နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

භාග්‍යවත් වූ, අර්හත් වූ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා.

အဘိဓမ္မပိဋကေ

අභිධර්ම පිටකයෙහි

ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ

ධම්මසංගණී අනුටීකාව

ဝီသတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

විසි ගාථා වර්ණනාව

၁. အဘိဓမ္မသံဝဏ္ဏနာယ [Pg.1] အတ္ထံ သံဝဏ္ဏေတုကာမော တဿာ အာဒိဂါထာယ တာဝ ပယောဇနသမ္ဗန္ဓာဘိဓာနပုဗ္ဗင်္ဂမံ အတ္ထံ နိဒ္ဓါရေန္တော ဥဠာရဇ္ဈာသယာနံ နိသမ္မကာရီနံ ပဋိပတ္တိ ပရေသံ ဝိဝိဓဟိတသုခနိပ္ဖာဒနပ္ပယောဇနာတိ အာစရိယဿာပိ ဓမ္မသံဝဏ္ဏနာယ အာဒိမှိ သတ္ထရိ နိပစ္စကာရဿ အန္တရာယဝိသောသနတ္ထတာ ဝိယ သတ္ထရိ ဓမ္မေ စ ပရေသံ အစ္စန္တသုခပ္ပဋိလာဘသံဝတ္တနိယသဒ္ဓါရတနုပ္ပာဒနတ္ထတာပိ သိယာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဓမ္မသံဝဏ္ဏနာယ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနေ အပါယေသု အပတမာနေ ဓာရေတီတိ ဓမ္မောတိ သာမညဝစနောပိ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ သဒ္ဒန္တရသန္နိဓာနေန ဣဓ ပရိယတ္တိဝိသေသဝိသယော. သံဝဏ္ဏီယတိ အတ္ထော ဧတာယာတိ သံဝဏ္ဏနာ, အဋ္ဌကထာ.

1. අභිධර්ම සංවර්ණනාවෙහි (අටුවාවෙහි) අර්ථය විස්තර කිරීමට කැමති වූ ආචාර්යවරයා, එහි මුල් ගාථාවෙන්ම ප්‍රථමයෙන් ප්‍රයෝජනය, සම්බන්ධය සහ නාමය (අභිධාන) දක්වමින් අර්ථය තීරණය කරයි. උදාර අදහස් ඇති, විමසා කටයුතු කරන්නන්ගේ පිළිපැදීම අන් අයට විවිධ හිතසුව පිණිස පවතින්නා සේම, ආචාර්යවරයා ද ධර්ම වර්ණනාව ආරම්භයේදී ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි දක්වන යටහත් පැවැත්ම (නමස්කාරය), අන්තරායන් දුරු කරගැනීම පිණිස මෙන්ම, ශාස්තෘන් වහන්සේ සහ ධර්මය කෙරෙහි අන් අයට අතිශය සැපය ලබා දීමට හේතු වන ශ්‍රද්ධා රත්නය ඇති කිරීම පිණිස ද වන්නේ යැයි දැක්වීමට 'ධම්මසංවණ්ණනාය' යනාදිය පැවසූහ. එහි 'ධර්ම' යන සාමාන්‍ය වචනය වුවද, මෙහිදී වෙනත් වචනවල සමීප බව නිසා පර්යාප්ති ධර්මය (බුද්ධ වචනය) යන විශේෂ අර්ථය ගනියි. මෙයින් අර්ථය වර්ණනා කරනු ලබන හෙයින් 'සංවර්ණනාව' නම් වේ, එනම් අටුවාවයි.

တိဝိဓယာနမုခေန ဝိမုတ္တိဓမ္မံ ယထာရဟမနုသာသတီတိ သတ္ထာ. ပဏမနံ ပဏာမော, ကာယဝါစာစိတ္တေဟိ သတ္ထု ဂုဏနိန္နတာ. ကိရိယာ ကရဏံ, ပဏာမဿ ကရဏံ ပဏာမကရဏံ, ဝန္ဒနာပယောဂေါ. သော စ ကိဉ္စာပိ ‘‘ဣဒါနိ အဓိပ္ပေတံ ပဏာမံ ကရောန္တော’’တိအာဒိနာ ‘‘တဿ ပါဒေ နမဿိတွာ’’တိအာဒိကဿ အဓိပ္ပေတပဏာမဘာဝံ ဒဿေဿတိ, ‘‘ကရုဏာ ဝိယာ’’တိအာဒိကဿ ပန သဗ္ဗဿ ထောမနာဝသေန ဝုတ္တဿပိ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. သော ဟိ သတ္ထု မဟာကရုဏာဒိဂုဏဝိသေသကိတ္တနဝသေန ပဝတ္တော မဟာကရုဏာဒိဂုဏဝိသေသာဝိနာဘာဝိနာ သံဝဏ္ဏိယမာနသံဝဏ္ဏနာဓမ္မဝိဘာဝိတေန ဓမ္မဿ သွာက္ခာတဘာဝေန သွာက္ခာတဓမ္မေ သတ္ထရိ [Pg.2] အနုပ္ပန္နသဒ္ဓါနံ သဒ္ဓါဇနနာယ, ဥပ္ပန္နသဒ္ဓါနဉ္စ ဘိယျောဘာဝါယ ဟောတိ. သတ္ထုနော စ အဝိပရီတဓမ္မဒေသနဘာဝေန အဝိတထဒေသနာဘူတေ ဓမ္မေတိ ဧတေန သတ္ထုနော မဟာကရုဏာဒိဂုဏာနံယေဝ စ ဖလဝိသေသနိပ္ဖာဒနသမတ္ထတာယ ပသာဒါဝဟတံ အာဟ. ဓမ္မေန ဟိ သတ္ထုသိဒ္ဓိ, သတ္ထာရာ စ ဓမ္မသိဒ္ဓိ, ဓမ္မသမ္ပတ္တိယာပိ သတ္ထုဂုဏတာယ သတ္ထုဂုဏဝိဘာဝနေန သမ္ပဇ္ဇတီတိ.

ත්‍රිවිධ යාන මාර්ගයෙන් විමුක්ති ධර්මය උචිත පරිදි අනුශාසනා කරන හෙයින් 'ශාස්තෘ' නම් වේ. 'පණාමය' යනු වැඳීමයි; එනම් කය, වචනය සහ සිතින් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණ කෙරෙහි නැඹුරු වීමයි. පණාමය සිදු කිරීම 'පණාමකරණ' නම් වේ, එනම් වැඳීමේ ප්‍රයෝගයයි. එය 'දැන් අදහස් කළ පණාමය කරමින්' යනාදී ලෙස පසුව එන 'ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් නමස්කාර කොට' යනාදියෙන් පණාමයේ ස්වභාවය දක්වනු ඇත. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ මහා කරුණාදී ගුණ විශේෂයන් ප්‍රකාශ කිරීම තුළින්, එම ගුණාංගයන්ගෙන් වෙන් කළ නොහැකි වූ ද, විස්තර කරනු ලබන ධර්මය මගින් ප්‍රකට වන්නා වූ ද ධර්මයේ ස්වක්ඛාත (මැනවින් දේශිත) බව හේතුවෙන්, එම ධර්මය කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව නූපන් අයට ශ්‍රද්ධාව ඉපදවීම පිණිසත්, උපන් ශ්‍රද්ධාව වැඩි දියුණු වීම පිණිසත් එය පවතියි. ශාස්තෘන් වහන්සේ අවිපරීතව ධර්මය දේශනා කරන හෙයින්, සත්‍ය වූ දේශනාවක් බඳු වූ ධර්මයෙහි ලා, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ මහා කරුණාදී ගුණවලින්ම විශේෂ ප්‍රතිඵල ලබා දීමට ඇති සමර්ථ බව නිසා ඇති වන ප්‍රසාදය මෙයින් කියැවේ. ධර්මය නිසා ශාස්තෘත්වය සිද්ධ වේ, ශාස්තෘන් වහන්සේ නිසා ධර්මය සිද්ධ වේ. ධර්මයේ සම්පත්තිය ද ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණයක් වන බැවින්, ශාස්තෘ ගුණය විස්තර කිරීමෙන් එය ද සම්පූර්ණ වේ.

ဧဝံ သတ္ထရိ ပဏာမကရဏဿ ဧကံ ပယောဇနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သမ္ဗန္ဓံ ဝိဘာဝေတိ ‘‘တဒုဘယပ္ပသာဒါ ဟီ’’တိအာဒိနာ. န ဟိ သတ္ထရိ ဓမ္မေ ဝါ အပ္ပသန္နော သံဝဏ္ဏိယမာနေ တဒဓိဂန္တဗ္ဗေ စ ဓမ္မေ သမ္မာ ပဋိပဇ္ဇတိ, နာပိ သီလာဒိအနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနန္တံ မဟန္တံ အတ္ထံ သာဓေတိ, တသ္မာ ဓမ္မသံဝဏ္ဏနာသု ပရေသံ သမ္မာပဋိပတ္တိအာကင်္ခါယ တထာရူပဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကေဟိ စ ဝိနိယောဇိတေန သတ္ထရိ ဓမ္မေ စ ပသာဒုပ္ပာဒနံ သတ္ထရိ ပဏာမကရဏံ ဝိဟိတန္တိ အဓိပ္ပာယော.

මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේට නමස්කාර කිරීමෙහි එක් ප්‍රයෝජනයක් දක්වා දැන් එහි සම්බන්ධය 'ඒ දෙදෙනා කෙරෙහි ඇති ප්‍රසාදය නිසා' යනාදී ලෙස විස්තර කරයි. ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි හෝ ධර්මය කෙරෙහි හෝ අප්‍රසන්න වූවෙක් විස්තර කරනු ලබන ධර්මයෙහි ද, එමගින් අවබෝධ කරගත යුතු ධර්මයෙහි ද මැනවින් නොපිළිපදියි. එසේම සීලාදියේ සිට අනුපාදා පරිනිබ්බානය දක්වා වූ උතුම් අර්ථය ද සාධනය කර නොගනියි. එබැවින් ධර්ම වර්ණනාවන්හිදී අන් අයගේ නිවැරදි පිළිපැදීම අපේක්ෂාවෙන්, එවැනි ධර්මය පිළිගන්නා වූ අයගේ මෙහෙයවීමෙන්, ශාස්තෘන් වහන්සේ සහ ධර්මය කෙරෙහි ප්‍රසාදය ඉපදවීම පිණිස ශාස්තෘන් වහන්සේට නමස්කාර කිරීම සිදු කරන ලද බව මෙහි අදහසයි.

ဘဂဝတော ဂုဏသံကိတ္တနံ တဿ ဓမ္မသံဃာနမ္ပိ ထောမနာ ဟောတိယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ရတနတ္တယပဏာမဝစန’’န္တိ. တထာ စ ဝက္ခတိ ‘‘ဘဂဝတော ထောမနေနေဝါ’’တိအာဒိ (ဓ. သ. မူလဋီ. ၆). ဝက္ခမာနံ ဝါ ‘‘သဒ္ဓမ္မဉ္စဿ ပူဇေတွာ’’တိအာဒိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဝိညာပနတ္ထံ ပရေသံ ဝိညူနန္တိ ဝါ သမ္ဗန္ဓနီယံ. အဝိညူနံ အပ္ပမာဏတာယ အဘာဇနတာယ စ ဝိညူနံ ဂဟဏံ. တေ ဟိ ဗုဒ္ဓါဒီသု သဂါရဝဿ ပမာဏဘူတတံ ဇာနန္တာ တဿ ဝစနံ သောတဗ္ဗံ သဒ္ဓါတဗ္ဗံ မညန္တိ, သမ္မဒေဝ စ နံ အနုတိဋ္ဌန္တာ တဒဓိပ္ပာယံ ပူရေန္တိ. ဣဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ သမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော ပသာဒဝိညာပနာဒိမုခေနပိ သမ္မာပဋိပတ္တိအာကင်္ခါယ ပဝေဒိတတ္တာ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කිරීම එම ධර්ම සංඝ රත්නයන්ගේ ද ප්‍රශංසාවම වන්නේ යැයි 'රත්නත්‍රය ප්‍රණාම වචනය' යනුවෙන් දක්වන ලදී. එසේම ඉදිරියට 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රශංසාවෙන්ම...' යනාදිය පවසනු ඇත. නැතහොත් 'උතුම් ශ්‍රී සද්ධර්මය ද පූජා කොට' යනාදී වශයෙන් ඉදිරියට පැවසෙන දේ අරභයා මෙය කියන ලදී. මෙය 'ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ දැනගැනීම පිණිස' යන්න හා සම්බන්ධ කළ යුතුය. අනුවණයන් අප්‍රමාණ බැවින් සහ ධර්මය ලැබීමට නුසුදුසු බැවින්, ප්‍රඥාවන්තයන් මෙහිලා ගන්නා ලදී. ඔවුහු බුද්ධාදී රත්නයන් කෙරෙහි ගෞරව ඇති බැවින් එම රත්නයන් ප්‍රමාණ කොට සලකති, එම වචන ඇසිය යුතු යැයි ද අදහාගත යුතු යැයි ද සිතති, මැනවින් එය අනුගමනය කරමින් ඒ අදහස සම්පූර්ණ කරති. මෙහිද පෙර ක්‍රමයටම සම්බන්ධය දත යුතුය. ප්‍රසාදය දැනවීම ආදී මුඛයෙන් නිවැරදි පිළිපැදීම අපේක්ෂාවෙන් ප්‍රකාශ කරන ලද බැවිනි.

ဧတ္ထ စ ပဌမော အတ္ထဝိကပ္ပော သဒ္ဓါနုသာရီနံ ပုဂ္ဂလာနံ ဝသေန ဝုတ္တော, ဒုတိယော ဓမ္မာနုသာရီနံ. ပဌမော ဝါ အသံသိဒ္ဓသတ္ထုဓမ္မာနံ ဝသေန ဝုတ္တော, ဒုတိယော သံသိဒ္ဓသတ္ထုဓမ္မာနံ. တထာ ပဌမော ပဌမေ ရတနေ ပဏာမကိရိယာဒဿနပရော, ဒုတိယော ဣတရေသုပီတိ အယံ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော.

මෙහි පළමු අර්ථ විකල්පය ශ්‍රද්ධානුසාරී පුද්ගලයන් උදෙසා පවසන ලදී. දෙවැන්න ධම්මානුසාරී පුද්ගලයන් උදෙසා ය. නැතහොත් පළමුවැන්න ශාස්තෘ-ධර්ම පිළිබඳ ස්ථිර නිශ්චයකට නොපැමිණි අය උදෙසා ද, දෙවැන්න ශාස්තෘ-ධර්ම පිළිබඳ ස්ථිර නිශ්චයකට පැමිණි අය උදෙසා ද වේ. එසේම පළමුවැන්න පළමු රත්නය (බුදුරජාණන් වහන්සේ) කෙරෙහි නමස්කාර ක්‍රියාව දැක්වීම සඳහා වන අතර, දෙවැන්න සෙසු රත්නයන් කෙරෙහි ද නමස්කාරය දැක්වීම සඳහා බව යන මේ විශේෂය දත යුතුය.

ပဏာမော ကရီယတိ ဧတာယာတိ ပဏာမကရဏံ, ပဏာမကိရိယာဘိနိပ္ဖာဒိကာ စေတနာ. သာ ဟိ ခေတ္တသမ္ပတ္တိယာ အာစရိယဿ စ အဇ္ဈာသယသမ္ပတ္တိယာ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယဘူတာ ယထာလဒ္ဓသမ္ပတ္တိနိမိတ္တကဿ ကမ္မဿ [Pg.3] ဗလာနုပ္ပဒါနဝသေန ပုရိမကမ္မနိပ္ဖန္နဿ ဝိပါကသန္တာနဿ အန္တရာ ဝေမဇ္ဈေ အာယန္တိ အာပတန္တီတိ အန္တရာယာတိ လဒ္ဓနာမာနံ ရောဂါဒိအနတ္ထာနံ ဝိဓာယကဿ ဥပပီဠကဿ ဥပစ္ဆေဒကဿ ဝါ ကမ္မဿ ဝိဒ္ဓံသနသမတ္ထော ပုညာတိသယောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘ရတနတ္တယပဏာမ…ပေ… ဝိသေသဘာဝတော’’တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ရာဂါဒိပရိယုဋ္ဌာနာဘာဝဝစနေန အန္တရာယဿ ကာရဏဘူတာယ ပယောဂဝိပတ္တိယာ အဘာဝဿ, အတ္ထလာဘာဒိဝစနေန အနန္တရာယတာဟေတုဘူတာယ ပယောဂသမ္ပတ္တိယာ သဗ္ဘာဝဿ, ‘‘သဗျာပဇ္ဈာယ ပဇာယ အဗျာပဇ္ဈော ဝိဟရတီ’’တိ (အ. နိ. ၆.၁၀; ၁၁.၁၁) ဝစနေန ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သုခဝိဟာရိတာယ စ ပကာသနံ မဟာနာမသုတ္တံယေဝ ဥဒါဟဋံ.

පණාමය මෙයින් කරනු ලබන හෙයින් 'පණාමකරණ' නම් වේ. එනම් නමස්කාර ක්‍රියාව සිදු කරන චේතනාවයි. එම චේතනාව, ක්ෂේත්‍ර සම්පත්තිය නිසාත්, ආචාර්යවරයාගේ අදහස් (අධ්‍යාශ) සම්පත්තිය නිසාත් දිට්ඨධම්මවේදනීය බවට පත් වේ. එය අතීත කර්මවලින් හටගත් විපාක පරම්පරාව අතරතුරට පැමිණෙන හෙයින් 'අන්තරාය' නම් ලබන රෝගාදී අනර්ථයන් ඇති කරන, පීඩා කරන හෝ විපාකය සිඳලන කර්මයන් විනාශ කිරීමට සමර්ථ වූ පින් අතිශයකි. 'රත්නත්‍රය ප්‍රණාම... (පේ)... විශේෂ භාවය නිසා' යන්නෙන් මෙම අර්ථය දක්වයි. මෙසේ කොට, රාගාදී කෙලෙසුන්ගේ යටපත් වීමක් නැති බව පැවසීමෙන් අන්තරායට හේතු වන ප්‍රයෝග විපත්තිය (වැරදි උත්සාහය) නොමැති බව ද, අර්ථ ලාභාදිය පැවසීමෙන් අන්තරාය රහිත වීමට හේතු වන ප්‍රයෝග සම්පත්තිය ඇති බව ද, 'ව්‍යාපාද සහිත ප්‍රජාව අතර ව්‍යාපාද රහිතව වෙසෙයි' යන වචනයෙන් මෙලොවදීම සැපසේ වාසය කිරීම ප්‍රකාශ කරන මහානාම සූත්‍රයම මෙහි උදාහරණ ලෙස දක්වන ලදී.

ဂုဏဝိသေသဒဿနတ္ထန္တိ ဧတေန သတိပိ ကာယမနောပဏာမာနံ အန္တရာယဝိသောသနသမတ္ထဘာဝေ တေဟိ ပဏာမဝိသယဿ ပဏာမာရဟဘာဝဝိဘာဝနေန သာတိသယော ဝစီပဏာမော ဝိဟိတောတိ ဒဿေတိ. ဂုဏဝိသေသဝါ ဟီတိအာဒိနာ အာစရိယဿ ယုတ္တပတ္တကာရိတံ ဒဿေတိ. ဒေသနာ ဝိနယပိဋကေတိ ဧတ္ထ နနု ဝိနယပိဋကဿပိ ဒေသနာဘာဝတော ဒေသနာဝိနယပိဋကာနံ ဘေဒဝစနံ န ယုတ္တန္တိ? နော န ယုတ္တံ ‘‘တီသုပိ စေတေသု ဧတေ ဓမ္မတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓာ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ; ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာ; ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာ) ဧတ္ထ ဝိယ သမုဒါယဒေသနာယ အဝယဝဒေသနာနံ အာဓာရဘာဝတော. ဒေသနာကာလေ ဝါ မနသာ ဝဝတ္ထာပိတာယ ဝိနယတန္တိယာ ဝိနယပိဋကဘာဝတော တဒတ္ထပညာပနဿ စ ဒေသနာဘာဝတော ဘေဒဝစနံ. အထ ဝါ ဒေသီယတိ ဧတေနာတိ ဒေသနာ, ဒေသနာသမုဋ္ဌာပကော စိတ္တုပ္ပာဒေါ, တဿ စ ဝိနယပိဋကဝိသယော ကရုဏာပုဗ္ဗင်္ဂမော စ သောတိ ဧဝမေတ္ထ ဘေဒဝစနောပပတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သုတ္တန္တပိဋကေတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

ගුණවිශේෂදස්සනත්ථං (විශේෂ ගුණයන් දැක්වීම පිණිස) යන්නෙන්, කාය හා මනෝ ප්‍රණාමයන්ට අන්තරායන් දුරු කිරීමේ හැකියාව තිබියදීත්, ඒ හරහා නමස්කාරයට සුදුසු බව පැහැදිලි කරමින් සිදු කරන ලද උසස් වූ වාක් ප්‍රණාමය (වචීපණාමය) විස්තර කෙරේ. ‘ගුණවිශේෂවා හී’ යනාදී පාඨයෙන් ආචාර්යවරයාගේ යුක්ති සහගත ක්‍රියාකලාපය දක්වයි. ‘දේශනා විනයපිටකේ’ යන්නෙහි දී - විනය පිටකය ද දේශනාවක් වන බැවින් ‘දේශනා’ සහ ‘විනය පිටකය’ ලෙස වෙන් කර දැක්වීම අයෝග්‍ය නොවේ ද? නැත, එය අයෝග්‍ය නොවේ. ‘තීසුපි චේතේසු ඒතේ ධම්මත්ථදේසනාපටිවේධා’ (අටුවා පාඨය) යන තැන මෙන්, සමස්ත දේශනාව තුළ අවයව දේශනාවන් පිහිටා ඇති බැවිනි. එසේත් නැතිනම් දේශනා කරන අවස්ථාවේ දී මනසින් ව්‍යවස්ථාපිත කරන ලද විනය පද්ධතිය විනය පිටකය වන අතර, එහි අර්ථයන් පැනවීම දේශනාව වන බැවින් මෙසේ වෙන් කර දැක්විය හැකිය. නැතහොත්, යමකින් දේශනා කරනු ලබයි ද එය දේශනාවයි. එනම් දේශනාව ඇති කරන චිත්තෝත්පාදයයි. එය විනය පිටකය විෂය කරගත් කරුණාව පෙරදැරි කරගත් එකකි. මෙලෙස මෙහි වෙන් කර දැක්වීමේ උචිත බව දත යුතුය. සූත්‍ර හා අභිධර්ම පිටක සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමය ම අදාළ වේ.

ကထံ ပန ဘဂဝတော ဒေသနာ ဝိနယပိဋကေ ကရုဏာပ္ပဓာနာ, သုတ္တာဘိဓမ္မပိဋကေသု စ ပညာကရုဏာပညာပ္ပဓာနာတိ ဝိညာယတီတိ? ယတော ဥက္ကံသပရိယန္တဂတဟိရောတ္တပ္ပောပိ ဘဂဝါ လောကိယသာဓုဇနေဟိပိ ပရိဟရိတဗ္ဗာနိ ‘‘သိခရဏီ’’တိအာဒီနိ ဝစနာနိ ယထာပရာဓဉ္စ ဂရဟဝစနာနိ ဝိနယပိဋကဒေသနာယံ မဟာကရုဏာသဉ္စောဒိတမာနသော မဟာပရိသမဇ္ဈေ အဘာသိ, တံတံသိက္ခာပဒပညတ္တိကာရဏာပေက္ခာယ ဝေရဉ္ဇာဒီသု သာရီရိကဉ္စ [Pg.4] ခေဒမနုဘောသိ, တသ္မာ ကိဉ္စာပိ ဘူမန္တရပစ္စယာကာရသမယန္တရကထာနံ ဝိယ ဝိနယပညတ္တိယာပိ သမုဋ္ဌာပိကာ ပညာ အနညသာဓာရဏတာယ အတိသယကိစ္စဝတီ, တတောပိ ကရုဏာယ ကိစ္စံ အဓိကန္တိ အဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တံ ‘‘ဝိနယပိဋကေ ကရုဏာပ္ပဓာနာ’’တိ. ကရုဏာဗျာပါရာဓိကတာယ ဟိ ဒေသနာယ ကရုဏာပ္ပဓာနတာ, သုတ္တန္တဒေသနာယ မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဗဟုလော ဝေနေယျသန္တာနေသု တဒဇ္ဈာသယာနုလောမေန ဂမ္ဘီရမတ္ထပဒံ ပတိဋ္ဌပေသီတိ ကရုဏာပညာပ္ပဓာနတာ, အဘိဓမ္မဒေသနာယ ပန သဗ္ဗညုတညာဏဿ ဝိသယဘာဝပ္ပဟောနကော ရူပါရူပပရိစ္ဆေဒေါ ဓမ္မသဘာဝါနုရောဓေန ပဝတ္တိတောတိ ပညာပ္ပဓာနတာ. တေနေဝ စ ကာရဏေနာတိအာဒိနာ ဒေသနာနုရူပတံတံသံဝဏ္ဏနာယ ထောမနာ အာစရိယဿ ပကတီတိ ဒဿေတိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාව විනය පිටකයේ දී කරුණාව ප්‍රධාන වූ බවත්, සූත්‍ර හා අභිධර්ම පිටකයන්හි දී ප්‍රඥාව හා කරුණාව මෙන්ම ප්‍රඥාව ද ප්‍රධාන වූ බවත් කෙසේ දත හැකි ද? උත්කෘෂ්ට තත්ත්වයට පත් වූ හිරිඔතප් ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ලෝකික සත්පුරුෂයන් විසින් පවා බැහැර කළ යුතු ‘සිඛරණී’ (හිසකෙස් සැකසීම පිළිබඳ විනය නීති) ආදී වචන හා වැරදිවලට අනුව කෙරෙන ගර්හා වචන පවා විනය පිටක දේශනාවේ දී මහා කරුණාවෙන් මෙහෙයවන ලද මනසින් යුතුව මහා පිරිස මැද වදාළ සේක. ඒ ඒ ශික්ෂා පද පැනවීමේ හේතූන් අපේක්ෂාවෙන් වේරංජා ආදී ප්‍රදේශවල දී ශාරීරික වෙහෙස පවා විඳ දරා ගත්හ. එබැවින් භූමි අන්තර, ප්‍රත්‍යාකාර, සමයාන්තර කථාවන්හි දී මෙන් විනය පැනවීමේ දී ද ප්‍රඥාව අන්‍ය සාධාරණ නොවන බැවින් අතිශය කෘත්‍යයක් ඉටු කළ ද, එයට වඩා කරුණාවේ කාර්යය අධිකය යන අදහසින් ‘විනය පිටකයේ කරුණාව ප්‍රධාන වේ’ යැයි වදාරන ලදී. දේශනාවෙහි කරුණාවේ ක්‍රියාකාරිත්වය අධික බැවින් එය කරුණා ප්‍රධාන වේ. සූත්‍ර දේශනාවෙහි මහා කරුණා සමාපත්තියෙන් බහුලව, විනේය ජනයන්ගේ අතීත ආශයන්ට අනුකූලව ගම්භීර අර්ථ පද පිහිටුවන බැවින් එය කරුණා-ප්‍රඥා ප්‍රධාන වේ. අභිධර්ම දේශනාවෙහි දී වනාහි සර්වඥතා ඥානයට විෂය වූ රූපාරූප පරිච්ඡේදය ධර්ම ස්වභාවයට අනුකූලව පවතින බැවින් එය ප්‍රඥා ප්‍රධාන වේ. ‘තේනේව ච කාරණේන’ යනාදී පාඨයෙන් දේශනාවට අනුකූලව ඒ ඒ වර්ණනාවන්ගෙන් ස්තුති කිරීම ආචාර්යවරයාගේ ස්වභාවය බව දක්වයි.

ကုသလာ ရူပံ စက္ခုမာ ဒသ ဒါဠိမာဒိ သမူဟဝသေန အတ္ထာနဝဗောဓနတ္ထော ဝိယ အတ္ထာဝဗောဓနတ္ထော ဟိ သဒ္ဒပ္ပယောဂေါ အတ္တပရာဓီနော ကေဝလော အတ္ထပဒတ္ထကော, သော ပဒတ္ထဝိပရိယေသကာရိနာ ဣတိ-သဒ္ဒေန သဒ္ဒပဒတ္ထကော ဇာယတီတိ အာဟ ‘‘ကရုဏာ ဝိယာတိ နိဒဿနဝစန’’န္တိ. နိဒဿနဉှိ နာမ နိဒဿိတဗ္ဗဓမ္မေ တေန စ သမ္ဗန္ဓေ သတိ ဟောတိ, နာညထာတိ တဿ နိဒဿနဘာဝံ ဝိဘာဝေန္တော အာဟ ‘‘ယဿ ယထာ…ပေ… ပဝတ္တိတ္ထာတိ အတ္ထော’’တိ.

‘කුසලා රූපං චක්ඛුමා දස දාළිමා’ යනාදී ලෙස සමූහ වශයෙන් අර්ථය අවබෝධ නොවන පරිදි නොව, අර්ථය අවබෝධ වන පරිදි කෙරෙන ශබ්ද ප්‍රයෝගය හුදෙක් අර්ථ පදයන් මත පමණක් රඳා පවතී. එම පදයේ අර්ථය අනෙක් අතට හරවන ‘ඉති’ යන ශබ්දය යෙදූ විට එය ශබ්ද පදයක් බවට පත්වන බැවින් ‘කරුණා විය’ යන්න නිදර්ශන වචනයක් යැයි වදාළහ. නිදර්ශනයක් නම් නිදර්ශිත ධර්මය හා ඒ අතර සම්බන්ධයක් ඇති විට සිදු වන්නකි. අන් ලෙසකින් නොවේ. එහි නිදර්ශන ස්වභාවය විස්තර කරමින් ‘යස්ස යථා...පෙ... පවත්තිත්ථාති අත්ථෝ’ (යමෙකුට යම් සේ පැවතියේ ද යන අර්ථයයි) යැයි වදාළහ.

‘‘တတ္ထ ကရုဏာ ဝိယာတိ နိဒဿနဝစန’’န္တိအာဒိနာ နိဒဿနနိဒဿိတဗ္ဗဓမ္မာနံ အာဓာရဝိသယဗျာပါရေဟိ သဝိသေသနေဟိ သဟ ပကာသနဝသေန ဂါထာယ အတ္ထတတွံ ဒဿေတွာ အဝယဝဘေဒဝသေန အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ကိရတီတိ ကရုဏာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ နိစ္ဆန္ဒရာဂါနံ ဘူတပုဗ္ဗဂတိယာ ဝါ သတ္တတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧကဿပိ ဓမ္မဿ အနေကသာမညာကာရဝန္တတာယ ‘‘ယထာသဘာဝံ ပကာရေဟီ’’တိ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ – ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ သဗ္ဗာကာရေနာ’’တိ (မဟာနိ. ၁၅၆; စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅; ပဋိ. မ. ၃.၅) ဓမ္မာနံ အညေယျတ္တံ ပဋိက္ခိပတိ ဉာတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာဘာဝတော. ဧတေန တဿာ ပညာယ အကိစ္ဆဝုတ္တိတံ အာဟ. ယထေဝ ဟိ ‘‘ဉေယျေသု သဗ္ဗေသု ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ ဧတ္တာဝတာ အဓိပ္ပေတတ္ထေ သိဒ္ဓေ တေသံ အတ္တတ္တနိယတာဝိရဟသံသူစနတ္ထံ ပရေသံ သတ္တာဒိမိစ္ဆာဂါဟပဋိသေဓနေန ဓမ္မ-သဒ္ဒေန ဉေယျာ ဝိသေသိတဗ္ဗာ, ဧဝံ ‘‘ဓမ္မေသု သဗ္ဗေသု ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ ဧတ္တာဝတာ [Pg.5] စ အဓိပ္ပေတတ္ထေ သိဒ္ဓေ ဓမ္မေသု တဿာ ပညာယ အာကင်္ခပ္ပဋိဗဒ္ဓတာယ အကိစ္ဆဝုတ္တိတံ ဒဿေတုံ အညေယျတ္တပဋိသေဓနေန ဉေယျ-သဒ္ဒေန ဓမ္မာ ဝိသေသိတာတိ. ဉေယျဓမ္မ-သဒ္ဒါ နီလုပ္ပလသဒ္ဒါ ဝိယ အညမညံ ဘေဒါဘေဒယုတ္တာတိ ‘‘ဉေယျာ စ တေ ဓမ္မာ စာ’’တိ ဝုတ္တံ. ယာ ယာတိ ယထာ-သဒ္ဒဿတ္ထံ ဒဿေတိ. ဗျာပနိစ္ဆာယဉှိ အယံ ယထာ-သဒ္ဒေါ, တပ္ပဘေဒါ ပညာ ပဝတ္တိတ္ထာတိ သမ္ဗန္ဓောတိ.

‘තත්ථ කරුණා විය’ යනාදී කොටසින් නිදර්ශන හා නිදර්ශිත ධර්මයන්ගේ ආධාර, විෂය හා ක්‍රියාකාරීත්වය විශේෂණ සහිතව ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ගාථාවේ සැබෑ අර්ථය පෙන්වා, පසුව එහි කොටස් වෙන් කර අර්ථ දැක්වීමට ‘කිරතීති කරුණා’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි දී ‘නිච්ඡන්දරාග’ (ඡන්දරාගය රහිත වූවන්) සත්වයන් ලෙස හැඳින්විය යුත්තේ අතීත ස්වභාවයෙනි. එක් ධර්මයක වුවද සහජ ස්වභාවයන් රාශියක් පවතින බැවින් ‘යථාසභාවං පකාසේහි’ (ස්වභාවය අනුව ප්‍රකාශ කරන්න) යැයි කියන ලදී. ‘සබ්බේ ධම්මා සබ්බකාරේන’ (සියලු ධර්මයන් සියලු ආකාරයෙන්) යන්නෙන් ධර්මයන් නොදත හැකි බව ප්‍රතික්ෂේප කරයි. මන්ද යත් ඥානයට විෂය විය නොහැකි කිසිවක් නැති බැවිනි. මෙයින් එම ප්‍රඥාව කිසිදු වෙහෙසකින් තොරව පැවතීම (අකිච්ඡවුත්තිතං) ප්‍රකාශ වේ. ‘සියලු දතයුතු දේ (ඤෙය්‍ය) කෙරෙහි පැවතියේය’ යන්නෙන් අපේක්ෂිත අර්ථය ලැබුණත්, ඒ දේවල් ඒ ඒ සත්වයන්ට අයත් ස්ථිර දේවල් නොවන බවත්, සත්වයා පිළිබඳ මිථ්‍යා ග්‍රහණයන් දුරු කිරීමටත් ‘ධර්ම’ යන වචනයෙන් දතයුතු දෑ විශේෂිත කර ඇත. එසේම ‘සියලු ධර්මයන් කෙරෙහි පැවතියේය’ යන්නෙන් අදහස පැහැදිලි වුවත්, එම ධර්මයන් කෙරෙහි ප්‍රඥාවේ වෙහෙසක් නැති බව දැක්වීමට ‘ඤෙය්‍ය’ (දතයුතු) යන වචනයෙන් ධර්මයන් විශේෂණය කර ඇත. ඤෙය්‍ය හා ධම්ම යන වචන ‘නීලුප්පල’ (නිල් මහනෙල්) වචන මෙන් එකිනෙකට වෙන් කළ නොහැකි ලෙස බැඳී ඇති බැවින් ‘ඤෙය්‍යා ච තේ ධම්මා චා’ (ඒවා දතයුතු දේ ද වෙති, ධර්මයෝ ද වෙති) යැයි වදාරන ලදී. ‘යා යා’ යන්නෙන් ‘යථා’ යන වචනයේ අර්ථය දක්වයි. ව්‍යාප්ත වීමේ අදහසින් මෙහි ‘යථා’ යන්න යොදා ඇති අතර ප්‍රඥාව එහි ප්‍රභේදයන්ට අනුව පැවති බව මෙහි සම්බන්ධයයි.

ဘဂဝတိ ပဝတ္တာဝါတိ ဣဒံ ယေဘုယျေန ဥပမာနောပမေယျတ္ထာနံ ဘိန္နာဓာရတာယ ဘိန္နာဓာရဿ စ ဥပမာနတ္ထဿ ဣဓ အသမ္ဘဝတော ဝုတ္တံ. ဘဂဝတော ကရုဏာယ အညေဟိ အသာဓာရဏဘာဝေါ သတ္တေ သံသာရဒုက္ခတော ဥဒ္ဓရိတွာ အစ္စန္တသုခေ နိဗ္ဗာနေ ပတိဋ္ဌပေတုံ အတ္တနော သရီရဇီဝိတပရိစ္စာဂေနပိ ဧကန္တဟိတဇ္ဈာသယတာဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော, ယတော ဝိနေယျာနံ ကောသောဟိတဝတ္ထဂုယှပဟူတဇိဝှာဝိဒံသနမ္ပိ ကတံ, ယဉ္စ ယဒိမေ သတ္တာ ဇာနေယျုံ, ဘဂဝတော သာသနေန ရဟဒမိဝ သီတလံ သမ္ပဇ္ဇလိတံ အဂ္ဂိက္ခန္ဓမ္ပိ သမောဂါဟေယျ. အညေသံ ပဿန္တာနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဥဒ္ဓဋာတိ ပဒံ အပေက္ခိတွာ မဟောဃပက္ခန္ဒာနံ သတ္တာနန္တိ ကမ္မတ္ထေ သာမိဝစနံ. အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ကာမာဒိမဟောဃပက္ခန္ဒေ သတ္တေ တတော ဥဒ္ဓဋာ နတ္ထညော ကောစိ မံ ဌပေတွာတိ ပဿတော ယထာ ဘဂဝတော ကရုဏာယ အာဝိသနံ ဟောတိ, န ဧဝံ အညေသံ တထာဒဿနဿေဝ အဘာဝတော. အထ ဝါ အညေသံ ပဿန္တာနန္တိ ယဒိပိ ပရေ ပဿေယျုံ, တထာပိ န တေသံ ဘဂဝတော ဝိယ ကရုဏောက္ကမနံ အတ္ထိ အပ္ပဋိပတ္တိတော အတ္တဟိတမတ္တပဋိပတ္တိတော စာတိ အတ္ထော.

‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි පවත්නා වූ’ යන්න මෙහි බොහෝ දුරට උපමා සහ උපමේය අර්ථයන්ගේ ආධාරකයන් එකිනෙකට වෙනස් වීම නිසාත්, උපමා අර්ථයට අදාළ ආධාරකය මෙහිදී ගැළපිය නොහැකි නිසාත් පවසන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මහා කරුණාව අන් අයට සාධාරණ නොවන (විශේෂිත වූ) බව වටහා ගත යුත්තේ, සත්ත්වයන් සන්සාර දුකින් මුදා අතිශය සැපවත් වූ නිවනෙහි පිහිටුවීම සඳහා උන්වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ ශරීරය හා ජීවිතය පවා පරිත්‍යාග කරමින් පවතින ඒකාන්ත වූ පරහිතකාමී අදහස නිසාය. දමනය කළ යුතු පුද්ගලයන් උදෙසා උන්වහන්සේ කෝෂහිත වත්ථගුය්හය (සිවුරු ගැබෙහි සැඟවුණු රහස් අවයවය) සහ පුළුල් දිව පෙන්වීම පවා කළ සේක. යම් හෙයකින් මෙම සත්ත්වයන්, වැවක් මෙන් සිසිල් වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයේ අගය දන්නේ නම්, ඒ වෙනුවෙන් ඇවිළෙන ගිනි කඳකට වුවද පනිනු ඇත. ‘අන් අය දකින කල්හි’ යන්නෙහි සම්බන්ධය මෙයයි. ‘මහෝඝයට (මහ ජලකඳට) හසු වූ සත්ත්වයන්’ යන අර්ථයෙන්, ‘උද්ධටා’ (මුදාගන්නා ලදී) යන පදය අපේක්ෂාවෙන් සාමි වචනය කර්ම අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. මෙහි කෙටි අර්ථය මෙයයි - කාම ආදී මහෝඝයන්ට හසු වූ සත්ත්වයන් ඉන් මුදා ගැනීමට මා හැර වෙන කිසිවෙකු නැතැයි දකින භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මහා කරුණාව පහළ වන ආකාරයට, එවැනි දැකීමක් නොමැති බැවින් අන් අයට එසේ නොවෙයි. එසේත් නැතිනම්, අන් අය දුටුවද, නියම පිළිවෙත් නොමැති බැවින් හෝ තමාගේ යහපත පමණක්ම සොයන බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙන් ඔවුන් තුළ මහා කරුණාවක් පහළ නොවන බව අර්ථයයි.

အနာဝရဏာ တီသု ကာလေသု သဗ္ဗတ္ထ အပ္ပဋိဟတဝုတ္တိတာယ, အသာဓာရဏာ သဗ္ဗဓမ္မာနံ နိရဝသေသဟေတုပစ္စယပရိဂ္ဂဟဝသေန တေသဉ္စ သဘာဝကိစ္စာဒိအဝတ္ထာဝိသေသာဒိပရိဇာနနေန အာယူဟနဝေလာယမေဝ တံတံကမ္မာနံ တံတံဖလဝိသေသဟီနမဇ္ဈိမပဏီတာဒိဝိဘာဂဿ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓေသု အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓေသု စ အတိသုခုမတိရောဟိတဝိဒူရဝုတ္တိအတီတာနာဂတာဒိဘေဒဘိန္နာနံ ရူပဓမ္မာနံ တံတံကာရဏသမဝါယဝိဘာဝနေနေဝ တံတံဖလေသု ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနဂန္ဓရသဖဿာဒိဝိသေသဿ နိရဝသေသတော ပဋိဝိဇ္ဈနေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယဉ္စ အတ္ထော ဘဂဝတော အနေကဓာတုနာနာဓာတုလောကံ ယထာဘူတံ ဉာဏာဒိဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာ စ ပဿန္တဿာတိ ဣဒံ ရာဂဂ္ဂိအာဒီဟိ [Pg.6] လောကသန္နိဝါသဿ အာဒိတ္တတာဒိအာကာရဒဿနံ ဘဂဝတော မဟာကရုဏောက္ကမနုပါယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တံ ပန ဗဟုကေဟိ အာကာရေဟိ ပဿန္တာနံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ သတ္တေသု မဟာကရုဏာ ဩက္ကမတိ. ‘‘အာဒိတ္တော လောကသန္နိဝါသော…ပေ… ဥယျုတ္တော…ပေ… ပယာတော…ပေ… ကုမ္မဂ္ဂပ္ပဋိပန္နော…ပေ… ဥပနီယတိ လောကော အဓုဝေါ…ပေ… အတာဏော လောကော အနဘိဿရော…ပေ… အဿကော လောကော သဗ္ဗံ ပဟာယ ဂမနီယံ…ပေ… ဦနော လောကော အတိတ္တော တဏှာဒါသောတိ ပဿန္တာနံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ သတ္တေသု မဟာကရုဏာ ဩက္ကမတီ’’တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၇) ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ ပရောသတံ အာကာရေဟိ ဒဿိတန္တိ ဂန္ထဝိတ္ထာရံ ပရိဟရိတုံ သံဝဏ္ဏယိတုဉ္စ ဥပါယံ ဒဿေတုံ အာဟ ‘‘တံ သဗ္ဗံ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ မဟာကရုဏာဉာဏဝိဘင်္ဂဝသေန ဇာနိတဗ္ဗ’’န္တိ. ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တအာသယာနုသယ ယမကပါဋိဟာရိယ သဗ္ဗညုတာနာဝရဏဉာဏာနိ သေသာသာဓာရဏဉာဏာနိ. တေသမ္ပိ ဟိ ဝိဘင်္ဂေါ ‘‘ဣဓ တထာဂတော သတ္တေ ပဿတိ အပ္ပရဇက္ခေ’’တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၁) ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ နာနပ္ပကာရေန ဒဿိတောတိ ပုရိမနယေနေဝ အတိဒိသတိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန တတ္ထ ဝိဘတ္တာနံ ပဋိသမ္ဘိဒါသစ္စဉာဏာဒီနံ သင်္ဂဟော ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

තුන් කාලයටම අයත් සියලු දේ සම්බන්ධයෙන් බාධාවකින් තොරව පවතින ක්‍රියාකාරිත්වය නිසා ‘අනාවරණ’ ලෙසත්, සියලු ධර්මයන්ගේ හේතු ප්‍රත්‍යයන් ශේෂයක් නැතිව පිරිසිඳ දැකීමෙනුත්, ඒවායේ ස්වභාවය, කෘත්‍යය, අවස්ථා විශේෂයන් ආදිය පිරිසිඳ දැනීමෙනුත්, කර්ම රැස් කරන අවස්ථාවේදීම ඒ ඒ කර්මයන්ගේ හීන, මධ්‍යම, ප්‍රණීත ආදී ඵල විශේෂයන්ගේ බෙදීම විග්‍රහ කිරීමෙනුත්, ඉන්ද්‍රිය බද්ධ (පණ ඇති) සහ අනින්ද්‍රිය බද්ධ (පණ නැති) වස්තූන්ගේ අතිශය සියුම් වූ, සැඟවුණු වූ, දුරස් වූ ද, අතීත අනාගත ආදී වශයෙන් වූ ද රූප ධර්මයන්ගේ ඒ ඒ කරුණු එකතුව විස්තර කිරීමෙන්ම ඒ ඒ ඵලයන්හි වර්ණ, සටහන්, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ ආදී විශේෂයන් ශේෂයක් නැතිව අවබෝධ කර ගැනීමෙනුත් මෙය ‘අසාධාරණ’ (බුදු රජාණන් වහන්සේට පමණක් සුවිශේෂී වූ) ඥානයක් ලෙස දත යුතුය. මෙම අර්ථය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අනේකධාතු නානාධාතු ලෝකය පිළිබඳ තත්ත්වාකාර ඥානය ආදියෙන් දත යුතුය. ‘බලන්නා වූ’ යන්නෙන් අදහස් කළේ රාග ගින්න ආදියෙන් ලෝක සත්ත්වයා ඇවිළෙන ආකාරය දැකීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මහා කරුණාව පහළ වීමට මගක් වන බවයි. විවිධ ආකාරවලින් සත්ත්වයන් දෙස බලන්නා වූ බුදු රජාණන් වහන්සේලාට මහා කරුණාව පහළ වෙයි. ‘ලෝකය ඇවිළී ඇත... වෙහෙසට පත්ව ඇත... යමින් පවතී... වැරදි මාවතට බැස ඇත... ලෝකය ගෙනයනු ලබයි, එය අස්ථිරය... ලෝකය අසරණය, අධිපතියෙකු නැත... ලෝකයට කිසිවක් අයිති නැත, සියල්ල හැර දමා යා යුතුය... ලෝකය අසම්පූර්ණය, තෘප්තිමත් නැත, තෘෂ්ණාවට දාසයෙකි’ යනාදී වශයෙන් පටිසම්භිදාමග්ගයේ ආකාර සියයකට වඩා දක්වා ඇත. එම විස්තරය ලුහුඬු කිරීමට සහ විස්තර කරන ක්‍රමය දැක්වීමට ‘ඒ සියල්ල පටිසම්භිදාමග්ගයේ මහාකරුණාඥාන විභංගය අනුව දත යුතුය’ යි පැවසීය. ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත ඥානය, ආශයානුශය ඥානය, යමක ප්‍රාතිහාර්ය ඥානය, සර්වඥතා ඥානය සහ අනාවරණ ඥානය යන මේවා සෙසු අසාධාරණ ඥානයන්ය. ඒවායේ විභාගය ද ‘මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ කෙලෙස් අඩු සත්ත්වයන් දකියි’ යනාදී වශයෙන් පටිසම්භිදාමග්ගයේ විවිධ ආකාරයෙන් දක්වා ඇති බැවින් පෙර ක්‍රමයෙන්ම මෙහි ද යෙදිය යුතුය. ‘ආදී’ ශබ්දයෙන් එහි විස්තර කරන ලද පටිසම්භිදා ඥාන, සත්‍ය ඥාන ආදිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

နိပ္ပဒေသသပ္ပဒေသဝိသယာ ကရုဏာ ဝိယ ဘဂဝတော ပညာပိ ဣဓ နိပ္ပဒေသသပ္ပဒေသဝိသယာ နိရဝသေသာ အဓိပ္ပေတာတိ တဿာ ကတိပယဘေဒဒဿနေန နယတော တဒဝသိဋ္ဌဘေဒါ ဂဟေတဗ္ဗာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ပညာဂ္ဂဟဏေန စာ’’တိအာဒိမာဟ. တေ ပန သီလသမာဓိ ပညာဝိမုတ္တိဝိမုတ္တိဉာဏဒဿန, ဒွါစတ္တာလီသသတဒုကဓမ္မ, ဗာဝီသတိတိကဓမ္မ, စတုသတိပဋ္ဌာန သမ္မပ္ပဓာန ဣဒ္ဓိပါဒ သာမညဖလ အရိယဝံသာဒိ, ပဉ္စဂတိ ပဉ္စပဓာနိယင်္ဂပဉ္စင်္ဂိကသမာဓိ ဣန္ဒြိယ ဗလ နိဿာရဏီယဓာတု ဝိမုတ္တာယတန ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယဓမ္မသညာဒိ, ဆသာရဏီယဓမ္မ အနုဿတိဋ္ဌာန အဂါရဝဂါရဝ နိဿာရဏိယဓာတု သတတဝိဟာရ အနုတ္တရိယ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယပညာဒိ, သတ္တအပရိဟာနိယဓမ္မ အရိယဓန ဗောဇ္ဈင်္ဂ သပ္ပုရိသဓမ္မနိဇ္ဇရဝတ္ထု သညာ ဒက္ခိဏေယျပုဂ္ဂလခီဏာသဝဗလာဒိ, အဋ္ဌပညာပဋိလာဘဟေတု မိစ္ဆတ္တ သမ္မတ္တ လောကဓမ္မ အရိယာနရိယဝေါဟာရ အာရမ္ဘဝတ္ထု ကုသီတဝတ္ထု အက္ခဏ မဟာပုရိသဝိတက္က အဘိဘာယတန ဝိမောက္ခာဒိ, နဝယောနိသောမနသိကာရမူလဓမ္မပါရိသုဒ္ဓိပဓာနိယင်္ဂ [Pg.7] သတ္တာဝါသ အာဃာတဝတ္ထု အာဃာတပဋိဝိနယ သညာနာနတ္တ အနုပုဗ္ဗဝိဟာရာဒိ, ဒသနာထကရဓမ္မ ကသိဏာယတန အကုသလကမ္မပထ ကုသလကမ္မပထ မိစ္ဆတ္တ သမ္မတ္တ အရိယဝါသ ဒသဗလဉာဏ အသေက္ခဓမ္မာဒိ, ဧကာဒသမေတ္တာနိသံသ သီလာနိသံသ ဓမ္မတာ ဗုဒ္ဓိဟေတု, ဒွါဒသာယတနပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ ဓမ္မစက္ကာကာရ, တေရသဓုတဂုဏ, စုဒ္ဒသဗုဒ္ဓဉာဏ, ပဉ္စဒသစရဏဝိမုတ္တိပရိပါစနီယဓမ္မ, သောဠသအာနာပါနဿတိ သစ္စာကာရ သုတ္တန္တပဋ္ဌာန, အဋ္ဌာရသ ဗုဒ္ဓဓမ္မဓာတု ဘေဒကရဝတ္ထု, ဧကူနဝီသတိပစ္စဝေက္ခဏ, စတုဝီသတိပစ္စယ, အဋ္ဌဝီသတိသုတ္တန္တပဋ္ဌာန, ပဏ္ဏာသဥဒယဗ္ဗယဒဿန, ပရောပဏ္ဏာသကုသလဓမ္မ, ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိဂတ, အဋ္ဌသတတဏှာဝိစရိတာဒိဘေဒါနံ ဓမ္မာနံ ပဋိဝိဇ္ဈနဒေသနာကာရပ္ပဝတ္တာ, ယေ စ စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသမာပတ္တိသဉ္စာရိမဟာဝဇိရဉာဏပ္ပဘေဒါ, ယေ စ အနန္တနယသမန္တပဋ္ဌာနပဝိစယဒေသနာကာရပ္ပဝတ္တာ, ယေ စ အနန္တာသု လောကဓာတူသု အနန္တာနံ သတ္တာနံ အာသယာနုသယစရိတာဒိဝိဘာဝနာကာရပ္ပဝတ္တာတိ ဧဝံပကာရာ ဘဂဝတော ပညာပဘေဒါ, သဗ္ဗေပိ ဣဓ အာဒိ-သဒ္ဒေန နယတော သင်္ဂယှန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကော ဟိ သမတ္ထော ဘဂဝတော ပညာယ ပဘေဒေ အနုပဒံ နိရဝသေသတော ဒဿေတုံ. တေနေဝ ဘဂဝန္တံ ဌပေတွာ ပညဝန္တာနံ အဂ္ဂဘူတော ဓမ္မသေနာပတိသာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ ဗုဒ္ဓဂုဏပရိစ္ဆေဒနံ ပတိအနုယုတ္တော ‘‘အပိစ မေ, ဘန္တေ, ဓမ္မနွယော ဝိဒိတော’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၄၆) အာဟာတိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මහා කරුණාව යම් සේ නිප්පදේස (සීමා රහිත සියල්ල වසා පැතිර පවතින) සහ සප්පදේස (විශේෂිත කරුණු අරමුණු කරගත්) විෂය ක්ෂේත්‍රයන්හි පවතී ද, එමෙන්ම මෙහි දී උන්වහන්සේගේ ප්‍රඥාව ද කිසිදු ශේෂයක් නොමැතිව නිප්පදේස හා සප්පදේස වශයෙන් අදහස් කෙරේ. එහි ඇතැම් ප්‍රභේදයන් පෙන්වා දීමෙන්, ඉතිරි ප්‍රභේදයන් ද එනයින්ම වටහා ගත යුතු බව දක්වමින් 'ප්‍රඥාග්‍රහණයෙන් ද' යනාදිය වදාළහ. එම ප්‍රභේදයන් නම්: සීල, සමාධි, ප්‍රඥා, විමුක්ති, විමුක්තිඥානදර්ශන ද; එකසිය හතළිස් දෙකක් වූ දුක ධර්ම ද; විසි දෙකක් වූ තික ධර්ම ද; සතර සතිපට්ඨාන, සතර සම්මප්පධාන, සතර ඉද්ධිපාද, සාමණ්‍යඵල, ආර්යවංශ ආදිය ද; පංච ගති, පංච පධානියංග, පංචංගික සමාධිය, ඉන්ද්‍රිය, බල, නිස්සරණීය ධාතු, විමුක්තායතන, විමුක්තිපරිපාචනීය ධර්ම, සංඥා ආදිය ද; සය සාරණීය ධර්ම, අනුස්සතිට්ඨාන, අගෞරව හා ගෞරව, නිස්සරණීය ධාතු, සතත විහාර, අනුත්තරිය, නිබ්බේධභාගිය ප්‍රඥා ආදිය ද; සප්ත අපරිහානිය ධර්ම, ආර්ය ධන, බොජ්ඣංග, සප්පුරිස ධර්ම, නිජ්ජර වස්තු, සංඥා, දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගල, ක්ෂීණාශ්‍රව බල ආදිය ද; අෂ්ට ප්‍රඥා ප්‍රතිලාභ හේතු, මිච්ඡත්ත, සම්මත්ත, ලෝකධර්ම, ආර්ය හා අනාර්ය ව්‍යවහාර, ආරම්භ වස්තු, කුසීත වස්තු, අක්ඛණ, මහාපුරිස විතක්ක, අභිභායතන, විමොක්ඛ ආදිය ද; නව යෝනිසෝමනසිකාර මූලක ධර්ම, පාරිසුද්ධි පධානියංග, සත්තාවාස, ආඝාත වස්තු, ආඝාත පටිවිනය, සංඥා නානත්ත, අනුපුබ්බ විහාර ආදිය ද; දස නාථකර ධර්ම, කසිණායතන, අකුසල කර්මපථ, කුසල කර්මපථ, මිච්ඡත්ත, සම්මත්ත, ආර්යවාස, දස බලඥාන, අසේඛ ධර්ම ආදිය ද; එකොළොස් මෙත්තානිසංස, සීලානිසංස, ධම්මතා බුද්ධි හේතු ද; දොළොස් ආයතන, පටිච්චසමුප්පාද, ධම්මචක්ක ආකාර ද; තෙළෙස් ධුතගුණ ද; තුදුස් බුද්ධ ඥාන ද; පසළොස් චරණ ධර්ම, විමුක්තිපරිපාචනීය ධර්ම ද; සොළොස් ආනාපානසති, සච්චාකාර, සුත්තන්ත පට්ඨාන ද; අටළොස් බුද්ධධර්ම, ධාතු, භේදකර වස්තු ද; දහනව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ද; විසි හතර ප්‍රත්‍යය ද; විසි අට සුත්තන්ත පට්ඨාන ද; පනස් උදයබ්බය දර්ශන ද; පනස් දෙකට අධික කුසල ධර්ම ද; සැට දෙකක් වූ දිට්ඨිගත ද; එකසිය අටක් වූ තණ්හා විචරිත ආදී ප්‍රභේද සහිත ධර්මයන් අවබෝධ කරගැනීම හා දේශනා කිරීමේ ආකාරයෙන් පවතින ප්‍රඥාව ද; කෝටි ලක්ෂ විසි හතරක් වූ සමාපත්තිවල සැරිසරන මහා වජිරඥාන ප්‍රභේදයන් ද; අනන්ත වූ ක්‍රම සහිත සමන්තපට්ඨානය විමසීම හා දේශනා කිරීමේ ආකාරයෙන් පවතින ප්‍රඥාව ද; අනන්ත ලෝක ධාතූන්හි අනන්ත වූ සත්ත්වයන්ගේ ආශය, අනුශය, චරිත ආදිය විභාජනය කිරීමේ ආකාරයෙන් පවතින ප්‍රඥාව ද යන මෙවැනි වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රඥා ප්‍රභේදයෝ සියල්ලම 'ආදි' ශබ්දය මගින් මෙහි දී සංග්‍රහ කරගනු ලබන බව දත යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රඥා ප්‍රභේදයන් පියවරෙන් පියවර ශේෂයක් නැතිව දැක්වීමට සමත් වන්නේ කවරෙක් ද? ඒ නිසාම, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හැර ප්‍රඥාවන්තයන් අතර අග්‍ර වූ ධර්ම සේනාපති සාරීපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේ පවා බුදුගුණ ප්‍රමාණය කිරීමෙහි ලා 'ස්වාමීනි, මා හට ධර්මානුයෝගීව (ප්‍රඥාවෙන්) මෙය වැටහෙයි' (දී. නි. 2.146) යනුවෙන් පැවසූහ.

သံသာရမဟောဃပက္ခန္ဒာနံ သတ္တာနံ တတော သန္တာရဏတ္ထံ ပဋိပန္နော တေဟိ ပယောဇိတော နာမ ဟောတိ အသတိပိ တေသံ တထာဝိဓေ အဘိသန္ဓိယန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘သတ္တာ ဟိ မဟာဗောဓိံ ပယောဇေန္တီ’’တိ. ဧတေန သဗ္ဗေနာတိ မဟာဗောဓိမူလာဒိဒဿနေန. အပဂမနံ နိရုပက္ကိလေသန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဇာတသံဝဒ္ဓဘာဝဒဿနေန ‘‘အနာဒိ အနိဓနော စ သတ္တော’’တိ ဧဝံပကာရာ မိစ္ဆာဝါဒါ ပဋိသေဓိတာ ဟောန္တိ. သမညာ…ပေ… ဒဿေတိ သတ္တေ ပရမတ္ထတော အသတိပိ သတ္တပညတ္တိဝေါဟာရသူစနတော. ကရုဏာ အာဒိပညာ ပရိယောသာနန္တိ ဣဒံ သမ္ဘရဏနိပ္ဖတ္တိကာလာပေက္ခာယ ဝုတ္တံ, န ပရိစ္ဆေဒဝန္တတာယ. တေနေဝါဟ ‘‘တန္နိဒါနဘာဝတော တတော ဥတ္တရိကရဏီယာဘာဝတော’’တိ. သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဒဿိတာ ဟောန္တိ နယတော ဒဿိတတ္တာ. ဧသော ဧဝ ဟိ အနဝသေသတော ဗုဒ္ဓဂုဏဒဿနုပါယော ယဒိဒံ နယဂ္ဂါဟဏံ. ပရဓနဟရဏာဒိတောပိ ဝိရတိ ပရေသံ အနတ္ထပရိဟရဏဝသပ္ပဝတ္တိယာ [Pg.8] သိယာ ကရုဏူပနိဿယာတိ ကရုဏာနိဒါနံ သီလံ. တတော ဧဝ ‘‘တတော ပါဏာတိပါတာဒိဝိရတိပ္ပဝတ္တိတော’’တိ ဝုတ္တံ.

සංසාර නමැති මහා ජල පහරට වැටී සිටින සත්ත්වයන් ඉන් එතෙර කරවීම පිණිස පිළිපන් තැනැත්තා, ඔවුන්ගේ එවැනි අභිප්‍රායක් නොමැති වුව ද, ඔවුන් විසින් මෙහෙයවනු ලැබූවෙක් ලෙස සලකනු ලබන බව 'සත්ත්වයෝ මහා බෝධිය සඳහා මෙහෙයවන්නාහ' යන්නෙන් පවසන ලදී. 'මේ සියල්ලෙන්' යනු මහා බෝධි මූලය ආදිය දැක්වීමෙනි. 'ඉවත්වීම කෙලෙස් රහිතයි' යනුවෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. ජාතිය (උපත) හා සම්බන්ධව වැඩුණු ස්වභාවය පෙන්වා දීමෙන් 'සත්ත්වයා අනාදිමත් වූත් අනන්ත වූත් කෙනෙකි' යන මෙවැනි මිථ්‍යා වාදයන් ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබේ. 'සංඥාව... පෙ... පෙන්වයි' යන්නෙන් පරමාර්ථ වශයෙන් සත්ත්වයෙකු නොමැති වුව ද සත්ත්ව ප්‍රඥප්ති ව්‍යවහාරය පෙන්වා දෙන ලදී. 'කරුණාව ආරම්භය වේ, ප්‍රඥාව අවසානය වේ' යන්න බෝධි සම්භාරයන් සම්පූර්ණ වන කාලය අපේක්ෂාවෙන් පවසන ලද්දකි මිස සීමාවක් ඇති බව පෙන්වීමට නොවේ. ඒ නිසාම 'එය (කරුණාව) නිදානය (මුල) වූ බැවින් හා ඉන් පසුව කළ යුතු වෙනත් දෙයක් නොමැති බැවින්' යැයි වදාළහ. සියලු බුදුගුණ දේශනා කරන ලද්දේ ක්‍රමානුකූලව දැක්වූ බැවිනි. බුදුගුණ ශේෂයක් නැතිව දැක්වීමේ එකම ක්‍රමය නම් මෙයයි. පරසතුන්ගේ ධනය පැහැර ගැනීම ආදියෙන් වැළකීම පවා, අන් අයට වන අනර්ථයන් වළක්වාලන බැවින් කරුණාව නිශ්‍රය කරගෙන පවතින නිසා සීලය කරුණාව මුල් කරගත්තකි. ඒ නිසාම 'එම ප්‍රාණඝාතාදියෙන් වැළකීමේ පැවැත්මෙන්' යැයි කියන ලදී.

၂. ယဿာ သံဝဏ္ဏနန္တိအာဒိနာ ‘‘ဒယာယာ’’တိအာဒိထောမနာယ သမ္ဗန္ဓံ ဒဿေတိ. ပယောဇနံ ပန ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဗ္ဘန္တရံ နိယကဇ္ဈတ္တံ, တတော ဗဟိဘူတံ ဗာဟိရံ. ဒယာတိ ကရုဏာ အဓိပ္ပေတာတိ ဒယာ-သဒ္ဒဿ မေတ္တာကရုဏာနံ ဝါစကတ္တာ ဝက္ခမာနဉ္စ အနုယောဂံ မနသိ ကတွာ ဝုတ္တံ. တာယ ဟိ သမုဿာဟိတော, န မေတ္တာယာတိ အဓိပ္ပာယော. ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဿ ပဋိနိဒ္ဒေသော ဟောတီတိ တ-သဒ္ဒဿ အတ္ထံ အာဟ. တန္တိ ပညံ ဝိသေသေတွာ ဥပမာဘာဝေန ဝိနိဝတ္တာ စရိတတ္ထတာယ. ပဋိနိဒ္ဒေသံ နာရဟတိ ပဓာနာပဓာနေသု ပဓာနေ ကိစ္စဒဿနတော. ဒွိန္နံ ပဒါနံ…ပေ… ဝတောတိ ကရုဏာဝါစိနာ ဒယာ-သဒ္ဒေန ဧကာဓိကရဏဘာဝေန ဝုစ္စမာနော တ-သဒ္ဒေါ တတော အညဓမ္မဝိသယော ဘဝိတုံ န ယုတ္တောတိ အဓိပ္ပာယော. အပရိယာယသဒ္ဒါနံ သမာနာဓိကရဏဘာဝေါ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေ သတိ ဟောတိ, နာညထာတိ အာဟ ‘‘သမာနာ…ပေ… ဟောတီ’’တိ. သမာနာဓိကရဏဘာဝေန ဟေတ္ထ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေါ သာဓီယတိ, သာ စ သမာနာဓိကရဏတာ ဝိသိဋ္ဌဝိဘတ္တိကာနံ န ဟောတီတိ သမာနဝိဘတ္တိတာယပိ တမေဝ သာဓီယတီတိ ‘‘ဒယာ…ပေ… စိဒ’’န္တိ ဣဒံ ဒယာယ ဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေ ကာရဏဝစနံ. ပဓာနတာယ ဟိ သာမညတာယ စ သာ ဝိသေသိတဗ္ဗာ ဇာတာ. တတ္ထ ဘဂဝတော တဒညေသဉ္စ ကရုဏာနံ ဝါစကတ္တာ သာမညတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တဿ စာတိ ဒယာ-သဒ္ဒဿ. ‘‘ပဓာနဉ္စ ပည’’န္တိအာဒိနာ ကိဉ္စာပိ ပုရိမဂါထာယ ပညာပ္ပဓာနာ, ‘‘တာယာ’’တိ ပန ကေဝလံ အဝတွာ ဒယာဝိသေသနဘာဝေန ဝုတ္တတ္တာ အပ္ပဓာနာယပိ ကရုဏာယ ပဋိနိဒ္ဒေသော ယုတ္တောတိ ဒဿေတိ. အပ္ပဓာနတာ စ ကရုဏာယ ပုရိမဂါထာယ ဝသေန ဝုတ္တာ, ဣဓ ပန ပဓာနာ ဧဝ. တထာ စ ဝုတ္တံ ‘‘ဒယာသမုဿာဟိနီတိ ပဓာနာ’’တိ (ဓ. သ. မူလဋီ. ၂).

2. ‘යස්සා සංවණ්ණනන්ති’ ආදියෙන් ‘දයාය’ (දයාවෙන්) යන පදයෙන් කෙරෙන ස්තුතිය සමඟ සම්බන්ධය දක්වයි. එහි ප්‍රයෝජනය පවසන ලද අයුරින්ම තේරුම් ගත යුතුය. ‘අබ්භන්තරං’ යනු තමාගේම අභ්‍යන්තරය හෙවත් ආධ්‍යාත්මික භාවයයි, එයින් බැහැර වූව ‘බාහිර’ නම් වේ. ‘දයා’ යන පදයෙන් මෙහි ‘කරුණාව’ අදහස් කෙරේ. ‘දයා’ ශබ්දය මෛත්‍රිය සහ කරුණාව යන දෙකටම ව්‍යවහාර වන නමුත්, ඉදිරියට කියැවෙන කරුණු සිතට ගෙන මෙසේ පවසන ලදි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උත්සාහවත් වූයේ ඒ (කරුණාව) මඟින් මිස මෛත්‍රියෙන් නොවන බව මෙහි අදහසයි. ‘තං’ (ඇයව) යන පදයේ අර්ථය පවසමින්, එය කලින් පවසන ලද ප්‍රඥාව සඳහා කෙරෙන නැවත හැඳින්වීමක් (පටිනිද්දේසයක්) බව පවසයි. ‘තං’ යන්නෙන් ප්‍රඥාව විශේෂණය කරන්නේ, උපමාවක් ලෙස යෙදී අර්ථය සම්පූර්ණ කරන බැවිනි. ප්‍රධාන හා අප්‍රධාන දේ අතර, ප්‍රධාන දෙයෙහි කාර්යය දැකිය යුතු බැවින් එය නැවත හැඳින්වීමකට සුදුසු නොවේ. පද දෙකක... පෙ... ‘වතෝ’ යනු කරුණාව හඟවන ‘දයා’ ශබ්දය හා එකම විභක්තියකින් (සමානාධිකරණව) යෙදෙන ‘ත’ ශබ්දය වෙනත් ධර්මයක් විෂය කර ගැනීම නුසුදුසු බව අදහසයි. පර්යාය ශබ්ද නොවන පදයන්ගේ සමානාධිකරණ භාවය ඇති වන්නේ විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවයක් ඇති විට පමණි, අන් අයුරකින් නොවේ. ඒ නිසා ‘සමානා... පෙ... හෝති’ යනුවෙන් පැවසේ. මෙහි සමානාධිකරණ භාවයෙන් විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය සාධනය වේ. එම සමානාධිකරණ බව විවිධ විභක්ති ඇත්තවුන්ට නොවන බැවින්, සමාන විභක්ති ඇති බවෙන්ද එයම සාධනය වේ. ‘දයා... පෙ... චිදං’ යනු දයාව විශේෂ්‍යයක් වීමට හේතුවයි. ප්‍රධාන බව නිසාත්, පොදු බව නිසාත් එය විශේෂණය කළ යුතුව ඇත. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සහ අන් අයගේ කරුණාවන් හැඳින්වීමට යෙදෙන බැවින් එය ‘පොදු’ (සාමාන්‍ය) බව දත යුතුය. ‘තස්ස ච’ යනු ‘දයා’ ශබ්දයටයි. ‘පධානඤ්ච පඤ්ඤං’ ආදියෙන් කලින් ගාථාවේ ප්‍රඥාව ප්‍රධාන වුවද, ‘තායා’ යන්න පමණක් නොකියා දයාවෙහි විශේෂණයක් ලෙස පැවසූ බැවින්, අප්‍රධාන වූ කරුණාව සඳහාද පටිනිද්දේසය (නැවත හැඳින්වීම) සුදුසු බව දක්වයි. කරුණාවෙහි අප්‍රධාන බව පවසන ලද්දේ පෙර ගාථාවට අනුවය; එහෙත් මෙහිදී එය ප්‍රධානම වේ. එබැවින් "දයාවෙන් මෙහෙයවන ලද්දී (දයාසමුස්සාහිනී) යන අර්ථයෙන් ප්‍රධාන වේ" (ධ. ස. මූලටී. 2) යැයි පවසන ලදි.

ကထံ ပန…ပေ… ဉာတဗ္ဗာတိ ဝက္ခမာနညေဝ အတ္ထံ ဟဒယေ ဌပေတွာ စောဒေတိ. ယဒိ ဧဝန္တိ ယဒိ အဋ္ဌကထာယ အဓိပ္ပာယံ အဂ္ဂဟေတွာ ဝစနမတ္တမေဝ ဂဏှသိ. မေတ္တာတိ စ န ယုဇ္ဇေယျာတိ ယထာ ‘‘မေတ္တစိတ္တတံ အာပန္နော’’တိ ဧတိဿာ အဋ္ဌကထာယ ဝသေန န ဒယာ ကရုဏာ[Pg.9], ဧဝံ ‘‘နိက္ကရုဏတံ အာပန္နော’’တိ ဧတိဿာ အဋ္ဌကထာယ ဝသေန န ဒယာ မေတ္တာတိ ဝစနမတ္တဂ္ဂဟဏေ အဋ္ဌကထာနမ္ပိ ဝိရောဓံ ဒဿေတိ. ‘‘အဓိပ္ပာယဝသေန ယောဇေတဗ္ဗော’’တိ ဝတွာ တမေဝ အဓိပ္ပာယံ ဒယာ-သဒ္ဒေါ ဟီတိအာဒိနာ ဝိဝရတိ. အက္ခရစိန္တကာ ဟိ ဒယာ-သဒ္ဒံ ဒါနဂတိရက္ခဏေသု ပဌန္တိ. အနုရက္ခဏဉ္စ မေတ္တာကရုဏာနံ ဟိတူပသံဟာရဒုက္ခာပနယနာကာရဝုတ္တီနံ သမာနကိစ္စံ, တသ္မာ ဥဘယတ္ထ ဒယာ-သဒ္ဒေါ ပဝတ္တတီတိ ဝုတ္တံ. အန္တောနီတန္တိ အန္တောဂဓံ, ရုက္ခတ္ထော ဝိယ ဓဝခဒိရာဒီနံ အနုရက္ခဏတ္ထော မေတ္တာကရုဏာနံ သာမညန္တိ အတ္ထော, အဓိပ္ပာယော ပန ‘‘ဒယာပန္နော’’တိ ဧတ္ထ သဗ္ဗပါဏဘူတဟိတာနုကမ္ပီတိ အနန္တရံ ကရုဏာယ ဝုတ္တတ္တာ ဒယာ-သဒ္ဒေါ မေတ္တာပရိယာယောတိ ဝိညာယတိ. မေတ္တာပိ ဟိ ကရုဏာ ဝိယ ပါဏာတိပါတဝိရတိယာ ကာရဏန္တိ. ‘‘အဒယာပန္နော’’တိ ဧတ္ထ ပန ကာရုဏိကော အဝိဟိံ သဇ္ဈာသယတ္တာ ပရေသံ ဝိဟေသာမတ္တမ္ပိ န ကရောတိ, ကော ပန ဝါဒေါ ပါဏာတိပါတနေတိ နိက္ကရုဏတာယ ပါဏာတိပါတိတာ ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧတမေဝတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘ဧဝဉှိ အဋ္ဌကထာနံ အဝိရောဓော ဟောတီ’’တိ အာဟ. ယဒိ ဒယာ-သဒ္ဒေါ မေတ္တာကရုဏာနံ ဝါစကော, ဧဝမ္ပိကထံ ပန ကရုဏာ ‘‘ဒယာ’’တိ ဇာနိတဗ္ဗာတိ အနုယောဂေါ တဒဝတ္ထော ဧဝါတိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ ကရုဏာ စ ဒေသနာယာတိအာဒိနာ ကရုဏာယ ဧဝ ဂဟဏေ ကာရဏမာဟ.

“කෙසේ නම්... පෙ... දත යුතුද?” යනාදියෙන් ඉදිරියට පැවසෙන අර්ථයම හෘදයාංගමව තබාගෙන ප්‍රශ්න කරයි. “යදි එවං” යනු ඉදින් අටුවාවේ අදහස නොගෙන වචනය පමණක් ගන්නේ නම් යන්නයි. “මෛත්‍රිය ද නොගැලපේ” යනු “මෙත්තාචිත්තතං ආපන්නෝ” (මෛත්‍රී සහගත සිතට පැමිණි) යන අටුවා පාඨය අනුව දයාව යනු කරුණාව නොවන සේම, “නික්කරුණතං ආපන්නෝ” (කරුණාවෙන් තොර බවට පැමිණි) යන අටුවා පාඨය අනුව දයාව යනු මෛත්‍රිය නොවන බව දක්වමින්, වචන මාත්‍රයක් පමණක් ගැනීමෙන් අටුවා අතර පවා විරෝධයක් ඇති වන බව පෙන්වයි. “අදහස අනුව යෙදිය යුතුය” කියා, “දයා ශබ්දය වනාහි” ආදියෙන් එම අදහසම විවරණය කරයි. අක්ෂර පිළිබඳ හදාරන්නන් දයා ශබ්දය ‘දානය’, ‘ගමනය’ සහ ‘රැකීම’ යන අර්ථවල භාවිත කරයි. හිත සුව සැලසීම සහ දුක දුරු කිරීම යන ලක්ෂණ ඇති මෛත්‍රිය සහ කරුණාව යන දෙකෙහිම පොදු කාර්යය වන්නේ ‘ආරක්ෂා කිරීම’ (අනුරක්ඛණ) බැවින්, දයා ශබ්දය එම අවස්ථා දෙකටම යෙදෙන බව පවසන ලදි. “අන්තෝනීතං” යනු අන්තර්ගත වූ යන්නයි. ‘වෘක්ෂ’ (ගස) යන පොදු අර්ථය ධව, ඛදිර ආදී ගස්වලට යෙදෙන්නාක් මෙන්, ‘ආරක්ෂා කිරීම’ යන අර්ථය මෛත්‍රියට හා කරුණාවට පොදු වේ. එහෙත් මෙහි අදහස නම්, “දයාපන්නෝ” (දයාවට පත්) යන තැන සියලු ප්‍රාණීන් කෙරෙහි හිතානුකම්පී බව පවසා, අනතුරුව කරුණාව ගැන පැවසූ බැවින් දයා ශබ්දය මෛත්‍රියට පර්යාය වචනයක් ලෙස දත යුතුය. මෛත්‍රිය ද කරුණාව මෙන් ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීමට හේතුවක් වන බැවිනි. “අදයාපන්නෝ” (දයාවක් නැති) යන තැන කරුණාවන්ත තැනැත්තා හිංසා නොකරන අදහසින් යුක්ත බැවින් අනුන්ට පීඩා මාත්‍රයක් පවා නොකරයි නම්, ප්‍රාණඝාතය ගැන කවර කතාදැයි දක්වමින්, කරුණාව නැති බව නිසා ප්‍රාණඝාතය කරන බව පෙන්වා දී ඇති බව දත යුතුය. මෙම අර්ථයම අරමුණු කරගෙන “මෙසේ අටුවා අතර විරෝධයක් සිදු නොවේ” යැයි පැවසීය. ඉදින් දයා ශබ්දය මෛත්‍රිය හා කරුණාව යන දෙකටම ව්‍යවහාර වන්නේ නම්, එවිටත් කරුණාව ‘දයා’ ලෙස හඳුනා ගන්නේ කෙසේද යන ප්‍රශ්නය එසේම පවතින බැවින්, “කරුණා ච දේසනායා” ආදියෙන් කරුණාවම ගැනීමට හේතුව පැවසීය.

နနု တာယာတိအာဒိနာ သာမတ္ထိယတောပိ ပကရဏံ ဗလဝန္တိ ပကရဏဝသေနေဝ ကရုဏာဝိသယဿ ဉာတတံ ဒဿေတိ. ယထာရုစိ ပဝတ္တိတ္ထာတိ ဧတံ ပုရိမဂါထာယ သပ္ပဒေသနိပ္ပဒေသသတ္တဝိသယာယ ကရုဏာယ ဂဟိတဘာဝဿ ကာရဏဝစနံ. ယထာရုစိပဝတ္တိ ဟိ ဧကသ္မိံ အနေကေသု စ ဣစ္ဆာနုရူပပ္ပဝတ္တီတိ. ‘‘ဣဓ ပန နိပ္ပဒေသသတ္တဝိသယတံ ဂဟေတု’’န္တိ ဧတေန သိဒ္ဓေ သတိ အာရမ္ဘော ဉာပကတ္ထော ဟောတီတိ ပုန ‘‘သတ္တေသူ’’တိ ဝစနံ ဣမမတ္ထဝိသေသံ ဗောဓေတီတိ ဒဿေတိ. န ဒေဝေသုယေဝါတိအာဒိနာပိ ဒယာသာဓနဿ သမုဿာဟနဿ သတ္တဝိသယဘာဝေ သာမတ္ထိယလဒ္ဓေပိ ‘‘သတ္တေသူ’’တိ ဝစနံ တဿ နိပ္ပဒေသသတ္တဝိသယဘာဝေါ အဓိပ္ပေတောတိ ဣမံ ဝိသေသံ ဉာပေတီတိ ဒဿေတိ.

“තායා” ආදියෙන් සාමර්ථ්‍යයට වඩා ප්‍රකරණය (සන්දර්භය) බලවත් බැවින්, ප්‍රකරණයේ බලයෙන්ම කරුණාවෙහි විෂයය හඳුනාගෙන ඇති බව දක්වයි. “යථාරුචි පවත්තිත්ථා” යන්න, පෙර ගාථාවෙහි සීමා සහිතව හෝ සීමා රහිතව සත්ත්වයන් විෂය කරගත් කරුණාව ගනු ලැබූ බවට හේතු දැක්වීමකි. ‘කැමැත්ත පරිදි පැවතීම’ යනු එක් අයෙකු කෙරෙහි හෝ බොහෝ දෙනෙකු කෙරෙහි තමාගේ කැමැත්ත අනුව පැවතීමයි. “මෙහිදී සීමා නොවූ සත්ත්ව සමූහයාම විෂයය ලෙස ගත යුතුය” යන්නෙන් එම කටයුත්ත සිද්ධ වන විට, ආරම්භය (යෙදීම) අර්ථය හඟවන්නක් වේ. එබැවින් නැවතත් “සත්තesu” (සත්ත්වයන් කෙරෙහි) යන වචනය යෙදීමෙන් මෙම අර්ථ විශේෂය අවබෝධ කරවන බව දක්වයි. “දෙවියන් කෙරෙහි පමණක් නොව” ආදියෙන් දයාවට හේතු වන උත්සාහය සත්ත්වයන් විෂය කරගන්නා බව සාමර්ථ්‍යයෙන් ලැබුණද, “සත්තesu” යන වචනය යෙදීමෙන් අදහස් කළේ සීමා රහිතව මුළු සත්ත්ව සමූහයාම විෂය කර ගැනීම බව එම විශේෂය දැනගත යුතු යැයි පවසයි.

ကာလဒေသဒေသကပရိသာဒိပရိဒီပနံ ဗာဟိရနိဒါနန္တိ ကာလာဒီနိ နိဒ္ဓါရေန္တော ‘‘ယသ္မိံ ကာလေ’’တိအာဒိမာဟ. အဝသာနမှိ ဝသန္တော တိဒသာလယေတိ ဝစနတောတိ ဧတေန တဿ ပါဋိဟာရိယဿ သဒ္ဒန္တရသန္နိဓာနေန [Pg.10] အဝစ္ဆိန္နတံ ဒဿေတိ. တတ္ထ ပဝတ္တဝေါဟာရေန စ န သက္ကာတိ ပုထုဇ္ဇနသန္တာနေပိ ရာဂါဒိပဋိပက္ခဟရဏဿ အဘာဝတော နိစ္ဆန္ဒရာဂေသု သတ္တဝေါဟာရော ဝိယ ပုထုဇ္ဇနသန္တာနေ ရာဂါဒိပဋိပက္ခဟရဏဝသေန ပဝတ္တံ တဒဘာဝေပိ ဘဂဝတော သန္တာနေ ရုဠှီဝသေန ပါဋိဟာရိယန္တွေဝ ဝုစ္စတီတိ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဒိဋ္ဌိဟရဏဝသေန ယေ သမ္မာဒိဋ္ဌိကာ ဇာတာ အစေလကကဿပါဒယော ဝိယ, ဒိဋ္ဌိပ္ပကာသနေ အသမတ္ထဘာဝေန အပ္ပဋိဘာနဘာဝါဒိပ္ပတ္တိယာ သစ္စကာဒယော ဝိယ.

කාලය, දේශය, දේශකයා සහ පිරිස ආදිය විස්තර කිරීම බාහිර නිදානයයි. කාලාදිය වෙන් කර දක්වමින් “යස්මිං කාලේ” (යම් කාලයක) ආදිය පැවසීය. “අවසානයෙහි තව්තිසා භවනයෙහි වසමින්” යන වචනයෙන් එම ප්‍රාතිහාර්යය වෙනත් ශබ්දයන් හා එක්ව පැවතීම නිසා අඛණ්ඩව පැවති බව දක්වයි. එහි ව්‍යවහාර වන ආකාරයට අනුව පෘථග්ජන සන්තතියක රාගාදී ප්‍රතිපක්ෂයන් දුරු කිරීමක් නැති බැවින්, ඡන්දරාගයෙන් තොර වූවන් කෙරෙහි ‘සත්ත්ව’ ව්‍යවහාරය කරන්නාක් මෙන්, පෘථග්ජන සන්තතියේ රාගාදී ප්‍රතිපක්ෂයන් දුරු කිරීම් වශයෙන් පවතින එම (ප්‍රාතිහාර්යය) නැති කල්හි වුවද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සන්තතියෙහි රූළ්හි (සම්මත) වශයෙන් ‘ප්‍රාතිහාර්යය’ යැයිම කියනු ලැබේ මිස වෙනත් ලෙසකින් කිව නොහැකි බව අදහසයි. දෘෂ්ටි දුරු කිරීම් වශයෙන් අචේලක කස්සප ආදීන් මෙන් කවුරුන් සම්මා දිට්ඨික වූවෝද, දෘෂ්ටි ප්‍රකාශ කිරීමට අසමත් වීමෙන් ප්‍රතිභානයක් නැති බවට පත් වූ සච්චක ආදීන් මෙන් වූවෝද (ඔවුන් ගැන පැවසේ).

၃ . သီတပဗ္ဗတာ နာမ ‘‘သိနေရုံ ပရိဝါရေတွာ ဌိတာ ယုဂန္ဓရော…ပေ… ဂိရိ ဗြဟာ’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၃၇; ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၁ ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ) ဧဝံ ဝုတ္တပဗ္ဗတာ.

3 . සීත පර්වත යනු “සිනේරු පර්වතය වට කොට පිහිටි යුගන්ධර... පෙ... විශාල පර්වතයන්” යැයි මෙසේ පවසන ලද පර්වතයෝය.

၄-၅. သဗ္ဗသော စက္ကဝါဠသဟဿေဟိ သဗ္ဗသော အာဂမ္မ သဗ္ဗသော သန္နိသိန္နေနာတိ သမ္ဗန္ဓဝသေန တယော ဝိကပ္ပာ ယုတ္တာ, သဗ္ဗသော စက္ကဝါဠသဟဿေဟိ ဒသဟိ ဒသဟီတိ ပန အနိဋ္ဌသာဓနတော ပဋိသေဓိတော. ဝဇ္ဇိတဗ္ဗေတိ ယေ ဝဇ္ဇေတုံ သက္ကာ ‘‘အတိသမ္မုခါ အတိသမီပံ ဥန္နတပ္ပဒေသော’’တိ, ဧတေ. ဣတရေ ပန တဿာ ပရိသာယ မဟန္တဘာဝေန န သက္ကာ ပရိဟရိတုံ.

4-5. ‘සකල දස දහසක් සක්වළින් පැමිණ සර්වප්‍රකාරයෙන් එක්ව හිඳීම’ යන සම්බන්ධය අනුව විකල්ප තුනක් සුදුසු වේ. දස දහසක් සක්වළින් යන අර්ථය අනිෂ්ට (නොගැලපෙන) බැවින් එය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. ‘අත්හැරිය යුතු’ යනු යමෙකුට මඟ හැරිය හැකි වූ ‘ඉතා ඉදිරියෙන්, ඉතා සමීපයෙන් සහ උස් වූ ස්ථාන’ යනාදියයි. අන් අය සම්බන්ධයෙන් නම්, එම පිරිසේ විශාලත්වය නිසා ඒවා මඟ හැරීමට නොහැකි ය.

‘‘သဗ္ဗဉေယျ…ပေ… သမတ္ထာ’’တိ ဝတွာ တေသံ ဒေသေတဗ္ဗပ္ပကာရဇာနနသမတ္ထာတိ ဝစနံ အတ္တနာ ပဋိဝိဒ္ဓါကာရဿ ဓမ္မသာမိနာပိ ပရေသံ ဒေသေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ ဝုတ္တံ. အညထာ သဗ္ဗေပိ သတ္တာ ဒိဋ္ဌသစ္စာ ဧဝ ဘဝေယျုံ. သဗ္ဗဉေယျဓမ္မာနံ ယထာသဘာဝဇာနနသမတ္ထတာဒိယေဝ ယထာဝုတ္တဗလံ. တေသံ ဂဟဏသမတ္ထတံ ဒီပေတိ, အဓိကဝစနမညမတ္ထံ ဗောဓေတီတိ အဓိပ္ပာယော.

“සකල ඥෙය ධර්මයන්... සමර්ථය” යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ඔවුන්ට දේශනා කළ යුතු ආකාරය දැනගැනීමේ හැකියාව ඇති බවයි. තමන් විසින් අවබෝධ කරගත් ආකාරයෙන්ම අන් අයට දේශනා කිරීම ධර්මස්වාමීන් වහන්සේට පවා කළ නොහැකි බැවින් මෙසේ පවසන ලදී. එසේ නොවන්නට සියලු සත්වයෝම චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කළෝ (මාර්ගඵලලාභීහු) වන්නාහ. සකල ඥෙය ධර්මයන් යථා ස්වභාවයෙන් දැනගැනීමේ හැකියාව ආදියම ඉහත සඳහන් කළ බලයයි. එය ඔවුන්ගේ (ධර්මය) ග්‍රහණය කරගැනීමේ හැකියාව ප්‍රකාශ කරයි; අතිරික්ත වචනයකින් වෙනත් අර්ථයක් පෙන්වා දෙයි යනු මෙහි අදහසයි.

၆. တထာဂတော ဝန္ဒနီယောတိအာဒိနာ ‘‘နမဿိတွာ’’တိအာဒိကိရိယာဝိသေသာနံ တံတံသုတ္တာနုရောဓေန ပဝတ္တိတမာဟ. သရီရသောဘဂ္ဂါဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ကလျာဏဝါက္ကရဏတာအာဓိပစ္စပရိဝါရသမ္ပတ္တိအာဒိ သင်္ဂယှတိ.

6. “තථාගතයන් වහන්සේ වන්දනීය වේ” යනාදී වශයෙන් “නමස්කාර කොට” යනාදී ක්‍රියා විශේෂණයන් ඒ ඒ සූත්‍රයන්ට අනුකූලව පවත්වන ලද බව පවසයි. “ශරීර සෝභාග්‍යය ආදී” යන මෙහි “ආදී” ශබ්දයෙන් යහපත් වචන කථා කිරීමේ හැකියාව, අධිපති බව, පිරිවර සම්පත්තිය ආදිය සංග්‍රහ වේ.

၇. အန္တရဓာပေတွာတိ နိရောဓေတွာ. နိရောဓနဉ္စေတ္ထ ဥပ္ပာဒကဟေတုပရိဟရဏဝသေန တေသံ အနုပ္ပတ္တိကရဏန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ သမ္ဗန္ဓောတိ ‘‘သောသေတွာ’’တိ ပုဗ္ဗကာလကိရိယာယ အပရကာလကိရိယာပေက္ခတာယ ဝုတ္တံ.

7. “අන්තර්ධාන කරවා” යනු නිරුද්ධ කරවා යන්නයි. මෙහි නිරුද්ධ කිරීම යනු හටගැනීමට හේතු වන කරුණු මඟ හැරීම මඟින් ඒවා නැවත හට නොගන්නා ලෙස කටයුතු කිරීම බව දත යුතුය. “අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි” යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි; “සෝදා (පවිත්‍ර කර)” යන පූර්ව ක්‍රියාව මඟින් ඉන්පසු සිදුවන ක්‍රියාව අපේක්ෂා කරන බැවින් මෙසේ පවසන ලදී.

၈. ဒုက္ကရဘာဝံ [Pg.11] ဒီပေတုန္တိ အဒုက္ကရဿ တထာအဘိယာစေတဗ္ဗတာဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. ပါရာဇိကသံဃာဒိသေသာနံ သီလဝိပတ္တိဘာဝတော ထုလ္လစ္စယာဒီနဉ္စ ယေဘုယျေန အာစာရဝိပတ္တိဘာဝတော အာစာရသီလာနံ တထာ ယောဇနာ ကတာ, တထာ စာရိတ္တသီလဿ အာစာရသဘာဝတ္တာ ဣတရံ သဘာဝေနေဝ ဂဟေတွာ ဒုတိယာ. အသက္ကုဏေယျန္တိ ဝိသုဒ္ဓါစာရာဒိဂုဏသမန္နာဂတေန သဗြဟ္မစာရိနာ သဒ္ဓမ္မစိရဋ္ဌိတတ္ထံ သာဒရံ အဘိယာစိတေန တေန စ အဘိဓမ္မတ္ထပ္ပကာသနေ သမတ္ထောတိ ယာထာဝတော ပမာဏိတေန တဗ္ဗိမုခဘာဝေါ န သုကရောတိ အဓိပ္ပာယော.

8. “දුෂ්කර බව පෙන්වීම පිණිස” යනු දුෂ්කර නොවන දෙයක් සඳහා එලෙස ආරාධනා කිරීමේ අවශ්‍යතාවක් නොමැති බැවිනි. පාරාජිකා සහ සංඝාදිසේසයන් ශීල විපත්තීන් වන බැවින් ද, ථුල්ලච්චය ආදී ඇවැත් බොහෝ දුරට ආචාර විපත්තීන් වන බැවින් ද, ආචාර සහ ශීලයන් එලෙස යොදන ලදී. එමෙන්ම චාරිත්‍ර ශීලය ආචාරමය ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින්, අනෙක ස්වභාවයෙන්ම ගෙන දෙවැන්න (ශීලය) ලෙස සලකනු ලැබේ. “නොහැකිය” යන්නෙහි අදහස වනුයේ, පිරිසිදු ආචාර ආදී ගුණයන්ගෙන් යුත් සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේ නමක විසින් සද්ධර්මයේ චිරස්ථිතිය උදෙසා ගෞරවයෙන් ආරාධනා කළ කල්හි සහ අභිධර්මයේ අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට සමර්ථයෙකු ලෙස නිවැරදිව පිළිගත් කල්හි, එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම පහසු නොවන බවයි.

၉. ဒေဝဒေဝ-သဒ္ဒဿ အတ္ထော ပဋ္ဌာနသံဝဏ္ဏနာဋီကာယံ ဝိပဉ္စိတောတိ န ဝိတ္ထာရယိမှ.

9. “දේවදේව” යන වචනයේ අර්ථය පට්ඨාන සංවර්ණනා ටීකාවෙහි විස්තර කර ඇති බැවින් මෙහි විස්තර නොකළෙමු.

၁၃. ပဌမသင်္ဂီတိယံ ယာ အဋ္ဌကထာ သင်္ဂီတာတိ ဝစနေန သာ ဘဂဝတော ဓရမာနကာလေပိ အဋ္ဌကထာ သံဝိဇ္ဇတိ, တေန ပါဌော ဝိယ ဘဂဝံမူလိကာဝါတိ ဝိညာယတိ. ‘‘အဘိဓမ္မဿာ’’တိ ပဒံ ‘‘အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ ဧတဒပေက္ခန္တိ ‘‘ကဿ ပန သာ အဋ္ဌကထာ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ အဓိကာရဝသေန တမေဝ အဘိဓမ္မပဒံ အာကဍ္ဎတိ. အာဝုတ္တိအာဒိဝသေန ဝါ အယမတ္ထော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော.

13. “ප්‍රථම සංගීතියේදී යම් අටුවාවක් සංගායනා කරන ලද්දේ ද” යන වචනයෙන් පැහැදිලි වන්නේ භගවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි සමයේ පවා අටුවාව පැවති බවයි. එම නිසා පෙළ (පාලිය) මෙන්ම මෙය ද භගවතුන් වහන්සේ මූලික කරගත් එකක් බව දත යුතුය. “අභිධර්මයේ” යන පදය “අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි” යන්න අපේක්ෂා කරයි. “එම අටුවාව කාගේද?” යනුවෙන් විමසා, එම අභිධර්ම පදයම ප්‍රකරණය අනුව ගළපා ගනී. නැවත නැවත කීම (ආවෘත්ති) ආදියෙන් ද මෙම අර්ථය පැහැදිලි කරගත යුතුය.

၁၆. အရိယမဂ္ဂဿ ဗောဇ္ဈင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂဈာနင်္ဂဝိသေသံ ပါဒကဇ္ဈာနမေဝ နိယမေတီတိအာဒိနယပ္ပဝတ္တော တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရဝါဒေါ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝိပဿနာယ အာရမ္မဏဘူတာ ခန္ဓာ နိယမေန္တိ, ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယော နိယမေတီတိ ဧဝမာဒယော မောရဝါပိဝါသိမဟာဒတ္တတ္ထေရတိပိဋကစူဠာဘယတ္ထေရဝါဒါဒယော သင်္ဂယှန္တိ. တပ္ပကာသနေနေဝါတိ အဘိဓမ္မဿ အတ္ထပ္ပကာသနေနေဝ. သောတိ မဟာဝိဟာရဝါသီနံ ဝိနိစ္ဆယော. တထာတိ အသမ္မိဿာနာကုလဘာဝေန. အသမ္မိဿာနာကုလဘူတော ဝါ ဝိနိစ္ဆယော မဟာဝိဟာရဝါသီနံ သန္တကဘာဝေန, ဧတေန အဘိဓမ္မဿ အတ္ထပ္ပကာသနေနေဝ မဟာဝိဟာရဝါသီနံ ဝိနိစ္ဆယော ဣဓ အဘိနိပ္ဖာဒီယတီတိ ဒဿေတိ. အထ ဝါ တပ္ပကာသနေနေဝါတိ အသမ္မိဿာနာကုလဘာဝပ္ပကာသနေနေဝ. သောတိ ပကာသိယမာနော အဘိဓမ္မတ္ထော. တထာတိ မဟာဝိဟာရဝါသီနံ ဝိနိစ္ဆယဘာဝေန. ဣမသ္မိံ အတ္ထဝိကပ္ပေ ‘‘အသမ္မိဿံ အနာကုလံ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ သမ္ဗန္ဓနီယံ.

16. ආර්ය මාර්ගයේ බොජ්ඣංග, මග්ගංග සහ ධ්‍යානාංගයන්ගේ විශේෂත්වය පාදක ධ්‍යානයන් මතම තීරණය වන බවට වූ තිපිටක චූළනාග තෙරුන්ගේ වාදය ද, “ආදී” ශබ්දයෙන් විදර්ශනාවට අරමුණු වූ ස්කන්ධයන් තීරණය කරන බවත්, පුද්ගල අභ්‍යන්තරය (අධ්‍යාශය) තීරණය කරන බවත් පවසන මොරවැව වාසී මහාදත්ත තෙරුන්ගේ සහ තිපිටක චූළාභය තෙරුන්ගේ වාදයන් ද සංග්‍රහ වේ. “එය ප්‍රකාශ කිරීමෙන්ම” යනු අභිධර්මයේ අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමෙන්ම යන්නයි. එය මහා විහාරවාසීන්ගේ විනිශ්චයයි. “එසේම” යනු මිශ්‍ර නොවූ, අවුල් සහගත නොවන ස්වභාවයෙනි. මහා විහාරවාසීන් සතු වූ එම විනිශ්චය මිශ්‍ර නොවූ හා නිරවුල් වූවකි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ අභිධර්මයේ අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමෙන්ම මහා විහාරවාසීන්ගේ විනිශ්චය මෙහිදී සම්පූර්ණ වන බවයි. එසේත් නැත්නම් “එය ප්‍රකාශ කිරීමෙන්ම” යනු මිශ්‍ර නොවන නිරවුල් ස්වභාවය ප්‍රකාශ කිරීමෙනි. ප්‍රකාශ කරනු ලබන ඒ අභිධර්ම අර්ථයයි. “එසේම” යනු මහා විහාරවාසීන්ගේ විනිශ්චය ලෙසයි. මෙම විකල්ප අර්ථයේදී “මිශ්‍ර නොවූ නිරවුල් වූ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි” යනුවෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය.

၁၇. အညဉ္စ [Pg.12] သဗ္ဗံ အတ္ထပ္ပကာသနံ ဟောတီတိ တောသနံ ဟောတီတိ အတ္ထော. တေနေဝါဟ ‘‘သဗ္ဗေန တေန တောသနံ ကတံ ဟောတီ’’တိ. ယုတ္တရူပါ ယောဇနာ.

17. අනෙක් සියලු අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම සතුටට හේතු වේ යන්න මෙහි අර්ථයයි. එබැවින් “ඒ සියල්ලෙන් සතුටක් ඇති කරන ලදී” යනුවෙන් පවසන ලදී. මෙය ඉතා උචිත යෙදුමකි.

ဝီသတိဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ගාථා විස්සක වර්ණනාව නිම විය.

နိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ

නිදාන කථා වර්ණනාව

ပရိစ္ဆေဒေါ သတ္တပ္ပကရဏဘာဝေါ. သန္နိဝေသော သတ္တန္နံ ပကရဏာနံ တဒဝယဝါနဉ္စ ဝဝတ္ထာနံ. သာဂရေဟိ တထာ စိန္တာတိ ‘‘ဣမဿ အဘိဓမ္မဿ ဂမ္ဘီရဘာဝဝိဇာနနတ္ထံ စတ္တာရော သာဂရာ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဇလသာဂရာဒီဟိ သဟ နယသာဂရဝိစာရော. ‘‘သတဘာဂေန သဟဿဘာဂေန ဓမ္မန္တရာ ဓမ္မန္တရံ သင်္ကမိတွာ သင်္ကမိတွာ ဒေသေသီ’’တိအာဒိနာ ဒေသနာဘေဒေဟိ အဘိဓမ္မဿ ဂမ္ဘီရဘာဝကထာ ဒေသနာဟိ ဂမ္ဘီရတာ.

“පරිච්ඡේදය” යනු ප්‍රකරණ සතක ස්වභාවයයි. “සන්නිවේශය” යනු ප්‍රකරණ සතේ සහ ඒවායේ කොටස්වල සැකැස්මයි. “සාගරයන් හා සමඟ එසේ සිතීම” යනු “මෙම අභිධර්මයේ ගැඹුරු බව අවබෝධ කරගැනීම පිණිස සාගර සතරක් දත යුතුය” යන නයින් ජල සාගර ආදිය සමඟ නය සාගරය විමසීමයි. “සියයෙන් පංගුවක්, දහසෙන් පංගුවක් ධර්මයෙන් ධර්මයට මාරු වෙමින් දේශනා කළ සේක” යනාදී දේශනා භේදයන්ගෙන් පවසන අභිධර්මයේ ගැඹුරු බව පිළිබඳ කථාව දේශනා මඟින් වූ ගැඹුරු බවයි.

‘‘ဧဝံ တေမာသံ နိရန္တရံ ဒေသေန္တဿာ’’တိအာဒိနာ ဒေသနာကာလေ ဘဂဝတော သရီရဿ ယာပိတာကာရဝိစာရော ဒေသနာ…ပေ… ဂဟဏံ. တထာ ထေရဿ…ပေ…ပိ စာတိ ‘‘အဘိဓမ္မေ ဝါစနာမဂ္ဂေါ နာမာ’’တိအာဒိနာ အဘိဓမ္မေ ဝါစနာမဂ္ဂဿ သာရိပုတ္တတ္ထေရသမ္ဗန္ဓိတတာ တဿ စ တေနေဝ ဥပ္ပာဒိတတာ. ယော ဟိ ဘဂဝတာ ဒေဝတာနံ ဒေသိတာကာရော, သော အပရိစ္ဆိန္နဝါရနယတန္တိတာယ အနန္တော အပရိမာဏော န ဘိက္ခူနံ ဝါစနာယောဂ္ဂေါ, ယော စ ထေရဿ ဒေသိတာကာရော, သော အတိသံခိတ္တတာယ. နာတိသင်္ခေပနာတိဝိတ္ထာရဘူတော ပန ပါဌနယော ထေရပ္ပဘာဝိတော ဝါစနာမဂ္ဂေါတိ.

“මෙසේ තෙමසක් පුරා අඛණ්ඩව දේශනා කරන කල්හි” යනාදී වශයෙන් දේශනා කාලයේදී භගවතුන් වහන්සේගේ ශරීරය පවත්වාගත් ආකාරය පිළිබඳ විමසීම දේශනා... (පෙ)... ග්‍රහණය නම් වේ. එසේම තෙරුන් වහන්සේ පිළිබඳව ද... (පෙ) ... “අභිධර්මයේ වාචනා මාර්ගය නම්” යනාදී වශයෙන් අභිධර්මයේ වාචනා මාර්ගය සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේට සම්බන්ධ බවත් එය උන්වහන්සේ විසින්ම ඇති කරන ලද බවත් දත යුතුය. යම් හෙයකින් භගවතුන් වහන්සේ විසින් දේවතාවුන්ට දේශනා කරන ලද ආකාරය, පරිච්ඡේද නොකළ වාර සහ නය ක්‍රමයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් අනන්තය, අප්‍රමාණය; එය භික්ෂූන්ට උගෙනීමට (වාචනා යෝග්‍ය) නොහැකිය. තෙරුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ආකාරය ද ඉතා සංක්ෂිප්තය. ඉතා සංක්ෂිප්ත නොවූත් ඉතා විස්තීර්ණ නොවූත් ඉගැන්වීමේ ක්‍රමය (පාඨනය) තෙරුන් වහන්සේගෙන් පැවත එන වාචනා මාර්ගයයි.

ဝစနတ္ထဝိဇာနနေနာတိအာဒိနာ ကုသလာ ဓမ္မာတိအာဒိပဒါနညေဝ အတ္ထဝဏ္ဏနံ အကတွာ အဘိဓမ္မ-သဒ္ဒဝိစာရဿ သမ္ဗန္ဓမာဟ. ‘‘ယေ တေ မယာ ဓမ္မာ အဘိညာ ဒေသိတာ. သေယျထိဒံ – စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ…ပေ… သိက္ခိတံ သိက္ခိံသု ဒွေ ဘိက္ခူ အဘိဓမ္မေ နာနာဝါဒါ’’တိအာဒိသုတ္တဝသေန ကိဉ္စာပိ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ ‘‘အဘိဓမ္မော’’တိ ဝုစ္စန္တိ, ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ စ သမာဓိအာဒီသု ဒိဋ္ဌပ္ပယောဂေါ, ပရိယတ္တိဓမ္မော ဧဝ ပန ဣဓ အဓိပ္ပေတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘သုတ္တန္တာဓိကာ ပါဠီတိ အတ္ထော’’တိ အာဟ. တတ္ထ ဓမ္မဗျဘိစာရဘာဝေန ဝိသေသတော အဘိဓမ္မော ဝိယ သုတ္တန္တောပိ ‘‘ဓမ္မော’’တိ ဝုစ္စတိ. ‘‘ယော [Pg.13] ဝေါ, အာနန္ဒ, မယာ ဓမ္မော စ ဝိနယော စ ဒေသိတော ပညတ္တော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၁၆) အညတ္ထ စ သမ္ဘဝတော အဘိ-သဒ္ဒေန နိဝတ္တေတဗ္ဗတ္ထံ ဒီပေတုံ ‘‘သုတ္တန္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. နနု စ အတိရေကဝိသေသဋ္ဌာ ဘိန္နသဘာဝါ ယတော တေ ယထာက္ကမံ အဓိကဝိစိတ္တပရိယာယေဟိ ဗောဓိတာ, တသ္မာ ‘‘ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသဋ္ဌေဟီ’’တိ ဗဟုဝစနေန ဘဝိတဗ္ဗံ, န ဧကဝစနေနာတိ အနုယောဂံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘ဒွိန္နမ္ပိ…ပေ… ဧကဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော’’တိ.

‘වචනත්ථවිජානනයෙන්’ යනාදී ප්‍රකාශනය මඟින් ‘කුසලා ධම්මා’ (කුසල් දහම්) යනාදී පදවලට පමණක් අර්ථ වර්ණනාවක් නොකොට, අභිධර්ම ශබ්දය පිළිබඳ විමසීමේ සම්බන්ධය දක්වන ලදී. ‘මා විසින් අභිඥාවෙන් (විශිෂ්ට ඥානයෙන්) දැන යම් ධර්ම කෙනෙක් දේශනා කරන ලද්දෝද, එනම් - සතර සතිපට්ඨානයෝය... පෙ... අභිධර්මයෙහි නානාවාද (විවිධ මත) ඇති භික්ෂූන් දෙදෙනෙක් හික්මුණාහ’ යනාදී සූත්‍ර පාඨයන්ට අනුව, බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්ද ‘අභිධර්මය’ ලෙස හඳුන්වනු ලබතත්, ‘ධර්ම’ ශබ්දය සමාධි ආදියෙහිද යෙදෙන බව ප්‍රකට වුවත්, මෙහිදී අභිප්‍රේත වන්නේ පරියත්ති ධර්මයම බව පෙන්වීමට ‘සූත්‍රන්තයට වඩා අධික වූ පාළිය යන්න අර්ථයයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. එහිදී සූත්‍රන්තයද ධර්මතාවය ඉක්මවා නොයන බැවින් විශේෂයෙන් අභිධර්මය මෙන්ම ‘ධර්මය’ යනුවෙන් හැඳින්වේ. ‘ආනන්දය, මා විසින් යම් ධර්මයක් හා විනයක් දේශනා කරන ලදද, පනවන ලදද’ යනාදී (දී. නි. 1.216) වෙනත් ස්ථානවලද එය දක්නට ලැබෙන බැවින්, ‘අභි’ ශබ්දයෙන් බැහැර කළ යුතු අර්ථය දැක්වීමට ‘සූත්‍රන්ත’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ඉදින් ‘අතිරේක හා විශේෂ අර්ථයෙන් යුත් මේවා විවිධ ස්වභාව ඇති බැවින්ද, පිළිවෙළින් අධික වූත් විසිතුරු වූත් ක්‍රමයන්ගෙන් අවබෝධ කරවන ලද බැවින්ද, එය ‘ධර්මාතිරේක ධර්ම විශේෂ අර්ථයන්ගෙන්’ යනුවෙන් බහුවචනයෙන් පැවසිය යුතු නොවේද? ඒකවචනයෙන් නොවිය යුතුය’ යන ප්‍රශ්නය සිතට ගෙන ‘දෙවැදෑරුම් වූද... පෙ... ඒකවචන නිර්දේශයක් කරන ලදී’ යනුවෙන් පවසන ලදී.

ပယောဂမေဝ နာရဟတိ ဥပသဂ္ဂ-သဒ္ဒါနံ ဓာတု-သဒ္ဒဿေဝ ပုရတော ပယောဇနီယတ္တာ. အထာပိ ပယုဇ္ဇေယျ အတိမာလာဒီသု အတိ-သဒ္ဒါဒယော ဝိယ. ဧဝမ္ပိ ယထာ ‘‘အတိမာလာ’’တိ ဧတ္ထ သမာသဝသေန အနာဝိဘူတာယ ကမနကိရိယာယ ဝိသေသကော အတိ-သဒ္ဒေါ, န မာလာယ, ဧဝမိဓာပိ အဘိ-သဒ္ဒေါ န ဓမ္မဝိသေသကော ယုတ္တောတိ အဓိပ္ပာယော. အညဿပိ ဟိ ဥပသဂ္ဂဿာတိ ဣဒံ ရုဠှီဝသေန, အတ္ထေ ဥပသဇ္ဇတီတိ ဝါ ဥပသဂ္ဂဿ အနွတ္ထသညတံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. အတိဆတ္တာဒီသု ဟိ အတိ-သဒ္ဒေါ ဣဓ ဥပသဂ္ဂေါတိ အဓိပ္ပေတော. တတ္ထ ယထာ ကလျာဏော ပူဇိတော ဝါ ပုရိသော အတိပုရိသောတိ ဘဝတိ, ဧဝံ အတိရေကဝိသေသဋ္ဌာနမ္ပိ ကလျာဏပူဇိတတ္ထဘာဝသမ္ဘဝတော ကလျာဏံ ဝါ ပူဇိတံ ဝါ ဆတ္တံ အတိဆတ္တန္တိ သဒ္ဒနယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကလျာဏပူဇိတဘာဝါ ဟိ ဂုဏဝိသေသယောဂေန ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ. ဂုဏဝိသေသော စေသ ယဒိဒံ ပမာဏာတိရေကော စ ဝိစိတ္တရူပတာ စ. ဧဝဉ္စ ပန ကတွာ ‘‘အကိရိယာယပီ’’တိ ဝစနံ သမတ္ထိတံ ဘဝတိ. ယထာ စ အတိဆတ္တာဒီသု, ဧဝံ အဘိဓမ္မ-သဒ္ဒေပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အနေကတ္ထာ ဟိ နိပါတာတိ. တဗ္ဘာဝဒီပကတ္တာတိ အတိရေကဝိသေသဘာဝဒီပကတ္တာ.

උපසර්ග ශබ්දයන් ධාතු ශබ්දයකට ඉදිරියෙන් යෙදිය යුතු බැවින් (මෙලෙස තනිව) යෙදීම නුසුදුසුය. එසේ වුවත් ‘අතිමාලා’ ආදියෙහි ‘අති’ ශබ්දය මෙන් මෙහිද යෙදිය හැකිය. එසේ වූවත්, ‘අතිමාලා’ යන්නෙහි සමාසය නිසා පැහැදිලි නොවූ ‘ඉක්මවා යාම’ නම් ක්‍රියාවේ විශේෂණයක් ලෙස ‘අති’ ශබ්දය යෙදෙනවා මිස, මාලාවේ (මල් මාලයේ) විශේෂණයක් නොවන සේම, මෙහිද ‘අභි’ ශබ්දය ධර්මයෙහි විශේෂණයක් ලෙස යෙදීම නුසුදුසු බව අදහසයි. ‘වෙනත් උපසර්ගයකට’ යන මෙහිදී, උපසර්ගය යන නාමය රූඪි වශයෙන් හෝ අර්ථයට සමීපව පවතින යන අන්වර්ථ අර්ථයෙන් හෝ ගන්නා ලදී. ‘අතිඡත්ත’ (අතිවිශාල කුඩය) ආදියෙහි ‘අති’ ශබ්දය මෙහි උපසර්ගයක් ලෙස අදහස් කරන ලදී. එහිදී යම් සේ යහපත් වූ හෝ පූජනීය වූ පුරුෂයෙකු ‘අතිපුරුෂ’ (උත්තම පුරුෂයා) ලෙස හඳුන්වන්නේද, එසේම අතිරේක හා විශේෂ අර්ථයන්හිද යහපත් වූ හෝ පූජනීය වූ අර්ථයන් පැවතිය හැකි බැවින්, යහපත් වූ හෝ පූජනීය වූ ඡත්‍රය (කුඩය) ‘අතිඡත්ත’ යන ශබ්ද ශාස්ත්‍ර ක්‍රමය දත යුතුය. යහපත් හෝ පූජනීය ස්වභාවය යනු ගුණ විශේෂයක් හා සම්බන්ධ වීමෙන් ලැබිය යුත්තකි. ඒ ගුණ විශේෂය නම් ප්‍රමාණයේ අතිරික්ත බව හා විසිතුරු රූපයයි. මෙලෙස සැලකීමෙන් ‘ක්‍රියාවක් නොමැති විටද’ යන වචනය තහවුරු වෙයි. අතිඡත්ත ආදියෙහි මෙන්ම අභිධර්ම ශබ්දයෙහිද මෙය එසේම දත යුතුය. නිපාත ශබ්දයන් සහේතුකව සහ අනේක අර්ථයන් ගෙන දෙන බැවිනි. ‘තබ්භාවදීපකත්තා’ යනු අතිරේක හා විශේෂ ස්වභාවය ප්‍රකාශ කරන බැවිනි.

ဧကတော အနာဂတတ္တာတိ ဣဒံ သုတ္တန္တေ ဧကတော အာဂတာနံ ခန္ဓာယတနာဒီနံ သုတ္တန္တဘာဇနီယဿ ဒိဋ္ဌတ္တာ ‘‘ဆ ဣမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ဣန္ဒြိယာနီ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၅.၄၉၅-၄၉၆) စက္ခာဒီနံ ဆန္နံ ဣတ္ထိန္ဒြိယာဒီနံ တိဏ္ဏံ သုခိန္ဒြိယာဒီနံ ပဉ္စန္နံ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒီနံ ပဉ္စန္နံ အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယာဒီနဉ္စ တိဏ္ဏံ ဝသေန ဝိသုံ ဝိသုံ သုတ္တန္တဘာဝေန အာဂတတ္တာ ဧကသုတ္တဘာဝေန အနာဂတာနံ ဗာဝီသတိယာ ဣန္ဒြိယာနံ သုတ္တန္တဘာဇနီယဿ အဒိဋ္ဌတ္တာ စ ဝုတ္တံ, န သုတ္တန္တေ ဧကတော အာဂမနဿ သုတ္တန္တဘာဇနီယဿ ကာရဏတ္တာ. သုတ္တန္တေ ဧကတော သဗ္ဗေန သဗ္ဗဉ္စ အနာဂတာ ဟိ ဘူမန္တရပရိစ္ဆေဒပဋိသမ္ဘိဒါ သုတ္တန္တဘာဇနီယဝသေန ဝိဘတ္တာ ဒိဿန္တိ, ဧကတော အာဂတာနိ စ [Pg.14] သိက္ခာပဒါနိ တထာ န ဝိဘတ္တာနိ. ဝေရမဏီနံ ဝိယ ပန သဘာဝကိစ္စာဒိဝိဘာဂဝိနိမုတ္တော ဗာဝီသတိယာ ဣန္ဒြိယာနံ သမာနော ဝိဘဇနပ္ပကာရော နတ္ထိ, ယော သုတ္တန္တဘာဇနီယံ သိယာတိ ဣန္ဒြိယဝိဘင်္ဂေ သုတ္တန္တဘာဇနီယံ နတ္ထီတိ ယုတ္တံ သိယာ.

‘එක්තැනක සඳහන් නොවීම’ යන්න පවසන ලද්දේ, සූත්‍රන්තයන්හි එක්තැනක සඳහන් වූ ස්කන්ධ හා ආයතන ආදියෙහි සූත්‍රන්ත භාජනීය ක්‍රමය දක්නට ලැබෙන බැවිනි. එහෙත් ‘මහණෙනි, මේ ඉන්ද්‍රිය හයකි’ යනාදී වශයෙන් (සං. නි. 5.495-496) චක්ඛු ආදී ඉන්ද්‍රිය හයක්, ඉත්ථින්ද්‍රිය ආදී තුනක්, සුඛින්ද්‍රිය ආදී පහක්, සද්ධින්ද්‍රිය ආදී පහක් සහ අඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රිය ආදී තුනක් වශයෙන් වෙන් වෙන් වශයෙන් සූත්‍රන්තවල සඳහන්ව ඇතත්, එකම සූත්‍රයක් ලෙස සඳහන් නොවන ඉන්ද්‍රිය විසි දෙකෙහි සූත්‍රන්ත භාජනීය ක්‍රමය දක්නට නොලැබෙන බැවිනි. මෙය පවසන ලද්දේ සූත්‍රන්තයේ එක්තැනක සඳහන් වීම සූත්‍රන්ත භාජනීය ක්‍රමයට හේතුවක් වන නිසා නොවේ. සූත්‍රන්තවල එක්තැනක සම්පූර්ණයෙන්ම සඳහන් නොවන භූමි අන්තර පරිච්ඡේද හා පටිසම්භිදාවන් පවා සූත්‍රන්ත භාජනීය වශයෙන් විභජනය කොට ඇති බව පෙනේ. එහෙත් එක්තැනක සඳහන් වූ ශික්ෂා පදයන් එලෙස විභජනය කර නොමැත. ‘වේරමණී’ (වැළකීම) වලදී මෙන් ස්වභාවය, කෘත්‍යය ආදී විභාගයන්ගෙන් තොරවූ ඉන්ද්‍රිය විසි දෙකෙහි සමාන බෙදීමේ ක්‍රමයක් නැත. යම් හෙයකින් සූත්‍රන්ත භාජනීය ක්‍රමයක් තිබිය හැකි නම්, ඉන්ද්‍රිය විභංගයේ සූත්‍රන්ත භාජනීය ක්‍රමයක් නොමැති වීම යුක්ති සහගතය.

ယဒိပိ ပစ္စယဓမ္မဝိနိမုတ္တော ပစ္စယဘာဝေါ နာမ နတ္ထိ, ယထာ ပန ပဝတ္တော ပစ္စယဓမ္မော ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာနံ ပစ္စယော ဟောတိ, သော တဿ ပဝတ္တိအာကာရဝိသေသော ဟေတုအာဒိဘာဝေါ တတော အညော ဝိယ ပစ္စယဓမ္မဿ ပစ္စယဘာဝေါတိ ဝုတ္တော, သော စ ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ သမ္ဘဝန္တီ’’တိအာဒီသု ပဓာနဘာဝေန ဝုတ္တော. တတ္ထ စ ဂုဏီဘူတာ ဟေတုဟေတုဖလဘူတာ အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာဒယောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပစ္စယဘာဝေါ ဥဒ္ဒိဋ္ဌော’’တိ. ဥဒ္ဒိဋ္ဌဓမ္မာနန္တိအာဒိ ဥဒ္ဒေသေန ပရိစ္ဆိန္နာနံယေဝ ခန္ဓာဒီနံ ခန္ဓဝိဘင်္ဂါဒီသု ပဉှပုစ္ဆကနယော ဒဿိတော, န ဣတော အညထာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ.

ප්‍රත්‍ය ධර්මයන්ගෙන් වෙන්වූ ‘ප්‍රත්‍යභාවයක්’ (ප්‍රත්‍ය බවක්) නොමැති වුවද, පවත්නා ප්‍රත්‍ය ධර්මය යම් සේ ප්‍රත්‍යෝත්පන්න ධර්මයන්ට ප්‍රත්‍යයක් වන්නේද, ඒ පැවැත්මේ ආකාරයේ විශේෂය වූ හේතු ආදී බව එම ප්‍රත්‍ය ධර්මයෙන් වෙනස් වූවක් මෙන් ‘ප්‍රත්‍යභාවය’ ලෙස හඳුන්වන ලදී. එය ‘අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයෝ හටගනිති’ යනාදී තැන්වල ප්‍රධාන වශයෙන් දක්වා ඇත. එහිදී හේතුව හා හේතු ඵල බවට පත්වූ අවිද්‍යා හා සංස්කාර ආදිය ගුණ වශයෙන් ගෙන ‘ප්‍රත්‍යභාවය දක්වන ලදී’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘උද්දිට්ඨධම්මානං’ යනාදියෙන්, උද්දේශ (පටුන) වශයෙන් සීමා කරන ලද ස්කන්ධ ආදියෙහිම ස්කන්ධ විභංග ආදියෙහි දක්නට ලැබෙන ප්‍රශ්න ඇසීමේ ක්‍රමය දක්වන ලදී. මෙය මෙයින් බැහැරව වෙනත් ආකාරයකින් නොවන බව සලකා පවසන ලදී.

သုတ္တန္တေ သင်္ဂီတိသုတ္တန္တာဒိကေ. ပဉ္စ သိက္ခာပဒါနိ ပါဏာတိပါတာ…ပေ… ပမာဒဋ္ဌာနာ ဝေရမဏီတိ ဧဝံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနိ. အညော ပန ဝေရမဏီနံ ဝိဘဇိတဗ္ဗပ္ပကာရော နတ္ထီတိ ဣဒံ အတီတာနိစ္စာဒိဝိဘာဂေါ ဝေရမဏီနံ ခန္ဓာယတနာဒီသု အန္တောဂဓတ္တာ တဗ္ဗသေနေဝ ဝိဇာနိတဗ္ဗော, တတော ပန အညော အဘိဓမ္မနယဝိဓုရော ဝေရမဏီနံ ဝိဘဇိတဗ္ဗပ္ပကာရော နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တံ. တထာ စ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ ‘‘စက္ခုံ အနိစ္စံ…ပေ… ဇရာမရဏံ အနိစ္စ’’န္တိ အနုပဒဓမ္မသမ္မသနကထာယံ န ဝေရမဏိယော ဥဒ္ဓဋာ.

‘සූත්‍රන්තයෙහි’ යනු සංගීති සූත්‍රන්තය ආදියෙහි ය. පංච ශික්ෂාපදයන් - ප්‍රාණාතිපාතයෙන්... පෙ... මදයට හා ප්‍රමාදයට හේතුවන මත්පැන් පානයෙන් වැළකීම යනුවෙන් උද්දේශ වශයෙන් දක්වා ඇත. වේරමණී (වැළකීම්) විභජනය කළ හැකි වෙනත් ආකාරයක් නැත යන්නෙන් අදහස් කළේ, අතීත හා අනිත්‍ය ආදී විභාගයන් වේරමණීවල ස්කන්ධ හා ආයතන ආදියෙහි ඇතුළත් වන බැවින් ඒවා මඟින්ම තේරුම් ගත යුතු බවත්, අභිධර්ම ක්‍රමයට බැහැර වූ වේරමණී විභජනය කරන වෙනත් ආකාරයක් නොමැති බවත්ය. එලෙසම පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි ‘ඇස අනිත්‍යය... පෙ... ජරා මරණය අනිත්‍යය’ යනුවෙන් අනුපදධර්ම විපස්සනා කථාවෙහි වේරමණී (වැළකීම්) වෙන් කොට දක්වා නොමැත.

နနု ဓမ္မသင်္ဂဏီဓာတုကထာဒီနမ္ပိ ဝသေန အဘိဓမ္မပါဠိယာ အတိရေကဝိသေသဘာဝေါ ဒဿေတဗ္ဗောတိ? သစ္စမေတံ, သော ပန ဧကန္တအဘိဓမ္မနယနိဿိတော အဝုတ္တောပိ သိဒ္ဓေါတိ ကတွာ န ဒဿိတော. ဧတေန ဝါ နိဒဿနေန သောပိ သဗ္ဗော နေတဗ္ဗော. အဘိဓမ္မနယသာမညေန ဝါ အဘိဓမ္မဘာဇနီယပဉှပုစ္ဆကေဟိ သော ဝုတ္တော ဧဝါတိ န ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ධම්මසංගණී, ධාතුකථා ආදී ග්‍රන්ථයන් මගින් ද අභිධර්ම පාළියෙහි පවත්නා අතිරේක විශේෂත්වය පෙන්වා දිය යුතු නොවේ ද? එය සත්‍යයකි. එහෙත් එය ඒකාන්තයෙන් ම අභිධර්ම ක්‍රමය මත ම පදනම් වූවක් බැවින්, වචනයෙන් නොපැවසුව ද එය තහවුරු වූ කරුණක් ලෙස සලකා මෙහි පෙන්වා නොදෙන ලදී. එසේත් නැතහොත්, මෙම නිදර්ශනය මගින් ඒ සියල්ල ද වටහා ගත යුතු ය. නැතහොත් අභිධර්ම ක්‍රමයේ ඇති පොදු බව නිසා අභිධර්ම භාජනීය සහ ප්‍රශ්න පෘච්ඡක ක්‍රමයන් මගින් එය පවසා ඇති බැවින්, මෙහිදී වෙනම නොපවසන ලදැයි දත යුතු ය.

ပဉှဝါရာတိ ပုစ္ဆနဝိဿဇ္ဇနဝသေန ပဝတ္တာ ပါဠိနယာ. ဧတ္ထေဝါတိ ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂေ ဧဝ. အပေက္ခာဝသိကတ္တာ အပ္ပမဟန္တဘာဝဿ ယတော အပ္ပမတ္တိကာ မဟာဓာတုကထာတန္တိ ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂဝစနဝသေန အဝသေသာ, တံ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂေ အနာဂန္တွာ မဟာဓမ္မဟဒယေ အာဂတတန္တိတော’’တိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မဟဒယ…ပေ… အာဂတတန္တိတော ရူပကဏ္ဍဓာတုဝိဘင်္ဂါဒီသု အနာဂန္တွာ မဟာဓာတုကထာယံ အာဂတတန္တိ အပ္ပမတ္တိကာဝါတိ သမ္ဗန္ဓော[Pg.15]. အထ ဓာတုကထာယ ဝိတ္ထာရကထာ မဟာဓာတုကထာ ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂေ အနာဂန္တွာ မဟာဓမ္မဟဒယေ အာဂတတန္တိတော ဓာတုကထာယံ အနာဂန္တွာ မဟာဓာတုကထာယ အာဂတတန္တိ အပ္ပမတ္တိကာဝါတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

පඤ්හවාර යනු ප්‍රශ්න හා පිළිතුරු වශයෙන් පවතින පාලි ක්‍රමයයි. මෙය ධම්මහදය විභංගයෙහිම වේ. අපේක්ෂාවන් මත පදනම් වූ අල්ප වූ ස්වභාවය නිසා යම් ප්‍රමාණික වූ මහා ධාතුකථාවක් වේද, එය ධම්මහදය විභංගයේ වචනයන්ට අනුව ඉතිරි වූවකි. එය දැක්වීම පිණිස 'ධම්මහදය විභංගයෙහි සඳහන් නොවී මහා ධම්මහදයෙහි සඳහන් වූ පෙළින්' යැයි කියන ලදී. ධම්මහදය...පෙ... සඳහන් වූ පෙළින් යන්න, රූපකණ්ඩය, ධාතුවිභංගය ආදියෙහි සඳහන් නොවී මහා ධාතුකථාවෙහි සඳහන් වූ පෙළ අල්පමාත්‍රික වේ යන්න සමඟ සම්බන්ධ වේ. තවද ධාතුකථාවේ විස්තරාත්මක කථාව මහා ධාතුකථාවයි. එය 'ධම්මහදය විභංගයෙහි සඳහන් නොවී මහා ධම්මහදයෙහි සඳහන් වූ පෙළින්, ධාතුකථාවෙහි සඳහන් නොවී මහා ධාතුකථාවෙහි සඳහන් වූ පෙළ අල්පමාත්‍රික වේ' යැයි මෙහි යෙදිය යුතුය.

