Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ຂອນອບນ້ອມແດ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ພະອົງນັ້ນ ເຊິ່ງເປັນພະອໍຣະຫັນ ຕັດສະຮູ້ຊອບໄດ້ໂດຍພະອົງເອງ

Abhidhammapiṭake

ໃນພະອະພິທຳປິດົກ

Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā

ຄຳພີທຳມະສັງຄະນີອະນຸຕີກາ

Vīsatigāthāvaṇṇanā

ການພັນລະນາຄາຖາຊາວບົດ

1. Abhidhammasaṃvaṇṇanāya [Pg.1] atthaṃ saṃvaṇṇetukāmo tassā ādigāthāya tāva payojanasambandhābhidhānapubbaṅgamaṃ atthaṃ niddhārento uḷārajjhāsayānaṃ nisammakārīnaṃ paṭipatti paresaṃ vividhahitasukhanipphādanappayojanāti ācariyassāpi dhammasaṃvaṇṇanāya ādimhi satthari nipaccakārassa antarāyavisosanatthatā viya satthari dhamme ca paresaṃ accantasukhappaṭilābhasaṃvattaniyasaddhāratanuppādanatthatāpi siyāti dassetuṃ ‘‘dhammasaṃvaṇṇanāya’’ntiādimāha. Tattha yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyesu apatamāne dhāretīti dhammoti sāmaññavacanopi dhamma-saddo saddantarasannidhānena idha pariyattivisesavisayo. Saṃvaṇṇīyati attho etāyāti saṃvaṇṇanā, aṭṭhakathā.

໑. ພະອາຈານຜູ້ມີຄວາມປະສົງຈະພັນລະນາເນື້ອຄວາມແຫ່ງການພັນລະນາພະອະພິທຳ ເມື່ອຈະກຳນົດເນື້ອຄວາມອັນມີການບອກປະໂຫຍດ ແລະ ຄວາມກ່ຽວຂ້ອງເປັນເບື້ອງຕົ້ນ ແຫ່ງຄາຖາເລີ່ມຕົ້ນຂອງການພັນລະນານັ້ນກ່ອນ ເພື່ອສະແດງວ່າ 'ການປະຕິບັດຂອງຜູ້ມີອັດທະຍາໄສອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ຜູ້ກະທຳໂດຍການໄຕ່ຕອງ ຍ່ອມມີປະໂຫຍດເພື່ອໃຫ້ເກີດປະໂຫຍດເກື້ອກູນ ແລະ ຄວາມສຸກອັນຫຼາກຫຼາຍແກ່ບຸກຄົນອື່ນ' ແລະ ເພື່ອສະແດງວ່າ ເໝືອນດັ່ງການສະແດງຄວາມເຄົາລົບນອບນ້ອມໃນພະສາດສະດາ ໃນເບື້ອງຕົ້ນແຫ່ງການພັນລະນາທຳຂອງພະອາຈານ ກໍເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການກຳຈັດອັນຕະລາຍຢ່າງໃດ ການເຮັດໃຫ້ເກີດລັດຕະນະຄືສັດທາ ອັນເປັນໄປເພື່ອການໄດ້ຮັບຄວາມສຸກຢ່າງຍິ່ງໃນພະສາດສະດາ ແລະ ໃນພະທຳ ແກ່ບຸກຄົນອື່ນ ກໍເພິ່ງມີໄດ້ຢ່າງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'dhammasaṃvaṇṇanāya' (ເພື່ອການພັນລະນາທຳ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ 'ທຳ' (Dhamma) ໄດ້ແກ່ ສິ່ງທີ່ຊ່ວຍຊົງໄວ້ເຊິ່ງຜູ້ປະຕິບັດຕາມຄຳສັ່ງສອນ ບໍ່ໃຫ້ຕົກໄປໃນອະບາຍຍະພູມ ເຖິງແມ່ນວ່າຄຳວ່າ 'ທຳ' ຈະເປັນຄຳທົ່ວໄປ ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ເພາະຢູ່ໃກ້ກັບຄຳອື່ນ ຈຶ່ງມີຂອບເຂດສະເພາະເຈາະຈົງເຖິງພະປະຣິຍັດຕິທຳ. ເນື້ອຄວາມຍ່ອມຖືກພັນລະນາດ້ວຍຄຳນີ້ ເຫດນັ້ນ ຄຳນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ການພັນລະນາ' (saṃvaṇṇanā) ໄດ້ແກ່ ອັດຖະກະຖາ.

Tividhayānamukhena vimuttidhammaṃ yathārahamanusāsatīti satthā. Paṇamanaṃ paṇāmo, kāyavācācittehi satthu guṇaninnatā. Kiriyā karaṇaṃ, paṇāmassa karaṇaṃ paṇāmakaraṇaṃ, vandanāpayogo. So ca kiñcāpi ‘‘idāni adhippetaṃ paṇāmaṃ karonto’’tiādinā ‘‘tassa pāde namassitvā’’tiādikassa adhippetapaṇāmabhāvaṃ dassessati, ‘‘karuṇā viyā’’tiādikassa pana sabbassa thomanāvasena vuttassapi vasena veditabbo. So hi satthu mahākaruṇādiguṇavisesakittanavasena pavatto mahākaruṇādiguṇavisesāvinābhāvinā saṃvaṇṇiyamānasaṃvaṇṇanādhammavibhāvitena dhammassa svākkhātabhāvena svākkhātadhamme satthari [Pg.2] anuppannasaddhānaṃ saddhājananāya, uppannasaddhānañca bhiyyobhāvāya hoti. Satthuno ca aviparītadhammadesanabhāvena avitathadesanābhūte dhammeti etena satthuno mahākaruṇādiguṇānaṃyeva ca phalavisesanipphādanasamatthatāya pasādāvahataṃ āha. Dhammena hi satthusiddhi, satthārā ca dhammasiddhi, dhammasampattiyāpi satthuguṇatāya satthuguṇavibhāvanena sampajjatīti.

ພະຜູ້ຊົງສັ່ງສອນທຳອັນເປັນເຄື່ອງຫຼຸດພົ້ນ ຕາມສົມຄວນແກ່ອັດທະຍາໄສ ໂດຍທາງແຫ່ງຍານ 3 ປະການ ຊື່ວ່າ 'ພະສາດສະດາ' (satthā). ການນ້ອມລົງ ຊື່ວ່າ 'การນອບນ້ອມ' (paṇāmo) ຄື ຄວາມນ້ອມໄປສູ່ຄຸນຂອງພະສາດສະດາ ດ້ວຍກາຍ, ວາຈາ ແລະ ໃຈ. ການເຮັດ ຊື່ວ່າ 'ກິຣິຍາ' (karaṇaṃ), ການເຮັດເຊິ່ງການນອບນ້ອມ ຊື່ວ່າ 'ການເຮັດການນອບນ້ອມ' (paṇāmakaraṇaṃ) ຄື ການປະກອບການໄຫວ້. ແລະ ການເຮັດການນອບນ້ອມນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະສະແດງຄວາມເປັນການນອບນ້ອມທີ່ປະສົງ ຂອງຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'tassa pāde namassitvā' (ນອບນ້ອມບາດຊ້າຍຂອງພະອົງນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ບັດນີ້ ເມື່ອຈະເຮັດການນອບນ້ອມທີ່ປະສົງ' ເປັນຕົ້ນກໍຕາມ, ແຕ່ກໍເພິ່ງຊາບໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄຳທັງໝົດ ມີຄຳວ່າ 'karuṇā viyā' (ເໝືອນດັ່ງພະກະລຸນາ) ເປັນຕົ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະກ່າວໄວ້ໂດຍການສັນລະເສີນກໍຕາມ. ເພາະວ່າ ການນອບນ້ອມນັ້ນ ເມື່ອເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງການພັນລະນາຄຸນວິເສດ ມີມະຫາກະລຸນາເປັນຕົ້ນ ຂອງພະສາດສະດາ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອໃຫ້ເກີດສັດທາແກ່ຜູ້ທີ່ຍັງບໍ່ມີສັດທາ ແລະ ເພື່ອຄວາມຈະເລີນຍິ່ງໆ ຂຶ້ນໄປແກ່ຜູ້ທີ່ມີສັດທາແລ້ວ ໃນພະສາດສະດາ ແລະ ໃນພະທຳທີ່ພະອົງຊົງສະແດງໄວ້ດີແລ້ວ ໂດຍຄວາມເປັນທຳທີ່ພະອົງຊົງສະແດງໄວ້ດີແລ້ວ ເຊິ່ງປະກົດຊັດເຈນໂດຍທຳທີ່ກຳລັງພັນລະນາ ແລະ ການພັນລະນາ ອັນບໍ່ແຍກຈາກຄຸນວິເສດ ມີມະຫາກະລຸນາເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ໃນທຳອັນເປັນເທດສະໜາທີ່ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີການສະແດງທຳອັນບໍ່ຜິດພ້ຽນຂອງພະສາດສະດາ' ນີ້ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວເຖິງຄວາມນຳມາເຊິ່ງຄວາມເຫຼື້ອມໃສ ເພາະຄວາມສາມາດໃນການເຮັດໃຫ້ເກີດຜົນວິເສດ ແຫ່ງຄຸນມີມະຫາກະລຸນາເປັນຕົ້ນ ຂອງພະສາດສະດານັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ຄວາມສຳເລັດແຫ່ງພະສາດສະດา ຍ່ອມມີໄດ້ເພາະພະທຳ, ແລະ ຄວາມສຳເລັດແຫ່ງພະທຳ ຍ່ອມມີໄດ້ເພາະພະສາດສະດາ, ແມ່ນຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງພະທຳ ກໍຍ່ອມສຳເລັດໄດ້ດ້ວຍການສະແດງຄຸນຂອງພະສາດສະດາ ເພາະຄວາມທີ່ພະທຳນັ້ນເປັນຄຸນຂອງພະສາດສະດາ.

Evaṃ satthari paṇāmakaraṇassa ekaṃ payojanaṃ dassetvā idāni sambandhaṃ vibhāveti ‘‘tadubhayappasādā hī’’tiādinā. Na hi satthari dhamme vā appasanno saṃvaṇṇiyamāne tadadhigantabbe ca dhamme sammā paṭipajjati, nāpi sīlādianupādāparinibbānantaṃ mahantaṃ atthaṃ sādheti, tasmā dhammasaṃvaṇṇanāsu paresaṃ sammāpaṭipattiākaṅkhāya tathārūpadhammapaṭiggāhakehi ca viniyojitena satthari dhamme ca pasāduppādanaṃ satthari paṇāmakaraṇaṃ vihitanti adhippāyo.

ເມື່ອສະແດງປະໂຫຍດປະການໜຶ່ງ ແຫ່ງການເຮັດການນອບນ້ອມໃນພະສາດສະດາຢ່າງນີ້ແລ້ວ ບັດນີ້ ຈຶ່ງສະແດງຄວາມກ່ຽວຂ້ອງ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'tadubhayappasādā hī' (ເພາະຄວາມເຫຼື້ອມໃສໃນທັງສອງນັ້ນແລ້ວ) ເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ບໍ່ເຫຼື້ອມໃສໃນພະສາດສະດາ ຫຼື ໃນພະທຳ ຍ່ອມບໍ່ປະຕິບັດໂດຍຊອບ ໃນທຳອັນກຳລັງພັນລະນາ ແລະ ໃນທຳອັນເພິ່ງບັນລຸໄດ້ດ້ວຍທຳນັ້ນ, ທັງຍ່ອມບໍ່ອາດເຮັດປະໂຫຍດອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ມີສີລເປັນຕົ້ນ ຈົນເຖິງອະນຸປາດາປໍຣິນິບພານໃຫ້ສຳເລັດໄດ້, ດັ່ງນັ້ນ ອະທິບາຍວ່າ ການເຮັດການນອບນ້ອມໃນພະສາດສະດາ ອັນເປັນເຄື່ອງເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມເຫຼື້ອມໃສໃນພະສາດສະດາ ແລະ ໃນພະທຳ ໂດຍຜູ້ປະກອບການພັນລະນາທຳ ດ້ວຍຄວາມຫວັງໃນການປະຕິບັດໂດຍຊອບຂອງບຸກຄົນອື່ນ ໃນການພັນລະນາທຳທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງເປັນສິ່ງທີ່ພະອາຈານໄດ້ກຳນົດໄວ້.

Bhagavato guṇasaṃkittanaṃ tassa dhammasaṅghānampi thomanā hotiyevāti vuttaṃ ‘‘ratanattayapaṇāmavacana’’nti. Tathā ca vakkhati ‘‘bhagavato thomanenevā’’tiādi (dha. sa. mūlaṭī. 6). Vakkhamānaṃ vā ‘‘saddhammañcassa pūjetvā’’tiādiṃ sandhāya vuttaṃ. Viññāpanatthaṃ paresaṃ viññūnanti vā sambandhanīyaṃ. Aviññūnaṃ appamāṇatāya abhājanatāya ca viññūnaṃ gahaṇaṃ. Te hi buddhādīsu sagāravassa pamāṇabhūtataṃ jānantā tassa vacanaṃ sotabbaṃ saddhātabbaṃ maññanti, sammadeva ca naṃ anutiṭṭhantā tadadhippāyaṃ pūrenti. Idhāpi purimanayeneva sambandho veditabbo pasādaviññāpanādimukhenapi sammāpaṭipattiākaṅkhāya paveditattā.

ການພັນລະນາຄຸນຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຍ່ອມເປັນການສັນລະເສີນພະທຳ ແລະ ພະສົງ ຂອງພະອົງນັ້ນດ້ວຍຢ່າງແນ່ນອນ ເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄຳນອບນ້ອມພະຣັດຕະນະໄຕ' (ratanattayapaṇāmavacanaṃ). ແລະ ພະອາຈານຈັກກ່າວຕໍ່ໄປວ່າ 'ດ້ວຍການສັນລະເສີນພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້ານັ້ນເອງ' ເປັນຕົ້ນ. ຫຼືວ່າ ຄຳນັ້ນ ກ່າວໝາຍເຖິງຄຳທີ່ຈະກ່າວຕໍ່ໄປວ່າ 'ບູຊາພະສັດທຳຂອງພະອົງນັ້ນດ້ວຍ' ເປັນຕົ້ນ. ຫຼື ເພິ່ງເຊື່ອມໂຍງຄວາມວ່າ 'ເພື່ອໃຫ້ບຸກຄົນອື່ນຜູ້ເປັນວິນຍູຊົນຊາບ'. ການຖືເອົາວິນຍູຊົນ (ຜູ້ຮູ້) ກໍເພາະຄວາມທີ່ອະວິນຍູຊົນ (ຜູ້ບໍ່ຮູ້) ເປັນຜູ້ບໍ່ມີປະມານ ແລະ ບໍ່ເປັນພາຊະນະ (ຮອງຮັບທຳ). ເພາະວ່າ ວິນຍູຊົນເຫຼົ່ານັ້ນ ເມື່ອຮູ້ຄວາມເປັນຜູ້ຄວນຖືເປັນປະມານ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ມີຄວາມເຄົາລົບໃນພພຸດທະເຈົ້າເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມສຳຄັນຄຳເວົ້າຂອງຜູ້ນັ້ນວ່າ ເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຟັງ ຄວນເຊື່ອຖື ແລະ ເມື່ອປະຕິບັດຕາມຄຳນັ້ນໂດຍຊອບ ຍ່ອມເຮັດຄວາມປະສົງຂອງຜູ້ນັ້ນໃຫ້ບໍລິບູນ. ແມ່ນໃນທີ່ນີ້ ກໍເພິ່ງຊາບການເຊື່ອມໂຍງໂດຍນິຍາຍກ່ອນນັ້ນເອງ ເພາະຄວາມທີ່ພະອາຈານສະແດງໄວ້ ດ້ວຍຄວາມຫວັງໃນການປະຕິບັດໂດຍຊອບ ແມ່ນໂດຍທາງແຫ່ງການເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມເຫຼື້ອມໃສ ແລະ ການໃຫ້ຮູ້ ເປັນຕົ້ນ.

Ettha ca paṭhamo atthavikappo saddhānusārīnaṃ puggalānaṃ vasena vutto, dutiyo dhammānusārīnaṃ. Paṭhamo vā asaṃsiddhasatthudhammānaṃ vasena vutto, dutiyo saṃsiddhasatthudhammānaṃ. Tathā paṭhamo paṭhame ratane paṇāmakiriyādassanaparo, dutiyo itaresupīti ayaṃ viseso veditabbo.

ໃນຄຳເຫຼົ່ານີ້ ວິທີອະທິບາຍເນື້ອຄວາມປະການທຳອິດ ກ່າວໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງບຸກຄົນຜູ້ເປັນສັດທານຸສາຣີ, ປະການທີສອງ ກ່າວໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງບຸກຄົນຜູ້ເປັນທຳມານຸສາຣີ. ຫຼືວ່າ ປະການທຳອິດ ກ່າວໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງບຸກຄົນຜູ້ຍັງບໍ່ມີພະສາດສະດາ ແລະ ພະທຳອັນຕົນເຮັດໃຫ້ສຳເລັດແລ້ວ, ປະການທີສອງ ກ່າວໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງບຸກຄົນຜູ້ມີພະສາດສະດາ ແລະ ພະທຳອັນຕົນເຮັດໃຫ້ສຳເລັດແລ້ວ. ອີກປະການໜຶ່ງ ປະການທຳອິດ ມຸ່ງສະແດງກິຣິຍາການນອບນ້ອມໃນລັດຕະນະທີໜຶ່ງ, ປະການທີສອງ ມຸ່ງສະແດງໃນລັດຕະນະທີ່ເຫຼືອທັງຫຼາຍດ້ວຍ ເພິ່ງຊາບຄວາມແຕກຕ່າງກັນນີ້.

Paṇāmo karīyati etāyāti paṇāmakaraṇaṃ, paṇāmakiriyābhinipphādikā cetanā. Sā hi khettasampattiyā ācariyassa ca ajjhāsayasampattiyā diṭṭhadhammavedanīyabhūtā yathāladdhasampattinimittakassa kammassa [Pg.3] balānuppadānavasena purimakammanipphannassa vipākasantānassa antarā vemajjhe āyanti āpatantīti antarāyāti laddhanāmānaṃ rogādianatthānaṃ vidhāyakassa upapīḷakassa upacchedakassa vā kammassa viddhaṃsanasamattho puññātisayoti imamatthaṃ dasseti ‘‘ratanattayapaṇāma…pe… visesabhāvato’’ti. Evañca katvā rāgādipariyuṭṭhānābhāvavacanena antarāyassa kāraṇabhūtāya payogavipattiyā abhāvassa, atthalābhādivacanena anantarāyatāhetubhūtāya payogasampattiyā sabbhāvassa, ‘‘sabyāpajjhāya pajāya abyāpajjho viharatī’’ti (a. ni. 6.10; 11.11) vacanena diṭṭheva dhamme sukhavihāritāya ca pakāsanaṃ mahānāmasuttaṃyeva udāhaṭaṃ.

ເຈດຕະນາອັນເປັນເຄື່ອງເຮັດໃຫ້ເກີດກິຣິຍາການນອບນ້ອມ ຊື່ວ່າ 'ການເຮັດການນອບນ້ອມ' (paṇāmakaraṇaṃ) ເພາະເປັນເຄື່ອງເຮັດການນອບນ້ອມ. ເພາະວ່າ ເຈດຕະນານັ້ນ ເປັນບຸນອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ເຊິ່ງເປັນທິດຖະທຳມະເວທະນີຍະກຳ ດ້ວຍຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງເນື້ອນາບຸນ ແລະ ດ້ວຍຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງອັດທະຍາໄສຂອງພະອາຈານ ຍ່ອມສາມາດກຳຈັດກຳອັນບີບຄັ້ນ ຫຼື ກຳອັນຕັດຮອນ ເຊິ່ງເປັນເຄື່ອງກໍ່ຄວາມພິນາດ ມີໂລກໄພໄຂ້ເຈັບເປັນຕົ້ນ ອັນໄດ້ຊື່ວ່າ 'ອັນຕະລາຍ' ເພາະເຂົ້າມາຂັດຂວາງໃນລະຫວ່າງກາງ ແຫ່ງກະແສວິບາກອັນເກີດຈາກກຳກ່ອນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການສະໜັບສະໜູນກຳລັງຂອງກຳອັນມີຄວາມເຖິງພ້ອມຕາມທີ່ໄດ້ຮັບເປັນນิມິດ ພະອາຈານສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ratanattayapaṇāma... ລະ... visesabhāvato' (ເພາະຄວາມວິເສດແຫ່ງການນອບນ້ອມພະຣັດຕະນະໄຕ). ແລະ ເມື່ອເຮັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ພະອາຈານຈຶ່ງໄດ້ຍົກເອົາມະຫານາມະສູດນັ້ນເອງມາເປັນອຸທາຫອນ ເພື່ອສະແດງຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງປະໂຢຄະວິບັດ ອັນເປັນເຫດແຫ່ງອັນຕະລາຍ ດ້ວຍຄຳກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງກິເລດເຄື່ອງກຸ້ມຮຸມ ມີຣາຄະເປັນຕົ້ນ, ສະແດງຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງປະໂຢຄະສຳບັດ ອັນເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມບໍ່ມີອັນຕະລາຍ ດ້ວຍຄຳກ່າວເຖິງການໄດ້ຮັບປະໂຫຍດເປັນຕົ້ນ, ແລະ ສະແດງຄວາມເປັນຜູ້ຢູ່ເປັນສຸກໃນປັດຈຸບັນ ດ້ວຍພະດຳລັດວ່າ 'ຍ່ອມເປັນຜູ້ບໍ່ມີຄວາມບຽດບຽນ ຢູ່ຮ່ວມກັບໝູ່ສັດທີ່ມີຄວາມບຽດບຽນ'.

Guṇavisesadassanatthanti etena satipi kāyamanopaṇāmānaṃ antarāyavisosanasamatthabhāve tehi paṇāmavisayassa paṇāmārahabhāvavibhāvanena sātisayo vacīpaṇāmo vihitoti dasseti. Guṇavisesavā hītiādinā ācariyassa yuttapattakāritaṃ dasseti. Desanā vinayapiṭaketi ettha nanu vinayapiṭakassapi desanābhāvato desanāvinayapiṭakānaṃ bhedavacanaṃ na yuttanti? No na yuttaṃ ‘‘tīsupi cetesu ete dhammatthadesanāpaṭivedhā’’ti (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; pārā. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā) ettha viya samudāyadesanāya avayavadesanānaṃ ādhārabhāvato. Desanākāle vā manasā vavatthāpitāya vinayatantiyā vinayapiṭakabhāvato tadatthapaññāpanassa ca desanābhāvato bhedavacanaṃ. Atha vā desīyati etenāti desanā, desanāsamuṭṭhāpako cittuppādo, tassa ca vinayapiṭakavisayo karuṇāpubbaṅgamo ca soti evamettha bhedavacanopapatti daṭṭhabbā. Suttantapiṭaketiādīsupi eseva nayo.

ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເພື່ອສະແດງຄຸນວິເສດ' ນີ້ ພະອາຈານສະແດງວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າການນອບນ້ອມດ້ວຍກາຍ ແລະ ໃຈ ຈະມີຄວາມສາມາດໃນການກຳຈັດອັນຕະລາຍໄດ້ກໍຕາມ, ແຕ່ການນອບນ້ອມດ້ວຍວາຈາອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ກໍເປັນສິ່ງທີ່ພະອາຈານກຳນົດໄວ້ ດ້ວຍການສະແດງຄວາມເປັນຜູ້ຄວນແກ່ການນອບນ້ອມ ຂອງພະຣັດຕະນະໄຕອັນເປັນອາຣົມແຫ່ງການນອບນ້ອມນັ້ນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເພາະຜູ້ມີຄຸນວິເສດ' ເປັນຕົ້ນ ພະອາຈານສະແດງຄວາມເປັນຜູ້ກະທຳສິ່ງທີ່ຄວນ ແລະ ເໝາະສົມ ຂອງພະອາຈານ. ໃນຄຳວ່າ 'ເທດສະໜາໃນພະວິນັຍປິດົກ' ນີ້ ມີຄຳຖາມວ່າ 'ກໍພະວິນັຍປິດົກກໍເປັນເທດສະໜາຄືກັນ ດັ່ງນັ້ນ ການກ່າວແຍກລະຫວ່າງເທດສະໜາ ແລະ ພະວິນັຍປິດົກ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນແມ່ນບໍ?' ຕອບວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນບໍ່ຄວນ ເພາະຄວາມທີ່ເທດສະໜາສ່ວນຍ່ອຍ ເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງເທດສະໜາສ່ວນລວມ ເໝືອນໃນຄຳວ່າ "ໃນປິດົກທັງສາມນີ້ ທຳ, ອັດຖະ, ເທດສະໜາ ແລະ ປະຕິເວດ ເຫຼົ່ານີ້..." ນັ້ນເອງ.' ຫຼືວ່າ ການກ່າວແຍກກັນນັ້ນ ເພາະຄວາມທີ່ພະວິນັຍປິດົກ ເປັນພະວິນັຍປິດົກທີ່ກຳນົດໄວ້ດ້ວຍໃຈໃນເວລາສະແດງທຳ, ແລະ ເພາະຄວາມທີ່ການບັນຍັດເນື້ອຄວາມແຫ່ງພະວິນັຍປິດົກນັ້ນ ເປັນເທດສະໜາ. ອີກປະການໜຶ່ງ ທຳອັນພະອົງຊົງສະແດງດ້ວຍຈິດນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ເທດສະໜາ' ໄດ້ແກ່ ຈິດຕຸບປາດອັນເປັນສະມຸດຖານແຫ່ງເທດສະໜາ, ແລະ ຈິດຕຸບປາດນັ້ນ ມີພະວິນັຍປິດົກເປັນອາຣົມ ແລະ ມີພະກະລຸນາເປັນເບື້ອງຕົ້ນ ເພິ່ງຊາບຄວາມສົມເຫດສົມຜົນແຫ່ງການກ່າວແຍກກັນໃນທີ່ນີ້ຢ່າງນີ້. ແມ່ນໃນພະສູດຕັນຕະປິດົກເປັນຕົ້ນ ກໍມີນິຍາຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ.

Kathaṃ pana bhagavato desanā vinayapiṭake karuṇāppadhānā, suttābhidhammapiṭakesu ca paññākaruṇāpaññāppadhānāti viññāyatīti? Yato ukkaṃsapariyantagatahirottappopi bhagavā lokiyasādhujanehipi pariharitabbāni ‘‘sikharaṇī’’tiādīni vacanāni yathāparādhañca garahavacanāni vinayapiṭakadesanāyaṃ mahākaruṇāsañcoditamānaso mahāparisamajjhe abhāsi, taṃtaṃsikkhāpadapaññattikāraṇāpekkhāya verañjādīsu sārīrikañca [Pg.4] khedamanubhosi, tasmā kiñcāpi bhūmantarapaccayākārasamayantarakathānaṃ viya vinayapaññattiyāpi samuṭṭhāpikā paññā anaññasādhāraṇatāya atisayakiccavatī, tatopi karuṇāya kiccaṃ adhikanti adhippāyena vuttaṃ ‘‘vinayapiṭake karuṇāppadhānā’’ti. Karuṇābyāpārādhikatāya hi desanāya karuṇāppadhānatā, suttantadesanāya mahākaruṇāsamāpattibahulo veneyyasantānesu tadajjhāsayānulomena gambhīramatthapadaṃ patiṭṭhapesīti karuṇāpaññāppadhānatā, abhidhammadesanāya pana sabbaññutaññāṇassa visayabhāvappahonako rūpārūpaparicchedo dhammasabhāvānurodhena pavattitoti paññāppadhānatā. Teneva ca kāraṇenātiādinā desanānurūpataṃtaṃsaṃvaṇṇanāya thomanā ācariyassa pakatīti dasseti.

ກໍເພິ່ງຊາບໄດ້ແນວໃດວ່າ ເທດສະໜາຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ໃນພະວິນັຍປິດົກ ມີພະກະລຸນາເປັນປະທານ, ໃນພະສູດຕັນຕະປິດົກ ແລະ ພະອະພິທຳມະປິດົກ ມີພະປັນຍາ ແລະ ພະກະລຸນາກັບພະປັນຍາເປັນປະທານ ຕາມລຳດັບ? ເພາະເຫດທີ່ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີພະຫິຣິ ແລະ ພະໂອຕັບປະເຖິງຂີດສຸດກໍຕາມ ແຕ່ກໍຊົງມີພະໄທອັນພະມະຫາກະລຸນາຕັກເຕືອນແລ້ວ ຈຶ່ງຊົງສະແດງຄຳເວົ້າ ມີຄຳວ່າ 'sikharaṇī' (ຍິງນົມຕັ້ງ) ເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງແມ່ນແຕ່ສາທຸຊົນໃນໂລກກໍຄວນຫຼີກເວັ້ນ ແລະ ຊົງສະແດງຄຳຕິຕຽນຕາມໂທດ ໃນທ່າມກາງບໍລິສັດໃຫຍ່ ໃນການສະແດງພະວິນັຍປິດົກ, ແລະ ຊົງສະເຫວີຍຄວາມເໜື່ອຍຍາກທາງພະວໍຣະກາຍ ໃນເມືອງເວຣັນຊາເປັນຕົ້ນ ເພາະຊົງຄຳນຶງເຖິງເຫດຜົນໃນການບັນຍັດສິກຂາບົດນັ້ນໆ, ດັ່ງນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າ ພະປັນຍາອັນເປັນສະມຸດຖານແຫ່ງການບັນຍັດພະວິນັຍ ຈະມີກິດຈະການອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ເພາະຄວາມບໍ່ທົ່ວໄປແກ່ບຸກຄົນອື່ນ ເໝືອນດັ່ງຖ້ອຍຄຳໃນເລື່ອງພູມິ, ປັດຈະຍາການ ແລະ ລັດທິອື່ນໆ ກໍຕາມ, ແຕ່ກິດແຫ່ງພະກະລຸນາກໍຍັງຍິ່ງໃຫຍ່ກວ່າພະປັນຍານັ້ນ ດ້ວຍອະທິບາຍນີ້ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໃນພະວິນັຍປິດົກ ມີພະກະລຸນາເປັນປະທານ'. ເພາະວ່າ ເທດສະໜາຊື່ວ່າ 'ມີພະກະລຸນາເປັນປະທານ' ເພາະຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງຂວນຂວາຍໃນພະກະລຸນາ, ສ່ວນການສະແດງພະສູດ ຊື່ວ່າ 'ມີພະກະລຸນາ ແລະ ພະປັນຍາເປັນປະທານ' ເພາະພະອົງຊົງເຂົ້າສະມາບັດມະຫາກະລຸນາເປັນສ່ວນຫຼາຍ ແລ້ວຊົງປະດິດສະຖານບົດທຳອັນມີເນື້ອຄວາມເລິກເຊິ່ງ ໃນສັນດານຂອງເວໄນຍະສັດ ຕາມສົມຄວນແກ່ອັດທະຍາໄສຂອງຜູ້ນັ້ນ, ແຕ່ການສະແດງພະອະພິທຳ ຊື່ວ່າ 'ມີພະປັນຍາເປັນປະທານ' ເພາະເປັນໄປຕາມສະພາວະທຳ ຄືການກຳນົດຮູບ ແລະ ອະຮູບ ອັນສົມຄວນແກ່ຄວາມເປັນວິໄສແຫ່ງພະສັບພັນຍຸຕະຍານ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເພາະເຫດນັ້ນນັ້ນເອງ' ເປັນຕົ້ນ ພະອາຈານສະແດງວ່າ ການສັນລະເສີນການພັນລະນານັ້ນໆ ໃຫ້ເໝາະສົມແກ່ເທດສະໜາ ເປັນປົກກະຕິຂອງພະອາຈານ.

Kusalā rūpaṃ cakkhumā dasa dāḷimādi samūhavasena atthānavabodhanattho viya atthāvabodhanattho hi saddappayogo attaparādhīno kevalo atthapadatthako, so padatthavipariyesakārinā iti-saddena saddapadatthako jāyatīti āha ‘‘karuṇā viyāti nidassanavacana’’nti. Nidassanañhi nāma nidassitabbadhamme tena ca sambandhe sati hoti, nāññathāti tassa nidassanabhāvaṃ vibhāvento āha ‘‘yassa yathā…pe… pavattitthāti attho’’ti.

ເພາະວ່າ ການປະກອບຖ້ອຍຄຳ ເພື່ອໃຫ້ເຂົ້າໃຈເນື້ອຄວາມ ບໍ່ເໝືອນດັ່ງການບໍ່ເຂົ້າໃຈເນື້ອຄວາມ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການລວມກັນຂອງຄຳ ມີຄຳວ່າ 'kusalā' (ກຸສົນທັງຫຼາຍ), 'rūpaṃ' (ຮູບ), 'cakkhumā' (ຜູ້ມີຈັກຂຸ), 'dasa' (ສິບ), 'dāḷimā' (ໝາກພິລາ) ເປັນຕົ້ນ, ຍ່ອມຂຶ້ນຢູ່ກັບຕົນເອງ ເປັນພຽງສິ່ງທີ່ມີເນື້ອຄວາມເປັນປະໂຫຍດແກ່ເນື້ອຄວາມຂອງບົດເທົ່ານັ້ນ, ການປະກອບຖ້ອຍຄຳນັ້ນ ຍ່ອມກາຍເປັນສິ່ງທີ່ມີເນື້ອຄວາມເປັນປະໂຫຍດແກ່ເນື້ອຄວາມຂອງສັບ ດ້ວຍ 'ອິຕິ' ສັບ (iti) ອັນເປັນເຄື່ອງເຮັດໃຫ້ເນື້ອຄວາມຂອງບົດກັບກັນ ເຫດນັ້ນ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄຳວ່າ "karuṇā viyā" (ເໝືອນດັ່ງພະກະລຸນາ) ເປັນຄຳອຸທາຫອນ'. ເພາະວ່າ ສິ່ງທີ່ຊື່ວ່າ 'ອຸທາຫອນ' ຍ່ອມມີໄດ້ ເມື່ອມີທຳອັນເພິ່ງສະແດງ ແລະ ມີຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັບທຳນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນມີໄດ້ໂດຍປະການອື່ນ ພະອາຈານເມື່ອຈະສະແດງຄວາມເປັນອຸທາຫອນຂອງຄຳນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ມີອັດທະວ່າ ພະປັນຍາຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າອົງໃດ ເປັນໄປແລ້ວໂດຍປະການໃດ... ລະ...'

‘‘Tattha karuṇā viyāti nidassanavacana’’ntiādinā nidassananidassitabbadhammānaṃ ādhāravisayabyāpārehi savisesanehi saha pakāsanavasena gāthāya atthatatvaṃ dassetvā avayavabhedavasena atthaṃ dassetuṃ ‘‘kiratīti karuṇā’’tiādi vuttaṃ. Tattha nicchandarāgānaṃ bhūtapubbagatiyā vā sattatā veditabbā. Ekassapi dhammassa anekasāmaññākāravantatāya ‘‘yathāsabhāvaṃ pakārehī’’ti vuttaṃ. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘sabbe dhammā sabbākārenā’’ti (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5) dhammānaṃ aññeyyattaṃ paṭikkhipati ñātuṃ asakkuṇeyyattābhāvato. Etena tassā paññāya akicchavuttitaṃ āha. Yatheva hi ‘‘ñeyyesu sabbesu pavattitthā’’ti ettāvatā adhippetatthe siddhe tesaṃ attattaniyatāvirahasaṃsūcanatthaṃ paresaṃ sattādimicchāgāhapaṭisedhanena dhamma-saddena ñeyyā visesitabbā, evaṃ ‘‘dhammesu sabbesu pavattitthā’’ti ettāvatā [Pg.5] ca adhippetatthe siddhe dhammesu tassā paññāya ākaṅkhappaṭibaddhatāya akicchavuttitaṃ dassetuṃ aññeyyattapaṭisedhanena ñeyya-saddena dhammā visesitāti. Ñeyyadhamma-saddā nīluppalasaddā viya aññamaññaṃ bhedābhedayuttāti ‘‘ñeyyā ca te dhammā cā’’ti vuttaṃ. Yā yāti yathā-saddassatthaṃ dasseti. Byāpanicchāyañhi ayaṃ yathā-saddo, tappabhedā paññā pavattitthāti sambandhoti.

ພະອາຈານສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ແທ້ຈິງແຫ່ງຄາຖາ ດ້ວຍການສະແດງອຸທາຫອນ ແລະ ທຳອັນເພິ່ງສະແດງ ພ້ອມດ້ວຍທີ່ອາໄສ, ວິໄສ ແລະ ຂວນຂວາຍ ອັນມີຄຸນວິເສດ ດ້ວຍຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ "karuṇā viyā" ເປັນຄຳອຸທາຫອນ' ແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'kiratīti karuṇā' (ທຳອັນໃດຍ່ອມແຜ່ໄປ ເຫດນັ້ນ ທຳນັ້ນຊື່ວ່າ ກະລຸນາ) ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມໂດຍການແຍກສ່ວນຍ່ອຍ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ເພິ່ງຊາບຄວາມເປັນສັດ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ປາສະຈາກຄວາມກຳໜັດຍິນດີແລ້ວ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນໄປໃນກ່ອນ. ເພາະຄວາມທີ່ແມ່ນທຳພຽງປະການດຽວ ກໍມີອາການທົ່ວໄປຫຼາກຫຼາຍ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍອາການທັງຫຼາຍຕາມສະພາວະ'. ສົມຈິງດັ່ງຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ 'ທຳທັງປວງ ໂດຍອາການທັງປວງ...' ຍ່ອມປະຕິເສດຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ຄວນຮູ້ແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍ ເພາະຄວາມບໍ່ມີຄວາມບໍ່ອາດຈະຮູ້ໄດ້. ດ້ວຍຄຳນີ້ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວເຖິງຄວາມເປັນໄປໂດຍບໍ່ຍາກ ແຫ່ງພະປັນຍານັ້ນ. ເພາະວ່າ ເໝືອນດັ່ງເມື່ອເນື້ອຄວາມທີ່ປະສົງສຳເລັດແລ້ວ ພຽງດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເປັນໄປແລ້ວໃນໄຍຍະທຳທັງປວງ' ແຕ່ກໍເພິ່ງສະແດງຄຸນວິເສດແກ່ໄຍຍະທຳທັງຫຼາຍ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ທຳ' ເພື່ອສະແດງຄວາມປາສະຈາກຄວາມຍຶດໝັ້ນວ່າເປັນຕົວຕົນ ແລະ ເພື່ອປະຕິເສດຄວາມຍຶດຖືຜິດວ່າເປັນສັດເປັນຕົ້ນ ຂອງບຸກຄົນອື່ນ, ຢ່າງໃດກໍດີ ເມື່ອເນື້ອຄວາມທີ່ປະສົງສຳເລັດແລ້ວ ພຽງດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເປັນໄປແລ້ວໃນທຳທັງປວງ' ແຕ່ກໍສະແດງຄຸນວິເສດແກ່ທຳທັງຫຼາຍ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ໄຍຍະ' (ສິ່ງທີ່ຄວນຮູ້) ເພື່ອປະຕິເສດຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ຄວນຮູ້ ແລະ ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນໄປໂດຍບໍ່ຍາກ ເພາະຄວາມທີ່ພະປັນຍານັ້ນບໍ່ຕິດຂັດໃນຄວາມປາດຖະໜາໃນທຳທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ 'ໄຍຍະ' (ສິ່ງທີ່ຄວນຮູ້) ແລະ 'ທຳ' ເປັນຄຳທີ່ມີຄວາມຕ່າງ ແລະ ບໍ່ຕ່າງກັນ ເໝືອນຄຳວ່າ 'ນີລຸບປົນ' (ບົວຂຽວ) ເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຮູ້ດ້ວຍ ເປັນທຳດ້ວຍ'. ຄຳວ່າ 'ຍາ ຍາ' (yā yā) ສະແດງເນື້ອຄວາມຂອງ 'ຍະຖາ' (yathā) ສັບ. ເພາະວ່າ 'ຍະຖາ' ສັບນີ້ ມີອັດທະໃນຄວາມແຜ່ໄປ, ມີການເຊື່ອມໂຍງຄວາມວ່າ ພະປັນຍາອັນມີປະເພດແຫ່ງພະກະລຸນານັ້ນ ເປັນໄປແລ້ວ ດັ່ງນີ້.

Bhagavati pavattāvāti idaṃ yebhuyyena upamānopameyyatthānaṃ bhinnādhāratāya bhinnādhārassa ca upamānatthassa idha asambhavato vuttaṃ. Bhagavato karuṇāya aññehi asādhāraṇabhāvo satte saṃsāradukkhato uddharitvā accantasukhe nibbāne patiṭṭhapetuṃ attano sarīrajīvitapariccāgenapi ekantahitajjhāsayatāvasena veditabbo, yato vineyyānaṃ kosohitavatthaguyhapahūtajivhāvidaṃsanampi kataṃ, yañca yadime sattā jāneyyuṃ, bhagavato sāsanena rahadamiva sītalaṃ sampajjalitaṃ aggikkhandhampi samogāheyya. Aññesaṃ passantānanti sambandho. Uddhaṭāti padaṃ apekkhitvā mahoghapakkhandānaṃ sattānanti kammatthe sāmivacanaṃ. Ayañhettha saṅkhepattho – kāmādimahoghapakkhande satte tato uddhaṭā natthañño koci maṃ ṭhapetvāti passato yathā bhagavato karuṇāya āvisanaṃ hoti, na evaṃ aññesaṃ tathādassanasseva abhāvato. Atha vā aññesaṃ passantānanti yadipi pare passeyyuṃ, tathāpi na tesaṃ bhagavato viya karuṇokkamanaṃ atthi appaṭipattito attahitamattapaṭipattito cāti attho.

ຄຳວ່າ "Bhagavati pavattā" (ເປັນໄປໃນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ) ນີ້ ໂດຍສ່ວນຫຼາຍກ່າວໄວ້ ເພາະຄວາມທີ່ເນື້ອຄວາມຂອງອຸປະມານ ແລະ ອຸປະໄມ ມີທີ່ຕັ້ງຕ່າງກັນ ແລະ ເພາະຄວາມທີ່ເນື້ອຄວາມຂອງອຸປະມານທີ່ມີທີ່ຕັ້ງຕ່າງກັນນັ້ນ ບໍ່ອາດມີໄດ້ໃນທີ່ນີ້. ຄວາມທີ່ພຣະມະຫາກະລຸນາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ທົ່ວໄປກັບຜູ້ນຶກອື່ນ (ອະສາທາຣະນະ) ເພາະຄວາມມີອັດທະຍາໄສເກື້ອກູນໂດຍສ່ວນດຽວ ເພື່ອຈະຍົກສັດທັງຫຼາຍຂຶ້ນຈາກທຸກໃນສັງສານ ແລ້ວໃຫ້ຕັ້ງຢູ່ໃນພຣະນິພພານອັນເປັນສຸກຢ່າງຍິ່ງ ແມ້ດ້ວຍການສະຫຼະພຣະວໍຣະກາຍ ແລະ ພຣະຊົນຊີບຂອງພຣະອົງເອງ ກໍພຶງຊາບໄດ້, ເພາະພຣະອົງໄດ້ຊົງສະແດງພຣະໂກສໂອຫິຕະວັດຖະຄຸຍຫະ (ອະໄວຍະວະທີ່ລັບຢູ່ໃນຝັກ) ແລະ ພຣະປະຫູຕະຊິວຫາ (ພຣະຊິວຫາອັນຍາວ) ແກ່ເວໄນຍະສັດທັງຫຼາຍ, ແລະ ເພາະສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ ຫາກຮູ້ຢູ່ ກໍພຶງຢັ່ງລົງແມ້ໃນກອງໄຟທີ່ຮຸ່ງເຮືອງ ໃຫ້ເໝືອນດັ່ງຫ້ວງນ້ຳອັນເຢັນ ດ້ວຍພຣະສາສະໜາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ. ບົດວ່າ "aññesaṃ passantānaṃ" (ເມື່ອຜູ້ນຶກອື່ນໆ ເບິ່ງຢູ່) ມີຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນ (ສັມພັນ). ບົດວ່າ "sattānaṃ" (ຂອງສັດທັງຫຼາຍ) ຜູ້ຢັ່ງລົງສູ່ຫ້ວງນ້ຳໃຫຍ່ ເປັນສາມີວັດຈະນະໃນກັມມັດຖະ ໂດຍອາໄສບົດວ່າ "uddhaṭā" (ຜູ້ຖືກຍົກຂຶ້ນ). ເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ໃນທີ່ນີ້ມີດັ່ງນີ້: ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງເລັງເຫັນວ່າ "ເວັ້ນເຮົາເສຍແລ້ວ ບໍ່ມີຜູ້ນຶກອື່ນໃດທີ່ຈະຍົກສັດທັງຫຼາຍຜູ້ຢັ່ງລົງສູ່ຫ້ວງນ້ຳໃຫຍ່ມີກາມເປັນຕົ້ນ ຂຶ້ນຈາກຫ້ວງນ້ຳນັ້ນໄດ້" ພຣະມະຫາກະລຸນາຈຶ່ງຢັ່ງລົງສູ່ພຣະຫະລຶໄທຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຢ່າງໃດ, ແຕ່ບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນແກ່ຜູ້ນຶກອື່ນ ເພາະຄວາມບໍ່ມີການເຫັນຢ່າງນັ້ນນັ້ນເອງ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ບົດວ່າ "aññesaṃ passantānaṃ" ມີອະທິບາຍວ່າ ແມ້ວ່າຄົນອື່ນໆ ຈະເຫັນຢູ່, ແຕ່ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ຄວາມຢັ່ງລົງແຫ່ງກະລຸນາຂອງພວກເຂົາ ກໍບໍ່ມີເໝືອນຢ່າງຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເພາະຄວາມບໍ່ປະຕິບັດ ແລະ ເພາະຄວາມປະຕິບັດພຽງແຕ່ປະໂຫຍດສ່ວນຕົນເທົ່ານັ້ນ.

Anāvaraṇā tīsu kālesu sabbattha appaṭihatavuttitāya, asādhāraṇā sabbadhammānaṃ niravasesahetupaccayapariggahavasena tesañca sabhāvakiccādiavatthāvisesādiparijānanena āyūhanavelāyameva taṃtaṃkammānaṃ taṃtaṃphalavisesahīnamajjhimapaṇītādivibhāgassa indriyabaddhesu anindriyabaddhesu ca atisukhumatirohitavidūravuttiatītānāgatādibhedabhinnānaṃ rūpadhammānaṃ taṃtaṃkāraṇasamavāyavibhāvaneneva taṃtaṃphalesu vaṇṇasaṇṭhānagandharasaphassādivisesassa niravasesato paṭivijjhanena veditabbā. Ayañca attho bhagavato anekadhātunānādhātulokaṃ yathābhūtaṃ ñāṇādivasena veditabbo. Yathā ca passantassāti idaṃ rāgaggiādīhi [Pg.6] lokasannivāsassa ādittatādiākāradassanaṃ bhagavato mahākaruṇokkamanupāyaṃ sandhāya vuttaṃ. Taṃ pana bahukehi ākārehi passantānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sattesu mahākaruṇā okkamati. ‘‘Āditto lokasannivāso…pe… uyyutto…pe… payāto…pe… kummaggappaṭipanno…pe… upanīyati loko adhuvo…pe… atāṇo loko anabhissaro…pe… assako loko sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ…pe… ūno loko atitto taṇhādāsoti passantānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sattesu mahākaruṇā okkamatī’’tiādinā (paṭi. ma. 1.117) paṭisambhidāmagge parosataṃ ākārehi dassitanti ganthavitthāraṃ pariharituṃ saṃvaṇṇayituñca upāyaṃ dassetuṃ āha ‘‘taṃ sabbaṃ paṭisambhidāmagge mahākaruṇāñāṇavibhaṅgavasena jānitabba’’nti. Indriyaparopariyattaāsayānusaya yamakapāṭihāriya sabbaññutānāvaraṇañāṇāni sesāsādhāraṇañāṇāni. Tesampi hi vibhaṅgo ‘‘idha tathāgato satte passati apparajakkhe’’tiādinā (paṭi. ma. 1.111) paṭisambhidāmagge nānappakārena dassitoti purimanayeneva atidisati. Ādi-saddena tattha vibhattānaṃ paṭisambhidāsaccañāṇādīnaṃ saṅgaho katoti veditabbo.

ພຣະປັນຍາ ຊື່ວ່າ "ອະນາວະຣະນະ" (ບໍ່ມີເຄື່ອງກັ້ນ) ເພາະຄວາມເປັນໄປບໍ່ຂັດຂ້ອງໃນທຸກສິ່ງທຸກຢ່າງໃນການທັງສາມ, ຊື່ວ່າ "ອະສາທາຣະນະ" (ບໍ່ທົ່ວໄປແກ່ຜູ້ນຶກອື່ນ) ພຶງຊາບໄດ້ໂດຍການກຳນົດຖືເອົາເຫດແລະປັດໄຈໂດຍບໍ່ມີເຫຼືອແຫ່ງທັມທັງປວງ ແລະ ໂດຍການກຳນົດຮູ້ຄວາມຕ່າງແຫ່ງສະພາວະ, ກິດ ແລະ ອາການເປັນຕົ້ນຂອງທັມເຫຼົ່ານັ້ນ, ໂດຍການແທງຕະຫຼອດຢ່າງບໍ່ມີເຫຼືອເຊິ່ງຄວາມຕ່າງແຫ່ງຜົນນັ້ນໆ ອັນແບ່ງອອກເປັນຢ່າງຊາມ, ປານກາງ ແລະ ປະນີດເປັນຕົ້ນ ຂອງກັມນັ້ນໆ ໃນເວລາສ້າງສົມ (ອາຍູຫະນະ) ນັ້ນເອງ, ແລະ ເເຊິ່ງຄວາມຕ່າງແຫ່ງວັນນະ (ສີ), ສັນຖານ, ກິ່ນ, ລົດ ແລະ ໂຜດຖັບພະເປັນຕົ້ນ ໃນຜົນນັ້ນໆ ດ້ວຍການສະແດງຄວາມພ້ອມພຽງແຫ່ງເຫດນັ້ນໆ ຂອງຮູບທັມທັງຫຼາຍ ທີ່ຕິດເນື່ອງດ້ວຍອິນຊີ ແລະ ບໍ່ຕິດເນື່ອງດ້ວຍອິນຊີ ອັນຕ່າງກັນໂດຍຄວາມເປັນໄປທີ່ລະອຽດຍິ່ງ, ປິດບັງ, ຫ່າງໄກ, ອະດີດ ແລະ ອະນາຄົດເປັນຕົ້ນ. ແລະ ເນື້ອຄວາມນີ້ ພຶງຊາບໂດຍອຳນາດແຫ່ງຍານເປັນຕົ້ນ ທີ່ຊົງຮູ້ໂລກອັນມີທາດອະເນກ ມີທາດຕ່າງໆ ຕາມຄວາມເປັນຈິງ ຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ. ຄຳວ່າ "Yathā ca passantassa" (ແລະ ເມື່ອຊົງເລັງເຫັນຢູ່ຢ່າງໃດ) ນີ້ ກ່າວໝາຍເຖິງອຸບາຍເປັນເຄື່ອງຢັ່ງລົງແຫ່ງພຣະມະຫາກະລຸນາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຄືການເລັງເຫັນອາການມີຄວາມຮ້ອນຮົນເປັນຕົ້ນແຫ່ງໝູ່ສັດໃນໂລກ ດ້ວຍໄຟມີໄຟຄືລາຄະເປັນຕົ້ນ. ກໍພຣະມະຫາກະລຸນາໃນສັດທັງຫຼາຍ ຍ່ອມຢັ່ງລົງສູ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຜູ້ຊົງເລັງເຫັນດ້ວຍອາການເປັນອັນມາກ. ສົມຈິງດັ່ງທີ່ຊົງສະແດງໄວ້ໃນປະຕິສັມພິທາມັກ ດ້ວຍອາການຫຼາຍກວ່າຮ້ອຍ ວ່າ: "ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ເມື່ອຊົງເລັງເຫັນວ່າ 'ໝູ່ສັດໃນໂລກຮ້ອນຮົນແລ້ວ... ຯລຯ... ຂະຫຍັນຂັນແຂງ... ຯລຯ... ຫຼີກໄປແລ້ວ... ຯລຯ... ປະຕິບັດທາງຜິດ... ຯລຯ... ໂລກຖືກນຳໄປ ບໍ່ຍັ່ງຍືນ... ຯລຯ... ໂລກບໍ່ມີຜູ້ຕ້ານທານ ບໍ່ມີຜູ້ເປັນໃຫຍ່... ຯລຯ... ໂລກບໍ່ມີສິ່ງໃດເປັນຂອງຕົນ ຕ້ອງລະທິ້ງສິ່ງທັງປວງໄປ... ຯລຯ... ໂລກບົກພ່ອງຢູ່ເປັນນິດ ບໍ່ອີ່ມ ເປັນທາດແຫ່ງຕັນຫາ' ດັ່ງນີ້ ພຣະມະຫາກະລຸນາໃນສັດທັງຫຼາຍ ຍ່ອມຢັ່ງລົງ" (ປະຕິ. ມະ. 1.117) ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ, ເພື່ອຈະຫຼີກເວັ້ນຄວາມພິສະດານແຫ່ງຄຳພີ ແລະ ເພື່ອສະແດງອຸບາຍໃນການອະທິບາຍ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "taṃ sabbaṃ paṭisambhidāmagge mahākaruṇāñāṇavibhaṅgavasena jānitabbaṃ" (ຄຳນັ້ນທັງປວງ ພຶງຊາບໂດຍອຳນາດແຫ່ງມະຫາກະລຸນາຍານວິພັງ ໃນປະຕິສັມພິທາມັກ). ຍານຄືຄວາມຮູ້ຍິ່ງແລະຢ່ອນແຫ່ງອິນຊີຂອງສັດທັງຫຼາຍ (ອິນທຣິຍະປະໂຣປະຣິຍັດຕະຍານ), ຍານຄືອາສະຍະແລະອະນຸໄສ (ອາສະຍານຸສະຍະຍານ), ຍານໃນຍົມມົກກະປະຕິຫານ (ຍະມະກະປາຕິຫາຣิຍະຍານ), ສັບພັນຍຸຕາຍານ ແລະ ອະນາວະຣະນະຍານ ເປັນອະສາທາຣະນະຍານທີ່ເຫຼືອ. ຈິງຢູ່, ແມ້ວິພັງແຫ່ງຍານເຫຼົ່ານັ້ນ ພຣະອາຈານກໍໄດ້ສະແດງໄວ້ໂດຍປະການຕ່າງໆ ໃນປະຕິສັມພິທາມັກ ໂດຍນິໄສມີເປັນຕົ້ນວ່າ "idha tathāgato satte passati apparajakkhe" (ໃນໂລກນີ້ ພຣະຕຖາຄົດຊົງເລັງເຫັນສັດທັງຫຼາຍ ຜູ້ມີທຸລີໃນດວງຕານ້ອຍ) (ປະຕິ. ມະ. 1.111) ດັ່ງນີ້, ຈຶ່ງຊົງສົ່ງໄປ (ອະຕິເທສະ) ໂດຍທຳນອງກ່ອນນັ້ນເອງ. ພຶງຊາບວ່າ ດ້ວຍ "ādi" ສັບ (ຄຳວ່າ ເປັນຕົ້ນ) ໃນທີ່ນັ້ນ ຊົງສົງເຄາະເອົາປະຕິສັມພິທາຍານ ແລະ ສັດຈະຍານເປັນຕົ້ນ ທີ່ຈຳແນກໄວ້ໃນຄຳພີນັ້ນ.

Nippadesasappadesavisayā karuṇā viya bhagavato paññāpi idha nippadesasappadesavisayā niravasesā adhippetāti tassā katipayabhedadassanena nayato tadavasiṭṭhabhedā gahetabbāti dassento ‘‘paññāggahaṇena cā’’tiādimāha. Te pana sīlasamādhi paññāvimuttivimuttiñāṇadassana, dvācattālīsasatadukadhamma, bāvīsatitikadhamma, catusatipaṭṭhāna sammappadhāna iddhipāda sāmaññaphala ariyavaṃsādi, pañcagati pañcapadhāniyaṅgapañcaṅgikasamādhi indriya bala nissāraṇīyadhātu vimuttāyatana vimuttiparipācanīyadhammasaññādi, chasāraṇīyadhamma anussatiṭṭhāna agāravagārava nissāraṇiyadhātu satatavihāra anuttariya nibbedhabhāgiyapaññādi, sattaaparihāniyadhamma ariyadhana bojjhaṅga sappurisadhammanijjaravatthu saññā dakkhiṇeyyapuggalakhīṇāsavabalādi, aṭṭhapaññāpaṭilābhahetu micchatta sammatta lokadhamma ariyānariyavohāra ārambhavatthu kusītavatthu akkhaṇa mahāpurisavitakka abhibhāyatana vimokkhādi, navayonisomanasikāramūladhammapārisuddhipadhāniyaṅga [Pg.7] sattāvāsa āghātavatthu āghātapaṭivinaya saññānānatta anupubbavihārādi, dasanāthakaradhamma kasiṇāyatana akusalakammapatha kusalakammapatha micchatta sammatta ariyavāsa dasabalañāṇa asekkhadhammādi, ekādasamettānisaṃsa sīlānisaṃsa dhammatā buddhihetu, dvādasāyatanapaṭiccasamuppāda dhammacakkākāra, terasadhutaguṇa, cuddasabuddhañāṇa, pañcadasacaraṇavimuttiparipācanīyadhamma, soḷasaānāpānassati saccākāra suttantapaṭṭhāna, aṭṭhārasa buddhadhammadhātu bhedakaravatthu, ekūnavīsatipaccavekkhaṇa, catuvīsatipaccaya, aṭṭhavīsatisuttantapaṭṭhāna, paṇṇāsaudayabbayadassana, paropaṇṇāsakusaladhamma, dvāsaṭṭhidiṭṭhigata, aṭṭhasatataṇhāvicaritādibhedānaṃ dhammānaṃ paṭivijjhanadesanākārappavattā, ye ca catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattisañcārimahāvajirañāṇappabhedā, ye ca anantanayasamantapaṭṭhānapavicayadesanākārappavattā, ye ca anantāsu lokadhātūsu anantānaṃ sattānaṃ āsayānusayacaritādivibhāvanākārappavattāti evaṃpakārā bhagavato paññāpabhedā, sabbepi idha ādi-saddena nayato saṅgayhantīti veditabbaṃ. Ko hi samattho bhagavato paññāya pabhede anupadaṃ niravasesato dassetuṃ. Teneva bhagavantaṃ ṭhapetvā paññavantānaṃ aggabhūto dhammasenāpatisāriputtattheropi buddhaguṇaparicchedanaṃ patianuyutto ‘‘apica me, bhante, dhammanvayo vidito’’ti (dī. ni. 2.146) āhāti.

ພຣະປັນຍາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ແມ້ໃນທີ່ນີ້ ກໍມີອະທິບາຍວ່າ ເປັນພຣະປັນຍາທີ່ມີອາລົມບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ (ນິບປະເທສະ) ແລະ ມີສ່ວນເຫຼືອ (ສັບປະເທສະ) ໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ເໝືອນດັ່ງພຣະມະຫາກະລຸນາທີ່ມີອາລົມບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ແລະ ມີສ່ວນເຫຼືອ, ເມື່ອຈະສະແດງວ່າ "ພຶງຖືເອົາປະເພດທີ່ເຫຼືອຈາກປະເພດນັ້ນ ໂດຍແນວທາງແຫ່ງການສະແດງປະເພດພຽງບາງສ່ວນຂອງພຣະປັນຍານັ້ນ" ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "paññāggahaṇena ca" (ແລະ ດ້ວຍການຖືເອົາພຣະປັນຍາ). ກໍພຣະປັນຍາປະເພດຕ່າງໆ ຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຄື: ພຣະປັນຍາທີ່ເປັນໄປໂດຍອາການແທງຕະຫຼອດ ແລະ ສະແດງທັມທັງຫຼາຍ ມີປະເພດຄື: ສີລ, ສະມາທິ, ປັນຍາ, ວິມຸດ, ວິມຸດຕິຍານະທັດສະນະ; ທັມໝວດ 2 ຈຳນວນ 142; ທັມໝວດ 3 ຈຳນວນ 22; ສະຕິປັດຖານ 4, ສັມມັບປະທານ, ອິດທິບາດ, ສາມັນຍະຜົນ, ອະລິຍະວົງ ເປັນຕົ້ນ; ຄະຕິ 5, ປະທານິຍັງຄະ 5, ປັນຈັງຄິກະສະມາທິ, ອິນຊີ, ພະລະ, ນິດສາຣະນີຍະທາດ, ວິມຸດຕາຍະຕະນະ, ວິມຸດຕິປະຣິປາຈະນີຍະທັມ, ສັນຍາ ເປັນຕົ້ນ; ສາຣານີຍະທັມ 6, ອະນຸດສະຕິສະຖານ, ອະຄາຣະວະ-ຄາຣະວະ, ນິດສາຣະນີຍະທາດ, ສະຕະຕະວິຫານ, ອະນຸດຕະຣິຍະ, ນິບເພທະພາຄິຍະປັນຍາ ເປັນຕົ້ນ; ອະປະຣິຫານີຍະທັມ 7, ອະລິຍະຊັບ, ໂພດຊົງ, ສັບປຸຣິສະທັມ, ນິດຊະຣະວັດຖຸ, ສັນຍາ, ທັກຂິເນຍຍະບຸກຄົນ, ຂີນາສະວະພະລະ ເປັນຕົ້ນ; ເຫດໄດ້ສະເພາະເຊິ່ງປັນຍາ 8, ມິດສາຕະ, ສັມມັດຕະ, ໂລກະທັມ, ອະລິຍະ-ອະນາຣິຍະໂວຫານ, ອາຣັມພະວັດຖຸ, ກຸສີຕະວັດຖຸ, ອັກຂະນະ, ມະຫາປຸຣິສະວິຕົກ, ອະພິພາຍະຕະນະ, ວິໂມກ ເປັນຕົ້ນ; ໂຍນິໂສມະນະສິການ 9, ມູລະທັມ, ປາຣິສຸດທິປະທານິຍັງຄະ, ສັດຕາວາດ, ອາຄາຕະວັດຖຸ, ອາຄາຕະປະຕິວິນາຍະ, ສັນຍານານັດຕະ, ອະນຸປຸບພະວິຫານ ເປັນຕົ້ນ; ນາຖະກະຣະທັມ 10, ກະສິນາຍະຕະນະ, ອະກຸສອນກັມມະບົດ, ກຸສອນກັມມະບົດ, ມິດສາຕະ, ສັມມັດຕະ, ອະລិຍະວາດ, ທົດສະພະລະຍານ, ອະເສກຂະທັມ ເປັນຕົ້ນ; ເມດຕານິສົງ 11, ສີລານິສົງ, ທັມມະຕາ, ພຸດທິເຫດ; ອາຍະຕະນະ 12, ປະຕິດຈະສະມຸບປາດ, ອາການແຫ່ງທັມມະຈັກ; ທຸດົງຄະຄຸນ 13; ພຸດທະຍານ 14; ຈະຣະນະທັມ 15, ວິມຸດຕິປະຣິປາຈະນີຍະທັມ; ອານາປານะສະຕິ 16, ອາການແຫ່ງສັດຈະ, ສຸດຕັນຕະປັດຖານ; ພຸດທະທັມ 18, ທາດ, ວັດຖຸເຮັດໃຫ້ແຕກແຍກ; ປັດຈະເວກຂະນະ 19; ປັດໄຈ 24; ສຸດຕັນຕະປັດຖານ 28; ການເຫັນຄວາມເກີດແລະຄວາມດັບ 50; ກຸສອນທັມ 50 ກວ່າ; ທິດຖິຄະຕະ 62; ຕັນຫາວິຈະຣິດ 108 ເປັນຕົ້ນ, ແລະ ພຣະປັນຍາປະເພດຕ່າງໆ ທີ່ເປັນໄປໂດຍອາການທ່ອງທ່ຽວໄປໃນສະມາບັດ 24 ແສນໂກດ ຄືມະຫາວະຊິຣະຍານ, ແລະ ພຣະປັນຍາປະເພດຕ່າງໆ ທີ່ເປັນໄປໂດຍອາການຄົ້ນຄວ້າ ແລະ ສະແດງຄຳພີປະຖານອັນມີແນວທາງຫາທີ່ສຸດບໍ່ໄດ້, ແລະ ພຣະປັນຍາປະເພດຕ່າງໆ ທີ່ເປັນໄປໂດຍອາການສະແດງອາສະຍະ, ອະນຸໄສ ແລະ ຈະຣິດເປັນຕົ້ນ ຂອງສັດທັງຫຼາຍທີ່ຫາທີ່ສຸດບໍ່ໄດ້ ໃນໂລກະທາດທັງຫຼາຍທີ່ຫາທີ່ສຸດບໍ່ໄດ້, ພຣະປັນຍາປະເພດຕ່າງໆ ຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ມີປະການດັ່ງກ່າວມາທັງໝົດນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ຊົງສົງເຄາະເອົາໄວ້ໂດຍແນວທາງແຫ່ງ "ādi" ສັບ (ຄຳວ່າ ເປັນຕົ້ນ) ໃນທີ່ນີ້. ຈິງຢູ່, ໃຜເລົ່າຈະສາມາດສະແດງປະເພດແຫ່ງພຣະປັນຍາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ໃຫ້ຄົບຖ້ວນທຸກບົດໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອໄດ້. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ແມ້ແຕ່ພຣະສາຣີບຸດເຖຣະ ຜູ້ເປັນທັມມະເສນາບໍດີ ເປັນຍອດແຫ່ງຜູ້ມີປັນຍາທັງຫຼາຍ ເວັ້ນແຕ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າເສຍ, ເມື່ອຖືກຖາມເຈາະຈີ້ມເຖິງການກຳນົດພຣະພຸດທະຄຸນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "apica me, bhante, dhammanvayo vidito" (ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ, ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ຂ້າພຣະອົງກໍຮູ້ແນວທາງແຫ່ງທັມ) (ທີ. ນິ. 2.146) ດັ່ງນີ້.

Saṃsāramahoghapakkhandānaṃ sattānaṃ tato santāraṇatthaṃ paṭipanno tehi payojito nāma hoti asatipi tesaṃ tathāvidhe abhisandhiyanti vuttaṃ ‘‘sattā hi mahābodhiṃ payojentī’’ti. Etena sabbenāti mahābodhimūlādidassanena. Apagamanaṃ nirupakkilesanti yojetabbaṃ. Jātasaṃvaddhabhāvadassanena ‘‘anādi anidhano ca satto’’ti evaṃpakārā micchāvādā paṭisedhitā honti. Samaññā…pe… dasseti satte paramatthato asatipi sattapaññattivohārasūcanato. Karuṇā ādipaññā pariyosānanti idaṃ sambharaṇanipphattikālāpekkhāya vuttaṃ, na paricchedavantatāya. Tenevāha ‘‘tannidānabhāvato tato uttarikaraṇīyābhāvato’’ti. Sabbe buddhaguṇā dassitā honti nayato dassitattā. Eso eva hi anavasesato buddhaguṇadassanupāyo yadidaṃ nayaggāhaṇaṃ. Paradhanaharaṇāditopi virati paresaṃ anatthapariharaṇavasappavattiyā [Pg.8] siyā karuṇūpanissayāti karuṇānidānaṃ sīlaṃ. Tato eva ‘‘tato pāṇātipātādiviratippavattito’’ti vuttaṃ.

ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຜູ້ຊົງປະຕິບັດເພື່ອຊ່ວຍສັດທັງຫຼາຍຜູ້ຢັ່ງລົງສູ່ຫ້ວງນ້ຳໃຫຍ່ຄືສັງສານ ໃຫ້ຂ້າມພົ້ນຈາກຫ້ວງນ້ຳນັ້ນ ຊື່ວ່າ "ອັນສັດທັງຫຼາຍຊັກຊວນແລ້ວ" ແມ້ວ່າຄວາມຕັ້ງໃຈ (ອະພິສັນທິ) ເຊັ່ນນັ້ນຂອງສັດທັງຫຼາຍຈະບໍ່ມີກໍຕາມ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "sattā hi mahābodhiṃ payojenti" (ເພາະວ່າ ສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມຊັກຊວນໃຫ້ເກີດມະຫາໂພທິຍານ). ຄຳວ່າ "etena sabbena" (ດ້ວຍສິ່ງທັງປວງນີ້) ຄື ດ້ວຍການສະແດງມູລະແຫ່ງມະຫາໂພທິຍານເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "apagamanaṃ" (ການຫຼີກໄປ) ພຶງປະກອບກັບຄຳວ່າ "nirupakkilesaṃ" (ອັນປາສະຈາກອຸປະກິເລດ). ດ້ວຍການສະແດງພາວະທີ່ເກີດແລະຈະເລີນເຕີບໂຕຂຶ້ນ ຄວາມເຫັນຜິດ (ມິດສາວາດ) ມີປະການຢ່າງນີ້ວ່າ "ສັດບໍ່ມີເບື້ອງຕົ້ນ ແລະ ບໍ່ມີເບື້ອງປາຍ" ຈຶ່ງເປັນອັນຖືກຫ້າມໄວ້. ຄຳວ່າ "samaññā...pe..." (ຊື່... ຯລຯ...) ຊົງສະແດງວ່າ ແມ້ໂດຍປຣະມັດຖະຈະບໍ່ມີສັດຢູ່ກໍຕາມ ແຕ່ກໍຊົງສະແດງໂດຍການຊີ້ບອກເຖິງໂວຫານຄືສັດບັນຍັດ. ຄຳວ່າ "karuṇā ādipaññā pariyosānaṃ" (ກະລຸນາເປັນເບື້ອງຕົ້ນ ປັນຍາເປັນທີ່ສຸດ) ນີ້ ກ່າວໂດຍໝາຍເຖິງການສ້າງສົມ (ສັມພາຣະ) ແລະ ເວລາແຫ່ງຄວາມສຳເລັດ, ບໍ່ແມ່ນກ່າວໂດຍຄວາມມີຂອບເຂດຈຳກັດ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "tannidānabhāvato tato uttarikaraṇīyābhāvato" (ເພາະຄວາມທີ່ສິ່ງນັ້ນເປັນເຫດ ແລະ ເພາະຄວາມບໍ່ມີກິດທີ່ຈະຕ້ອງເຮັດໃຫ້ຍິ່ງຂຶ້ນໄປກວ່ານັ້ນ). ພຣະພຸດທະຄຸນທັງປວງ ເປັນອັນຊົງສະແດງໄວ້ແລ້ວ ເພາະຄວາມທີ່ຊົງສະແດງໄວ້ໂດຍແນວທາງ. ຈິງຢູ່, ການຖືເອົາໂດຍແນວທາງນີ້ເອງ ເປັນອຸບາຍໃນການສະແດງພຣະພຸດທະຄຸນໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ. ແມ້ການງົດເວັ້ນຈາກການລັກຊັບຂອງຜູ້ນຶກອື່ນເປັນຕົ້ນ ກໍພຶງມີໄດ້ເພາະມີກະລຸນາເປັນອຸປະນິດໄສ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຫຼີກເວັ້ນສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດແກ່ຜູ້ນຶກອື່ນ, ເພາະສະນັ້ນ ສີລຈຶ່ງມີກະລຸນາເປັນເຫດ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "tato pāṇātipātādiviratippavattito" (ເພາະຄວາມເປັນໄປແຫ່ງການງົດເວັ້ນຈາກປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນຈາກເຫດນັ້ນ).

2. Yassā saṃvaṇṇanantiādinā ‘‘dayāyā’’tiādithomanāya sambandhaṃ dasseti. Payojanaṃ pana vuttanayena veditabbaṃ. Abbhantaraṃ niyakajjhattaṃ, tato bahibhūtaṃ bāhiraṃ. Dayāti karuṇā adhippetāti dayā-saddassa mettākaruṇānaṃ vācakattā vakkhamānañca anuyogaṃ manasi katvā vuttaṃ. Tāya hi samussāhito, na mettāyāti adhippāyo. Pubbe vuttassa paṭiniddeso hotīti ta-saddassa atthaṃ āha. Tanti paññaṃ visesetvā upamābhāvena vinivattā caritatthatāya. Paṭiniddesaṃ nārahati padhānāpadhānesu padhāne kiccadassanato. Dvinnaṃ padānaṃ…pe… vatoti karuṇāvācinā dayā-saddena ekādhikaraṇabhāvena vuccamāno ta-saddo tato aññadhammavisayo bhavituṃ na yuttoti adhippāyo. Apariyāyasaddānaṃ samānādhikaraṇabhāvo visesanavisesitabbabhāve sati hoti, nāññathāti āha ‘‘samānā…pe… hotī’’ti. Samānādhikaraṇabhāvena hettha visesanavisesitabbabhāvo sādhīyati, sā ca samānādhikaraṇatā visiṭṭhavibhattikānaṃ na hotīti samānavibhattitāyapi tameva sādhīyatīti ‘‘dayā…pe… cida’’nti idaṃ dayāya visesitabbabhāve kāraṇavacanaṃ. Padhānatāya hi sāmaññatāya ca sā visesitabbā jātā. Tattha bhagavato tadaññesañca karuṇānaṃ vācakattā sāmaññatā veditabbā. Tassa cāti dayā-saddassa. ‘‘Padhānañca pañña’’ntiādinā kiñcāpi purimagāthāya paññāppadhānā, ‘‘tāyā’’ti pana kevalaṃ avatvā dayāvisesanabhāvena vuttattā appadhānāyapi karuṇāya paṭiniddeso yuttoti dasseti. Appadhānatā ca karuṇāya purimagāthāya vasena vuttā, idha pana padhānā eva. Tathā ca vuttaṃ ‘‘dayāsamussāhinīti padhānā’’ti (dha. sa. mūlaṭī. 2).

໒. ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "Yassā saṃvaṇṇanaṃ" (ການພັນລະນາຄຸນຂອງພຣະກະລຸນາໃດ) ພຣະອາຈານສະແດງຄວາມກ່ຽວຂ້ອງ (ສັມພັນ) ກັບການຊົມເຊີຍມີຄຳວ່າ "dayāya" (ແຫ່ງພຣະກະລຸນາ) ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນປະໂຫຍດ ພຶງຊາບໂດຍທຳນອງທີ່ກ່າວແລ້ວ. ຄຳວ່າ "abbhantaraṃ" (ພາຍໃນ) ຄື ສິ່ງທີ່ເປັນພາຍໃນຕົນເອງ, ຄຳວ່າ "bāhiraṃ" (ພາຍນອກ) ຄື ສິ່ງທີ່ເປັນພາຍນອກຈາກນັ້ນ. ຄຳວ່າ "dayā" (ຄວາມເອັນດູ) ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງ ກະລຸນາ, ພຣະອາຈານກ່າວຄຳນີ້ໄວ້ໂດຍໃສ່ໃຈເຖິງຄຳຖາມທີ່ຈະກ່າວຕໍ່ໄປ ເພາະ "dayā" ສັບ ເປັນຄຳເວົ້າແທນເມດຕາ ແລະ ກະລຸນາ. ອະທິບາຍວ່າ ເພາະພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຖືກຊັກຊວນ (ສະມຸດສາຫິຕະ) ດ້ວຍກະລຸນານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍເມດຕາ. ພຣະອາຈານກ່າວເຖິງເນື້ອຄວາມຂອງ "ta" ສັບ (ນັ້ນ) ວ່າ "pubbe vuttassa paṭiniddeso hoti" (ຍ່ອມເປັນການກ່າວຊ້ຳເຖິງສິ່ງທີ່ກ່າວແລ້ວໃນກ່ອນ). ຄຳວ່າ "taṃ" (ນັ້ນ) ເປັນຄຳວິເສດ (ຂະຫຍາຍ) ພຣະປັນຍາ ເພາະຄວາມເປັນໄປແຫ່ງປະໂຫຍດທີ່ສຳເລັດແລ້ວ ໂດຍການກັບຄືນຈາກຄວາມເປັນອຸປະມາ. "paṭiniddesaṃ nārahati" (ບໍ່ຄວນແກ່ການກ່າວຊ້ຳ) ເພາະເຫັນກິດໃນສິ່ງທີ່ເປັນປະທານ (ຫຼັກ) ໃນລະຫວ່າງສິ່ງທີ່ເປັນປະທານ ແລະ ບໍ່ເປັນປະທານ. ຄຳວ່າ "dvinnaṃ padānaṃ...pe... vato" (ເພາະຄວາມເປັນໄປ... ຯລຯ... ແຫ່ງບົດທັງສອງ) ມີອະທິບາຍວ່າ "ta" ສັບ ທີ່ກ່າວໂດຍຄວາມເປັນສະມານາທິກະຣະນະ (ມີວິພັດແລະລິງຄືກັນ) ກັບ "dayā" ສັບ ອັນເປັນຄຳເວົ້າແທນກະລຸນາ ບໍ່ຄວນຈະເປັນອາລົມຂອງທັມອື່ນຈາກນັ້ນ. ຄວາມເປັນສະມານາທິກະຣະນະແຫ່ງສັບທີ່ບໍ່ແມ່ນໄວພົດກັນ ຍ່ອມມີໄດ້ເມື່ອມີຄວາມເປັນວິເສດສະນະ ແລະ ວິເສສິຕະ (ຕົວຂະຫຍາຍ ແລະ ຕົວຖືກຂະຫຍາຍ), ບໍ່ແມ່ນມີໂດຍປະການອື່ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "samānā...pe... hotī" (ຄວາມເປັນສະມານາທິກະຣະນະ... ຯລຯ... ຍ່ອມມີ). ໃນທີ່ນີ້ ຄວາມເປັນວິເສດສະນະ ແລະ ວິເສສິຕະ ຍ່ອມສຳເລັດໄດ້ດ້ວຍຄວາມເປັນສະມານາທິກະຣະນະ, ແລະ ຄວາມເປັນສະມານາທິກະຣະນະນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ບົດທີ່ມີວິພັດຕ່າງກັນ, ເພາະສະນັ້ນ ແມ້ດ້ວຍຄວາມມີວິພັດສະເໝີກັນ ກໍຍ່ອມສຳເລັດຄວາມເປັນວິເສດສະນະ ແລະ ວິເສສິຕະນັ້ນເອງ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຄຳວ່າ "dayā...pe... cidaṃ" ນີ້ ຈຶ່ງເປັນຄຳສະແດງເຫດໃນຄວາມເປັນວິເສສິຕະ (ຕົວຖືກຂະຫຍາຍ) ຂອງ "dayā" (ກະລຸນາ). ຈິງຢູ່, "dayā" ນັ້ນ ກາຍເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຖືກຂະຫຍາຍ ເພາະຄວາມເປັນປະທານ ແລະ ເພາະຄວາມເປັນສາທາຣະນະ (ທົ່ວໄປ). ໃນສອງຢ່າງນັ້ນ ພຶງຊາບຄວາມເປັນສາທາຣະນະ ເພາະເປັນຄຳເວົ້າແທນກະລຸນາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ແລະ ຂອງບຸກຄົນອື່ນນອກຈາກນັ້ນ. ຄຳວ່າ "tassa ca" (ແລະ ຂອງສັບນັ້ນ) ຄື ຂອງ "dayā" ສັບ. ດ້ວຍຄຳວ່າ "padhānañca paññaṃ" (ແລະ ປັນຍາເປັນປະທານ) ເປັນຕົ້ນ ພຣະອາຈານສະແດງວ່າ ແມ້ວ່າໃນຄາຖາກ່ອນ ປັນຍາຈະເປັນປະທານກໍຕາມ, ແຕ່ເພາະບໍ່ກ່າວພຽງແຕ່ຄຳວ່າ "tāya" (ດ້ວຍກະລຸນານັ້ນ) ແຕ່ກ່າວໂດຍຄວາມເປັນວິເສດສະນະຂອງ "dayā" (ກະລຸນາ), ການກ່າວຊ້ຳ (ປະຕິນິດເທສະ) ເຖິງກະລຸນາແມ້ທີ່ບໍ່ເປັນປະທານ ກໍຄວນຢູ່. ແລະ ຄວາມບໍ່ເປັນປະທານຂອງກະລຸນານັ້ນ ກ່າວໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄາຖາກ່ອນ, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ກະລຸນານັ້ນເປັນປະທານແທ້ໆ. ສົມຈິງດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ "dayāsamussāhinīti padhānā" (ທີ່ຊື່ວ່າ ຜູ້ຊັກຊວນດ້ວຍກະລຸນາ ເພາະເປັນປະທານ) (ທັມ. ສັງ. ມູລະຕີ. 2) ດັ່ງນີ້.

Kathaṃ pana…pe… ñātabbāti vakkhamānaññeva atthaṃ hadaye ṭhapetvā codeti. Yadi evanti yadi aṭṭhakathāya adhippāyaṃ aggahetvā vacanamattameva gaṇhasi. Mettāti ca na yujjeyyāti yathā ‘‘mettacittataṃ āpanno’’ti etissā aṭṭhakathāya vasena na dayā karuṇā[Pg.9], evaṃ ‘‘nikkaruṇataṃ āpanno’’ti etissā aṭṭhakathāya vasena na dayā mettāti vacanamattaggahaṇe aṭṭhakathānampi virodhaṃ dasseti. ‘‘Adhippāyavasena yojetabbo’’ti vatvā tameva adhippāyaṃ dayā-saddo hītiādinā vivarati. Akkharacintakā hi dayā-saddaṃ dānagatirakkhaṇesu paṭhanti. Anurakkhaṇañca mettākaruṇānaṃ hitūpasaṃhāradukkhāpanayanākāravuttīnaṃ samānakiccaṃ, tasmā ubhayattha dayā-saddo pavattatīti vuttaṃ. Antonītanti antogadhaṃ, rukkhattho viya dhavakhadirādīnaṃ anurakkhaṇattho mettākaruṇānaṃ sāmaññanti attho, adhippāyo pana ‘‘dayāpanno’’ti ettha sabbapāṇabhūtahitānukampīti anantaraṃ karuṇāya vuttattā dayā-saddo mettāpariyāyoti viññāyati. Mettāpi hi karuṇā viya pāṇātipātaviratiyā kāraṇanti. ‘‘Adayāpanno’’ti ettha pana kāruṇiko avihiṃ sajjhāsayattā paresaṃ vihesāmattampi na karoti, ko pana vādo pāṇātipātaneti nikkaruṇatāya pāṇātipātitā dassitāti veditabbā. Etamevatthaṃ sandhāya ‘‘evañhi aṭṭhakathānaṃ avirodho hotī’’ti āha. Yadi dayā-saddo mettākaruṇānaṃ vācako, evampikathaṃ pana karuṇā ‘‘dayā’’ti jānitabbāti anuyogo tadavattho evāti codanaṃ manasi katvā karuṇā ca desanāyātiādinā karuṇāya eva gahaṇe kāraṇamāha.

ກໍແນວໃດ...ລະ... ຄວນຮູ້ ດັ່ງນີ້ ຕັ້ງເນື້ອຄວາມທີ່ຈະກ່າວຕໍ່ໄປນັ້ນໄວ້ໃນໃຈແລ້ວ ຈຶ່ງໂຈດ. ຄຳວ່າ 'ຍທິ ເອວໍ' (ຫາກເປັນຢ່າງນັ້ນ) ຄວາມວ່າ ຫາກທ່ານບໍ່ຖືເອົາຄວາມປະສົງຂອງອັດຖະກະຖາ ແຕ່ຖືເອົາພຽງແຕ່ພະຍັນຊະນະເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເມຕຕາຕິ ຈ ນ ຍຸຊເຊຍຍາ' (ແລະບໍ່ຄວນປະກອບກັບເມດຕາ) ຄວາມວ່າ ຫາກຖືເອົາພຽງແຕ່ພະຍັນຊະນະ ຍ່ອມສະແດງຄວາມຂັດແຍ້ງກັນແມ່ນແຕ່ຂອງອັດຖະກະຖາທັງຫຼາຍວ່າ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອັດຖະກະຖາວ່າ 'ເມຕຕາຈິຕຕຕໍ ອາປນໂນ' (ເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ມີຈິດເມດຕາ) ນີ້ ຄວາມເອັນດູບໍ່ແມ່ນກະລຸນາຢ່າງໃດ, ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອັດຖະກະຖາວ່າ 'ນິກກະລຸນຕໍ ອາປນໂນ' (ເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ມີກະລຸນາ) ນີ້ ຄວາມເອັນດູກໍບໍ່ແມ່ນເມດຕາຢ່າງນັ້ນ. ທ່ານກ່າວວ່າ 'ຄວນປະກອບດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມປະສົງ' ແລ້ວ ຈຶ່ງໄຂຄວາມປະສົງນັ້ນເອງດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ທຍາ-ສທໂທ ຫິ' (ເພາະວ່າຄຳວ່າ ທຍາ). ຈິງຢູ່, ພວກນັກໄວຍາກອນຍ່ອມອ່ານຄຳວ່າ 'ທຍາ' ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ການໃຫ້, ການໄປ ແລະການຮັກສາ. ແລະການອະນຸລັກຮັກສາ ກໍເປັນກິດຈະກຳສະເໝີກັນຂອງເມດຕາແລະກະລຸນາ ເຊິ່ງມີຄວາມເປັນໄປໂດຍອາການຄືການນຳເຂົ້າໄປເຊິ່ງປະໂຫຍດເກື້ອກູນແລະການນຳອອກໄປເຊິ່ງຄວາມທຸກ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ຄຳວ່າ 'ທຍາ' ຍ່ອມເປັນໄປໃນທັງສອງຢ່າງ. ຄຳວ່າ 'ອນໂຕນີຕໍ' ຄວາມວ່າ ຢັ່ງລົງໃນພາຍໃນ, ອະທິບາຍວ່າ ເໝືອນຄວາມເປັນຕົ້ນໄມ້ເປັນສິ່ງທົ່ວໄປແກ່ຕົ້ນຕະຄຽນແລະຕົ້ນຕະແບກເປັນຕົ້ນ ຄວາມເປັນຜູ້ອະນຸລັກຮັກສາກໍເປັນສິ່ງທົ່ວໄປແກ່ເມດຕາແລະກະລຸນາ, ແຕ່ຄວາມປະສົງໃນຄຳວ່າ 'ທຍາປນໂນ' (ຜູ້ເຂົ້າເຖິງຄວາມເອັນດູ) ນີ້ ຍ່ອມຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າ ຄຳວ່າ 'ທຍາ' ເປັນໄວພົດຂອງເມດຕາ ເພາະກ່າວເຖິງກະລຸນາໄວ້ໃນລຳດັບຖັດມາວ່າ 'ຜູ້ອະນຸເຄາະເກື້ອກູນແກ່ສັບພະສັດທັງປວງ'. ຈິງຢູ່, ແມ່ນແຕ່ເມດຕາກໍເປັນເຫດແຫ່ງການງົດເວັ້ນຈາກປານາຕິບາດ ເໝືອນກະລຸນາຄືກັນ. ສ່ວນໃນຄຳວ່າ 'ອທຍາປນໂນ' (ຜູ້ບໍ່ເຂົ້າເຖິງຄວາມເອັນດູ) ນີ້ ຄວນຊາບວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ມີກະລຸນາ ເພາະມີອັດທະຍາໄສບໍ່ບຽດບຽນ ຍ່ອມບໍ່ເຮັດແມ່ນແຕ່ການບຽດບຽນຄົນອື່ນ, ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງການເຮັດປານາຕິບາດ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງສະແດງຄວາມເປັນຜູ້ເຮັດປານາຕິບາດດ້ວຍຄວາມບໍ່ມີກະລຸນາ. ທ່ານໝາຍເອົາເນື້ອຄວາມນີ້ເອງ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເອວໍຫິ ອຕຖກຖານໍ ອວິໂຣໂទ ໂຫຕິ' (ເພາະເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ຄວາມບໍ່ຂັດແຍ້ງກັນແຫ່ງອັດຖະກະຖາທັງຫຼາຍ ຍ່ອມມີ). ຫາກຄຳວ່າ 'ທຍາ' ເປັນຄຳກ່າວເຖິງເມດຕາແລະກະລຸນາ, ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ກໍມີຄຳຖາມວ່າ 'ກໍແນວໃດ ຄວນຮູ້ວ່າ ກະລຸນາ ຊື່ວ່າ ທຍາ' ຄຳຖາມນັ້ນກໍຍັງຄົງຕັ້ງຢູ່ຢ່າງນັ້ນ, ທ່ານມົນສິການການໂຈດນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວເຫດໃນການຖືເອົາກະລຸນາເທົ່ານັ້ນ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ກະລຸນາ ຈ ເທສນາຍ' (ແລະກະລຸນາ ດ້ວຍເທດສະໜາ).

Nanu tāyātiādinā sāmatthiyatopi pakaraṇaṃ balavanti pakaraṇavaseneva karuṇāvisayassa ñātataṃ dasseti. Yathāruci pavattitthāti etaṃ purimagāthāya sappadesanippadesasattavisayāya karuṇāya gahitabhāvassa kāraṇavacanaṃ. Yathārucipavatti hi ekasmiṃ anekesu ca icchānurūpappavattīti. ‘‘Idha pana nippadesasattavisayataṃ gahetu’’nti etena siddhe sati ārambho ñāpakattho hotīti puna ‘‘sattesū’’ti vacanaṃ imamatthavisesaṃ bodhetīti dasseti. Na devesuyevātiādināpi dayāsādhanassa samussāhanassa sattavisayabhāve sāmatthiyaladdhepi ‘‘sattesū’’ti vacanaṃ tassa nippadesasattavisayabhāvo adhippetoti imaṃ visesaṃ ñāpetīti dasseti.

ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ນນຸ ຕາຍ' (ບໍ່ແມ່ນຫຼື ດ້ວຍກະລຸນານັ້ນ) ທ່ານສະແດງຄວາມທີ່ອະລິຍະສັດເປັນທີ່ຮູ້ກັນໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄຳພີເທົ່ານັ້ນ ດ້ວຍຄິດວ່າ ແມ່ນແຕ່ໂດຍຄວາມສາມາດ ຄຳພີກໍມີກຳລັງກວ່າ. ຄຳວ່າ 'ຍຖາຣຸຈິ ປວຕຕິຕຖາ' (ເປັນໄປແລ້ວຕາມຄວາມພໍໃຈ) ນີ້ ເປັນຄຳກ່າວເຖິງເຫດແຫ່ງຄວາມທີ່ກະລຸນາອັນມີສັດມີສ່ວນເຫຼືອແລະບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອເປັນອາລົມ ອັນທ່ານຖືເອົາແລ້ວໃນຄາຖາກ່ອນ. ຈິງຢູ່, ການເປັນໄປຕາມຄວາມພໍໃຈ ຄືການເປັນໄປຕາມຄວາມປາດຖະໜາໃນສັດຜູ້ດຽວ ຫຼືໃນສັດຫຼາຍຄົນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ອິທ ປນ ນິປປទេສສຕຕວິສຍຕໍ ຄເຫຕຸໍ' (ແຕ່ໃນອະທິການນີ້ ເພື່ອຖືເອົາຄວາມມີສັດບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອເປັນອາລົມ) ນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ເມື່ອຄວາມສຳເລັດມີຢູ່ດ້ວຍຄຳນີ້ ການປາລົບຍ່ອມມີປະໂຫຍດໃນການເຮັດໃຫ້ຮູ້, ດັ່ງນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ສຕເຕສຸ' (ໃນສັດທັງຫຼາຍ) ອີກເທື່ອໜຶ່ງ ຈຶ່ງຊີ້ໃຫ້ເຫັນເນື້ອຄວາມພິເສດນີ້. ແມ່ນດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ນ ເທເວສຸເຍວ' (ບໍ່ແມ່ນໃນພວກເທວະດາເທົ່ານັ້ນ) ທ່ານກໍສະແດງວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າຄວາມມີສັດເປັນອາລົມ ຈະໄດ້ແລ້ວໂດຍຄວາມສາມາດໃນຄວາມພະຍາຍາມອັນເປັນເຄື່ອງສຳເລັດความເອັນດູ, ແຕ່ຄຳວ່າ 'ສຕເຕສຸ' ກໍຍັງສະແດງໃຫ້ຮູ້ເຖິງຂໍ້ພິເສດນີ້ວ່າ ຄວາມມີສັດບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອເປັນອາລົມ ເປັນສິ່ງທີ່ປະສົງເອົາ.

Kāladesadesakaparisādiparidīpanaṃ bāhiranidānanti kālādīni niddhārento ‘‘yasmiṃ kāle’’tiādimāha. Avasānamhi vasanto tidasālayeti vacanatoti etena tassa pāṭihāriyassa saddantarasannidhānena [Pg.10] avacchinnataṃ dasseti. Tattha pavattavohārena ca na sakkāti puthujjanasantānepi rāgādipaṭipakkhaharaṇassa abhāvato nicchandarāgesu sattavohāro viya puthujjanasantāne rāgādipaṭipakkhaharaṇavasena pavattaṃ tadabhāvepi bhagavato santāne ruḷhīvasena pāṭihāriyantveva vuccatīti na sakkā vattunti adhippāyo. Diṭṭhiharaṇavasena ye sammādiṭṭhikā jātā acelakakassapādayo viya, diṭṭhippakāsane asamatthabhāvena appaṭibhānabhāvādippattiyā saccakādayo viya.

ຄຳວ່າ 'ພາຫິຣະນິທານ' ໄດ້ແກ່ ການສະແດງການ, ເທດ, ຜູ້ສະແດງ ແລະບໍລິສັດເປັນຕົ້ນ, ທ່ານເມື່ອຈະກຳນົດການເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຍສມິງ ກາເລ' (ໃນການໃດ). ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ອວສານມຫິ ວສນໂຕ ຕິທσαລເຍ' (ເມື່ອຕອນສຸດທ້າຍ ປະທັບຢູ່ພາຍໃນພົບດາວະດຶງ) ນີ້ ທ່ານສະແດງຄວາມທີ່ປາຕິຫານນັ້ນ ບໍ່ຖືກຕັດຂາດດ້ວຍການຢູ່ໃກ້ຄຽງແຫ່ງສຽງອື່ນ. ຄວາມປະສົງວ່າ ບໍ່ອາດຈະກ່າວໄດ້ວ່າ 'ແລະດ້ວຍໂວຫານທີ່ເປັນໄປໃນປາຕິຫານນັ້ນ' ເພາະໃນສັນດານຂອງປຸຖຸຊົນ ບໍ່ມີການກຳຈັດກິເລດອັນເປັນປະຕິປັກມີລາຄະເປັນຕົ້ນ, ເໝືອນໂວຫານວ່າ 'ສັດ' ໃນພວກຜູ້ມີລາຄະປາສະຈາກຄວາມພໍໃຈແລ້ວ, ປາຕິຫານທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການກຳຈັດກິເລດອັນເປັນປະຕິປັກມີລາຄະເປັນຕົ້ນໃນສັນດານຂອງປຸຖຸຊົນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ມີການກຳຈັດນັ້ນ ແຕ່ໃນພະສັນດານຂອງພະຜູ້ມີພະພາກ ກໍຍັງເອີ້ນວ່າ ປາຕິຫານ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຄຸ້ນເຄີຍ (ຣູລະຫີ). ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການກຳຈັດທິດຖິ ຄື ພວກທີ່ກັບເປັນຜູ້ມີສຳມາທິດຖິ ເໝືອນອະເຈລະກະກັດສະປະເປັນຕົ້ນ, ແລະຄື ພວກທີ່ເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ມີປະຕິພານ ເພາະຄວາມບໍ່ສາມາດໃນການປະກາດທິດຖິ ເໝືອນສັດຈະກະນິຄົນເປັນຕົ້ນ.

3 . Sītapabbatā nāma ‘‘sineruṃ parivāretvā ṭhitā yugandharo…pe… giri brahā’’ti (visuddhi. 1.137; pārā. aṭṭha. 1.1 verañjakaṇḍavaṇṇanā) evaṃ vuttapabbatā.

໓ . ທີ່ຊື່ວ່າ 'ສີຕະບັນພົດ' ໄດ້ແກ່ ພູເຂົາທີ່ກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ພູເຂົາຍຸຄັນທອນ...ລະ... ເປັນພູເຂົາໃຫຍ່ ຕັ້ງລ້ອມຮອບພູເຂົາສິເນຣຸ'.

4-5. Sabbaso cakkavāḷasahassehi sabbaso āgamma sabbaso sannisinnenāti sambandhavasena tayo vikappā yuttā, sabbaso cakkavāḷasahassehi dasahi dasahīti pana aniṭṭhasādhanato paṭisedhito. Vajjitabbeti ye vajjetuṃ sakkā ‘‘atisammukhā atisamīpaṃ unnatappadeso’’ti, ete. Itare pana tassā parisāya mahantabhāvena na sakkā pariharituṃ.

໔-໕. ທາງເລືອກ ໓ ຢ່າງ ຍ່ອມຄວນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຊື່ອມໂຍງວ່າ 'ສພພໂສ ຈກກວາລສຫສເສຫິ' (ໂດຍປະການທັງປວງ ຈາກພັນແຫ່ງຈັກກະວານທັງຫຼາຍ), 'ສພພໂສ ອາຄມມ' (ມາແລ້ວໂດຍປະການທັງປວງ), 'ສພພໂສ ສນນິສິນເນນ' (ນັ່ງພ້ອມກັນແລ້ວໂດຍປະການທັງປວງ), ແຕ່ຄຳວ່າ 'ສພພໂສ ຈກກວາລສຫສເສຫິ' (ໂດຍປະການທັງປວງ ຈາກພັນແຫ່ງຈັກກະວານທັງຫຼາຍ) ທ່ານຫ້າມແລ້ວ ເພາະເປັນການສຳເລັດເນື້ອຄວາມທີ່ບໍ່ປະສົງ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ทົດສະຫິ ทົດສະຫິ' (ເທື່ອລະສິບ ເທື່ອລະສິບ). ໃນຄຳວ່າ 'ວຊຊິຕພເພ' (ໃນບ່ອນທີ່ຄວນເວັ້ນ) ນີ້ ໄດ້ແກ່ ບ່ອນເຫຼົ່ານີ້ ທີ່ສາມາດເວັ້ນໄດ້ ຄື 'ບ່ອນທີ່ຢູ່ຕໍ່ໜ້າເກີນໄປ, ບ່ອນທີ່ໃກ້ເກີນໄປ, ບ່ອນທີ່ສູງຊັນ'. ສ່ວນບ່ອນອື່ນໆ ບໍ່ສາມາດຈະຫຼີກເວັ້ນໄດ້ ເພາະຄວາມໃຫຍ່ໂຕແຫ່ງບໍລິສັດນັ້ນ.

‘‘Sabbañeyya…pe… samatthā’’ti vatvā tesaṃ desetabbappakārajānanasamatthāti vacanaṃ attanā paṭividdhākārassa dhammasāmināpi paresaṃ desetuṃ asakkuṇeyyattā vuttaṃ. Aññathā sabbepi sattā diṭṭhasaccā eva bhaveyyuṃ. Sabbañeyyadhammānaṃ yathāsabhāvajānanasamatthatādiyeva yathāvuttabalaṃ. Tesaṃ gahaṇasamatthataṃ dīpeti, adhikavacanamaññamatthaṃ bodhetīti adhippāyo.

ທ່ານກ່າວວ່າ 'ສພພເຍຍຍ...ລະ... ສມຕຖາ' (ສາມາດ... ໃນສັບພະເນຍຍະທຳ) ແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ສາມາດຮູ້ປະການແຫ່ງທຳທີ່ຄວນສະແງແກ່ສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ' ເພາະແມ່ນແຕ່ພະທຳມະສາມີ ກໍບໍ່ອາດຈະສະແດງແກ່ຄົນອື່ນ ຕາມອາການທີ່ພະອົງຊົງແທງຕະຫຼອດແລ້ວ. ຖ້າບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນ ສັດທັງປວງກໍຄົງຈະເປັນຜູ້ເຫັນສັດຈະທຳແລ້ວທັງນັ້ນ. ຄວາມສາມາດໃນການຮູ້ຕາມສະພາວະແຫ່ງສັບພະເນຍຍະທຳທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ ເປັນກຳລັງຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ. ຄວາມປະສົງວ່າ ຍ່ອມສະແດງຄວາມສາມາດໃນການຮັບເອົາຂອງສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳທີ່ເກີນມາຍ່ອມຊີ້ໃຫ້ຮູ້ເນື້ອຄວາມອື່ນ.

6. Tathāgato vandanīyotiādinā ‘‘namassitvā’’tiādikiriyāvisesānaṃ taṃtaṃsuttānurodhena pavattitamāha. Sarīrasobhaggādīti ādi-saddena kalyāṇavākkaraṇatāādhipaccaparivārasampattiādi saṅgayhati.

໖. ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຕຖາຄໂຕ ວນທນີໂຍ' (ພະຕາຖາຄົດເປັນຜູ້ຄວນບູຊາ) ທ່ານກ່າວເຖິງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງກິລິຍາວິເສດທັງຫຼາຍ ມີຄຳວ່າ 'ນມສສιຕວາ' (ນອບນ້ອມແລ້ວ) ເປັນຕົ້ນ ໃຫ້ຄ້ອຍຕາມພະສູດນັ້ນໆ. ໃນຄຳວ່າ 'ສຣີຣໂສພຄຄາທິ' (ຄວາມງາມແຫ່ງພະວໍລະກາຍເປັນຕົ້ນ) ນີ້ ດ້ວຍສັບວ່າ 'ອາທິ' (ເປັນຕົ້ນ) ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາຄວາມເປັນຜູ້ມີວາຈາໄພເລາະ, ຄວາມເປັນໃຫຍ່ ແລະຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍບໍລິວານເປັນຕົ້ນ.

7. Antaradhāpetvāti nirodhetvā. Nirodhanañcettha uppādakahetupariharaṇavasena tesaṃ anuppattikaraṇanti veditabbaṃ. Atthaṃ pakāsayissāmīti sambandhoti ‘‘sosetvā’’ti pubbakālakiriyāya aparakālakiriyāpekkhatāya vuttaṃ.

໗. ຄຳວ່າ 'ອນຕຣທາເປຕວາ' ຄວາມວ່າ ເຮັດໃຫ້ດັບໄປ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ຄວນຊາບວ່າ ການເຮັດໃຫ້ດັບ ໄດ້ແກ່ ການເຮັດບໍ່ໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຫຼີກເວັ້ນເຫດທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດ. ການເຊື່ອມໂຍງວ່າ 'ອຕຖໍ ປກາສຍιສສາມິ' (ເຮົາຈັກປະກາດເນື້ອຄວາມ) ທ່ານກ່າວໄວ້ ເພາະກິລິຍາໃນກ່ອນ ຄື 'ໂສເສຕວາ' (ເຮັດໃຫ້ແຫ້ງແລ້ວ) ຍ່ອມຫວັງເພິ່ງກິລິຍາໃນພາຍຫຼັງ.

8. Dukkarabhāvaṃ [Pg.11] dīpetunti adukkarassa tathāabhiyācetabbatābhāvatoti adhippāyo. Pārājikasaṅghādisesānaṃ sīlavipattibhāvato thullaccayādīnañca yebhuyyena ācāravipattibhāvato ācārasīlānaṃ tathā yojanā katā, tathā cārittasīlassa ācārasabhāvattā itaraṃ sabhāveneva gahetvā dutiyā. Asakkuṇeyyanti visuddhācārādiguṇasamannāgatena sabrahmacārinā saddhammaciraṭṭhitatthaṃ sādaraṃ abhiyācitena tena ca abhidhammatthappakāsane samatthoti yāthāvato pamāṇitena tabbimukhabhāvo na sukaroti adhippāyo.

໘. ຄຳວ່າ 'ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ເຮັດໄດ້ຍາກ' ຄວາມປະສົງວ່າ ເພາະສິ່ງທີ່ເຮັດບໍ່ຍາກ ຍ່ອມບໍ່ມີຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຂໍຮ້ອງຢ່າງນັ້ນ. ເພາະຄວາມທີ່ອາບັດປາຣາຊິກແລະສັງຄາທິເສດທັງຫຼາຍເປັນສີລາວິບັດ ແລະເພາະຄວາມທີ່ອາບັດຖຸນລັດໄຈເປັນຕົ້ນ ໂດຍສ່ວນຫຼາຍເປັນອາດຈາຣະວິບັດ ທ່ານຈຶ່ງປະກອບອາດຈາຣະແລະສີລໄວ້ຢ່າງນັ້ນ, ແລະເພາະຈາຣິດຕະສີລມີສະພາວະເປັນອາດຈາຣະ ທ່ານຈຶ່ງຖືເອົາສີລນອກນີ້ດ້ວຍສະພາວະຂອງມັນເອງ ແລ້ວປະກອບເປັນຢ່າງທີສອງ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ອາດຈະຫຼີກເວັ້ນໄດ້' ຄວາມປະສົງວ່າ ຄວາມເປັນຜູ້ມີໜ້າຫຼີກເວັ້ນຈາກສິ່ງນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ເຮັດໄດ້ງ່າຍ ສຳລັບຜູ້ທີ່ເພື່ອນພົມມະຈາລີຜູ້ປະກອບດ້ວຍຄຸນມີອາດຈາຣະອັນບໍລິສຸດເປັນຕົ້ນ ຂໍຮ້ອງໂດຍເຄົາລົບ ເພື່ອຄວາມຕັ້ງຢູ່ດົນນານແຫ່ງພະສັດທຳ ແລະຜູ້ທີ່ເພື່ອນພົມມະຈາລີນັ້ນກຳນົດໄວ້ຕາມຄວາມເປັນຈິງວ່າ ເປັນຜູ້ສາມາດໃນການປະກາດເນື້ອຄວາມແຫ່ງພະອະພິທຳ.

9. Devadeva-saddassa attho paṭṭhānasaṃvaṇṇanāṭīkāyaṃ vipañcitoti na vitthārayimha.

໙. ເນື້ອຄວາມຂອງສັບວ່າ 'ເທວະເທວະ' ທ່ານຈຳແນກໄວ້ແລ້ວໃນປັດຖານະສັງວັນນະນາທິກາ ເພາະສະນັ້ນ ພວກຂ້າພະເຈົ້າຈຶ່ງບໍ່ສະແດງໃຫ້ພິສະດານ.

13. Paṭhamasaṅgītiyaṃ yā aṭṭhakathā saṅgītāti vacanena sā bhagavato dharamānakālepi aṭṭhakathā saṃvijjati, tena pāṭho viya bhagavaṃmūlikāvāti viññāyati. ‘‘Abhidhammassā’’ti padaṃ ‘‘atthaṃ pakāsayissāmī’’ti etadapekkhanti ‘‘kassa pana sā aṭṭhakathā’’ti pucchitvā adhikāravasena tameva abhidhammapadaṃ ākaḍḍhati. Āvuttiādivasena vā ayamattho vibhāvetabbo.

໑໓. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ອັດຖະກະຖາໃດ ອັນພະສັງຄີຕິກາຈານທັງຫຼາຍສັງຄາຍະນາແລ້ວໃນການສັງຄາຍະນາຄັ້ງທຳອິດ' ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຮູ້ວ່າ ອັດຖະກະຖານັ້ນ ຍ່ອມມີຢູ່ແມ່ນແຕ່ໃນການທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກຍັງຊົງພະຊົນຢູ່, ເພາະສະນັ້ນ ອັດຖະກະຖາຈຶ່ງມີພະຜູ້ມີພະພາກເປັນມູນເຫດ ເໝືອນພະບາລີຄືກັນ. ບົດວ່າ 'ອພιທມມສສ' (ແຫ່ງພະອະພິທຳ) ຍ່ອມຫວັງເພິ່ງບົດວ່າ 'ອຕຖໍ ປກາສຍιສສາມິ' (ເຮົາຈັກປະກາດເນື້ອຄວາມ) ນີ້, ທ່ານຖາມວ່າ 'ກໍອັດຖະກະຖານັ້ນ ເປັນຂອງໃຜ' ແລ້ວ ຈຶ່ງດຶງເອົາບົດວ່າ ອະພິທຳ ນັ້ນເອງມາ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະທິການ. ຫຼືຄວນຈຳແນກເນື້ອຄວາມນີ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການກ່າວຊ້ຳເປັນຕົ້ນ.

16. Ariyamaggassa bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgavisesaṃ pādakajjhānameva niyametītiādinayappavatto tipiṭakacūḷanāgattheravādo ādi-saddena vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamenti, puggalajjhāsayo niyametīti evamādayo moravāpivāsimahādattattheratipiṭakacūḷābhayattheravādādayo saṅgayhanti. Tappakāsanenevāti abhidhammassa atthappakāsaneneva. Soti mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayo. Tathāti asammissānākulabhāvena. Asammissānākulabhūto vā vinicchayo mahāvihāravāsīnaṃ santakabhāvena, etena abhidhammassa atthappakāsaneneva mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayo idha abhinipphādīyatīti dasseti. Atha vā tappakāsanenevāti asammissānākulabhāvappakāsaneneva. Soti pakāsiyamāno abhidhammattho. Tathāti mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayabhāvena. Imasmiṃ atthavikappe ‘‘asammissaṃ anākulaṃ atthaṃ pakāsayissāmī’’ti sambandhanīyaṃ.

໑໖. ວາທະຂອງພະຕິປິຕະກະຈູລະນາຄະເຖລະ ທີ່ເປັນໄປໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຊານອັນເປັນບາດຖານ ເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມກຳນົດຄວາມພິເສດແຫ່ງອົງໂພດຊົງ, ອົງມັກ ແລະອົງຊານ ແຫ່ງອະລິຍະມັກ', ດ້ວຍສັບວ່າ 'ອາທິ' (ເປັນຕົ້ນ) ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາວາທະທັງຫຼາຍ ມີວາທະຂອງພະໂມຣະວາປີວາສີມະຫາດັດຕະເຖລະ ແລະພະຕິປິຕະກະຈູລະອະໄພເຖລະເປັນຕົ້ນ ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ຂັນທັງຫຼາຍອັນເປັນອາລົມແຫ່ງວິປັດສະນາ ຍ່ອມກຳນົດ, ອັດທະຍາໄສຂອງບຸກຄົນ ຍ່ອມກຳນົດ'. ຄຳວ່າ 'ຕປປກາສເນເນວ' ຄວາມວ່າ ດ້ວຍການປະກາດເນື້ອຄວາມແຫ່ງພະອະພິທຳນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ໂສ' ໄດ້ແກ່ ຄຳຕັດສິນຂອງພວກຜູ້ນັບຖືມະຫາວິຫານ. ຄຳວ່າ 'ຕຖາ' ຄວາມວ່າ ໂດຍຄວາມບໍ່ປົນເປກັນແລະບໍ່ສັບສົນ. ຫຼືວ່າ ຄຳຕັດສິນອັນບໍ່ປົນເປກັນແລະບໍ່ສັບສົນ ໂດຍຄວາມເປັນຂອງພວກຜູ້ນັບຖືມະຫາວິຫານ, ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ຄຳຕັດສິນofພວກຜູ້ນັບຖືມະຫາວິຫານ ຍ່ອມສຳເລັດໃນທີ່ນີ້ ດ້ວຍການປະກາດເນື້ອຄວາມແຫ່ງພະອະພິທຳນັ້ນເອງ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳວ່າ 'ຕປປກາສເນເນວ' ຄວາມວ່າ ດ້ວຍການປະກາດຄວາມບໍ່ປົນເປກັນແລະບໍ່ສັບສົນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ໂສ' ໄດ້ແກ່ ເນື້ອຄວາມແຫ່ງພະອະພິທຳອັນທ່ານກຳລັງປະກາດຢູ່. ຄຳວ່າ 'ຕຖາ' ຄວາມວ່າ ໂດຍຄວາມເປັນຄຳຕັດສິນຂອງພວກຜູ້ນັບຖືມະຫາວິຫານ. ໃນທາງເລືອກແຫ່ງເນື້ອຄວາມນີ້ ຄວນເຊື່ອມໂຍງວ່າ 'ເຮົາຈັກປະກາດເນື້ອຄວາມອັນບໍ່ປົນເປກັນແລະບໍ່ສັບສົນ'.

17. Aññañca [Pg.12] sabbaṃ atthappakāsanaṃ hotīti tosanaṃ hotīti attho. Tenevāha ‘‘sabbena tena tosanaṃ kataṃ hotī’’ti. Yuttarūpā yojanā.

໑໗. ຄຳວ່າ 'ແລະການປະກາດເນື້ອຄວາມອື່ນທັງປວງ ຍ່ອມມີ' ຄວາມວ່າ ຄວາມຍິນດີຍ່ອມມີ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍເຫດທັງປວງນັ້ນ ຄວາມຍິນດີອັນພວກຂ້າພະເຈົ້າເຮັດແລ້ວ ຍ່ອມມີ'. ການປະກອບນີ້ ສົມຄວນແລ້ວ.

Vīsatigāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາຄາຖາ ໒໐ ຈົບແລ້ວ.

Nidānakathāvaṇṇanā

การພັນລະນານິທານກະຖາ

Paricchedo sattappakaraṇabhāvo. Sanniveso sattannaṃ pakaraṇānaṃ tadavayavānañca vavatthānaṃ. Sāgarehi tathā cintāti ‘‘imassa abhidhammassa gambhīrabhāvavijānanatthaṃ cattāro sāgarā veditabbā’’tiādinā nayena jalasāgarādīhi saha nayasāgaravicāro. ‘‘Satabhāgena sahassabhāgena dhammantarā dhammantaraṃ saṅkamitvā saṅkamitvā desesī’’tiādinā desanābhedehi abhidhammassa gambhīrabhāvakathā desanāhi gambhīratā.

ຄຳວ່າ 'ປະຣິດເສດ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນຄຳພີທັງ ໗. ຄຳວ່າ 'ສັນນິເວດ' ໄດ້ແກ່ ການກຳນົດຄຳພີທັງ ໗ ແລະສ່ວນປະກອບຂອງຄຳພີເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ການຄິດຢ່າງນັ້ນກັບມະຫາສະໝຸດທັງຫຼາຍ' ໄດ້ແກ່ ການພິຈາລະນານັຍມະຫາສະໝຸດ ຮ່ວມກັບຊົນລະມະຫາສະໝຸດເປັນຕົ້ນ ໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ 'เพื่อປະໂຫຍດແກ່ການຮູ້ຄວາມເລິກເຊິ່ງແຫ່ງພະອະພິທຳນີ້ ຄວນຊາບມະຫາສະໝຸດ ໔ ປະການ'. ຄຳວ່າ 'ຄວາມເລິກເຊິ່ງດ້ວຍເທດສະໜາທັງຫຼາຍ' ໄດ້ແກ່ ເລື່ອງຄວາມເລິກເຊິ່ງແຫ່ງພະອະພິທຳ ດ້ວຍປະເພດແຫ່ງເທດສະໜາ ເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຊົງສະແດງໂດຍກ້າວຂ້າມຈາກທຳໜຶ່ງໄປສູ່ທຳໜຶ່ງ ໂດຍສ່ວນຮ້ອຍ ໂດຍສ່ວນພັນ'.

‘‘Evaṃ temāsaṃ nirantaraṃ desentassā’’tiādinā desanākāle bhagavato sarīrassa yāpitākāravicāro desanā…pe… gahaṇaṃ. Tathā therassa…pe…pi cāti ‘‘abhidhamme vācanāmaggo nāmā’’tiādinā abhidhamme vācanāmaggassa sāriputtattherasambandhitatā tassa ca teneva uppāditatā. Yo hi bhagavatā devatānaṃ desitākāro, so aparicchinnavāranayatantitāya ananto aparimāṇo na bhikkhūnaṃ vācanāyoggo, yo ca therassa desitākāro, so atisaṃkhittatāya. Nātisaṅkhepanātivitthārabhūto pana pāṭhanayo therappabhāvito vācanāmaggoti.

ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເມື່ອພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງຢູ່ຕະຫຼອດ ໓ ເດືອນຢ່າງນີ້' ໄດ້ແກ່ ການພິຈາລະນາອາການຄວາມເປັນໄປແຫ່ງພະວໍລະກາຍຂອງພະຜູ້ມີພະພາກໃນການສະແດງທຳ ຄື ເທດສະໜາ...ລະ... ການຮັບເອົາ. ແລະດ້ວຍຄຳວ່າ 'ແມ່ນຂອງພະເຖລະ...ລະ... ຄືກັນ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມທີ່ທາງແຫ່ງການບອກສອນໃນພະອະພິທຳ ເປັນສິ່ງກ່ຽວຂ້ອງກັບພະສາຣີປຸດຕະເຖລະ ແລະຄວາມທີ່ທາງແຫ່ງການບອກສອນນັ້ນ ອັນພະເຖລະນັ້ນເອງໃຫ້ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ທີ່ຊື່ວ່າ ທາງແຫ່ງການບອກສອນໃນພະອະພິທຳ'. ຈິງຢູ່, ອາການອັນພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງແກ່ເທວະດາທັງຫຼາຍນັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດ ບໍ່ມີປະມານ ເພາະຄວາມເປັນຄຳພີທີ່ມີວາລະແລະນັຍອັນບໍ່ໄດ້ກຳນົດໄວ້ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນແກ່ການບອກສອນຂອງພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ສ່ວນອາການອັນພະເຖລະສະແດງແລ້ວນັ້ນ ເພາະຄວາມຫຍໍ້ເກີນໄປ. ແຕ່ທາງແຫ່ງການທ່ອງຈຳອັນບໍ່ຫຍໍ້ເກີນໄປແລະບໍ່ພິສະດານເກີນໄປ ເປັນທາງແຫ່ງການບອກສອນອັນພະເຖລະໃຫ້ເປັນໄປແລ້ວ.

Vacanatthavijānanenātiādinā kusalā dhammātiādipadānaññeva atthavaṇṇanaṃ akatvā abhidhamma-saddavicārassa sambandhamāha. ‘‘Ye te mayā dhammā abhiññā desitā. Seyyathidaṃ – cattāro satipaṭṭhānā…pe… sikkhitaṃ sikkhiṃsu dve bhikkhū abhidhamme nānāvādā’’tiādisuttavasena kiñcāpi bodhipakkhiyadhammā ‘‘abhidhammo’’ti vuccanti, dhamma-saddo ca samādhiādīsu diṭṭhappayogo, pariyattidhammo eva pana idha adhippetoti dassento ‘‘suttantādhikā pāḷīti attho’’ti āha. Tattha dhammabyabhicārabhāvena visesato abhidhammo viya suttantopi ‘‘dhammo’’ti vuccati. ‘‘Yo [Pg.13] vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto’’tiādīsu (dī. ni. 1.216) aññattha ca sambhavato abhi-saddena nivattetabbatthaṃ dīpetuṃ ‘‘suttantā’’ti vuttaṃ. Nanu ca atirekavisesaṭṭhā bhinnasabhāvā yato te yathākkamaṃ adhikavicittapariyāyehi bodhitā, tasmā ‘‘dhammātirekadhammavisesaṭṭhehī’’ti bahuvacanena bhavitabbaṃ, na ekavacanenāti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘dvinnampi…pe… ekavacananiddeso kato’’ti.

ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ດ້ວຍການຮູ້ເນື້ອຄວາມຂອງຄຳ' ທ່ານບໍ່ເຮັດການພັນລະນາເນື້ອຄວາມຂອງບົດທັງຫຼາຍມີ 'ກຸສລາ ທມມາ' (ທຳທັງຫຼາຍເປັນກຸສົນ) ເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ໄດ້ກ່າວເຖິງການເຊື່ອມໂຍງແຫ່ງການພິຈາລະນາສັບວ່າ ອະພິທຳ ໄວ້. ທ່ານເມື່ອຈະສະແດງວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າໂພທິປັກຂິຍະທຳທັງຫຼາຍ ຈະຊື່ວ່າ 'ອະພິທຳ' ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພະສູດເປັນຕົ້ນວ່າ 'ທຳເຫຼົ່ານັ້ນໃດ ອັນເຮົາຮູ້ຍິ່ງແລ້ວສະແດງແລ້ວ. ໄດ້ແກ່ ສະຕິປັດຖານ ໔...ລະ... ພິກຂຸ ໒ ຮູບ ຜູ້ມີວາທະຕ່າງກັນໃນພະອະພິທຳ ໄດ້ສຶກສາສິ່ງທີ່ຄວນສຶກສາແລ້ວ', ແລະເຖິງແມ່ນວ່າ ທຳສັບ ຈະມີການໃຊ້ໃຫ້ເຫັນໃນສະມາທິເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ໃນອະທິການນີ້ ປະສົງເອົາພະປະຣິຍັດຕິທຳເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເນື້ອຄວາມວ່າ ພະບາລີອັນຍິ່ງກວ່າພະສູດ'. ໃນຄຳນັ້ນ ເພາະຄວາມບໍ່ຄາດເຄື່ອນຈາກທຳ ແມ່ນແຕ່ພະສູດກໍຊື່ວ່າ 'ທຳ' ເໝືອນພະອະພິທຳໂດຍພິເສດ. ທ່ານກ່າວຄຳວ່າ 'ສຸຕຕນຕາ' (ຍິ່ງກວ່າພະສູດ) ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ຄວນຈຳແນກອອກດ້ວຍສັບວ່າ 'ອະພິ' ເພາະມີຢູ່ແຫ່ງອື່ນ ເປັນຕົ້ນວ່າ 'ອານົນ, ທຳແລະວິນັຍໃດ ອັນເຮົາສະແດງແລ້ວ ບັນຍັດແລ້ວ ແກ່ພວກທ່ານ'. ກໍເນື້ອຄວາມອັນຍິ່ງແລະເນື້ອຄວາມອັນພິເສດ ມີສະພາວະຕ່າງກັນ ເພາະເນື້ອຄວາມເຫຼົ່ານັ້ນ ອັນພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງແລ້ວດ້ວຍປະການອັນວິຈິດແລະຍິ່ງກວ່າຕາມລຳດັບ, ເພາະສະນັ້ນ ຄວນເປັນພະຫູວັດຈະນະວ່າ 'ດ້ວຍເນື້ອຄວາມອັນຍິ່ງແຫ່ງທຳແລະເນື້ອຄວາມອັນພິເສດແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍ' ບໍ່ແມ່ນເອກະວັດຈະນະ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ທ່ານມົນສິການຄຳຖາມນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແມ່ນຂອງທັງສອງ...ລະ... ທ່ານກໍເຮັດການສະແດງດ້ວຍເອກະວັດຈະນະ'.

Payogameva nārahati upasagga-saddānaṃ dhātu-saddasseva purato payojanīyattā. Athāpi payujjeyya atimālādīsu ati-saddādayo viya. Evampi yathā ‘‘atimālā’’ti ettha samāsavasena anāvibhūtāya kamanakiriyāya visesako ati-saddo, na mālāya, evamidhāpi abhi-saddo na dhammavisesako yuttoti adhippāyo. Aññassapi hi upasaggassāti idaṃ ruḷhīvasena, atthe upasajjatīti vā upasaggassa anvatthasaññataṃ gahetvā vuttaṃ. Atichattādīsu hi ati-saddo idha upasaggoti adhippeto. Tattha yathā kalyāṇo pūjito vā puriso atipurisoti bhavati, evaṃ atirekavisesaṭṭhānampi kalyāṇapūjitatthabhāvasambhavato kalyāṇaṃ vā pūjitaṃ vā chattaṃ atichattanti saddanayo veditabbo. Kalyāṇapūjitabhāvā hi guṇavisesayogena icchitabbā. Guṇaviseso cesa yadidaṃ pamāṇātireko ca vicittarūpatā ca. Evañca pana katvā ‘‘akiriyāyapī’’ti vacanaṃ samatthitaṃ bhavati. Yathā ca atichattādīsu, evaṃ abhidhamma-saddepi daṭṭhabbaṃ. Anekatthā hi nipātāti. Tabbhāvadīpakattāti atirekavisesabhāvadīpakattā.

ບໍ່ຄວນປະກອບ (ອຸປະສັກ) ເລີຍ ເພາະອຸປະສັກສັບທັງຫຼາຍມີປະໂຫຍດທີ່ຈະຕ້ອງປະກອບໄວ້ຂ້າງໜ້າທາດສັບເທົ່ານັ້ນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະປະກອບ ເໝືອນຢ່າງ ອະຕິ-ສັບ ເປັນຕົ້ນ ໃນຄຳວ່າ ອະຕິມາລາ ເປັນຕົ້ນ. ເຖິງຢ່າງນັ້ນກໍຕາມ ຄວາມໝາຍກໍຄື: ເໝືອນຢ່າງໃນຄຳວ່າ “ອະຕິມາລາ” ນີ້ ອະຕິ-ສັບ ເປັນຕົວວິເສດ (ຂະຫຍາຍ) ກິລິຍາຄືການກ້າວລ່ວງ ທີ່ບໍ່ປາກົດຈະແຈ້ງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະມາດ, ບໍ່ແມ່ນວິເສດຂອງດອກໄມ້ (ມາລາ), ໃນຄຳນີ້ກໍເໝືອນກັນ ອະພິ-ສັບ ກໍບໍ່ຄວນເປັນຕົວວິເສດຂອງທຳ. ທີ່ວ່າ “ເຖິງອຸປະສັກອື່ນ” ນີ້ ກ່າວໂດຍອຳນາດແຫ່ງຣູຢີ (ຄວາມນິຍົມ) ຫຼືຖືເອົາຊື່ທີ່ມີຄວາມໝາຍກົງກັບຕົວຂອງອຸປະສັກ ໂດຍວິເຄາະວ່າ “ຍ່ອມເຂົ້າໄປຊ້ອງໄຊ້ໃນເນື້ອຄວາມ”. ເພາະວ່າໃນຄຳວ່າ ອະຕິສັດ (ຮົ່ມອັນຍິ່ງ) ເປັນຕົ້ນ ອະຕິ-ສັບ ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເອົາອຸປະສັກ. ໃນຄຳນັ້ນ ເໝືອນຢ່າງວ່າ ບຸລຸດຜູ້ດີງາມ ຫຼືຜູ້ທີ່ໄດ້ຮັບການບູຊາ ຍ່ອມມີຊື່ວ່າ “ອະຕິບຸລຸດ” (ບຸລຸດຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່), ວິທີແຫ່ງສັບວ່າ “ອະຕິສັດ” (ຮົ່ມອັນຍິ່ງ) ກໍຄວນຊາບຢ່າງນີ້ຄື: ເພາະຄວາມເປັນໄປໄດ້ແຫ່ງເນື້ອຄວາມຄືຄວາມດີງາມແລະຄວາມເປັນຂອງບູຊາ ເຖິງແມ່ນໃນຖານະທີ່ຍິ່ງໃຫຍ່ແລະວິເສດ, ຮົ່ມທີ່ດີງາມ ຫຼືຮົ່ມທີ່ໄດ້ຮັບການບູຊາ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ “ອະຕິສັດ”. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນຂອງດີງາມແລະຄວາມເປັນຂອງບູຊາ ຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ປາດຖະໜาໄດ້ ດ້ວຍການປະກອບກັບຄຸນວິເສດ. ແລະຄຸນວິເສດນີ້ ກໍຄື ຄວາມມີປະມານອັນຍິ່ງ ແລະຄວາມມີຮູບວິຈິດ (ງົດງາມ). ແລະເມື່ອເຮັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຄຳວ່າ “ເຖິງແມ່ນບໍ່ມີກິລິຍາ” ກໍເປັນອັນສຳເລັດປະໂຫຍດ. ແລະເໝືອນຢ່າງໃນຄຳວ່າ ອະຕິສັດ ເປັນຕົ້ນນັ້ນ, ໃນຄຳວ່າ ອະພິທຳ ກໍຄວນຊາບຢ່າງນີ້ຄືກັນ. ເພາະວ່າ ນິບາດທັງຫຼາຍມີອັດຖะ (ເນື້ອຄວາມ) ຫຼາຍຢ່າງ. ທີ່ວ່າ “ເພາະເປັນຕົວສະແດງເຖິງພາວະນັ້ນ” ຄື ເພາະເປັນຕົວສະແດງເຖິງພາວະອັນຍິ່ງແລະວິເສດ.

Ekato anāgatattāti idaṃ suttante ekato āgatānaṃ khandhāyatanādīnaṃ suttantabhājanīyassa diṭṭhattā ‘‘cha imāni, bhikkhave, indriyānī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.495-496) cakkhādīnaṃ channaṃ itthindriyādīnaṃ tiṇṇaṃ sukhindriyādīnaṃ pañcannaṃ saddhindriyādīnaṃ pañcannaṃ anaññātaññassāmītindriyādīnañca tiṇṇaṃ vasena visuṃ visuṃ suttantabhāvena āgatattā ekasuttabhāvena anāgatānaṃ bāvīsatiyā indriyānaṃ suttantabhājanīyassa adiṭṭhattā ca vuttaṃ, na suttante ekato āgamanassa suttantabhājanīyassa kāraṇattā. Suttante ekato sabbena sabbañca anāgatā hi bhūmantaraparicchedapaṭisambhidā suttantabhājanīyavasena vibhattā dissanti, ekato āgatāni ca [Pg.14] sikkhāpadāni tathā na vibhattāni. Veramaṇīnaṃ viya pana sabhāvakiccādivibhāgavinimutto bāvīsatiyā indriyānaṃ samāno vibhajanappakāro natthi, yo suttantabhājanīyaṃ siyāti indriyavibhaṅge suttantabhājanīyaṃ natthīti yuttaṃ siyā.

ທີ່ວ່າ “ເພາະບໍ່ໄດ້ມາພ້ອມກັນ” ນີ້ ກ່າວໄວ້ ເພາະເຫັນສູດຕັນຕະພາຊະນີຍະແຫ່ງຂັນແລະອາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ ທີ່ມາພ້ອມກັນໃນພະສູດ, ແລະເພາະບໍ່ເຫັນສູດຕັນຕະພາຊະນີຍະແຫ່ງອິນຊີ 22 ປະການ ທີ່ບໍ່ໄດ້ມາພ້ອມກັນໂດຍຄວາມເປັນພະສູດດຽວກັນ, ແຕ່ມາໂດຍຄວາມເປັນພະສູດຕ່າງຫາກ ແຍກກັນເປັນສ່ວນໆ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອິນຊີ 6 ມີຈັກຂຸນຊີເປັນຕົ້ນ, ອິນຊີ 3 ມີອິດຖິນຊີເປັນຕົ້ນ, ອິນຊີ 5 ມີສຸຂິນຊີເປັນຕົ້ນ, ອິນຊີ 5 ມີສັດທິນຊີເປັນຕົ້ນ, ແລະອິນຊີ 3 ມີອະນັນຍາຕັນຍັດສາມີຕິນຊີເປັນຕົ້ນ ໂດຍພະບາລີມີອານິວ່າ “ພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ອິນຊີ 6 ປະການເຫຼົ່ານີ້...” ເປັນຕົ້ນ, ບໍ່ແມ່ນເພາະການມາພ້ອມກັນໃນພະສູດ ເປັນເຫດແຫ່ງສູດຕັນຕະພາຊະນີຍະ. ເພາະວ່າ ພູມັນຕະຣະປະຣິດເສດ (ການກຳນົດຂອບເຂດແຫ່ງພູມ) ແລະປະຕິສຳພິທາ ເຖິງແມ່ນບໍ່ໄດ້ມາພ້ອມກັນທັງໝົດໂດຍປະການທັງປວງໃນພະສູດ ກໍຍັງປາກົດວ່າຖືກຈຳແນກໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສູດຕັນຕະພາຊະນີຍະ, ສ່ວນສິກຂາບົດທັງຫຼາຍ ທີ່ມາພ້ອມກັນ ກໍບໍ່ໄດ້ຖືກຈຳແນກໄວ້ຢ່າງນັ້ນ. ແຕ່ທຳນອງການຈຳແນກທີ່ສະເໝີກັນແຫ່ງອິນຊີ 22 ປະການ ທີ່ພົ້ນຈາກການຈຳແນກໂດຍສະພາວະແລະກິດເປັນຕົ້ນ ເໝືອນຢ່າງຂອງວິຣັດທັງຫຼາຍນັ້ນ ບໍ່ມີ, ເຊິ່ງຈະພຶງເປັນສູດຕັນຕະພາຊະນີຍະໄດ້, ດັ່ງນັ້ນ ການທີ່ບໍ່ມີສູດຕັນຕະພາຊະນີຍະໃນອິນຊີວິພັງ ຈຶ່ງເປັນການສົມຄວນ.

Yadipi paccayadhammavinimutto paccayabhāvo nāma natthi, yathā pana pavatto paccayadhammo paccayuppannadhammānaṃ paccayo hoti, so tassa pavattiākāraviseso hetuādibhāvo tato añño viya paccayadhammassa paccayabhāvoti vutto, so ca ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantī’’tiādīsu padhānabhāvena vutto. Tattha ca guṇībhūtā hetuhetuphalabhūtā avijjāsaṅkhārādayoti vuttaṃ ‘‘paccayabhāvo uddiṭṭho’’ti. Uddiṭṭhadhammānantiādi uddesena paricchinnānaṃyeva khandhādīnaṃ khandhavibhaṅgādīsu pañhapucchakanayo dassito, na ito aññathāti katvā vuttaṃ.

ເຖິງແມ່ນວ່າ ປັດຈະຍະພາວะ (ຄວາມເປັນປັດໄຈ) ທີ່ພົ້ນຈາກປັດຈະຍະທຳ (ທຳອັນເປັນປັດໄຈ) ຈະບໍ່ມີກໍຕາມ, ແຕ່ປັດຈະຍະທຳທີ່ເປັນໄປແລ້ວ ຍ່ອມເປັນປັດໄຈແກ່ປັດຈະຍຸບປັນນະທຳທັງຫຼາຍໂດຍປະການໃດ, ຄວາມເປັນໄປໂດຍອາການວິເສດນັ້ນ ຄືຄວາມເປັນເຫດເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນເໝືອນສິ່ງອື່ນຈາກປັດຈະຍະທຳນັ້ນ ທ່ານກ່າວວ່າ “ປັດຈະຍະພາວະແຫ່ງປັດຈະຍະທຳ”, ແລະປັດຈະຍະພາວະນັ້ນ ທ່ານກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນປະທານ (ສ່ວນສຳຄັນ) ໃນພະບາລີມີອານິວ່າ “ເພາະອະວິຊາເປັນປັດໄຈ ສັງຂານທັງຫຼາຍຈຶ່ງບັງເກີດຂຶ້ນ” ເປັນຕົ້ນ. ແລະໃນປັດຈະຍະພາວະນັ້ນ ອະວິຊາແລະສັງຂານເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງເປັນເຫດແລະຜົນຂອງເຫດ ໄດ້ກາຍເປັນສ່ວນປະກອບຮອງ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ປັດຈະຍະພາວະ ທ່ານສະແດງໄວ້ແລ້ວ”. ຄຳວ່າ “ແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍທີ່ສະແດງໄວ້ແລ້ວ” ເປັນຕົ້ນ ກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງວ່າ ວິທີແຫ່ງການຖາມບັນຫາໃນຂັນທະວິພັງເປັນຕົ້ນ ທ່ານສະແດງໄວ້ສະເພາະຂັນທັງຫຼາຍເປັນຕົ້ນ ທີ່ກຳນົດໄວ້ດ້ວຍອຸເທດ (ຫົວຂໍ້) ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນນອກເໜືອໄປຈາກນີ້.

Suttante saṅgītisuttantādike. Pañca sikkhāpadāni pāṇātipātā…pe… pamādaṭṭhānā veramaṇīti evaṃ uddiṭṭhāni. Añño pana veramaṇīnaṃ vibhajitabbappakāro natthīti idaṃ atītāniccādivibhāgo veramaṇīnaṃ khandhāyatanādīsu antogadhattā tabbaseneva vijānitabbo, tato pana añño abhidhammanayavidhuro veramaṇīnaṃ vibhajitabbappakāro natthīti adhippāyena vuttaṃ. Tathā ca paṭisambhidāmagge ‘‘cakkhuṃ aniccaṃ…pe… jarāmaraṇaṃ anicca’’nti anupadadhammasammasanakathāyaṃ na veramaṇiyo uddhaṭā.

ໃນພະສູດ ມີສັງຄີຕິສູດເປັນຕົ້ນ. ສິກຂາບົດ 5 ຄື ເວັ້ນຈາກການຂ້າສັດ... ເຖິງ... ເວັ້ນຈາກການດື່ມນ້ຳເມົາອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມປະໝາດ ທ່ານສະແດງໄວ້ຢ່າງນີ້. ສ່ວນຄຳວ່າ “ວິທີການຈຳແນກຢ່າງອື່ນແຫ່ງວິຣັດທັງຫຼາຍບໍ່ມີ” ນີ້ ກ່າວໂດຍມີອະທິບາຍວ່າ ການຈຳແນກໂດຍຄວາມເປັນອະດີດແລະຄວາມບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນ ຄວນຊາບດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິຣັດທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ ເພາະວິຣັດທັງຫຼາຍນັ້ນສົງເຄາະເຂົ້າໃນຂັນແລະອາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ສ່ວນວິທີການຈຳແນກຢ່າງອື່ນແຫ່ງວິຣັດທັງຫຼາຍ ທີ່ປາສະຈາກອະພິທຳມະໄນນັ້ນ ບໍ່ມີ. ແລະດ້ວຍເຫດນັ້ນ ໃນປະຕິສຳພິທາມັກ ໃນອະນຸປະທະທຳມະສຳມະສະນະກະຖາ ວ່າ “ຈັກຂຸບໍ່ທ່ຽງ... ເຖິງ... ຊະລາມໍລະນະບໍ່ທ່ຽງ” ທ່ານຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຍົກວິຣັດທັງຫຼາຍຂຶ້ນມາສະແດງ.

Nanu dhammasaṅgaṇīdhātukathādīnampi vasena abhidhammapāḷiyā atirekavisesabhāvo dassetabboti? Saccametaṃ, so pana ekantaabhidhammanayanissito avuttopi siddhoti katvā na dassito. Etena vā nidassanena sopi sabbo netabbo. Abhidhammanayasāmaññena vā abhidhammabhājanīyapañhapucchakehi so vutto evāti na vuttoti daṭṭhabbo.

ຖ້າຖາມວ່າ: ຄວນສະແດງຄວາມເປັນຂອງຍິ່ງແລະວິເສດແຫ່ງພະອະພິທຳປາລີ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄຳພີທຳມະສັງຄະນີແລະທາຕຸກະຖາເປັນຕົ້ນນຳບໍ່? ຕອບວ່າ: ນັ້ນເປັນຄວາມຈິງ, ແຕ່ຄວາມເປັນຂອງຍິ່ງແລະວິເສດນັ້ນ ອາໄສອະພິທຳມະໄນໂດຍສ່ວນດຽວ ເຖິງແມ່ນບໍ່ກ່າວກໍສຳເລັດປະໂຫຍດແລ້ວ ດັ່ງນັ້ນຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ສະແດງໄວ້. ຫຼືວ່າ ດ້ວຍຕົວຢ່າງນີ້ ຄວນນຳເອົາຄວາມເປັນຂອງຍິ່ງແລະວິເສດທັງໝົດນັ້ນໄປປຽບທຽບໃສ່. ຫຼືຄວນເຫັນວ່າ ຄວາມເປັນຂອງຍິ່ງແລະວິເສດນັ້ນ ທ່ານກ່າວໄວ້ແລ້ວດ້ວຍການຖາມບັນຫາໃນອະພິທຳມະພາຊະນີຍະ ໂດຍຄວາມທົ່ວໄປແຫ່ງອະພິທຳມະໄນ, ດັ່ງນັ້ນຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້.

Pañhavārāti pucchanavissajjanavasena pavattā pāḷinayā. Etthevāti dhammahadayavibhaṅge eva. Apekkhāvasikattā appamahantabhāvassa yato appamattikā mahādhātukathātanti dhammahadayavibhaṅgavacanavasena avasesā, taṃ dassanatthaṃ ‘‘dhammahadayavibhaṅge anāgantvā mahādhammahadaye āgatatantito’’ti vuttaṃ. Dhammahadaya…pe… āgatatantito rūpakaṇḍadhātuvibhaṅgādīsu anāgantvā mahādhātukathāyaṃ āgatatanti appamattikāvāti sambandho[Pg.15]. Atha dhātukathāya vitthārakathā mahādhātukathā dhammahadayavibhaṅge anāgantvā mahādhammahadaye āgatatantito dhātukathāyaṃ anāgantvā mahādhātukathāya āgatatanti appamattikāvāti yojetabbaṃ.

ທີ່ວ່າ “ປັນຫາວານ” ຄື ແນວທາງແຫ່ງພະບາລີທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຖາມແລະການຕອບ. ທີ່ວ່າ “ໃນທີ່ນີ້ເອງ” ຄື ໃນທຳມະຫະໄທວິພັງນັ້ນເອງ. ເພາະຄວາມເປັນຂອງເລັກນ້ອຍ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການປຽບທຽບ, ດັ່ງນັ້ນ ປກອນຄືມະຫາທາຕຸກະຖາ ຈຶ່ງເປັນປກອນເລັກນ້ອຍ ເຊິ່ງເປັນສ່ວນທີ່ເຫຼືອໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄຳໃນທຳມະຫະໄທວິພັງ, ເພື່ອສະແດງຂໍ້ຄວາມນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ເພາະບໍ່ໄດ້ມາໃນທຳມະຫະໄທວິພັງ ແຕ່ມາໃນປກອນທີ່ມາໃນມະຫາທຳມະຫະໄທ”. ມີການເຊື່ອມໂຍງຄຳວ່າ: ປກອນທີ່ມາໃນມະຫາທາຕຸກະຖາ ເພາະບໍ່ໄດ້ມາໃນຮູປະຂັນທະທາຕຸວິພັງເປັນຕົ້ນ ແຕ່ມາໃນມະຫາທາຕຸກະຖາ ເປັນປກອນເລັກນ້ອຍເທົ່ານັ້ນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ພຶງປະກອບຄວາມວ່າ: ມະຫາທາຕຸກະຖາ ຄື ກະຖາທີ່ຂະຫຍາຍຄວາມແຫ່ງທາຕຸກະຖາ, ປກອນທີ່ມາໃນມະຫາທາຕຸກະຖາ ເພາະບໍ່ໄດ້ມາໃນທາຕຸກະຖາ ແຕ່ມາໃນມະຫາທາຕຸກະຖາ ເພາະບໍ່ໄດ້ມາໃນທຳມະຫະໄທວິພັງ ແຕ່ມາໃນປກອນທີ່ມາໃນມະຫາທຳມະຫະໄທ ເປັນປກອນເລັກນ້ອຍເທົ່ານັ້ນ.

Upalabbhatīti anulomapaccanīyapañcakassa, nupalabbhatīti paccanīyānulomapañcakassa upalakkhaṇavasena vuttaṃ. Saccikaṭṭhaṃ nissayanti ‘‘sabbatthā’’tiādinā desādianāmasanena rūpādisattapaññāsadhammappabhedaṃ saccikaṭṭhameva nissayabhūtaṃ. Sabbatthāti etthāpi ‘‘upalabbhati nupalabbhatīti paṭiññāya gahitāya paṭikkhepaggahaṇattha’’nti ānetvā sambandhanīyaṃ, tathā sabbadā sabbesūti etthāpi. Yadi khandhāyatanādayo gahitā aṭṭhakathāyaṃ āgatanayena, atha pana vuttanti sambandho. Yo saccikaṭṭhoti saccikaṭṭhanissayaṃ upalakkheti. Etehīti etehi vacanehi. Saccikaṭṭhadesakālappadesehi kathaṃ saccikaṭṭhādīnaṃ padeso ekadesabhūto sabboti vuccati? Padesānaṃ puthuttā. ‘‘Sabbesu padesesū’’ti paccekaṃ bhedāmasanavasena cāyaṃ pañho pavattoti na purimehi avaseso.

ທີ່ວ່າ “ຍ່ອມໄດ້” ນີ້ ກ່າວໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການກຳນົດໝາຍຂອງອະນຸໂລມປັດຈະນີຍະປັນຈະກະ, ທີ່ວ່າ “ບໍ່ຍ່ອມໄດ້” ນີ້ ກ່າວໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການກຳນົດໝາຍຂອງປັດຈະນີຍານຸໂລມປັນຈະກະ. ທີ່ວ່າ “ອາໄສສັດສິກັດຖະ (ປະໂຫຍດທີ່ແທ້ຈິງ)” ຄື ອາໄສສັດສິກັດຖະນັ້ນເອງ ເຊິ່ງເປັນທີ່ອາໄສ ໂດຍການບໍ່ລະບຸເຖິງເທດະ (ສະຖານທີ່) ເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ “ໃນທີ່ທັງປວງ” ເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງເປັນປະເພດແຫ່ງທຳ 57 ມີຮູບເປັນຕົ້ນ. ເຖິງແມ່ນໃນຄຳວ່າ “In ທີ່ທັງປວງ” ນີ້ ກໍຄວນນຳຄຳວ່າ “ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການຖືເອົາຄຳປະຕິເສດ ໃນເມື່ອຄຳປະຕິຍານວ່າ ຍ່ອມໄດ້ ບໍ່ຍ່ອມໄດ້ ອັນບຸກຄົນຖືເອົາແລ້ວ” ມາເຊື່ອມໂຍງໃສ່, ໃນຄຳວ່າ “ໃນການທັງປວງ, ໃນສິ່ງທັງປວງ” ກໍເໝືອນກັນ. ມີການເຊື່ອມໂຍງຄວາມວ່າ: ຫາກຂັນແລະອາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ ອັນບຸກຄົນຖືເອົາແລ້ວ ໂດຍນຳໄນທີ່ມາໃນອັດຖະກະຖາ, ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວໄວ້. ທີ່ວ່າ “ສັດສິກັດຖະໃດ” ຄື ຍ່ອມກຳນົດໝາຍເຊິ່ງທີ່ອາໄສຄືສັດສິກັດຖະ. ທີ່ວ່າ “ດ້ວຍຄຳເຫຼົ່ານີ້” ຄື ດ້ວຍຄຳເຫຼົ່ານີ້. ດ້ວຍສັດສິກັດຖະ, ເທດະ, ກາລະ ແລະປະເທດ (ສ່ວນ), ເຫດໃດ ປະເທດ ເຊິ່ງເປັນສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງສັດສິກັດຖະເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ທັງປວງ? ເພາະຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງປະເທດທັງຫຼາຍ. ແລະປັນຫານີ້ ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການກ່າວເຖິງຄວາມຕ່າງກັນແຕ່ລະຢ່າງວ່າ “ໃນປະເທດທັງປວງ”, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອຈາກຄຳກ່ອນໆ.

Upalabbhati…pe… micchāti ekanti upalabbhatīti paṭiññāggahaṇapaṭikkhepaggahaṇaniggaṇhanānaṃ anulomapaṭilomato paṭiññāṭhapananiggahapāpanāropanānañca vasena pavattā tanti paṭhamapañcakassa ekaṃ aṅgaṃ eko avayavoti attho. Evaṃ sesesupi netabbaṃ. Niggahassa suniggahabhāvaṃ icchato sakavādino ‘‘tvaṃ ce pana maññasi vattabbe kho puggalo nupalabbhatī’’tiādinā (kathā. 3) paṭiññāṭhapanena, tena ‘‘tava tattha hetāya paṭiññāya hevaṃ paṭijānanto hevaṃ niggahetabbe atha taṃ niggaṇhāma suniggahito ca hotī’’ti vatvā ‘‘hañci puggalo nupalabbhatī’’tiādinā (kathā. 2) paravādino attano paṭikammaṃ yathā sakavādī na nibbeṭheti, evaṃ karaṇaṃ paṭikammaveṭhanaṃ. Paravādino paṭikammassa duppaṭikammabhāvaṃ icchato sakavādino taṃnidassanena ‘‘eso ce dunniggahito heva’’nti paṭikammanidassanena, ‘‘vattabbe kho puggalo upalabbhati…pe… paramatthenāti (kathā. 1). No ca mayaṃ tayā tattha hetāya paṭiññāya hevaṃ paṭijānanto hevaṃ niggahetabbā. Atha amhe niggaṇhāsi dunniggahitā ca homā’’ti vatvā ‘‘hañci puggalo upalabbhatī’’tiādinā (kathā. 5) niggahassa dunniggahitabhāvadassanena [Pg.16] aniggahitabhāvakaraṇaṃ niggahanibbeṭhanaṃ. ‘‘Tena hi yaṃ niggaṇhāsi hañci puggalo upalabbhatī’’tiādiṃ vatvā ‘‘tena hi ye kate niggahe se niggahe dukkaṭe sukate paṭikamme sukatā paṭipādanā’’ti sakavādino niggahassa, aniggahabhāvāropanena attano paṭikammassa supaṭikammabhāvakaraṇena ca sakavādino niggahassa chedo vināsanaṃ puggalavādanisedhanavasena samuṭṭhitattā. Dhammatāya anulomanavasena uṭṭhahitvā tabbilomanavasena pavatto anulomapaccanīkapañcako vuttavipariyāyena dutiyapañcako veditabbo.

ຄຳວ່າ “ຍ່ອມໄດ້... ເຖິງ... ເປັນມິດສາ ນັ້ນ ເປັນໜຶ່ງ” ມີອະທິບາຍວ່າ ປກອນທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຖືເອົາຄຳປະຕິຍານ, การຖືເອົາຄຳປະຕິເສດ ແລະການຂົ່ມ (ນິຄະຫະ) ໂດຍອະນຸໂລມແລະປະຕິໂລມ, ແລະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຕັ້ງຄຳປະຕິຍານ, ການເຖິງການຂົ່ມ ແລະການຍົກຂຶ້ນສະແດງ ເປັນອົງໜຶ່ງ ຄືເປັນສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງປັນຈະກະ (ໝວດ 5) ທຳອິດ. ໃນປັນຈະກະທີ່ເຫຼືອກໍຄວນນຳໄປປຽບທຽບຢ່າງນີ້. ການເຮັດໃຫ້ “ປະຕິກຳ” (ການແກ້ຄຳຖາມ) ຂອງປໍຣະວາທີ ບໍ່ໃຫ້ສະກະວາທີແກ້ໄຂໄດ້ ຄື: ສະກະວາທີ ຜູ້ປາດຖະໜາຄວາມເປັນການຂົ່ມທີ່ຂົ່ມໄດ້ງ່າຍ ດ້ວຍການຕັ້ງຄຳປະຕິຍານວ່າ “ຫາກທ່ານສຳຄັນວ່າ ຄວນກ່າວວ່າ ບຸກຄົນບໍ່ຍ່ອມໄດ້...” ເປັນຕົ້ນ, ແລ້ວກ່າວວ່າ “ໃນຄຳປະຕິຍານນັ້ນຂອງທ່ານນັ້ນ ຫາກທ່ານປະຕິຍານຢ່າງນີ້ ກໍຄວນຖືກຂົ່ມຢ່າງນີ້ ດັ່ງນັ້ນ ພວກເຮົາຈຶ່ງຂົ່ມທ່ານ ແລະທ່ານກໍເປັນອັນຖືກຂົ່ມໄດ້ດີແລ້ວ”, ແລ້ວກ່າວຄຳວ່າ “ຫາກບຸກຄົນບໍ່ຍ່ອມໄດ້...” ເປັນຕົ້ນ, ນີ້ຊື່ວ່າ “ປະຕິກຳມະເວທະນະ” (ການພັນທະນາການແກ້ຄຳຖາມ). ການເຮັດໃຫ້ການຂົ່ມເປັນອັນບໍ່ຖືກຂົ່ມ ໂດຍການສະແດງຄວາມເປັນການຂົ່ມທີ່ຂົ່ມໄດ້ຍາກ ແກ່ສະກະວາທີ ຜູ້ປາດຖະໜາຄວາມເປັນປະຕິກຳທີ່ແກ້ໄຂໄດ້ຍາກຂອງປໍຣະວາທີ ດ້ວຍການສະແດງປະຕິກຳນັ້ນວ່າ “ຫາກບຸກຄົນນີ້ເປັນຜູ້ຂົ່ມໄດ້ຍາກຢ່າງນີ້”, ແລ້ວກ່າວວ່າ “ຄວນກ່າວວ່າ ບຸກຄົນຍ່ອມໄດ້... ເຖິງ... ໂດຍປໍຣະມັດຖະ. ແຕ່ພວກເຮົາບໍ່ຄວນຖືກທ່ານຂົ່ມຢ່າງນີ້ ໃນເມື່ອປະຕິຍານຢ່າງນັ້ນໃນຄຳປະຕິຍານນັ້ນ. ແຕ່ທ່ານກໍຂົ່ມພວກເຮົາ ແລະພວກເຮົາກໍເປັນຜູ້ຂົ່ມໄດ້ຍາກ”, ແລ້ວກ່າວຄຳວ່າ “ຫາກບຸກຄົນຍ່ອມໄດ້...” ເປັນຕົ້ນ, ນີ້ຊື່ວ່າ “ນິຄະຫະນິບເພທະນະ” (ການແກ້ໄຂການຂົ່ມ). ການຕັດ ຄືການທຳລາຍການຂົ່ມຂອງສະກະວາທີ ດ້ວຍການກ່າວວ່າ “ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ທີ່ທ່ານຂົ່ມວ່າ ຫາກບຸກຄົນຍ່ອມໄດ້...” ເປັນຕົ້ນ, ແລ້ວກ່າວວ່າ “ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ໃນເມື່ອການຂົ່ມອັນທ່ານເຮັດແລ້ວ ການຂົ່ມນັ້ນກໍເປັນອັນເຮັດບໍ່ດີ, ໃນເມື່ອປະຕິກຳອັນພວກເຮົາເຮັດດີແລ້ວ ການປະຕິບັດກໍເປັນອັນເຮັດດີແລ້ວ” ດັ່ງນີ້, ໂດຍການຍົກໂທດວ່າບໍ່ເປັນການຂົ່ມແກ່ການຂົ່ມຂອງສະກະວາທີ ແລະການເຮັດໃຫ້ປະຕິກຳຂອງຕົນເປັນປະຕິກຳທີ່ເຮັດໄດ້ດີ, ເພາະຕັ້ງຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຫ້າມປຸກຄະລາວາດ. ໝວດ 5 ທີສອງ ຄື ອະນຸໂລມປັດຈະນີກະປັນຈະກະ ທີ່ຕັ້ງຂຶ້ນໂດຍອຳນາດແຫ່ງການອະນຸໂລມຕາມສະພາວະທຳ ແລ້ວເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຂັດແຍ້ງກັບສະພາວະທຳນັ້ນ ພຶງຊາບໂດຍຄວາມກົງກັນຂ້າມກັບທີ່ກ່າວມາແລ້ວ.

Tadādhāroti te saccikaṭṭhaparamatthā rūpādayo ādhārā etassāti tadādhāro. Etena ‘‘rūpasmiṃ attā’’ti evaṃpakāro puggalavādo dassito hoti. Tesaṃ vā ādhārabhūtoti etena ‘‘attani rūpa’’nti evaṃpakāro. Aññatra vā tehīti tehi rūpādīhi vinā. Ādhārādheyyādibhāvena asaṃsaṭṭho visuṃyeva vinā. Tena sattādiguṇehi avokiṇṇo purisoti evamādiko. Taṃsāmibhūtatāya vā tadadhīnabhāvena ‘‘aññatra vā tehī’’ti vuttanti ‘‘rūpavā attā’’ti evaṃpakāro puggalavādo dassitoti veditabbo. Anaññoti etena ‘‘rūpaṃ attā’’ti evaṃpakāro. Ruppanādisabhāvo rūpakkhandhādīnaṃ visesalakkhaṇaṃ, sappaccayādisabhāvo sāmaññalakkhaṇaṃ. Rūpādito añño anañño vā aññatte ca tadādhārādibhūto upalabbhamāno āpajjatīti anuyuñjati sakavādī pakārantarassa asambhavato. Puggalavādī puggalassa rūpādīhi na aññattaṃ icchati rūpādi viya paccakkhato anumānato vā gāhayituṃ asakkuṇeyyattā tassa ca kārakavedakabhāvassa ayujjamānakattā. Nāpi anaññattaṃ ruppanasappaccayādisabhāvappasaṅgato puggalasseva abhāvappasaṅgato ca. Yatheva hi na vinā indhanena aggi paññāpiyati, na ca aññaṃ indhanato aggiṃ sakkā paṭijānituṃ, nāpi anaññaṃ. Yadi hi añño siyā, na uṇhaṃ indhanaṃ siyā. Atha anañño, niddahitabbaṃyeva dāhakaṃ siyā. Evameva na vinā rūpādīhi puggalo paññāpiyati, na ca tehi añño, nāpi anañño sassatucchedabhāvappasaṅgatoti laddhiyaṃ ṭhatvā puggalavādī ‘‘na hevā’’ti paṭikkhipati. Tattha aggindhanopamā tāva yadi lokavohārena vuttā, apaḷittaṃ kaṭṭhādiindhanaṃ niddahitabbañca, paḷittaṃ bhāsuruṇhaṃ aggi dāhakañca, tañca ojaṭṭhamakarūpaṃ purimapacchimakālikaṃ [Pg.17] aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ, yadi evaṃ puggalo rūpādīhi añño anicco ca āpanno. Atha paramatthato, tasmiṃyeva kaṭṭhādike paḷitte yaṃ usumaṃ so aggi, taṃsahajātāni tīṇi bhūtāni indhanaṃ, evampi siddhaṃ lakkhaṇabhedato aggindhanānaṃ aññattanti aggi viya indhanato rūpādīhi añño puggalo anicco ca āpannoti byāhatāti veditabbaṃ.

ທີ່ວ່າ “ມີທຳນັ້ນເປັນທີ່ອາໄສ” ຄື ທຳທັງຫຼາຍມີຮູບເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງເປັນສັດສິກັດຖະປະຣະມັດຖະ ເປັນທີ່ອາໄສແກ່ບຸກຄົນນີ້ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ມີທຳນັ້ນເປັນທີ່ອາໄສ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານສະແດງປຸກຄະລາວາດ (ວາດວ່າດ້ວຍບຸກຄົນ) ທີ່ມີປະການຢ່າງນີ້ວ່າ “ອັດຕາໃນຮູບ”. ທີ່ວ່າ “ຫຼືເປັນທີ່ອາໄສແກ່ທຳທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ” ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານສະແດງປຸກຄະລາວາດ ທີ່ມີປະການຢ່າງນີ້ວ່າ “ຮູບໃນອັດຕາ”. ທີ່ວ່າ “ຫຼືນອກເໜືອໄປຈາກທຳທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ” ຄື ປາສະຈາກທຳມີຮູບເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄື ບໍ່ກ່ຽວຂ້ອງກັນໂດຍຄວາມເປັນທີ່ອາໄສແລະສິ່ງທີ່ອາໄສເປັນຕົ້ນ ແຍກກັນຕ່າງຫາກ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານສະແດງປຸກຄະລາວາດ ທີ່ມີປະການຢ່າງນີ້ວ່າ “ບຸລຸດຜູ້ບໍ່ປົນເປດ້ວຍຄຸນມີສັດຕະເປັນຕົ້ນ” ເປັນຕົ້ນ. ຫຼືວ່າ ດ້ວຍຄວາມເປັນເຈົ້າຂອງ ຫຼືດ້ວຍຄວາມເປັນໄປໃນອຳນາດແຫ່ງທຳນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຫຼືນອກເໜືອໄປຈາກທຳທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ”, ພຶງຊາບວ່າ ທ່ານສະແດງປຸກຄະລາວາດ ທີ່ມີປະການຢ່າງນີ້ວ່າ “ອັດຕາຜູ້ມີຮູບ”. ທີ່ວ່າ “ບໍ່ແມ່ນອື່ນ” ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານສະແດງປຸກຄະລາວາດ ທີ່ມີປະການຢ່າງນີ້ວ່າ “ຮູບຄືອັດຕາ”. ສະພາວະມີການສະຫຼາຍໄປເປັນຕົ້ນ ເປັນລັກສະນະວິເສດ (ລັກສະນະສະເພາະ) ແຫ່ງຮູປະຂັນເປັນຕົ້ນ, ສະພາວະມີປັດໄຈປຸງແຕ່ງເປັນຕົ້ນ ເປັນລັກສະນະສາມັນ (ລັກສະນະທົ່ວໄປ). ສະກະວາທີ ຍ່ອມຊັກໄຊ້ວ່າ “ບຸກຄົນເມື່ອໄດ້ຮັບ ກໍຍ່ອມໄດ້ຮັບໂດຍຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນ ຫຼືບໍ່ແມ່ນຢ່າງອື່ນຈາກຮູບເປັນຕົ້ນ, ແລະໃນຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນນັ້ນ ກໍຍ່ອມໄດ້ຮັບໂດຍຄວາມເປັນທີ່ອາໄສເປັນຕົ້ນ” ເພາະບໍ່ມີປະການອື່ນທີ່ເປັນໄປໄດ້. ປຸກຄະລາວາທີ ບໍ່ປາດຖະໜາຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນແຫ່ງບຸກຄົນຈາກຮູບເປັນຕົ້ນ ເພາະບໍ່ສາມາດເຮັດໃຫ້ເຂົ້າໃຈໄດ້ໂດຍປະຈັກຕາ ຫຼືໂດຍການອະນຸມານ ເໝືອນຢ່າງຮູບເປັນຕົ້ນ, ແລະເພາະຄວາມເປັນຜູ້ເຮັດແລະຜູ້ສະեຫວີຍແຫ່ງບຸກຄົນນັ້ນ ບໍ່ສົມເຫດສົມຜົນ. ແລະບໍ່ປາດຖະໜາຄວາມບໍ່ແມ່ນຢ່າງອື່ນ ເພາະຈະມີອັນຕ້ອງຕົກໄປໃນສະພາວະມີການສະຫຼາຍໄປແລະມີປັດໄຈປຸງແຕ່ງເປັນຕົ້ນ ແລະເພາະຈະມີອັນຕ້ອງຕົກໄປໃນຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງບຸກຄົນນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ເໝືອນຢ່າງວ່າ ບຸກຄົນບໍ່ສາມາດບັນຍັດໄຟໄດ້ ຫາກປາສະຈາກເຊື້ອໄຟ, ແລະບໍ່ສາມາດປະຕິຍານໄດ້ວ່າ ໄຟເປັນຢ່າງອື່ນຈາກເຊື້ອໄຟ, ແລະບໍ່ສາມາດປະຕິຍານໄດ້ວ່າ ບໍ່ແມ່ນຢ່າງອື່ນ. ຫາກວ່າ ໄຟເປັນຢ່າງອື່ນ, ເຊື້ອໄຟກໍບໍ່ພຶງເປັນຂອງຮ້ອນ. ຫາກວ່າ ບໍ່ແມ່ນຢ່າງອື່ນ, ສິ່ງທີ່ເຜົາໄໝ້ກໍພຶງເປັນສິ່ງທີ່ຖືກເຜົາໄໝ້ເທົ່ານັ້ນ. ໃນທຳນອງດຽວກັນ ບຸກຄົນບໍ່ສາມາດບັນຍັດບຸກຄົນໄດ້ ຫາກປາສະຈາກຮູບເປັນຕົ້ນ, ແລະບຸກຄົນກໍບໍ່ແມ່ນຢ່າງອື່ນຈາກຮູບເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ, ແລະບໍ່ແມ່ນບໍ່ແມ່ນຢ່າງອື່ນ ເພາະຈະມີອັນຕ້ອງຕົກໄປໃນສັດສະຕະວາດແລະອຸຈເສທະວາດ, ປຸກຄະລາວາທີ ຕັ້ງຢູ່ໃນລັດທິ (ຄວາມເຊື່ອ) ນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງປະຕິເສດວ່າ “ບໍ່ຄວນກ່າວຢ່າງນັ້ນ”. ໃນເລື່ອງນັ້ນ ອຸປະມາດ້ວຍໄຟແລະເຊື້ອໄຟນັ້ນ ຫາກກ່າວໂດຍໂວຫານໂລກ, ເຊື້ອໄຟມີໄມ້ເປັນຕົ້ນ ທີ່ຍັງບໍ່ຕິດໄຟ ກໍເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຖືກເຜົາໄໝ້, ສ່ວນໄຟທີ່ຕິດແລ້ວ ມີແສງສະຫວ່າງແລະຄວາມຮ້ອນ ກໍເປັນຕົວເຜົາໄໝ້, ແລະໄຟນັ້ນ ກໍຄືຮູບມີໂອຊັດຖະມະກະເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນໄປໃນການກ່ອນແລະການຫຼັງ ບໍ່ທ່ຽງ ຖືກປຸງແຕ່ງ ອາໄສກັນເກີດຂຶ້ນ, ຫາກເປັນຢ່າງນັ້ນ ບຸກຄົນກໍຍ່ອມຕົກໄປໃນຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນຈາກຮູບເປັນຕົ້ນ ແລະເປັນຂອງບໍ່ທ່ຽງ. ຫາກກ່າວໂດຍປໍຣະມັດຖະ, ໃນໄມ້ເປັນຕົ້ນທີ່ຕິດໄຟນັ້ນເອງ ຄວາມຮ້ອນໃດ ຄວາມຮ້ອນນັ້ນຄືໄຟ, ມະຫາພູດຮູບ 3 ທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ ກໍຄືເຊື້ອໄຟ, ເຖິງແມ່ນຢ່າງນີ້ ກໍເປັນອັນສຳເລັດຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນແຫ່ງໄຟແລະເຊື້ອໄຟ ເພາະຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງລັກສະນະ, ດັ່ງນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ຄຳເວົ້າຂອງປຸກຄະລາວາທີ ຍ່ອມຂັດແຍ້ງກັນເອງ ເພາະບຸກຄົນຍ່ອມຕົກໄປໃນຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນຈາກຮູບເປັນຕົ້ນ ແລະເປັນຂອງບໍ່ທ່ຽງ ເໝືອນຢ່າງໄຟຈາກເຊື້ອໄຟ.

Puggalo upalabbhatīti paṭijānantassa pakārantarassa asambhavato vuttesu pakāresu ekena pakārena upalabbhamāno upalabbhatīti ‘‘āpanna’’nti vuttaṃ ‘‘paṭiññāya ekattāpanna’’nti. Ekattāpannattā eva appaṭikkhipitabbaṃ, puggale paṭisiddhe tadabhinivesopi ayāthāvato puggalavādino gahitākārasuññatāvibhāvanena sakaṭṭhānato cāvito paṭisedhito eva nāma hotīti vuttaṃ ‘‘puggaladiṭṭhiṃ paṭisedhento’’ti. Puggaloyeva vā tathā passitabbattā diṭṭhi. ‘‘Sāmī nivāsī kārako vedako nicco dhuvo’’ti abhinivesavisayabhūto hi parikappamattasiddho puggalo idha paṭikkhipīyati, ‘‘na cattārome, bhikkhave, puggalā’’tiādinā vuttavohārapuggaloti ananuyogo ākāsakusumassa rattanīlādibhāvavicāraṇā viyāti attho. Pubbe ‘‘nupalabbhatī’’ti paṭijānitvā visesacodanāya anāpajjanato puna ‘‘na hevā’’ti paṭikkhepo paṭiññāya āpajjanaleso. Vañjhāputtakassa dīgharassatānuyogassa viya sabbena sabbaṃ paramatthato anupalabbhamānassa puggalassa rūpādīhi aññānaññatānuyogassa ananuyogabhāvo eva idha aviparītattho.

ຄຳວ່າ “paṭiññāya ekattāpanna” (ເຖິງຄວາມເປັນອັນດຽວກັນໂດຍຄຳປະຕິຍານ) ໄດ້ແກ່ ຄຳທີ່ກ່າວວ່າ “āpanna” (ເຖິງແລ້ວ) ດ້ວຍອາການຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງໃນບັນດາອາການທີ່ກ່າວແລ້ວ ເພາະຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງອາການອື່ນ ສຳລັບຜູ້ທີ່ປະຕິຍານວ່າ ‘ບຸກຄົນມີຢູ່’. ເພາະຄວາມເປັນອັນດຽວກັນນັ້ນເອງ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນຄັດຄ້ານ. ເມື່ອບຸກຄົນຖືກປະຕິເສດແລ້ວ ການຍຶດໝັ້ນໃນບຸກຄົນນັ້ນ ກໍຊື່ວ່າຖືກປະຕິເສດ ແລະ ຖືກເຮັດໃຫ້ເຄື່ອນຍ້າຍໄປຈາກຈຸດຢືນຂອງຕົນ ດ້ວຍການສະແດງຄວາມວ່າງເປົ່າແຫ່ງອາການທີ່ຜູ້ກ່າວວ່າ ມີບຸກຄົນ ໄດ້ຍຶດຖືໄວ້ໂດຍບໍ່ຖືກຕ້ອງຕາມຄວາມເປັນຈິງ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “puggaladiṭṭhiṃ paṭisedhento” (ເມື່ອປະຕິເສດບຸກຄະລາທິຖິ). ຫຼືວ່າ ຕົວບຸກຄົນນັ້ນເອງ ເປັນທິຖິ ເພາະຄວາມເຫັນຢ່າງນັ້ນ. ບຸກຄົນທີ່ສຳເລັດພຽງແຕ່ຄວາມດຳຣິຄາດຄະເນ ເຊິ່ງເປັນອາຣົມແຫ່ງຄວາມຍຶດໝັ້ນວ່າ ‘ເປັນເຈົ້າຂອງ, ເປັນຜູ້ຢູ່ອາໄສ, ເປັນຜູ້ເຮັດ, ເປັນຜູ້ສະເຫວີຍ, ເປັນສິ່ງທ່ຽງແທ້, ເປັນສິ່ງຍັ່ງຢືນ’ ຍ່ອມຖືກຄັດຄ້ານໃນທີ່ນີ້. ສ່ວນບຸກຄົນໂດຍສົມມຸດໂວຫານ ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນພຣະສູດ ເປັນຕົ້ນວ່າ ‘ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ບຸກຄົນ ໔ ເຫຼົ່ານີ້ ບໍ່ມີ’ ດັ່ງນີ້ ການບໍ່ເຂົ້າໄປກ່ຽວຂ້ອງ (ບໍ່ໄຕ່ຖາມ) ມີອັດຖະອະທິບາຍເໝືອນກັບການພິຈາລະນາຄວາມເປັນສີແດງ ຫຼື ສີຂຽວ ເປັນຕົ້ນ ຂອງດອກໄມ້ໃນອາກາດ. ໃນການກ່ອນ ໄດ້ປະຕິຍານວ່າ ‘ບໍ່ມີຢູ່’ ແລ້ວ ເພາະບໍ່ເຖິງການຖືກຊັກຖາມເປັນພິເສດ ຈຶ່ງຄັດຄ້ານອີກວ່າ ‘ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນເລີຍ’ ນີ້ເປັນພຽງຂໍ້ອ້າງໃນການເຖິງຄຳປະຕິຍານ. ຄວາມບໍ່ເຂົ້າໄປກ່ຽວຂ້ອງ (ບໍ່ໄຕ່ຖາມ) ໂດຍຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນ ຫຼື ບໍ່ແມ່ນຢ່າງອື່ນ ຈາກຮູບ ເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງບຸກຄົນ ຜູ້ທີ່ບໍ່ມີຢູ່ໂດຍປຣະມັດຖະ ໂດຍປະການທັງປວງ ເໝືອນດັ່ງການໄຕ່ຖາມເຖິງຄວາມຍາວ ຫຼື ຄວາມສັ້ນ ແຫ່ງລູກຂອງຍິງໝັນ ນັ້ນເອງ ເປັນເນື້ອຄວາມທີ່ບໍ່ຜິດພ້ຽນໃນທີ່ນີ້.

Yaṃkāraṇāti etena ‘‘yatonidāna’’nti ettha vibhattialopo daṭṭhabboti dasseti. Ajjhācarantīti abhibhavanti. Abhinandanādayo taṇhādīhi yathāsaṅkhyaṃ yojetabbā, taṇhādiṭṭhīhi vā abhinandanajjhosānāni, tīhipi abhivadanaṃ avisesena vā tīhipi tayo yojetabbā. Ettha ce natthi abhinanditabbantiādinā abhinandanādīnaṃ abhāvasūcanena phalūpacārato abhinandanādīnaṃ samucchedapaṭippassaddhibhūtaṃ maggaphalaṃ vuccati, taṃ paccāmasanañca esevāti idanti katvā vuttaṃ ‘‘abhi…pe… phalaṃ vā’’ti.

ດ້ວຍຄຳວ່າ “yaṃkāraṇā” (ເພາະເຫດໃດ) ນີ້ ທ່ານສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ຄວນເຫັນການລຶບວິບັດໃນຄຳວ່າ “yatonidāna” (ເພາະມີສິ່ງໃດເປັນເຫດ) ນີ້. ຄຳວ່າ “ajjhācaranti” ໄດ້ແກ່ ຄອບງຳ. ຄຳທັງຫຼາຍມີອະພິນັນທະນະ (ຄວາມເພີດເພີນ) ເປັນຕົ້ນ ຄວນປະກອບເຂົ້າກັບຕັນຫາ ເປັນຕົ້ນ ຕາມລຳດັບ, ຫຼື ປະກອບອະພິນັນທະນະ (ຄວາມເພີດເພີນ) ແລະ ອັດໂຊສານະ (ຄວາມສະຫຍົບມົວເມົາ) ເຂົ້າກັບຕັນຫາ ແລະ ທິຖິ, ຫຼື ປະກອບອະພິວະທະນະ (ຄວາມຍົກຍ້ອງສັນເສີນ) ເຂົ້າກັບທັງສາມຢ່າງ, ຫຼື ປະກອບທັງສາມຢ່າງເຂົ້າກັບທັງສາມຢ່າງ ໂດຍບໍ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນ. ໃນຄຳນີ້ ດ້ວຍການສະແດງຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງອະພິນັນທະນະ ເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ ‘ໃນທຳນີ້ ບໍ່ມີສິ່ງທີ່ຄວນເພີດເພີນ’ ເປັນຕົ້ນ ມັກຄະຜົນ ເຊິ່ງເປັນການຕັດຂາດ ແລະ ການສະຫງົບລະງັບແຫ່ງອະພິນັນທະນະ ເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຖືກກ່າວເຖິງໂດຍຜະຣູປະຈານ (ການກ່າວອ້າງຜົນ), ແລະ ການພິຈາລະນາທຳນັ້ນ ກໍຄືສິ່ງນີ້ເອງ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “abhi…pe… phalaṃ vā” (ຄວາມເພີດເພີນ... ຫຼື ຜົນ).

‘‘Ñāyatīti jāna’’nti ukkaṃsagativijānanena niravasesaṃ ñeyyajātaṃ pariggayhatīti tabbisayāya jānātikiriyāya sabbaññutaññāṇameva karaṇaṃ bhavitumarahatīti [Pg.18] ‘‘sabbaññutaññāṇena jānitabbaṃ jānātī’’ti vuttaṃ. Atha vā pakaraṇavasena, ‘‘bhagavā’’ti saddantarasannidhānena vā ayaṃ attho vibhāvetabbo. Passaṃ passatīti etthāpi eseva nayo. Jānantāpi vipallāsavasena jānanti titthiyā paṭhamajjhānaarūpajjhānehi kāmarūpapariññāvādino. Jānanto jānātiyeva bhagavā anāgāmiarahattamaggehi taṃpariññāvāditāya. Ayañca attho dukkhakkhandhasuttavasena (ma. ni. 1.163, 175 ādayo) vibhāvetabbo. Paññācakkhunā uppannattā vā cakkhubhūto. Ñāṇabhūtotiādīsupi eseva nayo. Atha vā dibbacakkhuādikaṃ pañcavidhampi cakkhuṃ bhūto pattoti cakkhubhūto. Evaṃ ñāṇabhūtotiādīsupi daṭṭhabbaṃ. Sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya sātisayo bhagavato vattuādibhāvoti vuttaṃ ‘‘catusaccadhamme vadatīti vattā’’tiādi. ‘‘Pavattā’’ti ettha pa-kārassa pakaṭṭhatthataṃ dassetuṃ ‘‘ciraṃ…pe… pavattā’’ti āha. Niddhāretvā netā ninnetā.

ຄຳວ່າ “ñāyatīti jānaṃ” (ຊື່ວ່າ ຍານ ເພາະອັດຖະວ່າ ຍ່ອມຮູ້) ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມກຳນົດຮູ້ເຍຍຍະທຳທັງປວງບໍ່ມີເຫຼືອ ດ້ວຍການຮູ້ແຈ້ງເຖິງຄວາມເປັນໄປອັນຍອດຢ້ຽມ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະສັບພັນຍຸຕັນຍານເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຄວນເປັນເຄື່ອງມືໃນກິຣິຍາຄືການຮູ້ ເຊິ່ງມີເຍຍຍະທຳນັ້ນເປັນອາຣົມ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຍ່ອມຮູ້ສິ່ງທີ່ຄວນຮູ້ດ້ວຍພຣະສັບພັນຍຸຕັນຍານ”. ຫຼືວ່າ ຄວນອະທິບາຍເນື້ອຄວາມນີ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄຳພີ ຫຼື ດ້ວຍການຢູ່ໃກ້ຄຽງແຫ່ງຄຳອື່ນ ຄື “bhagavā” (ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ). ເຖິງແມ່ນໃນຄຳວ່າ “passaṃ passati” (ເມື່ອເຫັນ ຍ່ອມເຫັນ) ນີ້ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ພວກອັນຍະເດຍຣະຖີ ຜູ້ມີວາດະວ່າດ້ວຍການກຳນົດຮູ້ກາມ ແລະ ຮູບ ດ້ວຍປະຖົມມະຊານ ແລະ ອະຣູປະຊານ ເຖິງແມ່ນຈະຮູ້ ກໍຍ່ອມຮູ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິປັດລາດ (ຄວາມຄາດເຄື່ອນ). ສ່ວນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ເມື່ອຊົງຮູ້ ກໍຊື່ວ່າຊົງຮູ້ແທ້ໆ ເພາະຊົງມີວາດະວ່າດ້ວຍການກຳນົດຮູ້ກາມ ແລະ ຮູບນັ້ນ ດ້ວຍອະນາຄາມິມັກ ແລະ ອະຣະຫັດຕະມັກ. ແລະ ເນື້ອຄວາມນີ້ ຄວນອະທິບາຍດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທຸກຂັກຂັນທະສູດ (ມ. ນິ. ໑.໑໖໓, ໑໗໕ ເປັນຕົ້ນ). ຫຼື ຊື່ວ່າ “cakkhubhūto” (ຜູ້ເປັນດັ່ງດວງຕາ) ເພາະເກີດຂຶ້ນດ້ວຍປັນຍາຈັກຂຸ. ໃນຄຳທັງຫຼາຍມີ “ñāṇabhūto” (ຜູ້ເປັນດັ່ງຍານ) ເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ຫຼືວ່າ ຊື່ວ່າ “cakkhubhūto” ເພາະບັນລຸຈັກຂຸທັງ ໕ ປະການ ມີທິບພະຍະຈັກຂຸ ເປັນຕົ້ນ. ຄວນເຫັນຢ່າງນີ້ ໃນຄຳທັງຫຼາຍມີ “ñāṇabhūto” ເປັນຕົ້ນ. ຄວາມເປັນພຣະຜູ້ກ່າວ ເປັນຕົ້ນ ຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ຍ່ອມມີຄວາມພິເສດຍິ່ງ ດ້ວຍການສະແດງທຳອັນພຣະອົງຊົງຍົກຂຶ້ນສະແດງເອງ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຊື່ວ່າ ວັດຕາ ເພາະຊົງສະແດງທຳຄືອະລິຍະສັດ ໔” ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳວ່າ “pavattā” ນີ້ ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນໄປຢ່າງປະເສີດແຫ່ງອັກສອນ ປ (pa) ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ciraṃ…pe… pavattā” (ຜູ້ໃຫ້ເປັນໄປ... ຕະຫຼອດການນານ). ຄຳວ່າ “ninnetā” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຊົງນຳອອກໄປ ໂດຍການຄັດເລືອກ.

‘‘Ekūnanavuti cittānī’’ti vuttā cittasahacariyāya yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti. Tesañca pāḷipadesānaṃ ekekaṃ padaṃ uddharitvāpi kiñcāpi kusalattikapadāniyeva uddharitvā cittuppādakaṇḍe cittāni vibhattāni, kusalattikena pana sabhāvadhammasaṅgahitānaṃ sesattikadukapadānaṃ asaṅgahitānaṃ abhāvato kusalattikapaduddhārena nayadassanabhūtena itarattikadukapadānipi uddhaṭānevāti vuttaṃ. Evañca katvā mātikāggahaṇaṃ samatthitaṃ bhavati.

ຄຳວ່າ “ຈິດ ໘໙” ທີ່ກ່າວໄວ້ ກໍໂດຍການສະມາຄົມກັບຈິດ ເໝືອນດັ່ງຄຳວ່າ “ຫອກທັງຫຼາຍຍ່ອມທ່ຽວໄປ”. ແລະ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຍົກບົດແຫ່ງພຣະບາລີເຫຼົ່ານັ້ນຂຶ້ນສະແດງເທື່ອລະບົດ, ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຍົກຂຶ້ນສະແດງສະເພາະບົດໃນກຸສົນຕິກະ ແລ້ວຈຳແນກຈິດທັງຫຼາຍໄວ້ໃນຈິດຕຸບປາດະກັນ, ແຕ່ເພາະຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງຕິກະ ແລະ ທຸກະບົດທີ່ເຫຼືອ ເຊິ່ງສົງເຄາະເຂົ້າໃນສະພາວະທຳ ທີ່ບໍ່ໄດ້ສົງເຄາະເຂົ້າດ້ວຍກຸສົນຕິກະ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ຕິກະ ແລະ ທຸກະບົດອື່ນໆ ກໍຊື່ວ່າຖືກຍົກຂຶ້ນສະແດງແລ້ວເຊັ່ນກັນ ດ້ວຍການຍົກກຸສົນຕິກະບົດຂຶ້ນສະແດງ ເຊິ່ງເປັນການສະແດງແນວທາງ. ແລະ ເມື່ອເຮັດຢ່າງນີ້ ການກຳນົດມາຕິກາ ຈຶ່ງເປັນອັນສຳເລັດປະໂຫຍດ.

So ca dhammoti ‘‘tayo kusalahetū’’tiādīsu (dha. sa. 1060) purimāya purimāya pāḷiyā pacchimā pacchimā atthaniddesoti vuttaṃ. ‘‘Samānentī’’tisaddassa paṭapaṭāyati-saddassa viya saddanayo daṭṭhabboti dassetuṃ ‘‘samānaṃ karontī’’ti vuttaṃ. Samānakaraṇañca ūnapakkhipanena adhikāpanayanena vā hoti, idha ūnapakkhipanenāti dassetuṃ ‘‘pūrentī’’ti vuttaṃ. Samānetabbanti etthāpīti ‘‘paṭṭhānaṃ samānetabba’’nti ettha.

ຄຳວ່າ “so ca dhammo” (ແລະ ທຳນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ຄຳອະທິບາຍເນື້ອຄວາມໃນພາຍຫຼັງໆ ແຫ່ງພຣະບາລີໃນກ່ອນໆ ໃນຄຳທັງຫຼາຍມີ “tayo kusalahetū” (ກຸສົນເຫດ ໓) ເປັນຕົ້ນ. ເພື່ອສະແດງວ່າ ຄວນເຫັນນັຍແຫ່ງສຽງຂອງຄຳວ່າ “samānenti” (ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ສະເໝີກັນ) ເໝືອນກັບສຽງຂອງຄຳວ່າ “paṭapaṭāyati” (ດັງພັດໆ), ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “samānaṃ karonti” (ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ສະເໝີກັນ). ແລະ ການເຮັດໃຫ້ສະເໝີກັນນັ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍການໃສ່ສ່ວນທີ່ຂາດເຂົ້າໄປ ຫຼື ດ້ວຍການນຳສ່ວນທີ່ເກີນອອກ, ໃນທີ່ນີ້ ເພື່ອສະແດງວ່າ ດ້ວຍການໃສ່ສ່ວນທີ່ຂາດເຂົ້າໄປ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “pūrenti” (ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ເຕັມ). ເຖິງແມ່ນໃນຄຳວ່າ “samānetabbaṃ” (ຄວນເຮັດໃຫ້ສະເໝີກັນ) ນີ້ ກໍຄືໃນຄຳວ່າ “paṭṭhānaṃ samānetabbaṃ” (ຄວນເຮັດໃຫ້ປັດຖານສະເໝີກັນ) ນີ້.

Balavatā ñāṇavegena abhidhammapaccavekkhaṇavasappavattena. Balavato ñāṇavegassa sabbakilesakkhepanavasappavattassa. Gambhīrameva gambhīragataṃ diṭṭhigatantiādīsu viya. Niravasesenāti na kañci avasesetvā. Pañcakhīlarahitenāti pañcacetokhīlarahitena.

ຄຳວ່າ “ດ້ວຍກຳລັງຍານອັນແຮງກ້າ” ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍກຳລັງຍານອັນແຮງກ້າ ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການພິຈາລະນາພຣະອະພິທຳ. ຄຳວ່າ “ແຫ່ງກຳລັງຍານອັນແຮງກ້າ” ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງກຳລັງຍານອັນແຮງກ້າ ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການກຳຈັດກິເລດທັງປວງ. ຄຳວ່າ “gambhīragataṃ” (ອັນຢັ່ງລົງສູ່ຄວາມເລິກ) ໄດ້ແກ່ ເລິກເຊິ່ງນັ້ນເອງ ເໝືອນໃນຄຳວ່າ “diṭṭhigataṃ” (ອັນຢັ່ງລົງສູ່ທິຖິ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ” ໄດ້ແກ່ ໂດຍບໍ່ລະເວັ້ນສິ່ງໃດໄວ້ເລີຍ. ຄຳວ່າ “ປາສະຈາກຕະປູ ໕ ປະການ” ໄດ້ແກ່ ປາສະຈາກຕະປູໃນໃຈ ໕ ປະການ.

Ekādhikesu [Pg.19] aṭṭhasu kilesasatesūti ‘‘jātimado’’tiādinā ekakavasena āgatā tesattati, ‘‘kodho ca upanāho cā’’tiādinā dukavasena chattiṃsa, ‘‘tīṇi akusalamūlānī’’tiādinā tikavasena pañcādhikaṃ sataṃ, ‘‘cattāro āsavā’’tiādinā catukkavasena chappaññāsa, ‘‘pañcorambhāgiyāni saṃyojanānī’’tiādinā pañcakavasena pañcasattati, ‘‘cha vivādamūlānī’’tiādinā chakkavasena caturāsīti, ‘‘satta anusayā’’tiādinā sattakavasena ekūnapaññāsa, ‘‘aṭṭha kilesavatthūnī’’tiādinā aṭṭhakavasena catusaṭṭhi, ‘‘nava āghātavatthūnī’’tiādinā navakavasena ekāsīti, ‘‘dasa kilesavatthūnī’’tiādinā dasakavasena sattati, ‘‘ajjhattikassuppādāya aṭṭhārasa taṇhāvicaritānī’’tiādinā aṭṭhārasakavasena aṭṭhasatanti evaṃ ekādhikesu aṭṭhasu kilesasatesu. Sesā tenavutādhikaṃ chasataṃ kilesā. Te brahmajālasuttāgatāhi dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīhi saha pañcapaññāsādhikaṃ sattasataṃ honti.

ຄຳວ່າ “ໃນກິເລດ ໘໐໑ ປະການ” ໄດ້ແກ່ ກິເລດ ໗໓ ປະການ ທີ່ມາໂດຍໝວດໜຶ່ງ ມີ “jātimado” (ຄວາມມົວເມົາໃນຊາດກຳເນີດ) ເປັນຕົ້ນ, ກິເລດ ໓໖ ປະການ ໂດຍໝວດສອງ ມີ “kodho ca upanāho ca” (ຄວາມໂກດ ແລະ ຄວາມຜູກໂກດ) ເປັນຕົ້ນ, ກິເລດ ໑໐໕ ປະການ ໂດຍໝວດສາມ ມີ “tīṇi akusalamūlāni” (ອະກຸສົນມູນ ໓) ເປັນຕົ້ນ, ກິເລດ ໕໖ ປະການ ໂດຍໝວດສີ່ ມີ “cattāro āsavā” (ອາສະວະ ໔) ເປັນຕົ້ນ, ກິເລດ ໗໕ ປະການ ໂດຍໝວດຫ້າ ມີ “pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni” (ສັງໂຍດເບື້ອງຕ່ຳ ໕) ເປັນຕົ້ນ, ກິເລດ ໘໔ ປະການ ໂດຍໝວດຫົກ ມີ “cha vivādamūlāni” (ມູນເຫດແຫ່ງການວິວາດ ໖) ເປັນຕົ້ນ, ກິເລດ ໔໙ ປະການ ໂດຍໝວດເຈັດ ມີ “satta anusayā” (ອະນຸໄສ ໗) ເປັນຕົ້ນ, ກິເລດ ໖໔ ປະການ ໂດຍໝວດແປດ ມີ “aṭṭha kilesavatthūni” (ວັດຖຸແຫ່ງກິເລດ ໘) ເປັນຕົ້ນ, ກິເລດ ໘໑ ປະການ ໂດຍໝວດເກົ້າ ມີ “nava āghātavatthūni” (ວັດຖຸແຫ່ງຄວາມອາຄາດ ໙) ເປັນຕົ້ນ, ກິເລດ ໗໐ ປະການ ໂດຍໝວດສິບ ມີ “dasa kilesavatthūni” (ວັດຖຸແຫ່ງກິເລດ ໑໐) ເປັນຕົ້ນ, ກິເລດ ໑໐໘ ປະການ ໂດຍໝວດສິບແປດ ມີ “ajjhattikassuppādāya aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni” (ຕັນຫາວິຈຣິດ ໑໘ ເພື່ອຄວາມເກີດຂຶ້ນໃນພາຍໃນ) ເປັນຕົ້ນ, ລວມເປັນກິເລດ ໘໐໑ ປະການ ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້. ກິເລດທີ່ເຫຼືອ ມີ ໖໙໓ ປະການ. ກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນ ເມື່ອລວມກັບທິຖິ ໖໒ ປະການ ທີ່ມາໃນພຣະພົມມະຊາລສູດ ຍ່ອມເປັນ ໗໕໕ ປະການ.

Atha vā cuddasekantākusalā, pañcavīsati kusalābyākatasādhāraṇā, cuddasa kusalattikasādhāraṇā, upacayādidvayaṃ ekaṃ katvā sattavīsati rūpāni cāti ime asīti dhammā, imesu bhāvadvaye ekaṃ ṭhapetvā ajjhattikā ekūnāsīti, bāhirā ekūnāsītīti sabbepi aṭṭhapaññāsādhikaṃ sataṃ honti. Imesu ekekasmiṃ dasannaṃ dasannaṃ kilesānaṃ uppajjanato asītiadhikaṃ diyaḍḍhakilesasahassaṃ honti.

ຫຼືອີກນັຍໜຶ່ງ ທຳ ໘໐ ປະການເຫຼົ່ານີ້ ຄື: ອະກຸສົນຝ່າຍດຽວ ໑໔ ປະການ, ທຳທົ່ວໄປແກ່ກຸສົນແລະອັບຍາກົດ ໒໕ ປະການ, ທຳທົ່ວໄປແກ່ກຸສົນຕິກະ ໑໔ ປະການ, ແລະ ຮູບ ໒໗ ປະການ (ໂດຍເຮັດໃຫ້ອຸປະຈະຍະແລະສັນຕະຕິ ໒ ປະການ ເປັນຢ່າງດຽວກັນ). ໃນທຳເຫຼົ່ານີ້ ເມື່ອເວັ້ນພາວະຮູບ ໑ ປະການ ໃນພາວະຮູບ ໒ ປະການ, ທຳພາຍໃນມີ ໗໙ ປະການ, ທຳພາຍນອກມີ ໗໙ ປະການ, ລວມທັງໝົດເປັນ ໑໕໘ ປະການ. ເພາະຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກິເລດ ໑໐ ປະການ ໃນທຳແຕ່ລະປະການເຫຼົ່ານີ້ ຈຶ່ງເປັນກິເລດ ໑, ໕໘໐ ປະການ.

Atha vā tepaññāsa arūpadhammā, aṭṭhārasa rūparūpāni, ākāsadhātu, lakkhaṇarūpāni cāti pañcasattati dhammā ajjhattabahiddhābhedato paññāsasataṃ honti. Tattha ekekasmiṃ dasa dasa kilesātipi diyaḍḍhakilesasahassaṃ. Tathā ettha vedanaṃ sukhindriyādivasena pañcavidhaṃ katvā sattapaññāsa arūpadhammā, aṭṭhārasa rūparūpāni cāti pañcasattati vipassanūpagadhammā ajjhattabahiddhābhedato paññāsasataṃ honti. Etesu ekekasmiṃ dasa dasa kilesātipi diyaḍḍhakilesasahassaṃ.

ຫຼືອີກນັຍໜຶ່ງ ອະຣູປະທຳ ໕໓ ປະການ, ຮູບແທ້ (ຣູປະຣູບ) ໑໘ ປະການ, ອາກາດທາດ, ແລະ ລັກຂະນະຮູບທັງຫຼາຍ, ລວມເປັນທຳ ໗໕ ປະການ ໂດຍການຈຳແນກເປັນພາຍໃນແລະພາຍນອກ ຍ່ອມເປັນ ໑໕໐ ປະການ. ໃນທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ເພາະຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກິເລດ ໑໐ ປະການ ໃນທຳແຕ່ລະປະການ ກໍເປັນກິເລດ ໑,໕໐໐ ປະການເຊັ່ນກັນ. ໃນທຳນັ້ນ ເມື່ອເຮັດເວທະນາໃຫ້ເປັນ ໕ ປະການ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສຸຂິນຊີ ເປັນຕົ້ນ, ອະຣູປະທຳ ໕໗ ປະການ, ແລະ ຮູບແທ້ ໑໘ ປະການ, ລວມເປັນທຳທີ່ເກື້ອກູນແກ່ວິປັດສະນາ ໗໕ ປະການ ໂດຍການຈຳແນກເປັນພາຍໃນແລະພາຍນອກ ຍ່ອມເປັນ ໑໕໐ ປະການ. ໃນທຳເຫຼົ່ານີ້ ເພາະຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກິເລດ ໑໐ ປະການ ໃນທຳແຕ່ລະປະການ ກໍເປັນກິເລດ ໑, ໕໐໐ ປະການເຊັ່ນກັນ.

Aparo nayo – dvādasaakusalacittuppādesu paṭhame cha kilesā, dutiye satta, tatiye cha, catutthe satta, pañcame cha, chaṭṭhe satta, sattame cha, aṭṭhame satta, navame pañca, dasame cha, ekādasame pañca, dvādasame cattāroti sabbe dvāsattati, ime pañcadvārikā pañcasu rūpādīsu ārammaṇesu [Pg.20] ekekasmiṃ dvāsattatīti saṭṭhiadhikāni tīṇi satāni, manodvārikā pana chasu ārammaṇesu ekekasmiṃ dvāsattati dvāsattatīti katvā dvattiṃsādhikāni cattāri satāni, sabbānipi dvānavutiadhikāni sattasatāni, tāni ajjhattabahiddhāvisayatāya caturāsītiadhikaṃ diyaḍḍhakilesasahassaṃ hontīti veditabbaṃ.

ອີກນັຍໜຶ່ງ — ໃນອະກຸສົນຈິດຕຸບປາດ ໑໒ ປະການ, ໃນຈິດດວງທີ ໑ ມີກິເລດ ໖ ປະການ, ໃນດວງທີ ໒ ມີ ໗, ໃນດວງທີ ໓ ມີ ໖, ໃນດວງທີ ໔ ມີ ໗, ໃນດວງທີ ໕ ມີ ໖, ໃນດວງທີ ໖ ມີ ໗, ໃນດວງທີ ໗ ມີ ໖, ໃນດວງທີ ໘ ມີ ໗, ໃນດວງທີ ໙ ມີ ໕, ໃນດວງທີ ໑໐ ມີ ໖, ໃນດວງທີ ໑໑ ມີ ໕, ໃນດວງທີ ໑໒ ມີ ໔, ລວມທັງໝົດເປັນກິເລດ ໗໒ ປະການ. ກິເລດເຫຼົ່ານີ້ ທີ່ເປັນໄປທາງປັນຈະທະວານ ໃນອາຣົມ ໕ ມີຮູບ ເປັນຕົ້ນ ໃນອາຣົມແຕ່ລະປະການ ມີກິເລດ ໗໒ ປະການ ຍ່ອມເປັນ ໓໖໐ ປະການ. ສ່ວນກິເລດທີ່ເປັນໄປທາງມະໂນທະວານ ໃນອາຣົມ ໖ ໃນອາຣົມແຕ່ລະປະການ ມີກິເລດ ໗໒ ປະການ ຍ່ອມເປັນ ໔໓໒ ປະການ. ລວມທັງໝົດເປັນກິເລດ ໗໙໒ ປະການ. ກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນວິໄສພາຍໃນແລະພາຍນອກ ຍ່ອມເປັນກິເລດ ໑,໕໘໔ ປະການ ດັ່ງນີ້ ຄວນຊາບ.

Atha vā rūpārammaṇādīni pañca, avasesarūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇavasena pañca dhammārammaṇakā sesā cāti dasa, te ajjhattabahiddhābhedato vīsati, paññatti cāti ekavīsatiyā ārammaṇesu dvāsattati dvāsattati kilesāti dvādasādhikaṃ diyaḍḍhakilesasahassaṃ honti.

ຫຼືອີກນັຍໜຶ່ງ ອາຣົມ ໑໐ ປະການ ຄື: ຣູປາຣົມ ເປັນຕົ້ນ ໕ ປະການ, ແລະ ທຳມະຣົມທີ່ເຫຼືອ ໕ ປະການ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຮູບ, ເວທະນາ, ສັນຍາ, ສັງຂານ, ແລະ ວິນຍານ ທີ່ເຫຼືອ. ອາຣົມ ໑໐ ປະການນັ້ນ ໂດຍການຈຳແນກເປັນພາຍໃນແລະພາຍນອກ ຍ່ອມເປັນ ໒໐ ປະການ, ແລະ ບັນຍັດອີກ ໑ ປະການ ລວມເປັນອາຣົມ ໒໑ ປະການ. ໃນອາຣົມ ໒໑ ປະການເຫຼົ່ານີ້ ເພາະຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກິເລດ ໗໒ ປະການ ໃນອາຣົມແຕ່ລະປະການ ຍ່ອມເປັນກິເລດ ໑,໕໑໒ ປະການ.

Atha vā dvādasasu akusalacittuppādesu paṭhame vīsati dhammā, dutiye dvāvīsati, tatiye vīsati, catutthe dvāvīsati, pañcame ekūnavīsati, chaṭṭhe ekūnavīsati, sattame ekūnavīsati, aṭṭhame ekavīsati, navame ekūnavīsati, dasame ekavīsati, ekādasame soḷasa, dvādasame soḷasāti sabbe akusaladhammā chattiṃsādhikāni dve satāni, ime chasu ārammaṇesu paccekaṃ chattiṃ sādhikāni dve satāni, sabbe soḷasādhikāni cattāri satāni ca sahassaṃ hontīti evampi diyaḍḍhakilesasahassaṃ veditabbaṃ.

ຫຼືອີກນັຍໜຶ່ງ ໃນອະກຸສົນຈິດຕຸບປາດ ໑໒ ປະການ, ໃນຈິດດວງທີ ໑ ມີທຳ ໒໐ ປະການ, ໃນດວງທີ ໒ ມີ ໒໒, ໃນດວງທີ ໓ ມີ ໒໐, ໃນດວງທີ ໔ ມີ ໒໒, ໃນດວງທີ ໕ ມີ ໑໙, ໃນດວງທີ ໖ ມີ ໑໙, ໃນດວງທີ ໗ ມີ ໑໙, ໃນດວງທີ ໘ ມີ ໒໑, ໃນດວງທີ ໙ ມີ ໑໙, ໃນດວງທີ ໑໐ ມີ ໒໑, ໃນດວງທີ ໑໑ ມີ ໑໖, ໃນດວງທີ ໑໒ ມີ ໑໖, ລວມອະກຸສົນທຳທັງໝົດເປັນ ໒໓໖ ປະການ. ອະກຸສົນທຳເຫຼົ່ານີ້ ໃນອາຣົມ ໖ ແຕ່ລະປະການ ມີ ໒໓໖ ປະການ, ລວມທັງໝົດເປັນ ໑, ໔໑໖ ປະການ ດັ່ງນີ້ ກໍຄວນຊາບວ່າ ເປັນກິເລດ ໑,໕໐໐ ປະການ (ໂດຍປະມານ) ເຊັ່ນກັນ.

Itaresanti taṇhāvicaritānaṃ ‘‘atītāni chattiṃsā’’tiādinā atītādibhāvāmasanato. Khepaneti ariyamaggena samucchindane. ‘‘Diyaḍḍhakilesasahassaṃ khepetvā’’ti hi vuttaṃ. Paramatthato atītādīnaṃ maggena appahātabbattā ‘‘atītādibhāvāmasanā aggahaṇaṃ khepane’’ti vuttaṃ. Yaṃ pana paṭṭhāne ‘‘dassanena pahātabbo dhammo dassanena pahātabbassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’tiādinā tike, tathā dassanena pahātabbātītatikatike ‘‘atītā dassanena pahātabbā’’tiādinā ca tīsu [Pg.21] kālesu dassanādipahātabbavacanaṃ kataṃ, taṃ atītādīnaṃ saṃkiliṭṭhatāya apāyagamanīyatāya ca dassanapahātabbehi niratisayattā vuttanti daṭṭhabbaṃ.

ຄຳວ່າ “itāresaṃ” (ແຫ່ງຕັນຫາວິຈຣິດທີ່ເຫຼືອ) ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງຕັນຫາວິຈຣິດທັງຫຼາຍ ເພາະການພິຈາລະນາເຖິງຄວາມເປັນອະດີດ ເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ “ຕັນຫາວິຈຣິດໃນອະດີດ ໓໖” ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “khepane” (ໃນການກຳຈັດ) ໄດ້ແກ່ ໃນການຕັດຂາດດ້ວຍອະລິຍະມັກ. ເພາະມີຄຳກ່າວໄວ້ວ່າ “ກຳຈັດກິເລດ ໑,໕໐໐ ປະການແລ້ວ”. ເພາະໂດຍປຣະມັດຖະແລ້ວ ທຳໃນອະດີດ ເປັນຕົ້ນ ບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ມັກຈະລະໄດ້, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງg່າວວ່າ “ການຖືເອົາໂດຍການພິຈາລະນາເຖິງຄວາມເປັນອະດີດ ເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າການກຳຈັດ”. ສ່ວນການກ່າວເຖິງທຳທີ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະ ເປັນຕົ້ນ ໃນກາລທັງສາມ ໃນຄຳພີປັດຖານ ດ້ວຍຕິກະ ເປັນຕົ້ນວ່າ “ທຳທີ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະ ເປັນປັດໄຈແກ່ທຳທີ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະ ດ້ວຍອະນັນຕະຣະປັດໄຈ” ແລະ ໃນຕິກະທີ່ຊ້ອນກັນ ຄື ທຳໃນອະດີດທີ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະ ເປັນຕົ້ນວ່າ “ທຳໃນອະດີດທີ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະ” ນັ້ນ, ຄວນເຫັນວ່າ ທ່ານກ່າວໄວ້ ເພາະຄວາມທີ່ທຳໃນອະດີດ ເປັນຕົ້ນ ເປັນທຳເສົ້າໝອງ ແລະ ເປັນເຫດໃຫ້ໄປສູ່ອະບາຍ ໂດຍບໍ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງຈາກທຳທີ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະ.

Na bhāsitatthavacananti idaṃ ‘‘hitapariyāyavacana’’nti etena nivattitassa ekadesakathanaṃ. Yathā hi ayaṃ attha-saddo na bhāsitatthavacanaṃ, evaṃ visayappayojanādivacanampi na hotīti. Yathāvuttassāti hitapariyāyassa. ‘‘Na haññadatthatthipasaṃsalābhā’’ti padassa niddese ‘‘attattho vā parattho vā’’tiādinā (mahāni. 69) kiñcāpi suttanirapekkhaṃ attatthādayo vuttā suttatthabhāvena aniddiṭṭhattā, tesu pana ekopi atthappabhedo suttena dīpetabbataṃ nātikkamatīti āha ‘‘te suttaṃ sūcetī’’ti. Imasmiṃ vikappe attha-saddo bhāsitatthavacanampi hoti. Purimakā hi pañca atthappabhedā hitapariyāyā, tato pare cha bhāsitatthappabhedā, pacchimakā pana ubhayasabhāvā. Tattha duradhigamatāya vibhāvane aladdhagādho gambhīro, na vivaṭo guḷho, mūludakādayo viya paṃsunā akkharasannivesādinā tirohito paṭicchanno, niddhāretvā ñāpetabbo neyyo, yathārutavaseneva veditabbo nīto. Anavajjanikkilesavodānā pariyāyavasena vuttā, kusalavipākakiriyadhammavasena vā. Paramattho nibbānaṃ, aviparītasabhāvo eva vā. Sātisayaṃ pakāsitāni tapparabhāvena pakāsitattā. ‘‘Ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpanna’’nti (pāci. 1242), ‘‘sakavāde pañcasuttasatānī’’ti (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; kathā. aṭṭha. nidānakathā) ca evamādīsu sutta-saddo upacaritoti adhippāyenāha ‘‘idameva atthānaṃ sūcanato suttanti vutta’’nti. Ekantahitapaṭilābhasaṃvattanikā suttantadesanāti idampi vineyyānaṃ hitasampāpane suttantadesanāya tapparabhāvaṃyeva sandhāya vuttaṃ. Tapparabhāvo ca vineyyajjhāsayānulomato daṭṭhabbo, tathā attatthādippakāsanapadhānatāpi. Itarehīti vinayābhidhammehi.

ຄຳວ່າ "Na bhāsitatthavacanaṃ" (ບໍ່ແມ່ນຄຳເວົ້າທີ່ກ່າວເຖິງເນື້ອຄວາມ) ນີ້ ເປັນການກ່າວເຖິງສ່ວນໜຶ່ງທີ່ຖືກຈຳແນກອອກດ້ວຍຄຳວ່າ "hitapariyāyavacana" (ຄຳເວົ້າທີ່ກ່າວເຖິງປະໂຫຍດໂດຍອ້ອມ). ດ້ວຍວ່າ ຄຳວ່າ "attha" (ອັດຖະ/ເນື້ອຄວາມ) ນີ້ ບໍ່ແມ່ນຄຳເວົ້າທີ່ກ່າວເຖິງເນື້ອຄວາມຢ່າງດຽວເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ຍັງບໍ່ແມ່ນຄຳເວົ້າທີ່ກ່າວເຖິງອາລົມ (visaya) ແລະ ປະໂຫຍດ (payojana) ເປັນຕົ້ນອີກດ້ວຍ. ຄຳວ່າ "Yathāvuttassa" ໄດ້ແກ່ ປະໂຫຍດໂດຍອ້ອມຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ໃນຄຳອະທິບາຍແຫ່ງບົດວ່າ "Na haññadatthatthipasaṃsalābhā" ເປັນຕົ້ນ, ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີການກ່າວເຖິງ "attattha" (ປະໂຫຍດຕົນ) ຫຼື "parattha" (ປະໂຫຍດຜູ້ນອກ) ເປັນຕົ້ນ (ມຫານິ. 69) ໂດຍບໍ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບພຣະສູດກໍຕາມ, ແຕ່ເພາະບໍ່ໄດ້ລະບຸໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນເນື້ອຄວາມຂອງພຣະສູດ, ໃນບັນດາປະເພດເນື້ອຄວາມເຫຼົ່ານັ້ນ ແມ່ນແຕ່ປະເພດດຽວກໍບໍ່ລ່ວງພົ້ນຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ພຣະສູດຈະຕ້ອງສະແດງ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "te suttaṃ sūcetī" (ເນື້ອຄວາມເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມສະແດງເຖິງພຣະສູດ). ໃນທາງເລືອກ (vikappa) ນີ້, ຄຳວ່າ "attha" ຍ່ອມເປັນຄຳເວົ້າທີ່ກ່າວເຖິງເນື້ອຄວາມທີ່ຖືກກ່າວໄວ້ອີກດ້ວຍ. ເພາະວ່າ ປະເພດເນື້ອຄວາມ 5 ຢ່າງໃນຕອນຕົ້ນ ເປັນປະໂຫຍດໂດຍອ້ອມ, ຖັດຈາກນັ້ນ 6 ຢ່າງ ເປັນປະເພດເນື້ອຄວາມທີ່ຖືກກ່າວໄວ້, ສ່ວນປະເພດສຸດທ້າຍ ມີສະພາວະທັງສອງຢ່າງ. ໃນບັນດາເນື້ອຄວາມເຫຼົ່ານັ້ນ, ເນື້ອຄວາມທີ່ເລິກເຊິ່ງ (gambhīra) ເພາະຢັ່ງເຖິງໄດ້ຍາກ ໂດຍການຈຳແນກ, ເນື້ອຄວາມທີ່ລີ້ລັບ (guḷha) ເພາະບໍ່ເປີດເຜີຍ, ເນື້ອຄວາມທີ່ປົກປິດ (paṭicchanna) ເພາະຖືກບັງໄວ້ດ້ວຍການຈັດວາງຕົວອັກສອນເປັນຕົ້ນ ເໝືອນດັ່ງນ້ຳໃຕ້ດິນທີ່ຖືກປົກປິດດ້ວຍຝຸ່ນລະອອງ, ເນື້ອຄວາມທີ່ຄວນນຳມາຕີຄວາມ (neyya) ເພາະຕ້ອງກຳນົດແລ້ວເຮັດໃຫ້ຮູ້, ເນື້ອຄວາມທີ່ຖືກນຳໄປແລ້ວ (nīta) ເພາະຄວນຮູ້ຕາມພະຍັນຊະນະນັ້ນເອງ. ເນື້ອຄວາມທີ່ບໍ່ມີໂທດ ແລະ ຜຸດຜ່ອງຈາກກິເລດ ທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍອ້ອມ ຫຼື ໂດຍອຳນາດແຫ່ງກຸສົນ, ວິບາກ ແລະ ກິຣິຍາທຳ. ປຣະມັດຖະ (Paramattha) ຄື ພຣະນິບພານ ຫຼື ສະພາວະທີ່ບໍ່ຄາດເຄື່ອນນັ້ນເອງ. ເນື້ອຄວາມເຫຼົ່ານັ້ນ ຖືກປະກາດໄວ້ຢ່າງຍອດຢ້ຽມ ເພາະຖືກປະກາດໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ມີເນື້ອຄວາມນັ້ນເປັນທີ່ໄປໃນເບື້ອງໜ້າ. ໃນຄຳວ່າ "Ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpannaṃ" (ປາຈິ. 1242) ແລະ "sakavāde pañcasuttasatānī" (ອັດຖະກະຖາ ທັມມະສັງຄະນີ ນິທານະກະຖາ; ອັດຖະກະຖາ ກະຖາທັມມະ ນິທານະກະຖາ) ເປັນຕົ້ນ, ຄຳວ່າ "sutta" (ສູດ) ເປັນຄຳອຸປະຈາ (ຄຳປຽບທຽບ), ດ້ວຍເຫດນີ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວໂດຍມີອະທິບາຍວ່າ "idameva atthānaṃ sūcanato suttanti vuttaṃ" (ເພາະສະແດງເຖິງເນື້ອຄວາມເຫຼົ່ານີ້ເອງ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ສູດ). ຄຳວ່າ "ພຣະສູດເທດສະໜາ ເປັນໄປເພື່ອການໄດ້ຮັບປະໂຫຍດເກື້ອກູນໂດຍສ່ວນດຽວ" ນີ້ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມມີພຣະສູດເທດສະໜານັ້ນເປັນທີ່ໄປໃນເບື້ອງໜ້າ ໃນການຍັງປະໂຫຍດເກື້ອກູນໃຫ້ເຖິງພ້ອມແກ່ເວໄນຍະສັດທັງຫຼາຍ. ແລະ ຄວາມມີພຣະສູດເທດສະໜານັ້ນເປັນທີ່ໄປໃນເບື້ອງໜ້າ ພຶງເຫັນໄດ້ໂດຍຄວາມຄ້ອຍຕາມອັດທະຍາໄສຂອງເວໄນຍະສັດ, ແລະ ໂດຍຄວາມເປັນເທດສະໜາທີ່ມີການປະກາດປະໂຫຍດຕົນເປັນຕົ້ນເປັນປະທານ. ຄຳວ່າ "Itarehi" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍພຣະວິນັຍ ແລະ ພຣະອະພິທັມ.

Rattiādīsūti rattirājavinayesu visayabhūtesu. Nanu ca ‘‘abhirattī’’ti avuttattā rattiggahaṇaṃ na kattabbaṃ, ‘‘abhiññātā abhilakkhitā’’ti ca ñāṇalakkhaṇakiriyāvisesako abhi-saddoti? Na, ‘‘abhiññātā abhilakkhitā’’ti abhi-saddavisiṭṭhānaṃ ñātalakkhitasaddānaṃ rattisaddena [Pg.22] samānādhikaraṇatāya rattivisayattā. Ettha ca vācakasaddasannidhāne nipātānaṃ tadatthajotakamattattā lakkhitasaddatthajotako abhi-saddo lakkhaṇe vattatīti vutto. Abhilakkhitasaddapariyāyo ca abhiññātasaddoti daṭṭhabbo, abhivinayasaddassa pana abhipurisassa viya samāsasiddhi daṭṭhabbā. Anekatthā hi nipātā, anekatthabhedo ca saddānaṃ payogavisayoti.

ຄຳວ່າ "Rattiādīsu" ໄດ້ແກ່ ໃນລາຕີ ແລະ ພຣະຣາຊະວິນັຍເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນວິໄສ. ຖ້າຖາມວ່າ: ເພາະບໍ່ໄດ້ກ່າວວ່າ "abhiratti", ຈຶ່ງບໍ່ຄວນຖືເອົາລາຕີ, ແລະ ຄຳວ່າ "abhi" ກໍເປັນຄຳສະແດງຄວາມພິເສດແຫ່ງກິຣິຍາຄືຍານ ແລະ ລັກສະນະ ວ່າ "abhiññātā" (ຮູ້ຍິ່ງ) ແລະ "abhilakkhitā" (ກຳນົດໝາຍໄວ້ຢ່າງຍິ່ງ) ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຕອບວ່າ: ບໍ່ແມ່ນ, ເພາະຄຳວ່າ "ñāta" (ອັນຮູ້ແລ້ວ) ແລະ "lakkhita" (ອັນກຳນົດໝາຍແລ້ວ) ທີ່ຖືກຈຳແນກດ້ວຍຄຳວ່າ "abhi" ວ່າ "abhiññātā abhilakkhitā" ນັ້ນ ມີຄວາມເປັນວິໄສແຫ່ງລາຕີ ເພາະມີວິພັດສະມານາກອນ (samānādhikaraṇa) ກັບຄຳວ່າ "ratti" (ລາຕີ). ແລະ ໃນບົດນີ້, ເພາະນິບາດທັງຫຼາຍ ເມື່ອຢູ່ໃກ້ກັບຄຳທີ່ສະແດງເນື້ອຄວາມ ຍ່ອມເປັນພຽງຕົວສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ຄຳວ່າ "abhi" ທີ່ສະແດງເນື້ອຄວາມຂອງຄຳວ່າ "lakkhita" ຍ່ອມເປັນໄປໃນຄວາມໝາຍວ່າ "ລັກສະນະ". ແລະ ພຶງເຫັນວ່າ ຄຳວ່າ "abhiññāta" ເປັນໄວພົດຂອງຄຳວ່າ "abhilakkhita", ສ່ວນການສຳເລັດຮູບແຫ່ງຄຳວ່າ "abhivinaya" ພຶງເຫັນໄດ້ເໝືອນກັບຄຳວ່າ "abhipurisa". ເພາະວ່າ ນິບາດທັງຫຼາຍມີເນື້ອຄວາມຫຼາກຫຼາຍ, ແລະ ວິໄສແຫ່ງການໃຊ້ຄຳສັບທັງຫຼາຍ ກໍມີການຈຳແນກເນື້ອຄວາມໄດ້ຫຼາກຫຼາຍ.

Kiñcāpi desanādayo desetabbādinirapekkhā na santi, āṇādayo pana visesato desakādiadhīnāti taṃtaṃvisesayogavasena tesaṃ bhedo vutto. Yathā hi āṇāvidhānaṃ visesato āṇārahādhīnaṃ tattha kosallayogato, evaṃ vohāraparamatthavidhānāni ca vidhāyakādhīnānīti āṇādividhino desakāyattatā vuttā. Aparādhajjhāsayānurūpaṃ viya dhammānurūpampi sāsanaṃ visesato tathāvinetabbapuggalāpekkhanti vuttaṃ ‘‘sāsitabba…pe… tabbabhāvenā’’ti. Saṃvarāsaṃvaranāmarūpānaṃ viya viniveṭhetabbāya diṭṭhiyāpi kathanaṃ sati vācāvatthusmiṃ, nāsatīti visesato tadadhīnanti āha ‘‘kathetabbassa…pe… kathā’’ti. Upārambhādīti upārambhanissaraṇadhammakosarakkhaṇāni. Pariyāpuṇanādīti pariyāpuṇanasuppaṭipattiduppaṭipattiyo.

ເຖິງແມ່ນວ່າ ເທດສະໜາເປັນຕົ້ນ ຈະບໍ່ປາສະຈາກສິ່ງທີ່ຈະຕ້ອງສະແດງເປັນຕົ້ນກོຕາມ, ແຕ່ເພາະອາຊະຍາ (ຄຳສັ່ງ) ເປັນຕົ້ນ ຂຶ້ນຢູ່ກັບຜູ້ສະແດງເປັນຕົ້ນໂດຍພິເສດ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວເຖິງຄວາມແຕກຕ່າງຂອງສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການປະກອບຄວາມພິເສດນັ້ນໆ. ດ້ວຍວ່າ ການບັນຍັດອາຊະຍາ ຍ່ອມຂຶ້ນຢູ່ກັບຜູ້ຄວນແກ່ອາຊະຍາໂດຍພິເສດ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ສະຫຼາດໃນອາຊະຍານັ້ນສັນໃດ, ການບັນຍັດໂວຫານ ແລະ ປຣະມັດຖະ ກໍຍ່ອມຂຶ້ນຢູ່ກັບຜູ້ບັນຍັດສັນນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວເຖິງຄວາມທີ່ການບັນຍັດອາຊະຍາເປັນຕົ້ນ ຂຶ້ນຢູ່ກັບຜູ້ສະແດງ. ຄຳສອນທີ່ຄ້ອຍຕາມທຳ ກໍເໝືອນກັບຄຳສອນທີ່ຄ້ອຍຕາມຄວາມຜິດ ແລະ ອັດທະຍາໄສ ຍ່ອມຕ້ອງອາໄສບຸກຄົນຜູ້ຄວນໄດ້ຮັບການແນະນຳຢ່າງນັ້ນໂດຍພິເສດ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "sāsitabba... ລະ... tabbabhāvena" (ໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນສັ່ງສອນ... ລະ...). ການກ່າວເຖິງທິດຖິ (ຄວາມເຫັນ) ທີ່ຄວນຖອນອອກ ກໍເໝືອນກັບການກ່າວເຖິງສັງວອນ, ອະສັງວອນ ແລະ ນາມຮູບ ຍ່ອມມີໄດ້ເມື່ອມີເລື່ອງທີ່ຈະກ່າວ, ບໍ່ແມ່ນມີໄດ້ເມື່ອບໍ່ມີ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "kathetabbassa... ລະ... kathā" (ການກ່າວ... ລະ... ແຫ່ງສິ່ງທີ່ຄວນກ່າວ) ເພາະຂຶ້ນຢູ່ກັບສິ່ງນັ້ນໂດຍພິເສດ. ຄຳວ່າ "upārambhādī" ໄດ້ແກ່ ການຕຳໜິ (upārambha), ການສະຫຼັດອອກ (nissaraṇa) ແລະ ການຮັກສາຄັງແຫ່ງທຳ (dhammakosa). ຄຳວ່າ "pariyāpuṇanādī" ໄດ້ແກ່ ການຮຽນຮູ້ (pariyāpuṇana), ການປະຕິບັດດີ (suppaṭipatti) ແລະ ການປະຕິບັດຜິດ (duppaṭipatti).

Tantisamudāyo avayavatantiyā ādhāro yathā ‘‘rukkhe sākhā’’ti. Na codetabbametaṃ samukhena, visayavisayimukhena vā vinayādīnaṃyeva gambhīrabhāvassa vuttattāti adhippāyo. Dhammo hi vinayādayo, tesañca visayo attho, dhammatthavisayā ca desanāpaṭivedhāti. ‘‘Paṭivedhassā’’tiādinā dhammatthānaṃ duppaṭividdhattā desanāya uppādetuṃ asakkuṇeyyattā paṭivedhassa uppādetuñca paṭivijjhituñca asakkuṇeyyattā dukkhogāhataṃ dasseti.

ກຸ່ມແຫ່ງຄຳພີ (tantisamudāya) ເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງຄຳພີສ່ວນຍ່ອຍ ເໝືອນດັ່ງຄຳວ່າ "ກິ່ງງ່າໃນຕົ້ນໄມ້". ອະທິບາຍວ່າ: ບໍ່ຄວນຄັດຄ້ານຂໍ້ນີ້ໂດຍກົງ ຫຼື ໂດຍທາງແຫ່ງວິໄສ ແລະ ຜູ້ມີວິໄສ ເພາະຄວາມທີ່ພຣະວິນັຍເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງມີຄວາມເລິກເຊິ່ງ ຕາມທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ. ເພາະວ່າ ພຣະວິນັຍເປັນຕົ້ນ ເປັນທຳ, ແລະ ເນື້ອຄວາມ (attha) ເປັນວິໄສຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ສ່ວນເທດສະໜາ ແລະ ປະຕິເວດ ກໍມີທຳ ແລະ ເນື້ອຄວາມນັ້ນເປັນວິໄສ. ທ່ານສະແດງຄວາມຢັ່ງເຖິງໄດ້ຍາກ ດ້ວຍຄຳວ່າ "Paṭivedhassa" ເປັນຕົ້ນ ເພາະທຳ ແລະ ເນື້ອຄວາມ ເປັນສິ່ງທີ່ຢັ່ງເຖິງໄດ້ຍາກ, ເພາະບໍ່ສາມາດຍັງເທດສະໜາໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໄດ້, ແລະ ເພາະບໍ່ສາມາດຍັງປະຕິເວດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ແລະ ບໍ່ສາມາດຢັ່ງຮູ້ໄດ້.

Dhammānurūpaṃ yathādhammanti ca attho yujjati. Desanāpi hi paṭivedho viya aviparītaṃ savisayavibhāvanato dhammānurūpaṃ pavattati yato ‘‘aviparītābhilāpo’’ti vuccati. Dhammaniruttiṃ dassetīti etena desanāsaddasabhāvāti dīpeti. Tathā hi niruttipaṭisambhidāya parittārammaṇādibhāvo pāḷiyaṃ vutto, aṭṭhakathāyañca ‘‘taṃtaṃsabhāvaniruttisaddaṃ ārammaṇaṃ katvā’’tiādinā saddārammaṇatā. Imassa atthassa ayaṃ saddo vācakoti vacanavacanīyaṃ [Pg.23] vavatthapetvā taṃtaṃvacanīyavibhāvanavasena pavattito hi saddo desanāti. Nanu ca ‘‘dhammo tantī’’ti imasmiṃ pakkhe dhammassapi saddasabhāvattā dhammadesanānaṃ viseso na siyāti? Na, tesaṃ tesaṃ atthānaṃ bodhakabhāvena ñāto uggahitādivasena ca pubbe pavattito saddappabandho dhammo, pacchā paresaṃ avabodhanatthaṃ pavattito tadatthappakāsanako saddo desanāti. Atha vā yathāvuttasaddasamuṭṭhāpako cittuppādo desanā musāvādādayo viya. Vacanassa pavattananti ca yathāvuttacittuppādamāha. So hi vacanaṃ pavatteti, taṃ vā etena pavattīyatīti pavattanaṃ. Desīyati attho etenāti desanā. Pakārehi ñāpīyati etena, pakārato ñāpetīti vā paññattīti vuccatīti. Tenevāha ‘‘adhippāyo’’tiādi. Abhisameti, abhisamīyati vā etenāti abhisamayoti evampi abhisamayattho sambhavati. Abhisametabbato pana abhisamayoti dutiyavikappe paṭivedhoyevāti.

ເນື້ອຄວາມວ່າ "Dhammānurūpaṃ" (ສົມຄວນແກ່ທຳ) ຄື "yathādhammaṃ" (ຕາມທຳ) ຍ່ອມສົມຄວນ. ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນເທດສະໜາ ກໍຍ່ອມເປັນໄປໂດຍສົມຄວນແກ່ທຳ ເໝືອນດັ່ງປະຕິເວດ ເພາະສະແດງວິໄສຂອງຕົນບໍ່ຄາດເຄື່ອນ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "aviparītābhilāpo" (ການກ່າວທີ່ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ). ທ່ານສະແດງທຳນິຣຸດຕິ ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ເທດສະໜາມີສັດທະສະພາວະ (ສະພາວະແຫ່ງສຽງ). ດ້ວຍວ່າ ຄວາມເປັນອາລົມເລັກນ້ອຍເປັນຕົ້ນແຫ່ງນິຣຸດຕິປະຕິສຳພິທາ ມີກ່າວໄວ້ໃນພຣະບາລີ, ແລະ ໃນອັດຖະກະຖາກໍກ່າວເຖິງຄວາມມີສຽງເປັນອາລົມ ດ້ວຍຄຳວ່າ "ຍັງສຽງແຫ່ງນິຣຸດຕິທີ່ມີສະພາວະນັ້ນໆ ໃຫ້ເປັນອາລົມແລ້ວ" ເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ສຽງທີ່ກຳນົດວ່າ "ສຽງນີ້ເປັນຕົວສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້" ແລ້ວເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນໆ ຊື່ວ່າ ເທດສະໜາ. ຖ້າຖາມວ່າ: ໃນຝ່າຍທີ່ວ່າ "ທຳຄືຄຳພີ" ນັ້ນ ເພາະທຳກໍມີສັດທະສະພາວະຄືກັນ, ຄວາມແຕກຕ່າງລະຫວ່າງທຳ ແລະ ເທດສະໜາ ຈະບໍ່ມີບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຕອບວ່າ: ບໍ່ແມ່ນ, ເພາະກະແສສຽງທີ່ຮູ້ກັນໂດຍຄວາມເປັນເຄື່ອງເຮັດໃຫ້ຮູ້ເນື້ອຄວາມນັ້ນໆ ແລະ ທີ່ເປັນໄປໃນກ່ອນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຮຽນຮູ້ເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ທຳ, ສ່ວນສຽງທີ່ເປັນໄປໃນພາຍຫຼັງເພື່ອໃຫ້ຜູ້ນອກຮູ້ແຈ້ງ ແລະ ສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ຊື່ວ່າ ເທດສະໜາ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຈິດຕຸບປາດ (ຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຈິດ) ທີ່ຕັ້ງຂຶ້ນເຊິ່ງສຽງຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ຊື່ວ່າ ເທດສະໜາ ເໝືອນດັ່ງມຸສາວາດເປັນຕົ້ນ. ແລະ ຄຳວ່າ "ການເປັນໄປແຫ່ງຄຳເວົ້າ" ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຈິດຕຸບປາດຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນ. ເພາະວ່າ ຈິດຕຸບປາດນັ້ນຍ່ອມຍັງຄຳເວົ້າໃຫ້ເປັນໄປ, ຫຼື ຄຳເວົ້າຍ່ອມເປັນໄປດ້ວຍຈິດຕຸບປາດນີ້, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ການເປັນໄປ (pavattana). ເນື້ອຄວາມຍ່ອມຖືກສະແດງດ້ວຍສິ່ງນີ້, ດັ່ງນັ້ນ ສິ່ງນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເທດສະໜາ (desanā). ເນື້ອຄວາມຍ່ອມຖືກເຮັດໃຫ້ຮູ້ໂດຍປະການຕ່າງໆ ດ້ວຍສິ່ງນີ້, ຫຼື ສິ່ງນີ້ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຮູ້ໂດຍປະການຕ່າງໆ, ດັ່ງນັ້ນ ສິ່ງນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ບັນຍັດ (paññatti). ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "adhippāyo" (ຄວາມປະສົງ) ເປັນຕົ້ນ. ບຸກຄົນຍ່ອມຕຣັສຮູ້, ຫຼື ບຸກຄົນຍ່ອມຖືກເຮັດໃຫ້ຕຣັສຮູ້ດ້ວຍສິ່ງນີ້, ດັ່ງນັ້ນ ສິ່ງນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອະພິສະໄໝ (abhisamaya), ເຖິງແມ່ນໂດຍປະການນີ້ ເນື້ອຄວາມແຫ່ງອະພິສະໄໝກໍຍ່ອມສຳເລັດໄດ້. ແຕ່ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຕຣັສຮູ້ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອະພິສະໄໝ, ໃນທາງເລືອກທີສອງນີ້ ຍ່ອມເປັນປະຕິເວດນັ້ນເອງ.

Vuttanayena veditabbāti avijjāsaṅkhārādīnaṃ dhammatthānaṃ duppaṭivijjhatāya dukkhogāhatā, tesaṃ paññāpanassa dukkarabhāvato taṃdesanāya paṭivedhanasaṅkhātassa paṭivedhassa uppādanavisayikaraṇānaṃ asakkuṇeyyatāya dukkhogāhatā veditabbā.

ຄຳວ່າ "Vuttanayena veditabbā" (ພຶງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວແລ້ວ) ມີອະທິບາຍວ່າ: ພຶງຊາບຄວາມຢັ່ງເຖິງໄດ້ຍາກ ເພາະທຳ ແລະ ເນື້ອຄວາມມີອະວິຊາ ແລະ ສັງຂານເປັນຕົ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ຢັ່ງຮູ້ໄດ້ຍາກ, ແລະ ພຶງຊາບຄວາມຢັ່ງເຖິງໄດ້ຍາກ ເພາະການເຮັດໃຫ້ເປັນວິໄສ ແລະ ການຍັງປະຕິເວດອັນໄດ້ແກ່ການຢັ່ງຮູ້ໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໃນເທດສະໜານັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ສາມາດເຮັດໄດ້ ເພາະຄວາມທີ່ການບັນຍັດທຳເຫຼົ່ານັ້ນເປັນສິ່ງທີ່ເຮັດໄດ້ຍາກ.

Kāraṇe phalavohārena te dhammā dukkhāya saṃvattantīti vuttanti āha ‘‘upārambha…pe… hetubhāvenā’’ti. Aññaṃ atthanti upārambhaṃ nissaraṇañca. Niṭṭhāpetvāti kathanavasena pariyosāpetvā. Tassa ‘‘āraddha’’nti etena sambandho. Uddānasaṅgahādibhedo saṅgītoti pāṭho yutto, ‘‘saṅgītiyā’’ti pana likhanti. Purimaṃ vā saṅgītiyāti bhāvena bhāvalakkhaṇe bhummaṃ, pacchimaṃ adhikaraṇe. Piṭakādīti piṭakanikāyaṅgadhammakkhandhāni.

ທ່ານກ່າວວ່າ "ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອຄວາມທຸກ" ໂດຍການຮ້ອງເອົາຜົນໃນເຫດ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "upārambha... ລະ... hetubhāvena" (ໂດຍຄວາມເປັນເຫດ... ລະ...). ຄຳວ່າ "ເນື້ອຄວາມອື່ນ" ໄດ້ແກ່ ການຕຳໜິ ແລະ ການສະຫຼັດອອກ. ຄຳວ່າ "Niṭṭhāpetvā" ໄດ້ແກ່ ໃຫ້ຈົບລົງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການກ່າວ. ຄຳນັ້ນມີຄວາມສຳພັນກັບບົດວ່າ "āraddhaṃ" (ປາຣົບແລ້ວ) ນີ້. ບົດວ່າ "saṅgīto" (ອັນຮວບຮວມໄວ້ແລ້ວ) ທີ່ມີການຈຳແນກມີອຸດທານະສັງຄະຫະເປັນຕົ້ນ ເປັນບົດອ່ານທີ່ຖືກຕ້ອງ, ແຕ່ເພິ່ນຂຽນກັນວ່າ "saṅgītiyā". ຫຼືວ່າ ບົດ "saṅgītiyā" ໃນຕອນຕົ້ນ ເປັນສັດຕະມີວິພັດໃນສະແດງລັກສະນະດ້ວຍສະພາວະ, ສ່ວນບົດໃນຕອນຫຼັງ ເປັນສັດຕະມີວິພັດໃນອະທິກະຣະນະ. ຄຳວ່າ "Piṭakādī" ໄດ້ແກ່ ພຣະໄຕປິໂດກ, ນິກາຍ, ອົງຄະ ແລະ ທຳມັກຂັນ.

Tattha aṅgesu suttaṅgameva na sambhavati ‘‘sagāthakaṃ suttaṃ geyyaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ veyyākaraṇa’’nti (dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; pārā. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; dha. sa. aṭṭha. nidānakathā) vuttattā, maṅgalasuttādīnañca suttaṅgasaṅgaho na siyā gāthābhāvato dhammapadādīnaṃ viya, geyyaṅgasaṅgaho vā siyā sagāthakattā sagāthāvaggassa viya, tathā ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakapadesānanti? Vuccate –

ໃນບັນດາອົງຄະເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄວາມເປັນສູດຕັງຄະ (suttaṅga) ຍ່ອມເປັນໄປບໍ່ໄດ້ ເພາະມີຄຳກ່າວວ່າ "ສູດທີ່ມີຄາຖາ ຊື່ວ່າ ເຄຍຍະ (geyya), ສູດທີ່ບໍ່ມີຄາຖາ ຊື່ວ່າ ເວຍຍາກະຣະນະ (veyyākaraṇa)" (ອັດຖະກະຖາ ທີຄະນິກາຍ 1. ປະຖົມມະມະຫາສັງຄີຕິກະຖາ; ອັດຖະກະຖາ ປາຣາຊິກ 1. ປະຖົມມະມະຫາສັງຄີຕິກະຖາ; ອັດຖະກະຖາ ທັມມະສັງຄະນີ ນิທານະກະຖາ), ແລະ ການສົງເຄາະມຸງຄຸນລະສູດເປັນຕົ້ນເຂົ້າໃນສູດຕັງຄະ ກໍຈະບໍ່ມີ ເພາະຄວາມມີຄາຖາ ເໝືອນດັ່ງທຳມະບົດເປັນຕົ້ນ, ຫຼື ການສົງເຄາະເຂົ້າໃນເຄຍຍັງຄະ ກໍຈະມີ ເພາະຄວາມມີຄາຖາ ເໝືອນດັ່ງສະຄາຖາວັກ, ແລະ ເໝືອນດັ່ງບົດທີ່ມີຄາຖາໃນອຸພະໂຕວິພັງເປັນຕົ້ນ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ວິສັດຊະນາວ່າ -

Suttanti [Pg.24] sāmaññavidhi, visesavidhayo pare;

Sanimittā niruḷhattā, sahatāññena nāññato. (netti. aṭṭha. saṅgahavāravaṇṇanā);

"ຄຳວ່າ ສູດ ເປັນສາມັນຍະວິທີ (ເກນທົ່ວໄປ), ສ່ວນອົງຄະທີ່ເຫຼືອ ເປັນວິເສສະວິທີ (ເກນພິເສດ); ເພາະມີນіມິດ ແລະ ເພາະເປັນຄຳທີ່ໃຊ້ກັນມາຈົນເຄີຍຊິນ, ຈຶ່ງຖືກຄອບງຳດ້ວຍຄຳອື່ນ, ບໍ່ແມ່ນຖືກຄອບງຳດ້ວຍຄຳອື່ນນອກຈາກນັ້ນ." (ອັດຖະກະຖາ ເນດຕິປາກອນ ສັງຄະຫະວາຣະວັນນະນາ)

Sabbassapi hi buddhavacanassa suttanti ayaṃ sāmaññavidhi. Tenevāha āyasmā mahākaccāyano nettiyaṃ ‘‘navavidhasuttantapariyeṭṭhī’’ti (netti. saṅgahavāra). ‘‘Ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpannaṃ (pāci. 1242) sakavāde pañca suttasatānī’’ti (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; kathā. aṭṭha. nidānakathā) evamādi ca etassa atthassa sādhakaṃ, tadekadesesu pana geyyādayo visesavidhayo tena tena nimittena patiṭṭhitattā. Tathā hi geyyassa sagāthakattaṃ tabbhāvanimittaṃ. Lokepi hi sasilokaṃ sagāthakaṃ vā cuṇṇiyaganthaṃ ‘‘geyya’’nti vadanti. Gāthāvirahe pana sati pucchaṃ katvā vissajjanabhāvo veyyākaraṇassa. Pucchāvissajjanañhi byākaraṇanti vuccati. Byākaraṇameva veyyākaraṇanti.

ເພາະວ່າ ຄຳວ່າ "sutta" (ສູດ) ນີ້ ເປັນສາມັນຍະວິທີ (ເກນທົ່ວໄປ) ແຫ່ງພຣະພຸດທະພົດທັງປວງ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ພຣະຜູ້ມີອາຍຸ ມະຫາກັດຈາຍະນະ ຈຶ່ງກ່າວໄວ້ໃນຄຳພີເນດຕິປາກອນວ່າ "navavidhasuttantapariyeṭṭhi" (ການສະແຫວງຫາພຣະສູດ 9 ປະການ) (ເນດຕິ. ສັງຄະຫະວານ). ແລະ ຄຳວ່າ "Ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpannaṃ" (ປາຈິ. 1242) ແລະ "sakavāde pañca suttasatānī" (ອັດຖະກະຖາ ທັມມະສັງຄະນີ ນິທານະກະຖາ; ອັດຖະກະຖາ ກະຖາທັມມະ ນິທານະກະຖາ) ເປັນຕົ້ນນີ້ ກໍເປັນເຄື່ອງພິສູດເນື້ອຄວາມນີ້, ແຕ່ໃນສ່ວນຍ່ອຍແຫ່ງພຣະສູດນັ້ນ, ເຄຍຍະເປັນຕົ້ນ ເປັນວິເສສະວິທີ (ເກນພິເສດ) ເພາະຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍນິມິດນັ້ນໆ. ດ້ວຍວ່າ ຄວາມມີຄາຖາແຫ່ງເຄຍຍະ ເປັນນິມິດແຫ່ງຄວາມເປັນເຄຍຍະນັ້ນ. ເພາະໃນທາງໂລກ ເພິ່ນກໍເອີ້ນຄຳພີຮ້ອຍແກ້ວທີ່ມີຄຳກອນ ຫຼື ມີຄາຖາວ່າ "geyya" (ເຄຍຍະ). ແຕ່ເມື່ອບໍ່ມີຄາຖາ, ຄວາມເປັນໄປໂດຍການຕັ້ງຄຳຖາມແລ້ວຕອບ ຍ່ອມເປັນຂອງເວຍຍາກະຣະນະ. ເພາະການຖາມແລະຕອບ ເພິ່ນເອີ້ນວ່າ ວະຍາກອນ (byākaraṇa). ວະຍາກອນນັ້ນເອງ ຄື ເວຍຍາກະຣະນະ (veyyākaraṇa).

Evaṃ sante sagāthakānampi pañhavissajjanavasena pavattānaṃ veyyākaraṇabhāvo āpajjatīti? Nāpajjati veyyākaraṇādisaññānaṃ anokāsabhāvato ‘‘gāthāvirahe pana satī’’ti visesitattā ca. Tathā hi dhammapadādīsu kevalaṃ gāthābandhesu sagāthakattepi somanassañāṇamayikagāthāpaṭisaṃyuttesu ‘‘vuttañheta’’ntiādivacanasambandhesu abbhutadhammapaṭisaṃyuttesu ca suttavisesesu yathākkamaṃ gāthāudānaitivuttakaabbhutadhammasaññā patiṭṭhitā, tathā satipi gāthābandhabhāve bhagavato atītāsu jātīsu cariyānubhāvappakāsakesu jātakasaññā. Satipi pañhavissajjanabhāve sagāthakatte ca kesuci suttantesu vedassa labhāpanato vedallasaññā patiṭṭhitāti evaṃ tena tena sagāthakattādinā nimittena tesu tesu suttavisesesu geyyādisaññā patiṭṭhitāti visesavidhayo suttaṅgato pare geyyaṅgādayo. Yaṃ panettha geyyaṅgādinimittarahitaṃ, taṃ suttaṅgaṃ visesasaññāparihārena sāmaññasaññāya pavattanatoti.

ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ຄວາມເປັນເວຍຍາກະຣະນະ ຍ່ອມເຖິງແກ່ສູດທີ່ມີຄາຖາ ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຕອບປັນຫາດ້ວຍບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຕອບວ່າ: ບໍ່ເຖິງ, ເພາະບໍ່ມີໂອກາດແຫ່ງສັນຍາ (ຄວາມກຳນົດໝາຍ) ວ່າເວຍຍາກະຣະນະເປັນຕົ້ນ ແລະ ເພາະທ່ານຈຳແນກໄວ້ວ່າ "ແຕ່ເມື່ອບໍ່ມີຄາຖາ". ດ້ວຍວ່າ ໃນຄຳພີທຳມະບົດເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນພຽງຄຳປະພັນຄາຖາ ເຖິງແມ່ນຈະມີຄາຖາກໍຕາມ, ແຕ່ໃນພຣະສູດພິເສດທັງຫຼາຍ ທີ່ປະກອບດ້ວຍຄາຖາອັນສຳເລັດດ້ວຍໂສມະນັດສະຍານ, ທີ່ເຊື່ອມໂຍງດ້ວຍຄຳເວົ້າວ່າ "vuttañhetaṃ" (ເພາະພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຕຣັສຄຳນີ້ໄວ້ແລ້ວ) ເປັນຕົ້ນ, ແລະ ທີ່ປະກອບດ້ວຍອັບພູຕະທຳ (ສິ່ງອັດສະຈັນ), ສັນຍາວ່າ ຄາຖາ (gāthā), ອຸທານ (udāna), ອິຕິວຸດຕະກະ (itivuttaka) ແລະ ອັບພູຕະທຳ (abbhutadhamma) ຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ຕາມລຳດັບ, ແລະ ເຖິງແມ່ນຈະມີຄວາມເປັນຄຳປະພັນຄາຖາກໍຕາມ, ແຕ່ໃນພຣະສູດທີ່ສະແດງເຖິງພຣະຈະຣິຍາ ແລະ ອານຸພາບໃນອະດີດຕະຊາດຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ, ສັນຍາວ່າ ຊາດົກ (jātaka) ກໍຍ່ອມຕັ້ງຢູ່. ແລະ ເຖິງແມ່ນຈະມີຄວາມເປັນການຕອບປັນຫາ ແລະ ມີຄາຖາກໍຕາມ, ແຕ່ໃນພຣະສູດບາງສູດ ເພາະເຮັດໃຫ້ໄດ້ຮັບຄວາມຮູ້ສຶກຊາບຊຶ້ງ (veda), ສັນຍາວ່າ ເວດັລລະ (vedalla) ກໍຍ່ອມຕັ້ງຢູ່, ດ້ວຍເຫດນີ້ ດ້ວຍນິມິດມີຄວາມມີຄາຖາເປັນຕົ້ນນັ້ນໆ, ສັນຍາມີເຄຍຍະເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຕັ້ງຢູ່ໃນພຣະສູດພິເສດນັ້ນໆ, ດັ່ງນັ້ນ ອົງຄະທີ່ເຫຼືອຈາກສູດຕັງຄະ ມີເຄຍຍັງຄະເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງເປັນວິເສສະວິທີ (ເກນພິເສດ). ສ່ວນສູດໃດໃນບ່ອນນີ້ ທີ່ປາສະຈາກນິມິດມີເຄຍຍັງຄະເປັນຕົ້ນ, ສູດນັ້ນຍ່ອມເປັນສູດຕັງຄະ ເພາະເປັນໄປດ້ວຍສາມັນຍະສັນຍາ ໂດຍການລະເວັ້ນວິເສສະສັນຍາ.

Nanu ca sagāthakaṃ suttaṃ geyyaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ veyyākaraṇanti suttaṅgaṃ na sambhavatīti codanā tadavatthāti? Na, sodhitattā. Sodhitañhi pubbe gāthāvirahe sati pucchāvissajjanabhāvo veyyākaraṇabhāvassa nimittanti. Yañca vuttaṃ ‘‘gāthābhāvato maṅgalasuttādīnaṃ suttaṅgasaṅgaho na siyā’’ti, taṃ [Pg.25] na, niruḷhattā. Niruḷho hi maṅgalasuttādīsu suttabhāvo. Na hi tāni dhammapadabuddhavaṃsādayo viya gāthābhāvena paññātāni, kintu suttabhāveneva. Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ suttanāmakanti nāmaggahaṇaṃ kataṃ. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘sagāthakattā geyyaṅgasaṅgaho vā siyā’’ti, tadapi natthi. Yasmā sahatāññena. Saha gāthāhīti sagāthakaṃ, sahabhāvo ca nāma attato aññena hoti, na ca maṅgalasuttādīsu gāthāvinimutto koci suttappadeso atthi, yo ‘‘saha gāthāhī’’ti vucceyya, na ca samudāyo nāma koci atthi. Yadapi vuttaṃ ‘‘ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakappadesānaṃ geyyaṅgasaṅgaho siyā’’ti, tadapi na, aññato. Aññā eva hi tā gāthā jātakādipariyāpannattā. Ato na tāhi ubhatovibhaṅgādīnaṃ geyyaṅgabhāvoti evaṃ suttādīnaṃ aṅgānaṃ aññamaññasaṅkarābhāvo veditabbo.

ບໍ່ແມ່ນວ່າ ພຣະສູດທີ່ມີຄາຖາ ເອີ້ນວ່າ ເຄຍຍະ, ພຣະສູດທີ່ບໍ່ມີຄາຖາ ເອີ້ນວ່າ ເວຍຍາກະຣະນະ, ດັ່ງນັ້ນ ຄຳຄັດຄ້ານທີ່ວ່າ ອົງແຫ່ງພຣະສູດ ຍ່ອມບໍ່ມີ ຍັງຄົງຕັ້ງຢູ່ບໍ? ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ, ເພາະໄດ້ຮັບການຊຳຮະແລ້ວ. ດ້ວຍວ່າ ຄວາມເປັນເວຍຍາກະຣະນະນັ້ນ ໄດ້ຮັບການຊຳຮະແລ້ວໃນກ່ອນວ່າ ເມື່ອບໍ່ມີຄາຖາ ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງການຖາມແລະການຕອບ ຍ່ອມເປັນນິມິດແຫ່ງຄວາມເປັນເວຍຍາກະຣະນະ. ສ່ວນຄຳທີ່ກ່າວວ່າ \"ເພາະຄວາມເປັນຄາຖາ ມັງຄະລະສູດເປັນຕົ້ນ ບໍ່ຄວນສົງເຄາະເຂົ້າໃນສຸຕຕັງຄະ\" ນັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ, ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ຮູ້ກັນຢ່າງແຜ່ຫຼາຍ. ດ້ວຍວ່າ ຄວາມເປັນພຣະສູດໃນມັງຄະລະສູດເປັນຕົ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ຮູ້ກັນຢ່າງແຜ່ຫຼາຍແລ້ວ. ດ້ວຍວ່າ ພຣະສູດເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ໄດ້ປາກົດໂດຍຄວາມເປັນຄາຖາ ເໝືອນດັ່ງຄຳພີທັມມະບົດ ແລະພຸດທະວົງເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ປາກົດໂດຍຄວາມເປັນພຣະສູດເທົ່ານັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ໃນອັດຖະກະຖາ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຊື່ໄວ້ວ່າ \"ມີຊື່ວ່າສູດ\". ສ່ວນຄຳທີ່ກ່າວວ່າ \"ເພາະຄວາມເປັນພຣະສູດທີ່ມີຄາຖາ ຄວນສົງເຄາະເຂົ້າໃນເຄຍຍັງຄະ\" ນັ້ນ, ແມ່ນແຕ່ຄຳນັ້ນກໍບໍ່ມີ. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນໄປຮ່ວມກັນ ຍ່ອມມີກັບສິ່ງອື່ນ. ຄຳວ່າ \"ສະຄາຖະກະ\" ຄື ພ້ອມດ້ວຍຄາຖາ, ແລະຄວາມເປັນໄປຮ່ວມກັນນັ້ນ ຍ່ອມມີກັບສິ່ງອື່ນທີ່ນອກຈາກຕົນ, ແລະໃນມັງຄະລະສູດເປັນຕົ້ນ ບໍ່ມີສ່ວນແຫ່ງພຣະສູດໃດໆ ທີ່ແຍກອອກຈາກຄາຖາ ທີ່ຈະເພິ່ງກ່າວວ່າ \"ພ້ອມດ້ວຍຄາຖາ\" ໄດ້, ແລະບໍ່ມີສ່ວນລວມໃດໆ ເລີຍ. ແມ່ນແຕ່ຄຳທີ່ກ່າວວ່າ \"ໃນອຸພະໂຕວິພັງເປັນຕົ້ນ ສ່ວນທີ່ມີຄາຖາ ຄວນສົງເຄາະເຂົ້າໃນເຄຍຍັງຄະ\" ນັ້ນ, ແມ່ນແຕ່ຄຳນັ້ນກໍບໍ່ຖືກຕ້ອງ, ເພາະເປັນຢ່າງອື່ນ. ດ້ວຍວ່າ ຄາຖາເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນຢ່າງອື່ນ ເພາະສົງເຄາະເຂົ້າໃນຊາດົກເປັນຕົ້ນ. ເພາະສະນັ້ນ ຄວາມເປັນເຄຍຍັງຄະ ແຫ່ງອຸພະໂຕວິພັງເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີດ້ວຍຄາຖາເຫຼົ່ານັ້ນ, ດ້ວຍເຫດນີ້ ພຶງຊາບຄວາມບໍ່ປົນເປກັນລະຫວ່າງອົງມີພຣະສູດເປັນຕົ້ນ.

Jinasāsanaṃ abhidhammo. Paṭividdhaṭṭhānaṃ paṭivedhabhūmi paṭivedhāvatthā, paṭivedhahetu vā. ‘‘So evaṃ pajānāmi sammādiṭṭhipaccayāpi vedayita’’nti (saṃ. ni. 5.11-12) vuttaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘so evaṃ pajānāmi micchādiṭṭhipaccayāpi vedayitaṃ. Sammādiṭṭhipaccayāpi vedayita’’nti āgataṃ (saṃ. ni. 5.11-12). Paccayādīhīti paccayasabhāvavūpasamatadupāyādīhi. Paravādicodanaṃ patvāti aṭṭhakathāyaṃ āgataṃ paravādicodanaṃ patvā. Adhiga…pe… rūpenāti adhigantabbo ca so desetabbo cāti adhigantabbadesetabbo, so eva dhammo, tadanurūpena. Ettha ca yathādhammasāsanattā yathādhigatadhammadesanābhāvato abhidhammassa abhisambodhi adhigamanidānaṃ. Desakālādiyeva desanānidānaṃ. Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘desanānidānaṃ yāva dhammacakkappavattanā’’ti vuttaṃ, taṃ abhidhammadesanāvisesena dhammacakkappavattananti katvā vuttaṃ. Dhammacakkappavattanasutte vā desitehi ariyasaccehi sakalābhidhammapadatthasaṅgahato, paramatthato abhidhammabhūtānaṃ vā sammādiṭṭhiādīnaṃ tattha desitattā vuttaṃ. Tattakānaṃyeva desanāruḷhatāya aḍḍhachakkesu jātakasatesu paripācanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Na hi ettakāsu eva jātīsu puññādisambhārasambharaṇaṃ, kiṃ pana kāraṇaṃ ettakā eva jātiyo desitāti? Tadaññesaṃ aṭṭhuppattiyā abhāvato.

ພຣະຊິນະສາສະໜາ ຄື ພຣະອະພິທັມ. ສະຖານທີ່ທີ່ແທງຕະຫຼອດ ຄື ພູມິແຫ່ງການແທງຕະຫຼອດ ຫຼື ສະພາວະແຫ່ງການແທງຕະຫຼອດ, ຫຼື ເປັນເຫດແຫ່ງການແທງຕະຫຼອດ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດໄວ້ວ່າ \"ເຮົານັ້ນຍ່ອມຮູ້ຊັດຢ່າງນີ້ວ່າ ເວທະນາ ແມ່ນມີສັມມາທິຕຖິເປັນປັດໄຈ\" ດັ່ງນີ້. ແຕ່ໃນພຣະບາລີ ມາວ່າ \"ເຮົານັ້ນຍ່ອມຮູ້ຊັດຢ່າງນີ້ວ່າ ເວທະນາ ແມ່ນມີມິດສາທິຕຖິເປັນປັດໄຈ, ເວທະນາ ແມ່ນມີສັມມາທິຕຖິເປັນປັດໄຈ\" ດັ່ງນີ້. ຄຳວ່າ \"ດ້ວຍປັດໄຈເປັນຕົ້ນ\" ຄື ດ້ວຍຄວາມສະຫງົບແຫ່ງສະພາວະຂອງປັດໄຈ ແລະອຸບາຍແຫ່ງຄວາມສະຫງົບນັ້ນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ \"ເພາະປະສົບກັບຄຳຄັດຄ້ານຂອງປໍຣະວາດີ\" ຄື ທີ່ມາໃນອັດຖະກະຖາວ່າ ເພາະປະສົບກັບຄຳຄັດຄ້ານຂອງປໍຣະວາດີ. ຄຳວ່າ \"ໂດຍສົມຄວນແກ່... ຍານ\" ຄື ທັມມະໃດທີ່ເພິ່ງບັນລຸ ແລະເພິ່ງສະແດງ ທັມມະນັ້ນຊື່ວ່າ ອະທິຄັນຕັບພະເທເສຕັບພະ, ໂດຍສົມຄວນແກ່ທັມມະນັ້ນ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ເພາະຄວາມເປັນພຣະສາສະໜາຕາມຄວາມເປັນຈິງ ແລະເພາະຄວາມເປັນການສະແດງທັມຕາມທີ່ໄດ້ບັນລຸແລ້ວ, ພຣະອະພິສັມໂພທິ ຈຶ່ງເປັນອະທິຄະມະນິທານແຫ່ງພຣະອະພິທັມ. ເທດສະໜານິທານກໍຄືເທດສະໜາທີ່ສະແດງຕາມການແລະເວລາເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນຄຳໃດທີ່ກ່າວໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາວ່າ \"ເທດສະໜານິທານ ມີໄປຈົນເຖິງການສະແດງທັມມະຈັກກັບປະວັດຕະນະສູດ\" ນັ້ນ, ຄຳນັ້ນກ່າວໝາຍເອົາການສະແດງທັມມະຈັກກັບປະວັດຕະນະສູດ ໂດຍຄວາມພິເສດແຫ່ງການສະແດງພຣະອະພິທັມ. ຫຼື ເພາະສົງເຄາະເນື້ອຄວາມແຫ່ງພຣະອະພິທັມທັງປວງ ດ້ວຍອະລິຍະສັດທີ່ສະແດງໄວ້ໃນທັມມະຈັກກັບປະວັດຕະນະສູດ, ຫຼື ເພາະສັມມາທິຕຖິເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງໂດຍປໍຣະມັດແລ້ວເປັນພຣະອະພິທັມ ໄດ້ສະແດງໄວ້ໃນພຣະສູດນັ້ນ. ພຶງຊາບວ່າ ການບຳເພັນບາຣະມີໃຫ້ແກ່ກ້າໃນຊາດົກ ໕໕໐ ຊາດ ທີ່ກ່າວໄວ້ນັ້ນ ກໍເພາະຄວາມແຜ່ຫຼາຍແຫ່ງການສະແດງພຽງເທົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ການສັ່ງສົມບຸນສົມພານເປັນຕົ້ນ ບໍ່ແມ່ນມີພຽງແຕ່ໃນຊາດເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ເພາະເຫດໃດ ຈຶ່ງສະແດງພຽງແຕ່ຊາດເທົ່ານັ້ນ? ເພາະບໍ່ມີເຫດການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຊາດອື່ນໆ ນອກຈາກນັ້ນ.

Sumedhakathāvaṇṇanā

ອະທິບາຍເລື່ອງສຸເມດດາບົດ

Uppanne [Pg.26] buddhe tato attānaṃ seyyato vā sadisato vā dahanto jhānābhiññāhi parihāyati, na tathā sumedhapaṇḍito aṭṭhāsīti tassa jhānābhiññāhi aparihāni daṭṭhabbā. Tenevāha ‘‘tāpasehi asamo’’ti. Yathā nibbānaṃ, aññaṃ vā niccābhimataṃ aviparītavuttitāya sabbakālaṃ tathābhāvena ‘‘sassata’’nti vuccati, evaṃ buddhānaṃ vacananti tassa sassatatā vuttā. Tenevāha ‘‘aviparītamevā’’ti. Upapāramīādivibhāgena anekappakāratā. Samādānādhiṭṭhānanti samādānassa adhiṭṭhānaṃ pavattanaṃ karaṇanti attho. Ñāṇatejenāti pāramīpavicayañāṇappabhāvena. Mahānubhāvañhi taṃ ñāṇaṃ bodhisambhāresu anāvaraṇaṃ anācariyakaṃ mahābodhisamuppattiyā anurūpapubbanimittabhūtaṃ. Tathā hi taṃ manussapurisabhāvādiādhārameva jātaṃ. Kāyādīsu asubhasaññādibhāvena suddhagocarā. ‘‘Aññathā’’ti padassa pakaraṇaparicchinnaṃ atthaṃ dassento ‘‘līnatā’’ti āha. Līnatāti ca saṅkoco vīriyahāni vīriyārambhassa adhippetattā. Tenāha ‘‘esā me vīriyapāramī’’ti.

ເມື່ອພຣະພຸດທະເຈົ້າບັງເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ບຸກຄົນຜູ້ສຳຄັນຕົນວ່າ ປະເສີດກວ່າ ຫຼື ສະເໝີກັນ ກັບພຣະອົງ ຍ່ອມເສື່ອມຈາກຊານແລະອະພິຍານ, ແຕ່ສຸເມທະບັນດິດບໍ່ໄດ້ຕັ້ງຢູ່ຢ່າງນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ພຶງຊາບຄວາມບໍ່ເສື່ອມຈາກຊານແລະອະພິຍານຂອງເພິ່ນ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ \"ບໍ່ມີຜູ້ສະເໝີດ້ວຍດາບົດທັງຫຼາຍ\". ພຣະນິພານ ຫຼື ສິ່ງອື່ນໃດ ທີ່ຖືວ່າທ່ຽງແທ້ ຍ່ອມໄດ້ຊື່ວ່າ \"ສັດສະຕະ\" ເພາະຄວາມເປັນໄປຢ່າງນັ້ນຕະຫຼອດການ ໂດຍຄວາມເປັນໄປບໍ່ຜິດພ້ຽນ, ສັນໃດ, ພຣະດຳຣັດຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ກໍໄດ້ຊື່ວ່າ ທ່ຽງແທ້ ສັນນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ \"ບໍ່ຜິດພ້ຽນເລີຍ\". ຄວາມເປັນໄປໂດຍປະການຕ່າງໆ ດ້ວຍການຈຳແນກເປັນອຸປະປາຣະມີເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ \"ການສະມາທານແລະການອະທິຖານ\" ຄວາມໝາຍຄື ການຕັ້ງໝັ້ນ ການດຳເນີນໄປ ແລະການກະທຳເຊິ່ງການສະມາທານ. ຄຳວ່າ \"ດ້ວຍເດດແຫ່ງຍານ\" ຄື ດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງຍານທີ່ພິຈາລະນາບາຣະມີ. ດ້ວຍວ່າ ຍານນັ້ນມີອານຸພາບຫຼາຍ ບໍ່ມີເຄື່ອງກັ້ນ ບໍ່ມີອາຈານສອນ ໃນໂພທິສົມພານທັງຫຼາຍ ເປັນເໝືອນບຸບພະນິມິດທີ່ສົມຄວນແກ່ການບັນລຸພຣະມະຫາໂພທິຍານ. ດ້ວຍວ່າ ຍານນັ້ນເກີດຂຶ້ນໂດຍມີຄວາມເປັນມະນຸດແລະຄວາມເປັນບຸລຸດເປັນຕົ້ນເປັນທີ່ອາໄສເທົ່ານັ້ນ. ມີອາຣົມອັນບໍລິສຸດ ດ້ວຍຄວາມເປັນອະສຸພະສັນຍາເປັນຕົ້ນໃນກາຍເປັນຕົ້ນ. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານ ເມື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ກຳນົດໄວ້ໃນຄຳພີແຫ່ງຄຳວ່າ \"ໂດຍປະການອື່ນ\" ຈຶ່ງກ່າວວ່າ \"ຄວາມຫົດຫູ່\". ແລະຄວາມຫົດຫູ່ນັ້ນ ຄື ຄວາມຫຍໍ້ທໍ້ ຄວາມເສື່ອມແຫ່ງຄວາມພຽນ ເພາະປະສົງເອົາການປໍຣາຣົບຄວາມພຽນ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ \"ນີ້ຄືວິຣິຍະບາຣະມີຂອງເຮົາ\".

Nidānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ຈົບການອະທິບາຍນิທານກະຖາ.

1. Cittuppādakaṇḍaṃ

໑. ຈິດຕຸບປາດະກັນ

Tikamātikāpadavaṇṇanā

ການອະທິບາຍບົດມາດຕິກາແບບຕິກະ

1. Tenāti [Pg.27] vedanāsaddena. Sabbapadehīti tīhi padehi laddhanāmo hoti avayavadhammenāpi samudāyassa apadisitabbato yathā ‘‘samaṃ cuṇṇa’’nti. Codako yathādhippetamatthaṃ appaṭipajjamāno vibhattiantasseva padabhāvaṃ sallakkhetvā ‘‘nanu sukhāyā’’tiādinā codeti. Itaro ‘‘adhippetappakāratthagamakassā’’tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati. Tena ‘‘vākyaṃ idha padanti vutta’’nti dasseti. Hetupadasahetukapadādīhīti ādi-saddena nahetupadaahetukapadahetusampayuttapadāni hetuvippayuttapadampi vā saṅgaṇhāti.

໑. ຄຳວ່າ \"ດ້ວຍຄຳນັ້ນ\" ຄື ດ້ວຍຄຳວ່າ ເວທະນາ. ຄຳວ່າ \"ດ້ວຍບົດທັງປວງ\" ຄື ໄດ້ຊື່ດ້ວຍບົດ ໓ ບົດ ເພາະສ່ວນລວມ ຍ່ອມຖືກເອີ້ນໄດ້ ແມ່ນດ້ວຍທັມມະທີ່ເປັນສ່ວນຍ່ອຍ ເໝືອນດັ່ງຄຳວ່າ \"ຜົງສະເໝີກັນ\". ຜູ້ຄັດຄ້ານ ເມື່ອບໍ່ເຂົ້າໃຈເນື້ອຄວາມຕາມທີ່ປະສົງ ຈຶ່ງກຳນົດຄວາມເປັນບົດຂອງຄຳທີ່ມີວິພັດໃນສ່ວນທ້າຍເທົ່ານັ້ນ ແລ້ວຄັດຄ້ານວ່າ \"ບໍ່ແມ່ນສຸຂາຍະ ບໍ?\" ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນອີກຝ່າຍໜຶ່ງ ເມື່ອຈະສະແດງຄວາມປະສົງຂອງຕົນ ຈຶ່ງອະທິບາຍດ້ວຍຄຳວ່າ \"ແກ່ເນື້ອຄວາມທີ່ສະແດງອາການຕາມທີ່ປະສົງ\" ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຍ່ອມສະແດງວ່າ \"ໃນທີ່ນີ້ ປະໂຫຍກ ເອີ້ນວ່າ ບົດ\". ຄຳວ່າ \"ດ້ວຍເຫຕຸບົດ ແລະສະເຫຕຸກະບົດເປັນຕົ້ນ\" ຄຳວ່າ \"ເປັນຕົ້ນ\" ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາ ນະເຫຕຸບົດ, ອະເຫຕຸກະບົດ, ເຫຕຸສັມປະຍຸດຕະບົດ ຫຼື ເຫຕຸວິບປະຍຸດຕະບົດນຳ.

Ubhayekapadavasenāti ubhayapadavasena hetudukasambandho, ekapadavasena sahetukadukasambandho. Tathāti ubhayekapadavasena. Ettha ca sahetukahetusampayuttadukātiādinā yathā hetugocchake paṭhamadukasambandhā dutiyatatiyadukā, paṭhamadukadutiyadukasambandhā catutthachaṭṭhadukā, paṭhamadukatatiyadukasambandho pañcamo duko, evaṃ āsavagocchakādīsupīti nayaṃ dasseti. Sakkā hi imināva nayena tesupi dukantarasambandho viññātuṃ, kevalaṃ pana āsavagocchakādīsu dutiyadukatatiyadukasambandho osānaduko, kilesagocchake ca dutiyacatutthadukasambandhoti. Dhammānaṃ sāvasesaniravasesabhāvena tikadukānaṃ sappadesanippadesatā vuttāti yehi tikadukā sāvasesāti padissanti apadissanti, te asaṅgahitadhammāpadeso. Evaṃ sati ‘‘asaṅgahito’’ti visesanaṃ kimatthiyanti? Etassevatthassa pākaṭakaraṇatthaṃ daṭṭhabbaṃ. Atha vā padissati etena samudāyoti padeso, avayavo. ‘‘Sāmaññajotanā visese avatiṭṭhatī’’ti yathādhippetaṃ visesaṃ dassento ‘‘asaṅgahito’’ti āha.

ຄຳວ່າ \"ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທັງສອງບົດແລະບົດດຽວ\" ຄື ຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນແຫ່ງເຫຕຸທຸກະລວມດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທັງສອງບົດ, ຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນແຫ່ງສະເຫຕຸກະທຸກະລວມດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບົດດຽວ. ຄຳວ່າ \"ຢ່າງນັ້ນ\" ຄື ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທັງສອງບົດແລະບົດດຽວ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງນັຍວ່າ ດ້ວຍຄຳວ່າ \"ສະເຫຕຸກະລວມທັງເຫຕຸສັມປະຍຸດຕະທຸກະ\" ເປັນຕົ້ນ, ເໝືອນດັ່ງໃນເຫຕຸໂຄດສະກະ ທຸກະທີ ໒ ແລະທຸກະທີ ໓ ກ່ຽວຂ້ອງກັບທຸກະທີ ໑, ທຸກະທີ ໔ ແລະທຸກະທີ ໖ ກ່ຽວຂ້ອງກັບທຸກະທີ ໑ ແລະທຸກະທີ ໒, ທຸກະທີ ໕ ກ່ຽວຂ້ອງກັບທຸກະທີ ໑ ແລະທຸກະທີ ໓, ໃນອາສະວະໂຄດສະກະເປັນຕົ້ນກໍມີນັຍຢ່າງນີ້ຄືກັນ. ດ້ວຍວ່າ ບຸກຄົນຍ່ອມສາມາດຮູ້ຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນແຫ່ງທຸກະອື່ນໆ ໃນໂຄດສະກະເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້ດ້ວຍນັຍນີ້ເອງ, ແຕ່ມີຂໍ້ແຕກຕ່າງພຽງແຕ່ວ່າ ໃນອາສະວະໂຄດສະກະເປັນຕົ້ນ ຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນແຫ່ງທຸກະທີ ໒ ແລະທຸກະທີ ໓ ເປັນທຸກະສຸດທ້າຍ, ແລະໃນກິເລສະໂຄດສະກະ ຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນແຫ່ງທຸກະທີ ໒ ແລະທຸກະທີ ໔ ເປັນທຸກະສຸດທ້າຍ. ທີ່ກ່າວວ່າ ຄວາມເປັນສັບປະទេສະ ແລະນິບປະទេສະ ແຫ່ງຕິກະແລະທຸກະ ດ້ວຍຄວາມເປັນທັມມະທີ່ມີສ່ວນເຫຼືອແລະບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອນັ້ນ ຄື ຕິກະແລະທຸກະໃດທີ່ປາກົດແລະບໍ່ປາກົດວ່າ \"ມີສ່ວນເຫຼືອ\", ຕິກະແລະທຸກະເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າ ອະສັງຄະຫິຕະທັມມາປະເທສະ. ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ, ຄຳວິເສດສະນະວ່າ \"ອະສັງຄະຫິຕະ\" ມີປະໂຫຍດຫຍັງ? ພຶງຊາບວ່າ ເພື່ອເຮັດໃຫ້ເນື້ອຄວາມນີ້ປາກົດແຈ້ງ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ສ່ວນຍ່ອຍ ທີ່ສະແດງສ່ວນລວມ ດ້ວຍສ່ວນຍ່ອຍນັ້ນ ຊື່ວ່າ ປະເທສະ. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານ ເມື່ອຈະສະແດງຄວາມພິເສດຕາມທີ່ປະສົງ ດ້ວຍຄຳວ່າ \"ຄຳສະແດງຄວາມທົ່ວໄປ ຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ໃນສິ່ງທີ່ພິເສດ\" ຈຶ່ງກ່າວວ່າ \"ອະສັງຄະຫິຕະ\".