ဥပလဗ္ဘတီတိ အနုလောမပစ္စနီယပဉ္စကဿ, နုပလဗ္ဘတီတိ ပစ္စနီယာနုလောမပဉ္စကဿ ဥပလက္ခဏဝသေန ဝုတ္တံ. သစ္စိကဋ္ဌံ နိဿယန္တိ ‘‘သဗ္ဗတ္ထာ’’တိအာဒိနာ ဒေသာဒိအနာမသနေန ရူပါဒိသတ္တပညာသဓမ္မပ္ပဘေဒံ သစ္စိကဋ္ဌမေဝ နိဿယဘူတံ. သဗ္ဗတ္ထာတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ဥပလဗ္ဘတိ နုပလဗ္ဘတီတိ ပဋိညာယ ဂဟိတာယ ပဋိက္ခေပဂ္ဂဟဏတ္ထ’’န္တိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓနီယံ, တထာ သဗ္ဗဒါ သဗ္ဗေသူတိ ဧတ္ထာပိ. ယဒိ ခန္ဓာယတနာဒယော ဂဟိတာ အဋ္ဌကထာယံ အာဂတနယေန, အထ ပန ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ယော သစ္စိကဋ္ဌောတိ သစ္စိကဋ္ဌနိဿယံ ဥပလက္ခေတိ. ဧတေဟီတိ ဧတေဟိ ဝစနေဟိ. သစ္စိကဋ္ဌဒေသကာလပ္ပဒေသေဟိ ကထံ သစ္စိကဋ္ဌာဒီနံ ပဒေသော ဧကဒေသဘူတော သဗ္ဗောတိ ဝုစ္စတိ? ပဒေသာနံ ပုထုတ္တာ. ‘‘သဗ္ဗေသု ပဒေသေသူ’’တိ ပစ္စေကံ ဘေဒါမသနဝသေန စာယံ ပဉှော ပဝတ္တောတိ န ပုရိမေဟိ အဝသေသော.

'ලැබේ' (උපලබ්භති) යන්න අනුලෝම පච්චනීය පංචකයට ද, 'නොලැබේ' (නුපලබ්භති) යන්න පච්චනීය අනුලෝම පංචකයට ද ලක්ෂණ වශයෙන් කියන ලදී. 'සබ්බත්ථ' (සියලු තැන්හි) යනාදියෙන් දේශ කාලාදිය වෙන් කොට හඳුන්වා නොදී රූප ආදී පනස් හතක් වූ ධර්ම ප්‍රභේදයන්ම සත්‍ය වූ අර්ථයෙන් (සච්චිකට්ඨ) පදනම් කොට පවතී. 'සියලු තැන්හි' යන්නෙහි ද 'ලැබේ හෝ නොලැබේ යන ප්‍රතිඥාව ගත් කල්හි එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සඳහා' යැයි ගෙන සම්බන්ධ කළ යුතුය. එසේම 'සබ්බදා' (සෑම කල්හි) සහ 'සබ්බේසු' (සියල්ලන් කෙරෙහි) යන්නෙහි ද එය එසේමය. ඉදින් අටුවාවෙහි සඳහන් ක්‍රමයට ස්කන්ධ ආයතන ආදිය ගනු ලැබුවේ නම්, එවිට මෙසේ කියන ලදැයි සම්බන්ධ කළ යුතුය. යම් සත්‍ය වූ අර්ථයක් වේද, එය සත්‍ය අර්ථයෙහි පදනම ලක්ෂණ කරයි. 'මොවුන් විසින්' යනු මේ වචන මගින්ය. සත්‍ය අර්ථය, දේශය, කාලය සහ ප්‍රදේශය යන මෙයින් සත්‍ය අර්ථයෙහි ප්‍රදේශය එක් කොටසක් වූයේ කෙසේ සියල්ල යැයි කියනු ලැබේද? ප්‍රදේශයන්ගේ වෙනස් බව නිසාය. 'සියලු ප්‍රදේශයන්හි' යැයි වෙන් වෙන් වශයෙන් බෙදා බැලීමෙන් මෙම ප්‍රශ්නය පවතින බැවින් මෙය පෙර කරුණුවලින් ඉතිරි වූවක් නොවේ.

ဥပလဗ္ဘတိ…ပေ… မိစ္ဆာတိ ဧကန္တိ ဥပလဗ္ဘတီတိ ပဋိညာဂ္ဂဟဏပဋိက္ခေပဂ္ဂဟဏနိဂ္ဂဏှနာနံ အနုလောမပဋိလောမတော ပဋိညာဌပနနိဂ္ဂဟပါပနာရောပနာနဉ္စ ဝသေန ပဝတ္တာ တန္တိ ပဌမပဉ္စကဿ ဧကံ အင်္ဂံ ဧကော အဝယဝေါတိ အတ္ထော. ဧဝံ သေသေသုပိ နေတဗ္ဗံ. နိဂ္ဂဟဿ သုနိဂ္ဂဟဘာဝံ ဣစ္ဆတော သကဝါဒိနော ‘‘တွံ စေ ပန မညသိ ဝတ္တဗ္ဗေ ခေါ ပုဂ္ဂလော နုပလဗ္ဘတီ’’တိအာဒိနာ (ကထာ. ၃) ပဋိညာဌပနေန, တေန ‘‘တဝ တတ္ထ ဟေတာယ ပဋိညာယ ဟေဝံ ပဋိဇာနန္တော ဟေဝံ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗေ အထ တံ နိဂ္ဂဏှာမ သုနိဂ္ဂဟိတော စ ဟောတီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ဟဉ္စိ ပုဂ္ဂလော နုပလဗ္ဘတီ’’တိအာဒိနာ (ကထာ. ၂) ပရဝါဒိနော အတ္တနော ပဋိကမ္မံ ယထာ သကဝါဒီ န နိဗ္ဗေဌေတိ, ဧဝံ ကရဏံ ပဋိကမ္မဝေဌနံ. ပရဝါဒိနော ပဋိကမ္မဿ ဒုပ္ပဋိကမ္မဘာဝံ ဣစ္ဆတော သကဝါဒိနော တံနိဒဿနေန ‘‘ဧသော စေ ဒုန္နိဂ္ဂဟိတော ဟေဝ’’န္တိ ပဋိကမ္မနိဒဿနေန, ‘‘ဝတ္တဗ္ဗေ ခေါ ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတိ…ပေ… ပရမတ္ထေနာတိ (ကထာ. ၁). နော စ မယံ တယာ တတ္ထ ဟေတာယ ပဋိညာယ ဟေဝံ ပဋိဇာနန္တော ဟေဝံ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗာ. အထ အမှေ နိဂ္ဂဏှာသိ ဒုန္နိဂ္ဂဟိတာ စ ဟောမာ’’တိ ဝတွာ ‘‘ဟဉ္စိ ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတီ’’တိအာဒိနာ (ကထာ. ၅) နိဂ္ဂဟဿ ဒုန္နိဂ္ဂဟိတဘာဝဒဿနေန [Pg.16] အနိဂ္ဂဟိတဘာဝကရဏံ နိဂ္ဂဟနိဗ္ဗေဌနံ. ‘‘တေန ဟိ ယံ နိဂ္ဂဏှာသိ ဟဉ္စိ ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတီ’’တိအာဒိံ ဝတွာ ‘‘တေန ဟိ ယေ ကတေ နိဂ္ဂဟေ သေ နိဂ္ဂဟေ ဒုက္ကဋေ သုကတေ ပဋိကမ္မေ သုကတာ ပဋိပါဒနာ’’တိ သကဝါဒိနော နိဂ္ဂဟဿ, အနိဂ္ဂဟဘာဝါရောပနေန အတ္တနော ပဋိကမ္မဿ သုပဋိကမ္မဘာဝကရဏေန စ သကဝါဒိနော နိဂ္ဂဟဿ ဆေဒေါ ဝိနာသနံ ပုဂ္ဂလဝါဒနိသေဓနဝသေန သမုဋ္ဌိတတ္တာ. ဓမ္မတာယ အနုလောမနဝသေန ဥဋ္ဌဟိတွာ တဗ္ဗိလောမနဝသေန ပဝတ္တော အနုလောမပစ္စနီကပဉ္စကော ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဒုတိယပဉ္စကော ဝေဒိတဗ္ဗော.

'ලැබේ...පෙ... මිථ්‍යාය' යනු ඒකාන්තයකි. එනම් 'ලැබේ' යන ප්‍රතිඥාව පිළිගැනීම, ප්‍රතික්ෂේප කිරීම හා නිග්‍රහ කිරීම අනුලෝම හා ප්‍රතිලෝම වශයෙන් ද, ප්‍රතිඥාව පිහිටුවීම, නිග්‍රහයට පැමිණවීම හා දෝෂාරෝපණය කිරීම් වශයෙන් ද පවතින ධර්ම පාඨය ප්‍රථම පංචකයේ එක් අංගයක් හෙවත් එක් කොටසක් බව අර්ථයයි. සෙසු තැන්වල ද මෙසේම දත යුතුය. නිග්‍රහය මනා නිග්‍රහයක් වනු කැමති ස්වවාදියා විසින් 'ඉදින් ඔබ පුද්ගලයා නොලැබේ යැයි කිව යුතුයැයි සිතන්නේ නම්' යනාදියෙන් ප්‍රතිඥාව පිහිටුවීමෙන්, ඔහු විසින් 'එහි ඔබගේ ඒ ප්‍රතිඥාවෙහි මෙසේ පිළිගන්නා වූ ඔබ මෙසේ නිග්‍රහ කළ යුතුය, එබැවින් අපි ඔබ නිග්‍රහ කරමු, එය මනා නිග්‍රහයකි' යැයි පවසා, 'ඉදින් පුද්ගලයා නොලැබේ නම්' යනාදියෙන් පරවාදියා සිය පිළිතුර (ප්‍රතිකර්මය) ස්වවාදියාට ලිහා දැමිය නොහැකි පරිදි සකස් කිරීම 'ප්‍රතිකර්ම වේඨනය' නම් වේ. පරවාදියාගේ ප්‍රතිකර්මය දුර්වල ප්‍රතිකර්මයක් වනු කැමති ස්වවාදියා එය නිදර්ශනය කරමින් 'මෙය වනාහි වැරදි නිග්‍රහයකි' යැයි ප්‍රතිකර්ම නිදර්ශනයෙන්, 'පුද්ගලයා ලැබෙන්නේ යැයි කිව යුතුය...පෙ... පරමාර්ථ වශයෙන්' කියා, 'අපි ඔබ විසින් ඔබගේ ඒ ප්‍රතිඥාවෙහි මෙසේ පිළිගන්නා වූ අප මෙසේ නිග්‍රහ නොකළ යුතුය. එහෙත් ඔබ අප නිග්‍රහ කරයි නම් එය වැරදි නිග්‍රහයකි' යැයි කියා, 'ඉදින් පුද්ගලයා ලැබෙන්නේ නම්' යනාදියෙන් නිග්‍රහයේ දුර්වල බව පෙන්වීමෙන් නිග්‍රහ නොකළ බවට පත් කිරීම 'නිග්‍රහ නිබ්බේඨනය' නම් වේ. 'එසේ නම් යමක් නිග්‍රහ කරයි ද, ඉදින් පුද්ගලයා ලැබෙන්නේ නම්' යනාදිය කියා, 'එසේ නම් කරන ලද යම් නිග්‍රහයක් වේ ද එය වැරදි නිග්‍රහයකි, ප්‍රතිකර්මය නිවැරදි ප්‍රතිකර්මයකි, පිළිපැදීම නිවැරදි ය' යැයි ස්වවාදියාගේ නිග්‍රහයට අනිග්‍රහ බව ආරෝපණය කිරීමෙන් සහ තමාගේ ප්‍රතිකර්මය මනා ප්‍රතිකර්මයක් කිරීමෙන් ස්වවාදියාගේ නිග්‍රහය බිඳ දැමීම (ඡේදය) පුද්ගලවාදය නිෂේධනය කිරීම පදනම් කොට උපන්නකි. ධර්මතාවයට අනුව අනුලෝම වශයෙන් පැනනැඟී පසුව එයට විලෝම වශයෙන් (ප්‍රතිවිරුද්ධව) පවතින අනුලෝම පච්චනීක පංචකය, ඉහත කී ක්‍රමයේ විපර්යාසය ලෙස දෙවන පංචකයෙහි දත යුතුය.

တဒါဓာရောတိ တေ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထာ ရူပါဒယော အာဓာရာ ဧတဿာတိ တဒါဓာရော. ဧတေန ‘‘ရူပသ္မိံ အတ္တာ’’တိ ဧဝံပကာရော ပုဂ္ဂလဝါဒေါ ဒဿိတော ဟောတိ. တေသံ ဝါ အာဓာရဘူတောတိ ဧတေန ‘‘အတ္တနိ ရူပ’’န္တိ ဧဝံပကာရော. အညတြ ဝါ တေဟီတိ တေဟိ ရူပါဒီဟိ ဝိနာ. အာဓာရာဓေယျာဒိဘာဝေန အသံသဋ္ဌော ဝိသုံယေဝ ဝိနာ. တေန သတ္တာဒိဂုဏေဟိ အဝေါကိဏ္ဏော ပုရိသောတိ ဧဝမာဒိကော. တံသာမိဘူတတာယ ဝါ တဒဓီနဘာဝေန ‘‘အညတြ ဝါ တေဟီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ‘‘ရူပဝါ အတ္တာ’’တိ ဧဝံပကာရော ပုဂ္ဂလဝါဒေါ ဒဿိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အနညောတိ ဧတေန ‘‘ရူပံ အတ္တာ’’တိ ဧဝံပကာရော. ရုပ္ပနာဒိသဘာဝေါ ရူပက္ခန္ဓာဒီနံ ဝိသေသလက္ခဏံ, သပ္ပစ္စယာဒိသဘာဝေါ သာမညလက္ခဏံ. ရူပါဒိတော အညော အနညော ဝါ အညတ္တေ စ တဒါဓာရာဒိဘူတော ဥပလဗ္ဘမာနော အာပဇ္ဇတီတိ အနုယုဉ္ဇတိ သကဝါဒီ ပကာရန္တရဿ အသမ္ဘဝတော. ပုဂ္ဂလဝါဒီ ပုဂ္ဂလဿ ရူပါဒီဟိ န အညတ္တံ ဣစ္ဆတိ ရူပါဒိ ဝိယ ပစ္စက္ခတော အနုမာနတော ဝါ ဂါဟယိတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ တဿ စ ကာရကဝေဒကဘာဝဿ အယုဇ္ဇမာနကတ္တာ. နာပိ အနညတ္တံ ရုပ္ပနသပ္ပစ္စယာဒိသဘာဝပ္ပသင်္ဂတော ပုဂ္ဂလဿေဝ အဘာဝပ္ပသင်္ဂတော စ. ယထေဝ ဟိ န ဝိနာ ဣန္ဓနေန အဂ္ဂိ ပညာပိယတိ, န စ အညံ ဣန္ဓနတော အဂ္ဂိံ သက္ကာ ပဋိဇာနိတုံ, နာပိ အနညံ. ယဒိ ဟိ အညော သိယာ, န ဥဏှံ ဣန္ဓနံ သိယာ. အထ အနညော, နိဒ္ဒဟိတဗ္ဗံယေဝ ဒါဟကံ သိယာ. ဧဝမေဝ န ဝိနာ ရူပါဒီဟိ ပုဂ္ဂလော ပညာပိယတိ, န စ တေဟိ အညော, နာပိ အနညော သဿတုစ္ဆေဒဘာဝပ္ပသင်္ဂတောတိ လဒ္ဓိယံ ဌတွာ ပုဂ္ဂလဝါဒီ ‘‘န ဟေဝါ’’တိ ပဋိက္ခိပတိ. တတ္ထ အဂ္ဂိန္ဓနောပမာ တာဝ ယဒိ လောကဝေါဟာရေန ဝုတ္တာ, အပဠိတ္တံ ကဋ္ဌာဒိဣန္ဓနံ နိဒ္ဒဟိတဗ္ဗဉ္စ, ပဠိတ္တံ ဘာသုရုဏှံ အဂ္ဂိ ဒါဟကဉ္စ, တဉ္စ ဩဇဋ္ဌမကရူပံ ပုရိမပစ္ဆိမကာလိကံ [Pg.17] အနိစ္စံ သင်္ခတံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နံ, ယဒိ ဧဝံ ပုဂ္ဂလော ရူပါဒီဟိ အညော အနိစ္စော စ အာပန္နော. အထ ပရမတ္ထတော, တသ္မိံယေဝ ကဋ္ဌာဒိကေ ပဠိတ္တေ ယံ ဥသုမံ သော အဂ္ဂိ, တံသဟဇာတာနိ တီဏိ ဘူတာနိ ဣန္ဓနံ, ဧဝမ္ပိ သိဒ္ဓံ လက္ခဏဘေဒတော အဂ္ဂိန္ဓနာနံ အညတ္တန္တိ အဂ္ဂိ ဝိယ ဣန္ဓနတော ရူပါဒီဟိ အညော ပုဂ္ဂလော အနိစ္စော စ အာပန္နောတိ ဗျာဟတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

තදාධාර යනු සත්‍ය වූ, පරමාර්ථ වූ රූප ආදිය මොහුට (ආත්මයට) ආධාර වන බැවින් 'තදාධාර' නම් වේ. මෙයින් 'රූපයෙහි ආත්මය පවතී' යන ආකාරයේ පුද්ගලවාදය පෙන්වා දෙයි. එම රූප ආදියට ආධාර වූයේ යන අර්ථයෙන් 'ආත්මයෙහි රූපය පවතී' යන ආකාරය පෙන්වයි. 'රූප ආදියෙන් අන්‍යව' යනු රූප ආදියෙන් තොරවයි. ආධාර-ආධෙය භාවයෙන් සම්බන්ධ නොවී වෙන්ව පවතී යන්නයි. එයින් සත්ත්ව ගුණාදියෙන් මිශ්‍ර නොවූ 'පුරුෂයා' යනාදී වාදයන් අදහස් වේ. එම රූප ආදියෙහි ස්වාමී බව නිසා හෝ ඒවා තමාට යටත් බව නිසා 'රූපය ආදියෙන් අන්‍යව' යන්නෙන් 'ආත්මය රූපවත්ය' (රූපය ඇත්තේය) යන පුද්ගලවාදය පෙන්වා දෙන බව දත යුතුය. 'අනන්‍ය' යන්නෙන් 'රූපයම ආත්මයයි' යන වාදය පෙන්වයි. රූපණය වීම (විකෘති වීම) ආදී ස්වභාවය රූපස්කන්ධාදියේ විශේෂ ලක්ෂණයයි. ප්‍රත්‍යයන් සහිත බව ආදී ස්වභාවය සාමාන්‍ය ලක්ෂණයයි. රූපයට වඩා අන්‍ය වූ හෝ අනන්‍ය වූ හෝ ආකාරයකින්, එමෙන්ම තදාධාරාදී වශයෙන් පුද්ගලයා උපලබ්ධ වේ (හමුවේ) නම්, එය දෝෂ සහිත බවට පත්වේ යැයි ස්කවාදියා (තෙරවාදියා) ප්‍රශ්න කරන්නේ වෙනත් ආකාරයකින් පුද්ගලයා පැවතිය නොහැකි බැවිනි. පුද්ගලවාදියා පුද්ගලයා රූපයෙන් අන්‍ය බව පිළි නොගනී; මන්දයත් රූපය මෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂව හෝ අනුමානයෙන් ඔහු ග්‍රහණය කරගත නොහැකි බැවිනි, තවද ඔහු (පුද්ගලයා) කරන්නෙකු හෝ විඳින්නෙකු ලෙස නොගැලපෙන බැවිනි. එසේම අනන්‍ය බව ද පිළි නොගනී; මන්දයත් එවිට පුද්ගලයා ද රූපණය වන, ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගන්නා ස්වභාවයට පත්වන බැවින් හා පුද්ගලයා යන සංකල්පයම නැති වී යන බැවිනි. දර නැතිව ගින්නක් නොපැනවෙන්නාක් මෙන් ද, දරට වඩා අන්‍යව ගින්නක් ඇතැයි පිළිගත නොහැක්කාක් මෙන් ද, එසේම අනන්‍ය නොවන්නාක් මෙන් ද (ගින්න පවතී). ඉදින් ගින්න දරට වඩා අන්‍ය නම්, දර උණුසුම් නොවිය යුතුය. ඉදින් අනන්‍ය නම්, දවන්නා වූ ගින්නම දැවිය යුතු දර විය යුතුය. එමෙන්ම රූපය ආදියෙන් තොරව පුද්ගලයා පනවනු නොලැබේ, ඔහු රූපයෙන් අන්‍ය ද නොවේ, අනන්‍ය ද නොවේ; එසේ වුවහොත් ශාශ්වත හෝ උච්ඡේද දෘෂ්ටියට පත්වන බැවින්, පුද්ගලවාදියා සිය ලබ්ධියෙහි පිහිටා 'එසේ නැත' (න හේවා) යැයි ප්‍රතික්ෂේප කරයි. එහිදී ගිනි සහ දර උපමාව ලෝක ව්‍යවහාරයෙන් පවසන්නේ නම්, නොදැල්වුණු දර දැවිය යුතු දෙයකි, දැල්වුණු දීප්තිමත් උණුසුම් ගින්න දවන්නා වේ. එම ගින්න ඕජට්ඨමක රූපයක් වන අතර පෙර හා පසු කාලීන වූ අනිත්‍ය වූ, සංඛත වූ, පටිච්චසමුප්පන්න වූවකි. එසේ නම් පුද්ගලයා ද රූපයෙන් අන්‍ය වූ අනිත්‍ය වූවෙක් බවට පත්වේ. ඉදින් පරමාර්ථ වශයෙන් ගන්නේ නම්, එම දැල්වුණු දරෙහි යම් උෂ්ණත්වයක් ඇත්ද එය ගින්නයි, ඒ හා සහජාත වූ සතර මහා භූතයන් තිදෙනා දර වේ. මෙසේ ලක්ෂණ භේදයෙන් ගින්න සහ දරෙහි අන්‍ය බව සිද්ධ වේ. එවිට ගින්න දරට වඩා අන්‍ය වන්නාක් මෙන්, පුද්ගලයා ද රූපයෙන් අන්‍ය වූ, අනිත්‍ය වූවෙක් බවට පත්වන බැවින් (පුද්ගලවාදියාගේ මතය) පරස්පර විරෝධී වන බව දත යුතුය.

ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတီတိ ပဋိဇာနန္တဿ ပကာရန္တရဿ အသမ္ဘဝတော ဝုတ္တေသု ပကာရေသု ဧကေန ပကာရေန ဥပလဗ္ဘမာနော ဥပလဗ္ဘတီတိ ‘‘အာပန္န’’န္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိညာယ ဧကတ္တာပန္န’’န္တိ. ဧကတ္တာပန္နတ္တာ ဧဝ အပ္ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗံ, ပုဂ္ဂလေ ပဋိသိဒ္ဓေ တဒဘိနိဝေသောပိ အယာထာဝတော ပုဂ္ဂလဝါဒိနော ဂဟိတာကာရသုညတာဝိဘာဝနေန သကဋ္ဌာနတော စာဝိတော ပဋိသေဓိတော ဧဝ နာမ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပုဂ္ဂလဒိဋ္ဌိံ ပဋိသေဓေန္တော’’တိ. ပုဂ္ဂလောယေဝ ဝါ တထာ ပဿိတဗ္ဗတ္တာ ဒိဋ္ဌိ. ‘‘သာမီ နိဝါသီ ကာရကော ဝေဒကော နိစ္စော ဓုဝေါ’’တိ အဘိနိဝေသဝိသယဘူတော ဟိ ပရိကပ္ပမတ္တသိဒ္ဓေါ ပုဂ္ဂလော ဣဓ ပဋိက္ခိပီယတိ, ‘‘န စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ပုဂ္ဂလာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တဝေါဟာရပုဂ္ဂလောတိ အနနုယောဂေါ အာကာသကုသုမဿ ရတ္တနီလာဒိဘာဝဝိစာရဏာ ဝိယာတိ အတ္ထော. ပုဗ္ဗေ ‘‘နုပလဗ္ဘတီ’’တိ ပဋိဇာနိတွာ ဝိသေသစောဒနာယ အနာပဇ္ဇနတော ပုန ‘‘န ဟေဝါ’’တိ ပဋိက္ခေပေါ ပဋိညာယ အာပဇ္ဇနလေသော. ဝဉ္ဈာပုတ္တကဿ ဒီဃရဿတာနုယောဂဿ ဝိယ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ပရမတ္ထတော အနုပလဗ္ဘမာနဿ ပုဂ္ဂလဿ ရူပါဒီဟိ အညာနညတာနုယောဂဿ အနနုယောဂဘာဝေါ ဧဝ ဣဓ အဝိပရီတတ္ထော.

පුද්ගලයා උපලබ්ධ වේ (හමුවේ) යැයි පිළිගන්නා තැනැත්තා හට, ඉහත දැක්වූ ක්‍රම හැර වෙනත් ක්‍රමයක් නොමැති බැවින්, ඉන් එක් ක්‍රමයකින් පුද්ගලයා හමුවන්නේ යැයි පිළිගැනීමට සිදුවීම 'ආපන්න' (පැමිණි) යන්නෙන් අදහස් වේ. එසේ එකඟතාවයට පැමිණි බැවින් එය ප්‍රතික්ෂේප නොකළ යුතුය. පුද්ගලයා පිළිබඳ මතය ප්‍රතික්ෂේප වූ විට, පුද්ගලවාදියා විසින් ගනු ලැබූ වැරදි සහගත අතාත්වික ස්වභාවය විවරණය කිරීමෙන් ඔහු තමාගේ ස්ථාවරයෙන් බැහැර කරවන ලද (පරාජය කරන ලද) බව පැවසීම සඳහා 'පුද්ගල දිට්ඨිං පටිසෙධෙන්තො' (පුද්ගල දෘෂ්ටිය ප්‍රතික්ෂේප කරමින්) යැයි කියන ලදී. එසේම පුද්ගලයා එලෙස (වැරදියට) දැකිය යුතු බැවින් එය දෘෂ්ටියකි. 'ස්වාමියා, නිවැසියා, කරන්නා, විඳින්නා, නිත්‍ය වූ, ස්ථිර වූ' යන අභිනිවේශයට (දැඩිව ගැනීම) විෂය වූ, හුදු පරිකල්පනයක් පමණක් වූ පුද්ගලයා මෙහිදී ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබේ. 'මහණෙනි, මේ පුද්ගලයෝ සතර දෙනෙක් පවතිති' යනාදී වශයෙන් ව්‍යවහාරයෙහි දැක්වෙන පුද්ගලයා පිළිබඳව ප්‍රශ්න කිරීම, අහස් මල්වල රතු හෝ නිල් පැහැය ගැන විමසන්නාක් මෙන් නිෂ්ඵල දෙයක් බව අර්ථයයි. පෙර 'නූපලබ්ධ වේ' (හමු නොවේ) යැයි පිළිගෙන, පසුව විශේෂ චෝදනාවකට හසු නොවන බැවින් නැවත 'එසේ නැත' (න හේවා) යැයි ප්‍රතික්ෂේප කිරීම ප්‍රතිඥාවෙන් මගහැරීමට උත්සාහ කිරීමකි. වඳ ස්ත්‍රියකගේ පුතෙකු උස ද මිටි ද යන්න විමසන්නාක් මෙන්, පරමාර්ථ වශයෙන් සකල ආකාරයෙන්ම හමු නොවන පුද්ගලයා රූපයෙන් අන්‍ය ද අනන්‍ය ද යන්න විමසීම විමසිය නොයුතු දෙයක් බව මෙහි නියම අර්ථයයි.

ယံကာရဏာတိ ဧတေန ‘‘ယတောနိဒါန’’န္တိ ဧတ္ထ ဝိဘတ္တိအလောပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ ဒဿေတိ. အဇ္ဈာစရန္တီတိ အဘိဘဝန္တိ. အဘိနန္ဒနာဒယော တဏှာဒီဟိ ယထာသင်္ချံ ယောဇေတဗ္ဗာ, တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ ဝါ အဘိနန္ဒနဇ္ဈောသာနာနိ, တီဟိပိ အဘိဝဒနံ အဝိသေသေန ဝါ တီဟိပိ တယော ယောဇေတဗ္ဗာ. ဧတ္ထ စေ နတ္ထိ အဘိနန္ဒိတဗ္ဗန္တိအာဒိနာ အဘိနန္ဒနာဒီနံ အဘာဝသူစနေန ဖလူပစာရတော အဘိနန္ဒနာဒီနံ သမုစ္ဆေဒပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဘူတံ မဂ္ဂဖလံ ဝုစ္စတိ, တံ ပစ္စာမသနဉ္စ ဧသေဝါတိ ဣဒန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘အဘိ…ပေ… ဖလံ ဝါ’’တိ.

'යංකාරණා' යන්නෙන් මෙහි 'යතොනිදානං' යන තැන විභක්ති ලෝපයක් ඇති බව පෙන්වයි. 'අජ්ඣාචරන්ති' යනු අභිබවා යති යන්නයි. අභිනන්දනා (සතුටු වීම) ආදිය තණ්හාව ආදිය සමඟ පිළිවෙළින් යෙදිය යුතුය. නැතහොත් තණ්හාව සහ දෘෂ්ටිය සමඟ අභිනන්දනය සහ දැඩිව අල්ලා ගැනීම යෙදිය යුතුය. එසේත් නැතිනම් මේ තුන සමඟම (තණ්හා, මාන, දිට්ඨි) සෙසු තුන (අභිනන්දන, අභිවදන, අජ්ඣෝසාන) සාමාන්‍යයෙන් හෝ වෙන් වෙන් වශයෙන් යෙදිය යුතුය. මෙහිදී 'අභිනන්දනය කළ යුතු කිසිවක් නැත' යනාදී වශයෙන් අභිනන්දනය ආදියේ නොපැවැත්ම දැක්වීමෙන්, එනම් ඵලූපචාරයෙන් අභිනන්දනය ආදිය සහමුලින්ම නැති කිරීම (සමුච්ඡේදය) සහ සංසිඳීම වූ මාර්ග-ඵලයන් ගැන කියවේ. එය පසක් කරගැනීම ද මෙයම යැයි සලකා 'අභි...පෙ... ඵලං වා' යැයි පවසන ලදී.

‘‘ဉာယတီတိ ဇာန’’န္တိ ဥက္ကံသဂတိဝိဇာနနေန နိရဝသေသံ ဉေယျဇာတံ ပရိဂ္ဂယှတီတိ တဗ္ဗိသယာယ ဇာနာတိကိရိယာယ သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ ကရဏံ ဘဝိတုမရဟတီတိ [Pg.18] ‘‘သဗ္ဗညုတညာဏေန ဇာနိတဗ္ဗံ ဇာနာတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ပကရဏဝသေန, ‘‘ဘဂဝါ’’တိ သဒ္ဒန္တရသန္နိဓာနေန ဝါ အယံ အတ္ထော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော. ပဿံ ပဿတီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဇာနန္တာပိ ဝိပလ္လာသဝသေန ဇာနန္တိ တိတ္ထိယာ ပဌမဇ္ဈာနအရူပဇ္ဈာနေဟိ ကာမရူပပရိညာဝါဒိနော. ဇာနန္တော ဇာနာတိယေဝ ဘဂဝါ အနာဂါမိအရဟတ္တမဂ္ဂေဟိ တံပရိညာဝါဒိတာယ. အယဉ္စ အတ္ထော ဒုက္ခက္ခန္ဓသုတ္တဝသေန (မ. နိ. ၁.၁၆၃, ၁၇၅ အာဒယော) ဝိဘာဝေတဗ္ဗော. ပညာစက္ခုနာ ဥပ္ပန္နတ္တာ ဝါ စက္ခုဘူတော. ဉာဏဘူတောတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. အထ ဝါ ဒိဗ္ဗစက္ခုအာဒိကံ ပဉ္စဝိဓမ္ပိ စက္ခုံ ဘူတော ပတ္တောတိ စက္ခုဘူတော. ဧဝံ ဉာဏဘူတောတိအာဒီသုပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သာမုက္ကံသိကာယ ဓမ္မဒေသနာယ သာတိသယော ဘဂဝတော ဝတ္တုအာဒိဘာဝေါတိ ဝုတ္တံ ‘‘စတုသစ္စဓမ္မေ ဝဒတီတိ ဝတ္တာ’’တိအာဒိ. ‘‘ပဝတ္တာ’’တိ ဧတ္ထ ပ-ကာရဿ ပကဋ္ဌတ္ထတံ ဒဿေတုံ ‘‘စိရံ…ပေ… ပဝတ္တာ’’တိ အာဟ. နိဒ္ဓါရေတွာ နေတာ နိန္နေတာ.

'දන්නා බැවින් ජාන නම් වේ' යන්නෙන් උත්කෘෂ්ට වූ ගමනකින් (දැනුමකින්) සියලුම ඥෙය මණ්ඩලය අවශේෂ රහිතව පිරිසිඳ ගන්නා බැවින්, එම විෂයෙහි පවතින 'දැනගැනීම' නම් ක්‍රියාවට සර්වඥතාඥානයම කරණය (උපකරණය) විය යුතු බැවින් 'සර්වඥතාඥානයෙන් දැනගත යුත්ත දනී' යැයි පවසන ලදී. නැතහොත් ප්‍රකරණයේ (විෂය කරුණේ) ස්වභාවය අනුව හෝ 'භගවා' යන ශබ්දය සමීපව තිබීම නිසා මෙම අර්ථය පැහැදිලි කරගත යුතුය. 'දකිමින් දකියි' (පස්සං පස්සති) යන්නෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. තීර්ථකයෝ ද දනිති, නමුත් ඔවුන් දන්නේ විපල්ලාස (වැරදි) වශයෙනි. ඔවුන් ප්‍රථම ධ්‍යාන, අරූප ධ්‍යාන මගින් කාම සහ රූප ලෝකයන් පිරිසිඳ දන්නා බව පවසති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දන්නේ සත්‍යයම දනිති; ඒ අනාගාමී සහ අර්හත් මාර්ගයන්ගෙන් එම (දුක්ඛාදී) ධර්මයන් පිරිසිඳ දන්නා බව පවසන බැවිනි. මෙම අර්ථය දුක්ඛක්ඛන්ධ සූත්‍රය අනුව පැහැදිලි කරගත යුතුය. ප්‍රඥා ඇස උපන් බැවින් උන්වහන්සේ 'චක්ඛුභූත' (ඇසක් වැනි වූ) නම් වන සේක. 'ඤාණභූත' ආදියේ ද මෙම ක්‍රමයම වේ. නැතහොත් දිව්‍ය චක්ෂුස ආදී පංචවිධ චක්ෂුසයන්ටම හිමිකම් කියන බැවින් චක්ඛුභූත නම් වේ. ඤාණභූත ආදියෙහි ද එලෙසම දත යුතුය. අසමසම වූ ධර්ම දේශනාවෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ විශිෂ්ට කථිකත්වය ආදිය පැවසීමට 'සිව්සස් දහම පවසන බැවින් වත්තා නම් වේ' යනාදිය කියන ලදී. 'පවත්තා' යන්නෙහි 'ප' කාරයෙන් ප්‍රකෘෂ්ට (විශිෂ්ට) යන අර්ථය පෙන්වීමට 'බොහෝ කල්...පෙ... පවත්වන' යැයි පැවසීය. විනිශ්චය කර පෙන්වා දෙන්නා (නිර්ණය කර පමුණුවන්නා) 'නින්නේතා' නම් වේ.

‘‘ဧကူနနဝုတိ စိတ္တာနီ’’တိ ဝုတ္တာ စိတ္တသဟစရိယာယ ယထာ ‘‘ကုန္တာ ပစရန္တီ’’တိ. တေသဉ္စ ပါဠိပဒေသာနံ ဧကေကံ ပဒံ ဥဒ္ဓရိတွာပိ ကိဉ္စာပိ ကုသလတ္တိကပဒါနိယေဝ ဥဒ္ဓရိတွာ စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍေ စိတ္တာနိ ဝိဘတ္တာနိ, ကုသလတ္တိကေန ပန သဘာဝဓမ္မသင်္ဂဟိတာနံ သေသတ္တိကဒုကပဒါနံ အသင်္ဂဟိတာနံ အဘာဝတော ကုသလတ္တိကပဒုဒ္ဓါရေန နယဒဿနဘူတေန ဣတရတ္တိကဒုကပဒါနိပိ ဥဒ္ဓဋာနေဝါတိ ဝုတ္တံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ မာတိကာဂ္ဂဟဏံ သမတ္ထိတံ ဘဝတိ.

‘අසූ නවයක් සිත්’ යැයි පවසන ලද්දේ, ‘හෙල්ල (කුන්ත) ඉදිරියට යයි’ යන තැන හෙල්ල දරන්නන් අදහස් කරන්නාක් මෙන්, සිත හා සමඟ එකට උපදින චෛතසිකයන් ද ඇතුළත් වන පරිදිය. ඒ පාළි පාඨයන්ගෙන් එක් එක් පදයක් ගෙන හෝ කුසල තිකයට අයත් පදයන් පමණක් ගෙන චිත්තුප්පාද කණ්ඩයෙහි සිත් විභාග කර දක්වා ඇත. කුසල තිකයෙන් ස්වභාව ධර්මයන්ට ඇතුළත් වූ සෙසු තික හා දුක පදයන් අතහැරී නැති බැවින්, කුසල තික පදයන් ඉස්මතු කිරීම නය දර්ශනයක් (ක්‍රමයක්) ලෙස සලකා සෙසු තික හා දුක පදයන් ද ඉස්මතු කළා හා සමාන යැයි කියන ලදී. මෙසේ කිරීමෙන් මාතෘකාව ග්‍රහණය කර ගැනීම තහවුරු වෙයි.

သော စ ဓမ္မောတိ ‘‘တယော ကုသလဟေတူ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၀၆၀) ပုရိမာယ ပုရိမာယ ပါဠိယာ ပစ္ဆိမာ ပစ္ဆိမာ အတ္ထနိဒ္ဒေသောတိ ဝုတ္တံ. ‘‘သမာနေန္တီ’’တိသဒ္ဒဿ ပဋပဋာယတိ-သဒ္ဒဿ ဝိယ သဒ္ဒနယော ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ ဒဿေတုံ ‘‘သမာနံ ကရောန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. သမာနကရဏဉ္စ ဦနပက္ခိပနေန အဓိကာပနယနေန ဝါ ဟောတိ, ဣဓ ဦနပက္ခိပနေနာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပူရေန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. သမာနေတဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထာပီတိ ‘‘ပဋ္ဌာနံ သမာနေတဗ္ဗ’’န္တိ ဧတ္ထ.

‘එය ධර්මයයි’ යන්නෙන්, ‘කුසල හේතු තුනකි’ යනාදී පෙර පාළි පාඨයන්ගේ පසුපසින් එන අර්ථ විවරණය පවසන ලදී. ‘සමාන කරති’ (සමානෙන්ති) යන වචනය, ‘පටපටායති’ යන වචනය මෙන් ශබ්ද අනුවාදයක් (ඔනොමැටොපොයික්) ලෙස දත යුතුයැයි දැක්වීම සඳහා ‘සමාන කරති’ යැයි පවසන ලදී. සමාන කිරීම සිදුවන්නේ අඩු දේ එක් කිරීමෙන් හෝ වැඩි දේ ඉවත් කිරීමෙනි; මෙහිදී අඩු දේ පිරවීමෙන් යන අර්ථය දැක්වීමට ‘පුරවති’ යැයි කියන ලදී. ‘පට්ඨානය සමාප්ත කළ යුතුය’ යන තැන ද ‘සමානෙතබ්බං’ යන්න එලෙසම වේ.

ဗလဝတာ ဉာဏဝေဂေန အဘိဓမ္မပစ္စဝေက္ခဏဝသပ္ပဝတ္တေန. ဗလဝတော ဉာဏဝေဂဿ သဗ္ဗကိလေသက္ခေပနဝသပ္ပဝတ္တဿ. ဂမ္ဘီရမေဝ ဂမ္ဘီရဂတံ ဒိဋ္ဌိဂတန္တိအာဒီသု ဝိယ. နိရဝသေသေနာတိ န ကဉ္စိ အဝသေသေတွာ. ပဉ္စခီလရဟိတေနာတိ ပဉ္စစေတောခီလရဟိတေန.

අභිධර්මය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමේ ස්වභාවයෙන් පවතින බලවත් වූ ඥාන වේගයෙන් යන්නයි. සියලු කෙලෙස් දුරු කිරීමේ ස්වභාවයෙන් පවතින බලවත් ඥාන වේගයයි. ‘ගම්භීර වූම’ යන්න ‘දෘෂ්ටිගත’ යන්නෙහි මෙන් ගැඹුරට පත් වූ යන අර්ථයයි. ‘නිරවශේෂයෙන්’ යනු කිසිවක් ඉතිරි නොකර යන්නයි. ‘පඤ්චඛීල රහිතව’ යනු සිතෙහි හටගන්නා ඇණ වැනි වූ පංච චේතෝඛීලයන්ගෙන් තොරව යන්නයි.

ဧကာဓိကေသု [Pg.19] အဋ္ဌသု ကိလေသသတေသူတိ ‘‘ဇာတိမဒေါ’’တိအာဒိနာ ဧကကဝသေန အာဂတာ တေသတ္တတိ, ‘‘ကောဓော စ ဥပနာဟော စာ’’တိအာဒိနာ ဒုကဝသေန ဆတ္တိံသ, ‘‘တီဏိ အကုသလမူလာနီ’’တိအာဒိနာ တိကဝသေန ပဉ္စာဓိကံ သတံ, ‘‘စတ္တာရော အာသဝါ’’တိအာဒိနာ စတုက္ကဝသေန ဆပ္ပညာသ, ‘‘ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနီ’’တိအာဒိနာ ပဉ္စကဝသေန ပဉ္စသတ္တတိ, ‘‘ဆ ဝိဝါဒမူလာနီ’’တိအာဒိနာ ဆက္ကဝသေန စတုရာသီတိ, ‘‘သတ္တ အနုသယာ’’တိအာဒိနာ သတ္တကဝသေန ဧကူနပညာသ, ‘‘အဋ္ဌ ကိလေသဝတ္ထူနီ’’တိအာဒိနာ အဋ္ဌကဝသေန စတုသဋ္ဌိ, ‘‘နဝ အာဃာတဝတ္ထူနီ’’တိအာဒိနာ နဝကဝသေန ဧကာသီတိ, ‘‘ဒသ ကိလေသဝတ္ထူနီ’’တိအာဒိနာ ဒသကဝသေန သတ္တတိ, ‘‘အဇ္ဈတ္တိကဿုပ္ပာဒါယ အဋ္ဌာရသ တဏှာဝိစရိတာနီ’’တိအာဒိနာ အဋ္ဌာရသကဝသေန အဋ္ဌသတန္တိ ဧဝံ ဧကာဓိကေသု အဋ္ဌသု ကိလေသသတေသု. သေသာ တေနဝုတာဓိကံ ဆသတံ ကိလေသာ. တေ ဗြဟ္မဇာလသုတ္တာဂတာဟိ ဒွါသဋ္ဌိယာ ဒိဋ္ဌီဟိ သဟ ပဉ္စပညာသာဓိကံ သတ္တသတံ ဟောန္တိ.

එකක් වැඩියෙන් ඇති අටසියයක් වූ කෙලෙස්වල (801ක්) විස්තරය මෙසේය: ‘ජාති මදය’ යනාදී වශයෙන් ඒකක (එක බැගින්) ලෙස පැමිණි කෙලෙස් හැත්තෑ තුනකි (73), ‘ක්‍රෝධය හා උපනාහය’ යනාදී වශයෙන් දුක (දෙක බැගින්) ලෙස තිස් හයකි (36), ‘අකුසල මූල තුන’ යනාදී වශයෙන් තික (තුන බැගින්) ලෙස එකසිය පහකි (105), ‘සතර ආසව’ යනාදී වශයෙන් චතුක්ක (හතර බැගින්) ලෙස පනස් හයකි (56), ‘පංච ඕරම්භාගිය සංයෝජන’ යනාදී වශයෙන් පංචක (පහ බැගින්) ලෙස හැත්තෑ පහකි (75), ‘සය විවාද මූල’ යනාදී වශයෙන් ඡක්ක (හය බැගින්) ලෙස අසූ හතරකි (84), ‘සත්ත අනුසය’ යනාදී වශයෙන් සත්තක (හත බැගින්) ලෙස හතළිස් නවයකි (49), ‘අට කෙලෙස් වස්තු’ යනාදී වශයෙන් අට්ඨක (අට බැගින්) ලෙස හැට හතරකි (64), ‘නව ආඝාත වස්තු’ යනාදී වශයෙන් නවක (නවය බැගින්) ලෙස අසූ එකකි (81), ‘දස කෙලෙස් වස්තු’ යනාදී වශයෙන් දසක (දහය බැගින්) ලෙස හැත්තෑවකි (70), ‘ආධ්‍යාත්මික වශයෙන් උපදින තණ්හා විචරිත දහඅට’ යනාදී වශයෙන් අෂ්ටාදශක (දහඅට බැගින්) ලෙස එකසිය අටකි (108). මෙසේ කෙලෙස් අටසිය එකකි. ඉතිරි කෙලෙස් හයසිය අනූවකි (690). ඒවා බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයෙහි එන සැට දෙකක් වූ දෘෂ්ටි සමඟ එක් වූ විට හත්සිය පනස් පහක් (755) වේ.

အထ ဝါ စုဒ္ဒသေကန္တာကုသလာ, ပဉ္စဝီသတိ ကုသလာဗျာကတသာဓာရဏာ, စုဒ္ဒသ ကုသလတ္တိကသာဓာရဏာ, ဥပစယာဒိဒွယံ ဧကံ ကတွာ သတ္တဝီသတိ ရူပါနိ စာတိ ဣမေ အသီတိ ဓမ္မာ, ဣမေသု ဘာဝဒွယေ ဧကံ ဌပေတွာ အဇ္ဈတ္တိကာ ဧကူနာသီတိ, ဗာဟိရာ ဧကူနာသီတီတိ သဗ္ဗေပိ အဋ္ဌပညာသာဓိကံ သတံ ဟောန္တိ. ဣမေသု ဧကေကသ္မိံ ဒသန္နံ ဒသန္နံ ကိလေသာနံ ဥပ္ပဇ္ဇနတော အသီတိအဓိကံ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿံ ဟောန္တိ.

නැතහොත්, ඒකාන්ත අකුසල දහහතර (14), කුසල හා අව්‍යාකෘත දෙකටම පොදු වූ විසිපහ (25), කුසල තිකයට පොදු වූ දහහතර (14), උපචය ආදී දෙක එකක් ලෙස ගත් විට රූප විසිහත (27) යන මේ ධර්ම අසූව (80) සලකා බලන්න. මෙහිදී ස්ත්‍රී/පුරුෂ භාව දෙකෙන් එකක් ඉවත් කළ විට ආධ්‍යාත්මික වශයෙන් හැත්තෑ නවයකි (79), බාහිර වශයෙන් හැත්තෑ නවයකි (79) ලෙස සියල්ල එකතුව එකසිය පනස් අටකි (158). මෙයින් එකිනෙකක කෙලෙස් දහය බැගින් ඉපදීම නිසා කෙලෙස් එක්දහස් පන්සිය අසූවක් (1580) හෙවත් එක්දහස් පන්සියයක් පමණ වේ.

အထ ဝါ တေပညာသ အရူပဓမ္မာ, အဋ္ဌာရသ ရူပရူပါနိ, အာကာသဓာတု, လက္ခဏရူပါနိ စာတိ ပဉ္စသတ္တတိ ဓမ္မာ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဘေဒတော ပညာသသတံ ဟောန္တိ. တတ္ထ ဧကေကသ္မိံ ဒသ ဒသ ကိလေသာတိပိ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿံ. တထာ ဧတ္ထ ဝေဒနံ သုခိန္ဒြိယာဒိဝသေန ပဉ္စဝိဓံ ကတွာ သတ္တပညာသ အရူပဓမ္မာ, အဋ္ဌာရသ ရူပရူပါနိ စာတိ ပဉ္စသတ္တတိ ဝိပဿနူပဂဓမ္မာ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဘေဒတော ပညာသသတံ ဟောန္တိ. ဧတေသု ဧကေကသ္မိံ ဒသ ဒသ ကိလေသာတိပိ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿံ.

නැතහොත් අරූප ධර්ම පනස් තුන (53), රූප රූප දහඅට (18), ආකාශ ධාතුව සහ ලක්ෂණ රූප යන පනස් හතක් වූ ධර්මයෝ ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වශයෙන් බෙදූ විට එකසිය පනහක් (150) වෙති. එහි එකිනෙකක කෙලෙස් දහය බැගින් ගත් විට එක්දහස් පන්සියයක් වූ (1500) කෙලෙස් වේ. එලෙසම මෙහි වේදනාව සුඛේන්ද්‍රිය ආදී වශයෙන් පස් වැදෑරුම් කොට ගත් විට අරූප ධර්ම පනස් හතක් ද, රූප රූප දහඅටක් ද ලෙස විදර්ශනාවට හසුවන ධර්ම හැත්තෑ පහකි. ඒවා ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වශයෙන් බෙදූ විට එකසිය පනහකි. ඒ එකිනෙකෙහි කෙලෙස් දහය බැගින් ගත් විට ද කෙලෙස් එක්දහස් පන්සියයක් වේ.

အပရော နယော – ဒွါဒသအကုသလစိတ္တုပ္ပာဒေသု ပဌမေ ဆ ကိလေသာ, ဒုတိယေ သတ္တ, တတိယေ ဆ, စတုတ္ထေ သတ္တ, ပဉ္စမေ ဆ, ဆဋ္ဌေ သတ္တ, သတ္တမေ ဆ, အဋ္ဌမေ သတ္တ, နဝမေ ပဉ္စ, ဒသမေ ဆ, ဧကာဒသမေ ပဉ္စ, ဒွါဒသမေ စတ္တာရောတိ သဗ္ဗေ ဒွါသတ္တတိ, ဣမေ ပဉ္စဒွါရိကာ ပဉ္စသု ရူပါဒီသု အာရမ္မဏေသု [Pg.20] ဧကေကသ္မိံ ဒွါသတ္တတီတိ သဋ္ဌိအဓိကာနိ တီဏိ သတာနိ, မနောဒွါရိကာ ပန ဆသု အာရမ္မဏေသု ဧကေကသ္မိံ ဒွါသတ္တတိ ဒွါသတ္တတီတိ ကတွာ ဒွတ္တိံသာဓိကာနိ စတ္တာရိ သတာနိ, သဗ္ဗာနိပိ ဒွါနဝုတိအဓိကာနိ သတ္တသတာနိ, တာနိ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဝိသယတာယ စတုရာသီတိအဓိကံ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿံ ဟောန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

තවත් ක්‍රමයක් නම් - අකුසල සිත් දොළොසෙහි පළමු සිතෙහි කෙලෙස් හයකි, දෙවැන්නේ හතකි, තෙවැන්නේ හයකි, සතරවැන්නේ හතකි, පස්වැන්නේ හයකි, සයවැන්නේ හතකි, හත්වැන්නේ හයකි, අටවැන්නේ හතකි, නවවැන්නේ පහකි, දසවැන්නේ හයකි, එකොළොස්වැන්නේ පහකි, දොළොස්වැන්නේ හතරකි. මෙසේ සියල්ල හැත්තෑ දෙකකි (72). මෙම කෙලෙස් හැත්තෑ දෙක පංචද්වාරික රූප ආදී ආරම්මණ පහෙහි වෙන වෙනම ගත් විට තුන්සිය සැටකි (360). මනෝද්වාරික ආරම්මණ හයෙහි වෙන වෙනම හැත්තෑ දෙක බැගින් ගත් විට හාරසිය තිස් දෙකකි (432). එවිට සියල්ල හත්සිය අනූ දෙකකි (792). ඒවා ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වශයෙන් ගත් විට එක්දහස් පන්සිය අසූ හතරක් (1584) හෙවත් එක්දහස් පන්සියයක් පමණ කෙලෙස් වන බව දත යුතුය.

အထ ဝါ ရူပါရမ္မဏာဒီနိ ပဉ္စ, အဝသေသရူပဝေဒနာသညာသင်္ခါရဝိညာဏဝသေန ပဉ္စ ဓမ္မာရမ္မဏကာ သေသာ စာတိ ဒသ, တေ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဘေဒတော ဝီသတိ, ပညတ္တိ စာတိ ဧကဝီသတိယာ အာရမ္မဏေသု ဒွါသတ္တတိ ဒွါသတ္တတိ ကိလေသာတိ ဒွါဒသာဓိကံ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿံ ဟောန္တိ.

නැතහොත් රූපාරම්මණ ආදී ආරම්මණ පහ ද, ඉතිරි රූප, වේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ වශයෙන් ධම්මාරම්මණ පහ ද යන දසය, ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වශයෙන් විස්සකි. ප්‍රඥප්තිය ද සමඟ විසි එකක් (21) වූ ආරම්මණවල හැත්තෑ දෙක බැගින් වූ කෙලෙස් ගත් කල, එක්දහස් පන්සිය දොළහක් (1512) හෙවත් එක්දහස් පන්සියයක් පමණ කෙලෙස් වේ.

အထ ဝါ ဒွါဒသသု အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒေသု ပဌမေ ဝီသတိ ဓမ္မာ, ဒုတိယေ ဒွါဝီသတိ, တတိယေ ဝီသတိ, စတုတ္ထေ ဒွါဝီသတိ, ပဉ္စမေ ဧကူနဝီသတိ, ဆဋ္ဌေ ဧကူနဝီသတိ, သတ္တမေ ဧကူနဝီသတိ, အဋ္ဌမေ ဧကဝီသတိ, နဝမေ ဧကူနဝီသတိ, ဒသမေ ဧကဝီသတိ, ဧကာဒသမေ သောဠသ, ဒွါဒသမေ သောဠသာတိ သဗ္ဗေ အကုသလဓမ္မာ ဆတ္တိံသာဓိကာနိ ဒွေ သတာနိ, ဣမေ ဆသု အာရမ္မဏေသု ပစ္စေကံ ဆတ္တိံ သာဓိကာနိ ဒွေ သတာနိ, သဗ္ဗေ သောဠသာဓိကာနိ စတ္တာရိ သတာနိ စ သဟဿံ ဟောန္တီတိ ဧဝမ္ပိ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

නැතහොත් අකුසල සිත් දොළොසෙහි, පළමුවැන්නේ ධර්ම විස්සකි, දෙවැන්නේ විසි දෙකකි, තෙවැන්නේ විස්සකි, සතරවැන්නේ විසි දෙකකි, පස්වැන්නේ දහනවයකි, සයවැන්නේ දහනවයකි, හත්වැන්නේ දහනවයකි, අටවැන්නේ විසි එකකි, නවවැන්නේ දහනවයකි, දසවැන්නේ විසි එකකි, එකොළොස්වැන්නේ දහසයකි, දොළොස්වැන්නේ දහසයකි. මෙසේ සියලු අකුසල ධර්මයන් දෙසිය තිස් හයකි (236). මේවා ආරම්මණ හයෙහි වෙන වෙනම ගත් විට සියල්ල එක්දහස් හාරසිය දහසයක් (1416) වේ. මෙසේ ද කෙලෙස් එක්දහස් පන්සියයක් පමණ වන බව දත යුතුය.

ဣတရေသန္တိ တဏှာဝိစရိတာနံ ‘‘အတီတာနိ ဆတ္တိံသာ’’တိအာဒိနာ အတီတာဒိဘာဝါမသနတော. ခေပနေတိ အရိယမဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္ဒနေ. ‘‘ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿံ ခေပေတွာ’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ. ပရမတ္ထတော အတီတာဒီနံ မဂ္ဂေန အပ္ပဟာတဗ္ဗတ္တာ ‘‘အတီတာဒိဘာဝါမသနာ အဂ္ဂဟဏံ ခေပနေ’’တိ ဝုတ္တံ. ယံ ပန ပဋ္ဌာနေ ‘‘ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗော ဓမ္မော ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဿ ဓမ္မဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိနာ တိကေ, တထာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာတီတတိကတိကေ ‘‘အတီတာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ’’တိအာဒိနာ စ တီသု [Pg.21] ကာလေသု ဒဿနာဒိပဟာတဗ္ဗဝစနံ ကတံ, တံ အတီတာဒီနံ သံကိလိဋ္ဌတာယ အပါယဂမနီယတာယ စ ဒဿနပဟာတဗ္ဗေဟိ နိရတိသယတ္တာ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

''අනෙක් අයගේ'' යන්නෙන් තෘෂ්ණා විචාරයන්ගෙන් යුත් අයට ''අතීත වූ සයතිසකි'' යනාදී වශයෙන් අතීතය ආදී කාලයන් ස්පර්ශ කරමින් (මෙනෙහි කරමින්) පවත්නා තෘෂ්ණාවන් අදහස් වේ. ''ක්ෂය කිරීමෙහි'' යන්නෙන් ආර්ය මාර්ගයෙන් සහමුලින්ම සිඳ දැමීම අදහස් වේ. ''එක්දහස් පන්සියයක් ක්ලේශයන් ක්ෂය කොට'' යැයි වදාරන ලදී. පරමාර්ථ වශයෙන් අතීත ආදී කාලයන් මාර්ගය මඟින් ප්‍රහීණ කළ නොහැකි බැවින්, ''අතීත ආදී භාවයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ග්‍රහණය නොකිරීම ක්ෂය කිරීමෙහි ලා කියන ලදී'' යනුවෙන් පවසන ලදී. එහෙත් පට්ඨාන ප්‍රකරණයෙහි ''දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මය, දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ'' යනාදී තිකයන්හි ද, එමෙන්ම අතීත තිකයෙහි ''අතීත වූ දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු'' යනාදී වශයෙන් කාලත්‍රයෙහිම දර්ශනාදියෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු බව ප්‍රකාශ කර ඇත. එය අතීත ආදියේ ඇති කිලිටි බව (සංකිලිට්ඨතා) හා අපායගාමී බව නිසා දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන්ට සමාන වූ බැවින් වදාරන ලදැයි දත යුතුය.

န ဘာသိတတ္ထဝစနန္တိ ဣဒံ ‘‘ဟိတပရိယာယဝစန’’န္တိ ဧတေန နိဝတ္တိတဿ ဧကဒေသကထနံ. ယထာ ဟိ အယံ အတ္ထ-သဒ္ဒေါ န ဘာသိတတ္ထဝစနံ, ဧဝံ ဝိသယပ္ပယောဇနာဒိဝစနမ္ပိ န ဟောတီတိ. ယထာဝုတ္တဿာတိ ဟိတပရိယာယဿ. ‘‘န ဟညဒတ္ထတ္ထိပသံသလာဘာ’’တိ ပဒဿ နိဒ္ဒေသေ ‘‘အတ္တတ္ထော ဝါ ပရတ္ထော ဝါ’’တိအာဒိနာ (မဟာနိ. ၆၉) ကိဉ္စာပိ သုတ္တနိရပေက္ခံ အတ္တတ္ထာဒယော ဝုတ္တာ သုတ္တတ္ထဘာဝေန အနိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ, တေသု ပန ဧကောပိ အတ္ထပ္ပဘေဒေါ သုတ္တေန ဒီပေတဗ္ဗတံ နာတိက္ကမတီတိ အာဟ ‘‘တေ သုတ္တံ သူစေတီ’’တိ. ဣမသ္မိံ ဝိကပ္ပေ အတ္ထ-သဒ္ဒေါ ဘာသိတတ္ထဝစနမ္ပိ ဟောတိ. ပုရိမကာ ဟိ ပဉ္စ အတ္ထပ္ပဘေဒါ ဟိတပရိယာယာ, တတော ပရေ ဆ ဘာသိတတ္ထပ္ပဘေဒါ, ပစ္ဆိမကာ ပန ဥဘယသဘာဝါ. တတ္ထ ဒုရဓိဂမတာယ ဝိဘာဝနေ အလဒ္ဓဂါဓော ဂမ္ဘီရော, န ဝိဝဋော ဂုဠှော, မူလုဒကာဒယော ဝိယ ပံသုနာ အက္ခရသန္နိဝေသာဒိနာ တိရောဟိတော ပဋိစ္ဆန္နော, နိဒ္ဓါရေတွာ ဉာပေတဗ္ဗော နေယျော, ယထာရုတဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော နီတော. အနဝဇ္ဇနိက္ကိလေသဝေါဒါနာ ပရိယာယဝသေန ဝုတ္တာ, ကုသလဝိပါကကိရိယဓမ္မဝသေန ဝါ. ပရမတ္ထော နိဗ္ဗာနံ, အဝိပရီတသဘာဝေါ ဧဝ ဝါ. သာတိသယံ ပကာသိတာနိ တပ္ပရဘာဝေန ပကာသိတတ္တာ. ‘‘ဧတ္တကံ တဿ ဘဂဝတော သုတ္တာဂတံ သုတ္တပရိယာပန္န’’န္တိ (ပါစိ. ၁၂၄၂), ‘‘သကဝါဒေ ပဉ္စသုတ္တသတာနီ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ; ကထာ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ) စ ဧဝမာဒီသု သုတ္တ-သဒ္ဒေါ ဥပစရိတောတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘ဣဒမေဝ အတ္ထာနံ သူစနတော သုတ္တန္တိ ဝုတ္တ’’န္တိ. ဧကန္တဟိတပဋိလာဘသံဝတ္တနိကာ သုတ္တန္တဒေသနာတိ ဣဒမ္ပိ ဝိနေယျာနံ ဟိတသမ္ပာပနေ သုတ္တန္တဒေသနာယ တပ္ပရဘာဝံယေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တပ္ပရဘာဝေါ စ ဝိနေယျဇ္ဈာသယာနုလောမတော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, တထာ အတ္တတ္ထာဒိပ္ပကာသနပဓာနတာပိ. ဣတရေဟီတိ ဝိနယာဘိဓမ္မေဟိ.

''භාෂිත අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නක් නොවේ'' යන්න ''හිත පර්යාය වචනයක්'' යන මෙයින් බැහැර කරන ලද කොටසක් ගැන කියන්නකි. යම් සේ මෙම ''අර්ථ'' ශබ්දය භාෂිත අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නක් නොවේද, එසේම විෂය හා ප්‍රයෝජන ආදිය ප්‍රකාශ කරන්නක් ද නොවේ. ''පූර්වෝක්ත'' යන්නෙන් හිත පර්යාය අදහස් වේ. ''තමන්ගේ අභිවෘද්ධිය (අර්ථය) මිස අන් කිසිවක් පසසන්නේ නැත'' යන පදයේ නිද්දේසයෙහි ''තමාගේ අර්ථය හෝ අනුන්ගේ අර්ථය හෝ'' යනාදී වශයෙන් සූත්‍රය නොබලාම ස්වාධීනව අත්තර්ථ ආදිය විස්තර කර තිබුණ ද, ඒවා සූත්‍ර අර්ථයන් ලෙස වෙන් කොට දක්වා නැත. එහෙත් එම අර්ථ ප්‍රභේදයන්ගෙන් එකක්වත් සූත්‍රයෙන් දත යුතු බව ඉක්මවා නොයන හෙයින් ''ඒවා සූත්‍රය හඟවයි'' යැයි පවසන ලදී. මෙම විකල්පයේදී ''අර්ථ'' ශබ්දය භාෂිත අර්ථය ප්‍රකාශ කරන වචනයක් ද වේ. මක්නිසාද යත්, මුල් අර්ථ ප්‍රභේද පහ හිත පර්යායයන් වන අතර, ඉන් පසුව එන අර්ථ ප්‍රභේද හය භාෂිත අර්ථ ප්‍රභේදයන් වේ. අවසන් ඒවා උභය ස්වභාවයෙන් යුක්තය. එහිදී වටහා ගැනීමට අපහසු බැවින් විස්තර කිරීමේදී ගැඹුරු (ගම්භීර) වේ. විවෘත නොවන බැවින් ගුප්ත (ගුළ්හ) වේ. පසින් වැසී ඇති මුල් ජලය ආදිය මෙන්, අක්ෂර පිහිටුවීම් ආදියෙන් සැඟවී ඇති බැවින් ප්‍රතිච්ඡන්න (වැසුණු) වේ. විමසා බලා තේරුම් ගත යුතු බැවින් නෙය්‍ය (neyya) වේ. වචන වල අර්ථය අනුවම තේරුම් ගත යුතු බැවින් නීත (nīta) වේ. දෝෂ රහිත වූත් කෙලෙස් රහිත වූත් පාරිශුද්ධිය පර්යාය වශයෙන් හෝ කුසල-විපාක-ක්‍රියා ධර්ම වශයෙන් හෝ වදාරන ලදී. පරමාර්ථය යනු නිර්වාණයයි, නොහොත් අවිපරීත ස්වභාවයමයි. ඒවා අතිශයින්ම ප්‍රකාශ කරන ලද බැවින් සප්‍රකාශිත නම් වේ. ''භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සූත්‍රයට ආගත, සූත්‍රයට පර්යාපන්න වූ මෙපමණක්...'' සහ ''ස්වකීය වාදයෙහි සූත්‍ර පන්සියයක්...'' යනාදී තැන්වල ''සූත්‍ර'' ශබ්දය උපචාර වශයෙන් භාවිතා කර ඇති බව අඟවමින් ''අර්ථයන් හඟවන බැවින්ම සූත්‍රයයි කියන ලදී'' යනුවෙන් අදහස් කරන ලදී. සූත්‍රාන්ත දේශනාව ඒකාන්තයෙන්ම හිත ලඟා කර දීමට පවතින බව කීමෙන් ද අදහස් කළේ විනෙය ජනයාට හිත වැඩ සැලසීම කෙරෙහි සූත්‍රාන්ත දේශනාවෙහි ඇති ඒකායන බවයි. ඒ ඒකායන බව විනෙය ජනයාගේ අදහස්වලට අනුකූල වීමෙන් ද, එසේම අත්තර්ථ ආදිය ප්‍රකාශ කිරීමේ ප්‍රධානත්වය අනුව ද දත යුතුය. ''අනෙක් ඒවායින්'' යනු විනය හා අභිධර්මයයි.

ရတ္တိအာဒီသူတိ ရတ္တိရာဇဝိနယေသု ဝိသယဘူတေသု. နနု စ ‘‘အဘိရတ္တီ’’တိ အဝုတ္တတ္တာ ရတ္တိဂ္ဂဟဏံ န ကတ္တဗ္ဗံ, ‘‘အဘိညာတာ အဘိလက္ခိတာ’’တိ စ ဉာဏလက္ခဏကိရိယာဝိသေသကော အဘိ-သဒ္ဒေါတိ? န, ‘‘အဘိညာတာ အဘိလက္ခိတာ’’တိ အဘိ-သဒ္ဒဝိသိဋ္ဌာနံ ဉာတလက္ခိတသဒ္ဒါနံ ရတ္တိသဒ္ဒေန [Pg.22] သမာနာဓိကရဏတာယ ရတ္တိဝိသယတ္တာ. ဧတ္ထ စ ဝါစကသဒ္ဒသန္နိဓာနေ နိပါတာနံ တဒတ္ထဇောတကမတ္တတ္တာ လက္ခိတသဒ္ဒတ္ထဇောတကော အဘိ-သဒ္ဒေါ လက္ခဏေ ဝတ္တတီတိ ဝုတ္တော. အဘိလက္ခိတသဒ္ဒပရိယာယော စ အဘိညာတသဒ္ဒေါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, အဘိဝိနယသဒ္ဒဿ ပန အဘိပုရိသဿ ဝိယ သမာသသိဒ္ဓိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အနေကတ္ထာ ဟိ နိပါတာ, အနေကတ္ထဘေဒေါ စ သဒ္ဒါနံ ပယောဂဝိသယောတိ.

''රාත්‍රී කාලය ආදියේදී'' යන්නෙන් රාත්‍රී සහ රාජ විනය ආදී විෂයයන් ගැන කියවේ. ''අභිරාත්‍රී'' යන පදය වදාරා නොමැති බැවින් ''රාත්‍රී'' යන්න මෙහි නොගත යුතු නොවේද? එමෙන්ම ''අභිඤ්ඤාතා'' සහ ''අභිලක්ඛිතා'' යන්නෙහි ''අභි'' ශබ්දය ඥාන ලක්ෂණ ක්‍රියාව විශේෂ කරන්නක් නොවේද? නැත, ''අභිඤ්ඤාතා අභිලක්ඛිතා'' යනාදී වශයෙන් ''අභි'' ශබ්දයෙන් විශේෂිත වූ, දන්නා ලද සහ ලකුණු කරන ලද යන අර්ථ සහිත වචන රාත්‍රී ශබ්දය හා සමානාධිකරණ බැවින් රාත්‍රී විෂයෙහිම පවතී. මෙහිදී වාචක ශබ්දයන් සමීපයේ ඇති නිපාත පදයන් එම අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම (ජෝතනය කිරීම) පමණක් කරන බැවින්, ''අභි'' ශබ්දය ලකුණු කළ යන අර්ථය හඟවමින් ''ලක්ෂණය'' අර්ථයෙහි පවතින බව කියන ලදී. ''අභිලක්ඛිත'' ශබ්දයේ පර්යාය පදයක් ලෙස ''අභිඤ්ඤාත'' ශබ්දය දත යුතුය. ''අභිවිනය'' යන ශබ්දයෙහි සමාස සිද්ධිය ''අභිපුරිස'' යන්නෙහි මෙන් දත යුතුය. නිපාත පද විවිධ අර්ථ ගෙන දෙන අතර, ශබ්දයන්ගේ භාවිතය ද විවිධ අර්ථ ප්‍රභේදයන්ගෙන් යුක්ත වේ.

ကိဉ္စာပိ ဒေသနာဒယော ဒေသေတဗ္ဗာဒိနိရပေက္ခာ န သန္တိ, အာဏာဒယော ပန ဝိသေသတော ဒေသကာဒိအဓီနာတိ တံတံဝိသေသယောဂဝသေန တေသံ ဘေဒေါ ဝုတ္တော. ယထာ ဟိ အာဏာဝိဓာနံ ဝိသေသတော အာဏာရဟာဓီနံ တတ္ထ ကောသလ္လယောဂတော, ဧဝံ ဝေါဟာရပရမတ္ထဝိဓာနာနိ စ ဝိဓာယကာဓီနာနီတိ အာဏာဒိဝိဓိနော ဒေသကာယတ္တတာ ဝုတ္တာ. အပရာဓဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဝိယ ဓမ္မာနုရူပမ္ပိ သာသနံ ဝိသေသတော တထာဝိနေတဗ္ဗပုဂ္ဂလာပေက္ခန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘သာသိတဗ္ဗ…ပေ… တဗ္ဗဘာဝေနာ’’တိ. သံဝရာသံဝရနာမရူပါနံ ဝိယ ဝိနိဝေဌေတဗ္ဗာယ ဒိဋ္ဌိယာပိ ကထနံ သတိ ဝါစာဝတ္ထုသ္မိံ, နာသတီတိ ဝိသေသတော တဒဓီနန္တိ အာဟ ‘‘ကထေတဗ္ဗဿ…ပေ… ကထာ’’တိ. ဥပါရမ္ဘာဒီတိ ဥပါရမ္ဘနိဿရဏဓမ္မကောသရက္ခဏာနိ. ပရိယာပုဏနာဒီတိ ပရိယာပုဏနသုပ္ပဋိပတ္တိဒုပ္ပဋိပတ္တိယော.

දේශනා ආදිය දේශනා කළ යුතු කරුණු (දේශිතව්‍ය) ආදියෙන් තොරව නොපවතින නමුත්, අණ (ආඥා) ආදිය විශේෂයෙන්ම දේශකයා ආදීන් මත රඳා පවතී. එබැවින් ඒ ඒ විශේෂිත සම්බන්ධතාවයන් අනුව ඒවායේ වෙනස දක්වන ලදී. යම් සේ අණ පැනවීම විශේෂයෙන්ම අණ ලැබීමට සුදුස්සන් මත සහ එහි ඇති දක්ෂතාවය මත රඳා පවතින්නා සේම, ව්‍යවහාර සහ පරමාර්ථ විධිවිධාන ද ඒවා පනවන්නා මත රඳා පවතී. එබැවින් අණ පැනවීම් ආදිය දේශකයා මත රඳා පවතින බව වදාරන ලදී. වැරදිවලට හෝ අදහස්වලට අනුකූලව මෙන්ම ධර්මයට අනුකූලව ද පවතින ශාසනය (අනුශාසනාව) විශේෂයෙන්ම එසේ හික්මවිය යුතු පුද්ගලයා අපේක්ෂා කරන බව ''හික්මවිය යුතු... පෙ... ස්වභාවයෙන්'' යනුවෙන් වදාරන ලදී. සංවර-අසංවර සහ නාම-රූප ගැන මෙන්ම, ලිහා දැමිය යුතු (දුරු කළ යුතු) දෘෂ්ටීන් ගැන කීම ද කථාවට සුදුසු කරුණු ඇති කල්හිම සිදුවේ. එසේ නොමැති විට සිදු නොවන බැවින් එය විශේෂයෙන්ම ඒ මත රඳා පවතින බව ''කථා කළ යුතු... පෙ... කථාව'' යනුවෙන් වදාරන ලදී. ''උපාරම්භාදී'' යන්නෙන් දෝෂාරෝපණය, නික්මීම සහ ධර්ම කොෂ්ඨාගාරය රැක ගැනීම අදහස් වේ. ''පරියාපුණනාදී'' යන්නෙන් ඉගෙනීම, යහපත් පිළිවෙත සහ අයහපත් පිළිවෙත අදහස් වේ.

တန္တိသမုဒါယော အဝယဝတန္တိယာ အာဓာရော ယထာ ‘‘ရုက္ခေ သာခါ’’တိ. န စောဒေတဗ္ဗမေတံ သမုခေန, ဝိသယဝိသယိမုခေန ဝါ ဝိနယာဒီနံယေဝ ဂမ္ဘီရဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ဓမ္မော ဟိ ဝိနယာဒယော, တေသဉ္စ ဝိသယော အတ္ထော, ဓမ္မတ္ထဝိသယာ စ ဒေသနာပဋိဝေဓာတိ. ‘‘ပဋိဝေဓဿာ’’တိအာဒိနာ ဓမ္မတ္ထာနံ ဒုပ္ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဒေသနာယ ဥပ္ပာဒေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ ပဋိဝေဓဿ ဥပ္ပာဒေတုဉ္စ ပဋိဝိဇ္ဈိတုဉ္စ အသက္ကုဏေယျတ္တာ ဒုက္ခောဂါဟတံ ဒဿေတိ.

තන්ති සමූහය (පෙළ පද්ධතිය) යනු ''ගසෙහි අතු'' මෙන් අවයව තන්තීන්ට ආධාරයකි. මෙය සෘජුවම හෝ විෂය-විෂයී මගින් ප්‍රශ්න නොකළ යුතුය. මක්නිසාද යත් විනයාදියේම ඇති ගැම්භීර බව වදාරා ඇති බැවිනි. ධර්මය යනු විනයාදියයි, ඒවායේ විෂය අර්ථයයි. ධර්මය හා අර්ථය විෂය කරගත්තේ දේශනාව හා ප්‍රතිවේධයයි. ''ප්‍රතිවේධයට...'' යනාදී වශයෙන් ධර්ම සහ අර්ථ අවබෝධ කර ගැනීමට (ප්‍රතිවේධ කිරීමට) අපහසු බැවින් දේශනාව මගින් එය උපදවා ගැනීමට නොහැකි බවත්, ප්‍රතිවේධය උපදවා ගැනීමට හා ප්‍රතිවේධ කිරීමට නොහැකි බවත් පැවසීමෙන් එහි ඇති දුෂ්කර බව (අවගාහනය කිරීමට ඇති අපහසුව) පෙන්වා දෙයි.

ဓမ္မာနုရူပံ ယထာဓမ္မန္တိ စ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ. ဒေသနာပိ ဟိ ပဋိဝေဓော ဝိယ အဝိပရီတံ သဝိသယဝိဘာဝနတော ဓမ္မာနုရူပံ ပဝတ္တတိ ယတော ‘‘အဝိပရီတာဘိလာပေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဓမ္မနိရုတ္တိံ ဒဿေတီတိ ဧတေန ဒေသနာသဒ္ဒသဘာဝါတိ ဒီပေတိ. တထာ ဟိ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါယ ပရိတ္တာရမ္မဏာဒိဘာဝေါ ပါဠိယံ ဝုတ္တော, အဋ္ဌကထာယဉ္စ ‘‘တံတံသဘာဝနိရုတ္တိသဒ္ဒံ အာရမ္မဏံ ကတွာ’’တိအာဒိနာ သဒ္ဒါရမ္မဏတာ. ဣမဿ အတ္ထဿ အယံ သဒ္ဒေါ ဝါစကောတိ ဝစနဝစနီယံ [Pg.23] ဝဝတ္ထပေတွာ တံတံဝစနီယဝိဘာဝနဝသေန ပဝတ္တိတော ဟိ သဒ္ဒေါ ဒေသနာတိ. နနု စ ‘‘ဓမ္မော တန္တီ’’တိ ဣမသ္မိံ ပက္ခေ ဓမ္မဿပိ သဒ္ဒသဘာဝတ္တာ ဓမ္မဒေသနာနံ ဝိသေသော န သိယာတိ? န, တေသံ တေသံ အတ္ထာနံ ဗောဓကဘာဝေန ဉာတော ဥဂ္ဂဟိတာဒိဝသေန စ ပုဗ္ဗေ ပဝတ္တိတော သဒ္ဒပ္ပဗန္ဓော ဓမ္မော, ပစ္ဆာ ပရေသံ အဝဗောဓနတ္ထံ ပဝတ္တိတော တဒတ္ထပ္ပကာသနကော သဒ္ဒေါ ဒေသနာတိ. အထ ဝါ ယထာဝုတ္တသဒ္ဒသမုဋ္ဌာပကော စိတ္တုပ္ပာဒေါ ဒေသနာ မုသာဝါဒါဒယော ဝိယ. ဝစနဿ ပဝတ္တနန္တိ စ ယထာဝုတ္တစိတ္တုပ္ပာဒမာဟ. သော ဟိ ဝစနံ ပဝတ္တေတိ, တံ ဝါ ဧတေန ပဝတ္တီယတီတိ ပဝတ္တနံ. ဒေသီယတိ အတ္ထော ဧတေနာတိ ဒေသနာ. ပကာရေဟိ ဉာပီယတိ ဧတေန, ပကာရတော ဉာပေတီတိ ဝါ ပညတ္တီတိ ဝုစ္စတီတိ. တေနေဝါဟ ‘‘အဓိပ္ပာယော’’တိအာဒိ. အဘိသမေတိ, အဘိသမီယတိ ဝါ ဧတေနာတိ အဘိသမယောတိ ဧဝမ္ပိ အဘိသမယတ္ထော သမ္ဘဝတိ. အဘိသမေတဗ္ဗတော ပန အဘိသမယောတိ ဒုတိယဝိကပ္ပေ ပဋိဝေဓောယေဝါတိ.

ධර්මානුරූපව යනු 'ධර්මයට අනුකූලව' යන අර්ථය ගැලපේ. දේශනාව ද ප්‍රතිවේධය මෙන්, අවිපරීතව (වැරදි රහිතව) තම විෂය ප්‍රකාශ කරන බැවින් ධර්මානුරූපව පවතී, එහෙයින් එය 'අවිපරීත අභිලාපය' (නොවරදින වචනය) යැයි කියනු ලැබේ. 'ධර්ම නිරුක්තිය දක්වයි' යන මෙයින් දේශනාව ශබ්ද ස්වභාවය ඇති බව පෙන්වයි. එලෙසම නිරුක්ති පටිසම්භිදාවෙහි පරිත්තාරම්මණ (පොඩි අරමුණු) ආදී බව පාලියෙහි වදාරන ලදී. අට්ඨකථාවෙහි ද 'ඒ ඒ ස්වභාව නිරුක්ති ශබ්දය අරමුණු කොට' යනාදී වශයෙන් ශබ්දාරම්මණ (ශබ්දය අරමුණු කරන) බව දක්වන ලදී. 'මේ අර්ථයට මේ ශබ්දය වාචක වේ' යැයි වාච්‍ය-වාචක සම්බන්ධය නියම කොට, ඒ ඒ වාච්‍යයන් ප්‍රකාශ කිරීමේ වශයෙන් පවතින ශබ්දය 'දේශනාව' නම් වේ. 'ධර්මය යනු පාලියයි' යන පක්ෂයෙහි, ධර්මය ද ශබ්ද ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් ධර්මයට හා දේශනාවට වෙනසක් නැතැයි කිව නොහැකි ද? නැත, ඒ ඒ අර්ථයන් අවබෝධ කරවන ස්වභාවයෙන් දැනගන්නා ලද, උගන්නා ලද ආකාරයෙන් පෙර පැවති ශබ්ද ප්‍රබන්ධය 'ධර්මය' වන අතර, පසුව අන්‍යන්ගේ අවබෝධය පිණිස ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කරමින් පවතින ශබ්දය 'දේශනාව' වේ. එසේත් නැතහොත්, මුසාවාද ආදියේදී මෙන් යථෝක්ත ශබ්ද සමුට්ඨාපනය කරන චිත්තෝත්පාදය (සිත ඉපදීම) 'දේශනාව' නම් වේ. 'වචනය පැවැත්වීම' යන්නෙන් ද කියන ලද චිත්තෝත්පාදයම අදහස් වේ. එය වචනය පවත්වයි, නැතහොත් මෙයින් වචනය පවත්වනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'පවත්තන' නම් වේ. මෙයින් අර්ථය දේශනා කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'දේශනාව' නම් වේ. විවිධ ආකාරවලින් මෙයින් දැනුම් දෙනු ලැබේ, නැතහොත් විවිධ ආකාරයෙන් දැනුම් දෙයි යන අර්ථයෙන් 'ප්‍රඥප්තිය' (පඤ්ඤත්ති) යැයි කියනු ලැබේ. එහෙයින් 'අදහස' (අධිප්පාය) යනාදිය වදාළහ. මෙයින් අවබෝධ කරයි, නැතහොත් මෙයින් අවබෝධ කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'අභිසමය' යන අර්ථය ද ලැබේ. 'අවබෝධ කටයුතු බැවින් අභිසමය' යන දෙවන විකල්පයෙහිදී එය ප්‍රතිවේධයම වේ.

ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာတိ အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာဒီနံ ဓမ္မတ္ထာနံ ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈတာယ ဒုက္ခောဂါဟတာ, တေသံ ပညာပနဿ ဒုက္ကရဘာဝတော တံဒေသနာယ ပဋိဝေဓနသင်္ခါတဿ ပဋိဝေဓဿ ဥပ္ပာဒနဝိသယိကရဏာနံ အသက္ကုဏေယျတာယ ဒုက္ခောဂါဟတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

පෙර කියන ලද ක්‍රමයට දත යුතුය. අවිද්‍යාව, සංඛාර ආදී ධර්මයන් අවබෝධ කරගැනීමට (ප්‍රතිවේධ කිරීමට) දුෂ්කර බැවින් 'දුක්ඛෝගාහ' (බැසගැනීමට අපහසු) බව ද, ඒවා පැනවීම (ඉගැන්වීම) දුෂ්කර බැවින් එම දේශනාවෙන් ප්‍රතිවේධය (අවබෝධය) ඉපදවීම හා එය විෂය කරගැනීමට නොහැකි බැවින් 'දුක්ඛෝගාහ' බව ද දත යුතුය.

ကာရဏေ ဖလဝေါဟာရေန တေ ဓမ္မာ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တန္တီတိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဥပါရမ္ဘ…ပေ… ဟေတုဘာဝေနာ’’တိ. အညံ အတ္ထန္တိ ဥပါရမ္ဘံ နိဿရဏဉ္စ. နိဋ္ဌာပေတွာတိ ကထနဝသေန ပရိယောသာပေတွာ. တဿ ‘‘အာရဒ္ဓ’’န္တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော. ဥဒ္ဒါနသင်္ဂဟာဒိဘေဒေါ သင်္ဂီတောတိ ပါဌော ယုတ္တော, ‘‘သင်္ဂီတိယာ’’တိ ပန လိခန္တိ. ပုရိမံ ဝါ သင်္ဂီတိယာတိ ဘာဝေန ဘာဝလက္ခဏေ ဘုမ္မံ, ပစ္ဆိမံ အဓိကရဏေ. ပိဋကာဒီတိ ပိဋကနိကာယင်္ဂဓမ္မက္ခန္ဓာနိ.

කාරණයෙහි ඵල ව්‍යවහාරය ඇති බැවින්, එම ධර්මයන් දුක පිණිස පවතින බව 'උපාරම්භ...පෙ... හේතුභාවයෙන්' යනාදී වශයෙන් වදාළහ. 'අන්‍ය වූ අර්ථයක්' යනු නිග්‍රහය (උපාරම්භ) සහ නිස්සරණයයි. 'නිමවා' (නිට්ඨාපෙත්වා) යනු කථනයෙන් අවසන් කොට යන්නයි. එය 'ආරම්භ කරන ලද' (ආරද්ධ) යන්න සමඟ සම්බන්ධ වේ. උද්දාන සංග්‍රහ ආදී භේදය 'සංගීත' යැයි පාඨය සුදුසුය, නමුත් 'සංගීතිය' (සංගීතියා) කියා ලියති. මුල් 'සංගීතියා' යන්න භාව ලක්ෂණ සප්තමී විභක්තියෙන් ද, පසුපස 'සංගීතියා' යන්න අධිකරණ අර්ථයෙන් ද පවතී. 'පිටකාදී' යනු පිටක, නිකාය, අංග සහ ධර්මස්කන්ධයන්ය.

တတ္ထ အင်္ဂေသု သုတ္တင်္ဂမေဝ န သမ္ဘဝတိ ‘‘သဂါထကံ သုတ္တံ ဂေယျံ, နိဂ္ဂါထကံ သုတ္တံ ဝေယျာကရဏ’’န္တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာ; ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာ; ဓ. သ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ) ဝုတ္တတ္တာ, မင်္ဂလသုတ္တာဒီနဉ္စ သုတ္တင်္ဂသင်္ဂဟော န သိယာ ဂါထာဘာဝတော ဓမ္မပဒါဒီနံ ဝိယ, ဂေယျင်္ဂသင်္ဂဟော ဝါ သိယာ သဂါထကတ္တာ သဂါထာဝဂ္ဂဿ ဝိယ, တထာ ဥဘတောဝိဘင်္ဂါဒီသု သဂါထကပဒေသာနန္တိ? ဝုစ္စတေ –

එහි අංගයන් අතරින් සූත්‍ර අංගයෙහි පමණක් මෙය සිදු නොවේ. 'ගාථා සහිත සූත්‍රය ගෙය්‍ය නම් වේ, ගාථා රහිත සූත්‍රය වෙය්‍යාකරණ නම් වේ' යැයි වදාරා ඇති බැවින්, මංගල සූත්‍රය ආදිය ධම්මපදය මෙන් ගාථා ස්වභාවය නිසා සූත්‍ර අංගයට ඇතුළත් නොවිය හැකිය. නැතහොත් සගාථවග්ගය මෙන් ගාථා සහිත බැවින් ගෙය්‍ය අංගයට ඇතුළත් විය හැකිය. එමෙන්ම උභතෝවිභංග ආදියේ ඇති ගාථා සහිත කොටස් සම්බන්ධයෙන් ද මෙය එසේම දැයි විමසන්නේ නම්, මෙසේ කියනු ලැබේ -

သုတ္တန္တိ [Pg.24] သာမညဝိဓိ, ဝိသေသဝိဓယော ပရေ;

သနိမိတ္တာ နိရုဠှတ္တာ, သဟတာညေန နာညတော. (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. သင်္ဂဟဝါရဝဏ္ဏနာ);

'සූත්‍ර' යනු සාමාන්‍ය විධියකි, අනෙක්වා (ගෙය්‍ය ආදිය) විශේෂ විධි වේ. ඒවා නිමිති සහිතව හා රූඪි වශයෙන් පවතින අතර, එකිනෙකා හා මිශ්‍රව පවතී මිස වෙන්ව පවතින්නේ නැත.

သဗ္ဗဿပိ ဟိ ဗုဒ္ဓဝစနဿ သုတ္တန္တိ အယံ သာမညဝိဓိ. တေနေဝါဟ အာယသ္မာ မဟာကစ္စာယနော နေတ္တိယံ ‘‘နဝဝိဓသုတ္တန္တပရိယေဋ္ဌီ’’တိ (နေတ္တိ. သင်္ဂဟဝါရ). ‘‘ဧတ္တကံ တဿ ဘဂဝတော သုတ္တာဂတံ သုတ္တပရိယာပန္နံ (ပါစိ. ၁၂၄၂) သကဝါဒေ ပဉ္စ သုတ္တသတာနီ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ; ကထာ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ) ဧဝမာဒိ စ ဧတဿ အတ္ထဿ သာဓကံ, တဒေကဒေသေသု ပန ဂေယျာဒယော ဝိသေသဝိဓယော တေန တေန နိမိတ္တေန ပတိဋ္ဌိတတ္တာ. တထာ ဟိ ဂေယျဿ သဂါထကတ္တံ တဗ္ဘာဝနိမိတ္တံ. လောကေပိ ဟိ သသိလောကံ သဂါထကံ ဝါ စုဏ္ဏိယဂန္ထံ ‘‘ဂေယျ’’န္တိ ဝဒန္တိ. ဂါထာဝိရဟေ ပန သတိ ပုစ္ဆံ ကတွာ ဝိဿဇ္ဇနဘာဝေါ ဝေယျာကရဏဿ. ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနဉှိ ဗျာကရဏန္တိ ဝုစ္စတိ. ဗျာကရဏမေဝ ဝေယျာကရဏန္တိ.

මුළු බුද්ධ වචනයටම 'සූත්‍ර' යනු සාමාන්‍ය නාමයකි. එහෙයින් ආයුෂ්මත් මහාකාත්‍යායන රහතන් වහන්සේ නෙත්තිප්‍රකරණයෙහි 'නවවිධ සූත්‍රාන්ත පර්යේෂණය' යැයි වදාළහ. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මෙතෙක් වූ සූත්‍රගත, සූත්‍රයට පර්යාපන්න වූ... ස්වකීය වාදයෙහි සූත්‍ර පන්සියයකි' යනාදී දේශනා මෙයට සාධක වේ. එහි එක් එක් කොටස්වල ඒ ඒ නිමිති අනුව 'ගෙය්‍ය' ආදී විශේෂ නාමයන් පිහිටා ඇත. එනම් ගෙය්‍ය අංගයෙහි ගාථා සහිත බව එම නාමය ලැබීමට නිමිත්තයි. ලෝකයෙහි ද ශ්ලෝක සහිත හෝ ගාථා සහිත ගද්‍ය ග්‍රන්ථ 'ගෙය්‍ය' (ගායනා කළ යුතු) යැයි කියති. ගාථා රහිත වූ විට, ප්‍රශ්න කොට පිළිතුරු දීමේ ස්වභාවය 'වෙය්‍යාකරණ' (ව්‍යාකරණ) නම් වේ. ප්‍රශ්න විසඳීම 'ව්‍යාකරණ' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ ව්‍යාකරණයම 'වෙය්‍යාකරණ' නම් වේ.

ဧဝံ သန္တေ သဂါထကာနမ္ပိ ပဉှဝိဿဇ္ဇနဝသေန ပဝတ္တာနံ ဝေယျာကရဏဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ ဝေယျာကရဏာဒိသညာနံ အနောကာသဘာဝတော ‘‘ဂါထာဝိရဟေ ပန သတီ’’တိ ဝိသေသိတတ္တာ စ. တထာ ဟိ ဓမ္မပဒါဒီသု ကေဝလံ ဂါထာဗန္ဓေသု သဂါထကတ္တေပိ သောမနဿဉာဏမယိကဂါထာပဋိသံယုတ္တေသု ‘‘ဝုတ္တဉှေတ’’န္တိအာဒိဝစနသမ္ဗန္ဓေသု အဗ္ဘုတဓမ္မပဋိသံယုတ္တေသု စ သုတ္တဝိသေသေသု ယထာက္ကမံ ဂါထာဥဒါနဣတိဝုတ္တကအဗ္ဘုတဓမ္မသညာ ပတိဋ္ဌိတာ, တထာ သတိပိ ဂါထာဗန္ဓဘာဝေ ဘဂဝတော အတီတာသု ဇာတီသု စရိယာနုဘာဝပ္ပကာသကေသု ဇာတကသညာ. သတိပိ ပဉှဝိဿဇ္ဇနဘာဝေ သဂါထကတ္တေ စ ကေသုစိ သုတ္တန္တေသု ဝေဒဿ လဘာပနတော ဝေဒလ္လသညာ ပတိဋ္ဌိတာတိ ဧဝံ တေန တေန သဂါထကတ္တာဒိနာ နိမိတ္တေန တေသု တေသု သုတ္တဝိသေသေသု ဂေယျာဒိသညာ ပတိဋ္ဌိတာတိ ဝိသေသဝိဓယော သုတ္တင်္ဂတော ပရေ ဂေယျင်္ဂါဒယော. ယံ ပနေတ္ထ ဂေယျင်္ဂါဒိနိမိတ္တရဟိတံ, တံ သုတ္တင်္ဂံ ဝိသေသသညာပရိဟာရေန သာမညသညာယ ပဝတ္တနတောတိ.

එසේ නම් ගාථා සහිතව පැවතිය ද, ප්‍රශ්න විසඳීමේ ස්වරූපයෙන් පවතින දේශනාවන්ට ද 'වෙය්‍යාකරණ' බව පැමිණෙන්නේ නැද්ද? නැත, 'ගාථා රහිත වූ විට' යැයි විශේෂ කර ඇති බැවින් වෙය්‍යාකරණ ආදී සංඥාවන්ට එහි ඉඩක් නැත. එලෙසම ධම්මපදය ආදියේ හුදෙක් ගාථා බන්ධනයන්හි ගාථා සහිත බව තිබුණ ද, සෝමනස්ස ඥාණමය ගාථාවලින් යුක්ත වූ 'මෙය වදාරන ලදී' (වුත්තං හේතං) යනාදී වචන සම්බන්ධයන් ඇති සහ අද්භූත ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ සූත්‍ර විශේෂයන්හි පිළිවෙළින් ගාථා, උදාන, ඉතිවුත්තක සහ අබ්භූතධම්ම යන සංඥාවන් පිහිටා ඇත. එසේම ගාථා බන්ධන ස්වභාවය තිබුණ ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අතීත ජාතිවල චරිතාපදානයන් ප්‍රකාශ කරන කොටස්වල 'ජාතක' සංඥාව පවතී. ප්‍රශ්න විසඳීමේ ස්වභාවය හා ගාථා සහිත බව තිබුණ ද, සමහර සූත්‍රයන්හි වේදය (ඥානය/ප්‍රීතිය) ලබා දෙන බැවින් 'වේදල්ල' සංඥාව පිහිටා ඇත. මෙසේ ඒ ඒ ගාථා සහිත බව ආදී නිමිති හේතුවෙන් ඒ ඒ සූත්‍ර විශේෂයන්හි ගෙය්‍ය ආදී සංඥාවන් පිහිටා ඇති බැවින්, සූත්‍ර අංගයට වඩා ගෙය්‍ය අංගය ආදිය විශේෂ විධි වේ. යම් කොටසක ගෙය්‍ය ආදී විශේෂ නිමිති නැද්ද, එය විශේෂ සංඥාවන් බැහැර වීමෙන් සාමාන්‍ය සංඥාව වූ 'සූත්‍ර' අංගය ලෙස පවතී.

နနု စ သဂါထကံ သုတ္တံ ဂေယျံ, နိဂ္ဂါထကံ သုတ္တံ ဝေယျာကရဏန္တိ သုတ္တင်္ဂံ န သမ္ဘဝတီတိ စောဒနာ တဒဝတ္ထာတိ? န, သောဓိတတ္တာ. သောဓိတဉှိ ပုဗ္ဗေ ဂါထာဝိရဟေ သတိ ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနဘာဝေါ ဝေယျာကရဏဘာဝဿ နိမိတ္တန္တိ. ယဉ္စ ဝုတ္တံ ‘‘ဂါထာဘာဝတော မင်္ဂလသုတ္တာဒီနံ သုတ္တင်္ဂသင်္ဂဟော န သိယာ’’တိ, တံ [Pg.25] န, နိရုဠှတ္တာ. နိရုဠှော ဟိ မင်္ဂလသုတ္တာဒီသု သုတ္တဘာဝေါ. န ဟိ တာနိ ဓမ္မပဒဗုဒ္ဓဝံသာဒယော ဝိယ ဂါထာဘာဝေန ပညာတာနိ, ကိန္တု သုတ္တဘာဝေနေဝ. တေနေဝ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ သုတ္တနာမကန္တိ နာမဂ္ဂဟဏံ ကတံ. ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘သဂါထကတ္တာ ဂေယျင်္ဂသင်္ဂဟော ဝါ သိယာ’’တိ, တဒပိ နတ္ထိ. ယသ္မာ သဟတာညေန. သဟ ဂါထာဟီတိ သဂါထကံ, သဟဘာဝေါ စ နာမ အတ္တတော အညေန ဟောတိ, န စ မင်္ဂလသုတ္တာဒီသု ဂါထာဝိနိမုတ္တော ကောစိ သုတ္တပ္ပဒေသော အတ္ထိ, ယော ‘‘သဟ ဂါထာဟီ’’တိ ဝုစ္စေယျ, န စ သမုဒါယော နာမ ကောစိ အတ္ထိ. ယဒပိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥဘတောဝိဘင်္ဂါဒီသု သဂါထကပ္ပဒေသာနံ ဂေယျင်္ဂသင်္ဂဟော သိယာ’’တိ, တဒပိ န, အညတော. အညာ ဧဝ ဟိ တာ ဂါထာ ဇာတကာဒိပရိယာပန္နတ္တာ. အတော န တာဟိ ဥဘတောဝိဘင်္ဂါဒီနံ ဂေယျင်္ဂဘာဝေါတိ ဧဝံ သုတ္တာဒီနံ အင်္ဂါနံ အညမညသင်္ကရာဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ගාථා සහිත සූත්‍ර 'ගෙය්‍ය' නම් වන බවත්, ගාථා රහිත සූත්‍ර 'වෙය්‍යාකරණ' නම් වන බවත් පවසන විට, සූත්‍රාංගයක් ලෙස මෙය නොගැළපේය යන චෝදනාව එලෙසම පවතින්නේ නොවේද? නැත, එය පිරිසිදු කරන ලද (විසඳන ලද) බැවිනි. මීට පෙර ගාථා රහිත වූ කල්හි, ප්‍රශ්න විසඳන ස්වභාවය 'වෙය්‍යාකරණ' බවට නිමිත්තක් ලෙස ශෝධනය කරන ලදී. 'ගාථාමය ස්වභාවය නිසා මංගල සූත්‍රය ආදිය සූත්‍රාංගයට ඇතුළත් නොවේ' යැයි යමක් පවසන ලද්දේ නම්, එය එසේ නොවේ. මන්දයත්, මංගල සූත්‍රය ආදිය සූත්‍ර ලෙසම සම්මුතියෙහි (නිරූළ්හව) පිහිටා ඇති බැවිනි. ධම්මපදය, බුද්ධවංශය ආදිය මෙන් ඒවා ගාථා ලෙස පමණක් ප්‍රකට නැත, නමුත් සූත්‍ර ලෙසම ප්‍රකටය. එම නිසාම අටුවාවෙහි 'සූත්‍ර නාමක' ලෙස නම් කිරීම කර ඇත. 'ගාථා සහිත බැවින් ගෙය්‍ය අංගයට ඇතුළත් විය හැකිය' යන යමක් වේ නම්, එයද නැත. මන්දයත්, එය අන්‍ය දෙයක් හා සමඟ පවතින බැවිනි. ගාථා සමඟ පවතින්නේ 'සගාථක' (ගාථා සහිත) යන්නයි. 'සහභාවය' යනු තමාට වඩා වෙනස් වූවක් සමඟ පැවතීමයි. මංගල සූත්‍රය ආදියේ ගාථාවලින් වෙන් වූ කිසිදු සූත්‍ර ප්‍රදේශයක් නැත. එබැවින් 'ගාථා සමඟ' යැයි කිව නොහැකිය. එසේම එහි (ගාථා හැර) වෙනත් සමූහයක්ද නැත. 'උභතෝවිභංග ආදියේ සගාථක ප්‍රදේශයන් ගෙය්‍ය අංගයට ඇතුළත් වේ' යැයි යමක් පවසන්නේ නම්, එයද වෙනත් හේතුවක් නිසා වැරදිය. ඒ ගාථා ජාතක ආදියට අයත් වන බැවින් වෙනස්මය. එබැවින් ඒ ගාථාවලින් උභතෝවිභංග ආදියෙහි ගෙය්‍ය භාවයක් සිදු නොවේ. මේ අයුරින් සූත්‍ර ආදී අංගයන් එකිනෙක මිශ්‍ර නොවන බව වටහා ගත යුතුය.

ဇိနသာသနံ အဘိဓမ္မော. ပဋိဝိဒ္ဓဋ္ဌာနံ ပဋိဝေဓဘူမိ ပဋိဝေဓာဝတ္ထာ, ပဋိဝေဓဟေတု ဝါ. ‘‘သော ဧဝံ ပဇာနာမိ သမ္မာဒိဋ္ဌိပစ္စယာပိ ဝေဒယိတ’’န္တိ (သံ. နိ. ၅.၁၁-၁၂) ဝုတ္တံ. ပါဠိယံ ပန ‘‘သော ဧဝံ ပဇာနာမိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပစ္စယာပိ ဝေဒယိတံ. သမ္မာဒိဋ္ဌိပစ္စယာပိ ဝေဒယိတ’’န္တိ အာဂတံ (သံ. နိ. ၅.၁၁-၁၂). ပစ္စယာဒီဟီတိ ပစ္စယသဘာဝဝူပသမတဒုပါယာဒီဟိ. ပရဝါဒိစောဒနံ ပတွာတိ အဋ္ဌကထာယံ အာဂတံ ပရဝါဒိစောဒနံ ပတွာ. အဓိဂ…ပေ… ရူပေနာတိ အဓိဂန္တဗ္ဗော စ သော ဒေသေတဗ္ဗော စာတိ အဓိဂန္တဗ္ဗဒေသေတဗ္ဗော, သော ဧဝ ဓမ္မော, တဒနုရူပေန. ဧတ္ထ စ ယထာဓမ္မသာသနတ္တာ ယထာဓိဂတဓမ္မဒေသနာဘာဝတော အဘိဓမ္မဿ အဘိသမ္ဗောဓိ အဓိဂမနိဒါနံ. ဒေသကာလာဒိယေဝ ဒေသနာနိဒါနံ. ယံ ပန အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဒေသနာနိဒါနံ ယာဝ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနာ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ အဘိဓမ္မဒေသနာဝိသေသေန ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တေ ဝါ ဒေသိတေဟိ အရိယသစ္စေဟိ သကလာဘိဓမ္မပဒတ္ထသင်္ဂဟတော, ပရမတ္ထတော အဘိဓမ္မဘူတာနံ ဝါ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနံ တတ္ထ ဒေသိတတ္တာ ဝုတ္တံ. တတ္တကာနံယေဝ ဒေသနာရုဠှတာယ အဍ္ဎဆက္ကေသု ဇာတကသတေသု ပရိပါစနံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ဟိ ဧတ္တကာသု ဧဝ ဇာတီသု ပုညာဒိသမ္ဘာရသမ္ဘရဏံ, ကိံ ပန ကာရဏံ ဧတ္တကာ ဧဝ ဇာတိယော ဒေသိတာတိ? တဒညေသံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ အဘာဝတော.

අභිධර්මය යනු ජින ශාසනයයි. (එය) අවබෝධ කළ යුතු ස්ථානය, අවබෝධයේ භූමිය, අවබෝධයේ අවස්ථාව හෝ අවබෝධයට හේතුවයි. 'මම මෙසේ දනිමි, සම්මා දිට්ඨි ප්‍රත්‍යයෙන්ද වේදයිතය (විඳීම) උපදී' යැයි වදාරන ලදී. පාලියෙහි නම් 'මම මෙසේ දනිමි, මිච්ඡා දිට්ඨි ප්‍රත්‍යයෙන්ද වේදයිතය උපදී, සම්මා දිට්ඨි ප්‍රත්‍යයෙන්ද වේදයිතය උපදී' යැයි සඳහන් වේ. 'ප්‍රත්‍යයන්ගෙන්' යනු ප්‍රත්‍යයන්ගේ ස්වභාවය සන්සිඳුවීම හා එයට ඇති උපක්‍රම ආදියෙනි. 'පරවාදීන්ගේ චෝදනාවට පැමිණ' යනු අටුවාවෙහි සඳහන් වන පරවාදීන්ගේ චෝදනාවට පිළියම් වශයෙනි. 'අධිගන්තබ්බ දේසිතබ්බ' යනු අවබෝධ කරගත යුතු වූද දේශනා කළ යුතු වූද යන අර්ථයයි. එයම ධර්මයයි, එයට අනුරූපවය. මෙහි ධර්මානුකූල ශාසනයක් බැවින් සහ අවබෝධ කරගත් පරිදිම ධර්ම දේශනා කිරීමක් වන බැවින්, අභිධර්මයේ සම්බෝධිය (අවබෝධය) අධිගම නිදානයයි. දේශනා කරන ලද කාලය ආදියම දේශනා නිදානයයි. 'දේශනා නිදානය ධම්මචක්කප්පවත්තනය දක්වාම වේ' යැයි අටුවාවෙහි යමක් පවසන ලද්දේ නම්, එය අභිධර්ම දේශනාවේ විශේෂත්වයක් ලෙස ධම්මචක්කප්පවත්තනය මුල් කරගෙන පවසන ලද්දකි. ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රයෙහි දේශනා කරන ලද ආර්ය සත්‍යයන් මගින් සියලු අභිධර්ම පදයන්ගේ අර්ථ සංග්‍රහ වන බැවින් හෝ පරමාර්ථ වශයෙන් අභිධර්මය වූ සම්මා දිට්ඨි ආදිය එහි දේශනා කර ඇති බැවින් එසේ පවසන ලදී. එපමණක් වූ දේශනා ප්‍රසිද්ධිය නිසා අර්ධ-හය (තුන්සියයක්) වූ ජාතක සිය ගණනක පාරමී පිරූ බව වදාරන ලදැයි දත යුතුය. මෙපමණ ජාතීන් සංඛ්‍යාවක පමණක් පින් ආදී පාරමී රැස් කිරීමක් සිදු නොවූවද, කුමන හේතුවක් නිසා මෙපමණ ජාතීන් ප්‍රමාණයක් පමණක් දේශනා කරන ලද්දේද? ඒ හැර අන්‍ය වූ ජාතීන්හි එවැනි කරුණු උත්පත්ති නොවූ බැවිනි.

သုမေဓကထာဝဏ္ဏနာ

සුමේධ කථා වර්ණනාවයි.

ဥပ္ပန္နေ [Pg.26] ဗုဒ္ဓေ တတော အတ္တာနံ သေယျတော ဝါ သဒိသတော ဝါ ဒဟန္တော ဈာနာဘိညာဟိ ပရိဟာယတိ, န တထာ သုမေဓပဏ္ဍိတော အဋ္ဌာသီတိ တဿ ဈာနာဘိညာဟိ အပရိဟာနိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တေနေဝါဟ ‘‘တာပသေဟိ အသမော’’တိ. ယထာ နိဗ္ဗာနံ, အညံ ဝါ နိစ္စာဘိမတံ အဝိပရီတဝုတ္တိတာယ သဗ္ဗကာလံ တထာဘာဝေန ‘‘သဿတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ဗုဒ္ဓါနံ ဝစနန္တိ တဿ သဿတတာ ဝုတ္တာ. တေနေဝါဟ ‘‘အဝိပရီတမေဝါ’’တိ. ဥပပါရမီအာဒိဝိဘာဂေန အနေကပ္ပကာရတာ. သမာဒါနာဓိဋ္ဌာနန္တိ သမာဒါနဿ အဓိဋ္ဌာနံ ပဝတ္တနံ ကရဏန္တိ အတ္ထော. ဉာဏတေဇေနာတိ ပါရမီပဝိစယဉာဏပ္ပဘာဝေန. မဟာနုဘာဝဉှိ တံ ဉာဏံ ဗောဓိသမ္ဘာရေသု အနာဝရဏံ အနာစရိယကံ မဟာဗောဓိသမုပ္ပတ္တိယာ အနုရူပပုဗ္ဗနိမိတ္တဘူတံ. တထာ ဟိ တံ မနုဿပုရိသဘာဝါဒိအာဓာရမေဝ ဇာတံ. ကာယာဒီသု အသုဘသညာဒိဘာဝေန သုဒ္ဓဂေါစရာ. ‘‘အညထာ’’တိ ပဒဿ ပကရဏပရိစ္ဆိန္နံ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘လီနတာ’’တိ အာဟ. လီနတာတိ စ သင်္ကောစော ဝီရိယဟာနိ ဝီရိယာရမ္ဘဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ဧသာ မေ ဝီရိယပါရမီ’’တိ.

බුදුවරයෙකු උපන් කල්හි, ඉන්පසු තමා (බුදුන්ට වඩා) උසස් යැයි හෝ සමාන යැයි සලකන්නා ධ්‍යාන අභිඥාවන්ගෙන් පිරිහෙයි. සුමේධ පණ්ඩිතයන් එසේ නොසිටි බැවින්, ඔහුගේ ධ්‍යාන අභිඥාවන්ගෙන් පිරිහීමක් සිදු නොවූ බව දත යුතුය. එබැවින් 'තාපසයන්ට අසම වූයේය' යැයි පවසන ලදී. යම් සේ නිවන හෝ නිත්‍ය යැයි සම්මත අන්‍ය දෙයක් අවිපරීත පැවැත්මෙන් යුක්තව සෑම කල්හිම එකම ස්වභාවයෙන් පවතින බැවින් 'ශාස්වත' යැයි කියනු ලබයිද, එමෙන්ම බුදුවරුන්ගේ වචනයෙහිද ඒ ශාස්වත ස්වභාවය පවසන ලදී. එබැවින් 'එය අවිපරීතමය' (වෙනස් නොවන සුලුය) යැයි පවසන ලදී. උප පාරමී ආදී වශයෙන් විභාග කිරීමෙන් එය අනේකප්‍රකාර වේ. 'සමාදානාධිෂ්ඨාන' යනු සමාදන් වීම අධිෂ්ඨානයෙන් යුතුව ක්‍රියාත්මක කිරීමයි. 'ඥාන තේජසින්' යනු පාරමී විමසා බලන ඥානයේ ප්‍රභාවෙනි. ඒ ඥානය මහානුභාව සම්පන්නය, බෝධි සම්භාරයන් විෂයෙහි බාධාවන් රහිතය, ගුරුවරයෙකු රහිතවම ලබන්නකි, මහා බෝධිය ලැබීමට අනුරූප වූ පූර්ව නිමිත්තකි. එය මනුෂ්‍ය පුරුෂභාවය ආදී පදනම් මතම ඇති වූවකි. කාය ආදියේ අශුභ සංඥා ආදිය ඇති කරන බැවින් ඒවා පිරිසිදු ගෝචරයන්ය. 'අන්‍යථා' යන පදයේ ප්‍රකරණයට අනුව අර්ථය දක්වමින් 'ලීනතා' (හැකුණු බව) යැයි පවසන ලදී. ලීනතාවය යනු හැකිලීම හෙවත් වීර්යය පිරිහීමයි. මෙහිදී වීර්යය ආරම්භ කිරීම අදහස් කරන ලදී. එබැවින් 'මෙය මාගේ වීර්ය පාරමිතාවයි' යැයි පවසන ලදී.

နိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නිදාන කථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၁. စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍံ

1. චිත්තුප්පාද කණ්ඩය (සිත උපදින ආකාරය පිළිබඳ කොටස).

တိကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ

තික මාතිකා පද වර්ණනාවයි.

၁. တေနာတိ [Pg.27] ဝေဒနာသဒ္ဒေန. သဗ္ဗပဒေဟီတိ တီဟိ ပဒေဟိ လဒ္ဓနာမော ဟောတိ အဝယဝဓမ္မေနာပိ သမုဒါယဿ အပဒိသိတဗ္ဗတော ယထာ ‘‘သမံ စုဏ္ဏ’’န္တိ. စောဒကော ယထာဓိပ္ပေတမတ္ထံ အပ္ပဋိပဇ္ဇမာနော ဝိဘတ္တိအန္တဿေဝ ပဒဘာဝံ သလ္လက္ခေတွာ ‘‘နနု သုခါယာ’’တိအာဒိနာ စောဒေတိ. ဣတရော ‘‘အဓိပ္ပေတပ္ပကာရတ္ထဂမကဿာ’’တိအာဒိနာ အတ္တနော အဓိပ္ပာယံ ဝိဝရတိ. တေန ‘‘ဝါကျံ ဣဓ ပဒန္တိ ဝုတ္တ’’န္တိ ဒဿေတိ. ဟေတုပဒသဟေတုကပဒါဒီဟီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန နဟေတုပဒအဟေတုကပဒဟေတုသမ္ပယုတ္တပဒါနိ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တပဒမ္ပိ ဝါ သင်္ဂဏှာတိ.

1. ඒ 'වේදනා' යන ශබ්දයෙනි. 'සියලු පදවලින්' යනු (තිකයේ) පද තුනෙන්ම නම ලබන බැවිනි. සමූහයක කොටසක් වන ධර්මයකින් මුළු සමූහයම හැඳින්විය හැකි බැවිනි; උදාහරණයක් ලෙස 'සම කුඩු' (සමං චුණ්ණං) යන්න මෙනි. චෝදනා කරන්නා අදහස් කළ අර්ථය වටහා නොගෙන, විභක්ති අන්තයම පදයක් ලෙස සලකා 'සුඛාය' ආදී වශයෙන් චෝදනා කරයි. අනෙක් තැනැත්තා 'අදහස් කළ ආකාරයේ අර්ථය දන්වන්නා වූ' ආදී වශයෙන් තම අදහස විවෘත කරයි. එයින් පෙන්වා දෙන්නේ මෙහි වාක්‍යය 'පදය' ලෙස හඳුන්වා ඇති බවයි. 'හේතු පද සහ හේතුක පද' ආදියෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් නහේතු පද, අහේතුක පද, හේතු සම්ප්‍රයුක්ත පද හෝ හේතු විප්‍රයුක්ත පදයන්ද සංග්‍රහ කෙරේ.

ဥဘယေကပဒဝသေနာတိ ဥဘယပဒဝသေန ဟေတုဒုကသမ္ဗန္ဓော, ဧကပဒဝသေန သဟေတုကဒုကသမ္ဗန္ဓော. တထာတိ ဥဘယေကပဒဝသေန. ဧတ္ထ စ သဟေတုကဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကာတိအာဒိနာ ယထာ ဟေတုဂေါစ္ဆကေ ပဌမဒုကသမ္ဗန္ဓာ ဒုတိယတတိယဒုကာ, ပဌမဒုကဒုတိယဒုကသမ္ဗန္ဓာ စတုတ္ထဆဋ္ဌဒုကာ, ပဌမဒုကတတိယဒုကသမ္ဗန္ဓော ပဉ္စမော ဒုကော, ဧဝံ အာသဝဂေါစ္ဆကာဒီသုပီတိ နယံ ဒဿေတိ. သက္ကာ ဟိ ဣမိနာဝ နယေန တေသုပိ ဒုကန္တရသမ္ဗန္ဓော ဝိညာတုံ, ကေဝလံ ပန အာသဝဂေါစ္ဆကာဒီသု ဒုတိယဒုကတတိယဒုကသမ္ဗန္ဓော ဩသာနဒုကော, ကိလေသဂေါစ္ဆကေ စ ဒုတိယစတုတ္ထဒုကသမ္ဗန္ဓောတိ. ဓမ္မာနံ သာဝသေသနိရဝသေသဘာဝေန တိကဒုကာနံ သပ္ပဒေသနိပ္ပဒေသတာ ဝုတ္တာတိ ယေဟိ တိကဒုကာ သာဝသေသာတိ ပဒိဿန္တိ အပဒိဿန္တိ, တေ အသင်္ဂဟိတဓမ္မာပဒေသော. ဧဝံ သတိ ‘‘အသင်္ဂဟိတော’’တိ ဝိသေသနံ ကိမတ္ထိယန္တိ? ဧတဿေဝတ္ထဿ ပါကဋကရဏတ္ထံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ဝါ ပဒိဿတိ ဧတေန သမုဒါယောတိ ပဒေသော, အဝယဝေါ. ‘‘သာမညဇောတနာ ဝိသေသေ အဝတိဋ္ဌတီ’’တိ ယထာဓိပ္ပေတံ ဝိသေသံ ဒဿေန္တော ‘‘အသင်္ဂဟိတော’’တိ အာဟ.

‘උභයෙකපදවසෙන’ යනු පද දෙකේ වශයෙන් හේතු දුක හා සම්බන්ධය ද, එක් පදයක වශයෙන් සහේතුක දුක හා සම්බන්ධය ද වේ. ‘තථා’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ උභයෙක පද වශයෙනි. මෙහි සහේතුක හේතු සම්පයුත්ත දුක ආදියෙන් හේතු ගොච්ඡකයෙහි පළමු දුක හා දෙවන හා තෙවන දුක සම්බන්ධ වන ආකාරයත්, පළමු දුක හා දෙවන දුක සම්බන්ධ වීමෙන් හතරවන හා හයවන දුක ඇති වන ආකාරයත්, පළමු දුක හා තෙවන දුක සම්බන්ධ වීමෙන් පස්වන දුකය ඇති වන ආකාරයත්, ආසව ගොච්ඡකාදියෙහි ද එලෙසම සිදුවන බවත් පෙන්වා දෙයි. මේ ක්‍රමයෙන් ම අනෙක් ගොච්ඡකයන්හි ද දුක අතර සම්බන්ධය දැනගත හැකිය. නමුත් ආසව ගොච්ඡකාදියෙහි දෙවන හා තෙවන දුකෙහි සම්බන්ධය අවසාන දුකය වන අතර, කිලෙස ගොච්ඡකයෙහි දෙවන හා හතරවන දුකෙහි සම්බන්ධය අවසාන දුකය වේ. ධර්මයන්ගේ ශේෂ සහිත (සප්පදේස) හෝ ශේෂ රහිත (නිප්පදේස) භාවයෙන් තික හා දුකයන්ගේ සප්පදේස-නිප්පදේස බව කියන ලදී. යම් තික-දුකයන්ගෙන් ඉතිරි වූ ධර්මයන් දක්නට ලැබේද (සප්පදේස), නොලැබේද (නිප්පදේස), එය සංග්‍රහ නොකළ ධර්මයන්ගේ ප්‍රදේශයයි. එසේ නම් ‘අසංගහිත’ (සංග්‍රහ නොකළ) යන විශේෂණය කුමකටද? එය මේ අර්ථයම පැහැදිලි කිරීම සඳහා යොදා ඇති බව දත යුතුය. එසේත් නැතහොත් ‘පදේස’ යනු යම් එකතුවක් හඳුන්වන අවයවයකි. ‘සාමාන්‍යයෙන් හඟවන දෙය විශේෂයකින් අවසන් වේ’ යන න්‍යාය අනුව අභිප්‍රේත විශේෂය දක්වමින් ‘අසංගහිත’ යැයි පවසන ලදී.

အနဝဇ္ဇတ္ထော အဝဇ္ဇဝိရဟတ္ထော. နာမံ သညာ, ကိရိယာ ကရဏံ, ပယောဇနံ ရထရထင်္ဂဝိဘာဝနေန တေသံ ပကာရတော ယောဇနံ. ကုသေန ဉာဏေန လာတဗ္ဗာတိ ကုသလာတိ အယမတ္ထော ဉာဏသမ္ပယုတ္တာနံ တာဝ ဟောတု, ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တာနံ ကထန္တိ အာဟ ‘‘ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တာနမ္ပီ’’တိအာဒိ. ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တာပိ [Pg.28] ဟိ ဉာဏေနေဝ ပဝတ္တိယန္တိ ဟိတသုခဟေတုဘူတာယ ပဝတ္တိယာ ပညဝန္တာနံ ပဋိပတ္တိဘာဝတော. န ဟိ အန္တရေန ယောနိသောမနသိကာရံ ကုသလုပ္ပတ္တိ အတ္ထီတိ. ‘‘ယဒိ ကုသလဿ ဥဘယဘာဂဂတံ သံကိလေသလဝနံ ပါကဋံ သိယာ, ကုသာ ဝိယ လုနန္တီတိ ကုသလာတိ အယမတ္ထော ယုတ္တော သိယာ’’တိ ကောစိ ဝဒေယျာတိ အာသင်္ကာယ အာဟ ‘‘သမ္မပ္ပဓာနဒွယံ ဝိယာ’’တိ.

අනවජ්ජ (නිවැරදි) යන අර්ථය වරදින් තොර යන අර්ථයයි. නාමය යනු සංඥාවයි, ක්‍රියාව යනු කිරීමයි, ප්‍රයෝජනය යනු රථයක් හා රථයේ අවයවයන් විභාග කර පෙන්වන්නාක් මෙන් ඒවායේ ආකාරයන් අනුව යෙදීමයි. ‘කුස’ නම් වූ ප්‍රඥාවෙන් ලැබිය යුතු බැවින් ‘කුසල’ වේ නම්, එම අර්ථය ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත (ඥාන සම්පයුත්ත) ධර්මයන්ට පමණක් නොවන්නේද, ප්‍රඥාවෙන් තොර (ඥාන විප්පයුත්ත) ධර්මයන්ට කෙසේ ගැලපේද යත්; ‘ඥානවිප්පයුත්තානම්පි’ යනාදිය පවසන ලදී. ඥාන විප්පයුත්ත ධර්මයන් පවා ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ පිළිවෙතක් ලෙස හිතසුව පිණිස පවතින බැවින් ඒවා ප්‍රඥාව මෙහෙයවීමෙන් සිදුවන බව සැලකේ. යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් තොරව කුසලයේ උපතක් සිදු නොවන බැවිනි. ‘ඉදින් කුසලයේ දෙපසම පවත්නා කෙලෙස් නමැති තෘණ (කුස) ප්‍රකටව පවතී නම්, ඒවා කපන්නාක් මෙන් වන බැවින් කුසල නම් වේ’ යැයි යමෙකු පවසන්නේ නම්, ඒ සැකය දුරු කිරීමට ‘සම්මප්පධාන ද්වයං විය’ (සම්‍යක් ප්‍රධාන දෙකක් මෙන්) යැයි පවසන ලදී.

န စာတိအာဒိနာ ‘‘သဘာဝံ ဓာရေန္တီ’’တိ ဧတ္ထ ပရမတ္ထတော ကတ္တုကမ္မဿ စ ဘေဒေါ နတ္ထိ, ကပ္ပနာသိဒ္ဓေါ ဧဝ ပန ဘေဒေါတိ ဒဿေတိ. တတ္ထ နာမဝသေန ဝိညာတာဝိညာတေတိ ယေသံ ‘‘ဓမ္မာ’’တိ ဣမိနာ ပရိယာယေန အဝိညာတာ သဘာဝါ, ‘‘သဘာဝံ ဓာရေန္တီ’’တိ ဣမိနာ စ ပရိယာယေန ဝိညာတာ, တေသံ ဝသေန ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ ပဌမော အတ္ထော သင်္ခတာသင်္ခတဓမ္မဝသေန ဝုတ္တော, ဒုတိယော သင်္ခတဝသေန, တတိယော သင်္ခတာသင်္ခတပညတ္တိဓမ္မဝသေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

‘න ච’ යනාදියෙන් ‘ස්වභාවය දරති’ යන මෙහි පරමාර්ථ වශයෙන් කර්තෘ සහ කර්මය අතර භේදයක් නොමැති බවත්, එම භේදය පවතින්නේ හුදෙක් කල්පනාවෙන් (සම්මුතියෙන්) පමණක් බවත් පෙන්වා දෙයි. එහිදී නාම වශයෙන් ‘විඤ්ඤාත-අවිඤ්ඤාත’ යනු, යම් ධර්මයන් ‘ධර්ම’ යන පර්යාය වචනයෙන් හඳුනා නොගත හැකි වූ ස්වභාවයන් වේද, ඒවා ‘ස්වභාවය දරති’ යන පර්යාය වචනයෙන් හඳුනාගත හැකි වේ නම්, ඒවා සම්බන්ධයෙන් මෙසේ පවසන ලදී. මෙහි පළමු අර්ථය සංඛත හා අසංඛත ධර්ම වශයෙන් ද, දෙවන අර්ථය සංඛත වශයෙන් ද, තෙවන අර්ථය සංඛත, අසංඛත හා ප්‍රඥප්ති ධර්ම වශයෙන් ද දත යුතුය.

ကုသလပဋိသေဓနံ ကုသလာဘာဝေါ ဧဝ. အဘာဝေါ ဟိ သတ္တာပဋိသေဓောတိ. ဓမ္မောတိ သဘာဝဓမ္မော. အကုသလဝစနေန န ကောစိ အတ္ထော သဘာဝဓမ္မဿ အဗောဓကတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. အထ သိယာ အကုသလဝစနေန ကောစိ အတ္ထော အသဘာဝဓမ္မဗောဓကတ္တေပိ ‘‘ပညတ္တိဓမ္မာ’’တိအာဒီသု ဝိယ, ဧဝံ သတိ ‘‘အနဗျာကတာ’’တိ စ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တတော စာယံ စတုက္ကော အာပဇ္ဇတိ, န တိကော. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဒုကစတုက္ကဘာဝေါ အနဗျာကတဝေါဟာရော စ နတ္ထိ, သော စ ဝုတ္တနယေန အဘာဝမတ္တဝစနေ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ. သဘာဝဓာရဏာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ဓာရီယန္တိ ပစ္စယေဟီ’’တိ အယမတ္ထော သင်္ဂဟိတော. ဉေယျပရိယာယေန ပန ဓမ္မ-သဒ္ဒေနာယံ ဒေါသောတိ နနု အဉေယျပရိယာယေပိ ဓမ္မ-သဒ္ဒေ န ကောစိ ဒေါသောတိ? န, ဝုတ္တဒေါသာနတိဝတ္တနတော.

කුසල ප්‍රතිෂේධය යනු කුසලයේ අභාවයමය. අභාවය යනු පැවැත්ම ප්‍රතිෂේධ කිරීමයි. ‘ධර්මය’ යනු ස්වභාව ධර්මයයි. ‘අකුසල’ යන වචනයෙන් ස්වභාව ධර්මයක් පිළිබඳව අවබෝධයක් නොලැබෙන බැවින් එහි අමුතු අර්ථයක් නැත යන්න අදහසයි. ඉදින් ‘ප්‍රඥප්ති ධර්ම’ ආදියේ මෙන් අකුසල යන වචනයෙන් අස්වභාව ධර්මයක් හැඟවෙන්නේ නම්, එවිට ‘අව්‍යාකෘත’ යැයි ද කිව යුතු වේ. එවිට මෙය තිකයක් නොව චතුක්කයක් (හතරක සමූහයක්) බවට පත් වේ. එබැවින්, යම් හෙයකින් දුක-චතුක්ක භාවයක් හා අව්‍යාකෘත ව්‍යවහාරයක් නොමැති ද, එය ඉහත කී පරිදි අභාව මාත්‍රයක් පමණක් කීමෙන් සිදු වේ. ‘ස්වභාවධාරණ’ යනාදී මෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ‘ප්‍රත්‍යයන් විසින් දරනු ලැබේ’ යන අර්ථය ද සංග්‍රහ වේ. ඥෙය පර්යායෙන් ‘ධර්ම’ ශබ්දය යෙදීම මෙහි වරදක් ද? නොදත යුතු පර්යායක වුව ද ධර්ම ශබ්දය යෙදීමේ වරදක් නැතිද? නැත, පවසා ඇති දෝෂයන්ගෙන් ඔබ්බට නොයන බැවිනි.

ပါရိသေသေနာတိ ဧတ္ထ နနု အယမကာရော န-အတ္ထတ္တယဿေဝ ဇောတကော, အထ ခေါ ‘‘အဟေတုကာ ဓမ္မာ, အဘိက္ခုကော အာဝါသော’’တိ တံယောဂနိဝတ္တိယာ, ‘‘အပ္ပစ္စယာ ဓမ္မာ’’တိ တံသမ္ဗန္ဓိဘာဝနိဝတ္တိယာ. ပစ္စယုပ္ပန္နဉှိ ပစ္စယသမ္ဗန္ဓီတိ အပ္ပစ္စယုပ္ပန္နတ္တာ အသမ္ဗန္ဓိတာ ဧတ္ထ ဇောတီယတိ. ‘‘အနိဒဿနာ ဓမ္မာ’’တိ တံသဘာဝနိဝတ္တိယာ. နိဒဿနဉှိ ဒဋ္ဌဗ္ဗတာ. အထ စက္ခုဝိညာဏံ နိဒဿနံ, တဂ္ဂယှဘာဝနိဝတ္တိယာ, တထာ ‘‘အနာသဝါ ဓမ္မာ’’တိ. ‘‘အပ္ပဋိဃာ ဓမ္မာ အနာရမ္မဏာ ဓမ္မာ’’တိ တံကိစ္စနိဝတ္တိယာ. ‘‘အရူပိနော ဓမ္မာ အစေတသိကာ [Pg.29] ဓမ္မာ’’တိ တဗ္ဘာဝနိဝတ္တိယာ. တဒညတာ ဟိ ဧတ္ထ ပကာသီယတိ. ‘‘အမနုဿော’’တိ တဗ္ဘာဝမတ္တနိဝတ္တိယာ. မနုဿတ္တမတ္တံ နတ္ထိ အညံ သမာနန္တိ သဒိသတာ ဟေတ္ထ သူစိယတိ. ‘‘အသမဏော သမဏပဋိညော အပုတ္တော’’တိ တံသမ္ဘာဝနဂုဏနိဝတ္တိယာ. ဂရဟာ ဟိ ဧတ္ထ ဉာယတိ. ‘‘ကစ္စိ နု ဘောတော အနာမယာ, အနုဒရာ ကညာ’’တိ တဒပ္ပဘာဝနိဝတ္တိယာ. ‘‘အနုပ္ပန္နာ ဓမ္မာ’’တိ တံသဒိသဘာဝနိဝတ္တိယာ. အတီတာနဉှိ ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗတ္တာ ဥပါဒိဓမ္မာနဉ္စ ပစ္စယေကဒေသနိပ္ဖတ္တိယာ အာရဒ္ဓုပ္ပာဒဘာဝတော ကာလဝိနိမုတ္တဿ စ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ဥပ္ပန္နာနုကူလတာ, ပဂေဝ ပစ္စုပ္ပန္နာနန္တိ တဗ္ဗိဓုရဘာဝေါ ဧတ္ထ ဝိညာယတိ. ‘‘အသေက္ခာ ဓမ္မာ’’တိ တဒပရိယောသာနနိဝတ္တိယာ. တံနိဋ္ဌာနဉှေတ္ထ ပကာသီယတီတိ ဧဝမနေကေသံ အတ္ထာနံ ဇောတကော, တတ္ထ ကိံ ဝုစ္စတေ အတ္ထဒွယမေဝ ဝတွာ ပါရိသေသေနာတိ? ဣတရေသံ ဧတ္ထ သုဝိဒူရဘာဝတော. န ဟိ ကုသလဝိပ္ပယုတ္တာဒီနံ ဓမ္မာနံ အကုသလဘာဝေါ ယုဇ္ဇတိ.

‘පාරිසේසේන’ (ඉතිරි වීමෙන්) යන මෙහි, මේ ‘අ’ කාරය (නිපාතය) හුදෙක් නැත යන අර්ථ තුනක් පමණක් දක්වන්නක් නොවේ. එනම්, ‘අහේතුක ධර්ම, අභික්ඛුක ආවාස’ යනාදියේදී එම යෝගය (සම්බන්ධය) ඉවත් කිරීමේ අර්ථයෙනි. ‘අප්පච්චයා ධම්මා’ යන්නෙහි ප්‍රත්‍යය සමඟ ඇති සම්බන්ධය ඉවත් කිරීමේ අර්ථයෙනි. ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් දෙය ප්‍රත්‍යය හා සම්බන්ධ වන අතර, මෙහි ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හට නොගත් බැවින් අසම්බන්ධතාවය දක්වයි. ‘අනිදස්සනා ධම්මා’ යන්නෙහි ස්වභාවය ඉවත් කිරීමේ අර්ථයෙනි. නිදස්සන යනු දැකිය හැකි බවයි. එසේත් නැත්නම් චක්ඛු විඤ්ඤාණය නිදර්ශනයක් නම්, එය ග්‍රහණය කර ගැනීමේ ස්වභාවය ඉවත් කිරීමෙනි. ‘අනාසවා ධම්මා’ යන්න ද එසේමය. ‘අප්පටිඝා ධම්මා, අනාරම්මණා ධම්මා’ යන්නෙහි එම කාර්යය ඉවත් කිරීමේ අර්ථයෙනි. ‘අරූපිනො ධම්මා, අචේතසිකා ධම්මා’ යන්නෙහි එම ස්වභාවය ඉවත් කිරීමේ අර්ථයෙනි. මෙහිදී එයට වඩා වෙනස් බව ප්‍රකාශ වේ. ‘අමනුස්සො’ යනු මනුෂ්‍ය භාවය පමණක් ඉවත් කිරීමයි. මනුෂ්‍යත්වය නොමැති මුත් සමාන බවක් මෙහි හැඟවේ. ‘අසමණො සමණපටිඤ්ඤො, අපුත්තො’ යන්නෙහි එම ගුණ සම්භාවනාව ඉවත් කිරීමේ අර්ථයෙනි. මෙහිදී ගර්හාව (නින්දාව) හැඟවේ. ‘භවතො අනාමයා, අනුදරා කඤ්ඤා’ යනාදියේදී එම අසම්පූර්ණත්වය ඉවත් කිරීමේ අර්ථයෙනි. ‘අනුප්පන්නා ධම්මා’ යන්නෙහි එම සමාන ස්වභාවය ඉවත් කිරීමේ අර්ථයෙනි. අතීතයට අයත් දෑ පෙර උපන් බැවින් ද, උපාදි ධර්මයන් ප්‍රත්‍යයන්ගේ එක් කොටසක් නිමවීමෙන් ඉපදීමට පටන් ගත් බැවින් ද, කාලයෙන් විමුක්ත වූ දෑ පවතින බැවින් ද, වර්තමානයටත් වඩා උපතට අනුකූල බවක් පවතින බැවින් ද, එහි විරුද්ධ ස්වභාවය මෙහි දත යුතුය. ‘අසේක්ඛා ධම්මා’ යනු එය අවසන් නොවීම ඉවත් කිරීමේ අර්ථයෙනි. එහි නිමාව මෙහි ප්‍රකාශ වේ. මෙසේ නොයෙක් අර්ථ ගෙන දෙන මුත්, ඇයි අර්ථ දෙකක් පමණක් පවසා ඉතිරි ඒවා (පාරිසේසේන) යැයි කියනු ලබන්නේ? අනෙක් ඒවා මෙහි ඉතා දුරස් බැවිනි. කුසලයෙන් විප්පයුත්ත වූ ධර්මයන් අකුසල බවට පත්වීම නොගැලපෙන බැවිනි.

အကုသလသဒ္ဒဿ ဥစ္စာရဏာနန္တရံ ဝိနေယျာနံ ကုသလပဋိပက္ခဘူတေ အတ္ထေ ပဋိပတ္တိဘာဝတော တတ္ထ နိရုဠှတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ‘‘ဝိရုဒ္ဓသဘာဝတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ ကိစ္စဝိရောဓာဒီနမ္ပိ တဒန္တောဂဓတ္တာ, ဝိရုဒ္ဓသဘာဝတ္တေပိ ဝိနာသကဝိနာသိတဗ္ဗဘာဝေါ ကုသလာကုသလေသု နိယတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘တပ္ပဟေယျဘာဝတော’’တိ အာဟ. ဣတရထာ ကုသလာနမ္ပိ အကုသလေဟိ ပဟာတဗ္ဗဘာဝေ အစ္စန္တံ သမုစ္ဆိန္နကုသလမူလတ္တာ အပါယပူရကာ ဧဝ သတ္တာ သိယုံ. ယံ ပန ‘‘ဓမ္မာပိ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ပဟာတဗ္ဗာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၄၀) ဝုတ္တံ, တံ ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, န တုမှာကံ, တံ ပဇဟထာ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၃.၃၃) ဝိယ တဒါရမ္မဏသံကိလေသပ္ပဟာနဝသေန ပရိယာယေန ဝုတ္တံ. ယထာဟ ‘‘န ဟိ ကုသလာ အကုသလေဟိ ပဟာတဗ္ဗာ’’တိ (ဓ. သ. မူလဋီ ၁).

අකුසල යන වචනය උච්චාරණය කළ සැනින්, හික්මවිය යුතු පුද්ගලයන්ට (විඤ්ඤෙය්යන්ට) කුසලයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අර්ථයක් ගෙන දෙන බැවින්, එහි එම අර්ථය රූඪ වී ඇති බව දත යුතුය. "විරුද්ධ ස්වභාවය නිසා" යැයි පවසන ලද්දේ කාර්යයන්ගේ විරෝධය ආදිය ද එහි ඇතුළත් වන බැවිනි. කුසල-අකුසලයන්හි විනාශ කරන සහ විනාශ වන ස්වභාවය (විනාශක-විනාශිතව්‍ය භාවය) නියත බව පෙන්වීමට "පහ කළ යුතු බැවින්" (තප්පහෙය්‍යභාවතෝ) යැයි වදාළහ. එසේ නොවන්නට, කුසලයන් ද අකුසලයන් විසින් පහ කළ හැකි වුවහොත්, අතිශයින්ම සිඳී ගිය කුසල් මුල් ඇති බැවින් සත්ත්වයෝ අපාය පුරවන්නෝම වන්නාහ. "මහණෙනි, ධර්මයෝ ද තොප විසින් අත්හැරිය යුත්තාහ" යනාදී වශයෙන් (ම.නි. 1.240) යමක් වදාරන ලද්දේ ද, එය "මහණෙනි, රූපය තොපගේ නොවේ, එය අත්හරින්න" යනාදියෙහි (සං.නි. 3.33) මෙන් ඒ ඒ අරමුණෙහි පවතින කෙලෙස් පහ කිරීමේ වශයෙන් පර්යායකින් වදාරන ලද්දකි. "කුසල් ධර්මයෝ අකුසල් ධර්මයන් විසින් පහ කළ නොහැක්කාහ" (ධ.ස. මූලටීකා 1) යැයි පවසා ඇත්තේ එබැවිනි.

ဖဿာဒိဝစနေဟိ တံနိဒ္ဒေသဘူတေဟိ. တဗ္ဗစနီယဘာဝေနာတိ တေဟိ ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ’’တိအာဒိဝစနေဟိ အဘိဓေယျဘာဝေန. ယထာ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာဒိအတ္ထာ ကုသလာဒိဝစနေဟိ, ဧဝံ အဝိပါကတ္ထာ အဗျာကတဝစနေန ဗောဓိတာ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘အဗျာကတဝစနေနေဝ စာ’’တိ. ကာရဏံ အဝတွာတိ ဣဓ ဝုတ္တဘာဝေန အနုဝတ္တမာနတ္တာတိ ကာရဏံ အဝတွာ. အညာ…ပေ… နိဝါရေတဗ္ဗောတိ ဧတေန ကုသလာကုသလသဒ္ဒါ ဝိယ ကုသလာကုသလသဘာဝါနံ [Pg.30] တဒုဘယဝိပရီတသဘာဝါနံ ဓမ္မာနံ အဗျာကတသဒ္ဒေါ ဗောဓကောတိ ဒဿေတိ. န ဟိ အဝိပါကဝစနံ ဝုတ္တံ, အကုသလဝစနဉ္စ အဝုတ္တံ. ယတော အဝိပါကဝစနဿ အဓိကတဘာဝေါ အကုသလဿ စ တဗ္ဗစနီယဘာဝေန အကထိတဘာဝေါ သိယာ, တသ္မာ န အကုသလာနံ အဗျာကတတာတိ အယံ အကုသလာနံ အနဗျာကတဘာဝေ ယောဇနာ.

ඵස්ස (ස්පර්ශය) ආදී වචනවලින් ඒ ඒ ධර්මයන් නිර්දේශ කරනු ලැබේ. "සැප වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ" යනාදී වචනවලින් පැවසිය යුතු බව (අභිධෙය්‍යභාවය) එම වචනයෙන් කියැවෙන බව යන්නෙන් අදහස් වේ. නිවැරදි වූ සැප විපාක ඇති අර්ථයන් කුසල ආදී වචනවලින් ද, විපාක රහිත වූ අර්ථයන් අබ්‍යාකත වචනයෙන් ද අවබෝධ කරවන ලද්දේමය යන අදහසින් "අබ්‍යාකත වචනයෙන්ම ද" යැයි වදාළහ. මෙහි පවසා ඇති පරිදි එය අනුව යන බැවින් වෙනම හේතුවක් නොකියා, "අන්‍ය වූ... පෙ... වැළැක්විය යුතු" යන්නෙන් කුසල සහ අකුසල යන වචන මෙන්, කුසල-අකුසල ස්වභාවයන්ට වඩා වෙනස් වූ ස්වභාවයන් ඇති ධර්මයන් අබ්‍යාකත යන වචනයෙන් අවබෝධ කරවන බව පෙන්වයි. මෙහි විපාක රහිත බව (අවිපාක) පවසා ඇති අතර අකුසල බව පවසා නැත. අවිපාක යන වචනයේ අධිකාරීත්වය පවතින බැවින් ද, අකුසලය එම වචනයෙන් කියැවෙන බව ප්‍රකාශ නොකළ බැවින් ද, අකුසලයන් අබ්‍යාකත නොවේ යනු අකුසලයන්ගේ අනබ්‍යාකතභාවයෙහි යෙදීමයි.

တံ ပရိဟရိတုန္တိ အဗျာကတနိဝတ္တနမာဟ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘သုခဝိပါကာနဝဇ္ဇာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. အနဝဇ္ဇာ ဟိ ဗျဘိစာရိတာယ ဝိသေသိတဗ္ဗာတိ? န, သုခဝိပါကဝစနဿ ဝိသေသနဘာဝေန အဂ္ဂဟိတတ္တာ. သုခဝိပါကဝစနေန ဟိ ကုသလဘာဝေ သမတ္တော ဝိညာယတိ, အနဝဇ္ဇဝစနံ ပနေတ္ထ ကုသလာနံ အဂရဟိတဗ္ဗတာသင်္ခါတံ ကဉ္စိ ဝိသေသမာဟ. တေနေဝ စ တဿ ဝိသေသနဘာဝေန ဝုတ္တဿ ပဝတ္တိသုခတာဒိဒဿနဘာဝံ သယမေဝ ဝက္ခတီတိ. မနောသမာစာရဝိသေသဘူတာ ဖလဓမ္မာ ဝိသေသေန ပဋိပ္ပဿဒ္ဓါဝဇ္ဇာ နာမ ဟောန္တီတိ သမာစာရတ္တယဝသေန တသ္မိံ သုတ္တေ အနဝဇ္ဇဓမ္မာနံ ဝုတ္တတ္တာ စ တေ အနဝသေသတော သင်္ဂဟေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ဝိရဟိတာဝဇ္ဇမတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. အဝဇ္ဇဝိနာသနဘာဝေါ ဒဿိတော ကဏှသုက္ကဓမ္မာနံ ဝဇ္ဈဃာတကဘာဝဿ နိယတတ္တာ. သဝိပါကတာ ဝိပါကဓမ္မတာ. သုခေါ ဝိပါကော ဧတေသန္တိ သုခဝိပါကာတိ ဣမိနာ သမာသေန ကုသလာနံ သုခဝိပါကဝန္တတာ ဝုတ္တာ. သာ စ နေသံ န တံသမင်္ဂိတာယ အသဟဝတ္တနတောတိ တဒုပ္ပာဒနသမတ္ထတာတိ ဝိညာယတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သုခဝိပါကဝိပစ္စနသဘာဝံ ဒဿေတီ’’တိ. ယုတ္တမေတန္တိ ပရမတ္ထတော ဘေဒါဘာဝေပိ ယထာဝုတ္တဝစနဝစနီယဘာဝသင်္ခါတော ဘေဒေါ တသ္မိံ အဘိဓေယျတ္ထဘူတေ ဝတ္ထုသ္မိံ ဥပစာရေန ဟောတီတိ ယုတ္တမေတ္ထ လက္ခဏလက္ခိတဗ္ဗဘာဝေန ဘေဒဝစနံ. ဘဝတိ ဟိ သဒ္ဒတ္ထဝိသေသမတ္တေနပိ အဘိန္နေ ဝတ္ထုသ္မိံ ဘေဒဝစနံ ယထာ ‘‘သိလာပုတ္တကဿ သရီရ’’န္တိ.

එය බැහැර කරනු පිණිස අබ්‍යාකතයෙන් වෙන් කිරීම වදාළහ. ඉදින් එසේ නම් "සැප විපාක ඇති, නිවැරදි (අනවජ්ජ)" ධර්මයන් යැයි පැවසිය යුතුය. නිවැරදි (අනවජ්ජ) ධර්මයන් අබ්‍යාකතයන්ගෙන් වෙන් කර දැක්විය යුතු බැවිනි. එසේ නොවේ; සැප විපාක ඇති බව යන වචනය විශේෂණයක් ලෙස නොගත් බැවිනි. සැප විපාක ඇති යන වචනයෙන් කුසල භාවය සම්පූර්ණයෙන්ම හැඟවේ. මෙහි අනවජ්ජ (නිවැරදි) යන වචනයෙන් කුසල්වල ඇති නින්දා නොකටයුතු බව නම් වූ කිසියම් විශේෂත්වයක් පවසයි. එම වචනය විශේෂණයක් ලෙස යෙදීමෙන් පැවැත්මෙහි ඇති සැපය (පවත්ති සුඛ) ආදිය පෙන්වන බව ඉදිරියේදී පවසනු ඇත. මනෝ සමාචාරයේ විශේෂත්වයක් වූ ඵල ධර්මයෝ සුවිශේෂී ලෙස සංසිඳුණු දෝෂ ඇත්තාහු (පටිප්පස්සද්ධාවජ්ජ) වෙති. සමාචාර තුනෙහි වශයෙන් එම සූත්‍රයෙහි නිවැරදි (අනවජ්ජ) ධර්මයන් වදාළ බැවින්, ඒවා සම්පූර්ණයෙන් සංග්‍රහ කර පෙන්වීමට "දෝෂ මාත්‍රයකින් තොර" (විරහිතාවජ්ජමත්තා) යැයි වදාළහ. කළු-සුදු ධර්මයන්ගේ වධ්‍ය-ඝාතක ස්වභාවය නියත බැවින් දෝෂ විනාශ වන ස්වභාවය පෙන්වන ලදී. සවිපාක බව යනු විපාක දීමේ ධර්මතාවයි. මොවුන්ට සැප විපාක ඇති බැවින් "සැප විපාක" (සුඛවිපාකා) නම් වේ. මෙම සමාසය මගින් කුසලයන්ට සැප විපාක ඇති බව පවසා ඇත. එම විපාකය කුසලය හා සමගාමීව නොපවතින බැවින්, එය උපදවීමට ඇති සමර්ථ බව "සැප විපාකයන් පැසෙන ස්වභාවය පෙන්වයි" යනුවෙන් වදාළහ. පරමාර්ථ වශයෙන් භේදයක් නොමැති වුව ද, කියන්නා වූ වචනය හා කියැවෙන අර්ථය වශයෙන් පවතින භේදය අභිධෙය වූ වස්තුවෙහි උපචාරයෙන් පවතින බැවින්, මෙහි ලක්ෂණ-ලක්ෂිතව්‍ය භාවයෙන් භේදය පැවසීම සුදුසුය. "ගල් පිළිමයක ශරීරය" (සිලාපුත්තකස්ස සරීරං) යන්නෙහි මෙන් ශබ්ද අර්ථයේ වෙනසක් පමණක් ඇති, සැබවින්ම වෙන් නොවන වස්තුවක පවා භේදය පැවසීම සිදුවේ.

ဝိနာပိ ဘာဝါဘိဓာယိနာ သဒ္ဒေန ဘာဝပ္ပဓာနော နိဒ္ဒေသော ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အနဝဇ္ဇဝစနေန အနဝဇ္ဇတ္တံ အာဟာ’’တိ. ဧဝဉ္စေတ္ထ ပဒဝိဂ္ဂဟော ဂဟေတဗ္ဗော – န အဝဇ္ဇံ အနဝဇ္ဇံ, အဝဇ္ဇပဋိပက္ခတာယ အဂရဟိတဗ္ဗသဘာဝေါ. သုခေါ ဝိပါကော အဿာတိ သုခဝိပါကံ, သုခဝိပါကဝိပစ္စနသမတ္ထတာ. အနဝဇ္ဇဉ္စ တံ သုခဝိပါကဉ္စာတိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကံ, တံ လက္ခဏံ ဧတေသန္တိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏာ. အထ ဝါ ပုဗ္ဗေ ဝိယ အနဝဇ္ဇံ, ဝိပစ္စနံ ဝိပါကော, သုခဿ ဝိပါကော သုခဝိပါကော, အနဝဇ္ဇဉ္စ သုခဝိပါကော [Pg.31] စ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကံ ဧကတ္တဝသေန. တံ လက္ခဏံ ဧတေသန္တိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏာ. ကိံ ပနေတ္ထ ကာရဏံ ပဒဒွယပရိဂ္ဂဟေ, နနု ဧကေနေဝ ပဒေန ဣဋ္ဌပ္ပသိဒ္ဓိ. ယဒိပိ ‘‘အဝဇ္ဇရဟိတံ အနဝဇ္ဇ’’န္တိ ဣမသ္မိံ ပန ပက္ခေ အဗျာကတနိဝတ္တနတ္ထံ သုခဝိပါကဂ္ဂဟဏံ ကတ္တဗ္ဗံ သိယာ, သုခဝိပါကဂ္ဂဟဏေ ပန ကတေ အနဝဇ္ဇဂ္ဂဟဏံ န ကတ္တဗ္ဗမေဝ. ‘‘အဝဇ္ဇပဋိပက္ခာ အနဝဇ္ဇာ’’တိ ဧတသ္မိံ ပန ပက္ခေ သုခဝိပါကဂ္ဂဟဏဉ္စာတိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘တတ္ထ အနဝဇ္ဇဝစနေနာ’’တိအာဒိ. တေန ပဝတ္တိသုခသုခဝိပါကတာအတ္တသုဒ္ဓိဝိသုဒ္ဓဝိပါကတာအကုသလအဗျာကတသဘာဝနိဝတ္တိရသပစ္စုပဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနဝိသေသဒီပနတော ဧဝံ ဝိပုလပ္ပယောဇနတ္ထော ပဒဒွယပရိဂ္ဂဟောတိ ဒဿေတိ. သုခ-သဒ္ဒဿ ဣဋ္ဌပရိယာယတာ ဝိယ ‘‘နိဗ္ဗာနပရမံ သုခံ (ဓ. ပ. ၂၀၃-၂၀၄), သုခါ ဝိရာဂတာ လောကေ (ဥဒါ. ၁၁), တေသံ ဝူပသမော သုခေါ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၂၂၁, ၂၇၂) သင်္ခါရဒုက္ခူပသမပရိယာယတာပိ ဝိဇ္ဇတိ, တံအဝိပါကတာယ ပန ဣဓ သုခဝိပါကဘာဝေါ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သင်္ခါ…ပေ… နတ္ထီ’’တိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – တေဘူမကကုသလာနမ္ပိ ဝိဝဋ္ဋသန္နိဿယဘာဝေန ပဝတ္တိသဘာဝတ္တာ ကိဉ္စာပိ သဗ္ဗေ ကုသလာ သင်္ခါရဒုက္ခူပသမသုခနိပ္ဖာဒကာ သမ္ဘဝန္တိ, ယထာဝုတ္တသုခဿ ပန အဝိပါကဘာဝတော န ဧတေန ပဒေန ကုသလာနံ သုခဝိပါကတာ သမ္ဘဝတီတိ. ဝိပက္ကဘာဝမာပန္နေသု အရူပဓမ္မေသု နိရုဠှတ္တာ ဝိပါက-သဒ္ဒဿ ‘‘ယဒိ ပနာ’’တိ သာသင်္ကံ ဝဒတိ.

ස්වභාවය පවසන වචනයක් නොමැති වුව ද අර්ථය ප්‍රධාන කොට ගත් නිර්දේශ පවතින බව "අනවජ්ජ වචනයෙන් අනවජ්ජ බව (නිවැරදි බව) පැවසීය" යන්නෙන් අදහස් වේ. මෙහි පද විග්‍රහය මෙසේ දත යුතුය: දෝෂ (වජ්ජ) නොවන බැවින් අනවජ්ජ නම් වේ, එනම් දෝෂයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් නින්දා නොකටයුතු ස්වභාවයයි. සැප වූ විපාක ඇති බැවින් සුඛවිපාක නම් වේ, එනම් සැප විපාකයක් ලබා දීමට ඇති සමර්ථකමයි. නිවැරදි වූ ද සැප විපාක ඇති වූ ද ධර්මය අනවජ්ජ සුඛවිපාක නම් වේ. එවැනි ලක්ෂණ ඇති ධර්මයෝ අනවජ්ජ සුඛවිපාක ලක්ඛණා නම් වෙති. එසේත් නැතහොත්, පෙර පරිදිම අනවජ්ජ ද, පැසීම (විපච්චන) විපාක ද, සැපයේ විපාකය සැප විපාක ද වේ; අනවජ්ජ හා සැප විපාක යන දෙකම එකක් ලෙස ගත් කල අනවජ්ජ සුඛවිපාක වේ. එවැනි ලක්ෂණ ඇත්තෝ අනවජ්ජ සුඛවිපාක ලක්ඛණා වෙති. මෙහි පද දෙකක් ගැනීමට හේතුව කුමක්ද? එක් පදයකින්ම අවශ්‍ය අර්ථය සිද්ධ නොවේද? දෝෂ රහිත බව අනවජ්ජ යන පක්ෂයෙහි නම් අබ්‍යාකත බැහැර කිරීම සඳහා සුඛවිපාක යන්න ගත යුතුය. නමුත් සුඛවිපාක යන්න ගත් විට අනවජ්ජ යන්න වෙන් කොට නොගත යුතුය. දෝෂයට ප්‍රතිපක්ෂ වූයේ අනවජ්ජ යන පක්ෂයේදී සුඛවිපාක යන්න ද ගත යුතුය යන චෝදනාව සිතෙහි තබාගෙන "එහි අනවජ්ජ වචනයෙන්" යනාදිය වදාළහ. එමගින් පැවැත්මෙහි සැපය, සැප විපාක ඇති බව, තමාගේ පිරිසිදු බව, පිරිසිදු විපාක ඇති බව, අකුසල හා අබ්‍යාකත ස්වභාවයන් බැහැර කිරීම යනාදී කරුණු පෙන්වන බැවින් පද දෙකම ගැනීම මහත් ප්‍රයෝජනවත් බව පෙන්වයි. සුඛ යන වචනය ඉෂ්ට අරමුණු සඳහා පර්යාය පදයක් වන්නා සේම, "නිබ්බානං පරමං සුඛං", "සුඛා විරාගතා ලෝකේ", "තේසං වූපසමෝ සුඛෝ" යනාදී තැන්වල සංස්කාර දුක් සංසිඳීමේ අර්ථයෙහි ද යෙදේ. එහෙත් එය විපාකයක් නොවන බැවින් මෙහි සැප විපාක භාවය පැවසිය නොහැකි බව පෙන්වමින් "සංස්කාර... පෙ... නැත" යැයි වදාළහ. මෙයින් කියැවෙන්නේ මෙයයි: ත්‍රිභූමක කුසලයන් ද නිවන ඇසුරු කරන බැවින් පැවැත්මේ ස්වභාවය ගත්ත ද, සියලු කුසලයෝ සංස්කාර දුක් සංසිඳීමේ සැපය ලබා දීමට සමර්ථ වෙති. එහෙත් එම සැපය විපාකයක් නොවන බැවින් මෙම පදයෙන් කුසලයන්ට සැප විපාක ඇති බව කිව නොහැක. අරූප ධර්මයන් විපාක බවට පත් වූ කල විපාක යන වචනය රූඪ වී ඇති බැවින් "ඉදින් එසේ නම්" යැයි සැක සහිතව පවසයි.

ယထာသမ္ဘဝန္တိ သဟ အဝဇ္ဇေနာတိ သာဝဇ္ဇာ, ဂရဟိတဗ္ဗဘာဝယုတ္တာ. တေန နေသံ ဂရဟိတဗ္ဗသဘာဝံ ဒဿေတိ. အညေပိ အတ္ထိ ဒုက္ခဘာဝေန ဂရဟိတဗ္ဗသဘာဝါ အကုသလဝိပါကာတိ သာဝဇ္ဇဝစနမတ္တေန တေသမ္ပိ အကုသလတာပတ္တိဒေါသံ ဒိသွာ တံ ပရိဟရိတုံ ဒုက္ခဝိပါကဝစနမာဟ. အဝဇ္ဇ-သဒ္ဒေါ ဝါ ရာဂါဒီသု ဧကန္တာကုသလေသု နိရုဠှောတိ တံသဟဝတ္တိဓမ္မာနံ ဧဝ သာဝဇ္ဇဘာဝေ ကုသလာဗျာကတေဟိ အကုသလာနံ ဝိသေသော သာဝဇ္ဇဝစနေနေဝ ဒဿိတော. အဗျာကတေဟိ ပန ဝိသိဋ္ဌံ ကုသလာကုသလာနံ သာဓာရဏံ သဝိပါကတာလက္ခဏန္တိ တသ္မိံ လက္ခဏေ ဝိသေသဒဿနတ္ထံ ဒုက္ခဝိပါကလက္ခဏံ ဝုတ္တံ. ဣတော ပရံ ‘‘ဒုက္ခော ဝိပါကော ဧတေသန္တိ ဒုက္ခဝိပါကာ’’တိအာဒိနာ သုခဝိပါကအနဝဇ္ဇကုသလပဒါနံ ဌာနေ ဒုက္ခဝိပါကသာဝဇ္ဇအကုသလပဒါနိ ဌပေတွာ ယထာဝုတ္တနယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော[Pg.32]. ယောဇနာ စ သာဝဇ္ဇဝစနေန အကုသလာနံ ပဝတ္တိဒုက္ခတံ ဒဿေတိ, ဒုက္ခဝိပါကဝစနေန ဝိပါကဒုက္ခတံ. ပုရိမဉှိ အတ္တနော ပဝတ္တိသဘာဝဝသေန လက္ခဏဝစနံ, ပစ္ဆိမံ ကာလန္တရေ ဝိပါကုပ္ပာဒနသမတ္ထတာယာတိ. တထာ ပုရိမေန အကုသလာနံ အဝိသုဒ္ဓသဘာဝတံ ဒဿေတိ, ပစ္ဆိမေန အဝိသုဒ္ဓဝိပါကတံ. ပုရိမေန စ အကုသလေ ကုသလသဘာဝတော နိဝတ္တေတိ, ပစ္ဆိမေန အဗျာကတသဘာဝတော သဝိပါကတ္တဒီပကတ္တာ ပစ္ဆိမဿ. ပုရိမေန ဝါ အဝဇ္ဇဝန္တတာဒဿနတော ကိစ္စဋ္ဌေန ရသေန အနတ္ထဇနနရသတံ ဒဿေတိ, ပစ္ဆိမေန သမ္ပတ္တိအတ္ထေန အနိဋ္ဌဝိပါကရသတံ. ပုရိမေန စ ဥပဋ္ဌာနာကာရဋ္ဌေန ပစ္စုပဋ္ဌာနေန သံကိလေသပစ္စုပဋ္ဌာနတံ, ပစ္ဆိမေန ဖလဋ္ဌေန ဒုက္ခဝိပါကပစ္စုပဋ္ဌာနတံ. ပုရိမေန စ အယောနိသောမနသိကာရံ အကုသလာနံ ပဒဋ္ဌာနံ ပကာသေတိ. တတော ဟိ တေ သာဝဇ္ဇာ ဇာတာတိ. ပစ္ဆိမေန အကုသလာနံ အညေသံ ပဒဋ္ဌာနဘာဝံ ဝိဘာဝေတိ. တေ ဟိ ဒုက္ခဝိပါကဿ ကာရဏံ ဟောတီတိ. ဧတ္ထ စ ဒုက္ခ-သဒ္ဒေါ အနိဋ္ဌပရိယာယဝစနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အနိဋ္ဌစတုက္ခန္ဓဝိပါကာ ဟိ အကုသလာ, န ဒုက္ခဝေဒနာဝိပါကာဝ. ဝိပါက-သဒ္ဒဿ ဖလပရိယာယဘာဝေ ပန နိဿန္ဒဝိပါကေန အနိဋ္ဌရူပေနပိ ဒုက္ခဝိပါကတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. ဝိပါကဓမ္မတာပဋိသေဓဝသေန အဗျာကတာနံ အဝိပါကလက္ခဏာတိ လက္ခဏံ ဝုတ္တန္တိ တဒတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အဝိပါကာရဟသဘာဝါ’’တိ အာဟ. ဧဝံပကာရာနန္တိ အဘိညာဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ.

යථාසම්භවං යනු ‘සහ අවජ්ජේන’ (වැරදි සහිතව) යනු සාවද්‍යය, ගැරහිය යුතු ස්වභාවයෙන් යුක්තය. එයින් ඔවුන්ගේ ගැරහිය යුතු ස්වභාවය පෙන්වයි. දුක් සහිත බව නිසා ගැරහිය යුතු ස්වභාව ඇති අකුසල විපාකයන් ද ඇති බැවින්, ‘සාවද්‍ය’ යන වචනය පමණක් කීමෙන් ඔවුන්ට ද අකුසල බව පැමිණීමේ දෝෂය දැක, එය දුරු කිරීම සඳහා ‘දුක්ඛවිපාක’ යන වචනය පැවසීය. ‘අවජ්ජ’ යන ශබ්දය රාගාදී ඒකාන්ත අකුසල ධර්මයන්හි රූඪව පවතින්නේ යැයි ඒ හා පවත්නා ධර්මයන්ටම සාවද්‍ය බව පවතින කල්හි, කුසල් හා අව්‍යාකතයන්ගෙන් අකුසලයන්ගේ වෙනස ‘සාවද්‍ය’ යන වචනයෙන්ම දක්වන ලදී. අව්‍යාකතයන්ගෙන් වෙන්වූ, කුසල අකුසලයන්ට සාධාරණ වූ විපාක සහිත බව ලක්ෂණයකි. එම ලක්ෂණයෙහි විශේෂත්වය දැක්වීම සඳහා ‘දුක්ඛවිපාක’ ලක්ෂණය කියන ලදී. මින් මත්තෙහි ‘මොවුන්ට දුක් වූ විපාක ඇතැයි දුක්ඛවිපාක’ යනාදී වශයෙන් සුඛවිපාක, අනවද්‍ය, කුසල යන පදයන් වෙනුවට දුක්ඛවිපාක, සාවද්‍ය, අකුසල යන පද තබා කලින් කී ක්‍රමයට අර්ථය දත යුතුය. සම්බන්ධය මෙසේය: සාවද්‍ය වචනයෙන් අකුසලයන්ගේ පැවැත්මෙහි ඇති දුක්ඛිත බව (පවත්ති දුක්ඛතා) දක්වයි, දුක්ඛවිපාක වචනයෙන් විපාකයන්ගේ දුක්ඛිත බව (විපාක දුක්ඛතා) දක්වයි. පළමුවැන්න තමාගේ පැවැත්මේ ස්වභාවය අනුව ලක්ෂණ ප්‍රකාශ කිරීමකි, දෙවැන්න පසු කාලයක විපාක ඉපදවීමට ඇති සමත්කම අනුවය. එසේම පළමුවැන්නෙන් අකුසලයන්ගේ අපිරිසිදු ස්වභාවය දක්වයි, දෙවැන්නෙන් අපිරිසිදු විපාකය දක්වයි. පළමුවැන්නෙන් අකුසල් කුසල ස්වභාවයෙන් වළක්වයි, දෙවැන්නෙන් අව්‍යාකත ස්වභාවයෙන් වළක්වයි, මන්ද දෙවැන්න විපාක සහිත බව පෙන්වන බැවිනි. නැතහොත් පළමුවැන්නෙන් වරද සහිත බව පෙන්වීමෙන් කෘත්‍ය අර්ථය වන රසය වශයෙන් අනර්ථය ඉපදවීමේ රසය දක්වයි, දෙවැන්නෙන් සම්පත්ති අර්ථය වශයෙන් අනිෂ්ට විපාක දීමේ රසය දක්වයි. පළමුවැන්නෙන් වැටහෙන ආකාරය වන ප්‍රත්‍යුපස්ථානයෙන් සංක්ලේශ ප්‍රත්‍යුපස්ථාන බව දක්වයි, දෙවැන්නෙන් ඵල අර්ථයෙන් දුක්ඛවිපාක ප්‍රත්‍යුපස්ථාන බව දක්වයි. පළමුවැන්නෙන් අයෝනිසෝමනසිකාරය අකුසලයන්ට පදට්ඨානය (සමීප හේතුව) ලෙස ප්‍රකාශ කරයි. එයින්ම එම ධර්මයෝ සාවද්‍ය වන්නාහ. දෙවැන්නෙන් අකුසලයන් අනෙක් ධර්මයන්ට පදට්ඨානයක් වන බව විස්තර කරයි. ඒවා දුක්ඛ විපාකයට හේතු වන බැවිනි. මෙහි ‘දුක්ඛ’ යන ශබ්දය ‘අනිෂ්ට’ (අකමැති) යන අර්ථයේ පර්යාය වචනයක් ලෙස දත යුතුය. අකුසලයෝ අනිෂ්ට වූ රූප-වේදනා-සංඥා-සංඛාර-විඤ්ඤාණ යන සතර විපාක ස්කන්ධයන් ඇති කරන්නාහ, දුක්ඛ වේදනාව පමණක් විපාක ලෙස දෙන්නක් නොවේ. ‘විපාක’ ශබ්දය ඵල යන අර්ථය දෙන කල්හි, නිස්සන්ද විපාක වශයෙන් අනිෂ්ට රූපයන්ට ද දුක්ඛ විපාක බව සම්බන්ධ කළ යුතුය. විපාක දීමේ ස්වභාවය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් අව්‍යාකතයන්ට ‘අවිපාක’ ලක්ෂණය කියන ලදී, එම අර්ථය දැක්වීමට ‘විපාක දීමට නුසුදුසු ස්වභාවය’ යැයි කීය. ‘මෙබඳු වූ’ යන්නෙන් අභිඥා ආදිය සංග්‍රහ කරයි.

ဆဟိ ပဒေဟိ တိကေသု, စတူဟိ ဒုကေသု ယထာက္ကမံ ဆ စတ္တာရော အတ္ထာ ဝုတ္တာ. ဆက္ကဘာဝေါ န ဘဝိဿတီတိ ဧတေန စတုက္ကဘာဝါဘာဝေါ ဒဿိတနယတ္တာ စောဒိတောယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အတ္ထဘေဒေါ ဥပပဇ္ဇတီတိ ကသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ, နနု တီဟိ ဓမ္မသဒ္ဒေဟိ ဝုစ္စမာနော သဘာဝဓာရဏာဒိအတ္ထေန အဘိန္နော ဧဝ သော အတ္ထောတိ? န, ဇာတိအာဒိဘေဒေန ဘေဒသဗ္ဘာဝတော. ဘေဒကာ ဟိ ဇာတိအာဒယော. မာသပဒတ္ထတာယာတိ မာသ-သဒ္ဒါဘိဓေယျဘာဝေန. တဗ္ဗစနီယဘိန္နတ္ထာနန္တိ တေဟိ ကာလသဒ္ဒါဒီဟိ ဝတ္တဗ္ဗာနံ ဝိသိဋ္ဌတ္ထာနံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘ယထာ ကာလသဒ္ဒါဒိအဘိဓေယျာနံ ကာလာဒိအတ္ထာနံ ဘိန္နသဘာဝါနမ္ပိ မာသ-သဒ္ဒါဘိဓေယျဘာဝေန အဘေဒေါ, ဧဝံ ဇာတိအာဒိဘေဒေန ဘိန္နာနမ္ပိ တေသံ တိဏ္ဏံ ဒွိန္နဉ္စ အတ္ထာနံ ဓမ္မ-သဒ္ဒါဘိဓေယျဘာဝေန နတ္ထိ ဘေဒေါ’’တိ. ဝိနိ…ပေ… မာနာတိ ဓမ္မ-သဒ္ဒဿ ရူပါဘေဒေပိ ဘေဒကာရဏမာဟ. ဘိန္နဇာတိယတ္ထဝစနီယတာယ ဟိ တဿေဝတ္ထဘေဒေါတိ.

පද හයකින් තිකයන්හි අර්ථ හයක් ද, පද සතරකින් දුකයන්හි අර්ථ සතරක් ද පිළිවෙළින් පවසන ලදී. ‘හයක් නොවේ’ යන්නෙන් ‘සතරක් නොවේ’ යන්න ද පෙන්වා දුන් ආකාරයටම මතු කරන ලද්දක් ලෙස දත යුතුය. ‘අර්ථ භේදය උපදී’ යැයි කීවේ කුමක් නිසාද? ‘ධම්ම’ ශබ්ද තුනෙන්ම කියවෙන අර්ථය ස්වභාවය දැරීම ආදී අර්ථයෙන් වෙනස් නොවේ නේද? නැත, ජාති ආදී භේදයන් නිසා භේදයක් පවතී. ජාති ආදිය භේදය ඇති කරන්නෝ වෙති. ‘මාස පද අර්ථය සඳහා’ යනු මාස ශබ්දයෙන් අභිධෙය වන බැවිනි. ‘එම වචනවලින් කියවෙන වෙනස් අර්ථයන්ට’ යනු එම කාල ශබ්ද ආදියෙන් පැවසිය යුතු විශේෂ අර්ථයන්ටයි. මෙසේ පවසන ලදී: ‘කාල ශබ්ද ආදියෙන් කියවෙන කාලය ආදී අර්ථයන් වෙනස් ස්වභාව ඇති වුවත්, මාස ශබ්දයෙන් කියවෙන බවින් වෙනසක් නැතිවාක් මෙන්, ජාති ආදී භේදයෙන් වෙනස් වූ ඒ තෙවැදෑරුම් හා දෙවැදෑරුම් අර්ථයන්ට ද ධම්ම ශබ්දයෙන් කියවෙන බවින් වෙනසක් නැත’. ‘විනි...පෙ... මානා’ යනු ධම්ම ශබ්දයේ රූපයෙහි වෙනසක් නැති වුවත්, වෙනසට හේතුව පැවසීමයි. විවිධ ජාති හා අර්ථයන් පැවසිය යුතු බැවින්ම එහි අර්ථ භේදය පවතී.

သာဓေတုန္တိ [Pg.33] ဗောဓေတုံ. ဟောတု အသမ္ဗန္ဓော, ကာ နော ဟာနီတိ ကဒါစိ ဝဒေယျာတိ အာသင်္ကာယ အာဟ ‘‘ပုဗ္ဗာ…ပေ… နာမ ဟောန္တီ’’တိ. သော စာတိ သဘာဝဓာရဏပစ္စယဓရိယမာနတာသင်္ခါတော အတ္ထော န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ ယထာဝုတ္တဿ အဘာဝဿ အပေက္ခာဝုတ္တိတာယ ဝုတ္တံ. န ဟိ အပေက္ခာဝုတ္တိနော အန္တရေန အပေက္ခိတဗ္ဗံ လဘန္တိ. သတိပိ သဘာဝဓာရဏာဒိအတ္ထသာမညေ ကုသလဇာတိအာဒိဝိသိဋ္ဌဿေဝ တဿ ဣဓ အဓိပ္ပေတတ္တာ ဧကတ္ထတာ န အနုညာတာတိ ဝုတ္တံ, ဝစနသိလေသဝသေန ဝါ. အထ ဝါတိအာဒိနာ တိဏ္ဏံ ဓမ္မသဒ္ဒါနံ အဘာဝတ္တံ အသမ္ပဋိစ္ဆန္တော နာနတ္ထတာဘာဝဒေါသံ ပရိဟရတိ.

‘සාධේතුං’ යනු අවබෝධ කරවනු පිණිසයි. ‘සම්බන්ධයක් නැතිව තිබුණාවේ, අපට ඇති පාඩුව කුමක්ද?’ යැයි කවදා හෝ කෙනෙකු පවසතැයි යන සැකය නිසා ‘පූර්ව...පෙ... නාම වෙත්’ යැයි පැවසීය. ‘ඔහු ද’ යනු ස්වභාවය දැරීම හා ප්‍රත්‍යයන් විසින් දරනු ලබන බව යන අර්ථය පැවසිය නොහැකි බවත්, ඉහත කී ස්වභාවයේ නැති බව අපේක්ෂාවෙන් පැවතුණු නිසාත් කියන ලදී. අපේක්ෂාවෙන් පවතින්නෝ තමන් අපේක්ෂා කරන දෙය නොලැබ පවතින්නේ නැත. ස්වභාවය දැරීම ආදී අර්ථයන් පොදු වුවත්, කුසල ජාති ආදියෙන් වෙන් වූ දෙයක්ම මෙහි අදහස් කරන බැවින් ඒකාර්ථ බව අනුමත නොකරන ලදී, නැතහොත් වචනවල ස්ලේෂය (ශ්ලේෂය) නිසාය. ‘නැතහොත්’ යනාදී වශයෙන් ධම්ම ශබ්ද තුනෙහි අභාවය පිළි නොගනිමින් නානාර්ථ බව නොමැති වීමේ දෝෂය දුරු කරයි.

ဉာပကဟေတုဘာဝတော ဥပပတ္တိ ဣဓ ကာရဏန္တိ ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘ကာရဏံ နာမ ယုတ္တီ’’တိ. ပုနရုတ္တီတိအာဒိနာ နနု ‘‘ကုသလာဒီနမ္ပိ ဧကတ္တံ အာပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဧကတ္တာပတ္တိပိ ဝတ္တဗ္ဗာတိ? သစ္စံ ဝတ္တဗ္ဗာ, သာ ပန အဘာဝါပတ္တိယံ ဧဝ အန္တောဂဓာ နာနတ္တာဘာဝစောဒနာသာမညေန. ဘေဒါဘေဒနိဗန္ဓနတ္တာ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝဿ သော အစ္စန္တမဘိန္နေသု နိယမေန နတ္ထီတိ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗာဘာဝေန အစ္စန္တာဘေဒံ ဒဿေတိ, န ပန အစ္စန္တံ အဘိန္နေသုယေဝ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗာဘာဝံ. အထ ဝါ အစ္စန္တံ အဘိန္နေသု အဝိဝဋသဒ္ဒတ္ထဝိဝရဏတ္ထံ ပဝတ္တာ. ကသ္မာ? ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗာဘာဝတောတိ ဧဝံ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. အမိတ္တံ အဘိဘဝိတုံ သက္ကုဏာတီတိ သက္ကော, ဣန္ဒတီတိ ဣန္ဒော, ပုရိမေ ဒဒါတီတိ ပုရိန္ဒဒေါတိ ဧဝံ ကိရိယာဂုဏာဒိပရိဂ္ဂဟဝိသေသေန.

දැනුම් දෙන හේතුවක් (ඤාපක හේතු) වන බැවින් මෙහි උප්පත්තිය ‘කාරණය’ යැයි කී නිසා ‘කාරණය නම් යුක්තියයි’ යැයි පැවසීය. ‘පුනරුක්තිය’ යනාදියෙන්, ‘කුසලාදීන්ට ද ඒකත්වයක් පැමිණෙන්නේය’ යැයි කී බැවින් ඒකත්වයට පැමිණීම ද පැවසිය යුතු නොවේද? සැබෑවකි, එය පැවසිය යුතුය. එහෙත් එය නානාර්ථ නැති වීමේ චෝදනාව හා සමාන බැවින් ‘අභාවයට පැමිණීම’ තුළම අන්තර්ගත වේ. විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය භේදය හා අභේදය මත පදනම් වන බැවින්, එය අතිශයින්ම සමාන දේවල නියත වශයෙන්ම නැත. විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය නොමැති වීමෙන් අතිශය අභේදය (වෙනසක් නැති බව) පෙන්වයි. එහෙත් අතිශය අභේදය ඇති තැනම පමණක් විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය නැති බවක් අදහස් නොවේ. නැතහොත් අතිශය අභේදය පවතින තැන විවෘත නොවූ ශබ්ද අර්ථයන් විස්තර කිරීම සඳහා මෙය පැවතුනි. කුමක් නිසාද? විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවයක් නැති නිසා යනුවෙන් මෙසේ සම්බන්ධය කළ යුතුය. සතුරන් මැඩලීමට සමත් වන බැවින් ‘සක්ක’ (ශක්‍ර) වේ, ආධිපත්‍යය දරන බැවින් ‘ඉන්ද’ වේ, පෙර දානයන් දුන් බැවින් ‘පුරින්දද’ වේ. මෙසේ ක්‍රියා ගුණ ආදී විශේෂයන් ග්‍රහණය කිරීමෙන් අර්ථ දත යුතුය.

ဘေဒါဘေဒဝန္တေသူတိ ဝိသေသသာမညဝန္တေသု. နီလ-သဒ္ဒေါ ဟိ ဥပ္ပလသဒ္ဒသမာယောဂေါ ရတ္တုပ္ပလသေတုပ္ပလာဒိဥပ္ပလဇာတိသာမညတော ဝိနိဝတ္တေတွာ နီလဂုဏယုတ္တမေဝ ဥပ္ပလဇာတိဝိသေသံ ဇောတေတိ. ဥပ္ပလ-သဒ္ဒေါပိ နီလ-သဒ္ဒသမာယုတ္တော ဘမရင်္ဂါရကောကိလာဒိဂတနီလဂုဏသာမညတော အဝစ္ဆိန္ဒိတွာ ဥပ္ပလဝတ္ထုဂတမေဝ နီလဂုဏံ ပကာသေတီတိ ဝိသေသတ္ထသာမညတ္ထယုတ္တတာ ပဒဒွယဿ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဣမိနာ နယေန ဣတရတြာပိ ဘေဒါဘေဒဝန္တတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. တာယ တာယ အနုမတိယာတိ တေန တေန သင်္ကေတေန. တေ တေ ဝေါဟာရာတိ အစ္စန္တံ အဘိန္နေ အတ္ထေ ပရိယာယဘာဝေန အစ္စန္တံ ဘိန္နေ ယထာသကံ အတ္ထဝိဝရဏဘာဝေန ဘေဒါဘေဒဝန္တေ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေန တာ တာ သမညာ ပညတ္တိယော သိဒ္ဓါတိ အတ္ထော[Pg.34]. သမာနေတိ ဧကသ္မိံ. ကုသလာဒိဘာဝန္တိ ကုစ္ဆိတသလနာဒိဘာဝံ. အဘိဓာနတ္ထောပိ ဟိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာဒိအဘိဓေယျတ္ထော ဝိယ သဘာဝဓာရဏာဒိသာမညတ္ထံ ဝိသေသေတီတိ.

‘භේද-අභේදවන්තයන් කෙරෙහි’ යනු විශේෂ හා සාමාන්‍ය ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූවන් කෙරෙහි යන්නයි. ‘නිල්’ යන වචනය ‘මහනෙල්’ යන වචනය හා එක් වූ විට, රතු මහනෙල් හා සුදු මහනෙල් ආදී මහනෙල් ජාතියේ පොදු බවෙන් වෙන් කොට, නිල් පැහැයෙන් යුත් විශේෂ මහනෙල් ජාතියක් ම ප්‍රකාශ කරයි. ‘මහනෙල්’ යන වචනය ද ‘නිල්’ යන වචනය හා එක් වූ විට, බඹරුන්, අඟුරු, කොවුලන් ආදීන් කෙරෙහි ඇති පොදු නිල් පැහැයෙන් වෙන් කොට, මහනෙල් මලෙහි ම පවත්නා නිල් ගුණය ප්‍රකාශ කරයි. මෙසේ පද දෙකෙහි ම විශේෂ අර්ථය හා සාමාන්‍ය අර්ථය හා යුක්ත බව දත යුතු ය. මේ ක්‍රමයට ම අනෙක් තැන්හි ද භේද-අභේද බව යෙදිය යුතු ය. ‘එම ඒ සම්මුතීන් අනුව’ යනු ඒ ඒ සංකේතයන් මගිනි. ‘එම ඒ ව්‍යවහාරයන්’ යනු අතිශයින් ම අභින්න වූ (වෙන් කළ නොහැකි) අර්ථයන්හි පර්යාය වශයෙන් ද, අතිශයින් ම භින්න වූ (වෙන් වූ) අර්ථයන්හි තම තමාට අදාළ අර්ථ විවරණය කිරීම් වශයෙන් ද, භේද-අභේදවන්තයන් කෙරෙහි විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවයෙන් ඒ ඒ පඤ්ඤප්ති (ප්‍රඥප්ති) සිද්ධ වේ යන්න අර්ථයයි. ‘සමාන කරයි’ යනු එක් කරයි යන්නයි. ‘කුසලාදි භාවය’ යනු කුච්ඡිත (ලාමක) දේ සැලීම (සෙලවීම) ආදියයි. ‘අභිධාන අර්ථය’ ද (නිරවද්‍ය වූ සැප විපාක දෙන අර්ථය මෙන්) තමාගේ ස්වභාවය දැරීම ආදී සාමාන්‍ය අර්ථය විශේෂ කරයි.

ဧတ္ထာဟ ‘‘ကိံ ပန ကာရဏံ တိကာ ဧဝ ပဌမံ ဝုတ္တာ, န ဒုကာ, တိကေသုပိ ကုသလတ္တိကောဝ, န အညော’’တိ? ဝုစ္စတေ – သုခဂ္ဂဟဏတော အပ္ပဘေဒတော စ တိကာ ဧဝ ပဌမံ ဝုတ္တာ. ယသ္မာ တိကေဟိ ဗောဓိတေ ကုသလာဒိဘေဒေ တဗ္ဗိဘာဂဘိန္နာ ဟေတုအာဒယော ဝုစ္စမာနာ သုဝိညေယျာ ဟောန္တိ. တထာ ဟိ ‘‘တယော ကုသလဟေတူ’’တိအာဒိနာ ကုသလာဒိမုခေန ဟေတုအာဒယော ဝိဘတ္တာ, ကတိပယဘေဒါ စ တိကာ ဒွါဝီသတိပရိမာဏတ္တာ.

මෙහිදී යමෙක් මෙසේ විමසයි: “පළමුවෙන් ම ත්‍රිකයන් (තික) ම වදාරන්නටත්, දුකයන් (දුක) වදාරන්නේ නැති වීමටත් හේතුව කුමක් ද? ත්‍රිකයන් අතරින් ද අන්‍ය එකක් නොව කුසල ත්‍රිකය ම පළමුව වදාරන්නට හේතුව කුමක් ද?” එයට පිළිතුරු මෙසේ ය: වටහා ගැනීමට පහසු වීමත්, ප්‍රභේද අඩු වීමත් නිසා පළමුවෙන් ම ත්‍රිකයන් වදාරන ලදී. මන්දයත්, ත්‍රිකයන් මගින් කුසලාදි ප්‍රභේදයන් අවබෝධ කර දුන් විට, එම බෙදීම් අනුව වෙන් කරන ලද හේතු ආදිය විස්තර කරන විට එය පහසුවෙන් වටහා ගත හැකි බැවිනි. එනම්, ‘කුසල් හේතු තුනකි’ ආදී වශයෙන් කුසලාදි මුඛයෙන් හේතු ආදිය විභාග කර ඇත. තව ද ප්‍රභේද අල්ප වූ ත්‍රිකයන් ඇත්තේ විසි දෙකක් පමණි.

တေသု ပန သဗ္ဗသင်္ဂဟအသင်္ကရအာဒိကလျာဏဘာဝေန ပဌမံ ကုသလတ္တိကံ ဝုတ္တံ. နိရဝသေသာ ဟိ ရူပါရူပဓမ္မာ ကုသလတ္တိကေန သင်္ဂဟိတာ, န တထာ ဝေဒနာတ္တိကာဒီဟိ. နနု ဝိပါကတ္တိကာဒီဟိပိ နိရဝသေသာ ဓမ္မာ သင်္ဂဟိတာတိ? သစ္စမေတံ, တေသု ပန အနဝဇ္ဇသာဝဇ္ဇဓမ္မာ န အသင်္ကရတော ဝုတ္တာ ယထာ ကုသလတ္တိကေ. နနု စ သံကိလိဋ္ဌသံကိလေသိကတ္တိကာဒီသုပိ တေ အသင်္ကရတော ဝုတ္တာတိ? ဧဝမေတံ, တေ ပန အကလျာဏဘူတေ ပါပဓမ္မေ အာဒိံ ကတွာ ဝုတ္တာ, န ဧဝမယံ. အယံ ပန ကလျာဏဘူတေ ပုဇ္ဇဘဝပရိနိဗ္ဗုတိနိပ္ဖာဒကေ ပုညဓမ္မေ အာဒိံ ကတွာ ဝုတ္တော. ဣတိ ဘဂဝါ သဏှသုခုမံ ရူပါရူပဒေသနံ အာရဘန္တော သဗ္ဗသင်္ဂဟအသင်္ကရအာဒိကလျာဏဂုဏယောဂတော ပဌမံ ကုသလတ္တိကံ ဒေသေတိ, ကိဉ္စ တဒညတ္တိကာနံ သုခဂ္ဂဟဏတော. တထာ ဟိ ကုသလတ္တိကမုခေန ‘‘ကာမာဝစရကုသလတော စတ္တာရော သောမနဿသဟဂတစိတ္တုပ္ပာဒါ’’တိအာဒိနာ ဝေဒနာတ္တိကာဒယော ဝိဘတ္တာတိ.

ඒ අතරින් සියල්ල සංග්‍රහ වීම (ඇතුළත් වීම) සහ මිශ්‍ර නොවීම ආදී යහපත් ලක්ෂණ ඇති බැවින් පළමුව කුසල ත්‍රිකය වදාරන ලදී. රූප හා අරූප ධර්මයන් අශේෂව (සියල්ල) කුසල ත්‍රිකයට ඇතුළත් වේ; වේදනා ත්‍රිකය ආදියෙහි එසේ නොවේ. විපාක ත්‍රිකය ආදියෙහි ද සියලු ධර්මයන් ඇතුළත් නොවේ ද? එය සත්‍යයකි, නමුත් ඒවායෙහි නිරවද්‍ය හා සාවද්‍ය ධර්මයන් කුසල ත්‍රිකයෙහි මෙන් අසංකීර්ණව (නොමිශ්‍රව) දක්වා නැත. සංකිලිට්ඨ-සංකිලේසික ත්‍රිකය ආදියෙහි ද ඒවා අසංකීර්ණව දක්වා නැද්ද? එසේ වුව ද, ඒවා වදාරා ඇත්තේ අකල්‍යාණ වූ පාප ධර්මයන් මුල් කරගෙන ය. මෙය එසේ නොවේ. මෙය වනාහි කල්‍යාණ වූ, උතුම් බවට හා පරිනිර්වාණයට පමුණුවන පින් දහම් මුල් කරගෙන වදාරන ලද්දකි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියුම් වූ රූප-අරූප දේශනාව ආරම්භ කරමින්, සියලු ධර්මයන් ඇතුළත් වීම සහ අසංකීර්ණ වීම ආදී උතුම් ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් පළමුව කුසල ත්‍රිකය දේශනා කරති. තව ද, අනෙක් ත්‍රිකයන් පහසුවෙන් වටහා ගැනීම සඳහා ද මෙය හේතු වේ. එනම් කුසල ත්‍රිකය මුල් කරගෙන ‘කාමාවචර කුසල් සිත් අට අතරින් සෝමනස්ස සහගත සිත් සතරකි’ ආදී වශයෙන් වේදනා ත්‍රිකය ආදිය විග්‍රහ කර ඇති බැවිනි.

ကုသလတ္တိကေပိ စ ပဓာနပါသံသဥဘယဟိတဘာဝတော ကုသလာ ဓမ္မာ ပဌမံ ဝုတ္တာ. ကုသလာ ဟိ ဓမ္မာ သုခဝိပါကတ္တာ သဗ္ဗသင်္ခတဓမ္မာနံ ဥတ္တမာ အဝဇ္ဇဝိဓမနတော ဝိညုပ္ပသတ္ထာ ဣဓလောကပရလောကေသု အတ္ထာဝဟာ နိဿရဏာဝဟာ စ, တသ္မာ ပဓာနာဒိဘာဝေန ပဌမံ ဝုတ္တာ, တပ္ပဋိပက္ခတ္တာ တဒနန္တရံ အကုသလာ, တဒုဘယဝိပရီတသဘာဝါ တဒနန္တရံ အဗျာကတာ ဝုတ္တာ. ကုသလဝသေန ဝါ အဿာဒေါ, အကုသလဝသေန အာဒီနဝေါ, အဗျာကတဓမ္မေသု နိဗ္ဗာနဝသေန နိဿရဏန္တိ ဣမိနာ အဿာဒါဒိက္ကမေန, ကုသလေသု ပတိဋ္ဌာယ ပဏ္ဍိတာ အကုသလေ ပဇဟန္တာ အဗျာကတဓမ္မဘူတမဂ္ဂဖလံ နိဗ္ဗာနဉ္စ သစ္ဆိကရောန္တီတိ ဣမိနာ ဝါ ပဋိပတ္တိက္ကမေန အယမနုပုဗ္ဗီ ဌပိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

කුසල ත්‍රිකයෙහි ද ප්‍රධාන බව, ප්‍රශංසනීය බව සහ මෙලොව පරලොව යන දෙලොවට ම හිතකර බව නිසා කුසල ධර්මයන් පළමුව දක්වන ලදී. කුසල ධර්මයන් වනාහි සැප විපාක දෙන බැවින් සියලු සංඛත ධර්මයන් අතර උතුම් වේ, දොස් දුරු කරන බැවින් නුවණැත්තන්ගේ ප්‍රශංසාවට ලක් වේ, මෙලොව පරලොව යහපත සලසයි, සසරින් එතෙර වීමට (නිවනට) උපකාරී වේ. එබැවින් ප්‍රධානත්වය ආදී කරුණු නිසා ඒවා පළමුව වදාරන ලදී. එයට ප්‍රතිපක්ෂ (විරුද්ධ) බැවින් ඉන් අනතුරුව අකුසල ධර්මයන් ද, ඒ දෙකට ම වඩා වෙනස් ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින් ඉන් පසුව අව්‍යාකත ධර්මයන් ද වදාරන ලදී. එසේත් නැතහොත් කුසල් වශයෙන් ආශ්වාදය ද, අකුසල් වශයෙන් ආදීනවය ද, අව්‍යාකත ධර්මයන්හි නිර්වාණය වශයෙන් නිස්සරණය (නික්මීම) ද යන මේ ආශ්වාදාදී අනුපිළිවෙළින් ද; නැතහොත් පණ්ඩිතයෝ කුසලයෙහි පිහිටා අකුසලයන් ප්‍රහාණය කරමින් අව්‍යාකත ධර්මයන් වන මාර්ග-ඵල හා නිවන සාක්ෂාත් කරති යන මේ පිළිවෙත් අනුපිළිවෙළින් ද මෙම අනුපිළිවෙළ තබා ඇති බව දත යුතු ය.

ကသ္မာ [Pg.35] ပနေတ္ထ သေက္ခတ္တိကာဒီသု ဝိယ သရူပတော ပုရိမပဒဒွယပဋိက္ခေပဝသေန တတိယပဒံ န ဝုတ္တံ ‘‘နေဝကုသလာ နာကုသလာ’’တိ? ဝိသေသဒီပနတ္ထံ. ယထာ ဟိ သေက္ခာသေက္ခသဘာဝေသု ဓမ္မေသု ကောစိပိ ဓမ္မော တဒုဘယသဘာဝေန ကေနစိပိ ပရိယာယေန ကဒါစိ အဗျာကရဏီယော နာမ နတ္ထီတိ သေက္ခတ္တိကေ ပဒဒွယပဋိက္ခေပဝသေန ‘‘နေဝသေက္ခာ နာသေက္ခာ’’တွေဝ ဝုတ္တံ, န ဧဝံ ဣဓ. ဣဓ ပန ကုသလသဘာဝါ ဧဝ ဓမ္မာ အဂ္ဂဖလုပ္ပတ္တိယာ တထာ န ဗျာကရဏီယာ ဟောန္တီတိ ဣမဿ ဝိသေသဿ ဒီပနတ္ထံ ‘‘အဗျာကတာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝစနမတ္တေ ဧဝ ဝါ ဣဒံ နာနာကရဏံ ‘‘အဗျာကတာ နေဝကုသလာ နာကုသလာ’’တိ ဗျာကတ-သဒ္ဒေန ကုသလာကုသလာနံ ဗောဓိတတ္တာတိ.

මෙහිදී සේක්ඛ ත්‍රිකය ආදියෙහි මෙන් ‘කුසල් ද නොවන අකුසල් ද නොවන’ (නේව කුසලා නාකුසලා) යනුවෙන් පූර්ව පද දෙක ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ ක්‍රමයෙන් තෙවන පදය ස්වරූපයෙන් ම නොවදාරා ‘අව්‍යාකත’ (අබ්‍යාකතා) යයි වදාළේ කුමක් නිසා ද? එය විශේෂ අර්ථයක් පෙන්වීම සඳහා ය. සේක්ඛ හා අසේක්ඛ ස්වභාවයන්ට අයත් ධර්මයන් අතර, ඒ දෙයාකාරයට ම අයත් නොවන බැවින් කිසිදු ක්‍රමයකින් කවරදාකවත් ‘අව්‍යාකත’ (ප්‍රකාශ කළ නොහැකි) යයි කියනු ලබන ධර්මයක් නැත. එබැවින් සේක්ඛ ත්‍රිකයෙහි පද දෙක ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් ‘නේව සේක්ඛා නාසේක්ඛා’ යනුවෙන් ම වදාරන ලදී. මෙහිදී එසේ නොවේ. මෙහිදී අග්‍රඵලය (අර්හත් ඵලය) උදාවීමෙන් කුසල ස්වභාවී වූ ම ධර්මයන් පවා එසේ (කුසල් හෝ අකුසල් ලෙස) ව්‍යවහාර නොකරන බව පෙන්වීමේ විශේෂය සඳහා ‘අව්‍යාකතා’ යන්න වදාරන ලදී. එසේත් නැතහොත් ‘අබ්‍යාකතා’ යන්න සහ ‘නේව කුසලා නාකුසලා’ යන්න අතර වෙනස ඇත්තේ වචන මට්ටමින් පමණි. මන්දයත් ‘බ්‍යාකත’ (ව්‍යාකෘත) යන වචනයෙන් කුසල් හා අකුසල් දෙක ම අඟවන බැවිනි.

ဧတ္ထ စ အကုသလေသု တဏှာယ သဗ္ဗာကုသလေဟိ, တေဘူမကကုသလာကုသလေဟိ ဝါ သမုဒယသစ္စံ, တံတံအဝသိဋ္ဌတေဘူမကဓမ္မေဟိ ဒုက္ခသစ္စံ, လောကုတ္တရကုသလေန မဂ္ဂသစ္စံ, အဝသိဋ္ဌအဗျာကတဝိသေသေန နိရောဓသစ္စံ ဒဿိတံ ဟောတိ. တတ္ထ သမုဒယေန အဿာဒေါ, ဒုက္ခေန အာဒီနဝေါ, မဂ္ဂနိရောဓေဟိ နိဿရဏံ. ကိဉ္စာပိ နာမရူပပရိစ္ဆေဒဘာဝတော သဘာဝဓမ္မနိဒ္ဓါရဏပဓာနာ အဘိဓမ္မကထာ, တေသံ ပန ကုသလာဒိဝိသေသေ နိဒ္ဓါရိတေ တဿ ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗတာဒိပိ အတ္ထတော ဝုတ္တမေဝ ဟောတိ. အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနာယ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပသမ္ပဒါယ ‘‘သဗ္ဗပါပဿ အကရဏံ, ကုသလဿ ဥပသမ္ပဒါ’’တိ (ဓ. ပ. ၁၈၃; ဒီ. နိ. ၂.၉၀) ဧဝမာဒိဝစနတော ဟိ ကုသလာဒီနံ ဥပသမ္ပာဒနာဒိဒဿနပရံ ဘဂဝတော သာသနံ, တသ္မာ ကုသလာနံ ဥပသမ္ပာဒနံ အကုသလာနံ ပဟာနဉ္စ ဥပါယော, အဗျာကတဝိသေသဿ သစ္ဆိကိရိယာ ဖလံ, ကုသလာဒီနံ ဥပသမ္ပာဒနာဒိအတ္ထာ ဒေသနာ အာဏတ္တီတိ အယံ ဒေသနာဟာရော.

මෙහිදී අකුසල ධර්මයන් අතුරින් තණ්හාව මගින් හෝ සියලු අකුසලයන් මගින් හෝ ත්‍රෛභූමක (කාම, රූප, අරූප) කුසල්-අකුසල් මගින් සමුදය සත්‍යය ද, ඉතිරි සියලු ත්‍රෛභූමක ධර්මයන් මගින් දුක්ඛ සත්‍යය ද, ලෝකෝත්තර කුසලයෙන් මාර්ග සත්‍යය ද, ඉතිරි අව්‍යාකත විශේෂයෙන් නිරෝධ සත්‍යය ද දක්වන ලද්දේ වෙයි. එහි සමුදයෙන් ආශ්වාදය ද, දුක්ඛයෙන් ආදීනවය ද, මාර්ග හා නිරෝධයෙන් නිස්සරණය ද (දක්වා ඇත). අභිධර්ම කථාව නාම-රූප වෙන් කර හඳුනා ගැනීම් වශයෙන් ස්වභාව ධර්මයන් නිර්ධාරණය කිරීම ප්‍රධාන කොට ගත්ත ද, එම කුසලාදී විශේෂයන් නිර්ධාරණය කළ විට, එය අත්පත් කරගත යුතු බව ආදී කරුණු ද අර්ථ වශයෙන් වදාළා ම වෙයි. අකුසල ධර්මයන් ප්‍රහාණය කිරීමට ද, කුසල ධර්මයන් සමාදන් වීමට ද ‘සියලු පව් නොකිරීම, කුසල් රැස් කිරීම’ (සබ්බ පාපස්ස අකරණං, කුසලස්ස උපසම්පදා) යනාදී වචනයන්ගෙන් කුසලාදිය සමාදන් වීම පෙන්වීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයේ අරමුණයි. එබැවින් කුසල් සමාදන් වීම හා අකුසල් ප්‍රහාණය කිරීම උපාය වන අතර, අව්‍යාකත විශේෂය (නිවන) සාක්ෂාත් කිරීම එහි ඵලයයි. කුසලාදිය සමාදන් වීම ආදී අර්ථයන් සඳහා කරන දේශනාව ආණත්ති (නියෝගය) නම් වේ. මෙය දේශනාහාරයයි (දේශනා ක්‍රමයයි).

အာရောဂျဋ္ဌေန အနဝဇ္ဇဋ္ဌေန ကောသလျသမ္ဘူတဋ္ဌေန စ ကုသလာ, တပ္ပဋိပက္ခတော အကုသလာ, တဒုဘယဝိပရီတတော အဗျာကတာ, သဘာဝဓာရဏာဒိအတ္ထေန ဓမ္မာတိ အနုပဒဝိစိနနံ ဝိစယော ဟာရော.

නීරෝගී බවේ අර්ථයෙන් ද, නිවැරදි (නිරවද්‍ය) බවේ අර්ථයෙන් ද, දක්ෂතාවයෙන් හටගත් අර්ථයෙන් ද ‘කුසල’ ධර්ම ද, එයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අකුසල ධර්ම ද, ඒ දෙකට ම වඩා වෙනස් වූ අව්‍යාකත ධර්ම ද, ස්වභාවය දැරීම ආදී අර්ථයෙන් ‘ධර්ම’ යනුවෙන් ද පදයෙන් පදය විමසා බැලීම විචය හාරයයි.

ပုဇ္ဇဘဝဖလပရိနိဗ္ဗုတိနိပ္ဖတ္တိ ကုသလေဟီတိ ယုဇ္ဇတိ သုခဝိပါကတ္တာ, အပါယဒုက္ခသံသာရဒုက္ခုပ္ပတ္တိ အကုသလေဟီတိ ယုဇ္ဇတိ အနိဋ္ဌဖလတ္တာ, တဒုဘယဖလာနံ အနုပ္ပတ္တိ အဗျာကတေဟီတိ ယုဇ္ဇတိ အဝိပါကဓမ္မတ္တာတိ အယံ ယုတ္တိ ဟာရော.

සැප විපාක දෙන බැවින් කුසල ධර්මයන් මගින් උතුම් භවය, ඵලය හා පරිනිර්වාණය සිද්ධ වීම යෝග්‍ය වේ. අනිෂ්ට ඵල දෙන බැවින් අකුසල ධර්මයන් මගින් අපා දුක හා සංසාර දුක හටගැනීම යෝග්‍ය වේ. විපාක නොදෙන ස්වභාව ඇති බැවින් අව්‍යාකත ධර්මයන් මගින් ඒ දෙවැදෑරුම් ඵලයන් ම හට නොගැනීම යෝග්‍ය වේ. මෙය යුක්ති හාරයයි.

ကုသလာ [Pg.36] ဓမ္မာ သုခဝိပါကဿ ပဒဋ္ဌာနံ, အကုသလာ ဒုက္ခဝိပါကဿ, အဗျာကတာ ကုသလာကုသလာဗျာကတဓမ္မာနန္တိ အယံ ပဒဋ္ဌာနော ဟာရော.

කුසල ධර්මයෝ සැප විපාකයට ආසන්න හේතුව (පදට්ඨානය) වෙති. අකුසල ධර්මයෝ දුක් විපාකයට ද, අබ්‍යාකෘත ධර්මයෝ කුසල, අකුසල සහ අබ්‍යාකෘත ධර්මයන්ට ද ආසන්න හේතුව වෙති. මෙය 'පදට්ඨාන හාරය' නම් වේ.

ကုသလဂ္ဂဟဏေန ယေ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာ သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာ အနုပါဒိန္နုပါဒါနိယာ အနုပါဒိန္နအနုပါဒါနိယာ…ပေ… အရဏာ ဓမ္မာ, တေ ဗောဓိတာ ဘဝန္တိ ကုသလလက္ခဏေန ဧကလက္ခဏတ္တာ. တထာ အကုသလဂ္ဂဟဏေန ယေ သာဝဇ္ဇဒုက္ခဝိပါကာ သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာ အနုပါဒိန္နုပါဒါနိယာ သံကိလိဋ္ဌသံကိလေသိကာ…ပေ… သရဏာ ဓမ္မာ, တေ ဗောဓိတာ ဘဝန္တိ အကုသလလက္ခဏေန ဧကလက္ခဏတ္တာ. တထာ အဗျာကတဂ္ဂဟဏေန ယေ အဝိပါကာရဟာ သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဝိပါကာ ဓမ္မာ နေဝဝိပါကနဝိပါကဓမ္မဓမ္မာ ဥပါဒိန္နုပါဒါနိယာ အနုပါဒိန္နုပါဒါနိယာ အနုပါဒိန္နအနုပါဒါနိယာ…ပေ… အရဏာ ဓမ္မာ, တေ ဗောဓိတာ ဘဝန္တိ အဗျာကတလက္ခဏေန ဧကလက္ခဏတ္တာတိ အယံ လက္ခဏော ဟာရော.

කුසල යන පදය ගැනීමෙන්, නිවැරදි වූ, සැප විපාක දෙන්නා වූ, සැප වේදනාවෙන් හෝ උපේක්ෂා වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූ, විපාක ධර්ම ස්වභාව ඇති, අනුපාදින්න-උපාදානීය වූ ද, අනුපාදින්න-අනුපාදානීය වූ ද, ...පෙ... කෙලෙස් රහිත වූ යම් ධර්ම කෙනෙක් වෙත් ද, ඒ සියල්ල කුසල ලක්ෂණයෙන් යුක්ත බැවින් එකම ලක්ෂණයක් ඇති හෙයින් කුසල ධර්ම ලෙස අවබෝධ කරගත යුතුය. එමෙන්ම අකුසල යන පදය ගැනීමෙන්, වැරදි සහිත වූ, දුක් විපාක දෙන්නා වූ, සැප වේදනාවෙන්, දුක් වේදනාවෙන් හෝ උපේක්ෂා වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූ, විපාක ධර්ම ස්වභාව ඇති, අනුපාදින්න-උපාදානීය වූ, කෙලෙස් සහිත වූ, ...පෙ... කෙලෙස් සහිත වූ යම් ධර්ම කෙනෙක් වෙත් ද, ඒ සියල්ල අකුසල ලක්ෂණයෙන් යුක්ත බැවින් එකම ලක්ෂණයක් ඇති හෙයින් අකුසල ධර්ම ලෙස අවබෝධ කරගත යුතුය. එමෙන්ම අබ්‍යාකෘත යන පදය ගැනීමෙන්, විපාකයක් ලබා දීමට නුසුදුසු වූ, සැප, දුක් හෝ උපේක්ෂා වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූ, විපාක වූ ධර්මයන් ද, විපාක හෝ විපාක ධර්ම ස්වභාවය නොවන ධර්මයන් ද, උපාදින්න-උපාදානීය, අනුපාදින්න-උපාදානීය, අනුපාදින්න-අනුපාදානීය වූ ද, ...පෙ... කෙලෙස් රහිත වූ යම් ධර්ම කෙනෙක් වෙත් ද, ඒ සියල්ල අබ්‍යාකෘත ලක්ෂණයෙන් යුක්ත බැවින් එකම ලක්ෂණයක් ඇති හෙයින් අබ්‍යාකෘත ධර්ම ලෙස අවබෝධ කරගත යුතුය. මෙය 'ලක්ෂණ හාරය' නම් වේ.

‘‘ကုစ္ဆိတေ ပါပဓမ္မေ သလယန္တီ’’တိအာဒိနာ နိရုတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ကုသလာဒိမုခေန ရူပါရူပဓမ္မေ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ဝိသုဒ္ဓိပရမ္ပရာယ ‘‘ကထံ နု ခေါ သတ္တာ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဘာဂိနော ဘဝေယျု’’န္တိ အယမေတ္ထ ဘဂဝတော အဓိပ္ပာယော, နိဒါနံ အသာဓာရဏတော ကုသလာဒိဘေဒေန ဗုဇ္ဈနကသတ္တာ. သာဓာရဏတော ပန ပါကဋမေဝ. ပဌမံ ကုသလတ္တိကဿ ဒေသနာ ဝိစာရိတာယေဝါတိ အယံ စတုဗျူဟော ဟာရော.

"ලාමක වූ පාප ධර්මයන් බැහැර කරයි (සලනය කරයි)" යනාදී වශයෙන් මෙහි නිරුක්තිය දත යුතුය. කුසලාදී වශයෙන් රූප-අරූප ධර්මයන් පිරිසිඳ දැක, පාරිශුද්ධියෙහි අනුපිළිවෙළින් "සත්ත්වයෝ කෙසේ නම් අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවට පත් වන්නාහු ද?" යන්න මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහසයි. නිදානය නම් අසාධාරණ ලෙස කුසලාදී ප්‍රභේදයෙන් ධර්මය අවබෝධ කරගන්නා සත්ත්වයෝ ය. සාධාරණ වශයෙන් නම් එය ප්‍රකට ය. පළමුව කුසල තිකය පිළිබඳ දේශනාව විමසන ලද බැවින්, මෙය 'චතුබ්‍යූහ හාරය' නම් වේ.

ကုသလဂ္ဂဟဏေန ကလျာဏမိတ္တပရိဂ္ဂဟော ယောနိသောမနသိကာရပရိဂ္ဂဟော စ. တတ္ထ ပဌမေန သကလံ ဗြဟ္မစရိယမာဝတ္တတိ, ဒုတိယေန စ ယောနိသောမနသိကာရမူလကာ ဓမ္မာ. အကုသလဂ္ဂဟဏေန ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ယောဇေတဗ္ဗံ. အဗျာကတဂ္ဂဟဏေန ပန သကလသံကိလေသဝေါဒါနပက္ခော ယထာရဟမာဝတ္တတီတိ အယံ အာဝတ္တော ဟာရော.

කුසල යන පදය ගැනීමෙන් කල්‍යාණ මිත්‍රයන් සේවනය කිරීම සහ යෝනිසෝ මනසිකාරය යන දෙකම ඇතුළත් වේ. එහිදී පළමු කාරණයෙන් (කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනයෙන්) මුළු මහත් බ්‍රහ්මචර්යාවම ඇතුළත් වන අතර, දෙවැන්නෙන් යෝනිසෝ මනසිකාරය මූලික කරගත් ධර්මයන් ඇතුළත් වේ. අකුසල යන පදය ගැනීමෙන් මෙහි විරුද්ධ පැත්ත (අකල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ අයෝනිසෝ මනසිකාරය) යෙදිය යුතුය. අබ්‍යාකෘත යන පදය ගැනීමෙන් සියලු සංකිලෙස (කෙලෙස් සහිත) සහ වෝදාන (පිරිසිදු) පාර්ශවයන් සුදුසු පරිදි ඇතුළත් වේ. මෙය 'ආවත්ත හාරය' නම් වේ.

တတ္ထ ကုသလာ ဘူမိတော စတုဓာ ဝိဘတ္တာ, သမ္ပယုတ္တပဝတ္တိအာကာရာဒိတော ပန အနေကဓာ. အကုသလာ ဘူမိတော ဧကဓာ ဝိဘတ္တာ, သမ္ပယုတ္တာဒိတော အနေကဓာ. အဗျာကတာ ပန ဝိပါကကိရိယရူပနိဗ္ဗာနဝသေန စတုဓာ ဘူမိသမ္ပယုတ္တာဒိတော အနေကဓာ စ ဝိဘတ္တာတိ အယံ ဝိဘတ္တိ ဟာရော.

එහි කුසල ධර්මයන් භූමි වශයෙන් සතර ආකාරයකින් බෙදා ඇත. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ පැවැත්මේ ආකාරය අනුව එය බොහෝ ආකාර වේ. අකුසල ධර්මයන් භූමි වශයෙන් එක් ආකාරයකට බෙදා ඇති අතර, සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අනුව බොහෝ ආකාර වේ. අබ්‍යාකෘත ධර්මයන් විපාක, ක්‍රියා, රූප සහ නිර්වාණ වශයෙන් සතර ආකාරයකින් ද, භූමි සහ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අනුව බොහෝ ආකාරයකින් ද බෙදා ඇත. මෙය 'විභත්ති හාරය' නම් වේ.

ကုသလာ [Pg.37] ဓမ္မာ အကုသလာနံ တဒင်္ဂါဒိပ္ပဟာနာယ ဝီတိက္ကမာဒိပ္ပဟာနာယ စ သံဝတ္တန္တိ, အကုသလာ ဓမ္မာ ကုသလာနံ အနုပသမ္ပဇ္ဇနာယ, အဗျာကတေသု အသင်္ခတဓာတု သဗ္ဗသင်္ခတနိဿရဏာယာတိ အယံ ပရိဝတ္တော ဟာရော.

කුසල ධර්මයෝ අකුසල ධර්මයන් තදංගාදී වශයෙන් ප්‍රහාණය කිරීම පිණිසත්, වීතික්කම (ඉක්මවා යාම) ප්‍රහාණය කිරීම පිණිසත් පවතිති. අකුසල ධර්මයෝ කුසල ධර්මයන් උපදවා ගැනීමට බාධා පමුණුවති. අබ්‍යාකෘත ධර්මයන් අතුරින් අසංකත ධාතුව (නිර්වාණය) සියලු සංඛත ධර්මයන්ගෙන් මිදීම පිණිස පවතී. මෙය 'පරිවත්ත හාරය' නම් වේ.

ကုသလာ အနဝဇ္ဇာ ပုညာနီတိ ပရိယာယဝစနံ, အကုသလာ သာဝဇ္ဇာ အပုညာနီတိ ပရိယာယ ဝစနံ, အဗျာကတာ အဝိပါကာရဟာ နေဝအာစယဂါမီ နအပစယဂါမီနောတိ ပရိယာယဝစနန္တိ အယံ ဝေဝစနော ဟာရော.

"කුසල, නිවැරදි (අනවජ්ජ), පින් (පුඤ්ඤ)" යනු පර්යාය වචන වේ. "අකුසල, වැරදි සහිත (සාවජ්ජ), පව් (අපුඤ්ඤ)" යනු පර්යාය වචන වේ. "අබ්‍යාකෘත, විපාකයක් දීමට නුසුදුසු, රැස් කරන සුළු නොවන, ප්‍රහාණය කරන සුළු නොවන" යනු පර්යාය වචන වේ. මෙය 'වේවචන හාරය' නම් වේ.

ကုသလာဒယော ‘‘ယသ္မိံ သမယေ’’တိအာဒိနာ ပဘဝဘူမိဝေဝစနပညတ္တိဝသေန ယထာသမ္ဘဝံ ပရိညာဒိပညတ္တိဝသေန စ ပညတ္တာတိ အယံ ပညတ္တိ ဟာရော.

කුසලාදී ධර්මයෝ "යම් සමයක" යනාදී වශයෙන් උපදින භූමිය, පර්යාය වචන පැනවීම් සහ සුදුසු පරිදි පිරිසිඳ දැකීම් ආදී පැනවීම් වලට අනුව පනවන ලදහ. මෙය 'පඤ්ඤත්ති හාරය' නම් වේ.

အကုသလာနံ ကုစ္ဆိတာနံ ပါပဓမ္မာနံ သလနံ ကုသာနံ ဝိယ ကုသာနံ ဝါ ရာဂါဒီနံ လဝနံ ဧဝံဓမ္မတာတိ အယံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒမုခေန အဝတရဏံ, တထာ ကုသေန လာတဗ္ဗာ ကောသလ္လသမ္ဘူတာ စာတိ ပစ္စယပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတာယ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ…ပေ… အဝတရဏံ, ပစ္စယပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတာယ ဝါ အာဒိအန္တဝန္တာ အနိစ္စန္တိကာ စာတိ အနိစ္စတာမုခေန အဝတရဏံ, အနိစ္စတာ ဧဝ ဥဒယဗ္ဗယပဋိပီဠိတတာယ ဒုက္ခာတိ ဒုက္ခတာမုခေန အဝတရဏံ, နိဿတ္တနိဇ္ဇီဝဋ္ဌေန ဓမ္မာတိ အဗျာပါရတော သုညတာမုခေန အဝတရဏံ, ဧဝံ ကုသလာတိ စတ္တာရော ခန္ဓာ ဒွါယတနာနိ ဒွေ ဓာတုယောတိအာဒိနာ ခန္ဓာယတနဓာတာဒိမုခေနပိ အဝတရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣမိနာ နယေန အကုသလာဗျာကတေသုပိ အဝတရဏံ ဒဿေတဗ္ဗန္တိ အယံ အဝတရဏော ဟာရော.

අකුසල වූ ලාමක පාප ධර්මයන් බැහැර කිරීම (සලනය), කුස තණ මෙන් කෙලෙස් කපා දැමීම යන ධර්මතාව පටිච්චසමුප්පාද මුඛයෙන් ඇතුළත් කර ගැනීමයි. එසේම ප්‍රඥාවෙන් ලබා ගත යුතු බැවින් ද, කෞශල්‍යයෙන් හටගත් බැවින් ද, ප්‍රත්‍යයන්ට බැඳී පවතින බැවින් පටිච්චසමුප්පාදයෙහි...පෙ... ඇතුළත් කර ගැනීම සිදු වේ. ප්‍රත්‍යයන්ට බැඳී පවතින බැවින් ආදියක් හා අන්තයක් ඇති, අනිත්‍ය වූ ධර්මයන් යැයි අනිත්‍යතා මුඛයෙන් ඇතුළත් කර ගැනීම සිදු වේ. අනිත්‍යතාවම උදයව්‍යය පීඩනයට පත්වන බැවින් දුක් යැයි දුක්ඛතා මුඛයෙන් ද, සත්ත්වයෙකු හෝ පුද්ගලයෙකු නොවන බැවින්, හිස් වූ ධර්මයන් යැයි ශුන්‍යතා මුඛයෙන් ද ඇතුළත් කර ගැනීම සිදු වේ. මෙසේ කුසල ධර්ම යනු ස්කන්ධ සතරකි, ආයතන දෙකකි, ධාතු දෙකකි යනාදී වශයෙන් ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු ආදී මුඛයෙන් ද ඇතුළත් කර ගැනීම දත යුතුය. මේ ක්‍රමයෙන් අකුසල සහ අබ්‍යාකෘත ධර්මයන්හි ද ඇතුළත් කර ගැනීම පෙන්විය යුතුය. මෙය 'අවතාරණ හාරය' නම් වේ.

ကုသလာတိ အာရမ္ဘော, ဓမ္မာတိ ပဒသုဒ္ဓိ, နော အာရမ္ဘသုဒ္ဓိ. တထာ အကုသလာ ဓမ္မာ အဗျာကတာတိ, ဓမ္မာတိ ပန ပဒသုဒ္ဓိ အာရမ္ဘသုဒ္ဓိ စာတိ အယံ သောဓနော ဟာရော.

"කුසල" යනු ආරම්භයයි. "ධර්ම" යනු පදයන්ගේ පිරිසිදු කිරීමයි, නමුත් ආරම්භයේ පිරිසිදු කිරීම නොවේ. එලෙසම "අකුසල ධර්ම, අබ්‍යාකෘත" යනාදියේ දී "ධර්ම" යනු පද පිරිසිදු කිරීම සහ ආරම්භය පිරිසිදු කිරීම යන දෙකම වේ. මෙය 'සෝධන හාරය' නම් වේ.

ဓမ္မာတိ သာမညတော အဓိဋ္ဌာနံ, တံ အဝိကပ္ပေတွာ ဝိသေသဝစနံ ကုသလာကုသလာဗျာကတာတိ. တထာ ကုသလာ ဓမ္မာတိ သာမညတော အဓိဋ္ဌာနံ, တံ အဝိကပ္ပေတွာ ကာမာဝစရံ သောမနဿသဟဂတန္တိအာဒိ ဝိသေသဝစနံ. အကုသလာ ဓမ္မာတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယောတိ အယံ အဓိဋ္ဌာနော ဟာရော.

"ධර්ම" යනු සාමාන්‍ය වශයෙන් දැක්වීමයි (අධිෂ්ඨානයයි). එය වෙනස් නොකොට කුසල, අකුසල, අබ්‍යාකෘත ලෙස දැක්වීම විශේෂ වචනයයි. එලෙසම "කුසල ධර්ම" යනු සාමාන්‍ය වශයෙන් දැක්වීම වන අතර, එය වෙනස් නොකොට "කාමාවචර වූ සෝමනස්ස සහගත වූ" යනාදී වශයෙන් දැක්වීම විශේෂ වචනයයි. අකුසල ධර්ම ආදියේ දී ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙය 'අධිට්ඨාන හාරය' නම් වේ.

ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ နဝမော ခဏော စတ္တာရိ စ သမ္ပတ္တိစက္ကာနိ ယောနိသောမနသိကာရော ဧဝ ဝါ ဟေတု, ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဟေတု, ကုသလာကုသလာ ဓမ္မာ ယထာသမ္ဘဝံ အဗျာကတာနံ ဓမ္မာနံ ဟေတူတိ အယံ ပရိက္ခာရော ဟာရော.

කුසල ධර්මයන්ට නව වන ක්ෂණය සහ සම්පත්ති චක්‍ර සතර හෝ යෝනිසෝ මනසිකාරයම හේතු වේ. මීට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස අකුසල ධර්මයන්ට හේතු දැක්විය යුතුය. කුසල සහ අකුසල ධර්මයෝ සුදුසු පරිදි අබ්‍යාකෘත ධර්මයන්ට හේතු වෙති. මෙය 'පරික්ඛාර හාරය' නම් වේ.

ကုသလာတိ [Pg.38] ပရိညေယျဂ္ဂဟဏဉ္စေဝ ဘာဝေတဗ္ဗဂ္ဂဟဏဉ္စ. အကုသလာတိ ပရိညေယျဂ္ဂဟဏဉ္စေဝ ပဟာတဗ္ဗဂ္ဂဟဏဉ္စ. အဗျာကတာတိ ပရိညေယျဂ္ဂဟဏဉ္စေဝ သစ္ဆိကာတဗ္ဗဂ္ဂဟဏဉ္စ. ဓမ္မာတိ ပရိညာဒီနံ ပဝတ္တနာကာရဂ္ဂဟဏံ. တေန ပရိညေယျပ္ပဟာနဘာဝနာသစ္ဆိကရဏာနိ ဒီပိတာနီတိ တဒင်္ဂါဒိဝီတိက္ကမာဒိပ္ပဟာနာနိ လောကိယလောကုတ္တရာ စ ဘာဝနာ ဒဿိတာတိ အယံ သမာရောပနော ဟာရော.

"කුසල" යන්නෙන් පිරිසිඳ දත යුතු ධර්ම සහ වැඩිය යුතු ධර්ම දෙකම ගැනේ. "අකුසල" යන්නෙන් පිරිසිඳ දත යුතු ධර්ම සහ ප්‍රහාණය කළ යුතු ධර්ම දෙකම ගැනේ. "අබ්‍යාකෘත" යන්නෙන් පිරිසිඳ දත යුතු ධර්ම සහ සාක්ෂාත් කළ යුතු ධර්ම දෙකම ගැනේ. "ධර්ම" යන්නෙන් පිරිසිඳ දැනීම ආදිය පවතින ආකාරය ගැනේ. එයින් පිරිසිඳ දැකිය යුතු, ප්‍රහාණය කළ යුතු, වැඩිය යුතු සහ සාක්ෂාත් කළ යුතු දෑ පෙන්වා දී ඇත. එමගින් තදංගාදී ප්‍රහාණයන් සහ ලෞකික ලෝකෝත්තර භාවනාවන් ද පෙන්වා දී ඇත. මෙය 'සමාරෝපන හාරය' නම් වේ.

ကာမဉ္စေတံ အဝိသေသတော သဘာဝဓမ္မကထနံ, ဝိသေသဝန္တော ပန ဓမ္မာ ဝိသေသတော နိဒ္ဓါရိတာ. တထာ ဟိ စိတ္တေနေဝ သမယော နိယမိတော, တသ္မာ ကုသလဂ္ဂဟဏေန ဝိသေသတော သာဓိဋ္ဌာနော သမထော ဝိပဿနာ စ ဒဿိတာတိ. တထာ တပ္ပဋိပက္ခတော အကုသလဂ္ဂဟဏေန သာဓိဋ္ဌာနာ တဏှာ အဝိဇ္ဇာ စ, အဗျာကတဂ္ဂဟဏေန သပရိဝါရာ စေတောဝိမုတ္တိ ပညာဝိမုတ္တိ စာတိ အယံ နန္ဒိယာဝတ္တဿ နယဿ ဘူမိ.

මෙය සාමාන්‍ය වශයෙන් සභාව ධර්ම කථනයක් වුවද, විශේෂිත වූ ධර්මයන් විශේෂ කොට වෙන්කර ඇත. සැබවින්ම සිත මගින්ම කාලය (සමය) නියම කර ඇත. එබැවින් කුසල යන පදය ගැනීමෙන් විශේෂ කොට අධිෂ්ඨාන සහිත වූ සමථය සහ විපස්සනාව පෙන්වා දී ඇත. එලෙසම ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධව අකුසල යන පදය ගැනීමෙන් අධිෂ්ඨාන සහිත වූ තණ්හාව සහ අවිද්‍යාව ද, අබ්‍යාකෘත යන පදය ගැනීමෙන් පිරිවර සහිත වූ චේතෝවිමුක්තිය සහ ප්‍රඥාවිමුක්තිය ද පෙන්වා දී ඇත. මෙය 'නන්දියාවත්ත' නයෙහි භූමියයි.

တထာ ကုသလဂ္ဂဟဏေန မူလဘာဝဝိသေသတော တီဏိ ကုသလမူလာနိ, တေသု စ အဒေါသေန သီလက္ခန္ဓော, အလောဘေန သမာဓိက္ခန္ဓော, အမောဟေန ပညာက္ခန္ဓော နီယတိ. တထာ အကုသလဂ္ဂဟဏေန တီဏိ အကုသလမူလာနိ, တေသု စ လောဘေန တဒေကဋ္ဌာ အကုသလာ ဓမ္မာ. တထာ ဒေါသမောဟေဟိ တံတဒေကဋ္ဌာ. အဗျာကတဂ္ဂဟဏေန အပ္ပဏိဟိတာနိမိတ္တသုညတာ နီယန္တီတိ အယံ တိပုက္ခလဿ နယဿ ဘူမိ.

එලෙසම කුසල් වශයෙන් ගැනීමෙන් මූලභාවයේ විශේෂය නිසා කුසල මූලයන් තුනක් වේ. ඒ අතරින් අදෝසය (ද්වේෂ නොමැතිකම) මගින් සීලක්ඛන්ධය ද, අලෝභය (ලෝභ නොමැතිකම) මගින් සමාධික්ඛන්ධය ද, අමෝහය (මෝහ නොමැතිකම) මගින් ප්‍රඥාක්ඛන්ධය ද මෙහෙයවනු ලැබේ. එසේම අකුසල් වශයෙන් ගැනීමෙන් අකුසල මූලයන් තුනක් වේ. ඒ අතරින් ලෝභය හා ඒ හා සමාන වූ අකුසල ධර්මයන් ද, ද්වේෂය හා මෝහය මගින් ඒ ඒ තැන්හි පවත්නා වූ අකුසල ධර්මයන් ද ඇතිවේ. අව්‍යාකත වශයෙන් ගැනීමෙන් අප්‍රණිහිත, අනිමිත්ත සහ ශූන්‍යතා යන විමෝක්ෂයෝ මෙහෙයවනු ලබති. මෙය ‘තිපුක්ඛල’ නයෙහි භූමියයි.

တထာ ကုသလဂ္ဂဟဏေန ယတော ကောသလ္လတော သမ္ဘူတာ ကုသလာ, တံ ပညိန္ဒြိယံ. တံသဟဇာတာ တဒုပနိဿယာ စ သဒ္ဒဟနုဿဟနာပိလာပါဝိက္ခေပါ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒီနိ. တေဟိ စ သဗ္ဗေ သဒ္ဓမ္မာ ဗောဓိတာ ဘဝန္တိ. အကုသလဂ္ဂဟဏေန အကောသလ္လပဋိစ္ဆာဒိတာဒီနဝေသု ကာယဝေဒနာစိတ္တဓမ္မေသု သုဘသုခနိစ္စအတ္တာဘိနိဝေသဘူတာ စတ္တာရော ဝိပလ္လာသာ. အဗျာကတဂ္ဂဟဏေန ယထာဝုတ္တဣန္ဒြိယပစ္စယာနိ ယထာဝုတ္တဝိပလ္လာသပ္ပဟာနဘူတာနိ စ စတ္တာရိ သာမညဖလာနိ ဗောဓိတာနီတိ အယံ သီဟဝိက္ကီဠိတဿ နယဿ ဘူမီတိ ဣမေ တယော အတ္ထနယာ.

එසේම කුසල් වශයෙන් ගැනීමෙන්, යම් දක්ෂතාවයකින් කුසලධර්ම හටගන්නේ ද එය ප්‍රඥා ඉන්ද්‍රියයි. ඒ සමඟ උපදින්නා වූ ද, එයට උපනිශ්‍රය වන්නා වූ ද ශ්‍රද්ධාව, වීර්යය, සිහිය හා සමාධිය ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය ආදිය වේ. ඒවා මගින් සියලු සද්ධර්මයෝ අවබෝධ කරනු ලබති. අකුසල් වශයෙන් ගැනීමෙන්, අදක්ෂකම (අකෝසල්ල) නිසා වසාගන්නා ලද දෝෂ සහිත වූ කාය, වේදනා, චිත්ත සහ ධර්මයන් කෙරෙහි සුභ, සුඛ, නිච්ච සහ අත්ත වශයෙන් පවත්නා විපල්ලාස සතරක් වේ. අව්‍යාකත වශයෙන් ගැනීමෙන්, ඉහත කී ඉන්ද්‍රියයන් ප්‍රත්‍ය කොටගෙන ඇති වන්නා වූ ද, ඉහත කී විපල්ලාසයන් ප්‍රහීණය කරන්නා වූ ද සාමඤ්ඤඵල සතර අවබෝධ කරනු ලබයි. මෙය ‘සීහවික්කීළිත’ නයෙහි භූමියයි. මේ අර්ථ නයයන් තිදෙනා වේ.

တေဟိ စ သိဒ္ဓေဟိ ဒွေ ကမ္မနယာပိ သိဒ္ဓါ ဟောန္တီတိ. အယံ တိကော သဗ္ဗဓမ္မသင်္ဂဟိတသဗ္ဗဘာဂိယော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဣဒံ သာသနပဋ္ဌာနံ.

ඒවා සිද්ධ වීමෙන් කර්ම නයයන් දෙක ද සිද්ධ වේ. සියලු ධර්මයන් ඇතුළත් වූ, සියලු කොටස් සහිත වූ මේ ත්‍රිකය දත යුතුය. මෙය ශාසන පට්ඨානයයි.

အယံ တာဝ နေတ္တိနယေန ကုသလတ္တိကဝဏ္ဏနာ.

මෙය නෙත්ති ක්‍රමයට අනුව කුසල ත්‍රිකයේ වර්ණනාවයි.

ဧဝံ [Pg.39] ဝေဒနာတ္တိကာဒီသုပိ ယထာသမ္ဘဝံ စတုသစ္စနိဒ္ဓါရဏာဒိဝိဓိနာ သောဠသ ဟာရာ ပဉ္စ နယာ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာ, အတိဝိတ္ထာရဘယေန ပန န ဝိတ္ထာရယာမ. သက္ကာ ဟိ ဣမိနာ နယေန တေသု တေသု တိကဒုကေသု တံတံဟာရနယယောဇနာနုရူပဓမ္မနိဒ္ဓါရဏဝသေန တေ တေ ဟာရနယာ ဝိညုနာ နိဒ္ဒိသိတုန္တိ.

මෙසේ වේදනා ත්‍රිකය ආදියේදී ද හැකි පරිදි චතුරාර්ය සත්‍ය නිර්ධාරණය කිරීම් ආදී විධික්‍රම මගින් හාර දහසය සහ නය පහ දැක්විය යුතුය. එහෙත් ඉතා දීර්ඝ වන බැවින් මෙහි විස්තර නොකරමු. නුවණැත්තන් හට මෙම ක්‍රමය උපයෝගී කරගෙන ඒ ඒ තික-දුකයන්හි දී ඒ ඒ හාරයන් හා නයයන් යොදා ගනිමින් ධර්ම නිර්ධාරණය කරමින් එම හාර නයයන් දැක්විය හැකිය.

၂. တဉ္စ သုခိန္ဒြိယံ သုခဝေဒနာ ဧဝ ဟောတိ သာမညဿ ဘေဒပရိယာဒါနတော, ဘေဒဿ စ သာမညပရိစ္စာဂတောတိ အဓိပ္ပာယော. ယသ္မာ ပန ဝိသေသသာမညာနိ အဝယဝသမုဒါယာ ဝိယ အညမညတော ဘိန္နာနိ, တသ္မာ ‘‘န ပန…ပေ… သမာနတ္ထတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣဒါနိ တမေဝ နေသံ ဘိန္နတတွံ ‘‘အယဉှီ’’တိအာဒိနာ ဝိဝရတိ. တန္တိ သုခဟေတူနံ ကာရဏံ. တေန သုခဿ ကာရဏံ သုခဟေတု, သုခဿ ကာရဏကာရဏံ သုခမူလန္တိ ဒဿေတိ. သုခဟေတူနန္တိ ဧတ္ထ ဟေတု-သဒ္ဒေန ကာရဏဘာဝသာမညတော ဟေတုပစ္စယာ သင်္ဂဟိတာတိ အာဟ ‘‘ပုညပဿဒ္ဓိအာဒီန’’န္တိ. ဧတ္ထ စ သုခမူလသုခဟေတူသု ဖလူပစာရေန, သုခါရမ္မဏသုခပစ္စယဋ္ဌာနေသု သုခသဟစရိယာယ, အဗျာပဇ္ဇနိဗ္ဗာနေသု ဒုက္ခာပဂမဘာဝေန သုခပရိယာယော ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣဋ္ဌာသူတိ သုခုပေက္ခာနံ ဝိပရိဏာမာညာဏသင်္ခါရဒုက္ခတာယ အနိဋ္ဌဘာဝေါပိ အတ္ထီတိ ဝိသေသေတိ. ဥပေက္ခမေဝ ဝါ အပေက္ခိတွာ ဝိသေသနံ ကတံ. သာ ဟိ အကုသလဝိပါကဘူတာ အနိဋ္ဌာပိ အတ္ထီတိ. ဧဝမာဒီသူတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘သောဝဂ္ဂိကံ သုခဝိပါက’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၃) ဧဝမာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. ဣဋ္ဌပရိယာယော ဟိ ဧတ္ထ သုခ-သဒ္ဒေါတိ.

2. එම සුඛින්ද්‍රිය යනු සැප වේදනාවම වෙයි. එය සාමාන්‍ය ලක්ෂණයෙන් වෙන් කිරීම හා වෙන් වීම සාමාන්‍ය ලක්ෂණය අත්හැරීම යන අදහසයි. විශේෂ හා සාමාන්‍ය ලක්ෂණ කොටස් හා සමූහයන් මෙන් එකිනෙකාගෙන් වෙනස් වන බැවින් 'සමාන අර්ථ ඇති බැවින් නොවේ' යැයි පවසන ලදී. දැන් ඔවුන්ගේ එම වෙනස් බව 'අයං හි' යනුවෙන් විවරණය කරයි. එය සැපයට හේතු වන කරුණයි. සැපයට හේතුව සැප හේතුව ලෙසත්, සැපයේ මූලික හේතුව සැප මූලය ලෙසත් මෙයින් දක්වයි. 'සුඛ හේතූනං' යන්නෙහි හේතු ශබ්දයෙන් සාමාන්‍ය හේතුභාවය නිසා පුණ්‍ය හා ප්‍රශස්ත බව ආදියෙහි හේතු ප්‍රත්‍යයන් ද සංග්‍රහ වී ඇති බව 'පුඤ්ඤපස්සද්ධිආදීනං' යන්නෙන් පැවසීය. මෙහි සුඛ මූල හා සුඛ හේතූන් කෙරෙහි ඵලෝපචාරයෙන් ද, සුඛාරම්මණ හා සුඛ ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි සුඛ සහචර භාවයෙන් ද, අව්‍යාපාද හා නිවන කෙරෙහි දුක පහවීම යන අර්ථයෙන් ද සුඛ පරියාය කියන ලද බව දත යුතුය. 'ඉට්ඨාසූ' යන්නෙන් සැප හා උපේක්ෂා වේදනාවන්ගේ විපරිණාම, අඥාන හා සංස්කාර දුක්ඛභාවය නිසා අනිෂ්ට ස්වභාවයක් ද පවතින බව විශේෂ කරයි. නැතහොත් උපේක්ෂාවම අපේක්ෂා කොට විශේෂණය කරන ලදී. එය අකුසල විපාකයක් වන විට අනිෂ්ට ස්වභාවයක් ද පවතින බැවිනි. 'ඒවමාදීසූ' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් 'ස්වර්ගයට හිත වූ සැප විපාක' ආදිය සංග්‍රහ කරයි. මෙහි සැප ශබ්දය ඉෂ්ට අර්ථයෙහි පරියාය වචනයක් ලෙස යෙදේ.

သင်္ခါရဒုက္ခာဒီသူတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ဌိတိသုခံ ဝိပရိဏာမဒုက္ခံ, အကုသလံ ကာယကမ္မံ ဒုက္ခုဒြယံ ဒုက္ခဝိပါက’’န္တိအာဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ. ယထာက္ကမံ သုခဝေဒနာ ဒုက္ခအနိဋ္ဌပရိယာယော ဟိ ဧတ္ထ ဒုက္ခ-သဒ္ဒေါတိ. ဒုက္ခဝေဒနာဒုက္ခဝတ္ထုအာဒီသု ဒုက္ခသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗာ. ဝိပါကာဝိပါကဘေဒါယ သဗ္ဗာယပိ သုခဝေဒနာယ ဝသေန လက္ခဏဿ ဝုတ္တတ္တာ တဒုဘယာနုကူလမတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘သဘာဝတော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝိပါကာ သဘာဝတော ဣဋ္ဌဿ အနုဘဝနလက္ခဏာ. ဣတရာ သဘာဝတော သင်္ကပ္ပတော စ ဣဋ္ဌဿ ဣဋ္ဌာကာရဿ ဝါ အနုဘဝနလက္ခဏာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

සංස්කාර දුක්ඛ ආදියේදී 'ආදි' ශබ්දයෙන් 'පැවැත්ම සැපයකි, වෙනස් වීම දුකයකි, අකුසල් කාය කර්මය දුක් උපදවයි, දුක් විපාක දෙයි' යනාදිය පිළිවෙළින් සංග්‍රහ වේ. මෙහි දුක්ඛ ශබ්දය දුක් වේදනාව හා අනිෂ්ට පරියාය අර්ථයෙන් යෙදේ. දුක් වේදනා හා දුක්ඛ වස්තු ආදියේදී දුක්ඛ ශබ්දයේ භාවිතය ඉහත කී ක්‍රමයටම යෙදිය යුතුය. විපාක සහ විපාක නොවන භේදය අනුව සියලු සැප වේදනාවන් කෙරෙහි ලක්ෂණය පවසා ඇති බැවින්, ඒ දෙකටම අනුකූල අර්ථය විවරණය කරමින් 'සභාවතෝ' යනාදිය පවසන ලදී. එහි විපාකයන් ස්වභාවයෙන්ම ඉෂ්ට දේ අනුභව කිරීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය. අනෙක් ඒවා (විපාක නොවන ඒවා) ස්වභාවයෙන් හා සංකල්පයෙන් ඉෂ්ට වූ හෝ ඉෂ්ට ආකාර වූ දේ අනුභව කිරීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්ත බව දත යුතුය.

အသမာနပစ္စယေဟိ [Pg.40] ဧကဇ္ဈံ ဥပ္ပတ္တိတော သမာနပစ္စယေဟိ ဧကဇ္ဈံ ဥပ္ပတ္တိ သာတိသယာတိ ဥက္ကံသဂတိဝိဇာနနဝသေန ‘‘သမာနပစ္စယေဟိ သဟုပ္ပတ္တိကာတိ အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇနံ ဥပ္ပာဒေါ, ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဧတသ္မာတိ ဥပ္ပာဒေါတိ ဒုဝိဓောပိ ဥပ္ပာဒေါ ဧကုပ္ပာဒါတိ ဧတ္ထ ဧကသေသနယေန သင်္ဂဟိတောတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ‘‘သမာ…ပေ… အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ သိယာ. တေန တာနိ ဧကဝတ္ထုကာနီတိ ဧတဿ စ ‘‘ကပ္ပေန္တဿာ’’တိအာဒိနာ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထ ပုရိမဝိကပ္ပေ ဧကံ ဝတ္ထု နိဿယော ဧတေသန္တိ ယောဇနာ, န ဧကံယေဝ ဝတ္ထူတိ. ဧကေကဘူတဿ ဘူတတ္တယနိဿိတတ္တာ စတုဘူတနိဿိတတ္တာ စ ဥပါဒါရူပါနံ. ဒုတိယဝိကပ္ပေ ပန ဧကံယေဝ ဝတ္ထု ဧတေသု နိဿိတန္တိ ယောဇနာ. နိဿယနိဿိတတာသင်္ခါတဥပကာရောပကတ္တဗ္ဗဘာဝဒီပနံ ဧကဝတ္ထုကဝစနန္တိ ဒုတိယဝိကပ္ပေ မဟာဘူတဝသေန ယောဇနာ ကတာ. ဣတရထာ ဧကံ ဝတ္ထု ဧတေသူတိ သမာသတ္ထဘာဝေန ဥပါဒါရူပါနမ္ပိ ပရိဂ္ဂဟော ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ. ပဉ္စဝိညာဏသမ္ပဋိစ္ဆနာနန္တိ ဣဒံ နိဒဿနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကိရိယမနောဓာတုစက္ခုဝိညာဏာဒယောပိ ဟိ ဧကာရမ္မဏာဘိန္နဝတ္ထုကာ စာတိ ပါကဋောယမတ္ထောတိ. သန္တီရဏာဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဇဝနတဒါရမ္မဏာနိ သင်္ဂယှန္တိ, ဧတာနိ စ သမ္ပဋိစ္ဆနာဒီနိ စုတိအာသန္နာနိ ဣဓာဓိပ္ပေတာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တာနိ ဟိ တဒုဒ္ဓံ ကမ္မဇရူပဿ အနုပ္ပတ္တိတော ဧကသ္မိံယေဝ ဟဒယဝတ္ထုသ္မိံ ဝတ္တန္တိ, ဣတရာနိ ပန ပုရိမပုရိမစိတ္တက္ခဏုပ္ပန္နေ ဟဒယဝတ္ထုသ္မိံ ဥတ္တရုတ္တရာနိ ပဝတ္တန္တီတိ. ဆသု ဝါ ဝတ္ထူသု ဧကံ ဟဒယဝတ္ထုယေဝ ဝတ္ထု ဧတေသန္တိ ဧဝံ ပန အတ္ထေ သတိ စုတိအာသန္နတော ဣတရေသံ သမ္ပဋိစ္ဆနာဒီနံ ဂဟဏံ သိယာတိ ဉာတဗ္ဗံ.

අසමාන ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් එක්ව ඉපදීමට වඩා සමාන ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් එක්ව ඉපදීම අතිශයින් උසස් බැවින්, උසස් බව දැනගැනීම සඳහා 'සමාන ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් සහජාත වේ' යන අර්ථය කියන ලදී. නැතහොත් ඉපදීම යනු උත්පාදයයි, මෙයින් උපදී යන අර්ථයෙන් ද උත්පාදයයි, මේ උත්පාද දෙවර්ගයම 'ඒකුප්පාද' යන්නෙහි එකශේෂ නයයෙන් සංග්‍රහ වී ඇති බව යන අදහසින් 'සමා...' යනාදිය පවසන්නට ඇත. එබැවින් ඒවා එකම වස්තුවක් ඇත්තාහ යන්න 'කප්පෙන්තස්ස' ආදිය සමඟ සම්බන්ධ වේ. එහි පළමු විකල්පයට අනුව එකම වස්තුවක් මේවාට නිශ්‍රය වේ යැයි යොදනු ලැබේ, නමුත් එය එකම වස්තුව නොවේ. එක් එක් මහා භූතයන් අනෙක් භූතයන් තිදෙනා ඇසුරු කරන බැවින් සහ උපාදා රූප සතර මහා භූතයන් ඇසුරු කරන බැවිනි. දෙවන විකල්පයේදී නම් එකම වස්තුව මේවා ඇසුරු කරන්නේ යැයි යොදනු ලැබේ. නිශ්‍රය සහ නිශ්‍රිත බව නම් වූ උපකාරක හා උපකාර ලබන්නා වූ ස්වභාවය දැක්වීම සඳහා 'එකවත්ථුක' යන වචනය දෙවන විකල්පයේදී මහා භූතයන් වශයෙන් යොදන ලදී. එසේ නොවන්නේ නම්, එකම වස්තුවක් මේවාට ඇත යන සමාස අර්ථයෙන් උපාදා රූපයන් ද මෙයට ඇතුළත් කළ යුතු වේ. පංච විඤ්ඤාණ හා සම්පටිච්ඡනයන් යන්න නිදසුනක් ලෙස දත යුතුය. ක්‍රියා මනෝධාතුව හා චක්ඛු විඤ්ඤාණ ආදිය ද එකම අරමුණක් ඇති හා වෙන් නොවන වස්තුවක් ඇත්තා වූ ධර්ම බව පැහැදිලිය. සන්තීරණ ආදියේදී 'ආදි' ශබ්දයෙන් වොට්ඨබ්බන, ජවන හා තදාලම්මණ සංග්‍රහ වේ. මෙහිදී සම්පටිච්ඡන ආදී වූ චුතියට ආසන්න අවස්ථාවන් අදහස් කරන බව දත යුතුය. මන්ද යත්, ඉන් පසුව කර්මජ රූපයන් හට නොගන්නා බැවින් ඒවා එකම හෘදය වස්තුවක පවතී. අනෙක්වා නම් පෙර පෙර චිත්තක්ෂණයන්හි උපන් හෘදය වස්තුව ඇසුරු කරමින් පසු පසුව පවතී. වස්තු සය අතුරින් එක් හෘදය වස්තුවක්ම මේවාට වස්තුව වේ යන අර්ථය ගන්නේ නම්, චුතියට ආසන්න අනෙක් සම්පටිච්ඡන ආදිය ද මෙයට ගත යුතු බව දත යුතුය.

ဧတ္ထာဟ – ‘‘ကသ္မာ ပနေတ္ထ ကုသလတ္တိကာနန္တရံ ဝေဒနာတ္တိကောဝ ဝုတ္တော’’တိ? ကိသ္မိံ ပန ဝုစ္စမာနေ အယမနုယောဂေါ န သိယာ, အပိစ အဝယဝါနံ အနေကဘေဒတာဒဿနတ္ထာ တိကန္တရဒေသနာ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဟိ ကုသလတ္တိကေန သဗ္ဗဓမ္မာနံ တိဓာ ဝိဘာဂံ ဒဿေတွာ ပုန တဒဝယဝါနံ ကုသလာဒီနမ္ပိ အနေကဘေဒဘိန္နတံ ဒဿေန္တေန တေသံ ဝေဒနာသမ္ပယောဂဝိဘာဂဝိဘာဝနတ္ထံ ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. ကုသလာ ဟိ ဓမ္မာ သိယာ သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ, သိယာ အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ. အကုသလာ ဓမ္မာ သိယာ သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ, သိယာ ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ, သိယာ အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ, တထာ အဗျာကတာ သမ္ပယောဂါရဟာတိ. ဧဝံ ကုသလာဒိဓမ္မာနံ [Pg.41] ပစ္စေကံ ဝေဒနာဘေဒေန ဝိဘာဂဒဿနတ္ထံ ကုသလတ္တိကာနန္တရံ ဝေဒနာတ္တိကံ ဝတွာ ဣဒါနိ သုခသမ္ပယုတ္တာဒီနံ ပစ္စေကံ ဝိပါကာဒိဘေဒဘိန္နတံ ဒဿေတုံ ဝေဒနာတ္တိကာနန္တရံ ဝိပါကတ္တိကော ဝုတ္တော. သုခသမ္ပယုတ္တာ ဟိ ဓမ္မာ သိယာ ဝိပါကာ, သိယာ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာ, သိယာ နေဝဝိပါကနဝိပါကဓမ္မဓမ္မာ. တထာ အဒုက္ခမသုခသမ္ပယုတ္တာ, ဒုက္ခသမ္ပယုတ္တာ ပန သိယာ ဝိပါကာ, သိယာ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာတိ ဣမိနာ နယေန အဝသေသတ္တိကာနံ ဒုကာနဉ္စ တဿ တဿ အနန္တရဝစနေ ပယောဇနံ ဝိဘာဝေတဗ္ဗံ.

මෙහි මෙසේ ප්‍රශ්නයක් විමසනු ලැබේ – "මෙහි කුසල තිකයට පසුව ඇයි වේදනා තිකයම වදාලේ?" කවර තිකයක් වදාලත් මෙම ප්‍රශ්නය මතු විය හැකිය. එහෙත් අවයවයන්ගේ (ධර්ම කොට්ඨාසයන්ගේ) විවිධ වූ ප්‍රභේද දැක්වීම සඳහා මෙසේ තිකයන් අතරමැද දේශනා කරන ලදී. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කුසල තිකය මගින් සියලු ධර්මයන්ගේ තෙවැදෑරුම් බෙදීම දක්වා, නැවත ඒ කුසලාදී ධර්මයන්ගේම නන්වැදෑරුම් ප්‍රභේද දැක්වීමට එම ධර්මයන්ගේ වේදනා සම්ප්‍රයෝගී බෙදීම පැහැදිලි කිරීම පිණිස "සුඛාය වේදනාය සම්පයුත්තා" යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. කුසල ධර්මයෝ ඇතැම් විට සුඛ වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වෙති, ඇතැම් විට අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වෙති. අකුසල ධර්මයෝ ඇතැම් විට සුඛ වේදනාවෙන් ද, ඇතැම් විට දුක්ඛ වේදනාවෙන් ද, ඇතැම් විට අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවෙන් ද සම්ප්‍රයුක්ත වෙති. එසේම අබ්‍යාකෘත ධර්මයෝ ද සම්ප්‍රයෝගයට සුදුසු පරිදි බෙදෙති. මෙසේ කුසලාදී ධර්මයන් එකිනෙක වේදනා භේදය අනුව බෙදා දැක්වීම සඳහා කුසල තිකයට පසුව වේදනා තිකය වදාරා, දැන් සුඛ සම්ප්‍රයුක්ත ආදී ධර්මයන්ගේ විපාක ආදී ප්‍රභේද දැක්වීම පිණිස වේදනා තිකයට පසුව විපාක තිකය වදාල සේක. සුඛ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ ඇතැම් විට විපාක වෙති, ඇතැම් විට විපාක දෙන ස්වභාවය ඇති ධර්ම වෙති, ඇතැම් විට විපාකත් නොවූ විපාක දෙන ධර්මත් නොවූ ධර්ම වෙති. එසේම අදුක්ඛමසුඛ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්ම ගැන ද දත යුතුය. දුක්ඛ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ වනාහි විපාක හෝ විපාක දෙන ස්වභාවය ඇති ධර්ම හෝ වෙති. මෙම ක්‍රමය අනුව සෙසු තිකයන්ගේ හා දුකයන්ගේ ද ඒ ඒ තැන්හි අනුපිළිවෙළින් දැක්වීමේ ප්‍රයෝජනය වටහා ගත යුතුය.

၃. ဝိပါကနိရုတ္တိဉ္စ လဘန္တီတိ တေသု ဝိပါကသဒ္ဒဿ နိရုဠှတံ ဒဿေတိ. သုက္ကကဏှာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အကဏှအသုက္ကဖဿာဒိဘာဝေါ ပရိဂ္ဂဟိတော. သတိ ပန ပါက-သဒ္ဒဿ ဖလပရိယာယဘာဝေ ရူပံ ဝိယ န နိဟီနော ပက္ကံ ဝိယ ဝိသိဋ္ဌော ပါကောတိ ဝိပါကောတိ ဧဝံ ဝါ ဧတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သဗျာပါရတာတိ သဥဿာဟတာ. သန္တာနေ သဗျာပါရတာတိ ဧတေန စိတ္တပ္ပယောဂသင်္ခါတေန ကိရိယာဘာဝေန ဝိပါကဓမ္မာနံ သန္တာနဝိသေသမာဟ ‘‘ယတော ယသ္မိံ စိတ္တုပ္ပာဒေ ကုသလာကုသလာ စေတနာ, တံသန္တာနေ ဧဝ တဿာ ဝိပါကုပ္ပတ္တီ’’တိ. ဧတ္ထ စ ‘‘သဗျာပါရတာ’’တိ ဧတေန အာဝဇ္ဇနဒွယံ ဝိပါကဉ္စ နိဝတ္တေတိ, ‘‘အနုပစ္ဆိန္နာဝိဇ္ဇာတဏှာမာနေ’’တိ ဣမိနာ အဝသိဋ္ဌံ ကိရိယံ နိဝတ္တေတိ. ဥဘယေနပိ အနုသယသဟာယသဥဿာဟတာလက္ခဏာ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာတိ ဒဿေတိ. လောကုတ္တရကုသလာနမ္ပိ ဟိ အနုသယာ ဥပနိဿယာ ဟောန္တိ, ယတော ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာ? ယသ္မိံ သမယေ လောကုတ္တရံ…ပေ… တသ္မိံ သမယေ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၃၄၂) အရိယမဂ္ဂစေတနာယ အဝိဇ္ဇာဥပနိဿယတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဝိဘင်္ဂေ ပကာသိတာ. နိရုဿာဟသန္တဘာဝလက္ခဏာ ဝိပါကာ, ဥဘယဝိပရီတလက္ခဏာ နေဝဝိပါကနဝိပါကဓမ္မဓမ္မာတိ.

3. "විපාක නිරුත්තිය ලබති" යන්නෙන් එම ධර්මයන් කෙරෙහි 'විපාක' යන ශබ්දයේ රූඪ වූ (සම්මත වූ) අර්ථය දක්වයි. 'සුක්කකණ්හාදී' යන මෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් අකෘෂ්ණ-අශුක්ල-ඵස්සාදී (කළු නොවන සුදු නොවන ස්පර්ශ ආදී) බව අර්ථවත් වේ. 'පාක' යන ශබ්දය ඵලයේ පර්යාය අර්ථයෙහි යෙදෙන කල්හි, රූපයක් මෙන් හීන නොවූ, ඉදුණු ඵලයක් මෙන් විශිෂ්ට වූ පාකය විපාකය යැයි මෙහි අර්ථය දත යුතුය. 'සබ්‍යාපාරතා' යනු උත්සාහය සහිත බවයි. 'සන්තානයෙහි සබ්‍යාපාර බව' යන්නෙන් චිත්ත ප්‍රයෝගය සංඛ්‍යාත ක්‍රියා ස්වභාවය ඇති විපාක ධර්මයන්ගේ සන්තානගත විශේෂය පවසයි. එනම්, යම් චිත්තෝත්පාදයක කුසල හෝ අකුසල චේතනාව පවතී ද, එම සන්තානයෙහිම එහි විපාකය උපදින්නේය. මෙහි 'සබ්‍යාපාරතා' යන වචනයෙන් ආවර්ජන ද්වය සහ විපාක සිත බැහැර කරයි. 'අනුපච්ඡින්න-අවිජ්ජා-තණ්හා-මාන' යන මෙයින් සෙසු ක්‍රියා සිත් බැහැර කරයි. මේ දෙකෙන්ම අනුශය සහිත උත්සාහය ලක්ෂණ කොට ඇත්තේ විපාක දෙන ධර්ම බව දක්වයි. ලෝකෝත්තර කුසලයන්ට පවා අනුශයයෝ උපනිශ්‍රය වෙති. එබැවින් විභංග ප්‍රකරණයේ පටිච්චසමුප්පාද විභංගයෙහි "කුසල ධර්ම කවරේද? යම් සමයෙක ලෝකෝත්තර වූ...පෙ... ඒ සමයෙහි අවිද්‍යා පච්චයා සංඛාරා" යනාදී වශයෙන් ආර්ය මාර්ග චේතනාවට අවිද්‍යාව උපනිශ්‍රය වන බව දක්වා ඇත. උත්සාහයක් නොමැති ශාන්ත ස්වභාවය ලක්ෂණ කොට ඇත්තේ විපාක ධර්මයෝය. මේ දෙකටම විරුද්ධ ලක්ෂණ ඇත්තේ විපාකත් නොවූ විපාක දෙන ධර්මත් නොවූ ධර්මයන්ටය.

အဘိညာဒိကုသလာနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘အဟောသိ ကမ္မံ နာဟောသိ ကမ္မဝိပါကော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၃၄) ဣမိနာ တိကေန သင်္ဂဟိတံ ဂတိဥပဓိကာလပယောဂါဘာဝေန အဝိပါကံ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယံ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယဉ္စ သင်္ဂဏှာတိ. အပရာပရိယဝေဒနီယံ ပန သံသာရပ္ပဝတ္တိယံ အဟောသိကမ္မာဒိဘာဝံ န ဘဇတိ. ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗံ သင်္ဂဏှာတိ. ဥဘယမ္ပိ ‘‘ဝိပါကာနုပ္ပာဒနေ’’တိ ဝစနတော ဂတိဥပဓိကာလပယောဂါဘာဝေန အနုပ္ပန္နဝိပါကမေဝ အဓိပ္ပေတံ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဿပိ ပဝတ္တိဝိပါကဿ [Pg.42] အနုဇာနနတော. ယေသံ ပန ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာ အဝိပါကာ, တေသံ မတေန အာဒိ-သဒ္ဒေန ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဿ အဟောသိကမ္မန္တိ ဧဝံပကာရဿေဝ ပရိဂ္ဂဟောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

"අභිඥාදී කුසලයන්ගේ" යන මෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් "කර්මය විය, කර්ම විපාකය නොවීය" යන මෙම තිකයෙන් සංග්‍රහ වූ, ගති-උපධි-කාල-ප්‍රයෝගයන්ගේ අඩුව නිසා විපාක නොදුන් දිට්ඨධම්මවේදනීය සහ උපපජ්ජවේදනීය කර්මයන් ද සංග්‍රහ කරයි. අපරාපරියවේදනීය කර්මය වනාහි සංසාර ප්‍රවෘත්තියෙහි 'අහෝසි කර්ම' ආදී භාවයට පත් නොවේ. 'භාවනාය පහාතබ්බ' ආදී පදයන්හි 'ආදි' ශබ්දයෙන් 'දස්සනේන පහාතබ්බ' (දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු) ධර්මයන් ද සංග්‍රහ කරයි. "විපාක නූපදවීමෙහි" යන වචනයෙන් ගති-උපධි-කාල-ප්‍රයෝග විපත්තීන් නිසා නූපන්නා වූ විපාකයන්ම අදහස් කරන ලදී. මන්ද යත්, භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන්ගේ පවා පැවති විපාකයන් පිළිගන්නා බැවිනි. යම් කෙනෙකුට අනුව භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයෝ විපාක රහිත වෙත් ද, ඔවුන්ගේ මතයට අනුව 'ආදි' ශබ්දයෙන් දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු 'අහෝසි කර්ම' වැනි දෑ පමණක්ම මෙහිලා ගැනෙන බව දත යුතුය.