Anavajjattho avajjavirahattho. Nāmaṃ saññā, kiriyā karaṇaṃ, payojanaṃ ratharathaṅgavibhāvanena tesaṃ pakārato yojanaṃ. Kusena ñāṇena lātabbāti kusalāti ayamattho ñāṇasampayuttānaṃ tāva hotu, ñāṇavippayuttānaṃ kathanti āha ‘‘ñāṇavippayuttānampī’’tiādi. Ñāṇavippayuttāpi [Pg.28] hi ñāṇeneva pavattiyanti hitasukhahetubhūtāya pavattiyā paññavantānaṃ paṭipattibhāvato. Na hi antarena yonisomanasikāraṃ kusaluppatti atthīti. ‘‘Yadi kusalassa ubhayabhāgagataṃ saṃkilesalavanaṃ pākaṭaṃ siyā, kusā viya lunantīti kusalāti ayamattho yutto siyā’’ti koci vadeyyāti āsaṅkāya āha ‘‘sammappadhānadvayaṃ viyā’’ti.

ຄຳວ່າ \"ມີຄວາມໝາຍວ່າບໍ່ມີໂທດ\" ຄື ມີຄວາມໝາຍວ່າປາສະຈາກໂທດ. ຄຳວ່າ \"ນາມ\" ຄື ສັນຍາ, 'ກິຣິຍາ' ຄື ການກະທຳ, 'ປະໂຫຍດ' ຄື ການປະກອບຕາມປະການຂອງສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ ດ້ວຍການສະແດງໃຫ້ເຫັນລົດແລະສ່ວນປະກອບຂອງລົດ. ຄຳວ່າ \"ກຸສົນ\" ຄື ທັມມະທີ່ເພິ່ງຖືເອົາດ້ວຍຫຍ້າຄາ ຄື ຍານ, ເນື້ອຄວາມນີ້ຈົ່ງເປັນຂອງທັມມະທີ່ສັມປະຍຸດດ້ວຍຍານກ່ອນ, ແຕ່ສຳລັບທັມມະທີ່ວິບປະຍຸດຈາກຍານຈະເປັນແນວໃດ? ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ \"ແມ່ນແຕ່ຂອງທັມມະທີ່ວິບປະຍຸດຈາກຍານທັງຫຼາຍ\" ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ແມ່ນແຕ່ທັມມະທີ່ວິບປະຍຸດຈາກຍານ ກໍຍ່ອມເປັນໄປດ້ວຍຍານນັ້ນເອງ ເພາະຄວາມເປັນໄປທີ່ເປັນເຫດແຫ່ງປະໂຫຍດແລະຄວາມສຸກ ເປັນຂໍ້ປະຕິບັດຂອງຜູ້ມີປັນຍາທັງຫຼາຍ. ດ້ວຍວ່າ ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກຸສົນ ຍ່ອມບໍ່ມີຫາກປາສະຈາກໂຍນິໂສມະນະສິການ. ເພື່ອແກ້ຂໍ້ສົງໄສທີ່ວ່າ ຫາກມີຜູ້ໃດຜູ້ໜຶ່ງກ່າວວ່າ \"ຖ້າຫາກຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັບກິເລດອັນເປັນສ່ວນທັງສອງຂອງກຸສົນປາກົດແຈ້ງ, ເນື້ອຄວາມວ່າ ກຸສົນ ເພາຣະຕັດກິເລດເໝືອນດັ່ງຫຍ້າຄາ ຍ່ອມສົມຄວນ\" ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ \"ເໝືອນດັ່ງສັມມັບປະທານທັງສອງ\".

Na cātiādinā ‘‘sabhāvaṃ dhārentī’’ti ettha paramatthato kattukammassa ca bhedo natthi, kappanāsiddho eva pana bhedoti dasseti. Tattha nāmavasena viññātāviññāteti yesaṃ ‘‘dhammā’’ti iminā pariyāyena aviññātā sabhāvā, ‘‘sabhāvaṃ dhārentī’’ti iminā ca pariyāyena viññātā, tesaṃ vasena evaṃ vuttaṃ. Ettha ca paṭhamo attho saṅkhatāsaṅkhatadhammavasena vutto, dutiyo saṅkhatavasena, tatiyo saṅkhatāsaṅkhatapaññattidhammavasenāti daṭṭhabbaṃ.

ດ້ວຍຄຳວ່າ \"ແລະບໍ່ແມ່ນ\" ເປັນຕົ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຍ່ອມສະແດງວ່າ ໃນຄຳວ່າ \"ຍ່ອມຊົງໄວ້ເຊິ່ງສະພາວະ\" ນີ້ ໂດຍປໍຣະມັດແລ້ວ ບໍ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນລະຫວ່າງຜູ້ກະທຳ ແລະສິ່ງທີ່ຖືກກະທຳ, ແຕ່ຄວາມແຕກຕ່າງກັນນັ້ນ ເປັນພຽງສິ່ງທີ່ກຳນົດຂຶ້ນເທົ່ານັ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ \"ທີ່ຮູ້ແລ້ວແລະຍັງບໍ່ຮູ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຊື່\" ຄື ສະພາວະທັງຫຼາຍຂອງທັມມະເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ຍັງບໍ່ຮູ້ດ້ວຍໄວພົດວ່າ \"ທັມມະ\" ນີ້, ແຕ່ຮູ້ແລ້ວດ້ວຍໄວພົດວ່າ \"ຍ່ອມຊົງໄວ້ເຊິ່ງສະພາວະ\" ນີ້, ຈຶ່ງກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທັມມະເຫຼົ່ານັ້ນ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ເນື້ອຄວາມທີ ໑ ກ່າວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັງຂະຕະທັມແລະອະສັງຂະຕະທັມ, ເນື້ອຄວາມທີ ໒ ກ່າວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັງຂະຕະທັມ, ເນື້ອຄວາມທີ ໓ ກ່າວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັງຂະຕະທັມ, ອະສັງຂະຕະທັມ ແລະບັນຍັດຕິທັມ.

Kusalapaṭisedhanaṃ kusalābhāvo eva. Abhāvo hi sattāpaṭisedhoti. Dhammoti sabhāvadhammo. Akusalavacanena na koci attho sabhāvadhammassa abodhakattāti adhippāyo. Atha siyā akusalavacanena koci attho asabhāvadhammabodhakattepi ‘‘paññattidhammā’’tiādīsu viya, evaṃ sati ‘‘anabyākatā’’ti ca vattabbaṃ siyā, tato cāyaṃ catukko āpajjati, na tiko. Tasmāti yasmā dukacatukkabhāvo anabyākatavohāro ca natthi, so ca vuttanayena abhāvamattavacane āpajjati, tasmā. Sabhāvadhāraṇādīti ādi-saddena ‘‘dhārīyanti paccayehī’’ti ayamattho saṅgahito. Ñeyyapariyāyena pana dhamma-saddenāyaṃ dosoti nanu añeyyapariyāyepi dhamma-sadde na koci dosoti? Na, vuttadosānativattanato.

ການປະຕິເສດກຸສົນ ກໍຄືຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງກຸສົນນັ້ນເອງ. ດ້ວຍວ່າ ຄວາມບໍ່ມີຢູ່ ຄືການປະຕິເສດຄວາມມີຢູ່. ຄຳວ່າ \"ທັມມະ\" ຄື ສະພາວະທັມ. ອະທິບາຍວ່າ ດ້ວຍຄຳວ່າ \"ອະກຸສົນ\" ຍ່ອມບໍ່ມີປະໂຫຍດໃດໆ ເພາະບໍ່ເຮັດໃຫ້ຮູ້ເຖິງສະພາວະທັມ. ຫາກວ່າ ດ້ວຍຄຳວ່າ \"ອະກຸສົນ\" ຈະມີປະໂຫຍດບາງຢ່າງ ແມ່ນໃນການເຮັດໃຫ້ຮູ້ເຖິງອະສະພາວະທັມ ເໝືອນດັ່ງໃນຄຳວ່າ \"ບັນຍັດຕິທັມ\" ເປັນຕົ້ນ, ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ ກໍຄວນຈະຕ້ອງກ່າວວ່າ \"ອະນັບຍາກະຕະ\" ນຳ, ແລະເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ໝວດ ໔ ກໍຈະເພິ່ງມີມາ, ບໍ່ແມ່ນໝວດ ໓. ຄຳວ່າ \"ເພາະສະນັ້ນ\" ຄື ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນທຸກະແລະຈະຕຸກກະ ແລະໂວຫານວ່າອະນັບຍາກະຕະ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ແລະຄວາມເປັນທຸກະແລະຈະຕຸກກະນັ້ນ ຍ່ອມມີມາໃນການກ່າວພຽງແຕ່ຄວາມບໍ່ມີຢູ່ ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວແລ້ວ, ເພາະສະນັ້ນ. ຄຳວ່າ \"ການຊົງໄວ້ເຊິ່ງສະພາວະເປັນຕົ້ນ\" ຄຳວ່າ \"ເປັນຕົ້ນ\" ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ \"ທັມມະທັງຫຼາຍອັນປັດໄຈທັງຫຼາຍຊົງໄວ້\". ຖ້າຄັດຄ້ານວ່າ \"ໂທດນີ້ຍ່ອມມີດ້ວຍຄຳວ່າ ທັມມະ ໂດຍໄວພົດແຫ່ງເຍຍຍະທັມ, ບໍ່ແມ່ນວ່າ ແມ່ນແຕ່ໃນໄວພົດທີ່ບໍ່ແມ່ນເຍຍຍະທັມ ຄຳວ່າ ທັມມະ ກໍບໍ່ມີໂທດໃດໆ ບໍ?\" ຕອບວ່າ ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ, ເພາະບໍ່ລ່ວງພົ້ນໂທດທີ່ກ່າວແລ້ວ.

Pārisesenāti ettha nanu ayamakāro na-atthattayasseva jotako, atha kho ‘‘ahetukā dhammā, abhikkhuko āvāso’’ti taṃyoganivattiyā, ‘‘appaccayā dhammā’’ti taṃsambandhibhāvanivattiyā. Paccayuppannañhi paccayasambandhīti appaccayuppannattā asambandhitā ettha jotīyati. ‘‘Anidassanā dhammā’’ti taṃsabhāvanivattiyā. Nidassanañhi daṭṭhabbatā. Atha cakkhuviññāṇaṃ nidassanaṃ, taggayhabhāvanivattiyā, tathā ‘‘anāsavā dhammā’’ti. ‘‘Appaṭighā dhammā anārammaṇā dhammā’’ti taṃkiccanivattiyā. ‘‘Arūpino dhammā acetasikā [Pg.29] dhammā’’ti tabbhāvanivattiyā. Tadaññatā hi ettha pakāsīyati. ‘‘Amanusso’’ti tabbhāvamattanivattiyā. Manussattamattaṃ natthi aññaṃ samānanti sadisatā hettha sūciyati. ‘‘Asamaṇo samaṇapaṭiñño aputto’’ti taṃsambhāvanaguṇanivattiyā. Garahā hi ettha ñāyati. ‘‘Kacci nu bhoto anāmayā, anudarā kaññā’’ti tadappabhāvanivattiyā. ‘‘Anuppannā dhammā’’ti taṃsadisabhāvanivattiyā. Atītānañhi uppannapubbattā upādidhammānañca paccayekadesanipphattiyā āraddhuppādabhāvato kālavinimuttassa ca vijjamānattā uppannānukūlatā, pageva paccuppannānanti tabbidhurabhāvo ettha viññāyati. ‘‘Asekkhā dhammā’’ti tadapariyosānanivattiyā. Taṃniṭṭhānañhettha pakāsīyatīti evamanekesaṃ atthānaṃ jotako, tattha kiṃ vuccate atthadvayameva vatvā pārisesenāti? Itaresaṃ ettha suvidūrabhāvato. Na hi kusalavippayuttādīnaṃ dhammānaṃ akusalabhāvo yujjati.

ໃນຄຳວ່າ \"ໂດຍສ່ວນທີ່ເຫຼືອ\" ນີ້ ບໍ່ແມ່ນວ່າ ອັກສອນ \"ອະ\" ນີ້ ສະແດງພຽງແຕ່ເນື້ອຄວາມ ໓ ປະການເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ສະແດງເຖິງການຫ້າມການປະກອບກັບສິ່ງນັ້ນ ເໝືອນດັ່ງໃນຄຳວ່າ \"ອະເຫຕຸກາ ທັມມາ\" ແລະ \"ອະພິກຂຸໂກ ອາວາໂສ\", ສະແດງເຖິງການຫ້າມຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັບສິ່ງນັ້ນ ເໝືອນດັ່ງໃນຄຳວ່າ \"ອັບປັດຈະຍາ ທັມມາ\". ດ້ວຍວ່າ ທັມມະທີ່ເກີດຈາກປັດໄຈ ຊື່ວ່າ ມີຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັບປັດໄຈ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມບໍ່ກ່ຽວຂ້ອງກັນ ເພາະຄວາມເປັນທັມມະທີ່ບໍ່ໄດ້ເກີດຈາກປັດໄຈ ຈຶ່ງປາກົດໃນທີ່ນີ້. ສະແດງເຖິງການຫ້າມສະພາວະຂອງສິ່ງນັ້ນ ເໝືອນດັ່ງໃນຄຳວ່າ \"ອະນິດັດສະນາ ທັມມາ\". ດ້ວຍວ່າ ນິທັດສະນະ ຄື ຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງເຫັນໄດ້. ຫຼືວ່າ ຈັກຂຸວິນຍານ ເປັນນິທັດສະນະ, ຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງສະພາວະທີ່ຈັກຂຸວິນຍານນັ້ນເພິ່ງຖືເອົາໄດ້ ຈຶ່ງປາກົດໃນທີ່ນີ້, ໃນຄຳວ່າ \"ອະනාສະວາ ທັມມາ\" ກໍມີນັຍຢ່າງນີ້. ສະແດງເຖິງການຫ້າມກິດແຫ່ງສິ່ງນັ້ນ ເໝືອນດັ່ງໃນຄຳວ່າ \"ອັບປະຕິຄາ ທັມມາ ອະນາຣັມມະນາ ທັມມາ\". ສະແດງເຖິງການຫ້າມຄວາມເປັນສິ່ງນັ້ນ ເໝືອນດັ່ງໃນຄຳວ່າ \"ອະຣູປິໂນ ທັມມາ ອະເຈຕະສິກາ ທັມມາ\". ດ້ວຍວ່າ ຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນຈາກສິ່ງນັ້ນ ຍ່ອມປາກົດໃນທີ່ນີ້. ສະແດງເຖິງການຫ້າມພຽງແຕ່ຄວາມເປັນສິ່ງນັ້ນ ເໝືອນດັ່ງໃນຄຳວ່າ \"ອະມະນຸດໂສ\". ຄວາມເປັນມະນຸດພຽງແຕ່ຢ່າງດຽວບໍ່ມີ, ສິ່ງອື່ນທີ່ສະເໝີກັນ ຄື ຄວາມຄ້າຍຄືກັນ ຍ່ອມສະແດງໄວ້ໃນທີ່ນີ້. ສະແດງເຖິງການຫ້າມຄຸນສົມບັດທີ່ເພິ່ງມີ ເໝືອນດັ່ງໃນຄຳວ່າ \"ອະສະມະໂນ ສະມະນະປະຕິນໂຍ ອະປຸດໂຕ\". ດ້ວຍວ່າ ການຕິຕຽນ ຍ່ອມປາກົດໃນທີ່ນີ້. ສະແດງເຖິງການຫ້າມຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງສິ່ງນັ້ນ ເໝືອນດັ່ງໃນຄຳວ່າ \"ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ບໍ່ມີໂລກໄພໄຂ້ເຈັບບໍ, ນາງສາວຜູ້ບໍ່ມີທ້ອງ\". ສະແດງເຖິງການຫ້າມຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄ້າຍຄືກັນ ເໝືອນດັ່ງໃນຄຳວ່າ \"ອະນຸບປັນນາ ທັມມາ\". ດ້ວຍວ່າ ທັມມະທັງຫຼາຍທີ່ເປັນອະດີດ ເພາະເຄີຍເກີດຂຶ້ນມາແລ້ວ, ແລະອຸປາດີທັມທັງຫຼາຍ ເພາະຄວາມສຳເລັດແຫ່ງປັດໄຈບາງສ່ວນ ຈຶ່ງມີຄວາມເປັນໄປແຫ່ງການປໍຣາຣົບການເກີດຂຶ້ນ, ແລະທັມມະທີ່ພົ້ນຈາກການ ເພາະມີຢູ່, ຄວາມຄ້ອຍຕາມທັມມະທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ຈຶ່ງປາກົດ, ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງທັມມະທີ່ເປັນປັດຈຸບັນ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມປາສະຈາກສິ່ງນັ້ນ ຍ່ອມຮູ້ໄດ້ໃນທີ່用意. ສະແດງເຖິງການຫ້າມຄວາມບໍ່ສິ້ນສຸດແຫ່ງສິ່ງນັ້ນ ເໝືອນດັ່ງໃນຄຳວ່າ \"ອະເສກຂາ ທັມມາ\". ດ້ວຍວ່າ ຄວາມສິ້ນສຸດແຫ່ງສິ່ງນັ້ນ ຍ່ອມປາກົດໃນທີ່ນີ້, ດັ່ງນັ້ນ ອັກສອນ \"ອະ\" ນີ້ ຈຶ່ງເປັນເຄື່ອງສະແດງເນື້ອຄວາມຫຼາຍປະການຢ່າງນີ້, ໃນທີ່ນັ້ນ ເພາະເຫດໃດຈຶ່ງກ່າວພຽງແຕ່ເນື້ອຄວາມ ໒ ປະການ ແລ້ວກ່າວວ່າ \"ໂດຍສ່ວນທີ່ເຫຼືອ\"? ເພາະເນື້ອຄວາມອື່ນໆ ໃນທີ່ນີ້ ຢູ່ຫ່າງໄກຫຼາຍ. ດ້ວຍວ່າ ຄວາມເປັນອະກຸສົນແຫ່ງທັມມະທັງຫຼາຍ ທີ່ວິບປະຍຸດຈາກກຸສົນເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ສົມຄວນ.

Akusalasaddassa uccāraṇānantaraṃ vineyyānaṃ kusalapaṭipakkhabhūte atthe paṭipattibhāvato tattha niruḷhatā daṭṭhabbā. ‘‘Viruddhasabhāvattā’’ti vuttaṃ kiccavirodhādīnampi tadantogadhattā, viruddhasabhāvattepi vināsakavināsitabbabhāvo kusalākusalesu niyatoti dassetuṃ ‘‘tappaheyyabhāvato’’ti āha. Itarathā kusalānampi akusalehi pahātabbabhāve accantaṃ samucchinnakusalamūlattā apāyapūrakā eva sattā siyuṃ. Yaṃ pana ‘‘dhammāpi vo, bhikkhave, pahātabbā’’ti (ma. ni. 1.240) vuttaṃ, taṃ ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahathā’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.33) viya tadārammaṇasaṃkilesappahānavasena pariyāyena vuttaṃ. Yathāha ‘‘na hi kusalā akusalehi pahātabbā’’ti (dha. sa. mūlaṭī 1).

ພາຍຫຼັງການອອກສຽງຄຳວ່າ "ອກຸສົນ", ຄວນເຫັນຄວາມຢັ່ງລົງ (ຄວາມແຜ່ຫຼາຍ) ໃນເນື້ອຄວາມນັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນໄປໃນເນື້ອຄວາມທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ກຸສົນຂອງເວໄນຍະສັດທັງຫຼາຍ. ທີ່ກ່າວວ່າ "ເພາະມີສະພາວະຂັດແຍ້ງກັນ" ກໍເພາະຄວາມຂັດແຍ້ງແຫ່ງກິດເປັນຕົ້ນ ລວມຢູ່ໃນນັ້ນດ້ວຍ. ແລະເພື່ອສະແດງວ່າ ເຖິງແມ່ນຈະມີສະພາວະຂັດແຍ້ງກັນ, ແຕ່ຄວາມເປັນຜູ້ທຳລາຍແລະຜູ້ຖືກທຳລາຍລະຫວ່າງກຸສົນແລະອກຸສົນນັ້ນເປັນສິ່ງທີ່ແນ່ນອນ, ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ກຸສົນນັ້ນພຶງລະໄດ້". ມິສະນັ້ນແລ້ວ, ຫາກກຸສົນເປັນສິ່ງທີ່ອກຸສົນພຶງລະໄດ້, ສັດທັງຫຼາຍກໍພຶງເປັນຜູ້ເຕັມໄປໃນອະບາຍ ເພາະມີກຸສົນມູນຂາດສູນຢ່າງເດັດຂາດ. ສ່ວນຄຳໃດທີ່ກ່າວວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ແມ່ນແຕ່ທຳທັງຫຼາຍ ພວກເທີກໍພຶງລະເສຍ" (ມ. ນິ. ໑.໒໔0), ຄຳນັ້ນກ່າວໂດຍອ້ອມ (ປະຣິຍາຍ) ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການລະກິເລດເຄື່ອງເສົ້າໝອງທີ່ມີທຳນັ້ນເປັນອາລົມ ເໝືອນໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ຮູບບໍ່ແມ່ນຂອງພວກເທີ, ພວກເທີຈົ່ງລະຮູບນັ້ນເສຍ" (ສໍ. ນິ. ໓.໓໓). ສົມດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ "ເພາະວ່າກຸສົນທຳທັງຫຼາຍ ອກຸສົນທຳທັງຫຼາຍບໍ່ພຶງລະໄດ້ເລີຍ" (ອະພິ. ສໍ. ມູລຕີກາ ໑).

Phassādivacanehi taṃniddesabhūtehi. Tabbacanīyabhāvenāti tehi ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā’’tiādivacanehi abhidheyyabhāvena. Yathā anavajjasukhavipākādiatthā kusalādivacanehi, evaṃ avipākatthā abyākatavacanena bodhitā evāti āha ‘‘abyākatavacaneneva cā’’ti. Kāraṇaṃ avatvāti idha vuttabhāvena anuvattamānattāti kāraṇaṃ avatvā. Aññā…pe… nivāretabboti etena kusalākusalasaddā viya kusalākusalasabhāvānaṃ [Pg.30] tadubhayaviparītasabhāvānaṃ dhammānaṃ abyākatasaddo bodhakoti dasseti. Na hi avipākavacanaṃ vuttaṃ, akusalavacanañca avuttaṃ. Yato avipākavacanassa adhikatabhāvo akusalassa ca tabbacanīyabhāvena akathitabhāvo siyā, tasmā na akusalānaṃ abyākatatāti ayaṃ akusalānaṃ anabyākatabhāve yojanā.

ດ້ວຍຄຳທັງຫຼາຍມີຜັດສະເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນເຄື່ອງສະແດງເຖິງທຳນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ພຶງກ່າວດ້ວຍຄຳນັ້ນ" ຄື ໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ພຶງສະແດງດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ທຳທັງຫຼາຍທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍສຸຂະເວທະນາ". ເພື່ອສະແດງວ່າ ເນື້ອຄວາມມີຄວາມບໍ່ມີໂທດແລະມີວິບາກເປັນສຸກເປັນຕົ້ນ ອັນຄຳມີກຸສົນເປັນຕົ້ນສະແດງແລ້ວຢ່າງໃດ, ເນື້ອຄວາມຄືຄວາມບໍ່ມີວິບາກ ກໍອັນຄຳວ່າ ອັບພະຍາກິດ ສະແດງແລ້ວຢ່າງນັ້ນ, ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ແລະດ້ວຍຄຳວ່າ ອັບພະຍາກິດ ນັ້ນເອງ". ຄຳວ່າ "ບໍ່ກ່າວເຫດ" ຄື ບໍ່ກ່າວເຫດ ເພາະຄວາມເປັນໄປຕາມສະພາບທີ່ກ່າວໄວ້ໃນທີ່ນີ້. ຄຳວ່າ "ອື່ນ... ພຶງຫ້າມ" ນີ້ ສະແດງວ່າ ຄຳວ່າ "ອັບພະຍາກິດ" ເປັນເຄື່ອງສະແດງເຖິງທຳທັງຫຼາຍທີ່ມີສະພາວະກົງກັນຂ້າມກັບທຳທັງສອງນັ້ນ ຄືກັບສະພາວະຂອງກຸສົນແລະອກຸສົນ ເໝືອນກັບຄຳວ່າ ກຸສົນແລະອກຸສົນ (ສະແດງສະພາວະຂອງຕົນ). ເພາະວ່າ ບໍ່ແມ່ນວ່າກ່າວຄຳວ່າ ບໍ່ມີວິບາກ ແລ້ວ ບໍ່ກ່າວຄຳວ່າ ອກຸສົນ. ເພາະເຫດໃດ ຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຍິ່ງໄປກວ່າຂອງຄຳວ່າ ບໍ່ມີວິບາກ ແລະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວດ້ວຍຄຳທີ່ພຶງກ່າວເຖິງອກຸສົນນັ້ນ ພຶງມີ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຄວາມເປັນອັບພະຍາກິດຂອງອກຸສົນທັງຫຼາຍຈຶ່ງບໍ່ມີ, ນີ້ຄືການປະກອບຄວາມໃນຄວາມບໍ່ເປັນອັບພະຍາກິດຂອງອກຸສົນທັງຫຼາຍ.

Taṃ pariharitunti abyākatanivattanamāha. Yadi evaṃ ‘‘sukhavipākānavajjā’’ti vattabbaṃ. Anavajjā hi byabhicāritāya visesitabbāti? Na, sukhavipākavacanassa visesanabhāvena aggahitattā. Sukhavipākavacanena hi kusalabhāve samatto viññāyati, anavajjavacanaṃ panettha kusalānaṃ agarahitabbatāsaṅkhātaṃ kañci visesamāha. Teneva ca tassa visesanabhāvena vuttassa pavattisukhatādidassanabhāvaṃ sayameva vakkhatīti. Manosamācāravisesabhūtā phaladhammā visesena paṭippassaddhāvajjā nāma hontīti samācārattayavasena tasmiṃ sutte anavajjadhammānaṃ vuttattā ca te anavasesato saṅgahetvā dassetuṃ ‘‘virahitāvajjamattā’’ti vuttaṃ. Avajjavināsanabhāvo dassito kaṇhasukkadhammānaṃ vajjhaghātakabhāvassa niyatattā. Savipākatā vipākadhammatā. Sukho vipāko etesanti sukhavipākāti iminā samāsena kusalānaṃ sukhavipākavantatā vuttā. Sā ca nesaṃ na taṃsamaṅgitāya asahavattanatoti taduppādanasamatthatāti viññāyatīti vuttaṃ ‘‘sukhavipākavipaccanasabhāvaṃ dassetī’’ti. Yuttametanti paramatthato bhedābhāvepi yathāvuttavacanavacanīyabhāvasaṅkhāto bhedo tasmiṃ abhidheyyatthabhūte vatthusmiṃ upacārena hotīti yuttamettha lakkhaṇalakkhitabbabhāvena bhedavacanaṃ. Bhavati hi saddatthavisesamattenapi abhinne vatthusmiṃ bhedavacanaṃ yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti.

ເພື່ອແກ້ໄຂຂໍ້ຂ້ອງໃຈນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳປ້ອງກັນອັບພະຍາກິດ. ຫາກເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຄວນກ່າວວ່າ "ມີວິບາກເປັນສຸກແລະບໍ່ມີໂທດ". ເພາະທຳທີ່ບໍ່ມີໂທດ ຄວນຈຳແນກດ້ວຍຄວາມບໍ່ຄາດເຄື່ອນ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ບໍ່ແມ່ນເຊັ່ນນັ້ນ, ເພາະບໍ່ໄດ້ຖືເອົາຄຳວ່າ "ມີວິບາກເປັນສຸກ" ໂດຍຄວາມເປັນຄຸນວິເສດ (ບົດວິເສດສະນະ). ເພາະດ້ວຍຄຳວ່າ "ມີວິບາກເປັນສຸກ" ຄວາມເປັນກຸສົນກໍປາກົດຄົບຖ້ວນແລ້ວ, ສ່ວນຄຳວ່າ "ບໍ່ມີໂທດ" ໃນທີ່ນີ້ ກ່າວເຖິງຄຸນວິເສດບາງປະການ ອັນໄດ້ແກ່ຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ພຶງຕິຕຽນຂອງກຸສົນທັງຫຼາຍ. ແລະເພາະເຫດນັ້ນເອງ ທ່ານຈຶ່ງຈະກ່າວເອງເຖິງຄວາມເປັນເຄື່ອງສະແດງຄວາມເປັນສຸກໃນປະວັດຕິເປັນຕົ້ນ ຂອງຄຳທີ່ກ່າວໂດຍຄວາມເປັນບົດວິເສດສະນະນັ້ນ. ຜົນທຳທັງຫຼາຍທີ່ເປັນຄຸນວິເສດແຫ່ງມະໂນສະມາຈານ ຊື່ວ່າເປັນທຳມີໂທດອັນສະຫງົບລະງັບແລ້ວໂດຍວິເສດ, ແລະເພາະໃນສູດນັ້ນ ກ່າວເຖິງທຳທີ່ບໍ່ມີໂທດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະມາຈານ ໓, ເພື່ອສົງເຄາະສະແດງທຳເຫຼົ່ານັ້ນທັງໝົດໂດຍບໍ່ມີເຫຼືອ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ປາສະຈາກສ່ວນແຫ່ງໂທດ". ຄວາມເປັນຜູ້ທຳລາຍໂທດ ທ່ານສະແດງໄວ້ແລ້ວ ເພາະຄວາມເປັນຄູ່ປັບແລະຜູ້ທຳລາຍກັນລະຫວ່າງທຳດຳແລະທຳຂາວເປັນສິ່ງທີ່ແນ່ນອນ. ຄວາມມີວິບາກ ຄື ຄວາມມີວິບາກເປັນທຳມະດາ. ວິບາກຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນເປັນສຸກ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ມີວິບາກເປັນສຸກ", ດ້ວຍຄຳສະໝາດນີ້ ທ່ານກ່າວເຖິງຄວາມມີວິບາກເປັນສຸກຂອງກຸສົນທັງຫຼາຍ. ແລະຄວາມມີວິບາກເປັນສຸກນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນເພາະຄວາມພ້ອມພູນດ້ວຍວິບາກນັ້ນ (ເພາະບໍ່ໄດ້ເກີດຮ່ວມກັນ), ແຕ່ເພາະຄວາມສາມາດໃນການຍັງວິບາກນັ້ນໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ, ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ "ສະແດງເຖິງສະພາວະທີ່ໃຫ້ຜົນເປັນວິບາກອັນເປັນສຸກ". ທີ່ກ່າວວ່າ "ນີ້ສົມຄວນຢູ່" ກໍເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນໂດຍປໍຣະມັດຈະບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນ, ແຕ່ຄວາມຕ່າງກັນອັນກຳນົດດ້ວຍຄວາມເປັນຄຳກ່າວແລະສິ່ງທີ່ພຶງກ່າວຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ຍ່ອມມີໄດ້ໂດຍອຸປະຈາຣະໃນສະພາວະທຳທີ່ເປັນຕົວເນື້ອຄວາມນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ການກ່າວຄວາມຕ່າງກັນໂດຍຄວາມເປັນລັກສະນະແລະສິ່ງທີ່ພຶງກຳນົດດ້ວຍລັກສະນະໃນທີ່ນີ້ ຈຶ່ງສົມຄວນ. ເພາະວ່າ ການກ່າວຄວາມຕ່າງກັນໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ຕ່າງກັນ ຍ່おມມີໄດ້ ພຽງແຕ່ດ້ວຍຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງເນື້ອຄວາມຂອງສັບ ເຊັ່ນ "ຮ່າງກາຍຂອງຕຸກກະຕາຫີນ" (ສິລາປຸດຕະກະ).

Vināpi bhāvābhidhāyinā saddena bhāvappadhāno niddeso hotīti vuttaṃ ‘‘anavajjavacanena anavajjattaṃ āhā’’ti. Evañcettha padaviggaho gahetabbo – na avajjaṃ anavajjaṃ, avajjapaṭipakkhatāya agarahitabbasabhāvo. Sukho vipāko assāti sukhavipākaṃ, sukhavipākavipaccanasamatthatā. Anavajjañca taṃ sukhavipākañcāti anavajjasukhavipākaṃ, taṃ lakkhaṇaṃ etesanti anavajjasukhavipākalakkhaṇā. Atha vā pubbe viya anavajjaṃ, vipaccanaṃ vipāko, sukhassa vipāko sukhavipāko, anavajjañca sukhavipāko [Pg.31] ca anavajjasukhavipākaṃ ekattavasena. Taṃ lakkhaṇaṃ etesanti anavajjasukhavipākalakkhaṇā. Kiṃ panettha kāraṇaṃ padadvayapariggahe, nanu ekeneva padena iṭṭhappasiddhi. Yadipi ‘‘avajjarahitaṃ anavajja’’nti imasmiṃ pana pakkhe abyākatanivattanatthaṃ sukhavipākaggahaṇaṃ kattabbaṃ siyā, sukhavipākaggahaṇe pana kate anavajjaggahaṇaṃ na kattabbameva. ‘‘Avajjapaṭipakkhā anavajjā’’ti etasmiṃ pana pakkhe sukhavipākaggahaṇañcāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘tattha anavajjavacanenā’’tiādi. Tena pavattisukhasukhavipākatāattasuddhivisuddhavipākatāakusalaabyākatasabhāvanivattirasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavisesadīpanato evaṃ vipulappayojanattho padadvayapariggahoti dasseti. Sukha-saddassa iṭṭhapariyāyatā viya ‘‘nibbānaparamaṃ sukhaṃ (dha. pa. 203-204), sukhā virāgatā loke (udā. 11), tesaṃ vūpasamo sukho’’tiādīsu (dī. ni. 2.221, 272) saṅkhāradukkhūpasamapariyāyatāpi vijjati, taṃavipākatāya pana idha sukhavipākabhāvo na sakkā vattunti dassento āha ‘‘saṅkhā…pe… natthī’’ti. Idaṃ vuttaṃ hoti – tebhūmakakusalānampi vivaṭṭasannissayabhāvena pavattisabhāvattā kiñcāpi sabbe kusalā saṅkhāradukkhūpasamasukhanipphādakā sambhavanti, yathāvuttasukhassa pana avipākabhāvato na etena padena kusalānaṃ sukhavipākatā sambhavatīti. Vipakkabhāvamāpannesu arūpadhammesu niruḷhattā vipāka-saddassa ‘‘yadi panā’’ti sāsaṅkaṃ vadati.

ທີ່ກ່າວວ່າ "ດ້ວຍຄຳວ່າ ບໍ່ມີໂທດ ທ່ານກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ມີໂທດ" ກໍເພາະວ່າ ການສະແດງທີ່ເນັ້ນສະພາວະ (ພາວະ) ຍ່ອມມີໄດ້ ແມ້ບໍ່ມີສັບທີ່ສະແດງສະພາວະໂດຍກົງ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ພຶງຖືເອົາການວິເຄາະສັບດັ່ງນີ້: ທຳທີ່ບໍ່ມີໂທດ ຊື່ວ່າ "ອະນາວັດຊະ" (ບໍ່ມີໂທດ) ຄື ມີສະພາວະທີ່ບໍ່ພຶງຕິຕຽນ ເພາະເປັນປະຕິປັກຕໍ່ໂທດ. ວິບາກອັນເປັນສຸກ ຍ່ອມມີແກ່ທຳນັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ທຳນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ສຸຂະວິບາກ" (ມີວິບາກເປັນສຸກ) ຄື ຄວາມສາມາດໃນການໃຫ້ຜົນເປັນວິບາກອັນເປັນສຸກ. ທຳນັ້ນບໍ່ມີໂທດດ້ວຍ ມີວິບາກເປັນສຸກດ້ວຍ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ອະນາວັດຊະສຸຂະວິບາກ" (ບໍ່ມີໂທດແລະມີວິບາກເປັນສຸກ), ທຳເຫຼົ່ານັ້ນມີອະນາວັດຊະສຸຂະວິບາກນັ້ນເປັນລັກສະນະ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ອະນາວັດຊະສຸຂະວິບາກລັກສະນະ" (ມີລັກສະນະບໍ່ມີໂທດແລະມີວິບາກເປັນສຸກ). ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, "ອະນາວັດຊະ" ເໝືອນໃນກ່ອນ, ການໃຫ້ຜົນ ຊື່ວ່າ "ວິບາກ", ວິບາກຂອງສຸກ ຊື່ວ່າ "ສຸຂະວິບາກ", ທຳທີ່ບໍ່ມີໂທດດ້ວຍ ທີ່ເປັນສຸຂະວິບາກດ້ວຍ ຊື່ວ່າ "ອະນາວັດຊະສຸຂະວິບາກ" ໂດຍຄວາມເປັນອັນດຽວກັນ. ທຳເຫຼົ່ານັ້ນມີອະນາວັດຊະສຸຂະວິບາກນັ້ນເປັນລັກສະນະ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ອະນາວັດຊະສຸຂະວິບາກລັກສະນະ". ຖ້າຖາມວ່າ "ມີເຫດຜົນຫຍັງໃນການຖືເອົາບົດທັງສອງນີ້, ໃນເມື່ອຄວາມປາຖະໜາສຳເລັດໄດ້ດ້ວຍບົດດຽວເທົ່ານັ້ນບໍ່ແມ່ນຫຼື? ເຖິງແມ່ນວ່າໃນຝ່າຍທີ່ຖືວ່າ 'ອະນາວັດຊະ ຄື ປາສະຈາກໂທດ' ນັ້ນ ຄວນມີການຖືເອົາບົດວ່າ ສຸຂະວິບາກ ເພື່ອປ້ອງກັນອັບພະຍາກິດ, ແຕ່ເມື່ອຖືເອົາບົດວ່າ ສຸຂະວິບາກ ແລ້ວ ກໍບໍ່ຈຳເປັນຕ້ອງຖືເອົາບົດວ່າ ອະນາວັດຊະ ເລີຍ. ສ່ວນໃນຝ່າຍທີ່ຖືວ່າ 'ອະນາວັດຊະ ຄື ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ໂທດ' ນັ້ນ ກໍຕ້ອງຖືເອົາບົດວ່າ ສຸຂະວິບາກ ດ້ວຍ", ທ່ານໃສ່ໃຈເຖິງຄຳໂຕ້ແຍ້ງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ ບໍ່ມີໂທດ..." ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ການຖືເອົາບົດທັງສອງມີປະໂຫຍດຢ່າງກວ້າງຂວາງ ເພາະສະແດງເຖິງຄຸນວິເສດ ຄື ຄວາມເປັນສຸກໃນປະວັດຕິ, ຄວາມມີວິບາກເປັນສຸກ, ຄວາມບໍລິສຸດແຫ່ງຕົນ, ຄວາມມີວິບາກອັນບໍລິສຸດ, ການປ້ອງກັນສະພາວະຂອງອກຸສົນແລະອັບພະຍາກິດ, ລົດ, ປັດຈຸປັດຖານ ແລະປະທັດຖານ. ເໝືອນດັ່ງທີ່ຄຳວ່າ "ສຸກ" ເປັນໄວພົດຂອງສິ່ງທີ່ໜ້າປາຖະໜາ, ໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ນິບພານເປັນສຸກຢ່າງຍິ່ງ" (ທໍ. ປ. ໒0໓-໒0໔), "ຄວາມປາສະຈາກກຳໜັດເປັນສຸກໃນໂລກ" (ອຸທານ ໑໑), "ຄວາມສະຫງົບລະງັບສັງຂານທັງຫຼາຍເປັນສຸກ" (ທີ. ນິ. ໒.໒໒໑, ໒໗໒), ຄຳວ່າ "ສຸກ" ທີ່ເປັນໄວພົດຂອງຄວາມສະຫງົບລະງັບສັງຂານທຸກກໍມີຢູ່, ແຕ່ເພາະຄວາມບໍ່ມີວິບາກຂອງສຸກນັ້ນ ໃນທີ່ນີ້ຈຶ່ງບໍ່ອາດກ່າວເຖິງຄວາມມີວິບາກເປັນສຸກໄດ້, ເພື່ອສະແດງເຫດຜົນນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ສັງຂານ... ບໍ່ມີ". ຄຳທີ່ກ່າວນີ້ ມີອະທິບາຍວ່າ – ເຖິງແມ່ນວ່າກຸສົນທັງຫຼາຍໃນພູມສາມ ຈະສາມາດຍັງສຸກຄືຄວາມສະຫງົບລະງັບສັງຂານທຸກໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໄດ້ ເພາະມີສະພາວະເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງວິວັດຕະ, ແຕ່ເພາະສຸກຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນບໍ່ມີວິບາກ, ດ້ວຍບົດນີ້ ຄວາມມີວິບາກເປັນສຸກຂອງກຸສົນທັງຫຼາຍຈຶ່ງບໍ່ມີ. ເພາະຄຳວ່າ "ວິບາກ" ຢັ່ງລົງ (ແຜ່ຫຼາຍ) ໃນອະຮູບທຳທັງຫຼາຍທີ່ເຖິງຄວາມເປັນຜົນສຸກງອມແລ້ວ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "ຫາກວ່າ..." ດ້ວຍຄວາມລະແວງ.

Yathāsambhavanti saha avajjenāti sāvajjā, garahitabbabhāvayuttā. Tena nesaṃ garahitabbasabhāvaṃ dasseti. Aññepi atthi dukkhabhāvena garahitabbasabhāvā akusalavipākāti sāvajjavacanamattena tesampi akusalatāpattidosaṃ disvā taṃ pariharituṃ dukkhavipākavacanamāha. Avajja-saddo vā rāgādīsu ekantākusalesu niruḷhoti taṃsahavattidhammānaṃ eva sāvajjabhāve kusalābyākatehi akusalānaṃ viseso sāvajjavacaneneva dassito. Abyākatehi pana visiṭṭhaṃ kusalākusalānaṃ sādhāraṇaṃ savipākatālakkhaṇanti tasmiṃ lakkhaṇe visesadassanatthaṃ dukkhavipākalakkhaṇaṃ vuttaṃ. Ito paraṃ ‘‘dukkho vipāko etesanti dukkhavipākā’’tiādinā sukhavipākaanavajjakusalapadānaṃ ṭhāne dukkhavipākasāvajjaakusalapadāni ṭhapetvā yathāvuttanayena attho veditabbo[Pg.32]. Yojanā ca sāvajjavacanena akusalānaṃ pavattidukkhataṃ dasseti, dukkhavipākavacanena vipākadukkhataṃ. Purimañhi attano pavattisabhāvavasena lakkhaṇavacanaṃ, pacchimaṃ kālantare vipākuppādanasamatthatāyāti. Tathā purimena akusalānaṃ avisuddhasabhāvataṃ dasseti, pacchimena avisuddhavipākataṃ. Purimena ca akusale kusalasabhāvato nivatteti, pacchimena abyākatasabhāvato savipākattadīpakattā pacchimassa. Purimena vā avajjavantatādassanato kiccaṭṭhena rasena anatthajananarasataṃ dasseti, pacchimena sampattiatthena aniṭṭhavipākarasataṃ. Purimena ca upaṭṭhānākāraṭṭhena paccupaṭṭhānena saṃkilesapaccupaṭṭhānataṃ, pacchimena phalaṭṭhena dukkhavipākapaccupaṭṭhānataṃ. Purimena ca ayonisomanasikāraṃ akusalānaṃ padaṭṭhānaṃ pakāseti. Tato hi te sāvajjā jātāti. Pacchimena akusalānaṃ aññesaṃ padaṭṭhānabhāvaṃ vibhāveti. Te hi dukkhavipākassa kāraṇaṃ hotīti. Ettha ca dukkha-saddo aniṭṭhapariyāyavacananti veditabbaṃ. Aniṭṭhacatukkhandhavipākā hi akusalā, na dukkhavedanāvipākāva. Vipāka-saddassa phalapariyāyabhāve pana nissandavipākena aniṭṭharūpenapi dukkhavipākatā yojetabbā. Vipākadhammatāpaṭisedhavasena abyākatānaṃ avipākalakkhaṇāti lakkhaṇaṃ vuttanti tadatthaṃ dassento ‘‘avipākārahasabhāvā’’ti āha. Evaṃpakārānanti abhiññādike saṅgaṇhāti.

ຄຳວ່າ "ຕາມສົມຄວນ" ຄື ທຳທີ່ເປັນໄປພ້ອມກັບໂທດ ຊື່ວ່າ "ສາວັດຊະ" (ມີໂທດ) ຄື ປະກອບດ້ວຍສະພາວະທີ່ພຶງຕິຕຽນ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານສະແດງເຖິງສະພາວະທີ່ພຶງຕິຕຽນຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ. ເພາະເຫັນໂທດຄືຄວາມເປັນອກຸສົນ ແມ້ແກ່ອກຸສົນວິບາກທັງຫຼາຍທີ່ມີສະພາວະອັນພຶງຕິຕຽນໂດຍຄວາມເປັນທຸກອື່ນໆດ້ວຍ ພຽງແຕ່ດ້ວຍຄຳວ່າ "ມີໂທດ", ເພື່ອປ້ອງກັນໂທດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "ມີວິບາກເປັນທຸກ". ຫຼືວ່າ ຄຳວ່າ "ໂທດ" (ວັດຊະ) ຢັ່ງລົງໃນລາຄະເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນອກຸສົນໂດຍສ່ວນດຽວ, ເມື່ອຄວາມມີໂທດມີຢູ່ແກ່ທຳທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຮ່ວມກັບລາຄະເປັນຕົ້ນນັ້ນເທົ່ານັ້ນ, ຄວາມຕ່າງກັນຂອງອກຸສົນຈາກກຸສົນແລະອັບພະຍາກິດ ທ່ານຈຶ່ງສະແດງແລ້ວດ້ວຍຄຳວ່າ "ມີໂທດ" ນັ້ນເອງ. ແຕ່ເພາະລັກສະນະຄືຄວາມມີວິບາກ ເປັນລັກສະນະທົ່ວໄປຂອງກຸສົນແລະອກຸສົນ ທີ່ຕ່າງຈາກອັບພະຍາກິດ, ເພື່ອສະແດງຄຸນວິເສດໃນລັກສະນະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ມີລັກສະນະມີວິບາກເປັນທຸກ". ຕັ້ງແຕ່ນີ້ໄປ ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມຕາມແນວທາງທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ໂດຍວາງບົດວ່າ "ມີວິບາກເປັນທຸກ", "ມີໂທດ", "ອກຸສົນ" ໄວ້ໃນຕຳແໜ່ງຂອງບົດວ່າ "ມີວິບາກເປັນສຸກ", "ບໍ່ມີໂທດ", "ກຸສົນ" ເປັນຕົ້ນວ່າ "ວິບາກຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນເປັນທຸກ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ມີວິບາກເປັນທຸກ". ແລະການປະກອບຄວາມ ຄື: ດ້ວຍຄຳວ່າ "ມີໂທດ" ທ່ານສະແດງຄວາມເປັນທຸກໃນປະວັດຕິຂອງອກຸສົນທັງຫຼາຍ, ດ້ວຍຄຳວ່າ "ມີວິບາກເປັນທຸກ" ທ່ານສະແດງຄວາມເປັນທຸກໃນວິບາກ. ເພາະບົດທຳອິດ ເປັນຄຳສະແດງລັກສະນະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະພາວະໃນປະວັດຕິຂອງຕົນ, ບົດຫຼັງ ເປັນຄຳສະແດງຄວາມສາມາດໃນການໃຫ້ເກີດວິບາກໃນການຕໍ່ມາ. ໃນທຳນອງດຽວກັນ, ດ້ວຍບົດທຳອິດ ທ່ານສະແດງສະພາວະທີ່ບໍ່ບໍລິສຸດຂອງອກຸສົນທັງຫຼາຍ, ດ້ວຍບົດຫຼັງ ທ່ານສະແດງຄວາມມີວິບາກອັນບໍ່ບໍລິສຸດ. ແລະດ້ວຍບົດທຳອິດ ທ່ານຫ້າມອກຸສົນຈາກສະພາວະຂອງກຸສົນ, ດ້ວຍບົດຫຼັງ ທ່ານຫ້າມອກຸສົນຈາກສະພາວະຂອງອັບພະຍາກິດ ເພາະບົດຫຼັງສະແດງຄວາມມີວິບາກ. ຫຼືວ່າ ດ້ວຍບົດທຳອິດ ເພາະເຫັນຄວາມມີໂທດ ທ່ານສະແດງລົດຄືການເຮັດສິ່ງທີ່ບໍ່ມີປະໂຫຍດ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງກິດ, ດ້ວຍບົດຫຼັງ ທ່ານສະແດງລົດຄືການໃຫ້ຜົນທີ່ບໍ່ໜ້າປາຖະໜາ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສົມບັດ (ຜົນ). ແລະດ້ວຍບົດທຳອິດ ທ່ານສະແດງຄວາມມີກິເລດເຄື່ອງເສົ້າໝອງເປັນປັດຈຸປັດຖານ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອາການທີ່ປາກົດ, ດ້ວຍບົດຫຼັງ ທ່ານສະແດງຄວາມມີວິບາກເປັນທຸກເປັນປັດຈຸປັດຖານ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຜົນ. ແລະດ້ວຍບົດທຳອິດ ທ່ານສະແດງອະໂຍນιໂສມະນະສิການ ວ່າເປັນປະທັດຖານຂອງອກຸສົນທັງຫຼາຍ, ເພາະອກຸສົນເຫຼົ່ານັ້ນມີໂທດເກີດຂຶ້ນມາຈາກອະໂຍນιໂສມະນະສິການນັ້ນ. ດ້ວຍບົດຫຼັງ ທ່ານສະແດງຄວາມເປັນປະທັດຖານແກ່ສິ່ງອື່ນຂອງອກຸສົນທັງຫຼາຍ, ເພາະອກຸສົນເຫຼົ່ານັ້ນເປັນເຫດແຫ່ງວິບາກເປັນທຸກ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ຄຳວ່າ "ທຸກ" ເປັນໄວພົດຂອງສິ່ງທີ່ບໍ່ໜ້າປາຖະໜາ. ເພາະອກຸສົນທັງຫຼາຍມີວິບາກເປັນນາມຂັນສີ່ທີ່ບໍ່ໜ້າປາຖະໜາ, ບໍ່ແມ່ນມີວິບາກເປັນທຸກຂະເວທະນາຢ່າງດຽວ. ແຕ່ເມື່ອຄຳວ່າ "ວິບາກ" ເປັນໄວພົດຂອງຜົນ, ຄວາມມີວິບາກເປັນທຸກ ພຶງປະກອບແມ້ດ້ວຍຮູບທີ່ບໍ່ໜ້າປາຖະໜາອັນເປັນນິດສັນທະວິບາກ. ເພາະລັກສະນະຂອງອັບພະຍາກິດທັງຫຼາຍ ຄື ຄວາມບໍ່ມີວິບາກ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການປະຕິເສດຄວາມມີວິບາກເປັນທຳມະດາ ທ່ານກ່າວໄວ້ແລ້ວ, ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ມີສະພາວະບໍ່ຄວນແກ່ວິບາກ". ຄຳວ່າ "ມີປະການຢ່າງນີ້" ທ່ານສົງເຄາະເອົາອະພິນຍາເປັນຕົ້ນ.

Chahi padehi tikesu, catūhi dukesu yathākkamaṃ cha cattāro atthā vuttā. Chakkabhāvo na bhavissatīti etena catukkabhāvābhāvo dassitanayattā coditoyevāti daṭṭhabbaṃ. Atthabhedo upapajjatīti kasmā evaṃ vuttaṃ, nanu tīhi dhammasaddehi vuccamāno sabhāvadhāraṇādiatthena abhinno eva so atthoti? Na, jātiādibhedena bhedasabbhāvato. Bhedakā hi jātiādayo. Māsapadatthatāyāti māsa-saddābhidheyyabhāvena. Tabbacanīyabhinnatthānanti tehi kālasaddādīhi vattabbānaṃ visiṭṭhatthānaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yathā kālasaddādiabhidheyyānaṃ kālādiatthānaṃ bhinnasabhāvānampi māsa-saddābhidheyyabhāvena abhedo, evaṃ jātiādibhedena bhinnānampi tesaṃ tiṇṇaṃ dvinnañca atthānaṃ dhamma-saddābhidheyyabhāvena natthi bhedo’’ti. Vini…pe… mānāti dhamma-saddassa rūpābhedepi bhedakāraṇamāha. Bhinnajātiyatthavacanīyatāya hi tassevatthabhedoti.

ໃນຕິກະທັງຫຼາຍ ດ້ວຍ ໖ ບົດ, ໃນທຸກກະທັງຫຼາຍ ດ້ວຍ ໔ ບົດ ທ່ານກ່າວເນື້ອຄວາມ ໖ ແລະ ໔ ຕາມລຳດັບ. ທີ່ກ່າວວ່າ "ຄວາມເປັນໝວດ ໖ ຈະບໍ່ມີ" ນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງຄວາມເປັນໝວດ ໔ ກໍເປັນອັນທ່ານໂຕ້ແຍ້ງແລ້ວ ໂດຍນິຍາຍທີ່ສະແດງໄວ້ແລ້ວນັ້ນເອງ. ທີ່ກ່າວວ່າ "ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງເນື້ອຄວາມຍ່ອມສົມຄວນ" ນັ້ນ ເພາະເຫດໃດຈຶ່ງກ່າວຢ່າງນີ້? ບໍ່ແມ່ນວ່າ ເນື້ອຄວາມນັ້ນທີ່ກ່າວດ້ວຍຄຳວ່າ "ທຳ" ທັງສາມ ກໍເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ຕ່າງກັນເລີຍ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຊົງໄວ້ເຊິ່ງສະພາວະເປັນຕົ້ນ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ບໍ່ແມ່ນເຊັ່ນນັ້ນ, ເພາະມີຄວາມຕ່າງກັນຢູ່ ໂດຍຄວາມຕ່າງກັນມີຊາດເປັນຕົ້ນ. ເພາະຊາດເປັນຕົ້ນ ເປັນຕົວເຮັດໃຫ້ຕ່າງກັນ. ຄຳວ່າ "ໂດຍຄວາມເປັນເນື້ອຄວາມຂອງບົດວ່າ ມາດ" ຄື ໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ພຶງສະແດງດ້ວຍຄຳວ່າ "ມາດ" (ເດືອນ). ຄຳວ່າ "ແຫ່ງເນື້ອຄວາມທັງຫຼາຍທີ່ຕ່າງກັນອັນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນພຶງກ່າວ" ຄື ແຫ່ງເນື້ອຄວາມອັນວິເສດທີ່ພຶງກ່າວດ້ວຍຄຳມີກາລະສັບເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳທີ່ກ່າວນີ້ ມີອະທິບາຍວ່າ – "ເໝືອນດັ່ງເນື້ອຄວາມມີກາລະເປັນຕົ້ນ ທີ່ພຶງສະແດງດ້ວຍກາລະສັບເປັນຕົ້ນ ເຖິງແມ່ນຈະມີສະພາວະຕ່າງກັນ ແຕ່ກໍບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ພຶງສະແດງດ້ວຍຄຳວ່າ ມາດ, ຢ່າງໃດກໍດີ ເນື້ອຄວາມທັງສາມແລະທັງສອງເຫຼົ່ານັ້ນ ເຖິງແມ່ນຈະຕ່າງກັນໂດຍຄວາມຕ່າງກັນມີຊາດເປັນຕົ້ນ ແຕ່ກໍບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ພຶງສະແດງດ້ວຍຄຳວ່າ ທຳ ຢ່າງນັ້ນ". ຄຳວ່າ "ຈຳແນກ... ຢູ່" ທ່ານກ່າວເຖິງເຫດແຫ່ງຄວາມຕ່າງກັນ ແມ້ໃນເມື່ອຮູບຂອງຄຳວ່າ "ທຳ" ຈະບໍ່ຕ່າງກັນ. ເພາະຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງເນື້ອຄວາມຂອງຄຳນັ້ນເອງ ຍ່ອມມີໄດ້ ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ພຶງກ່າວເຖິງເນື້ອຄວາມທີ່ມີຊາດຕ່າງກັນ.

Sādhetunti [Pg.33] bodhetuṃ. Hotu asambandho, kā no hānīti kadāci vadeyyāti āsaṅkāya āha ‘‘pubbā…pe… nāma hontī’’ti. So cāti sabhāvadhāraṇapaccayadhariyamānatāsaṅkhāto attho na sakkā vattunti yathāvuttassa abhāvassa apekkhāvuttitāya vuttaṃ. Na hi apekkhāvuttino antarena apekkhitabbaṃ labhanti. Satipi sabhāvadhāraṇādiatthasāmaññe kusalajātiādivisiṭṭhasseva tassa idha adhippetattā ekatthatā na anuññātāti vuttaṃ, vacanasilesavasena vā. Atha vātiādinā tiṇṇaṃ dhammasaddānaṃ abhāvattaṃ asampaṭicchanto nānatthatābhāvadosaṃ pariharati.

ຄຳວ່າ "ເພື່ອໃຫ້ສຳເລັດ" ຄື ເພື່ອໃຫ້ຮູ້. ເພາະເກງວ່າ ໃຜໆຈະພຶງກ່າວວ່າ "ຄວາມບໍ່ກ່ຽວຂ້ອງກັນຈົ່ງມີເຖີດ, ພວກຂ້າພະເຈົ້າຈະເສຍຫາຍຫຍັງ" ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ກ່ອນ... ຊື່ວ່າ ຍ່ອມມີ". ຄຳວ່າ "ແລະເນື້ອຄວາມນັ້ນ" ຄື ເນື້ອຄວາມອັນໄດ້ແກ່ຄວາມຊົງໄວ້ເຊິ່ງສະພາວະແລະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ປັດໄຈທັງຫຼາຍຊົງໄວ້ ບໍ່ອາດກ່າວໄດ້ ເພາະຄວາມບໍ່ມີຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນ ເປັນໄປໂດຍອາໄສສິ່ງອື່ນ. ເພາະສິ່ງທັງຫຼາຍທີ່ເປັນໄປໂດຍອາໄສສິ່ງອື່ນ ຫາກປາສະຈາກສິ່ງທີ່ພຶງອາໄສແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ໄດ້ (ບໍ່ມີ). ທີ່ກ່າວວ່າ "ເຖິງແມ່ນຈະມີຄວາມທົ່ວໄປແຫ່ງເນື້ອຄວາມມີການຊົງໄວ້ເຊິ່ງສະພາວະເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ເພາະໃນທີ່ນີ້ປະສົງເອົາເນື້ອຄວາມນັ້ນທີ່ວິເສດດ້ວຍກຸສົນຊາດເປັນຕົ້ນ, ຄວາມເປັນເນື້ອຄວາມດຽວກັນຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຮັບອະນຸຍາດ" ດັ່ງນີ້ ກໍໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຫຼິ້ນຄຳ (ວະຈະນະສິເລສະ). ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ອີກຢ່າງໜຶ່ງ" ທ່ານເມື່ອບໍ່ຍອມຮັບຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງຄຳວ່າ "ທຳ" ທັງສາມ ຍ່ອມແກ້ໄຂໂທດຄືຄວາມບໍ່ມີເນື້ອຄວາມຕ່າງກັນ.

Ñāpakahetubhāvato upapatti idha kāraṇanti vuttāti āha ‘‘kāraṇaṃ nāma yuttī’’ti. Punaruttītiādinā nanu ‘‘kusalādīnampi ekattaṃ āpajjatī’’ti vuttattā ekattāpattipi vattabbāti? Saccaṃ vattabbā, sā pana abhāvāpattiyaṃ eva antogadhā nānattābhāvacodanāsāmaññena. Bhedābhedanibandhanattā visesanavisesitabbabhāvassa so accantamabhinnesu niyamena natthīti visesanavisesitabbābhāvena accantābhedaṃ dasseti, na pana accantaṃ abhinnesuyeva visesanavisesitabbābhāvaṃ. Atha vā accantaṃ abhinnesu avivaṭasaddatthavivaraṇatthaṃ pavattā. Kasmā? Visesanavisesitabbābhāvatoti evaṃ yojanā kātabbā. Amittaṃ abhibhavituṃ sakkuṇātīti sakko, indatīti indo, purime dadātīti purindadoti evaṃ kiriyāguṇādipariggahavisesena.

ເພາະຄວາມເປັນຍານະກະເຫດ (ເຫດໃຫ້ຮູ້) ການເຂົ້າເຖິງ (ອຸປະປັດຕິ) ໃນທີ່ນີ້ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ກາລະນະ' (ເຫດ) ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ທີ່ຊື່ວ່າ ກາລະນະ ຄື ຍຸດຕິ (ຄວາມສົມເຫດສົມຜົນ)'. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຄວາມຊ້ຳກັນ' ເປັນຕົ້ນ ຖາມວ່າ: ເພາະມີຄຳກ່າວວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ກຸສົນເປັນຕົ້ນ ກໍເຖິງຄວາມເປັນອັນດຽວກັນ' ດັ່ງນັ້ນ ຄວນກ່າວເຖິງ 'ຄວາມເຖິງຄວາມເປັນອັນດຽວກັນ' (ເອກັດຕາປັດຕິ) ດ້ວຍບໍ່ແມ່ນບໍ? ຕອບວ່າ: ຈິງຢູ່ ຄວນກ່າວ, ແຕ່ຄວາມເຖິງຄວາມເປັນອັນດຽວກັນນັ້ນ ລວມເຂົ້າຢູ່ໃນ 'ຄວາມເຖິງຄວາມບໍ່ມີ' (ອະພາວາປັດຕິ) ນັ້ນເອງ ໂດຍຄວາມສະເໝີກັນແຫ່ງການຄັດຄ້ານຄວາມບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນ. ເພາະຄວາມເປັນວິເສສະນະ (ບົດຂະຫຍາຍ) ແລະ ວິເສສິຕະພະ (ບົດຖືກຂະຫຍາຍ) ມີຄວາມຕ່າງ ແລະ ຄວາມບໍ່ຕ່າງກັນເປັນເຫດຜູກພັນ, ຄວາມເປັນວິເສສະນະ ແລະ ວິເສສິຕະພະນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ມີໂດຍແນ່ນອນໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ຕ່າງກັນໂດຍສ່ວນດຽວ, ທ່ານຈຶ່ງສະແດງຄວາມບໍ່ຕ່າງກັນໂດຍສ່ວນດຽວ ດ້ວຍຄວາມບໍ່ມີຄວາມເປັນວິເສສະນະ ແລະ ວິເສສິຕະພະ, ແຕ່ບໍ່ແມ່ນສະແດງຄວາມບໍ່ມີຄວາມເປັນວິເສສະນະ ແລະ ວິເສສິຕະພະ ໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ຕ່າງກັນໂດຍສ່ວນດຽວເທົ່ານັ້ນ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳນັ້ນເປັນໄປເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມຂອງສັບທີ່ຍັງບໍ່ທັນແຈ່ມແຈ້ງ ໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ຕ່າງກັນໂດຍສ່ວນດຽວ. ເພາະເຫດໃດ? ຄວນປະກອບຄວາມຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເພາະຄວາມບໍ່ມີຄວາມເປັນວິເສສະນະ ແລະ ວິເສສິຕະພະ'. ທີ່ຊື່ວ່າ 'ສັກກະ' ເພາະສາມາດຄອບງຳສັດຕູໄດ້, ທີ່ຊື່ວ່າ 'ອິນທະ' ເພາະເປັນໃຫຍ່, ທີ່ຊື່ວ່າ 'ปຸຣິນທະທະ' ເພາະໃຫ້ທານໃນກ່ອນ ດັ່ງນີ້ ດ້ວຍຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງການກຳນົດເອົາກິລິຍາ ແລະ ຄຸນສົມບັດເປັນຕົ້ນ.

Bhedābhedavantesūti visesasāmaññavantesu. Nīla-saddo hi uppalasaddasamāyogo rattuppalasetuppalādiuppalajātisāmaññato vinivattetvā nīlaguṇayuttameva uppalajātivisesaṃ joteti. Uppala-saddopi nīla-saddasamāyutto bhamaraṅgārakokilādigatanīlaguṇasāmaññato avacchinditvā uppalavatthugatameva nīlaguṇaṃ pakāsetīti visesatthasāmaññatthayuttatā padadvayassa daṭṭhabbā. Iminā nayena itaratrāpi bhedābhedavantatā yojetabbā. Tāya tāya anumatiyāti tena tena saṅketena. Te te vohārāti accantaṃ abhinne atthe pariyāyabhāvena accantaṃ bhinne yathāsakaṃ atthavivaraṇabhāvena bhedābhedavante visesanavisesitabbabhāvena tā tā samaññā paññattiyo siddhāti attho[Pg.34]. Samāneti ekasmiṃ. Kusalādibhāvanti kucchitasalanādibhāvaṃ. Abhidhānatthopi hi anavajjasukhavipākādiabhidheyyattho viya sabhāvadhāraṇādisāmaññatthaṃ visesetīti.

ຄຳວ່າ 'ໃນສິ່ງທີ່ມີຄວາມຕ່າງ ແລະ ຄວາມບໍ່ຕ່າງກັນ' ໄດ້ແກ່ ໃນສິ່ງທີ່ມີລັກສະນະສະເພາະ (ວິເສສະ) ແລະ ລັກສະນະທົ່ວໄປ (ສາມັນຍະ). ຈິງຢູ່ ສັບວ່າ 'ນີລະ' (ສີຂຽວ) ເມື່ອປະກອບຮ່ວມກັບສັບວ່າ 'ອຸບປະລະ' (ດອກບົວ) ຍ່ອມຈຳແນກອອກຈາກຄວາມເປັນດອກບົວທົ່ວໄປ ເຊັ່ນ ບົວແດງ ແລະ ບົວຂາວ ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວສະແດງຄວາມຕ່າງຂອງຊະນິດດອກບົວ ທີ່ມີຄຸນລັກສະນະສີຂຽວເທົ່ານັ້ນ. ແມ່ນແຕ່ສັບວ່າ 'ອຸບປະລະ' ເມື່ອປະກອບຮ່ວມກັບສັບວ່າ 'ນີລະ' ກໍຍ່ອມຈຳແນກອອກຈາກຄຸນລັກສະນະສີຂຽວທົ່ວໄປ ທີ່ມີຢູ່ໃນແມງພູ່, ຖ່ານໄຟ ແລະ ນົກດຸດເຫວົ້າ ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວສະແດງຄຸນລັກສະນະສີຂຽວທີ່ມີຢູ່ໃນດອກບົວເທົ່ານັ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ພຶງເຫັນຄວາມປະກອບດ້ວຍເນື້ອຄວາມສະເພາະ ແລະ ເນື້ອຄວາມທົ່ວໄປ ແຫ່ງບົດທັງສອງນີ້. ໂດຍທຳນອງນີ້ ພຶງປະກອບຄວາມມີຄວາມຕ່າງ ແລະ ຄວາມບໍ່ຕ່າງກັນ ແມ່ນໃນບ່ອນອື່ນໆ ດ້ວຍ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍຄວາມເຫັນພ້ອງນັ້ນໆ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍສັນຍະລັກ (ຂໍ້ຕົກລົງ) ນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ 'ໂວຫານນັ້ນໆ' ມີອະທິບາຍວ່າ ຊື່ ແລະ ບັນຍັດນັ້ນໆ ສຳເລັດແລ້ວ ໂດຍຄວາມເປັນໄວພົດ (ປະຣິຍາຍະ) ໃນເນື້ອຄວາມທີ່ບໍ່ຕ່າງກັນໂດຍສ່ວນດຽວ, ໂດຍຄວາມເປັນການສະແດງເນື້ອຄວາມຕາມສົມຄວນແກ່ຕົນ ໃນເນື້ອຄວາມທີ່ຕ່າງກັນໂດຍສ່ວນດຽວ, ແລະ ໂດຍຄວາມເປັນວິເສສະນະ ແລະ ວິເສສິຕະພະ ໃນສິ່ງທີ່ມີຄວາມຕ່າງ ແລະ ຄວາມບໍ່ຕ່າງກັນ. ຄຳວ່າ 'ໃນສິ່ງທີ່ສະເໝີກັນ' ໄດ້ແກ່ ໃນສິ່ງດຽວກັນ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມເປັນກຸສົນເປັນຕົ້ນ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນສະພາບທີ່ເຮັດໃຫ້ຄວາມຊົ່ວຫວັ່ນໄຫວເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ແມ່ນແຕ່ເນື້ອຄວາມຂອງຄຳເວົ້າ (ອະພິທານັດຖະ) ກໍຍ່ອມຈຳແນກເນື້ອຄວາມທົ່ວໄປ ເຊັ່ນ ການຊົງໄວ້ຊຶ່ງສະພາວະເປັນຕົ້ນ ເໝືອນດັ່ງເນື້ອຄວາມທີ່ຖືກກ່າວເຖິງ (ອະພິເທຍຍັດຖະ) ເຊັ່ນ ຄວາມບໍ່ມີໂທດ ແລະ ການມີວິບາກເປັນສຸກ ເປັນຕົ້ນ.

Etthāha ‘‘kiṃ pana kāraṇaṃ tikā eva paṭhamaṃ vuttā, na dukā, tikesupi kusalattikova, na añño’’ti? Vuccate – sukhaggahaṇato appabhedato ca tikā eva paṭhamaṃ vuttā. Yasmā tikehi bodhite kusalādibhede tabbibhāgabhinnā hetuādayo vuccamānā suviññeyyā honti. Tathā hi ‘‘tayo kusalahetū’’tiādinā kusalādimukhena hetuādayo vibhattā, katipayabhedā ca tikā dvāvīsatiparimāṇattā.

ໃນຂໍ້ນີ້ ມີຄຳຖາມວ່າ: 'ເພາະເຫດໃດ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຊົງສະແດງຕິກະ (ໝວດສາມ) ກ່ອນ, ບໍ່ຊົງສະແດງທຸກະ (ໝວດສອງ), ແລະ ແມ່ນແຕ່ໃນຕິກະທັງຫຼາຍ ກໍຊົງສະແດງກຸສະລາຕິກະກ່ອນ, ບໍ່ຊົງສະແດງຕິກະອື່ນ?' ວິສັດຊະນາວ່າ: ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງຕິກະກ່ອນ ເພາະຮຽນຮູ້ໄດ້ງ່າຍ ແລະ ເພາະມີການຈຳແນກໜ້ອຍ. ເພາະວ່າ ເມື່ອຄວາມຕ່າງແຫ່ງກຸສົນເປັນຕົ້ນ ຖືກສະແດງໃຫ້ຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍຕິກະທັງຫຼາຍແລ້ວ, ເຫດເປັນຕົ້ນ ທີ່ຈຳແນກອອກໄປຕາມສ່ວນຂອງຕິກະເຫຼົ່ານັ້ນ ເມື່ອຖືກສະແດງ ຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ເຫດເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມຖືກຈຳແນກໂດຍຫົວຂໍ້ມີກຸສົນເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ກຸສັນລະເຫດ 3' ເປັນຕົ້ນ, ແລະ ຕິກະທັງຫຼາຍກໍມີການຈຳແນກພຽງເລັກນ້ອຍ ເພາະມີຈຳນວນພຽງ 22 ຕິກະ ເທົ່ານັ້ນ.

Tesu pana sabbasaṅgahaasaṅkaraādikalyāṇabhāvena paṭhamaṃ kusalattikaṃ vuttaṃ. Niravasesā hi rūpārūpadhammā kusalattikena saṅgahitā, na tathā vedanāttikādīhi. Nanu vipākattikādīhipi niravasesā dhammā saṅgahitāti? Saccametaṃ, tesu pana anavajjasāvajjadhammā na asaṅkarato vuttā yathā kusalattike. Nanu ca saṃkiliṭṭhasaṃkilesikattikādīsupi te asaṅkarato vuttāti? Evametaṃ, te pana akalyāṇabhūte pāpadhamme ādiṃ katvā vuttā, na evamayaṃ. Ayaṃ pana kalyāṇabhūte pujjabhavaparinibbutinipphādake puññadhamme ādiṃ katvā vutto. Iti bhagavā saṇhasukhumaṃ rūpārūpadesanaṃ ārabhanto sabbasaṅgahaasaṅkaraādikalyāṇaguṇayogato paṭhamaṃ kusalattikaṃ deseti, kiñca tadaññattikānaṃ sukhaggahaṇato. Tathā hi kusalattikamukhena ‘‘kāmāvacarakusalato cattāro somanassasahagatacittuppādā’’tiādinā vedanāttikādayo vibhattāti.

ແຕ່ໃນຕິກະເຫຼົ່ານັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງກຸສະລາຕິກະກ່ອນ ເພາະຄວາມເປັນສະພາບທີ່ດີງາມ ມີການສົງເຄາະທັງໝົດ ແລະ ຄວາມບໍ່ປົນເປກັນເປັນຕົ້ນ. ຈິງຢູ່ ຮູບະທຳ ແລະ ອະຮູບະທຳ ບໍ່ມີເຫຼືອ ຍ່ອມຖືກສົງເຄາະເຂົ້າໃນກຸສະລາຕິກະ, ແຕ່ບໍ່ໄດ້ຖືກສົງເຄາະຢ່າງນັ້ນໃນເວທະນາຕິກະເປັນຕົ້ນ. ຖາມວ່າ: ແມ່ນແຕ່ໃນວິປາກະຕິກະເປັນຕົ້ນ ທຳທັງຫຼາຍກໍຖືກສົງເຄາະໄວ້ໂດຍບໍ່ມີເຫຼືອບໍ່ແມ່ນບໍ? ຕອບວ່າ: ຂໍ້ນັ້ນຈິງຢູ່, ແຕ່ໃນຕິກະເຫຼົ່ານັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກບໍ່ໄດ້ຊົງສະແດງທຳທີ່ມີໂທດ ແລະ ບໍ່ມີໂທດ ໂດຍບໍ່ໃຫ້ປົນເປກັນ ເໝືອນຢ່າງໃນກຸສະລາຕິກະ. ຖາມວ່າ: ກໍໃນສັງກິລິຕຖະສັງກິເລສິກະຕິກະເປັນຕົ້ນ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນກໍຖືກສະແດງໄວ້ໂດຍບໍ່ປົນເປກັນບໍ່ແມ່ນບໍ? ຕອບວ່າ: ຢ່າງນັ້ນຈິງຢູ່, ແຕ່ຕິກະເຫຼົ່ານັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງໂດຍຊົງເຮັດບາບທຳອັນບໍ່ດີງາມໃຫ້ເປັນເບື້ອງຕົ້ນ, ແຕ່ກຸສະລາຕິກະນີ້ບໍ່ໄດ້ເປັນຢ່າງນັ້ນ. ແຕ່ກຸສະລາຕິກະນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງໂດຍຊົງເຮັດບຸນຍະທຳອັນດີງາມ ທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມເປັນຜູ້ຄວນບູຊາ ແລະ ຄວາມດັບສະໜິດ (ພະນິພານ) ໃຫ້ເປັນເບື້ອງຕົ້ນ. ດ້ວຍເຫດນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກ ເມື່ອຊົງປາລົບການສະແດງທຳຄືຮູບ ແລະ ອະຮູບ ອັນລະອຽດອ່ອນປະນີດ ຈຶ່ງຊົງສະແດງກຸສະລາຕິກະກ່ອນ ເພາະປະກອບດ້ວຍຄຸນມີການສົງເຄາະທັງໝົດ ແລະ ຄວາມບໍ່ປົນເປກັນເປັນຕົ້ນ, ແລະ ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເພາະເຮັດໃຫ້ຮຽນຮູ້ຕິກະອື່ນໆ ນອກຈາກນັ້ນໄດ້ງ່າຍ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ເວທະນາຕິກະເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມຖືກຈຳແນກໂດຍຫົວຂໍ້ແຫ່ງກຸສະລາຕິກະ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຈິດອຸບປະບັດທີ່ເກີດຮ່ວມກັບໂສມະນັດ 4 ດວງ ໂດຍຄວາມເປັນກາມາວະຈະຣະກຸສົນ' ເປັນຕົ້ນ.

Kusalattikepi ca padhānapāsaṃsaubhayahitabhāvato kusalā dhammā paṭhamaṃ vuttā. Kusalā hi dhammā sukhavipākattā sabbasaṅkhatadhammānaṃ uttamā avajjavidhamanato viññuppasatthā idhalokaparalokesu atthāvahā nissaraṇāvahā ca, tasmā padhānādibhāvena paṭhamaṃ vuttā, tappaṭipakkhattā tadanantaraṃ akusalā, tadubhayaviparītasabhāvā tadanantaraṃ abyākatā vuttā. Kusalavasena vā assādo, akusalavasena ādīnavo, abyākatadhammesu nibbānavasena nissaraṇanti iminā assādādikkamena, kusalesu patiṭṭhāya paṇḍitā akusale pajahantā abyākatadhammabhūtamaggaphalaṃ nibbānañca sacchikarontīti iminā vā paṭipattikkamena ayamanupubbī ṭhapitāti veditabbā.

ແລະແມ່ນແຕ່ໃນກຸສະລາຕິກະນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກກໍຊົງສະແດງກຸສົນທຳກ່ອນ ເພາະຄວາມເປັນສະພາບທີ່ປະເສີດ, ຄວນສັນເສີນ ແລະ ເປັນປະໂຫຍດແກ່ທັງສອງຝ່າຍ. ຈິງຢູ່ ກຸສົນທຳທັງຫຼາຍ ເພາະມີວິບາກເປັນສຸກ ຈຶ່ງປະເສີດທີ່ສຸດໃນບັນດາສັງຂະຕະທຳທັງປວງ, ເພາະກຳຈັດໂທດໄດ້ ຈຶ່ງເປັນທີ່ສັນເສີນຂອງບັນດາທ່ານຜູ້ຮູ້, ທັງນຳປະໂຫຍດມາໃຫ້ໃນໂលກນີ້ ແລະ ໂລກໜ້າ ແລະ ນຳໄປສູ່ການສະຫຼັດອອກ (ພົ້ນທຸກ), ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊົງສະແດງກ່ອນໂດຍຄວາມເປັນສະພາບທີ່ປະເສີດເປັນຕົ້ນ, ຊົງສະແດງອະກຸສົນທຳໃນລຳດັບຖັດມາ ເພາະເປັນຝ່າຍກົງກັນຂ້າມ, ແລະ ຊົງສະແດງອັບພະຍາກະຕະທຳໃນລຳດັບຖັດມາ ເພາະມີສະພາວະກົງກັນຂ້າມກັບທຳທັງສອງນັ້ນ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ພຶງຊາບວ່າ ລຳດັບນີ້ຖືກກຳນົດໄວ້ ໂດຍລຳດັບແຫ່ງອັດສາທະ (ລົດຊາດ) ເປັນຕົ້ນ ຄື: ອັດສາທະ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງກຸສົນ, ອາທີນາວະ (ໂທດ) ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອະກຸສົນ, ນິດສະຣະນະ (ການສະຫຼັດອອກ) ໂດຍອຳນາດແຫ່ງພະນິພານໃນອັບພະຍາກະຕະທຳ; ຫຼືໂດຍລຳດັບແຫ່ງການປະຕິບັດ ຄື: ບັນດິດທັງຫຼາຍຕັ້ງຢູ່ໃນກຸສົນແລ້ວ ລະອະກຸສົນ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ແຈ້ງຊຶ່ງມັກ, ຜົນ ແລະ ພະນິພານ ອັນເປັນອັບພະຍາກະຕະທຳ.

Kasmā [Pg.35] panettha sekkhattikādīsu viya sarūpato purimapadadvayapaṭikkhepavasena tatiyapadaṃ na vuttaṃ ‘‘nevakusalā nākusalā’’ti? Visesadīpanatthaṃ. Yathā hi sekkhāsekkhasabhāvesu dhammesu kocipi dhammo tadubhayasabhāvena kenacipi pariyāyena kadāci abyākaraṇīyo nāma natthīti sekkhattike padadvayapaṭikkhepavasena ‘‘nevasekkhā nāsekkhā’’tveva vuttaṃ, na evaṃ idha. Idha pana kusalasabhāvā eva dhammā aggaphaluppattiyā tathā na byākaraṇīyā hontīti imassa visesassa dīpanatthaṃ ‘‘abyākatā’’ti vuttaṃ. Vacanamatte eva vā idaṃ nānākaraṇaṃ ‘‘abyākatā nevakusalā nākusalā’’ti byākata-saddena kusalākusalānaṃ bodhitattāti.

ຖາມວ່າ: ກໍເພາະເຫດໃດ ໃນຕິກະນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງບໍ່ຊົງສະແດງບົດທີສາມ ໂດຍການປະຕິເສດບົດທັງສອງໃນເບື້ອງຕົ້ນຕາມຮູບສັບ ເໝືອນຢ່າງໃນເສກຂະຕິກະເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເນວະກຸສະລາ ນາກຸສະລາ' (ທຳທີ່ບໍ່ແມ່ນກຸສົນ ແລະ ບໍ່ແມ່ນອະກຸສົນ)? ຕອບວ່າ: ເພື່ອສະແດງຄວາມພิເສດ. ຈິງຢູ່ ໃນບັນດາທຳທີ່ມີສະພາວະເປັນເສກຂະ ແລະ ອະເສກຂະ, ທຳໃດໆ ທີ່ຊື່ວ່າບໍ່ຄວນພະຍາກອນ (ບໍ່ຄວນກ່າວ) ໂດຍສະພາວະທັງສອງນັ້ນ ໂດຍປະຣິຍາຍະໃດໆ ໃນການບາງຄັ້ງ ຍ່ອມບໍ່ມີເລີຍ, ດັ່ງນັ້ນ ໃນເສກຂະຕິກະ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຊົງສະແດງໂດຍການປະຕິເສດບົດທັງສອງວ່າ 'ເນວະເສກຂາ ນາເສກຂາ' ເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ໃນຕິກະນີ້ບໍ່ໄດ້ເປັນຢ່າງນັ້ນ. ແຕ່ໃນຕິກະນີ້ ທຳທີ່ມີສະພາວະເປັນກຸສົນນັ້ນເອງ ເພາະຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອັກຄະຜົນ (ອໍຣະຫັດຕະຜົນ) ຍ່ອມເປັນທຳທີ່ບໍ່ຄວນພະຍາກອນຢ່າງນັ້ນ, ເພື່ອສະແດງຄວາມພິເສດນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຊົງສະແດງວ່າ 'ອັບພະຍາກະຕາ' (ທຳທີ່ພະອົງບໍ່ຊົງພະຍາກອນວ່າເປັນກຸສົນ ຫຼື ອະກຸສົນ). ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄວາມແຕກຕ່າງກັນນີ້ ເປັນພຽງແຕ່ທາງຄຳເວົ້າເທົ່ານັ້ນ ຄື 'ອັບພະຍາກະຕາ' ກັບ 'ເນວະກຸສະລາ นາກຸສະລາ' ເພາະສັບວ່າ 'ພະຍາກະຕະ' (ຖືກພະຍາກອນແລ້ວ) ໝາຍເຖິງກຸສົນ ແລະ ອະກຸສົນ.

Ettha ca akusalesu taṇhāya sabbākusalehi, tebhūmakakusalākusalehi vā samudayasaccaṃ, taṃtaṃavasiṭṭhatebhūmakadhammehi dukkhasaccaṃ, lokuttarakusalena maggasaccaṃ, avasiṭṭhaabyākatavisesena nirodhasaccaṃ dassitaṃ hoti. Tattha samudayena assādo, dukkhena ādīnavo, magganirodhehi nissaraṇaṃ. Kiñcāpi nāmarūpaparicchedabhāvato sabhāvadhammaniddhāraṇapadhānā abhidhammakathā, tesaṃ pana kusalādivisese niddhārite tassa upasampādetabbatādipi atthato vuttameva hoti. Akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya ‘‘sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā’’ti (dha. pa. 183; dī. ni. 2.90) evamādivacanato hi kusalādīnaṃ upasampādanādidassanaparaṃ bhagavato sāsanaṃ, tasmā kusalānaṃ upasampādanaṃ akusalānaṃ pahānañca upāyo, abyākatavisesassa sacchikiriyā phalaṃ, kusalādīnaṃ upasampādanādiatthā desanā āṇattīti ayaṃ desanāhāro.

ແລະໃນຕິກະນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງສະມຸທະຍະສັດຈະ ດ້ວຍຕັນຫາໃນອະກຸສົນທັງຫຼາຍ ຫຼື ດ້ວຍອະກຸສົນທັງປວງ ຫຼື ດ້ວຍກຸສົນ ແລະ ອະກຸສົນໃນພູມສາມ; ຊົງສະແດງທຸກຂະສັດຈະ ດ້ວຍທຳໃນພູມສາມທີ່ເຫຼືອຈາກນັ້ນໆ; ຊົງສະແດງມັກຄະສັດຈະ ດ້ວຍໂລກຸດຕະຣະກຸສົນ; ແລະ ຊົງສະແດງນິໂຣທະສັດຈະ ດ້ວຍອັບພະຍາກະຕະທຳພິເສດທີ່ເຫຼືອ (ຄື ພະນິພານ). ໃນສັດຈະເຫຼົ່ານັ້ນ ອັດສາທະ (ລົດຊາດ) ສະແດງດ້ວຍສະມຸທະຍະ, ອາທີນາວະ (ໂທດ) ສະແດງດ້ວຍທຸກຂະ, ນິດສະຣະນະ (ການສະຫຼັດອອກ) ສະແດງດ້ວຍມັກ ແລະ ນິໂຣດ. ເຖິງແມ່ນວ່າ ພະອະພິທຳກະຖາ ຈະມີການກຳນົດສະພາວະທຳເປັນປະທານ ເພາະຄວາມເປັນການກຳນົດຮູບ ແລະ ນາມ, ແຕ່ເມື່ອຄວາມພິເສດມີກຸສົນເປັນຕົ້ນແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຖືກກຳນົດແລ້ວ, ຄວາມທີ່ທຳນັ້ນເປັນສິ່ງທີ່ຄວນເຂົ້າເຖິງ (ຄວນເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ) ເປັນຕົ້ນ ກໍຊື່ວ່າຖືກກ່າວໄວ້ໂດຍອັດຖະ (ເນື້ອຄວາມ) ແລ້ວນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ພະສາສະໜາຂອງພະຜູ້ມີພະພາກ ມີການສະແດງການເຂົ້າເຖິງກຸສົນເປັນຕົ້ນເປັນມຸ່ງໝາຍ ເພື່ອການລະອະກຸສົນທຳ ແລະ ເພື່ອການເຂົ້າເຖິງກຸສົນທຳ ດັ່ງພະບາລີວ່າ 'ການບໍ່ເຮັດບາບທັງປວງ, ການຍັງກຸສົນໃຫ້ເຖິງພ້ອມ' ເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ການຍັງກຸສົນໃຫ້ເຖິງພ້ອມ ແລະ ການລະອະກຸສົນ ຈຶ່ງເປັນອຸບາຍ, ການເຮັດໃຫ້ແຈ້ງຊຶ່ງອັບພະຍາກະຕະທຳພິເສດ (ພະນິພານ) ເປັນຜົນ, ການສະແດງທີ່ມີປະໂຫຍດມີການຍັງກຸສົນໃຫ້ເຖິງພ້ອມເປັນຕົ້ນ ເປັນຄຳສັ່ງ (ອານັດຕິ), ນີ້ຄື 'ເທສະນາຫາຣະ'.

Ārogyaṭṭhena anavajjaṭṭhena kosalyasambhūtaṭṭhena ca kusalā, tappaṭipakkhato akusalā, tadubhayaviparītato abyākatā, sabhāvadhāraṇādiatthena dhammāti anupadavicinanaṃ vicayo hāro.

ທີ່ຊື່ວ່າ 'ກຸສົນ' ເພາະອັດຖະ (ຄວາມໝາຍ) ວ່າ ບໍ່ມີໂລກ (ມີສຸຂະພາບດີ), ເພາະອັດຖະວ່າ ບໍ່ມີໂທດ ແລະ ເພາະອັດຖະວ່າ ເກີດຈາກຄວາມສະຫຼາດ; ທີ່ຊື່ວ່າ 'ອະກຸສົນ' ເພາະເປັນຝ່າຍກົງກັນຂ້າມກັບກຸສົນນັ້ນ; ທີ່ຊື່ວ່າ 'ອັບພະຍາກະຕະ' ເພາະມີສະພາວະກົງກັນຂ້າມກັບທຳທັງສອງນັ້ນ; ທີ່ຊື່ວ່າ 'ທຳ' ເພາະອັດຖະວ່າ ຊົງໄວ້ຊຶ່ງສະພາວະເປັນຕົ້ນ ດັ່ງນີ້ ການພິຈາລະນາໄປຕາມບົດ ຄື 'ວິຈະຍະຫາຣະ'.

Pujjabhavaphalaparinibbutinipphatti kusalehīti yujjati sukhavipākattā, apāyadukkhasaṃsāradukkhuppatti akusalehīti yujjati aniṭṭhaphalattā, tadubhayaphalānaṃ anuppatti abyākatehīti yujjati avipākadhammattāti ayaṃ yutti hāro.

ການບັງເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຄວາມເປັນຜູ້ຄວນບູຊາ, ຜົນ ແລະ ຄວາມດັບສະໜິດ (ພະນິພານ) ຍ່ອມສົມເຫດສົມຜົນວ່າ ເກີດຈາກກຸສົນທັງຫຼາຍ ເພາະມີວິບາກເປັນສຸກ; ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງທຸກໃນອະບາຍ ແລະ ທຸກໃນສັງສາລະວັດ ຍ່ອມສົມເຫດສົມຜົນວ່າ ເກີດຈາກອະກຸສົນທັງຫຼາຍ ເພາະມີຜົນບໍ່ເປັນທີ່ປາດຖະໜາ; ການບໍ່ເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຜົນທັງສອງນັ້ນ ຍ່ອມສົມເຫດສົມຜົນວ່າ ເກີດຈາກອັບພະຍາກະຕະທຳທັງຫຼາຍ ເພາະມີສະພາວະບໍ່ມີວິບາກ ດັ່ງນີ້ ນີ້ຄື 'ຍຸດຕິຫາຣະ'.

Kusalā [Pg.36] dhammā sukhavipākassa padaṭṭhānaṃ, akusalā dukkhavipākassa, abyākatā kusalākusalābyākatadhammānanti ayaṃ padaṭṭhāno hāro.

ກຸສົນທຳທັງຫຼາຍ ເປັນເຫດໃກ້ໃຫ້ເກີດວິບາກເປັນສຸກ, ອະກຸສົນທຳທັງຫຼາຍ ເປັນເຫດໃກ້ໃຫ້ເກີດວິບາກເປັນທຸກ, ອັບພະຍາກະຕະທຳທັງຫຼາຍ ເປັນເຫດໃກ້ໃຫ້ເກີດກຸສົນທຳ, ອະກຸສົນທຳ ແລະ ອັບພະຍາກະຕະທຳ ດັ່ງນີ້ ນີ້ຄື 'ປະທັດຖານະຫາຣະ'.

Kusalaggahaṇena ye anavajjasukhavipākā sukhāya vedanāya sampayuttā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā vipākadhammadhammā anupādinnupādāniyā anupādinnaanupādāniyā…pe… araṇā dhammā, te bodhitā bhavanti kusalalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Tathā akusalaggahaṇena ye sāvajjadukkhavipākā sukhāya vedanāya sampayuttā dukkhāya vedanāya sampayuttā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā vipākadhammadhammā anupādinnupādāniyā saṃkiliṭṭhasaṃkilesikā…pe… saraṇā dhammā, te bodhitā bhavanti akusalalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Tathā abyākataggahaṇena ye avipākārahā sukhāya vedanāya sampayuttā dukkhāya vedanāya sampayuttā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā vipākā dhammā nevavipākanavipākadhammadhammā upādinnupādāniyā anupādinnupādāniyā anupādinnaanupādāniyā…pe… araṇā dhammā, te bodhitā bhavanti abyākatalakkhaṇena ekalakkhaṇattāti ayaṃ lakkhaṇo hāro.

ດ້ວຍການກຳນົດເອົາກຸສົນ ທຳທັງຫຼາຍໃດ ທີ່ບໍ່ມີໂທດ ແລະ ມີວິບາກເປັນສຸກ, ທີ່ປະກອບດ້ວຍສຸຂະເວທະນາ, ທີ່ປະກອບດ້ວຍອະທຸກຂະມະສຸຂະເວທະນາ, ທີ່ເປັນວິປາກະທຳມະທຳ (ທຳທີ່ມີວິບາກເປັນທຳມະດາ), ທີ່ກຳນົດບໍ່ໄດ້ແຕ່ເປັນອາລົມແຫ່ງອຸປະທານ (ອະນຸປາດິນນຸປາດານιຍະ), ທີ່ກຳນົດບໍ່ໄດ້ ແລະ ບໍ່ເປັນອາລົມແຫ່ງອຸປະທານ (ອະນຸປາດິນນະອະນຸປາດານιຍະ)... ລະ... ທີ່ບໍ່ມີກິເລດເປັນຂ້າສຶກ (ອະຣະນະ), ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເປັນອັນຖືກສະແດງໃຫ້ຮູ້ແລ້ວ ໂດຍລັກສະນະແຫ່ງກຸສົນ ເພາະມີລັກສະນະดຽວກັນ. ໃນທຳນອງດຽວກັນ ດ້ວຍການກຳນົດເອົາອະກຸສົນ ທຳທັງຫຼາຍໃດ ທີ່ມີໂທດ ແລະ ມີວິບາກເປັນທຸກ, ທີ່ປະກອບດ້ວຍສຸຂະເວທະນາ, ທີ່ປະກອບດ້ວຍທຸກຂະເວທະນາ, ທີ່ປະກອບດ້ວຍອະທຸກຂະມະສຸຂະເວທະນາ, ທີ່ເປັນວິປາກະທຳມະທຳ, ທີ່ກຳນົດບໍ່ໄດ້ແຕ່ເປັນອາລົມແຫ່ງອຸປະທານ, ທີ່ເສົ້າໝອງ ແລະ ເປັນອາລົມແຫ່ງຄວາມເສົ້າໝອງ (ສັງກິລິຕຖະສັງກິເລສິກະ)... ລະ... ທີ່ກິເລດເປັນຂ້າສຶກ (ສະຣະນະ), ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເປັນອັນຖືກສະແດງໃຫ້ຮູ້ແລ້ວ ໂດຍລັກສະນະແຫ່ງອະກຸສົນ ເພາະມີລັກສະນະດຽວກັນ. ໃນທຳນອງດຽວກັນ ດ້ວຍການກຳນົດເອົາອັບພະຍາກະຕະ ທຳທັງຫຼາຍໃດ ທີ່ບໍ່ມີວິບາກ, ທີ່ປະກອບດ້ວຍສຸຂະເວທະນາ, ທີ່ປະກອບດ້ວຍທຸກຂະເວທະນາ, ທີ່ປະກອບດ້ວຍອະທຸກຂະມະສຸຂະເວທະນາ, ທີ່ເປັນວິບາກ, ທີ່ບໍ່ແມ່ນວິບາກ ແລະ ບໍ່ແມ່ນວິປາກະທຳມະທຳ, ທີ່ກຳນົດໄດ້ ແລະ ເປັນອາລົມແຫ່ງອຸປະທານ (ອຸປາດິນນຸປາດານιຍະ), ທີ່ກຳນົດບໍ່ໄດ້ແຕ່ເປັນອາລົມແຫ່ງອຸປະທານ, ທີ່ກຳນົດບໍ່ໄດ້ ແລະ ບໍ່ເປັນອາລົມແຫ່ງອຸປະທານ... ລະ... ທີ່ບໍ່ມີກິເລດເປັນຂ້າສຶກ, ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເປັນອັນຖືກສະແດງໃຫ້ຮູ້ແລ້ວ ໂດຍລັກສະນະແຫ່ງອັບພະຍາກະຕະ ເພາະມີລັກສະນະດຽວກັນ ດັ່ງນີ້ ນີ້ຄື 'ລັກຂະນະຫາຣະ'.

‘‘Kucchite pāpadhamme salayantī’’tiādinā nirutti veditabbā, kusalādimukhena rūpārūpadhamme pariggahetvā visuddhiparamparāya ‘‘kathaṃ nu kho sattā anupādisesanibbānabhāgino bhaveyyu’’nti ayamettha bhagavato adhippāyo, nidānaṃ asādhāraṇato kusalādibhedena bujjhanakasattā. Sādhāraṇato pana pākaṭameva. Paṭhamaṃ kusalattikassa desanā vicāritāyevāti ayaṃ catubyūho hāro.

ພຶງຊາບນິຣຸດຕິ (ການວິເຄາະສັບ) ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ບາບທຳອັນໜ້າກຽດຫວັ່ນໄຫວ' ເປັນຕົ້ນ; ພະອະທິບາຍ (ຄວາມປະສົງ) ຂອງພະຜູ້ມີພະພາກໃນທີ່ນີ້ ຄື 'ເຮັດແນວໃດໜໍ ສັດທັງຫຼາຍຈຶ່ງຈະເປັນຜູ້ມີສ່ວນແຫ່ງອະນຸປາທິເສສະນິພານ' ໂດຍການກຳນົດເອົາຮູບທຳ ແລະ ອະຮູບທຳ ດ້ວຍຫົວຂໍ້ມີກຸສົນເປັນຕົ້ນ ຕາມລຳດັບແຫ່ງຄວາມບໍລິສຸດ; ນິທານ (ເຫດເກີດ) ໂດຍບໍ່ທົ່ວໄປ ໄດ້ແກ່ ສັດທັງຫຼາຍຜູ້ຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍຄວາມຕ່າງແຫ່ງກຸສົນເປັນຕົ້ນ, ສ່ວນນິທານໂດຍທົ່ວໄປ ກໍປາກົດແຈ້ງຢູ່ແລ້ວ; ແລະ ການສະແດງກຸສະລາຕິກະກ່ອນ ກໍໄດ້ຖືກພິຈາລະນາແລ້ວນັ້ນເອງ ດັ່ງນີ້ ນີ້ຄື 'ຈະຕຸພູຫະຫາຣະ'.

Kusalaggahaṇena kalyāṇamittapariggaho yonisomanasikārapariggaho ca. Tattha paṭhamena sakalaṃ brahmacariyamāvattati, dutiyena ca yonisomanasikāramūlakā dhammā. Akusalaggahaṇena vuttavipariyāyena yojetabbaṃ. Abyākataggahaṇena pana sakalasaṃkilesavodānapakkho yathārahamāvattatīti ayaṃ āvatto hāro.

ດ້ວຍການກຳນົດເອົາກຸສົນ ຍ່ອມເປັນການກຳນົດເອົາກັນລະຍານະມິດ ແລະ ການກຳນົດເອົາໂຍນິໂສມະນະສິການ. ໃນສອງຢ່າງນັ້ນ ດ້ວຍຢ່າງທຳອິດ ພົມມະຈັນທັງໝົດຍ່ອມໝູນກັບມາ, ດ້ວຍຢ່າງທີສອງ ທຳທັງຫຼາຍທີ່ມີໂຍນິໂສມະນະສິການເປັນມູນ ຍ່ອມໝູນກັບມາ. ດ້ວຍການກຳນົດເອົາອະກຸສົນ ພຶງປະກອບຄວາມໂດຍກົງກັນຂ້າມກັບທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ແຕ່ດ້ວຍການກຳນົດເອົາອັບພະຍາກະຕະ ຝ່າຍຄວາມເສົ້າໝອງ ແລະ ຄວາມຜ່ອງແຜ້ວທັງໝົດ ຍ່ອມໝູນກັບມາຕາມສົມຄວນ ດັ່ງນີ້ ນີ້ຄື 'ອາວັດຕະຫາຣະ'.

Tattha kusalā bhūmito catudhā vibhattā, sampayuttapavattiākārādito pana anekadhā. Akusalā bhūmito ekadhā vibhattā, sampayuttādito anekadhā. Abyākatā pana vipākakiriyarūpanibbānavasena catudhā bhūmisampayuttādito anekadhā ca vibhattāti ayaṃ vibhatti hāro.

ໃນຕິກະນັ້ນ ກຸສົນທັງຫຼາຍ ຖືກຈຳແນກໂດຍພູມເປັນ 4 ຢ່າງ, ແຕ່ຖືກຈຳແນກໂດຍອຳນາດແຫ່ງສຳປະຍຸດຕະທຳ ແລະ ອາການຄວາມເປັນໄປເປັນຕົ້ນ ເປັນອະເນກ (ຫຼາຍຢ່າງ). ອະກຸສົນທັງຫຼາຍ ຖືກຈຳແນກໂດຍພູມເປັນ 1 ຢ່າງ, ແຕ່ຖືກຈຳແນກໂດຍອຳນາດແຫ່ງສຳປະຍຸດຕະທຳເປັນຕົ້ນ ເປັນອະເນກ. ສ່ວນອັບພະຍາກະຕະທຳທັງຫຼາຍ ຖືກຈຳແນກໂດຍອຳນາດແຫ່ງວິບາກ, ກິຣິຍາ, ຮູບ ແລະ ພະນິພານ ເປັນ 4 ຢ່າງ, ແລະ ຖືກຈຳແນກໂດຍອຳນາດແຫ່ງພູມ ແລະ ສຳປະຍຸດຕະທຳເປັນຕົ້ນ ເປັນອະເນກ ດັ່ງນີ້ ນີ້ຄື 'ວິພັດຕິຫາຣະ'.

Kusalā [Pg.37] dhammā akusalānaṃ tadaṅgādippahānāya vītikkamādippahānāya ca saṃvattanti, akusalā dhammā kusalānaṃ anupasampajjanāya, abyākatesu asaṅkhatadhātu sabbasaṅkhatanissaraṇāyāti ayaṃ parivatto hāro.

ກຸສົນທຳທັງຫຼາຍ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອການລະອະກຸສົນທັງຫຼາຍ ດ້ວຍຕະທັງຄະປະຫານ (ການລະໄດ້ຊົ່ວຄາວ) ເປັນຕົ້ນ ແລະ ດ້ວຍວີຕິກະມະປະຫານ (ການລະການລ່ວງລະເມີດ) ເປັນຕົ້ນ; ອະກຸສົນທຳທັງຫຼາຍ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອຄວາມບໍ່ເຖິງພ້ອມແຫ່ງກຸສົນທັງຫຼາຍ; ໃນອັບພະຍາກະຕະທຳທັງຫຼາຍ ອະສັງຂະຕະທາດ (ພະນິພານ) ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອການສະຫຼັດອອກຈາກສັງຂະຕະທຳທັງປວງ ດັ່ງນີ້ ນີ້ຄື 'ປະຣິວັດຕະຫາຣະ'.

Kusalā anavajjā puññānīti pariyāyavacanaṃ, akusalā sāvajjā apuññānīti pariyāya vacanaṃ, abyākatā avipākārahā nevaācayagāmī naapacayagāmīnoti pariyāyavacananti ayaṃ vevacano hāro.

ຄຳວ່າ 'ກຸສົນ, ບໍ່ມີໂທດ, ບຸນ' ເປັນຄຳໄວພົດ (ຄຳແທນກັນ); ຄຳວ່າ 'ອະກຸສົນ, ມີໂທດ, ບາບ' ເປັນຄຳໄວພົດ; ຄຳວ່າ 'ອັບພະຍາກະຕະ, ບໍ່ມີວິບາກ, ບໍ່ເປັນໄປເພື່ອສັ່ງສົມກິເລດ ແລະ ບໍ່ເປັນໄປເພື່ອຫຼຸດນ້ອຍລົງແຫ່ງກິເລດ' ເປັນຄຳໄວພົດ ດັ່ງນີ້ ນີ້ຄື 'ເວວະຈະນະຫາຣະ'.

Kusalādayo ‘‘yasmiṃ samaye’’tiādinā pabhavabhūmivevacanapaññattivasena yathāsambhavaṃ pariññādipaññattivasena ca paññattāti ayaṃ paññatti hāro.

ທຳທັງຫຼາຍມີກຸສົນເປັນຕົ້ນ ຖືກບັນຍັດໄວ້ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການບັນຍັດຄຳໄວພົດແຫ່ງພູມເປັນທີ່ເກີດ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ໃນສະໄໝໃດ' ເປັນຕົ້ນ ແລະ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການບັນຍັດມີປະຣິນຍາ (ການກຳນົດຮູ້) ເປັນຕົ້ນ ຕາມສົມຄວນແກ່ການເກີດຂຶ້ນ ດັ່ງນີ້ ນີ້ຄື 'ບັນຍັດຕິຫາຣະ'.

Akusalānaṃ kucchitānaṃ pāpadhammānaṃ salanaṃ kusānaṃ viya kusānaṃ vā rāgādīnaṃ lavanaṃ evaṃdhammatāti ayaṃ paṭiccasamuppādamukhena avataraṇaṃ, tathā kusena lātabbā kosallasambhūtā cāti paccayapaṭibaddhavuttitāya paṭiccasamuppāda…pe… avataraṇaṃ, paccayapaṭibaddhavuttitāya vā ādiantavantā aniccantikā cāti aniccatāmukhena avataraṇaṃ, aniccatā eva udayabbayapaṭipīḷitatāya dukkhāti dukkhatāmukhena avataraṇaṃ, nissattanijjīvaṭṭhena dhammāti abyāpārato suññatāmukhena avataraṇaṃ, evaṃ kusalāti cattāro khandhā dvāyatanāni dve dhātuyotiādinā khandhāyatanadhātādimukhenapi avataraṇaṃ veditabbaṃ. Iminā nayena akusalābyākatesupi avataraṇaṃ dassetabbanti ayaṃ avataraṇo hāro.

ການກຳຈັດອະກຸສົນທຳທັງຫຼາຍອັນໜ້າກຽດແລະເປັນບາບ, ຫຼືການຕັດກິເລດທັງຫຼາຍມີລາຄະເປັນຕົ້ນ ຄືກັນກັບການກ່ຽວຫຍ້າຄາ, ຄວາມມີສະພາວະຢ່າງນີ້ ນີ້ຄືການຢັ່ງລົງໂດຍຫົວຂໍ້ແຫ່ງປະຕິດຈະສະມຸບບາດ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ທຳທັງຫຼາຍທີ່ເພິ່ງຖືເອົາດ້ວຍປັນຍາ ແລະທີ່ເກີດຈາກຄວາມສະຫຼາດ (ໂກສັນລະ), ເພາະຄວາມເປັນໄປທີ່ເນື່ອງດ້ວຍປັດໄຈ, ຈຶ່ງເປັນການຢັ່ງລົງສູ່ປະຕິດຈະສະມຸບບາດ... ລະ... ຫຼືເພາະຄວາມເປັນໄປທີ່ເນື່ອງດ້ວຍປັດໄຈ, ທຳທັງຫຼາຍຈຶ່ງມີເບື້ອງຕົ້ນແລະເບື້ອງປາຍ, ບໍ່ທ່ຽງແທ້ແນ່ນອນ, ນີ້ຄືການຢັ່ງລົງໂດຍຫົວຂໍ້ແຫ່ງຄວາມບໍ່ທ່ຽງ (ອະນິດຈະຕາ). ຄວາມບໍ່ທ່ຽງນັ້ນເອງ ເພາະຖືກບີບຄັ້ນດ້ວຍຄວາມເກີດແລະຄວາມດັບ ຈຶ່ງເປັນທຸກ, ນີ້ຄືການຢັ່ງລົງໂດຍຫົວຂໍ້ແຫ່ງຄວາມເປັນທຸກ (ທຸກຂະຕາ). ທຳທັງຫຼາຍ ເພາະອັດຖະວ່າບໍ່ແມ່ນສັດ ບໍ່ແມ່ນຊີວິດ, ນີ້ຄືການຢັ່ງລົງໂດຍຫົວຂໍ້ແຫ່ງຄວາມວ່າງເປົ່າ (ສຸညະຕາ) ໂດຍຄວາມບໍ່ມີຄວາມຂວົນຂວາຍ (ອະວະຍາປາລະ). ດ້ວຍເຫດນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ກຸສົນ' ໄດ້ແກ່ ຂັນ 4, ອາຍະຕະນະ 2, ທາດ 2 ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ, ພຶງຊາບການຢັ່ງລົງແມ່ນໂດຍຫົວຂໍ້ມີຂັນ, ອາຍະຕະນະ ແລະທາດ ເປັນຕົ້ນ. ໂດຍນຳນອງນີ້, ພຶງສະແດງການຢັ່ງລົງແມ່ນໃນທຳທັງຫຼາຍທີ່ເປັນອະກຸສົນແລະອັບພະຍາກິດດ້ວຍ, ນີ້ຄື ອາວະຕະຣະນະຫາຣະ (ວິທີການຢັ່ງລົງ).

Kusalāti ārambho, dhammāti padasuddhi, no ārambhasuddhi. Tathā akusalā dhammā abyākatāti, dhammāti pana padasuddhi ārambhasuddhi cāti ayaṃ sodhano hāro.

ຄຳວ່າ 'ກຸສົນ' ເປັນການເລີ່ມຕົ້ນ, ຄຳວ່າ 'ທຳ' ເປັນການຊຳລະບົດ, ບໍ່ແມ່ນການຊຳລະການເລີ່ມຕົ້ນ. ໃນຄຳວ່າ 'ອະກຸສົນທຳ' ແລະ 'ອັບພະຍາກິດ' ກໍເໝືອນກັນ, ແຕ່ຄຳວ່າ 'ທຳ' ເປັນທັງການຊຳລະບົດແລະການຊຳລະການເລີ່ມຕົ້ນ, ນີ້ຄື ໂສທະນະຫາຣະ (ວິທີການຊຳລະ).

Dhammāti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ kusalākusalābyākatāti. Tathā kusalā dhammāti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā kāmāvacaraṃ somanassasahagatantiādi visesavacanaṃ. Akusalā dhammātiādīsupi eseva nayoti ayaṃ adhiṭṭhāno hāro.

ຄຳວ່າ 'ທຳ' ເປັນການຕັ້ງໄວ້ໂດຍທົ່ວໄປ, ການບໍ່ຈຳແນກທຳນັ້ນ ແລ້ວກ່າວຄຳພິເສດວ່າ 'ກຸສົນ, ອະກຸສົນ, ອັບພະຍາກິດ'. ເໝືອນກັນນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ກຸສົນທຳ' ເປັນການຕັ້ງໄວ້ໂດຍທົ່ວໄປ, ການບໍ່ຈຳແນກກຸສົນທຳນັ້ນ ແລ້ວກ່າວຄຳພິເສດວ່າ 'ກາມາວະຈອນ ທີ່ສະຫະຣະຄົດດ້ວຍໂສມະນັດ' ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ. ແມ່ນໃນຄຳວ່າ 'ອະກຸສົນທຳ' ເປັນຕົ້ນ ກໍມີນຳນອງນີ້ເຊັ່ນກັນ, ນີ້ຄື ອະທິຖານະຫາຣະ (ວິທີການຕັ້ງໄວ້).

Kusalānaṃ dhammānaṃ navamo khaṇo cattāri ca sampatticakkāni yonisomanasikāro eva vā hetu, vuttavipariyāyena akusalānaṃ dhammānaṃ hetu, kusalākusalā dhammā yathāsambhavaṃ abyākatānaṃ dhammānaṃ hetūti ayaṃ parikkhāro hāro.

ຂະນະທີ 9, ຈັກກະສັມປັດຕິ 4 ແລະໂຍນິໂສມະນະສິການ ເປັນເຫດແຫ່ງກຸສົນທຳທັງຫຼາຍ. ໂດຍສ່ວນກົງກັນຂ້າມກັບທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ເປັນເຫດແຫ່ງອະກຸສົນທຳທັງຫຼາຍ. ກຸສົນທຳແລະອະກຸສົນທຳທັງຫຼາຍ ເປັນເຫດແຫ່ງອັບພະຍາກິດຕະທຳທັງຫຼາຍຕາມສົມຄວນແກ່ການເກີດ, ນີ້ຄື ປະຣິກຂາຣະຫາຣະ (ວິທີການກຳນົດບໍລິວານ).

Kusalāti [Pg.38] pariññeyyaggahaṇañceva bhāvetabbaggahaṇañca. Akusalāti pariññeyyaggahaṇañceva pahātabbaggahaṇañca. Abyākatāti pariññeyyaggahaṇañceva sacchikātabbaggahaṇañca. Dhammāti pariññādīnaṃ pavattanākāraggahaṇaṃ. Tena pariññeyyappahānabhāvanāsacchikaraṇāni dīpitānīti tadaṅgādivītikkamādippahānāni lokiyalokuttarā ca bhāvanā dassitāti ayaṃ samāropano hāro.

ຄຳວ່າ 'ກຸສົນ' ຄືການຖືເອົາທຳອັນຄວນກຳນົດຮູ້ແລະການຖືເອົາທຳອັນຄວນຈະເລີນ. ຄຳວ່າ 'ອະກຸສົນ' ຄືການຖືເອົາທຳອັນຄວນກຳນົດຮູ້ແລະການຖືເອົາທຳອັນຄວນລະ. ຄຳວ່າ 'ອັບພະຍາກິດ' ຄືການຖືເອົາທຳອັນຄວນກຳນົດຮູ້ແລະການຖືເອົາທຳອັນຄວນເຮັດໃຫ້ແຈ້ງ. ຄຳວ່າ 'ທຳ' ຄືການຖືເອົາອາການຄວາມເປັນໄປແຫ່ງການກຳນົດຮູ້ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ, ທ່ານຈຶ່ງສະແດງການກຳນົດຮູ້, ການລະ, ການຈະເລີນ ແລະການເຮັດໃຫ້ແຈ້ງໄວ້, ທັງສະແດງການລະມີຕະທັງຄະປະຫານແລະວີຕິກກະມະປະຫານເປັນຕົ້ນ ແລະພາວະນາທັງທີ່ເປັນໂລກີຍະແລະໂລກຸດຕະຣະ, ນີ້ຄື ສະມາໂຣປະນະຫາຣະ (ວິທີການຍົກຂຶ້ນສະແດງ).

Kāmañcetaṃ avisesato sabhāvadhammakathanaṃ, visesavanto pana dhammā visesato niddhāritā. Tathā hi citteneva samayo niyamito, tasmā kusalaggahaṇena visesato sādhiṭṭhāno samatho vipassanā ca dassitāti. Tathā tappaṭipakkhato akusalaggahaṇena sādhiṭṭhānā taṇhā avijjā ca, abyākataggahaṇena saparivārā cetovimutti paññāvimutti cāti ayaṃ nandiyāvattassa nayassa bhūmi.

ຄວາມຈິງ, ນີ້ເປັນການກ່າວເຖິງສະພາວະທຳໂດຍບໍ່ມີຂໍ້ພິເສດ, ແຕ່ທຳທັງຫຼາຍທີ່ມີຂໍ້ພິເສດ ທ່ານກໍກຳນົດໄວ້ໂດຍພິເສດ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ, ສະໄໝຖືກກຳນົດໄວ້ດ້ວຍຈິດນັ້ນເອງ, ເພາະສະນັ້ນ ດ້ວຍການຖືເອົາກຸສົນ ທ່ານຈຶ່ງສະແດງສະມະຖະແລະວິປັດສະນາທີ່ມີທີ່ຕັ້ງໂດຍພິເສດ. ໃນທາງກົງກັນຂ້າມ, ດ້ວຍການຖືເອົາອະກຸສົນ ທ່ານຈຶ່ງສະແດງຕັນຫາແລະອະວິຊາທີ່ມີທີ່ຕັ້ງ, ແລະດ້ວຍການຖືເອົາອັບພະຍາກິດ ທ່ານຈຶ່ງສະແດງເຈໂຕວິມຸດຕິແລະປັນຍາວິມຸດຕິພ້ອມທັງບໍລິວານ, ນີ້ຄື ພູມແຫ່ງນັນທິຍາວັດຕະໄນ.

Tathā kusalaggahaṇena mūlabhāvavisesato tīṇi kusalamūlāni, tesu ca adosena sīlakkhandho, alobhena samādhikkhandho, amohena paññākkhandho nīyati. Tathā akusalaggahaṇena tīṇi akusalamūlāni, tesu ca lobhena tadekaṭṭhā akusalā dhammā. Tathā dosamohehi taṃtadekaṭṭhā. Abyākataggahaṇena appaṇihitānimittasuññatā nīyantīti ayaṃ tipukkhalassa nayassa bhūmi.

ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ດ້ວຍການຖືເອົາກຸສົນ ເພາະຄວາມພິເສດແຫ່ງຄວາມເປັນຮາກເຫງົ້າ ຈຶ່ງນຳໄປສູ່ກຸສົນມູນ 3, ແລະໃນກຸສົນມູນ 3 ນັ້ນ, ດ້ວຍອະໂທສະ ຍ່ອມນຳໄປສູ່ສີລັກຂັນ, ດ້ວຍອະໂລພະ ຍ່ອມນຳໄປສູ່ສະມາທິກຂັນ, ດ້ວຍອະໂມຫະ ຍ່ອມນຳໄປສູ່ປັນຍາຂັນ. ເໝືອນກັນນັ້ນ, ດ້ວຍການຖືເອົາອະກຸສົນ ຍ່ອມນຳໄປສູ່ອະກຸສົນມູນ 3, ແລະໃນອະກຸສົນມູນ 3 ນັ້ນ, ດ້ວຍໂລພະ ຍ່ອມນຳໄປສູ່ອະກຸສົນທຳທີ່ມີສະຖານະດຽວກັນກັບໂລພະນັ້ນ. ດ້ວຍໂທສະແລະໂມຫະ ກໍຍ່ອມນຳໄປສູ່ອະກຸສົນທຳທີ່ມີສະຖານະດຽວກັນກັບໂທສະແລະໂມຫະນັ້ນໆ. ດ້ວຍການຖືເອົາອັບພະຍາກິດ ຍ່ອມນຳໄປສູ່ອັບປະນິຫິຕະ, ອະນິມິດຕະ ແລະສຸညະຕາ, ນີ້ຄື ພູມແຫ່ງຕິປຸກຂະລະໄນ.

Tathā kusalaggahaṇena yato kosallato sambhūtā kusalā, taṃ paññindriyaṃ. Taṃsahajātā tadupanissayā ca saddahanussahanāpilāpāvikkhepā saddhindriyādīni. Tehi ca sabbe saddhammā bodhitā bhavanti. Akusalaggahaṇena akosallapaṭicchāditādīnavesu kāyavedanācittadhammesu subhasukhaniccaattābhinivesabhūtā cattāro vipallāsā. Abyākataggahaṇena yathāvuttaindriyapaccayāni yathāvuttavipallāsappahānabhūtāni ca cattāri sāmaññaphalāni bodhitānīti ayaṃ sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmīti ime tayo atthanayā.

ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ດ້ວຍການຖືເອົາກຸສົນ, ກຸສົນທັງຫຼາຍເກີດຈາກຄວາມສະຫຼາດ (ໂກສັນລະ) ໃດ, ຄວາມສະຫຼາດນັ້ນຄື ປັນຍິນຊີ. ທຳທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຮ່ວມກັບປັນຍິນຊີນັ້ນ ແລະທີ່ມີປັນຍິນຊີນັ້ນເປັນອຸປະນິດໄສ ຄື ຄວາມເຊື່ອ (ສັດທາ), ຄວາມພະຍາຍາມ (ວິຣິຍະ), ຄວາມບໍ່ຫຼົງລືມ (ສະຕິ) ແລະຄວາມບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານ (ສະມາທິ) ເປັນສັດທິນຊີເປັນຕົ້ນ. ແລະດ້ວຍອິນຊີທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ສັດທຳທັງປວງຍ່ອມເປັນອັນຕື່ນຮູ້ແລ້ວ. ດ້ວຍການຖືເອົາອະກຸສົນ, ວິປະລາດ 4 ທີ່ເປັນໄປໃນການຍຶດໝັ້ນວ່າ ງາມ, ເປັນສຸກ, ທ່ຽງ, ເປັນຕົວຕົນ ໃນກາຍ, ເວດທະນາ, ຈິດ ແລະທຳ ທັງຫຼາຍ ອັນຖືກປົກປິດໄວ້ດ້ວຍຄວາມບໍ່ສະຫຼາດໃນໂທດທັງຫຼາຍ. ດ້ວຍການຖືເອົາອັບພະຍາກິດ, ສາມັນຍະຜົນ 4 ອັນມີອິນຊີຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວເປັນປັດໄຈ ແລະເປັນທຳເຄື່ອງລະວິປະລາດຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ ຍ່ອມເປັນອັນຕື່ນຮູ້ແລ້ວ, ນີ້ຄື ພູມແຫ່ງສີຫະວິກກີລິດຕະໄນ, ເຫຼົ່ານີ້ຄື ອັດຖະໄນ 3 ປະການ.

Tehi ca siddhehi dve kammanayāpi siddhā hontīti. Ayaṃ tiko sabbadhammasaṅgahitasabbabhāgiyo veditabboti idaṃ sāsanapaṭṭhānaṃ.

ເມື່ອອັດຖະໄນເຫຼົ່ານັ້ນສຳເລັດແລ້ວ, ກັມມະໄນ 2 ກໍເປັນອັນສຳເລັດດ້ວຍ. ພຶງຊາບວ່າ ຕິກະ (ໝວດ 3) ນີ້ ສົງເຄາະທຳທັງປວງແລະສົງເຄາະສ່ວນທັງປວງ, ນີ້ຄື ສາສະນະປັດຖານ (ການຕັ້ງຢູ່ແຫ່ງຄຳສອນ).

Ayaṃ tāva nettinayena kusalattikavaṇṇanā.

ນີ້ເປັນການພັນລະນາກຸສັນລະຕິກະ ຕາມແນວທາງແຫ່ງຄຳພີເນດຕິ ກ່ອນ.

Evaṃ [Pg.39] vedanāttikādīsupi yathāsambhavaṃ catusaccaniddhāraṇādividhinā soḷasa hārā pañca nayā niddisitabbā, ativitthārabhayena pana na vitthārayāma. Sakkā hi iminā nayena tesu tesu tikadukesu taṃtaṃhāranayayojanānurūpadhammaniddhāraṇavasena te te hāranayā viññunā niddisitunti.

ໃນເວທະນາຕິກະເປັນຕົ້ນ ກໍເໝືອນກັນ, ພຶງສະແດງຫາຣະ 16 ແລະໄນ 5 ຕາມສົມຄວນແກ່ການເກີດ ດ້ວຍວິທີການກຳນົດອະລິຍະສັດ 4 ເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ເພາະຢ້ານວ່າຈະກວ້າງຂວາງເກີນໄປ ເຮົາຈຶ່ງບໍ່ສະແດງໃຫ້ລະອຽດ. ເພາະວ່າ ວິນຍູຊົນສາມາດສະແດງຫາຣະແລະໄນນັ້ນໆ ໃນຕິກະແລະທຸກະລາຍນັ້ນໆ ດ້ວຍການກຳນົດທຳອັນສົມຄວນແກ່ການປະກອບຫາຣະແລະໄນນັ້ນໆ ໂດຍນຳນອງນີ້ໄດ້.

2. Tañca sukhindriyaṃ sukhavedanā eva hoti sāmaññassa bhedapariyādānato, bhedassa ca sāmaññapariccāgatoti adhippāyo. Yasmā pana visesasāmaññāni avayavasamudāyā viya aññamaññato bhinnāni, tasmā ‘‘na pana…pe… samānatthattā’’ti vuttaṃ. Idāni tameva nesaṃ bhinnatatvaṃ ‘‘ayañhī’’tiādinā vivarati. Tanti sukhahetūnaṃ kāraṇaṃ. Tena sukhassa kāraṇaṃ sukhahetu, sukhassa kāraṇakāraṇaṃ sukhamūlanti dasseti. Sukhahetūnanti ettha hetu-saddena kāraṇabhāvasāmaññato hetupaccayā saṅgahitāti āha ‘‘puññapassaddhiādīna’’nti. Ettha ca sukhamūlasukhahetūsu phalūpacārena, sukhārammaṇasukhapaccayaṭṭhānesu sukhasahacariyāya, abyāpajjanibbānesu dukkhāpagamabhāvena sukhapariyāyo vuttoti daṭṭhabbo. Iṭṭhāsūti sukhupekkhānaṃ vipariṇāmāññāṇasaṅkhāradukkhatāya aniṭṭhabhāvopi atthīti viseseti. Upekkhameva vā apekkhitvā visesanaṃ kataṃ. Sā hi akusalavipākabhūtā aniṭṭhāpi atthīti. Evamādīsūti ādi-saddena ‘‘sovaggikaṃ sukhavipāka’’nti (dī. ni. 1.163) evamādiṃ saṅgaṇhāti. Iṭṭhapariyāyo hi ettha sukha-saddoti.

໒. ແລະສຸຂິນຊີນີ້ ກໍຄືສຸຂະເວທະນານັ້ນເອງ, ເພາະຄວາມທົ່ວໄປ (ສາມັນຍະ) ຍ່ອມໝົດໄປໃນຄວາມຕ່າງ (ເພທະ), ແລະຄວາມຕ່າງຍ່ອມສະຫຼະຄວາມທົ່ວໄປ, ນີ້ຄືອະທິບາຍ. ແຕ່ເພາະວ່າ ຄວາມພິເສດແລະຄວາມທົ່ວໄປ ຍ່ອມຕ່າງກັນແລະກັນ ເໝືອນກັບສ່ວນຍ່ອຍແລະສ່ວນລວມ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຕ່ບໍ່ແມ່ນ... ລະ... ເພາະຄວາມມີປະໂຫຍດສະເໝີກັນ'. ບັດນີ້, ທ່ານຈຶ່ງສະແດງຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເພາະວ່າ ນີ້'. ຄຳວ່າ 'ນັ້ນ' ຄືເຫດແຫ່ງສຸຂະເຫດທັງຫຼາຍ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ, ທ່ານຈຶ່ງສະແດງວ່າ ເຫດແຫ່ງຄວາມສຸກ ຄື ສຸຂະເຫດ, ເຫດແຫ່ງເຫດແຫ່ງຄວາມສຸກ ຄື ສຸຂະມູນ. ໃນຄຳວ່າ 'ແຫ່ງສຸຂະເຫດທັງຫຼາຍ' ນີ້, ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເຫດ' ທ່ານສົງເຄາະເອົາເຫດປັດໄຈ ເພາະຄວາມເປັນເຫດໂດຍທົ່ວໄປ, ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ 'ແຫ່ງບຸນແລະປັດສັດທິເປັນຕົ້ນ'. ແລະໃນທີ່ນີ້, ພຶງຊາບວ່າ ທ່ານກ່າວຄຳວ່າ 'ສຸກ' ໂດຍອ້ອມ (ສຸຂະປະຣິຍາຍ) ໃນສຸຂະມູນແລະສຸຂະເຫດ ໂດຍຄວາມເປັນຜົນ (ຜະຣູປະຈານ), ໃນສຸຂາຣົມແລະສຸຂະປັດຈະຍັດຖານະ ໂດຍຄວາມເກີດຮ່ວມກັບຄວາມສຸກ (ສຸຂະສະຫະຈະຣິຍາ), ແລະໃນອະວະຍາປັດຊະແລະນິບພານ ໂດຍຄວາມປາສະຈາກທຸກ. ຄຳວ່າ 'ໃນອາລົມອັນໜ້າປາດຖະໜາ' ທ່ານກຳນົດໄວ້ເປັນພິເສດ ເພາະຄວາມບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາ (ອະນິດຖະພາວະ) ກໍມີຢູ່ ແກ່ສຸກແລະອຸເບກຂາ ເພາະຄວາມເປັນວິປະຣິຍາມະທຸກ, ອັນຍານະທຸກ ແລະສັງຂາຣະທຸກ. ຫຼືທ່ານກຳນົດໄວ້ເປັນພິເສດໂດຍໝາຍເອົາອຸເບກຂານັ້ນເອງ, ເພາະວ່າ ອຸເບກຂານັ້ນ ທີ່ເປັນອະກຸສົນວິບາກ ອັນບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາ ກໍມີຢູ່. ໃນຄຳວ່າ 'ເປັນຕົ້ນຢ່າງນີ້', ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ' ທ່ານສົງເຄາະເອົາຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ສຸຂະວິບາກອັນເປັນໄປໃນສະຫວັນ' (ທີ. ນິ. 1.163), ເພາະວ່າ ຄຳວ່າ 'ສຸກ' ໃນທີ່ນີ້ ເປັນຊື່ແທນຂອງສິ່ງອັນໜ້າປາດຖະໜາ (ອິດຖະປະຣິຍາຍ).

Saṅkhāradukkhādīsūti ettha ādi-saddena ‘‘ṭhitisukhaṃ vipariṇāmadukkhaṃ, akusalaṃ kāyakammaṃ dukkhudrayaṃ dukkhavipāka’’ntiādike saṅgaṇhāti. Yathākkamaṃ sukhavedanā dukkhaaniṭṭhapariyāyo hi ettha dukkha-saddoti. Dukkhavedanādukkhavatthuādīsu dukkhasaddappavatti vuttanayeneva yojetabbā. Vipākāvipākabhedāya sabbāyapi sukhavedanāya vasena lakkhaṇassa vuttattā tadubhayānukūlamatthaṃ vivaranto ‘‘sabhāvato’’tiādimāha. Tattha vipākā sabhāvato iṭṭhassa anubhavanalakkhaṇā. Itarā sabhāvato saṅkappato ca iṭṭhassa iṭṭhākārassa vā anubhavanalakkhaṇāti daṭṭhabbaṃ.

ໃນຄຳວ່າ 'ໃນສັງຂາຣະທຸກເປັນຕົ້ນ' ນີ້, ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ' ທ່ານສົງເຄາະເອົາຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຄວາມຕັ້ງຢູ່ເປັນສຸກ ຄວາມແປປວນເປັນທຸກ, ກາຍະກຳທີ່ເປັນອະກຸສົນມີທຸກເປັນຜົນ ມີທຸກເປັນວິບາກ'. ເພາະວ່າ ຄຳວ່າ 'ທຸກ' ໃນທີ່ນີ້ ເປັນຊື່ແທນຂອງສຸຂະເວທະນາ, ທຸກຂະເວທະນາ ແລະສິ່ງທີ່ບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາ ຕາມລຳດັບ. ການເປັນໄປແຫ່ງຄຳວ່າ 'ທຸກ' ໃນທຸກຂະເວທະນາແລະທຸກຂະວັດຖຸເປັນຕົ້ນ ພຶງປະກອບຕາມນຳນອງທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນເອງ. ເພາະສະແດງລັກສະນະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສຸຂະເວທະນາທັງປວງ ເພື່ອຈຳແນກວິບາກແລະບໍ່ແມ່ນວິບາກ, ເມື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມອັນເກື້ອກູນແກ່ທັງສອງຢ່າງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ໂດຍສະພາວະ'. ໃນສອງຢ່າງນັ້ນ, ສຸຂະເວທະນາທີ່ເປັນວິບາກ ມີລັກສະນະສະເຫວີຍອາລົມອັນໜ້າປາດຖະໜາໂດຍສະພາວະ. ພຶງຊາບວ່າ ສຸຂະເວທະນາທີ່ເຫຼືອ ມີລັກສະນະສະເຫວີຍອາລົມອັນໜ້າປາດຖະໜາ ຫຼືອາການອັນໜ້າປາດຖະໜາ ໂດຍສະພາວະແລະໂດຍຄວາມດຳຣິ.

Asamānapaccayehi [Pg.40] ekajjhaṃ uppattito samānapaccayehi ekajjhaṃ uppatti sātisayāti ukkaṃsagativijānanavasena ‘‘samānapaccayehi sahuppattikāti attho’’ti vuttaṃ. Atha vā uppajjanaṃ uppādo, uppajjati etasmāti uppādoti duvidhopi uppādo ekuppādāti ettha ekasesanayena saṅgahitoti iminā adhippāyena ‘‘samā…pe… attho’’ti vuttaṃ siyā. Tena tāni ekavatthukānīti etassa ca ‘‘kappentassā’’tiādinā sambandho. Tattha purimavikappe ekaṃ vatthu nissayo etesanti yojanā, na ekaṃyeva vatthūti. Ekekabhūtassa bhūtattayanissitattā catubhūtanissitattā ca upādārūpānaṃ. Dutiyavikappe pana ekaṃyeva vatthu etesu nissitanti yojanā. Nissayanissitatāsaṅkhātaupakāropakattabbabhāvadīpanaṃ ekavatthukavacananti dutiyavikappe mahābhūtavasena yojanā katā. Itarathā ekaṃ vatthu etesūti samāsatthabhāvena upādārūpānampi pariggaho vattabbo siyā. Pañcaviññāṇasampaṭicchanānanti idaṃ nidassananti daṭṭhabbaṃ. Kiriyamanodhātucakkhuviññāṇādayopi hi ekārammaṇābhinnavatthukā cāti pākaṭoyamatthoti. Santīraṇādīnanti ādi-saddena voṭṭhabbanajavanatadārammaṇāni saṅgayhanti, etāni ca sampaṭicchanādīni cutiāsannāni idhādhippetānīti daṭṭhabbaṃ. Tāni hi taduddhaṃ kammajarūpassa anuppattito ekasmiṃyeva hadayavatthusmiṃ vattanti, itarāni pana purimapurimacittakkhaṇuppanne hadayavatthusmiṃ uttaruttarāni pavattantīti. Chasu vā vatthūsu ekaṃ hadayavatthuyeva vatthu etesanti evaṃ pana atthe sati cutiāsannato itaresaṃ sampaṭicchanādīnaṃ gahaṇaṃ siyāti ñātabbaṃ.

ເພາະການເກີດຮ່ວມກັນດ້ວຍປັດໄຈທີ່ສະເໝີກັນ ຍອດຢ້ຽມກວ່າການເກີດຮ່ວມກັນດ້ວຍປັດໄຈທີ່ບໍ່ສະເໝີກັນ, ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຮູ້ຄວາມເປັນໄປອັນຍອດຢ້ຽມ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ມີຄວາມໝາຍວ່າ ເກີດຮ່ວມກັນດ້ວຍປັດໄຈທີ່ສະເໝີກັນ'. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ຄວາມເກີດ ຊື່ວ່າ ອຸບປາດ, ທຳທີ່ເປັນເຄື່ອງເກີດແຫ່ງທຳນີ້ ຊື່ວ່າ ອຸບປາດ, ອຸບປາດທັງສອງຢ່າງນີ້ ທ່ານສົງເຄາະເອົາໄວ້ໃນຄຳວ່າ 'ເອກຸບປາດ' (ເກີດຮ່ວມກັນ) ໂດຍເອກະເສສະໄນ, ດ້ວຍອະທິບາຍນີ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ສະເໝີ... ລະ... ມີຄວາມໝາຍວ່າ'. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ທຳເຫຼົ່ານັ້ນມີວັດຖຸດຽວກັນ' ນີ້ ມີຄວາມສຳພັນກັບຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ແກ່ຜູ້ກຳນົດ'. ໃນສອງທາງເລືອກນັ້ນ, ໃນທາງເລືອກທຳອິດ ປະກອບຄວາມວ່າ 'ວັດຖຸດຽວເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານີ້', ບໍ່ແມ່ນ 'ວັດຖຸດຽວເທົ່ານັ້ນ'. ເພາະມະຫາພູດຕະຮູບແຕ່ລະຢ່າງ ອາໄສມະຫາພູດຕະຮູບ 3 ຢ່າງອື່ນ ແລະເພາະອຸປາດາຍະຮູບທັງຫຼາຍ ອາໄສມະຫາພູດຕະຮູບທັງ 4. ສ່ວນໃນທາງເລືອກທີສອງ ປະກອບຄວາມວ່າ 'ວັດຖຸດຽວເທົ່ານັ້ນ ອາໄສຢູ່ໃນທຳເຫຼົ່ານີ້'. ຄຳວ່າ 'ມີວັດຖຸດຽວກັນ' ເປັນການສະແດງຄວາມເປັນຜູ້ອຸປະການະແລະຜູ້ຮັບອຸປະການະ ອັນໄດ້ແກ່ຄວາມເປັນທີ່ອາໄສແລະຜູ້ອາໄສ, ໃນທາງເລືອກທີສອງນີ້ ທ່ານຈຶ່ງປະກອບຄວາມໂດຍອຳນາດແຫ່ງມະຫາພູດຕະຮູບ. ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ, ໂດຍຄວາມເປັນເນື້ອຄວາມແຫ່ງສະມາດວ່າ 'ວັດຖຸດຽວໃນທຳເຫຼົ່ານີ້' ກໍຄວນຈະຕ້ອງກ່າວເຖິງການຖືເອົາອຸປາດາຍະຮູບທັງຫຼາຍດ້ວຍ. ພຶງຊາບວ່າ ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງປັນຈະວິນຍານແລະສັມປະຕິດຊະນະ' ນີ້ ເປັນຕົວຢ່າງ. ເພາະວ່າ ກິຣິຍາມະໂນທາດ, ຈັກຂຸວິນຍານ ເປັນຕົ້ນ ກໍມີອາລົມດຽວກັນແລະມີວັດຖຸບໍ່ຕ່າງກັນ, ເນື້ອຄວາມນີ້ຈຶ່ງຈະແຈ້ງຢູ່ແລ້ວ. ໃນຄຳວ່າ 'ແຫ່ງສັນຕີຣະນະເປັນຕົ້ນ', ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ' ທ່ານສົງເຄາະເອົາ ໂວຕຖັບພະນະ, ຊະວະນະ ແລະຕະທາຣົມມະນະ, ແລະພຶງຊາບວ່າ ທຳມີສັມປະຕິດຊະນະເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນເວລາໃກ້ຈະຈຸຕິ ທ່ານປະສົງເອົາໃນທີ່ນີ້. ເພາະວ່າ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປໃນຫະທະຍະວັດຖຸດຽວກັນເທົ່ານັ້ນ ເພາະກັມມະຊະຮູບບໍ່ເກີດຂຶ້ນຕໍ່ຈາກນັ້ນ, ສ່ວນທຳອື່ນໆ ຍ່ອມເປັນໄປໃນຫະທະຍະວັດຖຸທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຈິດຂະນະກ່ອນໆ ຕາມລຳດັບ. ຫຼືວ່າ ໃນວັດຖຸທັງ 6 ນັ້ນ, ຫະທະຍະວັດຖຸດຽວເທົ່ານັ້ນ ເປັນວັດຖຸແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານີ້, ເມື່ອມີເນື້ອຄວາມຢ່າງນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ຍ່ອມມີການຖືເອົາສັມປະຕິດຊະນະເປັນຕົ້ນອື່ນໆ ທີ່ນອກເໜືອຈາກເວລາໃກ້ຈະຈຸຕິ.

Etthāha – ‘‘kasmā panettha kusalattikānantaraṃ vedanāttikova vutto’’ti? Kismiṃ pana vuccamāne ayamanuyogo na siyā, apica avayavānaṃ anekabhedatādassanatthā tikantaradesanā. Sammāsambuddhena hi kusalattikena sabbadhammānaṃ tidhā vibhāgaṃ dassetvā puna tadavayavānaṃ kusalādīnampi anekabhedabhinnataṃ dassentena tesaṃ vedanāsampayogavibhāgavibhāvanatthaṃ ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttā’’ti vuttaṃ. Kusalā hi dhammā siyā sukhāya vedanāya sampayuttā, siyā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā. Akusalā dhammā siyā sukhāya vedanāya sampayuttā, siyā dukkhāya vedanāya sampayuttā, siyā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā, tathā abyākatā sampayogārahāti. Evaṃ kusalādidhammānaṃ [Pg.41] paccekaṃ vedanābhedena vibhāgadassanatthaṃ kusalattikānantaraṃ vedanāttikaṃ vatvā idāni sukhasampayuttādīnaṃ paccekaṃ vipākādibhedabhinnataṃ dassetuṃ vedanāttikānantaraṃ vipākattiko vutto. Sukhasampayuttā hi dhammā siyā vipākā, siyā vipākadhammadhammā, siyā nevavipākanavipākadhammadhammā. Tathā adukkhamasukhasampayuttā, dukkhasampayuttā pana siyā vipākā, siyā vipākadhammadhammāti iminā nayena avasesattikānaṃ dukānañca tassa tassa anantaravacane payojanaṃ vibhāvetabbaṃ.

ໃນທີ່ນີ້ ມີຄຳຖາມວ່າ 'ເພາະເຫດໃດ ໃນທີ່ນີ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວເວທະນາຕິກະ ຕໍ່ຈາກກຸສັນລະຕິກະ?' ແຕ່ເມື່ອກ່າວເຖິງສິ່ງໃດ ຄຳຖາມນີ້ຈະບໍ່ມີ? ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ການສະແດງຕິກະອື່ນ ກໍເພື່ອສະແດງຄວາມຕ່າງກັນຫຼາຍປະການແຫ່ງສ່ວນຍ່ອຍທັງຫຼາຍ. ເພາະວ່າ ພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າ ເມື່ອຊົງສະແດງການຈຳແນກທຳທັງປວງອອກເປັນ 3 ສ່ວນ ດ້ວຍກຸສັນລະຕິກະແລ້ວ, ເມື່ອຈະຊົງສະແດງຄວາມຕ່າງກັນຫຼາຍປະການແຫ່ງສ່ວນຍ່ອຍມີກຸສົນເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນອີກ ເພື່ອສະແດງການຈຳແນກຄວາມປະກອບດ້ວຍເວທະນາແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ 'ປະກອບດ້ວຍສຸຂະເວທະນາ'. ເພາະວ່າ ກຸສົນທຳທັງຫຼາຍ ບາງເທື່ອກໍປະກອບດ້ວຍສຸຂະເວທະນາ, ບາງເທື່ອກໍປະກອບດ້ວຍອະທຸກຂະມະສຸຂະເວທະນາ. ອະກຸສົນທຳທັງຫຼາຍ ບາງເທື່ອກໍປະກອບດ້ວຍສຸຂະເວທະນາ, ບາງເທື່ອກໍປະກອບດ້ວຍທຸກຂະເວທະນາ, ບາງເທື່ອກໍປະກອບດ້ວຍອະທຸກຂະມະສຸຂະເວທະນາ, ແລະອັບພະຍາກິດຕະທຳທັງຫຼາຍທີ່ຄວນແກ່ການປະກອບ ກໍເໝືອນກັນ. ເມື່ອຊົງກ່າວເວທະນາຕິກະ ຕໍ່ຈາກກຸສັນລະຕິກະ ເພື່ອສະແດງການຈຳແນກໂດຍຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງເວທະນາຂອງທຳມີກຸສົນເປັນຕົ້ນແຕ່ລະຢ່າງຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງຄວາມຕ່າງກັນມີວິບາກເປັນຕົ້ນຂອງທຳທີ່ປະກອບດ້ວຍສຸກເປັນຕົ້ນແຕ່ລະຢ່າງ ຈຶ່ງຊົງg່າວວິບາກຕິກະ ຕໍ່ຈາກເວທະນາຕິກະ. ເພາະວ່າ ທຳທີ່ປະກອບດ້ວຍສຸກ ບາງເທື່ອກໍເປັນວິບາກ, ບາງເທື່ອກໍເປັນທຳທີ່ມີວິບາກເປັນທຳມະດา, ບາງເທື່ອກໍເປັນທຳທີ່ບໍ່ແມ່ນວິບາກແລະບໍ່ແມ່ນທຳທີ່ມີວິບາກເປັນທຳມະດາ. ທຳທີ່ປະກອບດ້ວຍອະທຸກຂະມະສຸກ ກໍເໝືອນກັນ, ສ່ວນທຳທີ່ປະກອບດ້ວຍທຸກ ບາງເທື່ອກໍເປັນວິບາກ, ບາງເທື່ອກໍເປັນທຳທີ່ມີວິບາກເປັນທຳມະດາ, ພຶງຊາບປະໂຫຍດໃນການກ່າວເຖິງຕິກະແລະທຸກະທີ່ເຫຼືອ ຕໍ່ຈາກຕິກະແລະທຸກະນັ້ນໆ ໂດຍນຳນອງນີ້.

3. Vipākaniruttiñca labhantīti tesu vipākasaddassa niruḷhataṃ dasseti. Sukkakaṇhādīti ādi-saddena akaṇhaasukkaphassādibhāvo pariggahito. Sati pana pāka-saddassa phalapariyāyabhāve rūpaṃ viya na nihīno pakkaṃ viya visiṭṭho pākoti vipākoti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Sabyāpāratāti saussāhatā. Santāne sabyāpāratāti etena cittappayogasaṅkhātena kiriyābhāvena vipākadhammānaṃ santānavisesamāha ‘‘yato yasmiṃ cittuppāde kusalākusalā cetanā, taṃsantāne eva tassā vipākuppattī’’ti. Ettha ca ‘‘sabyāpāratā’’ti etena āvajjanadvayaṃ vipākañca nivatteti, ‘‘anupacchinnāvijjātaṇhāmāne’’ti iminā avasiṭṭhaṃ kiriyaṃ nivatteti. Ubhayenapi anusayasahāyasaussāhatālakkhaṇā vipākadhammadhammāti dasseti. Lokuttarakusalānampi hi anusayā upanissayā honti, yato ‘‘katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ…pe… tasmiṃ samaye avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā (vibha. 342) ariyamaggacetanāya avijjāupanissayatā paṭiccasamuppādavibhaṅge pakāsitā. Nirussāhasantabhāvalakkhaṇā vipākā, ubhayaviparītalakkhaṇā nevavipākanavipākadhammadhammāti.

໓. ຄຳວ່າ Vipākaniruttiñca labhanti (ຍ່ອມໄດ້ຮັບການເອີ້ນວ່າວິບາກ) ນີ້ ຊົງສະແດງເຖິງຄວາມເປັນຄຳທີ່ໃຊ້ກັນມາຈົນເຄີຍຊິນຂອງຄຳວ່າ ວິບາກ ໃນທຳມະເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ Sukkakaṇhādīti (ທຳມະຂາວແລະດຳເປັນຕົ້ນ) ດ້ວຍສັບວ່າ ອາທິ (ເປັນຕົ້ນ) ຊົງສົງເຄາະເອົາຄວາມເປັນຜັດສະທີ່ບໍ່ດຳບໍ່ຂາວເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ເມື່ອສັບວ່າ ປາກະ (ການສຸກ) ເປັນໄວພົດຂອງຄຳວ່າ ຜົນ, ຄວາມໝາຍໃນທີ່ນີ້ຄວນເຫັນວ່າ ວິບາກ ຄື ການສຸກທີ່ວິເສດ ເໝືອນໝາກໄມ້ທີ່ສຸກແລ້ວ ບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ເລວຊາມເໝືອນຮູບ (ທີ່ຊຸດໂຊມ). ຄຳວ່າ Sabyāpāratā (ຄວາມມີຂະຫມີຂະມັນ) ຄື ຄວາມມີຄວາມພະຍາຍາມ. ຄຳວ່າ Santāne sabyāpāratā (ຄວາມມີຂະຫມີຂະມັນໃນສັນດານ) ນີ້ ດ້ວຍຄວາມເປັນກິລິຍາທີ່ນັບວ່າເປັນຄວາມພະຍາຍາມຂອງຈິດ ຊົງສະແດງເຖິງຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງສັນດານຂອງວິບາກທຳທັງຫຼາຍວ່າ “ເພາະວ່າ ກຸສົນແລະອະກຸສົນເຈດຕະນາໃນຈິດດວງໃດ, ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງວິບາກຂອງເຈດຕະນານັ້ນ ຍ່ອມມີໃນສັນດານນັ້ນນັ້ນເອງ”. ແລະໃນທີ່ນີ້ ດ້ວຍຄຳວ່າ “sabyāpāratā” ນີ້ ຊົງກັນ (ຫ້າມ) ອາວັດຊະນະທັງສອງແລະວິບາກອອກ, ດ້ວຍຄຳວ່າ “anupacchinnāvijjātaṇhāmāne” (ຜູ້ມີອະວິຊາ ຕັນຫາ ແລະມານະ ຍັງບໍ່ທັນຕັດຂາດ) ນີ້ ຊົງກັນກິລິຍາທີ່ເຫຼືອອອກ. ດ້ວຍບົດທັງສອງນັ້ນ ຊົງສະແດງວ່າ ວິບາກທຳມະທຳ (ທຳມະທີ່ມີວິບາກເປັນທຳມະດา) ມີລັກສະນະຄືຄວາມພະຍາຍາມທີ່ເປັນໄປຮ່ວມກັບອະນຸໄສ. ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນກຸສົນທີ່ເປັນໂລກຸດຕະຣະ ກໍມີອະນຸໄສເປັນອຸປະນິດໄສ, ເພາະເຫດນັ້ນ ໃນປະຕິດຈະສະມຸບບາດວິພັງ (ວິ. ໓໔໒) ເປັນຕົ້ນວ່າ “ທຳມະທີ່ເປັນກຸສົນ ເປັນໄນໃດ? ໃນສະໄໝໃດ ໂລກຸດຕະຣະ...ລະ... ໃນສະໄໝນັ້ນ ສັງຂານທັງຫຼາຍມີອະວິຊາເປັນປັດໄຈ” ຊົງປະກາດຄວາມເປັນອຸປະນິດໄສແຫ່ງອະວິຊາຂອງອະລິຍະມັກຄະເຈດຕະນາໄວ້ແລ້ວ. ວິບາກທັງຫຼາຍ ມີລັກສະນະຄືຄວາມສະຫງົບປາສະຈາກຄວາມພະຍາຍາມ, ທຳມະທີ່ບໍ່ແມ່ນວິບາກແລະບໍ່ແມ່ນມີວິບາກເປັນທຳມະດา ມີລັກສະນະກົງກັນຂ້າມກັບທັງສອງນັ້ນ.

Abhiññādikusalānanti ādi-saddena ‘‘ahosi kammaṃ nāhosi kammavipāko’’ti (paṭi. ma. 1.234) iminā tikena saṅgahitaṃ gatiupadhikālapayogābhāvena avipākaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ upapajjavedanīyañca saṅgaṇhāti. Aparāpariyavedanīyaṃ pana saṃsārappavattiyaṃ ahosikammādibhāvaṃ na bhajati. Bhāvanāya pahātabbādīti ādi-saddena dassanena pahātabbaṃ saṅgaṇhāti. Ubhayampi ‘‘vipākānuppādane’’ti vacanato gatiupadhikālapayogābhāvena anuppannavipākameva adhippetaṃ bhāvanāya pahātabbassapi pavattivipākassa [Pg.42] anujānanato. Yesaṃ pana bhāvanāya pahātabbā avipākā, tesaṃ matena ādi-saddena dassanena pahātabbassa ahosikammanti evaṃpakārasseva pariggahoti veditabbaṃ.

ຄຳວ່າ Abhiññādikusalānaṃ (ແຫ່ງກຸສົນມີອະພິນຍາເປັນຕົ້ນ) ດ້ວຍສັບວ່າ ອາທິ (ເປັນຕົ້ນ) ຊົງສົງເຄາະເອົາທິດຖະທຳມະເວທະນີຍະກຳ ແລະອຸປະປັດຊະເວທະນີຍະກຳ ທີ່ບໍ່ໃຫ້ຜົນ ເພາະປາສະຈາກຄະຕິ, ອຸປະທິ, ກາລະ ແລະປະໂຍຄະ ສົມບັດ ທີ່ສົງເຄາະເຂົ້າໃນຕິກະນີ້ວ່າ “ກຳໄດ້ມີແລ້ວ ວິບາກຂອງກຳບໍ່ໄດ້ມີແລ້ວ” (ປະຕິ. ມ. ໑/໒໓໔). ສ່ວນອະປະລາປະຣິຍະເວທະນີຍະກຳ ຍ່ອມບໍ່ເຖິງຄວາມເປັນອະໂຫສິກຳເປັນຕົ້ນ ໃນການດຳເນີນໄປແຫ່ງສັງສານວັດ. ຄຳວ່າ Bhāvanāya pahātabbādi (ທຳມະທີ່ພຶງລະດ້ວຍພາວະນາເປັນຕົ້ນ) ດ້ວຍສັບວ່າ ອາທິ (ເປັນຕົ້ນ) ຊົງສົງເຄາະເອົາທຳມະທີ່ພຶງລະດ້ວຍທັດສະນະ. ດ້ວຍຄຳວ່າ “ເພາະບໍ່ໃຫ້ເກີດວິບາກ” ບົດທັງສອງນັ້ນ ຈຶ່ງໝາຍເອົາແຕ່ຜົນວິບາກທີ່ຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ເພາະປາສະຈາກຄະຕິ, ອຸປະທິ, ກາລະ ແລະປະໂຍຄະ ສົມບັດ ເທົ່ານັ້ນ, ເພາະມີການຍອມຮັບວິບາກທີ່ເປັນໄປຢູ່ (ປະວັດຕິວິບາກ) ຂອງທຳມະທີ່ພຶງລະດ້ວຍພາວະນາຄືກັນ. ສ່ວນໃນທັດສະນະຂອງທ່ານເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ເຫັນວ່າ ທຳມະທີ່ພຶງລະດ້ວຍພາວະນາເປັນອະວິບາກ (ບໍ່ມີວິບາກ), ພຶງຊາບວ່າ ດ້ວຍສັບວ່າ ອາທິ (ເປັນຕົ້ນ) ຍ່ອມເປັນການຖືເອົາອະໂຫສິກຳ ຂອງທຳມະທີ່ພຶງລະດ້ວຍທັດສະນະ ໂດຍປະການດັ່ງນີ້ແລ.

4. ‘‘Kathamādinnā’’ti ayampi pañho labbhati. ‘‘Phalabhāvenā’’ti hi ādānappakāravacanaṃ. Kesañci gotrabhupaccavekkhaṇādīnaṃ upetakiriyabhūtānaṃ taṃkattubhūtānañca atthānaṃ upetabbasambandhabhāvato tadabhidhāyinopi saddā sambandhā evāti ‘‘upetasaddasambandhinā’’ti vuttaṃ. Upetanti hi upetabbatthe vuccamāne avassaṃ upetakiriyā upetā ca ñāyatīti. ‘‘Rūpadhātuyā kho pana, gahapati, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā, cetaso adhiṭṭhānā abhinivesā anusayā’’tiādīsu ‘‘upayo’’ti taṇhādiṭṭhiyo adhippetāti āha ‘‘upaya…pe… diṭṭhīhī’’ti. Yathāsambhavanti ‘‘ārammaṇakaraṇavasenā’’tiādinā aṭṭhakathāyaṃ vuttaatthesu yo yo sambhavati yojetuṃ, so soti attho. Na vacanānupubbenāti ‘‘kiṃ pana taṃ upeta’’ntiādinā vuttavacanānupubbena na yojetabbo. Sabbapaccayuppannānanti sabbatebhūmakapaccayuppannānaṃ. Nāpajjati sāmaññajotanāya visese avaṭṭhānato visesatthinā ca viseso anupayujjatīti taṃ pana visesaṃ vuttappakāraṃ niyametvā dassetuṃ ‘‘bodhaneyyā’’tiādi vuttaṃ.

໔. ຄຳຖາມນີ້ວ່າ “Kathamādinnā” (ຖືກຍຶດຖືໄວ້ແນວໃດ?) ກໍຍ່ອມໄດ້ຄືກັນ. ເພາະວ່າ ຄຳວ່າ “Phalabhāvena” (ໂດຍຄວາມເປັນຜົນ) ເປັນຄຳສະແດງເຖິງວິທີການຍຶດຖື. ເພາະຄວາມທີ່ເນື້ອຄວາມທັງຫຼາຍ ມີໂຄດຕະຣະພູແລະປັດຈະເວກຂະນະເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນຕົວການກະທຳທີ່ເຂົ້າເຖິງ (ອຸເປຕະກິລິຍາ) ແລະເປັນຕົວຜູ້ກະທຳນັ້ນ ມີຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັບສິ່ງທີ່ພຶງເຂົ້າເຖິງ (ອຸເປຕັບພະ), ສັບທັງຫຼາຍທີ່ສະແດງເຖິງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ກໍຍ່ອມກ່ຽວຂ້ອງກັນຄືກັນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “upetasaddasambandhinā” (ດ້ວຍສັບທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບສັບວ່າ ອຸເປຕະ). ເພາະວ່າ ເມື່ອຄຳວ່າ ອຸເປຕະ ຖືກກ່າວໃນຄວາມໝາຍຂອງສິ່ງທີ່ພຶງເຂົ້າເຖິງ, ກິລິຍາທີ່ເຂົ້າເຖິງແລະຜູ້ເຂົ້າເຖິງ ຍ່ອມເປັນທີ່ຮູ້ກັນຢ່າງແນ່ນອນ. ໃນພະສູດມີເປັນຕົ້ນວ່າ “ດູກ່ອນຄະຫະບໍດີ, ຄວາມພໍໃຈ ຄວາມກຳໜັດ ຄວາມເພີດເພີນ ຄວາມຕັນຫາ ຄວາມເຂົ້າໄປຍຶດໝັ້ນ ອັນເປັນທີ່ຕັ້ງ ຄວາມຍຶດໝັ້ນ ແລະອະນຸໄສແຫ່ງຈິດ ໃນຮູບທາດ...” ຄຳວ່າ “upaya” (ຄວາມເຂົ້າໄປ) ໝາຍເອົາຕັນຫາແລະທິດຖິ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “upaya…pe… diṭṭhīhi” (ດ້ວຍຄວາມເຂົ້າໄປ...ລະ... ແລະທິດຖິທັງຫຼາຍ). ຄຳວ່າ Yathāsambhavaṃ (ຕາມທີ່ເປັນໄປໄດ້) ໝາຍຄວາມວ່າ ໃນບັນດາເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາ ມີເປັນຕົ້ນວ່າ “ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດໃຫ້ເປັນອາລົມ”, ເນື້ອຄວາມໃດທີ່ສາມາດປະກອບໄດ້ ກໍພຶງປະກອບດ້ວຍເນື້ອຄວາມນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ Na vacanānupubbena (ບໍ່ແມ່ນຕາມລຳດັບແຫ່ງຄຳເວົ້າ) ໝາຍຄວາມວ່າ ບໍ່ພຶງປະກອບຕາມລຳດັບແຫ່ງຄຳເວົ້າທີ່ກ່າວໄວ້ ມີເປັນຕົ້ນວ່າ “ກໍສິ່ງທີ່ເຂົ້າເຖິງນັ້ນແມ່ນຫຍັງ?”. ຄຳວ່າ Sabbapaccayuppannānaṃ (ແຫ່ງທຳມະທີ່ເກີດຈາກປັດໄຈທັງປວງ) ໝາຍຄວາມວ່າ ແຫ່ງທຳມະທີ່ເກີດຈາກປັດໄຈໃນໄຕພູມທັງໝົດ. ຄຳວ່າ “Nāpajjati” (ຍ່ອມບໍ່ເຖິງ) ເພາະການສະແດງໂດຍທົ່ວໄປ ຍ່ອມບໍ່ຕັ້ງຢູ່ໃນສິ່ງທີ່ພິເສດ ແລະຜູ້ທີ່ຕ້ອງການຄວາມພິເສດ ກໍຍ່ອມບໍ່ໃຊ້ປະໂຫຍດຈາກສິ່ງທົ່ວໄປ, ແຕ່ເພື່ອສະແດງກຳນົດຄວາມພິເສດຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີເປັນຕົ້ນວ່າ “bodhaneyyā” (ຜູ້ພຶງແນະນຳໄດ້).

Upetaṃ dīpetīti yathā ‘‘pācariyo’’ti ettha pagato ācariyo pācariyoti pa-saddo pagataṃ dīpeti, evaṃ upa-saddo upetaṃ dīpeti eva, na cettha gatādiatthānaṃ ekantena paccattavacanayogo icchitoti. Atisaddo viyāti ca idaṃ sasādhanakiriyādīpanasāmaññena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Paccayabhāvenāti etena purimanibbattiṃ viseseti. Tena sahajātassapi upādānassa saṅgaho kato hoti. Sahajātopi hi dhammo paccayabhūto purimanipphanno viya voharīyati yathā ‘‘ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tayo mahābhūtā’’ti, ‘‘ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’ti (paṭṭhā. 1.1.53) ca. Dhātukathāyaṃ pakāsitanti ‘‘upapattibhavo pañcahi khandhehi ekādasahāyatanehi sattarasahi dhātūhi saṅgahito. Katihi asaṅgahito. Na kehici khandhehi ekenāyatanena ekāya dhātuyā asaṅgahito’’ti (dhātu. 67) evamādiṃ [Pg.43] sandhāyāha. Tasmā evāti upādinnasaddānapekkhattā eva. Avisesetvāti upādinnānupādinnavisesaṃ akatvā. Upādānānaṃ ārammaṇabhāvānativattanato upādānehi upādātabbāti vā upādāniyā, upādātuṃ vā arahantīti upādāniyā, upādāne niyuttāti vā upādāniyā ka-kārassa ya-kāraṃ katvāti evamettha attho daṭṭhabboti.

ຄຳວ່າ Upetaṃ dīpeti (ສະແດງເຖິງຄວາມເຂົ້າເຖິງ) ໝາຍຄວາມວ່າ ເໝືອນຢ່າງວ່າໃນຄຳວ່າ “pācariyo” (ອາຈານຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່) ນີ້, ປັດໄຈ (ປະ-ສັບ) ທີ່ແປວ່າ ຜູ້ກ້າວໄປແລ້ວ ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມກ້າວໄປ, ອຸປະ-ສັບ ກໍຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມເຂົ້າເຖິງເຊັ່ນດຽວກັນ, ແລະໃນທີ່ນີ້ ບໍ່ໄດ້ປະສົງເອົາການປະກອບວິພັດສະເພາະຕົວ (ປັດຈັດຕະວະຈະນະ) ຂອງເນື້ອຄວາມມີການໄປເປັນຕົ້ນ ໂດຍສ່ວນດຽວ. ແລະຄຳວ່າ “ເໝືອນອະຕິ-ສັບ” ນີ້ ພຶງເຫັນວ່າ ກ່າວໄວ້ໂດຍທົ່ວໄປເພື່ອສະແດງເຖິງກິລິຍາພ້ອມດ້ວຍເຄື່ອງມື (ສາທະນະ). ຄຳວ່າ Paccayabhāvena (ໂດຍຄວາມເປັນປັດໄຈ) ດ້ວຍຄຳນີ້ ຊົງຈຳແນກການເກີດຂຶ້ນກ່ອນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງເປັນການສົງເຄາະເອົາອຸປະທານທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ (ສະຫະຊາດ) ນຳ. ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນທຳມະທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ ເມື່ອເປັນປັດໄຈ ກໍຍ່ອມຖືກຮຽກເໝືອນສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນກ່ອນ ເຊັ່ນວ່າ “ອາໄສມະຫາພູດຮູບໜຶ່ງ ມະຫາພູດຮູບສາມຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ”, ແລະ “ອາໄສຂັນໜຶ່ງ ຂັນສາມຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ” (ປັດຖານ. ໑/໑/໕໓). ຄຳວ່າ Dhātukathāyaṃ pakāsitaṃ (ປະກາດໄວ້ໃນທາຕຸກຖາ) ໝາຍເຖິງຄຳມີເປັນຕົ້ນວ່າ “ອຸປະປັດຕິພົບ ສົງເຄາະເຂົ້າດ້ວຍຂັນ ໕ ອາຍະຕະນະ ໑໑ ທາດ ໑໗. ສົງເຄາະບໍ່ໄດ້ດ້ວຍເທົ່າໃດ? ສົງເຄາະບໍ່ໄດ້ດ້ວຍຂັນໃດໆ ບໍ່ໄດ້, ດ້ວຍອາຍະຕະນະ ໑ ທາດ ໑ ສົງເຄາະບໍ່ໄດ້” (ທາຕຸກ. ໖໗). ຄຳວ່າ Tasmā eva (ເພາະເຫດນັ້ນນັ້ນເອງ) ຄື ເພາະບໍ່ຕ້ອງອາໄສສັບວ່າ ອຸປາດິນນະ ນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ Avisesetvā (ໂດຍບໍ່ຈຳແນກ) ຄື ໂດຍບໍ່ເຮັດໃຫ້ຕ່າງກັນວ່າເປັນອຸປາດິນນະ ຫຼື ອະນຸປາດິນນະ. ພຶງເຫັນເນື້ອຄວາມໃນທີ່ນີ້ວ່າ: ເພາະບໍ່ກ້າວລ່ວງຄວາມເປັນອາລົມຂອງອຸປະທານທັງຫຼາຍ ທຳມະທີ່ພຶງຖືກຍຶດໝັ້ນດ້ວຍອຸປະທານທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ ອຸປາດານιຍະ, ຫຼື ທຳມະທີ່ຄວນແກ່ການຍຶດໝັ້ນ ຊື່ວ່າ ອຸປາດານιຍະ, ຫຼື ທຳມະທີ່ປະກອບໄວ້ໃນອຸປະທານ ຊື່ວ່າ ອຸປາດານιຍະ ໂດຍການແປງ ກ-ອັກສອນ ເປັນ ຍ-ອັກສອນ ດັ່ງນີ້ແລ.

5. Vibādhanaṃ pīḷanaṃ kilamanaṃ upatāpo pariḷāho appassaddhibhāvo. Vidūsitā malīnā ca yato keci akilesasabhāvāpi aniṭṭhaphalā gārayhā ca jātā.

໕. ການບີດຄັ້ນ ຄື ການບີບຄັ້ນ, ການເຮັດໃຫ້ລຳບາກ, ການເຮັດໃຫ້ເດືອດຮ້ອນ, ຄວາມຮ້ອນຮົນ, ແລະຄວາມບໍ່ສະຫງົບ. ຄວາມເສື່ອມເສຍແລະຄວາມມົວໝອງ ເພາະເຫດໃດ ທຳມະບາງຢ່າງເຖິງແມ່ນມີສະພາວະບໍ່ມີກິເລດ ກໍຍັງມີຜົນບໍ່ເປັນທີ່ປາດຖະໜาແລະເປັນໜ້າຕິຕຽນ.

6. ‘‘Sīlamattakaṃ, paraṃ viya mattāyā’’tiādīsu mattā-saddassa pamāṇavācakatā daṭṭhabbā. Mariyādavācako vā mattā-saddo. Vicāro hettha jhānaṅgesu heṭṭhimamariyādo, na paṭhamajjhānaupacārajjhānesu viya vitakko. Sā pana vicāramariyādatā vitakkābhāvena etesaṃ jātāti avitakkaggahaṇaṃ kataṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – avitakkā hutvā vicāramariyādajhānaṅgesu vicāraheṭṭhimakoṭikāti. Atha vā īsadattho mattā-saddo ‘‘mattāsukhapariccāgā’’tiādīsu (dha. pa. 290) viya. Ayañhettha attho – vitakkarahitā bhāvanāya atisukhumabhūtavicārattā īsaṃ vicārā ca avitakkavicāramattāti. Na hi ito paraṃ vicāro atthīti. Yadi vitakkavisesarahitā vicāramattā, evaṃ sante avitakkavacanaṃ kimatthiyanti āha ‘‘vicāramattavacanenā’’tiādi. Yadi vicāramattato aññesampi avitakkānaṃ atthibhāvajotanatthaṃ avitakkavacanaṃ, avitakkā ca vicāramattā avicārāti nivattetabbā gahetabbā ca, evaṃ sati vicāramattā visesanaṃ, avitakkā visesitabbāti vicāramattāvitakkāti vattabbanti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘visesanavisesitabbabhāvo’’tiādi. Yathākāmanti vattuicchānurūpaṃ. Yena yena hi pakārena dhammesu nivattetabbagahetabbabhāvā labbhanti, tena tena pakārena visesanavisesitabbabhāvo sambhavatīti. Padānaṃ anukkamo padānukkamo.

໖. ໃນຄຳມີເປັນຕົ້ນວ່າ “Sīlamattakaṃ (ພຽງແຕ່ສິນ), ເໝືອນຄົນອື່ນດ້ວຍປະມານ” ພຶງເຫັນຄວາມເປັນສັບບອກປະມານຂອງສັບວ່າ ມັດຕາ (Mattā). ຫຼື ສັບວ່າ ມັດຕາ ເປັນສັບບອກຂອບເຂດ (ມະລິຍາດາ). ເພາະວ່າ ໃນທີ່ນີ້ ວິຈານເປັນຂອບເຂດເບື້ອງຕ່ຳໃນອົງຊານທັງຫຼາຍ, ບໍ່ເໝືອນວິຕົກໃນປະຖົມມະຊານແລະອຸປະຈາຣະຊານ. ແຕ່ຄວາມເປັນຂອບເຂດແຫ່ງວິຈານນັ້ນ ເກີດຂຶ້ນແກ່ອົງຊານເຫຼົ່ານັ້ນເພາະຄວາມບໍ່ມີວິຕົກ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງມີການຖືເອົາຄຳວ່າ ອະວິຕົກກະ (ບໍ່ມີວິຕົກ). ຄຳທີ່ກ່າວນີ້ມີອະທິບາຍວ່າ — ອົງຊານທັງຫຼາຍເປັນທຳມະບໍ່ມີວິຕົກ ແລະມີວິຈານເປັນຂອບເຂດເບື້ອງຕ່ຳໃນອົງຊານທີ່ມີວິຈານເປັນຂອບເຂດ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ສັບວ່າ ມັດຕາ ມີອັດຖະວ່າ ເລັກນ້ອຍ ເໝືອນໃນຄຳມີເປັນຕົ້ນວ່າ “mattāsukhapariccāgā” (ເພາະສະລະສຸກເລັກນ້ອຍ) (ທ. ປ. ໒໙໐). ເນື້ອຄວາມໃນທີ່ນີ້ມີດັ່ງນີ້ — ທຳມະທັງຫຼາຍປາສະຈາກວິຕົກ ແລະເພາະຄວາມເປັນວິຈານທີ່ລະອຽດອ່ອນຢ່າງຍິ່ງດ້ວຍພາວະນາ ຈຶ່ງມີວິຈານພຽງເລັກນ້ອຍ ຊື່ວ່າ ອະວິຕົກກະວິຈາຣະມັດຕະ (ມີພຽງວິຈານບໍ່ມີວິຕົກ). ເພາະວ່າ ຖັດຈາກນີ້ໄປຍ່ອມບໍ່ມີວິຈານ. ຫາກວ່າ ທຳມະທີ່ມີພຽງວິຈານ ຄື ທຳມະທີ່ປາສະຈາກວິຕົກໂດຍວິເສດ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ການກ່າວຄຳວ່າ ອະວິຕົກກະ ຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງ? ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີເປັນຕົ້ນວ່າ “vicāramattavacanena” (ດ້ວຍການກ່າວພຽງວິຈານ). ຫາກວ່າ ການກ່າວຄຳວ່າ ອະວິຕົກກະ ເພື່ອສະແດງເຖິງຄວາມມີຢູ່ຂອງທຳມະທີ່ບໍ່ມີວິຕົກອື່ນໆ ນອກຈາກທຳມະທີ່ມີພຽງວິຈານ, ແລະທຳມະທີ່ບໍ່ມີວິຕົກແລະມີພຽງວິຈານນັ້ນ ເປັນທຳມະທີ່ບໍ່ມີວິຈານ (ອະວິຈາຣະ) ທີ່ພຶງກັນອອກແລະພຶງຖືເອົາ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຄຳວ່າ ວິຈາຣະມັດຕະ ເປັນວິເສດສະນະ (ບົດຂະຫຍາຍ), ຄຳວ່າ ອະວິຕົກກະ ເປັນວິເສສິຕະ (ບົດຖືກຂະຫຍາຍ), ຈຶ່ງຄວນກ່າວວ່າ ວິຈາຣະມັດຕາວິຕົກກະ, ທ່ານໃສ່ໃຈເຖິງຄຳຄັດຄ້ານນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີເປັນຕົ້ນວ່າ “visesanavisesitabbabhāvo” (ຄວາມເປັນວິເສດສະນະແລະວິເສສິຕະ). ຄຳວ່າ Yathākāmaṃ (ຕາມຄວາມຕ້ອງການ) ຄື ຕາມຄວາມປະສົງທີ່ຈະກ່າວ. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງທຳມະທີ່ພຶງກັນອອກແລະພຶງຖືເອົາໃນທຳມະທັງຫຼາຍ ຍ່ອມໄດ້ດ້ວຍປະການໃດໆ, ຄວາມເປັນວິເສດສະນະແລະວິເສສິຕະ ກໍຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍປະການນັ້ນໆ. ລຳດັບແຫ່ງບົດທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ ປະທານຸກົມ (ລຳດັບບົດ).

Avitakkā savitakkā ca savicārā avicārā cāti avitakkāsavicārā savitakkā avicārāti yojetabbaṃ. Ubhayekadesadassanampi ubhayadassananti adhippāyena ‘‘yadi savitakkasavicārā’’tiādi vuttaṃ. Itarampi pakāsetunti [Pg.44] idaṃ yathā savitakkasavicāresu cittuppādesu vitakko avitakkasavicāratāya ‘‘avitakkavicāramatto’’ti vutto, evaṃ yathāvuttacittuppādesu vicāro ‘‘savitakkaavicāro’’ti sakkā viññātunti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Vitakkābhāvena ete vicāramattāti ayampi attho visesanivattiatthaṃyeva mattā-saddaṃ gahetvā vutto. Vicāramattāti hi vicāramattavantoti viññāyamānattā tadaññavisesavirahasāmaññato nivattetvā vitakkavisesavirahasaṅkhāte avitakka-saddo sannidhāpito viseseti dutiyajjhānadhammeti. Yathāha ‘‘na vicārato’’tiādi.

ຄຳວ່າ Avitakkā savitakkā ca savicārā avicārā ca (ທຳມະບໍ່ມີວິຕົກ ມີວິຕົກ ແລະມີວິຈານ ບໍ່ມີວິຈານ) ພຶງປະກອບວ່າ ອະວິຕົກກະສະວິຈາຣະ (ບໍ່ມີວິຕົກມີແຕ່ວິຈານ) ແລະ ສະວິຕົກກະອະວິຈາຣະ (ມີວິຕົກບໍ່ມີວິຈານ). ດ້ວຍຄວາມປະສົງວ່າ ເຖິງແມ່ນການສະແດງພຽງບາງສ່ວນຂອງທັງສອງ ກໍເປັນການສະແດງທັງສອງ, ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີເປັນຕົ້ນວ່າ “yadi savitakkasavicārā” (ຫາກວ່າ ມີວິຕົກມີວິຈານ). ຄຳວ່າ Itarampi pakāsetuṃ (ເພື່ອປະກາດແມ່ນແຕ່ສ່ວນອື່ນ) ນີ້ ກ່າວໝາຍເຖິງເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ: ເໝືອນຢ່າງວ່າ ໃນຈິດຕຸບປາດທີ່ມີວິຕົກແລະມີວິຈານ, ວິຕົກ ຍ່ອມຖືກກ່າວວ່າ “avitakkavicāramatta” (ມີພຽງວິຈານບໍ່ມີວິຕົກ) ເພາະຄວາມເປັນທຳມະບໍ່ມີວິຕົກແຕ່ມີວິຈານ, ເຊັ່ນດຽວກັນ ໃນຈິດຕຸບປາດທີ່ກ່າວແລ້ວນັ້ນ, ວິຈານ ກໍສາມາດຮູ້ໄດ້ວ່າເປັນ “savitakkaavicāra” (ມີວິຕົກບໍ່ມີວິຈານ). ເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ “ເພາະຄວາມບໍ່ມີວິຕົກ ທຳມະເຫຼົ່ານີ້ຈຶ່ງມີພຽງວິຈານ” ນີ້ ກໍກ່າວໂດຍຖືເອົາສັບວ່າ ມັດຕາ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການກັນສິ່ງອື່ນອອກເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ຄຳວ່າ ວິຈາຣະມັດຕະ ເມື່ອເປັນທີ່ເຂົ້າໃຈວ່າ ມີພຽງວິຈານ, ເພາະຄວາມປາສະຈາກຄຸນວິເສດອື່ນນອກຈາກນັ້ນໂດຍທົ່ວໄປ, ສັບວ່າ ອະວິຕົກກະ ອັນນັບວ່າເປັນຄວາມປາສະຈາກຄຸນວິເສດຄືວິຕົກ ຈຶ່ງຖືກນຳມາຕັ້ງໄວ້ໃກ້ໆ ເພື່ອຈຳແນກທຳມະໃນທຸຕິຍະຊານ. ດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ “na vicārato” (ບໍ່ແມ່ນຈາກວິຈານ) ເປັນຕົ້ນ.

7. Vedayamānāti anubhavamānā. Sukhākāreti iṭṭhākāre, iṭṭhānubhavanākāre vā. Udāsināti natiapanatirahitā. Sukhadukkhānaṃ aviruddhā tesaṃ byavadhāyikābhāvato. Sukhadukkhāni viya hi sukhadukkhānaṃ anantaraṃ pavattanato byavadhāyikābhūtā na tehi virujjhati, na pana sukhadukkhāni anantarāpavattito. ‘‘Upapattito ikkhatīti upekkhā’’ti ayaṃ panattho idha upekkhā-saddassa sabbupekkhāpariyādānato na vutto. Na hi lobhasampayuttādiupekkhā upapattito ikkhatīti. Tasmāti yasmā pītisahagatāyeva na sukhasahagatā, sukhasahagatāpi na pītisahagatā evāti pītisahagatā sukhasahagatā ca aññamaññaṃ bhinnā, tasmā. Satipi sukhasahagatānaṃ yebhuyyena pītisahagatabhāve yena sukhena samannāgatā sukhasahagatā eva honti, na pītisahagatā, taṃ sukhaṃ nippītikasukhanti ayaṃ viseso iminā tikena dassitoti imamatthaṃ vibhāvento ‘‘pītisahagatāti vatvā’’tiādimāha.

໗. ຄຳວ່າ Vedayamānā (ສະເຫວີຍຢູ່) ຄື ສະເຫວີຍ (ໄດ້ຮັບປະສົບການ). ຄຳວ່າ Sukhākāre (ໃນອາການແຫ່ງສຸກ) ຄື ໃນອາການທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ ຫຼື ໃນອາການແຫ່ງການສະເຫວີຍອາລົມທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ. ຄຳວ່າ Udāsinā (ວາງເສີຍ) ຄື ປາສະຈາກຄວາມໂນ້ມອຽງແລະຄວາມຂັດເຄືອງ. ຄວາມບໍ່ຂັດແຍ້ງກັບສຸກແລະທຸກ ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງກັ້ນກາງລະຫວ່າງສຸກແລະທຸກນັ້ນ. ເພາະວ່າ ອຸເປກຂານັ້ນ ເໝືອນຢ່າງສຸກແລະທຸກ ເພາະເກີດຂຶ້ນໃນລຳດັບຖັດຈາກສຸກແລະທຸກ ຈຶ່ງເປັນສິ່ງกັ້ນກາງ ບໍ່ຂັດແຍ້ງກັບສຸກແລະທຸກເຫຼົ່ານັ້ນ, ແຕ່ບໍ່ແມ່ນເພາະເກີດຂຶ້ນໃນລຳດັບຖັດຈາກສຸກແລະທຸກ (ໂດຍກົງ). ສ່ວນເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ “ເພາະເພັ່ງພິຈາລະນາໂດຍເຂົ້າເຖິງ ເຫດນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອຸເປກຂາ” ນີ້ ໃນທີ່ນີ້ບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງໂດຍການກວມເອົາອຸເປກຂາທັງໝົດຂອງສັບວ່າ ອຸເປກຂາ. ເພາະວ່າ ອຸເປກຂາທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍໂລພະເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ເພັ່ງພິຈາລະນາໂດຍເຂົ້າເຖິງ. ຄຳວ່າ Tasmā (ເພາະເຫດນັ້ນ) ຄື ເພາະເຫດທີ່ທຳມະທີ່ເກີດຮ່ວມກັບປີຕິ ບໍ່ແມ່ນເກີດຮ່ວມກັບສຸກສະເໝີໄປ, ແລະທຳມະທີ່ເກີດຮ່ວມກັບສຸກ ກໍບໍ່ແມ່ນເກີດຮ່ວມກັບປີຕິສະເໝີໄປ, ດັ່ງນັ້ນ ທຳມະທີ່ເກີດຮ່ວມກັບປີຕິແລະທຳມະທີ່ເກີດຮ່ວມກັບສຸກ ຈຶ່ງຕ່າງກັນແລະກັນ, ເພາະເຫດນັ້ນ. ເຖິງແມ່ນວ່າໂດຍສ່ວນໃຫຍ່ ທຳມະທີ່ເກີດຮ່ວມກັບສຸກ ຈະເກີດຮ່ວມກັບປີຕິ, ແຕ່ສຸກໃດທີ່ປະກອບພ້ອມແລ້ວ ເປັນພຽງເກີດຮ່ວມກັບສຸກເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນເກີດຮ່ວມກັບປີຕິ, ສຸກນັ້ນຄື ສຸກທີ່ບໍ່ມີປີຕິ (ນິບປີຕິກະສຸກ), ຄວາມພิເສດນີ້ ຊົງສະແດງໄວ້ດ້ວຍຕິກະນີ້, ທ່ານເມື່ອຈະຈຳແນກເນື້ອຄວາມນີ້ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີເປັນຕົ້ນວ່າ “pītisahagatāti vatvā” (ກ່າວວ່າ ເກີດຮ່ວມກັບປີຕິ).

Siddhoti sāvasesaṃ niravasesañca sukhapītiyo saṅgahetvā pavattehi paṭhamadutiyapadehi yo pītisahagato dhammaviseso, taṃ sukhaṃ, yo ca sukhasahagato dhammaviseso, sā pītīti satipi aññamaññaṃ saṃsaṭṭhabhāve padantarasaṅgahitabhāvadīpanatosiddho ñāto viditoti attho. ‘‘Catutthajjhānasukhaṃ atipaṇītasukhanti oḷārikaṅgato nīharitvā tassa paṇītabhāvaṃ dassetuṃ ayaṃ tiko vutto’’ti keci vadanti, tadetaṃ sabbesaṃ sukhavedanāsampayuttadhammānaṃ idha ‘‘sukhasahagatā’’ti vuttattā vicāretabbaṃ. Tathā hi ‘‘sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare’’tiādinā (dha. sa. 1283) ‘‘kāmāvacarakusalato [Pg.45] cattāro somanassasahagatacittuppādā’’tiādinā (dha. sa. 1598) ca niddeso pavattoti.

ຄຳວ່າ Siddho (ສຳເລັດແລ້ວ) ມີອັດຖະວ່າ: ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີສະພາວະທີ່ລະຄົນກັນແລະກັນ, ແຕ່ເພາະສະແດງເຖິງຄວາມທີ່ທຳມະນັ້ນຖືກສົງເຄາະເຂົ້າໃນບົດອື່ນ ດ້ວຍບົດທີໜຶ່ງແລະບົດທີສອງ ທີ່ເປັນໄປໂດຍສົງເຄາະເອົາສຸກແລະປີຕິທັງທີ່ມີສ່ວນເຫຼືອແລະບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ, ດັ່ງນັ້ນ ທຳມະວິເສດໃດທີ່ເກີດຮ່ວມກັບປີຕິ ທຳມະນັ້ນຄືສຸກ, ແລະທຳມະວິເສດໃດທີ່ເກີດຮ່ວມກັບສຸກ ທຳມະນັ້ນຄືປີຕິ, ຄວາມໝາຍນີ້ຈຶ່ງສຳເລັດແລ້ວ ຄື ຮູ້ແລ້ວ ເຂົ້າໃຈແລ້ວ. ບາງທ່ານກ່າວວ່າ “ສຸກໃນຈະຕຸດຖະຊານ ເປັນສຸກທີ່ປະນີດຢ່າງຍິ່ງ, ຕິກະນີ້ກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງຄວາມປະນີດຂອງສຸກນັ້ນ ໂດຍແຍກອອກຈາກອົງຊານທີ່ຫຍາບ”, ຄຳກ່າວນັ້ນພຶງພິຈາລະນາ ເພາະໃນທີ່ນີ້ ທຳມະທັງໝົດທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍສຸຂະເວທະນາ ຖືກກ່າວວ່າ “sukhasahagatā” (ເກີດຮ່ວມກັບສຸກ). ເພາະວ່າ ຄຳອະທິບາຍມີເປັນຕົ້ນວ່າ “ໃນກາມາວະຈອນ ເຊິ່ງເປັນພູມແຫ່ງສຸກ” (ທັມ. ສ. ໑໒໘໓) ແລະ “ຈິດຕຸບປາດ ໔ ທີ່ເກີດຮ່ວມກັບໂສມະນັດ ຈາກກາມາວະຈະຣະກຸສົນ” (ທັມ. ສ. ໑໕໙໘) ດຳເນີນໄປແລ້ວຢ່າງນີ້.

8. Nibbānārammaṇataṃ sandhāyāha, na nibbānapaṭivijjhanaṃ, itarathā gotrabhussa dassanabhāvāpatti acodanīyā siyāti adhippāyo. Nanu ca disvā kattabbakiccakaraṇena sotāpattimaggova dassananti ukkaṃsagativijānanena nibbānassa paṭivijjhanameva dassananti gotrabhussa dassanabhāvāpatti na codetabbāvāti? Na, dassanasāmaññasseva suyyamānattā dassanakattabbakiccakaraṇānañca bhedena vuttattā. Tattha yadipi ‘‘paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī’’tiādīsu (ma. ni. 2.182) viya abhinnakālassapi bhinnakālassa viya bhedopacāradassanato bhedavacanaṃ yuttaṃ, dassanavisese pana adhippete dassanasāmaññavacanaṃ na kattabbanti dassanasāmaññamattaṃ gahetvā codanā katāti ‘‘nibbānārammaṇataṃ sandhāyāhā’’ti vuttaṃ. Dutiyatatiyamaggānampi dhammacakkhupariyāyasabbhāvato ‘‘bhāvanābhāvaṃ appatta’’nti vuttaṃ. Tattha bhāvanā vaḍḍhanā. Sā ca bahulaṃ uppattiyā hotīti āha ‘‘punappunaṃ nibbattanenā’’ti. Tathā hi satīti ‘‘ubhayapaṭikkhepavasenā’’ti padassa dassanabhāvanāpaṭikkhepavasenāti atthe sati. Nanu lokiyasamathavipassanāpi yathābalaṃ kāmacchandādīnaṃ pahāyakā, tatra kathamidaṃ vuttaṃ, na ca añño pahāyako atthīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘aññehī’’tiādi.

໘. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດໝາຍເຖິງຄວາມມີນິບພານເປັນອາຣົມ, ບໍ່ແມ່ນການແທງຕະຫຼອດນິບພານ, ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ, ຄວາມເປັນທັດສະນະ (ການເຫັນ) ຂອງໂຄຕະຣະພູ ກໍຈະເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ຄວນຄັດຄ້ານ, ນີ້ຄືອະທິບາຍ. ຖ້າຖາມວ່າ: ກໍການເຫັນແລ້ວເຮັດກິດທີ່ຄວນເຮັດ ນັ້ນຄືໂສຕາປັດຕິມັກເທົ່ານັ້ນ ເປັນທັດສະນະ, ດ້ວຍການຮູ້ແຈ້ງຄວາມເປັນເລີດ ການແທງຕະຫຼອດນິບພານນັ້ນເອງ ເປັນທັດສະນະ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນທັດສະນະຂອງໂຄຕະຣະພູ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນຄັດຄ້ານ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຕອບວ່າ: ບໍ່ແມ່ນ, ເພາະໄດ້ຍິນພຽງແຕ່ທັດສະນະທົ່ວໄປ ແລະ ເພາະຕຣັດແຍກກັນລະຫວ່າງທັດສະນະກັບການເຮັດກິດທີ່ຄວນເຮັດ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ເຖິງແມ່ນວ່າການກ່າວແຍກກັນຈະຄວນຢູ່ ເພາະεຫັນການກ່າວໂດຍອຸປະຈາແຍກກັນ ເໝືອນໃນຄຳວ່າ “ເມື່ອເຫັນດ້ວຍປັນຍາແລ້ວ ອາສວະທັງຫຼາຍຂອງຜູ້ນັ້ນກໍສິ້ນໄປ” (ມ. ນິ. ໒.໑໘໒) ເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງເຖິງແມ່ນວ່າຈະເປັນໃນຂະນະດຽວກັນ ແຕ່ກໍເໝືອນຕ່າງຂະນະກັນ, ແຕ່ເມື່ອປະສົງເອົາທັດສະນະພິເສດ ກໍບໍ່ຄວນກ່າວຄຳວ່າທັດສະນະທົ່ວໄປ, ດັ່ງນັ້ນ ຜູ້ຄັດຄ້ານຈຶ່ງຖືເອົາພຽງທັດສະນະທົ່ວໄປແລ້ວຄັດຄ້ານ, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຕຣັດໝາຍເຖິງຄວາມມີນິບພານເປັນອາຣົມ”. ເພາະແມ່ນແຕ່ມັກທີສອງແລະທີສາມ ກໍມີຊື່ວ່າທັມມະຈັກຂຸ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຍັງບໍ່ເຖິງຄວາມເປັນພາວະນາ”. ໃນຄຳນັ້ນ, ພາວະນາ ຄືການເຮັດໃຫ້ຈະເລີນ. ແລະການເຮັດໃຫ້ຈະເລີນນັ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍການເກີດຂຶ້ນບ່ອຍໆ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ດ້ວຍການເກີດຂຶ້ນເນືອງໆ”. ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ, ຄຳວ່າ “ດ້ວຍອຳນາດການຫ້າມທັງສອງ” ຈຶ່ງມີຄວາມໝາຍວ່າ ດ້ວຍອຳນາດການຫ້າມທັດສະນະແລະພາວະນາ. ຖ້າຖາມວ່າ: ແມ່ນແຕ່ສະມະຖະແລະວິປັດສະນາທີ່ເປັນໂລກີ ກໍເປັນທັມທີ່ລະກາມະສັນທະເປັນຕົ້ນໄດ້ຕາມກຳລັງ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ເປັນຫຍັງຈຶ່ງກ່າວຄຳນີ້, ແລະເພາະມີຄຳຄັດຄ້ານວ່າ ບໍ່ມີທັມອື່ນທີ່ເປັນເຄື່ອງລະ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ “ດ້ວຍທັມອື່ນໆ” ເປັນຕົ້ນ.

9. Appahātabbahetumattesūti appahātabbahetukamattesu. Sabbo kusalābyākatadhammo yathādhippetattho. Samāso na upapajjati asamatthabhāvato. Yesanti ye tatiyarāsibhāvena vuttā dhammā, attho tesaṃ. Ubhinnanti visuṃ visuṃ yojetabbatāya dve pahātabbahetusaddāti katvā vuttaṃ. Etanti ‘‘nevadassanena nabhāvanāya pahātabbo hetu etesaṃ atthī’’ti etaṃ vacanaṃ. Tehi dassanabhāvanāpadehi yuttena pahātabbahetukapadena. Evañca katvāti evaṃ dassanabhāvanāpadehi pahātabbahetukapadassa visuṃ visuṃ yojanato. Evañhi purimapadadvaya…pe… dassanametaṃ hotīti. Evanti dassanabhāvanāhi napahātabbo hetu etesanti evaṃ atthe sati. ‘‘Hetu…pe… siyā’’ti [Pg.46] etassa ‘‘purimasmiñhi atthe’’tiādinā ahetukānaṃ aggahitabhāvadassanavasena atthaṃ vatvā idāni ‘‘atha vā’’tiādinā dutiyasseva atthassa yuttabhāvaṃ vibhāvento ‘‘gahetabbatthassevā’’tiādimāha. So hi ‘‘evamattho gahetabbo’’ti vuttattā gahetabbattho.

໙. ຄຳວ່າ Appahātabbahetumattesū ໄດ້ແກ່ ໃນທັມທີ່ມີເຫດອັນບໍ່ຄວນລະເທົ່ານັ້ນ. ກຸສົນແລະອະພະຍາກະຕະທັມທັງປວງ ມີອັດຖະຕາມທີ່ປະສົງ. ການສະມາດ (ການຫຍໍ້ຄຳ) ບໍ່ຄວນມີ ເພາະຄວາມບໍ່ສາມາດ. ຄຳວ່າ Yesanti ໄດ້ແກ່ ທັມທັງຫຼາຍທີ່ຕຣັດໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນກອງທີສາມ, ນີ້ຄືອັດຖະຂອງທັມເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ Ubhinnanti ກ່າວໂດຍໝາຍຄວາມວ່າ ມີຄຳວ່າ ປຫາຕັບພະເຫຕຸ ສອງຄຳ ເພາະຕ້ອງປະກອບແຍກກັນ. ຄຳວ່າ Etanti ໄດ້ແກ່ ຄຳນີ້ວ່າ “ເຫດອັນຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະກໍບໍ່ແມ່ນ ດ້ວຍພາວະນាកໍບໍ່ແມ່ນ ຍ່ອມມີແກ່ທັມເຫຼົ່ານີ້”. ດ້ວຍບົດວ່າ ປຫາຕັບພະເຫຕຸກະລົງທ້າຍ ທີ່ປະກອບດ້ວຍບົດວ່າ ທັດສະນະແລະພາວະນາເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ Evañca katvāti ໄດ້ແກ່ ເມື່ອປະກອບບົດວ່າ ປຫາຕັບພະເຫຕຸກະລົງທ້າຍ ແຍກກັນກັບບົດວ່າ ທັດສະນະແລະພາວະນາຢ່າງນີ້. ເພາະວ່າເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ໃນສອງບົດທຳອິດ... ລະ... ນີ້ເປັນທັດສະນະ. ຄຳວ່າ Evanti ໄດ້ແກ່ ເມື່ອມີອັດຖະຢ່າງນີ້ວ່າ ເຫດອັນບໍ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະແລະພາວະນາ ຍ່ອມມີແກ່ທັມເຫຼົ່ານີ້. ຄຳວ່າ “Hetu...pe... siyā” ນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງອັດຖະໂດຍສະແດງຄວາມທີ່ທັມທີ່ບໍ່ມີເຫດ (ອະເຫຕຸກະລາສີ) ບໍ່ໄດ້ຖືກຖືເອົາ ດ້ວຍຄຳວ່າ “purimasmiñhi atthe” ເປັນຕົ້ນແລ້ວ, ບັດນີ້ ເມື່ອຈະຈຳແນກຄວາມສົມຄວນຂອງອັດຖະທີສອງນັ້ນເອງ ດ້ວຍຄຳວ່າ “atha vā” ເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ “gahetabbatthassevā” ເປັນຕົ້ນ. ເພາະອັດຖະນັ້ນ ເປັນອັດຖະທີ່ຄວນຖືເອົາ ເພາະຕຣັດໄວ້ວ່າ “ຄວນຖືເອົາອັດຖະຢ່າງນີ້”.

10. Aññathāti ārammaṇakaraṇamatte adhippete. Kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ārammaṇaṃ katvāti etena catukiccasādhakaṃ ārammaṇakaraṇaṃ vuccatī’’ti? Sāmaññajotanāya visese avaṭṭhānato ariyamaggadhammānaṃyeva ca apacayagāmibhāvato. ‘‘Cattāro maggā apariyāpannā apacayagāmino’’ti (dha. sa. 1021) hi vuttaṃ. Tenevāha ‘‘ariyamaggānaṃ etaṃ adhivacana’’nti. Eteneva vā visesupalakkhaṇahetubhūtena vacanena yathāvutto ārammaṇakaraṇaviseso viññāyati. Ukkaṃsagativijānanena vā ayamattho veditabbo. Paccavekkhaṇādīnanti vodānādayo saṅgaṇhāti. Hetubhāvenāti sampāpakahetubhāvena. Ñāpako kārako sampāpakoti tividho hi hetu, tathā ñāpetabbādibhāvena phalaṃ. Yathā nirayādimanussabhāvādigāmipaṭipadābhāvato akusalalokiyakusalacittuppādā ‘‘ācayagāmino dhammā’’ti vuttā, na micchādiṭṭhiādilokiyasammādiṭṭhiādidhammā eva, evaṃ nibbānagāmipaṭipadābhāvato lokuttarakusalacittuppādā ‘‘apacayagāmino’’ti daṭṭhabbā, na ariyamaggadhammā evāti imamatthaṃ dassento āha ‘‘purimapacchimāna’’ntiādi. Tattha ariyamaggasseva nibbānagāmipaṭipadābhāvo paribyattoti tasseva apacayagāmibhāvo yutto, tadanuvattakattā pana sesadhamme saṅgahetvā vuttaṃ. Apacaye dukkhaparijānanādinā sātisayaṃ gamanaṃ yesante apacayagāminoti ‘‘maggā eva apacayagāmino’’ti vuttaṃ. Purimapacchimānanti ca imasmiṃ tike paṭhamapadadutiyapadasaṅgahitānaṃ atthānanti attho. ‘‘Jayaṃ veraṃ pasavati (dha. pa. 201), caraṃ vā yadi vā tiṭṭha’’ntiādīsu (itivu. 86, 110; su. ni. 195) viya sānunāsiko ācaya-saddoti ‘‘anunāsikalopo kato’’ti vuttaṃ. Ettha ca ‘‘ācina’’nti vattabbe ‘‘ācaya’’nti byattayavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Ācayā hutvā gacchantīti etena apacinantīti apacayā, apacayā hutvā gacchanti pavattantīti ayamattho nayato dassitoti daṭṭhabbaṃ.

໑໐. ຄຳວ່າ Aññathāti ໄດ້ແກ່ ເມື່ອປະສົງເອົາພຽງການເຮັດໃຫ້ເປັນອາຣົມ. ກໍຈະຮູ້ໄດ້ແນວໃດວ່າ “ຄຳວ່າ ເຮັດໃຫ້ເປັນອາຣົມ ນີ້ ໝາຍເຖິງການເຮັດໃຫ້ເປັນອາຣົມທີ່ໃຫ້ສຳເລັດກິດສີ່”? ຕອບວ່າ: ເພາະການສະແດງໂດຍທົ່ວໄປ ບໍ່ໄດ້ກຳນົດສະເພาະເຈາະຈົງ ແລະ ເພາະຄວາມເປັນອະປະຈະຍະຄາມີ (ທັມທີ່ນຳໄປສູ່ການປາສະຈາກການສັ່ງສົມ) ຂອງອະຣິຍະມັກຄະທັມທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ. ເພາະມີຄຳທີ່ຕຣັດໄວ້ວ່າ “ມັກສີ່ ທີ່ເປັນອະປະຣິຍາປັນນະ ເປັນອະປະຈະຍະຄາມີ” (ທັມ. ສັງ. ໑໐໒໑). ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຄຳນີ້ເປັນຊື່ຂອງອະຣິຍະມັກທັງຫຼາຍ”. ຫຼືວ່າ ດ້ວຍຄຳນີ້ເອງ ເຊິ່ງເປັນເຫດແຫ່ງການກຳນົດໝາຍອັນພິເສດ ຄວາມເປັນການເຮັດໃຫ້ເປັນອາຣົມອັນພິເສດຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ ຈຶ່ງປາກົດ. ຫຼືຄວນຊາບອັດຖະນີ້ ດ້ວຍການຮູ້ແຈ້ງຄວາມເປັນເລີດ. ຄຳວ່າ Paccavekkhaṇādīnanti ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາໂວທານະເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Hetubhāvenāti ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄວາມເປັນເຫດໃຫ້ເຖິງ. ເພາະເຫດມີສາມຢ່າງ ຄື: ຍາປະກະເຫດ (ເຫດໃຫ້ຮູ້), ກາຣະກະເຫດ (ເຫດໃຫ້ເກີດ), ແລະ ສັມປາປະກະເຫດ (ເຫດໃຫ້ເຖິງ), ແລະ ຜົນກໍມີສາມຢ່າງ ໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນໃຫ້ຮູ້ເປັນຕົ້ນ ຢ່າງນັ້ນເໝືອນກັນ. ເພື່ອສະແດງອັດຖະນີ້ວ່າ: ເໝືອນດັ່ງອະກຸສົນແລະໂລກີຍະກຸສົນຈິດຕຸບປາດ ຕຣັດວ່າ “ອາຈະຍະຄາມີທັມ” (ທັມທີ່ນຳໄປສູ່ການສັ່ງສົມ) ເພາະເປັນປະຕິປະທາທີ່ນຳໄປສູ່ອະບາຍແລະມະນຸດສະພູມເປັນຕົ້ນ, ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ມິດສາທິດຖິແລະໂລກີຍະສັມມາທິດຖິເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ, ຢ່າງໃດກໍດີ ໂລກຸດຕະຣະກຸສົນຈິດຕຸບປາດ ກໍຄວນຊາບວ່າເປັນ “ອະປະຈະຍະຄາມີ” ເພາະເປັນປະຕິປະທາທີ່ນຳໄປສູ່ນິບພານ, ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ອະຣິຍະມັກຄະທັມເທົ່ານັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “purimapacchimāna” ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ, ຄວາມເປັນປະຕິປະທາທີ່ນຳໄປສູ່ນິບພານ ຂອງອະຣິຍະມັກເທົ່ານັ້ນ ປາກົດຊັດເຈນ ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນອະປະຈະຍະຄາມີຂອງອະຣິຍະມັກນັ້ນຈຶ່ງສົມຄວນ, ແຕ່ເພາະທັມທີ່ເຫຼືອເປັນໄປຕາມອະຣິຍະມັກນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງສົງເຄາະເອົາທັມທີ່ເຫຼືອນັ້ນແລ້ວກ່າວໄວ້. ທັມທັງຫຼາຍທີ່ນຳໄປສູ່ການປາສະຈາກການສັ່ງສົມ ດ້ວຍການກຳນົດຮູ້ທຸກເປັນຕົ້ນ ຢ່າງຍອດຢ້ຽມ ຊື່ວ່າ ອະປະຈະຍະຄາມີ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ມັກເທົ່ານັ້ນ ເປັນອະປະຈະຍະຄາມີ”. ແລະຄຳວ່າ Purimapacchimānanti ມີອັດຖະວ່າ ແຫ່ງອັດຖະທັງຫຼາຍທີ່ສົງເຄາະເຂົ້າໃນບົດທຳອິດແລະບົດທີສອງໃນຕິກະນີ້. ຄຳວ່າ ອາຈະຍະ (ācaya) ນີ້ ມີສຽງອະນຸນາສິກ (ຕົວສະກົດ) ເໝືອນໃນຄຳວ່າ “Jayaṃ veraṃ pasavati” (ທັມ. ປະ. ໒໐໑), “caraṃ vā yadi vā tiṭṭhaṃ” (ອິຕິວຸ. ໘໖, ໑໑໐; ສຸ. ນິ. ໑໙໕) ເປັນຕົ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງg່າວວ່າ “ເຮັດການລົບອະນຸນາສິກ”. ແລະໃນຄຳນີ້ ຄວນຊາບວ່າ ເມື່ອຄວນຈະກ່າວວ່າ “ācina” ແຕ່ກ່າວວ່າ “ācaya” ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະຫຼັບອັກສອນ. ຄວນຊາບວ່າ ອັດຖະນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງໄວ້ໂດຍນັຍວ່າ: ທັມທັງຫຼາຍທີ່ຊື່ວ່າ ອະປະຈະຍະ ເພາະອັດຖະວ່າ ຍ່ອມຫຼຸດນ້ອຍລົງ, ທັມທັງຫຼາຍທີ່ເປັນອະປະຈະຍະແລ້ວ ຍ່ອມໄປ ຄື ເປັນໄປ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອະປະຈະຍະຄາມີ.

11. Lokiyesu [Pg.47] asekkhabhāvānāpatti daṭṭhabbāti kasmā evaṃ vuttaṃ, nanu –

໑໑. ຄຳວ່າ Lokiyesu asekkhabhāvānāpatti daṭṭhabbāti (ຄວນຊາບຄວາມທີ່ຄວາມເປັນພຣະອະເສຂະ ບໍ່ມີໃນໂລກີຍະທັມທັງຫຼາຍ) ເປັນຫຍັງຈຶ່ງກ່າວຢ່າງນີ້, ບໍ່ແມ່ນຫຼືວ່າ -

‘‘Sikkhatīti kho bhikkhu tasmā sekkhoti vuccati. Kiñca sikkhati, adhisīlampi sikkhati adhicittampi sikkhati adhipaññampi sikkhati. Sikkhatīti kho bhikkhu tasmā sekkhoti vuccati (a. ni. 3.86). Yopi kalyāṇaputhujjano anulomapaṭipadāya paripūrakārī sīlasampanno indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū jāgariyānuyogamanuyutto pubbarattāpararattaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanānuyogamanuyutto viharati ‘ajja vā sve vā aññataraṃ sāmaññaphalaṃ adhigamissāmī’ti, sopi sikkhatīti sekkho’’ti –

“ພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ບຸກຄົນຍ່ອມສຶກສາ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ ເສຂະ. ແລະບຸກຄົນຍ່ອມສຶກສາຫຍັງ? ຍ່ອມສຶກສາແມ່ນແຕ່ອະທິສີນ, ຍ່ອມສຶກສາແມ່ນແຕ່ອະທິຈິດ, ຍ່ອມສຶກສາແມ່ນແຕ່ອະທິປັນຍາ. ພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ບຸກຄົນຍ່ອມສຶກສາ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ ເສຂະ (ອັງ. ນິ. ໓.໘໖). ແມ່ນແຕ່ກັນລະຍານະປຸຖຸຊົນໃດ ຜູ້ເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນໃນອະນຸໂລມປະຕິປະທາ, ຜູ້ເຖິງພ້ອມດ້ວຍສີລ, ຜູ້ຄຸ້ມຄອງທະວານໃນອິນຊີທັງຫຼາຍ, ຜູ້ຮູ້ປະມານໃນການບໍລິໂພກອາຫານ, ຜູ້ປະກອບຄວາມພຽນເປັນເຄື່ອງຕື່ນຢູ່ສະເໝີ, ຜູ້ປະກອບຄວາມພຽນໃນການຈະເລີນໂພທິປັກຂິຍະທັມທັງຫຼາຍໃນຍາມຕົ້ນແລະຍາມປາຍແຫ່ງລາຕີ ຢູ່ສະເໝີ ດ້ວຍຫວັງວ່າ ‘ໃນມື້ນີ້ ຫຼື ໃນມື້ອື່ນ ເຮົາຈັກບັນລຸສາມັນຍະຜົນຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ’, ແມ່ນແຕ່ຜູ້ນັ້ນກໍຍ່ອມສຶກສາ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເສຂະ” ດັ່ງນີ້ -

Vacanato yathāvuttakalyāṇaputhujjanassapi sīlādidhammā sekkhāti vuccantīti? Na, pariyāyabhāvato. Nippariyāyena hi sekkhāsekkhabhāvo yathāsambhavaṃ maggaphaladhammesu evāti lokiyesu sekkhabhāvāsaṅkābhāvato asekkhabhāvānāpatti vuttā. Tenevāha ‘‘sīlasamādhī’’tiādi. Arahattaphaladhammāpi sikkhāphalabhāvena pavattanato heṭṭhimaphaladhammā viya sikkhāsu jātātiādiatthehi sekkhā siyuṃ, heṭṭhimaphaladhammāpi vā sikkhāphalabhāvena pavattanato arahattaphaladhammā viya asekkhāti codanaṃ manasikatvā ‘‘pariniṭṭhitasikkhākiccattā’’ti vuttaṃ, tathā ‘‘heṭṭhimaphalesu panā’’tiādi. ‘‘Taṃ eva sāliṃ bhuñjāmi, sā eva tittirī, tāni eva osadhānī’’tiādīsu taṃsadisesu tabbohāro daṭṭhabbo. Etena ca sekkhasadisā asekkhā yathā ‘‘amanusso’’ti vuttaṃ hotīti aññe. Aññattha ‘‘ariṭṭha’’ntiādīsu vuddhiatthepi a-kāro dissatīti vuddhippattā sekkhā asekkhāti ayampi attho vutto.

ຈາກພຣະດຳຣັດນີ້ ສີລາທິທັມທັງຫຼາຍ ແມ່ນແຕ່ຂອງກັນລະຍານະປຸຖຸຊົນຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ ກໍຊື່ວ່າ ເສຂະ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຕອບວ່າ: ບໍ່ແມ່ນ, ເພາະເປັນການກ່າວໂດຍອ້ອມ (ປະຣິຍາຍະ). ເພາະວ່າ ໂດຍກົງ (ນິບປະຣິຍາຍະ) ແລ້ວ ຄວາມເປັນເສຂະແລະອະເສຂະ ຍ່ອມມີໃນມັກຄະທັມແລະຜະລະທັມທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນຕາມສົມຄວນ, ດັ່ງນັ້ນ ເພາະບໍ່ມີຄວາມສົງໄສໃນຄວາມເປັນເສຂະໃນໂລກີຍະທັມທັງຫຼາຍ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ຄວາມເປັນອະເສຂະບໍ່ມີ (ໃນໂລກີຍະທັມທັງຫຼາຍ). ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “sīlasamādhī” ເປັນຕົ້ນ. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານມົນສິການຄຳຄັດຄ້ານວ່າ: ແມ່ນແຕ່ອະຣະຫັດຕະຜະລະທັມທັງຫຼາຍ ເພາະເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນຜົນແຫ່ງການສຶກສາ ກໍຄວນເປັນເສຂະ ໂດຍອັດຖະເປັນຕົ້ນວ່າ ເກີດຂຶ້ນໃນໄຕສິກຂາ ເໝືອນດັ່ງຜະລະທັມເບື້ອງຕ່ຳ, ຫຼືວ່າ ແມ່ນແຕ່ຜະລະທັມເບື້ອງຕ່ຳທັງຫຼາຍ ເພາະເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນຜົນແຫ່ງການສຶກສາ ກໍຄວນເປັນອະເສຂະ ເໝືອນດັ່ງອະຣະຫັດຕະຜະລະທັມ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “pariniṭṭhitasikkhākiccattā” (ເພາະມີກິດແຫ່ງການສຶກສາອັນສຳເລັດແລ້ວ) ແລະກ່າວວ່າ “heṭṭhimaphalesu panā” ເປັນຕົ້ນ. ຄວນຊາບການເອີ້ນໃນສິ່ງທີ່ຄ້າຍຄືກັນນັ້ນ ເໝືອນໃນຄຳວ່າ “ເຮົາບໍລິໂພກເຂົ້າສາລີນັ້ນເອງ, ນັ້ນຄືນົກກະທາຕົວນັ້ນເອງ, ນັ້ນຄືຢາສະໝຸນໄພເຫຼົ່ານັ້ນເອງ” ເປັນຕົ້ນ. ແລະດ້ວຍຄຳນີ້ ຄວາມເປັນອະເສຂະທີ່ຄ້າຍຄືກັບເສຂະ ກໍເໝືອນກັບຄຳວ່າ “ອະມະນຸດ” (ຜູ້ຄ້າຍຄືມະນຸດ), ນີ້ຄືຄວາມເຫັນຂອງອາຈານພວກອື່ນ. ໃນບ່ອນອື່ນ ເຊັ່ນໃນຄຳວ່າ “ariṭṭha” ເປັນຕົ້ນ ອັກສອນ ອ (a-kāro) ກໍປາກົດໃນອັດຖະວ່າ ຈະເລີນ (vuddhi) ດັ່ງນັ້ນ ອັດຖະນີ້ວ່າ ເສຂະຜູ້ເຖິງຄວາມຈະເລີນ ຊື່ວ່າ ອະເສຂະ ກໍມີg່າວໄວ້ຄືກັນ.

12. Kilesavikkhambhanasamatthatāyāti idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Vitakkādivikkhambhanasamatthatāpi hettha labbhatīti. Akusalaviddhaṃsanarasattā vā kusalānaṃ tattha sātisayakiccayuttataṃ parittadhammehi mahaggatānaṃ pakāsetuṃ ‘‘kilesavikkhambhanasamatthatāyā’’ti vuttaṃ. Vipākakiriyesu dīghasantānatāva, na kilesavikkhambhanasamatthatā vipulaphalatā cāti [Pg.48] attho. ‘‘Vipulaṃ phalaṃ vipulaphala’’nti evaṃ pana atthe gayhamāne vipākesupi vipulaphalatā labbhateva. Sopi ekasesanayena aṭṭhakathāyaṃ vuttoti veditabbo. Mahantehi gatā paṭipannāti ayaṃ panattho tiṇṇampi sādhāraṇoti. Guṇato ayaṃ ettakoti sattānaṃ pamāṇaṃ karontā viya pavattantīti oḷārikā kilesā ‘‘pamāṇakarā’’ti vuttā. Tehi parito khaṇḍitā paricchinnāti parittā. Satipi kehici paricchinnatte mahāpamāṇabhāvena gatā pavattāti mahaggatā. Paricchedakarānaṃ kilesānaṃ sukhumānampi agocarabhāvato tehi na kathañcipi paricchinnā vītikkantāti aparicchinnā appamāṇā, yato te ‘‘apariyāpannā’’tipi vuccanti.

໑໒. ຄຳວ່າ Kilesavikkhambhanasamatthatāyāti ນີ້ ຄວນຊາບວ່າເປັນພຽງຕົວຢ່າງເທົ່ານັ້ນ. ເພາະແມ່ນແຕ່ຄວາມສາມາດໃນການຂົ່ມວິຕົກເປັນຕົ້ນ ກໍຍ່ອມໄດ້ໃນທັມນີ້ຄືກັນ. ຫຼືວ່າ ເພື່ອສະແດງຄວາມທີ່ກຸສົນທັງຫຼາຍມີກິດອັນຍອດຢ້ຽມໃນທັມນັ້ນ ເພາະມີລົດຄືການກຳຈັດອະກຸສົນ ເພື່ອສະແດງຄວາມຕ່າງກັນລະຫວ່າງປະຣິດຕະທັມ (ທັມເລັກນ້ອຍ) ກັບມະຫັກຄະຕະທັມ (ທັມເຖິງຄວາມເປັນໃຫຍ່) ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “kilesavikkhambhanasamatthatāyā” (ດ້ວຍຄວາມສາມາດໃນການຂົ່ມກິເລດ). ອັດຖະວ່າ ໃນວິບາກແລະກິຣິຍາທັງຫຼາຍ ມີພຽງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງສັນດານອັນຍາວນານເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ມີຄວາມສາມາດໃນການຂົ່ມກິເລດ ແລະ ຄວາມມີຜົນອັນໄພບູນ. ແຕ່ເມື່ອຖືເອົາອັດຖະຢ່າງນີ້ວ່າ “ຜົນອັນໄພບູນ ຊື່ວ່າ ວິປຸລະຜົນ”, ຄວາມມີຜົນອັນໄພບູນ ກໍຍ່ອມໄດ້ແມ່ນແຕ່ໃນວິບາກທັງຫຼາຍຄືກັນ. ຄວນຊາບວ່າ ອັດຖະນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໄວ້ແລ້ວໂດຍເອກະເສສະນັຍ. ສ່ວນອັດຖະນີ້ວ່າ “ດຳເນີນໄປແລ້ວຮ່ວມກັບທັມອັນຍິ່ງໃຫຍ່” ຍ່ອມທົ່ວໄປແມ່ນແຕ່ແກ່ທັມທັງສາມ (ກຸສົນ, ວິບາກ, ກິຣິຍາ). ກິເລດທັງຫຼາຍທີ່ຫຍາບ ຊື່ວ່າ “ປະມານະກະຣະ” (ເຄື່ອງເຮັດປະມານ) ເພາະເປັນໄປເໝືອນເຮັດປະມານແກ່ສັດທັງຫຼາຍວ່າ ຜູ້ນີ້ມີຄຸນພຽງເທົ່ານີ້. ທັມທັງຫຼາຍທີ່ຖືກກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນຕັດຂາດ ຖືກກຳນົດໄວ້ໂດຍຮອບ ຊື່ວ່າ ປະຣິດຕະ (ທັມເລັກນ້ອຍ). ທັມທັງຫຼາຍທີ່ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຖືກກຳນົດໄວ້ໂດຍກິເລດບາງຢ່າງ ແຕ່ກໍດຳເນີນໄປ ຄື ເປັນໄປໂດຍຄວາມມີປະມານອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ຊື່ວ່າ ມະຫັກຄະຕະ. ທັມທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ຖືກກຳນົດ ຄື ກ້າວລ່ວງກິເລດທັງຫຼາຍທີ່ເປັນເຄື່ອງກຳນົດ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເປັນກິເລດທີ່ລະອຽດ ເພາະບໍ່ເປັນໂຄຈອນຂອງກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນໂດຍປະການທັງປວງ ຊື່ວ່າ ອະປະຣິຈິນນະ (ບໍ່ຖືກກຳນົດ) ຄື ອັບປະມານະ (ຫາປະມານບໍ່ໄດ້), ເພາະເຫດນັ້ນ ທັມເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ “ອະປະຣິຍາປັນນະ” ຄືກັນ.

14. Tittiṃ na janenti santataratāya asecanakabhāvato. Ettha ca ‘‘pamāṇakarehī’’tiādiko atthavikappo ‘‘atappakatthenā’’tiādikāya hīnattikapadavaṇṇanāya parato bahūsu potthakesu likhīyati, yathāṭhāne eva pana ānetvā vattabbo.

໑໔. ທັມທັງຫຼາຍຍ່ອມບໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມອີ່ມ ເພາະມີສະພາວະອັນສະຫງົບກວ່າ ແລະ ເພາະຄວາມເປັນທັມທີ່ບໍ່ມີສິ່ງໃດເຈືອປົນ (ອະເສຈະນະກະ). ແລະໃນຄຳນີ້ ການຈຳແນກອັດຖະມີຄຳວ່າ “pamāṇakarehī” ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມມີຂຽນໄວ້ໃນຄຳພີທັງຫຼາຍເປັນອັນມາກ ໃນເບື້ອງຫຼັງແຫ່ງການພັນລະນາບົດໃນຫີນະລາສີ (ຫີນັດຕິກະ) ມີຄຳວ່າ “atappakatthenā” ເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ຄວນນຳມາອະທິບາຍໃຫ້ຖືກຕ້ອງຕາມບ່ອນເທົ່ານັ້ນ.

15. Lokiyasādhujanehipi atijigucchanīyesu ānantariyakammanatthikavādādīsu pavatti vinā vipallāsabalavabhāvena na hotīti ‘‘vipariyāsadaḷhatāyā’’ti vuttaṃ. Etenāti ‘‘vipākadāne satī’’tiādinā satipi kālaniyame vipākuppādane sāsaṅkavacanena. Tasmāti yasmā yathāvuttanayena niyatatāya atippasaṅgo dunnivāro, tasmā. Balavatā…pe… pavattīti etena asamānajātikena anivattanīyavipākataṃ, samānajātikena ca vipākānuppādanepi anantaraṃ vipākuppādanasamatthatāya avihantabbataṃ anantarikānaṃ dasseti. Yato tesaṃ vipākadhammatā viya sabhāvasiddhā niyatānantariyatā. Aññassa…pe… dānatoti imināpi asamānajātikādīhi anivattanīyaphalataṃ eva vibhāveti.

໑໕. ການເປັນໄປໃນອະນັນຕະຣິຍະກັມແລະນັດຖິກະວາທະເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງເປັນສິ່ງທີ່ແມ່ນແຕ່ສາທຸຊົນທາງໂລກກໍກຽດຊັງຢ່າງຍິ່ງ ຍ່ອມບໍ່ມີໄດ້ ຫາກປາສະຈາກຄວາມມີກຳລັງແຫ່ງວິປັລລາດ (ความຜິດພ້ຽນ), ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “vipariyāsadaḷhatāyā” (ດ້ວຍຄວາມໝັ້ນຄົງແຫ່ງວິປັລລາດ). ຄຳວ່າ Etenāti ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄຳທີ່ສະແດງຄວາມສົງໄສໃນການໃຫ້ເກີດວິບາກ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີການກຳນົດການ ເຊັ່ນຄຳວ່າ “ເມື່ອມີການໃຫ້ວິບາກ” ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Tasmāti ໄດ້ແກ່ ເພາະເຫດທີ່ຄວາມເກີນຂອບເຂດຍ່ອມຫ້າມໄດ້ຍາກ ໂດຍຄວາມແນ່ນອນຕາມນັຍທີ່ກ່າວແລ້ວ, ດັ່ງນັ້ນ. ຄຳວ່າ Balavatā...pe... pavattīti ນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງຄວາມທີ່ອະນັນຕະຣິຍະກັມທັງຫຼາຍ ມີວິບາກທີ່ທັມຕ່າງຊາດກັນບໍ່ສາມາດຫ້າມໄດ້, ແລະ ຄວາມທີ່ຄວາມສາມາດໃນການໃຫ້ເກີດວິບາກໃນລຳດັບ ບໍ່ຖືກທຳລາຍ ເຖິງແມ່ນວ່າທັມຊາດດຽວກັນຈະບໍ່ໃຫ້ເກີດວິບາກກໍຕາມ. ເພາະຄວາມເປັນອະນັນຕະຣິຍະອັນແນ່ນອນ ຍ່ອມສຳເລັດໂດຍສະພາວະ ເໝືອນດັ່ງຄວາມມີວິບາກເປັນທັມມະດา ຂອງອະນັນຕະຣິຍະກັມເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ Aññassa...pe... dānatoti ນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຍ່ອມຈຳແນກຄວາມທີ່ອະນັນຕະຣິຍະກັມມີຜົນທີ່ທັມຕ່າງຊາດກັນເປັນຕົ້ນບໍ່ສາມາດຫ້າມໄດ້ ຢ່າງນັ້ນຄືກັນ.

Codako adhippāyaṃ ajānanto ‘‘nanū’’tiādinā atippasaṅgameva codeti. Itaro ‘‘nāpajjatī’’tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati. Ekanteti avassambhāvini. Sanniyatattāti sampādane janane niyatabhāvato. Uparatā avipaccanasabhāvāsaṅkā yesu tāni uparatāvipacca…pe… saṅkāni, tabbhāvo upa…pe… saṅkattaṃ, tasmā. ‘‘Na samatthatāvighātattāti [Pg.49] balavatāpi ānantariyena anupahantabbataṃ āha. Upatthambhakāni anubalappadāyakāni honti uppattiyā santānassa visesitattā. Tena nesaṃ vipākānuppādanepi amoghavuttitaṃ āha.

ຜູ້ຄັດຄ້ານ ເມື່ອບໍ່ຮູ້ອະທິບາຍ ຍ່ອມຄັດຄ້ານຄວາມເກີນຂອບເຂດນັ້ນເອງ ດ້ວຍຄຳວ່າ “nanū” ເປັນຕົ້ນ. ຜູ້ຕອບ ຍ່ອມເປີດເຜີຍອະທິບາຍຂອງຕົນ ດ້ວຍຄຳວ່າ “nāpajjatī” ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Ekanteti ໄດ້ແກ່ ໃນສິ່ງທີ່ຈະຕ້ອງມີຢ່າງແນ່ນອນ. ຄຳວ່າ Sanniyatattāti ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງແນ່ນອນໃນການໃຫ້ສຳເລັດ ຄື ການໃຫ້ເກີດ. ຄຳວ່າ uparatāvipacca...pe... saṅkāni ໄດ້ແກ່ ທັມທັງຫຼາຍທີ່ມີຄວາມສົງໄສໃນສະພາວະທີ່ບໍ່ໃຫ້ຜົນ ດັບໄປແລ້ວ, ຄວາມເປັນຢ່າງນັ້ນ ຊື່ວ່າ upa...pe... saṅkattaṃ, ເພາະເຫດນັ້ນ. ຄຳວ່າ “Na samatthatāvighātattā” ນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວເຖິງຄວາມທີ່ທັມເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ຖືກທຳລາຍ ເຖິງແມ່ນວ່າດ້ວຍອະນັນຕະຣິຍະກັມທີ່ມີກຳລັງ. ທັມທັງຫຼາຍທີ່ເປັນອຸປະຖັມພະກະ ຍ່ອມເປັນທັມທີ່ໃຫ້ກຳລັງສະໜັບສະໜູນ ເພາະຄວາມພິເສດແຫ່ງສັນດານໂດຍການເກີດຂຶ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ເປັນໝັນແຫ່ງຄວາມເປັນໄປ ຂອງທັມເຫຼົ່ານັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ໃຫ້ເກີດວິບາກກໍຕາມ.

16. Maggakiccaṃ pariññādi. Aṭṭhaṅgikamaggasammādiṭṭhimaggasampayuttālobhādosasaṅkhātehi maggahetūhi maggasampayuttakhandhasesamaggaṅgasammādiṭṭhīnaṃ sahetukabhāvadassanato tiṇṇaṃ nayānaṃ asaṅgahitasaṅgaṇhanavasenāti vuttaṃ. Hetubahutāvasenāti bahuhetukassa paṭhamanayassa anantaraṃ bahuhetukatāsāmaññena nikkhepakaṇḍapāḷiyaṃ tatiyaṃ vuttanayo idha aṭṭhakathāyaṃ dutiyaṃ vutto. Yathāsakaṃ paccayehi pavattamānesu nirīhakesu dhammesu kesañci anuvattanīyabhāvo na kevalaṃ dhammasabhāvatoyeva, atha kho purimadhammānaṃ pavattivisesenapi hotīti āha ‘‘pubbābhisaṅkhāravasenā’’ti. Pavattiviseso hi purimapurimānaṃ cittacetasikānaṃ uttaruttaresu visesādhānaṃ bhāvanāpubbābhisaṅkhāroti. Anuvattayamānoti garukārayamāno. Udāharaṇavasenāti nidassanavasena, na niravasesadassanavasena. Yasmā panātiādinā yathāvuttaṃ atthaṃ pāṭhantarena sādheti. Tattha hi adhipatipaccayassa paccanīye ṭhitattā maggo adhipati maggādhipatīti ayamattho labbhatīti. Samānasaddatthavasenāti satipi aññapadatthasamānādhikaraṇasamāsatthabhede maggādhipatisaddatthabhedābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ.

໑໖. ກິດໃນມັກ ມີປະລິນຍາເປັນຕົ້ນ. ທີ່ກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສົງເຄາະທຳທີ່ບໍ່ໄດ້ສົງເຄາະໃນ ໓ ນັຍ' ເພາະເຫັນຄວາມເປັນສະເຫດຸກທຳ ແຫ່ງສັມມາທິຕຖιໃນອົງມັກ ແລະຂັນທີ່ສັມປະຍຸດດ້ວຍມັກ ທີ່ເຫຼືອ ດ້ວຍມັກຄະເຫດ ຄື ອະໂລພະ ແລະອະໂທສະ ທີ່ສັມປະຍຸດດ້ວຍສັມມາທິຕຖιແຫ່ງອັຕຖັງຄິກະມັກ. ທີ່ກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນເຫດຫຼາຍ' ເພາະຄວາມເປັນເຫດຫຼາຍທົ່ວໄປ ຖັດຈາກນັຍທຳອິດທີ່ມີເຫດຫຼາຍ ນັຍທີ ໓ ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນນິກເຂປະທັນດະປາລີ ຈຶ່ງຖືກກ່າວໄວ້ເປັນນັຍທີ ໒ ໃນອັຕຖະກະຖາ ນີ້. ເມື່ອທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ມີຄວາມຂະຫຍາຍຕົວ ດຳເນີນໄປຕາມປັດໄຈຂອງຕົນໆ ຄວາມເປັນໄປຕາມກັນຂອງທຳບາງຢ່າງ ບໍ່ແມ່ນເກີດຈາກສະພາວະທຳຢ່າງດຽວເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍຄວາມເປັນໄປເປັນພິເສດຂອງທຳກ່ອນໆນຳອີກ ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປຸບພາພິສັງຂານ'. ຄວາມເປັນໄປເປັນພິເສດ ຄື ການເພີ່ມຄວາມພິເສດໃນຈິດແລະເຈຕະສິກຕໍ່ໆໄປ ຂອງຈິດແລະເຈຕະສິກກ່ອນໆ ນັ້ນຄື ພາວະນາປຸບພາພິສັງຂານ. ຄຳວ່າ 'ອະນຸວັດຕະຍະມາໂນ' ຄື ເຮັດໃຫ້ໜັກແໜ້ນ (ເຄົາລົບ). ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອຸທาຫອນ' ຄື ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງຕົວຢ່າງ, ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງທັງໝົດໂດຍບໍ່ມີເຫຼືອ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຍັສມາ ປະນະ' ເປັນຕົ້ນ ທ່ານຈຶ່ງສະແດງເນື້ອຄວາມຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ ດ້ວຍປາຖະອື່ນ. ເພາະໃນຄຳນັ້ນ ມັກເປັນອະທິບໍດີ ເພາະຕັ້ງຢູ່ໃນຝ່າຍກົງກັນຂ້າມກັບອະທິປະຕິປັດໄຈ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ເນື້ອຄວາມວ່າ 'ມັກຄາທິປະຕິ'. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເນື້ອຄວາມຂອງສັບທີ່ສະເໝີກັນ' ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງ ຄວາມບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງເນື້ອຄວາມຂອງສັບວ່າ ມັກຄາທິປະຕິ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງເນື້ອຄວາມຂອງສະມາດທີ່ມີອະທິປະຕິເປັນເນື້ອຄວາມຂອງບົດອື່ນກໍຕາມ.

17. Uppanna-saddo uppādādiṃ paṭipajjamāno, patvā vigato cāti duvidhesu atthesu ubhayesampi vācako, na purimānaṃyevāti tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘anuppannā’’tiādimāha. Tattha uppannabhāvo uppādādippattatā. Tena atītāpi saṅgahitā honti. Tenevāha ‘‘sabbo uppannabhāvo’’ti. Uppannadhammabhāvo ‘‘uppannā dhammā’’ti padena gahitadhammabhāvo, vattamānadhammabhāvoti attho. Yo vā uppādādippatto attano ca sabhāvaṃ dhāreti paccayehi ca dhārīyati, so uppannadhammoti paccuppannabhāvo uppannadhammabhāvoti evamettha attho daṭṭhabbo. Uppannadhamme vatvā ‘‘anuppannā’’ti vacanaṃ na yathādhigatapaṭisedhananti kathamidaṃ paccetabbanti āha ‘‘yadi hī’’tiādi. Keci panettha ‘‘uppannāti padena atītāpi saṅgahitā. Yadi na saṅgahitā, nibbānaṃ viya tepi navattabbāti vattabbaṃ siyā[Pg.50], na ca tathā vutta’’nti vadanti, taṃ pana tesaṃ matimattameva. Ayaṃ pana tiko dvinnaṃ addhānaṃ vasena pūretvā dassitoti aṭṭhakathāyaṃ vakkhatīti. Evaṃ sante kasmā atītā navattabbāti na vuttāti? Dhammavasena asaṅgahitattābhāvato. Dhammavasena hi asaṅgahitaṃ nibbānaṃ tattha navattabbaṃ jātaṃ, na ca niyogato atītā nāma dhammā keci atthi, ye idha asaṅgahitattā navattabbā siyunti. Phalanibbattito kāraṇassa puretaraṃ nibbatti idha pariniṭṭhitasaddena vuccati, na tassa hutvā vigatabhāvoti āha ‘‘anāgate vā’’ti. Yato metteyyassa bhagavato uppajjanakaphalampi ‘‘uppādī’’ti vuccati.

໑໗. ສັບວ່າ 'ອຸບປັນນະ' (ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ) ເມື່ອເຂົ້າເຖິງຄວາມເກີດເປັນຕົ້ນ ແລະເມື່ອເຖິງແລ້ວດັບໄປ ຍ່ອມສະແດງເນື້ອຄວາມທັງສອງປະການນີ້, ບໍ່ແມ່ນສະແດງສະເພາະເນື້ອຄວາມທຳອິດເທົ່ານັ້ນ ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ອະນຸບປັນນາ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ຄວາມເປັນອຸບປັນນະ ຄື ຄວາມເຖິງຄວາມເກີດເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍεຫດນັ້ນ ທຳທີ່ເປັນອະດີດກໍຖືກສົງເຄາະນຳ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ສະພາວະທີ່ເກີດຂຶ້ນທັງປວງ'. ຄວາມເປັນອຸບປັນນະທຳ ຄື ສະພາວະທຳທີ່ຖືກຖືເອົາດ້ວຍບົດວ່າ 'ອຸບປັນນາ ທັມມາ' ມີອັດຖະວ່າ ຄວາມເປັນວັດຕະມານະທຳ (ທຳໃນປັດຈຸບັນ). ຫຼືວ່າ ທຳໃດທີ່ເຖິງຄວາມເກີດເປັນຕົ້ນ ແລ້ວຊົງສະພາວະຂອງຕົນໄວ້ ແລະຖືກຊົງໄວ້ດ້ວຍປັດໄຈທັງຫຼາຍ ທຳນັ້ນຊື່ວ່າ ອຸບປັນນະທຳ ຄວາມເປັນປັດຈຸບັນ ຄື ຄວາມເປັນອຸບປັນນະທຳ ຄວນເຫັນເນື້ອຄວາມໃນທີ່ນີ້ຢ່າງນີ້. ເມື່ອກ່າວເຖິງອຸບປັນນະທຳແລ້ວ ການກ່າວຄຳວ່າ 'ອະນຸບປັນນາ' ບໍ່ແມ່ນການປະຕິເສດຕາມທີ່ໄດ້ມາແລ້ວ ຈະເຂົ້າໃຈຂໍ້ນີ້ໄດ້ແນວໃດ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ຍະທິ ຫິ' ເປັນຕົ້ນ. ກໍແຕ່ໃນອະທິບາຍນີ້ ບາງທ່ານກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍບົດວ່າ ອຸບປັນນະ ທຳທີ່ເປັນອະດີດກໍຖືກສົງເຄາະນຳ. ຖ້າບໍ່ຖືກສົງເຄາະ ກໍຄວນຈະກ່າວວ່າ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນກໍເປັນອະວັດຕັບພະ (ກ່າວບໍ່ໄດ້) ເໝືອນນິບພານ, ແຕ່ກໍບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ຢ່າງນັ້ນ' ຄຳນັ້ນເປັນພຽງມະຕິຂອງພວກເຂົາເທົ່ານັ້ນ. ແຕ່ຕິກະນີ້ ທ່ານສະແດງໂດຍເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການ ໒ (ອະດີດ ແລະ ປັດຈຸບັນ) ດັ່ງທີ່ທ່ານຈະກ່າວໃນອັຕຖະກະຖາ. ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ເປັນຫຍັງຈຶ່ງບໍ່ກ່າວວ່າ ທຳທີ່ເປັນອະດີດເປັນອະວັດຕັບພະ? ເພາະບໍ່ມີຄວາມເປັນທຳທີ່ບໍ່ຖືກສົງເຄາະໂດຍຄວາມເປັນທຳ. ເພາະວ່ານິບພານທີ່ບໍ່ຖືກສົງເຄາະໂດຍຄວາມເປັນທຳ ຈຶ່ງກາຍເປັນອະວັດຕັບພະໃນທີ່ນັ້ນ, ແລະໂດຍແທ້ຈິງແລ້ວ ບໍ່ມີທຳທີ່ຊື່ວ່າອະດີດໃດໆ ທີ່ຈະເປັນອະວັດຕັບພະເພາະບໍ່ຖືກສົງເຄາະໃນທີ່ນີ້. ການເກີດຂຶ້ນຂອງເຫດກ່ອນການເກີດຂຶ້ນຂອງຜົນ ໃນທີ່ນີ້ກ່າວດ້ວຍສັບວ່າ 'ປະຣິນິດຖິຕະ' ບໍ່ແມ່ນຄວາມເປັນໄປແລ້ວດັບໄປຂອງມັນ ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຫຼືໃນອະນາຄົດ'. ເພາະຜົນທີ່ຈະເກີດຂຶ້ນຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າເມດໄຕຍະ ກໍຖືກກ່າວວ່າ 'ອຸບປາທີ' (ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ) ເໝືອນກັນ.

20. Yassa jhānā vuṭṭhahitvātiādinā ‘‘tenānandā’’tiādipāḷiyā heṭṭhāpāḷiṃ atthavasena dasseti. Ayañhi tattha pāḷi –

໒໐. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ยັສສະ ຊານາ ວຸດຖະຫິຕວາ' ເປັນຕົ້ນ ທ່ານສະແດງພຣະບາລີເບື້ອງຕົ້ນ ແຫ່ງພຣະບາລີວ່າ 'ເຕນານັນທະ' ເປັນຕົ້ນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງເນື້ອຄວາມ. ເພາະວ່າ ພຣະບາລີໃນທີ່ນັ້ນ ມີດັ່ງນີ້ -

‘‘Kathañcānanda, bhikkhu ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapeti sannisādeti ekodiṃ karoti samādahati. Idhānanda, bhikkhu vivicceva…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Evaṃ kho…pe… samādahati. So ajjhattaṃ suññataṃ manasi karoti, tassa ajjhattaṃ suññataṃ manasikaroto suññatāya cittaṃ na pakkhandati…pe… muccati. Evaṃ santametaṃ, ānanda, bhikkhu evaṃ sampajānāti ajjhattaṃ kho me suññataṃ manasikaroto ajjhattaṃ suññatāya cittaṃ na pakkhandati…pe… muccatīti, itiha tattha sampajāno hoti. So bahiddhā suññataṃ…pe… ajjhattabahiddhā suññataṃ…pe… so āneñjaṃ manasi karoti, tassa āneñjaṃ manasikaroto āneñjāya cittaṃ na pakkhandati…pe… muccatīti, itiha tattha sampajāno hoti. Tenānanda, bhikkhunā’’ti (ma. ni. 3.188).

“ດູກ່ອນອານົນ, ພິກຂຸຍ່ອມຕັ້ງຈິດໄວ້ໃນພາຍໃນ ເຮັດໃຫ້ສະຫງົບ ເຮັດໃຫ້ເປັນທຳເອກຜຸດຂຶ້ນ ໃຫ້ຕັ້ງໝັ້ນໄດ້ແນວໃດ? ດູກ່ອນອານົນ, ພິກຂຸໃນທັມມະວິນັຍນີ້ ສະຫງັດແລ້ວຈາກກາມ... ບັນລຸຈະຕຸຕະຊານ ຢູ່. ຢ່າງນີ້ແລ... ຍ່ອມຕັ້ງໝັ້ນ. ພິກຂຸນັ້ນຍ່ອມມະນະສິການສຸညະຕາໃນພາຍໃນ, ເມື່ອລາວມະນະສິການສຸညະຕາໃນພາຍໃນ ຈິດຍ່ອມບໍ່ແລ່ນໄປ... ຍ່ອມຫຼຸດພົ້ນໃນສຸညະຕາ. ດູກ່ອນອານົນ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ພິກຂຸຍ່ອມຮູ້ສຶກຕົວທົ່ວພ້ອມຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເມື່ອເຮົາມະນະສິການສຸညະຕາໃນພາຍໃນ ຈິດຂອງເຮົາກໍບໍ່ແລ່ນໄປ... ຍ່ອມຫຼຸດພົ້ນໃນສຸညະຕາໃນພາຍໃນ', ດ້ວຍεຫດນີ້ ລາວຈຶ່ງເປັນຜູ້ມີສັມປະຊັນຍະໃນທີ່ນັ້ນ. ລາວຍ່ອມມະນະສິການສຸညະຕາໃນພາຍນອກ... ສຸညະຕາທັງພາຍໃນແລະພາຍນອກ... ລາວຍ່ອມມະນະສິການອາເນນຊາ, ເມື່ອລາວມະນະສิການອາເນນຊາ ຈິດຍ່ອມບໍ່ແລ່ນໄປ... ຍ່ອມຫຼຸດພົ້ນໃນອາເນນຊາ, ດ້ວຍເຫດນີ້ ລາວຈຶ່ງເປັນຜູ້ມີສັມປະຊັນຍະໃນທີ່ນັ້ນ. ດູກ່ອນອານົນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພິກຂຸນັ້ນ...” (ມະ. ນິ. ໓.໑໘໘).

Tattha ajjhattasuññatādīsūti ajjhattaṃ bahiddhā ajjhattabahiddhā ca suññatāya āneñje ca. Paṭhamajjhānādisamādhinimitteti pādakabhūtapaṭhamajjhānādisamādhinimitte. Apaguṇapādakajjhānato vuṭṭhitassa hi ajjhattaṃ suññataṃ manasikaroto tattha cittaṃ na pakkhandati. Tato ‘‘parassa santāne nu kho katha’’nti bahiddhā manasi karoti, tatthapi na pakkhandati. Tato ‘‘kālena attano santāne, kālena parassa santāne nu kho katha’’nti [Pg.51] ajjhattabahiddhā manasi karoti, tatthapi na pakkhandati. Tato ubhatobhāgavimutto hotukāmo ‘‘arūpasamāpattiyaṃ nu kho katha’’nti āneñjaṃ manasi karoti, tatthapi na pakkhandati. ‘‘Idāni me cittaṃ na pakkhandatī’’ti vissaṭṭhavīriyena na bhavitabbaṃ, pādakajjhānameva pana sādhukaṃ punappunaṃ manasi kātabbaṃ, evamassa rukkhaṃ chindato pharasumhi avahante punappunaṃ nisitanisitaṃ kāretvā chindantassa chijje pharasu viya kammaṭṭhāne manasikāro vahatīti dassetuṃ ‘‘tasmiṃyevā’’tiādi vuttanti.

ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດວ່າ 'ໃນອັດຊັດຕະສຸညະຕາເປັນຕົ້ນ' ຄື ໃນສຸညະຕາທັງພາຍໃນ ພາຍນອກ ທັງພາຍໃນແລະພາຍນອກ ແລະໃນອາເນນຊາ. ບົດວ່າ 'ໃນສະມາທິນິມິດມີປະຖົມມະຊານເປັນຕົ້ນ' ຄື ໃນສະມາທິນິມິດມີປະຖົມມະຊານເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນບາດຖານ. ເພາະວ່າ ເມື່ອພິກຂຸຜູ້ອອກຈາກບາດຖານຊານທີ່ຄ່ອງແຄ້ວແລ້ວ ມະນະສິການສຸညະຕາໃນພາຍໃນ ຈິດຍ່ອມບໍ່ແລ່ນໄປໃນສຸညະຕານັ້ນ. ຈາກນັ້ນ ລາວມະນະສິການໃນພາຍນອກວ່າ 'ໃນສັນດານຂອງຜື່ອື່ນເປັນແນວໃດນໍ', ຈິດກໍບໍ່ແລ່ນໄປໃນພາຍນອກນັ້ນຄືກັນ. ຈາກນັ້ນ ລາວມະນະສິການທັງພາຍໃນແລະພາຍນອກວ່າ 'ບາງຄັ້ງໃນສັນດານຂອງຕົນ ບາງຄັ້ງໃນສັນດານຂອງຜື່ອື່ນເປັນແນວໃດນໍ', ຈິດກໍບໍ່ແລ່ນໄປໃນພາຍໃນແລະພາຍນອກນັ້ນຄືກັນ. ຈາກນັ້ນ ລາວຜູ້ປາດຖະໜາຈະເປັນອຸພະໂຕພາກະວິມຸດ ມະນະສິການອາເນນຊາວ່າ 'ໃນອະຣູປະສະມາບັດເປັນແນວໃດນໍ', ຈິດກໍບໍ່ແລ່ນໄປໃນອາເນນຊານັ້ນຄືກັນ. ບໍ່ຄວນເປັນຜູ້ຫຼຸດຜ່ອນຄວາມພຽນດ້ວຍຄິດວ່າ 'ບັດນີ້ ຈິດຂອງເຮົາບໍ່ແລ່ນໄປແລ້ວ', ແຕ່ຄວນມະນະສິການບາດຖານຊານນັ້ນແຫຼະໃຫ້ດີ ເນືອງໆ, ເພື່ອສະແດງວ່າ ການມະນະສິການໃນກັມມັດຖານຂອງພິກຂຸນັ້ນ ຍ່ອມດຳເນີນໄປໄດ້ ເໝືອນດັ່ງຂວານທີ່ຄົມເຊິ່ງຖືກຝົນໃຫ້ຄົມຢູ່ສະເໝີ ຍ່ອມຕັດຕົ້ນໄມ້ໃຫ້ຂາດໄດ້ ເມື່ອຄົນຕັດຕົ້ນໄມ້ຟັນລົງໄປ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ໃນສະມາທິນິມິດນັ້ນແຫຼະ' ເປັນຕົ້ນ.

Atthato ca asamānattāti idaṃ kasmā vuttaṃ. Nanu yesu atthesu ajjhatta-saddo vattati, te sabbe dassetvā idhādhippetatthaniddhāraṇatthaṃ atthuddhāravasenetaṃ vuttaṃ. Cakkhādīsu ca ajjhattika-saddo ajjhattānaṃ abbhantaratāvisesamupādāya pavattati, yato te ajjhattaajjhattāti vuccanti. Apica ‘‘cha ajjhattikānī’’ti idaṃ ajjhattika-saddassa cakkhādīnaṃ ajjhattabhāvavibhāvanasabbhāvato idha udāharaṇavasena vuttaṃ. Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ ajjhattikaduke ‘‘ajjhattāva ajjhattikā’’ti vuttaṃ. Evañca sati na ettha saddato asamānatāpi siyā, tasmāyeva yathāvuttacodanaṃ visodhento ‘‘ayaṃ panetthā’’tiādimāha. Tenāti tasmā. Taṃvācakassāti ajjhattajjhattavācakassa sakkā vattuṃ tadatthassa ajjhattabhāvasabbhāvato.

ຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມບໍ່ສະເໝີກັນໂດຍເນື້ອຄວາມນຳ' ນີ້ ກ່າວໄວ້ເພື່ອຫຍັງ? ບໍ່ແມ່ນບໍວ່າ ຄຳນີ້ກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຍົກເນື້ອຄວາມຂຶ້ນສະແດງ ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມທັງໝົດທີ່ສັບວ່າ ອັດຊັດຕະ ໝາຍເຖິງ ແລ້ວກຳນົດເນື້ອຄວາມທີ່ຕ້ອງການໃນທີ່ນີ້. ແລະສັບວ່າ ອັດຊັດຕິກະ ໃນຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍອາໄສຄວາມເປັນພາຍໃນເປັນພິເສດຂອງອັດຊັດຕະທຳທັງຫຼາຍ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອັດຊັດຕັດຊັດຕະ (ພາຍໃນແທ້ໆ). ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳວ່າ 'ອາຍະຕະນະພາຍໃນ ໖' ນີ້ ທ່ານກ່າວໄວ້ໃນທີ່ນີ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອຸທาຫອນ ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງການສະແດງຄວາມເປັນພາຍໃນຂອງຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງສັບວ່າ ອັດຊັດຕິກະ. ເພາະເຫດນັ້ນແຫຼະ ໃນອັຕຖະກະຖາ ໃນອັດຊັດຕິກະທຸກະລຶກ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ທຳທີ່ເປັນພາຍໃນນັ້ນແຫຼະ ຊື່ວ່າ ອັດຊັດຕິກະ'. ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້ ໃນທີ່ນີ້ກໍຈະບໍ່ມີຄວາມບໍ່ສະເໝີກັນໂດຍສັບນຳອີກ, ເພາະເຫດນັ້ນແຫຼະ ເມື່ອຈະແກ້ໄຂຂໍ້ທ້ວງຕີງຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ແຕ່ໃນອະທິບາຍນີ້' ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'ເຕນະ' ຄື ເພາະເຫດນັ້ນ. ບົດວ່າ 'ຕັງວາຈະກັສສະ' ຄື ຂອງສັບທີ່ກ່າວເຖິງອັດຊັດຕັດຊັດຕະນັ້ນ ອາດກ່າວໄດ້ ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງການສະແດງຄວາມເປັນພາຍໃນຂອງເນື້ອຄວາມນັ້ນ.

‘‘Na kho, ānanda, bhikkhu sobhati saṅgaṇikārāmo saṅgaṇikārato saṅgaṇikārāmataṃ anuyutto’’tiādinā (ma. ni. 3.186) pabbajitāsāruppassa nekkhammasukhādinikāmalābhitāya abhāvassa ca dassanena saṅgaṇikārāmatāya, ‘‘nāhaṃ, ānanda, ekaṃ rūpampi samanupassāmi, yattha rattassa yathābhiratassa rūpassa vipariṇāmaññathābhāvā na uppajjeyyuṃ sokapari…pe… upāyāsā’’ti (ma. ni. 3.186) evaṃ rūpādiratiyā ca ādīnavaṃ vatvā sace koci duppaññajātiko pabbajito vadeyya ‘‘sammāsambuddho khette paviṭṭhā gāviyo viya amheyeva gaṇato nīharati, ekībhāve niyojeti, sayaṃ pana rājarājamahāmattādīhi parivuto viharatī’’ti, tassa vacanokāsupacchedanatthaṃ cakkavāḷapariyantāya parisāya majjhe nisinnopi tathāgato ekakovāti dassanatthaṃ ‘‘ayaṃ kho panā’’ti desanā āraddhāti āha ‘‘tappaṭipakkhavihāradassanattha’’nti. Tattha sabbanimittānanti rūpādīnaṃ saṅkhatanimittānaṃ[Pg.52]. Ajjhattanti visayajjhattaṃ. Suññatanti anattānupassanānubhāvanibbattaphalasamāpattiṃ. Tenevāha ‘‘ajjhatta’’ntiādi. Tattha dutiye vikappe ṭhāna-saddo kāraṇapariyāyo daṭṭhabbo. Saccakasuttenāti mahāsaccakasuttena. Tattha hi –

ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ດູກ່ອນອານົນ, ພິກຂຸຜູ້ຍິນດີໃນການຄຸກຄີດ້ວຍໝູ່ ຄະນຶງເຖິງການຄຸກຄີດ້ວຍໝູ່ ປະກອບເນືອງໆ ເຊິ່ງຄວາມຍິນດີໃນການຄຸກຄີດ້ວຍໝູ່ ຍ່ອມບໍ່ຮຸ່ງເຮືອງ' ເປັນຕົ້ນ (ມະ. นິ. ໓.໑໘໖) ທ່ານສະແດງຄວາມບໍ່ສົມຄວນແກ່ບັນພະຊິດ ແລະຄວາມບໍ່ມີການໄດ້ຕາມຄວາມປາດຖະໜາເຊິ່ງເນກຂັມມະສຸກເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຄວາມຍິນດີໃນການຄຸກຄີດ້ວຍໝູ່, ແລະກ່າວໂທດໃນຄວາມຍິນດີໃນຮູບເປັນຕົ້ນຢ່າງນີ້ວ່າ 'ດູກ່ອນອານົນ, ເຮົາບໍ່ເລັງເຫັນຮູບແມ່ນແຕ່ຮູບດຽວ ເຊິ່ງເມື່ອຮູບທີ່ບຸກຄົນກຳໜັດແລ້ວ ເພີດເພີນແລ້ວ ປ່ຽນແປງໄປເປັນຢ່າງອື່ນ ຈະບໍ່ເກີດຄວາມໂສກ... ຄວາມຄັບແຄ້ນໃຈ' (ມະ. ນິ. ໓.໑໘໖) ຫາກມີບັນພະຊິດຜູ້ມີປັນຍາຊາມບາງຄົນກ່າວວ່າ 'ພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າຊົງຂັບໄລ່ພວກເຮົາອອກຈາກໝູ່ ເໝືອນຝູງງົວທີ່ເຂົ້າໄປໃນນາ, ຊົງແນະນຳໃຫ້ຢູ່ຜູ້ດຽວ, ແຕ່ພຣະອົງເອງຊົງແວດລ້ອມດ້ວຍພຣະຣາຊາ ມະຫາອຳມາດຂອງພຣະຣາຊາເປັນຕົ້ນ ປະທັບຢູ່', ເພື່ອຕັດໂອກາດແຫ່ງຄຳກ່າວຂອງຜູ້ນັ້ນ ແລະເພື່ອສະແດງວ່າ ພຣະຕຖາຄົດເຖິງແມ່ນວ່າຈະປະທັບນັ່ງທ່າມກາງບໍລິສັດທີ່ມີຂອບເຂດຈັກກະວານ ກໍຊົງເປັນຜູ້ດຽວເທົ່ານັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງເລີ່ມພຣະທັມມະເທດສະໜາວ່າ 'ກໍແຕ່ຂໍ້ນີ້...' ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພື່ອສະແດງວິຫານທຳທີ່ເປັນຝ່າຍກົງກັນຂ້າມກັບສິ່ງນັ້ນ'. ໃນຄຳນັ້ນ ບົດວ່າ 'ແຫ່ງນິມິດທັງປວງ' ຄື ແຫ່ງສັງຂະຕະນິມິດມີຮູບເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'ໃນພາຍໃນ' ຄື ໃນພາຍໃນແຫ່ງອາລົມ. ບົດວ່າ 'ສຸညະຕາ' ຄື ຜົນສະມາບັດທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງອະນັດຕານຸປັດສະນາ. ເພາະເຫດນັ້ນແຫຼະ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໃນພາຍໃນ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນທາງເລືອກທີສອງໃນຄຳນັ້ນ ຄວນເຫັນວ່າ ສັບວ່າ 'ຖານະ' ເປັນໄວພົດຂອງເຫດ. ບົດວ່າ 'ໃນສັດຈະກະສູດ' ຄື ໃນມະຫາສັດຈະກະສູດ. ເພາະໃນສູດນັ້ນ -

‘‘Abhijānāmi kho panāhaṃ, aggivessana, anekasatāya parisāya dhammaṃ desetā, apissu maṃ ekameko evaṃ maññati ‘mamevārabbha samaṇo gotamo dhammaṃ desetī’ti. Na kho panetaṃ, aggivessana, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Yāvadeva viññāpanatthāya tathāgato paresaṃ dhammaṃ desetīti. So kho ahaṃ, aggivessana, tassāyeva kathāya pariyosāne tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi sannisādemi, ekodiṃ karomi, samādahāmi ‘yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti (ma. ni. 1.387) –

“ດູກ່ອນອັກຄິເວດສະນະ, ເຮົາຮູ້ຍິ່ງຢູ່ ເມື່ອສະແດງທຳແກ່ບໍລິສັດຫຼາຍຮ້ອຍຄົນ, ແມ່ນແຕ່ບຸກຄົນແຕ່ລະຄົນກໍຍ່ອມສຳຄັນເຮົາຢ່າງນີ້ວ່າ 'ພຣະສະມະນະໂຄດົມສະແດງທຳປາຣົບສະເພາະເຮົາເທົ່ານັ້ນ'. ດູກ່ອນອັກຄິເວດສະນະ, ຂໍ້ນັ້ນບໍ່ຄວນເຫັນຢ່າງນັ້ນ. ພຣະຕຖາຄົດຍ່ອມສະແດງທຳແກ່ຜື່ອື່ນ ພຽງເພື່ອໃຫ້ເຂົ້າໃຈເທົ່ານັ້ນ. ດູກ່ອນອັກຄິເວດສະນະ, ເຮົານັ້ນແຫຼະ ໃນເວລາຈົບເທດສະໜານັ້ນ ຍ່ອມຕັ້ງຈິດໄວ້ໃນພາຍໃນ ເຮັດໃຫ້ສະຫງົບ ເຮັດໃຫ້ເປັນທຳເອກຜຸດຂຶ້ນ ໃຫ້ຕັ້ງໝັ້ນ ໃນສະມາທິນິມິດເບື້ອງຕົ້ນນັ້ນແຫຼະ 'ເຊິ່ງເປັນເຄື່ອງທີ່ເຮົາຢູ່ເປັນປະຈຳສະເໝີ'” (ມະ. ນິ. ໑.໓໘໗) -

Āgatanti.

ມາແລ້ວ.

22. Aññehi anidassanehi aññaṃ viya katvā yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti. Dhammasabhāvasāmaññenātiādinā kiñcāpi rūpāyatanato añño nidassanabhāvo nāma natthi, dhammasabhāvo pana atthi. Tato ca rūpāyatanassa viseso nidassanabhāvena katoti tadaññadhammavisesakaro nidassanabhāvo rūpāyatanato anaññopi añño viya katvā upacaritoti dasseti. Atthaviseso sāmaññavisesatthabhedo. Sayaṃ sampattānaṃ phoṭṭhabbadhammānaṃ, nissayavasena sampattānaṃ ghānajivhākāyānaṃ gandharasānañca, itaresaṃ asampattānaṃ. Aññamaññapatanaṃ aññamaññassa yogyadese avaṭṭhānaṃ, yena paṭihananabhāvena. Byāpārādīti cittakiriyāvāyodhātuvipphāravasena akkhipaṭalādīnaṃ heṭṭhā upari ca saṃsīdanalaṅghanādippavattimāha. Vikāruppatti visadisuppatti, visayassa iṭṭhāniṭṭhabhāvena anuggaho upaghāto cāti attho.

໒໒. ເຮັດໃຫ້ເໝືອນເປັນສິ່ງອື່ນຈາກທຳທີ່ບໍ່ມີນິທັດສະນະອື່ນໆ ເໝືອນຄຳວ່າ 'ຮ່າງກາຍຂອງລູກຫີນບົດ'. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ໂດຍຄວາມທົ່ວໄປແຫ່ງສະພາວະທຳ' ເປັນຕົ້ນ ທ່ານສະແດງວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າຄວາມເປັນນິທັດສະນະອື່ນຈາກຮູປາຍະຕະນະຈະບໍ່ມີ, ແຕ່ສະພາວະທຳນັ້ນມີຢູ່. ແລະເພາະເຫດນັ້ນ ຄວາມພິເສດຂອງຮູປາຍະຕະນະຈຶ່ງຖືກເຮັດດ້ວຍຄວາມເປັນນິທັດສະນະ ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນນິທັດສະນະທີ່ເຮັດຄວາມພິເສດໃຫ້ແກ່ທຳອື່ນນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ຕ່າງຈາກຮູປາຍະຕະນະ ກໍຖືກສົມມຸດເຮັດໃຫ້ເໝືອນເປັນສິ່ງອື່ນ. ບົດວ່າ 'ອັດຖະວິເສດ' ຄື ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງເນື້ອຄວາມທົ່ວໄປແລະເນື້ອຄວາມພິເສດ. ບົດວ່າ 'ສະຍັງ ສັມປັດຕານັງ' ຄື ແຫ່ງໂຜດຖັບພະທຳທັງຫຼາຍທີ່ເຖິງດ້ວຍຕົນεອງ, ແຫ່ງກິ່ນແລະລົດທີ່ເຖິງໂດຍອາໄສຄະນະ, ຊິວຫາ ແລະກາຍ, ແຫ່ງທຳທີ່ເຫຼືອທີ່ບໍ່εຖິງ. ບົດວ່າ 'ອັນຍະມັນຍະປະຕະນັງ' ຄື ການຕັ້ງຢູ່ໃນສະຖານທີ່ອັນຄວນແກ່ກັນແລະກັນ, ດ້ວຍຄວາມເປັນເຄື່ອງກະທົບໃດ. ບົດວ່າ 'ວະຍາປາຣະເປັນຕົ້ນ' ຄື ກ່າວເຖິງຄວາມເປັນໄປມີການຫຼັບແລະການມຶນເປັນຕົ້ນ ຂອງໜັງຕາເປັນຕົ້ນ ທາງລຸ່ມແລະທາງເທິງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຈິດຕະກິຣິຍາແລະການແຜ່ໄປແຫ່ງວາໂຍທາດ. ບົດວ່າ 'ວິການຸບປັດຕິ' ຄື ການເກີດຂຶ້ນທີ່ບໍ່ສະເໝີກັນ, ມີອັດຖະວ່າ ການອະນຸເຄາະແລະການທຳລາຍ ດ້ວຍຄວາມເປັນອາລົມທີ່ໜ້າປາດຖະໜາແລະບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາ.

Tikamātikāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การພັນລະນາບົດມາຕິກາໃນຕິກະ ຈົບແລ້ວ.

Dukamātikāpadavaṇṇanā

ການພັນລະນາບົດມາຕິກາໃນທຸກະ

1-6. Samānadesaggahaṇānaṃ [Pg.53] ekasmiṃyeva vatthusmiṃ gahetabbānaṃ, ekavatthuvisayānaṃ vā. Atha vā samānadesānaṃ ekavatthukattā samānagahetabbabhāvānaṃ ekuppāditoti attho. Ye dhammā hetusahagatā, te hetūhi saha saṅgayhanti. Yo ca tesaṃ sahetukabhāvo, so sahajātādīhi hetūhi katoti katvā vuttaṃ ‘‘samā…pe… sabbhāva’’nti. Ādi-saddena cettha suppatiṭṭhitabhāvasādhanādihetubyāpāre pariggaṇhāti. Ekībhāvūpagamananti ekakalāpabhāvena pavattamānānaṃ cittacetasikānaṃ saṃsaṭṭhatāya samūhaghanabhāvena duviññeyyanānākaraṇataṃyeva sandhāya vuttaṃ. Dhammanānattābhāvepīti sabhāvatthabhedābhāvepi. Padatthanānattenāti nānāpadābhidheyyatābhedena. Etena pakārantarāpekkhaṃ dukantaravacananti dasseti. Anekappakārā hi dhammā. Teneva ‘‘sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchantī’’ti (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85) vuttaṃ. Ayañca attho tikesupi daṭṭhabbo. Yesaṃ vineyyānaṃ yehi pakāravisesehi dhammānaṃ vibhāvane kate paṭivedho hoti, tesaṃ tappakārabhedehi dhammānaṃ vibhāvanaṃ. Yesaṃ pana yena ekeneva pakārena vibhāvane paṭivedho hoti, tesampi taṃ vatvā dhammissarattā tadaññaniravasesappakāravibhāvanañca desanāvilāsoti āha ‘‘desetabbappakārajānana’’ntiādi. Nanu ekena pakārena jānantassa tadaññappakāravibhāvanaṃ aphalaṃ hotīti? Na hoti paṭisambhidāppabhedassa upanissayattā. Te pakārā etesanti tappakārā, tabbhāvo tappakāratā. Iminā dhammānaṃ vijjamānasseva pakāravisesassa vibhāvanaṃ desanāvilāsoti dasseti.

໑-໖. ຄຳວ່າ Samānadesaggahaṇānaṃ (ການຮັບເອົາໃນສະຖານທີ່ດຽວກັນ) ໝາຍເຖິງ ທຳມະທີ່ຄວນຖືເອົາໃນວັດຖຸດຽວກັນ ຫຼື ທຳມະທີ່ມີວັດຖຸດຽວກັນເປັນອາລົມ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ໝາຍຄວາມວ່າ ທຳມະທີ່ມີສະຖານທີ່ສະເໝີກັນ ເພາະມີວັດຖຸດຽວກັນ ແລະ ມີສະພາວະທີ່ຄວນຖືເອົາສະເໝີກັນ ເພາະເກີດຮ່ວມກັນ. ທຳມະເຫຼົ່າໃດທີ່ເກີດຮ່ວມກັບເຫດ, ທຳມະເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມຖືກສົງເຄາະເຂົ້າກັບເຫດທັງຫຼາຍ. ຄວາມເປັນໄປພ້ອມດ້ວຍເຫດຂອງທຳມະເຫຼົ່ານັ້ນ ໃດທີ່ເກີດຂຶ້ນຍ້ອນເຫດມີສະຫະຊາດຕະປັດໄຈເປັນຕົ້ນ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ “samā…pe… sabbhāva” (ຄວາມມີຢູ່ສະເໝີກັນ...). ດ້ວຍຄຳວ່າ “ເປັນຕົ້ນ” (ādi-saddena) ໃນທີ່ນີ້ ຍ່ອມກຳນົດເອົາກິດຈະການຂອງເຫດ ມີການເຮັດໃຫ້ຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ດ້ວຍດີເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Ekībhāvūpagamana (ການເຖິງຄວາມເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນ) ຕັດໝາຍເຖິງ ຄວາມທີ່ຈິດແລະເຈຕະສິກທັງຫຼາຍ ເຊິ່ງເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນກຸ່ມດຽວກັນ ຍ້ອນຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນ ຈຶ່ງມີສະພາວະເປັນກຸ່ມກ້ອນ ເຮັດໃຫ້ຮູ້ຄວາມແຕກຕ່າງກັນໄດ້ຍາກ. ຄຳວ່າ Dhammanānattābhāvepī ໝາຍເຖິງ ເຖິງວ່າຈະບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນໂດຍສະພາວະທຳກໍຕາມ. ຄຳວ່າ Padatthanānattenā ໝາຍເຖິງ ໂດຍຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງເນື້ອຄວາມຂອງບົດ ທີ່ສະແດງດ້ວຍບົດຕ່າງໆ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ຍ່ອມສະແດງເຖິງການຕັດທຸກກະອື່ນ ໂດຍເພິ່ງພາວິທີການອື່ນ. ເພາະວ່າທຳມະທັງຫຼາຍມີປະການຕ່າງໆ ຫຼາຍຢ່າງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ “ທຳມະທັງປວງ ໂດຍປະການທັງປວງ ຍ່ອມມາສູ່ຄອງແຫ່ງພະຍານຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ” (ມຫານິ. ໑໕໖; ຈູឡະນິ. ໂມຄະຣາຊະມາຣະວະປຸຈສາຕິທເທສະ ໘໕). ແລະເນື້ອຄວາມນີ້ ຄວນເຫັນໃນຕິກະທັງຫຼາຍຄືກັນ. ການສະແດງທຳມະໂດຍປະເພດແຫ່ງປະການນັ້ນໆ ແກ່ເວໄນຍະສັດທັງຫຼາຍ ເຊິ່ງເມື່ອມີການສະແດງທຳມະໂດຍປະການພິເສດໃດແລ້ວ ຍ່ອມມີການບັນລຸທຳ. ສ່ວນເວໄນຍະສັດເຫຼົ່ານັ້ນ ເຖິງວ່າຈະມີການບັນລຸທຳ ດ້ວຍການສະແດງໂດຍປະການດຽວກໍຕາມ, ແຕ່ການສະແດງທຳມະນັ້ນແກ່ພວກເຂົາ ແລະການສະແດງປະການອື່ນໆ ທີ່ບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ຍ້ອນຄວາມເປັນໃຫຍ່ໃນທຳ ຍ່ອມເປັນຄວາມງົດງາມແຫ່ງເທດສະໜາ (desanāvilāsa), ດັ່ງທີ່ຕັດໄວ້ວ່າ “desetabbappakārajānana” (ການຮູ້ປະການທີ່ຄວນສະແດງ) ເປັນຕົ້ນ. ຖ້າຖາມວ່າ: ສໍາລັບຜູ້ທີ່ຮູ້ດ້ວຍປະການດຽວແລ້ວ, ການສະແດງໂດຍປະການອື່ນ ຈະບໍ່ເປັນໝັນບໍ? ຕອບວ່າ: ບໍ່ເປັນໝັນ ເພາະເປັນອຸປະນິໄສແກ່ປະເພດແຫ່ງປະຕິສຳພິທາ. ປະການທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ມີແກ່ທຳມະເຫຼົ່ານີ້ ຍ້ອນເຫດນັ້ນ ທຳມະເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຕັບປະການ (tappakāra), ຄວາມເປັນແຫ່ງຕັບປະການນັ້ນ ຊື່ວ່າ ຕັບປະການະຕາ (tappakāratā). ດ້ວຍຄຳນີ້ ຍ່ອມສະແດງວ່າ ການສະແດງປະການພິເສດທີ່ມີຢູ່ແທ້ຂອງທຳມະທັງຫຼາຍ ເປັນຄວາມງົດງາມແຫ່ງເທດສະໜາ.

Aññatthāpīti ‘‘ahetukā ceva dhammā na ca hetū’’tiādīsu. Yathā paṭhamadukekadese gahetvā dutiyatatiyadukehi saddhiṃ chaṭṭhadukanaye yojanā ‘‘hetū dhammā sahetukāpi ahetukāpī’’tiādayo tayo dukā labbhanti, evaṃ dutiyatatiyadukekadese gahetvā paṭhamadukena saddhiṃ yojanāya ‘‘sahetukā dhammā hetūpi na hetūpi, ahetukā dhammā hetūpi na hetūpi, hetusampayuttā dhammā hetūpi na hetūpi, hetuvippayuttā dhammā hetūpi na hetūpī’’ti cattāro dukā [Pg.54] labbhanti, te pana vuttanayeneva sakkā dassetunti na dassitāti daṭṭhabbā. Atha vā pāḷiyaṃ vuttehi catutthapañcamehi aṭṭhakathāyaṃ dassitehi purimehi dvīhi ninnānākaraṇato ete na vuttā. Sannivesavisesamattameva hettha visesoti. Teneva hi ninnānatthattā pāḷiyaṃ āgatadukesu yathāniddhāritadukānaṃ yathāsambhavaṃ avarodhanena avuttataṃ dassetuṃ ‘‘etesu panā’’tiādimāha.