၄. ‘‘ကထမာဒိန္နာ’’တိ အယမ္ပိ ပဉှော လဗ္ဘတိ. ‘‘ဖလဘာဝေနာ’’တိ ဟိ အာဒါနပ္ပကာရဝစနံ. ကေသဉ္စိ ဂေါတြဘုပစ္စဝေက္ခဏာဒီနံ ဥပေတကိရိယဘူတာနံ တံကတ္တုဘူတာနဉ္စ အတ္ထာနံ ဥပေတဗ္ဗသမ္ဗန္ဓဘာဝတော တဒဘိဓာယိနောပိ သဒ္ဒါ သမ္ဗန္ဓာ ဧဝါတိ ‘‘ဥပေတသဒ္ဒသမ္ဗန္ဓိနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥပေတန္တိ ဟိ ဥပေတဗ္ဗတ္ထေ ဝုစ္စမာနေ အဝဿံ ဥပေတကိရိယာ ဥပေတာ စ ဉာယတီတိ. ‘‘ရူပဓာတုယာ ခေါ ပန, ဂဟပတိ, ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ ယေ ဥပယုပါဒါနာ, စေတသော အဓိဋ္ဌာနာ အဘိနိဝေသာ အနုသယာ’’တိအာဒီသု ‘‘ဥပယော’’တိ တဏှာဒိဋ္ဌိယော အဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘‘ဥပယ…ပေ… ဒိဋ္ဌီဟီ’’တိ. ယထာသမ္ဘဝန္တိ ‘‘အာရမ္မဏကရဏဝသေနာ’’တိအာဒိနာ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တအတ္ထေသု ယော ယော သမ္ဘဝတိ ယောဇေတုံ, သော သောတိ အတ္ထော. န ဝစနာနုပုဗ္ဗေနာတိ ‘‘ကိံ ပန တံ ဥပေတ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တဝစနာနုပုဗ္ဗေန န ယောဇေတဗ္ဗော. သဗ္ဗပစ္စယုပ္ပန္နာနန္တိ သဗ္ဗတေဘူမကပစ္စယုပ္ပန္နာနံ. နာပဇ္ဇတိ သာမညဇောတနာယ ဝိသေသေ အဝဋ္ဌာနတော ဝိသေသတ္ထိနာ စ ဝိသေသော အနုပယုဇ္ဇတီတိ တံ ပန ဝိသေသံ ဝုတ္တပ္ပကာရံ နိယမေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ဗောဓနေယျာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

4. "කෙසේ ගන්නා ලද්දේ ද?" යන මෙම ප්‍රශ්නය ද මෙහි ලැබේ. "ඵල ස්වභාවයෙන්" යනු ලබා ගන්නා ආකාරය පවසන වචනයයි. යම් ගෝත්‍රභූ, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ආදී වූ සහගත ක්‍රියාවන් සහ ඒ කරන්නා වූ අර්ථයන් අතර පැවතිය යුතු සම්බන්ධය නිසා, ඒ බව පවසන වචන ද සම්බන්ධ වචනම වන හෙයින් "සහගත ශබ්දයට සම්බන්ධ වූ" යැයි පවසන ලදී. මන්දයත් 'උපේත' (සහිත) යන අර්ථය පවසන කල්හි, ඒ සඳහා වූ ක්‍රියාව හා ඒ හා සම්බන්ධ වූ දෑ අනිවාර්යයෙන්ම දත යුතු බැවිනි. "ගෘහපතිය, රූප ධාතුවෙහි යම් කැමැත්තක්, යම් රාගයක්, යම් නන්දියක්, යම් තෘෂ්ණාවක් වේද, යම් උපාදාන වේද, සිතෙහි යම් අධිෂ්ඨාන, අභිනිවේශ හා අනුශයෝ වෙත්ද" යනාදී තැන්හි 'උපය' යන්නෙන් තෘෂ්ණාව හා දෘෂ්ඨිය අදහස් කරති. එබැවින් "උපය...පෙ... දෘෂ්ඨීන්ගෙන්" යැයි වදාළහ. "යථාසම්භවං" යනු අටුවාවෙහි වදාළ "ආරම්මණකරණ වශයෙන්" ආදී අර්ථයන් අතරින් යම් යම් අර්ථයක් ගැළපිය හැකි නම්, ඒ ඒ අර්ථය යෙදිය යුතුය යන්නයි. "වචනානුපුබ්බේන න" යනු වදාළ වචන අනුපිළිවෙළින්ම නොගැළපිය යුතුය යන්නයි. "සබ්බපච්චයප්පන්නානං" යනු තුන් ලෝකයෙහිම සියලු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් උපන් ධර්මයන් සඳහාය. සාමාන්‍යයෙන් කරනු ලබන පැහැදිලි කිරීමකදී විශේෂ ලක්ෂණයක් ඉස්මතු නොවන බැවින් ද, විශේෂයක් අපේක්ෂා කරන්නාට එම විශේෂය ප්‍රයෝජනවත් නොවන බැවින් ද, වදාළා වූ එම විශේෂය නියම කොට දැක්වීම සඳහා "බෝධනේය්‍ය" (අවබෝධ කළ යුත්තන්) යනාදිය පවසන ලදී.

ဥပေတံ ဒီပေတီတိ ယထာ ‘‘ပါစရိယော’’တိ ဧတ္ထ ပဂတော အာစရိယော ပါစရိယောတိ ပ-သဒ္ဒေါ ပဂတံ ဒီပေတိ, ဧဝံ ဥပ-သဒ္ဒေါ ဥပေတံ ဒီပေတိ ဧဝ, န စေတ္ထ ဂတာဒိအတ္ထာနံ ဧကန္တေန ပစ္စတ္တဝစနယောဂေါ ဣစ္ဆိတောတိ. အတိသဒ္ဒေါ ဝိယာတိ စ ဣဒံ သသာဓနကိရိယာဒီပနသာမညေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပစ္စယဘာဝေနာတိ ဧတေန ပုရိမနိဗ္ဗတ္တိံ ဝိသေသေတိ. တေန သဟဇာတဿပိ ဥပါဒါနဿ သင်္ဂဟော ကတော ဟောတိ. သဟဇာတောပိ ဟိ ဓမ္မော ပစ္စယဘူတော ပုရိမနိပ္ဖန္နော ဝိယ ဝေါဟရီယတိ ယထာ ‘‘ဧကံ မဟာဘူတံ ပဋိစ္စ တယော မဟာဘူတာ’’တိ, ‘‘ဧကံ ခန္ဓံ ပဋိစ္စ တယော ခန္ဓာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၅၃) စ. ဓာတုကထာယံ ပကာသိတန္တိ ‘‘ဥပပတ္တိဘဝေါ ပဉ္စဟိ ခန္ဓေဟိ ဧကာဒသဟာယတနေဟိ သတ္တရသဟိ ဓာတူဟိ သင်္ဂဟိတော. ကတိဟိ အသင်္ဂဟိတော. န ကေဟိစိ ခန္ဓေဟိ ဧကေနာယတနေန ဧကာယ ဓာတုယာ အသင်္ဂဟိတော’’တိ (ဓာတု. ၆၇) ဧဝမာဒိံ [Pg.43] သန္ဓာယာဟ. တသ္မာ ဧဝါတိ ဥပါဒိန္နသဒ္ဒါနပေက္ခတ္တာ ဧဝ. အဝိသေသေတွာတိ ဥပါဒိန္နာနုပါဒိန္နဝိသေသံ အကတွာ. ဥပါဒါနာနံ အာရမ္မဏဘာဝါနတိဝတ္တနတော ဥပါဒါနေဟိ ဥပါဒါတဗ္ဗာတိ ဝါ ဥပါဒါနိယာ, ဥပါဒါတုံ ဝါ အရဟန္တီတိ ဥပါဒါနိယာ, ဥပါဒါနေ နိယုတ္တာတိ ဝါ ဥပါဒါနိယာ က-ကာရဿ ယ-ကာရံ ကတွာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ.

‘උපේතං’ යන්නෙන් ‘පැමිණි’ යන අර්ථය දක්වයි. ‘පාචරියෝ’ යන තන්හි ‘පගත’ (පැමිණි) වූ ආචාර්යවරයා ‘පාචරිය’ වන බැවින් ‘ප’ ශබ්දයෙන් ‘පැමිණි’ බව හඟවන සේ, මෙහි ‘උප’ ශබ්දයෙන් ද ‘උපේත’ (පැමිණි/පැවති) බවම හඟවයි. මෙහි ‘ගමනාදි’ අර්ථයන්හි ඒකාන්තයෙන් ම ප්‍රත්‍යාත්ම වචන යෝගයක් (විභක්ති සම්බන්ධයක්) අපේක්ෂා නොකෙරේ. ‘අති-සද්දො විය’ යන්නෙහි ප්‍රකාශිත අදහස සාධන ක්‍රියා ආදිය දැක්වීමේ සාමාන්‍ය ස්වභාවයෙන් යුක්ත යැයි දත යුතුය. ‘ප්‍රත්‍ය භාවයෙන්’ (පච්චයභාවේන) යන්නෙන් මුලින් හටගැනීම (පූර්ව නිබ්බත්තිං) විශේෂ කරයි. එයින් සහජාත වූ උපාදානයන්ගේ ද එකතුව සිදු වේ. සහජාත වූ ධර්මය ද ප්‍රත්‍යයක් බවට පත්වූ කල්හි පෙර නිපන් දෙයක් මෙන් ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. ‘එක් මහා භූතයක් ඇසුරු කොට මහා භූත තුනක් (හටගනී)’, ‘එක් ස්කන්ධයක් ඇසුරු කොට ස්කන්ධ තුනක් (හටගනී)’ යනාදී වශයෙන් පට්ඨානයෙහි දැක්වෙන පරිදි ය. ධාතුකථාවෙහි ප්‍රකාශිත පරිදි ‘උප්පත්ති භවය ස්කන්ධ පහකින්, ආයතන එකොළොසකින්, ධාතු දාහතකින් සංගෘහිත වේ. කීයකින් සංගෘහිත නොවේ ද? කිසිදු ස්කන්ධයකින් සංගෘහිත නොවන අතර එක් ආයතනයකින් සහ එක් ධාතුවකින් සංගෘහිත නොවේ’ යනාදී අදහස මෙහිලා ගත යුතුය. එබැවින්, ‘උපාදින්න’ ශබ්දය කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නැති බැවින් ම, ‘අවිසෙසෙත්වා’ යනු උපාදින්න-අනුපාදින්න වශයෙන් විශේෂ නොකොට ය. උපාදානයන්ට අරමුණු වීමේ ස්වභාවය ඉක්මවා නොයන බැවින් උපාදානයන් විසින් උපාදානය කළ යුතු හෙයින් හෝ ‘උපාදානිය’ නම් වේ; නැතහොත් උපාදානය කිරීමට සුදුසු හෙයින් ද ‘උපාදානිය’ නම් වේ. ‘උපාදානයෙහි යෙදුණු’ යන අර්ථයෙන් ‘ක’ කාරයට ‘ය’ කාරය ආදේශ වීමෙන් ද ‘උපාදානිය’ යන පදය සැකසෙන බව මෙහිලා අර්ථ වශයෙන් දත යුතුය.

၅. ဝိဗာဓနံ ပီဠနံ ကိလမနံ ဥပတာပေါ ပရိဠာဟော အပ္ပဿဒ္ဓိဘာဝေါ. ဝိဒူသိတာ မလီနာ စ ယတော ကေစိ အကိလေသသဘာဝါပိ အနိဋ္ဌဖလာ ဂါရယှာ စ ဇာတာ.

5. විබාධනය යනු පීඩාව, වෙහෙස, තැවීම, දැවිල්ල සහ අසන්තිමත් (අප්‍රසන්න) ස්වභාවයයි. දූෂිත වූ සහ මලින වූ යම් කරුණක් නිසා කෙලෙස් ස්වභාවයක් නැති ඇතැම් දේ පවා අනිෂ්ට ඵල ගෙන දෙන, ගැරහිය යුතු දේ බවට පත් වේ.

၆. ‘‘သီလမတ္တကံ, ပရံ ဝိယ မတ္တာယာ’’တိအာဒီသု မတ္တာ-သဒ္ဒဿ ပမာဏဝါစကတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. မရိယာဒဝါစကော ဝါ မတ္တာ-သဒ္ဒေါ. ဝိစာရော ဟေတ္ထ ဈာနင်္ဂေသု ဟေဋ္ဌိမမရိယာဒေါ, န ပဌမဇ္ဈာနဥပစာရဇ္ဈာနေသု ဝိယ ဝိတက္ကော. သာ ပန ဝိစာရမရိယာဒတာ ဝိတက္ကာဘာဝေန ဧတေသံ ဇာတာတိ အဝိတက္ကဂ္ဂဟဏံ ကတံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – အဝိတက္ကာ ဟုတွာ ဝိစာရမရိယာဒဈာနင်္ဂေသု ဝိစာရဟေဋ္ဌိမကောဋိကာတိ. အထ ဝါ ဤသဒတ္ထော မတ္တာ-သဒ္ဒေါ ‘‘မတ္တာသုခပရိစ္စာဂါ’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၂၉၀) ဝိယ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ဝိတက္ကရဟိတာ ဘာဝနာယ အတိသုခုမဘူတဝိစာရတ္တာ ဤသံ ဝိစာရာ စ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာတိ. န ဟိ ဣတော ပရံ ဝိစာရော အတ္ထီတိ. ယဒိ ဝိတက္ကဝိသေသရဟိတာ ဝိစာရမတ္တာ, ဧဝံ သန္တေ အဝိတက္ကဝစနံ ကိမတ္ထိယန္တိ အာဟ ‘‘ဝိစာရမတ္တဝစနေနာ’’တိအာဒိ. ယဒိ ဝိစာရမတ္တတော အညေသမ္ပိ အဝိတက္ကာနံ အတ္ထိဘာဝဇောတနတ္ထံ အဝိတက္ကဝစနံ, အဝိတက္ကာ စ ဝိစာရမတ္တာ အဝိစာရာတိ နိဝတ္တေတဗ္ဗာ ဂဟေတဗ္ဗာ စ, ဧဝံ သတိ ဝိစာရမတ္တာ ဝိသေသနံ, အဝိတက္ကာ ဝိသေသိတဗ္ဗာတိ ဝိစာရမတ္တာဝိတက္ကာတိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေါ’’တိအာဒိ. ယထာကာမန္တိ ဝတ္တုဣစ္ဆာနုရူပံ. ယေန ယေန ဟိ ပကာရေန ဓမ္မေသု နိဝတ္တေတဗ္ဗဂဟေတဗ္ဗဘာဝါ လဗ္ဘန္တိ, တေန တေန ပကာရေန ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေါ သမ္ဘဝတီတိ. ပဒါနံ အနုက္ကမော ပဒါနုက္ကမော.

6. ‘සීලමත්තකං’, ‘පරං විය මත්තායා’ යනාදී තන්හි ‘මත්තා’ ශබ්දය ප්‍රමාණය අඟවන බව දත යුතුය. නැතහොත් ‘මත්තා’ ශබ්දය සීමාව (මරියාදාව) ප්‍රකාශ කරයි. මෙහි ධ්‍යානාංගයන් අතර විචාරය යනු පහළ සීමාවයි; එය ප්‍රථම ධ්‍යාන උපචාර ධ්‍යානයන්හි මෙන් විතක්කය නොවේ. ඒ විචාර සීමා සහිත බව විතක්කය නැති බැවින් මේවාට ලැබුණක් නිසා ‘අවිතක්ක’ යන ග්‍රහණය කරන ලදී. මෙහි අදහස මෙයයි - විතක්ක රහිතව විචාරය සීමාව කොට ඇති ධ්‍යානාංගයන්හි විචාරය පහළ සීමාව වන බැවිනි. එසේත් නැතහොත් ‘මත්තා’ ශබ්දය ‘මත්තාසුඛපරිච්චාගා’ යනාදී තන්හි මෙන් ස්වල්ප (ටිකක්) යන අර්ථය දෙයි. මෙහි අදහස නම් - විතක්කයෙන් තොර වූ භාවනාව නිසා ඉතා සූක්ෂ්ම වූ විචාරයක් ඇති බැවින් ස්වල්ප වූ විචාරයක් ඇති බවත්, එබැවින් ‘අවිතක්කවිචාරමත්ත’ වන බවත් ය. මීට වඩා වැඩි විචාරයක් මෙහි නැත. ඉදින් විතක්ක විශේෂයෙන් තොර වූ විචාරයක් පමණක් නම්, එසේ තිබියදී ‘අවිතක්ක’ යන වචනය කුමන අර්ථයකට යොදන්නේ දැයි විමසා ‘විචාරමත්තවචනේනා’ යනාදිය පවසන ලදී. ඉදින් විචාර මාත්‍රයට වඩා අන්‍ය වූ ‘අවිතක්ක’ ධර්මයන් ද ඇති බව පෙන්වීම පිණිස ‘අවිතක්ක’ වචනය යොදා ඇත්නම්, අවිතක්ක වූ ද විචාර මාත්‍රය වූ ද ධර්මයන් ‘අවිචාර’ ලෙසින් වෙන් කොට ගත යුතුය. එසේ වී නම් ‘විචාරමත්ත’ යන්න විශේෂණය විය යුතු අතර, ‘අවිතක්ක’ යන්න විශේෂ්‍යය විය යුතුය. එබැවින් ‘විචාරමත්තා විතක්කා’ ලෙස පැවසිය යුතුය යන චෝදනාව මනසෙහි තබාගෙන ‘විශේෂණ විශේෂ්‍ය භාවය’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘යථකාමං’ යනු කීමට ඇති කැමැත්ත පරිදි ය. යම් යම් ආකාරයකින් ධර්මයන් කෙරෙහි වෙන් කළ යුතු සහ ගත යුතු ස්වභාවයන් ලබන්නේ ද, ඒ ඒ ආකාරයෙන් විශේෂණ විශේෂ්‍ය භාවය සම්භව වේ. පදයන්ගේ අනුපිළිවෙළ පද අනුක්‍රමයයි.

အဝိတက္ကာ သဝိတက္ကာ စ သဝိစာရာ အဝိစာရာ စာတိ အဝိတက္ကာသဝိစာရာ သဝိတက္ကာ အဝိစာရာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဥဘယေကဒေသဒဿနမ္ပိ ဥဘယဒဿနန္တိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ယဒိ သဝိတက္ကသဝိစာရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဣတရမ္ပိ ပကာသေတုန္တိ [Pg.44] ဣဒံ ယထာ သဝိတက္ကသဝိစာရေသု စိတ္တုပ္ပာဒေသု ဝိတက္ကော အဝိတက္ကသဝိစာရတာယ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တော’’တိ ဝုတ္တော, ဧဝံ ယထာဝုတ္တစိတ္တုပ္ပာဒေသု ဝိစာရော ‘‘သဝိတက္ကအဝိစာရော’’တိ သက္ကာ ဝိညာတုန္တိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဝိတက္ကာဘာဝေန ဧတေ ဝိစာရမတ္တာတိ အယမ္ပိ အတ္ထော ဝိသေသနိဝတ္တိအတ္ထံယေဝ မတ္တာ-သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တော. ဝိစာရမတ္တာတိ ဟိ ဝိစာရမတ္တဝန္တောတိ ဝိညာယမာနတ္တာ တဒညဝိသေသဝိရဟသာမညတော နိဝတ္တေတွာ ဝိတက္ကဝိသေသဝိရဟသင်္ခါတေ အဝိတက္က-သဒ္ဒေါ သန္နိဓာပိတော ဝိသေသေတိ ဒုတိယဇ္ဈာနဓမ္မေတိ. ယထာဟ ‘‘န ဝိစာရတော’’တိအာဒိ.

‘අවිතක්ක සවිතක්ක සහ සවිචාර අවිචාර’ යන්න, ‘අවිතක්ක-සවිචාර’ සහ ‘සවිතක්ක-අවිචාර’ ලෙස යෙදිය යුතුය. කොටස් දෙකක් දැක්වීමෙන් සමස්තයම දැක්වීම යන අදහසින් ‘ඉදින් සවිතක්ක සවිචාර නම්’ යනාදිය පවසන ලදී. අනෙක ද ප්‍රකාශ කරනු පිණිස - එනම් සවිතක්ක සවිචාර සිත් උපදින කල්හි විතක්කය ‘අවිතක්ක සවිචාර’ බවින් ‘අවිතක්ක විචාර මත්ත’ යැයි පවසන ලදී. එසේම ඉහත කී සිත් උපදින කල්හි විචාරය ‘සවිතක්ක අවිචාර’ ලෙස හඳුනාගත හැකි බව යන අර්ථය මෙහි අන්තර්ගත වේ. විතක්කය නැති බැවින් මේවා විචාර මාත්‍රයක් පමණක් වන බව යන මේ අර්ථය ද විශේෂණය ඉවත් කිරීමේ අර්ථයෙන් ම ‘මත්තා’ ශබ්දය ගෙන පවසන ලදී. ‘විචාරමත්ත’ යනු විචාර මාත්‍රයක් ඇත්තා වූ යන අරුතින්, එයින් අන්‍ය වූ විශේෂයන්ගෙන් තොර සාමාන්‍ය බවින් වෙන් කොට, විතක්ක විශේෂයෙන් තොර වූ ‘අවිතක්ක’ ශබ්දය සමීපයෙහි තබා දෙවන ධ්‍යාන ධර්මයන් විශේෂ කරයි. ‘විචාරයෙන් නොවේ’ (න විචාරතො) යනාදී වශයෙන් වදාළේ එබැවිනි.

၇. ဝေဒယမာနာတိ အနုဘဝမာနာ. သုခါကာရေတိ ဣဋ္ဌာကာရေ, ဣဋ္ဌာနုဘဝနာကာရေ ဝါ. ဥဒါသိနာတိ နတိအပနတိရဟိတာ. သုခဒုက္ခာနံ အဝိရုဒ္ဓါ တေသံ ဗျဝဓာယိကာဘာဝတော. သုခဒုက္ခာနိ ဝိယ ဟိ သုခဒုက္ခာနံ အနန္တရံ ပဝတ္တနတော ဗျဝဓာယိကာဘူတာ န တေဟိ ဝိရုဇ္ဈတိ, န ပန သုခဒုက္ခာနိ အနန္တရာပဝတ္တိတော. ‘‘ဥပပတ္တိတော ဣက္ခတီတိ ဥပေက္ခာ’’တိ အယံ ပနတ္ထော ဣဓ ဥပေက္ခာ-သဒ္ဒဿ သဗ္ဗုပေက္ခာပရိယာဒါနတော န ဝုတ္တော. န ဟိ လောဘသမ္ပယုတ္တာဒိဥပေက္ခာ ဥပပတ္တိတော ဣက္ခတီတိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ပီတိသဟဂတာယေဝ န သုခသဟဂတာ, သုခသဟဂတာပိ န ပီတိသဟဂတာ ဧဝါတိ ပီတိသဟဂတာ သုခသဟဂတာ စ အညမညံ ဘိန္နာ, တသ္မာ. သတိပိ သုခသဟဂတာနံ ယေဘုယျေန ပီတိသဟဂတဘာဝေ ယေန သုခေန သမန္နာဂတာ သုခသဟဂတာ ဧဝ ဟောန္တိ, န ပီတိသဟဂတာ, တံ သုခံ နိပ္ပီတိကသုခန္တိ အယံ ဝိသေသော ဣမိနာ တိကေန ဒဿိတောတိ ဣမမတ္ထံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘ပီတိသဟဂတာတိ ဝတွာ’’တိအာဒိမာဟ.

7. ‘වේදයමානා’ යනු අනුභව කරන්නා වූ (විඳින්නා වූ) යන්නයි. ‘සුඛාකාරේ’ යනු ඉෂ්ට වූ ආකාරයෙන් හෝ ඉෂ්ට වූ අනුභව කිරීමේ ආකාරයෙනි. ‘උදාසීනා’ යනු ඇලීමෙන් හෝ ගැටීමෙන් තොර වූ බවයි. සැප දුක්වලට විරුද්ධ නොවන්නේ ඒවා අතරමැදිව පවතින ස්වභාවයක් නැති බැවිනි. සැප හා දුක් මෙන් සැප දුක්වලට අනතුරුව පවතින බැවින් අතරමැදියෙකු බවට පත් වුව ද, ඒ සැප දුක් සමඟ විරුද්ධ නොවේ. එහෙත් සැප දුක්වලට අනතුරුව පවතින බැවින් පමණක් එසේ නොවේ. ‘ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් (උප්පත්තිතො) බලන බැවින් උපේක්ෂාවයි’ යන මේ අර්ථය මෙහිලා ‘උපේක්ෂා’ ශබ්දයෙන් සියලු උපේක්ෂාවන් ඇතුළත් වන සේ වදාරා නැත. ලෝභ සහගත ආදී උපේක්ෂාවන් ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් (උප්පත්තිතො) බලන්නේ නැති බැවිනි. යම් හෙයකින් ප්‍රීති සහගත වන්නේ ද, එහෙයින් ම සැප සහගත නොවේ; සැප සහගත වූ ද ප්‍රීති සහගත නොවේ; එසේ ප්‍රීති සහගත බව සහ සැප සහගත බව එකිනෙකට වෙනස් බැවින්, ඒ නිසා ය. සැප සහගත ධර්මයන් බොහෝ සෙයින් ප්‍රීති සහගත බව තිබුණ ද, යම් සැපයකින් යුක්ත වූ විට සැප සහගතම වෙත් ද, ප්‍රීති සහගත නොවෙත් ද, ඒ සැපය ‘නිෂ්ප්‍රීතික සැපය’ (නිප්පීතික සුඛං) බව මේ තිකයෙන් (තුන් වැදෑරුම් බෙදීමෙන්) දක්වන ලදී. මේ අර්ථය විස්තර කරමින් ‘ප්‍රීති සහගත යැයි කියා’ (පීතිසහගතාති වත්වා) යනාදිය වදාරන ලදී.

သိဒ္ဓေါတိ သာဝသေသံ နိရဝသေသဉ္စ သုခပီတိယော သင်္ဂဟေတွာ ပဝတ္တေဟိ ပဌမဒုတိယပဒေဟိ ယော ပီတိသဟဂတော ဓမ္မဝိသေသော, တံ သုခံ, ယော စ သုခသဟဂတော ဓမ္မဝိသေသော, သာ ပီတီတိ သတိပိ အညမညံ သံသဋ္ဌဘာဝေ ပဒန္တရသင်္ဂဟိတဘာဝဒီပနတောသိဒ္ဓေါ ဉာတော ဝိဒိတောတိ အတ္ထော. ‘‘စတုတ္ထဇ္ဈာနသုခံ အတိပဏီတသုခန္တိ ဩဠာရိကင်္ဂတော နီဟရိတွာ တဿ ပဏီတဘာဝံ ဒဿေတုံ အယံ တိကော ဝုတ္တော’’တိ ကေစိ ဝဒန္တိ, တဒေတံ သဗ္ဗေသံ သုခဝေဒနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဣဓ ‘‘သုခသဟဂတာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. တထာ ဟိ ‘‘သုခဘူမိယံ ကာမာဝစရေ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၂၈၃) ‘‘ကာမာဝစရကုသလတော [Pg.45] စတ္တာရော သောမနဿသဟဂတစိတ္တုပ္ပာဒါ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၅၉၈) စ နိဒ္ဒေသော ပဝတ္တောတိ.

‘සිද්ධ’ යනු, ශේෂ සහිතව සහ ශේෂ රහිතව සැපය හා ප්‍රීතිය සංග්‍රහ කරමින් පවතින ප්‍රථම හා ද්විතීය පදයන්ගෙන් යම් ප්‍රීතිය හා එක්වූ ධර්ම විශේෂයක් වේ ද, එය සැපය යි. යම් සැපය හා එක්වූ ධර්ම විශේෂයක් වේ ද, එය ප්‍රීතිය යි. මෙසේ මේවා අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් මිශ්‍ර වී තිබුණ ද, වෙනත් පදයකින් ඇතුළත් කර ඇති බව දැක්වීමෙන් සිද්ධ වූ, දන්නා ලද, ප්‍රකට වූ යන්න අර්ථය යි. ‘සිව්වන ධ්‍යානයෙහි සැපය ඉතා ප්‍රණීත සැපයක් බැවින්, එය ඕලාරික අංගයන්ගෙන් බැහැර කර එහි ප්‍රණීත භාවය දැක්වීම සඳහා මෙම තිකය වදාරන ලදී’ යි ඇතැම්හු පවසති. එය, මෙහි සියලු සැප වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ‘සැපය හා සහගත’ (සුඛසහගත) යයි වදාරා ඇති බැවින් විමසා බැලිය යුතුය. එසේම, ‘සැප භූමියෙහි වූ කාමාවචරයෙහි...’ යනාදී ලෙසත් (ධම්මසංගණී 1283), ‘කාමාවචර කුසල් සිත් අතුරින් සෝමනස්ස සහගත සිත් උත්පත්ති සතරක්...’ යනාදී ලෙසත් (ධම්මසංගණී 1598) විස්තරය පවතී.

၈. နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတံ သန္ဓာယာဟ, န နိဗ္ဗာနပဋိဝိဇ္ဈနံ, ဣတရထာ ဂေါတြဘုဿ ဒဿနဘာဝါပတ္တိ အစောဒနီယာ သိယာတိ အဓိပ္ပာယော. နနု စ ဒိသွာ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စကရဏေန သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါဝ ဒဿနန္တိ ဥက္ကံသဂတိဝိဇာနနေန နိဗ္ဗာနဿ ပဋိဝိဇ္ဈနမေဝ ဒဿနန္တိ ဂေါတြဘုဿ ဒဿနဘာဝါပတ္တိ န စောဒေတဗ္ဗာဝါတိ? န, ဒဿနသာမညဿေဝ သုယျမာနတ္တာ ဒဿနကတ္တဗ္ဗကိစ္စကရဏာနဉ္စ ဘေဒေန ဝုတ္တတ္တာ. တတ္ထ ယဒိပိ ‘‘ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၁၈၂) ဝိယ အဘိန္နကာလဿပိ ဘိန္နကာလဿ ဝိယ ဘေဒေါပစာရဒဿနတော ဘေဒဝစနံ ယုတ္တံ, ဒဿနဝိသေသေ ပန အဓိပ္ပေတေ ဒဿနသာမညဝစနံ န ကတ္တဗ္ဗန္တိ ဒဿနသာမညမတ္တံ ဂဟေတွာ စောဒနာ ကတာတိ ‘‘နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတံ သန္ဓာယာဟာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒုတိယတတိယမဂ္ဂါနမ္ပိ ဓမ္မစက္ခုပရိယာယသဗ္ဘာဝတော ‘‘ဘာဝနာဘာဝံ အပ္ပတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဘာဝနာ ဝဍ္ဎနာ. သာ စ ဗဟုလံ ဥပ္ပတ္တိယာ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပုနပ္ပုနံ နိဗ္ဗတ္တနေနာ’’တိ. တထာ ဟိ သတီတိ ‘‘ဥဘယပဋိက္ခေပဝသေနာ’’တိ ပဒဿ ဒဿနဘာဝနာပဋိက္ခေပဝသေနာတိ အတ္ထေ သတိ. နနု လောကိယသမထဝိပဿနာပိ ယထာဗလံ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနံ ပဟာယကာ, တတြ ကထမိဒံ ဝုတ္တံ, န စ အညော ပဟာယကော အတ္ထီတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အညေဟီ’’တိအာဒိ.

8. මෙහි නිර්වාණය අරමුණු කිරීම අරභයා පවසන ලදී, නිර්වාණය ප්‍රතිවේධ කිරීම ගැන නොවේ. එසේ නොමැති නම්, ගෝත්‍රභූ ඥානයට දර්ශන ස්වභාවය ලැබීම පිළිබඳව චෝදනා නොකටයුතු වන්නේය යන්න මෙහි අදහසයි. ‘නිර්වාණය දැක කළ යුතු කෘත්‍යය කිරීමෙන් සෝවාන් මාර්ගයම දර්ශනය වන බැවින් ද, උත්කෘෂ්ට ගතිය දැන ගැනීමෙන් නිර්වාණය ප්‍රතිවේධ කිරීමම දර්ශනය වන බැවින් ද, ගෝත්‍රභූ ඥානයට දර්ශන ස්වභාවය පැමිණීම ගැන චෝදනා නොකටයුතු නොවේද?’ යනු ප්‍රශ්නයයි. එය එසේ නොවේ, සාමාන්‍ය දර්ශන මාත්‍රයම අසන්නට ලැබෙන බැවින් ද, දර්ශනය හා කළ යුතු කෘත්‍යයන් කිරීම වෙන් වෙන් වශයෙන් වදාරා ඇති බැවින් ද (එසේ නොවේ). එහි ‘ප්‍රඥාවෙන් එය දැක ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වේ’ යනාදී තැන්හි මෙන්, එකම කාලයක සිදු වුවද වෙනස් කාලයක සිදුවන්නාක් මෙන් උපචාර වශයෙන් වෙන් කොට දැක්වීම සුදුසු වුවත්, විශේෂ දර්ශනයක් අදහස් කළේ නම් සාමාන්‍ය දර්ශන වාචී වචනය භාවිතා නොකළ යුතු බැවින්, සාමාන්‍ය දර්ශන මාත්‍රයක් ගෙන චෝදනාව කරන ලදී. එබැවින් ‘නිර්වාණය අරමුණු කිරීම අරභයා පවසන ලදී’ යි කියන ලදී. දෙවන හා තෙවන මාර්ගයන්ට ද ධර්ම චක්ෂු යන පර්යාය පවතින බැවින්, ඒවා ‘භාවනා ස්වභාවයට පත් නොවූ’ බව පවසන ලදී. එහි භාවනා යනු වැඩීමයි. එය නැවත නැවත ඉපදවීමෙන් සිදුවන බැවින් ‘නැවත නැවත ඉපදවීමෙන්’ යැයි පවසන ලදී. එසේම ‘උභය පටික්ඛේප වසේන’ (දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන්) යන පදයෙන් දර්ශන හා භාවනා යන දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කිරීම යන අර්ථය ඇති කල්හි, ‘ලෞකික සමථ විපස්සනාවෝ ද යථා ශක්තියෙන් කාමච්ඡන්දාදීන් ප්‍රහාණය කරන්නෝ වෙති, එසේ තිබියදී අන්‍ය ප්‍රහායකයෙක් නැතැයි මෙහි කෙසේ පවසන ලද්දේ දැයි?’ යන චෝදනාව අරභයා ‘අන්‍යයන් විසින්’ යනාදිය පවසන ලදී.

၉. အပ္ပဟာတဗ္ဗဟေတုမတ္တေသူတိ အပ္ပဟာတဗ္ဗဟေတုကမတ္တေသု. သဗ္ဗော ကုသလာဗျာကတဓမ္မော ယထာဓိပ္ပေတတ္ထော. သမာသော န ဥပပဇ္ဇတိ အသမတ္ထဘာဝတော. ယေသန္တိ ယေ တတိယရာသိဘာဝေန ဝုတ္တာ ဓမ္မာ, အတ္ထော တေသံ. ဥဘိန္နန္တိ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇေတဗ္ဗတာယ ဒွေ ပဟာတဗ္ဗဟေတုသဒ္ဒါတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဧတန္တိ ‘‘နေဝဒဿနေန နဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသံ အတ္ထီ’’တိ ဧတံ ဝစနံ. တေဟိ ဒဿနဘာဝနာပဒေဟိ ယုတ္တေန ပဟာတဗ္ဗဟေတုကပဒေန. ဧဝဉ္စ ကတွာတိ ဧဝံ ဒဿနဘာဝနာပဒေဟိ ပဟာတဗ္ဗဟေတုကပဒဿ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇနတော. ဧဝဉှိ ပုရိမပဒဒွယ…ပေ… ဒဿနမေတံ ဟောတီတိ. ဧဝန္တိ ဒဿနဘာဝနာဟိ နပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသန္တိ ဧဝံ အတ္ထေ သတိ. ‘‘ဟေတု…ပေ… သိယာ’’တိ [Pg.46] ဧတဿ ‘‘ပုရိမသ္မိဉှိ အတ္ထေ’’တိအာဒိနာ အဟေတုကာနံ အဂ္ဂဟိတဘာဝဒဿနဝသေန အတ္ထံ ဝတွာ ဣဒါနိ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိနာ ဒုတိယဿေဝ အတ္ထဿ ယုတ္တဘာဝံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘ဂဟေတဗ္ဗတ္ထဿေဝါ’’တိအာဒိမာဟ. သော ဟိ ‘‘ဧဝမတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဂဟေတဗ္ဗတ္ထော.

9. ‘අප්පහාතබ්බහේතුමත්තේසු’ යනු ප්‍රහාණය නොකළ යුතු හේතු ඇති මාත්‍රයන්හිය. සියලු කුසල හා අව්‍යාකෘත ධර්මයෝ මෙහි අදහස් කළ අර්ථයයි. අසමර්ථ භාවය නිසා මෙහි සමාසයක් නොවේ. ‘යේසං’ යනු තුන්වන රාශිය වශයෙන් වදාරන ලද යම් ධර්ම කෙනෙක් වෙත්ද, ඔවුන්ගේ යන අර්ථයයි. ‘උභින්නං’ යනු වෙන් වෙන් වශයෙන් යෙදිය යුතු බැවින් ‘පහාතබ්බහේතු’ යන වචන දෙකක් ඇති බව සලකා පවසන ලදී. ‘ඒතං’ යනු ‘දර්ශනයෙන් හෝ භාවනාවෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු හේතුවක් මොවුන්ට නැත’ යන මෙම වචනයයි. එම දර්ශන හා භාවනා පදයන් හා යුක්ත වූ ප්‍රහාතබ්බහේතුක පදයෙනි. ‘එවංච කත්වා’ යනු මෙසේ දර්ශන හා භාවනා පදයන්ගෙන් ප්‍රහාතබ්බහේතුක පදය වෙන් වෙන් වශයෙන් යෙදීමෙනි. මෙසේ පූර්ව පද දෙක...පෙ... මෙය දර්ශනයක් වෙයි. මෙසේ ‘දර්ශන භාවනාවන්ගෙන් ප්‍රහාණය නොකළ යුතු හේතුවක් මොවුන්ට ඇත්තේය’ යන අර්ථය ඇති කල්හි, ‘හේතු...පෙ... විය හැකිය’ යන්නෙහි, ‘පූර්ව අර්ථයෙහි’ යනාදියෙන් අහේතුකයන් ඇතුළත් නොවන බව දක්වා අර්ථය පවසා, දැන් ‘අථ වා’ යනාදියෙන් දෙවන අර්ථයෙහි යෝග්‍ය බව විස්තර කරමින් ‘ග්‍රහණය කළ යුතු අර්ථයම’ යනාදිය පවසන ලදී. එය ‘මෙසේ අර්ථය ගත යුතුය’ යි වදාරන ලද බැවින් ගත යුතු අර්ථයයි.

၁၀. အညထာတိ အာရမ္မဏကရဏမတ္တေ အဓိပ္ပေတေ. ကထံ ပနေတံ ဇာနိတဗ္ဗံ ‘‘အာရမ္မဏံ ကတွာတိ ဧတေန စတုကိစ္စသာဓကံ အာရမ္မဏကရဏံ ဝုစ္စတီ’’တိ? သာမညဇောတနာယ ဝိသေသေ အဝဋ္ဌာနတော အရိယမဂ္ဂဓမ္မာနံယေဝ စ အပစယဂါမိဘာဝတော. ‘‘စတ္တာရော မဂ္ဂါ အပရိယာပန္နာ အပစယဂါမိနော’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၂၁) ဟိ ဝုတ္တံ. တေနေဝါဟ ‘‘အရိယမဂ္ဂါနံ ဧတံ အဓိဝစန’’န္တိ. ဧတေနေဝ ဝါ ဝိသေသုပလက္ခဏဟေတုဘူတေန ဝစနေန ယထာဝုတ္တော အာရမ္မဏကရဏဝိသေသော ဝိညာယတိ. ဥက္ကံသဂတိဝိဇာနနေန ဝါ အယမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပစ္စဝေက္ခဏာဒီနန္တိ ဝေါဒါနာဒယော သင်္ဂဏှာတိ. ဟေတုဘာဝေနာတိ သမ္ပာပကဟေတုဘာဝေန. ဉာပကော ကာရကော သမ္ပာပကောတိ တိဝိဓော ဟိ ဟေတု, တထာ ဉာပေတဗ္ဗာဒိဘာဝေန ဖလံ. ယထာ နိရယာဒိမနုဿဘာဝါဒိဂါမိပဋိပဒါဘာဝတော အကုသလလောကိယကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါ ‘‘အာစယဂါမိနော ဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တာ, န မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအာဒိလောကိယသမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒိဓမ္မာ ဧဝ, ဧဝံ နိဗ္ဗာနဂါမိပဋိပဒါဘာဝတော လောကုတ္တရကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါ ‘‘အပစယဂါမိနော’’တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, န အရိယမဂ္ဂဓမ္မာ ဧဝါတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ပုရိမပစ္ဆိမာန’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ အရိယမဂ္ဂဿေဝ နိဗ္ဗာနဂါမိပဋိပဒါဘာဝေါ ပရိဗျတ္တောတိ တဿေဝ အပစယဂါမိဘာဝေါ ယုတ္တော, တဒနုဝတ္တကတ္တာ ပန သေသဓမ္မေ သင်္ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. အပစယေ ဒုက္ခပရိဇာနနာဒိနာ သာတိသယံ ဂမနံ ယေသန္တေ အပစယဂါမိနောတိ ‘‘မဂ္ဂါ ဧဝ အပစယဂါမိနော’’တိ ဝုတ္တံ. ပုရိမပစ္ဆိမာနန္တိ စ ဣမသ္မိံ တိကေ ပဌမပဒဒုတိယပဒသင်္ဂဟိတာနံ အတ္ထာနန္တိ အတ္ထော. ‘‘ဇယံ ဝေရံ ပသဝတိ (ဓ. ပ. ၂၀၁), စရံ ဝါ ယဒိ ဝါ တိဋ္ဌ’’န္တိအာဒီသု (ဣတိဝု. ၈၆, ၁၁၀; သု. နိ. ၁၉၅) ဝိယ သာနုနာသိကော အာစယ-သဒ္ဒေါတိ ‘‘အနုနာသိကလောပေါ ကတော’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ ‘‘အာစိန’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘အာစယ’’န္တိ ဗျတ္တယဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အာစယာ ဟုတွာ ဂစ္ဆန္တီတိ ဧတေန အပစိနန္တီတိ အပစယာ, အပစယာ ဟုတွာ ဂစ္ဆန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ အယမတ္ထော နယတော ဒဿိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

10. ‘අඤ්ඤථා’ යනු අරමුණු කිරීම මාත්‍රයක් අදහස් කළ කල්හිය. ‘අරමුණු කොට යන්නෙන් සතර කෘත්‍යයන් සාධනය කරන අරමුණු කිරීමක් කියනු ලැබේ’ යන්න කෙසේ දත යුතු ද? සාමාන්‍ය ප්‍රකාශනයකදී විශේෂයෙහි නොසිටින බැවින් ද, ආර්ය මාර්ග ධර්මයන්ටම අපචයගාමී බව ඇති බැවින් ද (එය දත යුතුය). ‘අපරියාපන්න වූ සතර මාර්ගයෝ අපචයගාමී වෙති’ (ධම්මසංගණී 1021) යැයි වදාරා ඇත. එබැවින්ම ‘මෙය ආර්ය මාර්ගයන්ට නමකි’ යැයි පවසන ලදී. මෙයින්ම හෝ විශේෂ ලක්ෂණයට හේතු වූ වචනයෙන් කියන ලද අරමුණු කිරීමේ විශේෂය දැනගනු ලැබේ. නැතහොත් උත්කෘෂ්ට ගතිය දැනගැනීමෙන් මෙම අර්ථය දත යුතුය. ‘පච්චවෙක්ඛණාදීනං’ යන්නෙන් වෝදානය ආදිය සංග්‍රහ කරයි. ‘හේතුභාවේන’ යනු පමුණුවන හේතුවක් ලෙසිනි. ප්‍රඥාපක, කාරක හා සම්පාපක යැයි හේතු තිවැදෑරුම් වේ, එසේම ප්‍රඥාප්‍ය ආදී වශයෙන් ඵලය ද වේ. නිරයාදී සහ මනුෂ්‍ය භාවාදී ගමනාගමන ප්‍රතිපදාවන් වන බැවින් අකුසල සහ ලෞකික කුසල සිත් ‘ආචයගාමී ධර්ම’ යැයි වදාරන ලදී. මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ආදී සහ ලෞකික සම්මා දෘෂ්ටි ආදී ධර්මයන්ම පමණක් නොවේ. එසේම නිවන් මගට පමුණුවන ප්‍රතිපදාවන් වන බැවින් ලෝකෝත්තර කුසල සිත් ‘අපචයගාමී’ යැයි දත යුතුය, ආර්ය මාර්ග ධර්මයන්ම පමණක් නොවේ. මෙම අර්ථය දක්වමින් ‘පූර්ව හා අපරයන්ගේ’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ආර්ය මාර්ගයටම නිවන් මගට පමුණුවන ප්‍රතිපදාව ඇති බව ප්‍රකට බැවින් එයට අපචයගාමී බව සුදුසුය, එහෙත් එය අනුව පවතින බැවින් සෙසු ධර්මයන් ද ඇතුළත් කර පවසන ලදී. අපචයෙහි (කෙලෙස් නැසීමෙහි) දුක්ඛ පරිඥානය ආදියෙන් අතිශයින් ගමනය කරන බැවින් ඒවා අපචයගාමී නම් වේ, එබැවින් ‘මාර්ගයන්ම අපචයගාමී වේ’ යැයි වදාරන ලදී. ‘පූර්ව හා අපරයන්ගේ’ යනු මෙම තිකයෙහි ප්‍රථම හා ද්විතීය පදයන්ගෙන් සංග්‍රහ කරන ලද අර්ථයන්ගේ යන්නයි. ‘ජයං වේරං පසවති’, ‘චරං වා යදි වා තිට්ඨං’ යනාදී තැන්හි මෙන් ‘ආචය’ ශබ්දය අනුනාසික සහිත බැවින් ‘අනුනාසික ලෝපය කරන ලදී’ යි පවසන ලදී. මෙහි ‘ආචිනං’ යයි කිව යුතු තැන ‘ආචය’ යයි ව්‍යත්‍යය (පෙරළි) වශයෙන් පවසන ලද බව දත යුතුය. ආචයයන් වී පවතින බැවින් අපචයයන් නම් වේ, අපචයයන් වී පවතින්නේය යන මෙම අර්ථය ක්‍රමානුකූලව දක්වන ලද බව දත යුතුය.

၁၁. လောကိယေသု [Pg.47] အသေက္ခဘာဝါနာပတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ ကသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ, နနု –

11. ‘ලෞකිකයන් කෙරෙහි අසේඛ භාවයට පත් නොවන බව දැකිය යුතුය’ යැයි කුමක් හෙයින් පවසන ලද්දේ ද? එසේ නොවේද –

‘‘သိက္ခတီတိ ခေါ ဘိက္ခု တသ္မာ သေက္ခောတိ ဝုစ္စတိ. ကိဉ္စ သိက္ခတိ, အဓိသီလမ္ပိ သိက္ခတိ အဓိစိတ္တမ္ပိ သိက္ခတိ အဓိပညမ္ပိ သိက္ခတိ. သိက္ခတီတိ ခေါ ဘိက္ခု တသ္မာ သေက္ခောတိ ဝုစ္စတိ (အ. နိ. ၃.၈၆). ယောပိ ကလျာဏပုထုဇ္ဇနော အနုလောမပဋိပဒါယ ပရိပူရကာရီ သီလသမ္ပန္နော ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရော ဘောဇနေ မတ္တညူ ဇာဂရိယာနုယောဂမနုယုတ္တော ပုဗ္ဗရတ္တာပရရတ္တံ ဗောဓိပက္ခိယာနံ ဓမ္မာနံ ဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တော ဝိဟရတိ ‘အဇ္ဇ ဝါ သွေ ဝါ အညတရံ သာမညဖလံ အဓိဂမိဿာမီ’တိ, သောပိ သိက္ခတီတိ သေက္ခော’’တိ –

‘‘මහණෙනි, හික්මෙන්නේය යන අර්ථයෙන් 'සෙක්ඛ' (හික්මෙන්නා) යයි කියනු ලැබේ. කුමක හික්මෙන්නේද? අධිසීලයෙහිත් හික්මෙයි, අධිචිත්තයෙහිත් හික්මෙයි, අධිප්‍රඥාවෙහිත් හික්මෙයි. මහණෙනි, හික්මෙන බැවින් 'සෙක්ඛ' යයි කියනු ලැබේ (අං. නි. 3.86). යම් කල්‍යාණ පෘථග්ජනයෙක් අනුලෝම ප්‍රතිපදාව පරිපූර්ණ කරමින්, ශීල සම්පන්නව, ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවර වූ දොරටු ඇතිව, භෝජනයෙහි මාත්‍රඥව, නිදි වැරීමෙහි (ජාගරියානුයෝගයෙහි) යෙදී, පෙරයම් අපරයම්හි බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් වැඩීමෙහි නිරතව 'අද හෝ හෙට හෝ යම්කිසි ශාමණ්‍ය ඵලයකට පැමිණෙන්නෙමි' යි වාසය කරයිද, ඔහුද හික්මෙන බැවින් 'සෙක්ඛ' නමි.’’

ဝစနတော ယထာဝုတ္တကလျာဏပုထုဇ္ဇနဿပိ သီလာဒိဓမ္မာ သေက္ခာတိ ဝုစ္စန္တီတိ? န, ပရိယာယဘာဝတော. နိပ္ပရိယာယေန ဟိ သေက္ခာသေက္ခဘာဝေါ ယထာသမ္ဘဝံ မဂ္ဂဖလဓမ္မေသု ဧဝါတိ လောကိယေသု သေက္ခဘာဝါသင်္ကာဘာဝတော အသေက္ခဘာဝါနာပတ္တိ ဝုတ္တာ. တေနေဝါဟ ‘‘သီလသမာဓီ’’တိအာဒိ. အရဟတ္တဖလဓမ္မာပိ သိက္ခာဖလဘာဝေန ပဝတ္တနတော ဟေဋ္ဌိမဖလဓမ္မာ ဝိယ သိက္ခာသု ဇာတာတိအာဒိအတ္ထေဟိ သေက္ခာ သိယုံ, ဟေဋ္ဌိမဖလဓမ္မာပိ ဝါ သိက္ခာဖလဘာဝေန ပဝတ္တနတော အရဟတ္တဖလဓမ္မာ ဝိယ အသေက္ခာတိ စောဒနံ မနသိကတွာ ‘‘ပရိနိဋ္ဌိတသိက္ခာကိစ္စတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ, တထာ ‘‘ဟေဋ္ဌိမဖလေသု ပနာ’’တိအာဒိ. ‘‘တံ ဧဝ သာလိံ ဘုဉ္ဇာမိ, သာ ဧဝ တိတ္တိရီ, တာနိ ဧဝ ဩသဓာနီ’’တိအာဒီသု တံသဒိသေသု တဗ္ဗောဟာရော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧတေန စ သေက္ခသဒိသာ အသေက္ခာ ယထာ ‘‘အမနုဿော’’တိ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ အညေ. အညတ္ထ ‘‘အရိဋ္ဌ’’န္တိအာဒီသု ဝုဒ္ဓိအတ္ထေပိ အ-ကာရော ဒိဿတီတိ ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တာ သေက္ခာ အသေက္ခာတိ အယမ္ပိ အတ္ထော ဝုတ္တော.

එම වචනයට අනුව, ඉහත කී කල්‍යාණ පෘථග්ජනයාගේ ශීලාදී ධර්මයන්ද 'සෙක්ඛ' ධර්මයන් යයි කියනු ලබන්නේද? නැත, එය පර්යාය (උපචාර) වශයෙන් පවසන බැවිනි. සෘජු අර්ථයෙන් (නිප්පරියාය වශයෙන්) සෙක්ඛ-අසෙක්ඛ භාවය ඒ ඒ අයුරින් මාර්ග ඵල ධර්මයන්හිම පවතින බැවින්, ලෞකික ධර්මයන්හි සෙක්ඛ භාවය පිළිබඳ සැකයක් නොමැති හෙයින් අසෙක්ඛ භාවය නොපැමිණීම (ලෞකිකත්වයට අදාළ නොවන බව) දක්වන ලදී. එබැවින්ම 'සීලසමාධී' යනාදිය වදාළහ. අර්හත් ඵල ධර්මයන්ද හික්මීමේ ඵලයන් ලෙස පවතින බැවින් යටි මාර්ග ඵල ධර්මයන් මෙන් හික්මීම් (සිකුවල) උපන්නේ යැයි යන අර්ථයෙන් 'සෙක්ඛ' විය හැකිය; එසේම යටි මාර්ග ඵල ධර්මයන්ද හික්මීමේ ඵලයන් ලෙස පවතින බැවින් අර්හත් ඵල ධර්මයන් මෙන් 'අසෙක්ඛ' විය හැකිය යන තර්කය සලකා 'හික්මීමේ කටයුතු අවසන් කළ බැවින්' (පරිණිට්ඨිත සික්ඛා කිච්චත්තා) යයි වදාළහ. එසේම 'යටි ඵලයන්හි වනාහි' යනාදියද එලෙසමය. 'එම හැල් වී ම අනුභව කරමි, එයම වටු කුරුල්ලෙකි, ඒවාම ඖෂධයෝය' යනාදී සමාන දෙයෙහි එම වචනය භාවිතා කරන ආකාරය මෙහිදී දත යුතුය. මෙයින් සෙක්ඛයන්ට සමාන වූ අසෙක්ඛයන් 'අමනුෂ්‍ය' (මනුෂ්‍යයාට සමාන මනුෂ්‍ය නොවන තැනැත්තා) යයි කීවාක් මෙන් වේ යැයි අන්‍යයෝ පවසති. වෙනත් තැනක 'අරිට්ඨ' යනාදී වචනවල වෘද්ධිය (දියුණුව) යන අර්ථයෙහිද 'අ' කාරය පෙනෙන බැවින්, වෘද්ධියට (කෙළවරට) පත් වූ සෙක්ඛයා 'අසෙක්ඛ' වේ යන අර්ථයද මෙහිදී කියන ලදී.

၁၂. ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနသမတ္ထတာယာတိ ဣဒံ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝိတက္ကာဒိဝိက္ခမ္ဘနသမတ္ထတာပိ ဟေတ္ထ လဗ္ဘတီတိ. အကုသလဝိဒ္ဓံသနရသတ္တာ ဝါ ကုသလာနံ တတ္ထ သာတိသယကိစ္စယုတ္တတံ ပရိတ္တဓမ္မေဟိ မဟဂ္ဂတာနံ ပကာသေတုံ ‘‘ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနသမတ္ထတာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိပါကကိရိယေသု ဒီဃသန္တာနတာဝ, န ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနသမတ္ထတာ ဝိပုလဖလတာ စာတိ [Pg.48] အတ္ထော. ‘‘ဝိပုလံ ဖလံ ဝိပုလဖလ’’န္တိ ဧဝံ ပန အတ္ထေ ဂယှမာနေ ဝိပါကေသုပိ ဝိပုလဖလတာ လဗ္ဘတေဝ. သောပိ ဧကသေသနယေန အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. မဟန္တေဟိ ဂတာ ပဋိပန္နာတိ အယံ ပနတ္ထော တိဏ္ဏမ္ပိ သာဓာရဏောတိ. ဂုဏတော အယံ ဧတ္တကောတိ သတ္တာနံ ပမာဏံ ကရောန္တာ ဝိယ ပဝတ္တန္တီတိ ဩဠာရိကာ ကိလေသာ ‘‘ပမာဏကရာ’’တိ ဝုတ္တာ. တေဟိ ပရိတော ခဏ္ဍိတာ ပရိစ္ဆိန္နာတိ ပရိတ္တာ. သတိပိ ကေဟိစိ ပရိစ္ဆိန္နတ္တေ မဟာပမာဏဘာဝေန ဂတာ ပဝတ္တာတိ မဟဂ္ဂတာ. ပရိစ္ဆေဒကရာနံ ကိလေသာနံ သုခုမာနမ္ပိ အဂေါစရဘာဝတော တေဟိ န ကထဉ္စိပိ ပရိစ္ဆိန္နာ ဝီတိက္ကန္တာတိ အပရိစ္ဆိန္နာ အပ္ပမာဏာ, ယတော တေ ‘‘အပရိယာပန္နာ’’တိပိ ဝုစ္စန္တိ.

12. 'ක්ලේශයන් යටපත් කිරීමට සමත් බැවින්' යන්න නිදසුනක් ලෙස පමණක් දත යුතුය. විතර්කාදිය යටපත් කිරීමේ සමත් බවද මෙහිදී අදහස් වේ. අකුසල් නසන ස්වභාවය ඇති බැවින් හෝ එහි පවතින කුසලයන්ගේ අතිශය කෘත්‍යය හීන ධර්මයන්ගෙන් මහග්ගත ධර්මයන්ගේ වෙනස ප්‍රකාශ කරනු පිණිස 'ක්ලේශයන් යටපත් කිරීමට සමත් බැවින්' යයි කියන ලදී. විපාක ක්‍රියා සිත්වල දීර්ඝ සන්තතියක් පවතිනවා මිස, ක්ලේශයන් යටපත් කිරීමේ සමත් බවක් හෝ විපුල ඵල බවක් නැත යනු අර්ථයයි. 'විපුල වූ ඵලය විපුල ඵල' යන අර්ථය ගන්නා කල්හි විපාක සිත්වලද විපුල ඵල බව පවතින්නේමය. එයද ඒකසේස ක්‍රමයෙන් අටුවාවෙහි දක්වන ලදැයි දත යුතුය. 'මහා ආත්මභාව ඇත්තන් විසින් ගමන් කරන ලද' යන අර්ථය තුනටම පොදුය. ගුණයෙන් මෙපමණකැයි සත්ත්වයන් සීමා කරන්නාක් මෙන් පවතින බැවින් ඕලාරික ක්ලේශයෝ 'ප්‍රමාණකාරී' (ප්‍රමාණකර) යයි කියනු ලබති. ඒ ක්ලේශයන් විසින් හාත්පසින් සිඳින ලද බැවින් 'පරිත්ත' (කුඩා) නම් වේ. ඇතැම් සීමා කිරීම් තිබුණද, මහා ප්‍රමාණ බවට පත්ව පවතින බැවින් 'මහග්ගත' නම් වේ. සීමා කරන සුලු ක්ලේශයන් ඉතා සියුම් වුවද ඒවායේ ගොදුරක් නොවන බැවින්, ඒ ක්ලේශයන් විසින් කිසිසේත් සීමා නොකළ හෙයින් හෝ ඉක්මවා ගිය බැවින් 'අපරිච්ඡින්න' හෙවත් 'අප්‍රමාණ' නම් වේ. එබැවින් ඒවා 'අපරියාපන්න' (ලෝකෝත්තර) යයිද කියනු ලැබේ.

၁၄. တိတ္တိံ န ဇနေန္တိ သန္တတရတာယ အသေစနကဘာဝတော. ဧတ္ထ စ ‘‘ပမာဏကရေဟီ’’တိအာဒိကော အတ္ထဝိကပ္ပော ‘‘အတပ္ပကတ္ထေနာ’’တိအာဒိကာယ ဟီနတ္တိကပဒဝဏ္ဏနာယ ပရတော ဗဟူသု ပေါတ္ထကေသု လိခီယတိ, ယထာဌာနေ ဧဝ ပန အာနေတွာ ဝတ္တဗ္ဗော.

14. වඩාත් ශාන්ත බැවින් හා පවිත්‍ර බැවින් (අසේචනක) තෘප්තියක් (කෙළවරක්) ඇති නොකරයි. මෙහිදී 'ප්‍රමාණකාරයන් විසින්' යනාදී අර්ථ විකල්පය 'අතප්පකට්ඨේන' යනාදී හීනත්තික පද වර්ණනාවට පසුව බොහෝ පොත්වල ලියැවී ඇතත්, එය සුදුසු ස්ථානයට ගෙන ආ යුතුය.

၁၅. လောကိယသာဓုဇနေဟိပိ အတိဇိဂုစ္ဆနီယေသု အာနန္တရိယကမ္မနတ္ထိကဝါဒါဒီသု ပဝတ္တိ ဝိနာ ဝိပလ္လာသဗလဝဘာဝေန န ဟောတီတိ ‘‘ဝိပရိယာသဒဠှတာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတေနာတိ ‘‘ဝိပါကဒါနေ သတီ’’တိအာဒိနာ သတိပိ ကာလနိယမေ ဝိပါကုပ္ပာဒနေ သာသင်္ကဝစနေန. တသ္မာတိ ယသ္မာ ယထာဝုတ္တနယေန နိယတတာယ အတိပ္ပသင်္ဂေါ ဒုန္နိဝါရော, တသ္မာ. ဗလဝတာ…ပေ… ပဝတ္တီတိ ဧတေန အသမာနဇာတိကေန အနိဝတ္တနီယဝိပါကတံ, သမာနဇာတိကေန စ ဝိပါကာနုပ္ပာဒနေပိ အနန္တရံ ဝိပါကုပ္ပာဒနသမတ္ထတာယ အဝိဟန္တဗ္ဗတံ အနန္တရိကာနံ ဒဿေတိ. ယတော တေသံ ဝိပါကဓမ္မတာ ဝိယ သဘာဝသိဒ္ဓါ နိယတာနန္တရိယတာ. အညဿ…ပေ… ဒါနတောတိ ဣမိနာပိ အသမာနဇာတိကာဒီဟိ အနိဝတ္တနီယဖလတံ ဧဝ ဝိဘာဝေတိ.

15. ලෞකික සත්පුරුෂයන් විසින් පවා ඉතා පිළිකුල් කටයුතු වූ ආනන්තරිය කර්ම, නත්ථිකවාද ආදියෙහි පැවැත්ම, විපර්යාසයන්ගේ (මුළාවන්ගේ) බලවත් බවින් තොරව සිදු නොවන බැවින් 'විපර්යාසයන්ගේ ස්ථිර බව නිසා' යයි කියන ලදී. 'විපාක දීමෙහි ඇති කල්හි' යනාදී වශයෙන් කාල නියමයක් තිබියදීත් විපාක ඉපදවීම පිළිබඳ සැක සහිත වචනයෙන් පැවසූ බැවිනි. එබැවින්, යම් හෙයකින් පවසන ලද ක්‍රමයට නියත බව නිසා අතිප්‍රසංගය (වැඩිපුර විස්තරය) වැළැක්විය නොහැකි බැවින්. 'බලවත් වූ... පෙ... පැවැත්ම' යන්නෙන් අසමාන ජාති ඇති ධර්මයන්ගෙන් වැළැක්විය නොහැකි විපාක ඇති බවත්, සමාන ජාති ඇති ධර්මයන්ගෙන් විපාක උපදවන්නේ නැතත් අනතුරුවම විපාක ඉපදවීමට ඇති සමත් බව නොනැසෙන බවත් ආනන්තරිය කර්මයන් සම්බන්ධයෙන් පෙන්වා දෙයි. මන්දයත් ඔවුන්ගේ විපාක දීමේ ධර්මතාවය මෙන් ස්වභාවයෙන්ම සිද්ධ වූ නියත ආනන්තරිය බවක් පවතින බැවිනි. 'අන්‍ය වූ... පෙ... දීමෙන්' යන්නෙන්ද අසමාන ජාතිකයන් ආදීන් විසින් වැළැක්විය නොහැකි ඵල ඇති බවම විස්තර කරයි.

စောဒကော အဓိပ္ပာယံ အဇာနန္တော ‘‘နနူ’’တိအာဒိနာ အတိပ္ပသင်္ဂမေဝ စောဒေတိ. ဣတရော ‘‘နာပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ အတ္တနော အဓိပ္ပာယံ ဝိဝရတိ. ဧကန္တေတိ အဝဿမ္ဘာဝိနိ. သန္နိယတတ္တာတိ သမ္ပာဒနေ ဇနနေ နိယတဘာဝတော. ဥပရတာ အဝိပစ္စနသဘာဝါသင်္ကာ ယေသု တာနိ ဥပရတာဝိပစ္စ…ပေ… သင်္ကာနိ, တဗ္ဘာဝေါ ဥပ…ပေ… သင်္ကတ္တံ, တသ္မာ. ‘‘န သမတ္ထတာဝိဃာတတ္တာတိ [Pg.49] ဗလဝတာပိ အာနန္တရိယေန အနုပဟန္တဗ္ဗတံ အာဟ. ဥပတ္ထမ္ဘကာနိ အနုဗလပ္ပဒါယကာနိ ဟောန္တိ ဥပ္ပတ္တိယာ သန္တာနဿ ဝိသေသိတတ္တာ. တေန နေသံ ဝိပါကာနုပ္ပာဒနေပိ အမောဃဝုတ္တိတံ အာဟ.

ප්‍රශ්න කරන්නා අදහස නොදැන 'නනු' (නොවේද) යනාදියෙන් අතිප්‍රසංගයම චෝදනා කරයි. අනෙක් තැනැත්තා 'නාපජ්ජති' (පැමිණෙන්නේ නැත) යනාදියෙන් තමාගේ අදහස විවෘත කරයි. 'ඒකාන්තයෙන්' යනු අනිවාර්යයෙන්ම සිදුවන දෙයෙහිදීය. 'සන්නියතත්තා' යනු ඉපදවීමෙහි නියත බව නිසාය. විපාක නොදීමේ සැක දුරු වූ බැවින් 'උපරතාවිපච්චන... පෙ... සඞ්කානි' (විපාක නොදීමේ සැක නැති වූ) යයි කියන ලදී. 'සමත් බව විනාශ වීමක් නොවේ' යන්නෙන් බලවත් වූ ආනන්තරිය කර්මයකින් වුවද විනාශ කළ නොහැකි බව පවසයි. උපස්ථම්භක ධර්මයෝ උත්පත්තියෙහි සන්තතිය සුවිශේෂී කරන බැවින් අනුබල ලබා දෙන්නෝ වෙති. එබැවින් ඔවුන් විපාක නූපදවන කල්හි වුවද ඔවුන්ගේ පැවැත්ම හිස් (අමොඝ) නොවන බව පවසයි.

၁၆. မဂ္ဂကိစ္စံ ပရိညာဒိ. အဋ္ဌင်္ဂိကမဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာလောဘာဒေါသသင်္ခါတေဟိ မဂ္ဂဟေတူဟိ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တခန္ဓသေသမဂ္ဂင်္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌီနံ သဟေတုကဘာဝဒဿနတော တိဏ္ဏံ နယာနံ အသင်္ဂဟိတသင်္ဂဏှနဝသေနာတိ ဝုတ္တံ. ဟေတုဗဟုတာဝသေနာတိ ဗဟုဟေတုကဿ ပဌမနယဿ အနန္တရံ ဗဟုဟေတုကတာသာမညေန နိက္ခေပကဏ္ဍပါဠိယံ တတိယံ ဝုတ္တနယော ဣဓ အဋ္ဌကထာယံ ဒုတိယံ ဝုတ္တော. ယထာသကံ ပစ္စယေဟိ ပဝတ္တမာနေသု နိရီဟကေသု ဓမ္မေသု ကေသဉ္စိ အနုဝတ္တနီယဘာဝေါ န ကေဝလံ ဓမ္မသဘာဝတောယေဝ, အထ ခေါ ပုရိမဓမ္မာနံ ပဝတ္တိဝိသေသေနပိ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဝသေနာ’’တိ. ပဝတ္တိဝိသေသော ဟိ ပုရိမပုရိမာနံ စိတ္တစေတသိကာနံ ဥတ္တရုတ္တရေသု ဝိသေသာဓာနံ ဘာဝနာပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရောတိ. အနုဝတ္တယမာနောတိ ဂရုကာရယမာနော. ဥဒါဟရဏဝသေနာတိ နိဒဿနဝသေန, န နိရဝသေသဒဿနဝသေန. ယသ္မာ ပနာတိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တံ အတ္ထံ ပါဌန္တရေန သာဓေတိ. တတ္ထ ဟိ အဓိပတိပစ္စယဿ ပစ္စနီယေ ဌိတတ္တာ မဂ္ဂေါ အဓိပတိ မဂ္ဂါဓိပတီတိ အယမတ္ထော လဗ္ဘတီတိ. သမာနသဒ္ဒတ္ထဝသေနာတိ သတိပိ အညပဒတ္ထသမာနာဓိကရဏသမာသတ္ထဘေဒေ မဂ္ဂါဓိပတိသဒ္ဒတ္ထဘေဒါဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

16. මාර්ග කෘත්‍යය නම් පිරිසිඳ දැනීම (පරිඥා) ආදියයි. අෂ්ටාංගික මාර්ගයේ සම්මා දිට්ඨිය හා මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත අලෝභ අදෝෂ සංඛ්‍යාත මාර්ග හේතූන් මඟින්, මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත සෙසු ස්කන්ධයන් හා මාර්ග අංගයන් මෙන්ම සම්මා දිට්ඨිය ද සහේතුක බව දැක්වීම සඳහා ක්‍රම තුනක් (තිණ්ණං නයානං) ඇතුළත් නොවන පරිදි ග්‍රහණය කරගැනීමෙන් මෙය පවසන ලදී. හේතූන්ගේ බහුලත්වය නිසා, බහු හේතූන් ඇති ප්‍රථම ක්‍රමයට අනතුරුව, පොදු වූ බහු හේතුක බව නිසා නික්ඛේප කණ්ඩ පාළියේ තුන්වනුව වදාළ ක්‍රමය මෙහි අටුවාවෙහි දෙවනුව දක්වන ලදී. තම තමන්ගේ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් පවතින, උත්සාහයකින් තොර (නිරීහක) ධර්මයන්ගේ යම් අනුගමනය කිරීමේ ස්වභාවයක් ඇත්ද, එය හුදෙක් ධර්ම ස්වභාවය නිසාම පමණක් නොව, පෙර ධර්මයන්ගේ පැවැත්මේ විශේෂත්වයෙන් ද සිදුවන බව දැක්වීමට 'පූර්ව අභිසංස්කාරය නිසා' (පුබ්බාභිසංඛාරවසෙන) යැයි වදාළහ. පැවැත්මේ විශේෂය නම් පෙර පෙර හටගත් චිත්ත චෛතසිකයන් විසින් පසුව හටගන්නා ධර්මයන් කෙරෙහි ඇති කරන විශේෂිත බලපෑම වන භාවනා පූර්ව අභිසංස්කාරයයි. 'අනුවර්තනය වීම' යනු ගරු කිරීමයි. 'උදාහරණ වශයෙන්' යනු නිදසුන් දැක්වීම පිණිස මිස ශේෂයක් නොමැතිව සියල්ල දැක්වීම පිණිස නොවේ. 'යස්මා පන' (යම් හෙයකින්) යනාදී පාඨයෙන් ඉහත කී අර්ථය පාඨාන්තරයකින් සාධනය කරයි. එහි අධිපති ප්‍රත්‍යයට ප්‍රතිපක්ෂව සිටින බැවින් මාර්ගය අධිපතිය, මාර්ගාධිපති යනු මෙහි අර්ථයයි. 'සමාන ශබ්දයේ අර්ථය අනුව' යනු අන්‍ය පද සහිත වූ සමාස අර්ථයේ වෙනසක් තිබුණ ද, 'මාර්ගාධිපති' යන ශබ්දයේ අර්ථයෙහි වෙනසක් නොමැති බව සලකා පවසන ලද්දකි.

၁၇. ဥပ္ပန္န-သဒ္ဒေါ ဥပ္ပာဒါဒိံ ပဋိပဇ္ဇမာနော, ပတွာ ဝိဂတော စာတိ ဒုဝိဓေသု အတ္ထေသု ဥဘယေသမ္ပိ ဝါစကော, န ပုရိမာနံယေဝါတိ တမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘အနုပ္ပန္နာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဥပ္ပန္နဘာဝေါ ဥပ္ပာဒါဒိပ္ပတ္တတာ. တေန အတီတာပိ သင်္ဂဟိတာ ဟောန္တိ. တေနေဝါဟ ‘‘သဗ္ဗော ဥပ္ပန္နဘာဝေါ’’တိ. ဥပ္ပန္နဓမ္မဘာဝေါ ‘‘ဥပ္ပန္နာ ဓမ္မာ’’တိ ပဒေန ဂဟိတဓမ္မဘာဝေါ, ဝတ္တမာနဓမ္မဘာဝေါတိ အတ္ထော. ယော ဝါ ဥပ္ပာဒါဒိပ္ပတ္တော အတ္တနော စ သဘာဝံ ဓာရေတိ ပစ္စယေဟိ စ ဓာရီယတိ, သော ဥပ္ပန္နဓမ္မောတိ ပစ္စုပ္ပန္နဘာဝေါ ဥပ္ပန္နဓမ္မဘာဝေါတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဥပ္ပန္နဓမ္မေ ဝတွာ ‘‘အနုပ္ပန္နာ’’တိ ဝစနံ န ယထာဓိဂတပဋိသေဓနန္တိ ကထမိဒံ ပစ္စေတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ယဒိ ဟီ’’တိအာဒိ. ကေစိ ပနေတ္ထ ‘‘ဥပ္ပန္နာတိ ပဒေန အတီတာပိ သင်္ဂဟိတာ. ယဒိ န သင်္ဂဟိတာ, နိဗ္ဗာနံ ဝိယ တေပိ နဝတ္တဗ္ဗာတိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ[Pg.50], န စ တထာ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ, တံ ပန တေသံ မတိမတ္တမေဝ. အယံ ပန တိကော ဒွိန္နံ အဒ္ဓါနံ ဝသေန ပူရေတွာ ဒဿိတောတိ အဋ္ဌကထာယံ ဝက္ခတီတိ. ဧဝံ သန္တေ ကသ္မာ အတီတာ နဝတ္တဗ္ဗာတိ န ဝုတ္တာတိ? ဓမ္မဝသေန အသင်္ဂဟိတတ္တာဘာဝတော. ဓမ္မဝသေန ဟိ အသင်္ဂဟိတံ နိဗ္ဗာနံ တတ္ထ နဝတ္တဗ္ဗံ ဇာတံ, န စ နိယောဂတော အတီတာ နာမ ဓမ္မာ ကေစိ အတ္ထိ, ယေ ဣဓ အသင်္ဂဟိတတ္တာ နဝတ္တဗ္ဗာ သိယုန္တိ. ဖလနိဗ္ဗတ္တိတော ကာရဏဿ ပုရေတရံ နိဗ္ဗတ္တိ ဣဓ ပရိနိဋ္ဌိတသဒ္ဒေန ဝုစ္စတိ, န တဿ ဟုတွာ ဝိဂတဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘အနာဂတေ ဝါ’’တိ. ယတော မေတ္တေယျဿ ဘဂဝတော ဥပ္ပဇ္ဇနကဖလမ္ပိ ‘‘ဥပ္ပာဒီ’’တိ ဝုစ္စတိ.

17. 'උප්පන්න' යන ශබ්දය උත්පාද ආදියට පැමිණෙන්නා වූ ද, පැමිණ නැති වී ගියා වූ ද යන ද්විවිධ අර්ථයන්හිම වාචකයක් වන අතර එය හුදෙක් පළමු අර්ථයට පමණක් සීමා නොවන බව දැක්වීම සඳහා 'අනුප්පන්නා' යනාදිය වදාළහ. එහි 'උප්පන්න භාවය' යනු උත්පාද ආදියට පැමිණි බවයි. එයින් අතීත ධර්මයන් ද ඇතුළත් වේ. එහෙයින්ම 'සියලු උපන් ස්වභාවය' යැයි වදාළහ. 'උප්පන්න ධර්ම ස්වභාවය' යනු 'උප්පන්නා ධම්මා' යන පදයෙන් ගත් ධර්ම ස්වභාවයයි, එනම් වර්තමාන ධර්ම ස්වභාවයයි. යම් ධර්මයක් උත්පාද ආදියට පැමිණ තමාගේ ස්වභාවය දරයි ද, ප්‍රත්‍යයන් විසින් දරනු ලබයි ද, එය 'උප්පන්න ධර්ම' නම් වේ. මෙහි අර්ථය වර්තමාන භාවය හෙවත් උප්පන්න ධර්ම භාවය ලෙස දත යුතුය. උප්පන්න ධර්මයන් ගැන පවසා 'අනුප්පන්න' යන වචනය පවසන්නේ කලින් ලැබූ දෙයෙහි ප්‍රතිෂේධයක් ලෙස නොවේ නම් එය කෙසේ වටහා ගත යුතු දැයි 'යදි හි' (යම් හෙයකින්) යනාදියෙන් පවසයි. මෙහි සමහරෙක් 'උප්පන්න' යන පදයෙන් අතීත ධර්මයන් ද ඇතුළත් වන බව පවසති. ඉදින් ඒවා ඇතුළත් නොවන්නේ නම්, නිවන මෙන් ඒවා ද 'නවත්තබ්බ' (පැවසිය නොහැකි) ලෙස හැඳින්විය යුතු යැයි ඔවුන් පවසති. එහෙත් එය ඔවුන්ගේ මතයක් පමණි. මෙම තිකය (උප්පන්න තිකය) කාල දෙකක් (වර්තමාන හා අනාගත) ඇසුරෙන් සම්පූර්ණ කර පෙන්වන බව අටුවාවෙහි ඉදිරියට කියැවේ. එසේ නම් අතීත ධර්මයන් 'නවත්තබ්බ' (පැවසිය නොහැකි) ලෙස නොවදාළේ මන්ද? ධර්ම වශයෙන් ඇතුළත් නොවන ස්වභාවයක් නැති බැවිනි. ධර්ම වශයෙන් ඇතුළත් නොවූ නිවන එහිදී 'නවත්තබ්බ' බවට පත් විය. නියත වශයෙන්ම අතීත ධර්ම ලෙස හැඳින්විය හැකි කිසිදු ධර්මයක් මෙහි ඇතුළත් නොවී නැත. එසේ ඇතුළත් නොවූයේ නම් ඒවා 'නවත්තබ්බ' විය යුතුව තිබුණි. ඵලය නිපදවීමට වඩා හේතුව පෙර සිදුවීම මෙහි 'පරිනිෂ්ඨිත' (පරිසමාප්ත) ශබ්දයෙන් අදහස් කර ඇති අතර, එය හටගෙන නැති වී යාම නොවේ යැයි 'අනාගතයේ දී හෝ' යනාදියෙන් පවසයි. එහෙයින්ම මෛත්‍රිය බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පහළ වීමේ ඵලය ද 'උප්පාදී' (උපදින්නේය) යනුවෙන් පවසනු ලැබේ.

၂၀. ယဿ ဈာနာ ဝုဋ္ဌဟိတွာတိအာဒိနာ ‘‘တေနာနန္ဒာ’’တိအာဒိပါဠိယာ ဟေဋ္ဌာပါဠိံ အတ္ထဝသေန ဒဿေတိ. အယဉှိ တတ္ထ ပါဠိ –

20. 'යම් ධ්‍යානයකින් නැගී සිට' යනාදී පාඨයෙන්, 'එයින් ආනන්දය' යනාදී පාළියට පෙර පාළි පාඨය අර්ථ වශයෙන් දක්වයි. එහි පාළිය මෙසේය -

‘‘ကထဉ္စာနန္ဒ, ဘိက္ခု အဇ္ဈတ္တမေဝ စိတ္တံ သဏ္ဌပေတိ သန္နိသာဒေတိ ဧကောဒိံ ကရောတိ သမာဒဟတိ. ဣဓာနန္ဒ, ဘိက္ခု ဝိဝိစ္စေဝ…ပေ… စတုတ္ထံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ. ဧဝံ ခေါ…ပေ… သမာဒဟတိ. သော အဇ္ဈတ္တံ သုညတံ မနသိ ကရောတိ, တဿ အဇ္ဈတ္တံ သုညတံ မနသိကရောတော သုညတာယ စိတ္တံ န ပက္ခန္ဒတိ…ပေ… မုစ္စတိ. ဧဝံ သန္တမေတံ, အာနန္ဒ, ဘိက္ခု ဧဝံ သမ္ပဇာနာတိ အဇ္ဈတ္တံ ခေါ မေ သုညတံ မနသိကရောတော အဇ္ဈတ္တံ သုညတာယ စိတ္တံ န ပက္ခန္ဒတိ…ပေ… မုစ္စတီတိ, ဣတိဟ တတ္ထ သမ္ပဇာနော ဟောတိ. သော ဗဟိဒ္ဓါ သုညတံ…ပေ… အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါ သုညတံ…ပေ… သော အာနေဉ္ဇံ မနသိ ကရောတိ, တဿ အာနေဉ္ဇံ မနသိကရောတော အာနေဉ္ဇာယ စိတ္တံ န ပက္ခန္ဒတိ…ပေ… မုစ္စတီတိ, ဣတိဟ တတ္ထ သမ္ပဇာနော ဟောတိ. တေနာနန္ဒ, ဘိက္ခုနာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၈၈).

"ආනන්දය, මහණෙක් කෙසේ නම් තමා තුළම (අධ්‍යාත්මයෙහිම) සිත මැනවින් පිහිටුවා ගන්නේද, සන්සිඳුවා ගන්නේද, ඒකාග්‍ර කරන්නේද, සමාධිගත කරන්නේද? ආනන්දය, මෙහි මහණ තෙම කාමයන්ගෙන් වෙන්ව... (පෙ)... සතරවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි. මෙසේ වනාහි... (පෙ)... සමාධිගත කරයි. ඔහු තමා තුළ ඇති ශුන්‍යතාව (අජ්ඣත්ත සුඤ්ඤතං) මෙනෙහි කරයි. ඔහු එසේ තමා තුළ ඇති ශුන්‍යතාව මෙනෙහි කරන කල්හි ඔහුගේ සිත ශුන්‍යතාව කෙරෙහි නොඇලෙයි නම්... (පෙ)... එයින් මිදෙයි නම්. ආනන්දය, මෙබඳු තත්වයකදී මහණ තෙම මෙසේ මැනවින් දැනගනියි: 'මා තුළ ඇති ශුන්‍යතාව මෙනෙහි කරන මට, තමා තුළ ඇති ශුන්‍යතාව කෙරෙහි සිත නොඇලෙයි... (පෙ)... මිදෙයි' කියාය. මෙසේ එහි ඔහු සම්පජානයෙන් (මනා වැටහීමෙන්) යුක්ත වෙයි. ඔහු බාහිර ශුන්‍යතාව... (පෙ)... ආධ්‍යාත්මික-බාහිර ශුන්‍යතාව... (පෙ)... ඔහු ආනෙඤ්ජය (නොසැලෙන බව) මෙනෙහි කරයි. ඔහු එසේ ආනෙඤ්ජය මෙනෙහි කරන විට ඔහුගේ සිත ආනෙඤ්ජයෙහි නොඇලෙයි නම්... (පෙ)... මිදෙයි නම්, මෙසේ එහි ඔහු සම්පජානයෙන් යුක්ත වෙයි. ආනන්දය, එම මහණා විසින්..." (මජ්ඣිම නිකාය 3.188)

တတ္ထ အဇ္ဈတ္တသုညတာဒီသူတိ အဇ္ဈတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါ စ သုညတာယ အာနေဉ္ဇေ စ. ပဌမဇ္ဈာနာဒိသမာဓိနိမိတ္တေတိ ပါဒကဘူတပဌမဇ္ဈာနာဒိသမာဓိနိမိတ္တေ. အပဂုဏပါဒကဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌိတဿ ဟိ အဇ္ဈတ္တံ သုညတံ မနသိကရောတော တတ္ထ စိတ္တံ န ပက္ခန္ဒတိ. တတော ‘‘ပရဿ သန္တာနေ နု ခေါ ကထ’’န္တိ ဗဟိဒ္ဓါ မနသိ ကရောတိ, တတ္ထပိ န ပက္ခန္ဒတိ. တတော ‘‘ကာလေန အတ္တနော သန္တာနေ, ကာလေန ပရဿ သန္တာနေ နု ခေါ ကထ’’န္တိ [Pg.51] အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါ မနသိ ကရောတိ, တတ္ထပိ န ပက္ခန္ဒတိ. တတော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ဟောတုကာမော ‘‘အရူပသမာပတ္တိယံ နု ခေါ ကထ’’န္တိ အာနေဉ္ဇံ မနသိ ကရောတိ, တတ္ထပိ န ပက္ခန္ဒတိ. ‘‘ဣဒါနိ မေ စိတ္တံ န ပက္ခန္ဒတီ’’တိ ဝိဿဋ္ဌဝီရိယေန န ဘဝိတဗ္ဗံ, ပါဒကဇ္ဈာနမေဝ ပန သာဓုကံ ပုနပ္ပုနံ မနသိ ကာတဗ္ဗံ, ဧဝမဿ ရုက္ခံ ဆိန္ဒတော ဖရသုမှိ အဝဟန္တေ ပုနပ္ပုနံ နိသိတနိသိတံ ကာရေတွာ ဆိန္ဒန္တဿ ဆိဇ္ဇေ ဖရသု ဝိယ ကမ္မဋ္ဌာနေ မနသိကာရော ဝဟတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘တသ္မိံယေဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ.

එහි 'අධ්‍යාත්මික ශුන්‍යතා ආදියෙහි' යනු අධ්‍යාත්මික, බාහිර සහ අධ්‍යාත්මික-බාහිර ශුන්‍යතාවන්හි මෙන්ම ආනෙඤ්ජයෙහි ද යන්නයි. 'ප්‍රථම ධ්‍යානාදී සමාධි නිමිත්තෙහි' යනු පදනම (පාදක) වූ ප්‍රථම ධ්‍යානාදී සමාධි නිමිත්තෙහි යන්නයි. පදනම් වූ ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට අධ්‍යාත්මික ශුන්‍යතාව මෙනෙහි කරන්නාගේ සිත එහි නොඇලෙන්නේ නම්, ඉන්පසු 'අන්‍යයන්ගේ සන්තානයෙහි කෙසේ දැයි' බාහිර ශුන්‍යතාව මෙනෙහි කරයි, එහි ද සිත නොඇලෙයි. ඉන්පසු 'කලෙක තම සන්තානයෙහි ද කලෙක අන්‍යන්ගේ සන්තානයෙහි ද කෙසේ දැයි' අධ්‍යාත්මික-බාහිර ශුන්‍යතාව මෙනෙහි කරයි, එහි ද සිත නොඇලෙයි. ඉන්පසු උභතෝභාග විමුක්ත වීමට කැමති වන්නා 'අරූප සමාපත්තිවල කෙසේ දැයි' ආනෙඤ්ජය මෙනෙහි කරයි, එහි ද සිත නොඇලෙයි. 'දැන් මගේ සිත නොඇලෙයි' කියා වීර්යය ලිහිල් නොකළ යුතුය. ඒ වෙනුවට පදනම් වූ ධ්‍යානයම නැවත නැවතත් මැනවින් මෙනෙහි කළ යුතුය. ගසක් කපන පුද්ගලයෙකුට පොරවෙන් මැනවින් නොකැපෙන්නේ නම්, නැවත නැවතත් එය මුවහත් කරමින් කපන්නා සේ, කර්මස්ථානයෙහි මෙනෙහි කිරීම සාර්ථක වන බව දැක්වීමට 'එහිම' (තස්මිංයේව) යනාදිය වදාළහ.

အတ္ထတော စ အသမာနတ္တာတိ ဣဒံ ကသ္မာ ဝုတ္တံ. နနု ယေသု အတ္ထေသု အဇ္ဈတ္တ-သဒ္ဒေါ ဝတ္တတိ, တေ သဗ္ဗေ ဒဿေတွာ ဣဓာဓိပ္ပေတတ္ထနိဒ္ဓါရဏတ္ထံ အတ္ထုဒ္ဓါရဝသေနေတံ ဝုတ္တံ. စက္ခာဒီသု စ အဇ္ဈတ္တိက-သဒ္ဒေါ အဇ္ဈတ္တာနံ အဗ္ဘန္တရတာဝိသေသမုပါဒါယ ပဝတ္တတိ, ယတော တေ အဇ္ဈတ္တအဇ္ဈတ္တာတိ ဝုစ္စန္တိ. အပိစ ‘‘ဆ အဇ္ဈတ္တိကာနီ’’တိ ဣဒံ အဇ္ဈတ္တိက-သဒ္ဒဿ စက္ခာဒီနံ အဇ္ဈတ္တဘာဝဝိဘာဝနသဗ္ဘာဝတော ဣဓ ဥဒါဟရဏဝသေန ဝုတ္တံ. တေနေဝ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ အဇ္ဈတ္တိကဒုကေ ‘‘အဇ္ဈတ္တာဝ အဇ္ဈတ္တိကာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝဉ္စ သတိ န ဧတ္ထ သဒ္ဒတော အသမာနတာပိ သိယာ, တသ္မာယေဝ ယထာဝုတ္တစောဒနံ ဝိသောဓေန္တော ‘‘အယံ ပနေတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ. တေနာတိ တသ္မာ. တံဝါစကဿာတိ အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တဝါစကဿ သက္ကာ ဝတ္တုံ တဒတ္ထဿ အဇ္ဈတ္တဘာဝသဗ္ဘာဝတော.

"අර්ථය අතින් ද අසමාන වන බැවිනි" යන්න කුමක් නිසා පවසන ලද්දක් ද? යම් අර්ථයන්හි "අජ්ඣත්ත" (අභ්‍යන්තර) යන ශබ්දය පවතී ද, ඒ සියල්ල දක්වා මෙහි අදහස් කරන ලද අර්ථය නිශ්චය කිරීම පිණිස අර්ථ උද්ධාරණය (අර්ථය මතු කර දැක්වීම) වශයෙන් මෙය පවසන ලදී. ඇස ආදී ආයතනයන්හි "අජ්ඣත්තික" යන ශබ්දය අභ්‍යන්තරික බවෙහි විශේෂයක් නිසා පවතියි. එම නිසා ඒවා "අජ්ඣත්ත-අජ්ඣත්ත" යැයි කියනු ලැබේ. තවද "අජ්ඣත්තික (ආයතන) හයකි" යන්න අජ්ඣත්තික ශබ්දයේ ඇස ආදීන්ගේ අජ්ඣත්ත භාවය ප්‍රකට කිරීමට ඇති බැවින් මෙහි උදාහරණයක් වශයෙන් පවසන ලදී. එහෙයින්ම අටුවාවෙහි අජ්ඣත්තික දුකෙහි "අජ්ඣත්තයෝම අජ්ඣත්තික වෙති" යි පවසන ලදී. මෙසේ ඇති කල්හි මෙහි ශබ්ද වශයෙන් ද අසමානත්වයක් නොවිය හැකිය. එබැවින්ම ඉහත දැක්වූ චෝදනාව නිරාකරණය කරමින් "මේ වනාහි මෙහි" යනාදිය පැවසීය. "එයින්" යනු එබැවිනි. "එය වාචක වන" යන්නෙන් අජ්ඣත්ත-අජ්ඣත්ත යන වචනයට එහි අර්ථයෙහි අජ්ඣත්ත භාවය පවතින බැවින් එසේ පැවසිය හැකි බවයි.

‘‘န ခေါ, အာနန္ဒ, ဘိက္ခု သောဘတိ သင်္ဂဏိကာရာမော သင်္ဂဏိကာရတော သင်္ဂဏိကာရာမတံ အနုယုတ္တော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၁၈၆) ပဗ္ဗဇိတာသာရုပ္ပဿ နေက္ခမ္မသုခါဒိနိကာမလာဘိတာယ အဘာဝဿ စ ဒဿနေန သင်္ဂဏိကာရာမတာယ, ‘‘နာဟံ, အာနန္ဒ, ဧကံ ရူပမ္ပိ သမနုပဿာမိ, ယတ္ထ ရတ္တဿ ယထာဘိရတဿ ရူပဿ ဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ န ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ သောကပရိ…ပေ… ဥပါယာသာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၈၆) ဧဝံ ရူပါဒိရတိယာ စ အာဒီနဝံ ဝတွာ သစေ ကောစိ ဒုပ္ပညဇာတိကော ပဗ္ဗဇိတော ဝဒေယျ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ခေတ္တေ ပဝိဋ္ဌာ ဂါဝိယော ဝိယ အမှေယေဝ ဂဏတော နီဟရတိ, ဧကီဘာဝေ နိယောဇေတိ, သယံ ပန ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒီဟိ ပရိဝုတော ဝိဟရတီ’’တိ, တဿ ဝစနောကာသုပစ္ဆေဒနတ္ထံ စက္ကဝါဠပရိယန္တာယ ပရိသာယ မဇ္ဈေ နိသိန္နောပိ တထာဂတော ဧကကောဝါတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘အယံ ခေါ ပနာ’’တိ ဒေသနာ အာရဒ္ဓါတိ အာဟ ‘‘တပ္ပဋိပက္ခဝိဟာရဒဿနတ္ထ’’န္တိ. တတ္ထ သဗ္ဗနိမိတ္တာနန္တိ ရူပါဒီနံ သင်္ခတနိမိတ္တာနံ[Pg.52]. အဇ္ဈတ္တန္တိ ဝိသယဇ္ဈတ္တံ. သုညတန္တိ အနတ္တာနုပဿနာနုဘာဝနိဗ္ဗတ္တဖလသမာပတ္တိံ. တေနေဝါဟ ‘‘အဇ္ဈတ္တ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ ဒုတိယေ ဝိကပ္ပေ ဌာန-သဒ္ဒေါ ကာရဏပရိယာယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သစ္စကသုတ္တေနာတိ မဟာသစ္စကသုတ္တေန. တတ္ထ ဟိ –

"ආනන්දය, සමූහයා අතර ඇලී වාසය කරන්නා වූ, සමූහයා සමඟ එක්ව සතුටු වන්නා වූ, සමූහයා සමඟ එක්ව සිටීමට අනුයුක්ත වූ භික්ෂුව බැබළෙන්නේ නැත" යනාදී වශයෙන් (ම. නි. 3.186) පැවිද්දට නුසුදුසු බවත්, නෙක්ඛම්ම සැපය ආදී කැමති දෑ නොලැබෙන බවත් පෙන්වා දී සමූහයා සමඟ ඇලී වාසය කිරීමේ ද, "ආනන්දය, යම් රූපයක ඇලුනා වූ, යම් රූපයක මනා සේ ඇලී ගියා වූ තැනැත්තාට ඒ රූපයේ පෙරළීමෙන් හා වෙනස් වීමෙන් සෝක, පරිදේව...පෙ... උපායාසයන් හට නොගන්නා වූ එවැනි එකදු රූපයක්වත් මම නොදකිමි" යනාදී වශයෙන් (ම. නි. 3.186) රූප ආදියෙහි ඇලීමේ ආදීනව පවසා, ඉදින් යම් අනුවණ පැවිද්දෙක් මෙසේ පැවසුවහොත් - "සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කුඹුරට වැදුණු ගවයන් මෙන් අපව පිරිසෙන් බැහැර කරති, හුදෙකලාවෙහි යොදවති, උන්වහන්සේ වනාහි රජුන් හා රාජ මහාමාත්‍යයන් ආදීන් විසින් පිරිවරන ලදුව වසති" යනුවෙන්. ඔහුගේ එම වචනයට ඇති ඉඩකඩ නැති කිරීම පිණිසත්, සක්වළ කෙළවර දක්වා ඇති පිරිසක් මැද වැඩ සිටිය ද තථාගතයන් වහන්සේ හුදෙකලාවම වසන සේකැයි පෙන්වීම පිණිසත් "මේ වනාහි" යන දේශනාව ආරම්භ කළ බව "එයට ප්‍රතිපක්ෂ විහරණය දැක්වීම පිණිස" යනුවෙන් පවසන ලදී. එහි "සබ්බ නිමිත්තානං" යනු රූප ආදී සංඛත නිමිත්තයන්ගේ ය. "අජ්ඣත්තං" යනු විෂයයන් පිළිබඳ අභ්‍යන්තරයයි. "සුඤ්ඤතං" යනු අනාත්මය අනුපස්සනා කිරීමේ ආනුභාවයෙන් හටගන්නා ඵල සමාපත්තියයි. එහෙයින්ම "අජ්ඣත්තං" යනාදිය පවසන ලදී. එහි දෙවන විකල්පයෙහි "ඨාන" ශබ්දය කාරණය යන අර්ථයෙන් දත යුතුය. "සච්චක සූත්‍රයෙන්" යනු මහා සච්චක සූත්‍රයයි. එහි මෙසේ සඳහන් වේ –

‘‘အဘိဇာနာမိ ခေါ ပနာဟံ, အဂ္ဂိဝေဿန, အနေကသတာယ ပရိသာယ ဓမ္မံ ဒေသေတာ, အပိဿု မံ ဧကမေကော ဧဝံ မညတိ ‘မမေဝါရဗ္ဘ သမဏော ဂေါတမော ဓမ္မံ ဒေသေတီ’တိ. န ခေါ ပနေတံ, အဂ္ဂိဝေဿန, ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယာဝဒေဝ ဝိညာပနတ္ထာယ တထာဂတော ပရေသံ ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ. သော ခေါ အဟံ, အဂ္ဂိဝေဿန, တဿာယေဝ ကထာယ ပရိယောသာနေ တသ္မိံယေဝ ပုရိမသ္မိံ သမာဓိနိမိတ္တေ အဇ္ဈတ္တမေဝ စိတ္တံ သဏ္ဌပေမိ သန္နိသာဒေမိ, ဧကောဒိံ ကရောမိ, သမာဒဟာမိ ‘ယေန သုဒံ နိစ္စကပ္ပံ ဝိဟရာမီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၈၇) –

"අග්ගිවෙස්සනය, මම සිය ගණන් වූ පිරිස මැද ධර්මය දේශනා කළ බව දනිමි. එහිදී එක් එක් පුද්ගලයා 'ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මාව අරමුණු කරගෙනම ධර්මය දේශනා කරති' යි සිතන්නට පුළුවන. අග්ගිවෙස්සනය, එය එසේ නොදැක්ක යුතුය. තථාගතයන් වහන්සේ අනුන්ට ධර්මය දේශනා කරන්නේ කරුණු වටහා දීම පිණිසම පමණි. අග්ගිවෙස්සනය, මම ඒ දේශනාව අවසානයේදී, ඒ පෙර තිබූ සමාධි නිමිත්තෙහිම අභ්‍යන්තරව සිත මනා කොට පිහිටුවමි, මැනවින් හිඳුවමි, ඒකාග්‍ර කරමි, සමාහිත කරමි. එයින් මම නිරන්තරයෙන් වාසය කරමි" (ම. නි. 1.387) –

အာဂတန္တိ.

යනුවෙන් පැමිණේ.

၂၂. အညေဟိ အနိဒဿနေဟိ အညံ ဝိယ ကတွာ ယထာ ‘‘သိလာပုတ္တကဿ သရီရ’’န္တိ. ဓမ္မသဘာဝသာမညေနာတိအာဒိနာ ကိဉ္စာပိ ရူပါယတနတော အညော နိဒဿနဘာဝေါ နာမ နတ္ထိ, ဓမ္မသဘာဝေါ ပန အတ္ထိ. တတော စ ရူပါယတနဿ ဝိသေသော နိဒဿနဘာဝေန ကတောတိ တဒညဓမ္မဝိသေသကရော နိဒဿနဘာဝေါ ရူပါယတနတော အနညောပိ အညော ဝိယ ကတွာ ဥပစရိတောတိ ဒဿေတိ. အတ္ထဝိသေသော သာမညဝိသေသတ္ထဘေဒေါ. သယံ သမ္ပတ္တာနံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဓမ္မာနံ, နိဿယဝသေန သမ္ပတ္တာနံ ဃာနဇိဝှာကာယာနံ ဂန္ဓရသာနဉ္စ, ဣတရေသံ အသမ္ပတ္တာနံ. အညမညပတနံ အညမညဿ ယောဂျဒေသေ အဝဋ္ဌာနံ, ယေန ပဋိဟနနဘာဝေန. ဗျာပါရာဒီတိ စိတ္တကိရိယာဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရဝသေန အက္ခိပဋလာဒီနံ ဟေဋ္ဌာ ဥပရိ စ သံသီဒနလင်္ဃနာဒိပ္ပဝတ္တိမာဟ. ဝိကာရုပ္ပတ္တိ ဝိသဒိသုပ္ပတ္တိ, ဝိသယဿ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဘာဝေန အနုဂ္ဂဟော ဥပဃာတော စာတိ အတ္ထော.

22. අන්‍ය වූ අනිදස්සන ධර්මයන්ගෙන් වෙනස් වූවක් මෙන් කොට, "ගල් පිළිමයක ශරීරය" යන්නාක් මෙන් (දත යුතුය). "ධර්ම ස්වභාවයෙහි සමානකම" යනාදියෙන්, රූප ආයතනයෙන් අන්‍ය වූ නිදස්සන බවක් නමින් නැති වුවද, ධර්ම ස්වභාවය පවතියි. එබැවින් රූප ආයතනයේ විශේෂය නිදස්සන බවෙන් කරන ලද හෙයින්, එයින් අන්‍ය වූ ධර්මයන් විශේෂ කරන නිදස්සන බව, රූප ආයතනයෙන් අන්‍ය නොවුවද අන්‍ය වූවක් මෙන් උපචාර වශයෙන් දක්වයි. "අර්ථ විශේෂය" යනු සාමාන්‍ය විශේෂ අර්ථයන්ගේ ප්‍රභේදයයි. තමාම සම්ප්‍රාප්ත වූ ස්පර්ශ ධර්මයන්ගේ ද, නිශ්‍රය වශයෙන් සම්ප්‍රාප්ත වූ ඝ්‍රාණ, ජිහ්වා, කාය යන ඉන්ද්‍රියයන්ගේ හා ගන්ධ, රසයන්ගේ ද, අනෙක්වා අසම්ප්‍රාප්ත වූවන්ගේ ද (වශයෙන් අර්ථය වේ). "අන්‍යෝන්‍ය ගැටීම" යනු එකිනෙකාට සුදුසු දේශයෙහි පිහිටීමයි, යම් ප්‍රතිඝාත ස්වභාවයක් නිසාද (එසේ වේ). "ක්‍රියාකාරීත්වය (ව්‍යාපාර) ආදිය" යනු චිත්ත ක්‍රියාව හා වායෝ ධාතුවේ විහිදීම නිසා ඇසිපිය ආදිය පහළ වැටීම හා ඉහළ එසවීම ආදී ප්‍රවෘත්තිය පවසයි. "විකාරුප්පත්ති" යනු වෙනස් ආකාරයකින් හට ගැනීමයි. අරමුණෙහි ඉෂ්ට හෝ අනිෂ්ට බව නිසා වන අනුග්‍රහය හෝ උපඝාතය යනු එහි අර්ථයයි.

တိကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තික මාතිකා පද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

ဒုကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ

දුක මාතිකා පද වර්ණනාව

၁-၆. သမာနဒေသဂ္ဂဟဏာနံ [Pg.53] ဧကသ္မိံယေဝ ဝတ္ထုသ္မိံ ဂဟေတဗ္ဗာနံ, ဧကဝတ္ထုဝိသယာနံ ဝါ. အထ ဝါ သမာနဒေသာနံ ဧကဝတ္ထုကတ္တာ သမာနဂဟေတဗ္ဗဘာဝါနံ ဧကုပ္ပာဒိတောတိ အတ္ထော. ယေ ဓမ္မာ ဟေတုသဟဂတာ, တေ ဟေတူဟိ သဟ သင်္ဂယှန္တိ. ယော စ တေသံ သဟေတုကဘာဝေါ, သော သဟဇာတာဒီဟိ ဟေတူဟိ ကတောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘သမာ…ပေ… သဗ္ဘာဝ’’န္တိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန စေတ္ထ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသာဓနာဒိဟေတုဗျာပါရေ ပရိဂ္ဂဏှာတိ. ဧကီဘာဝူပဂမနန္တိ ဧကကလာပဘာဝေန ပဝတ္တမာနာနံ စိတ္တစေတသိကာနံ သံသဋ္ဌတာယ သမူဟဃနဘာဝေန ဒုဝိညေယျနာနာကရဏတံယေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဓမ္မနာနတ္တာဘာဝေပီတိ သဘာဝတ္ထဘေဒါဘာဝေပိ. ပဒတ္ထနာနတ္တေနာတိ နာနာပဒါဘိဓေယျတာဘေဒေန. ဧတေန ပကာရန္တရာပေက္ခံ ဒုကန္တရဝစနန္တိ ဒဿေတိ. အနေကပ္ပကာရာ ဟိ ဓမ္မာ. တေနေဝ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ သဗ္ဗာကာရေန ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏမုခေ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တီ’’တိ (မဟာနိ. ၁၅၆; စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅) ဝုတ္တံ. အယဉ္စ အတ္ထော တိကေသုပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယေသံ ဝိနေယျာနံ ယေဟိ ပကာရဝိသေသေဟိ ဓမ္မာနံ ဝိဘာဝနေ ကတေ ပဋိဝေဓော ဟောတိ, တေသံ တပ္ပကာရဘေဒေဟိ ဓမ္မာနံ ဝိဘာဝနံ. ယေသံ ပန ယေန ဧကေနေဝ ပကာရေန ဝိဘာဝနေ ပဋိဝေဓော ဟောတိ, တေသမ္ပိ တံ ဝတွာ ဓမ္မိဿရတ္တာ တဒညနိရဝသေသပ္ပကာရဝိဘာဝနဉ္စ ဒေသနာဝိလာသောတိ အာဟ ‘‘ဒေသေတဗ္ဗပ္ပကာရဇာနန’’န္တိအာဒိ. နနု ဧကေန ပကာရေန ဇာနန္တဿ တဒညပ္ပကာရဝိဘာဝနံ အဖလံ ဟောတီတိ? န ဟောတိ ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပဘေဒဿ ဥပနိဿယတ္တာ. တေ ပကာရာ ဧတေသန္တိ တပ္ပကာရာ, တဗ္ဘာဝေါ တပ္ပကာရတာ. ဣမိနာ ဓမ္မာနံ ဝိဇ္ဇမာနဿေဝ ပကာရဝိသေသဿ ဝိဘာဝနံ ဒေသနာဝိလာသောတိ ဒဿေတိ.

1-6. එකම ස්ථානයක ග්‍රහණය කරනු ලබන බැවින් හෝ එකම අරමුණක් විෂය කරගන්නා බැවින් 'සමාන දේශග්ගහණ' නම් වේ. එසේත් නැතහොත් එකම වස්තුවක උපන් හෙයින් සමාන වූ දේශ ඇති, සමානව ග්‍රහණය කළ යුතු ස්වභාවය ඇති යන අර්ථයයි. යම් ධර්ම කෙනෙක් හේතූන් හා සමඟ වන්නාහු ද, ඔවුහු හේතූන් සමඟ සංග්‍රහ කරනු ලැබෙති. ඔවුන්ගේ ඒ සහේතුක භාවය සහජාතාදී හේතූන් මගින් කරන ලදැයි සලකා 'සමාන...පෙ... සබ්භාවං' (සමාන ස්වභාවය) යැයි වදාරන ලදී. මෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් මනා පිහිටීම සිද්ධ කිරීම ආදී වූ හේතූන්ගේ ව්‍යාපාරයන් ද ඇතුළත් කර ගනු ලැබේ. 'එකීභාවූපගමනං' යනු එක් කලාපයක් ලෙස පවතින චිත්ත චෛතසිකයන්ගේ මනා මිශ්‍ර බව නිසා ඇති වන සමූහ ඝනත්වය හේතුවෙන් ඒවායේ වෙනස්කම් වෙන් වෙන්ව හඳුනා ගැනීමට අපහසු බව අදහස් කරමින් පවසන ලද්දකි. 'ධම්මනානත්තාභාවේපි' යනු ස්වභාවික අර්ථයන්හි වෙනසක් නොමැති වුව ද යන්නයි. 'පදත්ථනානත්තේන' යනු විවිධ පදයන්ගෙන් හැඳින්වීමේ වෙනස මගිනි. මෙයින් වෙනත් ක්‍රමයක් අපේක්ෂා කරන වෙනත් ද්විකයක් පිළිබඳ ප්‍රකාශය දක්වයි. ධර්මයෝ වනාහි අනේක ප්‍රකාර වෙති. එබැවින් 'සියලු ධර්මයෝ සියලු ආකාරයෙන් භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඤාණමුඛයෙහි හමුවට පැමිණෙති' යි වදාරන ලදී. මේ අර්ථය තිකයන්හි ද දැක්ක යුතුය. යම් විනේය ජනයන් හට යම් යම් ආකාර විශේෂයන්ගෙන් ධර්මය පැහැදිලි කළ විට අවබෝධය ලැබේද, ඔවුන් වෙනුවෙන් ඒ ඒ ආකාර භේදයන්ගෙන් ධර්මය විවරණය කරනු ලැබේ. යම් කෙනෙකුට එක් ආකාරයකින් විවරණය කළ පමණින් අවබෝධය ලැබේද, ඔවුන් උදෙසා ද එය පවසා, ධර්මස්වාමී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දේශනා විලාසය අනුව සෙසු සියලුම ආකාරයන්ගෙන් ධර්මය විවරණය කිරීම පිණිස 'දේසෙතබ්බප්පකාරජානනං' (දේශනා කළ යුතු ආකාර දැනගැනීම) ආදිය වදාරන ලදී. එක් ආකාරයකින් අවබෝධ කරන තැනැත්තාට සෙසු ආකාරයන්ගෙන් විවරණය කිරීම නිෂ්ඵල වන්නේ ද? නැත, එය ප්‍රතිසම්භිදා ප්‍රභේදයන් ලැබීමට උපනිශ්‍රය වන බැවිනි. ඒ ආකාර මේවාට ඇත යන අර්ථයෙන් 'තප්පකාර' නම් වේ, එහි ස්වභාවය 'තප්පකාරතා' නම් වේ. මෙයින් ධර්මයන්ගේ පවත්නා වූම ආකාර විශේෂයන් විවරණය කිරීම දේශනා විලාසය බව දක්වයි.

အညတ္ထာပီတိ ‘‘အဟေတုကာ စေဝ ဓမ္မာ န စ ဟေတူ’’တိအာဒီသု. ယထာ ပဌမဒုကေကဒေသေ ဂဟေတွာ ဒုတိယတတိယဒုကေဟိ သဒ္ဓိံ ဆဋ္ဌဒုကနယေ ယောဇနာ ‘‘ဟေတူ ဓမ္မာ သဟေတုကာပိ အဟေတုကာပီ’’တိအာဒယော တယော ဒုကာ လဗ္ဘန္တိ, ဧဝံ ဒုတိယတတိယဒုကေကဒေသေ ဂဟေတွာ ပဌမဒုကေန သဒ္ဓိံ ယောဇနာယ ‘‘သဟေတုကာ ဓမ္မာ ဟေတူပိ န ဟေတူပိ, အဟေတုကာ ဓမ္မာ ဟေတူပိ န ဟေတူပိ, ဟေတုသမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ ဟေတူပိ န ဟေတူပိ, ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ ဟေတူပိ န ဟေတူပီ’’တိ စတ္တာရော ဒုကာ [Pg.54] လဗ္ဘန္တိ, တေ ပန ဝုတ္တနယေနေဝ သက္ကာ ဒဿေတုန္တိ န ဒဿိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အထ ဝါ ပါဠိယံ ဝုတ္တေဟိ စတုတ္ထပဉ္စမေဟိ အဋ္ဌကထာယံ ဒဿိတေဟိ ပုရိမေဟိ ဒွီဟိ နိန္နာနာကရဏတော ဧတေ န ဝုတ္တာ. သန္နိဝေသဝိသေသမတ္တမေဝ ဟေတ္ထ ဝိသေသောတိ. တေနေဝ ဟိ နိန္နာနတ္ထတ္တာ ပါဠိယံ အာဂတဒုကေသု ယထာနိဒ္ဓါရိတဒုကာနံ ယထာသမ္ဘဝံ အဝရောဓနေန အဝုတ္တတံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧတေသု ပနာ’’တိအာဒိမာဟ.

'අඤ්ඤත්ථාපි' යනු 'අහේතුක වූ ද හේතු නොවූ ද ධර්මයෝ' යනාදී තැන්හි ය. පළමු ද්විකයේ එක් කොටසක් ගෙන දෙවන හා තෙවන ද්විකයන් සමඟ හයවන ද්වික ක්‍රමයට යෙදීමෙන් 'හේතු වූ ධර්මයෝ සහේතුක ද වෙති, අහේතුක ද වෙති' යනාදී වශයෙන් ද්විකයන් තිදෙනෙකු ලැබෙන්නාක් මෙන්, දෙවන හා තෙවන ද්විකයන්ගේ එක් කොටසක් ගෙන පළමු ද්විකය සමඟ යෙදීමෙන් 'සහේතුක ධර්මයෝ හේතු ද වෙති, හේතු නොවන ද වෙති; අහේතුක ධර්මයෝ හේතු ද වෙති, හේතු නොවන ද වෙති; හේතුසම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ හේතු ද වෙති, හේතු නොවන ද වෙති; හේතුවිප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ හේතු ද වෙති, හේතු නොවන ද වෙති' යනුවෙන් ද්විකයන් සතරක් ලැබෙයි. ඒවා ද කලින් කී ක්‍රමයෙන්ම දැක්විය හැකි බැවින් මෙහි වෙන් කොට නොදක්වන ලදී. එසේත් නැතහොත්, පාලියෙහි වදාළ හතරවන සහ පස්වන ද්විකයන්ට ද, අටුවාවෙහි දැක්වුණු මුල් ද්විකයන් දෙකට ද වඩා මෙහි වෙනසක් නොමැති බැවින් මේවා වෙන් කොට පවසන ලද්දේ නැත. මෙහි ඇති එකම වෙනස පිළිවෙළෙහි ඇති විශේෂය පමණි. එසේ අර්ථයෙහි වෙනසක් නොමැති බැවින්, පාලියෙහි ආ ද්විකයන් තුළ මෙහි නිර්ධාරණය කළ ද්විකයන්ද යථාසම්භව ඇතුළත් වන බැවින් ඒවා මෙහි වෙන් කොට නොදැක්වූ බව පෙන්වීමට 'එතේසු පන' ආදිය පවසන ලදී.

အထ ဝါ ‘‘ဧတေန ဝါ ဂတိဒဿနေနာ’’တိအာဒိနာ ဝက္ခမာနနယေန ‘‘ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ အဟေတုကာ စာ’’တိအာဒီနံ သမ္ဘဝန္တာနံ ဒုကာနံ သင်္ဂဟေ သတိ ဧတေသမ္ပိ သင်္ဂဟော သိယာ. ယတော ဝါ ဒုကတော ပဒံ နိဒ္ဓါရေတွာ ဒုကန္တရံ ဝုစ္စတိ, တေန သတိ စ နာနတ္တေ ဒုကန္တရံ လဗ္ဘတိ, န စေတ္ထ ကောစိ ဝိသေသော ယထာဝုတ္တဒုကေဟီတိ သံဝဏ္ဏနာသု န ဒဿိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧတ္ထ စ ယထာ သဟေတုကဒုကတော ဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကဿ, ဟေတုသဟေတုကဒုကတော စ ဟေတုဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကဿ ပဒတ္ထမတ္တတော နာနတ္တံ, န သဘာဝတ္ထတော. ဧဝံ သန္တေပိ သဟေတုကဟေတုသဟေတုကဒုကေ ဝတွာ ဣတရေပိ ဝုတ္တာ, ဧဝံ ဟေတုသမ္ပယုတ္တဟေတုဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကာဒီဟိ သဘာဝတ္ထနာနတ္တာဘာဝေပိ ပဒတ္ထနာနတ္တသမ္ဘဝတော ဓမ္မနာနတ္တာဘာဝေပိ ပဒတ္ထနာနတ္တေန ဒုကန္တရံ ဝုစ္စတီတိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ဟေတုသဟဂတာ ဓမ္မာ, န ဟေတုသဟဂတာ ဓမ္မာ, ဟေတုသဟဇာတာ ဓမ္မာ, န ဟေတုသဟဇာတာ ဓမ္မာ. ဟေတုသံသဋ္ဌာ ဓမ္မာ, ဟေတုဝိသံသဋ္ဌာ ဓမ္မာ. ဟေတုသမုဋ္ဌာနာ ဓမ္မာ, န ဟေတုသမုဋ္ဌာနာ ဓမ္မာ. ဟေတုသဟဘုနော ဓမ္မာ, န ဟေတုသဟဘုနော ဓမ္မာ’’တိအာဒီနံ, တထာ ‘‘ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ ဟေတုသဟဂတာ စာ’’တိအာဒီနံ, ‘‘န ဟေတူ ခေါ ပန ဓမ္မာ ဟေတုသဟဂတာပိ, န ဟေတုသဟဂတာပီ’’တိအာဒီနဉ္စ သမ္ဘဝန္တာနံ အနေကေသံ ဒုကာနံ သင်္ဂဟော အနုညာတော ဝိယ ဒိဿတိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ဧတေန ဝါ ဂတိဒဿနေနာ’’တိအာဒိ. ဧဝံ အာသဝဂေါစ္ဆကာဒီသုပိ အယမတ္ထော ယထာသမ္ဘဝံ ဝတ္တဗ္ဗော. ဓမ္မာနံ ဝါ သဘာဝကိစ္စာဒိံ ဗောဓေတဗ္ဗာကာရဉ္စ ယာထာဝတော ဇာနန္တေန ဓမ္မသာမိနာ ယတ္တကာ ဒုကာ ဝုတ္တာ, တတ္တကေသု ဌာတဗ္ဗံ. အဒ္ဓါ ဟိ တေ ဒုကာ န ဝတ္တဗ္ဗာ, ယေ ဘဂဝတာ န ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. န ဟေတုဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကော ဆဋ္ဌဒုကေန နိန္နာနတ္ထောတိ အဓိပ္ပာယော. တေသူတိ ပဌမဒုကတတိယဒုကေသု. ယဒိ ဒုကန္တရေဟိ ဒုကန္တရပဒေဟိ စ သမာနတ္ထတ္တာ ဧတေသံ ဒုကာနံ ဒုကန္တရပဒါနဉ္စ အဝစနံ[Pg.55], ဧဝံ သတိ ဆဋ္ဌဒုကေ ပဌမပဒမ္ပိ န ဝတ္တဗ္ဗံ စတုတ္ထဒုကေ ဒုတိယပဒေန သမာနတ္ထတ္တာ. တထာ စ ဆဋ္ဌဒုကောယေဝ န ဟောတီတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘စတုတ္ထဒုကေ’’တိအာဒိ. ဒုကပူရဏတ္ထန္တိ ဣဒံ သမာနတ္ထတံယေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ဒေသနာဝိသေသော ပန ဝိဇ္ဇတိယေဝ. အတ္ထန္တရတာဘာဝေပိ ပကာရဘေဒဟေတုကံ ဒုကန္တရဝစနန္တိ ဒဿိတော ဟိ အယမတ္ထောတိ. ဧတေန ဂတိဒဿနေနာတိ အတ္ထဝိသေသာဘာဝေပိ ဆဋ္ဌဒုကပူရဏသင်္ခါတေန နယဒဿနေန. ပဌမဒုကေ…ပေ… ဒဿိတော ပါဠိယံ ဝုတ္တေဟိ စတုတ္ထပဉ္စမေဟိ, အဋ္ဌကထာယံ ဒဿိတေဟိ ပုရိမေဟိ ဒွီဟိ, ဣဓ ဒဿိတေဟိ စတူဟိ. တေသူတိ ဒုတိယတတိယဒုကေသု. ပဌမဒုကပက္ခေပေန ဒဿိတော ပါဠိယံ ဆဋ္ဌဒုကေန ဣတရတြ စ ဣတရဒုကေဟီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

එසේත් නැතිනම් ‘‘මේ ක්‍රමයෙන් දැක්වීමෙන්’’ යනාදී වශයෙන් ඉදිරියට ප්‍රකාශ වන ක්‍රමයට අනුව ‘‘හේතූන් වූ ද ධර්මයෝ, අහේතුක වූ ද ධර්මයෝ’’ යනාදී වශයෙන් සම්භවය විය හැකි දුකයන් (යුගලයන්) සංග්‍රහ කිරීමේදී මේවා ද සංග්‍රහ විය හැකිය. යම් දුකයකින් පදයක් වෙන් කොට ගෙන වෙනත් දුකක් කියනු ලබන විට, එම පදයන්හි වෙනස්කමක් පවතින විට වෙනත් දුකක් ලැබේ. එහෙත් මෙහි ඉහත සඳහන් කළ දුකයන්ට වඩා කිසිදු විශේෂත්වයක් නැති බැවින් අටුවා විවරණයන්හි දක්වා නැති බව දත යුතුය. මෙහිදී සහේතුක දුකයට වඩා හේතුසම්පයුක්ත දුකයෙහි ද, හේතුසහේතුක දුකයට වඩා හේතුහේතුසම්පයුක්ත දුකයෙහි ද වෙනස්කම පවතින්නේ පදවල අර්ථ මාත්‍රයෙහි මිස ස්වභාවික අර්ථයෙහි (සභාවත්ථ) නොවේ. මෙසේ පවතිද්දී සහේතුක සහ හේතුසහේතුක යන දුකයන් පවසා අනෙක්වා ද පවසන ලදී. මෙසේ හේතුසම්පයුක්ත සහ හේතුහේතුසම්පයුක්ත ආදී දුකයන්හි ස්වභාවික අර්ථයේ වෙනසක් නැති වුවද, පදවල අර්ථයන්හි වෙනස්කම් සම්භවය විය හැකි බැවින් ධර්මයන්ගේ වෙනසක් නැතත් පදවල වෙනස නිසා වෙනත් දුකක් කියනු ලැබේ යැයි පැවසිණි. ඒ අනුව ‘‘හේතුව හා සහගත වූ ධර්මයෝ, හේතුව හා සහගත නොවූ ධර්මයෝ, හේතුව හා සහජාත වූ ධර්මයෝ, හේතුව හා සහජාත නොවූ ධර්මයෝ, හේතුව හා සංසට්ඨ වූ ධර්මයෝ, හේතුව හා විප්පයුත්ත වූ ධර්මයෝ, හේතුව සමුට්ඨාන කොට ඇති ධර්මයෝ, හේතුව සමුට්ඨාන කොට නැති ධර්මයෝ, හේතුව හා සහභූ වූ ධර්මයෝ, හේතුව හා සහභූ නොවූ ධර්මයෝ’’ යනාදී වශයෙන් ද, එසේම ‘‘හේතූන් වූ ද ධර්මයෝ හේතුසහගත වූ ද ධර්මයෝ’’ යනාදී වශයෙන් ද, ‘‘හේතූන් නොවූ ද ධර්මයෝ හේතුසහගත වූ ද නොහේතුසහගත වූ ද’’ යනාදී වශයෙන් ද සම්භවය විය හැකි බොහෝ දුකයන් සංග්‍රහ කිරීමට අනුමැතිය දී ඇති බව පෙනේ. ඒ බව ‘‘මේ ක්‍රමයෙන් දැක්වීමෙන්’’ යනාදී වශයෙන් ඉදිරියට පවසනු ඇත. මේ අයුරින් ආසව ගෝච්ඡකය ආදියේදී ද එම අර්ථය ලැබෙන පරිදි කිව යුතුය. එසේත් නැතිනම් ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය, කෘත්‍යය සහ අවබෝධ කරගත යුතු ආකාරය නිවැරදිව දන්නා වූ ධර්ම ස්වාමීන් වහන්සේ විසින් යම් තාක් දුකයන් වදාරන ලද්දේ ද, ඒ තාක් ප්‍රමාණයෙහිම පිහිටිය යුතුය. ඒකාන්තයෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරනු නොලැබූ යම් දුකයන් වේ ද, ඒවා නොකිය යුතු බව දත යුතුය. හේතුහේතුසම්පයුක්ත දුකය හයවන දුකයට වඩා අර්ථයෙන් වෙනස් නොවන බව මෙහි අදහසයි. ‘තේසු’ යනු පළමු හා තෙවන දුකයන්හිදීය. ඉදින් වෙනත් දුකයන් හා වෙනත් දුක පදයන් හා සමාන අර්ථ ඇති බැවින් එම දුකයන් හා දුක පදයන් නොපවසන්නේ නම්, එවිට හයවන දුකයේ පළමු පදය ද නොවැකිය යුතුය; මන්ද එය සිව්වන දුකයේ දෙවන පදය හා සමාන අර්ථ ඇති බැවිනි. එසේ වූ විට හයවන දුකක්ම ඇති නොවන බවට වන චෝදනාව සැලකිල්ලට ගෙන ‘‘සිව්වන දුකෙහි’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘දුක පූරණය පිණිස’ යන්න මෙම සමානාර්ථ බවම අරමුණු කරගෙන පවසන ලද්දකි. දේශනා ක්‍රමයේ විශේෂත්වය (වෙනස) නම් පවතී. අර්ථයේ වෙනසක් නැති වුවද ආකාරයෙහි වෙනස හේතුවෙන් වෙනත් දුකක් ප්‍රකාශ කරන බව මෙහි පෙන්වා දී ඇත. ‘එතේන ගතිදස්සනේන’ යනු අර්ථයේ විශේෂත්වයක් නැති වුවද හයවන දුකය පූර්ණය කිරීම නම් වූ ක්‍රමය පෙන්වීමෙනි. පළමු දුකයෙහි... පෙ... පෙළෙහි සඳහන් සිව්වන හා පස්වන දුකයන්ගෙන් ද, අටුවාවෙහි පෙන්වා දුන් පූර්ව දෙකෙන් ද, මෙහි පෙන්වා දුන් හතරෙන් ද දර්ශනය විය. ‘තේසු’ යනු දෙවන හා තෙවන දුකයන්හිදීය. පළමු දුකයට ඇතුළත් කිරීමෙන් පෙළෙහි හයවන දුකෙන් ද, අනෙක් තැන්හි අනෙක් දුකයන්ගෙන් ද දක්වන ලද බව දත යුතුය.

၇-၁၃. ပစ္စယဘာဝမတ္တေန…ပေ… အတ္ထိတန္တိ ဧတေန န ပဋိလဒ္ဓတ္တတာသင်္ခါတာ သသဘာဝတာဝ အတ္ထိတာ, အထ ခေါ ပဋိပက္ခေန အနိရောဓော အပ္ပဟီနတာ အနိပ္ဖာဒိတဖလတာ ကာရဏာသမုဂ္ဃာတေန ဖလနိဗ္ဗတ္တနာရဟတာ စာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ. တထာ ဟိ ‘‘ဣမသ္မိံ သတိ ဣဒံ ဟောတီ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘သတီ’’တိ ဣမိနာ ဝစနေန ယေန ဝိနာ ယံ န ဟောတိ, တံ အတီတာဒိပိ ကာရဏံ သင်္ဂဟိတမေဝါတိ. တေနေဝါဟ ‘‘န သဟေတု…ပေ… ကာလာနမေဝါ’’တိ. သမေ…ပေ… ဒီပေတိ သမေစ္စ သမ္ဘူယ ပစ္စယေဟိ ကတန္တိ သင်္ခတန္တိ. အယမေတေသံ ဝိသေသောတိ အယံ ပစ္စယနိဗ္ဗတ္တာနံ ပစ္စယဝန္တတာ အနေကပစ္စယနိပ္ဖာဒိတတာ စ ဒုကဒွယေ ပုရိမပဒတ္ထာနံ ဘေဒေါ, ဣတရေသံ ပန ပုရိမပဒသင်္ဂဟိတဓမ္မဝိဓုရသဘာဝတာယာတိ. အဝိနိ…ပေ… ဌပနတောတိ ‘‘ဧတ္တကာ’’တိ ပဘေဒပရိစ္ဆေဒနိဒ္ဓါရဏဝသေန အဘိဓမ္မမာတိကာယံ ဓမ္မာနံ အဝုတ္တတ္တာ ဝုတ္တံ. သုတ္တန္တမာတိကာယံ ပန နိဒ္ဓါရိတသရူပသင်္ခါဝိသေသတ္တာ ဝိနိစ္ဆိတတ္ထပရိစ္ဆေဒါယေဝ အဝိဇ္ဇာဒယော ဝုတ္တာတိ. ‘‘ပထဝီအာဒိ ရူပ’’န္တိ ဧတသ္မိံ အတ္ထဝိကပ္ပေ အနေကဟေတုကေသု စိတ္တုပ္ပာဒေသု ဟေတူနံ သဟေတုကဘာဝေါ ဝိယ သဗ္ဗေသံ ပထဝီအာဒီနံ ရူပိဘာဝေါ သိဒ္ဓေါတိ အာဟ ‘‘ပုရိမ…ပေ… ပဇ္ဇတီ’’တိ. န ဟိ တေသု နိယတော ကတ္ထစိ သံသာမိဘာဝေါတိ. အနိစ္စာနုပဿနာယ ဝါ လုဇ္ဇတိ ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတီတိ ဂဟေတဗ္ဗော လောကောတိ တံဂဟဏရဟိတာနံ လောကုတ္တရာနံ နတ္ထိ လောကတာ. တေနေဝါတိ ဒုက္ခသစ္စဘာဝေန ပရိညေယျဘာဝေနာတိ အတ္ထော.

7-13. ප්‍රත්‍ය භාවය පමණක් ඇති බැවින්... පෙ... පවතී යන මෙයින් අදහස් කරන්නේ ප්‍රතිලාභ ලැබීම යන අර්ථයෙන් පවතින ස්වභාවයක් නොව, ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් නිරුද්ධ නොවීම, ප්‍රහීණ නොවීම, ඵලය නිපදවා නොතිබීම සහ හේතූන් සමුච්ඡේද නොවීම නිසා ඵලයක් ඉපදවීමට සුදුසු බව යන අර්ථයයි. එබැවින් ‘‘මෙය ඇති කල්හි මෙය වෙයි’’ යන්නෙහි ‘‘ඇති කල්හි’’ යන වචනයෙන් යමක් නැතිව යමක් සිදු නොවේ ද, ඒ අතීත වූ ද හේතුව සංග්‍රහ කරනු ලැබේ. එහෙයින්ම ‘‘සහේතුක නොවන... පෙ... කාලයන්ටම’’ යැයි වදාරන ලදී. ‘සමේ’ යනාදියෙන් පෙන්වා දෙන්නේ ප්‍රත්‍යයන් එක්ව හටගෙන කරන ලද බැවින් ‘සංඛත’ (සකස් කරන ලද) බවයි. ‘අයමේතේසං විසේසෝ’ යනු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් උපන් දේවල පවතින ප්‍රත්‍ය සහිත බව සහ බොහෝ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් නිපදවන ලද බව යන දුක යුගලයන්හි පළමු පදවල අර්ථයන්හි වෙනසයි. අනෙක් ඒවායේ නම් පළමු පදයෙන් සංග්‍රහ කරන ලද ධර්මයන්ගෙන් තොර වූ ස්වභාවයයි. ‘අවිනි... පෙ... තැබීමෙන්’ යන්නෙන් අදහස් කළේ ‘‘මෙපමණකි’’ යැයි ප්‍රභේද වෙන්කර දැක්වීම් අභිධර්ම මාතෘකාවෙහි ධර්මයන් සම්බන්ධයෙන් පවසා නැති බවයි. එහෙත් සූත්‍රාන්ත මාතෘකාවෙහි ස්වරූපය හා සංඛ්‍යාව විශේෂ කොට වෙන්කර දක්වා ඇති බැවින්, නිශ්චය කරන ලද අර්ථ පරීච්ඡේදය පිණිසම අවිද්‍යාව ආදිය වදාරන ලදී. ‘‘පඨවි ආදී රූප’’ යන මෙම අර්ථ විකල්පයෙහි බොහෝ හේතූන් සහිත චිත්ත උත්පාදයන්හි හේතූන්ගේ සහේතුක බව මෙන්, සියලු පඨවි ආදියේ රූපී බව සිද්ධ වන බව සලකා ‘‘පූර්ව... පෙ... පැමිණෙයි’’ යන්න පවසන ලදී. මන්ද යත්, ඔවුන් තුළ කිසිදු තැනක නියත වූ ස්වාමි භාවයක් (හිමිකාරීත්වයක්) නොමැති බැවිනි. අනිත්‍ය අනුපස්සනාවෙන් හෝ ලොකය බිඳී යන, කැඩී යන, විනාශ වී යන අර්ථයෙන් ගත යුතු බැවින්, එවැනි ග්‍රහණයන්ගෙන් තොර වූ ලෝකෝත්තර ධර්මයන් කෙරෙහි ලෝක බවක් නැත. ‘තේනේව’ යනු දුක්ඛ සත්‍යයක් වශයෙන් පිරිසිඳ දත යුතු (පරිඤ්ඤෙය්‍ය) බව යන අර්ථයයි.

ဒုကဗဟုတာ အာပဇ္ဇတီတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု ဝီသတိ ဒုကာ ဝိဘတ္တာ, ‘‘အဝုတ္တောပိ ယထာလာဘဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ စ ဝက္ခတီတိ ဒုကဗဟုတာ [Pg.56] ဣစ္ဆိတာ ဧဝါတိ? သစ္စမေတံ, တံယေဝ ပန ဒုကဗဟုတံ အနိစ္ဆန္တော ဧဝမာဟ. အပိစ ဒုကဗဟုတာ အာပဇ္ဇတိ, သာ စ ခေါ ဝိညာဏဘေဒါနုသာရိနီ, တတြာပိ ကာမာဝစရကုသလတော ဉာဏသမ္ပယုတ္တာနိ, တထာ မဟာကိရိယတော မနောဒွါရာဝဇ္ဇနန္တိ ဧဝံပကာရာနံ သဗ္ဗဓမ္မာရမ္မဏဝိညာဏာနံ အနာမသနတော န ဗျာပိနီတိ ဒဿေတိ ‘‘ဒုကဗဟုတာ’’တိအာဒိနာ. အဗျာပိဘာဝေ ပန ဒေါသံ ဒဿေန္တော ‘‘တထာ စ…ပေ… သိယာ’’တိ အာဟ. နိဒ္ဒေသေန စ ဝိရုဒ္ဓန္တိ ‘‘ယေ တေ ဓမ္မာ စက္ခုဝိညေယျာ, န တေ ဓမ္မာ သောတဝိညေယျာ’’တိအာဒိနာ ရူပါယတနာဒီနံ ပစ္စေကစက္ခုဝိညာဏာဒိနာ ကေနစိ ဝိညေယျတံ, သောတဝိညာဏာဒိနာ ကေနစိ နဝိညေယျတဉ္စ ဒဿေန္တေန နိက္ခေပရာသိနိဒ္ဒေသေန ‘‘ဒွိန္နမ္ပိ ပဒါနံ အတ္ထနာနတ္တတော ဒုကော ဟောတီ’’တိ ဣဒံ ဝစနံ ဝိရုဒ္ဓံ, တထာ အတ္ထုဒ္ဓါရနိဒ္ဒေသေနပိ အတ္ထတော န သမေတီတိ အတ္ထော. တတ္ထာတိ တဿံ နိက္ခေပရာသိသံဝဏ္ဏနာယံ. ယော စ ပဋိသေဓော ကတော အတ္ထနာနတ္တတော ဒုကံ ဒဿေတုန္တိ အဓိပ္ပာယော. န ဟိ သမ…ပေ… သေဓေတုန္တိ ဧတေန ‘‘ယေ တေ ဓမ္မာ စက္ခုဝိညေယျာ, န တေ ဓမ္မာ သောတဝိညေယျာ’’တိ ဧတ္တကေသု နိဒ္ဒေသပဒေသု ဒုကပဒဒွယပ္ပဝတ္တိ ပါဠိတော ဧဝ ဝိညာယတီတိ ဒဿေတိ.

දුක බහුලතාවයක් (ද්විකයන් රාශියක්) ඇති වේ යැයි කුමන කරුණක් නිසා පවසන ලද්දේද? විසි ආකාර වූ දුකයන් (ද්විකයන්) බෙදා දක්වන ලද්දේ නොවේද? 'නොකියවුණු දෑ ද ලැබෙන ආකාරය අනුව දත යුතුය' යි පවසන බැවින් දුක බහුලතාවයම අපේක්ෂිත දෙයක් නොවේද? මෙය සත්‍යයකි, එහෙත් එම දුක බහුලතාවය අකමැති වූවෙක් මෙසේ පැවසීය. තවද දුක බහුලතාවයක් ඇතිවේ නම්, එය විඤ්ඤාණ භේදය අනුව සිදුවන්නකි. එහිදී ද කාමාවචර කුසලයෙන් උපන් ඥාණසම්ප්‍රයුක්ත සිත්, එසේම මහා ක්‍රියාවෙන් උපන් මනෝද්වාරාවජ්ජනය ආදී වූ සියලු ධර්මයන් අරමුණු කරන විඤ්ඤාණයන් ස්පර්ශ නොවන බැවින් එය සියල්ලෙහි ව්‍යාප්ත නොවන බව 'දුකබහුතා' ආදී වශයෙන් දක්වයි. ව්‍යාප්ත නොවන බවෙහි දෝෂය දක්වමින් 'තථා ච...පෙ... සියති' යනුවෙන් පැවසීය. නිර්දේශය සමඟ විරුද්ධ බව 'යම් ධර්ම කෙනෙක් චක්ඛුවිඤ්ඤාණයෙන් දත යුතුද, ඒ ධර්මයන් සෝතවිඤ්ඤාණයෙන් දත යුතු නොවේ' යනාදී වශයෙන් රූප ආයතන ආදියේ එක් එක් චක්ඛුවිඤ්ඤාණය ආදියෙන් කිසියම් ආකාරයකින් දත හැකි බවත්, සෝතවිඤ්ඤාණය ආදියෙන් කිසියම් ආකාරයකින් දත නොහැකි බවත් දක්වන නික්ඛේපරාශි නිර්දේශයෙහි 'පද දෙකෙහිම අර්ථයෙහි නානත්වය නිසා දුකයක් වේ' යන මෙම වචනය විරුද්ධ වේ. එසේම අත්ථුද්ධාර නිර්දේශය සමඟ ද අර්ථයෙන් නොගැලපෙන බව අදහසයි. එහි යනු එම නික්ඛේපරාශි වර්ණනාවෙහිය. අර්ථයේ නානත්වය නිසා දුකය (ද්විකය) දැක්වීමට කරන ලද යම් වැළැක්වීමක් වේද, එය මෙහි අදහසයි. 'න හි සම...පෙ... සේධේතුං' යන්නෙන් 'යම් ධර්ම කෙනෙක් චක්ඛුවිඤ්ඤාණයෙන් දත යුතුද, ඒ ධර්මයන් සෝතවිඤ්ඤාණයෙන් දත යුතු නොවේ' යන මෙපමණ වූ නිර්දේශ පදයන්හි දුක පද ද්වයයෙහි පැවැත්ම පාලියෙන්ම දත හැකි බව දක්වයි.

တထေဝါတိ ဥဘိန္နံ ကေစိန-သဒ္ဒါနံ အနိယမတော စက္ခုသောတာဒိနိဿယဝေါဟာရေန စက္ခုသောတဝိညာဏာဒိကော ဘိန္နသဘာဝေါယေဝ ဓမ္မော အတ္ထောတိ ဒဿနဝသေန. ရူပါယတနမေဝ ဟိ စက္ခုသောတဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျာဝိညေယျဘာဝတော ‘‘ကေနစိ ဝိညေယျံ ကေနစိ နဝိညေယျ’’န္တိ စ ဝုစ္စတီတိ. ယဒိ ဧဝံ ဣမသ္မိမ္ပိ ပက္ခေ ဒုကဗဟုတာ အာပဇ္ဇတီတိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘န စေတ္ထာ’’တိအာဒိ. ဝိညာတဗ္ဗဘေဒေနာတိ ဝိညာတဗ္ဗဝိသေသေန, ဝိညေယျေကဒေသေနာတိ အတ္ထော. ဒုကဘေဒေါတိ ဒုကဝိသေသော, ကေနစိ ဝိညေယျဒုကော, တပ္ပဘေဒေါယေဝ ဝါ. သမတ္တော ပရိယတ္တော ပရိပုဏ္ဏောတိ အတ္ထော. ယတ္တကာ ဝိညာတဗ္ဗာ တတ္တကာ ဒုကာတိ ဒုကဘေဒါပဇ္ဇနပ္ပကာရဒဿနံ. ဧဝဉ္စ သတီတိအာဒိနာ ဣမိဿာ သံဝဏ္ဏနာယ လဒ္ဓဂုဏံ ဒဿေတိ. ‘‘ယေ တေ ဓမ္မာ စက္ခုဝိညေယျာ, န တေ ဓမ္မာ သောတဝိညေယျာ’’တိ ရူပါယတနဿေဝ ဝုတ္တတ္တာ အတ္ထဘေဒါဘာဝတော ကထမယံ ဒုကော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဝိညာဏနာနတ္တေနာ’’တိအာဒိ. ယဒိ ပန သဗ္ဗဝိညာတဗ္ဗသင်္ဂဟေ ဒုကောသမတ္တော ဟောတိ, နိက္ခေပရာသိနိဒ္ဒေသော ကထံ နီယတီတိ အာဟ ‘‘ဧတဿ ပနာ’’တိအာဒိ.

එසේම 'කේචි' යන වචන දෙකෙහි අනිශ්චිත බව නිසා, ඇස සහ කන ආදී නිශ්‍රය ව්‍යවහාරයෙන් චක්ඛුවිඤ්ඤාණ හා සෝතවිඤ්ඤාණ ආදී වශයෙන් වෙනස් වූ ස්වභාවය ඇති ධර්මයම අර්ථය බව දැක්වීම මගිනි. රූප ආයතනයම චක්ඛුවිඤ්ඤාණයෙන් සහ සෝතවිඤ්ඤාණයෙන් දත හැකි සහ නොදත හැකි බව අනුව 'කිසියම් ආකාරයකින් දත හැකිය, කිසියම් ආකාරයකින් දත නොහැකිය' යි කියනු ලැබේ. ඉදින් මෙසේ වූ කල්හි මෙම පක්ෂයෙහි ද දුක බහුලතාවයක් ඇතිවේ යන චෝදනාව මෙනෙහි කොට 'න චේත්ථ' යනාදිය පැවසීය. 'විඤ්ඤාතබ්බ භේදයෙන්' යනු දත යුතු දේවල විශේෂත්වයෙනි, එනම් දත යුතු දෙයෙහි කොටසක් යන අර්ථයයි. 'දුක භේදය' යනු දුකයේ (ද්විකයේ) විශේෂයයි, එනම් කිසියම් ආකාරයකින් දත යුතු වූ දුකය හෝ එහිම ප්‍රභේදයකි. 'සමත්ත', 'පරියත්ත' යනු පරිපූර්ණ යන අර්ථයයි. යම් තාක් දත යුතු දෑ තිබේද, ඒ තාක් දුකයන් ඇතිවේ යන්නෙන් දුක ප්‍රභේදයන් ඇතිවන ආකාරය දක්වයි. 'ඒවඤ්ච සති' යනාදියෙන් මෙම වර්ණනාවෙන් ලැබෙන ගුණය දක්වයි. 'යම් ධර්ම කෙනෙක් චක්ඛුවිඤ්ඤාණයෙන් දත යුතුද, ඒ ධර්මයන් සෝතවිඤ්ඤාණයෙන් දත යුතු නොවේ' යයි රූප ආයතනයටම පැවසූ බැවින්, අර්ථයේ භේදයක් නැති කල්හි මෙය දුකයක් (ද්විකයක්) වන්නේ කෙසේදැයි විමසා 'විඤ්ඤාණ නානත්තෙන' යනාදිය පැවසීය. ඉදින් සියලු දත යුතු ධර්මයන් සංග්‍රහ කිරීමේදී දුකය සම්පූර්ණ වේ නම්, නික්ඛේපරාශි නිර්දේශය කෙසේ මෙහෙයවනු ලැබේදැයි විමසා 'එතස්ස පන' යනාදිය පැවසීය.

ဧတ္ထ [Pg.57] ပန ယထာ ဝိညာဏနာနတ္တေန ဝိညာတဗ္ဗံ ဘိန္ဒိတွာ ဒုကေ ဝုစ္စမာနေ သတိပိ ဝိညာတဗ္ဗာနံ ဗဟုဘာဝေ ယတ္တကာ ဝိညာတဗ္ဗာ, တတ္တကာ ဒုကာတိ နတ္ထိ ဒုကဗဟုတာ ဒုကသင်္ဂဟိတဓမ္မေကဒေသေသု ဒုကပဒဒွယပ္ပဝတ္တိဒဿနဘာဝတော. ဧဝံ ဒွိန္နမ္ပိ ပဒါနံ အတ္ထနာနတ္တေန ဒုကေ ဝုစ္စမာနေပိ ယတ္တကာနိ ဝိညာဏာနိ, တတ္တကာ ဒုကာတိ နတ္ထိ ဒုကဗဟုတာ ဒုကသင်္ဂ…ပေ… ဘာဝတော ဧဝ. န ဟိ ဧကံယေဝ ဝိညာဏံ ‘‘ကေနစိ ကေနစီ’’တိ ဝုတ္တံ, ကိန္တု အပရမ္ပီတိ သဗ္ဗဝိညာဏသင်္ဂဟေ ဒုကော သမတ္တော ဟောတိ, န စ ကတ္ထစိ ဒုကဿ ပစ္ဆေဒေါ အတ္ထိ ဣန္ဒြိယဝိညာဏာနံ ဝိယ မနောဝိညာဏဿပိ ဝိသယဿ ဘိန္နတ္တာ. န ဟိ အတီတာရမ္မဏံ ဝိညာဏံ အနာဂတာဒိအာရမ္မဏံ ဟောတိ, အနာဂတာရမ္မဏံ ဝါ အတီတာဒိအာရမ္မဏံ, တသ္မာ ယထာလဒ္ဓဝိသေသေန ဝိသိဋ္ဌေသု မနောဝိညာဏဘေဒေသု တဿ တဿ ဝိသယဿ အာလမ္ဗနာနာလမ္ဗနဝသေန ဒုကပဒဒွယပ္ပဝတ္တိ န သက္ကာ နိဝါရေတုံ. တေနေဝ စ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘မနောဝိညာဏေန ပန ကေနစိ ဝိညေယျဉ္စေဝ အဝိညေယျဉ္စာတိ အယမတ္ထော အတ္ထိ, တသ္မာ သော အဝုတ္တောပိ ယထာလာဘဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ ဘူမိဘေဒဝသေန ယထာလာဘံ ဒဿေဿတိ. ‘‘ဝဝတ္ထာနာဘာဝတော’’တိ ဣဒမ္ပိ အနာမဋ္ဌဝိသေသံ မနောဝိညာဏသာမညမေဝ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. ပါဠိ ပန ဣန္ဒြိယဝိညာဏေဟိ နယဒဿနဝသေန အာဂတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဣမိဿာပိ အတ္ထဝဏ္ဏနာယ ‘‘ကေနစီ’’တိ ပဒံ အနိယမေန သဗ္ဗဝိညာဏသင်္ဂါဟကန္တိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ, နိဒ္ဒေသေန စ န ကောစိ ဝိရောဓော. စက္ခုဝိညေယျနသောတဝိညေယျဘာဝေဟိ ဒုကပဒဒွယပ္ပဝတ္တိ ဒဿိတာ, န ပန စက္ခုဝိညေယျာစက္ခုဝိညေယျဘာဝေဟိ ဝိသေသကာရဏာဘာဝတော. ကိဉ္စ ‘‘ယေ ဝါ ပနာ’’တိ ပဒန္တရသမ္ပိဏ္ဍနတောပိ ‘‘ယေ တေ ဓမ္မာ စက္ခုဝိညေယျာ…ပေ… န တေ ဓမ္မာ စက္ခုဝိညေယျာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၁၀၁) ဧတ္တာဝတာ ဒုကပဒဒွယပ္ပဝတ္တိ ဒဿိတာတိ ဝိညာယတိ. ပဒန္တရဘာဝဒဿနတ္ထော ဟိ ယေဝါပန-သဒ္ဒေါ ယထာ ‘‘ယေ ကေစိ ကုသလာ ဓမ္မာ, သဗ္ဗေ တေ ကုသလမူလာ. ယေ ဝါ ပန ကုသလမူလာ, သဗ္ဗေ တေ ဓမ္မာ ကုသလာ’’တိအာဒီသု (ယမ. ၁.မူလယမက.၁). အညထာ ‘‘ယေ တေ ဓမ္မာ စက္ခုဝိညေယျာ, န တေ ဓမ္မာ သောတဝိညေယျာ. ယေ တေ ဓမ္မာ သောတဝိညေယျာ, န တေ ဓမ္မာ စက္ခုဝိညေယျာ’’တိ ပါဠိ အဘဝိဿ. ယံ ပန ဝဒန္တိ ‘‘ယေ တေ ဓမ္မာ စက္ခုဝိညေယျာ…ပေ… န တေ ဓမ္မာ စက္ခုဝိညေယျာတိ ဣမိနာ အတ္ထတော ဒွေ [Pg.58] ဒုကာ ဝုတ္တာ ဟောန္တီ’’တိ, တဒပိ စက္ခုဝိညေယျာစက္ခုဝိညေယျတံ သောတဝိညေယျာသောတဝိညေယျတဉ္စ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န ပန ‘‘စက္ခုဝိညေယျနသောတဝိညေယျတံ သောတဝိညေယျနစက္ခုဝိညေယျတဉ္စာ’’တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧတေန ပါဠိပဋိသေဓနဉ္စ နိဝါရိတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ပဋိသေဓနဿေဝ အဘာဝတော. တထာ ယဿ အာရမ္မဏဿ ဝိဇာနနဘာဝေန ယော အတ္ထော ဝုစ္စမာနော အနိယမဒဿနတ္ထံ ‘‘ကေနစီ’’တိ ဝုတ္တော, သောယေဝ တတော အညဿ အဝိဇာနနဘာဝေန ဝုစ္စမာနော အနိယမဒဿနတ္ထံ ပုန ‘‘ကေနစီ’’တိ ဝုတ္တောတိ တဒတ္ထဒဿနေ တေနေဝါတိ အယံ ပဒတ္ထော န သမ္ဘဝတီတိ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ. ဧဝမေတ္ထ ယထာ အဋ္ဌကထာ အဝဋ္ဌိတာ, တထာ အတ္ထော ယုဇ္ဇတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෙහිදී විඥානවල නානත්වය (වෙනස්කම්) අනුව දතයුතු ධර්මයන් (විඥාතබ්බ) බෙදා දක්වමින් දුකයන් ගැන පවසන විට, දතයුතු ධර්මයන් බහුල වුවද, දතයුතු ධර්මයන් ඇති තාක් දුකයන් ඇතැයි කියා දුකයන්ගේ බහුලත්වයක් නැත. මන්දයත් දුකයන්හි ඇතුළත් ධර්මයන්ගේ එක් කොටසක දුක පද දෙකක පැවැත්ම දක්නට ලැබෙන බැවිනි. එසේම පද දෙකක අර්ථයන්ගේ නානත්වය අනුව දුකයන් පවසන විටද, විඥාන ඇති තාක් දුකයන් ඇතැයි කියා දුකයන්ගේ බහුලත්වයක් නැත. මන්දයත් සියලු විඥාන සංග්‍රහ කිරීමේදී එක් විඥානයක්ම 'කිසියම් එකකින්, කිසියම් එකකින්' (කේනචි කේනචී) යැයි වදාළේ නැත, නමුත් අන්‍ය විඥානයන් ද ඇතුළත් වන බැවින් දුකය සම්පූර්ණ වේ. ඉන්ද්‍රිය විඥානයන්ට මෙන්ම මනෝ විඥානයට ද විෂයයන් වෙනස් බැවින් කිසිදු තැනක දුකයෙහි සිඳීමක් නැත. අතීත අරමුණු ඇති විඥානය අනාගත අරමුණු ඇත්තක් නොවේ, අනාගත අරමුණු ඇති විඥානය අතීත අරමුණු ඇත්තක් නොවේ. එබැවින් ලැබී ඇති විශේෂතා අනුව විශිෂ්ට වූ මනෝ විඥාන ප්‍රභේදයන්හි ඒ ඒ විෂයයන් අරමුණු වීම හා අරමුණු නොවීම අනුව දුක පද දෙකක පැවැත්ම වැළැක්විය නොහැක. ඒ නිසාම අටුවාවෙහි 'මනෝ විඥානයෙන් කිසියම් දෙයක් දතයුතු ද, දතයුතු නොවේ ද යන මේ අර්ථය ඇත, එබැවින් එය මෙහි සඳහන් නොවුණත් ලැබෙන සැටියට (යථාලාභී වශයෙන්) දතයුතුය' යි භූමි භේදය අනුව ලැබෙන පරිදි දක්වනු ලබයි. 'නියමයක් නොමැති බැවින්' (වවත්ථානාභාවතෝ) යන්න ද විශේෂත්වයක් නොසලකා මනෝ විඥාන සාමාන්‍යයම ගෙන පවසන ලද්දකි. පෙළ (පාලි පාඨය) වනාහි ඉන්ද්‍රිය විඥානයන් මගින් ක්‍රමය දැක්වීම් (නයදස්සන) වශයෙන් පැමිණි බව දත යුතුය. මෙසේ මේ අර්ථ වර්ණනාවෙහි ද 'කේනචි' (කිසියම් එකකින්) යන පදය නියමයක් නොමැතිව සියලු විඥාන සංග්‍රහ කරන බව සිද්ධ වේ, නිර්දේශය සමඟ ද කිසිදු විරෝධයක් නැත. චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍ය (ඇසින් දතයුතු) සහ සෝත විඤ්ඤෙය්‍ය (කනින් දතයුතු) භාවයන්ගෙන් දුක පද දෙකක පැවැත්ම දක්වන ලදී. එහෙත් චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍ය සහ අචක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍ය භාවයන්ගෙන් (විශේෂ හේතුවක් නැති බැවින්) එසේ දක්වා නැත. තවද 'යේ වා පන' (යම් කෙනෙක් හෝ වේවා) යන පදාන්තරයන් එක් කිරීමෙන් ද, 'යේ තේ ධම්මා චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍යා... පේ... න තේ ධම්මා චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍යා' යන්නෙන් දුක පද දෙකක පැවැත්ම දක්වන ලදැයි දත හැකිය. 'යේ වා පන' යන ශබ්දය යොදන්නේ පදාන්තර භාවය දැක්වීමටය. එය 'යේ කේචි කුසලා ධම්මා, සබ්බේ තේ කුසලමූලා. යේ වා පන කුසලමූලා, සබ්බේ තේ ධම්මා කුසලා' යනාදියෙහි මෙනි. එසේ නොවන්නට, 'යේ තේ ධම්මා චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍යා, න තේ ධම්මා සෝත විඤ්ඤෙය්‍යා...' යනාදී වශයෙන් පෙළෙහි දැක්වෙනු ඇත. 'යේ තේ ධම්මා චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍යා... පේ... න තේ ධම්මා චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍යා' යන්නෙන් අර්ථය වශයෙන් දුකයන් දෙකක් කියැවේ යැයි යමෙක් පවසන්නේ නම්, එය ද චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍ය-අචක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍ය බව සහ සෝත විඤ්ඤෙය්‍ය-අසෝත විඤ්ඤෙය්‍ය බව අරභයා පවසන ලද්දක් මිස, චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍ය-සෝත විඤ්ඤෙය්‍ය බව සහ සෝත විඤ්ඤෙය්‍ය-චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍ය බව අරභයා නොවන බව දත යුතුය. මෙයින් පෙළෙහි දැක්වෙන ප්‍රතික්ෂේධය ද වැළැක්වූ බව දත යුතුය, මන්ද යත් ප්‍රතික්ෂේධයක් නොමැති බැවිනි. එසේම යම් අරමුණක් දැනගැනීමේ ස්වභාවයෙන් යම් අර්ථයක් කියන විට නියමයක් නැති බව හැඟවීමට 'කේනචි' යැයි පවසන ලදී. එයම අන්‍ය වූ නොදැනගැනීමේ ස්වභාවයෙන් පවසන විට නියමයක් නැති බව හැඟවීමට නැවත 'කේනචි' යැයි කියන ලදී. එම අර්ථය දැක්වීමේදී 'තේනේව' (එයින්ම) යන පදාර්ථය නොගැලපේ යැයි කිව නොහැක. මෙසේ මෙහි අටුවාවෙහි යම් පරිදි පිහිටුවා ඇත්ද, එම අර්ථයම යෝග්‍ය වන බව දත යුතුය.

၁၄-၁၉. သန္တာနဿ အဇညမလီနဘာဝကရဏတော ကဏှကမ္မဝိပါကဟေတုတော စ အပရိသုဒ္ဓတ္တာ ‘‘အသုစိဘာဝေန သန္ဒန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထာတိ ဝဏေ. ပဂ္ဃရဏက…ပေ… သဒ္ဒေါတိ ဧတေန အာသဝေါ ဝိယ အာသဝေါတိ အယမ္ပိ အတ္ထော ဒဿိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဂေါတြဘု…ပေ… ဝုတ္တာနီတိ ဧတေန ဂေါတြဘုဂ္ဂဟဏံ ဥပလက္ခဏံ ယထာ ‘‘ကာကေဟိ သပ္ပိ ရက္ခိတဗ္ဗ’’န္တိ ဒဿေတိ. ဂေါတြဘုသဒိသာ ဂေါတြဘူတိ ပန အတ္ထေ သတိ ဂုဏပ္ပဓာနတ္ထာနံ ဧကေန သဒ္ဒေန အဝစနီယတ္တာ ဝေါဒါနာဒယောဝ ဝုတ္တာ ဘဝေယျုံ. အထ ဝါ ဂေါတြဘူတိ ဧကသေသေန သာမညေန ဝါ အယံ နိဒ္ဒေသောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဘိဝိဓိဝိသယံ အဝဓိန္တိ ဝိဘတ္တိံ ပရိဏာမေတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ.

14-19. සන්තානය නින්දිත වූ ද කිලිටි වූ ද බවට පත් කරන බැවින් සහ කෘෂ්ණ (අකුසල) කර්ම විපාකයන්ට හේතු වන බැවින් ද, අපිරිසිදු භාවය නිසා 'අශුචි ස්වභාවයෙන් ගලා යයි' (අසුචිභාවේන සන්දන්ති) යැයි පවසන ලදී. 'එහි' යනු තුවාලයෙහිය. 'වැගිරෙන...' යනාදී ශබ්දයෙන් ආසවයක් මෙන් ආසවය (ආසවෝ විය ආසවෝ) යන මේ අර්ථය ද දක්වන ලදැයි දත යුතුය. 'ගෝත්‍රභූ...' යනාදිය වදාරන ලද්දේය, මෙයින් ගෝත්‍රභූ යන්න ගැනීම 'කපුටන්ගෙන් ගිතෙල් රැකගත යුතුය' යන්න මෙන් වූ උපලක්ෂණයකි. ගෝත්‍රභූට සමාන වූයේ ගෝත්‍රභූ යැයි අර්ථය ඇති කල්හි, ගුණය ප්‍රධාන වන තැන එක් වචනයකින් කිව නොහැකි බැවින් වෝදාන ආදියම පවසන ලද්දේ විය හැක. එසේත් නැතිනම් ගෝත්‍රභූ යනු ඒකශේෂ නිර්දේශයකින් හෝ සාමාන්‍ය නිර්දේශයකින් කළ දක්වන ලද්දක් බව දත යුතුය. අභිවිධි විෂයයෙහි අවධිය විභක්ති පෙරළීමෙන් පැවසිය යුතුය.

သမ္ပယုတ္တေဟိ အာသဝေဟိ တံသဟိတတာ အာသဝသဟိတတာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ သဟေတုကာနံ သမ္ပယုတ္တေဟိ ဟေတူဟိ သဟေတုကတာ, န ဧဝံ သာသဝါတိ ဝုတ္တဓမ္မာနံ သမ္ပယုတ္တေဟိ အာသဝေဟိ သာသဝတာ, အထ ခေါ ဝိပ္ပယုတ္တေဟီတိ. ဒုကန္တရေ အဝုတ္တပဒဘာဝေါယေဝေတ္ထ ဒုကယောဇနာယ ဉာယာဂတတာ. ယဒိ ဧဝံ ဟေတုဂေါစ္ဆကေ ကထန္တိ အာဟ ‘‘ဟေတုဂေါစ္ဆကေ ပနာ’’တိအာဒိ. ပဌမေ ဒုကေ ဒုတိယဿ ပက္ခေပေ ဧကောတိ စတုတ္ထဒုကမာဟ. ပဌမေ ဒုကေ တတိယဿ ပက္ခေပေ ဒွေတိ ‘‘အာသဝါ စေဝ ဓမ္မာ အာသဝဝိပ္ပယုတ္တာ စ, အာသဝဝိပ္ပယုတ္တာ စေဝ ဓမ္မာ နော စ အာသဝါ’’တိ ဣမိနာ သဒ္ဓိံ ပဉ္စမဒုကမာဟ. ပဌမဿ ဒုတိယေ ဒုကေ ပက္ခေပေ ဧကောတိ ‘‘နော အာသဝါ ဓမ္မာ သာသဝါပိ အနာသဝါပီ’’တိ အယမေကော. တတိယေ ပဌမဿ ပက္ခေပေ ဒွေတိ ‘‘အာသဝါ ဓမ္မာ အာသဝသမ္ပယုတ္တာပိ [Pg.59] အာသဝဝိပ္ပယုတ္တာပိ, နော အာသဝါဓမ္မာ အာသဝသမ္ပယုတ္တာပိ အာသဝဝိပ္ပယုတ္တာပီ’’တိ ဣမေ ဒွေ. တတိယေ ဒုတိယဿ ပက္ခေပေ ဧကောတိ ‘‘သာသဝါ ဓမ္မာ အာသဝသမ္ပယုတ္တာပိ အာသဝဝိပ္ပယုတ္တာပီ’’တိ ဧကော. ဒုတိယေ တတိယဿ ပက္ခေပေ ဧကောတိ ဆဋ္ဌဒုကမာဟ. တီဟီတိ စတုတ္ထပဉ္စမဆဋ္ဌေဟိ. ဣတရေတိ တဒဝသိဋ္ဌာ ပဉ္စ. တေ ပန ပဌမေ တတိယဒုကဒုတိယပဒပက္ခေပေ ဧကော, ဒုတိယေ ပဌမဒုကဒုတိယပဒပက္ခေပေ ဧကော, တတိယေ ပဌမဿ ဧကေကပဒပက္ခေပေ ဒွေ, တတိယေ ဒုတိယဒုကပဌမပဒပက္ခေပေ ဧကောတိ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘သာသဝါ ဓမ္မာ အာသဝါပိ နော အာသဝါပိ. အာသဝသမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ အာသဝါပိ နော အာသဝါပိ. အာသဝဝိပ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ အာသဝါပိ နော အာသဝါပီ’’တိ ဧတေသမ္ပိ, ‘‘အာသဝသဟဂတာ ဓမ္မာ နော အာသဝသဟဂတာ ဓမ္မာ’’တိ ဧဝမာဒီနဉ္စ အဂ္ဂဟဏေ ကာရဏံ ဂဟဏနယော စ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

සම්ප්‍රයුක්ත වූ ආසවයන් සමඟ පවත්නා බව ‘ආසව සහිත බව’ (ආසවසහිතතා) නම් වේ. මෙයින් අදහස් වන්නේ මෙයයි – සහේතුක ධර්මයන් සම්ප්‍රයුක්ත හේතූන් නිසා සහේතුක වන්නා සේ, ‘සාසව’ යයි කියනු ලබන ධර්මයන් සම්ප්‍රයුක්ත ආසවයන් නිසාම සාසව වන්නේ නැත. එසේ නම්, ආසවයන්ගෙන් විප්‍රයුක්ත වූවන් කෙරෙහි පවා සාසව බව පවතී. මෙහි දුකයන් සම්බන්ධ කිරීමේදී යුක්ති සහගත ක්‍රමය වන්නේ දුකයන් අතරෙහි සඳහන් නොවූ පදයන්ගේ පැවැත්මයි. ‘ඉදින් එසේ නම් හේතු ගොච්ඡකයෙහි කෙසේ දැයි’ විමසා, ‘හේතු ගොච්ඡකයේදී නම්’ යනාදිය පැවසීය. ප්‍රථම දුකයෙහි දෙවැන්න ඇතුළත් කිරීම එක් ආකාරයකින් සිව්වන දුකයෙහි සඳහන් වේ. ප්‍රථම දුකයෙහි තෙවැන්න ඇතුළත් කිරීම දෙආකාරයකින් ‘ආසව වූ ද ධර්මයෝය ආසව විප්‍රයුක්ත වූ ද ධර්මයෝය, ආසව විප්‍රයුක්ත වූ ද ධර්මයෝය ආසව නොවූ ද ධර්මයෝය’ යන්න සමඟ පස්වන දුකයෙහි සඳහන් වේ. පළමු දුකයේ දෙවැන්නෙහි ඇතුළත් කිරීම එක් ආකාරයකින් ‘ආසව නොවූ ධර්මයෝ සාසව ද වෙති අනාසව ද වෙති’ යන්නයි. තෙවැන්නෙහි පළමුවැන්න ඇතුළත් කිරීම දෙආකාරයකින් ‘ආසව ධර්මයෝ ආසව සම්ප්‍රයුක්ත ද වෙති ආසව විප්‍රයුක්ත ද වෙති, ආසව නොවූ ධර්මයෝ ආසව සම්ප්‍රයුක්ත ද වෙති ආසව විප්‍රයුක්ත ද වෙති’ යන මේ දෙකයි. තෙවැන්නෙහි දෙවැන්න ඇතුළත් කිරීම එක් ආකාරයකින් ‘සාසව ධර්මයෝ ආසව සම්ප්‍රයුක්ත ද වෙති ආසව විප්‍රයුක්ත ද වෙති’ යන්නයි. දෙවැන්නෙහි තෙවැන්න ඇතුළත් කිරීමෙන් හයවන දුකය පැවසේ. ‘තුනකින්’ යනු හතර, පහ සහ හය යන දුකයන්ගෙනි. ‘අනෙක්’ යනු ඉතිරි වූ පහයි. ඒවා පළමුවැන්නෙහි තෙවන දුකයේ දෙවන පදය ඇතුළත් කිරීමෙන් එකක් ද, දෙවැන්නෙහි පළමු දුකයේ දෙවන පදය ඇතුළත් කිරීමෙන් එකක් ද, තෙවැන්නෙහි පළමුවැන්නේ එක් එක් පද ඇතුළත් කිරීමෙන් දෙකක් ද, තෙවැන්නෙහි දෙවන දුකයේ පළමු පදය ඇතුළත් කිරීමෙන් එකක් ද වශයෙන් දත යුතුය. ‘සාසව ධර්මයෝ ආසව ද වෙති ආසව නොවූ ද වෙති. ආසව සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ ආසව ද වෙති ආසව නොවූ ද වෙති. ආසව විප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ ආසව ද වෙති ආසව නොවූ ද වෙති’ යන මොවුන් ද, ‘ආසව සහගත ධර්මයෝය ආසව සහගත නොවූ ධර්මයෝය’ යනාදීන් ද ග්‍රහණය නොකිරීමට හේතුව සහ ග්‍රහණය කරන ක්‍රමය පෙර පවසන ලද නීතියෙන්ම දත යුතුය.

ဧသ နယောတိ ယော ဧသ ပဌမဒုကေ ဒုတိယဒုကပက္ခေပါဒိကော ဥပါယော ဣဓ အာသဝဂေါစ္ဆကေ ဝုတ္တော, ဧသ နယော သံယောဇနဂေါစ္ဆကာဒီသု ဒုကန္တရနိဒ္ဓါရဏေတိ အတ္ထော. တတ္ထ ပါဠိယံ အနာဂတဒုကာ သံယောဇနဂေါစ္ဆကေ တာဝ ‘‘သံယောဇနာ စေဝ ဓမ္မာ သံယောဇနဝိပ္ပယုတ္တာ စ, သံယောဇနဝိပ္ပယုတ္တာ စေဝ ဓမ္မာ နော စ သံယောဇနာ, သံယောဇနာ ဓမ္မာ သံယောဇနသမ္ပယုတ္တာပိ သံယောဇနဝိပ္ပယုတ္တာပိ, နော သံယောဇနာ ဓမ္မာ သံယောဇနသမ္ပယုတ္တာပိ သံယောဇနဝိပ္ပယုတ္တာပိ, နော သံယောဇနာ ဓမ္မာ သံယောဇနိယာပိ အသံယောဇနိယာပိ, သံယောဇနိယာ ဓမ္မာ သံယောဇနသမ္ပယုတ္တာပိ သံယောဇနဝိပ္ပယုတ္တာပီ’’တိ ပဉ္စ. ဧဝံ ဂန္ထဩဃယောဂဥပါဒါနဂေါစ္ဆကေသု ပစ္စေကံ ပဉ္စ. နီဝရဏဂေါစ္ဆကေ ပန နီဝရဏာနံ နီဝရဏဝိပ္ပယုတ္တဘာဝါဘာဝတော ‘‘နော နီဝရဏာ ဓမ္မာ နီဝရဏိယာပိ အနီဝရဏိယာပိ, နော နီဝရဏာ ဓမ္မာ နီဝရဏသမ္ပယုတ္တာပိ နီဝရဏဝိပ္ပယုတ္တာပိ, နီဝရဏိယာ ဓမ္မာ နီဝရဏသမ္ပယုတ္တာပိ နီဝရဏဝိပ္ပယုတ္တာပီ’’တိ တယော. တထာ ပရာမာသဂေါစ္ဆကေ ‘‘နော ပရာမာသာ ဓမ္မာ ပရာမဋ္ဌာပိ အပရာမဋ္ဌာပိ, နော ပရာမာသာ ဓမ္မာ ပရာမာသသမ္ပယုတ္တာပိ ပရာမာသဝိပ္ပယုတ္တာပိ, ပရာမဋ္ဌာ ဓမ္မာ ပရာမာသသမ္ပယုတ္တာပိ ပရာမာသဝိပ္ပယုတ္တာပီ’’တိ. ကိလေသဂေါစ္ဆကေ ‘‘နော ကိလေသာ ဓမ္မာ သံကိလေသိကာပိ အသံကိလေသိကာပိ, နော ကိလေသာ ဓမ္မာ သံကိလိဋ္ဌာပိ အသံကိလိဋ္ဌာပိ, နော ကိလေသာ ဓမ္မာ ကိလေသသမ္ပယုတ္တာပိ ကိလေသဝိပ္ပယုတ္တာပိ, သံကိလေသိကာ ဓမ္မာ [Pg.60] သံကိလိဋ္ဌာပိ အသံကိလိဋ္ဌာပိ, သံကိလေသိကာ ဓမ္မာ ကိလေသသမ္ပယုတ္တာပိ ကိလေသဝိပ္ပယုတ္တာပိ, အသံကိလိဋ္ဌာ ဓမ္မာ သံကိလေသိကာပိ အသံကိလေသိကာပီ’’တိ ဆ ဒုကာတိ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

‘මේ ක්‍රමයයි’ යනු ආසව ගොච්ඡකයෙහි ප්‍රථම දුකයෙහි දෙවන දුකය ඇතුළත් කිරීම ආදී වශයෙන් යම් උපක්‍රමයක් දක්වන ලද්දේ ද, ඒ ක්‍රමය සංයෝජන ගොච්ඡකාදියෙහි අන්තර්-දුක නිර්ණය කිරීමේදී යෙදේ යන්න අර්ථයයි. එහිදී පාලියෙහි සඳහන් නොවූ සංයෝජන ගොච්ඡකයේ දුකයන් මෙසේය: ‘සංයෝජන වූ ද ධර්මයෝය සංයෝජන විප්‍රයුක්ත වූ ද ධර්මයෝය, සංයෝජන විප්‍රයුක්ත වූ ද ධර්මයෝය සංයෝජන නොවූ ද ධර්මයෝය, සංයෝජන ධර්මයෝ සංයෝජන සම්ප්‍රයුක්ත ද වෙති සංයෝජන විප්‍රයුක්ත ද වෙති, සංයෝජන නොවූ ධර්මයෝ සංයෝජන සම්ප්‍රයුක්ත ද වෙති සංයෝජන විප්‍රයුක්ත ද වෙති, සංයෝජන නොවූ ධර්මයෝ සංයෝජනීය ද වෙති අසංයෝජනීය ද වෙති, සංයෝජනීය ධර්මයෝ සංයෝජන සම්ප්‍රයුක්ත ද වෙති සංයෝජන විප්‍රයුක්ත ද වෙති’ යනුවෙන් පහකි. මෙලෙස ග්‍රන්ථ, ඕඝ, යෝග සහ උපාදාන ගොච්ඡකයන්හි ද එකිනෙකෙහි පහ බැගින් වේ. නීවරණ ගොච්ඡකයෙහි නම්, නීවරණයන්ගේ නීවරණ විප්‍රයුක්ත භාවය නොමැති බැවින් ‘නීවරණ නොවූ ධර්මයෝ නීවරණීය ද වෙති අනීවරණීය ද වෙති, නීවරණ නොවූ ධර්මයෝ නීවරණ සම්ප්‍රයුක්ත ද වෙති නීවරණ විප්‍රයුක්ත ද වෙති, නීවරණීය ධර්මයෝ නීවරණ සම්ප්‍රයුක්ත ද වෙති නීවරණ විප්‍රයුක්ත ද වෙති’ යනුවෙන් දුකයන් තුනකි. එසේම පරාමාස ගොච්ඡකයෙහි ‘පරාමාස නොවූ ධර්මයෝ පරාමට්ඨ ද වෙති අපරාමට්ඨ ද වෙති, පරාමාස නොවූ ධර්මයෝ පරාමාස සම්ප්‍රයුක්ත ද වෙති පරාමාස විප්‍රයුක්ත ද වෙති, පරාමට්ඨ ධර්මයෝ පරාමාස සම්ප්‍රයුක්ත ද වෙති පරාමාස විප්‍රයුක්ත ද වෙති’ යනුවෙන් දත යුතුය. ක්ලේශ ගොච්ඡකයෙහි ‘ක්ලේශ නොවූ ධර්මයෝ සංක්ලේශික ද වෙති අසංක්ලේශික ද වෙති, ක්ලේශ නොවූ ධර්මයෝ සංක්ලිට්ඨ ද වෙති අසංක්ලිට්ඨ ද වෙති, ක්ලේශ නොවූ ධර්මයෝ ක්ලේශ සම්ප්‍රයුක්ත ද වෙති ක්ලේශ විප්‍රයුක්ත ද වෙති, සංක්ලේශික ධර්මයෝ සංක්ලිට්ඨ ද වෙති අසංක්ලිට්ඨ ද වෙති, සංක්ලේශික ධර්මයෝ ක්ලේශ සම්ප්‍රයුක්ත ද වෙති ක්ලේශ විප්‍රයුක්ත ද වෙති, අසංක්ලිට්ඨ ධර්මයෝ සංක්ලේශික ද වෙති අසංක්ලේශික ද වෙති’ යනුවෙන් දුකයන් හයකි. ඉතිරි කොටස පෙර පවසන ලද නීතියෙන්මයි.

၂၀-၂၅. ပစ္စယဘာဝေနာတိ သံယောဇနတ္ထံ ဒဿေတိ. ယထာသကံ ပစ္စယဘာဝေါ ဧဝ ဟိ ကာမရာဂါဒီနံ ဝဋ္ဋသံယောဇနန္တိ. ယဒိ ဧဝံ ကထံ ကာမရာဂါဒီနံယေဝ သံယောဇနဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘သတိပီ’’တိအာဒိ. အညေသန္တိ သံယောဇနေဟိ အညေသံ ကိလေသာဘိသင်္ခါရာဒီနံ. တပ္ပစ္စယဘာဝေတိ တေသံ ကိလေသကမ္မဝိပါကဝဋ္ဋာနံ ပစ္စယဘာဝေ. ဩရမ္ဘာဂိယုဒ္ဓံဘာဂိယဘာဝေန သင်္ဂဟိတာ ပရိစ္ဆိန္နာ ဩရ…ပေ… သင်္ဂဟိတာ, တေဟိ ကာမရာဂါဒီဟိ ဝိသေသပစ္စယဘူတေဟိ. ကာမကမ္မဘဝါဒီနံ ကာမူပပတ္တိဘဝါဒိနိပ္ဖာဒနေပိ နိယမောတိ ကတွာ အာဟ ‘‘တံတံ…ပေ… ဟောတီ’’တိ. တေန သံယောဇနာနံ ဘာဝေ ယထာဝုတ္တနိယမာနံ ကမ္မူပပတ္တိဘဝါနံ ဘာဝံ ဒဿေတွာ တဒဘာဝေ အဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘န စာ’’တိအာဒိမာဟ. ဗန္ဓနံ အသေရိဘာဝကရဏံ အန္ဒုဗန္ဓနာဒယော ဝိယ. ဂန္ထကရဏံ အဝစ္ဆိန္နတာကရဏံ. စက္ကလကံ ပါဒပုဉ္ဆနရဇ္ဇုမဏ္ဍလံ. န စောဒေတဗ္ဗန္တိ ပညာစက္ခုနာ ပစုရဇနဿ ပဿိတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ ယထာဝုတ္တဝိသေသဿ သဒ္ဓေယျတံ အာဟ. တိဝိဓော ဟိ အတ္ထော ကောစိ ပစ္စက္ခသိဒ္ဓေါ ယော ရူပါဒိဓမ္မာနံ ပစ္စတ္တဝေဒနီယော အနိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာကာရော, သဗ္ဗဓမ္မာနံ သဘာဝလက္ခဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကောစိ အနုမာနသိဒ္ဓေါ ယော ဃဋာဒီသု ပဋာဒီသု စ ပသိဒ္ဓေန ပစ္စယာယတ္တဘာဝေန ဃဋပဋ-သဒ္ဒါဒီနံ အနိစ္စတာဒိအာကာရော, ကောစိ ဩကပ္ပနသိဒ္ဓေါ ယော ပစုရဇနဿ အစ္စန္တမဒိဋ္ဌော သဒ္ဓါဝိသယော သဂ္ဂနိဗ္ဗာနာဒိ. တတ္ထ ယဿ သတ္ထုနော ဝစနံ ပစ္စက္ခသိဒ္ဓေ အနုမာနသိဒ္ဓေ စ အတ္ထေ န ဝိသံဝါဒေတိ အဝိပရီတပ္ပဝတ္တိယာ, တဿ ဝစနေန သဒ္ဓေယျတ္ထသိဒ္ဓီတိ တထာရူပေါ စ ဘဂဝါတိ ‘‘ဓမ္မာနံ သဘာဝ…ပေ… န စောဒေတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧသ နယော ဣတော ပရေသုပိ ဧဝရူပေသု.

20-25. ‘ප්‍රත්‍ය භාවයෙන්’ යන්නෙන් සංයෝජන යන්නෙහි අර්ථය දක්වයි. කාමරාගාදීන්ගේ තම තමන්ට අදාළ ප්‍රත්‍ය භාවයම වෘත්ත සංයෝජනය (සංසාර බැඳීම) වේ. ‘ඉදින් එසේ නම් කාමරාගාදීන්ගේම සංයෝජන භාවය කෙසේ දැයි’ විමසා ‘තිබුණ ද’ යනාදිය පැවසීය. ‘අන්‍යයන්ගේ’ යනු සංයෝජනයන්ගෙන් අන්‍ය වූ ක්ලේශ, අභිසංස්කාර ආදීන්ගේය. ‘එහි ප්‍රත්‍ය භාවයෙහි’ යනු එම ක්ලේශ, කර්ම සහ විපාක වෘත්තයන්ගේ ප්‍රත්‍ය භාවයෙහි යන්නයි. ඔරම්භාගිය සහ උද්ධම්භාගිය වශයෙන් බෙදා දක්වන ලද, විශේෂ ප්‍රත්‍යයන් වූ ඒ කාමරාගාදීන් විසින් කාම කර්ම භව ආදිය කර්මෝප්පත්ති භව ආදිය ලෙස නිපදවීමේදී නියමයක් ඇති බැවින් ‘එය එය... වේ’ යයි පැවසීය. එමඟින් සංයෝජනයන් ඇති කල්හි පවසන ලද නියමයන්ට අනුව කර්මෝප්පත්ති භවයන්ගේ පැවැත්ම දක්වා, ඒවා නොමැති කල්හි නොපැවැත්ම දක්වමින් ‘නොවන්නේය’ යනාදිය පැවසීය. ‘බන්ධනය’ යනු විලංගු ආදිය මෙන් වහල් බවට පත් කිරීමයි. ‘ග්‍රන්ථ කරණය’ යනු වෙන් කළ නොහැකි බවට පත් කිරීමයි. ‘චක්කලකය’ යනු පා පිසින ලණු මණ්ඩලයයි. ‘විමසිය යුතු නොවේ’ යනු සාමාන්‍ය ජනයාට ප්‍රඥා චක්ෂුසින් දැකිය නොහැකි බැවින්, පවසන ලද විශේෂ කරුණෙහි විශ්වාස කළ යුතු බව පැවසීමයි. අර්ථය තෙවැදෑරුම්ය; යම් අර්ථයක් ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් සිද්ධ වේ ද, එය රූපී ධර්මයන් සම්බන්ධයෙන් තමාටම අත්විඳිය හැකි, විස්තර කළ නොහැකි ආකාරයයි, සියලු ධර්මයන්ගේ ස්වභාව ලක්ෂණය යන්න මෙයින් අදහස් වේ. ඇතැම් අර්ථයක් අනුමානයෙන් සිද්ධ වේ; එනම් කළ ගෙඩි හා පිළි ආදියේ දක්නට ලැබෙන, හේතූන් මත යැපෙන ස්වභාවය නිසා කළ, පිළි සහ ශබ්ද ආදියේ අනිත්‍යතා ස්වභාවයයි. තවත් අර්ථයක් ‘ඔකප්පන’ (ශ්‍රද්ධාවෙන් බැස ගැනීම) මඟින් සිද්ධ වේ; එනම් සාමාන්‍ය ජනයාට සම්පූර්ණයෙන්ම දැකිය නොහැකි, ශ්‍රද්ධාවට විෂය වූ ස්වර්ගය, නිවන ආදියයි. එහිදී යම් ශාස්තෘවරයෙකුගේ වචනය ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ සහ අනුමාන වූ අර්ථයන්හි නොවෙනස්ව පවතී ද, උන්වහන්සේගේ වචනයෙන් බැසගත යුතු අර්ථය සිද්ධ වේ; භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එබඳු වූ සේක. එබැවින් ‘ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය... විමසිය යුතු නොවේ’ යයි පැවසීය. මෙයින් පසු එන මෙබඳු කරුණුවලදී ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

၂၆-၃၇. ယထာ သရဘေဟိ အတိက္ကမိတဗ္ဗာ ပဗ္ဗတရာဇိ သရဘနိယာ, ဧဝံ ဩဃနိယာတိ သဒ္ဒသိဒ္ဓီတိ အာဟ ‘‘တေနာ’’တိအာဒိ.

26-37. ‘සරභ මෘගයන් විසින් ඉක්මවිය යුතු පර්වත පන්තිය සරභනීය වන්නා සේම, ඕඝනීය යන වචනය ද සිද්ධ වන බව’ ‘එයින්’ (තේන) යනාදියෙන් පැවසීය.

၅၀-၅၄. ဝိပရိယေသဂ္ဂါဟော ပရာမသနန္တိ ‘‘ပရတော’’တိ ဧတ္ထ န ဓမ္မသဘာဝတော အညထာမတ္တံ ပရန္တိ အဓိပ္ပေတံ, အထ ခေါ တဗ္ဗိပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘ပရတောတိ နိစ္စာဒိတော’’တိ.

50-54. විපරීත ලෙස ගැනීම ‘පරාමර්ශනය’ (වැරදි ලෙස අල්ලා ගැනීම) නම් වේ. ‘පරතෝ’ (අන්‍ය ලෙස) යන්නෙහි මෙහිදී අදහස් කළේ ධර්ම ස්වභාවයට වඩා වෙනස් බවක් පමණක් නොවේ. එහෙත් එහි විපරීත බවයි. ඒ නිසා ‘පරතෝ යනු නිත්‍ය වශයෙන් ගැනීමයි’ යනාදිය පවසන ලදී.

၅၅-၆၈. ယဒိ [Pg.61] သဘာဝတော အဝိဇ္ဇမာနံ, ကထမာရမ္မဏဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘ဝိစိတ္တသညာယ သညိတ’’န္တိ, ပရိကပ္ပနာမတ္တသိဒ္ဓန္တိ အတ္ထော. ဒုဝိညေယျနာနတ္တတာယ နိရန္တရဘာဝူပဂမနံ သံသဋ္ဌဘာဝေါတိ ‘‘သုဝိညေယျနာနတ္တတ္တာ န သံသဋ္ဌတာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေသံ အရူပက္ခန္ဓာနံ. ဣတရေဟိ ရူပနိဗ္ဗာနေဟိ. ကိံ ပန ကာရဏံ သမာနုပ္ပာဒနိရောဓာနံ ဧကကလာပဘူတာနံ အရူပဓမ္မာနမေဝ အညမညံ သံသဋ္ဌတာ ဝုစ္စတိ, န ပန တထာဘူတာနမ္ပိ ရူပဓမ္မာနန္တိ အာဟ ‘‘ဧသ ဟိ တေသံ သဘာဝေါ’’တိ. တေန ယဒိပိ ကေစိ အရူပဓမ္မာ ဝိသုံ အာရမ္မဏံ ဟောန္တိ, ဒန္ဓပ္ပဝတ္တိကတ္တာ ပန ရူပဓမ္မာနံယေဝ သုဝိညေယျနာနတ္တံ, န အရူပဓမ္မာနန္တိ တေသံ သံသဋ္ဌဘာဝေါ တဒဘာဝေါ စ ဣတရေသံ သဘာဝသိဒ္ဓေါတိ ဒဿေတိ. သမူဟဃနတာယ ဝါ ဒုဗ္ဗိဘာဂတရတ္တာ နတ္ထိ အရူပဓမ္မာနံ ဝိသုံ အာရမ္မဏဘာဝေါတိ ဒုဝိညေယျနာနတ္တတ္တာ တေသံယေဝ သံသဋ္ဌတာ. အမုဉ္စိတွာ တဒဓီနဝုတ္တိတာယ ဂဟေတဗ္ဗတော ဗုဒ္ဓိယာ.

55-68. ඉදින් ස්වභාවයෙන්ම විද්‍යමාන නොවේ නම්, අරමුණු බවට පත්වන්නේ කෙසේදැයි විමසූ විට “විවිධ සංඥාවන්ගෙන් හඳුනාගන්නා ලද්දක්” ලෙස පවසන ලදී. එහි අර්ථය නම් හුදෙක් පරිකල්පනයෙන් පමණක් සිද්ධ වූවක් යන්නයි. විවිධත්වය (වෙනස් බව) දැනගැනීම අපහසු බැවින් නිරන්තරව එකට පවත්නා බව ‘සංසට්ඨ භාවය’ (මිශ්‍ර බව) නම් වේ. එබැවින් “විවිධත්වය පහසුවෙන් දැනගත හැකි නිසා රූප ධර්මයන්හි මිශ්‍ර බවක් නැතැයි” පවසන ලදී. ඒ අරූපී ස්කන්ධයන් පිළිබඳවයි. අනෙක් රූප හා නිර්වාණයෙන් වෙන් වූ බවයි. එකට ඉපදීම හා එකට නිරුද්ධ වීම් සහිත, එක් කලාපයක පවත්නා අරූපී ධර්මයන්ටම පමණක් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සංසට්ඨ බවක් (මිශ්‍ර බවක්) කියන්නේ කුමන හේතුවක් නිසාද? එබඳුම වූ රූප ධර්මයන්ට එසේ නොකියන්නේ මන්දැයි විමසූ විට “ඒවායේ ස්වභාවය එයම වේ” යැයි පවසන ලදී. එයින් පෙන්වා දෙන්නේ, ඇතැම් අරූප ධර්මයන් වෙන් වෙන්ව අරමුණු වුවද, රූප ධර්මයන් මන්දගාමීව පවතින බැවින් ඒවායේ වෙනස් බව පහසුවෙන් දැනගත හැකි බවත්, අරූප ධර්මයන්හි එසේ නොවන බැවින් ඒවායේ සංසට්ඨ බවත් අනෙක්වායේ අසංසට්ඨ බවත් ස්වභාවයෙන්ම සිද්ධ වන බවයි. නැතහොත් සමූහ ඝනත්වය නිසා වෙන් කිරීමට අපහසු බැවින් අරූප ධර්මයන්ට වෙන් වෙන්ව අරමුණු විය නොහැකි නිසා, විවිධත්වය වටහා ගැනීම අපහසු බැවින් ඒවාටම සංසට්ඨ බව හිමි වේ. බුද්ධියෙන් ග්‍රහණය කිරීමේදී ඒවා අත් නොහැර, ඒවාටම යටත්ව පවතින බැවිනි.

၈၃-၁၀၀. ကာမတဏှာ ကာမော ဥတ္တရပဒလောပေန ယထာ ရူပဘဝေါ ရူပံ. ဧဝံ သေသေသုပိ. အာရမ္မဏကရဏဝသေနာတိ ဧတေန ကာမရူပါရူပတဏှာနံ ဝိသယဘာဝေါ ယထာက္ကမံ ကာမရူပါရူပါဝစရတာယ ကာရဏန္တိ ဒဿေတိ. အဝဿဉ္စေတမေဝံ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ, အညထာ ကာမာဝစရာဒိဘာဝေါ အပရိပုဏ္ဏဝိသယော သိယာ. ယဒိ ဟိ အာလမ္ဗိတဗ္ဗဓမ္မဝသေန ဘူမိပရိစ္ဆေဒေါ, ဧဝံ သတိ အနာရမ္မဏာနံ သင်္ဂဟော န သိယာ. အထ ဝိပါကဒါနဝသေန, ဧဝမ္ပိ အဝိပါကာနံ သင်္ဂဟော န သိယာ, တသ္မာ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ပရိယာပန္နာနံ ဘူမိပရိစ္ဆေဒေါ ကာတဗ္ဗော. ဧဝဉှိ သတိ ကာမာဝစရာဒိဘာဝေါ ပရိပုဏ္ဏဝိသယော သိယာ. တေနေဝါဟ ‘‘ဧဝဉှိ သတီ’’တိအာဒိ. အပရိယာပန္နာနံ ပန လောကတော ဥတ္တိဏ္ဏဘာဝေန အနုတ္တရဘူမိတာ. အကာမာဝစရာဒိတာ နာပဇ္ဇတီတိ အဗျာပိတဒေါသံ ပရိဟရတိ, ကာမာဝစရာဒိတာ နာပဇ္ဇတီတိ အတိဗျာပိတဒေါသံ. နနု စ ဣမသ္မိံ ပက္ခေ ကာမတဏှာ ကတမာ, ကာမာဝစရဓမ္မာရမ္မဏာ တဏှာ, ကာမာဝစရဓမ္မာ ကတမေ, ကာမတဏှာဝိသယာတိ ဣတရီတရနိဿယတာ ဒေါသောတိ? န, အဝီစိအာဒိဧကာဒသောကာသနိန္နတာယ ကိဉ္စိ တဏှံ ကာမတဏှာဘာဝေန ဂဟေတွာ တံသဘာဝါယ ဝိသယဘာဝေန ကာမာဝစရဓမ္မာနံ ဥပလက္ခေတဗ္ဗတ္တာ.

83-100. ‘රූප භවය’ යන්න ‘රූප’ ලෙස හඳුන්වන්නා සේ, ‘කාම තණ්හාව’ යන්න පසුපදය ලොප් කිරීමෙන් (අවසාන කොටස ඉවත් කිරීමෙන්) ‘කාම’ ලෙස හැඳින්වේ. සෙසු ඒවායේද එසේමය. ‘අරමුණු කිරීම් වශයෙන්’ යන්නෙන් කාම, රූප, අරූප තණ්හාවන්ගේ විෂය භාවය පිළිවෙළින් කාමාවචර, රූපාවචර, අරූපාවචර වීමට හේතුව පෙන්වා දෙයි. මෙය අනිවාර්යයෙන්ම මෙසේ පිළිගත යුතුය. නැතහොත් කාමාවචර ආදී බවෙහි විෂයය අසම්පූර්ණ වනු ඇත. ඉදින් අරමුණු කළ යුතු ධර්මයන් අනුව භූමි නියම කරන්නේ නම්, එසේ වූ විට අරමුණු රහිත ධර්මයන් මෙහි ඇතුළත් නොවනු ඇත. තවද විපාක දීම් වශයෙන් නියම කරන්නේ නම්, විපාක නොවන ධර්මයන්ගේ ඇතුළත් වීමක් සිදු නොවේ. එබැවින් අරමුණු කිරීම් වශයෙන් ඒ ඒ භූමිවලට අයත් ධර්මයන්ගේ සීමා නියම කළ යුතුය. එසේ වූ විට පමණක් කාමාවචර ආදී බවෙහි විෂයය සම්පූර්ණ වේ. ඒ නිසාම “එසේ වූ කල්හි” යනාදිය පවසන ලදී. ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ට ලෝකයෙන් එතෙර වූ බව නිසා අනුත්තර භූමි බව හිමි වේ. ‘කාමාවචර නොවීම’ යන වචනයෙන් ව්‍යාප්ත නොවීම් දෝෂය දුරු කරයි. ‘කාමාවචර නොවීම’ යන්නෙන් අතිව්‍යාප්ති දෝෂය දුරු කරයි. මෙහිදී කාම තණ්හාව යනු කුමක්දැයි විමසූ විට, කාමාවචර ධර්මයන් අරමුණු කරන තණ්හාවයි. කාමාවචර ධර්ම යනු මොනවාදැයි විමසූ විට, කාම තණ්හාවට විෂය වන ධර්මයන්ය. මෙහිදී අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් එකිනෙකා මත රඳා පැවතීමේ දෝෂයක් පැන නොනගින්නේද? නැත, අවීචියේ සිට වූ එකොළොස් කාම භූමිවල ස්වභාවය අනුව යම් තණ්හාවක් කාම තණ්හාව ලෙස ගෙන, ඒ ස්වභාවය ඇති විෂයයන් කාමාවචර ධර්ම ලෙස හඳුනාගත හැකි බැවිනි.

ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ ပါဌေန သမတ္ထေန္တော ‘‘နိက္ခေပကဏ္ဍေပီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဟိ ကာမတဏှာယ အာလမ္ဗိတဗ္ဗတ္တာ ကာမဓာတုပရိယာပန္နဓမ္မာ စ ကာမဘဝသင်္ခါတေ [Pg.62] ကာမေ ဩဂါဠှာ ဟုတွာ စရန္တိ, နာညတ္ထာတိ ဧတ္ထာဝစရာတိ ဝုတ္တန္တိ. ဝိသေသတ္ထိနာ ဝိသေသော အနုပယုဇ္ဇတီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘လောကဿ ဝသေန ပရိယာပန္နနိစ္ဆယတော’’တိ. တေန လောကိယဓမ္မေသု ပရိယာပန္န-သဒ္ဒဿ နိရုဠှတံ ဒဿေတိ ဘဂဝတော တဒုစ္စာရဏာနန္တရံ ဝိနေယျာနံ တဒတ္ထပဋိပတ္တိတော. ပရိစ္ဆေဒကာပေက္ခာ ပရိစ္ဆိန္နတာတိ ‘‘ပရိစ္ဆေဒကာရိကာယ တဏှာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. သာ ဟိ ဓမ္မာနံ ကာမာဝစရာဒိဘာဝံ ပရိစ္ဆိန္ဒတိ. ပရိ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ‘‘ဥပါဒိန္နာ’’တိအာဒီသု ဥပ-သဒ္ဒေါ ဝိယ သသာဓနံ ကိရိယံ ဒီပေတီတိ အယမတ္ထော ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

දැන් ඉහත කී අර්ථය පාඨයක් මගින් තහවුරු කරමින් “නික්ඛේප කාණ්ඩයෙහිද” යනාදිය පැවසීය. එහි කාම තණ්හාවට අරමුණු වන බැවින් කාම ධාතුවට අයත් ධර්මයන්, කාම භවය යනුවෙන් හැඳින්වෙන කාමයෙහි ගිලී පවතින බැවින් මිස අන් තැනක නොවන බැවින්, මෙහි ‘අවචර’ යැයි පවසන ලදී. විශේෂය සොයන්නාට විශේෂයක් අවශ්‍ය නොවන බව පෙන්වමින් “ලෝකය අනුව අයත් බව (පරියාපන්න) තීරණය වන බැවින්” යැයි පැවසීය. එයින් ලෞකික ධර්මයන්හි ‘පරියාපන්න’ යන වචනයේ රූඪි අර්ථය පෙන්වා දෙයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය වදාළ සැනින් විනෙය ජනයා එහි අර්ථය වටහා ගත්හ. සීමා කරන්නා අනුව සීමා වන බව “සීමා කරන්නා වූ තණ්හාව නිසා” යැයි පැවසීය. එම තණ්හාව ධර්මයන්ගේ කාමාවචර ආදී භාවය සීමා කරයි. මෙහි ‘පරි’ ශබ්දය ‘උපාදින්න’ යනාදියේ ‘උප’ ශබ්දය මෙන් ක්‍රියාවක් ප්‍රකාශ කරන බව මේ අර්ථයෙන් දැක්විය යුතුය.

နိယျာနကရဏသီလာ နိယျာနိကာ ယထာ ‘‘အပူပဘက္ခနသီလော အာပူပိကော’’တိ, နိယျာနသီလာ ဧဝ ဝါ. ရာဂဒေါသမောဟာဝ ဂဟိတာတိ ဉာယတိ, ဣတရထာ ပဟာနေကဋ္ဌတာဝစနံ နိပ္ပယောဇနံ သိယာ. ‘‘ရဏောဟတာ န ဇောတန္တိ, စန္ဒသူရိယာ သတာရကာ’’တိအာဒီသု ရဏ-သဒ္ဒဿ ရေဏုပရိယာယတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သမ္ပဟာရပရိယာယတ္တာ ယုဒ္ဓ-သဒ္ဒဿ သမ္ပဟာရော စ ပဟရိတဗ္ဗာဓာရောတိ အကုသလသေနာဝ ‘‘သရဏာ’’တိ ဝုတ္တာ. ဒုက္ခာဒီနန္တိ ဖလဘူတာနံ ဒုက္ခဝိဃာတဥပါယာသပရိဠာဟာနံ သဘာဂဘူတာယ စ မိစ္ဆာပဋိပဒါယ. တန္နိဗ္ဗတ္တကသဘာဝါနံ အကုသလာနန္တိ ဧတေန သဗ္ဗေသမ္ပိ အကုသလာနံ သရဏတံ ဒဿေတိ.

‘නිය්‍යානික’ යනු නික්ම යෑම ස්වභාව කොට ඇත්තේය. “කැවුම් කෑම ස්වභාව කොට ඇත්තා ආපූපික වන්නාක්” මෙනි. නැතහොත් නික්ම යෑමේ ස්වභාවය ඇත්තේමය. රාග, දෝෂ, මෝහයන්ම ගෙන ඇති බව පෙනේ. එසේ නොවේ නම් ප්‍රහාණය කළ යුතු බව පැවසීම නිෂ්ඵල වනු ඇත. “කෙලෙස් රජසින් වැසුණු සඳ, හිරු හා තාරකාවෝ නොබබළති” යනාදියෙහි ‘රණ’ ශබ්දය රජස් යන අර්ථයෙහි පවතින බව දැක්විය යුතුය. යුද්ධය යනු පහර දීමයි. පහර දීම හා පහර දීමට පදනම වන බැවින් අකුසල සේනාවම ‘සරණ’ ලෙස පවසන ලදී. දුක්ඛාදීන්ගේ ප්‍රතිඵලයන්ට හා ඒවාට සමාන වූ මිච්ඡා පටිපදාවටද මෙය අදාළය. ඒවා උපදවන ස්වභාවය ඇති අකුසලයන් පිළිබඳව පවසන බැවින්, සියලු අකුසලයන්ගේ සරණ (කෙලෙස් සහිත) බව මෙයින් පෙන්වයි.

အဘိဓမ္မဒုကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අභිධර්ම දුක මාතිකා පද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

သုတ္တန္တိကဒုကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ

සුත්තන්තික දුක මාතිකා පද වර්ණනාව.

၁၀၁-၁၀၈. ဝိဇ္ဇာသဘာဂတာယ, န သင်္ကပ္ပာဒယော ဝိယ ဝိဇ္ဇာယ ဥပကာရကဘာဝတော. ‘‘အဘေဇ္ဇံ…ပေ… ရုဟတီ’’တိ ဥဘယမ္ပိ အနဝသေသပ္ပဟာနမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကိဉ္စာပိ ဟိ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂေဟိပိ ပဟီယမာနာ ကိလေသာ တေန တေန ဩဓိနာ အနဝသေသမေဝ ပဟီယန္တိ, ယေ ပန အဝသိဋ္ဌာ ဘိန္ဒိတဗ္ဗာ, တေ လောဘာဒိကိလေသဘာဝသာမညတော ပုန ဝိရုဠှာ ဝိယ ဟောန္တိ. အရဟတ္တမဂ္ဂေ ပန ဥပ္ပန္နေ န ဧဝံ အဝသိဋ္ဌာဘာဝတော. တဒုပစာရေန နိဿယဝေါဟာရေန. ကုသလေဟိ တာပေတဗ္ဗာတိ ဝါ တပနိယာ, တဒင်္ဂါဒိဝသေန ဗာဓိတဗ္ဗာ ပဟာတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. သမာနတ္ထာနိ အဓိဝစနာဒီနံ သင်္ခါဒိဘာဝတော. ‘‘သဗ္ဗေဝ ဓမ္မာ အဓိဝစနပထာ’’တိအာဒိနာ အဓိဝစနာဒီနံ ဝိသယဘာဝေ န ကောစိ ဓမ္မော ဝဇ္ဇိတော, ဝစနဘာဝေါ ဧဝ စ [Pg.63] အဓိဝစနာဒီနံ ဝက္ခမာနေန နယေန ယုဇ္ဇတီတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘သဗ္ဗဉ္စ ဝစနံ အဓိဝစနာဒိဘာဝံ ဘဇတီ’’တိ.

101-108. විද්‍යාවෙහි ස්වභාවය නිසාය, සංකල්ප ආදිය මෙන් විද්‍යාවට උපකාරක වන බැවින් නොවේ. “බිඳිය නොහැකි... පෙ... වැඩෙන්නේය” යන්නෙන් මේ දෙකම ඉතිරි රහිතව ප්‍රහාණය කිරීම අදහස් කරමින් පවසන ලදී. යටත් මාර්ගයන්ගෙන්ද කෙලෙස් ප්‍රහාණය වීමේදී ඒ ඒ සීමාවන් තුළ ඉතිරි රහිතව ප්‍රහාණය වුවද, බිඳිය යුතු යම් කෙලෙස් ඉතිරිව පවතී නම්, ඒවා ලෝභාදී කෙලෙස්වල පොදු බව නිසා නැවත හටගත්තාක් මෙන් වේ. එහෙත් අර්හත් මාර්ගය උපන් කල්හි එසේ ඉතිරි වීමක් නොමැත. ඒ උපචාර වශයෙන් වූ නිශ්‍රය ව්‍යවහාරයෙනි. කුසලයන් විසින් තැවිය යුතු බැවින් ‘තපනීයක’ නම් වේ. තදංගාදී වශයෙන් මැඩපැවැත්විය යුතු, ප්‍රහාණය කළ යුතු යන්න අර්ථයයි. ‘අධිවචන’ ආදිය නම් කිරීම් ආදී බව නිසා සමාන අර්ථ ඇත්තේය. “සියලු ධර්මයෝ අධිවචන පථයෝමය” යනාදියෙන් අධිවචනාදීන්ට විෂය වීමේදී කිසිදු ධර්මයක් බැහැර කර නැත. වචන බවම අධිවචනාදීන් සමඟ පවසන ක්‍රමයට ගැලපේ යන අදහසින් “සියලු වචන අධිවචනාදී ස්වභාවයට පත්වේ” යැයි පවසන ලදී.

၁၀၉-၁၁၈. အညံ အနပေက္ခိတွာ သယမေဝ အတ္တနော နာမကရဏသဘာဝေါ နာမကရဏဋ္ဌောတိ, တေန အရူပဓမ္မာနံ ဝိယ ဩပပါတိကနာမတာယ ပထဝီအာဒီနမ္ပိ နာမဘာဝေါ သိယာတိ အာသင်္ကာယ နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘နာမန္တရာနာပဇ္ဇနတော’’တိ အာဟ. န ဟိ ဝိနာ ပထဝီအာဒိနာမေနပိ ရူပဓမ္မာ ဝိယ ကေသာဒိနာမေဟိ ဝိနာ ဝေဒနာဒိနာမေဟိ အညေန နာမေန အရူပဓမ္မာ ပိဏ္ဍာကာရတော ဝေါဟရီယန္တီတိ. ယံ ပန ပရဿ နာမံ ကရောတိ, တဿ အညာပေက္ခံ နာမကရဏန္တိ နာမကရဏသဘာဝတာ နတ္ထီတိ သာမညနာမာဒိကရဏာနံ နာမဘာဝေါ နာပဇ္ဇတိ. ယဿ စညေဟိ နာမံ ကရီယတိ, တဿ နာမကရဏသဘာဝတာယ အဘာဝေါယေဝါတိ နတ္ထိ နာမဘာဝေါ. ယေ ပန အနာပန္နနာမန္တရာ သဘာဝသိဒ္ဓနာမာ စ, တေ ဝေဒနာဒယောဝ နာမံ နာမာတိ ဒဿေန္တော ‘‘အတ္တနာဝါ’’တိအာဒိမာဟ. ဖဿာဒီနံ အာရမ္မဏာဘိမုခတာ တံ အဂ္ဂဟေတွာ အပ္ပဝတ္တိယေဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘အဝိနာဘာဝတော’’တိ ဝုတ္တံ. အဓိဝစနသမ္ဖဿော မနောသမ္ဖဿော, သော နာမမန္တရေန ဂဟေတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ ပါကဋောတိ နိဒဿနဘာဝေန ဝုတ္တော. ရုပ္ပနသဘာဝေနာတိ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပကာသကပကာသိတဗ္ဗဘာဝေနပိ ဟိ ဝိနာပိ နာမေန ရူပဓမ္မာ ပါကဋာ ဟောန္တီတိ. အထ ဝါ ပကာသကပကာသိတဗ္ဗဘာဝေါ ဝိသယိဝိသယဘာဝေါ စက္ခုရူပါဒီနံ သဘာဝေါ, သော ရုပ္ပနသဘာဝေ သာမညေ အန္တောဂဓောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

109-118. අන්‍ය වූවක් අපේක්ෂා නොකොට තමාව ම නාමකරණය කිරීමේ ස්වභාවය ‘නාමකරණ’ අර්ථයයි. එබැවින් අරූප ධර්මයන් මෙන් ඕපපාතික නාමයක් වීම නිසා පඨවි ආදීන්ට ද නාම භාවය ඇති විය හැකිය යන සැකය දුරු කිරීම පිණිස ‘නාමාන්තරානාපජ්ජනතෝ’ (වෙනත් නාමයකට පත් නොවීමෙන්) යැයි පවසන ලදී. පඨවි ආදී නාමයන් නොමැතිව රූප ධර්මයන් හඳුනාගත නොහැකි සේම, කෙස් ආදී නාමයන්ගෙන් තොරව වේදනාදී නාමයන්ගෙන් හෝ වෙනත් නාමයකින් අරූප ධර්මයන් සමූහ වශයෙන් ව්‍යවහාර කරනු නොලැබේ. යම් හෙයකින් අන්‍යයෙකුට නාමයක් තබයි ද, එය අන්‍යයන් අපේක්ෂා කරන නාමකරණයක් බැවින් එහි නාමකරණ ස්වභාවයක් නොමැත. එබැවින් සාමාන්‍ය නාම තැබීම්වලට (අරූප ධර්මයන්ගේ මෙන්) නාම භාවයක් හිමි නොවේ. යම් නාමයක් අන්‍යයන් විසින් තබනු ලැබේද, එහි නාමකරණ ස්වභාවය නොමැති බැවින් නාම භාවයක් ද නැත. යම් ධර්ම කෙනෙක් වෙනත් නාමයකට පත් නොවේද, ස්වභාවයෙන්ම නාමය සිද්ධ වී තිබේද, එම වේදනාදීන්ම නාමය ‘නාම’ නම් වන බව දක්වමින් ‘අත්තනාවා’ (තමා විසින්ම) යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. ඵස්සාදීන්ගේ ආරම්මණාභිමුඛ භාවය (අරමුණට යොමු වීම) එය ග්‍රහණය නොකොට පවතින්නේම නැති බව දැක්වීමට ‘අවිනාභාවතෝ’ (වෙන් කළ නොහැකි බැවින්) යැයි කියන ලදී. අධිවචන සම්ඵස්සය යනු මනෝ සම්ඵස්සයයි. එය නාමය හැර වෙනත් ලෙසකින් ග්‍රහණය කර ගැනීමට නොහැකි බැවින් ප්‍රකට බව දැක්වීම සඳහා නිදර්ශනයක් ලෙස දක්වන ලදී. ‘රුප්පන ස්වභාවයෙන්’ යුක්ත වීම යන්න නිදර්ශනයක් ලෙසම දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, ප්‍රකාශක සහ ප්‍රකාශිත ස්වභාවයෙන් තොරව නාමයක් නොමැති වුව ද රූප ධර්මයන් ප්‍රකට වන බැවිනි. එසේත් නැතිනම් ප්‍රකාශක-ප්‍රකාශිත ස්වභාවය යනු චක්ඛු-රූප ආදීන්ගේ විෂයී-විෂය ස්වභාවයයි. එය සාමාන්‍ය රුප්පන ස්වභාවය තුළ අන්තර්ගත වන බව දත යුතුය.

၁၁၉-၁၂၃. ဣတော ပုဗ္ဗေ ပရိကမ္မန္တိအာဒိနာ သမာပတ္တိဝုဋ္ဌာနကုသလတာ ဝိယ သမာပတ္တိကုသလတာပိ ဈာနလာဘီနံယေဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဝိယ ဒိဿတိ. ‘‘ဣတရေသမ္ပိ အနုဿဝဝသေန သမာပတ္တီနံ အပ္ပနာပရိစ္ဆေဒပညာ လဗ္ဘတီ’’တိ ဝဒန္တိ. ‘‘ဧဝံ သီလဝိသောဓနာဒိနာ သမာပတ္တိံ အပ္ပေတီတိ ဇာနနကပညာ သဟ ပရိကမ္မေန အပ္ပနာပရိစ္ဆေဒဇာနနကပညာ’’တိ ကေစိ. ဝုဋ္ဌာနေ ကုသလဘာဝေါ ဝုဋ္ဌာနဝသိတာ. ပုဗ္ဗေတိ သမာပဇ္ဇနတော ပုဗ္ဗေ.

119-123. මීට පෙර ‘පරිකම්ම’ (පූර්ව කර්මය) යනාදියෙන් සමාපත්තිවලින් නැගී සිටීමේ කුසලතාව සේම සමාපත්ති කුසලතාව ද ධ්‍යාන ලාභීන්ට ම හිමි වන්නක් ලෙස දක්වා ඇති බව පෙනේ. ‘අන්‍යයන්ට ද අනුශ්‍රව වශයෙන් සමාපත්ති පිළිබඳ අර්පණා පරිච්ඡේද ප්‍රඥාව ලැබෙන්නේය’ යැයි පවසති. ‘මෙසේ ශීල විශෝධනය ආදියෙන් සමාපත්තියට පැමිණෙන්නේය’ යන දැනගැනීමේ ප්‍රඥාව පරිකර්ම ප්‍රඥාව සමඟ අර්පණා පරිච්ඡේදය දැනගන්නා ප්‍රඥාව බව සමහරු කියති. නැගී සිටීමේ (වුට්ඨාන) කුසල භාවය යනු වුට්ඨාන වසී භාවයයි. ‘පුබ්බේ’ (පෙර) යනු සමාපත්තියට පත්වීමට පෙර අවස්ථාවයි.

၁၂၄-၁၃၄. သောဘနေ ရတော သုရတော, တဿ ဘာဝေါ သောရစ္စန္တိ အာဟ ‘‘သောဘနကမ္မရတတာ’’တိ. သုဋ္ဌု ဝါ ဩရတော ဝိရတော သောရတော[Pg.64], တဿ ဘာဝေါ သောရစ္စန္တိ. အယံ ပနတ္ထော အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တော ဧဝ. အပ္ပဋိသင်္ခါနံ မောဟော. ကုသလဘာဝနာ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ ဝဍ္ဎနာ. သညာဏံ ဥပလက္ခဏံ. သဝိဂ္ဂဟံ သဗိမ္ဗကံ. ဥပလက္ခေတဗ္ဗာကာရံ ဓမ္မဇာတံ, အာရမ္မဏံ ဝါ. အဝိက္ခေပေါတိ စိတ္တဝိက္ခေပပဋိပက္ခော. ဥဇုဝိပစ္စနီကတာယ ဟိ ပဟာနဝုဋ္ဌာနေန စ အဝိက္ခေပေါ ဝိက္ခေပံ ပဋိက္ခိပတိ, ပဝတ္တိတုံ န ဒေတီတိ.

124-134. යහපත් (සෝභන) ක්‍රියාවන්හි ඇලුනු තැනැත්තා ‘සුරත’ නම් වේ, ඔහුගේ ස්වභාවය ‘සෝරච්ච’ යැයි පවසමින් ‘සෝභනකම්මරතතා’ (යහපත් ක්‍රියාවල ඇලුනු බව) යැයි කීහ. එසේත් නැතිනම් මැනවින් (පව්වලින්) වැළකුණු බැවින් ‘සුරත’ නම් වේ, ඔහුගේ ස්වභාවය ‘සෝරච්ච’ නම් වේ. මේ අර්ථය අටුවාවෙහි ද දක්වන ලදී. ‘අප්පටිසංඛාන’ (නුවණින් නොවිමසීම) යනු මෝහයයි. කුසල භාවනාව යනු බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් වැඩීමයි. සංඥාණය යනු විශේෂයෙන් හඳුනා ගැනීමයි. සවිග්ගහ යනු රූප සහිත වූවකි. උපලක්ඛේතබ්බ යනු හඳුනාගත යුතු ස්වභාවය ඇති ධර්මය හෝ අරමුණයි. අවික්ඛේපය යනු චිත්ත වික්ෂේපයට ප්‍රතිපක්ෂ වූවකි. සෘජුව ම විරුද්ධ වීමෙන් ද, ප්‍රහාණයෙන් හා නැගී සිටීමෙන් ද අවික්ඛේපය විසින් වික්ෂේපය ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලබයි, එය පැවතීමට ඉඩ නොදෙයි.

၁၃၅-၁၄၂. ကာရဏသီလံ လောကိယံ. ဖလသီလံ လောကုတ္တရံ တေန သိဇ္ဈတီတိ ကတွာ, လောကိယဿပိ ဝါ သီလဿ ကာရဏဖလဘာဝေါ ပုဗ္ဗာပရဘာဝေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သမ္ပန္နသမုဒါယဿ ပရိပုဏ္ဏသမူဟဿ. အကုသလာ သီလာ အကုသလာ သမာစာရာ. သီလသမ္ပဒါ သီလသမ္ပတ္တိ သီလဂုဏာတိ အတ္ထော. သဟောတ္တပ္ပံ ဉာဏန္တိ ဩတ္တပ္ပဿ ဉာဏပ္ပဓာနတံ အာဟ, န ပန ဉာဏဿ ဩတ္တပ္ပသဟိတတာမတ္တံ. န ဟိ ဩတ္တပ္ပရဟိတံ ဉာဏံ အတ္ထီတိ. အဓိမုတ္တတာ အဘိရတိဝသေန နိရာသင်္ကာပဝတ္တိ. နိဿဋတာ ဝိသံယုတ္တတာ. ဧတ္ထ စ အဓိမုတ္တတာနိဿဋတာဝစနေဟိ တဒုဘယပရိယာယာ ဒွေ ဝိမုတ္တိယော ဧကသေသနယေန ဣဓ ‘‘ဝိမုတ္တီ’’တိ ဝုတ္တာတိ ဒဿေတိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘စိတ္တဿ စ အဓိမုတ္တိ နိဗ္ဗာနဉ္စာ’’တိ. ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဧတေနာတိ ဥပ္ပာဒေါ, န ဥပ္ပာဒေါတိ အနုပ္ပာဒေါ, တဗ္ဘူတေ အနုပ္ပာဒပရိယောသာနေ ဝိမောက္ခန္တေ အနုပ္ပာဒဿ အရိယမဂ္ဂဿ ကိလေသာနံ ဝါ အနုပ္ပဇ္ဇနဿ ပရိယောသာနေတိ ဌာနဖလေဟိ အရိယဖလမေဝ ဥပလက္ခီယတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

135-142. හේතු ශීලය ලෞකිකය. ඵල ශීලය ලෝකෝත්තරය, එයින් (මාර්ගයෙන්) සිද්ධ වන බැවිනි. එසේත් නැතිනම් ලෞකික ශීලයෙහි ද හේතු-ඵල ස්වභාවය පූර්වාපර වශයෙන් දත යුතුය. සම්පන්න සමුදාය යනු පිරිපුන් සමූහයායි. අකුසල ශීලය යනු අකුසල සමාචාරයන්ය. ශීල සම්පදා යනු ශීල සම්පත්තිය හෙවත් ශීල ගුණයන්ය. ‘සහොත්තප්පං ඤාණං’ (ඔත්තප්පය සහිත ප්‍රඥාව) යන්නෙන් ඔත්තප්පයෙහි ඇති ප්‍රඥාවේ ප්‍රධානත්වය කියන ලදී, ප්‍රඥාවෙහි ඔත්තප්පය සහිත බව පමණක් නොවේ. මක්නිසාද යත් ඔත්තප්පයෙන් තොර ප්‍රඥාවක් නොමැති බැවිනි. අධිමුත්තතාව යනු දැඩි ඇල්ම (අභිරතිය) නිසා සැකයකින් තොරව පැවතීමයි. නිස්සටතාව යනු (කෙලෙසුන්ගෙන්) වෙන් වූ බවයි. මෙහි අධිමුත්තතා සහ නිස්සටතා යන වචන දෙකෙන් එම දෙවැදෑරුම් පර්යායයෙන් යුත් විමුක්තීන් දෙකක් ගැන කියැවෙන අතර, ‘විමුත්ති’ යන ඒකශේෂ ක්‍රමයෙන් මෙහි දක්වා ඇති බව හඟවයි. එසේම ‘සිතේ අධිමුක්තිය සහ නිර්වාණය’ යැයි ද පවසා ඇත. මෙයින් උපදින බැවින් ‘උප්පාද’ නම් වේ, නූපදින බැවින් ‘අනුප්පාද’ නම් වේ. අනුප්පාදය කෙළවර කොට ඇති විමෝක්ෂයෙහි දී, අනුප්පාදය නම් වූ ආර්ය මාර්ගය හෝ කෙලෙසුන්ගේ නූපදින බව කෙළවර වීම නිසා ඇති වන ස්ථානය සහ ඵලය වශයෙන් ආර්ය ඵලයම මෙයින් හඳුන්වන බව දත යුතුය.

မာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මාතිකා පද වර්ණනාව නිමවන ලදී.

ကာမာဝစရကုသလပဒဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ

කාමාවචර කුසල පද භාජනීය වර්ණනාව (කාමාවචර කුසල් පද බෙදා දැක්වීමේ විස්තරය).

၁. အပ္ပေတုန္တိ နိဂမေတုံ. ‘‘ပဒဘာဇနီယံ န ဝုတ္တ’’န္တိ ပဒဘာဇနီယာဝစနေန အပ္ပနာဝရောဓံ သာဓေတွာ ပဒဘာဇနီယာဝစနဿ ကာရဏံ ဝဒန္တော ‘‘သရူပေနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘ဖဿော ဟောတီ’’တိအာဒီသု ဟောတိ-သဒ္ဒေါ အတ္ထိ-သဒ္ဒေန အနာနတ္ထောတိ အဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒုတိယေန ဟောတိ-သဒ္ဒေနာ’’တိ. ပုဗ္ဗေ အဋ္ဌကထာဓိပ္ပာယေန ဝတွာ ယထာဝုတ္တဿ ပါဠိပ္ပဒေသဿ အပ္ပနာဝရောဓော သမတ္ထိတောတိ အတ္တနော အဓိပ္ပာယံ ဒဿေန္တော ‘‘သင်္ခေပေနာ’’တိအာဒိမာဟ.

1. ‘අප්පේතුං’ යනු නිගමනය කිරීමටයි. ‘පදභාජනීයය කියනු නොලැබේ’ යන වචනයෙන් අර්පණාවට ඇතුළත් වීම තහවුරු කොට, පදභාජනීයය ප්‍රකාශ නොකිරීමට හේතුව දක්වමින් ‘සරූපේන’ (තමන්ගේම රූපයෙන්) යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. එහි ‘ඵස්සෝ හෝති’ (ස්පර්ශය වෙයි) යනාදී තැන්වල ‘හෝති’ ශබ්දය ‘අත්ථි’ (තිබේ) යන ශබ්දය සමඟ සමාන අර්ථ ඇති බැවින් ‘දෙවන හෝති ශබ්දයෙන්’ යැයි පවසන ලදී. මීට පෙර අටුවා අදහසින් පවසා, පසුව දක්වන ලද පාළි ප්‍රදේශයේ අර්පණාවට ඇතුළත් වීම තහවුරු කරමින් තම අදහස දැක්වීමට ‘සංඛේපේන’ (සංක්ෂේපයෙන්) යනාදිය පවසන ලදී.

ဉာတုံ [Pg.65] ဣစ္ဆိတောတိ လက္ခဏဿ ပုစ္ဆာဝိသယတံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ယေန ကေနစီတိ ဒဿနာဒိဝိသေသယုတ္တေန, ဣတရေန ဝါ. အဝတ္ထာဝိသေသော ဟိ ဉာဏဿ ဒဿနတုလနတီရဏာနိ. ‘‘အဒိဋ္ဌတ’’န္တိအာဒီသု အာဟာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ, သဗ္ဗတ္ထ စ လက္ခဏဿာတိ. တဉှေတ္ထ အဓိကတန္တိ. အဒိဋ္ဌံ ဇောတီယတိ ဧတာယာတိ ဧတေန ဒိဋ္ဌံ သံသန္ဒတိ ဧတာယာတိ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာ. ဝိမတိံ ဆိန္ဒတိ ဧတာယာတိ ဝိမတိစ္ဆေဒနာတိ ဧတာသမ္ပိ သဒ္ဒတ္ထော နယတော ဒဿိတော, အတ္ထတော ပန သဗ္ဗာပိ တထာပဝတ္တံ ဝစနံ, တဒုပ္ပာဒကော ဝါ စိတ္တုပ္ပာဒေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

දැනගැනීමට කැමති වූවක් යන අර්ථයෙන් ලක්ෂණය ප්‍රශ්නයට විෂය වන බව දක්වන ලදී. ‘යම් කිසිවෙකු විසින්’ යනු දැකීම ආදී විශේෂිත ක්‍රියාවන්ගෙන් යුක්තව හෝ අන්‍ය ආකාරයකින් හෝ යන්නයි. ප්‍රඥාවෙහි දැකීම, තුලනය කිරීම (කිරා බැලීම) සහ තීරණය කිරීම යනු අවස්ථා විශේෂයන්ය. ‘අදිට්ඨතං’ (නොදක්නා ලද්ද) යනාදී තැන්වල ‘ආහ’ (කීවේය) යන්න සම්බන්ධ කළ යුතුය, සෑම තැනකම එය ලක්ෂණයට අදාළ වේ. මක්නිසාද යත් මෙහි එය අධිකාරිව (ප්‍රධාන කොට) පවතින බැවිනි. නොදුටු දෙය මෙයින් ප්‍රකට කරනු ලබන බැවින් ද, මෙයින් දුටු දෙය සසඳා බලන බැවින් ද ‘දිට්ඨසංසන්දනා’ (දුටු දෙය සැසඳීම) නම් වේ. සැකය දුරු කරන බැවින් ‘විමතිච්ඡේදන’ (සැක සිඳීම) නම් වේ. මේවායේ ශබ්ද අර්ථ ක්‍රමානුකූලව දක්වන ලදී, සැබෑ අර්ථය වශයෙන් ගත්කල ඒ සියල්ලම එසේ පවතින වචනයක් හෝ එය උපදවන චිත්තෝත්පාදය බව දත යුතුය.

အညမညတော ပဘိဇ္ဇတီတိ ပဘေဒေါ, ဝိသေသော, တေန ပဘေဒေန. ဓမ္မာနံ ဒေသနန္တိ ကိဉ္စာပိ သမယဘူမိဇာတိအာရမ္မဏသဘာဝါဒိဝသေန အနဝသေသပ္ပဘေဒပရိဂ္ဂဟတော နိဒ္ဒေသဒေသနာဝ ဝတ္တုံ ယုတ္တာ, တထာပိ ကုသလာဒိမာတိကာပဒသင်္ဂဟိတဝိသေသောယေဝ ဣဓ ပဘေဒေါတိ အဓိပ္ပေတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဘေဒ…ပေ… ဒေသနံ အာဟာ’’တိ. တေနေဝါဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ကုသလ…ပေ… ဒီပေတွာတိ ဖဿော ဟောတိ…ပေ… အဝိက္ခေပေါ ဟောတီ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရ ဖဿပဉ္စမကရာသိဝဏ္ဏနာ). ‘‘ဖဿော ဖုသနာ’’တိအာဒိနာ စ ပဘေဒဝန္တောဝ သာတိသယံ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ, န ပန မာတိကာယံ ဝုတ္တပ္ပဘေဒေါတိ ပဘေဒဝန္တဒဿနံ နိဒ္ဒေသော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတီတိအာဒိနာ ‘‘ပဘေဒေ…ပေ… ဒဿနတ္ထ’’န္တိ ဣမဿ ဝါကျဿ ပိဏ္ဍတ္ထမာဟ. ယဒိ ဓမ္မာ ဧဝ ပုစ္ဆိတဗ္ဗာ ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗာ စ, ကသ္မာ ကုသလာတိ ပဘေဒဝစနန္တိ အာဟ ‘‘တေ ပနာ’’တိအာဒိ. န ဟိ ပဘေဒေဟိ ဝိနာ ပဘေဒဝန္တော အတ္ထီတိ. ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ’’တိ ဧတေန ‘‘ဖဿော ဟောတီ’’တိ, ‘‘ဖဿော ဖုသနာ’’တိ စ အာဒိနာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌနိဒ္ဒိဋ္ဌာနံ ဓမ္မာနံ ကုသလဘာဝေါ ဝိဿဇ္ဇိတော ဟောတီတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာတိ ဝိဿဇ္ဇနေပီ’’တိ အာဟ. ဣမသ္မိဉှီတိ ဟိ-သဒ္ဒေါ ကာရဏတ္ထော. တေန ယသ္မာ ဓမ္မာဝ ဒေသေတဗ္ဗာ, တေ စ ကုသလာ…ပေ… ဘေဒါ ဒေသေတဗ္ဗာ, တသ္မာတိ ဧဝံ ဝါ ယောဇနာ. ဓမ္မာနမေဝါတိ အဝဓာရဏဖလံ ဒဿေတိ ‘‘အဝေါဟာရဒေသနာတော’’တိ. အတ္ထာနဉ္စာတိ စ-သဒ္ဒေန ‘‘ဖဿော ဖုသနာ’’တိ ဧဝမာဒိသဘာဝနိရုတ္တိံ ယထာဝုတ္တဓမ္မာဒိဉာဏဉ္စ သင်္ဂဏှာတိ. ‘‘ဣတိ ဧဝံ အယံ ပဝတ္တေတဗ္ဗော နိဝတ္တေတဗ္ဗော စာ’’တိ တထာ တထာ ဝိဓေတဗ္ဗဘာဝေါ ဣတိကတ္တဗ္ဗတာ, တာယ ယုတ္တော ဣတိ…ပေ… ယုတ္တော[Pg.66], တဿ ဝိဓေတဗ္ဗဿာတိ အတ္ထော, ဝိသေသနတ္တာ ပဘေဒဿာတိ အဓိပ္ပာယော.

ප්‍රභේදය යනු එකිනෙකින් වෙන් වීම හෙවත් විශේෂයයි, ඒ ප්‍රභේදය මගිනි. ධර්ම දේශනාව යනු සමය, භූමි, ජාති, ආරම්මණ, ස්වභාව ආදී වශයෙන් සියලු ප්‍රභේදයන් ඇතුළත් වන පරිදි කරන නිර්දේශ දේශනාව ලෙස පැවසීම උචිත වුවත්, මෙහිදී 'ප්‍රභේද' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කුසල් ආදී මාතෘකා පදයන්ගෙන් සංග්‍රහ වූ විශේෂයම බව 'ප්‍රභේද...පෙ... දේශනය පැවසීය' යන්නෙන් දක්වන ලදී. එබැවිනුයි අටුවාවෙහි 'කුසල...පෙ... පැහැදිලි කරමින් එසේ පස්සය (ස්පර්ශය) වෙයි...පෙ... අවික්ඛේපය වෙයි' යනුවෙන් දක්වන ලද්දේ. 'පස්සෝ ඵුසනා' (ස්පර්ශය යනු ස්පර්ශ කිරීමයි) ආදී වශයෙන් ප්‍රභේද සහිත වූවන්ම සතිශය ලෙස දක්වන ලදී. එහෙත් මාතෘකාවෙහි සඳහන් ප්‍රභේදය නොවන බැවින් ප්‍රභේද සහිත වූවන් දැක්වීම නිර්දේශයයි. 'මෙය පවසන ලද්දේ වෙයි' යනාදී වශයෙන් 'ප්‍රභේදයන්...පෙ... දැක්වීම පිණිස' යන මේ වාක්‍යයෙහි පිණ්ඩය (සාරාංශය) පවසන ලදී. ඉදින් ධර්මයන්ම විමසිය යුතු හා විසඳිය යුතු නම්, 'කුසලා' යන ප්‍රභේද වචනය කුමක් සඳහා දැයි 'තේ පනා' (එම ධර්මයන් වනාහි) යනාදියෙන් පැවසීය. ප්‍රභේදයන්ගෙන් තොරව ප්‍රභේද සහිත වූවන් නොමැති බැවිනි. 'මෙම ධර්මයන් කුසල්ය' යන්නෙන් 'පස්සෝ හෝති' සහ 'පස්සෝ ඵුසනා' යනාදියෙන් උද්දේශ හා නිර්දේශ කරන ලද ධර්මයන්ගේ කුසල භාවය විසඳන ලද්දේ වෙයි යන අදහසින් 'මෙම ධර්මයන් කුසල් යැයි විසඳීමේදීත්' යනුවෙන් පැවසීය. 'ඉමස්මිං හි' යන්නෙහි 'හි' ශබ්දය හේතු අර්ථයෙහි වැටේ. එබැවින් යම් හෙයකින් ධර්මයන්ම දේශනා කළ යුතුද, ඒවා කුසල් ආදී...පෙ... ප්‍රභේද වශයෙන් දේශනා කළ යුතුද, එබැවින් යන්න මෙහි යෝජනාවයි. 'ධර්මයන්ගේම' යන්නෙන් අවධාරණය කිරීමේ ඵලය 'අවෝහාර දේශනාවෙන්' (සම්මුති ව්‍යවහාරයෙන් තොර දේශනාවෙන්) යන්නෙන් දක්වයි. 'අත්ථානඤ්ච' (අර්ථයන්ද) යන 'ච' ශබ්දයෙන් 'පස්සෝ ඵුසනා' යනාදී ස්වභාව නිරුක්තිය හා ඉහත දැක්වූ ධර්මතා පිළිබඳ ඥානයද සංග්‍රහ කරයි. 'මෙසේ මෙය පවත්වා ගත යුතුයි, මෙය නතර කළ යුතුයි' යනුවෙන් ඒ ඒ අයුරින් විධිමත් කළ යුතු බව 'ඉතිකත්තබ්බතා' (මෙසේ කටයුතු බව) නම් වේ. එයින් යුක්ත වූ...පෙ... යුක්ත වූ, ඒ විධිමත් කළ යුතු දෙයෙහි අර්ථයයි, ප්‍රභේදය විශේෂණය කරන බැවින් යනු අදහසයි.

ဣတိကတ္တဗ္ဗတာယုတ္တဿ ဝိသေသိတဗ္ဗတ္တာ ဥဒ္ဒေသော ဓမ္မပ္ပဓာနော, တသ္မာ တတ္ထ ဓမ္မဿ ဝိသေသိတဗ္ဗတ္တာ ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ’’တိ အယံ ပဒါနုက္ကမော ကတော. ပုစ္ဆာ သံသယိတပ္ပဓာနာ အနိစ္ဆိတနိစ္ဆယနာယ ပဝတ္တေတဗ္ဗတ္တာ. တေန သဗ္ဗဓမ္မေသု သမုဂ္ဃာဋိတဝိစိကိစ္ဆာနုသယာနမ္ပိ ပုစ္ဆာ ဒေသေတဗ္ဗပုဂ္ဂလဂတသံသယာပတ္တိံ အတ္တနိ အာရောပေတွာ သံသယာပန္နေဟိ ဝိယ ပဝတ္တီယတီတိ ဒဿေတိ. ကာမာဝစရာဒိဘေဒေါ ဝိယ ကုသလာဒိဘာဝေန ကုသလာဒိဘေဒေါ ဓမ္မဘာဝေန နိယတောတိ ဓမ္မာတိ ဝုတ္တေ နိစ္ဆယာဘာဝတော ‘‘ကုသလာ နု ခေါ အကုသလာ နု ခေါ’’တိအာဒိနာ သံသယော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ကုသလာဒိဘေဒေါ ပန သံသယိတော’’တိ. ဓမ္မဘာဝေါ ပန ကုသလာဒီသု ဧကန္တိကတ္တာ နိစ္ဆိတောယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘န စ ဓမ္မဘာဝေါ သံသယိတော’’တိ. တေန သံသယိတော နိစ္ဆေတဗ္ဗဘာဝေန ပဓာနော ဧတ္ထ ကုသလဘာဝေါ, န တထာ ဓမ္မဘာဝေါတိ ဓမ္မာ ကုသလာတိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ.

මෙසේ කටයුතු බවින් යුක්ත වූවක් විශේෂණය කළ යුතු බැවින් උද්දේශය (මාතෘකාව) ධර්මය ප්‍රධාන කොට පවතී. එබැවින් එහි ධර්මය විශේෂණය විය යුතු බැවින් 'කුසලා ධම්මා' යන පද අනුපිළිවෙළ කරන ලදී. පෘච්ඡාව (ප්‍රශ්නය) සැකය ප්‍රධාන කොට පවතින්නේ නොදන්නා දෙයක් නිශ්චය කර ගැනීම සඳහා පවත්වනු ලබන බැවිනි. එබැවින් සියලු ධර්මයන් විෂයෙහි විචිකිච්ඡා අනුසය පවා ප්‍රහීණ කළ උතුමන්ගේ පවා ප්‍රශ්න කිරීම්, දේශනා කළ යුතු පුද්ගලයා තුළ ඇති සැකය තමන් වෙත ආරෝපණය කරගෙන සැක සහිත වූවන් මෙන් පවත්වනු ලබන බව දක්වයි. කාමාවචර ආදී ප්‍රභේදයන් මෙන් කුසල් ආදී භාවයෙන් කුසලාදී ප්‍රභේදය ධර්ම ස්වභාවයෙන් නියත බැවින් 'ධර්ම' යැයි පැවසූ විට නිශ්චිත බවක් නැති බැවින් 'කුසල් ද? අකුසල් ද?' යනාදී වශයෙන් සැකය උපදින බව 'කුසලාදී ප්‍රභේදය සැක සහිතයි' යනුවෙන් පැවසීය. ධර්ම ස්වභාවය කුසල් ආදියෙහි ඒකාන්තයෙන් පවතින බැවින් එය නිශ්චිතය. එබැවින් 'ධර්ම ස්වභාවය සැක සහිත නොවේ' යැයි පවසන ලදී. එම නිසා සැක සහිත වූ බැවින් නිශ්චය කළ යුතු බැවින් මෙහි කුසල භාවය ප්‍රධාන වේ, ධර්ම භාවය එසේ නොවේ. එබැවින් 'ධර්ම කුසල්ය' (ධම්මා කුසලා) යනුවෙන් නොකියා 'කුසලා ධම්මා' යනුවෙන් පවසන ලද බව දක්වයි.

စိတ္တုပ္ပာဒသမယေတိ စိတ္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇနသမယေ. ‘‘အထ ဝိဇ္ဇမာနေ’’တိ ဧတ္ထ အထ-သဒ္ဒဿ အတ္ထမာဟ ‘‘ပစ္ဆာ’’တိ. ဘောဇနဂမနာဒီဟိ သမယေကဒေသနာနတ္တံ ဒဿေတွာ အဝသေသနာနတ္တံ ဒဿေတုံ ‘‘သမဝါယာဒီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိသေသိတာတိ ဧတေန ‘‘နိယမိတာ’’တိ ပဒဿ အတ္ထံ ဝိဝရတိ, တသ္မာ ယထာဝုတ္တစိတ္တဝိသေသိတဗ္ဗတော သမယတောတိ အတ္ထော. ယထာဓိပ္ပေတာနန္တိ ကာမာဝစရာဒိဝိသေသယုတ္တာနံ. ‘‘တသ္မိံ သမယေ’’တိ စိတ္တုပ္ပတ္တိယာ ဝိသေသိတဗ္ဗောပိ သမယော ယေန စိတ္တေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနေန ဝိသေသီယတိ, တဿေဝ စိတ္တဿ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ’’တိ ဧတ္ထ သယံ ဝိသေသနဘာဝံ အာပဇ္ဇတိ. တထာ ‘‘တသ္မိံ သမယေ’’တိ ဧတ္ထ ဝိသေသနဘူတံ စိတ္တံ အတ္တနာ ဝိသေသိတဗ္ဗသမယဿ ဥပကာရတ္ထံ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ…ပေ… စိတ္တ’’န္တိ ဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝံ အာပဇ္ဇတိ. ဥပကာရောတိ စ အညမညံ အဝစ္ဆေဒကာဝစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗဘာဝေါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပုရိမဓမ္မာနံ ဘင်္ဂသမကာလံ, ဘင်္ဂါနန္တရမေဝ ဝါ ပစ္ဆိမဓမ္မာနံ ဥပ္ပတ္တိ ပုရိမပစ္ဆိမာနံ နိရန္တရတာ ကေနစိ အနန္တရိတတာ. ယာယ ဘာဝပက္ခဿ ဗလဝဘာဝေန ပဋိစ္ဆာဒိတော ဝိယ ဟုတွာ အဘာဝပက္ခော န ပညာယတီတိ တဒေဝေတန္တိ ဂဟဏဝသေန ပစုရဇနော ဝိပရိယေသိတော, သောယမတ္ထော [Pg.67] အလာတစက္ကေန သုပါကဋော ဟောတိ. တေနေဝါဟ ‘‘ဧကီဘူတာနမိဝါ’’တိ. ဧကသမူဟဝသေန ဧကီဘူတာနမိဝ ပဝတ္တိ သမူဟဃနတာ, ဒုဗ္ဗိညေယျကိစ္စဘေဒဝသေန ဧကီဘူတာနမိဝ ပဝတ္တိ ကိစ္စဃနတာတိ ယောဇနာ. ဧတ္ထ စ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နဘာဝေန ပဝတ္တမာနာနံ အနေကေသံ ဓမ္မာနံ ကာလသဘာဝဗျာပါရာရမ္မဏေဟိ ဒုဗ္ဗိညေယျဘေဒတာယ ဧကီဘူတာနမိဝ ဂဟေတဗ္ဗတာ ယထာက္ကမံ သန္တတိဃနတာဒယောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

චිත්තොප්පාද සමයෙහි යනු සිත උපදින කාලයෙහි ය. 'අථ විජ්ජමානේ' යන්නෙහි 'අථ' ශබ්දයේ අර්ථය 'පසුව' යන්නයි. ආහාර ගැනීම, ගමන් කිරීම ආදියෙන් කාලයෙහි එක් කොටසක වෙනස පෙන්වා ඉතිරි වෙනස්කම් පෙන්වීමට 'සමවායාදී' (සමවාය ආදී) යනුවෙන් පවසන ලදී. 'විශේෂිත' යන්නෙන් 'නියමිත' යන පදයෙහි අර්ථය විවෘත කරයි, එබැවින් ඉහත දැක්වූ චිත්තයෙන් විශේෂණය විය යුතු බැවින් කාලය අනුව යනු අර්ථයයි. 'යථාධිප්පේතානං' යනු කාමාවචර ආදී විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත වූවන්ගේ යන්නයි. 'තස්මිං සමයේ' යන්නෙන් චිත්තෝප්පාදයෙන් විශේෂණය විය යුතු කාලයද යම් සිතක් උපදින විට විශේෂණය වේද, ඒ සිතටම 'යස්මිං සමයේ' යන මෙහි තෙමේම විශේෂණ භාවයට පැමිණේ. එසේම 'තස්මිං සමයේ' මෙහි විශේෂණ වූ සිත තමන් විසින් විශේෂණය කළ යුතු කාලයට උපකාර පිණිස 'යස්මිං සමයේ...පෙ... චිත්තං' යනුවෙන් විශේෂණය විය යුතු බවට පැමිණේ. උපකාරය යනු අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් වෙන් කර හඳුනාගැනීම හා වෙන් කර හඳුනාගත යුතු බව යැයි දත යුතුය. පෙර ධර්මයන්ගේ භංග කාලය සමඟම හෝ භංග වූ වහාම හෝ පසු ධර්මයන්ගේ ඉපදීම, පෙර පසු ධර්මයන්ගේ අතරක් නැති බවයි (නිරන්තරතාවයි). යම් භාව පක්ෂයක ප්‍රබල බව නිසා අභාව පක්ෂය වැසී ගියාක් මෙන් වී නොපෙනී යයිද, එයම වේයැයි ගැනීමෙන් පොදු ජනයා මුළාවට පත් වෙති. මෙම අර්ථය ගිනි පන්දමක් කරකවන විට පෙනෙන 'අලාත චක්‍රය' මගින් මනාව පැහැදිලි වේ. එබැවිනුයි 'එක් වූවාක් මෙන්' (ඒකීභූතානමිව) යැයි පවසන ලද්දේ. එක් සමූහයක් වශයෙන් එක් වූවාක් මෙන් පැවතීම සමූහ ඝනත්වයයි. දැන ගැනීමට අපහසු කෘත්‍ය (කාර්ය) ප්‍රභේදයන් නිසා එක් වූවාක් මෙන් පැවතීම කෘත්‍ය ඝනත්වයයි යනුවෙන් යෝජනා කළ යුතුය. මෙහිදී ප්‍රත්‍ය හා ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් ස්වභාවයෙන් පවතින අනේක වූ ධර්මයන්ගේ කාලය, ස්වභාවය, ක්‍රියාව හා ආරම්මණයන්ගෙන් බෙදා වෙන් කර හඳුනාගැනීමට අපහසු බැවින් එක් වූවාක් මෙන් ගැනීම පිළිවෙළින් සන්තති ඝනත්වය ආදිය ලෙස දත යුතුය.

သဟကာရီကာရဏသန္နိဇ္ဈံ သမေတီတိ သမယော, သမဝေတီတိ အတ္ထောတိ သမယ-သဒ္ဒဿ သမဝါယတ္ထတံ ဒဿေန္တော ‘‘ပစ္စယသာမဂ္ဂိ’’န္တိ အာဟ. သမေတိ သမာဂစ္ဆတိ ဧတ္ထ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ တဒါဓာရပုဂ္ဂလေဟီတိ သမယော, ခဏော. သမေန္တိ ဧတ္ထ, ဧတေန ဝါ, သမာဂစ္ဆန္တိ ဓမ္မာ သဟဇာတဓမ္မေဟိ ဥပ္ပာဒါဒီဟိ ဝါတိ သမယော, ကာလော. ဓမ္မပ္ပဝတ္တိမတ္တတာယ အတ္ထတော အဘူတောပိ ဟိ ကာလော ဓမ္မပ္ပဝတ္တိယာ အဓိကရဏံ ကရဏံ ဝိယ စ ပရိကပ္ပနာမတ္တသိဒ္ဓေန ရူပေန ဝေါဟရီယတီတိ. သမံ, သဟ ဝါ အဝယဝါနံ အယနံ ပဝတ္တိ အဝဋ္ဌာနန္တိ သမယော, သမူဟော ယထာ ‘‘သမုဒါယော’’တိ. အဝယဝသဟာဝဋ္ဌာနမေဝ ဟိ သမူဟော. ပစ္စယန္တရသမာဂမေ ဧတိ ဖလံ ဧတသ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပဝတ္တတိ စာတိ သမယော, ဟေတု ယထာ ‘‘သမုဒယော’’တိ. သမေတိ သမ္ဗန္ဓော ဧတိ သဝိသယေ ပဝတ္တတိ, သမ္ဗန္ဓာ ဝါ အယန္တိ ဧတေနာတိ သမယော, ဒိဋ္ဌိ. ဒိဋ္ဌိသံယောဇနေန ဟိ သတ္တာ အတိဝိယ ဗဇ္ဈန္တီတိ. သမယနံ သင်္ဂတိ သမောဓာနန္တိ သမယော, ပဋိလာဘော. သမဿ နိရောဓဿ ယာနံ, သမ္မာ ဝါ ယာနံ အပဂမော အပ္ပဝတ္တီတိ သမယော, ပဟာနံ. အဘိမုခဘာဝေန သမ္မာ ဧတဗ္ဗော အဘိသမေတဗ္ဗော အဓိဂန္တဗ္ဗောတိ အဝိပရီတော သဘာဝေါ အဘိသမယော. အဘိမုခဘာဝေန သမ္မာ ဝါ ဧတိ ဂစ္ဆတိ ဗုဇ္ဈတီတိ အဘိသမယော, အဝိရာဓေတွာ ဓမ္မာနံ အဝိပရီတသဘာဝါဝဗောဓော. ဧတ္ထ စ ဥပသဂ္ဂါနံ ဇောတကမတ္တတ္တာ တဿ တဿ အတ္ထဿ ဝါစကော သမယ-သဒ္ဒေါ ဧဝါတိ သဥပသဂ္ဂေါပိ ဝုတ္တော. တာနေဝါတိ ပီဠနာဒီနေဝ. ဝိပ္ဖာရိကတာ သေရိဘာဝေန ကိရိယာသု ဥဿာဟနပရိနိပ္ဖန္နော.

සහකාරී හේතූන්ගේ එක්වීම 'සමය' නම් වේ. එක්වීම යන අර්ථයෙන් 'සමය' ශබ්දයේ සමවාය අර්ථය දක්වමින් 'ප්‍රත්‍ය සාමග්‍රිය' (හේතු එකතුව) යැයි කියන ලදී. මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව එය දරන පුද්ගලයන් හා සමඟ මෙහිදී එක්වන බැවින් 'සමය' යනු 'ක්ෂණය' (අවස්ථාව) යි. මෙහිදී ධර්මයෝ සහජාත ධර්මයන් හා උත්පාදාදිය සමඟ එක්වන බැවින් හෝ මෙයින් එක්වන බැවින් 'සමය' යනු 'කාලය' යි. පරමාර්ථ වශයෙන් ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම පමණක් වුවද, ප්‍රඥප්ති මාත්‍රයෙන් සිද්ධ වූ ස්වභාවයෙන් ධර්මයන්ගේ පැවැත්මට අධිකරණයක් (ස්ථානයක්) හෝ කරණයක් (හේතුවක්) මෙන් කාලය ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. කොටස්වල සමාන වූ හෝ එක්වූ පැවැත්ම 'සමය' හෙවත් 'සමූහය' (රාශිය) යි. එය 'සමුදාය' යන වචනය මෙනි. කොටස් එක්ව පැවතීමම සමූහයයි. අනෙකුත් ප්‍රත්‍යයන් එක්වූ කල මෙයින් ඵලය උපදින බැවින් හා පවතින බැවින් 'සමය' යනු 'හේතුව' යි. එය 'සමුදය' යන වචනය මෙනි. තම අරමුණෙහි පවතින බැවින් හෝ මෙයින් සත්ත්වයෝ බැඳෙන බැවින් 'සමය' යනු 'දෘෂ්ටිය' යි. දෘෂ්ටි සංයෝජනයෙන් සත්ත්වයෝ දැඩි ලෙස බැඳෙති. එක්වීම හෙවත් මුණගැසීම 'සමය' හෙවත් 'ප්‍රතිලාභය' (ලැබීම) යි. ශමනය වූ නිරෝධයට පැමිණීම හෝ මැනවින් බැහැර වීම 'සමය' හෙවත් 'ප්‍රහාණය' යි. අභිමුඛ වීමෙන් මැනවින් අවබෝධ කළ යුතු බැවින් අවිපරීත වූ ස්වභාවය 'අභිසමය' නම් වේ. මැනවින් අවබෝධ කරගන්නා බැවින් ධර්මයන්ගේ අවිපරීත ස්වභාවය අවබෝධ කරගැනීම 'අභිසමය' යි. මෙහිදී උපසර්ග පද අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට පමණක් උපකාරී වන බැවින් ඒ ඒ අර්ථ ප්‍රකාශ කරන්නේ 'සමය' ශබ්දයම බව දක්වීමට උපසර්ග සහිතව ද කියන ලදී. 'ඒවාම' යනු පීළනාදියයි. විස්ඵාරික බව යනු ස්වාධීන ලෙස ක්‍රියාවන්හි උත්සාහයෙන් නිමවීමයි.

ကေသုစီတိ အကုသလဝိပါကာဒီသု. ခဏဿ အသမ္ဘဝေါ တေန ဝိနာဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘နနူ’’တိအာဒိ. ဓမ္မေနေဝါတိ ဝိသေသန္တရရဟိတေန. တံယေဝ ဟိ အဝဓာရဏေန နိဝတ္တိတံ ဝိသေသံ ဒဿေတိ ‘‘န တဿ ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိအာဒိနာ. ယထာ ဝါ တထာ ဝါတိ ကာလေန လောကော ပဝတ္တတိ နိဝတ္တတီတိ ဝါ ကာလော နာမ ဘာဝေါ ဝတ္တနလက္ခဏော ဘာဝါနံ ပဝတ္တိဩကာသဒါယကောတိ [Pg.68] ဝါ ယေန တေန ပကာရေန. ဣဓ ဥတ္တမဟေတုနော သမ္ဘဝေါ ဧဝ နတ္ထီတိ ဟေတုဟေတုသာဓာရဏဟေတူယေဝ ပဋိသေဓေတိ. တပ္ပစ္စယတံ အနေကပစ္စယတံ.

'සමහරක්හි' යනු අකුසල විපාකාදියෙහිය. ක්ෂණයක ඇති නොවීම එයින් තොර වීම බව 'නනු' (නොවේද) යනාදියෙන් කීහ. 'ධර්මයෙන්ම' යනු වෙනත් විශේෂයකින් තොරවය. 'එයම' යන අවධාරණයෙන් බැහැර කරන ලද විශේෂය 'එහි පැවැත්මක් නැත' යනාදියෙන් දක්වයි. 'යම් යම් ආකාරයකින්' යනු කාලය මගින් ලෝකය පවතී හෝ නවතී යන්නයි, නැතහොත් කාලය නම් වූ ස්වභාවය පැවැත්මේ ලක්ෂණය කොට ඇති ධර්මයන්ගේ පැවැත්මට අවකාශය ලබා දෙන්නේය යන කවර හෝ ආකාරයකින් යන්නයි. මෙහිදී උත්තම හේතුවක් (මැවුම්කරුවෙකු වැනි) ඇති විය නොහැකි බැවින් හේතු-හේතු සහ සාධාරණ හේතූන්ම ප්‍රතික්ෂේප කරයි. 'තත්ප්‍රත්‍යයතාව' යනු අනේක ප්‍රත්‍යයන් ඇති බවයි.

ပကတိဿရဝါဒဂ္ဂဟဏံ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပဇာပတိပုရိသကာလဝါဒါဒယောပိ ‘‘ဧကကာရဏဝါဒေါ’’တိ. ဝါ-သဒ္ဒေန ဝါ တေသမ္ပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အဝယဝ…ပေ… ဒါယော ဝုတ္တော အဝယဝဓမ္မေန သမုဒါယဿ အပဒိသိတဗ္ဗတ္တာ, ယထာ ‘‘သမံ စုဏ္ဏံ, အလင်္ကတော ဒေဝဒတ္တော’’တိ စ. အနိပ္ဖာဒနံ နိပ္ဖာဒနာဘာဝေါ အဟေတုဘာဝေါ. နိပ္ဖာဒေတုံ အသမတ္ထဿ ပန ပစ္စယန္တရာနံ သဟဿေပိ သမာဂတေ နတ္ထေဝ သမတ္ထတာတိ အာဟ ‘‘နိပ္ဖာဒနသမတ္ထဿာ’’တိ. ဧတ္ထ စ သဟကာရီကာရဏာယတ္တာ ဖလုပ္ပာဒနာ ပစ္စယဓမ္မာနံ အညမညာပေက္ခာတိ ဝုတ္တာတိ အပေက္ခာ ဝိယာတိ အပေက္ခာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

ප්‍රකෘතිවාදය හා ඊශ්වරවාදය ගැනීම නිදර්ශනයක් ලෙස පමණක් සලකන්න. ප්‍රජාපති, පුරුෂ සහ කාලවාද ආදිය ද 'ඒකකාරණවාද' (එක් හේතුවක් පමණක් ඇතැයි යන වාද) වේ. 'වා' යන ශබ්දයෙන් ඒවායේ ද ඇතුළත් වීම දත යුතුය. කොටස් පිළිබඳ ධර්මතාවයෙන් සමූහය හැඳින්විය හැකි බැවින් 'සමුදාය' යන්න කියන ලදී. එය 'සමව ඇඹරූ කුඩු' හෝ 'සැරසුණු දේවදත්ත' යන්නාක් මෙනි. 'නිපදවා නොගැනීම' යනු නිපදවීමක් නොමැතිකම හෙවත් අහේතුක බවයි. නිපදවීමට අසමත් දෙයකට අනෙකුත් ප්‍රත්‍යයන් දහසක් එක් වුවද සමර්ථ බවක් නැති බැවින් 'නිපදවීමට සමර්ථ වූ' යැයි කියන ලදී. මෙහිදී සහකාරී හේතූන් මත ඵලයන් හටගැනීම සිදුවන බැවින් ප්‍රත්‍ය ධර්මයන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය අපේක්ෂාව 'අපේක්ෂාව මෙන්' යනුවෙන් දත යුතුය.

နိဗျာပါရေသု အဗျာဝဋေသု. ဧကေကသ္မိန္တိ အဋ္ဌကထာယံ အာမေဍိတဝစနဿ လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌတံ ဒဿေတိ. သတိ စ အာမေဍိတေ သိဒ္ဓေါ ဗဟုဘာဝေါတိ. အန္ဓသတံ ပဿတီတိ စ ပစ္စတ္တဝစနံ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မဝသေန ပရိဏာမေတွာ ‘‘အန္ဓသတေ’’တိ အာဟ. တထာ ဧကေကသ္မိန္တိ ဣမိနာ ဝိသုံ အသမတ္ထတာ ဇောတိတာတိ အန္ဓသတံ ပဿတီတိ သမုဒိတံ ပဿတီတိ အတ္ထတော အယမတ္ထော အာပန္နောတိ အာဟ ‘‘အန္ဓသတံ သဟိတံ ပဿတီတိ အဓိပ္ပာယော’’တိ. အညထာတိ ယထာရုတဝသေန အတ္ထေ ဂယှမာနေ. ယသ္မာ အသာ…ပေ… သိဒ္ဓေါ သိဝိကုဗ္ဗဟနာဒီသု, တသ္မာ နာယမတ္ထော သာဓေတဗ္ဗော. ဣဒါနိ တဿတ္ထဿ သုပါကဋဘာဝေန အသာဓေတဗ္ဗတံ ဒဿေန္တော ‘‘ဝိသု’’န္တိအာဒိမာဟ.

'නිව්‍යාපාර වූ' යනු උත්සාහයෙන් තොර වූ යන්නයි. 'එකක' යන්නෙන් අටුවාවෙහි පුනරුක්ත වචනයක ලොප් වූ බව දක්වයි. පුනරුක්තියක් ඇති විට බහු වචනය සිද්ධ වේ. 'අන්ධයන් සියයක් දකිති' යන උක්ත විභක්තිය වෙන් කර දැක්වීමේදී සප්තමී විභක්තියට හරවා 'අන්ධයන් සියයක' යැයි කියන ලදී. එමෙන්ම 'එකක' යන්නෙන් වෙන් වෙන්ව ඇති අසමත් බව ප්‍රකාශ කරන බැවින්, අන්ධයන් සියයක් දකිනවා යන්නෙන් අර්ථවත් වන්නේ සාමූහිකව දකිනවා යන්න බව දක්වමින් 'අන්ධයන් සියයක් එක්ව දකිති යන්න මෙහි අදහසයි' යැයි කීහ. 'වෙනත් ආකාරයකින්' යනු ශබ්ද අර්ථය පරිදි අර්ථය ගන්නා විටයි. සිවිගෙය (දෝලාව) ඉසිලීම ආදියෙහි මෙය සිද්ධ වන බැවින් මෙම අර්ථය ඔප්පු කළ යුතු නොවේ. දැන් එම අර්ථයේ පැහැදිලි බව නිසා ඔප්පු කිරීමට අවශ්‍ය නොවන බව දක්වමින් 'වෙන් වෙන්ව' යනාදිය කීහ.

ဧတေနုပါယေနာတိ ယောယံ ခဏသင်္ခါတော သမယော ကုသလုပ္ပတ္တိယာ ဒုလ္လဘဘာဝံ ဒီပေတိ. အတ္တနော ဒုလ္လဘတာယာတိ ဧတ္ထ ခဏတ္ထော ဝါ သမယ-သဒ္ဒေါ ခဏသင်္ခါတော သမယောတိ အတ္ထော ဝုတ္တော. ဧတေန ဥပါယဘူတေန နယဘူတေန. ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာတိ ဧတ္ထာယံ ယောဇနာ – သမဝါယ…ပေ… ဝုတ္တိံ ဒီပေတိ သယံ ပစ္စယသာမဂ္ဂိဘာဝတော, သမဝါယတ္ထော ဝါ သမယ-သဒ္ဒေါ သမဝါယသင်္ခါတော သမယော. သော ယာယ ပစ္စယသာမဂ္ဂိယာ သတီတိ ဣမဿ အတ္ထဿ ပကာသနဝသေန ဓမ္မာနံ အနေကဟေတုတော ဝုတ္တိံ ဒီပေတိ. ကာလ…ပေ… ပရိတ္တတံ ဒီပေတိ အတ္တနော အတိပရိတ္တတာယ. သမူဟ…ပေ… သဟုပ္ပတ္တိံ ဒီပေတိ သယံ ဓမ္မာနံ သမုဒါယဘာဝတော. ဟေတု…ပေ… ဝုတ္တိတံ ဒီပေတိ သတိ ဧဝ အတ္တနိ အတ္တနော ဖလာနံ [Pg.69] သမ္ဘဝတောတိ. အတ္ထပက္ခေ စ သဒ္ဒပက္ခေ စ ယသ္မိံ အတိပရိတ္တေ ကာလေ ယသ္မိံ ဓမ္မသမုဒါယေ ယမှိ ဟေတုမှိ သတီတိ ဧတဿ အတ္ထဿ ဉာပနဝသေန တဒါဓာရာယ တဒဓီနာယ စ ကုသလဓမ္မပ္ပဝတ္တိယာ ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈတံ အနေကေသံ သဟုပ္ပတ္တိံ ပရာဓီနပ္ပတ္တိဉ္စ ဒီပေတီတိ.