ຄຳວ່າ Aññatthāpīti (ເຖິງແມ່ນໃນບ່ອນອື່ນ) ໝາຍເຖິງ ໃນບົດມີຄຳວ່າ “ahetukā ceva dhammā na ca hetū” (ທຳມະທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ມີເຫດ ແລະບໍ່ແມ່ນເຫດ) ເປັນຕົ້ນ. ເໝືອນຢ່າງວ່າ ເມື່ອຖືເອົາສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງທຸກກະທີໜຶ່ງ ແລ້ວປະກອບເຂົ້າກັບທຸກກະທີສອງແລະທີສາມ ຕາມນິຍາຍແຫ່ງທຸກກະທີຫົກ ຍ່ອມໄດ້ທຸກກະ ໓ ຄື “hetū dhammā sahetukāpi ahetukāpī” (ທຳມະທັງຫຼາຍທີ່ເປັນເຫດ ເປັນໄປກັບດ້ວຍເຫດກໍມີ ບໍ່ມີເຫດກໍມີ) ເປັນຕົ້ນ, ສັນນັ້ນ ເມື່ອຖືເອົາສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງທຸກກະທີສອງແລະທີສາມ ແລ້ວປະກອບເຂົ້າກັບທຸກກະທີໜຶ່ງ ຍ່ອມໄດ້ທຸກກະ ໔ ຄື “sahetukā dhammā hetūpi na hetūpi (ທຳມະທັງຫຼາຍທີ່ມີເຫດ ເປັນເຫດກໍມີ ບໍ່ແມ່ນເຫດກໍມີ), ahetukā dhammā hetūpi na hetūpi (ທຳມະທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ມີເຫດ ເປັນເຫດກໍມີ ບໍ່ແມ່ນເຫດກໍມີ), hetusampayuttā dhammā hetūpi na hetūpi (ທຳມະທັງຫຼາຍທີ່ປະກອບດ້ວຍເຫດ ເປັນເຫດກໍມີ ບໍ່ແມ່ນເຫດກໍມີ), hetuvippayuttā dhammā hetūpi na hetūpī” (ທຳມະທັງຫຼາຍທີ່ວິປະຍຸດຈາກເຫດ ເປັນເຫດກໍມີ ບໍ່ແມ່ນເຫດກໍມີ), ແຕ່ທຸກກະເຫຼົ່ານັ້ນ ພະອາຈານສາມາດສະແດງໄດ້ໂດຍນິຍາຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອາຈານຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ສະແດງໄວ້ ຄວນຊາບຢ່າງນີ້. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ທຸກກະເຫຼົ່ານີ້ ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ ເພາະບໍ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງຈາກທຸກກະທີສີ່ແລະທີຫ້າ ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນພະບາລີ ແລະທຸກກະສອງທຳອິດ ທີ່ສະແດງໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາ. ເພາະວ່າໃນທີ່ນີ້ ມີພຽງແຕ່ຄວາມແຕກຕ່າງກັນແຫ່ງການຈັດວາງເທົ່ານັ້ນ ເປັນຂໍ້ພິເສດ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນແລ້ວ ເພາະບໍ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນໂດຍເນື້ອຄວາມ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “etesu panā” (ແຕ່ໃນທຸກກະເຫຼົ່ານັ້ນ) ເພື່ອສະແດງຄວາມທີ່ທຸກກະທີ່ກຳນົດໄວ້ຕາມສົມຄວນ ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ ໂດຍການລວມເຂົ້າໃນທຸກກະທັງຫຼາຍທີ່ມາໃນພະບາລີ.

Atha vā ‘‘etena vā gatidassanenā’’tiādinā vakkhamānanayena ‘‘hetū ceva dhammā ahetukā cā’’tiādīnaṃ sambhavantānaṃ dukānaṃ saṅgahe sati etesampi saṅgaho siyā. Yato vā dukato padaṃ niddhāretvā dukantaraṃ vuccati, tena sati ca nānatte dukantaraṃ labbhati, na cettha koci viseso yathāvuttadukehīti saṃvaṇṇanāsu na dassitanti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca yathā sahetukadukato hetusampayuttadukassa, hetusahetukadukato ca hetuhetusampayuttadukassa padatthamattato nānattaṃ, na sabhāvatthato. Evaṃ santepi sahetukahetusahetukaduke vatvā itarepi vuttā, evaṃ hetusampayuttahetuhetusampayuttadukādīhi sabhāvatthanānattābhāvepi padatthanānattasambhavato dhammanānattābhāvepi padatthanānattena dukantaraṃ vuccatīti vuttattā ‘‘hetusahagatā dhammā, na hetusahagatā dhammā, hetusahajātā dhammā, na hetusahajātā dhammā. Hetusaṃsaṭṭhā dhammā, hetuvisaṃsaṭṭhā dhammā. Hetusamuṭṭhānā dhammā, na hetusamuṭṭhānā dhammā. Hetusahabhuno dhammā, na hetusahabhuno dhammā’’tiādīnaṃ, tathā ‘‘hetū ceva dhammā hetusahagatā cā’’tiādīnaṃ, ‘‘na hetū kho pana dhammā hetusahagatāpi, na hetusahagatāpī’’tiādīnañca sambhavantānaṃ anekesaṃ dukānaṃ saṅgaho anuññāto viya dissati. Tathā hi vakkhati ‘‘etena vā gatidassanenā’’tiādi. Evaṃ āsavagocchakādīsupi ayamattho yathāsambhavaṃ vattabbo. Dhammānaṃ vā sabhāvakiccādiṃ bodhetabbākārañca yāthāvato jānantena dhammasāminā yattakā dukā vuttā, tattakesu ṭhātabbaṃ. Addhā hi te dukā na vattabbā, ye bhagavatā na vuttāti veditabbaṃ. Na hetuhetusampayuttaduko chaṭṭhadukena ninnānatthoti adhippāyo. Tesūti paṭhamadukatatiyadukesu. Yadi dukantarehi dukantarapadehi ca samānatthattā etesaṃ dukānaṃ dukantarapadānañca avacanaṃ[Pg.55], evaṃ sati chaṭṭhaduke paṭhamapadampi na vattabbaṃ catutthaduke dutiyapadena samānatthattā. Tathā ca chaṭṭhadukoyeva na hotīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘catutthaduke’’tiādi. Dukapūraṇatthanti idaṃ samānatthataṃyeva sandhāya vuttaṃ, desanāviseso pana vijjatiyeva. Atthantaratābhāvepi pakārabhedahetukaṃ dukantaravacananti dassito hi ayamatthoti. Etena gatidassanenāti atthavisesābhāvepi chaṭṭhadukapūraṇasaṅkhātena nayadassanena. Paṭhamaduke…pe… dassito pāḷiyaṃ vuttehi catutthapañcamehi, aṭṭhakathāyaṃ dassitehi purimehi dvīhi, idha dassitehi catūhi. Tesūti dutiyatatiyadukesu. Paṭhamadukapakkhepena dassito pāḷiyaṃ chaṭṭhadukena itaratra ca itaradukehīti veditabbaṃ.

ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ໂດຍນິຍາຍທີ່ຈະກ່າວຕໍ່ໄປວ່າ “etena vā gatidassanenā” (ຫຼືດ້ວຍການສະແດງແນວທາງນີ້) ເປັນຕົ້ນ ເມື່ອມີການສົງເຄາະທຸກກະທັງຫຼາຍທີ່ເປັນໄປໄດ້ ມີ “hetū ceva dhammā ahetukā cā” (ທຳມະທັງຫຼາຍທີ່ເປັນເຫດ ແລະບໍ່ມີເຫດ) ເປັນຕົ້ນ, ການສົງເຄາະທຸກກະເຫຼົ່ານີ້ກໍຍ່ອມມີໄດ້. ຫຼືວ່າ ເມື່ອກຳນົດເອົາບົດຈາກທຸກກະໃດແລ້ວ ກ່າວເຖິງທຸກກະອື່ນ, ເມື່ອມີຄວາມຕ່າງກັນນັ້ນ ທຸກກະອື່ນຍ່ອມໄດ້, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ບໍ່ມີຄວາມພິເສດໃດໆ ຈາກທຸກກະທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຄວນຊາບວ່າ ພະອາຈານຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ສະແດງໄວ້ໃນຄຳອະທິບາຍ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ເໝືອນຢ່າງວ່າ ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງທຸກກະທີ່ປະກອບດ້ວຍເຫດ ຈາກທຸກກະທີ່ມີເຫດ, ແລະແຫ່ງທຸກກະທີ່ມີເຫດແລະປະກອບດ້ວຍເຫດ ຈາກທຸກກະທີ່ມີເຫດແລະມີເຫດ, ມີພຽງແຕ່ໂດຍເນື້ອຄວາມຂອງບົດເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນໂດຍສະພາວະທຳ. ເຖິງແມ່ນເປັນຢ່າງນັ້ນ ເມື່ອກ່າວເຖິງທຸກກະທີ່ມີເຫດ ແລະທຸກກະທີ່ມີເຫດແລະມີເຫດແລ້ວ ກໍຍັງກ່າວເຖິງທຸກກະອື່ນໆ ອີກ, ດັ່ງນັ້ນ ເຖິງວ່າຈະບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນໂດຍສະພາວະທຳ ດ້ວຍທຸກກະທີ່ປະກອບດ້ວຍເຫດ ແລະທຸກກະທີ່ມີເຫດແລະປະກອບດ້ວຍເຫດເປັນຕົ້ນກໍຕາມ, ແຕ່ເພາະມີຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງເນື້ອຄວາມຂອງບົດ ຍ້ອນເຫດນັ້ນ ເຖິງວ່າຈະບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງທຳມະ ກໍຍັງກ່າວເຖິງທຸກກະອື່ນ ດ້ວຍຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງເນື້ອຄວາມຂອງບົດ, ດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ “hetusahagatā dhammā, na hetusahagatā dhammā (ທຳມະທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຮ່ວມກັບເຫດ, ทຳມະທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ເກີດຮ່ວມກັບເຫດ), hetusahajātā dhammā, na hetusahajātā dhammā (ທຳມະທັງຫຼາຍທີ່ເກີດພ້ອມກັບເຫດ, ທຳມະທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ເກີດພ້ອມກັບເຫດ). Hetusaṃsaṭṭhā dhammā, hetuvisaṃsaṭṭhā dhammā (ທຳມະທັງຫຼາຍທີ່ລະຄົນດ້ວຍເຫດ, ທຳມະທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ລະຄົນດ້ວຍເຫດ). Hetusamuṭṭhānā dhammā, na hetusamuṭṭhānā dhammā (ທຳມະທັງຫຼາຍທີ່ມີເຫດເປັນສະມຸດຖານ, ທຳມະທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ມີເຫດເປັນສະມຸດຖານ). Hetusahabhuno dhammā, na hetusahabhuno dhammā” (ທຳມະທັງຫຼາຍທີ່ເປັນໄປຮ່ວມກັບເຫດ, ທຳມະທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ເປັນໄປຮ່ວມກັບເຫດ) ເປັນຕົ້ນ, ແລະ “hetū ceva dhammā hetusahagatā cā” (ທຳມະທັງຫຼາຍທີ່ເປັນເຫດ ແລະເກີດຮ່ວມກັບເຫດ) ເປັນຕົ້ນ, ແລະ “na hetū kho pana dhammā hetusahagatāpi, na hetusahagatāpī” (ທຳມະທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ແມ່ນເຫດ ແຕ່ເກີດຮ່ວມກັບເຫດກໍມີ ບໍ່ເກີດຮ່ວມກັບເຫດກໍມີ) ເປັນຕົ້ນ, ການສົງເຄາະທຸກກະທັງຫຼາຍທີ່ເປັນໄປໄດ້ເຫຼົ່ານີ້ ຍ່ອມປາກົດເໝືອນໄດ້ຮັບອະນຸຍາດໄວ້. ເພາະວ່າ ພະອາຈານຈະກ່າວຕໍ່ໄປວ່າ “etena vā gatidassanenā” ເປັນຕົ້ນ. ເຖິງແມ່ນໃນອາສະວະໂຄດສະກະເປັນຕົ້ນ ເນື້ອຄວາມນີ້ກໍຄວນກ່າວຕາມສົມຄວນ. ຫຼືວ່າ ພະທຳມະສາມີ ຜູ້ຊົງຮູ້ສະພາວະ ກິດຈະການ ແລະອາການທີ່ຄວນໃຫ້ຮູ້ແຈ້ງແຫ່ງທຳມະທັງຫຼາຍຕາມຄວາມເປັນຈິງ ຕັດທຸກກະໄວ້ຫຼາຍປານໃດ, ກໍຄວນຕັ້ງຢູ່ພຽງແຕ່ທຸກກະເທົ່ານັ້ນ. ຄວນຊາບວ່າ ທຸກກະເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່พະຜູ້ມີພະພາກບໍ່ໄດ້ຕັດໄວ້ ບໍ່ຄວນກ່າວເຖິງເລີຍ. ອະທິບາຍວ່າ ທຸກກະທີ່ເປັນເຫດແລະປະກອບດ້ວຍເຫດ ບໍ່ມີເນື້ອຄວາມຕ່າງຈາກທຸກກະທີຫົກ. ຄຳວ່າ Tesū ໝາຍເຖິງ ໃນທຸກກະທີໜຶ່ງແລະທຸກກະທີສາມ. ຖ້າວ່າ ເພາະຄວາມສະເໝີກັນໂດຍເນື້ອຄວາມກັບທຸກກະອື່ນ ແລະບົດແຫ່ງທຸກກະອື່ນ ຈຶ່ງບໍ່ກ່າວເຖິງທຸກກະເຫຼົ່ານີ້ ແລະບົດແຫ່ງທຸກກະອື່ນ, ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ ໃນທຸກກະທີຫົກ ເຖິງແມ່ນບົດທຳອິດກໍບໍ່ຄວນກ່າວ ເພາະມີເນື້ອຄວາມສະເໝີກັນກັບບົດທີສອງໃນທຸກກະທີສີ່. ແລະເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ ທຸກກະທີຫົກກໍຍ່ອມບໍ່ມີ, ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “catutthaduke” (ໃນທຸກກະທີສີ່) ເພື່ອໝາຍເຖິງຄຳໂຕ້ແຍ້ງນັ້ນ. ຄຳວ່າ Dukapūraṇatthaṃ (ເພື່ອຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງທຸກກະ) ນີ້ ກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມສະເໝີກັນໂດຍເນື້ອຄວາມນັ້ນເອງ, ແຕ່ຄວາມພິເສດແຫ່ງເທດສະໜາຍັງມີຢູ່ແທ້. ເພາະວ່າ ເນື້ອຄວາມນີ້ສະແດງໄວ້ແລ້ວວ່າ ເຖິງວ່າຈະບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນໂດຍເນື້ອຄວາມ ກໍຍັງມີການກ່າວທຸກກະອື່ນ ຍ້ອນມີຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງປະການ. ຄຳວ່າ Etena gatidassanena ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍການສະແດງນິຍາຍທີ່ນັບວ່າເປັນການເຮັດໃຫ້ທຸກກະທີຫົກບໍລິບູນ ເຖິງວ່າຈະບໍ່ມີຄວາມພິເສດແຫ່ງເນື້ອຄວາມກໍຕາມ. ຄຳວ່າ Paṭhamaduke…pe… ໝາຍເຖິງ ສະແດງໄວ້ແລ້ວ ດ້ວຍທຸກກະທີສີ່ແລະທີຫ້າທີ່ກ່າວໄວ້ໃນພະບາລີ, ດ້ວຍສອງທຸກກະທຳອິດທີ່ສະແດງໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາ, ແລະດ້ວຍສີ່ທຸກກະທີ່ສະແດງໄວ້ໃນທີ່ນີ້. ຄຳວ່າ Tesū ໝາຍເຖິງ ໃນທຸກກະທີສອງແລະທີສາມ. ຄວນຊາບວ່າ ພະອາຈານສະແດງໄວ້ ດ້ວຍການເອົາທຸກກະທີໜຶ່ງເຂົ້າໄປສົມທົບ ໃນພະບາລີດ້ວຍທຸກກະທີຫົກ ແລະໃນບ່ອນອື່ນດ້ວຍທຸກກະອື່ນ.

7-13. Paccayabhāvamattena…pe… atthitanti etena na paṭiladdhattatāsaṅkhātā sasabhāvatāva atthitā, atha kho paṭipakkhena anirodho appahīnatā anipphāditaphalatā kāraṇāsamugghātena phalanibbattanārahatā cāti imamatthaṃ dasseti. Tathā hi ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hotī’’ti ettha ‘‘satī’’ti iminā vacanena yena vinā yaṃ na hoti, taṃ atītādipi kāraṇaṃ saṅgahitamevāti. Tenevāha ‘‘na sahetu…pe… kālānamevā’’ti. Same…pe… dīpeti samecca sambhūya paccayehi katanti saṅkhatanti. Ayametesaṃ visesoti ayaṃ paccayanibbattānaṃ paccayavantatā anekapaccayanipphāditatā ca dukadvaye purimapadatthānaṃ bhedo, itaresaṃ pana purimapadasaṅgahitadhammavidhurasabhāvatāyāti. Avini…pe… ṭhapanatoti ‘‘ettakā’’ti pabhedaparicchedaniddhāraṇavasena abhidhammamātikāyaṃ dhammānaṃ avuttattā vuttaṃ. Suttantamātikāyaṃ pana niddhāritasarūpasaṅkhāvisesattā vinicchitatthaparicchedāyeva avijjādayo vuttāti. ‘‘Pathavīādi rūpa’’nti etasmiṃ atthavikappe anekahetukesu cittuppādesu hetūnaṃ sahetukabhāvo viya sabbesaṃ pathavīādīnaṃ rūpibhāvo siddhoti āha ‘‘purima…pe… pajjatī’’ti. Na hi tesu niyato katthaci saṃsāmibhāvoti. Aniccānupassanāya vā lujjati chijjati vinassatīti gahetabbo lokoti taṃgahaṇarahitānaṃ lokuttarānaṃ natthi lokatā. Tenevāti dukkhasaccabhāvena pariññeyyabhāvenāti attho.

໗-໑໓. ຄຳວ່າ Paccayabhāvamattena…pe… atthitanti (ຄວາມມີຢູ່ ພຽງແຕ່ໂດຍຄວາມເປັນປັດໄຈ...) ດ້ວຍຄຳນີ້ ຍ່ອມສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ ຄວາມມີຢູ່ ບໍ່ແມ່ນຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງສະພາວະຂອງຕົນ ທີ່ນັບວ່າເປັນຄວາມໄດ້ມາແລ້ວ, ແຕ່ແມ່ນຄວາມບໍ່ດັບໄປຍ້ອນທຳມະທີ່ເປັນປະຕິປັກ, ຄວາມຍັງລະບໍ່ໄດ້, ຄວາມຍັງບໍ່ໄດ້ເຮັດໃຫ້ເກີດຜົນ, ແລະຄວາມຄວນແກ່ການເຮັດໃຫ້ຜົນເກີດຂຶ້ນ ເພາະເຫດຍັງບໍ່ຖືກກຳຈັດ. ເພາະວ່າ ໃນຄຳວ່າ “ເມື່ອສິ່ງນີ້ມີຢູ່ ສິ່ງນີ້ຍ່ອມມີ” ນີ້, ດ້ວຍຄຳວ່າ “ເມື່ອມີຢູ່” (satī) ນີ້, ເຫດແມ່ນແຕ່ທີ່ເປັນອະດີດເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງຫາກຂາດມັນໄປແລ້ວ ສິ່ງໃດຍ່ອມບໍ່ມີ, ກໍຍ່ອມຖືກສົງເຄາະເຂົ້າດ້ວຍແທ້. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “na sahetu…pe… kālānamevā” (ບໍ່ແມ່ນມີເຫດ... ແຫ່ງການທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ). ຄຳວ່າ Same…pe… dīpeti ໝາຍເຖິງ ສະແດງວ່າ ສັງຂະຕະ ຄືສິ່ງທີ່ປັດໄຈທັງຫຼາຍປະຊຸມກັນເຮັດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ Ayametesaṃ visesoti ໝາຍເຖິງ ຄວາມເປັນໄປກັບດ້ວຍປັດໄຈ ແລະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ປັດໄຈຫຼາຍຢ່າງເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ແຫ່ງທຳມະທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຈາກປັດໄຈນີ້ ເປັນຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງເນື້ອຄວາມຂອງບົດທຳອິດ ໃນທຸກກະທັງສອງ, ສ່ວນໃນທຳມະອື່ນໆ ເປັນໄປໂດຍສະພາວະທີ່ປາສະຈາກທຳມະທີ່ສົງເຄາະເຂົ້າໃນບົດທຳອິດ. ຄຳວ່າ Avini…pe… ṭhapanatoti ໝາຍເຖິງ ກ່າວໄວ້ເພາະທຳມະທັງຫຼາຍ ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໃນອະພິທຳມະມາຕິກາ ໂດຍການກຳນົດແຍກປະເພດວ່າ “ມີພຽງເທົ່ານີ້”. ສ່ວນໃນສຸຕຕັນຕະມາຕິກາ ພະອາຈານກ່າວອະວິຊາເປັນຕົ້ນໄວ້ ເພື່ອການກຳນົດເນື້ອຄວາມທີ່ຕັດສິນແລ້ວ ເພາະມີຄວາມພິເສດແຫ່ງຈຳນວນແລະສະພາວະທີ່ກຳນົດໄວ້ແລ້ວ. ໃນການກຳນົດເນື້ອຄວາມວ່າ “pathavīādi rūpaṃ” (ຮູບມີປະຖະວີທາດເປັນຕົ້ນ) ນີ້, ຄວາມເປັນຮູບຂອງປະຖະວີທາດເປັນຕົ້ນທັງປວງ ຍ່ອມສຳເລັດ ເໝືອນຢ່າງຄວາມເປັນໄປກັບດ້ວຍເຫດຂອງເຫດທັງຫຼາຍ ໃນຈິດຕຸບປາດທີ່ມີເຫດຫຼາຍຢ່າງ, ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “purima…pe… pajjatī” (ຍ່ອມເຖິງ...). ເພາະວ່າ ໃນທຳມະເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ມີຄວາມເປັນເຈົ້າຂອງທີ່ກຳນົດໄວ້ໃນບ່ອນໃດເລີຍ. ຫຼືວ່າ ໂລກ ຍ່ອມຖືກຖືເອົາວ່າ ຍ່ອມຊຸດໂຊມ, ແຕກສະຫຼາຍ, ແລະພິນາດ ດ້ວຍອະນິດຈານຸປັດສະນາ, ຄວາມເປັນໂລກ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ໂລກຸດຕະຣະທຳທັງຫຼາຍ ທີ່ປາສະຈາກການຖືເອົານັ້ນ. ຄຳວ່າ Tenevā ໝາຍເຖິງ ໂດຍຄວາມເປັນທຸກຂະສັດ ແລະໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນກຳນົດຮູ້.

Dukabahutā āpajjatīti kasmā vuttaṃ, nanu vīsati dukā vibhattā, ‘‘avuttopi yathālābhavasena veditabbo’’ti ca vakkhatīti dukabahutā [Pg.56] icchitā evāti? Saccametaṃ, taṃyeva pana dukabahutaṃ anicchanto evamāha. Apica dukabahutā āpajjati, sā ca kho viññāṇabhedānusārinī, tatrāpi kāmāvacarakusalato ñāṇasampayuttāni, tathā mahākiriyato manodvārāvajjananti evaṃpakārānaṃ sabbadhammārammaṇaviññāṇānaṃ anāmasanato na byāpinīti dasseti ‘‘dukabahutā’’tiādinā. Abyāpibhāve pana dosaṃ dassento ‘‘tathā ca…pe… siyā’’ti āha. Niddesena ca viruddhanti ‘‘ye te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyā’’tiādinā rūpāyatanādīnaṃ paccekacakkhuviññāṇādinā kenaci viññeyyataṃ, sotaviññāṇādinā kenaci naviññeyyatañca dassentena nikkheparāsiniddesena ‘‘dvinnampi padānaṃ atthanānattato duko hotī’’ti idaṃ vacanaṃ viruddhaṃ, tathā atthuddhāraniddesenapi atthato na sametīti attho. Tatthāti tassaṃ nikkheparāsisaṃvaṇṇanāyaṃ. Yo ca paṭisedho kato atthanānattato dukaṃ dassetunti adhippāyo. Na hi sama…pe… sedhetunti etena ‘‘ye te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyā’’ti ettakesu niddesapadesu dukapadadvayappavatti pāḷito eva viññāyatīti dasseti.

ຖ້າຖາມວ່າ: ເປັນຫຍັງຈຶ່ງກ່າວວ່າ Dukabahutā āpajjatīti (ຍ່ອມເຖິງຄວາມມີທຸກກະຫຼາຍ)? ບໍ່ແມ່ນທຸກກະ ໒໐ ຖືກຈຳແນກໄວ້ແລ້ວບໍ, ແລະພະອາຈານກໍຈະກ່າວວ່າ “ເຖິງວ່າບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ ກໍຄວນຊາບຕາມທີ່ໄດ້” ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມມີທຸກກະຫຼາຍ ຈຶ່ງເປັນສິ່ງທີ່ປາດຖະໜາຢູ່ແລ້ວບໍ່ແມ່ນບໍ? ຕອບວ່າ: ນັ້ນເປັນຄວາມຈິງ, ແຕ່ພະອາຈານກ່າວຢ່າງນີ້ ເພາະບໍ່ປາດຖະໜາຄວາມມີທຸກກະຫຼາຍນັ້ນເອງ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄວາມມີທຸກກະຫຼາຍຍ່ອມມີໄດ້, ແລະຄວາມມີທຸກກະຫຼາຍນັ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປຕາມຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງວິນຍານ, ໃນວິນຍານນັ້ນ ຍ້ອນບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງວິນຍານທີ່ມີທຳມະທັງປວງເປັນອາລົມ ມີປະເພດຢ່າງນີ້ ຄື ຈິດທີ່ປະກອບດ້ວຍຍານ ຈາກກາມາວະຈະຣະກຸສົນ, ແລະມະໂນທະວາຣາວັດຊະນະ ຈາກມະຫາກิຣິຍາ, ມັນຈຶ່ງບໍ່ແຜ່ໄປທົ່ວ, ພະອາຈານຈຶ່ງສະແດງດ້ວຍຄຳວ່າ “dukabahutā” (ຄວາມມີທຸກກະຫຼາຍ) ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນໃນຄວາມບໍ່ແຜ່ໄປທົ່ວນັ້ນ ເມື່ອຈະສະແດງໂທດ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “tathā ca…pe… siyā” (ແລະເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ... ຍ່ອມມີ). ຄຳວ່າ Niddesena ca viruddhaṃ ໝາຍເຖິງ ຄຳເວົ້າທີ່ວ່າ “ຍ້ອນເນື້ອຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງບົດທັງສອງ ທຸກກະຈຶ່ງມີ” ນີ້ ຍ່ອມຂັດແຍ້ງກັບນິກເຂປະຣາສິນິເທດ ທີ່ສະແດງຄວາມທີ່ຮູບາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ວິນຍານບາງຢ່າງ ມີຈັກຂຸວິນຍານເປັນຕົ້ນ ຄວນຮູ້ແຈ້ງ, ແລະເປັນສິ່ງທີ່ວິນຍານບາງຢ່າງ ມີໂສຕະວິນຍານເປັນຕົ້ນ ບໍ່ຄວນຮູ້ແຈ້ງ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ye te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyā” (ທຳມະເຫຼົ່າໃດທີ່ຈັກຂຸວິນຍານຄວນຮູ້ແຈ້ງ, ທຳມະເຫຼົ່ານັ້ນ ໂສຕະວິນຍານບໍ່ຄວນຮູ້ແຈ້ງ), ແລະເນື້ອຄວາມກໍບໍ່ເຂົ້າກັນ ເຖິງແມ່ນກັບອັດຖຸດທາຣະນິເທດ, ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ຄຳວ່າ Tattha ໝາຍເຖິງ ໃນຄຳອະທິບາຍນິກເຂປະຣາສິນັ້ນ. ແລະການຫ້າມໃດທີ່ເຮັດໄວ້ ຍ່ອມມີອະທິບາຍເພື່ອສະແດງທຸກກະ ຍ້ອນຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງເນື້ອຄວາມ. ຄຳວ່າ Na hi sama…pe… sedhetuṃ ດ້ວຍຄຳນີ້ ຍ່ອມສະແດງວ່າ ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຄູ່ບົດທຸກກະ ໃນບົດນິເທດມີປະມານເທົ່ານີ້ວ່າ “ye te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyā” ຍ່ອມຮູ້ໄດ້ຈາກພະບາລີນັ້ນເອງ.

Tathevāti ubhinnaṃ kecina-saddānaṃ aniyamato cakkhusotādinissayavohārena cakkhusotaviññāṇādiko bhinnasabhāvoyeva dhammo atthoti dassanavasena. Rūpāyatanameva hi cakkhusotaviññāṇehi viññeyyāviññeyyabhāvato ‘‘kenaci viññeyyaṃ kenaci naviññeyya’’nti ca vuccatīti. Yadi evaṃ imasmimpi pakkhe dukabahutā āpajjatīti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘na cetthā’’tiādi. Viññātabbabhedenāti viññātabbavisesena, viññeyyekadesenāti attho. Dukabhedoti dukaviseso, kenaci viññeyyaduko, tappabhedoyeva vā. Samatto pariyatto paripuṇṇoti attho. Yattakā viññātabbā tattakā dukāti dukabhedāpajjanappakāradassanaṃ. Evañca satītiādinā imissā saṃvaṇṇanāya laddhaguṇaṃ dasseti. ‘‘Ye te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyā’’ti rūpāyatanasseva vuttattā atthabhedābhāvato kathamayaṃ duko hotīti āha ‘‘viññāṇanānattenā’’tiādi. Yadi pana sabbaviññātabbasaṅgahe dukosamatto hoti, nikkheparāsiniddeso kathaṃ nīyatīti āha ‘‘etassa panā’’tiādi.

ຄຳວ່າ Tathevā ໝາຍເຖິງ ໂດຍການສະແດງວ່າ ທຳມະທີ່ມີສະພາວະຕ່າງກັນ ມີຈັກຂຸວິນຍານແລະໂສຕະວິນຍານເປັນຕົ້ນ ມີຢູ່ແທ້ ດ້ວຍໂວຫານທີ່ອາໄສຈັກຂຸແລະໂສຕະເປັນຕົ້ນ ເພາະຄວາມບໍ່ກຳນົດແນ່ນອນແຫ່ງສັບວ່າ kecina (ບາງຢ່າງ) ທັງສອງ. ເພາະວ່າ ຮູບາຍະຕະນະນັ້ນເອງ ຍ້ອນຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຈັກຂຸວິນຍານແລະໂສຕະວິນຍານ ຄວນຮູ້ແຈ້ງແລະບໍ່ຄວນຮູ້ແຈ້ງ ຈຶ່ງຖືກກ່າວວ່າ “kenaci viññeyyaṃ kenaci naviññeyyaṃ” (ວິນຍານບາງຢ່າງຄວນຮູ້ແຈ້ງ, ວິນຍານບາງຢ່າງບໍ່ຄວນຮູ້ແຈ້ງ). ຖ້າເປັນຢ່າງນັ້ນ ເມື່ອໃស່ໃຈເຖິງຄຳໂຕ້ແຍ້ງວ່າ ໃນຝ່າຍນີ້ກໍຍ່ອມເຖິງຄວາມມີທຸກກະຫຼາຍຄືກັນ, ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “na cetthā” (ແລະໃນທີ່ນີ້ບໍ່...). ຄຳວ່າ Viññātabbabhedena ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍຄວາມພິເສດແຫ່ງສິ່ງທີ່ຄວນຮູ້, ເນື້ອຄວາມຄື ດ້ວຍສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງສິ່ງທີ່ຄວນຮູ້ແຈ້ງ. ຄຳວ່າ Dukabhedo ໝາຍເຖິງ ຄວາມພິເສດແຫ່ງທຸກກະ, ຄື ທຸກກະທີ່ວິນຍານບາງຢ່າງຄວນຮູ້ແຈ້ງ, ຫຼືວ່າເປັນປະເພດແຫ່ງທຸກກະນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ Samatto ໝາຍເຖິງ ສຳເລັດ, ບໍລິບູນ, ຄື ຄົບຖ້ວນ. ຄຳວ່າ “ສິ່ງທີ່ຄວນຮູ້ມີຫຼາຍປານໃດ ທຸກກະກໍມີຫຼາຍປານນັ້ນ” ເປັນການສະແດງປະການແຫ່ງການເຖິງຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງທຸກກະ. ດ້ວຍຄຳວ່າ Evañca satī (ແລະເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມສະແດງຄຸນປະໂຫຍດທີ່ໄດ້ຮັບແຫ່ງຄຳອະທິບາຍນີ້. ຖ້າຖາມວ່າ: ເພາະກ່າວເຖິງແຕ່ຮູບາຍະຕະນະເທົ່ານັ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ “ye te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyā” ດັ່ງນັ້ນ ເພາະບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງເນື້ອຄວາມ ທຸກກະນີ້ຈະມີໄດ້ແນວໃດ? ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “viññāṇanānattenā” (ດ້ວຍຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງວິນຍານ) ເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ຖ້າວ່າ ເມື່ອລວມເອົາສິ່ງທີ່ຄວນຮູ້ທັງປວງແລ້ວ ທຸກກະຍັງບໍ່ບໍລິບູນ, ນິກເຂປະຣາສິນິເທດ ຈະຖືກນຳໄປສະແດງແນວໃດ? ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “etassa panā” (ແຕ່ແຫ່ງສິ່ງນີ້...) ເປັນຕົ້ນ.

Ettha [Pg.57] pana yathā viññāṇanānattena viññātabbaṃ bhinditvā duke vuccamāne satipi viññātabbānaṃ bahubhāve yattakā viññātabbā, tattakā dukāti natthi dukabahutā dukasaṅgahitadhammekadesesu dukapadadvayappavattidassanabhāvato. Evaṃ dvinnampi padānaṃ atthanānattena duke vuccamānepi yattakāni viññāṇāni, tattakā dukāti natthi dukabahutā dukasaṅga…pe… bhāvato eva. Na hi ekaṃyeva viññāṇaṃ ‘‘kenaci kenacī’’ti vuttaṃ, kintu aparampīti sabbaviññāṇasaṅgahe duko samatto hoti, na ca katthaci dukassa pacchedo atthi indriyaviññāṇānaṃ viya manoviññāṇassapi visayassa bhinnattā. Na hi atītārammaṇaṃ viññāṇaṃ anāgatādiārammaṇaṃ hoti, anāgatārammaṇaṃ vā atītādiārammaṇaṃ, tasmā yathāladdhavisesena visiṭṭhesu manoviññāṇabhedesu tassa tassa visayassa ālambanānālambanavasena dukapadadvayappavatti na sakkā nivāretuṃ. Teneva ca aṭṭhakathāyaṃ ‘‘manoviññāṇena pana kenaci viññeyyañceva aviññeyyañcāti ayamattho atthi, tasmā so avuttopi yathālābhavasena veditabbo’’ti bhūmibhedavasena yathālābhaṃ dassessati. ‘‘Vavatthānābhāvato’’ti idampi anāmaṭṭhavisesaṃ manoviññāṇasāmaññameva gahetvā vuttaṃ. Pāḷi pana indriyaviññāṇehi nayadassanavasena āgatāti daṭṭhabbaṃ. Evañca katvā imissāpi atthavaṇṇanāya ‘‘kenacī’’ti padaṃ aniyamena sabbaviññāṇasaṅgāhakanti siddhaṃ hoti, niddesena ca na koci virodho. Cakkhuviññeyyanasotaviññeyyabhāvehi dukapadadvayappavatti dassitā, na pana cakkhuviññeyyācakkhuviññeyyabhāvehi visesakāraṇābhāvato. Kiñca ‘‘ye vā panā’’ti padantarasampiṇḍanatopi ‘‘ye te dhammā cakkhuviññeyyā…pe… na te dhammā cakkhuviññeyyā’’ti (dha. sa. 1101) ettāvatā dukapadadvayappavatti dassitāti viññāyati. Padantarabhāvadassanattho hi yevāpana-saddo yathā ‘‘ye keci kusalā dhammā, sabbe te kusalamūlā. Ye vā pana kusalamūlā, sabbe te dhammā kusalā’’tiādīsu (yama. 1.mūlayamaka.1). Aññathā ‘‘ye te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyā. Ye te dhammā sotaviññeyyā, na te dhammā cakkhuviññeyyā’’ti pāḷi abhavissa. Yaṃ pana vadanti ‘‘ye te dhammā cakkhuviññeyyā…pe… na te dhammā cakkhuviññeyyāti iminā atthato dve [Pg.58] dukā vuttā hontī’’ti, tadapi cakkhuviññeyyācakkhuviññeyyataṃ sotaviññeyyāsotaviññeyyatañca sandhāya vuttaṃ, na pana ‘‘cakkhuviññeyyanasotaviññeyyataṃ sotaviññeyyanacakkhuviññeyyatañcā’’ti daṭṭhabbaṃ. Etena pāḷipaṭisedhanañca nivāritaṃ daṭṭhabbaṃ paṭisedhanasseva abhāvato. Tathā yassa ārammaṇassa vijānanabhāvena yo attho vuccamāno aniyamadassanatthaṃ ‘‘kenacī’’ti vutto, soyeva tato aññassa avijānanabhāvena vuccamāno aniyamadassanatthaṃ puna ‘‘kenacī’’ti vuttoti tadatthadassane tenevāti ayaṃ padattho na sambhavatīti na sakkā vattunti. Evamettha yathā aṭṭhakathā avaṭṭhitā, tathā attho yujjatīti veditabbaṃ.

ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ເມື່ອຈຳແນກສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ດ້ວຍຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງວິນຍານ ແລ້ວກ່າວເຖິງທຸກກະ, ເຖິງແມ່ນວ່າສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ຈະມີຫຼາຍປະການ, ແຕ່ຄວາມເປັນທຸກກະຫຼາຍປະການວ່າ "ສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ມີປະມານເທົ່າໃດ, ທຸກກະລໍ້ມີປະມານເທົ່ານັ້ນ" ກໍຫາບໍ່ໄດ້, ເພາະມີການສະແດງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງບົດທັງສອງຂອງທຸກກະ ໃນສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງທຳທີ່ສົງເຄາະເຂົ້າໃນທຸກກະນັ້ນ. ເຖິງແມ່ນວ່າ ເມື່ອກ່າວເຖິງທຸກກະ ດ້ວຍຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງອັດຖະຂອງບົດທັງສອງຢ່າງນີ້, ຄວາມເປັນທຸກກະຫຼາຍປະການວ່າ "ວິນຍານມີປະມານເທົ່າໃດ, ທຸກກະລໍ້ມີປະມານເທົ່ານັ້ນ" ກໍຫາບໍ່ໄດ້, ເພາະມີການສະແດງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງບົດທັງສອງຂອງທຸກກະ ໃນສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງທຳທີ່ສົງເຄາະເຂົ້າໃນທຸກກະນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ວິນຍານຢ່າງດຽວເທົ່ານັ້ນ ຫາໄດ້ຊື່ວ່າ "ໂດຍວິນຍານບາງຢ່າງ ໂດຍວິນຍານບາງຢ່າງ" ບໍ່, ແຕ່ໝາຍເຖິງວິນຍານອື່ນໆອີກດ້ວຍ, ດັ່ງນັ້ນ ທຸກກະຈຶ່ງບໍລິບູນໃນການສົງເຄາະວິນຍານທັງປວງ, ແລະ ຄວາມຂາດຕອນແຫ່ງທຸກກະໃນທີ່ໃດໆ ກໍບໍ່ມີ ເພາະອາລົມຂອງມະໂນວິນຍານກໍມີຄວາມຕ່າງກັນ ເໝືອນກັບອາລົມຂອງອິນທຣີຍວິນຍານທັງຫຼາຍ. ເພາະວ່າ ວິນຍານທີ່ມີອະດີດເປັນອາລົມ ຈະມີອະນາຄົດເປັນຕົ້ນເປັນອາລົມກໍຫາບໍ່ໄດ້, ຫຼື ວິນຍານທີ່ມີອະນາຄົດເປັນອາລົມ ຈະມີອະດີດເປັນຕົ້ນເປັນອາລົມກໍຫາບໍ່ໄດ້, ດັ່ງນັ້ນ ໃນປະເພດແຫ່ງມະໂນວິນຍານທີ່ຈຳແນກອອກໄປເປັນພິເສດຕາມທີ່ໄດ້ຮັບນັ້ນ, ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງບົດທັງສອງຂອງທຸກກະ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເປັນອາລົມ ແລະ ບໍ່ເປັນອາລົມຂອງວິໄສ (ອາລົມ) ນັ້ນໆ ຈຶ່ງບໍ່ອາດຫ້າມໄດ້. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ໃນອັດຖະກະຖາຈຶ່ງຈະສະແດງໄວ້ຕາມທີ່ໄດ້ ໂດຍການຈຳແນກພູມວ່າ "ແຕ່ໂດຍມະໂນວິນຍານບາງຢ່າງ, ເນື້ອຄວາມວ່າ ເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ ແລະ ບໍ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ ກໍມີຢູ່, ດັ່ງນັ້ນ ເນື້ອຄວາມນັ້ນ ເຖິງແມ່ນບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ ກໍເພິ່ງຊາບຕາມທີ່ໄດ້ຮັບ". ຄຳວ່າ "ເພາະບໍ່ມີການກຳນົດ" ນີ້ ກໍກ່າວໝາຍເອົາພຽງມະໂນວິນຍານທົ່ວໄປ ໂດຍບໍ່ໄດ້ລະບຸຄວາມພິເສດໃດໆ. ສ່ວນພະບາລີ ເພິ່ງຊາບວ່າ ມາເຖິງແລ້ວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງນິຍາຍໂດຍອິນທຣີຍວິນຍານທັງຫຼາຍ. ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້, ບົດວ່າ "kenaci" (ໂດຍບາງຢ່າງ) ໃນອັດຖະວັນນະນານີ້ ຈຶ່ງເປັນອັນສຳເລັດຄວາມວ່າ ເປັນບົດທີ່ສົງເຄາະເອົາວິນຍານທັງປວງໂດຍບໍ່ກຳນົດ, ແລະ ບໍ່ມີຄວາມຂັດແຍ້ງໃດໆ ກັບນິເທດ. ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງບົດທັງສອງຂອງທຸກກະ ທ່ານສະແດງໄວ້ດ້ວຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍຈັກຂຸວິນຍານ ແລະ ສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍໂສຕະວິນຍານ, ແຕ່ຫາໄດ້ສະແດງໄວ້ດ້ວຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍຈັກຂຸວິນຍານ ແລະ ບໍ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍຈັກຂຸວິນຍານບໍ່, ເພາະບໍ່ມີເຫດຜົນພິເສດ. ອີກປະການໜຶ່ງ, ເຖິງແມ່ນໂດຍການລວມເອົາບົດອື່ນດ້ວຍຄຳວ່າ "ye vā pana" (ຫຼືວ່າ ທຳເຫຼົ່າໃດ) ກໍເພິ່ງຊາບວ່າ ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງບົດທັງສອງຂອງທຸກກະ ທ່ານສະແດງໄວ້ແລ້ວ ດ້ວຍຄຳມີປະມານເທົ່ານີ້ວ່າ "ທຳເຫຼົ່າໃດ ເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍຈັກຂຸວິນຍານ... ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍຈັກຂຸວິນຍານ". ເພາະວ່າ ສັບວ່າ "yevāpana" ມີໄວ້ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນບົດອື່ນ ເໝືອນໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ທຳເຫຼົ່າໃດເຫຼົ່າໜຶ່ງ ທີ່ເປັນກຸສົນ, ທຳເຫຼົ່ານັ້ນທັງປວງ ມີກຸສົນມູນ. ຫຼືວ່າ ທຳເຫຼົ່າໃດ ມີກຸສົນມູນ, ທຳເຫຼົ່ານັ້ນທັງປວງ ເປັນກຸສົນ". ຖ້າບໍ່ເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ພະບາລີກໍຄົງຈະມີວ່າ "ທຳເຫຼົ່າໃດ ເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍຈັກຂຸວິນຍານ, ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍໂສຕະວິນຍານ. ທຳເຫຼົ່າໃດ ເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍໂສຕະວິນຍານ, ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍຈັກຂຸວິນຍານ". ສ່ວນຄຳທີ່ພວກອາຈານກ່າວວ່າ "ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ທຳເຫຼົ່າໃດ ເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍຈັກຂຸວິນຍານ... ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍຈັກຂຸວິນຍານ' ນີ້ ໂດຍອັດຖະແລ້ວ ເປັນອັນg່າວເຖິງທຸກກະສອງຢ່າງ", ຄຳນັ້ນກໍເພິ່ງຊາບວ່າ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍຈັກຂຸວິນຍານ ແລະ ບໍ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍຈັກຂຸວິນຍານ, ແລະ ຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍໂສຕະວິນຍານ ແລະ ບໍ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍໂສຕະວິນຍານ, ແຕ່ຫາໄດ້ໝາຍເຖິງ 'ຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍຈັກຂຸວິນຍານ ແລະ ບໍ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍໂສຕະວິນຍານ, ແລະ ຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍໂສຕະວິນຍານ ແລະ ບໍ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍຈັກຂຸວິນຍານ' ບໍ່. ດ້ວຍເຫດນີ້ ເພິ່ງຊາບວ່າ ເປັນອັນຫ້າມການຄັດຄ້ານພະບາລີແລ້ວ ເພາະບໍ່ມີການຄັດຄ້ານນັ້ນເອງ. ໃນທຳນອງດຽວກັນ ເນື້ອຄວາມໃດທີ່ກ່າວດ້ວຍຄວາມເປັນທີ່ຮູ້ແຈ້ງແຫ່ງອາລົມໃດ ທ່ານກ່າວຄຳວ່າ "kenaci" (ໂດຍບາງຢ່າງ) ໄວ້ເພື່ອສະແດງຄວາມບໍ່ກຳນົດ, ເນື້ອຄວາມນັ້ນເອງ ເມື່ອກ່າວດ້ວຍຄວາມບໍ່ຮູ້ແຈ້ງແຫ່ງອາລົມອື່ນຈາກນັ້ນ ທ່ານກໍກ່າວຄຳວ່າ "kenaci" ໄວ້ອີກ ເພື່ອສະແດງຄວາມບໍ່ກຳນົດ, ດັ່ງນັ້ນ ໃນການສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ຈະກ່າວວ່າ 'ບົດອັດຖະນີ້ວ່າ "teneve" (ດ້ວຍເຫດນັ້ນເອງ) ຍ່ອມເປັນໄປບໍ່ໄດ້' ດັ່ງນີ້ ຍ່ອມບໍ່ອາດກ່າວໄດ້. ເພິ່ງຊາບວ່າ ເນື້ອຄວາມໃນທີ່ນີ້ ຍ່ອມສົມຄວນຕາມທີ່ອັດຖະກະຖາໄດ້ກຳນົດໄວ້ແລ້ວ ດ້ວຍປະການສະນີ້ນັ້ນແລ້ວ.

14-19. Santānassa ajaññamalīnabhāvakaraṇato kaṇhakammavipākahetuto ca aparisuddhattā ‘‘asucibhāvena sandantī’’ti vuttaṃ. Tatthāti vaṇe. Paggharaṇaka…pe… saddoti etena āsavo viya āsavoti ayampi attho dassitoti daṭṭhabbaṃ. Gotrabhu…pe… vuttānīti etena gotrabhuggahaṇaṃ upalakkhaṇaṃ yathā ‘‘kākehi sappi rakkhitabba’’nti dasseti. Gotrabhusadisā gotrabhūti pana atthe sati guṇappadhānatthānaṃ ekena saddena avacanīyattā vodānādayova vuttā bhaveyyuṃ. Atha vā gotrabhūti ekasesena sāmaññena vā ayaṃ niddesoti veditabbaṃ. Abhividhivisayaṃ avadhinti vibhattiṃ pariṇāmetvā vattabbaṃ.

໑໔-໑໙. ທີ່ຊື່ວ່າ "ໄຫຼໄປໂດຍຄວາມເປັນຂອງບໍ່ສະອາດ" ເພາະເຮັດໃຫ້ສັນດານເສື່ອມເສຍ ແລະ ເສົ້າໝອງ ແລະ ເພາະຄວາມບໍ່ບໍລິສຸດອັນເປັນເຫດແຫ່ງວິບາກຂອງກຳດຳ. ບົດວ່າ "tattha" (ໃນທີ່ນັ້ນ) ຄື ໃນບາດແຜ. ດ້ວຍຄຳວ່າ "paggharaṇaka..." (ສິ່ງທີ່ໄຫຼອອກ...) ເປັນຕົ້ນ, ເພິ່ງຊາບວ່າ ທ່ານສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ໄວ້ດ້ວຍວ່າ "ສິ່ງທີ່ເໝືອນກັບອາສະວະ ຊື່ວ່າ ອາສະວະ". ດ້ວຍຄຳວ່າ "gotrabhu..." ເປັນຕົ້ນ ທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ, ທ່ານສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ການຖືເອົາໂຄດຕະຣະພູເປັນອຸປະລັກຂະນະ (ການບົ່ງຊີ້ທາງອ້ອມ) ເໝືອນຄຳວ່າ "ເພິ່ງຮັກສານ້ຳມັນເຫີຍຈາກຝູງກາ". ແຕ່ເມື່ອມີເນື້ອຄວາມວ່າ "ທຳທີ່ຄ້າຍຄືກັບໂຄດຕະຣະພູ ຊື່ວ່າ ໂຄດຕະຣະພູ", ເພາະບໍ່ອາດກ່າວເຖິງທຳທີ່ມີຄຸນເປັນປະທານດ້ວຍສັບດຽວໄດ້, ทຳທັງຫຼາຍມີໂວດານະເປັນຕົ້ນ ກໍເພິ່ງເປັນອັນກ່າວເຖິງແລ້ວ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ເພິ່ງຊາບວ່າ ນິເທດນີ້ ທ່ານກ່າວໄວ້ໂດຍເອກະເສສະ (ການລະບົດທີ່ເຫຼືອ) ຫຼືໂດຍທົ່ວໄປ ວ່າ "ໂຄດຕະຣະພູ". ເພິ່ງປ່ຽນແປງວິພັດ ແລ້ວກ່າວເຖິງເຂດແດນອັນເປັນວິໄສແຫ່ງອະພິວິທິ (ຄວາມແຜ່ໄປທົ່ວ).

Sampayuttehi āsavehi taṃsahitatā āsavasahitatā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā sahetukānaṃ sampayuttehi hetūhi sahetukatā, na evaṃ sāsavāti vuttadhammānaṃ sampayuttehi āsavehi sāsavatā, atha kho vippayuttehīti. Dukantare avuttapadabhāvoyevettha dukayojanāya ñāyāgatatā. Yadi evaṃ hetugocchake kathanti āha ‘‘hetugocchake panā’’tiādi. Paṭhame duke dutiyassa pakkhepe ekoti catutthadukamāha. Paṭhame duke tatiyassa pakkhepe dveti ‘‘āsavā ceva dhammā āsavavippayuttā ca, āsavavippayuttā ceva dhammā no ca āsavā’’ti iminā saddhiṃ pañcamadukamāha. Paṭhamassa dutiye duke pakkhepe ekoti ‘‘no āsavā dhammā sāsavāpi anāsavāpī’’ti ayameko. Tatiye paṭhamassa pakkhepe dveti ‘‘āsavā dhammā āsavasampayuttāpi [Pg.59] āsavavippayuttāpi, no āsavādhammā āsavasampayuttāpi āsavavippayuttāpī’’ti ime dve. Tatiye dutiyassa pakkhepe ekoti ‘‘sāsavā dhammā āsavasampayuttāpi āsavavippayuttāpī’’ti eko. Dutiye tatiyassa pakkhepe ekoti chaṭṭhadukamāha. Tīhīti catutthapañcamachaṭṭhehi. Itareti tadavasiṭṭhā pañca. Te pana paṭhame tatiyadukadutiyapadapakkhepe eko, dutiye paṭhamadukadutiyapadapakkhepe eko, tatiye paṭhamassa ekekapadapakkhepe dve, tatiye dutiyadukapaṭhamapadapakkhepe ekoti evaṃ veditabbā. ‘‘Sāsavā dhammā āsavāpi no āsavāpi. Āsavasampayuttā dhammā āsavāpi no āsavāpi. Āsavavippayuttā dhammā āsavāpi no āsavāpī’’ti etesampi, ‘‘āsavasahagatā dhammā no āsavasahagatā dhammā’’ti evamādīnañca aggahaṇe kāraṇaṃ gahaṇanayo ca pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ.

ຄວາມເປັນໄປພ້ອມດ້ວຍອາສະວະ ຄື ຄວາມມີອາສະວະນັ້ນຮ່ວມດ້ວຍ ໂດຍສຳປະຍຸດຕະທຳທັງຫຼາຍ. ຄຳທີ່ກ່າວນີ້ມີອະທິບາຍວ່າ—ຄວາມເປັນສະເຫຕຸກະລັກສະນະແຫ່ງທຳທີ່ມີເຫດ ດ້ວຍເຫດທັງຫຼາຍທີ່ສຳປະຍຸດກັນ ມີຢູ່ສັນໃດ, ຄວາມເປັນສາສະວະລັກສະນະແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍທີ່ຊື່ວ່າ ສາສະວະ ດ້ວຍອາສະວະທັງຫຼາຍທີ່ສຳປະຍຸດກັນ ຈະມີສັນນັ້ນກໍຫາບໍ່ໄດ້, ແຕ່ທີ່ແທ້ແລ້ວ ຍ່ອມມີດ້ວຍອາສະວະທັງຫຼາຍທີ່ວິປະຍຸດກັນ. ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງບົດທີ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໃນທຸກກະອື່ນນັ້ນເອງ ເປັນຄອງແຫ່ງເຫດຜົນໃນການປະກອບທຸກກະໃນທີ່ນີ້. ຖ້າເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ໃນເຫຕຸໂຄດຊະກະ ຈະເປັນແນວໃດ? ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "hetugocchake pana" (ສ່ວນໃນເຫຕຸໂຄດຊະກະ...). ຄຳວ່າ "ໃນທຸກກະທີໜຶ່ງ ເມື່ອໃສ່ທຸກກະທີສອງເຂົ້າໄປ ໄດ້ໜຶ່ງ" ໝາຍເຖິງ ທຸກກະທີສີ່. ຄຳວ່າ "ໃນທຸກກະທີໜຶ່ງ ເມື່ອໃສ່ທຸກກະທີສາມເຂົ້າໄປ ໄດ້ສອງ" ໝາຍເຖິງ ທຸກກະທີຫ້າ ຮ່ວມກັບທຸກກະນີ້ວ່າ "ທຳທັງຫຼາຍເປັນອາສະວະດ້ວຍ ເປັນທຳວິປະຍຸດຈາກອາສະວະດ້ວຍ, ທຳທັງຫຼາຍເປັນທຳວິປະຍຸດຈາກອາສະວະດ້ວຍ ແຕ່ບໍ່ແມ່ນອາສະວະດ້ວຍ". ຄຳວ່າ "ໃນທຸກກະທີສອງ ເມື່ອໃສ່ບົດທີໜຶ່ງເຂົ້າໄປ ໄດ້ໜຶ່ງ" ຄື ທຸກກະໜຶ່ງນີ້ວ່າ "ທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ແມ່ນອາສະວະ ເປັນສາສະວະກໍມີ ເປັນອະນາສະວະກໍມີ". ຄຳວ່າ "ໃນທຸກກະທີສາມ ເມື່ອໃສ່ບົດທີໜຶ່ງເຂົ້າໄປ ໄດ້ສອງ" ຄື ສອງທຸກກະນີ້ວ່າ "ທຳທັງຫຼາຍເປັນອາສະວະ ເປັນທຳສຳປະຍຸດດ້ວຍອາສະວະກໍມີ ເປັນທຳວິປະຍຸດຈາກອາສະວະກໍມີ, ທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ແມ່ນອາສະວະ ເປັນທຳສຳປະຍຸດດ້ວຍອາສະວະກໍມີ ເປັນທຳວິປະຍຸດຈາກອາສະວະກໍມີ". ຄຳວ່າ "ໃນທຸກກະທີສາມ ເມື່ອໃສ່ບົດທີສອງເຂົ້າໄປ ໄດ້ໜຶ່ງ" ຄື ທຸກກະໜຶ່ງນີ້ວ່າ "ທຳທັງຫຼາຍເປັນສາສະວະ ເປັນທຳສຳປະຍຸດດ້ວຍອາສະວະກໍມີ ເປັນທຳວິປະຍຸດຈາກອາສະວະກໍມີ". ຄຳວ່າ "ໃນທຸກກະທີສອງ ເມື່ອໃສ່ບົດທີສາມເຂົ້າໄປ ໄດ້ໜຶ່ງ" ໝາຍເຖິງ ທຸກກະທີຫົກ. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍສາມ" ຄື ດ້ວຍທຸກກະທີສີ່, ທີຫ້າ ແລະ ທີຫົກ. ບົດວ່າ "itara" (ນອກນັ້ນ) ຄື ທຸກກະທີ່ເຫຼືອຈາກນັ້ນ ຫ້າທຸກກະ. ຫ້າທຸກກະນັ້ນ ເພິ່ງຊາບດັ່ງນີ້ ຄື: ໃນທຸກກະທີໜຶ່ງ ເມື່ອໃສ່ບົດທີສອງຂອງທຸກກະທີສາມເຂົ້າໄປ ໄດ້ໜຶ່ງ; ໃນທຸກກະທີສອງ ເມື່ອໃສ່ບົດທີສອງຂອງທຸກກະທີໜຶ່ງເຂົ້າໄປ ໄດ້ໜຶ່ງ; ໃນທຸກກະທີສາມ ເມື່ອໃສ່ແຕ່ລະບົດຂອງທຸກກະທີໜຶ່ງເຂົ້າໄປ ໄດ້ສອງ; ໃນທຸກກະທີສາມ ເມື່ອໃສ່ບົດທີໜຶ່ງຂອງທຸກກະທີສອງເຂົ້າໄປ ໄດ້ໜຶ່ງ. ເຫດຜົນໃນການບໍ່ຖືເອົາ ແລະ ວິທີການຖືເອົາ ທຳທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ວ່າ "ທຳທັງຫຼາຍເປັນສາສະວະ ເປັນອາສະວະກໍມີ ບໍ່ແມ່ນອາສະວະກໍມີ, ທຳທັງຫຼາຍທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍອາສະວະ ເປັນອາສະວະກໍມີ ບໍ່ແມ່ນອາສະວະກໍມີ, ທຳທັງຫຼາຍທີ່ວິປະຍຸດຈາກອາສະວະ ເປັນອາສະວະກໍມີ ບໍ່ແມ່ນອາສະວະກໍມີ" ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ ແລະ ທຳທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ວ່າ "ທຳທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຮ່ວມກັບອາສະວະ, ທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ເກີດຮ່ວມກັບອາສະວະ" ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ ເພິ່ງຊາບໂດຍນິຍາຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນກ່ອນນັ້ນເອງ.

Esa nayoti yo esa paṭhamaduke dutiyadukapakkhepādiko upāyo idha āsavagocchake vutto, esa nayo saṃyojanagocchakādīsu dukantaraniddhāraṇeti attho. Tattha pāḷiyaṃ anāgatadukā saṃyojanagocchake tāva ‘‘saṃyojanā ceva dhammā saṃyojanavippayuttā ca, saṃyojanavippayuttā ceva dhammā no ca saṃyojanā, saṃyojanā dhammā saṃyojanasampayuttāpi saṃyojanavippayuttāpi, no saṃyojanā dhammā saṃyojanasampayuttāpi saṃyojanavippayuttāpi, no saṃyojanā dhammā saṃyojaniyāpi asaṃyojaniyāpi, saṃyojaniyā dhammā saṃyojanasampayuttāpi saṃyojanavippayuttāpī’’ti pañca. Evaṃ ganthaoghayogaupādānagocchakesu paccekaṃ pañca. Nīvaraṇagocchake pana nīvaraṇānaṃ nīvaraṇavippayuttabhāvābhāvato ‘‘no nīvaraṇā dhammā nīvaraṇiyāpi anīvaraṇiyāpi, no nīvaraṇā dhammā nīvaraṇasampayuttāpi nīvaraṇavippayuttāpi, nīvaraṇiyā dhammā nīvaraṇasampayuttāpi nīvaraṇavippayuttāpī’’ti tayo. Tathā parāmāsagocchake ‘‘no parāmāsā dhammā parāmaṭṭhāpi aparāmaṭṭhāpi, no parāmāsā dhammā parāmāsasampayuttāpi parāmāsavippayuttāpi, parāmaṭṭhā dhammā parāmāsasampayuttāpi parāmāsavippayuttāpī’’ti. Kilesagocchake ‘‘no kilesā dhammā saṃkilesikāpi asaṃkilesikāpi, no kilesā dhammā saṃkiliṭṭhāpi asaṃkiliṭṭhāpi, no kilesā dhammā kilesasampayuttāpi kilesavippayuttāpi, saṃkilesikā dhammā [Pg.60] saṃkiliṭṭhāpi asaṃkiliṭṭhāpi, saṃkilesikā dhammā kilesasampayuttāpi kilesavippayuttāpi, asaṃkiliṭṭhā dhammā saṃkilesikāpi asaṃkilesikāpī’’ti cha dukāti evaṃ veditabbā. Sesaṃ vuttanayameva.

ບົດວ່າ "esa nayo" (ນິຍາຍນີ້) ມີອັດຖະວ່າ: ວິທີການມີການໃສ່ທຸກກະທີສອງເຂົ້າໃນທຸກກະທີໜຶ່ງເປັນຕົ້ນ ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນອາສະວະໂຄດຊະກະນີ້ໃດ, ນິຍາຍນັ້ນ ເປັນວິທີການໃນການກຳນົດທຸກກະອື່ນໆ ໃນສັງໂຍດໂຄດຊະກະເປັນຕົ້ນ. ໃນໂຄດຊະກະເຫຼົ່ານັ້ນ, ໃນພະບາລີ ທ່ານກ່າວເຖິງທຸກກະທີ່ບໍ່ໄດ້ມາ (ໂດຍກົງ) ໃນສັງໂຍດໂຄດຊະກະກ່ອນ ຫ້າທຸກກະ ຄື: "ທຳທັງຫຼາຍເປັນສັງໂຍດດ້ວຍ ເປັນທຳວິປະຍຸດຈາກສັງໂຍດດ້ວຍ, ທຳທັງຫຼາຍເປັນທຳວິປະຍຸດຈາກສັງໂຍດດ້ວຍ ແຕ່ບໍ່ແມ່ນສັງໂຍດດ້ວຍ, ທຳທັງຫຼາຍເປັນສັງໂຍດ ເປັນທຳສຳປະຍຸດດ້ວຍສັງໂຍດກໍມີ ເປັນທຳວິປະຍຸດຈາກສັງໂຍດກໍມີ, ທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ແມ່ນສັງໂຍດ ເປັນທຳສຳປະຍຸດດ້ວຍສັງໂຍດກໍມີ ເປັນທຳວິປະຍຸດຈາກສັງໂຍດກໍມີ, ທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ແມ່ນສັງໂຍດ ເປັນສັງໂຍຊະນິຍະກໍມີ ເປັນອະສັງໂຍຊະນິຍະກໍມີ, ທຳທັງຫຼາຍເປັນສັງໂຍຊະນິຍະ ເປັນທຳສຳປະຍຸດດ້ວຍສັງໂຍດກໍມີ ເປັນທຳວິປະຍຸດຈາກສັງໂຍດກໍມີ". ໃນຄັນຖະໂຄດຊະກະ, ໂອຄະໂຄດຊະກະ, ໂຍຄະໂຄດຊະກະ ແລະ ອຸປະທານໂຄດຊະກະ ກໍມີໂຄດຊະກະລະຫ້າທຸກກະ ເຊັ່ນດຽວກັນ. ສ່ວນໃນນີວອນໂຄດຊະກະ ເພາະບໍ່ມີຄວາມເປັນທຳວິປະຍຸດຈາກນີວອນແຫ່ງນີວອນທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງມີສາມທຸກກະ ຄື: "ທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ແມ່ນນີວອນ ເປັນນີວໍລະນິຍະກໍມີ ເປັນອະນີວໍລະນິຍະກໍມີ, ທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ແມ່ນນີວອນ ເປັນທຳສຳປະຍຸດດ້ວຍນີວອນກໍມີ ເປັນທຳວິປະຍຸດຈາກນີວອນກໍມີ, ທຳທັງຫຼາຍເປັນນີວໍລະນິຍະ ເປັນທຳສຳປະຍຸດດ້ວຍນີວອນກໍມີ ເປັນທຳວິປະຍຸດຈາກນີວອນກໍມີ". ໃນປະຣາມາດໂຄດຊະກະ ກໍມີສາມທຸກກະ ເຊັ່ນດຽວກັນ ຄື: "ທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ແມ່ນປະຣາມາດ ເປັນປະຣາມັດຖະກໍມີ ເປັນອະປະຣາມັດຖະກໍມີ, ທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ແມ່ນປະຣາມາດ ເປັນທຳສຳປະຍຸດດ້ວຍປະຣາມາດກໍມີ ເປັນທຳວິປະຍຸດຈາກປະຣາມາດກໍມີ, ທຳທັງຫຼາຍເປັນປະຣາມັດຖະ ເປັນທຳສຳປະຍຸດດ້ວຍປະຣາມາດກໍມີ ເປັນທຳວິປະຍຸດຈາກປະຣາມາດກໍມີ". ໃນກິເລດໂຄດຊະກະ ເພິ່ງຊາບວ່າ ມີຫົກທຸກກະ ຄື: "ທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ແມ່ນກິເລດ ເປັນສັງກິເລສິກະກໍມີ ເປັນອະສັງກິເລສິກະກໍມີ, ທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ແມ່ນກິເລດ ເປັນສັງກິລິດຖະກໍມີ ເປັນອະສັງກິລິດຖະກໍມີ, ທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ແມ່ນກິເລດ ເປັນທຳສຳປະຍຸດດ້ວຍກິເລດກໍມີ ເປັນທຳວິປະຍຸດຈາກກິເລດກໍມີ, ທຳທັງຫຼາຍເປັນສັງກິເລສິກະ ເປັນສັງກິລິດຖະກໍມີ ເປັນອະສັງກິລິດຖະກໍມີ, ທຳທັງຫຼາຍເປັນສັງກິເລສິກະ ເປັນທຳສຳປະຍຸດດ້ວຍກິເລດກໍມີ ເປັນທຳວິປະຍຸດຈາກກິເລດກໍມີ, ທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ແມ່ນສັງກິລິດຖະ ເປັນສັງກິເລສິກະກໍມີ ເປັນອະສັງກິເລສິກະກໍມີ". ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ກໍມີນິຍາຍຕາມທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວນັ້ນເອງ.

20-25. Paccayabhāvenāti saṃyojanatthaṃ dasseti. Yathāsakaṃ paccayabhāvo eva hi kāmarāgādīnaṃ vaṭṭasaṃyojananti. Yadi evaṃ kathaṃ kāmarāgādīnaṃyeva saṃyojanabhāvoti āha ‘‘satipī’’tiādi. Aññesanti saṃyojanehi aññesaṃ kilesābhisaṅkhārādīnaṃ. Tappaccayabhāveti tesaṃ kilesakammavipākavaṭṭānaṃ paccayabhāve. Orambhāgiyuddhaṃbhāgiyabhāvena saṅgahitā paricchinnā ora…pe… saṅgahitā, tehi kāmarāgādīhi visesapaccayabhūtehi. Kāmakammabhavādīnaṃ kāmūpapattibhavādinipphādanepi niyamoti katvā āha ‘‘taṃtaṃ…pe… hotī’’ti. Tena saṃyojanānaṃ bhāve yathāvuttaniyamānaṃ kammūpapattibhavānaṃ bhāvaṃ dassetvā tadabhāve abhāvaṃ dassento ‘‘na cā’’tiādimāha. Bandhanaṃ aseribhāvakaraṇaṃ andubandhanādayo viya. Ganthakaraṇaṃ avacchinnatākaraṇaṃ. Cakkalakaṃ pādapuñchanarajjumaṇḍalaṃ. Na codetabbanti paññācakkhunā pacurajanassa passituṃ asakkuṇeyyattā yathāvuttavisesassa saddheyyataṃ āha. Tividho hi attho koci paccakkhasiddho yo rūpādidhammānaṃ paccattavedanīyo aniddisitabbākāro, sabbadhammānaṃ sabhāvalakkhaṇanti vuttaṃ hoti. Koci anumānasiddho yo ghaṭādīsu paṭādīsu ca pasiddhena paccayāyattabhāvena ghaṭapaṭa-saddādīnaṃ aniccatādiākāro, koci okappanasiddho yo pacurajanassa accantamadiṭṭho saddhāvisayo sagganibbānādi. Tattha yassa satthuno vacanaṃ paccakkhasiddhe anumānasiddhe ca atthe na visaṃvādeti aviparītappavattiyā, tassa vacanena saddheyyatthasiddhīti tathārūpo ca bhagavāti ‘‘dhammānaṃ sabhāva…pe… na codetabba’’nti vuttaṃ. Esa nayo ito paresupi evarūpesu.

໒໐-໒໕. ບົດວ່າ "paccayabhāvena" (ໂດຍຄວາມເປັນປັດໄຈ) ທ່ານສະແດງອັດຖະແຫ່ງສັງໂຍດ. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນປັດໄຈຕາມສ່ວນຂອງຕົນນັ້ນເອງ ເປັນສັງໂຍດໃນວັດຕະແຫ່ງກາມະຣາຄະເປັນຕົ້ນ. ຖ້າເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຄວາມເປັນສັງໂຍດຈະມີແກ່ກາມະຣາຄະເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນໄດ້ແນວໃດ? ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "satipi" (ເຖິງແມ່ນມີຢູ່...). ບົດວ່າ "aññesaṃ" (ແຫ່ງທຳອື່ນໆ) ຄື ແຫ່ງກິເລດ ແລະ ອະພິສັງຂານເປັນຕົ້ນ ທີ່ນອກເໜືອໄປຈາກສັງໂຍດທັງຫຼາຍ. ບົດວ່າ "tappaccayabhāve" (ໃນຄວາມເປັນປັດໄຈແຫ່ງທຳນັ້ນ) ຄື ໃນຄວາມເປັນປັດໄຈແຫ່ງກິເລດ, ກຳ, ວິບາກ ແລະ ວັດຕະເຫຼົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ "ora...pe... saṅgahitā" ຄື ຖືກສົງເຄາະ ແລະ ກຳນົດໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນໂອຣັມphaຄິຍະ ແລະ ອຸທທັມພາຄິຍະ ດ້ວຍກາມະຣາຄະເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ ອັນເປັນປັດໄຈພິເສດ. ທ່ານກຳນົດຄວາມເປັນໄປໃນການຍັງກາມະອຸປະປັດຕິພົບເປັນຕົ້ນໃຫ້ສຳເລັດ ແຫ່ງກາມະ, ກຳ ແລະ ພົບເປັນຕົ້ນ ແລ້ວຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "taṃ taṃ...pe... hoti". ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານສະແດງຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງກຳ ແລະ ອຸປະປັດຕິພົບຕາມທີ່ກຳນົດໄວ້ໃນເມື່ອມີສັງໂຍດທັງຫຼາຍ ແລ້ວສະແດງຄວາມບໍ່ມີໃນເມື່ອບໍ່ມີສັງໂຍດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "na ca" (ແລະຫາບໍ່ໄດ້...). ບົດວ່າ "bandhanaṃ" (ເຄື່ອງຜູກມັດ) ຄື ການເຮັດໃຫ້ບໍ່ມີອິດສະຫຼະ ເໝືອນເຄື່ອງຈອງຈຳມີໂສ້ຕຣວນເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ "ganthakaraṇaṃ" (ການເຮັດໃຫ້ຜູກພັນ) ຄື ການເຮັດໃຫ້ບໍ່ຂາດຕອນ. ບົດວ່າ "cakkalakaṃ" ຄື ວົງເຊືອກເຊັດຕີນ. ບົດວ່າ "na codetabbaṃ" (ບໍ່ເພິ່ງຄັດຄ້ານ) ທ່ານກ່າວເຖິງຄວາມຄວນເຊື່ອຖືແຫ່ງຄວາມພິເສດຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ ເພາະຄົນທົ່ວໄປບໍ່ອາດເຫັນໄດ້ດ້ວຍປັນຍາຈັກຂຸ. ເພາະວ່າ ອັດຖະ (ເນື້ອຄວາມ) ມີສາມປະການ ຄື: ບາງຢ່າງເປັນປັດຈັກຂະສິດທິ (ສຳເລັດດ້ວຍການປະຈັກແຈ້ງ) ຄື ສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ສະເພາະຕົນແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍມີຮູບເປັນຕົ້ນ ອັນເປັນອາການທີ່ບໍ່ອາດຊີ້ບອກໄດ້, ທີ່ທ່ານກ່າວວ່າ ເປັນສະພາວະລັກສະນະແຫ່ງທຳທັງປວງ; ບາງຢ່າງເປັນອະນຸມານະສິດທິ (ສຳເລັດດ້ວຍການຄາດຄະເນ) ຄື ອາການມີຄວາມບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນແຫ່ງໝໍ້ ແລະ ຜ້າເປັນຕົ້ນ ແລະ ແຫ່ງສັບມີໝໍ້ ແລະ ຜ້າເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຄວາມເປັນໄປຕາມປັດໄຈທີ່ປາກົດຊັດເຈນໃນໝໍ້ ແລະ ຜ້າເປັນຕົ້ນນັ້ນ; ບາງຢ່າງເປັນໂອກັບປະນະສິດທິ (ສຳເລັດດ້ວຍຄວາມຢັ່ງລົງເຊື່ອ) ຄື ສິ່ງທີ່ຄົນທົ່ວໄປບໍ່ເຫັນເລີຍ ແຕ່ເປັນວິໄສແຫ່ງສັດທາ ມີສະຫວັນ ແລະ ນິພານເປັນຕົ້ນ. ໃນອັດຖະສາມປະການນັ້ນ, ພະດຳຣັດຂອງພະສາດສະດາພະອົງໃດ ຍ່ອມບໍ່ຂັດແຍ້ງໃນອັດຖະທີ່ສຳເລັດດ້ວຍການປະຈັກແຈ້ງ ແລະ ທີ່ສຳເລັດດ້ວຍການຄາດຄະເນ ເພາະມີຄວາມເປັນໄປບໍ່ຄາດເຄື່ອນ, ຄວາມສຳເລັດແຫ່ງອັດຖະທີ່ຄວນເຊື່ອຖືຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍພະດຳຣັດຂອງພະອົງນັ້ນ, ແລະ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າກໍຊົງເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "dhammānaṃ sabhāva...pe... na codetabbaṃ" (ສະພາວະແຫ່ງທຳ... ບໍ່ເພິ່ງຄັດຄ້ານ). ນິຍາຍນີ້ ເພິ່ງຊາບໃນຄຳທີ່ມີລັກສະນະເຊັ່ນນີ້ ແມ້ໃນບ່ອນອື່ນໆ ຖັດຈາກນີ້ໄປ.

26-37. Yathā sarabhehi atikkamitabbā pabbatarāji sarabhaniyā, evaṃ oghaniyāti saddasiddhīti āha ‘‘tenā’’tiādi.

໒໖-໓໗. ທ່ານກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "tena" (ດ້ວຍເຫດນັ້ນ) ເພື່ອສະແດງຄວາມສຳເລັດແຫ່ງສັບວ່າ "oghaniya" (ສິ່ງທີ່ເພິ່ງຂ້າມດ້ວຍຫ້ວງນ້ຳ) ວ່າ: ເໝືອນດັ່ງທິວເຂົາທີ່ຝູງກວາງສະຣະພະເພິ່ງຂ້າມ ຊື່ວ່າ ສະຣະພະນິຍະ, ສິ່ງທີ່ເພິ່ງຂ້າມດ້ວຍຫ້ວງນ້ຳ ກໍຊື່ວ່າ ໂອຄະນິຍະ ສັນນັ້ນ.

50-54. Vipariyesaggāho parāmasananti ‘‘parato’’ti ettha na dhammasabhāvato aññathāmattaṃ paranti adhippetaṃ, atha kho tabbipariyāyoti āha ‘‘paratoti niccādito’’ti.

໕໐-໕໔. ບົດວ່າ "vipariyesaggāho parāmasanaṃ" (ການຍຶດຖືໂດຍຄາດເຄື່ອນ ຄື ປະຣາມາດ). ຄຳວ່າ "parato" (ໂດຍຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນ) ໃນທີ່ນີ້ ບໍ່ໄດ້ໝາຍເອົາພຽງຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນຈາກສະພາວະແຫ່ງທຳ, ແຕ່ໝາຍເອົາຄວາມປີ້ນກັນແຫ່ງສະພາວະນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "paratoti niccādito" (ຄຳວ່າ parato ຄື ໂດຍຄວາມເປັນຂອງທ່ຽງເປັນຕົ້ນ).

55-68. Yadi [Pg.61] sabhāvato avijjamānaṃ, kathamārammaṇabhāvoti āha ‘‘vicittasaññāya saññita’’nti, parikappanāmattasiddhanti attho. Duviññeyyanānattatāya nirantarabhāvūpagamanaṃ saṃsaṭṭhabhāvoti ‘‘suviññeyyanānattattā na saṃsaṭṭhatā’’ti vuttaṃ. Tesaṃ arūpakkhandhānaṃ. Itarehi rūpanibbānehi. Kiṃ pana kāraṇaṃ samānuppādanirodhānaṃ ekakalāpabhūtānaṃ arūpadhammānameva aññamaññaṃ saṃsaṭṭhatā vuccati, na pana tathābhūtānampi rūpadhammānanti āha ‘‘esa hi tesaṃ sabhāvo’’ti. Tena yadipi keci arūpadhammā visuṃ ārammaṇaṃ honti, dandhappavattikattā pana rūpadhammānaṃyeva suviññeyyanānattaṃ, na arūpadhammānanti tesaṃ saṃsaṭṭhabhāvo tadabhāvo ca itaresaṃ sabhāvasiddhoti dasseti. Samūhaghanatāya vā dubbibhāgatarattā natthi arūpadhammānaṃ visuṃ ārammaṇabhāvoti duviññeyyanānattattā tesaṃyeva saṃsaṭṭhatā. Amuñcitvā tadadhīnavuttitāya gahetabbato buddhiyā.

໕໕-໖໘. ຫາກວ່າໂດຍສະພາວະແລ້ວບໍ່ມີຢູ່ ຈະເປັນອາລົມໄດ້ແນວໃດ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໝາຍຮູ້ດ້ວຍສັນຍາທີ່ວິຈິດ' ມີອັດຖະວ່າ ສຳເລັດພຽງແຕ່ການນຶກຄິດເທົ່ານັ້ນ. ຄວາມເຂົ້າεຖິງຄວາມເປັນໄປບໍ່ຂາດສາຍ ເພາະຄວາມຕ່າງກັນທີ່ຮູ້ໄດ້ຍາກ ຊື່ວ່າ ຄວາມລະຄົນກັນ ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະຄວາມຕ່າງກັນທີ່ຮູ້ໄດ້ງ່າຍ ຈຶ່ງບໍ່ມີຄວາມລະຄົນກັນ'. ບົດວ່າ 'ເຕສັງ' ຄື ແຫ່ງອະຣູປະຂັນທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ 'ອິຕະເຣຫິ' ຄື ດ້ວຍຮູບແລະນິບພານທີ່ເຫຼືອ. ກໍຫຍັງເປັນເຫດໃຫ້ຄວາມລະຄົນກັນແລະກັນ ຖືກກ່າວສະເພາະແກ່ອະຣູປະທຳທັງຫຼາຍ ທີ່ມີຄວາມເກີດແລະຄວາມດັບສະເໝີກັນ ເປັນກຸ່ມດຽວກັນເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ບໍ່ກ່າວεຖິງຮູບທຳທີ່ມີສະພາວະຢ່າງນັ້ນນຳ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະນີ້ເປັນສະພາວະຂອງອະຣູປະທຳເຫຼົ່ານັ້ນ'. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າອະຣູປະທຳບາງຢ່າງຈະເປັນອາລົມຕ່າງຫາກກໍຕາມ, ແຕ່ເພາະຄວາມເປັນໄປຊ້າ ຄວາມຕ່າງກັນທີ່ຮູ້ໄດ້ງ່າຍຈຶ່ງມີສະເພາະແກ່ຮູບທຳທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ມີແກ່ອະຣູປະທຳທັງຫຼາຍ ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມລະຄົນກັນຂອງອະຣູປະທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ແລະຄວາມບໍ່ລະຄົນກັນຂອງຮູບທຳທີ່ເຫຼືອ ຈຶ່ງສຳເລັດດ້ວຍສະພາວະຂອງຕົນ ທ່ານສະແດງໄວ້ຢ່າງນີ້. ຫຼືວ່າ ເພາະຄວາມເປັນກຸ່ມກ້ອນ ແລະເພາະຄວາມແບ່ງແຍກໄດ້ຍາກກວ່າ ຈຶ່ງບໍ່ມີຄວາມເປັນອາລົມຕ່າງຫາກຂອງອະຣູປະທຳທັງຫຼາຍ ຄວາມລະຄົນກັນຈຶ່ງມີສະເພາະແກ່ອະຣູປະທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ເພາະຄວາມຕ່າງກັນທີ່ຮູ້ໄດ້ຍາກ. ເພາະປັນຍາຖືເອົາໄດ້ ໂດຍຄວາມເປັນໄປເນື່ອງດ້ວຍອະຣູປະທຳນັ້ນ ໂດຍບໍ່ລະຖິ້ມ.

83-100. Kāmataṇhā kāmo uttarapadalopena yathā rūpabhavo rūpaṃ. Evaṃ sesesupi. Ārammaṇakaraṇavasenāti etena kāmarūpārūpataṇhānaṃ visayabhāvo yathākkamaṃ kāmarūpārūpāvacaratāya kāraṇanti dasseti. Avassañcetamevaṃ sampaṭicchitabbaṃ, aññathā kāmāvacarādibhāvo aparipuṇṇavisayo siyā. Yadi hi ālambitabbadhammavasena bhūmiparicchedo, evaṃ sati anārammaṇānaṃ saṅgaho na siyā. Atha vipākadānavasena, evampi avipākānaṃ saṅgaho na siyā, tasmā ārammaṇakaraṇavasena pariyāpannānaṃ bhūmiparicchedo kātabbo. Evañhi sati kāmāvacarādibhāvo paripuṇṇavisayo siyā. Tenevāha ‘‘evañhi satī’’tiādi. Apariyāpannānaṃ pana lokato uttiṇṇabhāvena anuttarabhūmitā. Akāmāvacarāditā nāpajjatīti abyāpitadosaṃ pariharati, kāmāvacarāditā nāpajjatīti atibyāpitadosaṃ. Nanu ca imasmiṃ pakkhe kāmataṇhā katamā, kāmāvacaradhammārammaṇā taṇhā, kāmāvacaradhammā katame, kāmataṇhāvisayāti itarītaranissayatā dosoti? Na, avīciādiekādasokāsaninnatāya kiñci taṇhaṃ kāmataṇhābhāvena gahetvā taṃsabhāvāya visayabhāvena kāmāvacaradhammānaṃ upalakkhetabbattā.

໘໓-໑໐໐. ກາມະຕັນຫາ ຄື ກາມະ ໂດຍການລົບພະຍາງຫຼັງ ເໝືອນດັ່ງ ຮູບະພົບ ເປັນ ຮູບະ. ໃນສ່ວນທີ່ເຫຼືອກໍເໝືອນກັນ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການກະທຳອາລົມ' ນີ້ ສະແດງວ່າ ຄວາມເປັນວິໄສແຫ່ງຕັນຫາໃນກາມ, ຮູບ ແລະ ອະຮູບ ເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມເປັນກາມາວະຈອນ, ຮູບາວະຈອນ ແລະ ອະຮູບາວະຈອນ ຕາມລຳດັບ. ແລະ ເລື່ອງນີ້ຈຳເປັນຕ້ອງຍອມຮັບຢ່າງນີ້, ບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນກາມາວະຈອນເປັນຕົ້ນ ກໍຈະມີວິໄສທີ່ບໍ່ບໍລິບູນ. ເພາະວ່າ ຫາກການກຳນົດພູມິ ເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງທຳທີ່ຄວນຍຶດໜ່ວງເປັນອາລົມ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ການສົງເຄາະທຳທີ່ບໍ່ມີອາລົມກໍຈະມີບໍ່ໄດ້. ຫາກກຳນົດໂດຍອຳນາດແຫ່ງການໃຫ້ວິບາກ, ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ການສົງເຄາະທຳທີ່ບໍ່ແມ່ນວິບາກກໍຈະມີບໍ່ໄດ້, ເພາະສະນັ້ນ ການກຳນົດພູມິຂອງທຳທີ່ນັບເນື່ອງ ຈຶ່ງຄວນເຮັດໂດຍອຳນາດແຫ່ງການກະທຳອາລົມ. ເພາະເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້ ຄວາມເປັນກາມາວະຈອນເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຈະມີວິໄສທີ່ບໍລິບູນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້' ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນທຳທີ່ບໍ່ນັບເນື່ອງ ເພາະຄວາມເປັນທຳຂ້າມພົ້ນໂລກ ຈຶ່ງມີຄວາມເປັນອະນຸດຕະຣະພູມິ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມບໍ່ເຖິງຄວາມເປັນອະກາມາວະຈອນເປັນຕົ້ນ' ເປັນການປ້ອງກັນໂທດທີ່ບໍ່ຄອບຄຸມ, ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມບໍ່ເຖິງຄວາມເປັນກາມາວະຈອນເປັນຕົ້ນ' ເປັນການປ້ອງກັນໂທດທີ່ກວ້າງເກີນໄປ. ຖ້າຖາມວ່າ ໃນຝ່າຍນີ້ ກາມະຕັນຫາ ຄື ອັນໃດ? ຕັນຫາທີ່ມີກາມາວະຈະຣະທຳເປັນອາລົມ, ແລະ ກາມາວະຈະຣະທຳ ຄື ອັນໃດ? ທຳທີ່ເປັນວິໄສແຫ່ງກາມະຕັນຫາ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້ ຈະບໍ່ເປັນໂທດແຫ່ງການອາໄສເຊິ່ງກັນແລະກັນບໍ? ຕອບວ່າ ບໍ່ເປັນ, ເພາະໂດຍຄວາມນ້ອມໄປໃນໂອກາດທັງ ໑໑ ມີອະເວຈີເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຖືເອົາຕັນຫາບາງຢ່າງໂດຍຄວາມເປັນກາມະຕັນຫາ ແລ້ວຈຶ່ງກຳນົດກາມາວະຈະຣະທຳທັງຫຼາຍ ໂດຍຄວາມເປັນວິໄສແຫ່ງຕັນຫາທີ່ມີສະພາວະນັ້ນ.

Idāni yathāvuttamatthaṃ pāṭhena samatthento ‘‘nikkhepakaṇḍepī’’tiādimāha. Tattha hi kāmataṇhāya ālambitabbattā kāmadhātupariyāpannadhammā ca kāmabhavasaṅkhāte [Pg.62] kāme ogāḷhā hutvā caranti, nāññatthāti etthāvacarāti vuttanti. Visesatthinā viseso anupayujjatīti imamatthaṃ dassento āha ‘‘lokassa vasena pariyāpannanicchayato’’ti. Tena lokiyadhammesu pariyāpanna-saddassa niruḷhataṃ dasseti bhagavato taduccāraṇānantaraṃ vineyyānaṃ tadatthapaṭipattito. Paricchedakāpekkhā paricchinnatāti ‘‘paricchedakārikāya taṇhāyā’’ti vuttaṃ. Sā hi dhammānaṃ kāmāvacarādibhāvaṃ paricchindati. Pari-saddo cettha ‘‘upādinnā’’tiādīsu upa-saddo viya sasādhanaṃ kiriyaṃ dīpetīti ayamattho vuttoti daṭṭhabbaṃ.

ບັດນີ້ ເພື່ອສະໜັບສະໜູນເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວດ້ວຍພະບາລີ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'ເຖິງແມ່ນໃນນິກເຂປະທະກັນ'. ຈິງຢູ່ ໃນນິກເຂປະທະກັນນັ້ນ ເພາະຄວາມທີ່ທຳທັງຫຼາຍທີ່ນັບເນື່ອງໃນກາມະທາດ ເປັນອາລົມແຫ່ງກາມະຕັນຫາ ແລະ ຢັ່ງລົງທ່ອງທ່ຽວໄປໃນກາມ ທີ່ກ່າວຄືກາມະພົບ ບໍ່ແມ່ນໃນທີ່ອື່ນ, ເພາະສະນັ້ນ ໃນທີ່ນີ້ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ອາວະຈະຣະ'. ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ 'ຄຸນວິເສດຍ່ອມບໍ່ມີປະໂຫຍດແກ່ຜູ້ຕ້ອງການຄຸນວິເສດ' ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະການກຳນົດທຳທີ່ນັບເນື່ອງໂດຍອຳນາດແຫ່ງໂລກ'. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານສະແດງຄວາມເປັນຄຳທີ່ໃຊ້ກັນມາຈົນເຄີຍຊິນຂອງຄຳວ່າ 'ປະຣິຍາປັນນະ' ໃນໂລກິຍະທຳທັງຫຼາຍ ເພາະການທີ່ເວໄນຍະສັດທັງຫຼາຍເຂົ້າໃຈເນື້ອຄວາມນັ້ນໄດ້ທັນທີ ຫຼັງຈາກທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຕັດຄຳນັ້ນ. ຄວາມເປັນທຳທີ່ຖືກກຳນົດ ເພາະຕ້ອງອາໄສທຳຜູ້ກຳນົດ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍຕັນຫາຕົວເຮັດການກຳນົດ'. ຈິງຢູ່ ຕັນຫານັ້ນຍ່ອມກຳນົດຄວາມເປັນກາມາວະຈອນເປັນຕົ້ນຂອງທຳທັງຫຼາຍ. ແລະ ຄວນຊາບວ່າ ບົດວ່າ 'ປະຣິ' ໃນທີ່ນີ້ ສະແດງເຖິງກິລິຍາພ້ອມດ້ວຍເຄື່ອງມື ເໝືອນດັ່ງບົດວ່າ 'ອຸປະ' ໃນຄຳວ່າ 'ອຸປາດິນນະ' ເປັນຕົ້ນ, ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວໄວ້.

Niyyānakaraṇasīlā niyyānikā yathā ‘‘apūpabhakkhanasīlo āpūpiko’’ti, niyyānasīlā eva vā. Rāgadosamohāva gahitāti ñāyati, itarathā pahānekaṭṭhatāvacanaṃ nippayojanaṃ siyā. ‘‘Raṇohatā na jotanti, candasūriyā satārakā’’tiādīsu raṇa-saddassa reṇupariyāyatā daṭṭhabbā. Sampahārapariyāyattā yuddha-saddassa sampahāro ca paharitabbādhāroti akusalasenāva ‘‘saraṇā’’ti vuttā. Dukkhādīnanti phalabhūtānaṃ dukkhavighātaupāyāsapariḷāhānaṃ sabhāgabhūtāya ca micchāpaṭipadāya. Tannibbattakasabhāvānaṃ akusalānanti etena sabbesampi akusalānaṃ saraṇataṃ dasseti.

ທຳທີ່ມີປົກກະຕິເຮັດການນຳອອກໄປ ຊື່ວ່າ 'ນິຍານິກະ' ເໝືອນດັ່ງຄຳວ່າ 'ຜູ້ມີປົກກະຕິກິນເຂົ້າໜົມ ຊື່ວ່າ ອາປູປິກະ', ຫຼືວ່າ ມີປົກກະຕິນຳອອກໄປນັ້ນເອງ. ພຶງຊາບວ່າ ທ່ານຖືເອົາສະເພาະຣາຄະ, ໂທສະ ແລະ ໂມຫະ ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ຄຳກ່າວເຖິງຄວາມເປັນທຳທີ່ມີກິດໃນການລະເປັນອັນດຽວກັນ ກໍຈະບໍ່ມີປະໂຫຍດ. ໃນຄຳມີອາທິວ່າ 'ພະຈັນ, ພະອາທິດ ພ້ອມທັງໝູ່ດາວ ທີ່ຖືກທຸລີບົດບັງແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ຮຸ່ງເຮືອງ', ພຶງເຫັນວ່າ ບົດວ່າ 'ຣະນະ' ເປັນໄວພົດຂອງຄຳວ່າ 'ເຣນຸ'. ເພາະບົດວ່າ 'ຍຸດທະ' ເປັນໄວພົດຂອງການປະຫັດປະຫານ ແລະ ການປະຫັດປະຫານນັ້ນ ກໍຄືທີ່ຕັ້ງແຫ່ງການປະຫານ, ເພາະສະນັ້ນ ກອງທັບແຫ່ງອະກຸສົນເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ສະຣະນະ'. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງທຸກເປັນຕົ້ນ' ຄື ແຫ່ງທຸກ, ຄວາມຄັດແຄ້ນ, ຄວາມຄັບແຄ້ນໃຈ ແລະ ຄວາມຮ້ອນຮົນ ອັນເປັນຕົວຜົນ ແລະ ແຫ່ງມິດສາປະຕິປະທາອັນເປັນສ່ວນສະເໝີກັນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ແຫ່ງອະກຸສົນທັງຫຼາຍທີ່ມີສະພາວະໃຫ້ສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນບັງເກີດຂຶ້ນ' ນີ້ ທ່ານສະແດງຄວາມເປັນສະຣະນະຂອງອະກຸສົນທັງປວງ.

Abhidhammadukamātikāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การພັນລະນາບົດແຫ່ງມາຕິກາທຸກະລາຍການໃນອະພິທຳ ຈົບບໍລິບູນ.

Suttantikadukamātikāpadavaṇṇanā

การພັນລະນາບົດແຫ່ງມາຕິກາທຸກະລາຍການໃນສູດ

101-108. Vijjāsabhāgatāya, na saṅkappādayo viya vijjāya upakārakabhāvato. ‘‘Abhejjaṃ…pe… ruhatī’’ti ubhayampi anavasesappahānameva sandhāya vuttaṃ. Kiñcāpi hi heṭṭhimamaggehipi pahīyamānā kilesā tena tena odhinā anavasesameva pahīyanti, ye pana avasiṭṭhā bhinditabbā, te lobhādikilesabhāvasāmaññato puna viruḷhā viya honti. Arahattamagge pana uppanne na evaṃ avasiṭṭhābhāvato. Tadupacārena nissayavohārena. Kusalehi tāpetabbāti vā tapaniyā, tadaṅgādivasena bādhitabbā pahātabbāti attho. Samānatthāni adhivacanādīnaṃ saṅkhādibhāvato. ‘‘Sabbeva dhammā adhivacanapathā’’tiādinā adhivacanādīnaṃ visayabhāve na koci dhammo vajjito, vacanabhāvo eva ca [Pg.63] adhivacanādīnaṃ vakkhamānena nayena yujjatīti adhippāyenāha ‘‘sabbañca vacanaṃ adhivacanādibhāvaṃ bhajatī’’ti.

໑໐໑-໑໐໘. ເພາະຄວາມມີສະພາວະສະເໝີດ້ວຍວິຊາ, ບໍ່ແມ່ນເພາະຄວາມເປັນອຸປະການແກ່ວິຊາ ເໝືອນດັ່ງສັງກັບປະເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ສາມາດທຳລາຍໄດ້... ລະ... ຍ່ອມງອກງາມຂຶ້ນ' ທັງສອງຄຳນີ້ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງການລະໄດ້ໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອເທົ່ານັ້ນ. ຈິງຢູ່ ເຖິງແມ່ນວ່າກິເລດທັງຫຼາຍທີ່ຖືກລະດ້ວຍມັກເບື້ອງຕ່ຳ ຈະຖືກລະໄດ້ໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອຕາມກຳນົດນັ້ນໆ ກໍຕາມ, ແຕ່ກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນທີ່ຍັງເຫຼືອຢູ່ເຊິ່ງຄວນຈະຖືກທຳລາຍ ກໍຍັງປາກົດເໝືອນກັບງອກງາມຂຶ້ນມາອີກ ເພາະຄວາມເປັນທຳດາແຫ່ງກິເລດມີໂລພະເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ເມື່ອອະຣະຫັດຕະມັກບັງເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນ ເພາະບໍ່ມີກິເລດສ່ວນເຫຼືອອີກ. ດ້ວຍຄຳອຸປະຈານັ້ນ ໂດຍໂວຫານທີ່ອາໄສກັນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ທຳທີ່ກຸສົນທັງຫຼາຍພຶງເຜົາຜານ ຊື່ວ່າ 'ຕະປະນີຍະ', ອະທິບາຍວ່າ ເປັນທຳທີ່ພຶງບຽດບຽນ ແລະ ພຶງລະເສຍດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕະທັງຄະເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ອະທິວະຈະນະ' ເປັນຕົ້ນ ມີຄວາມໝາຍສະເໝີກັນ ເພາະຄວາມເປັນສັງຂາເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳມີອາທິວ່າ 'ທຳທັງປວງເປັນທາງແຫ່ງອະທິວະຈະນະ' ທ່ານສະແດງວ່າ ບໍ່ມີທຳໃດໆ ທີ່ຖືກເວັ້ນໄປຈາກຄວາມເປັນວິໄສແຫ່ງອະທິວະຈະນະເປັນຕົ້ນ, ແລະ ຄວາມເປັນຄຳເວົ້າເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມຄວນແກ່ອະທິວະຈະນະເປັນຕົ້ນ ໂດຍນັຍທີ່ຈະກ່າວເຖິງ, ດ້ວຍຄວາມປະສົງນີ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແລະ ຄຳເວົ້າທັງປວງຍ່ອມເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນອະທິວະຈະນະເປັນຕົ້ນ'.

109-118. Aññaṃ anapekkhitvā sayameva attano nāmakaraṇasabhāvo nāmakaraṇaṭṭhoti, tena arūpadhammānaṃ viya opapātikanāmatāya pathavīādīnampi nāmabhāvo siyāti āsaṅkāya nivattanatthaṃ ‘‘nāmantarānāpajjanato’’ti āha. Na hi vinā pathavīādināmenapi rūpadhammā viya kesādināmehi vinā vedanādināmehi aññena nāmena arūpadhammā piṇḍākārato voharīyantīti. Yaṃ pana parassa nāmaṃ karoti, tassa aññāpekkhaṃ nāmakaraṇanti nāmakaraṇasabhāvatā natthīti sāmaññanāmādikaraṇānaṃ nāmabhāvo nāpajjati. Yassa caññehi nāmaṃ karīyati, tassa nāmakaraṇasabhāvatāya abhāvoyevāti natthi nāmabhāvo. Ye pana anāpannanāmantarā sabhāvasiddhanāmā ca, te vedanādayova nāmaṃ nāmāti dassento ‘‘attanāvā’’tiādimāha. Phassādīnaṃ ārammaṇābhimukhatā taṃ aggahetvā appavattiyevāti dassetuṃ ‘‘avinābhāvato’’ti vuttaṃ. Adhivacanasamphasso manosamphasso, so nāmamantarena gahetuṃ asakkuṇeyyatāya pākaṭoti nidassanabhāvena vutto. Ruppanasabhāvenāti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Pakāsakapakāsitabbabhāvenapi hi vināpi nāmena rūpadhammā pākaṭā hontīti. Atha vā pakāsakapakāsitabbabhāvo visayivisayabhāvo cakkhurūpādīnaṃ sabhāvo, so ruppanasabhāve sāmaññe antogadhoti daṭṭhabbaṃ.

໑໐໙-໑໑໘. ສະພາວະແຫ່ງການຕັ້ງຊື່ໃຫ້ແກ່ຕົນເອງ ໂດຍບໍ່ຕ້ອງອາໄສສິ່ງອື່ນ ຊື່ວ່າ 'ນາມະກະຣະນັດຖະ', ເພື່ອບັນເທົາຄວາມສົງໄສວ່າ ຄວາມເປັນນາມກໍຈະພຶງມີແກ່ປະຖະວີທາດເປັນຕົ້ນ ເພາະຄວາມເປັນນາມທີ່ເກີດຂຶ້ນເອງ ເໝືອນດັ່ງອະຣູບະທຳທັງຫຼາຍ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະບໍ່ເຂົ້າເຖິງນາມອື່ນ'. ຈິງຢູ່ ອະຣູບະທຳທັງຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ຖືກຮ້ອງເອີ້ນໂດຍຄວາມເປັນກຸ່ມກ້ອນດ້ວຍນາມອື່ນ ເໝືອນດັ່ງຮູບະທຳທີ່ປາສະຈາກຊື່ມີປະຖະວີເປັນຕົ້ນ ຫຼື ເໝືອນດັ່ງເວທະນາເປັນຕົ້ນ ທີ່ປາສະຈາກຊື່ມີເກສາເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນການຕັ້ງຊື່ໃຫ້ແກ່ສິ່ງອື່ນ ນັ້ນເປັນການຕັ້ງຊື່ທີ່ຕ້ອງອາໄສສິ່ງອື່ນ ຈຶ່ງບໍ່ມີສະພາວະແຫ່ງການຕັ້ງຊື່ໃຫ້ແກ່ຕົນເອງ, ເພາະສະນັ້ນ ຄວາມເປັນນາມຈຶ່ງບໍ່ເຖິງແກ່ການຕັ້ງຊື່ທົ່ວໄປເປັນຕົ້ນ. ແລະ ສິ່ງໃດທີ່ຖືກຄົນອື່ນຕັ້ງຊື່ໃຫ້, ສິ່ງນັ້ນກໍບໍ່ມີສະພາວະແຫ່ງການຕັ້ງຊື່ໃຫ້ແກ່ຕົນເອງເລີຍ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ມີຄວາມເປັນນາມ. ເພື່ອສະແດງວ່າ ທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ເຂົ້າເຖິງນາມອື່ນ ແລະ ມີນາມທີ່ສຳເລັດແລ້ວໂດຍສະພາວະ ກໍຄື ເວທະນາເປັນຕົ້ນນັ້ນແລ້ວ ເປັນນາມແທ້ໆ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'ດ້ວຍຕົນເອງນັ້ນແລ້ວ'. ຄຳວ່າ 'ເພາະບໍ່ປາສະຈາກກັນ' ທ່ານກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງວ່າ ຄວາມເປັນທຳມີອາລົມສະເພາະໜ້າຂອງຜັດສະເປັນຕົ້ນນັ້ນ ຫາກບໍ່ຖືເອົາອາລົມນັ້ນແລ້ວ ຍ່ອມເປັນໄປບໍ່ໄດ້ເລີຍ. ຄຳວ່າ 'ອະທິວະຈະນະສຳຜັດ' ຄື ມະໂນສຳຜັດ, ມະໂນສຳຜັດນັ້ນ ປາກົດຊັດເຈນເພາະບໍ່ສາມາດຖືເອົາໄດ້ດ້ວຍນາມອື່ນ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນຕົວຢ່າງ. ບົດວ່າ 'ໂດຍສະພາວະຊຸດໂຊມ' ພຶງເຫັນວ່າເປັນພຽງການສະແດງໃຫ້ເຫັນ. ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນປາສະຈາກນາມ ຮູບະທຳທັງຫຼາຍກໍຍັງປາກົດໄດ້ ໂດຍຄວາມເປັນສະພາວະຜູ້ສະແດງ ແລະ ຜູ້ຖືກສະແດງ. ຫຼືວ່າ ຄວາມເປັນສະພາວະຜູ້ສະແດງ ແລະ ຜູ້ຖືກສະແດງ ຄື ຄວາມເປັນວິໄສ ແລະ ມີວິໄສ ຂອງຈັກຂຸ ແລະ ຮູບເປັນຕົ້ນ, ສະພາວະນັ້ນ ພຶງເຫັນວ່າ ລວມຢູ່ໃນສະພາວະຊຸດໂຊມໂດຍທົ່ວໄປ.

119-123. Ito pubbe parikammantiādinā samāpattivuṭṭhānakusalatā viya samāpattikusalatāpi jhānalābhīnaṃyeva hotīti vuttaṃ viya dissati. ‘‘Itaresampi anussavavasena samāpattīnaṃ appanāparicchedapaññā labbhatī’’ti vadanti. ‘‘Evaṃ sīlavisodhanādinā samāpattiṃ appetīti jānanakapaññā saha parikammena appanāparicchedajānanakapaññā’’ti keci. Vuṭṭhāne kusalabhāvo vuṭṭhānavasitā. Pubbeti samāpajjanato pubbe.

໑໑໙-໑໒໓. ກ່ອນໜ້ານີ້ ດ້ວຍຄຳມີອາທິວ່າ 'ບໍລິກຳ' ເບິ່ງຄືກັບວ່າ ທ່ານກ່າວໄວ້ວ່າ ຄວາມສະຫຼາດໃນການເຂົ້າສະມາບັດ ຍ່ອມມີແກ່ຜູ້ໄດ້ຊານເທົ່ານັ້ນ ເໝືອນດັ່ງຄວາມສະຫຼາດໃນການອອກຈາກສະມາບັດ. ອາຈານທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ 'ເຖິງແມ່ນຊົນເຫຼົ່າອື່ນ ກໍຍ່ອມໄດ້ປັນຍາເຄື່ອງກຳນົດອັບປະນາແຫ່ງສະມາບັດທັງຫຼາຍ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຟັງສືບໆ ກັນມາ'. ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ 'ປັນຍາທີ່ຮູ້ວ່າ ຍ່ອມເຂົ້າສະມາບັດດ້ວຍການຊຳຮະສີລໃຫ້ບໍລິສຸດເປັນຕົ້ນຢ່າງນີ້ ຄື ປັນຍາທີ່ຮູ້ເຄື່ອງກຳນົດອັບປະນາ ພ້ອມດ້ວຍບໍລິກຳ'. ຄວາມເປັນຜູ້ສະຫຼາດໃນການອອກ ຊື່ວ່າ 'ວຸດຖານະວະສິຕາ'. ຄຳວ່າ 'ໃນກ່ອນ' ຄື ກ່ອນແຕ່ການເຂົ້າສະມາບັດ.

124-134. Sobhane rato surato, tassa bhāvo soraccanti āha ‘‘sobhanakammaratatā’’ti. Suṭṭhu vā orato virato sorato[Pg.64], tassa bhāvo soraccanti. Ayaṃ panattho aṭṭhakathāyaṃ vutto eva. Appaṭisaṅkhānaṃ moho. Kusalabhāvanā bodhipakkhiyadhammānaṃ vaḍḍhanā. Saññāṇaṃ upalakkhaṇaṃ. Saviggahaṃ sabimbakaṃ. Upalakkhetabbākāraṃ dhammajātaṃ, ārammaṇaṃ vā. Avikkhepoti cittavikkhepapaṭipakkho. Ujuvipaccanīkatāya hi pahānavuṭṭhānena ca avikkhepo vikkhepaṃ paṭikkhipati, pavattituṃ na detīti.

໑໒໔-໑໓໔. ຜູ້ຍິນດີໃນຄວາມງາມ ຊື່ວ່າ 'ສຸຣະຕະ', ຄວາມເປັນແຫ່ງສຸຣະຕະນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ໂສຣັດຈະ', ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄວາມເປັນຜູ້ຍິນດີໃນກຳອັນງາມ'. ຫຼືວ່າ ຜູ້ງົດເວັ້ນຢ່າງດີ ຊື່ວ່າ 'ສຸຣະຕະ', ຄວາມເປັນແຫ່ງສຸຣະຕະນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ໂສຣັດຈະ'. ກໍເນື້ອຄວາມນີ້ ທ່ານກ່າວໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມບໍ່ພິຈາລະນາ' ຄື ໂມຫະ. ຄຳວ່າ 'ກຸສົນພາວະນາ' ຄື ການຈະເລີນໂພທິປັກຂິຍະທຳທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ 'ສັນຍານ' ຄື ການກຳນົດໝາຍ. ຄຳວ່າ 'ມີຮູບຮ່າງ' ຄື ມີຮູບປຽບທຽບ. ໝາຍເຖິງສະພາວະທຳທີ່ຄວນກຳນົດໝາຍ ຫຼື ອາລົມ. ຄຳວ່າ 'ອະວິກເຂປະ' ຄື ທຳທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມຟຸ້ງຊ່ານແຫ່ງຈິດ. ຈິງຢູ່ ເພາະຄວາມເປັນປະຕິປັກໂດຍກົງ ແລະ ເພາະການລະ ແລະ ການຕັ້ງຂຶ້ນ, ອະວິກເຂປະຍ່ອມກຳຈັດຄວາມຟຸ້ງຊ່ານ ບໍ່ປ່ອຍໃຫ້ເປັນໄປ.

135-142. Kāraṇasīlaṃ lokiyaṃ. Phalasīlaṃ lokuttaraṃ tena sijjhatīti katvā, lokiyassapi vā sīlassa kāraṇaphalabhāvo pubbāparabhāvena daṭṭhabbo. Sampannasamudāyassa paripuṇṇasamūhassa. Akusalā sīlā akusalā samācārā. Sīlasampadā sīlasampatti sīlaguṇāti attho. Sahottappaṃ ñāṇanti ottappassa ñāṇappadhānataṃ āha, na pana ñāṇassa ottappasahitatāmattaṃ. Na hi ottapparahitaṃ ñāṇaṃ atthīti. Adhimuttatā abhirativasena nirāsaṅkāpavatti. Nissaṭatā visaṃyuttatā. Ettha ca adhimuttatānissaṭatāvacanehi tadubhayapariyāyā dve vimuttiyo ekasesanayena idha ‘‘vimuttī’’ti vuttāti dasseti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘cittassa ca adhimutti nibbānañcā’’ti. Uppajjati etenāti uppādo, na uppādoti anuppādo, tabbhūte anuppādapariyosāne vimokkhante anuppādassa ariyamaggassa kilesānaṃ vā anuppajjanassa pariyosāneti ṭhānaphalehi ariyaphalameva upalakkhīyatīti daṭṭhabbaṃ.

໑໓໕-໑໔໒. ສີລທີ່ເປັນເຫດ ເປັນໂລກິຍະ. ສີລທີ່ເປັນຜົນ ເປັນໂລກຸດຕະຣະ ເພາະສີລທີ່ເປັນຜົນນັ້ນຍ່ອມສຳເລັດໄດ້ດ້ວຍສີລທີ່ເປັນເຫດນັ້ນ, ຫຼື ພຶງເຫັນຄວາມເປັນເຫດແລະຜົນຂອງສີລທີ່ເປັນໂລກິຍະນັ້ນເອງ ໂດຍຄວາມເປັນໄປໃນກ່ອນແລະຫຼັງ. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງໝູ່ທີ່ເຖິງພ້ອມ' ຄື ແຫ່ງກຸ່ມທີ່ບໍລິບູນ. ຄຳວ່າ 'ສີລທີ່ເປັນອະກຸສົນ' ຄື ຄວາມປະພຶດທີ່ເປັນອະກຸສົນ. ຄຳວ່າ 'ສີລສຳປະທາ' ຄື ຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍສີລ, ອະທິບາຍວ່າ ຄຸນຄືສີລ. ຄຳວ່າ 'ຍານທີ່ເປັນໄປພ້ອມດ້ວຍໂອດຕັບປະ' ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມມີໂອດຕັບປະເປັນປະທານແກ່ຍານ, ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ຄວາມທີ່ຍານເປັນໄປພ້ອມດ້ວຍໂອດຕັບປະເທົ່ານັ້ນ. ເພາະຍານທີ່ປາສະຈາກໂອດຕັບປະຍ່ອມບໍ່ມີ. ຄຳວ່າ 'ອະທິມຸດຕະຕາ' ຄື ການເປັນໄປຢ່າງປາສະຈາກຄວາມລະແວງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຍິນດີຍິ່ງ. ຄຳວ່າ 'nissaṭatā' ຄື ຄວາມປາສະຈາກເຄື່ອງປະກອບ. ແລະ ໃນທີ່ນີ້ ດ້ວຍຄຳວ່າ ອະທິມຸດຕະຕາ ແລະ ນິດສະຕະຕາ ນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ວິມຸດຕິ ໒ ປະການ ອັນເປັນໄວພົດຂອງທັງສອງຢ່າງນັ້ນ ທ່ານກ່າວໄວ້ໃນທີ່ນີ້ວ່າ 'ວິມຸດຕິ' ໂດຍເອກະເສສະນັຍ. ຈິງຢູ່ ທ່ານກ່າວໄວ້ວ່າ 'ຄວາມນ້ອມໃຈເຊື່ອແຫ່ງຈິດ ແລະ ພະນິພານ'. ທຳທີ່ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນດ້ວຍສິ່ງນີ້ ຊື່ວ່າ 'ອຸບປາດະ', ຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ຊື່ວ່າ 'ອະນຸບປາດະ', ໃນອະນຸບປາດະອັນເປັນທີ່ສຸດນັ້ນ ຄື ໃນວິໂມກອັນເປັນທີ່ສຸດແຫ່ງອະນຸບປາດະ, ອະທິບາຍວ່າ ໃນທີ່ສຸດແຫ່ງອະນຸບປາດະແຫ່ງອະຣິຍະມັກ ຫຼື ແຫ່ງຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກິເລດທັງຫຼາຍ, ພຶງເຫັນວ່າ ທ່ານກຳນົດເອົາອະຣິຍະຜົນເທົ່ານັ້ນ ດ້ວຍຖານະແລະຜົນ.

Mātikāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາບົດແຫ່ງມາຕິກາ ຈົບບໍລິບູນ.

Kāmāvacarakusalapadabhājanīyavaṇṇanā

ການພັນລະນາການແຈກບົດກຸສົນຂັ້ນກາມາວະຈອນ

1. Appetunti nigametuṃ. ‘‘Padabhājanīyaṃ na vutta’’nti padabhājanīyāvacanena appanāvarodhaṃ sādhetvā padabhājanīyāvacanassa kāraṇaṃ vadanto ‘‘sarūpenā’’tiādimāha. Tattha ‘‘phasso hotī’’tiādīsu hoti-saddo atthi-saddena anānatthoti adhippāyena vuttaṃ ‘‘dutiyena hoti-saddenā’’ti. Pubbe aṭṭhakathādhippāyena vatvā yathāvuttassa pāḷippadesassa appanāvarodho samatthitoti attano adhippāyaṃ dassento ‘‘saṅkhepenā’’tiādimāha.

໑. ບົດວ່າ 'ອັບເປຕຸງ' ຄື ເພື່ອສະຫຼຸບ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໃນປະທະພາຊະນີຍະ' ນັ້ນ ທ່ານສະແດງການຫ້າມອັບປະນາ ດ້ວຍການບໍ່ກ່າວໄວ້ໃນປະທະພາຊະນີຍະ ແລ້ວເມື່ອກ່າວເຖິງເຫດຜົນແຫ່ງການບໍ່ກ່າວໄວ້ໃນປະທະພາຊະນີຍະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'ໂດຍຮູບແບບຂອງຕົນ'. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດວ່າ 'ໂຮຕິ' ໃນຄຳມີອາທິວ່າ 'ຜັດສະຍ່ອມມີ' ມີເນື້ອຄວາມບໍ່ຕ່າງຈາກບົດວ່າ 'ອັດຖິ', ທ່ານຈຶ່ງກ່າວໂດຍໝາຍເຖິງ 'ດ້ວຍບົດວ່າ ໂຮຕິ ບົດທີສອງ'. ໃນກ່ອນ ທ່ານກ່າວໄວ້ໂດຍອັດທະຍາໄສແຫ່ງອັດຖະກະຖາ ແລ້ວສະໜັບສະໜູນການຫ້າມອັບປະນາແຫ່ງພະບາລີຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ, ເມື່ອຈະສະແດງອັດທະຍາໄສຂອງຕົນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'ໂດຍຫຍໍ້'.

Ñātuṃ [Pg.65] icchitoti lakkhaṇassa pucchāvisayataṃ dassetuṃ vuttaṃ. Yena kenacīti dassanādivisesayuttena, itarena vā. Avatthāviseso hi ñāṇassa dassanatulanatīraṇāni. ‘‘Adiṭṭhata’’ntiādīsu āhāti yojetabbaṃ, sabbattha ca lakkhaṇassāti. Tañhettha adhikatanti. Adiṭṭhaṃ jotīyati etāyāti etena diṭṭhaṃ saṃsandati etāyāti diṭṭhasaṃsandanā. Vimatiṃ chindati etāyāti vimaticchedanāti etāsampi saddattho nayato dassito, atthato pana sabbāpi tathāpavattaṃ vacanaṃ, taduppādako vā cittuppādoti veditabbaṃ.

ຄຳວ່າ 'ປາດຖະໜາຈະຮູ້' ທ່ານກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງຄວາມທີ່ລັກສະນະເປັນວິໄສແຫ່ງຄຳຖາມ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງ' ຄື ດ້ວຍສິ່ງທີ່ປະກອບດ້ວຍຄວາມວິເສດມີການເຫັນເປັນຕົ້ນ ຫຼື ດ້ວຍສິ່ງອື່ນ. ຈິງຢູ່ ຄວາມຕ່າງແຫ່ງສະຖານະຂອງຍານ ກໍຄື ການເຫັນ, ການໃຄ່ຄວນ ແລະ ການຕັດສິນ. ໃນຄຳມີອາທິວ່າ 'ຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ເຄີຍເຫັນ' ພຶງປະກອບຄຳວ່າ 'ກ່າວແລ້ວ' ເຂົ້າໄປ, ແລະ ໃນທຸກບ່ອນ ພຶງປະກອບຄຳວ່າ 'ແຫ່ງລັກສະນະ' ເຂົ້າໄປ. ເພາະລັກສະນະນັ້ນ ທ່ານປະສົງເອົາໃນທີ່ນີ້. ສິ່ງທີ່ບໍ່ເຄີຍເຫັນ ຍ່ອມຮຸ່ງເຮືອງດ້ວຍສິ່ງນີ້, ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານສະແດງຄວາມສົມທຽບສິ່ງທີ່ເຫັນແລ້ວດ້ວຍສິ່ງນີ້ ຊື່ວ່າ 'ທິດຖິສັງສັນທະນາ'. ຄວາມສົງໄສຍ່ອມຖືກຕັດຂາດດ້ວຍສິ່ງນີ້ ຊື່ວ່າ 'ວິມະຕິຈເສທະນາ', ທ່ານສະແດງເນື້ອຄວາມແຫ່ງບົດເຫຼົ່ານີ້ໂດຍນັຍ, ແຕ່ໂດຍອັດຖະແລ້ວ ພຶງຊາບວ່າ ທັງໝົດກໍຄືຄຳເວົ້າທີ່ເປັນໄປຢ່າງນັ້ນ ຫຼື ຄືຈິດຕຸບປາດທີ່ເຮັດໃຫ້ຄຳເວົ້ານັ້ນເກີດຂຶ້ນ.

Aññamaññato pabhijjatīti pabhedo, viseso, tena pabhedena. Dhammānaṃ desananti kiñcāpi samayabhūmijātiārammaṇasabhāvādivasena anavasesappabhedapariggahato niddesadesanāva vattuṃ yuttā, tathāpi kusalādimātikāpadasaṅgahitavisesoyeva idha pabhedoti adhippetoti vuttaṃ ‘‘pabheda…pe… desanaṃ āhā’’ti. Tenevāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kusala…pe… dīpetvāti phasso hoti…pe… avikkhepo hotī’’ti (dha. sa. aṭṭha. dhammuddesavāra phassapañcamakarāsivaṇṇanā). ‘‘Phasso phusanā’’tiādinā ca pabhedavantova sātisayaṃ niddiṭṭhā, na pana mātikāyaṃ vuttappabhedoti pabhedavantadassanaṃ niddeso. Idaṃ vuttaṃ hotītiādinā ‘‘pabhede…pe… dassanattha’’nti imassa vākyassa piṇḍatthamāha. Yadi dhammā eva pucchitabbā vissajjetabbā ca, kasmā kusalāti pabhedavacananti āha ‘‘te panā’’tiādi. Na hi pabhedehi vinā pabhedavanto atthīti. ‘‘Ime dhammā kusalā’’ti etena ‘‘phasso hotī’’ti, ‘‘phasso phusanā’’ti ca ādinā uddiṭṭhaniddiṭṭhānaṃ dhammānaṃ kusalabhāvo vissajjito hotīti iminā adhippāyena ‘‘ime dhammā kusalāti vissajjanepī’’ti āha. Imasmiñhīti hi-saddo kāraṇattho. Tena yasmā dhammāva desetabbā, te ca kusalā…pe… bhedā desetabbā, tasmāti evaṃ vā yojanā. Dhammānamevāti avadhāraṇaphalaṃ dasseti ‘‘avohāradesanāto’’ti. Atthānañcāti ca-saddena ‘‘phasso phusanā’’ti evamādisabhāvaniruttiṃ yathāvuttadhammādiñāṇañca saṅgaṇhāti. ‘‘Iti evaṃ ayaṃ pavattetabbo nivattetabbo cā’’ti tathā tathā vidhetabbabhāvo itikattabbatā, tāya yutto iti…pe… yutto[Pg.66], tassa vidhetabbassāti attho, visesanattā pabhedassāti adhippāyo.

ທີ່ຊື່ວ່າ ປະເພດ ເພາະແຍກອອກຈາກກັນແລະກັນ ຄື ຄວາມຕ່າງກັນ, ດ້ວຍປະເພດນັ້ນ. ຄຳວ່າ ການສະແດງທຳ ທັງຫຼາຍ ນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າ ຄວນຈະກ່າວວ່າ ເປັນນິດເທສະເທດສະໜາ ເພາະກຳນົດເອົາປະເພດທັງໝົດບໍ່ມີເຫຼືອ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະໄໝ, ພູມ, ຊາດ, ອາລົມ ແລະ ສະພາວະ ເປັນຕົ້ນກໍຕາມ, ແຕ່ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ຄວາມຕ່າງກັນທີ່ສົງເຄາະເຂົ້າໃນບົດມາຕິກາມີກຸສົນເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ ທີ່ປະສົງເອົາວ່າເປັນປະເພດໃນທີ່ນີ້, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ສະແດງ... ເຖິງ... ປະເພດ'. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາວ່າ 'ສະແດງກຸສົນ... ເຖິງ... ວ່າ ຜັດສະມີຢູ່... ເຖິງ... ອະວິກເຂປະ ມີຢູ່' (ອັດຖະກະຖາ ທຳມະສັງຄິນີ, ທຳມຸດເທສະວານ, ພັນລະນາຜັດສະປັນຈະມະກະຣາສີ). ແລະ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຜັດສະ ຄື ການຖືກຕ້ອງ' ເປັນຕົ້ນ ພະອົງຊົງສະແດງທຳທີ່ມີປະເພດນັ້ນຢ່າງຍິ່ງໃຫຍ່, ແຕ່ບໍ່ແມ່ນປະເພດທີ່ກ່າວໄວ້ໃນມາຕິກາ, ດັ່ງນັ້ນ ການສະແດງທຳທີ່ມີປະເພດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ນິດເທສະ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ອະທິບາຍວ່າ' ເປັນຕົ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວເຖິງເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ແຫ່ງປະໂຫຍກນີ້ວ່າ 'ເພື່ອສະແດງ... ເຖິງ... ປະເພດ'. ຫາກຖາມວ່າ ຖ້າທຳທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນທີ່ຄວນຖາມແລະຄວນຕອບ, ເປັນຫຍັງຈຶ່ງກ່າວຄຳແບ່ງປະເພດວ່າ 'ກຸສົນ' ເປັນຕົ້ນ? ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ...' ເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ທຳທີ່ມີປະເພດ ຈະມີຢູ່ໂດຍປາສະຈາກປະເພດທັງຫຼາຍນັ້ນ ບໍ່ໄດ້. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ທຳເຫຼົ່ານີ້ເປັນກຸສົນ' ນີ້ ຄວາມເປັນກຸສົນແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍທີ່ຊົງຍົກຂຶ້ນສະແດງແລະຊົງສະແດງໂດຍລະອຽດ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຜັດສະມີຢູ່' ແລະ 'ຜັດສະ ຄື ການຖືກຕ້ອງ' ເປັນຕົ້ນ ເປັນອັນພະອົງຊົງຕອບແລ້ວ, ດ້ວຍຄວາມໝາຍນີ້ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເຖິງແມ່ນໃນການວິສັດຊະນາ ວ່າ ທຳເຫຼົ່ານີ້ເປັນກຸສົນ'. ຄຳວ່າ 'ໃນທຳນີ້' ນັ້ນ ສັບວ່າ 'ຫິ' ມີອັດຖະວ່າ ເຫດ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຄວນປະກອບຄວາມຢ່າງນີ້ວ່າ ເພາະທຳທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນທີ່ຄວນສະແດງ ແລະ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນກໍຄວນສະແດງໂດຍແຍກເປັນກຸສົນ... ເຖິງ... ປະເພດ, ເພາະສະນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ' ເປັນການສະແດງຜົນຂອງການກຳນົດ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເພາະເປັນການສະແດງທີ່ບໍ່ມີໂວຫານ'. ຄຳວ່າ 'ແລະ ແຫ່ງອັດຖະທັງຫຼາຍ' ນັ້ນ ດ້ວຍສັບວ່າ 'ຈະ' (ແລະ) ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາສະພາວນິຣຸດຕິ ມີຄຳວ່າ 'ຜັດສະ ຄື ການຖືກຕ້ອງ' ເປັນຕົ້ນ ແລະ ຍານໃນທຳເປັນຕົ້ນຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ຢ່າງນີ້ ຄື ທຳນີ້ຄວນໃຫ້ເປັນໄປ ແລະ ຄວນໃຫ້ສະຫງົບ' ຄວາມເປັນໄປທີ່ຄວນຈັດແຈງຢ່າງນັ້ນໆ ຊື່ວ່າ ອิຕິກັດຕັບພະຕາ, ປະກອບດ້ວຍອິຕິກັດຕັບພະຕານັ້ນ ຊື່ວ່າ ປະກອບດ້ວຍ... ເຖິງ... ຢ່າງນີ້, ມີອັດຖະວ່າ ແຫ່ງທຳທີ່ຄວນຈັດແຈງນັ້ນ, ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະເປັນວິເສດສະນະຂອງປະເພດ.

Itikattabbatāyuttassa visesitabbattā uddeso dhammappadhāno, tasmā tattha dhammassa visesitabbattā ‘‘kusalā dhammā’’ti ayaṃ padānukkamo kato. Pucchā saṃsayitappadhānā anicchitanicchayanāya pavattetabbattā. Tena sabbadhammesu samugghāṭitavicikicchānusayānampi pucchā desetabbapuggalagatasaṃsayāpattiṃ attani āropetvā saṃsayāpannehi viya pavattīyatīti dasseti. Kāmāvacarādibhedo viya kusalādibhāvena kusalādibhedo dhammabhāvena niyatoti dhammāti vutte nicchayābhāvato ‘‘kusalā nu kho akusalā nu kho’’tiādinā saṃsayo hotīti āha ‘‘kusalādibhedo pana saṃsayito’’ti. Dhammabhāvo pana kusalādīsu ekantikattā nicchitoyevāti vuttaṃ ‘‘na ca dhammabhāvo saṃsayito’’ti. Tena saṃsayito nicchetabbabhāvena padhāno ettha kusalabhāvo, na tathā dhammabhāvoti dhammā kusalāti vuttanti dasseti.

ເພາະທຳທີ່ປະກອບດ້ວຍອິຕິກັດຕັບພະຕາ ເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຖືກຈຳແນກ, ອຸເທດ ຈຶ່ງມີທຳເປັນປະທານ, ເພາະສະນັ້ນ ໃນອຸເທດນັ້ນ ເພາະທຳເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຖືກຈຳແນກ ພະອົງຈຶ່ງຊົງຈັດລຳດັບບົດຢ່າງນີ້ວ່າ 'ກຸສະລາ ທັມມາ' (ທຳທັງຫຼາຍເປັນກຸສົນ). ສ່ວນຄຳຖາມ ມີຄວາມສົງໄສເປັນປະທານ ເພາະເປັນໄປເພື່ອຕັດສິນສິ່ງທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ຕັດສິນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງສະແດງວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າພະພຸດທະອົງຈະຊົງຖອນວິຈິກິດສານຸໄສໃນທຳທັງປວງໄດ້ແລ້ວກໍຕາມ, ແຕ່ການຖາມນັ້ນ ກໍຊົງນ້ອມເອົາຄວາມສົງໄສທີ່ເກີດຂຶ້ນແກ່ບຸກຄົນຜູ້ຄວນຮັບການສະແດງທຳ ເຂົ້າມາໄວ້ໃນພະອົງເອງ ແລ້ວຊົງຖາມເໝືອນດັ່ງຜູ້ມີຄວາມສົງໄສ. ຄວາມຕ່າງກັນໂດຍຄວາມເປັນກຸສົນເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມຖືກກຳນົດດ້ວຍຄວາມເປັນທຳ ເໝືອນດັ່ງຄວາມຕ່າງກັນໂດຍຄວາມເປັນກາມາວະຈອນເປັນຕົ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ເມື່ອກ່າວວ່າ 'ທຳ' ຈຶ່ງບໍ່ມີຄວາມແນ່ນອນ ຍ່ອມເກີດຄວາມສົງໄສຂຶ້ນວ່າ 'ເປັນກຸສົນຫຼືໜໍ ຫຼືວ່າເປັນອະກຸສົນຫຼືໜໍ' ເປັນຕົ້ນ, ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຕ່ຄວາມຕ່າງກັນໂດຍຄວາມເປັນກຸສົນເປັນຕົ້ນນັ້ນ ຍັງເປັນໜ້າສົງໄສຢູ່'. ສ່ວນຄວາມເປັນທຳນັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ແນ່ນອນໂດຍສ່ວນດຽວໃນທຳມີກຸສົນເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແລະຄວາມເປັນທຳກໍບໍ່ເປັນໜ້າສົງໄສ'. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຄວາມເປັນກຸສົນເຊິ່ງເປັນໜ້າສົງໄສ ຈຶ່ງເປັນປະທານໃນທີ່ນີ້ໂດຍຖານະເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຕັດສິນ, ຄວາມເປັນທຳບໍ່ໄດ້ເປັນຢ່າງນັ້ນ, ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງສະແດງວ່າ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ 'ທຳທັງຫຼາຍເປັນກຸສົນ' (ທັມມາ ກຸສະລາ).

Cittuppādasamayeti cittassa uppajjanasamaye. ‘‘Atha vijjamāne’’ti ettha atha-saddassa atthamāha ‘‘pacchā’’ti. Bhojanagamanādīhi samayekadesanānattaṃ dassetvā avasesanānattaṃ dassetuṃ ‘‘samavāyādī’’ti vuttaṃ. Visesitāti etena ‘‘niyamitā’’ti padassa atthaṃ vivarati, tasmā yathāvuttacittavisesitabbato samayatoti attho. Yathādhippetānanti kāmāvacarādivisesayuttānaṃ. ‘‘Tasmiṃ samaye’’ti cittuppattiyā visesitabbopi samayo yena cittena uppajjamānena visesīyati, tasseva cittassa ‘‘yasmiṃ samaye’’ti ettha sayaṃ visesanabhāvaṃ āpajjati. Tathā ‘‘tasmiṃ samaye’’ti ettha visesanabhūtaṃ cittaṃ attanā visesitabbasamayassa upakāratthaṃ ‘‘yasmiṃ samaye…pe… citta’’nti visesitabbabhāvaṃ āpajjati. Upakāroti ca aññamaññaṃ avacchedakāvacchinditabbabhāvoti daṭṭhabbaṃ. Purimadhammānaṃ bhaṅgasamakālaṃ, bhaṅgānantarameva vā pacchimadhammānaṃ uppatti purimapacchimānaṃ nirantaratā kenaci anantaritatā. Yāya bhāvapakkhassa balavabhāvena paṭicchādito viya hutvā abhāvapakkho na paññāyatīti tadevetanti gahaṇavasena pacurajano vipariyesito, soyamattho [Pg.67] alātacakkena supākaṭo hoti. Tenevāha ‘‘ekībhūtānamivā’’ti. Ekasamūhavasena ekībhūtānamiva pavatti samūhaghanatā, dubbiññeyyakiccabhedavasena ekībhūtānamiva pavatti kiccaghanatāti yojanā. Ettha ca paccayapaccayuppannabhāvena pavattamānānaṃ anekesaṃ dhammānaṃ kālasabhāvabyāpārārammaṇehi dubbiññeyyabhedatāya ekībhūtānamiva gahetabbatā yathākkamaṃ santatighanatādayoti daṭṭhabbaṃ.

ຄຳວ່າ ໃນສະໄໝທີ່ຈິດເກີດຂຶ້ນ ຄື ໃນເວລາທີ່ຈິດເກີດຂຶ້ນ. ໃນຄຳວ່າ 'ອະຖະ ວິຊະມານັງ' ນີ້ ພະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວເຖິງອັດຖະຂອງ 'ອະຖະ' ສັບວ່າ 'ພາຍຫຼັງ'. ພະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງສ່ວນໜຶ່ງຂອງສະໄໝ ດ້ວຍການກິນ ແລະ ການໄປ ເປັນຕົ້ນແລ້ວ, ເພື່ອສະແດງຄວາມຕ່າງກັນສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄວາມພ້ອມພຽງເປັນຕົ້ນ'. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ວິເສສິຕາ' (ຖືກຈຳແນກ) ນີ້ ພະອັດຖະກະຖາຈານຍ່ອມຂະຫຍາຍເນື້ອຄວາມຂອງບົດວ່າ 'ນิຍະມິຕາ' (ຖືກກຳນົດ), ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງມີອັດຖະວ່າ ຈາກສະໄໝທີ່ຖືກຈຳແນກດ້ວຍຈິດຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ຄຳວ່າ ຕາມທີ່ປະສົງ ຄື ທີ່ປະກອບດ້ວຍຄຸນວິເສດມີກາມາວະຈອນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໃນສະໄໝນັ້ນ' ເຖິງແມ່ນວ່າສະໄໝຈະເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຖືກຈຳແນກດ້ວຍການເກີດຂຶ້ນຂອງຈິດ, ແຕ່ເມື່ອຈິດໃດເກີດຂຶ້ນແລະຈຳແນກສະໄໝນັ້ນ, ຈິດນັ້ນເອງຍ່ອມເຖິງຄວາມເປັນວິເສດສະນະ ໃນຄຳວ່າ 'ໃນສະໄໝໃດ' ນີ້. ໃນທຳນອງດຽວກັນ, ຈິດເຊິ່ງເປັນວິເສດສະນະໃນຄຳວ່າ 'ໃນສະໄໝນັ້ນ' ນີ້ ເພື່ອເກື້ອກູນແກ່ສະໄໝທີ່ຕົນເອງຈະຕ້ອງຈຳແນກ ຈຶ່ງເຖິງຄວາມເປັນວິເສສິຕະ ໃນຄຳວ່າ 'ໃນສະໄໝໃດ... ເຖິງ... ຈິດ'. ແລະ ພຶງຊາບວ່າ ການເກື້ອກູນນັ້ນ ຄື ຄວາມເປັນສິ່ງກຳນົດແລະສິ່ງທີ່ຖືກກຳນົດເຊິ່ງກັນແລະກັນ. ການເກີດຂຶ້ນຂອງທຳເບື້ອງປາຍໃນເວລາທີ່ດັບໄປແຫ່ງທຳເບື້ອງຕົ້ນ ຫຼື ໃນລຳດັບຖັດຈາກການດັບໄປນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ຄວາມບໍ່ຂາດສາຍແຫ່ງທຳເບື້ອງຕົ້ນແລະທຳເບື້ອງປາຍ ຄື ຄວາມບໍ່ມີສິ່ງໃດມາຄັ່ນກາງ. ເພາະຄວາມມີກຳລັງແຫ່ງຝ່າຍຄວາມມີຢູ່ ນັ້ນ ຝ່າຍຄວາມບໍ່ມີຢູ່ ຈຶ່ງເໝືອນຖືກປົກປິດໄວ້ ບໍ່ປາກົດ, ຄົນທົ່ວໄປຈຶ່ງສຳຄັນຜິດດ້ວຍການຍຶດຖືວ່າ 'ເປັນສິ່ງນັ້ນນັ້ນເອງ', ເນື້ອຄວາມນີ້ຍ່ອມປາກົດແຈ້ງດ້ວຍວົງໄຟ (ອາລາດະຈັກ). ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເໝືອນດັ່ງເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນ'. ຄວນປະກອບຄວາມວ່າ ຄວາມເປັນໄປເໝືອນດັ່ງເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກຸ່ມດຽວກັນ ຊື່ວ່າ ສະມູຫະຄະນະຕາ (ຄວາມເປັນກຸ່ມກ້ອນ), ຄວາມເປັນໄປເໝືອນດັ່ງເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຕ່າງກັນຂອງກິດທີ່ຮູ້ໄດ້ຍາກ ຊື່ວ່າ ກິດຈະຄະນະຕາ (ຄວາມເປັນກິດຈະກຳທີ່ເປັນກ້ອນ). ແລະ ໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ການຖືເອົາເໝືອນດັ່ງເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນ ເພາະຄວາມຕ່າງກັນທີ່ຮູ້ໄດ້ຍາກ ດ້ວຍກາລະ, ສະພາວະ, ກິດຈະການ ແລະ ອາລົມ ແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍເປັນອັນມາກທີ່ເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນປັດໄຈແລະປັດຈະຍຸບັນ ນັ້ນ ຄື ສັນຕະຕິຄະນະຕາ (ຄວາມເປັນສັນຕະຕິທີ່ເປັນກ້ອນ) ເປັນຕົ້ນ ຕາມລຳດັບ.

Sahakārīkāraṇasannijjhaṃ sametīti samayo, samavetīti atthoti samaya-saddassa samavāyatthataṃ dassento ‘‘paccayasāmaggi’’nti āha. Sameti samāgacchati ettha maggabrahmacariyaṃ tadādhārapuggalehīti samayo, khaṇo. Samenti ettha, etena vā, samāgacchanti dhammā sahajātadhammehi uppādādīhi vāti samayo, kālo. Dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ karaṇaṃ viya ca parikappanāmattasiddhena rūpena voharīyatīti. Samaṃ, saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti samayo, samūho yathā ‘‘samudāyo’’ti. Avayavasahāvaṭṭhānameva hi samūho. Paccayantarasamāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti samayo, hetu yathā ‘‘samudayo’’ti. Sameti sambandho eti savisaye pavattati, sambandhā vā ayanti etenāti samayo, diṭṭhi. Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhantīti. Samayanaṃ saṅgati samodhānanti samayo, paṭilābho. Samassa nirodhassa yānaṃ, sammā vā yānaṃ apagamo appavattīti samayo, pahānaṃ. Abhimukhabhāvena sammā etabbo abhisametabbo adhigantabboti aviparīto sabhāvo abhisamayo. Abhimukhabhāvena sammā vā eti gacchati bujjhatīti abhisamayo, avirādhetvā dhammānaṃ aviparītasabhāvāvabodho. Ettha ca upasaggānaṃ jotakamattattā tassa tassa atthassa vācako samaya-saddo evāti saupasaggopi vutto. Tānevāti pīḷanādīneva. Vipphārikatā seribhāvena kiriyāsu ussāhanaparinipphanno.

ທຳທີ່ເຂົ້າເຖິງຄວາມພ້ອມພຽງແຫ່ງສະຫະກາຣີເຫດ ຊື່ວ່າ ສະໄໝ, ມີອັດຖະວ່າ ພ້ອມພຽງກັນ, ພະອັດຖະກະຖາຈານເມື່ອຈະສະແດງຄວາມເປັນສະມະວາຍະ (ຄວາມພ້ອມພຽງ) ຂອງ 'ສະໄໝ' ສັບ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ປັດຈະຍະສາມັກຄີ' (ຄວາມພ້ອມພຽງແຫ່ງປັດໄຈ). ມັກຄະພົມມະຈັນ ຍ່ອມພ້ອມພຽງ ຄື ປະຊຸມກັນໃນທີ່ນີ້ ກັບບຸກຄົນຜູ້ເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງມັກຄະພົມມະຈັນນັ້ນ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ສະໄໝ, ຄື ຂະນະ. ທຳທັງຫຼາຍ ຍ່ອມພ້ອມພຽງ ຄື ປະຊຸມກັນໃນກາລະນີ້ ຫຼື ດ້ວຍກາລະນີ້ ກັບສະຫະຊາດະທຳທັງຫຼາຍ ມີການເກີດຂຶ້ນເປັນຕົ້ນ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ສະໄໝ, ຄື ກາລະ. ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າກາລະຈະບໍ່ມີຢູ່ໂດຍເນື້ອແທ້ ເພາະເປັນພຽງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງທຳກໍຕາມ, ແຕ່ກໍຍັງຖືກຮຽກຂານວ່າ ເປັນອະທິກະຣະນະ ແລະ ເປັນກະຣະນະ ແຫ່ງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງທຳ ດ້ວຍຮູບແບບທີ່ສຳເລັດດ້ວຍການສົມມຸດເທົ່ານັ້ນ. ການໄປ ຄື ຄວາມເປັນໄປ ຫຼື ຄວາມຕັ້ງຢູ່ຮ່ວມກັນ, ພ້ອມກັນ ແຫ່ງສ່ວນຍ່ອຍທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ ສະໄໝ, ຄື ໝູ່ຄະນະ (ສະມູຫະ) ເໝືອນດັ່ງຄຳວ່າ 'ສະມຸດາຍະ' (ການປະຊຸມກັນ). ເພາະວ່າ ຄວາມຕັ້ງຢູ່ຮ່ວມກັນແຫ່ງສ່ວນຍ່ອຍນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ໝູ່ຄະນະ. ເມື່ອປັດໄຈອື່ນໆ ປະຊຸມກັນ ຜົນຍ່ອຍເກີດຂຶ້ນ ແລະ ເປັນໄປຈາກສິ່ງນີ້ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ສະໄໝ, ຄື ເຫດ ເໝືອນດັ່ງຄຳວ່າ 'ສະມຸທະຍະ' (ເຫດເກີດ). ຍ່ອມກ່ຽວຂ້ອງ ຄື ຜູກພັນ ຍ່ອຍເປັນໄປໃນອາລົມຂອງຕົນ, ຫຼື ສັດທັງຫຼາຍຜູ້ມີຄວາມຜູກພັນ ຍ່ອມໄປດ້ວຍສິ່ງນີ້ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ສະໄໝ, ຄື ທິດຖິ (ຄວາມເຫັນ). ເພາະວ່າ ສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມຖືກຜູກມັດຢ່າງຍິ່ງດ້ວຍທິດຖິສັງໂຍດ. ການປະຊຸມກັນ ຄື ການພົບກັນ, ການມາຮ່ວມກັນ ຊື່ວ່າ ສະໄໝ, ຄື ການໄດ້ຮັບ (ປະຕิລາພະ). ການໄປສູ່ຄວາມສະຫງົບ ຄື ຄວາມດັບ, ຫຼື ການໄປໂດຍຊອບ ຄື ການປາສະຈາກໄປ, ຄວາມບໍ່ເປັນໄປ ຊື່ວ່າ ສະໄໝ, ຄື ການລະ (ປະຫານະ). ສະພາວະທີ່ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ ທີ່ຄວນເຂົ້າເຖິງໂດຍຊອບ ໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຢູ່ຕໍ່ໜ້າ ຄື ຄວນຕັດສະຮູ້, ຄວນບັນລຸ ຊື່ວ່າ ອະພິສະໄໝ (ອະພິສະມະຍະ). ຫຼື ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງ ຄື ໄປ, ຮູ້ແຈ້ງ ໂດຍຊອບ ໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຢູ່ຕໍ່ໜ້າ ຊື່ວ່າ ອະພິສະໄໝ, ຄື ການຕັດສະຮູ້ສະພາວະທີ່ບໍ່ຄາດເຄື່ອນແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍໂດຍບໍ່ຜິດພາດ. ແລະ ໃນທີ່ນີ້ ເພາະອຸປະສັກ ເປັນພຽງຕົວສະແດງເນື້ອຄວາມ, 'ສະໄໝ' ສັບນັ້ນເອງ ຈຶ່ງເປັນຕົວບອກອັດຖະນັ້ນໆ, ດັ່ງນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວເຖິງສັບທີ່ມີອຸປະສັກຮ່ວມນຳ. ຄຳວ່າ ສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນນັ້ນເອງ ຄື ການບີບຄັ້ນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ຄວາມແຜ່ຊ່ານ (ວິບຜາຣິກະຕາ) ຄື ຄວາມສຳເລັດແຫ່ງຄວາມພະຍາຍາມໃນກິດຈະການທັງຫຼາຍດ້ວຍຄວາມເປັນອິດສະຫຼະ.

Kesucīti akusalavipākādīsu. Khaṇassa asambhavo tena vinābhāvoti āha ‘‘nanū’’tiādi. Dhammenevāti visesantararahitena. Taṃyeva hi avadhāraṇena nivattitaṃ visesaṃ dasseti ‘‘na tassa pavattitthā’’tiādinā. Yathā vā tathā vāti kālena loko pavattati nivattatīti vā kālo nāma bhāvo vattanalakkhaṇo bhāvānaṃ pavattiokāsadāyakoti [Pg.68] vā yena tena pakārena. Idha uttamahetuno sambhavo eva natthīti hetuhetusādhāraṇahetūyeva paṭisedheti. Tappaccayataṃ anekapaccayataṃ.

ຄຳວ່າ ໃນບາງຢ່າງ ຄື ໃນອະກຸສົນວິບາກເປັນຕົ້ນ. ຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງຂະນະ ຄື ຄວາມປາສະຈາກຂະນະນັ້ນ, ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນຫຼື' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ດ້ວຍທຳນັ້ນເອງ ຄື ໂດຍປາສະຈາກຄຸນວິເສດອື່. ເພາະວ່າ ພະອັດຖະກະຖາຈານຍ່ອມສະແດງຄຸນວິເສດທີ່ຖືກຫ້າມດ້ວຍການກຳນົດນັ້ນເອງ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງທຳນັ້ນ ບໍ່ມີແລ້ວ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ໂດຍປະການໃດປະການໜຶ່ງ ຄື ໂລກຍ່ອມເປັນໄປ ແລະ ຍ່ອມສະຫງົບດ້ວຍກາລະ ຫຼື ກາລະຊື່ວ່າເປັນສະພາວະທີ່ມີລັກສະນະເປັນໄປ ທີ່ໃຫ້ໂອກາດແກ່ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງສະພາວະທັງຫຼາຍ ໂດຍປະການໃດປະການໜຶ່ງນັ້ນ. ໃນທີ່ນີ້ ເພາະຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອຸດຕະມະເຫດ ບໍ່ມີເລີຍ, ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງປະຕີເສດເຫດທົ່ວໄປທັງທີ່ເປັນເຫດແລະບໍ່ແມ່ນເຫດ. ຄຳວ່າ ຄວາມມີສິ່ງນັ້ນເປັນປັດໄຈ ຄື ຄວາມມີປັດໄຈເປັນອັນມາກ.

Pakatissaravādaggahaṇaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Pajāpatipurisakālavādādayopi ‘‘ekakāraṇavādo’’ti. Vā-saddena vā tesampi saṅgaho daṭṭhabbo. Avayava…pe… dāyo vutto avayavadhammena samudāyassa apadisitabbattā, yathā ‘‘samaṃ cuṇṇaṃ, alaṅkato devadatto’’ti ca. Anipphādanaṃ nipphādanābhāvo ahetubhāvo. Nipphādetuṃ asamatthassa pana paccayantarānaṃ sahassepi samāgate nattheva samatthatāti āha ‘‘nipphādanasamatthassā’’ti. Ettha ca sahakārīkāraṇāyattā phaluppādanā paccayadhammānaṃ aññamaññāpekkhāti vuttāti apekkhā viyāti apekkhā daṭṭhabbā.

ພຶງຊາບວ່າ ການຍົກເອົາປົກກະຕິວາດ (ລັດທິຖືສະພາວະເດີມ) ແລະ ອິດສະຣະວາດ (ລັດທິຖືພະຜູ້ເປັນເຈົ້າ) ຂຶ້ນມາສະແດງ ນັ້ນ ເປັນພຽງຕົວຢ່າງເທົ່ານັ້ນ. ເຖິງແມ່ນວ່າ ປັດຊາປະຕິວາດ, ປຸຣິສະວາດ ແລະ ກາລະວາດ ເປັນຕົ້ນ ກໍຊື່ວ່າ 'ເອກະກາຣະນະວາດ' (ລັດທິຖືເຫດພຽງຢ່າງດຽວ) ເຊັ່ນກັນ. ຫຼື ພຶງຊາບວ່າ ການສົງເຄາະເອົາລັດທິເຫຼົ່ານັ້ນນຳ ດ້ວຍ 'ວາ' ສັບ. ຄຳວ່າ ສ່ວນຍ່ອຍ... ເຖິງ... ສະມຸດາຍະ (ໝູ່ຄະນະ) ທີ່ກ່າວໄວ້ ເພາະໝູ່ຄະນະຄວນຖືກເອີ້ນດ້ວຍທຳສ່ວນຍ່ອຍ, ເໝືອນດັ່ງຄຳວ່າ 'ແປ້ງລະອຽດສະເໝີກັນ' ແລະ 'ທ້າວເທວະທັດແຕ່ງຕົວແລ້ວ'. ຄຳວ່າ ຄວາມບໍ່ເຮັດໃຫ້ສຳເລັດ ຄື ຄວາມບໍ່ມີການເຮັດໃຫ້ສຳເລັດ, ຄວາມບໍ່ເປັນເຫດ. ແຕ່ສິ່ງທີ່ບໍ່ສາມາດເຮັດໃຫ້ສຳເລັດໄດ້ ເຖິງແມ່ນວ່າປັດໄຈອື່ນໆ ເປັນພັນຈະປະຊຸມກັນ ກໍຍ່ອມບໍ່ມີຄວາມສາມາດເລີຍ, ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຫ່ງສິ່ງທີ່ມີຄວາມສາມາດເຮັດໃຫ້ສຳເລັດ'. ແລະ ໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ຄວາມຫວັງ (ອະເປກຂາ) ນັ້ນ ເໝືອນດັ່ງຄວາມຫວັງ ເພາະການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຜົນທີ່ອາໄສສະຫະກາຣີເຫດ ທີ່ກ່າວວ່າ ເປັນການອາໄສເຊິ່ງກັນແລະກັນແຫ່ງປັດໄຈທຳທັງຫຼາຍ.

Nibyāpāresu abyāvaṭesu. Ekekasminti aṭṭhakathāyaṃ āmeḍitavacanassa luttaniddiṭṭhataṃ dasseti. Sati ca āmeḍite siddho bahubhāvoti. Andhasataṃ passatīti ca paccattavacanaṃ niddhāraṇe bhummavasena pariṇāmetvā ‘‘andhasate’’ti āha. Tathā ekekasminti iminā visuṃ asamatthatā jotitāti andhasataṃ passatīti samuditaṃ passatīti atthato ayamattho āpannoti āha ‘‘andhasataṃ sahitaṃ passatīti adhippāyo’’ti. Aññathāti yathārutavasena atthe gayhamāne. Yasmā asā…pe… siddho sivikubbahanādīsu, tasmā nāyamattho sādhetabbo. Idāni tassatthassa supākaṭabhāvena asādhetabbataṃ dassento ‘‘visu’’ntiādimāha.

ຄຳວ່າ ໃນທຳທີ່ບໍ່ມີຂົນຂວາຍ ຄື ໃນທຳທີ່ບໍ່ມີຄວາມກັງວົນ. ຄຳວ່າ ໃນແຕ່ລະຢ່າງ ນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງຄວາມເປັນຄຳທີ່ຖືກລະໄວ້ແຫ່ງຄຳຊ້ຳ (ອາເມທິຕະວະຈະນະ) ໃນອັດຖະກະຖາ. ແລະ ເມື່ອມີຄຳຊ້ຳ ຄວາມເປັນພະຫຸພົບ (ຄວາມມີຫຼາຍ) ກໍເປັນອັນສຳເລັດ. ແລະ ພະອັດຖະກະຖາຈານແປງປັດຈັດຕະວະຈະນະ (ປະຖົມມະວິພັດ) ວ່າ 'ຄົນຕາບອດຮ້ອຍຄົນຍ່ອມເຫັນ' ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພູມມະວິພັດ (ສັດຕະມີວິພັດ) ໃນການກຳນົດແຍກອອກ (ນິດທາຣະນະ) ແລ້ວກ່າວວ່າ 'ໃນຄົນຕາບອດຮ້ອຍຄົນ'. ໃນທຳນອງດຽວກັນ, ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ໃນແຕ່ລະຢ່າງ' ນີ້ ຄວາມບໍ່ສາມາດໂດຍແຍກກັນ ຍ່ອມຖືກສະແດງໃຫ້ເຫັນ, ດັ່ງນັ້ນ ເນື້ອຄວາມນີ້ຈຶ່ງໄດ້ມາໂດຍອັດຖະວ່າ ຄົນຕາບອດຮ້ອຍຄົນຍ່ອມເຫັນ ຄື ຍ່ອມເຫັນຮ່ວມກັນ, ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ມີອະທິບາຍວ່າ ຄົນຕາບອດຮ້ອຍຄົນເຫັນຮ່ວມກັນ'. ຄຳວ່າ ໂດຍປະການອື່ນ ຄື ເມື່ອຖືເອົາເນື້ອຄວາມຕາມພະຍັນຊະນະ (ຕາມທີ່ກ່າວ). ເພາະວ່າ ຄວາມບໍ່ສາມາດ... ເຖິງ... ເປັນອັນສຳເລັດແລ້ວ ໃນການຫາມຄານຫາມເປັນຕົ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ເນື້ອຄວາມນີ້ຈຶ່ງບໍ່ຄວນຕ້ອງພິສູດ. ບັດນີ້ ພະອັດຖະກະຖາຈານເມື່ອຈະສະແດງຄວາມບໍ່ຕ້ອງພິສູດ ເພາະເນື້ອຄວາມນັ້ນປາກົດແຈ້ງດີແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ໂດຍແຍກກັນ' ເປັນຕົ້ນ.

Etenupāyenāti yoyaṃ khaṇasaṅkhāto samayo kusaluppattiyā dullabhabhāvaṃ dīpeti. Attano dullabhatāyāti ettha khaṇattho vā samaya-saddo khaṇasaṅkhāto samayoti attho vutto. Etena upāyabhūtena nayabhūtena. Yojanā kātabbāti etthāyaṃ yojanā – samavāya…pe… vuttiṃ dīpeti sayaṃ paccayasāmaggibhāvato, samavāyattho vā samaya-saddo samavāyasaṅkhāto samayo. So yāya paccayasāmaggiyā satīti imassa atthassa pakāsanavasena dhammānaṃ anekahetuto vuttiṃ dīpeti. Kāla…pe… parittataṃ dīpeti attano atiparittatāya. Samūha…pe… sahuppattiṃ dīpeti sayaṃ dhammānaṃ samudāyabhāvato. Hetu…pe… vuttitaṃ dīpeti sati eva attani attano phalānaṃ [Pg.69] sambhavatoti. Atthapakkhe ca saddapakkhe ca yasmiṃ atiparitte kāle yasmiṃ dhammasamudāye yamhi hetumhi satīti etassa atthassa ñāpanavasena tadādhārāya tadadhīnāya ca kusaladhammappavattiyā duppaṭivijjhataṃ anekesaṃ sahuppattiṃ parādhīnappattiñca dīpetīti.

ຄຳວ່າ ດ້ວຍອຸບາຍນີ້ ຄື ສະໄໝທີ່ນັບວ່າເປັນຂະນະນີ້ ຍ່ອມສະແດງความເປັນສິ່ງທີ່ໄດ້ຍາກແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນຂອງກຸສົນ. ຄຳວ່າ ເພາະຄວາມໄດ້ຍາກຂອງຕົນ ນັ້ນ ໃນທີ່ນີ້ 'ສະໄໝ' ສັບ ມີອັດຖະວ່າ ຂະນະ ຫຼື ມີອັດຖະທີ່ກ່າວວ່າ ສະໄໝທີ່ນັບວ່າເປັນຂະນະ. ດ້ວຍອຸບາຍນີ້ ຄື ດ້ວຍແນວທາງນີ້. ຄຳວ່າ ຄວນປະກອບຄວາມ ນັ້ນ ໃນທີ່ນີ້ມີການປະກອບຄວາມຢ່າງນີ້ວ່າ – ສະມະວາຍະ... ເຖິງ... ຍ່ອມສະແດງຄວາມເປັນໄປ ເພາະຕົນເອງເປັນປັດຈະຍະສາມັກຄີ, ຫຼື 'ສະໄໝ' ສັບ ທີ່ມີອັດຖະວ່າ ສະມະວາຍະ ຄື ສະໄໝທີ່ນັບວ່າເປັນສະມະວາຍະ. ສະໄໝນັ້ນ ຍ່ອມສະແດງຄວາມເປັນໄປຈາກເຫດເປັນອັນມາກແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ 'ເມື່ອປັດຈະຍະສາມັກຄີໃດມີຢູ່'. ກາລະ... ເຖິງ... ຍ່ອມສະແດງຄວາມມີປະມານນ້ອຍ ເພາະຕົນເອງມີປະມານນ້ອຍຢ່າງຍິ່ງ. ສະມູຫະ... ເຖິງ... ຍ່ອມສະແດງການເກີດຂຶ້ນຮ່ວມກັນ ເພາະຕົນເອງເປັນສະມຸດາຍະ (ໝູ່ຄະນະ) ແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍ. ເຫດ... ເຖິງ... ຍ່ອມສະແດງຄວາມເປັນໄປ ເພາະເມື່ອຕົນເອງມີຢູ່ເທົ່ານັ້ນ ຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຜົນຂອງຕົນຈຶ່ງມີ. ແລະ ທັງໃນຝ່າຍອັດຖະ ແລະ ຝ່າຍສັບ ຍ່ອມສະແດງຄວາມແທງຕະຫຼອດໄດ້ຍາກ, ການເກີດຂຶ້ນຮ່ວມກັນແຫ່ງທຳເປັນອັນມາກ ແລະ ການເກີດຂຶ້ນໂດຍອາໄສສິ່ງອື່ນ ແຫ່ງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງກຸສົນທຳ ທີ່ມີສະໄໝນັ້ນເປັນທີ່ອາໄສ ແລະ ເປັນໄປໃນອຳນາດແຫ່ງສະໄໝນັ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດໃຫ້ຮູ້ເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ 'ໃນກາລະທີ່ມີປະມານນ້ອຍຢ່າງຍິ່ງໃດ, 在ທຳມະສະມູຫະໃດ, ເມື່ອເຫດໃດມີຢູ່' ດັ່ງນີ້.

Daḷhadhammā dhanuggahāti daḷhadhanuno issāsā. Daḷhadhanu nāma dvisahassathāmaṃ vuccati. Dvisahassathāmanti ca yassa āropitassa jiyābaddho lohasīsādīnaṃ bhāro daṇḍe gahetvā yāva kaṇḍappamāṇā ukkhittassa pathavito muccati. Sikkhitāti dasadvādasavassāni ācariyakule uggahitasippā. Katahatthāti dhanusmiṃ ciṇṇavasībhāvā. Koci sippameva uggaṇhāti, katahattho na hoti, ime pana na tathāti dasseti. Katupāsanāti rājakulādīsu dassitasippā. Catuddisā ṭhitā assūti ekasmiṃyeva padese thambhaṃ vā rukkhaṃ vā yaṃ kiñci ekaṃyeva nissāya catuddisābhimukhā ṭhitā siyunti attho. Evaṃ vuttajavanapurisassāti na evarūpo puriso koci bhūtapubbo aññatra bodhisattena. So hi javanahaṃsakāle evarūpamakāsi. Sutte pana abhūtaparikappanavasena upamāmattaṃ āhaṭaṃ. Tapparabhāvāti tapparabhāvato hetusaṅkhātassa samayassa parāyattavuttidīpane ekantabyāvaṭasabhāvatoti attho. Ye pana ‘‘tapparabhāvo’’ti paṭhanti, tesaṃ paccayāyattavuttidīpanato tapparabhāvo hetusaṅkhātassa samayassa, tasmā tassa parāyattavuttidīpanatā vuttāti yojanā. Samudāyāyattatādīpane tapparo, tadekadesāyattatādīpane tapparo na hotīti āha ‘‘atapparabhāvato’’ti.

ຄຳວ່າ 'ນາຍທະນູຜູ້ມີສິນລະປະອັນໝັ້ນຄົງ' ຄື ນາຍທະນູຜູ້ມີທະນູອັນໝັ້ນຄົງ. ทະນູອັນໝັ້ນຄົງ ນັ້ນກ່າວຄື ທະນູທີ່ມີກຳລັງສອງພັນ. ແລະ ທະນູທີ່ມີກຳລັງສອງພັນນັ້ນ ຄື ທະນູທີ່ເມື່ອຂຶ້ນສາຍແລ້ວ ຜູກສາຍທະນູໄວ້ ແລ້ວຈັບທີ່ຄັນທະນູຍົກນ້ຳໜັກມີຫົວເຫຼັກເປັນຕົ້ນຂຶ້ນສູງເທົ່າຂະໜາດລູກທະນູ ຍ່ອມພົ້ນຈາກແຜ່ນດິນໄດ້. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ໄດ້ຮັບການເຝິກຝົນແລ້ວ' ຄື ຜູ້ຮຽນສິນລະປະໃນສຳນັກອາຈານເປັນເວລາ ໑໐-໑໒ ປີ. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ມີມືອັນຄ່ອງແຄ້ວ' ຄື ຜູ້ມີຄວາມຊຳນານທີ່ໄດ້ເຝິກຝົນມາແລ້ວໃນການຍິງທະນູ. ບາງຄົນຮຽນແຕ່ສິນລະປະ ແຕ່ບໍ່ມີມືອັນຄ່ອງແຄ້ວ, ແຕ່ທ່ານສະແດງວ່າ ນາຍທະນູເຫຼົ່ານີ້ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ມີການເຝິກຊ້ອມແລ້ວ' ຄື ຜູ້ສະແດງສິນລະປະໃນລາຊະສຳນັກເປັນຕົ້ນມາແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ຢືນຢູ່ທັງ ໔ ທິດ' ອະທິບາຍວ່າ ຢືນປິ່ນໜ້າໄປສູ່ທິດທັງ ໔ ໂດຍອາໄສເສົາ ຫຼື ຕົ້ນໄມ້ ຫຼື ສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງພຽງຢ່າງດຽວໃນບ່ອນດຽວກັນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງບຸລຸດຜູ້ມີຄວາມໄວຕາມທີ່ກ່າວມາຢ່າງນີ້' ຄື ບຸລຸດທີ່ມີສະພາບຢ່າງນີ້ບໍ່ເຄີຍມີມາກ່ອນ ເවັ້ນແຕ່ພະໂພທິສັດ. ຈິງຢູ່ ພະໂພທິສັດໄດ້ຊົງເຮັດຢ່າງນີ້ໃນສະໄໝທີ່ເປັນພະຍາຫົງຕົວມີຄວາມໄວ. ແຕ່ໃນພະສູດ ທ່ານນຳມາສະແດງເປັນພຽງອຸປະມາ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການສົມມຸດຂຶ້ນເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມເປັນໄປໃນສິ່ງນັ້ນ' ອະທິບາຍວ່າ ເພາະຄວາມເປັນໄປໃນສິ່ງນັ້ນ ເປັນສະພາວະທີ່ຂະຫມີຂະໝັນໂດຍສ່ວນດຽວ ໃນການສະແດງຄວາມເປັນໄປເນື່ອງດ້ວຍສິ່ງອື່ນຂອງສະໄໝທີ່ກ່າວຄືເຫດ. ສ່ວນອາຈານເຫຼົ່າໃດອ່ານວ່າ 'ຕັບປະຣະພາໂວ', ສຳລັບອາຈານເຫຼົ່ານັ້ນ ມີການປະກອບຄວາມວ່າ ເພາະສະແດງຄວາມເປັນໄປເນື່ອງດ້ວຍປັດໄຈ, ຄວາມເປັນໄປໃນສິ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງເປັນຂອງສະໄໝທີ່ກ່າວຄືເຫດ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວເຖິງຄວາມເປັນໄປເນື່ອງດ້ວຍສິ່ງອື່ນຂອງສະໄໝນັ້ນ. ທ່ານກ່າວວ່າ 'ເພາະບໍ່ແມ່ນຄວາມເປັນໄປໃນສິ່ງນັ້ນ' ເພາະວ່າ ເມື່ອສະແດງຄວາມເນື່ອງດ້ວຍສ່ວນລວມ ຍ່ອມເປັນໄປໃນສິ່ງນັ້ນ, ແຕ່ເມື່ອສະແດງຄວາມເນື່ອງດ້ວຍສ່ວນຍ່ອຍຂອງສ່ວນລວມນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ເປັນໄປໃນສິ່ງນັ້ນ.

Nanu ca taṃ taṃ upādāya paññatto kālo vohāramattako, so kathaṃ ādhāro tattha vuttadhammānanti āha ‘‘kālopi hī’’tiādi. Yadi kiriyāya kiriyantaralakkhaṇaṃ bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ, kā panettha lakkhaṇakiriyāti āha ‘‘ihāpī’’tiādi. Lakkhaṇabhūtabhāvayuttoti iti-saddo hetuattho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā sattāsaṅkhātāya lakkhaṇakiriyāya yutto samayo, tasmā tattha bhūminiddesoti.

ກໍການກຳນົດຮຽກວ່າ "ການ" (ເວລາ) ນັ້ນ ເປັນພຽງແຕ່ໂວຫານທີ່ບັນຍັດຂຶ້ນໂດຍອາໄສປັດໄຈນັ້ນໆ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ການນັ້ນຈະເປັນທີ່ຮອງຮັບ (ອາທາລະ) ແກ່ທຳທັງຫຼາຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນທີ່ນັ້ນໄດ້ແນວໃດ? ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ກາໂລປິ ຫິ" (ເພາະວ່າແມ່ນແຕ່ການ...) ເປັນຕົ້ນ. ຫາກວ່າລັກສະນະຂອງກິລິຍາອື່ນດ້ວຍກິລິຍາໃດໜຶ່ງ ເປັນລັກສະນະຂອງພາວະດ້ວຍພາວະ (ຄວາມມີຢູ່ດ້ວຍຄວາມມີຢູ່), ກິລິຍາທີ່ເປັນລັກສະນະໃນທີ່ນີ້ແມ່ນຫຍັງ? ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ອິຫາປິ" (ແມ່ນແຕ່ໃນທີ່ນີ້) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ລັກຂະນະພູຕະພາວະຍຸດໂຕ" (ປະກອບດ້ວຍຄວາມເປັນລັກສະນະ) ນັ້ນ, ສັບວ່າ "ອິຕິ" ມີອັດຖະເປັນເຫດ (ເຄື່ອງສະແດງເຫດ). ຄຳທີ່ກ່າວນີ້ມີອະທິບາຍວ່າ: ເພາະສະໄໝປະກອບດ້ວຍລັກສະນະກິລິຍາທີ່ກ່າວຄືສັດ, ເພາະສະນັ້ນ ໃນທີ່ນັ້ນຈຶ່ງເປັນການສະແດງເຖິງພູມ (ທີ່ຕັ້ງ).

Uddānatoti yadi saṅkhepatoti attho. Nanu ca avasiṭṭhakilesādayo viya kilesakāmopi assādetabbatāya vatthukāme samavaruddho ñāṇaṃ viya ñeyyeti saṅkhepato ekoyeva kāmo [Pg.70] siyāti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘kilesakāmo’’tiādi. Sahitassāti visayavisayibhāvena avaṭṭhitassa. ‘‘Uddānato dve kāmā’’ti kiñcāpi sabbe kāmā uddiṭṭhā, ‘‘catunnaṃ apāyāna’’ntiādinā pana visayassa visesitattā orambhāgiyakilesabhūto kāmarāgo idha kilesakāmoti gahitoti ‘‘tenā’’tiādimāha. Codako tassa adhippāyaṃ ajānanto ‘‘nanu cā’’tiādinā anuyuñjati. Itaro pana ‘‘bahalakilesassā’’tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati.

ຄຳວ່າ "ອຸດທານະໂຕ" ມີອັດຖະວ່າ "ໂດຍຫຍໍ້". ກໍກິເລສກາມ ເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຍິນດີ ເໝືອນດັ່ງກິເລດທີ່ເຫຼືອເປັນຕົ້ນ, ຈຶ່ງສົງເຄາະເຂົ້າໃນວັດຖຸກາມ ເໝືອນດັ່ງຍານ (ຄວາມຮູ້) ສົງເຄາະເຂົ້າໃນເຍຍຍະທຳ (ສິ່ງທີ່ຄວນຮູ້), ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ໂດຍຫຍໍ້ແລ້ວ ກາມກໍຄວນມີພຽງຢ່າງດຽວບໍ່ແມ່ນຫຼື? ເພື່ອຕອບຄຳຖາມນີ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ກິເລສະກາໂມ" ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ສະຫິຕັດສະ" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໂດຍຄວາມເປັນວິໄສ ແລະ ວິໄສຍີ (ອາລົມ ແລະ ຜູ້ຮັບອາລົມ). ຄຳວ່າ "ອຸດທານະໂຕ ທະເວ ກາມາ" (ກາມ ໒ ໂດຍຫຍໍ້) ນັ້ນ, ເຖິງແມ່ນວ່າກາມທັງໝົດຈະຖືກສະແດງໄວ້ກໍຕາມ, ແຕ່ເພາະວິໄສຖືກກຳນົດໄວ້ດ້ວຍຄຳວ່າ "ຈະຕຸນນັງ ອະປາຍານັງ" (ແຫ່ງອະບາຍທັງ ໔) ເປັນຕົ້ນ, ກາມະຣາຄະ ເຊິ່ງເປັນກິເລດເບື້ອງຕ່ຳ (ໂອຣັມພາຄິຍະກິເລດ) ໃນທີ່ນີ້ ຈຶ່ງຖືກຖືເອົາວ່າເປັນ "ກິເລສກາມ", ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "ເຕນະ" ເປັນຕົ້ນ. ຜູ້ຖາມ (ໂຈທົກ) ບໍ່ຮູ້ອັດທະຍາໄສຂອງຜູ້ນັ້ນ ຈຶ່ງຖາມດ້ວຍຄຳວ່າ "ນະນຸ ຈະ" ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນອີກທ່ານໜຶ່ງ (ວິສັດຊະນົກ) ເປີດເຜີຍອັດທະຍາໄສຂອງຕົນດ້ວຍຄຳວ່າ "ພະຫະລະກິເລສັດສະ" ເປັນຕົ້ນ.

Kāmāvacaradhammesu vimānakapparukkhādippakāresu parittakusalādīsu vā. Nanu ca ‘‘catunnaṃ apāyāna’’nti visayassa visesitattā rūpārūpadhātuggahaṇassa asambhavoyevāti? Na, ‘‘uddānato dve kāmā’’ti niravasesato kāmānaṃ uddiṭṭhattā. Uddiṭṭhepi hi kāmasamudāye yathā tadekadesova gayhati, taṃ dassetuṃ ‘‘duvidho’’tiādimāha. Kāmarāgo pañcakāmaguṇiko rāgo. Kāmataṇhā kāmāvacaradhammavisayā taṇhā. Nirodhataṇhā ucchedadiṭṭhisahagato rāgo. Idhāti ekādasavidhe padese. Yadi anavasesappavatti adhippetā, ‘‘duvidhopeso’’ti na vattabbaṃ vatthukāmekadesassa idha appavattanatoti anuyogena yebhuyyabhāvato anavaseso viya anavasesoti vā attho gahetabboti dassento ‘‘vatthukāmopī’’tiādimāha. Anavasesasadisatā cettha sabhāvabhinnassa kassaci anavasesato. Evañca katvāti kilesakāmavatthukāmānaṃ anavasesaparipuṇṇabhāvena abhilakkhitattāti attho. Cāsaddassa rassattaṃ katanti kāmāvacarasadde hetukattuattho antonītoti dasseti.

ໃນກາມາວະຈອນທຳທັງຫຼາຍ ມີປະການຕ່າງໆ ເປັນຕົ້ນວ່າ ວິມານ ແລະ ກັລປະພຶກ (ຕົ້ນໄມ້ສາລະພັດນຶກ) ຫຼື ໃນກຸສົນສ່ວນນ້ອຍ (ປະຣິດຕະກຸສົນ) ເປັນຕົ້ນ. ກໍເພາະວິໄສຖືກກຳນົດໄວ້ດ້ວຍຄຳວ່າ "ຈະຕຸນນັງ ອະປາຍານັງ" (ແຫ່ງອະບາຍທັງ ໔), ການຖືເອົາຮູບທາດ ແລະ ອະຮູບທາດ ຈຶ່ງເປັນໄປບໍ່ໄດ້ເລີຍ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຕອບວ່າ: ບໍ່ແມ່ນ, ເພາະກາມທັງຫຼາຍຖືກສະແດງໄວ້ໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ດ້ວຍຄຳວ່າ "ອຸດທານະໂຕ ທະເວ ກາມາ" (ກາມ ໒ ໂດຍຫຍໍ້). ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າກາມສະມຸດາຍ (ໝວດໝູ່ແຫ່ງກາມ) ຈະຖືກສະແດງໄວ້ກໍຕາມ, ແຕ່ກໍຖືເອົາພຽງສ່ວນໜຶ່ງຂອງກາມນັ້ນເທົ່ານັ້ນ, ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ທຸວິໂທ" (ມີ ໒ ປະການ) ເປັນຕົ້ນ. ກາມະຣາຄະ ຄື ຄວາມກຳໜັດໃນກາມຄຸນ ໕. ກາມະຕັນຫາ ຄື ຕັນຫາທີ່ມີກາມາວະຈອນທຳເປັນວິໄສ. ນິໂຣທະຕັນຫາ ຄື ຣາຄະທີ່ເກີດຮ່ວມກັບອຸດເຊທະທິຖິ. ຄຳວ່າ "ອິທະ" (ໃນທີ່ນີ້) ໝາຍເຖິງ ໃນໂອກາດ ໑໑ ປະການ. ຫາກປະສົງເອົາຄວາມເປັນໄປໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ, ກໍບໍ່ຄວນກ່າວວ່າ "ທຸວິໂທເປໂສ" (ກາມນີ້ມີ ໒ ປະການ) ເພາະວັດຖຸກາມບາງສ່ວນບໍ່ເປັນໄປໃນທີ່ນີ້, ທ່ານຈຶ່ງສະແດງວ່າ ຄວນຖືເອົາອັດຖະວ່າ "ບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ເພາະເປັນໄປໂດຍສ່ວນຫຼາຍ ເໝືອນດັ່ງບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ" ໂດຍກ່າວຄຳວ່າ "ວັດຖຸກາໂມປິ" ເປັນຕົ້ນ. ຄວາມຄ້າຍຄືກັນກັບຄວາມບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອໃນທີ່ນີ້ ຄື ຄວາມບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອແຫ່ງສະພາວະບາງຢ່າງທີ່ແຕກຕ່າງກັນ. ຄຳວ່າ "ເອວັນຈະ ກັດຕວາ" (ເມື່ອເຮັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ) ມີອັດຖະວ່າ ເພາະກິເລສກາມ ແລະ ວັດຖຸກາມ ຖືກກຳນົດໄວ້ໂດຍຄວາມບໍລິບູນບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ. ທ່ານສະແດງວ່າ ການເຮັດໃຫ້ສຽງສັ້ນ (ຣັດສະ) ແຫ່ງ "ຈະ" ສັບ ນັ້ນ ເປັນການນຳເອົາເຫດຸກັດຕຸອັດຖະ (ຄວາມໝາຍແຫ່ງເຫດຸກັດຕຸ) ເຂົ້າມາໄວ້ພາຍໃນສັບວ່າ "ກາມາວະຈະຣະ".

Visayeti vatthusmiṃ abhidheyyattheti attho. Nimittaviraheti etena ruḷhīsu kiriyā vibhāgakaraṇāya, na attakiriyāyāti dasseti. Kusalabhāvanti jātakabāhitikasuttaabhidhammapariyāyena kathitaṃ kusalattaṃ. Tassāti sukhavipākabhāvassa. Tassa paccupaṭṭhānataṃ vattukāmatāyāti etena ‘‘anavajjasukhavipākalakkhaṇa’’nti ettha sukhasaddo iṭṭhapariyāyo vuttoti dasseti. Saññāpaññākiccaṃ saññāṇakaraṇapaṭivijjhanāni, tadubhayavidhurā ārammaṇūpaladdhi ‘‘vijānātī’’ti iminā vuccatīti āha ‘‘saññā…pe… gahaṇa’’nti. Nanu ca phassādikiccatopi visiṭṭhakiccaṃ cittanti? Saccametaṃ, so pana viseso na tathā duravabodho, yathā [Pg.71] saññāpaññāviññāṇānanti saññāpaññākiccavisiṭṭhalakkhaṇatāya viññāṇalakkhaṇamāha. Anantaradhammānaṃ paguṇabalavabhāvassa kāraṇabhāvena pavattamāno santānaṃ cinoti nāma. Tathāpavatti ca āsevanapaccayabhāvoti āha ‘‘āsevanapaccayabhāvena cinotī’’ti.

ຄຳວ່າ "ວິສະເຍ" ມີອັດຖະວ່າ ໃນວັດຖຸ ຄື ໃນເນື້ອຄວາມທີ່ເພິ່ງກ່າວ. ຄຳວ່າ "ນິມິດຕະວິຣະເຫ" ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ໃນຣູລະຫີສັບ (ຄຳທີ່ໃຊ້ກັນມາຈົນເຄີຍຊິນ) ກິລິຍາມີໄວ້ເພື່ອຈຳແນກ, ບໍ່ແມ່ນເພື່ອສະແດງກິລິຍາຂອງຕົນເອງ. ຄຳວ່າ "ກຸສະລະພາວັງ" ຄື ຄວາມເປັນກຸສົນທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍປະຣິຍາຍແຫ່ງຊາດົກ, ພາຫິຕິກະສູດ ແລະ ອະພິທຳ. ຄຳວ່າ "ຕັດສະ" ໝາຍເຖິງ ຄວາມມີສຸຂະວິບາກເປັນຜົນ. ຄຳວ່າ "ຕັດສະ ປັດຈຸປັດຖານະຕັງ ວັດຕຸກາມະຕາຍະ" ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ສັບວ່າ "ສຸຂະ" ໃນຄຳວ່າ "ອະນາວັດຊະສຸຂະວິປາກະລັກຂະນັງ" (ມີຄວາມບໍ່ມີໂທດ ແລະ ມີສຸຂະວິບາກເປັນລັກສະນະ) ນັ້ນ ຖືກກ່າວໂດຍໝາຍເຖິງອິດຖາຣົມ (ອາລົມທີ່ໜ້າຍິນດີ). ກິດຂອງສັນຍາ ແລະ ປັນຍາ ຄື ການເຮັດເຄື່ອງໝາຍ ແລະ ການແທງຕະຫຼອດ, ການຮັບຮູ້ອາລົມທີ່ປາສະຈາກກິດທັງສອງນັ້ນ ຖືກກ່າວໄວ້ດ້ວຍຄຳວ່າ "ວິຊານາຕິ" (ຍ່ອມຮູ້ແຈ້ງ), ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ສັນຍາ...ເປ... ຄະຫະນັງ" ເປັນຕົ້ນ. ກໍຈິດມີກິດທີ່ວິເສດກວ່າແມ່ນແຕ່ກິດມີຜັດສະເປັນຕົ້ນ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຕອບວ່າ: ນີ້ເປັນຄວາມຈິງ, ແຕ່ຄວາມວິເສດນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ເຂົ້າໃຈຍາກ ເໝືອນດັ່ງຄວາມວິເສດແຫ່ງສັນຍາ, ປັນຍາ ແລະ ວິນຍານ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວລັກສະນະຂອງວິນຍານ ໂດຍຄວາມເປັນລັກສະນະທີ່ວິເສດກວ່າກິດຂອງສັນຍາ ແລະ ປັນຍາ. ຈິດທີ່ເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມຊຳນານ ແລະ ຄວາມມີກຳລັງແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຂຶ້ນຕິດຕໍ່ກັນ ຊື່ວ່າ "ຍ່ອມສັ່ງສົມສັນດານ". ແລະ ຄວາມເປັນໄປເຊັ່ນນັ້ນ ກໍຄືຄວາມເປັນອາເສວະນະປັດໄຈ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ອາເສວະນະປັດຈະຍະພາເວນະ ຈິໂນຕິ" (ຍ່ອມສັ່ງສົມດ້ວຍຄວາມເປັນອາເສວະນະປັດໄຈ).

Cittakatamevāti abhisaṅkhāraviññāṇakatameva. Nānattādīnaṃ vavatthānanti ettha vavatthānaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ. Vavatthānaṃ paricchedo asaṅkarabhāvo. Tena ca dhammo nicchito nāma hotīti āha ‘‘nicchitatā’’ti. Liṅganānattādīnīti ettha itthipurisasaṇṭhānavasena liṅganānattaṃ. Devamanussatiracchānādivasena itthiliṅgassa puthuttaṃ, tathā purisaliṅgassa. Devādibhede itthiliṅge paccekaṃ nānattakāyatāsaṅkhātassa aññamaññavisadisasabhāvassa desādibhedabhinnassa ca visesassa vasena pabhedo veditabbo. Tathā purisaliṅge. Liṅganibbattakassa vā kammassa yathāvuttanānattādivasena liṅgassa nānattādīni yojetabbāni. Liṅganānattādīsu pavattattā saññādīnaṃ nānattādīni. Tenevāha ‘‘kammanānattādīhi nibbattāni hi tānī’’ti. Apadādinānākaraṇadassanena liṅganānattaṃ dassitaṃ. Tasmiñca dassite saññānānattādayo dassitā evāti āvattati bhavacakkanti dassento āha ‘‘anāga…pe… ghaṭento’’ti. Itthiliṅgapurisaliṅgādi viññāṇādhiṭṭhitassa rūpakkhandhassa sannivesaviseso. Saññāsīsena cattāro khandhā vuttā. Vohāravacanena ca pañcannaṃ khandhānaṃ voharitabbabhāvena pavatti dīpitā, yā sā taṇhādiṭṭhiabhinivesahetūti imamatthaṃ dassento ‘‘liṅgādi…pe… yosānānī’’ti āha.

ຄຳວ່າ "ຈິດຕະກະຕາເມວະ" ຄື ທີ່ເຮັດຂຶ້ນດ້ວຍອະພິສັງຂານວິນຍານນັ້ນເອງ. ໃນຄຳວ່າ "ນານັດຕາດີນັງ ວະວັດຖານັງ" ນັ້ນ, ຄວນປະກອບຄຳວ່າ "ວະວັດຖານັງ" (ການກຳນົດ) ເຂົ້າໃນແຕ່ລະບົດ. ຄຳວ່າ "ວະວັດຖານັງ" ຄື ການກຳນົດຂອບເຂດ ຄວາມບໍ່ປົນເປກັນ. ແລະ ດ້ວຍການກຳນົດນັ້ນ ທຳຈຶ່ງຊື່ວ່າເປັນສິ່ງທີ່ຖືກກຳນົດແນ່ນອນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ນິດສິຕະຕາ" (ຄວາມແນ່ນອນ). ໃນຄຳວ່າ "ລິງຄະນານັດຕາດີນິ" ນັ້ນ, ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງລິງ (ເພດ) ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສັນຖານຂອງຍິງ ແລະ ຊາຍ. ຄວາມຫຼາກຫຼາຍແຫ່ງອິດຖີລິງ (ເພດຍິງ) ໂດຍອຳນາດແຫ່ງເທວະດາ, ມະນຸດ ແລະ ສັດເດຍລະສານ ເປັນຕົ້ນ, ແລະ ໃນປຸຣິສະລິງ (ເພດຊາຍ) ກໍເຊັ່ນດຽວກັນ. ໃນອິດຖີລິງທີ່ແບ່ງເປັນເທວະດາເປັນຕົ້ນນັ້ນ ຄວນຊາບຄວາມແຕກຕ່າງໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມວິເສດ ເຊິ່ງມີສະພາວະບໍ່ຄືກັນແລະກັນ ທີ່ເອີ້ນວ່າຄວາມຫຼາກຫຼາຍແຫ່ງກາຍ ແລະ ທີ່ແຕກຕ່າງກັນໂດຍປະເທດ (ທ້ອງຖິ່ນ) ເປັນຕົ້ນ ໃນແຕ່ລະຢ່າງ. ໃນປຸຣິສະລິງກໍເຊັ່ນດຽວກັນ. ຫຼື ຄວນປະກອບຄວາມຫຼາກຫຼາຍເປັນຕົ້ນແຫ່ງລິງ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງກຳ ທີ່ເຮັດໃຫ້ລິງເກີດຂຶ້ນ ຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ຄວາມຫຼາກຫຼາຍເປັນຕົ້ນແຫ່ງສັນຍາເປັນຕົ້ນ ເພາະເປັນໄປໃນຄວາມຫຼາກຫຼາຍເປັນຕົ້ນແຫ່ງລິງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ກຳມະນານັດຕາດີຫິ ນิບພັດຕານິ ຫິ ຕານິ" (ເພາະວ່າສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ ເກີດຂຶ້ນຈາກຄວາມຫຼາກຫຼາຍແຫ່ງກຳເປັນຕົ້ນ). ຄວາມຫຼາກຫຼາຍແຫ່ງລິງ ຖືກສະແດງໄວ້ດ້ວຍການສະແດງຄວາມແຕກຕ່າງກັນແຫ່ງສັດບໍ່ມີຕີນເປັນຕົ້ນ. ແລະ ເມື່ອຄວາມຫຼາກຫຼາຍແຫ່ງລິງນັ້ນຖືກສະແດງແລ້ວ, ຄວາມຫຼາກຫຼາຍແຫ່ງສັນຍາເປັນຕົ້ນ ກໍຊື່ວ່າຖືກສະແດງແລ້ວເຊັ່ນກັນ, ທ່ານເມື່ອຈະສະແດງວ່າ ສັງສາຣະຈັກ (ວົງລໍ້ແຫ່ງພົບ) ຍ່ອມໝູນວຽນໄປ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ອະນາກະ...ເປ... ຄະເຕນໂຕ" (ເຊື່ອມໂຍງ...) ເປັນຕົ້ນ. ອິດຖີລິງ ແລະ ປຸຣິສະລິງເປັນຕົ້ນ ຄື ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງການຕັ້ງຢູ່ຂອງຮູບຂັນ ທີ່ມີວິນຍານຄອງ. ທ່ານກ່າວຂັນ ໔ ໂດຍມີສັນຍາເປັນປະທານ. ແລະ ດ້ວຍຄຳວ່າ "ໂວຫານ" ທ່ານສະແດງເຖິງຄວາມເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮຽກຂຶ້ນແຫ່ງຂັນ ໕, ເຊິ່ງຄວາມເປັນໄປນັ້ນ ເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມຍຶດໝັ້ນດ້ວຍຕັນຫາ ແລະ ທິຖິ, ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ລິງຄາດິ...ເປ... ໂຍສານານີ" ເປັນຕົ້ນ.

‘‘Ye keci, bhikkhave, dhammā akusalā akusalabhāgiyā, sabbete manopubbaṅgamā’’ti (a. ni. 1.56-57), ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti (dha. pa. 1, 2) ca evamādivacanato cittahetukaṃ kammanti āha ‘‘kammañhi cittato nibbatta’’nti. Yathāsaṅkhyanti kammato liṅgaṃ liṅgato saññāti attho. Na purimavikappe viya kammato liṅgasaññā liṅgato liṅgasaññāti ubhayato ubhayappavattidassanavasena. ‘‘Bhedaṃ gacchanti itthāyaṃ purisoti vā’’ti bhedassa visesitattā itthādibhāvena voharitabbabhāvo idha bhedoti ‘‘itthipurisādivohāraṃ gacchantī’’ti vuttaṃ. Addhadvayavasenāti atītapaccuppannaddhadvayavasena. Guṇābhibyāpanaṃ [Pg.72] kittīti āha ‘‘patthaṭayasata’’nti. Kammanānākaraṇena vinā kammanibbattanānākāraṇābhāvato ‘‘kammajehi…pe… nānākaraṇa’’nti vuttaṃ. Avipaccanokāso aṭṭhānabhūtā, gatikālopi vā. Kāmāvacaraṃ abhisaṅkhāraviññāṇaṃ rūpadhātuyā cakkhuviññāṇādiṃ janetvā anokāsatāya tadārammaṇaṃ ajanentaṃ ettha nidassetabbaṃ. Ekaccacittakaraṇassa adhippetattā cakkhādivekallena cakkhuviññāṇādīnaṃ ajanakaṃ kammaviññāṇaṃ avasesapaccayavikale anogadhaṃ daṭṭhabbaṃ. Tadapi kālagatipayogādīti ādi-saddena saṅgahitanti. Ettha ca ‘‘sahakārīkāraṇavikalaṃ vipākassa accantaṃ okāsameva na labhati, itaraṃ vipākekadesassa laddhokāsanti, idametesaṃ nānatta’’nti vadanti, taṃ vipākassa okāsalābhe sati sahāyakāraṇavikalatāva natthīti adhippāyena vuttaṃ.

ເພາະພຣະດຳຣັດເປັນຕົ້ນວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ທຳເຫຼົ່າໃດເຫຼົ່າໜຶ່ງທີ່ເປັນອະກຸສົນ ເປັນໄປໃນສ່ວນແຫ່ງອະກຸສົນ, ທຳທັງໝົດນັ້ນມີໃຈເປັນຫົວໜ້າ" (ອັງ. ນິ. ໑.໕໖-໕໗), "ທຳທັງຫຼາຍມີໃຈເປັນຫົວໜ້າ" (ທຳ. ປ. ໑, ໒), ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ກຳມີຈິດເປັນເຫດ ໂດຍຄຳວ່າ "ກຳມັງ ຫິ ຈິດຕະໂຕ ນິບພັດຕັງ" (ເພາະວ່າກຳເກີດຂຶ້ນຈາກຈິດ). ຄຳວ່າ "ຍະຖາສັງຂໍ" ມີອັດຖະວ່າ ລິງເກີດຈາກກຳ, ສັນຍາເກີດຈາກລິງ ຕາມລຳດັບ. ບໍ່ແມ່ນໂດຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງທັງສອງຈາກທັງສອງ ຄື ລິງສັນຍາເກີດຈາກກຳ ແລະ ລິງສັນຍາເກີດຈາກລິງ ເໝືອນໃນທາງເລືອກກ່ອນ. ເພາະຄວາມແຕກຕ່າງຖືກກຳນົດໄວ້ດ້ວຍຄຳວ່າ "ຍ່ອມເຖິງຄວາມແຕກຕ່າງກັນວ່າ ນີ້ເປັນຍິງ ຫຼື ນີ້ເປັນຊາຍ", ຄວາມເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮຽກຂຶ້ນໂດຍຄວາມເປັນຍິງເປັນຕົ້ນ ໃນທີ່ນີ້ ຄື ຄວາມແຕກຕ່າງ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ອິດຖິປຸຣິສາດິໂວຫາຣັງ ຄັດສັນຕິ" (ຍ່ອມເຖິງການຮຽກວ່າ ຍິງ ຊາຍ ເປັນຕົ້ນ). ຄຳວ່າ "ອັດທະທະວະຍະວະເສນະ" ຄື ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອັດທະ (ກາລເວລາ) ທັງສອງ ຄື ອະດີດ ແລະ ປັດຈຸບັນ. ກຽດຕິຄຸນ ຄື ຄວາມແຜ່ໄປແຫ່ງຄຸນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ປັດຖະຕະຍະສະຕັງ" (ມີຍົດແຜ່ໄປແລ້ວ). ເພາະປາສະຈາກຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງກຳແລ້ວ ກໍບໍ່ມີເຫດໃຫ້ເກີດຄວາມຕ່າງກັນທີ່ເກີດຈາກກຳ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ກຳມະເຊຫິ...ເປ... ນານາກາຣະນັງ" ເປັນຕົ້ນ. ໂອກາດທີ່ບໍ່ໃຫ້ຜົນ (ອະວິປັດຈະໂນກາດ) ຄື ຖານະທີ່ບໍ່ຄວນເປັນໄປໄດ້ ຫຼື ແມ່ນແຕ່ຄະຕິ ແລະ ກາລເວລາ. ອະພິສັງຂານວິນຍານທີ່ເປັນກາມາວະຈອນ ເມື່ອເຮັດໃຫ້ຈັກຂຸວິນຍານເປັນຕົ້ນເກີດຂຶ້ນໃນຮູບທາດແລ້ວ ບໍ່ເຮັດໃຫ້ຕັດທາຣົມມະນະເກີດຂຶ້ນ ເພາະບໍ່ມີໂອກາດ, ຄວນສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ໃນທີ່ນີ້. ເພາະປະສົງເອົາການເຮັດຈິດບາງດວງ, ກຳມະວິນຍານທີ່ບໍ່ເຮັດໃຫ້ຈັກຂຸວິນຍານເປັນຕົ້ນເກີດຂຶ້ນ ເພາະຄວາມບົກພ່ອງແຫ່ງຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ ຄວນເຫັນວ່າເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ຢັ່ງລົງໃນເມື່ອປັດໄຈທີ່ເຫຼືອບົກພ່ອງ. ແມ່ນແຕ່ກຳມະວິນຍານນັ້ນ ກໍຖືກສົງເຄາະເຂົ້າດ້ວຍ "ອາທິ" ສັບ ໃນຄຳວ່າ "ກາລະຄະຕິປະໂຍຄາດິ" (ກາລ ຄະຕິ ປະໂຍຄະ ເປັນຕົ້ນ). ແລະ ໃນທີ່ນີ້ ອາຈານທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ "ກຳທີ່ບົກພ່ອງປັດໄຈຮ່ວມ ຍ່ອມບໍ່ໄດ້ໂອກາດໃຫ້ວິບາກເກີດຂຶ້ນເລີຍ, ສ່ວນກຳອື່ນຍ່ອມໄດ້ໂອກາດໃຫ້ວິບາກບາງສ່ວນເກີດຂຶ້ນ, ນີ້ຄືຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງກຳເຫຼົ່ານັ້ນ", ຄຳນັ້ນ ທ່ານກ່າວໂດຍມີອັດທະຍາໄສວ່າ ເມື່ອວິບາກໄດ້ໂອກາດເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ຄວາມບົກພ່ອງແຫ່ງປັດໄຈຮ່ວມຍ່ອມບໍ່ມີເລີຍ.

Bhavatu tāva bhavitvā apagataṃ bhūtāpagataṃ, anubhavitvā apagataṃ pana kathanti āha ‘‘anubhūtabhūtā’’tiādi. Tena anubhūta-saddena yo attho vuccati, tassa bhūta-saddoyeva vācako, na anu-saddo, anu-saddo pana jotakoti dasseti. Sākhābhaṅgasadisā hi nipātopasaggāti. Kiriyāvisesakattañca upasaggānaṃ anekatthattā dhātusaddānaṃ tehi vattabbavisesassa jotanabhāveneva avacchindananti yattakā dhātusaddena abhidhātabbā atthavisesā, tesaṃ yaṃ sāmaññaṃ aviseso, tassa visese avaṭṭhāpanaṃ tassa tassa visesassa jotanamevāti āha ‘‘sāmañña…pe… visesīyatī’’ti. Anubhūta-saddo bahulaṃ kammatthe eva dissatīti tassa idha kattuatthavācitaṃ dassetuṃ ‘‘anubhūtasaddo cā’’tiādimāha. Satipi sabbesaṃ cittuppādānaṃ savedayitabhāvato ārammaṇānubhavane, savipallāse pana santāne cittābhisaṅkhāravasena pavattito abyākatehi visiṭṭho kusalākusalānaṃ sātisayo visayānubhavanākāroti ayamattho idhādhippetoti dassento ‘‘vattuṃ adhippāyavasenā’’ti āha. Bhūtāpagatabhāvābhidhānādhippāyenāti kusalākusalassa ākaḍḍhanupāyamāha.

ຄຳວ່າ "ພູຕາປະຄະຕັງ" ໝາຍເຖິງ ສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວດັບໄປ (ມີຢູ່ແລ້ວປາສະຈາກໄປ) ກໍຍົກໄວ້ກ່ອນ, ແຕ່ສິ່ງທີ່ສະເຫວີຍ (ປະສົບ) ແລ້ວດັບໄປນັ້ນ ເປັນແນວໃດ? ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ອະນຸພູຕະພູຕາ" ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານສະແດງວ່າ ອັດຖະໃດທີ່ກ່າວດ້ວຍສັບວ່າ "ອະນຸພູຕະ", "ພູຕະ" ສັບນັ້ນເອງເປັນຕົວສະແດງອັດຖະນັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນ "ອະນຸ" ສັບ, ສ່ວນ "ອະນຸ" ສັບ ເປັນພຽງຕົວຊ່ວຍສະແດງ (ໂຊຕະກະ). ເພາະວ່າ ນິບາດ ແລະ ອຸປະສັກ ເໝືອນດັ່ງກິ່ງໄມ້ທີ່ຫັກ. ແລະ ຄວາມເປັນເຄື່ອງກຳນົດກິລິຍາວິເສດແຫ່ງອຸປະສັກທັງຫຼາຍ ເພາະອຸປະສັກມີອັດຖະຫຼາຍ, ທ່ານຈຶ່ງກຳນົດເນື້ອຄວາມວິເສດທີ່ເພິ່ງກ່າວດ້ວຍທາຕຸສັບທັງຫຼາຍ ໂດຍຄວາມເປັນພຽງຕົວສະແດງເນື້ອຄວາມວິເສດນັ້ນເທົ່ານັ້ນ, ເນື້ອຄວາມວິເສດໃດໆ ທີ່ເພິ່ງກ່າວດ້ວຍທາຕຸສັບ, ຄວາມທົ່ວໄປ (ສາມັນຍະ) ຄືຄວາມບໍ່ວິເສດແຫ່ງເນື້ອຄວາມວິເສດເຫຼົ່ານັ້ນ, ການຕັ້ງໄວ້ໃນເນື້ອຄວາມວິເສດນັ້ນ ກໍຄືການສະແດງເນື້ອຄວາມວິເສດນັ້ນໆ ນັ້ນເອງ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ສາມັນຍະ...ເປ... ວິເສສີຍະຕິ" ເປັນຕົ້ນ. ສັບວ່າ "ອະນຸພູຕະ" ນີ້ ໂດຍສ່ວນຫຼາຍຍ່ອມປາກົດໃນກຳມະອັດຖະ (ຄວາມໝາຍແຫ່ງກຳ), ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນກັດຕຸອັດຖະ (ຄວາມໝາຍແຫ່ງຜູ້ເຮັດ) ຂອງສັບນັ້ນໃນທີ່ນີ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ອະນຸພູຕະສັດໂທ ຈະ" ເປັນຕົ້ນ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີການສະເຫວີຍອາລົມ ເພາະຄວາມເປັນໄປດ້ວຍຄວາມສະເຫວີຍ (ເວທະຍິຕະ) ແຫ່ງຈິດຕຸບປາດທັງໝົດກໍຕາມ, ແຕ່ໃນສັນດານທີ່ມີວິປັລລາດ (ຄວາມຜິດພ້ຽນ) ຄວາມເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງຈິດຕາພິສັງຂານ ເຊິ່ງເປັນອາການສະເຫວີຍວິໄສຢ່າງຍິ່ງຍວດແຫ່ງກຸສົນ ແລະ ອະກຸສົນ ທີ່ວິເສດກວ່າອັບຍາກົດທຳ, ເນື້ອຄວາມນີ້ເປັນສິ່ງທີ່ປະສົງເອົາໃນທີ່ນີ້, ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ວັດຕຸງ ອະທິບປາຍະວະເສນະ" (ເພື່ອຈະກ່າວໂດຍອຳນາດແຫ່ງອັດທະຍາໄສ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ພູຕາປະຄະຕະພາວາພິທານາທິບປາເຍນະ" (ໂດຍມີອັດທະຍາໄສກ່າວເຖິງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວດັບໄປ) ຄື ທ່ານກ່າວເຖິງອຸບາຍ (ວິທີ) ແຫ່ງການຊັກນຳມາແຫ່ງກຸສົນ ແລະ ອະກຸສົນ.

Uppatitakiccanipphādanato uppatitasadisattā ‘‘uppatita’’nti vuttaṃ. Uppajjituṃ āraddhoti anāgatassapi tasseva uppanna-saddena vuttatāya kāraṇamāha. Ettha ca rajjanādivasena ārammaṇarasānubhavanaṃ sātisayanti akusalañca kusalañca uppajjitvā niruddhatāsāmaññena ‘‘sabbasaṅkhataṃ bhūtāpagata’’nti [Pg.73] vuttaṃ. Sammohavinodaniyaṃ pana ‘‘vipākānubhavanavasena tadārammaṇaṃ. Avipakkavipākassa sabbathā avigatattā bhavitvā vigatatāmattavasenakammañca bhūtāpagata’’nti vuttaṃ. Teneva tattha okāsakatuppannanti vipākamevāha. Idha pana kammampīti. Ārammaṇakaraṇavasena bhavati ettha kilesajātanti bhūmīti vuttā upādānakkhandhā. Aggiāhito viyāti bhūmiladdhanti vattabbatāya upāyaṃ dasseti. Etenāti kammaṃ. Etassāti vipāko vuttoti daṭṭhabbaṃ.

ຄຳວ່າ "ອຸບປະຕິຕະ" (ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ) ທ່ານກ່າວໄວ້ ເພາະຄວາມຄ້າຍຄືກັນກັບສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ໂດຍການເຮັດກິດທີ່ເກີດຂຶ້ນໃຫ້ສຳເລັດ. ຄຳວ່າ "ອຸບປັດຊິຕຸງ ອາຣັດໂທ" (ເລີ່ມຈະເກີດຂຶ້ນ) ຄື ທ່ານກ່າວເຖິງເຫດທີ່ແມ່ນແຕ່ທຳທີ່ຍັງບໍ່ທັນມາເຖິງ (ອະນາຄົດ) ກໍຖືກກ່າວດ້ວຍສັບວ່າ "ອຸບປັນນະ" (ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ) ນັ້ນເອງ. ແລະ ໃນທີ່ນີ້ ການສະເຫວີຍຣົດແຫ່ງອາລົມຢ່າງຍິ່ງຍວດ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມກຳໜັດເປັນຕົ້ນ ຄື ອະກຸສົນ ແລະ ກຸສົນ ເກີດຂຶ້ນແລ້ວດັບໄປ ໂດຍຄວາມທົ່ວໄປ (ສາມັນຍະ) ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ສັບພະສັງຂະຕັງ" (ສັງຂະຕະທຳທັງປວງ). ສ່ວນໃນຄຳອະທິບາຍແຫ່ງຄຳພີສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ກ່າວວ່າ "ຕັດທາຣົມມະນະ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການສະເຫວີຍວິບາກ. ແລະ ກຳ ເພາະຄວາມເປັນພຽງສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວດັບໄປ ໂດຍຄວາມບໍ່ປາສະຈາກໄປໂດຍປະການທັງປວງແຫ່ງວິບາກທີ່ຍັງບໍ່ທັນໃຫ້ຜົນ ຊື່ວ່າ ພູຕາປະຄະຕະ". ເພາະເຫດນັ້ນ ໃນຄຳພີນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວເຖິງວິບາກເທົ່ານັ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ "ໂອກາສະກະຕຸບປັນນັງ" (ເກີດຂຶ້ນໂດຍການເຮັດໂອກາດ). ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ທ່ານກ່າວວ່າ "ແມ່ນແຕ່ກຳກໍເຊັ່ນກັນ". ອຸປາດານະຂັນທັງຫຼາຍ ທ່ານຮຽກວ່າ "ພູມ" ເພາະກິເລດຊາດຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນທີ່ນີ້ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດອາລົມ. ຄຳວ່າ "ອັກຄິອາຫິໂຕ ວິຍະ" (ເໝືອນດັ່ງໄຟທີ່ຖືກກໍ່ຂຶ້ນ) ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານສະແດງອຸບາຍເພື່ອຈະກ່າວວ່າ "ໄດ້ພູມແລ້ວ". ຄຳວ່າ "ເອເຕນະ" ໝາຍເຖິງ ກຳ. ຄຳວ່າ "ເອຕັດສະ" ຄວນຊາບວ່າ ທ່ານກ່າວເຖິງ ວິບາກ.

Avikkhambhitattāti avinoditattā. Sabhūmiyanti sakabhūmiyaṃ. Vicchinditvāti puna uppajjituṃ adatvā. Khaṇattayekadesagataṃ khaṇattayagatanti vuttanti yathāvuttassa udāharaṇassa upacārabhāvamāha. Tena uppannā dhammā paccuppannā dhammāti idamettha udāharaṇaṃ yuttanti dasseti. Padhānenāti padhānabhāvena. Desanāya cittaṃ pubbaṅgamanti lokiyadhamme desetabbe cittaṃ pubbaṅgamaṃ katvā desanā bhagavatā ucitāti dasseti. Dhammasabhāvaṃ vā sandhāyāti lokiyadhammānaṃ ayaṃ sabhāvo yadidaṃ te cittajeṭṭhakā cittapubbaṅgamā pavattantīti dasseti. Tena tesaṃ tathādesanāya kāraṇamāha, sabbe akusalā dhammā cittavajjāti attho. Kecīti padakārā. Phassādayopīti pi-saddena rāgādayo sampiṇḍeti. Kālabhedābhāvepi paccayabhāvena apekkhito dhammo purimanipphanno viya voharīyatīti āha ‘‘paṭhamaṃ uppanno viyā’’ti. Anupacaritamevassa pubbaṅgamabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘anantarapaccayamana’’ntiādi vuttaṃ. ‘‘Khīṇā bhavanettī’’tiādivacanato (dī. ni. 2.155; netti. 114) nettibhūtāya taṇhāya yuttaṃ cittaṃ nāyakanti āha ‘‘taṇhāsampayuttaṃ vā’’ti.

ຄຳວ່າ Avikkhambhitattā (ເພາະຄວາມບໍ່ຂົ່ມໄວ້) ໄດ້ແກ່ avinoditattā (ເພາະຄວາມບໍ່ບັນເທົາອອກ). ຄຳວ່າ Sabhūmiyaṃ (ໃນພູມຂອງຕົນ) ໄດ້ແກ່ sakabhūmiyaṃ (ໃນພູມຂອງຕົນເອງ). ຄຳວ່າ Vicchinditvā (ຕັດຂາດແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ປ່ອຍໃຫ້ເກີດຂຶ້ນອີກ. ທີ່ກ່າວວ່າ 'khaṇattayagataṃ' (ເຖິງຂະນະທັງສາມ) ໝາຍເຖິງການເຖິງສ່ວນໜຶ່ງຂອງຂະນະທັງສາມ (khaṇattayekadesagataṃ) ນີ້ເປັນການກ່າວເຖິງຄວາມເປັນອຸປະຈານ (ການປຽບທຽບ) ຂອງອຸທາຫອນທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງສະແດງວ່າ ອຸທາຫອນໃນທີ່ນີ້ວ່າ 'uppannā dhammā paccuppannā dhammā' (ທຳທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ຊື່ວ່າປັດຈຸບັນທຳ) ນັ້ນ ສົມຄວນແລ້ວ. ຄຳວ່າ Padhānena (ໂດຍຄວາມເປັນປະທານ) ໄດ້ແກ່ padhānabhāvena (ໂດຍຄວາມເປັນຫົວໜ້າ). ທີ່ກ່າວວ່າ 'cittaṃ pubbaṅgamaṃ' (ມີຈິດເປັນຫົວໜ້າ) ໃນເທດສະໜາ ນັ້ນ ສະແດງວ່າ ເມື່ອພະຜູ້ມີພະພາກຈະຊົງສະແດງໂລກιຍະທຳ ການຊົງສະແດງໂດຍເຮັດໃຫ້ຈິດເປັນຫົວໜ້ານັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ສົມຄວນແລ້ວ. ຫຼື ທີ່ກ່າວໝາຍເຖິງສະພາວະທຳ ນັ້ນ ສະແດງວ່າ ນີ້ເປັນສະພາວະຂອງໂລກιຍະທຳທັງຫຼາຍ ຄື ທຳເຫຼົ່ານັ້ນມີຈິດເປັນໃຫຍ່ ມີຈິດເປັນຫົວໜ້າ ຍ່ອມເປັນໄປ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງກ່າວເຖິງເຫດຜົນໃນການສະແດງເທດສະໜາຢ່າງນັ້ນແກ່ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ອະທິບາຍວ່າ ອະກຸສົນລະທຳທັງໝົດ ເວັ້ນແຕ່ຈິດ. ຄຳວ່າ Kecī (ບາງພວກ) ໄດ້ແກ່ ທ່ານຜູ້ແຕ່ງຄຳ. ຄຳວ່າ Phassādayopi (ແມ່ນຜັດສະເປັນຕົ້ນ) ດ້ວຍສັບວ່າ 'pi' ຍ່ອມລວມເອົາລາຄະເປັນຕົ້ນເຂົ້າໄວ້ດ້ວຍ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນໂດຍການ ແຕ່ທຳທີ່ອາໄສກັນໂດຍຄວາມເປັນປັດໄຈ ຍ່ອມຖືກເອີ້ນເໝືອນກັບວ່າເກີດຂຶ້ນກ່ອນ ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ 'paṭhamaṃ uppanno viyā' (ເໝືອນເກີດຂຶ້ນກ່ອນ). ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນຫົວໜ້າໂດຍບໍ່ມີການປຽບທຽບຂອງຈິດນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'anantarapaccayamanaṃ' (ມະໂນເປັນອະນັນຕະຣະປັດໄຈ). ຈາກພະດຳລັດເປັນຕົ້ນວ່າ 'khīṇā bhavanettī' (ຕັນຫາເຄື່ອງນຳໄປສູ່ພົບສິ້ນແລ້ວ) ພະອົງຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'taṇhāsampayuttaṃ vā' (ຫຼື ຈິດທີ່ປະກອບດ້ວຍຕັນຫາ) ເພາະຈິດທີ່ປະກອບດ້ວຍຕັນຫາອັນເປັນເນດຕິ (ເຄື່ອງນຳໄປ) ນັ້ນ ເປັນຜູ້ນຳ.

‘‘Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ sāta’’nti niddiṭṭhattā somanassavedanā sātasabhāvāti āha ‘‘sabhāvavasena vutta’’nti. Nippariyāyena madhura-saddo rasavisesapariyāyo, iṭṭhabhāvasāmaññena idha upacārena vuttotiāha ‘‘madhuraṃ viyā’’ti. Paramatthato taṇhāvinimutto nandirāgo nandirāgabhāvo vā natthīti ‘‘na ettha sampayogavasena sahagatabhāvo atthī’’ti, ‘‘nandirāgasahagatā’’ti ca vuccati. Tena viññāyati ‘‘sahagatasaddo taṇhāya nandirāgabhāvaṃ jotetī’’ti. Avatthāvisesavācako vā [Pg.74] saha-saddo ‘‘sanidassanā’’tiādīsu viya, sabbāsupi avatthāsu nandirāgasabhāvāvijahanadīpanavasena nandirāgabhāvaṃ gatā nandirāgasahagatāti taṇhā vuttā. Gata-saddassa vā ‘‘diṭṭhigata’’ntiādīsu viya atthantarābhāvato nandirāgasabhāvā taṇhā ‘‘nandirāgasahagatā’’ti vuttā, nandirāgasabhāvāti attho. Idhāpīti imissaṃ aṭṭhakathāyaṃ. Imasmimpi padeti ‘‘somanassasahagata’’nti etasmimpi pade. Ayamevatthoti saṃsaṭṭho eva. Yathādassitasaṃsaṭṭhasaddoti atthuddhārappasaṅgena pāḷito aṭṭhakathāya āgatasaṃsaṭṭhasaddo. Sahajāteti sahajātatthe.

ເພາະມີການລະບຸໄວ້ວ່າ 'yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ sātaṃ' (ຄວາມຍິນດີທາງໃຈໃດໆ ທີ່ມີໃນສະໄໝນັ້ນ) ໂສມະນັດສະເວທະນາຈຶ່ງມີສະພາວະເປັນຄວາມຍິນດີ ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ 'sabhāvavasena vuttaṃ' (ກ່າວໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສະພາວະ). ໂດຍອ້ອມ ສັບວ່າ 'madhura' (ຫວານ) ເປັນຊື່ຂອງລົດຊາດພິເສດ, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ກ່າວໂດຍອຸປະຈານ (ການປຽບທຽບ) ໂດຍຄວາມສະເໝີກັນແຫ່ງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ 'madhuraṃ viyā' (ເໝືອນຂອງຫວານ). ໂດຍປໍລະມັດແລ້ວ ນັນທິລາຄະ ຫຼື ຄວາມເປັນນັນທິລາຄະ ທີ່ແຍກອອກຈາກຕັນຫານັ້ນບໍ່ມີ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງg່າວວ່າ 'na ettha sampayogavasena sahagatabhāvo atthi' (ໃນທີ່ນີ້ ຄວາມເປັນສະຫະຄະຕະໂດຍອຳນາດແຫ່ງສຳປະຍຸດແມ່ນບໍ່ມີ) ແລະ ກ່າວວ່າ 'nandirāgasahagatā' (ປະກອບດ້ວຍນັນທິລາຄະ). ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຮູ້ໄດ້ວ່າ 'ສັບວ່າ sahagata ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມເປັນນັນທິລາຄະຂອງຕັນຫາ'. ຫຼືວ່າ ສັບວ່າ 'saha' ເປັນຄຳກ່າວເຖິງສະຖານະພິເສດ ເໝືອນໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'sanidassanā' (ມີສິ່ງປາກົດໃຫ້ເຫັນ), ຕັນຫາທີ່ເຖິງຄວາມເປັນນັນທິລາຄະ ໂດຍຄວາມໝາຍສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ລະຖິ້ມສະພາວະແຫ່ງນັນທິລາຄະໃນທຸກໆ ສະຖານະ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'nandirāgasahagatā' (ປະກອບດ້ວຍນັນທິລາຄະ). ຫຼື ເພາະບໍ່ມີຄວາມໝາຍອື່ນຂອງສັບວ່າ 'gata' ເໝືອນໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'diṭṭhigata' (ທິດຖິ), ຕັນຫາທີ່ມີສະພາວະເປັນນັນທິລາຄະ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'nandirāgasahagatā', ອະທິບາຍວ່າ ມີສະພາວະເປັນນັນທິລາຄະ. ຄຳວ່າ Idhāpi (ແມ່ນໃນທີ່ນີ້) ໝາຍເຖິງ ໃນອັດຖະກະຖານີ້. ຄຳວ່າ Imasmimpi pade (ແມ່ນໃນບົດນີ້) ໝາຍເຖິງ ໃນບົດວ່າ 'somanassasahagata' (ປະກອບດ້ວຍໂສມະນັດ) ນີ້ດ້ວຍ. ຄຳວ່າ Ayamevattho (ເນື້ອຄວາມນີ້ເອງ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມລະຄົນກັນ (saṃsaṭṭha) ນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ Yathādassitasaṃsaṭṭhasaddo (ສັບວ່າ saṃsaṭṭha ຕາມທີ່ສະແດງໄວ້) ໄດ້ແກ່ ສັບວ່າ saṃsaṭṭha ທີ່ມາໃນອັດຖະກະຖາຈາກພະບາລີ ໂດຍກ່ຽວເນື່ອງກັບການສະແດງເນື້ອຄວາມ. ຄຳວ່າ Sahajāte ໝາຍເຖິງ ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ສະຫະຊາດ (ເກີດຮ່ວມກັນ).

Kālavisesānapekkho kammasādhano ābhaṭṭha-saddo bhāsitapariyāyoti dassento āha ‘‘abhāsitabbatā anābhaṭṭhatā’’ti. Pāḷiyanti imissā paṭhamacittuppādapāḷiyaṃ. Abhāsitattā evāti asaṅkhārikabhāvassa avuttattā eva. Kāraṇapariyāyattā vatthusaddassa paccayabhāvasāmaññato dvārabhūtadhammānampi siyā vatthupariyāyoti āha ‘‘dvāraṃ vatthūti vutta’’nti. Tena vatthu viya vatthūti dasseti. Manodvārabhūtā dhammā yebhuyyena hadayavatthunā saha carantīti dvārena…pe… hadayavatthu vuttanti āha yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti. Sakiccabhāvenāti attano kiccabhāvena, kiccasahitatāya vā. Aññāsādhāraṇoti sa-saddassa atthamāha. Sako hi raso sarasoti.

ເພື່ອສະແດງວ່າ ສັບວ່າ 'ābhaṭṭha' ເປັນກຳມະສາທົນ ທີ່ບໍ່ເພັ່ງເລັງເຖິງການພິເສດ ແລະ ເປັນຊື່ຂອງຄຳເວົ້າ ພະອົງຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'abhāsitabbatā anābhaṭṭhatā' (ຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ຄວນກ່າວ ຊື່ວ່າ ຄວາມບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງ). ຄຳວ່າ Pāḷiyaṃ (ໃນພະບາລີ) ໝາຍເຖິງ ໃນພະບາລີແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນຂອງຈິດດວງທຳອິດນີ້. ຄຳວ່າ Abhāsitattā eva (ເພາະຄວາມບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງນັ້ນເອງ) ໝາຍເຖິງ ເພາະຄວາມບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງຄວາມເປັນອະສັງຂາລິກນັ້ນເອງ. ເພາະສັບວ່າ 'vatthu' (ວັດຖຸ) ເປັນຊື່ຂອງເຫດ ໂດຍຄວາມສະເໝີກັນແຫ່ງຄວາມເປັນປັດໄຈ, ແມ່ນທຳອັນເປັນທະວານກໍຄວນເປັນຊື່ຂອງວັດຖຸໄດ້ ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ 'dvāraṃ vatthūti vuttaṃ' (ທີ່ກ່າວວ່າ ທະວານ ເປັນວັດຖຸ). ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງສະແດງວ່າ ເປັນວັດຖຸ ເໝືອນກັບວັດຖຸ. ທຳທັງຫຼາຍອັນເປັນມະໂນທະວານ ໂດຍສ່ວນຫຼາຍຍ່ອມເປັນໄປຮ່ວມກັບຫະທະຍະວັດຖຸ ດັ່ງນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງກ່າວວ່າ ຫະທະຍະວັດຖຸ ຖືກກ່າວເຖິງໂດຍທະວານ... ລະ... ເໝືອນຄຳວ່າ 'kuntā pacaranti' (ຫອກທັງຫຼາຍຍ່ອມທ່ຽວໄປ). ຄຳວ່າ Sakiccabhāvena (ໂດຍຄວາມເປັນກິດຂອງຕົນ) ໝາຍເຖິງ ໂດຍຄວາມເປັນກິດຂອງຕົນເອງ ຫຼື ໂດຍຄວາມປະກອບດ້ວຍກິດ. ຄຳວ່າ Aññāsādhāraṇo (ບໍ່ທົ່ວໄປແກ່ສິ່ງອື່ນ) ເປັນການກ່າວເຖິງຄວາມໝາຍຂອງ 'sa' ສັບ. ເພາະລົດຂອງຕົນເອງ ຊື່ວ່າ 'sarasa' (ມີລົດສະເພາະຕົນ).

Anantaracittahetukattā cittassa ekasamuṭṭhānatā vuttā, sahajātacittaphassahetukattā cetasikānaṃ dvisamuṭṭhānatā. ‘‘Cittasamuṭṭhānā dhammā, phuṭṭho bhikkhave vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’ti (saṃ. ni. 4.93) hi vuttaṃ.

ຄວາມເປັນທຳມີສະມຸດຖານດຽວຂອງຈິດ ຖືກກ່າວໄວ້ ເພາະມີຈິດດວງກ່ອນເປັນເຫດ, ສ່ວນຄວາມເປັນທຳມີສອງສະມຸດຖານຂອງເຈຕະສິກທັງຫຼາຍ ຖືກກ່າວໄວ້ ເພາະມີຈິດແລະຜັດສະທີ່ເກີດຮ່ວມກັນເປັນເຫດ. ເພາະມີພະດຳລັດໄວ້ວ່າ 'cittasamuṭṭhānā dhammā, phuṭṭho bhikkhave vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho ceteti' (ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ທຳທັງຫຼາຍມີຈິດເປັນສະມຸດຖານ, ບຸກຄົນຜູ້ຖືກຜັດສະຖືກຕ້ອງແລ້ວ ຍ່ອມສະເຫວີຍເວທະນາ, ຜູ້ຖືກຜັດສະຖືກຕ້ອງແລ້ວ ຍ່ອມຈຳໝາຍ, ຜູ້ຖືກຜັດສະຖືກຕ້ອງແລ້ວ ຍ່ອມຄິດ).

Sukhumarajādirūpanti aṇutajjārirūpamāha. Paramāṇurūpe pana vattabbameva natthi. Vatthuparittatāyāti etena anekakalāpagatāni bahūniyeva rūpāyatanāni samuditāni saṃhaccakāritāya sivikubbahanañāyena cakkhuviññāṇassa ārammaṇapaccayo, na ekaṃ katipayāni vāti dasseti. Nanu ca evaṃ sante cakkhuviññāṇaṃ samudāyārammaṇaṃ āpajjatīti? Nāpajjati samudāyasseva abhāvato. Na hi paramatthato samudāyo nāma koci atthi. Vaṇṇāyatanameva hi yattakaṃ yogyadese avaṭṭhitaṃ, sati [Pg.75] paccayantarasamāyoge tattakaṃ yathāvuttena ñāyena cakkhuviññāṇassa ārammaṇapaccayo hoti avikappakattā tassa. Tadabhinihaṭaṃ pana manoviññāṇaṃ anekakkhattuṃ uppajjamānaṃ purimasiddhakappanāvasena samūhākārena saṇṭhānādiākārena ca pavattatīti kiṃ cakkhuviññāṇassa ekaṃ vaṇṇāyatanaṃ ārammaṇaṃ, udāhu anekānīti na codetabbametaṃ. Na hi paccakkhavisaye yuttimagganā yuttā. Kiñca bhiyyo accharāsaṅghātakkhaṇena anekakoṭisaṅkhāya cittuppattiyā pavattanato cittassa lahuparivattitāya samānepi ghaṭasarāvādivaṇṇānaṃ yogyadesāvaṭṭhāne purimamanasikārānurūpaṃ ‘‘ghaṭo’’ti vā ‘‘sarāvo’’ti vā paṭhamaṃ tāva eko manoviññāṇasantānena paricchijjati, pacchā itaro cakkhuviññāṇavīthiyā byavahitenāti avisesavidutāya pana ghaṭasarāvādibuddhiyā abhedāpattiparikappanāti. Īdisīpettha codanā acodanāti daṭṭhabbā. Khaṇaparittatāyāti pabandhakkhaṇassa ittaratāya. Pabandhavasena hi paccekaṃ rūpārūpadhammā virodhiavirodhipaccayasamāyoge lahuṃ dandhañca nirujjhanato parittakālā dīghakālā ca honti, sabhāvalakkhaṇavasena pana ekaparicchedā evāti. Yathā ca rūpāyatanaṃ, evaṃ itarānipi. Saddādayopi hi vatthuparittatādibhāvena labbhantīti. Accāsannāditāyāti ādi-saddena anāvajjanaṃ kenaci paṭicchannatāti evamādiṃ saṅgaṇhāti. Visayidhammaṃ visesato sinoti bandhatīti visayoti anaññatthabhāvāpekkho visayoti āha ‘‘visayo anaññatthabhāvenā’’ti. Na hi cakkhuviññāṇādayo rūpāyatanādito aññasmiṃ ārammaṇe pavattantīti. Gāvo caranti etthāti gocaro, gocaro viyāti gocaroti sambahulacāritāpekkho gocaroti āha ‘‘gocaro tattha caraṇenā’’ti. Bahulañhi cakkhuviññāṇādīhi rūpādayo gayhanti, na tathā manoviññāṇenāti. Tesanti manoviññāṇena gayhamānānaṃ rūpāyatanādīnaṃ. ‘‘Vacanassa anupapattito’’ti kasmā vuttaṃ, nanu pañcadvāre pavattamanoviññāṇadhātuṃ sandhāya tesaṃ gocaravisayaṃ paccanubhotīti vacanaṃ upapajjatiyevāti? Na, niyamābhāvato. Na hi pañcadvārābhinihaṭaṃyeva mano idha ‘‘mano’’ti vuttanti niyamahetu atthīti, etaṃyeva vā codanaṃ manasi katvā dibbacakkhuñāṇādiggahaṇaṃ kataṃ. Evaṃvaṇṇotiādivacanato pubbenivāsaatītānāgataṃsañāṇādayopi idha sambhavanti. Itarathāti rūpaṃ saddantiādinā.

ຄຳວ່າ 'sukhumarajādirūpaṃ' (ຮູບມີລະອອງລະອຽດເປັນຕົ້ນ) ໝາຍເຖິງ ອະນຸຕະຊາລີຮູບ (ຮູບທີ່ເກີດຈາກອະນູ). ສ່ວນໃນປະຣະມານູຮູບນັ້ນ ບໍ່ມີສິ່ງທີ່ຈະຕ້ອງກ່າວເຖິງເລີຍ. ຄຳວ່າ 'vatthuparittatāyā' (ເພາະຄວາມນ້ອຍແຫ່ງວັດຖຸ) ດ້ວຍຄຳນີ້ ພະອົງສະແດງວ່າ ຮູບາຍະຕະນະທັງຫຼາຍເປັນອັນມາກ ທີ່ຢູ່ໃນກະລາບຕ່າງໆ ທີ່ປະຊຸມກັນ ຍ່ອມເປັນອາຣົມມະນະປັດໄຈແກ່ຈັກຂຸວິນຍານ ໂດຍຄວາມຮ່ວມມືກັນ ເໝືອນການຫາມຄານຫາມ, ບໍ່ແມ່ນຮູບດຽວ ຫຼື ສອງສາມຮູບ. ຖ້າເປັນຢ່າງນັ້ນ ຈັກຂຸວິນຍານຈະບໍ່ມີກຸ່ມຮູບເປັນອາຣົມບໍ? ຕອບວ່າ ບໍ່ເປັນ ເພາະຄວາມເປັນກຸ່ມນັ້ນບໍ່ມີຢູ່ແທ້. ເພາະໂດຍປໍລະມັດແລ້ວ ສິ່ງທີ່ຊື່ວ່າກຸ່ມນັ້ນບໍ່ມີເລີຍ. ເພາະວັນນາຍະຕະນະ (ຮູບສີ) ນັ້ນເອງ ທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນສະຖານທີ່ອັນສົມຄວນພຽງໃດ, ເມື່ອມີການປະຊຸມກັນແຫ່ງປັດໄຈອື່ນ ມັນກໍເປັນອາຣົມມະນະປັດໄຈແກ່ຈັກຂຸວິນຍານພຽງນັ້ນ ໂດຍທຳນອງທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ເພາະຈັກຂຸວິນຍານນັ້ນບໍ່ມີການດຳຣິ. ສ່ວນມະໂນວິນຍານທີ່ເກີດຂຶ້ນຕໍ່ຈາກຈັກຂຸວິນຍານນັ້ນ ເມື່ອເກີດຂຶ້ນຫຼາຍເທື່ອ ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນກຸ່ມ ແລະ ໂດຍສັນຖານເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມດຳຣິທີ່ສຳເລັດແລ້ວໃນກ່ອນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນຖາມວ່າ 'ວັນນາຍະຕະນະດຽວເປັນອາຣົມຂອງຈັກຂຸວິນຍານ ຫຼື ຫຼາຍວັນນາຍະຕະນະ?'. ເພາະໃນວິໄສທີ່ປະຈັກແຈ້ງ ການສະແຫວງຫາເຫດຜົນຍ່ອມບໍ່ສົມຄວນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເພາະຈິດເກີດຂຶ້ນເປັນຈຳນວນຫຼາຍແສນໂກດໃນຊົ່ວລັດນິ້ວມືດຽວ ແລະ ເພາະຈິດປ່ຽນແປງໄດ້ໄວ, ເຖິງແມ່ນວ່າສີຂອງໝໍ້ ແລະ ຊາມເປັນຕົ້ນ ຈະຕັ້ງຢູ່ໃນສະຖານທີ່ອັນສົມຄວນສະເໝີກັນ, ແຕ່ຕາມມະນະສິການກ່ອນໜ້ານັ້ນ ສິ່ງໜຶ່ງຍ່ອມຖືກກຳນົດໂດຍມະໂນວິນຍານວິຖີກ່ອນວ່າ 'ໝໍ້' ຫຼື 'ຊາມ', ຕໍ່ມາອີກສິ່ງໜຶ່ງຈຶ່ງຖືກກຳນົດໂດຍຈັກຂຸວິນຍານວິຖີທີ່ခັ້ນໄວ້, ແຕ່ເພາະຄວາມບໍ່ຮູ້ຄວາມແຕກຕ່າງ ຈຶ່ງມີການຄິດໄປວ່າ ຄວາມຮູ້ໃນໝໍ້ແລະຊາມເປັນຕົ້ນນັ້ນບໍ່ແຕກຕ່າງກັນ. ຄວນເຫັນວ່າ ຄຳຄັດຄ້ານແບບນີ້ໃນທີ່ນີ້ ເປັນຄຳຄັດຄ້ານທີ່ບໍ່ມີມູນຄວາມຈິງ. ຄຳວ່າ 'khaṇaparittatāyā' (ເພາະຄວາມນ້ອຍແຫ່ງຂະນະ) ໝາຍເຖິງ ເພາະຄວາມສັ້ນພົບຂອງຂະນະແຫ່ງສັນຕະຕິ. ເພາະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັນຕະຕິ ຮູບທຳແລະອະຮູບທຳແລະຢ່າງ ເມື່ອມີການປະຊຸມກັນແຫ່ງປັດໄຈທີ່ຂັດແຍ້ງແລະບໍ່ຂັດແຍ້ງ ຍ່ອມດັບໄປໄວແລະຊ້າ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງມີການສັ້ນແລະຍາວ, ແຕ່ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສະພາວະລັກສະນະແລ້ວ ຍ່ອມມີກຳນົດເທົ່າກັນ. ແລະ ຮູບາຍະຕະນະເປັນຢ່າງໃດ, ອາຍະຕະນະອື່ນໆ ກໍເປັນຢ່າງນັ້ນ. ເພາະສຽງເປັນຕົ້ນກໍຍ່ອມໄດ້ຮັບໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ມີວັດຖຸນ້ອຍເປັນຕົ້ນຄືກັນ. ຄຳວ່າ 'accāsannāditāyā' (ເພາະຄວາມໃກ້ເກີນໄປເປັນຕົ້ນ) ດ້ວຍສັບວ່າ 'ādi' ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາຄວາມບໍ່ມະນະສິການ ແລະ ຄວາມຖືກປິດບັງດ້ວຍສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງເປັນຕົ້ນ. ທຳທີ່ຜູກມັດ ຄື ຍຶດໜ່ຽວທຳທີ່ມີວິໄສໄວ້ໂດຍພິເສດ ຊື່ວ່າ ວິໄສ, ວິໄສທີ່ເພັ່ງເລັງເຖິງຄວາມບໍ່ເປັນໄປໃນອາຣົມອື່ນ ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ 'visayo anaññatthabhāvena' (ວິໄສ ໂດຍຄວາມບໍ່ເປັນໄປໃນອາຣົມອື່ນ). ເພາະຈັກຂຸວິນຍານເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ເປັນໄປໃນອາຣົມອື່ນນອກຈາກຮູບາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ. ສະຖານທີ່ທີ່ຝູງງົວທ່ຽວໄປ ຊື່ວ່າ ໂຄຈະຣະ, ຫຼື ສິ່ງທີ່ເໝືອນກັບໂຄຈະຣະ ຊື່ວ່າ ໂຄຈະຣະ, ໂຄຈະຣະທີ່ເພັ່ງເລັງເຖິງການທ່ຽວໄປເປັນສ່ວນຫຼາຍ ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ 'gocaro tattha caraṇena' (ໂຄຈະຣະ ໂດຍການທ່ຽວໄປໃນອາຣົມນັ້ນ). ເພາະໂດຍສ່ວນຫຼາຍ ຈັກຂຸວິນຍານເປັນຕົ້ນຍ່ອມຮັບເອົາຮູບເປັນຕົ້ນ, ບໍ່ເໝືອນກັບມະໂນວິນຍານ. ຄຳວ່າ 'tesaṃ' (ແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ) ໝາຍເຖິງ ແຫ່ງຮູບາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ ທີ່ຖືກຮັບເອົາໂດຍມະໂນວິນຍານ. ທີ່ກ່າວວ່າ 'vacanassa anupapattito' (ເພາະຄວາມບໍ່ສົມຄວນແຫ່ງຄຳເວົ້າ) ນັ້ນ ກ່າວເພາະເຫດໃດ? ບໍ່ແມ່ນວ່າ ຄຳເວົ້າທີ່ໝາຍເຖິງມະໂນວິນຍານທາດທີ່ເປັນໄປໃນປັນຈະທະວານ ຍ່ອມສະເຫວີຍໂຄຈະຣະວິໄສຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ນັ້ນສົມຄວນຢູ່ແລ້ວບໍ? ຕອບວ່າ ບໍ່ແມ່ນ, ເພາະບໍ່ມີຂໍ້ກຳນົດ. ເພາະບໍ່ມີເຫດຜົນກຳນົດວ່າ ມະໂນທີ່ນຳມາໃນປັນຈະທະວານເທົ່ານັ້ນ ທີ່ຊື່ວ່າ 'mano' (ໃຈ) ໃນທີ່ນີ້, ຫຼື ທ່ານໃສ່ໃຈຄຳຄັດຄ້ານນີ້ເອງ ຈຶ່ງໄດ້ກຳນົດເອົາທິບພະຈັກຂຸຍານເປັນຕົ້ນ. ຈາກຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'evaṃvaṇṇo' (ມີວັນນະຢ່າງນີ້) ປຸບເພນິວາສານຸສະຕິຍານ, ອະຕີຕັງສະຍານ, ອະນາຄະຕັງສະຍານເປັນຕົ້ນ ກໍຍ່ອມມີໄດ້ໃນທີ່ນີ້. ຄຳວ່າ Itarathā (ໂດຍປະການອື່ນ) ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍຄຳວ່າ ຮູບ ສຽງ ເປັນຕົ້ນ.

Bhojana [Pg.76]…pe… ussāhādīhīti idaṃ yāya kammaññatāya rūpakāyassa kallatā hoti, tassā paccayanidassanaṃ. Bhojane hi sammāpariṇate sappāye ca utubhojane sammupayutte sammāpayogasaṅkhāte kāyikacetasikavīriye ca samāraddhe lahutādisabbhāvena kāyo kammakkhamo hoti sabbakiriyānukūloti. Atha vā bhojana…pe… ussāhādīhīti idaṃ kāyassa kalyatāya viya upaddutatāyapi kāraṇavacanaṃ. Visamabhojanāpariṇāmādito hi kāyassa upaddavakarā vātādayo uppajjantīti. Anuvattantassāti padaṃ ‘‘jayaṃ veraṃ pasavatī’’tiādīsu (dha. pa. 201) viya hetuatthavasena veditabbaṃ. Jāgaraṇanimittañhi idha anuvattanaṃ adhippetanti. Atha vā anuvattantassāti idaṃ pakatiyā diṭṭhādivasena āpāthagamanupanissayānaṃ kalyatādinibbattānaṃ kāyikasukhādīnaṃ sambhavadassanaṃ. Kāyakalyatādiṃ ananuvattantassa hi yathāvuttaupanissayābhogābhāvena vuttappakāraṃ āpāthagamanaṃ na siyāti. Yathānubhūte rūpādivisaye cittassa ṭhapanaṃ āvajjanaṃ cittapaṇidahanaṃ. Yathānubhūtena rūpādinā sadisaṃ asadisaṃ sambandhañca sadisāsadisasambandhaṃ, tassa dassanādi sadisāsadisasambandhadassanādi, cittapaṇidahanañca sadisāsadisa…pe… dassanādi ca citta…pe… dassanādayo te paccayāti yojetabbaṃ. Dhātukkhobhādīti ādi-saddena devatūpasaṃhārādiṃ saṅgaṇhāti. Taṃsadisatā diṭṭhasutasadisatā. Taṃsampayuttatā diṭṭhasutapaṭibaddhatā. Kenaci vutteti iminā saddhāya anussavanibbattataṃ āha. Ākāravicāraṇanti tesaṃ tesaṃ atthānaṃ upaṭṭhānākāravicāraṇaṃ. Katthaci atthe.

ຄຳວ່າ 'bhojana... pe... ussāhādīhi' (ດ້ວຍອາຫານ... ລະ... ແລະຄວາມພະຍາຍາມເປັນຕົ້ນ) ນີ້ເປັນການສະແດງປັດໄຈແຫ່ງຄວາມຄວນແກ່ການງານໃດ ທີ່ເຮັດໃຫ້ຮູບກາຍມີຄວາມພ້ອມ. ເພາະເມື່ອອາຫານຍ່ອຍດີແລ້ວ, ເມື່ອອຸຕຸແລະອາຫານອັນເປັນທີ່ສະບາຍຖືກຊົມໃຊ້ແລ້ວ, ແລະເມື່ອຄວາມພຽນທາງກາຍແລະທາງໃຈອັນນັບວ່າເປັນຄວາມພະຍາຍາມອັນຊອບຖືກປາຣົບແລ້ວ, ກາຍຍ່ອມຄວນແກ່ການງານ ເໝາະສົມແກ່ກິລິຍາທັງປວງ ເພາະມີຄວາມເບົາເປັນຕົ້ນ. ຫຼືວ່າ ຄຳວ່າ 'bhojana... pe... ussāhādīhi' ນີ້ ເປັນຄຳກ່າວເຖິງເຫດແຫ່ງຄວາມປ່ວຍໄຂ້ຂອງກາຍ ເໝືອນກັບເຫດແຫ່ງຄວາມພ້ອມຂອງກາຍຄືກັນ. ເພາະລົມເປັນຕົ້ນທີ່ເຮັດໃຫ້ກາຍປ່ວຍໄຂ້ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນເພາະການບໍ່ຍ່ອຍແຫ່ງອາຫານທີ່ບໍ່ສະໝ່ຳສະເໝີເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'anuvattantassa' (ແກ່ຜູ້ປະພຶດຕາມ) ພຶງຊາບໂດຍອຳນາດແຫ່ງເນື້ອຄວາມເປັນເຫດ ເໝືອນໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'jayaṃ veraṃ pasavati' (ຜູ້ຊະນະຍ່ອມກໍ່ເວນ), ເພາະໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງການປະພຶດຕາມອັນເປັນນິມິດແຫ່ງການຕື່ນ. ຫຼືວ່າ ບົດວ່າ 'anuvattantassa' ນີ້ ເປັນການສະແດງຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງສຸກທາງກາຍເປັນຕົ້ນ ທີ່ເກີດຈາກຄວາມພ້ອມເປັນຕົ້ນ ອັນເປັນອຸປະນິດໄສແຫ່ງການມາສູ່ຄອງໂດຍອຳນາດແຫ່ງສິ່ງທີ່ເຄີຍເຫັນເປັນຕົ້ນຕາມປົກກະຕິ. ເພາະເມື່ອບໍ່ປະພຶດຕາມຄວາມພ້ອມຂອງກາຍເປັນຕົ້ນ ການມາສູ່ຄອງຕາມທີ່ກ່າວມາ ຍ່ອມມີບໍ່ໄດ້ ເພາະຂາດການໃສ່ໃຈໃນອຸປະນິດໄສຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ການຕັ້ງຈິດໄວ້ໃນຮູບາຣົມເປັນຕົ້ນ ຕາມທີ່ເຄີຍສະເຫວີຍມາແລ້ວ ຊື່ວ່າ ອາວັດຊະນະ ຄື ການຕັ້ງຈິດໄວ້. ສິ່ງທີ່ຄືກັນ ບໍ່ຄືກັນ ແລະກ່ຽວຂ້ອງກັນ ກັບຮູບເປັນຕົ້ນທີ່ເຄີຍສະເຫວີຍມາແລ້ວ ຊື່ວ່າ 'sadisāsadisasambandha' (ຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນໂດຍຄວາມຄືກັນແລະບໍ່ຄືກັນ), ການເຫັນເປັນຕົ້ນຂອງສິ່ງນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'sadisāsadisasambandhadassanādi' (ການເຫັນເປັນຕົ້ນຂອງຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນໂດຍຄວາມຄືກັນແລະບໍ່ຄືກັນ), ພຶງປະກອບຄວາມວ່າ ການຕັ້ງຈິດໄວ້ ແລະການເຫັນເປັນຕົ້ນຂອງຄວາມຄືກັນແລະບໍ່ຄືກັນ... ລະ... ແລະການເຫັນເປັນຕົ້ນຂອງຈິດ... ລະ... ທຳເຫຼົ່ານັ້ນເປັນປັດໄຈ. ຄຳວ່າ 'dhātukkhobhādi' (ຄວາມກຳເລີບແຫ່ງທາດເປັນຕົ້ນ) ດ້ວຍສັບວ່າ 'ādi' ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາການດົນໃຈຂອງເທວະດາເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'taṃsadisatā' (ຄວາມຄືກັນກັບສິ່ງນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມຄືກັນກັບສິ່ງທີ່ເຄີຍເຫັນແລະເຄີຍໄດ້ຍິນ. ຄຳວ່າ 'taṃsampayuttatā' (ຄວາມປະກອບດ້ວຍສິ່ງນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມກ່ຽວພັນກັບສິ່ງທີ່ເຄີຍເຫັນແລະເຄີຍໄດ້ຍິນ. ຄຳວ່າ 'kenaci vutte' (ເມື່ອມີຜູ້ໃດຜູ້ໜຶ່ງກ່າວ) ດ້ວຍຄຳນີ້ ພະອົງກ່າວເຖິງຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງການໄດ້ຍິນໄດ້ຟັງດ້ວຍສັດທາ. ຄຳວ່າ 'ākāravicāraṇaṃ' (ການພິຈາລະນາອາການ) ໄດ້ແກ່ ການພິຈາລະນາອາການທີ່ປາກົດແຫ່ງເນື້ອຄວາມນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ Katthaci ໝາຍເຖິງ ໃນເນື້ອຄວາມບາງຢ່າງ.

Niyamitassāti kusalameva mayā uppādetabbanti evaṃ niyamitassa. Pasādasinehābhāvo dosabahulatāya hotīti lūkhapuggalā dosabahulāti āha.

ຄຳວ່າ 'niyamitassa' (ແກ່ຜູ້ກຳນົດໄວ້) ໝາຍເຖິງ ແກ່ຜູ້ກຳນົດໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເຮົາຄວນໃຫ້ກຸສົນເກີດຂຶ້ນເທົ່ານັ້ນ'. ພະອົງກ່າວວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ຫຍາບຊ້າ ເປັນຜູ້ມີໂທສະຫຼາຍ ເພາະຄວາມບໍ່ມີຄວາມເຫຼື້ອມໃສແລະຄວາມຮັກ ຍ່ອມມີໄດ້ເພາະຄວາມມີໂທສະຫຼາຍ.

Āyatanabhāvatoti kāraṇabhāvato.

ຄຳວ່າ 'āyatanabhāvato' (ໂດຍຄວາມເປັນອາຍະຕະນະ) ໝາຍເຖິງ 'kāraṇabhāvato' (ໂດຍຄວາມເປັນເຫດ).

Vijjamānavatthusminti etena ‘‘vināpi deyyadhammapariccāgena cittuppādamatteneva dānamayaṃ kusalaṃ upacitaṃ hotī’’ti kesañci atidhāvanaṃ nivattitaṃ hotīti.

ຄຳວ່າ 'vijjamānavatthusmiṃ' (ໃນເມື່ອວັດຖຸມີຢູ່) ດ້ວຍຄຳນີ້ ເປັນການຫ້າມຄວາມເຫັນທີ່ເລີຍເຖີດຂອງບາງພວກ ທີ່ວ່າ 'ເຖິງແມ່ນວ່າຈະປາສະຈາກການສະລະໄທຍະທຳ ພຽງແຕ່ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຈິດເທົ່ານັ້ນ ທານະໄມກຸສົນກໍຊື່ວ່າສັ່ງສົມໄວ້ແລ້ວ'.

Dhammasavanassa [Pg.77] ghosanaṃ dhammasavanaghosanaṃ. Tassāti ‘‘saddadānaṃ dassāmī’’ti saddavatthūnaṃ ṭhānakaraṇabheriādīnaṃ sasaddappavattikaraṇassa. Cintanaṃ tathā tathā cittuppādanaṃ. Aññatthāti suttesu. Aparatthāti abhidhammapadesu. Apariyāpannāti padassa atthavaṇṇanā ‘‘paribhogaraso’’tiādikāya atthavaṇṇanāya parato bahūsu potthakesu likhīyati, yathāṭhāneyeva pana ānetvā vattabbā. Tattha paramatthato avijjamānattā lakkhaṇapaññattiyo aññāyatanattā cha ajjhattikāyatanāni asaṅgahitā dhammāyatanenāti yojetabbaṃ.

ການປ່າວປະກາດການຟັງທຳ ຊື່ວ່າ 'dhammasavanaghosana' (ການປ່າວປະກາດການຟັງທຳ). ຄຳວ່າ 'tassa' (ແຫ່ງການປ່າວປະກາດນັ້ນ) ໝາຍເຖິງ ແຫ່ງການເຮັດໃຫ້ວັດຖຸອັນເປັນແຫຼ່ງກຳເນີດສຽງ ມີກອງເປັນຕົ້ນ ໃຫ້ມີສຽງດັງຂຶ້ນ ດ້ວຍຕັ້ງໃຈວ່າ 'ເຮົາຈະຖວາຍສຽງເປັນທານ'. ຄຳວ່າ 'cintanaṃ' (ການຄິດ) ໝາຍເຖິງ ການເຮັດໃຫ້ຈິດເກີດຂຶ້ນຢ່າງນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ 'aññattha' (ໃນທີ່ອື່ນ) ໝາຍເຖິງ ໃນພະສູດທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ 'aparattha' (ໃນທີ່ອື່ນອີກ) ໝາຍເຖິງ ໃນບົດແຫ່ງພະອະພິທຳທັງຫຼາຍ. ຄຳອະທິບາຍເນື້ອຄວາມຂອງບົດວ່າ 'apariyāpannā' (ອະປະຣິຍາປັນນະ) ຍ່ອມມີຂຽນໄວ້ໃນປຶ້ມຫຼາຍຫົວ ຖັດຈາກຄຳອະທິບາຍເນື້ອຄວາມເປັນຕົ້ນວ່າ 'paribhogaraso' (ລົດຊາດແຫ່ງການບໍລິໂພກ), ແຕ່ຄວນນຳມາອະທິບາຍໄວ້ໃນບ່ອນທີ່ຖືກຕ້ອງນັ້ນເອງ. ໃນຄຳນັ້ນ ພຶງປະກອບຄວາມວ່າ 'ລັກສະນະບັນຍັດທັງຫຼາຍ ເພາະບໍ່ມີຢູ່ໂດຍປໍລະມັດ, ແລະ ອາຍະຕະນະພາຍໃນ 6 ເພາະເປັນອາຍະຕະນະອື່ນ ຍ່ອມບໍ່ຖືກສົງເຄາະເຂົ້າໃນທຳມາຍະຕະນະ'.

‘‘Ekadvārikakammaṃ aññasmiṃ dvāre uppajjatī’’ti kasmā vuttaṃ, nanu rūpādīsu ekārammaṇaṃ cittaṃ yathā na aññārammaṇaṃ hoti cittavisesassa adhippetattā, evaṃ kammavisese adhippete kāyadvārādīsu ekadvārikakammaṃ aññasmiṃ dvāre na uppajjati tattheva pariyositattā, atha kammasāmaññaṃ adhippetaṃ, rūpādīsu ekārammaṇanti idaṃ udāharaṇaṃ na siyāti? Na, asadisabhāvavibhāvanavasena udāhaṭattā, itarathā manoviññāṇabhūtaṃ idaṃ cittaṃ chasupi visayesu pavattanato anibaddhārammaṇanti ārammaṇaṃ sadisūdāharaṇabhāvena vucceyya ārammaṇaṃ viya dvārampi anibaddhanti. Yasmā pana satipi kammānaṃ dvārantaracaraṇe yebhuyyena vuttiyā tabbahulavuttiyā ca dvārakammānaṃ aññamaññaṃ vavatthānaṃ vakkhati, tasmā pāṇātipātādibhāvasāmaññena kammaṃ ekattanayavasena gahetvā tassa vacīdvārādīsu pavattisabbhāvato kammassa anibaddhattāti vuttanti āha ‘‘kāyadvārādīsu ekadvārikakammaṃ aññasmiṃ dvāre na nuppajjatī’’ti. Rūpādīsu pana ekārammaṇaṃ cittaṃ tenevārammaṇena paricchinnanti visiṭṭhameva gahitanti ārammaṇameva nibaddhanti vuttanti cittaviseso eva gahito, na cittasāmaññaṃ. ‘‘Nanu ca rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panā’’ti ārammaṇampi aniyameneva vuttanti? Saccametaṃ, tattha pana yaṃ rūpādīsu ekārammaṇaṃ cittaṃ, taṃ tena vinā nappavattati, kammaṃ pana kāyadvārikādibhedaṃ vacīdvārādīsu na nappavattatīti imassa visesassa jotanatthaṃ pāḷiyaṃ ārammaṇameva gahitaṃ, dvāraṃ na gahitanti imamatthaṃ dasseti ‘‘ārammaṇameva nibaddha’’ntiādinā. Vacīdvāre uppajjamānampi pāṇātipātādīti attho.

ທີ່ກ່າວວ່າ 'ກຳທີ່ມີທະວານດຽວ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນທະວານອື່ນ' ນັ້ນ ເພາະເຫດໃດ? ບໍ່ແມ່ນວ່າ ຈິດທີ່ມີອາລົມດຽວໃນຮູບເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີອາລົມອື່ນ ເພາະປະສົງເອົາຄວາມພິເສດແຫ່ງຈິດ, ເມື່ອປະສົງເອົາຄວາມພິເສດແຫ່ງກຳກໍເຊັ່ນດຽວກັນ ກຳທີ່ມີທະວານດຽວໃນກາຍະທະວານເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນໃນທະວານອື່ນ ເພາະສິ້ນສຸດລົງໃນທະວານນັ້ນເອງ, ແຕ່ຖ້າປະສົງເອົາກຳໂດຍທົ່ວໄປ ຕົວຢ່າງວ່າ 'ຈິດທີ່ມີອາລົມດຽວໃນຮູບເປັນຕົ້ນ' ນີ້ ກໍບໍ່ຄວນມີ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຕອບວ່າ ບໍ່ແມ່ນ, ເພາະນຳມາສະແດງໂດຍການເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງສະພາວະທີ່ບໍ່ຄືກັນ, ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ຈິດນີ້ເຊິ່ງເປັນມະໂນວິນຍານ ຍ່ອມເປັນໄປໃນວິໄສທັງ 6 ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ມີອາລົມບໍ່ແນ່ນອນ, ຄວນກ່າວເຖິງອາລົມໂດຍຄວາມເປັນຕົວຢ່າງທີ່ຄືກັນວ່າ 'ທະວານກໍບໍ່ແນ່ນອນ ເໝືອນດັ່ງອາລົມ'. ແຕ່ເນື່ອງຈາກວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າກຳທັງຫຼາຍຈະທ່ອງທ່ຽວໄປໃນທະວານອື່ນ, ພະອາຈານກໍຈະກ່າວເຖິງການກຳນົດກັນແລະກັນແຫ່ງທະວານແລະກຳ ໂດຍຄວາມເປັນໄປໂດຍສ່ວນຫຼາຍ ແລະໂດຍຄວາມເປັນໄປໂດຍສ່ວນຫຼາຍແຫ່ງກຳນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ກຳບໍ່ແນ່ນອນ ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງຄວາມເປັນໄປໃນວະຈີທະວານເປັນຕົ້ນແຫ່ງກຳນັ້ນ' ໂດຍຖືເອົາກຳໂດຍຄວາມເປັນອັນດຽວກັນ ດ້ວຍຄວາມເປັນທົ່ວໄປແຫ່ງສະພາວະມີປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ກຳທີ່ມີທະວານດຽວໃນກາຍະທະວານເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ແມ່ນວ່າຈະບໍ່ເກີດຂຶ້ນໃນທະວານອື່ນ'. ສ່ວນຈິດທີ່ມີອາລົມດຽວໃນຮູບເປັນຕົ້ນ ຖືກກຳນົດດ້ວຍອາລົມນັ້ນເອງ ຈຶ່ງຖືເອົາສະເພາະຈິດທີ່ພິເສດເທົ່ານັ້ນ ທີ່ກ່າວວ່າ 'ອາລົມເທົ່ານັ້ນທີ່ແນ່ນອນ' ຈຶ່ງຖືເອົາສະເພາະຄວາມພິເສດແຫ່ງຈິດ, ບໍ່ແມ່ນຈິດໂດຍທົ່ວໄປ. ຖ້າຖາມວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນວ່າ ອາລົມກໍກ່າວໄວ້ໂດຍບໍ່ແນ່ນອນ ເຊັ່ນວ່າ ຮູປາລົມ ຫຼື...ເペ... ຫຼືທັມມາລົມ ຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ບໍ່ແມ່ນຫຼື?' ຕອບວ່າ ນັ້ນເປັນຄວາມຈິງ, ແຕ່ໃນຄຳນັ້ນ ຈິດໃດທີ່ມີອາລົມດຽວໃນຮູບເປັນຕົ້ນ ຈິດນັ້ນຍ່ອມບໍ່ເປັນໄປປາສະຈາກອາລົມນັ້ນ, ສ່ວນກຳມີປະເພດກາຍະທະວານເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ແມ່ນວ່າຈະບໍ່ເປັນໄປໃນວະຈີທະວານເປັນຕົ້ນ, ເພື່ອສະແດງຄວາມພິເສດນີ້ ພະບາລີຈຶ່ງຖືເອົາແຕ່ອາລົມເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ໄດ້ຖືເອົາທະວານ, ພະອາຈານສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ອາລົມເທົ່ານັ້ນທີ່ແນ່ນອນ'. ຄຳວ່າ 'ປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ' ມີອັດຖະວ່າ ເຖິງແມ່ນເກີດຂຶ້ນໃນວະຈີທະວານ.

Kāmāvacarakusalaṃ

ກາມາວະຈອນກຸສົນ

Kāyakammadvārakathāvaṇṇanā

ຄຳພັນລະນາກາຍະກຳມະທະວານ

Kammadvārānantiādinā [Pg.78] pakāsetabbassa sarūpaṃ pakāsanupāyañca dasseti. Niyatarūparūpavasenāti dhammasaṅgahe niddiṭṭhaniyatarūparūpavasena. Aññathā kammasamuṭṭhānikakāye hadayavatthupi gahetabbaṃ siyā. Ekasantatipariyāpanno upādinnakakāyo idha gahitoti cakkhāyatanādīti vuttesu eko bhāvo hadayavatthu ca gahitanti na sakkā vattuṃ ‘‘cakkhāyatanādīni jīvitapariyantānī’’ti sannivesassa vibhāvitattā.

ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ກຳມະທະວານທັງຫຼາຍ' ພະອາຈານສະແດງສະພາວະທີ່ຄວນປະກາດ ແລະວິທີການປະກາດ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຮູບທີ່ມີຮູບຮ່າງແນ່ນອນ' ຄື ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຮູບທີ່ມີຮູບຮ່າງແນ່ນອນທີ່ສະແດງໄວ້ໃນຄຳພີທຳມະສັງຄະນີ. ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ໃນກາຍທີ່ມີກຳເປັນສະມຸດຖານ ກໍຈະຕ້ອງຖືເອົາຫະໄທວັດຖຸນຳ. ກາຍທີ່ຖືກຍຶດໝັ້ນເຊິ່ງນັບເນື່ອງໃນສັນດານດຽວກັນ ຖືກຖືເອົາໃນທີ່ນີ້, ເພາະສະນັ້ນ ເມື່ອກ່າວວ່າ 'ຈັກຂາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ' ຈຶ່ງບໍ່ອາດກ່າວໄດ້ວ່າ ພາວະອັນໜຶ່ງແລະຫະໄທວັດຖຸຖືກຖືເອົາແລ້ວ ເພາະຄວາມທີ່ໂຄງສ້າງວ່າ 'ຈັກຂາຍະຕະນະທັງຫຼາຍ ມີຊີວິດເປັນທີ່ສຸດ' ຖືກເຮັດໃຫ້ແຈ້ງແລ້ວ.

Vipphandamānavaṇṇaggahaṇānantaraṃ viññattiggahaṇassa icchitattā calanākārāva vāyodhātu viññattivikārasahitāti kadāci āsaṅkeyyāti tannivattanatthaṃ ‘‘paṭhamajavanasamuṭṭhitā’’ti āha. Desantaruppattihetubhāvena cāletunti etena desantaruppatti calanaṃ, taṃnimitte ca kattubhāvo upacaritoti dasseti, aññathā khaṇikatā abyāpāratā ca dhammānaṃ na sambhaveyyāti. Tadabhimukhabhāvavikāravatīti taṃdisamabhimukho tadabhimukho, tassa bhāvo tadabhimukhabhāvo, so eva vikāro, taṃsamaṅginī vāyodhātu tadabhimukhabhāvavikāravatī. Idāni tadabhimukhabhāvavikā rassa viññattibhāvaṃ dassento āha ‘‘adhippāyasahabhāvī’’tiādi. Evañca katvātiādinā imissā atthavaṇṇanāya laddhaguṇaṃ dasseti. Tattha āvajjanassāti manodvārāvajjanassa. Yato bāttiṃsātiādinā tassa viññattisamuṭṭhāpakatā na sakkā paṭisedhetunti dasseti.

ເພາະປະສົງຈະໃຫ້ມີການກຳນົດວິນຍັດ ພາຍຫຼັງຈາກການກຳນົດວັນນະ (ສີ) ທີ່ເຄື່ອນໄຫວ, ບາງຄົນອາດຈະສົງໄສວ່າ ວາໂຍທາດທີ່ມີອາການເຄື່ອນໄຫວເທົ່ານັ້ນ ປະກອບດ້ວຍຄວາມປ່ຽນແປງຄືວິນຍັດ, ເພື່ອປ້ອງກັນຄວາມສົງໄສນັ້ນ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເກີດຂຶ້ນຈາກຊະວະນະດວງທຳອິດ'. ຄຳວ່າ 'ເພື່ອໃຫ້ເຄື່ອນໄຫວໂດຍຄວາມເປັນເຫດໃຫ້ເກີດໃນຕ່າງບ່ອນ' ດ້ວຍຄຳນີ້ ພະອາຈານສະແດງວ່າ ການເກີດໃນຕ່າງບ່ອນຄືການເຄື່ອນໄຫວ, ແລະຄວາມເປັນຜູ້ເຮັດໃນນິມິດນັ້ນ ເປັນພຽງການອຸປະມາ, ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນຂອງຊົ່ວຂະນະ ແລະຄວາມບໍ່ມີຄວາມຂົນຂວາຍແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍ ກໍຈະມີບໍ່ໄດ້. ຄຳວ່າ 'ມີຄວາມປ່ຽນແປງຄືຄວາມມີໜ້າສະເພາະຕໍ່ທິດນັ້ນ' ຄື ມຸ່ງໜ້າໄປສູ່ທິດນັ້ນ ຊື່ວ່າ ມີໜ້າສະເພາະຕໍ່ທິດນັ້ນ, ຄວາມມີໜ້າສະເພາະຕໍ່ທິດນັ້ນນັ້ນເອງ ຄືຄວາມປ່ຽນແປງ, ວາໂຍທາດທີ່ປະກອບດ້ວຍຄວາມປ່ຽນແປງນັ້ນ ຊື່ວ່າ ມີຄວາມປ່ຽນແປງຄືຄວາມມີໜ້າສະເພາະຕໍ່ທິດນັ້ນ. ບັດນີ້ ເມື່ອຈະສະແດງຄວາມເປັນວິນຍັດແຫ່ງຄວາມປ່ຽນແປງຄືຄວາມມີໜ້າສະເພາະຕໍ່ທິດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເປັນໄປຮ່ວມກັບຄວາມປະສົງ'. ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເມື່ອເຮັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ' ພະອາຈານສະແດງຄຸນປະໂຫຍດທີ່ໄດ້ຮັບຈາກຄຳອະທິບາຍເນື້ອຄວາມນີ້. ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງອາວັດຊະນະ' ຄື ແຫ່ງມະໂນທະວາຣາວັດຊະນະ. ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເພາະຈິດ 32 ດວງ' ພະອາຈານສະແດງວ່າ ບໍ່ອາດປະຕິເສດຄວາມເປັນຜູ້ເຮັດໃຫ້ວິນຍັດເກີດຂຶ້ນແຫ່ງມະໂນທະວາຣາວັດຊະນະນັ້ນໄດ້.

Paccayo bhavituṃ samatthoti etena yathāvuttavāyodhātuyā thambhanacalanasaṅkhātakiccanipphādane tassa ākāravisesassa sahakārīkāraṇabhāvamāha. Anidassanasappaṭighatādayo viya mahābhūtānaṃ avatthāvisesamattaṃ so ākāravisesoti paramatthato na kiñci hotīti ‘‘paramatthato abhāvaṃ dassetī’’ti āha. Paramatthato cittasamuṭṭhānabhāvo paṭisedhito. Kammasamuṭṭhānādibhāvassa pana sambhavoyeva natthīti yathāvuttavikārassa paramatthato sabbhāve nakutocisamuṭṭhitattā appaccayattaṃ āpannaṃ. Na hi rūpaṃ appaccayaṃ atthi, appaccayatte ca sati niccabhāvo āpajjati, na ca nibbānavajjo attho sabhāvadhammo [Pg.79] nicco atthi. Cittasamuṭṭhānabhāvo viyāti viññattiyā cittasamuṭṭhānaupādārūpabhāvo upacārasiddhoti dasseti.

ຄຳວ່າ 'ສາມາດເປັນປັດໄຈໄດ້' ດ້ວຍຄຳນີ້ ພະອາຈານກ່າចເຖິງຄວາມເປັນເຫດຮ່ວມແຫ່ງອາການພິເສດນັ້ນ ໃນການເຮັດກິດຄືການຄ້ຳຈຸນແລະການເຄື່ອນໄຫວແຫ່ງວາໂຍທາດດັ່ງທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ອາການພິເສດນັ້ນ ເປັນພຽງສະພາວະພິເສດແຫ່ງມະຫາພູດທັງຫຼາຍ ເໝືອນດັ່ງຄວາມເປັນອະນິດທັດສະນະສັບປະຕິຄະເປັນຕົ້ນ ໂດຍປໍຣະມັດແລ້ວຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງເລີຍ, ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ສະແດງຄວາມບໍ່ມີໂດຍປໍຣະມັດ'. ຄວາມເປັນຮູບທີ່ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານໂດຍປໍຣະມັດ ຖືກປະຕິເສດແລ້ວ. ແຕ່ຄວາມເປັນຮູບທີ່ມີກຳເປັນສະມຸດຖານເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີທາງເປັນໄປໄດ້ເລີຍ, ເມື່ອຄວາມປ່ຽນແປງດັ່ງກ່າວມີຢູ່ໂດຍປໍຣະມັດ ແຕ່ບໍ່ໄດ້ເກີດຂຶ້ນຈາກສະມຸດຖານໃດໆ ກໍຈະກາຍເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ມີປັດໄຈ. ເພາະວ່າ ຮູບທີ່ບໍ່ມີປັດໄຈຍ່ອມບໍ່ມີ, ແລະເມື່ອບໍ່ມີປັດໄຈ ກໍຈະກາຍເປັນຂອງທ່ຽງ, ແລະສະພາວະທຳທີ່ເປັນຂອງທ່ຽງ ນອກຈາກພະນິພານແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ຄຳວ່າ 'ເໝືອນດັ່ງຄວາມເປັນຮູບທີ່ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານ' ພະອາຈານສະແດງວ່າ ຄວາມເປັນອຸປາດາຍະຮູບທີ່ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານແຫ່ງວິນຍັດນັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ສຳເລັດດ້ວຍການອຸປະມາ.

Viññattiyā karaṇabhūtāya. Yaṃ karaṇanti yaṃ cittakiriyaṃ cittabyāpāraṃ. Viññattiyā viññātattanti idamesa kāretīti yadetaṃ adhippāyavibhāvanaṃ, etaṃ viññattivikārarahitesu rukkhacalanādīsu na diṭṭhaṃ, hatthacalanādīsu pana diṭṭhaṃ, tasmā vipphandamānavaṇṇavinimutto koci vikāro atthi kāyikakaraṇasaṅkhātassa adhippāyassa ñāpakoti viññāyati. Ñāpako ca hetu ñāpetabbamatthaṃ sayaṃ ñātoyeva ñāpeti, na sabbhāvamattenāti vaṇṇaggahaṇānantaraṃ vikāraggahaṇampi viññāyati. Tathā hi visayabhāvamāpanno eva saddo atthaṃ pakāseti, netaro. Tenevāha ‘‘na hi viññattī’’tiādi. Yadi pana cittajarūpānaṃ calanākāro viññatti, cakkhuviññāṇassa vipphandamānavaṇṇārammaṇattā tenapi sā gahitā siyāti āsaṅkāya nivattanatthaṃ āha ‘‘cakkhuviññāṇassā’’tiādi.

ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍວິນຍັດອັນເປັນເຄື່ອງກະທຳ'. ຄຳວ່າ 'ການກະທຳໃດ' ຄື ການກະທຳຂອງຈິດ ຫຼືຄວາມຂົນຂວາຍຂອງຈິດໃດ. ຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມທີ່ວິນຍັດເປັນສິ່ງທີ່ຮູ້ໄດ້' ຄື ການສະແດງຄວາມປະສົງວ່າ 'ຜູ້ນີ້ຍ່ອມເຮັດສິ່ງນີ້' ນີ້ ຍ່ອມບໍ່ປາກົດໃນການເຄື່ອນໄຫວຂອງຕົ້ນໄມ້ເປັນຕົ້ນ ທີ່ປາສະຈາກຄວາມປ່ຽນແປງຄືວິນຍັດ, ແຕ່ປາກົດໃນການເຄື່ອນໄຫວຂອງມືເປັນຕົ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຮູ້ໄດ້ວ່າ ມີຄວາມປ່ຽນແປງບາງຢ່າງທີ່ພົ້ນຈາກວັນນະ (ສີ) ທີ່ເຄື່ອນໄຫວ ເຊິ່ງເປັນເຄື່ອງເຮັດໃຫ້ຮູ້ຄວາມປະສົງອັນກ່າວຄືການກະທຳທາງກາຍ. ແລະເຫດເຄື່ອງເຮັດໃຫ້ຮູ້ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຮູ້ເນື້ອຄວາມທີ່ຄວນໃຫ້ຮູ້ ໂດຍທີ່ຕົນເອງຖືກຮູ້ແລ້ວເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ມີຢູ່ເທົ່ານັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຮູ້ໄດ້ວ່າ ແມ້ການກຳນົດຄວາມປ່ຽນແປງກໍມີຂຶ້ນ ພາຍຫຼັງຈາກການກຳນົດວັນນະ. ເພາະວ່າ ສຽງທີ່ເຖິງຄວາມເປັນວິໄສແລ້ວເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມປະກາດເນື້ອຄວາມໄດ້, ບໍ່ແມ່ນສຽງອື່ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະວ່າ ວິນຍັດ...' ເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ຖ້າອາການເຄື່ອນໄຫວຂອງຮູບທີ່ເກີດຈາກຈິດເປັນວິນຍັດ, ວິນຍັດນັ້ນກໍຄວນຖືກຈັກຂຸວິນຍານຖືເອົານຳ ເພາະຈັກຂຸວິນຍານມີວັນນະທີ່ເຄື່ອນໄຫວເປັນອາລົມ, ເພື່ອປ້ອງກັນຄວາມສົງໄສນັ້ນ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຫ່ງຈັກຂຸວິນຍານ...' ເປັນຕົ້ນ.