'මේ උපායයෙන්' යනු ක්ෂණය යැයි කියනු ලබන යම් සමයක් කුසල් ඉපදීමේ දුර්ලභ බව දක්වයිද එයයි. 'තමාගේ දුර්ලභ බවින්' යන්නෙහි 'සමය' ශබ්දයේ අර්ථය 'ක්ෂණය' හෙවත් ක්ෂණ සංඛ්‍යාත සමය යන්නයි. මේ උපාය වූ හෙවත් ක්‍රමය වූ දෙයින් සම්බන්ධය කළ යුතුය. මෙහි යෝජනාව නම්: 'සමවාය' යනාදිය තමා ප්‍රත්‍ය සාමග්‍රී (හේතු එකතුව) වන බැවින් පැවැත්ම දක්වයි. නැතහොත් සමවාය අර්ථය ඇති 'සමය' ශබ්දය සමවාය සංඛ්‍යාත සමයයි. එය යම් ප්‍රත්‍ය සාමග්‍රියක් ඇති කල්හි යන අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම මගින් ධර්මයන්ගේ අනේක හේතූන්ගෙන් වන පැවැත්ම දක්වයි. 'කාලය' යනාදිය තමාගේ ඉතා අල්ප බව නිසා කාලයේ පරීත්ත (කුඩා) බව දක්වයි. 'සමූහය' යනාදිය තමා ධර්මයන්ගේ සමූහයක් වන බැවින් සහ-උත්පත්තිය (එක්ව ඉපදීම) දක්වයි. 'හේතුව' යනාදිය තමා ඇති කල්හිම තමාගේ ඵලයන් හටගන්නා බැවින් පැවැත්ම දක්වයි. අර්ථ පක්ෂයෙහි සහ ශබ්ද පක්ෂයෙහි ද, යම් ඉතා කුඩා කාලයක, යම් ධර්ම සමූහයක, යම් හේතුවක් ඇති කල්හි යන අර්ථය දැනවීමේ මගින්, ඒ මත පදනම් වූ හා ඒ මත රඳා පවතින කුසල් ධර්මයන්ගේ පැවැත්මේ ඇති අවබෝධ කරගැනීමට ඇති අපහසු බවත්, බොහෝ දේ එක්ව ඉපදීමත්, පරාධීන (අන්‍යයන් මත රඳා පවතින) ඉපදීමත් දක්වයි.

ဒဠှဓမ္မာ ဓနုဂ္ဂဟာတိ ဒဠှဓနုနော ဣဿာသာ. ဒဠှဓနု နာမ ဒွိသဟဿထာမံ ဝုစ္စတိ. ဒွိသဟဿထာမန္တိ စ ယဿ အာရောပိတဿ ဇိယာဗဒ္ဓေါ လောဟသီသာဒီနံ ဘာရော ဒဏ္ဍေ ဂဟေတွာ ယာဝ ကဏ္ဍပ္ပမာဏာ ဥက္ခိတ္တဿ ပထဝိတော မုစ္စတိ. သိက္ခိတာတိ ဒသဒွါဒသဝဿာနိ အာစရိယကုလေ ဥဂ္ဂဟိတသိပ္ပာ. ကတဟတ္ထာတိ ဓနုသ္မိံ စိဏ္ဏဝသီဘာဝါ. ကောစိ သိပ္ပမေဝ ဥဂ္ဂဏှာတိ, ကတဟတ္ထော န ဟောတိ, ဣမေ ပန န တထာတိ ဒဿေတိ. ကတုပါသနာတိ ရာဇကုလာဒီသု ဒဿိတသိပ္ပာ. စတုဒ္ဒိသာ ဌိတာ အဿူတိ ဧကသ္မိံယေဝ ပဒေသေ ထမ္ဘံ ဝါ ရုက္ခံ ဝါ ယံ ကိဉ္စိ ဧကံယေဝ နိဿာယ စတုဒ္ဒိသာဘိမုခါ ဌိတာ သိယုန္တိ အတ္ထော. ဧဝံ ဝုတ္တဇဝနပုရိသဿာတိ န ဧဝရူပေါ ပုရိသော ကောစိ ဘူတပုဗ္ဗော အညတြ ဗောဓိသတ္တေန. သော ဟိ ဇဝနဟံသကာလေ ဧဝရူပမကာသိ. သုတ္တေ ပန အဘူတပရိကပ္ပနဝသေန ဥပမာမတ္တံ အာဟဋံ. တပ္ပရဘာဝါတိ တပ္ပရဘာဝတော ဟေတုသင်္ခါတဿ သမယဿ ပရာယတ္တဝုတ္တိဒီပနေ ဧကန္တဗျာဝဋသဘာဝတောတိ အတ္ထော. ယေ ပန ‘‘တပ္ပရဘာဝေါ’’တိ ပဌန္တိ, တေသံ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိဒီပနတော တပ္ပရဘာဝေါ ဟေတုသင်္ခါတဿ သမယဿ, တသ္မာ တဿ ပရာယတ္တဝုတ္တိဒီပနတာ ဝုတ္တာတိ ယောဇနာ. သမုဒါယာယတ္တတာဒီပနေ တပ္ပရော, တဒေကဒေသာယတ္တတာဒီပနေ တပ္ပရော န ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အတပ္ပရဘာဝတော’’တိ.

‘දැඩි ධනුර්ධරයෝ’ යනු ශක්තිමත් දුනු දරන්නා වූ දුනුවායෝ ය. ‘දැඩි දුන්න’ යනු දෙදහසක් පුරුෂ ශක්තියෙන් (ඇදිය යුතු) දුන්නට නමකි. දෙදහසක් පුරුෂ ශක්තිය ඇත්තා වූ යනු, යම් දුන්නක් ආරෝපණය කළ කල්හි එහි දුනුදියෙහි බඳින ලද ලෝහ හිස් ආදී බර දණ්ඩෙන් ගෙන හීයක ප්‍රමාණයට එසවූ කල පොළොවෙන් මිදෙයි ද (එබඳු දුන්නකි). ‘ශිල්ප උගත්’ යනු දස දොළොස් වසරක් ඇදුරු කුලයෙහි ශිල්ප හදාළ අයයි. ‘අත හුරු’ යනු දුනු ශිල්පයෙහි මනා නිපුණත්වයට පත් වූවෝ ය. යමෙක් ශිල්පය පමණක් උගත්ත ද අත හුරු වූවෙක් නොවේ නම්, මොවුන් එසේ නොවන බව මෙයින් දක්වයි. ‘පුහුණුව ඇති’ යනු රාජකුල ආදියෙහි ශිල්ප දැක්වූවෝ ය. ‘සිව් දිශාවන්හි සිටියෝ වෙත් ද’ යනු එක් ප්‍රදේශයක ම කණුවක් හෝ ගසක් හෝ යම් එකක් ම ඇසුරු කොට සිව් දිශාවට අභිමුඛව සිටින්නාහු ද යන අර්ථයයි. මෙලෙස කියන ලද වේගවත් පුරුෂයෙකු පිළිබඳව බෝධිසත්වයන් වහන්සේ හැර අතීතයේ කිසිදු මෙබඳු පුරුෂයෙකු නොවීය. උන්වහන්සේ ජවනහංස ජාතක සමයෙහි මෙබඳු දස්කමක් කළ සේක. සූත්‍රයෙහි වූ කලී අභූතපරිකල්පන (සම්භාවිත) වශයෙන් උපමාවක් මාත්‍රයක් පමණක් ගෙන එන ලදී. ‘තප්පරභාවය’ යනු තප්පරභාවය නිසා හේතු සංඛ්‍යාත වූ කාලයෙහි පරායත්ත පැවැත්ම දැක්වීමෙන් ඒකාන්තයෙන් ම යෙදුණු ස්වභාවය යන අර්ථයයි. යමෙක් ‘තප්පරභාවෝ’ (තත්පර ස්වභාවය) යැයි කියවයි ද, ඔවුන්ට ප්‍රත්‍යායත්ත පැවැත්ම දැක්වීමෙන් හේතු සංඛ්‍යාත කාලයට අයත් තප්පරභාවය බැවින්, එහි පරායත්ත පැවැත්ම දැක්වීම කියන ලදැයි යෙදිය යුතුය. සමූහයට අයත් බව දැක්වීමේදී ‘තප්පර’ ද, එහි එක් කොටසකට අයත් බව දැක්වීමේදී ‘තප්පර’ නොවේදැයි ‘අතප්පරභාවතෝ’ යැයි වදාළ සේක.

နနု စ တံ တံ ဥပါဒါယ ပညတ္တော ကာလော ဝေါဟာရမတ္တကော, သော ကထံ အာဓာရော တတ္ထ ဝုတ္တဓမ္မာနန္တိ အာဟ ‘‘ကာလောပိ ဟီ’’တိအာဒိ. ယဒိ ကိရိယာယ ကိရိယန္တရလက္ခဏံ ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏံ, ကာ ပနေတ္ထ လက္ခဏကိရိယာတိ အာဟ ‘‘ဣဟာပီ’’တိအာဒိ. လက္ခဏဘူတဘာဝယုတ္တောတိ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ဟေတုအတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယသ္မာ သတ္တာသင်္ခါတာယ လက္ခဏကိရိယာယ ယုတ္တော သမယော, တသ္မာ တတ္ထ ဘူမိနိဒ္ဒေသောတိ.

යම් යම් දේ නිසා පනවනු ලබන කාලය ව්‍යවහාර මාත්‍රයක් පමණක් නොවේද? එය එහි සඳහන් ධර්මයන්ට කෙසේ නම් ආධාරයක් වේද? යත්, ‘කාලය ද’ යනාදිය වදාළ සේක. ඉදින් ක්‍රියාවකින් තවත් ක්‍රියාවක ලක්ෂණය හෝ ස්වභාවයකින් තවත් ස්වභාවයක ලක්ෂණය ප්‍රකාශ වේ නම්, මෙහි ලක්ෂණ ක්‍රියාව කුමක්දැයි ‘මෙහි ද’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘ලක්ෂණභූත ස්වභාවයෙන් යුක්ත’ යන මෙහි ‘ඉති’ යන ශබ්දය හේතු අර්ථයෙහි වැටේ. මෙයින් අදහස් කරන ලද්දේ මෙයයි – යම් හෙයකින් සත්ත්ව සංඛ්‍යාත ලක්ෂණ ක්‍රියාවෙන් යුක්ත වූ සමය පවතින බැවින්, එහි භූමි නිර්දේශය සිදු කරනු ලැබේ.

ဥဒ္ဒါနတောတိ ယဒိ သင်္ခေပတောတိ အတ္ထော. နနု စ အဝသိဋ္ဌကိလေသာဒယော ဝိယ ကိလေသကာမောပိ အဿာဒေတဗ္ဗတာယ ဝတ္ထုကာမေ သမဝရုဒ္ဓေါ ဉာဏံ ဝိယ ဉေယျေတိ သင်္ခေပတော ဧကောယေဝ ကာမော [Pg.70] သိယာတိ အနုယောဂံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ကိလေသကာမော’’တိအာဒိ. သဟိတဿာတိ ဝိသယဝိသယိဘာဝေန အဝဋ္ဌိတဿ. ‘‘ဥဒ္ဒါနတော ဒွေ ကာမာ’’တိ ကိဉ္စာပိ သဗ္ဗေ ကာမာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာ, ‘‘စတုန္နံ အပါယာန’’န္တိအာဒိနာ ပန ဝိသယဿ ဝိသေသိတတ္တာ ဩရမ္ဘာဂိယကိလေသဘူတော ကာမရာဂေါ ဣဓ ကိလေသကာမောတိ ဂဟိတောတိ ‘‘တေနာ’’တိအာဒိမာဟ. စောဒကော တဿ အဓိပ္ပာယံ အဇာနန္တော ‘‘နနု စာ’’တိအာဒိနာ အနုယုဉ္ဇတိ. ဣတရော ပန ‘‘ဗဟလကိလေသဿာ’’တိအာဒိနာ အတ္တနော အဓိပ္ပာယံ ဝိဝရတိ.

‘උද්දාන වශයෙන්’ යනු සංක්ෂිප්තව යන අර්ථයයි. ඉතිරිව ඇති ක්ලේශයන් මෙන් ක්ලේශකාමය ද ආස්වාදනය කළ යුතු බැවින් වස්තුකාමයෙහි ම ඇතුළත් වන්නේ ද, එවිට ඥානය මෙන් ඥෙයය ද සංක්ෂිප්තව එකම කාමයක් වන්නේ නොවේදැයි කරන ලද විමසුම හෙතුවෙන් ‘ක්ලේශකාම’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘සහිත වූ’ යනු විෂය හා විෂයී භාවයෙන් පිහිටියා වූ යන්නයි. ‘උද්දාන වශයෙන් කාම දෙකකි’ යැයි සියලු කාමයන් උදෙසන ලද නමුත්, ‘සතර අපායෙහි’ යනාදී වශයෙන් විෂයය විශේෂ කොට දක්වා ඇති බැවින් ඕරම්භාගිය ක්ලේශයන්ට අයත් කාමරාගය මෙහි ක්ලේශකාමය ලෙස ගත් බව ‘එයින්’ යනාදියෙන් පැවසූහ. චෝදකයා එහි අදහස නොදැන ‘නොවන්නේද’ යනාදියෙන් විමසයි. අනෙක් තැනැත්තා ‘බහුල ක්ලේශයන්ගේ’ යනාදියෙන් තමාගේ අදහස විවරණය කරයි.

ကာမာဝစရဓမ္မေသု ဝိမာနကပ္ပရုက္ခာဒိပ္ပကာရေသု ပရိတ္တကုသလာဒီသု ဝါ. နနု စ ‘‘စတုန္နံ အပါယာန’’န္တိ ဝိသယဿ ဝိသေသိတတ္တာ ရူပါရူပဓာတုဂ္ဂဟဏဿ အသမ္ဘဝေါယေဝါတိ? န, ‘‘ဥဒ္ဒါနတော ဒွေ ကာမာ’’တိ နိရဝသေသတော ကာမာနံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ. ဥဒ္ဒိဋ္ဌေပိ ဟိ ကာမသမုဒါယေ ယထာ တဒေကဒေသောဝ ဂယှတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဒုဝိဓော’’တိအာဒိမာဟ. ကာမရာဂေါ ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ. ကာမတဏှာ ကာမာဝစရဓမ္မဝိသယာ တဏှာ. နိရောဓတဏှာ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ. ဣဓာတိ ဧကာဒသဝိဓေ ပဒေသေ. ယဒိ အနဝသေသပ္ပဝတ္တိ အဓိပ္ပေတာ, ‘‘ဒုဝိဓောပေသော’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ ဝတ္ထုကာမေကဒေသဿ ဣဓ အပ္ပဝတ္တနတောတိ အနုယောဂေန ယေဘုယျဘာဝတော အနဝသေသော ဝိယ အနဝသေသောတိ ဝါ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဝတ္ထုကာမောပီ’’တိအာဒိမာဟ. အနဝသေသသဒိသတာ စေတ္ထ သဘာဝဘိန္နဿ ကဿစိ အနဝသေသတော. ဧဝဉ္စ ကတွာတိ ကိလေသကာမဝတ္ထုကာမာနံ အနဝသေသပရိပုဏ္ဏဘာဝေန အဘိလက္ခိတတ္တာတိ အတ္ထော. စာသဒ္ဒဿ ရဿတ္တံ ကတန္တိ ကာမာဝစရသဒ္ဒေ ဟေတုကတ္တုအတ္ထော အန္တောနီတောတိ ဒဿေတိ.

විමාන, කල්පවෘක්ෂ ආදී ප්‍රභේද ඇති කාමාවචර ධර්මයන්හි හෝ පරිත්ත කුසලාදියෙහි හෝ යන්න අර්ථයයි. ‘සතර අපායෙහි’ යැයි විෂයය විශේෂ කොට ඇති බැවින් රූප හා අරූප ධාතූන් ගැනීම අසම්භව නොවේද? නැත, ‘උද්දාන වශයෙන් කාම දෙකකි’ යැයි නිරවශේෂයෙන් කාමයන් උදෙසන ලද බැවිනි. උදෙසන ලද කාම සමූහයෙහි පවා එක් කොටසක් පමණක් ගන්නා ආකාරය දැක්වීමට ‘දෙවැදෑරුම්’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘කාමරාගය’ යනු පස්කම් ගුණයන්හි පවත්නා රාගයයි. ‘කාමතණ්හා’ යනු කාමාවචර ධර්මයන් විෂය කරගත් තණ්හාවයි. ‘නිරෝධ තණ්හා’ (විභව තණ්හා) යනු උච්ඡේද දිට්ඨිය හා සහගත වූ රාගයයි. ‘මෙහි’ යනු එකොළොස් වැදෑරුම් ප්‍රදේශයෙහිය. ඉදින් නිරවශේෂ පැවැත්ම අදහස් කරන්නේ නම්, ‘මෙය දෙවැදෑරුම් වේ’ යැයි නොකිය යුතුය, මන්ද වස්තුකාමයෙන් කොටසක් මෙහි නොපවතින බැවිනි. එබැවින් විමසීමක් කොට, බොහෝ සෙයින් පවතින බැවින් නිරවශේෂ මෙන් නිරවශේෂය යන අර්ථය ගත යුතු බව පෙන්වීමට ‘වස්තුකාමය ද’ යනාදිය වදාළ සේක. මෙහි නිරවශේෂ සමානත්වය වන්නේ ස්වභාවයෙන් වෙන් වූ කිසිවක් නිරවශේෂ වීමෙනි. මෙලෙස කිරීමෙන් ක්ලේශකාම හා වස්තුකාමයන්ගේ නිරවශේෂ පරිපූර්ණ භාවය ලක්ෂණය කොට දක්වන ලදැයි අර්ථයයි. ‘ච’ ශබ්දය ලුහු කොට දැක්වීමෙන් කාමාවචර ශබ්දයෙහි හේතුකර්තෘ අර්ථය අන්තර්ගත වන බව දක්වයි.

ဝိသယေတိ ဝတ္ထုသ္မိံ အဘိဓေယျတ္ထေတိ အတ္ထော. နိမိတ္တဝိရဟေတိ ဧတေန ရုဠှီသု ကိရိယာ ဝိဘာဂကရဏာယ, န အတ္တကိရိယာယာတိ ဒဿေတိ. ကုသလဘာဝန္တိ ဇာတကဗာဟိတိကသုတ္တအဘိဓမ္မပရိယာယေန ကထိတံ ကုသလတ္တံ. တဿာတိ သုခဝိပါကဘာဝဿ. တဿ ပစ္စုပဋ္ဌာနတံ ဝတ္တုကာမတာယာတိ ဧတေန ‘‘အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏ’’န္တိ ဧတ္ထ သုခသဒ္ဒေါ ဣဋ္ဌပရိယာယော ဝုတ္တောတိ ဒဿေတိ. သညာပညာကိစ္စံ သညာဏကရဏပဋိဝိဇ္ဈနာနိ, တဒုဘယဝိဓုရာ အာရမ္မဏူပလဒ္ဓိ ‘‘ဝိဇာနာတီ’’တိ ဣမိနာ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘သညာ…ပေ… ဂဟဏ’’န္တိ. နနု စ ဖဿာဒိကိစ္စတောပိ ဝိသိဋ္ဌကိစ္စံ စိတ္တန္တိ? သစ္စမေတံ, သော ပန ဝိသေသော န တထာ ဒုရဝဗောဓော, ယထာ [Pg.71] သညာပညာဝိညာဏာနန္တိ သညာပညာကိစ္စဝိသိဋ္ဌလက္ခဏတာယ ဝိညာဏလက္ခဏမာဟ. အနန္တရဓမ္မာနံ ပဂုဏဗလဝဘာဝဿ ကာရဏဘာဝေန ပဝတ္တမာနော သန္တာနံ စိနောတိ နာမ. တထာပဝတ္တိ စ အာသေဝနပစ္စယဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘အာသေဝနပစ္စယဘာဝေန စိနောတီ’’တိ.

‘විෂයයෙහි’ යනු වස්තුවෙහි හෙවත් අභිධෙය්‍යාර්ථයෙහි යන අර්ථයයි. ‘නිමිත්ත විරහිත’ යන මෙයින් රූඪි ව්‍යවහාරයන්හි ක්‍රියා විභාග කිරීම සඳහා මිස තමාගේ ක්‍රියාවක් සඳහා නොවන බව දක්වයි. ‘කුසල භාවය’ යනු ජාතක, බාහිතික සූත්‍ර සහ අභිධර්ම ක්‍රමයට අනුව පවසන ලද කුසල් බවයි. ‘එහි’ යනු සැප විපාක දෙන ස්වභාවයයි. එහි ප්‍රත්‍යුපස්ථාන බව පැවසීමට ඇති කැමැත්ත නිසා, ‘අනවද්‍ය වූ සැප විපාක ලක්ෂණය’ යන මෙහි සැප ශබ්දය ඉෂ්ට (යහපත්) පර්යායයෙන් පවසන ලද බව දක්වයි. සඤ්ඤා සහ ප්‍රඥා යන දෙකෙහි කෘත්‍යය වන්නේ සළකුණු කිරීම සහ අවබෝධ කර ගැනීමයි. ඒ දෙකටම වඩා වෙනස් වූ අරමුණ ලබා ගැනීම ‘විජානාති’ (දැනගනියි) යන්නෙන් පවසන බව ‘සඤ්ඤා...පෙ... ගැනීම’ යැයි වදාළ සේක. ඵස්ස ආදී කෘත්‍යයන්ට වඩා සිතෙහි කෘත්‍යය සුවිශේෂී නොවේද? එය සැබෑවකි, නමුත් සඤ්ඤා ප්‍රඥා සහ විඤ්ඤාණ අතර ඇති වෙනස සේ එය වටහා ගැනීමට එතරම් අපහසු නොවන බැවින්, සඤ්ඤා සහ ප්‍රඥා කෘත්‍යයන්ගෙන් වෙන් වූ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් ලෙස විඤ්ඤාණ ලක්ෂණය පැවසූහ. අනන්තර ධර්මයන්ගේ පුහුණු බලවත් භාවයට හේතු වෙමින් පවතින්නා වූ මෙය සන්තානය ‘චිනෝති’ (රැස් කරයි) නම් වේ. එලෙස පැවතීම ආසේවන ප්‍රත්‍ය ස්වභාවය බැවින් ‘ආසේවන ප්‍රත්‍ය ස්වභාවයෙන් රැස් කරයි’ යැයි වදාළ සේක.

စိတ္တကတမေဝါတိ အဘိသင်္ခါရဝိညာဏကတမေဝ. နာနတ္တာဒီနံ ဝဝတ္ထာနန္တိ ဧတ္ထ ဝဝတ္ထာနံ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဝဝတ္ထာနံ ပရိစ္ဆေဒေါ အသင်္ကရဘာဝေါ. တေန စ ဓမ္မော နိစ္ဆိတော နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘နိစ္ဆိတတာ’’တိ. လိင်္ဂနာနတ္တာဒီနီတိ ဧတ္ထ ဣတ္ထိပုရိသသဏ္ဌာနဝသေန လိင်္ဂနာနတ္တံ. ဒေဝမနုဿတိရစ္ဆာနာဒိဝသေန ဣတ္ထိလိင်္ဂဿ ပုထုတ္တံ, တထာ ပုရိသလိင်္ဂဿ. ဒေဝါဒိဘေဒေ ဣတ္ထိလိင်္ဂေ ပစ္စေကံ နာနတ္တကာယတာသင်္ခါတဿ အညမညဝိသဒိသသဘာဝဿ ဒေသာဒိဘေဒဘိန္နဿ စ ဝိသေသဿ ဝသေန ပဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တထာ ပုရိသလိင်္ဂေ. လိင်္ဂနိဗ္ဗတ္တကဿ ဝါ ကမ္မဿ ယထာဝုတ္တနာနတ္တာဒိဝသေန လိင်္ဂဿ နာနတ္တာဒီနိ ယောဇေတဗ္ဗာနိ. လိင်္ဂနာနတ္တာဒီသု ပဝတ္တတ္တာ သညာဒီနံ နာနတ္တာဒီနိ. တေနေဝါဟ ‘‘ကမ္မနာနတ္တာဒီဟိ နိဗ္ဗတ္တာနိ ဟိ တာနီ’’တိ. အပဒါဒိနာနာကရဏဒဿနေန လိင်္ဂနာနတ္တံ ဒဿိတံ. တသ္မိဉ္စ ဒဿိတေ သညာနာနတ္တာဒယော ဒဿိတာ ဧဝါတိ အာဝတ္တတိ ဘဝစက္ကန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အနာဂ…ပေ… ဃဋေန္တော’’တိ. ဣတ္ထိလိင်္ဂပုရိသလိင်္ဂါဒိ ဝိညာဏာဓိဋ္ဌိတဿ ရူပက္ခန္ဓဿ သန္နိဝေသဝိသေသော. သညာသီသေန စတ္တာရော ခန္ဓာ ဝုတ္တာ. ဝေါဟာရဝစနေန စ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ ဝေါဟရိတဗ္ဗဘာဝေန ပဝတ္တိ ဒီပိတာ, ယာ သာ တဏှာဒိဋ္ဌိအဘိနိဝေသဟေတူတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘လိင်္ဂါဒိ…ပေ… ယောသာနာနီ’’တိ အာဟ.

‘සිතින් කරන ලද්දක්ම’ යනු අභිසංස්කාර විඤ්ඤාණයෙන් කරන ලද්දක්ම යන්නයි. ‘නානත්වාදීන්ගේ නිර්ණය කිරීම’ යන්නෙහි මෙහි නිර්ණය කිරීම යන්න එක් එක් පදයට සම්බන්ධ කළ යුතුය. නිර්ණය කිරීම යනු වෙන් කොට හඳුනාගැනීම හෙවත් මිශ්‍ර නොවීමයි. එයින් ධර්මය නිශ්චිත වූවක් වන්නේය යන අදහසින් ‘නිශ්චිතභාවය’ යැයි පැවසීය. ‘ලිංග නානත්වාදිය’ යන්නෙහි මෙහි ස්ත්‍රී පුරුෂ සන්ථාන වශයෙන් ඇති ලිංග නානාත්වය අදහස් වේ. දේව, මනුෂ්‍ය, තිරිසන් ආදී වශයෙන් ස්ත්‍රී ලිංගයේ බහුලත්වයද, එසේම පුරුෂ ලිංගයේ බහුලත්වයද වේ. දේවාදී භේද ඇති ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි එක් එක් නානත්ත්ව කායතා සංඛ්‍යාත වූ එකිනෙකට අසදෘශ ස්වභාවය ඇති දේශාදී භේදයෙන් ප්‍රභින්න වූ විශේෂය අනුව ප්‍රභේදය දත යුතුය. පුරුෂ ලිංගයෙහි ද එසේමය. ලිංගය උපදවන්නා වූ කර්මයෙහි යථෝක්ත නානත්වාදීන්ගේ වශයෙන් ලිංගයේ නානත්වාදිය යෙදිය යුතුය. ලිංග නානත්වාදීන් කෙරෙහි පවතින බැවින් සඤ්ඤා ආදියේ නානත්වාදිය වේ. එබැවින් ‘ඒවා කර්ම නානත්වාදීන්ගෙන් උපන් ඒවාමය’ යි පැවසීය. පාද ආදියේ නානත්ව දර්ශනයෙන් ලිංග නානත්වය පෙන්වන ලදී. එය පෙන්වූ කල්හි සඤ්ඤා නානත්වාදියද පෙන්වන ලද්දේම වේ යැයි භවචක්‍රය කැරකෙන බව දක්වමින් ‘අනාගතය... පෙ... ගළපමින්’ යැයි පැවසීය. ස්ත්‍රී ලිංග පුරුෂ ලිංගාදිය යනු විඤ්ඤාණයෙන් අධිෂ්ඨිත වූ රූපස්කන්ධයේ පිහිටීමේ විශේෂයයි. ‘සඤ්ඤා’ යන ප්‍රධානත්වයෙන් නාමස්කන්ධ සතර පවසන ලදී. ව්‍යවහාර වචනයෙන් පඤ්චස්කන්ධයන්ගේ ව්‍යවහාර කළ යුතු භාවයෙන් පැවැත්ම දක්වන ලදී. එය තණ්හා, දිට්ඨි, අභිනිවේසයන්ට හේතු වේ යන අරුත දක්වමින් ‘ලිංගාදි... පෙ... අවසානය’ යැයි පැවසීය.

‘‘ယေ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ အကုသလာ အကုသလဘာဂိယာ, သဗ္ဗေတေ မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ’’တိ (အ. နိ. ၁.၅၆-၅၇), ‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. ပ. ၁, ၂) စ ဧဝမာဒိဝစနတော စိတ္တဟေတုကံ ကမ္မန္တိ အာဟ ‘‘ကမ္မဉှိ စိတ္တတော နိဗ္ဗတ္တ’’န္တိ. ယထာသင်္ချန္တိ ကမ္မတော လိင်္ဂံ လိင်္ဂတော သညာတိ အတ္ထော. န ပုရိမဝိကပ္ပေ ဝိယ ကမ္မတော လိင်္ဂသညာ လိင်္ဂတော လိင်္ဂသညာတိ ဥဘယတော ဥဘယပ္ပဝတ္တိဒဿနဝသေန. ‘‘ဘေဒံ ဂစ္ဆန္တိ ဣတ္ထာယံ ပုရိသောတိ ဝါ’’တိ ဘေဒဿ ဝိသေသိတတ္တာ ဣတ္ထာဒိဘာဝေန ဝေါဟရိတဗ္ဗဘာဝေါ ဣဓ ဘေဒေါတိ ‘‘ဣတ္ထိပုရိသာဒိဝေါဟာရံ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. အဒ္ဓဒွယဝသေနာတိ အတီတပစ္စုပ္ပန္နဒ္ဓဒွယဝသေန. ဂုဏာဘိဗျာပနံ [Pg.72] ကိတ္တီတိ အာဟ ‘‘ပတ္ထဋယသတ’’န္တိ. ကမ္မနာနာကရဏေန ဝိနာ ကမ္မနိဗ္ဗတ္တနာနာကာရဏာဘာဝတော ‘‘ကမ္မဇေဟိ…ပေ… နာနာကရဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အဝိပစ္စနောကာသော အဋ္ဌာနဘူတာ, ဂတိကာလောပိ ဝါ. ကာမာဝစရံ အဘိသင်္ခါရဝိညာဏံ ရူပဓာတုယာ စက္ခုဝိညာဏာဒိံ ဇနေတွာ အနောကာသတာယ တဒါရမ္မဏံ အဇနေန္တံ ဧတ္ထ နိဒဿေတဗ္ဗံ. ဧကစ္စစိတ္တကရဏဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ စက္ခာဒိဝေကလ္လေန စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ အဇနကံ ကမ္မဝိညာဏံ အဝသေသပစ္စယဝိကလေ အနောဂဓံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တဒပိ ကာလဂတိပယောဂါဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သင်္ဂဟိတန္တိ. ဧတ္ထ စ ‘‘သဟကာရီကာရဏဝိကလံ ဝိပါကဿ အစ္စန္တံ ဩကာသမေဝ န လဘတိ, ဣတရံ ဝိပါကေကဒေသဿ လဒ္ဓေါကာသန္တိ, ဣဒမေတေသံ နာနတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ, တံ ဝိပါကဿ ဩကာသလာဘေ သတိ သဟာယကာရဏဝိကလတာဝ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တံ.

‘මහණෙනි, යම්කිසි අකුසල ධර්ම කෙනෙක් ඇත්ද, ඒ අකුසල් කොටසට අයත් ධර්මයෝ සිත පූර්වාංගම කොට ඇත්තාහ’ (අං.නි. 1.56-57) සහ ‘ධර්මයෝ සිත පූර්වාංගම කොට ඇත්තාහ’ (ධම්මපද 1, 2) ආදී වචනවලින් සිත හේතු කොටගත් කර්මය පවසමින් ‘කර්මය සිතින් උපදින ලද්දකි’ යැයි කීය. ‘අනුපිළිවෙළින්’ යනු කර්මයෙන් ලිංගයද, ලිංගයෙන් සඤ්ඤාවද යන අර්ථයයි. පෙර විකල්පයෙහි මෙන් කර්මයෙන් ලිංගසඤ්ඤාවද, ලිංගයෙන් ලිංගසඤ්ඤාවද යන දෙපාර්ශ්වයෙන්ම දෙවැදෑරුම් පැවැත්ම දැක්වීමක් මෙහි නැත. ‘ස්ත්‍රියකැයි හෝ පුරුෂයෙකැයි හෝ භේදයට (වෙනසට) පැමිණෙත්’ යැයි භේදය විශේෂ කළ බැවින් ස්ත්‍රී පුරුෂාදී වශයෙන් ව්‍යවහාර කළ යුතු බව මෙහි ‘භේදය’ වන බැවින් ‘ස්ත්‍රී පුරුෂාදී ව්‍යවහාරයට පැමිණෙත්’ යැයි පැවසීය. ‘අද්ධා දෙකේ වශයෙන්’ යනු අතීත හා වර්තමාන යන කාල දෙකේ වශයෙන් යන්නයි. ගුණ පැතිරවීම කීර්තිය යැයි දක්වමින් ‘පැතිරුණු යසස’ යැයි කීය. කර්මයේ විවිධත්වය හැර කර්මයෙන් උපදින විවිධත්වයක් නොමැති බැවින් ‘කර්මජයන්ගේ... පෙ... නානාකරණය’ යැයි පවසන ලදී. විපාක දීමට අවකාශයක් නොමැති තැන ‘අස්ථානය’ හෙවත් නොවෙන දෙයක් විය හැකිය, නැතහොත් ගති හා කාලය විය හැකිය. කාමාවචර අභිසංස්කාර විඤ්ඤාණය රූප ධාතුවේ චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිය උපදවා අවකාශයක් නොමැති කමින් තදාරම්මණය නූපදවන බව මෙහි නිදසුන් කළ යුතුය. එක්තරා සිතක් ඇති කිරීම අභිප්‍රේත බැවින්, ඇස් ආදියේ විකලත්වයෙන් චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිය නූපදවන කර්ම විඤ්ඤාණය සෙසු ප්‍රත්‍ය විකල වූ විට අවකාශ නොලබන බව දත යුතුය. එයද ‘කාලය, ප්‍රයෝගය’ ආදී ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සංග්‍රහ කරන ලදී. මෙහිදී ‘සහකාරී කාරණය විකල වූ විට විපාකයට සත්‍ය වශයෙන්ම අවකාශය නොලැබේ, අනෙක විපාකයේ කොටසකට අවකාශ ලැබීමයි, මෙය මොවුන්ගේ වෙනසයි’ කියා පවසති. එය විපාකයට අවකාශ ලැබෙන කල්හි සහකාරී කාරණ විකලත්වයක් නැත යන අදහසින් පවසන ලද්දකි.

ဘဝတု တာဝ ဘဝိတွာ အပဂတံ ဘူတာပဂတံ, အနုဘဝိတွာ အပဂတံ ပန ကထန္တိ အာဟ ‘‘အနုဘူတဘူတာ’’တိအာဒိ. တေန အနုဘူတ-သဒ္ဒေန ယော အတ္ထော ဝုစ္စတိ, တဿ ဘူတ-သဒ္ဒေါယေဝ ဝါစကော, န အနု-သဒ္ဒေါ, အနု-သဒ္ဒေါ ပန ဇောတကောတိ ဒဿေတိ. သာခါဘင်္ဂသဒိသာ ဟိ နိပါတောပသဂ္ဂါတိ. ကိရိယာဝိသေသကတ္တဉ္စ ဥပသဂ္ဂါနံ အနေကတ္ထတ္တာ ဓာတုသဒ္ဒါနံ တေဟိ ဝတ္တဗ္ဗဝိသေသဿ ဇောတနဘာဝေနေဝ အဝစ္ဆိန္ဒနန္တိ ယတ္တကာ ဓာတုသဒ္ဒေန အဘိဓာတဗ္ဗာ အတ္ထဝိသေသာ, တေသံ ယံ သာမညံ အဝိသေသော, တဿ ဝိသေသေ အဝဋ္ဌာပနံ တဿ တဿ ဝိသေသဿ ဇောတနမေဝါတိ အာဟ ‘‘သာမည…ပေ… ဝိသေသီယတီ’’တိ. အနုဘူတ-သဒ္ဒေါ ဗဟုလံ ကမ္မတ္ထေ ဧဝ ဒိဿတီတိ တဿ ဣဓ ကတ္တုအတ္ထဝါစိတံ ဒဿေတုံ ‘‘အနုဘူတသဒ္ဒေါ စာ’’တိအာဒိမာဟ. သတိပိ သဗ္ဗေသံ စိတ္တုပ္ပာဒါနံ သဝေဒယိတဘာဝတော အာရမ္မဏာနုဘဝနေ, သဝိပလ္လာသေ ပန သန္တာနေ စိတ္တာဘိသင်္ခါရဝသေန ပဝတ္တိတော အဗျာကတေဟိ ဝိသိဋ္ဌော ကုသလာကုသလာနံ သာတိသယော ဝိသယာနုဘဝနာကာရောတိ အယမတ္ထော ဣဓာဓိပ္ပေတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဝတ္တုံ အဓိပ္ပာယဝသေနာ’’တိ အာဟ. ဘူတာပဂတဘာဝါဘိဓာနာဓိပ္ပာယေနာတိ ကုသလာကုသလဿ အာကဍ္ဎနုပါယမာဟ.

පළමුව ‘වී නැති වූයේ’ (භවිත්වා අපගතං) යනු භූතාපගතයයි. ‘අනුභව කොට නැති වූයේ’ (අනුභවිත්වා අපගතං) යන්න කෙසේ දැයි පවසමින් ‘අනුභූතභූත’ ආදිය කීය. එම ‘අනුභූත’ ශබ්දයෙන් යම් අර්ථයක් කියවේද, එහි ‘භූත’ ශබ්දයම වාචක වන අතර ‘අනු’ ශබ්දය නොවේ. ‘අනු’ ශබ්දය වනාහි ජෝතක (බැබළවීම හෙවත් අර්ථය ඉස්මතු කිරීම) බව දක්වයි. නිපාත හා උපසර්ග වනාහි අත්තක් කැඩීම බඳු වේ (අර්ථය පැහැදිලි කරයි). උපසර්ගයන්ගේ ක්‍රියා විශේෂක බවද, ධාතු ශබ්දයන්ගේ සහේතුක බව නිසා ඒවායින් කිය යුතු විශේෂය ජෝතක භාවයෙන්ම අවසන් වන බැවින්, ධාතු ශබ්දයෙන් කිව යුතු අර්ථ විශේෂයන්ගේ යම් සාමාන්‍ය අවිශේෂයක් ඇද්ද, එය විශේෂයෙහි පිහිටුවීම ඒ ඒ විශේෂය ජෝතනය කිරීමක්ම යැයි පවසමින් ‘සාමාන්‍ය... පෙ... විශේෂ කරනු ලැබේ’ යැයි පැවසීය. ‘අනුභූත’ ශබ්දය බහුලව කර්ම අර්ථයෙහිම (විෂය අර්ථයෙහි) පෙනෙන බැවින් මෙහි එහි කර්තෘ අර්ථවාචක බව දැක්වීමට ‘අනුභූත ශබ්දය ද’ යනාදිය පැවසීය. සියලු චිත්තෝත්පාදයන්ට අරමුණු අනුභව කිරීමේදී විඳින සුලු බව (වේදයිත භාවය) ඇති නමුත්, විපල්ලාස සහිත සන්තතියෙහි චිත්ත අභිසංස්කාර වශයෙන් පැවතීම නිසා අබ්‍යාකත ධර්මයන්ට වඩා විශිෂ්ට වූ, කුසලාකුසලයන්ගේ අතිශය විෂයානුභවන ආකාරය මෙහි අදහස් කරන ලද අර්ථය බව දක්වමින් ‘පැවසීමේ අභිප්‍රාය වශයෙන්’ යැයි කීය. ‘භූතාපගත භාවය පැවසීමේ අභිප්‍රායෙන්’ යනු කුසලාකුසලයේ ආකර්ෂණ උපාය පැවසීමකි.

ဥပ္ပတိတကိစ္စနိပ္ဖာဒနတော ဥပ္ပတိတသဒိသတ္တာ ‘‘ဥပ္ပတိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အာရဒ္ဓေါတိ အနာဂတဿပိ တဿေဝ ဥပ္ပန္န-သဒ္ဒေန ဝုတ္တတာယ ကာရဏမာဟ. ဧတ္ထ စ ရဇ္ဇနာဒိဝသေန အာရမ္မဏရသာနုဘဝနံ သာတိသယန္တိ အကုသလဉ္စ ကုသလဉ္စ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဒ္ဓတာသာမညေန ‘‘သဗ္ဗသင်္ခတံ ဘူတာပဂတ’’န္တိ [Pg.73] ဝုတ္တံ. သမ္မောဟဝိနောဒနိယံ ပန ‘‘ဝိပါကာနုဘဝနဝသေန တဒါရမ္မဏံ. အဝိပက္ကဝိပါကဿ သဗ္ဗထာ အဝိဂတတ္တာ ဘဝိတွာ ဝိဂတတာမတ္တဝသေနကမ္မဉ္စ ဘူတာပဂတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တေနေဝ တတ္ထ ဩကာသကတုပ္ပန္နန္တိ ဝိပါကမေဝါဟ. ဣဓ ပန ကမ္မမ္ပီတိ. အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဘဝတိ ဧတ္ထ ကိလေသဇာတန္တိ ဘူမီတိ ဝုတ္တာ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ. အဂ္ဂိအာဟိတော ဝိယာတိ ဘူမိလဒ္ဓန္တိ ဝတ္တဗ္ဗတာယ ဥပါယံ ဒဿေတိ. ဧတေနာတိ ကမ္မံ. ဧတဿာတိ ဝိပါကော ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

හටගත් කෘත්‍යය නිමවීම නිසා හටගත්තක් බඳු වූ බැවින් ‘උප්පතිත’ (හටගත්) යැයි කියන ලදී. ‘උපදින්නට ආරම්භ වූ’ යනු අනාගතයට අයත් වූවක් වුවද එය ‘උපන්’ යන ශබ්දයෙන් පැවසීමට හේතුව පැවසීමකි. මෙහි ඇලුම් කිරීම් ආදියේ වශයෙන් අරමුණෙහි රස විඳීම අතිශයින්ම සිදුවන බැවින් අකුසලය සහ කුසලය උපදී නැතිවී යාම යන සාමාන්‍ය ලක්ෂණයෙන් ‘සියලු සංඛත ධර්මයන් භූතාපගතය’ (වී පහව ගිය ඒවාය) යැයි කියන ලදී. සම්මෝහවිනෝදනියෙහි වනාහි ‘විපාක අනුභව කිරීමේ වශයෙන් තදාරම්මණය වේ. විපාක නොදුන් විපාකය සර්වප්‍රකාරයෙන් පහව නොගිය බැවින්, වී නැතිවී යාමේ මාත්‍රය වශයෙන් කර්මයද භූතාපගතය’ යැයි පවසන ලදී. එබැවින් එහි ‘අවකාශය ලද හෙයින් උපන්’ යැයි විපාකයම පැවසීය. මෙහි වනාහි කර්මයද (එසේම වේ). අරමුණු කිරීමේ වශයෙන් මෙහි කෙලෙස් උපදින බැවින් ‘භූමි’ යැයි උපාදානස්කන්ධයන් පවසන ලදී. ගින්න තැන්පත් කළාක් මෙන් ‘භූමිය ලබන ලද’ යැයි පැවසිය යුතු ආකාරය පෙන්වයි. ‘මීන්’ යනු කර්මයයි. ‘මොහුගේ’ යනු විපාකය යැයි දත යුතුය.

အဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာတိ အဝိနောဒိတတ္တာ. သဘူမိယန္တိ သကဘူမိယံ. ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာတိ ပုန ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အဒတွာ. ခဏတ္တယေကဒေသဂတံ ခဏတ္တယဂတန္တိ ဝုတ္တန္တိ ယထာဝုတ္တဿ ဥဒါဟရဏဿ ဥပစာရဘာဝမာဟ. တေန ဥပ္ပန္နာ ဓမ္မာ ပစ္စုပ္ပန္နာ ဓမ္မာတိ ဣဒမေတ္ထ ဥဒါဟရဏံ ယုတ္တန္တိ ဒဿေတိ. ပဓာနေနာတိ ပဓာနဘာဝေန. ဒေသနာယ စိတ္တံ ပုဗ္ဗင်္ဂမန္တိ လောကိယဓမ္မေ ဒေသေတဗ္ဗေ စိတ္တံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကတွာ ဒေသနာ ဘဂဝတာ ဥစိတာတိ ဒဿေတိ. ဓမ္မသဘာဝံ ဝါ သန္ဓာယာတိ လောကိယဓမ္မာနံ အယံ သဘာဝေါ ယဒိဒံ တေ စိတ္တဇေဋ္ဌကာ စိတ္တပုဗ္ဗင်္ဂမာ ပဝတ္တန္တီတိ ဒဿေတိ. တေန တေသံ တထာဒေသနာယ ကာရဏမာဟ, သဗ္ဗေ အကုသလာ ဓမ္မာ စိတ္တဝဇ္ဇာတိ အတ္ထော. ကေစီတိ ပဒကာရာ. ဖဿာဒယောပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန ရာဂါဒယော သမ္ပိဏ္ဍေတိ. ကာလဘေဒါဘာဝေပိ ပစ္စယဘာဝေန အပေက္ခိတော ဓမ္မော ပုရိမနိပ္ဖန္နော ဝိယ ဝေါဟရီယတီတိ အာဟ ‘‘ပဌမံ ဥပ္ပန္နော ဝိယာ’’တိ. အနုပစရိတမေဝဿ ပုဗ္ဗင်္ဂမဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘အနန္တရပစ္စယမန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘ခီဏာ ဘဝနေတ္တီ’’တိအာဒိဝစနတော (ဒီ. နိ. ၂.၁၅၅; နေတ္တိ. ၁၁၄) နေတ္တိဘူတာယ တဏှာယ ယုတ္တံ စိတ္တံ နာယကန္တိ အာဟ ‘‘တဏှာသမ္ပယုတ္တံ ဝါ’’တိ.

‘අවික්ඛම්භිතත්තා’ යනු දුරු නොකරන ලද බැවිනි. ‘සභූමියං’ යනු තමාගේ භූමියෙහි (තලයෙහි) ය. ‘විච්ඡින්දිත්වා’ යනු නැවත ඉපදීමට ඉඩ නොදී (සිඳ දමා) යන්නයි. ක්ෂණ තුනෙන් එක් කොටසකට පැමිණි දෙය ‘ක්ෂණත්‍රයට පැමිණි’ බව පැවසීමෙන්, කලින් දැක්වූ උදාහරණයෙහි උපචාරාර්ථය පවසයි. එමඟින් ‘උපන්නා වූ ධර්මයෝ වර්තමාන ධර්මයෝය’ යන මෙම උදාහරණය මෙහි උචිත බව පෙන්වයි. ‘පධානෙන’ යනු ප්‍රධානත්වයෙනි. දේශනාවෙහි සිත පෙරටු කොට ඇති බව පැවසීමෙන්, ලෞකික ධර්මයන් දේශනා කිරීමේදී සිත පෙරටු කොට දේශනා කිරීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උචිත බව පෙන්වයි. එසේත් නැතහොත් ධර්ම ස්වභාවය අරමුණු කොට පවසන්නේ නම්, ලෞකික ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය නම් සිත ජේෂ්ඨ කොට සිත පෙරටු කොට පවත්නා බව පෙන්වයි. එමඟින් ඒවා එලෙස දේශනා කිරීමට හේතුව පවසයි; එනම් සියලු අකුසල ධර්මයෝ සිත බැහැර කොට (වෙනත් චෛතසික සමඟ වුවද සිත පෙරටු කොට) පවත්නා බවයි. ‘කේචි’ (ඇතැම්හු) යනු පද සාදන්නන්ය. ‘ඵස්සාදයෝපි’ යන මෙහි ‘පි’ ශබ්දයෙන් රාගාදීන් ද ඇතුළත් කරයි. කාල භේදයක් නොමැති වුවද, ප්‍රත්‍ය භාවයෙන් අපේක්ෂිත ධර්මය කලින් නිපන් දෙයක් සේ ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ; එබැවින් ‘පළමුව උපන්නාක් මෙන්’ යැයි පවසන ලදී. මොහුගේ (සිතේ) පෙරටුගාමී බව උපචාර රහිතවම දැක්වීමට ‘අනන්තර ප්‍රත්‍යය වූ මනස’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘භව රැහැන (තණ්හාව) ක්ෂය විය’ යනාදී වචනවලින් පෙන්වන පරිදි, රැහැනක් බඳු වූ තණ්හාවෙන් යුක්ත වූ සිත නායකයා ලෙස හැඳින්වේ; එබැවින් ‘තණ්හාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූ හෝ’ යැයි පවසන ලදී.

‘‘ယံ တသ္မိံ သမယေ စေတသိကံ သာတ’’န္တိ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ သောမနဿဝေဒနာ သာတသဘာဝါတိ အာဟ ‘‘သဘာဝဝသေန ဝုတ္တ’’န္တိ. နိပ္ပရိယာယေန မဓုရ-သဒ္ဒေါ ရသဝိသေသပရိယာယော, ဣဋ္ဌဘာဝသာမညေန ဣဓ ဥပစာရေန ဝုတ္တောတိအာဟ ‘‘မဓုရံ ဝိယာ’’တိ. ပရမတ္ထတော တဏှာဝိနိမုတ္တော နန္ဒိရာဂေါ နန္ဒိရာဂဘာဝေါ ဝါ နတ္ထီတိ ‘‘န ဧတ္ထ သမ္ပယောဂဝသေန သဟဂတဘာဝေါ အတ္ထီ’’တိ, ‘‘နန္ဒိရာဂသဟဂတာ’’တိ စ ဝုစ္စတိ. တေန ဝိညာယတိ ‘‘သဟဂတသဒ္ဒေါ တဏှာယ နန္ဒိရာဂဘာဝံ ဇောတေတီ’’တိ. အဝတ္ထာဝိသေသဝါစကော ဝါ [Pg.74] သဟ-သဒ္ဒေါ ‘‘သနိဒဿနာ’’တိအာဒီသု ဝိယ, သဗ္ဗာသုပိ အဝတ္ထာသု နန္ဒိရာဂသဘာဝါဝိဇဟနဒီပနဝသေန နန္ဒိရာဂဘာဝံ ဂတာ နန္ဒိရာဂသဟဂတာတိ တဏှာ ဝုတ္တာ. ဂတ-သဒ္ဒဿ ဝါ ‘‘ဒိဋ္ဌိဂတ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ အတ္ထန္တရာဘာဝတော နန္ဒိရာဂသဘာဝါ တဏှာ ‘‘နန္ဒိရာဂသဟဂတာ’’တိ ဝုတ္တာ, နန္ဒိရာဂသဘာဝါတိ အတ္ထော. ဣဓာပီတိ ဣမိဿံ အဋ္ဌကထာယံ. ဣမသ္မိမ္ပိ ပဒေတိ ‘‘သောမနဿသဟဂတ’’န္တိ ဧတသ္မိမ္ပိ ပဒေ. အယမေဝတ္ထောတိ သံသဋ္ဌော ဧဝ. ယထာဒဿိတသံသဋ္ဌသဒ္ဒေါတိ အတ္ထုဒ္ဓါရပ္ပသင်္ဂေန ပါဠိတော အဋ္ဌကထာယ အာဂတသံသဋ္ဌသဒ္ဒေါ. သဟဇာတေတိ သဟဇာတတ္ထေ.

‘එම අවස්ථාවෙහි යම් චෛතසික සැපයක් ඇද්ද’ යනුවෙන් නිර්දේශ කළ බැවින්, සෝමනස්ස වේදනාව සුවදායක ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් ‘ස්වභාවය අනුව පවසන ලදී’ යැයි කියන ලදී. ඍජු අර්ථයෙන් ‘මධුර’ ශබ්දය රස විශේෂයකට නමකි. මෙහිදී යහපත් බවේ (ඉෂ්ට භාවයේ) සමානත්වය නිසා උපචාර වශයෙන් පවසන ලදී; එබැවින් ‘මධුර දෙයක් මෙන්’ යැයි කියන ලදී. පරමාර්ථ වශයෙන් තණ්හාවෙන් තොර වූ නන්දිරාගයක් හෝ නන්දිරාග බවක් නැති හෙයින්, ‘මෙහි සම්ප්‍රයෝග වශයෙන් සහගත භාවයක් නැත’ යන්නත්, ‘නන්දිරාග සහගත’ යන්නත් පවසනු ලැබේ. එයින් ‘සහගත’ ශබ්දය මඟින් තණ්හාවෙහි නන්දිරාග බව ප්‍රකාශ කරන බව වටහා ගත යුතුය. එසේත් නැතහොත් ‘සනිදස්සන’ යනාදියෙහි මෙන් ‘සහ’ ශබ්දය අවස්ථා විශේෂයක් පවසයි. සෑම අවස්ථාවකදීම නන්දිරාග ස්වභාවය අත්නොහරින බව පෙන්වීමෙන්, නන්දිරාග බවට පැමිණි තණ්හාව ‘නන්දිරාග සහගත’ යැයි පවසන ලදී. එසේත් නැතහොත් ‘දිට්ඨිගත’ යනාදියෙහි මෙන් ‘ගත’ ශබ්දයෙහි වෙනත් අර්ථයක් නොමැති බැවින්, නන්දිරාග ස්වභාවය ඇති තණ්හාව ‘නන්දිරාග සහගත’ යැයි කියන ලදී; එහි අර්ථය නන්දිරාග ස්වභාවය යන්නයි. ‘මෙහි ද’ යනු මේ අටුවාවෙහි ය. ‘මෙම පදයෙහි ද’ යනු ‘සෝමනස්ස සහගත’ යන මෙම පදයෙහි ද යන්නයි. ‘මෙම අර්ථයමයි’ යනු මිශ්‍ර වූ (සංසට්ඨ) බවමයි. කලින් පෙන්වා දුන් පරිදි ‘සංසට්ඨ’ ශබ්දය නම් අර්ථ උද්ධාරණය කිරීමේ ප්‍රසංගයේදී පාළියෙන් අටුවාවට පැමිණි සංසට්ඨ ශබ්දයයි. ‘සහජාතේ’ යනු සහජාත අර්ථයෙහිය.

ကာလဝိသေသာနပေက္ခော ကမ္မသာဓနော အာဘဋ္ဌ-သဒ္ဒေါ ဘာသိတပရိယာယောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အဘာသိတဗ္ဗတာ အနာဘဋ္ဌတာ’’တိ. ပါဠိယန္တိ ဣမိဿာ ပဌမစိတ္တုပ္ပာဒပါဠိယံ. အဘာသိတတ္တာ ဧဝါတိ အသင်္ခါရိကဘာဝဿ အဝုတ္တတ္တာ ဧဝ. ကာရဏပရိယာယတ္တာ ဝတ္ထုသဒ္ဒဿ ပစ္စယဘာဝသာမညတော ဒွါရဘူတဓမ္မာနမ္ပိ သိယာ ဝတ္ထုပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘ဒွါရံ ဝတ္ထူတိ ဝုတ္တ’’န္တိ. တေန ဝတ္ထု ဝိယ ဝတ္ထူတိ ဒဿေတိ. မနောဒွါရဘူတာ ဓမ္မာ ယေဘုယျေန ဟဒယဝတ္ထုနာ သဟ စရန္တီတိ ဒွါရေန…ပေ… ဟဒယဝတ္ထု ဝုတ္တန္တိ အာဟ ယထာ ‘‘ကုန္တာ ပစရန္တီ’’တိ. သကိစ္စဘာဝေနာတိ အတ္တနော ကိစ္စဘာဝေန, ကိစ္စသဟိတတာယ ဝါ. အညာသာဓာရဏောတိ သ-သဒ္ဒဿ အတ္ထမာဟ. သကော ဟိ ရသော သရသောတိ.

කාල විශේෂයක් අපේක්ෂා නොකරන, කර්ම සාධන වූ ‘ආභට්ඨ’ ශබ්දය දේශනා කළ (පැවසූ) යන අර්ථය දෙන බව පෙන්වමින් ‘නොපැවසිය යුතු බව අනාභට්ඨ බවයි’ යැයි පවසන ලදී. ‘පාළියෙහි’ යනු මෙම පළමු චිත්ත උත්පාද පාළියෙහි ය. ‘නොදෙසූ බැවින්ම’ යනු අසංඛාරික භාවය නොපැවසූ බැවින්මය. ‘වස්තු’ ශබ්දය හේතු යන අර්ථය දෙන හෙයින්, ප්‍රත්‍ය භාවයේ සමානත්වය නිසා ද්වාර වූ ධර්මයන්ට ද ‘වස්තු’ යන නම යෙදිය හැකිය; එබැවින් ‘ද්වාරය වස්තුව යැයි කියන ලදී’ යනුවෙන් පවසන ලදී. එමඟින් (හෘදය) වස්තුව මෙන් (ද්වාරය ද) වස්තුවක් බව පෙන්වයි. මනෝ ද්වාරය බවට පත් වූ ධර්මයෝ බොහෝ විට හෘදය වස්තුව සමඟ පවත්නා බැවින්, ද්වාරය මඟින්... හෘදය වස්තුව පවසන ලදැයි ‘හෙල්ල දරන්නන් හැසිරෙති’ යන උදාහරණය මෙන් පවසන ලදී. ‘සකිච්චභාවේන’ යනු තමන්ගේ කෘත්‍යය (කාර්යය) බැවින් හෝ කෘත්‍යය සහිත වූ බැවින් හෝ ය. ‘අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන’ යනු ‘ස’ ශබ්දයේ අර්ථය පවසයි. තමාගේම වූ රසය ‘ස රස’ (ස්වකීය රසය) වේ.

အနန္တရစိတ္တဟေတုကတ္တာ စိတ္တဿ ဧကသမုဋ္ဌာနတာ ဝုတ္တာ, သဟဇာတစိတ္တဖဿဟေတုကတ္တာ စေတသိကာနံ ဒွိသမုဋ္ဌာနတာ. ‘‘စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဓမ္မာ, ဖုဋ္ဌော ဘိက္ခဝေ ဝေဒေတိ, ဖုဋ္ဌော သဉ္ဇာနာတိ, ဖုဋ္ဌော စေတေတီ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၉၃) ဟိ ဝုတ္တံ.

අනන්තර චිත්තය (පෙර සිත) හේතු කොට ගන්නා බැවින් සිතේ ඒකසමුට්ඨාන භාවය පවසන ලදී; සහජාත සිත සහ ඵස්සය හේතු කොට ගන්නා බැවින් චෛතසිකයන්ගේ ද්විසමුට්ඨාන භාවය පවසන ලදී. මක්නිසාද යත්, ‘මහණෙනි, සිතින් උපදින ධර්මයෝ වනාහි (ඵස්සයෙන්) ස්පර්ශ කරන ලද්දේ විඳියි, ස්පර්ශ කරන ලද්දේ හඳුනා ගනියි, ස්පර්ශ කරන ලද්දේ චේතනා කරයි’ යනුවෙන් දේශනා කර ඇති බැවිනි.

သုခုမရဇာဒိရူပန္တိ အဏုတဇ္ဇာရိရူပမာဟ. ပရမာဏုရူပေ ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဝတ္ထုပရိတ္တတာယာတိ ဧတေန အနေကကလာပဂတာနိ ဗဟူနိယေဝ ရူပါယတနာနိ သမုဒိတာနိ သံဟစ္စကာရိတာယ သိဝိကုဗ္ဗဟနဉာယေန စက္ခုဝိညာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယော, န ဧကံ ကတိပယာနိ ဝါတိ ဒဿေတိ. နနု စ ဧဝံ သန္တေ စက္ခုဝိညာဏံ သမုဒါယာရမ္မဏံ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ သမုဒါယဿေဝ အဘာဝတော. န ဟိ ပရမတ္ထတော သမုဒါယော နာမ ကောစိ အတ္ထိ. ဝဏ္ဏာယတနမေဝ ဟိ ယတ္တကံ ယောဂျဒေသေ အဝဋ္ဌိတံ, သတိ [Pg.75] ပစ္စယန္တရသမာယောဂေ တတ္တကံ ယထာဝုတ္တေန ဉာယေန စက္ခုဝိညာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယော ဟောတိ အဝိကပ္ပကတ္တာ တဿ. တဒဘိနိဟဋံ ပန မနောဝိညာဏံ အနေကက္ခတ္တုံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ပုရိမသိဒ္ဓကပ္ပနာဝသေန သမူဟာကာရေန သဏ္ဌာနာဒိအာကာရေန စ ပဝတ္တတီတိ ကိံ စက္ခုဝိညာဏဿ ဧကံ ဝဏ္ဏာယတနံ အာရမ္မဏံ, ဥဒါဟု အနေကာနီတိ န စောဒေတဗ္ဗမေတံ. န ဟိ ပစ္စက္ခဝိသယေ ယုတ္တိမဂ္ဂနာ ယုတ္တာ. ကိဉ္စ ဘိယျော အစ္ဆရာသံဃာတက္ခဏေန အနေကကောဋိသင်္ခါယ စိတ္တုပ္ပတ္တိယာ ပဝတ္တနတော စိတ္တဿ လဟုပရိဝတ္တိတာယ သမာနေပိ ဃဋသရာဝါဒိဝဏ္ဏာနံ ယောဂျဒေသာဝဋ္ဌာနေ ပုရိမမနသိကာရာနုရူပံ ‘‘ဃဋော’’တိ ဝါ ‘‘သရာဝေါ’’တိ ဝါ ပဌမံ တာဝ ဧကော မနောဝိညာဏသန္တာနေန ပရိစ္ဆိဇ္ဇတိ, ပစ္ဆာ ဣတရော စက္ခုဝိညာဏဝီထိယာ ဗျဝဟိတေနာတိ အဝိသေသဝိဒုတာယ ပန ဃဋသရာဝါဒိဗုဒ္ဓိယာ အဘေဒါပတ္တိပရိကပ္ပနာတိ. ဤဒိသီပေတ္ထ စောဒနာ အစောဒနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ခဏပရိတ္တတာယာတိ ပဗန္ဓက္ခဏဿ ဣတ္တရတာယ. ပဗန္ဓဝသေန ဟိ ပစ္စေကံ ရူပါရူပဓမ္မာ ဝိရောဓိအဝိရောဓိပစ္စယသမာယောဂေ လဟုံ ဒန္ဓဉ္စ နိရုဇ္ဈနတော ပရိတ္တကာလာ ဒီဃကာလာ စ ဟောန္တိ, သဘာဝလက္ခဏဝသေန ပန ဧကပရိစ္ဆေဒါ ဧဝါတိ. ယထာ စ ရူပါယတနံ, ဧဝံ ဣတရာနိပိ. သဒ္ဒါဒယောပိ ဟိ ဝတ္ထုပရိတ္တတာဒိဘာဝေန လဗ္ဘန္တီတိ. အစ္စာသန္နာဒိတာယာတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အနာဝဇ္ဇနံ ကေနစိ ပဋိစ္ဆန္နတာတိ ဧဝမာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. ဝိသယိဓမ္မံ ဝိသေသတော သိနောတိ ဗန္ဓတီတိ ဝိသယောတိ အနညတ္ထဘာဝါပေက္ခော ဝိသယောတိ အာဟ ‘‘ဝိသယော အနညတ္ထဘာဝေနာ’’တိ. န ဟိ စက္ခုဝိညာဏာဒယော ရူပါယတနာဒိတော အညသ္မိံ အာရမ္မဏေ ပဝတ္တန္တီတိ. ဂါဝေါ စရန္တိ ဧတ္ထာတိ ဂေါစရော, ဂေါစရော ဝိယာတိ ဂေါစရောတိ သမ္ဗဟုလစာရိတာပေက္ခော ဂေါစရောတိ အာဟ ‘‘ဂေါစရော တတ္ထ စရဏေနာ’’တိ. ဗဟုလဉှိ စက္ခုဝိညာဏာဒီဟိ ရူပါဒယော ဂယှန္တိ, န တထာ မနောဝိညာဏေနာတိ. တေသန္တိ မနောဝိညာဏေန ဂယှမာနာနံ ရူပါယတနာဒီနံ. ‘‘ဝစနဿ အနုပပတ္တိတော’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု ပဉ္စဒွါရေ ပဝတ္တမနောဝိညာဏဓာတုံ သန္ဓာယ တေသံ ဂေါစရဝိသယံ ပစ္စနုဘောတီတိ ဝစနံ ဥပပဇ္ဇတိယေဝါတိ? န, နိယမာဘာဝတော. န ဟိ ပဉ္စဒွါရာဘိနိဟဋံယေဝ မနော ဣဓ ‘‘မနော’’တိ ဝုတ္တန္တိ နိယမဟေတု အတ္ထီတိ, ဧတံယေဝ ဝါ စောဒနံ မနသိ ကတွာ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏာဒိဂ္ဂဟဏံ ကတံ. ဧဝံဝဏ္ဏောတိအာဒိဝစနတော ပုဗ္ဗေနိဝါသအတီတာနာဂတံသဉာဏာဒယောပိ ဣဓ သမ္ဘဝန္တိ. ဣတရထာတိ ရူပံ သဒ္ဒန္တိအာဒိနာ.

‘සූක්ෂ්ම රජස් ආදී රූප’ යනු අණුතජ්ජාරී රූප (අතිශය කුඩා රූප) බව පවසයි. පරමාණු රූප පිළිබඳව නම් කිවයුතු දෙයක්ම නැත. ‘වස්තුවේ පරීත්ත (කුඩා) බව නිසා’ යන්නෙන් විවිධ කලාපයන්ට අයත් බොහෝ වූ රූප ආයතනයන් එක් රැස්ව, සාමූහිකව ක්‍රියා කිරීමෙන්, සිවිගෙයක් ඔසවාගෙන යන්නන්ගේ න්‍යායයෙන් චක්ඛු විඤ්ඤාණයට (ඇසට) අරමුණු වීමේ ප්‍රත්‍යය වන බවත්, එය එක් රූපයක් හෝ රූප කිහිපයක් පමණක් නොවන බවත් පෙන්වා දෙයි. එසේ නම්, චක්ඛු විඤ්ඤාණය සමූහයක් අරමුණු කරගන්නේ දැයි ප්‍රශ්න කළහොත්? නැත, එය එසේ නොවේ; මන්ද යත් පරමාර්ථ වශයෙන් ‘සමූහය’ නමින් පවතින කිසිවක් නැති බැවිනි. සුදුසු ප්‍රදේශයක පිහිටි වර්ණ ආයතනයම, අන්‍ය ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවක් ඇති කල්හි, කලින් කී න්‍යායයට අනුව එම චක්ඛු විඤ්ඤාණයට අරමුණු ප්‍රත්‍යය වේ. එය එම චක්ඛු විඤ්ඤාණයේ විකල්ප රහිත (නිර්විකල්පක) බවයි. ඉන්පසු හටගන්නා මනෝ විඤ්ඤාණය වාර ගණනාවක් උපදිමින්, පෙර පුරුදු සංකල්පනා බලයෙන් සමූහ වශයෙන්ද, හැඩය (සණ්ඨාන) ආදී වශයෙන්ද පවතියි. එබැවින් චක්ඛු විඤ්ඤාණයට අරමුණු වන්නේ එක් වර්ණ ආයතනයක්ද නැතහොත් බොහෝ වර්ණ ආයතනයන්දැයි මෙහිදී විමසිය යුතු නොවේ. මන්දයත් ප්‍රත්‍යක්ෂ විෂයයන් කෙරෙහි තර්ක සෙවීම සුදුසු නොවන බැවිනි. තවද, අසුරු සැණක් වැනි සුළු කාලයකදී කෝටි ගණනක් සිත් උපදින බැවින්ද, සිත ඉතා වේගයෙන් වෙනස් වන බැවින්ද, බඳුන් ආදියේ වර්ණයන් සුදුසු තැනක පිහිටා තිබියදී පෙර මනසිකාරයට අනුකූලව ‘මේ බඳුනක්’ යැයි හෝ ‘මේ තලියක්’ යැයි පළමුව එක් මනෝ විඤ්ඤාණ සන්තතියකින් වෙන්කර හඳුනා ගනී. ඉන්පසු අනෙක් වර්ණය චක්ඛු විඤ්ඤාණ වීථිය මගින් වෙන් කරනු ලබයි. විශේෂයක් නොදන්නා බැවින් බඳුන, තලිය ආදී බුද්ධියෙහි වෙනසක් නැතැයි සිතීම වැරදිය. මෙවැනි චෝදනා නොසලකා හැරිය යුතු බව දත යුතුය. ‘ක්ෂණ පරීත්තතාව’ යනු ප්‍රබන්ධ ක්ෂණයෙහි (පැවැත්මෙහි) ස්වල්ප බවයි. රූප අරූප ධර්මයන් ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුව අනුව එකිනෙක වේගයෙන් හෝ සෙමින් නිරුද්ධ වන බැවින් ප්‍රබන්ධ වශයෙන් කෙටි කාලීන හෝ දිගු කාලීන විය හැකිය. එහෙත් ස්වභාව ලක්ෂණ වශයෙන් ඒවා එක හා සමාන ක්ෂණිකත්වයකින් යුක්තය. රූප ආයතනය මෙන්ම අනෙකුත් ආයතන ද එසේමය. ශබ්ද ආදියෙහිද වස්තුවේ ස්වල්ප බව (වස්තු පරීත්තතා) ආදිය දක්නට ලැබේ. ‘අතිශයින් සමීප බව’ යනාදියෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් මෙනෙහි නොකිරීම, කිසිවකින් වැසී තිබීම ආදිය ඇතුළත් වේ. විෂය ධර්මය විශේෂයෙන් තමා වෙත බැඳගන්නා බැවින් ‘විෂය’ නම් වේ. අන්‍ය අරමුණක පවතින්නේ නැත යන අදහසින් ‘අන්‍ය අරමුණක නොපවතින බැවින් විෂය නම් වේ’ යයි පැවසීය. චක්ඛු විඤ්ඤාණාදිය රූප ආයතනය හැර අන්‍ය අරමුණක නොපවතියි. ගවයන් මෙහි හැසිරෙති යන අර්ථයෙන් ‘ගෝචර’ නම් වේ. ගෝචරයක් මෙන් වූයේ ගෝචරයයි. බොහෝ සෙයින් එහි හැසිරෙන බැවින් ‘එහි හැසිරෙන බැවින් ගෝචරය’ යැයි පැවසීය. චක්ඛු විඤ්ඤාණාදිය මගින් රූප ආදිය බහුලව ග්‍රහණය කරනු ලබයි, මනෝ විඤ්ඤාණයෙන් එසේ නොවේ. ‘ඔවුන්ගේ’ යනු මනෝ විඤ්ඤාණයෙන් ගනු ලබන රූප ආයතනයාදියයි. ‘වචනයේ නොගැලපීම නිසා’ යැයි කීවේ ඇයි? පංචද්වාරයෙහි පවතින මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව අරභයා ‘ඔවුන්ගේ ගෝචර විෂයය අනුභව කරයි’ යන වචනය ගැලපේ නොවේද? නැත, එහි නියමයක් නැති බැවිනි. මෙහි ‘මනස’ යැයි කී කල්හි එය පංචද්වාරයෙන්ම නිපන් මනස යැයි කීමට නියමයක් නැත. නැතහොත් මෙම විමසීම සිතට ගෙන දිව්‍ය චක්ෂුර් ඥානාදිය ගැන සඳහන් කරන ලදී. ‘මෙවැනි වර්ණ ඇත්තක්’ ආදී වචන නිසා පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානය, අතීත අනාගත අංශ ඥානයන් ද මෙහි ඇතුළත් වේ. එසේ නොමැති නම් රූපය, ශබ්දය ආදී වශයෙනි.

ဘောဇန [Pg.76]…ပေ… ဥဿာဟာဒီဟီတိ ဣဒံ ယာယ ကမ္မညတာယ ရူပကာယဿ ကလ္လတာ ဟောတိ, တဿာ ပစ္စယနိဒဿနံ. ဘောဇနေ ဟိ သမ္မာပရိဏတေ သပ္ပာယေ စ ဥတုဘောဇနေ သမ္မုပယုတ္တေ သမ္မာပယောဂသင်္ခါတေ ကာယိကစေတသိကဝီရိယေ စ သမာရဒ္ဓေ လဟုတာဒိသဗ္ဘာဝေန ကာယော ကမ္မက္ခမော ဟောတိ သဗ္ဗကိရိယာနုကူလောတိ. အထ ဝါ ဘောဇန…ပေ… ဥဿာဟာဒီဟီတိ ဣဒံ ကာယဿ ကလျတာယ ဝိယ ဥပဒ္ဒုတတာယပိ ကာရဏဝစနံ. ဝိသမဘောဇနာပရိဏာမာဒိတော ဟိ ကာယဿ ဥပဒ္ဒဝကရာ ဝါတာဒယော ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ. အနုဝတ္တန္တဿာတိ ပဒံ ‘‘ဇယံ ဝေရံ ပသဝတီ’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၂၀၁) ဝိယ ဟေတုအတ္ထဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဇာဂရဏနိမိတ္တဉှိ ဣဓ အနုဝတ္တနံ အဓိပ္ပေတန္တိ. အထ ဝါ အနုဝတ္တန္တဿာတိ ဣဒံ ပကတိယာ ဒိဋ္ဌာဒိဝသေန အာပါထဂမနုပနိဿယာနံ ကလျတာဒိနိဗ္ဗတ္တာနံ ကာယိကသုခါဒီနံ သမ္ဘဝဒဿနံ. ကာယကလျတာဒိံ အနနုဝတ္တန္တဿ ဟိ ယထာဝုတ္တဥပနိဿယာဘောဂါဘာဝေန ဝုတ္တပ္ပကာရံ အာပါထဂမနံ န သိယာတိ. ယထာနုဘူတေ ရူပါဒိဝိသယေ စိတ္တဿ ဌပနံ အာဝဇ္ဇနံ စိတ္တပဏိဒဟနံ. ယထာနုဘူတေန ရူပါဒိနာ သဒိသံ အသဒိသံ သမ္ဗန္ဓဉ္စ သဒိသာသဒိသသမ္ဗန္ဓံ, တဿ ဒဿနာဒိ သဒိသာသဒိသသမ္ဗန္ဓဒဿနာဒိ, စိတ္တပဏိဒဟနဉ္စ သဒိသာသဒိသ…ပေ… ဒဿနာဒိ စ စိတ္တ…ပေ… ဒဿနာဒယော တေ ပစ္စယာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဓာတုက္ခောဘာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဒေဝတူပသံဟာရာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. တံသဒိသတာ ဒိဋ္ဌသုတသဒိသတာ. တံသမ္ပယုတ္တတာ ဒိဋ္ဌသုတပဋိဗဒ္ဓတာ. ကေနစိ ဝုတ္တေတိ ဣမိနာ သဒ္ဓါယ အနုဿဝနိဗ္ဗတ္တတံ အာဟ. အာကာရဝိစာရဏန္တိ တေသံ တေသံ အတ္ထာနံ ဥပဋ္ဌာနာကာရဝိစာရဏံ. ကတ္ထစိ အတ္ထေ.

‘භෝජනය ...පෙ... උත්සාහය ආදිය නිසා’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ යම්කිසි කර්මණ්‍යතාවක් (ක්‍රියාශීලී බවක්) හේතුවෙන් රූප කයේ ඇතිවන සැහැල්ලු බව (කල්ලතාව) ඇතිවීමට බලපාන හේතු දැක්වීමයි. භෝජනය මැනවින් දිරවීම (පරිණාමය වීම), සුදුසු ඍතුව හා භෝජනය පරිභෝජනය කිරීම සහ නිවැරදි ප්‍රයෝගය නම් වූ කායික හා චෛතසික වීර්යය ඇති වූ කල්හි, සැහැල්ලු බව ආදිය ඇතිවීමෙන් ශරීරය සියලු ක්‍රියාවන්ට සුදුසු වූ කර්මණ්‍ය බවට පත්වෙයි. එසේත් නැතහොත්, ‘භෝජනය ...පෙ... උත්සාහය ආදිය නිසා’ යන්නෙන් කයේ කල්ලතාව (නීරෝගී බව) මෙන්ම උපද්‍රව ඇතිවීමට ද හේතු දක්වයි. අසමතුලිත ආහාර රටාව හා ආහාර නොදිරවීම ආදියෙන් ශරීරයට උපද්‍රව කරන වාතය ආදී දෝෂයන් උපදින බැවිනි. ‘අනුවර්තනය වන්නාට’ යන පදය ‘ජයම් වෙරම් පසවති’ (ජයග්‍රහණය වෛරය වඩවයි) ආදී තැන්වල මෙන් හේතු අර්ථයෙන් දත යුතුය. මෙහිදී අවදි වීමේ නිමිත්ත අනුවර්තනය වීම අදහස් කෙරේ. එසේත් නැතහොත්, ‘අනුවර්තනය වන්නාට’ යනු ස්වභාවිකව දක්නා ලද දේ අනුව අරමුණු වලට පැමිණීම (ආපාථගමන) හා උපනිශ්‍රය නිසා හටගත් කල්ලතාව ආදී කායික සුඛයන්ගේ සම්භවය පෙන්වීමයි. කයේ කල්ලතාව ආදිය අනුවර්තනය නොවන්නාට, කලින් කී උපනිශ්‍රයයන් හා මනසිකාරයන් නොමැති වීමෙන් වදාල ප්‍රකාරයට අරමුණු ඉදිරිපත් වීම සිදු නොවේ. අනුභව කරන ලද රූප ආදී විෂයයන් කෙරෙහි සිත පිහිටුවීම ‘ආවර්ජනය’ හෝ ‘චිත්ත ප්‍රණිධානය’ යි. අනුභව කරන ලද රූප ආදියට සමාන හෝ අසමාන හෝ සම්බන්ධ වූ දේ ‘සදිස-අසදිස සම්බන්ධ’ නම් වේ. ඒවා දැකීම ආදිය ‘සදිස-අසදිස සම්බන්ධ දර්ශනාදිය’ යි. සිතේ ප්‍රණිධානය හා සදිස-අසදිස සම්බන්ධ දර්ශනාදිය ඒ සඳහා ප්‍රත්‍යය වන බව සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘ධාතු ක්ෂෝභය ආදිය’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් දේවතාවන් විසින් අරමුණු ඉදිරිපත් කිරීම ආදිය ඇතුළත් වේ. ‘තත් සදිසතාව’ යනු දුටු හෝ ඇසූ දේට සමාන බවයි. ‘තත් සම්ප්‍රයුක්තතාව’ යනු දුටු හෝ ඇසූ දේට සම්බන්ධ බවයි. ‘යමෙකු විසින් පවසන ලද’ යන්නෙන් ශ්‍රද්ධාව හා ඇසීම (අනුශ්‍රවය) නිසා හටගත් බව පවසයි. ‘ආකාර විචාරණය’ යනු ඒ ඒ අර්ථයන් සිතට වැටහෙන ආකාරය විමසීමයි. යම් අර්ථයකදී ය.

နိယမိတဿာတိ ကုသလမေဝ မယာ ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗန္တိ ဧဝံ နိယမိတဿ. ပသာဒသိနေဟာဘာဝေါ ဒေါသဗဟုလတာယ ဟောတီတိ လူခပုဂ္ဂလာ ဒေါသဗဟုလာတိ အာဟ.

‘නියම කරන ලද’ යනු ‘මා විසින් කුසල්ම උපදවා ගත යුතුය’ යනුවෙන් නියම කරන ලද බවයි. පැහැදීම හා සෙනෙහස නැති බව ද්වේෂය බහුල වීම නිසා සිදුවන බැවින්, රළු (ලූඛ) පුද්ගලයෝ ද්වේෂය බහුල අය බව පැවසීය.

အာယတနဘာဝတောတိ ကာရဏဘာဝတော.

‘ආයතන ස්වභාවයෙන්’ යනු ‘හේතු ස්වභාවයෙන්’ යන්නයි.

ဝိဇ္ဇမာနဝတ္ထုသ္မိန္တိ ဧတေန ‘‘ဝိနာပိ ဒေယျဓမ္မပရိစ္စာဂေန စိတ္တုပ္ပာဒမတ္တေနေဝ ဒါနမယံ ကုသလံ ဥပစိတံ ဟောတီ’’တိ ကေသဉ္စိ အတိဓာဝနံ နိဝတ္တိတံ ဟောတီတိ.

‘විද්‍යමාන වස්තුවක් පවතින කල්හි’ යන්නෙන්, ‘දිය යුතු දෙයක් පරිත්‍යාග කිරීමෙන් තොරව, සිත ඉපදවීමෙන් පමණක්ම දානමය කුසල් රැස් වේ’ යැයි පවසන ඇතැමෙකුගේ අන්තගාමී මතය බැහැර කරනු ලබයි.

ဓမ္မသဝနဿ [Pg.77] ဃောသနံ ဓမ္မသဝနဃောသနံ. တဿာတိ ‘‘သဒ္ဒဒါနံ ဒဿာမီ’’တိ သဒ္ဒဝတ္ထူနံ ဌာနကရဏဘေရိအာဒီနံ သသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိကရဏဿ. စိန္တနံ တထာ တထာ စိတ္တုပ္ပာဒနံ. အညတ္ထာတိ သုတ္တေသု. အပရတ္ထာတိ အဘိဓမ္မပဒေသု. အပရိယာပန္နာတိ ပဒဿ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ‘‘ပရိဘောဂရသော’’တိအာဒိကာယ အတ္ထဝဏ္ဏနာယ ပရတော ဗဟူသု ပေါတ္ထကေသု လိခီယတိ, ယထာဌာနေယေဝ ပန အာနေတွာ ဝတ္တဗ္ဗာ. တတ္ထ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ လက္ခဏပညတ္တိယော အညာယတနတ္တာ ဆ အဇ္ဈတ္တိကာယတနာနိ အသင်္ဂဟိတာ ဓမ္မာယတနေနာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ධර්ම ශ්‍රවණය සඳහා කෙරෙන ඝෝෂාව ධර්මසවණඝෝෂාව නම් වේ. "මම ශබ්ද දානයක් දෙන්නෙමි" යන අදහසින් බෙර ආදී ශබ්ද උපකරණ මගින් ශබ්දය පැවැත්වීම ඊට අයත් වේ. එසේම ඒ පිළිබඳව සිතීම හෙවත් චිත්තෝත්පාදය ද ඊට ඇතුළත් වේ. සූත්‍රයන්හි එක් ආකාරයකට ද අභිධර්මයේ තවත් ආකාරයකට ද මෙය දැක්වේ. ඇතැම් පද විවරණ (උදා: පරිභෝග රසය ආදිය) පොත්පත්වල පසුව ලියැවුණ ද ඒවා අදාළ ස්ථානයට ගෙන විග්‍රහ කළ යුතුය. පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යමාන නොවන බැවින් ලක්ෂණ ප්‍රඥප්ති ද, අන්‍ය ආයතන බැවින් ආධ්‍යාත්මික ආයතන සය ද ධම්මායතනයට ඇතුළත් නොවන බව මෙහිදී යෙදිය යුතුය.

‘‘ဧကဒွါရိကကမ္မံ အညသ္မိံ ဒွါရေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု ရူပါဒီသု ဧကာရမ္မဏံ စိတ္တံ ယထာ န အညာရမ္မဏံ ဟောတိ စိတ္တဝိသေသဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ, ဧဝံ ကမ္မဝိသေသေ အဓိပ္ပေတေ ကာယဒွါရာဒီသု ဧကဒွါရိကကမ္မံ အညသ္မိံ ဒွါရေ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ တတ္ထေဝ ပရိယောသိတတ္တာ, အထ ကမ္မသာမညံ အဓိပ္ပေတံ, ရူပါဒီသု ဧကာရမ္မဏန္တိ ဣဒံ ဥဒါဟရဏံ န သိယာတိ? န, အသဒိသဘာဝဝိဘာဝနဝသေန ဥဒါဟဋတ္တာ, ဣတရထာ မနောဝိညာဏဘူတံ ဣဒံ စိတ္တံ ဆသုပိ ဝိသယေသု ပဝတ္တနတော အနိဗဒ္ဓါရမ္မဏန္တိ အာရမ္မဏံ သဒိသူဒါဟရဏဘာဝေန ဝုစ္စေယျ အာရမ္မဏံ ဝိယ ဒွါရမ္ပိ အနိဗဒ္ဓန္တိ. ယသ္မာ ပန သတိပိ ကမ္မာနံ ဒွါရန္တရစရဏေ ယေဘုယျေန ဝုတ္တိယာ တဗ္ဗဟုလဝုတ္တိယာ စ ဒွါရကမ္မာနံ အညမညံ ဝဝတ္ထာနံ ဝက္ခတိ, တသ္မာ ပါဏာတိပါတာဒိဘာဝသာမညေန ကမ္မံ ဧကတ္တနယဝသေန ဂဟေတွာ တဿ ဝစီဒွါရာဒီသု ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝတော ကမ္မဿ အနိဗဒ္ဓတ္တာတိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ကာယဒွါရာဒီသု ဧကဒွါရိကကမ္မံ အညသ္မိံ ဒွါရေ န နုပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ. ရူပါဒီသု ပန ဧကာရမ္မဏံ စိတ္တံ တေနေဝါရမ္မဏေန ပရိစ္ဆိန္နန္တိ ဝိသိဋ္ဌမေဝ ဂဟိတန္တိ အာရမ္မဏမေဝ နိဗဒ္ဓန္တိ ဝုတ္တန္တိ စိတ္တဝိသေသော ဧဝ ဂဟိတော, န စိတ္တသာမညံ. ‘‘နနု စ ရူပါရမ္မဏံ ဝါ…ပေ… ဓမ္မာရမ္မဏံ ဝါ ယံ ယံ ဝါ ပနာ’’တိ အာရမ္မဏမ္ပိ အနိယမေနေဝ ဝုတ္တန္တိ? သစ္စမေတံ, တတ္ထ ပန ယံ ရူပါဒီသု ဧကာရမ္မဏံ စိတ္တံ, တံ တေန ဝိနာ နပ္ပဝတ္တတိ, ကမ္မံ ပန ကာယဒွါရိကာဒိဘေဒံ ဝစီဒွါရာဒီသု န နပ္ပဝတ္တတီတိ ဣမဿ ဝိသေသဿ ဇောတနတ္ထံ ပါဠိယံ အာရမ္မဏမေဝ ဂဟိတံ, ဒွါရံ န ဂဟိတန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘အာရမ္မဏမေဝ နိဗဒ္ဓ’’န္တိအာဒိနာ. ဝစီဒွါရေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနမ္ပိ ပါဏာတိပါတာဒီတိ အတ္ထော.

"එක් ද්වාරයකට අයත් කර්මය වෙනත් ද්වාරයක උපදී" යයි කීවේ ඇයි? රූපයම අරමුණු කරන සිතට වෙනත් අරමුණක් නැති සේම, කාය ද්වාරාදියේ සිදුවන කර්මය එතැනින්ම අවසන් වන බැවින් වෙනත් ද්වාරයක උපදින්නේ නැත. එය කර්මයේ පොදු ස්වභාවය නම්, "රූපයම අරමුණු කිරීම" යන උදාහරණය නොගැලපේ ද? නැත, අසදෘශ ස්වභාවය දැක්වීම සඳහා එම උදාහරණය ගෙන ඇත. එසේ නොවන්නට, මනෝ විඤ්ඤාණය සය ද්වාරයෙහිම හැසිරෙන බැවින් අරමුණක් නියම නැති බවත්, ඒ නිසාම ද්වාරය ද නියම නැති බවත් කිව හැකි වනු ඇත. කර්මයන් ද්වාරයන් අතර මාරු වුවද, බහුලව පවතින ද්වාරය අනුව ඒවා වෙන් කර දක්වනු ලැබේ. ඒ නිසා ප්‍රාණාඝාතාදී කර්ම වාග් ද්වාරාදියේ ද පැවතිය හැකි බැවින් කර්මය එක් ද්වාරයකටම සීමා නොවන බව "කාය ද්වාරාදියේ එක් කර්මයක් අනෙක් ද්වාරයක නොඋපදින්නේ නොවේ" යන්නෙන් පැහැදිලි කරයි. රූපය අරමුණු කරන සිත එම අරමුණෙන්ම වෙන් කර දක්වන බැවින් එහි අරමුණ නියමිත බව කියනු ලැබේ. "රූපාරම්මණයක් හෝ... ධම්මාරම්මණයක් හෝ..." යනුවෙන් අරමුණ ද නියමයක් නැතිව දක්වා තිබේ නේද? එය සත්‍යයකි, නමුත් යම් අරමුණක් සහිත සිතක් එය නොමැතිව පවතින්නේ නැත. එහෙත් කායද්වාරික කර්මය වාග් ද්වාරාදියේ ද පැවතිය හැකිය. මෙම විශේෂත්වය දැක්වීමට පාළියෙහි අරමුණම ගෙන ඇත, ද්වාරය ගෙන නැත. "අරමුණම නියමිතයි" යන්නෙන් අදහස් කළේ මෙයයි. වාග් ද්වාරයෙහි උපදින්නේ ද ප්‍රාණාඝාතාදී කර්මයම බව මෙයින් අදහස් කෙරේ.

ကာမာဝစရကုသလံ

කාමාවචර කුසලය

ကာယကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ

කායකර්ම ද්වාර කථාව පිළිබඳ වර්ණනාව

ကမ္မဒွါရာနန္တိအာဒိနာ [Pg.78] ပကာသေတဗ္ဗဿ သရူပံ ပကာသနုပါယဉ္စ ဒဿေတိ. နိယတရူပရူပဝသေနာတိ ဓမ္မသင်္ဂဟေ နိဒ္ဒိဋ္ဌနိယတရူပရူပဝသေန. အညထာ ကမ္မသမုဋ္ဌာနိကကာယေ ဟဒယဝတ္ထုပိ ဂဟေတဗ္ဗံ သိယာ. ဧကသန္တတိပရိယာပန္နော ဥပါဒိန္နကကာယော ဣဓ ဂဟိတောတိ စက္ခာယတနာဒီတိ ဝုတ္တေသု ဧကော ဘာဝေါ ဟဒယဝတ္ထု စ ဂဟိတန္တိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ ‘‘စက္ခာယတနာဒီနိ ဇီဝိတပရိယန္တာနီ’’တိ သန္နိဝေသဿ ဝိဘာဝိတတ္တာ.

"කර්ම ද්වාරයන්ගේ" යනාදියෙන් ප්‍රකාශ කළ යුතු දෙයෙහි ස්වභාවය සහ එය ප්‍රකාශ කරන ආකාරය දක්වයි. ධම්මසංගණී ප්‍රකරණයෙහි දැක්වෙන නියත රූපයන්ගේ වශයෙන් මෙය ගත යුතුය. එසේ නොවන්නට, කර්මයෙන් හටගත් කයෙහි හෘදය වස්තුව ද ගත යුතු වනු ඇත. මෙහිදී එක් සන්තතියකට අයත් උපාදින්නක ශරීරය ගෙන ඇත. "චක්ඛායතනයාදියේ සිට ජීවිතේන්ද්‍රිය දක්වා" යන විග්‍රහය තුළ හෘදය වස්තුව ද අඩංගු වන බව කිව නොහැක්කේ එහි ව්‍යුහය පැහැදිලි කර ඇති බැවිනි.

ဝိပ္ဖန္ဒမာနဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏာနန္တရံ ဝိညတ္တိဂ္ဂဟဏဿ ဣစ္ဆိတတ္တာ စလနာကာရာဝ ဝါယောဓာတု ဝိညတ္တိဝိကာရသဟိတာတိ ကဒါစိ အာသင်္ကေယျာတိ တန္နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘ပဌမဇဝနသမုဋ္ဌိတာ’’တိ အာဟ. ဒေသန္တရုပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝေန စာလေတုန္တိ ဧတေန ဒေသန္တရုပ္ပတ္တိ စလနံ, တံနိမိတ္တေ စ ကတ္တုဘာဝေါ ဥပစရိတောတိ ဒဿေတိ, အညထာ ခဏိကတာ အဗျာပါရတာ စ ဓမ္မာနံ န သမ္ဘဝေယျာတိ. တဒဘိမုခဘာဝဝိကာရဝတီတိ တံဒိသမဘိမုခေါ တဒဘိမုခေါ, တဿ ဘာဝေါ တဒဘိမုခဘာဝေါ, သော ဧဝ ဝိကာရော, တံသမင်္ဂိနီ ဝါယောဓာတု တဒဘိမုခဘာဝဝိကာရဝတီ. ဣဒါနိ တဒဘိမုခဘာဝဝိကာ ရဿ ဝိညတ္တိဘာဝံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အဓိပ္ပာယသဟဘာဝီ’’တိအာဒိ. ဧဝဉ္စ ကတွာတိအာဒိနာ ဣမိဿာ အတ္ထဝဏ္ဏနာယ လဒ္ဓဂုဏံ ဒဿေတိ. တတ္ထ အာဝဇ္ဇနဿာတိ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနဿ. ယတော ဗာတ္တိံသာတိအာဒိနာ တဿ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကတာ န သက္ကာ ပဋိသေဓေတုန္တိ ဒဿေတိ.

සැලෙන ස්වභාවය ග්‍රහණය කරගත් පසුව විඤ්ඤත්තිය ග්‍රහණය කර ගැනීමට කැමති බැවින්, චලන ආකාරය සහිත වායෝ ධාතුව විඤ්ඤත්ති විකාරය හා සහිත යැයි ඇතැම්විට සැක කළ හැකිය. එය වළක්වනු පිණිස "පළමු ජවන සිතින් උපන්" යැයි පැවසීය. දේශාන්තරෝත්පත්තියට හේතු වන බැවින් චලනය යනු තැනකින් තැනකට පැමිණීමයි. එයට හේතු වීමේ කර්තෘත්වය උපචාර වශයෙන් දක්වයි. එසේ නොවන්නට ධර්මයන්ගේ ක්ෂණික බව හා නිර්ව්‍යාපාර බව සිදු නොවේ. අභිමුඛ බවෙහි විකාරය සහිත වීම යනු අදාළ දිශාවට අභිමුඛ වීමයි. එම අභිමුඛ ස්වභාවයම විකාරයයි. එයින් යුත් වායෝ ධාතුව "තදභිමුඛභාව විකාරවතී" නම් වේ. දැන් එම අභිමුඛභාව විකාරයේ විඤ්ඤත්ති ස්වභාවය දක්වමින් "අධිප්පායසහභාවී" යනාදිය පැවසීය. මෙසේ කිරීමෙන් මෙම අර්ථ වර්ණනාවෙන් ලැබෙන ගුණය පෙන්වයි. එහි "ආවජ්ජනස්ස" යනු මනෝද්වාරාවජ්ජනයයි. "තිස් දෙකක් වූ..." යනාදියෙන් එහි විඤ්ඤත්ති සමුට්ඨාපක බව ප්‍රතික්ෂේප කළ නොහැකි බව පෙන්වයි.

ပစ္စယော ဘဝိတုံ သမတ္ထောတိ ဧတေန ယထာဝုတ္တဝါယောဓာတုယာ ထမ္ဘနစလနသင်္ခါတကိစ္စနိပ္ဖာဒနေ တဿ အာကာရဝိသေသဿ သဟကာရီကာရဏဘာဝမာဟ. အနိဒဿနသပ္ပဋိဃတာဒယော ဝိယ မဟာဘူတာနံ အဝတ္ထာဝိသေသမတ္တံ သော အာကာရဝိသေသောတိ ပရမတ္ထတော န ကိဉ္စိ ဟောတီတိ ‘‘ပရမတ္ထတော အဘာဝံ ဒဿေတီ’’တိ အာဟ. ပရမတ္ထတော စိတ္တသမုဋ္ဌာနဘာဝေါ ပဋိသေဓိတော. ကမ္မသမုဋ္ဌာနာဒိဘာဝဿ ပန သမ္ဘဝေါယေဝ နတ္ထီတိ ယထာဝုတ္တဝိကာရဿ ပရမတ္ထတော သဗ္ဘာဝေ နကုတောစိသမုဋ္ဌိတတ္တာ အပ္ပစ္စယတ္တံ အာပန္နံ. န ဟိ ရူပံ အပ္ပစ္စယံ အတ္ထိ, အပ္ပစ္စယတ္တေ စ သတိ နိစ္စဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ, န စ နိဗ္ဗာနဝဇ္ဇော အတ္ထော သဘာဝဓမ္မော [Pg.79] နိစ္စော အတ္ထိ. စိတ္တသမုဋ္ဌာနဘာဝေါ ဝိယာတိ ဝိညတ္တိယာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနဥပါဒါရူပဘာဝေါ ဥပစာရသိဒ္ဓေါတိ ဒဿေတိ.

"ප්‍රත්‍යය වීමට සමර්ථය" යන්නෙන් ඉහත කී වායෝ ධාතුවෙහි ස්තම්භන සහ චලන යන කෘත්‍යයන් සිදු කිරීමෙහි ලා එම ආකාර විශේෂයෙහි සහකාරී හේතු බව පවසයි. මහා භූතයන්ගේ අවස්ථා විශේෂයක් පමණක් වූ එම ආකාර විශේෂය අනිදර්ශන-සප්‍රතිඝාදී රූප මෙන් පරමාර්ථ වශයෙන් පවතින කිසිවක් නොවන බැවින් "පරමාර්ථ වශයෙන් නැති බව දක්වයි" යන්න පැවසීය. පරමාර්ථ වශයෙන් චිත්ත සමුට්ඨාන බව මෙහිදී ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. කර්ම සමුට්ඨානාදී බවක් මෙහි ඇති විය නොහැක්කේ ඉහත කී විකාරය පරමාර්ථ වශයෙන් පවතින්නේ නම් එය කිසිවකින් හට නොගත් අප්‍රත්‍ය ධර්මයක් බවට පත්වන බැවිනි. අප්‍රත්‍ය වූ රූපයක් නොමැති අතර, අප්‍රත්‍ය වුවහොත් එය නිත්‍ය වේ. නිවන හැර නිත්‍ය වූ කිසිදු ස්වභාව ධර්මයක් නැත. චිත්ත සමුට්ඨාන බව මෙන් යන්නෙන් විඤ්ඤත්තිය චිත්ත සමුට්ඨාන උපාදා රූපයක් ලෙස සැලකීම උපචාරයක් පමණක් බව දක්වයි.

ဝိညတ္တိယာ ကရဏဘူတာယ. ယံ ကရဏန္တိ ယံ စိတ္တကိရိယံ စိတ္တဗျာပါရံ. ဝိညတ္တိယာ ဝိညာတတ္တန္တိ ဣဒမေသ ကာရေတီတိ ယဒေတံ အဓိပ္ပာယဝိဘာဝနံ, ဧတံ ဝိညတ္တိဝိကာရရဟိတေသု ရုက္ခစလနာဒီသု န ဒိဋ္ဌံ, ဟတ္ထစလနာဒီသု ပန ဒိဋ္ဌံ, တသ္မာ ဝိပ္ဖန္ဒမာနဝဏ္ဏဝိနိမုတ္တော ကောစိ ဝိကာရော အတ္ထိ ကာယိကကရဏသင်္ခါတဿ အဓိပ္ပာယဿ ဉာပကောတိ ဝိညာယတိ. ဉာပကော စ ဟေတု ဉာပေတဗ္ဗမတ္ထံ သယံ ဉာတောယေဝ ဉာပေတိ, န သဗ္ဘာဝမတ္တေနာတိ ဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏာနန္တရံ ဝိကာရဂ္ဂဟဏမ္ပိ ဝိညာယတိ. တထာ ဟိ ဝိသယဘာဝမာပန္နော ဧဝ သဒ္ဒေါ အတ္ထံ ပကာသေတိ, နေတရော. တေနေဝါဟ ‘‘န ဟိ ဝိညတ္တီ’’တိအာဒိ. ယဒိ ပန စိတ္တဇရူပါနံ စလနာကာရော ဝိညတ္တိ, စက္ခုဝိညာဏဿ ဝိပ္ဖန္ဒမာနဝဏ္ဏာရမ္မဏတ္တာ တေနပိ သာ ဂဟိတာ သိယာတိ အာသင်္ကာယ နိဝတ္တနတ္ထံ အာဟ ‘‘စက္ခုဝိညာဏဿာ’’တိအာဒိ.

විඥප්තියට කරණයක් (හේතුවක්) වූ හෙයිනි. යම් කරණයක් යනු යම් චිත්ත ක්‍රියාවක් හෙවත් සිතෙහි ව්‍යාපාරයකි. විඥප්තිය පිළිබඳව දැනගත යුතු බැවින් 'මොහු මෙය කරවයි' යන යම් අභිප්‍රායයක් ප්‍රකාශ කිරීමක් ඇද්ද, එය විඥප්ති විකාරයන්ගෙන් තොර වූ ගස් සෙලවීම් ආදියෙහි දක්නට නොලැබේ. එහෙත් අත් සෙලවීම් ආදියෙහි එය දක්නට ලැබේ. එබැවින් වෙවුලන ස්වභාවය ඇති වර්ණයෙන් මිදුණු, කායික ක්‍රියාව නමින් හැඳින්වෙන අභිප්‍රාය දැනුම් දෙන්නා වූ කිසියම් විකාරයක් (වෙනස් වීමක්) ඇතැයි දත යුතුය. දැනුම් දෙන්නා වූ හේතුව, දැනගත යුතු අර්ථය තමාම දැනගෙන දැනුම් දෙයි මිස, පවත්නා මාත්‍රයෙන්ම දැනුම් නොදෙයි. එබැවින් වර්ණය ග්‍රහණය කිරීමෙන් පසුව විකාරය ග්‍රහණය කිරීමද දැනගනු ලැබේ. එසේම විෂය භාවයට පත් වූ ශබ්දයම අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි, අන්‍ය දෙයක් නොවේ. එහෙයිනි 'විඥප්තිය නොවේ' යනාදිය වදාලේ. ඉදින් චිත්තජ රූපයන්ගේ සෙලවෙන ආකාරය විඥප්තිය වන්නේ නම්, චක්ඛු විඥානය වෙවුලන වර්ණය අරමුණු කරන බැවින් එයින්ද විඥප්තිය ග්‍රහණය වේය යන සැකය දුරු කිරීම පිණිස 'චක්ඛු විඥානයාගේ' යනාදිය වදාලේය.

တာလပဏ္ဏာဒိရူပါနီတိအာဒိနာပိ ဝိညတ္တိယာ ဝိညာတဗ္ဗတံ မနောဝိညာဏေနေဝ စ ဝိညာတဗ္ဗတံ ဒဿေတိ. သဉ္ဇာနာတိ ဧတေနာတိ သညာဏံ, တဿ ဥဒကာဒိနော သညာဏံ တံသညာဏံ, တဿ အာကာရော တံသညာဏာကာရော, ဥဒကာဒိသဟစာရိပ္ပကာရော စ သော တံသညာဏာကာရော စာတိ ဥဒကာ…ပေ… ကာရော, တံ ဂဟေတွာ ဇာနိတွာ. တဒါကာရဿာတိ ဥဒကာဒိဉာပနာကာရဿ. ယဒိ ယထာဝုတ္တဝိကာရဂ္ဂဟဏံယေဝ ကာရဏံ အဓိပ္ပာယဂ္ဂဟဏဿ, အထ ကသ္မာ အဂ္ဂဟိတသင်္ကေတဿ အဓိပ္ပာယဂ္ဂဟဏံ န ဟောတီတိ? န ကေဝလံ ဝိကာရဂ္ဂဟဏမေဝ အဓိပ္ပာယဂ္ဂဟဏဿ ကာရဏံ, ကိဉ္စရဟီတိ အာဟ ‘‘ဧတဿ ပနာ’’တိအာဒိ.

'තල කොළ ආදී රූපයන්' යනාදියෙන් විඥප්තිය දැනගත යුතු බවත්, එය මනෝ විඥානයෙන්ම දැනගත යුතු බවත් දක්වයි. මෙයින් හඳුනාගනියි යන අර්ථයෙන් සංඥාණය නම් වේ. එම ජලය ආදිය හඳුනාගැනීම 'තංසංඥාණ' නම් වේ. එහි ආකාරය 'තංසංඥාණාකාර' නම් වේ. ජලය ආදිය සමඟ පවත්නා ආකාරය වූ ඒ සංඥාණාකාරය 'උදකාදි...පෙ...කාර' නම් වේ. එය ගෙන හෙවත් දැනගෙන යනු අර්ථයයි. 'තදාකාරයාගේ' යනු ජලය ආදිය දැනුම් දෙන ආකාරයාගේ යන්නයි. ඉදින් ඉහත කී විකාරය ග්‍රහණය කිරීමම අභිප්‍රාය ග්‍රහණය කිරීමට හේතුව වන්නේ නම්, සංකේතය ග්‍රහණය නොකළ තැනැත්තාට අභිප්‍රාය ග්‍රහණය කිරීමක් සිදු නොවන්නේ ඇයි? අභිප්‍රාය ග්‍රහණය වීමට විකාරය ග්‍රහණය කිරීම පමණක්ම හේතුව නොවේ. එසේ නම් කුමක්ද? එය පැහැදිලි කිරීමට 'එතස්ස පන' (එයට වනාහි) යනාදිය වදාලේය.

အထ ပနာတိအာဒိနာ ဝိညတ္တိယာ အနုမာနေန ဂဟေတဗ္ဗတံ ဒဿေတိ. သာဓိပ္ပာယ…ပေ… နန္တရန္တိ အဓိပ္ပာယသဟိတဝိကာရေန သဟဇာတဝဏ္ဏာယတနဂ္ဂဟဏသင်္ခါတဿ စက္ခုဒွါရိကဝိညာဏသန္တာနဿ အနန္တရံ. အဓိပ္ပာယဂ္ဂဟဏဿာတိ အဓိပ္ပာယဝဝတ္ထာပကဿ တတိယဝါရေ ဇဝနဿ. အဓိပ္ပာယသဟဘူ ဝိကာရာဘာဝေ အဘာဝတောတိ ဧတေန ယထာဝုတ္တဝိကာရံ အဓိပ္ပာယဂ္ဂဟဏေန အနုမိနောတိ. ဧဝံ သတီတိအာဒိနာ ယထာနုမိတမတ္ထံ နိဂမနဝသေန ဒဿေတိ. တတ္ထ ဥဒကာဒိဂ္ဂဟဏေနေဝါတိ တာလပဏ္ဏာဒီနံ ဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏာနန္တရေန ပုရိမသိဒ္ဓသမ္ဗန္ဓာနုဂ္ဂဟိတေန ဥဒကာဒီနံ တတ္ထ အတ္ထိဘာဝဝိဇာနနေနေဝ. ယထာ တာလပဏ္ဏာဒီနံ ဥဒကာဒိသဟစာရိပ္ပကာရတံ [Pg.80] သညာဏာကာရော ဝိညာတောယေဝ ဟောတိ နာနန္တရိယကတ္တာ, ဧဝံ ဝိပ္ဖန္ဒမာနဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏာနန္တရေန ပုရိမသိဒ္ဓသမ္ဗန္ဓာနုဂ္ဂဟိတေန ဂန္တုကာမတာဒိအဓိပ္ပာယဝိဇာနနေနေဝ ဝိညတ္တိ ဝိညာတာ ဟောတိ တဒဘာဝေ အဘာဝတောတိ ဥပမာယောဇနာ.

'අථ පන' යනාදියෙන් විඥප්තිය අනුමානයෙන් ග්‍රහණය කළ යුතු බව දක්වයි. 'අභිප්‍රාය සහිත වූ...පෙ... අනතුරුව' යනු අභිප්‍රාය සහිත විකාරය හා සහජාත වූ වර්ණ ආයතනය ග්‍රහණය කිරීම සංඛ්‍යාත වූ චක්ඛු ද්වාරික විඥාන සන්තතියට අනතුරුව යන්නයි. 'අභිප්‍රාය ග්‍රහණය කිරීමේ' යනු අභිප්‍රාය තීරණය කරන්නා වූ තුන්වන වාරයේ ජවනය පිළිබඳවයි. අභිප්‍රාය හා සහජාත විකාරය නොමැති කල්හි (අභිප්‍රාය) නොපවතින බැවින්, මෙයින් ඉහත කී විකාරය අභිප්‍රාය ග්‍රහණය කිරීම මගින් අනුමාන කරයි. 'එසේ ඇති කල්හි' යනාදියෙන් අනුමාන කළ අර්ථය නිගමනයක් වශයෙන් දක්වයි. එහි 'උදකාදිග්ගහණේනේව' යනු තල කොළ ආදියේ වර්ණය ග්‍රහණය කිරීමට අනතුරුව, පෙර සිටම පවත්නා වූ සම්බන්ධය අනුසාරයෙන් එහි ජලය ඇති බව දැනගැනීමෙන්ම යන්නයි. තල කොළ ආදියේ ජලය හා සහචර වූ ආකාරය හඳුනාගැනීමේ ආකාරය දැනගන්නා ලද්දක්ම වේ මිස, එයට අනතුරුව සිදුවන්නක් නොවේ. එලෙසම සෙලවෙන වර්ණය ග්‍රහණය කිරීමට අනතුරුව, පෙර සිටම පැවති සම්බන්ධය අනුසාරයෙන් යාමට කැමති බව ආදී අභිප්‍රාය දැනගැනීමෙන්ම විඥප්තිය දැනගන්නා ලදී. එය නොමැති කල්හි (අභිප්‍රාය) නොමැති නිසාය යනුවෙන් උපමාව ගලපා ගත යුතුය.

သဘာဝဘူတန္တိ အနွတ္ထဘူတံ. ဒွိဓာတိ ဝိညာပနတော ဝိညေယျတော စ. ကာယဝိညတ္တိယာ တထာပဝတ္တမာနာယ စေတနာသင်္ခါတဿ ကမ္မဿ ကာယကမ္မဘာဝေါ နိပ္ဖဇ္ဇတိ တာယ ဥပလက္ခိတဗ္ဗတ္တာ, န ပန စတုဝီသတိယာ ပစ္စယေသု ကေနစိ ပစ္စယဘာဝတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘တသ္မိံ ဒွါရေ သိဒ္ဓါ’’တိအာဒိမာဟ. တေန ဝစီဒွါရုပ္ပန္နာပိ ပါဏာတိပါတာဒယော သင်္ဂဟိတာတိ တေသံ သင်္ဂဟိတဘာဝံ ဒဿေတိ. အထ ဝါ ကာယဒွါရုပ္ပန္နာယ ကာယကမ္မဘူတာယ စေတနာယ ဝသေန ‘‘တေန ဒွါရေန ဝိညာတဗ္ဗဘာဝတော’’တိ ဝုတ္တံ, တဿာယေဝ ဒွါရန္တရုပ္ပန္နာယ ဝသေန ‘‘တေန ဒွါရေန နာမလာဘတော’’တိ. မနောဒွါရာဝဇ္ဇနဿပိ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကဘာဝေါ နိစ္ဆိတောတိ ‘‘ဧကာဒသန္နံ ကိရိယစိတ္တာန’’န္တိ အာဟ.

'සභාම්භූත' යනු අන්වර්ථ වූ යන්නයි. 'දෙයාකාරයකින්' යනු දැනුම් දීමෙන් හා දැනගත යුතු බවෙන් යනුවෙනි. කාය විඥප්තිය එලෙස පවත්නා කල්හි, චේතනා සංඛ්‍යාත කර්මයෙහි කායකර්ම බව සිද්ධ වේ. එය එම විඥප්තියෙන් ලක්ෂණය කොට දැක්විය යුතු බැවිනි. එහෙත් සූවිසි ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් කිසිදු ප්‍රත්‍ය භාවයකින් නොවන බව දක්වමින් 'එම ද්වාරයෙහි සිද්ධ වූ' යනාදිය වදාලේය. එයින් වාග් ද්වාරයෙහි උපන් ප්‍රාණාතිපාත ආදියද සංග්‍රහ කරන ලද බැවින්, ඒවායේ සංග්‍රහ වූ බව දක්වයි. නැතහොත්, කාය ද්වාරයෙහි උපන් කායකර්ම වූ චේතනාවගේ වශයෙන් 'එම ද්වාරයෙන් දත යුතු බැවින්' යැයි ද, එම චේතනාවම වෙනත් ද්වාරයක උපන් කල්හි 'එම ද්වාරයෙන් නම ලැබෙන බැවින්' යැයි ද පවසන ලදී. මනෝද්වාරාවජ්ජනයටද විඥප්තිය සමුට්ඨාපනය කිරීමේ හැකියාව ඇති බව තීරණය කර ඇති බැවින් 'එකොළොස් ක්‍රියා සිතැත්තවුන්ගේ' යැයි වදාලේය.

ဒွါရန္တရစာရိနောတိ ဒွါရန္တရဘာဝေန ပဝတ္တနကာ. ဒွါရသမ္ဘေဒါတိ ဒွါရာနံ သင်္ကရဏတော. ဒွါရာနဉှိ ဒွါရန္တရဘာဝပ္ပတ္တိယာ သတိ ကာယဒွါရဿ ဝစီဒွါရာဒိဘာဝေါ, ဝစီဒွါရဿ စ ကာယဒွါရာဒိဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ တံတံဒွါရုပ္ပန္နကမ္မာနမ္ပိ သင်္ကရော သိယာ. တေနာဟ ‘‘ကမ္မသမ္ဘေဒေါပီ’’တိ. ဧဝံ သတိ ကာယကမ္မံ…ပေ… ဝဝတ္ထာနံ န သိယာ. ယဒိ ကမ္မာနိ ကမ္မန္တရစာရီနိ ဟောန္တိ, ကာယကမ္မာဒိကဿ ဝစီကမ္မာဒိကဘာဝါပတ္တိတော ‘‘ကမ္မသမ္ဘေဒါ ဒွါရသမ္ဘေဒေါပီ’’တိ ကာယကမ္မံ ကာယကမ္မဒွါရန္တိ အညမညဝဝတ္ထာနံ န သိယာတိ ဣမမတ္ထမာဟ ‘‘ကမ္မာနမ္ပိ ကမ္မန္တရစရဏေ ဧသေဝ နယော’’တိ. ကမ္မန္တရစရဏံ ကမ္မန္တရူပလက္ခဏတာ. တေနေဝါဟ ‘‘ဒွါရဘာဝေနာ’’တိ. ဒွါရန္တရစရဏံ ဒွါရန္တရုပ္ပတ္တိ. ဒွါရေတိ အတ္တနော ဒွါရေ. အညသ္မိန္တိ ဒွါရန္တရေ. ကမ္မာနီတိ တံတံဒွါရိကကမ္မာနိ. အညာနီတိ အညဒွါရိကကမ္မာနိ. ဒွါရေ ဒွါရာနိ န စရန္တီတိ ဒွါရန္တရဘာဝေန နပ္ပဝတ္တန္တိ, ဒွါရန္တရံ ဝါ န သင်္ကမန္တိ. ကိဉ္စာပိ ဝိညတ္တိယာ စတုဝီသတိယာ ပစ္စယေသု ယေန ကေနစိ ပစ္စယေန စေတနာယ ပစ္စယဘာဝေါ နတ္ထိ, တထာ ပန ဝိညတ္တိယာ ပဝတ္တမာနာယ ဧဝ ပါဏာတိပါတာဒိ ဟောတိ, နာညထာတိ သိယာ ဝိညတ္တိယာ ဟေတုဘာဝေါ စေတနာယာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဒွါရေဟိ ကာရဏဘူတေဟီ’’တိ. ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မန္တိ ကမ္မဝဝတ္ထာနဿေဝ ဝါ [Pg.81] ကာရဏဘာဝံ သန္ဓာယ ‘‘ဒွါရေဟိ ကာရဏဘူတေဟီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယဒိပိ ‘‘ဒွါရေဟိ ကမ္မာနီ’’တိ ဝုတ္တံ, ‘‘အညမညံ ဝဝတ္ထိတာ’’တိ ပန ဝုတ္တတ္တာ ကမ္မေဟိပိ ဒွါရာနိ ဝဝတ္ထိတာနီတိ အယမတ္ထောပိ သိဒ္ဓေါယေဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘န ကေဝလ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဒွါရစာရီဟီတိ ဒွါရာနံ သယံ ဝဝတ္ထိတဘာဝမာဟ, န ပန အဝဝတ္ထာနံ, ဝဝတ္ထာနမေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. ဣဒါနိ တံ ဝဝတ္ထာနံ ဝိဘာဝေတိ ကမ္မာနပေက္ခာတိအာဒိနာ. တတ္ထ သမယနိယမိတေန စိတ္တေန သမယော ဝိယ ဒွါရနိယမိတေဟိ ကမ္မေဟိ ဒွါရာနိ နိယမိတာနီတိ အယံ သင်္ခေပတ္ထော.

'ද්වාරාන්තරචාරී' යනු වෙනත් ද්වාරයක ස්වභාවයෙන් පවත්නා ඒවාය. 'ද්වාරසම්භේද' යනු ද්වාරයන්ගේ මිශ්‍ර වීමයි. ද්වාරයන් ද්වාරාන්තර භාවයට පත්වීම සිදු වුවහොත්, කාය ද්වාරය වාග් ද්වාරය ආදී බවටත්, වාග් ද්වාරය කාය ද්වාරය ආදී බවටත් පත් වේ. එවිට ඒ ඒ ද්වාරයන්හි උපදින කර්මයන්ගේද මිශ්‍ර වීමක් සිදු වේ. එහෙයින් 'කර්ම සම්භේදයද' යනාදිය වදාලේය. එසේ වුවහොත් කාය කර්මය...පෙ... විභේදනයක් සිදු නොවේ. ඉදින් කර්මයන් අන්‍ය කර්මයන් හා මිශ්‍ර වුවහොත්, කාය කර්මාදිය වාග් කර්මාදිය බවට පත්වන බැවින්, 'කර්ම සම්භේදයෙන් ද්වාර සම්භේදයද වේ' යැයි කාය කර්මය සහ කාය කර්ම ද්වාරය යන අන්‍යෝන්‍ය විභේදනය සිදු නොවේ යන මේ අර්ථය 'කර්මයන් අන්‍ය කර්මයන්හි හැසිරෙන කල්හිද මේ ක්‍රමයම වේ' යැයි පවසන ලදී. කර්මයන් අන්‍ය කර්මයන්හි හැසිරීම යනු අන්‍ය කර්ම ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වීමයි. එහෙයින් 'ද්වාර භාවයෙන්' යැයි වදාලේය. ද්වාරාන්තරයෙහි හැසිරීම යනු අන්‍ය ද්වාරයක ඉපදීමයි. 'ද්වාරයෙහි' යනු තමාගේ ද්වාරයෙහි යන්නයි. 'අන්‍යක' යනු වෙනත් ද්වාරයකයි. 'කර්මයන්' යනු ඒ ඒ ද්වාරික කර්මයන්ය. 'අන්‍යයන්' යනු වෙනත් ද්වාරික කර්මයන්ය. ද්වාරයෙහි ද්වාරයන් නොහැසිරේ යනු වෙනත් ද්වාරයක් ලෙස නොපවතී, නැතහොත් වෙනත් ද්වාරයකට සංක්‍රමණය නොවේ යන්නයි. විඥප්තිය සූවිසි ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් කිසිදු ප්‍රත්‍යයකින් චේතනාවට ප්‍රත්‍ය නොවුණත්, විඥප්තිය පවතින විටම ප්‍රාණාතිපාත ආදිය සිදුවන බැවින්, විඥප්තිය හේතුවක් යැයි 'හේතු වූ ද්වාරයන් මගින්' යනුවෙන් දක්වන ලදී. කාය කර්මය, වාග් කර්මය යන කර්ම විභේදනයට හේතු වන බව අදහස් කරමින් 'හේතු වූ ද්වාරයන් මගින්' යැයි කියන ලදී. 'ද්වාරයන් මගින් කර්මයන්' යැයි කීවද, 'අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් වෙන් ව පවතී' යැයි වදාළ බැවින් කර්මයන් මගින් ද්වාරයන්ද වෙන් ව පවතින බව ස්ථිර වන හෙයින් 'පමණක් නොවේ' යනාදිය වදාලේය. 'ද්වාරයන්හි නොහැසිරෙන්නන් මගින්' යන්නෙන් ද්වාරයන් තමන් විසින්ම වෙන් ව පවතින බව පවසයි මිස, වෙන් නොවන බවක් අදහස් නොකරයි. දැන් එම වෙන් වීම 'කර්මයන් අපේක්ෂා නොකොට' යනාදියෙන් විස්තර කරයි. එහි කාලය විසින් නියම කරන ලද සිතින් කාලය මෙන්, ද්වාර නියම කරන ලද කර්මයන්ගෙන් ද්වාරයන් නියම කර ඇත යන මෙය සංක්ෂිප්ත අර්ථයයි.

ဧဝံသဘာဝတ္တာတိ ဒွါရဘူတေဟိ ကာယာဒီဟိ ဥပလက္ခဏီယသဘာဝတ္တာ. အာဏတ္တိ…ပေ… မာနဿာတိ ကာယဝစီကမ္မာနံ ဝစီကာယဝိညတ္တီဟိ ပကာသေတဗ္ဗတံ အာဟ. ကာယာဒီဟီတိ ကာယဝစီဝိညတ္တီဟိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဒွါရန္တရေ စရန္တာနိပိ ကမ္မာနိ သကေန ဒွါရေန ဥပလက္ခိတာနေဝ စရန္တိ, တသ္မာ. နာပိ ကမ္မံ ဒွါရဿာတိ ယသ္မိံ ဒွါရန္တရေ ကမ္မံ စရတိ, တဿ ဒွါရဿ အနတ္တနိယဿ. တံတံဒွါရမေဝါတိ သကဒွါရမေဝ. ကမ္မဿာတိ သကသကကမ္မဿ. ယဒိ ကမ္မေဟိ ဒွါရာနိ ဝဝတ္ထိတာနိ, ‘‘ကမ္မဿ အနိဗဒ္ဓတ္တာ’’တိ ဣဒံ ကထံ နီယတီတိ အာဟ ‘‘ပုဗ္ဗေ ပနာ’’တိအာဒိ.

‘එවංසභාවත්තා’ යනු ද්වාර වශයෙන් පවතින කාය ආදියෙන් හඳුනාගත හැකි ස්වභාවයක් ඇති බැවිනි. ‘ආණත්ති...පෙ... මානස්ස’ යන්නෙන් කාය හා වාග් කර්මයන්, කාය විඥප්ති හා වාග් විඥප්ති මගින් ප්‍රකාශ කළ යුතු බව පවසයි. ‘කායාදීහි’ යනු කාය හා වාග් විඥප්තීන් මගිනි. ‘තස්මා’ යනු යම් හෙයකින් අන් ද්වාරයක හැසිරෙන කර්මයන් වුවද තම තමන්ට හිමි ද්වාරය මගින් ම හඳුනාගනු ලබමින් හැසිරෙන බැවිනි. ‘නාපි කම්මං ද්වාරස්ස’ යනු යම් ද්වාරයක කර්මය හැසිරෙයි ද, ඒ ද්වාරය එම කර්මයට අයත් නොවන බවයි. ‘තන්තන්ද්වාරමේව’ යනු ඒ ඒ කර්මයට අදාළ ද්වාරයම වේ. ‘කම්මස්ස’ යනු තම තමන්ගේ කර්මයට අදාළ ද්වාරයයි. ‘යම් හෙයකින් කර්මයන් විසින් ද්වාරයන් නියම කරනු ලැබුවේ නම්, ‘කර්මයට සම්බන්ධ නොවන බැවින්’ යන මෙම ප්‍රකාශය කෙසේ ගැලපේ දැයි’ විමසන ප්‍රශ්නයට ‘පුබ්බේ පන’ යනාදියෙන් පිළිතුරු දක්වයි.

သာတိ ဝိညတ္တိ. တဿာတိ ကမ္မဿ. ကေနစိ ပကာရေနာတိ စတုဝီသတိယာ ပစ္စယပ္ပကာရေသု ကေနစိ ပကာရေန. တံသဟဇာတာတိ ဧတေန ကာယဝိညတ္တိယာ သဗ္ဘာဝေယေဝ ကာယကမ္မဿ သဗ္ဘာဝေါ, နာညထာတိ ပရိယာယေန ဝိညတ္တိယာ ကမ္မဿ ကာရဏဘာဝံ ဝိဘာဝေတိ. တေနေဝါဟ ‘‘ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဘာဝေန ဝုတ္တာ’’တိ. ယထာဝုတ္တနိယမေနာတိအာဒိနာ ကမ္မဿ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဘာဝေ ဗျဘိစာရာဘာဝမာဟ. တတ္ထ ယထာဝုတ္တနိယမေနာတိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တပ္ပကာရေန ဝဝတ္ထာနယုတ္တိသင်္ခါတေန နိယမေန. ဒွါရစရဏေတိ အညဒွါရစရဏေ.

‘සා’ යනු ඒ විඥප්තියයි. ‘තස්සා’ යනු ඒ කර්මයේ ය. ‘කේනචි පකාරේන’ යනු විසිහතරක් වූ ප්‍රත්‍ය ආකාරයන්ගෙන් යම්කිසි ආකාරයකිනි. ‘තංසහජාතා’ යන්නෙන් කාය විඥප්තිය ඇති කල්හිම කාය කර්මය ද පවතින බවත්, අන් ලෙසකින් නොවන බවත් පවසමින් විඥප්තිය කර්මයට හේතුවන ආකාරය විස්තර කරයි. එහෙයින් ම ‘උත්පත්ති ස්ථානයක් ලෙස පවසන ලදී’ යි කීහ. ‘යථාවුත්ත නියමේන’ යනාදියෙන් කර්මය උපදින ස්ථානය පිළිබඳ නියමයෙහි වෙනසක් නොවන බව දක්වයි. එහි ‘යථාවුත්ත නියමේන’ යනු අටුවාවෙහි සඳහන් ආකාරයට, විධිමත් ලෙස වෙන්කර හඳුනාගැනීම නම් වූ නියමයයි. ‘ද්වාරචරණේ’ යනු අන් ද්වාරයක හැසිරීමයි.

ကာယကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කායකර්ම ද්වාර කථාව පිළිබඳ විවරණය නිම විය.

ဝစီကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ

වාක්කර්ම ද්වාර කථාව පිළිබඳ විවරණය

စတူဟိ အင်္ဂေဟီတိ ဧတ္ထ ‘‘သုဘာသိတံယေဝ ဘာသတိ, နော ဒုဗ္ဘာသိတံ. ဓမ္မံယေဝ, ပိယံယေဝ, သစ္စံယေဝ ဘာသတိ, နော အလိက’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၂၁၃; သု. နိ. သုဘာသိတသုတ္တ) ယာနိ အင်္ဂါနိ သုတ္တေ [Pg.82] ဝုတ္တာနိ, တေသံ စေတနာသဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘သုဘာသိတဘာသနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တထာပဝတ္တာတိ သုဘာသိတဘာသနာဒိဘာဝေန ပဝတ္တာ. သဟ သမ္ဘူတတ္တာတိ သဟေဝ ဥပ္ပန္နတ္တာ. န ဟိ ဝစီဝိညတ္တိ သဒ္ဒရဟိတာ အတ္ထိ. တထာ ဟိ ‘‘ယာ တာယ ဝါစာယ ဝိညတ္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဝါစာဂိရာ ဗျပထော’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၆၃၆) နာတိသုခုမံယေဝ သဒ္ဒဝါစံ ဝတွာ ‘‘ယာ တာယ ဝါစာယ ဝိညတ္တီ’’တိ, တာယ သဒ္ဓိံ ယောဇေတွာ ဝစီဝိညတ္တိယာ ဝုတ္တတ္တာ ရူပါယတနံ ဝိယ ဝတ္ထုပရိတ္တတာဒိနာ သဒ္ဒါယတနမ္ပိ အနိန္ဒြိယဂေါစရော အတ္ထီတိ စ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ယာ တာယ…ပေ… ဝိညာယတီ’’တိ အာဟ.

‘අංග සතරකින්’ යන්නෙහි, ‘සුභාෂිතය ම පවසයි, දුර්භාෂිතය නොවේ. ධර්මය ම පවසයි, ප්‍රියමනාප දේ ම පවසයි, සත්‍යය ම පවසයි, අසත්‍යය නොවේ’ යයි සූත්‍රයෙහි සඳහන් අංගයන්ගේ චේතනා ස්වභාවය දැක්වීම සඳහා ‘සුභාසිත භාසනා’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘තථා පවත්තා’ යනු සුභාෂිත කථා ආදී වශයෙන් පැවති කථාවයි. ‘සහ සම්භූතත්තා’ යනු එකට ම උපන් බැවිනි. ශබ්දයෙන් තොර වූ වාග් විඥප්තියක් නොමැත. ‘යම් ඒ වචනයක් මගින් කෙරෙන හැඟවීමක් (විඥප්තියක්) වේ ද’ යනුවෙන් එහෙයින් පවසන ලදී. ‘වාචාගිරා බ්‍යපථෝ’ යනාදියෙන් ඉතා සියුම් නොවන ශබ්ද වාච්‍යය පවසා, ‘යම් ඒ වචනයක් මගින් කෙරෙන විඥප්තියක් වේ ද’ යයි එය සමඟ යොදා වාග් විඥප්තිය විස්තර කරන ලදී. රූප ආයතනය මෙන්ම වස්තූන්ගේ සියුම් බව ආදියෙන් ශබ්ද ආයතනය ද ඉන්ද්‍රියයන්ට ගෝචර නොවන (අතිශය සියුම්) අවස්ථාවක් පවතින බව පෙන්වීමේ අදහසින් ‘ඒ වචනයෙන්...පෙ... දැනගනු ලැබේ’ යයි පවසන ලදී.

ဣဒါနိ အဝိသေသေန စိတ္တသမုဋ္ဌာနသဒ္ဒဿ သောတဝိညာဏာရမ္မဏတာ ပါဠိယံ ဝုတ္တာတိ ဝိတက္ကဝိပ္ဖာရသဒ္ဒေါ န သောတဝိညေယျောတိ မဟာအဋ္ဌကထာဝါဒဿ ပါဠိယာ ဝိရောဓံ ဒဿေတုံ ‘‘စိတ္တသမုဋ္ဌာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ သင်္ဂဟကာရဿ အဓိပ္ပာယေ ဌတွာ မဟာအဋ္ဌကထာဝါဒဿ ပဋိသေဓေတဗ္ဗတံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အတ္တနော အဓိပ္ပာယေ ဌတွာ တံ ပရိဟရိတုံ ‘‘မဟာအဋ္ဌကထာယံ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. သံဃဋ္ဋနာကာရေန ပဝတ္တာနံ ဘူတာနံ သဒ္ဒဿ နိဿယဘာဝတော သံဃဋ္ဋနေန သဟေဝ သဒ္ဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တပ္ပစ္စယဘာဝေါတိ ဥပါဒိန္နကဃဋ္ဋနဿ ပစ္စယဘာဝေါ. စိတ္တဇပထဝီဓာတုယာ ဥပါဒိန္နကဃဋ္ဋနေ ပစ္စယော ဘဝိတုံ သမတ္ထော စိတ္တသမုဋ္ဌာနမဟာဘူတာနံ ဧကော အာကာရဝိသေသော အတ္ထိ. တဒါကာရတ္တာ ဟိ တေသံ ပထဝီဓာတု ဥပါဒိန္နကံ ဃဋ္ဋေတီတိ ဣမမတ္ထံ ဝုတ္တာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗတ္တာ ‘‘ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ ဝတွာ တမေဝ ဝုတ္တနယံ ‘‘တဗ္ဗိကာရာန’’န္တိအာဒိနာ ဝိဘာဝေတိ. တတ္ထ အညမညဿ ပစ္စယဘာဝေါ တပ္ပစ္စယဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ အတ္ထော. အညမ္ပိ သဗ္ဗံ ဝိဓာနန္တိ ‘‘န စိတ္တသမုဋ္ဌာနာတိ ဧတေန ပရမတ္ထတော အဘာဝံ ဒဿေတီ’’တိအာဒိနာ အတ္တနာ ဝုတ္တဝိဓာနံ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ဝုတ္တဝိဓာနံ ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တမေဝါတိ.

දැන් පොදුවේ ‘සිතින් උපන්’ (චිත්තසමුට්ඨාන) යන වචනය ශ්‍රෝත විඥානයට අරමුණු වන බව පාලියෙහි පවසා ඇති බැවින්, ‘විතක්ක විප්ඵාර’ ශබ්දය කනට ඇසෙන්නක් නොවේ යන මහා අටුවා වාදය පාලිය සමඟ පරස්පර වන බව පෙන්වීමට ‘චිත්තසමුට්ඨානං’ යනාදිය පවසන ලදී. මෙලෙස සංග්‍රහකරුගේ අදහසෙහි පිහිටා මහා අටුවා වාදය ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතු බව පෙන්වා, දැන් තමන්ගේ අදහසෙහි පිහිටා එයට පිළිතුරු දීමට ‘මහාඅට්ඨකථායං පන’ යනාදිය පවසයි. හැපීම් ආකාරයෙන් පවතින මහා භූතයන් ශබ්දයට නිශ්‍රය වන බැවින්, හැපීමත් සමඟ ම ශබ්දය උපදී. ‘තප්පච්චයභාවෝ’ යනු උපාදින්නක රූපයන්ගේ හැපීමට ප්‍රත්‍ය වීමයි. සිතින් උපන් පඨවි ධාතුව උපාදින්නක රූප හැපීමට ප්‍රත්‍ය වීමට සමත් සිතින් උපන් මහා භූතයන්ගේ එක්තරා විශේෂ ආකාරයක් පවතී. එම ආකාරය නිසා ම එම පඨවි ධාතුව උපාදින්නක රූප හප්පයි. මෙම අර්ථය පවසා ඇති අයුරින් ම දත යුතු බැවින් ‘වුත්තනයෙනේව වේදිතබ්බෝ’ යයි පවසා, එම ක්‍රමය ම ‘තබ්බිකාරානං’ යනාදියෙන් විස්තර කරයි. එහි එකිනෙකාට ප්‍රත්‍ය වීම ‘තප්පච්චයභාවෝ’ යනුවෙන් අදහස් කෙරේ. අනෙකුත් සියලු විධානයන් ‘සිතින් උපන් නොවේ යන මෙයින් පරමාර්ථ වශයෙන් නැති බව දක්වයි’ යනාදී වශයෙන් තමන් පවසා ඇති විධිවිධාන වේ. අටුවාවෙහි සඳහන් විධිවිධාන ‘යට පවසා ඇති ආකාරයට ම දත යුතුයි’ යනු අටුවාවෙහි ම පවසා ඇති කරුණකි.

အတ္တနော အတ္တနော ပစ္စယုပ္ပန္နဿ ဒေသန္တရေ ပါရမ္ပရိယေန ဥပ္ပာဒနံ ဒေသန္တရုပ္ပာဒနပရမ္ပရတာ. လဒ္ဓါသေဝနေနာတိ လဒ္ဓပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရေန. စိတ္တေနေဝါတိ ပဌမစိတ္တေနေဝ. ‘‘သတ္တ ဇဝနာနိ သတ္တ အက္ခရာနိ နိဗ္ဗတ္တေန္တီတိ ဝါဒံ ပဋိက္ခိပိတွာ ဧကဇဝနဝါရပရိယာပန္နာနိ စိတ္တာနိ ဧကမက္ခရံ နိဗ္ဗတ္တေန္တီ’’တိ ဝဒန္တိ. ကိဉ္စာပိ ပဌမစိတ္တေနပိ ဃဋ္ဋနာ နိပ္ဖဇ္ဇတိ, ဧကဿေဝ ပန ဗဟုသော ပဝတ္တနေန [Pg.83] အတ္ထိ ကောစိ ဝိသေသောတိ ပုရိမဇဝနသမုဋ္ဌိတာဟိ ဃဋ္ဋနာဟိ ပဋိလဒ္ဓါသေဝနေန သတ္တမဇဝနေန သမုဋ္ဌိတာ ဃဋ္ဋနာ ပရိဗျတ္တမက္ခရံ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ ဥပတ္ထမ္ဘနံ နတ္ထီတိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. လဒ္ဓါဘိသင်္ခါရေန ပန ပဌမစိတ္တေနပိ ဃဋ္ဋနာ ဗလဝတီ ဟောတီတိ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဥပတ္ထမ္ဘနကိစ္စံ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ သိယာ, သဗ္ဗမေတံ ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ.

තමන්ගේ ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත් දේ අනුපිළිවෙලින් වෙනත් දේශයක (තැනක) ඉපදවීම දේශාන්තරෝත්පාදන පරම්පරාවයි. ‘ලද්ධාසේවනේන’ යනු පෙර ලබාගත් අභිසංස්කාරයන් මගිනි. ‘චිත්තේනේව’ යනු පළමු සිතින් ම ය. ‘ජවන සිත් හතක් අක්ෂර හතක් නිපදවයි යන වාදය බැහැර කර, එක් ජවන වාරයකට අයත් සිත් එක් අක්ෂරයක් නිපදවයි’ යනුවෙන් පවසති. පළමු සිතින් වුව ද හැපීම සිදු වුවත්, එකම දෙය බොහෝ වාරයක් පැවතීම නිසා කිසියම් විශේෂත්වයක් ඇත. එහෙයින් පෙර ජවන සිත්වලින් ඇති වූ හැපීම්වලින් ලත් ආසේවනය මගින් සත්වැනි ජවන සිතින් ඇති වූ හැපීම ඉතා පැහැදිලි අක්ෂරයක් නිපදවයි, එහි උපකාරයක් (උපස්තම්භනයක්) නැතැයි පැවසීම කළ නොහැක්කකි. එහෙත් කලින් ලත් අභිසංස්කාරය නිසා පළමු සිතින් සිදුවන හැපීම ද බලවත් වන බැවින් අටුවාවෙහි ‘උපස්තම්භන කෘත්‍යයක් නැත’ යයි පවසන්නට ඇත. මේ සියල්ල විමසා බලා ගත යුතුය.

ဝစီကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

වාක්කර්ම ද්වාර කථාව පිළිබඳ විවරණය නිම විය.

မနောကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ

මනෝකර්ම ද්වාර කථාව පිළිබඳ විවරණය

‘‘သဗ္ဗာယပိ ကာယဝစီဝိညတ္တိယာ ကာယဝစီဒွါရဘာဝေါ ဝိယ သဗ္ဗဿပိ စိတ္တဿ မနောဒွါရဘာဝေါ သမ္ဘဝတီ’’တိ ဒဿနတ္ထံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘အယံ နာမ မနော မနောဒွါရံ န ဟောတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗော’’တိ ဝတွာ တံဒွါရဝန္တဓမ္မဒဿနတ္ထံ ‘‘အယံ နာမ စေတနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ယဿ ဒွါရံ မနော, တံ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တ’’န္တိ. ယထာ ပန တိဝိဓစတုဗ္ဗိဓကာယဝစီကမ္မာနံ ဒွါရဘာဝတော ကာယကမ္မဒွါရဝစီကမ္မဒွါရာနိ ဝုတ္တာနိ, ဧဝံ မနောကမ္မန္တိ ဝုတ္တအဘိဇ္ဈာဒီနံ ဒွါရဘာဝတော ဝဋ္ဋဟေတုဘူတလောကိယကုသလာကုသလသမ္ပယုတ္တမနော ဧဝ မနောကမ္မဒွါရန္တိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. စေတနာယ အတ္တနော ကိစ္စံ အာရဒ္ဓါယ သမ္ပယုတ္တာပိ တံ တံ သကိစ္စံ အာရဘန္တီတိ သာ နေ သကိစ္စေ ပဝတ္တေတိ နာမ, တထာ ပဝတ္တေန္တီ စ သမ္ပယုတ္တေ ဧကသ္မိံ အာရမ္မဏေ အဝိပ္ပကိဏ္ဏေ ကရောတိ ဗျာပါရေတိ စာတိ ဝုစ္စတိ, တထာ သမ္ပယုတ္တာနံ ယထာဝုတ္တံ အဝိပ္ပကိဏ္ဏကရဏံ သမ္ပိဏ္ဍနံ အာယူဟနံ ဗျာပါရာပါဒနံ ဗျာပါရဏံ စေတယနန္တိ အာယူဟနစေတယနာနံ နာနတ္တံ ဒဿေန္တော ‘‘ဖဿာဒိဓမ္မေဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တထာကရဏန္တိ ယထာ ဖဿာဒယော သကသကကိစ္စေ ပသုတာ ဘဝန္တိ, တထာ ကရဏံ. တေနေဝ ယထာဝုတ္တေန အဝိပ္ပကိဏ္ဏဗျာပါရဏာကာရေန သမ္ပယုတ္တာနံ ကရဏံ ပဝတ္တနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကမ္မက္ခယကရတ္တာတိ ကမ္မက္ခယကရမနဿ ကမ္မဒွါရဘာဝေါ န ယုဇ္ဇတီတိ အဓိပ္ပာယော. ယတော ‘‘ကမ္မပထကထာ လောကိယာ ဧဝါ’’တိ ဝဒန္တိ.

සියලු කය වචී විඤ්ඤත්තීන්හට කාය ද්වාර හා වචී ද්වාර භාවය හිමි වන්නා සේම, සියලු සිත්වලට ද මනෝද්වාර භාවය හිමි වන බව දැක්වීම සඳහා අටුවාවෙහි 'මේ නම ඇති සිත මනෝද්වාරය නොවේ යැයි නොකිය යුතුය' යනුවෙන් දක්වා ඇත. එසේ පවසා, එම ද්වාර සහිත ධර්මයන් පෙන්වා දීම පිණිස 'මේ නම ඇති චේතනාව' යනාදිය වදාරන ලද බැවින් 'යමකට මනස ද්වාරය වේ ද, එය දැක්වීම පිණිස වදාරන ලදි' යනුවෙන් පවසන ලදි. තෙවැදෑරුම් හා සිවුවැදෑරුම් වූ කාය කර්ම හා වචී කර්මයන් සඳහා ද්වාර වන බැවින් කායකර්ම ද්වාර හා වචීකර්ම ද්වාර යැයි කියනු ලැබේ. එමෙන්ම මනෝකර්ම යැයි කියනු ලබන අභිජ්ඣා (විෂම ලෝභය) ආදියෙහි ද්වාර බවට පත්වන බැවින්, සංසාර චක්‍රයට (වෘත්තයට) හේතු වූ ලෞකික කුසල් අකුසල් සහිත වූ මනසම මනෝකර්ම ද්වාරය යැයි නිගමනය කළ යුතු බව දත යුතුය. චේතනාව තමාගේ කාර්යය ආරම්භ කළ විට, ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ අනෙකුත් ධර්මයන් ද තම තමන්ගේ කාර්යයන් ආරම්භ කරන බැවින්, චේතනාව විසින් ඔවුන්ව තම කර්තව්‍යයන්හි යොදවනු ලබයි. එසේ යොදවමින් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් එක් අරමුණක විසිරී නොයන සේ පවත්වා ගැනීම හා ඒ වෙනුවෙන් වෙහෙස වීම 'ව්‍යාපාරය' යැයි කියනු ලැබේ. එසේම සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් පෙර කී පරිදි විසිරී නොයන ලෙස එක්තැන් කිරීම, රැස් කිරීම (ආයූහනය), ක්‍රියාවෙහි යෙදවීම සහ චේතනාව යන මේවායෙහි වෙනස පෙන්වීමට 'ඵස්සාදී ධර්මයන්ගෙන්' යනාදිය පවසන ලදි. 'එසේ කිරීම' යනු ඵස්සාදී ධර්මයන් තම තමාගේ කෘත්‍යයන්හි නිරත වන ආකාරයට සකස් කිරීමයි. එම නිසාම පෙර කියන ලද විසිරී නොයන ආකාරයෙන් ක්‍රියාවෙහි යෙදවීමෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් පැවැත්වීම සිදු කරන බව දත යුතුය. 'කර්මක්ෂය කරන්නා වූ' බැවින් කර්මක්ෂය කරන මනසට කර්ම ද්වාර භාවය නොගැලපෙන බව මෙහි අදහසයි. එබැවින් 'කර්මපථ කථා ලෞකික ධර්මයන්ටම අයත් වේ' යැයි පවසති.

မနောကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මනෝකර්ම ද්වාර කථාව පිළිබඳ විවරණය නිමවා ඇත.

ကမ္မကထာဝဏ္ဏနာ

කර්ම කථා විවරණය.

သမာနကာလာပိ [Pg.84] ကာရဏဖလကိရိယာ ပုဗ္ဗာပရကာလာ ဝိယ ဝတ္တုံ ယုတ္တာယေဝ. သေယျထာပိ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေ ‘‘စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏ’’န္တိ ဒဿေတုံ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. စောပနကိရိယန္တိ ဝိညတ္တိဒွယံ အာဟ. တဿာ ဟိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနကာယသဒ္ဒဝါစာဟိ ကာယဝစီဝိညတ္တီဟိ ဧဝ ဝါ ပုရိမပုရိမာဟိ ပဝတ္တေတဗ္ဗတ္တာ ‘‘ကာယဝါစာဟိ စောပနကိရိယံ ကရောတီ’’တိ ဝုတ္တံ တဗ္ဗိကာရာနံ ဘူတာနံ တထာပဝတ္တနတော. အထ ဝါ ကာယဝါစာဟီတိ ကာယဝစီဝိညတ္တီဟိ. စောပနကိရိယန္တိ ရူပကာယဿ ထမ္ဘနစလနကိရိယံ ဥပါဒိန္နကဃဋ္ဋနကိရိယဉ္စ. ဧသာ ဟိ ကိရိယာ ‘‘ရူပကာယံ ထမ္ဘေတုံ စာလေတုံ ပစ္စယော ဘဝိတုံ သမတ္ထော’’တိ, ‘‘ဥပါဒိန္နကဃဋ္ဋနဿ ပစ္စယဘူတော’’တိ စ ဝုတ္တတ္တာ ကာယဝစီဝိညတ္တီဟိ နိပ္ဖဇ္ဇတီတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘စောပနကိရိယာနိဿယဘူတာ ကာယဝါစာ’’တိ, ‘‘ကာယာဒီဟိ ကရဏဘူတေဟိ စောပနာဘိဇ္ဈာဒိကိရိယံ ကရောန္တိ ဝါသိအာဒီဟိ ဝိယ ဆေဒနာဒိ’’န္တိ စ ဣဒမ္ပိ ဝစနံ သမတ္ထိတံ ဘဝတိ. န ကေဝလံ ဓရမာနတာဝ သဗ္ဘာဝေါ, အထ ခေါ မဂ္ဂေန အသမုစ္ဆိန္နတာပီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အနိရောဓိတေဝါ’’တိ အာဟ. အသမုစ္ဆိန္နတာ စ ကာယာဒီနံ တဒုပနိဿယကိလေသာသမုစ္ဆေဒေနေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘ကာယာဒီဟိ ကရဏဘူတေဟိ စောပနာဘိဇ္ဈာဒိကိရိယံ ကရောန္တီ’’တိ ဧတေန စောပနာဘိဇ္ဈာဒိကိရိယာနိဗ္ဗတ္တိဒွါရေန စေတနာနိဗ္ဗတ္တိယေဝ ဝုတ္တာတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဧဝဉ္စ…ပေ… ယုဇ္ဇန္တီ’’တိ အာဟ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ကာယေ သတိ ဝါစာယ သတီတိအာဒိဝစနံ အနုလောမိတံ ဟောတိ. ယာယ စေတနာယာတိ ကရဏနိဒ္ဒေသော ပန ကာယာဒီနံ စောပနာဘိဇ္ဈာဒိကိရိယာယ စ စေတနာဟေတုကတ္တဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တောတိ.

හේතුව හා ඵලය යන ක්‍රියාවන් එකම කාලයක සිදුවුවද, ඒවා පෙර හා පසු කාලයන්හි සිදුවන්නාක් මෙන් පැවසීම උචිතය. පටිච්චසමුප්පාදයේදී 'ඇසත් රූපයත් නිසා චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපදී' යන්න පෙන්වා දීම පිණිස 'එසේත් නැතහොත්' යනාදිය පවසන ලදි. 'සෙලවීමේ ක්‍රියාව' (චෝපන කිරිය) යනු විඤ්ඤත්ති දෙකයි. එම සෙලවීම සිතින් හටගත් කය හා වචනය නමැති කාය විඤ්ඤත්ති හා වචී විඤ්ඤත්තීන් මගින්ම පෙර පරිදි පැවැත්විය යුතු බැවින්, 'කයින් හා වචනයෙන් සෙලවීමේ ක්‍රියාව සිදු කරයි' යනුවෙන් පවසන ලදි. එසේත් නැතහොත් කයින් හා වචනයෙන් යනු කාය වචී විඤ්ඤත්තීන් මගිනි. සෙලවීමේ ක්‍රියාව යනු රූප කය තද කිරීම, චලනය කිරීම සහ උපාදින්නක රූපයන්හි ගැටීමේ ක්‍රියාවයි. මෙම ක්‍රියාව 'රූප කය තද කිරීමට හා චලනය කිරීමට ප්‍රත්‍ය වීමට සමර්ථය' කියා ද, 'උපාදින්නක රූප ගැටීමට ප්‍රත්‍ය වේ' කියා ද පවසන ලද බැවින් එය කාය වචී විඤ්ඤත්තීන්ගෙන් නිපදවනු ලබයි. මෙසේ වූ කල 'සෙලවීමේ ක්‍රියාවට නිශ්‍රය වූ කාය හා වාචා' යන්න ද, 'කය ආදී උපකරණ මගින් සෙලවීම, අභිජ්ඣා ආදී ක්‍රියාවන් සිදු කරති; වෑය ආදී උපකරණ මගින් කැපීම ආදිය කරන්නාක් මෙන්' යන මේ වචනය ද ස්ථීර වෙයි. ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම යනු ඒවා තිබීම පමණක් නොව, මාර්ගය මගින් මුලිනුපුටා නොදැමීම ද වේ යැයි පෙන්වීමට 'නිරුද්ධ නොවීමෙන්' යැයි පවසන ලදි. කය ආදියෙහි මුලිනුපුටා නොදැමීම යනු ඒ ඇසුරු කළ කෙලෙසුන් මුලිනුපුටා නොදැමීමම බව දත යුතුය. 'කය ආදී උපකරණ මගින් සෙලවීම හා අභිජ්ඣා ක්‍රියා සිදු කරති' යන මෙයින් සෙලවීම හා අභිජ්ඣා ක්‍රියාවන් උපදවන ද්වාරය මගින් චේතනාවගේම ඉපදීම පවසන ලදැයි යන අදහසින් 'මෙසේ වූ කල...පෙ... ගැලපේ' යැයි පවසන ලදි. මෙසේ වූ කල කය ඇති කල්හි, වචනය ඇති කල්හි යනාදී වචන අනුකූල වේ. 'යම් චේතනාවකින්' යන කරණ විභක්ති නිර්දේශය වනාහි කය ආදියෙහි සෙලවීමේ හා අභිජ්ඣා ක්‍රියාවන් චේතනාව හේතු කොට පවතින බව පෙන්වීම පිණිස දක්වන ලද්දකි.

သဘာဝတော ဥပကာရကတော မဂ္ဂေ သတိ သဗ္ဘာဝတော စ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ မဂ္ဂေ အန္တောဂဓာတိ အာဟ ‘‘န စ န သက္ကာ’’တိအာဒိ.

ස්වභාවය අනුව ද, උපකාරක භාවය අනුව ද, මාර්ගය ඇති කල්හි පවතින බැවින් ද බොජ්ඣංග ධර්මයන් මාර්ගයෙහි ඇතුළත් වන බව 'න ච න සක්කා' (නොහැක්කේ ද නොවේ) යනාදියෙන් පවසන ලදි.

ကမ္မပထံ အပ္ပတ္တာနမ္ပိ တံတံဒွါရေ သံသန္ဒနန္တိ ယထာ ကမ္မပထံ ပတ္တာနံ, ဧဝံ ကမ္မပထံ အပ္ပတ္တာနမ္ပိ သတိပိ ဒွါရန္တရုပ္ပတ္တိယံ ယထာသကံ ဒွါရေဟေဝ နာမဂ္ဂဟဏန္တိ ဝဒန္တိ, ဧဝံ သတိ အဋ္ဌကထာယ ဝိရောဓော. ဒုတိယတ္ထဿ စ အဘာဝေါ သိယာ, တသ္မာ တံတံဒွါရေ သံသန္ဒနန္တိ ယသ္မိံ ယသ္မိံ ဒွါရေ ကမ္မပထံ အပ္ပတ္တာ အကုသလစေတနာဒယော ပဝတ္တာ, တာသံ တေန တေနေဝ ဒွါရေန နာမဂ္ဂဟဏံ. တံ ပန တံတံဒွါရပက္ခိကဘာဝကရဏတော တတ္ထ အဝရောဓနန္တိ [Pg.85] ဝုတ္တံ. ယထာ ဟိ ကမ္မပထံ ပတ္တာ ကာယကမ္မာဒိသင်္ခါတာ စေတနာ ဒွါရန္တရေ ဥပ္ပန္နာပိ ကာယကမ္မာဒိနာမမေဝ လဘန္တိ, န ဧဝံ ကမ္မပထံ အပ္ပတ္တာ. တာ ပန ယတ္ထ ယတ္ထ ဒွါရေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တေန တေနေဝ ဒွါရေန ကာယဒုစ္စရိတံ ဝစီဒုစ္စရိတန္တိအာဒိနာမံ လဘန္တိ. ဧဝံ နာမဂ္ဂဟဏမေဝ ဟိ တေသံ တံတံဒွါရပက္ခိကကရဏံ ဝုတ္တံ. တေနေဝ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ကိဉ္စာပိ ဝစီဒွါရေ စောပနပ္ပတ္တံ ကမ္မပထံ, အပ္ပတ္တတာယ ပန ကာယကမ္မံ န ဟောတိ, ကေဝလံ ဝစီဒုစ္စရိတံ နာမ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

කර්මපථ භාවයට පත් නොවූ ධර්මයන් ද ඒ ඒ ද්වාරයන්හි සම්බන්ධ වන බව පවසන්නේ නම්, කර්මපථයට පත් වූවන් සේම කර්මපථයට පත් නොවූවන් ද වෙනත් ද්වාරයක උපන්න ද තම තමන්ගේ ද්වාර නාමයෙන්ම හඳුන්වනු ලබන බව ඇතැමෙක් පවසති. එසේ වුවහොත් අටුවාව සමග විරෝධයක් ඇති වේ. තවද දෙවැනි අර්ථය ද නැති වී යයි. එබැවින් ඒ ඒ ද්වාරයන්හි සම්බන්ධ වීම යනු යම් යම් ද්වාරයක කර්මපථයට පත් නොවූ අකුසල චේතනාදීහු පවතිත් ද, ඔවුන්ගේ නාමය එම ද්වාරයෙන්ම ගැනීමයි. එය ඒ ඒ ද්වාර පක්ෂයට අයත් කරන බැවින් එහි ඇතුළත් කිරීමක් (අවරෝධනයක්) යැයි කියනු ලැබේ. කර්මපථයට පත් වූ කාය කර්ම ආදී වශයෙන් හඳුන්වන චේතනාවන් වෙනත් ද්වාරයක උපන්න ද කාය කර්ම ආදී නාමයන්ම ලබයි. නමුත් කර්මපථයට පත් නොවූවන් එසේ නොවේ. ඔවුන් යම් යම් ද්වාරයක උපදී ද, ඒ ඒ ද්වාරය අනුව 'කාය දුශ්චරිතය', 'වචී දුශ්චරිතය' යනාදී නම් ලබති. මෙසේ නම් ලැබීමම ඔවුන් ඒ ඒ ද්වාර පක්ෂයට ඇතුළත් කිරීමක් ලෙස දක්වා ඇත. එබැවින්ම අටුවාවෙහි 'වචී ද්වාරයෙහි සෙලවීමක් ඇති වූවත්, එය කර්මපථයට පත් නොවන බැවින් කාය කර්මයක් නොවේ, එය හුදෙක් වචී දුශ්චරිතය නම් වේ' යැයි වදාරන ලදි.

သတိပိ ပါဏာတိပါတာဒိစေတနာယ ဝစီဒွါရာဒီသု ပဝတ္တိယံ ယထာဝုတ္တယေဘုယျတဗ္ဗဟုလဝုတ္တိယာ ကာယကမ္မာဒိဘာဝဝဝတ္ထာပနံ ကာယာဒိကဿ တံတံဒွါရဘာဝဝဝတ္ထာပနဉ္စ ကမ္မဒွါရာဘေဒနံ. တဉှိ ကမ္မဒွါရာနံ အသံကိဏ္ဏဘာဝေန ပတိဋ္ဌာပနံ. ယံ သန္ဓာယ ‘‘အာဏတ္တိသမုဋ္ဌိတေသူ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝက္ခတိ. ကေစိ ပန ‘‘ဧကေကသ္မိံ ဒွါရေ အနေကေသံ ကမ္မာနံ ပဝတ္တိဒဿနမ္ပိ ဒွါရသံသန္ဒန’’န္တိ ဝဒန္တိ. ယထာ ပဝတ္တော ဗျာပါဒေါ ကမ္မပထော ဟောတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣမေ သတ္တာ ဟညန္တူ’’တိ ပဝတ္တိ ဗျာပါဒဿ ဒဿိတာ. ကာယဒွါရိကစေတနာယ သဟကာရီကာရဏဘာဝတော ကာယကမ္မဝေါဟာရလာဘာ, အဘိဇ္ဈာဒီနံ ပရသန္တကဿ အတ္တနော ပရိဏာမနဝသေန ‘‘ဣမေ သတ္တာ ဟညန္တူ’’တိအာဒိနာ စ အပ္ပဝတ္တတ္တာ မနောကမ္မဝေါဟာရဝိရဟာ, အစေတနာသဘာဝတော ဝါ ပါဏာတိပါတာဒိဝသေန အဗ္ဗောဟာရိကာ, ပါဏာတိပါတာဒိဘာဝေန န ဝတ္တဗ္ဗာတိ အတ္ထော. ဧတ္ထာတိ အဗ္ဗောဟာရိကဘာဝေ.

ප්‍රාණඝාතාදී චේතනාවන් වචී ද්වාරාදියෙහි පැවතිය ද, බොහෝ සෙයින් පවත්නා ආකාරය අනුව කායකර්ම ආදී වශයෙන් ව්‍යවස්ථාපනය කිරීම සහ ඒ ඒ ද්වාරයන්ගේ ස්වභාවය අනුව ව්‍යවස්ථාපනය කිරීම කර්මද්වාරයන් වෙන් කිරීමයි. එය කර්මද්වාරයන් නොමුසු ලෙස පිහිටුවීමකි. ‘ආණත්තිසමුට්ඨිතේසූ’ යන්නෙන් අටුවාවෙහි පවසන්නේ එයයි. ඇතැමෙක් පවසන්නේ එක් එක් ද්වාරයෙහි විවිධ කර්මයන්ගේ පැවැත්ම දැක්වීම ද්වාරයන්ගේ සංසන්දනය කිරීමක් බවයි. ව්‍යාපාදය කර්ම පථයක් වන ආකාරය දැක්වීමට ‘මේ සත්වයෝ නසත්වා’ යන්නෙන් ව්‍යාපාදයේ පැවැත්ම දක්වන ලදී. කායද්වාරික චේතනාව සහකාරී හේතුවක් වන බැවින් ‘කායකර්ම’ යන ව්‍යවහාරය ලැබේ. අභිජ්ඣා ආදිය අනුන් සතු දෙය තමාට පමුණුවා ගැනීම් වශයෙන් පවතින බැවින් ද, ‘මේ සත්වයෝ නසත්වා’ ආදී වශයෙන් කාය-වචී ද්වාරයන්හි නොපවතින බැවින් ද මනෝකර්ම ව්‍යවහාරය නැත. නැතහොත් චේතනා ස්වභාවයක් නොවන බැවින් ප්‍රාණඝාතාදියෙහි ලා ඒවා අබ්බෝහාරික වේ, එනම් ප්‍රාණඝාතාදී වශයෙන් නොපැවසිය යුතු යන්න අර්ථයයි. මෙහිදී යනු අබ්බෝහාරික භාවයෙහිදීය.

ဒသဝိဓာ ဣဒ္ဓိ…ပေ… တဗ္ဗာ ဝိတ္ထာရေနာတိ အဓိပ္ပာယော.

දස වැදෑරුම් සෘද්ධිය...පෙ... එය විස්තර වශයෙන් දත යුතු යන්න අදහසයි.

တေနာဓိပ္ပေတန္တိ ‘‘အကုသလံ ဝစီကမ္မံ မနောဒွါရေ သမုဋ္ဌာတီ’’တိ ဝဒန္တေန အဓိပ္ပေတံ. ‘‘န ဥပေါသထက္ခန္ဓကေ ဝုတ္တ’’န္တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု တေန ဥပေါသထက္ခန္ဓကတော သုတ္တံ အာဟဋန္တိ? ကိဉ္စာပိ အာဟဋံ, တတ္ထ အဝုတ္တောယေဝ ပန သော တေန ဝုတ္တောတိ ဂဟိတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘တတ္ထ အဝုတ္တမေဝါ’’တိအာဒိမာဟ.

‘එයින් අදහස් කරන ලද්දේ’ යනු ‘අකුසල වචී කර්මය මනෝ ද්වාරයෙහි උපදියි’ යනුවෙන් පවසන්නාගේ අදහසයි. ‘උපෝසථක්ඛන්ධකයෙහි පවසන ලද්දක් නොවේ’ යයි පවසන ලද්දේ ඇයි? ඔහු උපෝසථක්ඛන්ධකයෙන් සූත්‍රයක් ගෙනහැර දැක්වූවා නොවේද? ගෙනහැර දැක්වුවද, එහි සඳහන් නොවූවක්ම ඔහු විසින් එහි පවසන ලද්දක් සේ ගන්නා ලද බව දැක්වීමට ‘එහි නොපවසන ලද්දක්ම’ යනාදිය පවසන ලදී.

‘‘သုဂတိဒုဂ္ဂတီသု ဥပပဇ္ဇနံ သုကတဒုက္ကဋကမ္မတော န ဟောတိ, ခန္ဓသိဝါဒီဟိ ပန ဟောတီတိ ဂဟေတွာ ‘နတ္ထိ ဒိန္န’န္တိအာဒိနာ ပရာမသန္တဿ ဝသေန ‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ…ပေ… ပရိဘဏ္ဍာဒီနိ ကရောတီ’တိ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ. အဘိဇ္ဈာဒိပဓာနတ္တာတိ ဧတေန ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ ဗျာပါဒါဒီသု ယဒါ ကာယဝစီဒွါရေသု စေတနာ [Pg.86] ဗလဝတီ ဟောတိ, န တထာ ဣတရေ, တဒါ ပဓာနဘာဝတော စေတနာ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မန္တိ စ ဝေါဟာရံ လဘတိ. သော ခေါ ပနဿာ ပဓာနဘာဝေါ ပါဏာတိပါတာဒိသိဒ္ဓိယာ ဝိညာယတိ. ယဒါ ပန တေသုယေဝ ဒွါရေသု အဘိဇ္ဈာဒယော ဗလဝန္တော ဟောန္တိ, န တထာ စေတနာ, တဒါ တတ္ထ ဝိဇ္ဇမာနာပိ စေတနာ အပဓာနဘာဝတော ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မန္တိ စ ဝေါဟာရံ န လဘတိ. အဘိဇ္ဈာဒယော ပန ပဓာနဘာဝတော သတိပိ ကာယင်္ဂဝါစင်္ဂစောပနေ သကေန ဝဝတ္ထာနေန မနောကမ္မန္တွေဝ ဝုစ္စန္တီတိ ဒဿေတိ. ယေ ပန ‘‘တီသုပိ ဒွါရေသု ကမ္မပထဘာဝေန အပ္ပတ္တိယာ ဒွါရတ္တယေပိ ကမ္မပထပ္ပတ္တမနောကမ္မေန သဟ ပဝတ္တိယာ စ စေတနာ ဧတ္ထ ကမ္မန္တိ န ဝုစ္စတီ’’တိ ဝဒန္တိ, တေဟိ အဘိဇ္ဈာဒီနံ ပဓာနသဘာဝံယေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ သိယာ. အထ ဝါ စေတနာယ နိပ္ပရိယာယကမ္မဘာဝတော ပရိယာယကမ္မေ အနဝရောဓေတဗ္ဗတ္တာ ‘‘အဗ္ဗောဟာရိကာ’’တိ ဝုတ္တံ. အတ္တနော သဘာဝေနေဝ ပန သာ ဧတ္ထာပိ ကမ္မန္တိ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ ‘‘စေတနာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ကမ္မံ ဝဒါမီ’’တိအာဒိ (ကထာ. ၅၃၉). အဋ္ဌကထာယဉ္စ ‘‘တသ္မိံ ဒွါရေ သိဒ္ဓါ စေတနာ’’တိအာဒိနာ စေတနာယေဝ ပဓာနံ ကတွာ ဝုတ္တံ. တေနေဝါဟ ‘‘သဘာဝေနေဝ သာ မနောကမ္မ’’န္တိအာဒိ. အထ ဝါ ကမ္မပထပ္ပတ္တအဘိဇ္ဈာဒီဟိ ကာယဝစီဒွါရေ သဟဇာတာ စေတနာ ကာယဝစီကမ္မဝသေန အဗ္ဗောဟာရိကာ စေတနာသင်္ခါတမနောကမ္မတ္တာတိ. ယဒိ အဘိဇ္ဈာဒယော ပဓာနာ, န စေတနာ, ဧဝံ သတိ အဘိဇ္ဈာဒယော စေတ္ထ ကမ္မံ, န စေတနာ, အဘိဇ္ဈာဒိပက္ခိကာ ဝါ သာ သိယာတိ အနုယောဂံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘တိဝိဓာ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိ. ‘‘စေတနာပိ…ပေ… မနောဒွါရေ ဧဝ သမုဋ္ဌဟန္တီ’’တိ ဣဒံ မနောဒွါရေ စေတနာယ အဘိဇ္ဈာဒီဟိ မနောကမ္မဘာဝေ နိဗ္ဗိသေသဘာဝဒဿနန္တိ ကတွာ ‘‘စေတနာ…ပေ… အဓိပ္ပာယော’’တိ အာဟ. စေတနာ စေတနာကမ္မံ, အဘိဇ္ဈာဒယော စေတနာသမ္ပယုတ္တကမ္မန္တိ ဧတ္တကမေဝ ဟိ ဧတ္ထ ဝိသေသောတိ. ဧတ္ထ စ စေတနာယ ကာယဝစီကမ္မဘာဝေါ သိယာတိ အာသင်္ကာယ အဘာဝတော မနောဒွါရေ အကုသလကာယဝစီကမ္မာနံ အနုပ္ပတ္တိတော စ အဗ္ဗောဟာရိကာတိ န ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

‘සුගති දුගතිවල ඉපදීම කළා වූ කුසල් අකුසල් කර්ම නිසා නොව, ස්කන්ධ හෝ ශිව ආදීන් නිසා සිදුවේ’ යැයි ගෙන ‘දීමෙහි විපාක නැත’ ආදී වශයෙන් පරාමර්ශනය කරන්නා සම්බන්ධයෙන් ‘මිච්ඡාදිට්ඨි...පෙ... පරිභාණ්ඩ ආදිය කරයි’ යන්න පවසන ලද්දේ යැයි කියනු ලැබේ. අභිජ්ඣා ආදිය ප්‍රධාන වන බැවින්, ව්‍යාපාද ආදිය පවතිද්දී පවා කාය-වචී ද්වාරයන්හි චේතනාව බලවත් වන විට අන්‍ය ධර්ම එසේ නොවන බැවින්, ප්‍රධානත්වය නිසා චේතනාව කායකර්ම හෝ වචීකර්ම යැයි ව්‍යවහාර කරනු ලබයි. එම ප්‍රධානත්වය ප්‍රාණඝාතාදිය සිදුවීමෙන් දත හැකිය. එම ද්වාරයන්හිම අභිජ්ඣා ආදිය බලවත් වන විට, චේතනාව එතරම් බලවත් නොවන බැවින්, එහි පවතින චේතනාව වුවද අප්‍රධාන බැවින් කායකර්ම හෝ වචීකර්ම යැයි ව්‍යවහාර නොකෙරේ. අභිජ්ඣා ආදිය ප්‍රධාන වන බැවින් කාය අවයව හෝ වාග් අවයව සෙලවීම් පැවතුණ ද, ඒවායේ ස්වභාවය අනුව මනෝකර්ම ලෙසම හඳුන්වන බව දක්වයි. යමෙක් පවසන්නේ ද්වාර තුනෙහිම කර්මපථ භාවයට පත් නොවන බැවින් ද, මනෝකර්ම බවට පත් වූ අභිජ්ඣාදීන් සමග පවතින බැවින් ද මෙහිදී චේතනාව කර්මය යැයි ව්‍යවහාර නොකරන බවයි. එය අභිජ්ඣාදීන්ගේ ප්‍රධාන ස්වභාවය සලකා පවසන ලද්දක් විය හැකිය. එසේත් නැතහොත් චේතනාව නිපරියාය කර්මයක් වන බැවින් පරියාය කර්මයන්ට ඇතුළත් නොකළ යුතු නිසා ‘අබ්බෝහාරික’ යැයි පවසන ලදී. එහෙත් ස්වභාවය අනුව මෙහිදී ද එය කර්මය යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ‘මහණෙනි, මම චේතනාව කර්මය යැයි කියමි’ යනාදී වශයෙන් වදාළහ. අටුවාවෙහි ද ‘එම ද්වාරයෙහි සිද්ධ වූ චේතනාව’ යනාදී වශයෙන් චේතනාවම ප්‍රධාන කොට දක්වා ඇත. එබැවින් ‘ස්වභාවයෙන්ම එය මනෝකර්මයකි’ යනාදිය පවසන ලදී. එසේත් නැතහොත් කර්මපථයට පත් වූ අභිජ්ඣාදීන් සමග කාය-වචී ද්වාරයන්හි හටගත් චේතනාව කාය-වචී කර්ම වශයෙන් අබ්බෝහාරික වන්නේ එය චේතනා සංඛ්‍යාත මනෝකර්මයක් වන බැවිනි. ඉදින් අභිජ්ඣා ආදිය ප්‍රධාන නම් චේතනාව ප්‍රධාන නොවේ නම්, එවිට අභිජ්ඣා ආදියම කර්මය විය යුතුය, චේතනාව නොවේ, නැතහොත් එය අභිජ්ඣා පාර්ශවයට අයත් විය යුතුය යන තර්කය සලකා ‘මහණෙනි, තෙවැදෑරුම් වේ’ යනාදිය වදාළහ. ‘චේතනාව ද...පෙ... මනෝ ද්වාරයෙහිම උපදියි’ යන්න මනෝ ද්වාරයෙහි චේතනාව අභිජ්ඣාදීන් හා සමග මනෝකර්ම භාවයෙහි කිසිදු වෙනසක් නැති බව දැක්වීම සඳහා ‘චේතනාව...පෙ... අදහසයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. චේතනාව චේතනා කර්මය වන අතර අභිජ්ඣා ආදිය චේතනා සම්පයුත්ත කර්ම වේ, මෙහි ඇති වෙනස එපමණකි. චේතනාව කාය-වචී කර්මයක් වේදෝ යන සැකයක් නැති බැවින් සහ මනෝ ද්වාරයෙහි අකුසල කාය-වචී කර්මයන් නූපදින බැවින් ද ඒවා අබ්බෝහාරික යැයි නොකියන ලද්දේ යැයි දත යුතුය.

ဝိရတိဝိသိဋ္ဌာတိ ဝိရတိတော စေတနာယ ပဓာနဘာဝမာဟ. တတ္ထ ‘‘တိဝိဓာ, ဘိက္ခဝေ, ကာယသဉ္စေတနာ’’တိအာဒိနာ (ကထာ. ၅၃၉) အာဂမမှိ ‘‘ပါဏာတိပါတာဒိပဋိပက္ခဘူတာ’’တိ ယုတ္တိံ ဒဿေတိ. ယသ္မာ စ ပဋ္ဌာနေ စေတနာဝ ‘‘ကမ္မပစ္စယော’’တိ [Pg.87] ဝုတ္တာ, န ဝိရတိ, အဘိဇ္ဈာဒယော ဝါ, တသ္မာ နိပ္ပရိယာယေန ကမ္မံ ‘‘စေတနာ’’တိ အနဘိဇ္ဈာဒယော ‘‘စေတနာပက္ခိကာ ဝါ’’တိ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အသင်္ကရတော ကမ္မဒွါရာနိ ဝဝတ္ထပေန္တော ‘‘ရက္ခတီ’’တိ, ဝိပရိယာယေန ‘‘ဘိန္ဒတီ’’တိ ဝုတ္တောတိ ရက္ခဏဘိန္ဒနာနိ အနာသေတွာ နာသေတွာ စ ကထနန္တိ ဝုတ္တာနီတိ.

‘විරති විශේෂිතය’ යනු විරතියට වඩා චේතනාවේ ප්‍රධානත්වය පවසයි. එහි ‘මහණෙනි, කායසංචේතනාව තෙවැදෑරුම් වේ’ යනාදී ආගම පාඨයන් මගින් ‘ප්‍රාණඝාතාදියට ප්‍රතිපක්ෂ වූ’ යන යුක්තිය දක්වයි. පට්ඨානයෙහි චේතනාවම ‘කර්ම ප්‍රත්‍යය’ ලෙස දක්වා ඇති බැවින්, විරතිය හෝ අභිජ්ඣාදිය නොවන බැවින්, නිපරියාය වශයෙන් කර්මය යනු ‘චේතනාව’ බවත් අනභිජ්ඣාදිය ‘චේතනා පාර්ශවික’ බවත් දත යුතුය. අසංකීර්ණ ලෙස කර්ම ද්වාරයන් ව්‍යවස්ථාපනය කරන්නා ‘රකියි’ කියා ද, විපර්යාසයෙන් ‘බිඳියි’ කියා ද පවසන ලදී. රැකීම සහ බිඳීම යනු කර්ම ද්වාරයන් විනාශ නොකර සහ විනාශ කර කීම බව පවසන ලදී.

ကမ္မကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කර්මකථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

တတိယော ဝိကပ္ပော ပဌမစတုတ္ထဝိညာဏဒွါရေသုယေဝ လဗ္ဘတိ, န ဣတရတ္ထ ‘‘သောတံ ဃာန’’န္တိအာဒိနာ အဝုတ္တတ္တာ, ဣတရထာပိ ဝါ အဝိဘတ္တိကေ နိဒ္ဒေသေ လဗ္ဘတိ. ယတော သံဝရဝသေန ပါတိမောက္ခသီလံ ပဝတ္တတိ, တံ ဒုဿီလျန္တိ အာဟ ‘‘ဒုဿီလျံ ပါဏာတိပါတာဒိစေတနာ’’တိ. ဣတရာ သံဝရဝိနိမုတ္တာ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿယုတ္တာ တပ္ပဓာနာ ဝါ အကုသလဓမ္မာ သတိပဋိပက္ခာ အကုသလာ ဓမ္မာ. အာရမ္မဏေ စိတ္တဝေါဿဂ္ဂဝသေန ပဝတ္တော အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒေါ ပမာဒေါ. ဝီရိယပနောဒနဘာဝတော ထိနမိဒ္ဓံ ‘‘ကောသဇ္ဇ’’န္တိ ဝုတ္တံ, ထိနမိဒ္ဓပ္ပဓာနော ဝါ စိတ္တုပ္ပာဒေါ.

තුන්වන විකල්පය පළමු සහ සිව්වන විඤ්ඤාණ ද්වාරයන්හිම ලැබෙයි, ‘සෝත ඝාණ’ ආදී වශයෙන් සෙසු තැන්වල පවසා නැති බැවින් වෙනත් අයුරකින් හෝ අවිභක්තික නිර්දේශයන්හි ලැබෙයි. සංවරය වශයෙන් පාතිමොක්ඛ සීලය පවතින බැවින්, එය දුස්සීල බව යැයි පවසමින් ‘දුස්සීල බව යනු ප්‍රාණඝාතාදී චේතනාවයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. සෙසු සංවරයෙන් මිදුණු අභිජ්ඣා හා දෝමනස්සයන්ගෙන් යුක්ත වූ හෝ ඒවා ප්‍රධාන වූ අකුසල ධර්මයෝ සතියට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අකුසල ධර්මයෝ වෙති. අරමුණෙහි සිත අත්හැරීම වශයෙන් පවතින අකුසල සිත් උපදවා ගැනීම ප්‍රමාදයයි. වීර්යය බැහැර කරන ස්වභාවය ඇති බැවින් ථිනමිද්ධය ‘කෝසජ්ජ’ යැයි පවසන ලදී, නැතහොත් ථිනමිද්ධය ප්‍රධාන වූ සිත් ඉපදීමයි.

အသုဒ္ဓတာတိ အကေဝလတာ အညေန သမ္မိဿတာ. ဒွါရဉှိ ဒွါရန္တရိကကမ္မဿ ဒွါရံ ဟောန္တံ တေန မိဿိတံ ဝိယ ဟောတိ. တေနေဝါဟ ‘‘မုသာဝါဒါဒိနောပိ ကာယဒွါရေ ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝါ’’တိ. ကေစိ ပန ‘‘အဝိညေယျမာနန္တရာနံ ဒွါရန္တရစိတ္တာနံ အန္တရန္တရာ အပ္ပဝတ္တိတော သုဒ္ဓန္တိ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ, တံ အနေကဿပိ ဇဝနဝါရဿ ကာယကမ္မာဒိဘာဝေန ပဗန္ဓနဝသေန ပဝတ္တိ အတ္ထီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. အဝိရုဒ္ဓံ ဟောတီတိ အကုသလကာယကမ္မာဒိဘာဝေန အဝဓာရေတွာ အသံဝရံ ဝတွာ ပုန တဿေဝ ဝါစာအသံဝရဒွါရာဒီသု ဥပ္ပတ္တိဝစနံ ကာယဒွါရူပလက္ခိတော အသံဝရော ဒွါရန္တရေ ပဝတ္တောပိ ကာယဒွါရိကော ဧဝါတိ ဧဝံ သံဝဏ္ဏနာယ သတိ န ဝိရုဇ္ဈတီတိ အတ္ထော. ဣဒါနိ တံ အဝိရုဇ္ဈနာကာရံ ‘‘အသံဝရော ဟီ’’တိအာဒိနာ ဝိဘာဝေတိ. သဒွါရေတိ အတ္တနော ဒွါရေ. အသံဝရော ဒွါရန္တရေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ သဒွါရဝသေန ဥပ္ပန္နောတိ ဝုစ္စတီတိ ဧတေန ဝါစာအသံဝရဒွါရေ ဥပ္ပန္နောပိ ကာယိကော အသံဝရော စောပနကာယအသံဝရဒွါရဝသေန ဥပ္ပန္နောတွေဝ ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧသ နယော ဣတရတ္ထာပိ. ကမ္မံ အညဒွါရေတိ ကမ္မဿ ဒွါရန္တရစရဏံ ပါကဋန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ.

අශුද්ධතාව යනු පිරිසිදු නොවන බව හෙවත් අන් දෙයක් හා මිශ්‍ර වූ බවයි. ක්‍රියාවක් සිදුවන දොරටුව තවත් දොරටුවක අතුරු කර්මයක් සඳහා දොරටුවක් වන කල්හි, එය ඒ හා මිශ්‍ර වූවක් බඳු වේ. එබැවින් 'මුසාවාදය ආදිය ද කාය ද්වාරයෙහි පැවතීමට ඉඩ ඇති බැවිනි' යි කියන ලදී. ඇතැම්හු 'අන්‍ය වූ ද්වාරාන්තර සිත්වල මැද අතරතුර නොපවතින නිසා ශුද්ධ යැයි කියන ලදැ'යි පවසති. එය ජවන වාර රාශියක් වුව ද කාය කර්මාදි වශයෙන් එක දිගට පැවතීම නිසා කියන ලදී. අකුසල කාය කර්මාදි වශයෙන් වෙන් කොට දැක්වීමෙන් තොරව අසංවරය ගැන පවසා, නැවත එම අසංවරයම වාග් ද්වාරාදියෙහි උපදින බව පැවසීම කාය ද්වාරය ලකුණු කොට ගත් අසංවරය අන්‍ය ද්වාරයක පැවතිය ද එය කාය ද්වාරයට අයත් අසංවරයක්ම වන බැවින් මෙසේ වර්ණනා කිරීමේදී විරුද්ධතාවක් නැතැයි අදහසයි. දැන් එය විරුද්ධ නොවන ආකාරය 'අසංවරෝ හි' යනාදියෙන් විස්තර කරයි. 'සද්වාරේ' යනු තමාගේම ද්වාරයෙහි යන්නයි. අසංවරය වෙනත් ද්වාරයක උපන්න ද එය ස්වකීය ද්වාරය නිසා උපන්නක් ලෙස කියනු ලැබේ. මෙයින් වාග් අසංවර ද්වාරයෙහි උපන් කායික අසංවරය වුව ද කය සෙලවීමේ (චෝපන) අසංවර ද්වාරය නිසාම උපන් බව කියන ලදැයි දත යුතුය. සෙසු තැන්වලදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'කම්මං අඤ්ඤද්වාරේ' යනු කර්මය වෙනත් ද්වාරයකට මාරු වීම ප්‍රකට බැවින් කියන ලදී.

ဧဝံ [Pg.88] သတီတိ စောပနသင်္ခါတေ ကာယအသံဝရဒွါရေ အသံဝရောတိ ဧတ္တကေ ဧဝ ဂဟိတေ. ကမ္မပထဘာဝပ္ပတ္တဿေဝ ကမ္မဘာဝေါ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ကမ္မပထဘာဝပ္ပတ္တတာယ ဝစီမနောကမ္မ’’န္တိ. သေသန္တိ ဒွါရန္တရာနုပလက္ခိတံ. တထာ န ဝုစ္စတီတိ ကာယကမ္မန္တိ န ဝုစ္စတီတိ အတ္ထော. တတ္ထေဝ ဝက္ခာမာတိ ကမ္မပထသံသန္ဒနေ ဝက္ခာမ. ‘‘သော ဟိ ကာယဒွါရေ စောပနပ္ပတ္တော အကုသလံ ကာယကမ္မံ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ကမ္မပထသံသန္ဒနကထာ) ‘‘စောပနကာယအသံဝရဒွါရဝသေန ဥပ္ပန္နော အကုသလံ ကာယကမ္မမေဝ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ စ ဝစီကမ္မာဒီနဉ္စ ကမ္မပထပ္ပတ္တာနံ အသံဝရဘူတာနံ ကာယကမ္မာဒိဘာဝေ အာပန္နေ ‘‘စတုဗ္ဗိဓံ ဝစီဒုစ္စရိတံ အကုသလံ ဝစီကမ္မမေဝ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ အပဝါဒေန နိဝတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ ဧဝံ ဝက္ခမာနတံ သန္ဓာယာဟ. အန္တောဂဓတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ ပစ္စယသန္နိဿိတအာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိသီလာနံ ဉာဏဝီရိယေဟိ သာဓေတဗ္ဗတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော.

'එසේ ඇති කල්හි' යනු කය සෙලවීම සංඛ්‍යාත කාය අසංවර ද්වාරයෙහි අසංවරය මෙපමණක්ම ගත් විටය. කර්ම පථභාවයට පත් වූවකගේම කර්ම ස්වභාවය අටුවාවෙහි පවසන ලද බැවින් 'කර්ම පථභාවයට පත් වූ බැවින් වචී මනෝ කර්ම' යැයි කියන ලදී. 'ශේෂ වූ' යනු ද්වාරාන්තරයෙන් ලකුණු නොකරන ලද්දයි. 'එසේ නොකියනු ලැබේ' යනු කාය කර්මය යැයි නොකියනු ලැබේ යන අර්ථයයි. 'එහිම පවසන්නෙමු' යනු කර්ම පථ සැසඳීමේදී පවසන්නෙමු යන්නයි. 'එය කාය ද්වාරයෙහි සෙලවීමට පත්ව අකුසල කාය කර්මයක් වේ' යනාදියෙන් ද 'කය සෙලවීම සංඛ්‍යාත කාය අසංවර ද්වාරය නිසා උපන් අකුසල කාය කර්මයක්ම වේ' යනාදියෙන් ද කර්ම පථයට පත් අසංවර වූ වාක් කර්මාදිය කාය කර්මාදි භාවයට පත් වූ කල්හි 'සිව්වැදෑරුම් වචී දුශ්චරිතය අකුසල වාක් කර්මයක්ම වේ' යනාදී ප්‍රකාශයෙන් එය වැළකෙන බව දත යුතුය. මෙසේ පවසන්නට යන කරුණ අරභයා මෙය කියන ලදී. ප්‍රත්‍යය සන්නිශ්‍රිත ශීලය සහ ආජීව පාරිශුද්ධි ශීලය ප්‍රඥාවෙන් හා වීර්යයෙන් සම්පාදනය කළ යුතු බැවින් ඒවා එහිම ඇතුළත් බව දත යුතු යනු අදහසයි.

အကုသလကမ္မပထကထာဝဏ္ဏနာ

අකුසල කර්ම පථ කථා වර්ණනාව (අකුසල කර්ම පථ විස්තරය)

သရသေန အတ္တနော သဘာဝေန. ယာယ စေတနာယ ပဝတ္တမာနဿ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ ပစ္စယဘူတေသု မဟာဘူတေသု ဥပက္ကမကရဏဟေတု တံမဟာဘူတပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇနကမဟာဘူတာ နုပ္ပဇ္ဇိဿန္တိ, သာ တာဒိသပယောဂသမုဋ္ဌာပိကာ စေတနာ ပါဏာတိပါတော နာမ. လဒ္ဓုပက္ကမာနိ ဟိ ဘူတာနိ န ပုရိမဘူတာနိ ဝိယ ဝိသဒါနီတိ သမာနဇာတိယာနံ ဘူတာနံ ကာရဏံ န ဟောန္တီတိ. ဧကဿပိ ပယောဂဿ သဟသာ နိပ္ဖာဒနဝသေန ကိစ္စသာဓိကာယ ဗဟုက္ခတ္တုံ ပဝတ္တဇဝနေဟိ လဒ္ဓါသေဝနာယ စ သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာယ ဝသေန ပယောဂဿ မဟန္တဘာဝေါ. သတိပိ ကဒါစိ ခုဒ္ဒကေ စေဝ မဟန္တေ စ ပါဏေ ပယောဂဿ သမဘာဝေ မဟန္တံ ဟနန္တဿ စေတနာ တိဗ္ဗတရာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝတ္ထုဿ မဟန္တဘာဝေါတိ တဒုဘယံ စေတနာယ ဗလဝဘာဝေနေဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပယောဂ…ပေ… ဘာဝတော’’တိ. ယထာဝုတ္တပစ္စယဝိပရိယာယေပီတိ ပယောဂဝတ္ထုအာဒိပစ္စယာနံ အမဟတ္တေပိ. တံတံပစ္စယေဟီတိ ဂုဏဝန္တတာဒိပစ္စယေဟိ. ဧတ္ထ စ ဟန္တဗ္ဗဿ ဂုဏဝန္တတာယ မဟာသာဝဇ္ဇတာ ဝတ္ထုမဟန္တတာယ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ကိလေသာနံ ဥပက္ကမာနံ ဒွိန္နဉ္စ မုဒုတာယ တိဗ္ဗတာယ စ အပ္ပသာဝဇ္ဇတာ မဟာသာဝဇ္ဇတာ စ ယောဇေတဗ္ဗာ. ပါဏော ပါဏသညိတာ ဝဓကစိတ္တဉ္စ ပုဗ္ဗဘာဂသမ္ဘာရာ, ဥပက္ကမော [Pg.89] ဝဓကစေတနာသမုဋ္ဌာပိတော, ပဉ္စသမ္ဘာရဝတီ ပါဏာတိပါတစေတနာတိ သာ ပဉ္စသမ္ဘာရဝိနိမုတ္တာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဧသ နယော အဒိန္နာဒါနာဒီသုပိ.

'ස්වරසයෙන්' යනු තමාගේ ස්වභාවයෙනි. පවත්නා වූ ජීවිතේන්ද්‍රියයට ප්‍රත්‍ය වූ මහා භූතයන් කෙරෙහි යම් චේතනාවකින් උපක්‍රම කිරීම නිසා ඒ මහා භූතයන් ප්‍රත්‍ය කොට ගෙන උපදින්නා වූ මහා භූතයන් යළි නූපදී ද, එවැනි උපක්‍රමයක් ඇති කරන චේතනාව ප්‍රාණාතිපාතය නම් වේ. උපක්‍රමයට හසු වූ භූතයෝ පෙර භූතයන් මෙන් ප්‍රසන්න (බලවත්) නොවන බැවින් සමාන ජාතියේ භූතයන් ඉපදවීමට හේතු නොවේ. එක් උපක්‍රමයක් වුව ද වහා නිම කිරීමේ ශක්තිය ඇතිව හා නැවත නැවත පැවති ජවන සිත් මගින් ලැබූ ආසේවනය ඇතිව කෘත්‍යය සාධනය කරන අවසාන චේතනාව නිසා උපක්‍රමයේ මහත් බව ඇති වේ. ඇතැම් විට කුඩා සතෙකු මැරීමේදීත් විශාල සතෙකු මැරීමේදීත් උපක්‍රමය සමාන වුව ද, විශාල සතෙකු මරන්නාට දැඩි චේතනාවක් උපදින බැවින් වස්තුවේ විශාලත්වය අනුව පාපය මහත් වේ. ඒ කරුණු දෙකම චේතනාවේ බලවත් බව නිසාම සිදුවන බැවින් 'උපක්‍රම...පෙ... භාවය නිසා' යැයි කියන ලදී. 'පවසන ලද ප්‍රත්‍යයන්ගේ වෙනස් වීම්වලදී ද' යනු උපක්‍රම සහ වස්තුව ආදී ප්‍රත්‍යයන් මහත් නොවන විටදී ද යන්නයි. 'ඒ ඒ ප්‍රත්‍යයන් නිසා' යනු ගුණවත් බව ආදී ප්‍රත්‍යයන් නිසාය. මෙහිදී මරනු ලබන තැනැත්තාගේ ගුණවත් බව නිසා පාපය මහත් වීම වස්තුවේ විශාලත්වය නිසා වන මහත් වීම මෙන් දත යුතුය. කෙලෙස්වල සහ උපක්‍රමවල මෘදු බව හා තීව්‍ර බව අනුව අල්ප සාවද්‍ය බව හා මහා සාවද්‍ය බව යෙදිය යුතුය. ප්‍රාණය, ප්‍රාණ සංඥාව, මරණ සිත යන මේවා පූර්ව භාග සම්භාරයන්ය. උපක්‍රමය මරණ චේතනාවෙන් උපන් දෙයකි. සම්භාර පහකින් යුත් චේතනාව ප්‍රාණාතිපාත චේතනාවයි. එය ඒ සම්භාර පහෙන් වෙන්ව දත යුතුය. අදත්තාදානය ආදියේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ.

မန္တပရိဇပ္ပနေန ပရဿ သန္တကဟရဏံ ဝိဇ္ဇာမယော, ဝိနာ မန္တေန ပရသန္တကဿ ကာယဝစီပယောဂေဟိ အာကဍ္ဎနံ တာဒိသဣဒ္ဓိယောဂေန ဣဒ္ဓိမယော ပယောဂေါတိ အဒိန္နာဒါနဿပိ ဆ ပယောဂါ သာဟတ္ထိကာဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာ.

මන්ත්‍ර ජප කිරීමෙන් අනුන් සතු දේ පැහැර ගැනීම විද්‍යාමය උපක්‍රමයයි. මන්ත්‍ර රහිතව අනුන් සතු දේ කය හා වචනය උපයෝගී කරගෙන ඇද ගැනීම හා එවැනි සෘද්ධි බලයකින් ගැනීම සෘද්ධිමය උපක්‍රමයයි. මෙසේ අදත්තාදානයෙහි ද සාහත්ථික ආදී උපක්‍රම හයක් ඇති බව දත යුතුය.

အဘိဘဝိတွာ ဝီတိက္ကမနေ မိစ္ဆာစာရော မဟာသာဝဇ္ဇော, န တထာ ဥဘိန္နံ သမာနစ္ဆန္ဒဘာဝေ. ‘‘စတ္တာရော သမ္ဘာရာတိ ဝုတ္တတ္တာ အဘိဘဝိတွာ ဝီတိက္ကမနေ သတိပိ မဂ္ဂေနမဂ္ဂပဋိပတ္တိအဓိဝါသနေ ပုရိမုပ္ပန္နသေဝနာဘိသန္ဓိပယောဂါဘာဝတော မိစ္ဆာစာရော န ဟောတိ အဘိဘုယျမာနဿာ’’တိ ဝဒန္တိ. သေဝနစိတ္တေ သတိ ပယောဂါဘာဝေါ န ပမာဏံ ဣတ္ထိယာ သေဝနပ္ပယောဂဿ ယေဘုယျေန အဘာဝတော. ပုရိသဿေဝ ဟိ ယေဘုယျေန သေဝနပ္ပယောဂေါ ဟောတီတိ ဣတ္ထိယာ ပုရေတရံ သေဝနစိတ္တံ ဥပဋ္ဌာပေတွာ နိပန္နာယပိ မိစ္ဆာစာရော န သိယာတိ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ပုရိသဿ ဝသေန ဥက္ကံသတော စတ္တာရော သမ္ဘာရာ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အညထာ ဣတ္ထိယာ ပုရိသကိစ္စကရဏကာလေ ပုရိသဿပိ သေဝနပ္ပယောဂါဘာဝတော မိစ္ဆာစာရော န သိယာတိ. ကေစိ ပန ‘‘အတ္တနော ရုစိယာ ပဝတ္တိတဿ တီဏိ အင်္ဂါနိ, ဗလက္ကာရေန ပဝတ္တိတဿ တီဏီတိ သဗ္ဗာနိ အဂ္ဂဟိတဂ္ဂဟဏေန စတ္တာရီ’’တိ ဝဒန္တိ, ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ.

යටපත් කොට (බලහත්කාරයෙන්) වරදෙහි හැසිරීමේදී කාමමිථ්‍යාචාරය මහා සාවද්‍ය වේ. දෙදෙනාගේම කැමැත්ත ඇති විට එසේ නොවේ. 'අංග හතරක් පවසන ලද බැවින්, බලහත්කාරයෙන් වරදෙහි හැසිරීමේදී වුව ද ලිංග ප්‍රවේශයට එකඟ වන කල්හි, කලින් උපන් සේවනය කිරීමේ අදහස හා උපක්‍රමය නැති බැවින් යටපත් කරනු ලබන්නාට කාමමිථ්‍යාචාරයක් නොවේ' යැයි ඇතැම්හු පවසති. සේවනය කිරීමේ සිත ඇති කල්හි උපක්‍රමය නොමැති වීම ප්‍රමාණවත් කරුණක් නොවේ. මන්දයත්, ස්ත්‍රියකගේ සේවනය කිරීමේ උපක්‍රමය බොහෝ විට නොමැති බැවිනි. බොහෝ විට පුරුෂයාටම සේවනය කිරීමේ උපක්‍රමය පවතී. එවිට, ස්ත්‍රියක් කලින්ම සේවනය කිරීමේ සිත උපදවාගෙන වැතිර සිටිය ද ඇයට කාමමිථ්‍යාචාරයක් සිදු නොවිය යුතු යැයි යන තර්කය ඉදිරිපත් වේ. එබැවින් පුරුෂයාගේ වශයෙන් ප්‍රමුඛව අංග හතරක් පවසන ලදැයි දත යුතුය. එසේ නොවන්නේ නම්, ස්ත්‍රියක් පුරුෂයාගේ කාර්යය කරන අවස්ථාවකදී පුරුෂයාට සේවනය කිරීමේ උපක්‍රමයක් නොමැති බැවින් ඔහුට කාමමිථ්‍යාචාරය සිදු නොවිය යුතුය. ඇතැම්හු 'තමාගේ කැමැත්තෙන් සිදුවන විට අංග තුනක් ද, බලහත්කාරයෙන් සිදුවන විට අංග තුනක් ද වශයෙන්, සියල්ල ගත් කල අංග හතරක් වේ' යැයි පවසති. මෙය විමසා බලා ගත යුතුය.

ဒုဋ္ဌစိတ္တဿ အမရဏာဓိပ္ပာယဿ ဖရုသကာယဝစီပယောဂသမုဋ္ဌာပိကာ ဖရုသစေတနာ ဖရုသဝါစာ. မရဏာဓိပ္ပာယေ ပန သတိ အတ္ထသိဒ္ဓိတဒဘာဝေသု ပါဏာတိပါတာ ဗျာပါဒါ စ ဟောန္တီတိ. ယံ ပတိ ဖရုသဝါစာ ပယုဇ္ဇတိ, တဿ သမ္မုခါဝ သီသံ ဧတိ. ‘‘ပရမ္မုခေပိ ဖရုသဝါစာ ဟောတီ’’တိ ဝဒန္တိ.

මැරීමේ අදහසක් නොමැතිව, දූෂිත සිතින් යුක්තව රළු වූ කය හා වචනය උපයෝගී කරගෙන ඇති කරගන්නා රළු චේතනාව ඵරුෂ වාචාවයි. මැරීමේ අදහස ඇති කල්හි නම්, අර්ථය සිද්ධ වීම හෝ නොවීම මත එය ප්‍රාණාතිපාතය හෝ ව්‍යාපාදය වේ. යමෙකුට එරෙහිව ඵරුෂ වාචාව යොදයි ද, ඔහු ඉදිරියේදීම එය ප්‍රමුඛ වේ. 'පිටුපසින් (අභිමුඛ නොවන විට) පවසන දේ ද ඵරුෂ වාචාව වේ' යැයි ඇතැම්හු පවසති.

ယဒိ စေတနာယ သဗ္ဗဒါ ကမ္မပထဘာဝါဘာဝတော အနိယတော ကမ္မပထဘာဝေါတိ ကမ္မပထရာသိမှိ အဝစနံ, နနု အဘိဇ္ဈာဒီနမ္ပိ ကမ္မပထံ အပ္ပတ္တာနံ အတ္ထိတာယ အနိယတော ကမ္မပထဘာဝေါတိ တေသမ္ပိ ကမ္မပထရာသိယံ အဝစနံ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ, ကမ္မပထတာတံသဘာဂတာဟိ တေသံ တတ္ထ ဝုတ္တတ္တာ. ယဒိ ဧဝံ စေတနာပိ တတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာတိ? သစ္စမေတံ, သာ ပန ပါဏာတိပါတာဒိကာတိ ပါကဋော တဿာ [Pg.90] ကမ္မပထဘာဝေါတိ န ဝုတ္တံ သိယာ. စေတနာယ ဟိ ‘‘စေတနာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ကမ္မံ ဝဒါမိ,’’‘‘တိဝိဓာ, ဘိက္ခဝေ, ကာယသဉ္စေတနာ အကုသလံ ကာယကမ္မ’’န္တိအာဒိဝစနေဟိ ကမ္မဘာဝေါ ဒီပိတော. ကမ္မံယေဝ စ သုဂတိဒုဂ္ဂတီနံ တဒုပ္ပဇ္ဇနသုခဒုက္ခာနဉ္စ ပထဘာဝေန ပဝတ္တံ ကမ္မပထောတိ ဝုစ္စတီတိ ပါကဋော တဿာ ကမ္မပထဘာဝေါ. အဘိဇ္ဈာဒီနံ ပန စေတနာသမီဟနဘာဝေန သုစရိတဒုစ္စရိတဘာဝေါ, စေတနာဇနိတတံဗန္ဓတိဘာဝေန သုဂတိဒုဂ္ဂတိတဒုပ္ပဇ္ဇနသုခဒုက္ခာနံ ပထဘာဝေါ စာတိ န တထာ ပါကဋော ကမ္မပထဘာဝေါတိ တေ ဧဝ ကမ္မပထရာသိဘာဝေန ဝုတ္တာ. အတထာဇာတိယတ္တာ ဝါ စေတနာ တေဟိ သဒ္ဓိံ န ဝုတ္တာ သိယာ. ဝိစာရေတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ.

යම් හෙයකින් චේතනාව සැමවිටම කර්මපථයක් නොවන බැවින්, එය කර්මපථ රාශියෙහි සඳහන් නොවන බව පවසන්නේ නම්, අභිධ්‍යා ආදිය ද කර්මපථයට පැමිණ නැති අවස්ථාවන්හි පවතින බැවින්, ඒවා ද කර්මපථ රාශියට ඇතුළත් නොවිය යුතු නොවේ ද? නැත, එසේ සිදු නොවේ. මන්ද යත්, කර්මපථ බවට ඇති සමාන ස්වභාවය නිසා ඒවා එහි සඳහන් කර ඇති බැවිනි. ඉදින් එසේ නම් චේතනාව ද එහි සඳහන් කළ යුතු නොවේ ද? එය සත්‍යයකි. එහෙත් එය ප්‍රාණාතිපාතාදියෙහි දී ‘චේතනාව’ ලෙස ප්‍රකට බැවින්, එය කර්මපථයක් බව වෙනම සඳහන් කර නැත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, මම චේතනාව කර්මය යැයි කියමි’, ‘මහණෙනි, ත්‍රිවිධ වූ කායසංචේතනාව අකුසල කායකර්මය වේ’ යනාදි දේශනාවලින් චේතනාවෙහි කර්ම ස්වභාවය පැහැදිලි කර ඇත. සුගති-දුගතිවලට සහ එහි උපදින සැප-දුක්වලට මාර්ගයක් ලෙස පවතින කර්මයම ‘කර්මපථ’ යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් චේතනාව කර්මපථයක් වීම ප්‍රකට කරුණකි. අභිධ්‍යා ආදියේ සුචරිත-දුෂ්චරිත ස්වභාවය ඇති වන්නේ චේතනාව මෙහෙයවන ස්වභාවයෙනි. චේතනාවෙන් හටගත් එම බන්ධනය නිසා සුගති-දුගතිවලට සහ එහි උපදින සැප-දුක්වලට මාර්ගයක් වන බැවින්, එය චේතනාව මෙන් එතරම් ප්‍රකට ලෙස කර්මපථයක් නොවේ. එබැවින් ඒවා පමණක් කර්මපථ රාශිය ලෙස දක්වන ලදී. එසේත් නැතහොත්, ස්වභාවයෙන් අසමාන බැවින් චේතනාව ඒවා සමඟ එක්ව නොකියන ලදී. මේ පිළිබඳව විමසා බලා තේරුම් ගත යුතුය.

ပါဏာတိပါတာဒီနံ အာရမ္မဏာနေဝ တဗ္ဗိရတိအာရမ္မဏာနီတိ ပဉ္စ သိက္ခာပဒါ ပရိတ္တာရမ္မဏာ ဧဝါတိ ဝစနေန အဒိန္နာဒါနာဒီနံ သတ္တာရမ္မဏတာဝစနဿ ဝိရောဓံ စောဒေတိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ဝီတိက္ကမိတဗ္ဗတောယေဝ ဟိ ဝေရမဏီ နာမ ဟောတီ’’တိ. သယမေဝ ပရိဟရိဿတီတိ သိက္ခာပဒဝိဘင်္ဂေ ပဉှပုစ္ဆကဝဏ္ဏနံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တတ္ထ ဟိ ‘‘ယသ္မာ သတ္တောတိ သင်္ချံ ဂတေ သင်္ခါရေယေဝ အာရမ္မဏံ ကရောတိ, တသ္မာ ပရိတ္တာရမ္မဏာတိ ဝုစ္စန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ.

ප්‍රාණාතිපාතාදියෙහි අරමුණු ම ඒවායින් වැළකීමේ ද අරමුණු වන බැවින්, ‘ශික්ෂාපද පහ පරිත්තාරම්මණ (කුඩා අරමුණු සහිත) ම වේ’ යන වචනයෙන්, අදත්තාදානය ආදිය සත්වාරම්මණ (සත්වයන් අරමුණු කර ගැනීම) බව පැවසීම සමඟ ඇති වන විරෝධය පෙන්වා දෙයි. එසේම ඉදිරියට ‘ඉක්මවා යා යුතු දෙයින් වැළකීමම වේරමණී (විරතිය) නම් වේ’ යැයි පවසනු ඇත. මේ සඳහා පිළිතුර ශික්ෂාපද විභංගයෙහි ප්‍රශ්න විචාරන වර්ණනාව ඇසුරින් තමන්ම පවසනු ඇත. එහි දී ‘යම් හෙයකින් සත්වයා යැයි සම්මුති නාමයට ගිය සංස්කාරයන්ම අරමුණු කරන බැවින්, ඒවා පරිත්තාරම්මණ යැයි කියනු ලැබේ’ යනුවෙන් දක්වා ඇත.

ဒုဂ္ဂတတာဒီနီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘အလဒ္ဓါလာဘော လဒ္ဓဝိနာသော ဣစ္ဆိတာနံ ဘောဂါနံ ကိစ္ဆပဋိလာဘော ရာဇာဒီဟိ သာဓာရဏဘောဂတာ ဒုက္ခဝိဟာရော သာသင်္ကဝိဟာရော’’တိ ဧဝမာဒယော သင်္ဂဟိတာ. ကေစိ ပန ‘‘ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ဘောဂဇာနိအာဒယော နိဿန္ဒဖလ’’န္တိ ဝဒန္တိ.

‘දුග්ගතතා’ යනාදී වචනයෙන් ‘නොලැබූ දේ නොලැබීම, ලැබූ දේ විනාශ වීම, කැමති භෝගයන් අපහසුවෙන් ලැබීම, රජුන් ආදීන් සමඟ පොදු භෝග ඇති බව, දුකසේ විසීම, සැක සහිතව විසීම’ යනාදිය සංග්‍රහ වේ. ඇතැම්හු වනාහි දිට්ඨධම්මවේදනීය වශයෙන් භෝග විනාශ වීම ආදිය නිස්සන්ද ඵල ලෙස පවසති.

ကုသလကမ္မပထကထာဝဏ္ဏနာ

කුසල කර්මපථ කථා වර්ණනාවයි.

တာသဉ္စ ဝိရတီနံ စေတနာသမ္ပယုတ္တတ္တာ စေတနာဒွါရေန သုဂတိဒုဂ္ဂတိတဒုပ္ပဇ္ဇနသုခဒုက္ခာနံ ပထဘာဝေါ ယုတ္တောတိ အဓိပ္ပာယော.

එම විරතීන් චේතනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත බැවින්, චේතනා ද්වාරයෙන් සුගති-දුගතිවල උපදින සැප-දුක්වලට මඟක් වීම සුදුසුය යන්න අදහසයි.

ကမ္မပထသံသန္ဒနကထာဝဏ္ဏနာ

කර්මපථ සංසන්දන කථා වර්ණනාවයි.

တထာတိ ကမ္မပထပ္ပတ္တာနံ. ကေစီတိ ဓမ္မသိရိတ္ထေရံ သန္ဓာယာဟ. သော ဟိ ကမ္မပထပ္ပတ္တာနမေဝ ဒုဿီလျာဒီနံ သုသီလျာဒီနဉ္စ ကမ္မပထေဟိ အတ္ထတော နာနတ္တာဘာဝဒဿနံ, တေသံ ဝါ ဖဿဒွါရာဒီဟိ အဝိရောဓဘာဝေန ဒီပနံ ကမ္မပထသံသန္ဒနန္တိ ဝဒတိ. ကမ္မပထတာ နတ္ထီတိ ဧတေန ယထာဝုတ္တာနံ အသံဝရသံဝရာနံ [Pg.91] တေသံ ဝါဒေ ကမ္မပထသံသန္ဒနေ အသင်္ဂဟိတတံ ဒဿေတိ. ယေ ပန သင်္ဂဟံ လဘန္တိ, တေသံ ဂဟဏေ ပယောဇနာဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘တိဝိဓ…ပေ… ဒဿနေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ပုရိမပက္ခေ သင်္ခေပတော ဒေါသံ ဝတွာ ဒုတိယပက္ခေပိ ဝတ္တုံ ‘‘န စ ဒုစ္စရိတာန’’န္တိအာဒိမာဟ. တေန ယေ ဒုစ္စရိတသုစရိတအသံဝရသံဝရာ အနုစရီယန္တိ, တေသံ ကာယကမ္မာဒိတာ ဝိဓီယတီတိ ဒဿေတိ. ‘‘ပဉ္စဖဿဒွါရဝသေန ဥပ္ပန္နော အသံဝရော အကုသလံ မနောကမ္မမေဝ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ ဟိ ဝုတ္တန္တိ. ယဒိ စာတိအာဒိနာ အနဝသေသပရိယာဒါနာဘာဝမာဟ. ဥပ္ပတ္တိ န ဝတ္တဗ္ဗာတိ ကမ္မပထ…ပေ… ဝဒန္တေဟိ ‘‘မနောကမ္မံ ဆဖဿဒွါရဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. အထ ဝါ ယဒိ ကမ္မပထပ္ပတ္တာနေဝ ဒုဿီလျာဒီနိ ကာယကမ္မာဒိနာမေဟိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တာနီတိ ဧဝံ ဝဒန္တေဟိ အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ မနောကမ္မဿ ဆဖဿဒွါရဝသေန ဥပ္ပတ္တိ န ဝတ္တဗ္ဗာတိ အတ္ထော. တံတံကမ္မဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာတိ ‘‘တိဝိဓံ ကာယဒုစ္စရိတံ အကုသလံ ကာယကမ္မမေဝ ဟောတီ’’တိအာဒိံ (ဝိဘ. ၉၁၃) သန္ဓာယာဟ.

‘තථා’ යනු කර්මපථයට පැමිණි අයයි. ‘කේචි’ යන්නෙන් ධම්මසිරි තෙරුන් වහන්සේ අදහස් කෙරේ. උන්වහන්සේ කර්මපථයට පැමිණි දුශ්ශීල බව හා සුශීල බව කර්මපථයන්ගෙන් අර්ථ වශයෙන් වෙනසක් නැති බව දැක්වීම හෝ ඵස්ස ද්වාර ආදිය සමඟ අවිරෝධීව දැක්වීම කර්මපථ සංසන්දනය යැයි පවසති. ‘කර්මපථ ස්වභාවයක් නැත’ යන්නෙන් ඉහත කී අසංවර-සංවරයන් ඔවුන්ගේ වාදයට අනුව කර්මපථ සංසන්දනයට ඇතුළත් නොවන බව පෙන්වයි. යම් කෙනෙක් සංග්‍රහයක් ලබන්නේ නම්, ඔවුන් ග්‍රහණය කරගැනීමේ ප්‍රයෝජනයක් නැති බව පෙන්වීමට ‘ත්‍රිවිධ වූ... පෙනීමෙන්’ යැයි පවසන ලදී. මෙසේ පළමු පක්ෂයෙහි සැකෙවින් දොස් පවසා, දෙවන පක්ෂයෙහි ද දොස් පැවසීමට ‘දුශ්චරිතයන්ගේ ද නොවේ’ යනාදිය පවසන ලදී. එයින් යම් දුශ්චරිත-සුචරිත අසංවර-සංවර අනුගමනය කරනු ලැබේද, ඒවාට කායකර්මාදි බව නියම කරනු ලබන බව පෙන්වයි. ‘පංච ඵස්ස ද්වාරය මඟින් උපන් අසංවරය අකුසල මනෝකර්මයම වේ’ යනාදියෙන් පවසන ලද්දේ එයයි. ‘යම් හෙයකින්’ යනාදියෙන් ඉතිරි නොවී අවසන් කිරීමක් නොවන බව පවසයි. උපත නොපැවසිය යුතු යනු කර්මපථ... පවසන්නන් විසින් ‘මනෝකර්මය සය වැදෑරුම් ඵස්ස ද්වාරයෙන් උපදියි’ කියා නොපැවසිය යුතු බව අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත්, ඉදින් කර්මපථයට පැමිණි දුශ්ශීලභාවයන්ම කායකර්මාදි නාමයන්ගෙන් අට්ඨකථාවෙහි පවසන ලද්දේ යැයි මෙසේ පවසන්නන් විසින්, අට්ඨකථාචාර්යවරුන්ගේ මනෝකර්මයෙහි සය වැදෑරුම් ඵස්ස ද්වාරයෙන් උපත සිදු නොවන බව පැවසිය යුතු යනු අර්ථයයි. ඒ ඒ කර්ම ස්වභාවය පවසා ඇති බැවින් ‘ත්‍රිවිධ කාය දුශ්චරිතය අකුසල කායකර්මයම වේ’ යනාදිය (විභංග 913) අරමුණු කර පවසන ලදී.

ကမ္မန္တရမ္ပိ တံဒွါရိကကမ္မမေဝ သိယာတိ ပါဏာတိပါတာဒိကဿ ဝစီကမ္မာဒိဘာဝမာသင်္ကတိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ကေသဉ္စိ အသံဝရာနံ သံဝရာနဉ္စ ကမ္မပထတာ နတ္ထိ, ကာယဒုစ္စရိတာဒီနဉ္စ ကမ္မပထေဟိ နာနတ္တာဘာဝဒဿနေန ပယောဇနံ နတ္ထိ, န စ ဒုစ္စရိတာဒီနံ ဖဿဒွါရာနံ ဝသေန ဥပ္ပတ္တိ ဒီပိတာ, န စာယံ ဝိဓိ နိရဝသေသသင်္ဂါဟိကာ, ကမ္မာနဉ္စ သင်္ကရော အာပဇ္ဇတိ, အဋ္ဌကထာယဉ္စ ပုဗ္ဗာပရဝိရောဓော, တသ္မာတိ အတ္ထော. သမာနနာမတာ ကာယကမ္မာဒိတာ. သာမညနာမာဝိဇဟနံ ကာယကမ္မာဒိဘာဝါဝိဇဟနံ. ဥဘယေသန္တိ ကမ္မပထာကမ္မပထာနံ. ဥပ္ပတ္တိပရိယာယဝစနာဘာဝတောတိ ဧတေန ဖဿဒွါရအသံဝရဒွါရာဒီနံ တံဒွါရိကကမ္မာနဉ္စ အတ္ထတော နာနတ္တာဘာဝေပိ တထာ တထာ ပဝတ္တဒေသနာဝသေန တေ ဝိစာရိတာတိ ဒဿေတိ. ‘‘အကုသလံ ကာယကမ္မံ ပဉ္စဖဿဒွါရဝသေန န ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိကော ဒုတိယဝိနိစ္ဆယော.

වෙනත් කර්මයක් ද එම ද්වාරයට අයත් කර්මයක්ම විය හැකියි කියා ප්‍රාණාතිපාතාදියේ වචීකර්මාදි භාවය ගැන සැක කරයි. ‘එබැවින්’ යනු යම් හෙයකින් ඇතැම් අසංවර හා සංවරයන්ගේ කර්මපථ ස්වභාවයක් නැති ද, කායදුශ්චරිතාදියේ කර්මපථයන්ගෙන් අර්ථ වශයෙන් වෙනසක් නැති බව දැක්වීමෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැති ද, දුශ්චරිතාදිය ඵස්ස ද්වාරයන්ගේ වශයෙන් උපත පැහැදිලි කර නැති ද, මෙම විධිය ඉතිරි නොවී සියල්ල සංග්‍රහ කරන්නක් නොවේ ද, කර්මයන්ගේ සංකර (මිශ්‍ර) වීමක් සිදු වේ ද, අට්ඨකථාවෙහි ද පූර්වාපර විරෝධයක් ඇති වේ ද, එබැවිනුයි අර්ථයයි. සමාන නාම ඇති බව කායකර්මාදි බවයි. පොදු නාමය අත් නොහැරීම යනු කායකර්මාදි ස්වභාවය අත් නොහැරීමයි. ‘උභයේසං’ යනු කර්මපථ හා කර්මපථ නොවන දෙවර්ගයමයි. ‘උප්පත්තිපරියායවචනාභාවතෝ’ යන්නෙන් ඵස්ස ද්වාර-අසංවර ද්වාර ආදියෙහි සහ එම ද්වාරවලින් උපදින කර්මයන්ගේ අර්ථ වශයෙන් වෙනසක් නැතත්, ඒ ඒ දේශනා ක්‍රමයන්ට අනුව ඒවා විමසා බලන ලදී. ‘අකුසල කායකර්මය පංච ඵස්ස ද්වාරයෙන් උපදින්නේ නැත’ යනාදිය දෙවන විනිශ්චයයි.

ကာယေ ဝါစာယ စ…ပေ… သိဒ္ဓိတောတိ ဧတေန စောပနပ္ပတ္တံ အကုသလံ မနောကမ္မံ စောပနံ အပ္ပတ္တတော ဝိသေသေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ကာယဝစီကမ္မ’’န္တိ ဝုတ္တံ, န ပန ကာယဝစီကမ္မဘာဝတောတိ ဒဿေတိ. တေန ကာယဝစီဂဟဏံ ယထာဝုတ္တစောပနပ္ပတ္တံ ဧဝ ဝိဘာဝေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနေဝါဟ – ‘‘စောပနပ္ပတ္တံ အကုသလံ ကာယဒွါရေ ဝစီဒွါရေ စ မနောကမ္မံ ဟောတီ’’တိ. တံ-သဒ္ဒေ [Pg.92] ဝုတ္တေ ယံ-သဒ္ဒေါ အဗျဘိစာရိတသမ္ဗန္ဓတာယ ဝုတ္တောယေဝ ဟောတီတိ ကတွာ ‘‘ယံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥပ္ပာဒမတ္တပရိစ္ဆိန္နေနာတိ ဆဖဿဒွါရိကကမ္မေနာတိ အတ္ထော. မတ္တ-သဒ္ဒေန ဝိသေသနိဝတ္တိအတ္ထေန မနောကမ္မတာဝိသေသံ နိဝတ္တေတိ. နိယမဿ ဧဝ-သဒ္ဒဿ အကတတ္တာ ‘‘ကာယဝစီကမ္မမေဝ ဟောတီ’’တိ အဝုတ္တတ္တာ. ဣဒါနိ နိယမာကရဏေန လဒ္ဓဂုဏံ ဒဿေန္တော ‘‘န ပန သဗ္ဗမ္ပီ’’တိအာဒိမာဟ.

‘කයින් වචනයෙන් සහ...පෙ...’ යන්නෙන්, කම්පනයට (චලනයට) පැමිණි අකුසල මනෝකර්මය, කම්පනයට පත් නොවූ මනෝකර්මයෙන් වෙන්කර දැක්වීම පිණිස ‘කායවචීකර්මය’ යැයි කියන ලදී. එහෙත් එය හුදෙක් කායවචීකර්ම ස්වභාවය නිසාම නොවන බව දක්වයි. එබැවින් කායවචී යනුවෙන් ගැනීමෙන් අදහස් කරන්නේ ඉහත කී කම්පනයට පැමිණීම ම විභාග කර දැක්වීම බව දත යුතුය. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත - ‘කම්පනයට පත් වූ අකුසල මනෝකර්මය කායද්වාරයෙහි හා වචීද්වාරයෙහි ඇති වේ.’ ‘තං’ (එය) යන වචනය යෙදූ විට, ‘යං’ (යමක්) යන වචනය නියත සම්බන්ධය නිසා ඉබේම කියැවුණා හා සමාන වන බැවින් ‘යමක් උපදී ද’ (යං උප්පජ්ජති) යැයි පවසන ලදී. ‘උප්පාදමත්තපරිච්ඡින්නේන’ යන්නෙන් සවැදෑරුම් ස්පර්ශ ද්වාරයන්ගෙන් සිදුවන කර්මය යන්න අදහස් වේ. ‘මත්ත’ ශබ්දය විශේෂණය වැළැක්වීමේ අර්ථයෙන් ගෙන මනෝකර්මතාවයෙහි විශේෂත්වය වළක්වයි. ‘එව’ (ම) යන නියමාර්ථ වාචී ශබ්දය යොදා නොමැති බැවින්, ‘කායවචීකර්මයක් ම වේ’ යැයි පවසා නැත. දැන් නියමයක් නොකිරීමෙන් ලත් විශේෂත්වය දක්වමින් ‘න පන සබ්බම්පි’ (සියල්ලම නොවේ) යනාදිය පැවසීය.

‘‘နိယမဿ အကတတ္တာ’’တိအာဒိ ပုရိမနယောတိ အဓိပ္ပေတော. ဝတ္တုအဓိပ္ပာယာနုရောဓိနီ သဒ္ဒပ္ပဝတ္တီတိ သမာသပဒေ ဧကဒေသောပိ အာကဍ္ဎီယတိ အဓိကာရဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ကမ္မ-သဒ္ဒမတ္တေန သမ္ဗန္ဓံ ကတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. ယံ ပန ဝဒန္တီတိအာဒိနာ ဧတ္ထ ပဒကာရမတဿ အယုတ္တတံ ဒဿေတိ. တတ္ထ စေတနာပက္ခိကာနန္တိ ကာယဝစီကမ္မဘူတစေတနာပက္ခိကာနံ. သတန္တိ သမာနာနံ. တံတံဒွါရကမ္မပထာနဉ္စာတိ ဣဒံ ဣမဿ စိတ္တဿ ကမ္မပထဘာဝေန ပဝတ္တံ ကာလံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န သဗ္ဗဒါ, ကမ္မပထဘာဝေနေဝ ပဝတ္တနတော. စ-သဒ္ဒေန ဝါ အကမ္မပထသင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အထ ဝါ တံတံဒွါရာ စ တံတံဒွါရကမ္မပထာ စ တံတံဒွါရကမ္မပထာတိ ‘‘တံတံဒွါရာ’’တိ ပဒေန အကမ္မပထာနံ သံဝရာနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေန သဘာဝေနာတိ မနောကမ္မဿ ဒွါရဘာဝေန, န အတ္တနောတိ အဓိပ္ပာယော. ဧဝမိဓာပီတိ စိတ္တဇနိတော စိတ္တသမ္ပယုတ္တဿ ကမ္မဿ ဒွါရဘာဝေါ စိတ္တေပိ ဥပစရိတောတိ အတ္ထော. ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ အနန္တရပစ္စယဘူတမနောရဟိတဿ စိတ္တဿ အဘာဝတောတိ.

‘නියමය නොකළ බැවින්’ යනාදියෙන් පෙර ක්‍රමයම අදහස් කෙරේ. වක්තෘවරයාගේ අභිප්‍රායට අනුකූලව ශබ්ද ප්‍රවෘත්තිය සිදුවේ යන අදහසින්, සමාස පදයක කොටසක් වුව ද සන්දර්භය අනුව ආකර්ෂණය කර ගනිමින්, ‘කර්ම ශබ්දය පමණක් සම්බන්ධ කර’ යැයි පවසන ලදී. ‘යමක් පවසත් ද’ යනාදියෙන් මෙහි ඇතැම් පදවිවරණයන්හි ඇති අයෝග්‍ය බව දක්වයි. එහි ‘චේතනාපක්ඛිකානං’ යනු කායවචීකර්ම බවට පත් වූ චේතනා පක්ෂයේ අදහසයි. ‘සතං’ යනු පවත්නා වූ යන්නයි. ‘ඒ ඒ ද්වාරයන්හි කර්මපථයන්ගේ ද’ යන්න මෙම සිත කර්මපථයක් ලෙස පැවති කාලය අරභයා පවසන ලද්දකි; එය හැමවිටම නොවේ, කර්මපථයක් ලෙසම පවතින බැවිනි. ‘ච’ ශබ්දයෙන් අකර්මපථයන්ගේ ද සංග්‍රහය දත යුතුය. නැතහොත් ඒ ඒ ද්වාරයන් ද ඒ ඒ ද්වාරයන්හි කර්මපථයන් ද යන අර්ථයෙන් ‘ඒ ඒ ද්වාරයන්’ යන පදයෙන් අකර්මපථ වූ සංවරයන්ගේ ද සංග්‍රහය දත යුතුය. ‘එම ස්වභාවයෙන්’ යන්නෙන් අදහස් කළේ මනෝකර්මයේ ද්වාරයක් ලෙස මිස තමාගේම ස්වාධීන ද්වාරයක් ලෙස නොවේ. ‘මෙසේ මෙහි ද’ යන්නෙන් සිතින් ජනිත වූ, සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත කර්මයෙහි ද්වාරභාවය සිතෙහි ද උපචාර වශයෙන් පවතින බව අදහස් වේ. අනන්තර ප්‍රත්‍යය වූ මනසින් තොර සිතක් නොමැති බැවින් ඒ පිළිබඳව අමුතුවෙන් කිවයුතු දෙයක් නැත.

ဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ද්වාරකථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ကမာဘာဝနိယမာဘာဝေ သဗ္ဗာရမ္မဏတာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သင်္ဂဏှာတိ. န ဟိ…ပေ… အတ္ထီတိ ပဓာနေ အသမ္ဘဝတော အပ္ပဓာနံ အဓိကရီယတီတိ ဒဿေတိ.

අනුපිළිවෙලක් හෝ නියමයක් නොමැති කල්හි සියලු අරමුණු ගන්නා ස්වභාවය (සර්වාරම්මණතා) ආදිය ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සංග්‍රහ කෙරේ. ප්‍රධාන දේෙහි අසම්භවතාවයක් ඇති කල්හි අප්‍රධාන දේ සලකා බලනු ලබන බව ‘න හි...පෙ... අත්ථි’ යන්නෙන් දක්වයි.

ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရကထာ

ධම්මුද්දේසවාර කථාව

ဖဿပဉ္စမကရာသိဝဏ္ဏနာ

ඵස්සය පස්වැනි කොට ඇති ධර්ම සමූහය පිළිබඳ විවරණය (ඵස්සපඤ්චමකරාසි වර්ණනාව)

‘‘တသ္မိံ သမယေ ဖဿော ဟောတီ’’တိအာဒိကာယ ပါဠိယာ ဖဿာဒီနံ ကာမာဝစရတာဒိဒဿနေ န တပ္ပရဘာဝေါ, သဘာဝဒဿနေ ဧဝ ပန တပ္ပရဘာဝေါတိ ဒဿေတိ ‘‘န ဟိ ဖဿာဒီန’’န္တိအာဒိနာ.

‘එම සමයෙහි ඵස්සය වේ’ යනාදී පාලියෙන් ඵස්ස ආදියේ කාමාවචර බව ආදිය දැක්වීමේදී ඒ පිළිබඳව වෙනත් විශේෂ අර්ථයක් නැත; එහෙත් ස්වභාවය දැක්වීමේදී පමණක් සැබෑ අර්ථයක් ඇති බව ‘න හි ඵස්සාදීනං’ යනාදියෙන් දක්වයි.

စိတ္တကိရိယာဘာဝေနာတိ [Pg.93] စိတ္တဗျာပါရဘာဝေန. ဖဿဿ သမ္ပဇ္ဇနမုပ္ပဇ္ဇနမေဝ. သန္နိပတိတပ္ပဝတ္တိယာ ပစ္စယော ဟောတီတိ ဧတေန စိတ္တာရမ္မဏသန္နိပါတကာရဏံ ဖဿော စိတ္တာရမ္မဏသန္နိပါတောတိ ဝုတ္တောတိ ဒဿေတိ. ဖဿော ဟိ စိတ္တဿ အာရမ္မဏေ ဖုသနာကာရေနေဝ ပဝတ္တိတော တဿ အာရမ္မဏေ သန္နိပတိတပ္ပဝတ္တိယာ ပစ္စယောတိ စ ဝုစ္စတိ. သာ စဿ ဖုသနာကာရပ္ပဝတ္တိ သာခဂ္ဂေ ဌိတံ ဒိသွာ ဘူမိသဏ္ဌိတဿ အဝီရကပုရိသဿ ဇင်္ဃစလနံ, အမ္ဗိလအမ္ဗပက္ကာဒိံ ခါဒန္တံ ဒိသွာ မုခေ ခေဠုပ္ပတ္တိ, ဒယာလုကဿ ပရံ ဟညမာနံ ဒိသွာ သရီရကမ္ပနန္တိ ဧဝမာဒီသု ပရိဗျတ္တာ ဟောတိ. တဗ္ဗိသေသဘူတာ ရူပဓမ္မာတိ ယထာ ပဋိဟနနဝသေန အညမညံ အာသန္နတရံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေသု ရူပဓမ္မဝိသေသေသု သံဃဋ္ဋနပရိယာယော, ဧဝံ စိတ္တာရမ္မဏာနံ ဝိသယကရဏဝိသယဘာဝပ္ပတ္တိ ပဋိဟနနာကာရေန ဟောတိ. သော စ စိတ္တနိဿိတော ဓမ္မဝိသေသော သံဃဋ္ဋနပရိယာယေန ဝုတ္တော, ယဒါဟ ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိ. ကေစိ ပန ‘‘သံဃဋ္ဋနရသော ဖဿော ပဉ္စဒွါရိကောဝ, န ဣတရော ဝတ္ထာရမ္မဏသံဃဋ္ဋနာဘာဝတော’’တိ ဝဒန္တိ, တံ န ယုဇ္ဇတိ ဥပစာရသိဒ္ဓတ္တာ သံဃဋ္ဋနဿ. ဣတရထာ ပဉ္စဒွါရိကဿပိ တံ န သမ္ဘဝေယျာတိ. ဣန္ဒြိယမနသိကာရေသု ယထာပဝတ္တမာနေသု တံတံအာရမ္မဏေ ဝိညာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တေသံ တထာပဝတ္တိယေဝ ဝိညာဏဿ ဝိသယဘာဝကရဏံ.

‘චිත්තකිරියාභාවේන’ යනු සිතේ ක්‍රියාකාරිත්වයෙනි. ඵස්සයාගේ සම්පජ්ජනය යනු ඉපදීමමයි. ‘සන්නිපතිතප්පවත්තියා පච්චයෝ හෝති’ යන්නෙන් සිත හා අරමුණ මුණගැසීමේ හේතුව ඵස්සය බවත්, එය සිත හා අරමුණ එක්වීම (සන්නිපාතය) බවත් පවසන ලදී. ඵස්සය වනාහි සිතේ අරමුණෙහි ස්පර්ශ කරන ආකාරයෙන් පවතින බැවින්, සිත අරමුණෙහි මුණගැසී පැවතීමට ප්‍රත්‍යය වේ යැයි කියනු ලැබේ. එහි එම ස්පර්ශ කරන ආකාරයෙන් පැවැත්ම නම්: ගසක් අග සිටින අයෙකු දැක බිම සිටින වීර්යය හීන පුද්ගලයෙකුගේ කෙණ්ඩ වෙව්ලීම, ඇඹුල් අඹ ආදිය කනු දැක කටට කෙළ ඉනීම, දයාවන්තයෙකු විසින් අනෙකෙකුට තළනු දැක ශරීරය වෙව්ලා යාම යනාදියෙහි මැනවින් ප්‍රකට වේ. එහි විශේෂිත වූ රූප ධර්මයෝ නම්, ගැටීම (පටිහනන) වශයෙන් එකිනෙකට ඉතා සමීපව උපදින රූප ධර්මයන්ගේ හැපෙන ආකාරයයි (සංඝට්ටනපරියාය). එසේම සිත හා අරමුණෙහි විෂය බවට පැමිණීම ද ගැටෙන ආකාරයෙන් සිදු වේ. සිත ඇසුරු කළ ඒ ධර්ම විශේෂය සංඝට්ටන පරියාය ලෙස දක්වන ලදී; ‘එවං’ යනාදියෙන් පැවසුවේ එයයි. ඇතැම්හු ‘සංඝට්ටන රසය ඇති ඵස්සය පංචද්වාරික සිතේ පමණක් පවතී, මනෝද්වාරයෙහි වස්තු අරමුණු ගැටීමක් නැති බැවින් එය නැත’ යැයි පවසති; එය නොගැළපේ, මනෝද්වාරයෙහි ද උපචාර වශයෙන් ගැටීම සිදුවන බැවිනි. එසේ නොවන්නේ නම් පංචද්වාරික සිත්හි ද එය සිදු විය නොහැක. ඉන්ද්‍රියයන් හා මනසිකාරය යථා පරිදි පවතින කල්හි ඒ ඒ අරමුණු විෂයෙහි විඤ්ඤාණය උපදී; ඒවා එසේ පැවතීමම විඤ්ඤාණයට අරමුණ විෂය බවට පත් කර දීමයි.

‘‘ယံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ပဉ္စ ကာမဂုဏေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ, အယံ ဝုစ္စတိ ကာမာနံ အဿာဒေါ’’တိအာဒိဝစနတော (အ. နိ. ၉.၃၄) သုခဝေဒနာဝ အဿာဒေါတိ အာဟ ‘‘အဿာဒဘာဝတော’’တိ. ဖုသနာဒိဘာဝေန အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏံ ဧကဒေသာနုဘဝနန္တိ အနုပစရိတမေဝ ဖဿာဒီနံ အနုဘဝနကိစ္စမာဟ.

‘මහණෙනි, මේ පංච කාමගුණයන් ඇසුරු කොට යම් සැපයක් සොම්නසක් උපදී ද, මෙය කාමයන්ගේ ආශ්වාදය යැයි කියනු ලැබේ’ යන වචනයට අනුව, සුඛ වේදනාවම ආශ්වාදය වන බැවින් ‘ආස්වාද භාවයෙන්’ යැයි පැවසීය. ස්පර්ශ කිරීම ආදී වශයෙන් අරමුණු ගැනීම ඒකදේශානුභවය (අරමුණෙහි කොටසක් අත්විඳීම) ලෙස ඵස්ස ආදියේ අත්විඳීමේ කෘත්‍යය නියම වශයෙන්ම පැවසීය.

နိမိတ္တေနာတိ နီလာဒိနာ ဒီဃာဒိနာ စ နိမိတ္တေန. ဧတေနုပါယေနာတိ ယထာ ဉာဏပ္ပဓာနေ စိတ္တုပ္ပာဒေ သညာ ဉာဏမနုဝတ္တတိ, ဧဝံ သမာဓိပ္ပဓာနေ သမာဓိန္တိ ဒဿေတိ.

‘නිමිත්තෙන්’ යනු නිල් ආදී වර්ණ නිමිත්තෙන් හා දිග ආදී සටහන් නිමිත්තෙනි. ‘මෙම ක්‍රමයෙන්’ යන්නෙන් දක්වන්නේ, ප්‍රඥාව ප්‍රධාන වූ චිත්තෝත්පාදයන්හි සඤ්ඤාව ප්‍රඥාව අනුව යන්නා සේ, සමාධිය ප්‍රධාන තැන්හි සඤ්ඤාව සමාධිය අනුව යන බවයි.

ပဗန္ဓတီတိ ပဋ္ဌပေတိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ သကသကကိစ္စေ ပဋ္ဌပေတိ. တေနေဝ ဟိ တဒတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘ပဝတ္တေတီ’’တိ အာဟ.

‘පබන්ධති’ (බඳියි/පිහිටුවයි) යනු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් තම තමන්ගේ කෘත්‍යයන්හි පිහිටුවයි. ඒ නිසාම එහි අර්ථය විවරණය කරමින් ‘පවත්තති’ (පවත්වයි) යැයි පැවසීය.

ဝိဇ္ဇမာနတာဝါစီ ဟောတိ-သဒ္ဒေါ, ဝိဇ္ဇမာနတာ စ သင်္ခတဓမ္မာနံ ဥပ္ပဇ္ဇနေန ဝိနာ နတ္ထီတိ ‘‘စိတ္တံ န တထာ အတ္ထတော နုပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တေန ယသ္မာ စိတ္တံ [Pg.94] န နုပ္ပဇ္ဇတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဧဝ, တသ္မာ စိတ္တံ ဟောတီတိ ဝုတ္တန္တိ အယမေတ္ထ အဋ္ဌကထာယ အတ္ထော. ဧဝမဝဋ္ဌိတေ ဟောတိ-ဥပ္ပဇ္ဇတိ-သဒ္ဒါနံ သမာနတ္ထတ္တေန န ကိဉ္စိ ပယောဇနံ ဒိဿတိ. အထ ဝါ ဘဝနံ နာမ သတ္တာ, သတ္တာ စ ဥပ္ပာဒါဒိနာ သမင်္ဂိတာတိ ဖဿာဒီနံ ခဏတ္တယပရိယာပန္နတာ ‘‘ဖဿော ဟောတီ’’တိအာဒီသု ဟောတိ-သဒ္ဒေန ဝုတ္တာ. တတ္ထ ယော ဘာဝေါ ဥပ္ပာဒသမင်္ဂီ, န သော န ဟောတိ နာမ, တသ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ-သဒ္ဒေန ဝုစ္စမာနဿ အတ္ထဿ ဟောတိ-သဒ္ဒဝစနီယတာ န န သမ္ဘဝတိ. ဥပ္ပန္နံ ဟောတီတိ ဧတ္ထ ပန ကိဉ္စာပိ ဥပ္ပန္န-သဒ္ဒေနေဝ ဥပ္ပာဒါဒိသမင်္ဂိတာ ဝုစ္စတိ, တဗ္ဘာဝါနတိဝတ္တိ ပန ဟောတိ-သဒ္ဒေန ဝုတ္တာ ခဏတ္တယဝီတိဝတ္တေပိ ဥပ္ပန္န-သဒ္ဒဿ ဝတ္တနတော, တသ္မာ န ဧတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇတိ-သဒ္ဒေန သမာနတ္ထတာသဗ္ဘာဝဒဿနံ ဝိယ ဥပ္ပဇ္ဇတိဒဿနမ္ပိ ဝိရုဇ္ဈတိ ပါကဋကရဏဘာဝတော. ဣတရထာ ‘‘စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီ’’တိ ဣမိနာဝ စိတ္တဿ ဝိဇ္ဇမာနဘာဝေါ ဒဿိတောတိ ကိံ ပုန ဝိဇ္ဇမာနဘာဝဒဿနေနာတိ န န သက္ကာ ဝတ္တုံ, သမယဝဝတ္ထာနဝသေန သဝိသေသံ ဝုတ္တမ္ပိ စိတ္တံ ဖဿာဒီဟိ သဟုပ္ပတ္တိယာ သုဋ္ဌုတရံ နိဗ္ဗိသေသန္တိ ဒဿေတုံ စိတ္တဿ ပုန ဝစနံ. ဥဒ္ဒိဋ္ဌဓမ္မာနံယေဝ စေတ္ထ နိဒ္ဒေသဝါရေ ဝိဘဇနံ, န ဝိဘင်္ဂေ ဝိယ ပါဠိယာ အာရုဠှသဗ္ဗပဒါနန္တိ ‘‘ဥဒ္ဒေသဝါရေ သင်္ဂဏှနတ္ထံ နိဒ္ဒေသဝါရေ ဝိဘဇနတ္ထ’’န္တိ အယမ္ပိ အတ္ထော နိစ္စလော. တထာ ဟိ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ ရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတီ’’တိအာဒီသု မဂ္ဂါဒယော န ဝိဘတ္တာ. အပိစ အဓိပတိဘာဝေန ဣန္ဒြိယေသု ဝိယ ဖဿဝေဒနာသညာစေတနာဟိ သဟ သဗ္ဗစိတ္တုပ္ပာဒသာဓာရဏရာသိယံ ဂဟေတဗ္ဗတ္တာ သမယဝဝတ္ထာနေ ဝုတ္တမ္ပိ စိတ္တံ ဖဿပဉ္စမကေ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

‘හෝති’ (වෙයි) යන වචනය පවත්නා බව හඟවයි. සංඛත ධර්මයන්ගේ පවත්නා බව යනු ඉපදීමෙන් තොරව සිදු වන්නක් නොවේ. එබැවින් ‘සිත එලෙස පරමාර්ථ වශයෙන් නූපදින්නේ නොවේ’ යැයි කියන ලදී. ඒ අනුව යම් හෙයකින් සිත නූපදින්නේ නොවෙයිද, එනම් උපදින්නේම වෙයිද, එබැවින් ‘සිත වෙයි’ යනුවෙන් මෙහි අටුවා අර්ථය වේ. මෙසේ ස්ථිර වූ කල්හි, ‘හෝති’ (වෙයි) හා ‘උප්පජ්ජති’ (උපදියි) යන වචන සමානාර්ථ බැවින් එහි වෙනත් ප්‍රයෝජනයක් නොපෙනේ. එසේත් නැතහොත් භවනය (පැවැත්ම) යනු සත්ත්වයන්ය, සත්ත්වයන් යනු උත්පාද ආදියෙන් යුක්ත වීමයි. එබැවින් ‘ඵස්සෝ හෝති’ (ස්පර්ශය වෙයි) යනාදී තැන්වල ඵස්සාදී ධර්මයන්ගේ ක්ෂණත්‍රයට (උත්පාද, තිථි, භංග) අයත් බව ‘හෝති’ යන වචනයෙන් දක්වා ඇත. එහි යම් ස්වභාවයක් උත්පාදයෙන් යුක්ත වේද, එය ‘නොවෙයි’ (න හෝති) යන්නක් නොවේ. එබැවින් ‘උප්පජ්ජති’ (උපදියි) යන වචනයෙන් කියනු ලබන අර්ථය ‘හෝති’ (වෙයි) යන වචනයෙන් පැවසීම නොගැලපෙන්නක් නොවේ. ‘උප්පන්නං හෝති’ (උපන් බව වෙයි) යන මෙහිදී ‘උප්පන්න’ යන වචනයෙන්ම උත්පාදාදියෙන් යුක්ත බව පැවසුවද, එම ස්වභාවය ඉක්මවා නොයන බව ‘හෝති’ යන වචනයෙන් කියනු ලැබේ. මන්දයත් ක්ෂණත්‍රය ඉක්මවා ගිය පසුද ‘උප්පන්න’ (උපන්) යන වචනය භාවිත කළ හැකි බැවිනි. එබැවින් මෙහි ‘උප්පජ්ජති’ යන වචනය හා සමානාර්ථ බව පෙන්වීම මෙන්, ‘උප්පජ්ජති’ (උපදියි) යන අර්ථය දැක්වීමද පැහැදිලි කරන සුලු බැවින් විරුද්ධ නොවේ. එසේ නොවන්නේ නම්, ‘සිත උපන් බව වෙයි’ යන්නෙන්ම සිතේ පවත්නා බව පෙනෙන බැවින්, නැවත පවත්නා බව දැක්වීමෙන් කුමන ඵලයක්දැයි කිව නොහැකි නොවේ. කාල නියමය පරිදි විශේෂ කොට කියන ලද සිත, ඵස්සාදීන් හා සමග ඉපදීම නිසා ඉතා මැනවින් නිශ්චිත බව දැක්වීම සඳහා සිත ගැන නැවත වචනයක් යොදා ඇත. මෙහි නිර්දේශ වාරයේදී බෙදා දක්වා ඇත්තේ උදේස වාරයේ සඳහන් කරන ලද ධර්මයන්මය. විභංගයේදී මෙන් පෙළෙහි ඇති සියලුම පද මෙහි ඇතුළත් කර නැත. එබැවින් ‘උදේස වාරයෙහි සංග්‍රහ කිරීම සඳහා ද, නිර්දේශ වාරයෙහි විග්‍රහ කිරීම සඳහා ද’ යන මෙම අර්ථය ද ස්ථිරය. එසේම ‘යම් සමයෙක රූපූපපත්තිය සඳහා මාර්ගය වඩයිද’ යනාදී තැන්වල මාර්ගාදීහු විග්‍රහ කර නැත. තවද අධිපති භාවයෙන් ඉන්ද්‍රියයන් මෙන්ම, ස්පර්ශ, වේදනා, සංඥා හා චේතනා සමඟ සියලු සිත් ඉපදීමට පොදු වූ රාශියෙහි ගත යුතු බැවින්, සමය නියම කිරීමේදී පවසන ලද සිත ‘ඵස්ස පඤ්චකයෙහි’ ද කියන ලදැයි දත යුතුය.

ဈာနင်္ဂရာသိဝဏ္ဏနာ

ධ්‍යානාංග රාශි වර්ණනාව

ဝိတက္ကနန္တိ ဝိတက္ကနကိရိယာ, သာ စ ဝိတက္ကဿ အတ္တနော ပစ္စယေဟိ ပဝတ္တိမတ္တမေဝါတိ ဘာဝနိဒ္ဒေသော ဝသဝတ္တိဘာဝနိဝါရဏာယ ဟောတိ. ယသ္မိံ အာရမ္မဏေ စိတ္တံ အဘိနိရောပေတိ, တံ တဿ ဂဟဏယောဂျံ ကရောန္တော ဝိတက္ကော အာကောဋေန္တော ဝိယ ပရိဝတ္တေန္တော ဝိယ စ ဟောတီတိ တဿ အာကောဋနလက္ခဏတာ ပရိယာဟနနရသတာ စ ဝုတ္တာ. ဣဒဉ္စ လက္ခဏံ ကိစ္စသန္နိဿိတံ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဓမ္မာနဉှိ သဘာဝဝိနိမုတ္တာ ကာစိ ကိရိယာ နာမ နတ္ထိ, တထာ ဂဟေတဗ္ဗာကာရော. ဗောဓနေယျဇနာနုရောဓေန ပန ပရမတ္ထတော ဧကသဘာဝေါပိ သဘာဝဓမ္မော ပရိယာယဝစနေဟိ ဝိယ သမာရောပိတရူပေဟိ ဗဟူဟိ ပကာရေဟိ ပကာသီယတိ. ဧဝဉှိ သော သုဋ္ဌု ပကာသိတော ဟောတီတိ.

‘විතක්කනය’ යනු විතර්ක කිරීමේ ක්‍රියාවයි. එය විතර්කය තමාට අයත් ප්‍රත්‍යයන් නිසා පැවතීම පමණක් වන අතර, එය තමන්ට රිසි සේ පාලනය කළ හැකි බව (වශවර්තී බව) වැළැක්වීම පිණිස මෙසේ භාව නිර්දේශයක් ලෙස දක්වා ඇත. යම් අරමුණක සිත පිහිටුවයිද, එම අරමුණ ග්‍රහණය කර ගැනීමට සුදුසු වන සේ විතර්කය තට්ටු කරන්නාක් මෙන් ද පෙරළන්නාක් මෙන් ද වෙයි. එබැවින් එහි ලක්ෂණය ‘තට්ටු කිරීම’ (ආකෝටන) ලෙස ද, කෘත්‍යය ‘නැවත නැවත හැපීම’ (පරියාහන) ලෙස ද දක්වා ඇත. මෙම ලක්ෂණය දක්වා ඇත්තේ එහි කෘත්‍යය ඇසුරු කරගෙනය. ධර්මයන්ගේ ස්වභාවයෙන් වෙන් වූ කිසිදු ක්‍රියාවක් නැත, එබැවින් එය ග්‍රහණය කරගන්නා ආකාරය එසේමය. එහෙත් අවබෝධය ලැබිය යුතු ජනයාගේ අභිමතය පරිදි, පරමාර්ථ වශයෙන් එක් ස්වභාවයක් වුවද, ස්වභාව ධර්මය පර්යාය වචන මෙන් ආරෝපණය කරන ලද විවිධ ආකාරවලින් ප්‍රකාශ කරනු ලැබේ. මෙසේ ප්‍රකාශ කිරීමෙන් එය මැනවින් පැහැදිලි වේ.

ဝိပ္ဖာရော [Pg.95] နာမ ဝိတက္ကဿ ထိနမိဒ္ဓပဋိပက္ခော အာရမ္မဏေ အနောလီနတာ အသင်္ကောစော, သော ပန အဘိနိရောပနဘာဝတော စလနံ ဝိယ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဝိပ္ဖာရဝါတိ ဝိစလနယုတ္တော’’တိ ဝုတ္တံ. ဥပစာရပ္ပနာသု သန္တာနေန ပဝတ္တိယန္တိ ဧတေန ယထာ အပုဗ္ဗာရမ္မဏေ ပဌမာဘိနိပါတဘူတော ဝိတက္ကော ဝိပ္ဖာရဝါ ဟောတိ, န တထာ ဧကသ္မိံယေဝ အာရမ္မဏေ နိရန္တရံ အနုပ္ပဗန္ဓဝသေန ပဝတ္တိယံ, နာတိဝိပ္ဖာရဝါ ပန တတ္ထ ဟောတိ သန္နိသိန္နဘာဝတောတိ ဒဿေတိ. တေနေဝါဟ ‘‘နိစ္စလော ဟုတွာ’’တိအာဒိ.

‘විප්ඵාර’ (පැතිරීම) යනු විතර්කයෙහි ථීනමිද්ධයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ, අරමුණෙහි නොගිලී සිටීම හා හැකිළී නොසිටීමයි. එය අරමුණට නැඹුරු කරන (අභිනිරෝපන) ස්වභාවය නිසා සැලෙන්නාක් බඳු වේ යන අදහසින් ‘විප්ඵාරය යනු සලිත වීමෙන් යුක්තය’ යි කියන ලදී. උපචාර හා අප්පනා සමාධිවලදී සන්තතියක් ලෙස පැවතීම යන්නෙන්, අලුත් අරමුණක පළමු වරට වැදීමක් බඳු වූ විතර්කය යම් සේ පැතිරීමක් සහිත (විප්ඵාරවන්ත) වේද, එක් අරමුණකම නිරන්තරයෙන් අනුබන්ධනයක් ලෙස පැවතීමෙහි එසේ නොවන බවත්, එහි තැන්පත් වූ ස්වභාවය නිසා අධික පැතිරීමක් (විප්ඵාරයක්) නැති බවත් පෙන්වයි. එබැවින් ‘නිශ්චල වී’ යනාදිය පවසන ලදී.

‘‘ပီတိသုခေန အဘိသန္ဒေတီ’’တိအာဒိဝစနတော (ဒီ. နိ. ၁.၂၂၆; မ. နိ. ၁.၄၂၇) ပီတိယာ ဖရဏံ ကာယဝိသယန္တိ ယထာ တံ ဟောတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ပဏီတရူပေဟီ’’တိ ဝုတ္တံ.

‘පීති සුඛයෙන් තෙත් කරයි’ යනාදී බුද්ධ වචනවලට අනුව පීතිය ශරීරය පුරා පැතිර යන ආකාරය දැක්වීම සඳහා ‘ප්‍රණීත රූපයන්ගෙන්’ යැයි කියන ලදී.

ဝိသာရဿ ဗျဂ္ဂဘာဝဿ ပဋိပက္ခော သဘာဝေါ အဝိသာရော, န ဝိသာရာဘာဝမတ္တံ. အဝိသာရာဝိက္ခေပါနံ သမာဓာနဘာဝတော အတ္ထတော ဝိသေသာဘာဝေပိ သမုခေန သမ္ပယုတ္တမုခေန စ ဥဘယံ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘အဝိသာ…ပေ… ဝိက္ခေပေါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိသေသတောတိ အတိသယေနာတိ ဝါ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. သုခဉှိ သမာဓိဿ ဝိသေသကာရဏံ ‘‘သုခိနော စိတ္တံ သမာဓိယတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၅၉; အ. နိ. ၃.၉၆; ၆.၁၀; ၁၁.၁၂) ဝစနတော.

විසිරුණු ස්වභාවයට (විසාර) එනම් ව්‍යාකූල බවට ප්‍රතිපක්ෂ වූ ස්වභාවය ‘අවිසාර’ (නොවිසිරුණු බව) නම් වේ. එය විසිරුණු බවක් නොමැති වීම පමණක්ම නොවේ. අවිසාර හා අවික්ඛේප යන දෙකම එකම සමාධි ස්වභාවයක් වුවද, එහි මුහුණුවර හා සම්ප්‍රයුක්ත ආකාරය අනුව ‘අවිසාර...පෙ... වික්ඛේප’ යනුවෙන් දෙයාකාරයකින්ම දක්වා ඇත. ‘විශේෂයෙන්’ යනු අධික ලෙස යන අර්ථය ගත යුතුය. මන්දයත් ‘සුවපත් වූවහුගේ සිත සමාධිගත වේ’ යන බුද්ධ වචනයට අනුව සුවය (සුඛය) සමාධියට විශේෂ හේතුවක් වන බැවිනි.

ဣန္ဒြိယရာသိဝဏ္ဏနာ

ඉන්ද්‍රිය රාශි වර්ණනාව

တတ္ထာတိ သဒ္ဒဟနသင်္ခါတေ အဓိမောက္ခလက္ခဏေ. ပုဂ္ဂလော သဒ္ဒဟတီတိ ဣမိနာပိ သဒ္ဓါယ အာဟိတဝိသေသာနံ တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ သဒ္ဒဟနကိရိယာယ ကတ္တုဘာဝမေဝ ဝိဘာဝေတိ. အဝယဝဗျာပါရော ဟိ သမုဒါယေ ဝေါဟရီယတီတိ. န ကေဝလံ ပသာဒနီယဝတ္ထုသ္မိံ အပ္ပသာဒနာကာရပ္ပဝတ္တမေဝ အကုသလံ အဿဒ္ဓိယံ, အထ ခေါ အပ္ပသာဒနီယဝတ္ထုသ္မိံ ပသာဒနာကာရပ္ပဝတ္တမ္ပီတိ ဒဿေတုံ ‘‘မိစ္ဆာဓိမောက္ခော’’တိ ဝုတ္တံ. တေန ပူရဏာဒီသု ပသာဒဿ အဿဒ္ဓိယတမာဟ. ပသာဒဘူတောတိ ဧတေန အပ္ပသာဒဘူတံ အဿဒ္ဓိယံ နိဝတ္တေတိ. ဝတ္ထုဂတောတိ ဣမိနာ မိစ္ဆာဓိမောက္ခံ. ‘‘ပသာဒဘူတော နိစ္ဆယော’’တိ ဣမိနာ ပန ဝိဘာဝိတမေဝတ္ထံ ပါကဋံ ကရောန္တော ‘‘န ယေဝါပနကာဓိမောက္ခော’’တိ အာဟ. အကာလုဿိယံ ပသာဒေါ, တံ ပန အသင်္ခေါဘဘာဝတော ‘‘အနာဝိလဘာဝေါ’’တိ ဝုတ္တံ. တဉှိ သမ္ပယုတ္တေသု ဝိဒဟန္တီ သဒ္ဓါ အကာလုဿိယပစ္စုပဋ္ဌာနာ. ဧဝမေတန္တိ အဓိမုစ္စနာကာရေန ပန ဂဟေတဗ္ဗတ္တာ [Pg.96] အဓိမုတ္တိပစ္စုပဋ္ဌာနာ. ဗုဒ္ဓါဒိဝတ္ထူနီတိ ဧတ္ထ ဣဓလောကပရလောကကမ္မဖလသမ္ဗန္ဓာပိ သင်္ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘သဒ္ဓါဟတ္ထော, မဟာနာမ, အရိယသာဝကော’’တိ, ‘‘သဒ္ဓီဓ ဝိတ္တံ ပုရိသဿ သေဋ္ဌ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၂၄၆; သု. နိ. ၁၈၄), ‘‘သဒ္ဓါ ဗီဇံ တပေါ ဝုဋ္ဌီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၉၇; သု. နိ. ၇၇) ဧဝမာဒိဝစနတော ကုသလဓမ္မာနံ အာဒါနာဒီသု ဟတ္ထာဒယော ဝိယ သဒ္ဓါ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

‘එහි’ යනු ඇදහීම යැයි කියනු ලබන අධිමොක්ඛ ලක්ෂණය ගැනයි. ‘පුද්ගලයා අදහයි’ යන මෙයින් ද ශ්‍රද්ධාව නිසා ඇති වන විශේෂයන් හා ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ ඇදහීමේ ක්‍රියාවෙහි කතෘත්වය විස්තර කෙරේ. මන්දයත් කොටස්වල ක්‍රියාකාරිත්වය සමූහයා කෙරෙහි ව්‍යවහාර කරනු ලබන බැවිනි. පහදිය යුතු වස්තූන් කෙරෙහි ප්‍රසාදයක් නොමැතිව පැවැත්ම පමණක් අකුසල අශ්‍රද්ධාව නොවේ, පහදින්නට නුසුදුසු වස්තූන් කෙරෙහි ප්‍රසාදය පැවැත්ම ද අශ්‍රද්ධාව බව දැක්වීම සඳහා ‘මිච්ඡාධිමොක්ඛ’ (මිත්‍යා අධිමොක්ඛය) යැයි කියන ලදී. එමගින් පූරණාදීන් කෙරෙහි ඇති ප්‍රසාදය අශ්‍රද්ධාවේ උපරිම අවස්ථාව බව පවසයි. ‘ප්‍රසාදයක් වූ’ යන්නෙන් අප්‍රසාදයක් වූ අශ්‍රද්ධාව බැහැර කරයි. ‘වස්තුවට ගිය’ (වත්ථුගත) යන්නෙන් මිත්‍යා අධිමොක්ඛය බැහැර කරයි. ‘ප්‍රසාද ස්වරූපී වූ නිශ්චය’ යන්නෙන් පැහැදිලි කරන ලද අර්ථයම තවදුරටත් ස්ඵුට කරමින් ‘යම්කිසි අයුරකින් ඇති වන අධිමොක්ඛයක් නොවේ’ යැයි පැවසීය. නොකලඹුණු බව ප්‍රසාදයයි, එය නොසැලෙන ස්වභාවය නිසා ‘අනාවිලභාව’ (නොකලඹුණු බව) යැයි කියන ලදී. ශ්‍රද්ධාව සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් කෙරෙහි පිරිසිදු බව ඇති කරන බැවින් එය ‘අකාළස්සිය (නොකලඹුණු බව) ප්‍රත්‍යුපස්ථාන’ කොට ඇත්තේය. ‘මෙය මෙසේමයි’ යනුවෙන් තීරණය කරන ආකාරයෙන් ගත යුතු බැවින් එය ‘අධිමුත්ති ප්‍රත්‍යුපස්ථාන’ ද වෙයි. බුද්ධාදී වස්තූන් යන්නෙහි මෙලොව පරලොව හා කර්ම ඵල සම්බන්ධය ද ඇතුළත් බව දත යුතුය. ‘මහානාමය, ආර්ය ශ්‍රාවකයා ශ්‍රද්ධාව නමැති හස්තය ඇත්තෙකි’, ‘ශ්‍රද්ධාව මේ ලොව මිනිසාට ඇති උතුම්ම ධනයයි’, ‘ශ්‍රද්ධාව බීජයයි, තපස වැස්සයි’ යනාදී බුද්ධ වචන අනුව කුසල ධර්මයන් ලබා ගැනීමේදී අත් ආදිය මෙන් ශ්‍රද්ධාව දත යුතුය.

‘‘ဣဓ ဘိက္ခုနာ ကမ္မံ ကတ္တဗ္ဗံ ဟောတိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ ‘ကမ္မံ ခေါ မေ ကတ္တဗ္ဗံ ဘဝိဿတိ, ကမ္မံ ခေါ ပန မေ ကရောန္တဿ န သုကရံ ဗုဒ္ဓါနံ သာသနံ မနသိ ကာတုံ, ဟန္ဒာဟံ ဝီရိယံ အာရဘာမိ အပ္ပတ္တဿ ပတ္တိယာ အနဓိဂတဿ အဓိဂမာယ အသစ္ဆိကတဿ သစ္ဆိကိရိယာယာ’’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၃၅) –

“මෙහි (ශාසනයෙහි) භික්ෂුවක් විසින් කටයුත්තක් කළ යුතුව තිබේ. ඔහුට මෙසේ සිතෙයි: ‘මා විසින් කටයුත්තක් කළ යුතු ව තිබේ. වැඩ කරන විට බුදුවරුන්ගේ ශාසනය මෙනෙහි කිරීම පහසු නොවේ. එබැවින්, නොපැමිණි ගුණයන්ට පැමිණීම පිණිස, අවබෝධ නොකළ දේ අවබෝධ කරගනු පිණිස, සාක්ෂාත් නොකළ දේ සාක්ෂාත් කරගනු පිණිස මම වීර්යය ආරම්භ කරමි’” (දී. නි. 3.335) –

အာဒိကာ အနုရူပပစ္စဝေက္ခဏာ.