Tālapaṇṇādirūpānītiādināpi viññattiyā viññātabbataṃ manoviññāṇeneva ca viññātabbataṃ dasseti. Sañjānāti etenāti saññāṇaṃ, tassa udakādino saññāṇaṃ taṃsaññāṇaṃ, tassa ākāro taṃsaññāṇākāro, udakādisahacārippakāro ca so taṃsaññāṇākāro cāti udakā…pe… kāro, taṃ gahetvā jānitvā. Tadākārassāti udakādiñāpanākārassa. Yadi yathāvuttavikāraggahaṇaṃyeva kāraṇaṃ adhippāyaggahaṇassa, atha kasmā aggahitasaṅketassa adhippāyaggahaṇaṃ na hotīti? Na kevalaṃ vikāraggahaṇameva adhippāyaggahaṇassa kāraṇaṃ, kiñcarahīti āha ‘‘etassa panā’’tiādi.

ແມ້ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຮູບມີໃບຕານເປັນຕົ້ນ' ພະອາຈານກໍສະແດງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຮູ້ແຫ່ງວິນຍັດ ແລະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຮູ້ດ້ວຍມະໂນວິນຍານເທົ່ານັ້ນ. ສິ່ງທີ່ເປັນເຄື່ອງໝາຍໃຫ້ຮູ້ ຊື່ວ່າ ສັນຍານ, ສັນຍານແຫ່ງນ້ຳເປັນຕົ້ນນັ້ນ ຊື່ວ່າ ຕັງສັນຍານ, ອາການແຫ່ງສັນຍານນັ້ນ ຊື່ວ່າ ຕັງສັນຍານາການ, ອາການນັ້ນເປັນທັງປະເພດທີ່ໄປຮ່ວມກັບນ້ຳເປັນຕົ້ນ ແລະເປັນທັງຕັງສັນຍານາການນັ້ນ ຊື່ວ່າ ອຸດະກາ...ເປ...ກາຣະ, ຖືເອົາຄືຮູ້ແລ້ວເຊິ່ງອາການນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງອາການນັ້ນ' ຄື ແຫ່ງອາການທີ່ເຮັດໃຫ້ຮູ້ນ້ຳເປັນຕົ້ນ. ຖ້າການກຳນົດຄວາມປ່ຽນແປງດັ່ງກ່າວມາແລ້ວເທົ່ານັ້ນ ເປັນເຫດໃຫ້ກຳນົດຄວາມປະສົງ, ຖ້າເຊັ່ນນັ້ນ ເພາະເຫດໃດຜູ້ທີ່ບໍ່ໄດ້ກຳນົດຂໍ້ຕົກລົງ (ສັນຍານ) ຈຶ່ງບໍ່ມີການກຳນົດຄວາມປະສົງ? ຕອບວ່າ ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ການກຳນົດຄວາມປ່ຽນແປງເທົ່ານັ້ນ ເປັນເຫດໃຫ້ກຳນົດຄວາມປະສົງ, ແລ້ວແມ່ນຫຍັງເລົ່າ? ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຕ່ຂອງຜູ້ນີ້...' ເປັນຕົ້ນ.

Atha panātiādinā viññattiyā anumānena gahetabbataṃ dasseti. Sādhippāya…pe… nantaranti adhippāyasahitavikārena sahajātavaṇṇāyatanaggahaṇasaṅkhātassa cakkhudvārikaviññāṇasantānassa anantaraṃ. Adhippāyaggahaṇassāti adhippāyavavatthāpakassa tatiyavāre javanassa. Adhippāyasahabhū vikārābhāve abhāvatoti etena yathāvuttavikāraṃ adhippāyaggahaṇena anuminoti. Evaṃ satītiādinā yathānumitamatthaṃ nigamanavasena dasseti. Tattha udakādiggahaṇenevāti tālapaṇṇādīnaṃ vaṇṇaggahaṇānantarena purimasiddhasambandhānuggahitena udakādīnaṃ tattha atthibhāvavijānaneneva. Yathā tālapaṇṇādīnaṃ udakādisahacārippakārataṃ [Pg.80] saññāṇākāro viññātoyeva hoti nānantariyakattā, evaṃ vipphandamānavaṇṇaggahaṇānantarena purimasiddhasambandhānuggahitena gantukāmatādiadhippāyavijānaneneva viññatti viññātā hoti tadabhāve abhāvatoti upamāyojanā.

ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ອີກຢ່າງໜຶ່ງ' ພະອາຈານສະແດງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຮູ້ດ້ວຍການອະນຸມານແຫ່ງວິນຍັດ. ຄຳວ່າ 'ໃນລຳດັບແຫ່ງ...ເປ... ທີ່ປະກອບດ້ວຍຄວາມປະສົງ' ຄື ໃນລຳດັບແຫ່ງກະແສຈັກຂຸທະວາຣິກະວິນຍານ ອັນກ່າວຄືການກຳນົດວັນນາຍະຕະນະທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ ດ້ວຍຄວາມປ່ຽນແປງທີ່ປະກອບດ້ວຍຄວາມປະສົງ. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງການກຳນົດຄວາມປະສົງ' ຄື ແຫ່ງຊະວະນະໃນວາລະທີສາມ ເຊິ່ງເປັນເຄື່ອງກຳນົດຄວາມປະສົງ. ຄຳວ່າ 'ເພາະບໍ່ມີ ເມື່ອບໍ່ມີຄວາມປ່ຽນແປງທີ່ເກີດຮ່ວມກັບຄວາມປະສົງ' ດ້ວຍຄຳນີ້ ພະອາຈານອະນຸມານຄວາມປ່ຽນແປງດັ່ງກ່າວ ດ້ວຍການກຳນົດຄວາມປະສົງ. ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ' ພະອາຈານສະແດງເນື້ອຄວາມຕາມທີ່ອະນຸມານໂດຍການສະຫຼຸບ. ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍການກຳນົດນ້ຳເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ' ຄື ດ້ວຍການຮູ້ຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງນ້ຳເປັນຕົ້ນໃນທີ່ນັ້ນ ພາຍຫຼັງຈາກການກຳນົດວັນນະແຫ່ງໃບຕານເປັນຕົ້ນ ທີ່ໄດ້ຮັບການສະໜັບສະໜູນຈາກຄວາມກ່ຽວຂ້ອງທີ່ສຳເລັດແລ້ວໃນກ່ອນ. ການປະກອບອຸປະມາມີດັ່ງນີ້: ອາການແຫ່ງສັນຍານຄືຄວາມເປັນປະເພດທີ່ໄປຮ່ວມກັບນ້ຳເປັນຕົ້ນແຫ່ງໃບຕານເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ຮູ້ແລ້ວເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນຜູ້ເຮັດໃນລຳດັບຖັດມາ ຢ່າງໃດ, ວິນຍັດກໍຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ຮູ້ແລ້ວ ດ້ວຍການຮູ້ຄວາມປະສົງມີຄວາມຢາກໄປເປັນຕົ້ນ ພາຍຫຼັງຈາກການກຳນົດວັນນະທີ່ເຄື່ອນໄຫວ ທີ່ໄດ້ຮັບການສະໜັບສະໜູນຈາກຄວາມກ່ຽວຂ້ອງທີ່ສຳເລັດແລ້ວໃນກ່ອນ ເພາະບໍ່ມີ ເມື່ອບໍ່ມີຄວາມປະສົງນັ້ນ ຢ່າງນັ້ນ.

Sabhāvabhūtanti anvatthabhūtaṃ. Dvidhāti viññāpanato viññeyyato ca. Kāyaviññattiyā tathāpavattamānāya cetanāsaṅkhātassa kammassa kāyakammabhāvo nipphajjati tāya upalakkhitabbattā, na pana catuvīsatiyā paccayesu kenaci paccayabhāvatoti dassento ‘‘tasmiṃ dvāre siddhā’’tiādimāha. Tena vacīdvāruppannāpi pāṇātipātādayo saṅgahitāti tesaṃ saṅgahitabhāvaṃ dasseti. Atha vā kāyadvāruppannāya kāyakammabhūtāya cetanāya vasena ‘‘tena dvārena viññātabbabhāvato’’ti vuttaṃ, tassāyeva dvārantaruppannāya vasena ‘‘tena dvārena nāmalābhato’’ti. Manodvārāvajjanassapi viññattisamuṭṭhāpakabhāvo nicchitoti ‘‘ekādasannaṃ kiriyacittāna’’nti āha.

ຄຳວ່າ 'ເປັນສະພາວະ' ຄື ເປັນໄປຕາມເນື້ອຄວາມ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍສອງປະການ' ຄື ໂດຍຄວາມເປັນເຄື່ອງໃຫ້ຮູ້ ແລະໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຮູ້. ເມື່ອກາຍະວິນຍັດເປັນໄປຢູ່ຢ່າງນັ້ນ ຄວາມເປັນກາຍະກຳແຫ່ງກຳອັນກ່າວຄືເຈດຕະນາ ຍ່ອມສຳເລັດ ເພາະກາຍະວິນຍັດນັ້ນເປັນເຄື່ອງກຳນົດ, ແຕ່ບໍ່ແມ່ນເພາະຄວາມເປັນປັດໄຈດ້ວຍປັດໄຈໃດໜຶ່ງໃນປັດໄຈ 24, ເມື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ສຳເລັດແລ້ວໃນທະວານນັ້ນ'. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ພະອາຈານສະແດງຄວາມທີ່ປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ ແມ້ເກີດຂຶ້ນໃນວະຈີທະວານ ກໍຖືກສົງເຄາະນຳ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ທີ່ກ່າວວ່າ 'ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຮູ້ດ້ວຍທະວານນັ້ນ' ກໍກ່າວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເຈດຕະນາອັນເປັນກາຍະກຳທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນກາຍະທະວານ, ທີ່ກ່າວວ່າ 'ເພາະການໄດ້ຊື່ດ້ວຍທະວານນັ້ນ' ກໍກ່າວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເຈດຕະນານັ້ນເອງທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນທະວານອື່ນ. ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ເຮັດໃຫ້ວິນຍັດເກີດຂຶ້ນແຫ່ງມະໂນທະວາຣາວັດຊະນະ ກໍຖືກກຳນົດໄວ້ແລ້ວ, ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຫ່ງກິຣິຍາຈິດ 11 ດວງ'.

Dvārantaracārinoti dvārantarabhāvena pavattanakā. Dvārasambhedāti dvārānaṃ saṅkaraṇato. Dvārānañhi dvārantarabhāvappattiyā sati kāyadvārassa vacīdvārādibhāvo, vacīdvārassa ca kāyadvārādibhāvo āpajjatīti taṃtaṃdvāruppannakammānampi saṅkaro siyā. Tenāha ‘‘kammasambhedopī’’ti. Evaṃ sati kāyakammaṃ…pe… vavatthānaṃ na siyā. Yadi kammāni kammantaracārīni honti, kāyakammādikassa vacīkammādikabhāvāpattito ‘‘kammasambhedā dvārasambhedopī’’ti kāyakammaṃ kāyakammadvāranti aññamaññavavatthānaṃ na siyāti imamatthamāha ‘‘kammānampi kammantaracaraṇe eseva nayo’’ti. Kammantaracaraṇaṃ kammantarūpalakkhaṇatā. Tenevāha ‘‘dvārabhāvenā’’ti. Dvārantaracaraṇaṃ dvārantaruppatti. Dvāreti attano dvāre. Aññasminti dvārantare. Kammānīti taṃtaṃdvārikakammāni. Aññānīti aññadvārikakammāni. Dvāre dvārāni na carantīti dvārantarabhāvena nappavattanti, dvārantaraṃ vā na saṅkamanti. Kiñcāpi viññattiyā catuvīsatiyā paccayesu yena kenaci paccayena cetanāya paccayabhāvo natthi, tathā pana viññattiyā pavattamānāya eva pāṇātipātādi hoti, nāññathāti siyā viññattiyā hetubhāvo cetanāyāti vuttaṃ ‘‘dvārehi kāraṇabhūtehī’’ti. Kāyakammaṃ vacīkammanti kammavavatthānasseva vā [Pg.81] kāraṇabhāvaṃ sandhāya ‘‘dvārehi kāraṇabhūtehī’’ti vuttaṃ. Yadipi ‘‘dvārehi kammānī’’ti vuttaṃ, ‘‘aññamaññaṃ vavatthitā’’ti pana vuttattā kammehipi dvārāni vavatthitānīti ayamatthopi siddhoyevāti dassetuṃ ‘‘na kevala’’ntiādi vuttaṃ. Advāracārīhīti dvārānaṃ sayaṃ vavatthitabhāvamāha, na pana avavatthānaṃ, vavatthānamevāti adhippāyo. Idāni taṃ vavatthānaṃ vibhāveti kammānapekkhātiādinā. Tattha samayaniyamitena cittena samayo viya dvāraniyamitehi kammehi dvārāni niyamitānīti ayaṃ saṅkhepattho.

ຄຳວ່າ 'ຜູ້ທ່ອງທ່ຽວໄປໃນທະວານອື່ນ' ຄື ຜູ້ເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນທະວານອື່ນ. ຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມປົນເປກັນແຫ່ງທະວານ' ຄື ເພາະຄວາມສັບສົນກັນແຫ່ງທະວານທັງຫຼາຍ. ເພາະວ່າ ເມື່ອທະວານທັງຫຼາຍເຖິງຄວາມເປັນທະວານອື່ນ, ຄວາມເປັນວະຈີທະວານເປັນຕົ້ນແຫ່ງກາຍະທະວານ ແລະຄວາມເປັນກາຍະທະວານເປັນຕົ້ນແຫ່ງວະຈີທະວານ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ, ຄວາມສັບສົນກັນແມ້ແຫ່ງກຳທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນທະວານນັ້ນໆ ກໍຈະມີຂຶ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແມ້ຄວາມປົນເປກັນແຫ່ງກຳ'. ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ການກຳນົດວ່າ ກາຍະກຳ...ເປ... ກໍຈະມີບໍ່ໄດ້. ຖ້າກຳທັງຫຼາຍທ່ອງທ່ຽວໄປໃນກຳອື່ນ, ເພາະຄວາມທີ່ກາຍະກຳເປັນຕົ້ນເຖິງຄວາມເປັນວະຈີກຳເປັນຕົ້ນ, ການກຳນົດກັນແລະກັນວ່າ 'ກາຍະກຳ ກາຍະກຳມະທະວານ' ກໍຈະມີບໍ່ໄດ້ ເພາະຄວາມປົນເປກັນແຫ່ງທະວານ ຍ້ອນຄວາມປົນເປກັນແຫ່ງກຳ, ພະອາຈານກ່າວເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ 'ແມ້ໃນການທ່ອງທ່ຽວໄປໃນກຳອື່ນແຫ່ງກຳທັງຫຼາຍ ກໍມີນັຍນີ້ເໝືອນກັນ'. ການທ່ອງທ່ຽວໄປໃນກຳອື່ນ ຄື ຄວາມເປັນເຄື່ອງກຳນົດກຳອື່ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໂດຍຄວາມເປັນທະວານ'. ການທ່ອງທ່ຽວໄປໃນທະວານອື່ນ ຄື ການເກີດຂຶ້ນໃນທະວານອື່ນ. ຄຳວ່າ 'ໃນທະວານ' ຄື ໃນທະວານຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ 'ໃນທະວານອື່ນ' ຄື ໃນທະວານອື່ນ. ຄຳວ່າ 'ກຳທັງຫຼາຍ' ຄື ກຳທີ່ມີທະວານນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ 'ກຳອື່ນໆ' ຄື ກຳທີ່ມີທະວານອື່ນ. ຄຳວ່າ 'ທະວານທັງຫຼາຍຍ່ອມບໍ່ທ່ອງທ່ຽວໄປໃນທະວານ' ຄື ຍ່ອມບໍ່ເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນທະວານອື່ນ ຫຼືຍ່ອມບໍ່ກ້າວລ່ວງໄປສູ່ທະວານອື່ນ. ເຖິງແມ່ນວ່າ ວິນຍັດຈະບໍ່ມີຄວາມເປັນປັດໄຈແກ່ເຈດຕະນາ ດ້ວຍປັດໄຈໃດໜຶ່ງໃນປັດໄຈ 24, ແຕ່ເມື່ອວິນຍັດເປັນໄປຢູ່ຢ່າງນັ້ນເອງ ປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນຈຶ່ງມີໄດ້, ບໍ່ແມ່ນມີໄດ້ໂດຍປະການອື່ນ, ຄວາມເປັນເຫດແຫ່ງເຈດຕະນາດ້ວຍວິນຍັດ ຍ່ອມມີໄດ້ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍທະວານທັງຫຼາຍອັນເປັນເຫດ'. ຫຼືວ່າ ພະອາຈານໝາຍເຖິງຄວາມເປັນເຫດແຫ່ງການກຳນົດກຳວ່າ ກາຍະກຳ ວະຈີກຳ ເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍທະວານທັງຫຼາຍອັນເປັນເຫດ'. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະກ່າວວ່າ 'ກຳທັງຫຼາຍດ້ວຍທະວານທັງຫຼາຍ', ແຕ່ເພາະກ່າວວ່າ 'ກຳນົດກັນແລະກັນ', ເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ 'ແມ້ທະວານທັງຫຼາຍກໍຖືກກຳນົດດ້ວຍກຳທັງຫຼາຍ' ຈຶ່ງເປັນອັນສຳເລັດແລ້ວເໝືອນກັນ, ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່...'. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍທະວານທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ທ່ອງທ່ຽວໄປໃນທະວານອື່ນ' ພະອາຈານກ່າວເຖິງສະພາວະທີ່ກຳນົດເອງແຫ່ງທະວານທັງຫຼາຍ, ບໍ່ແມ່ນຄວາມບໍ່ກຳນົດ, ແຕ່ປະສົງເອົາການກຳນົດນັ້ນເອງ. ບັດນີ້ ພະອາຈານເຮັດການກຳນົດນັ້ນໃຫ້ແຈ້ງ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ໂດຍບໍ່ຕ້ອງອາໄສກຳ'. ໃນຄຳນັ້ນ ມີເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ດັ່ງນີ້: ທະວານທັງຫຼາຍຍ່ອມຖືກກຳນົດດ້ວຍກຳທັງຫຼາຍທີ່ຖືກກຳນົດດ້ວຍທະວານ ເໝືອນດັ່ງການກຳນົດເວລາດ້ວຍຈິດທີ່ຖືກກຳນົດດ້ວຍເວລາ.

Evaṃsabhāvattāti dvārabhūtehi kāyādīhi upalakkhaṇīyasabhāvattā. Āṇatti…pe… mānassāti kāyavacīkammānaṃ vacīkāyaviññattīhi pakāsetabbataṃ āha. Kāyādīhīti kāyavacīviññattīhi. Tasmāti yasmā dvārantare carantānipi kammāni sakena dvārena upalakkhitāneva caranti, tasmā. Nāpi kammaṃ dvārassāti yasmiṃ dvārantare kammaṃ carati, tassa dvārassa anattaniyassa. Taṃtaṃdvāramevāti sakadvārameva. Kammassāti sakasakakammassa. Yadi kammehi dvārāni vavatthitāni, ‘‘kammassa anibaddhattā’’ti idaṃ kathaṃ nīyatīti āha ‘‘pubbe panā’’tiādi.

ຄຳວ່າ Evaṃsabhāvattā (ເພາະມີສະພາວະຢ່າງນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ເພາະມີສະພາວະທີ່ກຳນົດຮູ້ໄດ້ດ້ວຍກາຍເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນທະວານ. ຄຳວ່າ Āṇatti…pe… mānassa (ການສັ່ງ... ຂອງໃຈ) ພະອະທິບາຍເຖິງຄວາມທີ່ກາຍະກຳ ແລະ ວະຈີກຳ ເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ນເພິ່ງປະກາດດ້ວຍກາຍະວິນຍັດ ແລະ ວະຈີວິນຍັດ. ຄຳວ່າ Kāyādīhi (ດ້ວຍກາຍເປັນຕົ້ນ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍກາຍະວິນຍັດ ແລະ ວະຈີວິນຍັດ. ຄຳວ່າ Tasmā (ເພາະສະນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ເພາະເຫດທີ່ກຳທັງຫຼາຍ ແມ່ນແຕ່ທີ່ດຳເນີນໄປໃນທະວານອື່ນ ກໍດຳເນີນໄປໂດຍຖືກກຳນົດດ້ວຍທະວານຂອງຕົນເອງເທົ່ານັ້ນ ເພາະສະນັ້ນ. ຄຳວ່າ Nāpi kammaṃ dvārassā (ກຳກໍບໍ່ແມ່ນຂອງທະວານ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ແມ່ນຂອງທະວານນັ້ນ ທີ່ກຳດຳເນີນໄປໃນທະວານອື່ນ. ຄຳວ່າ Taṃtaṃdvārameva (ທະວານນັ້ນໆ ເທົ່ານັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ທະວານຂອງຕົນເອງເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ Kammassa (ຂອງກຳ) ໄດ້ແກ່ ຂອງກຳຂອງຕົນໆ. ຖ້າຫາກວ່າທະວານທັງຫຼາຍຖືກກຳນົດດ້ວຍກຳ ຄຳນີ້ວ່າ “kammassa anibaddhattā” (ເພາະຄວາມທີ່ກຳບໍ່ຜູກພັນ) ຈະນຳໄປອະທິບາຍຢ່າງໃດ? ດັ່ງນັ້ນ ພະອະທິບາຍຈຶ່ງກ່າວວ່າ “pubbe panā” (ແຕ່ໃນກ່ອນ) ເປັນຕົ້ນ.

Sāti viññatti. Tassāti kammassa. Kenaci pakārenāti catuvīsatiyā paccayappakāresu kenaci pakārena. Taṃsahajātāti etena kāyaviññattiyā sabbhāveyeva kāyakammassa sabbhāvo, nāññathāti pariyāyena viññattiyā kammassa kāraṇabhāvaṃ vibhāveti. Tenevāha ‘‘uppattiṭṭhānabhāvena vuttā’’ti. Yathāvuttaniyamenātiādinā kammassa uppattiṭṭhānabhāve byabhicārābhāvamāha. Tattha yathāvuttaniyamenāti aṭṭhakathāyaṃ vuttappakārena vavatthānayuttisaṅkhātena niyamena. Dvāracaraṇeti aññadvāracaraṇe.

ຄຳວ່າ Sā (ນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ວິນຍັດ. ຄຳວ່າ Tassa (ຂອງນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ຂອງກຳ. ຄຳວ່າ Kenaci pakārena (ໂດຍປະການໃດປະການໜຶ່ງ) ໄດ້ແກ່ ໂດຍປະການໃດປະການໜຶ່ງ ໃນບັນດາປັດໄຈ 24 ປະການ. ຄຳວ່າ Taṃsahajātā (ເກີດຮ່ວມກັບວິນຍັດນັ້ນ) ດ້ວຍຄຳນີ້ ພະອະທິບາຍສະແດງເຖິງຄວາມເປັນເຫດຂອງກຳແກ່ວິນຍັດ ໂດຍປະລິຍາຍວ່າ 'ຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງກາຍະກຳ ຍ່ອມມີໄດ້ໃນເວລາທີ່ມີກາຍະວິນຍັດເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນໂດຍປະການອື່ນ'. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອະທິບາຍຈຶ່ງກ່າວວ່າ “uppattiṭṭhānabhāvena vuttā” (ກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນທີ່ເກີດ). ຄຳວ່າ Yathāvuttaniyamena (ໂດຍກົດເກນຕາມທີ່ກ່າວໄວ້) ເປັນຕົ້ນ ພະອະທິບາຍກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ຄາດເຄື່ອນໃນຄວາມເປັນທີ່ເກີດແຫ່ງກຳ. ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ yathāvuttaniyamena ໄດ້ແກ່ ໂດຍກົດເກນອັນໄດ້ແກ່ຄວາມສົມເຫດສົມຜົນແຫ່ງການກຳນົດ ຕາມວິທີທີ່ກ່າວໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາ. ຄຳວ່າ Dvāracaraṇe (ໃນການດຳເນີນໄປໃນທະວານ) ໄດ້ແກ່ ໃນການດຳເນີນໄປໃນທະວານອື່ນ.

Kāyakammadvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนากายกรรมทวาร จบแล้ว.

Vacīkammadvārakathāvaṇṇanā

ການພັນລະນາເລື່ອງວະຈີກຳມະທະວານ

Catūhi aṅgehīti ettha ‘‘subhāsitaṃyeva bhāsati, no dubbhāsitaṃ. Dhammaṃyeva, piyaṃyeva, saccaṃyeva bhāsati, no alika’’nti (saṃ. ni. 1.213; su. ni. subhāsitasutta) yāni aṅgāni sutte [Pg.82] vuttāni, tesaṃ cetanāsabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘subhāsitabhāsanā’’tiādi vuttaṃ. Tathāpavattāti subhāsitabhāsanādibhāvena pavattā. Saha sambhūtattāti saheva uppannattā. Na hi vacīviññatti saddarahitā atthi. Tathā hi ‘‘yā tāya vācāya viññattī’’ti vuttaṃ. ‘‘Vācāgirā byapatho’’tiādinā (dha. sa. 636) nātisukhumaṃyeva saddavācaṃ vatvā ‘‘yā tāya vācāya viññattī’’ti, tāya saddhiṃ yojetvā vacīviññattiyā vuttattā rūpāyatanaṃ viya vatthuparittatādinā saddāyatanampi anindriyagocaro atthīti ca adhippāyena ‘‘yā tāya…pe… viññāyatī’’ti āha.

ຄຳວ່າ Catūhi aṅgehi (ດ້ວຍອົງ 4) ໃນບົດນີ້ ພະອະທິບາຍg່າວຄຳວ່າ “subhāsitabhāsanā” (ການກ່າວຄຳສຸພາສິດ) ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອສະແດງສະພາວະຄືເຈດຕະນາແຫ່ງອົງທັງຫຼາຍ ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນສູດວ່າ “ຍ່ອມກ່າວແຕ່ຄຳສຸພາສິດເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ກ່າວຄຳທຸພາສິດ ຍ່ອມກ່າວແຕ່ທຳເທົ່ານັ້ນ ກ່າວແຕ່ຄຳເປັນທີ່ຮັກເທົ່ານັ້ນ ກ່າວແຕ່ຄຳຈິງເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ກ່າວຄຳຕົວະ” (ສໍ. ນິ. 1.213; ສຸ. ນິ. ສຸພາສິຕະສູດ). ຄຳວ່າ Tathāpavattā (ເປັນໄປຢ່າງນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນການກ່າວຄຳສຸພາສິດເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Saha sambhūtattā (ເພາະເກີດຮ່ວມກັນ) ໄດ້ແກ່ ເພາະເກີດຂຶ້ນຮ່ວມກັນນັ້ນເອງ. ດ້ວຍວ່າ ວະຈີວິນຍັດທີ່ປາສະຈາກສຽງ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອະທິບາຍຈຶ່ງກ່າວວ່າ “yā tāya vācāya viññattī” (ຄວາມສະແດງອອກດ້ວຍວາຈານັ້ນໃດ). ພະອະທິບາຍກ່າວເຖິງສຽງວາຈາທີ່ບໍ່ລະອຽດເກີນໄປ ດ້ວຍຄຳວ່າ “vācāgirā byapatho” (ວາຈາ ຄຳເວົ້າ ທາງແຫ່ງຖ້ອຍຄຳ) ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວກ່າວວ່າ “yā tāya vācāya viññattī” (ຄວາມສະແດງອອກດ້ວຍວາຈານັ້ນໃດ) ໂດຍເຊື່ອມໂຍງກັບສຽງນັ້ນ ເພາະວະຈີວິນຍັດຖືກກ່າວໄວ້ຢ່າງນັ້ນ ແລະ ດ້ວຍຄວາມປະສົງວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ສັດທາຍະຕະນະ (ອາຍະຕະນະຄືສຽງ) ກໍເປັນອະນິນທະລິຍະໂຄຈອນ (ອາລົມທີ່ບໍ່ແມ່ນອິນຊີ) ໄດ້ ເໝືອນກັບຮູບາຍະຕະນະ ໂດຍຄວາມເປັນຂອງນ້ອຍແຫ່ງວັດຖຸເປັນຕົ້ນ' ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “yā tāya…pe… viññāyatī” (ຄວາມສະແດງອອກດ້ວຍວາຈານັ້ນໃດ... ຍ່ອມຮູ້ໄດ້).

Idāni avisesena cittasamuṭṭhānasaddassa sotaviññāṇārammaṇatā pāḷiyaṃ vuttāti vitakkavipphārasaddo na sotaviññeyyoti mahāaṭṭhakathāvādassa pāḷiyā virodhaṃ dassetuṃ ‘‘cittasamuṭṭhāna’’ntiādi vuttaṃ. Evaṃ saṅgahakārassa adhippāye ṭhatvā mahāaṭṭhakathāvādassa paṭisedhetabbataṃ dassetvā idāni attano adhippāye ṭhatvā taṃ pariharituṃ ‘‘mahāaṭṭhakathāyaṃ panā’’tiādimāha. Saṅghaṭṭanākārena pavattānaṃ bhūtānaṃ saddassa nissayabhāvato saṅghaṭṭanena saheva saddo uppajjati. Tappaccayabhāvoti upādinnakaghaṭṭanassa paccayabhāvo. Cittajapathavīdhātuyā upādinnakaghaṭṭane paccayo bhavituṃ samattho cittasamuṭṭhānamahābhūtānaṃ eko ākāraviseso atthi. Tadākārattā hi tesaṃ pathavīdhātu upādinnakaṃ ghaṭṭetīti imamatthaṃ vuttānusārena veditabbattā ‘‘vuttanayeneva veditabbo’’ti vatvā tameva vuttanayaṃ ‘‘tabbikārāna’’ntiādinā vibhāveti. Tattha aññamaññassa paccayabhāvo tappaccayabhāvo vuttoti attho. Aññampi sabbaṃ vidhānanti ‘‘na cittasamuṭṭhānāti etena paramatthato abhāvaṃ dassetī’’tiādinā attanā vuttavidhānaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana vuttavidhānaṃ ‘‘heṭṭhā vuttanayeneva veditabba’’nti aṭṭhakathāyaṃ vuttamevāti.

ບັດນີ້ ພະອະທິບາຍກ່າວຄຳວ່າ “cittasamuṭṭhāna” (ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານ) ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອສະແດງຄວາມຂັດແຍ້ງກັບພະບາລີ ແຫ່ງວາທະຂອງມະຫາອັດຖະກະຖາ ທີ່ວ່າ 'ສຽງທີ່ເກີດຈາກການແຜ່ຊ່ານຂອງວິຕົກ ບໍ່ແມ່ນສຽງທີ່ໂສຕະວິນຍານຈະເພິ່ງຮູ້ໄດ້' ເພາະໃນພະບາລີກ່າວໄວ້ໂດຍບໍ່ມີຂໍ້ພິເສດວ່າ ສຽງທີ່ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານ ເປັນອາລົມຂອງໂສຕະວິນຍານ. ເມື່ອພະອະທິບາຍຕັ້ງຢູ່ໃນມະຕິຂອງພະສັງຄະຫະກາຈານ ຢ່າງນີ້ແລ້ວ ສະແດງຄວາມທີ່ວາທະຂອງມະຫາອັດຖະກະຖາເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງປະຕິເສດ ບັດນີ້ ເພື່ອຈະແກ້ໄຂວາທະນັ້ນ ໂດຍຕັ້ງຢູ່ໃນມະຕິຂອງຕົນເອງ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ “mahāaṭṭhakathāyaṃ panā” (ແຕ່ໃນມະຫາອັດຖະກະຖາ) ເປັນຕົ້ນ. ເພາະຄວາມເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງສຽງ ຂອງມະຫາພູດທັງຫຼາຍທີ່ເປັນໄປໂດຍອາການກະທົບກັນ ສຽງຍ່ອມເກີດຂຶ້ນພ້ອມກັບການກະທົບກັນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ Tappaccayabhāvo (ຄວາມເປັນປັດໄຈແຫ່ງການກະທົບນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນປັດໄຈແຫ່ງການກະທົບກັບอຸປາທິນນະກະຮູບ (ຮູບທີ່ກຳຍຶດຄອງ). ມີອາການພິເສດຢ່າງໜຶ່ງ ແຫ່ງມະຫາພູດທັງຫຼາຍທີ່ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານ ທີ່ສາມາດເປັນປັດໄຈໃນການກະທົບກັບອຸປາທິນນະກະຮູບ ດ້ວຍຈິດຕະຊະປະຖະວີທາດ. ດ້ວຍວ່າ ເພາະຄວາມມີອາການຢ່າງນັ້ນ ປະຖະວີທາດຂອງມະຫາພູດເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງກະທົບກັບອຸປາທິນນະກະຮູບ ເພາະເນື້ອຄວາມນີ້ ເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງຊາບໄດ້ຕາມແນວທາງທີ່ກ່າວໄວ້ ພະອະທິບາຍຈຶ່ງກ່າວວ່າ “vuttaneyeneva veditabbo” (ເພິ່ງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວນັ້ນເອງ) ແລ້ວຈຶ່ງຈຳແນກນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ນັ້ນເອງ ດ້ວຍຄຳວ່າ “tabbikārānaṃ” (ແຫ່ງຄວາມຜິດແປກຂອງມະຫາພູດເຫຼົ່ານັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ມີອະທິບາຍວ່າ ຄວາມເປັນປັດໄຈແກ່ກັນແລະກັນ ເພິ່ນກ່າວວ່າ Tappaccayabhāvo. ຄຳວ່າ Aññampi sabbaṃ vidhānaṃ (ແມ່ນແຕ່ຂໍ້ກຳນົດອື່ນທັງໝົດ) ໄດ້ແກ່ ຂໍ້ກຳນົດທີ່ຕົນເອງກ່າວໄວ້ ດ້ວຍຄຳວ່າ “ຄຳວ່າ ບໍ່ແມ່ນມີຈິດເປັນສະມຸດຖານ ນີ້ ພະອະທິບາຍສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ມີຢູ່ໂດຍປໍລະມັດ” ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນຂໍ້ກຳນົດທີ່ກ່າວໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາ ວ່າ “heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ” (ເພິ່ງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຫົນຫຼັງນັ້ນເອງ) ກໍຄືສິ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາແລ້ວນັ້ນເອງ.

Attano attano paccayuppannassa desantare pārampariyena uppādanaṃ desantaruppādanaparamparatā. Laddhāsevanenāti laddhapubbābhisaṅkhārena. Cittenevāti paṭhamacitteneva. ‘‘Satta javanāni satta akkharāni nibbattentīti vādaṃ paṭikkhipitvā ekajavanavārapariyāpannāni cittāni ekamakkharaṃ nibbattentī’’ti vadanti. Kiñcāpi paṭhamacittenapi ghaṭṭanā nipphajjati, ekasseva pana bahuso pavattanena [Pg.83] atthi koci visesoti purimajavanasamuṭṭhitāhi ghaṭṭanāhi paṭiladdhāsevanena sattamajavanena samuṭṭhitā ghaṭṭanā paribyattamakkharaṃ nibbattetīti upatthambhanaṃ natthīti na sakkā vattuṃ. Laddhābhisaṅkhārena pana paṭhamacittenapi ghaṭṭanā balavatī hotīti aṭṭhakathāyaṃ ‘‘upatthambhanakiccaṃ natthī’’ti vuttaṃ siyā, sabbametaṃ vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.

ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງການຍັງປັດຈະຍຸບັນຂອງຕົນໆ ໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໃນຕ່າງຖິ່ນໂດຍລຳດັບ ຊື່ວ່າ Desantaruppādanaparamparatā (ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງການຍັງຜົນໃຫ້ເກີດໃນຕ່າງຖິ່ນໂດຍລຳດັບ). ຄຳວ່າ Laddhāsevanena (ເພາະໄດ້ຮັບການເສບຄຸ້ນ) ໄດ້ແກ່ ເພາະໄດ້ຮັບການປຸງແຕ່ງໄວ້ກ່ອນແລ້ວ. ຄຳວ່າ Citteneva (ດ້ວຍຈິດນັ້ນເອງ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຈິດດວງທຳອິດນັ້ນເອງ. ອາຈານທັງຫຼາຍປະຕິເສດວາທະທີ່ວ່າ “ຊະວະນະ 7 ດວງ ຍ່ອມຍັງອັກສອນ 7 ຕົວໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ” ແລ້ວກ່າວວ່າ “ຈິດທັງຫຼາຍທີ່ນັບເນື່ອງໃນຊະວະນະວາລະດຽວກັນ ຍ່ອມຍັງອັກສອນຕົວດຽວໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ”. ແມ່ນວ່າການກະທົບຈະສໍາເລັດໄດ້ແມ່ນແຕ່ດ້ວຍຈິດດວງທຳອິດກໍຕາມ ແຕ່ເພາະຄວາມເປັນໄປຫຼາຍເທື່ອຂອງຈິດດວງດຽວນັ້ນ ຍ່ອມມີຂໍ້ພິເສດບາງຢ່າງ ດັ່ງນັ້ນ ຈະກ່າວວ່າ 'ບໍ່ມີການອຸດໜູນ ເພາະການກະທົບທີ່ຕັ້ງຂຶ້ນດ້ວຍຊະວະນະດວງທີ 7 ທີ່ໄດ້ຮັບການເສບຄຸ້ນດ້ວຍການກະທົບທັງຫຼາຍທີ່ຕັ້ງຂຶ້ນດ້ວຍຊະວະນະດວງກ່ອນໆ ຍ່ອມຍັງອັກສອນທີ່ແຈ່ມແຈ້ງໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ' ດັ່ງນີ້ ຍ່ອມບໍ່ໄດ້. ແຕ່ເພາະການກະທົບ ແມ່ນແຕ່ດ້ວຍຈິດດວງທຳອິດ ທີ່ໄດ້ຮັບການປຸງແຕ່ງແລ້ວ ກໍມີກຳລັງແຮງ ດັ່ງນັ້ນ ໃນອັດຖະກະຖາຈຶ່ງອາດຈະກ່າວວ່າ “upatthambhanakiccaṃ natthi” (ກິດຈະການອຸດໜູນ ຍ່ອມບໍ່ມີ) ເລື່ອງທັງໝົດນີ້ ເພິ່ງພິຈາລະນາແລ້ວຈຶ່ງຖືເອົາ.

Vacīkammadvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາເລື່ອງວະຈີກຳມະທະວານ ຈົບແລ້ວ.

Manokammadvārakathāvaṇṇanā

ການພັນລະນາເລື່ອງມະໂນກຳມະທະວານ

‘‘Sabbāyapi kāyavacīviññattiyā kāyavacīdvārabhāvo viya sabbassapi cittassa manodvārabhāvo sambhavatī’’ti dassanatthaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ayaṃ nāma mano manodvāraṃ na hotīti na vattabbo’’ti vatvā taṃdvāravantadhammadassanatthaṃ ‘‘ayaṃ nāma cetanā’’tiādi vuttanti āha ‘‘yassa dvāraṃ mano, taṃ dassanatthaṃ vutta’’nti. Yathā pana tividhacatubbidhakāyavacīkammānaṃ dvārabhāvato kāyakammadvāravacīkammadvārāni vuttāni, evaṃ manokammanti vuttaabhijjhādīnaṃ dvārabhāvato vaṭṭahetubhūtalokiyakusalākusalasampayuttamano eva manokammadvāranti sanniṭṭhānaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Cetanāya attano kiccaṃ āraddhāya sampayuttāpi taṃ taṃ sakiccaṃ ārabhantīti sā ne sakicce pavatteti nāma, tathā pavattentī ca sampayutte ekasmiṃ ārammaṇe avippakiṇṇe karoti byāpāreti cāti vuccati, tathā sampayuttānaṃ yathāvuttaṃ avippakiṇṇakaraṇaṃ sampiṇḍanaṃ āyūhanaṃ byāpārāpādanaṃ byāpāraṇaṃ cetayananti āyūhanacetayanānaṃ nānattaṃ dassento ‘‘phassādidhammehī’’tiādimāha. Tathākaraṇanti yathā phassādayo sakasakakicce pasutā bhavanti, tathā karaṇaṃ. Teneva yathāvuttena avippakiṇṇabyāpāraṇākārena sampayuttānaṃ karaṇaṃ pavattananti daṭṭhabbaṃ. Kammakkhayakarattāti kammakkhayakaramanassa kammadvārabhāvo na yujjatīti adhippāyo. Yato ‘‘kammapathakathā lokiyā evā’’ti vadanti.

ເພື່ອສະແດງວ່າ 'ຄວາມເປັນມະໂນທະວານແຫ່ງຈິດທັງປວງ ຍ່ອມມີໄດ້ ເໝືອນກັບຄວາມເປັນກາຍະທະວານ ແລະ ວະຈີທະວານ ແຫ່ງກາຍະວິນຍັດ ແລະ ວະຈີວິນຍັດທັງປວງ' ໃນອັດຖະກະຖາຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ບໍ່ເພິ່ງກ່າວວ່າ ໃຈຊື່ນີ້ ບໍ່ແມ່ນມະໂນທະວານ” ແລ້ວກ່າວຄຳວ່າ “ເຈດຕະນາຊື່ນີ້” ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອສະແດງທຳທີ່ມີທະວານນັ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ພະອະທິບາຍຈຶ່ງກ່າວວ່າ “yassa dvāraṃ mano, taṃ dassanatthaṃ vuttaṃ” (ກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງທຳທີ່ມີໃຈເປັນທະວານນັ້ນ). ອະນຶ່ງ ຄວາມເປັນກາຍະກຳມະທະວານ ແລະ ວະຈີກຳມະທະວານ ເພິ່ນກ່າວໄວ້ ເພາະຄວາມເປັນທະວານແຫ່ງກາຍະກຳ 3 ປະການ ແລະ ວະຈີກຳ 4 ປະການ ຢ່າງໃດ ເພິ່ງຊາບວ່າ ເພິ່ນກຳນົດວ່າ 'ໃຈທີ່ປະກອບດ້ວຍໂລກິຍະກຸສົນ ແລະ ອະກຸສົນ ອັນເປັນເຫດແຫ່ງວັດຕະສົງສານນັ້ນເອງ ເປັນມະໂນກຳມະທະວານ' ເພາະຄວາມເປັນທະວານແຫ່ງອະພິຊຊາເປັນຕົ້ນ ທີ່ເພິ່ນກ່າວວ່າ ມະໂນກຳ ກໍຢ່າງນັ້ນ. ເມື່ອເຈດຕະນາເລີ່ມຕົ້ນກິດຂອງຕົນແລ້ວ ແມ່ນແຕ່ທຳທີ່ປະກອບຮ່ວມກໍເລີ່ມຕົ້ນກິດຂອງຕົນໆ ດັ່ງນັ້ນ ເຈດຕະນານັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າຍັງທຳທີ່ປະກອບຮ່ວມໃຫ້ເປັນໄປໃນກິດຂອງຕົນ ແລະ ເມື່ອຍັງທຳເຫຼົ່ານັ້ນໃຫ້ເປັນໄປຢ່າງນັ້ນ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ທຳທີ່ປະກອບຮ່ວມບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານໄປໃນອາລົມດຽວ ແລະ ເອີ້ນວ່າ ຍ່ອມຂວົນຂວາຍ ພະອະທິບາຍເມື່ອຈະສະແດງຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງການຂວົນຂວາຍ ແລະ ການຄິດອ່ານ ຄືການເຮັດໃຫ້ທຳທີ່ປະກອບຮ່ວມບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານ ການລວບລວມ ການປະມວນມາ ການຍັງຄວາມຂວົນຂວາຍໃຫ້ຕັ້ງຂຶ້ນ ການຂວົນຂວາຍ ແລະ ການຄິດອ່ານ ຂອງທຳທີ່ປະກອບຮ່ວມທັງຫຼາຍ ຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ “phassādidhammehi” (ດ້ວຍທຳມີຜັດສະເປັນຕົ້ນ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Tathākaraṇaṃ (ການເຮັດຢ່າງນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ການເຮັດໃຫ້ຜັດສະເປັນຕົ້ນຂວົນຂວາຍໃນກິດຂອງຕົນໆ ຢ່າງໃດ ກໍຢ່າງນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ເພິ່ງຊາບວ່າ ການເຮັດໃຫ້ທຳທີ່ປະກອບຮ່ວມເປັນໄປ ດ້ວຍອາການແຫ່ງການຂවົນຂວາຍອັນບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ Kammakkhayakarattā (ເພາະຄວາມເປັນທຳເຮັດໃຫ້ສິ້ນກຳ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຄວາມເປັນກຳມະທະວານແຫ່ງໃຈທີ່ເຮັດໃຫ້ສິ້ນກຳ ຍ່ອມບໍ່ສົມຄວນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ອາຈານທັງຫຼາຍຈຶ່ງg່າວວ່າ “ເລື່ອງກຳມະບົດ ເປັນເລື່ອງໂລກິຍະເທົ່ານັ້ນ”.

Manokammadvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາເລື່ອງມະໂນກຳມະທະວານ ຈົບແລ້ວ.

Kammakathāvaṇṇanā

ການພັນລະນາເລື່ອງກຳ

Samānakālāpi [Pg.84] kāraṇaphalakiriyā pubbāparakālā viya vattuṃ yuttāyeva. Seyyathāpi paṭiccasamuppāde ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādimāha. Copanakiriyanti viññattidvayaṃ āha. Tassā hi cittasamuṭṭhānakāyasaddavācāhi kāyavacīviññattīhi eva vā purimapurimāhi pavattetabbattā ‘‘kāyavācāhi copanakiriyaṃ karotī’’ti vuttaṃ tabbikārānaṃ bhūtānaṃ tathāpavattanato. Atha vā kāyavācāhīti kāyavacīviññattīhi. Copanakiriyanti rūpakāyassa thambhanacalanakiriyaṃ upādinnakaghaṭṭanakiriyañca. Esā hi kiriyā ‘‘rūpakāyaṃ thambhetuṃ cāletuṃ paccayo bhavituṃ samattho’’ti, ‘‘upādinnakaghaṭṭanassa paccayabhūto’’ti ca vuttattā kāyavacīviññattīhi nipphajjatīti. Evañca katvā ‘‘copanakiriyānissayabhūtā kāyavācā’’ti, ‘‘kāyādīhi karaṇabhūtehi copanābhijjhādikiriyaṃ karonti vāsiādīhi viya chedanādi’’nti ca idampi vacanaṃ samatthitaṃ bhavati. Na kevalaṃ dharamānatāva sabbhāvo, atha kho maggena asamucchinnatāpīti dassento ‘‘anirodhitevā’’ti āha. Asamucchinnatā ca kāyādīnaṃ tadupanissayakilesāsamucchedenevāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kāyādīhi karaṇabhūtehi copanābhijjhādikiriyaṃ karontī’’ti etena copanābhijjhādikiriyānibbattidvārena cetanānibbattiyeva vuttāti iminā adhippāyena ‘‘evañca…pe… yujjantī’’ti āha. Evañca katvā kāye sati vācāya satītiādivacanaṃ anulomitaṃ hoti. Yāya cetanāyāti karaṇaniddeso pana kāyādīnaṃ copanābhijjhādikiriyāya ca cetanāhetukattadassanatthaṃ vuttoti.

ແມ່ນວ່າກິລິຍາທີ່ເປັນເຫດແລະຜົນ ຈະມີໃນສະໄໝດຽວກັນກໍຕາມ ແຕ່ກໍຄວນກ່າວເໝືອນມີໃນສະໄໝກ່ອນແລະຫຼັງໄດ້ແທ້. ເພື່ອສະແດງຂໍ້ຄວາມນັ້ນ ເໝືອນໃນປະຕິດຈະສະມຸບປາດວ່າ “ເພາະອາໄສຈັກຂຸແລະຮູບທັງຫຼາຍ ຈັກຂຸວິນຍານຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ” ພະອະທິບາຍຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ “atha vā” (ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Copanakiriyaṃ (ຄວາມເຄື່ອນໄຫວ) ພະອະທິບາຍກ່າວເຖິງວິນຍັດທັງສອງ. ດ້ວຍວ່າ ຄວາມເຄື່ອນໄຫວວິນຍັດນັ້ນ ເພາະເພິ່ງໃຫ້ເປັນໄປດ້ວຍgາຍະວິນຍັດ ແລະ ວະຈີວິນຍັດ ທີ່ເປັນກາຍແລະສຽງວາຈາອັນມີຈິດເປັນສະມຸດຖານ ຫຼືດ້ວຍວິນຍັດທັງຫຼາຍດວງກ່ອນໆ ດັ່ງນັ້ນ ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຍ່ອມເຮັດຄວາມເຄື່ອນໄຫວດ້ວຍກາຍແລະວາຈາ” ເພາະຄວາມເປັນໄປຢ່າງນັ້ນ ແຫ່ງມະຫາພູດທັງຫຼາຍທີ່ເປັນວິກາລະຂອງວິນຍັດນັ້ນ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳວ່າ Kāyavācāhi ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍກາຍະວິນຍັດ ແລະ ວະຈີວິນຍັດ. ຄຳວ່າ Copanakiriyaṃ ໄດ້ແກ່ ກິລິຍາຄືການຄ້ຳຈຸນແລະການເຄື່ອນໄຫວແຫ່ງຮູບກາຍ ແລະ ກິລິຍາຄືການກະທົບກັບອຸປາທິນນະກະຮູບ. ດ້ວຍວ່າ ກິລິຍານີ້ ເພາະເພິ່ນກ່າວໄວ້ວ່າ “ສາມາດເປັນປັດໄຈເພື່ອຄ້ຳຈຸນແລະຍັງຮູບກາຍໃຫ້ເຄື່ອນໄຫວ” ແລະ “ເປັນປັດໄຈແຫ່ງການກະທົບກັບອຸປາທິນນະກະຮູບ” ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງສຳເລັດໄດ້ດ້ວຍກາຍະວິນຍັດ ແລະ ວະຈີວິນຍັດ. ແລະ ເມື່ອເຮັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຄຳນີ້ວ່າ “ກາຍແລະວາຈາເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງກິລິຍາຄືຄວາມເຄື່ອນໄຫວ” ແລະ ຄຳນີ້ວ່າ “ຍ່ອມເຮັດກິລິຍາຄືຄວາມເຄື່ອນໄຫວແລະອະພິຊຊາເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍກາຍເປັນຕົ້ນທີ່ເປັນເຄື່ອງມື ເໝືອນການຕັດເປັນຕົ້ນດ້ວຍພ້າເປັນຕົ້ນ” ຍ່ອມເປັນຄຳທີ່ສົມເຫດສົມຜົນ. ພະອະທິບາຍເມື່ອຈະສະແດງວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງທຳທີ່ຍັງຄົງຢູ່ເທົ່ານັ້ນ ເປັນຄວາມມີຢູ່ ແຕ່ຄວາມທີ່ທຳບໍ່ຖືກຕັດຂາດດ້ວຍມັກgໍເປັນຄວາມມີຢູ່ຄືກັນ' ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “anirodhitevā” (ເພາະຄວາມທີ່ຍັງບໍ່ດັບນັ້ນເອງ). ແລະ ເພິ່ງຊາບວ່າ ຄວາມບໍ່ຖືກຕັດຂາດແຫ່ງກາຍເປັນຕົ້ນ ກໍເພາະຄວາມບໍ່ຖືກຕັດຂາດແຫ່ງກິເລດອັນເປັນອຸປະນິດໄສແຫ່ງກາຍເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ. ດ້ວຍຄຳວ່າ “ຍ່ອມເຮັດກິລິຍາຄືຄວາມເຄື່ອນໄຫວແລະອະພິຊຊາເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍກາຍເປັນຕົ້ນທີ່ເປັນເຄື່ອງມື” ນີ້ ພະອະທິບາຍກ່າວເຖິງຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງເຈດຕະນາເທົ່ານັ້ນ ໂດຍຜ່ານທາງຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກິລິຍາຄືຄວາມເຄື່ອນໄຫວແລະອະພິຊຊາເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຄວາມປະສົງນີ້ ພະອະທິບາຍຈຶ່ງກ່າວວ່າ “evañca…pe… yujjanti” (ແລະເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້... ຍ່ອມສົມຄວນ). ແລະ ເມື່ອເຮັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເມື່ອກາຍມີຢູ່ ເມື່ອວາຈາມີຢູ່' ຍ່ອມເປັນຄຳທີ່ຄ້ອຍຕາມກັນ. ສ່ວນການລະບຸເຄື່ອງມື ດ້ວຍຄຳວ່າ “yāya cetanāya” (ດ້ວຍເຈດຕະນາໃດ) ກໍເພື່ອສະແດງຄວາມທີ່ກິລິຍາຄືຄວາມເຄື່ອນໄຫວແລະອະພິຊຊາເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງກາຍເປັນຕົ້ນ ມີເຈດຕະນາເປັນເຫດ.

Sabhāvato upakārakato magge sati sabbhāvato ca bojjhaṅgā magge antogadhāti āha ‘‘na ca na sakkā’’tiādi.

ພະອະທິບາຍກ່າວຄຳວ່າ “na ca na sakkā” (ແລະບໍ່ແມ່ນວ່າຈະບໍ່ອາດ) ເປັນຕົ້ນ ເພາະໂພດຊົງທັງຫຼາຍ ຖືກສົງເຄາະເຂົ້າໃນມັກ ໂດຍສະພາວະ ໂດຍຄວາມເປັນອຸປະການ ແລະ ໂດຍຄວາມມີຢູ່ເມື່ອມັກມີຢູ່.

Kammapathaṃ appattānampi taṃtaṃdvāre saṃsandananti yathā kammapathaṃ pattānaṃ, evaṃ kammapathaṃ appattānampi satipi dvārantaruppattiyaṃ yathāsakaṃ dvāreheva nāmaggahaṇanti vadanti, evaṃ sati aṭṭhakathāya virodho. Dutiyatthassa ca abhāvo siyā, tasmā taṃtaṃdvāre saṃsandananti yasmiṃ yasmiṃ dvāre kammapathaṃ appattā akusalacetanādayo pavattā, tāsaṃ tena teneva dvārena nāmaggahaṇaṃ. Taṃ pana taṃtaṃdvārapakkhikabhāvakaraṇato tattha avarodhananti [Pg.85] vuttaṃ. Yathā hi kammapathaṃ pattā kāyakammādisaṅkhātā cetanā dvārantare uppannāpi kāyakammādināmameva labhanti, na evaṃ kammapathaṃ appattā. Tā pana yattha yattha dvāre uppajjanti, tena teneva dvārena kāyaduccaritaṃ vacīduccaritantiādināmaṃ labhanti. Evaṃ nāmaggahaṇameva hi tesaṃ taṃtaṃdvārapakkhikakaraṇaṃ vuttaṃ. Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kiñcāpi vacīdvāre copanappattaṃ kammapathaṃ, appattatāya pana kāyakammaṃ na hoti, kevalaṃ vacīduccaritaṃ nāma hotī’’ti vuttaṃ.

ຄຳວ່າ Kammapathaṃ appattānampi taṃtaṃdvāre saṃsandanaṃ (ການສົງເຄາະເຂົ້າໃນທະວານນັ້ນໆ ແມ່ນແຕ່ແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ເຖິງກຳມະບົດ) ມີອະທິບາຍວ່າ ອາຈານບາງພວກg່າວວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ເຖິງກຳມະບົດ ເມື່ອມີການເກີດຂຶ້ນໃນທະວານອື່ນ ຍ່ອມມີການເອີ້ນຊື່ຕາມທະວານຂອງຕົນໆ ເທົ່ານັ້ນ ເໝືອນທຳທັງຫຼາຍທີ່ເຖິງກຳມະບົດ' ເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ຍ່ອມຂັດແຍ້ງກັບອັດຖະກະຖາ. ແລະ ຄວາມໝາຍທີສອງກໍຈະບໍ່ມີ ເພາະສະນັ້ນ ຄຳວ່າ taṃtaṃdvāre saṃsandanaṃ ໄດ້ແກ່ ການເອີ້ນຊື່ດ້ວຍທະວານນັ້ນໆ ເທົ່ານັ້ນ ແຫ່ງອະກຸສົນເຈດຕະນາເປັນຕົ້ນ ທີ່ບໍ່ເຖິງກຳມະບົດ ທີ່ເປັນໄປໃນທະວານໃດໆ. ແຕ່ການເອີ້ນຊື່ນັ້ນ ເພິ່ນກ່າວວ່າ ເປັນການສົງເຄາະເຂົ້າໃນທະວານນັ້ນ ເພາະການເຮັດໃຫ້ເປັນຝ່າຍແຫ່ງທະວານນັ້ນໆ. ດ້ວຍວ່າ ເຈດຕະນາອັນນັບເນື່ອງໃນກາຍະກຳເປັນຕົ້ນ ທີ່ເຖິງກຳມະບົດ ແມ່ນແຕ່ເກີດຂຶ້ນໃນທະວານອື່ນ ກໍຍ່ອມໄດ້ຊື່ວ່າ ກາຍະກຳເປັນຕົ້ນຢ່າງນັ້ນ ແຕ່ເຈດຕະນາທີ່ບໍ່ເຖິງກຳມະບົດ ຍ່ອມບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນ. ແຕ່ເຈດຕະນາເຫຼົ່ານັ້ນ ເກີດຂຶ້ນໃນທະວານໃດໆ ກໍຍ່ອມໄດ້ຊື່ວ່າ ກາຍະທຸຈະລິດ ວະຈີທຸຈະລິດເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍທະວານນັ້ນໆ ເທົ່ານັ້ນ. ເພາະການເອີ້ນຊື່ອີກຢ່າງນີ້ແລ້ວ ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວວ່າ ເປັນການເຮັດໃຫ້ເປັນຝ່າຍແຫ່ງທະວານນັ້ນໆ ຂອງເຈດຕະນາເຫຼົ່ານັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ໃນອັດຖະກະຖາຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ແມ່ນວ່າຄວາມເຄື່ອນໄຫວໃນວະຈີທະວານ ຈະເຖິງກຳມະບົດກໍຕາມ ແຕ່ເພາະຄວາມທີ່ບໍ່ເຖິງ (ກາຍະທະວານ) ຈຶ່ງບໍ່ເປັນກາຍະກຳ ເປັນພຽງແຕ່ ວະຈີທຸຈະລິດ ເທົ່ານັ້ນ”.

Satipi pāṇātipātādicetanāya vacīdvārādīsu pavattiyaṃ yathāvuttayebhuyyatabbahulavuttiyā kāyakammādibhāvavavatthāpanaṃ kāyādikassa taṃtaṃdvārabhāvavavatthāpanañca kammadvārābhedanaṃ. Tañhi kammadvārānaṃ asaṃkiṇṇabhāvena patiṭṭhāpanaṃ. Yaṃ sandhāya ‘‘āṇattisamuṭṭhitesū’’ti aṭṭhakathāyaṃ vakkhati. Keci pana ‘‘ekekasmiṃ dvāre anekesaṃ kammānaṃ pavattidassanampi dvārasaṃsandana’’nti vadanti. Yathā pavatto byāpādo kammapatho hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘ime sattā haññantū’’ti pavatti byāpādassa dassitā. Kāyadvārikacetanāya sahakārīkāraṇabhāvato kāyakammavohāralābhā, abhijjhādīnaṃ parasantakassa attano pariṇāmanavasena ‘‘ime sattā haññantū’’tiādinā ca appavattattā manokammavohāravirahā, acetanāsabhāvato vā pāṇātipātādivasena abbohārikā, pāṇātipātādibhāvena na vattabbāti attho. Etthāti abbohārikabhāve.

ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີການເປັນໄປໃນວະຈີທະວານເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງເຈດຕະນາມີປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ, ການກຳນົດຄວາມເປັນກາຍະກຳເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຄວາມເປັນໄປໂດຍສ່ວນຫຼາຍຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ ແລະການກຳນົດຄວາມເປັນທະວານນັ້ນໆ ມີກາຍເປັນຕົ້ນ ກໍຄືການບໍ່ປົນເປກັນແຫ່ງກຳມະທະວານ. ເພາະວ່າ ການກຳນົດນັ້ນ ຄືການຕັ້ງຢູ່ໂດຍຄວາມບໍ່ສັບສົນກັນແຫ່ງກຳມະທະວານທັງຫຼາຍ. ໝາຍເຖິງຂໍ້ຄວາມນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງຈະກ່າວວ່າ “ໃນອາຣັດທິສະມຸດຖານທັງຫຼາຍ” (āṇattisamuṭṭhitesū). ແຕ່ບາງທ່ານກ່າວວ່າ “ເຖິງການສະແດງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງກຳຫຼາຍຢ່າງໃນທະວານໜຶ່ງໆ ກໍຊື່ວ່າ ການສົມທຽບທະວານ (dvārasaṃsandana)”. ເພື່ອສະແດງເຖິງພະຍາບາດທີ່ເປັນໄປແລ້ວ ຍ່ອມເປັນກຳມະບົດ ທ່ານຈຶ່ງສະແດງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງພະຍາບາດວ່າ “ຂໍສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ຈົ່ງຖືກຂ້າ”. ເພາະຄວາມເປັນສະຫະກາຣີປັດໄຈ (ປັດໄຈຮ່ວມ) ແຫ່ງເຈດຕະນາອັນເປັນໄປໃນກາຍະທະວານ ຈຶ່ງໄດ້ຊື່ວ່າ ກາຍະກຳ, ເພາະອະພິຊຊາເປັນຕົ້ນ ບໍ່ເປັນໄປໂດຍການນ້ອມຂອງຂອງຜູ້ອື່ນມາເປັນຂອງຕົນ ແລະໂດຍນັຍມີຄຳວ່າ “ຂໍສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ຈົ່ງຖືກຂ້າ” ເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງປາສະຈາກຊື່ວ່າ ມະໂນກຳ, ຫຼືເພາະຄວາມບໍ່ມີເຈດຕະນາເປັນສະພາວະ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ບໍ່ປາກົດ (abbohārikā) ໂດຍອຳນາດແຫ່ງປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ, ອະທິບາຍວ່າ ບໍ່ຄວນກ່າວໂດຍຄວາມເປັນປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ໃນຂໍ້ນີ້” (Etthā) ຄື ໃນຄວາມເປັນສະພາວະທີ່ບໍ່ປາກົດ.

Dasavidhā iddhi…pe… tabbā vitthārenāti adhippāyo.

ອິດທິ ໑໐ ປະການ...ລະ... ຄວນຊາບໂດຍພິສະດານ, ນີ້ຄືອະທິບາຍ.

Tenādhippetanti ‘‘akusalaṃ vacīkammaṃ manodvāre samuṭṭhātī’’ti vadantena adhippetaṃ. ‘‘Na uposathakkhandhake vutta’’nti kasmā vuttaṃ, nanu tena uposathakkhandhakato suttaṃ āhaṭanti? Kiñcāpi āhaṭaṃ, tattha avuttoyeva pana so tena vuttoti gahitoti dassento ‘‘tattha avuttamevā’’tiādimāha.

ຄຳວ່າ “ຜູ້ນັ້ນປະສົງເອົາ” (Tenādhippetanti) ຄື ຜູ້ທີ່ກ່າວວ່າ “ອະກຸສົນວະຈີກຳ ຍ່ອມຕັ້ງຂຶ້ນໃນມະໂນທະວານ” ປະສົງເອົາ. ຄຳວ່າ “ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໃນອຸໂປສົດທັກຂັນທະກະ” ເປັນຫຍັງຈຶ່ງກ່າວໄວ້? ບໍ່ແມ່ນຜູ້ນັ້ນນຳສູດມາຈາກອຸໂປສົດທັກຂັນທະກະບໍ? ເຖິງແມ່ນວ່ານຳມາແລ້ວ, ແຕ່ເພື່ອນຳສະເໜີວ່າ ຂໍ້ຄວາມນັ້ນບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໃນຂັນທະກະນັ້ນເລີຍ ແຕ່ຜູ້ນັ້ນກັບຖືເອົາວ່າກ່າວໄວ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ “ໃນຂັນທະກະນັ້ນ ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ເລີຍ”.

‘‘Sugatiduggatīsu upapajjanaṃ sukatadukkaṭakammato na hoti, khandhasivādīhi pana hotīti gahetvā ‘natthi dinna’ntiādinā parāmasantassa vasena ‘micchādiṭṭhi…pe… paribhaṇḍādīni karotī’ti vutta’’nti vadanti. Abhijjhādipadhānattāti etena vijjamānesupi byāpādādīsu yadā kāyavacīdvāresu cetanā [Pg.86] balavatī hoti, na tathā itare, tadā padhānabhāvato cetanā kāyakammaṃ vacīkammanti ca vohāraṃ labhati. So kho panassā padhānabhāvo pāṇātipātādisiddhiyā viññāyati. Yadā pana tesuyeva dvāresu abhijjhādayo balavanto honti, na tathā cetanā, tadā tattha vijjamānāpi cetanā apadhānabhāvato kāyakammaṃ vacīkammanti ca vohāraṃ na labhati. Abhijjhādayo pana padhānabhāvato satipi kāyaṅgavācaṅgacopane sakena vavatthānena manokammantveva vuccantīti dasseti. Ye pana ‘‘tīsupi dvāresu kammapathabhāvena appattiyā dvārattayepi kammapathappattamanokammena saha pavattiyā ca cetanā ettha kammanti na vuccatī’’ti vadanti, tehi abhijjhādīnaṃ padhānasabhāvaṃyeva sandhāya vuttaṃ siyā. Atha vā cetanāya nippariyāyakammabhāvato pariyāyakamme anavarodhetabbattā ‘‘abbohārikā’’ti vuttaṃ. Attano sabhāveneva pana sā etthāpi kammanti vuccati. Yathāha ‘‘cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmī’’tiādi (kathā. 539). Aṭṭhakathāyañca ‘‘tasmiṃ dvāre siddhā cetanā’’tiādinā cetanāyeva padhānaṃ katvā vuttaṃ. Tenevāha ‘‘sabhāveneva sā manokamma’’ntiādi. Atha vā kammapathappattaabhijjhādīhi kāyavacīdvāre sahajātā cetanā kāyavacīkammavasena abbohārikā cetanāsaṅkhātamanokammattāti. Yadi abhijjhādayo padhānā, na cetanā, evaṃ sati abhijjhādayo cettha kammaṃ, na cetanā, abhijjhādipakkhikā vā sā siyāti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘tividhā, bhikkhave’’tiādi. ‘‘Cetanāpi…pe… manodvāre eva samuṭṭhahantī’’ti idaṃ manodvāre cetanāya abhijjhādīhi manokammabhāve nibbisesabhāvadassananti katvā ‘‘cetanā…pe… adhippāyo’’ti āha. Cetanā cetanākammaṃ, abhijjhādayo cetanāsampayuttakammanti ettakameva hi ettha visesoti. Ettha ca cetanāya kāyavacīkammabhāvo siyāti āsaṅkāya abhāvato manodvāre akusalakāyavacīkammānaṃ anuppattito ca abbohārikāti na vuttanti daṭṭhabbaṃ.

ພວກອາຈານກ່າວວ່າ “ຄຳວ່າ ‘ມິດສາທິຖິ...ລະ... ຍ່ອມເຮັດການບໍລິພັນເປັນຕົ້ນ’ ທ່ານກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຜູ້ລູບຄຳ (ຍຶດໝັ້ນ) ດ້ວຍຄຳມີອາທິວ່າ ‘ທານທີ່ໃຫ້ແລ້ວບໍ່ມີຜົນ’ ໂດຍຖືເອົາວ່າ ‘ການເຂົ້າເຖິງສຸຄະຕິແລະທຸກຄະຕິ ບໍ່ໄດ້ມີເພາະກຳທີ່ເຮັດດີແລະເຮັດຊົ່ວ, ແຕ່ມີເພາະຂັນທະແລະພະສິວະເປັນຕົ້ນ’”. ຄຳວ່າ “ເພາະຄວາມເປັນປະທານແຫ່ງອະພິຊຊາເປັນຕົ້ນ” ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າພະຍາບາດເປັນຕົ້ນຈະມີຢູ່, ແຕ່ໃນເວລາທີ່ເຈດຕະນາໃນກາຍະທະວານແລະວະຈີທະວານມີກຳລັງແຮງ, ສ່ວນທຳມະອື່ນໆ ບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນ, ໃນເວລານັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນປະທານ ເຈດຕະນາຈຶ່ງໄດ້ຊື່ວ່າ ກາຍະກຳ ແລະ ວະຈີກຳ. ກໍຄວາມເປັນປະທານແຫ່ງເຈດຕະນານັ້ນ ຍ່ອມປາກົດດ້ວຍຄວາມສຳເລັດແຫ່ງປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ໃນເວລາທີ່ອະພິຊຊາເປັນຕົ້ນໃນທະວານເຫຼົ່ານັ້ນເອງມີກຳລັງແຮງ, ສ່ວນເຈດຕະນາບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນ, ໃນເວລານັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າເຈດຕະນາຈະມີຢູ່ໃນທະວານນັ້ນ ກໍບໍ່ໄດ້ຊື່ວ່າ ກາຍະກຳ ແລະ ວະຈີກຳ ເພາະຄວາມບໍ່ເປັນປະທານ. ສ່ວນອະພິຊຊາເປັນຕົ້ນ ເພາະຄວາມເປັນປະທານ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີການໄຫວແຫ່ງອະໄວຍະວະgາຍແລະອະໄວຍະວະວາຈາ ກໍຍັງຄົງເອີ້ນວ່າ ມະໂນກຳ ດ້ວຍການກຳນົດຂອງຕົນເອງເທົ່ານັ້ນ. ສ່ວນພວກອາຈານໃດກ່າວວ່າ “ເພາະຄວາມບໍ່ເຖິງຄວາມເປັນກຳມະບົດໃນທະວານທັງສາມ ແລະເພາະຄວາມເປັນໄປຮ່ວມກັບມະໂນກຳທີ່ເຖິງຄວາມເປັນກຳມະບົດໃນທະວານທັງສາມ, ເຈດຕະນາໃນຂໍ້ນີ້ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຊື່ວ່າ ກຳ”, ຄຳທີ່ພວກອາຈານເຫຼົ່ານັ້ນກ່າວ ຄວນໝາຍເຖິງສະພາວະທີ່ເປັນປະທານແຫ່ງອະພິຊຊາເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເພາະເຈດຕະນາເປັນກຳໂດຍອ້ອມ (ນິບປະຣິຍາຍະກຳ) ຈຶ່ງບໍ່ຄວນສົງເຄາະເຂົ້າໃນກຳໂດຍອ້ອມ (ປະຣິຍາຍະກຳ) ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ບໍ່ປາກົດ” (abbohārikā). ແຕ່ໂດຍສະພາວະຂອງຕົນເອງ ເຈດຕະນານັ້ນເຖິງໃນຂໍ້ນີ້ກໍຍັງຊື່ວ່າ ກຳ. ສົມດັ່ງທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຕັດໄວ້ວ່າ “ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເຮົາກ່າວເຈດຕະນາວ່າເປັນກຳ” ເປັນຕົ້ນ (ກຖາ. ໕໓໙). ແລະໃນອັດຖະກະຖາກໍກ່າວໂດຍເຮັດເຈດຕະນາໃຫ້ເປັນປະທານວ່າ “ເຈດຕະນາທີ່ສຳເລັດໃນທະວານນັ້ນ” ເປັນຕົ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ໂດຍສະພາວະຂອງຕົນເອງ ເຈດຕະນານັ້ນເປັນມະໂນກຳ” ເປັນຕົ້ນ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເຈດຕະນາທີ່ເກີດຮ່ວມກັນໃນກາຍະທະວານແລະວະຈີທະວານ ດ້ວຍອະພິຊຊາເປັນຕົ້ນທີ່ເຖິງຄວາມເປັນກຳມະບົດ ຊື່ວ່າ ບໍ່ປາກົດ ໂດຍຄວາມເປັນກາຍະກຳແລະວະຈີກຳ ເພາະຄວາມທີ່ເຈດຕະນາເປັນມະໂນກຳທີ່ນັບເນື່ອງໃນເຈດຕະນາ. ຖ້າວ່າ ອະພິຊຊາເປັນຕົ້ນເປັນປະທານ ບໍ່ແມ່ນເຈດຕະນາ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ອະພິຊຊາເປັນຕົ້ນໃນຂໍ້ນີ້ກໍເປັນກຳ ບໍ່ແມ່ນເຈດຕະນາ, ຫຼືວ່າ ເຈດຕະນານັ້ນຄວນເປັນຝັກຝ່າຍແຫ່ງອະພິຊຊາເປັນຕົ້ນ, ພະອັດຖະກະຖາຈານມົນສິການເຖິງຄຳຖາມນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ໓ ປະການ” ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ເຈດຕະນາກໍດີ...ລະ... ຍ່ອມຕັ້ງຂຶ້ນໃນມະໂນທະວານເທົ່ານັ້ນ” ນີ້ ເປັນການສະແດງຄວາມບໍ່ຕ່າງກັນໃນຄວາມເປັນມະໂນກຳແຫ່ງເຈດຕະນາ ດ້ວຍອະພິຊຊາເປັນຕົ້ນໃນມະໂນທະວານ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ເຈດຕະນາ...ລະ... ອະທິບາຍ”. ເພາະວ່າ ຄວາມພິເສດໃນຂໍ້ນີ້ມີພຽງເທົ່ານີ້ ຄື ເຈດຕະນາເປັນເຈດຕະນາກຳ, ອະພິຊຊາເປັນຕົ້ນເປັນເຈດຕະນາສຳປະຍຸດຕະກຳ. ແລະໃນຂໍ້ນີ້ ຄວນຊາບວ່າ ທ່ານບໍ່ໄດ້ກ່າວວ່າ ບໍ່ປາກົດ (abbohārikā) ເພາະບໍ່ມີຄວາມລະແວງວ່າ ເຈດຕະນາຈະເປັນກາຍະກຳແລະວະຈີກຳ ແລະເພາະອະກຸສົນກາຍະກຳແລະວະຈີກຳ ບໍ່ເກີດຂຶ້ນໃນມະໂນທະວານ.

Virativisiṭṭhāti viratito cetanāya padhānabhāvamāha. Tattha ‘‘tividhā, bhikkhave, kāyasañcetanā’’tiādinā (kathā. 539) āgamamhi ‘‘pāṇātipātādipaṭipakkhabhūtā’’ti yuttiṃ dasseti. Yasmā ca paṭṭhāne cetanāva ‘‘kammapaccayo’’ti [Pg.87] vuttā, na virati, abhijjhādayo vā, tasmā nippariyāyena kammaṃ ‘‘cetanā’’ti anabhijjhādayo ‘‘cetanāpakkhikā vā’’ti vuttāti veditabbaṃ. Asaṅkarato kammadvārāni vavatthapento ‘‘rakkhatī’’ti, vipariyāyena ‘‘bhindatī’’ti vuttoti rakkhaṇabhindanāni anāsetvā nāsetvā ca kathananti vuttānīti.

ຄຳວ່າ “ວິເສດດ້ວຍວິຣັດ” (Virativisiṭṭhā) ທ່ານກ່າວເຖິງຄວາມເປັນປະທານແຫ່ງເຈດຕະນາ ຍິ່ງກວ່າວິຣັດ. ໃນຂໍ້ນັ້ນ ທ່ານສະແດງເຫດຜົນໃນຄຳພີອາຄົມມີອາທິວ່າ “ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ກາຍະສັນເຈດຕະນາ ໓ ປະການ” (ກຖາ. ໕໓໙) ວ່າ “ເປັນທຳມະທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ”. ແລະເພາະເຫດທີ່ໃນຄຳພີປັດຖານ ທ່ານກ່າວວ່າ ເຈດຕະນາເທົ່ານັ້ນເປັນ “ກຳມະປັດໄຈ” ບໍ່ແມ່ນວິຣັດ ຫຼືອະພິຊຊາເປັນຕົ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຄວນຊາບວ່າ ກຳໂດຍກົງ (ນິບປະຣິຍາຍະກຳ) ຄື “ເຈດຕະນາ”, ສ່ວນອະນາພິຊຊາເປັນຕົ້ນ ທ່ານກ່າວວ່າ “ເປັນຝັກຝ່າຍແຫ່ງເຈດຕະນາ”. ເມື່ອກຳນົດກຳມະທະວານໂດຍບໍ່ສັບສົນກັນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຮັກສາ”, ໃນທາງກົງກັນຂ້າມ ທ່ານກ່າວວ່າ “ທຳລາຍ”, ດັ່ງນັ້ນ ຄຳວ່າ ການຮັກສາແລະການທຳລາຍ ຈຶ່ງກ່າວເຖິງການກ່າວໂດຍບໍ່ເຮັດໃຫ້ເສຍຫາຍ ແລະເຮັດໃຫ້ເສຍຫາຍ.

Kammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາກຳມະກະຖາ ຈົບແລ້ວ.

Tatiyo vikappo paṭhamacatutthaviññāṇadvāresuyeva labbhati, na itarattha ‘‘sotaṃ ghāna’’ntiādinā avuttattā, itarathāpi vā avibhattike niddese labbhati. Yato saṃvaravasena pātimokkhasīlaṃ pavattati, taṃ dussīlyanti āha ‘‘dussīlyaṃ pāṇātipātādicetanā’’ti. Itarā saṃvaravinimuttā abhijjhādomanassayuttā tappadhānā vā akusaladhammā satipaṭipakkhā akusalā dhammā. Ārammaṇe cittavossaggavasena pavatto akusalacittuppādo pamādo. Vīriyapanodanabhāvato thinamiddhaṃ ‘‘kosajja’’nti vuttaṃ, thinamiddhappadhāno vā cittuppādo.

ວິທີທີສາມ ຍ່ອມໄດ້ໃນວິນຍານະທະວານທີໜຶ່ງແລະທີສີ່ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ໄດ້ໃນທະວານອື່ນ ເພາະບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ດ້ວຍຄຳມີອາທິວ່າ “ຫູ ດັງ”, ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຍ່ອມໄດ້ໃນນິເທດທີ່ບໍ່ໄດ້ຈຳແນກໄວ້. ສິນໃນປາຕິໂມກ ຍ່ອມເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັງວອນໃດ, ທ່ານກ່າວເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ມີສິນວິບັດແຫ່ງສັງວອນນັ້ນວ່າ “ຄວາມມີສິນວິບັດ ຄື ເຈດຕະນາມີປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ”. ທຳມະອື່ນໆ ທີ່ພົ້ນຈາກສັງວອນ ປະກອບດ້ວຍອະພິຊຊາແລະໂທມະນັດ ຫຼືມີທຳມະເຫຼົ່ານັ້ນເປັນປະທານ ເປັນອະກຸສົນທຳ ທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ສະຕິ. ອະກຸສົນຈິດຕຸບປາດ ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການປ່ອຍຈິດໄປໃນອາລົມ ຊື່ວ່າ ປະໝາດ. ຖີນາມິດທະ ທ່ານກ່າວວ່າ “ໂກສັດຊະ” (ຄວາມກຽດຄ້ານ) ເພາະສະພາວະທີ່ບັນເທົາຄວາມພຽນ, ຫຼືວ່າ ຈິດຕຸບປາດທີ່ມີຖີນາມິດທະເປັນປະທານ.

Asuddhatāti akevalatā aññena sammissatā. Dvārañhi dvārantarikakammassa dvāraṃ hontaṃ tena missitaṃ viya hoti. Tenevāha ‘‘musāvādādinopi kāyadvāre pavattisabbhāvā’’ti. Keci pana ‘‘aviññeyyamānantarānaṃ dvārantaracittānaṃ antarantarā appavattito suddhanti vutta’’nti vadanti, taṃ anekassapi javanavārassa kāyakammādibhāvena pabandhanavasena pavatti atthīti katvā vuttaṃ. Aviruddhaṃ hotīti akusalakāyakammādibhāvena avadhāretvā asaṃvaraṃ vatvā puna tasseva vācāasaṃvaradvārādīsu uppattivacanaṃ kāyadvārūpalakkhito asaṃvaro dvārantare pavattopi kāyadvāriko evāti evaṃ saṃvaṇṇanāya sati na virujjhatīti attho. Idāni taṃ avirujjhanākāraṃ ‘‘asaṃvaro hī’’tiādinā vibhāveti. Sadvāreti attano dvāre. Asaṃvaro dvārantare uppajjamānopi sadvāravasena uppannoti vuccatīti etena vācāasaṃvaradvāre uppannopi kāyiko asaṃvaro copanakāyaasaṃvaradvāravasena uppannotveva vuttoti daṭṭhabbaṃ. Esa nayo itaratthāpi. Kammaṃ aññadvāreti kammassa dvārantaracaraṇaṃ pākaṭanti katvā vuttaṃ.

ຄຳວ່າ “ຄວາມບໍ່ບໍລິສຸດ” (Asuddhatā) ຄື ຄວາມບໍ່ເປັນສ່ວນດຽວ ຄວາມປົນເປກັບສິ່ງອື່ນ. ເພາະວ່າ ທະວານ ເມື່ອເປັນທະວານແຫ່ງກຳທີ່ມີທະວານອື່ນເປັນລະຫວ່າງ ຍ່ອມເປັນເໝືອນປົນເປກັບທະວານນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງຄວາມເປັນໄປໃນກາຍະທະວານ ເຖິງແຫ່ງມຸສາວາດເປັນຕົ້ນ”. ແຕ່ບາງທ່ານກ່າວວ່າ “ຄຳວ່າ ບໍລິສຸດ ທ່ານກ່າວໄວ້ເພາະຄວາມບໍ່ເປັນໄປໃນລະຫວ່າງແຫ່ງຈິດໃນທະວານອື່ນອັນບໍ່ມີອະນັນຕະຣະປັດໄຈທີ່ບໍ່ຄວນຮູ້”, ຄຳນັ້ນ ທ່ານກ່າວໄວ້ໂດຍເຮັດຄວາມເປັນໄປມີຢູ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຜູກພັນໂດຍຄວາມເປັນກາຍະກຳເປັນຕົ້ນ ເຖິງແຫ່ງຊະວະນະວານຫຼາຍວານ. ຄຳວ່າ “ຍ່ອມບໍ່ຂັດແຍ້ງກັນ” ອະທິບາຍວ່າ ເມື່ອມີການພັນລະນາຢ່າງນີ້ວ່າ ‘ການກ່າວເຖິງອະສັງວອນ ໂດຍກຳນົດດ້ວຍຄວາມເປັນອະກຸສົນກາຍະກຳເປັນຕົ້ນ ແລ້ວກ່າວເຖິງການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອະສັງວອນນັ້ນເອງໃນວາຈາອະສັງວອນທະວານເປັນຕົ້ນອີກ, ອະສັງວອນທີ່ກຳນົດດ້ວຍກາຍະທະວານ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເປັນໄປໃນທະວານອື່ນ ກໍເປັນກາຍະທະວານິກະ (ເນື່ອງດ້ວຍກາຍະທະວານ) ແທ້ໆ’ ດັ່ງນີ້ ຍ່ອມບໍ່ຂັດແຍ້ງກັນ. ບັດນີ້ ທ່ານຈຶ່ງສະແດງອາການທີ່ບໍ່ຂັດແຍ້ງກັນນັ້ນ ດ້ວຍຄຳມີອາທິວ່າ “ເພາະວ່າ ອະສັງວອນ” (asaṃvaro hī). ຄຳວ່າ “ໃນທະວານຂອງຕົນ” (Sadvāre) ຄື ໃນທະວານຂອງຕົນເອງ. ຄວນຊາບວ່າ ດ້ວຍຄຳວ່າ ‘ອະສັງວອນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເກີດຂຶ້ນໃນທະວານອື່ນ ກໍເອີ້ນວ່າ ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທະວານຂອງຕົນ’ ນີ້, ກາຍິກະອະສັງວອນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເກີດຂຶ້ນໃນວາຈາອະສັງວອນທະວານ ກໍກ່າວວ່າ ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງໂຈປະນະກາຍະອະສັງວອນທະວານ (ທະວານຄືອະສັງວອນທາງກາຍທີ່ມີການໄຫວ) ເທົ່ານັ້ນ. ນັຍນີ້ ແມ້ໃນຂໍ້ຄວາມອື່ນກໍເໝືອນກັນ. ຄຳວ່າ “ກຳໃນທະວານອື່ນ” (kammaṃ aññadvāre) ທ່ານກ່າວໄວ້ເພາະເຮັດການທ່ຽວໄປໃນທະວານອື່ນແຫ່ງກຳໃຫ້ປາກົດ.

Evaṃ [Pg.88] satīti copanasaṅkhāte kāyaasaṃvaradvāre asaṃvaroti ettake eva gahite. Kammapathabhāvappattasseva kammabhāvo aṭṭhakathāyaṃ vuttoti āha ‘‘kammapathabhāvappattatāya vacīmanokamma’’nti. Sesanti dvārantarānupalakkhitaṃ. Tathā na vuccatīti kāyakammanti na vuccatīti attho. Tattheva vakkhāmāti kammapathasaṃsandane vakkhāma. ‘‘So hi kāyadvāre copanappatto akusalaṃ kāyakammaṃ hotī’’tiādinā (dha. sa. aṭṭha. kammapathasaṃsandanakathā) ‘‘copanakāyaasaṃvaradvāravasena uppanno akusalaṃ kāyakammameva hotī’’tiādinā ca vacīkammādīnañca kammapathappattānaṃ asaṃvarabhūtānaṃ kāyakammādibhāve āpanne ‘‘catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ akusalaṃ vacīkammameva hotī’’tiādinā apavādena nivatti daṭṭhabbāti evaṃ vakkhamānataṃ sandhāyāha. Antogadhatā daṭṭhabbā paccayasannissitaājīvapārisuddhisīlānaṃ ñāṇavīriyehi sādhetabbattāti adhippāyo.

ຄຳວ່າ “ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ” (Evaṃ satī) ຄື ເມື່ອຖືເອົາພຽງເທົ່ານີ້ວ່າ ອະສັງວອນໃນກາຍະອະສັງວອນທະວານອັນກ່າວຄືການໄຫວ. ພະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວເຖິງຄວາມເປັນກຳແຫ່ງທຳມະທີ່ເຖິງຄວາມເປັນກຳມະບົດເທົ່ານັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ວະຈີກຳແລະມະໂນກຳ ເພາະຄວາມເຖິງຄວາມເປັນກຳມະບົດ”. ຄຳວ່າ “ທີ່ເຫຼືອ” (Sesanti) ຄື ທີ່ບໍ່ໄດ້ກຳນົດດ້ວຍທະວານອື່ນ. ຄຳວ່າ “ບໍ່ກ່າວຢ່າງນັ້ນ” (Tathā na vuccatī) ອະທິບາຍວ່າ ບໍ່ກ່າວວ່າ ກາຍະກຳ. ຄຳວ່າ “ຈະກ່າວໃນຂໍ້ນັ້ນເອງ” (Tattheva vakkhāmā) ຄື ຈະກ່າວໃນການສົມທຽບກຳມະບົດ. ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຂໍ້ຄວາມທີ່ຈະກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ ‘ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງວະຈີກຳເປັນຕົ້ນ ທີ່ເຖິງຄວາມເປັນກຳມະບົດອັນເປັນອະສັງວອນ ເມື່ອເຖິງຄວາມເປັນກາຍະກຳເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຄຳມີອາທິວ່າ “ເພາະວ່າ ອະສັງວອນນັ້ນ ເມື່ອເຖິງການໄຫວໃນກາຍະທະວານ ຍ່ອມເປັນອະກຸສົນກາຍະກຳ” (ທັມມະສັງຄະນີອັດຖະກະຖາ, ກັມມະປະຖະສັມສັນທະນະກະຖາ) ແລະດ້ວຍຄຳມີອາທິວ່າ “ອະສັງວອນທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງໂຈປະນະກາຍະອະສັງວອນທະວານ ຍ່ອມເປັນອະກຸສົນກາຍະກຳແທ້ໆ”, ຄວນເຫັນການງົດເວັ້ນດ້ວຍຄຳຍົກເວັ້ນມີອາທິວ່າ “ວະຈີທຸຈະລິດ ໔ ປະການ ຍ່ອມເປັນອະກຸສົນວະຈີກຳແທ້ໆ”’. ອະທິບາຍວ່າ ຄວນເຫັນຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ສະແດງໄວ້ພາຍໃນ ເພາະປັດຈະຍະສັນນິດສິຕະສີລແລະອາຊີວະປາຣິສຸດທິສີລ ເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງບັນລຸດ້ວຍຍານແລະວິຣິຍະ.

Akusalakammapathakathāvaṇṇanā

ການພັນລະນາອະກຸສົນກຳມະບົດກະຖາ

Sarasena attano sabhāvena. Yāya cetanāya pavattamānassa jīvitindriyassa paccayabhūtesu mahābhūtesu upakkamakaraṇahetu taṃmahābhūtapaccayā uppajjanakamahābhūtā nuppajjissanti, sā tādisapayogasamuṭṭhāpikā cetanā pāṇātipāto nāma. Laddhupakkamāni hi bhūtāni na purimabhūtāni viya visadānīti samānajātiyānaṃ bhūtānaṃ kāraṇaṃ na hontīti. Ekassapi payogassa sahasā nipphādanavasena kiccasādhikāya bahukkhattuṃ pavattajavanehi laddhāsevanāya ca sanniṭṭhāpakacetanāya vasena payogassa mahantabhāvo. Satipi kadāci khuddake ceva mahante ca pāṇe payogassa samabhāve mahantaṃ hanantassa cetanā tibbatarā uppajjatīti vatthussa mahantabhāvoti tadubhayaṃ cetanāya balavabhāveneva hotīti āha ‘‘payoga…pe… bhāvato’’ti. Yathāvuttapaccayavipariyāyepīti payogavatthuādipaccayānaṃ amahattepi. Taṃtaṃpaccayehīti guṇavantatādipaccayehi. Ettha ca hantabbassa guṇavantatāya mahāsāvajjatā vatthumahantatāya viya daṭṭhabbā. Kilesānaṃ upakkamānaṃ dvinnañca mudutāya tibbatāya ca appasāvajjatā mahāsāvajjatā ca yojetabbā. Pāṇo pāṇasaññitā vadhakacittañca pubbabhāgasambhārā, upakkamo [Pg.89] vadhakacetanāsamuṭṭhāpito, pañcasambhāravatī pāṇātipātacetanāti sā pañcasambhāravinimuttā daṭṭhabbā. Esa nayo adinnādānādīsupi.

ຄຳວ່າ “ດ້ວຍລົດຂອງຕົນ” (Sarasena) ຄື ດ້ວຍສະພາວະຂອງຕົນເອງ. ເຈດຕະນາໃດ ເປັນເຫດໃຫ້ເກີດຄວາມພະຍາຍາມໃນມະຫາພູດທັງຫຼາຍອັນເປັນປັດໄຈແຫ່ງຊີວິຕິນຊີທີ່ເປັນໄປຢູ່, ມະຫາພູດທັງຫຼາຍທີ່ຈະເກີດຂຶ້ນເພາະມະຫາພູດນັ້ນເປັນປັດໄຈ ຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນ, ເຈດຕະນາອັນເປັນຕົວຕັ້ງຂຶ້ນແຫ່ງຄວາມພະຍາຍາມປານນັ້ນ ຊື່ວ່າ ປານາຕິບາດ. ເພາະວ່າ ມະຫາພູດທັງຫຼາຍທີ່ຖືກທຳຮ້າຍແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ແຈ່ມໃສເໝືອນມະຫາພູດໃນກ່ອນ ຈຶ່ງບໍ່ເປັນເຫດແຫ່ງມະຫາພູດທີ່ມີຊາດສະເໝີກັນ. ຄວາມເປັນໃຫຍ່ແຫ່ງຄວາມພະຍາຍາມ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເຈດຕະນາອັນເຮັດໃຫ້ສຳເລັດ ເພາະການເຮັດໃຫ້ສຳເລັດໂດຍພັນຕູແຫ່ງຄວາມພະຍາຍາມແມ້ຢ່າງໜຶ່ງ ແລະເພາະການໄດ້ຮັບການເສບຄຸ້ນດ້ວຍຊະວະນະທັງຫຼາຍທີ່ເປັນໄປຫຼາຍເທື່ອອັນເຮັດກິດໃຫ້ສຳເລັດ. ເຖິງແມ່ນວ່າໃນບາງຄັ້ງ ຄວາມພະຍາຍາມໃນສັດຕົວນ້ອຍແລະສັດຕົວໃຫຍ່ຈະສະເໝີກັນ, ແຕ່ເຈດຕະນາຂອງຜູ້ຂ້າສັດຕົວໃຫຍ່ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແຮງກວ່າ ເພາະຄວາມເປັນໃຫຍ່ແຫ່ງວັດຖຸ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ເພາະຄວາມເປັນ...ລະ... ພະຍາຍາມ” ເພາະທັງສອງຢ່າງນັ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍຄວາມມີກຳລັງແຮງແຫ່ງເຈດຕະນາເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ “ເຖິງແມ່ນວ່າໃນທາງກົງກັນຂ້າມແຫ່ງປັດໄຈຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ” ຄື ເຖິງແມ່ນວ່າປັດໄຈມີຄວາມພະຍາຍາມແລະວັດຖຸເປັນຕົ້ນຈະບໍ່ໃຫຍ່. ຄຳວ່າ “ດ້ວຍປັດໄຈນັ້ນໆ” ຄື ດ້ວຍປັດໄຈມີຄວາມເປັນຜູ້ມີຄຸນເປັນຕົ້ນ. ແລະໃນຂໍ້ນີ້ ຄວນເຫັນຄວາມມີໂທດຫຼາຍ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີຄຸນແຫ່ງສັດທີ່ຈະເພິ່ງຂ້າ ເໝືອນຄວາມເປັນໃຫຍ່ແຫ່ງວັດຖຸ. ຄວນປະກອບຄວາມມີໂທດນ້ອຍແລະຄວາມມີໂທດຫຼາຍ ດ້ວຍຄວາມອ່ອນແລະຄວາມແຮງກ້າແຫ່ງກິເລດແລະຄວາມພະຍາຍາມທັງສອງ. ປານະ (ສັດມີຊີວິດ), ປານະສັນຍິຕາ (ຄວາມຮູ້ວ່າສັດມີຊີວິດ), ວະທະກະຈິດ (ຈິດຄິດຈະຂ້າ) ເປັນບຸບພະພາກະສົມພານ, ອຸປະກົມ (ຄວາມພະຍາຍາມ) ອັນຕັ້ງຂຶ້ນດ້ວຍວະທະກະເຈດຕະນາ, ເຈດຕະນາໃນປານາຕິບາດ ປະກອບດ້ວຍສົມພານ ໕ ປະການ, ດັ່ງນັ້ນ ເຈດຕະນານັ້ນ ຄວນເຫັນວ່າພົ້ນຈາກສົມພານ ໕ ປະການ. ນັຍນີ້ ແມ້ໃນອະທິນນາທານເປັນຕົ້ນກໍເໝືອນກັນ.

Mantaparijappanena parassa santakaharaṇaṃ vijjāmayo, vinā mantena parasantakassa kāyavacīpayogehi ākaḍḍhanaṃ tādisaiddhiyogena iddhimayo payogoti adinnādānassapi cha payogā sāhatthikādayo veditabbā.

ການຖືເອົາສິ່ງຂອງຂອງຜູ້ອື່ນດ້ວຍການຮ່າຍມົນ ຊື່ວ່າ ວິຊຊາມາຍະປະໂຍກ (ຄວາມພະຍາຍາມສຳເລັດດ້ວຍວິຊາ), ການສະກົດເອົາສິ່ງຂອງຂອງຜູ້ອື່ນດ້ວຍກາຍະປະໂຍກແລະວະຈີປະໂຍກ ໂດຍບໍ່ມີມົນ ດ້ວຍການປະກອບລິດປານນັ້ນ ຊື່ວ່າ ອິດທິມາຍະປະໂຍກ (ຄວາມພະຍາຍາມສຳເລັດດ້ວຍລິດ), ຄວນຊາບປະໂຍກ ໖ ມີສາຫັດຖິກະປະໂຍກເປັນຕົ້ນ ແມ້ແຫ່ງອະທິນນາທານ.

Abhibhavitvā vītikkamane micchācāro mahāsāvajjo, na tathā ubhinnaṃ samānacchandabhāve. ‘‘Cattāro sambhārāti vuttattā abhibhavitvā vītikkamane satipi maggenamaggapaṭipattiadhivāsane purimuppannasevanābhisandhipayogābhāvato micchācāro na hoti abhibhuyyamānassā’’ti vadanti. Sevanacitte sati payogābhāvo na pamāṇaṃ itthiyā sevanappayogassa yebhuyyena abhāvato. Purisasseva hi yebhuyyena sevanappayogo hotīti itthiyā puretaraṃ sevanacittaṃ upaṭṭhāpetvā nipannāyapi micchācāro na siyāti āpajjati, tasmā purisassa vasena ukkaṃsato cattāro sambhārā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Aññathā itthiyā purisakiccakaraṇakāle purisassapi sevanappayogābhāvato micchācāro na siyāti. Keci pana ‘‘attano ruciyā pavattitassa tīṇi aṅgāni, balakkārena pavattitassa tīṇīti sabbāni aggahitaggahaṇena cattārī’’ti vadanti, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.

ໃນການລ່ວງລະເມີດໂດຍການຂົ່ມເຫັງ (ຂືນໃຈ), ກາເມສຸມິດສາຈານມີໂທດຫຼາຍ, ແຕ່ບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນໃນເມື່ອທັງສອງຝ່າຍມີຄວາມພໍໃຈສະເໝີກັນ. ພວກອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ 'ເພາະພຣະບາລີກ່າວໄວ້ວ່າ ອົງປະກອບ 4 ປະການ, ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີການລ່ວງລະເມີດໂດຍການຂົ່ມເຫັງ, ແຕ່ເມື່ອມີການຍອມຮັບການປະຕິບັດທາງມັກຄະ (ຊ່ອງທາງ) ທີ່ບໍ່ແມ່ນມັກຄະ, ເພາະບໍ່ມີຄວາມພະຍາຍາມແລະຄວາມຕັ້ງໃຈທີ່ຈະເສບທີ່ເກີດຂຶ້ນກ່ອນ, ກາເມສຸມິດສາຈານຈຶ່ງບໍ່ມີແກ່ຜູ້ຖືກຂົ່ມເຫັງ'. ເມື່ອມີຈິດຍິນດີໃນການເສບ, ການບໍ່ມີຄວາມພະຍາຍາມ (ທາງກາຍ) ບໍ່ແມ່ນເຄື່ອງກຳນົດ ເພາະໂດຍສ່ວນຫຼາຍແລ້ວ ຄວາມພະຍາຍາມໃນການເສບຂອງສະຕີແມ່ນບໍ່ມີ. ດ້ວຍວ່າ ຄວາມພະຍາຍາມໃນການເສບໂດຍສ່ວນຫຼາຍຍ່ອມມີແກ່ບຸລຸດເທົ່ານັ້ນ, ຖ້າເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ເຖິງແມ່ນສະຕີຈະຕັ້ງຈິດຍິນດີໃນການເສບໄວ້ກ່ອນແລ້ວນອນຢູ່, ກໍຈະກາຍເປັນວ່າບໍ່ເປັນກາເມສຸມິດສາຈານ, ດັ່ງນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ອົງປະກອບ 4 ປະການ ທ່ານກ່າວໄວ້ໂດຍຍິ່ງຍວດດ້ວຍອຳນາດຂອງບຸລຸດ. ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ, ໃນເວລາທີ່ສະຕີເຮັດກິດຂອງບຸລຸດ, ເພາະບໍ່ມີຄວາມພະຍາຍາມໃນການເສບຂອງບຸລຸດ, ບຸລຸດກໍຈະບໍ່ເປັນກາເມສຸມິດສາຈານ. ສ່ວນບາງພວກກ່າວວ່າ 'ກາເມສຸມິດສາຈານທີ່ເປັນໄປຕາມຄວາມພໍໃຈຂອງຕົນ ມີອົງ 3, ທີ່ເປັນໄປໂດຍການຂົ່ມຂືນ ມີອົງ 3, ແຕ່ເມື່ອຖືເອົາອົງທັງໝົດໂດຍບໍ່ຍົກເວັ້ນ ຈຶ່ງມີ 4 ປະການ', ເລື່ອງນີ້ພຶງພິຈາລະນາແລ້ວຈຶ່ງຖືເອົາ.

Duṭṭhacittassa amaraṇādhippāyassa pharusakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā pharusacetanā pharusavācā. Maraṇādhippāye pana sati atthasiddhitadabhāvesu pāṇātipātā byāpādā ca hontīti. Yaṃ pati pharusavācā payujjati, tassa sammukhāva sīsaṃ eti. ‘‘Parammukhepi pharusavācā hotī’’ti vadanti.

ຜຣຸສວາຈາ (ວາຈາຫຍາບຄາຍ) ຄື ເຈດຕະນາອັນຫຍາບຄາຍ ທີ່ມີຈິດປະທຸສະຮ້າຍ ແຕ່ບໍ່ມີຄວາມປະສົງຈະໃຫ້ຕາຍ, ເຊິ່ງຕັ້ງຂຶ້ນດ້ວຍຄວາມພະຍາຍາມທາງກາຍແລະວາຈາອັນຫຍາບຄາຍ. ແຕ່ເມື່ອມີຄວາມປະສົງຈະໃຫ້ຕາຍ, ບໍ່ວ່າຜົນຈະສຳເລັດຫຼືບໍ່ສຳເລັດກໍຕາມ, ຍ່ອມເປັນປານາຕິບາດແລະພະຍາບາດ. ຜຣຸສວາຈາທີ່ບຸກຄົນກ່າວມຸ່ງເຖິງຜູ້ໃດ, ຍ່ອມໄປເຖິງຜູ້ນັ້ນໂດຍກົງຕໍ່ໜ້າ. ບາງພວກກ່າວວ່າ 'ເຖິງແມ່ນລັບຫຼັງ ກໍເປັນຜຣຸສວາຈາໄດ້'.

Yadi cetanāya sabbadā kammapathabhāvābhāvato aniyato kammapathabhāvoti kammapatharāsimhi avacanaṃ, nanu abhijjhādīnampi kammapathaṃ appattānaṃ atthitāya aniyato kammapathabhāvoti tesampi kammapatharāsiyaṃ avacanaṃ āpajjatīti? Nāpajjati, kammapathatātaṃsabhāgatāhi tesaṃ tattha vuttattā. Yadi evaṃ cetanāpi tattha vattabbā siyāti? Saccametaṃ, sā pana pāṇātipātādikāti pākaṭo tassā [Pg.90] kammapathabhāvoti na vuttaṃ siyā. Cetanāya hi ‘‘cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi,’’‘‘tividhā, bhikkhave, kāyasañcetanā akusalaṃ kāyakamma’’ntiādivacanehi kammabhāvo dīpito. Kammaṃyeva ca sugatiduggatīnaṃ taduppajjanasukhadukkhānañca pathabhāvena pavattaṃ kammapathoti vuccatīti pākaṭo tassā kammapathabhāvo. Abhijjhādīnaṃ pana cetanāsamīhanabhāvena sucaritaduccaritabhāvo, cetanājanitataṃbandhatibhāvena sugatiduggatitaduppajjanasukhadukkhānaṃ pathabhāvo cāti na tathā pākaṭo kammapathabhāvoti te eva kammapatharāsibhāvena vuttā. Atathājātiyattā vā cetanā tehi saddhiṃ na vuttā siyā. Vicāretvā gahetabbaṃ.

ຫາກມີຄຳຖາມວ່າ: ເພາະເຈດຕະນາບໍ່ໄດ້ເປັນກຳມະບົດສະເໝີໄປ, ຄວາມເປັນກຳມະບົດຂອງມັນຈຶ່ງບໍ່ແນ່ນອນ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງບໍ່ກ່າວໄວ້ໃນໝວດກຳມະບົດ, ຖ້າເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ເຖິງແມ່ນອະພິຊຊາເປັນຕົ້ນ ທີ່ຍັງບໍ່ເຖິງຄວາມເປັນກຳມະບົດກໍມີຢູ່, ຄວາມເປັນກຳມະບົດຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນກໍບໍ່ແນ່ນອນ, ດັ່ງນັ້ນ ກໍຈະຕ້ອງບໍ່ກ່າວເຖິງທຳເຫຼົ່ານັ້ນໃນໝວດກຳມະບົດນຳບໍ່? ຕອບວ່າ: ບໍ່ເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ເພາະຄວາມເປັນກຳມະບົດແລະຄວາມມີສ່ວນສະເໝີກັນກັບກຳມະບົດຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ທ່ານກ່າວໄວ້ໃນໝວດນັ້ນແລ້ວ. ຫາກເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ເຖິງແມ່ນເຈດຕະນາກໍຄວນຈະgກ່າວໄວ້ໃນໝວດນັ້ນນຳບໍ່? ຕອບວ່າ: ຈິງຢູ່, ແຕ່ເພາະເຈດຕະນານັ້ນມີປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ, ຄວາມເປັນກຳມະບົດຂອງມັນຈຶ່ງປາກົດຊັດເຈນຢູ່ແລ້ວ, ທ່ານຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້. ດ້ວຍວ່າ ຄວາມເປັນກຳຂອງເຈດຕະນາ ປາກົດແລ້ວດ້ວຍພຣະດຳລັດເປັນຕົ້ນວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເຮົາກ່າວເຈດຕະນາວ່າມີກຳ', 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ກາຍສັນເຈດຕະນາ 3 ປະການ ເປັນກາຍະກຳອະກຸສົນ'. ແລະກຳນັ້ນເອງ ທີ່ເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນທາງເດີນແຫ່ງສຸຄະຕິ ທຸຄະຕິ ແລະສຸກທຸກທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນສຸຄະຕິທຸຄະຕິນັ້ນ ທ່ານກ່າວວ່າ ກຳມະບົດ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນກຳມະບົດຂອງເຈດຕະນານັ້ນຈຶ່ງປາກົດຊັດເຈນ. ສ່ວນຄວາມເປັນສຸຈະຣິດແລະທຸຈະຣິດຂອງອະພິຊຊາເປັນຕົ້ນ ມີຢູ່ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຊັກນຳຂອງເຈດຕະນາ, ແລະຄວາມເປັນທາງເດີນແຫ່ງສຸຄະຕິ ທຸຄະຕິ ແລະສຸກທຸກທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນສຸຄະຕິທຸຄະຕິນັ້ນ ມີຢູ່ດ້ວຍຄວາມເປັນທຳທີ່ຜູກພັນເຊິ່ງເກີດຈາກເຈດຕະນາ, ຄວາມເປັນກຳມະບົດຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງບໍ່ປາກົດຊັດເຈນຄືຢ່າງນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນເອງຈຶ່ງຖືກກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນໝວດກຳມະບົດ. ຫຼືວ່າ ເພາະເຈດຕະນາມີຊາດ (ປະເພດ) ບໍ່ຄືກັນກັບທຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ທ່ານຈຶ່ງບໍ່ກ່າວໄວ້ຮ່ວມກັບທຳເຫຼົ່ານັ້ນ. ເລື່ອງນີ້ພຶງພิຈາລະນາແລ້ວຈຶ່ງຖືເອົາ.

Pāṇātipātādīnaṃ ārammaṇāneva tabbiratiārammaṇānīti pañca sikkhāpadā parittārammaṇā evāti vacanena adinnādānādīnaṃ sattārammaṇatāvacanassa virodhaṃ codeti. Tathā hi vakkhati ‘‘vītikkamitabbatoyeva hi veramaṇī nāma hotī’’ti. Sayameva pariharissatīti sikkhāpadavibhaṅge pañhapucchakavaṇṇanaṃ sandhāya vadati. Tattha hi ‘‘yasmā sattoti saṅkhyaṃ gate saṅkhāreyeva ārammaṇaṃ karoti, tasmā parittārammaṇāti vuccantī’’ti vuttaṃ.

ດ້ວຍຄຳກ່າວວ່າ 'ອາລົມຂອງປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ ເປັນອາລົມແຫ່ງການງົດເວັ້ນຈາກປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນນັ້ນ, ສິກຂາບົດ 5 ຈຶ່ງມີອາລົມເປັນປະຣິດຕະ (ເລັກນ້ອຍ) ເທົ່ານັ້ນ', ທ່ານຈຶ່ງສະແດງຄວາມຂັດແຍ້ງກັບຄຳກ່າວທີ່ວ່າ ອະທິນນາທານເປັນຕົ້ນມີສັດເປັນອາລົມ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ, ທ່ານຈະກ່າວຕໍ່ໄປວ່າ 'ເພາະວ່າການງົດເວັ້ນ ຍ່ອມມີຈາກສິ່ງທີ່ຈະຕ້ອງລ່ວງລະເມີດນັ້ນເອງ'. ຄຳວ່າ 'ທ່ານຈະແກ້ໄຂດ້ວຍຕົນເອງ' ນີ້ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຄຳອະທິບາຍໃນປັນຫາປຸດຊະກະແຫ່ງສິກຂາບົດວິພັງ. ດ້ວຍວ່າ ໃນວິພັງນັ້ນ ທ່ານກ່າວໄວ້ວ່າ 'ເພາະເຫດທີ່ການງົດເວັ້ນຍ່ອມເຮັດສັງຂານທີ່ນັບວ່າເປັນສັດໃຫ້ເປັນອາລົມ, ດັ່ງນັ້ນ ສິກຂາບົດເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າມີອາລົມເປັນປະຣິດຕະ'.

Duggatatādīnīti ādi-saddena ‘‘aladdhālābho laddhavināso icchitānaṃ bhogānaṃ kicchapaṭilābho rājādīhi sādhāraṇabhogatā dukkhavihāro sāsaṅkavihāro’’ti evamādayo saṅgahitā. Keci pana ‘‘diṭṭheva dhamme bhogajāniādayo nissandaphala’’nti vadanti.

ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຄວາມເປັນຜູ້ຍາກຈົນເປັນຕົ້ນ', ຄຳວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ' ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາຂໍ້ຄວາມເຫຼົ່ານີ້ຄື 'ການບໍ່ໄດ້ລາບທີ່ຄວນໄດ້, การເສຍລາບທີ່ໄດ້ແລ້ວ, ການໄດ້ໂພຄະທີ່ປາດຖະໜາໂດຍຍາກ, ການມີໂພຄະຮ່ວມກັບພະຍາຣາຊາເປັນຕົ້ນ, ການຢູ່ເປັນທຸກ, ການຢູ່ດ້ວຍຄວາມລະແວງສົງໄສ' ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນບາງພວກກ່າວວ່າ 'ความເສື່ອມແຫ່ງໂພຄະເປັນຕົ້ນໃນປັດຈຸບັນ ເປັນນິດສັນທະຜົນ (ຜົນໄຫຼອອກ)'.

Kusalakammapathakathāvaṇṇanā

ຄຳອະທິບາຍກຸສົນກຳມະບົດກະຖາ

Tāsañca viratīnaṃ cetanāsampayuttattā cetanādvārena sugatiduggatitaduppajjanasukhadukkhānaṃ pathabhāvo yuttoti adhippāyo.

ອະທິບາຍວ່າ ເພາະວິຣັດ (ການງົດເວັ້ນ) ເຫຼົ່ານັ້ນ ປະກອບຮ່ວມກັບເຈດຕະນາ, ຄວາມເປັນທາງເດີນແຫ່ງສຸຄະຕິ ທຸຄະຕິ ແລະສຸກທຸກທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນສຸຄະຕິທຸຄະຕິນັ້ນ ໂດຍທາງເຈດຕະນາທະວານ ຈຶ່ງສົມຄວນ.

Kammapathasaṃsandanakathāvaṇṇanā

ຄຳອະທິບາຍກຳມະບົດສຳສັນthະນະກະຖາ (ການປຽບທຽບກຳມະບົດ)

Tathāti kammapathappattānaṃ. Kecīti dhammasirittheraṃ sandhāyāha. So hi kammapathappattānameva dussīlyādīnaṃ susīlyādīnañca kammapathehi atthato nānattābhāvadassanaṃ, tesaṃ vā phassadvārādīhi avirodhabhāvena dīpanaṃ kammapathasaṃsandananti vadati. Kammapathatā natthīti etena yathāvuttānaṃ asaṃvarasaṃvarānaṃ [Pg.91] tesaṃ vāde kammapathasaṃsandane asaṅgahitataṃ dasseti. Ye pana saṅgahaṃ labhanti, tesaṃ gahaṇe payojanābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tividha…pe… dassanenā’’ti vuttaṃ. Evaṃ purimapakkhe saṅkhepato dosaṃ vatvā dutiyapakkhepi vattuṃ ‘‘na ca duccaritāna’’ntiādimāha. Tena ye duccaritasucaritaasaṃvarasaṃvarā anucarīyanti, tesaṃ kāyakammāditā vidhīyatīti dasseti. ‘‘Pañcaphassadvāravasena uppanno asaṃvaro akusalaṃ manokammameva hotī’’tiādinā hi vuttanti. Yadi cātiādinā anavasesapariyādānābhāvamāha. Uppatti na vattabbāti kammapatha…pe… vadantehi ‘‘manokammaṃ chaphassadvāravasena uppajjatī’’ti na vattabbanti attho. Atha vā yadi kammapathappattāneva dussīlyādīni kāyakammādināmehi aṭṭhakathāyaṃ vuttānīti evaṃ vadantehi aṭṭhakathācariyehi manokammassa chaphassadvāravasena uppatti na vattabbāti attho. Taṃtaṃkammabhāvassa vuttattāti ‘‘tividhaṃ kāyaduccaritaṃ akusalaṃ kāyakammameva hotī’’tiādiṃ (vibha. 913) sandhāyāha.

ຄຳວ່າ 'ຢ່າງນັ້ນ' ຄື ແຫ່ງທຳທີ່ເຖິງຄວາມເປັນກຳມະບົດ. ຄຳວ່າ 'ບາງພວກ' ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງພຣະທຳມະສິຣິເຖຣະ. ດ້ວຍວ່າ ພຣະເຖຣະຮູບນັ້ນກ່າວວ່າ 'ການສະແດງຄວາມບໍ່ຕ່າງກັນໂດຍອັດຖະ ລະຫວ່າງຄວາມເປັນຜູ້ທຸສີລເປັນຕົ້ນ ແລະຄວາມເປັນຜູ້ມີສີລດີເປັນຕົ້ນ ທີ່ເຖິງຄວາມເປັນກຳມະບົດ ກັບກຳມະບົດທັງຫຼາຍ, ຫຼືການສະແດງທຳເຫຼົ່ານັ້ນໂດຍຄວາມບໍ່ຂັດແຍ້ງກັນກັບຜັດສະທະວານເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ກຳມະບົດສຳສັນທະນະ'. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຄວາມເປັນກຳມະບົດບໍ່ມີ' ນີ້ ທ່ານສະແດງຄວາມບໍ່ຖືກສົງເຄາະເຂົ້າໃນກຳມະບົດສຳສັນທະນະ ໃນວາດະຂອງພວກເຂົາ ແຫ່ງອະສັງວອນແລະສັງວອນຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ. ສ່ວນທຳເຫຼົ່າໃດທີ່ໄດ້ຮັບການສົງເຄາະ, ເພື່ອສະແດງຄວາມບໍ່ມີປະໂຫຍດໃນການຖືເອົາທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍການສະແດງ... 3 ປະການ... ລະເຖິງ...'. ທ່ານກ່າວໂທດໂດຍຫຍໍ້ໃນຝ່າຍທຳອິດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ເພື່ອຈະກ່າວໃນຝ່າຍທີສອງອີກ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ແລະບໍ່ແມ່ນແຫ່ງທຸຈະຣິດທັງຫຼາຍ'. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານສະແດງວ່າ ອະສັງວອນແລະສັງວອນ ທີ່ເປັນທຸຈະຣິດແລະສຸຈະຣິດໃດໆ ທີ່ປະພຶດຕາມກັນ, ຄວາມເປັນກາຍະກຳເປັນຕົ້ນແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມຖືກກຳນົດໄວ້. ຈິງຢ່າງນັ້ນ, ທ່ານກ່າວໄວ້ວ່າ 'ອະສັງວອນທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຜັດສະທະວານ 5 ຍ່ອມເປັນມະໂນກຳອະກຸສົນແທ້ໆ' ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ແລະຫາກວ່າ' ເປັນຕົ້ນ ທ່ານກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ມີການຖືເອົາໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ຄວນກ່າວການເກີດຂຶ້ນ' ມີອັດຖະວ່າ ພວກທີ່ກ່າວວ່າ ກຳມະບົດ... ລະເຖິງ... ບໍ່ຄວນກ່າວວ່າ 'ມະໂນກຳຍ່ອມເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຜັດສະທະວານ 6'. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ມີອັດຖະວ່າ ຫາກພວກທີ່ກ່າວວ່າ ຄວາມເປັນຜູ້ທຸສີລເປັນຕົ້ນ ທີ່ເຖິງຄວາມເປັນກຳມະບົດນັ້ນເອງ ທີ່ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໄວ້ໂດຍຊື່ມີກາຍະກຳເປັນຕົ້ນ, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານທັງຫຼາຍກໍບໍ່ຄວນກ່າວການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງມະໂນກຳດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຜັດສະທະວານ 6. ຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມເປັນກຳນັ້ນໆ ທ່ານກ່າວໄວ້ແລ້ວ' ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ກາຍະທຸຈະຣິດ 3 ປະການ ຍ່ອມເປັນກາຍະກຳອະກຸສົນແທ້ໆ' (ວິພັງ. 913).

Kammantarampi taṃdvārikakammameva siyāti pāṇātipātādikassa vacīkammādibhāvamāsaṅkati. Tasmāti yasmā kesañci asaṃvarānaṃ saṃvarānañca kammapathatā natthi, kāyaduccaritādīnañca kammapathehi nānattābhāvadassanena payojanaṃ natthi, na ca duccaritādīnaṃ phassadvārānaṃ vasena uppatti dīpitā, na cāyaṃ vidhi niravasesasaṅgāhikā, kammānañca saṅkaro āpajjati, aṭṭhakathāyañca pubbāparavirodho, tasmāti attho. Samānanāmatā kāyakammāditā. Sāmaññanāmāvijahanaṃ kāyakammādibhāvāvijahanaṃ. Ubhayesanti kammapathākammapathānaṃ. Uppattipariyāyavacanābhāvatoti etena phassadvāraasaṃvaradvārādīnaṃ taṃdvārikakammānañca atthato nānattābhāvepi tathā tathā pavattadesanāvasena te vicāritāti dasseti. ‘‘Akusalaṃ kāyakammaṃ pañcaphassadvāravasena na uppajjatī’’tiādiko dutiyavinicchayo.

ຄຳວ່າ 'ເຖິງແມ່ນກຳອື່ນ ກໍຄວນເປັນກຳທີ່ມີທະວານນັ້ນເອງ' ທ່ານສະແດງຄວາມສົງໄສໃນຄວາມເປັນວະຈີກຳເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເພາະເຫດນັ້ນ' ມີອັດຖະວ່າ ເພາະເຫດທີ່ຄວາມເປັນກຳມະບົດແຫ່ງອະສັງວອນແລະສັງວອນບາງປະການບໍ່ມີ, ແລະການສະແດງຄວາມບໍ່ຕ່າງກັນແຫ່ງກາຍະທຸຈະຣິດເປັນຕົ້ນ ກັບກຳມະບົດທັງຫຼາຍ ບໍ່ມີປະໂຫຍດ, ແລະການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງທຸຈະຣິດເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຜັດສະທະວານ ທ່ານກໍບໍ່ໄດ້ສະແດງໄວ້, ແລະວິທີນີ້ກໍບໍ່ໄດ້ສົງເຄາະເອົາທັງໝົດໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ, ທັງຄວາມສັບສົນແຫ່ງກຳທັງຫຼາຍກໍຈະມີຂຶ້ນ, ແລະຄວາມຂັດແຍ້ງກັນໃນຕອນຕົ້ນແລະຕອນປາຍໃນພຣະອັດຖະກະຖາກໍຈະມີຂຶ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມມີຊື່ສະເໝີກັນ' ຄື ຄວາມເປັນກາຍະກຳເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ການບໍ່ລະເສຍຊື່ສາມັນ' ຄື ການບໍ່ລະເສຍຄວາມເປັນກາຍະກຳເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງທັງສອງ' ຄື ແຫ່ງທຳທີ່ເປັນກຳມະບົດແລະບໍ່ເປັນກຳມະບົດ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເພາະບໍ່ມີຄຳກ່າວເຖິງປະເພດແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນ' ນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ເຖິງແມ່ນຜັດສະທະວານ ອະສັງວອນທະວານເປັນຕົ້ນ ແລະກຳທີ່ມີທະວານນັ້ນໆ ຈະບໍ່ຕ່າງກັນໂດຍອັດຖະກໍຕາມ, ແຕ່ທ່ານກໍໄດ້ພິຈາລະນາທຳເຫຼົ່ານັ້ນໄວ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເທສະໜາທີ່ເປັນໄປຢ່າງນັ້ນໆ. ຄຳວິນິດໄສທີສອງ ມີຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ກາຍະກຳອະກຸສົນ ຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຜັດສະທະວານ 5'.

Kāye vācāya ca…pe… siddhitoti etena copanappattaṃ akusalaṃ manokammaṃ copanaṃ appattato visesetvā dassetuṃ ‘‘kāyavacīkamma’’nti vuttaṃ, na pana kāyavacīkammabhāvatoti dasseti. Tena kāyavacīgahaṇaṃ yathāvuttacopanappattaṃ eva vibhāvetīti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha – ‘‘copanappattaṃ akusalaṃ kāyadvāre vacīdvāre ca manokammaṃ hotī’’ti. Taṃ-sadde [Pg.92] vutte yaṃ-saddo abyabhicāritasambandhatāya vuttoyeva hotīti katvā ‘‘yaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ. Uppādamattaparicchinnenāti chaphassadvārikakammenāti attho. Matta-saddena visesanivattiatthena manokammatāvisesaṃ nivatteti. Niyamassa eva-saddassa akatattā ‘‘kāyavacīkammameva hotī’’ti avuttattā. Idāni niyamākaraṇena laddhaguṇaṃ dassento ‘‘na pana sabbampī’’tiādimāha.

ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ໃນກາຍແລະວາຈາ... ລະເຖິງ... ເພາະຄວາມສຳເລັດ' ນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ຄຳວ່າ 'ກາຍະວະຈີກຳ' ທ່ານກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງຄວາມຕ່າງແຫ່ງມະໂນກຳອະກຸສົນທີ່ເຖິງການໄຫວ (ເຄື່ອນໄຫວ) ຈາກມະໂນກຳທີ່ບໍ່ເຖິງການໄຫວ, ແຕ່ບໍ່ແມ່ນສະແດງໂດຍຄວາມເປັນກາຍະວະຈີກຳ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ການຖືເອົາກາຍແລະວາຈາ ຍ່ອມຈຳແນກສະເພາະມະໂນກຳທີ່ເຖິງການໄຫວຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວເທົ່ານັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ມະໂນກຳອະກຸສົນທີ່ເຖິງການໄຫວ ຍ່ອມມີໃນກາຍະທະວານແລະວະຈີທະວານ'. ເມື່ອທ່ານກ່າວຄຳວ່າ 'ຕັງ' (ນັ້ນ) ແລ້ວ, ຄຳວ່າ 'ຍັງ' (ໃດ) ຍ່ອມເປັນອັນກ່າວແລ້ວແນ່ນອນ ເພາະມີຄວາມກ່ຽວພັນກັນຢ່າງບໍ່ຄາດເຄື່ອນ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍັງ ອຸບປັດຊະຕິ' (ທີ່ເກີດຂຶ້ນ). ຄຳວ່າ 'ກຳນົດພຽງແຕ່ການເກີດຂຶ້ນ' ມີອັດຖະວ່າ ດ້ວຍກຳທີ່ມີຜັດສະທະວານ 6. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ມັດຕະ' (ພຽງແຕ່) ທີ່ເຮັດໜ້າທີ່ຫ້າມຄຸນລັກສະນະພິເສດ, ທ່ານຍ່ອມຫ້າມຄວາມພິເສດແຫ່ງຄວາມເປັນມະໂນກຳ. ເພາະບໍ່ໄດ້ໃຊ້ສັບວ່າ 'ເອວະ' (ເທົ່ານັ້ນ) ທີ່ເປັນເຄື່ອງກຳນົດ, ທ່ານຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມເປັນກາຍະວະຈີກຳເທົ່ານັ້ນ'. ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງຄຸນປະໂຫຍດທີ່ໄດ້ຮັບຈາກການບໍ່ກຳນົດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ແຕ່ບໍ່ແມ່ນທັງໝົດ'.

‘‘Niyamassa akatattā’’tiādi purimanayoti adhippeto. Vattuadhippāyānurodhinī saddappavattīti samāsapade ekadesopi ākaḍḍhīyati adhikāravasenāti adhippāyena ‘‘kamma-saddamattena sambandhaṃ katvā’’ti vuttaṃ. Yaṃ pana vadantītiādinā ettha padakāramatassa ayuttataṃ dasseti. Tattha cetanāpakkhikānanti kāyavacīkammabhūtacetanāpakkhikānaṃ. Satanti samānānaṃ. Taṃtaṃdvārakammapathānañcāti idaṃ imassa cittassa kammapathabhāvena pavattaṃ kālaṃ sandhāya vuttaṃ, na sabbadā, kammapathabhāveneva pavattanato. Ca-saddena vā akammapathasaṅgaho daṭṭhabbo. Atha vā taṃtaṃdvārā ca taṃtaṃdvārakammapathā ca taṃtaṃdvārakammapathāti ‘‘taṃtaṃdvārā’’ti padena akammapathānaṃ saṃvarānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tena sabhāvenāti manokammassa dvārabhāvena, na attanoti adhippāyo. Evamidhāpīti cittajanito cittasampayuttassa kammassa dvārabhāvo cittepi upacaritoti attho. Vattabbameva natthi anantarapaccayabhūtamanorahitassa cittassa abhāvatoti.

ຄຳວ່າ 'ເພາະບໍ່ໄດ້ເຮັດການກຳນົດ' ເປັນຕົ້ນ ທ່ານປະສົງເອົານິຍາຍ (ວິທີ) ກ່ອນ. ດ້ວຍຄວາມຄິດວ່າ 'ການເປັນໄປແຫ່ງສັບ ຍ່ອມເປັນໄປຕາມຄວາມປະສົງຂອງຜູ້ກ່າວ, ດັ່ງນັ້ນ ເຖິງແມ່ນສ່ວນໜຶ່ງໃນບົດສະມາດ ກໍຍ່ອມຖືກດຶງມາໄດ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສິດທິ (ຂໍ້ກຳນົດ)', ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເຮັດການກ່ຽວພັນດ້ວຍພຽງແຕ່ສັບວ່າ ກຳ'. ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ສ່ວນຄຳທີ່ພວກເຂົາກ່າວວ່າ' ນີ້ ທ່ານສະແດງຄວາມບໍ່ສົມຄວນແຫ່ງມະຕິຂອງນັກຄຳພີໄວຍາກອນໃນເລື່ອງນີ້. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງທຳຝ່າຍເຈດຕະນາ' ຄື ແຫ່ງທຳຝ່າຍເຈດຕະນາທີ່ເປັນກາຍະກຳແລະວະຈີກຳ. ຄຳວ່າ 'ສະຕັງ' ຄື ທີ່ມີຢູ່ສະເໝີກັນ. ຄຳວ່າ 'ແລະແຫ່ງກຳມະບົດທີ່ມີທະວານນັ້ນໆ' ນີ້ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງເວລາທີ່ຈິດນີ້ເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນກຳມະບົດ, ບໍ່ແມ່ນຕະຫຼອດເວລາ, ເພາະມັນເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນກຳມະບົດເທົ່ານັ້ນ. ຫຼືພຶງເຫັນການສົງເຄາະທຳທີ່ບໍ່ແມ່ນກຳມະບົດດ້ວຍອັກສອນ 'ຈະ' (ແລະ). ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ທະວານນັ້ນໆ ດ້ວຍ ແລະກຳມະບົດທີ່ມີທະວານນັ້ນໆ ດ້ວຍ ຊື່ວ່າ ກຳມະບົດທີ່ມີທະວານນັ້ນໆ, ດ້ວຍບົດວ່າ 'ທະວານນັ້ນໆ' ພຶງເຫັນການສົງເຄາະສັງວອນທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ແມ່ນກຳມະບົດ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍສະພາວະນັ້ນ' ມີອະທິບາຍວ່າ ດ້ວຍຄວາມເປັນທະວານແຫ່ງມະໂນກຳ, ບໍ່ແມ່ນຂອງຕົນເອງ. ຄຳວ່າ 'ເຖິງແມ່ນໃນເລື່ອງນີ້ກໍຢ່າງນັ້ນ' ມີອັດຖະວ່າ ຄວາມເປັນທະວານແຫ່ງກຳທີ່ປະກອບຮ່ວມກັບຈິດ ເຊິ່ງເກີດຈາກຈິດ ຍ່ອມຖືກອຸປະມາ (ສົມມຸດ) ເຂົ້າໃນຈິດນຳ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ມີສິ່ງທີ່ຈະຕ້ອງກ່າວເລີຍ' ເພາະບໍ່ມີຈິດທີ່ປາສະຈາກມະໂນ (ໃຈ) ທີ່ເປັນອະນັນຕະຣະປັດໄຈ.

Dvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ຈົບຄຳອະທິບາຍທະວາຣະກະຖາ

Kamābhāvaniyamābhāve sabbārammaṇatādīti ādi-saddena saṅgaṇhāti. Na hi…pe… atthīti padhāne asambhavato appadhānaṃ adhikarīyatīti dasseti.

ເມື່ອບໍ່ມີການກຳນົດຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງລຳດັບ, ທ່ານຍ່ອມສົງເຄາະດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ' ໃນຄຳວ່າ 'ຄວາມມີອາລົມທັງປວງເປັນຕົ້ນ'. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເພາະວ່າບໍ່ມີ... ລະເຖິງ...' ນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ເພາະບໍ່ມີຄວາມເປັນໄປໄດ້ໃນສິ່ງທີ່ເປັນປະທານ (ສິ່ງສຳຄັນ), ສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນປະທານຈຶ່ງຖືກນຳມາໃຊ້.

Dhammuddesavārakathā

ທັມມຸດເທສະວາຣະກະຖາ (ຄຳອະທິບາຍວາລະແຫ່ງການສະແດງທຳ)

Phassapañcamakarāsivaṇṇanā

ຄຳອະທິບາຍຜັດສະປັນຈະມະກະຣາສີ (ໝວດທຳທີ່ມີຜັດສະເປັນທີ 5)

‘‘Tasmiṃ samaye phasso hotī’’tiādikāya pāḷiyā phassādīnaṃ kāmāvacaratādidassane na tapparabhāvo, sabhāvadassane eva pana tapparabhāvoti dasseti ‘‘na hi phassādīna’’ntiādinā.

ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເພາະວ່າແຫ່ງຜັດສະເປັນຕົ້ນ' ທ່ານສະແດງວ່າ ພຣະບາລີເປັນຕົ້ນວ່າ 'ໃນສະໄໝນັ້ນ ຜັດສະຍ່ອມມີ' ບໍ່ໄດ້ມີຄວາມມຸ່ງໝາຍໃນການສະແດງຄວາມເປັນກາມາວະຈອນເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງຜັດສະເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ມີຄວາມມຸ່ງໝາຍໃນການສະແດງສະພາວະເທົ່ານັ້ນ.

Cittakiriyābhāvenāti [Pg.93] cittabyāpārabhāvena. Phassassa sampajjanamuppajjanameva. Sannipatitappavattiyā paccayo hotīti etena cittārammaṇasannipātakāraṇaṃ phasso cittārammaṇasannipātoti vuttoti dasseti. Phasso hi cittassa ārammaṇe phusanākāreneva pavattito tassa ārammaṇe sannipatitappavattiyā paccayoti ca vuccati. Sā cassa phusanākārappavatti sākhagge ṭhitaṃ disvā bhūmisaṇṭhitassa avīrakapurisassa jaṅghacalanaṃ, ambilaambapakkādiṃ khādantaṃ disvā mukhe kheḷuppatti, dayālukassa paraṃ haññamānaṃ disvā sarīrakampananti evamādīsu paribyattā hoti. Tabbisesabhūtā rūpadhammāti yathā paṭihananavasena aññamaññaṃ āsannataraṃ uppajjamānesu rūpadhammavisesesu saṅghaṭṭanapariyāyo, evaṃ cittārammaṇānaṃ visayakaraṇavisayabhāvappatti paṭihananākārena hoti. So ca cittanissito dhammaviseso saṅghaṭṭanapariyāyena vutto, yadāha ‘‘eva’’ntiādi. Keci pana ‘‘saṅghaṭṭanaraso phasso pañcadvārikova, na itaro vatthārammaṇasaṅghaṭṭanābhāvato’’ti vadanti, taṃ na yujjati upacārasiddhattā saṅghaṭṭanassa. Itarathā pañcadvārikassapi taṃ na sambhaveyyāti. Indriyamanasikāresu yathāpavattamānesu taṃtaṃārammaṇe viññāṇaṃ uppajjati, tesaṃ tathāpavattiyeva viññāṇassa visayabhāvakaraṇaṃ.

ຄຳວ່າ 'ໂດຍຄວາມເປັນກິຣິຍາແຫ່ງຈິດ' ຄື ໂດຍຄວາມເປັນໄປແຫ່ງກິດຂອງຈິດ. ຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງຜັດສະ ຄື ການເກີດຂຶ້ນນັ້ນເອງ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຍ່ອມເປັນປັດໄຈແກ່ການເປັນໄປໂດຍການພ້ອມພຽງກັນ' ນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ຜັດສະເຊິ່ງເປັນເຫດແຫ່ງການພ້ອມພຽງກັນແຫ່ງຈິດແລະອາລົມ ທ່ານກ່າວວ່າ ເປັນການພ້ອມພຽງກັນແຫ່ງຈິດແລະອາລົມ. ດ້ວຍວ່າ ຜັດສະທີ່ເປັນໄປໂດຍອາການກະທົບໃນອາລົມແຫ່ງຈິດ ຍ່ອມຖືກກ່າວວ່າ ເປັນປັດໄຈແກ່ການເປັນໄປໂດຍການພ້ອມພຽງກັນໃນອາລົມນັ້ນ. ແລະຄວາມເປັນໄປໂດຍອາການກະທົບນັ້ນຂອງຜັດສະນັ້ນ ຍ່ອມປາກົດຊັດເຈນໃນຕົວຢ່າງທັງຫຼາຍ ມີການສັ່ນແຫ່ງແຂ່ງ (ຂາ) ຂອງບຸລຸດຜູ້ບໍ່ມີຄວາມກ້າຫານ ເຊິ່ງຢືນຢູ່ເທິງພື້ນດິນເມື່ອເຫັນຜູ້ອື່ນຢືນຢູ່ປາຍກິ່ງໄມ້, ການເກີດນ້ຳລາຍໃນປາກເມື່ອເຫັນຜູ້ອື່ນກິນໝາກມ່ວງສົ້ມໝາກມ່ວງສຸກເປັນຕົ້ນ, ແລະການສັ່ນສະທ້ານແຫ່ງຮ່າງກາຍຂອງບຸກຄົນຜູ້ມີຄວາມເມດຕາເມື່ອເຫັນຜູ້ອື່ນຖືກຂ້ຽນຕີ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຮູບທຳທີ່ເປັນສ່ວນພິເສດແຫ່ງຜັດສະນັ້ນ' ມີອະທິບາຍວ່າ ປຽບເໝືອນອາການກະທົບ (ສຳຜັດ) ໃນຮູບທຳພິເສດທັງຫຼາຍ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃກ້ຊິດກັນແລະກັນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການກະທົບກັນ, ຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງຄວາມເປັນອາລົມແລະຄວາມເປັນຜູ້ຮັບອາລົມແຫ່ງຈິດແລະອາລົມທັງຫຼາຍ ຍ່ອມມີໂດຍອາການກະທົບຢ່າງນັ້ນ. ແລະທຳພິເສດທີ່ອາໄສຈິດນັ້ນ ທ່ານກ່າວໄວ້ໂດຍປະເພດແຫ່ງການກະທົບກັນ ດັ່ງທີ່ທ່ານກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຢ່າງນັ້ນ'. ສ່ວນບາງພວກກ່າວວ່າ 'ຜັດສະທີ່ມີການກະທົບກັນເປັນຣົດ (ກິດ) ມີສະເພາະໃນປັນຈະທະວານເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ມີໃນທະວານອື່ນ ເພາະບໍ່ມີການກະທົບກັນແຫ່ງວັດຖຸແລະອາລົມ', ຄຳກ່າວນັ້ນບໍ່ສົມຄວນ ເພາະການກະທົບກັນນັ້ນສຳເລັດໄດ້ໂດຍການອຸປະມາ. ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ, ເຖິງແມ່ນໃນປັນຈະທະວານກໍຈະມີການກະທົບກັນນັ້ນບໍ່ໄດ້. ເມື່ອອິນຊີແລະມະນະສິການເປັນໄປຢູ່ຢ່າງນັ້ນ, ວິນຍານຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນອາລົມນັ້ນໆ, ຄວາມເປັນໄປຢ່າງນັ້ນແຫ່ງອິນຊີແລະມະນະສິການເຫຼົ່ານັ້ນເອງ ເປັນການເຮັດໃຫ້ອາລົມປາກົດແກ່ວິນຍານ.

‘‘Yaṃ kho, bhikkhave, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ vuccati kāmānaṃ assādo’’tiādivacanato (a. ni. 9.34) sukhavedanāva assādoti āha ‘‘assādabhāvato’’ti. Phusanādibhāvena ārammaṇaggahaṇaṃ ekadesānubhavananti anupacaritameva phassādīnaṃ anubhavanakiccamāha.

ຈາກພຣະດຳຣັດເປັນຕົ້ນວ່າ “ພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ສຸກ ແລະ ໂສມະນັດໃດ ທີ່ອາໄສກາມະຄຸນ ໕ ນີ້ເກີດຂຶ້ນ, ນີ້ຮຽກວ່າ ອັດສາທະ (ຄວາມຍິນດີ) ຂອງກາມທັງຫຼາຍ” (ອໍ. ນິ. 9.34), ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ສຸຂະເວທະນານັ້ນເອງຄືອັດສາທະ ດ້ວຍຄຳວ່າ “ເພາະຄວາມເປັນອັດສາທະ”. ການຮັບຮູ້ອາຣົມດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ຖືກຕ້ອງເປັນຕົ້ນ ທີ່ຊື່ວ່າ ການສະເຫວີຍອາຣົມພຽງບາງສ່ວນນັ້ນ, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວເຖິງໜ້າທີ່ການສະເຫວີຍອາຣົມໂດຍກົງຂອງຜັດສະເປັນຕົ້ນ.

Nimittenāti nīlādinā dīghādinā ca nimittena. Etenupāyenāti yathā ñāṇappadhāne cittuppāde saññā ñāṇamanuvattati, evaṃ samādhippadhāne samādhinti dasseti.

ຄຳວ່າ “ໂດຍນິມິດ” ຄື ດ້ວຍນິມິດມີສີຂຽวເປັນຕົ້ນ ແລະຍາວເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ດ້ວຍອຸບາຍນີ້” ສະແດງວ່າ: ໃນຈິດຕຸບປາດທີ່ມີຍານເປັນປະທານ ສັນຍາຍ່ອມຄ້ອຍຕາມຍານ ສັນໃດ, ໃນຈິດຕຸບປາດທີ່ມີສະມາທິເປັນປະທານ ສັນຍາກໍຍ່ອມຄ້ອຍຕາມສະມາທິ ສັນນັ້ນ.

Pabandhatīti paṭṭhapeti sampayuttadhamme sakasakakicce paṭṭhapeti. Teneva hi tadatthaṃ vivaranto ‘‘pavattetī’’ti āha.

ຄຳວ່າ “ຍ່ອມຜູກພັນ” ຄື ຍ່ອມຕັ້ງໄວ້, ຄື ຍ່ອມຕັ້ງສຳປະຍຸດຕະທຳທັງຫຼາຍໄວ້ໃນໜ້າທີ່ຂອງຕົນໆ. ເພາະເຫດນັ້ນແລ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານເມື່ອຈະເປີດເຜີຍເນື້ອຄວາມນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຍ່ອມເປັນໄປ”.

Vijjamānatāvācī hoti-saddo, vijjamānatā ca saṅkhatadhammānaṃ uppajjanena vinā natthīti ‘‘cittaṃ na tathā atthato nuppajjatī’’ti vuttaṃ. Tena yasmā cittaṃ [Pg.94] na nuppajjati uppajjati eva, tasmā cittaṃ hotīti vuttanti ayamettha aṭṭhakathāya attho. Evamavaṭṭhite hoti-uppajjati-saddānaṃ samānatthattena na kiñci payojanaṃ dissati. Atha vā bhavanaṃ nāma sattā, sattā ca uppādādinā samaṅgitāti phassādīnaṃ khaṇattayapariyāpannatā ‘‘phasso hotī’’tiādīsu hoti-saddena vuttā. Tattha yo bhāvo uppādasamaṅgī, na so na hoti nāma, tasmā uppajjati-saddena vuccamānassa atthassa hoti-saddavacanīyatā na na sambhavati. Uppannaṃ hotīti ettha pana kiñcāpi uppanna-saddeneva uppādādisamaṅgitā vuccati, tabbhāvānativatti pana hoti-saddena vuttā khaṇattayavītivattepi uppanna-saddassa vattanato, tasmā na ettha uppajjati-saddena samānatthatāsabbhāvadassanaṃ viya uppajjatidassanampi virujjhati pākaṭakaraṇabhāvato. Itarathā ‘‘cittaṃ uppannaṃ hotī’’ti imināva cittassa vijjamānabhāvo dassitoti kiṃ puna vijjamānabhāvadassanenāti na na sakkā vattuṃ, samayavavatthānavasena savisesaṃ vuttampi cittaṃ phassādīhi sahuppattiyā suṭṭhutaraṃ nibbisesanti dassetuṃ cittassa puna vacanaṃ. Uddiṭṭhadhammānaṃyeva cettha niddesavāre vibhajanaṃ, na vibhaṅge viya pāḷiyā āruḷhasabbapadānanti ‘‘uddesavāre saṅgaṇhanatthaṃ niddesavāre vibhajanattha’’nti ayampi attho niccalo. Tathā hi ‘‘yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’’tiādīsu maggādayo na vibhattā. Apica adhipatibhāvena indriyesu viya phassavedanāsaññācetanāhi saha sabbacittuppādasādhāraṇarāsiyaṃ gahetabbattā samayavavatthāne vuttampi cittaṃ phassapañcamake vuttanti daṭṭhabbaṃ.

ຄຳວ່າ “hoti” (ຍ່ອມມີ, ຍ່ອມເປັນ) ເປັນຄຳກ່າວເຖິງຄວາມມີຢູ່, ແລະຄວາມມີຢູ່ຂອງสັງຂະຕະທຳທັງຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ມີຫາກປາສະຈາກການເກີດຂຶ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຈິດໂດຍອັດແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ເປັນຜູ້ບໍ່ເກີດຂຶ້ນຢ່າງນັ້ນ” (ຄືຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແນ່ນອນ). ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ເພາະຈິດຍ່ອມບໍ່ເປັນຜູ້ບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ຄືຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແນ່ນອນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຈິດຍ່ອມມີ” ນີ້ເປັນເນື້ອຄວາມໃນອັດຖະກະຖານີ້. ເມື່ອຕັ້ງຢູ່ໄວ້ຢ່າງນີ້ ການທີ່ຄຳວ່າ “hoti” ແລະ “uppajjati” ມີຄວາມໝາຍຄືກັນ ຍ່ອມບໍ່ເຫັນປະໂຫຍດຫຍັງເລີຍ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄວາມເປັນຢູ່ (bhavana) ຊື່ວ່າ ຄວາມມີຢູ່ (sattā), ແລະຄວາມມີຢູ່ນັ້ນຄືຄວາມເປັນຜູ້ພ້ອມພຣັ່ງດ້ວຍອຸບປາດ (ການເກີດຂຶ້ນ) ເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນຜູ້ສົງເຄາະດ້ວຍຂະນະທັງສາມຂອງຜັດສະເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຕຣັດໄວ້ດ້ວຍຄຳວ່າ “hoti” ໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ຜັດສະຍ່ອມມີ”. ໃນບັນດາທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ສະພາວະໃດເປັນຜູ້ພ້ອມພຣັ່ງດ້ວຍອຸບປາດ, ສະພາວະນັ້ນຍ່ອມບໍ່ຊື່ວ່າບໍ່ມີ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມທີ່ເນື້ອຄວາມອັນກ່າວດ້ວຍຄຳວ່າ “uppajjati” ຈະພຶງກ່າວດ້ວຍຄຳວ່າ “hoti” ຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນວ່າຈະເປັນໄປບໍ່ໄດ້. ສ່ວນໃນຄຳວ່າ “uppannaṃ hoti” (ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ) ນີ້, ແມ້ວ່າຄວາມເປັນຜູ້ພ້ອມພຣັ່ງດ້ວຍອຸບປາດເປັນຕົ້ນຈະກ່າວດ້ວຍຄຳວ່າ “uppanna” ນັ້ນເອງກໍຕາມ, ແຕ່ຄວາມບໍ່ລ່ວງພົ້ນສະພາວະນັ້ນ ຕຣັດໄວ້ດ້ວຍຄຳວ່າ “hoti” ເພາະຄຳວ່າ “uppanna” ແມ້ເມື່ອລ່ວງພົ້ນຂະນະທັງສາມໄປແລ້ວກໍຍັງກ່າວໄດ້, ດັ່ງນັ້ນ ໃນທີ່ນີ້ ການສະແດງຄວາມເກີດຂຶ້ນຈຶ່ງບໍ່ຂັດກັນ ເໝືอนກັບການສະແດງຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງຄວາມເປັນຜູ້ມີຄວາມໝາຍຄືກັນກັບຄຳວ່າ “uppajjati” ເພາະເຮັດໃຫ້ປາກົດຈະແຈ້ງ. ມິສະນັ້ນແລ້ວ ຈະກ່າวວ່າ “ດ້ວຍຄຳພຽງເທົ່ານີ້ວ່າ ‘ຈິດເກີດຂຶ້ນແລ້ວ’ ຄວາມມີຢູ່ຂອງຈິດກໍສະແດງໄວ້ແລ້ວ, ຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງດ້ວຍການສະແດງຄວາມມີຢູ່ອີກເລົ່າ” ດັ່ງນີ້ ຍ່ອມບໍ່ໄດ້. ການກ່າວເຖິງຈິດຊ້ຳອີກ ກໍເພື່ອສະແດງວ່າ ຈິດແມ້ຈະກ່າວໄວ້ໂດຍມີຂໍ້ພิເສດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການກຳນົດສະໄໝ, ແຕ່ໂດຍການເກີດຂຶ້ນຮ່ວມກັບຜັດສະເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີຂໍ້ພິເສດຢ່າງດີຍິ່ງ. ແລະໃນນິເທດວານນີ້ ມີການຈຳແນກສະເພາະທຳທີ່ສະແດງໄວ້ໃນອຸເທດວານເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນຈຳແນກບົດທັງໝົດທີ່ຂຶ້ນສູ່ບາລີຄືໃນວິພັງ, ດັ່ງນັ້ນ ເນື້ອຄວາມນີ້ທີ່ວ່າ “ເພື່ອສົງເຄາະໃນອຸເທດວານ ເພື່ອຈຳແນກໃນນິເທດວານ” ຈຶ່ງເປັນເນື້ອຄວາມທີ່ໝັ້ນຄົງ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ໃນສະໄໝໃດ ຍ່ອມຈະເລີນມັກເພື່ອເຂົ້າເຖິງຮູບພົບ” ມັກເປັນຕົ້ນກໍບໍ່ໄດ້ຈຳແນກໄວ້. ອະນຶ່ງ ພຶງຊາບວ່າ ຈິດແມ້ຈະກ່າວໄວ້ໃນການກຳນົດສະໄໝ, ແຕ່ກໍພຶງຖືເອົາໃນໝວດທຳທົ່ວໄປແກ່ຈິດຕຸບປາດທັງໝົດ ຮ່ວມກັບຜັດສະ ເວດທະນາ ສັນຍາ ເຈດຕະນາ ເໝືອນຢ່າງໃນອິນຊີທັງຫຼາຍດ້ວຍຄວາມເປັນອະທິບໍດີ, ດັ່ງນັ້ນ ຈິດຈຶ່ງຊື່ວ່າກ່າວໄວ້ໃນທຳມີຜັດສະເປັນທີ ໕ (ຜັດສະປັນຈະມະກະ).

Jhānaṅgarāsivaṇṇanā

ການພັນລະນາໝວດອົງຊານ

Vitakkananti vitakkanakiriyā, sā ca vitakkassa attano paccayehi pavattimattamevāti bhāvaniddeso vasavattibhāvanivāraṇāya hoti. Yasmiṃ ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti, taṃ tassa gahaṇayogyaṃ karonto vitakko ākoṭento viya parivattento viya ca hotīti tassa ākoṭanalakkhaṇatā pariyāhananarasatā ca vuttā. Idañca lakkhaṇaṃ kiccasannissitaṃ katvā vuttaṃ. Dhammānañhi sabhāvavinimuttā kāci kiriyā nāma natthi, tathā gahetabbākāro. Bodhaneyyajanānurodhena pana paramatthato ekasabhāvopi sabhāvadhammo pariyāyavacanehi viya samāropitarūpehi bahūhi pakārehi pakāsīyati. Evañhi so suṭṭhu pakāsito hotīti.

ຄຳວ່າ “ການຕຶກ” ຄື ກິຣິຍາທີ່ຕຶກ, ແລະກິຣິຍາທີ່ຕຶກນັ້ນ ເປັນພຽງຄວາມເປັນໄປຕາມປັດໄຈຂອງຕົນເອງແຫ່ງວິຕົກເທົ່ານັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ການສະແດງໂດຍຄວາມເປັນພາວະ ຈຶ່ງມີເພື່ອປ້ອງກັນຄວາມເປັນໄປຕາມອຳນາດບັງຄັບ. ວິຕົກເມື່ອເຮັດໃຫ້ຈິດແນບແໜ້ນໃນອາຣົມໃດ ຍ່ອມເຮັດອາຣົມນັ້ນໃຫ້ເປັນທຳມະຊາດຄວນແກ່ການຮັບຮູ້ຂອງຈິດນັ້ນ, ວິຕົກນັ້ນຈຶ່ງເປັນປະໜຶ່ງວ່າເຄາະຢູ່ ແລະປະໜຶ່ງວ່າໝູນວຽນຢູ່, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ມີລັກສະນະເຄາະ ແລະມີໜ້າທີ່ເຄາະຊ້ຳຂອງວິຕົກນັ້ນ. ແລະລັກສະນະນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໂດຍອາໄສໜ້າທີ່ (ກິດ). ເພາະກິຣິຍາໃດໆ ທີ່ພົ້ນໄປຈາກສະພາວະຂອງທຳທັງຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ແລະອາການທີ່ພຶງຮັບຮູ້ກໍເປັນເຊັ່ນນັ້ນ. ແຕ່ເພື່ອອະນຸເຄາະແກ່ບຸກຄົນຜູ້ພຶງຕຣັສຮູ້, ສະພາວະທຳແມ້ໂດຍປໍຣະມັດຈະມີສະພາວະດຽວ ກໍຍ່ອມປະກາດໂດຍອາການຫຼາຍຢ່າງ ປະໜຶ່ງດ້ວຍຄຳໄວພົດ ແລະຮູບທີ່ສົມມຸດຂຶ້ນທັງຫຼາຍ. ເພາະເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້ ສະພາວະທຳນັ້ນຍ່ອມເປັນອັນປະກາດໄວ້ດີແລ້ວ.

Vipphāro [Pg.95] nāma vitakkassa thinamiddhapaṭipakkho ārammaṇe anolīnatā asaṅkoco, so pana abhiniropanabhāvato calanaṃ viya hotīti adhippāyena ‘‘vipphāravāti vicalanayutto’’ti vuttaṃ. Upacārappanāsu santānena pavattiyanti etena yathā apubbārammaṇe paṭhamābhinipātabhūto vitakko vipphāravā hoti, na tathā ekasmiṃyeva ārammaṇe nirantaraṃ anuppabandhavasena pavattiyaṃ, nātivipphāravā pana tattha hoti sannisinnabhāvatoti dasseti. Tenevāha ‘‘niccalo hutvā’’tiādi.

ທີ່ຊື່ວ່າ “ວິບຟານ” (ຄວາມແຜ່ຊ່ານ) ຄື ຄວາມບໍ່ຫົດຫູ່ ຄວາມບໍ່ທໍ້ຖອຍໃນອາຣົມ ອັນເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຖີນມິດທະຂອງວິຕົກ, ແຕ່ຄວາມແຜ່ຊ່ານນັ້ນ ຍ່ອມເປັນປະໜຶ່ງຄວາມເຄື່ອນໄຫວ ເພາະຄວາມເປັນສະພາບແນບແໜ້ນໃນອາຣົມ, ດ້ວຍອັດຖາທິບາຍນີ້ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຄຳວ່າ vipphāravā ຄື ປະກອບດ້ວຍຄວາມເຄື່ອນໄຫວ”. ດ້ວຍຄຳວ່າ “ໃນການເປັນໄປໂດຍສືບເນື່ອງໃນອຸປະຈາຣະຊານແລະອັບປະນາຊານ” ນີ້, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງວ່າ ວິຕົກທີ່ເປັນສະພາບຕົກໄປຄັ້ງທຳອິດໃນອາຣົມທີ່ບໍ່ເຄີຍປາກົດມາກ່ອນ ຍ່ອມມີຄວາມແຜ່ຊ່ານສັນໃດ, ໃນການເປັນໄປໂດຍຄວາມສືບເນື່ອງຕິດຕໍ່ກັນໃນອາຣົມດຽວນັ້ນແລ ວິຕົກຍ່ອມບໍ່ເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຄື ຍ່ອມບໍ່ມີຄວາມແຜ່ຊ່ານຫຼາຍໃນອາຣົມນັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນສະພາບສະຫງົບລະງັບແລ້ວ ສັນນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນແລ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ເປັນຜູ້ບໍ່ມີຄວາມເຄື່ອນໄຫວ”.

‘‘Pītisukhena abhisandetī’’tiādivacanato (dī. ni. 1.226; ma. ni. 1.427) pītiyā pharaṇaṃ kāyavisayanti yathā taṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘paṇītarūpehī’’ti vuttaṃ.

ຈາກພຣະດຳຣັດເປັນຕົ້ນວ່າ “ຍ່ອມຊາບຊ່ານດ້ວຍປີຕິແລະສຸກ” (ທີ. ສີ. 1.226; ມ. ມູ. 1.427), ການແຜ່ໄປແຫ່ງປີຕິມີກາຍເປັນອາຣົມ ຍ່ອມມີດ້ວຍປະການໃດ, ເພື່ອຈະສະແດງປະການນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ດ້ວຍຮູບອັນປະນີດທັງຫຼາຍ”.

Visārassa byaggabhāvassa paṭipakkho sabhāvo avisāro, na visārābhāvamattaṃ. Avisārāvikkhepānaṃ samādhānabhāvato atthato visesābhāvepi samukhena sampayuttamukhena ca ubhayaṃ vuttanti dassetuṃ ‘‘avisā…pe… vikkhepo’’ti vuttaṃ. Visesatoti atisayenāti vā attho gahetabbo. Sukhañhi samādhissa visesakāraṇaṃ ‘‘sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (dī. ni. 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12) vacanato.

ສະພາວະທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມຟຸ້ງຊ່ານ (visāra) ຄື ຄວາມກະສັບກະສ່າຍ (byaggabhāva) ຊື່ວ່າ ຄວາມບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານ (avisāra), ບໍ່ແມ່ນພຽງຄວາມບໍ່ມີຄວາມຟຸ້ງຊ່ານເທົ່ານັ້ນ. ແມ້ວ່າຄວາມບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານ (avisāra) ແລະความບໍ່ຊັດສ່າຍ (avikkhepa) ໂດຍອັດແລ້ວຈະບໍ່ຕ່າງກັນ ເພາະຄວາມເປັນສະພາບຕັ້ງໝັ້ນ (samādhāna), ແຕ່ເພື່ອສະແດງວ່າຕຣັດໄວ້ທັງສองຢ່າງໂດຍກົງແລະໂດຍສ່ວນທີ່ສຳປະຍຸດກັນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຄວາມບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານ... ລະ... ຄວາມບໍ່ຊັດສ່າຍ”. ຄຳວ່າ “ໂດຍພິເສດ” (visesato) ພຶງຖືເອົາເນື້ອຄວາມວ່າ “ໂດຍຍິ່ງຍວດ” (atisayena) ກໍໄດ້. ເພາະສຸກເປັນເຫດພິເສດແຫ່ງສະມາທິ ຈາກພຣະດຳຣັດວ່າ “ຈິດຂອງຜູ້ມີສຸກຍ່ອມຕັ້ງໝັ້ນ”.

Indriyarāsivaṇṇanā

ການພັນລະນາໝວດອິນຊີ

Tatthāti saddahanasaṅkhāte adhimokkhalakkhaṇe. Puggalo saddahatīti imināpi saddhāya āhitavisesānaṃ taṃsampayuttadhammānaṃ saddahanakiriyāya kattubhāvameva vibhāveti. Avayavabyāpāro hi samudāye voharīyatīti. Na kevalaṃ pasādanīyavatthusmiṃ appasādanākārappavattameva akusalaṃ assaddhiyaṃ, atha kho appasādanīyavatthusmiṃ pasādanākārappavattampīti dassetuṃ ‘‘micchādhimokkho’’ti vuttaṃ. Tena pūraṇādīsu pasādassa assaddhiyatamāha. Pasādabhūtoti etena appasādabhūtaṃ assaddhiyaṃ nivatteti. Vatthugatoti iminā micchādhimokkhaṃ. ‘‘Pasādabhūto nicchayo’’ti iminā pana vibhāvitamevatthaṃ pākaṭaṃ karonto ‘‘na yevāpanakādhimokkho’’ti āha. Akālussiyaṃ pasādo, taṃ pana asaṅkhobhabhāvato ‘‘anāvilabhāvo’’ti vuttaṃ. Tañhi sampayuttesu vidahantī saddhā akālussiyapaccupaṭṭhānā. Evametanti adhimuccanākārena pana gahetabbattā [Pg.96] adhimuttipaccupaṭṭhānā. Buddhādivatthūnīti ettha idhalokaparalokakammaphalasambandhāpi saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Saddhāhattho, mahānāma, ariyasāvako’’ti, ‘‘saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭha’’nti (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 184), ‘‘saddhā bījaṃ tapo vuṭṭhī’’ti (saṃ. ni. 1.197; su. ni. 77) evamādivacanato kusaladhammānaṃ ādānādīsu hatthādayo viya saddhā daṭṭhabbā.

ໃນຄຳວ່າ “ໃນທຳເຫຼົ່ານັ້ນ” ຄື ໃນລັກສະນະນ້ອມໃຈເຊື່ອອັນກ່າວຄືຄວາມເຊື່ອ. ແມ້ດ້ວຍຄຳວ່າ “ບຸກຄົນຍ່ອມເຊື່ອ” ນີ້, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກໍສະແດງຄວາມເປັນຜູ້ເຮັດ (ກັດຕາ) ແຫ່ງກິຣິຍາຄືຄວາມເຊື່ອຂອງສຳປະຍຸດຕະທຳທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນທີ່ໄດ້ຮັບຄຸນວິເສດອັນສັດທາຈັດຕັ້ງໄວ້ແລ້ວນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າຄວາມຂົນຂວາຍຂອງສ່ວນຍ່ອຍ ຍ່ອມຮຽກຂານໃນສ່ວນລວມ. ເພື່ອສະແດງວ່າ ບໍ່ພຽງແຕ່ຄວາມບໍ່ມີອາການເລື່ອມໃສໃນວັດຖຸອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມເລື່ອມໃສເທົ່ານັ້ນທີ່ເປັນອະກຸສົນຄືຄວາມບໍ່ມີສັດທາ, ແຕ່ຄວາມມີອາການເລື່ອມໃສໃນວັດຖຸອັນບໍ່ເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມເລື່ອມໃສກໍເປັນອະກຸສົນເຊັ່ນກັນ, ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ມິດສາທິໂມກ” (micchādhimokkho). ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ມີສັດທາຢ່າງຍິ່ງແຫ່ງຄວາມເລື່ອມໃສໃນຄູທັງຫຼາຍມີປູຣະນະເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ “ເປັນທຳມະຊາດເລື່ອມໃສ” ນີ້ ຍ່ອມປ້ອງກັນຄວາມບໍ່ມີສັດທາອັນເປັນສະພາບບໍ່ເລື່ອມໃສ. ດ້ວຍຄຳວ່າ “ໄປໃນວັດຖຸ” ຍ່ອມປ້ອງກັນມິດສາທິໂມກ. ສ່ວນເມື່ອຈະເຮັດໃຫ້ເນື້ອຄວາມທີ່ສະແດງໄວ້ແລ້ວປາກົດຈະແຈ້ງດ້ວຍຄຳວ່າ “ຄວາມຕົກລົງໃຈອັນເປັນທຳມະຊາດເລື່ອມໃສ” ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ບໍ່ແມ່ນຄວາມນ້ອມໃຈເຊື່ອແບບຄາດເດົາເອົາເອງ”. ຄວາມບໍ່ຂຸ່ນມົວ ຊື່ວ່າ ຄວາມເລື່ອມໃສ, ແລະຄວາມເລື່ອມໃສນັ້ນ ຕຣັດຮຽກວ່າ “ຄວາມບໍ່ຂຸ່ນມົວ” ເພາະຄວາມເປັນສະພາບບໍ່ກະສັບກະສ່າຍ. ເພາະສັດທາເມື່ອຈັດຕັ້ງຄວາມບໍ່ຂຸ່ນມົວນັ້ນໄວ້ໃນສຳປະຍຸດຕະທຳທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງມີອັນບໍ່ຂຸ່ນມົວເປັນອາການປາກົດ. ຫຼືເພາະພຶງຮັບຮູ້ດ້ວຍອາການນ້ອມໃຈເຊື່ອວ່າ “ສິ່ງນີ້ເປັນຢ່າງນີ້”, ສັດທາຈຶ່ງມີອັນນ້ອມໃຈເຊື່ອເປັນອາການປາກົດ. ພຶງຊາບວ່າ ໃນຄຳວ່າ “ວັດຖຸມີພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນຕົ້ນ” ນີ້ ຍ່ອມສົງເຄາະຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັບໂລກນີ້ ໂລກໜ້າ ກຳ ແລະຜົນຂອງກຳດ້ວຍ. ຈາກພຣະດຳຣັດເປັນຕົ້ນວ່າ “ມຫານາມະ! ອະລິຍະສາວົກເປັນຜູ້ມີສັດທາເປັນມື”, “ສັດທາເປັນຊັບອັນປະເສີດຂອງຄົນໃນໂลກນີ້”, “ສັດທາເປັນພືດ ຕະບະເປັນຝົນ”, ພຶງເຫັນສັດທາວ່າເປັນປະໜຶ່ງມືเป็นຕົ້ນໃນການຖືເອົາເປັນຕົ້ນເຊິ່ງກຸສົນທຳທັງຫຼາຍ.

‘‘Idha bhikkhunā kammaṃ kattabbaṃ hoti. Tassa evaṃ hoti ‘kammaṃ kho me kattabbaṃ bhavissati, kammaṃ kho pana me karontassa na sukaraṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’’’ti (dī. ni. 3.335) –

“ໃນທຳມະວິນັຍນີ້ ພິກຂຸມີວຽກທີ່ຈະຕ້ອງເຮັດ. ພິກຂຸນັ້ນມີຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ວ່າ ‘ເຮົາຈັກຕ້ອງເຮັດວຽກ, ວຽກອັນເຮົາເຮັດຢູ່ບໍ່ສະດວກທີ່ຈະມະນະສິການຄຳສອນຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ, ເອົາເຖີດ! ເຮົາຈະປາຣົບຄວາມພຽນ ເພື່ອບັນລຸທຳທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ບັນລຸ ເພື່ອເຖິງທຳທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ເຖິງ ເພື່ອເຮັດໃຫ້ແຈ້ງທຳທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງ’” (ທີ. ປາ. 3.335) —

Ādikā anurūpapaccavekkhaṇā.

ການພິຈາຣະນາອັນສົມຄວนເປັນຕົ້ນ.

Taṃmūlakānīti gantabbamaggādimūlakāni. Ettha ca maggo gantabbo hotītiādayo aṭṭhakathāyaṃ dassanavaseneva vuttā, na pāḷiyaṃ āgatānukkamenāti daṭṭhabbaṃ.

ຄຳວ່າ “ມີສິ່ງນັ້ນເປັນມູນ” ຄື ມີຫົນທາງທີ່ພຶງໄປເປັນຕົ້ນເປັນມູນ. ແລະພຶງຊາບວ່າ ໃນອັດຖະກະຖານີ້ ຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ຫົນທາງເປັນສິ່ງທີ່ພຶງໄປ” ກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນຕາມລຳດັບທີ່ມາໃນພຣະບາລີ.

Karaṇādikāle viya cirakatādiārammaṇaṃ vibhūtaṃ katvā pavattantī sati taṃ upagantvā tiṭṭhantī anissajjantī ca hoti. Yaṃ ārammaṇaṃ sammuṭṭhaṃ, taṃ pilavitvā gataṃ viya calitaṃ viya ca hoti, tappaṭipakkhabhāvena pana asammuṭṭhanti imamatthaṃ dassento ‘‘udake alābu viyā’’tiādimāha. Tattha sāraṇanti etena ‘‘saranti tāyā’’ti imamevatthaṃ vibhāveti. Saraṇakiriyāya hi pavattamānānaṃ dhammānaṃ tattha ādhipaccabhāvena sati paccayo. Tassā hi tathā paccayabhāve sati te dhammā sāritā asammuṭṭhakatā apilāvitāhontīti. ‘‘Imehi nāma hetūhi paccayehi ca ete dhammā sambhavantī’’ti sambhavato. ‘‘Imaṃ nāma phalaṃ nibbattentī’’ti phalato dhammā uppajjanena vipaccanena ca nipphannā nāma hontīti. Vatthubhūtāti ārammaṇabhūtā.

ສະຕິເມື່ອເປັນໄປເຮັດອາຣົມມີກຳທີ່ເຮັດໄວ້ສິ້ນການນານເປັນຕົ້ນໃຫ້ປາກົດຈະແຈ້ງ ປະໜຶ່ງໃນເວລາທີ່ເຮັດເປັນຕົ້ນ, ຍ່ອມເປັນສະພາບເຂົ້າໄປໃກ້ ຕັ້ງຢູ່ ແລະບໍ່ປ່ອຍອາຣົມນັ້ນ. ອາຣົມໃດທີ່ຫຼົງລືມແລ້ว, ອາຣົມນັ້ນຍ່ອມເປັນປະໜຶ່ງລອຍໄປ ແລະເປັນປະໜຶ່ງຫວັ່ນໄຫວ, ແຕ່ໂດຍຄວາມເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມຫຼົງລືມນັ້ນ ສະຕິຈຶ່ງຊື່ວ່າຄວາມບໍ່ຫຼົງລືມ, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານເມື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ ຈຶ່ງg່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ປະໜຶ່ງໝາກນ້ຳເຕົ້າໃນນ້ຳ”. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ “ການລະນຶກ” (sāraṇa) ດ້ວຍຄຳນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຍ່ອມສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ແຫຼະວ່າ “ທຳທັງຫຼາຍຍ່ອມລະນຶກດ້ວຍສະຕິນັ້ນ”. ເພາະສະຕິເປັນປັດໄຈແກ່ທຳທັງຫຼາຍທີ່ເປັນໄປໃນກິຣິຍາຄືການລະນຶກ ດ້ວຍຄວາມເປັນອະທິບໍດີໃນທີ່ນັ້ນ. ເພາະເມື່ອສະຕິມີຄວາມເປັນປັດໄຈຢ່າງນັ້ນ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມເປັນທຳອັນສະຕິໃຫ້ລະນຶກແລ້ວ, ບໍ່ເປັນທຳມະຊາດຫຼົງລືມ ແລະບໍ່ເປັນທຳມະຊາດລອຍໄປ. ໂດຍຄວາມເກີດຂຶ້ນວ່າ “ທຳເຫຼົ່ານີ້ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນດ້ວຍເຫດແລະປັດໄຈເຫຼົ່ານີ້”. ໂດຍຜົນວ່າ “ຍ່ອມຍັງຜົນນີ້ໃຫ້ບັງເກີດ” ທຳທັງຫຼາຍຊື່ວ່າເປັນທຳມະຊາດສຳເລັດແລ້ວດ້ວຍການເກີດຂຶ້ນແລະການໃຫ້ຜົນ. ຄຳວ່າ “ເປັນວັດຖຸ” ຄື ເປັນອາຣົມ.

Satipi sabbesaṃ sārammaṇadhammānaṃ ārammaṇaggahaṇe na cittaṃ viya pare paricchijjagāhinoti ‘‘paricchinnopaladdhivasena jānātī’’ti cittaṃ vuttaṃ. Cetasikesu hi keci visayaṃ paricchijja gahetuṃ na sakkonti, keci pana paricchedamatteyeva [Pg.97] tiṭṭhanti, na viññāṇaṃ viya visayaṃ gaṇhantīti ye āsaṅkitabbā, tesu tadabhāvaṃ dassento ‘‘na saññā…pe… vijjhanavasenā’’ti āha.

ແມ້ເມື່ອการຮັບຮູ້ອາຣົມຂອງທຳທີ່ມີອາຣົມທັງໝົດຈະມີຢູ່, ແຕ່ທຳອື່ນໆ ຍ່ອມບໍ່ເປັນທຳມະຊາດຮັບຮູ້ໂດຍກຳນົດເໝືອນຢ່າງຈິດ, ດັ່ງນັ້ນ ຈິດຈຶ່ງຕຣັດຮຽກວ່າ “ຍ່ອມຮູ້ດ້ວຍອຳນາດການໄດ້ສະເພາະທີ່ກຳນົດໄວ້”. ເພາະໃນບັນດາເຈດຕະສິກທັງຫຼາຍ ເຈດຕະສິກບາງດວງບໍ່ສາມາດຮັບຮູ້ອາຣົມໂດຍກຳນົດໄດ້, ບາງດວງຕັ້ງຢູ່ພຽງການກຳນົດເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ຮັບຮູ້ອາຣົມເໝືອນຢ່າງວິນຍาน, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານເມື່ອຈະສະແດງຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງສະພາວະນັ້ນໃນເຈດຕະສິກເຫຼົ່ານັ້ນທີ່ພຶງລະແວງ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ບໍ່ແມ່ນສັນຍາ... ລະ... ດ້ວຍອຳນາດການແທງຕະຫຼອດ”.

Pītiyā ca somanassabhāvo āpajjatīti idaṃ pīti ca somanassañca pītisomanassanti pītisomanassānaṃ tulyayogaṃ sandhāya vuttaṃ. Somanassasseva pana ‘‘ājaññaratho’’ti viya pītiyuttaṃ somanassaṃ pītisomanassanti padhānabhāvo icchitoti na pītiyā somanassabhāvappatti. Na hi padhāne vijjamāne appadhānaṃ upayujjati, pītiggahaṇañcettha pītiyuttassa somanassassa yebhuyyena bhāvato paribyattakiccato ca kataṃ, na ca nippītikasomanassassa asaṅgaho. Ruḷhīsaddesu kiriyāya anaccantikabhāvato. Pītiyā pana upalakkhaṇabhāvena ayamattho suṭṭhu yujjatīti dassento āha ‘‘pītiupalakkhitaṃ vā’’tiādi.

ຄຳວ່າ “ແລະຄວາມເປັນໂສມະນັດຍ່ອມເຖິງແກ່ປີຕິ” ນີ້ ຕຣັດໝາຍເຖິງຄວາມປະກອບຮ່ວມກັນຂອງປີຕິແລະໂສມະນັດວ່າ “ປີຕິດ້ວຍ ໂສມະນັດດ້ວຍ ຊື່ວ່າ ປີຕິໂສມະນັດ”. ແຕ່ເພາະຄວາມເປັນປະທານຂອງໂສມະນັດນັ້ນເອງທີ່ປະສົງໄວ້ວ່າ “ໂສມະນັດອັນປະກອບດ້ວຍປີຕິ ຊື່ວ່າ ປີຕິໂສມະນັດ” ເໝືອນຄຳວ່າ “ລົດທຽມມ້າອາຊາໄນ”, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເຖິງຄວາມເປັນໂສມະນັດແຫ່ງປີຕິຈຶ່ງບໍ່ມີ. ເພາະເມື່ອສິ່ງທີ່ເປັນປະທານມີຢູ່ ສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະທານຍ່ອມບໍ່ປະກອບຮ່ວມດ້ວຍ. ແລະການຖືເອົາປີຕິໃນທີ່ນີ້ ກະທຳເພາະຄວາມມີຢູ່ໂດຍຫຼາຍແລະເພາະໜ້າທີ່ອันປາກົດຈະແຈ້ງແຫ່ງໂສມະນັດອັນປະກອບດ້ວຍປີຕິ, ແລະບໍ່ແມ່ນວ່າຈະບໍ່ສົງເຄາະໂສມະນັດທີ່ບໍ່ມີປີຕິ. ເພາະໃນຣູຼຫີສັບ (ຄຳທີ່ໃຊ້ຕາມຄວາມນิຍົມ) ກິຣິຍາຍ່ອມບໍ່ແນ່ນອນສະເໝີໄປ. ແຕ່ເມື່ອຈະສະແດງວ່າ ເນື້ອຄວາມນີ້ຍ່ອມສົມຄວນຢ່າງດີຍິ່ງດ້ວຍຄວາມເປັນເຄື່ອງກຳນົດແຫ່ງປີຕິ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ຫຼືອันປີຕິກຳນົດໄວ້ແລ້ວ”.

Pavattaṃ upādinnakkhandhaṃ. Ciraṭṭhitikaṃ hotīti etena na kevalaṃ anupāletabbadhammānaṃ khaṇaṭṭhitiyāyeva, atha kho pabandhānupacchedassapi jīvitaṃ kāraṇanti dasseti. Aññathā hi āyukkhayamaraṇaṃ na yujjeyyāti. Avisesenāti kāraṇavisesānapekkhena jīvitindriyatāsāmaññena. Yadipi arūpāsaññabhavesu rūpārūpadhammā nappavattanti, tehi pana purimapacchimabhavesu carimapaṭhamadhammā samānajātiyena abyavahitatāya nirantarāyeva nāma hontīti ‘‘yāva parinibbānaṃ avicchinnaṃ pavattatī’’ti vuttaṃ. Anupālanādikassāti anupālanapavattanaṭṭhapanāniyeva vadati. Jīvamānavisesappaccayabhāvatoti sahajātānaṃ jīvamānatāvisesassa paccayabhāvato. Indriyabaddhassa hi matarūpato kammajassa ca utujādito viseso jīvitindriyakatoti.

ອຸປາທິນນະຂັນທີ່ເປັນໄປແລ້ວ. ດ້ວຍຄຳວ່າ “ຍ່ອມເປັນທຳມະຊາດມີຢູ່ສິ້ນການນານ” ນີ້, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງວ່າ ຊີວິດບໍ່ແມ່ນເປັນເຫດພຽງເພື່ອความຕັ້ງຢູ່ຊົ່ວຂະນະຂອງທຳທີ່ພຶງຮັກສາເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມບໍ່ຂາດສາຍຂອງຄວາມສືບເນື່ອງດ້ວຍ. ເພາະຖ້າບໍ່ເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຄວາມຕາຍເພາະສິ້ນອາຍຸຍ່ອມບໍ່ສົມຄວນ. ຄຳວ່າ “ໂດຍບໍ່ຕ່າງກັນ” ຄື ດ້ວຍຄວາມເປັນສາມັນແຫ່ງຊີວິຕິນຊີທີ່ບໍ່ເພ່ງເຖິງເຫດພິເສດ. ແມ້ວ່າຮູບທຳແລະອະຮູບທຳທັງຫຼາຍຍ່ອມບໍ່ເປັນໄປໃນອະຮູບພົບແລະອະສັນຍີພົບກໍຕາມ, ແຕ່ທຳສຸດທ້າຍແລະທຳທຳອິດໃນພົບກ່ອນແລະພົບຫຼັງເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມຊື່ວ່າເປັນສະພາບຕິດຕໍ່ກັນໂດຍບໍ່ຂາດສາຍເພາະຄວາມເປັນສະພາບບໍ່ຖືກຄັ່ນດ້ວຍທຳທີ່ມີຊາດສະເໝີກັນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຍ່ອມເປັນໄປບໍ່ຂາດສາຍຕາບເທົ່າເຖິງປະຣິນິບພານ”. ຄຳວ່າ “ແຫ່ງທຳມີການຮັກສາເປັນຕົ້ນ” ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວເຖິງການຮັກສາ ການໃຫ້ເປັນໄປ ແລະການຕັ້ງໄວ້ນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ “ເພາະຄວາມເປັນປັດໄຈແຫ່ງຄວາມພິເສດຄືຄວາມເປັນຢູ່” ຄື ເພາະຄວາມເປັນປັດໄຈແຫ່ງຄວາມພິເສດຄືຄວາມເປັນຢູ່ຂອງສະຫະຊາດທຳທັງຫຼາຍ. ເພາະຄວາມຕ່າງກັນຂອງຮູບທີ່ເນື່ອງດ້ວຍອິນຊີຈາກຮູບທີ່ຕາຍແລ້ວ, ແລະຂອງຮູບທີ່ເກີດຈາກກຳຈາກຮູບທີ່ເກີດຈາກອຸຕຸເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນຮູບອັນຊີວິຕິນຊີເຮັດແລ້ວ.

Maggaṅgarāsivaṇṇanā

ການພັນລະນາໝວດອົງມັກ

Aviparītaniyyānikabhāvenāti idaṃ sammā-saddassa diṭṭhi-ādisaddānañca samānādhikaraṇatāvasena diṭṭhiādīnaṃ avisesabhūtassa niyyānikabhāvassa sammā-saddena visesitabbattā vuttaṃ. Aviparītattho hi sammā-saddo, na niyyānikatthoti. Aviparītaniyyānikattho eva vā sammā-saddo. Anekatthā hi nipātāti. Evamevāti aviparītaniyyānikabhāvena.

ຄຳວ່າ Aviparītaniyyānikabhāvena (ດ້ວຍຄວາມເປັນທຳມະທີ່ນຳອອກໄປຢ່າງບໍ່ຜິດພ້ຽນ) ນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໄວ້ ເພາະຄວາມທີ່ຄວາມເປັນທຳມະທີ່ນຳອອກໄປ ເຊິ່ງບໍ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນຂອງສຳມາທິຕຖິເປັນຕົ້ນ ນັ້ນ ຈະຕ້ອງຖືກຈຳແນກດ້ວຍຄຳວ່າ ສຳມາ (sammā) ໂດຍອາໄສຄວາມເປັນສະມານາທິກະຣະນະ (ມີວິພັດແລະລິງຄືກັນ) ຂອງຄຳວ່າ ສຳມາ ແລະຄຳວ່າ ທິຕຖິ ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ຄຳວ່າ ສຳມາ ມີອັດຖະວ່າ ບໍ່ຜິດພ້ຽນ, ບໍ່ແມ່ນມີອັດຖະວ່າ ນຳອອກໄປ. ຫຼືວ່າ ຄຳວ່າ ສຳມາ ນັ້ນ ມີອັດຖະວ່າ ນຳອອກໄປຢ່າງບໍ່ຜິດພ້ຽນ ນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ນິບາດທັງຫຼາຍມີອັດຖະຫຼາຍຢ່າງ. ຄຳວ່າ Evamevā (ຢ່າງນັ້ນນັ້ນເອງ) ຄື ດ້ວຍຄວາມເປັນທຳມະທີ່ນຳອອກໄປຢ່າງບໍ່ຜິດພ້ຽນ.

Balarāsivaṇṇanā

ການພັນລະນາກຸ່ມແຫ່ງພະລະ (ພະລະລາສີວັນນະນາ)

Patissavo [Pg.98] vacanasampaṭiggahoti adhippāyena ‘‘sappatissavaṃ patissavabhūtaṃ taṃsabhāgañca yaṃ kiñci gārava’’nti āha. Tattha tattha pākaṭabhāvenāti ajjhattabhūtesu jātiyādīsu bahiddhābhūtesu bhikkhuādīsu hirottappānaṃ anurūpapaccavekkhaṇavasena sasambhārapathavīādīsu pathavīdhātuādīnaṃ viya vibhūtakiccabhāvenāti attho.

ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວຄຳວ່າ “sappatissavaṃ patissavabhūtaṃ taṃsabhāgañca yaṃ kiñci gāravaṃ” (ຄວາມເຄົາລົບໃດໆ ທີ່ເປັນໄປກັບດ້ວຍຄວາມເອີຮັບ ທີ່ເປັນຕົວການເອີຮັບ ແລະທີ່ມີສ່ວນຄືກັນກັບຄວາມເອີຮັບນັ້ນ) ໂດຍມີອະທິບາຍວ່າ ຄຳວ່າ ປະຕິສສະວະ (patissavo) ຄື ການຮັບຄຳ (vacanasampaṭiggaho). ຄຳວ່າ Tattha tattha pākaṭabhāvena (ໂດຍຄວາມປາກົດໃນທີ່ນັ້ນໆ) ມີອັດຖະວ່າ ໂດຍຄວາມເປັນກິດທີ່ປາກົດແຈ້ງ ເໝືອນຢ່າງປະຖະວີທາດເປັນຕົ້ນ ໃນປະຖະວີທີ່ມີສ່ວນປະກອບອື່ນໆປົນຢູ່ (ສະສັມພາຣະປະຖະວີ) ໂດຍອາໄສການພິຈາລະນາຕາມສົມຄວນແກ່ຫິຣິແລະໂອຕຕັບປະ ໃນທຳມະພາຍໃນ ມີຊາດິເປັນຕົ້ນ ແລະໃນທຳມະພາຍນອກ ມີພິກຂຸເປັນຕົ້ນ.

Mūlarāsivaṇṇanā

ການພັນລະນາກຸ່ມແຫ່ງມູນ (ມູນະລາສີວັນນະນາ)

Evañhi upamāya sametīti yathā asucimhi patitapurisassa satipi kāyena allīyane bhāvo anallīno, evaṃ alobhopi ārammaṇakaraṇavasena gahitepi ārammaṇe alaggabhāvena anallīnabhāvo anallīnākāro eva pavattati. Evaṃsabhāvo hi so dhammoti. Kiñci dussīlyaṃ dosasamuṭṭhānaṃ sabbampi dussīlyaṃ dosūpanissayanti ‘‘dosasamuṭṭhānataṃ dosūpanissayatañcā’’ti vuttaṃ. Tena adoso dosasseva ujuvipaccanīko, taṃmukhena dussīlyassāti dasseti.

ຄຳວ່າ Evañhi upamāya sameti (ເພາະວ່າອຸປະມານີ້ຍ່ອມເຂົ້າກັນໄດ້ຢ່າງນີ້) ມີອະທິບາຍວ່າ ປຽບເໝືອນບຸລຸດຜູ້ຕົກລົງໄປໃນສິ່ງສົກກະປົກ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີການແຕະຕ້ອງດ້ວຍກາຍ ແຕ່ຄວາມຮູ້ສຶກກໍບໍ່ຕິດພັນ (ບໍ່ຍິນດີ), ສ່ວນອະໂລພະກໍເໝືອນກັນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຍຶດໜ່ວງອາລົມໄວ້ດ້ວຍການເຮັດໃຫ້ເປັນອາລົມ ແຕ່ກໍເປັນໄປໂດຍຄວາມບໍ່ຕິດຂ້ອງ ຄວາມບໍ່ຕິດພັນ ແລະໂດຍອາການທີ່ບໍ່ຕິດພັນນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ທຳມະນັ້ນມີສະພາວະຢ່າງນັ້ນ. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວວ່າ “dosasamuṭṭhānataṃ dosūpanissayatañca” (ຄວາມມີໂທສະເປັນສະມຸດຖານ ແລະຄວາມມີໂທສະເປັນອຸປະນິດໄສ) ເພາະໝາຍເຖິງຄວາມເປັນທຸສິນບາງຢ່າງທີ່ມີໂທສະເປັນສະມຸດຖານ ແລະຄວາມເປັນທຸສິນທັງປວງທີ່ມີໂທສະເປັນອຸປະນິດໄສ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງວ່າ ອະໂທສະເປັນທຳມະທີ່ເປັນປະຕິປັກໂດຍກົງຕໍ່ໂທສະເທົ່ານັ້ນ ແລະເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມເປັນທຸສິນໂດຍຜ່ານທາງໂທສະນັ້ນ.

Tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativattanaṭṭhena…pe… āsevanaṭṭhena bhāvanāti yo so ekattupagato paṭhamajjhānādiappanācittuppādo āsannūpacārāhitaviseso nīvaraṇādiparipanthavisuddhiyā visuddho, tadāvaraṇavisayavirahena ca samappavattaappanāsamādhisaṅkhātaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipanno, evaṃ paṭipannattā eva tatthupagamanena tattha ca pakkhando, visodhetabbassa vikkhepassa kilesasaṃsaggassa ca abhāvato visodhanasamādhānaekattupaṭṭhānabyāpāravirahena visuddhisamathapaṭipattiekattupaṭṭhānākāre ajjhupekkhanto abhibyattarūpāya sahajātatatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhito, tasmiṃyeva jātā samādhipaññāsaṅkhātā yuganaddhadhammā. Te yathā aññaṃ anativattamānā hutvā pavattanti, evaṃ bhāvanā brūhanā. Tathā yāni tattha saddhādīni indriyāni nānākilesehi vimuttattā vimuttirasena ekarasāni hutvā pavattāni. Yañca tattha tadupagaṃ, tesaṃ anativattanaekarasabhāvānaṃ anucchavikaṃ vīriyaṃ vāhīyati pavattīyati, yā cassa tasmiṃ khaṇe pavattā paguṇabalavabhāvāpattisaṅkhātā āsevanā. Sabbesaṃ etesaṃ ākārānaṃ bhāvanā uppādanā vaḍḍhanā, ayaṃ tattha jātānaṃ…pe… āsevanaṭṭhena bhāvanā nāma.

ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ “ໂດຍອັດຖະວ່າບໍ່ກ້າວລ່ວງທຳມະທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນນັ້ນ... ລະ... ໂດຍອັດຖະວ່າການເສບຄົບ ເປັນພາວະນາ” ຄື ຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອັບປະນາຈິດມີປະຖົມມະຊານເປັນຕົ້ນ ທີ່ເຖິງຄວາມເປັນເອກະພາບ ເຊິ່ງມີຄຸນວິເສດອັນອຸປະຈາຣະໃກ້ຄຽງນຳມາໃຫ້ ບໍລິສຸດແລ້ວດ້ວຍຄວາມບໍລິສຸດຈາກສິ່ງກີດຂວາງມີນີວອນເປັນຕົ້ນ, ແລະເພາະປາສະຈາກອາລົມທີ່ກີດຂວາງນັ້ນ ຈຶ່ງບັນລຸສະມະຖະນิມິດປານກາງ ທີ່ເອີ້ນວ່າ ອັບປະນາສະມາທິ ເຊິ່ງເປັນໄປສະເໝີກັນ, ເພາະເປັນຜູ້ປະຕິບັດແລ້ວຢ່າງນີ້ ຈຶ່ງເຂົ້າເຖິງແລະແລ່ນໄປໃນສະມະຖະນິມິດນັ້ນ, ເພາະບໍ່ມີຄວາມຟຸ້ງຊ່ານແລະຄວາມລະຄົນດ້ວຍກິເລດອັນຈະຕ້ອງຊຳຮະ ຈຶ່ງເພັ່ງສະເພາະໃນອາການທີ່ປາກົດເປັນເອກະພາບແຫ່ງການປະຕິບັດສະມະຖະອັນບໍລິສຸດ ໂດຍປາສະຈາກກິດຈະການໃນການຊຳຮະ ການຕັ້ງໝັ້ນ ແລະການປາກົດເປັນເອກະພາບ, ໄດ້ຮັບການສະໜັບສະໜູນດ້ວຍອຸເປກຂາໂດຍກິດແຫ່ງຕັດຕະຣະມັດຊັດຕູເປກຂາທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ ເຊິ່ງມີລັກສະນະປາກົດແຈ້ງ, ທຳມະທີ່ເຂົ້າຄູ່ກັນ (ຍຸຄະນັດທະທຳ) ທີ່ເອີ້ນວ່າ ສະມາທິແລະປັນຍາ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຈິດນັ້ນເອງ. ທຳມະເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມເປັນໄປໂດຍບໍ່ກ້າວລ່ວງເຊິ່ງກັນແລະກັນຢ່າງໃດ, ການຈະເລີນ ການເຮັດໃຫ້ເພີ່ມພູນ ກໍຢ່າງນັ້ນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ອິນຊີທັງຫຼາຍມີສັດທາເປັນຕົ້ນໃນຈິດນັ້ນ ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວຈາກກິເລດຕ່າງໆ ຈຶ່ງເປັນໄປໂດຍມີລົດດຽວ (ມີກິດດຽວ) ດ້ວຍລົດແຫ່ງວິມຸດ. ແລະຄວາມພະຍາຍາມ (ວິຣິຍະ) ໃດ ທີ່ເຂົ້າເຖິງຈິດນັ້ນ ເຊິ່ງສົມຄວນແກ່ທຳມະທີ່ມີຄວາມບໍ່ກ້າວລ່ວງແລະມີລົດດຽວກັນເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມດຳເນີນໄປ, ແລະການເສບຄົບໃດ ຂອງຜູ້ນັ້ນ ທີ່ເປັນໄປໃນຂະນະນັ້ນ ເຊິ່ງໄດ້ແກ່ການບັນລຸຄວາມເປັນທຳມະທີ່ມີຄວາມຊຳນານແລະມີກຳລັງ. ການເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ການເຮັດໃຫ້ຈະເລີນຂຶ້ນ ແຫ່ງອາການທັງປວງເຫຼົ່ານີ້ ນີ້ຊື່ວ່າ ພາວະນາ ໂດຍອັດຖະວ່າບໍ່ກ້າວລ່ວງທຳມະທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນນັ້ນ... ລະ... ໂດຍອັດຖະວ່າການເສບຄົບ.

Yasmā [Pg.99] panāyaṃ bhāvanākāro ‘‘paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādī’’tiādināpi (paṭi. ma. 1.158) pāḷiyaṃ āgato eva, ñāṇena ca saṃkilesavodānesu taṃ taṃ ādīnavaṃ ānisaṃsañca disvā tathā tathā nipphādetabbo, tasmā ‘‘evaṃ vuttāya paññāsādhanāya bhāvanāyā’’ti vuttaṃ. Appavattīti yasmiṃ dhamme sati yathāvuttā bhāvanā nappavattati, so dhammo paṭipakkhabhāvanāparāmasanena abhāvanāti vuttoti adhippāyo. Na hi abhāvamattassa amoho paṭipakkhoti yujjatīti. Tappaṭipakkhabhūtā akusalā kāmacchandādayo daṭṭhabbā. Pamādaviseso vā abhāvanā. So hi ‘‘kusalānaṃ vā dhammānaṃ anāsevanā abhāvanā abahulīkamma’’ntiādinā niddiṭṭhoti.

ແຕ່ເນື່ອງຈາກອາການແຫ່ງພາວະນານີ້ ປາກົດແລ້ວໃນພຣະບາລີ ເປັນຕົ້ນວ່າ “ຄວາມບໍລິສຸດແຫ່ງປະຕິປະທາຂອງປະຖົມມະຊານ” (ປະຕິ. ມະ. ໑/໑໕໘) ແລະບຸກຄົນຄວນເຮັດໃຫ້ສຳເລັດຢ່າງນັ້ນໆ ດ້ວຍປັນຍາ ໂດຍເຫັນໂທດແລະອານິສົງນັ້ນໆ ໃນທຳມະທີ່ເສົ້າໝອງແລະທຳມະທີ່ຜ່ອງແຜ້ວ, ສະນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ດ້ວຍພາວະນາອັນເປັນເຄື່ອງບັນລຸປັນຍາທີ່ກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້”. ຄຳວ່າ Appavatti (ຄວາມບໍ່ເປັນໄປ) ມີອະທິບາຍວ່າ ເມື່ອທຳມະໃດມີຢູ່ ພາວະນາທີ່ກ່າວໄວ້ຍ່ອມບໍ່ເປັນໄປ, ທຳມະນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານເອີ້ນວ່າ ອະພາວະນາ (ຄວາມບໍ່ພາວະນາ) ໂດຍການພິຈາລະນາເຖິງພາວະນາທີ່ເປັນປະຕິປັກ. ເພາະວ່າ ອະໂມຫະ ຈະເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມບໍ່ມີ (ອະພາວະ) ພຽງຢ່າງດຽວນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ສົມຄວນ. ອະກຸສົນທຳມີກາມະສັນທະເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ພາວະນານັ້ນ ຄວນເຫັນວ່າເປັນອະພາວະນາ. ຫຼືວ່າ ຄວາມປະໝາດເປັນພິເສດ ເປັນອະພາວະນາ. ເພາະວ່າ ຄວາມປະໝາດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກສະແດງໄວ້ແລ້ວ ເປັນຕົ້ນວ່າ “ການບໍ່ເສບຄົບ ການບໍ່ເຮັດໃຫ້ຈະເລີນ ການບໍ່ເຮັດໃຫ້ຫຼາຍ ເຊິ່ງກຸສົນທຳທັງຫຼາຍ”.

Ekantena alabbhaneyyadassanatthaṃ ‘‘jarādhammo’’ti vuttaṃ. Tathā hi pāḷiyaṃ ‘‘jātidhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjatī’’tiādinā (ma. ni. 3.373) icchitālābho vibhatto. Alobhānubhāvena kāyānupassanāya, amohānubhāvena cittadhammānupassanāya siddhi pākaṭāyevāti apākaṭaṃ adosānubhāvena vedanānupassanāsiddhiṃ vibhāvento ‘‘sukhavipariṇāme’’tiādimāha. Ayañca yojanā alobhādīnaṃ visesapaccayataṃ sandhāya katā, avisesena pana sabbe sabbesaṃ paccayā. Sabhāvato saṅkappato ca uppannassa dukkhassa asahanavaseneva uppajjatīti doso taṃdassanassa āsannapaṭipakkho, na rāgo viya dūrapaṭipakkho.

ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວຄຳວ່າ “jarādhammo” (ມີຄວາມແກ່ເປັນທຳມະດາ) ເພື່ອສະແດງສິ່ງທີ່ບໍ່ສາມາດຈະໄດ້ມາໂດຍສ່ວນດຽວ. ດ້ວຍວ່າ ໃນພຣະບາລີ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງຈຳແນກຄວາມບໍ່ໄດ້ຕາມປາດຖະໜາໄວ້ ເປັນຕົ້ນວ່າ “ພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ຄວາມປາດຖະໜາຢ່າງນີ້ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແກ່ສັດທັງຫຼາຍທີ່ມີຄວາມເກີດເປັນທຳມະດາ” (ມະ. ນິ. ໓/໓໗໓). ຄວາມສຳເລັດແຫ່ງກາຍານຸປັດສະນາ ດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງອະໂລພະ, ແລະຄວາມສຳເລັດແຫ່ງຈິດຕານຸປັດສະນາແລະທັມມານຸປັດສະນາ ດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງອະໂມຫະ ນັ້ນ ປາກົດແຈ້ງຢູ່ແລ້ວ, ສະນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານ ເມື່ອຈະສະແດງຄວາມສຳເລັດແຫ່ງເວທະນານຸປັດສະນາ ດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງອະໂທສະ ເຊິ່ງຍັງບໍ່ປາກົດແຈ້ງ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “sukhavipariṇāme” (ໃນຄວາມແປປວນແຫ່ງສຸກ). ກໍການປະກອບຄວາມນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານເຮັດຂຶ້ນໂດຍມຸ່ງໝາຍເຖິງຄວາມເປັນປັດໄຈໂດຍວິເສດຂອງອະໂລພະເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ໂດຍທົ່ວໄປແລ້ວ ທຳມະທັງປວງຍ່ອມເປັນປັດໄຈແກ່ທຳມະທັງປວງ. ໂທສະ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມບໍ່ອົດທົນຕໍ່ທຸກຂ໌ທີ່ເກີດຂຶ້ນໂດຍສະພາວະແລະໂດຍຄວາມດຳຣິ, ສະນັ້ນ ໂທສະຈຶ່ງເປັນປະຕິປັກອັນໃກ້ຊິດແກ່ການເຫັນທຸກຂ໌ນັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນເປັນປະຕິປັກອັນຫ່າງໄກເໝືອນລາຄະ.

Kammapatharāsivaṇṇanā

ການພັນລະນາກຸ່ມແຫ່ງກຳມະບົດ (ກຳມະປະຖະລາສີວັນນະນາ)

Abhijjhādayo viya anabhijjhādayopi na ekantaṃ kammapathabhūtāyevāti āha ‘‘kammapathatātaṃsabhāgatāhī’’ti. Manokammapathabhāvena pavattanakammabhāvato hi etesaṃ kammapatharāsibhāvena saṅgaho, na sabbadā kammapathāyevāti. Tena yo aññopi dhammo aniyato kammapathabhāvena pākaṭo ca, tassapi kammapathatāvacanaṃ na virujjhatīti dasseti.

ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວວ່າ “kammapathatātaṃsabhāgatāhi” (ເພາະຄວາມເປັນກຳມະບົດແລະຄວາມມີສະພາວະຄືກັນກັບກຳມະບົດນັ້ນ) ເພາະວ່າ ທຳມະມີອະນິຊຊາເປັນຕົ້ນ ກໍບໍ່ແມ່ນເປັນກຳມະບົດໂດຍສ່ວນດຽວ ເໝືອນຢ່າງອະພິຊຊາເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ການສົງເຄາະທຳມະເຫຼົ່ານີ້ເຂົ້າໃນກຸ່ມແຫ່ງກຳມະບົດ ກໍເພາະຄວາມເປັນກຳ ທີ່ເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນມະໂນກຳມະບົດ, ບໍ່ແມ່ນເພາະຄວາມເປັນກຳມະບົດຕະຫຼອດການ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງວ່າ ເຖິງແມ່ນທຳມະອື່ນໃດທີ່ບໍ່ແນ່ນອນ ແຕ່ປາກົດໂດຍຄວາມເປັນກຳມະບົດ, ຄຳກ່າວວ່າ ທຳມະນັ້ນເປັນກຳມະບົດ ກໍບໍ່ຂັດກັນ.

Passaddhādiyugalavaṇṇanā

ການພັນລະນາຄູ່ແຫ່ງປັດສັດທິເປັນຕົ້ນ (ປັດສັດທິອາທິຍຸຄະລະວັນນະນາ)

Samanti [Pg.100] sammā. Cetiyavandanādiatthanti cetiyavandanādihetu. Samathacatusaccakammaṭṭhānavasena tabbhedavasena ca sabbakammaṭṭhānabhāvanābhiyuttānaṃ mudumajjhimatikkhindriyatādibhedavasena sabbayogīnaṃ cittassa līnuddhaccādikālavasena sabbadā hitāhitadhammūpalakkhaṇabhāvato yathāsabhāvaṃ paṭivedhabhāvato ca satisampajaññānaṃ pāribandhakaharaṇabhāvanāvaḍḍhanāni avisesato daṭṭhabbāni. Yathā appanākosallena vinā samatho samathamantarena yathābhūtāvabodho ca natthīti nānākkhaṇikā samādhipaññā aññamaññassa visesakāraṇaṃ, evaṃ paṭivedhe ekakkhaṇikāpīti dassento āha ‘‘aññamaññaṃ nimittabhāvenā’’ti. Paññāya hi sātisayaṃ avabhāsiyamāne visaye samādhi ekattavasena appetuṃ sakkoti, samādhimhi ca majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipanne paññā ārammaṇesu visadā vahatīti. Samaṃ pavattāti aññamaññānativattanena samaṃ avisamaṃ ekarasabhāvena pavattā. Aññamaññasahāyabhāvūpagamanena yogino manorathadhurākaḍḍhane rathadhurākaḍḍhane viya ājāneyyayugo yugalako hutvā aññamaññānativattamānena naddhā baddhā viyāti vā yuganaddhā. Adhicittamanuyuttehi vīriyasamādhayo samaṃ yojetabbāti imassa visesassa dassanatthaṃ pubbe gahitāpi te puna gahitāti dassetuṃ vīriyasamādhiyojanatthāyāti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Taṃ pana samādhivīriyayogassa vibhāvanaṃ hotīti ‘‘yogavacanatthāyāti attho’’ti āha.

ຄຳວ່າ Samaṃ ຄື ໂດຍຊອບ (sammā). ຄຳວ່າ Cetiyavandanādiatthaṃ ຄື ເພື່ອປະໂຫຍດມີການໄຫວ້ເຈດີເປັນຕົ້ນ. ຄວາມເປັນທຳມະເຄື່ອງກຳນົດຮູ້ທຳມະທີ່ເປັນປະໂຫຍດແລະບໍ່ເປັນປະໂຫຍດໃນການທຸກເມື່ອ ແລະຄວາມເປັນທຳມະເຄື່ອງແທງຕະຫຼອດຕາມສະພາວະ ແຫ່ງສະຕິແລະສັມປະຊັນຍະ ທັງຫຼາຍ ຂອງໂຍຄີທັງປວງ ຜູ້ຂຸມຂ້ຽວໃນການຈະເລີນກຳມະຖານທັງປວງ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສະມະຖະແລະຈະຕຸສັດຈະກຳມະຖານ ແລະໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຈຳແນກກຳມະຖານນັ້ນ ໂດຍການຈຳແນກມີຄວາມເປັນຜູ້ມີອິນຊີອ່ອນ ປານກາງ ແລະແກ່ກ້າເປັນຕົ້ນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເປັນໄປໃນເວລາທີ່ຈິດຫົດຫູ່ແລະຟຸ້ງຊ່ານເປັນຕົ້ນ, ບຸກຄົນຄວນເຫັນການກຳຈັດສິ່ງກີດຂວາງແລະການເຮັດພາວະນາໃຫ້ຈະເລີນ ໂດຍບໍ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນ. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານ ເມື່ອຈະສະແດງວ່າ ສະມາທິແລະປັນຍາທີ່ມີໃນຂະນະຕ່າງກັນ ຍ່ອມເປັນເຫດວິເສດແກ່ກັນແລະກັນ ປຽບເໝືອນສະມະຖະທີ່ປາສະຈາກຄວາມສະຫຼາດໃນອັບປະນາຍ່ອມບໍ່ມີ ແລະການຮູ້ແຈ້ງຕາມຄວາມເປັນຈິງທີ່ປາສະຈາກສະມະຖະກໍບໍ່ມີ, ແລະໃນການແທງຕະຫຼອດ ເຖິງແມ່ນສະມາທິແລະປັນຍາທີ່ມີໃນຂະນະດຽວກັນກໍເປັນຢ່າງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “aññamaññaṃ nimittabhāvena” (ໂດຍຄວາມເປັນນິມິດແກ່ກັນແລະກັນ). ເພາະວ່າ ເມື່ອອາລົມຖືກປັນຍາເຮັດໃຫ້ສະຫວ່າງສະໄຫວຢ່າງຍິ່ງແລ້ວ ສະມາທິຍ່ອມສາມາດແນບແໜ້ນໂດຍຄວາມເປັນເອກະພາບໄດ້, ແລະເມື່ອສະມາທິບັນລຸສະມະຖະນິມິດປານກາງແລ້ວ ປັນຍາຍ່ອມດຳເນີນໄປຢ່າງແຈ່ມແຈ້ງໃນອາລົມທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ Samaṃ pavattā (ເປັນໄປສະເໝີກັນ) ຄື ເປັນໄປໂດຍຄວາມມີລົດດຽວກັນ ຢ່າງສະເໝີ ບໍ່ແຕກຕ່າງກັນ ໂດຍບໍ່ກ້າວລ່ວງເຊິ່ງກັນແລະກັນ. ຫຼືວ່າ ຊື່ວ່າ ຍຸຄະນັດທະ (ເຂົ້າຄູ່ກັນ) ເພາະເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນສະຫາຍແກ່ກັນແລະກັນ ເປັນຄູ່ກັນ ເໝືອນມ້າອາຊານໄນຄູ່ທີ່ຖືກທຽມໄວ້ ເພື່ອລາກແອກແຫ່ງລົດ ຍ່ອມລາກແອກແຫ່ງຄວາມປາດຖະໜາຂອງໂຍຄີໄປ ໂດຍບໍ່ກ້າວລ່ວງເຊິ່ງກັນແລະກັນ ຄື ເໝືອນຖືກຜູກໄວ້ ຖືກມັດໄວ້. ໃນອັດຖະກະຖາກ່າວຄຳວ່າ vīriyasamādhiyojanatthāya (ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການປະກອບວິຣິຍະແລະສະມາທິ) ເພື່ອສະແດງຄວາມວິເສດນີ້ວ່າ ວິຣິຍະແລະສະມາທິ ອັນໂຍຄີຜູ້ຂຸມຂ້ຽວໃນອະທິຈິດ ຄວນປະກອບໃຫ້ສະເໝີກັນ, ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຖືເອົາວິຣິຍະແລະສະມາທິນັ້ນໄວ້ກ່ອນແລ້ວ ກໍຖືເອົາອີກ. ແຕ່ຄຳນັ້ນ ເປັນການສະແດງເຖິງການປະກອບສະມາທິແລະວິຣິຍະ, ສະນັ້ນ ພຣະຄັນຖະຣະຈະນາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ມີອັດຖະວ່າ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການກ່າວເຖິງການປະກອບ”.

Yevāpanakavaṇṇanā

ການພັນລະນາທຳມະທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນພາຍຫຼັງ (ເຍວາປະນະກະວັນນະນາ)

Yathā tathā vāti sammā micchā vā. Anadhimuccantoti ‘‘idaṃ karissāmi, etaṃ karissāmī’’ti evaṃ pavattapubbabhāgasanniṭṭhānahetukena payogakālasanniṭṭhānena anicchinanto. Yattha hi anicchayo, tattha appaṭipatti evāti. Saṃsappanaṃ saṃsayo. So hi ‘‘āsappanā parisappanā’’ti vutto. Asatipi byāpāre tatramajjhattatāya sati taṃsampayuttadhammā sakasakakiccavasena anūnānadhikatāya alīnaanuddhatatāya ca saṃvattantīti sā tesaṃ tathāpavattiyā paccayabhūtā ūnādhikabhāvaṃ nivāreti viyāti ūnādhikanivāraṇarasā vuttā. Tathā pavattipaccayattāyeva tesu dhammesu majjhattatāti ca vuttā.

ຄຳວ່າ Yathā tathā vā (ໂດຍປະການໃດໆ ກໍຕາມ) ຄື ໂດຍຊອບ ຫຼື ໂດຍຜິດ. ຄຳວ່າ Anadhimuccanto (ເມື່ອບໍ່ນ້ອມໃຈເຊື່ອ) ຄື ເມື່ອບໍ່ຕັດສິນໃຈດ້ວຍການຕັດສິນໃຈໃນເວລາປະກອບຄວາມພະຍາຍາມ ເຊິ່ງມີການຕັດສິນໃຈໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນເປັນເຫດ ທີ່ເປັນໄປຢ່າງນີ້ວ່າ “ເຮົາຈະເຮັດສິ່ງນີ້, ເຮົາຈະເຮັດສິ່ງນັ້ນ”. ເພາະວ່າ ໃນທີ່ໃດບໍ່ມີການຕັດສິນໃຈ, ໃນທີ່ນັ້ນຍ່ອມມີແຕ່ຄວາມບໍ່ປະຕິບັດເທົັ້ນນັ້ນ. ຄຳວ່າ Saṃsappana (ຄວາມຫຼັ່ງໄຫຼໄປ) ຄື ຄວາມສົງໄສ. ເພາະວ່າ ຄວາມສົງໄສນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຕັດໄວ້ວ່າ “ຄວາມຫຼັ່ງໄຫຼໄປ ຄວາມຫຼັ່ງໄຫຼໄປຮອບ”. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ມີຄວາມຂວົນຂວາຍ ແຕ່ເມື່ອມີຕັດຕະຣະມັດຊັດຕູເປກຂາຢູ່ ທຳມະທີ່ສັມປະຍຸດດ້ວຍຕັດຕະຣະມັດຊັດຕູເປກຂານັ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍຄວາມບໍ່ບົກພ່ອງແລະບໍ່ເກີນໄປ ໂດຍຄວາມບໍ່ຫົດຫູ່ແລະບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກິດຂອງຕົນໆ, ສະນັ້ນ ຕັດຕະຣະມັດຊັດຕູເປກຂານັ້ນ ເປັນປັດໄຈແກ່ການເປັນໄປຢ່າງນັ້ນຂອງທຳມະເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ມີການຫ້າມຄວາມບົກພ່ອງແລະຄວາມເກີນໄປເປັນລົດ ປຽບເໝືອນການຫ້າມຄວາມບົກພ່ອງແລະຄວາມເກີນໄປ. ແລະເພາະຄວາມເປັນປັດໄຈແກ່ການເປັນໄປຢ່າງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຄວາມເປັນກາງໃນທຳມະເຫຼົ່ານັ້ນ.

Jhānapadassāti [Pg.101] jhānasaddassa. Tesūti pañcasu. Pañca hi aṅgāni jhānapadassa atthoti idaṃ saṃvaṇṇiyamānattāyeva imaṃ cittuppādaṃ sandhāya vuttaṃ. Na hi sabbasmiṃ cittuppāde pañceva jhānaṅgāni. Padasamūho vākyaṃ, padakoṭṭhāso vā phassapañcamakādi dhammarāsi. Vuttaṃ pūritanti chapaṇṇāsāditāya pūraṇavasena. Phassapaccayā vedanā ‘‘phuṭṭho vedeti, phuṭṭho sañjānātī’’tiādivacanato (saṃ. ni. 4.93) phasso vedanādīnaṃ paccayo. Yadipi chandādayo yathāvuttarāsikiccābhāvato tesu na vattabbā, visuṃ rāsiantarabhāvena pana sarūpato vattabbāti codanaṃ manasi katvā ‘‘vuttānampī’’tiādimāha.

ຄຳວ່າ Jhānapadassa ຄື ແຫ່ງຄຳວ່າ ຊານ (jhāna). ຄຳວ່າ Tesu ຄື ໃນອົງ ໕. ຄຳວ່າ ອົງ ໕ ເປັນອັດຖະຂອງຄຳວ່າ ຊານ ນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໝາຍເຖິງຈິດຕຸບປາດນີ້ເທົ່ານັ້ນ ເພາະຄວາມທີ່ຈິດຕຸບປາດນີ້ກຳລັງຖືກພັນລະນາ. ເພາະວ່າ ໃນຈິດຕຸບປາດທັງປວງ ບໍ່ແມ່ນມີຊານອົງ ໕ ເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ ປະທະສະມູຫະ (padasamūho) ຄື ປະໂຫຍກ, ຫຼືວ່າ ຄຳວ່າ ປະທະໂກດຖາສະ (padakoṭṭhāso) ຄື ກຸ່ມແຫ່ງທຳມະມີຜັດສະເປັນທີ ໕ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Vuttaṃ pūritaṃ (ກ່າວໄວ້ເຕັມແລ້ວ) ຄື ໂດຍຄວາມເຕັມດ້ວຍຄວາມເປັນທຳມະ ໕໖ ເປັນຕົ້ນ. ຜັດສະ ເປັນປັດໄຈແກ່ເວທະນາເປັນຕົ້ນ ເພາະພຣະດຳຣັດເປັນຕົ້ນວ່າ “ບຸກຄົນຖືກຕ້ອງແລ້ວຍ່ອມສະເຫວີຍເວທະນາ, ຖືກຕ້ອງແລ້ວຍ່ອມຈຳໄດ້” (ສັງ. ນິ. ໔/໙໓). ພຣະອັດຖະກະຖາຈານ ຕັ້ງຂໍ້ສົງໄສໄວ້ໃນໃຈວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າທຳມະມີສັນທະເປັນຕົ້ນ ຈະບໍ່ຄວນກ່າວໄວ້ໃນທຳມະເຫຼົ່ານັ້ນ ເພາະບໍ່ມີກິດແຫ່ງກຸ່ມທຳມະຕາມທີ່ກ່າວມາ, ແຕ່ກໍຄວນກ່າວໄວ້ໂດຍສະເພາະໂດຍຄວາມເປັນກຸ່ມທຳມະອື່ນໂດຍຮູບຮ່າງ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “vuttānampi” (ເຖິງແມ່ນແຫ່ງທຳມະທັງຫຼາຍທີ່ກ່າວແລ້ວ).

Dhammuddesavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາກຖາວ່າດ້ວຍວາລະອຸເທດແຫ່ງທຳມະ ຈົບແລ້ວ.

Kāmāvacarakusalaṃ

ກາມາວະຈະຣະກຸສົນ

Niddesavārakathāvaṇṇanā

ການພັນລະນາກຖາວ່າດ້ວຍວາລະນິເທດ

2. Santeti sabhāvato vijjamāne. Phassassa visayavisayīnaṃ sannipatanākārena gahetabbattā phusanaṃ visaye cittassa sannipatanaṃ vuttaṃ. ‘‘Cintanaṭṭhena cittaṃ, mananaṭṭhena mano’’tiādinā cittādisaddā cintanādibyāpāramukhena attano atthaṃ vibhāventīti āha ‘‘cittaṃ manotiādīsu viya kiccavisesaṃ anapekkhitvā’’ti. Yathā loke vikatameva vekataṃ, visayo eva vesayanti vuccati, evaṃ mano eva mānasanti saddamattaviseso. Nīlādi-saddā viya vatthādīsu cittesu parisuddhabhāvanibandhanā paṇḍarasaddassa pavattīti tassa guṇavisesāpekkhatā vuttā. Yathā kāyikaṃ sātanti ettha kāyappasādanissitanti attho, evaṃ cetasikaṃ sātanti ettha cetonissitaṃ sātanti nissayavisesāpekkhatā vuttā. Ekakkhaṇikā nānākkhaṇikā ca cittassa ṭhiti nāma, tassa avatthāvisesoti avatthāvisesāpekkho cittassa ṭhitīti evaṃpakāro niddeso. ‘‘Na lubbhatī’’ti vuttassa cittassa, puggalassa vā pavattiākārabhāvena alubbhanāti alobho vuttoti aññassa kiriyābhāvavisesāpekkho alubbhanāti niddeso. Vuttanayeneva alubbhitassa bhāvo alubbhitattanti ayaṃ niddeso aññassa bhāvabhūtatāvisesāpekkho vutto. Kattukaraṇabhāvādayo sabhāvadhammānaṃ ajjhāropanavaseneva sijjhanti[Pg.102], bhāvaniddeso pana ajjhāropanānapekkho, tatoyeva ca visesantaravinimutto vinivatto visesato nijjīvabhāvagibhāvato sabhāvaniddeso nāma hotīti phassoti idaṃ phusanaṭṭhena ‘‘dhammamattadīpanaṃ sabhāvapada’’nti vuttaṃ. Ārammaṇaṃ phusantassa cittassa pavattiākāro phusanabyāpāro hotīti ‘‘phusanakiriyā phusanākāro’’ti vuttaṃ. Samphusanāti saṃ-saddo ‘‘samudayo’’tiādīsu viya samāgamatthadīpakoti āha ‘‘samāgamaphusanā’’ti. ‘‘Phusāmi nekkhammasukha’’ntiādīsu (dha. pa. 272) paṭilābhopi phusanā samphusanāti ca vuccatīti āha ‘‘na paṭilābhasamphusanā’’ti.

໒. ຄຳວ່າ Sante ຄື ທີ່ມີຢູ່ໂດຍສະພາວະ. ເພາະຄວາມທີ່ຜັດສະ ບຸກຄົນຄວນຖືເອົາໂດຍອາການປະຊຸມກັນແຫ່ງອາລົມແລະອາຍະຕະນະພາຍໃນ, ການຖືກຕ້ອງ (phusana) ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ເປັນການປະຊຸມກັນແຫ່ງຈິດໃນອາລົມ. ຄຳວ່າ “cittaṃ manotiādīsu viya kiccavisesaṃ anapekkhitvā” (ໂດຍບໍ່ເພັ່ງເລັງເຖິງກິດຈະການພິເສດ ເໝືອນໃນຄຳວ່າ ຈິດ ແລະ ມະໂນ ເປັນຕົ້ນ) ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໄວ້ ເພາະວ່າ ຄຳມີຄຳວ່າ ຈິດ ແລະ ມະໂນ ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມສະແດງອັດຖະຂອງຕົນ ໂດຍຜ່ານທາງຄວາມຂວົນຂວາຍມີການຄິດເປັນຕົ້ນ ວ່າ “ຊື່ວ່າ ຈິດ ເພາະອັດຖະວ່າຄິດ, ຊື່ວ່າ ມະໂນ ເພາະອັດຖະວ່າຮູ້”. ປຽບເໝືອນໃນທາງໂລກ ຄຳວ່າ ວິກະຕະ ນັ້ນເອງ ເອີ້ນວ່າ ເວກະຕະ, ອາລົມ ນັ້ນເອງ ເອີ້ນວ່າ ເວສະ, ຢ່າງໃດ, ມະໂນ ນັ້ນເອງ ກໍເອີ້ນວ່າ ມານະສະ ຢ່າງນັ້ນ, ນີ້ເປັນພຽງຄວາມແຕກຕ່າງກັນຂອງຄຳເທົ່ານັ້ນ. ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຄຳວ່າ ປັນດະຣະ (paṇḍara) ເພາະມີຄວາມບໍລິສຸດເປັນເຫດ ໃນຈິດທັງຫຼາຍ ປຽບເໝືອນຄຳມີຄຳວ່າ ສີຂຽວ ເປັນຕົ້ນ ໃນວັດຖຸທັງຫຼາຍ, ສະນັ້ນ ຄວາມເປັນຄຳທີ່ເພັ່ງເລັງເຖິງຄຸນວິເສດຂອງຈິດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວໄວ້. ໃນຄຳວ່າ kāyikaṃ sātaṃ (ຄວາມສຸກທາງກາຍ) ນີ້ ມີອັດຖະວ່າ ອາໄສກາຍະປະສາດ ຢ່າງໃດ, ໃນຄຳວ່າ cetasikaṃ sātaṃ (ຄວາມສຸກທາງໃຈ) ນີ້ ກໍມີອັດຖະວ່າ ຄວາມສຸກອັນອາໄສຈິດ ຢ່າງນັ້ນ, ນີ້ເປັນຄວາມເພັ່ງເລັງເຖິງທີ່ອາໄສອັນວິເສດ ທີ່ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໄວ້. ຄວາມຕັ້ງໝັ້ນ (ṭhiti) ແຫ່ງຈິດ ທີ່ມີໃນຂະນະດຽວແລະໃນຫຼາຍຂະນະ ຊື່ວ່າ ຄວາມຕັ້ງໝັ້ນ, ຄວາມຕັ້ງໝັ້ນນັ້ນ ເປັນຄວາມແຕກຕ່າງກັນແຫ່ງສະພາວະ, ສະນັ້ນ ການນິເທດຢ່າງນີ້ວ່າ ຄວາມຕັ້ງໝັ້ນແຫ່ງຈິດ ຈຶ່ງເປັນການເພັ່ງເລັງເຖິງຄວາມແຕກຕ່າງກັນແຫ່ງສະພາວະ. ຄຳວ່າ alobho (ອະໂລພະ) ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວວ່າ alubbhanā (ຄວາມບໍ່ໂລບ) ໂດຍຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຈິດ ຫຼືແຫ່ງບຸກຄົນ ທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ “ຍ່ອມບໍ່ໂລບ”, ສະນັ້ນ ການນິເທດວ່າ ຄວາມບໍ່ໂລບ ນີ້ ຈຶ່ງເປັນການເພັ່ງເລັງເຖິງຄວາມແຕກຕ່າງກັນແຫ່ງກິຣິຍາແລະສະພາວະຂອງສິ່ງອື່ນ. ຄຳນິເທດວ່າ alubbhitattaṃ (ຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ໂລບ) ຄື ຄວາມເປັນສະພາວະແຫ່ງຈິດທີ່ບໍ່ໂລບແລ້ວ ໂດຍນຳນອງທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນເອງ, ນີ້ເປັນຄຳນິເທດທີ່ເພັ່ງເລັງເຖິງຄວາມແຕກຕ່າງກັນແຫ່ງຄວາມເປັນສະພາວະຂອງສິ່ງອື່ນ. ຄວາມເປັນກັດຕຸ ຄວາມເປັນກາຣະນະ ແລະຄວາມເປັນພາວະ ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມສຳເລັດໄດ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສົມມຸດສະພາວະທຳທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ການນິເທດໂດຍພາວະ ຍ່ອມບໍ່ເພັ່ງເລັງເຖິງການສົມມຸດ, ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ການນິເທດໂດຍພາວະນັ້ນ ຈຶ່ງຫຼຸດພົ້ນແລະປາສະຈາກຄວາມແຕກຕ່າງກັນອື່ນ ແລະຊື່ວ່າ ເປັນການນິເທດສະພາວະ ເພາະສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ມີສັດຈະຊີວະໂດຍວິເສດ, ສະນັ້ນ ຄຳວ່າ phasso (ຜັດສະ) ນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ເປັນບົດສະແດງສະພາວະທຳມະຢ່າງດຽວ” ໂດຍອັດຖະວ່າຖືກຕ້ອງ. ອາການເປັນໄປແຫ່ງຈິດທີ່ຖືກຕ້ອງອາລົມ ຍ່ອມເປັນຄວາມຂວົນຂວາຍໃນການຖືກຕ້ອງ, ສະນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “phusanakiriyā phusanākāro” (ກິຣິຍາທີ່ຖືກຕ້ອງ ອາການທີ່ຖືກຕ້ອງ). ຄຳວ່າ samphusanā (ການຖືກຕ້ອງດີ) ຄື ຄຳວ່າ ສັງ (saṃ) ເປັນຄຳສະແດງອັດຖະວ່າ ປະຊຸມກັນ ເໝືອນໃນຄຳວ່າ ສະມຸທະຍະ ເປັນຕົ້ນ, ສະນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “samāgamaphusanā” (ການຖືກຕ້ອງໂດຍການປະຊຸມກັນ). ໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “phusāmi nekkhammasukhaṃ” (ເຮົາຖືກຕ້ອງເນກຂັມມະສຸກ) (ທະ. ປະ. ໒໗໒) ເຖິງແມ່ນການໄດ້ຮັບ ກໍເອີ້ນວ່າ ຜັດສະ ແລະ ສຳຜັດສະ, ສະນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “na paṭilābhasamphusanā” (ບໍ່ແມ່ນການຖືກຕ້ອງຄືການໄດ້ຮັບ).

Aparena vevacanena. Bahussutabhāvasampādikāya paññāya paṇḍiccapariyāyo. Sippāyatanādīsu dakkhatābhūtāya kosallapariyāyo, yattha katthaci tikkhasukhumāya nepuññapariyāyo, sammā dhamme paññapentiyā vebhabyāpariyāyoti evamādinā tesu tesu paññāvisesesu te te pariyāyavisesā visesena pavattāti tesaṃ paññāvisesānaṃ nānākāle labbhamānatā vuttā, itarepi anugatā honti yebhuyyenāti adhippāyo. Atthanānattena paññādiatthavisesena. Kodho kujjhanā kujjhitattanti evaṃpakārā niddesā sabhāvākārabhāvadīpanavasena byañjanavaseneva vibhāgavacanaṃ. Paṇḍiccantiādayo paññāvisesanibandhanattā atthavasena vibhāgavacananti imamatthamāha ‘‘atha vā’’tiādinā. Evamākāro panāti purimākārato viseso atthato vibhattigamanassa kāraṇaṃ vuttaṃ.

ໂດຍໄວພົດອື່ນ. ຄຳວ່າ ຄວາມເປັນຜູ້ສະຫຼາດ (ປັນດິດຈະ) ເປັນຊື່ຂອງປັນຍາທີ່ເຮັດໃຫ້ເປັນພະຫູສູດ. ຄຳວ່າ ຄວາມສະຫຼາດ (ໂກສັນລະ) ເປັນຊື່ຂອງຄວາມເປັນຜູ້ຊ່ຽວຊານໃນສິລະປະສາດເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ຄວາມເປັນຜູ້ມີປັນຍາລະອຽດອ່ອນ (ເນປຸນຍະ) ເປັນຊື່ຂອງປັນຍາທີ່ຄົມກ້າແລະລະອຽດອ່ອນໃນເລື່ອງໃດເລື່ອງໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ ຄວາມເປັນຜູ້ມີປັນຍາໄຕ່ຕອງ (ເວພັພຍະ) ເປັນຊື່ຂອງປັນຍາທີ່ສະແດງທຳຢ່າງຖືກຕ້ອງ. ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນຢ່າງນີ້, ຊື່ພິເສດນັ້ນໆ ຈຶ່ງເປັນໄປໂດຍພິເສດໃນປັນຍາພິເສດນັ້ນໆ, ຈຶ່ງກ່າວເຖິງຄວາມທີ່ປັນຍາພິເສດເຫຼົ່ານັ້ນມີໄດ້ໃນຕ່າງສະໄໝກັນ, ສ່ວນປັນຍາທີ່ເຫຼືອກໍຄ້ອຍຕາມໄປໂດຍສ່ວນຫຼາຍ, ນີ້ຄືອະທິບາຍ. ດ້ວຍຄວາມຕ່າງແຫ່ງອັດຖະ ຄື ດ້ວຍຄວາມຕ່າງແຫ່ງອັດຖະມີປັນຍາເປັນຕົ້ນ. ຄຳສະແດງປະເພດຢ່າງນີ້ວ່າ 'ຄວາມໂກດ ກິລິຍາທີ່ໂກດ ຄວາມເປັນຜູ້ໂກດ' ເປັນຄຳຈຳແນກໂດຍພະຍັນຊະນະ ເພາະສະແດງເຖິງສະພາວະແລະອາການ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມເປັນຜູ້ສະຫຼາດ' ເປັນຕົ້ນ ເປັນຄຳຈຳແນກໂດຍອັດຖະ ເພາະຜູກພັນກັບປັນຍາພິເສດ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວເນື້ອຄວາມນີ້ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຫຼືວ່າ' ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນຄຳວ່າ 'ແຕ່ອາການຢ່າງນີ້' ທ່ານກ່າວເຖິງເຫດຜົນແຫ່ງການຈຳແນກໂດຍອັດຖະ ທີ່ຕ່າງໄປຈາກອາການກ່ອນ.

Paṭikkhipanaṃ paṭisedhanaṃ paṭikkhepo, tassa nānattaṃ viseso paṭikkhepanānattaṃ, saddhammagarutāya paṭikkhepo saddhammagarutāpaṭikkhepo, tena saddhammagarutāpaṭikkhepena nānattaṃ saddhammagarutāpaṭikkhepanānattaṃ. Taṃ saddhammagarutāpaṭikkhepanānattaṃ pana kodhagarutādibhedabhinnanti ‘‘kodhagarutādivisiṭṭhenā’’ti vuttaṃ. Kodhādīhi visiṭṭho bhinno saddhammagarutāya paṭikkhepo paṭisedhanaṃ kodhādivisiṭṭhapaṭikkhepo. Kodhagarutādiyeva, tassa nānattena saddhammagarutāpaṭipakkhanānattenāti kodhagarutā saddhammagarutāya paṭipakkho. Makkhalābhasakkāragarutā saddhammagarutāya paṭipakkhoti saddhammagarutāya paṭipakkhabhāvavisesena asaddhammagarutā tabbhāvena [Pg.103] ekībhūtāpi nānattaṃ gatā. Yasmā pana kodho atthato dosoyeva. Makkho dosappadhānā paraguṇaviddhaṃsanākārappavattā akusalā khandhā. Taggarutā ca tesaṃ sādaraabhisaṅkharaṇavasena pavattanameva. Lābhagarutā catunnaṃ paccayānaṃ sakkāragarutā, tesaṃyeva susaṅkhatānaṃ laddhakāmatā. Tadubhayesu ca ādarakiriyā tathāpavattā icchāyeva, tasmā ‘‘saddhammagarutāpaṭipakkhanānattena asaddhammā nānattaṃ gatā’’ti vuttaṃ. Tathā hi cattāro asaddhammā icceva uddiṭṭhā. Asaddhammagarutāti ettha ca purimasmiṃ vikappe ‘‘na saddhammagarutā’’ti saddhammagarutā na hotīti attho. Dutiyasmiṃ saddhammagarutāya paṭipakkhoti saddhammagarutā eva vā paṭipakkho, tassa nānattena saddhammagarutāpaṭipakkhanānattenāti evamettha attho daṭṭhabbo. Kodhamakkhagarutānañhi saddhammavisesā pavattibhedabhinnā mettā paṭipakkho. Lābhasakkāragarutānaṃ appicchatā santosā. Tena kodhagarutā na saddhammagarutāti kodhagarutā kāyaci saddhammagarutāya paṭipakkhoti ayamattho vutto hoti. Tathā makkhagarutādīsupi. Evañca katvā ‘‘cattāro saddhammā saddhammagarutā na kodhagarutā…pe… saddhammagarutā na sakkāragarutā’’ti (a. ni. 4.44) āgatatantipi samatthitā bhavati. Lobho na hotīti alobho lubbhanā na hotīti alubbhanāti evamādiko alobhotiādīnaṃ lobhādivisiṭṭho paṭikkhepo ‘‘phasso phusanā’’tiādikehi visadisabhāvato ‘‘phassādīhi nānatta’’nti vutto. Phassādīhīti cettha alubbhanādayopi ādi-saddena saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. Lobhādipaṭipakkhenāti ‘‘lobhapaṭipakkho alobho’’tiādinā yojetabbaṃ. Sesaṃ purimasadisameva. Alobhādosāmohānaṃ vidhuratāya paṭipakkhabhāvena ca labbhamāno aññamaññavisadiso lobhādivisiṭṭhapaṭikkhepabhāvena lobhādipaṭipakkhabhāvena ca viññāyatīti āha ‘‘alobhā…pe… yojetabba’’nti. Bahūhi pakārehi dīpetabbatthatā mahatthatā. Ādaravasena sotūnaṃ.

ຄຳວ່າ ປະຕິກເຂປະ ຄື ການຄັດຄ້ານ ການຫ້າມ, ຄວາມຕ່າງແຫ່ງການຄັດຄ້ານນັ້ນ ຄື ຄວາມພິເສດ ຊື່ວ່າ ປະຕິກເຂປະນານັດຕະ (ຄວາມຕ່າງແຫ່ງການຄັດຄ້ານ). ການຄັດຄ້ານຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບພະສັດທຳ ຊື່ວ່າ ສັດທັມມະຄະລຸຕາປະຕິກເຂປະ, ຄວາມຕ່າງດ້ວຍການຄັດຄ້ານຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບພະສັດທຳນັ້ນ ຊື່ວ່າ ສັດທັມມະຄະລຸຕາປະຕິກເຂປະນານັດຕະ. ກໍຄວາມຕ່າງແຫ່ງການຄັດຄ້ານຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບພະສັດທຳນັ້ນ ຈຳແນກອອກເປັນຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບຄວາມໂກດເປັນຕົ້ນ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍຄວາມພິເສດມີຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບຄວາມໂກດເປັນຕົ້ນ'. ການຄັດຄ້ານ ຄື ການຫ້າມຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບພະສັດທຳ ທີ່ພິເສດ ຄື ຕ່າງໄປດ້ວຍຄວາມໂກດເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ໂກທາທິວິສິດຖະປະຕິກເຂປະ. ຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບຄວາມໂກດເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ, ດ້ວຍຄວາມຕ່າງແຫ່ງຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບຄວາມໂກດເປັນຕົ້ນນັ້ນ ຄື ດ້ວຍຄວາມຕ່າງແຫ່ງທຳທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບພະສັດທຳ, ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບຄວາມໂກດ ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບພະສັດທຳ. ຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບຄວາມລຶບລ້າງຄຸນຄົນອື່ນ (ມັກຂະ) ແລະຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບລາບສັກກາລະ ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບພະສັດທຳ, ດັ່ງນັ້ນ ອະສັດທຳທີ່ເຄົາລົບສິ່ງອື່ນ ເຖິງວ່າຈະລວມເປັນອັນດຽວກັນໂດຍຄວາມເປັນອະສັດທຳ, ແຕ່ກໍເຖິງຄວາມຕ່າງກັນ ດ້ວຍຄວາມພິເສດແຫ່ງຄວາມເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບພະສັດທຳ. ແຕ່ເພາະວ່າ ຄວາມໂກດ ໂດຍອັດຖະກໍຄືໂທສະນັ້ນເອງ. ຄວາມລຶບລ້າງຄຸນຄົນອື່ນ (ມັກຂະ) ຄື ອະກຸສົນຂັນ ທີ່ມີໂທສະເປັນປະທານ ເປັນໄປໃນອາການທຳລາຍຄຸນງາມຄວາມດີຂອງຜູ້ນັ້ນ. ຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບໃນສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍຄືການເປັນໄປໂດຍຄວາມເອົາໃຈໃສ່ປຸງແຕ່ງສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນນັ້ນເອງ. ຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບລາບ ຄື ປັດໄຈສີ່, ຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບສັກກາລະ ຄື ຄວາມປາດຖະໜາຢາກໄດ້ປັດໄຈສີ່ທີ່ປະນີດ. ແລະການກະທຳດ້ວຍຄວາມເອົາໃຈໃສ່ໃນສິ່ງທັງສອງນັ້ນ ກໍຄືຄວາມຢາກທີ່ເປັນໄປຢ່າງນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ອະສັດທຳທັງຫຼາຍເຖິງຄວາມຕ່າງກັນ ດ້ວຍຄວາມຕ່າງແຫ່ງທຳທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບພະສັດທຳ'. ຈິງຢ່າງນັ້ນ, ອະສັດທຳ 4 ປະການ ທ່ານສະແດງໄວ້ຢ່າງນີ້ແລ້ວ. ໃນຄຳວ່າ ອະສັດທັມມະຄະລຸຕາ ນີ້, ໃນວິເຄາະທຳອິດ ມີອັດຖະວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບພະສັດທຳ' ຄື ຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບພະສັດທຳບໍ່ມີ. ໃນວິເຄາະທີສອງ ມີອັດຖະວ່າ 'ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບພະສັດທຳ' ຄື ຄວາມເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບພະສັດທຳນັ້ນເອງ, ດ້ວຍຄວາມຕ່າງແຫ່ງຄວາມເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບພະສັດທຳນັ້ນ, ພຶງຊາບອັດຖະໃນຄຳນີ້ຢ່າງນີ້. ເພາະວ່າ ເມດຕາ ເປັນທຳທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບຄວາມໂກດແລະຄວາມລຶບລ້າງຄຸນຄົນອື່ນ ທີ່ຕ່າງກັນໂດຍການເປັນໄປແຫ່ງພະສັດທຳພິເສດ. ຄວາມມັກນ້ອຍແລະຄວາມສັນໂດດ ເປັນທຳທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບລາບແລະສັກກາລະ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ, ຄຳວ່າ ຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບຄວາມໂກດ ບໍ່ແມ່ນຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບພະສັດທຳ ຈຶ່ງມີອັດຖະວ່າ ຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບຄວາມໂກດ ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບພະສັດທຳບາງປະການ. ໃນຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບຄວາມລຶບລ້າງຄຸນຄົນອື່ນເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍຢ່າງນີ້ເຊັ່ນກັນ. ເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້, ພະບານີທີ່ມາວ່າ 'ພະສັດທຳ 4 ປະການ ເປັນທຳທີ່ເຄົາລົບພະສັດທຳ ບໍ່ແມ່ນເຄົາລົບຄວາມໂກດ...ລະ... ເປັນທຳທີ່ເຄົາລົບພະສັດທຳ ບໍ່ແມ່ນເຄົາລົບສັກກາລະ' (ອັງ. ຈຕຸກກະ. 4/44) ຈຶ່ງເປັນອັນສformattingເລັດປະໂຫຍດ. ຄຳວ່າ ອະໂລພະ ຄື ຄວາມບໍ່ໂລບ, ອະລຸພພະນາ ຄື ຄວາມບໍ່ຢາກໄດ້, ການຄັດຄ້ານຄວາມໂລບເປັນຕົ້ນ ທີ່ພິເສດກວ່າຄວາມໂລບເປັນຕົ້ນຢ່າງນີ້ ທ່ານກ່າວວ່າ 'ຕ່າງຈາກຜັດສະເປັນຕົ້ນ' ເພາະມີສະພາວະບໍ່ຄືກັນກັບຜັດສະແລະການຖືກຕ້ອງເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳວ່າ 'ຜັດສະເປັນຕົ້ນ' ນີ້, ພຶງຊາບວ່າ ຄວາມບໍ່ຢາກໄດ້ເປັນຕົ້ນ ກໍຖືກສົງເຄາະເຂົ້າດ້ວຍສັບວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ' ນີ້ດ້ວຍ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍທຳທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມໂລບເປັນຕົ້ນ' ພຶງປະກອບວ່າ 'ອະໂລພະ ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມໂລບ' ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອກໍເໝືອນກັບຄຳກ່ອນນັ້ນເອງ. ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງອະໂລພະ ອະໂທສະ ແລະອະໂມຫະ ທີ່ໄດ້ມາໂດຍຄວາມເປັນປະຕິປັກແລະໂດຍຄວາມປາສະຈາກກັນ ຍ່ອມປາກົດໂດຍຄວາມເປັນການຄັດຄ້ານທີ່ພິເສດກວ່າຄວາມໂລບເປັນຕົ້ນ ແລະໂດຍຄວາມເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມໂລບເປັນຕົ້ນ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ອະໂລພະ...ລະ... ພຶງປະກອບ'. ຄວາມເປັນທຳມີປະໂຫຍດຫຼາຍ ຄື ຄວາມທີ່ຄວນສະແດງໂດຍປະການຕ່າງໆ ຫຼາຍຢ່າງ. ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຜູ້ຟັງ ດ້ວຍຄວາມເອົາໃຈໃສ່.

3. Yadipi ekasmiṃ khaṇe ekaṃyeva ārammaṇaṃ hoti, chasupi pana ārammaṇesu uppattirahattā ‘‘tehi vā’’tiādi vuttaṃ. Tassāti sātassa sukhassa. Jātāti etassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘kāraṇabhāvena phassatthaṃ pavattā’’ti vuttaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā cetasikasātasaṅkhātā somanassavedanā [Pg.104] saheva uppajjati, evaṃ tadanurūpaphassasahitā hutvā pavattā tajjāti vuttā. Sādayatīti adhigamāsīsāya anaññaninnaṃ karoti.

໓. ເຖິງວ່າໃນຂະນະໜຶ່ງ ຈະມີອາລົມພຽງຢ່າງດຽວ, ແຕ່ເພາະບໍ່ມີການເກີດຂຶ້ນໃນອາລົມທັງ 6, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຫຼືດ້ວຍອາລົມເຫຼົ່ານັ້ນ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຕັດສາ' ຄື ແຫ່ງຄວາມຍິນດີ ຄື ສຸກ. ເພື່ອສະແດງອັດຖະຂອງຄຳວ່າ 'ຊາຕາ' (ເກີດແລ້ວ) ນີ້, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເປັນໄປເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຜັດສະ ໂດຍຄວາມເປັນເຫດ'. ຄຳທີ່ກ່າວນີ້ມີອະທິບາຍວ່າ - ໂສມະນັດສະເວທະນາ ທີ່ນັບວ່າເປັນຄວາມຍິນດີທາງໃຈ ເກີດຂຶ້ນພ້ອມກັນສັນໃດ, ຄວາມເກີດແຫ່ງເວທະນານັ້ນ ທີ່ເປັນໄປພ້ອມກັບຜັດສະທີ່ສົມຄວນແກ່ເວທະນານັ້ນ ກໍຊື່ວ່າ ຕັດຊາ (ເກີດຈາກຜັດສະນັ້ນ) ສັນນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ສາດະຍະຕິ' (ຍ່ອມຍິນດີ) ຄື ເຮັດໃຫ້ໂນ້ມໄປໂດຍບໍ່ມີສິ່ງອື່ນ ດ້ວຍຄວາມຫວັງໃນການບັນລຸ.

5. Na tassā tajjatāti tassā manoviññāṇadhātuyā tassāruppā ‘‘tassa jātā’’ti vā ubhayathāpi tajjatā na yujjati. Yadipi phasso viññāṇassa visesapaccayo na hoti, tathāpi so tassa paccayo hotiyevāti tassa tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajatā vattabbāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘na ca tadevā’’tiādi. Tehi ārammaṇehi jātā tajjāti imināpi atthena tajjā manoviññāṇadhātusamphassajāti vattuṃ na sakkā. Viññāṇassa pana tajjatāpaññatti labbhateva. Tathā hi ‘‘kiṃ vā etenā’’tiādinā phassādīnaṃ tathā desetabbataṃ āha.

໕. ຄຳວ່າ 'ນະ ຕັດສາ ຕັດຊະຕາ' ຄື ຄວາມເປັນທຳເກີດຈາກມະໂນວິນຍານທາດນັ້ນ ຫຼືຄວາມເກີດຈາກອະຣູປະນັ້ນ ໂດຍປະການທັງສອງ ກໍບໍ່ສົມຄວນແກ່ຄວາມເປັນຕັດຊະຕາ (ຄວາມເກີດຈາກສິ່ງນັ້ນ). ເຖິງວ່າຜັດສະຈະບໍ່ແມ່ນປັດໄຈພິເສດຂອງວິນຍານ, ແຕ່ຜັດສະນັ້ນກໍເປັນປັດໄຈແກ່ວິນຍານນັ້ນແທ້ໆ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເກີດຈາກຜັດສະແຫ່ງມະໂນວິນຍານທາດທີ່ເກີດຈາກຜັດສະນັ້ນ ຈຶ່ງຄວນກ່າວ, ທ່ານໝາຍເຖິງຄຳຄັດຄ້ານນີ້ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ນະ ຈະ ຕະເທວະ' (ແລະບໍ່ແມ່ນສິ່ງນັ້ນເອງ) ເປັນຕົ້ນ. ເຖິງແມ່ນດ້ວຍອັດຖະວ່າ 'ເກີດຈາກອາລົມເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ ຕັດຊາ' ກໍບໍ່ອາດກ່າວໄດ້ວ່າ 'ເກີດຈາກຜັດສະແຫ່ງມະໂນວິນຍານທາດທີ່ເກີດຈາກຜັດສະນັ້ນ'. ແຕ່ບັນຍັດຄືຄວາມເກີດຈາກສິ່ງນັ້ນແຫ່ງວິນຍານ ຍ່ອມມີໄດ້ແທ້. ຈິງຢ່າງນັ້ນ, ທ່ານກ່າວເຖິງຄວາມທີ່ຜັດສະເປັນຕົ້ນ ຄວນສະແດງຢ່າງນັ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຫຼືວ່າ ຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງດ້ວຍຄຳນີ້' ເປັນຕົ້ນ.

7. Cittassa ārammaṇe ānayanākārappavatto vitakko atthato ārammaṇaṃ tattha ākaḍḍhanto viya hotīti ‘‘ārammaṇassa ākaḍḍhanaṃ vitakkana’’nti vuttaṃ.

໗. ວິຕົກ ທີ່ເປັນໄປໃນອາການນຳຈິດໄປສູ່ອາລົມ ໂດຍອັດຖະກໍຄືເປັນເໝືອນການດຶງອາລົມມາໄວ້ໃນຈິດນັ້ນ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ການດຶງອາລົມມາ ຄື ວິຕົກ'.

8. Ārammaṇassa anumajjanākārappavatto vicāro tattha paribbhamanto viya samantato caranto viya ca hotīti ‘‘samantato caraṇaṃ vicaraṇa’’nti vuttaṃ.

໘. ວິຈານ ທີ່ເປັນໄປໃນອາການເຄົ້າຄຶງອາລົມ ເປັນເໝືອນການໝູນວຽນໄປ ແລະເປັນເໝືອນການທ່ຽວໄປໂດຍຮອບໃນອາລົມນັ້ນ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ການທ່ຽວໄປໂດຍຮອບ ຄື ວິຈານ'.

11. Tathā avaṭṭhānamattabhāvatoti pāṇavadhādisādhanaavaṭṭhānamattabhāvato, na balavabhāvatoti adhippāyo.

໑໑. ຄຳວ່າ 'ໂດຍຄວາມເປັນພຽງການຕັ້ງຢູ່ຢ່າງນັ້ນ' ມີອະທິບາຍວ່າ ໂດຍຄວາມເປັນພຽງການຕັ້ງຢູ່ທີ່ເປັນເຫດໃຫ້ສຳເລັດການຂ້າສັດເປັນຕົ້ນ, ບໍ່ແມ່ນໂດຍຄວາມເປັນສະພາວະທີ່ມີກຳລັງ.

14. Yena dhammena citte ārammaṇaṃ upatiṭṭhati jotati ca, so dhammo upaṭṭhānaṃ jotananti ca vuttoti āha ‘‘upaṭṭhānaṃ jotanañca satiyevā’’ti.

໑໔. ທຳໃດ ທີ່ເຮັດໃຫ້ອາລົມປາກົດແລະຮຸ່ງເຮືອງໃນຈິດ, ทຳນັ້ນ ທ່ານກ່າວວ່າ ເປັນການປາກົດແລະການຮຸ່ງເຮືອງ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ການປາກົດແລະການຮຸ່ງເຮືອງ ເປັນຂອງສະຕິເທົ່ານັ້ນ'.

16. Saṇhaṭṭhenāti sukhumaṭṭhena.

໑໖. ຄຳວ່າ 'ໂດຍອັດຖະວ່າລະອຽດ' ຄື ໂດຍອັດຖະວ່າສຸຂຸມ.

30. Bhāvoti hiriyanaṃ vadati.

໓໐. ຄຳວ່າ 'ພາວະ' (ຄວາມມີ) ທ່ານກ່າວເຖິງຄວາມລະອາຍ (ຫິຣິຍະ).

33. Na byāpādetabboti abyāpajja-saddassa kammatthataṃ āha.

໓໓. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ພຶງພະຍາບາດ' ທ່ານກ່າວເຖິງກຳມັດຖະ (ຄວາມໝາຍແຫ່ງກຳ) ຂອງສັບວ່າ ອັພຍາປັດຊະ.

42-43. Yadi anavajjadhammānaṃ sīghasīghaparivattanasamatthatā lahutā, sāvajjadhammānaṃ kathanti āha ‘‘avijjānīvaraṇāna’’ntiādi. Tesaṃ bhāvo [Pg.105] garutāti etena satipi sabbesaṃ arūpadhammānaṃ samānakhaṇatte mohasampayuttānaṃ sātisayo dandho pavattiākāroti dasseti. So pana tesaṃ dandhākāro santāne pākaṭo hoti.

໔໒-໔໓. ຖ້າວ່າ ຄວາມເບົາ (ລະຫຸຕາ) ຄື ຄວາມສາມາດໃນການປ່ຽນແປງຢ່າງຮວດໄວແຫ່ງທຳທີ່ບໍ່ມີໂທດ, ສ່ວນທຳທີ່ມີໂທດຈະເປັນແນວໃດ? ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຫ່ງອະວິຊາແລະນີວອນທັງຫຼາຍ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມເປັນທຳໜັກຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ' ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ເຖິງວ່າອະຣູປະທຳທັງໝົດຈະມີຂະນະສະեໝີກັນ, ແຕ່ອາການເປັນໄປຂອງທຳທີ່ປະສອບດ້ວຍໂມຫະ ກໍມີຄວາມຊັກຊ້າຢ່າງຍິ່ງ. ກໍອາການຊັກຊ້າຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມປາກົດຊັດເຈນໃນສັນດານ.

44-45. Appaṭighāto avilomanaṃ.

໔໔-໔໕. ຄຳວ່າ 'ຄວາມບໍ່ກະທົບກະທັ່ງ' ຄື ຄວາມບໍ່ຂັດແຍ້ງ.

46-47. Kilinnanti avassutaṃ.

໔໖-໔໗. ຄຳວ່າ 'ປຽກຊຸ່ມ' ຄື ຄວາມຊຸ່ມເຍິ້ມ.

50-51. Paccosakkanaṃ māyā yā accasarātipi vuccati. Arumakkhanaṃ vaṇālepanaṃ. Veḷu eva dātabbabhāvena pariggahito veḷudānaṃ nāma.

໕໐-໕໑. ຄຳວ່າ 'ການຖອຍຫຼັງ' ຄື ມາຍາ ທີ່ເອີ້ນວ່າ ອັດຈະສະຣາ (ການກ້າວລ່ວງ) ກໍມີ. ຄຳວ່າ 'ການທາແຜ' ຄື ການທາຢາທີ່ແຜ. ໄຜ່ນັ້ນເອງ ທີ່ຖືກກຳນົດໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນໃຫ້ ຊື່ວ່າ ເວລຸທານະ (ການໃຫ້ໄຜ່).

Niddesavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາເລື່ອງນິດເທສະວານ ຈົບແລ້ວ.

Koṭṭhāsavārakathāvaṇṇanā

ການພັນລະນາເລື່ອງໂກດຖາສະວານ

58-120. Teti phassapañcamakādayo. Saṅgahagamanenevāti sādhāraṇatādinā kenaci sadisatālesena, na phassādayo viya visuṃ dhammabhāvenevāti attho. Tathā avippakiṇṇattāti phassādayo viya sarūpena visuṃ visuṃ avuttattā. Yadipi chandādayo saṅgahasuññatavāresupi sarūpena na vuttā, khandhāyatanadhāturāsīsu pana saṅgahitāyevāti dassetuṃ ‘‘yasmā panā’’tiādimāha. Taṃniddeseti saṅkhārakkhandhaniddese. Khandhānaṃ dhātāyatanabhāve byabhicārābhāvato akhandhabhāvanivāraṇena anāyatanādhātubhāvanivāraṇampi daṭṭhabbaṃ. Na yevāpanakā ṭhapetabbāti khandhādirāsiantogadhataṃ sandhāya vuttaṃ. Uddesādīsu pana ‘‘yevāpanātveva vuttānaṃ tesaṃ tathāyeva saṅgaho yutto’’ti aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ṭhapetvā yevāpanake’’ti vuttaṃ. Sarūpena avuttānampi cittuppādapariyāpannānaṃ khandhādibhāvo na vāretabboti na yevāpanakā ṭhapetabbāti vuttanti ubhayesampi adhippāyo veditabbo.

໕໘-໑໒໐. ຄຳວ່າ 'ເຕ' (ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ) ຄື ທຳມີຜັດສະເປັນທີ 5 ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍການເຂົ້າເຖິງການສົງເຄາະເທົ່ານັ້ນ' ມີອັດຖະວ່າ ດ້ວຍຄວາມຄ້າຍຄືກັນບາງຢ່າງ ມີຄວາມເປັນທຳທົ່ວໄປເປັນຕົ້ນ, ບໍ່ແມ່ນໂດຍຄວາມເປັນທຳຕ່າງຫາກ ເໝືອນຜັດສະເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເພາະບໍ່ຊັດເຊກະຈັດກະຈາຍຢ່າງນັ້ນ' ຄື ເພາະບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ຕ່າງຫາກໂດຍຮູບແບບ ເໝືອນຜັດສະເປັນຕົ້ນ. ເຖິງວ່າສັນທະເປັນຕົ້ນ ຈະບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໂດຍຮູບແບບ ແມ່ນໃນວານແຫ່ງການສົງເຄາະແລະສູນຍະຕາ, ແຕ່ກໍຖືກສົງເຄາະເຂົ້າໃນກອງແຫ່ງຂັນ ອາຍະຕະນະ ແລະທາດແທ້ໆ, ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ແຕ່ເພາະວ່າ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳສະແດງທຳນັ້ນ ຄື ໃນຄຳສະແດງສັງຂາຣັກຂັນ. ເພາະຄວາມເປັນຂັນ ອາຍະຕະນະ ແລະທາດ ບໍ່ມີຄວາມຄາດເຄື່ອນ, ດັ່ງນັ້ນ ພຶງຊາບການຫ້າມຄວາມບໍ່ເປັນອາຍະຕະນະແລະທາດ ດ້ວຍການຫ້າມຄວາມບໍ່ເປັນຂັນນັ້ນດ້ວຍ. ຄຳວ່າ 'ທຳທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນພາຍຫຼັງ (ເຍວາປະນະກະ) ບໍ່ພຶງເວັ້ນ' ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມທີ່ທຳເຫຼົ່ານັ້ນລວມຢູ່ໃນກອງມີຂັນເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ໃນອຸດເທດເປັນຕົ້ນ ທ່ານກ່າວໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາວ່າ 'веັ້ນທຳທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນພາຍຫຼັງ' ເພາະວ່າ 'ການສົງເຄາະທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ ເຍວາປະນະກະ ເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມສົມຄວນຢ່າງນັ້ນ'. ພຶງຊາບອະທິບາຍຂອງຄຳທັງສອງວ່າ ເຖິງວ່າທຳທີ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໂດຍຮູບແບບ ແຕ່ເນື່ອງໃນຈິດກຳເນີດ ກໍບໍ່ຄວນຫ້າມຄວາມເປັນຂັນເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ທຳທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນພາຍຫຼັງ ບໍ່ພຶງເວັ້ນ'.

Āhārapaccayasaṅkhātenāti upatthambhakapaccayasaṅkhātena. So ca āhārānaṃ upatthambhakabhāvo pākaṭoti katvā vutto, na janakattābhāvato. Ojaṭṭhamakarūpassa hi vedanādīnañca āhāraṇato tesaṃ janakattaṃ labbhatīti. Yadi upatthambhako idha paccayoti adhippeto, kabaḷīkārāhārassa tāva hotu, itaresaṃ kathanti āha ‘‘yathā hī’’tiādi[Pg.106]. Sahajātādipaccayeti sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatapaccaye vadati, mahācatukkaṃ vā, ekenākārenāti rūpārūpānaṃ upatthambhakattena upakārakabhāvamāha. So eva ca nesaṃ āharaṇakiccaṃ. ‘‘Saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti vacanato cetanāya viññāṇassa paccayabhāvo sātisayoti āha ‘‘viññāṇaṃ visesenā’’ti.

ຄຳວ່າ 'ທີ່ນັບວ່າເປັນອາຫານລະປັດໄຈ' ຄື ທີ່ນັບວ່າເປັນອຸປັດຖັມພະກະປັດໄຈ (ປັດໄຈສະໜັບສະໜູນ). ກໍຄວາມເປັນອຸປັດຖັມພະກະແຫ່ງອາຫານທັງຫຼາຍນັ້ນ ທ່ານກ່າວໄວ້ເພາະປາກົດຊັດເຈນ, ບໍ່ແມ່ນເພາະບໍ່ມີຄວາມເປັນຊະນະກະປັດໄຈ (ປັດໄຈໃຫ້ເກີດ). ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນຊະນະກະແຫ່ງໂອຊັດຖະມະກະຮູບແລະເວທະນາເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້ ເພາະການນຳມາເຊິ່ງສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ. ຖ້າວ່າ ອຸປັດຖັມພະກະປັດໄຈ ທ່ານປະສົງເອົາໃນທີ່ນີ້, ກໍຂໍໃຫ້ເປັນຂອງກະວະລີກາຣາຫານກ່ອນ, ສ່ວນອາຫານທີ່ເຫຼືອຈະເປັນແນວໃດ? ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຈິງຢ່າງນັ້ນ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳວ່າ 'ໃນສະຫະຊາຕະປັດໄຈເປັນຕົ້ນ' ທ່ານກ່າວເຖິງສະຫະຊາຕະປັດໄຈ ອັນຍະມັນຍະປັດໄຈ ນິດສະຍະປັດໄຈ ສັມປະຍຸດຕະປັດໄຈ ອັດຖິປັດໄຈ ແລະອະວິຄະຕະປັດໄຈ, ຫຼືມະຫາຈະຕຸກກະ (ປັດໄຈໃຫຍ່ 4), ຄຳວ່າ 'ໂດຍອາການດຽວ' ທ່ານກ່າວເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ອຸປະການະ ໂດຍຄວາມເປັນຜູ້ສະໜັບສະໜູນແກ່ຮູບແລະອະຣູບ. ແລະຄວາມເປັນຜູ້ສະໜັບສະໜູນນັ້ນເອງ ເປັນກິດຈະການນຳມາຂອງອາຫານເຫຼົ່ານັ້ນ. ເພາະພະບານີວ່າ 'ເພາະສັງຂານເປັນປັດໄຈ ຈຶ່ງມີວິນຍານ', ຄວາມເປັນປັດໄຈແກ່ວິນຍານແຫ່ງເຈດຕະນາ ຈຶ່ງມີຢ່າງຍິ່ງ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ວິນຍານ ໂດຍພິເສດ'.

Yathāgatamaggoti vutto kāraṇaphalānaṃ abhedūpacārenāti daṭṭhabbaṃ, nānākkhaṇiko aṭṭhaṅgikamaggo upanissayo etassāti aṭṭhaṅgikamaggūpanissayo. Ariyamaggassa yathāgatamaggapariyāyo vuccamāno tassa yā purimakālabhūtā abhedopacārasiddhā āgamanāvatthā tato nātivilakkhaṇāti imamatthaṃ vibhāvetīti āha ‘‘pubbabhāga…pe… dīpitā’’ti. Viññāṇassa cittavicittatā vijānanabhāvavisesā evāti āha ‘‘vijānanameva cittavicittatā’’ti. Vedanākkhandhādīnanti ādi-saddena ‘‘dvāyatanāni hontī’’tiādīsu vuttamanāyatanādayopi saṅgaṇhāti. Tappaṭikkhepoti tassa jātiniddesabhāvassa paṭikkhepo. Kato hotīti etena āhārindriyajhānamaggaphalahetuyo yattakā imasmiṃ citte labbhanti, te sabbepi ‘‘eko viññāṇāhāro hotī’’tiādinā avuttāpi atthato vuttāyevāti dasseti. Esa nayo aññatthāpi.

ພຶງຊາບວ່າ ທີ່ກ່າວວ່າ 'ມັກຄະຕາມທີ່ມາແລ້ວ' ນັ້ນ ກ່າວໂດຍອຸປະຈາແຫ່ງຄວາມບໍ່ຕ່າງກັນແຫ່ງເຫດແລະຜົນ, ອະລິຍະອັດຖັງຄິກະມັກ ຕ່າງຂະນະກັນ ເປັນອຸປະນິດໄສແກ່ມັກນີ້ ຊື່ວ່າ ອັດຖັງຄິກະມັກຄູປະນິດໄສ. ເມື່ອທ່ານກ່າວເຖິງໄວພົດແຫ່ງອະລິຍະມັກວ່າ ມັກຄະຕາມທີ່ມາແລ້ວ, ທ່ານຍ່ອມສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ ສະພາວະແຫ່ງການມາຂອງມັກນັ້ນ ທີ່ເປັນໄປໃນການກ່ອນ ອັນສຳເລັດດ້ວຍອຸປະຈາແຫ່ງຄວາມບໍ່ຕ່າງກັນ ຍ່ອມບໍ່ຕ່າງໄປຈາກມັກນັ້ນ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ບຸບພະພາຄະ...ລະ... ສະແດງແລ້ວ'. ຄວາມເປັນຈິດວິຈິດແຫ່ງວິນຍານ ກໍຄືຄວາມພິເສດແຫ່ງສະພາວະຮູ້ແຈ້ງນັ້ນເອງ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄວາມຮູ້ແຈ້ງນັ້ນເອງ ເປັນຄວາມເປັນຈິດວິຈິດ'. ໃນຄຳວ່າ 'ແຫ່ງເວທະນານາຂັນເປັນຕົ້ນ' ດ້ວຍສັບວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ' ທ່ານສົງເຄາະເອົາອະນາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຄຳວ່າ 'ຍ່ອມເປັນອາຍະຕະນະ 2' ເປັນຕົ້ນດ້ວຍ. ຄຳວ່າ 'ການຄັດຄ້ານທຳນັ້ນ' ຄື ການຄັດຄ້ານຄວາມເປັນຄຳສະແດງຊາດິແຫ່ງທຳນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເປັນອັນກະທຳແລ້ວ' ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ອາຫານ ອິນຊີ ຊານ ມັກ ຜົນ ແລະເຫດ ທັງຫຼາຍ ມີປະມານເທົົາໃດ ທີ່ໄດ້ໃນຈິດນີ້, ທຳທັງໝົດນັ້ນ ເຖິງວ່າຈະບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ວິນຍານາຫານຢ່າງໜຶ່ງ ຍ່ອມມີ' ເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ໂດຍອັດຖະກໍເປັນອັນກ່າວໄວ້ແລ້ວແທ້ໆ. ນັຍນີ້ ແມ້ໃນບ່ອນອື່ນກໍເໝືອນກັນ.

Koṭṭhāsavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາເລື່ອງໂກດຖາສະວານ ຈົບແລ້ວ.

Suññatavārādivaṇṇanā

ການພັນລະນາເລື່ອງສູນຍະຕາວານເປັນຕົ້ນ

121-145. Yathāvutte samayeti vuttappakārasamūhe.

໑໒໑-໑໔໕. ຄຳວ່າ 'ໃນສະໄໝທີ່ກ່າວແລ້ວ' ຄື ໃນປະຊຸມແຫ່ງທຳຕາມປະການທີ່ກ່າວແລ້ວ.

146. Ussāhanaṃ pesanaṃ niyojanaṃ.

໑໔໖. ຄຳວ່າ 'ການສະໜັບສະໜູນ' ຄື ການສົ່ງໄປ ການປະກອບ.

156-159. Nātisamāhitāyāti nānāvajjanūpacāraṃ sandhāya vadati. Yevāpanakehipi nibbisesataṃ dasseti karuṇāmuditānampi uppajjanato.

໑໕໖-໑໕໙. ຄຳວ່າ 'ເພາະບໍ່ມີຈິດຕັ້ງໝັ້ນຢ່າງຍິ່ງ' ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງອຸປະຈາແຫ່ງການມົນສິການຕ່າງໆ. ທ່ານສະແດງຄວາມບໍ່ຕ່າງກັນ ແມ້ດ້ວຍທຳທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນພາຍຫຼັງ ເພາະຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກະລຸນາແລະມຸທິຕາທັງຫຼາຍດ້ວຍ.

Kāyavacīkiriyā kāyavacīpavatti, viññatti eva vā. Asamattabhāvananti pubbabhāgabhāvanamāha.

ຄຳວ່າ 'ກາຍະວະຈີກິລິຍາ' ຄື ຄວາມເປັນໄປທາງກາຍແລະວາຈາ, ຫຼືຄວາມເຄື່ອນໄຫວ (ວິນຍັດ) ນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ພາວະນາທີ່ບໍ່ສົມບູນ' ທ່ານກ່າວເຖິງບຸບພະພາຄະພາວະນາ.

Kāmāvacarakusalavaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາເລື່ອງກາມາວະຈະຣະກຸສົນ ຈົບແລ້ວ.

Rūpāvacarakusalaṃ

ຮູປາວະຈະຣະກຸສົນ

Catukkanayo

ຈະຕຸກກະນັຍ (ນັຍ 4)

Paṭhamajjhānakathāvaṇṇanā

ການພັນລະນາເລື່ອງປະຖົມມະຊານ

160. Uttarapadalopaṃ [Pg.107] katvā ‘‘rūpabhavo rūpa’’nti vutto, ‘‘rūpī rūpāni passati (ma. ni. 2.248; 3.312; dha. sa. 248; paṭi. ma. 1.209), rūparāgo’’tiādīsu (dha. sa. 363) viyāti daṭṭhabbaṃ. Payogasampāditassa rūpajjhānassa rūpabhavātikkamassapi upāyabhāvato yathā rūpūpapattiyā eva maggoti ayaṃ niyamo na yujjati, evaṃ paccayantaravikalatādīhi rūpūpapattiyā anabhinipphādakassapi atthibhāvato rūpūpapattiyā maggo evāti ayampi niyamo na yujjati. Evañca sati yadeva rūpūpapattiyā nipphādakaṃ, tasseva sampayuttassa rūpāvacarakusalabhāvo, na anabhinipphādakassāti ayamattho āpannoti codanaṃ samuṭṭhāpeti na sabbassa kusalajjhānassātiādinā. Tattha sāmaññasaddopi adhikāravasena visesaniddiṭṭho hotīti ‘‘kusalajjhānassa maggabhāvo’’ti vuttaṃ.

໑໖໐. ໂດຍການລຶບບົດຫຼັງ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຮູບພົບ ເປັນ ຮູບ', ພຶງເຫັນເໝືອນໃນຄຳວ່າ 'ຜູ້ມີຮູບ ຍ່ອມເຫັນຮູບທັງຫຼາຍ', 'ຮູບລາຄະ' ເປັນຕົ້ນ. ເພາະຮູບຊານທີ່ບຳເພັນໃຫ້ສຳເລັດດ້ວຍຄວາມພະຍາຍາມ ເປັນອຸບາຍແມ່ນເພື່ອການກ້າວລ່ວງຮູບພົບ, ຂໍ້ກຳນົດທີ່ວ່າ 'ເປັນຫົນທາງເພື່ອຄວາມເຂົ້າເຖິງຮູບພົບເທົ່ານັ້ນ' ຈຶ່ງບໍ່ສົມຄວນ ຢ່າງໃດ, ຂໍ້ກຳນົດທີ່ວ່າ 'ເປັນຫົນທາງເພື່ອຄວາມເຂົ້າເຖິງຮູບພົບຢ່າງແນ່ນອນ' ກໍບໍ່ສົມຄວນຢ່າງນັ້ນ ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງຊານທີ່ບໍ່ອາດຍັງຄວາມເຂົ້າເຖິງຮູບພົບໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໄດ້ ຍ້ອນຂາດປັດໄຈອື່ນໆ ເປັນຕົ້ນ. ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ຄວາມເປັນກຸສົນຂັ້ນຮູບາວະຈອນ ຍ່ອມມີແກ່ຊານທີ່ປະກອບພ້ອມ ເຊິ່ງຍັງຄວາມເຂົ້າເຖິງຮູບພົບໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໄດ້ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ມີແກ່ຊານທີ່ບໍ່ອາດຍັງຄວາມເຂົ້າເຖິງຮູບພົບໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໄດ້, ຄວາມໝາຍນີ້ຍ່ອມໄດ້ຮັບການສະໜັບສະໜູນ, ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງຕັ້ງຄຳຖາມຂຶ້ນວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນແກ່ກຸສົນຊານທັງປວງ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ, ແມ່ນແຕ່ສັບທົ່ວໄປ ກໍຍ່ອມສະແດງຄວາມໝາຍພິເສດໄດ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຂໍ້ຄວາມທີ່ກ່ຽວຂ້ອງ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄວາມເປັນຫົນທາງແຫ່ງກຸສົນຊານ'.

Rūpūpapattijanakasabhāvo rūpabhavavipaccanasabhāvoti tassapi vipākadhammabhāve satipi sabbakusalākusalasādhāraṇaṃ vipākadhammabhāvasāmaññaṃ ‘‘vipākadhammabhāvo viyā’’ti udāharaṇabhāvena vuttaṃ. Sāmaññampi hi visesato bhinnaṃ katvā voharīyatīti. Sabbasamānoti rūpūpapattiyā nipphādakassa paccayantaravikalatādīhi anipphādakassa ca sabbassa yathādhigatassa jhānassa sādhāraṇo. Etena uttarapadāvadhāraṇassa pariggahitataṃ dasseti. ‘‘Ito añño maggo nāma natthī’’ti imināpi sajātiyā sādhāraṇo aññajātivinivattiyā anaññasādhāraṇo imassa jhānassa rūpūpapattiyā upāyabhāvo vuttoti daṭṭhabbaṃ. Itare dve saddhā hirī ca. Yadi paṭipadāya sādhetabbato puggalapubbaṅgamāya desanāya bhāventena samayavavatthānaṃ kataṃ. Paṭipadārahitesu kathanti āha ‘‘kesañcī’’tiādi. Tattha kesañcīti samathabhāvanāya katādhikārānaṃ. Tesañhi maggādhigamanato pubbe anadhigatajjhānānaṃ paṭisambhidādayo viya maggādhigameneva tāni samijjhanti.

ສະພາວະທີ່ຍັງຄວາມເຂົ້າເຖິງຮູບພົບໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ຄືສະພາວະທີ່ໃຫ້ຜົນໃນຮູບພົບ, ເຖິງແມ່ນວ່າສະພາວະນັ້ນຈະມີຄວາມເປັນວິບາກທຳກໍຕາມ, ແຕ່ຄວາມເປັນວິບາກທຳທົ່ວໄປ ເຊິ່ງທົ່ວໄປແກ່ກຸສົນແລະອະກຸສົນທັງປວງ ກໍໄດ້ກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນອຸທາຫອນວ່າ 'ເໝືອນຄວາມເປັນວິບາກທຳ'. ເພາະວ່າ ແມ່ນແຕ່ສິ່ງທົ່ວໄປ ກໍຍ່ອມຖືກນຳມາເອີ້ນໂດຍແຍກອອກຈາກສິ່ງທີ່ພິເສດ. ຄຳວ່າ 'ສະເໝີກັນທັງປວງ' ຄື ທົ່ວໄປແກ່ຊານທັງປວງທີ່ບັນລຸແລ້ວ, ທັງຊານທີ່ຍັງຄວາມເຂົ້າເຖິງຮູບພົບໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໄດ້ ແລະຊານທີ່ບໍ່ອາດຍັງຄວາມເຂົ້າເຖິງຮູບພົບໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໄດ້ ຍ້ອນຂາດປັດໄຈອື່ນໆ ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ພະອົງສະແດງເຖິງຄວາມທີ່ບົດຫຼັງໄດ້ຮັບການກຳນົດໄວ້ແລ້ວ. ພຶງເຫັນວ່າ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຫົນທາງອື່ນນອກຈາກນີ້ ບໍ່ມີ' ນີ້, ພະອົງກ່າວເຖິງຄວາມເປັນອຸບາຍເພື່ອຄວາມເຂົ້າເຖິງຮູບພົບແຫ່ງຊານນີ້ ເຊິ່ງທົ່ວໄປແກ່ຊານປະເພດດຽວກັນ ແຕ່ບໍ່ທົ່ວໄປແກ່ທຳປະເພດອື່ນ ຍ້ອນການແຍກອອກຈາກທຳປະເພດອື່ນ. ທຳອີກສອງປະການທີ່ເຫຼືອ ຄື ສັດທາ ແລະ ຫິຣິ. ຫາກການກຳນົດເວລາ ໄດ້ຖືກເຮັດຂຶ້ນໂດຍບຸກຄົນຜູ້ຈະເລີນຊານ ດ້ວຍພະເທດສະໜາທີ່ມີບຸກຄົນເປັນປະທານ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ຕ້ອງບັນລຸດ້ວຍປະຕິປະທา. ຖ້າຖາມວ່າ 'ໃນບຸກຄົນຜູ້ປາສະຈາກປະຕິປະທາ ຈະເປັນແນວໃດ?' ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແກ່ບຸກຄົນບາງພວກ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ແກ່ບຸກຄົນບາງພວກ' ຄື ແກ່ບຸກຄົນຜູ້ໄດ້ເຮັດອະທິການໄວ້ໃນສະມະຖະພາວະນາ. ເພາະວ່າ ຊານທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມສຳເລັດແກ່ບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ ຜູ້ທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ບັນລຸຊານກ່ອນການບັນລຸມັກ ດ້ວຍການບັນລຸມັກນັ້ນເອງ ເໝືອນດັ່ງປະຕິສຳພິທາ ເປັນຕົ້ນ.

Aññānīti ariyamaggasiddhito aññāni. Tesupīti ariyamaggena siddhattā paṭipadārahitesupi. Nanu ca ariyamaggasiddhassapi āgamanavasena paṭipadā upalabbhatiyeva. Itarathā ‘‘na kāmāvacaraṃ viya vinā paṭipadāya uppajjatī’’ti[Pg.108], ‘‘bahutaraṃ lokiyajjhānampi na vinā paṭipadāya ijjhatī’’ti ca vacanaṃ virujjheyyāti? Na, yebhuyyena gahaṇato puggalavisesāpekkhattā ca. Ariyamaggasamijjhanakañhi jhānaṃ kassacideva hoti, tasmā itaraṃ bahutaraṃ lokiyajjhānaṃ puthujjanassa ariyassa ca akatādhikārassa na vinā paṭipadāya sijjhatīti tesaṃ vasena vuttaṃ. Ariyamaggasiddhassapi jhānassa vipākānaṃ viya kusalena ariyamaggena sadisattābhāvato atabbipākattā ca na maggāgamanavasena paṭipadā yujjati, evamassa paṭipadāviraho siddho. Evañca katvā suddhikanavakadesanāpi suṭṭhu nītā hoti. Tathā ca vakkhati lokuttarakathāyaṃ ‘‘lokiyajjhānampī’’tiādi (dha. sa. mūlaṭī. 277).

ຄຳວ່າ 'ຢ່າງອື່ນ' ຄື ຢ່າງອື່ນນອກຈາກການສຳເລັດດ້ວຍອະລິຍະມັກ. ຄຳວ່າ 'ແມ່ນໃນຊານເຫຼົ່ານັ້ນ' ຄື ແມ່ນໃນຊານຂອງບຸກຄົນຜູ້ປາສະຈາກປະຕິປະທາ ເພາະສຳເລັດດ້ວຍອະລິຍະມັກ. ຖ້າຖາມວ່າ 'ແຕ່ປະຕິປະທາ ຍ່ອມປາກົດມີແກ່ຊານທີ່ສຳເລັດດ້ວຍອະລິຍະມັກ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການມາ ບໍ່ແມ່ນບໍ?' ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ຄຳກ່າວທີ່ວ່າ 'ຊານຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນໂດຍປາສະຈາກປະຕິປະທາ ເໝືອນກາມາວະຈອນທຳ' ແລະ 'ແມ່ນແຕ່ໂລກິຍະຊານໂດຍສ່ວນຫຼາຍ ກໍບໍ່ສຳເລັດໂດຍປາສະຈາກປະຕິປະທາ' ຈະບໍ່ຂັດກັນບໍ? ຕອບວ່າ: ບໍ່ຂັດກັນ, ເພາະເປັນການກ່າວໂດຍສ່ວນຫຼາຍ ແລະເພາະເພັ່ງເລັງເຖິງບຸກຄົນພິເສດ. ເພາະວ່າ ຊານທີ່ສຳເລັດດ້ວຍອະລິຍະມັກ ຍ່ອມມີແກ່ບຸກຄົນບາງຄົນເທົ່ານັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ໂລກິຍະຊານສ່ວນຫຼາຍທີ່ເຫຼືອ ຍ່ອມບໍ່ສຳເລັດໂດຍປາສະຈາກປະຕິປະທາ ແກ່ປຸຖຸຊົນ ແລະພະອະລິຍະບຸກຄົນຜູ້ບໍ່ໄດ້ເຮັດອະທິການໄວ້, ຄຳນັ້ນຈຶ່ງກ່າວໄວ້ໂດຍໝາຍເຖິງບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ. ແມ່ນແຕ່ຊານທີ່ສຳເລັດດ້ວຍອະລິຍະມັກ ກໍບໍ່ມີຄວາມຄ້າຍຄືກັນກັບອະລິຍະມັກທີ່ເປັນກຸສົນ ເໝືອນດັ່ງວິບາກທັງຫຼາຍ ແລະເພາະບໍ່ແມ່ນວິບາກແຫ່ງອະລິຍະມັກນັ້ນ, ປະຕິປະທາໂດຍອຳນາດແຫ່ງການມາແຫ່ງມັກ ຈຶ່ງບໍ່ສົມຄວນ, ຄວາມປາສະຈາກປະຕິປະທາແຫ່ງຊານນັ້ນ ຈຶ່ງເປັນອັນສຳເລັດແລ້ວ ດ້ວຍປະການສະນີ. ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້ ແມ່ນແຕ່ພະເທດສະໜາເລື່ອງສຸທທິກະນົບພະກະ ກໍເປັນອັນນຳໄປສະແດງໄດ້ເປັນຢ່າງດີ. ແລະພະອະທິບາຍຈະກ່າວໄວ້ໃນໂລກຸດຕະຣະກະຖາ ວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ໂລກiyະຊານ...' ເປັນຕົ້ນ.

Vaṭṭāsayassa visesapaccayabhūtāya taṇhāya tanukaraṇavasena vivaṭṭāsayassa vaḍḍhananti āha ‘‘taṇhāsaṃkilesasodhanena āsayaposana’’nti. Āsayaposananti ca jhānabhāvanāya paccayabhūtā pubbayogādivasena siddhā ajjhāsayasampadā. Sā pana taṇhupatāpavigamena hotīti āha ‘‘taṇhāsaṃkilesasodhanenā’’ti.

ພະອະທິບາຍກ່າວວ່າ 'ການບຳລຸງອັດທະຍາໄສ ດ້ວຍການຊຳລະຕັນຫາເຄື່ອງເສົ້າໝອງ' ໝາຍເຖິງ ການຈະເລີນວິວັດຕະອັດທະຍາໄສ ດ້ວຍການເຮັດຕັນຫາ ເຊິ່ງເປັນປັດໄຈພິເສດແຫ່ງວັດຕະອັດທະຍາໄສ ໃຫ້ເບົາບາງລົງ. ແລະຄຳວ່າ 'ການບຳລຸງອັດທະຍາໄສ' ຄື ຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງອັດທະຍາໄສ ທີ່ສຳເລັດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການປະກອບຄວາມພຽນໃນປາງກ່ອນ ເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງເປັນປັດໄຈແກ່ຊານພາວະນາ. ແຕ່ຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງອັດທະຍາໄສນັ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້ເພາະການປາສະຈາກຄວາມເດືອດຮ້ອນຍ້ອນຕັນຫາ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍການຊຳລະຕັນຫາເຄື່ອງເສົ້າໝອງ'.

Thinamiddhādīnanti thinamiddhauddhaccakukkuccavicikicchānaṃ. Pahānanti pahāyakaṃ.

ຄຳວ່າ 'ຖີນາມິດທະ ເປັນຕົ້ນ' ຄື ຖີນາມິດທະ, ອຸດທັດຈະກຸກກຸດຈະ ແລະ ວິຈິກິດສາ. ຄຳວ່າ 'ການລະ' ຄື ທຳເຄື່ອງລະ.

Taṃsadisesūti mahaggatabhāvādinā paṭhamajjhānasamādhisadisesu.

ຄຳວ່າ 'ໃນສະມາທິທີ່ຄ້າຍຄືກັນກັບສະມາທິນັ້ນ' ຄື ໃນສະມາທິທີ່ຄ້າຍຄືກັນກັບປະຖົມມະຊານສະມາທິ ໂດຍຄວາມເປັນມະຫັກຄະຕະ ເປັນຕົ້ນ.

Pītisukhavantaṃ jhānaṃ pītisukhanti vuttaṃ yathā arisasoti dassento ‘‘pītisukha…pe… akāro vutto’’ti āha. Maggassapi vā nibbānārammaṇato tathalakkhaṇūpanijjhānatā yojetabbā. Asammosadhammanti avināsabhāvaṃ.

ພະອະທິບາຍສະແດງວ່າ ຊານທີ່ມີປີຕິແລະສຸກ ເອີ້ນວ່າ 'ປີຕິສຸກ' ເໝືອນຄຳວ່າ 'ນ້ຳແກງມີລົດເຜັດ' ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ປີຕິສຸກ... ເປ... ກ່າວອັກສອນ ອະ' ດັ່ງນີ້. ຫຼືວ່າ ພຶງປະກອບຄວາມເປັນທຳເພັ່ງລັກສະນະຕາມຄວາມເປັນຈິງ ແກ່ມັກຄືກັນ ເພາະມີພະນິພານເປັນອາລົມ. ຄຳວ່າ 'ມີຄວາມບໍ່ຫຼົງລືມເປັນທຳມະດາ' ຄື ມີສະພາວະບໍ່ເສື່ອມສູນ.

Dutiyajjhānakathāvaṇṇanā

ການພັນລະນາເລື່ອງທຸຕິຍະຊານ

161-162. Diṭṭhādīnavassa taṃtaṃjhānakkhaṇe anuppajjanadhammatāpādanaṃ vūpasamanaṃ virajjanaṃ pahānañcāti idhādhippetavitakkādayoyeva jhānaṅgabhūtā tathā karīyanti, na taṃsampayuttaphassādayoti vitakkādīnaṃyeva vūpasamādivacanaṃ ñāyāgataṃ. Yasmā pana vitakkādayo viya taṃsampayuttadhammāpi etena etaṃ oḷārikanti diṭṭhādīnavā eva, tasmā avisesena vitakkādīnaṃ taṃsahajātānañca vūpasamādike vattabbe vitakkavicārādīnaṃyeva vūpasamādikaṃ vuccamānaṃ ‘‘adhikavacanamaññamatthaṃ bodhetī’’ti kiñci visesaṃ dīpetīti taṃ dassento ‘‘yehi vitakkavicārehī’’tiādimāha. Visuṃ [Pg.109] visuṃ ṭhitānipi vitakkavicārasamatikkamavacanādīni paheyyaṅganiddesatāsāmaññena cittena samūhato gahetvā avayavena samudāyopalakkhaṇaṃ katanti dassento ‘‘tesaṃ…pe… taṃ dīpakanti vutta’’nti āha. Idāni avayavena samudāyopalakkhaṇaṃ vinā vitakkavicāravūpasamavacanena pītivirāgādivacanānaṃ savisaye samānabyāpārataṃ dassento ‘‘atha vā’’tiādimāha.

໑໖໑-໑໖໒. การເຮັດໃຫ້ບໍ່ເກີດຂຶ້ນເປັນທຳມະດາໃນຂະນະແຫ່ງຊານນັ້ນໆ ແກ່ທຳທີ່ເຫັນໂທດແລ້ວ ຄື ການສະຫງົບ, ການຄາຍຄວາມກຳໜັດ ແລະ ການລະ, ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເອົາສະເພາະວິຕົກເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງເປັນອົງຊານເທົ່ານັ້ນ ທີ່ຖືກເຮັດໃຫ້ເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນຜັດສະເປັນຕົ້ນ ທີ່ປະກອບພ້ອມກັບຊານນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຄຳກ່າວເຖິງການສະຫງົບເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງວິຕົກເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງສົມຄວນແກ່ເຫດຜົນ. ແຕ່ເພາະວ່າ ແມ່ນແຕ່ທຳທີ່ປະກອບພ້ອມກັບວິຕົກເປັນຕົ້ນນັ້ນ ກໍເປັນທຳທີ່ເຫັນໂທດແລ້ວ ຄື 'ສິ່ງນີ້ຫຍາບເພາະສິ່ງນີ້' ເໝືອນດັ່ງວິຕົກເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ເມື່ອຄວນກ່າວເຖິງການສະຫງົບເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງວິຕົກເປັນຕົ້ນ ແລະທຳທີ່ເກີດຮ່ວມກັນໂດຍບໍ່ມີຂໍ້ຍົກເວັ້ນ, ແຕ່ກັບກ່າວເຖິງການສະຫງົບເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງວິຕົກແລະວິຈານເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ, ຄຳກ່າວນີ້ຈຶ່ງສະແດງຄວາມພິເສດບາງຢ່າງ ຕາມຫຼັກການທີ່ວ່າ 'ຄຳກ່າວທີ່ເກີນກວ່າປົກກະຕິ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຮູ້ຄວາມໝາຍອື່ນ', ເພື່ອສະແດງຂໍ້ຄວາມນັ້ນ ພະອະທິບາຍຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ດ້ວຍວິຕົກແລະວິຈານເຫຼົ່ານັ້ນ...' ເປັນຕົ້ນ. ພະອະທິບາຍສະແດງວ່າ ແມ່ນແຕ່ຄຳກ່າວເຖິງການກ້າວລ່ວງວິຕົກແລະວິຈານເປັນຕົ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຕັ້ງຢູ່ແຍກກັນ, ແຕ່ກໍຖືກກຳນົດເອົາໂດຍລວມດ້ວຍຈິດ ໂດຍຄວາມທົ່ວໄປແຫ່ງການສະແດງອົງຊານທີ່ຄວນລະ, ເປັນການໝາຍເອົາສ່ວນລວມດ້ວຍສ່ວນຍ່ອຍ, ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ... ເປ... ກ່າວວ່າ ເປັນເຄື່ອງສະແດງສິ່ງນັ້ນ'. ບັດນີ້ ພະອະທິບາຍກ່າວຄຳວ່າ 'ຫຼືວ່າ...' ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອສະແດງຄວາມມີໜ້າທີ່ສະເໝີກັນໃນອາລົມຂອງຕົນ ແຫ່ງຄຳກ່າວເຖິງການຄາຍຄວາມກຳໜັດໃນປີຕິເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຄຳກ່າວເຖິງການສະຫງົບແຫ່ງວິຕົກແລະວິຈານ ໂດຍບໍ່ຕ້ອງໝາຍເອົາສ່ວນລວມດ້ວຍສ່ວນຍ່ອຍ.

Tasmiṃ dassiteti ‘‘yā saddhā saddahanā’’tiādinā jhānavibhaṅge sampasādane dassite. Samānādhikaraṇaniddesenevāti tattheva vibhaṅge uddesapaduddhārādīsu saddhājhānānaṃ ‘‘sampasādana’’nti ekādhikaraṇatāvacaneneva.

ຄຳວ່າ 'ເມື່ອສະພາວະນັ້ນຖືກສະແດງແລ້ວ' ຄື ເມື່ອຄວາມຜ່ອງໃສ ຖືກສະແດງແລ້ວ ໃນຊານວິພັງ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ສັດທາໃດ ຄວາມເຊື່ອຖື...' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍການສະແດງໂດຍມີວິພັດສະເໝີກັນນັ້ນເອງ' ຄື ດ້ວຍຄຳກ່າວທີ່ມີວິພັດສະເໝີກັນ ວ່າ 'ຄວາມຜ່ອງໃສ' ແຫ່ງສັດທາແລະຊານ ໃນການຍົກຫົວຂໍ້ຂຶ້ນສະແດງ ເປັນຕົ້ນ ໃນວິພັງນັ້ນເອງ.

Oḷārikaṅgamukhena ‘‘tadanudhammatā satī’’ti vuttāya taṃtaṃjhānanikantiyā vikkhambhanaṃ vitakkavicāravūpasamavacanādīhi pakāsitanti āha ‘‘taṇhāppahānaṃ etesaṃ vūpasamana’’nti (vibha. 799). Yato vitakkavicāresu virattabhāvadīpakaṃ vitakkavicāravūpasamavacananti tadubhayābhāvadīpanaṃ puna katanti dassetuṃ ‘‘ye cā’’tiādi vuttaṃ.

ພະອະທິບາຍກ່າວວ່າ 'การລະຕັນຫາ ຄືການສະຫງົບແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານີ້' ໝາຍເຖິງ ການຂົ່ມຄວາມຍິນດີໃນຊານນັ້ນໆ ທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍຫົວຂໍ້ອົງຊານທີ່ຫຍາບວ່າ 'ສະຕິທີ່ຄ້ອຍຕາມທຳນັ້ນ' ໄດ້ຖືກປະກາດໄວ້ແລ້ວ ດ້ວຍຄຳກ່າວເຖິງການສະຫງົບແຫ່ງວິຕົກແລະວິຈານ ເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ຄຳກ່າວເຖິງການສະຫງົບແຫ່ງວິຕົກແລະວິຈານ ເປັນເຄື່ອງສະແດງຄວາມຄາຍຄວາມກຳໜັດໃນວິຕົກແລະວິຈານ, ເພື່ອສະແດງວ່າ ການເຮັດໃຫ້ປາກົດຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງທຳທັງສອງນັ້ນ ໄດ້ຖືກເຮັດຂຶ້ນອີກ, ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ແລະທຳເຫຼົ່ານັ້ນໃດ...' ເປັນຕົ້ນ.

Tatiyajjhānakathāvaṇṇanā

ການພັນລະນາເລື່ອງຕະຕິຍະຊານ

163. Vīriyaṃ upekkhāti vuttaṃ ‘‘paggahaniggahesu byāpārākaraṇena upekkhiyatī’’ti. Gahaṇe majjhattabhāvena saṅkhāre upekkhatīti saṅkhārupekkhā, tathāpavattā vipassanā paññā. Tassā pana visayato pabhedo ‘‘aṭṭha saṅkhārupekkhā’’tiādinā (paṭi. ma. 1.57) yassaṃ pāḷiyaṃ vutto, taṃ pāḷisesaṃ dassento ‘‘paṭhamajjhāna’’ntiādimāha. Tattha uppādanti purimakammapaccayā idha uppattiṃ. Pavattanti tathā uppannassa pavattiṃ. Nimittanti sabbampi saṅkhāragataṃ nimittabhāvena upaṭṭhānato. Āyūhananti āyatiṃ paṭisandhihetubhūtaṃ kammaṃ. Paṭisandhinti āyatiṃ upapattiṃ. Gatinti yāya gatiyā sā paṭisandhi hoti. Nibbattinti khandhānaṃ nibbattanaṃ. Upapattinti ‘‘samāpannassa vā upapannassa vā’’ti evaṃ vuttaṃ vipākappavattiṃ. Jātinti jarādīnaṃ paccayabhūtaṃ bhavapaccayā jātiṃ. Jarāmaraṇādayo pākaṭā eva. Ettha ca uppādādayo pañceva saṅkhārupekkhāñāṇassa visayavasena vuttā, sesā tesaṃ vevacanavasena. ‘‘Nibbatti [Pg.110] jātī’’ti idañhi dvayaṃ uppādassa ceva paṭisandhiyā ca vevacanaṃ. ‘‘Gati upapatti cā’’ti idaṃ dvayaṃ pavattassa. Jarādayo nimittassāti.

໑໖໓. ວິຣິຍະ ເອີ້ນວ່າ 'ອຸເປກຂາ' ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມວາງເສີຍດ້ວຍການບໍ່ຂວົນຂວາຍໃນການປະຄອງແລະການຂົ່ມ'. ປັນຍາທີ່ວາງເສີຍໃນສັງຂານທັງຫຼາຍ ດ້ວຍຄວາມເປັນກາງໃນການຍຶດຖື ເອີ້ນວ່າ 'ສັງຂາຣຸເປກຂາ', ຄື ວິປັດສະນາປັນຍາທີ່ເປັນໄປໃນລັກສະນະນັ້ນ. ແຕ່ການແບ່ງປະເພດແຫ່ງສັງຂາຣຸເປກຂານັ້ນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອາລົມ ໄດ້ກ່າວໄວ້ໃນພະບາລີໃດ ວ່າ 'ສັງຂາຣຸເປກຂາແປດປະການ' ເປັນຕົ້ນ, ພະອະທິບາຍເພື່ອສະແດງພະບາລີທີ່ເຫຼືອນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ປະຖົມມະຊານ...' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ຄວາມເກີດ' ຄື ຄວາມເກີດຂຶ້ນໃນພົບນີ້ ຍ້ອນກຳໃນປາງກ່ອນເປັນປັດໄຈ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມເປັນໄປ' ຄື ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ນິມິດ' ຄື ສັງຂານທັງປວງ ເພາະປາກົດໂດຍຄວາມເປັນນິມິດ. ຄຳວ່າ 'ການຂວົນຂວາຍ' ຄື ກຳທີ່ເປັນເຫດແຫ່ງປະຕິສົນທິໃນອະນາຄົດ. ຄຳວ່າ 'ປະຕິສົນທິ' ຄື ຄວາມເຂົ້າເຖິງພົບໃນອະນາຄົດ. ຄຳວ່າ 'ຄະຕິ' ຄື ຄະຕິທີ່ເປັນທີ່ເກີດແຫ່ງປະຕິສົນທິນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມບັງເກີດ' ຄື ຄວາມບັງເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຂັນທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມເຂົ້າເຖິງ' ຄື ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງວິບາກ ທີ່ກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ແກ່ຜູ້ເຂົ້າສະມາບັດ ຫຼືແກ່ຜູ້ເຂົ້າເຖິງແລ້ວ'. ຄຳວ່າ 'ຊາດ' ຄື ຊາດທີ່ມີພົບເປັນປັດໄຈ ເຊິ່ງເປັນປັດໄຈແກ່ຊະລາ ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນຊະລາແລະມໍລະນະ ເປັນຕົ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ປາກົດຈະແຈ້ງຢູ່ແລ້ວ. ແລະໃນທີ່ນີ້, ທຳຫ້າປະການມີຄວາມເກີດເປັນຕົ້ນ ເທົ່ານັ້ນ ທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອາລົມຂອງສັງຂາຣຸເປກຂາຍານ, ສ່ວນທຳທີ່ເຫຼືອ ກ່າວໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄຳໄວພົດຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ. 'ຄວາມບັງເກີດ ແລະ ຊາດ' ຄື ຄຳສອງຄຳນີ້ ເປັນຄຳໄວພົດແຫ່ງຄວາມເກີດ ແລະປະຕິສົນທິ. 'ຄະຕິ ແລະ ຄວາມເຂົ້າເຖິງ' ຄື ຄຳສອງຄຳນີ້ ເປັນຄຳໄວພົດແຫ່ງຄວາມເປັນໄປ. ສ່ວນຊະລາ ເປັນຕົ້ນ ເປັນຄຳໄວພົດແຫ່ງນິມິດ.

Bhūtassāti khandhapañcakassa. Etehīti jhānacittasamuṭṭhitarūpehi.

ຄຳວ່າ 'ແກ່ສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ' ຄື ແກ່ປັນຈະຂັນ (ຂັນຫ້າ). ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍສິ່ງເຫຼົ່ານີ້' ຄື ດ້ວຍຮູບທັງຫຼາຍທີ່ມີຊານຈິດເປັນສະມຸດຖານ.

Catukkanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນານະຍະສີ່ ຈົບແລ້ວ.

Pañcakanayavaṇṇanā

ການພັນລະນານະຍະຫ້າ

167. Ākārabhedanti ākāravisesaṃ. Anekākārā hi dhammā, te ca niravasesaṃ yāthāvato bhagavatā abhisambuddhā. Yathāha – ‘‘sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchantī’’ti (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. 3.5). Dutiyajjhānapakkhikaṃ na paṭhamajjhānapakkhikanti adhippāyo. Tenevāha ‘‘paṭhamajjhānameva hī’’tiādi. Atthato hi catukkapañcakanayā aññamaññānuppavesino. Pañcakanaye dutiyajjhānaṃ kiṃ savicāratāya paṭhamajjhānapakkhikaṃ udāhu avitakkatāya dutiyajjhānapakkhikanti siyā āsaṅkāti tadāsaṅkānivattanatthamidaṃ vuttaṃ. Kasmātiādinā tattha kāraṇamāha. Suttantadesanāsu ca dutiyajjhānameva bhajantīti sambandho. Ca-saddena na kevalaṃ idheva, atha kho suttantadesanāsupīti desanantarepi yathāvuttajjhānassa paṭhamajjhānapakkhikattābhāvaṃ dasseti. Idāni bhajanampi dassetuṃ ‘‘vitakkavūpasamā’’tiādi vuttaṃ. Tena suttantepi pañcakanayassa labbhamānataṃ dasseti.

໑໖໗. ຄຳວ່າ 'ຄວາມຕ່າງແຫ່ງອາການ' ຄື ຄວາມພິເສດແຫ່ງອາການ. ເພາະວ່າ ທຳທັງຫຼາຍມີອາການຫຼາກຫຼາຍ, ແລະທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າໄດ້ຕັດສະຮູ້ແລ້ວຕາມຄວາມເປັນຈິງໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ. ດັ່ງທີ່ພະອົງກ່າວໄວ້ວ່າ 'ທຳທັງປວງ ໂດຍອາການທັງປວງ ຍ່ອມມາສູ່ຄອງແຫ່ງພະຍານຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຜູ້ຮູ້ແລ້ວ'. ອະທິບາຍວ່າ ເປັນຝ່າຍທຸຕິຍະຊານ ບໍ່ແມ່ນຝ່າຍປະຖົມມະຊານ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອະທິບາຍຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະປະຖົມມະຊານນັ້ນເອງ...' ເປັນຕົ້ນ. ເພາະໂດຍເນື້ອຄວາມແລ້ວ ນະຍະສີ່ແລະນະຍະຫ້າ ຍ່ອມເຂົ້າກັນໄດ້ເຊິ່ງກັນແລະກັນ. ອາດຈະມີຄວາມສົງໄສວ່າ 'ໃນນະຍະຫ້າ, ທຸຕິຍະຊານ ເປັນຝ່າຍປະຖົມມະຊານ ເພາະມີວິຈານ ຫຼືວ່າ ເປັນຝ່າຍທຸຕິຍະຊານ ເພາະບໍ່ມີວິຕົກ?', ຄຳນີ້ຈຶ່ງກ່າວໄວ້ເພື່ອລະງັບຄວາມສົງໄສນັ້ນ. ພະອະທິບາຍກ່າວເຖິງເຫດຜົນໃນຂໍ້ນັ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເພາະເຫດໃດ...' ເປັນຕົ້ນ. ແລະມີການເຊື່ອມໂຍງຄວາມວ່າ 'ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງທຸຕິຍະຊານນັ້ນເອງ ໃນພະສູດທັງຫຼາຍ'. ດ້ວຍສັບວ່າ 'ຈະ' ພະອົງສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງຄວາມເປັນຝ່າຍປະຖົມມະຊານຂອງຊານທີ່ກ່າວແລ້ວ ແມ່ນໃນພະເທດສະໜາອື່ນ ຄື ບໍ່ແມ່ນສະເພາະໃນທີ່ນີ້ເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ໃນພະສູດທັງຫຼາຍນຳອີກ. ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງການເຂົ້າເຖິງນັ້ນນຳອີກ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ເພາະວິຕົກສະຫງົບໄປ...' ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ພະອົງສະແດງເຖິງຄວາມທີ່ນະຍະຫ້າ ຍ່ອມມີໄດ້ແມ່ນໃນພະສູດ.

Nanu ca suttante cattāriyeva jhānāni vibhattānīti pañcakanayo natthiyevāti? Na, ‘‘savitakkasavicāro samādhī’’tiādinā samādhittayāpadesena pañcakanayassa labbhamānattā. Catukkanayanissito pana katvā pañcakanayo vibhattoti tatthāpi pañcakanayo niddhāretabbo. Vitakkavicārānaṃ vūpasamāti hi vitakkassa vicārassa vitakkavicārānañca vitakkavicārānanti sakkā vattuṃ. Tathā avitakkaavicārānanti ca vinā saha ca vicārena vitakkappahānena avitakkaṃ saha vinā ca vitakkena vicārappahānena avicāranti avitakkaṃ avicāraṃ avitakkaavicārañcāti vā tividhampi sakkā saṅgaṇhituṃ.

ຖ້າຖາມວ່າ 'ແຕ່ໃນພະສູດ ພະອົງສະແດງຊານໄວ້ພຽງສີ່ປະການເທົ່ານັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ນະຍະຫ້າຈຶ່ງບໍ່ມີເລີຍ ບໍ່ແມ່ນບໍ?' ຕອບວ່າ: ບໍ່ແມ່ນ, ເພາະນະຍະຫ້າຍ່ອມມີໄດ້ ດ້ວຍການສະແດງສະມາທິສາມປະການ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ສະມາທິທີ່ມີວິຕົກແລະວິຈານ...' ເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ເພາະພະອົງສະແດງນະຍະຫ້າ ໂດຍອາໄສນະຍະສີ່, ດັ່ງນັ້ນ ແມ່ນໃນນະຍະສີ່ນັ້ນ ກໍພຶງກຳນົດນະຍະຫ້າໄວ້ນຳ. ເພາະວ່າ ຄຳວ່າ 'ເພາະວິຕົກແລະວິຈານສະຫງົບໄປ' ຍ່ອມອາດກ່າວໄດ້ວ່າ ເປັນການສະຫງົບແຫ່ງວິຕົກ, ແຫ່ງວິຈານ ແລະແຫ່ງວິຕົກແລະວິຈານທັງສອງ. ໃນທຳນອງດຽວກັນ, ຄຳວ່າ 'ບໍ່ມີວິຕົກແລະບໍ່ມີວິຈານ' ກໍຍ່ອມອາດສົງເຄາະໄດ້ເປັນສາມປະการ ຄື: ຄວາມບໍ່ມີວິຕົກ ຍ້ອນການລະວິຕົກໂດຍປາສະຈາກແລະພ້ອມດ້ວຍວິຈານ, ຄວາມບໍ່ມີວິຈານ ຍ້ອນການລະວິຈານພ້ອມດ້ວຍແລະປາສະຈາກວິຕົກ, ແລະຄວາມບໍ່ມີວິຕົກແລະບໍ່ມີວິຈານທັງສອງ.

Dutiyanti [Pg.111] ca vitakkarahite vitakkavicāradvayarahite ca ñāyāgatā desanā. Dutiyaṃ adhigantabbattā vicāramattarahitepi dvayappahānādhigatasamānadhammattā. Evañca katvā pañcakanayaniddese dutiye vūpasantopi vitakko taṃsahāyavicārāvūpasamena na sammāvūpasantoti vitakkavicāradvayarahite viya vicāravūpasameneva tadupasamaṃ sesadhammasamānatañca dassentena ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti tatiyaṃ catukkanaye dutiyena nibbisesaṃ vibhattaṃ. Duvidhassapi sahāyavirahena aññathā ca vitakkappahānena avitakkattaṃ samādhijaṃ pītisukhattañca samānanti samānadhammattāpi dutiyanti niddeso. Vicāramattampi hi vitakkavicāradvayarahitaṃ viya ‘‘yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti avitakkavicāramattaṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti avitakkaṃ samādhijaṃ pītisukhanti vibhattaṃ. Paṭhamajjhāne vā sahacārīsu vitakkavicāresu ekaṃ atikkamitvā dutiyampi tatraṭṭhameva dosato disvā ubhayampi sahātikkamantassa pañcakanaye tatiyaṃ vuttaṃ tatiyaṃ adhigantabbattā. Paṭhamato anantarabhāvena panassa dutiyabhāvo ca uppajjati. Kasmā panettha sarūpato pañcakanayo na vibhattoti? Vineyyajjhāsayato. Yathānulomadesanā hi suttantadesanāti.

ຄຳວ່າ 'ທຸຕິຍັງ' (ທີ່ສອງ) ນີ້ ເປັນເທດສະໜາທີ່ມາຕາມແນວທາງໃນຊານທີ່ປາສະຈາກວິຕົກ ແລະໃນຊານທີ່ປາສະຈາກທັງວິຕົກແລະວິຈານ. ເພາະເປັນຊານທີ່ເພິ່ງບັນລຸເປັນລຳດັບທີສອງ ແລະເພາະມີສະພາວະສະເໝີກັນໂດຍການບັນລຸເພາະລະອົງຄ໌ທັງສອງ (ວິຕົກແລະວິຈານ) ເຖິງແມ່ນໃນຊານທີ່ປາສະຈາກພຽງວິຈານຢ່າງດຽວ. ແລະເມື່ອເຮັດຢ່າງນີ້ ໃນການສະແດງຕາມໄນຍະແຫ່ງປັນຈະກະນັຍ (ວິທີ ໕) ເຖິງແມ່ນວິຕົກຈະສະຫງົບລະງັບໄປໃນຊານທີສອງ ແຕ່ເມື່ອວິຈານເຊິ່ງເປັນສະຫາຍຂອງວິຕົກນັ້ນຍັງບໍ່ສະຫງົບລະງັບ ກໍຊື່ວ່າວິຕົກຍັງບໍ່ສະຫງົບລະງັບດີ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງວິຕົກນັ້ນ ແລະຄວາມສະເໝີກັນແຫ່ງທັມທີ່ເຫຼືອ ດ້ວຍຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງວິຈານນັ້ນເອງ ເໝືອນໃນຊານທີ່ປາສະຈາກທັງວິຕົກແລະວິຈານ ຈຶ່ງຊົງສະແດງຊານທີສາມໃນປັນຈະກະນັຍ ໂດຍບໍ່ຕ່າງຈາກຊານທີສອງໃນຈະຕຸກກະນັຍ (ວິທີ ໔) ວ່າ 'ເພາະວິຕົກແລະວິຈານສະຫງົບລະງັບໄປ ບັນລຸຕະຕິຍະຊານ ເປັນທຳມະຊາດຜ່ອງໃສໃນພາຍໃນ ມີພາວະຈິດເປັນໜຶ່ງຜຸດຂຶ້ນ ບໍ່ມີວິຕົກ ບໍ່ມີວິຈານ ມີແຕ່ປີຕິແລະສຸຂເກີດແຕ່ສະມາທິ ຢູ່' ດັ່ງນີ້. ເພາະຄວາມປາສະຈາກສະຫາຍທັງສອງປະເພດ ແລະເພາະການລະວິຕົກໄດ້ໂດຍປະການອື່ນ ຄວາມເປັນສະພາບບໍ່ມີວິຕົກ ແລະຄວາມເປັນສະພາບມີປີຕິແລະສຸຂເກີດແຕ່ສະມາທິ ຈຶ່ງສະເໝີກັນ, ເພາະມີສະພາວະສະເໝີກັນນັ້ນເອງ ຈຶ່ງມີການສະແດງວ່າ 'ທຸຕິຍັງ' (ທີ່ສອງ). ດ້ວຍວ່າ ເຖິງແມ່ນຊານທີ່ມີພຽງວິຈານ ກໍຊົງຈຳແນກໄວ້ວ່າ ບໍ່ມີວິຕົກ ມີແຕ່ປີຕິແລະສຸຂເກີດແຕ່ສະມາທິ ເໝືອນຊານທີ່ປາສະຈາກທັງວິຕົກແລະວິຈານ ດັ່ງພຣະບາລີວ່າ 'ໃນສະໄໝໃດ ຍ່ອມຈະເລີນມັຄເພື່ອເຂົ້າເຖິງຮູບພູມ ບັນລຸທຸຕິຍະຊານ ທີ່ມີພຽງວິຈານ ບໍ່ມີວິຕົກ ມີແຕ່ປີຕິແລະສຸຂເກີດແຕ່ສະມາທິ ຢູ່' ດັ່ງນີ້. ຫຼືວ່າ ໃນປະຖົມມະຊານ ເມື່ອກ້າວລ່ວງວິຕົກແລະວິຈານເຊິ່ງເກີດຮ່ວມກັນນັ້ນໄປຢ່າງໜຶ່ງ ແລ້ວເຫັນໂທດໃນຊານທີສອງເຊິ່ງຕັ້ງຢູ່ໃນທີ່ນັ້ນເອງ ແລ້ວກ້າວລ່ວງໄປທັງສອງຢ່າງ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງຮຽກຊານນັ້ນໃນປັນຈະກະນັຍວ່າ 'ຕະຕິຍັງ' (ທີ່ສາມ) ເພາະເປັນຊານທີ່ເພິ່ງບັນລຸເປັນລຳດັບທີສາມ. ແຕ່ເພາະເກີດຂຶ້ນໂດຍບໍ່ມີລະຫວ່າງຄັ່ນຈາກປະຖົມມະຊານ ຄວາມເປັນຊານທີສອງຂອງຊານນັ້ນຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ. ຖາມວ່າ ເພາະເຫດໃດໃນທີ່ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງບໍ່ຊົງຈຳແນກປັນຈະກະນັຍໄວ້ໂດຍກົງ? ຕອບວ່າ ເພາະອັດທະຍາໄສຂອງເວໄນຍະສັດ. ເພາະວ່າ ພຣະສູດເທດສະໜາ ຍ່ອມເປັນເທດສະໜາທີ່ເປັນໄປຕາມອັດທະຍາໄສຂອງຜູ້ຟັງ.

Paṭipadācatukkādivaṇṇanā

ການພັນລະນາປະຕິປະທາ ໔ ເປັນຕົ້ນ

176-180. Tadanurūpatāti tassa paṭhamādijjhānassa anurūpasabhāvā. Yathāladdhajjhānaṃ santato paṇītato disvā assādayamānā nikanti taṃsampayuttā khandhā vā tadārakkhabhūtā satiyeva vā tassa jhānassa anucchavikatāya ‘‘tadanudhammatā satī’’ti vuttāti. Kadācīti yadā paṭhamaṃ adhigantvā yathānisinnoyeva vinā payogantaraṃ dutiyādīni adhigacchati, īdise kāleti attho.

໑໗໖-໑໘໐. ຄຳວ່າ 'ຕທນຸຣູປຕາ' (ຄວາມສົມຄວນແກ່ຊານນັ້ນ) ຄື ມີສະພາວະອັນສົມຄວນແກ່ປະຖົມມະຊານເປັນຕົ້ນນັ້ນ. ຄວາມຍິນດີ (ນິກັນຕິ) ທີ່ເພີດເພີນຢູ່ເພາະເຫັນຊານຕາມທີ່ໄດ້ແລ້ວນັ້ນວ່າເປັນສະພາບສະຫງົບ ເປັນສະພາບປະນີດ ຫຼືຂັນທັງຫຼາຍທີ່ປະກອບຮ່ວມກັບຄວາມຍິນດີນັ້ນ ຫຼືສະຕິທີ່ເປັນໄປເພື່ອການຮັກສາຊານນັ້ນ ເພາະຄວາມເໝາະສົມແກ່ຊານນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງຮຽກວ່າ 'ຕທນຸທັມມະຕາ ສະຕິ' (ສະຕິທີ່ສົມຄວນແກ່ທັມນັ້ນ). ຄຳວ່າ 'กທາຈິ' (ໃນບາງຄັ້ງ) ມີອະທິບາຍວ່າ ໃນເວລາເຊັ່ນນັ້ນ ຄື ເມື່ອບັນລຸປະຖົມມະຊານແລ້ວ ກໍບັນລຸທຸຕິຍະຊານເປັນຕົ້ນໃນຂະນະທີ່ນັ່ງຢູ່ຕາມເດີມນັ້ນເອງ ໂດຍບໍ່ຕ້ອງມີຄວາມພະຍາຍາມຢ່າງອື່ນອີກ.

186. Kusalajjhānassa adhigatattā ‘‘sekkhā’’ti vuttaṃ. Na hi te uppādenti nāmāti ariyamaggakkhaṇe rūpāvacarajjhānānaṃ anuppajjamānataṃ sandhāyāha.

໑໘໖. ເພາະບັນລຸກຸສົນຊານ ທ່ານຈຶ່ງຮຽກວ່າ 'ເສກຂະ'. ຄຳວ່າ 'ເພາະວ່າຊານທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນເລີຍ' ດັ່ງນີ້ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຮູບາວະຈະຣະຊານທັງຫຼາຍໃນຂະນະແຫ່ງອະລິຍະມັຄ.

Kasiṇakathāvaṇṇanā

ການພັນລະນາວ່າດ້ວຍກະສິນ

203. Āruppapādakatā [Pg.112] ca dassitā vinā abhāvato. Na hi tesaṃ āruppapādakatāya vinā nirodhapādakatā atthīti. Nimminituṃ icchitassa vatthuno nimmānavasena khippaṃ nisanti nisāmanaṃ ālocanaṃ adhigamo etassāti khippanisanti. Tabbhāvo ‘‘khippanisantibhāvo’’ti āha ‘‘khippadassanaṃ khippābhiññatā’’ti.

໒໐໓. ແລະຄວາມເປັນບາດຖານແຫ່ງອະຣູປະຊານ ທ່ານສະແດງໄວ້ ເພາະບໍ່ມີ (ນິໂຣດສະມາບັດ) ຫາກປາສະຈາກອະຣູປະຊານນັ້ນ. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນບາດຖານແຫ່ງນິໂຣດສະມາບັດ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ຊານທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ຫາກປາສະຈາກຄວາມເປັນບາດຖານແຫ່ງອະຣູປະຊານ. ຄຳວ່າ 'ຂິບປະນິສັນຕິ' ຄື ການກຳນົດ, ການພິຈາລະນາ, ການເພັ່ງເລັງ, ການບັນລຸ ຢ່າງລວດໄວ ດ້ວຍອຳນາດການເນລະມິດວັດຖຸທີ່ປາຖະໜາຈະເນລະມິດ. ຄວາມເປັນແຫ່ງຂິບປະນິສັນຕິນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ຂິບປະນິສັນຕິພາວະ' (ຄວາມເປັນຜູ້ກຳນົດໄດ້ໄວ) ດັ່ງທີ່ທ່ານກ່າວວ່າ 'ການເຫັນໄດ້ໄວ ຄວາມຮູ້ຍິ່ງໄດ້ໄວ' ດັ່ງນີ້.

Kasiṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ຈົບການພັນລະນາວ່າດ້ວຍກະສິນ.

Abhibhāyatanakathāvaṇṇanā

Laos: ການພັນລະນາວ່າດ້ວຍອະພິພາຍະຕະນະ

204. Paṭibhāganimittabhūtaṃ kasiṇārammaṇasaṅkhātaṃ āyatanaṃ kāraṇaṃ etassāti kasiṇāyatanaṃ, jhānaṃ. Atha vā ārammaṇassa anavasesapharaṇaṭṭhena kasiṇañca taṃ āyatanañca yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato manāyatanadhammāyatanabhāvato cāti sasampayuttaṃ jhānaṃ kasiṇāyatanaṃ. Tenevāha ‘‘satipi abhibhāyatanānaṃ kasiṇāyatanatte’’ti. Bhāvanāya nimittaṃ bhāvanānimittaṃ, ārammaṇassa parittappamāṇatā suvisuddhanīlāditā ca, tadeva nānattaṃ. Bhāvanā eva vā pubbabhāgabhūtā bhāvanānimittaṃ, tassa nānattaṃ bhāvanānimittanānattaṃ. Pubbabhāgabhāvanā hi yathāvuttavisese ārammaṇe pavattiākāravisesato nānāsabhāvāti. Kasiṇanimittassa abhibhavanakabhāvanānimittanānattaṃ kasiṇa…pe… nānattaṃ, tatoti yojetabbaṃ.

໒໐໔. ຊານທີ່ມີອາຍະຕະນະຄືເຫດ ເຊິ່ງໄດ້ແກ່ກະສິນາຣົມອັນເປັນປະຕິພາກນິມິດ ຊື່ວ່າ 'ກະສິນາຍະຕະນະ'. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຊານທີ່ເກີດຮ່ວມກັບສຳປະຍຸດຕະທັມ ຊື່ວ່າ 'ກະສິນາຍະຕະນະ' ເພາະເປັນກະສິນໂດຍອັດຖະວ່າແຜ່ໄປໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອແຫ່ງອາຣົມ ແລະເປັນອາຍະຕະນະເພາະເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມສຸກພິເສດຂອງພຣະໂຍຄາວະຈອນ ແລະເພາະເປັນມະນາຍະຕະນະແລະທັມມາຍະຕະນະ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເຖິງແມ່ນອະພິພາຍະຕະນະທັງຫຼາຍ ຈະມີຄວາມເປັນກະສິນາຍະຕະນະກໍຕາມ'. ນິມິດແຫ່ງພາວະນາ ຊື່ວ່າ 'ພາວະນານິມິດ' ຄື ຄວາມມີປະມານນ້ອຍ ແລະຄວາມຂຽວອັນບໍລິສຸດເປັນຕົ້ນແຫ່ງອາຣົມ, ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງພາວະນານິມິດນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ 'ນານັດຕະ' (ຄວາມຕ່າງກັນ). ຫຼືວ່າ ພາວະນາອັນເປັນປຸບພະພາກນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ 'ພາວະນານິມິດ', ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງພາວະນານິມິດນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ພາວະນານິມິດນານັດຕະ'. ເພາະວ່າ ປຸບພະພາກພາວະນາ ຍ່ອມມີສະພາວະຕ່າງໆ ກັນ ໂດຍປະການແຫ່ງຄວາມເປັນໄປໃນອາຣົມອັນພິເສດຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ. ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງພາວະນານິມິດທີ່ຄອບງຳກະສິນນິມິດ ຊື່ວ່າ 'ກະສິນະ...ເປ... ນານັດຕະ' ພຶງປະກອບຄວາມດັ່ງນີ້ ຈາກຄຳນັ້ນ.

Ettha ca purimāni cattāri abhibhāyatanāni bhūtakasiṇārammaṇāni, bhūtakasiṇesu ca yaṃ suvaṇṇaṃ dubbaṇṇanti ca na sakkā vattuṃ. Tattha pavattitāni sabbattha vā vaṇṇābhogarahitena pavattitāni paṭhamatatiyābhibhāyatanānīti dutiyacatutthāni vaṇṇakasiṇārammaṇāni. Yadi evaṃ dutiyacatutthehi pañcamādīnaṃ ko visesoti ‘‘pañcamādīni vaṇṇato ramaṇīyatarāni, na tathā itarānī’’ti vadanti. Purimānipi cattāri aṭṭha kasiṇārammaṇāneva, tasmā taṃ nesaṃ matimattaṃ ‘‘aṭṭhasu kasiṇesū’’ti vuttattā. Vimokkhesu ca paṭhamadutiyavimokkhā aṭṭha kasiṇārammaṇā. Tatiyo vaṇṇakasiṇārammaṇo. Paṭhamadutiyāpi vā vaṇṇakasiṇārammaṇā eva ‘‘bahiddhā nīlakasiṇādirūpāni [Pg.113] jhānacakkhunā passatī’’ti vuttattā. Ārammaṇamanuññatāya hi tattha aniggatitabhāvena tesaṃ pavattīti. Evaṃ sante tatiyassa itarehi ko visesoti? Subhākārābhogo. Tatiyo eva hi subhanti ābhujanavasena pavattati, na itareti.

ແລະໃນອະພິພາຍະຕະນະເຫຼົ່ານີ້ ອະພິພາຍະຕະນະ ໔ ປະການທຳອິດ ມີພູຕະກະສິນເປັນອາຣົມ, ແລະໃນພູຕະກະສິນທັງຫຼາຍນັ້ນ ບໍ່ອາດຈະກ່າວໄດ້ວ່າ ງາມ ຫຼື ບໍ່ງາມ. ອະພິພາຍະຕະນະທີ ໑ ແລະທີ ໓ ທີ່ເປັນໄປໃນພູຕະກະສິນນັ້ນ ຫຼືທີ່ເປັນໄປໃນທີ່ທັງປວງໂດຍປາສະຈາກການໃສ່ໃຈໃນສີສັນ, ສ່ວນອະພິພາຍະຕະນະທີ ໒ ແລະທີ ໔ ມີວັນນະກະສິນ (ກະສິນສີ) ເປັນອາຣົມ. ຫາກເປັນຢ່າງນັ້ນ ອະພິພາຍະຕະນະທີ ໕ ເປັນຕົ້ນ ຈະມີຄວາມພິເສດກວ່າອະພິພາຍະຕະນະທີ ໒ ແລະທີ ໔ ຢ່າງໃດ? ອາຈານທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ 'ອະພິພາຍະຕະນະທີ ໕ ເປັນຕົ້ນ ມີສີສັນທີ່ໜ້າຍິນດີກວ່າ, ສ່ວນອະພິພາຍະຕະນະອື່ນໆ ບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນ'. ເຖິງແມ່ນອະພິພາຍະຕະນະ ໔ ປະການທຳອິດ ກໍມີກະສິນ ໘ ເປັນອາຣົມຄືກັນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຄຳກ່າວນັ້ນຈຶ່ງເປັນພຽງມະຕິຂອງອາຈານເຫຼົ່ານັ້ນ ເພາະມີຄຳກ່າວໄວ້ວ່າ 'ໃນກະສິນ ໘'. ແລະໃນວິໂມກທັງຫຼາຍ ວິໂມກທີ ໑ ແລະທີ ໒ ມີກະສິນ ໘ ເປັນອາຣົມ. ວິໂມກທີ ໓ ມີວັນນະກະສິນເປັນອາຣົມ. ຫຼືວ່າ ເຖິງແມ່ນວິໂມກທີ ໑ ແລະທີ ໒ ກໍມີວັນນະກະສິນເປັນອາຣົມຄືກັນ ເພາະມີຄຳກ່າວໄວ້ວ່າ 'ຍ່ອມເຫັນຮູບທັງຫຼາຍພາຍນອກ ມີນີລະກະສິນ (ກະສິນສີຂຽວ) ເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຈັກຂຸຄືຊານ' ດັ່ງນີ້. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງວິໂມກທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້ເພາະຄວາມບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານໃນອາຣົມອັນເປັນທີ່ໜ້າພໍໃຈນັ້ນ. ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ ວິໂມກທີ ໓ ຈະມີຄວາມພິເສດກວ່າວິໂມກອື່ນໆ ຢ່າງໃດ? ຕອບວ່າ ມີການໃສ່ໃຈໂດຍຄວາມເປັນຂອງງາມ. ເພາະວ່າ ວິໂມກທີ ໓ ເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດການໃສ່ໃຈວ່າ 'ງາມ', ສ່ວນວິໂມກອື່ນໆ ບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນ.

Ñāṇaṃ appanāpaññā. Vijjamānepīti api-saddena avijjamānepīti dasseti. Parittappamāṇatā abhibhavanassa kāraṇaṃ imesu catūsu abhibhāyatanesūti adhippāyo. Nanu ca sabbattha ‘‘suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti vacanato vaṇṇābhogasahitāniyeva gahitānīti? Na gahitānīti dassento ‘‘tattha cā’’tiādimāha. Tatthāti āgamesu. Tathā appamāṇānīti vaṇṇābhogarahitāni ca sabbāni appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānīti attho. Yadi evaṃ kathaṃ visiṭṭhānaṃ vaṇṇābhogena rahitānaṃ sahitānañca ekajjhaṃ manasi karoti? Na ekajjhaṃ, visuṃyeva pana tesu manasikāro. Yadi visuṃ kathamekanti? Parittabhāvasāmaññato. Yadi evaṃ ‘‘suvaṇṇadubbaṇṇaggahaṇaṃ atiricchatī’’ti, nātiricchatīti dassento ‘‘atthi hi eso pariyāyo’’tiādimāha. Tattha yadidaṃ vaṇṇābhogajanitaṃ visesaṃ aggahetvā parittasāmaññena ekattaṃ netvā ‘‘parittāni abhibhuyyā’’ti vatvā puna tadantogadhadhammappabhedaṃ vineyyavasena dassetuṃ ‘‘tāni ce kadāci vaṇṇavasena ābhujitāni honti suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyā’’ti vattabbatāya vaṇṇābhogarahitāni sahitāni ca visuṃ manasi katvā ubhayatthāpi vaṇṇābhogarahitaparittābhibhavane taṃ sahitaparittābhibhavane ca parittābhibhavanassa sāmaññaṃ gahetvā ekanti vacanaṃ, eso pariyāyo vijjatīti ayamadhippāyo.

ຄຳວ່າ 'ຍານ' ຄື ອັບປະນາປັນຍາ. ຄຳວ່າ 'ເຖິງແມ່ນມີຢູ່' ດ້ວຍສັບວ່າ 'ອະປິ' (ເຖິງແມ່ນ) ທ່ານສະແດງວ່າ 'ເຖິງແມ່ນບໍ່ມີຢູ່'. ອະທິບາຍວ່າ ຄວາມມີປະມານນ້ອຍ ເປັນເຫດແຫ່ງການຄອບງຳໃນອະພິພາຍະຕະນະ ໔ ປະການເຫຼົ່ານີ້. ຖາມວ່າ ກໍໃນທີ່ທັງປວງ ເພາະມີຄຳກ່າວວ່າ 'ງາມແລະບໍ່ງາມ' ຈຶ່ງຖືເອົາສະເພາະອາຣົມທີ່ປະກອບດ້ວຍການໃສ່ໃຈໃນສີສັນເທົ່ານັ້ນບໍ່ແມ່ນຫຼື? ເມື່ອຈະສະແດງວ່າ ບໍ່ໄດ້ຖືເອົາຢ່າງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງg່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຕັຕຖະ ຈະ' (ແລະໃນຄຳນັ້ນ). ຄຳວ່າ 'ຕັຕຖະ' ຄື ໃນພຣະອາຄົມທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ 'ແລະມີປະມານບໍ່ໄດ້' ມີອະທິບາຍວ່າ ອາຣົມທັງປວງທີ່ປາສະຈາກການໃສ່ໃຈໃນສີສັນ ແລະມີປະມານບໍ່ໄດ້ ກໍຄື ງາມແລະບໍ່ງາມ ນັ້ນເອງ. ຫາກເປັນຢ່າງນັ້ນ ບຸກຄົນຈະໃສ່ໃຈອາຣົມອັນພິເສດທີ່ປາສະຈາກການໃສ່ໃຈໃນສີສັນ ແລະທີ່ປະກອບດ້ວຍການໃສ່ໃຈໃນສີສັນຮ່ວມກັນເປັນອັນດຽວໄດ້ຢ່າງໃດ? ຕອບວ່າ ບໍ່ໄດ້ໃສ່ໃຈຮ່ວມກັນເປັນອັນດຽວ, ແຕ່ໃສ່ໃຈໃນອາຣົມເຫຼົ່ານັ້ນແຍກກັນຕ່າງຫາກ. ຖາມວ່າ ຫາກແຍກກັນຕ່າງຫາກ ແລ້ວເປັນອັນດຽວກັນໄດ້ຢ່າງໃດ? ຕອບວ່າ ເພາະມີຄວາມສະເໝີກັນໂດຍຄວາມເປັນຂອງມີປະມານນ້ອຍ. ຖາມວ່າ ຫາກເປັນຢ່າງນັ້ນ 'ການຖືເອົາຄຳວ່າ ງາມແລະບໍ່ງາມ ກໍເກີນໄປ', ເມື່ອຈະສະແດງວ່າ ບໍ່ເກີນໄປ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ອັຕຖິ ຫິ ເອໂສ ປະຣິຍາໂຍ' (ເພາະວ່າ ມີຊ່ອງທາງນີ້ຢູ່). ໃນຄຳນັ້ນ ມີອະທິບາຍວ່າ ການບໍ່ຖືເອົາຄວາມພິເສດທີ່ເກີດຈາກການໃສ່ໃຈໃນສີສັນ ແລ້ວນຳມາສູ່ຄວາມເປັນອັນດຽວກັນໂດຍຄວາມສະເໝີກັນໂດຍຄວາມມີປະມານນ້ອຍ ແລ້ວກ່າວວ່າ 'ຄອບງຳອາຣົມມີປະມານນ້ອຍ' ແລ້ວເພື່ອຈະສະແດງຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງທັມທີ່ສະເໜີໄວ້ໃນນັ້ນ ຕາມອັດທະຍາໄສຂອງເວໄນຍະສັດ ຈຶ່ງຄວນກ່າວວ່າ 'ຫາກອາຣົມເຫຼົ່ານັ້ນ ບາງຄັ້ງຖືກໃສ່ໃຈໂດຍອຳນາດແຫ່ງສີສັນ ຍ່ອມຄອບງຳອາຣົມທີ່ງາມແລະບໍ່ງາມ' ດັ່ງນີ້, ບຸກຄົນໃສ່ໃຈອາຣົມທີ່ປາສະຈາກການໃສ່ໃຈໃນສີສັນ ແລະທີ່ປະກອບດ້ວຍການໃສ່ໃຈໃນສີສັນແຍກກັນຕ່າງຫາກ ແລ້ວຖືເອົາຄວາມສະເໝີກັນແຫ່ງການຄອບງຳອາຣົມມີປະມານນ້ອຍ ທັງໃນການຄອບງຳອາຣົມມີປະມານນ້ອຍທີ່ປາສະຈາກການໃສ່ໃຈໃນສີສັນ ແລະໃນການຄອບງຳອາຣົມມີປະມານນ້ອຍທີ່ປະກອບດ້ວຍການໃສ່ໃຈໃນສີສັນນັ້ນ ແລ້ວກ່າວວ່າ ເປັນອັນດຽວກັນ, ຊ່ອງທາງນີ້ຍ່ອມມີຢູ່ ນີ້ຄືອະທິບາຍໃນຄຳນີ້.

Evaṃ suttantābhidhammapāṭhavisesato aṭṭhakathāya virodhābhāvaṃ dassetvā idāni suttantābhidhammapāṭhānaṃ avirodhaṃ adhippāyavibhāvanena dassetuṃ ‘‘tatthacā’’tiādimāha. Evaṃ abhidhamme vaṇṇābhogarahitāni sahitāni ca visuṃ vuttāni. Suttante pana ‘‘ubhayāni ekajjha’’nti vuttaṃ, taṃ kathaṃ viññāyatīti āha ‘‘tadeta’’ntiādi. Tattha āgatassāti suttante āgatassa. Tattha hi ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti āgataṃ. Avacanatoti abhidhamme avacanato. Yadipi vimokkhā visuṃ desitā, kasiṇāyatanabhāvo viya pana abhibhāyatanānaṃ vimokkhakiccatāpi atthīti abhibhāyatanavimokkhānaṃ idhāpi saṅkaro dunnivāroti codanaṃ manasi katvā āha [Pg.114] ‘‘sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato’’ti. Tena yathā abhibhāyatanadesanāyaṃ abhibhāyatanakiccāni niravasesato vuttāni, evaṃ vimokkhadesanāyaṃ vimokkhakiccānīti idha tesaṃ asaṅkaroyevāti dasseti.

ເມື່ອສະແດງຄວາມບໍ່ຂັດແຍ້ງກັນແຫ່ງອັດຖະກະຖາ ໂດຍຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງພຣະບາລີໃນພຣະສູດແລະພຣະອະພິທັມຢ່າງນີ້ແລ້ວ ບັດນີ້ ເພື່ອຈະສະແດງຄວາມບໍ່ຂັດແຍ້ງກັນແຫ່ງພຣະບາລີໃນພຣະສູດແລະພຣະອະພິທັມ ໂດຍການສະແດງອັດທະຍາໄສ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຕັຕຖະ ຈະ' (ແລະໃນຄຳນັ້ນ). ໃນພຣະອະພິທັມ ທ່ານກ່າວແຍກອາຣົມທີ່ປາສະຈາກການໃສ່ໃຈໃນສີສັນ ແລະທີ່ປະກອບດ້ວຍການໃສ່ໃຈໃນສີສັນໄວ້ຕ່າງຫາກຢ່າງນີ້. ສ່ວນໃນພຣະສູດ ທ່ານກ່າວຮ່ວມກັນທັງສອງຢ່າງເປັນອັນດຽວກັນ, ຈະເພິ່ງຊາບຄວາມນັ້ນຢ່າງໃດ? ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຕເທຕັງ' (ຄຳນັ້ນນັ້ນ). ຄຳວ່າ 'ທີ່ມາໃນທີ່ນັ້ນ' ຄື ທີ່ມາໃນພຣະສູດ. ເພາະວ່າ ໃນພຣະສູດນັ້ນ ມີຄຳກ່າວໄວ້ວ່າ 'ເປັນຜູ້ມີສັນຍາໃນຮູບພາຍໃນ'. ຄຳວ່າ 'ເພາະບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້' ຄື ເພາະບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໃນພຣະອະພິທັມ. ເຖິງແມ່ນວິໂມກທັງຫຼາຍ ຈະຊົງສະແດງໄວ້ຕ່າງຫາກ ແຕ່ເພາະຄວາມເປັນກິດແຫ່ງວິໂມກຂອງອະພິພາຍະຕະນະທັງຫຼາຍ ກໍມີຢູ່ ເໝືອນຄວາມເປັນກະສິນາຍະຕະນະ, ດັ່ງນັ້ນ ການປົນເປກັນແຫ່ງອະພິພາຍະຕະນະແລະວິໂມກທັງຫຼາຍໃນທີ່ນີ້ ກໍຍາກທີ່ຈະຫຼີກລ່ຽງໄດ້, ທ່ານໃສ່ໃຈໃນຄຳໂຕ້ແຍ້ງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະເປັນຄຳກ່າວທີ່ທົ່ວໄປແກ່ກິດແຫ່ງວິໂມກທັງປວງ'. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານສະແດງວ່າ ໃນອະພິພາຍະຕະນະເທດສະໜາ ທ່ານກ່າວກິດແຫ່ງອະພິພາຍະຕະນະໄວ້ໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອຢ່າງໃດ, ໃນວິໂມກເທດສະໜາ ກໍກ່າວກິດແຫ່ງວິໂມກໄວ້ຢ່າງນັ້ນ ຄວາມບໍ່ປົນເປກັນແຫ່ງທັມເຫຼົ່ານັ້ນໃນທີ່ນີ້ ຍ່ອມມີຢູ່ແທ້.

Ye ca yathāvuttaṃ vavatthānaṃ na sampaṭicchanti, tehi suttantābhidhammapāṭhabhede aññaṃ kāraṇaṃ vattabbaṃ siyā. Kimettha vattabbaṃ, nanu aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kasmā pana yathā suttante’’tiādiṃ vatvā ‘‘ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’’ti kāraṇaṃ vuttanti. Na taṃ tassa kāraṇavacananti dassento ‘‘ajjhattarūpāna’’ntiādimāha. Tattha yanti idha suttante ca ‘‘bahiddhā rūpāni passatī’’ti (a. ni. 8.65) vuttavacanaṃ sandhāyāha. Bahiddhā rūpāniyeva hi abhibhavanīyānīti. Aññahetukanti desanāvilāsato aññaṃ abhibhavanīyahetu etassāti aññahetukaṃ. Ajjhattaarūpasaññitāya eva, na suttante viya ajjhattarūpasaññitāya cāti attho. Avibhūtattāti idaṃ ñāṇuttarānaṃ saha nimittuppādanena appanānibbattanaṃ ārammaṇassa abhibhavo na suṭṭhu vibhūtabhāvamantarena sambhavatīti katvā vuttaṃ. Nanu ca aṭṭhakathāyaṃ pāṭhadvayavisesassa desanāvilāso kāraṇabhāvena vuttoti āha ‘‘desanāvilāso ca yathāvuttavavatthānavasena veditabbo’’ti. Desanāvilāso hi nāma vineyyajjhāsayānurūpaṃ vijjamānasseva pariyāyassa vibhāvanaṃ na yassa kassacīti. Tattha ca ‘‘pariyāyadesanattā’’tiādinā vuttappakāravavatthānaṃ desanāvilāsanibandhanamāha. Tathā ceva hi purato desanāvilāso vibhāvito.

ແລະຊົນເຫຼົ່າໃດ ບໍ່ຍອມຮັບການກຳນົດຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ, ชົນເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍຄວນຈະກ່າວເຫດຜົນອື່ນໃນຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງພຣະບາລີໃນພຣະສູດແລະພຣະອະພິທັມ. ຖາມວ່າ ໃນທີ່ນີ້ມີຫຍັງທີ່ຄວນກ່າວ, ກໍໃນອັດຖະກະຖາ ທ່ານກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ກໍເພາະເຫດໃດ ເໝືອນໃນພຣະສູດ' ແລ້ວກ່າວເຫດຜົນໄວ້ວ່າ 'ເພາະຮູບພາຍໃນ ຄອບງຳບໍ່ໄດ້' ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ເມື່ອຈະສະແດງວ່າ ຄຳນັ້ນບໍ່ແມ່ນຄຳກ່າວສະແດງເຫດຜົນຂອງຄຳນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ອັດຊັດຕະຣູປານັງ' (ແຫ່ງຮູບພາຍໃນທັງຫຼາຍ). ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ໃດ' ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ໃນທີ່ນີ້ແລະໃນພຣະສູດວ່າ 'ຍ່ອມເຫັນຮູບທັງຫຼາຍພາຍນອກ'. ເພາະວ່າ ຮູບພາຍນອກທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ ທີ່ຄອບງຳໄດ້. ຄຳວ່າ 'ມີເຫດອື່ນ' ຄື ມີເຫດແຫ່ງການຄອບງຳອື່ນຈາກເທດສະໜາວິລາດ ຊື່ວ່າ ມີເຫດອື່ນ. ອະທິບາຍວ່າ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີສັນຍາໃນອະຣູບພາຍໃນເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີສັນຍາໃນຮູບພາຍໃນ ເໝືອນໃນພຣະສູດ. ຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມບໍ່ປາກົດຈະແຈ້ງ' ນີ້ ທ່ານກ່າວໄວ້ເພາະການບັນລຸອັບປະນາພ້ອມກັບການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງນິມິດຂອງຜູ້ມີປັນຍາອັນຍິ່ງ ຄວາມຄອບງຳອາຣົມ ຍ່ອມບໍ່ມີໄດ້ ຫາກປາສະຈາກສະພາບທີ່ປາກົດຈະແຈ້ງດີ. ຖາມວ່າ ກໍໃນອັດຖະກະຖາ ທ່ານກ່າວເທດສະໜາວິລາດວ່າເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງພຣະບາລີທັງສອງບໍ່ແມ່ນຫຼື? ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແລະເທດສະໜາວິລາດ ພຶງຊາບດ້ວຍອຳນາດການກຳນົດຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ'. ເພາະວ່າ ທີ່ຊື່ວ່າ ເທດສະໜາວິລາດ ຄື ການສະແດງຊ່ອງທາງທີ່ມີຢູ່ແທ້ ໃຫ້ເໝາະສົມແກ່ອັດທະຍາໄສຂອງເວໄນຍະສັດ, ບໍ່ແມ່ນການສະແດງແກ່ໃຜໆ ກໍໄດ້. ແລະໃນທີ່ນັ້ນ ທ່ານກ່າວເຖິງການກຳນົດໂດຍປະການທີ່ກ່າວແລ້ວ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເພາະເປັນປະຣິຍາຍະເທດສະໜາ' ວ່າເປັນເຫດແຫ່ງເທດສະໜາວິລາດ. ເພາະວ່າ ເທດສະໜາວິລາດ ທ່ານສະແດງໄວ້ຂ້າງໜ້າ ໂດຍປະການນັ້ນແທ້.

Abhibhāyatanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ຈົບການພັນລະນາວ່າດ້ວຍອະພິພາຍະຕະນະ.

Vimokkhakathāvaṇṇanā

ການພັນລະນາວ່າດ້ວຍວິໂມກ

248. Tanti ‘‘sasantatipariyāpannarūpa’’nti vuttakesādivaṇṇamāha. Taṃ pana yasmā khalamaṇḍalādi viya paramparāya jhānassa kāraṇaṃ, tasmā ‘‘jhānassa hetubhāvenā’’ti āha. Yenāti yathāvuttarūpavisesena. Visiṭṭhenāti atisayappattena ‘‘rūpūpapattiyā’’tiādīsu (dha. sa. 160 ādayo; vibha. 625) viya uttarapadalopena [Pg.115] ‘‘rūpa’’nti vuttena rūpajhānena. ‘‘Visiṭṭhenā’’ti iminā hi atisayarūpayutto rūpīti vuttoti dasseti. ‘‘Paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati pathavīkasiṇa’’ntiādinā (dha. sa. 499) jhānānameva kasiṇabhāvena pavattā. Sutte ārammaṇānaṃ kasiṇabhāvena pavattā ‘‘pathavīkasiṇameko sañjānātī’’tiādinā (dī. ni. 3.360; a. ni. 10.25).

໒໔໘. ຄຳວ່າ 'ນັ້ນ' ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງສີແຫ່ງຜົມເປັນຕົ້ນ ທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ 'ຮູບທີ່ເນື່ອງໃນສັນດານຂອງຕົນ'. ແຕ່ເພາະຮູບນັ້ນ ເປັນເຫດແຫ່ງຊານໂດຍອ້ອມ ເໝືອນລານນວດເຂົ້າເປັນຕົ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໂດຍຄວາມເປັນເຫດແຫ່ງຊານ'. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍຮູບໃດ' ຄື ດ້ວຍຮູບອັນພິເສດຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ອັນວິເສດ' ຄື ດ້ວຍຮູບຊານ ທີ່ທ່ານກ່າວວ່າ 'ຮູບ' ໂດຍການລົບລັດຖະປະທະ (ບົດຫຼັງ) ເໝືອນໃນຄຳວ່າ 'ເພາະການເຂົ້າເຖິງຮູບພູມ' ເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງເຖິງຄວາມເປັນສະພາບອັນຍິ່ງຍວດ. ເພາະວ່າ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ອັນວິເສດ' ນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ຜູ້ມີຮູບ ຊື່ວ່າ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍຮູບອັນຍິ່ງຍວດ. ຄວາມເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນກະສິນແຫ່ງຊານທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ບັນລຸປະຖົມມະຊານ ຢູ່ ຄື ປະຖະວີກະສິນ'. ຄວາມເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນກະສິນແຫ່ງອາຣົມທັງຫຼາຍໃນພຣະສູດ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ບຸກຄົນໜຶ່ງຍ່ອມຮູ້ທົ່ວເຖິງປະຖະວີກະສິນ' ດັ່ງນີ້.

Vimokkhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ຈົບການພັນລະນາວ່າດ້ວຍວິໂມກ.

Brahmavihārakathāvaṇṇanā

ການພັນລະນາວ່າດ້ວຍພຣົມມະວິຫານ

251. Aññāṇasampayuttāpi vā upekkhāvedanā aññāṇupekkhā, upekkhāti aññāṇasampayuttā upekkhāvedanā, aññāṇupekkhātipi etāsaṃyeva nāmanti (vibha. aṭṭha. 947) hi sammohavinodaniyaṃ vakkhatīti. Appaṭibhāganimittattepi ekaṃ katipaye vā satte odissa pavattā paricchinnarūpādiupādānavisaye pavattattā kathamappamāṇagocarāti āha ‘‘na ca sammutisaccavasenā’’tiādi. Evampi yathā natthi sattā opapātikāti sattavasena pavattāyapi micchādiṭṭhiyā saṅkhārārammaṇatā vuccati upādānavasena, evaṃ sattavasena pavattānampi mettādīnaṃ saṅkhārārammaṇatāpi siyāti ce? Na, aparāmasanavasena pavattānaṃ mettādīnaṃ saupādānaggahaṇāsambhavatoti dassento āha ‘‘aparāmāsā’’tiādi.

໒໕໑. ຫຼືວ່າ ອຸເປກຂາເວທະນາ ທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍອັນຍານະ (ຄວາມບໍ່ຮູ້) ກໍຄື ອັນຍານຸເປກຂາ, ຄຳວ່າ ອຸເປກຂາ ກໍດີ ອັນຍານຸເປກຂາ ກໍດີ ເປັນຊື່ຂອງອຸເປກຂາເວທະນາ ທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍອັນຍານະນັ້ນເອງ ດັ່ງນີ້ (ວິພັງ. ອັດຖະ. 947) ເພາະວ່າ ຈະມີກ່າວໄວ້ໃນຄຳພີສັມໂມຫະວິໂນທະນີ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີນິມິດທີ່ບໍ່ມີສ່ວນປຽບທຽບ ແຕ່ເພາະເປັນໄປໂດຍເຈາະຈົງເຖິງສັດຕົນໜຶ່ງ ຫຼືສັດຫຼາຍຕົນ ແລະເພາະເປັນໄປໃນອາລົມຄືອຸປາດານມີຮູບທີ່ກຳນົດເປັນຕົ້ນ, ຈະຊື່ວ່າ ມີອັບປະມານເປັນໂຄຈອນໄດ້ແນວໃດ? ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແລະບໍ່ແມ່ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສົມມຸດຕິສັດຈະ' ເປັນຕົ້ນ. ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ຫາກມີຄຳຖາມວ່າ: ປຽບເໝືອນມິດສາທິຖິ ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັດ ວ່າ 'ສັດຜູ້ຜຸດເກີດຂຶ້ນບໍ່ມີ' ທ່ານຍັງກ່າວວ່າ ມີສັງຂານເປັນອາລົມ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອຸປາດານ, ດັ່ງນັ້ນ ເມດຕາເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັດ ກໍຄວນຈະມີສັງຂານເປັນອາລົມດ້ວຍ ບໍ່ແມ່ນບໍ? ຕອບວ່າ: ບໍ່ແມ່ນ, ເພາະເມດຕາເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມບໍ່ຍຶດໝັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ສາມາດຈະຖືເອົາຮ່ວມກັບອຸປາດານໄດ້, ເມື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ບໍ່ເປັນທີ່ຍຶດໝັ້ນ' ເປັນຕົ້ນ.

Brahmavihārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາອະທິບາຍເລື່ອງພົມມະວິຫານ ຈົບແລ້ວ.

Asubhakathāvaṇṇanā

ການພັນລະນາອະທິບາຍເລື່ອງອະສຸພະ

263. ‘‘Ekāhamataṃ vā dvīhamataṃ vā’’tiādinā (dī. ni. 2.379; ma. ni. 1.112) vuttāsu navasu sivathikāsu vaṇṇavasena pavattajjhānaṃ sivathikāvaṇṇajjhānaṃ. Nanu cetassa vaṇṇakasiṇehi gahaṇaṃ yuttaṃ, na asubhehīti? Na, sivathikāvaṇṇaṃ upamaṃ katvā attano kāye paṭikūlattaṃ amuñcitvāva vaṇṇavasena pavattanato[Pg.116]. Tenevāha ‘‘paṭikūlamanasikārasāmaññenā’’ti. Ayamattho sivathikāvaṇṇajjhānassāti etthāpi yojetabboti vibhāvento ‘‘tampī’’tiādimāha.

໒໖໓. ຊານທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວັນນະ (ສີ) ໃນປ່າຊ້າ 9 ແຫ່ງ ທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍນິຍາຍມີອາທິວ່າ 'ຕາຍແລ້ວມື້ໜຶ່ງ ຫຼືສອງມື້' (ທີ. ນິ. 2.379; ມະ. ນິ. 1.112) ຊື່ວ່າ ສີວະທິກາວັນນະຊານ. ຖ້າຖາມວ່າ: ກໍຊານນີ້ ຄວນສົງເຄາະເຂົ້າໃນວັນນະກະສິນ ບໍ່ແມ່ນສົງເຄາະເຂົ້າໃນອະສຸພະ ບໍ່ແມ່ນບໍ? ຕອບວ່າ: ບໍ່ແມ່ນ, ເພາະເປັນການປຽບທຽບສີແຫ່ງຊາກສົບໃນປ່າຊ້າ ແລ້ວບໍ່ລະຖິ້ມຄວາມເປັນຂອງໜ້າກຽດຊັງໃນກາຍຂອງຕົນ ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວັນນະ. ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງgກ່າວວ່າ 'ໂດຍຄວາມສະເໝີກັນແຫ່ງການມະນະສິການວ່າເປັນຂອງໜ້າກຽດຊັງ'. ເມື່ອຈະສະແດງວ່າ 'ເນື້ອຄວາມນີ້ ຄວນປະກອບເຂົ້າໃນສີວະທິກາວັນນະຊານນີ້ດ້ວຍ' ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'ແມ່ນຊານນັ້ນ' ເປັນຕົ້ນ.

Asubhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາອະທິບາຍເລື່ອງອະສຸພະ ຈົບແລ້ວ.

Rūpāvacarakusalavaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາອະທິບາຍຮູບາວະຈະຣະກຸສົນ ຈົບແລ້ວ.

Arūpāvacarakusalakathāvaṇṇanā

ການພັນລະນາອະທິບາຍເລື່ອງອະຣູບາວະຈະຣະກຸສົນ

265. Rūpanimittanti rūpahetu rūpādhikaraṇaṃ. Rūpārūpanimittesūti rūpadhammesu ca pathavīkasiṇādinimittesu ca. Tadārammaṇajjhānesūti ettha taṃ-saddena rūpanimittaṃ paccāmasati rūpampi vā rūpadhammārammaṇānampi rūpāvacarajjhānānaṃ sambhavato. Rūpādīsūti rūpārūpanimittatadārammaṇajjhānesu rūpapaṭibaddhadhammesu ca. Anāvajjitukāmatādināti ādi-saddena asamāpajjitukāmatādiṃ saṅgaṇhāti.

໒໖໕. ຄຳວ່າ 'ຮູບະນິມິດ' ໄດ້ແກ່ ເຫດແຫ່ງຮູບ, ເລື່ອງຮູບ. ຄຳວ່າ 'ໃນຮູບະນິມິດ ແລະອະຣູບະນິມິດ' ໄດ້ແກ່ ໃນຮູບະທຳທັງຫຼາຍ ແລະໃນນິມິດມີປະຖະວີກະສິນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໃນຊານທີ່ມີນິມິດນັ້ນເປັນອາລົມ' ໃນທີ່ນີ້ ດ້ວຍສັບວ່າ 'ຕັງ' (ນັ້ນ) ທ່ານໝາຍເຖິງຮູບະນິມິດ ຫຼືຮູບ ເພາະຮູບາວະຈະຣະຊານທັງຫຼາຍ ທີ່ມີຮູບະທຳເປັນອາລົມ ກໍຍັງມີຢູ່. ຄຳວ່າ 'ໃນຮູບເປັນຕົ້ນ' ໄດ້ແກ່ ໃນຮູບະນິມິດ, ອະຣູບະນິມິດ, ຊານທີ່ມີນິມິດນັ້ນເປັນອາລົມ ແລະທຳທີ່ເນື່ອງດ້ວຍຮູບ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍຄວາມບໍ່ໃຄ່ຈະໃສ່ໃຈເປັນຕົ້ນ' ດ້ວຍສັບວ່າ 'ອາທິ' (ເປັນຕົ້ນ) ທ່ານສົງເຄາະເອົາຄວາມບໍ່ໃຄ່ຈະເຂົ້າສະມາບັດເປັນຕົ້ນ.

Cutito uddhaṃ uppattirahānaṃ…pe… anuppattidhammatāpādanena samatikkamoti etena samatikkamitabbattena rūpāvacarakusalānaṃ rūpāvacaravipākakiriyehi visesābhāvaṃ dasseti anadhigatabhāvato. Yesañhi rūpasaññādīnaṃ arūpabhāvanāya samatikkamādiko labbhati, te dassetuṃ ‘‘arūpabhāvanāya abhāve cutito uddhaṃ uppattirahāna’’nti vuttanti. Yāti ekantarūpanissitā avasiṭṭhaparittavipākasaññādayo.

ຄຳວ່າ 'ຄວາມປາສະຈາກການເກີດຂຶ້ນຫຼັງຈາກຈຸຕິ... ລະ... ການກ້າວລ່ວງດ້ວຍການເຮັດໃຫ້ມີສະພາວະບໍ່ເກີດຂຶ້ນອີກ' ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານສະແດງຄວາມບໍ່ແຕກຕ່າງກັນຂອງຮູບາວະຈະຣະກຸສົນ ກັບຮູບາວະຈະຣະວິບາກ ແລະກິຣິຍາ ໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນກ້າວລ່ວງ ເພາະຄວາມທີ່ຍັງບໍ່ທັນບັນລຸ. ເພາະວ່າ ເພື່ອຈະສະແດງຮູບະສັນຍາເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ໄດ້ຮັບການກ້າວລ່ວງເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍອະຣູບະພາວະນາ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເມື່ອບໍ່ມີອະຣູບະພາວະນາ ຍ່ອມປາສະຈາກການເກີດຂຶ້ນຫຼັງຈາກຈຸຕິ'. ຄຳວ່າ 'ໃດ' ໄດ້ແກ່ ສັນຍາເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນວິບາກສ່ວນນ້ອຍທີ່ເຫຼືອ ເຊິ່ງອາໄສຮູບໂດຍສ່ວນດຽວ.

Āneñjasantasamāpattisukhānubhavanabhavavisesūpapajjanādayo āruppasamāpattīnaṃ atthāti āha ‘‘rūpasaññā…pe… na attho’’ti.

ເພາະວ່າ ຜົນປະໂຫຍດມີການເຂົ້າເຖິງພົບພູມພິເສດ, ການສະເຫວີຍສຸກໃນສະມາບັດອັນສະຫງົບ ແລະຄວາມເປັນອະເນນຊະ ເປັນຕົ້ນ ເປັນປະໂຫຍດຂອງອະຣູປະສະມາບັດທັງຫຼາຍ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຮູບະສັນຍາ... ລະ... ບໍ່ແມ່ນປະໂຫຍດ'.

Idha ugghāṭitakasiṇavasena parittānantatā hoti nippariyāyadesanattāti adhippāyo. Yadi evaṃ parittakasiṇugghāṭite kathamākāsānañcāyatanavacananti? Tatthāpi anantapharaṇasabbhāvato. Tenevāha ‘‘anantapharaṇatāsabbhāve’’ti. Yadi sabbattha anantapharaṇatā atthi, atha kasmā ‘‘ananto ākāso’’ti na vuttanti āha ‘‘samayavavatthāpanā’’tiādi. Tattha paṭipattīti jhānabhāvanākāramāha.

ໃນທີ່ນີ້ ມີອະທິບາຍວ່າ ຄວາມເປັນຂອງນ້ອຍ ແລະຄວາມເປັນຂອງຫາທີ່ສຸດບໍ່ໄດ້ ຍ່ອມມີດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກະສິນທີ່ເພີກແລ້ວ ເພາະເປັນເທສະໜາທີ່ບໍ່ມີປໍຣິຍາຍ (ໂດຍກົງ). ຫາກເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ເມື່ອເພີກກະສິນຂະໜາດນ້ອຍແລ້ວ ຈະກ່າວວ່າ ອາກາສານັນຈາຍະຕະນະ ໄດ້ແນວໃດ? ຕອບວ່າ: ເຖິງແມ່ນໃນກະສິນນັ້ນ ກໍຍັງມີການແຜ່ໄປຢ່າງຫາທີ່ສຸດບໍ່ໄດ້. ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະມີການແຜ່ໄປຢ່າງຫາທີ່ສຸດບໍ່ໄດ້'. ຫາກມີການແຜ່ໄປຢ່າງຫາທີ່ສຸດບໍ່ໄດ້ໃນທຸກບ່ອນ, ແລ້ວເປັນຫຍັງຈຶ່ງບໍ່ກ່າວວ່າ 'ອາກາດຫາທີ່ສຸດບໍ່ໄດ້'? ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະການກຳນົດສະໄໝ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ປະຕິບັດ' ທ່ານໝາຍເຖິງອາການແຫ່ງຊານະພາວະນາ.

266. Ugghāṭabhāvo ugghāṭimaṃ. Yathā pākimaṃ.

໒໖໖. ພາວະທີ່ເພີກແລ້ວ ຊື່ວ່າ ອຸກຄາຕິມະ (ສິ່ງທີ່ເພີກແລ້ວ). ປຽບເໝືອນຄຳວ່າ ປາກิມະ (ສິ່ງທີ່ຫຸງຕົ້ມແລ້ວ).

268. Ākāse [Pg.117] pavattitaviññāṇātikkamato tatiyāti paduddhāraṃ katvā yuttito āgamato ca tadatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘tadatikkamato hī’’tiādimāha. Āruppasamāpattīnaṃ ārammaṇātikkamena pattabbattā visesato ārammaṇe dosadassanaṃ tadeva atikkamitabbanti ayaṃ yutti, ārammaṇe pana atikkante tadārammaṇaṃ jhānampi atikkantameva hoti. Bhāvanāya ārammaṇassa vigamanaṃ apanayanaṃ vibhāvanā. Pāḷiyanti vibhaṅge. Nanu ca pāḷiyaṃ ‘‘taññeva viññāṇa’’nti avisesena vuttaṃ ‘‘na ākāsānañcāyatanaviññāṇa’’nti. ‘‘Na taññevaviññāṇanti visesavacanena ayamattho siddho’’ti dassento ‘‘viññāṇañcāyatana’’ntiādimāha.

໒໖໘. ທ່ານຕັ້ງບົດວ່າ 'ເພາະກ້າວລ່ວງວິນຍານທີ່ເປັນໄປໃນອາກາດ ຈຶ່ງເປັນທີສາມ' ແລ້ວກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'ເພາະการກ້າວລ່ວງວິນຍານນັ້ນ' ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ໂດຍຍຸດຕິ (ເຫດຜົນ) ແລະໂດຍອາຄົມ (ພະບານີ). ຍຸດຕິໃນເລື່ອງນີ້ມີວ່າ: ເພາະອະຣູປະສະມາບັດທັງຫຼາຍ ເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງບັນລຸໄດ້ດ້ວຍການກ້າວລ່ວງອາລົມ, ການເຫັນໂທດໃນອາລົມໂດຍສະເພາະ ວ່າ 'ອາລົມນັ້ນເອງທີ່ຄວນກ້າວລ່ວງ', ແຕ່ເມື່ອກ້າວລ່ວງອາລົມໄດ້ແລ້ວ ຊານທີ່ມີອາລົມນັ້ນ ກໍເປັນອັນກ້າວລ່ວງໄດ້ແລ້ວຄືກັນ. ຄຳວ່າ 'ວິພາວະນາ' ໄດ້ແກ່ ການປາສະຈາກໄປ, การນຳອອກໄປ ເຊິ່ງອາລົມດ້ວຍພາວະນາ. ຄຳວ່າ 'ໃນພະບາລີ' ໄດ້ແກ່ ໃນພະວິພັງ. ຖ້າຖາມວ່າ: ກໍໃນພະບາລີ ທ່ານກ່າວໄວ້ໂດຍບໍ່ເຈາະຈົງວ່າ 'ວິນຍານນັ້ນເອງ' ບໍ່ໄດ້ກ່າວວ່າ 'ອາກາສານັນຈາຍະຕະນະວິນຍານ' ບໍ່ແມ່ນບໍ? ເມື່ອຈະສະແດງວ່າ 'ເນື້ອຄວາມນີ້ ສຳເລັດໄດ້ດ້ວຍຄຳສະເພາະວ່າ ບໍ່ແມ່ນວິນຍານນັ້ນເອງ' ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'ວິນຍານັນຈາຍະຕະນະ' ເປັນຕົ້ນ.

Arūpāvacarakusalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາອະທິບາຍເລື່ອງອະຣູບາວະຈະຣະກຸສົນ ຈົບແລ້ວ.

Tebhūmakakusalavaṇṇanā

ການພັນລະນາອະທິບາຍໄຕພູມມະກະກຸສົນ

269. Sattahi mahāvārehīti paṭiccasahajātapaccayanissayasaṃsaṭṭhasampayuttapañhāvārehi anulomapaccanīyaanulomapaccanīyapaccanīyānulomādinayā anulomādinayā. Bhāradvājagotamādayo aṭṭhacattālīsa loke gottāni mūlabhūtāni, tathā kaṭṭhakalāpādayo aṭṭhacattālīseva caraṇānīti āha ‘‘aṭṭhacattālīsa’’ntiādi. Tattha tesanti bhabbābhabbānaṃ. Dvārasīsena dvāravantāni gayhantīti adhippāyenāha ‘‘taṃtaṃdvārāni vā kāyādīnī’’ti. Acittīkārena vā kataṃ hīnaṃ, ajjhupekkhanena kataṃ majjhimaṃ, sakkaccakataṃ paṇītaṃ. Āmisakiñjakkhādihetu vā kataṃ hīnaṃ, puññaphalakāmatāya kataṃ majjhimaṃ, kattabbamicceva ariyabhāve ṭhitena kataṃ paṇītaṃ. Bhavasampattilobhena vā pavattitaṃ hīnaṃ, alobhajjhāsayena pavattitaṃ majjhimaṃ, parahitāya pavattitaṃ paṇītaṃ. Parittakataṃ vā hīnaṃ, mattaso kataṃ majjhimaṃ, adhimattaso kataṃ paṇītaṃ. Mahaggatesu pana paṭiladdhamattaṃ hīnaṃ, nātisubhāvitaṃ majjhimaṃ, subhāvitaṃ vasippattaṃ paṇītaṃ. Imesupi ekekassa hīnādikassa āyūhananānattādivasena hīnādibhedo labbhatiyevāti daṭṭhabbaṃ. Sampayuttadhammānaṃ vasenāti yo cittappabhāvito cittasampayuttānaṃ cittādhipateyyabhāvo, so taṃnimitte citte upacaritoti evaṃ vā ettha attho.

໒໖໙. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍມະຫາວາຣະ 7' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍປະຕິດຈະວານ, ສະຫະຊາຕະວານ, ປັດຈະຍະວານ, ນິດສະຍະວານ, ສັງສັດຖະວານ, ສຳປະຍຸດຕະວານ ແລະປັນຫາວານ ໂດຍໄນມີອະນຸໂລມ, ປັດຈະນີຍະ, ອະນຸໂລມປັດຈະນີຍະ ແລະປັດຈະນີຍານຸໂລມ ເປັນຕົ້ນ. ໂຄດທັງຫຼາຍມີພາຣະທວາຊະ ແລະໂຄຕະມະ ເປັນຕົ້ນ 48 ໂຄດ ເປັນມູນລະບູດໃນໂລກ, ແລະຈະຣະນະທັງຫຼາຍມີກັດຖະກະ ແລະກະຣາປະ ເປັນຕົ້ນ ກໍມີ 48 ເຊັ່ນດຽວກັນ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ສີ່ສິບແປດ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງຊົນທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ' ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງພັບພະບຸກຄົນ ແລະອະພັບພະບຸກຄົນ. ທ່ານກ່າວວ່າ 'ຫຼືວ່າ ທະວານນັ້ນໆ ມີກາຍະທະວານເປັນຕົ້ນ' ດ້ວຍອະທິບາຍວ່າ ທ່ານຖືເອົາສິ່ງທີ່ມີທະວານ ໂດຍຫົວຂໍ້ຄືທະວານ. ຫຼືວ່າ ກຸສົນທີ່ເຮັດໂດຍບໍ່ໃສ່ໃຈ ເປັນກຸສົນຢ່າງຊາມ, ທີ່ເຮັດໂດຍການວາງເສີຍ ເປັນກຸສົນຢ່າງກາງ, ທີ່ເຮັດໂດຍຄວາມເຄົາລົບ ເປັນກຸສົນຢ່າງປະນີດ. ຫຼືວ່າ ກຸສົນທີ່ເຮັດເພາະເຫດມີອາມິດ ແລະລາບສັກກາລະເປັນຕົ້ນ ເປັນກຸສົນຢ່າງຊາມ, ທີ່ເຮັດເພາະຄວາມໃຄ່ໃນຜົນບຸນ ເປັນກຸສົນຢ່າງກາງ, ທີ່ບຸກຄົນຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນອະລິຍະພາວະເຮັດດ້ວຍຄິດວ່າ 'ຄວນເຮັດແທ້ໆ' ເປັນກຸສົນຢ່າງປະນີດ. ຫຼືວ່າ ກຸສົນທີ່ເປັນໄປດ້ວຍຄວາມໂລບໃນພົບສົມບັດ ເປັນກຸສົນຢ່າງຊາມ, ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອັດທະຍາໄສປາສະຈາກຄວາມໂລບ ເປັນກຸສົນຢ່າງກາງ, ທີ່ເປັນໄປເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຜູ້ນື່ອື່ນ ເປັນກຸສົນຢ່າງປະນີດ. ຫຼືວ່າ ກຸສົນທີ່ເຮັດພຽງເລັກນ້ອຍ ເປັນກຸສົນຢ່າງຊາມ, ທີ່ເຮັດພໍປະມານ ເປັນກຸສົນຢ່າງກາງ, ທີ່ເຮັດຢ່າງຍິ່ງ ເປັນກຸສົນຢ່າງປະນີດ. ສ່ວນໃນມະຫັກຄະຕະກຸສົນທັງຫຼາຍ ຊານທີ່ພຽງແຕ່ໄດ້ມາ ເປັນກຸສົນຢ່າງຊາມ, ທີ່ຍັງບໍ່ໄດ້ອົບຮົມດີປານໃດ ເປັນກຸສົນຢ່າງກາງ, ທີ່ອົບຮົມດີແລ້ວຈົນເຖິງຄວາມຊຳນານ ເປັນກຸສົນຢ່າງປະນີດ. ພຶງຊາບວ່າ ເຖິງແມ່ນໃນກຸສົນຢ່າງຊາມເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້ ແຕ່ລະຢ່າງ ກໍຍັງມີການຈຳແນກເປັນຢ່າງຊາມເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຕ່າງກັນຂອງການຂະຫຍາຍຕົວເປັນຕົ້ນໄດ້ອີກ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທຳທີ່ສຳປະຍຸດ' ມີອະທິບາຍວ່າ ຄວາມເປັນອະທິບໍດີແຫ່ງຈິດ ຂອງທຳທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍຈິດ ເຊິ່ງມີຈິດເປັນແຫຼ່ງກຳເນີດນັ້ນ ທ່ານກ່າວໂດຍອຸປະຈາໃນຈິດທີ່ມີສິ່ງນັ້ນເປັນນິມິດ, ຫຼືເນື້ອຄວາມໃນທີ່ນີ້ມີຢ່າງນີ້.

Tebhūmakakusalavaṇṇanā niṭṭhitā.

物理ການພັນລະນາອະທິບາຍໄຕພູມມະກະກຸສົນ ຈົບແລ້ວ.

Lokuttarakusalavaṇṇanā

ການພັນລະນາອະທິບາຍໂລກຸດຕະຣະກຸສົນ

277. ‘‘Kenaṭṭhena [Pg.118] lokuttara’’ntiādi paṭisambhidāvacanaṃ (paṭi. ma. 2.43) aṭṭhakathāya ābhataṃ, tasmā tattha ‘‘tividhopi anuttaradhammo lokaṃ taratī’’tiādinā saṅgahitoti taṃ tīhi padehi yojetvā dassetuṃ ‘‘lokaṃ taratīti etenā’’tiādimāha. Ekekasmiṃ yojetabbo lokassa antagamanāditāya maggādīsupi labbhamānattā. Maggeyeva vā tividhopi attho yojetabboti sambandho. Anativattanādīti ādi-saddena indriyānaṃ ekarasatā tadupagavīriyavāhanaṃ āsevanāti ime tayo bhāvanāvisese saṅgaṇhāti. Yasmā cete bhāvanāvisesā saṃkilesavodānesu vaṭṭavivaṭṭesu ca taṃtaṃādīnavānisaṃsadassanabhūtāya pubbabhāgapaññāya sampāditena ñāṇavisesena nipphajjanti, tasmā vuttaṃ ‘‘aññamaññaṃ…pe… vaḍḍhetī’’ti.

໒໗໗. ພະດຳລັດໃນຄຳພີປະຕິສຳພິທາມັກ ທີ່ມີອາທິວ່າ 'ຊື່ວ່າ ໂລກຸດຕະຣະ ເພາະອັດຖະວ່າແນວໃດ?' (ປະຕິ. ມະ. 2.43) ພະອັດຖະກະຖາຈານນຳມາອ້າງໄວ້, ເພາະສະນັ້ນ ໃນຄຳພີນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງສົງເຄາະໄວ້ດ້ວຍຄຳມີອາທິວ່າ 'ອະນຸດຕະຣະທຳ ແມ່ນທັງ 3 ປະການ ຍ່ອມຂ້າມພົ້ນໂລກ', ເມື່ອຈະສະແດງໂດຍປະກອບອະນຸດຕະຣະທຳນັ້ນເຂົ້າກັບບົດທັງ 3 ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'ດ້ວຍບົດວ່າ ຂ້າມພົ້ນໂລກ' ເປັນຕົ້ນ. ເນື້ອຄວາມນັ້ນ ຄວນປະກອບເຂົ້າໃນແຕ່ລະບົດ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ເຖິງທີ່ສຸດແຫ່ງໂລກເປັນຕົ້ນ ກໍມີຢູ່ໃນມັກເປັນຕົ້ນຄືກັນ. ຫຼືວ່າ ຄວນປະກອບເນື້ອຄວາມທັງ 3 ປະການນັ້ນ ເຂົ້າໃນມັກນັ້ນເອງ, ນີ້ຄືການເຊື່ອມໂຍງ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມບໍ່ກ້າວລ່ວງເປັນຕົ້ນ' ດ້ວຍສັບວ່າ 'ອາທິ' (ເປັນຕົ້ນ) ທ່ານສົງເຄາະເອົາພາວະນາພิເສດ 3 ປະການນີ້ ຄື: ຄວາມມີລົດດຽວກັນແຫ່ງອິນຊີທັງຫຼາຍ, ການນຳໄປແຫ່ງວິຣິຍະທີ່ເຂົ້າເຖິງອິນຊີນັ້ນ ແລະການເສບຄົບ. ແລະເພາະວ່າ ພາວະນາພິເສດເຫຼົ່ານີ້ ຍ່ອມສຳເລັດໄດ້ດ້ວຍຍານພິເສດ ທີ່ຈັດແຈງຂຶ້ນດ້ວຍປັນຍາສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ ອັນເປັນເຄື່ອງເຫັນໂທດ ແລະອານິສົງນັ້ນໆ ໃນກິເລດເຄື່ອງເສົ້າໝອງ ແລະຄວາມຜຸດຜ່ອງ ແລະໃນວັດຕະ ແລະວິວັດຕະ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມຍັງກັນແລະກັນ... ລະ... ໃຫ້ຈະເລີນ'.

Nissayo hotīti rukkho viya sākhāya ādhārabhāvena voharīyatīti attho. Phalañāṇaphalaṅgānaṃ nissayavacanaṃ nissayapaccayattā. Tatoyeva nissayabhāvato patiṭṭhābhāvato. Ariyaphalasannissayena hi ariyā katakiccā suṭṭhu nibbinnasabbabhavāpi cirataraṃ loke parahitāya tiṭṭhanti. Kilesānaṃ odhiso pajahanakāpi ariyamaggā avisesena sabbākusalānaṃ sabbakusalapaṭipakkhatāya aññamaggappahātabbesupi kenaci pahānākārena pavattantīti taṃ pahānākāraṃ dassento ‘‘itaresaṃ vijjutobhāsena viya tamassā’’ti āha. Yena pāḷiyaṃ heṭṭhimamaggañāṇānaṃ vijjūpamatā dassitā. Yadi evaṃ uparimaggavajjhā kilesā itareti idhādhippetā. Na tesaṃ samucchedavacanaṃ yuttaṃ. Na hi bhāvanāya pahātabbe dassanamaggo samucchindituṃ sakkoti. Tathā ca sati dassanena pahātabbā eva te siyuṃ. Atha tadaṅgappahānaṃ adhippetaṃ, yena ‘‘vijjutobhāsena viya tamassā’’ti vuttaṃ, taṃ pubbabhāgavipassanāya eva siddhaṃ na ca yuttaṃ lokuttaramaggo tadaṅgavasena kilese pajahatīti. Vikkhambhanepi eseva nayo, anulomañāṇeneva tassa sātisayaṃ sādhitattā. Atha pana paṭhamamaggavajjhā eva kilesā itareti adhippetā, evaṃ sante tesaṃ itarabhāvova na siyā, na ca anapāyagamanīyā [Pg.119] nāma kilesā dassanena pahātabbā atthi, nāpi paṭhamamaggavajjhā kilesā tena vijjutobhāsena viya tamo samucchinditabbāti vattuṃ yuttanti upaparikkhitabboyaṃ ‘‘itaresaṃ…pe… samucchedo’’ti. Lokiyajjhānampi na vinā paṭipadāya ijjhatīti idaṃ adhippāyavasena netabbaṃ neyyatthattāti taṃ adhippāyaṃ vibhāvento ‘‘akatādhikārassā’’ti āha. Tena yathāvuttavacanassa ca sappadesataṃ dasseti. Nanu ca katādhikārassa ariyassa maggena samijjhamānampi jhānaṃ maggapaṭipadāvasena paṭipadāsahitamevāti. Na vinā paṭipadāya ijjhatīti sakkā vattuṃ, tenetaṃ vacanaṃ nippadesamevāti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘katādhikārassa panā’’tiādi. Idāni tassa vacanassa adhippāyavasena gahetabbatthatā pāḷitopi viññāyatīti dassento āha ‘‘yathāvutta…pe… katā’’ti.

ຄຳວ່າ 'ເປັນທີ່ອາໄສ' ມີອະທິບາຍວ່າ ທ່ານກ່າວເອີ້ນໂດຍຄວາມເປັນທີ່ຮອງຮັບ ປຽບເໝືອນຕົ້ນໄມ້ເປັນທີ່ຮອງຮັບກິ່ງໄມ້. ຄຳກ່າວເຖິງທີ່ອາໄສຂອງຜົນລະຍານ ແລະຜົນລະອົງ ເພາະຄວາມເປັນນິດສະຍະປັດໄຈ. ເພາະຄວາມເປັນທີ່ອາໄສ ແລະເປັນທີ່ຕັ້ງນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ພະອະລິຍະທັງຫຼາຍ ຜູ້ມີກິດອັນເຮັດແລ້ວ ເຖິງແມ່ນຈະເບື່ອໜ່າຍໃນພົບທັງປວງຢ່າງຍິ່ງ ກໍຍັງດຳລົງຢູ່ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຜູ້ນື່ອື່ນໃນໂລກໄດ້ຕະຫຼອດການນານ ກໍເພາະອາໄສອະລິຍະຜົນ. ເຖິງແມ່ນວ່າອະລິຍະມັກທັງຫຼາຍ ຈະລະກິເລດໄດ້ໂດຍສ່ວນ ແຕ່ເພາະຄວາມເປັນປະຕິປັກແກ່ອະກຸສົນທັງປວງໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ມັກເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງເປັນໄປໂດຍອາການລະບາງຢ່າງ ເຖິງແມ່ນໃນກິເລດທີ່ຄວນລະດ້ວຍມັກອື່ນ, ເມື່ອຈະສະແດງອາການລະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຫ່ງກິເລດທີ່ເຫຼືອທັງຫຼາຍ ປຽບເໝືອນການກຳຈັດຄວາມມືດດ້ວຍແສງຟ້າແມບ' ດັ່ງນີ້. ເຊິ່ງດ້ວຍເຫດນັ້ນ ໃນພະບາລີຈຶ່ງສະແດງຄວາມປຽບດ້ວຍຟ້າແມບ ແຫ່ງມັກຄະຍານເບື້ອງຕ່ຳທັງຫຼາຍ. ຫາກເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ກິເລດທີ່ຄວນລະດ້ວຍມັກເບື້ອງເທິງ ທ່ານໝາຍເອົາວ່າເປັນກິເລດທີ່ເຫຼືອໃນທີ່ນີ້. ການກ່າວເຖິງການສະມຸດເສດກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ສົມຄວນ. ເພາະວ່າ ທັດສະນະມັກບໍ່ສາມາດຈະສະມຸດເສດກິເລດທີ່ຄວນລະດ້ວຍພາວະນາມັກໄດ້. ແລະເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນກໍຄວນເປັນກິເລດທີ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະມັກເທົ່ານັ້ນ. ຫຼືຫາກໝາຍເຖິງຕະທັງຄະປະຫານ ທີ່ທ່ານກ່າວວ່າ 'ປຽບເໝືອນການກຳຈັດຄວາມມືດດ້ວຍແສງຟ້າແມບ', ການລະນັ້ນກໍສຳເລັດໄດ້ດ້ວຍປຸບພະພາຄະວິປັດສະນາເທົ່ານັ້ນ ແລະບໍ່ສົມຄວນທີ່ໂລກຸດຕະຣະມັກຈະລະກິເລດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕະທັງຄະ. ເຖິງແມ່ນໃນວິກຂັມພະນະປະຫານ ກໍມີໄນນີ້ເຊັ່ນກັນ ເພາະການລະນັ້ນ ສຳເລັດໄດ້ຢ່າງຍິ່ງດ້ວຍອະນຸໂລມຍານເທົ່ານັ້ນ. ຫຼືຫາກວ່າ ກິເລດທີ່ຄວນລະດ້ວຍມັກທຳອິດນັ້ນເອງ ທ່ານໝາຍເອົາວ່າເປັນກິເລດທີ່ເຫຼືອ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຄວາມເປັນກິເລດທີ່ເຫຼືອຂອງກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນກໍຈະບໍ່ມີ, ແລະກິເລດທີ່ນຳໄປສູ່ອະບາຍ ທີ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະມັກ ກໍບໍ່ມີ, ທັງກິເລດທີ່ຄວນລະດ້ວຍມັກທຳອິດ ກໍບໍ່ສົມຄວນທີ່ຈະກ່າວວ່າ ຄວນສະມຸດເສດດ້ວຍແສງຟ້າແມບນັ້ນ ປຽບເໝືອນຄວາມມືດ, ດັັ້ນນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງກິເລດທີ່ເຫຼືອ... ລະ... ການສະມຸດເສດ' ນີ້ ຄວນພິຈາລະນາໃຫ້ດີ. ຄຳວ່າ 'ເຖິງແມ່ນໂລກິຍະຊານ ກໍຍ່ອມບໍ່ສຳເລັດໄດ້ຫາກປາສະຈາກປະຕິປະທາ' ນີ້ ຄວນນຳໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງອະທິບາຍ ເພາະເປັນເນີຍຍັດຖະ, ເມື່ອຈະສະແດງອະທິບາຍນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຫ່ງບຸກຄົນຜູ້ບໍ່ໄດ້ເຮັດອະທິການໄວ້' ດັ່ງນີ້. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານສະແດງຄວາມມີຂອບເຂດ ແຫ່ງຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວນັ້ນ. ຖ້າຖາມວ່າ: ກໍຊານທີ່ສຳເລັດດ້ວຍມັກ ຂອງພະອະລິຍະບຸກຄົນຜູ້ໄດ້ເຮັດອະທິການໄວ້ແລ້ວ ກໍຍັງຊື່ວ່າປະກອບດ້ວຍປະຕິປະທາ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງມັກຄະປະຕິປະທາ ບໍ່ແມ່ນບໍ? ບໍ່ສາມາດຈະກ່າວໄດ້ວ່າ ຍ່ອມບໍ່ສຳເລັດຫາກປາສະຈາກປະຕິປະທາ, ເພາະສະນັ້ນ ຄຳນັ້ນຈຶ່ງເປັນຄຳທີ່ບໍ່ມີຂອບເຂດເລີຍ, ທ່ານໝາຍເຖິງການໂຕ້ແຍ້ງນີ້ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'ແຕ່ຂອງບຸກຄົນຜູ້ໄດ້ເຮັດອະທິການໄວ້ແລ້ວ' ເປັນຕົ້ນ. ບັດນີ້ ເມື່ອຈະສະແດງວ່າ 'ຄວາມເປັນເນື້ອຄວາມທີ່ຄວນຖືເອົາໂດຍອຳນາດແຫ່ງອະທິບາຍ ຂອງຄຳນັ້ນ ຍ່ອມຮູ້ໄດ້ເຖິງແມ່ນຈາກພະບາລີ' ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ... ລະ... ເຮັດແລ້ວ'.

‘‘Yo kocīti avisesavacana’’nti tassa apavādaṃ dassento ‘‘sakiṃ dvikkhattu’’nti ādimāha. Paricchinditvā gahaṇaṃ parijānanaṃ. Nāmarūpavavatthāpanādīnanti nāmarūpavavatthāpanapaccayapariggahalakkhaṇapaṭivedhanikantipariyādānānaṃ. Kicchasiddhitoti nāmarūpavavatthāpanādīnaṃ kesañci sabbesampi vā kicchasiddhito. Esa nayo dutiyavārādīsupi yathāsambhavaṃ. Sukhasiddhiyampīti nāmarūpavavatthāpanādīnaṃ kicchasiddhi maggapātubhāvadandhabhāvassa kāraṇabhāve anekantikā. Vipassanāsahagatindriyānaṃ pana mandatā tassa ekantakāraṇanti dasseti.

ທ່ານກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'ເທື່ອໜຶ່ງ ຫຼືສອງເທື່ອ' ເພື່ອສະແດງຂໍ້ຍົກເວັ້ນແຫ່ງຄຳນັ້ນ ວ່າ 'ຄຳວ່າ ຜູ້ໃດຜູ້ໜຶ່ງ ເປັນຄຳກ່າວໂດຍບໍ່ເຈາະຈົງ'. ການກຳນົດຖືເອົາ ຊື່ວ່າ ປະຣິຊານະ. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງການກຳນົດນາມຮູບເປັນຕົ້ນ' ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງການກຳນົດນາມຮູບ, ການກຳນົດປັດໄຈ, ການແທງຕະຫຼອດລັກສະນະ ແລະການສິ້ນໄປແຫ່ງຄວາມຍິນດີ. ຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມສຳເລັດໄດ້ໂດຍຍາກ' ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມສຳເລັດໄດ້ໂດຍຍາກ ແຫ່ງການກຳນົດນາມຮູບເປັນຕົ້ນ ບາງຢ່າງ ຫຼືທັງໝົດ. ໄນນີ້ ພຶງນຳໄປໃຊ້ໃນວາລະທີສອງເປັນຕົ້ນດ້ວຍ ຕາມສົມຄວນ. ຄຳວ່າ 'ເຖິງແມ່ນໃນຄວາມສຳເລັດໄດ້ໂດຍງ່າຍ' ມີອະທິບາຍວ່າ ຄວາມສຳເລັດໄດ້ໂດຍຍາກ ແຫ່ງການກຳນົດນາມຮູບເປັນຕົ້ນ ບໍ່ເປັນເຫດທີ່ແນ່ນອນ ໃນຄວາມເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມຊັກຊ້າຂອງການປາກົດແຫ່ງມັກ. ແຕ່ທ່ານສະແດງວ່າ ຄວາມອ່ອນແອແຫ່ງອິນຊີທີ່ເກີດຮ່ວມກັບວິປັດສະນາ ເປັນເຫດທີ່ແນ່ນອນ ຂອງຄວາມຊັກຊ້ານັ້ນ.

Etadantattā paṭipadāyāti etena nippariyāyato paṭipadāñāṇadassanavisuddhisaṅkhātāya vipassanāpaññāya cirācirappavattivasena maggassa khippadandhābhiññatā vuttāti dasseti. Purimānanti purimavārānaṃ, lakkhaṇapaṭivedhādīnaṃyeva vā. Heṭṭhimakoṭiyā tikkhattuṃ kilesavikkhambhane sati dukkhāpaṭipadābhāvo, na tato heṭṭhāti nicchitattā āha ‘‘tikkhattuṃ vikkhambhanavāratāvasenā’’ti. Tassa sukhāpaṭipadā veditabbā ukkaṃsavasenāti adhippāyo.

ຄຳວ່າ 'ເພາະປະຕິປະທານັ້ນມີສິ່ງນີ້ເປັນທີ່ສຸດ' ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ຄວາມເປັນຜູ້ຮູ້ໄດ້ໄວ ແລະຮູ້ໄດ້ຊ້າຂອງມັກ ທ່ານກ່າວໄວ້ໂດຍກົງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເປັນໄປຊ້າ ແລະໄວ ແຫ່ງວິປັດສະນາປັນຍາ ອັນໄດ້ແກ່ ປະຕິປະທາຊານະທັດສະນະວິສຸດທິ. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງວາລະທັງຫຼາຍໃນກ່ອນ' ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງວາລະທັງຫຼາຍໃນກ່ອນ ຫຼືແຫ່ງການແທງຕະຫຼອດລັກສະນະເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ. ເພາະຄວາມທີ່ກຳນົດແນ່ນອນວ່າ ເມື່ອມີການຂົ່ມກິເລດໄວ້ 3 ເທື່ອ ໂດຍກຳນົດຂັ້ນຕ່ຳ ຍ່ອມເປັນທຸກຂາປະຕິປະທາ, ຈະຕ່ຳກວ່ານັ້ນບໍ່ໄດ້, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນວາລະການຂົ່ມໄວ້ 3 ເທື່ອ'. ມີອະທິບາຍວ່າ ສຸຂາປະຕິປະທາຂອງບຸກຄົນນັ້ນ ພຶງຊາບໄດ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຂັ້ນສູງ.

Yasmiṃ puggale visaṃvādanabhedanāniṭṭhānatthaniyojanānaṃ pavatti, tattha sinehaviraheneva tesaṃ pavatti, so ca puggalo asaṅgahito hotīti musāvādādīnaṃ visaṃvādanādikiccatāya lūkhatā ca apariggahatā ca vuttā. Tappaṭipakkhaviruddhasabhāvattā sammāvācāya siniddhabhāvatā pariggāhakasabhāvatā[Pg.120]. Saddhāvisesayogato vā tassā siniddhabhāvo daṭṭhabbo. Samuṭṭhāpetīti pavatteti. Jīvamāno vā satto, sampayuttadhammā vā vodāyanti etena sayaṃ vā vodāyatīti vodānaṃ.

ໃນບຸກຄົນໃດ ມີການເປັນໄປແຫ່ງການກ່າວຕົວະ, ການຍຸແຍ່ໃຫ້ແຕກແຍກ, ແລະ ການຊັກຊວນໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດ, ການເປັນໄປແຫ່ງກຳເຫຼົ່ານັ້ນໃນບຸກຄົນນັ້ນ ຍ່ອມມີເພາະຄວາມປາສະຈາກຄວາມຮັກໃຄ່, ແລະ ບຸກຄົນນັ້ນຍ່ອມເປັນຜູ້ທີ່ບໍ່ໄດ້ຮັບການສົງເຄາະ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຄວາມຫຍາບຊ້າ ແລະ ຄວາມບໍ່ສົງເຄາະ ຈຶ່ງຊື່ວ່າອັນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດແລ້ວ ເພາະຄວາມເປັນກິດມີການກ່າວຕົວະເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງມຸສາວາດເປັນຕົ້ນ. ເພາະຄວາມເປັນສະພາວະກົງກັນຂ້າມກັບສິ່ງທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ມຸສາວາດເປັນຕົ້ນນັ້ນ, ສັມມາວາຈາ ຈຶ່ງມີສະພາວະອ່ອນໂຍນ ແລະ ມີສະພາວະສົງເຄາະ. ຫຼືວ່າ ຄວາມອ່ອນໂຍນແຫ່ງສັມມາວາຈານັ້ນ ພຶງເຫັນໄດ້ໂດຍການປະກອບດ້ວຍສັດທາອັນພິເສດ. ຄຳວ່າ 'ສະມຸດຖາເປຕິ' ໄດ້ແກ່ ຍັງໃຫ້ເປັນໄປ. ສັດ ຜູ້ຍັງມີຊີວິດຢູ່ກໍດີ, ສັມປະຍຸດຕະທັມທັງຫຼາຍກໍດີ ຍ່ອມຜ່ອງໃສດ້ວຍທັມນີ້, ຫຼືວ່າ ທັມນີ້ຍ່ອມຜ່ອງໃສເອງ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທັມນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ໂວດານະ' (ຄວາມຜ່ອງໃສ).

285. Taṇhādiṭṭhīhi patiṭṭhānaṃ. Avasesakilesābhisaṅkhārehi āyūhanā. Sassatadiṭṭhiyā patiṭṭhānaṃ. Ucchedadiṭṭhiyā āyūhanā. Līnavasena patiṭṭhānaṃ. Uddhaccavasena āyūhanā. Kāmasukhānuyogavasena patiṭṭhānaṃ. Attakilamathānuyogavasena āyūhanā. Sabbākusalābhisaṅkhāravasena patiṭṭhānaṃ. Sabbalokiyakusalābhisaṅkhāravasena āyūhanāti oghataraṇasuttavaṇṇanāyaṃ vuttesu pakārantaresu idha avuttānaṃ vasenapi patiṭṭhānāyūhanā veditabbā.

໒໘໕. ການຕັ້ງຢູ່ ດ້ວຍຕັນຫາແລະທິຖິ. ການขົນຂວາຍ ດ້ວຍກິເລດແລະອະພິສັງຂານທີ່ເຫຼືອ. ການຕັ້ງຢູ່ ດ້ວຍສັສສະຕະທິຖິ. ການຂົນຂວາຍ ດ້ວຍອຸຈເສທະທິຖິ. ການຕັ້ງຢູ່ ດ້ວຍອຳນາດຄວາມຫົດຫູ່ (ລີນະ). ການຂົນຂວາຍ ດ້ວຍອຳນາດຄວາມຟຸ້ງຊ່ານ (ອຸດທັດຈະ). ການຕັ້ງຢູ່ ດ້ວຍອຳນາດການປະກອບເນືອງໆໃນກາມະສຸຂັລລິການຸໂຍກ. ການຂົນຂວາຍ ດ້ວຍອຳນາດການປະກອບເນືອງໆໃນອັດຕະກິລະມະຖານຸໂຍກ. ການຕັ້ງຢູ່ ດ້ວຍອຳນາດອະກຸສົນອະພິສັງຂານທັງປວງ. ການຂົນຂວາຍ ດ້ວຍອຳນາດໂລກິຍະກຸສົນອະພິສັງຂານທັງປວງ. ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງການຕັ້ງຢູ່ແລະການຂົນຂວາຍ ພຶງຊາບໄດ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງປະການອື່ນໆ ທີ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໃນທີ່ນີ້ ໃນບັນດາປະການຕ່າງໆ ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນອັຖຖະກະຖາໂອຄະຕະຣະນະສູດ.

Atha vā kilesaggahaṇena taṇhāsassatadiṭṭhisabbākusalābhisaṅkhārā gahitā taṃsabhāgatāya tadekaṭṭhatāya ca. Tathā abhisaṅkhāraggahaṇena avasesakilesaucchedadiṭṭhisabbalokiyakusalābhisaṅkhārā. Līnuddhaccakāmasukhattakilamathānuyogānaṃ visuṃ vuttattā tehi na yojetabbanti kilesābhisaṅkhāravasena patiṭṭhānāyūhane vatvā taṇhādiṭṭhīnaṃ tattha visesapaccayataṃ dīpetuṃ tadubhayavasenapi yojanā katā. Nayadassanaṃ vā etaṃ tattha daṭṭhabbaṃ. Evamitarepi pakārā yojetabbāti. ‘‘Catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato puggalo’’tiādīsu (ma. ni. 4.112, 114) aṅga-saddassa kāraṇatthatā daṭṭhabbā.

ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ດ້ວຍການຖືເອົາກິເລດ ຕັນຫາ, ສັສສະຕະທິຖິ ແລະ ອະກຸສົນອະພິສັງຂານທັງປວງ ຍ່ອມເປັນອັນຖືເອົາແລ້ວ ເພາະຄວາມມີສະພາວະສະεໝີກັນ ແລະ ເພາະຄວາມຕັ້ງຢູ່ໃນຖານະດຽວກັນກັບກິເລດນັ້ນ. ໃນທຳນອງດຽວກັນ ດ້ວຍການຖືເອົາອະພິສັງຂານ ກິເລດທີ່ເຫຼືອ, ອຸຈເສທະທິຖິ ແລະ ໂລກິຍະກຸສົນອະພິສັງຂານທັງປວງ ຍ່ອມເປັນອັນຖືເອົາແລ້ວ. ເພາະຄວາມທີ່ຄວາມຫົດຫູ່, ຄວາມຟຸ້ງຊ່ານ, ກາມະສຸຂັລລິການຸໂຍກ ແລະ ອັດຕະກິລະມະຖານຸໂຍກ ຖືກກ່າວໄວ້ຕ່າງຫາກ, ຈຶ່ງບໍ່ຄວນປະກອບ (ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ) ເຂົ້າກັບກິເລດແລະອະພິສັງຂານເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄື ເມື່ອກ່າວເຖິງການຕັ້ງຢູ່ແລະການຂົນຂວາຍດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກິເລດແລະອະພິສັງຂານແລ້ວ, ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນປັດໄຈອັນພິເສດແຫ່ງຕັນຫາແລະທິຖິໃນການຕັ້ງຢູ່ແລະການຂົນຂວາຍນັ້ນ, ຈຶ່ງໄດ້ເຮັດການປະກອບດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທັງສອງນັ້ນອີກ. ຫຼືວ່າ ນີ້ພຶງເຫັນວ່າເປັນການສະແດງແນວທາງໃນເລື່ອງນັ້ນ. ປະການອື່ນໆ ທີ່ເຫຼືອກໍພຶງປະກອບເຂົ້າຢ່າງນີ້ເຊັ່ນກັນ. ໃນຄຳທັງຫຼາຍມີອາທິວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ບຸກຄົນຜູ້ປະກອບດ້ວຍອົງ ໔ ປະການ' ເປັນຕົ້ນ, ພຶງເຫັນຄວາມເປັນເນື້ອຄວາມຄືເຫດ ແຫ່ງສັບວ່າ 'ອົງ' (ອັງຄະ).

299. Musāvādādīni bhāsamāno karoti nāma kiṃ vakkhamānaṃ kiriyaṃ, kā pana sāti? Musāvādādikiriyāti viditovāyamattho. Evaṃ vā ettha yojanā daṭṭhabbā.

໒໙໙. ບຸກຄົນເມື່ອກ່າວມຸສາວາດເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ຍ່ອມເຮັດກິຣິຍາທີ່ຈະກ່າວຕໍ່ໄປຄືແນວໃດ, ແລະ ກິຣິຍານັ້ນຄືຫຍັງ? ເນື້ອຄວາມນີ້ເປັນອັນຮູ້ກັນດີແລ້ວວ່າ ຄື ກິຣິຍາມີການກ່າວມຸສາວາດເປັນຕົ້ນ. ຫຼືວ່າ ພຶງເຫັນການປະກອບໃນຄຳນີ້ຢ່າງນີ້.

301. Nipphāditapaccayānanti cīvarādipaccayānaṃ. Kuhanavatthūnīti pāpicchataṃ nissāya lūkhacīvarādisevanavasena ‘‘yo te vihāre vasati, so arahā’’tiādinā (pārā. 224) attānaṃ ariyaguṇasāmantaṃ katvā bhaṇanavasena visesalābhino viya attano pariharaṇavasena ca pavattā akusalacittuppādā paresaṃ vimhāpanakāraṇāni kuhanavatthūni.

໓໐໑. ຄຳວ່າ 'ນິບຜາທິຕະປັດຈະຢານັງ' ໄດ້ແກ່ ປັດໄຈທັງຫຼາຍມີຈີວອນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ກຸຫານະວັດຖູນິ' (ວັດຖຸແຫ່ງການຫຼອກລວງ) ໄດ້ແກ່ ອະກຸສົນຈິດຕຸບປາດທັງຫຼາຍ ທີ່ເປັນໄປໂດຍອາໄສຄວາມປາດຖະໜາອັນຊົ່ວຊ້າ ແລ້ວເສບຈີວອນອັນເສົ້າໝອງເປັນຕົ້ນ, ໂດຍການກ່າວເຮັດໃຫ້ຕົນເອງຄ້າຍຄືກັບມີຄຸນວິເສດຂອງພຣະອະລິຍະ ເປັນຕົ້ນວ່າ 'ພິກຂຸໃດ ອາໄສຢູ່ໃນວິຫານຂອງທ່ານ, ພິກຂຸນັ້ນເປັນພຣະອະລິຍະ' ແລະ ໂດຍການບໍລິຫານຕົນເອງຄືກັບວ່າເປັນຜູ້ໄດ້ລາບອັນພິເສດ, ອັນເປັນເຫດໃຫ້ຜື່ອື່ນເກີດຄວາມອັດສະຈັນໃຈ, ເຫຼົ່ານີ້ຊື່ວ່າ ກຸຫານະວັດຖຸ.

343. Satipi [Pg.121] saguṇārammaṇehi maggassa animittanāmalābhe na nippariyāyena vipassanā animittanāmikāti āgamanato maggo animittanāmaṃ na labhatīti āha ‘‘na pana saguṇārammaṇehi…pe… siddhaṃ hotī’’ti. Yasmā pana āgamanato suññataṃ appaṇihitanti laddhanāmassa maggassa saguṇato ārammaṇato ca taṃnāmābhāvo na kadācipi atthi, tasmā nāmattayapāripūrihetuāgamanato nāmalābhoti adhippāyenāha ‘‘paripuṇṇanāmasiddhihetuttā’’ti. Sabbesanti sabbavimokkhamukhāgatānampi maggānaṃ. Nāmattayayogoti suññatāpaṇihitānimittanāmayogo. Vavatthānaṃ asaṅkaro.

໓໔໓. ເຖິງແມ່ນວ່າ ມັກຈະໄດ້ຊື່ວ່າ 'ອະນິມິດຕະ' ໂດຍຄຸນແລະອາຣົມຂອງຕົນກໍຕາມ, ແຕ່ເພາະວິປັດສະນາບໍ່ໄດ້ຊື່ວ່າ 'ອະນິມິດຕະ' ໂດຍກົງ, ມັກຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຊື່ວ່າ 'ອະນິມິດຕະ' ໂດຍທາງມາ (ອາຄະມະນະ), ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັຖຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຕ່ບໍ່ແມ່ນວ່າ ດ້ວຍຄຸນແລະອາຣົມ... ເຖິງ... ຍ່ອມເປັນອັນສຳເລັດ'. ແຕ່ເພາະເຫດທີ່ ມັກທີ່ໄດ້ຊື່ວ່າ 'ສຸຍຍະຕະ' ແລະ 'ອັບປະນິຫິຕະ' ໂດຍທາງມານັ້ນ ຈະບໍ່ມີຊື່ນັ້ນໂດຍຄຸນແລະໂດຍອາຣົມໃນການໃດໆ ກໍຫາບໍ່ໄດ້, ດັ່ງນັ້ນ ດ້ວຍຄວາມປະສົງວ່າ 'ການໄດ້ຊື່ ຍ່ອມມີໂດຍທາງມາ ອັນເປັນເຫດໃຫ້ບໍລິບູນດ້ວຍຊື່ທັງສາມ', ພຣະອັຖຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະເປັນເຫດໃຫ້ສຳເລັດແຫ່ງຊື່ອັນບໍລິບູນ'. ຄຳວ່າ 'ສັບເພສັງ' ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງມັກທັງປວງ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມາໂດຍທາງວິໂມກຂະມຸກຂະທັງປວງກໍຕາມ. ຄຳວ່າ 'ນາມັດຕະຍະໂຍໂຄ' ໄດ້ແກ່ ການປະກອບດ້ວຍຊື່ທັງສາມ ຄື ສຸຍຍະຕະ, ອັບປະນິຫິຕະ ແລະ ອະນິມິດຕະ. ຄຳວ່າ 'ວະວັດຖານັງ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍ່ປົນເປກັນ.

350. Nimittadhammā saṅkhārā tehi sanimittā saviggahā viya upaṭṭhahantīti tesaṃ abhāvitabhāvanassa bhāvitabhāvanassa ca upaṭṭhahanākāraṃ dassento ‘‘samūhādī’’tiādimāha. Tena ca ‘‘vimokkhena saddhindriyaṃ adhimattaṃ hotī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 350) vuttaṃ, na ‘‘tasmiṃ vimokkhe’’ti, tasmā ‘‘animittavimokkhoti aniccānupassanaṃ āhā’’ti vuttaṃ. Itaratthāpi eseva nayo. Animittassa animittabhāvābhāvo natthīti kasmā vuttaṃ, nanu ca aniccānupassanāya animittavimokkhabhāvo pariyāyenāti nippariyāyadesanāya tassā animittabhāvābhāvo atthi eva, evañca sati ‘‘animittassa animittanāmadānābhāvo’’ti ca na na sakkā vattunti upamāsaṃsandanaṃ suṭṭhutaraṃ yujjati, tathā animittena maggassa animittabhāvo na yujjatiyeva. Tenāha ‘‘paramatthato nāmaṃ dātuṃ na sakkotī’’ti? Saccametaṃ, pariyāyasiddhaṃyeva pana aniccānupassanāya animittabhāvaṃ gahetvā maggasodhanavasenāyamanuyogo kato ‘‘animittavimokkhassa animittabhāvābhāvo natthītiviruddhaṃ viya hotī’’ti. Evañca katvā ‘‘animittaṃ…pe… dīpito hotī’’ti sayameva vakkhatīti. Sāmaññanti upamopamitabbānaṃ sambandhamāha. Na maggādhipatīti maggo adhipati maggādhipatīti chandacittānaṃ ayaṃ samaññā natthīti attho. Na ca tehi maggassāti chandacittehi maggo adhipati etassāti maggādhipatīti ayaṃ samaññā maggassa natthi. Kasmā? Tesaṃ chandacittānaṃ amaggaṅgattā.

໓໕໐. ສັງຂານທັງຫຼາຍເປັນນິມິດຕະທັມ, ສັງຂານເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມປະກົດຄືກັບວ່າມີນິມິດ ແລະ ມີຮູບຮ່າງ, ພຣະອັຖຖະກະຖາຈານເມື່ອຈະສະແດງອາການປະກົດແຫ່ງສັງຂານເຫຼົ່ານັ້ນ ແກ່ຜູ້ທີ່ບໍ່ໄດ້ຈະເລີນພາວະນາ ແລະ ຜູ້ທີ່ໄດ້ຈະເລີນພາວະນາແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'ສະມູຫະ' (ກຸ່ມກ້ອນ) ເປັນຕົ້ນ. ແລະ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັຖຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ສັດທິນຊີຍ່ອມແກ່ກ້າດ້ວຍວິໂມກ' ບໍ່ໄດ້ກ່າວວ່າ 'ໃນວິໂມກນັ້ນ', ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄຳວ່າ ອະນິມິດຕະວິໂມກ ໝາຍເຖິງ ອະນິດຈານຸປັດສະນາ'. ເຖິງແມ່ນໃນບ່ອນອື່ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ທີ່ກ່າວວ່າ 'ຄວາມບໍ່ມີສະພາວະເປັນອະນິມິດຕະ ແຫ່ງອະນິມິດຕະວິໂມກ ຍ່ອມບໍ່ມີ' ນັ້ນ ເພາະເຫດໃດ? ບໍ່ແມ່ນຫຼືວ່າ ຄວາມເປັນອະນິມິດຕະວິໂມກແຫ່ງອະນິດຈານຸປັດສະນາ ຍ່ອມມີໂດຍອ້ອມ (ປະຣິຍາຍະ), ໂດຍການສະແດງໂດຍກົງ (ນິບປະຣິຍາຍະ) ຄວາມບໍ່ມີສະພາວະເປັນອະນິມິດຕະແຫ່ງອະນິດຈານຸປັດສະນານັ້ນ ຍ່ອມມີຢູ່ແທ້, ແລະ ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ການທີ່ຈະກ່າວວ່າ 'ຄວາມບໍ່ມີການໃຫ້ຊື່ວ່າອະນິມິດຕະ ແຫ່ງອະນິມິດຕະ' ກໍຍ່ອມກ່າວໄດ້, ການປຽບທຽບປຽບເປຍຈຶ່ງສົມຄວນຢ່າງຍິ່ງ, ໃນທຳນອງດຽວກັນ ຄວາມເປັນອະນິມິດຕະແຫ່ງມັກ ໂດຍອະນິມິດຕະ ຍ່ອມບໍ່ສົມຄວນເລີຍ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັຖຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໂດຍປຣະມັດ ຍ່ອມບໍ່ສາມາດໃຫ້ຊື່ໄດ້' ແມ່ນບໍ່? ຄຳນັ້ນເປັນຄວາມຈິງ, ແຕ່ການຖາມນີ້ ເຮັດຂຶ້ນໂດຍການຖືເອົາຄວາມເປັນອະນິມິດຕະແຫ່ງອະນິດຈານຸປັດສະນາ ອັນສຳເລັດໂດຍອ້ອມນັ້ນເອງ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຊຳຮະມັກ ວ່າ 'ຄວາມບໍ່ມີສະພາວະເປັນອະນິມິດຕະ ແຫ່ງອະນິມິດຕະວິໂມກ ຍ່ອມບໍ່ມີ ຄ້າຍຄືກັບຂັດແຍ້ງກັນ'. ແລະ ເມື່ອເຮັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ພຣະອັຖຖະກະຖາຈານຈັກກ່າວເອງວ່າ 'ອະນິມິດຕະ... ເຖິງ... ເປັນອັນສະແດງແລ້ວ'. ຄຳວ່າ 'ສາມັນຍັງ' ໄດ້ແກ່ ກ່າວເຖິງຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນແຫ່ງອຸປະມາແລະອຸປະໄມ. ຄຳວ່າ 'ນາ ມັກຄາທິປະຕິ' ມີອະທິບາຍວ່າ ຊື່ວ່າ 'ມັກເປັນອະທິບໍດີ' (ມັກຄາທິປະຕິ) ນີ້ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ສັນທະແລະຈິດ. ຄຳວ່າ 'ນາ ຈະ ເຕຫິ ມັກຄັດສະ' ໄດ້ແກ່ ຊື່ວ່າ 'ມັກມີສັນທະແລະຈິດເຫຼົ່ານັ້ນເປັນອະທິບໍດີ' (ມັກຄາທິປະຕິ) ນີ້ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ມັກ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະສັນທະແລະຈິດເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ເປັນອົງແຫ່ງມັກ.

Jhānassa suññatādināmakattāti etena indriyabalādīnampi maggasampayogato suññatādināmakatā dassitāti daṭṭhabbaṃ. Satipi paccanīkāmasane [Pg.122] na tassa maggassa taṃ paribyattaṃ yathā sarasatāti āha ‘‘sarasappadhāno’’ti. Dvīhīti sarasapaccanīkehi. Aññanirapekkhehīti āgamananirapekkhehi. Tasmāti yasmā sarasatova nāmalābhe avavatthānāpatti sabbassa maggassa sabbanāmabhāvāpatti hoti, tasmā. Attābhi…pe… maggāti tena āgamanato nāmalābhassa paccanīkato nāmalābhabhāvaṃ dasseti. Sarasantareti animittabhāvādike. Paccanīkasahitena sarasenāti suññatāppaṇihitabhāvehi tadāgamanehi. Nimittaggahaṇānivāraṇāti saṅkhāranimittaggāhassa anisedhanato. Suññatāppaṇihitasseva maggassa vuttattā aniccato vuṭṭhahantassa maggo idha asaṅgahito siyāti āsaṅkitvā āha ‘‘aniccānupassanā’’tiādi. Saṅkhārehi vuṭṭhānaṃ na siyā, lakkhaṇehi eva vuṭṭhānaṃ siyāti adhippāyo, lakkhaṇapaṭivedho na siyā atadārammaṇattāti attho. Saṅkhārānañhi hutvā abhāvaudayabbayapaṭipīḷanāvasavattanākāresu aniccatādilakkhaṇavohāro.

ຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມທີ່ຊານມີຊື່ວ່າສຸຍຍະຕະເປັນຕົ້ນ' ດ້ວຍຄຳນີ້ ພຶງເຫັນວ່າ ພຣະອັຖຖະກະຖາຈານສະແດງຄວາມທີ່ອິນຊີແລະພະລະເປັນຕົ້ນ ມີຊື່ວ່າສຸຍຍະຕະເປັນຕົ້ນ ເພາະປະກອບກັບມັກ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີການກຳຈັດທັມທີ່ເປັນປະຕິປັກກໍຕາມ, ແຕ່ຄວາມປາກົດຊັດເຈນແຫ່ງມັກນັ້ນ ກໍບໍ່ເໝືອນກັບໂດຍສະພາວະຂອງຕົນເອງ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັຖຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ມີສະພາວະຂອງຕົນເອງເປັນປະທານ'. ຄຳວ່າ 'ໂດຍທັງສອງ' ໄດ້ແກ່ ໂດຍສະພາວະຂອງຕົນເອງແລະໂດຍທັມທີ່ເປັນປະຕິປັກ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍບໍ່ຕ້ອງອາໄສສິ່ງອື່ນ' ໄດ້ແກ່ ໂດຍບໍ່ຕ້ອງອາໄສທາງມາ. ຄຳວ່າ 'ເພາະເຫດນັ້ນ' ໄດ້ແກ່ ເພາະເມື່ອໄດ້ຊື່ໂດຍສະພາວະຂອງຕົນເອງເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເຖິງຄວາມບໍ່ເປັນລະບຽບ ຄື ມັກທັງປວງຍ່ອມເຖິງຄວາມມີຊື່ທັງປວງ, ເພາະເຫດນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ອັດຕາພິ... ເຖິງ... ມັກຄາ' ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ພຣະອັຖຖະກະຖາຈານສະແດງຄວາມທີ່ການໄດ້ຊື່ໂດຍທາງມາ ເປັນການໄດ້ຊື່ໂດຍທັມທີ່ເປັນປະຕິປັກ. ຄຳວ່າ 'ໃນສະພາວະອື່ນ' ໄດ້ແກ່ ໃນຄວາມເປັນອະນິມິດຕະເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍສະພາວະຂອງຕົນເອງພ້ອມດ້ວຍທັມທີ່ເປັນປະຕິປັກ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄວາມເປັນສຸຍຍະຕະແລະອັບປະນິຫິຕະ ພ້ອມດ້ວຍທາງມາແຫ່ງທັມເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເພາະບໍ່ຫ້າມການຖືເອົານິມິດ' ໄດ້ແກ່ ເພາະບໍ່ຫ້າມການຖືເອົານິມິດແຫ່ງສັງຂານ. ເພາະມັກທີ່ມີສະພາວະເປັນສຸຍຍະຕະແລະອັບປະນິຫິຕະເທົ່ານັ້ນ ຖືກກ່າວໄວ້, ມັກຂອງບຸກຄົນຜູ້ອອກໄປໂດຍຄວາມເປັນອະນິດ ຈະບໍ່ຖືກສົງເຄາະໃນທີ່ນີ້ ດ້ວຍຄວາມຫວັ່ນໄຫວຢ່າງນີ້ ພຣະອັຖຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'ອະນິດຈານຸປັດສະນາ' ເປັນຕົ້ນ. ມີອະທິບາຍວ່າ ການອອກໄປຈາກສັງຂານຍ່ອມບໍ່ມີ, ການອອກໄປຍ່ອມມີໂດຍລັກສະນະເທົ່ານັ້ນ, ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ການແທງຕະຫຼອດລັກສະນະຍ່ອມບໍ່ມີ ເພາະບໍ່ມີລັກສະນະນັ້ນເປັນອາຣົມ. ເພາະວ່າ ໂວຫານວ່າ 'ອະນິດຈະລັກສະນະເປັນຕົ້ນ' ຍ່ອມມີໃນອາການມີແລ້ວບໍ່ມີ, ອາການເກີດດັບ, ອາການບີບຄັ້ນ ແລະ ອາການບໍ່ຢູ່ໃນອຳນາດ ແຫ່ງສັງຂານທັງຫຼາຍ.

Ākāravantesu gahitesu tadākāropi gahitoyeva hotīti āha ‘‘lakkhaṇānipi paṭividdhāni honti tadākārasaṅkhāraggahaṇato’’ti. Yathāvuttādhippāyenāti ‘‘anicca’’ntiādinā ‘‘saṅkhāresū’’tiādināva vuttappakārādhippāyena. Visunti saṅkhārehi vinivattetvā.

ເມື່ອສິ່ງທີ່ມີອາການຖືກຖືເອົາແລ້ວ, ອາການແຫ່ງສິ່ງນັ້ນກໍຍ່ອມເປັນອັນຖືເອົາແລ້ວເຊັ່ນກັນ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັຖຖະກະຖາຈານຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ລັກສະນະທັງຫຼາຍກໍເປັນອັນແທງຕະຫຼອດແລ້ວ ເພາະການຖືເອົາສັງຂານທີ່ມີອາການນັ້ນ'. ຄຳວ່າ 'ໂດຍຄວາມປະສົງຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ' ໄດ້ແກ່ ໂດຍຄວາມປະສົງຕາມປະການທີ່ກ່າວແລ້ວ ດ້ວຍຄຳມີອາທິວ່າ 'ອະນິດຈະ' ເປັນຕົ້ນ ແລະ ດ້ວຍຄຳມີອາທິວ່າ 'ໃນສັງຂານທັງຫຼາຍ' ເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ຕ່າງຫາກ' ໄດ້ແກ່ ແຍກອອກຈາກສັງຂານທັງຫຼາຍ.

Lokuttarakusalaṃ

ໂລກຸດຕະຣະກຸສົນ

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

การພັນລະນາປົກິນນະກະກະຖາ

Pañcadhā uddisati pañcupādānakkhandhe ajjhattadukavasena rūpadukavasena ca bhinditvā abhinditvā ca nimittavacaneneva uddisati pavattassapi saṅkhāranimittabhāvānativattanato vuṭṭhātabbatāsāmaññato ca. Teneva upādinnānupādinnavasena pavattaṃ dvidhā katvā niddisitvāpi ‘‘ayaṃ tāva nimitte vinicchayo’’ti nimittavaseneva nigameti. Ettha ca nimittaṃ ajjhattabahiddhā, pavattaṃ pana ajjhattamevāti ayametesaṃ viseso. Bojjhaṅgādivisesanti bojjhaṅgajhānaṅgamaggaṅgānaṃ asadisataṃ. Asamāpajjitukāmatāsaṅkhātā vitakkādivirāgabhāvanā asamāpajjitukāmatāvirāgabhāvanā. Itarassāti pādakajjhānādikassa. Atabbhāvatoti yathāvuttavirāgabhāvanābhāvassa abhāvato. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā maggāsannāya vipassanāya somanassasahagatatte maggassa paṭhamādijjhānikatā ca upekkhāsahagatatte [Pg.123] pañcamajjhānikatā eva ca tabbasena ca bojjhaṅgādīnaṃ visesoti tesaṃ niyame āsannakāraṇaṃ padhānakāraṇañca vuṭṭhānagāminivipassanā, na evaṃ pādakajjhānādayoti.

ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງໂດຍ ໕ ປະການ ຄື ຊົງແຍກແລະບໍ່ແຍກອຸປາດານັກຂັນ ໕ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອັດຊັດຕະທຸກກະ ແລະ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຮູບະທຸກກະ, ແລະ ຊົງສະແດງດ້ວຍຄຳກ່າວເຖິງນິມິດນັ້ນເອງ ເພາະຄວາມເປັນໄປ (ປະວັດຕະ) ກໍບໍ່ລ່ວງພົ້ນຄວາມເປັນສັງຂານະນິມິດ ແລະ ເພາະຄວາມສະເໝີກັນແຫ່ງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນອອກ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຊົງສະແດງໂດຍເຮັດຄວາມເປັນໄປໃຫ້ເປັນ ໒ ປະການ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອຸປາດິນນະແລະອະນຸປາດິນນະແລ້ວ ກໍຊົງສະຫຼຸບດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງນິມິດນັ້ນເອງວ່າ 'ນີ້ເປັນການວິນິດໄສໃນນິມິດກ່ອນ'. ແລະ ໃນເລື່ອງນີ້ ນິມິດເປັນໄປໃນພາຍໃນແລະພາຍນອກ, ສ່ວນຄວາມເປັນໄປ (ປະວັດຕະ) ເປັນໄປໃນພາຍໃນເທົ່ານັ້ນ, ນີ້ຄືຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງທັມເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມພິເສດແຫ່ງໂພດຊົງເປັນຕົ້ນ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍ່ຄືກັນແຫ່ງໂພດຊົງ, ຊານົງ ແລະ ມັກຄົງ. ຄຳວ່າ 'ການຈະເລີນວິຣາຄະຄືຄວາມບໍ່ປາດຖະໜາຈະເຂົ້າສະມາບັດ' ໄດ້ແກ່ ການຈະເລີນວິຣາຄະແຫ່ງວິຕົກເປັນຕົ້ນ ອັນໄດ້ແກ່ຄວາມບໍ່ປາດຖະໜາຈະເຂົ້າສະມາບັດ. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງທັມອື່ນ' ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງປາດົກກະຊານເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມບໍ່ມີສະພາວະນັ້ນ' ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງການຈະເລີນວິຣາຄະພາວະນາຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ. ຄຳທີ່ກ່າວນີ້ມີອະທິບາຍວ່າ— ເມື່ອວິປັດສະນາອັນໃກ້ຊິດຕໍ່ມັກ ເປັນໄປພ້ອມດ້ວຍໂສມະນັດ, ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຊານທີ ໑ ເປັນຕົ້ນແຫ່ງມັກ ຍ່ອມມີ, ແລະ ເມື່ອເປັນໄປພ້ອມດ້ວຍອຸເປກຂາ, ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຊານທີ ໕ ແຫ່ງມັກ ຍ່ອມມີ, ແລະ ຄວາມພິເສດແຫ່ງໂພດຊົງເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມມີໂດຍອຳນາດແຫ່ງຊານນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ເຫດໃກ້ຊິດແລະεຫດປະທານໃນການກຳນົດແຫ່ງທັມເຫຼົ່ານັ້ນ ຄື ວຸດຖານະຄາມິນີວິປັດສະນາ, ປາດົກກະຊານເປັນຕົ້ນ ບໍ່ໄດ້ເປັນຢ່າງນັ້ນ.

Idāni apādakapaṭhamajjhānapādakānaṃ pakiṇṇakasaṅkhārapaṭhamajjhānāni sammasitvā nibbattitānañca maggānaṃ ekantena paṭhamajjhānikabhāvato vipassanāniyamoyevettha ekantiko padhānañcāti imamatthaṃ vibhāvento ‘‘vipassanāniyamenevā’’tiādimāha. Tattha itareti dutiyajjhānikādimaggā. Pādakajjhānātikkantānaṃ aṅgānaṃ asamāpajjitukāmatāvirāgabhāvanābhūtā vuṭṭhānagāminivipassanā adhiṭṭhānabhūtena pādakajjhānena āhitavisesā maggassa jhānaṅgādivisesaniyāmikā hotīti ‘‘pādakajjhānavipassanāniyamehī’’ti vuttaṃ. Yathā ca adhiṭṭhānabhūtena pādakajjhānena, evaṃ ārammaṇabhūtena sammasitajjhānena ubhayasabbhāve ajjhāsayavasena āhitavisesā vipassanā niyametīti āha ‘‘evaṃ sesavādesupi…pe… yojetabbo’’ti.

ບັດນີ້ ພຣະອັຖຖະກະຖາຈານ ເມື່ອຈະຈຳແນກເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ 'ເພາະຄວາມທີ່ມັກທັງຫຼາຍ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ບໍ່ມີປາດົກກະຊານ ແລະ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ມີຊານທີ ໑ ເປັນປາດົກກະ ທີ່ພິຈາລະນາປົກິນນະກະສັງຂານແລະຊານທີ ໑ ແລ້ວເກີດຂຶ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປແຫ່ງຊານທີ ໑ ໂດຍສ່ວນດຽວ, ການກຳນົດດ້ວຍວິປັດສະນາໃນທີ່ນີ້ ຈຶ່ງເປັນໄປໂດຍສ່ວນດຽວ ແລະ ເປັນປະທານ', ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'ດ້ວຍການກຳນົດແຫ່ງວິປັດສະນາເທົ່ານັ້ນ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ທີ່ເຫຼືອ' ໄດ້ແກ່ ມັກມີຊານທີ ໒ ເປັນຕົ້ນ. ວຸດຖານະຄາມິນີວິປັດສະນາ ອັນເປັນການຈະເລີນວິຣາຄະຄືຄວາມບໍ່ປາດຖະໜາຈະເຂົ້າສະມາບັດ ແຫ່ງອົງຊານທີ່ກ້າວລ່ວງປາດົກກະຊານແລ້ວ, ອັນມີຄຸນວິເສດທີ່ปາດົກກະຊານອັນເປັນທີ່ຕັ້ງນຳມາໃຫ້, ຍ່ອມເປັນຕົວກຳນົດຄວາມພິເສດມີອົງຊານເປັນຕົ້ນແຫ່ງມັກ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັຖຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍການກຳນົດແຫ່ງປາດົກກະຊານແລະວິປັດສະນາ'. ແລະ ວິປັດສະນາອັນມີຄຸນວິເສດທີ່ນຳມາໃຫ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອັດຊາໄສ ໃນເມື່ອມີທັງສອງ ໂດຍປາດົກກະຊານອັນເປັນທີ່ຕັ້ງຢ່າງໃດ, ກໍຍ່ອມກຳນົດໂດຍຊານທີ່ພິຈາລະນາອັນເປັນອາຣົມຢ່າງນັ້ນ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັຖຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໃນວາດະທີ່ເຫຼືອກໍພຶງປະກອບຢ່າງນີ້... ເຖິງ... ເຊັ່ນກັນ'.

Pādakajjhānasaṅkhāresūti paṭhamajjhānasaṅkhāresu. ‘‘Paṭhamajjhānaṃ pādakaṃ katvā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 350) hi vuttaṃ. Taṃtaṃvirāgāvirāgabhāvanābhāvenāti vitakkādīnaṃ virajjanāvirajjanabhāvanābhāvena. Tena ārammaṇajjhānassapi vipassanāya visesādhānaṃ upanissayatamāha.

ຄຳວ່າ 'ໃນປາດົກກະຊານະສັງຂານທັງຫຼາຍ' ໄດ້ແກ່ ໃນສັງຂານແຫ່ງຊານທີ ໑. ເພາະວ່າ ພຣະອັຖຖະກະຖາຈານກ່າວໄວ້ວ່າ 'ເຮັດຊານທີ ໑ ໃຫ້ເປັນປາດົກກະ'. ຄຳວ່າ 'ໂດຍຄວາມເປັນການຈະເລີນວິຣາຄະແລະອະວິຣາຄະນັ້ນໆ' ໄດ້ແກ່ ໂດຍຄວາມເປັນການຈະເລີນພາວະນາເພື່ອຄວາມຄາຍກຳໜັດແລະບໍ່ຄາຍກຳໜັດແຫ່ງວິຕົກເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ພຣະອັຖຖະກະຖາຈານສະແດງຄວາມເປັນອຸປະນິດໄສແຫ່ງການນຳມາຊຶ່ງຄຸນວິເສດແກ່ວิປັດສະນາ ເຖິງແມ່ນແຫ່ງອາຣັມມະນະຊານ.

Pādakajjhānasammasitajjhānāniyeva bojjhaṅgādivisesānaṃ upanissayo kāraṇanti pādakajjhānasammasitajjhānupanissayo, tassa sabbhāve. Tadabhāvābhāvatoti tassa ajjhāsayassa abhāvābhāvato.

ປາດົກກະຊານແລະສັມມະສິຕະຊານນັ້ນເອງ ເປັນອຸປະນິດໄສຄືເຫດແຫ່ງຄວາມພິເສດມີໂພດຊົງເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ 'ປາດົກກະຊານະສັມມະສິຕະຊານຸປະນິດໄສ', ໃນເມື່ອຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງອຸປະນິດໄສນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງຄວາມບໍ່ມີນັ້ນ' ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງອັດຊາໄສນັ້ນ.

Catutthajjhānikassa maggassa āruppe arūpajjhānameva pādakaṃ siyāti āha ‘‘catutthajjhānikavajjāna’’nti. Ariyamaggassa oḷārikaṅgātikkamanūpanissayā vipassanāya adhiṭṭhānārammaṇabhūtā dutiyajjhānādayo. Pañcahi aṅgehīti pañcahi jhānaṅgehi. ‘‘Taṃtaṃvādehi paññāpiyamānāni pādakajjhānādīni vādasahacāritāya ‘vādā’ti vuccantī’’ti adhippāyena ‘‘tayopete vāde’’ti āha. Vadanti etehīti vā vādakaraṇabhūtāni pādakajjhānādīni vādā.

ເພາະອະຣູປະຊານນັ້ນເອງ ພຶງເປັນປາດົກກະແຫ່ງມັກອັນເປັນໄປກັບຊານທີ ໔ ໃນອະຣູປະພົບ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັຖຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເວັ້ນມັກອັນເປັນໄປກັບຊານທີ ໔'. ຊານທີ ໒ ເປັນຕົ້ນ ອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແລະເປັນອາຣົມແຫ່ງວິປັດສະນາ ເປັນອຸປະນິດໄສແຫ່ງການກ້າວລ່ວງອົງຊານອັນຫຍາບແຫ່ງອະລິຍະມັກ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍອົງ ໕' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອົງຊານ ໕. ດ້ວຍຄວາມປະສົງວ່າ 'ປາດົກກະຊານເປັນຕົ້ນ ທີ່ຖືກບັນຍັດໄວ້ດ້ວຍວາດະນັ້ນໆ ຊື່ວ່າ ວາດະ ເພາະເປັນໄປຮ່ວມກັບວາດະ', ພຣະອັຖຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ວາດະທັງສາມເຫຼົ່ານີ້'. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ປາດົກກະຊານເປັນຕົ້ນ ອັນເປັນເຫດແຫ່ງການກ່າວ ຊື່ວ່າ ວາດະ ເພາະບຸກຄົນຍ່ອມກ່າວດ້ວຍປາດົກກະຊານເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ.

Vipākasantānassa…pe… [Pg.124] susaṅkhatattāti etena yasmiṃ santāne kammaṃ uppajjati, tattha uppajjamānameva kiñci visesādhānaṃ karotīti dīpeti. Yato tasmiṃyeva santāne tassa vipāko, nāññattha.

ຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມທີ່ວິປາກະສັນດານ... ເຖິງ... ຖືກປຸງແຕ່ງໄວ້ດີແລ້ວ' ດ້ວຍຄຳນີ້ ພຣະອັຖຖະກະຖາຈານສະແດງວ່າ ກຳເມື່ອເກີດຂຶ້ນໃນສັນດານໃດ ຍ່ອມເຮັດການນຳມາຊຶ່ງຄຸນວິເສດບາງຢ່າງໃນສັນດານນັ້ນເອງ ເພາະເຫດທີ່ ວິບາກແຫ່ງກຳນັ້ນ ຍ່ອມມີໃນສັນດານນັ້ນເອງ ບໍ່ແມ່ນໃນບ່ອນອື່ນ.

Purimānulomaṃ viya tanti yathā gotrabhuṭṭhāne uppannānulomato purimaanulomañāṇaṃ taṃ gotrabhuṭṭhāne uppannānulomaṃ anubandhati, evaṃ. Tadapīti gotrabhuṭṭhāne uppannānulomañāṇampi aññaṃ anulomañāṇameva anubandheyya, tassa anantaraṃ uppajjeyya. Sā bhūmīti sā pañcupādānakkhandhasaṅkhātā kilesānaṃ uppattiṭṭhānatāya bhūmi. Eko bhavoti gahetvā vuttanti etena satta bhave dve bhaveti idampi adhippāyavasena netabbatthaṃ, na yathārutavasenāti dasseti. Tatthāyaṃ adhippāyo – ekavāraṃ kāmāvacaradevesu ekavāraṃ manussesūti evampi missitūpapattivasena tesu ekissā eva upapattiyā ayaṃ paricchedo. Yaṃ pana ‘‘na te bhavaṃ aṭṭhamamādiyantī’’ti (khu. pā. 6.9; su. ni. 232) vuttaṃ, tampi kāmāvacarabhavaṃyeva sandhāyāha. Mahaggatabhavānaṃ paricchedo natthīti vadanti. Tathā ‘‘ṭhapetvā dve bhave’’ti etthāpi kāmāvacaradevamanussabhavānaṃ missakavaseneva, tasmā kāmadhātuyaṃ ye dve bhavāti kāmāvacaradevamanussavasena ye dve bhavāti attho. Purimavikappesu puggalabhedena paṭipadā bhinditvā kassaci calatīti, kassaci na calatīti katvā ‘‘calati evā’’ti avadhāraṇamantarena attho vutto. Yasmā pana aṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 350 lokuttarakusalapakiṇṇakakathā) ‘‘yathā ca paṭipadā, evaṃ adhipatipi calati evā’’ti vuttaṃ, tasmā sabbesampi paṭipadāsu abhedena gahitāsu ekantena calanaṃ sambhavatīti ‘‘calaticceva vuttaṃ, na na calatī’’ti tatiyavikappo calanāvadhāraṇo vutto.

ຄຳວ່າ Purimānulomaṃ viya (ເໝືອນອະນຸໂລມກ່ອນ) ຄວາມວ່າ ຍານອັນເປັນອະນຸໂລມກ່ອນ ແຕ່ອະນຸໂລມທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນໂຄຕຣະພູຍານ ຍ່ອມຕິດຕາມອະນຸໂລມທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນໂຄຕຣະພູຍານນັ້ນ ຢ່າງໃດ, ແມ້ນີ້ກໍຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ Tadapīti (ແມ້ນັ້ນ) ຄວາມວ່າ ແມ້ແຕ່ອະນຸໂລມຍານທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນໂຄຕຣະພູຍານ ກໍຍ່ອມຕິດຕາມອະນຸໂລມຍານອື່ນນັ້ນເອງ ຄືເກີດຂຶ້ນໃນລຳດັບຖັດຈາກອະນຸໂລມຍານນັ້ນ. ຄຳວ່າ Sā bhūmīti (ພູມິນັ້ນ) ຄວາມວ່າ ພູມiຄືປັນຈຸປາດານັກຂັນ (ຂັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງອຸປາດານ ໕) ເພາະເປັນທີ່ເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກິເລດທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ Eko bhavoti (ພົບດຽວ) ຄວາມວ່າ ທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍຖືເອົາ (ພົບດຽວ) ນີ້ ສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ແມ້ຄຳວ່າ 'ເຈັດພົບ' ຫຼື 'ສອງພົບ' ນີ້ ກໍຄວນນຳໄປອະທິບາຍໂດຍນັຍແຫ່ງຄວາມມຸ່ງໝາຍ ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນໂດຍນັຍແຫ່ງພະຍັນຊະນະ (ຕາມຕົວອັກສອນ). ໃນຄຳນັ້ນ ມີຄວາມມຸ່ງໝາຍດັ່ງນີ້: ການກຳນົດນີ້ ເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເກີດປົນກັນ ຄື ເກີດໃນກາມາວະຈອນສະຫວັນເທື່ອໜຶ່ງ ເກີດໃນມະນຸດເທື່ອໜຶ່ງ ໂດຍການເກີດພຽງເທື່ອດຽວໃນພົບເຫຼົ່ານັ້ນ. ສ່ວນຄຳໃດທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ 'na te bhavaṃ aṭṭhamamādiyanti' (ພວກເຂົາຈະບໍ່ຖືເອົາພົບທີແປດ), ຄຳນັ້ນກໍກ່າວໝາຍເອົາສະເພາະກາມາວະຈອນພົບເທົ່ານັ້ນ. ທ່ານກ່າວວ່າ ການກຳນົດພົບອັນເປັນມະຫັກຄະຕະນັ້ນ ບໍ່ມີ. ເຖິງແມ່ນໃນຄຳວ່າ 'ṭhapetvā dve bhave' (ເວັ້ນໄວ້ສອງພົບ) ນີ້ ກໍເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເກີດປົນກັນແຫ່ງກາມາວະຈອນສະຫວັນແລະມະນຸດເທົ່ານັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ສອງພົບໃນກາມະທາດ' ຈຶ່ງມີອະທິບາຍວ່າ 'ສອງພົບໂດຍອຳນາດແຫ່ງກາມາວະຈອນສະຫວັນແລະມະນຸດ'. ໃນຂໍ້ວິເຄາະກ່ອນໆ ນັ້ນ ພາກປະຕິບັດ (ປະຕິປະທາ) ຍ່ອມແຕກຕ່າງກັນໄປຕາມບຸກຄົນ ໂດຍກຳນົດວ່າ ຂອງບາງຄົນຫວັ່ນໄຫວ ຂອງບາງຄົນບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ ແລ້ວຈຶ່ງກ່າວເນື້ອຄວາມໂດຍບໍ່ມີການກຳນົດແນ່ນອນວ່າ 'ຫວັ່ນໄຫວແທ້ໆ'. ແຕ່ເນື່ອງຈາກໃນອັດຖະກະຖາ ກ່າວໄວ້ວ່າ 'ຍ້ອນວ່າ ປະຕິປະທາເປັນຢ່າງໃດ ແມ້ອະທິປະຕິກໍຫວັ່ນໄຫວຢ່າງນັ້ນແທ້ໆ', ເພາະສະນັ້ນ ເມື່ອຖືເອົາປະຕິປະທາທັງໝົດໂດຍບໍ່ມີການແບ່ງແຍກ ການຫວັ່ນໄຫວຈຶ່ງມີໄດ້ໂດຍສ່ວນດຽວ, ຂໍ້ວິເຄາະທີສາມອັນເປັນການກຳນົດການຫວັ່ນໄຫວ ຈຶ່ງກ່າວໄວ້ວ່າ 'ຫວັ່ນໄຫວແທ້ໆ ບໍ່ແມ່ນບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ'.

Lokuttarakusalapakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາປົກິມມະກະກະຖາວ່າດ້ວຍໂລກຸດຕະຣະກຸສົນ ຈົບແລ້ວ.

Paṭhamamaggavīsatimahānayavaṇṇanā

Jan ພັນລະນາມະຫານັຍ ໒໐ ແຫ່ງປະຖົມມັກ

357. Jhānamaggādipariyāyehi kathite bojjhanakāti adhippetā, visesato pubbabhāge ‘‘jhānaṃ bhāvemi maggaṃ bhāvemī’’ti pavattajjhāsayā hontīti adhippāyena ‘‘yassa pubbabhāge’’tiādimāha.

໓໕໗. ຄຳວ່າ bojjhanakā (ຜູ້ອັນເກື້ອກູນແກ່ໂພດຊົງ) ໝາຍເຖິງ ຜູ້ທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍປະຣິຍາຍມີຊານແລະມັກເປັນຕົ້ນ, ໂດຍສະເພາະໃນບຸບພະພາກ (ສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ) ຍ່ອມເປັນຜູ້ມີອັດທະຍາໄສເປັນໄປວ່າ 'ເຮົາຈະຈະເລີນຊານ ເຮົາຈະຈະເລີນມັກ', ດ້ວຍຄວາມມຸ່ງໝາຍນີ້ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີຄຳວ່າ 'yassa pubbabhāge' (ໃນບຸບພະພາກແຫ່ງບຸກຄົນໃດ) ເປັນຕົ້ນ.

358. Upanissayavasenāti [Pg.125] tathā cittappavattisaṅkhātena pubbabhāgābhisaṅkhārena. Tenevāha ‘‘yassa hī’’tiādi. Tadanurūpabalāti adhipatipaccayalābhena sattivisesayogamāha. Yadi pubbabhāgābhisaṅkhāravasena chandādīnaṃ adhipatibhāvo, kimatthameteyeva evaṃ vuttā, nanu saddhādīnampi pubbabhāgābhisaṅkhāro labbhatīti āha ‘‘sesadhammāna’’ntiādi. Ataṃsabhāvattāti sampayuttehi sātisayamanuvattitabbabhāvarahitattā. Kiñcāpi hi saddhādayopi indriyapaccayatāya sampayuttehi anuvattayanti, ekasmiṃ pana cittuppāde samadhurena aññena vinā sampayuttehi anuvattanīyabhāvo na tesaṃ yathā chandādīnanti teyeva adhipatibhāvena vuttā. Evañca katvā indriyasahajātādhipatipaccayānaṃ viseso paribyatto hoti.

໓໕໘. ຄຳວ່າ Upanissayavasenāti (ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອຸປະນິດໄສ) ຄວາມວ່າ ໂດຍການປຸງແຕ່ງໃນບຸບພະພາກ ອັນກ່າວຄືການເປັນໄປແຫ່ງຈິດຢ່າງນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີຄຳວ່າ 'yassa hī' (ເພາະວ່າ ຂອງບຸກຄົນໃດ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Tadanurūpabalā (ມີກຳລັງອັນສົມຄວນແກ່ການປຸງແຕ່ງນັ້ນ) ໝາຍເຖິງ ການປະກອບດ້ວຍກຳລັງພິເສດ ເພາະໄດ້ຮັບອະທິປະຕິປັດໄຈ. ຫາກຄວາມເປັນອະທິບໍດີແຫ່ງສັນທະເປັນຕົ້ນ ມີໄດ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການປຸງແຕ່ງໃນບຸບພະພາກ, ເພາະເຫດໃດທຳເຫຼົ່ານີ້ເທົ່ານັ້ນຈຶ່ງກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້, ບໍ່ແມ່ນວ່າການປຸງແຕ່ງໃນບຸບພະພາກ ຍ່ອມໄດ້ແມ້ແກ່ສັດທาເປັນຕົ້ນບໍ? ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີຄຳວ່າ 'sesadhammānaṃ' (ແຫ່ງທຳທີ່ເຫຼືອທັງຫຼາຍ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Ataṃsabhāvattā (ເພາະບໍ່ມີສະພາວະຢ່າງນັ້ນ) ຄວາມວ່າ ເພາະປາສະຈາກສະພາວະທີ່ສຳປະຍຸດຕະທຳທັງຫຼາຍຈະຕ້ອງຄ້ອຍຕາມຢ່າງຍິ່ງຍວດ. ເພາະວ່າ ແມ້ສັດທາເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ສຳປະຍຸດຕະທຳທັງຫຼາຍຄ້ອຍຕາມ ໂດຍຄວາມເປັນອິນຊີປັດໄຈກໍຕາມ, ແຕ່ໃນຈິດຕຸບປາດໜຶ່ງໆ ຄວາມເປັນທຳອັນສຳປະຍຸດຕະທຳທັງຫຼາຍຈະຕ້ອງຄ້ອຍຕາມ ໂດຍປາສະຈາກທຳອື່ນທີ່ມີກຳລັງສະເໝີກັນ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ສັດທາເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ ເໝືອນຢ່າງສັນທະເປັນຕົ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ (ສັນທະເປັນຕົ້ນ) ເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນອະທິບໍດີ. ແລະເມື່ອເຮັດຢ່າງນີ້ ຄວາມແຕກຕ່າງກັນລະຫວ່າງອິນຊີປັດໄຈແລະສະຫະຊາຕະອະທິປະຕິປັດໄຈ ຈຶ່ງປາກົດຈະແຈ້ງ.

Catumagganayasahassavaṇṇanā

ການພັນລະນານັຍແຫ່ງມັກ ໔ ພັນນັຍ

362. Mānassa diṭṭhisadisā pavatti. Tathā hi so adhipati viya aññādhipatinā diṭṭhiyā saha nappavattatīti. Ekadesa…pe… upamā hoti, na sabbasāmaññena, itarathā sūriyatthaṅgamane andhakārāvattharaṇaṃ viya aggamaggatirodhāne saccapaṭicchādakatamappavatti āpajjeyyāti adhippāyo. Aññamaññanti aññe aññe. ‘‘Ānītaṃ idaṃ sutta’’nti vibhatti pariṇāmetabbā. Yathāvuttanayenāti imissā aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena. Na upamāya vuttattāti imasmiṃ sutte na upamāya vuttabhāvato. Yathāvuttanayenāti vā etasmiṃ sutte vuttappakārena nayena imissā aṭṭhakathāyaṃ upamāya na vuttattā. Avayavā viya honti, yena te cetasi niyuttā, cittassa eteti ca cetasikātiādinā vuccanti, na pana ‘‘phassikā’’tiādināti daṭṭhabbaṃ.

໓໖໒. ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງມານ ຍ່ອມຄ້າຍຄືກັບທິດຖິ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ມານນັ້ນ ເໝືອນດັ່ງເປັນອະທິບໍດີ ຍ່ອມບໍ່ເກີດຮ່ວມກັບທິດຖິອັນເປັນອະທິບໍດີອື່ນ. ຄຳວ່າ Ekadesa...pe... (ບາງສ່ວນ...ລະ...) ຄວາມວ່າ ອຸປະມາ ຍ່ອມມີໄດ້ໂດຍບາງສ່ວນ ບໍ່ແມ່ນໂດຍຄວາມຄືກັນທັງໝົດ, ມິສະນັ້ນ ເມື່ອອັກຄະມັກ (ມັກອັນເລີດ) ຖືກປິດບັງ ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຄວາມມືດຄືການປິດບັງສັດຈະ ກໍຈະພຶງເຖິງຖານະ ເໝືອນດັ່ງຄວາມມືດແຜ່ປົກຄຸມໃນເວລາຕາເວັນຕົກດິນ, ນີ້ຄືຄວາມມຸ່ງໝາຍ. ຄຳວ່າ Aññamaññaṃ (ເຊິ່ງກັນແລະກັນ) ຄວາມວ່າ ພວກອື່ນໆ. ຄຳວ່າ 'Ānītaṃ idaṃ suttaṃ' (ພຣະສູດນີ້ ຖືກນຳມາແລ້ວ) ຄວນປ່ຽນແປງວິພັດ. ຄຳວ່າ Yathāvuttanayena (ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ) ຄວາມວ່າ ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນອັດຖະກະຖານີ້. ຄຳວ່າ Na upamāya vuttattā (ເພາະບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໂດຍອຸປະມາ) ຄວາມວ່າ ເພາະຄວາມທີ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໂດຍອຸປະມາໃນພຣະສູດນີ້. ຫຼືວ່າ ຄຳວ່າ Yathāvuttanayena ຄວາມວ່າ ໂດຍນັຍມີປະການຕາມທີ່ກ່າວໄວ້ໃນພຣະສູດນີ້ ເພາະບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໂດຍອຸປະມາໃນອັດຖະກະຖານີ້. ພຶງຊາບວ່າ ທຳທັງຫຼາຍ ເປັນເໝືອນດັ່ງອະໄວຍະວະ ເພາະເຫດນັ້ນ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງປະກອບໄວ້ໃນໃຈ, ແລະເປັນຂອງຈິດ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ ເຈຕະສິກ ເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ບໍ່ໄດ້ເອີ້ນວ່າ 'ຜັດສິກະ' ເປັນຕົ້ນ.

Kusalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

La ການພັນລະນາກຸສົນກະຖາ ຈົບແລ້ວ.

Akusalapadaṃ

ອກຸສົນບົດ

Dhammuddesavāro

ທັມມຸດເທສະວານ

Paṭhamacittavaṇṇanā

ການພັນລະນາຈິດດວງທີໜຶ່ງ

365. Khaṇattayassa akusalesu asambhavato samavāyakālahetusamūhattho samaya-saddo. Lobhābhibhūtāya eva iṭṭhārammaṇasmiṃ itaratra [Pg.126] ca iṭṭhākāraggahaṇavasena somanassasahagatabhāvoti evamādiṃ sandhāya ‘‘yathānurūpa’’nti vuttaṃ. ‘‘Kilesāturatāya anārogyaṭṭhena kilesavajjasabbhāvato sāvajjaṭṭhena avijjāsambhūtatāya akosalyasambhūtaṭṭhena akusala’’nti ca ‘‘sāvajjadukkhavipākalakkhaṇaṃ, anatthajananarasaṃ, saṃkilesapaccupaṭṭhānaṃ, ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ, gārayhabhāvato vā sāvajjalakkhaṇaṃ, saṃkilesabhāvarasaṃ, aniṭṭhavipākapaccupaṭṭhānaṃ, yathāvuttapadaṭṭhānamevā’’ti ca evamādinā vuttanayena anugantabbatāya vuttaṃ ‘‘vuttanayaṃ anugantvā’’ti.

໓໖໕. ເພາະຂະນະທັງສາມ ບໍ່ມີໃນອກຸສົນທັງຫຼາຍ, ຄຳວ່າ samaya (ສະໄໝ) ຈຶ່ງມີອັດວ່າ ປະຊຸມ, ກາລະ, ເຫດ ແລະໝູ່. ຄຳວ່າ 'yathānurūpaṃ' (ຕາມສົມຄວນ) ກ່າວໝາຍເຖິງ ຄວາມເປັນທຳເກີດຮ່ວມກັບໂສມະນັດ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຖືເອົາອາການອັນໜ້າປາດຖະໜາ ໃນອາຣົມອັນໜ້າປາດຖະໜາ ແລະໃນອາຣົມອື່ນ ຂອງຈິດທີ່ຖືກໂລພະຄອບງຳແລ້ວນັ້ນເອງ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'vuttanayaṃ anugantvā' (ດຳເນີນຕາມນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ) ກ່າວໄວ້ ເພາະຄວາມທີ່ຄວນດຳເນີນຕາມນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ ເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຊື່ວ່າ ອກຸສົນ ເພາະອັດວ່າ ບໍ່ມີໂຣກ ເພາະຄວາມກະວົນກະວາຍດ້ວຍກິເລດ, ເພາະອັດວ່າມີໂທດ ເພາະມີໂທດຄືກິເລດ, ເພາະອັດວ່າເກີດຈາກອະວິຊາ ເພາະເກີດຈາກຄວາມບໍ່ສະຫຼາດ' ແລະວ່າ 'ມີລັກສະນະມີໂທດແລະມີວິບາກເປັນທຸກ, มีໜ້າທີ່ (ຣົດ) ເຮັດໃຫ້ເກີດສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດ, ມີອາການປາກົດຄືຄວາມເສົ້າໝອງ, ມີເຫດໃກ້ຄືອະໂຍນિໂສມະນະສິການ, ຫຼືມີລັກສະນະມີໂທດ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຕິຕຽນ, ມີໜ້າທີ່ຄືຄວາມເສົ້າໝອງ, ມີອາການປາກົດຄືວິບາກອັນບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາ, ມີເຫດໃກ້ຕາມທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວນັ້ນເອງ'.

Gataṃ gamanaṃ pavattīti katvā vuttaṃ ‘‘gatamattaṃ gatimattaṃ gahaṇamatta’’nti. Diṭṭhiyā hi gati pavatti evāti. Āsannakāraṇattāti padaṭṭhānatāya, yonisomanasikāro viya hi kusalassa ayonisomanasikāro akusalassa accāsannahetu. Tathā hi satipi asaddhammasavanādikāraṇe ayoniso anāvajjite avavatthāpite ca natthi akusalappavatti. Tathā ca vakkhati aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ayoniso akusala’’nti. Etena ekantakāraṇatā ca vuttatthā hoti. Paṭisaṅkhā sītādikhamanaṃ appamādavihāroti vuttaṃ ‘‘appamajjanaṃ khamana’’nti. Tena satisaṃvaroti idha khantisaṃvaro vuttoti adhippāyo indriyasaṃvarassa vuttattā. Pahānasaṃvaroti vīriyasaṃvaro. So hi ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti pajahatī’’tiādinā (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.14; 6.58) vuttoti.

ຄຳວ່າ 'gatamattaṃ gatimattaṃ gahaṇamattaṃ' (ພຽງແຕ່ໄປ, ພຽງແຕ່ດຳເນີນໄປ, ພຽງແຕ່ຍຶດຖື) ກ່າວໄວ້ໂດຍເຮັດໃຫ້ເປັນອັດວ່າ ໄປ, ດຳເນີນໄປ, ເປັນໄປ. ເພາະວ່າ ຄວາມດຳເນີນໄປແຫ່ງທິດຖິ ກໍຄືຄວາມເປັນໄປນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ Āsannakāraṇattā (ເພາະເປັນເຫດໃກ້) ຄວາມວ່າ ເພາະເປັນປະທັດຖານ (ເຫດໃກ້ໃຫ້ເກີດ), ເພາະວ່າ ອະໂຍນિໂສມະນະສິການ ເປັນເຫດໃກ້ຊິດຢ່າງຍິ່ງແຫ່ງອກຸສົນ ເໝືອນໂຍນિໂສມະນະສິການແຫ່ງກຸສົນ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ແມ້ເມື່ອມີເຫດມີການຟັງອະສັດທັມເປັນຕົ້ນຢູ່, ແຕ່ເມື່ອບໍ່ມະນະສິການໂດຍບໍ່ແຍບຄາຍ ແລະບໍ່ກຳນົດໄວ້ ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງອກຸສົນຍ່ອມບໍ່ມີ. ແລະອັດຖະກະຖາກໍຈະກ່າວວ່າ 'ອະໂຍນິໂສ ເປັນອກຸສົນ'. ດ້ວຍຄຳນີ້ ຄວາມເປັນເຫດໂດຍສ່ວນດຽວ ກໍເປັນອັນກ່າວໄວ້ແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'appamajjanaṃ khamanaṃ' (ຄວາມບໍ່ປະມາດ, ຄວາມອົດທົນ) ກ່າວໝາຍເຖິງ ການພິຈາລະນາແລ້ວອົດກັ້ນຕໍ່ຄວາມໜາວເປັນຕົ້ນ ແລະການຢູ່ດ້ວຍຄວາມບໍ່ປະມາດ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ມີອະທિບາຍວ່າ ໃນທີ່ນີ້ ກ່າວເຖິງຂັນຕິສັງວອນ ວ່າເປັນສະຕິສັງວອນ ເພາະອິນຊີສັງວອນໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວ. ຄຳວ່າ ປະຫານະສັງວອນ ຄື ວິຣິຍະສັງວອນ. ເພາະວິຣິຍະສັງວອນນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຕຣັດໄວ້ໂດຍຄຳມີຄຳວ່າ 'ຍ່ອມບໍ່ຍອມຮັບເອົາກາມະວິຕົກທີ່ເກີດຂຶ້ນ ຍ່ອມລະເສຍ' ເປັນຕົ້ນ.

Sammāpaṭipattiyā paṭipakkhabhāvena gahetabbatākāro moho sammāpaṭipattipaṭipakkhabhāvaggahaṇākāro. Tena hi nivutā na sammā paṭipajjanti. Abhijjhāya visesayogo kammapathappatti.

ໂມຫະ ມີອາການຖືເອົາໂດຍຄວາມເປັນປະຕিপັກຕໍ່ສຳມາປະຕິບັດ ຄື ມີອາການຖືເອົາຄວາມເປັນປະຕິປັກຕໍ່ສຳມາປະຕິບັດ. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນທັງຫຼາຍທີ່ຖືກໂມຫະນັ້ນປິດບັງແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ປະຕິບັດໂດຍຊອບ. ການປະກອບພິເສດແຫ່ງອະພິຊຊາ ຄື ການເຖິງກຳມະບົດ.

Anupaparikkhā moho. So cettha diṭṭhirahito veditabbo. Diṭṭhisahitassa pana diṭṭhiyā anuvidhāyakattā taggahaṇeneva gahaṇanti. Avatthusminti asaddahanīye vatthusmiṃ. Sānunayo adhimokkhoti mohadiṭṭhīnaṃ saddhāpatirūpatamāha. Ahirikānottappamohādīhi pamajjanato ahirikādīhi kāraṇehi. Ārakkharahitacitteti cittassa sativirahataṃyeva dasseti. Ārakkhapaccupaṭṭhānā hi satīti. Etena ‘‘assaddhiyacitte andhabālacitte’’ti padadvayaṃ vuttatthaṃ hoti. Upanāhādīti ādi-saddena [Pg.127] rāgādayo saṅgayhanti. Rāgādīnaṃ pariyuṭṭhānādisabhāvatāya ‘‘avisesenā’’ti vuttaṃ visesassa ekaccassa asambhavato. Idhāti, imasmiṃ citte. Nipphādetabbe payojane bhummaṃ ‘‘cammasmiṃ dīpinaṃ hantī’’ti (vajira. ṭī. 17-18 verañjakaṇḍavaṇṇanā) viya ārammaṇaṃ vā avūpasamo phalūpacārena ‘‘semho guḷo’’ti viya.

ໂມຫະ ຄືການບໍ່ພິຈາລະນາເນືອງໆ. ແລະໂມຫະນັ້ນໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາບວ່າເປັນໂມຫະທີ່ປາສະຈາກທິດຖິ. ສ່ວນໂມຫະທີ່ເກີດຮ່ວມກັບທິດຖິ ເພາະເປັນໄປຕາມທິດຖິ ການຖືເອົາໂມຫະນັ້ນ ກໍເປັນອັນຖືເອົາດ້ວຍການຖືເອົາທິດຖິນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ Avatthusmiṃ (ໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ມີວັດຖຸ) ຄວາມວ່າ ໃນວັດຖຸອັນບໍ່ຄວນເຊື່ອຖື. ຄຳວ່າ Sānunayo adhimokkhoti (ອະທິໂມກອັນປະກອບດ້ວຍຄວາມອາໄລ) ກ່າວເຖິງຄວາມຄ້າຍຄືກັນແຫ່ງໂມຫະແລະທິດຖິ ກັບສັດທາ. ຄຳວ່າ ເພາະຄວາມປະມາດດ້ວຍອະຫິຣິກະ, ອະໂນດຕັບປະ ແລະໂມຫະເປັນຕົ້ນ ຄວາມວ່າ ດ້ວຍເຫດມີອະຫິຣິກະເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Ārakkharahitacitte (ໃນຈິດທີ່ປາສະຈາກການຮັກສາ) ສະແດງເຖິງຄວາມທີ່ຈິດປາສະຈາກສະຕິນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ສະຕິ ມີການຮັກສາເປັນອາການປາກົດ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ບົດທັງສອງວ່າ 'assaddhiyacitte andhabālacitte' (ໃນຈິດທີ່ບໍ່ມີສັດທາ, ໃນຈິດທີ່ຂຸ່ນມົວແລະຂລາດ) ຈຶ່ງເປັນອັນກ່າວເນື້ອຄວາມໄວ້ແລ້ວ. ຄຳວ່າ Upanāhādi (ອຸປະນາຫະເປັນຕົ້ນ) ດ້ວຍສັບວ່າ ādi (ເປັນຕົ້ນ) ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາຣາຄະເປັນຕົ້ນ. ເພາະຣາຄະເປັນຕົ້ນ ມີສະພາວະຄືການກຸ້ມລຸມເປັນຕົ້ນ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'avisesena' (ໂດຍບໍ່ມີການຈຳແນກ) ເພາະຄວາມແຕກຕ່າງກັນບາງຢ່າງ ບໍ່ມີ. ຄຳວ່າ Idha (ໃນທີ່ນີ້) ຄວາມວ່າ ໃນຈິດນີ້. ວິພັດທີເຈັດ (ພູມມະວິພັດ) ລົງໃນປະໂຫຍດອັນພຶງໃຫ້ສຳເລັດ ເໝືອນໃນຄຳວ່າ 'cammasmiṃ dīpinaṃ hanti' (ຍ່ອມຂ້າເສືອໂຄ່ງ ເພາະເອົາໜັງ) ຫຼືໝາຍເຖິງອາຣົມ, ຫຼືວ່າ ຄວາມບໍ່ສະຫງົບ ເປັນໄປໂດຍອຸປະຈາແຫ່ງຜົນ ເໝືອນຄຳວ່າ 'semho guḷo' (ສະເຫຼດເປັນກ້ອນ).

Dhammuddesavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາກະຖາວ່າດ້ວຍທັມມຸດເທສະວານ ຈົບແລ້ວ.

Niddesavārakathāvaṇṇanā

ການພັນລະນາກະຖາວ່າດ້ວຍນິດເທສະວານ

390. Sabhāvapaṭicchādavasena pakatiattādiasantaggahaṇassa nissayattā nimittattā asantaṃ bujjhati, niccādivisamaggahaṇassa saññādivipariyesassa nissayattā asamaṃ bujjhatīti moho vutto nimittassa kattubhāvena upacāritattā, ayañca attho diṭṭhisahitamohavasena daṭṭhabbo. Ettha ca pakatīti kāpilānaṃ padhānaṃ.

໓໙໐. ໂມຫະ ຕຣັດຮຽກວ່າ ຍ່ອມຮູ້ສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່ ເພາະເປັນທີ່ອາໄສແລະເປັນນິມິດແຫ່ງການຖືເອົາສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່ ມີປົກກະຕິແລະອັດຕາເປັນຕົ້ນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການປິດບັງສະພາວະ, ຍ່ອມຮູ້ສິ່ງທີ່ບໍ່ສະເໝີ ເພາະເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງການຖືເອົາສິ່ງທີ່ຄົດຄ້ຽວມີຄວາມທ່ຽງເປັນຕົ້ນ ອັນເປັນຄວາມວິປະລາດແຫ່ງສັນຍາເປັນຕົ້ນ, ເພາະມີການອຸປະຈາຄວາມເປັນກັດຕຸ (ຜູ້ເຮັດ) ແກ່ນິມິດ, ແລະເນື້ອຄວາມນີ້ ພຶງຊາບໂດຍອຳນາດແຫ່ງໂມຫະທີ່ເກີດຮ່ວມກັບທິດຖິ. ແລະໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ pakati (ປົກກະຕິ) ຄື ປະທານະ ຂອງພວກກາປิລະ (ລັດທິສັງຂະ).

Tatiyacittavaṇṇanā

ການພັນລະນາຈິດດວງທີສາມ

400. Apaṇṇakapadaṃ viya avirajjhanakapadampi kadāci niyatabhāvaṃ dīpeyyāti aniyatataṃ dīpetuṃ ‘‘uppattiarahaṅgānī’’ti vuttaṃ mānassa aniyatattā. Yadi hi māno niyato siyā, kāmarāgassa mānarahitā pavatti na siyā, tathā bhavarāgassa. Evaṃ sati paṭṭhāne catukkhattuṃ kāmarāgena yojanā na siyā, tikkhattuṃyeva siyā, bhavarāgamūlikā ca na siyā, evañca saṃyojanānaṃ saṃyojanehi aṭṭhavidhena yojanā siyā, na dasavidhā dassitāti yathāvuttāhi yojanāhi mānassa aniyatabhāvo pakāsito. Atha vā mānena saddhiṃ pañca honti yathāvuttāni apaṇṇakaṅgāni, kiṃ pana hontīti apekkhāyaṃ yevāpanakāti viditovāyamattho. Yevāpanakānañhi pañcabhāvo idha vidhīyati, na apaṇṇakaṅgānanti so yathā hoti, tathā yojetabbaṃ. Kilesaduke paṭiccavārādīsu ‘‘kilesaṃ dhammaṃ paṭicca kileso dhammo uppajjati hetupaccayā’’tiādīsu ‘‘lobhaṃ paṭicca moho māno thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappaṃ. Lobhaṃ paṭicca moho māno uddhaccaṃ [Pg.128] ahirikaṃ anottappaṃ. Lobhaṃ paṭicca moho thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappaṃ. Lobhaṃ paṭicca moho uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappa’’nti vibhattattā ‘‘tathā kilesadukepī’’ti vuttaṃ. Diṭṭhivippayuttasasaṅkhārikāsaṅkhārikacittavasena hi ayaṃ pāṭhabhedoti.

໔໐໐. ແມ້ບົດວ່າ avirajjhanaka (ທຳອັນບໍ່ຜິດພາດ) ກໍພຶງສະແດງຄວາມເປັນທຳທີ່ແນ່ນອນ ເໝືອນບົດວ່າ apaṇṇaka (ທຳອັນບໍ່ຜິດພາດ), ເພາະສະນັ້ນ ເພື່ອສະແດງຄວາມບໍ່ແນ່ນອນ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'uppattiarahaṅgāni' (ອົງທັງຫຼາຍທີ່ຄວນແກ່ການເກີດຂຶ້ນ) ເພາະມານເປັນທຳບໍ່ແນ່ນອນ. ເພາະວ່າ ຫາກມານເປັນທຳແນ່ນອນ, ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງກາມະຣາຄະທີ່ປາສະຈາກມານ ກໍຈະບໍ່ມີ, ແມ້ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງພະວະຣາຄະກໍຢ່າງນັ້ນ. ເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ໃນຄຳພີປັດຖານ ການປະກອບດ້ວຍກາມະຣາຄະ ໔ ເທື່ອ ກໍຈະບໍ່ມີ, ຈະມີພຽງ ໓ ເທື່ອເທົ່ານັ້ນ, ແລະການປະກອບທີ່ມີພະວະຣາຄະເປັນມູນ ກໍຈະບໍ່ມີ, ແລະເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ການປະກອບສັງໂຍດດ້ວຍສັງໂຍດທັງຫຼາຍ ກໍຈະມີພຽງ ໘ ປະການ, ຈະບໍ່ມີ ໑໐ ປະການຕາມທີ່ສະແດງໄວ້, ຄວາມເປັນທຳບໍ່ແນ່ນອນແຫ່ງມານ ຈຶ່ງປາກົດຈະແຈ້ງດ້ວຍການປະກອບຕາມທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ. ຫຼືວ່າ ອົງອັນບໍ່ຜິດພາດຕາມທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ ເມື່ອເກີດຮ່ວມກັບມານ ຍ່ອມມີ ໕, ແຕ່ເມື່ອມີຄວາມຫວັງວ່າ 'ຈະມີທຳໃດອີກບໍ?' ຈຶ່ງມີຄຳວ່າ yevāpanaka (ຫຼືວ່າທຳເຫຼົ່ານັ້ນໃດໆ ທີ່ມີຢູ່), ເນື້ອຄວາມນີ້ເປັນອັນຊາບແລ້ວ. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນ ໕ ແຫ່ງເຍວາປະນະກະທຳທັງຫຼາຍ ຍ່ອມຖືກກຳນົດໄວ້ໃນທີ່ນີ້, ບໍ່ແມ່ນກຳນົດອົງອັນບໍ່ຜິດພາດ, ເພາະສະນັ້ນ ພຶງປະກອບຄວາມນັ້ນໃຫ້ຖືກຕ້ອງຕາມທີ່ເປັນຈິງ. ໃນກິເລສະທຸກຂະ ວ່າດ້ວຍປະຕິດຈະວານເປັນຕົ້ນ ມີຄຳວ່າ 'ເພາະອາໄສກິເລສະທັມ ກິເລສະທັມຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ ເພາະເຫດປັດໄຈ' ເປັນຕົ້ນ ພຣະອາຈານຈຶ່ງແບ່ງໄວ້ວ່າ 'ເພາະອາໄສໂລພະ ໂມຫະ, ມານ, ຖີນະ, ອຸດທັດຈະ, ອະຫິຣິກະ, ອະໂນດຕັບປະ ຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ. ເພາະອາໄສໂລພະ ໂມຫະ, ມານ, ອຸດທັດຈະ, ອະຫິຣິກະ, ອະໂນດຕັບປະ ຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ. ເພາະອາໄສໂລພະ ໂມຫະ, ຖີນະ, ອຸດທັດຈະ, ອະຫິຣິກະ, ອະໂນດຕັບປະ ຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ. ເພາະອາໄສໂລພະ ໂມຫະ, ອຸດທັດຈະ, ອະຫິຣິກະ, ອະໂນດຕັບປະ ຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ', ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'tathā kilesadukepī' (ແມ້ໃນກິເລສະທຸກຂະ ກໍຢ່າງນັ້ນ). ເພາະວ່າ ຄວາມແຕກຕ່າງແຫ່ງພຣະບາລີນີ້ ເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງຈິດທີ່ປາສະຈາກທິດຖິ ອັນເປັນສະສັງຂາຣິກະແລະອະສັງຂາຣິກະ.

‘‘Kāmarāgo catudhā ekato uppajjati, paṭigho tidhā, māno ekadhā, tathā vicikicchā bhavarāgoti uddisitvā kāmarāgo mānasaṃyojanaavijjāsaṃyojanehi ceva avijjāsaṃyojanamatteneva ca saddhiṃ māno bhavarāgāvijjāsaṃyojanehi saddhiṃ bhavarāgo avijjāsaṃyojanena saddhi’’nti aṭṭhakathākaṇḍavaṇṇanāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1485) vakkhamānattā ‘‘idha ca vakkhatī’’tiādi vuttaṃ. Tattheva ‘‘lobho chadhā ekato uppajjati, paṭigho dvedhā, tathā moho’’ti uddisitvā ‘‘lobho asaṅkhāriko diṭṭhivippayutto mohauddhaccaahirikānottappehi, sasaṅkhāriko mohathinauddhaccaahirikānottappehi, asaṅkhāriko eva mohamānauddhaccaahirikaanottappehi, sasaṅkhāriko eva ca mohamānathinauddhaccaahirikaanottappehī’’ti vakkhamānattā ‘‘tathādasavidhā kilesāna’’nti vuttaṃ. ‘‘Aha’’nti gahaṇatāya avaṃkatvā gahaṇampi ‘‘sampaggaho’’ti vuttaṃ.

ເພາະໃນອັດຖະກະຖາກັນທະວັນລະນາ ຈະກ່າວໄວ້ວ່າ 'ກາມະຣາຄະ ຍ່ອມເກີດຮ່ວມກັນ ໔ ປະການ, ປະຕິຄະ ໓ ປະການ, ມານ ໑ ປະການ, ແມ້ວິຈິກິດສາແລະພະວະຣາຄະກໍຢ່າງນັ້ນ' ແລ້ວຈຶ່ງສະແດງວ່າ 'ກາມະຣາຄະ ເກີດຮ່ວມກັບມານະສັງໂຍດແລະອະວິຊຊາສັງໂຍດ ແລະເກີດຮ່ວມກັບອະວິຊຊາສັງໂຍດລ້ວນໆ, ມານ ເກີດຮ່ວມກັບພະວະຣາຄະແລະອະວິຊຊາສັງໂຍດ, ພະວະຣາຄະ ເກີດຮ່ວມກັບອະວິຊຊາສັງໂຍດ', ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີຄຳວ່າ 'idha ca vakkhati' (ແລະໃນທີ່ນີ້ ຈະກ່າວ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນອັດຖະກະຖາກັນທະວັນລະນານັ້ນເອງ ຈະກ່າວໄວ້ວ່າ 'ໂລພະ ຍ່ອມເກີດຮ່ວມກັນ ໖ ປະການ, ປະຕິຄະ ໒ ປະການ, ແມ້ໂມຫະກໍຢ່າງນັ້ນ' ແລ້ວຈຶ່ງສະແດງວ່າ 'ໂລພະອັນເປັນອະສັງຂາຣິກະ ທີ່ປາສະຈາກທິດຖິ ເກີດຮ່ວມກັບໂມຫະ, ອຸດທັດຈະ, ອະຫິຣິກະ, ອະໂນດຕັບປະ; ອັນເປັນສະສັງຂາຣິກະ ເກີດຮ່ວມກັບໂມຫະ, ຖີນະ, ອຸດທັດຈະ, ອະຫິຣິກະ, ອະໂນດຕັບປະ; ອັນເປັນອະສັງຂາຣິກະນັ້ນເອງ ເກີດຮ່ວມກັບໂມຫະ, ມານ, ອຸດທັດຈະ, ອະຫິຣິກະ, ອະໂນດຕັບປະ; ແລະອັນເປັນສະສັງຂາຣິກະນັ້ນເອງ ເກີດຮ່ວມກັບໂມຫະ, ມານ, ຖີນະ, ອຸດທັດຈະ, ອະຫິຣິກະ, ອະໂນດຕັບປະ', ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'tathādasavidhā kilesānaṃ' (ການປະກອບກິເລດ ໑໐ ປະການຢ່າງນັ້ນ). ແມ້ການຖືເອົາໂດຍບໍ່ຄົດຄ້ຽວ ເພາະຖືເອົາວ່າ 'ເຮົາ' ກໍຕຣັດຮຽກວ່າ 'sampaggaho' (ຄວາມຍຶດໝັ້ນ).

Catutthacittavaṇṇanā

ການພັນລະນາຈິດດວງທີສີ່

402. Ussāhaṃ janentāti ettha cittapayogasaṅkhāto saṅkhāro eva ussāho, na vīriyussāhoti.

໔໐໒. ຄຳວ່າ Ussāhaṃ janentā (ຍ່ອມໃຫ້ເກີດຄວາມອຸດສາຫະ) ຄວາມວ່າ ໃນທີ່ນີ້ ສັງຂານອັນກ່າວຄືຄວາມພະຍາຍາມແຫ່ງຈິດນັ້ນເອງ ເປັນຄວາມອຸດສາຫະ, ບໍ່ແມ່ນຄວາມອຸດສາຫະຄືວິຣິຍະ.

Navamacittavaṇṇanā

ການພັນລະນາຈິດດວງທີເກົ້າ

413. Visappanāniṭṭharūpasamuṭṭhānaṃ yena kupitassa sakalasarīraṃ kampati, kupitākāro paññāyati. Etena sampattiattho raso dassito hoti, pavattiākāravasena vā visappanaraso. Tathā hi yassa kuppati, tassa amittassa sampatti yebhuyyena paṭighuppattihetu hotīti. Etena kiccattho raso vutto hotīti.

໔໑໓. ການຕັ້ງຂຶ້ນແຫ່ງຮູບທີ່ບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາເຊິ່ງແຜ່ຊ່ານໄປ ເຊິ່ງເປັນເຫດໃຫ້ຮ່າງກາຍທັງໝົດຂອງຜູ້ໂກດສັ່ນສະທ້ານ, ອາການໂກດຍ່ອມປະກົດ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ພະອົງຊົງສະແດງລົດອັນມີຄວາມເຖິງພ້ອມເປັນປະໂຫຍດ, ຫຼືວ່າ ມີການແຜ່ຊ່ານໄປເປັນລົດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອາການທີ່ເປັນໄປ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ, ຄວາມເຖິງພ້ອມຂອງສັດຕູໃດ ທີ່ຕົນໂກດເຄືອງ, ຄວາມເຖິງພ້ອມຂອງສັດຕູນັ້ນ ໂດຍສ່ວນຫຼາຍຍ່ອມເປັນເຫດໃຫ້ເກີດປະຕິຄະ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ພະອົງຊົງກ່າວລົດອັນມີກິດເປັນປະໂຫຍດໄວ້.

418. Vacanatthameva vacanapariyāyameva.

໔໑໘. ພຽງແຕ່ອັດຖະຂອງຄຳສັບ ແລະພຽງແຕ່ປໍລິຍາຍຂອງຄຳສັບເທົ່ານັ້ນ.

Ekādasamacittavaṇṇanā

ຄຳພັນລະນາຈິດດວງທີສິບເອັດ

424. Nicchayābhāvāti [Pg.129] adhimokkhābhāvā. Asaṇṭhahanatoti santānavasena ekasmiṃ ārammaṇe anavaṭṭhānato.

໔໒໔. ຄຳວ່າ 'ເພາະບໍ່ມີຄວາມຕົກລົງ' ໄດ້ແກ່ ເພາະບໍ່ມີອະທິໂມກ. ຄຳວ່າ 'ເພາະບໍ່ຕັ້ງໝັ້ນ' ໄດ້ແກ່ ເພາະບໍ່ດຳລົງໝັ້ນຢູ່ໃນອາລົມດຽວ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງກະແສສັນດານ.

Dvādasamacittavaṇṇanā

ຄຳພັນລະນາຈິດດວງທີສິບສອງ

429. Sahajātādhipati natthi ‘‘chandavato ce vicikicchā uppajjati, sā mayhaṃ uppajjeyyā’’tiādippavattiyā abhāvā. Anuddhaṭattā paṭisiddhatā, yathādhammasāsane avacanampi abhāvaṃ dīpeti.

໔໒໙. ສະຫະຊາຕາທິບໍດີ ຍ່ອມບໍ່ມີ ເພາະບໍ່ມີຄວາມເປັນໄປ ເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຖ້າຄວາມວິຈິກິດສາເກີດຂຶ້ນແກ່ຜູ້ມີສັນທະ, ຄວາມວິຈິກິດສານັ້ນເພິ່ງເກີດຂຶ້ນແກ່ເຮົາ'. ຄວາມເປັນອະທິບໍດີນັ້ນ ຖືກຫ້າມໄວ້ ເພາະບໍ່ໄດ້ຍົກຂຶ້ນສະແດງ, ເໝືອນຢ່າງວ່າ ໃນພະທຳວິນັຍ ແມ່ນແຕ່ການບໍ່ກ່າວເຖິງ ກໍຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ມີ.

Avacanatoti a-kārassa tadaññavacanataṃ dasseti. Etena ca dassanena pahātabbesu abhāvavacanena kāraṇasiddhiyā phalasiddhīti tattha abhāvassa kāraṇameva tāva dassetuṃ ‘‘paṭisandhianākaḍḍhanato’’ti vuttaṃ. Tena taṃsabhāvatā tassa cittuppādassa vuttā hoti. Tato ca ‘‘balavaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhati, dubbalaṃ nākaḍḍhatī’’ti idaṃ paṭisandhidānasabhāvesu. Yassa pana paṭisandhidānasabhāvo eva natthi, na tassa balavabhāvo paṭisandhiākaḍḍhane kāraṇanti ayamattho dassito hoti. Anākaḍḍhanaṃ sādheti ‘‘yadi hi ākaḍḍheyyā’’tiādinā. Yasmā ca nāgataṃ, tasmā nākaḍḍhatīti adhippāyo. ‘‘Yasmā pana taṃ paṭisandhidānaṃ natthi, tasmā nāgata’’nti vuttattā ‘‘anākaḍḍhanato anāgamanaṃ sādhetu’’nti vuttaṃ.

ຄຳວ່າ 'ເພາະບໍ່ກ່າວເຖິງ' ຊົງສະແດງຄວາມທີ່ ອ-ອັກສອນ ເປັນຄຳກ່າວເຖິງສິ່ງອື່ນນອກຈາກນັ້ນ. ແລະດ້ວຍການສະແດງນີ້ ເມື່ອບໍ່ກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ມີໃນທຳທີ່ພຶງລະດ້ວຍທັດສະນະ, ຄວາມສຳເລັດແຫ່ງຜົນຍ່ອມມີໄດ້ ເພາະຄວາມສຳເລັດແຫ່ງເຫດ, ດັ່ງນັ້ນ ເພື່ອຈະສະແດງເຫດແຫ່ງຄວາມບໍ່ມີໃນທຳນັ້ນກ່ອນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ເພາະບໍ່ຊັກນຳປະຕິສົນທິ'. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ຄວາມມີສະພາວະຢ່າງນັ້ນ ຂອງຈິດຕຸບປາດນັ້ນ ຈຶ່ງເປັນອັນພະອົງຕັດໄວ້ແລ້ວ. ແລະເພາະເຫດນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ກຳທີ່ມີກຳລັງຍ່ອມຊັກນຳປະຕິສົນທິ, ກຳທີ່ອ່ອນແອຍ່ອມບໍ່ຊັກນຳ' ນີ້ ຍ່ອມມີໃນທຳທີ່ມີສະພາວະໃຫ້ປະຕິສົນທິ. ສ່ວນທຳໃດ ບໍ່ມີສະພາວະໃຫ້ປະຕິສົນທິເລີຍ, ຄວາມມີກຳລັງຂອງທຳນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ແມ່ນເຫດໃນການຊັກນຳປະຕິສົນທິ, ອັດຖະນີ້ເປັນອັນຊົງສະແດງໄວ້ແລ້ວ. ພະອົງຊົງຍົກຂໍ້ພິສູດຄວາມບໍ່ຊັກນຳ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຖ້າວ່າເພິ່ງຊັກນຳ'. ອະທິບາຍວ່າ ແລະເພາະເຫດທີ່ປະຕິສົນທິບໍ່ມາ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຊັກນຳ. ແຕ່ເພາະຄວາມໃຫ້ປະຕິສົນທິນັ້ນບໍ່ມີ, ດັ່ງນັ້ນ ປະຕິສົນທິຈຶ່ງບໍ່ມາ, ເພາະຕັດໄວ້ຢ່າງນີ້ ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ເພິ່ງພິສູດຄວາມບໍ່ມາ ເພາະຄວາມບໍ່ຊັກນຳ'.

Apāyagamanīyassāti apāyaṃ gametīti apāyagamanīyaṃ, taṃsabhāvanti attho. Paṭisandhiākaḍḍhane sati uddhaccasahagataṃ ekantena apāyagamanīyaṃ siyā. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 429) ‘‘itarassāpi ettheva paṭisandhidānaṃ bhaveyyā’’ti. Na hi akusalapaṭisandhi sugatiyaṃ sambhavatīti. ‘‘Catūhi apāyehi ca vippamutto (khu. pā. 6.11; su. ni. 234) avinipātadhammo’’ti (sa. ni. 2.41; 5.998, 1004) vacanato apāyagamanīyañca dassanena pahātabbaṃ. Tenāha ‘‘apāyagamanīyassa dassanena pahātabbattā’’ti. Na cetaṃ dassanena pahātabbaṃ, na so tassa apāyagamanīyo rāgo doso moho tadekaṭṭhā ca kilesāti etena saṅgahoti sakkā vattuṃ niyogato bhāvanāya pahātabbabhāvena vuttattā. Vuttañhetaṃ ‘‘katame dhammā bhāvanāya pahātabbā, uddhaccasahagato cittuppādo’’ti (dha. sa. 1406).

ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງທຳທີ່ເປັນເຫດໃຫ້ໄປສູ່ອະບາຍ' ມີອັດຖະວ່າ ທຳໃດຍ່ອມໃຫ້ໄປສູ່ອະບາຍ ທຳນັ້ນຊື່ວ່າ ເປັນເຫດໃຫ້ໄປສູ່ອະບາຍ, ມີສະພາວະຢ່າງນັ້ນ. ເມື່ອມີການຊັກນຳປະຕິສົນທິ, ອຸດທັດຈະສະຫະຄົດ ຍ່ອມເປັນທຳທີ່ໃຫ້ໄປສູ່ອະບາຍໂດຍສ່ວນດຽວ. ເພາະເຫດນັ້ນ ໃນອັດຖະກະຖາຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ຈິດດວງອື່ນ ກໍເພິ່ງມີການໃຫ້ປະຕິສົນທິໃນອະບາຍນີ້ເອງ'. ຈິງຢ່າງນັ້ນ, ອະກຸສົນປະຕິສົນທິ ຍ່ອມບໍ່ມີໃນສຸຄະຕິ. ເພາະພະບາລີວ່າ 'ເປັນຜູ້ພົ້ນແລ້ວຈາກອະບາຍທັງສີ່ ແລະມີອັນບໍ່ຕົກຕ່ຳເປັນທຳມະດา' ທຳທີ່ເປັນເຫດໃຫ້ໄປສູ່ອະບາຍ ຈຶ່ງເປັນທຳທີ່ພຶງລະດ້ວຍທັດສະນະ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ເພາະທຳທີ່ເປັນເຫດໃຫ້ໄປສູ່ອະບາຍ ເປັນທຳທີ່ພຶງລະດ້ວຍທັດສະນະ'. ແຕ່ອຸດທັດຈະສະຫະຄົດນີ້ ບໍ່ແມ່ນທຳທີ່ພຶງລະດ້ວຍທັດສະນະ, ແລະບໍ່ອາດຈະກ່າວໄດ້ວ່າ 'ລາຄະ ໂທສະ ໂມຫະ ທີ່ເປັນເຫດໃຫ້ໄປສູ່ອະບາຍຂອງຜູ້ນັ້ນ ແລະກິເລດທີ່ຕັ້ງຢູ່ຮ່ວມກັນກັບລາຄະເປັນຕົ້ນນັ້ນ ຍ່ອມສົງເຄາະເຂົ້າດ້ວຍອຸດທັດຈະສະຫະຄົດນີ້' ເພາະພະອົງຕັດໄວ້ໂດຍແນ່ນອນວ່າ ເປັນທຳທີ່ພຶງລະດ້ວຍພາວະນາ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ພະອົງຕັດໄວ້ວ່າ 'ທຳເຫຼົ່າໃດ ພຶງລະດ້ວຍພາວະນາ? ຄື ຈິດຕຸບປາດທີ່ສະຫະຄົດດ້ວຍອຸດທັດຈະ'.

‘‘Kusalākusalaṃ [Pg.130] kammaṃ vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.427) vuttakammapaccayabhāvo nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo. So ca yadi uddhaccasahagataṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍheyya, tassāpi siyā. Tathā ca sati uddhaccasahagataṃ dassanena pahātabbaṃ siyā dassanena pahātabbānaṃyeva nānākkhaṇikakammapaccayabhāvassa vuttattā. Na cetaṃ dassenena pahātabbanti sabbaṃ pubbe viya āvattati.

ຄວາມເປັນກຳມະປັດໄຈ ທີ່ຕັດໄວ້ວ່າ 'ກຸສົນແລະອະກຸສົນກຳ ເປັນປັດໄຈແກ່ວິບາກຂັນທັງຫຼາຍ ແລະກາຕັດຕາຮູບທັງຫຼາຍ ດ້ວຍກຳມະປັດໄຈ' ຄື ຄວາມເປັນນານາຂະນິກະກຳມະປັດໄຈ. ແລະຖ້າວ່າ ອຸດທັດຈະສະຫະຄົດ ຊັກນຳປະຕິສົນທິ, ຄວາມເປັນນານາຂະນິກະກຳມະປັດໄຈນັ້ນ ກໍເພິ່ງມີແກ່ອຸດທັດຈະສະຫະຄົດນັ້ນດ້ວຍ. ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ, ອຸດທັດຈະສະຫະຄົດ ກໍເພິ່ງເປັນທຳທີ່ພຶງລະດ້ວຍທັດສະນະ ເພາະຄວາມເປັນນານາຂະນິກະກຳມະປັດໄຈ ພະອົງຕັດໄວ້ສະເພາະແກ່ທຳທີ່ພຶງລະດ້ວຍທັດສະນະເທົ່ານັ້ນ. ແຕ່ອຸດທັດຈະສະຫະຄົດນີ້ ບໍ່ແມ່ນທຳທີ່ພຶງລະດ້ວຍທັດສະນະ, ຂໍ້ຄວາມທັງໝົດຈຶ່ງໝູນກັບມາເໝືອນໃນກ່ອນ.

Sahajātameva vibhattanti yathā dassanena pahātabbavibhaṅge ‘‘dassanena pahātabbo dhammo neva dassanena na bhāvanāya pahātabbassa dhammassa kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.8.86) sahajātaṃ nānākkhaṇikanti uddisitvā ‘‘sahajātā dassanena pahātabbā cetanā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ kammapaccayena paccayo, nānākkhaṇikā dassanena pahātabbā cetanā vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti vibhattaṃ, evaṃ avibhajitvā ‘‘bhāvanāya pahātabbā cetanā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.8.89) ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘nānākkhaṇikā cetanā vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti. Tena na bhāvanāya pahātabbassa nānākkhaṇikakammapaccayabhāvoti viññāyati. Paccanīyepi yathāsambhavaṃ saṅgāhakapaccayānaṃ vasena paccayuddhāre kariyamāne. Itarattha cāti dassanenapahātabbapade. Tattha hi ‘‘dassanena pahātabbo dhammo neva dassanena na bhāvanāya pahātabbassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo, sahajātaupanissayapacchājātakammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.8.71) kammapaccayopi vuttoti.

ຄຳວ່າ 'ชົງຈຳແນກສະເພາະສະຫະຊາດເທົ່ານັ້ນ' ມີອະທິບາຍວ່າ ໃນທັດສະເນນະປະຫາຕັບບະວິພັງ ຊົງສະແດງໄວ້ຢ່າງໃດ ຄື ຊົງຕັ້ງຫົວຂໍ້ໄວ້ວ່າ 'ທຳທີ່ພຶງລະດ້ວຍທັດສະນະ ເປັນປັດໄຈແກ່ທຳທີ່ບໍ່ພຶງລະດ້ວຍທັດສະນະແລະພາວະນາ ດ້ວຍກຳມະປັດໄຈ' ເຊິ່ງໝາຍເຖິງສະຫະຊາດແລະນານາຂະນິກະ ແລ້ວຊົງຈຳແນກວ່າ 'ເຈດຕະນາທີ່ພຶງລະດ້ວຍທັດສະນະ ເປັນສະຫະຊາດ ເປັນປັດໄຈແກ່ຈິດຕະສະໝຸດຖານຮູບທັງຫຼາຍ ດ້ວຍກຳມະປັດໄຈ, ເຈດຕະນາທີ່ພຶງລະດ້ວຍທັດສະນະ ເປັນນານາຂະນິກະ ເປັນປັດໄຈແກ່ວິບາກຂັນທັງຫຼາຍ ແລະກາຕັດຕາຮູບທັງຫຼາຍ ດ້ວຍກຳມະປັດໄຈ', ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ບໍ່ຊົງຈຳແນກຢ່າງນັ້ນ ຕັດໄວ້ພຽງເທົ່ານີ້ວ່າ 'ເຈດຕະນາທີ່ພຶງລະດ້ວຍພາວະນາ ເປັນປັດໄຈແກ່ຈິດຕະສະໝຸດຖານຮູບທັງຫຼາຍ ດ້ວຍກຳມະປັດໄຈ', ບໍ່ໄດ້ຕັດວ່າ 'ເຈດຕະນາທີ່ເປັນນານາຂະນິກະ ເປັນປັດໄຈແກ່ວິບາກຂັນທັງຫຼາຍ ແລະກາຕັດຕາຮູບທັງຫຼາຍ ດ້ວຍກຳມະປັດໄຈ'. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊາບວ່າ ທຳທີ່ພຶງລະດ້ວຍພາວະນາ ບໍ່ມີຄວາມເປັນນານາຂະນິກະກຳມະປັດໄຈ. ແມ່ນໃນປັດຈະນີຍະ ເມື່ອມີການຍົກປັດໄຈຂຶ້ນສະແດງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປັດໄຈທີ່ສົງເຄາະເຂົ້າກັນຕາມທີ່ປະກອບໄດ້. ຄຳວ່າ 'ແລະໃນບົດອື່ນ' ໄດ້ແກ່ ໃນບົດທີ່ພຶງລະດ້ວຍທັດສະນະ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ໃນບົດນັ້ນ ພະອົງຕັດກຳມະປັດໄຈໄວ້ດ້ວຍວ່າ 'ທຳທີ່ພຶງລະດ້ວຍທັດສະນະ ເປັນປັດໄຈແກ່ທຳທີ່ບໍ່ພຶງລະດ້ວຍທັດສະນະແລະພາວະນາ ດ້ວຍອາລຳມະນະປັດໄຈ, ເປັນປັດໄຈດ້ວຍສະຫະຊາດ, ອຸປະນິດໄສ, ປັດຊາຊາດ ແລະກຳມະປັດໄຈ'.

Tadabhāvāti nānākkhaṇikakammapaccayattābhāvā. Na ca nānākkhaṇikakammapaccayaṃ vinā paṭisandhiākaḍḍhanaṃ atthīti ‘‘paṭisandhianākaḍḍhanato tattha anāgatā’’ti vuttaṃ. Etthāti ‘‘ṭhapetvā uddhaccasahagataṃ sesāni ekādaseva paṭisandhiṃ ākaḍḍhantī’’ti ettha. Pavattivipākassāti pavattiyaṃ vipāko pavattiekadesatāya pavattibhūto vā vipāko etassāti pavattivipākaṃ, kammaṃ, tassa. Atha vā pavattiyaṃ vipāko pavattivipāko. Imasmiṃ pana atthe nānākkhaṇikakammapaccayo etassāti nānā…pe… yo, tabbhāvo…pe… tāti evaṃ padacchedo daṭṭhabbo. Na sakkā nivāretuṃ nānākkhaṇikakammapaccayaṃ vinā vipākassa anuppajjanato.

ຄຳວ່າ 'ເພາະບໍ່ມີທຳນັ້ນ' ໄດ້ແກ່ ເພາະບໍ່ມີຄວາມເປັນນານາຂະນິກະກຳມະປັດໄຈ. ແລະເພາະການຊັກນຳປະຕິສົນທິ ຍ່ອມບໍ່ມີ ຫາກປາສະຈາກນານາຂະນິກະກຳມະປັດໄຈ, ດັ່ງນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ເພາະບໍ່ຊັກນຳປະຕິສົນທິ ປະຕິສົນທິຈຶ່ງບໍ່ມາໃນອຸດທັດຈະສະຫະຄົດນັ້ນ'. ຄຳວ່າ 'ໃນທີ່ນີ້' ໄດ້ແກ່ ໃນຄຳວ່າ 'ເວັ້ນອຸດທັດຈະສະຫະຄົດແລ້ວ ຈິດທີ່ເຫຼືອສິບເອັດດວງເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມຊັກນຳປະຕິສົນທິ'. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງກຳທີ່ໃຫ້ວິບາກໃນປະວັດຕິກາລ' ໄດ້ແກ່ ກຳໃດມີວິບາກໃນປະວັດຕິກາລ ຫຼືມີວິບາກອັນເປັນໄປໃນປະວັດຕິກາລ ເພາະເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງປະວັດຕິກາລ ກຳນັ້ນຊື່ວ່າ ມີວິບາກໃນປະວັດຕິກາລ, ແຫ່ງກຳນັ້ນ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ວິບາກໃນປະວັດຕິກາລ ຊື່ວ່າ ປະວັດຕິວິບາກ. ແຕ່ໃນອັດຖະນີ້ ພຶງຊາບການຕັດບົດຢ່າງນີ້ວ່າ ກຳໃດມີນານາຂະນິກະກຳມະປັດໄຈ... ຄວາມເປັນແຫ່ງກຳນັ້ນ... ບໍ່ອາດຈະຫ້າມໄດ້ ເພາະວິບາກຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ຫາກປາສະຈາກນານາຂະນິກະກຳມະປັດໄຈ.

Idāni [Pg.131] pavattivipākānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayalābhitāya āhaccabhāsitataṃ dassetuṃ ‘‘vuttañcā’’tiādimāha. Vipākadānaṃ paṭisandhivipākadhammatāti maññamāno ‘‘yadi bhāvanā’’tiādimāha. Itaro vipākadānābhāvepi siddho vipākadhammabhāvo tādisānaṃ aññesampi labbhamānattāti āha ‘‘abhiññācittādīna’’nti. Ādi-saddena attano kālamatikkantaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ upapajjavedanīyañca saṅgaṇhāti. Vuttaṃ siyāti idaṃ sahāyapaccayalābhato puthujjanasantānavuttino uddhaccasahagatassa vipākuppādanaṃ, tadabhāvā sekkhasantatiyaṃ tassa vipākānuppādanañca yuttaṃ siyāti vuttaṃ. Tenevāha ‘‘idaṃ pana ṭhānaṃ suṭṭhu vicāretabba’’ntiādi. Tathā ca vakkhati ‘‘puthujjanesu uppajjamānānaṃ sakabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ uddhaccasahagatacittuppādassa ca saṃyojanattayatadekaṭṭhakilesānaṃ anupacchinnatāya aparikkhīṇasahāyānaṃ vipākuppādanaṃ na sakkā paṭikkhipitunti uddhaccasahagatadhammānaṃ vipāko vibhaṅge vutto’’ti. Tassa tādisasseva sati sahāye vipākuppādanavacanaṃ, asati vipākānuppādanavacanaṃ virujjhatīti ca pavattivipākadāyikaṃ vā uddhaccasahagatassa manasi katvā ‘‘vuttaṃ siyā’’ti vuttaṃ. ‘‘Pavattivipākañhi sandhāya ‘tesaṃ vipāke ñāṇa’nti paṭisambhidāvibhaṅge (vibha. 725-726) vutta’’nti eke vaṇṇayanti. Evaṃ uddhaccacetanāpi na hoti, sāpi viññāṇapaccayabhāve apanetabbāti idampi paṭisandhiviññāṇameva sandhāya vuttanti.

ບັດນີ້ ເພື່ອຈະສະແດງຄວາມທີ່ກຳທີ່ໃຫ້ວິບາກໃນປະວັດຕິກາລ ເປັນກຳທີ່ໄດ້ຮັບນານາຂະນິກະກຳມະປັດໄຈ ໂດຍພະດຳລັດທີ່ຕັດໄວ້ໂດຍກົງ ພະອົງຈຶ່ງຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ແລະຕັດໄວ້ວ່າ'. ອາຈານຜູ້ໜຶ່ງ ເຂົ້າໃຈວ່າ ການໃຫ້ວິບາກ ຄື ຄວາມເປັນທຳທີ່ມີວິບາກເປັນປະຕິສົນທິ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຖ້າວ່າ ພາວະນາ'. ອາຈານອີກຜູ້ໜຶ່ງ ກ່າວວ່າ 'ແຫ່ງອະພິນຍາຈິດເປັນຕົ້ນ' ເພາະຄວາມເປັນທຳທີ່ມີວິບາກ ຍ່ອມສຳເລັດໄດ້ ແມ່ນເມື່ອບໍ່ມີການໃຫ້ວິບາກ ເພາະມີການໄດ້ຮັບວິບາກຢ່າງນັ້ນ ແມ່ນໃນຈິດອື່ນໆ. ດ້ວຍສັບວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ' ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາທິດຖະທຳມະເວທະນີຍະກຳ ແລະອຸປະປັດຊະເວທະນີຍະກຳ ທີ່ລ່ວງເລີຍກາລຂອງຕົນໄປແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ເພິ່ງເປັນອັນກ່າວໄວ້' ນີ້ ພະອົງກ່າວໝາຍເຖິງວ່າ ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງວິບາກຂອງອຸດທັດຈະສະຫະຄົດ ທີ່ເປັນໄປໃນສັນດານຂອງປຸຖຸຊົນ ເພາະໄດ້ປັດໄຈທີ່ເປັນສະຫາຍ, ແລະຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນແຫ່ງວິບາກຂອງອຸດທັດຈະສະຫະຄົດນັ້ນ ໃນສັນດານຂອງພະເສຂະ ເພາະບໍ່ມີປັດໄຈທີ່ເປັນສະຫາຍນັ້ນ ເພິ່ງເປັນການສົມຄວນ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ແຕ່ຖານະນີ້ ພຶງພິຈາລະນາໃຫ້ດີ' ເປັນຕົ້ນ. ແລະພະອົງຈະກ່າວຕໍ່ໄປວ່າ 'ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງວິບາກຂອງສັນທະລາຄະເປັນຕົ້ນ ໃນຂອງສ່ວນຕົວ ແລະຂອງອຸດທັດຈະສະຫະຄົດຈິດຕຸບປາດ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນປຸຖຸຊົນທັງຫຼາຍ ເພາະຄວາມບໍ່ຂາດສູນແຫ່ງສັງໂຍຊະນະສາມ ແລະກິເລດທີ່ຕັ້ງຢູ່ຮ່ວມກັນກັບສັງໂຍຊະນະນັ້ນ ເຊິ່ງເປັນສະຫາຍທີ່ຍັງບໍ່ສິ້ນໄປ ຍ່ອມບໍ່ອາດປະຕິເສດໄດ້, ດັ່ງນັ້ນ ວິບາກຂອງທຳທີ່ສະຫະຄົດດ້ວຍອຸດທັດຈະ ຈຶ່ງມີກ່າວໄວ້ໃນວິພັງ'. ຄຳກ່າວເຖິງການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງວິບາກ ເມື່ອມີສະຫາຍຢ່າງນັ້ນ ແລະຄຳກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນແຫ່ງວິບາກ ເມື່ອບໍ່ມີສະຫາຍ ຍ່ອມຂັດແຍ້ງກັນ, ຫຼືວ່າ ພະອົງຊົງໝາຍເຖິງອຸດທັດຈະສະຫະຄົດ ທີ່ໃຫ້ວິບາກໃນປະວັດຕິກາລ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ເພິ່ງເປັນອັນກ່າວໄວ້'. ອາຈານບາງພວກພັນລະນາວ່າ 'ເພາະຊົງໝາຍເຖິງວິບາກໃນປະວັດຕິກາລ ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ປັນຍາໃນວິບາກຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ' ໃນປະຕິສຳພິທາວິພັງ'. ແມ່ນເຈດຕະນາທີ່ສະຫະຄົດດ້ວຍອຸດທັດຈະ ກໍຍ່ອມບໍ່ມີຢ່າງນີ້, ແມ່ນເຈດຕະນານັ້ນ ກໍພຶງນຳອອກໃນຄວາມເປັນວິນຍານະປັດໄຈ, ຄຳນີ້ກໍຊົງໝາຍເຖິງປະຕິສົນທິວິນຍານເທົ່ານັ້ນ.

Akusalapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາບົດອະກຸສົນ ຈົບແລ້ວ.

Abyākatapadaṃ

ບົດອັບພະຍາກິດ

Ahetukakusalavipākavaṇṇanā

การພັນລະນາອະເຫຕຸກາກຸສົນລະວິບາກ

431. Kāmāvacara…pe… ādi vuttanti ettha ādi-saddena ‘‘upacitattā’’ti padaṃ saṅgayhati ‘‘asādhāraṇakammapaccayavasenā’’ti vuttattā. ‘‘Upacitattāti laddhāsevanattā’’ti keci vadanti, taṃ paṭhamajavanassa na yujjati anāsevanattā. Tathā ca sati tassa vipākadānameva na siyāti tato aññathā atthaṃ dassento ‘‘yathā’’tiādimāha. Tattha vipākābhimukhanti vipākadānābhimukhaṃ katokāsaṃ. Katokāsatā ca anādimhi saṃsāre anekesaṃ kammānaṃ katānaṃ atthitāya parassa paṭibāhanena hotīti ‘‘aññassa vipākaṃ paṭibāhitvā’’tiādi vuttaṃ. Vaḍḍhitatā [Pg.132] ca sakammassa baladānasamatthatāvasena attano kāraṇehi abhisaṅkhatatā. Asādhāraṇena nāmaṃ uddhaṭaṃ ‘‘bherīsaddo yavaṅkuro’’ti yathā. Viññāṇānanti cakkhuviññāṇādīnaṃ. Visesapaccayattāti adhikapaccayattā.

໔໓໑. ໃນຄຳວ່າ 'ກາມາວະຈອນ... ເປັນຕົ້ນ ຕັດໄວ້ແລ້ວ' ນີ້ ດ້ວຍສັບວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ' ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາບົດວ່າ 'ເພາະເປັນກຳທີ່ສັ່ງສົມໄວ້' ເພາະຕັດໄວ້ວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະສາທາລະນະກຳມະປັດໄຈ'. ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ 'ຄຳວ່າ ເພາະເປັນກຳທີ່ສັ່ງສົມໄວ້ ໄດ້ແກ່ ເພາະໄດ້ຮັບການເສບຄຸ້ນ', ຄຳນັ້ນຍ່ອມບໍ່ສົມຄວນແກ່ປະຖົມຊະວະນະ ເພາະບໍ່ມີການເສບຄຸ້ນ. ແລະເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ, ການໃຫ້ວິບາກຂອງປະຖົມຊະວະນວນັ້ນ ກໍເພິ່ງບໍ່ມີ, ດັ່ງນັ້ນ ເພື່ອສະແດງອັດຖະໂດຍປະການອື່ນຈາກນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຢ່າງໃດ'. ໃນຄຳນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ມຸ່ງໜ້າຕໍ່ວິບາກ' ໄດ້ແກ່ ມຸ່ງໜ້າຕໍ່ການໃຫ້ວິບາກ ຄື ເຮັດໂອກາດໃຫ້ແລ້ວ. ແລະຄວາມເປັນຜູ້ເຮັດໂອກາດໃຫ້ແລ້ວ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍການຂັດຂວາງກຳອື່ນ ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງກຳທັງຫຼາຍທີ່ເຮັດໄວ້ແລ້ວຢ່າງຫຼວງຫຼາຍໃນສັງສານະວັດທີ່ບໍ່ມີເບື້ອງຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຂັດຂວາງວິບາກຂອງກຳອື່ນແລ້ວ'. ແລະຄວາມເປັນກຳທີ່ຈະເລີນແລ້ວ ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນກຳທີ່ປຸງແຕ່ງຂຶ້ນດ້ວຍເຫດຂອງຕົນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມສາມາດໃນການໃຫ້ຜົນຂອງກຳຂອງຕົນ. ຊື່ທີ່ຕັ້ງຂຶ້ນດ້ວຍເຫດທີ່ບໍ່ທົ່ວໄປ ເໝືອນຄຳວ່າ 'ສຽງກອງ' ແລະ 'ໜໍ່ເຂົ້າບາເລ'. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງວິນຍານທັງຫຼາຍ' ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງຈັກຂຸວິນຍານເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເພາະເປັນປັດໄຈພິເສດ' ໄດ້ແກ່ ເພາະເປັນປັດໄຈທີ່ຍິ່ງກວ່າ.

Cakkhusannissitañca taṃ rūpavijānanañcāti etena samānādhikaraṇataṃ samāsassa dassento tattha ca ‘‘cakkhusannissita’’ntiādipadadvayassa nīluppalasaddādīnaṃ viya aññamaññavisesanavisesitabbabhāvamāha. Aññaviññāṇanti rūpārammaṇaṃ manoviññāṇaṃ. Rūpaṃyevārammaṇanti pana atthe dibbacakkhuviññāṇaṃ daṭṭhabbaṃ taṃsadisānaṃ tadupacāraṃ katvā yathā ‘‘sā eva tittirī tāni eva osadhānī’’ti. Jhānapaccayattābhāve na jhānaṅgatā natthīti pañcaviññāṇesu upekkhādīnaṃ upacaritajhānaṅgataṃ sādheti. Na hi jhānaṅgānaṃ jhānapaccayataṃ vatvā tesaṃ jhānapaccayabhāvo paṭikkhittoti. Yadi evaṃ pañcaviññāṇesu upekkhādayo jhānarāsiṭṭhāne na vattabbā siyunti āha ‘‘jhānapaccayattābhāve’’tiādi. Upekkhādibhāvatoti upekkhāsukhadukkhekaggatābhāvato. Aññaṭṭhānābhāvatoti cittaṭṭhitiṃ eva sandhāya vuttaṃ.

ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ອາໄສຕາດ້ວຍ ແລະຮູ້ແຈ້ງຮູບດ້ວຍ' ນີ້ ພະອົງຊົງສະແດງຄວາມເປັນສະມານາທິກະຣະນະແຫ່ງສະມາດ, ແລະໃນສະມາດນັ້ນ ຊົງກ່າວເຖິງຄວາມເປັນວິເສດສະນະແລະວິເສດສະຍະແກ່ກັນແລະກັນ ແຫ່ງບົດທັງສອງມີຄຳວ່າ 'ອາໄສຕາ' ເປັນຕົ້ນ ເໝືອນຢ່າງສັບມີຄຳວ່າ 'ດອກອຸບົນຂຽວ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ວິນຍານອື່ນ' ໄດ້ແກ່ ມະໂນວິນຍານທີ່ມີຮູບເປັນອາລົມ. ແຕ່ໃນອັດຖະວ່າ 'ມີຮູບເທົ່ານັ້ນເປັນອາລົມ' ພຶງຊາບທิບພະຈັກຂຸວິນຍານ ໂດຍການປຽບທຽບກັບທິບພະຈັກຂຸວິນຍານນັ້ນ ເໝືອນຢ່າງຄຳວ່າ 'ນົກກະທານັ້ນເອງ ຢາສະໝຸນໄພເຫຼົ່ານັ້ນເອງ'. ພະອົງຊົງຍົກຂໍ້ພິສູດຄວາມເປັນອົງຊານໂດຍອຸປະຈານ ແຫ່ງອຸເປກຂາເປັນຕົ້ນໃນປັນຈະວິນຍານທັງຫຼາຍ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເມື່ອບໍ່ມີຄວາມເປັນຊານະປັດໄຈ ຄວາມເປັນອົງຊານຍ່ອມບໍ່ມີ ກໍຫາບໍ່ໄດ້'. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ພະອົງບໍ່ໄດ້ປະຕິເສດຄວາມເປັນຊານະປັດໄຈຂອງອົງຊານທັງຫຼາຍ ຫຼັງຈາກທີ່ຕັດຄວາມເປັນຊານະປັດໄຈໄວ້ແລ້ວ. ຖ້າວ່າເປັນຢ່າງນັ້ນ ອຸເປກຂາເປັນຕົ້ນໃນປັນຈະວິນຍານທັງຫຼາຍ ກໍບໍ່ເພິ່ງກ່າວໄວ້ໃນໝວດແຫ່ງຊານ, ດັ່ງນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເມື່ອບໍ່ມີຄວາມເປັນຊານະປັດໄຈ'. ຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມເປັນອຸເປກຂາເປັນຕົ້ນ' ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມເປັນອຸເປກຂາ ສຸກ ທຸກ ແລະເອກັກຄະຕາ. ຄຳວ່າ 'ເພາະບໍ່ມີບ່ອນອື່ນ' ພະອົງຕັດໝາຍເຖິງຄວາມຕັ້ງໝັ້ນຂອງຈິດ ເທົ່ານັ້ນ.

436. Akusalaṃ bhavaṅganissandena ‘‘paṇḍara’’nti vuccati, bhavaṅge apaṇḍare taṃmūlikā kuto akusalassa paṇḍaratāti ‘‘akusalassa cā’’ti vuttaṃ. Paṇḍaratāya kāraṇaṃ vattabbaṃ, yadi aññakāraṇā paṇḍaratā, sabhāvovāyanti cittassa akilesasabhāvatāya vuttaṃ, na cettha phassādīnampi paṇḍaratāpatti. Yato dhammānaṃ sabhāvakiccavisesaññunā bhagavatā viññāṇaṃyeva tathā niddiṭṭhanti.

໔໓໖. ອະກຸສົນ ພະອົງຕັດວ່າ 'ຜຸດຜ່ອງ' ເພາະເປັນຜົນໄຫຼອອກແຫ່ງພະວັງ, ເມື່ອພະວັງບໍ່ຜຸດຜ່ອງ ຄວາມຜຸດຜ່ອງຂອງອະກຸສົນທີ່ມີພະວັງນັ້ນເປັນມູນ ຈະມີມາແຕ່ໃສ? ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ແລະຂອງອະກຸສົນ'. ເຫດແຫ່ງຄວາມຜຸດຜ່ອງ ພຶງກ່າວໄວ້, ຖ້າວ່າຄວາມຜຸດຜ່ອງມີເພາະເຫດອື່ນ, ສະພາວະນີ້ ພະອົງຕັດໄວ້ ເພາະຄວາມທີ່ຈິດມີສະພາວະປາສະຈາກກิເລດ, ແລະໃນທີ່ນີ້ ຄວາມຜຸດຜ່ອງຍ່ອມບໍ່ເຖິງແກ່ຜັດສະເປັນຕົ້ນ. ເພາະພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຜູ້ຊົງຮູ້ແຈ້ງສະພາວະແລະກິດພິເສດຂອງທຳທັງຫຼາຍ ຊົງສະແດງສະເພາະວິນຍານເທົ່ານັ້ນໄວ້ຢ່າງນັ້ນ.

439. Anatikkamanena bhāvanāya. Pasādaghaṭṭanaṃ visayassa yogyadese avaṭṭhānanti ‘‘pasādaṃ ghaṭṭetvā āpāthaṃ gantvā’’ti vuttaṃ. Mahābhūtesu paṭihaññatīti ettha na sayaṃ kiñci paṭihaññati, nāpi kenaci paṭihaññīyati aphoṭṭhabbasabhāvattā. Visayavisayībhūtaṃ pana abhimukhabhāvappattiyā viññāṇuppattiyā hetutāya visiṭṭhabhāvappattaṃ paṭihatapaṭighātakabhāvena voharīyati, tasmā tesu sappaṭighavohāro. ‘‘Upādārūpaṃ ghaṭṭetīti evamādi ca upacāravaseneva veditabbaṃ. Mahābhūtārammaṇena pana [Pg.133] kāyappasādanissayabhūtesu mahābhūtesu ghaṭṭiyamānesu pasādopi ghaṭṭito eva nāma hotīti vatvā vīmaṃsitabba’’nti vadanti. Yathādhippetena ekadesasāmaññena upamāvacanato nissitanissayaghaṭṭanānaṃ satipi pubbāparabhāve upamatte upamābhāvena gahetabbabhāvaṃ dassento ‘‘ubhayaghaṭṭanadassanattha’’nti āha.

໔໓໙. ດ້ວຍການບໍ່ກ້າວລ່ວງແຫ່ງພາວະນາ. ຄຳວ່າ “ກະທົບປະສາດແລ້ວສູ່ຄອງ” ໄດ້ແກ່ ການກະທົບປະສາດ ແລະການຕັ້ງຢູ່ໃນຖານະທີ່ຄວນແກ່ວິໄສ. ໃນຄຳວ່າ “ຍ່ອມກະທົບໃນມະຫາພູດທັງຫຼາຍ” ນີ້ ຕົວມັນເອງບໍ່ໄດ້ກະທົບຫຍັງເລີຍ ແລະບໍ່ໄດ້ຖືກສິ່ງໃດກະທົບ ເພາະມີສະພາວະທີ່ບໍ່ແມ່ນໂຜດຖັບພະ. ແຕ່ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງວິໄສ ແລະວິໄສີ ຍ້ອນຄວາມເປັນປັດໄຈແກ່ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງວິນຍານ ໂດຍການເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນຂອງສະເພາະໜ້າ ຈຶ່ງໄດ້ຮັບການເອີ້ນວ່າ ເປັນສະພາວະທີ່ກະທົບ ແລະຖືກກະທົບ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງມີໂວຫານວ່າ “ສະປະຕິຄະ” (ມີການກະທົບ) ໃນມະຫາພູດເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ຍ່ອມກະທົບອຸປາດາຍະຮູບ” ຄວນຊາບໂດຍອຸປະຈານັ້ນເອງ. ແຕ່ພວກອາຈານກ່າວວ່າ “ເມື່ອມະຫາພູດທັງຫຼາຍອັນເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງກາຍະປະສາດ ຖືກກະທົບດ້ວຍມະຫາພູດອາລົມ ປະສາດກໍຊື່ວ່າຖືກກະທົບຄືກັນ ດັ່ງນີ້ແລ້ວ ຄວນພິຈາລະນາເບິ່ງ”. ທ່ານສະແດງເຖິງຄວາມທີ່ການກະທົບແຫ່ງສິ່ງທີ່ອາໄສ ແລະສິ່ງທີ່ເປັນທີ່ອາໄສ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີກ່ອນແລະຫຼັງ ແຕ່ກໍຄວນຖືເອົາໂດຍຄວາມເປັນອຸປະມາ ຍ້ອນການກ່າວອຸປະມາໂດຍຄວາມຄ້າຍຄືກັນບາງສ່ວນຕາມທີ່ປະສົງ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ເພື່ອສະແດງການກະທົບທັງສອງ”.

455. Dassanādippavattibhāvatoti manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ adassanāditāya sā etesaṃ eva viseso. Anaññanissayamanopubbaṅgamatāyāti aññanissayamanopubbaṅgamattābhāvato. Aññanissayaviññāṇassa anantarapaccayattābhāvenāti iminā kiriyāmanodhātutopi visesassa vuttattā ‘‘manodvāraniggamanamukhabhāvābhāvato’’ti vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘niggamanapavesamukhabhāvābhāvato’’ti. Tividhenapi hi manodhātuviññāṇadhātūhi manoviññāṇadhātuyā viseso dassitoti. Tato eva vijānanavisesavirahatoyeva. Yadi manodhātu ‘‘manoviññāṇa’’nti na vuccati, chaviññāṇakāyāti kathaṃ manodhātuyā tattha saṅgaho hotīti? Saṅgaho eva pariyāyadesanattā. Atthi hi esa pariyāyo ‘‘mananamattaṃ viññāṇaṃ manoviññāṇa’’nti yathā ‘‘mananamattā dhātu manodhātū’’ti. Apica vatthukiccehi manoviññāṇasabhāgattā tassa uparamuppādabhāvato antādibhāvato ca manoviññāṇakāyasaṅgahitā manodhātu, na sesaviññāṇakāyasaṅgahitā ataṃsabhāgattā, idha pana nippariyāyakatattā manaso sambhūya visiṭṭhamanokiccayuttaṃ manoviññāṇanti tadabhāvato ‘‘manoviññāṇantipi na vuccatī’’ti imamevatthaṃ sādhetuṃ ‘‘na hi taṃ viññāṇaṃ manato’’tiādi vuttaṃ. Tena manodhātuyā nippariyāyato manoviññāṇakiccavirahaṃyeva dasseti. Dassanādīnaṃ panātiādinā aññaviññāṇavidhuraṃ manodhātuyā ca sabhāvaṃ dasseti.

໔໕໕. ເພາະຄວາມເປັນໄປມີການເຫັນເປັນຕົ້ນ, ຄວາມເປັນໄປນັ້ນເປັນຄວາມພິເສດຂອງມະໂນທາດ ແລະມະໂນວິນຍານທາດ ເພາະຄວາມທີ່ທາດທັງສອງນັ້ນບໍ່ມີການເຫັນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ເພາະຄວາມມີໃຈເປັນຫົວໜ້າ ແລະບໍ່ອາໄສສິ່ງອື່ນ” ຄື ເພາະຄວາມບໍ່ມີສະພາວະທີ່ມີໃຈເປັນຫົວໜ້າໂດຍອາໄສສິ່ງອື່ນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ “ເພາະຄວາມບໍ່ມີຄວາມເປັນອະນັນຕະຣະປັດໄຈແຫ່ງວິນຍານທີ່ອາໄສສິ່ງອື່ນ” ນີ້ ຍ້ອນທ່ານກ່າວຄວາມພິເສດແມ່ນແຕ່ຈາກກິຣິຍາມະໂນທາດ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ເພາະຄວາມບໍ່ມີສະພາວະເປັນທາງອອກແຫ່ງມະໂນທະວານ” ແຕ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວວ່າ “ເພາະຄວາມບໍ່ມີສະພາວະເປັນທາງເຂົ້າແລະທາງອອກ”. ຈິງຢູ່ ທ່ານສະແດງຄວາມພິເສດຂອງມະໂນວິນຍານທາດ ຈາກມະໂນທາດ ແລະວິນຍານທາດ ໂດຍປະການທັງສາມ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ຈຶ່ງປາສະຈາກຄວາມພິເສດແຫ່ງການຮູ້ແຈ້ງ. ຫາກຖ້າວ່າ ມະໂນທາດ ບໍ່ຖືກຮຽກວ່າ “ມະໂນວິນຍານ”, ຄວາມສົງເຄາະມະໂນທາດໃນຄຳວ່າ “ຊະວິນຍານະກາຍ” (ກາຍຄືວິນຍານ 6) ນັ້ນ ຈະມີໄດ້ແນວໃດ? ການສົງເຄາະນັ້ນມີໄດ້ ເພາະເປັນເທດສະໜາໂດຍປະຣິຍາຍ. ຈິງຢູ່ ປະຣິຍາຍນີ້ມີຢູ່ວ່າ “ວິນຍານສັກແຕ່ວ່າຄິດ ເປັນມະໂນວິນຍານ” ເໝືອນຢ່າງວ່າ “ທາດສັກແຕ່ວ່າຄິດ ເປັນມະໂນທາດ”. ອີກປະການໜຶ່ງ ມະໂນທາດ ຖືກສົງເຄາະເຂົ້າໃນມະໂນວິນຍານະກາຍ ເພາະມີສະພາວະສະເໝີດ້ວຍມະໂນວິນຍານ ໂດຍກິດແຫ່ງວັດຖຸ ຍ້ອນຄວາມເປັນໄປໃນເບື້ອງຕົ້ນ ແລະເບື້ອງປາຍ ແລະຍ້ອນຄວາມດັບແລະຄວາມເກີດແຫ່ງມະໂນວິນຍານນັ້ນ, ແຕ່ບໍ່ໄດ້ສົງເຄາະເຂົ້າໃນວິນຍານະກາຍທີ່ເຫຼືອ ເພາະບໍ່ມີສະພາວະສະເໝີກັນ, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ເພາະຄວາມເປັນສະພາວະທີ່ບໍ່ມີປະຣິຍາຍ ມະໂນວິນຍານທີ່ປະກອບດ້ວຍມະໂນກິດອັນພິເສດ ເພາະປະຊຸມກັນແຫ່ງມະໂນ ຈຶ່ງບໍ່ມີສະພາວະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ແມ່ນແຕ່ມະໂນວິນຍານກໍບໍ່ຮຽກ” ເພື່ອຈະຢັ້ງຢືນເນື້ອຄວາມນີ້ເອງ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ຈິງຢູ່ ວິນຍານນັ້ນບໍ່ແມ່ນເກີດຈາກມະໂນ”. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານສະແດງເຖິງຄວາມປາສະຈາກມະໂນວິນຍານະກິດ ໂດຍບໍ່ມີປະຣິຍາຍແຫ່ງມະໂນທາດນັ້ນເອງ. ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ແຕ່ຂອງການເຫັນເປັນຕົ້ນ” ທ່ານສະແດງສະພາວະຂອງມະໂນທາດ ທີ່ປາສະຈາກວິນຍານອື່ນ.

Yadi janakasadisatā nāma mahāvipākesu vitakkādīnaṃ sammāsaṅkappāditā, tihetukato nibbattānaṃ tihetukānaṃ, duhetukato nibbattānaṃ duhetukānañca bhavatu sammāsaṅkappāditā, tihetukato pana nibbattaduhetukānaṃ kathanti āha ‘‘tattha hī’’tiādi. Taṃsotapatitatā na siyā tassā anānantarattā. Tato eva hītiādinā vuttasotapatitaṃ evānantarena vacanena samatthayati. Yadi vijjamānānampi [Pg.134] manodhātuādīsu vitakkādīnaṃ pañcaviññāṇesu viya agaṇanūpagabhāvo, evaṃ sante paṭṭhāne kathaṃ tesaṃ jhānapaccayatāvacanaṃ. ‘‘Abyākato dhammo abyākatassa dhammassa jhānapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.431), ‘‘vipākābyākatāni kiriyābyākatāni jhānaṅgāni sampayuttakānaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ jhānapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.431) hi vuttaṃ. Paccanīyepi ‘‘abyākataṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjati na jhānapaccayā, pañcaviññāṇasahitaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.98) pañcaviññāṇāni eva uddhaṭāni, na manodhātuādīnīti āha ‘‘jhānapaccayakiccamattato’’tiādi. Na hettha jhānaṅgānaṃ balavadubbalabhāvo adhikato, atha kho jhānapaccayabhāvamattanti adhippāyo.

ຫາກຄວາມເປັນເໝືອນຜູ້ໃຫ້ກຳເນີດ ຄືຄວາມເປັນສັມມາສັງກັບປະເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງວິຕົກເປັນຕົ້ນ ໃນມະຫາວິບາກທັງຫຼາຍ, ຄວາມເປັນສັມມາສັງກັບປະເປັນຕົ້ນນັ້ນ ຈົ່ງມີແກ່ຈິດທີ່ມີເຫດ 3 ທີ່ເກີດຈາກຈິດທີ່ມີເຫດ 3 ແລະແກ່ຈິດທີ່ມີເຫດ 2 ທີ່ເກີດຈາກຈິດທີ່ມີເຫດ 2 ເຖີດ, ແຕ່ສຳລັບຈິດທີ່ມີເຫດ 2 ທີ່ເກີດຈາກຈິດທີ່ມີເຫດ 3 ຈະມີໄດ້ແນວໃດ? ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ໃນມະຫາວິບາກນັ້ນ”. ຄວາມຕົກໄປສູ່ກະແສນັ້ນ ບໍ່ຄວນມີ ເພາະຄວາມບໍ່ເປັນອະນັນຕະຣະແຫ່ງກະແສນັ້ນ. ທ່ານຍ່ອມສະໜັບສະໜູນຄວາມຕົກໄປສູ່ກະແສທີ່ກ່າວໄວ້ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ເພາະເຫດນັ້ນເອງ” ດ້ວຍຄຳເວົ້າທີ່ບໍ່ມີລະຫວ່າງຂັ້ນ. ຫາກວ່າ ຄວາມບໍ່ນັບເນື່ອງແຫ່ງວິຕົກເປັນຕົ້ນ ແມ່ນທີ່ມີຢູ່ ໃນມະໂນທາດເປັນຕົ້ນ ຈະເປັນເໝືອນໃນປັນຈະວິນຍານ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ໃນຄຳພີປັດຖານ ຈະກ່າວເຖິງຄວາມເປັນຊານະປັດໄຈຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້ແນວໃດ? ຈິງຢູ່ ທ່ານກ່າວໄວ້ວ່າ “ທຳອະບຍາກິດ ເປັນປັດໄຈແກ່ທຳອະບຍາກິດ ດ້ວຍຊານະປັດໄຈ” ແລະ “ອົງຊານທັງຫຼາຍ ທີ່ເປັນວິບາກອະບຍາກິດ ແລະກິຣິຍາອະບຍາກິດ ເປັນປັດໄຈແກ່ຂັນທັງຫຼາຍທີ່ປະກອບກັນ ແລະແກ່ຮູບທັງຫຼາຍທີ່ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານ ດ້ວຍຊານະປັດໄຈ”. ແມ່ນແຕ່ໃນປັດຈະນີຍະ ທ່ານກໍຍົກຂຶ້ນສະແດງສະເພາະປັນຈະວິນຍານເທົ່ານັ້ນ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ເພາະອາໄສທຳອະບຍາກິດ ທຳອະບຍາກິດຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍຊານະປັດໄຈ, ເພາະອາໄສຂັນໜຶ່ງທີ່ເກີດຮ່ວມກັບປັນຈະວິນຍານ ຂັນສາມຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ” ບໍ່ໄດ້ຍົກມະໂນທາດເປັນຕົ້ນຂຶ້ນສະແດງ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ເພາະສັກແຕ່ວ່າກິດແຫ່ງຊານະປັດໄຈ”. ຈິງຢູ່ ໃນທີ່ນີ້ ບໍ່ໄດ້ປະສົງເອົາຄວາມມີກຳລັງ ຫຼືບໍ່ມີກຳລັງແຫ່ງອົງຊານ, ແຕ່ປະສົງເອົາພຽງແຕ່ຄວາມເປັນຊານະປັດໄຈເທົ່ານັ້ນ.

469. Samānavatthukaṃ anantarapaccayaṃ labhitvāti dassanādito manodhātuyā ca balavabhāve kāraṇavacanaṃ. Yathārammaṇanti ārammaṇānurūpaṃ. Yadi samānanissayatāya manodhātuto balavatarattaṃ vipākamanoviññāṇadhātuyā somanassasahagatāya, voṭṭhabbanaṃ kathaṃ majjhattavedananti anuyogaṃ manasi katvā tassa balavabhāvaṃ sampaṭicchitvā santatipariṇāmanabyāpāravisesā na somanassavedananti parihāraṃ vadanto ‘‘voṭṭhabbana’’ntiādimāha. Vipāko viya anubhavanameva na hotīti sati samatthatāya vipākānaṃ ekantena ārammaṇarasānubhavanatāya vuttaṃ.

໔໖໙. ຄຳວ່າ “ເພາະໄດ້ຮັບອະນັນຕະຣະປັດໄຈທີ່ມີວັດຖຸດຽວກັນ” ເປັນຄຳກ່າວເຖິງເຫດແຫ່ງຄວາມມີກຳລັງຂອງມະໂນທາດ ຈາກການເຫັນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ຕາມອາລົມ” ຄື ສົມຄວນແກ່ອາລົມ. ຫາກວ່າ ມະໂນວິນຍານທາດທີ່ເປັນວິບາກ ເຊິ່ງເກີດຮ່ວມກັບໂສມະນັດ ມີກຳລັງຫຼາຍກວ່າມະໂນທາດ ເພາະມີທີ່ອາໄສດຽວກັນ, ໂວຕຖັບພະນະ ຈະມີມັດຊັດຕາເວທະນາ (ອຸເບກຂາເວທະນາ) ໄດ້ແນວໃດ? ທ່ານຕັ້ງຄຳຖາມນີ້ໄວ້ໃນໃຈ ແລ້ວຍອມຮັບຄວາມມີກຳລັງຂອງມັນ ແລ້ວກ່າວແກ້ວ່າ ຍ້ອນຄວາມພິເສດແຫ່ງກິດຈະການທີ່ນ້ອມໄປສູ່ສັນດານ ຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນໂສມະນັດສະເວທະນາ ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ໂວຕຖັບພະນະ”. ຄຳວ່າ “ບໍ່ແມ່ນການສະເຫວີຍອາລົມຢ່າງດຽວ ເໝືອນຢ່າງວິບາກ” ທ່ານກ່າວໄວ້ ເພາະຄວາມທີ່ວິບາກທັງຫຼາຍ ຍ່ອມສະເຫວີຍລົດຊາດແຫ່ງອາລົມໂດຍສ່ວນດຽວ ເມື່ອມີຄວາມສາມາດ.

Ahetukakusalavipākavaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາອະເຫຕຸກາກຸສົນວິບາກ ຈົບແລ້ວ.

Aṭṭhamahāvipākacittavaṇṇanā

การพรรณนามหาวิบากจิต 8

498. Vipākadhammānaṃ kammadvāraṃ vuttaṃ dvārakathāyaṃ ‘‘tebhūmakakusalākusalo ekūnatiṃsavidho mano’’ti (dha. sa. aṭṭha. manokammadvārakathā). Payogenāti attanā parehi vā katena ussāhanapayogena. Kusalākusalāni viya yesaṃ taṃ tadārammaṇaṃ anubandhabhūtaṃ. Paṭhamapañcamacittānaṃ aññamaññabalavadubbalabhāvavicārena dutiyachaṭṭhādīnampi so vicārito hotīti ‘‘etesu balavaṃ dubbalañca vicāretu’’nti vuttaṃ. Yathā sāliādīnaṃ thaddhamudubhūmivasena tiṇādīnaṃ [Pg.135] anīharaṇanīharaṇavasena utuādiavasesapaccayānaṃ vipattisampattivasena ca phalavisesayogo, evaṃ kammassa sugatiduggativasena avisuddhavisuddhapayogavasena upapattiyā vipattisampattivasena ca visiṭṭhaphalatāya pariṇamanaṃ, evameva gimhavassakālādīsu bījānaṃ phalavisesayogo viya taṃtaṃkālavisesena kammassa phalavisesayogo hotīti āha ‘‘kālavasena pariṇamatī’’ti. Sukkasoṇitapaccayānanti kammavisesaparibhāvitasantānuppannatāya sukkasoṇitānaṃ āyuvisesahetubhāvamāha sukkasoṇitavasenapi vaṇṇādivisesadassanato, yena ‘‘pitūnaṃ ākāraṃ putto anuvidahatī’’ti vuccati. Taṃmūlakānanti appāyukasaṃvattaniyakammamūlakānaṃ. Āhārādīti ādi-saddena visamūpakkamādayo pariggaṇhāti.

໔໙໘. ກຳມະທະວານແຫ່ງວິບາກທຳທັງຫຼາຍ ທ່ານກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນທະວາຣະກະຖາວ່າ “ມະໂນທະວານອັນເປັນກຸສົນ ແລະອະກຸສົນໃນພູມສາມ ມີ 29 ປະການ”. ຄຳວ່າ “ດ້ວຍປະໂຍກ” ຄື ດ້ວຍຄວາມພະຍາຍາມທີ່ຕົນເອງ ຫຼືຄົນອື່ນເຮັດ. ຄຳວ່າ “ຕະທາຣົມມະນະ” ຄື ສິ່ງທີ່ມີອາລົມນັ້ນເປັນສິ່ງຕິດຕາມ ເໝືອນຢ່າງກຸສົນ ແລະອະກຸສົນທັງຫຼາຍ. ດ້ວຍການພິຈາລະນາຄວາມມີກຳລັງ ແລະຄວາມບໍ່ມີກຳລັງແກ່ກັນແລະກັນ ແຫ່ງຈິດດວງທີໜຶ່ງ ແລະດວງທີຫ້າ, ຄວາມມີກຳລັງ ແລະຄວາມບໍ່ມີກຳລັງນັ້ນ ກໍຊື່ວ່າຖືກພິຈາລະນາແລ້ວ ແມ່ນແຕ່ແກ່ຈິດດວງທີສອງ ແລະດວງທີຫົກເປັນຕົ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ເພື່ອພິຈາລະນາຕົວທີ່ມີກຳລັງ ແລະບໍ່ມີກຳລັງ ໃນຈິດເຫຼົ່ານີ້”. ຄວາມປະກອບດ້ວຍຜົນອັນພິເສດ ຍ້ອນຄວາມເປັນດິນແຂງ ແລະດິນອ່ອນແຫ່ງເຂົ້າສາລີເປັນຕົ້ນ, ຍ້ອນຄວາມບໍ່ຖອນ ແລະຄວາມຖອນຫຍ້າເປັນຕົ້ນ, ແລະຍ້ອນຄວາມວິບັດ ແລະความສົມບັດແຫ່ງປັດໄຈທີ່ເຫຼືອມີອຸຕຸເປັນຕົ້ນ ມີຢູ່ສັນໃດ, ການນ້ອມໄປເພື່ອຄວາມເປັນຜົນອັນພິເສດແຫ່ງກຳ ຍ້ອນຄວາມເປັນສຸຄະຕິ ແລະທຸຄະຕິ, ຍ້ອນຄວາມມີປະໂຍກທີ່ບໍ່ບໍລິສຸດ ແລະບໍລິສຸດ, ແລະຍ້ອນຄວາມວິບັດ ແລະຄວາມສົມບັດແຫ່ງການເຂົ້າເຖິງ ກໍມີຢູ່ສັນນັ້ນ, ຄວາມປະກອບດ້ວຍຜົນອັນພິເສດແຫ່ງກຳ ຍ້ອນການກຳນົດການນັ້ນໆ ກໍຍ່ອມມີ ເໝືອນຢ່າງຄວາມປະກອບດ້ວຍຜົນອັນພິເສດແຫ່ງພືດທັງຫຼາຍ ໃນລະດູຮ້ອນ ແລະລະດູຝົນເປັນຕົ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຍ່ອມປ່ຽນແປງໄປຕາມການ”. ຄຳວ່າ “ແຫ່ງນ້ຳອະສຸຈິ ແລະເລືອດ” ທ່ານກ່າວເຖິງຄວາມເປັນເຫດແຫ່ງອາຍຸອັນພິເສດ ແຫ່ງນ້ຳອະສຸຈິ ແລະເລືອດ ເພາະຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງສັນດານທີ່ຖືກອົບຮົມດ້ວຍກຳອັນພິເສດ ຍ້ອນການເຫັນຄວາມພິເສດມີວັນນະເປັນຕົ້ນ ແມ່ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງນ້ຳອະສຸຈິ ແລະເລືອດ ເຊິ່ງເປັນເຫດໃຫ້ກ່າວວ່າ “ບຸດຍ່ອມເຮັດຕາມອາການຂອງບິດາມານດາ”. ຄຳວ່າ “ມີກຳນັ້ນເປັນມູນ” ຄື ມີກຳທີ່ເປັນໄປເພື່ອຄວາມມີອາຍຸສັ້ນເປັນມູນ. ດ້ວຍສັບວ່າ “ອາຫານເປັນຕົ້ນ” ທ່ານສົງເຄາະເອົາຄວາມພະຍາຍາມທີ່ບໍ່ສະໝ່ຳສະເໝີເປັນຕົ້ນ.

Vipākuddhārakathāvaṇṇanā

ການພັນລະນາວິປາກຸດທາຣະກະຖາ

Yato tihetukādikammato. Yasmiñca ṭhāneti paṭisandhiādiṭṭhāne, sugatiduggatiyaṃ vā. Tihetukato duhetukaṃ anicchanto paṭisandhinti adhippāyo. Pavattivipākaṃ pana tihetukato duhetukampi icchati eva. Tathā hi vakkhati aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yaṃ purimāya hetukittanaladdhiyā na yujjatī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 498).

ຄຳວ່າ “ຈາກກຳໃດ” ຄື ຈາກກຳທີ່ມີເຫດ 3 ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ແລະໃນຖານະໃດ” ຄື ໃນຖານະມີປະຕິສົນທິເປັນຕົ້ນ ຫຼືໃນສຸຄະຕິ ແລະທຸຄະຕິ. ອະທິບາຍວ່າ ບໍ່ປາຖະໜາປະຕິສົນທິທີ່ມີເຫດ 2 ຈາກກຳທີ່ມີເຫດ 3. ແຕ່ສ່ວນປະວັດຕິວິບາກ ທ່ານຍ່ອມປາຖະໜາ ແມ່ນແຕ່ຈິດທີ່ມີເຫດ 2 ຈາກກຳທີ່ມີເຫດ 3. ຈິງຢູ່ ທ່ານຈະກ່າວໃນອັດຖະກະຖາວ່າ “ສິ່ງໃດ ຍ່ອມບໍ່ປະກອບກັບລັດທິທີ່ກ່າວເຖິງເຫດໃນກ່ອນ”.

Ye ‘‘tasseva kammassa vipākāvasesenā’’ti, ‘‘ekapupphaṃ yajitvāna, asīti kappakoṭiyo (theragā. 96). Duggatiṃ nābhijānāmī’’ti (apa. thera 2.46.64) ca evamādivacanassa adhippāyaṃ ajānantā ‘‘kiṃ nu kho ekenapi kammena anekā paṭisandhi hotī’’ti, ‘‘disvā kumāraṃ satapuññalakkhaṇa’’ntiādivacanassa (dī. ni. 3.205) atthaṃ asallakkhetvā ‘‘kinnu kho nānākammehi ekā paṭisandhi hotī’’ti saṃsayapakkhandā, tesaṃ bījaṅkuropamāya ‘‘ekasmā ekā, anekasmā ca anekā paṭisandhi hotī’’ti vinicchitattā kammapaṭisandhivavatthānato sāketapañhe vipākuddhārakathāya ussadakittanagahaṇassa sambandhaṃ āha ‘‘kammavasena…pe… dassetu’’nti. Paṭisandhijanakakammavasena paṭisandhivipāko eva alobhalobhādiguṇadosātirekabhāvahetūti attho daṭṭhabbo. Tathā hi vuttaṃ ‘‘so tena kammena dinnapaṭisandhivasena nibbatto luddho hotī’’tiādi. Ettha ca lobhavasena, dosa, moha[Pg.136], lobhadosa, lobhamoha, dosamoha, lobhadosamohavasenāti tayo ekakā, tayo dvikā, eko tikoti lobhādidassanavasena akusalapakkheyeva satta vārā. Tathā kusalapakkhe alobhādidassanavasenāti cuddasa vārā labbhanti.

ຊົນເຫຼົ່າໃດ ເມື່ອບໍ່ຮູ້ຈັກອະທິບາຍແຫ່ງຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ດ້ວຍສ່ວນເຫຼືອແຫ່ງວິບາກຂອງກຳນັ້ນເອງ” ແລະວ່າ “ເຮົາບູຊາດ້ວຍດອກໄມ້ດອກດຽວ ແລ້ວບໍ່ຮູ້ຈັກທຸຄະຕິ ຕະຫຼອດແປດສິບໂກດກັບ” ຈຶ່ງເກີດຄວາມສົງໄສວ່າ “ກຳດຽວ ຈະໃຫ້ປະຕິສົນທິຫຼາຍຢ່າງໄດ້ແທ້ຫຼື?”, ແລະເມື່ອບໍ່ພິຈາລະນາເນື້ອຄວາມແຫ່ງຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ເມື່ອເຫັນກຸມານຜູ້ມີລັກສະນະແຫ່ງບຸນຮ້ອຍໜຶ່ງ” ຈຶ່ງເກີດຄວາມສົງໄສວ່າ “ກຳຕ່າງກັນ ຈະໃຫ້ປະຕິສົນທິດຽວໄດ້ແທ້ຫຼື?”, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄວາມກ່ຽວຂ້ອງແຫ່ງການຖືເອົາການກ່າວເຖິງຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ ໃນວິປາກຸດທາຣະກະຖາ ຈາກການກຳນົດກຳແລະປະຕິສົນທິ ເພາະຄວາມທີ່ຖືກຕັດສິນແລ້ວ ໂດຍອຸປະມາດ້ວຍພືດແລະໜໍ່ວ່າ “ປະຕິສົນທິດຽວ ຍ່ອມມີຈາກກຳດຽວ, ແລະປະຕິສົນທິຫຼາຍ ຍ່ອມມີຈາກກຳຫຼາຍ” ວ່າ “ເພື່ອສະແດງ... ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກຳ”. ຄວນເຫັນເນື້ອຄວາມວ່າ ວິບາກໃນປະຕິສົນທິ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກຳທີ່ໃຫ້ປະຕິສົນທິນັ້ນເອງ ເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງຄຸນແລະໂທດມີອະໂລພະແລະໂລພະເປັນຕົ້ນ. ຈິງຢູ່ ທ່ານກ່າວໄວ້ວ່າ “ບຸກຄົນນັ້ນ ເກີດມາເປັນຄົນໂລບ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປະຕິສົນທິທີ່ກຳນັ້ນໃຫ້” ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງໂລພະ, ໂທສະ, ໂມຫະ, ໂລພະໂທສະ, ໂລພະໂມຫະ, ໂທສະໂມຫະ, ໂລພະໂທສະໂມຫະ ຍ່ອມໄດ້ວາລະ 7 ວາລະ ໃນຝ່າຍອະກຸສົນນັ້ນເອງ ໂດຍການສະແດງໂລພະເປັນຕົ້ນ ຄື ໝວດໜຶ່ງມີ 3, ໝວດສອງມີ 3, ໝວດສາມມີ 1. ສ່ວນໃນຝ່າຍກຸສົນ ກໍຍ່ອມໄດ້ 14 ວາລະ ໂດຍການສະແດງອະໂລພະເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້.

Tattha ‘‘alobhadosāmohā, alobhādosamohā, alobhadosāmohā balavanto’’ti āgatehi kusalapakkhe tatiyadutiyapaṭhamavārehi dosussadamohussadadosamohussadavārā gahitā. Tathā akusalapakkhe ‘‘lobhādosamohā, lobhadosāmohā, lobhādosāmohā balavanto’’ti āgatehi tatiyadutiyapaṭhamavārehi adosussadaamohussadaadosāmohussadavārā gahitāyevāti akusalakusalapakkhe tayo tayo vāre antogadhe katvā aṭṭheva vārā dassitā. Ye pana ubhayesaṃ vomissatāvaseneva lobhālobhussadavārādayo apare ekūnapaññāsa vārā dassetabbā, te asambhavato eva na dassitā. Na hi ekasmiṃ santāne antarena avatthantaraṃ lobho balavā alobho cāti yujjati. Paṭipakkhatoyeva hi etesaṃ balavadubbalabhāvo, sahajātadhammato vā. Tesu lobhassa tāva paṭipakkhato alobhena anabhibhūtatāya balavabhāvo, tathā dosamohānaṃ adosāmohehi. Alobhādīnaṃ pana lobhādiabhibhavanato sabbesañca samānajātiyaṃ samabhibhūya pavattivaseneva sahajātadhammato balavabhāvo. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘lobho balavā, alobho mando, adosāmohā balavanto, dosamohā mandā’’ti. So ca tesaṃ mandabalavabhāvo purimūpanissayato āsayassa paribhāvitatāya veditabbo. Ettha ca paṭhamadutiyehi, sattamapaṭhamehi vā vārehi tihetukakammato paṭisandhipavattivasena tihetukavipāko, itarehi tihetukaduhetukakammato yathāsambhavaṃ paṭisandhipavattivasena duhetukāhetukavipākā dassitāti ayampi viseso veditabbo.

ໃນວາລະເຫຼົ່ານັ້ນ ວາລະທີ່ມີໂທສະຍິ່ງ, ໂມຫະຍິ່ງ, ແລະໂທສະໂມຫະຍິ່ງ ທ່ານຖືເອົາແລ້ວ ດ້ວຍວາລະທີສາມ, ທີສອງ, ແລະທີໜຶ່ງ ໃນຝ່າຍກຸສົນ ທີ່ມາແລ້ວວ່າ “ອະໂລພະ ໂທສະ ແລະອະໂມຫະ ມີກຳລັງ”, “ອະໂລພະ ອະໂທສະ ແລະໂມຫະ ມີກຳລັງ”, “ອະໂລພະ ໂທສະ ແລະໂມຫະ ມີກຳລັງ”. ເຊັ່ນດຽວກັນ ວາລະທີ່ມີອະໂທສະຍິ່ງ, ອະໂມຫະຍິ່ງ, ແລະອະໂທສະອະໂມຫະຍິ່ງ ໃນຝ່າຍອະກຸສົນ ກໍຊື່ວ່າທ່ານຖືເອົາແລ້ວ ດ້ວຍວາລະທີສາມ, ທີສອງ, ແລະທີໜຶ່ງ ທີ່ມາແລ້ວວ່າ “ໂລພະ ອະໂທສະ ແລະໂມຫະ ມີກຳລັງ”, “ໂລພະ ໂທສະ ແລະອະໂມຫະ ມີກຳລັງ”, “ໂລພະ ອະໂທສະ ແລະອະໂມຫະ ມີກຳລັງ” ດັ່ງນີ້ ທ່ານຈຶ່ງລວມເອົາວາລະຝ່າຍລະ 3 ວາລະ ໃນຝ່າຍອະກຸສົນ ແລະກຸສົນ ເຂົ້າໄວ້ພາຍໃນ ແລ້ວສະແດງໄວ້ພຽງ 8 ວາລະເທົ່ານັ້ນ. ສ່ວນວາລະອື່ນໆ ອີກ 49 ວາລະ ມີວາລະທີ່ມີໂລພະແລະອະໂລພະຍິ່ງເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງຄວນສະແດງ ໂດຍຄວາມປົນເປກັນແຫ່ງທຳທັງສອງນັ້ນ ທ່ານບໍ່ໄດ້ສະແດງໄວ້ ເພາະບໍ່ມີທາງເປັນໄປໄດ້. ຈິງຢູ່ ໃນສັນດານດຽວກັນ ໂດຍບໍ່ມີລະຫວ່າງສະຖານະອື່ນ ຄວາມທີ່ໂລພະມີກຳລັງ ແລະອະໂລພະມີກຳລັງ ຈະປະກອບກັນນັ້ນ ບໍ່ສົມຄວນເລີຍ. ເພາະຄວາມມີກຳລັງ ແລະຄວາມບໍ່ມີກຳລັງແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານີ້ ຍ່ອມມີໄດ້ ໂດຍຄວາມເປັນປະຕິປັກກັນ ຫຼືໂດຍຄວາມເປັນສະຫະຊາດະທຳ. ໃນທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄວາມມີກຳລັງແຫ່ງໂລພະ ຍ່ອມມີໄດ້ ເພາະຄວາມບໍ່ຖືກອະໂລພະອັນເປັນປະຕິປັກຂົ່ມໄວ້, ເຊັ່ນດຽວກັນ ຄວາມມີກຳລັງແຫ່ງໂທສະແລະໂມຫະ ກໍມີໄດ້ ເພາະບໍ່ຖືກອະໂທສະແລະອະໂມຫະຂົ່ມໄວ້. ສ່ວນຄວາມມີກຳລັງແຫ່ງອະໂລພະເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້ ເພາະຂົ່ມໂລພະເປັນຕົ້ນໄວ້ ແລະຄວາມມີກຳລັງໂດຍຄວາມເປັນສະຫະຊາດະທຳ ກໍຍ່ອມມີໄດ້ ເພາະຄວາມເປັນໄປຂົ່ມທຳທັງໝົດໃນຊາດດຽວກັນສະເໝີກັນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາວ່າ “ໂລພະມີກຳລັງ, ອະໂລພະມີກຳລັງອ່ອນ, ອະໂທສະແລະອະໂມຫະມີກຳລັງ, ໂທສະແລະໂມຫະມີກຳລັງອ່ອນ”. ແລະຄວາມມີກຳລັງອ່ອນ ແລະກຳລັງຫຼາຍແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄວນຊາບໂດຍຄວາມທີ່ອັດທະຍາໄສຖືກອົບຮົມມາແລ້ວ ດ້ວຍອຸປະນິດໄສໃນກ່ອນ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ຄວນຊາບຄວາມພິເສດນີ້ອີກວ່າ ດ້ວຍວາລະທີໜຶ່ງແລະທີສອງ ຫຼືດ້ວຍວາລະທີເຈັດແລະທີໜຶ່ງ ທ່ານສະແດງຕິເຫຕຸກະວິບາກ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງປະຕິສົນທິແລະປະວັດຕິ ຈາກຕິເຫຕຸກະກຳ, ສ່ວນດ້ວຍວາລະທີ່ເຫຼືອ ທ່ານສະແດງທຸເຫຕຸກະວິບາກ ແລະອະເຫຕຸກະວິບາກ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງປະຕິສົນທິແລະປະວັດຕິ ຈາກຕິເຫຕຸກະກຳ ແລະທຸເຫຕຸກະກຳ ຕາມທີ່ສົມຄວນ.

Idhāti vipākuddhāramātikāyaṃ. Tena hetukittanaṃ viseseti. Jaccandhādivipattinimittaṃ moho, sabbākusalaṃ vā. Yaṃ pana vuttanti sambandho. Tena paṭisambhidāmaggavacanena. Gatisampattiyā sati ñāṇasampayutte paṭisandhimhi [Pg.137] nipphādetabbe. Aññatthāti nikantipaṭisandhikkhaṇesu. Kammasarikkhakoti idha sātisayo sarikkhabhāvo adhippetoti daṭṭhabbo. Itarathā tihetukaduhetukāpi aññamaññaṃ sarikkhāyevāti dassitametanti. Cakkhuviññāṇādīnīti ettha pañcaviññāṇāni viya apubbanissayapavattinī vijānanavisesarahitā ca manodhātu iṭṭhādibhāgaggahaṇe na samatthāti ‘‘pākaṭāyevā’’ti na vuttā, ādi-saddena vā saṅgahitā. Tadārammaṇapaccayasabbajavanavatāti tadārammaṇassa paccayabhūtasakalajavanappavattisahitena. Yaṃ sandhāya ‘‘idha paripakkattā āyatanāna’’nti vuttaṃ. Aññakāleti abuddhipavattikāle.

ຄຳວ່າ "Idha" (ໃນທີ່ນີ້) ໝາຍເຖິງ ໃນວິບາກອຸທທາຣະມາຕິກາ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງສະແດງຄວາມພິເສດແຫ່ງການກ່າວເຖິງເຫດ. ໂມຫະ ຫຼື ອະກຸສົນທັງປວງ ເປັນນິມິດແຫ່ງຄວາມວິບັດ ມີການຕາບອດແຕ່ກຳເນີດເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ "Yaṃ pana vuttaṃ" ມີການເຊື່ອມໂຍງກັນ. ດ້ວຍຄຳໃນປະຕິສັມພິທາມັກນັ້ນ. ເມື່ອມີຄະຕິສັມບັດ ປະຕິສົນທິທີ່ປະກອບດ້ວຍຍານ (ຍານສັມປະຍຸດ) ຍ່ອມສຳເລັດໄດ້. ຄຳວ່າ "Aññattha" (ໃນທີ່ອື່ນ) ໝາຍເຖິງ ໃນຂະນະແຫ່ງນິກັນຕິປະຕິສົນທິທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ "Kammasarikkhako" (ຄວາມຄ້າຍຄືກັນແຫ່ງກຳ) ໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ຊົງປະສົງເອົາຄວາມຄ້າຍຄືກັນຢ່າງຍິ່ງ. ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ຕິເຫຕຸກະລຸກຄົນ ແລະ ທຸເຫຕຸກະລຸກຄົນ ກໍຍ່ອມຄ້າຍຄືກັນແລະກັນນັ້ນເອງ, ນີ້ຄືສິ່ງທີ່ຊົງສະແດງໄວ້. ຄຳວ່າ "Cakkhuviññāṇādīni" (ຈັກຂຸວິນຍານເປັນຕົ້ນ) ໃນທີ່ນີ້ ມະໂນທາດ ເຊິ່ງມີການເປັນໄປໂດຍອາໄສວັດຖຸທີ່ບໍ່ເຄີຍມີມາກ່ອນ ເໝືອນປັນຈະວິນຍານ ແລະ ປາສະຈາກຄວາມຮູ້ແຈ້ງເປັນພິເສດ ບໍ່ສາມາດໃນການຮັບເອົາສ່ວນທີ່ໜ້າປາດຖະໜາເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ກ່າວວ່າ "ປາກົດແທ້ໆ", ຫຼື ສົງເຄາະເຂົ້າດ້ວຍສັບວ່າ "ādi" (ເປັນຕົ້ນ). ຄຳວ່າ "Tadārammaṇapaccayasabbajavanavatā" ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຊະວະນະທັງປວງ ເຊິ່ງເປັນປັດໄຈແຫ່ງຕທາຣົມມະນະ. ເຊິ່ງໝາຍເຖິງຄຳທີ່ກ່າວວ່າ "ເພາະຄວາມແກ່ຮອບແຫ່ງອາຍະຕະນະທັງຫຼາຍໃນທີ່ນີ້". ຄຳວ່າ "Aññakāle" (ໃນການອື່ນ) ໝາຍເຖິງ ໃນການທີ່ປັນຍາບໍ່ເປັນໄປ.

Anulometi dhammānulome. Āsevanapaccayāti āsevanabhūtā paccayā. Na magge amaggapaccaye. Sopi moghavāro labbheyyāti yadi voṭṭhabbanampi āsevanapaccayo siyā, yathā ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭicca sukhāya vedanāya sampayutto dhammo uppajjati āsevanapaccayā na (paṭṭhā. 1.2.3) maggapaccayā’’ti (paṭṭhā. 1.2.14) anulomapaccanīye, paccanīyānulome ca ‘‘sukhā…pe… na maggapaccayā āsevanapaccayā’’ti ca vuttaṃ hasituppādacittavasena, evaṃ voṭṭhabbanavasena ‘‘adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭiccā’’tiādinā pubbe vuttanayena pāṭho siyā, tathā ca sati vāradvayavasena gaṇanāyaṃ ‘‘āsevanapaccayā na magge dve. Na maggapaccayā āsevane dve’’ti ca vattabbaṃ siyā, na pana vuttaṃ, tasmā na labbheyyāyaṃ moghavāroti adhippāyo.

ຄຳວ່າ "Anulome" ໝາຍເຖິງ ໃນທັມມານຸໂລມ. ຄຳວ່າ "Āsevanapaccayā" ໝາຍເຖິງ ປັດໄຈທີ່ເປັນອາເສວະນະ. ຄຳວ່າ "Na magge" ໝາຍເຖິງ ໃນອະມັກຄະປັດໄຈ. ຄຳວ່າ "Sopi moghavāro labbheyyā" (ແມ່ນໂມຄະວາລະນັ້ນກໍພຶງໄດ້) ໝາຍເຖິງ ຫາກວ່າແມ່ນແຕ່ໂວຕຖັບພະນະກໍເປັນອາເສວະນະປັດໄຈ, ເໝືອນຢ່າງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນອະນຸໂລມປັດຈະນີຍະວ່າ "ເພາະອາໄສທຳທີ່ສັມປະຍຸດດ້ວຍສຸຂະເວທະນາ ທຳທີ່ສັມປະຍຸດດ້ວຍສຸຂະເວທະນາຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ ໂດຍອາເສວະນະປັດໄຈ ບໍ່ແມ່ນມັກຄະປັດໄຈ" ແລະໃນປັດຈະນີຍານຸໂລມວ່າ "ສຸຂະ... ເປ... ບໍ່ແມ່ນມັກຄະປັດໄຈ ໂດຍອາເສວະນະປັດໄຈ" ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຫສິຕຸບປາດະຈິດ, ດັ່ງນັ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງໂວຕຖັບພະນະ ພຶງມີປາຖະໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ກ່ອນແລ້ວ ມີຄຳວ່າ "ເພາະອາໄສທຳທີ່ສັມປະຍຸດດ້ວຍອະທຸກຂະມະສຸຂະເວທະນາ" ເປັນຕົ້ນ, ແລະເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ໃນການນັບດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສອງວາລະ ພຶງຕ້ອງກ່າວວ່າ "ໂດຍອາເສວະນະປັດໄຈ ໃນອະມັກຄະ ມີ ໒. ໂດຍອະມັກຄະປັດໄຈ ໃນອາເສວະນະ ມີ ໒." ແຕ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງມີອະທິບາຍວ່າ ໂມຄະວາລະນີ້ບໍ່ພຶງໄດ້.

Voṭṭhabbanampi yadi āsevanapaccayo siyā, dutiyamoghavāre attano viya tatiyacatutthavāresupi siyā, tathā sati attanāpi kusalākusalānaṃ siyā. Na hi…pe… avutto atthi ‘‘purimā purimā kusalā dhammā’’tiādinā anavasesato vuttattā. Voṭṭhabbanassa…pe… avutto ‘‘abyākato dhammo kusalassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo. Akusalassa…pe… paccayo’’ti vacanābhāvato. Na kevalaṃ avutto, atha kho kusalaṃ…pe… paṭikkhittova. Athāpi siyātiādi maggasodhanatthameva vuccati. Samānavedanānaṃ eva āsevanapaccayabhāvassa dassanato ‘‘asamānavedanānaṃ vasenā’’ti vuttaṃ. Evaṃ ‘‘āsevana paccayena [Pg.138] paccayo’’tipi vattabbaṃ siyā, samānavedanāvasenāti adhippāyo. Abhinnajātikassa cāti ca-saddo abhinnavedanassa cāti sampiṇḍanattho. Vedanāttikepi voṭṭhabbanassa āsevanapaccayattassa abhāvāti yojanā. Kusalattikādīsu yathādassitapāḷippadesesupīti sampiṇḍanattho pi-saddo. Gaṇanāya kāraṇabhūtāya gaṇanāya niddhāriyamānāya sati gaṇanāya vā abbhantare. Dutiyo moghavāro vīmaṃsitabboti āsevanapaccayattābhāvā javanaṭṭhāne ṭhātuṃ na yujjati. Na hi vinā āsevanaṃ javanappavatti atthīti adhippāyo.

ຫາກວ່າແມ່ນແຕ່ໂວຕຖັບພະນະກໍເປັນອາເສວະນະປັດໄຈ, ໃນໂມຄະວາລະທີສອງ ກໍພຶງມີໃນວາລະທີສາມແລະທີສີ່ ເໝືອນຢ່າງໃນຕົນເອງ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ໂດຍຕົນເອງກໍພຶງເປັນປັດໄຈແກ່ກຸສົນແລະອະກຸສົນທັງຫຼາຍ. ເພາະວ່າ ບໍ່ມີທຳທີ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້... ເປ... ເພາະຊົງກ່າວໄວ້ໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ດ້ວຍຄຳມີເປັນຕົ້ນວ່າ "ທຳກຸສົນເຫຼົ່າກ່ອນໆ". ຂອງໂວຕຖັບພະນະ... ເປ... ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ ເພາະບໍ່ມີຄຳກ່າວວ່າ "ທຳອັບພະຍາກົດ ເປັນປັດໄຈແກ່ທຳກຸສົນ ໂດຍອາເສວະນະປັດໄຈ. ເປັນປັດໄຈແກ່ອະກຸສົນ... ເປ... ປັດໄຈ". ບໍ່ພຽງແຕ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ກຸສົນ... ເປ... ຍັງຖືກປະຕິເສດອີກດ້ວຍ. ຄຳມີເປັນຕົ້ນວ່າ "Athāpi siyā" (ຫຼືວ່າພຶງມີ) ກ່າວໄວ້ເພື່ອຊຳຮະມັກຄະ (ທາງ) ເທົ່ານັ້ນ. ເພາະເຫັນຄວາມເປັນອາເສວະນະປັດໄຈແຫ່ງທຳທີ່ມີເວທະນາສະເໝີກັນເທົ່ານັ້ນ, ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທຳທີ່ມີເວທະນາບໍ່ສະເໝີກັນ". ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ແມ່ນຄຳວ່າ "ເປັນປັດໄຈໂດຍອາເສວະນະປັດໄຈ" ກໍພຶງຕ້ອງກ່າວ, ມີອະທິບາຍວ່າ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເວທະນາທີ່ສະເໝີກັນ. ຄຳວ່າ "Abhinnajātikassa ca" ສັບວ່າ "ca" ມີອັດຖະຮວບຮວມເອົາຄຳວ່າ "abhinnavedanassa ca" (ແລະແຫ່ງເວທະນາທີ່ບໍ່ຕ່າງກັນ) ເຂົ້ານຳ. ການປະກອບຄວາມວ່າ ແມ່ນໃນເວທະນາຕິກະ ກໍບໍ່ມີຄວາມເປັນອາເສວະນະປັດໄຈແຫ່ງໂວຕຖັບພະນະ. ສັບວ່າ "pi" ໃນຄຳວ່າ "yathādassitapāḷippadesesupi" (ແມ່ນໃນພຣະບາລີບາງສ່ວນຕາມທີ່ສະແດງໄວ້) ມີອັດຖະຮວບຮວມເອົາກຸສົນຕິກະເປັນຕົ້ນ. ເມື່ອການນັບອັນເປັນເຫດຖືກກຳນົດຢູ່ ຫຼື ໃນລະຫວ່າງແຫ່ງການນັບ. ຄຳວ່າ "Dutiyo moghavāro vīmaṃsitabbo" (ໂມຄະວາລະທີສອງ ພຶງພິຈາລະນາ) ໝາຍເຖິງ ເພາະບໍ່ມີຄວາມເປັນອາເສວະນະປັດໄຈ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນຕັ້ງຢູ່ໃນຖານະແຫ່ງຊະວະນະ. ເພາະມີອະທິບາຍວ່າ ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຊະວະນະ ຍ່ອມບໍ່ມີໂດຍປາສະຈາກອາເສວະນະ.

Apicettha ‘‘yaṃ javanabhāvappattaṃ, taṃ chinnamūlakarukkhapupphaṃ viyā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 566) vakkhamānattā anupacchinnabhavamūlānaṃ pavattamānassa voṭṭhabbanassa kiriyabhāvo na siyā, vutto ca ‘‘yasmiṃ samaye manoviññāṇadhātu uppannā hoti kiriyā neva kusalā nākusalā na ca kammavipākā upekkhāsahagatā’’ti, tasmā ‘‘javanaṭṭhāne ṭhatvāti javanassa uppajjanaṭṭhāne dvikkhattuṃ pavattitvā, na javanabhāvenā’’ti, ‘‘āsevanaṃ labhitvāti ca āsevanaṃ viya āsevana’’nti vuccamāne na koci virodho, vipphārikassa pana sato dvikkhattuṃ pavattiyevettha āsevanasadisatā. Vipphārikatāya hi viññattisamuṭṭhāpakattañcassa vuccati. Vipphārikampi javanaṃ viya anekakkhattuṃ appavattiyā dubbalattā na nippariyāyato āsevanapaccayabhāvena pavatteyyāti na imassa pāṭhe āsevanatthaṃ vuttaṃ, aṭṭhakathāyaṃ pana pariyāyato vuttaṃ yathā ‘‘phalacittesu maggaṅgaṃ maggapariyāpanna’’nti. Ayamettha attanomati. Ayampi porāṇakehi asaṃvaṇṇitattā sādhukaṃ upaparikkhitabbo.

ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ໃນທີ່ນີ້ ເພາະມີຄຳທີ່ຈະກ່າວຕໍ່ໄປວ່າ "ຈິດໃດເຖິງຄວາມເປັນຊະວະນະ ຈິດນັ້ນຍ່ອມເປັນເໝືອນດອກໄມ້ແຫ່ງຕົ້ນໄມ້ທີ່ຖືກຕັດຮາກແລ້ວ", ຄວາມເປັນກິຣິຍາແຫ່ງໂວຕຖັບພະນະ ທີ່ເປັນໄປແກ່ສັດທັງຫຼາຍຜູ້ມີຮາກແຫ່ງພົບຍັງບໍ່ຖືກຕັດ ກໍບໍ່ພຶງມີ, ແລະມີຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ "ໃນສະໄໝໃດ ມະໂນວິນຍານທາດ ເປັນກິຣິຍ ບໍ່ແມ່ນກຸສົນ ບໍ່ແມ່ນອະກຸສົນ ແລະບໍ່ແມ່ນກັມມະວິບາກ ປະກອບດ້ວຍອຸເປກຂາ ເກີດຂຶ້ນ", ເພາະສະນັ້ນ ຄຳວ່າ "javanaṭṭhāne ṭhatvā" (ຕັ້ງຢູ່ໃນຖານະແຫ່ງຊະວະນະ) ໝາຍເຖິງ ການເປັນໄປສອງເທື່ອໃນຖານະທີ່ເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຊະວະນະ ບໍ່ແມ່ນໂດຍຄວາມເປັນຊະວະນະ, ແລະຄຳວ່າ "āsevanaṃ labhitvā" (ໄດ້ຮັບອາເສວະນະ) ເມື່ອກ່າວວ່າ "ອາເສວະນະ ເໝືອນຢ່າງອາເສວະນະ" ກໍບໍ່ມີຄວາມຂັດແຍ້ງກັນແຕ່ຢ່າງໃດ, ແຕ່ຄວາມເປັນໄປສອງເທື່ອນັ້ນເອງ ເປັນຄວາມຄ້າຍຄືກັບອາເສວະນະໃນທີ່ນີ້ ແຫ່ງຈິດທີ່ມີຄວາມແຜ່ຊ່ານ (ວິບຜາຣິກະ). ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນທຳມີການຕັ້ງຂຶ້ນແຫ່ງວິນຍັດ ຍ່ອມກ່າວໄວ້ເພາະຄວາມເປັນຈິດທີ່ມີຄວາມແຜ່ຊ່ານ. ແມ່ນຈິດທີ່ມີຄວາມແຜ່ຊ່ານ ກໍບໍ່ພຶງເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນອາເສວະນະປັດໄຈໂດຍກົງ (ນິບປະຣິຍາຍະ) ເພາະຄວາມອ່ອນແອແຫ່ງການບໍ່ເປັນໄປຫຼາຍເທື່ອເໝືອນຊະວະນະ, ດັ່ງນັ້ນ ໃນປາຖະແຫ່ງຈິດນີ້ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງອັດຖະແຫ່ງອາເສວະນະ, ແຕ່ໃນອັດຖະກະຖາ ກ່າວໄວ້ໂດຍອ້ອມ (ປະຣິຍາຍະ) ເໝືອນຢ່າງວ່າ "ມັກຄັງຄະໃນຜົນຈິດທັງຫຼາຍ ເປັນສິ່ງທີ່ເນື່ອງໃນມັກ" ດັ່ງນີ້. ນີ້ຄືມະຕິຂອງຂ້າພະເຈົ້າໃນທີ່ນີ້. ແມ່ນມະຕິນີ້ ກໍເປັນສິ່ງທີ່ພຶງພິຈາລະນາໃຫ້ດີ ເພາະພຣະໂບຣານາຈານທັງຫຼາຍບໍ່ໄດ້ພັນລະນາໄວ້.

Evañca katvāti voṭṭhabbanāvajjanānaṃ anatthantarabhāvato ‘‘āvajjanā’’icceva vuttaṃ, voṭṭhabbanaṭṭhānepīti adhippāyo. Tasmāti yasmā voṭṭhabbanaṃ āvajjanāyeva atthato upekkhāsahagatāhetukakiriyamanoviññāṇadhātubhāvato, tasmā. Taṃ āvajjanā viya sati uppattiyaṃ kāmāvacarakusalākusalakiriyajavanānaṃ ekantato anantarapaccayabhāveneva vatteyya, no aññathāti adhippāyena ‘‘voṭṭhabbanato’’tiādimāha. Catunnanti muñchāmaraṇāsannavelādīsu mandībhūtavegatāya cattāripi javanāni uppajjeyyunti adhippāyena vuttaṃ. Ayametassa sabhāvoti [Pg.139] ārammaṇamukhenapi cittaniyāmaṃyeva dasseti. Yadipi ‘‘javanāpāripūriyā…pe… yutto’’ti vuttaṃ, ‘‘āvajjanādīnaṃ paccayo bhavituṃ na sakkotī’’ti pana vuttattā cittappavattivasena paṭhamamoghavārato etassa na koci viseso. Tenevāha ‘‘ayampi…pe… retabbo’’ti. Paṭisandhicitteyeva pavattiyaṃ ‘‘bhavaṅga’’nti vuccamāne na tassa hetuvasena bhedoti ‘‘sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 3.1.102) na sakkā vattuṃ, vuttañca, tasmā sahetukaṃ bhavaṅganti tadārammaṇaṃ vuttanti viññāyati.

ຄຳວ່າ "Evañca katvā" (ເມື່ອກະທຳຢ່າງນີ້) ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະໂວຕຖັບພະນະແລະອາວັດຊະນະ ບໍ່ມີເນື້ອຄວາມຕ່າງກັນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ອາວັດຊະນະ" ນັ້ນເອງ ແມ່ນໃນຖານະແຫ່ງໂວຕຖັບພະນະກໍຕາມ. ຄຳວ່າ "Tasmā" (ເພາະສະນັ້ນ) ໝາຍເຖິງ ເພາະວ່າ ໂວຕຖັບພະນະ ໂດຍອັດຖະກໍຄືອາວັດຊະນະນັ້ນເອງ ເພາະຄວາມເປັນອຸເປກຂາສະຫະຄະຕະອະເຫຕຸກະກິຣິຍາມະໂນວິນຍານທາດ, ເພາະສະນັ້ນ. ໂວຕຖັບພະນານັ້ນ ເໝືອນຢ່າງອາວັດຊະນະ ເມື່ອເກີດຂຶ້ນ ພຶງເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນອະນັນຕະຣະປັດໄຈໂດຍສ່ວນດຽວແທ້ໆ ແກ່ກາມາວະຈະຣະກຸສົນ ອະກຸສົນ ແລະກິຣິຍາຊະວະນະທັງຫຼາຍ ບໍ່ແມ່ນໂດຍປະການອື່ນ, ດ້ວຍອະທິບາຍດັ່ງນີ້ ພຣະອົງຈຶ່ງກ່າວຄຳມີເປັນຕົ້ນວ່າ "voṭṭhabbanato" (ຈາກໂວຕຖັບພະນະ). ຄຳວ່າ "Catunnaṃ" (ແຫ່ງສີ່) ກ່າວໄວ້ດ້ວຍອະທິບາຍວ່າ ໃນເວລາໃກ້ຕາຍແລະເວລາສະຫຼົບເປັນຕົ້ນ ເພາະຄວາມໄວທີ່ອ່ອນກຳລັງລົງ ແມ່ນຊະວະນະທັງສີ່ກໍພຶງເກີດຂຶ້ນໄດ້. ຄຳວ່າ "Ayametassa sabhāvo" (ນີ້ຄືສະພາວະຂອງຈິດນີ້) ສະແດງເຖິງຈິດຕະນິຍາມນັ້ນເອງ ແມ່ນໂດຍທາງແຫ່ງອາຣົມ. ແມ່ນວ່າຈະກ່າວວ່າ "ເພາະຄວາມບໍ່ບໍລິບູນແຫ່ງຊະວະນະ... ເປ... ປະກອບແລ້ວ", ແຕ່ເພາະກ່າວໄວ້ວ່າ "ບໍ່ສາມາດເປັນປັດໄຈແກ່ອາວັດຊະນະເປັນຕົ້ນໄດ້", ດັ່ງນັ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຈິດ ຈຶ່ງບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນແຕ່ຢ່າງໃດຈາກໂມຄະວາລະທຳອິດ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ແມ່ນວາລະນີ້... ເປ... ພຶງກຳນົດ". ເມື່ອເອີ້ນປະຕິສົນທິຈິດນັ້ນເອງໃນປະວັດຕິກາລວ່າ "ພະວັງ", ຍ່ອມບໍ່ມີການແບ່ງແຍກດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເຫດຂອງພະວັງນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ສາມາດກ່າວໄດ້ວ່າ "ສະເຫຕຸກະພະວັງ ເປັນປັດໄຈແກ່ອະເຫຕຸກະພະວັງ ໂດຍອະນັນຕະຣະປັດໄຈ", ແລະກ່າວໄວ້ແລ້ວ, ເພາະສະນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ທີ່ກ່າວວ່າ "ສະເຫຕຸກະພະວັງ" ນັ້ນ ໝາຍເຖິງ ຕທາຣົມມະນະ.

Sabhāvakiccehi attano phalassa paccayabhāvo, sabhāvakiccānaṃ vā phalabhūtānaṃ paccayabhāvo sabhāvakiccapaccayabhāvo. Appaṭisiddhaṃ daṭṭhabbanti ‘‘duhetukasomanassasahagataasaṅkhārikajavanāvasāne evā’’ti imassa atthassa anadhippetattā. Yathā ca ahetukaduhetukapaṭisandhikānaṃ tihetukajavanāvasāne ahetukaduhetukatadārammaṇaṃ appaṭisiddhaṃ, evaṃ tihetukapaṭisandhikassa tihetukajavanānantaraṃ duhetukatadārammaṇaṃ, duhetukapaṭisandhikassa ca duhetukānantaraṃ ahetukatadārammaṇaṃ appaṭisiddhaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tihetukakammaṃ tihetukampi duhetukampi ahetukampi vipākaṃ detī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 498) hi vuttaṃ. Paripuṇṇavipākassāti imināpi tihetukajavanato yathāvuttatadārammaṇassa appaṭisiddhaṃyeva sādheti. Na hi paccayantarasāmaggiyā asati tadārammaṇaṃ sabbaṃ avipaccantaṃ kammaṃ paripuṇṇavipākaṃ hotīti. Mukhanidassanamattameva yathāvuttatadārammaṇappavattiyā avibhāvitattā. Tihetukādikammassa hi ukkaṭṭhassa tihetukakammassa soḷasa, itarassa dvādasa, ukkaṭṭhasseva duhetukakammassa dvādasa, itarassa aṭṭhāti evaṃ soḷasavipākacittādīni yojetabbāni. Tasmāti yasmā paripuṇṇavipākassa paṭisandhijanakakammassa vasena vipākavibhāvanāya mukhanidassanamattamevetaṃ, tasmā.

ຄວາມເປັນປັດໄຈແກ່ຜົນຂອງຕົນ ດ້ວຍສະພາວະກິດທັງຫຼາຍ, ຫຼື ຄວາມເປັນປັດໄຈແກ່ສະພາວະກິດທັງຫຼາຍອັນເປັນຜົນ ໝາຍເຖິງ ຄວາມເປັນປັດໄຈແຫ່ງສະພາວະກິດ. ຄຳວ່າ "Appaṭisiddhaṃ daṭṭhabbaṃ" (ພຶງເຫັນວ່າບໍ່ໄດ້ຫ້າມໄວ້) ໝາຍເຖິງ ເພາະບໍ່ໄດ້ຊົງປະສົງເອົາເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ "ໃນເວລາສິ້ນສຸດແຫ່ງທຸເຫຕຸກະໂສມະນັດສະສະຫະຄະຕະອະສັງຂາຣິກະຊະວະນະເທົ່ານັ້ນ". ແລະເໝືອນຢ່າງວ່າ ຕທາຣົມມະນະອັນເປັນອະເຫຕຸກະແລະທຸເຫຕຸກະ ໃນເວລາສິ້ນສຸດແຫ່ງຕິເຫຕຸກະຊະວະນະ ຂອງຜູ້ມີອະເຫຕຸກະແລະທຸເຫຕຸກະປະຕິສົນທິ ບໍ່ໄດ້ຖືກຫ້າມໄວ້ຢ່າງໃດ, ແມ່ນຕທາຣົມມະນະອັນເປັນທຸເຫຕຸກະ ໃນລຳດັບແຫ່ງຕິເຫຕຸກະຊະວະນະ ຂອງຜູ້ມີຕິເຫຕຸກະປະຕິສົນທິ, ແລະຕທາຣົມມະນະອັນເປັນອະເຫຕຸກະ ໃນລຳດັບແຫ່ງທຸເຫຕຸກະ ຂອງຜູ້ມີທຸເຫຕຸກະປະຕິສົນທິ ກໍພຶງເຫັນວ່າບໍ່ໄດ້ຖືກຫ້າມໄວ້ຢ່າງນັ້ນ. ເພາະວ່າ ມີຄຳກ່າວໄວ້ວ່າ "ຕິເຫຕຸກະກັມ ຍ່ອມໃຫ້ວິບາກອັນເປັນຕິເຫຕຸກະກໍມີ ທຸເຫຕຸກະກໍມີ ອະເຫຕຸກະກໍມີ". ຄຳວ່າ "Paripuṇṇavipākassa" (ແຫ່ງວິບາກອັນບໍລິບູນ) ດ້ວຍຄຳນີ້ ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ໄດ້ຖືກຫ້າມໄວ້ແທ້ໆ ແຫ່ງຕທາຣົມມະນະຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ ຈາກຕິເຫຕຸກະຊະວະນະ. ເພາະວ່າ ເມື່ອບໍ່ມີຄວາມພ້ອມພຽງແຫ່ງປັດໄຈອື່ນ ຕທາຣົມມະນະທັງປວງ ກັມທີ່ຍັງບໍ່ໃຫ້ຜົນ ຍ່ອມບໍ່ຊື່ວ່າເປັນກັມມີວິບາກອັນບໍລິບູນ. ນີ້ເປັນພຽງການສະແດງຕົວຢ່າງເທົ່ານັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຕທາຣົມມະນະຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ ຍັງບໍ່ໄດ້ຈຳແນກໄວ້. ເພາະວ່າ ແຫ່ງກັມມີຕິເຫຕຸກະກັມເປັນຕົ້ນ ຄື ແຫ່ງຕິເຫຕຸກະກັມຢ່າງປານີດ (ອຸກກັດຖະ) ມີ ໑໖, ແຫ່ງກັມອື່ນ (ໂອມະກະ) ມີ ໑໒, ແຫ່ງທຸເຫຕຸກະກັມຢ່າງປານີດ ມີ ໑໒, ແຫ່ງກັມອື່ນ ມີ ໘, ພຶງປະກອບວິບາກຈິດ ໑໖ ເປັນຕົ້ນ ຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ "Tasmā" (ເພາະສະນັ້ນ) ໝາຍເຖິງ ເພາະວ່າ ນີ້ເປັນພຽງການສະແດງຕົວຢ່າງເພື່ອຈຳແນກວິບາກ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກັມທີ່ໃຫ້ປະຕິສົນທິອັນມີວິບາກບໍລິບູນ, ເພາະສະນັ້ນ.

Evañca katvāti nānākammato tadārammaṇuppattiyaṃ ito aññathāpi sambhavatoti attho. ‘‘Upekkhā…pe… uppajjatī’’ti ettha kena kiccena uppajjatīti? Tadārammaṇakiccaṃ tāva na hoti javanārammaṇassa anālambaṇato, nāpi santīraṇakiccaṃ tathā appavattanato, paṭisandhicutīsu vattabbameva [Pg.140] natthi, pārisesato bhavaṅgakiccanti yuttaṃ siyā. Na hi paṭisandhibhūtaṃyeva cittaṃ ‘‘bhavaṅga’’nti vuccatīti.

ຄຳວ່າ "Evañca katvā" (ເມື່ອກະທຳຢ່າງນີ້) ມີອັດຖະວ່າ ໃນການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຕທາຣົມມະນະຈາກກັມຕ່າງໆ ແມ່ນໂດຍປະການອື່ນຈາກນີ້ ກໍຍ່ອມເປັນໄປໄດ້. ໃນຄຳວ່າ "ອຸເປກຂາ... ເປ... ເກີດຂຶ້ນ" ນີ້ ຖ້າຖາມວ່າ ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍກິດໃດ? ກ່ອນອື່ນໝົດ ຍ່ອມບໍ່ແມ່ນຕທາຣົມມະນະກິດ ເພາະບໍ່ໄດ້ຮັບເອົາອາຣົມແຫ່ງຊະວະນະ, ແລະບໍ່ແມ່ນສັນຕີຣະນະກິດ ເພາະບໍ່ເປັນໄປຢ່າງນັ້ນ, ໃນປະຕິສົນທິແລະຈຸຕິ ຍ່ອມບໍ່ມີຄຳທີ່ຈະຕ້ອງກ່າວເຖິງເລີຍ, ໂດຍສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ຈຶ່ງຄວນເປັນພະວັງຄະກິດ. ເພາະວ່າ ບໍ່ແມ່ນວ່າຈິດອັນເປັນປະຕິສົນທິນັ້ນເອງ ຈະເອີ້ນວ່າ "ພະວັງ" ສະເໝີໄປ.

Tanninnanti āpāthagatavisayaninnaṃ āvajjananti sambandho. Aññassa viya paṭhamajjhānādikassa viya. Etassapi sāvajjanatāya bhavitabbanti adhippāyo. Atadatthāti ettha taṃ-saddena nirodhaṃ paccāmasati. Uppattiyāti uppattito. Tanti nevasaññānāsaññāyatanaṃ. Tassa nirodhassa. Tathā ca uppajjatīti ‘‘anantarapaccayo hotī’’ti padassa atthaṃ vivarati. Yathāvuttā vuttappakārā. Vodānaṃ dutiyamaggādīnaṃ purecārikañāṇaṃ. Etesanti ariyamaggacittamaggānantaraphalacittānaṃ. Etassāti yathāvuttavipākacittassa.

ຄຳວ່າ "Tanninnaṃ" (ມີຄວາມນ້ອມໄປໃນສິ່ງນັ້ນ) ມີການເຊື່ອມໂຍງວ່າ ອາວັດຊະນະມີຄວາມນ້ອມໄປໃນວິໄສທີ່ມາສູ່ຄອງ. ຄຳວ່າ "Aññassa viya" (ເໝືອນຢ່າງແຫ່ງທຳອື່ນ) ໝາຍເຖິງ ເໝືອນຢ່າງແຫ່ງປະຖົມມະຊານເປັນຕົ້ນ. ມີອະທິບາຍວ່າ ແມ່ນແກ່ຈິດນີ້ ກໍພຶງມີຄວາມເປັນໄປພ້ອມດ້ວຍອາວັດຊະນະ. ຄຳວ່າ "Atadatthā" (ບໍ່ແມ່ນເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ສິ່ງນັ້ນ) ໃນທີ່ນີ້ ດ້ວຍສັບວ່າ "taṃ" ຍ່ອມອ້າງເຖິງນິໂຣດ. ຄຳວ່າ "Uppattiyā" ໝາຍເຖິງ ໂດຍການເກີດຂຶ້ນ. ສັບວ່າ "taṃ" ໝາຍເຖິງ ເນວະສັນຍານāສັນຍາຍະຕະນະ. ຄຳວ່າ "Tassa" ໝາຍເຖິງ ແຫ່ງນິໂຣດນັ້ນ. ແລະຄຳວ່າ "Tathā ca uppajjati" (ແລະຍ່ອມເກີດຂຶ້ນຢ່າງນັ້ນ) ຍ່ອມອະທິບາຍເນື້ອຄວາມແຫ່ງບົດວ່າ "ເປັນອະນັນຕະຣະປັດໄຈ". ຄຳວ່າ "Yathāvuttā" ໝາຍເຖິງ ຕາມປະການທີ່ກ່າວແລ້ວ. ຄຳວ່າ "Vodānaṃ" (ໂວທານະ) ໝາຍເຖິງ ຍານອັນເປັນໄປໃນກ່ອນແຫ່ງທຸຕິຍະມັກເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "Etesaṃ" (ແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້) ໝາຍເຖິງ ແຫ່ງອະຣິຍະມັກຄະຈິດ ແລະ ຜົນຈິດໃນລຳດັບແຫ່ງມັກ. ຄຳວ່າ "Etassa" ໝາຍເຖິງ ແຫ່ງວິບາກຈິດຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ.

Upanissayato tasseva cakkhuviññāṇādivipākassa dassanatthaṃ cakkhādīnaṃ dassanādiatthato dassanādiphalato, dassanādippayojanato vā. Purimacittāni āvajjanādīni. Vatthantararahitatte dassetabbe vatthantare viya ārammaṇantarepi na vattatīti ‘‘vatthārammaṇantararahita’’nti vuttaṃ.

ໂດຍອຸປະນິດໄສປັດໄຈ ເພື່ອສະແດງເຖິງວິບາກມີຈັກຂຸວິນຍານເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ ໂດຍອັດຖະມີການເຫັນເປັນຕົ້ນແຫ່ງຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ, ໂດຍຜົນມີການເຫັນເປັນຕົ້ນ, ຫຼື ໂດຍປະໂຫຍດມີການເຫັນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "Purimacittāni" (ຈິດດວງກ່ອນໆ) ໝາຍເຖິງ ອາວັດຊະນະເປັນຕົ້ນ. ເມື່ອຈະສະແດງຄວາມປາສະຈາກວັດຖຸອື່ນ ຍ່ອມບໍ່ເປັນໄປແມ່ນໃນອາຣົມອື່ນ ເໝືອນຢ່າງໃນວັດຖຸອື່ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "vatthārammaṇantararahita" (ປາສະຈາກວັດຖຸແລະອາຣົມອື່ນ).

Yadi vipākena kammasarikkheneva bhavitabbaṃ, evaṃ sati imasmiṃ vāre ahetukavipākānaṃ asambhavo eva siyā tesaṃ akammasarikkhakattāti imamatthaṃ manasi katvā āha ‘‘ahetukānaṃ panā’’ti. Abhinipātamattanti pañcannaṃ viññāṇānaṃ kiccamāha. Te hi āpāthagatesu rūpādīsu abhinipātanamatteneva vattanti. Ādi-saddena sampaṭicchanādīni saṅgaṇhāti. Kusalesu kusalākusalakiriyesupi vā vijjamānā sasaṅkhārikāsaṅkhārikatā aññamaññaṃ asarikkhattā pahānāvaṭṭhānato ca viruddhā viyāti vipākesu sā tadanukūlā siyā, sā pana mūlābhāvena na suppatiṭṭhitānaṃ savisayābhinipatanamattādivuttīnaṃ natthīti vuttaṃ ‘‘na sasaṅkhārikaviruddho’’tiādi. Ubhayenapi tesaṃ nibbattiṃ anujānāti yathā ‘‘kaṭattārūpāna’’nti adhippāyo. ‘‘Vipākadhammadhammo vipākassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo. Vipākadhammadhamme khandhe aniccato dukkhato anattato vipassati, assādeti abhinandati, taṃ ārabbha rāgo uppajjati, domanassaṃ uppajjati, kusalākusale niruddhe’’tiādinā (paṭṭhā. 1.3.93) vipākattike viya siyā kusalattikepi pāḷīti katvā ‘‘kusalattike cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha hi ‘‘kusalo dhammo abyākatassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti uddisitvā ‘‘sekkhā vā puthujjanā vā kusalaṃ aniccato [Pg.141] dukkhato anattato vipassanti, kusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjati, kusalaṃ assādeti abhinandati, taṃ ārabbha rāgo uppajjati, diṭṭhi, vicikicchā, uddhaccaṃ, domanassaṃ uppajjati, akusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti vuttaṃ. Avijjamānattā eva avacananti adhippāyena tattha yuttiṃ dasseti ‘‘vipphārikañhī’’tiādinā.

ຖ້າຫາກວ່າວິບາກຈະຕ້ອງເປັນເໝືອນກັນກັບກຳເທົ່ານັ້ນ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ໃນວາລະນີ້ ອະເຫຕຸກວິບາກທັງຫຼາຍກໍຈະບໍ່ມີທາງເກີດຂຶ້ນໄດ້ເລີຍ ເພາະວິບາກເຫຼົ່ານັ້ນບໍ່ເປັນເໝືອນກັນກັບກຳ, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານໃສ່ໃຈເຖິງເນື້ອຄວາມນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ahetukānaṃ panā”ti (ແຕ່ຂອງອະເຫຕຸກວິບາກທັງຫຼາຍ). ຄຳວ່າ “abhinipātamattaṃ” (ພຽງແຕ່ການຕົກໄປໃສ່) ໝາຍເຖິງກ່າວເຖິງກິດຂອງວິນຍານທັງ ໕. ເພາະວ່າວິນຍານທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປພຽງແຕ່ການຕົກໄປໃສ່ໃນຮູບເປັນຕົ້ນທີ່ມາສູ່ຄອງເທົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ “ເປັນຕົ້ນ” ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາສັມປະຕິຈຊະນະເປັນຕົ້ນ. ຄວາມເປັນສະສັງຂາຣິກະ ແລະອະສັງຂາຣິກະ ທີ່ມີຢູ່ໃນກຸສົນ ຫຼືໃນກຸສົນ, ອະກຸສົນ ແລະກິຣິຍາທັງຫຼາຍ ຍ່ອມເປັນເໝືອນຂັດແຍ້ງກັນ ເພາະຄວາມບໍ່ເໝືອນກັນ ແລະເພາະຄວາມລະ ແລະຄວາມຕັ້ງຢູ່, ສ່ວນໃນວິບາກທັງຫຼາຍ ຄວາມເປັນສະສັງຂາຣິກະ ແລະອະສັງຂາຣິກະນັ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປຕາມສົມຄວນແກ່ວິບາກນັ້ນ, ແຕ່ຄວາມເປັນສະສັງຂາຣິກະ ແລະອະສັງຂາຣິກະນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ວວິບາກທັງຫຼາຍ ທີ່ມີຄວາມເປັນໄປພຽງແຕ່ການຕົກໄປໃສ່ໃນອາຣົມຂອງຕົນເປັນຕົ້ນ ທີ່ບໍ່ຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍດີ ເພາະບໍ່ມີມູນ (ເຫດ), ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “na sasaṅkhārikaviruddho”tiādi (ບໍ່ຂັດແຍ້ງກັບສະສັງຂາຣິກະ) ເປັນຕົ້ນ. ອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມອະນຸຍາດຄວາມເກີດຂຶ້ນຂອງວິບາກເຫຼົ່ານັ້ນ ດ້ວຍທັງສອງຢ່າງ ເໝືອນຢ່າງຄຳວ່າ “kaṭattārūpānaṃ” (ແກ່ກະຕັດຕາຮູບທັງຫຼາຍ). ພຣະບາລີໃນກຸສົນຕິກະກໍມີຢູ່ ເໝືອນໃນວິບາກຕິກະ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ວິບາກທັມມະທັມ ເປັນປັດໄຈແກ່ວິບາກທັມ ດ້ວຍອາຣັມມະນະປັດໄຈ. ຍ່ອມພิຈາຣະນາເຫັນຂັນທັງຫຼາຍ ທີ່ເປັນວິບາກທັມມະທັມ ໂດຍຄວາມບໍ່ທ່ຽງ ໂດຍຄວາມເປັນທຸກ ໂດຍຄວາມເປັນອະນັດຕາ, ຍ່ອມເພີດເພີນ ຍ່ອມຍິນດີ, ປາຖະໜາຂັນທັງຫຼາຍນັ້ນແລ້ວ ຣາຄະຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ, ໂທມະນັດຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ, ເມື່ອກຸສົນ ແລະອະກຸສົນດັບໄປແລ້ວ” (ປັດຖານ ໑.໓.໙໓) ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “kusalattike cā”tiādi (ແລະໃນກຸສົນຕິກະ) ເປັນຕົ້ນ. ຈິງຢູ່ ໃນກຸສົນຕິກະນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງໄວ້ວ່າ “ກຸສົນທັມ ເປັນປັດໄຈແກ່ອັພຍາກະຕະທັມ ດ້ວຍອາຣັມມະນະປັດໄຈ” ແລ້ວ ຈຶ່ງຕັດວ່າ “ພຣະເສຂະ ຫຼືປຸຖຸຊົນ ຍ່ອມພິຈາຣະນາເຫັນກຸສົນ ໂດຍຄວາມບໍ່ທ່ຽງ ໂດຍຄວາມເປັນທຸກ ໂດຍຄວາມເປັນອະນັດຕາ, ເມື່ອກຸສົນດັບໄປແລ້ວ ວິບາກຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໂດຍຄວາມເປັນຕທາຣັມມະນະ, ຍ່ອມເພີດເພີນ ຍ່ອມຍິນດີກຸສົນ, ປາຖະໜາກຸສົນນັ້ນແລ້ວ ຣາຄະຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ, ທິດຖິ, ວິຈິກິດສາ, ອຸດທັດຈະ, ໂທມະນັດ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ, ເມື່ອອະກຸສົນດັບໄປແລ້ວ ວິບາກຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໂດຍຄວາມເປັນຕທາຣັມມະນະ”. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງເຫດຜົນໃນຂໍ້ນັ້ນ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “vipphārikañhī”ti (ເພາະວ່າຄວາມແຜ່ຊ່ານ) ດ້ວຍຕັ້ງໃຈວ່າ ການບໍ່ກ່າວເຖິງນັ້ນ ກໍເພາະບໍ່ມີຢູ່ແທ້ໆ.

Ettha keci ‘‘chaḷaṅgupekkhāvatopi kiriyamayacittatāya kiriyajavanassa vipphārikakiriyabhāvo na sakkā nisedhetunti nidassanabhāvena paṇṇapuṭamupanītaṃ asamānaṃ. Kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇābhāvassa pāḷiyaṃ avacanampi akāraṇaṃ labbhamānassapi katthaci kenaci adhippāyena avacanato. Tathā hi dhammasaṅgahe akusalaniddese labbhamānopi adhipati na vutto, tasmā kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇābhāvo vīmaṃsitabbo’’ti vadanti. Satipi kiriyamayatte sabbattha tādibhāvappattānaṃ khīṇāsavānaṃ javanacittaṃ na itaresaṃ viya vipphārikaṃ, santasabhāvatāya pana sannisinnarasaṃ siyāti tassa paṇṇapuṭaṃ dassitaṃ. Dhammasaṅgahe akusalaniddese adhipatino viya paṭṭhāne kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇassa labbhamānassa avacane na kiñci kāraṇaṃ dissati. Tathā hi vuttaṃ tattha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘heṭṭhā dassitanayattā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 429). Na cettha dassitanayattāti sakkā vattuṃ vipākadhammadhammehi kusalākusalehi ataṃsabhāvānaṃ nayadassanassa ayujjamānakattā. Apica tattha vīmaṃsāya kesuci sabbesañca adhipatīnaṃ abhāvato ekarasaṃ desanaṃ dassetuṃ ‘‘uddhaṭo’’ti ca sakkā vattuṃ, idha pana na tādisaṃ avacane kāraṇaṃ labbhatīti ‘‘avacane kāraṇaṃ natthī’’ti vuttaṃ.

ໃນຂໍ້ນີ້ ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ “ແມ່ນແຕ່ຂອງພຣະຂີນາສົບຜູ້ມີຊະລະຄຸເປກຂາ ກໍບໍ່ອາດຫ້າມຄວາມເປັນກິຣິຍາທີ່ແຜ່ຊ່ານຂອງກິຣິຍາຊະວະນະໄດ້ ເພາະຄວາມເປັນຈິດທີ່ສຳເລັດດ້ວຍກິຣິຍາ, ດັ່ງນັ້ນ ການນຳເອົາຫໍ່ໃບໄມ້ເຂົ້າມາປຽບທຽບ ຈຶ່ງບໍ່ເໝືອນກັນ. ແມ່ນແຕ່ການບໍ່ກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ມີຕທາຣັມມະນະໃນລຳດັບແຫ່ງກິຣິຍາຊະວະນະໃນພຣະບາລີ ກໍບໍ່ແມ່ນເຫດຜົນ ເພາະວ່າແມ່ນແຕ່ສິ່ງທີ່ມີຢູ່ ບາງເທື່ອເພິ່ນກໍບໍ່ກ່າວເຖິງດ້ວຍຄວາມປະສົງບາງຢ່າງ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ໃນທັມມະສັງຄະຫະ ອະກຸສົນນິເທດ ແມ່ນແຕ່ອະທິບໍດີທີ່ມີຢູ່ ເພິ່ນກໍບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້, ເພາະສະນັ້ນ ຄວາມບໍ່ມີຕທາຣັມມະນະໃນລຳດັບແຫ່ງກິຣິຍາຊະວະນະ ຈຶ່ງຄວນພິຈາຣະນາ”. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີຄວາມເປັນກິຣິຍາຢູ່ກໍຕາມ ແຕ່ຊະວະນະຈິດຂອງພຣະຂີນາສົບທັງຫຼາຍ ຜູ້ເຖິງຄວາມເປັນຕາທິພາວະໃນທຸກສະຖານທີ່ ຍ່ອມບໍ່ແຜ່ຊ່ານເໝືອນຢ່າງຄົນອື່ນໆ, ແຕ່ເພາະຄວາມເປັນທັມຊາດທີ່ສະຫງົບ ມັນຈຶ່ງມີຣົດຄືຄວາມສະຫງົບນິ້ງ, ດັ່ງນັ້ນ ຫໍ່ໃບໄມ້ຈຶ່ງຖືກນຳມາສະແດງແກ່ຊະວະນະຈິດນັ້ນ. ການບໍ່ກ່າວເຖິງຕທາຣັມມະນະທີ່ມີຢູ່ ໃນລຳດັບແຫ່ງກິຣິຍາຊະວະນະໃນພຣະປັດຖານ ຍ່ອມບໍ່ປາກົດເຫດຜົນໃດໆ ເໝືອນຢ່າງການບໍ່ກ່າວເຖິງອະທິບໍດີໃນອະກຸສົນນິເທດແຫ່ງທັມມະສັງຄະຫະ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ໃນອັດຖະກະຖາແຫ່ງທັມມະສັງຄະຫະນັ້ນ ກ່າວໄວ້ວ່າ “ເພາະສະແດງໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ຂ້າງເທິງແລ້ວ” (ທັມ. ສັງ. ອັດຖະ. ໔໒໙). ແຕ່ໃນຂໍ້ນີ້ ບໍ່ອາດກ່າວໄດ້ວ່າ “ເພາະສະແດງໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ” ເພາະການສະແດງນັຍຂອງທັມທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ມີສະພາວະຢ່າງນັ້ນ ຮ່ວມກັບກຸສົນ ແລະອະກຸສົນທັງຫຼາຍ ເຊິ່ງເປັນວິບາກທັມມະທັມ ຍ່ອມບໍ່ສົມຄວນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ໃນຂໍ້ນັ້ນ ເພາະບໍ່ມີວິມັງສາທິບໍດີໃນບາງຄົນ ແລະເພາະບໍ່ມີອະທິບໍດີທັງໝົດ ຈຶ່ງອາດກ່າວໄດ້ວ່າ “ຍົກຂຶ້ນສະແດງ” ເພື່ອສະແດງເທດສະໜາທີ່ມີຣົດດຽວ, ແຕ່ໃນຂໍ້ນີ້ ບໍ່ມີເຫດຜົນໃນການບໍ່ກ່າວເຖິງເຊັ່ນນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ບໍ່ມີເຫດຜົນໃນການບໍ່ກ່າວເຖິງ”.

Adhippāyenāti akusalānantaraṃ sahetukatadārammaṇaṃ natthīti tassa therassa matimattanti dasseti. ‘‘Kusalākusale niruddhe sahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 3.1.98) vacanato pana akusalānantaraṃ sahetukatadārammaṇampi vijjatiyevāti uppattiṃ vadantassa yuttaggahaṇavasenāti adhippāyo.

ຄຳວ່າ “ດ້ວຍຄວາມປະສົງ” ໝາຍເຖິງ ສະແດງວ່າ ຄວາມບໍ່ມີສະເຫຕຸກະຕທາຣັມມະນະໃນລຳດັບແຫ່ງອະກຸສົນ ເປັນພຽງມະຕິຂອງພຣະເຖຣะອົງນັ້ນ. ສ່ວນຄຳວ່າ “ເມື່ອກຸສົນ ແລະອະກຸສົນດັບໄປແລ້ວ ສະເຫຕຸກະວິບາກຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໂດຍຄວາມເປັນຕທາຣັມມະນະ” (ປັດຖານ ໓.໑.໙໘) ອະທິບາຍວ່າ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຖືເອົາຄວາມສົມຄວນ ຂອງຜູ້ກ່າວເຖິງການເກີດຂຶ້ນວ່າ ແມ່ນແຕ່ສະເຫຕຸກະຕທາຣັມມະນະໃນລຳດັບແຫ່ງອະກຸສົນ ກໍມີຢູ່ແທ້ໆ.

Na ettha kāraṇaṃ dissatīti etena tihetukajavanānantaraṃ tividhampi tadārammaṇaṃ yuttanti dasseti. Yena adhippāyenāti paṭhamatherena tāva ekena [Pg.142] kammunā anekatadārammaṇaṃ nibbattamānaṃ kammavisesābhāvā taṃtaṃjavanasaṅkhātapaccayavisesena visiṭṭhaṃ hotīti iminā adhippāyena javanavasena tadārammaṇassa sasaṅkhārādividhānaṃ vuttaṃ, vipākena nāma kammasarikkhena bhavitabbaṃ, na kammaviruddhasabhāvena. Aññathā aniṭṭhappasaṅgo siyāti evamadhippāyena dutiyatthero kammavaseneva tadārammaṇavisesaṃ āha. Ñāṇassa jaccandhādiduggativipattinimittapaṭipakkhatā viya sugativipattinimittapaṭipakkhatāpi siyāti maññamāno tatiyatthero ‘‘tihetukakammato duhetukapaṭisandhimpi nānujānātī’’ti iminā nayena tesu vādesu adhippāyāvirodhavasena yuttaṃ gahetabbaṃ. Mahāpakaraṇe āgatapāḷiyāti ‘‘sahetuko dhammo ahetukassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 3.1.102) imassa vibhaṅge ‘‘sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo, sahetukā khandhā vuṭṭhānassa anantarapaccayena paccayo’’ti evamādinā paṭṭhāne sahetukadukādīsu āgatapāḷiyāti attho.

ຄຳວ່າ “ບໍ່ປາກົດເຫດຜົນໃນຂໍ້ນີ້” ດ້ວຍຄຳນີ້ ຍ່ອມສະແດງວ່າ ຕທາຣັມມະນະແມ່ນທັງ ໓ ຢ່າງ ໃນລຳດັບແຫ່ງຕິເຫຕຸກະຊະວະນະ ຍ່ອມສົມຄວນ. ຄຳວ່າ “ດ້ວຍຄວາມປະສົງໃດ” ອະທິບາຍວ່າ ພຣະເຖຣະອົງທຳອິດກ່າວເຖິງການກຳນົດສະສະງຂາຣິກະເປັນຕົ້ນຂອງຕທາຣັມມະນະ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຊະວະນະ ດ້ວຍຄວາມປະສົງນີ້ວ່າ ຕທາຣັມມະນະຫຼາຍຢ່າງທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍກຳດຽວ ຍ່ອມເປັນສິ່ງພິເສດ ດ້ວຍປັດໄຈພິເສດຄືຊະວະນະນັ້ນໆ ເພາະບໍ່ມີກຳພິເສດ, ສ່ວນພຣະເຖຣະອົງທີສອງ ກ່າວເຖິງຄວາມພິເສດຂອງຕທາຣັມມະນະ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກຳເທົ່ານັ້ນ ດ້ວຍຄວາມປະສົງຢ່າງນີ້ວ່າ ວິບາກຊື່ວ່າຈະຕ້ອງເປັນເໝືອນກັນກັບກຳ ບໍ່ແມ່ນມີສະພາວະຂັດແຍ້ງກັບກຳ, ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ກໍຈະມີອະນິດຖະປະສົງ (ຜົນທີ່ບໍ່ເພິ່ງປາຖະໜາ). ພຣະເຖຣະອົງທີສາມ ເມື່ອຄິດວ່າ ຄວາມເປັນປະຕິປັກຕໍ່ສຸຄະຕິວິບັດຕິນິມິດ ຍ່ອມມີໄດ້ ເໝືອນຢ່າງຄວາມເປັນປະຕິປັກຕໍ່ທຸກຄະຕິວິບັດຕິນິມິດຂອງຍານ ມີຄົນຕາບອດແຕ່ກຳເນີດເປັນຕົ້ນ, ຈຶ່ງບໍ່ອະນຸຍາດແມ່ນແຕ່ທຸເຫຕຸກະປະຕິສົნທິຈາກຕິເຫຕຸກະກຳ ດ້ວຍນັຍນີ້ ຄວນຖືເອົາເນື້ອຄວາມທີ່ສົມຄວນ ໂດຍຄວາມບໍ່ຂັດແຍ້ງແຫ່ງຄວາມປະສົງໃນວາທະເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ “ດ້ວຍພຣະບາລີທີ່ມາໃນມະຫາປະກອນ” ມີອະທິບາຍວ່າ ດ້ວຍພຣະບາລີທີ່ມາໃນສະເຫຕຸກະທຸກະລຶເປັນຕົ້ນ ໃນພຣະປັດຖານ ໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ “ສະເຫຕຸກະພະວັງ ເປັນປັດໄຈແກ່ອະເຫຕຸກະພະວັງ ດ້ວຍອະນັນຕະຣະປັດໄຈ, ສະເຫຕຸກະຂັນທັງຫຼາຍ ເປັນປັດໄຈແກ່ວຸດຖານະ ດ້ວຍອະນັນຕະຣະປັດໄຈ” ໃນວິພັງແຫ່ງພຣະບາລີນີ້ວ່າ “ສະເຫຕຸກະທັມ ເປັນປັດໄຈແກ່ອະເຫຕຸກະທັມ ດ້ວຍອະນັນຕະຣະປັດໄຈ” (ປັດຖານ ໓.໑.໑໐໒).

Kāmāvacarakusalavipākavaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາກາມາວະຈະຣະກຸສົນວິບາກ ຈົບແລ້ວ.

Rūpāvacarārūpāvacaravipākakathāvaṇṇanā

ການພັນລະນາຣູປາວະຈະຣະແລະອະຣູປາວະຈະຣະວິບາກກະຖາ

499. Tasmiṃ khaṇe vijjamānānaṃ chandādīnanti etena vipākajjhāne dukkhāpaṭipadādibhāvassa avijjamānataṃ dasseti. Na hi kusalajjhānaṃ viya vipākajjhānaṃ parikammavasena nibbattatīti. Na cettha paṭipadābhedo viya kusalānurūpo vipākassa ārammaṇabhedopi na paramatthiko siyāti sakkā vattuṃ ekantena sārammaṇattā arūpadhammānaṃ vipākassa ca kammanimittārammaṇatāya aññatrāpi vijjamānattā. Nānākkhaṇesu nānādhipateyyanti ‘‘yasmiṃ khaṇe yaṃ jhānaṃ yadadhipatikaṃ, tato aññasmiṃ khaṇe taṃ jhānaṃ ekantena tadadhipatikaṃ na hotī’’ti katvā vuttaṃ. Catutthajjhānassevāti ca paṭipadā viya adhipatayo na ekantikāti imamevatthaṃ dasseti.

໔໙໙. ຄຳວ່າ “ຂອງສັນທະເປັນຕົ້ນທີ່ມີຢູ່ໃນຂະນະນັ້ນ” ດ້ວຍຄຳນີ້ ຍ່ອມສະແດງຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງຄວາມເປັນທຸກຂາປະຕິປະທາເປັນຕົ້ນໃນວິບາກຊານ. ເພາະວ່າ ວິບາກຊານຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບໍລິກຳ ເໝືອນຢ່າງກຸສົນຊານ. ແລະໃນຂໍ້ນີ້ ບໍ່ອາດກ່າວໄດ້ວ່າ ແມ່ນແຕ່ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງອາຣົມຂອງວິບາກ ທີ່ຄ້ອຍຕາມກຸສົນ ກໍຈະບໍ່ເປັນປຣະມັດ ເໝືອນຢ່າງຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງປະຕິປະທາ ເພາະວ່າອະຣູປະທັມທັງຫຼາຍ ຍ່ອມມີອາຣົມໂດຍສ່ວນດຽວ ແລະເພາະຄວາມເປັນອາຣົມຄືກຳມະນິມິດແຫ່ງວິບາກ ກໍມີຢູ່ໃນທີ່ອື່ນຄືກັນ. ຄຳວ່າ “ມີອະທິບໍດີຕ່າງກັນໃນຂະນະຕ່າງກັນ” ກ່າວໄວ້ໂດຍໝາຍຄວາມວ່າ “ໃນຂະນະໃດ ຊານໃດ ມີອະທິບໍດີໃດ, ໃນຂະນະອື່ນຈາກນັ້ນ ຊານນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີອະທິບໍດີນັ້ນໂດຍສ່ວນດຽວ”. ຄຳວ່າ “ຂອງຈະຕຸດຖະຊານນັ້ນເອງ” ຍ່ອມສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ແລ້ວວ່າ ອະທິບໍດີທັງຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ແນ່ນອນ ເໝືອນຢ່າງປະຕິປະທາ.

Rūpāvacarārūpāvacaravipākakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາຣູປາວະຈະຣະແລະອະຣູປາວະຈະຣະວິບາກກະຖາ ຈົບແລ້ວ.

Lokuttaravipākakathāvaṇṇanā

ການພັນລະນາໂລກຸດຕະຣະວິບາກກະຖາ

505. Taṇhāvijjādīhi [Pg.143] āhitavisesaṃ lokiyakammaṃ vipākuppādanasamatthaṃ hoti, na aññathāti vuttaṃ ‘‘taṇhādīhi abhisaṅkhata’’nti. Itarassāti suññatāppaṇihitanāmarahitassa. Yo suddhikapaṭipadāya vibhāvito, yo ca suttantapariyāyena animittoti vuccati. Tenevāha ‘‘aniccānupassanānantarassapi maggassā’’tiādi. Vaḷañjana…pe… bhedo hoti maggāgamanavasenāti adhippāyo. ‘‘Maggānantaraphalacittasmiṃ yevā’’ti vacanaṃ apekkhitvā ‘‘suññatādināmalābhe satī’’ti sāsaṅkaṃ āha. Animittanāmañca labhati maggāgamanato phalassa nāmalābhe visesābhāvatoti adhippāyo. Tādisāya evāti yādisā magge saddhā, tādisāya eva phale saddhāya.

໕໐໕. ໂລກິຍະກຳ ທີ່ມີຄວາມພິເສດອັນຕັນຫາແລະອະວິຊາເປັນຕົ້ນສ້າງໄວ້ ຍ່ອມສາມາດໃຫ້ເກີດວິບາກໄດ້, ບໍ່ແມ່ນເປັນຢ່າງອື່ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “taṇhādīhi abhisaṅkhataṃ” (ອັນຕັນຫາເປັນຕົ້ນປຸງແຕ່ງແລ້ວ). ຄຳວ່າ “ຂອງຢ່າງອື່ນ” ໝາຍເຖິງ ຂອງສິ່ງທີ່ປາສະຈາກຊື່ວ່າສຸຍຍະຕະແລະອັບປະນິຫິຕະ. ມັກໃດ ທີ່ສະແດງໄວ້ດ້ວຍສຸດທິກະປະຕິປະທາ ແລະມັກໃດ ທີ່ເອີ້ນວ່າອະນິມິດຕະ ໂດຍສູດຕັນຕະປະຣິຍາຍ. ເພາະເຫດນັ້ນແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “aniccānupassanānantarasapi maggassa” (ແມ່ນແຕ່ຂອງມັກໃນລຳດັບແຫ່ງອະນິດຈານຸປັດສະນາ) ເປັນຕົ້ນ. ອະທິບາຍວ່າ ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງການໃຊ້ສອຍ... ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມມີດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການມາເຖິງແຫ່ງມັກ. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານເພັ່ງເລັງເຖິງຄຳວ່າ “ໃນຜົນຈິດໃນລຳດັບແຫ່ງມັກນັ້ນເອງ” ແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວຄຳທີ່ມີຄວາມສົງໄສວ່າ “ເມື່ອໄດ້ຮັບຊື່ວ່າມີສຸຍຍະຕະເປັນຕົ້ນ”. ອະທິບາຍວ່າ ແລະຍ່ອມໄດ້ຮັບຊື່ວ່າອະນິມິດຕະ ເພາະບໍ່ມີຄວາມພິເສດໃນການໄດ້ຮັບຊື່ຂອງຜົນ ຈາກການມາເຖິງແຫ່ງມັກ. ຄຳວ່າ “ດ້ວຍສັດທາເຊັ່ນນັ້ນເອງ” ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍສັດທາໃນຜົນ ເຊັ່ນດຽວກັນກັບສັດທາໃນມັກ.

555. ‘‘Katame dhammā niyyānikā? Cattāro maggā’’ti vacanato (dha. sa. 1295, 1609) aniyyānikapadaniddese ca ‘‘catūsu bhūmīsu vipāko’’ti (dha. sa. 1610) vuttattā na nippariyāyena phalaṃ niyyānasabhāvaṃ, niyyānasabhāvassa pana vipāko kilesānaṃ paṭippassaddhippahānavasena pavattamāno pariyāyato tathā vuccatīti āha ‘‘niyyānikasabhāvassā’’tiādi. Pañcaṅgiko cāti etena maggavibhaṅge sabbavāresupi phalassa maggapariyāyo āgatoti dasseti. Tattha hi ariyamaggakkhaṇe vijjamānāsupi viratīsu tadavasiṭṭhānaṃ pañcannaṃ kārāpakaṅgānaṃ atirekakiccatādassanatthaṃ pāḷiyaṃ pañcaṅgikopi maggo uddhaṭoti. Evaṃ bojjhaṅgāpīti yathā maggo, evaṃ maggabojjhaṅgavibhaṅgesu phalesu ca bojjhaṅgā uddhaṭāti attho.

໕໕໕. ເພາະມີຄຳວ່າ “ທັມທັງຫຼາຍທີ່ເປັນນິຍານິກະ ເປັນໄນ? ຄື ມັກ ໔” (ທັມ. ສັງ. ໑໒໙໕, ໑໖໐໙) ແລະເພາະກ່າວໄວ້ໃນອະນິຍານິກະປະທະນິເທດວ່າ “ວິບາກໃນພູມ ໔” (ທັມ. ສັງ. ໑໖໑໐), ຜົນຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນມີສະພາວະນິຍານະໂດຍກົງ, ແຕ່ເພາະວິບາກຂອງທັມທີ່ມີສະພາວະນິຍານະ ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການລະກິເລດໂດຍການສະຫງົບຣະງັບ ຈຶ່ງເອີ້ນຢ່າງນັ້ນໂດຍອ້ອມ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “niyyānikasabhāvassa” (ຂອງທັມທີ່ມີສະພາວະນິຍານິກະ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ແລະມີອົງ ໕” ດ້ວຍຄຳນີ້ ຍ່ອມສະແດງວ່າ ແມ່ນແຕ່ໃນວາລະທັງປວງໃນມັກຄະວິພັງ ມັກຄະປະຣິຍາຍຂອງຜົນກໍມາເຖິງແລ້ວ. ຈິງຢູ່ ໃນຂໍ້ນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີວິຣະຕິທັງຫຼາຍໃນຂະນະແຫ່ງອະຣິຍະມັກກໍຕາມ ແຕ່ໃນພຣະບາລີ ມັກທີ່ມີອົງ ໕ ກໍຖືກຍົກຂຶ້ນສະແດງ ເພື່ອສະແດງກິດທີ່ຍິ່ງໃຫຍ່ຂອງອົງທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດ ໕ ອົງທີ່ເຫຼືອຈາກວິຣະຕິນັ້ນ. ຄຳວ່າ “ແມ່ນແຕ່ໂພດຊົງທັງຫຼາຍກໍເໝືອນກັນ” ມີອະທິບາຍວ່າ ໂພດຊົງທັງຫຼາຍໃນຜົນທັງຫຼາຍ ກໍຖືກຍົກຂຶ້ນສະແດງໃນມັກຄະວິພັງ ແລະໂພດຊັງຄະວິພັງທັງຫຼາຍ ເໝືອນຢ່າງມັກ.

Lokuttaravipākakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การພັນລະນາໂລກຸດຕະຣະວິບາກກະຖາ ຈົບແລ້ວ.

Kiriyābyākatakathāvaṇṇanā

ການພັນລະນາກິຣິຍາອັພຍາກະຕະກະຖາ

568. Purimā pavattīti mahākiriyacittappavattiṃ āha. Tāya hi khīṇāsavo evaṃ paccavekkhati. Tenevāha ‘‘idaṃ pana cittaṃ vicāraṇapaññārahita’’nti. Evanti yathā sotadvāre, evaṃ ghānadvārādīsupi mahākiriyacittehi tasmiṃ tasmiṃ visaye idamatthikatāya paricchinnāya idaṃ cittaṃ vattatīti [Pg.144] dasseti. Pañcadvārānugataṃ hutvā labbhamānanti pañcadvāre pavattamahākiriyacittānaṃ piṭṭhivaṭṭakabhāvena imassa cittassa pavattiṃ sandhāya vuttaṃ, pañcadvāre eva vā idameva pavattanti sambandho. ‘‘Loluppa…pe… bhūta’’nti vuttattā pañcadvāre paṭhamaṃ iminā cittena somanassito hutvā pacchā mahākiriyacittehi taṃ taṃ atthaṃ vicinotīti ayamattho vutto viya dissati. Pubbeyeva pana manodvārikacittena padhānasāruppaṭṭhānādiṃ paricchindantassa pañcadvāre tādisasseva tādisesu rūpādīsu idaṃ cittaṃ pavattatīti vadanti. Ayampi attho pañcadvāre eva pavattaṃ loluppataṇhāpahānādipaccavekkhaṇāhetu yathāvuttakāraṇabhūtaṃ jātanti evaṃ yojetvā sakkā vattuṃ. Evañca sati imassa cittassa paccayabhūtā purimā pavattīti idampi vacanaṃ samatthitaṃ hoti.

໕໖໘. ຄຳວ່າ “ຄວາມເປັນໄປໃນກ່ອນ” ໝາຍເຖິງ ກ່າວເຖິງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງມະຫາກິຣິຍາຈິດ. ເພາະວ່າ ພຣະຂີນາສົບຍ່ອມພິຈາຣະນາດ້ວຍມະຫາກິຣິຍາຈິດນັ້ນຢ່າງນີ້. ເພາະເຫດນັ້ນແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ແຕ່ຈິດນີ້ ປາສະຈາກປັນຍາທີ່ພິຈາຣະນາ”. ຄຳວ່າ “ຢ່າງນີ້” ຍ່ອມສະແດງວ່າ ຈິດນີ້ຍ່ອມເປັນໄປໃນຮູບເປັນຕົ້ນນັ້ນໆ ທີ່ຖືກກຳນົດດ້ວຍຄວາມເປັນປະໂຫຍດໃນສິ່ງນັ້ນໆ ດ້ວຍມະຫາກິຣິຍາຈິດທັງຫຼາຍ ແມ່ນແຕ່ໃນຄານະທະວານເປັນຕົ້ນ ເໝືອນຢ່າງໃນໂສຕະທະວານ. ຄຳວ່າ “ໄດ້ຮັບເພາະເປັນໄປຕາມປັນຈະທະວານ” ກ່າວໄວ້ໂດຍໝາຍເຖິງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຈິດນີ້ ໂດຍຄວາມເປັນເໝືອນວົງລໍ້ຫຼັງຂອງມະຫາກິຣິຍາຈິດທັງຫຼາຍ ທີ່ເປັນໄປໃນປັນຈະທະວານ, ຫຼືມີການເຊື່ອມໂຍງວ່າ ຈິດນີ້ເອງຍ່ອມເປັນໄປໃນປັນຈະທະວານ. ເພາະມີຄຳກ່າວວ່າ “loluppa... pe... bhūtaṃ” (ເປັນຜູ້ມີຄວາມໂລບ...) ເປັນຕົ້ນ, ເນື້ອຄວາມນີ້ຈຶ່ງປາກົດເໝືອນກ່າວໄວ້ວ່າ ພຣະຂີນາສົບຍ່ອມມີຄວາມໂສມະນັດດ້ວຍຈິດນີ້ກ່ອນໃນປັນຈະທະວານ ແລ້ວຈຶ່ງເລືອກເຟັ້ນເນື້ອຄວາມນັ້ນໆ ດ້ວຍມະຫາກິຣິຍາຈິດທັງຫຼາຍໃນພາຍຫຼັງ. ແຕ່ອາຈານທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ ຈິດນີ້ຍ່ອມເປັນໄປໃນຮູບເປັນຕົ້ນເຊັ່ນນັ້ນ ໃນປັນຈະທະວານ ຂອງຜູ້ກຳນົດສະຖານທີ່ທີ່ເໝາະສົມແລະເປັນປະທານເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍມະໂນທະວາຣິກະຈິດກ່ອນນັ້ນເອງ. ແມ່ນແຕ່ເນື້ອຄວາມນີ້ ກໍອາດກ່າວໄດ້ໂດຍປະກອບຢ່າງນີ້ວ່າ ຈິດນີ້ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ເພາະເປັນເຫດແຫ່ງການພິຈາຣະນາການລະໂລລຸບປະຕັນຫາເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນໄປໃນປັນຈະທະວານນັ້ນເອງ ເຊິ່ງເປັນເຫດຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ແລະເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ຄຳນີ້ວ່າ “ຄວາມເປັນໄປໃນກ່ອນ ເປັນປັດໄຈແກ່ຈິດນີ້” ກໍຍ່ອມສົມຄວນ.

Ettha ca pañcadvāre iminā cittena somanassuppādanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, na hāsuppādanaṃ pañcadvārikacittānaṃ aviññattijanakattā, manodvāre pana hāsuppādanaṃ hoti. Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ pañcadvāre ‘‘somanassito hotī’’ti ettakameva vuttaṃ, manodvāre ca ‘‘hāsayamāna’’nti. Iminā hasituppādacittena pavattiyamānampi bhagavato sitakaraṇaṃ pubbenivāsaanāgataṃsasabbaññutaññāṇānaṃ anuvattakattā ñāṇānuparivattiyevāti. Evaṃ pana ñāṇānuparivattibhāve sati na koci pāḷiaṭṭhakathānaṃ virodho, evañca katvā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tesaṃ ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ cittaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ. Avassañca etaṃ evaṃ icchitabbaṃ, aññathā āvajjanacittassapi bhagavato pavatti na yujjeyya. Tassapi hi viññattisamuṭṭhāpakabhāvassa nicchitattā, na ca viññattisamuṭṭhāpakatte taṃsamuṭṭhitāya viññattiyā kāyakammādibhāvaṃ āvajjanabhāvo vibandhatīti.

ແລະໃນຂໍ້ນີ້ ຄວນເຫັນພຽງແຕ່ການເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມໂສມະນັດດ້ວຍຈິດນີ້ໃນປັນຈະທະວານ, ບໍ່ແມ່ນການເຮັດໃຫ້ເກີດການຫົວ (ຫົວເລາະ) ເພາະປັນຈະທະວາຣິກະຈິດທັງຫຼາຍ ບໍ່ເຮັດໃຫ້ເກີດວິຍັດ, ສ່ວນໃນມະໂນທະວານ ຍ່ອມມີການເຮັດໃຫ້ເກີດການຫົວ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ໃນອັດຖະກະຖາ ຈຶ່ງກ່າວໄວ້ພຽງເທົ່ານີ້ວ່າ “somanassito hoti” (ຍ່ອມມີຄວາມໂສມະນັດ) ໃນປັນຈະທະວານ, ແລະກ່າວວ່າ “hāsayamānaṃ” (ເຮັດໃຫ້ຫົວເລາະ) ໃນມະໂນທະວານ. ແມ່ນແຕ່ການແຍ້ມພຣະໂອດ (ສິຕະກະຣະນະ) ຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍຫະສິຕຸບປາດະຈິດນີ້ ກໍຍ່ອມເປັນໄປຕາມຍານເທົ່ານັ້ນ ເພາະເປັນໄປຕາມປຸບເພນິວາສານຸສະຕິຍານ, ອະນາຄະຕັງສະຍານ ແລະສັບພັນຍຸຕັນຍານ. ເມື່ອມີຄວາມເປັນໄປຕາມຍານຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ມີຄວາມຂັດແຍ້ງກັນແຫ່ງພຣະບາລີແລະອັດຖະກະຖາໃດໆ, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານເຮັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຈິດນີ້ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນທີ່ສຸດແຫ່ງອາຈິນນະຂອງຍານທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ”. ແລະຂໍ້ນີ້ ຄວນປາຖະໜາຢ່າງນັ້ນຢ່າງແນ່ນອນ, ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງອາວັດຊະນະຈິດຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ກໍຈະບໍ່ສົມຄວນ. ເພາະວ່າ ແມ່ນແຕ່ອາວັດຊະນະຈິດນັ້ນ ກໍມີຄວາມແນ່ນອນໃນຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດວິຍັດ, ແລະເມື່ອມີຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດວິຍັດ ຄວາມເປັນອາວັດຊະນະ ກໍບໍ່ໄດ້ຂັດຂວາງຄວາມເປັນກາຍະກຳເປັນຕົ້ນ ຂອງວິຍັດທີ່ເກີດຈາກອາວັດຊະນະນັ້ນ.

Tato evāti mūlābhāvena na suppatiṭṭhitattā eva. ‘‘Ahetukānaṃ jhānaṅgāni balāni cā’’ti sampiṇḍanattho jhānaṅgāni cāti ca-saddo. Yadi aparipuṇṇattā balabhāvassa imasmiṃ ahetukadvaye balāni anuddiṭṭhāni asaṅgahitāni ca, atha kasmā niddiṭṭhānīti āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Sammā niyyānikasabhāvānaṃ kusalānaṃ paṭibhāgabhūto vipākopi phalaṃ viya taṃsabhāvo siyāti sahetukavipākacittāni aggahetvā kiriyacittakatattā vā ‘‘mahākiriyacittesū’’ti vuttaṃ. Atha vā mahākiriyacittesucāti ca-saddena sahetukavipākacittānipi gahitānīti veditabbāni.

ຄຳວ່າ Tato evā ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມບໍ່ມີຮາກເຫງົ້າ ຈຶ່ງບໍ່ຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍດີນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ ca ໃນຄຳວ່າ jhānaṅgāni cā ໃນປະໂຫຍກວ່າ "Ahetukānaṃ jhānaṅgāni balāni cā" ມີອັດຖະຮວບຮວມ. ຫາກວ່າ ເພາະຄວາມບໍ່ບໍລິບູນແຫ່ງຄວາມເປັນພະລະ ພະລະທັງຫຼາຍຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ສະແດງໄວ້ ແລະ ບໍ່ໄດ້ສົງເຄາະເຂົ້າໃນອະເຫຕຸກທັງສອງນີ້, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ເພາະເຫດໃດຈຶ່ງສະແດງໄວ້? ດັ່ງນີ້ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "yasmā panā" ເປັນຕົ້ນ. ວິບາກແມ່ນເປັນຄູ່ປຽບຂອງກຸສົນທັງຫຼາຍທີ່ມີສະພາວະນຳອອກໄປໂດຍຊອບ ກໍຄວນມີສະພາວະເຊັ່ນນັ້ນເໝືອນຜົນ, ດັ່ງນັ້ນ ໂດຍບໍ່ຖືເອົາສະເຫຕຸກວິບາກຈິດ ແຕ່ເພາະຄວາມເປັນກິຣິຍາຈິດ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "mahākiriyacittesū" (ໃນມຫາກິຣິຍາຈິດທັງຫຼາຍ). ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄວນຊາບວ່າ ດ້ວຍສັບວ່າ ca ໃນຄຳວ່າ mahākiriyacittesu ca ນັ້ນ ຍ່ອມຖືເອົາສະເຫຕຸກວິບາກຈິດທັງຫຼາຍນຳ.

574. ‘‘Indriya [Pg.145]…pe… imassānantaraṃ uppajjamānānī’’ti vuttaṃ tesaṃ ñāṇānaṃ kāmāvacarattā. Itaresaṃ mahaggatattā ‘‘parikammānantarānī’’ti vuttaṃ.

໕໗໔. ຄຳວ່າ "Indriya …pe… imassānantaraṃ uppajjamānānī" ທີ່ກ່າວໄວ້ ກໍເພາະວ່າ ຍານ (ຄວາມຮູ້) ເຫຼົ່ານັ້ນເປັນກາມາວະຈອນ. ສ່ວນຍານທີ່ເຫຼືອ ເພາະຄວາມເປັນມະຫັກຄະຕະ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "parikammānantarānī" (ເກີດຂຶ້ນໃນລຳດັບແຫ່ງບໍລິກຳ).

577. Āhito ahaṃ māno etthāti attā, so eva bhavati uppajjati, na paraparikappito viya niccoti attabhāvo. Attāti vā diṭṭhigatikehi gahetabbākārena bhavati pavattatīti attabhāvo.

໕໗໗. ຄຳວ່າ attā (ຕົນ) ຄື ທຳເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງອະສັມມິມານະ (ຄວາມຖືຕົວວ່າເຮົາ) ທີ່ຕັ້ງໄວ້ແລ້ວ, ທຳນັ້ນເອງຍ່ອມມີ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ ບໍ່ແມ່ນທຳທີ່ທ່ຽງແທ້ເໝືອນຢ່າງທີ່ຄົນອື່ນດຳຣິໄວ້ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອັດຕະພາບ (attabhāvo). ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ທຳທີ່ເປັນໄປໂດຍອາການທີ່ພວກມິດສາທິຖິຈະພຶງຖືເອົາວ່າເປັນຕົນ (attā) ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອັດຕະພາບ.

Kiriyābyākatakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາເລື່ອງກິຣິຍາອັພຍາກົດ ຈົບແລ້ວ.

Cittuppādakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາກັນວ່າດ້ວຍຈິດຕຸບປາດ ຈົບແລ້ວ.

2. Rūpakaṇḍaṃ

໒. ຮູບະກັນ (ກັນວ່າດ້ວຍຮູບ)

Uddesavaṇṇanā

ການພັນລະນາອຸເທດ

Kenacīti [Pg.146] rūpena vā arūpena vā. Cittuppādena tāva rūpassa samayavavatthānaṃ na sakkā kātuṃ abyāpitāya anekantikatāya cāti imamatthaṃ dassento ‘‘acittasamuṭṭhānasabbhāvato’’tiādimāha. Tattha acittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ cittassa tīsu khaṇesu uppajjatīti imasmiṃ tāva vāde cittuppattisamayena rūpūpapattisamayassa vavatthānaṃ mā hotu, cittassa uppādakkhaṇeyeva sabbampi rūpaṃ uppajjatīti imasmiṃ pana vāde kathanti? Etthāpi acittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ cittena sahuppādepi anindriyabaddharūpaṃ viya acittapaṭi bandhuppādatāya na cittena vavatthāpetabbasamayanti vuttaṃ ‘‘acittasamuṭṭhānasabbhāvato’’ti. Tena cittuppādena rūpassa samayavavatthānaṃ na byāpīti dasseti. Anekacittasamuṭṭhānatāya vavatthānābhāvatoti sambandho. Niyate hi samuṭṭhāpakacitte cittasamuṭṭhānarūpassa siyā vavatthānanti.

ຄຳວ່າ Kenaci (ດ້ວຍສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຮູບ ຫຼື ດ້ວຍອະຮູບ. ກ່ອນອື່ນ ການກຳນົດສະໄໝ (ເວລາ) ແຫ່ງຮູບ ດ້ວຍຈິດຕຸບປາດ ບໍ່ອາດເຮັດໄດ້ ເພາະຄວາມບໍ່ແຜ່ໄປທົ່ວ ແລະ ເພາະຄວາມບໍ່ແນ່ນອນ, ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "acittasamuṭṭhānasabbhāvato" (ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງສະພາວະທີ່ບໍ່ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນວາທະນັ້ນ ວາທະທີ່ວ່າ "ຮູບທີ່ບໍ່ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນຂະນະທັງສາມແຫ່ງຈິດ" ນັ້ນ ກໍປ່ອຍໃຫ້ເປັນໄປ, ການກຳນົດສະໄໝແຫ່ງການເກີດຂອງຮູບ ດ້ວຍສະໄໝແຫ່ງການເກີດຂອງຈິດ ຢ່າພຶງມີເລີຍ, ແຕ່ໃນວາທະທີ່ວ່າ "ຮູບທັງປວງຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນອຸບປາດຂະນະແຫ່ງຈິດນັ້ນເອງ" ນັ້ນ ຈະເປັນຢ່າງໃດ? ເຖິງແມ່ນໃນວາທະນີ້ ຮູບທີ່ບໍ່ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານ ຈະເກີດຂຶ້ນພ້ອມກັບຈິດກໍຕາມ, ແຕ່ກໍເໝືອນກັບອະນິນທຣິຍະພັດທະຮູບ (ຮູບທີ່ບໍ່ເນື່ອງດ້ວຍອິນຊີ) ເພາະຄວາມເກີດຂຶ້ນໂດຍບໍ່ຜູກພັນກັບຈິດ ຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນສະໄໝທີ່ຄວນກຳນົດດ້ວຍຈິດ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "acittasamuṭṭhānasabbhāvato". ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ພຣະອາຈານສະແດງວ່າ ການກຳນົດສະໄໝແຫ່ງຮູບດ້ວຍຈິດຕຸບປາດນັ້ນ ບໍ່ແຜ່ໄປທົ່ວ. ບົດວ່າ vavatthānābhāvato (ເພາະຄວາມບໍ່ມີການກຳນົດ) ມີການປະກອບຄວາມເຂົ້າກັບບົດວ່າ anekacittasamuṭṭhānatāya (ເພາະຄວາມມີຈິດຫຼາຍດວງເປັນສະມຸດຖານ). ຈິງຢູ່ ເມື່ອຈິດທີ່ເປັນຕົວສະມຸດຖານໄດ້ກຳນົດແລ້ວ ການກຳນົດຮູບທີ່ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານກໍພຶງມີ.

Kesañcīti kāmāvacarakusalādīnaṃ. Katthacīti āruppe. Kesañcīti vā kesañci pañcavokāravipākānaṃ. Katthacīti paṭisandhikkhaṇe carimakkhaṇe ca. ‘‘Tasmiṃ samaye phasso hotī’’tiādinā (dha. sa. 1) cittasahabhāvinaṃ eva cittena samayavavatthānaṃ katanti vuttaṃ ‘‘acittasahabhubhāvato’’ti. Tesanti upādārūpānaṃ. Yo yassa sahabhāvena upakārako, so eva tassa samayavavatthāpakabhāvena vuttoti āha ‘‘sahajāta…pe… ttanato’’ti. Nāpi mahābhūtehītiādinā vavatthānābhāvameva dasseti. Kesañcīti akammajādīnaṃ. Kehicīti kammajādīhi. Pavattitoti pavattanato. Sahāti ekasmiṃ kāle. Abhāvāti niyogato abhāvā.

ບົດວ່າ Kesañcī (ແຫ່ງທຳບາງປະການ) ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງກາມາວະຈອນກຸສົນເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ Katthacī (ໃນບາງແຫ່ງ) ໄດ້ແກ່ ໃນອະຣູປະພູມ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ບົດວ່າ Kesañcī ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງປັນຈະໂວກາຣະວິບາກບາງປະການ. ບົດວ່າ Katthacī ໄດ້ແກ່ ໃນປະຕິສົນທິຂະນະ ແລະ ໃນຈະຣິມະຂະນະ (ຈຸຕິຂະນະ). ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "Tasmiṃ samaye phasso hotī" (ໃນສະໄໝນັ້ນ ຜັດສະຍ່ອມມີ) ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງກຳນົດສະໄໝແຫ່ງທຳທີ່ເກີດຮ່ວມກັບຈິດ ດ້ວຍຈິດນັ້ນເອງ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "acittasahabhubhāvato" (ເພາະຄວາມບໍ່ເກີດຮ່ວມກັບຈິດ). ບົດວ່າ Tesaṃ (ແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງອຸປາດາຍະຮູບທັງຫຼາຍ. ທຳໃດເປັນອຸປະການະແກ່ທຳໃດໂດຍຄວາມເກີດຮ່ວມກັນ ທຳນັ້ນເອງຍ່ອມໄດ້ຊື່ວ່າເປັນຕົວກຳນົດສະໄໝແຫ່ງທຳນັ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "sahajāta…pe… ttanato" (ເພາະຄວາມເປັນສະຫະຊາດ... ເປັນຕົ້ນ). ດ້ວຍຄຳວ່າ "Nāpi mahābhūtehī" (ແມ່ນດ້ວຍມະຫາພູດທັງຫຼາຍກໍບໍ່ແມ່ນ) ເປັນຕົ້ນ ພຣະອາຈານສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ມີການກຳນົດນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ Kesañcī ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງຮູບທີ່ບໍ່ມີກຳມະຊະເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ Kehicī ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຮູບທີ່ມີກຳມະຊະເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ Pavattito ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມເປັນໄປ. ບົດວ່າ Sahā ໄດ້ແກ່ ໃນເວລາອັນດຽວກັນ. ບົດວ່າ Abhāvā ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມບໍ່ມີໂດຍແນ່ນອນ.

Viññatti …pe… na sakkā vattuṃ mahābhūtehi samayavavatthāne kariyamāne tehi ayāvabhāvitatāyāti adhippāyo. Ekasmiṃ kāletiādināpi mahābhūtehi samayaniyamane vavatthānābhāvameva vibhāveti. ‘‘Tathā vibhajanattha’’nti, ‘‘avibhattaṃ abyākataṃ atthīti dassetu’’nti ca imesaṃ padānaṃ ‘‘vibhattaṃ avibhattañca sabbaṃ saṅgaṇhanto āhā’’ti iminā sambandho. Samayavavatthānaṃ katvā niddisiyamānassa nippadesatāya asambhavato [Pg.147] ekadesaṃ niddisitvā sāmaññena nigamanaṃ yuttaṃ, akatvā pana samayavavatthānaṃ sarūpato niddisanena tathāti imamatthaṃ āha ‘‘samayavavatthānenā’’tiādinā. Avibhatteti vipākakiriyābyākataṃ viya na pubbe vibhatte. Vibhajitabbeti bhedavantatāya vibhajanārahe. Dassiteti uddisanavasena dassite. Vuttamevatthaṃ vitthāratarena dassetuṃ ‘‘ettha panā’’tiādimāha.

ຄຳວ່າ Viññatti …pe… ບໍ່ອາດກ່າວໄດ້ ມີອະທິບາຍວ່າ ເມື່ອມີການກຳນົດສະໄໝດ້ວຍມະຫາພູດທັງຫຼາຍ ເພາະຄວາມທີ່ມະຫາພູດເຫຼົ່ານັ້ນບໍ່ແຜ່ໄປທົ່ວຮູບເຫຼົ່ານັ້ນ. ແມ່ນດ້ວຍຄຳວ່າ "Ekasmiṃ kāle" (ໃນເວລາອັນດຽວກັນ) ເປັນຕົ້ນ ພຣະອາຈານກໍສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ມີການກຳນົດ ເມື່ອມີການຈຳກັດສະໄໝດ້ວຍມະຫາພູດທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ "Tathā vibhajanattha" (ເພື່ອຈຳແນກຢ່າງນັ້ນ) ແລະບົດວ່າ "avibhattaṃ abyākataṃ atthīti dassetu" (ເພື່ອສະແດງວ່າ ມີອັພຍາກົດທີ່ບໍ່ໄດ້ຈຳແນກຢູ່) ມີການປະກອບຄວາມເຂົ້າກັບບົດວ່າ "vibhattaṃ avibhattañca sabbaṃ saṅgaṇhanto āha" (ຊົງກ່າວຮວບຮວມເອົາທັງທຳທີ່ຈຳແນກແລ້ວ ແລະ ບໍ່ໄດ້ຈຳແນກທັງປວງ). ເພາະວ່າ ເມື່ອກຳນົດສະໄໝແຫ່ງຮູບແລ້ວສະແດງ ຄວາມບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອຍ່ອມເປັນໄປບໍ່ໄດ້, ດັ່ງນັ້ນ ການສະແດງພຽງບາງສ່ວນແລ້ວສະຫຼຸບໂດຍທົ່ວໄປຈຶ່ງສົມຄວນ, ແຕ່ເມື່ອບໍ່ກຳນົດສະໄໝ ແລ້ວສະແດງໂດຍສະຣູບ (ໂດຍຕົວມັນເອງ) ກໍຍ່ອມເປັນຢ່າງນັ້ນ, ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "samayavavatthānenā" ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ Avibhatte (ໃນທຳທີ່ບໍ່ໄດ້ຈຳແນກ) ໄດ້ແກ່ ໃນທຳທີ່ບໍ່ໄດ້ຈຳແນກໄວ້ໃນກ່ອນ ເໝືອນວິບາກແລະກິຣິຍາອັພຍາກົດ. ບົດວ່າ Vibhajitabbe (ໃນທຳທີ່ຄວນຈຳແນກ) ໄດ້ແກ່ ໃນທຳທີ່ຄວນຈຳແນກເພາະມີຄວາມຕ່າງກັນ. ບົດວ່າ Dassite (ໃນທຳທີ່ສະແດງໄວ້) ໄດ້ແກ່ ໃນທຳທີ່ສະແດງໄວ້ໂດຍທຳນອງອຸເທດ. ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວແລ້ວນັ້ນໃຫ້ພິສະດານຍິ່ງຂຶ້ນ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "ettha panā" ເປັນຕົ້ນ.

Vipākādidhammānaṃ nayanaṃ nayo, sova dassananti nayadassanaṃ. ‘‘Desanā’’ti vuttaṃ heṭṭhā gahaṇameva nayadassananti. Dutiyavikappe pana kāmāvacarādibhāvena nīyatīti nayo, kiriyābyākataṃ. Tassa dassanaṃ nayadassananti yojetabbaṃ. Dukādīsu niddesavāre ca hadayavatthuno anāgatattā taṃ aggahetvā paṭhamavikappo vutto, ekake pana vatthupi gahitanti ‘‘hadayavatthuñcā’’ti dutiyavikappe vuttaṃ. Kiṃ pana kāraṇaṃ dukādīsu niddesavāre ca hadayavatthu na gahitanti? Itaravatthūhi asamānagatikattā desanābhedato ca. Yathā hi cakkhuviññāṇādīni ekantato cakkhādinissayāni, na evaṃ manoviññāṇaṃ ekantato hadayavatthunissayaṃ, nissitamukhena ca vatthudukādidesanā pavattā. Yampi ekantato hadayavatthunissayaṃ, tassa vasena ‘‘atthi rūpaṃ manoviññāṇassa vatthū’’tiādinā dukādīsu vuccamānesupi tadanukūlaārammaṇadukādayo na sambhavanti. Na hi ‘‘atthi rūpaṃ manoviññāṇassa ārammaṇaṃ, atthi rūpaṃ na manoviññāṇassa ārammaṇa’’ntiādinā sakkā vattunti vatthārammaṇadukadesanā bhinnagatikā siyuṃ, samānagatikā ca tā desetuṃ bhagavato ajjhāsayo. Esā hi bhagavato desanā pakati. Teneva hi nikkhepakaṇḍe cittuppādavibhāgena avuccamānattā avitakkāvicārapadavissajjane vicāroti vattuṃ na sakkāti avitakkavicāramattapadavissajjane labbhamānopi vitakko na uddhaṭo, aññathā vitakko cāti vattabbaṃ siyāti. Evaṃ itaravatthūhi asamānagatikattā desanābhedato ca dukādīsu uddese na gahitaṃ. Uddiṭṭhasseva hi niddisanato niddesepi na gahitaṃ hadayavatthūti vadanti.

ບົດວ່າ Nayadassana (ການສະແດງນັຍ) ໄດ້ແກ່ ນັຍຄືການນຳໄປແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍມີວິບາກເປັນຕົ້ນ, ນັຍນັ້ນເອງຄືການສະແດງ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ນະຍະທັດສະນະ. ທີ່ກ່າວໄວ້ຂ້າງລຸ່ມວ່າ "Desanā" (ພຣະເທສະໜາ) ກໍຄືການຖືເອົານັ້ນເອງເປັນນະຍະທັດສະນະ. ແຕ່ໃນທາງເລືອກທີສອງ ທຳທີ່ຖືກນຳໄປໂດຍຄວາມເປັນກາມາວະຈອນເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ນັຍ ໄດ້ແກ່ ກິຣິຍາອັພຍາກົດ. ການສະແດງກິຣິຍາອັພຍາກົດນັ້ນ ຊື່ວ່າ ນະຍະທັດສະນະ ພຶງປະກອບຄວາມຢ່າງນີ້. ເພາະຫະທະຍະວັດຖຸບໍ່ໄດ້ມາເຖິງໃນທຸກຂະ (ໝວດສອງ) ເປັນຕົ້ນ ແລະ ໃນນິດເທສະວານ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວທາງເລືອກທຳອິດໂດຍບໍ່ຖືເອົາຫະທະຍະວັດຖຸນັ້ນ, ແຕ່ໃນເອກະກະ (ໝວດໜຶ່ງ) ວັດຖຸກໍຖືກຖືເອົານຳ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວໄວ້ໃນທາງເລືອກທີສອງວ່າ "hadayavatthuñcā" (ແລະຫະທະຍະວັດຖຸ). ກໍເພາະເຫດໃດ ຫະທະຍະວັດຖຸຈຶ່ງບໍ່ຖືກຖືເອົາໃນທຸກຂະເປັນຕົ້ນ ແລະ ໃນນິດເທສະວານ? ເພາະຄວາມມີທາງໄປບໍ່ສະເໝີກັນກັບວັດຖຸອື່ນ ແລະ ເພາະຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງພຣະເທສະໜາ. ຈິງຢູ່ ຈະຂຸວິນຍານເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມອາໄສຈະຂຸເປັນຕົ້ນໂດຍສ່ວນດຽວສັນໃດ, ມະໂນວິນຍານຍ່ອມບໍ່ໄດ້ອາໄສຫະທະຍະວັດຖຸໂດຍສ່ວນດຽວສັນນັ້ນ, ແລະ ພຣະເທສະໜາວັດຖຸທຸກຂະເປັນຕົ້ນ ກໍເປັນໄປໂດຍມຸ່ງເນັ້ນທຳທີ່ອາໄສ. ເຖິງແມ່ນວ່າທຳໃດຈະອາໄສຫະທະຍະວັດຖຸໂດຍສ່ວນດຽວກົຕາມ, ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດໄວ້ໃນທຸກຂະເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທຳນັ້ນວ່າ "atthi rūpaṃ manoviññāṇassa vatthū" (ມີຮູບທີ່ເປັນວັດຖຸແຫ່ງມະໂນວິນຍານ) ເປັນຕົ້ນ, ອາຣັມມະນະທຸກຂະເປັນຕົ້ນທີ່ຄ້ອຍຕາມກັນນັ້ນກໍຍ່ອມບໍ່ມີ. ຈິງຢູ່ ບໍ່ອາດກ່າວໄດ້ວ່າ "ມີຮູບທີ່ເປັນອາຣົມຂອງມະໂນວິນຍານ, ມີຮູບທີ່ບໍ່ແມ່ນອາຣົມຂອງມະໂນວິນຍານ" ເປັນຕົ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ພຣະເທສະໜາວັດຖຸທຸກຂະ ແລະ ອາຣັມມະນະທຸກຂະກໍພຶງມີທາງໄປຕ່າງກັນ, ແຕ່ພຣະອັດທະຍາໄສຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຄືຊົງປະສົງຈະສະແດງທຳເຫຼົ່ານັ້ນໃຫ້ມີທາງໄປສະເໝີກັນ. ນີ້ເປັນປົກກະຕິແຫ່ງພຣະເທສະໜາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ໃນນິກເຂປະທຳ ເພາະບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໂດຍການຈຳແນກຈິດຕຸບປາດ ໃນການວິສັດຊະນາບົດວ່າ avitakkāvicāra (ບໍ່ມີວິຕົກບໍ່ມີວິຈານ) ຈຶ່ງບໍ່ອາດກ່າວວ່າ ວິຈານໄດ້ ດັ່ງນັ້ນ ວິຕົກເຖິງແມ່ນຈະໄດ້ໃນການວິສັດຊະນາບົດວ່າ avitakkavicāramatta (ມີພຽງວິຈານບໍ່ມີວິຕົກ) ກໍບໍ່ໄດ້ຖອນຂຶ້ນ, ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ກໍຄວນຈະກ່າວວ່າ vitakko ca (ແລະວິຕົກ). ດ້ວຍເຫດນີ້ ເພາະຄວາມມີທາງໄປບໍ່ສະເໝີກັນກັບວັດຖຸອື່ນ ແລະ ເພາະຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງພຣະເທສະໜາ ຫະທະຍະວັດຖຸຈຶ່ງບໍ່ຖືກຖືເອົາໃນອຸເທດແຫ່ງທຸກຂະເປັນຕົ້ນ. ພຣະອາຈານທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ ເພາະຊົງນິດເທດສະເພາະທຳທີ່ອຸເທດໄວ້ເທົ່ານັ້ນ ຫະທະຍະວັດຖຸຈຶ່ງບໍ່ຖືກຖືເອົາແມ່ນໃນນິດເທດນຳ.

Cakkhādidasakā sattāti cakkhusotaghānajivhākāyaitthibhāvapurisabhāvadasakā satta, ekasantānavasena vā cakkhusotaghānajivhākāyabhāvavatthudasakā satta. Nibbānassa asatipi paramatthato bhede parikappitabhedopi [Pg.148] bhedoyeva vohāravisayeti katvā sopādisesādibhedo vutto.

ບົດວ່າ Cakkhādidasakā sattā (ທົດສະກະທັງຫຼາຍມີຈະຂຸເປັນຕົ້ນເຈັດ) ໄດ້ແກ່ ທົດສະກະເຈັດ ຄື ຈະຂຸທົດສະກະ, ໂສຕະທົດສະກະ, ຄານະທົດສະກະ, ຊິວຫາທົດສະກະ, ກາຍະທົດສະກະ, ອິດຖິພາວະທົດສະກະ ແລະ ປຸຣິສະພາວະທົດສະກະ, ຫຼືໂດຍອຳນາດແຫ່ງສັນດານດຽວກັນ ໄດ້ແກ່ ທົດສະກະເຈັດ ຄື ຈະຂຸທົດສະກະ, ໂສຕະທົດສະກະ, ຄານະທົດສະກະ, ຊິວຫາທົດສະກະ, ກາຍະທົດສະກະ, ພາວະທົດສະກະ ແລະ ວັດຖຸທົດສະກະ. ເຖິງແມ່ນວ່າພຣະນิພານຈະບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນໂດຍປຣະມັດກໍຕາມ, ແຕ່ຄວາມຕ່າງກັນທີ່ກຳນົດຂຶ້ນກໍເປັນຄວາມຕ່າງກັນໃນວິໄສແຫ່ງໂວຫານນັ້ນເອງ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວເຖິງຄວາມຕ່າງກັນມີໂສປາທິເສສະເປັນຕົ້ນ.

584. Kiñcāpi aññattha kukkuṭaṇḍasaṇṭhāne parimaṇḍala-saddo dissati, cakkasaṇṭhānatā pana vaṭṭasaṇṭhāne cakkavāḷe vuccamāno parimaṇḍala-saddo vaṭṭapariyāyo siyā. Anekatthā hi saddāti adhippāyenāha ‘‘vaṭṭaṃ parimaṇḍala’’nti. Ettha ca sineruyugandharādīnaṃ samuddato upariadhobhāgānaṃ vasena ubbedho vutto, āyāmavitthārehipi sineru caturāsītiyojanasahassaparimāṇova. Yathāha ‘‘sineru, bhikkhave, pabbatarājā caturāsīti yojanasahassāni āyāmena, caturāsīti yojanasahassāni vitthārenā’’ti (a. ni. 7.66). Sineruṃ pākāraparikkhepavasena parikkhipitvā ṭhitā yugandharādayo, sineruyugandharādīnaṃ antarepi sītasamuddā nāma. ‘‘Te visālato yathākkamaṃ sineruādīnaṃ accuggamanasamānaparimāṇā’’ti vadanti.

໕໘໔. ເຖິງແມ່ນວ່າໃນທີ່ອື່ນ ສັບວ່າ parimaṇḍala (ມົນ) ຈະປາກົດໃນສັນຖານເໝືອນໄຂ່ໄກ່ກໍຕາມ, ແຕ່ສັບວ່າ parimaṇḍala ທີ່ກ່າວເຖິງຈັກກະວານທີ່ມີສັນຖານເໝືອນກົງລໍ້ ມີສັນຖານກົມ ຍ່ອມເປັນໄວພົດຂອງຄຳວ່າ ກົມ (vaṭṭa). ພຣະອາຈານກ່າວຄຳວ່າ "vaṭṭaṃ parimaṇḍalaṃ" (ກົມ ຄື ມົນ) ດ້ວຍປະສົງວ່າ ສັບທັງຫຼາຍມີອັດຖະຫຼາກຫຼາຍ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ຄວາມສູງແຫ່ງພູເຂົາສิເນຣຸ ແລະ ຍຸຄັນທອນເປັນຕົ້ນ ພຣະອາຈານກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດສ່ວນເທີງແລະສ່ວນລຸ່ມແຕ່ມະຫາສະໝຸດ, ແມ່ນໂດຍສ່ວນຍາວແລະສ່ວນກວ້າງ ພູເຂົາສິເນຣຸກໍມີປະມານແປດໝື່ນສີ່ພັນໂຍດເທົ່ານັ້ນ. ດັ່ງທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດໄວ້ວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ພູເຂົາສິເນຣຸຣາຊາ ມີສ່ວນຍາວແປດໝື່ນສີ່ພັນໂຍດ ມີສ່ວນກວ້າງແປດໝື່ນສີ່ພັນໂຍດ". ພູເຂົາຍຸຄັນທອນເປັນຕົ້ນ ຕັ້ງລ້ອມຮອບພູເຂົາສິເນຣຸໄວ້ໂດຍທຳນອງເປັນກຳແພງອ້ອມ, ໃນລະຫວ່າງພູເຂົາສິເນຣຸ ແລະ ຍຸຄັນທອນເປັນຕົ້ນ ກໍມີມະຫາສະໝຸດຊື່ວ່າ ສີຕະສະໝຸດ. ພຣະອາຈານທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ "ມະຫາສະໝຸດເຫຼົ່ານັ້ນ ໂດຍສ່ວນກວ້າງ ຍ່ອມມີປະມານເທົ່າກັບຄວາມສູງຂອງພູເຂົາສິເນຣຸເປັນຕົ້ນຕາມລຳດັບ".

Koṭisatasahassacakkavāḷasseva āṇākhettabhāvo dasasahassacakkavāḷassa jātikhettabhāvo viya dhammatāvaseneva veditabbo. Vikappasamānasamuccayavibhāvanesu viya avadhāraṇe aniyame ca vā-saddo vattatīti tathā yojanā katā. Anekatthā hi nipātāti. Tattha anekantikattho aniyamattho.

ຄວາມເປັນອານາເຂດແຫ່ງແສນໂກດຈັກກະວານ ຄວນຊາບດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທຳມະດານັ້ນເອງ ເໝືອນຄວາມເປັນຊາດຕິເຂດແຫ່ງໝື່ນຈັກກະວານ. ສັບວ່າ vā (ຫຼື) ຍ່ອມໃຊ້ໃນອັດຖະກຳນົດແນ່ນອນ ແລະ ບໍ່ແນ່ນອນ ເໝືອນໃນອັດຖະທາງເລືອກ, ຮວບຮວມສະເໝີກັນ ແລະ ຈຳແນກ ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອາຈານຈຶ່ງປະກອບຄວາມຢ່າງນັ້ນ. ຈິງຢູ່ ນິບາດທັງຫຼາຍມີອັດຖະຫຼາກຫຼາຍ. ໃນນິບາດເຫຼົ່ານັ້ນ ອັດຖະທີ່ບໍ່ແນ່ນອນ ຄື ອັດຖະທີ່ບໍ່ຈຳກັດ.

Sīlādivisuddhisampādanena, catudhātuvavatthānavaseneva vā mahākiccatāya mahantena vāyāmena. Satipi lakkhaṇādibhede ekasmiṃ eva kāle ekasmiṃ santāne anekasatasahassakalāpavuttito mahantāni bahūni bhūtāni paramatthato vijjamānānīti vā mahābhūtāni yathā ‘‘mahājano’’ti. Evanti ‘‘upādāya pavatta’’nti atthe sati paṭiccasamuppannatā vuttā hoti paccayasambhūtatādīpanato. Upādāyatīti upādāyati evāti adhippāyo. Tenevāha ‘‘ekantanissitassā’’ti. ‘‘Bhavati hi nissayarūpānaṃ sāmibhāvo’’ti ādhārādheyyasambandhavacanicchāya abhāve ādhārabhūtopi attho saṃsāmisambandhavacanicchāya sāmibhāvena vuccati yathā ‘‘rukkhassa sākhā’’ti adhippāyo.

ດ້ວຍການຍັງຄວາມບໍລິສຸດມີສີລເປັນຕົ້ນໃຫ້ເຖິງພ້ອມ, ຫຼືດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການກຳນົດທາດທັງສີ່ ເພາະຄວາມມີກິດໃຫຍ່ ຫຼື ດ້ວຍຄວາມພະຍາຍາມອັນຍິ່ງໃຫຍ່. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງລັກສະນະເປັນຕົ້ນກໍຕາມ, ເພາະຄວາມເປັນໄປແຫ່ງກະລາບຫຼາຍແສນກະລາບໃນເວລາອັນດຽວກັນ ໃນສັນດານດຽວກັນ ມະຫາພູດທັງຫຼາຍທີ່ຍິ່ງໃຫຍ່ແລະມາກມາຍຈຶ່ງມີຢູ່ໂດຍປຣະມັດ, ຫຼື ຊື່ວ່າ ມະຫາພູດ (mahābhūtāni) ເໝືອນຄຳວ່າ "mahājano" (ມະຫາຊົນ). ບົດວ່າ Evaṃ (ຢ່າງນີ້): ເມື່ອມີອັດຖະວ່າ "ເປັນໄປໂດຍອາໄສ" ຍ່ອມຊື່ວ່າກ່າວເຖິງຄວາມເປັນປະຕິດຈະສະມຸບປາດ ເພາະສະແດງຄວາມເກີດຂຶ້ນຈາກປັດໄຈ. ບົດວ່າ Upādāyati ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມອາໄສນັ້ນເອງ ນີ້ຄືອະທິບາຍ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ekantanissitassa" (ແຫ່ງທຳທີ່ອາໄສໂດຍສ່ວນດຽວ). ຄຳວ່າ "ເພາະຄວາມເປັນເຈົ້າຂອງແຫ່ງຮູບທີ່ເປັນທີ່ອາໄສຍ່ອມມີ" ມີອະທິບາຍວ່າ ເມື່ອບໍ່ມີຄວາມປະສົງຈະກ່າວເຖິງຄວາມກ່ຽວພັນລະຫວ່າງທີ່ຕັ້ງແລະສິ່ງທີ່ຕັ້ງຢູ່ (ອາທາຣາເທຍະສັມພັນ), ແມ່ນເນື້ອຄວາມທີ່ເປັນທີ່ຕັ້ງ ກໍຍ່ອມກ່າວດ້ວຍຄວາມເປັນເຈົ້າຂອງ ເມື່ອມີຄວາມປະສົງຈະກ່າວເຖິງຄວາມກ່ຽວພັນລະຫວ່າງເຈົ້າຂອງແລະສິ່ງຂອງ ເໝືອນຄຳວ່າ "ກິ່ງຂອງຕົ້ນໄມ້" (rukkhassa sākhā).

Tividharūpasaṅgahavaṇṇanā

การພັນລະນາການສົງເຄາະຮູບສາມສ່ວນ

585. Viññattiduko [Pg.149] cāti ca-saddena cittasahabhucittānuparivattidukāpi saṅgahitāti veditabbā. Sakkā hi etena nayena…pe… viññātunti ettha pañcavīsāya tāva vatthudukesu paṭhamadukapañcakādayo cuddasahipi pakiṇṇakadukehi avasiṭṭhehi vatthudukehi pañcavīsāya ārammaṇadukehi pañcahi bāhirāyatanadukehi rūpadhātudukādīhi pañcahi dhātudukehi pacchimakehi tīhi indriyadukehi dvādasahipi sukhumarūpadukehi paṭhamādivajjehi avasiṭṭhehi āyatanadhātuindriyadukehi ca yojanaṃ gacchanti. Pañcavīsāya pana ārammaṇadukesu purimako dukapañcako upādinnaupādinnupādāniyasanidassanacittasamuṭṭhānacittasahabhucittānuparivattidukavajjehi pakiṇṇakadukehi sabbehipi vatthudukehi rūpāyatanarūpadhātudukavajjehi āyatanadhātudukehi sabbehipi indriyadukasukhumarūpadukehi yojanaṃ gacchati. Dutiyadukapañcakādīsu yathākkamaṃ saddāyatanasaddadhātudukādayo yojanaṃ na gacchanti, rūpāyatanarūpadhātudukādayo gacchanti. Pakiṇṇakadukesu sanidassanadukañcāti ayameva viseso. Yathā ca vatthudukesu, evaṃ cakkhāyatanacakkhudhātucakkhundriyādidukapañcakesu. Yathā ca ārammaṇadukesu, evaṃ rūpāyatanarūpadhātuādidukapañcakesu tikayojanā. Itthindriyapurisindriyajīvitindriyadukā sukhumarūpadukā ca sabbehipi dukehi yojanaṃ gacchantīti evaṃ tāva tikayojanā veditabbā. Nanu cāyampi yojanā bhagavatā na desitāti na kātabbāti? Nayidaṃ ekantikaṃ. Kasmā? Bhagavatā dinnanayena yojanāpi bhagavatoyeva desanā. Tathā hi vuttaṃ mātikāvaṇṇanāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1-6) ‘‘hetū ceva dhammā ahetukā cāti idampi sambhavatī’’tiādi. Sambhavo hi gahaṇassa kāraṇanti ca.

໕໘໕. ຄຳວ່າ Viññattiduko ca (ແລະວິນຍັດຕິທຸກຂະ): ດ້ວຍສັບວ່າ ca ຄວນຊາບວ່າ ຍ່ອມຮວບຮວມເອົາຈິດຕະສະຫະພູທຸກຂະ ແລະ ຈິດຕານຸປະຣິວັດຕິທຸກຂະນຳ. ບົດວ່າ Sakkā hi etena nayena…pe… viññātuṃ (ຈິງຢູ່ ອາດຮູ້ໄດ້ດ້ວຍນັຍນີ້...): ໃນຄຳນັ້ນ ກ່ອນອື່ນ ໃນວັດຖຸທຸກຂະຊາວຫ້າ ໝວດຫ້າທຸກຂະທຳອິດເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງການປະກອບຄວາມກັບປາກິນນະກະທຸກຂະສິບສີ່, ວັດຖຸທຸກຂະທີ່ເຫຼືອ, ອາຣັມມະນະທຸກຂະຊາວຫ້າ, ພາຫິຣາຍະຕະນະທຸກຂະຫ້າ, ທາດທຸກຂະຫ້າມີຮູປະທາດທຸກຂະເປັນຕົ້ນ, ອິນທຣິຍະທຸກຂະສາມໃນຕອນທ້າຍ, ສຸຂຸມະຮູບທຸກຂະສິບສອງ, ແລະ ອາຍະຕະນະ ທາດ ອິນທຣິຍະທຸກຂະທີ່ເຫຼືອເວັ້ນໝວດທຳອິດເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ໃນອາຣັມມະນະທຸກຂະຊາວຫ້າ ໝວດຫ້າທຸກຂະທຳອິດ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງການປະກອບຄວາມກັບປາກິນນະກະທຸກຂະ ເວັ້ນອຸປາດິນນຸປາດິນນຸປາດານິຍະ ສະນິດທັດສະນະ ຈິດຕະສະມຸດຖານ ຈິດຕະສະຫະພູ ແລະ ຈິດຕານຸປະຣິວັດຕິທຸກຂະ, ກັບວັດຖຸທຸກຂະທັງປວງ, ກັບອາຍະຕະນະແລະທາດທຸກຂະ ເວັ້ນຮູປາຍະຕະນະແລະຮູປະທາດທຸກຂະ, ກັບອິນທຣິຍະທຸກຂະແລະສຸຂຸມະຮູບທຸກຂະທັງປວງ. ໃນໝວດຫ້າທຸກຂະທີສອງເປັນຕົ້ນ ຕາມລຳດັບ ສັດທາຍະຕະນະແລະສັດທະທາດທຸກຂະເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ເຂົ້າເຖິງການປະກອບຄວາມ, ແຕ່ຮູປາຍະຕະນະແລະຮູປະທາດທຸກຂະເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງ. ໃນປາກິນນະກະທຸກຂະທັງຫຼາຍ ຄຳວ່າ sanidassanadukañca (ແລະສະນິດທັດສະນະທຸກຂະ) ນີ້ເປັນຄວາມຕ່າງກັນ. ແລະວັດຖຸທຸກຂະສັນໃດ, ໃນໝວດຫ້າທຸກຂະມີຈະຂຸຍະຕະນະ ຈະຂຸທາດ ຈະຂຸນທຣິຍະເປັນຕົ້ນ ກໍສັນນັ້ນ. ແລະອາຣັມມະນະທຸກຂະສັນໃດ, ໃນໝວດຫ້າທຸກຂະມີຮູປາຍະຕະນະ ຮູປະທາດເປັນຕົ້ນ ການປະກອບຄວາມກັບຕິກະ (ຕິກະໂຍຊະນາ) ກໍສັນນັ້ນ. ອິດຖິນທຣິຍະ ປຸຣິສິນທຣິຍະ ຊີວິຕິນທຣິຍະທຸກຂະ ແລະ ສຸຂຸມະຮູບທຸກຂະທັງຫຼາຍ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງການປະກອບຄວາມກັບທຸກຂະທັງປວງ ດັ່ງນັ້ນ ກ່ອນອື່ນ ພຶງຊາບການປະກອບຄວາມກັບຕິກະຢ່າງນີ້. ຖ້າຖາມວ່າ ກໍການປະກອບຄວາມນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າບໍ່ໄດ້ຊົງສະແດງໄວ້ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນເຮັດແມ່ນບໍ່? ຄວາມຄິດນີ້ບໍ່ແນ່ນອນ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະການປະກອບຄວາມດ້ວຍນັຍທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງປະທານໄວ້ ກໍຄືພຣະເທສະໜາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້ານັ້ນເອງ. ຈິງຢູ່ ດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນການພັນລະນາມາຕິກາວ່າ "ທຳທັງຫຼາຍທີ່ເປັນເຫດ ແລະ ທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ມີເຫດ ດັ່ງນີ້ ແມ່ນຂໍ້ນີ້ກໍຍ່ອມມີໄດ້" ເປັນຕົ້ນ. ແລະຄວາມມີໄດ້ ຍ່ອມເປັນເຫດແຫ່ງການຖືເອົາ.

Tividharūpasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາການສົງເຄາະຮູບສາມສ່ວນ ຈົບແລ້ວ.

Catubbidhādirūpasaṅgahavaṇṇanā

ການພັນລະນາການສົງເຄາະຮູບສີ່ສ່ວນເປັນຕົ້ນ

586. Cittato eva samuṭṭhātīti cittasamuṭṭhānanti imameva atthaṃ gahetvā ‘‘viññattidukādīhi samānagatiko cittasamuṭṭhānaduko’’ti vuttaṃ[Pg.150]. Vinivattite hi sāmaññe yaṃ rūpaṃ janakapaccayesu cittato samuṭṭhāti, taṃ cittato eva samuṭṭhātīti. Viññattidukādīhīti ādi-saddena cittasahabhucittānuparivattiduke saṅgaṇhāti. Labbhamānoti yaṃ taṃ rūpaṃ upādā, taṃ atthi cittasamuṭṭhānaṃ, atthi na cittasamuṭṭhānaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ nupādā, taṃ atthi cittasamuṭṭhānaṃ, atthi na cittasamuṭṭhānanti evaṃ labbhamāno. Sanidassanadukādīnanti ādi-saddena sappaṭighamahābhūtadukādayo saṅgaṇhāti. Tenāti cittasamuṭṭhānadukena. Tassāti cittasamuṭṭhānadukasseva. Aññe panāti viññatticittasamuṭṭhānacittasahabhucittānuparivattidukehi aññepi pakiṇṇakadukā.

໕໘໖. ທີ່ຊື່ວ່າ "ຈິດຕະສະມຸດຖານ" ເພາະຕັ້ງຂຶ້ນຈາກຈິດນັ້ນເອງ. ໂດຍຖືເອົາເນື້ອຄວາມນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຈິດຕະສະມຸດຖານະທຸກຂະ ມີຄະຕິສະເໝີກັນກັບວິນຍັດຕິທຸກຂະເປັນຕົ້ນ". ເພາະວ່າ ເມື່ອຈຳແນກຄວາມເປັນທົ່ວໄປອອກແລ້ວ ຮູບໃດທີ່ຕັ້ງຂຶ້ນຈາກຈິດໃນບັນດາຊະນົກປັດໄຈທັງຫຼາຍ ຮູບນັ້ນຊື່ວ່າ ຕັ້ງຂຶ້ນຈາກຈິດນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "ວິນຍັດຕິທຸກຂະເປັນຕົ້ນ" ດ້ວຍສັບວ່າ "ເປັນຕົ້ນ" (ອາທິ) ນັ້ນ ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາ ຈິດຕະສະຫະພູທຸກຂະ ແລະ ຈິດຕານຸປະຣິວັດຕິທຸກຂະ. ຄຳວ່າ "ທີ່ໄດ້ຢູ່" (ລັບພະມາໂນ) ຄື ຮູບໃດທີ່ເປັນອຸປາດາຣູບ ຮູບນັ້ນມີທີ່ເປັນຈິດຕະສະມຸດຖານກໍມີ ທີ່ບໍ່ແມ່ນຈິດຕະສະມຸດຖານກໍມີ. ຮູບໃດທີ່ບໍ່ແມ່ນອຸປາດາຣູບ ຮູບນັ້ນມີທີ່ເປັນຈິດຕະສະມຸດຖານກໍມີ ທີ່ບໍ່ແມ່ນຈິດຕະສະມຸດຖານກໍມີ ທີ່ໄດ້ຢູ່ຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ "ສະນິທັດສະນະທຸກຂະເປັນຕົ້ນ" ດ້ວຍສັບວ່າ "ເປັນຕົ້ນ" ນັ້ນ ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາ ສະປະຕິຄະທຸກຂະ ແລະ ມະຫາພູຕະທຸກຂະເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍທຸກຂະນັ້ນ" ຄື ດ້ວຍຈິດຕະສະມຸດຖານະທຸກຂະ. ຄຳວ່າ "ແຫ່ງທຸກຂະນັ້ນ" ຄື ແຫ່ງຈິດຕະສະມຸດຖານະທຸກຂະນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "ສ່ວນທຸກຂະອື່ນໆ" ຄື ທຸກຂະອື່ນໆ ທີ່ເປັນປະກິນນະກະທຸກຂະ ນອກຈາກວິນຍັດຕິທຸກຂະ, ຈິດຕະສະມຸດຖານະທຸກຂະ, ຈິດຕະສະຫະພູທຸກຂະ ແລະ ຈິດຕານຸປະຣິວັດຕິທຸກຂະ.

Saddāyatanassa ekantato anupādinnattā ‘‘sotasamphassārammaṇadukādayo vajjetvā’’ti vuttaṃ. Catukkā labbhantīti yaṃ taṃ rūpaṃ upādinnaṃ, taṃ atthi cakkhusamphassassa ārammaṇaṃ, atthi cakkhusamphassassa nārammaṇaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ anupādinnaṃ, taṃ atthi cakkhusamphassassa ārammaṇaṃ, atthi cakkhusamphassassa nārammaṇanti evamādayo sabbārammaṇabāhirāyatanādilabbhamānadukehi yojanāyaṃ catukkā labbhantīti sambandho. Avasesehīti ārammaṇabāhirāyatanarūpadhātudukādito labbhamānadukehīti vuttadukarāsito avasesehi. Tesanti upādinnaupādinnupādāniyacittasamuṭṭhānadukānaṃ. Aññesanti upādinnadukādito aññesaṃ upādādukādīnaṃ. Vatthudukādīhīti ādi-saddena cakkhāyatanadukādayo saṅgaṇhāti. Etthāpi avasesehi tesaṃ aññesañca yojanāya catukkā na labbhantīti sambandho.

ເພາະສັດທາຍະຕະນະ ເປັນອະນຸປາດິນນະໂດຍສ່ວນດຽວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເວັ້ນໂສຕະສຳຜັດສາຣົມມະນະທຸກຂະເປັນຕົ້ນ". ຄຳວ່າ "ຍ່ອມໄດ້ຈະຕຸກກະ" ຄື ຮູບໃດທີ່ເປັນອຸປາດິນນະ ຮູບນັ້ນເປັນອາຣົມຂອງຈັກຂຸສຳຜັດກໍມີ ບໍ່ແມ່ນອາຣົມຂອງຈັກຂຸສຳຜັດກໍມີ. ຮູບໃດທີ່ເປັນອະນຸປາດິນນະ ຮູບນັ້ນເປັນອາຣົມຂອງຈັກຂຸສຳຜັດກໍມີ ບໍ່ແມ່ນອາຣົມຂອງຈັກຂຸສຳຜັດກໍມີ ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ. ຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນວ່າ "ຍ່ອມໄດ້ຈະຕຸກກະທັງຫຼາຍ ໃນການປະກອບກັບທຸກຂະທີ່ໄດ້ຢູ່ ມີສັບພະຣົມມະນະທຸກຂະ ແລະ ພາຫິຣາຍະຕະນະທຸກຂະເປັນຕົ້ນ". ຄຳວ່າ "ດ້ວຍທຸກຂະທີ່ເຫຼືອ" ຄື ດ້ວຍທຸກຂະທີ່ເຫຼືອຈາກກອງທຸກຂະທີ່ກ່າວແລ້ວ ຄື ທຸກຂະທີ່ໄດ້ຢູ່ ມີອາຣົມມະນະທຸກຂະ, ພາຫິຣາຍະຕະນະທຸກຂະ ແລະ ຮູປະທາຕຸທຸກຂະເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ແຫ່ງທຸກຂະເຫຼົ່ານັ້ນ" ຄື ແຫ່ງອຸປາດິນນະທຸກຂະ, ອຸປາດິນນຸປາດານິຍະທຸກຂະ ແລະ ຈິດຕະສະມຸດຖານະທຸກຂະ. ຄຳວ່າ "ແຫ່ງທຸກຂະອື່ນໆ" ຄື ແຫ່ງອຸປາດາທຸກຂະເປັນຕົ້ນ ທີ່ນອກເໜືອໄປຈາກອຸປາດິນນະທຸກຂະເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ວັດຖຸທຸກຂະເປັນຕົ້ນ" ດ້ວຍສັບວ່າ "ເປັນຕົ້ນ" ນັ້ນ ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາ ຈັກຂາຍະຕະນະທຸກຂະເປັນຕົ້ນ. ເຖິງແມ່ນໃນທີ່ນີ້ ເມື່ອປະກອບທຸກຂະເຫຼົ່ານັ້ນ ແລະ ທຸກຂະອື່ນໆ ເຂົ້າກັບທຸກຂະທີ່ເຫຼືອ ຍ່ອມບໍ່ໄດ້ຈະຕຸກກະ ດັ່ງນີ້ຄືຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນ.

Catubbidhādirūpasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາການສົງເຄາະຮູບໝວດສີ່ເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

Uddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາອຸເທດ ຈົບແລ້ວ.

Rūpavibhatti

ຮູບວິພັງ

Ekakaniddesavaṇṇanā

ການພັນລະນາເອກະກະນິເທດ

594. Pathavīādīnaṃ dhammānaṃ ruppanasabhāvo viya na hetuādibhāvopi sādhāraṇoti na hetūsu vibhajitabboti vuttaṃ ‘‘avijjamānavibhāgassā’’ti. Tassa pana vibhāgābhāvadassanasarūpadassanameva niddeso. Evañca katvā nibbānassapi vibhāgarahitattā ‘‘asaṅkhatā dhātū’’ti ettakameva niddesavasena vuttaṃ.

໕໙໔. ຄວາມເປັນເຫດເປັນຕົ້ນ ບໍ່ແມ່ນສິ່ງທົ່ວໄປ ເໝືອນກັບສະພາວະທີ່ຊຸດໂຊມ (ຣຸບປະນະ) ແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍມີປະຖະວີທາດເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນຈຳແນກໃນເຫດທັງຫຼາຍ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ແຫ່ງທຳທີ່ບໍ່ມີການຈຳແນກ". ສ່ວນການສະແດງສະພາວະທີ່ບໍ່ມີການຈຳແນກ ແລະ ການສະແດງຮູບລັກສະນະແຫ່ງທຳນັ້ນເອງ ເປັນນິເທດ. ແລະ ເພາະເຮັດຢ່າງນີ້ ເຖິງແມ່ນພະນິພານ ເພາະປາສະຈາກການຈຳແນກ ຈຶ່ງກ່າວໄວ້ພຽງແຕ່ນິເທດວ່າ "ອະສັງຂະຕະທາດ".

Yadipi [Pg.151] hinoti etena patiṭṭhāti kusalādiko dhammoti alobhādayo kevalaṃ hetupadavacanīyā, kāraṇabhāvasāmaññato pana mahābhūtādayopi hetu-saddābhidheyyāti mūlaṭṭhavācinā dutiyena hetu-saddena visesetvā āha ‘‘hetuhetū’’ti. Suppatiṭṭhitabhāvasādhanato kusalādidhammānaṃ mūlatthena upakārakadhammā ‘‘tayo kusalahetū’’tiādinā (dha. sa. 1059-1060) paṭṭhāne ca teyeva ‘‘hetupaccayo’’ti vuttāti āha ‘‘mūlahetu paccayahetūti vā ayamattho’’ti. Hinoti etena, etasmā vā phalaṃ pavattatīti hetu, paṭicca etasmā eti pavattatīti paccayoti evaṃ hetupaccaya-saddānaṃ anānatthataṃ sandhāya hetusaddapariyāyabhāvena paccaya-saddo vuttoti āha ‘‘hetupaccayasaddānaṃ samānatthattā’’ti. Bhūtattayanissitāni ca mahābhūtāni catumahābhūtanissitaṃ upādārūpanti sabbampi rūpaṃ sabbadā sabbattha sabbākāraṃ catumahābhūtahetukaṃ mahābhūtāni ca anāmaṭṭhabhedāni sāmaññato gahitānīti vuttaṃ ‘‘rūpakkhandhassa hetū’’ti.

ເຖິງແມ່ນວ່າ ທຳທັງຫຼາຍມີອະໂລພະເປັນຕົ້ນ ຈະຄວນກ່າວດ້ວຍເຫດສັບເທົ່ານັ້ນ ດ້ວຍວິເຄາະວ່າ "ທຳມີກຸສົນເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມຕັ້ງໝັ້ນດ້ວຍທຳນີ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ທຳນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເຫດ", ແຕ່ເພາະຄວາມເປັນເຫດໂດຍທົ່ວໄປ ເຖິງແມ່ນມະຫາພູທະທັງຫຼາຍເປັນຕົ້ນ ກໍຊື່ວ່າ ເຫດ ທີ່ຄວນກ່າວດ້ວຍເຫດສັບ, ດັ່ງນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຊົງສະແດງໃຫ້ພິເສດດ້ວຍເຫດສັບທີສອງ ເຊິ່ງກ່າວເຖິງເນື້ອຄວາມຄືຮາກເຫງົ້າ (ມູນະ) ວ່າ "ເຫດຄືເຫດ". ທຳທັງຫຼາຍທີ່อຸປະການະແກ່ກຸສົນທຳເປັນຕົ້ນ ໂດຍເນື້ອຄວາມຄືຮາກເຫງົ້າ ເພາະເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມຕັ້ງໝັ້ນດີແລ້ວ ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງກ່າວໄວ້ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ກຸສົນເຫດ 3" (ທັມມະສັງຄະນີ 1059-1060) ແລະ ໃນຄຳພີປັດຖານ ກໍຊົງກ່າວເຖິງທຳເຫຼົ່ານັ້ນນັ້ນເອງວ່າ "ເຫດປັດໄຈ", ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຫຼືວ່າ ເນື້ອຄວາມນີ້ ໄດ້ແກ່ ມູນເຫດ ແລະ ປັດຈະຍະເຫດ". ທຳໃດທີ່ຜົນຍ່ອມເປັນໄປດ້ວຍທຳນີ້ ຫຼື ຜົນຍ່ອມເປັນໄປຈາກທຳນີ້ ທຳນັ້ນຊື່ວ່າ ເຫດ, ຜົນຍ່ອມເປັນໄປໂດຍອາໄສທຳນີ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ທຳນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ປັດໄຈ, ພະອັດຖະກະຖາຈານ ເມື່ອໝາຍເຖິງຄວາມບໍ່ຕ່າງກັນແຫ່ງເຫດສັບ ແລະ ປັດຈະຍະສັບຢ່າງນີ້ ຈຶ່ງກ່າວປັດຈະຍະສັບ ໂດຍຄວາມເປັນໄວພົດແຫ່ງເຫດສັບ ວ່າ "ເພາະເຫດສັບ ແລະ ປັດຈະຍະສັບ ມີເນື້ອຄວາມສະເໝີກັນ". ມະຫາພູທະທັງຫຼາຍ ອາໄສມະຫາພູທະສາມ ແລະ ອຸປາດາຣູບ ອາໄສມະຫາພູທະທັງສີ່, ດັ່ງນັ້ນ ຮູບທັງປວງ ຍ່ອມມີມະຫາພູທະທັງສີ່ເປັນເຫດ ໃນກາລະທັງປວງ ໃນສະຖານທີ່ທັງປວງ ໂດຍປະການທັງປວງ, ແລະ ມະຫາພູທະທັງຫຼາຍ ທີ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງການຈຳແນກ ກໍຊົງຖືເອົາໂດຍທົ່ວໄປ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເປັນເຫດແຫ່ງຮູບຂັນ".

Kammasamādānānanti samādānānaṃ kammānaṃ, samādiyitvā katakammānaṃ vā. Aññesu paccayesu vipākassa taṇhāvijjādīsu.

ຄຳວ່າ "ແຫ່ງກຳສະມາດານທັງຫຼາຍ" ຄື ແຫ່ງກຳທີ່ສະມາດານແລ້ວ ຫຼື ແຫ່ງກຳທີ່ສະມາດານແລ້ວເຮັດ. ຄຳວ່າ "ໃນປັດໄຈອື່ນໆ" ຄື ໃນປັດໄຈອື່ນໆ ແຫ່ງວິບາກ ມີຕັນຫາ ແລະ ອະວິຊາເປັນຕົ້ນ.

‘‘Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ kāyaduccaritassa iṭṭho kanto manāpo vipāko nibbatteyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ṭhānañca kho etaṃ, bhikkhave, vijjati, yaṃ kāyaduccaritassa aniṭṭho akanto amanāpo vipāko nibbatteyya. Ṭhānametaṃ vijjati. Vacī…pe… mano…pe… vijjati…pe… aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ kāyasucaritassa aniṭṭho akanto amanāpo vipāko nibbatteyyā’’ti (ma. ni. 3.131; vibha. 809),

"ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຂໍ້ນີ້ບໍ່ແມ່ນຖານະ ບໍ່ແມ່ນໂອກາດ ທີ່ວິບາກອັນເປັນໜ້າປາດຖະໜາ ເປັນທີ່ຮັກໃຄ່ ເປັນທີ່ພໍໃຈ ຈະບັງເກີດຂຶ້ນຈາກກາຍທຸຈະລິດ ຖານະເຊັ່ນນັ້ນຍ່ອມບໍ່ມີ. ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ສ່ວນຂໍ້ນີ້ເປັນຖານະທີ່ມີໄດ້ ທີ່ວິບາກອັນບໍ່ເປັນໜ້າປາດຖະໜາ ບໍ່ເປັນທີ່ຮັກໃຄ່ ບໍ່ເປັນທີ່ພໍໃຈ ຈະບັງເກີດຂຶ້ນຈາກກາຍທຸຈະລິດ ຖານະເຊັ່ນນັ້ນຍ່ອມມີໄດ້. ວາຈີ... ລະ... ມະໂນ... ລະ... ຍ່ອມມີໄດ້... ລະ... ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຂໍ້ນີ້ບໍ່ແມ່ນຖານະ ບໍ່ແມ່ນໂອກາດ ທີ່ວິບາກອັນບໍ່ເປັນໜ້າປາດຖະໜາ ບໍ່ເປັນທີ່ຮັກໃຄ່ ບໍ່ເປັນທີ່ພໍໃຈ ຈະບັງເກີດຂຶ້ນຈາກກາຍສຸຈະລິດ" (ມັດຊິມະນິກາຍ 3.131; ວິພັງ 809),

‘‘Kammaṃ satte vibhajati, yadidaṃ hīnapaṇītatāyā’’ti (ma. ni. 3.289) – evamādivacanato kammaṃ vipākassa iṭṭhāniṭṭhataṃ niyametīti āha ‘‘iṭṭhāniṭṭhavipākaniyāmakattā’’ti. Gatiupadhikālapayogasampattivipattiyoyeva ṭhānaṃ vipākassa okāsabhāvato. Na hi tehi vinā koci vipāko nibbattatīti. Yathāvuttaṭṭhāne sati adhigantabbaṃ iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ ‘‘gati…pe… nipphādita’’nti vuttaṃ. Vipākassa ārammaṇena vinā abhāvato ārammaṇampi [Pg.152] tassa padhānaṃ kāraṇaṃ. Anaññasabhāvatoti hetuādisabhāvābhāvato.

ຈາກພະດຳລັດເປັນຕົ້ນວ່າ "ກຳຍ່ອມຈຳແນກສັດທັງຫຼາຍ ຄື ໃຫ້ຊົ່ວ ແລະ ປະນີດ" (ມັດຊິມະນິກາຍ 3.289) ກຳຍ່ອມກຳນົດຄວາມເປັນໜ້າປາດຖະໜາ ແລະ ບໍ່ເປັນໜ້າປາດຖະໜາແຫ່ງວິບາກ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເພາະເປັນຕົວກຳນົດວິບາກທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ ແລະ ບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາ". ຄະຕິ, ອຸປະທິ, ກາລະ ແລະ ປະໂຍຄະ ທີ່ເປັນສົມບັດ ແລະ ວິບັດນັ້ນເອງ ເປັນຖານະ ເພາະເປັນໂອກາດແຫ່ງວິບາກ. ເພາະວ່າ ວິບາກໃດໆ ຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ຫາກປາສະຈາກສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ. ອາຣົມທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ ແລະ ບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາ ທີ່ຄວນເຂົ້າເຖິງ ເມື່ອມີຖານະຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຄະຕິ... ລະ... ສຳເລັດແລ້ວ". ເພາະວິບາກ ຫາກປາສະຈາກອາຣົມແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ດັ່ງນັ້ນ ອາຣົມຈຶ່ງເປັນເຫດສຳຄັນແຫ່ງວິບາກນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ເພາະບໍ່ມີສະພາວະອື່ນ" ຄື ເພາະບໍ່ມີສະພາວະເປັນເຫດເປັນຕົ້ນ.

Ruppanaṃ rūpaṃ. Taṃ assa atthīti ettha ‘‘assā’’ti vuccamāno pathavīādiatthoyeva ruppatītipi vuccatīti āha ‘‘ruppanalakkhaṇayuttasseva rūpīrūpabhāvato’’ti. Etaṃ sabhāvanti etaṃ uppannabhāve sati chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvaṃ rūpe niyameti rūpasseva taṃsabhāvattā. Na rūpaṃ etasminti kālabhedavasena ataṃsabhāvassapi rūpassa atthitāya na rūpaṃ tattha niyantabbanti dasseti. Atthi hītiādinā tattha rūpasseva niyantabbatābhāvaṃyeva vivarati. Etamevātiādinā uddesena niddesaṃ saṃsandeti. Ettha etameva rūpe yathāvuttasabhāvaṃ niyametabbaṃ niddese eva-saddena niyameti avadhāretīti attho. Yathāvutto niyamoti uppannabhāve sati chahi viññāṇehi viññeyyabhāvo niyantabbatāya ‘‘niyamo’’ti vutto, so rūpe atthi eva rūpasseva taṃsabhāvattā. Visiṭṭhakālassa vuttappakāraṃ avadhāraṇaṃyeva vā yathāvutto niyamo, so rūpe atthiyeva sambhavatiyeva, na arūpe viya na sambhavatīti attho daṭṭhabbo. Kālabhedanti kālavisesaṃ. Anāmasitvāti aggahetvā. Taṃ sabbanti anāmaṭṭhakālabhedaṃ tatoyeva arūpehi samānaviññeyyasabhāvaṃ sabbaṃ rūpaṃ. Uppannanti etena kālabhedāmasanena viseseti ‘‘uppannaṃ…pe… mevā’’ti.

ທຳໃດທີ່ຊຸດໂຊມ ທຳນັ້ນຊື່ວ່າ ຮູບ. ໃນຄຳວ່າ "ຮູບນັ້ນມີແກ່ທຳນີ້" ນີ້ ເນື້ອຄວາມມີປະຖະວີທາດເປັນຕົ້ນ ທີ່ກ່າວວ່າ "ແກ່ທຳນີ້" ຍ່ອມກ່າວວ່າ ຊຸດໂຊມຄືກັນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເພາະຄວາມເປັນຮູບ ແລະ ອະຮູບ ຍ່ອມມີແກ່ທຳທີ່ປະກອບດ້ວຍລັກສະນະຊຸດໂຊມນັ້ນເອງ". ຄຳວ່າ "ມີສະພາວະນັ້ນ" ຄື ຍ່ອມກຳນົດສະພາວະທີ່ຄວນຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍວິນຍານ 6 ເມື່ອມີສະພາວະທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວນີ້ ໄວ້ໃນຮູບ ເພາະຮູບນັ້ນເອງມີສະພາວະນັ້ນ. ພະອັດຖະກະຖາຈານ ສະແດງວ່າ ບໍ່ຄວນກຳນົດຮູບໄວ້ໃນສະພາວະນັ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ "ບໍ່ແມ່ນຮູບໃນສະພາວະນີ້" ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງຮູບ ທີ່ບໍ່ມີສະພາວະນັ້ນ ໂດຍການຈຳແນກກາລະ. ພະອັດຖະກະຖາຈານ ຍ່ອມສະແດງຄວາມທີ່ບໍ່ຄວນກຳນົດຮູບໄວ້ໃນສະພາວະນັ້ນເອງ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ເພາະວ່າມີຢູ່". ພະອັດຖະກະຖາຈານ ຍ່ອມເຊື່ອມໂຍງນິເທດເຂົ້າກັບອຸເທດ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ສະພາວະນັ້ນນັ້ນເອງ". ໃນທີ່ນີ້ ມີອະທິບາຍວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກ ຍ່ອມຊົງກຳນົດ ຄື ຊົງກຳນົດແນ່ນອນ ເຊິ່ງສະພາວະຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວນີ້ ທີ່ຄວນກຳນົດໄວ້ໃນຮູບ ດ້ວຍ "ເອວະ" ສັບ (ນັ້ນເອງ) ໃນນິເທດ. ຂໍ້ກຳນົດຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ ຄື ຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍວິນຍານ 6 ເມື່ອມີສະພາວະທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ທີ່ກ່າວວ່າ "ຂໍ້ກຳນົດ" ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ຄວນກຳນົດ, ຂໍ້ກຳນົດນັ້ນ ຍ່ອມມີໃນຮູບນັ້ນເອງ ເພາະຮູບນັ້ນເອງມີສະພາວະນັ້ນ. ຫຼືວ່າ ຂໍ້ກຳນົດຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ ຄື ການກຳນົດແນ່ນອນຕາມປະການທີ່ກ່າວແລ້ວ ແຫ່ງກາລະອັນພິເສດ, ຂໍ້ກຳນົດນັ້ນ ຍ່ອມມີ ຄື ຍ່ອມເປັນໄປໄດ້ໃນຮູບນັ້ນເອງ, ພຶງເຫັນເນື້ອຄວາມວ່າ ບໍ່ແມ່ນວ່າຈະເປັນໄປບໍ່ໄດ້ ເໝືອນໃນອະຮູບ. ຄຳວ່າ "ການຈຳແນກກາລະ" ຄື ກາລະພິເສດ. ຄຳວ່າ "ບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງ" ຄື ບໍ່ໄດ້ຖືເອົາ. ຄຳວ່າ "ຮູບທັງປວງນັ້ນ" ຄື ຮູບທັງປວງ ທີ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງການຈຳແນກກາລະ ເຊິ່ງມີສະພາວະທີ່ຄວນຮູ້ແຈ້ງສະເໝີກັນກັບອະຮູບທັງຫຼາຍ ເພາະເຫດນັ້ນເອງ. ພະຜູ້ມີພະພາກ ຊົງສະແດງໃຫ້ພິເສດດ້ວຍການກ່າວເຖິງການຈຳແນກກາລະນີ້ ດ້ວຍຄຳວ່າ "ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ... ລະ... ນັ້ນເອງ".

Vattamānakālikaṃ sabbaṃ rūpaṃ diṭṭhasutamutaviññātasabhāvaṃ, taṃ yathāsakaṃ chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvameva, na tehi aviññeyyaṃ. Nāpi uppannameva chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvaṃ ekantalakkhaṇaniyamābhāvāpattitoti evaṃ aviparīte atthe vibhāvitepi codako adhippāyaṃ ajānanto ‘‘nanu eva’’ntiādinā sabbassa sabbārammaṇatāpattiṃ codeti. Itaro ‘‘rūpaṃ sabbaṃ sampiṇḍetvā’’tiādinā attano adhippāyaṃ vibhāveti. Ettha ekībhāvena gahetvāti idaṃ ‘‘sampiṇḍetvā’’ti etassa atthavacanaṃ. Ekantalakkhaṇaṃ chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvoyeva. Idaṃ vuttaṃ hoti – kiñcāpi pañcannaṃ viññāṇānaṃ visayantare appavattanato na sabbassa sabbārammaṇatā, sabbassapi pana rūpassa chaviññāṇārammaṇabhāvato yathāsakaṃ chahi viññāṇehi viññeyyatāya chahi viññāṇehi viññeyyatāva atthi, taṃ ekato saṅgahaṇavasena gahetvā ‘‘uppannaṃ sabbaṃ rūpaṃ chahi viññāṇehi viññeyya’’nti [Pg.153] vuttaṃ yathā ‘‘abhiññāppattaṃ pañcamajjhānaṃ chaḷārammaṇaṃ hotī’’ti. Yathā hi dibbacakkhudibbasotādiabhiññāppattassa pañcamajjhānassa visuṃ asabbārammaṇattepi ekantalakkhaṇavasena ekībhāvena gahetvā ārammaṇavasena paṭhamajjhānādito visesaṃ dassetuṃ ‘‘abhiññāppattaṃ pañcamajjhānaṃ chaḷārammaṇaṃ hotī’’ti vuccati, evaṃ arūpato rūpassa visayavasena visesaṃ dassetuṃ ‘‘uppa …pe… viññeyya’’nti vuttanti. Chahi viññāṇehi viññeyyabhāvo rūpe niyametabbo, na pana rūpaṃ tasmiṃ niyametabbaṃ, aniyatadeso ca eva-saddoti aṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭa. 594) ‘‘paccuppannarūpameva cakkhuviññāṇādīhi chahi veditabba’’nti vuttaṃ. ‘‘Paccuppannarūpamevā’’tiādinā tattha dosamāha. Tasmāti yasmā pāḷiyaṃ viññeyyamevāti eva-saddo vutto, na ca tassa aṭṭhānayojanena kāci iṭṭhasiddhi, atha kho aniṭṭhasiddhiyeva sabbarūpassa ekantalakkhaṇaniyamādassanato, tasmā. Yathārutavaseneva niyame gayhamāne uppa…pe… patti natthi, tato ca sotapatitatāyapi payojanaṃ natthīti. Vuttanayenāti ‘‘arūpato vidhura’’ntiādinā vuttanayena.

ຮູບທັງປວງທີ່ເປັນປັດຈຸບັນກາລະ ມີສະພາວະທີ່ເຫັນ, ໄດ້ຍິນ, ຮູ້ສຶກ ແລະ ຮູ້ແຈ້ງ, ຮູບນັ້ນມີສະພາວະທີ່ຄວນຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍວິນຍານ 6 ຕາມສົມຄວນແກ່ຕົນນັ້ນເອງ ບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ວິນຍານ 6 ຈະຮູ້ແຈ້ງບໍ່ໄດ້. ແລະ ບໍ່ແມ່ນວ່າ ຮູບທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວເທົ່ານັ້ນ ຈະມີສະພາວະທີ່ຄວນຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍວິນຍານ 6 ເພາະຈະເຮັດໃຫ້ບໍ່ມີຂໍ້ກຳນົດແຫ່ງລັກສະນະທີ່ແນ່ນອນ, ເມື່ອເນື້ອຄວາມອັນບໍ່ຄາດເຄື່ອນຖືກສະແດງຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຜູ້ໂຕ້ແຍ້ງ (ໂຈທົກ) ເມື່ອບໍ່ຮູ້ຄວາມປະສົງ ຈຶ່ງໂຕ້ແຍ້ງຄວາມທີ່ທຸກສິ່ງຈະຕ້ອງເປັນອາຣົມຂອງທຸກສິ່ງ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນບໍ". ອີກຝ່າຍໜຶ່ງ (ວິສັດຊະນົກ) ຍ່ອມສະແດງຄວາມປະສົງຂອງຕົນ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ຮວບຮວມຮູບທັງປວງເຂົ້າກັນແລ້ວ". ໃນທີ່ນີ້ ຄຳວ່າ "ຖືເອົາໂດຍຄວາມເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນ" ນີ້ ເປັນຄຳອະທິບາຍເນື້ອຄວາມແຫ່ງຄຳວ່າ "ຮວບຮວມເຂົ້າກັນແລ້ວ" ນັ້ນເອງ. ລັກສະນະທີ່ແນ່ນອນ ກໍຄື ສະພາວະທີ່ຄວນຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍວິນຍານ 6 ນັ້ນເອງ. ຄຳທີ່ກ່າວນີ້ ມີອະທິບາຍວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າ ວິນຍານ 5 ຈະບໍ່ເປັນໄປໃນອາຣົມອື່ນ ຄວາມທີ່ທຸກສິ່ງເປັນອາຣົມຂອງທຸກສິ່ງຈະບໍ່ມີກໍຕາມ, ແຕ່ເພາະຮູບທັງປວງ ເປັນອາຣົມຂອງວິນຍານ 6 ໄດ້ ຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍວິນຍານ 6 ຕາມສົມຄວນແກ່ຕົນ ຈຶ່ງມີຢູ່, ພະຜູ້ມີພະພາກ ຊົງຖືເອົາຄວາມນັ້ນ ໂດຍການສົງເຄາະເຂົ້າເປັນອັນດຽວກັນ ແລ້ວຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ "ຮູບທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວທັງປວງ ຄວນຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍວິນຍານ 6" ເໝືອນຄຳວ່າ "ປັນຈະມະຊານທີ່ບັນລຸອະພິນຍາ ຍ່ອມມີອາຣົມ 6". ເພາະວ່າ ເໝືອນຢ່າງວ່າ ປັນຈະມະຊານທີ່ບັນລຸອະພິນຍາ ມີທິບພະຈັກຂຸ ແລະ ທິບພະໂສດເປັນຕົ້ນ ເຖິງແມ່ນຈະບໍ່ມີອາຣົມທັງປວງໂດຍແຍກກັນກໍຕາມ, ແຕ່ເພາະຖືເອົາໂດຍຄວາມເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນ ໂດຍລັກສະນະທີ່ແນ່ນອນ ເພື່ອສະແດງຄວາມພິເສດຈາກປະຖົມມະຊານເປັນຕົ້ນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອາຣົມ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ປັນຈະມະຊານທີ່ບັນລຸອະພິນຍາ ຍ່ອມມີອາຣົມ 6", ສັນນັ້ນເອງ ເພື່ອສະແດງຄວາມພິເສດແຫ່ງຮູບຈາກອະຮູບ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອາຣົມ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເກີດຂຶ້ນ... ລະ... ຄວນຮູ້ແຈ້ງ". ສະພາວະທີ່ຄວນຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍວິນຍານ 6 ຄວນກຳນົດໄວ້ໃນຮູບ, ແຕ່ບໍ່ຄວນກຳນົດຮູບໄວ້ໃນສະພາວະນັ້ນ, ແລະ "ເອວະ" ສັບ ກໍເປັນສັບທີ່ມີຕຳແໜ່ງບໍ່ແນ່ນອນ, ດັ່ງນັ້ນ ໃນອັດຖະກະຖາ (ທັມມະສັງຄະນີອັດຖະກະຖາ 594) ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຮູບທີ່ເປັນປັດຈຸບັນນັ້ນເອງ ຄວນຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍວິນຍານ 6 ມີຈັກຂຸວິນຍານເປັນຕົ້ນ". ພະອັດຖະກະຖາຈານ ກ່າວເຖິງໂທດໃນຄຳນັ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ "ຮູບທີ່ເປັນປັດຈຸບັນນັ້ນເອງ" ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ເພາະເຫດນັ້ນ" ຄື ເພາະໃນພະບາລີ ກ່າວ "ເອວະ" ສັບ ໄວ້ວ່າ "ຄວນຮູ້ແຈ້ງນັ້ນເອງ", ແລະ ການປະກອບ "ເອວະ" ສັບ ນັ້ນເຂົ້າໃນຕຳແໜ່ງທີ່ບໍ່ຄວນ ຍ່ອມບໍ່ມີຜົນສຳເລັດທີ່ໜ້າປາດຖະໜາໃດໆ, ແຕ່ຍ່ອມມີຜົນສຳເລັດທີ່ບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາແທ້ ເພາະບໍ່ເຫັນຂໍ້ກຳນົດແຫ່ງລັກສະນະທີ່ແນ່ນອນແຫ່ງຮູບທັງປວງ, ເພາະເຫດນັ້ນ. ເມື່ອຖືເອົາຂໍ້ກຳນົດ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ຕາມຕົວອັກສອນ ຄວາມບັງເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຄຳວ່າ "ເກີດຂຶ້ນ... ລະ..." ຍ່ອມບໍ່ມີ, ແລະ ເພາະເຫດນັ້ນ ປະໂຫຍດແມ່ນແຕ່ການຟັງກໍບໍ່ມີ. ຄຳວ່າ "ໂດຍທຳນອງທີ່ກ່າວແລ້ວ" ຄື ໂດຍທຳນອງທີ່ກ່າວແລ້ວ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ຕ່າງຈາກອະຮູບ".

Ñāṇassa vā uttarassa purimañāṇaṃ vatthukāraṇanti ñāṇavatthu. ‘‘Sajātī’’ti ettha sa-kāro samānasaddatthoti dassetuṃ ‘‘samānajātikāna’’nti vuttaṃ. Samānajātitā ca sammāvācādīnaṃ sīlanattho eva. Etena samānasabhāvatā sajātisaṅgahoti veditabbo. Ārammaṇe cetaso avikkhepappavattiyā upaṭṭhānussāhanāni viya tesaṃ avikkhepopi atisayena upakārakoti ‘‘aññamaññopakāravasenā’’ti vuttaṃ. Teneva vijjamānesupi aññesu sahajātadhammesu etesaṃyeva samādhikkhandhasaṅgaho dassito. Yaṃ pana saccavibhaṅgavaṇṇanāyaṃ (vibha. aṭṭha. 189) visuddhimaggādīsu (visuddhi. 2.568) ca ‘‘vāyāmasatiyo kiriyato saṅgahitā’’ti vuttaṃ, taṃ asamādhisabhāvataṃ tesaṃ samādhissa upakārakattañca sandhāya vuttaṃ. Teneva ca tattha ‘‘samādhiyevettha sajātito samādhikkhandhena saṅgahito’’ti (visuddhi. 2.568; vibha. aṭṭha. 189) vuttaṃ. Idha pana sajātisaṅgahoti samādhitadupakārakadhammānaṃ uppattidesavasena saṅgaho vuttoti. Avirādhetvā visayasabhāvāvaggahaṇaṃ paṭivedho, appanā ca ārammaṇe daḷhanipāto tadavagāhoyevāti ‘‘paṭivedhasadisaṃ kicca’’nti vuttaṃ. Atha vā ārammaṇapaṭivedhassa tadāhananapariyāhananamanuguṇatāya [Pg.154] samānanti paññāvitakkānaṃ kiccasarikkhatā vuttā.

ຫຼືວ່າ ຍານກ່ອນ ເປັນວັດຖຸປັດໄຈ (ທີ່ຕັ້ງ) ແຫ່ງຍານຫຼັງ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຍານວັດຖຸ. ໃນຄຳວ່າ "ສະຊາດິ" (ຊາດດຽວກັນ) ນີ້ "ສະ" ອັກສອນ ມີເນື້ອຄວາມເໝືອນກັບ "ສະມານະ" ສັບ, ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ແຫ່ງທຳທີ່ມີຊາດສະເໝີກັນ". ແລະ ຄວາມມີຊາດສະເໝີກັນ ແຫ່ງສຳມາວາຈາເປັນຕົ້ນ ກໍຄື ສີລັດຖະ (ເນື້ອຄວາມຄືສີລ) ນັ້ນເອງ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ຄວາມມີສະພາວະສະເໝີກັນ ເປັນການສົງເຄາະໂດຍຊາດດຽວກັນ. ເພາະຄວາມບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານແຫ່ງຈິດໃນອາຣົມ ຍ່ອມມີອຸປະການະຢ່າງຍິ່ງ ເໝືອນກັບການຕັ້ງໝັ້ນ ແລະ ການສະໜັບສະໜູນແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການອຸປະການະເຊິ່ງກັນແລະກັນ". ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ເຖິງແມ່ນເມື່ອທຳທີ່ເກີດຮ່ວມກັນອື່ນໆ ມີຢູ່, ການສົງເຄາະສະມາທິຂັນແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານີ້ເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຖືກສະແດງໄວ້. ສ່ວນຄຳໃດທີ່ກ່າວໄວ້ໃນການພັນລະນາສັດຈະວິພັງ (ວິພັງອັດຖະກະຖາ 189) ແລະ ໃນຄຳພີວິສຸດທິມັກເປັນຕົ້ນ (ວິສຸດທິມັກ 2.568) ວ່າ "ຄວາມພະຍາຍາມ ແລະ ສະຕິ ຖືກສົງເຄາະໂດຍກິຣິຍາ", ຄຳນັ້ນ ກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມທີ່ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ມີສະພາວະເປັນສະມາທິ ແລະ ຄວາມທີ່ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນຕົວອຸປະການະແກ່ສະມາທິ. ແລະ ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ໃນຄຳພີນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໃນທີ່ນີ້ ສະມາທິເທົ່ານັ້ນ ຖືກສົງເຄາະເຂົ້າໃນສະມາທິຂັນ ໂດຍຄວາມເປັນຊາດດຽວກັນ" (ວິສຸດທິມັກ 2.568; ວິພັງອັດຖະກະຖາ 189). ສ່ວນໃນທີ່ນີ້ ທີ່ກ່າວວ່າ ການສົງເຄາະໂດຍຊາດດຽວກັນ ຄື ການສົງເຄາະສະມາທິ ແລະ ທຳທີ່ອຸປະການະແກ່ສະມາທິນັ້ນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສະຖານທີ່ເກີດ. ການກຳນົດສະພາວະແຫ່ງອາຣົມໂດຍບໍ່ຄາດເຄື່ອນ ເປັນການແທງຕະຫຼອດ, ແລະ ອັບປະນາ ກໍຄື ການແນບແໜ້ນໃນອາຣົມ ແລະ ການຢັ່ງລົງໃນອາຣົມນັ້ນເອງ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ກິດທີ່ຄ້າຍຄືກັບການແທງຕະຫຼອດ". ຫຼືວ່າ ຄວາມຄ້າຍຄືກັນແຫ່ງກິດຂອງປັນຍາ ແລະ ວິດຕົກ ຖືກກ່າວໄວ້ ເພາະຄວາມສະເໝີກັນໂດຍຄວາມເໝາະສົມແຫ່ງການເຄາະ ແລະ ການເຄາະສະໜັບສະໜູນ ເພື່ອການແທງຕະຫຼອດອາຣົມ.

Ekakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາເອກະກະນິເທດ ຈົບແລ້ວ.

Dukaniddeso

ທຸກະນິເທດ

Upādābhājanīyavaṇṇanā

ການພັນລະນາອຸປາດາພາຊະນີຍະ

596. Samantato sabbaso dassanaṭṭhena cakkhu samantacakkhūti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘sabbasaṅkhatāsaṅkhatadassana’’nti vuttaṃ. Evamādināti ettha ādi-saddo ‘‘dukkhaṃ pariññeyyaṃ pariññāta’’nti tīsupi padesu paccekaṃ yojetabbo. ‘‘Idaṃ dukkhanti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādī’’tiādinā (mahāva. 15; paṭi. ma. 2.30) hi pāḷi pavattāti. Ākārenāti dvādasavidhena ākārena. Tampi kāmāvacaraṃ vipassanāpaccavekkhaṇañāṇabhāvato. ‘‘Ñāṇacakkhu sahaariyamaggaṃ vipassanāñāṇantipi yujjatī’’ti vadanti. Aggamaggena pana saha vipassanā paccavekkhaṇañāṇanti yuttaṃ viya dissati.

໕໙໖. ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ "ຊື່ວ່າ ສມັນຕະຈັກຂຸ ເພາະອັດຖະວ່າ ເຫັນໂດຍປະການທັງປວງ ໂດຍຮອບ" ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ການເຫັນສັງຂະຕະທຳ ແລະ ອະສັງຂະຕະທຳທັງປວງ". ໃນຄຳວ່າ "Evamādinā" (ໂດຍນັຍມີອາທິເປັນຕົ້ນຢ່າງນີ້) ນີ້, ບົດວ່າ "ອາທິ" ຄວນປະກອບເຂົ້າໃນແຕ່ລະບົດ ແມ່ນແຕ່ໃນ 3 ບົດເຫຼົ່ານີ້ວ່າ "ທຸກຄວນກຳນົດຮູ້, ທຸກກຳນົດຮູ້ແລ້ວ". ຈิงຢູ່, ພຣະບາລີດຳເນີນໄປດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ຈັກຂຸເກີດຂຶ້ນແລ້ວ, ຍານເກີດຂຶ້ນແລ້ວແກ່ເຮົາ ໃນທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ເຄີຍໄດ້ຍິນມາກ່ອນວ່າ ນີ້ຄືທຸກ". ບົດວ່າ "Ākārena" ໄດ້ແກ່ ໂດຍອາການ 12 ປະການ. ຍານນັ້ນ ເປັນກາມາວະຈະຣະ ເພາະຄວາມເປັນວິປັດສະນາຍານ ແລະ ປັດຈະເвокຂະນາຍານ. ທ່ານກ່າວວ່າ "ຍານະຈັກຂຸ ຍ່ອມສົມຄວນ ແມ່ນແກ່ວິປັດສະນາຍານ ພ້ອມທັງອະລິຍະມັກ". ແຕ່ຄຳວ່າ "ວິປັດສະນາຍານ ແລະ ປັດຈະເວກຂະນາຍານ ພ້ອມທັງອັດຄະມັກ" ນີ້ ເບິ່ງຄືວ່າສົມຄວນກວ່າ.

Yathāvutte maṃsapiṇḍe sasambhāre cakkhuvohāro santānavasena pavattamāne catusamuṭṭhānikarūpadhamme upādāya pavattoti ‘‘catu…pe… sambhārā’’ti vuttaṃ. Saṇṭhānanti vaṇṇāyatanamevāti tena tena ākārena sanniviṭṭhesu mahābhūtesu taṃtaṃsaṇṭhānavasena vaṇṇāyatanassa viññāyamānattā vuttaṃ, na vaṇṇāyatanasseva saṇṭhānapaññattiyā upādānattā. Tathā hi andhakāre phusitvāpi saṇṭhānaṃ viññāyatīti. Tathā ca vakkhati ‘‘dīghādīni phusitvāpi sakkā jānitu’’nti, (dha. sa. aṭṭa. 616) ‘‘dīghādisannivesaṃ bhūtasamudāyaṃ nissāyā’’ti (dha. sa. mūlaṭī. 616) ca. Tesaṃ sambhavasaṇṭhānānaṃ āpodhātuvaṇṇāyatanehi anatthantarabhāvepi tehi visuṃ vacanaṃ tathābhūtānaṃ sambhavabhūtānaṃ saṇṭhānabhūtānañca. Etena āpodhātuvaṇṇāyatanānaṃ vasena vattamānaavatthāviseso sambhavo saṇṭhānañcāti ayamattho dassito hoti. Tattha sambhavo catusamuṭṭhāniko soḷasavassakāle uppajjati. Tassa rāgavasena ṭhānā vacanaṃ hotīti vadanti. Atathābhūtānaṃ [Pg.155] tato aññathābhūtānaṃ. Yathāvutte sambhāravatthusaṅkhāte. Vijjamānattāti bhiyyovuttivasena vuttaṃ. Tathā hi khīṇāsavānaṃ brahmānañca sambhavo natthīti. Āpodhātuvisesattā sambhavo āpodhātusambandhī āpodhātutannissayanissitopi hotīti tassa catudhātunissitatāya avirodho vutto.

ທີ່ກ່າວວ່າ "ຈະຕຸ...ເປ... ສັມພາຣາ" (ສັມພາຣະ 4) ນັ້ນ ເພາະອາໄສຮູບທຳທີ່ມີສະມຸດຖານ 4 ເຊິ່ງເປັນໄປຢູ່ໂດຍຄວາມເປັນສັນຕານ ໃນກ້ອນເນື້ອພ້ອມທັງສັມພາຣະຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ ຈຶ່ງມີໂວຫານວ່າ "ຈັກຂຸ" ເປັນໄປ. ທີ່ກ່າວວ່າ "ສັນຖານ ຄື ວັນນາຍະຕະນະນັ້ນເອງ" ນັ້ນ ເພາະວັນນາຍະຕະນະ ຍ່ອມປາກົດໂດຍຄວາມເປັນສັນຖານນັ້ນໆ ໃນມະຫາພູດທັງຫຼາຍທີ່ຕັ້ງຢູ່ໂດຍອາການນັ້ນໆ, ບໍ່ແມ່ນເພາະການຍຶດຖືເອົາສັນຖານບັນຍັດຂອງວັນນາຍະຕະນະນັ້ນເອງ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ, ແມ່ນແຕ່ໃນຄວາມມືດ ເມື່ອສຳຜັດແລ້ວ ກໍຍ່ອມຮູ້ສັນຖານໄດ້. ແລະ ທ່ານຈະກ່າວຕໍ່ໄປວ່າ "ແມ່ນແຕ່ສຳຜັດແລ້ວ ກໍສາມາດຮູ້ສິ່ງທີ່ຍາວເປັນຕົ້ນໄດ້" ແລະ "ເພາະອາໄສໝູ່ແຫ່ງພູດທີ່ມີສັນຖານຍາວເປັນຕົ້ນ". ເຖິງແມ່ນວ່າ ສັມພະວະ ແລະ ສັນຖານ ເຫຼົ່ານັ້ນ ຈະບໍ່ຕ່າງຈາກ ອາໂປທາດ ແລະ ວັນນາຍະຕະນະ ກໍຕາມ, ແຕ່ການກ່າວແຍກຈາກກັນນັ້ນ ກໍເພື່ອສະແດງເຖິງສິ່ງທີ່ມີສະພາບຢ່າງນັ້ນ ເຊິ່ງເປັນສັມພະວະ ແລະ ເປັນສັນຖານ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ເປັນອັນສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ "ຄວາມຕ່າງແຫ່ງອະວັດຖາ (ສະຖານະ) ທີ່ເປັນໄປຢູ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອາໂປທາດ ແລະ ວັນນາຍະຕະນະ ຄື ສັມພະວະ ແລະ ສັນຖານ". ໃນສອງຢ່າງນັ້ນ, ສັມພະວະ ທີ່ມີສະມຸດຖານ 4 ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນໄວອາຍຸ 16 ປີ. ທ່ານກ່າວວ່າ ການກ່າວເຖິງສັມພະວະນັ້ນ ເພາະຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຣາຄະ. ບົດວ່າ "Atathābhūtānaṃ" ໄດ້ແກ່ ຂອງສິ່ງທີ່ມີສະພາບເປັນຢ່າງອື່ນຈາກນັ້ນ, ຄື ໃນສັມພາຣະວັດຖຸຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ. ບົດວ່າ "Vijjamānattā" (ເພາະຄວາມມີຢູ່) ນັ້ນ ກ່າວໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສ່ວນຫຼາຍ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ, ສັມພະວະ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ພຣະຂີນາສົບ ແລະ ພຣະພົມທັງຫຼາຍ. ເພາະຄວາມເປັນອາໂປທາດພິເສດ, ສັມພະວະ ຈຶ່ງກ່ຽວຂ້ອງກັບອາໂປທາດ ແລະ ອາໄສອາໂປທາດ ແລະ ສິ່ງທີ່ອາໄສອາໂປທາດນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ບໍ່ຂັດກັນກັບຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ອາໄສທາດ 4.

Utucittāhārehi upatthambhiyamānanti ettha ‘‘kalāpantaragatā utuāhārā adhippetā’’ti vadanti. Anekakalāpagatabhāvaṃ cakkhussa dasseti yato upaddutapaṭale nirākaraṇepi cakkhu vijjatīti. Paṭighaṭṭanaṃ visayābhimukhabhāvo nighaṃsapaccayattā. Nighaṃso nissayabhāvāpatti. Yato cakkhādinissitā saññā ‘‘paṭighasaññā’’ti vuccati.

ໃນຄຳວ່າ "Utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ" (ອັນອຸຕຸ ຈິດ ແລະ ອາຫານ ຄ້ຳຊູຢູ່) ນີ້, ທ່ານກ່າວວ່າ "ໝາຍເອົາອຸຕຸ ແລະ ອາຫານ ທີ່ຢູ່ໃນລະຫວ່າງກະລາບ". ຄຳນັ້ນ ສະແດງເຖິງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຢູ່ໃນກະລາບຫຼາຍກະລາບຂອງຈັກຂຸ, ເພາະວ່າ ເມື່ອລອກເອົາເຍື່ອຕາທີ່ເສຍອອກແລ້ວ ຈັກຂຸກໍຍັງມີຢູ່. ການກະທົບ (ປະຕິຄັດຕະນະ) ຄື ຄວາມເປັນສະພາບຜະເຊີນໜ້າກັບອາຣົມ ເພາະເປັນປັດໄຈແກ່ການສຽດສີ. ການສຽດສີ (ນіຄຳສະ) ຄື ການເຖິງຄວາມເປັນທີ່ອາໄສ. ເພາະເຫດນັ້ນ ສັນຍາທີ່ອາໄສຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ປະຕິຄະສັນຍາ".

Anekattāti idaṃ avacanassa kāraṇaṃ, na hetukiriyāya viññāyamānabhāvassa. So pana apekkhāsiddhito eva veditabbo. Hetukiriyāpekkhā hi phalakiriyāti. Cakkhuṃ saṅgaṇhātīti cakkhuviññāṇassa nissayabhāvānupagamanepi taṃsabhāvānativattanato tassā samaññāya tattha niruḷhabhāvaṃ dasseti. Dassanapariṇāyakaṭṭho cakkhussa indaṭṭhoyevāti ‘‘yathā hi issaro’’tiādinā issaropamā vuttā. Cakkhuviññāṇaṃ dassanakicce pariṇāyantaṃ cakkhu taṃsahajāte cakkhusamphassādayopi tattha pariṇāyatīti vuccatīti ‘‘te dhamme…pe… pariṇāyatī’’ti vuttaṃ, na pana cakkhusamphassādīnaṃ dassanakiccattā. Atha vā cakkhusamphassādīnaṃ indriyapaccayabhāvena upakārakaṃ cakkhuviññāṇaṃ dassanakicce pariṇāyantaṃ cakkhu tattha cakkhusamphassādayopi tadanuvattake pariṇāyatīti atthāyaṃ pariyāyoti dassento āha ‘‘te dhamme…pe… ṇāyatī’’ti. Anekatthattā dhātūnaṃ cakkhatīti imassa ‘‘pariṇāyati pakāsetī’’ti ca atthā vuttā. Saṇṭhānampi rūpāyatanamevāti ‘‘samavisamāni rūpāni cakkhatīti cakkhū’’ti vuttaṃ. Taṃdvārikānaṃ phassādīnaṃ upanissayapaccayabhāvo eva vaḷañjanattho.

ບົດວ່າ "Anekattā" (ເພາະຄວາມມີອັດຖະຫຼາຍ) ນີ້ ເປັນເຫດແຫ່ງການບໍ່ກ່າວ, ບໍ່ແມ່ນເຫດແຫ່ງຄວາມເປັນສະພາບທີ່ຮູ້ໄດ້ດ້ວຍເຫດກິຣິຍາ. ແຕ່ຄວາມເປັນສະພາບທີ່ຮູ້ໄດ້ນັ້ນ ຄວນຊາບໂດຍຄວາມສຳເລັດດ້ວຍການເພັ່ງເລັງ (ອາເປກຂາ), ເພາະວ່າ ຜົນກິຣິຍາ ຍ່ອມເພັ່ງເລັງເຖິງເຫດກິຣິຍາ. ທີ່ກ່າວວ່າ "ສົງເຄາະເອົາຈັກຂຸ" ນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ເຖິງຄວາມເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງຈັກຂຸວິນຍານ, ແຕ່ເພາະບໍ່ລ່ວງພົ້ນສະພາບຂອງຈັກຂຸວິນຍານນັ້ນ ຈຶ່ງສະແດງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໃນສາມັນຍະນາມນັ້ນ. ຄວາມເປັນຜູ້ຊັກນຳໃນການເຫັນ ເປັນອັດຖະແຫ່ງຄວາມເປັນໃຫຍ່ (ອິນທະອັດຖະ) ຂອງຈັກຂຸນັ້ນເອງ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວອຸປະມາດ້ວຍຜູ້ເປັນໃຫຍ່ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ຍ້ອນວ່າ ຜູ້ເປັນໃຫຍ່". ຈັກຂຸ ເມື່ອຊັກນຳຈັກຂຸວິນຍານໃນກິດຄືການເຫັນ ຍ່ອມຊັກນຳທຳທີ່ເກີດຮ່ວມກັນມີຈັກຂຸສຳຜັດເປັນຕົ້ນໃນກິດນັ້ນນຳ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຊັກນຳທຳເຫຼົ່ານັ້ນ...ເປ... ", ແຕ່ບໍ່ແມ່ນເພາະຄວາມທີ່ຈັກຂຸສຳຜັດເປັນຕົ້ນມີກິດຄືການເຫັນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ຈັກຂຸ ເມື່ອອຸປະການະແກ່ຈັກຂຸສຳຜັດເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຄວາມເປັນອິນທຣິຍະປັດໄຈ ແລະ ຊັກນຳຈັກຂຸວິນຍານໃນກິດຄືການເຫັນ ຍ່ອມຊັກນຳຈັກຂຸສຳຜັດເປັນຕົ້ນທີ່ຄ້ອຍຕາມຈັກຂຸວິນຍານນັ້ນໃນກິດນັ້ນນຳ, ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ໂດຍປະຣິຍາຍນີ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຊັກນຳທຳເຫຼົ່ານັ້ນ...ເเป... ". ເພາະທາດທັງຫຼາຍມີອັດຖະຫຼາຍ, ອັດຖະຂອງບົດວ່າ "Cakkhati" (ຍ່ອມເຫັນ) ນີ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຍ່ອມຊັກນຳ ແລະ ຍ່ອມປະກາດ". ເຖິງແມ່ນວ່າ ສັນຖານ ຈະເປັນຣູປາຍະຕະນະນັ້ນເອງ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຊື່ວ່າ ຈັກຂຸ ເພາະເຫັນຣູບທັງຫຼາຍທີ່ສະໝ່ຳສະເໝີ ແລະ ບໍ່ສະໝ່ຳສະເໝີ". ຄວາມເປັນອຸປະນິດໄສປັດໄຈແກ່ຜັດສະເປັນຕົ້ນທີ່ມີຈັກຂຸນັ້ນເປັນທະວານ ນັ້ນເອງ ຄື ອັດຖະແຫ່ງການໃຊ້ສອຍ (ວະລັນຊະນັດຖະ).

599. Taṃdvārikā…pe… uppatti vuttāti cakkhuviññāṇe uppanne sampaṭicchanādīni balavārammaṇe javanaṃ ekantena uppajjatīti katvā vuttaṃ. Tathā ceva hi antarā cakkhuviññāṇe vā sampaṭicchane vā santīraṇe vā ṭhatvā nivattissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti nicchitaṃ. Tena paccayenāti taṃpakārena paccayena. Taṃsadisānanti garuṃ katvā assādanādippavattivisesarahitatāya dassanasadisānaṃ manodhātusantīraṇavoṭṭhabbanānaṃ. Pañcadvārikajavanānaṃ [Pg.156] assādanādito aññathā garuṃ katvā pavatti natthi rūpadhammavisayattāti ‘‘assādanābhinandanabhūtānī’’ti ettakameva vuttaṃ. Manodvārikajavanapiṭṭhivaṭṭakānampi hi pañcadvārikajavanānaṃ assādanābhinandanabhāvena rūpaṃ garuṃ katvā pavatti natthīti na sakkā vattunti. Rūpaṃ ārammaṇādhipati akusalasseva hoti. Tathā hi paṭṭhāne ‘‘abyākato dhammo akusalassa dhammassa adhipatipaccayena paccayo. Ārammaṇādhipati cakkhuṃ garuṃ katvā assādeti abhinandatī’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.416) rūpadhammopi ārammaṇādhipati vibhatto. ‘‘Abyākato dhammo abyākatassa dhammassa abyākato dhammo kusalassā’’ti ettha pana phalanibbānāneva ārammaṇādhipatibhāvena vibhattānīti. Gaṇanāya ca ‘‘ārammaṇaārammaṇādhipatiupanissayapurejātaatthiavigatanti eka’’nti (paṭṭhā. 1.1.445) vuttaṃ. Yadi kusalassapi siyā, dveti vattabbaṃ siyāti. Tānīti yathāvuttajavanāni paṭiniddiṭṭhāni. Taṃsampayuttāni cāti javanasampayuttāni. Aññāni cakkhusamphassādīni. Yadi rūpassa ārammaṇapaccayabhāvamattaṃ adhippetaṃ, ‘‘taṃ rūpārammaṇeti eteneva sijjheyyā’’ti ettakameva vadeyya. Yasmā pana rūpaṃ taṃdvārikajavanānaṃ paccayavisesopi hoti, tasmā tassa visesassa dīpanatthaṃ ‘‘ārabbhā’’ti vacanaṃ vuttaṃ siyāti āha ‘‘ārammaṇapaccayato aññapaccayabhāvassapi dīpaka’’nti.

໕໙໙. ທີ່ກ່າວວ່າ "ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງທຳທີ່ມີຈັກຂຸນັ້ນເປັນທະວານ...ເປ..." ນັ້ນ ກ່າວໂດຍໝາຍຄວາມວ່າ ເມື່ອຈັກຂຸວິນຍານເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ສັມປະຕິສັນນະເປັນຕົ້ນ ແລະ ຊະວະນະໃນອາຣົມທີ່ຮຸນແຮງ (ພະລາວາຣົມ) ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໂດຍສ່ວນດຽວ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ, ເປັນການແນ່ນອນວ່າ ຖານະທີ່ຈະຢຸດຢູ່ພຽງຈັກຂຸວິນຍານ ຫຼື ສັມປະຕິສັນນະ ຫຼື ສັນຕີຣະນະ ໃນລະຫວ່າງນັ້ນ ແລ້ວຖອຍກັບຄືນ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ບົດວ່າ "Tena paccayena" ໄດ້ແກ່ ໂດຍປັດໄຈມີປະການນັ້ນ. ບົດວ່າ "Taṃsadisānaṃ" (ຂອງທຳທີ່ຄ້າຍຄືກັນນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ຂອງມະໂນທາດ, ສັນຕີຣະນະ ແລະ ໂວຕຖັບພະນະ ທີ່ຄ້າຍຄືກັບການເຫັນ ເພາະປາສະຈາກຄວາມເປັນໄປພິເສດມີການຍິນດີເປັນຕົ້ນ ໂດຍການເຮັດໃຫ້ເປັນອາຣົມໜັກແໜ້ນ. ເພາະຄວາມເປັນໄປໂດຍການເຮັດໃຫ້ເປັນອາຣົມໜັກແໜ້ນ ໂດຍປະການອື່ນຈາກການຍິນດີເປັນຕົ້ນ ຂອງປັນຈະທະວາຣະຊະວະນະທັງຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ມີ ເພາະມີຮູບທຳເປັນວິໄສ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວພຽງແຕ່ວ່າ "ເປັນສະພາບທີ່ຍິນດີ ແລະ ເພີດເພີນ". ຈິງຢູ່, ບໍ່ອາດກ່າວໄດ້ວ່າ ຄວາມເປັນໄປໂດຍການເຮັດໃຫ້ຮູບເປັນອາຣົມໜັກແໜ້ນ ດ້ວຍຄວາມເປັນສະພາບທີ່ຍິນດີ ແລະ ເພີດເພີນ ຂອງປັນຈະທະວາຣະຊະວະນະທັງຫຼາຍ ທີ່ໝູນຕາມຫຼັງມະໂນທະວາຣະຊະວະນະ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ຮູບ ຍ່ອມເປັນອາຣັມມະນາທິປະຕິແກ່ອະກຸສົນເທົ່ານັ້ນ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ, ໃນຄຳພີປັດຖານ ທ່ານໄດ້ຈຳແນກຮູບທຳເປັນອາຣັມມະນາທິປະຕິໄວ້ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ທຳທີ່ເປັນອັບພະຍາກິດ ເປັນປັດໄຈແກ່ທຳທີ່ເປັນອະກຸສົນ ດ້ວຍອະທິປະຕິປັດໄຈ, ຄື ເຮັດໃຫ້ຈັກຂຸເປັນອາຣົມໜັກແໜ້ນແລ້ວ ຍ່ອມຍິນດີ ຍ່ອມເພີດເພີນ ໂດຍຄວາມເປັນອາຣັມມະນາທິປະຕິ". ແຕ່ໃນບົດວ່າ "ທຳທີ່ເປັນອັບພະຍາກິດ ເປັນປັດໄຈແກ່ທຳທີ່ເປັນອັບພະຍາກິດ, ທຳທີ່ເປັນອັບພະຍາກິດ ເປັນປັດໄຈແກ່ທຳທີ່ເປັນກຸສົນ" ນີ້, ທ່ານຈຳແນກສະເພາະຜົນ ແລະ ນິພພານ ເທົ່ານັ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນອາຣັມມະນາທິປະຕິ. ແລະ ໃນການນັບ ທ່ານກ່າວວ່າ "ອາຣົມ, ອາຣັມມະນາທິປະຕິ, ອຸປະນິດໄສ, ປຸເຣຊາຕະ, ອັດຖິ, ອະວິຄະຕະ ເປັນ 1". ຫາກວ່າ ຈະມີແກ່ກຸສົນນຳ, ກໍຄວນຈະຕ້ອງກ່າວວ່າ "2". ບົດວ່າ "Tāni" ເປັນການອ້າງເຖິງຊະວະນະທັງຫຼາຍຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ. ບົດວ່າ "Taṃsampayuttāni ca" ໄດ້ແກ່ ທຳທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍຊະວະນະ, ຄື ທຳອື່ນໆ ມີຈັກຂຸສຳຜັດເປັນຕົ້ນ. ຫາກວ່າ ມຸ່ງໝາຍພຽງແຕ່ຄວາມເປັນອາຣັມມະນະປັດໄຈຂອງຮູບ, ກໍຄວນຈະກ່າວພຽງເທົ່ານີ້ວ່າ "ເພາະອາໄສຮູບເປັນອາຣົມນັ້ນ ກໍຍ່ອມສຳເລັດ". ແຕ່ເພາະຮູບ ເປັນປັດໄຈພິເສດແກ່ຊະວະນະທີ່ມີຈັກຂຸນັ້ນເປັນທະວານນຳ, ດັ່ງນັ້ນ ເພື່ອສະແດງຄວາມພິເສດນັ້ນ ຈຶ່ງຄວນກ່າວຄຳວ່າ "ārabbha" (ປາຣົບ), ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເປັນເຄື່ອງສະແດງເຖິງຄວາມເປັນປັດໄຈອື່ນ ຈາກອາຣັມມະນະປັດໄຈນຳ".

600. Sotaviññāṇappavattiyaṃ savanakiriyāvohāroti sotassa savanakiriyāya kattubhāvo sotaviññāṇassa paccayabhāvenāti vuttaṃ ‘‘sotaviññāṇassa nissayabhāvena suṇātī’’ti. Jīvitanimittamāhāraraso jīvitaṃ, tasmiṃ ninnatāya taṃ avhāyatīti jivhāti evaṃ siddhena jivhā-saddena pakāsiyamānā rasāvhāyanasaṅkhātā sāyanakiriyā labbhatīti katvā vuttaṃ ‘‘jivhāsaddena viññāyamānā kiriyāsāyana’’nti. Tathā ca vakkhati ‘‘jīvitamavhāyatīti jivhā’’ti (vibha. aṭṭha. 154). Āyoti uppattideso. Pasādakāyassa kāyikānaṃ dukkhasukhānaṃ nissayabhāvato itaresaṃ upanissayabhāvato ‘‘dukkhadukkhavipariṇāmadukkhānaṃ āyo’’ti vuttaṃ. Byāpitāyāti byāpibhāve, byāpibhāvena vā. Kāyappasādabhāvoti kāyappasādasabbhāvo. Anuviddhattāti anuyuttabhāvato, saṃsaṭṭhabhāvatoti attho. Tasmāti yasmā yāvatā imasmiṃ [Pg.157] kāye upādinnakapavattaṃ nāma atthi, sabbattha kāyāyatanaṃ kappāsapaṭale sneho viyāti vuttaṃ, tasmā. Paṇḍarasabhāvā pasādā āpāthagataṃ visayaṃ viññāṇuppattihetubhāvena pakāsentā viya hontīti tesaṃ visayāvabhāsanakiccatā vuttā. Samānanissayānanti ekanissayānaṃ. Avinibbhuttesu hi rūparasādīsu yaṃnissayaṃ rūpaṃ, taṃnissayo eva rasādīti. Aññamaññasabhāvānupagamenāti lakkhaṇasaṅkarābhāvamāha.

໖໐໐. ທີ່ກ່າວວ່າ "ໂວຫານຄືກິຣິຍາການຟັງ ໃນຄວາມເປັນໄປແຫ່ງໂສຕະວິນຍານ" ນັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ເຮັດ (ກັດຕຸ) ໃນກິຣິຍາການຟັງຂອງໂສຕະ ໂດຍຄວາມເປັນປັດໄຈແຫ່ງໂສຕະວິນຍານ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຍ່ອມຟັງ ໂດຍຄວາມເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງໂສຕະວິນຍານ". ອາຫານຣົດທີ່ເປັນນິມິດແຫ່ງຊີວິດ ຊື່ວ່າ ຊີວິດ, ສິ່ງໃດຍ່ອມຮ້ອງເອົາ (ຮຽກຫາ) ຊີວິດນັ້ນ ເພາະຄວາມນ້ອມໄປໃນຊີວິດນັ້ນ ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ ຊິວຫາ (ລີ້ນ), ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້ ກິຣິຍາການຊິມຣົດ ທີ່ຊື່ວ່າການຮ້ອງຫາຣົດ ເຊິ່ງສະແດງອອກດ້ວຍຄຳວ່າ ຊິວຫາ ທີ່ສຳເລັດແລ້ວຢ່າງນີ້ ຍ່ອມໄດ້ມາ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ກິຣິຍາການຊິມຣົດ ທີ່ຮູ້ໄດ້ດ້ວຍຄຳວ່າ ຊິວຫາ". ແລະ ທ່ານຈະກ່າວຕໍ່ໄປວ່າ "ຊື່ວ່າ ຊິວຫາ ເພາະຮ້ອງຫາຊີວິດ". ບົດວ່າ "Āyo" ໄດ້ແກ່ ບ່ອນເກີດ. ທີ່ກ່າວວ່າ "ເປັນບ່ອນເກີດແຫ່ງທຸກຂະທຸກ ແລະ ວິປະຣິຍາມະທຸກ" ນັ້ນ ເພາະກາຍະປະສາດ ເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງທຸກ ແລະ ສຸກທາງກາຍ ແລະ ເປັນອຸປະນິດໄສແກ່ທຳອື່ນໆ. ບົດວ່າ "Byāpitāya" ໄດ້ແກ່ ໃນຄວາມແຜ່ໄປ ຫຼື ໂດຍຄວາມແຜ່ໄປ. ບົດວ່າ "Kāyappasādabhāvo" ໄດ້ແກ່ ຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງກາຍະປະສາດ. ບົດວ່າ "Anuviddhattā" ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມປະກອບເນືອງໆ, ອະທິບາຍວ່າ ເພາະຄວາມລະຄົນກັນ. ບົດວ່າ "Tasmā" (ເພາະເຫດນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ເພາະεຫດທີ່ວ່າ ໃນກາຍນີ້ມີສິ່ງທີ່ເປັນອຸປາທິນນະກະເປັນໄປຢູ່ພຽງໃດ, ກາຍາຍະຕະນະ ຍ່ອມມີຢູ່ໃນທຸກຫົນທຸກແຫ່ງ ປຽບເໝືອນນ້ຳມັນໃນປຸຍນຸ່ນ, ດັ່ງນັ້ນ. ປະສາດທັງຫຼາຍ ເພາະຄວາມເປັນທຳທີ່ຜ່ອງໃສ ຍ່ອມເປັນສະເໝືອນປະກາດວິໄສທີ່ມາສູ່ຄອງ ໂດຍຄວາມເປັນເຫດໃຫ້ເກີດວິນຍານ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວເຖິງຄວາມທີ່ປະສາດເຫຼົ່ານັ້ນມີກິດຄືການເຮັດວິໄສໃຫ້ສະຫວ່າງ. ບົດວ່າ "Samānanissayānaṃ" ໄດ້ແກ່ ທີ່ມີທີ່ອາໄສດຽວກັນ. ຈິງຢູ່, ໃນຮູບ ແລະ ຣົດເປັນຕົ້ນ ທີ່ແຍກຈາກກັນບໍ່ໄດ້ນັ້ນ, ຮູບ ອາໄສສິ່ງໃດ, ຣົດເປັນຕົ້ນ ກໍອາໄສສິ່ງນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ "Aññamaññasabhāvānupagamena" (ເພາະບໍ່ເຖິງສະພາວະຂອງກັນແລະກັນ) ນັ້ນ ທ່ານກ່າວເພື່ອສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ປົນເປກັນແຫ່ງລັກສະນະ.

Yasmā paccayantarasahitoyeva cakkhuppasādo rūpābhihananavasena pavattati, na paccayantararahito, tasmā rūpābhighāto hotu vā mā vā hotu, evaṃsabhāvo so rūpadhammoti dassetuṃ ‘‘rūpābhighātāraho’’ti vuttaṃ yathā ‘‘vipākārahasabhāvā kusalākusalā’’ti. Visayavisayīnaṃ aññamaññaṃ abhimukhabhāvo abhighāto viyāti abhighāto, so rūpe cakkhussa, cakkhumhi vā rūpassa hotīti vuttaṃ ‘‘rūpe, rūpassa vā abhighāto’’ti. Tenevāha ‘‘yamhi cakkhumhi anidassanamhi sappaṭighamhi rūpaṃ sanidassanaṃ sappaṭighaṃ paṭihaññi vā’’ti (dha. sa. 597), ‘‘cakkhu anidassanaṃ sappaṭighaṃ rūpamhi sanidassanamhi sappaṭighamhi paṭihaññi vā’’ti (dha. sa. 598) ca ādi. Ettha ca taṃtaṃbhavapatthanāvasena cakkhādīsu avigatarāgassa attabhāvanipphādakasādhāraṇakammavasena purimaṃ cakkhulakkhaṇaṃ vuttaṃ, sudūrasukhumādibhedassapi rūpassa gahaṇasamatthameva cakkhu hotūti evaṃ nibbattitaāveṇikakammavasena dutiyaṃ. Esa nayo sesesupi. Atha vā satipi pañcannaṃ pasādabhāvasāmaññe savisayāvabhāsanasaṅkhātassa pasādabyāpārassa dassanavasena purimaṃ vuttaṃ, pasādakāraṇassa satipi kammabhāvasāmaññe attano kāraṇabhedena bhedadassanavasena dutiyaṃ.

ເພາະເຫດທີ່ ຈັກຂຸປະສາດ ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງການກະທົບຮູບ ເພາະປະກອບດ້ວຍປັດໄຈອື່ນເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນປາສະຈາກປັດໄຈອື່ນ, ດັ່ງນັ້ນ ເພື່ອສະແດງວ່າ ຮູບທຳນັ້ນມີສະພາບຢ່າງນັ້ນ ບໍ່ວ່າການກະທົບຮູບຈະມີ ຫຼື ບໍ່ມີກໍຕາມ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຄວນແກ່ການກະທົບຮູບ" ປຽບເໝືອນຄຳວ່າ "ກຸສົນ ແລະ ອະກຸສົນ ມີສະພາບຄວນແກ່ວິບາກ". ຄວາມເປັນສະພາບຜະເຊີນໜ້າກັນແລະກັນແຫ່ງວິໄສ ແລະ ວິໄສີ (ຜູ້ຮັບວິໄສ) ຊື່ວ່າ ການກະທົບ ເພາະປຽບເໝືອນການຕຳກັນ, ການກະທົບນັ້ນ ຍ່ອມມີແກ່ຈັກຂຸໃນຮູບ ຫຼື ມີແກ່ຮູບໃນຈັກຂຸ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ການກະທົບໃນຮູບ ຫຼື ຂອງຮູບ". ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວໄວ້ວ່າ "ຮູບທີ່ເຫັນໄດ້ ພ້ອມທັງການກະທົບ ກະທົບແລ້ວໃນຈັກຂຸໃດ ທີ່ເຫັນບໍ່ໄດ້ ແຕ່ພ້ອມທັງການກະທົບ" ແລະ "ຈັກຂຸທີ່ເຫັນບໍ່ໄດ້ ແຕ່ພ້ອມທັງການກະທົບ ກະທົບແລ້ວໃນຮູບທີ່ເຫັນໄດ້ ພ້ອມທັງການກະທົບ" ເປັນຕົ້ນ. ແລະ ໃນບົດເຫຼົ່ານີ້, ລັກສະນະຂອງຈັກຂຸທຳອິດ ທ່ານກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກຳທົ່ວໄປທີ່ເຮັດໃຫ້ອັດຕະພາບສຳເລັດ ແກ່ຜູ້ທີ່ຍັງບໍ່ປາສະຈາກຣາຄະໃນຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການປາດຖະໜາພົບນັ້ນໆ, ສ່ວນລັກສະນະທີສອງ ທ່ານກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກຳສະເພາະ (ອາເວນິກະກຳ) ທີ່ບັງເກີດຂຶ້ນຢ່າງນີ້ວ່າ "ຈັກຂຸ ຈົ່ງເປັນສິ່ງທີ່ສາມາດຮັບຮູບ ແມ່ນແຕ່ທີ່ຕ່າງກັນໂດຍຄວາມໄກ ແລະ ຄວາມລະອຽດເປັນຕົ້ນ". ນັຍນີ້ ກໍມີໃນປະສາດທີ່ເຫຼືອຄືກັນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ເຖິງແມ່ນວ່າ ປະສາດທັງ 5 ຈະມີຄວາມເປັນປະສາດສະເໝີກັນກໍຕາມ, ແຕ່ທ່ານກ່າວລັກສະນະທຳອິດ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງຂະບວນການແຫ່ງປະສາດ ທີ່ຊື່ວ່າການເຮັດວິໄສຂອງຕົນໃຫ້ສະຫວ່າງ, ແລະ ກ່າວລັກສະນະທີສອງ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງຄວາມຕ່າງກັນ ດ້ວຍຄວາມຕ່າງແຫ່ງເຫດຂອງຕົນ ເຖິງແມ່ນວ່າເຫດແຫ່ງປະສາດຈະມີຄວາມເປັນກຳສະເໝີກັນກໍຕາມ.

Kāmataṇhāti kāmabhave taṇhā. Tathā rūpataṇhā daṭṭhabbā. Tassa tassa bhavassa mūlakāraṇabhūtā taṇhā tasmiṃ tasmiṃ bhave uppajjanārahāyatanavisayāpi nāma hotīti kāmataṇhādīnaṃ daṭṭhukāmatādivohārārahatā vuttā. Daṭṭhukāmatāti hi daṭṭhumicchā rūpataṇhāti attho. Tathā sesāsupīti. Ettha ca daṭṭhukāmatādīnaṃ taṃtaṃattabhāvanibbattakakammāyūhanakkhaṇato sati purimanibbattiyaṃ vattabbaṃ natthi. Asatipi tassa maggena asamugghātitabhāveneva kāraṇanti daṭṭhabbaṃ. Yato [Pg.158] maggena asamucchinnaṃ kāraṇalābhe sati uppajjitvā attano phalassa kāraṇabhāvūpagamanato vijjamānamevāti uppannaatthitāpariyāyehi vuccati ‘‘ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvento ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bahulīkaronto uppannuppanne pāpake akusale dhamme antarāyeva antaradhāpeti’’ (saṃ. ni. 5.157), ‘‘santaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ atthi me ajjhattaṃ kāmacchandoti pajānātī’’ti (dī. ni. 2.382; ma. ni. 1.115) ca evamādīsu.

ບົດວ່າ "Kāmataṇhā" ໄດ້ແກ່ ຕັນຫາໃນກາມະພົບ. ຣູປະຕັນຫາ ກໍຄວນຊາບໂດຍນັຍນັ້ນຄືກັນ. ຕັນຫາ ເຊິ່ງເປັນເຫດເຄົ້າແຫ່ງພົບນັ້ນໆ ຍ່ອມເປັນໄປໃນວິໄສຄືອາຍະຕະນະທີ່ຄວນເກີດຂຶ້ນໃນພົບນັ້ນໆນຳ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວເຖິງຄວາມທີ່ກາມະຕັນຫາເປັນຕົ້ນ ຄວນແກ່ໂວຫານມີຄວາມຢາກເຫັນເປັນຕົ້ນ. ຈິງຢູ່, ອະທິບາຍວ່າ ຄວາມຢາກເຫັນ ຄື ຄວາມປາດຖະໜາຈະເຫັນ ນັ້ນຄື ຣູປະຕັນຫາ. ໃນຕັນຫາທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍນັ້ນຄືກັນ. ແລະ ໃນເລື່ອງນີ້, ເມື່ອຄວາມຢາກເຫັນເປັນຕົ້ນມີຢູ່ ເພາະການສັ່ງສົມກຳທີ່ເຮັດໃຫ້ອັດຕະພາບນັ້ນໆບັງເກີດຂຶ້ນ, ກໍບໍ່ມີຄຳທີ່ຈະຕ້ອງກ່າວເຖິງການບັງເກີດຂຶ້ນໃນກ່ອນໜ້ານັ້ນ. ເຖິງແມ່ນວ່າ ຄວາມຢາກເຫັນເປັນຕົ້ນນັ້ນຈະບໍ່ມີ, ແຕ່ກໍຄວນຊາບວ່າ ເປັນເຫດ ເພາະຄວາມທີ່ຍັງບໍ່ຖືກຖອນຂຶ້ນດ້ວຍມັກນັ້ນເອງ. ເພາະເຫດທີ່ ກິເລດທີ່ຍັງບໍ່ຖືກຕັດຂາດດ້ວຍມັກ ເມື່ອໄດ້ປັດໄຈ (ເຫດ) ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ ແລະ ເຖິງຄວາມເປັນເຫດແຫ່ງຜົນຂອງຕົນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ມີຢູ່ແທ້ ໂດຍປະຣິຍາຍແຫ່ງຄວາມມີຢູ່ຂອງສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ, ດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນພຣະສູດມີອາທິຢ່າງນີ້ວ່າ "ເມື່ອຈະເລີນອະລິຍະອັດຖັງຄິກະມັກ ເມື່ອເຮັດອະລິຍະອັດຖັງຄິກະມັກໃຫ້ຫຼາຍ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ບາບອະກຸສົນທຳທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວໆ ດັບໄປໃນລະຫວ່າງນັ້ນເອງ" ແລະ "ເມື່ອກາມະສັນທະມີຢູ່ ຍ່ອມຮູ້ຊັດວ່າ ກາມະສັນທະມີຢູ່ແກ່ເຮົາ ໃນພາຍໃນ".

Etthāha – cakkhādīnaṃ indriyānaṃ kiṃ ekakammunā uppatti, udāhu nānākammunāti? Ubhayathāpīti porāṇā. Tattha nānākammunā tāva uppattiyaṃ cakkhādīnaṃ visese vattabbaṃ natthi kāraṇassa bhinnattā. Ekakammunā pana uppattiyaṃ tesaṃ kathaṃ visesoti? Kāraṇassa bhinnattāyeva. Taṃtaṃbhavapatthanābhūtā hi taṇhā taṃtaṃbhavapariyāpannāyatanābhilāsatāya sayaṃ vicittarūpā upanissayabhāvena taṃtaṃbhavanibbattakakammassa vicittabhedataṃ vidahati. Yato tadāhitavisesaṃ taṃ tathārūpasamatthatāyogena anekarūpāpannaṃ viya anekaṃ visiṭṭhasabhāvaṃ phalaṃ nibbatteti. Tathā ca vakkhati ‘‘kammameva nesaṃ visesakāraṇa’’nti. Na cettha samatthatābhāvato aññaṃ veditabbaṃ kāraṇavisesenāhitavisesassa visiṭṭhaphalanipphādanayogyatābhāvato. Tathā hi sati ekassapi kammassa anekindriyahetutāvisesayogaṃ ekampi kammantiādinā yuttito āgamatopi parato sayameva vakkhati. Tathā ca ekasseva kusalacittassa soḷasādivipākacittanibbattihetubhāvo vuccati. Lokepi ekasseva sālibījassa paripuṇṇāparipuṇṇataṇḍulaphalanibbattihetutā dissati. Kiṃ vā etāya yutticintāya, na cintitabbamevetaṃ. Yato kammavipāko cakkhādīni kammavipāko ca sabbākārato buddhānaṃyeva kammavipākañāṇaphalayuttānaṃ visayo, na aññesaṃ atakkāvacaratāya. Teneva ca bhagavatā ‘‘kammavipāko acinteyyo na cintetabbo, yo cinteyya ummādassa vighātassa bhāgī assā’’ti (a. ni. 4.77) ādīnavaṃ dassetvā paṭikkhittaṃ. Āviñchanaṃ puggalassa viññāṇassa vā taṃninnabhāvappattiyā hetubhāvo.

ໃນບັນຫານີ້ ມີຄຳຖາມວ່າ: "ການເກີດຂຶ້ນຂອງອິນຊີທັງຫຼາຍ ມີຈັກຂຸອິນຊີເປັນຕົ້ນ ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍກຳດຽວ ຫຼື ດ້ວຍກຳຕ່າງກັນ?" ພະໂບຮານາຈານທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ: "ໄດ້ທັງສອງຢ່າງ." ໃນສອງຢ່າງນັ້ນ, ໃນກໍລະນີທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍກຳຕ່າງກັນ, ຄວາມແຕກຕ່າງກັນຂອງຈັກຂຸອິນຊີເປັນຕົ້ນ ກໍບໍ່ມີສິ່ງທີ່ຈະຕ້ອງອະທິບາຍ ເພາະເຫດ (ກຳ) ມັນຕ່າງກັນຢູ່ແລ້ວ. ແຕ່ໃນກໍລະນີທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍກຳດຽວ, ຄວາມແຕກຕ່າງກັນຂອງອິນຊີເຫຼົ່ານັ້ນຈະມີໄດ້ແນວໃດ? ຕອບວ່າ: ກໍເພາະຄວາມແຕກຕ່າງກັນຂອງເຫດນັ້ນເອງ. ຈິງຢູ່, ຕັນຫາອັນເປັນຄວາມປາດຖະໜາໃນພົບນັ້ນໆ ເພາະຄວາມຢາກໄດ້ອາຍະຕະນະທີ່ເນື່ອງດ້ວຍພົບນັ້ນໆ ຕົວມັນເອງຈຶ່ງມີສະພາວະອັນວິຈິດ (ຫຼາກຫຼາຍ) ໂດຍຄວາມເປັນອຸປະນິດໄສ ຍ່ອມຈັດແຈງຄວາມແຕກຕ່າງອັນວິຈິດໃຫ້ແກ່ກຳທີ່ຈະເຮັດໃຫ້ເກີດໃນພົບນັ້ນໆ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ, ກຳນັ້ນເຊິ່ງມີຄວາມພິເສດອັນຕັນຫາຕົບແຕ່ງໃຫ້ແລ້ວ ເພາະປະກອບດ້ວຍຄວາມສາມາດອັນສົມຄວນແກ່ສະພາວະນັ້ນໆ ຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ຜົນອັນມີສະພາວະພິເສດຫຼາກຫຼາຍເກີດຂຶ້ນ ປຽບເໝືອນເຂົ້າເຖິງສະພາວະອັນຫຼາກຫຼາຍ. ສົມຈິງດັ່ງທີ່ພະອາຈານຈະກ່າວຕໍ່ໄປວ່າ: "ກຳນັ້ນເອງເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມແຕກຕ່າງກັນຂອງອິນຊີເຫຼົ່ານັ້ນ." ແລະໃນທີ່ນີ້ ບໍ່ຄວນເຫັນເປັນຢ່າງອື່ນ ນອກຈາກຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງຄວາມສາມາດ (ຂອງກຳ) ເພາະວ່າ ຫາກບໍ່ມີຄວາມສາມາດອັນພິເສດທີ່ເກີດຈາກເຫດອັນພິເສດແລ້ວ ກໍບໍ່ສາມາດທີ່ຈະເຮັດໃຫ້ຜົນອັນພິເສດສຳເລັດໄດ້. ເພາະວ່າ ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຄວາມທີ່ກຳແມ່ນພຽງກຳດຽວ ກໍຍັງເປັນເຫດແຫ່ງອິນຊີຫຼາຍຢ່າງໄດ້ ດ້ວຍຄວາມພິເສດແຫ່ງເຫດ ພະອາຈານຈະກ່າວເອງໃນພາຍຫຼັງ ທັງໂດຍຍຸດຕິ (ເຫດຜົນ) ແລະໂດຍອາຄົມ (ຄຳພີ) ວ່າ "ກຳແມ່ນພຽງກຳດຽວ..." ເປັນຕົ້ນ. ແລະໃນຄຳພີກໍກ່າວໄວ້ເຊັ່ນນັ້ນວ່າ: ກຸສົນຈິດດຽວເທົ່ານັ້ນ ເປັນເຫດໃຫ້ເກີດວິບາກຈິດ ໑໖ ດວງເປັນຕົ້ນ. ແມ່ນແຕ່ໃນໂລກ ກໍຍັງປາກົດວ່າ ເມັດເຂົ້າສາລີພຽງເມັດດຽວ ກໍເປັນເຫດໃຫ້ເກີດຜົນຄືເມັດເຂົ້າສານທີ່ມີທັງສົມບູນແລະບໍ່ສົມບູນໄດ້. ຫຼືວ່າ ຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງດ້ວຍການຄິດຫາເຫດຜົນນີ້, ເລື່ອງນີ້ບໍ່ຄວນຄິດເລີຍ. ເພາະວ່າ ກຳວິບາກ ແລະຈັກຂຸອິນຊີເປັນຕົ້ນອັນເປັນກຳວິບາກນັ້ນ ໂດຍປະການທັງປວງ ຍ່ອມເປັນວິໄສຂອງພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍຜູ້ປະກອບດ້ວຍກຳວິບາກຍານຜົນເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນວິໄສຂອງຄົນອື່ນ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ຢັ່ງລົງສູ່ຄວາມຄິດຄາດຄະເນ (ອະຕັກກະວາຈະຣະ). ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຊົງສະແດງໂທດແລ້ວຫ້າມໄວ້ວ່າ: "ກຳວິບາກ ເປັນອະຈິນໄຕ ບໍ່ຄວນຄິດ, ບຸກຄົນຜູ້ຄິດ ພຶງເປັນຜູ້ມີສ່ວນແຫ່ງຄວາມບ້າ ແລະຄວາມຄັບແຄ້ນໃຈ" (ອັງ. ນິ. ໔.໗໗). ຄຳວ່າ "ການນ້ອມໄປ" (ອາວິນຊະນະ) ຄື ຄວາມເປັນເຫດແຫ່ງການບັນລຸສະພາວະນ້ອມໄປທາງນັ້ນ ຂອງບຸກຄົນ ຫຼື ຂອງວິນຍານ.

Sabbesanti padassa pakaraṇato pārisesato vā labbhamānaṃ atthavisesaṃ ajānanto yathārutavaseneva atthaṃ gahetvā ‘‘ko ettha viseso’’tiādinā [Pg.159] codeti. Itaro tejādīnaṃ paccekaṃ adhikabhāve viya dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā adhikabhāvepi yathāvuttādhikabhāveneva ekakādivasena labbhamānāya omattatāyapi kāyappasādo na hotīti viññāyamānattā pakaraṇato pārisesato vā catunnampi bhūtānaṃ samabhāvena kāyo hotīti ayamattho siddhoti sabba-saddo idha samabhāvadīpakoti dassetuṃ ‘‘idaṃ panā’’tiādimāha. Imamatthaṃ dīpetīti ca yathāvuttena ñāyena ‘‘sabbesa’’nti vacanato ayamattho labbhati, na tassa vācakattāti dasseti. Tenevāha ‘‘anuvatta…pe… vasena vuttattā’’ti. Ekadesādhikabhāvanivāraṇeneva hi ekadesomattatānivāraṇampi viññāyatīti. Ekadeso avayavo. Catudhātusamudāyanissayassa hi pasādassa tadekadhātuadhikatā avayavādhikatā hotīti.

ຜູ້ຖາມ ເມື່ອບໍ່ຮູ້ເນື້ອຄວາມພິເສດຂອງຄຳວ່າ "ທັງປວງ" (ສັບເພສັງ) ອັນໄດ້ມາໂດຍບໍລິບົດ (ປະການະ) ຫຼື ໂດຍສ່ວນທີ່ເຫຼືອ (ປາຣิເສສະ) ຈຶ່ງຖືເອົາເນື້ອຄວາມຕາມພະຍັນຊະນະເທົ່ານັ້ນ ແລ້ວຖາມຂັດຄ້ານວ່າ "ໃນທີ່ນີ້ ມີຄວາມພິເສດແນວໃດ?" ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນອີກທ່ານໜຶ່ງ (ຜູ້ຕອບ) ເພື່ອຈະສະແດງວ່າ ຄຳວ່າ "ທັງປວງ" (ສັບພະ) ໃນທີ່ນີ້ ເປັນຄຳສະແດງເຖິງຄວາມສະເໝີກັນ (ສະມະພາວະ) ເພາະເມື່ອຮູ້ກັນຢູ່ແລ້ວວ່າ ກາຍປະສາດ ຍ່ອມບໍ່ມີໄດ້ ເພາະຄວາມບົກພ່ອງ (ໂອມັດຕະຕາ) ທີ່ໄດ້ມາໂດຍຄວາມເປັນສ່ວນດຽວເປັນຕົ້ນ ເໝືອນຢ່າງໃນຄວາມຍິ່ງ (ອະທິກະພາວະ) ແຫ່ງເຕໂຊທາດເປັນຕົ້ນແຕ່ລະຢ່າງ ຫຼື ໃນຄວາມຍິ່ງແຫ່ງທາດ ໒ ຫຼື ໓ ຢ່າງ ໂດຍຄວາມຍິ່ງຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ເນື້ອຄວາມນີ້ຈຶ່ງສຳເລັດແລ້ວວ່າ ກາຍ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍຄວາມສະເໝີກັນແຫ່ງມະຫາພູດທາດທັງ ໔ ໂດຍບໍລິບົດ ຫຼື ໂດຍສ່ວນທີ່ເຫຼືອ, ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "ກໍຄຳນີ້..." (ອิທັງ ປະນະ). ແລະຄຳວ່າ "ສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້" (ອິມະມັດຖັງ ທີເປຕິ) ໝາຍເຖິງ ສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ເນື້ອຄວາມນີ້ ຍ່ອມໄດ້ມາຈາກຄຳວ່າ "ທັງປວງ" (ສັບເພສັງ) ໂດຍນິຍາຍ (ວິທີ) ຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ, ບໍ່ແມ່ນໄດ້ມາເພາະຄຳນັ້ນເປັນຕົວບອກໂດຍກົງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເພາະກ່າວໂດຍອາໄສ... ເປັນຕົ້ນ". ເພາະວ່າ ດ້ວຍການຫ້າມຄວາມຍິ່ງແຫ່ງສ່ວນບາງສ່ວນເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເປັນອັນຮູ້ກັນວ່າ ເປັນການຫ້າມຄວາມບົກພ່ອງແຫ່ງສ່ວນບາງສ່ວນນຳອີກ. ຄຳວ່າ "ສ່ວນບາງສ່ວນ" (ເອກະເທສະ) ຄື ອະໄວຍະວະ. ເພາະວ່າ ປະສາດຮູບ ເຊິ່ງອາໄສການປະຊຸມກັນແຫ່ງທາດທັງ ໔ ຄວາມຍິ່ງແຫ່ງທາດໃດທາດໜຶ່ງໃນທາດເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເປັນຄວາມຍິ່ງແຫ່ງອະໄວຍະວະ.

‘‘Purimā cettha dvepi vādino nikāyantariyā’’ti vadanti. Ālokādisahakārīkāraṇasahitānaṃyeva cakkhādīnaṃ rūpādiavabhāsanasamatthatā vivarassa ca sotaviññāṇupanissayabhāvo guṇoti tesaṃ laddhīti adhippāyena ‘‘taṃtaṃbhūtaguṇehī’’tiādi vuttaṃ. Tejādīnaṃ viya vivarassa bhūtabhāvābhāvato ‘‘yathāyoga’’nti vuttaṃ. Atha vā rūpādayo viya vivarampi bhūtaguṇoti parādhippāyaṃ dassento ‘‘taṃtaṃbhūtaguṇehī’’ti āha. Tejassa pana ālokarūpena, ākāsasaṅkhātassa vivarassa saddena, vāyussa gandhena, udakassa rasena, pathaviyā phoṭṭhabbenāti imamatthaṃ sandhāya ‘‘yathāyogaṃ taṃtaṃbhūtaguṇehī’’ti vuttaṃ siyā. Rūpādiggahaṇeti rūpādivisaye cakkhuviññāṇādike nipphādetabbeti attho. Upakaritabbatoti sahakārīkāraṇabhūtehi yathāvuttabhūtaguṇehi cakkhādīnaṃ sakiccakaraṇe upakaritabbato. Sabhāvena suyyamānassāti kenaci anuccāriyamānasseva labbhamānattā vuttaṃ. Ghaṭṭanaṃ pana vinā vāyusaddopi natthīti. Atha vā vāyumhi saddo sabhāvena suyyatīti āpe raso madhuroti ca tassa laddhiyevāti daṭṭhabbaṃ. Dutiyavādissapi niggaho hoti tassapi tejādiguṇā rūpādayoti evaṃladdhikattā.

ພະອາຈານທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ: "ວາທີ (ຜູ້ກ່າວ) ທັງສອງພວກທຳອິດໃນທີ່ນີ້ ເປັນນິກາຍອື່ນ (ນິກາຍັນຕະຣິຍະ)." ຄຳວ່າ "ດ້ວຍຄຸນແຫ່ງພູດທາດນັ້ນໆ" (ຕັງຕັງພູຕະຄຸເນຫິ) ເປັນຕົ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໄວ້ ໂດຍມີອະທິບາຍວ່າ ຄວາມສາມາດໃນການເຮັດໃຫ້ຮູບເປັນຕົ້ນປາກົດ ຂອງຈັກຂຸອິນຊີເປັນຕົ້ນ ທີ່ປະກອບດ້ວຍສະຫະກາຣີເຫດ (ເຫດຮ່ວມ) ມີແສງສະຫວ່າງເປັນຕົ້ນ ແລະຄວາມເປັນອຸປະນິດໄສແຫ່ງຊ່ອງວ່າງ (ວິວະຣະ) ແກ່ໂສຕະວິນຍານ ເປັນຄຸນ (ຄຸນສົມບັດ) ນີ້ເປັນລັດທິຂອງພວກເຂົາ. ຄຳວ່າ "ຕາມສົມຄວນ" (ຍະຖາໂຍຄັງ) ກ່າວໄວ້ ເພາະຊ່ອງວ່າງ ບໍ່ມີສະພາວະເປັນພູດທາດ ເໝືອນຢ່າງເຕໂຊທາດເປັນຕົ້ນ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ພະອັດຖະກະຖາຈານ ເມື່ອຈະສະແດງມະຕິຂອງຄົນອື່ນວ່າ ຊ່ອງວ່າງກໍເປັນຄຸນແຫ່ງພູດທາດ ເໝືອນຢ່າງຮູບເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ດ້ວຍຄຸນແຫ່ງພູດທາດນັ້ນໆ". ຄຳວ່າ "ດ້ວຍຄຸນແຫ່ງພູດທາດນັ້ນໆ ຕາມສົມຄວນ" ນີ້ ພຶງເຫັນວ່າກ່າວໝາຍເຖິງເນື້ອຄວາມນີ້ຄື: ເຕໂຊທາດ ດ້ວຍຮູບຄືແສງສະຫວ່າງ, ຊ່ອງວ່າງທີ່ເອີ້ນວ່າອາກາດ ດ້ວຍສຽງ, ວາໂຍທາດ ດ້ວຍກິ່ນ, ອາໂປທາດ ດ້ວຍລົດ, ປະຖະວີທາດ ດ້ວຍໂຜດຖັບພະ. ຄຳວ່າ "ໃນການຮັບເອົາຮູບເປັນຕົ້ນ" (ຮູປາທິຄະຫະເນ) ອະທິບາຍວ່າ ໃນເມື່ອຈັກຂຸວິນຍານເປັນຕົ້ນ ອັນມີຮູບເປັນຕົ້ນເປັນອາລົມ ຈະຕ້ອງໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ "ເພາະໄດ້ຮັບການອຸປະຖຳ" (ອຸປະການິຕັບພະໂຕ) ອະທິບາຍວ່າ ເພາະໄດ້ຮັບການອຸປະຖຳໃນການເຮັດກິດຂອງຕົນ ຂອງຈັກຂຸອິນຊີເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຄຸນແຫ່ງພູດທາດຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ ອັນເປັນສະຫະກາຣີເຫດ. ຄຳວ່າ "ອັນໄດ້ຍິນໂດຍສະພາວະ" (ສະພາເວນະ ສຸຍຍະມານັດສະ) ກ່າວໄວ້ ເພາະໄດ້ຍິນໂດຍທີ່ບໍ່ມີໃຜເປັ່ງອອກມາເລີຍ. ແຕ່ຫາກບໍ່ມີການກະທົບກັນ ສຽງຂອງລົມກໍບໍ່ມີ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ພຶງເຫັນວ່າ ຄວາມທີ່ສຽງໃນລົມ ຍ່ອມໄດ້ຍິນໂດຍສະພາວະ ແລະລົດໃນນ້ຳ ເປັນລົດຫວານ ກໍເປັນລັດທິຂອງຜູ້ນັ້ນເອງ. ການຂົ່ມ (ນິກຄະຫະ) ຍ່ອມມີແກ່ວາທີພວກທີສອງນຳອີກ ເພາະຜູ້ນັ້ນກໍມີລັດທິຢ່າງນີ້ວ່າ ຮູບເປັນຕົ້ນ ເປັນຄຸນຂອງເຕໂຊທາດເປັນຕົ້ນ.

Rūpādivisesaguṇehīti rūpādivisesaguṇayuttehi. Teja…pe… vāyūhīti sahākāsehi tejādiparamāṇūhi. Kappāsato visadisāyāti [Pg.160] kappāsapathavito visesayuttāya tato adhikasāmatthiyayuttāyāti adhippāyo. Tassāyevāti kappāsapathaviyāyeva. Yasmā sā vijjamānānipi avisesabhūtāni atthīti gahetuṃ asakkuṇeyyabhāvena abhibhavitvā ṭhitā, tasmā tassāyeva gandho adhikataro bhaveyyāti attho. Ayañca sabbo uttaro ‘‘tassa tassa bhūtassa adhikatāyā’’tiādinā aṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 600) vuttattā tathāgatānaṃ vādaṃ sampaṭicchitvā vadantassa kaṇādassa vasena vutto. ‘‘Attano pana matena kaṇādakapilādayo kevalaṃ pathavādidrabyamevātiādi laddhi. Kaṇādasāsanāya adhimuttānaṃ sāsane anavagāḷhānaṃ kesañci ayaṃ vādo’’ti ca vadanti. Etassubhayassāti āsavagandhato kappāsagandho adhiko sītudakavaṇṇato uṇhodakavaṇṇo ca adhikoti etassa ubhayassa. Tejādiadhikesu ca sambhāresu rūpādīnaṃ visesassa adassanato na rūpādayo tejādīnaṃ visesaguṇoti siddhanti āha ‘‘tadabhā…pe… ttitā’’ti. Tena na rūpaṃ tejassa visesaguṇo ekantato tejādike sambhāre visesena adassanato, yo yassa visesaguṇo, na so tadadhike sambhāre ekantato visesena dissati yathā pathavīadhike sambhāre āpodhātūti dasseti. Evaṃ sesesupi yathāyogaṃ yojetabbaṃ. Ko pana vādo nānākalāpeti sabhāvato nānattābhāvepi mūlakāraṇanānattavasena atthi koci viseso asaṅghāteti dasseti, yato paramaraṇādikiriyāsamatthatā nesaṃ kesañciyeva dissatīti.

ຄຳວ່າ "ດ້ວຍຄຸນພິເສດມີຮູບເປັນຕົ້ນ" (ຮູປາທິວິເສສະຄຸເນຫິ) ໝາຍເຖິງ ປະກອບດ້ວຍຄຸນພິເສດມີຮູບເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍເຕໂຊ... ແລະວາໂຍທາດ" (ເຕຊະ... ວາໂຍຫິ) ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍປໍລະມານູມີເຕໂຊທາດເປັນຕົ້ນ ພ້ອມທັງອາກາດ. ຄຳວ່າ "ຕ່າງຈາກຝ້າຍ" (ກັບປາສະໂຕ ວິສະທິສາຍະ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຕ່າງຈາກປະຖະວີທາດໃນຝ້າຍ ຄື ປະກອບດ້ວຍຄວາມສາມາດອັນຍິ່ງກວ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "ຂອງຝ້າຍນັ້ນເອງ" (ຕັດສາຍະວະ) ໝາຍເຖິງ ຂອງປະຖະວີທາດໃນຝ້າຍນັ້ນເອງ. ອະທິບາຍວ່າ ເພາະປະຖະວີທາດນັ້ນ ຄອບງຳທາດທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ມີຄວາມພິເສດ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີຢູ່ ກໍບໍ່ສາມາດຖືເອົາໄດ້, ເພາະເຫດນັ້ນ ກິ່ນຂອງປະຖະວີທາດໃນຝ້າຍນັ້ນເອງ ຈຶ່ງຍິ່ງກວ່າ. ແລະຄຳຕອບທັງໝົດນີ້ ກ່າວໄວ້ໂດຍອາໄສມະຕິຂອງກັນນາດະ (ຄະນາດາ) ຜູ້ຍອມຮັບວາດະຂອງພະຕຖາຄົດ ແລ້ວກ່າວ ເພາະພະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາ (ທັມມະສັງຄິນີ ອັດຖະກະຖາ ໖໐໐) ວ່າ "ເພາະຄວາມຍິ່ງແຫ່ງພູດທາດນັ້ນໆ..." ເປັນຕົ້ນ. ແລະພະອາຈານທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ: "ແຕ່ໂດຍມະຕິຂອງຕົນ ພວກກັນນາດະ ແລະກະປິລະເປັນຕົ້ນ ມີລັດທິວ່າ ເປັນພຽງປະຖະວີທາດເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ. ວາດະນີ້ ເປັນວາດະຂອງບາງຄົນ ຜູ້ເລື່ອມໃສໃນຄຳສອນຂອງກັນນາດະ ແຕ່ບໍ່ໄດ້ຢັ່ງລົງສູ່ພະສາສະໜາ." ຄຳວ່າ "ແຫ່ງທັງສອງຢ່າງນີ້" (ເອຕັດສຸພະຍັດສະ) ໝາຍເຖິງ ແຫ່ງສອງຢ່າງນີ້ຄື: ກິ່ນຝ້າຍຍິ່ງກວ່າກິ່ນເຫຼົ້າດອງ, ແລະສີຂອງນ້ຳຮ້ອນຍິ່ງກວ່າສີຂອງນ້ຳເຢັນ. ພະອັດຖະກະຖາຈານ ເມື່ອຈະສະແດງວ່າ ເພາະບໍ່ເຫັນຄວາມພິເສດຂອງຮູບເປັນຕົ້ນ ໃນສ່ວນປະກອບທີ່ມີເຕໂຊທາດເປັນຕົ້ນຍິ່ງກວ່າ, ດັ່ງນັ້ນ ຮູບເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນຄຸນພິເສດຂອງເຕໂຊທາດເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເພາະຄວາມບໍ່ມີ... ເປັນຕົ້ນ" (ຕະທະພາ... ຕິຕາ). ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງວ່າ ຮູບ ບໍ່ແມ່ນຄຸນພິເສດຂອງເຕໂຊທາດ ເພາະບໍ່ປາກົດໂດຍພິເສດໃນສ່ວນປະກອບທີ່ມີເຕໂຊທາດເປັນຕົ້ນຍິ່ງກວ່າໂດຍສ່ວນດຽວ, ສິ່ງໃດເປັນຄຸນພິເສດຂອງສິ່ງໃດ ສິ່ງນັ້ນຍ່ອມບໍ່ປາກົດໂດຍພິເສດໂດຍສ່ວນດຽວ ໃນສ່ວນປະກອບທີ່ມີສິ່ງນັ້ນຍິ່ງກວ່າ ເໝືອນຢ່າງອາໂປທາດໃນສ່ວນປະກອບທີ່ມີປະຖະວີທາດຍິ່ງກວ່າ. ໃນທາດທີ່ເຫຼືອ ກໍພຶງປະກອບຕາມສົມຄວນຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ "ຈະກ່າວໄປໃຍໃນກະລາບຕ່າງກັນ" (ໂກ ປະນະ ວາໂທ ນານາກະລາເປ) ສະແດງວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນໂດຍສະພາວະ ກໍຍັງມີຄວາມພິເສດບາງຢ່າງ ໂດຍຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງມູນເຫດ ໃນຮູບທີ່ບໍ່ແມ່ນສັງຄາດະ (ອະສັງຄາຕະ) ເພາະປາກົດວ່າ ຄວາມສາມາດໃນການເຮັດກິດມີການແລ່ນໄປແຫ່ງປໍລະມານູເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມມີແກ່ປໍລະມານູບາງຢ່າງເທົ່ານັ້ນ.

Ekampīti pi-saddena anekasmiṃ vattabbameva natthīti dasseti. Pañcāyatanikattabhāve patthanā yā daṭṭhukāmatādibhāvena vuttā, tāya nipphannaṃ. Etena kāraṇavisesena phalavisesamāha. Na hītiādinā vuttamevatthaṃ samatthayati. Tanti kammaṃ. Visesenāti attano kāraṇena āhitātisayena. Teneva sotassa na hoti paccayo, tato aññeneva pana hotīti adhippāyo. Tena anekasabhāvena kāraṇena āhitavisesaṃ ekampi kammaṃ anekasabhāvaṃ phalaṃ nipphādetuṃ samatthaṃ hotīti dasseti. Idāni kammassa vuttappakāravisesābhāve [Pg.161] dosamāha ‘‘indriyantarābhāvappattito’’ti. Tassattho – kāraṇavisesābhāve phalavisesassa asambhavato yaṃ visesayuttaṃ kammaṃ cakkhussa kāraṇaṃ, tassa tato aññavisesābhāve tadaññindriyuppādakatāpi na siyāti sotindriyādīnaṃ tato anuppatti eva siyā. Evamitaratthāpi. Visesoti cettha kammassa taṃtaṃindriyuppādanasamatthatā adhippetā, sā ca pubbe dassitasabhāvova.

ຄຳວ່າ "ແມ່ນແຕ່ກຳດຽວ" (ເອກັມປິ) ດ້ວຍສັບວ່າ "ແມ່ນແຕ່" (ປິ) ສະແດງວ່າ ໃນກໍລະນີທີ່ມີກຳຫຼາຍຢ່າງ ກໍບໍ່ມີສິ່ງທີ່ຈະຕ້ອງເວົ້າເຖິງເລີຍ. ຄຳວ່າ "ອັນສຳເລັດແລ້ວ" ໝາຍເຖິງ ສຳເລັດແລ້ວດ້ວຍຄວາມປາດຖະໜາໃນອັດຕະພາບທີ່ມີອາຍະຕະນະ ໕ ທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນຜູ້ຢາກເຫັນເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ພະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວເຖິງຜົນອັນພິເສດ ເພາະເຫດອັນພິເສດ. ຄຳມີອາທິວ່າ "ເພາະວ່າ ບໍ່ແມ່ນ..." (ນະ ຫິ) ເປັນການສະໜັບສະໜູນເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວແລ້ວນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "ກຳນັ້ນ" (ຕັງ) ໝາຍເຖິງ ກຳ. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍຄວາມພິເສດ" (ວິເສເສນະ) ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍຄວາມຍິ່ງອັນເກີດຈາກເຫດຂອງຕົນ. ອະທິບາຍວ່າ ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ກຳນັ້ນຈຶ່ງບໍ່ເປັນປັດໄຈແກ່ໂສຕະອິນຊີ, ແຕ່ໂສຕະອິນຊີຍ່ອມມີໄດ້ເພາະກຳອື່ນຈາກກຳນັ້ນ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງວ່າ ແມ່ນແຕ່ກຳດຽວ ທີ່ມີຄວາມພິເສດອັນເກີດຈາກເຫດທີ່ມີສະພາວະຫຼາກຫຼາຍ ກໍສາມາດເຮັດໃຫ້ຜົນທີ່ມີສະພາວະຫຼາກຫຼາຍສຳເລັດໄດ້. ບັດນີ້ ພະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວເຖິງໂທດ ໃນເມື່ອກຳບໍ່ມີຄວາມພິເສດຕາມປະການທີ່ກ່າວແລ້ວ ວ່າ "ເພາະເຖິງຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງອິນຊີອື່ນ" (ອິນທະຣິຍັນຕະຣາພາວັບປັດຕິໂຕ). ເນື້ອຄວາມຂອງຄຳນັ້ນຄື: ເພາະເມື່ອບໍ່ມີເຫດອັນພິເສດ ຜົນອັນພິເສດกໍມີບໍ່ໄດ້, ກຳອັນປະກອບດ້ວຍຄວາມພິເສດໃດ ອັນເປັນເຫດແຫ່ງຈັກຂຸອິນຊີ, ເມື່ອກຳນັ້ນບໍ່ມີຄວາມພິເສດອື່ນຈາກນັ້ນ ຄວາມເປັນຜູ້ໃຫ້ເກີດອິນຊີອື່ນຈາກຈັກຂຸອິນຊີກໍບໍ່ມີ, ດັ່ງນັ້ນ ໂສຕະອິນຊີເປັນຕົ້ນ ກໍຈະບໍ່ເກີດຂຶ້ນຈາກກຳນັ້ນເລີຍ. ໃນອິນຊີທີ່ເຫຼືອກໍມີນິຍາຍຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ "ຄວາມພິເສດ" (ວິເສໂສ) ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງ ຄວາມສາມາດໃນການໃຫ້ເກີດອິນຊີທັງຫຼາຍນັ້ນໆ ຂອງກຳ, ແລະຄວາມສາມາດນັ້ນ ກໍມີສະພາວະຕາມທີ່ສະແດງໄວ້ແລ້ວໃນຫົນຫຼັງ.

Anekāhi mahaggatacetanāhi ekāya vā parittacetanāsahitāya paṭisandhikkhaṇe kaṭattārūpānaṃ nibbattīti na sakkā viññātunti ‘‘sabbesaṃ…pe… viññāyatī’’ti vuttaṃ. Idāni tameva asakkuṇeyyataṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘nānācetanāyā’’tiādi vuttaṃ. Tassāyaṃ saṅkhepattho – ‘‘paṭisa…pe… paccayo’’ti ettha yadi nānākammavasena indriyānaṃ uppatti adhippetā, evaṃ sati mahaggatakammena ca kāmāvacarakammena ca taṃtaṃpaṭisandhikkhaṇe kaṭattārūpaṃ uppannaṃ siyā, na cetaṃ yuttaṃ ‘‘mahaggatacetanā kammapaccayo’’ti (paṭṭhā. 2.12.78) vuttattā. Nāpi taṃtaṃbhavaniyatarūpindriyehi vikalindriyatā gatisampattiyā opapātikayoniyaṃ paṭisandhikkhaṇe yuttā. Atha mahaggatāhi eva nānācetanāhi nibbattaṃ, na cekā paṭisandhi anekakammanibbattā hoti. Nicchitañhetaṃ sāketapañhenāti. Evaṃ ekena mahaggatakammunā cakkhundriyasotindriyahadayavatthūnaṃ uppattiñāpakena iminā vacanena parittakammunāpi ekena yathārahaṃ anekesaṃ indriyānaṃ uppatti siddhāvāti vuttaṃ ‘‘siddhamekena kammena anekindriyuppatti hotī’’ti.

ຄຳວ່າ "ຍ່ອມຮູ້ໄດ້... ທັງປວງ" (ສັບເພສັງ... ວິນຍາຍະຕິ) ກ່າວໄວ້ ເພາະບໍ່ສາມາດຮູ້ໄດ້ວ່າ ກັມມະຊະຮູບ (ກະຕັດຕາຮູບ) ທັງຫຼາຍ ໃນຂະນະປະຕິສົນທິ ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍມະຫັກຄະຕະເຈດຕະນາຫຼາຍດວງ ຫຼື ດ້ວຍມະຫັກຄະຕະເຈດຕະນາດຽວ ທີ່ປະກອບດ້ວຍປະຣິດຕະເຈດຕະນາ (ກາມາວະຈະຣະເຈດຕະນາ). ບັດນີ້ ເພື່ອຈະສະແດງຄວາມບໍ່ສາມາດນັ້ນໂດຍລະອຽດ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "ແຫ່ງເຈດຕະນາຕ່າງກັນ" (ນານາເຈຕະນາຍະ). ເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ຂອງຄຳນັ້ນມີດັ່ງນີ້: ໃນຄຳວ່າ "ປະຕິສົນທິ... ເປັນປັດໄຈ" ເປັນຕົ້ນນີ້ ຫາກມີອະທິບາຍວ່າ ອິນຊີທັງຫຼາຍເກີດຂຶ້ນດ້ວຍກຳຕ່າງກັນ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ກັມມະຊະຮູບ ກໍພຶງເກີດຂຶ້ນໃນຂະນະປະຕິສົນທິນັ້ນໆ ດ້ວຍມະຫັກຄະຕະກຳນຳ ແລະດ້ວຍກາມາວະຈະຣະກຳນຳ, ແຕ່ຂໍ້ນີ້ບໍ່ສົມຄວນ ເພາະມີພະບານີກ່າວໄວ້ວ່າ "ມະຫັກຄະຕະເຈດຕະນາ ເປັນກຳມະປັດໄຈ" (ປັດຖານ. ໒.໑໒.໗໘). ທັງຄວາມເປັນຜູ້ມີອິນຊີບົກພ່ອງ (ວິກະລິນຊີ) ດ້ວຍຮູບິນຊີອັນກຳນົດໃນພົບນັ້ນໆ ກໍບໍ່ສົມຄວນໃນຂະນະປະຕິສົນທິ ໃນໂອປະປາຕິກະໂຢນິ ຜູ້ເຖິງພ້ອມດ້ວຍຄະຕິ (ຄະຕິສຳບັດ). ຫາກວ່າ ກັມມະຊະຮູບນັ້ນ ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍມະຫັກຄະຕະເຈດຕະນາຕ່າງກັນແທ້, ແຕ່ປະຕິສົນທິດຽວ ຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍກຳຫຼາຍຢ່າງ. ເພາະວ່າ ເລື່ອງນີ້ ໄດ້ຮັບການຕັດສິນແລ້ວດ້ວຍບັນຫາຂອງນາງສາເກຕາ (ສາເກຕະປັນຫາ). ດັ່ງນັ້ນ ດ້ວຍຄຳເວົ້ານີ້ ອັນເປັນເຄື່ອງເຮັດໃຫ້ຮູ້ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຈັກຂຸອິນຊີ, ໂສຕະອິນຊີ ແລະຫະທະຍະວັດຖຸ ດ້ວຍມະຫັກຄະຕະກຳດຽວ, ຄວາມທີ່ອິນຊີຫຼາຍຢ່າງເກີດຂຶ້ນດ້ວຍກຳດຽວ ແມ່ນກຳຝ່າຍປະຣິດຕະ (ກາມາວະຈະຣະ) ຕາມສົມຄວນ ກໍເປັນອັນສຳເລັດແລ້ວ, ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເປັນອັນສຳເລັດແລ້ວວ່າ ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອິນຊີຫຼາຍຢ່າງ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍກຳດຽວ".

Sampattoyeva nāma sampattikiccakaraṇatoti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘paṭi…pe… nakato’’ti vuttaṃ. Atisukhumabhāvato maṃsacakkhuagocarena rūpāyatanena samannāgatasaṅghātavuttitāya ca ‘‘vāyu viyā’’ti vuttaṃ. Cittasamuṭṭhānaṃ saddāyatanaṃ sotaviññāṇassa kadācipi ārammaṇapaccayo na siyā dhātuparamparāya ghaṭṭentassa utusamuṭṭhānattā. Tenāha ‘‘na hi…pe… pajjatī’’ti. Paṭṭhāne (paṭṭhā. 1.1.2) ca ‘‘saddāyatanaṃ sotaviññāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti avisesena vuttaṃ.

ຄຳວ່າ "ປະຕິ... ເປັນຕົ້ນ" (ປະຕິ... ນະກະໂຕ) ກ່າວໄວ້ ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ: ທີ່ຊື່ວ່າ "ເຖິງແລ້ວ" (ສຳປັດໂຕ) ກໍເພາະເຮັດກິດຄືການເຖິງ. ຄຳວ່າ "ປຽບເໝືອນລົມ" (ວາຢຸ ວິຍະ) ກ່າວໄວ້ ເພາະມີສະພາວະອັນລະອຽດອ່ອນຍິ່ງ ແລະເພາະຄວາມເປັນໄປແຫ່ງກຸ່ມຮູບ (ສັງຄາຕະ) ທີ່ປະກອບດ້ວຍຮູບາຍະຕະນະ ອັນບໍ່ແມ່ນວິໄສຂອງມັງສະຈັກຂຸ (ຕາເນື້ອ). ສັດທາຍະຕະນະ (ສຽງ) ອັນມີຈິດເປັນສະມຸດຖານ ຈະບໍ່ເປັນອາລົມມະນະປັດໄຈແກ່ໂສຕະວິນຍານໃນການໃດໆເລີຍ ເພາະສຽງທີ່ມາກະທົບໂດຍຄວາມເປັນໄປແຫ່ງທາດສືບໆກັນນັ້ນ ມີອຸຕຸເປັນສະມຸດຖານ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເພາະວ່າ ບໍ່ແມ່ນ... ເປັນຕົ້ນ". ແລະໃນຄຳພີປັດຖານ (ປັດຖານ. ໑.໑.໒) ກໍກ່າວໄວ້ໂດຍບໍ່ມີຄວາມພິເສດ (ໂດຍທົ່ວໄປ) ວ່າ "ສັດທາຍະຕະນະ ເປັນປັດໄຈແກ່ໂສຕະວິນຍານ ດ້ວຍອາລົມມະນະປັດໄຈ".

Nanu cirena suyyantīti dūre ṭhitānaṃ lahukaṃ savanaṃ natthi, tesampi vā lahukaṃ savanena dūrāsannabhāvānaṃ viseso na siyāti adhippāyo. Na[Pg.162], dū…pe… toti na dūre ṭhitehi rajakādisaddā cirena sotaviññāṇena suyyanti, sace savanūpacāre so saddo dūre āsanne ca ṭhitānaṃ yathābhūte āpāthagate sadde manoviññāṇasaṅkhātato gahaṇavisesato cirena suto sīghaṃ sutoti abhimānoti attho. Etamevatthaṃ vitthārato dassento ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Nicchaya…pe… abhimāno hoti, sotaviññāṇappavatti pana ubhayatthāpi samānā, yasmā so pana saddo…pe… āgacchatīti. Yadi dhātuparamparāya saddo nappavattati, kathaṃ paṭighosādīnaṃ uppattīti āha ‘‘dūre…pe… paccayo hotī’’ti. Uppattivasena āgatānīti etena rūpadhammāpi yattha uppajjanti, tattheva bhijjanti, na desantaraṃ saṅkamantīti dasseti. Ghaṭṭanasabhāvānevāti tesaṃ bhūtānaṃ saddasamuppattihetubhāvamāha. Sotapadesassāti sotadesassa, sotadese ṭhitassāti attho.

ຄຳວ່າ "ບໍ່ແມ່ນວ່າ ຍ່ອມໄດ້ຍິນຊ້າ" (ນານຸ ຈິເຣນະ ສຸຍຍັນຕິ) ມີອະທິບາຍວ່າ: ການໄດ້ຍິນຢ່າງໄວວາ ຂອງບຸກຄົນທັງຫຼາຍຜູ້ຢືນຢູ່ໃນທີ່ໄກ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ຫຼືວ່າ ຫາກມີການໄດ້ຍິນຢ່າງໄວວາແກ່ບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງຄວາມໄກແລະຄວາມໃກ້ ກໍຈະບໍ່ມີ. ຄຳວ່າ "ບໍ່ແມ່ນ... ເພາະທີ່ໄກ" (ນະ, ທູ... ໂຕ) ມີອະທິບາຍວ່າ: ສຽງຂອງຊ່າງຍ້ອມຜ້າເປັນຕົ້ນ ທີ່ເກີດຈາກບຸກຄົນຜູ້ຢືນຢູ່ໃນທີ່ໄກ ໂສຕະວິນຍານບໍ່ແມ່ນວ່າຈະໄດ້ຍິນຊ້າ, ຫາກແຕ່ໃນອຸປະຈານແຫ່ງການໄດ້ຍິນ ເມື່ອສຽງນັ້ນປາກົດແກ່ບຸກຄົນທັງຫຼາຍຜູ້ຢືນຢູ່ໃນທີ່ໄກແລະທີ່ໃກ້ ຕາມຄວາມເປັນຈິງແລ້ວ ເພາະຄວາມພິເສດແຫ່ງການຮັບຮູ້ອັນໄດ້ແກ່ມະໂນວິນຍານ ຈຶ່ງມີຄວາມສຳຄັນຜິດ (ອະພິມານະ) ວ່າ "ໄດ້ຍິນຊ້າ" ຫຼື "ໄດ້ຍິນໄວ". ພະອັດຖະກະຖາຈານ ເມື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ໂດຍລະອຽດ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "ປຽບເໝືອນ..." (ຍະຖາ ຫິ). ຄຳວ່າ "ການກຳນົດ... ເປັນຕົ້ນ" ໝາຍເຖິງ ມີຄວາມສຳຄັນຜິດ, ແຕ່ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງໂສຕະວິນຍານ ຍ່ອມສະເໝີກັນໃນທັງສອງກໍລະນີ, ເພາະວ່າ ສຽງນັ້ນ... ຍ່ອມມາ. ຫາກວ່າ ສຽງບໍ່ເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນໄປແຫ່ງທາດສືບໆກັນ, ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງສຽງສະທ້ອນ (ປະຕິໂຄສະ) ເປັນຕົ້ນ ຈະມີໄດ້ແນວໃດ? ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໃນທີ່ໄກ... ເປັນປັດໄຈ" (ທູເຣ... ປັດຈະໂຍ ໂຫຕິ). ຄຳວ່າ "ມາໂດຍການເກີດຂຶ້ນ" (ອຸປປັດຕິວະເສນະ ອາຄະຕານິ) ດ້ວຍຄຳນີ້ ພະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງວ່າ ແມ່ນແຕ່ຮູບທຳທັງຫຼາຍ ເກີດຂຶ້ນໃນທີ່ໃດ ກໍຍ່ອມດັບໄປໃນທີ່ນັ້ນເອງ, ບໍ່ໄດ້ເຄື່ອນຍ້າຍໄປສູ່ທີ່ອື່ນເລີຍ. ຄຳວ່າ "ມີສະພາວະກະທົບກັນນັ້ນເອງ" (ຄັດຖະນະສະພາວາເນວະ) ເປັນການກ່າວເຖິງຄວາມເປັນເຫດໃຫ້ເກີດສຽງແຫ່ງມະຫາພੂດທາດເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "ແຫ່ງສ່ວນຫູ" (ໂສຕະປະເທສັດສະ) ໝາຍເຖິງ ແຫ່ງສ່ວນຂອງຫູ, ອະທິບາຍວ່າ ຂອງຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນສ່ວນຂອງຫູ.

Cakkhumato puggalassa ajjhāsayavasenāti citravicitrarūpāyatane yebhuyyena sattānaṃ cakkhudvārikajavanassa anukaḍḍhanavasena pavattiṃ sandhāya vuttaṃ. Kaṇṇakūpacchiddeyeva pavattanatoti etena adhiṭṭhānato bahiddhā indriyaṃ pavattīti vādaṃ paṭisedheti. Adhiṭṭhānadese eva hi indriyaṃ vattati tattha kiccādippayogadassanato. Satipi panassa bahiddhā vuttiyaṃ na visayaggahaṇe samatthatā, aññathā adhiṭṭhānapidahanepi visayaggahaṇaṃ bhaveyyāti. Ārammaṇaggahaṇahetuto cāti kaṇṇakūpacchiddeyeva ṭhatvā ārammaṇakaraṇassa viññāṇassa vā hetubhāvato.

ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອັດທະຍາໄສຂອງບຸກຄົນຜູ້ມີຈັກຂຸ' ຕັດໄວ້ໂດຍໝາຍເຖິງການເປັນໄປໂດຍການຊັກນຳແຫ່ງຈັກຂຸທວາຣິກຊະວະນະຂອງສັດທັງຫຼາຍໂດຍສ່ວນຫຼາຍ ໃນຮູບາຍະຕະນະອັນວິຈິດພິສະດານ. ຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມເປັນໄປໃນຊ່ອງຮູຫູນັ້ນເອງ' ດ້ວຍຄຳນີ້ ພຣະອົງຊົງປະຕິເສດວາດະທີ່ວ່າ 'ອິນຊີຍ່ອມເປັນໄປໃນພາຍນອກແຫ່ງທີ່ຕັ້ງ'. ເພາະວ່າ ອິນຊີຍ່ອມເປັນໄປໃນສະຖານທີ່ຕັ້ງເທົ່ານັ້ນ ເພາະປາກົດການປະກອບກິດເປັນຕົ້ນໃນທີ່ນັ້ນ. ເຖິງແມ່ນວ່າ ຄວາມເປັນໄປໃນພາຍນອກຂອງອິນຊີນັ້ນຈະມີຢູ່ ແຕ່ກໍບໍ່ມີຄວາມສາມາດໃນການຮັບອາລົມ, ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະປິດທີ່ຕັ້ງໄວ້ ກໍຍັງມີການຮັບອາລົມຢູ່. ຄຳວ່າ 'ແລະເພາະເປັນເຫດແຫ່ງການຮັບອາລົມ' ໝາຍເຖິງ ເພາະຄວາມເປັນເຫດແຫ່ງວິນຍານທີ່ເຮັດອາລົມໃຫ້ປາກົດ ໂດຍຕັ້ງຢູ່ໃນຊ່ອງຮູຫູນັ້ນເອງ.

Tabbohārenāti gandhagandhaggahaṇassa sahacaritāya gandhopi tathā vuttoti adhippāyo. Gandho paccayoti gandho sahakārīpaccayoti attho. Kheḷādiko paccayoti yojetabbaṃ. Tathā pathavīti sahakārīpaccayantarabhūtā ajjhattikabāhirā pathavī ārammaṇaggahaṇe paccayoti attho. Ādhārabhūtāti tejovāyodhātūnaṃ ādhārabhūtā. Nissayabhūtānanti nissayamahābhūtānaṃ āpotejovāyodhātūnaṃ. Sabbadāti uppīḷanakāle ca anuppīḷanakāle ca. Tatthāti caturāsītipabhede uparimakāyasaṅkhāte rūpasamūhe. Vinibbhujjituṃ asakkuṇeyyānanti idaṃ cakkhudasakaṃ idaṃ kāyadasakaṃ idaṃ bhāvadasakanti evaṃ kalāpatopi vinibbhujjituṃ asakkuṇeyyānaṃ.

ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍໂວຫານນັ້ນ' ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະຄວາມເປັນໄປຮ່ວມກັນກັບການຮັບກິ່ນ ກິ່ນຈຶ່ງຖືກຮ້ອງຢ່າງນັ້ນຄືກັນ. ຄຳວ່າ 'ກິ່ນເປັນປັດໄຈ' ຄວາມວ່າ ກິ່ນເປັນສະຫະກາຣີປັດໄຈ. ພຶງປະກອບຄວາມວ່າ 'ນ້ຳລາຍເປັນຕົ້ນເປັນປັດໄຈ'. ຄຳວ່າ 'ປະຖະວີກໍເໝືອນກັນ' ຄວາມວ່າ ປະຖະວີທັງພາຍໃນແລະພາຍນອກ ເຊິ່ງເປັນສະຫະກາຣີປັດໄຈອື່ນ ເປັນປັດໄຈໃນການຮັບອາລົມ. ຄຳວ່າ 'ເປັນທີ່ຮອງຮັບ' ໝາຍເຖິງ ເປັນທີ່ຮອງຮັບແຫ່ງເຕໂຊທາດແລະວາໂຍທາດ. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງມະຫາພູທະຮູບທັງຫຼາຍທີ່ເປັນທີ່ອາໄສ' ໝາຍເຖິງ ແຫ່ງອາໂປທາດ, ເຕໂຊທາດ ແລະວາໂຍທາດ ທີ່ເປັນນິດໄສມະຫາພູດ. ຄຳວ່າ 'ຕະຫຼອດການທັງປວງ' ໝາຍເຖິງ ທັງໃນເວລາທີ່ບີບຄັ້ນ ແລະໃນເວລາທີ່ບໍ່ບີບຄັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໃນຮູບນັ້ນ' ໝາຍເຖິງ ໃນກຸ່ມຮູບທີ່ເອີ້ນວ່າກາຍສ່ວນເທິງ ເຊິ່ງມີປະເພດ 84. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງຮູບທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ສາມາດແຍກອອກຈາກກັນໄດ້' ໝາຍເຖິງ ບໍ່ສາມາດແຍກອອກຈາກກັນໄດ້ ແມ່ນແຕ່ໂດຍຄວາມເປັນກະລາບວ່າ 'ນີ້ແມ່ນຈັກຂຸທະສະກະ, ນີ້ແມ່ນກາຍະທະສະກະ, ນີ້ແມ່ນພາວະທະສະກະ'.

616. Dīghādīnaṃ [Pg.163] phusitvā jānitabbatoti idaṃ dīghādīnaṃ na kāyaviññāṇagocarattā vuttaṃ, dīghādivohārarūpādīnaṃ pana phoṭṭhabbaṃ phusitvā kāyaviññāṇavīthiyā parato pavattena manoviññāṇenapi jānitabbattā vuttaṃ. Dīghādisannivesanti dīghādisannivesavantaṃ. Ekasmiṃ itarassa abhāvāti chāyātapānaṃ ālokandhakārānañca asahaṭṭhāyitaṃ āha. Kathaṃ pana āloko andhakāraṃ vidhamatīti? ‘‘Ālokappavattisamānakālaṃ andhakārasabhāvena pavattamānaṃ vaṇṇāyatanaṃ bhijjati. Andhakārassa nissayo hutvā pavattamānāni bhūtāni kamena tathārūpassa vaṇṇāyatanassa nissayabhāvaṃ gacchantī’’ti keci. Saha andhakārena tannissayabhūtānaṃ nirodhasamanantaraṃ taṃsantatiyaṃ tādise paccayasannipāte ālokanissayabhūtānaṃ uppattīti veditabbaṃ. Na hi nissayamahābhūtehi vinā ālokappavatti atthi, nāpi andhakārasaṅkhātaṃ vaṇṇāyatanameva nirujjhati taṃnissayehi payujjamānakaekakalāpabhūtopādārūpānaṃ saheva nirujjhanato. Padīpasikhāmaṇiraṃsiyo viya pathavīpākārarukkhādīni muñcitvāpi andhakāro pavattatīti vadanti. Mandaṃ pana pākārādiādhārarahitaṃ na suṭṭhu paññāyati, bahalaṃ ādhāraṃ nissāya pavattatīti yuttanti ca vadanti.

໖໑໖. ຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມທີ່ຮູບມີສັນຖານຍາວເປັນຕົ້ນ ພຶງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍການຖືກຕ້ອງ' ນີ້ ບໍ່ແມ່ນຕັດໄວ້ເພາະຄວາມທີ່ຮູບມີສັນຖານຍາວເປັນຕົ້ນເປັນໂຄຈອນຂອງກາຍະວິນຍານ, ແຕ່ຕັດໄວ້ເພາະຄວາມທີ່ຮູບມີສັນຖານຍາວເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງເປັນໂວຫານ ພຶງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍມະໂນວິນຍານທີ່ເປັນໄປໃນພາຍຫຼັງແຫ່ງວິຖີກາຍະວິນຍານ ໂດຍການຖືກຕ້ອງໂຜດຖັບພະ. ຄຳວ່າ 'ສັນຖານມີຍາວເປັນຕົ້ນ' ໝາຍເຖິງ ທີ່ມີສັນຖານຍາວເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງທຳອື່ນ ໃນເມື່ອທຳໜຶ່ງມີຢູ່' ໝາຍເຖິງ ຄວາມບໍ່ຕັ້ງຢູ່ຮ່ວມກັນແຫ່ງຮົ່ມແລະແດດ ແລະແຫ່ງແສງສະຫວ່າງແລະຄວາມມືດ. ຖາມວ່າ: ກໍແສງສະຫວ່າງຍ່ອມກຳຈັດຄວາມມືດໄດ້ແນວໃດ? ຕອບວ່າ: ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ 'ວັນນາຍະຕະນະທີ່ເປັນໄປໂດຍສະພາວະແຫ່ງຄວາມມືດ ຍ່ອມແຕກສະຫຼາຍໄປໃນສະໄໝດຽວກັນກັບການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງແສງສະຫວ່າງ. ມະຫາພູທະຮູບທັງຫຼາຍທີ່ເປັນໄປໂດຍເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງຄວາມມືດ ຍ່ອມເຖິງຄວາມເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງວັນນາຍະຕະນະທີ່ມີຮູບຢ່າງນັ້ນໂດຍລຳດັບ'. ພຶງຊາບວ່າ ໃນລຳດັບແຫ່ງການດັບໄປແຫ່ງມະຫາພູທະຮູບທີ່ເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງຄວາມມືດນັ້ນ ພ້ອມກັບຄວາມມືດ, ມະຫາພູທະຮູບທີ່ເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງແສງສະຫວ່າງ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນສັນຕະຕິນັ້ນ ໃນເມື່ອມີການປະຊຸມກັນແຫ່ງປັດໄຈເຫັນປານນັ້ນ. ເພາະວ່າ ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງແສງສະຫວ່າງ ທີ່ປາສະຈາກມະຫາພູທະຮູບທີ່ເປັນທີ່ອາໄສ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ແລະວັນນາຍະຕະນະທີ່ເອີ້ນວ່າຄວາມມືດນັ້ນ ກໍບໍ່ແມ່ນດັບໄປພຽງຢ່າງດຽວ ເພາະອຸປາດາຍະຮູບທັງຫຼາຍທີ່ເຂົ້າກັນເປັນກະລາບດຽວກັນ ທີ່ປະກອບຮ່ວມກັບທີ່ອາໄສເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມດັບໄປພ້ອມກັນ. ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ ຄວາມມືດຍ່ອມເປັນໄປໄດ້ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະປາສະຈາກແຜ່ນດິນ, ກຳແພງ ແລະຕົ້ນໄມ້ເປັນຕົ້ນ ເໝືອນດັ່ງແປວໄຟ, ແສງແກ້ວມະນີ ແລະລັງສີ. ແຕ່ກໍກ່າວໄວ້ອີກວ່າ ຄວາມມືດທີ່ປາສະຈາກທີ່ຮອງຮັບມີກຳແພງເປັນຕົ້ນນັ້ນ ຍ່ອມປາກົດບໍ່ຊັດເຈນ, ແຕ່ການທີ່ມັນອາໄສທີ່ຮອງຮັບອັນໜາແໜ້ນແລ້ວເປັນໄປນັ້ນ ຈຶ່ງເປັນການສົມຄວນ.

620. ‘‘Amanussasaddo’’ti ettha a-kāro na manussatāmattanivattiattho sadisabhāvadīpanatāya anadhippetattā, manussato pana anaññatānivattiatthoti dassetuṃ ‘‘amanussa…pe… ṭṭhādayopī’’ti āha. Tathā kittetabboti ‘‘vaṃsaphālanasaddo’’tiādinā vatthuvasena kittetabbo.

໖໒໐. ໃນຄຳວ່າ 'ອະມະນຸດສັດທະ' ນີ້ ອັກສອນ 'ອະ' ບໍ່ມີອັດຖະປະຕິເສດພຽງແຕ່ຄວາມເປັນມະນຸດ ເພາະບໍ່ມີປະສົງຈະສະແດງຄວາມຄ້າຍຄືກັນ, ແຕ່ມີອັດຖະປະຕິເສດຄວາມບໍ່ຕ່າງຈາກມະນຸດ. ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ອະມະນຸດ... ລະ... ເປັນຕົ້ນ'. ຄຳວ່າ 'ພຶງກ່າວຢ່າງນັ້ນ' ໝາຍເຖິງ ພຶງກ່າວໂດຍອຳນາດແຫ່ງວັດຖຸ ເຊັ່ນ 'Sຽງຜ່າໄມ້ໄຜ່' ເປັນຕົ້ນ.

632. Kammacittādināti ādi-saddena utuāhāre saṅgaṇhāti. Taṃtadākārānīti itthiliṅgādiākārāni. Itthindriyaṃ paṭicca samuṭṭhahantīti aññamaññapaccayānipi itthiliṅgādīni yebhuyyena itthindriyasahite eva santāne sabbhāvā itarattha ca abhāvā indriyahetukāni vuttāni. Aññathāti itthiliṅgādiākārato aññathā, itthindriyābhāve vā. Itthiggahaṇassa cāti itthīti cittappavattiyā. Tesaṃ rūpānanti itthiliṅgādiākārarūpānaṃ. Yadi itthindriyaṃ itthiliṅgādiākārarūpānaṃ sahakārīkāraṇaṃ, atha kasmā tassa indriyādipaccayabhāvo tesaṃ na vuttoti? Neva taṃ sahakārīkāraṇaṃ, atha kho tesaṃ tabbhāvabhāvitāmattena taṃ kāraṇanti vuccatīti dassetuṃ āha ‘‘yasmā panā’’tiādi.

໖໓໒. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍກຳແລະຈິດເປັນຕົ້ນ' ດ້ວຍສັບວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ' ຊົງສົງເຄາະເອົາອຸຕຸແລະອາຫານ. ຄຳວ່າ 'ມີອາການນັ້ນໆ' ໝາຍເຖິງ ອາການມີອິດຖີລິງເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມຕັ້ງຂຶ້ນເພາະອາໄສອິດຖິນຊີ' ໝາຍເຖິງ ເພາະຄວາມມີຢູ່ສະເພາະໃນສັນດານທີ່ມີອິດຖິນຊີເທົ່ານັ້ນ ແລະເພາະຄວາມບໍ່ມີໃນສັນດານອື່ນ, ອາການເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ມີອິນຊີເປັນເຫດ'. ຄຳວ່າ 'ໂດຍປະການອື່ນ' ໝາຍເຖິງ ໂດຍປະການອື່ນຈາກອາການມີອິດຖີລິງເປັນຕົ້ນ, ຫຼືໃນເມື່ອບໍ່ມີອິດຖິນຊີ. ຄຳວ່າ 'ແລະແຫ່ງການກຳນົດວ່າເປັນຍິງ' ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຈິດວ່າ 'ເປັນຍິງ'. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງຮູບທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ' ໝາຍເຖິງ ແຫ່ງຮູບທີ່ມີອາການມີອິດຖີລິງເປັນຕົ້ນ. ຖ້າວ່າ ອິດຖິນຊີເປັນສະຫະກາຣີກາຣະນະແຫ່ງຮູບທີ່ມີອາການມີອິດຖີລິງເປັນຕົ້ນ, ຖ້າດັ່ງນັ້ນ ເປັນຫຍັງຄວາມເປັນອິນຊີປັດໄຈເປັນຕົ້ນຂອງອິດຖິນຊີແກ່ຮູບເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງບໍ່ຕັດໄວ້? ເພື່ອສະແດງວ່າ 'ອິດຖິນຊີນັ້ນບໍ່ແມ່ນສະຫະກາຣີກາຣະນະເລີຍ, ແຕ່ທີ່ແທ້ແລ້ວ ມັນຖືກເອີ້ນວ່າເປັນເຫດແກ່ຮູບເຫຼົ່ານັ້ນ ພຽງແຕ່ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງຮູບເຫຼົ່ານັ້ນໃນເມື່ອອິດຖິນຊີນັ້ນມີຢູ່ເທົ່ານັ້ນ', ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'ແຕ່ເພາະເຫດໃດ...' ເປັນຕົ້ນ.

633. Liṅgaṃ [Pg.164] parivattamānaṃ purimaliṅgādhārajātianurūpameva hutvā parivattatīti katvā vuttaṃ ‘‘paṭisandhiyaṃ viya pavattepī’’ti. Yassa…pe… noti ādivacanatoti ādi-saddena ‘‘yassa vā pana purisindriyaṃ uppajjati, tassa itthindriyaṃ uppajjatīti no’’ti (yama. 3.indriyayamaka.188) saṅgaṇhāti.

໖໓໓. ທີ່ຕັດວ່າ 'ເຖິງແມ່ນໃນປະວັດຕິກາລ ເໝືອນໃນປະຕິສົນທິກາລ' ເພາະຖືວ່າ ເມື່ອເພດປ່ຽນແປງໄປ ມັນຍ່ອມປ່ຽນແປງໄປໂດຍເປັນສິ່ງທີ່ເໝາະສົມກັບຊາດທີ່ເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງເພດກ່ອນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ຂອງບຸກຄົນໃດ... ລະ... ບໍ່ແມ່ນ' ດ້ວຍສັບວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ' ຊົງສົງເຄາະເອົາພຣະບາລີວ່າ 'ຫຼືວ່າ ປຸຣິສິນຊີຍ່ອມເກີດແກ່ບຸກຄົນໃດ, ອິດຖິນຊີຍ່ອມເກີດແກ່ບຸກຄົນນັ້ນບໍ? ຕອບວ່າ: ບໍ່ແມ່ນ'.

635. Dvārabhāvena kucchitānaṃ āsavadhammānaṃ pavattiṭṭhānatāya pasādavisese viya viññattivisesepi kāyavohārappavatti daṭṭhabbā. Vitthambhanasabhāvatāya vāyodhātuyā thambhanaṃ ‘‘vāyodhātukicca’’nti vuttaṃ. Kiccampi hi dhammānaṃ sabhāvoyevāti. Pathavīdhātuyā ākāro vacīviññattīti vattuṃ vaṭṭatīti yojanā.

໖໓໕. ພຶງເຫັນຄວາມເປັນໄປແຫ່ງໂວຫານວ່າ 'ກາຍ' ແມ່ນໃນວິຍັດຕິພິເສດ ເໝືອນໃນປະສາດະພິເສດ ເພາະເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມເປັນໄປຂອງອາສະວະທຳອັນໜ້າກຽດ ໂດຍຄວາມເປັນທະວານ. ການຄ້ຳຈຸນຂອງວາໂຍທາດ ເພາະຄວາມມີສະພາວະຄ້ຳຈຸນ ຕັດວ່າ 'ເປັນກິດຂອງວາໂຍທາດ'. ເພາະວ່າ ແມ່ນແຕ່ກິດກໍເປັນສະພາວະຂອງທຳທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ. ພຶງປະກອບຄວາມວ່າ 'ຄວນທີ່ຈະກ່າວໄດ້ວ່າ ອາການຂອງປະຖະວີທາດ ເປັນວະຈີວິຍັດ'.

636. Vitakka…pe… gahitāti yathādhippetatthābhibyañjikāya vācāya samuṭṭhāpanādhippāyappavattiṃ sandhāya vuttaṃ. Tadā hi sā tehi pariggahitā nāma hotīti. Ekassapi akkharassa anekehi javanehi nibbattetabbattā tathā nibbattiyamānatāya asamatthasabhāvattā na viññātavisesā na bhinnā evāti āha ‘‘sava…pe… bhinnā’’ti. Abbokiṇṇeti antarantarā uppajjamānehi asaṃsaṭṭhe. ‘‘Pacchimacitta’’nti avisesena cuticittaṃ vuttanti adhippāyena ‘‘aññesampi cuticittaṃ…pe… ñāyatī’’ti vuttaṃ.

໖໓໖. ຄຳວ່າ 'ອັນວິຕົກ... ລະ... ກຳນົດແລ້ວ' ຕັດໄວ້ໂດຍໝາຍເຖິງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຄວາມປະສົງທີ່ຈະຕັ້ງຂຶ້ນເຊິ່ງວາຈາທີ່ສະແດງເນື້ອຄວາມຕາມທີ່ຕ້ອງການ. ເພາະວ່າ ໃນເວລານັ້ນ ວາຈານັ້ນຊື່ວ່າອັນວິຕົກແລະວິຈານເຫຼົ່ານັ້ນກຳນົດແລ້ວ. ເພາະຄວາມທີ່ອັກສອນແມ່ນພຽງຕົວດຽວ ກໍຕ້ອງໃຫ້ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍຊະວະນະຫຼາຍດວງ, ແລະເພາະຄວາມມີສະພາວະບໍ່ສາມາດໃນການເກີດຂຶ້ນຢ່າງນັ້ນ ວິຍັດຕິພິເສດຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນບໍ່ແຕກຕ່າງກັນເລີຍ, ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ທັງໝົດ... ລະ... ແຕກຕ່າງກັນ'. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ປົນເປ' ໝາຍເຖິງ ບໍ່ລະຄົນດ້ວຍຈິດທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນລະຫວ່າງໆ. ດ້ວຍອະທິບາຍວ່າ ຄຳວ່າ 'ຈິດດວງສຸດທ້າຍ' ຕັດໄວ້ໂດຍບໍ່ຕ່າງກັນກັບຈຸຕິຈິດ, ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ຈຸຕິຈິດຂອງບຸກຄົນອື່ນໆ... ລະ... ພຶງຊາບ'.

Atha vā ‘‘ye ca rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ upapajjitvā parinibbāyissanti, tesaṃ cavantānaṃ tesaṃ vacīsaṅkhāro nirujjhissati, no ca tesaṃ kāyasaṅkhāro nirujjhissatī’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.88) rūpārūpabhavūpapajjanakānaṃ kāmāvacaracuticittassapi kāyasaṅkhārāsamuṭṭhāpanavacanena khīṇāsavehi aññesampi…pe… ñāyatī’’ti vuttaṃ. Yasmā ca –

ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ດ້ວຍພຣະດຳຣັດວ່າ 'ກໍບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນໃດ ເຂົ້າເຖິງຮູບາພົບແລະອະຮູບາພົບແລ້ວຈັກປໍຣິນິບພານ, ເມື່ອບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນກຳລັງຈຸຕິ ວະຈີສັງຂານຂອງບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນຈັກດັບ, ແຕ່ກາຍະສັງຂານຂອງບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນບໍ່ແມ່ນຈັກດັບ' ດັ່ງນີ້, ເພາະມີພຣະດຳຣັດສະແດງຄວາມບໍ່ຕັ້ງຂຶ້ນແຫ່ງກາຍະສັງຂານ ແມ່ນແກ່ກາມາວະຈອນຈຸຕິຈິດຂອງບຸກຄົນຜູ້ຈະໄປເກີດໃນຮູບາພົບແລະອະຮູບາພົບ, ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ຂອງບຸກຄົນອື່ນໆ ນອກຈາກພຣະຂີນາສົບ... ລະ... ພຶງຊາບ'. ແລະເພາະເຫດໃດ -

‘‘Yassa kāyasaṅkhāro nirujjhati, tassa vacīsaṅkhāro nirujjhissatīti āmantā’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.108),

'ກາຍະສັງຂານຂອງບຸກຄົນໃດດັບຢູ່, ວະຈີສັງຂານຂອງບຸກຄົນນັ້ນຈັກດັບບໍ? ຕອບວ່າ: ແມ່ນແລ້ວ' ດັ່ງນີ້,

‘‘Yassa kāyasaṅkhāro nirujjhati, tassa cittasaṅkhāro nirujjhissatīti āmantā’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.108) ca,

ແລະ 'ກາຍະສັງຂານຂອງບຸກຄົນໃດດັບຢູ່, ຈິດຕະສັງຂານຂອງບຸກຄົນນັ້ນຈັກດັບບໍ? ຕອບວ່າ: ແມ່ນແລ້ວ' ດັ່ງນີ້,

‘‘Pacchimacittassa bhaṅgakkhaṇe tesaṃ kāyasaṅkhāro ca na nirujjhati cittasaṅkhāro ca na nirujjhissatī’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.113) –

'In ພັງຄະຂະນະແຫ່ງຈິດດວງສຸດທ້າຍ ກາຍະສັງຂານຂອງບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນກໍບໍ່ດັບຢູ່ ແລະຈິດຕະສັງຂານກໍບໍ່ຈັກດັບ' ດັ່ງນີ້ -

Ādivacanato [Pg.165] ca pacchimacittassa purato soḷasamena cittena tato orimena vā saddhiṃ assāsapassāsā na uppajjantīti siddhaṃ. Yadi uppajjeyyuṃ, ‘‘pacchimacittassa bhaṅgakkhaṇe tesaṃ kāyasaṅkhāro na nirujjhatī’’ti na vadeyya, vuttañcetaṃ, tasmā heṭṭhimakoṭiyā cutito purimena sattarasamena uppannā assāsapassāsā cutiyā heṭṭhā dutiyena cittena saddhiṃ nirujjhanti. Tena ‘‘yassa cittassa anantarā kāmāvacarānaṃ pacchimacittaṃ uppajjissatī’’ti cuticittassānantarapaccayabhūtassapi cittassa kāyasaṅkhārāsamuṭṭhāpanatā vuttā.

ແລະເພາະພຣະດຳຣັດເປັນຕົ້ນນີ້ ຈຶ່ງເປັນອັນສຳເລັດຄວາມວ່າ ລົມຫາຍໃຈເຂົ້າ-ອອກ ຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນຮ່ວມກັບຈິດດວງທີ 16 ກ່ອນຈິດດວງສຸດທ້າຍ ຫຼືຮ່ວມກັບຈິດດວງທີ່ຖັດຈາກນັ້ນລົງມາ. ຖ້າວ່າເກີດຂຶ້ນ, ພຣະອົງກໍຄົງຈະບໍ່ຕັດວ່າ 'ໃນພັງຄະຂະນະແຫ່ງຈິດດວງສຸດທ້າຍ ກາຍະສັງຂານຂອງບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນບໍ່ດັບຢູ່', ແຕ່ພຣະອົງກໍຕັດໄວ້ຢ່າງນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ລົມຫາຍໃຈເຂົ້າ-ອອກ ທີ່ເກີດຂຶ້ນຮ່ວມກັບຈິດດວງທີ 17 ກ່ອນຈຸຕິຈິດ ເຊິ່ງເປັນຂີດຕ່ຳສຸດ ຍ່ອມດັບໄປພ້ອມກັບຈິດດວງທີ 2 ກ່ອນຈຸຕິຈິດ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດຄວາມບໍ່ຕັ້ງຂຶ້ນແຫ່ງກາຍະສັງຂານ ແມ່ນແກ່ຈິດທີ່ເປັນອະນັນຕະຣະປັດໄຈແກ່ຈຸຕິຈິດ ດ້ວຍພຣະດຳຣັດວ່າ 'ຈິດດວງໃດ ເຊິ່ງໃນລຳດັບແຫ່ງຈິດດວງນັ້ນ ຈິດດວງສຸດທ້າຍຂອງກາມາວະຈອນບຸກຄົນທັງຫຼາຍຈັກເກີດຂຶ້ນ'.

Atha vā yassa cittassāti yena cittena sabbapacchimo kāyasaṅkhāro uppajjati. Taṃ cittaṃ vuttanti gahetabbaṃ, na pacchimacittassa anantarapaccayabhūtaṃ. Anantarāti hi kāyasaṅkhāruppādanaṃ antaraṃ vinā, yato pacchā kāyasaṅkhāruppādanena anantaritaṃ hutvā pacchimacittaṃ uppajjissatīti attho. Kasmā? ‘‘Itaresaṃ vacīsaṅkhāro ca nirujjhissati kāyasaṅkhāro ca nirujjhissatī’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.88) vuttattā. Aññathāpacchimacittato purimatatiyacittasamaṅgīnaṃ kāyasaṅkhāro uppajjatīti āpajjatīti. Evaṃ sabbesampi cuticittassa rūpajanakatābhāve āgamaṃ dassetvā idāni yuttiṃ dassetuṃ ‘‘na hī’’tiādimāha. Tattha gabbhagamanādīti ādi-saddena udakanimuggaasaññībhūtakālakatacatutthajjhānasamāpannarūpārūpabhavasamaṅgīnirodhasamāpannabhāve saṅgaṇhāti.

ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງຈິດດວງໃດ' ພຶງຊາບວ່າ ໝາຍເຖິງຈິດດວງທີ່ກາຍະສັງຂານດວງສຸດທ້າຍເກີດຂຶ້ນ, ບໍ່ແມ່ນຈິດທີ່ເປັນອະນັນຕະຣະປັດໄຈແກ່ຈິດດວງສຸດທ້າຍ. ເພາະວ່າ ຄຳວ່າ 'ໂດຍບໍ່ມີລະຫວ່າງ' ໝາຍເຖິງ ປາສະຈາກລະຫວ່າງແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກາຍະສັງຂານ, ເນື້ອຄວາມຈຶ່ງມີວ່າ ຈິດດວງສຸດທ້າຍຈັກເກີດຂຶ້ນໂດຍບໍ່ມີລະຫວ່າງດ້ວຍການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກາຍະສັງຂານໃນພາຍຫຼັງ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະມີພຣະດຳຣັດວ່າ 'ວະຈີສັງຂານຂອງບຸກຄົນອື່ນໆ ກໍຈັກດັບ ແລະກາຍະສັງຂານກໍຈັກດັບ'. ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ຍ່ອມໄດ້ຂໍ້ສະຫຼຸບວ່າ ກາຍະສັງຂານຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແກ່ບຸກຄົນຜູ້ປະກອບດ້ວຍຈິດດວງທີ 3 ກ່ອນຈິດດວງສຸດທ້າຍ. ເມື່ອສະແດງຄຳພີໃນຄວາມບໍ່ເປັນຮູບຊະນົກຂອງຈຸຕິຈິດແກ່ສັດທັງປວງຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງເຫດຜົນ ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'ເພາະວ່າ ບໍ່ແມ່ນ...' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ການເຂົ້າສູ່ຄັນເປັນຕົ້ນ' ດ້ວຍສັບວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ' ຊົງສົງເຄາະເອົາຄວາມເປັນຜູ້ດຳນ້ຳ, ຄວາມເປັນຜູ້ສະຫຼົບ, ຄວາມເປັນຜູ້ຕາຍ, ຄວາມເປັນຜູ້ເຂົ້າຈະຕຸດຖະຊານ, ຄວາມເປັນຜູ້ເກີດໃນຮູບາພົບແລະອະຮູບາພົບ ແລະຄວາມເປັນຜູ້ເຂົ້າສັນຍາເວດະຢິຕະນິໂຣດ.

637. Anekesaṃ kalāpānaṃ ekato hutvā ekaghanapiṇḍabhāvena pavattanato kalāpantarabhūtānaṃ kalāpantarabhūtehi samphuṭṭhabhāvo vutto. Yato tesaṃ duviññeyyanānattaṃ, na pana avinibbhuttabhāvato. Taṃtaṃbhūtavivittatāti tesaṃ tesaṃ bhūtānaṃ vibhattabhāvo kalāpantarabhūtehi vibhattasabhāvatā asaṃkiṇṇatāti attho. Yasmā pana yathāvuttā vivittatā rūpānaṃ osānaṃ hoti, tasmā ‘‘rūpapariyanto’’ti vuttaṃ. Atha vā taṃtaṃbhūtasuññatā. Yesañhi paricchedo ākāso, tesaṃ pariyantatāya tehi suññabhāvoti lakkhitabbo. Tatoyeva ca so bhūtantarehi viya tehi asamphuṭṭhoti vuccatīti. Aññathāti paricchinditabbehi asamphuṭṭhabhāvābhāve.

໖໓໗. ທີ່ຕັດວ່າ 'ຄວາມຖືກຕ້ອງກັນແຫ່ງຮູບທີ່ຕ່າງກະລາບກັນ ດ້ວຍຮູບທີ່ຕ່າງກະລາບກັນ' ເພາະຄວາມເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນກ້ອນດຽວກັນຂອງກະລາບຫຼາຍໆ ກະລາບທີ່ຮວມເຂົ້າກັນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຄວາມຕ່າງກັນຂອງຮູບເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງຮູ້ໄດ້ຍາກ, ແຕ່ບໍ່ແມ່ນເພາະຄວາມບໍ່ແຍກອອກຈາກກັນ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມສະຫງັດຈາກມະຫາພູທະຮູບນັ້ນໆ' ຄວາມວ່າ ຄວາມເປັນສ່ວນຕ່າງກັນຂອງມະຫາພູທະຮູບນັ້ນໆ ຄື ຄວາມມີສະພາວະແຍກອອກຈາກຮູບທີ່ຕ່າງກະລາບກັນ ໂດຍບໍ່ປົນເປກັນ. ແຕ່ເພາະຄວາມແຍກອອກຈາກກັນຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວນີ້ ເປັນທີ່ສຸດແຫ່ງຮູບທັງຫຼາຍ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ຮູບປະຣິຍັນຕະ'. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ໝາຍເຖິງ ຄວາມວ່າງເປົ່າຈາກມະຫາພູທະຮູບນັ້ນໆ. ເພາະວ່າ ຮູບທັງຫຼາຍໃດມີອາກາດເປັນເຄື່ອງກຳນົດຂອບເຂດ, ພຶງກຳນົດຄວາມວ່າງເປົ່າຈາກຮູບເຫຼົ່ານັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນທີ່ສຸດແຫ່ງຮູບເຫຼົ່ານັ້ນ. ແລະເພາະextນັ້ນເອງ ອາກາດນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ບໍ່ຖືກຕ້ອງກັບຮູບເຫຼົ່ານັ້ນ ເໝືອນກັບບໍ່ຖືກຕ້ອງກັບມະຫາພູທະຮູບອື່ນໆ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍປະການອື່ນ' ໝາຍເຖິງ ໃນເມື່ອບໍ່ມີຄວາມບໍ່ຖືກຕ້ອງກັບຮູບທີ່ພຶງກຳນົດຂອບເຂດເຫຼົ່ານັ້ນ.

638. Taṃtaṃvikārādhikarūpehīti [Pg.166] ettha kathaṃ cammasuvaṇṇesu mudutākammaññatā labbhanti, nanu lahutādivikārā ekantato indriyabaddharūpe eva pavattanato anindriyabaddhe na labbhantīti? Saccametaṃ, idha pana taṃsadisesu tabbohāravasena vuttaṃ. Tathā hi tūlapicuādīsu garubhāvādihetūnaṃ bhūtānaṃ adhikabhāvābhāvato lahuādivohāro. Niddisitabbadhammanissayarūpe eva vā sandhāya ‘‘taṃtaṃvikārādhikarūpehī’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Sabbe sabbesaṃ paccayā lahutādīnaṃ aññamaññāvijahanatoti adhippāyo.

໖໓໘. ໃນຄຳວ່າ 'ດ້ວຍຮູບທັງຫຼາຍທີ່ມີຄວາມຜິດແປກນັ້ນໆ ອັນຍິ່ງ' ນີ້ ມີຄຳຖາມວ່າ: ຄວາມອ່ອນແລະຄວາມຄວນແກ່ການງານ ຍ່ອມໄດ້ໃນໜັງແລະຄຳໄດ້ແນວໃດ? ຄວາມຜິດແປກມີຄວາມເບົາເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປໃນຮູບທີ່ມີອິນຊີຄອງໂດຍສ່ວນດຽວ ບໍ່ແມ່ນຍ່ອມບໍ່ໄດ້ໃນຮູບທີ່ບໍ່ມີອິນຊີຄອງບໍ? ຕອບວ່າ: ຂໍ້ນີ້ເປັນຄວາມຈິງ, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ຕັດໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງໂוຫານໃນຮູບທີ່ຄ້າຍຄືກັນນັ້ນ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ໂວຫານວ່າ 'ເບົາ' ເປັນຕົ້ນ ໃນປຸຍນຸ່ນເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້ ເພາະຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງຄວາມຍິ່ງແຫ່ງມະຫາພູທະຮູບທີ່ເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມໜັກເປັນຕົ້ນ. ຫຼືພຶງເຫັນວ່າ ຕັດຄຳວ່າ 'ດ້ວຍຮູບທັງຫຼາຍທີ່ມີຄວາມຜິດແປກນັ້ນໆ ອັນຍິ່ງ' ໂດຍໝາຍເຖິງຮູບທີ່ເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງທຳທີ່ພຶງສະແດງນັ້ນເອງ. ອະທິບາຍວ່າ ຮູບທັງປວງເປັນປັດໄຈແກ່ຮູບທັງປວງ ເພາະຄວາມບໍ່ສະຫຼະກັນແລະກັນແຫ່ງຮູບມີຄວາມເບົາເປັນຕົ້ນ.

641. Ācayasaddenevāti niddese vuttaācayasaddeneva. Yo āyatanānaṃ ādicayattā ācayo punappunaṃ nibbattamānānaṃ, sova rūpassa uparicayattā upacayoti adhippetaṃ atthaṃ pāḷiyaṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘pāḷiyaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Upa-saddo paṭhamattho ‘‘dānaṃ, bhikkhave, paṇḍitupaññatta’’ntiādīsu (a. ni. 3.45) viya. Upariatthoca ‘‘sammaṭṭhe upasitte ca, te nisīdiṃsu maṇḍape’’tiādīsu viya. Aññathāti upa-saddassa upariatthasseva gahaṇe.

໖໔໑. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍສັບວ່າ ອາຈະຍະ ນັ້ນເອງ' ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍສັບວ່າ ອາຈະຍະ ທີ່ຕັດໄວ້ໃນນິດເທດ. ເພື່ອປະກອບເນື້ອຄວາມທີ່ຕ້ອງການໃນພຣະບາລີສະແດງວ່າ 'ຄວາມກໍ່ຕົວຂຶ້ນໃດ ເພາະຄວາມເປັນການກໍ່ຕົວຂຶ້ນຄັ້ງທຳອິດ ແຫ່ງອາຍະຕະນະທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຂຶ້ນເນືອງໆ, ຄວາມກໍ່ຕົວຂຶ້ນນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ອຸປະຈະຍະ ເພາະຄວາມເປັນການກໍ່ຕົວຂຶ້ນໃນພາຍຫຼັງແຫ່ງຮູບ', ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'ແຕ່ໃນພຣະບາລີ...' ເປັນຕົ້ນ. ອຸປະ-ອຸປະສັກ ມີອັດຖະວ່າ 'ທຳອິດ' ເໝືອນໃນຄຳວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ທານອັນບັນດິດບັນຍັດໄວ້ແລ້ວ' ເປັນຕົ້ນ. ແລະມີອັດຖະວ່າ 'ໃນພາຍຫຼັງ' ເໝືອນໃນຄຳວ່າ 'ເມື່ອຫໍມົນທົບອັນປັດກວາດດີແລ້ວ ແລະຫົດນ້ຳແລ້ວ, ເຂົາທັງຫຼາຍກໍນັ່ງແລ້ວ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍປະການອື່ນ' ໝາຍເຖິງ ໃນເມື່ອຖືເອົາແຕ່ອັດຖະວ່າ 'ໃນພາຍຫຼັງ' ຂອງອຸປະ-ອຸປະສັກເທົ່ານັ້ນ.

643. Phalavipaccanapakatiyāti phalavipaccanasabhāvena. Phalameva vā pakatīti āyusaṃhānādinā phalasabhāvena jarāniddesoti attho. Tathā hi ‘‘phalūpacārena vuttā’’ti vuttaṃ. Supariṇatarūpaparipākakāle hānidasakādīsu.

໖໔໓. ຄຳວ່າ 'ໂດຍປົກກະຕິແຫ່ງການສຸກງອມແຫ່ງຜົນ' ໝາຍເຖິງ ໂດຍສະພາວະແຫ່ງການສຸກງອມແຫ່ງຜົນ. ຫຼືວ່າ ຜົນນັ້ນເອງຊື່ວ່າ ປົກກະຕິ, ອະທິບາຍວ່າ ເປັນການສະແດງເຖິງຊະລາໂດຍສະພາວະແຫ່ງຜົນ ມີການເສື່ອມອາຍຸເປັນຕົ້ນ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ຕັດໄວ້ໂດຍການອຸປະຈາແຫ່ງຜົນ'. ໃນເວລາທີ່ຮູບອັນແກ່ຮອບດີແລ້ວເຖິງຄວາມເສື່ອມ ມີການເສື່ອມແຫ່ງທະສະກະເປັນຕົ້ນ.

645. Kattabbasabhāvatoti mūlaphalādīnaṃ idhādhippetaāhāravatthūnaṃ mukhena asanādikattabbasabhāvato. Visabhūte saṅghāte ojā mandā hotīti savisattābhāvato sukhumatā vuttā. Aṅgamaṅgānusārino rasassa sāroti rasaharaṇīdhamanijālānusārena sarīrāvayave anuppaviṭṭhassa āhārarasassa abbhantarāhārapaccayo sneho, yo loke rasadhātūti vuccati.

໖໔໕. ໂດຍສະພາວະທີ່ຄວນເຮັດ ຄື ໂດຍສະພາວະທີ່ຄວນເຮັດມີການກິນເປັນຕົ້ນທາງປາກ ເຊິ່ງອາຫານວັດຖຸທີ່ປະສົງເອົາໃນທີ່ນີ້ ມີຫົວ ແລະໝາກໄມ້ເປັນຕົ້ນ. ທີ່ວ່າ 'ໃນກຸ່ມທີ່ເປັນພິດ ໂອຊາຈະອ່ອນລົງ' ນັ້ນ ທ່ານກ່າວເຖິງຄວາມລະອຽດ ເພາະບໍ່ມີຄວາມເປັນພິດ. ທີ່ວ່າ 'ຍອດຂອງລົດທີ່ຊາບຊຶມໄປຕາມອະໄວຍະວະນ້ອຍໃຫຍ່' ນັ້ນ ຄື ຄວາມຊຸ່ມຊື່ນ (ສະເນຫະ) ທີ່ເປັນປັດໄຈແກ່ອາຫານພາຍໃນ ຂອງລົດອາຫານທີ່ເຂົ້າໄປສູ່ອະໄວຍະວະຂອງຮ່າງກາຍ ຕາມແນວແຫ່ງຕາໜ່າງເສັ້ນເລືອດທີ່ນຳລົດອາຫານໄປ, ເຊິ່ງໃນທາງໂລກເອີ້ນວ່າ 'ລົດທາດ'.

Upādābhājanīyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາກຖາວ່າດ້ວຍອຸປາດາພາຊະນີຍະ ຈົບແລ້ວ.

Noupādābhājanīyakathāvaṇṇanā

ການພັນລະນາກຖາວ່າດ້ວຍໂນອຸປາດາພາຊະນີຍະ

646. ‘‘Ekaṃ [Pg.167] mahābhūtaṃ paṭicca tayo mahābhūtā tayo mahābhūte paṭicca ekaṃ mahābhūta’’ntiādivacanato (paṭṭhā. 1.1.53) ekaṃ mahābhūtaṃ avasesamahābhūte nissayati, tehi upādārūpena ca nissīyatīti āha ‘‘nissayati ca nissīyati cā’’ti.

໖໔໖. ເພາະມີພະບາລີເປັນຕົ້ນວ່າ 'ອາໄສມະຫາພູດໜຶ່ງ ມະຫາພູດສາມຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ, ອາໄສມະຫາພູດສາມ ມະຫາພູດໜຶ່ງຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ' (ປັດຖານ. ໑.໑.໕໓), ມະຫາພູດໜຶ່ງຍ່ອມອາໄສມະຫາພູດທີ່ເຫຼືອ, ແລະມະຫາພູດນັ້ນຍ່ອມເປັນທີ່ອາໄສຂອງມະຫາພູດເຫຼົ່ານັ້ນ ແລະຂອງອຸປາດາຍະຮູບ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມອາໄສ ແລະຍ່ອມເປັນທີ່ອາໄສ'.

647. Mahābhūtānaṃ aññamaññāvijahanato ekasmimpi kalāpe anekaṃ phoṭṭhabbaṃ atthīti phoṭṭhabbasabhāvesuyeva anekesupi ārammaṇesu āpāthagatesu ābhogādivasena ekaṃyeva viññāṇuppattihetu hotīti ayaṃ vicāro dassito. Itaresupi pana yathāyogaṃ dassetabbo. Tattha rasārammaṇaṃ tāva indriyanissayaṃ allīyitvā viññāṇuppattihetubhāvato satipi anekesaṃ rasānaṃ āpāthagamane ekasmiṃ khaṇe ekappakāraṃyeva yathāvuttanayena jivhāviññāṇuppattihetu hoti, tathā gandhārammaṇaṃ. Rūpasaddārammaṇāni pana indriyanissayaṃ asampatvāva viññāṇuppattihetubhāvato yogyadese avaṭṭhitāni yattakāni sahakārīpaccayantaragataṃ upakāraṃ labhanti, tattakāni ekasmiṃ khaṇe ekajjhaṃ ārammaṇaṃ na hontīti na vattabbāni. Tathā hi saddo nigghosādiko anekakalāpagato tathā vaṇṇopi sivikubbahananiyāmena ekajjhaṃ ārammaṇaṃ hotīti. Etthāpi ca ābhujitavasena ārammaṇādhimattatāvasena anekakalāpasannipātepi katthaci viññāṇuppatti hotiyeva. Pasādādhimattatā pittādivibandhābhāvena pasādassa tikkhatā. Kathaṃ pana cittassāti cittasāmaññato ekattanayavasena pucchati.

໖໔໗. ເພາະມະຫາພູດທັງຫຼາຍບໍ່ປາສະຈາກກັນແລະກັນ, ໃນກະລາບແມ່ນແຕ່ອັນດຽວກໍ່ມີໂຜດທັບພະຫຼາຍຢ່າງ, ເມື່ອອາລົມຫຼາຍຢ່າງແມ່ນແຕ່ໃນໂຜດທັບພະສະພາວະທັງຫຼາຍມາສູ່ຄອງ, ຍ່ອມເປັນເຫດໃຫ້ເກີດວິນຍານພຽງຢ່າງດຽວເທົ່ານັ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອາໂພຄະ (ຄວາມໃສ່ໃຈ) ເປັນຕົ້ນ, ນີ້ຄືການພິຈາລະນາທີ່ສະແດງໄວ້. ແຕ່ໃນອາລົມທີ່ເຫຼືອກໍ່ຄວນສະແດງຕາມສົມຄວນ. ໃນອາລົມເຫຼົ່ານັ້ນ, ກ່ອນອື່ນໝົດ, ລົດສາລົມ ເພາະເປັນເຫດໃຫ້ເກີດວິນຍານໂດຍອາໄສອິນຊີ (ລີ້ນ) ທີ່ຕິດແໜ້ນ, ເຖິງແມ່ນວ່າລົດຫຼາຍຢ່າງຈະມາສູ່ຄອງ, ໃນຂະນະດຽວກໍ່ເປັນເຫດໃຫ້ເກີດຊິວຫາວິນຍານພຽງປະການດຽວເທົ່ານັ້ນ ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວ, ຄັນທາລົມກໍ່ເໝືອນກັນ. ສ່ວນຮູບາລົມ ແລະສັດທາລົມ ເພາະເປັນເຫດໃຫ້ເກີດວິນຍານໂດຍບໍ່ຕ້ອງກະທົບອິນຊີໂດຍກົງ, ຕັ້ງຢູ່ໃນສະຖານທີ່ທີ່ເໝາະສົມ ໄດ້ຮັບການອຸປະຖຳຈາກສະຫະກາລີປັດໄຈອື່ນຫຼາຍປານໃດ, ກໍ່ບໍ່ຄວນກ່າວວ່າ ອາລົມເຫຼົ່ານັ້ນຈະບໍ່ເປັນອາລົມຮ່ວມກັນໃນຂະນະດຽວກັນຫຼາຍປານນັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ສຽງມີສຽງກ້ອງເປັນຕົ້ນ ທີ່ຢູ່ໃນຫຼາຍກະລາບ ແລະສີ (ວັນນະ) ກໍ່ເໝືອນກັນ ຍ່ອມເປັນອາລົມຮ່ວມກັນໄດ້ ໂດຍທຳນອງແຫ່ງການຫາມຄານຫາມ (ສິວິກາ). ແລະໃນທີ່ນີ້, ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີການປະຊຸມກັນຂອງຫຼາຍກະລາບ, ວິນຍານກໍ່ຍັງເກີດຂຶ້ນໄດ້ໃນບາງບ່ອນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມໃສ່ໃຈ ແລະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ຂອງອາລົມ. ຄວາມເປັນຜູ້ມີປະສາດອັນຍິ່ງ ຄື ຄວາມຄົມກ້າຂອງປະສາດ ເພາະບໍ່ມີສິ່ງກີດຂວາງມີດີ (ນ້ຳດີ) ເປັນຕົ້ນ. ທີ່ຖາມວ່າ 'ແຕ່ຂອງຈິດເປັນແນວໃດ?' ນັ້ນ ຖາມໂດຍນັຍແຫ່ງຄວາມເປັນອັນດຽວກັນ ໂດຍຄວາມເປັນທົ່ວໄປແຫ່ງຈິດ.

651. Tādisāyāti yā pacurajanassa atthītipi na gahitā. Santī samānā. Evanti yathāsasambhārudakaṃ sasambhārapathaviyā ābandhakaṃ, evaṃ paramatthudakaṃ paramatthapathaviyāti dasseti. Tadanurūpapaccayehīti attano ābandhanānuguṇehi ābandhiyamānehi sandhāraṇādikiccehi purimehi ca pathavīādīhi. Aphusitvā patiṭṭhā hoti, aphusitvā ābandhatīti iminā phusitabbaphusanakabhāvo āpodhātuyaṃ natthīti phoṭṭhabbavasena ubhayadhammataṃ āha. Aññamaññaṃ nissayatā aññamaññanissayatā. Atha vā [Pg.168] aññamaññatā ca nissayatā ca aññamaññanissayatā. Yadi phoṭṭhabbāphoṭṭhabbadhātūnaṃ phoṭṭhabbabhāvena vinā aññamaññanissayatā, pathavīādīnaṃ kakkhaḷādisabhāvo eva phoṭṭhabbabhāvoti tabbirahena kathaṃ tesaṃ āpodhātuyā nissayādibhāvoti āha ‘‘avinibbhogavuttīsū’’tiādi. Aññamaññapaccayabhūtesūti etena upādārūpaṃ nivatteti. Atha vā pubbe aṭṭhakathādhippāye ṭhatvā phoṭṭhabbāphoṭṭhabbadhātūnaṃ visiṭṭhaṃ aññamaññanissayataṃ vatvā idāni attano adhippāye ṭhatvā avisesena taṃ dassento āha ‘‘avinibbhogavuttīsū’’tiādi. Taṃyeva avisiṭṭhaṃ aññamaññanissayataṃ daḷhaṃ katvā dassento ‘‘nāpi sahajātesū’’tiādimāha. Tattha aphusanaṃ tāva ekakalāpagatattā na vicāretabbaṃ, phusanaṃ pana kathanti? Ekakalāpagatattā eva. Visuṃ siddhānaṃyeva hi visayamahābhūtānaṃ kāyappasādanissayabhūtesu phusanaṃ dissati.

໖໕໑. ຄຳວ່າ 'ເຊັ່ນນັ້ນ' ຄື ທີ່ຄົນທົ່ວໄປບໍ່ໄດ້ກຳນົດວ່າ 'ມີຢູ່'. ຄຳວ່າ 'ມີຢູ່' ຄື ສະເໝີກັນ. ຄຳວ່າ 'ຢ່າງນີ້' ສະແດງວ່າ ນ້ຳທີ່ເປັນສະສຳພາລະ (ນ້ຳສົມມຸດ) ເປັນເຄື່ອງຜູກພັນແຜ່ນດິນທີ່ເປັນສະສຳພາລະ (ດິນສົມມຸດ) ຢ່າງໃດ, ນ້ຳທີ່ເປັນປໍລະມັດ ກໍ່ເປັນເຄື່ອງຜູກພັນດິນທີ່ເປັນປໍລະມັດ ຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍປັດໄຈອັນສົມຄວນແກ່ການນັ້ນ' ຄື ດ້ວຍກິດມີການຊົງໄວ້ເປັນຕົ້ນ ທີ່ຖືກຜູກພັນອັນສົມຄວນແກ່ການຜູກພັນຂອງຕົນ ແລະດ້ວຍປະຖະວີທາດເປັນຕົ້ນໃນກ່ອນ. ທີ່ວ່າ 'ຕັ້ງຢູ່ໂດຍບໍ່ໄດ້ຖືກຕ້ອງ, ຜູກພັນໂດຍບໍ່ໄດ້ຖືກຕ້ອງ' ນັ້ນ ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານກ່າວເຖິງຄວາມເປັນທຳທັງສອງຝ່າຍ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງໂຜດທັບພະ ວ່າຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຖືກຕ້ອງ ແລະການຖືກຕ້ອງ ບໍ່ມີໃນອາໂປທາດ. ຄວາມເປັນທີ່ອາໄສເຊິ່ງກັນແລະກັນ ຊື່ວ່າ ອັນຍະມັນຍະນິດສະຍະຕາ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄວາມເປັນແກ່ກັນແລະກັນ ແລະຄວາມເປັນທີ່ອາໄສ ຊື່ວ່າ ອັນຍະມັນຍະນິດສະຍະຕາ. ຫາກວ່າຄວາມເປັນທີ່ອາໄສເຊິ່ງກັນແລະກັນຂອງທາດທີ່ເປັນໂຜດທັບພະ ແລະບໍ່ເປັນໂຜດທັບພະ ປາສະຈາກຄວາມເປັນໂຜດທັບພະ, ສະພາວະມີຄວາມຫຍາບກະດ້າງເປັນຕົ້ນຂອງປະຖະວີທາດເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ ເປັນໂຜດທັບພະສະພາວະ, ເມື່ອປາສະຈາກສະພາວະນັ້ນແລ້ວ ຄວາມເປັນທີ່ອາໄສເປັນຕົ້ນຂອງທາດເຫຼົ່ານັ້ນກັບອາໂປທາດ ຈະມີໄດ້ແນວໃດ? ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໃນທຳທັງຫຼາຍທີ່ມີຄວາມເປັນຢູ່ບໍ່ແຍກຈາກກັນ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໃນທຳທັງຫຼາຍທີ່ເປັນປັດໄຈແກ່ກັນແລະກັນ' ນີ້ ທ່ານຫ້າມອຸປາດາຍະຮູບ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ໃນກ່ອນ ທ່ານຕັ້ງຢູ່ໃນຄວາມປະສົງຂອງອັດຖະກະຖາ ແລ້ວກ່າວເຖິງຄວາມເປັນທີ່ອາໄສເຊິ່ງກັນແລະກັນອັນພิເສດ ຂອງທາດທີ່ເປັນໂຜດທັບພະ ແລະບໍ່ເປັນໂຜດທັບພະ, ແຕ່ບັດນີ້ ທ່ານຕັ້ງຢູ່ໃນຄວາມປະສົງຂອງຕົນ ເມື່ອຈະສະແດງຄວາມເປັນທີ່ອາໄສນັ້ນໂດຍບໍ່ພິເສດ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໃນທຳທັງຫຼາຍທີ່ມີຄວາມເປັນຢູ່ບໍ່ແຍກຈາກກັນ' ເປັນຕົ້ນ. ເມື່ອຈະສະແດງຄວາມເປັນທີ່ອາໄສເຊິ່ງກັນແລະກັນອັນບໍ່ພິເສດນັ້ນໃຫ້ໝັ້ນຄົງ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີຕົ້ນວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນໃນທຳທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ'. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ກ່ອນອື່ນໝົດ ການບໍ່ຖືກຕ້ອງ ບໍ່ຄວນພິຈາລະນາ ເພາະຄວາມທີ່ຢູ່ໃນກະລາບດຽວກັນ, ສ່ວນການຖືກຕ້ອງ ຈະມີໄດ້ແນວໃດ? ກໍ່ເພາະຄວາມທີ່ຢູ່ໃນກະລາບດຽວກັນນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ການຖືກຕ້ອງ ຍ່ອມປາກົດໃນມະຫາພູດທີ່ເປັນວິໄສ ເຊິ່ງສຳເລັດແລ້ວຕ່າງຫາກ ທີ່ເປັນທີ່ອາໄສຂອງກາຍະປະສາດ.

Jhāyatīti paripaccati. Na uṇhā hutvāti etassa uṇhasabhāvā hutvāti ayamatthoti katvā ‘‘tejosabhāvataṃyeva paṭikkhipatī’’ti vuttaṃ. Uṇhapaṭipakkhattā sītassa uṇhatāya paṭikkhepe sītatāsaṅkā siyāti āha ‘‘na sītattaṃ anujānātī’’ti. Tejosabhāgataṃyeva vā sītatāyapi dassetuṃ ‘‘na sītattaṃ anujānātī’’ti vuttaṃ. Tenevāha ‘‘tejo eva hi sīta’’nti. Mande hi uṇhabhāve sītabuddhīti tejo eva hi sītaṃ. Kathaṃ panetaṃ viññāyatīti? Sītabuddhiyā avavatthitabhāvato pārāpāraṃ viya. Tathā hi ātape ṭhatvā chāyaṃ paviṭṭhānaṃ sītabuddhi hoti, tattheva pathavīgabbhato niggatānaṃ uṇhabuddhīti. Yadi tejoyeva sītaṃ, uṇhabhāvena saddhiṃ sītabhāvopi ekasmiṃ kalāpe upalabbheyyāti āha ‘‘sītuṇhānañcā’’tiādi. Uṇhasītakalāpesu sītuṇhānaṃ appavatti. Dvinnaṃ…pe… yujjati, na āpodhātuvāyodhātūnaṃ sītabhāveti adhippāyo. Āpodhātuyā hi vāyodhātuyā sītabhāve uṇhabhāvena saddhiṃ ekasmiṃ kalāpe sītabhāvo labbheyya, na pana labbhati. Na cettha āpodhātuadhike vāyodhātuadhike vā kalāpe sītabhāvoti sakkā viññātuṃ tādisepi katthaci kalāpe alabbhamānattā sītabhāvassāti. Kharatādisabhāvādhikassa bhūtasaṅghātassa davatādisabhāvādhikatāpatti bhāvaññathattaṃ. Taṃ pana yathā hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘pacca…pe… ppattī’’ti āha.

ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມໄໝ້' ຄື ຍ່ອມແກ່ກ້າ (ເຜົາໄໝ້). ຄຳວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນຮ້ອນ' ນີ້ ມີອະທິບາຍວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນມີສະພາວະຮ້ອນ', ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມປະຕິເສດຄວາມເປັນສະພາວະຂອງເຕໂຊທາດນັ້ນເອງ'. ເພາະຄວາມເຢັນເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມຮ້ອນ, ເມື່ອປະຕິເສດຄວາມຮ້ອນ ກໍ່ອາດຈະມີຄວາມສົງໄສໃນຄວາມເຢັນ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ບໍ່ຍອມຮັບຄວາມເຢັນ'. ຫຼືວ່າ ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນສ່ວນດຽວກັບເຕໂຊທາດ ແມ່ນແຕ່ໃນຄວາມເຢັນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ບໍ່ຍອມຮັບຄວາມເຢັນ'. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເຕໂຊທາດນັ້ນເອງຄືຄວາມເຢັນ'. ເພາະເມື່ອຄວາມຮ້ອນອ່ອນລົງ ກໍ່ເກີດຄວາມຮູ້ສຶກວ່າເຢັນ, ດັ່ງນັ້ນ ເຕໂຊທາດນັ້ນເອງຄືຄວາມເຢັນ. ກໍ່ຈະຮູ້ເລື່ອງນີ້ໄດ້ແນວໃດ? ເພາະຄວາມຮູ້ສຶກວ່າເຢັນນັ້ນບໍ່ຄົງທີ່ ເໝືອນຝັ່ງນີ້ແລະຝັ່ງນັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ຄວາມຮູ້ສຶກວ່າເຢັນຍ່ອມມີແກ່ຜູ້ທີ່ຢືນຢູ່ກາງແດດແລ້ວເຂົ້າໄປສູ່ຮົ່ມ, ແຕ່ໃນບ່ອນດຽວກັນນັ້ນເອງ ຄວາມຮູ້ສຶກວ່າຮ້ອນຍ່ອມມີແກ່ຜູ້ທີ່ອອກມາຈາກໃຕ້ດິນ. ຫາກວ່າເຕໂຊທາດນັ້ນເອງຄືຄວາມເຢັນ, ຄວາມເຢັນກໍ່ຄວນຈະໄດ້ຮັບຮ່ວມກັບຄວາມຮ້ອນໃນກະລາບດຽວກັນ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີຕົ້ນວ່າ 'ແລະຂອງຄວາມເຢັນແລະຄວາມຮ້ອນ'. ຄວາມບໍ່ເປັນໄປແຫ່ງຄວາມເຢັນແລະຄວາມຮ້ອນໃນກະລາບທີ່ມີຄວາມເຢັນແລະຄວາມຮ້ອນ. ຄວາມສົມຄວນແກ່ທຳທັງສອງ... ລະ... ບໍ່ແມ່ນຄວາມເຢັນຂອງອາໂປທາດແລະວາໂຍທາດ, ນີ້ຄືຄວາມປະສົງ. ເພາະວ່າ ຫາກອາໂປທາດແລະວາໂຍທາດມີຄວາມເຢັນ, ກໍ່ຈະເພິ່ງໄດ້ຄວາມເຢັນຮ່ວມກັບຄວາມຮ້ອນໃນກະລາບດຽວກັນ, ແຕ່ກໍ່ຫາໄດ້ບໍ່. ແລະໃນທີ່ນີ້ ກໍ່ບໍ່ອາດຈະຮູ້ໄດ້ວ່າ ຄວາມເຢັນມີຢູ່ໃນກະລາບທີ່ມີອາໂປທາດຫຼາຍ ຫຼືມີວາໂຍທາດຫຼາຍ ເພາະໃນກະລາບເຊັ່ນນັ້ນບາງເທື່ອກໍ່ຫາຄວາມເຢັນບໍ່ໄດ້. ຄວາມເຖິງຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນ ຄື ການທີ່ກຸ່ມແຫ່ງມະຫາພູດທີ່ມີສະພາວະຫຍາບກະດ້າງເປັນຕົ້ນຍິ່ງ ກັບກາຍເປັນມີສະພາວະຫຼັ່ງໄຫຼເປັນຕົ້ນຍິ່ງ. ສ່ວນວ່າການນັ້ນຈະມີໄດ້ແນວໃດ, ເພື່ອສະແດງການນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີຕົ້ນວ່າ 'ປັດຈະ... ລະ... ປັດຕິ'.

652. Ekantanacittasamuṭṭhānādīti [Pg.169] ādi-saddena ekantaanupādinnupādāniyādiṃ saṅgaṇhāti. Purimānampīti ‘‘yaṃ vā panaññampī’’ti etasmā vacanato purimānaṃ anupādinnānaṃ saddāyatanakāyaviññattiādīnaṃ nacittasamuṭṭhānānañca cakkhāyatanasotāyatanādīnaṃ. Nakammassakatattābhāvādikanti nakammassakatattābhāvaṃ nacittasamuṭṭhānabhāvanti evamādikaṃ. Ekantākammajādīsūti ādi-saddena ekantācittajaṃ gayhati. Tā jaratāaniccatā. Anekantesu na gahitāti ekantato akammajesu saddāyatanādīsu acittajesu ca cakkhāyatanādīsu gahetvā catusamuṭṭhānikattā anekantesu rūpāyatanādīsu na gahitāti attho.

໖໕໒. ຄຳວ່າ 'ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານໂດຍສ່ວນດຽວເປັນຕົ້ນ' ດ້ວຍສັບວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ' ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາທຳທີ່ມີອຸປາດິນນະແລະອຸປາດານิຍະໂດຍສ່ວນດຽວເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ແມ່ນຂອງທຳທັງຫຼາຍໃນກ່ອນ' ຄື ຂອງທຳທັງຫຼາຍໃນກ່ອນທີ່ເປັນອະນຸປາດິນນະ ມີສັດທາຍະຕະນະ ແລະກາຍະວິນຍັດເປັນຕົ້ນ ແລະທີ່ບໍ່ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານ ມີຈັກຂາຍະຕະນະ ແລະໂສຕາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ ຈາກພະບາລີວ່າ 'ຫຼືວ່າ ຮູບອື່ນໃດແມ່ນແຕ່ອັນໃດ'. ຄຳວ່າ 'ຄວາມບໍ່ມີຄວາມເປັນກຳມັດສະກະຕາເປັນຕົ້ນ' ຄື ຄວາມບໍ່ມີຄວາມເປັນກຳມັດສະກະຕາ ຄວາມບໍ່ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໃນທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ເກີດຈາກກຳໂດຍສ່ວນດຽວເປັນຕົ້ນ' ດ້ວຍສັບວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ' ຍ່ອມຖືເອົາທຳທີ່ບໍ່ເກີດຈາກຈິດໂດຍສ່ວນດຽວ. ຄຳວ່າ 'ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ' ຄື ຊະລາ ແລະອະນິດຈະຕາ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ໄດ້ຖືເອົາໃນທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ແນ່ນອນ' ມີອະທິບາຍວ່າ ຖືເອົາໃນສັດທາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນທີ່ບໍ່ເກີດຈາກກຳໂດຍສ່ວນດຽວ ແລະໃນຈັກຂາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນທີ່ບໍ່ເກີດຈາກຈິດ, ແຕ່ບໍ່ໄດ້ຖືເອົາໃນຮູບາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນທີ່ບໍ່ແນ່ນອນ ເພາະເກີດຈາກສະມຸດຖານທັງສີ່.

666. Anipphannattāti aññaṃ anapekkhitvā sabhāvato asiddhattaṃ. Tassāti viññattidvayassa.

໖໖໖. ຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມບໍ່ສຳເລັດ' ຄື ເພາະຄວາມບໍ່ສຳເລັດໂດຍສະພາວະ ໂດຍບໍ່ຕ້ອງອາໄສສິ່ງອື່ນ. ຄຳວ່າ 'ຂອງຮູບນັ້ນ' ຄື ຂອງວິນຍັດທັງສອງ.

Noupādābhājanīyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາກຖາວ່າດ້ວຍໂນອຸປາດາພາຊະນີຍະ ຈົບແລ້ວ.

Dukaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

การພັນລະນາທຸກະນິດເທດ ຈົບແລ້ວ.

Catukkaniddesavaṇṇanā

ການພັນລະນາຈະຕຸກກະນິດເທດ

966. ‘‘Sabbaṃ rūpaṃ manasā viññāta’’nti vacanato yadi viññātato aññaṃ diṭṭhādi na hotīti ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ diṭṭha’’ntiādinā pucchā na katā, evaṃ sante catukkabhāvo kathanti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘dassanādiggahaṇavisesato’’ti. Dassanaṃ savanaṃ minitvā jānanaṃ vijānanañcāti etasmā dassanādiggahaṇavisesato. Etena gāhakabhedena gahetabbabhedoti dasseti. Idāni samukhenapi gahetabbabhedo labbhatīti dassetuṃ ‘‘diṭṭhā…pe… bhāvato’’ti vuttaṃ.

໙໖໖. ເພາະມີພະບາລີວ່າ 'ຮູບທັງປວງອັນມະໂນວິນຍານຮູ້ແລ້ວ', ຫາກວ່າຮູບທີ່ເຫັນເປັນຕົ້ນ ບໍ່ຕ່າງໄປຈາກຮູບທີ່ຮູ້ແລ້ວ, ທ່ານກໍ່ຈະບໍ່ຖາມວ່າ 'ຮູບທີ່ເຫັນນັ້ນເປັນແນວໃດ?' ເປັນຕົ້ນ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຄວາມເປັນຈະຕຸກກະ (ໝວດສີ່) ຈະມີໄດ້ແນວໃດ? ທ່ານໃສ່ໃຈໃນຄຳຖາມນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງການຖືເອົາມີການເຫັນເປັນຕົ້ນ'. ຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງການຖືເອົາມີການເຫັນເປັນຕົ້ນ' ນັ້ນ ຄື ການເຫັນ, ການຟັງ, ການດົມກິ່ນແລ້ວຮູ້ ແລະການຮູ້ແຈ້ງ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງສິ່ງທີ່ຄວນຖືເອົາ ຍ່ອມມີໄດ້ເພາະຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງຜູ້ຖືເອົາ. ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງວ່າ ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງສິ່ງທີ່ຄວນຖືເອົາ ຍ່ອມມີໄດ້ແມ່ນແຕ່ໂດຍກົງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະຄວາມເປັນຮູບທີ່ເຫັນ... ລະ... '.

Pañcakaniddesavaṇṇanā

ການພັນລະນາປັນຈະກະນິດເທດ

969. Tadidaṃ nayakaraṇaṃ chabbidhādīsu tīsu saṅgahesu yojitaṃ.

໙໖໙. ວິທີການຈັດນັຍນີ້ ທ່ານປະກອບເຂົ້າໃນການສົງເຄາະສາມຢ່າງ ມີໝວດຫົກເປັນຕົ້ນ.

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

ການພັນລະນາປາກິນນະກະກຖາ

975. Ekantato nīvaraṇattā middhassa ‘‘natthi nīvaraṇā’’ti vacanena gahaṇanti dassetuṃ ‘‘middhassapi nīvaraṇassā’’ti vuttaṃ. Na ca rūpaṃ pahātabbaṃ nippariyāyappahānassa idha [Pg.170] adhippetattā. Ettha keci ‘‘nāmakāyarūpakāyagelaññasabhāvato duvidhaṃ middhaṃ. Tattha purimaṃ ‘nīvaraṇā’ti vacanena vuttaṃ, itaraṃ rūpasabhāva’’nti vadanti. Tattha yaṃ taṃ arūpato aññaṃ middhaṃ parikappitaṃ, tampi nīvaraṇaṃ middhasabhāvato itaraṃ middhaṃ viyāti parikappitamiddhassapi na sakkā nīvaraṇabhāvaṃ nivattetunti tesaṃ vacanassa nīvaraṇappahānavacanena virodhaṃ dassento ‘‘na ca rūpakāya’’ntiādimāha. Atha vā khīṇāsavānaṃ soppanasabhāvato soppassa ca middhahetukattā atthi middharūpanti vādaṃ sandhāya uttaramāha ‘‘na ca rūpakāyagelañña’’ntiādinā. Tattha middhameva soppahetūti nāyaṃ avadhāraṇā icchitā, soppahetu eva middhanti pana icchitāti middhato aññopi soppahetu atthi, ko pana so? Rūpakāyagelaññaṃ. Na ca rūpa…pe… vacanatoti yojanā daṭṭhabbā.

໙໗໕. ເພື່ອສະແດງວ່າ ມິດທະ ເພາະເປັນນີວອນໂດຍສ່ວນດຽວ ທ່ານຈຶ່ງຖືເອົາດ້ວຍຄຳວ່າ 'ບໍ່ມີນີວອນ', ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແມ່ນຂອງມິດທະທີ່ເປັນນີວອນ'. ແລະຮູບບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ຄວນລະ ເພາະໃນທີ່ນີ້ປະສົງເອົາການລະໂດຍນິບປະຣິຍາຍ (ໂດຍກົງ). ໃນຄຳນີ້ ບາງຄົນກ່າວວ່າ 'ມິດທະມີສອງຢ່າງ ໂດຍສະພາວະຄືຄວາມປ່ວຍໄຂ້ຂອງນາມກາຍແລະຮູບກາຍ. ໃນສອງຢ່າງນັ້ນ ຢ່າງທຳອິດ ທ່ານກ່າວໄວ້ດ້ວຍຄຳວ່າ ນີວອນ, ສ່ວນອີກຢ່າງໜຶ່ງ ມີສະພາວະເປັນຮູບ'. ໃນວາທະນັ້ນ ມິດທະໃດທີ່ຖືກກຳນົດວ່າຕ່າງໄປຈາກອະຮູບ, ມິດທະນັ້ນກໍ່ເປັນນີວອນ ເພາະມີສະພາວະເປັນມິດທະ ເໝືອນມິດທະອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ອາດຈະປະຕິເສດຄວາມເປັນນີວອນຂອງມິດທະທີ່ຖືກກຳນົດນັ້ນໄດ້, ເມື່ອຈະສະແດງຄວາມຂັດແຍ້ງແຫ່ງຄຳເວົ້າຂອງພວກເຂົາ ກັບຄຳກ່າວເລື່ອງການລະນີວອນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີຕົ້ນວ່າ 'ແລະບໍ່ແມ່ນຮູບກາຍ'. ຫຼືວ່າ ເພາະພະອໍລະຫັນທັງຫຼາຍມີສະພາວະແຫ່ງການຫຼັບ ແລະການຫຼັບນັ້ນມີມິດທະເປັນເຫດ, ເມື່ອຈະໂຕ້ແຍ້ງວາທະທີ່ວ່າ 'ມີມິດທະຮູບຢູ່' ທ່ານຈຶ່ງກ່າວແກ້ວ່າ 'ແລະບໍ່ແມ່ນຄວາມປ່ວຍໄຂ້ຂອງຮູບກາຍ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ທ່ານບໍ່ປາດຖະໜາການກຳນົດວ່າ 'ມິດທະເທົ່ານັ້ນເປັນເຫດແຫ່ງການຫຼັບ', ແຕ່ປາດຖະໜາວ່າ 'ມິດທະເປັນເຫດແຫ່ງການຫຼັບແທ້', ດັ່ງນັ້ນ ເຫດແຫ່ງການຫຼັບອື່ນນອກຈາກມິດທະກໍ່ມີຢູ່, ເຫດນັ້ນແມ່ນຫຍັງ? ຄື ຄວາມປ່ວຍໄຂ້ຂອງຮູບກາຍ. ພຶງເຫັນການປະກອບຄວາມວ່າ 'ແລະບໍ່ແມ່ນຮູບ... ລະ... ເພາະຄຳວ່າ'.

Vacīghosādīti ādi-saddena huṃkārādisaddo saṅgayhati. Aṅguliphoṭādisaddo utusamuṭṭhānoyeva, cittapaccayo pana hoti. Rūpabhāvamattānīti jarāmaraṇasabhāvānaṃ rūpānaṃ taṃdhammamattāni, tato eva na jātiādidhammavantānīti āha ‘‘na sayaṃ sabhāvavantānī’’ti. Yathā jarā aniccatā ca rūpabhāvamattaṃ, evaṃ jātipīti jātiyā rūpabhāvamattatāya upasaṃharaṇattho tathā-saddo.

ຄຳວ່າ 'ສຽງເວົ້າເປັນຕົ້ນ' ດ້ວຍສັບວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ' ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາສຽງຮ້ອງຮື (ຮຸມກາລະ) ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນສຽງດີດນິ້ວມືເປັນຕົ້ນ ເປັນຮູບທີ່ມີອຸຕຸເປັນສະມຸດຖານແທ້ໆ ແຕ່ມີຈິດເປັນປັດໄຈ. ຄຳວ່າ 'ເປັນພຽງສະພາວະຂອງຮູບ' ຄື ເປັນພຽງສະພາວະຂອງຮູບທັງຫຼາຍທີ່ມີຊະລາແລະມໍລະນະເປັນສະພາວະ, ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ມັນຈຶ່ງບໍ່ມີທຳມີຊາດິເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນມີສະພາວະດ້ວຍຕົນເອງ'. ສັບວ່າ 'ຢ່າງນັ້ນ' (ຕຖາ) ມີອຸປະສົງເພື່ອປຽບທຽບຄວາມເປັນພຽງສະພາວະຂອງຮູບຂອງຊາດິ ວ່າ 'ຊະລາ ແລະອະນິດຈະຕາ ເປັນພຽງສະພາວະຂອງຮູບຢ່າງໃດ, ແມ່ນຊາດິກໍ່ຢ່າງນັ້ນ'.

Tesaṃ rūpadhammānaṃ. Saṅkhātādi-saddo viya abhinibbattita-saddopi vattamānakālikopi hotīti ‘‘abhinibbattiyamānadhammakkhaṇasmi’’nti vuttaṃ. Evamapīti yadipi jiraṇabhijjanabhāvā jiraṇādisabhāvānaṃ dhammānaṃ janakapaccayakiccānubhāvakkhaṇe abhāvato tappaccayabhāvavohāraṃ abhinibbattivohārañca na labhanti, evamapi tesaṃ upādinnatā vattabbāti sambandho. ‘‘Jarāmaraṇaṃ paṭiccasamuppanna’’nti vacanato tassa pariyāyataṃ vivarati ‘‘tesaṃ uppāde satī’’tiādinā.

ຄຳວ່າ 'ຂອງຮູບທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ' ຄື ຂອງຮູບທຳເຫຼົ່ານັ້ນ. ສັບວ່າ 'ສຳເລັດແລ້ວ' (ອະພິນິບປັດຕິຕະ) ແມ່ນເປັນໄປໃນປັດຈຸບັນກາລໄດ້ ເໝືອນສັບວ່າ 'ສັງຂາຕະ' ເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໃນຂະນະແຫ່ງທຳທີ່ກຳລັງສຳເລັດຢູ່'. ຄຳວ່າ 'ເຖິງຢ່າງນີ້ກໍ່ຕາມ' ມີເນື້ອຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າສະພາວະທີ່ຊຸດໂຊມແລະແຕກສະຫຼາຍ ຈະບໍ່ໄດ້ຮັບໂວຫານວ່າເປັນປັດໄຈຂອງທຳນັ້ນ ແລະບໍ່ໄດ້ຮັບໂວຫານວ່າເປັນການສຳເລັດ ເພາະບໍ່ມີໃນຂະນະທີ່ສະແດງກິດຂອງຊະນົກປັດໄຈຂອງທຳທັງຫຼາຍທີ່ມີສະພາວະຊຸດໂຊມເປັນຕົ້ນ, ເຖິງຢ່າງນີ້ກໍ່ຕາມ ຄວາມເປັນອຸປາດິນນະຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນກໍ່ຄວນກ່າວເຖິງ. ເພາະມີພະບາລີວ່າ 'ຊະລາມໍລະນະເປັນປະຕິດຈະສະມຸບບາດ', ທ່ານຈຶ່ງສະແດງຄວາມເປັນປະຣິຍາຍ (ໂດຍອ້ອມ) ຂອງຊະລາມໍລະນະນັ້ນ ດ້ວຍຄຳມີຕົ້ນວ່າ 'ເມື່ອທຳເຫຼົ່ານັ້ນເກີດຂຶ້ນ'.

Yadi evanti yadi nissayapaṭibaddhavuttikā jātiādayo, evaṃ sati. ‘‘Mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’’nti vacanato bhūtanissitesu kevalo upādāyavohāroti upādāye nissitāpi aparena upādāya-saddena visesetvā vattabbāti adhippāyena ‘‘upādāyupādāyabhāvo āpajjatī’’ti āha. Kāraṇakāraṇepi kāraṇe viya vohāro hoti [Pg.171] ‘‘corehi gāmo daḍḍho’’ti yathāti dassento ‘‘bhūta…pe… ttanato’’ti āha. Idāni paramparā vinā nippariyāyato uppādādīnaṃ bhūtapaṭibaddhabhāvaṃ saha nidassanena dassetuṃ ‘‘api cā’’tiādimavoca. Vikāraparicchedāpi upādāyarūpavikārādibhāve bhūtapaṭibaddhabhāvāvinivattito ekasmiṃ kalāpe ekekāva vikārādayoti jīvitindriyaṃ viya kalāpānupālakaṃ kalāpavikārādibhāvato ca ‘‘upādāyarūpāni’’icceva vuccantīti āha ‘‘evaṃ vikā…pe… yojetabbānī’’ti.

ຄຳວ່າ 'ຫາກເປັນເຊັ່ນນັ້ນ' ຄື ຫາກວ່າຊາດິເປັນຕົ້ນມີຄວາມເປັນໄປເນື່ອງດ້ວຍທີ່ອາໄສ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ. ເພາະມີພະບາລີວ່າ 'ອຸປາດາຍະຮູບຂອງມະຫາພູດທັງຫຼາຍ', ໂວຫານວ່າອຸປາດາຍະ (ອາໄສ) ຍ່ອມມີສະເພາະໃນຮູບທີ່ອາໄສມະຫາພູດເທົ່ານັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະອາໄສໃນອຸປາດາຍະຮູບ ກໍ່ຄວນກ່າວໂດຍຈຳແນກດ້ວຍສັບວ່າອຸປາດາຍະອື່ນອີກ, ດ້ວຍຄວາມປະສົງນີ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມເຖິງຄວາມເປັນອຸປາດາຍຸປາດາຍະ'. ເມື່ອຈະສະແດງວ່າ ແມ່ນໃນເຫດຂອງເຫດ ກໍ່ມີໂວຫານເໝືອນໃນເຫດ ເຊັ່ນຄຳວ່າ 'ບ້ານຖືກພວກໂຈນຈູດໄໝ້' ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະຄວາມເປັນມະຫາພູດ... ລະ... '. ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງຄວາມເນື່ອງກັນຂອງອຸບປາດເປັນຕົ້ນກັບມະຫາພູດ ໂດຍນິບປະຣິຍາຍ (ໂດຍກົງ) ໂດຍບໍ່ຕ້ອງຜ່ານລຳດັບ ພ້ອມທັງຕົວຢ່າງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີຕົ້ນວ່າ 'ອີກຢ່າງໜຶ່ງ'. ແມ່ນວິການແລະປະຣິດເສດ ເພາະບໍ່ປາສະຈາກຄວາມເນື່ອງກັນກັບມະຫາພູດໃນຄວາມເປັນວິການຂອງອຸປາດາຍະຮູບເປັນຕົ້ນ, ໃນກະລາບໜຶ່ງໆ ຍ່ອມມີວິການເປັນຕົ້ນຢ່າງລະໜຶ່ງໆ ເໝືອນຊີວິຕິນຊີ ທີ່ເປັນເຄື່ອງຮັກສາກະລາບ ແລະເພາະຄວາມເປັນວິການຂອງກະລາບເປັນຕົ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຊື່ວ່າອຸປາດາຍະຮູບແທ້ໆ', ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ພຶງປະກອບວິການ... ລະ... ຢ່າງນີ້'.

Asaṅkhatabhāvanivāraṇatthaṃ parinipphannatā vuttāti idaṃ aparinipphannasabhāvavato anupalabbhamānatāya sasavisāṇaṃ viya kenaci na saṅkhatanti asaṅkhataṃ nāma siyāti imissā āsaṅkāya nivattanavasena vuttaṃ. Atha vā rūpavikārādibhāvato rūpabhāvo viya rūpe sati santi, asati na santīti siddhāya paṭiccasamuppannatāya sādhitā parinipphannatā tesaṃ saṅkhatabhāvaṃ sādhentī asaṅkhatabhāvaṃ nivāraṇatthaṃ jāyatīti vuttaṃ ‘‘asaṅkhatabhāvanivāraṇatthaṃ parinipphannatā vuttā’’ti.

ທີ່ກ່າວວ່າ ‘ຄວາມເປັນສະພາວະທີ່ສໍາເລັດຮຽບຮ້ອຍແລ້ວ (ປະຣິນິບພັນນະລັກສະນະ) ກ່າວໄວ້ເພື່ອປ້ອງກັນຄວາມເປັນອະສັງຂະຕະ’ ນີ້ ກ່າວໄວ້ເພື່ອບັນເທົາຄວາມລະແວງສົງໄສນີ້ວ່າ ‘ສິ່ງທີ່ບໍ່ມີໃຜປຸງແຕ່ງ ເພາະບໍ່ສາມາດເຂົ້າເຖິງໄດ້ ໂດຍຄວາມເປັນສະພາວະທີ່ບໍ່ສໍາເລັດຮຽບຮ້ອຍ ເໝືອນດັ່ງເຂົາກະຕ່າຍ ຈະຊື່ວ່າ ອະສັງຂະຕະ ໄດ້ຫຼືບໍ່’. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄວາມເປັນສະພາວະທີ່ສໍາເລັດຮຽບຮ້ອຍ (ປະຣິນິບພັນນະລັກສະນະ) ທີ່ສໍາເລັດແລ້ວ ດ້ວຍຄວາມເປັນປະຕິດຈະສະມຸບບາດ ທີ່ສໍາເລັດແລ້ວວ່າ ‘ເມື່ອຮູບມີຢູ່ ສິ່ງເຫຼົ່ານີ້ກໍມີຢູ່, ເມື່ອຮູບບໍ່ມີ ສິ່ງເຫຼົ່ານີ້ກໍບໍ່ມີ’ ເໝືອນດັ່ງຄວາມເປັນຮູບ ໂດຍຄວາມເປັນສະພາວະມີຄວາມປ່ຽນແປງແຫ່ງຮູບເປັນຕົ້ນ ເມື່ອຈະສໍາເລັດຄວາມເປັນສັງຂະຕະແຫ່ງທໍາເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອປ້ອງກັນຄວາມເປັນອະສັງຂະຕະ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ‘ຄວາມເປັນສະພາວະທີ່ສໍາເລັດຮຽບຮ້ອຍແລ້ວ ກ່າວໄວ້ເພື່ອປ້ອງກັນຄວາມເປັນອະສັງຂະຕະ’.

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາປົກິນນະກະກະຖາ ຈົບແລ້ວ.

Rūpakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາຮູບກັນ ຈົບແລ້ວ.

3. Nikkhepakaṇḍaṃ

໓. ນິກເຂປະກັນ

Tikanikkhepakathāvaṇṇanā

ການພັນລະນາຕິກະນິກເຂປະກະຖາ

985. Yathāvuttaphassapañcamakādirāsikiccarahitattā [Pg.172] keci dhamme visuṃ ṭhapetvā sovacassatādiavuttavisesasaṅgaṇhanatthañca, veneyyajjhāsayavasena vā chandādayo ‘‘yevāpanā’’ti vuttāti yevāpanakānaṃ paduddhārena niddesānarahatāya kāraṇaṃ vuttanti hadayavatthussa tathā niddesānarahatāya kāraṇaṃ vadanto ‘‘sukhumupā…pe… hitassā’’ti āha. Sukhumabhāvepi indriyādisabhāvāni upādāyarūpāni ādhipaccādivasena pākaṭāni honti, na ataṃsabhāvaṃ sukhumupādāyarūpanti hadayavatthussa paduddhārena kusalattikapadabhājane niddesānarahatā vuttā. Sukhumabhāvatoyeva hi taṃ mahāpakaraṇepi ‘‘yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattantī’’ti (paṭṭhā. 1.1.8) nissitadhammamukhena dassitanti. Veneyyajjhāsayavasena vā hadayavatthu paduddhārena na dassitanti daṭṭhabbaṃ. Yena pana adhippāyena rūpakaṇḍe hadayavatthu duvidhena rūpasaṅgahādīsu na vuttaṃ, so rūpakaṇḍavaṇṇanāya vibhāvito evāti. Nikkhipitvāti padassa pakkhipitvāti atthoti adhippāyena ‘‘vitthāradesanaṃ antogadhaṃ katvā’’ti vuttaṃ. Mūlādivasena hi desitā kusalādidhammā taṃtaṃcittuppādādivasenapi desitā eva nāma honti taṃsabhāvānativattanatoti.

໙໘໕. ເພາະຄວາມທີ່ທໍາບາງຢ່າງປາສະຈາກກິດຈະການປະຊຸມມີຜັດສະເປັນທີ ໕ ເປັນຕົ້ນ ຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ຈຶ່ງຕັ້ງໄວ້ຕ່າງຫາກ ແລະເພື່ອສົງເຄາະທໍາພິເສດທີ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ ມີຄວາມເປັນຜູ້ວ່າງ່າຍເປັນຕົ້ນ ຫຼືວ່າ ດ້ວຍອໍານາດແຫ່ງອັດທະຍາໄສຂອງເວໄນຍະສັດ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວທໍາ ມີສັນທະເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຄໍາວ່າ ‘ເຍວາປະນະ’ (ຫຼືທໍາອື່ນໆ ທີ່ເກີດຂຶ້ນ) ດັ່ງນີ້ ຄືກ່າວເຫດຜົນທີ່ທໍາພວກເຍວາປະນະ ບໍ່ຄວນສະແດງໂດຍການຍົກບົດຂຶ້ນຕັ້ງ ດັ່ງນັ້ນ ເມື່ອຈະກ່າວເຫດຜົນທີ່ຫະທະຍະວັດຖຸ ບໍ່ຄວນສະແດງຢ່າງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ‘ສຸຂຸມຸປາ...ເປ... ຫິຕັດສາ’ ດັ່ງນີ້. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີສະພາວະອັນລະອຽດ ແຕ່ອຸປາດາຍະຮູບທັງຫຼາຍ ມີອິນຊີເປັນຕົ້ນ ກໍຍ່ອມປາກົດດ້ວຍອໍານາດແຫ່ງຄວາມເປັນໃຫຍ່ເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ອຸປາດາຍະຮູບອັນລະອຽດ ທີ່ບໍ່ມີສະພາວະຢ່າງນັ້ນ ບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມທີ່ຫະທະຍະວັດຖຸ ບໍ່ຄວນສະແດງໃນກຸສະລະຕິກະປະທະພາຊະນີ ໂດຍການຍົກບົດຂຶ້ນຕັ້ງ ຈຶ່ງກ່າວໄວ້ແລ້ວ. ເພາະຄວາມທີ່ຫະທະຍະວັດຖຸນັ້ນ ມີສະພາວະອັນລະອຽດນັ້ນເອງ ໃນມະຫາປະກອນ (ຄໍາພີປັດຖານ) ຈຶ່ງສະແດງໄວ້ໂດຍມຸກແຫ່ງທໍາທີ່ອາໄສວ່າ ‘ມະໂນທາດ ແລະມະໂນວິນຍານທາດ ຍ່ອມອາໄສຮູບໃດເປັນໄປ’ (ປັດຖານ. ໑.໑.໘). ຫຼືຄວນເຫັນວ່າ ຫະທະຍະວັດຖຸ ບໍ່ໄດ້ສະແດງໄວ້ໂດຍການຍົກບົດຂຶ້ນຕັ້ງ ກໍດ້ວຍອໍານາດແຫ່ງອັດທະຍາໄສຂອງເວໄນຍະສັດ. ສ່ວນຄວາມປະສົງໃດ ທີ່ຫະທະຍະວັດຖຸ ບໍ່ໄດ້g່າວໄວ້ໂດຍປະເພດ ໒ ຢ່າງ ໃນຮູບປະສັງຄະຫະເປັນຕົ້ນ ໃນຮູບກັນ, ຄວາມປະສົງນັ້ນ ໄດ້ສະແດງໃຫ້ຈະແຈ້ງແລ້ວ ໃນການພັນລະນາຮູບກັນນັ້ນເອງ. ດ້ວຍຄວາມປະສົງວ່າ ບົດວ່າ ‘ນິກຂິປິຕະວາ’ (ວາງໄວ້) ມີອັດຖະວ່າ ‘ພັກຂິປິຕະວາ’ (ໃສ່ເຂົ້າໄວ້) ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ‘ເຮັດການສະແດງໂດຍພິສະດານໃຫ້ຮວມຢູ່ພາຍໃນ’. ເພາະວ່າ ກຸສົນລະທໍາເປັນຕົ້ນ ທີ່ສະແດງໄວ້ດ້ວຍອໍານາດແຫ່ງມູນເປັນຕົ້ນ ກໍຊື່ວ່າ ສະແດງໄວ້ດ້ວຍອໍານາດແຫ່ງຈິດຕຸບປາດນັ້ນໆ ເໝືອນກັນ ເພາະບໍ່ກ້າວລ່ວງສະພາວະຂອງຕົນ.

Mūlavasenāti suppatiṭṭhitabhāvasādhanavasena. Etāni hetupadādīni hinoti phalaṃ etasmā pavattatīti hetu, paṭicca etasmā etīti paccayo, janetīti janako, nibbattetīti nibbattakoti sesānaṃ vacanattho. ‘‘Mūlaṭṭhassa…pe… vutta’’nti kasmā vuttaṃ, nanu ‘‘pīḷanaṭṭho’’tiādīsu viya mūlabhāvo mūlaṭṭho, tīṇi kusalamūlānīti ayañca mūlato nikkhepoti? Na, mūlassa attho mūlaṭṭho, so eva mūlaṭṭhoti suppatiṭṭhitabhāvasādhanaṭṭhena mūlasabhāvānaṃ alobhādidhammānaṃ kusaladhammesu kiccavisesassa adhippetattā. Tenevāha ‘‘atthoti dhammakicca’’nti. Atha vā atthavasenāti ‘‘tīṇi kusalamūlānī’’ti vuttānaṃ tesaṃ mūlānaṃ sabhāvasaṅkhātaatthavasena, na gāthāya vuttaatthavasena. Yasmā [Pg.173] pana so mūlaṭṭhoyeva ca hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘alobhādīna’’ntiādi. Alobhādayo viya vedanākkhandhādayopi adhikatattā taṃ-saddena paṭiniddisitabbāti vuttaṃ ‘‘te kusalamūlā taṃsampayuttā’’ti. Tehi alobhādīhīti ettha ādi-saddena vā vedanākkhandhādayopi saṅgahitāti dassetuṃ ‘‘te kusalamūlā taṃsampayuttā’’ti vuttaṃ.

ບົດວ່າ ‘ດ້ວຍອໍານາດແຫ່ງມູນ’ ຄື ດ້ວຍອໍານາດແຫ່ງການເຮັດໃຫ້ຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍດີ. ບົດມີເຫດປະທະເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້ ມີວິເຄາະວ່າ: ຜົນຍ່ອມດໍາເນີນໄປຈາກທໍານີ້ ເພາະສະນັ້ນ ທໍານີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເຫດ (ເຫຕຸ), ຜົນຍ່ອມອາໄສທໍານີ້ແລ້ວເກີດຂຶ້ນ ເພາະສະນັ້ນ ທໍານີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ປັດໄຈ (ປັດຈະໂຍ), ທໍານີ້ຍ່ອມໃຫ້ເກີດ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຜູ້ໃຫ້ເກີດ (ຊະນະໂກ), ທໍານີ້ຍ່ອມໃຫ້ບັງເກີດ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຜູ້ໃຫ້ບັງເກີດ (ນິບພັດຕະໂກ) ນີ້ຄືອັດຖະແຫ່ງຄໍາເວົ້າຂອງບົດທີ່ເຫຼືອ. ທີ່ກ່າວວ່າ ‘ແຫ່ງເນື້ອຄວາມຂອງມູນ...ເປ... ກ່າວໄວ້’ ນັ້ນ ກ່າວໄວ້ເພາະເຫດໃດ? ຄວາມເປັນມູນ ຊື່ວ່າ ມູລັດຖະ ເໝືອນດັ່ງໃນບົດວ່າ ‘ປີຣະນັດໂຖ’ (ບີບຄັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ແລະການວາງໄວ້ຕັ້ງແຕ່ມູນນີ້ວ່າ ‘ກຸສົນມູນ ໓’ ດັ່ງນີ້ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ບໍ່ແມ່ນ, ເນື້ອຄວາມຂອງມູນ ຊື່ວ່າ ມູລັດຖະ, ມູລັດຖະນັ້ນເອງ ເພາະປະສົງເອົາກິດຈະການພิເສດໃນກຸສົນລະທໍາທັງຫຼາຍ ຂອງທໍາທີ່ມີສະພາວະເປັນມູນ ມີອະໂລພະເປັນຕົ້ນ ໂດຍຄວາມໝາຍວ່າເປັນເຄື່ອງເຮັດໃຫ້ຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍດີ. ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ‘ບົດວ່າ ອັດຖະ ຄື ທໍາມະກິດຈະ’ ດັ່ງນີ້. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ບົດວ່າ ‘ດ້ວຍອໍານາດແຫ່ງເນື້ອຄວາມ’ ຄື ດ້ວຍອໍານາດແຫ່ງເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວຄືສະພາວະ ຂອງມູນທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ ‘ກຸສົນມູນ ໓’ ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍອໍານາດແຫ່ງເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຄາຖາ. ແຕ່ເພາະເນື້ອຄວາມນັ້ນ ເປັນມູລັດຖະນັ້ນເອງ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ‘ແຫ່ງອະໂລພະເປັນຕົ້ນ’ ດັ່ງນີ້. ເພາະຄວາມທີ່ຂันທັງຫຼາຍ ມີເວທະນາຂັນເປັນຕົ້ນ ເປັນທໍາທີ່ນໍາເຂົ້າມາສະແດງ ເໝືອນດັ່ງອະໂລພະເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຄວນສະແດງແທນດ້ວຍ ‘ຕັງ’ ສັບ (ນັ້ນ) ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ‘ກຸສົນມູນເຫຼົ່ານັ້ນ ແລະທໍາທີ່ສໍາປະຍຸດດ້ວຍກຸສົນມູນນັ້ນ’. ທີ່ກ່າວວ່າ ‘ກຸສົນມູນເຫຼົ່ານັ້ນ ແລະທໍາທີ່ສໍາປະຍຸດດ້ວຍກຸສົນມູນນັ້ນ’ ກໍເພື່ອສະແດງວ່າ ດ້ວຍບົດວ່າ ‘ດ້ວຍອະໂລພະເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ’ ໃນທີ່ນີ້ ດ້ວຍ ‘ອາດິ’ ສັບ (ເປັນຕົ້ນ) ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາຂันທັງຫຼາຍ ມີເວທະນາຂັນເປັນຕົ້ນນໍາ.

‘‘Katame dhammā kusalā’’ti pucchitvā phassādibhedato cattāro khandhe dassetvā ‘‘ime dhammā kusalā’’ti (dha. sa. 1) vuttatā khandhā ca kusalanti vuttaṃ ‘‘khandhehi sabhāvato kusale pariyādiyatī’’ti. Vedanākkhandho vāti kusalaṃ…pe… viññāṇakkhandho vāti. Aññassa attano phalassa. Mūlehi kusalānaṃ anavajjatāya hetuṃ dassetīti idaṃ na mūlānaṃ kusalassa anavajjabhāvasādhakattā vuttaṃ, atha kho tassa anavajjatāya suppatiṭṭhitabhāvasādhakattā. Yadi hi mūlehi kato kusalānaṃ anavajjabhāvo bhaveyya, taṃsamuṭṭhānarūpassapi so bhaveyya, mūlānaṃ vā tesaṃ paccayabhāvo na siyā, hoti ca so. Vuttañhetaṃ ‘‘hetū hetu…pe… paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.1.). Kiñca bhiyyo kusalānaṃ viya akusalābyākatānampi tabbhāvo mūlapaṭibaddho bhaveyya, tathā sati ahetukānaṃ akusalābyākatānaṃ tabbhāvo na siyā, tasmā kusalādīnaṃ yonisomanasikārādipaṭibaddho kusalādibhāvo, na mūlapaṭibaddho, mūlāni pana kusalādīnaṃ suppatiṭṭhitabhāvasādhanānīti veditabbaṃ. Sahetukā hi dhammā viruḷhamūlā viya pādapā suppatiṭṭhitā thirā honti, na tathā ahetukāti. Taṃsampayogakataṃ anavajjasabhāvanti idampi na anavajjasabhāvassa taṃsampayogena nipphāditattā vuttaṃ, anavajjasabhāvaṃ pana visesetvā dassetuṃ vuttaṃ. Alobhādisampayogato hi kusalādīnaṃ khandhānaṃ anavajjabhāvo suppatiṭṭhito jāyati, na ahetukābyākatānaṃ viya na suppatiṭṭhitoti. Yadi evaṃ na tesaṃ khandhānaṃ kusalādibhāvo dassito siyā? Na, adhikārato kusalabhāvassa viññāyamānattā. Kamma-saddo viya vipākadhammatāvācino na mūlakkhandhasaddā, so ca idha avisesato vuttoti āha ‘‘kammehi sukhavipākataṃ dassetī’’ti. Ādikalyāṇataṃ kusalānaṃ [Pg.174] dassetīti yojanā. Anavajjahetusabhāvasukhavipākabhāvanidānādisampattiyo daṭṭhabbā, yonisomanasikāraavajjapaṭipakkhatāiṭṭhavipākatāvasenapi nidānādisampattiyo yojetabbā. Yonisomanasikārato hi kusalā alobhādimūlakā, alobhādisampayogato ca lobhādipaṭipakkhasukhavipākāva jātāti.

ເພາະຖາມວ່າ ‘ທໍາທັງຫຼາຍທີ່ເປັນກຸສົນ ເປັນໄນໃດ?’ ແລ້ວສະແດງຂັນ ໔ ໂດຍປະເພດມີຜັດສະເປັນຕົ້ນ ແລ້ວກ່າວວ່າ ‘ທໍາເຫຼົ່ານີ້ເປັນກຸສົນ’ (ທໍາມະສັງຄະນີ ໑) ດັ່ງນັ້ນ ຂັນທັງຫຼາຍຈຶ່ງຊື່ວ່າ ກຸສົນ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ‘ຍ່ອມກໍາໜົດເອົາກຸສົນໂດຍສະພາວະ ດ້ວຍຂັນທັງຫຼາຍ’. ບົດວ່າ ‘ເວທະນາຂັນ ຫຼື’ ຄື ກຸສົນ...ເປ... ‘ວິນຍານະຂັນ ຫຼື’ ດັ່ງນີ້. ແຫ່ງຜົນອື່ນຂອງຕົນ. ທີ່ກ່າວວ່າ ‘ຍ່ອມສະແດງເຫດແຫ່ງຄວາມບໍ່ມີໂທດຂອງກຸສົນທັງຫຼາຍ ດ້ວຍມູນທັງຫຼາຍ’ ນີ້ ບໍ່ແມ່ນກ່າວໄວ້ເພາະຄວາມທີ່ມູນທັງຫຼາຍ ເປັນເຄື່ອງເຮັດໃຫ້ສໍາເລັດຄວາມບໍ່ມີໂທດຂອງກຸສົນ, ແຕ່ກ່າວໄວ້ເພາະຄວາມທີ່ມູນນັ້ນ ເປັນເຄື່ອງເຮັດໃຫ້ສໍາເລັດຄວາມຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍດີ ແຫ່ງຄວາມບໍ່ມີໂທດນັ້ນ. ເພາະວ່າ ຖ້າຄວາມບໍ່ມີໂທດຂອງກຸສົນທັງຫຼາຍ ຈະເພິ່ງສໍາເລັດໄດ້ດ້ວຍມູນ, ຄວາມບໍ່ມີໂທດນັ້ນ ກໍເພິ່ງມີແກ່ຮູບທີ່ມີກຸສົນນັ້ນເປັນສະມຸດຖານນໍາ, ຫຼືຄວາມເປັນປັດໄຈແຫ່ງມູນທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍບໍ່ເພິ່ງມີ, ແຕ່ຄວາມເປັນປັດໄຈນັ້ນກໍມີຢູ່. ສົມຈິງດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ ‘ເຫດທັງຫຼາຍ ເປັນເຫດ...ເປ... ປັດໄຈ’ (ປັດຖານ ໑.໑.໑). ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄວາມເປັນຢ່າງນັ້ນ (ຄວາມເປັນກຸສົນເປັນຕົ້ນ) ຂອງອະກຸສົນ ແລະອັບພະຍາກົດທັງຫຼາຍ ກໍເພິ່ງເນື່ອງດ້ວຍມູນ ເໝືອນດັ່ງຂອງກຸສົນທັງຫຼາຍ, ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ ຄວາມເປັນຢ່າງນັ້ນ ຂອງອະກຸສົນ ແລະອັບພະຍາກົດທີ່ບໍ່ມີເຫດ ກໍບໍ່ເພິ່ງມີ, ເພາະສະນັ້ນ ຄວນຊາບວ່າ ຄວາມເປັນກຸສົນເປັນຕົ້ນ ເນື່ອງດ້ວຍໂຍນິໂສມະນະສิການເປັນຕົ້ນ ບໍ່ແມ່ນເນື່ອງດ້ວຍມູນ, ແຕ່ມູນທັງຫຼາຍ ເປັນເຄື່ອງເຮັດໃຫ້ສໍາເລັດຄວາມຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍດີ ຂອງກຸສົນເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ທໍາທີ່ມີເຫດ ຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍດີ ມີຄວາມໝັ້ນຄົງ ເໝືອນດັ່ງຕົ້ນໄມ້ທີ່ມີຮາກງອກງາມດີແລ້ວ, ທໍາທີ່ບໍ່ມີເຫດ ບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນ. ທີ່ກ່າວວ່າ ‘ມີສະພາວະບໍ່ມີໂທດ ທີ່ເຮັດດ້ວຍຄວາມສໍາປະຍຸດນັ້ນ’ ນີ້ກໍບໍ່ແມ່ນກ່າວໄວ້ ເພາະຄວາມທີ່ສະພາວະບໍ່ມີໂທດ ສໍາເລັດແລ້ວດ້ວຍຄວາມສໍາປະຍຸດນັ້ນ, ແຕ່ກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງຈໍາແນກສະພາວະບໍ່ມີໂທດ. ເພາະວ່າ ເພາະຄວາມສໍາປະຍຸດດ້ວຍອະໂລພະເປັນຕົ້ນ ຄວາມບໍ່ມີໂທດຂອງຂັນທັງຫຼາຍ ມີກຸສົນເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍດີ, ບໍ່ແມ່ນບໍ່ຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍດີ ເໝືອນດັ່ງອັບພະຍາກົດທີ່ບໍ່ມີເຫດ. ຖ້າເປັນຢ່າງນັ້ນ ຄວາມເປັນກຸສົນເປັນຕົ້ນ ຂອງຂັນທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍບໍ່ຊື່ວ່າສະແດງໄວ້ແລ້ວຫຼື? ບໍ່ແມ່ນ, ເພາະຄວາມເປັນກຸສົນ ຍ່ອມຮູ້ໄດ້ໂດຍອໍານາດແຫ່ງອະທິການ (ຂໍ້ຄວາມທີ່ກ່າວເຖິງ). ບົດວ່າ ມູນ ແລະຂັນ ບໍ່ແມ່ນບົດສະແດງຄວາມເປັນວິບາກ ເໝືອນດັ່ງບົດວ່າ ກໍາ, ແລະບົດວ່ານັ້ນ ໃນທີ່ນີ້ກ່າວໄວ້ໂດຍບໍ່ມີຄວາມພິເສດ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ‘ຍ່ອມສະແດງຄວາມມີວິບາກເປັນສຸກ ດ້ວຍກໍາທັງຫຼາຍ’ ດັ່ງນີ້. ປະກອບຄວາມວ່າ ‘ຍ່ອມສະແດງຄວາມງາມໃນເບື້ອງຕົ້ນ ແຫ່ງກຸສົນທັງຫຼາຍ’. ພຶງເຫັນຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍນິທານເປັນຕົ້ນ ທີ່ມີສະພາວະເປັນເຫດບໍ່ມີໂທດ ແລະມີວິບາກເປັນສຸກ, ແລະພຶງປະກອບຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍນິທານເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍອໍານາດແຫ່ງໂຍນິໂສມະນະສິການ ຄວາມເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມມີໂທດ ແລະຄວາມມີວິບາກທີ່ໜ້າປາດຖະໜານໍາ. ເພາະວ່າ ກຸສົນທັງຫຼາຍ ມີອະໂລພະເປັນຕົ້ນເປັນມູນ ເພາະໂຍນິໂສມະນະສິການ, ແລະເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ເປັນທໍາທີ່ມີວິບາກເປັນສຸກ ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ໂລພະເປັນຕົ້ນ ເພາະຄວາມສໍາປະຍຸດດ້ວຍອະໂລພະເປັນຕົ້ນ.

986. ‘‘Kasmā vutta’’nti anuyuñjitvā codako ‘‘nanū’’tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati. Itaro yathāvuttamohassa idha sampayutta-saddena avuccamānataṃ ‘‘saccameta’’nti sampaṭicchitvā ‘‘tenā’’tiādinā parihāramāha. Tassattho – ‘‘taṃsampayuttā’’tipadena kiñcāpi yathāvuttamoho padhānabhāvena na gahito, nānantariyakatāya pana guṇabhāvena gahitoti. Aññattha abhāvāti yathāvuttasampayuttato aññattha abhāvā. Na hi vicikicchuddhaccasahagato moho vicikicchuddhaccādidhammehi vinā hotīti.

໙໘໖. ຜູ້ໂຕ້ແຍ້ງ ຖາມວ່າ ‘ເພາະເຫດໃດຈຶ່ງກ່າວໄວ້’ ແລ້ວສະແດງຄວາມປະສົງຂອງຕົນ ດ້ວຍຄໍາວ່າ ‘ບໍ່ແມ່ນຫຼື’ ເປັນຕົ້ນ. ອີກຝ່າຍໜຶ່ງ ຍອມຮັບຄວາມທີ່ໂມຫະຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໃນທີ່ນີ້ ດ້ວຍບົດວ່າ ສໍາປະຍຸດ ວ່າ ‘ຄໍານີ້ຈິງຢູ່’ ແລ້ວກ່າວແກ້ດ້ວຍຄໍາວ່າ ‘ເພາະສະນັ້ນ’ ເປັນຕົ້ນ. ອັດຖະແຫ່ງຄໍາແກ້ນັ້ນມີດັ່ງນີ້ - ດ້ວຍບົດວ່າ ‘ຕັງສໍາປະຍຸດຕາ’ (ທໍາທີ່ສໍາປະຍຸດດ້ວຍມູນນັ້ນ) ເຖິງແມ່ນວ່າ ໂມຫະຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ຈະບໍ່ໄດ້ຖືເອົາໂດຍຄວາມເປັນສ່ວນສໍາຄັນ, ແຕ່ກໍຖືເອົາໂດຍຄວາມເປັນສ່ວນຮອງ ເພາະຄວາມບໍ່ແຍກຈາກກັນ. ບົດວ່າ ‘ເພາະບໍ່ມີໃນທີ່ອື່ນ’ ຄື ເພາະບໍ່ມີໃນທີ່ອື່ນ ຈາກທໍາທີ່ສໍາປະຍຸດຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ເພາະວ່າ ໂມຫະທີ່ເກີດຮ່ວມກັບວິຈິກິດສາ ແລະອຸດທັດຈະ ຈະມີໂດຍປາສະຈາກທໍາ ມີວິຈິກິດສາ ແລະອຸດທັດຈະເປັນຕົ້ນ ບໍ່ໄດ້.

987. Uppādādisaṅkhatalakkhaṇavinivattanatthaṃ ‘‘aniccadukkhaanattatā’’ti vuttaṃ. Uppādādayo pana tadavatthadhammavikārabhāvato taṃtaṃdhammaggahaṇena gahitāyeva. Tathā hi vuttaṃ ‘‘jarāmaraṇaṃ dvīhi khandhehi saṅgahita’’nti (dhātu. 71), ‘‘rūpassa upacayo’’ti ca ādi. Kesakumbhādi sabbaṃ nāmaṃ nāmapaññatti, rūpavedanādiupādānā brahmavihārādigocarā upādāpaññatti sattapaññatti, taṃtaṃbhūtanimittaṃ bhāvanāvisesañca upādāya gahetabbo jhānagocaraviseso kasiṇapaññatti. Paramatthe amuñcitvā vohariyamānāti iminā vihāramañcādipaññattīnaṃ sattapaññattisadisataṃ dasseti, yato tā sattapaññattiggahaṇena gayhanti. Hutvā abhāvapaṭipīḷanaavasavattanākārabhāvato saṅkhatadhammānaṃ ākārabhāvato saṅkhatadhammānaṃ ākāravisesabhūtāni lakkhaṇāni viññattiādayo viya vattabbāni siyuṃ, tāni pana nissayānapekkhaṃ na labbhantīti paññattisabhāvāneva tajjāpaññattibhāvatoti na vuttāni, sattaghaṭādito visesadassanatthaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ visuṃ vuttānīti. Na hi ko…pe… vattuṃ yuttaṃ kusalattikassa nippadesattā.

໙໘໗. ທີ່ກ່າວວ່າ ‘ຄວາມບໍ່ທ່ຽງ ຄວາມເປັນທຸກ ຄວາມເປັນອະນັດຕາ’ ກໍເພື່ອປ້ອງກັນສັງຂະຕະລັກສະນະ ມີຄວາມເກີດຂຶ້ນເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນທໍາທັງຫຼາຍ ມີຄວາມເກີດຂຶ້ນເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມຖືເອົາດ້ວຍການຖືເອົາທໍານັ້ນໆ ເພາະຄວາມເປັນຄວາມປ່ຽນແປງແຫ່ງທໍາທີ່ມີຢູ່ໃນຂະນະນັ້ນ. ສົມຈິງດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ ‘ຊະລາມໍລະນະ ສົງເຄາະດ້ວຍຂັນ ໒’ (ທາຕຸກະຖາ ໗໑) ແລະ ‘ຄວາມກໍ່ຕົວແຫ່ງຮູບ’ ເປັນຕົ້ນ. ບັນຍັດທັງໝົດ ມີຜົມ ແລະໝໍ້ນໍ້າເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ນາມະບັນຍັດ, ບັນຍັດທີ່ອາໄສຂັນມີຮູບ ແລະເວທະນາເປັນຕົ້ນ ເປັນອາລົມແຫ່ງພົມມະວິຫານເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ອຸປາດາບັນຍັດ ແລະສັດຕະບັນຍັດ, ບັນຍັດອັນເປັນອາລົມພິເສດແຫ່ງຊານ ທີ່ເພິ່ງຖືເອົາໂດຍອາໄສນິມິດແຫ່ງພູຕະຮູບນັ້ນໆ ແລະພາວະນາພິເສດ ຊື່ວ່າ ກະສິນນະບັນຍັດ. ບົດວ່າ ‘ທີ່ຮ້ອງກັນຢູ່ໂດຍບໍ່ລະຖິ້ມປໍຣະມັດ’ ນີ້ ຍ່ອມສະແດງຄວາມທີ່ບັນຍັດທັງຫຼາຍ ມີວິຫານ ແລະຕຽງເປັນຕົ້ນ ເໝືອນດັ່ງສັດຕະບັນຍັດ, ເພາະວ່າ ບັນຍັດເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມຖືເອົາດ້ວຍການຖືເອົາສັດຕະບັນຍັດ. ລັກສະນະທັງຫຼາຍ ອັນເປັນອາການພິເສດຂອງສັງຂະຕະທໍາທັງຫຼາຍ ເພາະຄວາມເປັນອາການຄືການບີບຄັ້ນດ້ວຍຄວາມບໍ່ມີຫຼັງຈາກເກີດຂຶ້ນ ແລະການບໍ່ຢູ່ໃນອໍານາດ ຄວນຈະກ່າວເຖິງ ເໝືອນດັ່ງວິນຍັດເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ລັກສະນະເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ໄດ້ຄວາມອາໄສ (ທີ່ຕັ້ງ) ກໍມີບໍ່ໄດ້ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງມີສະພາວະເປັນບັນຍັດນັ້ນເອງ ເພາະຄວາມເປັນບັນຍັດທີ່ເກີດຈາກສິ່ງນັ້ນໆ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້, ແຕ່เพื่อສະແດງຄວາມພິເສດຈາກສັດ ແລະໝໍ້ນໍ້າເປັນຕົ້ນ ໃນອັດຖະກະຖາຈຶ່ງກ່າວໄວ້ຕ່າງຫາກ. ເພາະວ່າ ໃຜໆ...ເປ... ບໍ່ຄວນກ່າວ ເພາະກຸສະລະຕິກະ ບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ.

988. Bhavati etthāti bhūmi, nissayapaccayabhāvato sukhassa bhūmi sukhabhūmi. Sukhavedanāsahitaṃ cittaṃ. Tassa bhūmibhedena niddhāraṇatthaṃ taṃnissayabhūtā [Pg.175] sampayuttadhammā ‘‘kāmāvacare’’ti vuttā. Tassa vā ekadesabhūtassa samudāyabhāvato ādhāraṇabhāvena apekkhitvā taṃsamānabhūmi ‘‘kāmāvacare’’ti vuttā. Tattha ‘‘sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare’’ti dvepi bhummavacanāni bhinnādhikaraṇabhāvena aṭṭhakathāyaṃ vuttānīti ubhayesampi samānādhikaraṇabhāvena atthayogaṃ dassetuṃ ‘‘sukhabhūmīti kāmāvacarādayopi yujjantī’’ti vuttaṃ. Yatheva hi cittaṃ, evaṃ sabbepi parittasukhena sampayuttā dhammā tassa nissayabhāvato bhūmi kāmāvacarāti. Aṭṭhakathāyampi vā ayamattho vuttoyevāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Citta’’nti hi cittuppādopi vuccati. Tena vuttaṃ ‘‘cittaṃ uppannanti ettha cittameva aggahetvā paropaṇṇāsakusaladhammehi saddhiṃyeva cittaṃ gahita’’nti. Evañca katvāti sukhabhūmiyanti cittuppādassa viññāyamānattā. Vibhāgadassanaṃ visesadassanaṃ. Bhāsitabbaṃ bhāsitaṃ, tadeva atthoti bhāsitattho. Abhidheyyattho. Tadatthaviññāpanenāti tikadukānaṃ kucchitānaṃ salanādiatthadīpakena.

໙໘໘. ທໍາທີ່ຍ່ອມມີໃນທີ່ນີ້ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ພູມ (ພູມິ), ພູມແຫ່ງສຸກ ເພາະຄວາມເປັນນິດສະຍະປັດໄຈ ຊື່ວ່າ ສຸຂະພູມ. ຄື ຈິດທີ່ເກີດຮ່ວມກັບສຸຂະເວທະນາ. ເພື່ອຈໍາແນກຈິດນັ້ນ ໂດຍປະເພດແຫ່ງພູມ ທໍາທີ່ສໍາປະຍຸດອັນເປັນທີ່ອາໄສຂອງຈິດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ‘ໃນກາມາວະຈອນ’. ຫຼືວ່າ ເພາະເພັ່ງເລັງເຖິງຄວາມເປັນທີ່ຮອງຮັບ ໂດຍຄວາມເປັນສ່ວນຮວມຂອງຈິດນັ້ນ ອັນເປັນສ່ວນໜຶ່ງ ພູມທີ່ມີລະດັບດຽວກັນກັບຈິດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ‘ໃນກາມາວະຈອນ’. ໃນບົດນັ້ນ ບົດສະແດງສະຖານທີ່ (ພຸມມະວິບັດ) ທັງສອງ ຄື ‘ໃນສຸຂະພູມ’ ແລະ ‘ໃນກາມາວະຈອນ’ ທ່ານກ່າວໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາ ໂດຍຄວາມເປັນຄົນລະອະທິກະຣະນະ (ຄົນລະຢ່າງ) ເພາະສະນັ້ນ ເພື່ອສະແດງການປະກອບອັດຖະ ໂດຍຄວາມເປັນສະມານາທິກະຣະນະ (ຢ່າງດຽວກັນ) ຂອງທັງສອງ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ‘ບົດວ່າ ສຸຂະພູມິ ຍ່ອມປະກອບກັບກາມາວະຈອນເປັນຕົ້ນໄດ້ນໍາ’. ເພາະວ່າ ຈິດເປັນຢ່າງໃດ ທໍາທັງປວງທີ່ສໍາປະຍຸດດ້ວຍສຸກອັນເລັກນ້ອຍ ກໍເປັນຢ່າງນັ້ນ ຍ່ອມເປັນກາມາວະຈອນ ເພາະຄວາມເປັນພູມອັນເປັນທີ່ອາໄສຂອງຈິດນັ້ນ. ຫຼືຄວນເຫັນວ່າ ເນື້ອຄວາມນີ້ ທ່ານກໍກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນອັດຖະກະຖາເໝືອນກັນ. ເພາະວ່າ ບົດວ່າ ‘ຈິດ’ ຍ່ອມເອີ້ນວ່າ ຈິດຕຸບປາດ ນໍາ. ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ‘ບົດວ່າ ຈິດເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ໃນທີ່ນີ້ ບໍ່ໄດ້ຖືເອົາສະເພາະຈິດຢ່າງດຽວ ແຕ່ຖືເອົາຈິດຮ່ວມກັບກຸສົນລະທໍາ ໕໐ ກວ່າຢ່າງນໍາ’. ທີ່ກ່າວວ່າ ‘ເຮັດຢ່າງນີ້’ ເພາະຄວາມທີ່ຈິດຕຸບປາດ ຍ່ອມຮູ້ໄດ້ໃນບົດວ່າ ‘ໃນສຸຂະພູມ’. ບົດວ່າ ‘ວິພາກະທັດສະນະ’ ຄື ການສະແດງຄວາມພິເສດ. ສິ່ງທີ່ຄວນກ່າວ ຊື່ວ່າ ພາສິຕະ, ພາສິຕະນັ້ນເອງ ເປັນເນື້ອຄວາມ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ພາສິຕັດຖະ. ຄື ເນື້ອຄວາມທີ່ເພິ່ງສະແດງ. ບົດວ່າ ‘ດ້ວຍການເຮັດໃຫ້ຮູ້ເນື້ອຄວາມນັ້ນ’ ຄື ດ້ວຍບົດສະແດງເນື້ອຄວາມ ມີການຫວັ່ນໄຫວແຫ່ງທໍາທີ່ໜ້າກຽດຊັງເປັນຕົ້ນ ຂອງຕິກະ ແລະທຸກກະທັງຫຼາຍ.

994. Ko pana vādo khandhārammaṇassāti pubbāparabhāvena vattamāne arahato khandhe ekattanayavasena santānato ‘‘amhākaṃ mātulatthero’’tiādinā ālambitvā pavattamānaṃ upādānaṃ tassa upādānakkhandheyeva gaṇhāti. Satipi taṃsantatipariyāpanne lokuttarakkhandhe tattha pavattituṃ asamatthabhāvato kā pana kathā khandhe ārabbha pavattamāne. Etena natthi maggo visuddhiyā, natthi nibbānanti evamādivasena pavattā micchādiṭṭhiādayo na maggādivisayā taṃtaṃpaññattivisayāti dīpitaṃ hoti.

໙໙໔. ທີ່ກ່າວວ່າ ‘ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງທໍາທີ່ມີຂັນເປັນອາລົມ’ ຄື ອຸປະທານທີ່ເປັນໄປ ໂດຍຍຶດໜ່ຽວຂັນຂອງພະອໍຣະຫັນ ທີ່ເປັນໄປໃນກ່ອນແລະຫຼັງ ໂດຍຄວາມເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນ ໂດຍທາງກະແສ (ສັນດານ) ວ່າ ‘ພະເຖລະຜູ້ເປັນລຸງຂອງພວກເຮົາ’ ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມຖືເອົາສະເພາະອຸປະທານັກຂັນຂອງພະອໍຣະຫັນນັ້ນເອງ. ເຖິງແມ່ນວ່າ ຈະມີໂລກຸດຕະຣະຂັນ ທີ່ນັບເນື່ອງໃນກະແສນັ້ນ ແຕ່ເພາະຄວາມທີ່ອຸປະທານ ບໍ່ສາມາດເກີດຂຶ້ນໃນໂລກຸດຕະຣະຂັນນັ້ນໄດ້ ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງອຸປະທານ ທີ່ເກີດຂຶ້ນປາຣົບຂັນ (ໂລກຸດຕະຣະຂັນ). ດ້ວຍຄໍານີ້ ຍ່ອມເປັນອັນສະແດງວ່າ ມິດສາທິດຖິເປັນຕົ້ນ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໂດຍນັຍມີຄໍາວ່າ ‘หົນທາງເພື່ອຄວາມບໍລິສຸດບໍ່ມີ, ພະນິບພານບໍ່ມີ’ ເປັນຕົ້ນ ບໍ່ແມ່ນມີມັກເປັນຕົ້ນເປັນອາລົມ ແຕ່ມີບັນຍັດນັ້ນໆ ເປັນອາລົມ.

998. Evaṃ saṃ…pe… lesikāti anupādāniyehi asaṃkilesikānaṃ bhedābhāvamāha.

໙໙໘. ທີ່ກ່າວວ່າ ‘ຢ່າງນີ້ ສັງ...ເປ... ເລສິກາ’ ດັ່ງນີ້ ຍ່ອມກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ຕ່າງກັນ ຂອງອະສັງກິເລສິກະທໍາ ທັງຫຼາຍ ກັບອະນຸປາທານິຍະທໍາທັງຫຼາຍ.

1006. Avijjamāno ca so niccādivipariyāsākāro cāti avi…pe… sākāroti padacchedo. Diṭṭhiyā niccādiavijjamānākārena gayhamānattepi na tadākāro viya paramatthato avijjamāno, atha kho vijjamāno [Pg.176] kāyo sakkāyoti avijjamānaniccādivipariyāsākārato visesananti lokuttarā na idaṃ visesanaṃ arahanti ‘‘santo vijjamāno kāyo sakkāyo’’ti. Vatthu avisesitaṃ hotīti idaṃ ‘‘satī kāye’’ti ettha kāya-saddo samūhatthatāya anāmasitavisesaṃ khandhapañcakaṃ vadatīti adhippāyena vuttaṃ. Pasādakāyo viya kucchitānaṃ rāgādīnaṃ uppattiṭṭhānatāya kāyoti vuccatīti evaṃ pana atthe sati diṭṭhiyā vatthu visesitameva hotīti lokuttarāpi apanītā. Na hi lokuttarā khandhā uppattiṭṭhānatāya ‘‘kāyo’’ti vuccantīti. Suddhiyā ahetubhūtenāti gosīlādinā, lokiyasīlena vā lokuttarasīlassa apadaṭṭhānena. ‘‘Avītikkamanīyatāsatataṃcaritabbatāhi vā sīlaṃ, tapocaraṇabhāvena samādinnatāya vataṃ. Attano gavādibhāvādhiṭṭhānaṃ sīlaṃ, gacchantoyeva bhakkhanādigavādikiriyākaraṇaṃ vataṃ. Akattabbābhimatato nivattanaṃ vā sīlaṃ, taṃsamādānavato vesabhojanakiccacaraṇādivisesapaṭipatti vata’’nti ca sīlabbatānaṃ visesaṃ vadanti.

໑໐໐໖. ຄຳວ່າ 'ອວິຊຊະມາໂນ...' (ບໍ່ມີຢູ່ ແລະ ເປັນອາການວິປະລາດມີຄວາມທ່ຽງເປັນຕົ້ນ) ເປັນການຕັດບົດວ່າ 'ອວິ... ເປ... ສາກາໂຣ'. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຖືກຖືເອົາໂດຍທິດຖິດ້ວຍອາການທີ່ບໍ່ມີຢູ່ຈິງມີຄວາມທ່ຽງເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ກໍບໍ່ແມ່ນວ່າບໍ່ມີຢູ່ໂດຍປໍລະມັດເໝືອນອາການນັ້ນ, ແຕ່ທີ່ແທ້ຈິງແລ້ວ ກາຍທີ່ມີຢູ່ຈິງ ຊື່ວ່າ ສັກກາຍະ, ນີ້ເປັນການຈຳແນກອອກຈາກອາການວິປະລາດມີຄວາມທ່ຽງເປັນຕົ້ນທີ່ບໍ່ມີຢູ່ຈິງ, ດັ່ງນັ້ນ ໂລກຸດຕະລະທຳຈຶ່ງບໍ່ຄວນແກ່ຄຳຈຳແນກນີ້ວ່າ 'ກາຍທີ່ມີຢູ່ຈິງ ເປັນສັກກາຍະ'. ຄຳວ່າ 'ວັດຖຸບໍ່ໄດ້ຖືກຈຳແນກ' ນີ້ ກ່າວໂດຍມີອະທິບາຍວ່າ ຄຳວ່າ 'ກາຍ' ໃນຄຳວ່າ 'ສະຕິ ກາເຍ' (ເມື່ອກາຍມີຢູ່) ນີ້ ກ່າວເຖິງຂັນຫ້າທີ່ບໍ່ໄດ້ລະບຸຄວາມແຕກຕ່າງໂດຍຄວາມເປັນໝວດໝູ່. ແຕ່ເມື່ອມີຄວາມໝາຍຢ່າງນີ້ວ່າ 'ກາຍ' ໄດ້ແກ່ສະຖານທີ່ເກີດຂອງກິເລດທີ່ໜ້າກຽດມີລາຄະເປັນຕົ້ນ ເໝືອນດັ່ງປະສາດກາຍ, ວັດຖຸແຫ່ງທິດຖິກໍຍ່ອມເປັນອັນຖືກຈຳແນກແທ້ໆ, ແລະ ໂລກຸດຕະລະທຳກໍຖືກຍົກເວັ້ນອອກໄປດ້ວຍ. ເພາະວ່າໂລກຸດຕະລະຂັນທັງຫຼາຍ ບໍ່ໄດ້ຊື່ວ່າ 'ກາຍ' ໂດຍຄວາມເປັນສະຖານທີ່ເກີດ (ຂອງກິເລດ). ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍຄວາມບໍລິສຸດທີ່ບໍ່ແມ່ນເຫດ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍໂຄສີລ (ສິນວັດປະຕິບັດຢ່າງງົວ) ເປັນຕົ້ນ, ຫຼື ດ້ວຍໂລກິຍະສິນທີ່ບໍ່ເປັນບາດກ້າວແຫ່ງໂລກຸດຕະລະສິນ. ທ່ານກ່າວຄວາມແຕກຕ່າງລະຫວ່າງສິນ ແລະ ວັດ ໄວ້ວ່າ 'ສິນ ຄືຄວາມບໍ່ລ່ວງລະເມີດ ແລະ ຄວາມປະພຶດທີ່ຄວນປະຕິບັດສະເໝີ, ວັດ ຄືການສະມາທານດ້ວຍຄວາມເປັນຕະປະ (ການບຳເພັນພຽນ). ສິນ ຄືການຕັ້ງໃຈປະຕິບັດຕົນໃຫ້ເປັນເໝືອນງົວເປັນຕົ້ນ, ວັດ ຄືການກະທຳກິລິຍາຂອງງົວເປັນຕົ້ນ ມີການຍ່າງ ແລະ ການກິນຫຍ້າເປັນຕົ້ນ. ຫຼື ສິນ ຄືການງົດເວັ້ນຈາກສິ່ງທີ່ເຫັນວ່າບໍ່ຄວນເຮັດ, ວັດ ຄືຂໍ້ປະຕິບັດພິເສດມີການແຕ່ງກາຍ ແລະ ການກິນອາຫານເປັນຕົ້ນ ຂອງຜູ້ສະມາທານວັດນັ້ນ'.

1007. Imassuppādā idaṃ uppajjatīti uppādoti na jananamattaṃ adhippetaṃ, atha kho anirodhopīti ‘‘avighātaṃ janasaddo vadatī’’ti āha. Tatthāyaṃ jana-sadde nayo, janitāti janā, avihatāti attho. Puthū janā etesanti puthujjanāti puthusatthumānino sattā. Abhisaṅkharaṇādiattho vā jana-saddo anekatthattā dhātūnaṃ. Khandhāyatanādīnaṃ savanādhīnattā paññācakkhupaṭilābhassa tesaṃ savanābhāvadīpakaṃ ‘‘assutavā’’ti idaṃ padaṃ andhataṃ vadati.

໑໐໐໗. ຄຳວ່າ 'ເພາະສິ່ງນີ້ເກີດຂຶ້ນ ສິ່ງນີ້ຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ' ຄຳວ່າ 'ຄວາມເກີດ' ໃນທີ່ນີ້ ບໍ່ໄດ້ໝາຍເຖິງພຽງແຕ່ການເກີດຂຶ້ນເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ໝາຍເຖິງຄວາມບໍ່ດັບສູນນຳອີກ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ສັບວ່າ ຊະນະ ກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ຖືກທຳລາຍ'. ໃນຄຳນັ້ນ ມີໄນໃນສັບວ່າ 'ຊະນະ' ດັ່ງນີ້: ຊົນທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ 'ຊະນາ' ເພາະເປັນຜູ້ເກີດ, ອະທິບາຍວ່າ ເປັນຜູ້ບໍ່ຖືກທຳລາຍ. ສັດທັງຫຼາຍທີ່ມີຄວາມສຳຄັນຕົນວ່າເປັນຄູຫຼາຍ ຊື່ວ່າ 'ປຸຖຸຊົນ' ເພາະມີຊົນ (ຄືກິເລດ) ຫຼາຍ. ຫຼື ສັບວ່າ 'ຊະນະ' ມີຄວາມໝາຍວ່າ ການປຸງແຕ່ງເປັນຕົ້ນ ເພາະທາດທັງຫຼາຍມີຄວາມໝາຍຫຼາກຫຼາຍ. ເພາະການໄດ້ປັນຍາຈັກຂຸ ຕ້ອງອາໄສການຟັງທຳມີຂັນ ແລະ ອາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ, ຄຳວ່າ 'ອັດສຸຕະວາ' (ຜູ້ບໍ່ໄດ້ຍິນໄດ້ຟັງ) ນີ້ ເຊິ່ງສະແດງເຖິງການບໍ່ໄດ້ຟັງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວເຖິງຄວາມເປັນຄົນຕາບອດ (ທາງປັນຍາ).

Kataṃ jānantīti attanā parehi ca kataṃ kusalākusalaṃ tehi nipphāditaṃ sukhadukkhaṃ yāthāvato jānanti. Paresaṃ attanā, attano ca parehi kataṃ upakāraṃ yathāvuttākārena pākaṭaṃ karonti. Byādhiādīhi dukkhitassa upaṭṭhānādikātabbaṃ, saṃsāradukkhadukkhitasseva vā yathāvuttākārena kātabbaṃ karonti. Ariyakaradhammā ariyasaccānīti purimasaccadvayavasena vuttaṃ ‘‘vipassiyamānā aniccādayo’’ti. Pariññādivisesena vā passiyamānāti atthe sati aniccādayoti ādi-saddena niccampi nibbānaṃ gahitanti catusaccavasenapi yojetabbaṃ, aniccattādayo vā ‘‘aniccādayo’’ti vuttāti daṭṭhabbaṃ.

ຄຳວ່າ 'ຮູ້ສິ່ງທີ່ເຮັດແລ້ວ' ຄື ຍ່ອມຮູ້ຕາມຄວາມເປັນຈິງ ເຊິ່ງກຸສົນ ແລະ ອະກຸສົນທີ່ຕົນເອງ ແລະ ຜູ້ອື່ນເຮັດແລ້ວ ແລະ ສຸກທຸກທີ່ເກີດຈາກກຳເຫຼົ່ານັ້ນ. ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ປະກົດຕາມວິທີທີ່ກ່າວມາ ເຊິ່ງອຸປະການະຄຸນທີ່ຕົນເອງເຮັດແກ່ຜູ້ອື່ນ ແລະ ທີ່ຜູ້ອື່ນເຮັດແກ່ຕົນ. ຍ່ອມເຮັດສິ່ງທີ່ຄວນເຮັດ ມີການອຸປະຖຳບຳລຸງຜູ້ປ່ວຍໄຂ້ດ້ວຍໂລກເປັນຕົ້ນ, ຫຼື ຍ່ອມເຮັດສິ່ງທີ່ຄວນເຮັດຕາມວິທີທີ່ກ່າວມາ ແກ່ຜູ້ທີ່ໄດ້ຮັບຄວາມທຸກໃນສັງສານະວັດ. ຄຳວ່າ 'ທຳທີ່ເຮັດໃຫ້ເປັນພະອະລິຍະ ຄື ອະລິຍະສັດທັງຫຼາຍ' ທ່ານກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັດຈະສອງປະການທຳອິດວ່າ 'ສິ່ງທີ່ຖືກພິຈາລະນາໂດຍຄວາມເປັນອະນິດຈັງເປັນຕົ້ນ'. ຫຼື ເມື່ອມີຄວາມໝາຍວ່າ 'ສິ່ງທີ່ຖືກເຫັນດ້ວຍຄວາມກຳນົດຮູ້ເປັນຕົ້ນເປັນພິເສດ', ດ້ວຍສັບວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ' ໃນຄຳວ່າ 'ອະນິດຈັງເປັນຕົ້ນ' ນັ້ນ ຍ່ອມຖືເອົາພະນິພານທີ່ມີສະພາບທ່ຽງນຳອີກ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຄວນປະກອບດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັດຈະທັງສີ່, ຫຼື ພຶງເຫັນວ່າ ຄວາມເປັນອະນິດຈັງເປັນຕົ້ນ ທ່ານກ່າວວ່າ 'ອະນິດຈັງເປັນຕົ້ນ'.

Avasesakilesā kilesasotaṃ. Ñāṇanti yāthāvato jānanaṃ. Yathābhūtāvabodhena hi tassa tāni anuppattidhammataṃ āpāditatāya santāne [Pg.177] appavesārahāni ‘‘saṃvutāni pihitānī’’ti ca vuccanti. Tathāti sabbasaṅkhārānaṃ vippakārassa khamanākārena. Aviparītadhammā etāya nijjhāyaṃ khamantīti paññā khantīti. Aduṭṭhasseva titikkhābhāvato tathāpavattā khandhāti adosappadhānā khandhā vuttāti ‘‘adoso eva vā’’ti tatiyo vikappo vutto. Satipaṭipakkhattā abhijjhādomanassānaṃ ‘‘muṭṭhassacca’’nti vuttā. Akkhanti doso. Sassatādiantavinimuttā dhammaṭṭhitīti sassatucchedādigāho tappaṭilomabhāvo vutto. Diṭṭhadhammanibbānavādo nibbāne paṭilomabhāvo. Carimānulomañāṇavajjhataṇhādiko kilesoti vutto, paṭipadāñāṇadassanañāṇadassanāni viya gotrabhuñāṇaṃ kilesānaṃ appavattikaraṇabhāvena vattati, kilesavisayātilaṅghanabhāvena pana pavattatīti katvā vuttaṃ ‘‘saṅkhāra…pe… pahāna’’nti.

ກິເລດທີ່ເຫຼືອ ຊື່ວ່າ ກະແສກິເລດ. ຄຳວ່າ 'ຍານ' ຄື ການຮູ້ຕາມຄວາມເປັນຈິງ. ເພາະວ່າ ດ້ວຍການຕັດສະຮູ້ຕາມຄວາມເປັນຈິງ ກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນຂອງຜູ້ນັ້ນຈຶ່ງເຖິງສະພາວະທີ່ບໍ່ເກີດຂຶ້ນອີກ ບໍ່ຄວນເຂົ້າສູ່ສັນດານ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ສັງວອນແລ້ວ ປິດແລ້ວ'. ຄຳວ່າ 'ຢ່າງນັ້ນ' ຄື ດ້ວຍອາການຍອມຮັບຄວາມຜັນຜວນຂອງສັງຂານທັງປວງ. ປັນຍາ ຊື່ວ່າ 'ຂັນຕິ' ເພາະທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ຄາດເຄື່ອນຍ່ອມຍອມຮັບການເພັ່ງພິນິດດ້ວຍປັນຍານັ້ນ. ເພາະຄວາມອົດທົນຍ່ອມມີແກ່ຜູ້ທີ່ບໍ່ປະທຸສະຮ້າຍເທົ່ານັ້ນ, ຂັນທັງຫຼາຍທີ່ເປັນໄປຢ່າງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຂັນທີ່ມີອະໂທສະເປັນປະທານ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວທາງເລືອກທີສາມວ່າ 'ຫຼືວ່າ ອະໂທສະນັ້ນເອງ'. ຄຳວ່າ 'ຄວາມຫຼົງລືມສະຕິ' ກ່າວໄວ້ເພາະເປັນປະຕິປັກຕໍ່ສະຕິແຫ່ງອະພິຊຊາແລະໂທມະນັດ. ຄຳວ່າ 'ອັກຂະ' ຄື ໂທສະ. ຄຳວ່າ 'ທຳມະຖິຕິທີ່ພົ້ນຈາກສ່ວນສຸດມີສັດສະຕະເປັນຕົ້ນ' ກ່າວເຖິງຄວາມຍຶດໝັ້ນໃນສັດສະຕະແລະອຸຈເສທະເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງເປັນສະພາບທີ່ກົງກັນຂ້າມກັບທຳມະຖິຕິນັ້ນ. ທິດຖິວ່າດ້ວຍນິພານໃນປັດຈຸບັນ ເປັນສະພາບທີ່ກົງກັນຂ້າມໃນພະນິພານ. ກິເລດມີຕັນຫາເປັນຕົ້ນທີ່ຄວນລະດ້ວຍອະນຸໂລມຍານສຸດທ້າຍ ທ່ານກ່າວວ່າ ເປັນກິເລດ, ໂຄຕະຣະພູຍານ ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນເຄື່ອງເຮັດໃຫ້ກິເລດບໍ່ເປັນໄປ ເໝືອນດັ່ງປະຕິປະທາຍານະທັດສະນະ, ແຕ່ເພາະເປັນໄປໂດຍຄວາມກ້າວລ່ວງວິໄສແຫ່ງກິເລດ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ການລະສັງຂານ... ເປ...'.

Diṭṭhiyādīnaṃ samudayasabhāgatā kammassa vikuppādane sahakārīkāraṇabhāvo, dassanādibyāpāraṃ vā attānañca dassanādikiccaṃ cakkhādīnanti evañhi yathātakkitaṃ attānaṃ rūpanti gaṇhāti. Yathādiṭṭhanti takkadassanena yathopaladdhanti adhippāyo. Na hi diṭṭhigatiko rūpāyatanameva attāti gaṇhātīti. Imissāpavattiyāti sāmaññena rūpaṃ attāti sabbasaṅgāhakabhūtāya pavattiyā. Rūpe…pe… mānanti cakkhādīsu taṃsabhāvo attāti pavattamānaṃ attaggahaṇaṃ. Anaññattādiggahaṇanti anaññattaṃ attaniyaattanissitaattādhāratāgahaṇaṃ. Vaṇṇādīnanti vaṇṇarukkhapupphamaṇīnaṃ. Nanu ca rukkhapupphamaṇiyo paramatthato na vijjanti? Saccaṃ na vijjanti, tadupādānaṃ pana vijjatīti taṃ samuditādippakāraṃ idha rukkhādipariyāyena vuttanti rukkhādinidassanepi na doso chāyārukkhādīnaṃ viya rūpassa attano ca saṃsāmibhāvādimattassa adhippetattā.

ຄວາມມີສ່ວນສະເໝີກັນໂດຍຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງທິດຖິເປັນຕົ້ນ ຄື ຄວາມເປັນສະຫະກາລີເຫດ (ເຫດຮ່ວມ) ໃນການເຮັດໃຫ້ກຳຜັນຜວນ, ຫຼື ຄວາມເປັນໄປມີການເຫັນເປັນຕົ້ນ ແລະ ກິດມີການເຫັນເປັນຕົ້ນຂອງຕົນເອງ ແລະ ຂອງຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ, ເພາະວ່າ ບຸກຄົນຍ່ອມຍຶດຖືຮູບວ່າເປັນຕົນຕາມທີ່ຄິດຄາດຄະເນໄວ້ຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'ຕາມທີ່ເຫັນ' ມີອະທິບາຍວ່າ ຕາມທີ່ໄດ້ຮັບຮູ້ດ້ວຍການເຫັນດ້ວຍການຄິດຄາດຄະເນ. ເພາະວ່າ ຜູ້ມີທິດຖິບໍ່ໄດ້ຍຶດຖືພຽງແຕ່ຮູບາຍະຕະນະເທົ່ານັ້ນວ່າເປັນຕົນ. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງຄວາມເປັນໄປນີ້' ຄື ແຫ່ງຄວາມເປັນໄປທີ່ສົງເຄາະທັງປວງວ່າ ຮູບເປັນຕົນ ໂດຍທົ່ວໄປ. ຄຳວ່າ 'ມານະໃນຮູບ... ເປ...' ຄື ການຍຶດຖືວ່າເປັນຕົນ ທີ່ເປັນໄປວ່າ ສະພາວະນັ້ນໃນຈັກຂຸເປັນຕົ້ນເປັນຕົນ. ຄຳວ່າ 'ການຍຶດຖືຄວາມບໍ່ເປັນອື່ນເປັນຕົ້ນ' ຄື ການຍຶດຖືຄວາມບໍ່ເປັນອື່ນ, ຄວາມເປັນຂອງຕົນ, ຄວາມອາໄສຕົນ ແລະ ຄວາມເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຕົນ. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງວັນນະເປັນຕົ້ນ' ຄື ແຫ່ງສີ, ຕົ້ນໄມ້, ດອກໄມ້ ແລະ ແກ້ວມະນີ. ຖ້າຖາມວ່າ: ຕົ້ນໄມ້, ດອກໄມ້ ແລະ ແກ້ວມະນີ ບໍ່ມີຢູ່ໂດຍປໍລະມັດແມ່ນບໍ? ຕອບວ່າ: ຈິງຢູ່ ບໍ່ມີຢູ່, ແຕ່ສິ່ງທີ່ເປັນອຸປາດານແຫ່ງສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນມີຢູ່, ດັ່ງນັ້ນ ສິ່ງທີ່ປະຊຸມກັນເປັນຕົ້ນນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວໄວ້ໃນທີ່ນີ້ໂດຍອ້ອມວ່າເປັນຕົ້ນໄມ້ເປັນຕົ້ນ, ເຖິງແມ່ນໃນການຍົກຕົວຢ່າງມີຕົ້ນໄມ້ເປັນຕົ້ນກໍບໍ່ມີໂທດ (ຂໍ້ບົກພ່ອງ) ເພາະມີຄວາມປະສົງພຽງແຕ່ຄວາມເປັນເຈົ້າຂອງເປັນຕົ້ນ ລະຫວ່າງຮູບ ແລະ ຕົນ ເໝືອນດັ່ງເງົາ ແລະ ຕົ້ນໄມ້ເປັນຕົ້ນ.

1008. Jātiādisabhāvanti jātibhavādīnaṃ nibbattinibbattanādisabhāvaṃ, uppādanasamatthatā paccayabhāvo.

໑໐໐໘. ຄຳວ່າ 'ມີສະພາວະມີຊາດເປັນຕົ້ນ' ຄື ມີສະພາວະແຫ່ງການເກີດ ແລະ ການເຮັດໃຫ້ເກີດເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງຊາດ ແລະ ພົບເປັນຕົ້ນ, ຄວາມສາມາດໃນການເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ຊື່ວ່າ ຄວາມເປັນປັດໄຈ.

1009. Sāmaññena ‘‘tadekaṭṭhā kilesā’’ti (dha. sa. 1010), parato ‘‘avaseso lobho’’tiādivacanato (dha. sa. 1011) pārisesato sāmatthiyato vā labbhamānatāya satipi āgatatte sarūpena pabhedena vā diṭṭhiādayo viya anāgatattā lobhādayo ‘‘anāgatā’’ti vuttāti āha ‘‘idha [Pg.178]…pe… ssetu’’nti. Atthato viññāyati lobhādīhi sahajātā hutvā diṭṭhiyā eva pāḷiyaṃ vuttakilesabhāvato. Itipi attho yujjati saṃyojanakilesānampi paṭiniddesārahattā sampayuttasamuṭṭhānabhāvato ca. Saṃyojanarahitehīti saṃyojanabhāvarahitehi thinauddhaccaahirikānottappehi, thinaahirikānottappehi vā.

໑໐໐໙. ເພາະມີຄຳກ່າວໂດຍທົ່ວໄປວ່າ 'ກິເລດທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນຖານດຽວກັນນັ້ນ' ແລະ ຕໍ່ມາ ມີຄຳກ່າວວ່າ 'ໂລພະທີ່ເຫຼືອ' ເປັນຕົ້ນ, ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີຢູ່ໂດຍສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ຫຼື ໂດຍຄວາມສາມາດກໍຕາມ, ແຕ່ເພາະໂລພະເປັນຕົ້ນບໍ່ໄດ້ມາເຖິງໂດຍຮູບລັກສະນະ ຫຼື ໂດຍການຈຳແນກ ເໝືອນດັ່ງທິດຖິເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ບໍ່ໄດ້ມາເຖິງ' ເພື່ອສະແດງວ່າ 'ໃນທີ່ນີ້... ເປ...'. ໂດຍເນື້ອຄວາມ ຍ່ອມເປັນທີ່ຮູ້ກັນວ່າ ເພາະຄວາມເປັນກິເລດທີ່ກ່າວໄວ້ໃນພະບາລີແຫ່ງທິດຖິນັ້ນເອງ ໂດຍເກີດຮ່ວມກັບໂລພະເປັນຕົ້ນ. ເຖິງແມ່ນເນື້ອຄວາມຢ່າງນີ້ກໍສົມຄວນ ເພາະຄວາມທີ່ກິເລດຄືສັງໂຍດກໍຄວນແກ່ການສະແດງສະເພາະ ແລະ ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ເກີດຮ່ວມແລະຕັ້ງຂຶ້ນຮ່ວມກັນ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍທຳທີ່ປາສະຈາກສັງໂຍດ' ຄື ດ້ວຍຖີນະ, ອຸດທັດຈະ, ອະຫິຣິກະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ ທີ່ປາສະຈາກສະພາວະແຫ່ງສັງໂຍດ, ຫຼື ດ້ວຍຖີນະ, ອະຫິຣິກະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ.

1013. Ekade…pe… vadati avayavenapi samudāyo vuccatīti. Hetu etesaṃ atthīti vā hetukā. Aniyatoti na avadhārito. Purimapadāvadhāraṇavasena gahetabbatthattā vivaraṇīyatthavā. Atthato nikkhipitunti ‘‘tayo kusalahetū alobho adoso amoho’’tiādīsu (dha. sa. 1060) viya purimanayena dassitadhammeyeva hetupahātabbahetukabhedato atthadassanavasena niddisitunti attho.

໑໐໑໓. ຄຳວ່າ 'ເອກະເທ... ເປ... ກ່າວ' ຄື ເຖິງແມ່ນວ່າໂດຍສ່ວນຍ່ອມ ກໍກ່າວເຖິງສ່ວນລວມໄດ້. ຫຼື ຄຳວ່າ 'ເຫຕຸກາ' ຄື ທຳທັງຫຼາຍທີ່ມີເຫດແກ່ສິ່ງເຫຼົ່ານີ້. ຄຳວ່າ 'ອະນິຍະໂຕ' ຄື ບໍ່ໄດ້ກຳນົດໄວ້ແນ່ນອນ. ຫຼື ມີເນື້ອຄວາມທີ່ຄວນອະທິບາຍ ເພາະເປັນເນື້ອຄວາມທີ່ຄວນຖືເອົາດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການກຳນົດບົດໜ້າ. ຄຳວ່າ 'ເພື່ອສະແດງໂດຍເນື້ອຄວາມ' ມີອະທິບາຍວ່າ ເພື່ອສະແດງໂດຍການສະແດງເນື້ອຄວາມ ເຊິ່ງທຳທີ່ສະແດງໄວ້ແລ້ວໂດຍໄນກ່ອນນັ້ນເອງ ໂດຍຄວາມແຕກຕ່າງແຫ່ງເຫດ ແລະ ທຳທີ່ມີເຫດອັນຄວນລະ ເໝືອນດັ່ງໃນຄຳວ່າ 'ກຸສົນເຫດສາມ ຄື ອະໂລພະ ອະໂທສະ ອະໂມຫະ' ເປັນຕົ້ນ.

1029. Abhiññāyuttavajjānaṃ mahaggatānaṃ parittārammaṇattābhāvā ‘‘mahaggatā vā iddhividhādayo’’ti vuttaṃ. Atītaṃsañāṇassa kāmāvacarattā ‘‘ceto…pe… ñāṇasampayuttā’’ti āha.

໑໐໒໙. ເພາະມະຫັກຄະຕະທຳທັງຫຼາຍ ທີ່ເວັ້ນຈາກທຳທີ່ປະກອບດ້ວຍອະພິນຍາ ບໍ່ມີອາລົມເປັນປະຣິດຕະ (ກາມະວະຈະຣະ), ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຫຼື ມະຫັກຄະຕະທຳທັງຫຼາຍ ມີອິດທິວິທິເປັນຕົ້ນ'. ເພາະອະຕີຕັງສາຍານ ເປັນກາມະວະຈະຣະ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເຈໂຕ... ເປ... ປະກອບດ້ວຍຍານ'.

1035. Anantare niyuttānīti cutianantaraṃ phalaṃ anantaraṃ, tasmiṃ niyuttāni taṃ ekantena nipphādanato anatikkamanakānīti attho. Vuttappakārassa anantarassa karaṇaṃ anantaraṃ, taṃ sīlānīti yojetabbaṃ. Anekesu ānantariyesu katesu kiñcāpi balavatoyeva paṭisandhidānaṃ, na itaresaṃ, attanā pana kātabbakiccassa teneva katattā tassa vipākassa upatthambhanavasena pavattanato na itarāni tena nivāritaphalāni nāma honti, ko pana vādo paṭipakkhesu kusalesūti vuttaṃ ‘‘paṭipakkhena anivāraṇīyaphalattā’’ti. ‘‘Anekasmimpi…pe… natthī’’ti kasmā vuttaṃ, nanu anekesu ānantariyesu katesu balavaṃyeva paṭisandhidāyakanti tena itaresaṃ vipāko paṭibāhito hotīti āha ‘‘na ca tesa’’ntiādi. Tañca tesaṃ aññamaññaṃ appaṭibāhakattaṃ mātikāvaṇṇanāyaṃ vitthārena vicāritameva.

໑໐໓໕. ຄຳວ່າ 'ປະກອບໃນອະນັນຕະຣະ' ມີອະທິບາຍວ່າ ຜົນໃນລຳດັບຖັດຈາກຈຸຕິ ຊື່ວ່າ ອະນັນຕະຣະ, ທຳທັງຫຼາຍທີ່ປະກອບໃນອະນັນຕະຣະນັ້ນ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດຜົນນັ້ນໂດຍສ່ວນດຽວ ບໍ່ລ່ວງກາຍໄປໄດ້. ການເຮັດອະນັນຕະຣະຕາມປະເພດທີ່ກ່າວມາ ຊື່ວ່າ ອະນັນຕະຣະ, ຄວນປະກອບຄຳນັ້ນເຂົ້າກັບ 'ສິນທັງຫຼາຍ'. ເມື່ອອະນັນຕະຣິຍະກຳຫຼາຍປະການຖືກກະທຳແລ້ວ ເຖິງແມ່ນວ່າກຳທີ່ແຮງກວ່າເທົ່ານັ້ນຈະໃຫ້ປະຕິສົນທິ ບໍ່ແມ່ນກຳອື່ນ, ແຕ່ເພາະກິດທີ່ຕົນຄວນເຮັດນັ້ນ ກຳນັ້ນໄດ້ເຮັດແລ້ວ ແລະ ເພາະເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນເຄື່ອງສະໜັບສະໜູນວິບາກນັ້ນ, ກຳອື່ນໆ ຈຶ່ງບໍ່ຊື່ວ່າເປັນກຳທີ່ມີຜົນຖືກຫ້າມໂດຍກຳນັ້ນ, ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງກຸສົນທັງຫຼາຍທີ່ເປັນປະຕິປັກ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະເປັນທຳທີ່ມີຜົນອັນທຳທີ່ເປັນປະຕິປັກຫ້າມບໍ່ໄດ້'. ຖ້າຖາມວ່າ: ເພາະເຫດໃດຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເຖິງແມ່ນໃນກຳຫຼາຍປະການ... ເປ... ກໍບໍ່ມີ'? ບໍ່ແມ່ນວ່າ ເມື່ອອະນັນຕະຣິຍະກຳຫຼາຍປະການຖືກກະທຳແລ້ວ ກຳທີ່ແຮງກວ່າເທົ່ານັ້ນຍ່ອມໃຫ້ປະຕິສົນທິ ດັ່ງນັ້ນ ວິບາກຂອງກຳອື່ນໆ ຈຶ່ງຖືກຂັດຂວາງໂດຍກຳນັ້ນບໍ? ຕອບວ່າ: ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ແລະ ບໍ່ແມ່ນວ່າ ແຫ່ງກຳເຫຼົ່ານັ້ນ...' ເປັນຕົ້ນ. ແລະ ຄວາມທີ່ກຳເຫຼົ່ານັ້ນບໍ່ຂັດຂວາງເຊິ່ງກັນແລະກັນນັ້ນ ໄດ້ຖືກພິຈາລະນາໂດຍລະອຽດແລ້ວໃນມາຕິກາວັນນະນາ.

Atthato āpannaṃ aggahetvā yathārutavaseneva pāḷiyā atthaṃ gahetvā tesaṃ vādānaṃ tapparabhāvena pavattiṃ sandhāya ahetukavādādīnaṃ visesaṃ [Pg.179] dassetuṃ ‘‘purimavādo’’tiādi vuttaṃ. Aniyyānikaniyyānikabhedaṃ pana sambhārakammaṃ bandhamokkhahetūti bandhamokkhahetuṃ paṭisedhentopi kammaṃ paṭisedheti. Sumaṅgalavilāsiniyaṃ pana vipākassa kammakilesasamādhipaññānaṃ hetubhāvato vipākopi bandhamokkhahetūti ‘‘natthi hetūti vadanto ubhayaṃ paṭibāhatī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.170-172) vuttaṃ. Tattha kammaṃ paṭisedhentenapi vipāko paṭisedhito hoti, vipākaṃ paṭisedhentenapi kammanti tayopi ete vādā atthato ubhayapaṭisedhakāti veditabbā. Niyatamicchādiṭṭhinti ahetukavādādipaṭisaṃyutte asaddhamme uggahaparipucchāvinicchayapasutassa ‘‘natthi hetū’’tiādinā raho nisīditvā cintentassa tasmiṃ ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, javanāni javanti. Paṭhamajavane satekiccho hoti, tathā dutiyādīsu. Sattame atekicchabhāvaṃ patto nāma hoti. Yā evaṃ pavattā diṭṭhi, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘niyatamicchādiṭṭhi’’nti. Tato purimabhāvā aniyatā.

ທ່ານກ່າວຄຳວ່າ 'ວາດທຳອິດ' ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອສະແດງຄວາມແຕກຕ່າງແຫ່ງອະເຫຕຸກະວາດເປັນຕົ້ນ ໂດຍໝາຍເຖິງຄວາມເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນຜູ້ຂວນຂວາຍໃນວາດເຫຼົ່ານັ້ນ ຂອງຜູ້ທີ່ບໍ່ຖືເອົາເນື້ອຄວາມທີ່ໄດ້ໂດຍອ້ອມ ແຕ່ຖືເອົາເນື້ອຄວາມຂອງພະບາລີຕາມພະຍັນຊະນະເທົ່ານັ້ນ. ສ່ວນຜູ້ທີ່ປະຕິເສດເຫດແຫ່ງຄວາມຫຼຸດພົ້ນແລະຄວາມຜູກມັດ ວ່າ ສັງພາຣະກຳທີ່ມີຄວາມຕ່າງໂດຍຄວາມບໍ່ນຳອອກຈາກທຸກ ແລະ ການນຳອອກຈາກທຸກ ເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມຫຼຸດພົ້ນແລະຄວາມຜູກມັດ ກໍຍ່ອມເປັນອັນປະຕິເສດກຳນຳດ້ວຍ. ແຕ່ໃນຄຳພີສຸມັງຄະລະວິລາສິນີ ກ່າວໄວ້ວ່າ ເພາະວິບາກເປັນເຫດແຫ່ງກຳ, ກິເລດ, ສະມາທິ ແລະ ປັນຍາ, ວິບາກກໍຍ່ອມເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມຫຼຸດພົ້ນແລະຄວາມຜູກມັດນຳ, ດັ່ງນັ້ນ 'ຜູ້ທີ່ກ່າວວ່າ ບໍ່ມີເຫດ ຍ່ອມຂັດຂວາງທັງສອງປະການ'. ໃນວາດເຫຼົ່ານັ້ນ ບຸກຄົນເມື່ອປະຕິເສດກຳ ກໍຍ່ອມເປັນອັນປະຕິເສດວິບາກນຳ, ເມື່ອປະຕິເສດວິບາກ ກໍຍ່ອມເປັນອັນປະຕິເສດກຳນຳ, ດັ່ງນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ວາດທັງສາມນີ້ ໂດຍເນື້ອຄວາມແລ້ວ ເປັນເຄື່ອງປະຕິເສດທັງສອງປະການ. ຄຳວ່າ 'ນິຍະຕະມິດສາທິດຖິ' ຄື ມິດສາສະຕິຍ່ອມຕັ້ງໝັ້ນ, ຈິດຍ່ອມມີອາລົມເປັນໜຶ່ງ, ຊະວະນະທັງຫຼາຍຍ່ອມແລ່ນໄປ ໃນອາລົມນັ້ນ ແກ່ບຸກຄົນຜູ້ຂວນຂວາຍໃນການຮຽນ, ການສອບຖາມ ແລະ ການວິນິດໄສ ໃນອະສັດທຳທີ່ປະກອບດ້ວຍອະເຫຕຸກະວາດເປັນຕົ້ນ ຜູ້ທີ່ນັ່ງໃນທີ່ລັບແລ້ວຄິດວ່າ 'ບໍ່ມີເຫດ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຊະວະນະທີໜຶ່ງ ຍັງພໍແກ້ໄຂໄດ້, ໃນຊະວະນະທີສອງເປັນຕົ້ນກໍເໝືອນກັນ. ໃນຊະວະນະທີເຈັດ ຍ່ອມເຖິງສະພາວະທີ່ແກ້ໄຂບໍ່ໄດ້ແທ້ໆ. ທິດຖິທີ່ເປັນໄປຢ່າງນີ້ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງ 'ນິຍະຕະມິດສາທິດຖິ'. ທິດຖິທີ່ມີໃນກ່ອນໜ້ານັ້ນ ຊື່ວ່າ ອະນິຍະຕະ.

1039. Sahajāta aññamañña nissaya atthi avigatādivisiṭṭhabhāvepi maggapaccayassa sampayogavisiṭṭhatādīpaneneva sahajātādivisiṭṭhatāpi viññāyatīti pāḷiyaṃ ‘‘sampayutto’’ti vuttanti ‘‘sampayogavisiṭṭhenā’’ti vuttaṃ. Magga…pe… dassetuṃ, na pana maggaṅgānaṃ aññamaññaṃ maggapaccayabhāvābhāvatoti adhippāyo. Evaṃ satīti yadi maggaṅgānaṃ maggapaccayalābhitāya pakāsano paṭhamanayo, evaṃ sante. Maggaṅgānipi vedanādayo viya maggahetukabhāvena vattabbattā amaggasabhāvānaṃ alobhādīnaṃ tadaññesaṃ tadubhayasabhāvānaṃ dhammānaṃ paccayabhāvadīpane tatiyanaye viya na ṭhapetabbānīti āha ‘‘ṭhapetvāti na vattabbaṃ siyā’’ti. Pubbeti purimanaye.

໑໐໓໙. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີຄວາມພິເສດມີສະຫະຊາດ, ອັນຍະມັນຍະ, ນິດສະຍະ, ອັດຖິ ແລະ ອະວິຄະຕະເປັນຕົ້ນກໍຕາມ, ແຕ່ເພາະຄວາມພິເສດມີສະຫະຊາດເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນທີ່ຮູ້ກັນໄດ້ ດ້ວຍການສະແດງຄວາມພິເສດແຫ່ງສຳປະຍຸດຂອງມັກຄະປັດໄຈນັ້ນເອງ, ດັ່ງນັ້ນ ໃນພະບາລີຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ສຳປະຍຸດ' ແລະ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍຄວາມພິເສດແຫ່ງສຳປະຍຸດ'. ມີອະທິບາຍວ່າ ເພື່ອສະແດງ... ເປ... ແຫ່ງມັກ, ແຕ່ບໍ່ແມ່ນເພາະຄວາມບໍ່ມີຄວາມເປັນມັກຄະປັດໄຈແກ່ກັນແລະກັນແຫ່ງອົງມັກທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ 'ເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້' ຄື ຫາກວ່າ ໄນທຳອິດ ເປັນການສະແດງຄວາມໄດ້ມັກຄະປັດໄຈແກ່ອົງມັກທັງຫຼາຍ, ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ. ເພາະອົງມັກທັງຫຼາຍກໍຄວນກ່າວໂດຍຄວາມເປັນທຳມີມັກເປັນເຫດ ເໝືອນດັ່ງເວທະນາເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນເວັ້ນອົງມັກທັງຫຼາຍ ໃນການສະແດງຄວາມເປັນປັດໄຈແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ມີສະພາວະແຫ່ງມັກ ມີອະໂລພະເປັນຕົ້ນ, ທຳອື່ນຈາກນັ້ນ ແລະ ທຳທີ່ມີສະພາວະທັງສອງນັ້ນ ເໝືອນດັ່ງໃນໄນທີສາມ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ບໍ່ຄວນກ່າວວ່າ ເວັ້ນໄວ້'. ຄຳວ່າ 'ໃນກ່ອນ' ຄື ໃນໄນກ່ອນ.

Dutiyanayepīti pi-saddena paṭhamanayaṃ sampiṇḍeti. Tena sammādiṭṭhiyā purimasmiṃ nayadvaye ṭhapitattā tassa sahetukabhāvadassano tatiyanayo āraddhoti dasseti. Tatiyanaye sammādiṭṭhiyā sahetukabhāvadassanaṃ anicchanto codako ‘‘kathaṃ dassito’’ti codetvā ‘‘nanū’’tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati. Itaro ‘‘yathā hī’’tiādinā dassanena pahātabbahetubhāvena vuttānampi lobhādīnaṃ aññamaññaṃ sahajekaṭṭhasampayuttasaṅkhārakkhandhapariyāpannato dassanena pahātabbahetukasaṅgaho [Pg.180] viya maggahetubhāvena vuttāyapi sammādiṭṭhiyā maggahetukabhāvopi yujjati maggahetusampayuttasaṅkhārakkhandhapariyāpannabhāvatoti dasseti.

ຄຳວ່າ 'ເຖິງແມ່ນໃນໄນທີສອງ' ດ້ວຍສັບວ່າ 'ປິ' (ເຖິງແມ່ນ) ຍ່ອມລວມເອົາໄນທຳອິດນຳ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງສະແດງວ່າ ເພາະສຳມາທິດຖິຖືກເວັ້ນໄວ້ໃນສອງໄນກ່ອນ, ໄນທີສາມເຊິ່ງສະແດງຄວາມມີເຫດຮ່ວມຂອງສຳມາທິດຖິນັ້ນ ຈຶ່ງຖືກເລີ່ມຕົ້ນຂຶ້ນ. ໂຈທົກ (ຜູ້ຖາມ) ຜູ້ບໍ່ປາດຖະໜາການສະແດງຄວາມມີເຫດຮ່ວມຂອງສຳມາທິດຖິໃນໄນທີສາມ ຈຶ່ງຖາມວ່າ 'ສະແດງໄວ້ແນວໃດ?' ແລ້ວສະແດງອະທິບາຍຂອງຕົນດ້ວຍຄຳວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນວ່າ...' ເປັນຕົ້ນ. ອີກຝ່າຍໜຶ່ງສະແດງດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເໝືອນຢ່າງວ່າ...' ເປັນຕົ້ນວ່າ ເຖິງແມ່ນໂລພະເປັນຕົ້ນທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນເຫດອັນຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະ ຍ່ອມມີການສົງເຄາະເຂົ້າໃນທຳທີ່ມີເຫດອັນຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະ ເພາະນັບເນື່ອງໃນສັງຂາຣັກຂັນທີ່ເກີດຮ່ວມ, ຕັ້ງຢູ່ຮ່ວມກັນ ແລະ ສຳປະຍຸດເຊິ່ງກັນແລະກັນ, ຄວາມມີມັກເປັນເຫດຂອງສຳມາທິດຖິ ເຖິງແມ່ນທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນມັກຄະເຫດ ກໍຍ່ອມສົມຄວນ ເພາະຄວາມທີ່ສຳມາທິດຖິນັ້ນນັບເນື່ອງໃນສັງຂາຣັກຂັນທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍມັກຄະເຫດ.

Tato aññassevāti tato sammādiṭṭhisaṅkhātahetuto aññassa alobhādosasseva. Aññenāti ‘‘maggo hetū’’ti ito aññena. Alobhādosānaṃyeva adhippetattā tesaṃyeva āveṇikena maggahetūti iminā pariyāyena. Sādhāraṇena pariyāyenāti tiṇṇampi hetūnaṃ adhippetattā maggāmaggasabhāvānaṃ sādhāraṇena maggahetumaggahetūti iminā pariyāyena. Tesanti hetūnaṃ. Aññesanti hetusampayuttānaṃ. Atthavisesavasenāti ‘‘maggahetukā’’ti pāḷiyā atthavisesavasena. Amohena alobhādosāmohehi ca sesadhammānaṃ sahetukabhāvadassanavasena pavattā dutiyatatiyanayā ‘‘sarūpato hetuhetumantadassana’’nti vuttā. Tathāadassanatoti sarūpena adassanato. Atthena…pe… gamanatoti ‘‘maggaṅgāni ṭhapetvā taṃsampayutto’’ti (dha. sa. 1039) vacanato maggasabhāvānaṃ dhammānaṃ maggapaccayatāsaṅkhāto sampayuttānaṃ hetubhāvo sarūpato dassito. Maggahetubhūtāya pana sammādiṭṭhiyā sampayuttānaṃ hetuhetubhāvo atthato ñāpito hotīti attho.

"Tato aññassevāti" ໝາຍເຖິງ ຈາກເຫດຄືສຳມາທິດຖິນັ້ນ ເປັນຂອງທຳອື່ນ ຄື ອະໂລພະ ແລະ ອະໂທສະ ເທົ່ານັ້ນ. "Aññenāti" ໝາຍເຖິງ ຈາກຄຳວ່າ "ມັກເປັນເຫດ" ນີ້ ເປັນຢ່າງອື່ນຈາກນີ້. ເພາະປະສົງເອົາອະໂລພະ ແລະ ອະໂທສະເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ມັກຄະເຫດ" ໂດຍປະຣິຍາຍສະເພາະຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ. "Sādhāraṇena pariyāyenāti" ໝາຍເຖິງ ໂດຍປະຣິຍາຍທົ່ວໄປ ເພາະປະສົງເອົາເຫດທັງສາມ ໂດຍປະຣິຍາຍທົ່ວໄປວ່າ "ມັກຄະເຫດ ແລະ ອະມັກຄະເຫດ" ແຫ່ງສະພາວະທຳທີ່ເປັນມັກ ແລະ ບໍ່ແມ່ນມັກ. "Tesanti" ໝາຍເຖິງ ແຫ່ງເຫດທັງຫຼາຍ. "Aññesanti" ໝາຍເຖິງ ແຫ່ງທຳທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍເຫດ. "Atthavisesavasenāti" ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເນື້ອຄວາມພิເສດ ແຫ່ງພຣະບາລີວ່າ "ມັກຄະເຫຕຸກา". ນັຍທີສອງແລະທີສາມ ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດການສະແດງຄວາມມີເຫດຂອງທຳທີ່ເຫຼືອ ດ້ວຍອະໂມຫະ ແລະ ດ້ວຍອະໂລພະ ອະໂທສະ ອະໂມຫະ ທ່ານກ່າວວ່າ "ການສະແດງເຫດ ແລະ ທຳທີ່ມີເຫດ ໂດຍສະຣູບ". "Tathāadassanatoti" ໝາຍເຖິງ ເພາະບໍ່ສະແດງໂດຍສະຣູບຢ່າງນັ້ນ. "Atthena...pe... gamanatoti" ໝາຍເຖິງ ຈາກພຣະດຳຣັດວ່າ "ເວັ້ນອົງມັກ ເສຍແລ້ວ ທຳທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍອົງມັກນັ້ນ" (ອະພິ. ສັງ. ໑໐໓໙) ຄວາມເປັນເຫດຂອງທຳທີ່ມີສະພາວະເປັນມັກ ອັນກ່າວຄືຄວາມເປັນມັກຄະປັດໄຈ ແກ່ທຳທີ່ສຳປະຍຸດ ທ່ານສະແດງໄວ້ໂດຍສະຣູບແລ້ວ. ແຕ່ຄວາມເປັນເຫດແລະມີເຫດ ແຫ່ງທຳທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍສຳມາທິດຖິ ອັນເປັນມັກຄະເຫດ ທ່ານໃຫ້ຮູ້ໂດຍອັດຖະ ນີ້ຄືອະທິບາຍ.

1040. Asabhāvadhammo garukātabbo na hotīti ‘‘sabhāvadhammo’’ti vuttaṃ. Teneva paṭṭhānavaṇṇanāyaṃ (paṭṭhā. aṭṭha. 1.3) ‘‘ārammaṇādhipati jātibhedato kusalākusalavipākakiriyarūpanibbānavasena chabbidho’’ti vakkhati. Maggādīni ṭhapetvāti maggādīni pahāya. Aññesanti maggādito aññesaṃ. Adhi…pe… vassāti ārammaṇādhipatipaccayabhāvassa. Paññuttarattā kusalānaṃ lokuttarakathāya ca paññādhurattā vīmaṃsādhipatissa sesādhipatīnaṃ padhānatā veditabbā.

໑໐໔໐. "Asabhāvadhammo garukātabbo na hotīti" ທ່ານກ່າວວ່າ "ສະພາວະທຳ" ເພາະອະສະພາວະທຳ ບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ຄວນເຮັດໃຫ້ໜັກແໜ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ໃນປັດຖານະວັນນະນາ ທ່ານຈຶ່ງຈະກ່າວວ່າ "ອາຣົມມະນາທິປະຕິ ໂດຍປະເພດແຫ່ງຊາດ ມີ ໖ ຢ່າງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກຸສົນ ອະກຸສົນ ວິບາກ ກິຣິຍາ ຮູບ ແລະ ນິບພານ". "Maggādīni ṭhapetvāti" ໝາຍເຖິງ ລະມັກເປັນຕົ້ນເສຍ. "Aññesanti" ໝາຍເຖິງ ແຫ່ງທຳອື່ນໆ ນອກຈາກມັກເປັນຕົ້ນ. "Adhi...pe... vassāti" ໝາຍເຖິງ ແຫ່ງຄວາມເປັນອາຣົມມະນາທິປະຕິປັດໄຈ. ເພາະຄວາມທີ່ກຸສົນທັງຫຼາຍມີປັນຍາເປັນຍອດ ແລະ ເພາະຄວາມທີ່ວິມັງສາທິປະຕິມີປັນຍາເປັນຫົວໜ້າໃນໂລກຸດຕະຣະກະຖາ ຄວາມເປັນໃຫຍ່ຂອງວິມັງສາທິປະຕິ ກວ່າອະທິປະຕິທີ່ເຫຼືອ ຈຶ່ງຄວນຊາບ.

1041. Padesasattavisayattā paṭhamavikappassa sakalasattavasena dassetuṃ ‘‘kappasahassātikkamepi vā’’tiādi vuttaṃ. Laddhokāsaṃ yaṃ bhavissatīti laddhokāsaṃ yaṃ kammaṃ pāpuṇissati. Kappasahassātikkame avassaṃ uppajjanavipākattā tadapi…pe… vuccatīti. Aladdhattalābhatāya uppādādikkhaṇaṃ [Pg.181] appattassa vipākassa anuppannabhāvo natthibhāvo pākaṭabhāvābhāvatoti vuttaṃ ‘‘natthi nāma na hotīti anuppanno nāma na hotī’’ti. Tatthāti arūpabhavaṅge.

໑໐໔໑. ເພາະຄວາມທີ່ຂໍ້ກຳນົດທຳອິດມີສັດບາງສ່ວນເປັນວິໄສ ເພື່ອຈະສະແດງໂດຍອຳນາດແຫ່ງສັດທັງປວງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ເຖິງແມ່ນວ່າລ່ວງເລີຍໄປຕັ້ງພັນກັປກໍຕາມ". "Laddhokāsaṃ yaṃ bhavissatīti" ໝາຍເຖິງ ກຳໃດທີ່ໄດ້ໂອກາດ ຈະເຖິງ. ເພາະຄວາມທີ່ວິບາກຈະຕ້ອງເກີດຂຶ້ນຢ່າງແນ່ນອນ ເມື່ອລ່ວງເລີຍໄປຕັ້ງພັນກັປ ແມ້ກຳນັ້ນ...ເປ... ທ່ານກໍກ່າວໄວ້. ຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ຄືຄວາມບໍ່ມີ ແຫ່ງວິບາກທີ່ຍັງບໍ່ເຖິງຂະນະມີອຸປະທະຂະນະເປັນຕົ້ນ ເພາະຄວາມທີ່ຍັງບໍ່ໄດ້ສິ່ງທີ່ຍັງບໍ່ໄດ້ ເພາະຄວາມບໍ່ມີປາກົດການ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ທີ່ຊື່ວ່າບໍ່ມີນັ້ນ ບໍ່ມີ ທີ່ຊື່ວ່າບໍ່ເກີດຂຶ້ນນັ້ນ ບໍ່ມີ". "Tatthāti" ໝາຍເຖິງ ໃນອະຣູປະພະວັງ.

Avipakkavipākaṃ kammaṃ sahakārīkāraṇasamavāyālābhena akatokāsaṃ vipākābhimukhabhāvābhāvato vipakkavipākakammasarikkhakanti vuttaṃ ‘‘aladdho…pe… deyyā’’ti. Kiccanipphattiyā asati uppannampi kammaṃ anuppannasamānanti ‘‘okāso na bhaveyyā’’ti etassa samatthatā na siyāti atthamāha. Tena apacayagāmikammakiccassa okāsābhāvo dassito. Pubbe niratthakattā uppattiyā okāso na bhaveyyāti payojanābhāvato kammuppattiyā okāsābhāvo vutto. ‘‘Vipākato aññassa pavattiokāso na bhaveyyā’’ti iminā asambhavatoti ayametesaṃ viseso. Dhuvavipākassa kammassa vipākena nidassanamattabhūtenāti adhippāyo. Ariyamaggaānantariyakammānaṃ viya mahaggatakammānaṃ niyatasabhāvatābhāvā aṭṭhasamāpattīnaṃ ‘‘balavavirahe’’tiādinā savisesanadhuvavipākatā vuttā. Ettha ca ‘‘pañca ānantariyakammānī’’ti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ niyatamicchādiṭṭhiyāpi dhuvavipākattā. Yassa kammassa katattā yo vipāko niyogato uppajjissati, so tassa anāgatakālepi uppādivohāraṃ labhati. So ca uppādivohāro āyūhitakammavasena vuccamāno bhāvinā āyūhitabhāvena maggo anuppannoti ettha vuttoti dassetuṃ ‘‘yaṃ āyūhitaṃ bhavissatī’’tiādi vuttaṃ.

ກຳທີ່ມີວິບາກຍັງບໍ່ທັນໃຫ້ຜົນ ເພາະບໍ່ໄດ້ຄວາມພ້ອມພຽງແຫ່ງສະຫະກາຣີເຫດ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ໂອກາດ ເພາະຄວາມບໍ່ມີຄວາມມຸ່ງໜ້າຕໍ່ວິບາກ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຍັງບໍ່ໄດ້...ເປ... ຄວນໃຫ້" ເພາະມັນຄ້າຍຄືກັບກຳທີ່ມີວິບາກໃຫ້ຜົນແລ້ວ. ເມື່ອຄວາມສຳເລັດແຫ່ງກິດບໍ່ມີ ແມ້ກຳທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວກໍສະເໝີດ້ວຍກຳທີ່ຍັງບໍ່ເກີດ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວອັດຖະວ່າ "ຈະບໍ່ມີໂອກາດ" ດັ່ງນີ້ ເພື່ອສະແດງວ່າ ຄວາມສາມາດແຫ່ງກຳນັ້ນຈະບໍ່ມີ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານສະແດງຄວາມບໍ່ມີໂອກາດແຫ່ງກິດຂອງອະປະຈະຍະຄາມີກຳ. ທີ່ກ່າວວ່າ "ໃນກ່ອນ ເພາະຄວາມບໍ່ມີປະໂຫຍດ ໂອກາດແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນຈະບໍ່ມີ" ດັ່ງນີ້ ເປັນການກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ມີໂອກາດແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນຂອງກຳ ເພາະບໍ່ມີປະໂຫຍດ. ດ້ວຍຄຳວ່າ "ໂອກາດແຫ່ງການເປັນໄປຂອງສິ່ງອື່ນນອກຈາກວິບາກ ຈະບໍ່ມີ" ນີ້ ໝາຍເຖິງ ເພາະເປັນໄປບໍ່ໄດ້ ນີ້ຄືຄວາມຕ່າງກັນຂອງກຳເຫຼົ່ານີ້. ອະທິບາຍວ່າ ດ້ວຍວິບາກອັນເປັນພຽງຕົວຢ່າງແຫ່ງກຳທີ່ມີວິບາກແນ່ນອນ. ເພາະຄວາມທີ່ມະຫັກຄະຕະກຳທັງຫຼາຍ ບໍ່ມີສະພາວະທີ່ແນ່ນອນ ເໝືອນຢ່າງອະຣິຍະມັກ ແລະ ອານันຕະຣິຍະກຳທັງຫຼາຍ ຄວາມມີວິບາກບໍ່ແນ່ນອນເປັນພິເສດ ແຫ່ງສະມາບັດ ໘ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວໄວ້ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ໃນເມື່ອປາສະຈາກກຳລັງ". ແລະໃນທີ່ນີ້ ຄຳວ່າ "ອານันຕະຣິຍະກຳ ໕" ພຶງຊາບວ່າເປັນພຽງຕົວຢ່າງເທົ່ານັ້ນ ເພາະນິຍະຕະມິດສາທິດຖິກໍມີວິບາກແນ່ນອນເຊັ່ນກັນ. ວິບາກໃດຈະເກີດຂຶ້ນໂດຍແນ່ນອນ ເພາະຄວາມທີ່ກຳໃດກຳໜຶ່ງທີ່ໄດ້ເຮັດໄວ້ ວິບາກນັ້ນຍ່ອມໄດ້ຮັບໂວຫານວ່າເກີດຂຶ້ນ ແມ້ໃນອະນາຄົດຕະການ. ແລະໂວຫານວ່າເກີດຂຶ້ນນັ້ນ ທ່ານກ່າວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກຳທີ່ສັ່ງສົມໄວ້ ເພື່ອຈະສະແດງວ່າ ມັກທີ່ຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ດ້ວຍຄວາມເປັນທຳທີ່ສັ່ງສົມໄວ້ໃນອະນາຄົດ ທ່ານກ່າວໄວ້ໃນທີ່ນີ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ກຳໃດທີ່ສັ່ງສົມໄວ້ ຈະມີ".

1050. Upādānehi ādinnāti sambandho. Aññeti upādānārammaṇehi aññe anupādāniyāti attho. Ādikena gahaṇenāti ‘‘ahaṃ phalaṃ sacchākāsi’’nti evaṃ paccavekkhaṇañāṇasaṅkhātena gahaṇena. Idāni upetatthadīpakassa upa-saddassa vasena upādinna-saddassa atthaṃ vattuṃ ‘‘upādinnasaddena vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha nibbānassa anajjhattabhāvato ‘‘amaggaphaladhammāyeva vuttā’’ti āha. Itarehīti ajjhattapadādīhi.

໑໐໕໐. "Upādānehi ādinnāti" ມີການເຊື່ອມຄວາມວ່າ ຖືກຍຶດໝັ້ນໄວ້ດ້ວຍອຸປະທານທັງຫຼາຍ. "Aññeti" ມີອັດຖະວ່າ ເປັນອະນຸປາທານιຍະທຳ ຄື ທຳອື່ນນອກຈາກອາຣົມຂອງອຸປະທານ. "Ādikena gahaṇenāti" ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍການກຳນົດຮູ້ອັນກ່າວຄືປັດຈະເвокຂະນະຍານ ຢ່າງນີ້ວ່າ "ເຮົາໄດ້ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງຜົນແລ້ວ". ບັດນີ້ ເພື່ອຈະກ່າວອັດຖະແຫ່ງອຸປາທິນນະສັບ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອຸປະສັບ ທີ່ສະແດງອັດຖະວ່າ ເຂົ້າເຖິງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ຫຼືດ້ວຍອຸປາທິນນະສັບ". ໃນຄຳນັ້ນ ເພາະພຣະນິບພານບໍ່ມີຄວາມເປັນອັດຊັດຕະ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ທ່ານກ່າວເຖິງທຳທີ່ບໍ່ແມ່ນມັກແລະຜົນເທົ່ານັ້ນ". "Itarehīti" ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍບົດມີອັດຊັດຕະບົດເປັນຕົ້ນ.

Tikanikkhepakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາກຖາວ່າດ້ວຍການຈຳແນກຕິກະ ຈົບແລ້ວ.

Dukanikkhepakathāvaṇṇanā

Defines the section on the explanation of the dyads.

1062. Mettāya [Pg.182] ayanaṃ upagamanaṃ mettāyanaṃ, tañca attano santāne mettāya lābho uppādanaṃ sattānaṃ anupagamo atthato majjanamevāti ‘‘mettā, medana’’nti vatvā ‘‘sinehana’’nti āha.

໑໐໖໒. ຄວາມເປັນໄປ ຄືການເຂົ້າເຖິງດ້ວຍເມດຕາ ຊື່ວ່າ ເມດຕາຍະນະ, ແລະຄວາມເປັນໄປນັ້ນ ຄືການໄດ້ ການເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນແຫ່ງເມດຕາໃນສັນດານຂອງຕົນ ການບໍ່ເຂົ້າໄປບຽດບຽນສັດທັງຫຼາຍ ໂດຍອັດຖະກໍຄືຄວາມຊຸ່ມຊື່ນນັ້ນເອງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ເມດຕາ, ເມທະນະ ແລ້ວກ່າວວ່າ ສິເນຫະນະ.

1065. Tasmiṃ tasmiṃ visaye cittaṃ saṃrañjatīti cittassa saṃrañjanaṃ. Taṇhāvicaritādīti ādi-saddena esanādayo saṅgahitā. Taṇhāya vipulatā visayavasena pavattivasena vā veditabbā. Aniccādisabhāvassa rūpādikassa niccādito gahaṇaṃ abhiniveso visesato taṇhāvasena hoti taṇhārahitāya diṭṭhiyā abhāvāti upacāravasena nimittassa kattubhāvamāha ‘‘niccādito gaṇhantī visaṃvādikā hotī’’ti. Pākaṭena saddena labbhamānattā yathārutaviññāyamānattā ca visattikāsaddassa visatasabhāvo ‘‘padhāno attho’’ti vutto. ‘‘Antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso. Tena taṃ bādhayissāmī’’tiādivasena (saṃ. ni. 1.151; mahāva. 33) mārena gahitatāya.

໑໐໖໕. ຈິດຍ່ອມຍິນດີຍິ່ງໃນອາຣົມນັ້ນໆ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຄວາມຍິນດີຍິ່ງແຫ່ງຈິດ. ດ້ວຍບົດວ່າ Taṇhāvicaritādīti ທ່ານສົງເຄາະເອົາເອສະນາ ເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍສັບວ່າ ເປັນຕົ້ນ. ຄວາມໄພບູນແຫ່ງຕັນຫາ ພຶງຊາບດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອາຣົມ ຫຼືດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເປັນໄປ. ການຖືເອົາຮູບເປັນຕົ້ນທີ່ມີສະພາວະບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນຂອງທ່ຽງເປັນຕົ້ນ ອັນເປັນຄວາມຍຶດໝັ້ນ ຍ່ອມມີດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາໂດຍພິເສດ ເພາະບໍ່ມີທິດຖິທີ່ປາສະຈາກຕັນຫາ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວເຖິງຄວາມເປັນກັດຕຸຂອງນິມິດ ໂດຍອຸປະຈາຣະວ່າ "ຕັນຫາເມື່ອຖືເອົາໂດຍຄວາມເປັນຂອງທ່ຽງເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນທຳລວງໂລກ". ເພາະຄວາມທີ່ໄດ້ມາດ້ວຍສຽງທີ່ປາກົດ ແລະ ເພາະຄວາມທີ່ເຂົ້າໃຈໄດ້ຕາມສຽງທີ່ກ່າວ ສະພາວະທີ່ແຜ່ໄປແຫ່ງວິສັດຕິກາສັບ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ເປັນອັດຖະປະທານ. ເພາະຄວາມທີ່ຖືກມານຈັບໄວ້ ດ້ວຍອຳນາດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ບ້ວງທີ່ທ່ຽວໄປໃນອາກາດ ຄືໃຈນີ້ ທີ່ທ່ຽວໄປຢູ່ ເຮົາຈັກມັດເຈົ້າໄວ້ດ້ວຍບ້ວງນັ້ນ" (ສັງ. ນິ. ໑.໑໕໑).

1066. Anatthacaraṇādianabhisandhānakatāya aṭṭhānabhūtesu ca vassavātādisaṅkhāresu uppannakopo viya sattesu atthācaraṇādinā āropanādhippāyesuyeva tadajjhāropanavasena pavatto yadipi anāyatanuppattiyā aṭṭhānāghātoyeva hoti, sattavisayattā pana sati cittassa ekantabyāpattiyaṃ kammapathabhedo hotiyevāti sakkā viññātuṃ, aṭṭhānuppattiyaṃ panassa na siyā kammapathabhedoti āha ‘‘sattesu uppanno aṭṭhānakopo karotī’’ti. Paṭighādipadānaṃ ghaṭṭanāpurimayāmavikāruppattisamaññādīsupi dassanato ‘‘paṭivirodhādipadāni tesaṃ visesanatthānī’’ti vuttaṃ.

໑໐໖໖.

1091. Dve dhammā tayo dhammāti saddantarasannidhānena paricchedavato bahuvacanassa dassanato ‘‘aparicchedena bahuvacanenā’’ti vuttaṃ. Uddeso katoti iti-saddo hetuattho. Tena bahuvacanena uddesakaraṇaṃ bahuvacanena pucchāya kāraṇanti dīpeti. Uddesānuvidhāyinī hi pucchāti. Tathā hi saṅkhāparicchinne uddese ‘‘katame vā tayo’’ti saṅkhāparicchinnāva pucchā [Pg.183] karīyatīti. Uddesena dhammānaṃ atthitāmattavacanicchāyaṃ sabhāvabhūmikāraṇaphalādiparicchedo viya saṅkhāparicchedopi na kātabboti adhippāyena ‘‘aniddhāritaparicchede’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Apaccayā dhammā’’ti padato pana heṭṭhā anekabhedabhinnā dhammā aparicchedena bahuvacaneneva uddiṭṭhā, uddhañca tathā uddisīyantīti taṃ sotapatitatāya bhedābhāvepi paramatthato appaccayadhammassa asaṅkhatadhammassa ca sopādisesanirupādisesarāgakkhayādiasaṅkhatādivacanavacanīyabhāvena upacaritabhedegahite padadvayena atthi kāci bhedamattāti aparicchedena bahuvacanena uddeso katoti yuttaṃ siyā. Uddesānusārīni pucchānigamanānīti tānipi tathā pavattāni. Niddeso pana yathādhippetasabhāvādiparicchedavibhāvanavaseneva kātabboti asaṅkhatā dhātu icceva kato paramatthato bhedābhāvadīpanatthanti daṭṭhabbaṃ. Kathetukāmatāvasena pucchanto yassa katheti, tena kātabbapucchāya karaṇato taggataṃ ajānanaṃ saṃsayaṃ vā anuvidhāyayeva pucchatīti ‘‘sabhāva…pe… ajānantassa vasena pucchā karīyatī’’ti vuttaṃ. Niddesato pubbetiādinā aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ pucchānusandhiṃyeva vibhāveti.

໑໐໙໑. ເພາະເຫັນພະຫຸວັດຈະນະທີ່ມີການກຳນົດ ດ້ວຍການຢູ່ໃກ້ຄຽງແຫ່ງສັບອື່ນ ຢ່າງນີ້ວ່າ "ທຳ ໒ ຢ່າງ, ທຳ ໓ ຢ່າງ" ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ດ້ວຍພະຫຸວັດຈະນະທີ່ບໍ່ມີການກຳນົດ". "Uddeso katoti" ໃນຄຳນັ້ນ ອິຕິສັບ ມີອັດຖະເປັນເຫດ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານສະແດງວ່າ ການສະແດງອຸເທດດ້ວຍພະຫຸວັດຈະນະ ເປັນເຫດແຫ່ງການຖາມດ້ວຍພະຫຸວັດຈະນະ. ເພາະວ່າຄຳຖາມຍ່ອມຄ້ອຍຕາມອຸເທດ. ດ້ວຍວ່າ ໃນອຸເທດທີ່ມີການກຳນົດຈຳນວນ ຄຳຖາມທີ່ມີການກຳນົດຈຳນວນເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມມີ ຢ່າງນີ້ວ່າ "ທຳ ໓ ຢ່າງ ເປັນໄນໃດ?". ດ້ວຍຄວາມມຸ່ງໝາຍວ່າ ເມື່ອມີຄວາມປະສົງຈະກ່າວພຽງຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍ ໂດຍອຸເທດ ການກຳນົດຈຳນວນກໍບໍ່ຄວນເຮັດ ເໝືອນການກຳນົດສະພາວະ ພູມ ເຫດ ແລະ ຜົນ ເປັນຕົ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ໃນການກຳນົດທີ່ບໍ່ໄດ້ກຳນົດໄວ້". ແຕ່ຈາກບົດວ່າ "ອະປັດຈະຍາ ທຳມາ" ທຳທັງຫຼາຍທີ່ມີປະເພດຕ່າງໆ ຫຼາກຫຼາຍໃນເບື້ອງລຸ່ມ ທ່ານສະແດງໄວ້ດ້ວຍພະຫຸວັດຈະນະທີ່ບໍ່ມີການກຳນົດເທົ່ານັ້ນ, ແລະໃນເບື້ອງເທິງກໍສະແດງໄວ້ຢ່າງນັ້ນ ເພາະຄວາມທີ່ທຳເຫຼົ່ານັ້ນປາກົດແກ່ຫູ ແມ້ຈະບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນໂດຍປາຣະມັດ ແຕ່ເມື່ອຖືເອົາຄວາມຕ່າງໂດຍອຸປະຈາຣະ ດ້ວຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນກ່າວດ້ວຍຄຳວ່າ ສໍອຸປາທິເສສະ ນິຣຸປາທິເສສະ ຣາຄັກຂະຍະ ແລະ ອະສັງຂະຕະ ເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງອະປັດຈະຍະທຳ ແລະ ອະສັງຂະຕະທຳ ຄວາມຕ່າງກັນບາງສ່ວນຍ່ອມມີດ້ວຍບົດທັງສອງ ດັ່ງນັ້ນ ການສະແດງອຸເທດດ້ວຍພະຫຸວັດຈະນະທີ່ບໍ່ມີການກຳນົດ ຈຶ່ງຄວນເປັນສິ່ງທີ່ສົມຄວນ. "Uddesānusārīni pucchānigamanānīti" ແມ້ຄຳຖາມແລະຄຳສະຫຼຸບເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍເປັນໄປຢ່າງນັ້ນ. ສ່ວນການສະແດງນິເທດ ຄວນເຮັດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງການກຳນົດສະພາວະເປັນຕົ້ນ ຕາມທີ່ປະສົງເທົ່ານັ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງສະແດງໄວ້ພຽງວ່າ "ອະສັງຂະຕາ ທາຕຸ" ເພື່ອສະແດງຄວາມບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນໂດຍປາຣະມັດ ພຶງຊາບຢ່າງນີ້. ຜູ້ຖາມດ້ວຍຄວາມໃຄ່ຈະກ່າວ ເມື່ອກ່າວແກ່ບຸກຄົນໃດ ເພາະການຖາມຄຳຖາມທີ່ບຸກຄົນນັ້ນຄວນຖາມ ຍ່ອມຖາມຄ້ອຍຕາມຄວາມບໍ່ຮູ້ ຫຼືຄວາມສົງໄສທີ່ມີຢູ່ໃນບຸກຄົນນັ້ນເອງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຄຳຖາມຍ່ອມມີດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງ...ເປ... ຜູ້ບໍ່ຮູ້ສະພາວະ". ດ້ວຍຄຳວ່າ "ກ່ອນແຕ່ນິເທດ" ເປັນຕົ້ນ ທ່ານສະແດງປຸດສາອະນຸສົນທິ ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາເທົ່ານັ້ນ.

1101. Bhinditvāti vibhajitvā. Rūpāva…pe… viññeyyāti kāmāvacarakusalamahākiriyaviññāṇena mahaggatadhammānaṃ sammasanavasena yathāyogaṃ mahaggatappamāṇadhammānaṃ paccavekkhaṇādivasena rūparāgārūparāgasampayuttena akusalamanoviññāṇena mahaggatadhammānaṃ abhinivesanaassādanavasena taṃtaṃpaññattiyañca taṃtaṃvohāravasena pavattena āvajjanena ca yathāvuttaviññāṇānaṃ purecārikena kāmāvacaradhammā na viññeyyā. Itarenāti parittārammaṇena. Kāmāvacarānameva ārammaṇānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Rūpārammaṇādīhi viññāṇehi tattha rūpārammaṇena viññāṇenapi saddādīnaṃ aviññeyyatā rūpassa ca viññeyyatā. Evaṃ sesesupi yojanā daṭṭhabbā. Cakkhudvārikena saddādīnaṃ aviññeyyatā rūpassa viññeyyatātiādinā dvārabhedavasena yojetabbaṃ. Itaranti iṭṭhamajjhattaṃ aniṭṭhamaniṭṭhamajjhattañca. Rūpāvacarādayo kāmāvacaravipākādīhīti rūpāvacarārūpāvacaralokuttarapaññattiyo kāmāvacaravipākehi lokuttarā kāmāvacarato ñāṇavippayuttakusalakiriyehi akusalehi ca aviññeyyāti yojetabbaṃ. Nibbānassa avijānanasabhāvo eva attasambhavo.

໑໑໐໑. "Bhinditvāti" ໝາຍເຖິງ ແບ່ງແຍກແລ້ວ. "Rūpāva...pe... viññeyyāti" ໝາຍເຖິງ ກາມາວະຈະຣະທຳທັງຫຼາຍ ບໍ່ພຶງຮູ້ແຈ້ງ ດ້ວຍກາມາວະຈະຣະກຸສົນແລະມະຫາກິຣິຍາວິນຍານ ໂດຍອຳນາດການພິຈາຣະນາ ເຊິ່ງມະຫັກຄະຕະທຳ, ດ້ວຍການພິຈາຣະນາ ເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງມະຫັກຄະຕະທຳແລະອັບປະມານะທຳ ຕາມສົມຄວນ, ດ້ວຍອະກຸສົນມະໂນວິນຍານທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍຮູປະຣາຄະແລະອະຣູປະຣາຄະ ໂດຍອຳນາດການຍຶດໝັ້ນແລະເພີດເພີນເຊິ່ງມະຫັກຄະຕະທຳ, ແລະດ້ວຍອາວັດຊະນະທີ່ເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງບັນຍັດນັ້ນໆ ແລະໂוຫານນັ້ນໆ ອັນເປັນຕົວນຳໜ້າແຫ່ງວິນຍານຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. "Itarenāti" ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍວິນຍານທີ່ມີປະຣິດຕະເປັນອາຣົມ. "Kāmāvacarānameva ārammaṇānanti" ເປັນສາມີວັດຈະນະໃນການກຳນົດ. ດ້ວຍວິນຍານທັງຫຼາຍທີ່ມີຮູບາຣົມເປັນຕົ້ນ ໃນວິນຍານເຫຼົ່ານັ້ນ ແມ້ດ້ວຍວິນຍານທີ່ມີຮູບາຣົມເປັນອາຣົມ ຄວາມທີ່ສັດທາຣົມເປັນຕົ້ນເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ພຶງຮູ້ແຈ້ງ ແລະຄວາມທີ່ຮູບເປັນສິ່ງທີ່ພຶງຮູ້ແຈ້ງ ຍ່ອມມີ. ພຶງປະກອບຄວາມຢ່າງນີ້ ແມ້ໃນທຳທີ່ເຫຼືອ. ພຶງປະກອບດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຈຳແນກທະວານ ຢ່າງນີ້ວ່າ ຄວາມທີ່ສັດທາຣົມເປັນຕົ້ນເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ພຶງຮູ້ແຈ້ງ ແລະຄວາມທີ່ຮູບເປັນສິ່ງທີ່ພຶງຮູ້ແຈ້ງ ດ້ວຍຈັກຂຸທະວາຣິກະວິນຍານ ເປັນຕົ້ນ. "Itaranti" ໝາຍເຖິງ ອາຣົມທີ່ເປັນອິດຖະມັດຊັດຕະ ແລະອະນິດຖະອະນິດຖະມັດຊັດຕະ. "Rūpāvacarādayo kāmāvacaravipākādīhīti" ພຶງປະກອບຄວາມວ່າ ຮູປາວະຈະຣະ ອະຣູປາວະຈະຣະ ໂລກຸດຕະຣະ ແລະບັນຍັດທັງຫຼາຍ ເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ພຶງຮູ້ແຈ້ງ ດ້ວຍກາມາວະຈະຣະວິບາກທັງຫຼາຍ, ດ້ວຍໂລກຸດຕະຣະ, ດ້ວຍຍານະວິບປະຍຸດຕະກຸສົນແລະກິຣິຍາແຫ່ງກາມາວະຈະຣະ ແລະດ້ວຍອະກຸສົນທັງຫຼາຍ. ສະພາວະທີ່ບໍ່ຮູ້ແຈ້ງຂອງພຣະນິບພານນັ້ນເອງ ເປັນຄວາມເກີດຂຶ້ນສະເພາະຕົນ.

1102. Rūpārūpāvacarakammūpapattibhave [Pg.184] diṭṭhirahito lobho bhavāsavoti yathāvuttavisayo diṭṭhisahito sabbakāmāvacaradhammavisayo ca lobho kāmāsavo bhavituṃ yuttoti vuttaṃ ‘‘bhavāsavaṃ…pe… siyā’’ti. Kāmāsavabhavāsavavinimuttassa hi lobhassa abhāvaṃ sayameva vakkhatīti. Pāḷiyanti aṭṭhakathākaṇḍapāḷiyaṃ. Tattha yathā ‘‘kāmāsavo aṭṭhasu lobhasahagatacittuppādesu uppajjatī’’ti vuttaṃ, evaṃ ‘‘bhavāsavo aṭṭhasu lobhasahagatacittuppādesu uppajjatī’’ti avatvā ‘‘catūsudiṭṭhigatavippayuttalobhasahagatacittuppādesu uppajjatī’’ti (dha. sa. 1465) vuttattā ‘‘bhavāsavo…pe… yuttesu eva uppajjatī’’ti pāḷiyaṃ vuttoti sāvadhāraṇaṃ vuttaṃ. Tathā ca vakkhati ‘‘bhavāsavo catūsu diṭṭhigatavippayuttesu avijjāsavena saddhiṃ ekadhāva ekato uppajjatī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 1473). Sopi rāgoti sassatadiṭṭhisahagato rāgo. Kāmabhavapatthanā viya kāmāsavoti yuttaṃ vattuṃ. Sassatadiṭṭhisahagatarāgakāmabhavapatthanānampi hi bhavāsavoti vattabbapariyāyo atthīti ‘‘sassatadiṭṭhisahagato rāgo bhavarāgavasena patthanā bhavāsavo nāmā’’ti vuttaṃ, na tesaṃ idha adhippetabhavāsavabhāvadassanatthanti aṭṭhakathāyaṃ adhippāyo daṭṭhabbo. Tathā hi ‘‘rūpārūpasaṅkhāte kammato ca upapattito ca duvidhepi bhave āsavo bhavāsavo’’ti vuttanti. Tattha kāmabhavapatthanāya tāva kāmāsavabhāvo hotu, rūpārūpabhavesu sassatābhinivesasahagatarāgassa kathanti? Sopi yathāvuttavisaye kāmanavasena pavattito kāmāsavoyeva nāma. Sabbepi hi tebhūmakā dhammā kamanīyaṭṭhena kāmāti. Na cettha aniṭṭhappasaṅgo diṭṭhivippayuttalobhassa bhavāsavabhāvena visuṃ uddhaṭattā. Avassañcetamevaṃ viññātabbaṃ, itarathā rūpārūpabhavesu ucchedadiṭṭhisahagatassapi lobhassa bhavāsavabhāvo āpajjeyyāti. Kāmāsavādayo eva diṭṭhadhammikasamparāyikāsavabhāvena dvidhā vuttā.

໑໑໐໒. ຄວາມໂລບທີ່ປາສະຈາກທິດຖິໃນຮູບພົບ ແລະອະຮູບພົບ ອັນເປັນໄປໂດຍກຳແລະອຸປະບັດ ຊື່ວ່າ ພວາສະວະ. ຄວາມໂລບທີ່ມີທິດຖິຮ່ວມດ້ວຍ ເຊິ່ງມີອາລົມເປັນໄປໃນທຳອັນເປັນກາມາວະຈອນທັງປວງ ຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ຄວນເປັນກາມາສະວະ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ພວາສະວະ... ເປັນຕົ້ນ ພຶງມີ'. ເພາະວ່າ ທ່ານຈະກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງຄວາມໂລບທີ່ພົ້ນຈາກກາມາສະວະແລະພວາສະວະດ້ວຍຕົນເອງ. ຄຳວ່າ 'ໃນພຣະບາລີ' ໄດ້ແກ່ ໃນພຣະບາລີໝວດອັດຖະກະຖາ. ໃນພຣະບາລີນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ກາມາສະວະ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນໂລພະສະຫະຄະຕະຈິດເກີດແປດດວງ' ທ່ານກ່າວໄວ້ຢ່າງໃດ, ແຕ່ທ່ານບໍ່ໄດ້ກ່າວວ່າ 'ພວາສະວະ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນໂລພະສະຫະຄະຕະຈິດເກີດແປດດວງ' ຢ່າງນັ້ນ, ແຕ່ເພາະທ່ານກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນໂລພະສະຫະຄະຕະຈິດເກີດທີ່ວິປະຍຸດຈາກທິດຖິສີ່ດວງ' (ທັມມະສັງຄະນີ ໑໔໖໕), ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວໄວ້ໃນພຣະບາລີໂດຍກຳນົດແນ່ນອນວ່າ 'ພວາສະວະ... ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນຈິດທີ່ປະກອບນັ້ນເທົ່ານັ້ນ'. ແລະທ່ານກໍຈະກ່າວຕໍ່ໄປວ່າ 'ພວາສະວະ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນຮ່ວມກັບອະວິຊຊາສະວະໂດຍສ່ວນດຽວ ພ້ອມກັນໃນຈິດທີ່ວິປະຍຸດຈາກທິດຖິສີ່ດວງ' (ອັດຖະກະຖາ ທັມມະສັງຄະນີ ໑໔໗໓). ຄຳວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ຄວາມກຳໜັດນັ້ນ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມກຳໜັດທີ່ເກີດຮ່ວມກັບສັດສະຕະທິດຖິ. ຄວາມປາດຖະໜາໃນກາມພົບ ຄວນຮຽກວ່າ ກາມາສະວະ ເໝືອນກັນ. ເພາະວ່າ ແມ່ນແຕ່ຄວາມປາດຖະໜາໃນກາມພົບ ແລະຄວາມກຳໜັດທີ່ເກີດຮ່ວມກັບສັດສະຕະທິດຖິ ກໍມີປະຣິຍາຍທີ່ຄວນຮຽກວ່າ ພວາສະວະ ໄດ້, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄວາມກຳໜັດທີ່ເກີດຮ່ວມກັບສັດສະຕະທິດຖິ ຄວາມປາດຖະໜາດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພວະຣາຄະ ຊື່ວ່າ ພວາສະວະ', ພຶງເຫັນອະທິບາຍໃນອັດຖະກະຖາວ່າ ຄຳນັ້ນບໍ່ແມ່ນເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນພວາສະວະທີ່ປະສົງເອົາໃນທີ່ນີ້. ດ້ວຍວ່າ ທ່ານກ່າວໄວ້ວ່າ 'อาສະວະໃນພົບທັງສອງ ຄື ຮູບພົບແລະອະຮູບພົບ ໂດຍກຳແລະໂດຍອຸປະບັດ ຊື່ວ່າ ພວາສະວະ'. ໃນພົບທັງສອງນັ້ນ, ຄວາມປາດຖະໜາໃນກາມພົບ ຈົ່ງເປັນກາມາສະວະກ່ອນ, ແຕ່ຄວາມກຳໜັດທີ່ເກີດຮ່ວມກັບຄວາມຍຶດໝັ້ນໃນສັດສະຕະທິດຖິໃນຮູບພົບແລະອະຮູບພົບ ຈະເປັນຢ່າງໃດ? ແມ່ນແຕ່ຄວາມກຳໜັດນັ້ນ ເມື່ອເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມກຳໜັດໃນອາລົມຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ກໍຊື່ວ່າ ກາມາສະວະ ນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ທຳອັນເປັນໄປໃນພູມສາມທັງປວງ ຊື່ວ່າ ກາມ ເພາະອັດຖະວ່າເປັນໜ້າກຳໜັດ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ຈະບໍ່ມີຂໍ້ຜິດພາດທີ່ບໍ່ປາດຖະໜາ ເພາະຄວາມໂລບທີ່ວິປະຍຸດຈາກທິດຖິ ໄດ້ຖືກຍົກຂຶ້ນສະແດງຕ່າງຫາກໂດຍຄວາມເປັນພວາສະວະ. ແລະຂໍ້ນີ້ຈຳເປັນຕ້ອງເຂົ້າໃຈຢ່າງນີ້, ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ຄວາມໂລບທີ່ເກີດຮ່ວມກັບອຸຈເສທະທິດຖິໃນຮູບພົບແລະອະຮູບພົບ ກໍພຶງເຖິງຄວາມເປັນພວາສະວະດ້ວຍ. ອາສະວະມີກາມາສະວະເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ ທ່ານກ່າວໄວ້ເປັນສອງຢ່າງ ໂດຍຄວາມເປັນອາສະວະໃນປັດຈຸບັນແລະອາສະວະໃນພົບໜ້າ.

1103. Idha pāḷiyāpi bhavāsavavinimuttalobhassa kāmāsavabhāvo na na sakkā yojetunti dassetuṃ ‘‘kāmāsavaniddese cā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Dhammacchando saddhā’’ti keci.

໑໑໐໓. ໃນທີ່ນີ້ ເພື່ອສະແດງວ່າ ແມ່ນແຕ່ໃນພຣະບາລີ ກໍບໍ່ແມ່ນວ່າຈະປະກອບຄວາມເປັນກາມາສະວະແຫ່ງຄວາມໂລບທີ່ພົ້ນຈາກພວາສະວະບໍ່ໄດ້, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ແລະໃນກາມາສະວະນິເທດ'. ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ 'ທັມມະສັນທະ ຄື ສັດທາ'.

1105. Upādānakkhandhesveva [Pg.185] pavattati tabbinimuttassa dhammassa jīvaggahaṇavisayassa paramatthato abhāvā. Rūpe…pe… viññāṇe vā pana na patiṭṭhāti rūpādīnaṃ aviparītasabhāvamatte aṭṭhatvā sayaṃ samāropitassa tesu parikappanāmattasiddhassa kassaci ākārassa abhinivesanato. Tenevāha ‘‘tato aññaṃ katvā’’ti. Tato upādānakkhandhato. Vedanādayopi hi keci diṭṭhigatikā aniccāti passantīti. Tatoti vā sarīrasaṅkhātarūpakkhandhato. ‘‘Aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti hi vuttaṃ. Hotīti bhavati sassataṃ attāti attho. Aññanti brahmaissarādito aññaṃ.

໑໑໐໕. ຍ່ອມເປັນໄປໃນອຸປາດານັກຂันທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ ເພາະທຳທີ່ພົ້ນຈາກອຸປາດານັກຂັນນັ້ນ ອັນເປັນວິໄສແຫ່ງຄວາມຍຶດໝັ້ນວ່າເປັນຊີວະ ໂດຍປໍຣະມັດແລ້ວບໍ່ມີຢູ່. ແຕ່ຍ່ອມບໍ່ຕັ້ງຢູ່ ໃນຮູບ... ເປັນຕົ້ນ ຫຼືໃນວິນຍານ ເພາະບໍ່ຕັ້ງຢູ່ໃນສັກວ່າສະພາວະທີ່ບໍ່ວິປະຣິດແຫ່ງຮູບເປັນຕົ້ນ ແລ້ວຍຶດໝັ້ນໃນອາການບາງຢ່າງທີ່ຕົນເອງກຳນົດຂຶ້ນ ອັນສຳເລັດພຽງແຕ່ຄວາມດຳຣິໃນຮູບເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເຮັດໃຫ້ຕ່າງໄປຈາກຂັນນັ້ນ'. ຄຳວ່າ 'ຈາກຂັນນັ້ນ' ຄື ຈາກອຸປາດານັກຂັນ. ເພາະວ່າ ພວກມີທິດຖິບາງພວກ ຍ່ອມເຫັນແມ່ນແຕ່ວິທະນາເປັນຕົ້ນວ່າ ບໍ່ທ່ຽງ. ຫຼືວ່າ ຄຳວ່າ 'ຈາກຂັນນັ້ນ' ຄື ຈາກຮູບຂັນອັນໄດ້ແກ່ຮ່າງກາຍ. ເພາະວ່າ ມີຄຳກ່າວໄວ້ວ່າ 'ຊີວະກໍຢ່າງໜຶ່ງ ຮ່າງກາຍກໍຢ່າງໜຶ່ງ'. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມມີ' ອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມມີອັດຕາທີ່ທ່ຽງແທ້. ຄຳວ່າ 'ອື່ນ' ຄື ອື່ນຈາກພຣະພົມ ຫຼືພຣະອິດສວນເປັນຕົ້ນ.

Arūpabhavo viya rūparāgappahānena rūpabhavo kāmarāgappahānena pattabbo. Rūpībrahmānañca pañcakāmaguṇiko rāgo pahīyati, na vimānādīsu rāgoti so akāmarāgoti katvā kāmāsavo na hotīti aṭṭhakathāyaṃ paṭikkhittaṃ. Ṭīkākārehi pana kāmāsavabhavāsavavinimuttalobhābhāvadassanena rūpībrahmānaṃ vimānādirāgassapi kāmacchandādibhāvato diṭṭhivippayuttarūpārūpabhavarāgavinimutto sabbo lobho kāmāsavoti dassito. Tattha yuttaṃ vicāretvā gahetabbaṃ. Siyā āsavasampayutto kāmarāgena bhavarāgena vā sahuppattiyaṃ, siyā āsavavippayutto tadaññarāgena sahuppattiyaṃ, ‘‘catūsu diṭṭhigatā’’tiādipāḷiyā abhāvadassanena kāmāsavabhavāsavavinimuttalobhābhāvaṃ dassetvā ‘‘kāmāsavo’’tiādipāḷidassanena diṭṭhirāgassa kāmāsavabhāvaṃ sādheti. Pahātabbadassanatthanti pahātabbatādassanatthaṃ. Pahāneti pahānanimittaṃ.

ຮູບພົບ ພຶງບັນລຸໄດ້ດ້ວຍການລະກາມະຣາຄະ ເໝືອນອະຮູບພົບ ພຶງບັນລຸໄດ້ດ້ວຍການລະຮູບະຣາຄະ. ແລະຣາຄະໃນກາມະຄຸນຫ້າ ຂອງພວກພົມທີ່ມີຮູບ ຍ່ອມຖືກລະໄດ້, ແຕ່ຣາຄະໃນວິມານເປັນຕົ້ນ ບໍ່ຖືກລະ, ຣາຄະນັ້ນຊື່ວ່າ ອະກາມະຣາຄະ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ເປັນກາມາສະວະ ນີ້ຄືຄຳທີ່ປະຕິເສດໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາ. ແຕ່ສ່ວນພຣະອາຈານຜູ້ແຕ່ງດີກາ ສະແດງວ່າ ເພາະສະແດງຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງຄວາມໂລບທີ່ພົ້ນຈາກກາມາສະວະແລະພວາສະວະ, ແມ່ນແຕ່ຣາຄະໃນວິມານເປັນຕົ້ນຂອງພວກພົມທີ່ມີຮູບ ກໍມີຄວາມເປັນກາມະສັນທະເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມໂລບທັງປວງທີ່ພົ້ນຈາກຮູບະຣາຄະແລະອະຮູບະຣາຄະໃນພົບທີ່ວິປະຍຸດຈາກທິດຖິ ຈຶ່ງເປັນກາມາສະວະ. ໃນເລື່ອງນັ້ນ ຄວນພິຈາລະນາໃຫ້ດີແລ້ວຈຶ່ງຖືເອົາ. ຄວາມໂລບ ພຶງເປັນອາສະວະສຳປະຍຸດ ເພາະເກີດຮ່ວມກັບກາມະຣາຄະ ຫຼືພວະຣາຄະ, ພຶງເປັນອາສະວະວິປະຍຸດ ເພາະເກີດຮ່ວມກັບຣາຄະທີ່ຕ່າງຈາກນັ້ນ, ທ່ານສະແດງຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງຄວາມໂລບທີ່ພົ້ນຈາກກາມາສະວະແລະພວາສະວະ ດ້ວຍການສະແດງຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງພຣະບາລີວ່າ 'ໃນທິດຖິຄະຕະສີ່' ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວຈຶ່ງສະແດງຄວາມເປັນກາມາສະວະແຫ່ງທິດຖິຣາຄະ ດ້ວຍການສະແດງພຣະບາລີວ່າ 'ກາມາສະວະ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເພື່ອສະແດງທຳທີ່ຄວນລະ' ຄື ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນທຳທີ່ຄວນລະ. ຄຳວ່າ 'ໃນການລະ' ຄື ເພາະເຫດແຫ່ງການລະ.

1121. Jātiyāti khattiyasabhāvādijātisampattiyā. Gottenāti gotamagottādiukkaṭṭhagottena. Kolaputtiyenāti mahākulabhāvena. Vaṇṇapokkharatāyāti vaṇṇasampannasarīratāya. ‘‘Pokkhara’’nti hi sarīraṃ vuccatīti. Mānaṃ jappetīti mānaṃ pavatteti karoti. Pavatto māno pavattamāno. Puggalavisesanti seyyassa seyyotiādibhedaṃ puggalavisesaṃ. Seyyaṃ bhinditvā pavattamāno seyyamāno. Tiṇṇanti seyyassa seyyādīnaṃ tiṇṇaṃ ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā aññaṃ puggalaṃ anissāya vuttānaṃ. Seyyādivasena attano mananaṃ paggaho māno, tassa karaṇaṃ seyyohamasmītiādipavattiyevāti vuttaṃ ‘‘seyyoti ādikiccakaraṇa’’nti.

໑໑໒໑. ຄຳວ່າ 'ໂດຍຊາດ' ຄື ດ້ວຍຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍຊາດ ມີຄວາມເປັນກະສັດເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍໂຄດ' ຄື ດ້ວຍໂຄດອັນສູງສົ່ງ ມີໂຄຕະມະໂຄດເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍຄວາມເປັນບຸດແຫ່ງຕະກູນ' ຄື ດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ເກີດໃນຕະກູນໃຫຍ່. ຄຳວ່າ 'ໂດຍຄວາມມີຜິວພັນດັ່ງດອກບົວ' ຄື ດ້ວຍຮ່າງກາຍທີ່ມີຜິວພັນງົດງາມ. ເພາະວ່າ ຄຳວ່າ 'ປົກຂະຣະ' ໝາຍເຖິງ ຮ່າງກາຍ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມພໍ່າບົ່ນເຊິ່ງມານະ' ຄື ຍ່ອມໃຫ້ມານະເປັນໄປ ຄື ກະທຳມານະ. ມານະທີ່ເປັນໄປແລ້ວ ຊື່ວ່າ ປະວັດຕະມາໂນ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມວິເສດແຫ່ງບຸກຄົນ' ຄື ຄວາມວິເສດແຫ່ງບຸກຄົນ ໂດຍແຍກເປັນຕົ້ນວ່າ ຜູ້ປະເສີດກວ່າຂອງຜູ້ປະເສີດ. ມານະທີ່ເປັນໄປໂດຍທຳລາຍຄວາມປະເສີດ ຊື່ວ່າ ເສຍຍະມານະ. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງທັງສາມ' ຄື ແຫ່ງທັງສາມມີຜູ້ປະເສີດກວ່າຂອງຜູ້ປະເສີດເປັນຕົ້ນ ທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍບໍ່ອາໄສບຸກຄົນອື່ນ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເຮົາເປັນຜູ້ປະເສີດກວ່າ'. ຄວາມສຳຄັນຕົນ ຄວາມຍົກຍ້ອງຕົນ ຄວາມເຍີ້ຍຫຍິ່ງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມປະເສີດເປັນຕົ້ນ, ການກະທຳມານະນັ້ນ ກໍຄືຄວາມເປັນໄປດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເຮົາເປັນຜູ້ປະເສີດກວ່າ' ນັ້ນເອງ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄຳວ່າ ເສຍໂຍ ເປັນຕົ້ນ ເປັນການກະທຳກິດ'.

1140. Sabbopi [Pg.186] lobho abhijjhāsabhāvoti abhijjhā āsavadvayasabhāvā, kāmarāgo kāmāsavasabhāvo evāti āsavadvayaekāsavabhāvo abhijjhākāmarāgānaṃ viseso vutto. Na abhijjhā ca dhammā ṭhapetvā diṭṭhiṃ avijjañca noāsavasabhāvā. Abhijjhā ca āsavadvayasabhāvā eva, naabhijjhāsabhāvo ca lobho natthīti adhippāyena ‘‘noāsavalobhassa sabbhāvo vicāretabbo’’ti āha. Gaṇanāya hetuyā sattāti vuttanti pañhāvārapāṭhaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha hi ‘‘āsavo dhammo āsavassa dhammassa hetupaccayena paccayo. Āsavo dhammo noāsavassa dhammassa. Āsavo dhammo āsavassa ca noāsavassa ca. Noāsavo dhammo noāsavassa. Noāsavo dhammo āsavassa. Noāsavo dhammo āsavassa ca noāsavassa ca. Āsavo ca noāsavo ca dhammā noāsavassa hetupaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 3.3.16) imesaṃ vārānaṃ vasena ‘‘gaṇanāya sattā’’ti vuttaṃ. Tattha yadi noāsavasabhāvopi lobho siyā, diṭṭhisampayuttacittassa vasena ‘‘āsavo ca noāsavo ca dhammā mohayathāvuttalobhā āsavassa dhammassa diṭṭhiyā hetupaccayena paccayo’’ti sattamo, pāḷiyaṃ āgataṃ sattamaṃ aṭṭhamaṃ katvā ‘‘āsavo ca noāsavo ca dhammā āsavassa ca noāsavassa ca dhammassa hetupaccayena paccayo’’ti navamo pañho vucceyya, na pana vuttoti. Evaṃ diṭṭhisampayuttalobhassa noāsavabhāvābhāvaṃ dassetvā itarassapi taṃ dassetuṃ ‘‘diṭṭhivippayutte cā’’tiādi vuttaṃ.

໑໑໔໐. ເພາະວ່າ ຄວາມໂລບທັງປວງມີສະພາວະເປັນອະພິຊຊາ, ອະພິຊຊາຈຶ່ງມີສະພາວະເປັນອາສະວະສອງ (ຄື ກາມາສະວະແລະພວາສະວະ), ສ່ວນກາມະຣາຄະມີສະພາວະເປັນກາມາສະວະເທົ່ານັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມຕ່າງກັນລະຫວ່າງອະພິຊຊາແລະກາມະຣາຄະ ຈຶ່ງຖືກກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນອາສະວະສອງແລະອາສະວະດຽວ. ທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ແມ່ນອະພິຊຊາ ຍົກເວັ້ນທິດຖິແລະອະວິຊຊາ ເປັນໂນອາສະວະສະພາວະ (ທຳທີ່ບໍ່ແມ່ນອາສະວະ). ແລະອະພິຊຊາກໍມີສະພາວະເປັນອາສະວະສອງເທົ່ານັ້ນ, ແລະຄວາມໂລບທີ່ບໍ່ມີສະພາວະເປັນອະພິຊຊາກໍບໍ່ມີ, ດ້ວຍອະທິບາຍນີ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງໂລພະທີ່ເປັນໂນອາສະວະ ຄວນພິຈາລະນາ'. ຄຳວ່າ 'ໂດຍການນັບ ດ້ວຍເຫດ ມີເຈັດ' ທ່ານກ່າວໄວ້ໂດຍໝາຍເຖິງພຣະບາລີໃນປັນຫາວາຣະ. ເພາະວ່າ ໃນປັນຫາວາຣະນັ້ນ ທ່ານກ່າວໄວ້ວ່າ 'ອາສະວະທຳ ເປັນປັດໄຈແກ່ອາສະວະທຳ ດ້ວຍເຫດຸປັດໄຈ. ອາສະວະທຳ ເປັນປັດໄຈແກ່ໂນອາສະວະທຳ. ອາສະວະທຳ ເປັນປັດໄຈແກ່ອາສະວະທຳແລະໂນອາສະວະທຳ. ໂນອາສະວະທຳ ເປັນປັດໄຈແກ່ໂນອາສະວະທຳ. ໂນອາສະວະທຳ ເປັນປັດໄຈແກ່ອາສະວະທຳ. ໂນອາສະວະທຳ ເປັນປັດໄຈແກ່ອາສະວະທຳແລະໂນອາສະວະທຳ. ອາສະວະທຳແລະໂນອາສະວະທຳ ເປັນປັດໄຈແກ່ໂນອາສະວະທຳ ດ້ວຍເຫດຸປັດໄຈ' (ປັດຖານ ໓.໓.໑໖) ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວາຣະເຫຼົ່ານີ້ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໂດຍການນັບມີເຈັດ'. ໃນວາຣະເຫຼົ່ານັ້ນ ຫາກວ່າຄວາມໂລບທີ່ມີສະພາວະເປັນໂນອາສະວະພຶງມີ, ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຈິດທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍທິດຖິ ກໍພຶງກ່າວປັນຫາທີເຈັດວ່າ 'ອາສະວະທຳແລະໂນອາສະວະທຳ ຄື ໂມຫະແລະໂລພະຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ເປັນປັດໄຈແກ່ອາສະວະທຳ ຄື ທິດຖິ ດ້ວຍເຫດຸປັດໄຈ', ແລະພຶງເຮັດປັນຫາທີເຈັດທີ່ມາໃນພຣະບາລີໃຫ້ເປັນປັນຫາທີແປດ, ແ联ວທັງກ່າວປັນຫາທີເກົ້າວ່າ 'ອາສະວະທຳແລະໂນອາສະວະທຳ ເປັນປັດໄຈແກ່ອາສະວະທຳແລະໂນອາສະວະທຳ ດ້ວຍເຫດຸປັດໄຈ', ແຕ່ທ່ານບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້. ທ່ານສະແດງຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງຄວາມເປັນໂນອາສະວະຂອງຄວາມໂລບທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍທິດຖິຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ເພື່ອສະແດງຄວາມບໍ່ມີຢູ່ນັ້ນແມ່ນແຕ່ໃນຄວາມໂລບທີ່ເຫຼືອ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ແລະໃນຈິດທີ່ວິປະຍຸດຈາກທິດຖິ'.

1162. Yathārūpe rūpappabandhe vattamāne puggalo gacchati tiṭṭhati nisīdatīti vuccati, tathā visadarūpassa uppādakaṃ cittaṃ iriyāpathūpatthambhakaṃ. Taṃ pana kusalato kiriyato ca pañcamajjhānacittaṃ abhiññāppattaṃ appattañca bhinditvā sattapaññāsa javanāni voṭṭhabbanañcāti aṭṭhapaññāsavidhaṃ. Sahajātadhammānaṃ akammaññabhāvakarattā thinamiddhasahagatacittaṃ visadāni rūpāni na samuṭṭhapeti na upatthambheti cāti vuttaṃ ‘‘iriyāpathaṃ sandhāretuṃ asakkonta’’nti.

໑໑໖໒. ເມື່ອຮູບປະພັນທະ (ຄວາມສືບເນື່ອງແຫ່ງຮູບ) ດຳເນີນໄປຢູ່ຢ່າງໃດ ບຸກຄົນຍ່ອມຖືກຮຽກວ່າ ຍ່າງ ຢືນ ນັ່ງ ຢ່າງນັ້ນ, ຈິດທີ່ຍັງຮູບອັນແຈ່ມແຈ້ງໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ກໍເປັນຈິດທີ່ອຸປະຖຳອິຣິຍາບົດຢ່າງນັ້ນ. ແຕ່ຈິດນັ້ນ ເມື່ອແຍກໂດຍຄວາມເປັນກຸສົນແລະກິຣິຍາ ເປັນປັນຈະມະຊານະຈິດ ທີ່ບັນລຸອະພິນຍາແລະບໍ່ບັນລຸອະພິນຍາ ແລ້ວໄດ້ແກ່ ຊະວະນະຫ້າສິບເຈັດດວງ ແລະໂວຕຖັບພະນະໜຶ່ງດວງ ລວມເປັນຫ້າສິບແປດປະການ. ເພາະຄວາມທີ່ຈິດທີ່ເກີດຮ່ວມກັບຖີນະມິດທະ ເຮັດໃຫ້ສະຫະຊາດະທຳທັງຫຼາຍເປັນທຳທີ່ບໍ່ຄວນແກ່ການງານ ມັນຈຶ່ງບໍ່ຍັງຮູບອັນແຈ່ມແຈ້ງໃຫ້ຕັ້ງຂຶ້ນ ແລະບໍ່ອຸປະຖຳຮູບນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ບໍ່ສາມາດຈະປະຄອງອິຣິຍາບົດໄວ້ໄດ້'.

1163. Vipakkhepi bhāvato anekantikattā rūpattāsādhakattaṃ. Garubhāvappatti lahutāviraho daṭṭhabbo. Satipi aññesampi akusalādīnaṃ lahutāvirahe [Pg.187] thinamiddhānaṃ ekantato lahutāpaṭipakkhattā kāraṇānurūpattā ca phalassa ‘‘thinamiddhasamuṭṭhitarūpehī’’ti vuttaṃ. Na jāgara…pe… santatinti etena nāmakāye supanassa asiddhataṃ dasseti. Middhassa phalattāti ettha middhaṃyeva niddākāraṇanti nāyaṃ niyamo icchito, niddākāraṇameva pana middhanti niyamo icchitoti daṭṭhabbo. Tathā hi khīṇāsavānaṃ niddāya middhato aññaṃ kāraṇaṃ karajakāyassa dubbalabhāvo aṭṭhakathāyaṃ dassitoti.

໑໑໖໓. ເພາະຄວາມທີ່ມີຢູ່ແມ່ນແຕ່ໃນຝ່າຍກົງກັນຂ້າມ ຄວາມເປັນຮູບຈຶ່ງບໍ່ແນ່ນອນ ແລະບໍ່ອາດຈະສຳເລັດຄວາມເປັນຮູບໄດ້. ພຶງເຫັນຄວາມເຖິງຄວາມເປັນຂອງໜັກ ຄື ຄວາມປາສະຈາກຄວາມເບົາ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີຄວາມປາສະຈາກความເບົາແຫ່ງອະກຸສົນເປັນຕົ້ນອື່ນໆຢູ່ກໍຕາມ, ແຕ່ເພາະຖີນະມິດທະເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມເບົາໂດຍສ່ວນດຽວ ແລະເພາະຜົນຍ່ອມຄ້ອຍຕາມເຫດ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍຮູບທັງຫຼາຍທີ່ມີຖີນະມິດທະເປັນສະມຸດຖານ'. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນຄວາມສືບເນື່ອງແຫ່ງຄວາມຕື່ນ... ເປັນຕົ້ນ' ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານສະແດງຄວາມບໍ່ສຳເລັດແຫ່ງການນອນຫຼັບໃນນາມະກາຍ. ຄຳວ່າ 'ເພາະມິດທະເປັນຜົນ' ໃນທີ່ນີ້ ພຶງເຫັນວ່າ ຄວາມກຳນົດວ່າ ມິດທະນັ້ນεງເປັນເຫດແຫ່ງການຫຼັບ ບໍ່ແມ່ນຄວາມກຳນົດທີ່ປະສົງເອົາ, ແຕ່ຄວາມກຳນົດວ່າ ເຫດແຫ່ງການຫຼັບນັ້ນເອງຄືມິດທະ ເປັນຄວາມກຳນົດທີ່ປະສົງເອົາ. ເພາະວ່າ ທ່ານສະແດງເຫດອື່ນນອກຈາກມິດທະແຫ່ງການຫຼັບຂອງພຣະຂີນາສົບ ຄື ຄວາມອ່ອນເພຍແຫ່ງກະຣະຊະກາຍ ໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາ.

Chādanaṃ, avattharaṇaṃ vā onāho, so rūpasseva sabhāvoti parassa āsaṅkaṃ manasi katvā āha ‘‘tena saha vuttā onāhapariyonāhā cā’’ti. Asaṅkocavasena visadā pavatti vipphārikabhāvo. Āvaraṇabhāvo viyāti etena āvaraṇasabhāvattepi middhassa tabbidhuro anaññasādhāraṇattā onahanādibhāvoti dasseti. Sāmaññañhi pañcannampi kāmacchandādīnaṃ āvaraṇasabhāvoti āvaraṇabhāvasadisassa onahanādibhāvassa nāmakāye labbhamānassa gahitatāti etthādhippāyo.

ການປົກປິດ ຫຼືການຄຸມໄວ້ ຊື່ວ່າ ໂອນາຫະ (ການຫຸ້ມຫໍ່), ທ່ານມົນສິການຄວາມສົງໄສຂອງຜູ້ອື່ນວ່າ ໂອນາຫະນັ້ນເປັນສະພາວະຂອງຮູບເທົ່ານັ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄຳວ່າ ໂອນາຫະ ແລະປະຣິໂຍນາຫະ ທີ່ກ່າວຮ່ວມກັບມິດທະນັ້ນ'. ຄວາມເປັນໄປອັນແຈ່ມແຈ້ງໂດຍບໍ່ມີການຫົດຕົວ ຊື່ວ່າ ວິບຜາຣິກະພາວະ (ຄວາມແຜ່ຊ່ານ). ຄຳວ່າ 'ເໝືອນຄວາມເປັນທຳກັ້ນ' ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ເຖິງແມ່ນມິດທະຈະມີສະພາວະກັ້ນ, ແຕ່ຄວາມເປັນທຳຫຸ້ມຫໍ່ເປັນຕົ້ນ ເພາະບໍ່ທົ່ວໄປແກ່ທຳອື່ນ ຍ່ອມກົງກັນຂ້າມກັບສະພາວະກັ້ນນັ້ນ. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນທຳກັ້ນ ເປັນສິ່ງທົ່ວໄປແມ່ນແຕ່ແກ່ນີວອນຫ້າມີກາມະສັນທະເປັນຕົ້ນ, ອະທິບາຍໃນທີ່ນີ້ວ່າ ຄວາມເປັນທຳຫຸ້ມຫໍ່ເປັນຕົ້ນ ທີ່ຄ້າຍຄືກັບຄວາມເປັນທຳກັ້ນ ອັນມີຢູ່ແກ່ນາມະກາຍ ໄດ້ຖືກຖືເອົາແລ້ວ.

Pānanti anuyogoti ca taṃkiriyāsādhikā cetanā adhippetāti surāpānassa surā…pe… yogassa ca akusalabhāvena upakkilesadubbalīkaraṇabhāvo yuttoti vutto. ‘‘Surāmerayassa ajjhoharaṇaṃ pānaṃ pamādaṭṭhānānuyogo cā’’ti parassa adhippāyo. Nīvaraṇaṃ hutvā vātiādinā idaṃ dasseti ‘‘nīvaraṇasabhāvānaṃ nīvaraṇasampayuttabhāvadassanaparāya codanāya nīvaraṇanti katthaci adiṭṭhapayogassa asampayuttassa rūpassa yathālābhato gahaṇaṃ ñāyoyeva na hoti, siddhanīvaraṇabhāvasampayuttasabhāvānaṃyeva pana gahaṇanti taṃsabhāvā arūpadhammāyeva dassitā, na rūpanti thinaṃ viya middhampi arūpamevāti viññāyatī’’ti. Yanti yena vacanena. Asambhavavacanatoti asambhavavacanabhāvato.

ຄຳວ່າ 'ການດື່ມ' และຄຳວ່າ 'ການປະກອບເນືອງໆ' ໝາຍເອົາເຈດຕະນາອັນຍັງການກະທຳນັ້ນໃຫ້ສຳເລັດ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມທີ່ການດື່ມສຸຣາ ແລະການປະກອບ... ເປັນຕົ້ນ ເປັນອະກຸສົນ ຈຶ່ງຄວນເປັນສະພາວະທີ່ເຮັດໃຫ້ອຸປະກິເລດມີກຳລັງອ່ອນແອ. ຄວາມເຫັນຂອງຜູ້ອື່ນວ່າ 'ການກືນກິນສຸຣາແລະເມໄລ ຊື່ວ່າ ການດື່ມ ແລະການປະກອບເນືອງໆໃນສະຖານທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມປະໝາດ'. ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຫຼືເປັນນີວອນ' ທ່ານສະແດງຂໍ້ນີ້ວ່າ 'ໃນຄຳໂຕ້ແຍ້ງທີ່ມີการສະແດງຄວາມເປັນນີວອນສຳປະຍຸດແຫ່ງທຳທີ່ມີສະພາວະເປັນນີວອນເປັນເປົ້າໝາຍ, ການຖືເອົາຮູບທີ່ບໍ່ສຳປະຍຸດ ອັນບໍ່ເຄີຍເຫັນການໃຊ້ໃນທີ່ໃດໆວ່າເປັນນີວອນ ຕາມທີ່ໄດ້ມາ ນັ້ນບໍ່ແມ່ນທາງທີ່ຖືກຕ້ອງເລີຍ, ແຕ່ການຖືເອົາສະພາວະທີ່ປະກອບດ້ວຍຄວາມເປັນນີວອນອັນສຳເລັດແລ້ວເທົ່ານັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ຖືກຕ້ອງ, ດັ່ງນັ້ນ ທຳທີ່ມີສະພາວະຢ່າງນັ້ນ ຈຶ່ງເປັນອະຮູບທຳເທົ່ານັ້ນ ທີ່ຖືກສະແດງໄວ້ ບໍ່ແມ່ນຮູບ, ພຶງຊາບວ່າ ແມ່ນແຕ່ມິດທະກໍເປັນອະຮູບທຳເໝືອນຖີນະ'. ຄຳວ່າ 'ໃດ' ຄື ດ້ວຍຄຳເວົ້າໃດ. ຄຳວ່າ 'ເພາະຄຳກ່າວວ່າບໍ່ມີ' ຄື ເພາະຄວາມເປັນຄຳກ່າວວ່າບໍ່ມີ.

Tenāti tena rūpārammaṇassa chandarāgassa pahānavacanena. Rūpappahānato aññoti katvā rūpe chandarāgappahānaṃ ‘‘añño kāro’’ti vuttaṃ. Yaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘aññathā’’ti vuttaṃ. Idantiādinā ‘‘taṃ pajahathā’’ti pāḷiyā na nippariyāyappahānaṃ adhippetanti dasseti. Arūpasseva yujjatīti [Pg.188] sududdasaṃ dūraṅgamādippavattakaṃ cittaṃ taṃsampayutto arūpadhammoyeva vibandhituṃ samatthoti dasseti. Cetaso pariyuṭṭhānanti kusalacittassa gahaṇaṃ. Nīvaraṇāni hi uppajjamānāni uppajjituṃ appadānena kusalavāraṃ gaṇhantīti vuccanti. Gahaṇañcettha pariyuṭṭhānaṃ ‘‘corā magge pariyuṭṭhiṃsū’’tiādīsu viya.

ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍເຫດນັ້ນ' ຄື ດ້ວຍຄຳກ່າວລະສັນທະຣາຄະໃນຮູບາຣົມນັ້ນ. ທ່ານກ່າວວ່າ ການລະສັນທະຣາຄະໃນຮູບ ເປັນ 'ປະການອື່ນ' ເພາະເຮັດໃຫ້ຕ່າງໄປຈາກການລະຮູບ. ຄຳໃດທີ່ກ່າວໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາວ່າ 'ໂດຍປະການອື່ນ'. ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ນີ້' ທ່ານສະແດງວ່າ ພຣະບາລີວ່າ 'ພວກທ່ານຈົ່ງລະຮູບນັ້ນ' ບໍ່ໄດ້ປະສົງເອົາການລະໂດຍນິບປະຣິຍາຍ (ໂດຍກົງ). ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມຄວນແກ່ອະຮູບທຳເທົ່ານັ້ນ' ທ່ານສະແດງວ່າ ຈິດທີ່ມີຄວາມເປັນໄປເຫັນໄດ້ຍາກຍິ່ງ ແລະໄປໃນທີ່ໄກເປັນຕົ້ນ ແລະອະຮູບທຳທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍຈິດນັ້ນເທົ່ານັ້ນ ທີ່ສາມາດຂັດຂວາງໄດ້. ຄຳວ່າ 'ການກຸ້ມຮຸມຈິດ' ຄື ການຈັບເອົາກຸສົນຈິດ. ເພາະວ່າ ນີວອນທັງຫຼາຍເມື່ອເກີດຂຶ້ນ ຍ່ອມຊື່ວ່າ ຈັບເອົາວາຣະແຫ່ງກຸສົນ ເພາະບໍ່ປ່ອຍໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ. ແລະການຈັບເອົາໃນທີ່ນີ້ ກໍຄືການກຸ້ມຮຸມ ເໝືອນໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ພວກໂຈນກຸ້ມຮຸມໃນຫົນທາງ'.

1176. Uddhaccaṃ kukkuccañca saha vuttanti uddesapucchānigamane sandhāya vuttaṃ. Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ uddhaccassa kukkuccena vinābhāvakāraṇaṃ vatvā ‘‘bhinditvā vutta’’nti vuttaṃ, taṃ ‘‘nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā cā’’ti padassa niddese uddhaccakukkuccānaṃ visuṃ niddiṭṭhataṃ sandhāya vuttaṃ. Kāmacchandassa ukkaṭṭhanīvaraṇatā orambhāgiyabhāvo. So hi rūparāgārūparāgappakārakāmacchandaṃ upādāya tato tibbakiccatāya ‘‘ukkaṭṭhanīvaraṇa’’nti vuccati. Kāmacchandanīvaraṇantveva lobho vutto, na bhinditvā. Kāmacchandanīvaraṇassa ca anavasesato anāgāmimaggena pahāne vuccamāne catutthamaggavajjho lobho anīvaraṇasabhāvo āpajjatīti āha ‘‘yadi…pe… siyā’’ti. Nonīvaraṇo rūparāgārūparāgappakāro lobhadhammo nīvaraṇassa avijjādikassa. Ādi-saddena ‘‘nonīvaraṇo dhammo nīvaraṇassa ca nonīvaraṇassa ca dhammassa. Nīvaraṇo ca nonīvaraṇo ca dhammā nīvaraṇassa dhammassa. Nīvaraṇo ca nonīvaraṇo ca dhammā nonīvaraṇassa dhammassa. Nīvaraṇo ca nonīvaraṇo ca dhammā nīvaraṇassa ca nonīvaraṇassa ca dhammassa hetupaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 3.8.25) ime pañhe saṅgaṇhāti. Cattārīti vuttaṃ nīvaraṇapadamūlakānaṃ tiṇṇaṃ nonīvaraṇamūlakassa ekassa vasena. Nīvaraṇanonīvaraṇatadubhayamūlakānaṃ pana tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasena navāti vuttaṃ. Tasmāti yathādassitanayāya pāḷiyā abhāvā nonīvaraṇalobhābhāvā.

໑໑໗໖. ທີ່ກ່າວວ່າ 'ອຸທັດຈະ ແລະ ກຸກກຸດຈະ ກ່າວຮ່ວມກັນ' ນັ້ນ ກ່າວໝາຍເຖິງໃນອຸເທດ, ປຸດສາ ແລະ ນິກະມະນະ. ສ່ວນຄຳໃດທີ່ກ່າວໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາ ໂດຍບອກເຫດຜົນແຫ່ງຄວາມແຍກກັນໄດ້ຂອງອຸທັດຈະ ແລະ ກຸກກຸດຈະ ແລ້ວກ່າວວ່າ 'ກ່າວແຍກກັນ' ນັ້ນ, ຄຳນັ້ນກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມທີ່ອຸທັດຈະ ແລະ ກຸກກຸດຈະ ຖືກສະແດງໄວ້ຕ່າງຫາກ ໃນນິເທດແຫ່ງບົດວ່າ 'ນີວະຣະນາ ເຈວະ ນີວະຣະນະສັມປະຍຸດຕາ ຈະ'. ຄວາມເປັນນີວອນຢ່າງຍິ່ງຂອງກາມະສັນທະ ຄືຄວາມເປັນໂອຣັມພາຄິຍະ. ດ້ວຍວ່າ ກາມະສັນທະນັ້ນ ອາໄສກາມະສັນທະປະເພດຮູບະຣາຄະ ແລະ ອະຮູບະຣາຄະ ແລ້ວເພາະມີກິດຈະກຳອັນແຮງກ້າກວ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຖືກຮຽກວ່າ 'ອຸກກັດຖະນີວອນ' (ນີວອນຢ່າງຍິ່ງ). ໂລພະຖືກກ່າວວ່າເປັນກາມະສັນທະນີວອນເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ໄດ້ກ່າວແຍກກັນ. ແລະ ເມື່ອຄວາມລະກາມະສັນທະນີວອນໄດ້ໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ດ້ວຍອະນາຄາມິມັກ ຖືກກ່າວຢູ່, ໂລພະອັນຈະພຶງລະໄດ້ດ້ວຍມັກທີສີ່ ຍ່ອມເຖິງຄວາມເປັນສະພາວະທີ່ບໍ່ແມ່ນນີວອນ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍະທິ...ເペ... ສິຍາ' (ຫາກ...ເປ... ພຶງມີ). ໂລພະທັມປະເພດຮູບະຣາຄະ ແລະ ອະຮູບະຣາຄະ ທີ່ບໍ່ແມ່ນນີວອນ ເປັນປັດໄຈແກ່ນີວອນ ມີອະວິຊາເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ' ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາບັນຫາເຫຼົ່ານີ້ວ່າ 'ທັມທີ່ບໍ່ແມ່ນນີວອນ ເປັນປັດໄຈແກ່ທັມທີ່ເປັນນີວອນ ແລະ ທັມທີ່ບໍ່ແມ່ນນີວອນ... ທັມທີ່ເປັນນີວອນ ແລະ ທັມທີ່ບໍ່ແມ່ນນີວອນ ເປັນປັດໄຈແກ່ທັມທີ່ເປັນນີວອນ... ທັມທີ່ເປັນນີວອນ ແລະ ທັມທີ່ບໍ່ແມ່ນນີວອນ ເປັນປັດໄຈແກ່ທັມທີ່ບໍ່ແມ່ນນີວອນ... ທັມທີ່ເປັນນີວອນ ແລະ ທັມທີ່ບໍ່ແມ່ນນີວອນ ເປັນປັດໄຈແກ່ທັມທີ່ເປັນນີວອນ ແລະ ທັມທີ່ບໍ່ແມ່ນນີວອນ ໂດຍເຫຕຸປັດໄຈ' (ປັດຖານ. ໓.໘.໒໕). ທີ່ກ່າວວ່າ 'ສີ່' ນັ້ນ ກ່າວໂດຍອຳນາດແຫ່ງບົດທີ່ມີນີວອນເປັນມູນ ໓ ບົດ ແລະ ບົດທີ່ມີອະນີວອນເປັນມູນ ໑ ບົດ. ສ່ວນທີ່ກ່າວວ່າ 'ເກົ້າ' ນັ້ນ ກ່າວໂດຍອຳນາດແຫ່ງບົດທີ່ມີນີວອນ, ອະນີວອນ ແລະ ທັງສອງນັ້ນເປັນມູນ ຢ່າງລະ ໓ ບົດ. ເພາະເຫດນັ້ນ (ຄຳວ່າ ຕັສມາ) ຄື ເພາະບໍ່ມີພຣະບາລີໂດຍນັຍທີ່ສະແດງໄວ້ ແລະ ເພາະບໍ່ມີໂລພະທີ່ບໍ່ແມ່ນນີວອນ.

1219. Tenevāti purimadiṭṭhiākāreneva uppajjamānena. Diṭṭhigatikehi vuccamānānaṃ ‘‘niccaṃ subha’’nti evamādivacanānaṃ, diṭṭhirahitehi vuccamānānaṃ gaganakusumādilokavohāravacanānañca vatthūni vācāvatthumattānīti āha ‘‘vācā…pe… vā’’ti.

໑໒໑໙. ຄຳວ່າ 'ເພາະເຫດນັ້ນນັ້ນເອງ' (ເຕເນວະ) ຄື ດ້ວຍອາການແຫ່ງທິດຖິອັນມີໃນກ່ອນນັ້ນເອງທີ່ເກີດຂຶ້ນ. ທ່ານກ່າວວ່າ 'ວາຈາ...ເປ... ວາ' (ຫຼືວ່າວາຈາ...) ເພາະໝາຍຄວາມວ່າ ສິ່ງທັງຫຼາຍອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄຳເວົ້າ ມີຄຳເວົ້າເປັນຕົ້ນວ່າ 'ທ່ຽງ, ງາມ' ທີ່ພວກມີທິດຖິເວົ້າgັນ ແລະ ຄຳເວົ້າທາງໂລກ ມີດອກໄມ້ໃນອາກາດເປັນຕົ້ນ ທີ່ພວກປາສະຈາກທິດຖິເວົ້າກັນ ນັ້ນ ເປັນພຽງແຕ່ທີ່ຕັ້ງແຫ່ງວາຈາເທົ່ານັ້ນ.

1221. Cittena [Pg.189] paraloke ṭhitoti yasmiṃ loke nibbattivasena sayaṃ ṭhito, tato aññaṃ lokaṃ paralokoti cittena gahetvā ṭhito.

໑໒໒໑. ຄຳວ່າ 'ຕັ້ງຢູ່ໃນປໍລະໂລກດ້ວຍໃຈ' (ຈິດຕະນາ ປະຣະໂລເກ ຖິໂຕ) ຄື ຕົນເອງຕັ້ງຢູ່ (ເກີດ) ໃນໂລກໃດ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການບັງເກີດ, ກໍຖືເອົາໂລກອື່ນນອກຈາກໂລກນັ້ນວ່າເປັນປໍລະໂລກດ້ວຍໃຈ ແລ້ວຕັ້ງຢູ່.

1236. Na hi purimehītiādinā paṭhamamaggādīhi samugghāṭitaapāyagamanīyabhāvādikā eva rāgādayo dutiyamaggādīhi pahīyantīti dasseti.

໑໒໓໖. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ນະ ຫິ ປຸຣິເມຫິ' (ເພາະວ່າ ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍມັກກ່ອນໆ...) ເປັນຕົ້ນ ທ່ານສະແດງວ່າ ກິເລດມີຣາຄະເປັນຕົ້ນ ທີ່ມີສະພາວະນຳໄປສູ່ອະບາຍ ເຊິ່ງຖືກຖອນຂຶ້ນໄດ້ແລ້ວດ້ວຍມັກທີໜຶ່ງ ເປັນຕົ້ນ ນັ້ນເອງ ຍ່ອມຖືກລະໄດ້ດ້ວຍມັກທີສອງ ເປັນຕົ້ນ.

1287. Upaṭṭhitepi duggatinimittādike na tathā tibbo lobho uppajjati, yathā sugatinimittādiketi āha ‘‘balavanikantivirahenā’’ti.

໑໒໘໗. ທ່ານກ່າວວ່າ 'ເພາະປາສະຈາກຄວາມປາດຖະໜาອັນແຮງກ້າ' (ພະລະວະນິກັນຕິວິຣະເຫນະ) ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າທຸຄະຕິນິມິດເປັນຕົ້ນຈະປະກົດຂຶ້ນ, ໂລພະອັນແຮງກ້າກໍບໍ່ເກີດຂຶ້ນເໝືອນຢ່າງໃນສຸຄະຕິນິມິດເປັນຕົ້ນ.

1301. Ekasmiṃ cittuppāde uppannānaṃ viya ekasmiṃ santāne uppannānampi sahapavattipariyāyo atthīti pahānekaṭṭhena rāgaraṇena vicikicchuddhaccasahagatamohassa saraṇatā vuttā. Uddhaccavicikicchāhi yo moho sahajāto bhave, sopi rāgena saraṇo pahānekaṭṭhabhāvatoti. Lobhadosamohatadekaṭṭhakilesataṃsampayuttakkhandhataṃsamuṭṭhānakammabhedato sabbassapi akusalassa saṅgahaṇavasena pavatto saraṇapadaniddeso araṇavibhaṅgasuttenapi aññadatthu saṃsandatīti dassetuṃ ‘‘araṇavibhaṅgasutte’’tiādimāha. Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ sampayogappahānekaṭṭhabhāvadīpanena rāgādīnaṃ sabbesaṃ vā akusaladhammānaṃ saraṇabhāvadassanaṃ, taṃ pāḷiyā yathādassitadhammānaṃ aññamaññasaraṇabhāvadassanaparaṃ, tadaññadhammānaṃ saraṇabhāvapaṭisedhanaparanti araṇavibhaṅgasuttavirodhoti daṭṭhabbaṃ. Suttantadesanāya vā pariyāyakathābhāvato nippariyāyato saraṇabhāvo viya araṇabhāvopi akusaladhammānaṃyevāti tathāpavattāya aṭṭhakathāya na koci suttavirodhoti daṭṭhabbaṃ.

໑໓໐໑. ຄວາມເປັນໄປຮ່ວມກັນໂດຍອ້ອມ ຍ່ອມມີແກ່ທັມທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນສັນດານດຽວກັນ ເໝືອນກັບທັມທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຈິດດວງດຽວກັນ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນສະຣະນະ (ມີກິເລດພົວພັນ) ແຫ່ງໂມຫະທີ່ເກີດຮ່ວມກັບວິຈິກິດສາ ແລະ ອຸທັດຈະ ດ້ວຍຣາຄະອັນເປັນກິເລດພົວພັນ ເພາະມີຄວາມໝາຍວ່າລະໄດ້ຮ່ວມກັນ ຈຶ່ງຖືກກ່າວໄວ້. ດ້ວຍວ່າ ໂມຫະໃດທີ່ເກີດຮ່ວມກັບອຸທັດຈະ ແລະ ວິຈິກິດສາ, ໂມຫະນັ້ນກໍເປັນສະຣະນະ (ມີກິເລດພົວພັນ) ຮ່ວມກັບຣາຄະ ເພາະມີຄວາມໝາຍວ່າລະໄດ້ຮ່ວມກັນ. ທ່ານກ່າວຄຳມີຄຳວ່າ 'ໃນອະຣະນະວິພັງຄະສູດ' (ອະຣະນະວິພັງຄະສຸຕເຕ) ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອສະແດງວ່າ ການສະແດງບົດວ່າ ສະຣະນະ (ມີກິເລດພົວພັນ) ທີ່ເປັນໄປໂດຍການສົງເຄາະອະກຸສົນທັງປວງ ໂດຍຈຳແນກຕາມໂລພະ, ໂທສະ, ໂມຫະ, ກິເລດທີ່ຕັ້ງຢູ່ຮ່ວມກັນ, ຂັນທີ່ສັມປະຍຸດດ້ວຍກິເລດນັ້ນ ແລະ ກຳທີ່ມີກິເລດນັ້ນເປັນສະມຸດຖານ ນັ້ນ ຍ່ອມເຂົ້າກັນໄດ້ເປັນຢ່າງດີກັບອະຣະນະວິພັງຄະສູດດ້ວຍ. ສ່ວນການສະແດງຄວາມເປັນສະຣະນະແຫ່ງຣາຄະເປັນຕົ້ນ ຫຼື ແຫ່ງອະກຸສົນທັມທັງປວງ ໂດຍການສະແດງຄວາມໝາຍວ່າສັມປະຍຸດ ແລະ ລະໄດ້ຮ່ວມກັນ ໃນອັດຖະກະຖາໃດ, ການສະແດງນັ້ນ ມຸ່ງໝາຍຈະສະແດງຄວາມເປັນສະຣະນະແກ່ກັນແລະກັນແຫ່ງທັມທັງຫຼາຍຕາມທີ່ສະແດງໄວ້ໃນພຣະບາລີ ແລະ ມຸ່ງໝາຍຈະປະຕິເສດຄວາມເປັນສະຣະນະແຫ່ງທັມອື່ນນອກຈາກນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ພຶງເຫັນວ່າ ຂັດກັບອະຣະນະວິພັງຄະສູດ. ຫຼືວ່າ ເພາະພຣະສູດເປັນເທດສະໜາໂດຍອ້ອມ (ປະຣິຍາຍະກະຖາ), ຄວາມເປັນອະຣະນະ (ບໍ່ມີກິເລດພົວພັນ) ກໍເໝືອນກັບຄວາມເປັນສະຣະນະ (ມີກິເລດພົວພັນ) ໂດຍກົງ ຍ່ອມມີແກ່ອະກຸສົນທັມທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ອັດຖະກະຖາທີ່ເປັນໄປຢ່າງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຂັດກັບພຣະສູດແຕ່ຢ່າງໃດ, ພຶງເຫັນຢ່າງນີ້.

Suttantikadukanikkhepakathāvaṇṇanā

ຄຳພັນລະນາອະທິບາຍການສະແດງທຸກະລາດຊະບັນຍັດຕາມແນວພຣະສູດ (ສຸຕຕັນຕິກະທຸກະນິກເຂປະກະຖາວັນນະນາ)

1313. Ahaṃ-saddena hetubhūtena yo atthoti ettha ahaṃ-saddo atthoti adhippeto. Atthāvabodhanattho hi saddappayogo. Atthaparādhīno kevalo atthapadatthako, so padatthavipariyesakārinā pana iti-saddena parato payuttena saddapadatthako jāyati yathā gāvīti ayamāhāti go-saddaṃ āhāti viññāyati. Tena viññattivikārasahito saddo paññattīti dasseti. Tathā hi ‘‘buddhassa bhagavato [Pg.190] vohāro lokiyasote paṭihaññatī’’tiādinā (kathā. 347) paññattiyā vacanabhāvaṃ sādhayati. Aññathātiādinā paññattiyā asaddasabhāvatte dosamāha. Adhivacanāditā siyā, tathā ca adhivacanādīnaṃ adhivacanapathādito viseso na siyāti dukoyeva na sambhaveyyāti adhippāyo. Aṭṭhakathāyaṃ pana sakasantatipariyāpanne rūpādayo dhamme samūhato santānato ca ekattavasena gahetvā ahanti vohariyamānā upādāpaññatti saṅkhāyati voharīyatīti saṅkhāti adhippetā. Tathā sesesu yathāsambhavaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenevāha ‘‘dattoti ettāvatā sattapaññattiṃ dassetvā aññampi upādāpaññattiṃ dassetu’’ntiādi. Padatthassāti ahaṃ-saddādipadābhidheyyassa, paramatthassa vā. Adhivacanaṃ saddoti adhippāyena ‘‘vadantenā’’tiādi vuttaṃ. So hi attanā ñāpetabbamatthaṃ sayaṃ ñāto eva ñāpetīti aggahitasambandhassa na saddo atthappakāsanasamatthoti vuttaṃ ‘‘pubbe gahitasaññenā’’ti. Visesena ñāyatīti samaññāti saṃ-saddassa visesatthataṃ āha.

໑໓໑໓. ໃນຄຳວ່າ 'ອັດຖະໃດທີ່ມີຄຳວ່າ ຂ້ອຍ (ອະຫັງ) ເປັນເຫດ' ນີ້, ໝາຍເອົາຄຳວ່າ 'ອະຫັງ' ເປັນອັດຖະ (ເນື້ອຄວາມ). ເພາະວ່າ ການໃຊ້ສັບມີປະໂຫຍດເພື່ອໃຫ້ຮູ້ເນື້ອຄວາມ. ສັບທີ່ເປັນພຽງເນື້ອຄວາມຂອງບົດ ຍ່ອມຂຶ້ນຢູ່ກັບເນື້ອຄວາມ, ແຕ່ເມື່ອມີຄຳວ່າ 'ອິຕິ' ປະກອບຢູ່ຂ້າງຫຼັງ ເຊິ່ງເຮັດໃຫ້ເນື້ອຄວາມຂອງບົດປ່ຽນແປງໄປ, ສັບນັ້ນຍ່ອມກາຍເປັນສັບທີ່ມີເນື້ອຄວາມເປັນຕົວສັບເອງ ເໝືອນຢ່າງຄຳວ່າ 'ຄົນນີ້ເວົ້າວ່າ ກາວີ' ຍ່ອມເປັນທີ່ເຂົ້າໃຈວ່າ 'ເວົ້າຄຳວ່າ ໂຄ'. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງສະແດງວ່າ ສຽງທີ່ມີວິການແຫ່ງວິນຍັດ ຄື ບັນຍັດ. ດ້ວຍວ່າ ທ່ານຍ່ອມພິສູດຄວາມເປັນວາຈາແຫ່ງບັນຍັດ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ໂວຫານຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຍ່ອມກະທົບກັບໂສຕະຂອງຊາວໂລກ' (ກະຖາ. ໓໔໗). ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ໂດຍປະການອື່ນ' (ອັນຍະຖາ) ເປັນຕົ້ນ ທ່ານກ່າວເຖິງໂທດໃນຄວາມທີ່ບັນຍັດບໍ່ມີສະພາວະເປັນສຽງ. ອະທິບາຍວ່າ ຄວາມເປັນອະທິວະຈະນະ (ຊື່ຮຽກ) ເປັນຕົ້ນ ພຶງມີ, ແລະ ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງອະທິວະຈະນະເປັນຕົ້ນ ກັບອະທິວະຈະນະປະຖະ (ທາງແຫ່ງຊື່ຮຽກ) ເປັນຕົ້ນ ກໍຈະບໍ່ມີ, ທຸກະ (ໝວດສອງ) ນັ້ນເອງກໍຈະບໍ່ມີທາງເປັນໄປໄດ້. ສ່ວນໃນອັດຖະກະຖາ ທ່ານໝາຍເອົາ 'ສັງຂາ' (ຄວາມໝາຍຮູ້) ວ່າ ຄືອຸປາດາບັນຍັດ ທີ່ຖືກຮຽກວ່າ 'ຂ້ອຍ' ໂດຍຖືເອົາທັມທັງຫຼາຍມີຮູບເປັນຕົ້ນ ອັນເນື່ອງໃນສັນດານຂອງຕົນ ໂດຍຄວາມເປັນອັນດຽວກັນ ໂດຍຄວາມເປັນກຸ່ມ ແລະ ໂດຍຄວາມເປັນສັນດານ ແລ້ວຖືກກ່າວເຖິງ ແລະ ຖືກຮຽກຮ້ອງ. ພຶງເຫັນຢ່າງນັ້ນໃນຄຳທີ່ເຫຼືອຕາມສົມຄວນ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄຳວ່າ ທັດຕະ ເປັນຕົ້ນ ເປັນການສະແດງສັດຕະບັນຍັດພຽງເທົ່ານີ້ ແລ້ວເພື່ອສະແດງອຸປາດາບັນຍັດອື່ນອີກ'. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງເນື້ອຄວາມຂອງບົດ' (ປະທັດຖັດສະ) ຄື ແຫ່ງສິ່ງທີ່ພຶງກ່າວດ້ວຍບົດມີຄຳວ່າ ອະຫັງ ເປັນຕົ້ນ ຫຼື ແຫ່ງປໍຣະມັດຖະ. ທ່ານກ່າວຄຳມີຄຳວ່າ 'ໂດຍຜູ້ກ່າວຢູ່' (ວະທັນເຕນະ) ເປັນຕົ້ນ ໂດຍມີອະທິບາຍວ່າ ອະທິວະຈະນະ ຄື ສຽງ. ດ້ວຍວ່າ ສຽງນັ້ນ ເມື່ອຕົນເອງຮູ້ເນື້ອຄວາມທີ່ພຶງໃຫ້ຮູ້ແລ້ວ ຈຶ່ງໃຫ້ຜູ້ອື່ນຮູ້, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍຄວາມຈຳໝາຍຮູ້ທີ່ກຳນົດໄວ້ໃນກ່ອນ' (ປຸບເພ ຄະຫິຕະສັນເຍນະ) ເພາະສຽງຍ່ອມບໍ່ສາມາດສະແດງເນື້ອຄວາມແກ່ຜູ້ທີ່ບໍ່ໄດ້ກຳນົດຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນມາກ່ອນ. ທີ່ກ່າວວ່າ 'ສະມັກຍາ' (ຊື່ສາມັນ) ເພາະໝາຍຄວາມວ່າ 'ຮູ້ເປັນພິເສດ' ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວເຖິງຄວາມມີເນື້ອຄວາມເປັນພิເສດຂອງອັກສອນ 'ສັງ' (ສໍ).

Karīyatīti idaṃ imassatthassa adhivacananti evaṃ nikkhipīyati. Nāmabhūtaṃ vacanameva taṃ taṃ atthaṃ niddhāretvā sahetukaṃ katvā vadati byañjayati cāti āha ‘‘nāmamicceva vuttaṃ hotī’’ti. Tenevāha ‘‘na hi pathavī’’tiādi. Pathavīsaṅkhātanti pathavī-saddābhidheyyaṃ.

ຄຳວ່າ 'ຖືກກະທຳ' (ກະຣີຍະຕິ) ຄື ຖືກກຳນົດໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ສິ່ງນີ້ເປັນຊື່ຮຽກແຫ່ງເນື້ອຄວາມນີ້'. ທ່ານກ່າວວ່າ 'ຄຳທີ່ກ່າວວ່າ ນາມ ນັ້ນເອງ' (ນາມະມິດເຈວະ ວຸດຕັງ ໂຫຕິ) ເພາະວ່າ ວາຈາອັນເປັນຕົວນາມນັ້ນເອງ ຍ່ອມກຳນົດເນື້ອຄວາມນັ້ນໆ ແລ້ວເຮັດໃຫ້ມີເຫດຜົນ ແລ້ວກ່າວ ແລະ ສະແດງອອກ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະວ່າ ແຜ່ນດິນບໍ່ແມ່ນ...' (ນະ ຫິ ປະຖະວີ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ອັນຖືກນັບວ່າແຜ່ນດິນ' (ປະຖະວີສັງຂາຕັງ) ຄື ສິ່ງທີ່ພຶງກ່າວດ້ວຍຄຳວ່າ ປະຖະວີ (ແຜ່ນດິນ).

Ācariyāti aṭṭhakathāya saṃvaṇṇanakā ācariyā, na aṭṭhakathācariyāti adhippāyena vadati. Mātikāyanti mātikāvaṇṇanāyaṃ. Tenāti mātikāvaṇṇanāvacanena. Imissā pāḷiyā aṭṭhakathāya ca atthadassanassa etassa yathāvuttassa ācariyavādassa virodho siyā, tameva virodhaṃ ‘‘na hī’’tiādinā vivarati. Tattha adhivacanapathādibhāvena vuttānaṃ dhammānaṃ pakāsakassa sabhāvassa viññattivikārasahitasaddasseva vacanamattaṃ adhikāraṃ katvā pavattiādi yujjati, na asabhāvassāti adhippāyena ‘‘uppādavayakiccarahitassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha aniddhāritasabhāvassāti paramatthato anupaladdhasabhāvassa.

ຄຳວ່າ 'ພຣະອາຈານທັງຫຼາຍ' (ອາຈະຣิຍາ) ທ່ານກ່າວໂດຍມີອະທິບາຍວ່າ ພຣະອາຈານຜູ້ແຕ່ງຄຳອະທິບາຍໃນອັດຖະກະຖາ, ບໍ່ແມ່ນພຣະອັດຖະກະຖາຈານ. ຄຳວ່າ 'ໃນມາຕິກາ' (ມາຕິກາຍັງ) ຄື ໃນຄຳພັນລະນາມາຕິກາ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍຄຳນັ້ນ' (ເຕນະ) ຄື ດ້ວຍຄຳພັນລະນາມາຕິກາ. ຄວາມຂັດແຍ້ງແຫ່ງວາດະຂອງພຣະອາຈານຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວນີ້ ກັບການສະແດງເນື້ອຄວາມແຫ່ງພຣະບາລີ ແລະ ອັດຖະກະຖາ ນີ້ ພຶງມີ, ທ່ານຈຶ່ງສະແດງຄວາມຂັດແຍ້ງນັ້ນເອງ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເພາະວ່າ ບໍ່ແມ່ນ...' (ນະ ຫີ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ທ່ານກ່າວຄຳວ່າ 'ແຫ່ງສິ່ງທີ່ປາສະຈາກກິດຈະກຳຄືຄວາມເກີດແລະຄວາມດັບ' (ອຸບປາດະວະຍະກິດຈະຣະຫິຕັດສະ) ເປັນຕົ້ນ ໂດຍມີອະທິບາຍວ່າ ການເປັນໄປເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມຄວນແກ່ຄວາມເປັນພຽງວາຈາຂອງສຽງທີ່ມີວິການແຫ່ງວິນຍັດອັນເປັນສະພາວະສະແດງທັມທັງຫຼາຍທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນອະທິວະຈະນະປະຖະ (ທາງແຫ່ງຊື່ຮຽກ) ເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ຄວນແກ່ສິ່ງທີ່ບໍ່ມີສະພາວະ. ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງສິ່ງທີ່ມີສະພາວະອັນບໍ່ໄດ້ກຳນົດໄວ້' (ອະນິດທາຣິຕະສະພາວັດສະ) ຄື ແຫ່ງສິ່ງທີ່ມີສະພາວະອັນບໍ່ໄດ້ເຂົ້າເຖິງໂດຍປໍຣະມັດຖະ.

Duvidhāti paññāpanapaññāpitabbabhedato duvidhā. Yathāvuttappakārāti uppādavayakiccarahitātiādippakārā. Aṭṭhakathāyaṃ puggalapaññattivaṇṇanāyaṃ. Nanu [Pg.191] ca tattha upanidhāpaññattiādayo aparāpi paññattiyo vuttā, atha kasmā ‘‘cha paññattiyova vuttā’’ti vuttaṃ? Saccaṃ vuttā, tā pana vijjamānapaññattiādīsu chasu eva antogadhāti ‘‘aṭṭhakathāyaṃ vijjamānapaññattiādayo cha paññattiyova vuttā’’ti vuttaṃ.

ຄຳວ່າ 'ສອງປະການ' (ທຸວິທາ) ຄື ສອງປະການໂດຍຈຳແນກເປັນ ປັນຍາປະນະ (ສິ່ງທີ່ເຮັດໃຫ້ຮູ້, ບັນຍັດ) ແລະ ປັນຍາປິຕັບພະ (ສິ່ງທີ່ພຶງໃຫ້ຮູ້, ອັດຖະ). ຄຳວ່າ 'ມີປະການຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ' (ຍະຖາວຸດຕັບປະການາ) ຄື ມີປະການເປັນຕົ້ນວ່າ ປາສະຈາກກິດຈະກຳຄືຄວາມເກີດແລະຄວາມດັບ. ຄຳວ່າ 'ໃນອັດຖະກະຖາ' (ອັດຖະກະຖາຍັງ) ຄື ໃນຄຳພັນລະນາປຸກຄະລະບັນຍັດ. ຖາມວ່າ: ກໍໃນອັດຖະກະຖາຮູບນັ້ນ ບັນຍັດອື່ນໆ ມີອຸປະນິທາບັນຍັດເປັນຕົ້ນ ກໍຖືກກ່າວໄວ້ບໍ່ແມ່ນຫຼື, ແລ້ວເປັນຫຍັງຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ບັນຍັດ ໖ ປະການເທົ່ານັ້ນ ຖືກກ່າວໄວ້'? ຕອບວ່າ: ຈິງຢູ່ ບັນຍັດເຫຼົ່ານັ້ນຖືກກ່າວໄວ້, ແຕ່ບັນຍັດເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມລວມເຂົ້າໃນບັນຍັດ ໖ ປະການ ມີວິຊະມານະບັນຍັດເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໃນອັດຖະກະຖາ ບັນຍັດ ໖ ປະການ ມີວິຊະມານະບັນຍັດເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ ຖືກກ່າວໄວ້'.

Tattha rūpādi viya avijjamānattā paññāpitabbattā ca avijjamānapaññatti, avijjamānassa ca sattarathādiatthassa paññāpanato avijjamānapaññattīti evaṃ avijjamānapaññattivacanena yathāvuttā duvidhāpi paññatti saṅgahitāti āha ‘‘avijjamāna…pe… vuttā’’ti. Itarehīti vijjamānapaññattiādīhi avasesehi pañcahi, rūpavedanādīnaṃ sattarathādīnañca atthānaṃ pakārehi ñāpanato taṃtaṃvācako saddoyeva visayabhedato vijjamānapaññattiādibhedā paññatti saṅkhādīhi dasahi padehi vuttāti ayaṃ purimo attho, so ca yathārutavaseneva pāḷiyā viññāyamānattā ‘‘pāḷianugato ujuko’’ti ca vutto. Yadi cātiādīsu sattādikā yathāvuttappakārā upādāpaññatti yadi avijjamānapaññatti, sā atthīti na vattabbā. Avijjamānā ca sā paññāpitabbato paññatti cāti tesaṃ ācariyānaṃ laddhīti adhippāyo. Idāni tassā laddhiyā vasena paññattipathāti vuttadhammānampi vijjamānapaññattibhāvāpatticodanena tattha dosaṃ dasseti ‘‘yathā cā’’tiādinā. Tatoti yasmā avijjamānattā paññāpitabbattā ca sattarathādīnaṃ avijjamānapaññattibhāvo viya vijjamānattā paññāpitabbattā ca sabbesaṃ sabhāvadhammānaṃ vijjamānapaññattibhāvo āpajjati, tasmāti attho.

ໃນບັນຍັດເຫຼົ່ານັ້ນ, ບັນຍັດທີ່ຊື່ວ່າ ອະວິຊະມານະບັນຍັດ ເພາະຄວາມບໍ່ມີຢູ່ ແລະ ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ພຶງໃຫ້ຮູ້ ເໝືອນຮູບເປັນຕົ້ນ, ແລະ ບັນຍັດທີ່ຊື່ວ່າ ອະວິຊະມານະບັນຍັດ ເພາະເຮັດໃຫ້ຮູ້ເນື້ອຄວາມທີ່ບໍ່ມີຢູ່ ມີສັດ ແລະ ລົດເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ ອະວິຊະມານະບັນຍັດ ນີ້ ບັນຍັດທັງສອງປະການຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ຈຶ່ງຖືກສົງເຄາະເອົາໄວ້, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ອະວິຊະມານະ...ເປ... ວຸດຕາ' (ຖືກກ່າວວ່າ ອະວິຊະມານະ...). ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍບັນຍັດທີ່ເຫຼືອ' (ອິຕະເຣຫິ) ຄື ດ້ວຍບັນຍັດ ໕ ປະການທີ່ເຫຼືອ ມີວິຊະມານະບັນຍັດເປັນຕົ້ນ. ເນື້ອຄວາມທຳອິດມີດັ່ງນີ້: ສຽງອັນເປັນຕົວເວົ້າເຖິງເນື້ອຄວາມນັ້ນໆ ນັ້ນເອງ ຖືກກ່າວວ່າເປັນບັນຍັດ ໂດຍຈຳແນກເປັນວິຊະມານະບັນຍັດເປັນຕົ້ນ ຕາມຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງວິໄສ ເພາະເຮັດໃຫ້ຮູ້ເນື້ອຄວາມມີຮູບ ແລະ ເວທະນາເປັນຕົ້ນ ແລະ ມີສັດ ແລະ ລົດເປັນຕົ້ນ ໂດຍປະການຕ່າງໆ ດ້ວຍບົດ ໑໐ ບົດ ມີສັງຂາເປັນຕົ້ນ, ແລະ ເນື້ອຄວາມນັ້ນ ທ່ານກ່າວວ່າ 'ຄ້ອຍຕາມພຣະບາລີ ແລະ ກົງໄປກົງມາ' ເພາະເປັນທີ່ເຂົ້າໃຈໄດ້ຕາມພຣະບາລີ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງພະຍັນຊະນະນັ້ນເອງ. ໃນຄຳວ່າ 'ຍະທິ ຈະ' (ແລະຫາກວ່າ) ເປັນຕົ້ນ ມີອະທິບາຍວ່າ ຫາກອຸປາດາບັນຍັດມີສັດເປັນຕົ້ນ ຕາມປະການທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ເປັນອະວິຊະມານະບັນຍັດ, ບັນຍັດນັ້ນກໍບໍ່ຄວນກ່າວວ່າ 'ມີຢູ່'. ແລະ ຄວາມທີ່ບັນຍັດນັ້ນບໍ່ມີຢູ່ ແລະ ເປັນບັນຍັດເພາະເປັນສິ່ງທີ່ພຶງໃຫ້ຮູ້ ນີ້ ເປັນລັດທິຂອງພຣະອາຈານເຫຼົ່ານັ້ນ. ບັດນີ້ ທ່ານສະແດງໂທດໃນລັດທິນັ້ນ ດ້ວຍການໂຕ້ແຍ້ງວ່າ ທັມທັງຫຼາຍທີ່ກ່າວວ່າ ປັນຍັດຕິປະຖະ (ທາງແຫ່ງບັນຍັດ) ກໍຈະຕ້ອງເຖິງຄວາມເປັນວິຊະມານະບັນຍັດໄປນຳ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງລັດທິນັ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຍະຖາ ຈະ' (ແລະເໝືອນຢ່າງ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເພາະເຫດນັ້ນ' (ຕະໂຕ) ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນວິຊະມານະບັນຍັດແຫ່ງສະພາວະທັມທັງປວງ ຍ່ອມເຖິງຄວາມເປັນຈິງ ເພາະຄວາມມີຢູ່ ແລະ ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ພຶງໃຫ້ຮູ້ ເໝືອນຢ່າງຄວາມເປັນອະວິຊະມານະບັນຍັດແຫ່ງສັດ ແລະ ລົດເປັນຕົ້ນ ເພາະຄວາມບໍ່ມີຢູ່ ແລະ ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ພຶງໃຫ້ຮູ້.

‘‘Athā’’tiādinā paññattipathaniddesato visiṭṭhassa paññattidhammaniddesassa sayameva kāraṇamāsaṅkati. ‘‘Nāpī’’tiādinā tassa kāraṇassa asiddhataṃ dasseti. ‘‘Purisoti saṅkhā’’tiādīsu saṅkhādayopi nāmādīhi atthato avisiṭṭhā vuttāti āha ‘‘saṅkhādisaddānaṃ samānatthattā’’ti. Vacanaggahaṇaṃ vacanuccāraṇaṃ. Aññassāti nāmapaññattiṃ sandhāyāha. Tesanti saṅketaggahaṇavacanaggahaṇānaṃ. Asamatthatā na sambhavatīti yojanā. Tameva asambhavaṃ ‘‘yadi hī’’tiādinā vivarati. Paññattiyāti nāmapaññattiyā. Paññattipaññāpaneti yāya nāmapaññattiyā upādāyapaññatti rūpādayo ca paññāpīyanti, yā ca sotadvāraviññāṇasantānānantaramuppannena gahitapubbasaṅketena manodvāraviññāṇasantānena gayhati, sā ayaṃ nāmāti tassā [Pg.192] paññāpane asaṅkarato ṭhapane. Atha vā sotadvāraviññāṇasantānānantaramuppannena manodvāraviññāṇasantānena paññattiyā gāhāpane paricchindane. Tassā aññā paññatti vattabbā siyāti tassā nāmapaññattiyā ñāpane saṅketaggahaṇavacanaggahaṇānaṃ sahakārīkāraṇabhūtā aññā nāmapaññatti atthīti vattabbā anuññātabbā siyā. Tato atthavijānanameva na siyāti kevalāni saṅketaggahaṇavacanaggahaṇāni atthapaññāpane viya paññattiñāpanepi asamatthāni, paññatti ca ñātāyeva tesaṃ sahakārīkāraṇaṃ taṃjānanatthaṃ paññattianantaraparikappane ca anavatthānāpattīti atthādhigamassa sambhavo eva na bhaveyya.

ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ອະຖະ' (ຕໍ່ມາ) ເປັນຕົ້ນ ທ່ານຍ່ອມສະແດງຄວາມສົງໄສໃນເຫດຜົນແຫ່ງການສະແດງບັນຍັດທັມອັນວິເສດ ຈາກການສະແດງບັນຍັດຕິປະຖະ (ທາງແຫ່ງບັນຍັດ) ດ້ວຍຕົນເອງ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ນາປິ' (ແລະບໍ່ແມ່ນ...) ເປັນຕົ້ນ ທ່ານສະແດງຄວາມບໍ່ສຳເລັດແຫ່ງເຫດຜົນນັ້ນ. ທ່ານກ່າວວ່າ 'ເພາະຄຳວ່າ ສັງຂາ ເປັນຕົ້ນ ມີເນື້ອຄວາມສະເໝີກັນ' (ສັງຂາທິສັດທານັງ ສະມານັດຖັດຕາ) ເພາະວ່າ ຄຳວ່າ ສັງຂາ ເປັນຕົ້ນ ໃນຄຳວ່າ 'ຄວາມນັບວ່າ ບຸຣຸດ' (ປຸຣິໂສຕິ ສັງຂາ) ເປັນຕົ້ນ ຖືກກ່າວໄວ້ໂດຍມີເນື້ອຄວາມບໍ່ຕ່າງຈາກຄຳວ່າ ນາມ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ການກຳນົດວາຈา' (ວະຈະນັກຄະຫະນັງ) ຄື ການອອກສຽງວາຈา. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງສິ່ງອື່ນ' (ອັນຍັດສະ) ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງນາມະບັນຍັດ. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ' (เตສັງ) ຄື ແຫ່ງການກຳນົດສັນຍານ ແລະ ການກຳນົດວາຈา. ປະກອບຄວາມວ່າ ຄວາມບໍ່ສາມາດ ຍ່ອມບໍ່ມີທາງເປັນໄປໄດ້. ທ່ານສະແດງຄວາມບໍ່ມີທາງເປັນໄປໄດ້ນັ້ນເອງ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຍະທິ ຫິ' (ເພາະວ່າຫາກ...) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງບັນຍັດ' (ປັນຍັດຕິຍາ) ຄື ແຫ່ງນາມະບັນຍັດ. ໃນຄຳວ່າ 'ໃນການເຮັດໃຫ້ຮູ້ບັນຍັດ' (ປັນຍັດຕິປັນຍາປະເນ) ຄື ໃນການສະແດງໂດຍບໍ່ປົນເປກັນວ່າ 'ບັນຍັດນີ້ຄືນາມ' ເຊິ່ງເປັນນາມະບັນຍັດທີ່ເຮັດໃຫ້ຮູ້ອຸປາດາບັນຍັດ ແລະ ຮູບເປັນຕົ້ນ, ແລະ ເປັນບັນຍັດທີ່ຖືກຖືເອົາດ້ວຍມະໂນທະວານວິນຍານສັນດານ ອັນມີສັນຍານທີ່ກຳນົດໄວ້ກ່ອນ ເຊິ່ງເກີດຂຶ້ນໃນລຳດັບແຫ່ງໂສຕະທະວານວິນຍານສັນດານ. ຫຼືວ່າ ໃນການເຮັດໃຫ້ຖືເອົາ ຄື ການກຳນົດບັນຍັດ ດ້ວຍມະໂນທະວານວິນຍານສັນດານ ອັນເກີດຂຶ້ນໃນລຳດັບແຫ່ງໂສຕະທະວານວິນຍານສັນດານ. ຄຳວ່າ 'ພຶງກ່າວບັນຍັດອື່ນແກ່ບັນຍັດນັ້ນ' (ຕັດສາ ອັນຍາ ປັນຍັດຕິ ວັດຕັບພາ ສິຍາ) ຄື ພຶງກ່າວ ຄື ພຶງຍອມຮັບວ່າ ມີນາມະບັນຍັດອື່ນອັນເປັນສະຫະກາຣີເຫດ (ເຫດຮ່ວມ) ແຫ່ງການກຳນົດສັນຍານ ແລະ ການກຳນົດວາຈາ ໃນການເຮັດໃຫ້ຮູ້ນາມະບັນຍັດນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ແຕ່ການຮູ້ເນື້ອຄວາມນັ້ນເອງgໍຈະບໍ່ມີ' (ຕະໂຕ ອັດຖະວິຊານະນຳ ເອວະ ນະ ສິຍາ) ຄື ພຽງແຕ່ການກຳນົດສັນຍານ ແລະ ການກຳນົດວາຈາເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ສາມາດໃນການເຮັດໃຫ້ຮູ້ບັນຍັດ ເໝືອນຢ່າງໃນການເຮັດໃຫ້ຮູ້ເນື້ອຄວາມ, ແລະ ບັນຍັດທີ່ຮູ້ແລ້ວນັ້ນເອງ ເປັນສະຫະກາຣີເຫດຂອງການກຳນົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ແລະ ເມື່ອມີການກຳນົດບັນຍັດອື່ນໃນລຳດັບເພື່ອໃຫ້ຮູ້ບັນຍັດນັ້ນ ກໍຈະເຖິງຄວາມບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດ (ອະນາວັດຖາ), ດັ່ງນັ້ນ ການເຂົ້າເຖິງເນື້ອຄວາມກໍຈະບໍ່ມີທາງເປັນໄປໄດ້ເລີຍ.

Saṅketo rūpādīsu na kiñci hoti, bhūtādinimittaṃ bhāvanāvisesañca upādāya vohariyamānā kasiṇādipaññatti viya taṃ taṃ saṅketitabbaṃ saṅketakaraṇañca upādāya vohāramatto, tassa ca paññāpikā nāmapaññattīti yathāvuttadosāpattiṃ dassento ‘‘nāpi saṅketaggahaṇa’’nti avoca. Nanu ca atthavijānanāsambhavacodaneneva saṅketaggahaṇābhavopi dassitoti? Saccametaṃ, saṅkete pana ācariyānaṃ matibhedo vijjati. Tattha ekapakkhiko ayaṃ dosoti dassanatthaṃ tassa visuṃ vacanaṃ vuccamānā rūpādayo dhammāvacanatthā paññāpitabbā ca, tadabhidhāyako saddo paññattīti. Ettāvatā sabbavohāro sijjhatīti adhippāyena ‘‘vacana…pe… janaṃ natthī’’ti āha. Paññattiyā vacanabhāvo siddho paṭihananasotabbatādīpakattā tesaṃ pāṭhānanti adhippāyo. Ādi-saddena ‘‘atthi keci buddhassa bhagavato vohāraṃ suṇanti, niruttipaṭisambhidā paccuppannārammaṇā’’ti evamādiṃ saṅgaṇhāti. Tasmāti yasmā ‘‘paññattidhammā’’ti padassa yathāvuttapaññattiyo atthoti etasmiṃ pakkhe mātikāvaṇṇanāya virodho, aṭṭhakathāyaṃ avuttatā, imissā pāḷiyā ananugamo, sabbe dhammā paññattīti niddisitabbatā, paññattipathapadassa navattabbatā, anavatthānāpattito atthavijānanāsambhavoti aneke dosā, viññattivikārasahitassa pana saddassa paññattibhāve yathāvuttadosābhāvo anekesaṃ pāṭhappadesānañca anulomanaṃ, tasmā. Tattha yuttaṃ gahetabbanti adhippāyenāha ‘‘pāḷi…pe… tabbo’’ti.

ສັນເກດ (ເຄື່ອງໝາຍ) ໃນຮູບເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີຫຍັງເລີຍ, ເປັນພຽງໂວຫານເທົ່ານັ້ນ ໂດຍອາໄສສິ່ງທີ່ຄວນໝາຍ ແລະການເຮັດເຄື່ອງໝາຍນັ້ນໆ ເໝືອນກັນກັບກະສິນບັນຍັດເປັນຕົ້ນ ທີ່ຮຽກກັນໂດຍອາໄສນິມິດມີມະຫາພູດຮູບເປັນຕົ້ນ ແລະຄວາມພິເສດແຫ່ງພາວະນາ, ແລະນາມບັນຍັດເປັນຕົວສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ. ເມື່ອຈະສະແດງເຖິງຄວາມຜິດພາດດັ່ງທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ແມ່ນແຕ່ການກຳນົດໝາຍກໍບໍ່ມີ". ຖາມວ່າ: ກໍການບໍ່ມີການກຳນົດໝາຍນັ້ນ ຖືກສະແດງອອກແລ້ວດ້ວຍການຄັດຄ້ານວ່າ ບໍ່ສາມາດຮູ້ເນື້ອຄວາມໄດ້ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຕອບວ່າ: ນັ້ນເປັນຄວາມຈິງ, ແຕ່ໃນເລື່ອງສັນເກດ (ເຄື່ອງໝາຍ) ນັ້ນ ຍັງມີຄວາມເຫັນຂັດແຍ່ງກັນຂອງພວກອາຈານ. ເພື່ອສະແດງວ່າ ໂທດນີ້ເປັນຂອງຝ່າຍດຽວ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳອະທິບາຍແຍກອອກໄປວ່າ: ທຳມີຮູບເປັນຕົ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ຄວນກ່າວເຖິງເນື້ອຄວາມ ແລະເປັນສິ່ງທີ່ຄວນບັນຍັດ, ສ່ວນສຽງທີ່ກ່າວເຖິງທຳນັ້ນ ຊື່ວ່າ ບັນຍັດ. ດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້ ໂວຫານທັງປວງຍ່ອມສຳເລັດໄດ້, ດ້ວຍຄວາມປະສົງນີ້ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ວະຈະນະ... ເປ... ຊະນັງ ນັດຖິ" (ບໍ່ມີຄຳເວົ້າ... ເຖິງ... ຄົນ). ຄວາມປະສົງຄື: ຄວາມເປັນຄຳເວົ້າຂອງບັນຍັດ ຍ່ອມສຳເລັດໄດ້ ເພາະພຣະບາລີເຫຼົ່ານັ້ນສະແດງເຖິງຄວາມກະທົບ ແລະຄວາມຄວນໄດ້ຍິນເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ "ເປັນຕົ້ນ" ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາຂໍ້ຄວາມມີອາທິວ່າ "ມີບາງຄົນໄດ້ຍິນໂວຫານຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ, ປະຕິສຳພິທາໃນນິຣຸດຕິ ມີປັດຈຸບັນເປັນອາຣົມ" ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ (ຕັສມາ) ຄື ເພາະວ່າ ຫາກເນື້ອຄວາມຂອງຄຳວ່າ "ບັນຍັດຕິທັມມາ" ຄືບັນຍັດຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ, ໃນຝ່າຍນີ້ ຍ່ອມຂັດກັບຄຳອະທິບາຍໃນມາຕິກາ, ບໍ່ມີກ່າວໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາ, ບໍ່ສອດຄ່ອງກັບພຣະບາລີນີ້, ຈະຕ້ອງສະແດງວ່າ ທັມທັງປວງເປັນບັນຍັດ, ຄຳວ່າ ບັນຍັດຕິປະຖະ ກໍບໍ່ຄວນກ່າວ, ແລະຍ່ອມບໍ່ສາມາດຮູ້ເນື້ອຄວາມໄດ້ ເພາະຕົກຢູ່ໃນສະພາວະຫາທີ່ສິ້ນສຸດບໍ່ໄດ້ ດັ່ງນີ້ ເປັນໂທດຫຼາຍປະການ; ແຕ່ເມື່ອສຽງທີ່ປະກອບດ້ວຍວິຍັດຕິວິກາຣ ເປັນບັນຍັດ ຍ່ອມບໍ່ມີໂທດດັ່ງທີ່ກ່າວມາ ແລະຍັງສອດຄ່ອງກັບພຣະບາລີຫຼາຍບ່ອນ, ເພາະເຫດນັ້ນ. ດ້ວຍຄວາມປະສົງວ່າ ໃນເລື່ອງນັ້ນ ຄວນຖືເອົາຂໍ້ຄວາມທີ່ສົມຄວນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ປາລິ... ເປ... ຕັບໂພ" ດັ່ງນີ້.

Yadi [Pg.193] sattātiādinā saddassa paññattibhāve aṭṭhakathāya virodhamāha. Evaṃ paññattibhāve yadi saddassa paññattibhāvo, tassa paramatthato vijjamānattā rūpādiatthassa ca paññāpanato vijjamānapaññattibhāvo eva siyā, na avijjamānapaññattibhāvo. Na hi te sattādayo paññattīti. Evañca avijjamānapaññattiyā abhāvo eva siyā. Vuttā ca aṭṭhakathāyaṃ (pa. pa. aṭṭha. 1 mātikāvaṇṇanā) ‘‘avijjamānapaññattī’’ti. Itaro visayassa avijjamānattā tassa avijjamānapaññattibhāvoti yathāvuttavirodhābhāvaṃ dassento ‘‘avijjamānāna’’ntiādimāha. Idāni sattādivisayassa kenacipi pariyāyena atthitāya abhāvadassanena tabbisayāya paññattiyā avijjamānapaññattibhāvaṃyeva vavatthapeti ‘‘ayañca vādo’’ti. Vijjamānā eva sattādayo rūpādisabhāvābhāvavasena ‘‘avijjamānā’’ti vuccanti, na sabbathā abhāvato. Tathā hi tathā tathā paññāpiyamānabhāvena viññāyantīti yathāvuttarūpo vādo ‘‘rūpaṃ atthīti? Hevatthi heva natthīti. Sevatthi seva natthīti. Na hevaṃ vattabbe. Sevatthi seva natthīti. Āmantā. Atthaṭṭho natthaṭṭho’’ti (kathā. 306) evaṃ pavattāya hevatthikathāya. Tattha hi rūpādayo dhammā rūpādisabhāvena atthi, vedanādisabhāvena natthi, tasmā sabbamevidaṃ evaṃ atthi evaṃ natthīti evaṃladdhike sandhāya ‘‘rūpaṃ atthī’’ti pucchā sakavādissa. ‘‘Hevatthi heva natthī’’ti vissajjanaṃ paravādissa. Atha naṃ sakavādī yadi rūpameva evaṃ atthi evaṃ natthīti laddhi, evaṃ sante so eva atthi so eva natthi nāmāti pucchanto ‘‘sevatthī’’ti āha. Itaro teneva sabhāvena atthitaṃ, teneva natthitaṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho sakabhāvena atthitaṃ, parabhāvena natthitaṃ sandhāya paṭijānāti. Tato sakavādī ‘‘atthaṭṭho natthaṭṭho’’tiādinā atthitā vā natthitā vā aññamaññaviruddhā ekasmiṃ dhamme vinā kālabhedena asambhavattāti kiṃ ekattaṃ āpajjatīti dassento paravādiṃ niggaṇhātīti. Paṭisiddhoti ca ‘‘rūpaṃ ‘rūpa’nti hevatthi, rūpaṃ ‘vedanā’ti heva natthī’’tiādinā (kathā. 306) vuttāya rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇānaṃ sakabhāvena atthitāya parabhāvena natthitāya ca paṭisedhanena sattādīnampi tathābhāvo paṭisedhito hotīti katvā vuttaṃ.

ດ້ວຍຄຳວ່າ "ຍະທິ ສັດຕາ" ເປັນຕົ້ນ ທ່ານກ່າວເຖິງຄວາມຂັດແຍ່ງກັບອັດຖະກະຖາ ໃນເມື່ອສຽງມີຄວາມເປັນບັນຍັດ. ເມື່ອມີຄວາມເປັນບັນຍັດຢ່າງນີ້ ຫາກສຽງມີຄວາມເປັນບັນຍັດ, ເພາະສຽງນັ້ນມີຢູ່ໂດຍປໍຣະມັດ ແລະເພາະສະແດງເນື້ອຄວາມມີຮູບເປັນຕົ້ນ, ມັນກໍຄວນເປັນວິຊຊະມານະບັນຍັດ (ບັນຍັດສິ່ງທີ່ມີຢູ່) ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນອະວິຊຊະມານະບັນຍັດ (ບັນຍັດສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່). ເພາະວ່າສັດເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນບັນຍັດ. ແລະເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ອະວິຊຊະມານະບັນຍັດກໍຍ່ອມບໍ່ມີເລີຍ. ແຕ່ໃນອັດຖະກະຖາກ່າວໄວ້ວ່າ "ອະວິຊຊະມານະບັນຍັດຕິ". ອາຈານອີກທ່ານໜຶ່ງ ເມື່ອຈະສະແດງຄວາມບໍ່ຂັດແຍ່ງກັນດັ່ງທີ່ກ່າວມາ ເພາະອາຣົມບໍ່ມີຢູ່ ຄວາມເປັນອະວິຊຊະມານະບັນຍັດແຫ່ງບັນຍັດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "ອະວິຊຊະມານານັງ". ບັດນີ້ ເມື່ອຈະສະແດງຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງອາຣົມມີສັດເປັນຕົ້ນ ໂດຍປະຣິຍາຍໃດໆ ກໍກຳນົດຄວາມເປັນອະວິຊຊະມານະບັນຍັດແຫ່ງບັນຍັດທີ່ມີອາຣົມນັ້ນນັ້ນເອງ ດ້ວຍຄຳວ່າ "ອະຍັນຈະ ວາໂທ". ສັດເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນທີ່ມີຢູ່ແທ້ໆ ຖືກຮຽກວ່າ "ບໍ່ມີຢູ່" ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມບໍ່ມີສະພາວະມີຮູບເປັນຕົ້ນ, ບໍ່ແມ່ນບໍ່ມີຢູ່ໂດຍປະການທັງປວງ. ຄວາມຈິງ ວາດະທີ່ມີຮູບແບບດັ່ງກ່າວນີ້ວ່າ "ຮູບມີຢູ່ຫຼື? ເອີ ມີຢູ່ແທ້ ບໍ່ມີຢູ່ແທ້. ສິ່ງນັ້ນມີຢູ່ແທ້ ສິ່ງນັ້ນບໍ່ມີຢູ່ແທ້. ບໍ່ຄວນກ່າວຢ່າງນັ້ນ. ສິ່ງນັ້ນມີຢູ່ແທ້ ສິ່ງນັ້ນບໍ່ມີຢູ່ແທ້. ເອີ. ເນື້ອຄວາມວ່າມີຢູ່ ເນື້ອຄວາມວ່າບໍ່ມີຢູ່" (ກະຖາ. 306) ຍ່ອມເປັນໄປໃນ ເຫວັດຖິກະຖາ ທີ່ດຳເນີນໄປຢ່າງນີ້ ເພາະສັດເປັນຕົ້ນຖືກຮູ້ໄດ້ໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຖືກບັນຍັດໄວ້ຢ່າງນັ້ນໆ. ເພາະວ່າໃນກະຖາຮູບບັນຍັດນັ້ນ ທັມມີຮູບເປັນຕົ້ນ ມີຢູ່ໂດຍສະພາວະຂອງຮູບເປັນຕົ້ນ, ບໍ່ມີຢູ່ໂດຍສະພາວະຂອງເວທະນາເປັນຕົ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ສິ່ງທັງປວງນີ້ ຍ່ອມມີຢູ່ຢ່າງນີ້ ບໍ່ມີຢູ່ຢ່າງນີ້, ຝ່າຍສະກະວາທີ ໝາຍເອົາລັດທິຢ່າງນີ້ ຈຶ່ງຖາມວ່າ "ຮູບມີຢູ່ຫຼື?". ຄຳວິສັດຊະນາຂອງປະຣະວາທີວ່າ "ມີຢູ່ແທ້ ບໍ່ມີຢູ່ແທ້". ລຳດັບນັ້ນ ສະກະວາທີ ຫາກມີລັດທິວ່າ ຮູບນັ້ນເອງມີຢູ່ຢ່າງນີ້ ບໍ່ມີຢູ່ຢ່າງນີ້, ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ ຮູບນັ້ນເອງຊື່ວ່າມີຢູ່ ຮູບນັ້ນເອງຊື່ວ່າບໍ່ມີຢູ່ ດັ່ງນີ້ ເມື່ອຈະຖາມ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເສວັດຖິ" (ສິ່ງນັ້ນມີຢູ່ຫຼື?). ຝ່າຍອື່ນ (ປະຣະວາທີ) ໝາຍເອົາຄວາມມີຢູ່ໂດຍສະພາວະນັ້ນເອງ ແລະຄວາມບໍ່ມີຢູ່ໂດຍສະພາວະນັ້ນເອງ ຈຶ່ງປະຕິເສດ. ເມື່ອຖືກຖາມເປັນຄັ້ງທີສອງ ກໍຍອມຮັບໂດຍໝາຍເອົາความມີຢູ່ໂດຍສະພາວະຂອງຕົນ ແລະຄວາມບໍ່ມີຢູ່ໂດຍສະພາວະຂອງສິ່ງອື່ນ. ຈາກນັ້ນ ສະກະວາທີ ເມື່ອຈະສະແດງວ່າ ຄວາມມີຢູ່ ຫຼືຄວາມບໍ່ມີຢູ່ ທີ່ຂັດແຍ່ງກັນເອງ ຍ່ອມເປັນໄປບໍ່ໄດ້ໃນທັມດຽວກັນ ໂດຍບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງການເວລາ ຈະຕົກຢູ່ໃນຄວາມເປັນອັນດຽວກັນຫຼືຢ່າງໃດ ຈຶ່ງຂົ່ມປະຣະວາທີ ດ້ວຍຄຳວ່າ "ອັດຖັດໂຖ ນັດຖັດໂຖ" ເປັນຕົ້ນ. ແລະທີ່ກ່າວວ່າ "ຖືກຫ້າມແລ້ວ" ນັ້ນ ຄື ດ້ວຍຄຳມີອາທິວ່າ "ຮູບ ຊື່ວ່າ ຮູບ ມີຢູ່ແທ້, ຮູບ ຊື່ວ່າ ເວທະນາ ບໍ່ມີຢູ່ແທ້" (ກະຖາ. 306) ໂດຍການຫ້າມຄວາມມີຢູ່ໂດຍສະພາວະຂອງຕົນ ແລະຄວາມບໍ່ມີຢູ່ໂດຍສະພາວະຂອງສິ່ງອື່ນ ແຫ່ງຮູບ, ເວທະນາ, ສັນຍາ, ສັງຂານ, ວິນຍານ, ຄວາມເປັນຢ່າງນັ້ນແຫ່ງສັດເປັນຕົ້ນ ກໍຊື່ວ່າຖືກຫ້າມໄປນຳ, ຈຶ່ງກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້.

Rūpādayo [Pg.194] na hontīti rūpādisabhāvā na honti. Tathā tathāti samūhasantānādivasena. Vicittasaññā parikappavasena uppajjati. Yadi sattarathādisaññāvalambito vacanattho vijjamāno na hoti, nanu sattarathādiabhilāpā anariyavohārā jāyantīti āha ‘‘na ca te abhilāpā’’tiādi. Attano vasena kiñci ahontaṃ paññāpakassa vacanasseva vasena paññāpitabbattā paññattivohāraṃ labhati. Imināva adhippāyenātiādi ‘‘sayaṃ avijjamāno’’tiādinā vuttamevatthaṃ sandhāyāha. Tanti sattādiggahaṇaṃ. ‘‘Brahmavihāracatukkaṃ sattapaññattiṃ ārabbha pavattattā navattabbārammaṇaṃ nāma hotī’’tiādinā aṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1421) tattha tattha na vattabbanti vuttaṃ. Yadi parittādibhāvena na vattabbaṃ, kathaṃ avijjamānassa sattādikassa paccayabhāvoti āha ‘‘khandhasamūhasantāna’’ntiādi. Tanti khandhasamūhasantānaṃ. Tadupādānabhūtanti puggaloti gahaṇapaññattīnaṃ kāraṇabhūtaṃ. Yadi puggalasaññāya sevamānassa kusalādiuppatti hoti, kathaṃ puggaladassanaṃ micchādassananti paṭisiddhanti āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Pathavīdhātu upalabbhatīti puggalābhāve vipakkhavasena nidassanamāha. Idañhettha anumānaṃ. Na rūpādayo vivecetvā puggalo upalabbhati tesaṃ aggahaṇe tathārūpāya buddhiyā abhāvato sevanādayo viyāti. Puggalo upalabbhati sacchikaṭṭhaparamatthena yo chaviññāṇaviññeyyoti saṃsarati muccati cāti evaṃ diṭṭhiyā parikappitapuggalova paṭisedhito, na vohārapuggaloti dassento ‘‘paṭise…pe… diṭṭhī’’ti āha.

ຄຳວ່າ "ບໍ່ແມ່ນຮູບເປັນຕົ້ນ" ຄື ບໍ່ແມ່ນສະພາວະຂອງຮູບເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ຢ່າງນັ້ນໆ" ຄື ໂດຍອຳນາດແຫ່ງກຸ່ມ (ສະມູຫະ) ແລະກະແສ (ສັນຕານະ) ເປັນຕົ້ນ. ສັນຍາຕ່າງໆ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການດຳຣິ (ປະຣິກັບ). ຫາກເນື້ອຄວາມຂອງຄຳເວົ້າທີ່ອາໄສສັນຍາໃນສັດ ແລະລົດເປັນຕົ້ນ ບໍ່ມີຢູ່ແທ້, ຄຳກ່າວເຖິງສັດ ແລະລົດເປັນຕົ້ນ ຈະບໍ່ກາຍເປັນອະຣິຍະໂວຫານ (ໂວຫານທີ່ບໍ່ປະເສີດ) ບໍ? ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "ຄຳກ່າວເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນ...". ສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່ໂດຍອຳນາດຂອງຕົນເອງ ແຕ່ຖືກບັນຍັດຂຶ້ນໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄຳເວົ້າຂອງຜູ້ບັນຍັດເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມໄດ້ຊື່ວ່າ ບັນຍັດຕິໂວຫານ. ດ້ວຍຄວາມປະສົງນີ້ເອງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວໝາຍເຖິງເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ ດ້ວຍຄຳມີອາທິວ່າ "ຕົນເອງບໍ່ມີຢູ່". ຄຳວ່າ "ນັ້ນ" ຄື ການຍຶດຖືວ່າເປັນສັດເປັນຕົ້ນ. ໃນອັດຖະກະຖາ (ທັມມະສັງຄະນີ ອັດຖະກະຖາ 1421) ກ່າວໄວ້ໃນບ່ອນນັ້ນໆ ວ່າ ບໍ່ຄວນກ່າວ ເຊັ່ນ "ພຣົມມະວິຫານສີ່ ເພາະເປັນໄປໂດຍປາຣົບສັດບັນຍັດ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ມີອາຣົມທີ່ບໍ່ຄວນກ່າວ". ຫາກບໍ່ຄວນກ່າວໂດຍຄວາມເປັນທັມເລັກນ້ອຍ (ປະຣິດຕະ) ເປັນຕົ້ນ, ແລ້ວສັດເປັນຕົ້ນທີ່ບໍ່ມີຢູ່ ຈະເປັນປັດໄຈໄດ້ແນວໃດ? ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "ຂັນທະສະມູຫະສັນຕານັງ" (ກຸ່ມ ແລະກະແສແຫ່ງຂັນ). ຄຳວ່າ "ນັ້ນ" ຄື ກຸ່ມ ແລະກະແສແຫ່ງຂັນ. ຄຳວ່າ "ອັນເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງສິ່ງນັ້ນ" ຄື ເປັນເຫດແຫ່ງການຍຶດຖືບັນຍັດວ່າເປັນບຸກຄົນ. ຫາກກຸສົນເປັນຕົ້ນຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແກ່ຜູ້ເສບຄົບດ້ວຍປຸກຄະລາສັນຍາ (ຄວາມຈຳໝາຍວ່າເປັນບຸກຄົນ), ເປັນຫຍັງການເຫັນວ່າເປັນບຸກຄົນ ຈຶ່ງຖືກຫ້າມວ່າເປັນມິດສາທິດຖິ? ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "ຍັສມາ ປະນາ" (ແຕ່ເພາະເຫດໃດ). ຄຳວ່າ "ປະຖະວີທາດຸ ອຸປະລັບພະຕິ" (ປະຖະວີທາດຍ່ອມປາກົດ) ເປັນການສະແດງຕົວຢ່າງໂດຍຝ່າຍກົງກັນຂ້າມ ໃນເມື່ອບໍ່ມີບຸກຄົນ. ນີ້ຄືການອະນຸມານໃນເລື່ອງນີ້: ບຸກຄົນຍ່ອມບໍ່ປາກົດແຍກຕ່າງຫາກຈາກຮູບເປັນຕົ້ນ ເພາະເມື່ອບໍ່ກຳນົດເອົາຮູບເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ ປັນຍາທີ່ຮູ້ຢ່າງນັ້ນກໍບໍ່ມີ ເໝືອນກັບການເສບຄົບເປັນຕົ້ນ. ເມື່ອຈະສະແດງວ່າ ບຸກຄົນທີ່ຖືກດຳຣິຂຶ້ນດ້ວຍທິດຖິຢ່າງນີ້ວ່າ "ບຸກຄົນຍ່ອມປາກົດໂດຍປໍຣະມັດຖະສັດຈະ ຜູ້ທີ່ຮູ້ໄດ້ດ້ວຍວິນຍານທັງຫົກ ຍ່ອມທ່ອງທ່ຽວໄປ ແລະຍ່ອມຫຼຸດພົ້ນ" ເທົ່ານັ້ນ ທີ່ຖືກປະຕິເສດ, ບໍ່ແມ່ນບຸກຄົນໂດຍໂວຫານ, ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ປະຕິ... ເປ... ທິດຖິ" ດັ່ງນີ້.

Gāthāya pañcasu khandhesu rūpaṃ vedanā saññā cetanā viññāṇanti etesu kaṃ nāma dhammaṃ sattoti jānāsi nu, etesu ekampi sattoti gaṇhituṃ nārahatīti dasseti. Atha etehi añño eko satto atthīti paccesi. Evampi māra diṭṭhigataṃ nu te. Nu-saddo diṭṭhigatameveti avadhāraṇattho. Kasmā? Yasmā suddhasaṅkhārapuñjoyaṃ. Tamevatthaṃ vivarati ‘‘nayidha sattūpalabbhatī’’ti. Yasmā paccakkhato vā anumānato vā anupaladdhito natthi ettha koci satto nāmāti adhippāyo. Yadi satto natthi, kathaṃ satto saṃsāramāpādītiādi nīyatīti. Kimettha netabbaṃ, sattoti vohārasatto adhippeto, yasmā satta-saddo vohāre [Pg.195] pavattatīti. Dutiyagāthāya sambandhaṃ dassento ‘‘satto panā’’tiādimāha. Aṅgasambhārāti aṅgasambhārato akkhacakkaīsādiaṅgasambhāramupādāyāti attho. Sattoti vohāro.

ໃນຄາຖາ ທ່ານສະແດງວ່າ ໃນຂັນທັງຫ້າ ຄື ຮູບ, ເວທະນາ, ສັນຍາ, ເຈດຕະນາ, ວິນຍານ ນີ້ ເຈົ້າຮູ້ຈັກທັມຂໍ້ໃດວ່າເປັນສັດ ຫຼືວ່າໃນທັມເຫຼົ່ານີ້ ບໍ່ຄວນຖືເອົາແມ່ນແຕ່ຂໍ້ດຽວວ່າເປັນສັດ. ຫຼືເຈົ້າເຊື່ອວ່າ ມີສັດອື່ນອີກຕ່າງຫາກຈາກທັມເຫຼົ່ານີ້. ມານເອີຍ ຄວາມເຫັນຂອງເຈົ້າກໍເປັນທິດຖິໄປແລ້ວຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ "ນຸ" (ຫຼື) ເປັນຄຳກຳນົດແນ່ນອນວ່າ ເປັນທິດຖິແທ້ໆ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະວ່າ ນີ້ເປັນພຽງກອງສັງຂານລ້ວນໆ. ທ່ານສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນເອງໃຫ້ຈະແຈ້ງວ່າ "ນະຍິທະ ສັດຕູປະລັບພະຕິ" (ໃນໂລກນີ້ ບໍ່ມີສັດປາກົດຢູ່ເລີຍ). ຄວາມປະສົງຄື: ເພາະບໍ່ປາກົດໂດຍປະຈັກຕາ ຫຼືໂດຍການອະນຸມານ ຈຶ່ງບໍ່ມີສິ່ງທີ່ຊື່ວ່າສັດໃດໆ ໃນໂລກນີ້. ຫາກສັດບໍ່ມີ, ຄຳເວົ້າເປັນຕົ້ນວ່າ "ສັດຍ່ອມທ່ອງທ່ຽວໄປໃນສັງສານ" ຈະຖືກນຳມາອະທິບາຍແນວໃດ? ຕອບວ່າ: ໃນເລື່ອງນີ້ ຈະຕ້ອງນຳມາອະທິບາຍແນວໃດ, ຄື ໝາຍເອົາສັດໂດຍໂວຫານ, ເພາະຄຳວ່າ "ສັດ" ຍ່ອມເປັນໄປໃນໂວຫານ. ເມື່ອຈະສະແດງຄວາມກ່ຽວຂ້ອງແຫ່ງຄາຖາທີສອງ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "ສັດໂຕ ປະນາ". ຄຳວ່າ "ອັງຄະສຳພາຣາ" ຄື ໂດຍການປະກອບສ່ວນປະກອບຕ່າງໆ ເຊັ່ນ ເພົາ, ລໍ້, ແອກ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ສັດ" ຄື ໂວຫານ.

Avijjamānassāti accantaṃ avijjamānassa sasavisāṇādikassa. Yadi accantaṃ avijjamānaṃ, kathaṃ taṃ gayhatīti āha ‘‘parikappita’’nti. Lokasaññātaṃ ghaṭādi. Ettha pana yathā attānaṃ ārabbha uppajjamānakadhammānaṃ taṃsantatipatitānañca kilesupatāpābhāvena assatthabhāvapaccayatāya uppādādirahitampi nibbānaṃ ‘‘assāsanakarasa’’nti vuccati, evaṃ attānaṃ ārabbha pavattanakadhammavasena uppādādirahitāpi paññatti pavattāti vuttā. Hetuattho vā antonītoti pavattitā vohāritāti attho daṭṭhabbo. Tathā nāmapaññatti paññapetabbamatthaṃ gahitāyeva paññāpeti, viññatti viya adhippāyaṃ viññāpetīti sā gahetabbābhāvato vuccamānatthadvārena vuccamānāti vuttā. Paññāpitabbapaññattiyā pana vuccamānabhāve vattabbameva natthi. Tathā pakārato ñāpanabhāvena ñāpetabbañāpananti katvā gahetabbattāyeva ca tassā aniddhāritasabhāvatā paṭikkhittā daṭṭhabbā. Na hi sabhāvadhammānaṃ kakkhaḷaphusanādi sarūpato saddena vacanīyabhāvaṃ bhajati, apica kho nesaṃ kāladesādibhedabhinnānaṃ vinivattaaññajātiyako sajātiyasādhāraṇo pubbasaṅketānurūpaṃ ajjhāropasiddho sāmaññākāro vacanīyo. Tatthāpi na vinā kenaci pavattinimittena saddo pavattatīti tassa pavattinimittabhūto lokasaṅketasiddho taṃtaṃvacanatthaniyato sāmaññākāraviseso nāma paññattīti pubbācariyā. So hi tasmiṃ tasmiṃ atthe saddaṃ nāmeti, tassa tassa vā atthassa nāmasaññaṃ karotīti nāmaṃ, pakārehi ñāpanato paññatti cāti.

ຄຳວ່າ "ອະວິຊຊະມານັສສະ" ຄື ສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່ໂດຍປະການທັງປວງ ເຊັ່ນ ເຂົາກະຕ່າຍ ເປັນຕົ້ນ. ຫາກບໍ່ມີຢູ່ໂດຍປະການທັງປວງ, ຈະຍຶດຖືສິ່ງນັ້ນໄດ້ແນວໃດ? ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ປະຣິກັບປິຕັງ" (ສິ່ງທີ່ດຳຣິຂຶ້ນ). ສິ່ງທີ່ຊາວໂລກຮັບຮູ້ກັນ ເຊັ່ນ ໝໍ້ ເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ໃນເລື່ອງນີ້ ເໝືອນກັບພຣະນິພານ ທີ່ເຖິງວ່າຈະປາສະຈາກຄວາມເກີດເປັນຕົ້ນ ກໍຍັງຖືກຮຽກວ່າ "ມີລົດຄືຄວາມສະຫງົບ" ເພາະເປັນປັດໄຈແຫ່ງຄວາມສະຫງົບ ເພາະຄວາມບໍ່ມີກິເລດເຜົາໄໝ້ ແຫ່ງທັມທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຂຶ້ນປາຣົບຕົນ ແລະທີ່ຕົກຢູ່ໃນສັນດານນັ້ນ, ບັນຍັດ ເຖິງວ່າຈະປາສະຈາກຄວາມເກີດເປັນຕົ້ນ ກໍຊື່ວ່າເປັນໄປແລ້ວ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງທັມທີ່ເປັນໄປປາຣົບຕົນ ຢ່າງນັ້ນເໝືອນກັນ. ຫຼືຄວນເຫັນເນື້ອຄວາມວ່າ ເຫດຜົນຖືກນຳມາສະແດງໄວ້ພາຍໃນ ຈຶ່ງມີຄວາມໝາຍວ່າ ເປັນໄປແລ້ວ ຄື ຖືກຮຽກຂານແລ້ວ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ນາມບັນຍັດ ຍ່ອມສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ຄວນບັນຍັດ ທີ່ຖືກກຳນົດເອົາແລ້ວເທົ່ານັ້ນ, ເໝືອນກັບວິຍັດຕິ ທີ່ສະແດງຄວາມປະສົງ, ນາມບັນຍັດນັ້ນ ເພາະບໍ່ມີສິ່ງທີ່ຄວນກຳນົດ ຈຶ່ງຖືກກ່າວວ່າ ເປັນສິ່ງທີ່ຖືກກ່າວ ໂດຍຜ່ານທາງເນື້ອຄວາມທີ່ຖືກກ່າວ. ສ່ວນໃນຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຖືກກ່າວ ແຫ່ງບັນຍັດທີ່ຄວນບັນຍັດນັ້ນ ບໍ່ມີສິ່ງໃດທີ່ຈະຕ້ອງກ່າວເລີຍ. ແລະຄວນເຫັນວ່າ ຄວາມເປັນສະພາວະທີ່ບໍ່ຖືກກຳນົດແນ່ນອນ ແຫ່ງບັນຍັດນັ້ນ ຖືກປະຕິເສດແລ້ວ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ຄວນກຳນົດ ໂດຍການເຮັດໃຫ້ເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຮູ້ ເພາະສະແດງໃຫ້ຮູ້ໂດຍປະການຕ່າງໆ ຢ່າງນັ້ນ. ເພາະວ່າ ສະພາວະທັມທັງຫຼາຍ ມີຄວາມຫຍາບ ແລະການກະທົບເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ເຖິງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນກ່າວດ້ວຍສຽງໂດຍກົງ, ແຕ່ສະພາວະທົ່ວໄປ (ສາມັນຍາການ) ທີ່ຖືກກຳນົດຂຶ້ນຕາມສັນເກດ (ຂໍ້ຕົກລົງ) ໃນປາງກ່ອນ ອັນເປັນສິ່ງທົ່ວໄປແກ່ສິ່ງທີ່ມີຊາດດຽວກັນ ທີ່ແຍກອອກຈາກຊາດອື່ນ ອັນຕ່າງກັນໂດຍກາລະ ແລະເທສະເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງສະພາວະທັມເຫຼົ່ານັ້ນ ຕ່າງຫາກທີ່ເປັນສິ່ງທີ່ຄວນກ່າວ. ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ສຽງກໍຍ່ອມບໍ່ເປັນໄປໂດຍປາສະຈາກເຫດໃຫ້ເກີດ (ປະວັດຕິນິມິດ) ໃດໆ, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະບູຮານາຈານທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ສະພາວະທົ່ວໄປທີ່ພິເສດ ອັນຖືກກຳນົດດ້ວຍເນື້ອຄວາມຂອງຄຳເວົ້ານັ້ນໆ ອັນສຳເລັດດ້ວຍສັນເກດຂອງໂລກ ອັນເປັນເຫດໃຫ້ເກີດແຫ່ງສຽງນັ້ນ ຊື່ວ່າ ບັນຍັດ. ເພາະວ່າ ສະພາວະທົ່ວໄປທີ່ພິເສດນັ້ນ ຍ່ອມນ້ອມສຽງໄປໃນເນື້ອຄວາມນັ້ນໆ ຫຼືຍ່ອມເຮັດຄວາມຈຳໝາຍເປັນຊື່ແກ່ເນື້ອຄວາມນັ້ນໆ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ນາມ, ແລະຊື່ວ່າ ບັນຍັດ ເພາະສະແດງໃຫ້ຮູ້ໂດຍປະການຕ່າງໆ.

Kassa pana so ākāravisesoti? Paññāpetabbatthassāti veditabbaṃ. Anekākārā hi atthāti. Evañca katvā tassā paññattiyā gahetabbatāvacanañca samatthitaṃ bhavati, avassañca etamevaṃ sampaṭicchitabbaṃ. Aññathā vacanavacanīyabhedānaṃ saṅkaro siyā, sabbopi attho sabbassa saddassa vacanīyo, sabbo ca saddo sabbassa atthassa vācakoti na cettha saṅketaggahaṇeneva tesaṃ pavattāti sakkā vattuṃ vavatthitesu eva tesu saṅketaggahaṇassa pavattito.

ຖາມວ່າ: ກໍສະພາວະທີ່ພິເສດນັ້ນ ເປັນຂອງສິ່ງໃດ? ຕອບວ່າ: ພຶງຊາບວ່າ ເປັນຂອງເນື້ອຄວາມທີ່ຄວນບັນຍັດ. ເພາະວ່າ ເນື້ອຄວາມທັງຫຼາຍມີສະພາວະຫຼາຍປະການ. ແລະເມື່ອເຮັດຢ່າງນີ້ ຄຳກ່າວເຖິງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນກຳນົດ ແຫ່ງບັນຍັດນັ້ນ ຍ່ອມເປັນອັນສົມບູນ, ແລະຈຳເປັນຕ້ອງຍອມຮັບຂໍ້ຄວາມນີ້ຢ່າງນີ້ແນ່ນອນ. ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມສັບສົນແຫ່ງຄວາມຕ່າງກັນລະຫວ່າງຄຳເວົ້າ ແລະສິ່ງທີ່ຖືກກ່າວເຖິງກໍຈະມີຂຶ້ນ, ເນື້ອຄວາມທັງປວງກໍຈະເປັນສິ່ງທີ່ຄວນກ່າວດ້ວຍສຽງທັງປວງ, ແລະສຽງທັງປວງກໍຈະເປັນຕົວສະແດງເນື້ອຄວາມທັງປວງ, ແລະໃນເລື່ອງນີ້ ຈະກ່າວວ່າ ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງສຽງ ແລະເນື້ອຄວາມເຫຼົ່ານັ້ນ ມີຂຶ້ນເພາະການກຳນົດສັນເກດ (ຂໍ້ຕົກລົງ) ເທົ່ານັ້ນກໍບໍ່ໄດ້ ເພາະການກຳນົດສັນເກດ ຍ່ອມເປັນໄປໃນສຽງ ແລະເນື້ອຄວາມທີ່ຖືກກຳນົດໄວ້ແລ້ວເທົ່ານັ້ນ.

Apare [Pg.196] pana ‘‘yathā dhūmato aggianumāne na kevalena dhūmeneva aggi viññāyati, dhūmassa pana agginā avinābhāvasaṅkhāto sambandho viññāyamāno dhūmena aggi viññāyati, evaṃ saddena atthavijānane na kevalena saddena tadattho viññāyati. Taṃtaṃsaddassa pana tena tena atthena avinābhāvasaṅkhāto sambandho viññāyamāno tena tena saddena atthaṃ ñāpetīti veditabbaṃ. Aññathā aggahitasambandhenapi saddasavanamattena tadattho viññāyeyyāti. Yo yamettha yathāvuttarūpo sambandho, so tassa tassa atthassa saññāpanabhāvena nāmanti paramatthato abhāvā lokasaṅketavasena lokasaṅketoti vā siddho ñātoti lokasaṅketasiddhoti, saddena pakāsiyamānānaṃ atthappakārānaṃ adhigamahetutāya pakārato ñāpanato paññattīti ca vutto’’ti vaṇṇayanti.

ສ່ວນອາຈານພວກອື່ນ ພັນລະນາວ່າ: "ເໝືອນກັບໃນການອະນຸມານໄຟຈາກຄວັນ ໄຟຍ່ອມບໍ່ປາກົດດ້ວຍຄວັນລ້ວນໆ, ແຕ່ເມື່ອຄວາມກ່ຽວຂ້ອງອັນນັບວ່າເປັນອະວິນາໂພດ (ການບໍ່ແຍກຈາກກັນ) ຂອງຄວັນກັບໄຟ ຖືກຮູ້ຢູ່ ໄຟຈຶ່ງປາກົດໄດ້ດ້ວຍຄວັນ, ຢ່າງໃດ ເມື່ອຈະຮູ້ເນື້ອຄວາມດ້ວຍສຽງ ເນື້ອຄວາມນັ້ນກໍບໍ່ປາກົດດ້ວຍສຽງລ້ວນໆ, ແຕ່ພຶງຊາບວ່າ ເມື່ອຄວາມກ່ຽວຂ້ອງອັນນັບວ່າເປັນອະວິນາໂພດ ຂອງສຽງນັ້ນໆ ກັບເນື້ອຄວາມນັ້ນໆ ຖືກຮູ້ຢູ່ ສຽງນັ້ນໆ ຈຶ່ງສະແດງເນື້ອຄວາມໄດ້ ຢ່າງນັ້ນ. ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ຜູ້ທີ່ບໍ່ໄດ້ກຳນົດຄວາມກ່ຽວຂ້ອງ ພຽງແຕ່ໄດ້ຍິນສຽງ ກໍຄວນຈະຮູ້ເນື້ອຄວາມນັ້ນໄດ້. ຄວາມກ່ຽວຂ້ອງທີ່ມີຮູບແບບດັ່ງກ່າວມາແລ້ວໃດໃນເລື່ອງນີ້, ຄວາມກ່ຽວຂ້ອງນັ້ນ ເພາະສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນໆ ໃຫ້ຮູ້ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ນາມ ເພາະບໍ່ມີຢູ່ໂດຍປໍຣະມັດ, ແລະຊື່ວ່າ ສຳເລັດດ້ວຍສັນເກດຂອງໂລກ ເພາະສຳເລັດ ຫຼືຖືກຮູ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັນເກດຂອງໂລກ, ແລະຊື່ວ່າ ບັນຍັດ ເພາະສະແດງໃຫ້ຮູ້ໂດຍປະການຕ່າງໆ ເພາະເປັນເຫດໃຫ້ບັນລຸເຖິງປະການແຫ່ງເນື້ອຄວາມທັງຫຼາຍ ທີ່ຖືກສະແດງອອກດ້ວຍສຽງ" ດັ່ງນີ້.

Saṅkhatāsaṅkhatavinimuttassapi ñeyyavisesassa abhāve ghaṭādisaddābhidheyyā viya pathavīphassādisaddavacanīyopi na labbhatiyevāti sabbavohāralopo siyā. Yasmā ca rūpārūpadhammā pabandhasaṅkhātataṃtaṃvisesākāravaseneva pavattanti, na kevalā, tasmā tesaṃ te saṇṭhānasamūhaavatthāvisesākārā yadipi paramatthato kiñci na honti, paramatthato pana vijjamānānaṃ rūpādīnaṃ upādānānaṃ vasena vijjamānabhāvaṃ labhitvā taṃtaṃgahaṇānurūpaṃ taṃtaṃabhilāpādhikaraṇaṃ bhavati. Upādāyapaññatti hi upādānato yathā aññā anaññāti ca na vattabbā, evaṃ sabbathā atthi natthīti ca na vattabbā. Tayopi hi ete santāyevāti evaṃ tāva mātikāvaṇṇanāya na koci virodho. Saṅkhāyati saṃkathīyatīti saṅkhāti ayamattho kathetabbabhāvena vacanattheyeva niruḷho, na vacanasminti vacanapakkhassa ujukatā sambhavati. Vacanapakkhoyeva pāḷianugato, na paramparāgato yathāvutto atthoti kuto panetaṃ labbhā. Na hi anīto attho pāḷiananugato, nāpi sabbā pāḷinītatthā evāti yathāvuttā duvidhā paññattiyo aṭṭhakathāyaṃ chahi paññattīhi yathāsambhavaṃ vuttāyevāti siddhametaṃ atthīti na vattabbāti.

ເມື່ອບໍ່ມີເຍຍຍະທຳພິເສດ ທີ່ພົ້ນໄປຈາກສັງຂະຕະແລະອະສັງຂະຕະແລ້ວ, ແມ່ນແຕ່ຄຳເວົ້າທີ່ສະແດງເຖິງປະຖະວີທາດແລະຜັດສະເປັນຕົ້ນ ກໍຍ່ອມຫາບໍ່ໄດ້ ເໝືອນດັ່ງສິ່ງທີ່ເອີ້ນວ່າໝໍ້ເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ໂວຫານທັງປວງກໍຈະພຶງເສື່ອມສູນໄປ. ແລະເພາະເຫດທີ່ຮູບທຳແລະອະຮູບທຳທັງຫຼາຍ ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງອາການພິເສດນັ້ນໆ ທີ່ເອີ້ນວ່າຄວາມສືບຕໍ່, ບໍ່ແມ່ນເປັນໄປພຽງລ້າໆ, ດັ່ງນັ້ນ ອາການພິເສດຄືສັນຖານ, ສະມູຫະ (ກຸ່ມ) ແລະອະວັດຖາ (ສະຖານະ) ຂອງຮູບທຳແລະອະຮູບທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າໂດຍປໍລະມັດຈະບໍ່ແມ່ນສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງກໍຕາມ, ແຕ່ໂດຍການອາໄສຮູບເປັນຕົ້ນທີ່ມີຢູ່ຈິງໂດຍປໍລະມັດ ຍ່ອມໄດ້ຮັບສະພາວະທີ່ມີຢູ່ ແລ້ວກາຍເປັນເຫດແຫ່ງການເອີ້ນນັ້ນໆ ຕາມຄວນແກ່ການກຳນົດໝາຍນັ້ນໆ. ແທ້ຈິງແລ້ວ, ອຸປາດາຍະບັນຍັດ ບໍ່ຄວນກ່າວວ່າ ຕ່າງກັນ ຫຼື ບໍ່ຕ່າງກັນ ຈາກອຸປາດານ (ສິ່ງທີ່ຖືກອາໄສ) ຢ່າງໃດ, ກໍບໍ່ຄວນກ່າວວ່າ ມີຢູ່ ຫຼື ບໍ່ມີຢູ່ ໂດຍປະການທັງປວງຢ່າງນັ້ນ. ເພາະວ່າແມ່ນແຕ່ທັງສາມຢ່າງນີ້ ກໍມີຢູ່ແທ້, ດັ່ງນັ້ນ ໃນການພັນລະນາອະທິບາຍມາຕິກາ ຈຶ່ງບໍ່ມີຄວາມຂັດແຍ້ງກັນແຕ່ຢ່າງໃດ. ຄຳວ່າ 'ສັງຂາ' ໄດ້ແກ່ ສິ່ງທີ່ຖືກກ່າວເຖິງ ຫຼື ຖືກບອກເລົ່າ, ອັດຖະ (ຄວາມໝາຍ) ນີ້ ຍ່ອມຢັ່ງລົງສູ່ເນື້ອຄວາມແຫ່ງວັດຈະນະ (ຄຳເວົ້າ) ນັ້ນເອງ ໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນກ່າວ, ບໍ່ແມ່ນຢັ່ງລົງໃນຕົວວັດຈະນະ (ຄຳເວົ້າ), ຄວາມກົງກັນແຫ່ງຝ່າຍວັດຈະນະ (ຄຳເວົ້າ) ຈຶ່ງມີໄດ້. ຝ່າຍວັດຈະນະນັ້ນເອງທີ່ຄ້ອຍຕາມພະບາລີ, ບໍ່ແມ່ນອັດຖະທີ່ສືບທອດກັນມາຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ, ຈະພຶງໄດ້ເນື້ອຄວາມນີ້ມາແຕ່ໃສ? ເພາະວ່າອັດຖະທີ່ບໍ່ໄດ້ນຳມາ ຍ່ອມບໍ່ຄ້ອຍຕາມພະບາລີ, ແລະພະບາລີທັງປວງກໍບໍ່ແມ່ນວ່ານຳມາເຊິ່ງອັດຖະສະເໝີໄປ, ດັ່ງນັ້ນ ບັນຍັດ ໒ ປະການຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ ຈຶ່ງເປັນອັນພະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໄວ້ແລ້ວຕາມສົມຄວນ ດ້ວຍບັນຍັດ ໖ ປະການໃນອັດຖະກະຖາ, ເປັນອັນສຳເລັດຄວາມວ່າ ບໍ່ຄວນກ່າວວ່າ 'ມີຢູ່'.

Yadi paramatthato atthitāpaṭisedho, iṭṭhametaṃ. Atha vohārato, sattarathaghaṭādīhi sattarathādivacanappayogoyeva na sambhaveyyāti. Na [Pg.197] hi vacanīyarahito vacanappayogo atthīti. Paramatthadhammānaṃ asabhāvadhammabhūtāya paññattiyā vibhāgadassanatthā adhivacanādidukattayadesanāti na paramatthadhammānaṃ rūpādīnaṃ paññattibhāvāpattīti. Na ca paññattipathapaññattidhammaniddesānaṃ avisesavacanaṃ yuttaṃ, saddasseva pana paññattibhāve siyā kāci tesaṃ visesamattā. Paññāpitabbassa aparamatthasabhāvasseva paññattibhāvo adhippetoti na sabbo paññattipatho paññattisaddena vutto, paññatti ca paññāpetabbabhāvena vuttāti paññattipathapadaṃ vattabbameva. Evañcetaṃ icchitabbaṃ. Itarathā saddassa ca paññāpitabbatāya paññattipathabhāvoti paññattipadaṃ na vattabbaṃ siyāti ca sakkā vattuṃ, nikkhepakaṇḍe vibhattāyeva paññatti ‘‘puriso māgaṇḍiyo’’ti etthāpi dassitāti na na sakkā vattuṃ. Tathāpi hi yathāvuttaupādāyapaññattināmapaññattīnaṃ sabhāvasambhavatoti saṅkhādisaddānaṃ samānatthatāpi tesaṃ matimattameva, viññatti viya adhippāyaṃ viññāpentā sayaṃ ñātāyeva nāmapaññatti paññāpetabbamatthaṃ paññāpeti gahitasarūpatāya padīpo viya rūpagatavidhaṃsaneti na paññattiantaraparikappanena payojanaṃ atthi paññāpetabbatthapaññāpane, nāmapaññattipaññāpane pana upādānabhedabhinnā upādāyapaññatti viya taṃtaṃvacanavacanatthabhedabhinnā nāmapaññattīti aññā paññatti icchitā eva. Na ca anavatthānadoso taṃtaṃvacanassa tadatthavibhāvane sahakārīkāraṇabhāvena paṭiniyatasarūpattā. Etena saṅketaggahaṇābhāvopi paṭisiddho daṭṭhabbo, tathā nāmapaññattiyā payojanābhāvo. Dassitappayojanā hi sā pubbeti.

ຫາກເປັນການປະຕິເສດຄວາມມີຢູ່ໂດຍປໍລະມັດ, ນັ້ນກໍເປັນສິ່ງທີ່ພຶງປາດຖະໜາ. ແຕ່ຫາກເປັນໂດຍໂວຫານ, ການໃຊ້ຄຳເວົ້າວ່າ ສັດ, ລົດ, ໝໍ້ ເປັນຕົ້ນ ກໍຈະບໍ່ພຶງມີໄດ້ເລີຍ ເພາະວ່າການໃຊ້ຄຳເວົ້າທີ່ປາສະຈາກສິ່ງທີ່ຖືກກ່າວເຖິງນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ພະທຳມະເທດສະນາໝວດສອງ ໓ ໝວດ ມີອະທິວັດຈະນະເປັນຕົ້ນ ເພື່ອສະແດງຄວາມແຕກຕ່າງແຫ່ງບັນຍັດອັນເປັນອະສະພາວະທຳຂອງປໍລະມັດຖະທຳທັງຫຼາຍ, ບໍ່ແມ່ນວ່າຮູບເປັນຕົ້ນອັນເປັນປໍລະມັດຖະທຳຈະເຖິງຄວາມເປັນບັນຍັດໄປ. ແລະການກ່າວໂດຍບໍ່ຈຳແນກລະຫວ່າງບັນຍັດຕິປະຖະ (ທາງແຫ່ງບັນຍັດ) ແລະບັນຍັດຕິທຳມະນິດເທດ (ການສະແດງທຳຄືບັນຍັດ) ກໍບໍ່ສົມຄວນ, ແຕ່ຫາກສຽງນັ້ນເອງມີສະພາວະເປັນບັນຍັດ, ຄວາມແຕກຕ່າງບາງຢ່າງຂອງສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນກໍພຶງມີ. ເພາະມີຄວາມປະສົງເອົາຄວາມເປັນບັນຍັດແຫ່ງສິ່ງທີ່ພຶງໃຫ້ຮູ້ ເຊິ່ງເປັນອະປໍລະມັດຖະສະພາວະເທົ່ານັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ທາງແຫ່ງບັນຍັດທັງປວງຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຖືກກ່າວດ້ວຍຄຳວ່າ 'ບັນຍັດ', ແລະບັນຍັດກໍຖືກກ່າວໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ພຶງໃຫ້ຮູ້, ດັ່ງນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ບັນຍັດຕິປະຖະ' ຈຶ່ງຄວນກ່າວແທ້. ແລະຂໍ້ນີ້ກໍພຶງປາດຖະໜາຢ່າງນັ້ນ. ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ, ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ພຶງໃຫ້ຮູ້ແຫ່ງສຽງ ແລະເພາະຄວາມເປັນທາງແຫ່ງບັນຍັດ, ກໍອາດກ່າວໄດ້ວ່າ ບໍ່ຄວນກ່າວຄຳວ່າ 'ບັນຍັດ', ແຕ່ບັນຍັດທີ່ຈຳແນກໄວ້ໃນນິກເຂປະທັນ ກໍໄດ້ສະແດງໄວ້ແລ້ວແມ່ນແຕ່ໃນຄຳວ່າ 'ບຸລຸດຊື່ມາກັນທິຍະ' ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນວ່າຈະກ່າວບໍ່ໄດ້. ເຖິງຢ່າງນັ້ນກໍຕາມ, ເພາະຄວາມປາກົດແຫ່ງສະພາວະຂອງອຸປາດາຍະບັນຍັດແລະນາມະບັນຍັດຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ, ແມ່ນແຕ່ຄວາມເປັນຄຳທີ່ມີຄວາມໝາຍດຽວກັນແຫ່ງຄຳວ່າ 'ສັງຂາ' ເປັນຕົ້ນ ກໍເປັນພຽງມະຕິຂອງພວກເຂົາເທົ່ານັ້ນ, ນາມະບັນຍັດທີ່ຕົນເອງຮູ້ແລ້ວ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຮູ້ເນື້ອຄວາມທີ່ພຶງໃຫ້ຮູ້ ເໝືອນດັ່ງວິນຍັດທີ່ເຮັດໃຫ້ຮູ້ຄວາມປະສົງ, ເໝືອນດັ່ງປະທີບທີ່ກຳນົດຮູບຮ່າງແລ້ວເຮັດໃຫ້ຄວາມມືດໃນຮູບໝົດໄປ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ມີປະໂຫຍດໃນການດຳຣິບັນຍັດອື່ນໃນການເຮັດໃຫ້ຮູ້ເນື້ອຄວາມທີ່ພຶງໃຫ້ຮູ້, ແຕ່ໃນການເຮັດໃຫ້ຮູ້ນາມະບັນຍັດ, ນາມະບັນຍັດທີ່ຕ່າງກັນໂດຍຄວາມຕ່າງແຫ່ງຄຳເວົ້າແລະເນື້ອຄວາມຂອງຄຳເວົ້ານັ້ນໆ ເໝືອນດັ່ງອຸປາດາຍະບັນຍັດທີ່ຕ່າງກັນໂດຍຄວາມຕ່າງແຫ່ງອຸປາດານ, ຈຶ່ງເປັນບັນຍັດອື່ນທີ່ພຶງປາດຖະໜາແທ້. ແລະບໍ່ມີໂທດຄືຄວາມບໍ່ສິ້ນສຸດ (ອະນາວັດຖາ) ເພາະຄຳເວົ້ານັ້ນໆ ມີຮູບຮ່າງທີ່ກຳນົດໄວ້ແນ່ນອນ ໂດຍຄວາມເປັນສະຫະກາຣີກາຣະ (ເຫດຮ່ວມ) ໃນການສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນີ້, ພຶງເຫັນວ່າເປັນອັນປະຕິເສດຄວາມບໍ່ມີການກຳນົດໝາຍ (ສັນເກດ) ໄປນຳ, ແລະປະຕິເສດຄວາມບໍ່ມີປະໂຫຍດແຫ່ງນາມະບັນຍັດເຊັ່ນດຽວກັນ, ເພາະປະໂຫຍດຂອງນາມະບັນຍັດນັ້ນ ໄດ້ສະແດງໄວ້ແລ້ວໃນກ່ອນໜ້ານີ້.

‘‘Vohāro lokiyasote paṭihaññatī’’tiādīsu sotabbassa saddassa vasena tabbisayabhūtā vohārādayo paṭihananasotabbatāpariyāyena vuttāti daṭṭhabbā. Saddoyeva vā tattha vohārādisahacāritāya tathā vutto. Na hi sakkā sabbattha ekarasā desanā pavattīti vattuṃ. Tathā hi katthaci sukhā dukkhā, sukhāpi vedanā dukkhāti vuccanti, dukkhā sukhā, dukkhāpi sukhāti, evaṃ yathāvuttā duvidhāpi paññatti adhivacanādipāṭhassa atthabhāvena aṭṭhakathāyaṃ vuttāyevāti. Ayaṃ saṅkhatāsaṅkhatavinimuttaṃ ñeyyavisesaṃ icchantānaṃ vasena vinicchayo.

ໃນຄຳວ່າ 'ໂວຫານຍ່ອມກະທົບໃນໂລກິຍະໂສດ' ເປັນຕົ້ນ, ພຶງເຫັນວ່າ ໂວຫານເປັນຕົ້ນອັນເປັນວິໄສແຫ່ງສຽງນັ້ນ ຖືກກ່າວໄວ້ໂດຍປະຣິຍາຍແຫ່ງການກະທົບແລະການໄດ້ຍິນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສຽງທີ່ພຶງໄດ້ຍິນ. ຫຼືວ່າ ສຽງນັ້ນເອງທີ່ຖືກກ່າວໄວ້ຢ່າງນັ້ນໃນທີ່ນັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ທ່ຽວໄປຮ່ວມກັບໂວຫານເປັນຕົ້ນ. ເພາະບໍ່ອາດກ່າວໄດ້ວ່າ ພະທຳມະເທດສະນາຈະເປັນໄປໂດຍມີລົດດຽວໃນທຸກບ່ອນ. ດ້ວຍວ່າ ໃນບາງແຫ່ງ ເවທະນາແມ່ນສຸກກໍຖືກກ່າວວ່າເປັນທຸກ, ເවທະນາແມ່ນທຸກກໍຖືກກ່າວວ່າເປັນສຸກ, ດັ່ງນັ້ນ ບັນຍັດທັງສອງປະການຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ ຈຶ່ງເປັນອັນພະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນອັດຖະກະຖາ ໂດຍຄວາມເປັນອັດຖະແຫ່ງບົດບາລີມີອະທິວັດຈະນະເປັນຕົ້ນ. ນີ້ເປັນການວິນິດໄສໂດຍອຳນາດແຫ່ງຜູ້ທີ່ປາດຖະໜາເຍຍຍະທຳພິເສດທີ່ພົ້ນໄປຈາກສັງຂະຕະແລະອະສັງຂະຕະ.

1316. Satipi paresaṃ sāmaññādināmakārakānaṃ nāmakaraṇabhāve parānapekkhatāya tato ativiya yutto idha nāmakaraṇasabhāvo ukkaṃsaparicchedena [Pg.198] nāmakaraṇatthoti adhippetoti dassetuṃ ‘‘aññaṃ anapekkhitvā’’tiādimāha. Nāmakaraṇasabhāvatā na hoti asabhāvikatāya kadācideva pavattito cāti adhippāyo. Sabhāvasiddhattāti vedanādīnaṃ vedanādināmakaraṇadhammataṃ āha. Yadi vedanādīnaṃ kenaci akataṃ sakanāmaṃ ādāyayeva pavattanato opapātikanāmānaṃ nāmakaraṇaṭṭhena nāmabhāvo, evaṃ sati pathavīādīnampi nāmabhāvo āpajjati, aññathā pathavīādinidassanameva na siyāti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘pathavīādinidassanenā’’tiādi. Ekadesasāmaññena hi yathādhippetena upamā hoti, na sabbasāmaññenāti. Evampi yadi sabhāvasiddhanāmattā vedanādayo nāmaṃ, pathavīādīnampi anivattanīyo nāmabhāvoti āha ‘‘niruḷhattā’’tiādi. Tena yaṃnimittaṃ vedanādīsu nāmasaddappavatti, satipi tadaññesaṃ taṃnimittayoge go-saddo viya kukkuṭādisattapiṇḍe niruḷhato vedanādīsu nāma-saddo pavattoti dasseti. Tathā hi anekesu suttapadesesu tesaṃyeva nāmavohāro dissati. Nāmatānāpatti vuttā kesakumbhādināmantarāpajjanato. Etamevatthaṃ nidassanabhāvena ‘‘na hī’’tiādinā vivarati. Yadipi samūhādighanavinibbhogābhāvato vedanādiarūpadhammesupi piṇḍākārena gahaṇaṃ pavattati, taṃ pana yebhuyyena atthātiparikappamukhena ekadhammavaseneva, na samūhavasenāti vuttaṃ ‘‘aññena…pe… natthī’’ti.

໑໓໑໖. ເຖິງແມ່ນວ່າຄົນອື່ນໆ ຈະມີຄວາມເປັນຜູ້ຕັ້ງຊື່ດ້ວຍຊື່ທົ່ວໄປເປັນຕົ້ນກໍຕາມ, ແຕ່ສະພາວະແຫ່ງການຕັ້ງຊື່ໃນທີ່ນີ້ ກໍມີຄວາມεໝາະສົມຢ່າງຍິ່ງກວ່າຜູ້ນັ້ນ ເພາະຄວາມບໍ່ຕ້ອງອາໄສສິ່ງອື່ນ, ໂດຍມີຄວາມປະສົງເອົາອັດຖະແຫ່ງການຕັ້ງຊື່ໂດຍກຳນົດຢ່າງຍອດຢ້ຽມ, ດັ່ງນັ້ນ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'ໂດຍບໍ່ຕ້ອງອາໄສສິ່ງອື່ນ'. ອະທິບາຍວ່າ ສະພາວະແຫ່ງການຕັ້ງຊື່ຍ່ອມບໍ່ມີ ເພາະຄວາມບໍ່ມີສະພາວະ ແລະເພາະຄວາມເປັນໄປພຽງບາງຄັ້ງບາງຄາວເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມສຳເລັດດ້ວຍສະພາວະ' ພະອາຈານກ່າວເຖິງຄວາມເປັນທຳຄືການຕັ້ງຊື່ມີເວທະນາເປັນຕົ້ນແກ່ເວທະນາທັງຫຼາຍ. ພະອາຈານມະນະສິການ (ຄຳນຶງເຖິງ) ຄຳຖາມວ່າ 'ຫາກເວທະນາທັງຫຼາຍມີຄວາມເປັນນາມ ໂດຍອັດຖະຄືການຕັ້ງຊື່ແຫ່ງນາມທີ່ເກີດຂຶ້ນເອງ (ໂອປະປາຕິກະນາມ) ເພາະຄວາມເປັນໄປໂດຍຖືເອົາຊື່ຂອງຕົນທີ່ບໍ່ມີໃຜສ້າງຂຶ້ນເລີຍ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຄວາມເປັນນາມກໍພຶງເຖິງແກ່ປະຖະວີທາດເປັນຕົ້ນນຳ, ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ການຍົກຕົວຢ່າງມີປະຖະວີທາດເປັນຕົ້ນກໍຈະບໍ່ພຶງມີ', ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'ດ້ວຍການຍົກຕົວຢ່າງມີປະຖະວີທາດເປັນຕົ້ນ'. ເພາະວ່າ ອຸປະມາ (ການປຽບທຽບ) ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍຄວາມຄ້າຍຄືກັນບາງສ່ວນຕາມທີ່ປະສົງ, ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍຄວາມຄ້າຍຄືກັນທັງໝົດ. ເຖິງຢ່າງນັ້ນກໍຕາມ, ຫາກເວທະນາທັງຫຼາຍເປັນນາມ ເພາະຄວາມເປັນນາມທີ່ສຳເລັດດ້ວຍສະພາວະ, ຄວາມເປັນນາມຂອງປະຖະວີທາດເປັນຕົ້ນກໍເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ອາດຫຼີກລ່ຽງໄດ້, ດັ່ງນັ້ນ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'ເພາະຄວາມເປັນຄຳທີ່ຢັ່ງລົງ (ນິຣຸລະ)' ດັ່ງນີ້. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ພະອາຈານສະແດງວ່າ ນາມະສັບ (ຄຳວ່ານາມ) ຍ່ອມເປັນໄປໃນເວທະນາທັງຫຼາຍ ເພາະຄວາມຢັ່ງລົງ ເໝືອນດັ່ງຄຳວ່າ 'ໂຄ' ໃນກຸ່ມສັດມີໄກ່ເປັນຕົ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າສິ່ງອື່ນນອກຈາກນັ້ນຈະມີການປະກອບດ້ວຍນິມິດນັ້ນກໍຕາມ ເຊິ່ງເປັນເຫດໃຫ້ມີການໃຊ້ຄຳວ່ານາມໃນເວທະນາທັງຫຼາຍ. ດ້ວຍວ່າ ການໃຊ້ໂວຫານວ່ານາມແກ່ທຳເຫຼົ່ານັ້ນເອງ ຍ່ອມປາກົດໃນພະສູດຫຼາຍບົດ. ຄວາມບໍ່ເຖິງຄວາມເປັນນາມ ພະອາຈານກ່າວໄວ້ແລ້ວ ເພາະຄວາມເຖິງຄວາມເປັນນາມອື່ນມີຜົມແລະໝໍ້ເປັນຕົ້ນ. ພະອາຈານສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນເອງໃຫ້ຈະແຈ້ງໂດຍຄວາມເປັນຕົວຢ່າງ ດ້ວຍຄຳມີອາທິວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ'. ເຖິງແມ່ນວ່າ ການກຳນົດຖືເອົາໂດຍອາການເປັນກຸ່ມ ຍ່ອມເປັນໄປແມ່ນແຕ່ໃນອະຮູບທຳມີເວທະນາເປັນຕົ້ນ ເພາະຄວາມບໍ່ມີການຈຳແນກຄະນະ (ກຸ່ມ) ເປັນຕົ້ນກໍຕາມ, ແຕ່ການກຳນົດນັ້ນ ໂດຍສ່ວນຫຼາຍ ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງທຳດຽວເທົ່ານັ້ນ ໂດຍຜ່ານທາງການດຳຣິວ່າ 'ມີຢູ່', ບໍ່ແມ່ນໂດຍອຳນາດແຫ່ງກຸ່ມ, ດັ່ງນັ້ນ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍສິ່ງອື່ນ... ເປ... ບໍ່ມີ'.

Pakāsakapakāsitabbabhāvo visayivisayabhāvo eva. Adhivacanasamphasso manosamphasso. So nāmamantarena gahetuṃ asakkuṇeyyatāya pākaṭoti nidassanabhāvena vutto. ‘‘Adhivacanasamphasso viyā’’ti vacanena manosamphassatappakārānameva nāmabhāvo siyā, na paṭighasamphassatappakārānanti āsaṅkāya nivattanatthaṃ ‘‘paṭighasamphassopī’’tiādimāha. Tattha pañcaviññāṇasahagato phasso paṭighasamphasso. Pi-saddo sambhāvane. Idaṃ vuttaṃ hoti – visayīvisayasaṅghaṭṭanasamuppattiyā aññaphassato oḷārikopi paṭighasamphasso na rūpadhammā viya vibhūtākāro, tato nāmāyattagahaṇiyabhāvo nāmassevāti. Arūpatāya vātiādinā sāmaññato visesato ca paṭighasamphassassa upacāravasena nāmabhāvamāha. Pacchimapurimānanti ‘‘nāmañca rūpañcā’’ti imaṃ anupubbiṃ sandhāya vuttaṃ. Satipi rūpassātiādinā nāmavohārahetuṃ [Pg.199] anaññasādhāraṇaṃ nibbānassa adhipatipaccayabhāvaṃ eva vibhāveti, yato ariyānaṃ aññavisayavinissaṭaṃ ninnapoṇapabbhārabhāvena asaṅkhatadhātuyaṃ eva cittaṃ pavattatīti.

ສະພາວະແຫ່ງຜູ້ສະແດງແລະສິ່ງທີ່ຖືກສະແດງ ກໍຄືສະພາວະແຫ່ງວິໄສີ (ຜູ້ຮັບອາລົມ) ແລະວິໄສ (ອາລົມ) ນັ້ນເອງ. ອະທິວັດຈະນະສຳຜັດ ໄດ້ແກ່ ມະໂນສຳຜັດ. ມະໂນສຳຜັດນັ້ນ ພະອາຈານກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນຕົວຢ່າງ ເພາະຄວາມທີ່ເປັນສິ່ງປາກົດຊັດເຈນ ເພາະບໍ່ອາດກຳນົດຖືເອົາໄດ້ໂດຍປາສະຈາກນາມ. ເພື່ອປ້ອງກັນຄວາມສົງໄສວ່າ 'ດ້ວຍຄຳວ່າ ເໝືອນອະທິວັດຈະນະສຳຜັດ ຄວາມເປັນນາມພຶງມີແກ່ມະໂນສຳຜັດແລະປະເພດແຫ່ງມະໂນສຳຜັດນັ້ນເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນແກ່ປະຕິຄະສຳຜັດແລະປະເພດແຫ່ງປະຕິຄະສຳຜັດນັ້ນ', ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ປະຕິຄະສຳຜັດ'. ໃນຄຳນັ້ນ ຜັດສະທີ່ເກີດຮ່ວມກັບປັນຈະວິນຍານ ຄື ປະຕິຄະສຳຜັດ. ສັບວ່າ 'ปິ' (ແມ່ນແຕ່) ໃຊ້ໃນອັດຖະແຫ່ງການສົມທຽບ (ສຳພາວະນະ). ອະທິບາຍວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າປະຕິຄະສຳຜັດຈະຫຍາບກວ່າຜັດສະອື່ນ ເພາະຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງການກະທົບກັນລະຫວ່າງວິໄສີແລະວິໄສກໍຕາມ, ແຕ່ກໍບໍ່ມີອາການປາກົດຊັດເຈນເໝືອນຮູບທຳທັງຫຼາຍ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຕ້ອງກຳນົດຖືເອົາໂດຍອາໄສນາມ ຈຶ່ງເປັນຂອງນາມເທົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍຄຳມີອາທິວ່າ 'ເພາະຄວາມເປັນອະຮູບ' ພະອາຈານກ່າວເຖິງຄວາມເປັນນາມໂດຍອຸປະຈານ (ການປຽບທຽບ) ແຫ່ງປະຕິຄະສຳຜັດ ໂດຍທົ່ວໄປແລະໂດຍພິເສດ. ຄຳວ່າ 'ຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນໃນພາຍຫຼັງແລະໃນຫົວທີ' ພະອາຈານກ່າວໝາຍເຖິງລຳດັບນີ້ວ່າ 'ນາມແລະຮູບ'. ດ້ວຍຄຳມີອາທິວ່າ 'ເຖິງແມ່ນວ່າຂອງຮູບ' ພະອາຈານສະແດງເຖິງຄວາມເປັນອະທິປະຕິປັດໄຈຂອງພະນິພານ ເຊິ່ງເປັນເຫດແຫ່ງການໃຊ້ໂວຫານວ່ານາມອັນບໍ່ທົ່ວໄປແກ່ສິ່ງອື່ນ, ເພາະວ່າ ຈິດຂອງພະອະລິຍະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມເປັນໄປໃນອະສັງຂະຕະທາດເທົ່ານັ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນທຳທີ່ນ້ອມໄປ, ໂນ້ມໄປ ແລະເງື້ອມໄປ ເຊິ່ງພົ້ນໄປຈາກວິໄສອື່ນ.

1318. Vaṭṭasmiṃ ādīnavapaṭicchādanato tadassādanābhinandanato ca vaṭṭassa mūlaṃ padhānakāraṇanti vaṭṭamūlaṃ.

໑໓໑໘. ຊື່ວ່າ 'ວັດຕະມູນ' (ຮາກເຫງົ້າແຫ່ງວັດຕະ) ເພາະເປັນຮາກເຫງົ້າ ຄື ເປັນເຫດຕົ້ນຕໍແຫ່ງວັດຕະ ເພາະປິດບັງໂທດໃນວັດຕະ ແລະເພາະຄວາມເພີດເພີນຍິນດີໃນລົດຊາດແຫ່ງວັດຕະນັ້ນ.

1320. Ekekasmiṃ rūpādike yathābhiniviṭṭhe vatthusmiṃ ahaṃmānādhāranimittataṃ kusalākusalatabbipākalokādhāratañca samāropetvā pavattaggahaṇaviseso. Yā kāci diṭṭhi nivisamānā dhammasabhāvaṃ aticcaparāmasanākāreneva nivisatīti vuttaṃ ‘‘parāmasantīti attho’’ti.

໑໓໒໐. ຄວາມກຳນົດຖືເອົາເປັນພິເສດທີ່ເປັນໄປໂດຍການຍັດຢຽດຄວາມເປັນນິມິດແຫ່ງທີ່ຕັ້ງຂອງອະສະມິມານະ (ຄວາມຖືຕົວວ່າເປັນເຮົາ) ແລະຄວາມເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງກຸສົນ, ອະກຸສົນ, ວິບາກຂອງກຸສົນແລະອະກຸສົນນັ້ນ ແລະໂລກ ເຂົ້າໃນວັດຖຸມີຮູບເປັນຕົ້ນແຕ່ລະຢ່າງ ຕາມທີ່ເຂົ້າໄປຍຶດໝັ້ນແລ້ວ. ຄວາມເຫັນ (ທິດຖິ) ໃດໜຶ່ງ ເມື່ອເຂົ້າໄປຕັ້ງຢູ່ ຍ່ອມເຂົ້າໄປຕັ້ງຢູ່ໂດຍອາການລ່ວງເກີນແລ້ວຈັບຕ້ອງສະພາວະທຳນັ້ນເອງ, ດັ່ງນັ້ນ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ມີອັດຖະວ່າ ຈັບຕ້ອງ'.

1332. Cetanāppadhāno saṅkhārakkhandhoti katvā ‘‘yāya cetanāyā’’tiādi vuttaṃ.

໑໓໓໒. ພະອາຈານກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'ດ້ວຍເຈດຕະນາໃດ' ເພາະເຮັດໃຫ້ສັງຂາຣັກຂັນມີເຈດຕະນາເປັນປະທານ.

1333. Dunnāmaṃ gārayhanāmaṃ. Anupasaṅkamantassātiādinā sevanabhajanānaṃ visesamāha.

໑໓໓໓. ຄຳວ່າ 'ທຸນນາມ' ໄດ້ແກ່ ຊື່ທີ່ໜ້າຕິຕຽນ. ດ້ວຍຄຳມີອາທິວ່າ 'ຂອງຜູ້ບໍ່ເຂົ້າໄປຫາ' ພະອາຈານກ່າວເຖິງຄວາມພິເສດແຫ່ງການເສບຄົບແລະການຄົບຫາ.

1336. Āpattiāpattivuṭṭhānaparicchedajānanūpāyadassanaṃ saha vatthunā saha kammavācāyādivacananti imamatthaṃ dassento ‘‘vatthuvītikkamato’’tiādimāha. ‘‘Āpattikusalatā āpattivuṭṭhānakusalatā’’ti (dha. sa. dukamātikā 119) hi vuttanti. Kāraṇajānanena phalaṃ suṭṭhu ñātaṃ hotīti taṃ dassetuṃ ‘‘āpattiyā vā’’tiādimāha.

໑໓໓໖. ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ 'ການສະແດງອຸບາຍເຄື່ອງຮູ້ການກຳນົດອາບັດແລະການອອກຈາກອາບັດ ຄື ຄຳເວົ້າມີກຳມະວາຈາເປັນຕົ້ນ ພ້ອມທັງວັດຖຸ', ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'ເພາະການລ່ວງລະເມີດວັດຖຸ'. ເພາະວ່າ ພະບາລີກ່າວໄວ້ວ່າ 'ຄວາມສະຫຼາດໃນອາບັດ ຄວາມສະຫຼາດໃນການອອກຈາກອາບັດ'. ເພື່ອສະແດງວ່າ ຜົນຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ຮູ້ໄດ້ເປັນຢ່າງດີດ້ວຍການຮູ້ເຫດ, ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'ຫຼື ຂອງອາບັດ'.

1342. Tassāti manasikārakusalatāya.

໑໓໔໒. ຄຳວ່າ 'שלງຜູ້ນັ້ນ' ໄດ້ແກ່ ຂອງຄວາມສະຫຼາດໃນມະນະສິການ.

1344. Anuppajjamānāneva anuppajjantāneva.

໑໓໔໔. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ເກີດຂຶ້ນນັ້ນເອງ' ໄດ້ແກ່ ບໍ່ເກີດຂຶ້ນຢູ່ເລີຍ.

1348. Akaraṇena anādaravasenāti adhippāyo.

໑໓໔໘. ມີອະທິບາຍວ່າ 'ດ້ວຍການບໍ່ກະທຳ' ຄື ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມບໍ່ເອົາໃຈໃສ່.

1350. Pheggurukkhassa sigguādikassa.

໑໓໕໐. ຄຳວ່າ 'ຂອງຕົ້ນໄມ້ແກ່ນຫຼອນ' ໄດ້ແກ່ ຂອງຕົ້ນໄມ້ມີຕົ້ນໝາກຮຸມເປັນຕົ້ນ.

1352. Cakkhundriyāsaṃvarassāti cakkhundriyāsaṃvaraṇassa. Asaṃvutacakkhundriyasseva hetūti cakkhudvārikassa abhijjhādianvāssavanassa taṃdvārikaviññāṇassa [Pg.200] viya cakkhundriyaṃ padhānakāraṇaṃ. Sati hi asaṃvutatte cakkhundriyassa te te anvāssavantīti asaṃvariyamānacakkhundriyahetuko so asaṃvaro tathāvuttoti aṭṭhakathāya adhippāyaṃ dasseti. Idāni yathāvutte adhippāye ṭhatvā ‘‘yatvādhikaraṇanti hī’’tiādinā pāḷiyā yojanaṃ dasseti. Kassa cāti pakāraṃ pucchati, kathaṃvidhassa kathaṃsaṇṭhitassāti attho. Na hi sarūpe vutte puna sarūpapucchāya payojanaṃ atthi. Anvāssavanti abhijjhādayo. Tadupalakkhitanti anvāssavūpalakkhitaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutanti yojanā.

໑໓໕໒. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງຄວາມບໍ່ສຳລວມຈັກຂຸນຊີ' ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງການບໍ່ປ້ອງກັນຈັກຂຸນຊີ. ຄຳວ່າ 'ເປັນເຫດແຫ່ງຈັກຂຸນຊີທີ່ບໍ່ໄດ້ສຳລວມແລ້ວນັ້ນເອງ' ອະທິບາຍວ່າ ຈັກຂຸນຊີເປັນເຫດຕົ້ນຕໍແຫ່ງການໄຫຼເຂົ້າໄປແຫ່ງອະພິຊາເປັນຕົ້ນທາງຈັກຂຸທະວານ ເໝືອນດັ່ງວິນຍານທາງທະວານນັ້ນ. ເພາະວ່າ ເມື່ອຄວາມບໍ່ສຳລວມແຫ່ງຈັກຂຸນຊີມີຢູ່ ອະພິຊາເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມໄຫຼເຂົ້າໄປ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມບໍ່ສຳລວມນັ້ນທີ່ມີຈັກຂຸນຊີອັນຕົນບໍ່ສຳລວມຢູ່ເປັນເຫດ ຈຶ່ງຖືກກ່າວໄວ້ຢ່າງນັ້ນ, ນີ້ເປັນການສະແດງອະທິບາຍໃນອັດຖະກະຖາ. ບັດນີ້ ພະອາຈານຕັ້ງຢູ່ໃນອະທິບາຍຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ ແລ້ວສະແດງການປະກອບພະບາລີ ດ້ວຍຄຳມີອາທິວ່າ 'ເພາະວ່າ ໃນຂໍ້ໃດ'. ຄຳວ່າ 'ແລະຂອງໃດ' ເປັນການຖາມເຖິງປະການ, ມີອັດຖະວ່າ ມີປະການຢ່າງໃດ ມີສັນຖານຢ່າງໃດ. ເພາະວ່າ ເມື່ອຮູບຮ່າງຖືກກ່າວແລ້ວ ກໍບໍ່ມີປະໂຫຍດໃນການຖາມເຖິງຮູບຮ່າງອີກ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມໄຫຼເຂົ້າໄປ' ໄດ້ແກ່ ອະພິຊາເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ອັນນັ້ນກຳນົດແລ້ວ' ມີການປະກອບຄວາມວ່າ ຈັກຂຸນຊີອັນການໄຫຼເຂົ້າໄປກຳນົດແລ້ວ ຊື່ວ່າ ບໍ່ໄດ້ສຳລວມ.

Yathāsambhavanti dussīlyāsaṃvaro manodvāravasena, sesāsaṃvaro chadvāravasena yojetabbo. Muṭṭhassaccādīnaṃ satipaṭipakkhākusaladhammādibhāvato siyā pañcadvāre uppatti, na tveva kāyikavācasikavītikkamabhūtassa dussīlyassa tattha uppatti pañcadvārikajavanānaṃ aviññattijanakattāti tameva yathāsambhavaṃ ‘‘na hi pañcadvāre’’tiādinā vivarati.

ຄຳວ່າ 'ຕາມສົມຄວນ' ອະທິບາຍວ່າ ຄວາມບໍ່ສຳລວມຄືຄວາມທຸສິນ ພຶງປະກອບໂດຍອຳນາດແຫ່ງມະໂນທະວານ, ຄວາມບໍ່ສຳລວມທີ່ເຫຼືອ ພຶງປະກອບໂດຍອຳນາດແຫ່ງທະວານທັງຫົກ. ການເກີດຂຶ້ນໃນປັນຈະທະວານແຫ່ງຄວາມຫຼົງລືມສະຕິເປັນຕົ້ນ ພຶງມີໄດ້ ເພາະຄວາມເປັນອະກຸສົນທຳເປັນຕົ້ນອັນເປັນປະຕິປັກຕໍ່ສະຕິ, ແຕ່ການເກີດຂຶ້ນໃນປັນຈະທະວານນັ້ນແຫ່ງຄວາມທຸສິນອັນເປັນການລ່ວງລະເມີດທາງກາຍແລະວາຈາ ຍ່ອມບໍ່ມີເລີຍ ເພາະປັນຈະທະວາຣິກະຊະວັນທັງຫຼາຍບໍ່ເປັນຕົວເຮັດໃຫ້ເກີດອະວິນຍັດ, ດັ່ງນັ້ນ ພະອາຈານຈຶ່ງສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນເອງຕາມສົມຄວນ ດ້ວຍຄຳມີອາທິວ່າ 'ເພາະວ່າ ໃນປັນຈະທະວານ ບໍ່ແມ່ນ'.

Yathā kinti yena pakārena javane uppajjamāno asaṃvaro ‘‘cakkhundriye asaṃvaro’’ti vuccati, taṃ nidassanaṃ kinti attho. Tatthāyaṃ pavattikkamo – pañcadvāre rūpādiārammaṇe āpāthagate niyamitādivasena kusalākusalajavane uppajjitvā bhavaṅgaṃ otiṇṇe manodvārikajavanaṃ taṃyevārammaṇaṃ katvā bhavaṅgaṃ otarati, puna tasmiṃyeva dvāre ‘‘itthipuriso’’tiādinā vavatthapetvā javanaṃ bhavaṅgaṃ otarati. Puna vāre pasādarajjanādivasena javanaṃ javati. Puna yadi taṃ ārammaṇaṃ āpāthaṃ āgacchati, taṃsadisameva pañcadvārādīsu javanaṃ tadā uppajjamānakaṃ sandhāya ‘‘evameva javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi agutta’’ntiādi vuttaṃ. Ayaṃ pana ukkaṭṭhanayo paricitārammaṇaṃ sandhāya vutto, aparicite antarantarā pañcadvāre uppajjitvā tadanurūpaṃ manodvārepi uppajjatīti. Dvārabhavaṅgādīnaṃ javanena sambandho ekasantatipariyāpannato daṭṭhabbo.

ຄຳວ່າ Yathā kinti ມີອະທິບາຍວ່າ ການສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ຄວາມບໍ່ສຳລວມທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຊະວະນະໂດຍປະການໃດ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ຄວາມບໍ່ສຳລວມໃນຈັກຂຸນຊີ'. ໃນຄຳນັ້ນ ມີລຳດັບຄວາມເປັນໄປດັ່ງນີ້: ເມື່ອອາລົມມີຮູບເປັນຕົ້ນມາສູ່ຄອງໃນປັນຈະທະວານ ຊະວະນະທີ່ເປັນກຸສົນແລະອະກຸສົນເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການກຳນົດເປັນຕົ້ນ ແລ້ວຢັ່ງລົງສູ່ພະວັງ, ມະໂນທະວາຣິກະຊະວະນະກໍກະທຳອາລົມນັ້ນນັ້ນແລ້ວຢັ່ງລົງສູ່ພະວັງ, ຕໍ່ມາໃນທະວານນັ້ນນັ້ນເອງ ກໍກຳນົດວ່າ 'ຍິງ ຊາຍ' ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວຊະວະນະກໍຢັ່ງລົງສູ່ພະວັງ. ໃນວາລະຕໍ່ມາ ຊະວະນະກໍແລ່ນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຍິນດີແລະຄວາມກຳໜັດເປັນຕົ້ນ. ຕໍ່ມາ ຫາກອາລົມນັ້ນມາສູ່ຄອງອີກ ຊະວະນະທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນປັນຈະທະວານເປັນຕົ້ນໃນຂະນະນັ້ນ ກໍເປັນເຊັ່ນດຽວກັນນັ້ນ, ໝາຍເຖິງຊະວະນະນັ້ນ ຈຶ່ງມີຄຳກ່າວໄວ້ວ່າ 'ໃນທຳນອງດຽວກັນນັ້ນ ເມື່ອຄວາມທຸສິນເປັນຕົ້ນເກີດຂຶ້ນໃນຊະວະນະ, ເມື່ອຄວາມບໍ່ສຳລວມນັ້ນມີຢູ່, ແມ່ນທະວານກໍຊື່ວ່າບໍ່ໄດ້ຄຸ້ມຄອງ' ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ນີ້ເປັນອຸກກັດຖະໄນ (ວິທີການຢ່າງສູງສຸດ) ທີ່ກ່າວໝາຍເຖິງອາລົມທີ່ຄຸ້ນເຄີຍ, ສ່ວນໃນອາລົມທີ່ບໍ່ຄຸ້ນເຄີຍ ຊະວະນະຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນປັນຈະທະວານໃນລະຫວ່າງໆ ແລ້ວກໍເກີດຂຶ້ນໃນມະໂນທະວານຕາມສົມຄວນແກ່ປັນຈະທະວານນັ້ນ. ຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນແຫ່ງທະວານແລະພະວັງເປັນຕົ້ນກັບຊະວະນະ ພຶງເຫັນໂດຍຄວາມເປັນໄປໃນສັນດານດຽວກັນ.

Sati dvārabhavaṅgādiketi paccayabhāvena purimanipphannaṃ javanakāle asantampi bhavaṅgādi cakkhādi viya phalanipphattiyā santaññeva nāmāti vuttaṃ. Na hi dharamānaṃyeva santanti vuccatīti. Bāhiraṃ viya katvāti paramatthato javanassa bāhirabhāve itarassa ca abbhantarabhāve asatipi ‘‘pabhassaramidaṃ[Pg.201], bhikkhave, cittaṃ, tañca kho āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭha’’ntiādivacanato (a. ni. 1.49) āgantukabhūtassa kadāci kadāci uppajjamānassa javanassa bāhirabhāvo tabbidhurasabhāvassa itarassa abbhantarabhāvo pariyāyato vuttoti dasseti. Asaṃvarahetubhāvāpattitoti dvārādīnaṃ asaṃvarahetubhāvāpajjanassa pākaṭabhāvaṃ sandhāyāha. Uppanne hi asaṃvare dvārādīnaṃ tassa hetubhāvo paññāyatīti. Dvārabhavaṅgādimūsananti dvārabhavaṅgādīsu mūsanaṃ. Yasmiñhi dvāre asaṃvaro uppajjati, so tattha dvārādīnaṃ saṃvarūpanissayabhāvaṃ upacchindantoyeva pavattatīti. Tenevāha ‘‘kusalabhaṇḍavināsana’’nti.

ຄຳວ່າ Sati dvārabhavaṅgādike ມີອະທິບາຍວ່າ ພະວັງເປັນຕົ້ນ ເຖິງວ່າຈະບໍ່ມີໃນຂະນະແຫ່ງຊະວະນະ ແຕ່ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ສຳເລັດມາແລ້ວກ່ອນໂດຍຄວາມເປັນປັດໄຈ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ມີຢູ່' ແທ້ໆ ເພື່ອຄວາມສຳເລັດແຫ່ງຜົນ ເໝືອນດັ່ງຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ສິ່ງທີ່ຍັງຄົງຢູ່ເທົ່ານັ້ນ ຫາໄດ້ຊື່ວ່າ 'ມີຢູ່' ບໍ່. ຄຳວ່າ Bāhiraṃ viya katvā ມີອະທິບາຍວ່າ ໂດຍປໍຣະມັດຖະ ເຖິງວ່າຄວາມເປັນພາຍນອກແຫ່ງຊະວະນະ ແລະຄວາມເປັນພາຍໃນແຫ່ງຈິດສ່ວນທີ່ເຫຼືອຈະບໍ່ມີກໍຕາມ, ແຕ່ເພາະພຣະດຳຣັດເປັນຕົ້ນວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຈິດນີ້ຜຸດຜ່ອງ ແຕ່ຈິດນັ້ນແລ ເສົ້າໝອງແລ້ວດ້ວຍອຸປະກິເລດທັງຫຼາຍທີ່ຈໍາມາ' (ອໍ. ນິ. ໑.໔໙), ພຣະອົງຈຶ່ງສະແດງວ່າ ຄວາມເປັນພາຍນອກແຫ່ງຊະວະນະ ເຊິ່ງເປັນສະພາບທີ່ຈໍາມາ ເກີດຂຶ້ນເປັນບາງຄັ້ງບາງຄາວ ແລະຄວາມເປັນພາຍໃນແຫ່ງຈິດສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ເຊິ່ງມີສະພາບກົງກັນຂ້າມກັບຊະວະນະນັ້ນ ພຣະອົງກ່າວໄວ້ໂດຍປະຣິຍາຍ. ຄຳວ່າ Asaṃvarahetubhāvāpattito ພຣະອົງg່າວໝາຍເຖິງຄວາມປາກົດຊັດແຫ່ງຄວາມເປັນເຫດໃຫ້ເກີດຄວາມບໍ່ສຳລວມແຫ່ງທະວານເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ເມື່ອຄວາມບໍ່ສຳລວມເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ຄວາມເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມບໍ່ສຳລວມນັ້ນຂອງທະວານເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມປາກົດ. ຄຳວ່າ Dvārabhavaṅgādimūsanaṃ ຄື ການປຸ້ນສະດົມໃນທະວານແລະພະວັງເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ຄວາມບໍ່ສຳລວມເກີດຂຶ້ນໃນທະວານໃດ ຄວາມບໍ່ສຳລວມນັ້ນຍ່ອມເປັນໄປຕັດຂາດເຊິ່ງຄວາມເປັນອຸປະນິດໄສແຫ່ງຄວາມສຳລວມຂອງທະວານເປັນຕົ້ນໃນທະວານນັ້ນເອງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເປັນເຄື່ອງທຳລາຍເຄື່ອງຂອງຄືກຸສົນ'.

Ettha ca ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā’’tiādipāḷiyaṃ saṃvaro, saṃvaritabbaṃ, saṃvaraṇupāyo, yato ca so saṃvaro, yattha ca so saṃvaroti imaṃ pabhedaṃ dassetvā yojetabbā. Kathaṃ? ‘‘Rakkhati…pe… saṃvaraṃ āpajjatī’’ti etena saṃvaro vutto. Satiṃ paccuṭṭhapetīti ayañhettha atthoti. Cakkhādi saṃvaritabbaṃ. Na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhīti saṃvaraṇupāyo. ‘‘Yatvādhikaraṇa’’ntiādinā saṃvaraṇāvadhi. Rūpādayo saṃvaravisayoti. Kiñca paṭisaṅkhābhāvanābalasaṅgahitabhāvena duvidhopi indriyasaṃvaro? Tattha purimena visayesu ādīnavadassanaṃ, itarena ādīnavappahānaṃ. Tathā purimena pariyuṭṭhānappahānaṃ, itarena anusayappahānaṃ. Tathā purimo lokiyamaggasaṅgahito, dutiyo lokuttaramaggasaṅgahitoti ayampi viseso veditabbo.

ແລະໃນຄຳນີ້ ພຶງສະແດງຈຳແນກແລ້ວປະກອບເຂົ້າກັນໃນພຣະບາລີມີຄຳວ່າ 'ເຫັນຮູບດ້ວຍຕາແລ້ວ' ເປັນຕົ້ນ ດັ່ງນີ້ ຄື: ຄວາມສຳລວມ, ສິ່ງທີ່ພຶງສຳລວມ, ອຸບາຍເຄື່ອງສຳລວມ, ເຫດທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມສຳລວມນັ້ນ, ແລະສະຖານທີ່ເກີດຄວາມສຳລວມນັ້ນ. ຈະປະກອບແນວໃດ? ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມຮັກສາ... ບັນລຸເຖິງຄວາມສຳລວມ' ນີ້ ພຣະອົງກ່າວເຖິງຄວາມສຳລວມ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມຕັ້ງສະຕິໄວ້' ນີ້ ເປັນເນື້ອຄວາມໃນຄຳນີ້. ຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ພຶງສຳລວມ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ເປັນຜູ້ຖືເອົາໂດຍນິມິດ ບໍ່ເປັນຜູ້ຖືເອົາໂດຍອະນຸພະຍັນຊະນະ' ເປັນອຸບາຍເຄື່ອງສຳລວມ. ຄຳວ່າ 'ເພາະບາບອະກຸສົນທຳເຫຼົ່ານັ້ນເປັນເຫດ' ເປັນຕົ້ນ ເປັນຂອບເຂດແຫ່ງການສຳລວມ. ຮູບເປັນຕົ້ນ ເປັນອາລົມແຫ່ງຄວາມສຳລວມ. ອີກປະການໜຶ່ງ ອິນシーສຳລວມແມ່ນມີ ໒ ປະການ ໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ສົງເຄາະເຂົ້າດ້ວຍກຳລັງແຫ່ງປະຕິສັງຂານແລະກຳລັງແຫ່ງພາວະນາແມ່ນບໍ່? ໃນ ໒ ປະການນັ້ນ ດ້ວຍອິນຊີສຳລວມຢ່າງທຳອິດ ຍ່ອມເຫັນໂທດໃນອາລົມທັງຫຼາຍ, ດ້ວຍອິນຊີສຳລວມຢ່າງຫຼັງ ຍ່ອມລະໂທດໄດ້. ອີກປະການໜຶ່ງ ດ້ວຍອິນຊີສຳລວມຢ່າງທຳອິດ ຍ່ອມລະປະຣິຍຸດຖານະ, ດ້ວຍອິນຊີສຳລວມຢ່າງຫຼັງ ຍ່ອມລະອະນຸໄສ. ອີກປະການໜຶ່ງ ອິນຊີສຳລວມຢ່າງທຳອິດ ສົງເຄາະເຂົ້າໃນໂລກິຍະມັກ, ອິນຊີສຳລວມຢ່າງທີສອງ ສົງເຄາະເຂົ້າໃນໂລກຸດຕະຣະມັກ ພຶງຊາບຂໍ້ແຕກຕ່າງນີ້ຄືກັນ.

1353. Davatthādiabhilāsoti davo eva attho payojananti davattho, so ādi yesaṃ te davatthādayo. Tesu, tesaṃ vā abhilāso, davo vā attho etassāti davattho, tadādiko davatthādi, ko pana soti āha ‘‘abhilāso’’ti. Āhāraparibhoge asantussanāti āhāraparibhoge atitti. Bahuno uḷārassa ca patthanāvasena pavattā bhiyyokamyatā asantussanāti evamettha attho yujjati.

໑໓໕໓. ຄຳວ່າ Davatthādiabhilāso ມີອະທິບາຍວ່າ ຄວາມຫຼິ້ນນັ້ນເອງເປັນປະໂຫຍດ ຊື່ວ່າ ທະວັດຖະ (ປະໂຫຍດຄືຄວາມຫຼິ້ນ), ສິ່ງທີ່ມີທະວັດຖະນັ້ນເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ທະວັດຖາທິ. ຄວາມປາດຖະໜາໃນສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ ຫຼືຄວາມປາດຖະໜາຂອງສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ, ຫຼືຄວາມຫຼິ້ນເປັນປະໂຫຍດຂອງຜູ້ນັ້ນ ຊື່ວ່າ ທະວັດຖະ, ສິ່ງທີ່ມີທະວັດຖະນັ້ນເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ທະວັດຖາທິ, ສິ່ງນັ້ນແມ່ນຫຍັງ? ພຣະອົງຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄວາມປາດຖະໜา'. ຄຳວ່າ Āhāraparibhoge asantussanā ຄື ຄວາມບໍ່ສັນໂດດໃນການບໍລິໂພກອາຫານ. ຄວາມຢາກໄດ້ຫຼາຍຍິ່ງໆຂຶ້ນ ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມປາດຖະໜາໃນອາຫານທີ່ຫຼາຍແລະປານີດ ຊື່ວ່າ ຄວາມບໍ່ສັນໂດດ ເນື້ອຄວາມໃນຄຳນີ້ຍ່ອມສົມຄວນດ້ວຍປະການສະນີ.

1355. Majjanākārena pavatti mānassevāti katvā ‘‘mānova mānamado’’ti vuttaṃ. Tathā hi jātimadādayo ‘‘māno maññanā’’tiādinā mānabhāveneva [Pg.202] vibhattāti. Khudā nāma kammajatejo. Taṃ pana abhutte bhutte ca uppajjatīti yaṃ tattha āmāsayasaṅkhātassa sarīradesassa pīḷanato vihiṃsāsaddavacanīyaṃ, tadeva dassetabbaṃ, itarañca nivattetabbanti abhuttapaccayā uppajjanakattena khudā visesitāti āha ‘‘khudāya visesana’’nti. Ye pana ‘‘kammajatejapaccayā dukkhā vedanā khudā’’ti vadanti, tesaṃ abhuttapaccayā uppajjanakāti visesanameva na yujjati. Satipi tasmiṃ bhūtatthakathane vihiṃsūparatipurāṇavedanāpaṭihananānaṃ visesābhāvo āpajjatīti purimoyevettha attho. Etāsaṃ ko visesoti abhuttapaccayā uppajjanakavedanā, bhuttapaccayā na uppajjanakavedanāti dvepi cetā vedanā yāvatā anāgatāyevāti adhippāyo. Satipi anāgatatte purimā uppannasadisī, itarā pana ataṃsadisī accantaṃ anuppannāvāti ayamettha viseso. Teneva ‘‘yathāpavattā’’ti purimāyaṃ vuttaṃ, itarattha ca ‘‘appavattā’’ti. Atha vā abhuttapaccayā uppajjanakavedanā pubbe katakammassa vipākattā purāṇavedanā nāma. Appaccavekkhaṇādiayuttaparibhogapaccayā paccavekkhaṇādiyuttaparibhogato āyatiṃ na uppajjissatīti bhuttapaccayā na uppajjanakavedanā navavedanā nāma. Vihiṃsānimittatā vihiṃsānibbattatā.

໑໓໕໕. ເພາະຄວາມເປັນໄປໂດຍອາການມົວເມົາເປັນຂອງມານະເທົ່ານັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ມານະນັ້ນເອງຄືມານະມະທະ (ຄວາມມົວເມົາໃນມານະ)'. ເພາະວ່າ ຄວາມມົວເມົາມີຄວາມມົວເມົາໃນຊາດເປັນຕົ້ນ ພຣະອົງຈຳແນກໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນມານະນັ້ນເອງ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ມານະ ຄວາມສຳຄັນຕົນ' ເປັນຕົ້ນ. ທີ່ຊື່ວ່າ ຄວາມຫິວ ຄື ເຕໂຊທາດທີ່ເກີດຈາກກຳ. ແຕ່ເຕໂຊທາດນັ້ນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນທັງໃນເວລາທີ່ຍັງບໍ່ໄດ້ສັນແລະສັນແລ້ວ, ດັ່ງນັ້ນ ສິ່ງໃດທີ່ພຶງກ່າວໄດ້ວ່າເປັນຄວາມບີບຄັ້ນ ເພາະຄວາມບີບຄັ້ນສ່ວນຂອງຮ່າງກາຍທີ່ເອີ້ນວ່າ ອາຫານໃໝ່ (ກະເພາະອາຫານ) ໃນຮ່າງກາຍນັ້ນ, ສິ່ງນັ້ນເທົ່ານັ້ນທີ່ພຶງສະແດງ ແລະພຶງຫ້າມສິ່ງອື່ນເສຍ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຄວາມຫິວຈຶ່ງໄດ້ຮັບການຈຳແນກດ້ວຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນເພາະປັດໄຈຄືການບໍ່ໄດ້ສັນ ພຣະອົງຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເປັນການຈຳແນກຄວາມຫິວ'. ສ່ວນຊົນເຫຼົ່າໃດກ່າວວ່າ 'ທຸກຂະເວທະນາທີ່ມີເຕໂຊທາດເກີດຈາກກຳເປັນປັດໄຈ ຄືຄວາມຫິວ', ສໍາລັບຊົນເຫຼົ່ານັ້ນ ການຈຳແນກວ່າ ເກີດຂຶ້ນເພາະປັດໄຈຄືການບໍ່ໄດ້ສັນ ຍ່ອມບໍ່ສົມຄວນເລີຍ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີການກ່າວເຖິງສະພາວະທີ່ເປັນຈິງນັ້ນກໍຕາມ ແຕ່ເມື່ອບໍ່ມີຂໍ້ແຕກຕ່າງກັນລະຫວ່າງການລະງັບຄວາມບີບຄັ້ນກັບການກຳຈັດເວທະນາເກົ່າ ເນື້ອຄວາມຢ່າງທຳອິດນັ້ນເອງຍ່ອມສົມຄວນໃນຄຳນີ້. ຂໍ້ແຕກຕ່າງກັນແຫ່ງເວທະນາທັງສອງນີ້ແມ່ນຫຍັງ? ອະທິບາຍວ່າ ເວທະນາທີ່ເກີດຂຶ້ນເພາະປັດໄຈຄືການບໍ່ໄດ້ສັນຢ່າງໜຶ່ງ, ເວທະນາທີ່ບໍ່ເກີດຂຶ້ນເພາະປັດໄຈຄືການສັນແລ້ວຢ່າງໜຶ່ງ, ເວທະນາທັງສອງນີ້ ເຖິງວ່າຈະຍັງບໍ່ທັນເກີດຂຶ້ນກໍຕາມ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຍັງບໍ່ທັນເກີດຂຶ້ນ ແຕ່ເວທະນາຢ່າງທຳອິດກໍເໝືອນກັບເກີດຂຶ້ນແລ້ວ, ສ່ວນເວທະນາຢ່າງຫຼັງບໍ່ເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຄືບໍ່ເກີດຂຶ້ນຢ່າງເດັດຂາດ ນີ້ເປັນຂໍ້ແຕກຕ່າງໃນຄຳນີ້. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ໃນເວທະນາຢ່າງທຳອິດ ພຣະອົງຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເປັນໄປຕາມປົກກະຕິ', ແລະໃນເວທະນາຢ່າງຫຼັງ ກ່າວວ່າ 'ບໍ່ເປັນໄປ'. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເວທະນາທີ່ເກີດຂຶ້ນເພາະປັດໄຈຄືການບໍ່ໄດ້ສັນ ຊື່ວ່າ ເວທະນາເກົ່າ ເພາະເປັນວິບາກແຫ່ງກຳທີ່ເຮັດໄວ້ໃນປາງກ່ອນ. ເວທະນາທີ່ບໍ່ເກີດຂຶ້ນເພາະປັດໄຈຄືການສັນແລ້ວ ຊື່ວ່າ ເວທະນາໃໝ່ ເພາະເປັນປັດໄຈແຫ່ງການບໍລິໂພກທີ່ປະກອບດ້ວຍການບໍ່ພິຈາລະນາເປັນຕົ້ນ ຈະບໍ່ເກີດຂຶ້ນຕໍ່ໄປເພາະການບໍລິໂພກທີ່ປະກອບດ້ວຍການພິຈາລະນາເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Vihiṃsānimittatā ຄື ຄວາມມີຄວາມບີບຄັ້ນເປັນເຫດເກີດ.

Yāpenti etenāti yāpanāti vuttassa sarīrayāpanakāraṇassa jīvitindriyassapiyāpanakāraṇanti imassa visesassadassanatthaṃ ‘‘jīvitindriyayāpanatthāyā’’ti vatvā na kevalaṃ jīvitindriyasseva yāpanakāraṇamāhāro, atha kho ṭhānādipavattiākāravisesayuttassa sakalasarīrassapi yāpanakāraṇanti taṃdīpanatthaṃ yātrāti vacananti yāpanā me bhavissatīti avisesena vuttanti dassento ‘‘catunnaṃ iriyāpathānaṃ avicchedasaṅkhātā yāpanā yātrā’’ti āha. Aṭṭhānayojanaaparibhogadupparibhogādivasena saddhādeyyassa vināsanaṃ saddhādeyyavinipātanaṃ. Yenāti gaṇabhojanalakkhaṇappattassa thūpīkatādikassa vā paṭiggahaṇena. Sāvajjaṃ sanindaṃ paribhogaṃ karotīti vā attho.

ເພື່ອສະແດງຂໍ້ແຕກຕ່າງນີ້ວ່າ ສິ່ງທີ່ຊື່ວ່າ ຍາປະນາ ເພາະເປັນເຄື່ອງຍັງຊີວິດໃຫ້ເປັນໄປນັ້ນ ຄື ເຫດໃຫ້ຮ່າງກາຍດຳເນີນໄປ ໄດ້ແກ່ ເຫດໃຫ້ຊີວິຕິນຊີດຳເນີນໄປໄດ້ດ້ວຍດີ ພຣະອົງຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພື່ອໃຫ້ຊີວິຕິນຊີດຳເນີນໄປໄດ້' ແລ້ວສະແດງວ່າ ອາຫານບໍ່ໄດ້ເປັນພຽງເຫດໃຫ້ຊີວິຕິນຊີດຳເນີນໄປໄດ້ເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ທີ່ແທ້ແລ້ວ ຍັງເປັນເຫດໃຫ້ຮ່າງກາຍທັງໝົດທີ່ປະກອບດ້ວຍອາການເປັນໄປມີການຢືນເປັນຕົ້ນດຳເນີນໄປໄດ້ອີກດ້ວຍ, ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ ຍາຕຣາ (ການດຳເນີນໄປ) ເພື່ອສະແດງວ່າ ຄຳວ່າ 'ຄວາມເປັນໄປຈະມີແກ່ເຮົາ' ນັ້ນ ພຣະອົງກ່າວໄວ້ໂດຍບໍ່ຈຳແນກ ພຣະອົງຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍາຕຣາ ຄື ຄວາມເປັນໄປທີ່ກ່າວຄືຄວາມບໍ່ခາດສາຍແຫ່ງອິຣິຍາບົດທັງ ໔'. ການທຳລາຍຂອງທີ່ເຂົາຖວາຍດ້ວຍສັດທາ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການປະກອບໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ຄວນ ການບໍລິໂພກ ແລະການບໍລິໂພກບໍ່ດີເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ສັດທາເທຍຍະວິນιປາຕະນະ (ການເຮັດຂອງທີ່ເຂົາຖວາຍດ້ວຍສັດທາໃຫ້ຕົກໄປ). ຄຳວ່າ Yenā ມີອະທິບາຍວ່າ ດ້ວຍການຮັບອາຫານທີ່ເຂົ້າລັກສະນະຄະນະໂພຊະນະ ຫຼືອາຫານທີ່ກອງໄວ້ເປັນຕົ້ນ. ຫຼືມີອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມບໍລິໂພກອັນມີໂທດ ອັນເປັນທີ່ຕິຕຽນ.

Iriyā…pe… vuttanti sukhaṃ pavattamānehi iriyāpathehi tesaṃ tathāpavattiyā kāraṇanti gahitattā viditattā yathāvuttabhuñjanapivanāni pubbakālakiriyābhāvena vuccamānāni iriyāpathakattukāni viya vuttānīti attho. Yathā hi ‘‘paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī’’ti [Pg.203] (ma. ni. 1.271; 2.182) dassanassa khayahetutā, ‘‘ghataṃ pivitvā balaṃ bhavati, sīhaṃ disvā bhayaṃ bhavatī’’ti ca pānadassanānaṃ balabhayahetutā vuccati, evaṃ bhuñjanapivanānaṃ iriyāpathasukhappavattihetubhāvo vuttoti evamettha attho daṭṭhabbo. Sulabhānavajjabhāvo viya appabhāvopi paccayānaṃ paramasallekhavuttīnaṃ sukhavihārāya pariyattoti cīvarasenāsanānaṃ appabhāvukkaṃsānujānanavasena pavattāhi anantaragāthāhi idhāpi dhammasenāpatinā sukhavihārāya pariyatto appabhāvukkaṃso anuññātoti viññāyatīti ‘‘punapī’’tiādinā ‘‘bhutvānā’’ti pāṭhaṃ samatthayati.

ຄຳວ່າ Iriyā...pe... vutta ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະຖືເອົາແລະຊາບວ່າ ອິຣິຍາບົດທັງຫຼາຍທີ່ເປັນໄປເປັນສຸກ ເປັນເຫດໃຫ້ອິຣິຍາບົດເຫຼົ່ານັ້ນເປັນໄປຢ່າງນັ້ນ, ການສັນແລະການດື່ມຕາມທີ່ກ່າວມາ ເຊິ່ງກ່າວໂດຍຄວາມເປັນກິຣິຍาໃນກ່ອນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ພຣະອົງກ່າວເໝືອນມີອິຣິຍາບົດເປັນຜູ້ເຮັດ ດັ່ງນີ້. ເໝືອນດັ່ງຄຳວ່າ 'ແລະເພາະເຫດທີ່ຜູ້ນັ້ນເຫັນດ້ວຍປັນຍາ ອາສະວະທັງຫຼາຍຈຶ່ງສິ້ນໄປ' (ມົ. ນິ. ໑.໒໗໑; ໒.໑໘໒) ພຣະອົງກ່າວວ່າ ຄວາມເຫັນເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມສິ້ນໄປ, ແລະຄຳວ່າ 'ດື່ມເນີຍໃສແລ້ວມີກຳລັງ, ເຫັນລາຊະສີແລ້ວມີຄວາມຢ້ານ' ພຣະອົງກ່າວວ່າ ການດື່ມແລະການເຫັນເປັນເຫດແຫ່ງກຳລັງແລະຄວາມຢ້ານ, ໃນທຳນອງດຽວກັນ ຄວາມເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມເປັນໄປເປັນສຸກຂອງອິຣິຍາບົດຂອງການສັນແລະການດື່ມ ພຣະອົງກ່າວໄວ້ແລ້ວ ພຶງເຫັນເນື້ອຄວາມໃນຄຳນີ້ດ້ວຍປະການສະນີ. ຄວາມເປັນຂອງມີໜ້ອຍແຫ່ງປັດໄຈທັງຫຼາຍ ເໝືອນຄວາມເປັນຂອງຫາໄດ້ງ່າຍແລະບໍ່ມີໂທດ ຍ່ອມພຽງພໍເພື່ອການຢູ່ເປັນສຸກຂອງຜູ້ມີຄວາມປະພຶດຂັດເກົາຢ່າງຍິ່ງ, ດັ່ງນັ້ນ ດ້ວຍຄາຖາທີ່ກ່າວໄວ້ໃນລຳດັບຕໍ່ມາ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການອະນຸຍາດຄວາມເປັນເລີດແຫ່ງຄວາມມີໜ້ອຍຂອງຈີວອນແລະເສນາສະນະ ພຣະທຳມະເສນາບໍດີຈຶ່ງອະນຸຍາດຄວາມເປັນເລີດແຫ່ງຄວາມມີໜ້ອຍທີ່ພຽງພໍເພື່ອການຢູ່ເປັນສຸກໃນທີ່ນີ້ຄືກັນ ດັ່ງນີ້ ພຣະອາຈານຈຶ່ງສະໜັບສະໜູນບົດວ່າ 'bhutvānā' ດ້ວຍຄຳວ່າ 'punapī' ເປັນຕົ້ນ.

1368. Satiādidhammāti satipaññāsamādhivīriyasammāvācādidhammā, ye chahi dukehi pariggahitā.

໑໓໖໘. ຄຳວ່າ Satiādidhammā ຄື ທຳມີສະຕິ ປັນຍາ ສະມາທິ ວິຣິຍະ ແລະສຳມາວາຈາເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງຖືກກຳນົດໄວ້ດ້ວຍທຸກະ ໖ ຄູ່.

1373. Paṭivijjhitabbehi paṭivedho vutto. Visayenapi hi visayī vuccati sahacarabhāvato. Yathā –

໑໓໗໓. ພຣະອົງກ່າວເຖິງປະຕິເວດ (ການແທງຕະຫຼອດ) ໂດຍສິ່ງທີ່ພຶງແທງຕະຫຼອດ. ເພາະວ່າ ແມ່ນວິໄສ (ອາລົມ) ກໍເອີ້ນວ່າ ວິໄສີ (ຜູ້ຄອບຄອງອາລົມ) ໄດ້ ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ. ເໝືອນດັ່ງຄຳວ່າ:

‘‘Uppādetvāna saṃvegaṃ, dukkhenassa ca hetunā;

Vaḍḍhayitvā sammasitvā, muttiyā maggamabravī’’ti

'ຍັງຄວາມສັງເວດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ເພາະທຸກແລະເຫດແຫ່ງທຸກນັ້ນ, ຍັງວິປັດສະນາໃຫ້ຈະເລີນແລ້ວ ພິຈາລະນາແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວມັກເພື່ອຄວາມຫຼຸດພົ້ນ' ດັ່ງນີ້

‘‘Saccapariyosāne’’ti ca.

ແລະຄຳວ່າ 'ໃນເວລາຈົບສັດຈະ' ດັ່ງນີ້.

Yathā dukkhādīnaṃ pariññādivasena pavattamānaṃ paṭivedhañāṇaṃ asammohato te avilometvā avirodhetvā pavattati nāma, evaṃ tadupanissayabhāvaṃ vipassanāñāṇampi yathābalaṃ te avilometvā pavattatīti catunnaṃ saccānaṃ anulomanti vuttanti dutiyo atthavikappo vutto. Ettha ca ‘‘catunnaṃ saccāna’’nti padaṃ vinā upacārena vuttaṃ, purimasmiṃ upacārenāti daṭṭhabbaṃ. Sammādiṭṭhippadhānattā vā sesamaggaṅgānaṃ maggasaccekadesassa paṭivedhassa anulomaṃ samudāyānulomaṃ vuttaṃ, catusaccekadesassa maggassa vā.

ປະຕິເວດຍານ (ຍານຄືການແທງຕະຫຼອດ) ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການກຳນົດຮູ້ເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງທຸກເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍບໍ່ຫຼົງລືມ ບໍ່ຂັດແຍ້ງ ບໍ່ຂັດຂືນຕໍ່ສັດຈະເຫຼົ່ານັ້ນຢ່າງໃດ, ວິປັດສະນາຍານເຊິ່ງເປັນອຸປະນິດໄສແຫ່ງປະຕິເວດຍານນັ້ນ ກໍຍ່ອມເປັນໄປໂດຍບໍ່ຂັດແຍ້ງຕໍ່ສັດຈະເຫຼົ່ານັ້ນຕາມກຳລັງຢ່າງນັ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ວິປັດສະນາຍານນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເປັນອະນຸໂລມແກ່ສັດຈະ ໔ ນີ້ເປັນເນື້ອຄວາມຢ່າງທີສອງທີ່ກ່າວໄວ້. ແລະໃນຄຳນີ້ ບົດວ່າ 'catunnaṃ saccānaṃ' ພຣະອົງກ່າວໂດຍບໍ່ມີອຸປະຈາ (ໂດຍກົງ), ສ່ວນໃນເນື້ອຄວາມຢ່າງທຳອິດ ພຶງເຫັນວ່າກ່າວໂດຍອຸປະຈາ. ຫຼືວ່າ ເພາະຄວາມທີ່ສຳມາທິດຖິເປັນປະທານແຫ່ງມັກຄັງທີ່ເຫຼືອ ພຣະອົງຈຶ່ງກ່າວວ່າ ເປັນອະນຸໂລມແກ່ການແທງຕະຫຼອດສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງມັກຄະສັດ ເປັນອະນຸໂລມແກ່ສ່ວນລວມ, ຫຼືເປັນອະນຸໂລມແກ່ມັກເຊິ່ງເປັນສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງສັດຈະ ໔.

1380. Khayasamayeti khayasamūhe. ‘‘Kilesānaṃ khayavasena pavattadhammapuñje’’ti ca vadanti.

໑໓໘໐. ຄຳວ່າ Khayasamaye ຄື ໃນສະໄໝແຫ່ງຄວາມສิ້ນໄປ. ແລະອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ 'ໃນກອງທຳທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງກິເລດທັງຫຼາຍ'.

1381. Aparibandhabhāvena nirāsaṅkā, ārammaṇe abhiratibhāvena ca pavatti adhimuccanaṭṭhoti āha ‘‘ani…pe… ttanaṭṭhenā’’ti.

໑໓໘໑. ຄວາມເປັນໄປໂດຍຄວາມບໍ່ລະແວງ ເພາະຄວາມບໍ່ມີເຄື່ອງກີດຂວາງ ແລະໂດຍຄວາມຍິນດີຍິ່ງໃນອາລົມ ຊື່ວ່າ ອະທິມຸດຈະນັດຖະ (ເນື້ອຄວາມຄືການນ້ອມໃຈເຊື່ອ) ພຣະອົງຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ani...pe... ttanaṭṭhena' (ດ້ວຍເນື້ອຄວາມຄືການນ້ອມໃຈເຊື່ອ).

1382. Ariyamaggappavattiyā [Pg.204] uttarakālaṃ pavattamānaṃ phalañāṇaṃ taṃtaṃmaggavajjhakilesānaṃ khayapariyosāne pavattattā ‘‘khīṇante ñāṇa’’nti vuttaṃ. Yasmā pana taṃ maggānantaraṃ uppajjati, tasmā maggena ṭhānaso khīṇesu kilesesu tesaṃ khīṇabhāvānantaraṃ pavattamānaṃ khīṇabhāvānaṃ paṭhamakāle pavattantipi vuccatīti dutiyo vikappo vutto.

໑໓໘໒. ຜົນຍານທີ່ເປັນໄປໃນການຕໍ່ມາແຕ່ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອະຣິຍະມັກ ພຣະອົງກ່າວວ່າ 'ຍານໃນທີ່ສຸດແຫ່ງກິເລດທີ່ສິ້ນໄປ' ເພາະເປັນໄປໃນທີ່ສຸດແຫ່ງຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງກິເລດທີ່ພຶງຂ້າດ້ວຍມັກນັ້ນນັ້ນ. ແຕ່ເພາະຜົນຍານນັ້ນເກີດຂຶ້ນໃນລຳດັບແຫ່ງມັກ, ດັ່ງນັ້ນ ເມື່ອກິເລດທັງຫຼາຍສິ້ນໄປໂດຍສິ້ນເຊີງດ້ວຍມັກແລ້ວ ຜົນຍານທີ່ເປັນໄປໃນລຳດັບແຫ່ງຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນ ເຖິງວ່າຈະເປັນໄປໃນການທຳອິດແຫ່ງຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງກິເລດທັງຫຼາຍ ກໍຊື່ວ່າກ່າວໄວ້ຄືກັນ ນີ້ເປັນເນື້ອຄວາມຢ່າງທີສອງທີ່ກ່າວໄວ້.

Dukanikkhepakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การພັນລະນາອະທິບາຍການສະແດງທຸກະ ຈົບແລ້ວ.

Nikkhepakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນານິກເຂປະທັນ ຈົບແລ້ວ.

4. Aṭṭhakathākaṇḍaṃ

໔. ອັດຖະກະຖາທັນ

Tikaatthuddhāravaṇṇanā

ການພັນລະນາຕິກະອັດຖຸດທາຣະ (ການສະຫຼຸບເນື້ອຄວາມແຫ່ງຕິກະ)

1384. Nayagamananti [Pg.205] nīyati, neti, nīyanti vā etenāti nayo, gammati etenāti gamanaṃ, nayova, nayassa vā gamanaṃ nayagamanaṃ. Gati eva vā gamanaṃ. Paṭhamena ādi-saddena abhidhammabhājanīyādisaṅgahāsaṅgahādiekakādisuddhikasacchi kaṭṭhādimūlamūlādikā pañcapakaraṇikā nayagati saṅgayhati. Anulomādīti pana paccanīyaanulomapaccanīyapaccanīyānulomapakārā ekamūlādippakārā ca. Ettha atthesu nicchitesūti etasmiṃ aṭṭhakathākaṇḍe cittuppādavasena bhūmantaravisesayogato sabbesaṃ mātikāpadānaṃ atthesu saṅkhepato vavatthāpitesu.

໑໓໘໔. ຄຳວ່າ Nayagamanaṃ ມີອະທິບາຍວ່າ ທຳທີ່ເປັນເຄື່ອງນຳໄປ, ຍ່ອມນຳໄປ, ຫຼືທຳທັງຫຼາຍຍ່ອມຖືກນຳໄປດ້ວຍທຳນັ້ນ ຊື່ວ່າ ນະຍະ (ແນວທາງ), ຄວາມເປັນໄປດ້ວຍນັ້ນ ຊື່ວ່າ ຄະມະນະ (ການໄປ), ນະຍະນັ້ນເອງ ຫຼືການໄປແຫ່ງນະຍະ ຊື່ວ່າ ນະຍະຄະມະນະ. ຫຼືວ່າ ຄວາມເປັນໄປນັ້ນເອງ ຄື ຄະມະນະ. ດ້ວຍສັບວ່າ ອາທິ ຢ່າງທຳອິດ ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາຄວາມເປັນໄປແຫ່ງນະຍະໃນປກອນທັງ ໕ ມີອະພິທຳພາຊະນີຍະເປັນຕົ້ນ, ສັງຄະຫະອະສັງຄະຫະເປັນຕົ້ນ, ເອກະກະເປັນຕົ້ນ, ສຸດທິກະສັດສິກັດຖະເປັນຕົ້ນ, ແລະມູລະມູລະເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນຄຳວ່າ Anulomādi ຄື ປະເພດແຫ່ງປັດຈະນີກ, ອະນຸໂລມປັດຈະນີກ, ປັດຈະນີກອະນຸໂລມ ແລະປະເພດແຫ່ງເອກະມູລະເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Ettha atthesu nicchitesu ມີອະທິບາຍວ່າ ໃນອັດຖະກະຖາທັນນີ້ ເມື່ອເນື້ອຄວາມແຫ່ງບົດມາຕິກาທັງປວງ ຖືກກຳນົດໄວ້ໂດຍຫຍໍ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຈິດຕຸບປາດ ເພາະການປະກອບດ້ວຍຄວາມພິເສດແຫ່ງພູມຕ່າງໆ.

Pañhuddhārantiādīsu ‘‘siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.25) kusalapadaṃ ādiṃ katvā kusalākusalābyākatantā tisso kusalādikā, kusalābyākataakusalābyākatakusalākusalantā tisso, kusalākusalābyākatantā ekāti kusalādikā satta pucchā, tathā akusalādikā, abyākatādikā, kusalābyākatādikā, akusalābyākatādikā, kusalākusalādikā, kusalākusalābyākatādikāti sattannaṃ sattakānaṃ vasena dhammānulome kusalattikaṃ nissāya hetupaccaye ekūnapaññāsa pucchā, tathā sesapaccayesu sesatikesu dhammapaccanīyādīsu ca. Taṃ sandhāya ‘‘ekūnapaññāsāya ekūnapaññāsāyā’’ti vuttaṃ. ‘‘Siyā hetuṃ dhammaṃ paṭicca hetudhammo uppajjeyya hetupaccayā’’tiādinā (paṭṭhā. 3.1.1) ‘‘hetuṃ paṭicca hetu, hetuṃ paṭicca nahetu, hetuṃ paṭicca hetu ca nahetu ca. Nahetuṃ paṭicca nahetu, nahetuṃ paṭicca hetu, nahetuṃ paṭicca hetu ca nahetu ca. Hetuñca nahetuñca paṭicca hetu, hetuñca nahetuñca paṭicca nahetu, hetuñca nahetuñca paṭicca hetu ca nahetu cā’’ti ekekasmiṃ duke hetupaccayādīsu ekamekasmiṃ paccaye nava nava pucchā honti. Tā sandhāya ‘‘navasu navasu pañhesū’’ti vuttaṃ.

ໃນຄຳວ່າ “Pañhuddhāra” (ການຍົກບັນຫາຂຶ້ນສະແດງ) ເປັນຕົ້ນ, ໂດຍເລີ່ມຕົ້ນຈາກກຸສົນບົດ ດ້ວຍຄຳວ່າ “siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā” (ອາໄສກຸສົນທຳ ກຸສົນທຳເກີດຂຶ້ນ ເພາະເຫດປັດໄຈ) ເປັນຕົ້ນ (ປັດຖານ ໑.໑.໒໕), ມີຄຳຖາມ ໗ ຂໍ້ ທີ່ມີກຸສົນເປັນຕົ້ນ ຄື: ໓ ຂໍ້ທີ່ມີກຸສົນ, ອະກຸສົນ, ອັບຍາກົດ ເປັນທີ່ສຸດ; ໓ ຂໍ້ທີ່ມີກຸສົນແລະອັບຍາກົດ, ອະກຸສົນແລະອັບຍາກົດ, ກຸສົນແລະອະກຸສົນ ເປັນທີ່ສຸດ; ແລະ ໑ ຂໍ້ທີ່ມີກຸສົນ, ອະກຸສົນ, ອັບຍາກົດ ເປັນທີ່ສຸດ. ໃນທຳນອງດຽວກັນ, ໂດຍອາໄສກຸສົນຕິກະ ໃນທຳມານຸໂລມ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັດຕະກະ (ໝວດ ໗) ທັງ ໗ ມີອະກຸສົນເປັນຕົ້ນ, ອັບຍາກົດເປັນຕົ້ນ, ກຸສົນແລະອັບຍາກົດເປັນຕົ້ນ, ອະກຸສົນແລະອັບຍາກົດເປັນຕົ້ນ, ກຸສົນແລະອະກຸສົນເປັນຕົ້ນ, ກຸສົນ, ອະກຸສົນແລະອັບຍາກົດເປັນຕົ້ນ, ຈຶ່ງມີຄຳຖາມ ໔໙ ຂໍ້ ໃນເຫດປັດໄຈ. ໃນປັດໄຈທີ່ເຫຼືອ, ໃນຕິກະທີ່ເຫຼືອ ແລະໃນທຳມະປັດຈະນີຍະເປັນຕົ້ນ ກໍມີໃນທຳນອງດຽວກັນ. ໝາຍເຖິງຂໍ້ຄວາມນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ekūnapaññāsāya ekūnapaññāsāya” (ດ້ວຍ ໔໙, ດ້ວຍ ໔໙). ດ້ວຍຄຳວ່າ “siyā hetuṃ dhammaṃ paṭicca hetudhammo uppajjeyya hetupaccayā” ເປັນຕົ້ນ (ປັດຖານ ໓.໑.໑) ຄື: “ອາໄສເຫດ ເຫດເກີດຂຶ້ນ, ອາໄສເຫດ ນະເຫດເກີດຂຶ້ນ, ອາໄສເຫດ ເຫດແລະນະເຫດເກີດຂຶ້ນ. ອາໄສນະເຫດ ນະເຫດເກີດຂຶ້ນ, ອາໄສນະເຫດ ເຫດເກີດຂຶ້ນ, ອາໄສນະເຫດ ເຫດແລະນະເຫດເກີດຂຶ້ນ. ອາໄສເຫດແລະນະເຫດ ເຫດເກີດຂຶ້ນ, ອາໄສເຫດແລະນະເຫດ ນະເຫດເກີດຂຶ້ນ, ອາໄສເຫດແລະນະເຫດ ເຫດແລະນະເຫດເກີດຂຶ້ນ.” ໃນແຕ່ລະທຸກະລັກສະນະນີ້ ໃນເຫດປັດໄຈເປັນຕົ້ນ ໃນແຕ່ລະປັດໄຈ ຍ່ອມມີຄຳຖາມ ໙ ຂໍ້. ໝາຍເຖິງຄຳຖາມເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “navasu navasu pañhesū” (ໃນບັນຫາ ໙ ຂໍ້, ໙ ຂໍ້).

Labbhamānassāti kusalattike tāva paṭiccavāre hetupaccaye ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati hetupaccayā, kusalaṃ ekaṃ [Pg.206] khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.53) kusalena kusalaṃ, kusalena abyākataṃ, kusalena kusalābyākataṃ, akusalena akusalaṃ, akusalena abyākataṃ, akusalena akusalābyākataṃ, abyākatena abyākataṃ, kusalābyākatena abyākataṃ, akusalābyākatena abyākatanti navannaṃ navannaṃ pañhānaṃ atthato sambhavantassa pañhassa vissajjanavasena uddharaṇaṃ, tathā sesapaccayavārattikādīsu. Tesuyevāti yathāvuttesu eva pañhesu atthasambhavato yathāvibhattānaṃ pañhavissajjanānaṃ ‘‘hetuyā navā’’tiādinā gaṇanāṭhapanaṃ. Pasaṭe dhammeti yathā heṭṭhā kaṇḍadvaye ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ citta’’ntiādinā (dha. sa. 1) vippakiṇṇe muttapupphe viya phassādayo dhamme. Avisiṭṭhaniddeso sāmaññaniddeso. Viññātadhammassa puggalassāti adhippāyo.

ຄຳວ່າ “Labbhamānassa” (ແກ່ສິ່ງທີ່ໄດ້ຮັບ) ໄດ້ແກ່ ໃນກຸສົນຕິກະ ກ່ອນອື່ນໝົດ ໃນປະຕິດຈະວານ ແຫ່ງເຫດປັດໄຈ ດ້ວຍຄຳວ່າ “kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati hetupaccayā, kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā” (ອາໄສກຸສົນທຳ ກຸສົນທຳເກີດຂຶ້ນ ເພາະເຫດປັດໄຈ, ອາໄສຂັນ ໑ ທີ່ເປັນກຸສົນ ຂັນ ໓ ເກີດຂຶ້ນ) ເປັນຕົ້ນ (ປັດຖານ ໑.໑.໕໓), ເປັນການຍົກຂຶ້ນສະແດງໂດຍການວິສັດຊະນາບັນຫາ ທີ່ເປັນໄປໄດ້ໂດຍອັດຖະ ໃນບັນຫາ ໙ ຂໍ້ ຄື: ກຸສົນກັບກຸສົນ, ກຸສົນກັບອັບຍາກົດ, ກຸສົນກັບກຸສົນແລະອັບຍາກົດ, ອະກຸສົນກັບອະກຸສົນ, ອະກຸສົນກັບອັບຍາກົດ, ອະກຸສົນກັບອະກຸສົນແລະອັບຍາກົດ, ອັບຍາກົດກັບອັບຍາກົດ, ກຸສົນແລະອັບຍາກົດກັບອັບຍາກົດ, ອະກຸສົນແລະອັບຍາກົດກັບອັບຍາກົດ. ໃນປັດຈະຍະວາລະ ແລະຕິກະທີ່ເຫຼືອເປັນຕົ້ນ ກໍມີໃນທຳນອງດຽວກັນ. ຄຳວ່າ “Tesuyeva” (ໃນບັນຫາເຫຼົ່ານັ້ນນັ້ນເອງ) ໄດ້ແກ່ ການກຳນົດຈຳນວນ ດ້ວຍຄຳວ່າ “hetuyā navā” (ໃນເຫດປັດໄຈມີ ໙) ເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງການວິສັດຊະນາບັນຫາ ທີ່ຈຳແນກໄວ້ຕາມຄວາມເປັນໄປໄດ້ແຫ່ງອັດຖະ ໃນບັນຫາທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ “pasaṭe dhamme” (ໃນທຳທີ່ແຜ່ໄປ) ໄດ້ແກ່ ທຳທັງຫຼາຍມີຜັດສະເປັນຕົ້ນ ທີ່ກະຈັດກະຈາຍຢູ່ ຄືກັບດອກໄມ້ທີ່ຫຼົ່ນລົງ ເຊັ່ນໃນກັນທັງສອງຂ້າງເທິງ ດ້ວຍຄຳວ່າ “yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ” (ໃນສະໄໝໃດ ຈິດທີ່ເປັນກຸສົນກາມາວະຈອນ) ເປັນຕົ້ນ (ທຳມະສັງຄິນີ ໑). ຄຳວ່າ “avisiṭṭhaniddeso” (ການສະແດງໂດຍບໍ່ມີຂໍ້ກຳນົດສະເພາະ) ຄື ການສະແດງໂດຍທົ່ວໄປ (sāmaññaniddeso). ຄຳວ່າ “viññātadhammassa puggalassa” (ແກ່ບຸກຄົນຜູ້ຮູ້ທຳແລ້ວ) ນີ້ຄືອະທິບາຍ.

Yadi cittuppādarūpakaṇḍesu catubhūmicittuppādādivasena viññātadhammassa atthuddhāradesanā āraddhā, evaṃ sante idha kasmā kusalattikaniddeso vuttoti āha ‘‘yadipi kusalattikavitthāro’’tiādi. Dhammavisesanabhāvatoti ‘‘dhammā’’ti padassa padhānabhāvaṃ dasseti. Ato hi tadabhidheyyā pucchitabbā jātā. Viññātāhīti bhūmīnaṃ visesanalakkhaṇayogamāha. Ettha padhānanti kiñcāpi uddese kusalapadena dhammā visesitabbā, ‘‘catūsu bhūmīsu kusala’’nti imasmiṃ pana niddese bhūmīhi visesitabbattā kusalapadaṃ padhānanti visesanabhāvena vacanicchāya abhāvato satipi visesitabbadhammānaṃ kāmāvacarādiphassādibhede tadanapekkhaṃ anavajjasukhavipākatāsaṅkhātaṃ attano kusalākārameva gahetvā pavattamānattā ‘‘ekattameva upādāya pavattatī’’ti vuttaṃ. Sabbepi hi kusalā dhammā anavajjasukhavipākatāya ekasabhāvāyevāti.

ຫາກວ່າ ໃນຈິດຕຸບປາດະກັນ ແລະຮູບະກັນ ການສະແດງອັດຖຸດທານ (ການຍົກເນື້ອຄວາມຂຶ້ນສະແດງ) ແຫ່ງທຳທີ່ຮູ້ແລ້ວ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຈິດຕຸບປາດໃນພູມ ໔ ເປັນຕົ້ນ ໄດ້ເລີ່ມຕົ້ນຂຶ້ນແລ້ວ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ເປັນຫຍັງໃນທີ່ນີ້ຈຶ່ງກ່າວກຸສົນຕິກະນິດເທດ? ເພື່ອຕອບຄຳຖາມນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “yadipi kusalattikavitthāro” (ເຖິງແມ່ນວ່າການສະແດງລະອຽດແຫ່ງກຸສົນຕິກະ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “Dhammavisesanabhāvato” (ເພາະຄວາມເປັນຄຸນວິເສດແຫ່ງທຳ) ສະແດງເຖິງຄວາມເປັນປະທານ (ຄວາມສຳຄັນ) ແຫ່ງບົດວ່າ “dhammā” (ທຳທັງຫຼາຍ). ເພາະວ່າ ຈາກບົດນັ້ນ ສິ່ງທີ່ບົດນັ້ນກ່າວເຖິງ ຈຶ່ງເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຖາມ. ຄຳວ່າ “Viññātāhi” (ເພາະຮູ້ແລ້ວ) ກ່າວເຖິງການປະກອບລັກສະນະວິເສດແຫ່ງພູມທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ “Ettha padhānaṃ” (ໃນທີ່ນີ້ເປັນປະທານ) ໄດ້ແກ່ ເຖິງແມ່ນວ່າໃນອຸເທດ (ຫົວຂໍ້) ທຳທັງຫຼາຍຈະຖືກຈຳແນກດ້ວຍບົດວ່າ ກຸສົນ, ແຕ່ໃນນິດເທດ (ຄຳອະທິບາຍ) ວ່າ “catūsu bhūmīsu kusalaṃ” (ກຸສົນໃນພູມ ໔) ນີ້, ເພາະຖືກຈຳແນກດ້ວຍພູມທັງຫຼາຍ ບົດວ່າ ກຸສົນ ຈຶ່ງເປັນປະທານ. ເພາະບໍ່ມີຄວາມປະສົງຈະກ່າວໂດຍຄວາມເປັນຄຸນວິເສດ, ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີການຈຳແນກທຳທີ່ຄວນຈຳແນກ ໂດຍປະເພດມີຜັດສະໃນກາມາວະຈອນເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ກໍບໍ່ຫ່ວງໃຍໃນສິ່ງນັ້ນ ໂດຍຖືເອົາແຕ່ສະພາວະທີ່ເປັນກຸສົນຂອງຕົນ ອັນໄດ້ແກ່ຄວາມບໍ່ມີໂທດແລະມີວິບາກເປັນສຸກເທົ່ານັ້ນແລ້ວເປັນໄປ, ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ekattameva upādāya pavattati” (ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍຖືເອົາຄວາມເປັນອັນດຽວກັນນັ້ນເອງ). ເພາະວ່າ ກຸສົນທຳທັງປວງ ຍ່ອມມີສະພາວະດຽວກັນ ໂດຍຄວາມບໍ່ມີໂທດແລະມີວິບາກເປັນສຸກ.

1385. Yathāyogaṃ yojetabbanti catūhi bhūmīhi ādhārabhūtāhi visesetvā samayaphassādibhedaṃ anāmasitvā vipākabhāvena ekattaṃ netvā ‘‘catūsu bhūmīsu vipāko’’ti vuttanti yojetabbaṃ. Esa nayo ‘‘tīsu bhūmīsu kiriyābyākata’’ntiādīsupi.

໑໓໘໕. ຄຳວ່າ “Yathāyogaṃ yojetabbaṃ” (ພຶງປະກອບຕາມຄວາມເໝາະສົມ) ໄດ້ແກ່ ພຶງປະກອບຄວາມວ່າ ໂດຍການຈຳແນກດ້ວຍພູມ ໔ ທີ່ເປັນທີ່ອາໄສ ໂດຍບໍ່ກ່າວເຖິງຄວາມຕ່າງກັນມີສະໄໝແລະຜັດສະເປັນຕົ້ນ ແລ້ວນຳໄປສູ່ຄວາມເປັນອັນດຽວກັນໂດຍຄວາມເປັນວິບາກ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “catūsu bhūmīsu vipāko” (ວິບາກໃນພູມ ໔). ແນວທາງນີ້ ກໍມີໃນຄຳວ່າ “tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ” (ກິຣິຍາອັບຍາກົດໃນພູມ ໓) ເປັນຕົ້ນເຊັ່ນກັນ.

Uppajjati etthāti uppādo, cetasikā. Te hi cittassa sabbathāpi nissayādipaccayabhāvato ettha ca uppattiyā ādhārabhāvena apekkhitā. Yathā [Pg.207] ca cetasikā cittassa, evaṃ cittampi cetasikānaṃ nissayādipaccayabhāvato ādhārabhāvena vattabbataṃ arahatīti yathāvuttaṃ uppādasaddābhidheyyataṃ na vinivattati. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘cittuppādo’’ti ettha uppādassa visesanabhāvena pavattamānampi cittaṃ attani yathāvuttauppādaatthasambhavato apariccattavisesitabbabhāvameva hutvā tassa visesanabhāvaṃ paṭipajjatīti. Yadāha ‘‘avayavena samudāyopalakkhaṇavasena attho sambhavatī’’ti. Cittasamānagatikassa idha cittaggahaṇena gahetabbatāya ‘‘dvepañcaviññāṇānī’’ti nidassanena vakkhamānattā ‘‘citta…pe… gahaṇaṃ kata’’nti vuttaṃ. Tattha aññassāti rūpassa.

ຄຳວ່າ “Uppādo” (ຄວາມເກີດຂຶ້ນ) ໄດ້ແກ່ ເຈຕະສິກທັງຫຼາຍ ເພາະເກີດຂຶ້ນໃນຈິດນີ້ (uppajjati ettha). ເພາະວ່າ ເຈຕະສິກເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເປັນທີ່ຕ້ອງການໂດຍຄວາມເປັນທີ່ອາໄສ (ອາທາລະ) ແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນໃນຈິດນີ້ ໂດຍຄວາມເປັນນິດໄສປັດໄຈເປັນຕົ້ນແກ່ຈິດ ໂດຍປະການທັງປວງ. ແລະເຈຕະສິກເປັນໄປແກ່ຈິດຢ່າງໃດ, ຈິດກໍຍ່ອມຄວນທີ່ຈະກ່າວວ່າເປັນທີ່ອາໄສ ໂດຍຄວາມເປັນນິດໄສປັດໄຈເປັນຕົ້ນແກ່ເຈຕະສິກທັງຫຼາຍຢ່າງນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນກ່າວດ້ວຍສັບວ່າ ອຸບປາດ (uppāda) ຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ຈຶ່ງບໍ່ກັບກາຍໄປ. ຄຳອະທິບາຍມີດັ່ງນີ້: ໃນຄຳວ່າ “cittuppādo” (ຈິດຕຸບປາດ) ນີ້, ເຖິງແມ່ນວ່າຈິດຈະເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນຄຸນວິເສດແຫ່ງອຸບປາດ, ແຕ່ເພາະຄວາມເປັນໄປໄດ້ແຫ່ງເນື້ອຄວາມຂອງອຸບປາດຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວໃນຕົນ, ຈິດຈຶ່ງບໍ່ລະທິ້ງສະພາວະທີ່ຄວນຖືກຈຳແນກນັ້ນເອງ ແລ້ວເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນຄຸນວິເສດຂອງອຸບປາດນັ້ນ. ດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ “ເນື້ອຄວາມຍ່ອມເປັນໄປໄດ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການກຳນົດສ່ວນລວມດ້ວຍສ່ວນຍ່ອຍ”. ເພາະຄວາມທີ່ຈິດເຊິ່ງມີຄະຕິສະເໝີດ້ວຍຈິດ ຄວນຖືກຖືເອົາດ້ວຍການຖືເອົາຈິດໃນທີ່ນີ້, ທ່ານຈຶ່ງຈະກ່າວຕໍ່ໄປດ້ວຍການຍົກຕົວຢ່າງວ່າ “dvepañcaviññāṇāni” (ທະວິປັນຈະວິນຍານ), ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “citta...pe... gahaṇaṃ kataṃ” (ການຖືເອົາຈິດ...ເປ... ໄດ້ເຮັດແລ້ວ). ໃນຄຳນັ້ນ, ຄຳວ່າ “aññassa” (ແຫ່ງສິ່ງອື່ນ) ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງຮູບ.

1420. Pañcadvāre vattabbameva natthi ekantaparittārammaṇattā pañcadvārikacittānaṃ. Iṭṭhāniṭṭhārammaṇānubhavananti vipākassa pakappetvā ārammaṇaggahaṇābhāvamāha. Tato kammānurūpaṃ pavattamāno vipāko parittakammavipākatāya parittārammaṇeyeva pavattitumarahati, na mahaggatappamāṇārammaṇeti adhippāyo. Samādhippadhānassapi kassaci kammassa appanāappattassa ekantena sadisavipākatāabhāvato ‘‘appanāppattassā’’ti kammaṃ visesitaṃ. Vaṇṇalakkhaṇādiṃ aggahetvā lokasaññānurodheneva gahite pathavādike parikammasaññāya samuppāditattā paṭibhāganimittasaṅkhātaṃ saññāvasaṃ ārammaṇaṃ assāti saññāvasārammaṇaṃ. Tādisenevāti samādhippadhānatāya appanāppattīhi viya saññāvasārammaṇatāya ca nibbiseseneva. Sopīti pi-saddo sampiṇḍanattho. Tenetaṃ dasseti ‘‘attano kammassa samānabhūmikadhammārammaṇatāya viya tassa ārammaṇārammaṇatāyapi vipāko kammānurūpoyeva nāma hotī’’ti.

໑໔໒໐. ໃນປັນຈະທະວານ ບໍ່ມີສິ່ງທີ່ຈະຕ້ອງກ່າວເລີຍ ເພາະຈິດທາງປັນຈະທະວານ ມີອາລົມທີ່ເປັນປະຣິດຕະ (ເລັກນ້ອຍ) ໂດຍສ່ວນດຽວ. ຄຳວ່າ “Iṭṭhāniṭṭhārammaṇānubhavaṃ” (ການສະແດງໂດຍການສະເຫວີຍອາລົມທີ່ໜ້າປາດຖະໜาແລະບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາ) ກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ມີການຍຶດຖືອາລົມໂດຍການດຳຣິແຫ່ງວິບາກ. ອະທິບາຍວ່າ: ເພາະເຫດນັ້ນ ວິບາກທີ່ເປັນໄປຕາມຄວນແກ່ກຳ ເພາະຄວາມທີ່ເປັນວິບາກແຫ່ງປະຣິດຕະກຳ ຈຶ່ງຄວນເປັນໄປໃນປະຣິດຕາລົມເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນໃນມະຫັກຄະຕາລົມແລະອັບປະມານາລົມ. ເພາະກຳບາງຢ່າງທີ່ມີສະມາທິເປັນປະທານ ທີ່ເຖິງອັບປະນາ ແລ້ວ ບໍ່ມີຄວາມເປັນວິບາກທີ່ຄ້າຍຄືກັນໂດຍສ່ວນດຽວ, ທ່ານຈຶ່ງຈຳແນກກຳນັ້ນດ້ວຍຄຳວ່າ “appanāppattassa” (ແຫ່ງກຳທີ່ເຖິງອັບປະນາ). ຄຳວ່າ “Saññāvasārammaṇaṃ” (ມີອາລົມເປັນໄປຕາມອຳນາດແຫ່ງສັນຍາ) ໄດ້ແກ່ ມີອາລົມອັນໄດ້ແກ່ປະຕິພາຄະນິມິດ ເພາະເກີດຂຶ້ນດ້ວຍບໍລິກຳສັນຍາ ໃນປະຖະວີທາດເປັນຕົ້ນ ທີ່ຖືເອົາຕາມຄວາມກຳນົດໝາຍຂອງໂລກເທົ່ານັ້ນ ໂດຍບໍ່ຖືເອົາລັກສະນະແຫ່ງວັນນະ (ສີ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “Tādiseneva” (ດ້ວຍສິ່ງທີ່ເປັນເຊັ່ນນັ້ນນັ້ນເອງ) ໄດ້ແກ່ ໂດຍບໍ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນ ດ້ວຍຄວາມມີອາລົມເປັນໄປຕາມອຳນາດແຫ່ງສັນຍາ ຄືກັບດ້ວຍການເຖິງອັບປະນາ ເພາະຄວາມມີສະມາທິເປັນປະທານ. ຄຳວ່າ “Sopī” (ແມ່ນແຕ່ສິ່ງນັ້ນ) ສັບວ່າ “pi” ມີອັດຖະຮວບຮວມ. ດ້ວຍສັບນັ້ນ ທ່ານສະແດງຄວາມນີ້ວ່າ “ວິບາກ ຍ່ອມເປັນໄປຕາມຄວນແກ່ກຳແທ້ໆ ແມ່ນແຕ່ໂດຍຄວາມມີອາລົມແຫ່ງອາລົມຂອງກຳນັ້ນ ຄືກັບໂດຍຄວາມມີທຳໃນພູມດຽວກັນກັບກຳຂອງຕົນເປັນອາລົມ”.

Yadi evaṃ kasmā mahaggatappamāṇārammaṇassa parittakammassa vipāko tadārammaṇārammaṇo na hotīti? Appanāppattakammavipākassa viya tassa kammārammaṇārammaṇatāya niyamābhāvato kammānurūpatāya ca anekarūpattā. Yathā attano kammasadisassa mahaggatajavanassa parittārammaṇassapi tadārammaṇaṃ nānubandhakaṃ paricayābhāvato, evaṃ attano kammassa nimittabhūtepi tassa sahakārīkāraṇāhi apariyādinne mahaggatappamāṇe ārammaṇe paricayābhāvato parittavipāko na pavattati, kammanimittārammaṇo pana jāyamāno paritteneva tena hotīti āha [Pg.208] ‘‘paṭisandhiādibhūto’’tiādi. Yasmā panātiādinā pāḷiyāva yathāvuttamatthaṃ nicchinoti. Nānākkhaṇikakammapaccayo hi ettha adhippeto paccayapaccayuppannānaṃ bhinnārammaṇatāya vuttattā. Na cātiādinā parittavipākā eva idha paccayuppannabhāvena vuttāti dasseti. Idhāti imasmiṃ atthuddhārakaṇḍe.

ຫາກເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ເປັນຫຍັງວິບາກແຫ່ງປະຣິດຕະກຳ ທີ່ມີມະຫັກຄະຕາລົມແລະອັບປະມານາລົມ ຈຶ່ງບໍ່ມີອາລົມແຫ່ງອາລົມນັ້ນ? ເພາະບໍ່ມີກົດເກນແຫ່ງຄວາມມີອາລົມແຫ່ງອາລົມຂອງກຳນັ້ນ ຄືກັບວິບາກແຫ່ງກຳທີ່ເຖິງອັບປະນາ, ແລະເພາະຄວາມເປັນໄປຕາມຄວນແກ່ກຳນັ້ນ ມີຫຼາຍຮູບແບບ. ຄືກັບວ່າ ຕະທາຣຳມະນະ ຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນຕາມຫຼັງມະຫັກຄະຕະຊະວະນະ ທີ່ມີອາລົມເປັນປະຣິດຕະ ອັນສະເໝີດ້ວຍກຳຂອງຕົນ ເພາະຄວາມບໍ່ຄຸ້ນເຄີຍ, ໃນທຳນອງດຽວກັນ ປະຣິດຕະວິບາກ ກໍຍ່ອມບໍ່ເປັນໄປໃນມະຫັກຄະຕະແລະອັບປະມານາລົມ ທີ່ບໍ່ຖືກກຳຈັດດ້ວຍສະຫະກາຣີກາຣະນະ (ເຫດຮ່ວມ) ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເປັນນິມິດແຫ່ງກຳຂອງຕົນກໍຕາມ ເພາະຄວາມບໍ່ຄຸ້ນເຄີຍ, ແຕ່ເມື່ອເກີດຂຶ້ນໂດຍມີກຳມະນິມິດເປັນອາລົມ ຍ່ອມມີອາລົມທີ່ເປັນປະຣິດຕະນັ້ນເອງ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “paṭisandhiādibhūto” (ເປັນປະຕິສົນທິເປັນຕົ້ນ) ເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ດ້ວຍຄຳວ່າ “Yasmā pana” (ແຕ່ເພາະເຫດໃດ) ເປັນຕົ້ນ ທ່ານກຳນົດເນື້ອຄວາມຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ດ້ວຍພຣະບາລີນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງນານາຂະນິກະກຳມະປັດໄຈ ເພາະກ່າວເຖິງຄວາມມີອາລົມຕ່າງກັນແຫ່ງປັດໄຈແລະປັດຈະຍຸບປັນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ “Na ca” (ແລະບໍ່ແມ່ນ) ເປັນຕົ້ນ ທ່ານສະແດງວ່າ ໃນທີ່ນີ້ ສະເພາະປະຣິດຕະວິບາກທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ ທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນປັດຈະຍຸບປັນ. ຄຳວ່າ “idha” (ໃນທີ່ນີ້) ໄດ້ແກ່ ໃນອັດຖຸດທາຣະກັນນີ້.

Sativepullappattānaṃ sativirahitassa kāyakammassa sambhavaṃ dassetuṃ ‘‘vāsanāvasenā’’ti vuttaṃ. Avītarāgānaṃ aparittepi katthaci ārammaṇe siyā cetaso uppilāvitattanti ‘‘kilesavirahe’’ti visesetvā vuttaṃ. Ādarākaraṇavasenevāti ādarākaraṇamattavasenevāti visesanivattiattho eva-saddo tameva nivattetabbaṃ visesaṃ dasseti, nāññathā. Kosajjādīti ādi-saddena dosādayo saṅgaṇhāti. Ādarākaraṇaṃ nirussukkatā evāti ādaraṃ karontā nirussukkabhāveneva na honti, na pana ādaraṃ na karontiyevāti daṭṭhabbaṃ. Ekacce pana ‘‘akammaññasarīratāya aññavihitatāya ca khīṇāsavānaṃ asakkaccadānādipavatti na anādaravasenā’’ti vadanti.

ເພື່ອສະແດງເຖິງຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກາຍະກຳ ທີ່ປາສະຈາກສະຕິ ຂອງພຣະຂີນາສົບທັງຫຼາຍ ຜູ້ເຖິງຄວາມໄພບູນແຫ່ງສະຕິ, ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “vāsanāvasenā” (ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວາສະໜາ). ເພາະວ່າ ສຳລັບຜູ້ທີ່ຍັງບໍ່ປາສະຈາກລາຄະ ຈິດອາດຈະຟຸ້ງຊ່ານໄປໃນອາລົມບາງຢ່າງ ທີ່ບໍ່ແມ່ນປະຣິດຕະ, ທ່ານຈຶ່ງຈຳແນກດ້ວຍຄຳວ່າ “kilesavirahe” (ໃນຄວາມປາສະຈາກກິເລດ). ຄຳວ່າ “Ādarākaraṇavaseneva” (ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການບໍ່ເຮັດຄວາມເອົາใจໃສ່ເທົ່ານັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການບໍ່ເຮັດຄວາມເອົາໃຈໃສ່ເທົ່ານັ້ນ, ສັບວ່າ “eva” ທີ່ເປັນໄປໃນອັດຖະປະຕິເສດຄຸນວິເສດ ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄຸນວິເສດທີ່ຄວນປະຕິເສດນັ້ນເອງ, ບໍ່ແມ່ນຢ່າງອື່ນ. ຄຳວ່າ “Kosajjādi” (ຄວາມກຽດຄ້ານເປັນຕົ້ນ) ດ້ວຍສັບວ່າ “ādi” ຍ່ອມຮວບຮວມເອົາໂທສະເປັນຕົ້ນ. ພຶງຊາບວ່າ ການບໍ່ເຮັດຄວາມເອົາໃຈໃສ່ ກໍຄືຄວາມບໍ່ຂະຫຍັນຂັນແຂງ (nirussukkatā) ນັ້ນເອງ, ຄື ຜູ້ທີ່ເຮັດຄວາມເອົາໃຈໃສ່ ຍ່ອມບໍ່ເປັນຜູ້ບໍ່ຂະຫຍັນຂັນແຂງ, ແຕ່ບໍ່ແມ່ນວ່າພວກເພິ່ນຈະບໍ່ເຮັດຄວາມເອົາໃຈໃສ່ເລີຍ. ແຕ່ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ “ການເປັນໄປແຫ່ງການໃຫ້ທານເປັນຕົ້ນ ໂດຍບໍ່ເຄົາລົບ ຂອງພຣະຂີນາສົບທັງຫຼາຍ ເພາະຄວາມທີ່ຮ່າງກາຍບໍ່ຄວນແກ່ການງານ ແລະເພາະຄວາມມີຈິດສົ່ງໄປໃນທາງອື່ນ, ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມບໍ່ເອົາໃຈໃສ່”.

1421. Atipaguṇānanti subhāvitānaṃ suṭṭhutaraṃ vasippattānaṃ. Evaṃ paguṇajjhānesupi pavatti hoti tattha vicāraṇussāhassa mandabhāvatoti adhippāyo. Pubbe dassitanti ‘‘tīṇi lakkhaṇānīti ahanti vā’’tiādinā pubbe dassitaṃ. ‘‘Avijjamāno aparamatthabhāvato, vijjamāno ca lokasaṅketasiddhiyā sammutisaccabhāvato attho arīyati cittena gammati ñāyatī’’ti ācariyā vadanti. Yato tabbisayā cittuppādā navattabbaṃ ārammaṇaṃ etesanti navattabbārammaṇāti aññapadatthasamāsavasena vuccanti. Ayaṃ pana vādo hevatthikavādo viya hotīti tassa accantaṃ avijjamānataṃ maññanto ito ca aññathā avijjamānapaññattiṃ dassetuṃ ‘‘sammutisacce panā’’tiādimāha. Kathaṃ pana tassa accantamavijjamānatte tabbisayānaṃ dhammānaṃ pavatti navattabbārammaṇabhāvo cāti āha ‘‘avijjamānampī’’tiādi. Parittādiārammaṇāti na vattabbāti vuttāti parittādayo viya tassa visuṃ vavatthitabhāvaṃ nisedheti.

໑໔໒໑. ຄຳວ່າ “Atipaguṇānaṃ” (ແຫ່ງສິ່ງທີ່ຊຳນານຍິ່ງ) ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງສິ່ງທີ່ອົບຮົມດີແລ້ວ ທີ່ເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ຊຳນານຢ່າງຍິ່ງ. ອະທິບາຍວ່າ: ການເປັນໄປໃນຊານທີ່ຊຳນານແລ້ວ ກໍຍ່ອມມີຢ່າງນີ້ ເພາະຄວາມອ່ອນກຳລັງແຫ່ງຄວາມພະຍາຍາມໃນການພິຈາລະນາໃນຊານນັ້ນ. ຄຳວ່າ “Pubbe dassitaṃ” (ສະແດງໄວ້ກ່ອນແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ສະແດງໄວ້ກ່ອນແລ້ວ ດ້ວຍຄຳວ່າ “tīni lakkhaṇāni” (ລັກສະນະ ໓ ປະການ) ຫຼື “ahaṃ” (ຕົວເຮົາ) ເປັນຕົ້ນ. ພຣະອາຈານທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ “ອັດຖະ (ເນື້ອຄວາມ) ທີ່ບໍ່ມີຢູ່ ເພາະບໍ່ມີໂດຍປໍຣະມັດ, ແລະທີ່ມີຢູ່ ເພາະມີໂດຍສົມມຸດຕິສັດ ດ້ວຍຄວາມສຳເລັດແຫ່ງໂລກສະກົດ (ຄວາມຕົກລົງຂອງໂລກ), ຍ່ອມຖືກຈິດເຂົ້າເຖິງ ຄືຮູ້ແຈ້ງ”. ເພາະເຫດນັ້ນ ຈິດຕຸບປາດທັງຫຼາຍທີ່ມີອັດຖະນັ້ນເປັນອາລົມ ຈຶ່ງຖືກກ່າວວ່າ “navattabbārammaṇā” (ມີອາລົມທີ່ບໍ່ຄວນກ່າວ) ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອັນຍະປະທັດຖະສະມາດ (ສະມາດທີ່ມີເນື້ອຄວາມຂອງບົດອື່ນເປັນປະທານ) ວ່າ “ອາລົມຂອງຈິດຕຸບປາດເຫຼົ່ານີ້ ເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ຄວນກ່າວ”. ແຕ່ວາທະນີ້ ຍ່ອມເປັນເໝືອນກັບເຫວັດຖິກະວາທະ (ລັດທິຂອງພວກເຫວັດຖິກະ), ທ່ານເມື່ອເລັງເຫັນຄວາມບໍ່ມີຢູ່ໂດຍສ່ວນດຽວແຫ່ງອັດຖະນັ້ນ ແລະເພື່ອສະແດງບັນຍັດທີ່ບໍ່ມີຢູ່ໂດຍປະການອື່ນຈາກນີ້ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ “sammutisacce pana” (ແຕ່ໃນສົມມຸດຕິສັດ) ເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ເມື່ອອັດຖະນັ້ນບໍ່ມີຢູ່ໂດຍສ່ວນດຽວ, ການເປັນໄປແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍທີ່ມີອັດຖະນັ້ນເປັນອາລົມ ແລະຄວາມມີອາລົມທີ່ບໍ່ຄວນກ່າວ ຈະມີໄດ້ຢ່າງໃດ? ເພື່ອຕອບຄຳຖາມນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “avijjamānampi” (ເຖິງແມ່ນວ່າສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “parittādiārammaṇāti na vattabbā” (ບໍ່ຄວນກ່າວວ່າ ມີປະຣິດຕາລົມເປັນຕົ້ນ) ທີ່ກ່າວໄວ້ນັ້ນ ຍ່ອມປະຕິເສດສະພາວະທີ່ກຳນົດໄວ້ຕ່າງຫາກຂອງອັດຖະນັ້ນ ຄືກັບປະຣິດຕະເປັນຕົ້ນ.

Vikkhipanaṃ nānārammaṇesu cittassa pavattanaṃ. Anavaṭṭhānaṃ ekasmiṃyeva pavattituṃ appadānaṃ. Dutiyādimaggapurecārikaṃ phalasamāpattipurecārikañca kāmāvacarañāṇaṃ [Pg.209] nibbānārammaṇatāya lokuttaracittassa āvajjanaṭṭhāniyatāya ca paṭhamamaggapurecārikañāṇena samānanti katvā vuttaṃ ‘‘gotrabhuvodāne gotrabhūti gahetvā’’ti.

ຄຳວ່າ “Vikkhipanaṃ” (ຄວາມຟຸ້ງຊ່ານ) ໄດ້ແກ່ ການເປັນໄປຂອງຈິດໃນອາລົມຕ່າງໆ. ຄຳວ່າ “Anavaṭṭhānaṃ” (ຄວາມບໍ່ຕັ້ງໝັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ການບໍ່ປ່ອຍໃຫ້ຈິດເປັນໄປໃນອາລົມດຽວເທົ່ານັ້ນ. ເພາະຄວາມທີ່ກາມາວະຈອນຍານ ທີ່ເປັນໄປໃນກ່ອນແຫ່ງມັກທີສອງເປັນຕົ້ນ ແລະທີ່ເປັນໄປໃນກ່ອນແຫ່ງຜົນສະມາບັດ ມີນິບພານເປັນອາລົມ ແລະຕັ້ງຢູ່ໃນຖານະເປັນອາວັດຊະນະແຫ່ງໂລກຸດຕະຣະຈິດ ຍ່ອມສະເໝີດ້ວຍຍານທີ່ເປັນໄປໃນກ່ອນແຫ່ງມັກທຳອິດ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “gotrabhuvodāne gotrabhūti gahetvā” (ໂດຍຖືເອົາໂຄຕຣະພູໃນໂຄຕຣະພູແລະໂວທານະ).

Sabbatthapādakanti nipphādetabbe, payojane vā bhummaṃ ‘‘cetaso avūpasame’’tiādīsu viya. Tena sabbesu vipassanādīsu nipphādetabbesūti attho. Tenevāha ‘‘sabbesū’’tiādi. Atītaṃsañāṇassa kāmāvacarattā iddhividhādīsu tassa aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tassa pana atītasattadivasato heṭṭhā yāva paccuppannapaṭisandhi, tāva visayoti vadanti. Atītasattadivasesupi khandhapaṭibaddhānaṃ tassa visayabhāvo yutto viya dissati.

ຄຳວ່າ “Sabbatthapādakaṃ” (ສິ່ງທີ່ເປັນບາດຖານແຫ່ງປະໂຫຍດທັງປວງ) ໄດ້ແກ່ ໃນສິ່ງທີ່ຄວນໃຫ້ສຳເລັດ ຫຼືໃນປະໂຫຍດ, ວິພັດທີ ໗ (bhumma) ທີ່ລົງໃນຄຳນີ້ ຍ່ອມມີອັດຖະເໝືອນໃນຄຳວ່າ “cetaso avūpasame” (ໃນຄວາມບໍ່ສະຫງົບແຫ່ງຈິດ) ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ເນື້ອຄວາມຈຶ່ງໄດ້ແກ່ “ໃນສິ່ງທີ່ຄວນໃຫ້ສຳເລັດທັງປວງ ມີວິປັດສະນາເປັນຕົ້ນ”. ເພາະເຫດນັ້ນນັ້ນເອງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “sabbesu” (ໃນທັງປວງ) ເປັນຕົ້ນ. ເພາະຄວາມທີ່ອະຕີຕັງສາຍານ (ຍານຢັ່ງຮູ້ສ່ວນອະດີດ) ເປັນກາມາວະຈອນ, ພຶງຊາບວ່າ ຍານນັ້ນຈຶ່ງບໍ່ຖືກຖືເອົາໃນອິດທິວິທິ (ສະແດງລິດໄດ້) ເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ພຣະອາຈານທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ ອາລົມແຫ່ງອະຕີຕັງສາຍານນັ້ນ ຍ່ອມມີຕັ້ງແຕ່ ໗ ວັນໃນອະດີດລົງມາ ຈົນເຖิงປະຕິສົນທິໃນປັດຈຸບັນ. ເຖິງແມ່ນວ່າໃນ ໗ ວັນໃນອະດີດນັ້ນ, ຄວາມເປັນອາລົມແຫ່ງອະຕີຕັງສາຍານນັ້ນ ຂອງສິ່ງທີ່ເນື່ອງດ້ວຍຂັນ ກໍຍັງປາກົດວ່າສົມຄວນຢູ່.

Pādakajjhānacittaṃ parikammehi gahetvāti pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘idaṃ cittaṃ viya ayaṃ kāyo sīghagamano hotū’’ti pubbabhāgaparikammehi rūpakāyassa viya pādakajjhānacittassapi gahetabbataṃ sandhāya vuttaṃ. Idaṃ pana adhiṭṭhānaṃ evaṃ pavattatīti veditabbaṃ. Adhippetaṭṭhānapāpuṇanatthaṃ gantukāmataṃ purakkhatvā pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘idaṃ cittaṃ viya ayaṃ kāyo sīghagamano hotū’’ti karajakāyārammaṇaṃ parikammaṃ katvā bhavaṅgaṃ otaritvā vuṭṭhāya pādakajjhānaṃ samāpajjitvā puna bhavaṅge otiṇṇe manodvārāvajjanaṃ rūpakāyaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjati anulomāni ca. Tato adhiṭṭhānacittampi tamevārammaṇaṃ katvā uppajjati. Tassānubhāvena yathādhippetaṭṭhānaṃ gatoyeva hoti. Evaṃ adissamānena kāyena gacchanto panāyaṃ kiṃ tassa adhiṭṭhānacittassa uppādakkhaṇe gacchati, udāhu ṭhitikkhaṇe bhaṅgakkhaṇe vāti? Tīsu khaṇesu gacchatīti icchanti. Citteti pādakajjhānacitte. Samodahatīti cittānugatikaṃ cittaṃ viya sīghagamanaṃ karotīti attho. Yathā hi cittaṃ icchitakkhaṇe atidūrepi visayaṃ ārabbha pavattati, evaṃ rūpakāyassapi lahuparivattibhāvāpādanaṃ cittavasena kāyapariṇāmanaṃ. Na cettha rūpadhammānaṃ dandhaparivattibhāvato ekacittakkhaṇena desantaruppatti na yujjatīti vattabbā adhiṭṭhānacittena rūpakāyassa lahuparivattibhāvassa āpāditattā. Tenevāha ‘‘cittavasena kāyaṃ adhiṭṭhahitvā sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvā adissamānena kāyena brahmalokaṃ gacchatī’’ti (visuddhi. 2.397). Acinteyyo hi iddhimantānaṃ iddhivisayoti.

ຄຳວ່າ 'Pādakajjhānacittaṃ parikammehi gahetvā' (ການຖືເອົາບາດກະຊານຈິດດ້ວຍບໍລິກຳ) ໝາຍເຖິງ ການເຂົ້າບາດກະຊານ ແລ້ວອອກມາ ບໍລິກຳໃນເບື້ອງຕົ້ນວ່າ 'ຂໍໃຫ້ກາຍນີ້ຈົ່ງໄປໄດ້ໄວ ເໝືອນດັ່ງຈິດນີ້ທອດ' ໂດຍໝາຍເຖິງຄວາມທີ່ຈິດອັນເປັນບາດຂອງຊານ ຈະຕ້ອງຖືກຖືເອົາ ເໝືອນດັ່ງຮູບກາຍ. ແຕ່ການອະທິຖານນີ້ ພຶງຊາບວ່າເປັນໄປຢ່າງນີ້: ບຸກຄົນຜູ້ປາດຖະໜາຈະໄປ ເພື່ອບັນລຸເຖິງສະຖານທີ່ທີ່ຕ້ອງການ ເຂົ້າບາດກະຊານ ແລ້ວອອກມາ ບໍລິກຳໂດຍມີກະລັດຊະກາຍເປັນອາລົມວ່າ 'ຂໍໃຫ້ກາຍນີ້ຈົ່ງໄປໄດ້ໄວ ເໝືອນດັ່ງຈິດນີ້ທອດ' ແລ້ວລົງສູ່ພະວັງ ອອກຈາກພະວັງແລ້ວ ເຂົ້າບາດກະຊານອີກ ເມື່ອລົງສູ່ພະວັງອີກເທື່ອໜຶ່ງ ມະໂນທະວາລາວັດຊະນະກໍເກີດຂຶ້ນ ໂດຍມີຮູບກາຍເປັນອາລົມ ແລະອະນຸໂລມທັງຫຼາຍກໍເກີດຂຶ້ນ. ຈາກນັ້ນ ອະທິຖານຈິດກໍເກີດຂຶ້ນ ໂດຍມີອາລົມນັ້ນເອງ. ດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງອະທິຖານຈິດນັ້ນ ບຸກຄົນນັ້ນຍ່ອມໄປເຖິງສະຖານທີ່ທີ່ຕ້ອງການໄດ້ທັນທີ. ກໍເມື່ອບຸກຄົນໄປດ້ວຍກາຍທີ່ບໍ່ປາກົດຢ່າງນີ້ ຖາມວ່າ ຜູ້ນັ້ນໄປໃນອຸບປາດັກຂະນະ (ຂະນະເກີດ), ຖິຕິກຂະນະ (ຂະນະຕັ້ງຢູ່) ຫຼື ພັງຄັກຂະນະ (ຂະນະດັບ) ແຫ່ງອະທິຖານຈິດນັ້ນ? ພະອາຈານທັງຫຼາຍປະສົງວ່າ ຍ່ອມໄປໄດ້ໃນຂະນະທັງສາມ. ຄຳວ່າ 'Citte' ໝາຍເຖິງ ໃນບາດກະຊານຈິດ. ຄຳວ່າ 'Samodahati' ໝາຍຄວາມວ່າ ເຮັດໃຫ້ໄປໄດ້ໄວ ເໝືອນດັ່ງຈິດທີ່ຄ້ອຍຕາມຈິດ. ເພາະວ່າ ຈິດຍ່ອມເປັນໄປໂດຍປາລົບອາລົມ ແມ່ນໃນທີ່ໄກແສນໄກໃນຂະນະທີ່ປາດຖະໜາຢ່າງໃດ, ການນ້ອມກາຍໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຈິດ ເພື່ອເຮັດໃຫ້ຮູບກາຍມີສະພາວະຜັນແປໄດ້ໄວ ກໍຢ່າງນັ້ນ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ບໍ່ຄວນກ່າວວ່າ 'ການເຂົ້າເຖິງຕ່າງປະເທດ (ສະຖານທີ່ອື່ນ) ດ້ວຍຈິດຂະນະດຽວ ຍ່ອມບໍ່ຄວນ ເພາະຮູບທຳທັງຫຼາຍມີສະພາວະຜັນແປໄດ້ຊ້າ' ເພາະຄວາມທີ່ຮູບກາຍຖືກເຮັດໃຫ້ມີສະພາວະຜັນແປໄດ້ໄວ ດ້ວຍອະທິຖານຈິດແລ້ວ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ບຸກຄົນອະທິຖານກາຍດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຈິດ ແລ້ວກ້າວລົງສູ່ສຸຂະສັນຍາ ແລະລະຫຸສັນຍາ ແລ້ວໄປສູ່ພົມມະໂລກດ້ວຍກາຍທີ່ບໍ່ປາກົດ' (ວິສຸດທິ. 2.397). ເພາະວ່າ ອິດທິວິໄສຂອງຜູ້ມີລິດ ເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ຄວນຄິດ (ອະຈິນໄຕ).

Cittasantānaṃ [Pg.210] rūpakāye samodahitanti yattakehi cittehi dissamānena kāyena yathādhippetaṭṭhānappatti, tattakānaṃ cittānaṃ pabandhassa dandhagamanakaraṇato imassa adhiṭṭhānassa karajakāye āropitaṃ tadanuguṇanti attho. Idampi adhiṭṭhānapādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘ayaṃ kāyo viya idaṃ cittaṃ dandhagamanaṃ hotū’’ti samāpajjitvā vuṭṭhitajjhānacittārammaṇaṃ parikammaṃ katvā bhavaṅgaṃ otaritvā bhavaṅgato vuṭṭhāya pādakajjhānaṃ samāpajjitvā puna bhavaṅge otiṇṇe manodvārāvajjanaṃ pādakajjhānaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjati anulomāni ca. Tato adhiṭṭhānacittampi tamevārammaṇaṃ katvā uppajjati. Tassānubhāvena antarā pañcaviññāṇādīsu uppannesupi apatanto icchitaṭṭhānaṃ gacchati. Evaṃ gacchanto ca sace icchati, pathavīkasiṇavasena ākāse maggaṃ nimminitvā padasā gacchati. Sace icchati, vāyokasiṇavasena vāyuṃ adhiṭṭhahitvā tūlapicu viya vāyunā gacchati. Apica gantukāmatāva ettha pamāṇaṃ. Sati hi gantukāmatāya evaṃ katādhiṭṭhāno adhiṭṭhānavegakkhittoveso issāsapakkhitto saro viya dissamāno gacchatīti. Tattha ākāse maggaṃ nimminitvā gacchanto vināpi abhiññāñāṇena pakatipathaviyaṃ viya gacchati. Teneva ‘‘padasā gacchatī’’ti vuttaṃ. Vāyuṃ adhiṭṭhahitvā gacchanto abhiññāñāṇasamuṭṭhitavāyodhātuparamparāya gacchati. Ubhayatthāpi antarā vanarāmaṇīyakādīni pekkhamāno āpāthagate sadde ca suṇamāno gacchatīti vadanti. Keci pana ‘‘adissamānena kāyena ekacittakkhaṇeneva icchitaṭṭhānagamane dissamānena kāyena padasā vāyunā ca gamane abhiññācittasamuṭṭhitakāyaviññattivipphārena gamana’’nti vadanti. Apare ‘‘abhiññācittassa viññattinibbattanakiccaṃ natthī’’ti vadanti.

ຄຳວ່າ 'Cittasantānaṃ rūpakāye samodahitaṃ' (ການລວມກະແສຈິດເຂົ້າໃນຮູບກາຍ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຄວາມເປັນໄປຕາມນັ້ນ ທີ່ຖືກນ້ອມເຂົ້າໄປໃນກະລັດຊະກາຍ ແຫ່ງການອະທິຖານນີ້ ເພາະການເຮັດໃຫ້ການສືບຕໍ່ແຫ່ງຈິດທັງຫຼາຍມີປະມານເທົ່າໃດ ທີ່ເຮັດໃຫ້ບັນລຸເຖິງສະຖານທີ່ທີ່ຕ້ອງການດ້ວຍກາຍທີ່ປາກົດ ໃຫ້ມີການໄປໄດ້ຊ້າ. ການອະທິຖານນີ້ກໍເໝືອນກັນ ເຂົ້າບາດກະຊານແລ້ວອອກມາ ບໍລິກຳໂດຍມີຈິດແຫ່ງຊານທີ່ອອກແລ້ວນັ້ນເປັນອາລົມວ່າ 'ຂໍໃຫ້ຈິດນີ້ຈົ່ງໄປໄດ້ຊ້າ ເໝືອນດັ່ງກາຍນີ້ທອດ' ແລ້ວລົງສູ່ພະວັງ ອອກຈາກພະວັງແລ້ວ ເຂົ້າບາດກະຊານອີກ ເມື່ອລົງສູ່ພະວັງອີກເທື່ອໜຶ່ງ ມະໂນທະວາລາວັດຊະນະກໍເກີດຂຶ້ນ ໂດຍມີບາດກະຊານເປັນອາລົມ ແລະອະນຸໂລມທັງຫຼາຍກໍເກີດຂຶ້ນ. ຈາກນັ້ນ ອະທິຖານຈິດກໍເກີດຂຶ້ນ ໂດຍມີອາລົມນັ້ນເອງ. ດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງອະທິຖານຈິດນັ້ນ ແມ່ນເມື່ອມີປັນຈະວິນຍານເປັນຕົ້ນເກີດຂຶ້ນໃນລະຫວ່າງ ກໍບໍ່ຕົກຫຼົ່ນ ຍ່ອມໄປເຖິງສະຖານທີ່ທີ່ຕ້ອງການໄດ້. ແລະເມື່ອໄປຢ່າງນີ້ ຫາກປາດຖະໜາ ກໍຍ່ອມເນລະມິດຫົນທາງໃນອາກາດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປະຖະວີກະສິນ ແລ້ວເດີນໄປດ້ວຍເທົ້າ. ຫາກປາດຖະໜາ ກໍອະທິຖານລົມດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວາໂຍກະສິນ ແລ້ວໄປດ້ວຍລົມ ເໝືອນດັ່ງປຸຍນຸ່ນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄວາມປາດຖະໜາທີ່ຈະໄປເທົ່ານັ້ນ ເປັນປະມານ (ເກນຕັດສິນ) ໃນເລື່ອງນີ້. ເພາະເມື່ອມີຄວາມປາດຖະໜາທີ່ຈະໄປ ຜູ້ທີ່ໄດ້ເຮັດອະທິຖານໄວ້ຢ່າງນີ້ ຍ່ອມຖືກຊັດໄປດ້ວຍແຮງອະທິຖານ ປາກົດຕົວເດີນໄປ ເໝືອນດັ່ງລູກສອນທີ່ຖືກຍິງອອກຈາກແລ່ງ. ໃນການເດີນທາງນັ້ນ ຜູ້ທີ່ເນລະມິດຫົນທາງໃນອາກາດແລ້ວເດີນໄປ ຍ່ອມເດີນໄປເໝືອນດັ່ງເດີນເທິງແຜ່ນດິນປົກກະຕິ ແມ່ນໂດຍປາສະຈາກອະພິນຍາຊານ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'Padasā gacchati' (ເດີນໄປດ້ວຍເທົ້າ). ສ່ວນຜູ້ອະທິຖານລົມແລ້ວເດີນໄປ ຍ່ອມໄປດ້ວຍລຳດັບແຫ່ງວາໂຍທາດທີ່ຕັ້ງຂຶ້ນດ້ວຍອະພິນຍາຊານ. ພະອາຈານທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ ໃນການໄປທັງສອງແບບນັ້ນ ບຸກຄົນຍ່ອມເດີນໄປພ້ອມທັງຊົມຄວາມງາມຂອງປ່າເປັນຕົ້ນໃນລະຫວ່າງ ແລະຟັງສຽງທີ່ມາສູ່ຄອງປະສາດ. ແຕ່ບາງທ່ານກ່າວວ່າ 'ໃນການໄປສູ່ສະຖານທີ່ທີ່ຕ້ອງການດ້ວຍກາຍທີ່ບໍ່ປາກົດ ໂດຍຈິດຂະນະດຽວ ແລະໃນການໄປດ້ວຍເທົ້າ ແລະດ້ວຍລົມດ້ວຍກາຍທີ່ປາກົດ ເປັນການໄປດ້ວຍຄວາມແຜ່ຊ່ານແຫ່ງກາຍວິນຍັດ ທີ່ຕັ້ງຂຶ້ນດ້ວຍອະພິນຍາຈິດ'. ສ່ວນບາງທ່ານກ່າວວ່າ 'ອະພິນຍາຈິດ ບໍ່ມີກິດຈະການເຮັດໃຫ້ກາຍວິນຍັດເກີດຂຶ້ນ'.

Adhiṭṭhānadvayanti cittakāyavasena kāyacittapariṇāmanabhūtaṃ rūpakāyapādakajjhānacittārammaṇaṃ ubhayaṃ adhiṭṭhānaṃ. Taṃsampayuttāyāti yathāvuttaadhiṭṭhānadvayasampayuttāya. Sukhasaññālahusaññābhāvatoti sukhasaññālahusaññāsabbhāvato, tabbhāvaṃ āpajjanatoti attho. Sukhasaññāti cettha upekkhāsampayuttā saññā. Upekkhā hi ‘‘santaṃ sukha’’nti vuttā. Sāyeva ca saññā nīvaraṇehi ceva vitakkādīhi paccanīkehi ca vimuttattā ‘‘lahusaññā’’tipi veditabbā. Tāhi samokkantāhi rūpakāyopi tūlapicu viya sallahuko hoti. So evaṃ vātakkhittatūlapicunā [Pg.211] viya sallahukena ekacittakkhaṇena adissamānena ca kāyena yathāruci gacchatīti.

ຄຳວ່າ 'Adhiṭṭhānadvayaṃ' (ອະທິຖານສອງ) ໝາຍເຖິງ ອະທິຖານທັງສອງ ທີ່ເປັນການນ້ອມກາຍແລະຈິດໄປ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຈິດແລະກາຍ ໂດຍມີຮູບກາຍແລະບາດກະຊານຈິດເປັນອາລົມ. ຄຳວ່າ 'Taṃsampayuttāya' ໝາຍເຖິງ ປະກອບດ້ວຍອະທິຖານສອງຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'Sukhasaññālahusaññābhāvato' ໝາຍຄວາມວ່າ ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງສຸຂະສັນຍາແລະລະຫຸສັນຍາ ຄືເພາະການເຂົ້າເຖິງສະພາວະນັ້ນ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ຄຳວ່າ 'Sukhasaññā' ໝາຍເຖິງ ສັນຍາທີ່ປະກອບດ້ວຍອຸເບກຂາ. ເພາະວ່າ ອຸເບກຂາ ພະຜູ້ມີພະພາກຕັດວ່າ 'ເປັນສຸກທີ່ສະຫງົບ'. ແລະສັນຍານັ້ນເອງ ພຶງຊາບວ່າເປັນ 'Lahusaññā' (ລະຫຸສັນຍາ) ນຳອີກ ເພາະຫຼຸດພົ້ນຈາກນີວອນທັງຫຼາຍ ແລະຈາກທຳที่เป็นປະຕິປັກມີວິຕົກເປັນຕົ້ນ. ເມື່ອສັນຍາເຫຼົ່ານັ້ນກ້າວລົງແລ້ວ ຮູບກາຍກໍຍ່ອມເບົາບາງ ເໝືອນດັ່ງປຸຍນຸ່ນ. ບຸກຄົນນັ້ນຍ່ອມໄປໄດ້ຕາມຄວາມພໍໃຈ ດ້ວຍກາຍທີ່ເບົາບາງ ເໝືອນດັ່ງປຸຍນຸ່ນທີ່ຖືກລົມພັດ ແລະດ້ວຍກາຍທີ່ບໍ່ປາກົດ ໂດຍຈິດຂະນະດຽວ ດ້ວຍປະການສະນີ.

‘‘Mutto vatamhi tāya anatthasaṃhitāya dukkarakārikāya, sādhu vatamhi sammāsambodhiṃ sambujjha’’nti (saṃ. ni. 1.137) pavattaṃ bhagavato cetoparivitakkamaññāya māro ‘‘amuttabhāvamassa karissāmī’’ti,

ພະຍາມານຊາບວາລະຈິດທີ່ເກີດຂຶ້ນແກ່ພະຜູ້ມີພະພາກວ່າ 'ເຮົາຫຼຸດພົ້ນແລ້ວໜໍ ຈາກການເຮັດທຸກກະລົກິລິຍາອັນບໍ່ມີປະໂຫຍດນັ້ນ, ເປັນຄວາມດີແທ້ໜໍ ທີ່ເຮົາໄດ້ຕັດສະຮູ້ພະສຳມາສຳໂພທິຍານ' (ສັງ. ນິ. 1.137) ຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ເຮົາຈັກເຮັດໃຫ້ພະອົງມີສະພາວະທີ່ບໍ່ຫຼຸດພົ້ນ' ດັ່ງນີ້,

‘‘Tapokammā apakkamma, yaṃ na sujjhanti māṇavā;

Asuddho maññasi suddho, suddhimaggā aparaddho’’ti. (saṃ. ni. 1.137) –

ຈຶ່ງກ່າວຄາຖາວ່າ 'ທ່ານຫຼີກເວັ້ນຈາກຕະໂປກຳ (ການບຳເພັນພຽນເພື່ອເຜົາກິເລດ) ອັນເປັນເຫດໃຫ້ມານົບທັງຫຼາຍບໍລິສຸດ, ທ່ານຜູ້ຍັງບໍ່ບໍລິສຸດ ແຕ່ສຳຄັນຕົນວ່າບໍລິສຸດ, ທ່ານໄດ້ພາດຈາກຫົນທາງແຫ່ງຄວາມບໍລິສຸດເສຍແລ້ວ' (ສັງ. ນິ. 1.137) –

Āhāti evamādiṃ sandhāya ‘‘mārādīnampi bhagavato cittajānanaṃ vutta’’nti vuttaṃ. Nibbānapaccavekkhaṇañca pubbenivāsānussatiñāṇena nibbānā…pe… ñātesu pavattatīti sambandho. Nibbānā…pe… ñātesūti idaṃ abhiññāñāṇassa parato pavattamānaṃ paccavekkhaṇaṃ abhiññāñāṇassa visaye viya abhiññāñāṇavisayavisayepi kadāci pavattituṃ arahatīti katvā vuttaṃ. Appamāṇārammaṇatanti appamāṇakhandhārammaṇatanti attho. Tasmāti yasmā pubbenivāsānussatiñāṇassa nibbānārammaṇabhāvadīpako koci pāṭho natthi, tasmā. Paccavekkhaṇakicce vuccamāneti ruḷhiṃ aggahetvā maggādīnaṃ atītānaṃ pati pati avekkhanaṃ anussaraṇaṃ paccavekkhaṇanti pubbenivāsānussatiñāṇassa kiccaṃyeva paccavekkhaṇanti vuccamāneti attho. Anuññātāti dissatīti ‘‘maggaphalanibbānapaccavekkhaṇato’’ti idameva sandhāya vuttaṃ. Ayañhettha attho – pubbenivāsānussatiñāṇena nibbānārammaṇe khandhe disvā ‘‘ime dhammā kiṃ nu kho ārabbha pavattā’’ti āvajjentassa pubbenivāsānussatiñāṇaṃ nibbānārammaṇe pavattatīti. Anāgataṃsañāṇepi eseva nayo.

ພະອັດຖະກະຖາຈານໝາຍເຖິງຄຳເລີ່ມຕົ້ນເປັນຕົ້ນວ່າ 'Āha' (ກ່າວແລ້ວ) ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ການຮູ້ຈິດຂອງພະຜູ້ມີພະພາກ ແມ່ນຂອງພະຍາມານເປັນຕົ້ນ ກໍມີກ່າວໄວ້'. ຄວາມເຊື່ອມໂຍງມີດັ່ງນີ້: ການພິຈາລະນາພະນິພານ ຍ່ອມເປັນໄປໃນທຳທັງຫຼາຍມີພະນິພານເປັນຕົ້ນ... ທີ່ຮູ້ແລ້ວ ດ້ວຍປຸບເພນιວasານຸດສະຕິຍານ. ຄຳວ່າ 'Nibbānā...pe... ñātesu' (ໃນທຳທັງຫຼາຍມີພະນິພານເປັນຕົ້ນທີ່ຮູ້ແລ້ວ) ນີ້ ພະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໄວ້ ໂດຍຖືເອົາວ່າ ການພິຈາລະນາທີ່ເປັນໄປໃນພາຍຫຼັງແຫ່ງອະພິນຍາຍານ ຍ່ອມຄວນທີ່ຈະເປັນໄປໄດ້ໃນບາງຄັ້ງ ແມ່ນໃນອາລົມແຫ່ງອາລົມຂອງອະພິນຍາຍານ ເໝືອນດັ່ງໃນວິໄສຂອງອະພິນຍາຍານ. ຄຳວ່າ 'Appamāṇārammaṇataṃ' ໝາຍຄວາມວ່າ ຄວາມມີອັບປະມານະຂັນເປັນອາລົມ. ຄຳວ່າ 'Tasmā' (ເພາະເຫດນັ້ນ) ໝາຍຄວາມວ່າ ເພາະເຫດທີ່ບໍ່ມີພະບາລີໃດໆ ທີ່ສະແດງຄວາມມີພະນິພານເປັນອາລົມ ແຫ່ງປຸບເພນιວາສານຸດສະຕິຍານ, ເພາະເຫດນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'Paccavekkhaṇakicce vuccamāne' ໝາຍຄວາມວ່າ ເມື່ອກ່າວເຖິງກິດຈະການພິຈາລະນາ ໂດຍບໍ່ຖືເອົາຕາມຄວາມນິຍົມ ແຕ່ໝາຍເຖິງການພິຈາລະນາຄືນຫຼັງ ຄືການລະນຶກເຖິງມັກເປັນຕົ້ນທີ່ເປັນອະດີດ ເນື່ອງໆ ວ່າເປັນການພິຈາລະນາ ຄືເມື່ອກ່າວເຖິງກິດຈະການຂອງປຸບເພນິວາສານຸດສະຕິຍານນັ້ນເອງວ່າເປັນການພິຈາລະນາ. ຄຳວ່າ 'Anuññātā' (ອະນຸຍາດແລ້ວ) ປາກົດຢູ່ ໂດຍໝາຍເຖິງຄຳນີ້ເອງວ່າ 'ເພາະການພິຈາລະນາມັກ ຜົນ ແລະພະນິພານ'. ເພາະວ່າ ເນື້ອຄວາມໃນເລື່ອງນີ້ມີດັ່ງນີ້: ເມື່ອບຸກຄົນເຫັນຂັນທັງຫຼາຍທີ່ມີພະນິພານເປັນອາລົມ ດ້ວຍປຸບເພນິວາສານຸດສະຕິຍານ ແລ້ວໃສ່ໃຈວ່າ 'ທຳເຫຼົ່ານີ້ ເກີດຂຶ້ນໂດຍປາລົບທຳໃດໜໍ?' ປຸບເພນິວາສານຸດສະຕິຍານຂອງຜູ້ນັ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປໃນພະນິພານເປັນອາລົມ. ແມ່ນໃນອະນາຄະຕັງສະຍານ ກໍມີນິໄຍ (ແນວທາງ) ນີ້ເອງ.

Yadi evaṃ kasmā parittattike ‘‘appamāṇo dhammo mahaggatassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.12.58) ettha ‘‘appamāṇā khandhā cetopariyañāṇassa pubbenivāsaanāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti ajjhattattike ca ‘‘bahiddhādhammo bahiddhādhammassa, bahiddhādhammo ajjhattassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti etesaṃ vibhaṅgesu ‘‘bahiddhā khandhā [Pg.212] iddhividhañāṇassa cetopariyapubbenivāsayathākammūpagaanāgataṃsaāvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.20.29) ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ nibbānanti. Cetopariyaiddhividhādiñāṇehi saha vuttattāti ce, evampi visuṃ vibhajitabbaṃ siyā. Na hi visuṃ vibhajanārahaṃ saha vibhajatīti? Na, avacanassa aññakāraṇattā. Yāni hi puthujjanānaṃ pubbenivāsaanāgataṃsañāṇāni, tesaṃ avisayo eva nibbānaṃ. Ariyānaṃ pana maggaphalapaccavekkhaṇehi sacchikatanibbānānaṃ imehi ñāṇehi paccakkhakaraṇe payojanaṃ natthīti sādhāraṇena iddhividhañāṇādīnaṃ gahitattā nibbānaṃ na vuttanti daṭṭhabbaṃ. Nibbattakkhandhajānanamāha, na nibbattakakkhandhajānanaṃ. Yathākammūpagañāṇakiccañhi tanti. Attho sambhavatīti idaṃ anāgataṃsañāṇassapi anibbānārammaṇataṃ sandhāya vuttaṃ.

ຫາກເປັນຢ່າງນັ້ນ ເພາະເຫດໃດໃນປະລິດຕະຕິກະ ວ່າດ້ວຍ 'ທຳອັນເປັນອັບປະມານ ເປັນປັດໄຈແກ່ທຳອັນເປັນມະຫັກຄະຕະ ດ້ວຍອາລຳມະນະປັດໄຈ' (ປັດຖານ. 2.12.58) ໃນທີ່ນີ້ ວ່າ 'ຂັນທັງຫຼາຍອັນເປັນອັບປະມານ ເປັນປັດໄຈແກ່ເຈໂຕປະລິຍະຍານ, ປຸບເພນιວາສານຸດສະຕິຍານ ແລະອະນາຄະຕັງສະຍານ ດ້ວຍອາລຳມະນະປັດໄຈ' ແລະໃນອັດຊັດຕະຕິກະ ວ່າດ້ວຍ 'ທຳພາຍນອກ ເປັນປັດໄຈແກ່ທຳພາຍນອກ, ทຳພາຍນອກ ເປັນປັດໄຈແກ່ທຳພາຍໃນ ດ້ວຍອາລຳມະນະປັດໄຈ' ໃນວິພັງແຫ່ງບົດເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຕັດໄວ້ພຽງເທົ່ານີ້ວ່າ 'ຂັນທັງຫຼາຍພາຍນອກ ເປັນປັດໄຈແກ່ອິດທິວິທະຍານ, ເຈໂຕປະລິຍະຍານ, ປຸບເພນιວາສານຸດສະຕິຍານ, ຍະຖາກຳມູປະຄະຍານ, ອະນາຄະຕັງສະຍານ ແລະອາວັດຊະນະ ດ້ວຍອາລຳມະນະປັດໄຈ' (ປັດຖານ. 2.20.29) ແຕ່ບໍ່ໄດ້ຕັດພະນິພານໄວ້? ຫາກຈະກ່າວວ່າ 'ເພາະຕັດໄວ້ຮ່ວມກັບຍານມີເຈໂຕປະລິຍະຍານ ແລະອິດທິວິທະຍານເປັນຕົ້ນ' ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ ກໍຄວນຈະຕ້ອງຈຳແນກໄວ້ຕ່າງຫາກ. ເພາະວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກຈະບໍ່ຈຳແນກສິ່ງທີ່ຄວນຈຳແນກຕ່າງຫາກ ໄວ້ຮ່ວມກັນບໍ? ຕອບວ່າ ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ, ເພາະການບໍ່ຕັດໄວ້ນັ້ນ ມີເຫດຜົນອື່ນ. ເພາະວ່າ ພະນິພານ ຍ່ອມເປັນອະວິໄສ (ສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນວິໄສ) ໂດຍແທ້ ແຫ່ງປຸບເພນιວາສານຸດສະຕິຍານ ແລະອະນາຄະຕັງສະຍານຂອງປຸຖຸຊົນທັງຫຼາຍ. ສ່ວນພະອະລິຍະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຜູ້ມີພະນິພານອັນຕົນເຮັດໃຫ້ແຈ້ງແລ້ວ ດ້ວຍການພິຈາລະນາມັກແລະຜົນ ຍ່ອມບໍ່ມີປະໂຫຍດໃນການເຮັດໃຫ້ແຈ້ງດ້ວຍຍານເຫຼົ່ານີ້, ພຶງຊາບວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກບໍ່ໄດ້ຕັດພະນິພານໄວ້ ເພາະຊົງຖືເອົາຍານມີອິດທິວິທະຍານເປັນຕົ້ນ ໂດຍທົ່ວໄປ. ພະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວເຖິງການຮູ້ຂັນທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ, ບໍ່ແມ່ນການຮູ້ຂັນທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ. ເພາະວ່າ ນັ້ນເປັນກິດຈະການຂອງຍະຖາກຳມູປະຄະຍານ. ຄຳວ່າ 'Attho sambhavati' (ເນື້ອຄວາມຍ່ອມເປັນໄປໄດ້) ນີ້ ພະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໂດຍໝາຍເຖິງຄວາມທີ່ອະນາຄະຕັງສະຍານ ກໍມີພະນິພານບໍ່ເປັນອາລົມຄືກັນ.

1429. Maggārammaṇattike yasmā cittuppādakaṇḍe bodhitesu cittuppādesu ekantato maggārammaṇāyeva keci natthi, maggārammaṇāyeva pana kadāci maggādhipatino honti, tasmā ‘‘katame dhammā maggārammaṇā’’ti ekameva pucchaṃ katvā tayopi koṭṭhāsā labbhamānavasena vibhattā. Iminā nayena paratopi evarūpesu ṭhānesu attho veditabbo. ‘‘Cittuppādā’’ti, ‘‘maggārammaṇā’’ti ca vuttadhammānaṃyeva maggahetukattābhāvaṃ sādhetuṃ ‘‘asahajātattā’’ti idaṃ hetuvacananti ‘‘asampayuttattāti attho’’ti vuttaṃ. Tenevāha ‘‘na hi arūpadhammāna’’ntiādi. ‘‘Aññadhammārammaṇakāle evā’’ti avadhāraṇassa aggahitattā garuṃ akatvā maggārammaṇakālepi maggādhipatibhāvena na vattabbāti ayampi attho aṭṭhakathāyaṃ pariggahitoyevāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Garuṃ katvā paccavekkhaṇakāle’’ti hi vuttattā garuṃ akatvā paccavekkhaṇakālepi atthi eva. Tadā ca maggādhipatibhāvena na vattabbā te dhammāti bhiyyopi siddhovāyamattho.

໑໔໒໙. ໃນມັກຄາລຳມະນະຕິກະ ເພາະເຫດທີ່ໃນບັນດາຈິດຕຸບປາດທັງຫຼາຍ ທີ່ສະແດງໄວ້ໃນຈິດຕຸບປາດກະກັນ ຈິດທີ່ຮູ້ມັກເປັນອາລົມໂດຍສ່ວນດຽວ ຍ່ອມບໍ່ມີເລີຍ, ແຕ່ຈິດທັງຫຼາຍທີ່ມີມັກເປັນອາລົມ ບາງຄັ້ງກໍມີມັກເປັນອະທິບໍດີ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຊົງຕັ້ງຄຳຖາມພຽງຂໍ້ດຽວວ່າ 'ທຳເຫຼົ່ານັ້ນເປັນໄນ ທີ່ມີມັກເປັນອາລົມ?' ແລ້ວຈຳແນກເປັນສາມສ່ວນ ຕາມທີ່ໄດ້ຮັບ. ໂດຍນິໄຍນີ້ ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໃນສະຖານທີ່ເຫຼົ່ານີ້ ແມ່ນໃນພາຍຫຼັງ. ຄຳວ່າ 'Asahajātattā' (ເພາະບໍ່ເກີດຮ່ວມກັນ) ນີ້ ເປັນຄຳສະແດງເຫດ ເພື່ອພິສູດຄວາມທີ່ທຳທັງຫຼາຍທີ່ຕັດວ່າ 'Cittuppādā' (ຈິດຕຸບປາດທັງຫຼາຍ) ແລະ 'Maggārammaṇā' (ມີມັກເປັນອາລົມ) ບໍ່ມີມັກເປັນເຫດ, ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໝາຍຄວາມວ່າ ເພາະບໍ່ປະກອບກັນ'. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'Na hi arūpadhammānaṃ' (ເພາະວ່າ ນາມທຳທັງຫຼາຍ...) ເປັນຕົ້ນ. ພຶງຊາບວ່າ ເນື້ອຄວາມນີ້ກໍເປັນສິ່ງທີ່ພະອັດຖະກະຖາຈານຮັບຮອງໄວ້ແລ້ວ ຄື ເພາະບໍ່ໄດ້ຖືເອົາການກຳນົດວ່າ 'ໃນເວລາທີ່ມີທຳອື່ນເປັນອາລົມເທົ່ານັ້ນ' ແມ່ນໃນເວລາທີ່ມີມັກເປັນອາລົມ ກໍບໍ່ຄວນກ່າວໂດຍຄວາມເປັນມັກຄາທິບໍດີ. ເພາະວ່າ ເພາະຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ 'ໃນເວລາພິຈາລະນາໂດຍເຮັດໃຫ້ໜັກແໜ້ນ' ດັ່ງນັ້ນ ແມ່ນໃນເວລາພິຈາລະນາໂດຍບໍ່ເຮັດໃຫ້ໜັກແໜ້ນ ກໍຍ່ອມມີຢູ່ແທ້. ແລະໃນເວລານັ້ນ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນກໍບໍ່ຄວນກ່າວໂດຍຄວາມເປັນມັກຄາທິບໍດີ, ເນື້ອຄວາມນີ້ຍ່ອມເປັນອັນສຳເລັດຢ່າງຍິ່ງ.

1434. Atītārammaṇāvāti uddhaṭaṃ, ‘‘atītārammaṇā’’ti pana aṭṭhakathāpāṭho bahūsu potthakesu dissati. Tasmāti yasmā paṭiccasamuppādavibhaṅgavaṇṇanāyaṃ (vibha. a. 227) ‘‘maraṇasamaye ñātakā ‘ayaṃ, tāta, tavatthāya buddhapūjā karīyati, cittaṃ pasādehī’ti vatvā’’tiādinā pañcadvāre rūpādiārammaṇūpasaṃharaṇaṃ tattha tadārammaṇapariyosānānaṃ cuddasannaṃ [Pg.213] cittānaṃ pavattiñca vatvā tasmiṃyeva ekacittakkhaṇaṭṭhitike ārammaṇe paṭisandhicittaṃ uppajjatīti paccuppannārammaṇabhāvaṃ paṭisandhiyā vakkhati, tasmāti attho. Dve bhavaṅgāni āvajjanaṃ maraṇassāsannabhāvena mandībhūtavegattā pañca javanāni dve tadārammaṇāni cuticittanti ekādasa cittakkhaṇā atītāti āha ‘‘pañcacittakkhaṇāvasiṭṭhāyuke’’ti. Itaratthāti aññatadārammaṇāya cutiyā. Idāni tameva ‘‘itaratthā’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘yadā hī’’tiādimāha. Cutiyā tadārammaṇarahitattā paṭisandhiyā ca paccuppannārammaṇattā ‘‘rūpā…pe… jjantassā’’ti udāhaṭaṃ. Cha bhavaṅgāni paccuppannārammaṇāni honti, nava cittakkhaṇā atītāti sattacittakkhaṇāvasiṭṭhāyuke gatinimitte paṭisandhiyā pavattattāti daṭṭhabbaṃ.

໑໔໓໔. ຄຳວ່າ 'Atītārammaṇā va' (ມີອະດີດເປັນອາລົມເທົ່ານັ້ນ) ເປັນບົດທີ່ຍົກຂຶ້ນ, ແຕ່ບົດອັດຖະກະຖາວ່າ 'Atītārammaṇā' (ມີອະດີດເປັນອາລົມ) ປາກົດຢູ່ໃນຄຳພີຫຼາຍສະບັບ. ຄຳວ່າ 'Tasmā' (ເພາະເຫດນັ້ນ) ໝາຍຄວາມວ່າ ເພາະເຫດທີ່ໃນຄຳອະທິບາຍປະຕິດຈະສະມຸບປາດວິພັງ (ວິພັງ. ອ. 227) ພະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໄວ້ວ່າ 'ໃນເວລາໃກ້ຕາຍ ພວກຍາດກ່າວວ່າ: ລູກເອີຍ, ການບູຊາພະພຸດທະເຈົ້ານີ້ ເຮັດເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ເຈົ້າ, ຈົ່ງເຮັດຈິດໃຫ້ເຫຼື້ອມໃສເຖີດ ດັ່ງນີ້' ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວກ່າວເຖິງການນ້ອມຮູບເປັນຕົ້ນມາເປັນອາລົມໃນປັນຈະທະວານ ແລະກ່າວເຖິງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຈິດ 14 ດວງ ມີຕະທາລຳມະນະເປັນທີ່ສຸດໃນທະວານນັ້ນ ແລ້ວຈັກກ່າວເຖິງຄວາມມີປັດຈຸບັນເປັນອາລົມແຫ່ງປະຕິສົນທິວ່າ 'ປະຕິສົນທິຈິດຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນອາລົມທີ່ຕັ້ງຢູ່ພຽງຂະນະຈິດດຽວນັ້ນເອງ', ເພາະເຫດນັ້ນ. ພະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວວ່າ 'Pañcacittakkhaṇāvasiṭṭhāyuke' (ໃນອາລົມທີ່ມີອາຍຸເຫຼືອຢູ່ 5 ຂະນະຈິດ) ເພາະຂະນະຈິດ 11 ດວງ ຄື ພະວັງ 2 ດວງ, ອາວັດຊະນະ, ຊະວະນະ 5 ດວງ (ເພາະມີກຳລັງອ່ອນເພາະຄວາມໃກ້ຕາຍ), ຕະທາລຳມະນະ 2 ດວງ ແລະຈຸຕິຈິດ ລ່ວງເລີຍໄປແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'Itarattha' ໝາຍເຖິງ ໃນຈຸຕິທີ່ມີຕະທາລຳມະນະອື່ນ. ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍຫຍໍ້ວ່າ 'Itarattha' ນັ້ນ ໃຫ້ພິສະດານ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'Yadā hi' (ເພາະວ່າ ເມື່ອໃດ). ພະອັດຖະກະຖາຈານຍົກຕົວຢ່າງວ່າ 'Rūpā...pe... jjantassa' (ເມື່ອຮູບ... ເປັນຕົ້ນ) ເພາະຈຸຕິປາສະຈາກຕະທາລຳມະນະ ແລະເພາະປະຕິສົນທິມີປັດຈຸບັນເປັນອາລົມ. ພຶງຊາບວ່າ ພະວັງ 6 ດວງ ມີປັດຈຸບັນເປັນອາລົມ, ຂະນະຈິດ 9 ດວງ ລ່ວງເລີຍໄປແລ້ວ ເພາະຄວາມເປັນໄປແຫ່ງປະຕິສົນທິໃນຄະຕິນິມິດ ທີ່ມີອາຍຸເຫຼືອຢູ່ 7 ຂະນະຈິດ.

Vijjamānameva kāyaṃ ārammaṇaṃ karotīti etena sukhalahusaññokkamanena paccuppannasseva bhūtupādāyarūpasaṅghātassa lahuparivattibhāvāpādanaṃ, na bhāvinoti dasseti.

ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເຮັດກາຍທີ່ມີຢູ່ຈິງນັ້ນແລ້ວໃຫ້ເປັນອາລົມ' ນີ້ ພະອົງສະແດງເຖິງການເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມເປັນໄປຢ່າງລວດໄວແຫ່ງກອງຮູບຄືມະຫາພູດແລະອຸປາດາຍະຮູບທີ່ເປັນປັດຈຸບັນເທົ່ານັ້ນ ດ້ວຍການກ້າວລົງສູ່ສັນຍາທີ່ເບົາແລະງ່າຍນີ້ ບໍ່ແມ່ນສະແດງເຖິງຮູບທີ່ຈະມີມາໃນອະນາຄົດ.

Etthantareti apākaṭakālato paṭṭhāya yāva pākaṭakālo, etasmiṃ antare. Yasmā pana kassaci kiñci sīghaṃ pākaṭaṃ hoti, kassaci dandhaṃ, tasmā ‘‘ekadvesantativārā’’ti aniyametvā vuttaṃ. ‘‘Vacanasiliṭṭhatāvasena vutta’’nti eke, keci pana ‘‘etthantare pavattā rūpadhammā arūpadhammā ca paccuppannāti gahite eko santativāro hoti, taṃ pana dvidhā vibhajitvā apākaṭakālaṃ ādiṃ katvā yebhuyyena pākaṭakālato orabhāvo eko koṭṭhāso yebhuyyena pākaṭakālaṃ ādiṃ katvā yāva supākaṭakālo ekoti ete dve santativārā. Iminā nayena sesasantativārabhedāpi veditabbā. Tattha kālavasena sabbesaṃ samānabhāvaṃ aggahetvā dhammānaṃ sadisappavattivasena santatiparicchedo dīpitabbo’’ti vadanti. Kiñci kiñci kālaṃ sadisaṃ pavattamānāpi hi utucittādisamuṭṭhānā rūpadhammā santativārāti vuccanti. Yadāha ‘‘atiparittā’’tiādinā, arūpasantatipi cettha yathāvuttarūpasantatiparicchinnā saṅgahitāyevāti daṭṭhabbaṃ. Paccuppannesu dhammesu saṃhīratīti taṇhādiṭṭhīhi ākaḍḍhanīyaṭṭhānabhāvena vuttaṃ. ‘‘Yo cāvuso, mano ye ca dhammā’’ti visayivisayabhūtā ekabhavabhūtā ca ekasantatipariyāpannā dhammā vibhāgaṃ akatvā gayhamānā addhāpaccuppannaṃ hoti, sati pana vibhāgakaraṇe [Pg.214] khaṇasantatipaccuppannatā labbhatīti āha ‘‘addhāpaccuppannaṃ hontaṃ etaṃ ubhayaṃ hotī’’ti.

ຄຳວ່າ 'ໃນລະຫວ່າງນີ້' ຄື ໃນລະຫວ່າງນີ້ ນັບຕັ້ງແຕ່ເວລາທີ່ບໍ່ປາກົດ ຈົນເຖິງເວລາທີ່ປາກົດ. ແຕ່ເພາະວ່າ ສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງຍ່ອມປາກົດໄດ້ໄວແກ່ບາງຄົນ, ປາກົດໄດ້ຊ້າແກ່ບາງຄົນ, ດັ່ງນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດໄວ້ໂດຍບໍ່ກຳນົດແນ່ນອນວ່າ 'ໜຶ່ງຫຼືສອງສັນຕະຕິວານ'. ບາງພວກກ່າວວ່າ 'ຕັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມສະຫຼະສະຫຼວຍຂອງຖ້ອຍຄຳ'. ສ່ວນບາງພວກກ່າວວ່າ 'ເມື່ອຖືເອົາວ່າ ຮູບທຳແລະອະຮູບທຳທີ່ເປັນໄປໃນລະຫວ່າງນີ້ ເປັນປັດຈຸບັນ, ກໍເປັນສັນຕະຕິວານໜຶ່ງ, ແຕ່ເມື່ອແບ່ງສັນຕະຕິວານນັ້ນອອກເປັນສອງສ່ວນ ຄື ເລີ່ມຕົ້ນແຕ່ເວລາທີ່ບໍ່ປາກົດ ສ່ວນທີ່ຕ່ຳລົງມາຈາກເວລາທີ່ປາກົດໂດຍສ່ວນຫຼາຍ ເປັນສ່ວນໜຶ່ງ, ເລີ່ມຕົ້ນແຕ່ເວລາທີ່ປາກົດໂດຍສ່ວນຫຼາຍ ຈົນເຖິງເວລາທີ່ປາກົດຈະແຈ້ງດີ ເປັນສ່ວນໜຶ່ງ, ເຫຼົ່ານີ້ຄືສອງສັນຕະຕິວານ. ໂດຍນິຍາຍນີ້ ແມ້ຄວາມຕ່າງແຫ່ງສັນຕະຕິວານທີ່ເຫຼືອ ກໍພຶງຊາບໄດ້. ໃນສັນຕະຕິວານນັ້ນ ບໍ່ຄວນຖືເອົາຄວາມສະεໝີກັນແຫ່ງທຳທັງປວງໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເວລາ, ແຕ່ຄວນສະແດງການກຳນົດສັນຕະຕິໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເປັນໄປຄ້າຍຄືກັນແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍ' ດັ່ງນີ້. ເພາະວ່າ ແມ້ຮູບທຳທີ່ມີອຸຕຸແລະຈິດເປັນຕົ້ນເປັນສະມຸດຖານ ທີ່ເປັນໄປຄ້າຍຄືກັນຕະຫຼອດການບາງເວລາ ກໍເອີ້ນວ່າ ສັນຕະຕິວານ. ດັ່ງທີ່ພະອົງຕັດໄວ້ວ່າ 'ເບົາບາງຍິ່ງ' ເປັນຕົ້ນ, ພຶງເຫັນວ່າ ແມ້ອະຮູບສັນຕະຕິໃນທີ່ນີ້ ກໍຖືກສົງເຄາະເຂົ້າແລ້ວ ໂດຍການກຳນົດດ້ວຍຮູບສັນຕະຕິຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມຖືກດຶງດູດໄປໃນທຳທັງຫຼາຍທີ່ເປັນປັດຈຸບັນ' ຕັດໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນສະຖານທີ່ທີ່ຄວນຖືກດຶງດູດໄປດ້ວຍຕັນຫາແລະທິດຖິ. ຄຳວ່າ 'ອາວຸໂສທັງຫຼາຍ, ມະໂນໃດ ແລະ ທຳທັງຫຼາຍໃດ' ໝາຍເຖິງ ທຳທັງຫຼາຍທີ່ເປັນວິໄສແລະມີວິໄສ ທີ່ເກີດໃນພົບດຽວກັນ ແລະນັບເນື່ອງໃນສັນຕະຕິດຽວກັນ ເມື່ອຖືເອົາໂດຍບໍ່ແບ່ງແຍກ ຍ່ອມເປັນອັດທາປັດຈຸບັນ, ແຕ່ເມື່ອມີການແບ່ງແຍກ ຍ່ອມໄດ້ຄວາມເປັນຂະນະປັດຈຸບັນແລະສັນຕະຕິປັດຈຸບັນ, ດັ່ງນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ເມື່ອເປັນອັດທາປັດຈຸບັນ ຍ່ອມເປັນທັງສອງຢ່າງນີ້'.

Tassāti mahājanassa. Atītādivibhāgaṃ akatvāti āvajjanādīnaṃ samānākārappavattiyā upāyaṃ dasseti. Siddhaṃ hotīti khaṇapaccuppannārammaṇattepi parikammacetopariyañāṇānaṃ ayaṃ pāḷi suṭṭhu nītā hotīti attho. Atītattiko ca evaṃ abhinno hotīti evaṃ khaṇapaccuppanneyeva dhamme idha paccuppannoti gayhamāne aññapadasaṅgahitasseva anantarapaccayabhāvaṃ pakāsento atītattiko ca paṭṭhāne abhedato sammā atthassa uddhaṭattā avināsito hoti. Atha vā atītattikoti paṭṭhāne atītattikapāḷi, imāya atītattikapāḷiyā yathāvuttakāraṇatoyeva abhinno avisiṭṭho aññadatthu saṃsandati sametīti attho.

ຄຳວ່າ 'ຂອງຜູ້ນັ້ນ' ຄື ຂອງມະຫາຊົນ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ເຮັດການແບ່ງແຍກເປັນອະດີດເປັນຕົ້ນ' ສະແດງເຖິງອຸບາຍແຫ່ງການເປັນໄປໂດຍອາການສະເໝີກັນແຫ່ງອາວັດຊະນະເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມສຳເລັດ' ມີອະທິບາຍວ່າ ແມ້ໃນຄວາມທີ່ຂະນະປັດຈຸບັນເປັນອາລົມ ພະບາລີນີ້ກໍເປັນອັນນຳມາສະແດງໄວ້ເປັນຢ່າງດີແກ່ບໍລິກຳແລະເຈໂຕປະຣິຍະຍານ. ຄຳວ່າ 'ແລະອະຕີຕັດຕິກະກໍບໍ່ຂັດແຍ້ງກັນຢ່າງນີ້' ມີອະທິບາຍວ່າ ເມື່ອຖືເອົາທຳທີ່ເປັນຂະນະປັດຈຸບັນນັ້ນເອງວ່າເປັນປັດຈຸບັນໃນທີ່ນີ້ ພ້ອມທັງປະກາດຄວາມເປັນອະນັນຕະຣະປັດໄຈແຫ່ງທຳທີ່ສົງເຄາະເຂົ້າໃນບົດອື່ນນັ້ນເອງ, ອະຕີຕັດຕິກະໃນຄຳພີປັດຖານກໍບໍ່ຖືກທຳລາຍ ເພາະເນື້ອຄວາມຖືກຍົກຂຶ້ນສະແດງໄວ້ໂດຍຖືກຕ້ອງໂດຍບໍ່ຂັດແຍ້ງກັນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳວ່າ 'ອະຕີຕັດຕິກະ' ຄື ພະບາລີອະຕີຕັດຕິກະໃນຄຳພີປັດຖານ, ມີອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມບໍ່ແຕກຕ່າງ ຄື ບໍ່ວິເສດໄປຈາກພະບາລີອະຕີຕັດຕິກະນີ້ ເພາະເຫດຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນເອງ ໂດຍແທ້ຈິງແລ້ວ ຍ່ອມເຂົ້າກັນໄດ້ແລະສອດຄ່ອງກັນ.

Yathāsambhavanti āvajjanāya anāgatārammaṇatā, javanānaṃ paccuppannātītārammaṇatā anāgatapaccuppannātītārammaṇatāti yojetabbaṃ. Nānārammaṇatā na siyā addhāvasena paccuppannārammaṇattāti adhippāyo. Ayañca attho ekissā javanavīthiyā ekasmiṃyeva citte pavattiyaṃ āvajjanādīnaṃ anāgatādiārammaṇatā sambhavatīti sambhavadassanavasena vuttoti yathādhippetassa abhiññācittassa khaṇapaccuppanne pavattiṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘tenā’’tiādimāha. Tīṇīti ‘‘atītārammaṇo dhammo atītārammaṇassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo, anāgatārammaṇo dhammo anāgatārammaṇassa dhammassa, paccuppannārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.19.34) padantarasaṅgahitadhammānapekkhā dhammā tīṇi pañhavissajjanānīti attho. Anāsevanaṃ natthīti āsevanalābhe sati yathādhammasāsane avacanassa kāraṇaṃ natthīti avacanena tattha itaresaṃ pañhānaṃ paṭisedho viññāyatīti adhippāyo.

ຄຳວ່າ 'ຕາມສົມຄວນ' ພຶງປະກອບວ່າ ຄວາມມີອະນາຄົດເປັນອາລົມແຫ່ງອາວັດຊະນະ, ຄວາມມີປັດຈຸບັນແລະອະດີດເປັນອາລົມ ແລະຄວາມມີອະນາຄົດ ປັດຈຸບັນ ແລະອະດີດເປັນອາລົມແຫ່ງຊະວະນະທັງຫຼາຍ. ອະທິບາຍວ່າ ຄວາມມີອາລົມຕ່າງກັນ ບໍ່ພຶງມີ ເພາະຄວາມມີປັດຈຸບັນເປັນອາລົມດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອັດທາ. ແລະເນື້ອຄວາມນີ້ ຕັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງຄວາມເປັນໄປໄດ້ວ່າ ຄວາມມີອະນາຄົດເປັນອາລົມເປັນຕົ້ນແຫ່ງອາວັດຊະນະເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້ໃນຄວາມເປັນໄປໃນຈິດດຽວກັນແຫ່ງຊະວະນະວິຖີດຽວ, ດັ່ງນັ້ນ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີຄຳວ່າ 'ເພາະເຫດນັ້ນ' ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອປະກອບສະແດງຄວາມເປັນໄປໃນຂະນະປັດຈຸບັນແຫ່ງອະພິນຍາຈິດຕາມທີ່ປະສົງ. ຄຳວ່າ 'ສາມ' ມີອະທິບາຍວ່າ ໄດ້ແກ່ ບົດວິສັດຊະນາບັນຫາສາມ ທີ່ບໍ່ເພິ່ງອາໄສທຳທີ່ສົງເຄາະເຂົ້າໃນບົດອື່ນ ດັ່ງນີ້ວ່າ 'ທຳທີ່ມີອະດີດເປັນອາລົມ ເປັນປັດໄຈແກ່ທຳທີ່ມີອະດີດເປັນອາລົມ ດ້ວຍອາເສວະນະປັດໄຈ, ທຳທີ່ມີອະນາຄົດເປັນອາລົມ ເປັນປັດໄຈແກ່ທຳທີ່ມີອະນາຄົດເປັນອາລົມ..., ທຳທີ່ມີປັດຈຸບັນເປັນອາລົມ ເປັນປັດໄຈແກ່ທຳທີ່ມີປັດຈຸບັນເປັນອາລົມ ດ້ວຍອາເສວະນະປັດໄຈ' (ປັດຖານ. ໒.໑໙.໓໔). ຄຳວ່າ 'ຄວາມບໍ່ມີອາເສວະນະ ບໍ່ມີ' ມີອະທິບາຍວ່າ ເມື່ອໄດ້ອາເສວະນະແລ້ວ ເຫດທີ່ຈະບໍ່ກ່າວໃນພະທຳມະວິນັຍຍ່ອມບໍ່ມີ, ດ້ວຍການບໍ່ກ່າວນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າເປັນການປະຕິເສດບັນຫາທີ່ເຫຼືອໃນຂໍ້ນັ້ນ.

Etassa vādassāti ‘‘āvajjanajavanānaṃ anāgatapaccuppannārammaṇattepi cetopariyañāṇaṃ siddha’’nti vādassa. Nissayabhāvoti atthasambhavato yathāvuttanayassa jotakabhāvo. Yanti cittaṃ. Tassāti āvajjanajavanānaṃ [Pg.215] khaṇapaccuppannaniruddhārammaṇatāvacanassa. Ettha ca kālavisesaṃ āmasati, anāgatāyeva ca āvajjanā pavattatīti nayidaṃ yujjamānakaṃ. Atha ‘‘yaṃ imassa cittaṃ bhavissati, taṃ jānāmī’’ti ābhogaṃ karoti, evaṃ sati parikammābhiññācittānampi anāgatārammaṇattamevāti sabbattha āvajjanajavanānaṃ anāgatapaccuppannārammaṇatā na sijjhatīti āha ‘‘pavatti…pe… vuttattā’’ti. Dosāpattiyāti dosāpajjanena, dosāpattito vā. Rāsiekadesāvajjanapaṭivedheti yathārutavaseneva purimavādipakkhamāha, sampattasampattāvajjanajānaneti attanā niddhāritapakkhaṃ. Purimavādino nānujāneyyunti addhāsantatipaccuppannapadatthatā abhidhammamātikāyaṃ āgatapaccuppannapadassa natthīti adhippāye ṭhatvā nānujāneyyuṃ. Ettha ca satipi sabhāvabhede ākārabhedābhāvato ekattanayavasena āvajjanaparikammābhiññācittānaṃ nānārammaṇatādoso natthīti khaṇapaccuppannārammaṇatā cetopariyañāṇassa purimavādīnaṃ adhippāyavibhāvanamukhena dassitā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sabhāvabhede sati nānārammaṇatādosābhāvo natthi evāti ekasmiṃ eva citte addhāsantativasena paccuppannārammaṇatā vibhāvitā’’ti dvīsupi vādesu yaṃ yuttaṃ, taṃ vicāretvā gahetabbaṃ.

ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງວາດະນີ້' ຄື ແຫ່ງວາດະວ່າ 'ແມ້ໃນຄວາມທີ່ອາວັດຊະນະແລະຊະວະນະມີອະນາຄົດແລະປັດຈຸບັນເປັນອາລົມ ເຈໂຕປະຣິຍະຍານກໍສຳເລັດໄດ້'. ຄຳວ່າ 'ຄວາມເປັນທີ່ອາໄສ' ຄື ຄວາມເປັນເຄື່ອງສະແດງເຖິງນິຍາຍຕາມທີ່ກ່າວມາ ເພາະຄວາມເປັນໄປໄດ້ແຫ່ງເນື້ອຄວາມ. ຄຳວ່າ 'ໃດ' ຄື ຈິດໃດ. ຄຳວ່າ 'ຂອງຈິດນັ້ນ' ຄື ຂອງຄຳກ່າວເຖິງຄວາມມີຂະນະປັດຈຸບັນທີ່ດັບໄປແລ້ວເປັນອາລົມແຫ່ງອາວັດຊະນະແລະຊະວະນະ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ຍ່ອມຖືກຕ້ອງຕາມການເວລາທີ່ພິເສດ, ແລະອາວັດຊະນະຍ່ອມເປັນໄປໃນອະນາຄົດແທ້ໆ, ນິຍາຍນີ້ຈຶ່ງບໍ່ສົມຄວນ. ຫາກເຮັດຄວາມໃສ່ໃຈວ່າ 'ຈິດໃດຂອງຜູ້ນີ້ຈັກມີ, ເຮົາຈັກຮູ້ຈິດນັ້ນ', ເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ແມ້ຈິດບໍລິກຳແລະອະພິນຍາທັງຫຼາຍ ກໍມີອະນາຄົດເປັນອາລົມເທົ່ານັ້ນ, ຄວາມມີອະນາຄົດແລະປັດຈຸບັນເປັນອາລົມແຫ່ງອາວັດຊະນະແລະຊະວະນະໃນທີ່ທັງປວງ ຍ່ອມບໍ່ສຳເລັດ, ດັ່ງນັ້ນ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄວາມເປັນໄປ... ເພາະຕັດໄວ້ແລ້ວ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມເຖິງເຊິ່ງໂທດ' ຄື ເພາະຄວາມປະສົບກັບໂທດ ຫຼືເພາະຄວາມຕົກໄປໃນໂທດ. ຄຳວ່າ 'ການຄຳນຶງແລະການແທງຕະຫຼອດສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງກອງ' ກ່າວເຖິງຝ່າຍຂອງຜູ້ກ່າວໃນກ່ອນ ຕາມຖ້ອຍຄຳທີ່ປາກົດນັ້ນເອງ, ຄຳວ່າ 'ການຮູ້ດ້ວຍການຄຳນຶງເຖິງອາລົມທີ່ມາເຖິງແລ້ວໆ' ກ່າວເຖິງຝ່າຍທີ່ຕົນເອງກຳນົດໄວ້. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ກ່າວໃນກ່ອນບໍ່ພຶງຍອມຮັບ' ຄື ຕັ້ງຢູ່ໃນຄວາມປະສົງວ່າ ຄວາມເປັນເນື້ອຄວາມແຫ່ງບົດວ່າອັດທາປັດຈຸບັນແລະສັນຕະຕິປັດຈຸບັນ ບໍ່ມີແກ່ບົດວ່າປັດຈຸບັນທີ່ມາໃນອະພິທຳມະມາຕິກາ ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງບໍ່ຍອມຮັບ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ແມ້ຈະມີຄວາມຕ່າງກັນໂດຍສະພາວະ ແຕ່ເພາະບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນໂດຍອາການ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງເອກັດຕະນິຍາຍ ໂທດຄືຄວາມມີອາລົມຕ່າງກັນແຫ່ງອາວັດຊະນະ, ບໍລິກຳ ແລະອະພິນຍາຈິດ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມມີຂະນະປັດຈຸບັນເປັນອາລົມແຫ່ງເຈໂຕປະຣິຍະຍານ ຈຶ່ງສະແດງໄວ້ໂດຍທາງແຫ່ງການສະແດງຄວາມປະສົງຂອງຜູ້ກ່າວໃນກ່ອນທັງຫຼາຍ. ສ່ວນໃນອັດຖະກະຖາ ສະແດງໄວ້ວ່າ 'ເມື່ອມີຄວາມຕ່າງກັນໂດຍສະພາວະ ຄວາມບໍ່ມີໂທດຄືຄວາມມີອາລົມຕ່າງກັນ ຍ່ອມບໍ່ມີແທ້ໆ ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງສະແດງຄວາມມີປັດຈຸບັນເປັນອາລົມດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອັດທາແລະສັນຕະຕິໃນຈິດດຽວນັ້ນເອງ', ໃນວາດະທັງສອງນີ້ ສິ່ງໃດທີ່ສົມຄວນ ກໍພຶງພິຈາລະນາແລ້ວຖືເອົາສິ່ງນັ້ນ.

Tenevāti yasmā atītattike uppannattike ca cetopariyañāṇassa vattamānadhammārammaṇabhāvajotano pāṭho na dissati, teneva kāraṇena. Dvīsu ñāṇesūti pubbenivāsacetopariyañāṇesu. Kammamukhena gayhantīti satipi ārammaṇabhāve cattāro khandhā yathākammūpagañāṇena kammadvārena kusalākusalā icceva gayhanti, na pana vibhāgasoti dasseti. Lobhādisampayogavisesena duccaritabhāvo, alobhādisampayogavisesena ca sucaritabhāvo lakkhīyatīti duccaritasucaritāni vibhāventaṃ lobhādayopi vibhāvetiyeva nāma hotīti āha ‘‘duccarita…pe… bhāvanaṃ hotī’’ti.

ຄຳວ່າ 'ເພາະເຫດນັ້ນເອງ' ຄື ເພາະເຫດໃດ ພະບາລີທີ່ສະແດງຄວາມມີທຳທີ່ເປັນປັດຈຸບັນເປັນອາລົມແຫ່ງເຈໂຕປະຣິຍະຍານ ໃນອະຕີຕັດຕິກະແລະອຸບປັນນັດຕິກະ ຈຶ່ງບໍ່ປາກົດ, ເພາະເຫດນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ໃນຍານທັງສອງ' ຄື ໃນປຸບເພນິວາສານຸສະຕິຍານແລະເຈໂຕປະຣິຍະຍານ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມຖືກຖືເອົາໂດຍທາງແຫ່ງກຳ' ສະແດງວ່າ ແມ້ຈະມີຄວາມເປັນອາລົມ ແຕ່ຂັນສີ່ຍ່ອມຖືກຖືເອົາໂດຍທະວານແຫ່ງກຳ ດ້ວຍຍານທີ່ເຂົ້າເຖິງກຳຕາມກຳ ວ່າເປັນກຸສົນແລະອະກຸສົນເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນຖືເອົາໂດຍການແບ່ງແຍກ. ຄວາມເປັນທຸຈະລິດຍ່ອມຖືກກຳນົດໄດ້ດ້ວຍຄວາມຕ່າງແຫ່ງການປະກອບດ້ວຍໂລພະເປັນຕົ້ນ, ແລະຄວາມເປັນສຸຈະລິດຍ່ອມຖືກກຳນົດໄດ້ດ້ວຍຄວາມຕ່າງແຫ່ງການປະກອບດ້ວຍອະໂລພະເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ເມື່ອແບ່ງແຍກທຸຈະລິດແລະສຸຈະລິດ ກໍຊື່ວ່າແບ່ງແຍກໂລພະເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ, ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ທຸຈະລິດ... ເປັນການສະແດງ' ເປັນຕົ້ນ.

1435. Asabhāvadhammassa ‘‘aha’’ntiādipaññattiyā ajjhattadhammupādānatāya siyā koci ajjhattapariyāyo, na pana sabhāvadhammassa asattasantāneva tassāti vuttaṃ ‘‘sabhāva…pe… ahonta’’nti. Tathā hi ‘‘attano khandhādīni paccavekkhantassā’’ti ettha ‘‘ajjhattārammaṇā’’ti padassa atthavivaraṇavasena ‘‘ajjhattaṃ gayhamānaṃ ahanti paññattiṃ ādi-saddena gaṇhātī’’ti [Pg.216] vakkhati. Yadi evaṃ tassa ajjhattattikepi ajjhattabhāvo vattabbo siyā? Na, bahiddhābhāvassa viya ajjhattabhāvassapi ajjhattattike nippariyāyavasena adhippetattāti. Yadāha ‘‘asabhā…pe… na vutta’’nti. Ākiñcaññāyatanādīti ādi-saddena sāvajjanāni tassa purecārikaupacāracittāni tassa ārammaṇena pavattanakapaccavekkhaṇaassādanādicittāni ca saṅgaṇhāti.

໑໔໓໕. ... ຄວາມເປັນພາຍໃນໂດຍອ້ອມ ພຶງມີແກ່ອະສະພາວະທຳ ເພາະຄວາມຍຶດໝັ້ນໃນທຳພາຍໃນ ດ້ວຍບັນຍັດວ່າ 'ເຮົາ' ເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ບໍ່ມີແກ່ສະພາວະທຳ ເພາະສະພາວະທຳນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນສັດແລະສັນຕະຕິເລີຍ, ດັ່ງນັ້ນ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ສະພາວະ... ບໍ່ມີຢູ່' ເປັນຕົ້ນ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ໃນຄຳວ່າ 'ຂອງຜູ້ພິຈາລະນາເບິ່ງຂັນເປັນຕົ້ນຂອງຕົນ' ນີ້ ພະອາຈານຈັກກ່າວໂດຍອຳນາດແຫ່ງການອະທິບາຍເນື້ອຄວາມແຫ່ງບົດວ່າ 'ມີທຳພາຍໃນເປັນອາລົມ' ວ່າ 'ຖືເອົາບັນຍັດວ່າ ເຮົາ ທີ່ຖືກຖືເອົາວ່າເປັນພາຍໃນ ດ້ວຍສັບວ່າ ເປັນຕົ້ນ'. ຫາກເປັນຢ່າງນັ້ນ ຄວາມເປັນພາຍໃນ ພຶງຖືກກ່າວເຖິງແມ້ໃນອັດຊັດຕັດຕິກະແກ່ອະສະພາວະທຳນັ້ນບໍ? ບໍ່ພຶງກ່າວ, ເພາະຄວາມເປັນພາຍໃນ ກໍເໝືອນກັບຄວາມເປັນພາຍນອກ ທີ່ປະສົງເອົາໂດຍກົງໃນອັດຊັດຕັດຕິກະ. ດັ່ງທີ່ພະອາຈານກ່າວວ່າ 'ອະສະພາວະ... ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ' ດ້ວຍສັບວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ' ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາຈິດບໍລິກຳແລະອຸປະຈາລະທີ່ເກີດກ່ອນອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະນັ້ນ ພ້ອມທັງອາວັດຊະນະ ແລະຈິດມີຈິດພິຈາລະນາແລະຈິດຍິນດີເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອາລົມຂອງອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະນັ້ນ.

Ākiñcaññāyatanaṃ taṃ-saddena ākaḍḍhitvā vadati, na pana taṃ sabbanti vuttaṃ, yañca tassa purecārikanti attho. Lesavacananti ekadesasāruppena samānārammaṇabhāvena ekadesasseva vacanaṃ. Lissati silissati ekadesena allīyatīti hi leso. Yesanti kāmāvacarakusalākusalamahākiriyāvajjanacittānaṃ kusalakiriyābhedassa rūpāvacaracatutthassa ca. Evaṃ upekkhāsahagataniddesādīsūti yesaṃ adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttatā vuttā, tesu ekameva upekkhāsahagataniddesaṃ vatvā itaraṃ na vattabbaṃ siyāti attho. Ādi-saddena hetusampayuttakāmāvacarādiniddese saṅgaṇhāti. Tatthāpi hi parittasahetukādibhāvena vuttesu dhammesu ekameva vatvā itaraṃ na vattabbaṃ siyāti. Abhāvanāniṭṭhappavattiyāti abhāvanāniṭṭhappavattiyā abhāvanākārassa ukkaṃsappavattiyāti attho, abhāvassa vā ukkaṃsappavattiyā. Navattabbaṃ jātaṃ ajjhattārammaṇādibhāvenāti adhippāyo. Tānīti ākiñcaññāyatanena samānārammaṇāni āvajjanādīni. Yadi evaṃ ‘‘abhāvanāsāmaññe’’ti kasmā vuttaṃ. Na hi ākiñcaññāyatanārammaṇassa paccavekkhaṇaassādanādivasena pavattacittānaṃ abhāvanākārena pavatti atthīti? Na, abhāvetabbatāya adhippetattā. Na bhāvīyatīti hi abhāvanaṃ, na na bhāvetīti.

ພະອາຈານດຶງເອົາອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະມາດ້ວຍສັບວ່າ 'ນັ້ນ' ແລ້ວກ່າວ, ແຕ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະທັງໝົດ, ມີອະທິບາຍວ່າ ແລະຈິດໃດທີ່ເກີດກ່ອນອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເລສະວະຈະນະ' ຄື ການກ່າວເຖິງພຽງສ່ວນໜຶ່ງ ດ້ວຍຄວາມມີອາລົມສະເໝີກັນໂດຍຄວາມເໝາະສົມພຽງສ່ວນໜຶ່ງ. ເພາະວ່າ ທຳໃດຍ່ອມຕິດພັນ ຄື ແນບແໜ້ນ ຕິດຢູ່ພຽງສ່ວນໜຶ່ງ ທຳນັ້ນຊື່ວ່າ ເລສະ. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງຈິດທັງຫຼາຍໃດ' ຄື ແຫ່ງກາມາວະຈະຣະກຸສົນ, ອະກຸສົນ, ມະຫາກິຣິຍາ, ອາວັດຊະນະຈິດ, ກຸສົນກິຣິຍາປະເພດຕ່າງໆ ແລະຮູບາວະຈະຣະຈະຕຸດຖະຊານ. ຄຳວ່າ 'ໃນນິເທດແຫ່ງທຳທີ່ສະຫະຣະຄົດດ້ວຍອຸເປກຂາເປັນຕົ້ນຢ່າງນີ້' ມີອະທິບາຍວ່າ ໃນທຳທັງຫຼາຍໃດທີ່ພະອົງຕັດຄວາມປະກອບດ້ວຍອະທຸກຂະມະສຸຂະເວທະນາໄວ້, ໃນທຳທັງຫຼາຍນັ້ນ ເມື່ອກ່າວເຖິງນິເທດແຫ່ງທຳທີ່ສະຫະຣະຄົດດ້ວຍອຸເປກຂາພຽງຢ່າງດຽວແລ້ວ ສິ່ງອື່ນກໍບໍ່ພຶງກ່າວເຖິງ. ດ້ວຍສັບວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ' ຍ່ອມສົງເຄາະເອົານິເທດແຫ່ງກາມາວະຈະຣະທີ່ປະກອບດ້ວຍເຫດເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ແມ້ໃນນິເທດນັ້ນ ໃນທຳທັງຫຼາຍທີ່ຕັດໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນປະຣິດຕະແລະສະເຫຕຸກະເປັນຕົ້ນ ເມື່ອກ່າວເຖິງພຽງຢ່າງດຽວແລ້ວ ສິ່ງອື່ນກໍບໍ່ພຶງກ່າວເຖິງ. ຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມເປັນໄປເຖິງທີ່ສຸດແຫ່ງອະພາວະນາ' ຄື ເພາະຄວາມເປັນໄປເຖິງທີ່ສຸດແຫ່ງອະພາວະນາ ຄື ຄວາມເປັນໄປຢ່າງຍອດຢ້ຽມແຫ່ງອາການທີ່ບໍ່ແມ່ນພາວະນາ, ຫຼືຄວາມເປັນໄປຢ່າງຍອດຢ້ຽມແຫ່ງຄວາມບໍ່ມີ. ອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມເຖິງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ຄວນກ່າວ ໂດຍຄວາມມີທຳພາຍໃນເປັນອາລົມເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຈິດທັງຫຼາຍນັ້ນ' ຄື ອາວັດຊະນະເປັນຕົ້ນ ທີ່ມີອາລົມສະເໝີກັນກັບອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະ. ຫາກເປັນຢ່າງນັ້ນ ເປັນຫຍັງຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໃນຄວາມທົ່ວໄປແຫ່ງອະພາວະນາ'? ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນໄປໂດຍອາການທີ່ບໍ່ແມ່ນພາວະນາ ແຫ່ງຈິດທັງຫຼາຍທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການພິຈາລະນາແລະການຍິນດີເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງມີອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະເປັນອາລົມ ຍ່ອມບໍ່ມີບໍ? ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ, ເພາະປະສົງເອົາຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ຄວນຈະເລີນ. ເພາະວ່າ ທຳໃດຍ່ອມບໍ່ຖືກຈະເລີນ ທຳນັ້ນຊື່ວ່າ ອະພາວະນາ, ບໍ່ແມ່ນວ່າ ຍ່ອມບໍ່ຈະເລີນ.

Gahaṇavisesanimmitānītiādīsu ayamadhippāyo – yadipi bhāvanāñāṇanimmitākāramattesu sabhāvato avijjamānesu visayesu yebhuyyena mahaggatā dhammā pavattanti, bahiddhākāraggahaṇavasena pana kasiṇādīnaṃ bahiddhābhāvoti tadārammaṇadhammā bahiddhārammaṇāti vuttaṃ. Kasiṇānañhi santānaṃ muñcitvā upaṭṭhānaṃ visesato vaḍḍhitakasiṇavasena viññāyati, paṭhamāruppaviññāṇābhāvassa pana na bahiddhākāro, nāpi ajjhattākāroti [Pg.217] ubhayākāravidhure tasmiṃ anaññasādhāraṇena pavattiyākārena pavattamānaṃ ākiñcaññāyatanameva navattabbārammaṇaṃ vuttaṃ, na itare itarākārappavattitoti. Kāmāvacarakusalānanti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ.

ໃນຄຳມີຄຳວ່າ 'ສິ່ງທີ່ນິມິດຂຶ້ນດ້ວຍຄວາມຕ່າງແຫ່ງການຖືເອົາ' ເປັນຕົ້ນ ມີອະທິບາຍດັ່ງນີ້: ແມ້ວ່າ ໂດຍສ່ວນຫຼາຍ ທຳທີ່ເປັນມະຫັກຄະຕະ ຍ່ອມເປັນໄປໃນວິໄສທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ມີຢູ່ໂດຍສະພາວະ ເຊິ່ງເປັນພຽງອາການທີ່ນິມິດຂຶ້ນດ້ວຍຍານໃນພາວະນາ, ແຕ່ເພາະຄວາມເປັນພາຍນອກແຫ່ງກະສິນເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຖືເອົາອາການພາຍນອກ, ດັ່ງນັ້ນ ທຳທັງຫຼາຍທີ່ມີກະສິນນັ້ນເປັນອາລົມ ຈຶ່ງຕັດວ່າ ມີທຳພາຍນອກເປັນອາລົມ. ເພາະວ່າ ການປາກົດແຫ່ງກະສິນທັງຫຼາຍ ໂດຍລະເວັ້ນສັນຕະຕິ ຍ່ອມປາກົດໄດ້ໂດຍພິເສດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກະສິນທີ່ຂະຫຍາຍອອກແລ້ວ, ແຕ່ຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງວິນຍານໃນປະຖົມມະອະຣູປະ ຍ່ອມບໍ່ມີອາການພາຍນອກ ແລະບໍ່ມີອາການພາຍໃນ, ເມື່ອຄວາມບໍ່ມີນັ້ນປາສະຈາກອາການທັງສອງຢ່າງ, ອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະນັ້ນເອງ ທີ່ເປັນໄປໂດຍອາການແຫ່ງຄວາມເປັນໄປທີ່ບໍ່ທົ່ວໄປແກ່ສິ່ງອື່ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ ມີອາລົມທີ່ບໍ່ຄວນກ່າວ, ບໍ່ແມ່ນທຳອື່ນໆ ທີ່ເປັນໄປໂດຍອາການນອກຈາກນີ້. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງກາມາວະຈະຣະກຸສົນທັງຫຼາຍ' ພຶງເຫັນວ່າເປັນພຽງການສະແດງຕົວຢ່າງເທົ່ານັ້ນ.

Ākiñcaññāyatanavipākaṃ nevasaññānāsaññāyatanassa vipākādikassāti atthavasena vibhatti pariṇāmetabbā. Abhinīhārāsambhavatoti samāpatticittassa abhinīharaṇāsambhavato. Kusalameva vipākassa ārammaṇanti katvā ‘‘vipākassā’’tiādi vuttaṃ.

ຄຳວ່າ 'ອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະວິບາກ... ແຫ່ງວິບາກເປັນຕົ້ນແຫ່ງເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະ' ພຶງປ່ຽນແປງວິພັດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເນື້ອຄວາມ. ຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມເປັນໄປບໍ່ໄດ້ແຫ່ງການນ້ອມໄປ' ຄື ເພາະຄວາມເປັນໄປບໍ່ໄດ້ແຫ່ງການນ້ອມໄປແຫ່ງສະມາບັດຈິດ. ພະອາຈານເຮັດກຸສົນນັ້ນເອງໃຫ້ເປັນອາລົມແຫ່ງວິບາກ ແລ້ວຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ແຫ່ງວິບາກ' ເປັນຕົ້ນ.

Asabhāvadhammattepi bahiddhākārena gahaṇīyabhāvato kasiṇānaṃ bahiddhābhāvo viya ekantato idha ajjhattadhammupādānatāya ahanti paññattiyā siyā ajjhattabhāvoti vuttaṃ ‘‘ajjhatta’’ntiādi. ‘‘Khandhādīti ādi-saddena dhātuāyatanādi saṅgayhatī’’ti ca vadanti. Esa nayoti ‘‘arūpakkhandhe khandhāti gahetvā’’tiādikaṃ vaṇṇanānītiṃ āha. Paresaṃ khandhādiggahaṇeti paresaṃ khandhādīti imassa padassa kathane uccāraṇe. Sabbaṃ upādāpaññattiṃ āha ādisaddenāti sambandho.

ຄຳວ່າ 'ພາຍໃນ' ເປັນຕົ້ນ ຕັດໄວ້ເພາະວ່າ ແມ້ໃນຄວາມເປັນອະສະພາວະທຳ ແຕ່ເພາະຄວາມທີ່ພຶງຖືເອົາໄດ້ໂດຍອາການພາຍນອກ ຄວາມເປັນພາຍນອກແຫ່ງກະສິນທັງຫຼາຍ ຍ່ອມມີໄດ້ສັນໃດ, ຄວາມເປັນພາຍໃນ ກໍຍ່ອມມີໄດ້ສັນນັ້ນ ໂດຍສ່ວນດຽວໃນທີ່ນີ້ ເພາະຄວາມຍຶດໝັ້ນໃນທຳພາຍໃນ ດ້ວຍບັນຍັດວ່າ 'ເຮົາ'. ແລະບາງພວກກ່າວວ່າ 'ຄຳວ່າ ຂັນເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍສັບວ່າ ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາທາດແລະອາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ'. ຄຳວ່າ 'ນີ້ຄືນິຍາຍ' ໝາຍເຖິງ ພະອາຈານກ່າວເຖິງລະບຽບແຫ່ງຄຳພັນລະນາມີຄຳວ່າ 'ຖືເອົາອະຮູບຂັນວ່າເປັນຂັນ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໃນການຖືເອົາຂັນເປັນຕົ້ນຂອງຄົນອື່ນ' ຄື ໃນການກ່າວ ຄື ການອອກສຽງແຫ່ງບົດວ່າ 'ຂັນເປັນຕົ້ນຂອງຄົນອື່ນ'. ຄວາມກ່ຽວພັນກັນຄື ພະອາຈານກ່າວເຖິງອຸປາດາຍະບັນຍັດທັງປວງ ດ້ວຍສັບວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ'.

Tikaatthuddhāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາການສະຫຼຸບເນື້ອຄວາມແຫ່ງຕິກະ ຈົບແລ້ວ.

Dukaatthuddhāravaṇṇanā

... ການພັນລະນາການສະຫຼຸບເນື້ອຄວາມແຫ່ງທຸກະ

1473. Aññathāti vuttappakārassa dassane. Vuttappakārassa dassanato eva hi aṭṭhakathāyaṃ sasaṅkhārikānaṃ thinamiddhavirahe asaṅkhārikasadisī yojanā na dassitā. Bhavarāgādīsūti bhavarāgamūlikādīsu yojanāsu.

໑໔໗໓. ຄຳວ່າ Aññathā (ໂດຍປະການອື່ນ) ໄດ້ແກ່ ໃນການສະແດງໂດຍປະການທີ່ກ່າວແລ້ວ. ເພາະວ່າ ເມື່ອສະແດງໂດຍປະການທີ່ກ່າວແລ້ວນັ້ນເອງ ໃນອັດຖະກະຖາ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ສະແດງການປະກອບທີ່ຄ້າຍຄືກັບອະສັງຂາຣິກ ໃນເວລາທີ່ປາສະຈາກຖີນມິດທະຂອງຈິດທີ່ເປັນສະສັງຂາຣິກທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ Bhavarāgādīsū (ໃນພະວະຣາຄະເປັນຕົ້ນ) ໄດ້ແກ່ ໃນການປະກອບທັງຫຼາຍທີ່ມີພະວະຣາຄະເປັນມູນເປັນຕົ້ນ.

1511. Dveti uddhaccāvijjānīvaraṇāni. Tīṇīti kāmacchandabyāpādavicikicchāsu ekekena uddhaccāvijjānīvaraṇāni. Dve vā tīṇi vāti pāḷiyaṃ vā-saddassa luttaniddiṭṭhataṃ āha. Atha vā nipātasaddasannidhānepi nāmapadādīhi eva samuccayādiattho vuccati, na nipātapadehi tesaṃ avācakattāti antarenapi nipātapadaṃ ayamattho labbhati. Tathā vacanicchāya sambhavo eva hettha pamāṇanti pāḷiyaṃ ‘‘dve tīṇī’’ti vuttaṃ. Yattha [Pg.218] sahuppattītiādinā ‘‘dve tīṇī’’ti lakkhaṇavacananti sabbasādhāraṇamatthamāha. Tathā hi ‘‘evañca katvā kilesagocchake cā’’ti vuttaṃ. Tassāyamadhippāyo – kilesadvayasahitasseva cittuppādassa abhāvepi pāḷiyaṃ dviggahaṇaṃ kataṃ, kilesānañca sambhavantānaṃ sabbesaṃ sarūpena gahaṇaṃ na katanti dve tayoti lakkhaṇakaraṇanti viññāyatīti.

໑໕໑໑. ຄຳວ່າ Dve (ສອງ) ໄດ້ແກ່ ອຸດທັດຈະນີວອນ ແລະ ອະວິຊຊານີວອນ. ຄຳວ່າ Tīṇi (ສາມ) ໄດ້ແກ່ ອຸດທັດຈະນີວອນ ແລະ ອະວິຊຊານີວອນ ກັບນີວອນຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງໃນກາມະສັນທະ, ພະຍາບາດ ແລະ ວິຈິກິດສາ. ຄຳວ່າ Dve vā tīṇi vā (ສອງ ຫຼື ສາມ) ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມທີ່ 'ວາ' ສັບ ຖືກລຶບໄປໃນພະບາລີ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີນິບາດສັບຢູ່ໃກ້ຄຽງ ແຕ່ອັດຖະມີສະມຸດຈະຍະ (ການລວບລວມ) ເປັນຕົ້ນ ກໍຍ່ອມກ່າວດ້ວຍນາມະສັບເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນກ່າວດ້ວຍນິບາດສັບ ເພາະນิບາດສັບເຫຼົ່ານັ້ນບໍ່ແມ່ນຕົວສະແດງອັດຖະ, ດັ່ງນັ້ນ ເຖິງແມ່ນບໍ່ມີນິບາດສັບ ກໍຍ່ອມໄດ້ອັດຖະນີ້. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຄວາມປາດຖະໜາທີ່ຈະກ່າວເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງເປັນປະມານ (ຫຼັກຖານ) ໃນທີ່ນີ້, ດັ່ງນັ້ນ ໃນພະບາລີຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'dve tīṇī' (ສອງ ສາມ). ທ່ານກ່າວອັດຖະທົ່ວໄປທັງໝົດດ້ວຍຄຳວ່າ Yattha sahuppatti (ໃນທີ່ໃດມີການເກີດຮ່ວມກັນ) ເປັນຕົ້ນວ່າ ຄຳວ່າ 'dve tīṇī' ເປັນລັກຂະນະວະຈະນະ (ຄຳສະແດງລັກສະນະ). ດ້ວຍວ່າ ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'evañca katvā kilesagocchake cā' (ແລະ ເມື່ອກະທຳຢ່າງນີ້ ແມ່ນໃນກິເລສະໂຄດສະກະ...). ອະທິບາຍໃນຄຳນັ້ນມີດັ່ງນີ້: ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ມີຈິດຕຸບປາດທີ່ເກີດຮ່ວມກັບກິເລດພຽງສອງຢ່າງເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ໃນພະບາລີກໍຍັງກ່າວເຖິງການຖືເອົາສອງ, ແລະ ບໍ່ໄດ້ຖືເອົາກິເລດທັງໝົດທີ່ເກີດຂຶ້ນໂດຍສະເພາະຕົວ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊາບວ່າ ຄຳວ່າ 'ສອງ ຫຼື ສາມ' ນີ້ ເປັນການສະແດງລັກສະນະ.

Yadi sabbākusale uppajjanakassapi uddhaccassa eko eva cittuppādo visayabhāvena vuccati, avijjānīvaraṇassapi tathā vattabbanti adhippāyena ‘‘kasmā vutta’’ntiādinā codeti. Itaro uddhaccanīvaraṇasseva tathā vattabbataṃ avijjānīvaraṇassa tathā vattabbatābhāvañca dassetuṃ ‘‘suttante’’tiādimāha. Tattha suttante vuttesu pañcasu nīvaraṇesūti uddhaccasahagate uddhaccassa avijjānīvaraṇena nīvaraṇasahitataṃ āsaṅkitvā vuttaṃ. Nanu ca suttantepi ‘‘avijjānīvaraṇānaṃ sattāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.124) avijjā ‘‘nīvaraṇa’’nti vuttāti? Saccametaṃ, jhānaṅgānaṃ paṭipakkhabhāvena pana suttante bahulaṃ kāmacchandādayo pañceva nīvaraṇāni vuttānīti yebhuyyavuttivasena etaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ.

ຫາກວ່າ ຈິດຕຸບປາດດຽວເທົ່ານັ້ນ ຖືກກ່າວໂດຍຄວາມເປັນວິໄສຂອງອຸດທັດຈະ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນອກຸສົນທັງປວງ, ແມ່ນອະວິຊຊານີວອນ ກໍຄວນຈະຖືກກ່າວຢ່າງນັ້ນຄືກັນ, ດ້ວຍຄວາມມຸ່ງໝາຍນີ້ ທ່ານຈຶ່ງຖາມ (ໂຈດ) ດ້ວຍຄຳວ່າ 'kasmā vutta' (ເພາະເຫດໃດຈຶ່ງກ່າວ) ເປັນຕົ້ນ. ພະອາຈານອີກທ່ານໜຶ່ງ ເພື່ອຈະສະແດງຄວາມທີ່ອຸດທັດຈະນີວອນເທົ່ານັ້ນ ຄວນຖືກກ່າວຢ່າງນັ້ນ ແລະ ຄວາມທີ່ອະວິຊຊານີວອນ ບໍ່ຄວນຖືກກ່າວຢ່າງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'suttante' (ໃນພະສູດ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ 'suttante vuttesu pañcasu nīvaraṇesu' (ໃນນີວອນ ໕ ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນພະສູດ) ກ່າວໄວ້ເພາະສົງໄສໃນຄວາມທີ່ອຸດທັດຈະ ໃນຈິດຕຸບປາດທີ່ເກີດຮ່ວມກັບອຸດທັດຈະ ນັ້ນ ມີນີວອນຮ່ວມກັບອະວິຊຊານີວອນ. ຖາມວ່າ: ກໍໃນພະສູດ ເຊັ່ນໃນຄຳວ່າ 'avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ' (ສັດທັງຫຼາຍທີ່ມີອະວິຊຊາເປັນເຄື່ອງກາງກັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ, ອະວິຊຊາ ກໍຖືກກ່າວວ່າເປັນ 'ນີວອນ' ບໍ່ແມ່ນບໍ? ຕອບວ່າ: ນັ້ນເປັນຄວາມຈິງ, ແຕ່ເພາະຄວາມເປັນປະຕິປັກຕໍ່ອົງຊານ ໃນພະສູດຈຶ່ງກ່າວນີວອນ ໕ ມີກາມະສັນທະເປັນຕົ້ນໄວ້ເປັນສ່ວນຫຼາຍ, ດັ່ງນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ຄຳນີ້ກ່າວໄວ້ໂດຍອາໄສຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ເປັນສ່ວນຫຼາຍນັ້ນເອງ.

Keci pana ‘‘yathā nikkhepakaṇḍe kusalapaṭipakkhabhūtāni dubbalānipi nīvaraṇāni paṭṭhāne viya dassitāni. Tathā hi paṭṭhāne (paṭṭhā. 3.8.1) ‘nīvaraṇaṃ dhammaṃ paṭicca nīvaraṇo dhammo uppajjati na purejātapaccayā. Arūpe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇa’ntiādi vuttaṃ, na evaṃ aṭṭhakathākaṇḍe. Aṭṭhakathākaṇḍe pana jhānapaṭipakkhabhūtāniyeva nīvaraṇāni niddiṭṭhānīti ‘uddhaccanīvaraṇaṃ uddhaccasahagate cittuppāde uppajjatī’ti vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana uddhaccanīvaraṇassa kāmacchandādīhi ekato uppattidassanaṃ nikkhepakaṇḍānusārena kataṃ ekato uppattiyā pabhedadassanatthaṃ. Tattha hi pāḷiyaṃyeva tāni vitthārato vuttānī’’ti vadanti. Ayañca vādo ‘‘uddhaccanīvaraṇaṃ uddhaccasahagate cittuppāde uppajjatī’’ti idameva vacanaṃ ñāpakanti katvā vutto. Aññathā avijjānīvaraṇaṃ viya vattabbaṃ siyā. Na ti ito aññaṃ pariyuṭṭhānapaṭṭhāyīniyeva nīvaraṇāni atthuddhārakaṇḍe adhippetānīti imassa atthassa sādhakaṃ vacanaṃ atthi, idaṃ vacanaṃ dvetīṇivacanassa sāmaññena sabbanīvaraṇasaṅgāhakattā yathāvuttavacanassa visayavisesappakāsanasaṅkhātena [Pg.219] payojanantarena vuttabhāvassa dassitattā ca ñāpakaṃ na bhavatīti dissati, tasmā vicāretvā gahetabbaṃ.

ແຕ່ບາງທ່ານກ່າວວ່າ: 'ໃນນິກເຂປະທັນດະ ນີວອນທັງຫຼາຍ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະອ່ອນກຳລັງ ທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ກຸສົນ ກໍຖືກສະແດງໄວ້ ເໝືອນໃນຄຳພີປັດຖານ. ດ້ວຍວ່າ ໃນຄຳພີປັດຖານ ກ່າວໄວ້ວ່າ ເພາະອາໄສທຳທີ່ເປັນນີວອນ ທຳທີ່ເປັນນີວອນຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ ໂດຍບໍ່ແມ່ນປຸເຣຊາຕະປັດໄຈ. ໃນອະຣູບພູມ ເພາະອາໄສກາມະສັນທະນີວອນ ຖີນມິດທະນີວອນ ແລະ ອຸດທັດຈະນີວອນ ຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ ເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ໃນອັດຖະກະຖາທັນດະ ບໍ່ໄດ້ກ່າວຢ່າງນັ້ນ. ສ່ວນໃນອັດຖະກະຖາທັນດະ ທ່ານສະແດງສະເພາະນີວອນທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຊານເທົ່ານັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ອຸດທັດຈະນີວອນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນຈິດຕຸບປາດທີ່ເກີດຮ່ວມກັບອຸດທັດຈະ. ແຕ່ການສະແດງການເກີດຮ່ວມກັນຂອງອຸດທັດຈະນີວອນ ກັບກາມະສັນທະເປັນຕົ້ນ ໃນອັດຖະກະຖາ ນັ້ນ ທ່ານກະທຳຕາມນິກເຂປະທັນດະ ເພື່ອສະແດງຄວາມຕ່າງກັນຂອງການເກີດຮ່ວມກັນ. ເພາະວ່າ ໃນນິກເຂປະທັນດະນັ້ນ ທ່ານg່າວນີວອນເຫຼົ່ານັ້ນໄວ້ໂດຍລະອຽດໃນພະບາລີແລ້ວ.' ວາດະ (ຄຳອະທິບາຍ) ນີ້ ທ່ານກ່າວໂດຍເຮັດໃຫ້ຄຳນີ້ເທົ່ານັ້ນວ່າ 'uddhaccanīvaraṇaṃ uddhaccasahagate cittuppāde uppajjati' (ອຸດທັດຈະນີວອນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນຈິດຕຸບປາດທີ່ເກີດຮ່ວມກັບອຸດທັດຈະ) ເປັນເຄື່ອງຊີ້ບອກ. ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ກໍຄວນຈະຕ້ອງກ່າວເໝືອນອະວິຊຊານີວອນ. ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ, ເພາະວ່າ ນອກຈາກຄຳນີ້ແລ້ວ ບໍ່ມີຄຳອື່ນໃດທີ່ຈະເປັນເຄື່ອງພິສູດອັດຖະນີ້ວ່າ 'ໃນອັດຖຸດທາຣະທັນດະ ມຸ່ງໝາຍເອົານີວອນທັງຫຼາຍທີ່ມີປະຍຸດຖານ (ການກຸ້ມລຸມ) ເປັນທີ່ຕັ້ງເທົ່ານັ້ນ', ແລະ ຄຳນີ້ກໍບໍ່ເປັນເຄື່ອງຊີ້ບອກ ເພາະຄຳວ່າ 'ສອງ ຫຼື ສາມ' ນັ້ນ ໂດຍທົ່ວໄປຍ່ອມສົງເຄາະເອົານີວອນທັງໝົດ ແລະ ເພາະທ່ານສະແດງຄວາມທີ່ຄຳທີ່ກ່າວແລ້ວນັ້ນ ຖືກກ່າວໄວ້ດ້ວຍປະໂຫຍດຢ່າງອື່ນ ຄືການສະແດງຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງວິໄສ, ດັ່ງນັ້ນ ຄຳນີ້ຈຶ່ງປາກົດວ່າບໍ່ເປັນເຄື່ອງຊີ້ບອກ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຶງພິຈາລະນາແລ້ວຈຶ່ງຖືເອົາ.

Aggahetvāti yathārutavaseneva atthaṃ aggahetvā yathā nikkhepakaṇḍapaṭṭhānādīhi na imissā pāḷiyā virodho hoti, evaṃ adhippāyo gavesitabboti yathāvuttamevatthaṃ nigameti.

ຄຳວ່າ Aggahetvā (ໂດຍບໍ່ຖືເອົາ) ໄດ້ແກ່ ໂດຍບໍ່ຖືເອົາອັດຖະໂດຍກົງຕາມພະຍັນຊະນະເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ພຶງສະແຫວງຫາອະທິບາຍໂດຍປະການທີ່ບໍ່ໃຫ້ພະບາລີນີ້ຂັດແຍ້ງກັບນິກເຂປະທັນດະ ແລະ ຄຳພີປັດຖານເປັນຕົ້ນ, ທ່ານສະຫຼຸບອັດຖະຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນເອງ.

1577. Tesanti lobhādito aññesaṃ. Dassitāti kathaṃ dassitā? Māno tāva lobhamohauddhaccaahirikānottappehi, lobhamohathinauddhaccaahirikānottappehi, tathā diṭṭhi, vicikicchā mohauddhaccaahirikānottappehi, thinaṃ lobhamohadiṭṭhiuddhaccaahirikānottappehi, lobhamohamānauddhaccaahirikānottappehi, lobhamohauddhaccaahirikānottappehi, dosamohauddhaccaahirikānottappehi, uddhaccaṃ lobhamohadiṭṭhiahirikānottappehi, lobhamohadiṭṭhithinaahirikānottappehi, lobhamohamānaahirikānottappehi, lobhamohamānathinaahirikānottappehi, lobhamohathinaahirikānottappehi, lobhamohaahirikānottappehi, dosamohaahirikānottappehi, dosamohathinaahirikānottappehi, mohavicikicchāahirikānottappehi, mohaahirikānottappehi ekato uppajjati.

໑໕໗໗. ຄຳວ່າ Tesaṃ (ຂອງກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ຂອງກິເລດທັງຫຼາຍອື່ນນອກຈາກໂລພະເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Dassitā (ຖືກສະແດງໄວ້) ຖາມວ່າ: ຖືກສະແດງໄວ້ແນວໃດ? ຕອບວ່າ: ກ່ອນອື່ນ ມານະ ຍ່ອມເກີດຮ່ວມກັນກັບ ໂລພະ, ໂມຫະ, ອຸດທັດຈະ, ອະຫິຣິກະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ; ແລະ ກັບ ໂລພະ, ໂມຫະ, ຖີນະ, ອຸດທັດຈະ, ອະຫິຣິກະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ. ທິດຖິ ກໍເກີດຮ່ວມກັນຢ່າງນັ້ນ. ວິຈິກິດສາ ເກີດຮ່ວມກັນກັບ ໂມຫະ, ອຸດທັດຈະ, ອະຫິຣິກະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ. ຖີນະ ເກີດຮ່ວມກັນກັບ ໂລພະ, ໂມຫະ, ทິດຖິ, ອຸດທັດຈະ, ອະຫິຣິກະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ; ກັບ ໂລພະ, ໂມຫະ, ມານະ, ອຸດທັດຈະ, ອະຫິຣິກະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ; ກັບ ໂລພະ, ໂມຫະ, ອຸດທັດຈະ, ອະຫິຣິກະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ; ກັບ ໂທສະ, ໂມຫະ, ອຸດທັດຈະ, ອະຫິຣິກະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ. ອຸດທັດຈະ ເກີດຮ່ວມກັນກັບ ໂລພະ, ໂມຫະ, ທິດຖິ, ອະຫິຣິກະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ; ກັບ ໂລພະ, ໂມຫະ, ທິດຖິ, ຖີນະ, ອະຫິຣິກະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ; ກັບ ໂລພະ, ໂມຫະ, ມານະ, ອະຫິຣິກະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ; ກັບ ໂລພະ, ໂມຫະ, ມານະ, ຖີນະ, ອະຫິຣິກະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ; ກັບ ໂລພະ, ໂມຫະ, ຖີນະ, ອະຫິຣິກະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ; ກັບ ໂລພະ, ໂມຫະ, ອະຫິຣິກະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ; ກັບ ໂທສະ, ໂມຫະ, ອະຫິຣິກະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ; ກັບ ໂທສະ, ໂມຫະ, ຖີນະ, ອະຫິຣິກະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ; ກັບ ໂມຫະ, ວິຈິກິດສາ, ອະຫິຣິກະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ; ກັບ ໂມຫະ, ອະຫິຣິກະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ.

Yathā ca uddhaccaṃ, evaṃ ahirikānottappāni ca yojetvā veditabbāni. Kathaṃ? Ahirikaṃ lobhamohadiṭṭhiuddhaccānottappehi, lobhamohadiṭṭhithinauddhaccānottappehi, lobhamohamānauddhaccānottappehi, lobhamohamānathinauddhaccānottappehi, lobhamohathinauddhaccānottappehi, lobhamohauddhaccānottappehi, dosamohauddhaccānottappehi, dosamohathinauddhaccānottappehi, mohavicikicchāuddhaccānottappehi, mohauddhaccānottappehi ca ekato uppajjati. Anottappaṃ lobhamohadiṭṭhiuddhaccāhirikehi, lobhamohadiṭṭhithinauddhaccāhirikehi, lobhamohamānauddhaccāhirikehi, lobhamohamānathinauddhaccāhirikehi, lobhamohathinauddhaccāhirikehi, lobhamohauddhaccāhirikehi, dosamohauddhaccāhirikehi, dosamohathinauddhaccāhirikehi, mohavicikicchāuddhaccāhirikehi[Pg.220], mohauddhaccāhirikehi ca ekato uppajjatīti evamettha mānādīnampi ekato uppatti veditabbā. Sesaṃ uttānatthameva.

ແລະ ພຶງປະກອບ ແລະ ຊາບ ອະຫິຣິກະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ ເໝືອນຢ່າງອຸດທັດຈະນັ້ນຄືກັນ. ຖາມວ່າ: ປະກອບແນວໃດ? ຕອບວ່າ: ອະຫິຣິກະ ເກີດຮ່ວມກັນກັບ ໂລພະ, ໂມຫະ, ທິດຖິ, ອຸດທັດຈະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ; ກັບ ໂລພະ, ໂມຫະ, ທິດຖິ, ຖີນະ, ອຸດທັດຈະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ; ກັບ ໂລພະ, ໂມຫະ, ມານະ, ອຸດທັດຈະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ; ກັບ ໂລພະ, ໂມຫະ, ມານະ, ຖີນະ, ອຸດທັດຈະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ; ກັບ ໂລພະ, ໂມຫະ, ຖີນະ, ອຸດທັດຈະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ; ກັບ ໂລພະ, ໂມຫະ, ອຸດທັດຈະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ; ກັບ ໂທສະ, ໂມຫະ, ອຸດທັດຈະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ; ກັບ ໂທສະ, ໂມຫະ, ຖີນະ, ອຸດທັດຈະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ; ກັບ ໂມຫະ, ວິຈິກິດສາ, ອຸດທັດຈະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ; ແລະ ກັບ ໂມຫະ, ອຸດທັດຈະ ແລະ ອະໂນດຕັບປະ. ອະໂນດຕັບປະ ເກີດຮ່ວມກັນກັບ ໂລພະ, ໂມຫະ, ທິດຖິ, ອຸດທັດຈະ ແລະ ອະຫິຣິກະ; ກັບ ໂລພະ, ໂມຫະ, ทິດຖິ, ຖີນະ, ອຸດທັດຈະ ແລະ ອະຫິຣິກະ; ກັບ ໂລພະ, ໂມຫະ, ມານະ, ອຸດທັດຈະ ແລະ ອະຫິຣິກະ; ກັບ ໂລພະ, ໂມຫະ, ມານະ, ຖີນະ, ອຸດທັດຈະ ແລະ ອະຫິຣິກະ; ກັບ ໂລພະ, ໂມຫະ, ຖີນະ, ອຸດທັດຈະ ແລະ ອະຫິຣິກະ; ກັບ ໂລພະ, ໂມຫະ, ອຸດທັດຈະ ແລະ ອະຫິຣິກະ; ກັບ ໂທສະ, ໂມຫະ, ອຸດທັດຈະ ແລະ ອະຫິຣິກະ; ກັບ ໂທສະ, ໂມຫະ, ຖີນະ, ອຸດທັດຈະ ແລະ ອະຫິຣິກະ; ກັບ ໂມຫະ, ວິຈິກິດສາ, ອຸດທັດຈະ ແລະ ອະຫິຣິກະ; ແລະ ກັບ ໂມຫະ, ອຸດທັດຈະ ແລະ ອະຫິຣິກະ, ພຶງຊາບການເກີດຮ່ວມກັນຂອງມານະເປັນຕົ້ນ ໃນທີ່ນີ້ ດ້ວຍປະການສະນີ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ມີເນື້ອຄວາມຕື້ນທັງນັ້ນ.

Aṭṭhakathākaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

ການພັນລະນາອັດຖະກະຖາທັນດະ ຈົບແລ້ວ.

Iti dhammasaṅgaṇīmūlaṭīkāya līnatthapadavaṇṇanā

การພັນລະນາເນື້ອຄວາມທີ່ລີ້ລັບແຫ່ງຄຳພີທຳມະສັງຄະນີມູລະຕີກາ ຈົບພຽງເທົ່ານີ້.

Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā samattā.

ຄຳພີທຳມະສັງຄະນີອະນຸຕີກາ ຈົບບໍລິບູນ.