ආරම්භය වනුයේ අනුරූප වූ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවයි.

တံမူလကာနီတိ ဂန္တဗ္ဗမဂ္ဂါဒိမူလကာနိ. ဧတ္ထ စ မဂ္ဂေါ ဂန္တဗ္ဗော ဟောတီတိအာဒယော အဋ္ဌကထာယံ ဒဿနဝသေနေဝ ဝုတ္တာ, န ပါဠိယံ အာဂတာနုက္ကမေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

‘එය මුල් කොට ඇත්තේ’ යනු යා යුතු මාර්ගය ආදිය මුල් කොට ඇති බවයි. මෙහිදී ‘මාර්ගය යා යුතුව තිබේ’ යනාදිය අටුවාවෙහි දක්වා ඇත්තේ පැහැදිලි කිරීමේ අනුපිළිවෙළින් මිස, පාළි පෙළෙහි ආ අනුපිළිවෙළින් නොවන බව දත යුතුය.

ကရဏာဒိကာလေ ဝိယ စိရကတာဒိအာရမ္မဏံ ဝိဘူတံ ကတွာ ပဝတ္တန္တီ သတိ တံ ဥပဂန္တွာ တိဋ္ဌန္တီ အနိဿဇ္ဇန္တီ စ ဟောတိ. ယံ အာရမ္မဏံ သမ္မုဋ္ဌံ, တံ ပိလဝိတွာ ဂတံ ဝိယ စလိတံ ဝိယ စ ဟောတိ, တပ္ပဋိပက္ခဘာဝေန ပန အသမ္မုဋ္ဌန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဥဒကေ အလာဗု ဝိယာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သာရဏန္တိ ဧတေန ‘‘သရန္တိ တာယာ’’တိ ဣမမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေတိ. သရဏကိရိယာယ ဟိ ပဝတ္တမာနာနံ ဓမ္မာနံ တတ္ထ အာဓိပစ္စဘာဝေန သတိ ပစ္စယော. တဿာ ဟိ တထာ ပစ္စယဘာဝေ သတိ တေ ဓမ္မာ သာရိတာ အသမ္မုဋ္ဌကတာ အပိလာဝိတာဟောန္တီတိ. ‘‘ဣမေဟိ နာမ ဟေတူဟိ ပစ္စယေဟိ စ ဧတေ ဓမ္မာ သမ္ဘဝန္တီ’’တိ သမ္ဘဝတော. ‘‘ဣမံ နာမ ဖလံ နိဗ္ဗတ္တေန္တီ’’တိ ဖလတော ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇနေန ဝိပစ္စနေန စ နိပ္ဖန္နာ နာမ ဟောန္တီတိ. ဝတ္ထုဘူတာတိ အာရမ္မဏဘူတာ.

යම් වැඩක් කරන අවස්ථාවක මෙන් බොහෝ කලකට පෙර කළ දේ ආදී අරමුණු පැහැදිලි කරමින් පවතින සිහිය (සතිය), එම අරමුණ කරා පැමිණ රැඳී පවතින අතර එය අත් නොහරියි. යම් අරමුණක් අමතක වූයේ නම් එය ජලයෙහි පාවී ගියාක් මෙන් හෝ සෙලවුණාක් මෙන් වෙයි. එයට විරුද්ධ ස්වභාවය වූ අමතක නොවන බව පෙන්වීමට ‘දියෙහි ලබු ගෙඩියක් මෙන්’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘සාරණ’ යන්නෙන් ‘ඇය (සතිය) මගින් සිහි කරති’ යන මේ අර්ථයම පැහැදිලි කරයි. සිහිකිරීමේ ක්‍රියාවෙහි යෙදෙන්නා වූ ධර්මයන් කෙරෙහි අධිපති ස්වභාවයෙන් පවතින බැවින් සිහිය ප්‍රත්‍යය වෙයි. එම සිහිය එලෙස ප්‍රත්‍යයක් වූ කල්හි ඒ ධර්මයන් සිහි කරනු ලැබූ, අමතක නොවන, පාවී නොගිය ධර්මයන් බවට පත්වෙයි. ‘මෙන්න මේ හේතු ප්‍රත්‍යයන් නිසා මේ ධර්මයන් හටගනිති’ යනු හටගැනීමේ (සම්භව) අර්ථයයි. ‘මෙබඳු ඵලයක් උපදවයි’ යන ඵල වශයෙන් ධර්මයන් ඉපදීමෙන් හා විපාක දීමෙන් නිපන් (සිද්ධ වූ) දේ නම් වෙති. ‘වස්තුභූත’ යනු අරමුණු බවට පත්වූ බවයි.

သတိပိ သဗ္ဗေသံ သာရမ္မဏဓမ္မာနံ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏေ န စိတ္တံ ဝိယ ပရေ ပရိစ္ဆိဇ္ဇဂါဟိနောတိ ‘‘ပရိစ္ဆိန္နောပလဒ္ဓိဝသေန ဇာနာတီ’’တိ စိတ္တံ ဝုတ္တံ. စေတသိကေသု ဟိ ကေစိ ဝိသယံ ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဂဟေတုံ န သက္ကောန္တိ, ကေစိ ပန ပရိစ္ဆေဒမတ္တေယေဝ [Pg.97] တိဋ္ဌန္တိ, န ဝိညာဏံ ဝိယ ဝိသယံ ဂဏှန္တီတိ ယေ အာသင်္ကိတဗ္ဗာ, တေသု တဒဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘န သညာ…ပေ… ဝိဇ္ဈနဝသေနာ’’တိ အာဟ.

සියලු සාරම්මණ ධර්මයන් අරමුණු ගත්තද, අන්‍ය ධර්මයන් මෙන් නොව සිත පිරිසිඳ (වෙන් කොට) ගනු ලබන බැවින් ‘පිරිසිඳ දැනගැනීමේ ස්වභාවයෙන් දැනගනියි’ යනුවෙන් සිත ගැන කියන ලදී. චෛතසිකයන් අතර ඇතැම්හු විෂය පිරිසිඳ ගැනීමට අසමත් වෙති. ඇතැම්හු පිරිසිඳ ගැනීමෙහි පමණක් රැඳී සිටිති; විඤ්ඤාණය මෙන් විෂයය ග්‍රහණය නොකරති. යම් චෛතසිකයන් කෙරෙහි සැකයක් ඇති විය හැකි නම්, ඒවායේ එවැනි ස්වභාවයක් නොමැති බව පෙන්වීමට ‘සංඥාව නොවේ...පෙ... විදින ස්වභාවයෙන්’ යනාදිය වදාරන ලදී.

ပီတိယာ စ သောမနဿဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ ဣဒံ ပီတိ စ သောမနဿဉ္စ ပီတိသောမနဿန္တိ ပီတိသောမနဿာနံ တုလျယောဂံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သောမနဿဿေဝ ပန ‘‘အာဇညရထော’’တိ ဝိယ ပီတိယုတ္တံ သောမနဿံ ပီတိသောမနဿန္တိ ပဓာနဘာဝေါ ဣစ္ဆိတောတိ န ပီတိယာ သောမနဿဘာဝပ္ပတ္တိ. န ဟိ ပဓာနေ ဝိဇ္ဇမာနေ အပ္ပဓာနံ ဥပယုဇ္ဇတိ, ပီတိဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ ပီတိယုတ္တဿ သောမနဿဿ ယေဘုယျေန ဘာဝတော ပရိဗျတ္တကိစ္စတော စ ကတံ, န စ နိပ္ပီတိကသောမနဿဿ အသင်္ဂဟော. ရုဠှီသဒ္ဒေသု ကိရိယာယ အနစ္စန္တိကဘာဝတော. ပီတိယာ ပန ဥပလက္ခဏဘာဝေန အယမတ္ထော သုဋ္ဌု ယုဇ္ဇတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ပီတိဥပလက္ခိတံ ဝါ’’တိအာဒိ.

පීතිය නිසා සෝමනස්ස බවට පැමිණෙයි යන මෙය, ‘පීතිය ද සෝමනස්සය ද පීති-සෝමනස්සය’ යනුවෙන් පීතිය හා සෝමනස්සය යන දෙකෙහි සමාන සම්බන්ධය සලකා පවසන ලද්දකි. එසේ වුවත්, ‘ආජඤ්ඤරථය’ (උසස් අශ්ව රථය) යන්නෙහි මෙන් පීතියෙන් යුක්ත වූ සෝමනස්සය ‘පීති-සෝමනස්සය’ ලෙස ප්‍රධාන කොට ගැනීම කැමති විය යුතුය. එබැවින් පීතිය සෝමනස්ස බවට පත්වීමක් සිදු නොවේ. ප්‍රධාන දේ තිබියදී අප්‍රධාන දේ (ප්‍රධාන ලෙස) යොදා නොගැනේ. මෙහි ‘පීති’ යන පදය ගනු ලැබුවේ පීතියෙන් යුක්ත සෝමනස්සය බොහෝ විට පැවතීම නිසාත් එහි කෘත්‍යය ප්‍රකට නිසාත්ය. එයින් පීතිය රහිත සෝමනස්සය බැහැර නොකෙරේ. රූඪි (සම්මුති) ශබ්දයන්හි ක්‍රියාව නිරන්තරයෙන්ම සිදු නොවන බැවිනි. පීතිය උපලක්ෂණයක් ලෙස ගැනීමෙන් මෙම අර්ථය වඩාත් සුදුසු වන බව දක්වමින් ‘පීතියෙන් උපලක්ෂිත වූ හෝ’ යනාදිය වදාරන ලදී.

ပဝတ္တံ ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓံ. စိရဋ္ဌိတိကံ ဟောတီတိ ဧတေန န ကေဝလံ အနုပါလေတဗ္ဗဓမ္မာနံ ခဏဋ္ဌိတိယာယေဝ, အထ ခေါ ပဗန္ဓာနုပစ္ဆေဒဿပိ ဇီဝိတံ ကာရဏန္တိ ဒဿေတိ. အညထာ ဟိ အာယုက္ခယမရဏံ န ယုဇ္ဇေယျာတိ. အဝိသေသေနာတိ ကာရဏဝိသေသာနပေက္ခေန ဇီဝိတိန္ဒြိယတာသာမညေန. ယဒိပိ အရူပါသညဘဝေသု ရူပါရူပဓမ္မာ နပ္ပဝတ္တန္တိ, တေဟိ ပန ပုရိမပစ္ဆိမဘဝေသု စရိမပဌမဓမ္မာ သမာနဇာတိယေန အဗျဝဟိတတာယ နိရန္တရာယေဝ နာမ ဟောန္တီတိ ‘‘ယာဝ ပရိနိဗ္ဗာနံ အဝိစ္ဆိန္နံ ပဝတ္တတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အနုပါလနာဒိကဿာတိ အနုပါလနပဝတ္တနဋ္ဌပနာနိယေဝ ဝဒတိ. ဇီဝမာနဝိသေသပ္ပစ္စယဘာဝတောတိ သဟဇာတာနံ ဇီဝမာနတာဝိသေသဿ ပစ္စယဘာဝတော. ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓဿ ဟိ မတရူပတော ကမ္မဇဿ စ ဥတုဇာဒိတော ဝိသေသော ဇီဝိတိန္ဒြိယကတောတိ.

පවත්නා වූ උපාදින්නස්කන්ධය. ‘බොහෝ කල් පවත්නේ වෙයි’ යන්නෙන් ආරක්ෂා කළ යුතු ධර්මයන්ගේ ක්ෂණික පැවැත්ම පමණක් නොව, ප්‍රවාහය නොසිඳී පැවතීමට ද ජීවිතය (ජීවිතේන්ද්‍රිය) හේතුවක් වන බව පෙන්වයි. එසේ නොවේ නම් ආයුෂය ගෙවී යාමෙන් සිදුවන මරණය යුක්තිසහගත නොවේ. ‘විශේෂයක් නොමැතිව’ යනු විශේෂ හේතූන් අපේක්ෂා නොකර ජීවිතේන්ද්‍රිය යන සාමාන්‍ය ස්වභාවයෙනි. අරූප හා අසංඥ භවයන්හි රූප හා අරූප ධර්මයන් නොපැවතුණ ද, ඒවාට පෙර හා පසු භවයන්හි අවසාන හා පළමු ධර්මයන් සමාන ජාති ඇති බැවින් හා අතරක් නොමැති බැවින් ‘පිරිනිවන දක්වා නොසිඳී පවතියි’ යනුවෙන් වදාරන ලදී. ‘ආරක්ෂා කිරීම ආදියට’ යනු ආරක්ෂා කිරීම, පැවැත්වීම සහ පිහිටුවීම යන මේවාය. ‘ජීවමානතාවයේ විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින්’ යනු සහජාත ධර්මයන්ගේ පවත්නා වූ ජීවමාන ස්වභාවයට විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් වන බැවිනි. ඉන්ද්‍රියයන් හා බැඳුණු කර්මජ රූපයන්ගේත්, මළ සිරුරක රූපවලට වඩා ඇති විශේෂයත්, සෘතුජ රූපවලට වඩා ඇති විශේෂයත් සිදු කරනු ලබන්නේ ජීවිතේන්ද්‍රිය මගිනි.

မဂ္ဂင်္ဂရာသိဝဏ္ဏနာ

මාර්ගාංග රාශියෙහි විස්තරය

အဝိပရီတနိယျာနိကဘာဝေနာတိ ဣဒံ သမ္မာ-သဒ္ဒဿ ဒိဋ္ဌိ-အာဒိသဒ္ဒါနဉ္စ သမာနာဓိကရဏတာဝသေန ဒိဋ္ဌိအာဒီနံ အဝိသေသဘူတဿ နိယျာနိကဘာဝဿ သမ္မာ-သဒ္ဒေန ဝိသေသိတဗ္ဗတ္တာ ဝုတ္တံ. အဝိပရီတတ္ထော ဟိ သမ္မာ-သဒ္ဒေါ, န နိယျာနိကတ္ထောတိ. အဝိပရီတနိယျာနိကတ္ထော ဧဝ ဝါ သမ္မာ-သဒ္ဒေါ. အနေကတ္ထာ ဟိ နိပါတာတိ. ဧဝမေဝါတိ အဝိပရီတနိယျာနိကဘာဝေန.

‘නොවැරදි ලෙස (අවිපරීතව) නිය්‍යාණික (නිවනට පමුණුවන) ස්වභාවයෙන්’ යන්න, ‘සම්මා’ යන ශබ්දය සහ ‘දිට්ඨි’ ආදී ශබ්දයන්ගේ සමානාධිකරණ බව නිසා, දෘෂ්ටිය ආදියේ විශේෂයක් නොවූ නිය්‍යාණික භාවය ‘සම්මා’ ශබ්දයෙන් විශේෂ කළ යුතු බැවින් පවසන ලදී. මක්නිසාද යත් ‘සම්මා’ ශබ්දය අවිපරීත යන අර්ථය දෙන බැවිනි; නිය්‍යාණික යන අර්ථය නොවේ. එසේත් නැතහොත් ‘සම්මා’ ශබ්දයම අවිපරීත නිය්‍යාණික යන අර්ථය දෙයි. නිපාත පද අනේක අර්ථයන්හි වැටෙන බැවිනි. ‘එසේම’ යනු අවිපරීත නිය්‍යාණික ස්වභාවයෙනි.

ဗလရာသိဝဏ္ဏနာ

බල රාශියෙහි විස්තරය

ပတိဿဝေါ [Pg.98] ဝစနသမ္ပဋိဂ္ဂဟောတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘သပ္ပတိဿဝံ ပတိဿဝဘူတံ တံသဘာဂဉ္စ ယံ ကိဉ္စိ ဂါရဝ’’န္တိ အာဟ. တတ္ထ တတ္ထ ပါကဋဘာဝေနာတိ အဇ္ဈတ္တဘူတေသု ဇာတိယာဒီသု ဗဟိဒ္ဓါဘူတေသု ဘိက္ခုအာဒီသု ဟိရောတ္တပ္ပာနံ အနုရူပပစ္စဝေက္ခဏဝသေန သသမ္ဘာရပထဝီအာဒီသု ပထဝီဓာတုအာဒီနံ ဝိယ ဝိဘူတကိစ္စဘာဝေနာတိ အတ္ထော.

‘පටිස්සව’ (පිළිගැනීම) යනු වචනය පිළිගැනීමයි යන අදහසින්, ‘ගෞරව සහිත වූ ද, පිළිගැනීමක් බඳු වූ ද, එයට සමාන වූ යම්කිසි ගෞරවයක්’ යැයි වදාරන ලදී. ‘එම ස්ථානයන්හි ප්‍රකට බවින්’ යනු අධ්‍යාත්මික වූ ජාතිය ආදියෙහි ද, බාහිර වූ භික්ෂූන් ආදීන් කෙරෙහි ද හිරි-ඔතප් දෙකෙහි අනුරූප ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව මගින්, සසම්භාර පෘථිවිය ආදියෙහි පෘථිවි ධාතුව ආදියේ කෘත්‍යය පැහැදිලි වන්නාක් මෙන් (ප්‍රකට වන බැවිනි) යන අර්ථයයි.

မူလရာသိဝဏ္ဏနာ

මූල රාශියෙහි විස්තරය

ဧဝဉှိ ဥပမာယ သမေတီတိ ယထာ အသုစိမှိ ပတိတပုရိသဿ သတိပိ ကာယေန အလ္လီယနေ ဘာဝေါ အနလ္လီနော, ဧဝံ အလောဘောပိ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဂဟိတေပိ အာရမ္မဏေ အလဂ္ဂဘာဝေန အနလ္လီနဘာဝေါ အနလ္လီနာကာရော ဧဝ ပဝတ္တတိ. ဧဝံသဘာဝေါ ဟိ သော ဓမ္မောတိ. ကိဉ္စိ ဒုဿီလျံ ဒေါသသမုဋ္ဌာနံ သဗ္ဗမ္ပိ ဒုဿီလျံ ဒေါသူပနိဿယန္တိ ‘‘ဒေါသသမုဋ္ဌာနတံ ဒေါသူပနိဿယတဉ္စာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေန အဒေါသော ဒေါသဿေဝ ဥဇုဝိပစ္စနီကော, တံမုခေန ဒုဿီလျဿာတိ ဒဿေတိ.

මෙසේ මෙම උපමාවෙන් සැසඳෙයි: අශුචි මත වැටුණු මිනිසෙකුගේ ශරීරය එහි තැවරුණ ද ඔහුගේ සිත එහි නොඇලෙන්නාක් මෙන්, අලෝභය ද අරමුණ ගැනීම් වශයෙන් අරමුණෙහි ග්‍රහණය වුවද, නොඇලෙන ස්වභාවයෙන් හා නොගැටෙන ආකාරයෙන්ම පවතියි. එම ධර්මයේ ස්වභාවය එබඳුය. යම්කිසි දුස්සීල භාවයක් ද්වේෂයෙන් හටගන්නේ ද, ඒ සියලු දුස්සීල භාවය ද්වේෂය උපනිශ්‍රය කරගන්නා බැවින් ‘ද්වේෂයෙන් හටගත් බව හා ද්වේෂය උපනිශ්‍රය කොට ඇති බව’ යනුවෙන් පවසන ලදී. එයින් අදෝෂය ද්වේෂයටම සෘජු ප්‍රතිපක්ෂය වන බවත්, ඒ මගින් දුස්සීල භාවයට ප්‍රතිපක්ෂ වන බවත් පෙන්වයි.

တတ္ထ ဇာတာနံ ဓမ္မာနံ အနတိဝတ္တနဋ္ဌေန…ပေ… အာသေဝနဋ္ဌေန ဘာဝနာတိ ယော သော ဧကတ္တုပဂတော ပဌမဇ္ဈာနာဒိအပ္ပနာစိတ္တုပ္ပာဒေါ အာသန္နူပစာရာဟိတဝိသေသော နီဝရဏာဒိပရိပန္ထဝိသုဒ္ဓိယာ ဝိသုဒ္ဓေါ, တဒါဝရဏဝိသယဝိရဟေန စ သမပ္ပဝတ္တအပ္ပနာသမာဓိသင်္ခါတံ မဇ္ဈိမံ သမထနိမိတ္တံ ပဋိပန္နော, ဧဝံ ပဋိပန္နတ္တာ ဧဝ တတ္ထုပဂမနေန တတ္ထ စ ပက္ခန္ဒော, ဝိသောဓေတဗ္ဗဿ ဝိက္ခေပဿ ကိလေသသံသဂ္ဂဿ စ အဘာဝတော ဝိသောဓနသမာဓာနဧကတ္တုပဋ္ဌာနဗျာပါရဝိရဟေန ဝိသုဒ္ဓိသမထပဋိပတ္တိဧကတ္တုပဋ္ဌာနာကာရေ အဇ္ဈုပေက္ခန္တော အဘိဗျတ္တရူပါယ သဟဇာတတတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာယ ကိစ္စဝသေန ဥပေက္ခာနုဗြူဟိတော, တသ္မိံယေဝ ဇာတာ သမာဓိပညာသင်္ခါတာ ယုဂနဒ္ဓဓမ္မာ. တေ ယထာ အညံ အနတိဝတ္တမာနာ ဟုတွာ ပဝတ္တန္တိ, ဧဝံ ဘာဝနာ ဗြူဟနာ. တထာ ယာနိ တတ္ထ သဒ္ဓါဒီနိ ဣန္ဒြိယာနိ နာနာကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ ဝိမုတ္တိရသေန ဧကရသာနိ ဟုတွာ ပဝတ္တာနိ. ယဉ္စ တတ္ထ တဒုပဂံ, တေသံ အနတိဝတ္တနဧကရသဘာဝါနံ အနုစ္ဆဝိကံ ဝီရိယံ ဝါဟီယတိ ပဝတ္တီယတိ, ယာ စဿ တသ္မိံ ခဏေ ပဝတ္တာ ပဂုဏဗလဝဘာဝါပတ္တိသင်္ခါတာ အာသေဝနာ. သဗ္ဗေသံ ဧတေသံ အာကာရာနံ ဘာဝနာ ဥပ္ပာဒနာ ဝဍ္ဎနာ, အယံ တတ္ထ ဇာတာနံ…ပေ… အာသေဝနဋ္ဌေန ဘာဝနာ နာမ.

එහි (ඒ ඒ අවස්ථාවල) උපන් ධර්මයන් අතික්‍රමණය නොකරන (ඉක්මවා නොයන) අර්ථයෙන්... පෙ... ආසේවන (නැවත නැවත පුරුදු කරන) අර්ථයෙන් භාවනාව නම් වේ. යම් ඒ ඒකත්වයට පැමිණි, ආසන්න උපචාරයන්ගෙන් ලැබුණු විශේෂත්වයක් ඇති, නීවරණාදී බාධකයන්ගෙන් පිරිසිදු වීම නිසා අතිශයින් පිරිසිදු වූ ප්‍රථමධ්‍යානාදී අර්පණා චිත්තෝත්පාදයක් වේ ද, එම නීවරණ විෂයයන්ගෙන් වෙන්ව මැනවින් පවත්නා වූ අර්පණා සමාධිය යැයි කියනු ලබන මධ්‍යම සමථ නිමිත්තට පිළිපන්නේ වේ ද, එසේ පිළිපන් බැවින්ම එහි (එම අරමුණෙහි) පැමිණීමෙන් එහිම බැසගත්තේ වේ ද, පිරිසිදු කළ යුතු වූ වික්ෂේපය හා ක්ලේශයන්ගේ සම්බන්ධය නොමැති බැවින් පිරිසිදු කිරීම්, සමාධාන හා ඒකත්වයට පැමිණීම් ආදී ව්‍යාපාරයන්ගෙන් තොරව විසුද්ධි සමථ ප්‍රතිපත්තියෙහි ඒකත්වයට පැමිණි ආකාරයෙන් උපේක්ෂාවෙන් බලන්නේ ද, අතිශයින් පැහැදිලි වූ සහජාත තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ෂාව විසින් කෘත්‍ය වශයෙන් උපේක්ෂාවෙන් වැඩුණු, එම සිතෙහිම උපන් සමාධි-ප්‍රඥා සංඛ්‍යාත යුගනද්ධ ධර්මයෝ වෙති. ඒ ධර්මයෝ යම් සේ එකිනෙකා අභිබවා නොයමින් පවතිත් ද, එම වැඩීම 'භාවනා' නම් වේ. එමෙන්ම එහි ඇති ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන් නානාවිධ ක්ලේශයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් විමුක්ති රසයෙන් එකම රසයක් වී පවතී. එහි උපන් එම ඉන්ද්‍රියයන්ගේ අතික්‍රමණය නොකරන එකම රස ස්වභාවයට අනුකූල වූ යම් වීර්යයක් පවත්වනු ලැබේද, එම මොහොතෙහි පවත්නා වූ ප්‍රගුණ බව හා බලවත් බවට පැමිණීම සංඛ්‍යාත වූ යම් ආසේවනයක් වේද, මේ සියලු ආකාරයන්ගේ ඉපදවීම හා වැඩීම භාවනාවයි. මෙය එහි උපන්... පෙ... ආසේවන අර්ථයෙන් භාවනාව නම් වේ.

ယသ္မာ [Pg.99] ပနာယံ ဘာဝနာကာရော ‘‘ပဌမဿ ဈာနဿ ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိ အာဒီ’’တိအာဒိနာပိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၅၈) ပါဠိယံ အာဂတော ဧဝ, ဉာဏေန စ သံကိလေသဝေါဒါနေသု တံ တံ အာဒီနဝံ အာနိသံသဉ္စ ဒိသွာ တထာ တထာ နိပ္ဖာဒေတဗ္ဗော, တသ္မာ ‘‘ဧဝံ ဝုတ္တာယ ပညာသာဓနာယ ဘာဝနာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. အပ္ပဝတ္တီတိ ယသ္မိံ ဓမ္မေ သတိ ယထာဝုတ္တာ ဘာဝနာ နပ္ပဝတ္တတိ, သော ဓမ္မော ပဋိပက္ခဘာဝနာပရာမသနေန အဘာဝနာတိ ဝုတ္တောတိ အဓိပ္ပာယော. န ဟိ အဘာဝမတ္တဿ အမောဟော ပဋိပက္ခောတိ ယုဇ္ဇတီတိ. တပ္ပဋိပက္ခဘူတာ အကုသလာ ကာမစ္ဆန္ဒာဒယော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ပမာဒဝိသေသော ဝါ အဘာဝနာ. သော ဟိ ‘‘ကုသလာနံ ဝါ ဓမ္မာနံ အနာသေဝနာ အဘာဝနာ အဗဟုလီကမ္မ’’န္တိအာဒိနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ.

යම් හෙයකින් මෙම භාවනා ආකාරය 'ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි පිළිවෙත් පිරිසිදු බව ආදිය' යනාදී වශයෙන් ද පෙළෙහි (පටිසම්භිදාමග්ගප්‍රකරණයෙහි) පැමිණියේ ද, ඥානයෙන් සංක්ලේශ හා වෝදාන (පිරිසිදු බව) යන ධර්මයන්හි ඒ ඒ ආදීනව හා ආනිශංස දැක එසේ එසේම නිපදවිය යුතු ද, එබැවින් 'මෙසේ වදාරන ලද ප්‍රඥාව සාධනය කරන භාවනාවෙන්' යැයි කියන ලදී. 'අප්‍රවෘත්තිය' යනු යම් ධර්මයක් ඇති කල්හි කලින් කියන ලද භාවනාව නොපවතී ද, එම ධර්මය ප්‍රතිපක්ෂ භාවනාව විමසීමෙන් 'අභාවනාව' යැයි කියන ලදැයි යනු අදහසයි. මක්නිසාද යත්, හුදු නොමැති බවකට 'අමෝහය' ප්‍රතිපක්ෂ වේ යන්න නොගැලපෙන බැවිනි. එයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අකුසල කාමච්ඡන්ද ආදිය මෙහිදී දත යුතුය. නැතහොත් ප්‍රමාද විශේෂය 'අභාවනාව' වේ. එය 'කුසල ධර්මයන්ගේ ආසේවනය නොකිරීම, අභාවනාව, බහුලීකරණය නොකිරීම' යනාදී වශයෙන් දක්වා ඇත.

ဧကန္တေန အလဗ္ဘနေယျဒဿနတ္ထံ ‘‘ဇရာဓမ္မော’’တိ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ ပါဠိယံ ‘‘ဇာတိဓမ္မာနံ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာနံ ဧဝံ ဣစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၃၇၃) ဣစ္ဆိတာလာဘော ဝိဘတ္တော. အလောဘာနုဘာဝေန ကာယာနုပဿနာယ, အမောဟာနုဘာဝေန စိတ္တဓမ္မာနုပဿနာယ သိဒ္ဓိ ပါကဋာယေဝါတိ အပါကဋံ အဒေါသာနုဘာဝေန ဝေဒနာနုပဿနာသိဒ္ဓိံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘သုခဝိပရိဏာမေ’’တိအာဒိမာဟ. အယဉ္စ ယောဇနာ အလောဘာဒီနံ ဝိသေသပစ္စယတံ သန္ဓာယ ကတာ, အဝိသေသေန ပန သဗ္ဗေ သဗ္ဗေသံ ပစ္စယာ. သဘာဝတော သင်္ကပ္ပတော စ ဥပ္ပန္နဿ ဒုက္ခဿ အသဟနဝသေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဒေါသော တံဒဿနဿ အာသန္နပဋိပက္ခော, န ရာဂေါ ဝိယ ဒူရပဋိပက္ခော.

ඒකාන්තයෙන්ම (ජරාවෙන්) නොමිදිය හැකි බව දැක්වීම සඳහා 'ජරාධර්ම' යැයි කියන ලදී. එසේම පෙළ දහමෙහි 'මහණෙනි, ජාති ධර්ම වූ සත්වයන්ට මෙවැනි ඉච්ඡාවක් (කැමැත්තක්) උපදී' යනාදී වශයෙන් (මජ්ඣිම නිකාය) කැමති දේ නොලැබීම විස්තර කරන ලදී. අලෝභයේ ආනුභාවයෙන් කායානුපස්සනාව ද, අමෝහයේ ආනුභාවයෙන් චිත්තානුපස්සනාව හා ධම්මානුපස්සනාව ද සිද්ධ වන බව ප්‍රකටය. අදෝෂයේ ආනුභාවයෙන් වේදනානුපස්සනාව සිද්ධ වන ආකාරය අප්‍රකට බැවින් එය පැහැදිලි කරමින් 'සැප විපරිණාමයේදී' (සුඛවිපරිණාමේ) යනාදිය වදාරන ලදී. මෙම යෝජනාව අලෝභාදීන්ගේ විශේෂ ප්‍රත්‍යභාවය සලකා කරන ලද්දකි. සාමාන්‍යයෙන් ගත්කල සියලු (කුසල) ධර්මයෝ සියල්ලට ප්‍රත්‍ය වෙති. ස්වභාවයෙන් හා සංකල්පයෙන් උපන් දුක ඉවසාගත නොහැකි වීමෙන්ම (දෝෂය) උපදින බැවින්, දෝෂය යනු එම (දුක්ඛ) දර්ශනයට ආසන්න ප්‍රතිපක්ෂයයි, රාගය මෙන් දුර ප්‍රතිපක්ෂයක් නොවේ.

ကမ္မပထရာသိဝဏ္ဏနာ

කර්මපථ රාශි වර්ණනාව

အဘိဇ္ဈာဒယော ဝိယ အနဘိဇ္ဈာဒယောပိ န ဧကန္တံ ကမ္မပထဘူတာယေဝါတိ အာဟ ‘‘ကမ္မပထတာတံသဘာဂတာဟီ’’တိ. မနောကမ္မပထဘာဝေန ပဝတ္တနကမ္မဘာဝတော ဟိ ဧတေသံ ကမ္မပထရာသိဘာဝေန သင်္ဂဟော, န သဗ္ဗဒါ ကမ္မပထာယေဝါတိ. တေန ယော အညောပိ ဓမ္မော အနိယတော ကမ္မပထဘာဝေန ပါကဋော စ, တဿပိ ကမ္မပထတာဝစနံ န ဝိရုဇ္ဈတီတိ ဒဿေတိ.

අභිධ්‍යාව ආදිය මෙන් අනභිධ්‍යාව ආදිය ද ඒකාන්තයෙන්ම කර්මපථයන්ම පමණක් නොවන බැවින් 'කර්මපථභාවය හා එයට සමාන ස්වභාවය ඇති බැවින්' යැයි වදාළහ. මනෝකර්මපථ වශයෙන් පවතින කර්ම ස්වභාවය නිසා මොවුන් කර්මපථ රාශියක් ලෙස සංග්‍රහ කරන ලද අතර, හැමවිටම කර්මපථයන්ම නොවේ. එබැවින් කර්මපථ ස්වභාවයෙන් ප්‍රකට වූ යම් වෙනත් අනියත ධර්මයක් වේ ද, එයට ද කර්මපථ යැයි කීම විරුද්ධ නොවන බව මෙයින් දක්වයි.

ပဿဒ္ဓါဒိယုဂလဝဏ္ဏနာ

පස්සද්ධ්‍යාදි යුගල වර්ණනාව

သမန္တိ [Pg.100] သမ္မာ. စေတိယဝန္ဒနာဒိအတ္ထန္တိ စေတိယဝန္ဒနာဒိဟေတု. သမထစတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနဝသေန တဗ္ဘေဒဝသေန စ သဗ္ဗကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနာဘိယုတ္တာနံ မုဒုမဇ္ဈိမတိက္ခိန္ဒြိယတာဒိဘေဒဝသေန သဗ္ဗယောဂီနံ စိတ္တဿ လီနုဒ္ဓစ္စာဒိကာလဝသေန သဗ္ဗဒါ ဟိတာဟိတဓမ္မူပလက္ခဏဘာဝတော ယထာသဘာဝံ ပဋိဝေဓဘာဝတော စ သတိသမ္ပဇညာနံ ပါရိဗန္ဓကဟရဏဘာဝနာဝဍ္ဎနာနိ အဝိသေသတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. ယထာ အပ္ပနာကောသလ္လေန ဝိနာ သမထော သမထမန္တရေန ယထာဘူတာဝဗောဓော စ နတ္ထီတိ နာနာက္ခဏိကာ သမာဓိပညာ အညမညဿ ဝိသေသကာရဏံ, ဧဝံ ပဋိဝေဓေ ဧကက္ခဏိကာပီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အညမညံ နိမိတ္တဘာဝေနာ’’တိ. ပညာယ ဟိ သာတိသယံ အဝဘာသိယမာနေ ဝိသယေ သမာဓိ ဧကတ္တဝသေန အပ္ပေတုံ သက္ကောတိ, သမာဓိမှိ စ မဇ္ဈိမံ သမထနိမိတ္တံ ပဋိပန္နေ ပညာ အာရမ္မဏေသု ဝိသဒါ ဝဟတီတိ. သမံ ပဝတ္တာတိ အညမညာနတိဝတ္တနေန သမံ အဝိသမံ ဧကရသဘာဝေန ပဝတ္တာ. အညမညသဟာယဘာဝူပဂမနေန ယောဂိနော မနောရထဓုရာကဍ္ဎနေ ရထဓုရာကဍ္ဎနေ ဝိယ အာဇာနေယျယုဂေါ ယုဂလကော ဟုတွာ အညမညာနတိဝတ္တမာနေန နဒ္ဓါ ဗဒ္ဓါ ဝိယာတိ ဝါ ယုဂနဒ္ဓါ. အဓိစိတ္တမနုယုတ္တေဟိ ဝီရိယသမာဓယော သမံ ယောဇေတဗ္ဗာတိ ဣမဿ ဝိသေသဿ ဒဿနတ္ထံ ပုဗ္ဗေ ဂဟိတာပိ တေ ပုန ဂဟိတာတိ ဒဿေတုံ ဝီရိယသမာဓိယောဇနတ္ထာယာတိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. တံ ပန သမာဓိဝီရိယယောဂဿ ဝိဘာဝနံ ဟောတီတိ ‘‘ယောဂဝစနတ္ထာယာတိ အတ္ထော’’တိ အာဟ.

'සමං' යනු මැනවින් (සම්මා) යන්නයි. 'චෛත්‍ය වන්දනාදී අර්ථය' යනු චෛත්‍ය වන්දනාදී හේතුවයි. සමථ, චතුරාර්ය සත්‍යය, කර්මස්ථාන වශයෙන් හා ඒවායේ ප්‍රභේද වශයෙන් සියලු කර්මස්ථාන භාවනාවන්හි නියුක්ත වූවන්ගේ ද, මෘදු, මධ්‍යම, තීක්ෂණ ඉන්ද්‍රිය ප්‍රභේද අනුව සියලු යෝගාවචරයන්ගේ ද, සිතෙහි ලීන (හැකුණු) හෝ උද්ධච්ච (විසිරුණු) අවස්ථාවන් අනුව හැමවිටම හිතාහිත ධර්මයන් වෙන්කර හඳුනාගන්නා ස්වභාවය ඇති බැවින් ද, යථා ස්වභාවය ප්‍රතිවේධ කරන බැවින් ද, සති-සම්පජඤ්ඤයන්ගේ බාධක දුරු කිරීම් හා භාවනා වැඩීම් විශේෂයක් නොමැතිව දත යුතුය. යම් සේ අර්පණා කෝසල්ලයෙන් තොරව සමථයක් ද, සමථයෙන් තොරව යථාභූත ඥානයක් (ඇත්ත ඇති සැටියෙන් දැකීමක්) ද නොමැති බැවින්, විවිධ ක්ෂණවල පවත්නා වූ සමාධිය හා ප්‍රඥාව එකිනෙකාට විශේෂ හේතු වෙත් ද, ප්‍රතිවේධයේදී (අවබෝධයේදී) එය එක් ක්ෂණයකදී පවා සිදුවන බව දක්වමින් 'එකිනෙකාට නිමිත්ත වීමෙන්' යැයි වදාළහ. ප්‍රඥාවෙන් අතිශයින් ආලෝකවත් කරනු ලබන අරමුණෙහි සමාධිය ඒකත්වයෙන් බැසගැනීමට (අර්පණාවට) සමත් වෙයි. සමාධියෙහි මධ්‍යස්ථ සමථ නිමිත්තට පිළිපන් කල්හි ප්‍රඥාව අරමුණු කෙරෙහි පැහැදිලිව පවතියි. 'සමව පවත්නා' යනු එකිනෙකා අභිබවා නොයමින් එකම රසයකින් පවත්නා බවයි. එකිනෙකාට සහාය වෙමින් යෝගාවචරයාගේ මනෝරථ නමැති ධුරය ඇදගෙන යාමේදී, රථයක ධුරය ඇදගෙන යන ආජානීය අශ්ව යුගලක් මෙන් එකිනෙකා ඉක්මවා නොයමින් එකට නද්ධ වූ (බැඳුණු) බැවින් 'යුගනද්ධ' නම් වේ. අධිචිත්තයෙහි නියුක්ත වූවන් විසින් වීර්යය හා සමාධිය සමව යෙදිය යුතුය යන මෙම විශේෂය දැක්වීම සඳහා, පෙර ගන්නා ලද වුවද නැවතත් ඒවා ගන්නා ලද බව දැක්වීමට 'වීර්ය සමාධි යෙදීම පිණිස' යැයි අටුවාවෙහි වදාරන ලදී. එය සමාධි-වීර්ය සංයෝගය පැහැදිලි කිරීමක් වන බැවින් 'යෝගය කීමේ අර්ථයෙන්' යැයි කියන ලදී.

ယေဝါပနကဝဏ္ဏနာ

යෙවාපනක වර්ණනාව

ယထာ တထာ ဝါတိ သမ္မာ မိစ္ဆာ ဝါ. အနဓိမုစ္စန္တောတိ ‘‘ဣဒံ ကရိဿာမိ, ဧတံ ကရိဿာမီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တပုဗ္ဗဘာဂသန္နိဋ္ဌာနဟေတုကေန ပယောဂကာလသန္နိဋ္ဌာနေန အနိစ္ဆိနန္တော. ယတ္ထ ဟိ အနိစ္ဆယော, တတ္ထ အပ္ပဋိပတ္တိ ဧဝါတိ. သံသပ္ပနံ သံသယော. သော ဟိ ‘‘အာသပ္ပနာ ပရိသပ္ပနာ’’တိ ဝုတ္တော. အသတိပိ ဗျာပါရေ တတြမဇ္ဈတ္တတာယ သတိ တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ သကသကကိစ္စဝသေန အနူနာနဓိကတာယ အလီနအနုဒ္ဓတတာယ စ သံဝတ္တန္တီတိ သာ တေသံ တထာပဝတ္တိယာ ပစ္စယဘူတာ ဦနာဓိကဘာဝံ နိဝါရေတိ ဝိယာတိ ဦနာဓိကနိဝါရဏရသာ ဝုတ္တာ. တထာ ပဝတ္တိပစ္စယတ္တာယေဝ တေသု ဓမ္မေသု မဇ္ဈတ္တတာတိ စ ဝုတ္တာ.

"යම් සේ ද එසේ ද" යනු නිවැරදිව හෝ වැරදි ලෙස ය. "අධිමුක්ත නොවන බව" යනු 'මම මෙය කරන්නෙමි, මම එය කරන්නෙමි' යනාදී වශයෙන් පෙර පැවති තීරණය මත පිහිටා ක්‍රියාත්මක වන අවස්ථාවෙහි තීරණයක් නොගැනීමයි. මන්දයත් යම් තැනක තීරණයක් නොමැති ද, එතැන පිළිපැදීමක් ද නොමැත. සැක කිරීම යනු දෙගිඩියාවයි. එය "හඹා යාම, ඒ මේ අත දිවීම" ලෙස ද කියන ලදී. ක්‍රියාකාරීත්වයක් නොමැති වුව ද එහි මධ්‍යස්ථ බව (තත්‍රමජ්ඣත්තතාව) පවතින විට, ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් තම තමන්ගේ කෘත්‍යයන්ට අනුව අඩු වැඩි නොවී, නොහැකිලෙන පරිදි සහ නොඇවිස්සෙන පරිදි පවතියි. එම ධර්මයන් එලෙස පැවතීමට එය හේතු වන බැවින්, අඩු වැඩි බව වැළැක්වීමේ රසය (කෘත්‍යය) ඇති බව කියන ලදී. එලෙසම එම ධර්මයන්ගේ පැවැත්මට හේතු වන බැවින්, ඒ ධර්මයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ බව යැයි ද කියන ලදී.

ဈာနပဒဿာတိ [Pg.101] ဈာနသဒ္ဒဿ. တေသူတိ ပဉ္စသု. ပဉ္စ ဟိ အင်္ဂါနိ ဈာနပဒဿ အတ္ထောတိ ဣဒံ သံဝဏ္ဏိယမာနတ္တာယေဝ ဣမံ စိတ္တုပ္ပာဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. န ဟိ သဗ္ဗသ္မိံ စိတ္တုပ္ပာဒေ ပဉ္စေဝ ဈာနင်္ဂါနိ. ပဒသမူဟော ဝါကျံ, ပဒကောဋ္ဌာသော ဝါ ဖဿပဉ္စမကာဒိ ဓမ္မရာသိ. ဝုတ္တံ ပူရိတန္တိ ဆပဏ္ဏာသာဒိတာယ ပူရဏဝသေန. ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာ ‘‘ဖုဋ္ဌော ဝေဒေတိ, ဖုဋ္ဌော သဉ္ဇာနာတီ’’တိအာဒိဝစနတော (သံ. နိ. ၄.၉၃) ဖဿော ဝေဒနာဒီနံ ပစ္စယော. ယဒိပိ ဆန္ဒာဒယော ယထာဝုတ္တရာသိကိစ္စာဘာဝတော တေသု န ဝတ္တဗ္ဗာ, ဝိသုံ ရာသိအန္တရဘာဝေန ပန သရူပတော ဝတ္တဗ္ဗာတိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ ‘‘ဝုတ္တာနမ္ပီ’’တိအာဒိမာဟ.

"ධ්‍යාන පදයට" යනු ධ්‍යාන යන වචනයට ය. "ඒවායෙහි" යනු පසෙහි ය. ධ්‍යාන පදයේ අර්ථය අංග පහකි යන්න මෙම සිත උපදින අවස්ථාව (චිත්තොත්පාදය) සම්බන්ධයෙන් කියන ලද්දකි. මන්දයත් සෑම සිතකම ධ්‍යාන අංග පහක් නොමැති බැවිනි. පද සමූහයක් යනු වාක්‍යයකි, නැතහොත් ඵස්සය පස්වැනි කොට ඇති (ඵස්සපඤ්චමක) ධර්ම රාශිය පද කොටස් වේ. "සම්පූර්ණ කරන ලදැයි" කියන ලද්දේ පනස් හයක් ආදී වශයෙන් සම්පූර්ණ කිරීමේ අර්ථයෙනි. "ඵස්ස පච්චයා වේදනා" (ස්පර්ශය හේතුවෙන් වේදනාව ඇති වේ), "ස්පර්ශ වූයේ විඳියි, ස්පර්ශ වූයේ හඳුනාගනියි" යනාදී වචන අනුව ඵස්සය යනු වේදනා ආදියට ප්‍රත්‍යය වේ. ඡන්දය ආදිය ඉහත කී ධර්ම සමූහයෙහි කෘත්‍යයන් නොමැති බැවින් ඒවායෙහි නොකිය යුතු වුව ද, වෙනම රාශියක් වශයෙන් පවතින බැවින් ඒවායේ ස්වරූපයෙන් ම කිව යුතු යැයි යන තර්කය සිතෙහි තබාගෙන "කියන ලද දෑ ද" යනාදිය පවසන ලදී.

ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ධර්ම උද්දේශ වාර කථා වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

ကာမာဝစရကုသလံ

කාමාවචර කුසලය

နိဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ

නිර්දේශ වාර කථා වර්ණනාව

၂. သန္တေတိ သဘာဝတော ဝိဇ္ဇမာနေ. ဖဿဿ ဝိသယဝိသယီနံ သန္နိပတနာကာရေန ဂဟေတဗ္ဗတ္တာ ဖုသနံ ဝိသယေ စိတ္တဿ သန္နိပတနံ ဝုတ္တံ. ‘‘စိန္တနဋ္ဌေန စိတ္တံ, မနနဋ္ဌေန မနော’’တိအာဒိနာ စိတ္တာဒိသဒ္ဒါ စိန္တနာဒိဗျာပါရမုခေန အတ္တနော အတ္ထံ ဝိဘာဝေန္တီတိ အာဟ ‘‘စိတ္တံ မနောတိအာဒီသု ဝိယ ကိစ္စဝိသေသံ အနပေက္ခိတွာ’’တိ. ယထာ လောကေ ဝိကတမေဝ ဝေကတံ, ဝိသယော ဧဝ ဝေသယန္တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ မနော ဧဝ မာနသန္တိ သဒ္ဒမတ္တဝိသေသော. နီလာဒိ-သဒ္ဒါ ဝိယ ဝတ္ထာဒီသု စိတ္တေသု ပရိသုဒ္ဓဘာဝနိဗန္ဓနာ ပဏ္ဍရသဒ္ဒဿ ပဝတ္တီတိ တဿ ဂုဏဝိသေသာပေက္ခတာ ဝုတ္တာ. ယထာ ကာယိကံ သာတန္တိ ဧတ္ထ ကာယပ္ပသာဒနိဿိတန္တိ အတ္ထော, ဧဝံ စေတသိကံ သာတန္တိ ဧတ္ထ စေတောနိဿိတံ သာတန္တိ နိဿယဝိသေသာပေက္ခတာ ဝုတ္တာ. ဧကက္ခဏိကာ နာနာက္ခဏိကာ စ စိတ္တဿ ဌိတိ နာမ, တဿ အဝတ္ထာဝိသေသောတိ အဝတ္ထာဝိသေသာပေက္ခော စိတ္တဿ ဌိတီတိ ဧဝံပကာရော နိဒ္ဒေသော. ‘‘န လုဗ္ဘတီ’’တိ ဝုတ္တဿ စိတ္တဿ, ပုဂ္ဂလဿ ဝါ ပဝတ္တိအာကာရဘာဝေန အလုဗ္ဘနာတိ အလောဘော ဝုတ္တောတိ အညဿ ကိရိယာဘာဝဝိသေသာပေက္ခော အလုဗ္ဘနာတိ နိဒ္ဒေသော. ဝုတ္တနယေနေဝ အလုဗ္ဘိတဿ ဘာဝေါ အလုဗ္ဘိတတ္တန္တိ အယံ နိဒ္ဒေသော အညဿ ဘာဝဘူတတာဝိသေသာပေက္ခော ဝုတ္တော. ကတ္တုကရဏဘာဝါဒယော သဘာဝဓမ္မာနံ အဇ္ဈာရောပနဝသေနေဝ သိဇ္ဈန္တိ[Pg.102], ဘာဝနိဒ္ဒေသော ပန အဇ္ဈာရောပနာနပေက္ခော, တတောယေဝ စ ဝိသေသန္တရဝိနိမုတ္တော ဝိနိဝတ္တော ဝိသေသတော နိဇ္ဇီဝဘာဝဂိဘာဝတော သဘာဝနိဒ္ဒေသော နာမ ဟောတီတိ ဖဿောတိ ဣဒံ ဖုသနဋ္ဌေန ‘‘ဓမ္မမတ္တဒီပနံ သဘာဝပဒ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အာရမ္မဏံ ဖုသန္တဿ စိတ္တဿ ပဝတ္တိအာကာရော ဖုသနဗျာပါရော ဟောတီတိ ‘‘ဖုသနကိရိယာ ဖုသနာကာရော’’တိ ဝုတ္တံ. သမ္ဖုသနာတိ သံ-သဒ္ဒေါ ‘‘သမုဒယော’’တိအာဒီသု ဝိယ သမာဂမတ္ထဒီပကောတိ အာဟ ‘‘သမာဂမဖုသနာ’’တိ. ‘‘ဖုသာမိ နေက္ခမ္မသုခ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၂၇၂) ပဋိလာဘောပိ ဖုသနာ သမ္ဖုသနာတိ စ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘န ပဋိလာဘသမ္ဖုသနာ’’တိ.

2. "ඇත්තා වූ" යනු ස්වභාවයෙන් පවතින විට ය. ඵස්සය යනු අරමුණ හා ඉන්ද්‍රියයන් එක්වීමක් ලෙස ගත යුතු බැවින්, අරමුණ කෙරෙහි සිත පැමිණීම "ස්පර්ශ කිරීම" යැයි කියන ලදී. "සිතන බැවින් සිත (චිත්ත) ය, මනින බැවින් මනස (මන) ය" යනාදී වශයෙන් චිත්ත ආදී වචන සිතීමේ ක්‍රියාවලිය හරහා තමන්ගේ අර්ථය පැහැදිලි කරයි. එබැවින් "සිත, මනස ආදියෙහි මෙන් විශේෂ කෘත්‍යයක් අපේක්ෂා නොකොට" යැයි කියන ලදී. ලෝකයෙහි "විකත" යන්නම "වේකත" ලෙස ද, "විසය" යන්නම "වේසය" ලෙස ද කියන්නාක් මෙන්, "මන" යන්නම "මානස" ලෙස හැඳින්වීම හුදු ශබ්දමය වෙනසක් පමණි. නිල් ආදී වර්ණ ප්‍රකාශ කරන වචන වස්තූන් කෙරෙහි යෙදෙන්නාක් මෙන්, සිත් කෙරෙහි පිරිසිදු භාවය නිසා "පණ්ඩර" (සුදු) යන වචනය යෙදේ; එබැවින් එහි ගුණාංග පිළිබඳ විශේෂයක් අපේක්ෂා කරන බව කියන ලදී. කායික සුවය (සාත) යන්නෙහි ශරීර ප්‍රසාදය ඇසුරු කළ බව අර්ථය වන්නාක් මෙන්, චෛතසික සුවය යන්නෙහි සිත ඇසුරු කළ සුවය යනුවෙන් නිශ්‍රය (ඇසුර) පිළිබඳ විශේෂයක් අපේක්ෂා කරන බව කියන ලදී. සිතේ පැවැත්ම (ස්ථිතිය) එක් ක්ෂණික හෝ නානා ක්ෂණික විය හැකිය, එය එහි අවස්ථා විශේෂයකි; එබැවින් "සිතේ ස්ථිතිය" යන නිර්දේශය අවස්ථා විශේෂයක් අපේක්ෂා කරයි. "ලොබ නොවේ" යැයි කියන ලද සිතේ හෝ පුද්ගලයාගේ පැවැත්මේ ස්වභාවය "අලුබ්භනා" (ලොබ නොවන බව) ලෙස දක්වා ඇති බැවින්, අලෝභය යනු වෙනත් ක්‍රියාවක ස්වභාවයක් අපේක්ෂා කරන නිර්දේශයකි. පෙර කී ක්‍රමයෙන්ම, ලොබ නොකළ බවේ ස්වභාවය "අලුබ්භිතත්තං" (නොලොබන බව) යන නිර්දේශය අනෙකක ස්වභාවය අපේක්ෂා කරමින් පවසා ඇත. කර්තෘ, කරණ, භාව ආදිය ස්වභාව ධර්මයන් කෙරෙහි ආරෝපණය කිරීමෙන් සිදු වේ. නමුත් "භාව නිර්දේශය" ආරෝපණයන් අපේක්ෂා නොකරයි. එබැවින් ම එය වෙනත් විශේෂයන්ගෙන් තොර වූ, විශේෂයෙන් ම පණ ඇති බවක් (ජීව භාවයක්) නොපෙන්වන බැවින් "සභාව නිර්දේශය" නම් වේ. එබැවින් "ඵස්ස" යනු ස්පර්ශ කිරීමේ අර්ථයෙන් "ධර්ම මාත්‍රයක් පමණක් දක්වන සභාව පදයකි" යැයි කියන ලදී. අරමුණ ස්පර්ශ කරන සිතේ පැවැත්මේ ස්වභාවය ස්පර්ශ කිරීමේ ක්‍රියාවලිය වන බැවින්, "ස්පර්ශ කිරීමේ ක්‍රියාව, ස්පර්ශ කිරීමේ ස්වභාවය" යැයි කියන ලදී. "සම්ඵස්ස" යන්නෙහි "සං" ශබ්දය "සමුදය" ආදියෙහි මෙන් මුණගැසීමේ අර්ථය දක්වන බැවින් "එක්ව ස්පර්ශ කිරීම" යැයි කියන ලදී. "නෙක්ඛම්ම සැපය ස්පර්ශ කරමි" යනාදියෙහි මෙන් ලැබීම ද ඵස්සය සහ සම්ඵස්සය ලෙස හඳුන්වනු ලැබුව ද, මෙහි දී "ලැබීම යන අර්ථයෙන් වූ සම්ඵස්සය නොවේ" යැයි කියන ලදී.

အပရေန ဝေဝစနေန. ဗဟုဿုတဘာဝသမ္ပာဒိကာယ ပညာယ ပဏ္ဍိစ္စပရိယာယော. သိပ္ပာယတနာဒီသု ဒက္ခတာဘူတာယ ကောသလ္လပရိယာယော, ယတ္ထ ကတ္ထစိ တိက္ခသုခုမာယ နေပုညပရိယာယော, သမ္မာ ဓမ္မေ ပညပေန္တိယာ ဝေဘဗျာပရိယာယောတိ ဧဝမာဒိနာ တေသု တေသု ပညာဝိသေသေသု တေ တေ ပရိယာယဝိသေသာ ဝိသေသေန ပဝတ္တာတိ တေသံ ပညာဝိသေသာနံ နာနာကာလေ လဗ္ဘမာနတာ ဝုတ္တာ, ဣတရေပိ အနုဂတာ ဟောန္တိ ယေဘုယျေနာတိ အဓိပ္ပာယော. အတ္ထနာနတ္တေန ပညာဒိအတ္ထဝိသေသေန. ကောဓော ကုဇ္ဈနာ ကုဇ္ဈိတတ္တန္တိ ဧဝံပကာရာ နိဒ္ဒေသာ သဘာဝါကာရဘာဝဒီပနဝသေန ဗျဉ္ဇနဝသေနေဝ ဝိဘာဂဝစနံ. ပဏ္ဍိစ္စန္တိအာဒယော ပညာဝိသေသနိဗန္ဓနတ္တာ အတ္ထဝသေန ဝိဘာဂဝစနန္တိ ဣမမတ္ထမာဟ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိနာ. ဧဝမာကာရော ပနာတိ ပုရိမာကာရတော ဝိသေသော အတ္ထတော ဝိဘတ္တိဂမနဿ ကာရဏံ ဝုတ္တံ.

වෙනත් පර්යාය වචනයකින්; බහුශ්‍රුත භාවය ලබා දෙන ප්‍රඥාවට "පණ්ඩිත බව" යන්න පර්යාය නාමයකි. ශිල්පස්ථාන ආදියෙහි දක්ෂ බවට "කෞශල්‍යය" යන්න පර්යායකි. යම් කිසි තැනක තියුණු වූත් සියුම් වූත් බවට "නෛපුණ්‍යය" පර්යායකි. ධර්මයන් නිවැරදිව පනවනු ලබන (බෙදා දක්වන) බවට "විභව්‍යතාව" පර්යායකි. මෙලෙස ඒ ඒ ප්‍රඥා විශේෂයන් සඳහා ඒ ඒ පර්යාය විශේෂයන් විශේෂයෙන් යෙදෙන බැවින්, එම ප්‍රඥා විශේෂයන් විවිධ අවස්ථාවන්හි ලැබෙන බව කියන ලදී; අනෙක් ඒවා ද බොහෝ දුරට අනුගමනය කරති යනු මෙහි අදහසයි. අර්ථයේ වෙනස අනුව යනු ප්‍රඥා ආදී අර්ථයන්ගේ විශේෂත්වය අනුව ය. "ක්‍රෝධය, කිපීම, කිපුණු බව" යනාදී නිර්දේශයන් ස්වභාවය, ආකාරය සහ භාවය දැක්වීම් වශයෙන් අක්ෂර (ව්‍යඤ්ජන) මාත්‍රයෙන් කෙරෙන විග්‍රහයකි. "පණ්ඩිත බව" ආදිය ප්‍රඥා විශේෂයන් නිසා අර්ථ වශයෙන් කෙරෙන විග්‍රහයක් බව "එසේත් නැතහොත්" යනාදියෙන් පවසයි. මෙවැනි ආකාරය යනු පෙර ආකාරයට වඩා වෙනස් වූ, අර්ථ වශයෙන් විභජනයට (බෙදා දැක්වීමට) හේතුව ලෙස දක්වන ලදී.

ပဋိက္ခိပနံ ပဋိသေဓနံ ပဋိက္ခေပေါ, တဿ နာနတ္တံ ဝိသေသော ပဋိက္ခေပနာနတ္တံ, သဒ္ဓမ္မဂရုတာယ ပဋိက္ခေပေါ သဒ္ဓမ္မဂရုတာပဋိက္ခေပေါ, တေန သဒ္ဓမ္မဂရုတာပဋိက္ခေပေန နာနတ္တံ သဒ္ဓမ္မဂရုတာပဋိက္ခေပနာနတ္တံ. တံ သဒ္ဓမ္မဂရုတာပဋိက္ခေပနာနတ္တံ ပန ကောဓဂရုတာဒိဘေဒဘိန္နန္တိ ‘‘ကောဓဂရုတာဒိဝိသိဋ္ဌေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ကောဓာဒီဟိ ဝိသိဋ္ဌော ဘိန္နော သဒ္ဓမ္မဂရုတာယ ပဋိက္ခေပေါ ပဋိသေဓနံ ကောဓာဒိဝိသိဋ္ဌပဋိက္ခေပေါ. ကောဓဂရုတာဒိယေဝ, တဿ နာနတ္တေန သဒ္ဓမ္မဂရုတာပဋိပက္ခနာနတ္တေနာတိ ကောဓဂရုတာ သဒ္ဓမ္မဂရုတာယ ပဋိပက္ခော. မက္ခလာဘသက္ကာရဂရုတာ သဒ္ဓမ္မဂရုတာယ ပဋိပက္ခောတိ သဒ္ဓမ္မဂရုတာယ ပဋိပက္ခဘာဝဝိသေသေန အသဒ္ဓမ္မဂရုတာ တဗ္ဘာဝေန [Pg.103] ဧကီဘူတာပိ နာနတ္တံ ဂတာ. ယသ္မာ ပန ကောဓော အတ္ထတော ဒေါသောယေဝ. မက္ခော ဒေါသပ္ပဓာနာ ပရဂုဏဝိဒ္ဓံသနာကာရပ္ပဝတ္တာ အကုသလာ ခန္ဓာ. တဂ္ဂရုတာ စ တေသံ သာဒရအဘိသင်္ခရဏဝသေန ပဝတ္တနမေဝ. လာဘဂရုတာ စတုန္နံ ပစ္စယာနံ သက္ကာရဂရုတာ, တေသံယေဝ သုသင်္ခတာနံ လဒ္ဓကာမတာ. တဒုဘယေသု စ အာဒရကိရိယာ တထာပဝတ္တာ ဣစ္ဆာယေဝ, တသ္မာ ‘‘သဒ္ဓမ္မဂရုတာပဋိပက္ခနာနတ္တေန အသဒ္ဓမ္မာ နာနတ္တံ ဂတာ’’တိ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ စတ္တာရော အသဒ္ဓမ္မာ ဣစ္စေဝ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာ. အသဒ္ဓမ္မဂရုတာတိ ဧတ္ထ စ ပုရိမသ္မိံ ဝိကပ္ပေ ‘‘န သဒ္ဓမ္မဂရုတာ’’တိ သဒ္ဓမ္မဂရုတာ န ဟောတီတိ အတ္ထော. ဒုတိယသ္မိံ သဒ္ဓမ္မဂရုတာယ ပဋိပက္ခောတိ သဒ္ဓမ္မဂရုတာ ဧဝ ဝါ ပဋိပက္ခော, တဿ နာနတ္တေန သဒ္ဓမ္မဂရုတာပဋိပက္ခနာနတ္တေနာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကောဓမက္ခဂရုတာနဉှိ သဒ္ဓမ္မဝိသေသာ ပဝတ္တိဘေဒဘိန္နာ မေတ္တာ ပဋိပက္ခော. လာဘသက္ကာရဂရုတာနံ အပ္ပိစ္ဆတာ သန္တောသာ. တေန ကောဓဂရုတာ န သဒ္ဓမ္မဂရုတာတိ ကောဓဂရုတာ ကာယစိ သဒ္ဓမ္မဂရုတာယ ပဋိပက္ခောတိ အယမတ္ထော ဝုတ္တော ဟောတိ. တထာ မက္ခဂရုတာဒီသုပိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘စတ္တာရော သဒ္ဓမ္မာ သဒ္ဓမ္မဂရုတာ န ကောဓဂရုတာ…ပေ… သဒ္ဓမ္မဂရုတာ န သက္ကာရဂရုတာ’’တိ (အ. နိ. ၄.၄၄) အာဂတတန္တိပိ သမတ္ထိတာ ဘဝတိ. လောဘော န ဟောတီတိ အလောဘော လုဗ္ဘနာ န ဟောတီတိ အလုဗ္ဘနာတိ ဧဝမာဒိကော အလောဘောတိအာဒီနံ လောဘာဒိဝိသိဋ္ဌော ပဋိက္ခေပေါ ‘‘ဖဿော ဖုသနာ’’တိအာဒိကေဟိ ဝိသဒိသဘာဝတော ‘‘ဖဿာဒီဟိ နာနတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တော. ဖဿာဒီဟီတိ စေတ္ထ အလုဗ္ဘနာဒယောပိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သင်္ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. လောဘာဒိပဋိပက္ခေနာတိ ‘‘လောဘပဋိပက္ခော အလောဘော’’တိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. သေသံ ပုရိမသဒိသမေဝ. အလောဘာဒေါသာမောဟာနံ ဝိဓုရတာယ ပဋိပက္ခဘာဝေန စ လဗ္ဘမာနော အညမညဝိသဒိသော လောဘာဒိဝိသိဋ္ဌပဋိက္ခေပဘာဝေန လောဘာဒိပဋိပက္ခဘာဝေန စ ဝိညာယတီတိ အာဟ ‘‘အလောဘာ…ပေ… ယောဇေတဗ္ဗ’’န္တိ. ဗဟူဟိ ပကာရေဟိ ဒီပေတဗ္ဗတ္ထတာ မဟတ္ထတာ. အာဒရဝသေန သောတူနံ.

ප්‍රතික්ෂේප කිරීම හෙවත් වැළැක්වීම ‘ප්‍රතික්ෂේපය’ නම් වේ. එහි ප්‍රභේදය හෙවත් විශේෂය ‘ප්‍රතික්ෂේප නානත්තය’ යි. සද්ධර්මයට ඇති ගෞරවය නිසා ප්‍රතික්ෂේප කිරීම ‘සද්ධර්මගරුතා ප්‍රතික්ෂේපය’ යි. එම සද්ධර්මගරුතා ප්‍රතික්ෂේපය හේතුවෙන් වන ප්‍රභේදය ‘සද්ධර්මගරුතා ප්‍රතික්ෂේප නානත්තය’ යි. එම සද්ධර්මගරුතා ප්‍රතික්ෂේප නානත්තය වනාහි ක්‍රෝධයට ගරු කිරීම ආදී ප්‍රභේදවලින් යුක්ත බැවින් ‘ක්‍රෝධගරුතාදි විශිෂ්ටයෙන්’ යැයි පවසන ලදී. ක්‍රෝධය ආදියෙන් විශිෂ්ට වූ හෙවත් වෙන් වූ සද්ධර්මගරුතාව ප්‍රතික්ෂේප කිරීම හෙවත් වැළැක්වීම ‘කෝධාදි විශිෂ්ට ප්‍රතික්ෂේපය’ යි. ක්‍රෝධයට ගරු කිරීම ආදියම එහි ප්‍රභේදයක් වන බැවින් සද්ධර්මගරුතාවට ප්‍රතිපක්ෂ (විරුද්ධ) වූ නානත්තයෙන් ක්‍රෝධගරුතාව යනු සද්ධර්මගරුතාවට ප්‍රතිපක්ෂයකි. මක්ඛය (ගුණමකු බව), ලාභ සත්කාරයට ගරු කිරීම සද්ධර්මගරුතාවට ප්‍රතිපක්ෂ වේ. මෙලෙස සද්ධර්මගරුතාවට ප්‍රතිපක්ෂ ස්වභාවයේ විශේෂයෙන් අසද්ධර්මගරුතාව එම ස්වභාවයෙන්ම ඒකීභූත වුවද ප්‍රභේදයට පත් විය. මන්ද ක්‍රෝධය යනු සැබවින්ම ද්වේෂයමය. මක්ඛය යනු ද්වේෂය ප්‍රධාන කොට ඇති, අන්‍යයන්ගේ ගුණ විනාශ කිරීමේ ආකාරයෙන් පවත්නා අකුසල ස්කන්ධයන්ය. එම අකුසල ධර්මයන්ට ගරු කිරීම යනු ඒවා ආදරයෙන් සම්පාදනය කරමින් පැවැත්වීමයි. ලාභගරුතාව යනු සතර පසයට ඇති ගරුත්වයයි, සත්කාරගරුතාව යනු ඉතා මැනවින් පිළියෙල කරන ලද එම ප්‍රත්‍යයන් ලැබීමට ඇති කැමැත්තයි. ඒ දෙකෙහිම පවත්නා ආදරයෙන් කිරීමේ ක්‍රියාව එබඳු ආකාරයෙන් පවත්නා ඉච්ඡාව හෙවත් ආශාවම වේ. එබැවින් ‘සද්ධර්මගරුතා ප්‍රතිපක්ෂ නානත්තයෙන් අසද්ධර්මයන් නානත්තයට (විවිධත්වයට) පත් විය’ යැයි පවසන ලදී. එසේම අසද්ධර්මයන් සතරක් ලෙසම මෙහි දක්වා ඇත. ‘අසද්ධර්මගරුතා’ යන්නෙහි පළමු විග්‍රහයේදී ‘සද්ධර්මගරුතා නොවීම’ යන අර්ථය වේ. දෙවන විග්‍රහයේදී ‘සද්ධර්මගරුතාවට ප්‍රතිපක්ෂ’ හෙවත් සද්ධර්මගරුතාවට විරුද්ධ වූවක්ම වේ. එහි ප්‍රභේදයෙන් ‘සද්ධර්මගරුතා ප්‍රතිපක්ෂ නානත්තයෙන්’ යනුවෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය. ක්‍රෝධය හා මක්ඛයට ගරු කිරීම්වලට ප්‍රතිපක්ෂ වූ, සද්ධර්ම විශේෂයන්ගේ පැවැත්මේ ප්‍රභේද වූ ධර්මය මෙත්තාව (මෛත්‍රිය) යි. ලාභ සත්කාරයන්ට ගරු කිරීමට ප්‍රතිපක්ෂ වූ ධර්මයන් වන්නේ අප්පිච්ඡතාව (අල්පේච්ඡ බව) සහ සන්තෝසයයි (සතුටයි). එබැවින් ක්‍රෝධගරුතාව යනු සද්ධර්මගරුතාව නොවේය යන්නෙන්, ක්‍රෝධගරුතාව යනු කිසියම් සද්ධර්මගරුතාවකට ප්‍රතිපක්ෂය යන අර්ථය කියැවේ. මක්ඛගරුතා ආදියේදී ද එසේමය. මෙලෙස ‘සද්ධර්ම සතරක් සද්ධර්මගරුතාලෙස වේ, ක්‍රෝධගරුතා නොවේ... සද්ධර්මගරුතා වේ, සක්කාරගරුතා නොවේ’ යනුවෙන් (අංගුත්තර නිකායේ) සඳහන් වන පෙළ ද මැනවින් ගැලපේ. ලෝභය නොවන බැවින් ‘අලෝභ’ නම් වේ, ලොබ බැඳීම නොවන බැවින් ‘අලුබ්භනා’ නම් වේ. මෙලෙස අලෝභය ආදී ලෝභාදියෙන් විශිෂ්ට වූ ප්‍රතික්ෂේපය, ‘ඵස්සය යනු ස්පර්ශ කිරීමයි’ යනාදී තැන්වල පවතින අසමාන ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් ‘ඵස්සාදියෙන් නානත්තය (විවිධත්වය)’ යැයි කියන ලදී. ‘ඵස්සාදීන්ගෙන්’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් අලුබ්භනා ආදිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. ‘ලෝභාදි ප්‍රතිපක්ෂයෙන්’ යන්න ‘ලෝභයට ප්‍රතිපක්ෂ වූයේ අලෝභයයි’ යනාදී වශයෙන් ගැලපිය යුතුය. සෙසු කොටස පෙර හා සමානමය. අලෝභ, අදෝස, අමෝහයන්ගේ විරුද්ධත්වය නිසාත් ප්‍රතිපක්ෂ භාවය නිසාත් ලබන්නා වූ, එකිනෙකට අසමාන වූ ලෝභාදි විශිෂ්ට ප්‍රතික්ෂේප භාවයෙන් හා ලෝභාදි ප්‍රතිපක්ෂ භාවයෙන් එය හඳුනාගත හැකි බැවින් ‘අලෝභ... ආදිය ගැලපිය යුතුයි’ යැයි පැවසුහ. බොහෝ ආකාරයන්ගෙන් කරුණු දැක්විය යුතු බැවින් එය ‘මහත්ථ’ (මහා අර්ථ ඇති) නම් වේ. එය ශ්‍රාවකයන්ගේ ආදරය පිණිසයි.

၃. ယဒိပိ ဧကသ္မိံ ခဏေ ဧကံယေဝ အာရမ္မဏံ ဟောတိ, ဆသုပိ ပန အာရမ္မဏေသု ဥပ္ပတ္တိရဟတ္တာ ‘‘တေဟိ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တဿာတိ သာတဿ သုခဿ. ဇာတာတိ ဧတဿ အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ကာရဏဘာဝေန ဖဿတ္ထံ ပဝတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ စေတသိကသာတသင်္ခါတာ သောမနဿဝေဒနာ [Pg.104] သဟေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ တဒနုရူပဖဿသဟိတာ ဟုတွာ ပဝတ္တာ တဇ္ဇာတိ ဝုတ္တာ. သာဒယတီတိ အဓိဂမာသီသာယ အနညနိန္နံ ကရောတိ.

3. එක් චිත්ත ක්ෂණයකදී එක් අරමුණක්ම පවතින නමුදු, අරමුණු සයෙහිම ඉපදීමට ඇති සුදුසුකම නිසා ‘ඒවායින් හෝ’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘තස්ස’ යනු එම සාත හෙවත් සැපයටයි. ‘ජාතා’ යන්නෙහි අර්ථය දැක්වීමට ‘හේතු භාවයෙන් ඵස්සය (ස්පර්ශය) පිණිස පවතින’ යැයි පවසන ලදී. මෙහි අදහස මෙයයි - යම් සේ චෛතසික සැපය යැයි කියනු ලබන සෝමනස්ස වේදනාව (සතුට) ඒ සමඟම උපදී ද, එසේම ඊට අනුරූප වූ ස්පර්ශය සහිතව උපදින බැවින් එය ‘තජ්ජා’ (එයින් උපන්) යැයි කියන ලදී. ‘සාදයති’ යනු අධිගමය (ලබා ගැනීම) කෙරෙහි ඇති බලාපොරොත්තුවෙන් සිත වෙනතකට නොයොමු වන සේ (එහිම) ඇලවීමයි.

၅. န တဿာ တဇ္ဇတာတိ တဿာ မနောဝိညာဏဓာတုယာ တဿာရုပ္ပာ ‘‘တဿ ဇာတာ’’တိ ဝါ ဥဘယထာပိ တဇ္ဇတာ န ယုဇ္ဇတိ. ယဒိပိ ဖဿော ဝိညာဏဿ ဝိသေသပစ္စယော န ဟောတိ, တထာပိ သော တဿ ပစ္စယော ဟောတိယေဝါတိ တဿ တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတုသမ္ဖဿဇတာ ဝတ္တဗ္ဗာတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘န စ တဒေဝါ’’တိအာဒိ. တေဟိ အာရမ္မဏေဟိ ဇာတာ တဇ္ဇာတိ ဣမိနာပိ အတ္ထေန တဇ္ဇာ မနောဝိညာဏဓာတုသမ္ဖဿဇာတိ ဝတ္တုံ န သက္ကာ. ဝိညာဏဿ ပန တဇ္ဇတာပညတ္တိ လဗ္ဘတေဝ. တထာ ဟိ ‘‘ကိံ ဝါ ဧတေနာ’’တိအာဒိနာ ဖဿာဒီနံ တထာ ဒေသေတဗ္ဗတံ အာဟ.

5. එම මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුවට එම ‘තජ්ජා’ (එයින් උපන්) බව නොගැලපේ. එම අරූප ධර්මයන් කෙරෙහි ‘එයින් උපන්’ හෝ යන ආකාර දෙකෙන්ම ‘තජ්ජා’ බව නොගැලපේ. ස්පර්ශය වනාහි විඤ්ඤාණයට විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් නොවන නමුත්, එය එයට ප්‍රත්‍යයක්ම වන බැවින් එය ‘එයින් උපන් මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු සම්ඵස්සයෙන් උපන්’ (තජ්ජාමනෝවිඤ්ඤාණධාතුසම්ඵස්සජා) ලෙස හැඳින්විය යුතුය යන චෝදනාව ඉලක්ක කරගෙන ‘එයම නොවේ’ යනාදිය පවසන ලදී. එම අරමුණු නිසා උපන් බැවින් ‘තජ්ජා’ යන අර්ථයෙන් පවා ‘තජ්ජා මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු සම්ඵස්සජා’ යැයි පැවසිය නොහැක. එහෙත් විඤ්ඤාණයේ ‘තජ්ජා’ යන පැනවීම (සම්මුතිය) ලැබිය හැකිය. එබැවින් ‘මොනවාද මෙයින්’ යනාදී වශයෙන් ඵස්සාදීන් එලෙස දේශනා කළ යුතු බව පවසන ලදී.

၇. စိတ္တဿ အာရမ္မဏေ အာနယနာကာရပ္ပဝတ္တော ဝိတက္ကော အတ္ထတော အာရမ္မဏံ တတ္ထ အာကဍ္ဎန္တော ဝိယ ဟောတီတိ ‘‘အာရမ္မဏဿ အာကဍ္ဎနံ ဝိတက္ကန’’န္တိ ဝုတ္တံ.

7. සිත අරමුණ වෙත පමුණුවන ආකාරයෙන් පවත්නා විතර්කය, සැබවින්ම අරමුණ එදෙසට ඇදගන්නාක් මෙන් පවතින බැවින් ‘අරමුණ ඇදගැනීම විතර්කනයයි’ (ආරම්මණස්ස ආකඩ්ඪනං විතක්කනං) යැයි පවසන ලදී.

၈. အာရမ္မဏဿ အနုမဇ္ဇနာကာရပ္ပဝတ္တော ဝိစာရော တတ္ထ ပရိဗ္ဘမန္တော ဝိယ သမန္တတော စရန္တော ဝိယ စ ဟောတီတိ ‘‘သမန္တတော စရဏံ ဝိစရဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

8. අරමුණ පිරිමදින ආකාරයෙන් පවත්නා විචාරය, එහි ඒ මේ අත හැසිරෙන්නාක් මෙන් හෙවත් අරමුණ වටා සැරිසරන්නාක් මෙන් පවතින බැවින් ‘සමන්තතෝ චරණය (වටා හැසිරීම) විචාරණයයි’ යැයි පවසන ලදී.

၁၁. တထာ အဝဋ္ဌာနမတ္တဘာဝတောတိ ပါဏဝဓာဒိသာဓနအဝဋ္ဌာနမတ္တဘာဝတော, န ဗလဝဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော.

11. එසේම ‘අවට්ඨානමත්ත’ (පැවතීම පමණක්) ස්වභාවයෙන් යනු ප්‍රාණඝාතාදිය සම්පූර්ණ කරන පැවතීම පමණක් වූ ස්වභාවයයි, එය ප්‍රබල ස්වභාවයක් නොවන බව අදහසයි.

၁၄. ယေန ဓမ္မေန စိတ္တေ အာရမ္မဏံ ဥပတိဋ္ဌတိ ဇောတတိ စ, သော ဓမ္မော ဥပဋ္ဌာနံ ဇောတနန္တိ စ ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဥပဋ္ဌာနံ ဇောတနဉ္စ သတိယေဝါ’’တိ.

14. යම් ධර්මයකින් සිතෙහි අරමුණ මැනවින් පිහිටයිද, බබළයිද, එම ධර්මය ‘උපට්ඨාන’ (එළඹ සිටීම) සහ ‘ජෝතන’ (බැබළීම) යැයි පවසන ලදී. එබැවින් ‘උපට්ඨානය හා ජෝතනය සතියෙහිම පවතී’ යැයි පවසන ලදී.

၁၆. သဏှဋ္ဌေနာတိ သုခုမဋ္ဌေန.

16. ‘සණ්හට්ඨේන’ යනු සියුම් අර්ථයෙනි.

၃၀. ဘာဝေါတိ ဟိရိယနံ ဝဒတိ.

30. ‘භාවෝ’ යන්නෙන් පවසන්නේ හිරි (පව් කිරීමට ඇති ලැජ්ජාව) ඇති බවයි.

၃၃. န ဗျာပါဒေတဗ္ဗောတိ အဗျာပဇ္ဇ-သဒ္ဒဿ ကမ္မတ္ထတံ အာဟ.

33. ‘න ව්‍යාපාදේතබ්බෝ’ (ව්‍යාපාද නොකළ යුතුය) යන්නෙන් ‘අබ්‍යාපජ්ජ’ යන වචනයේ කර්ම අර්ථය පවසන ලදී.

၄၂-၄၃. ယဒိ အနဝဇ္ဇဓမ္မာနံ သီဃသီဃပရိဝတ္တနသမတ္ထတာ လဟုတာ, သာဝဇ္ဇဓမ္မာနံ ကထန္တိ အာဟ ‘‘အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာန’’န္တိအာဒိ. တေသံ ဘာဝေါ [Pg.105] ဂရုတာတိ ဧတေန သတိပိ သဗ္ဗေသံ အရူပဓမ္မာနံ သမာနခဏတ္တေ မောဟသမ္ပယုတ္တာနံ သာတိသယော ဒန္ဓော ပဝတ္တိအာကာရောတိ ဒဿေတိ. သော ပန တေသံ ဒန္ဓာကာရော သန္တာနေ ပါကဋော ဟောတိ.

42-43. ඉක්මනින් වෙනස් වීමට ඇති හැකියාව නිවැරදි (අනවද්‍ය) ධර්මයන්ගේ ‘ලහුතා’ (සැහැල්ලු බව) නම් වේ නම්, වැරදි (සාවද්‍ය) ධර්මයන්ගේ තත්ත්වය කෙබඳුදැයි ‘අවිජ්ජා නීවරණානං’ (අවිද්‍යාව හා නීවරණයන්ගේ) යනාදී වශයෙන් පවසන ලදී. ඔවුන්ගේ ස්වභාවය ‘ගරුතා’ (බර බව) යන්නෙන්, සියලු අරූප ධර්මයන් සමාන ක්ෂණයක පැවතියද, මෝහයෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූවන්ගේ පැවැත්මේ ස්වභාවය ඉතා මන්දගාමී (දන්ධ) බව දක්වයි. ඔවුන්ගේ එම මන්දගාමී ස්වභාවය සිතෙහි සන්තතියේ ප්‍රකට වේ.

၄၄-၄၅. အပ္ပဋိဃာတော အဝိလောမနံ.

44-45. ‘අප්පටිඝාතෝ’ (ප්‍රතිඝාතයක් නැති බව) යනු විරුද්ධ නොවීමයි (අවිලෝමනං).

၄၆-၄၇. ကိလိန္နန္တိ အဝဿုတံ.

46-47. ‘කිලින්නං’ (තෙත් වූ) යනු ආශාවෙන් තෙත් වූ (අවස්සුත) බවයි.

၅၀-၅၁. ပစ္စောသက္ကနံ မာယာ ယာ အစ္စသရာတိပိ ဝုစ္စတိ. အရုမက္ခနံ ဝဏာလေပနံ. ဝေဠု ဧဝ ဒါတဗ္ဗဘာဝေန ပရိဂ္ဂဟိတော ဝေဠုဒါနံ နာမ.

50-51. ‘පච්චෝසක්කනං’ (පසුබෑම) යනු මායාවයි, එය ‘අච්චසරා’ ලෙසද හැඳින්වේ. ‘අරුමක්ඛනං’ යනු වණයක් ආලේප කිරීමයි. දිය යුතු දෙයක් ලෙස උණ බම්බු පිළිගැනීම ‘වේළුදාන’ නම් වේ.

နိဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නිද්දේසවාර කතාවේ විස්තරය නිම කරන ලදී.

ကောဋ္ဌာသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ

කොට්ඨාසවාර කථාවර්ණනාව (කොට්ඨාස වාරය පිළිබඳ විස්තරය).

၅၈-၁၂၀. တေတိ ဖဿပဉ္စမကာဒယော. သင်္ဂဟဂမနေနေဝါတိ သာဓာရဏတာဒိနာ ကေနစိ သဒိသတာလေသေန, န ဖဿာဒယော ဝိယ ဝိသုံ ဓမ္မဘာဝေနေဝါတိ အတ္ထော. တထာ အဝိပ္ပကိဏ္ဏတ္တာတိ ဖဿာဒယော ဝိယ သရူပေန ဝိသုံ ဝိသုံ အဝုတ္တတ္တာ. ယဒိပိ ဆန္ဒာဒယော သင်္ဂဟသုညတဝါရေသုပိ သရူပေန န ဝုတ္တာ, ခန္ဓာယတနဓာတုရာသီသု ပန သင်္ဂဟိတာယေဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. တံနိဒ္ဒေသေတိ သင်္ခါရက္ခန္ဓနိဒ္ဒေသေ. ခန္ဓာနံ ဓာတာယတနဘာဝေ ဗျဘိစာရာဘာဝတော အခန္ဓဘာဝနိဝါရဏေန အနာယတနာဓာတုဘာဝနိဝါရဏမ္ပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ယေဝါပနကာ ဌပေတဗ္ဗာတိ ခန္ဓာဒိရာသိအန္တောဂဓတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဥဒ္ဒေသာဒီသု ပန ‘‘ယေဝါပနာတွေဝ ဝုတ္တာနံ တေသံ တထာယေဝ သင်္ဂဟော ယုတ္တော’’တိ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဌပေတွာ ယေဝါပနကေ’’တိ ဝုတ္တံ. သရူပေန အဝုတ္တာနမ္ပိ စိတ္တုပ္ပာဒပရိယာပန္နာနံ ခန္ဓာဒိဘာဝေါ န ဝါရေတဗ္ဗောတိ န ယေဝါပနကာ ဌပေတဗ္ဗာတိ ဝုတ္တန္တိ ဥဘယေသမ္ပိ အဓိပ္ပာယော ဝေဒိတဗ္ဗော.

58-120. ඵස්සපඤ්චමකාදීහු යන්නයි. 'සංගහ ක්‍රමයට අනුවම' යනු සාධාරණත්වය ආදී කිසියම් සමාන ස්වරූපයකින් මිස, ඵස්සය ආදීන් මෙන් වෙන් වෙන් වූ ධර්ම ස්වභාවයන් ලෙස නොවේ යන අර්ථයයි. එසේම 'විසිරී නොගිය බැවින්' යනු ඵස්සය ආදීන් මෙන් ස්වරූප වශයෙන් වෙන් වෙන්ව නොපැවසූ බැවිනි. 'යම් හෙයකින්' යනාදිය පවසන ලද්දේ ඡන්දය ආදීන් සංගහ ශුන්‍යතාවාරයන්හි පවා ස්වරූප වශයෙන් නොපැවසුවද, ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු රාශීන්හි සංග්‍රහ වී ඇති බව පෙන්වීම සඳහාය. එම නිර්දේශයෙහි යනු සංස්කාරස්කන්ධ නිර්දේශයෙහිය. ස්කන්ධයන්ගේ ධාතු හා ආයතන ස්වභාවයෙහි වෙනසක් නොමැති බැවින්, අස්කන්ධ ස්වභාවය වැළැක්වීමෙන් අනායතන හා අධාතු ස්වභාවය වැළැක්වීම ද දත යුතුය. 'යේවාපනක' ධර්මයන් තැන්පත් නොකළ යුතුය යන්න ස්කන්ධ ආදී රාශීන්හි අන්තර්ගත වීම අරභයා පවසන ලදී. උද්දේශ ආදියෙහි දී 'යේවාපනක' වශයෙන් පවසන ලද ඔවුන්ගේ එබඳු වූම සංග්‍රහය සුදුසු වේ යැයි අටුවාවෙහි 'යේවාපනකයන් හැර' යැයි පවසන ලදී. ස්වරූපයෙන් නොපැවසුව ද සිත් ඉපදීමට අදාළ වූ ස්කන්ධ ආදී ස්වභාවය වැළැක්විය නොහැකි බැවින් 'යේවාපනකයන් තැන්පත් නොකළ යුතුය' යන්නෙන් දෙපාර්ශවයේම අදහස දත යුතුය.

အာဟာရပစ္စယသင်္ခါတေနာတိ ဥပတ္ထမ္ဘကပစ္စယသင်္ခါတေန. သော စ အာဟာရာနံ ဥပတ္ထမ္ဘကဘာဝေါ ပါကဋောတိ ကတွာ ဝုတ္တော, န ဇနကတ္တာဘာဝတော. ဩဇဋ္ဌမကရူပဿ ဟိ ဝေဒနာဒီနဉ္စ အာဟာရဏတော တေသံ ဇနကတ္တံ လဗ္ဘတီတိ. ယဒိ ဥပတ္ထမ္ဘကော ဣဓ ပစ္စယောတိ အဓိပ္ပေတော, ကဗဠီကာရာဟာရဿ တာဝ ဟောတု, ဣတရေသံ ကထန္တိ အာဟ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ[Pg.106]. သဟဇာတာဒိပစ္စယေတိ သဟဇာတအညမညနိဿယသမ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတပစ္စယေ ဝဒတိ, မဟာစတုက္ကံ ဝါ, ဧကေနာကာရေနာတိ ရူပါရူပါနံ ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တေန ဥပကာရကဘာဝမာဟ. သော ဧဝ စ နေသံ အာဟရဏကိစ္စံ. ‘‘သင်္ခါရပစ္စယာ ဝိညာဏ’’န္တိ ဝစနတော စေတနာယ ဝိညာဏဿ ပစ္စယဘာဝေါ သာတိသယောတိ အာဟ ‘‘ဝိညာဏံ ဝိသေသေနာ’’တိ.

ආහාර ප්‍රත්‍යය සංඛ්‍යාත යනු උපස්තම්භක (උපකාරක) ප්‍රත්‍යය සංඛ්‍යාත යන අර්ථයයි. ආහාරයන්ගේ එම උපස්තම්භක ස්වභාවය ප්‍රකට බැවින් එසේ පවසන ලදී මිස, ජනක (උපදවන) ස්වභාවය නොමැති බැවින් නොවේ. ඕජට්ඨමක රූපයන් සහ වේදනා ආදීන් ඇද දෙන බැවින් (පෝෂණය කරන බැවින්) ඔවුන් කෙරෙහි ජනක ස්වභාවය ද ලැබේ. ඉදින් මෙහි උපස්තම්භක ප්‍රත්‍යය අදහස් කළේ නම්, එය කබලිංකාර ආහාරයට තිබිය හැකිය, අනෙක් ආහාරයන් සම්බන්ධයෙන් කෙසේ දැයි විමසා 'යම් සේ ද' යනාදිය පවසන ලදී. සහජාත ප්‍රත්‍යය ආදියෙහි සහජාත, අඤ්ඤමඤ්ඤ, නිස්සය, සම්පයුත්ත, අත්ථි, අවිගත යන ප්‍රත්‍යයන් පවසයි, නැතහොත් මහා චතුක්කය පවසයි. එකම ආකාරයකින් යන්නෙන් රූප හා අරූප ධර්මයන්ට උපස්තම්භක වශයෙන් උපකාරක වන බව පවසයි. එයම ඔවුන්ගේ ආහාර ලබාදීමේ (පෝෂණය කිරීමේ) කෘත්‍යයයි. 'සංස්කාර ප්‍රත්‍යයෙන් විඤ්ඤාණය උපදී' යන වචනයෙන් චේතනාව විඤ්ඤාණයට ප්‍රත්‍යය වන බව විශේෂ බැවින් 'විශේෂයෙන් විඤ්ඤාණය' යැයි පවසන ලදී.

ယထာဂတမဂ္ဂေါတိ ဝုတ္တော ကာရဏဖလာနံ အဘေဒူပစာရေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, နာနာက္ခဏိကော အဋ္ဌင်္ဂိကမဂ္ဂေါ ဥပနိဿယော ဧတဿာတိ အဋ္ဌင်္ဂိကမဂ္ဂူပနိဿယော. အရိယမဂ္ဂဿ ယထာဂတမဂ္ဂပရိယာယော ဝုစ္စမာနော တဿ ယာ ပုရိမကာလဘူတာ အဘေဒေါပစာရသိဒ္ဓါ အာဂမနာဝတ္ထာ တတော နာတိဝိလက္ခဏာတိ ဣမမတ္ထံ ဝိဘာဝေတီတိ အာဟ ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂ…ပေ… ဒီပိတာ’’တိ. ဝိညာဏဿ စိတ္တဝိစိတ္တတာ ဝိဇာနနဘာဝဝိသေသာ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ဝိဇာနနမေဝ စိတ္တဝိစိတ္တတာ’’တိ. ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ဒွါယတနာနိ ဟောန္တီ’’တိအာဒီသု ဝုတ္တမနာယတနာဒယောပိ သင်္ဂဏှာတိ. တပ္ပဋိက္ခေပေါတိ တဿ ဇာတိနိဒ္ဒေသဘာဝဿ ပဋိက္ခေပေါ. ကတော ဟောတီတိ ဧတေန အာဟာရိန္ဒြိယဈာနမဂ္ဂဖလဟေတုယော ယတ္တကာ ဣမသ္မိံ စိတ္တေ လဗ္ဘန္တိ, တေ သဗ္ဗေပိ ‘‘ဧကော ဝိညာဏာဟာရော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ အဝုတ္တာပိ အတ္ထတော ဝုတ္တာယေဝါတိ ဒဿေတိ. ဧသ နယော အညတ္ထာပိ.

යථාගත මාර්ගය යනු හේතු සහ ඵලයන්ගේ අභේදෝපචාරයෙන් (වෙනසක් නැති බව දැක්වීමෙන්) පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය. විවිධ ක්ෂණයන්හි ඇති අෂ්ටාංගික මාර්ගය මෙයට උපනිශ්‍රය වන බැවින් 'අෂ්ටාංගික මාර්ගූපනිශ්‍රය' නම් වේ. ආර්ය මාර්ගය සඳහා 'යථාගත මාර්ගය' යන පර්යාය වචනය පවසන විට, එහි පූර්ව කාලීන වූ අභේදෝපචාරයෙන් සිද්ධ වූ පැමිණීමේ අවස්ථාව එයට වඩා අතිශයින් වෙනස් නොවන බව මෙම අර්ථය විභාග කර දක්වයි, එබැවින් 'පූර්ව භාග...පෙ... දක්වන ලදී' යැයි කීහ. විඤ්ඤාණයෙහි සිතෙහි විසිතුරු බව යනු දැනගැනීමේ ස්වභාවයෙහි විශේෂයන්ම බව 'දැනගැනීමම සිතෙහි විසිතුරු බවයි' යන්නෙන් පවසයි. වේදනාක්ඛන්ධ ආදීන් යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් 'ආයතන දෙකක් වෙති' යනාදී වශයෙන් පවසන ලද අනායතන ආදිය ද සංග්‍රහ වේ. එහි ප්‍රතික්ෂේපය යනු එම ජාති නිර්දේශ ස්වභාවය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. 'සිදු කරන ලදී' යන්නෙන් ආහාර, ඉන්ද්‍රිය, ධ්‍යාන, මාර්ග, ඵල හා හේතු යන මොවුන් කෙතරම් ප්‍රමාණයක් මෙම සිතෙහි ලැබෙන්නේ ද, ඒ සියල්ල 'එක් විඤ්ඤාණාහාරයක් වෙයි' යනාදී වශයෙන් වචනයෙන් නොකීවත් අර්ථ වශයෙන් පවසන ලද බව දක්වයි. මෙය අනෙක් තැන්වල ද අනුගමනය කළ යුතු ක්‍රමයයි.

ကောဋ္ဌာသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කොට්ඨාසවාර කථාවර්ණනාව නිමවා ඇත.

သုညတဝါရာဒိဝဏ္ဏနာ

ශුන්‍යතාවාර ආදි වර්ණනාවයි.

၁၂၁-၁၄၅. ယထာဝုတ္တေ သမယေတိ ဝုတ္တပ္ပကာရသမူဟေ.

121-145. පවසන ලද සමයෙහි යනු පවසන ලද ප්‍රකාර වූ සමූහයෙහි යන්නයි.

၁၄၆. ဥဿာဟနံ ပေသနံ နိယောဇနံ.

146. උත්සාහ කිරීම, මෙහෙයවීම සහ නියුක්ත කිරීමයි.

၁၅၆-၁၅၉. နာတိသမာဟိတာယာတိ နာနာဝဇ္ဇနူပစာရံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ယေဝါပနကေဟိပိ နိဗ္ဗိသေသတံ ဒဿေတိ ကရုဏာမုဒိတာနမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇနတော.

156-159. නොමැනවින් සමාහිත වූ බැවින් යන්නෙන් විවිධ ආවර්ජනා උපචාරයන් අරභයා පවසයි. කරුණා සහ මුදිතාවන් ද උපදින බැවින් 'යේවාපනක' ධර්මයන්ගෙන් ද විශේෂයක් නැති බව දක්වයි.

ကာယဝစီကိရိယာ ကာယဝစီပဝတ္တိ, ဝိညတ္တိ ဧဝ ဝါ. အသမတ္တဘာဝနန္တိ ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနမာဟ.

කාය වචී ක්‍රියාව යනු කය සහ වචනයෙහි පැවැත්මයි, නැතහොත් විඥප්තියම වේ. අසම්පූර්ණ භාවනාව යනු පූර්වභාග භාවනාවයි.

ကာမာဝစရကုသလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කාමාවචර කුසල වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ရူပါဝစရကုသလံ

රූපාවචර කුසලය.

စတုက္ကနယော

චතුක්ක ක්‍රමය.

ပဌမဇ္ဈာနကထာဝဏ္ဏနာ

ප්‍රථමධ්‍යාන කථාවර්ණනාවයි.

၁၆၀. ဥတ္တရပဒလောပံ [Pg.107] ကတွာ ‘‘ရူပဘဝေါ ရူပ’’န္တိ ဝုတ္တော, ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတိ (မ. နိ. ၂.၂၄၈; ၃.၃၁၂; ဓ. သ. ၂၄၈; ပဋိ. မ. ၁.၂၀၉), ရူပရာဂေါ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၃၆၃) ဝိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပယောဂသမ္ပာဒိတဿ ရူပဇ္ဈာနဿ ရူပဘဝါတိက္ကမဿပိ ဥပါယဘာဝတော ယထာ ရူပူပပတ္တိယာ ဧဝ မဂ္ဂေါတိ အယံ နိယမော န ယုဇ္ဇတိ, ဧဝံ ပစ္စယန္တရဝိကလတာဒီဟိ ရူပူပပတ္တိယာ အနဘိနိပ္ဖာဒကဿပိ အတ္ထိဘာဝတော ရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂေါ ဧဝါတိ အယမ္ပိ နိယမော န ယုဇ္ဇတိ. ဧဝဉ္စ သတိ ယဒေဝ ရူပူပပတ္တိယာ နိပ္ဖာဒကံ, တဿေဝ သမ္ပယုတ္တဿ ရူပါဝစရကုသလဘာဝေါ, န အနဘိနိပ္ဖာဒကဿာတိ အယမတ္ထော အာပန္နောတိ စောဒနံ သမုဋ္ဌာပေတိ န သဗ္ဗဿ ကုသလဇ္ဈာနဿာတိအာဒိနာ. တတ္ထ သာမညသဒ္ဒေါပိ အဓိကာရဝသေန ဝိသေသနိဒ္ဒိဋ္ဌော ဟောတီတိ ‘‘ကုသလဇ္ဈာနဿ မဂ္ဂဘာဝေါ’’တိ ဝုတ္တံ.

160. පසු පදය ලොප් කොට 'රූපභවය' යන්න 'රූප' ලෙස දක්වන ලදී. 'රූපී රූපයන් දකියි', 'රූපරාගය' යනාදී තැන්වල මෙන් මෙය දත යුතුය. ප්‍රයෝගයෙන් සම්පාදනය කළ රූපධ්‍යානය, රූප භවය ඉක්මවා යාමට ද හේතු වන බැවින් 'රූප උප්පත්තියටම මාර්ගය වේ' යන නියමය සුදුසු නොවේ. එසේම අනෙක් ප්‍රත්‍යයන් විකල වීම් ආදියෙන් රූප උප්පත්තිය උපදවන්නේ නැති ධ්‍යානය ද පවතින බැවින් 'රූප උප්පත්තියට මාර්ගයමය' යන නියමය ද සුදුසු නොවේ. මෙසේ වූ කල, යමක් රූප උප්පත්තිය ඇති කරයි ද, එයට සම්බන්ධ වූ රූපාවචර කුසල ස්වභාවයක් පවතී මිස, එය ඇති නොකරන දෙයට නොවේ යන අර්ථය පැමිණේ යැයි 'සියලු කුසලධ්‍යානයන්ට නොවේ' යනාදියෙන් චෝදනාවක් නගයි. එහිදී සාමාන්‍ය ශබ්දය ද ප්‍රකරණයට අනුව විශේෂ කොට දක්වන බැවින් 'කුසලධ්‍යානයෙහි මාර්ග ස්වභාවය' යැයි පවසන ලදී.

ရူပူပပတ္တိဇနကသဘာဝေါ ရူပဘဝဝိပစ္စနသဘာဝေါတိ တဿပိ ဝိပါကဓမ္မဘာဝေ သတိပိ သဗ္ဗကုသလာကုသလသာဓာရဏံ ဝိပါကဓမ္မဘာဝသာမညံ ‘‘ဝိပါကဓမ္မဘာဝေါ ဝိယာ’’တိ ဥဒါဟရဏဘာဝေန ဝုတ္တံ. သာမညမ္ပိ ဟိ ဝိသေသတော ဘိန္နံ ကတွာ ဝေါဟရီယတီတိ. သဗ္ဗသမာနောတိ ရူပူပပတ္တိယာ နိပ္ဖာဒကဿ ပစ္စယန္တရဝိကလတာဒီဟိ အနိပ္ဖာဒကဿ စ သဗ္ဗဿ ယထာဓိဂတဿ ဈာနဿ သာဓာရဏော. ဧတေန ဥတ္တရပဒါဝဓာရဏဿ ပရိဂ္ဂဟိတတံ ဒဿေတိ. ‘‘ဣတော အညော မဂ္ဂေါ နာမ နတ္ထီ’’တိ ဣမိနာပိ သဇာတိယာ သာဓာရဏော အညဇာတိဝိနိဝတ္တိယာ အနညသာဓာရဏော ဣမဿ ဈာနဿ ရူပူပပတ္တိယာ ဥပါယဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣတရေ ဒွေ သဒ္ဓါ ဟိရီ စ. ယဒိ ပဋိပဒါယ သာဓေတဗ္ဗတော ပုဂ္ဂလပုဗ္ဗင်္ဂမာယ ဒေသနာယ ဘာဝေန္တေန သမယဝဝတ္ထာနံ ကတံ. ပဋိပဒါရဟိတေသု ကထန္တိ အာဟ ‘‘ကေသဉ္စီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ကေသဉ္စီတိ သမထဘာဝနာယ ကတာဓိကာရာနံ. တေသဉှိ မဂ္ဂါဓိဂမနတော ပုဗ္ဗေ အနဓိဂတဇ္ဈာနာနံ ပဋိသမ္ဘိဒါဒယော ဝိယ မဂ္ဂါဓိဂမေနေဝ တာနိ သမိဇ္ဈန္တိ.

රූප උප්පත්තිය ඇති කරන ස්වභාවය යනු රූප භවයෙහි විපාක දෙන ස්වභාවයයි. එය විපාක ධර්ම ස්වභාවයක් වුවද, සියලු කුසලාකුසලයන්ට පොදු වූ සාමාන්‍ය විපාක දෙන ස්වභාවය 'විපාක ධර්ම ස්වභාවය මෙන්' යැයි උදාහරණයක් ලෙස දක්වන ලදී. සාමාන්‍ය දෙයක් වුවද විශේෂයෙන් වෙන් කොට ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. 'සියල්ලට සමාන වූ' යනු රූප උප්පත්තිය සිදු කරන සහ ප්‍රත්‍ය විකල වීම් ආදියෙන් එය සිදු නොකරන යන සියලු ලබාගත් ධ්‍යානයන්ට සාධාරණ වූවකි. මෙයින් පසු පදයෙහි නියමය පිළිගත් බව දක්වයි. 'මෙයින් බැහැර වූ වෙනත් මාර්ගයක් නැත' යන්නෙන් ද ස්වජාතීන්ට සාධාරණ වූ සහ අන්‍ය ජාතීන්ගෙන් වෙන් වූ අසාධාරණ වූ මෙම ධ්‍යානයෙහි රූප උප්පත්තිය සඳහා වන ක්‍රමය පවසන ලදැයි දත යුතුය. ඉතිරි දෙක නම් ශ්‍රද්ධාව හා හිරියයි. ඉදින් ප්‍රතිපදාවෙන් සාධ්‍ය වන බැවින් පුද්ගලයා පෙරටු කොට ගත් දේශනාවෙන් භාවනා කරන්නා විසින් කාල නිර්ණය කරන ලදී. ප්‍රතිපදාවෙන් තොර වූවන් කෙරෙහි කෙසේ දැයි විමසා 'සමහරුන්ට' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'සමහරුන්ට' යනු සමථ භාවනාවෙහි අධිකාරයක් (පුහුණුවක්) කළවුන්ටයි. ඔවුන්ට මාර්ගාවබෝධයට පෙර නොලැබූ ධ්‍යානයන්, ප්‍රතිසම්භිදාවන් මෙන් මාර්ගාවබෝධයෙන්ම සමෘද්ධිමත් වේ.

အညာနီတိ အရိယမဂ္ဂသိဒ္ဓိတော အညာနိ. တေသုပီတိ အရိယမဂ္ဂေန သိဒ္ဓတ္တာ ပဋိပဒါရဟိတေသုပိ. နနု စ အရိယမဂ္ဂသိဒ္ဓဿပိ အာဂမနဝသေန ပဋိပဒါ ဥပလဗ္ဘတိယေဝ. ဣတရထာ ‘‘န ကာမာဝစရံ ဝိယ ဝိနာ ပဋိပဒါယ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ[Pg.108], ‘‘ဗဟုတရံ လောကိယဇ္ဈာနမ္ပိ န ဝိနာ ပဋိပဒါယ ဣဇ္ဈတီ’’တိ စ ဝစနံ ဝိရုဇ္ဈေယျာတိ? န, ယေဘုယျေန ဂဟဏတော ပုဂ္ဂလဝိသေသာပေက္ခတ္တာ စ. အရိယမဂ္ဂသမိဇ္ဈနကဉှိ ဈာနံ ကဿစိဒေဝ ဟောတိ, တသ္မာ ဣတရံ ဗဟုတရံ လောကိယဇ္ဈာနံ ပုထုဇ္ဇနဿ အရိယဿ စ အကတာဓိကာရဿ န ဝိနာ ပဋိပဒါယ သိဇ္ဈတီတိ တေသံ ဝသေန ဝုတ္တံ. အရိယမဂ္ဂသိဒ္ဓဿပိ ဈာနဿ ဝိပါကာနံ ဝိယ ကုသလေန အရိယမဂ္ဂေန သဒိသတ္တာဘာဝတော အတဗ္ဗိပါကတ္တာ စ န မဂ္ဂါဂမနဝသေန ပဋိပဒါ ယုဇ္ဇတိ, ဧဝမဿ ပဋိပဒါဝိရဟော သိဒ္ဓေါ. ဧဝဉ္စ ကတွာ သုဒ္ဓိကနဝကဒေသနာပိ သုဋ္ဌု နီတာ ဟောတိ. တထာ စ ဝက္ခတိ လောကုတ္တရကထာယံ ‘‘လောကိယဇ္ဈာနမ္ပီ’’တိအာဒိ (ဓ. သ. မူလဋီ. ၂၇၇).

‘අඤ්ඤානි’ යනු ආර්ය මාර්ගය සිද්ධ වීමෙන් දත නොහැකි වූ දේය. ‘තේසුපි’ යනු ආර්ය මාර්ගයෙන් සිද්ධ වන බැවින් ප්‍රතිපදාවෙන් තොර වූවන් කෙරෙහි ද යන්නයි. ආර්ය මාර්ගය සිද්ධ වූවකුට වුවද, (පෙර කරන ලද පුරුද්දක් වශයෙන්) පැමිණීම නිසා ප්‍රතිපදාව ලැබෙන්නේමය. එසේ නොවන්නේ නම්, ‘කාමාවචර සිතක් මෙන් ප්‍රතිපදාවකින් තොරව (මාර්ගය) උපදින්නේ නැත’ කියා ද, ‘බොහෝ ලෞකික ධ්‍යානයන් ද ප්‍රතිපදාවකින් තොරව ඉෂ්ට වන්නේ නැත’ කියා ද පවසන ලද වචනය විරුද්ධ වන්නේ නොවේද? නැත, එසේ නොවන්නේ එය බොහෝ විට (පොදුවේ) ගැනීම නිසාත්, පුද්ගල විශේෂයන් අපේක්ෂා කිරීම නිසාත්ය. ආර්ය මාර්ගය හා එක්ව සිද්ධ වන ධ්‍යානය කිසිවකුට පමණක් ඇති වන්නකි. එබැවින් අනෙක් බොහෝ ලෞකික ධ්‍යානයන්, පෘථග්ජනයාටත්, පින් දහම් නොකළ ආර්යයන්ටත් ප්‍රතිපදාවකින් තොරව සිද්ධ නොවන බැවින් ඔවුන් උදෙසා එසේ පවසන ලදී. ආර්ය මාර්ගයෙන් සිද්ධ වූ ධ්‍යානයට ද, විපාකයන් මෙන් කුසල් වූ ආර්ය මාර්ගය හා සමාන බවක් නොමැති හෙයින් සහ එහි විපාකයක් නොවන බැවින් ද මාර්ගයට පැමිණීම අනුව ප්‍රතිපදාවක් නොගැළපේ. මෙසේ ඔහුට ප්‍රතිපදාවෙන් තොර බව සිද්ධ වේ. මෙලෙස සැලකීමෙන් ‘ශුද්ධික නවක’ දේශනාව ද මැනවින් මෙහෙයවන ලදී. එමෙන්ම ලෝකෝත්තර කථාවේදී ‘ලෞකික ධ්‍යානයන් ද’ යනාදී වශයෙන් (ධම්මසංගණී මූලටීකාවේ) පවසනු ඇත.

ဝဋ္ဋာသယဿ ဝိသေသပစ္စယဘူတာယ တဏှာယ တနုကရဏဝသေန ဝိဝဋ္ဋာသယဿ ဝဍ္ဎနန္တိ အာဟ ‘‘တဏှာသံကိလေသသောဓနေန အာသယပေါသန’’န္တိ. အာသယပေါသနန္တိ စ ဈာနဘာဝနာယ ပစ္စယဘူတာ ပုဗ္ဗယောဂါဒိဝသေန သိဒ္ဓါ အဇ္ဈာသယသမ္ပဒါ. သာ ပန တဏှုပတာပဝိဂမေန ဟောတီတိ အာဟ ‘‘တဏှာသံကိလေသသောဓနေနာ’’တိ.

සංසාරය කෙරෙහි ආශාව ඇති කිරීමට විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් වූ තණ්හාව තුනී කිරීමේ මාර්ගයෙන් නිවන කෙරෙහි ඇති ආශාව වර්ධනය කිරීම ‘තණ්හා සංක්ලේෂයන් පිරිසිදු කිරීමෙන් ආශය පෝෂණය කිරීම’ යැයි පවසන ලදී. ‘ආශය පෝෂණය’ යනු ධ්‍යාන භාවනාවට ප්‍රත්‍ය වූ, පූර්ව යෝගාදියෙන් සිද්ධ වූ අධ්‍යාශය සම්පත්තියයි. එය තණ්හාවෙන් වන පීඩාව දුරු වීමෙන් සිදුවන බව ‘තණ්හා සංක්ලේෂයන් පිරිසිදු කිරීමෙන්’ යන්නෙන් පවසන ලදී.

ထိနမိဒ္ဓါဒီနန္တိ ထိနမိဒ္ဓဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဝိစိကိစ္ဆာနံ. ပဟာနန္တိ ပဟာယကံ.

‘ථීනමිද්ධාදීනං’ යනු ථීනමිද්ධ, උද්ධච්ච-කුක්කුච්ච සහ විචිකිච්ඡාවන්ගේ යන්නයි. ‘පහානං’ යනු ප්‍රහාණය කරන්නා වූ (බැහැර කරන්නා වූ) යන්නයි.

တံသဒိသေသူတိ မဟဂ္ဂတဘာဝါဒိနာ ပဌမဇ္ဈာနသမာဓိသဒိသေသု.

‘තංසදිසේසූ’ යනු මහග්ගත බව ආදියෙන් ප්‍රථමධ්‍යාන සමාධියට සමාන වූ (ධ්‍යානයන්හි) යන්නයි.

ပီတိသုခဝန္တံ ဈာနံ ပီတိသုခန္တိ ဝုတ္တံ ယထာ အရိသသောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ပီတိသုခ…ပေ… အကာရော ဝုတ္တော’’တိ အာဟ. မဂ္ဂဿပိ ဝါ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတော တထလက္ခဏူပနိဇ္ဈာနတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. အသမ္မောသဓမ္မန္တိ အဝိနာသဘာဝံ.

ප්‍රීතිය හා සැපය සහිත ධ්‍යානය ‘ප්‍රීතිසුඛ’ යැයි පවසන ලදී. ‘අරිසසො’ (අර්ශස් රෝගියා) යන්නෙන් රෝගය ඇත්තා හඳුන්වන්නාක් මෙන්, ‘පීතිසුඛ...පෙ... අකාරය දක්වන ලදී’ යැයි පැවසුහ. මාර්ගයට ද නිවන අරමුණු කිරීම නිසා එබඳු ලක්ෂණ ඇතිව මෙනෙහි කිරීම (උපනිජ්ඣාන) යෙදිය යුතුය. ‘අසම්මෝසධම්මං’ යනු විනාශ නොවන ස්වභාවයයි.

ဒုတိယဇ္ဈာနကထာဝဏ္ဏနာ

ද්විතීයධ්‍යාන කථා වර්ණනාවයි.

၁၆၁-၁၆၂. ဒိဋ္ဌာဒီနဝဿ တံတံဈာနက္ခဏေ အနုပ္ပဇ္ဇနဓမ္မတာပါဒနံ ဝူပသမနံ ဝိရဇ္ဇနံ ပဟာနဉ္စာတိ ဣဓာဓိပ္ပေတဝိတက္ကာဒယောယေဝ ဈာနင်္ဂဘူတာ တထာ ကရီယန္တိ, န တံသမ္ပယုတ္တဖဿာဒယောတိ ဝိတက္ကာဒီနံယေဝ ဝူပသမာဒိဝစနံ ဉာယာဂတံ. ယသ္မာ ပန ဝိတက္ကာဒယော ဝိယ တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ ဧတေန ဧတံ ဩဠာရိကန္တိ ဒိဋ္ဌာဒီနဝါ ဧဝ, တသ္မာ အဝိသေသေန ဝိတက္ကာဒီနံ တံသဟဇာတာနဉ္စ ဝူပသမာဒိကေ ဝတ္တဗ္ဗေ ဝိတက္ကဝိစာရာဒီနံယေဝ ဝူပသမာဒိကံ ဝုစ္စမာနံ ‘‘အဓိကဝစနမညမတ္ထံ ဗောဓေတီ’’တိ ကိဉ္စိ ဝိသေသံ ဒီပေတီတိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘ယေဟိ ဝိတက္ကဝိစာရေဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ဝိသုံ [Pg.109] ဝိသုံ ဌိတာနိပိ ဝိတက္ကဝိစာရသမတိက္ကမဝစနာဒီနိ ပဟေယျင်္ဂနိဒ္ဒေသတာသာမညေန စိတ္တေန သမူဟတော ဂဟေတွာ အဝယဝေန သမုဒါယောပလက္ခဏံ ကတန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘တေသံ…ပေ… တံ ဒီပကန္တိ ဝုတ္တ’’န္တိ အာဟ. ဣဒါနိ အဝယဝေန သမုဒါယောပလက္ခဏံ ဝိနာ ဝိတက္ကဝိစာရဝူပသမဝစနေန ပီတိဝိရာဂါဒိဝစနာနံ သဝိသယေ သမာနဗျာပါရတံ ဒဿေန္တော ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ.

161-162. දෘෂ්ටිගත දෝෂයන් ඒ ඒ ධ්‍යාන ක්ෂණයන්හි නූපදින ස්වභාවයට පත් කිරීම සංසිඳවීම, විරාගය සහ ප්‍රහාණයයි. මෙහිදී අදහස් කරන ලද විතර්කාදීන්මය ධ්‍යානාංග වශයෙන් එසේ කරනු ලබන්නේ; ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ස්පර්ශාදිය නොවේ. එබැවින් විතර්කාදීන්ගේම සංසිඳවීම ආදිය පැවසීම න්‍යායානුකූලව පැමිණියකි. විතර්කාදීන් මෙන්ම ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ද ‘මෙය රූක්ෂය’ යන දෘෂ්ටිගත දෝෂයන්ගෙන් යුක්ත බැවින්, විශේෂයකින් තොරව විතර්කාදීන්ගේත් ඒ හා සහජාත ධර්මයන්ගේත් සංසිඳවීම් ආදිය කිව යුතු තැන, ‘විතර්ක විචාරාදීන්ගේම’ සංසිඳවීම පවසන්නේ ‘වැඩිපුර යෙදුණු වචනය වෙනත් අර්ථයක් අවබෝධ කරවයි’ යන න්‍යායෙන් කිසියම් විශේෂයක් පෙන්වීමටය. එය දක්වමින් ‘යම් විතර්ක විචාර කෙනෙකුන්ගෙන්ද’ යනාදිය පැවසීය. වෙන් වෙන්ව පවත්නා වූ ද විතර්ක විචාර ඉක්මවීම් ආදී වචන, ප්‍රහාණය කළ යුතු අංගයන් ලෙස දැක්වීමේ පොදු බව නිසා සිතින් සමූහයක් ලෙස ගෙන, අවයවයක් මඟින් සමූහය හැඟවීමක් කළ බව පෙන්වීමට ‘ඔවුන්ගේ...පෙ... එය දීපකය’ යැයි පවසන ලදී. දැන් අවයවයෙන් සමූහය හැඟවීමෙන් තොරව, විතර්ක විචාර සංසිඳවීම යන වචනයෙන් ප්‍රීති විරාගාදී වචනයන්ගේ ස්වකීය විෂයෙහි සමාන ක්‍රියාකාරිත්වය පෙන්වීමට ‘එසේත් නැතහොත්’ යනාදිය පවසන ලදී.

တသ္မိံ ဒဿိတေတိ ‘‘ယာ သဒ္ဓါ သဒ္ဒဟနာ’’တိအာဒိနာ ဈာနဝိဘင်္ဂေ သမ္ပသာဒနေ ဒဿိတေ. သမာနာဓိကရဏနိဒ္ဒေသေနေဝါတိ တတ္ထေဝ ဝိဘင်္ဂေ ဥဒ္ဒေသပဒုဒ္ဓါရာဒီသု သဒ္ဓါဈာနာနံ ‘‘သမ္ပသာဒန’’န္တိ ဧကာဓိကရဏတာဝစနေနေဝ.

‘යම් ශ්‍රද්ධාවක් වේද, ශ්‍රද්ධාව ඇති කර ගැනීමක් වේද’ යනාදී වශයෙන් ධ්‍යාන විභංගයෙහි සම්පසාදනය (පැහැදීම) පෙන්වූ කල්හි, එම විභංගයෙහිම උද්දේශ පද උපුටා දැක්වීම් ආදියේදී ශ්‍රද්ධාව හා ධ්‍යානයන් ‘සම්පසාදන’ යනුවෙන් එකම අධිකරණයක පවතින බව දැක්වීමේ නිර්දේශයෙන්ම (එය පැහැදිලි වේ).

ဩဠာရိကင်္ဂမုခေန ‘‘တဒနုဓမ္မတာ သတီ’’တိ ဝုတ္တာယ တံတံဈာနနိကန္တိယာ ဝိက္ခမ္ဘနံ ဝိတက္ကဝိစာရဝူပသမဝစနာဒီဟိ ပကာသိတန္တိ အာဟ ‘‘တဏှာပ္ပဟာနံ ဧတေသံ ဝူပသမန’’န္တိ (ဝိဘ. ၇၉၉). ယတော ဝိတက္ကဝိစာရေသု ဝိရတ္တဘာဝဒီပကံ ဝိတက္ကဝိစာရဝူပသမဝစနန္တိ တဒုဘယာဘာဝဒီပနံ ပုန ကတန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ယေ စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

රූක්ෂ අංගයන් මුල් කොට ගෙන ‘එයට අනුකූල ධර්මයක් වූ සිහිය’ යනුවෙන් පවසන ලද ඒ ඒ ධ්‍යානයන් කෙරෙහි ඇති ඇල්ම යටපත් කිරීම, විතර්ක විචාර සංසිඳවීමේ වචන ආදියෙන් ප්‍රකාශිත බව පෙන්වීමට ‘තණ්හාව ප්‍රහාණය කිරීම මොවුන්ගේ සංසිඳවීමයි’ (විභංග 799) යැයි පවසන ලදී. යම් හෙයකින් විතර්ක විචාරයන් කෙරෙහි නොඇලුණු බව පෙන්වන විතර්ක විචාර සංසිඳවීමේ වචනය, ඒ දෙකම නොමැති බව පෙන්වීම සඳහා නැවත කරන ලද්දක් බව පෙන්වීමට ‘යම් කෙනෙක්’ යනාදිය පවසන ලදී.

တတိယဇ္ဈာနကထာဝဏ္ဏနာ

තෘතීයධ්‍යාන කථා වර්ණනාවයි.

၁၆၃. ဝီရိယံ ဥပေက္ခာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဂ္ဂဟနိဂ္ဂဟေသု ဗျာပါရာကရဏေန ဥပေက္ခိယတီ’’တိ. ဂဟဏေ မဇ္ဈတ္တဘာဝေန သင်္ခါရေ ဥပေက္ခတီတိ သင်္ခါရုပေက္ခာ, တထာပဝတ္တာ ဝိပဿနာ ပညာ. တဿာ ပန ဝိသယတော ပဘေဒေါ ‘‘အဋ္ဌ သင်္ခါရုပေက္ခာ’’တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၁.၅၇) ယဿံ ပါဠိယံ ဝုတ္တော, တံ ပါဠိသေသံ ဒဿေန္တော ‘‘ပဌမဇ္ဈာန’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဥပ္ပာဒန္တိ ပုရိမကမ္မပစ္စယာ ဣဓ ဥပ္ပတ္တိံ. ပဝတ္တန္တိ တထာ ဥပ္ပန္နဿ ပဝတ္တိံ. နိမိတ္တန္တိ သဗ္ဗမ္ပိ သင်္ခါရဂတံ နိမိတ္တဘာဝေန ဥပဋ္ဌာနတော. အာယူဟနန္တိ အာယတိံ ပဋိသန္ဓိဟေတုဘူတံ ကမ္မံ. ပဋိသန္ဓိန္တိ အာယတိံ ဥပပတ္တိံ. ဂတိန္တိ ယာယ ဂတိယာ သာ ပဋိသန္ဓိ ဟောတိ. နိဗ္ဗတ္တိန္တိ ခန္ဓာနံ နိဗ္ဗတ္တနံ. ဥပပတ္တိန္တိ ‘‘သမာပန္နဿ ဝါ ဥပပန္နဿ ဝါ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ ဝိပါကပ္ပဝတ္တိံ. ဇာတိန္တိ ဇရာဒီနံ ပစ္စယဘူတံ ဘဝပစ္စယာ ဇာတိံ. ဇရာမရဏာဒယော ပါကဋာ ဧဝ. ဧတ္ထ စ ဥပ္ပာဒါဒယော ပဉ္စေဝ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏဿ ဝိသယဝသေန ဝုတ္တာ, သေသာ တေသံ ဝေဝစနဝသေန. ‘‘နိဗ္ဗတ္တိ [Pg.110] ဇာတီ’’တိ ဣဒဉှိ ဒွယံ ဥပ္ပာဒဿ စေဝ ပဋိသန္ဓိယာ စ ဝေဝစနံ. ‘‘ဂတိ ဥပပတ္တိ စာ’’တိ ဣဒံ ဒွယံ ပဝတ္တဿ. ဇရာဒယော နိမိတ္တဿာတိ.

163. ‘ප්‍රග්‍රහණයෙහි (සිත දැඩි කර ගැනීමෙහි) හා නිග්‍රහණයෙහි (සිත මැඩ පැවැත්වීමෙහි) උත්සාහ නොකිරීමෙන් උපේක්ෂාව ඇති වේ’ යැයි වීර්යය උපේක්ෂාව ගැන පවසන ලදී. ග්‍රහණය කිරීමෙහි මධ්‍යස්ථභාවයෙන් සංස්කාරයන් කෙරෙහි උපේක්ෂාව දක්වන බැවින් එය සංඛාරුපේක්ෂාවයි. එලෙස පවත්නා වූ විපස්සනා ප්‍රඥාව ද එයමය. එහි විෂයයන් අනුව පවතින භේදය ‘අෂ්ට සංඛාරුපේක්ෂා’ යනාදී වශයෙන් (පටිසම්භිදාමග්ග 1.57) යම් පාළියක පවසන ලද ද, එම ඉතිරි පාළි කොටස පෙන්වීමට ‘ප්‍රථම ධ්‍යානය’ යනාදිය පැවසීය. එහි ‘උප්පාද’ යනු පෙර කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් මෙහි උපත ලැබීමයි. ‘පවත්ත’ යනු එසේ උපන් දෙයෙහි පැවැත්මයි. ‘නිමිත්ත’ යනු සියලු සංස්කාරයන් නිමිති වශයෙන් වැටහීමයි. ‘ආයූහන’ යනු මතු ප්‍රතිසන්ධියට හේතු වන කර්මයයි. ‘පටිසන්ධි’ යනු මතු උපතයි. ‘ගති’ යනු යම් ගතියක එම ප්‍රතිසන්ධිය ඇති වේ ද එයයි. ‘නිබ්බත්ති’ යනු ස්කන්ධයන්ගේ හටගැනීමයි. ‘උපපත්ති’ යනු ‘සමාපන් වූවහුගේ හෝ උපන්නහුගේ’ යනාදී වශයෙන් පවසන ලද විපාක පැවැත්මයි. ‘ජාති’ යනු ජරා මරණාදියට ප්‍රත්‍ය වූ භව ප්‍රත්‍යයෙන් හටගන්නා ජාතියයි. ජරා මරණාදිය ප්‍රකටය. මෙහි උප්පාද ආදී පසම සංඛාරුපේක්ෂා ඥානයට විෂය වන බැවින් පවසන ලදී, ඉතිරි පද ඒවායේම පර්යාය පද ලෙස දක්වා ඇත. ‘නිබ්බත්ති, ජාති’ යන මේ දෙක උත්පාදයටත් ප්‍රතිසන්ධියටත් පර්යාය වචනයෝය. ‘ගති, උපපත්ති’ යන මේ දෙක පැවැත්මට (පවත්ත) පර්යාය වචනයෝය. ජරාදීන් නිමිත්තට (අයත් වේ).

ဘူတဿာတိ ခန္ဓပဉ္စကဿ. ဧတေဟီတိ ဈာနစိတ္တသမုဋ္ဌိတရူပေဟိ.

‘භූතස්ස’ යනු පංචස්කන්ධය පිළිබඳවයි. ‘එතේහි’ යනු ධ්‍යාන සිතින් උපන් රූපයන් මඟිනි.

စတုက္ကနယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චතුක්ක නය වර්ණනාව නිමවන ලදී.

ပဉ္စကနယဝဏ္ဏနာ

පංචක නය වර්ණනාවයි.

၁၆၇. အာကာရဘေဒန္တိ အာကာရဝိသေသံ. အနေကာကာရာ ဟိ ဓမ္မာ, တေ စ နိရဝသေသံ ယာထာဝတော ဘဂဝတာ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ. ယထာဟ – ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ သဗ္ဗာကာရေန ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏမုခေ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တီ’’တိ (မဟာနိ. ၁၅၆; စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅; ပဋိ. ၃.၅). ဒုတိယဇ္ဈာနပက္ခိကံ န ပဌမဇ္ဈာနပက္ခိကန္တိ အဓိပ္ပာယော. တေနေဝါဟ ‘‘ပဌမဇ္ဈာနမေဝ ဟီ’’တိအာဒိ. အတ္ထတော ဟိ စတုက္ကပဉ္စကနယာ အညမညာနုပ္ပဝေသိနော. ပဉ္စကနယေ ဒုတိယဇ္ဈာနံ ကိံ သဝိစာရတာယ ပဌမဇ္ဈာနပက္ခိကံ ဥဒါဟု အဝိတက္ကတာယ ဒုတိယဇ္ဈာနပက္ခိကန္တိ သိယာ အာသင်္ကာတိ တဒါသင်္ကာနိဝတ္တနတ္ထမိဒံ ဝုတ္တံ. ကသ္မာတိအာဒိနာ တတ္ထ ကာရဏမာဟ. သုတ္တန္တဒေသနာသု စ ဒုတိယဇ္ဈာနမေဝ ဘဇန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. စ-သဒ္ဒေန န ကေဝလံ ဣဓေဝ, အထ ခေါ သုတ္တန္တဒေသနာသုပီတိ ဒေသနန္တရေပိ ယထာဝုတ္တဇ္ဈာနဿ ပဌမဇ္ဈာနပက္ခိကတ္တာဘာဝံ ဒဿေတိ. ဣဒါနိ ဘဇနမ္ပိ ဒဿေတုံ ‘‘ဝိတက္ကဝူပသမာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေန သုတ္တန္တေပိ ပဉ္စကနယဿ လဗ္ဘမာနတံ ဒဿေတိ.

167. ‘ආකාරභේද’ යනු ආකාර විශේෂයයි. ධර්මයෝ වනාහි බොහෝ ආකාර ඇත්තාහ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ඒ සියල්ලම අවශේෂයක් නොමැතිව යථා පරිදි අවබෝධ කරන ලදහ. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත - “සියලු ධර්මයෝ සියලු ආකාරයෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඥාන මුඛයෙහි හමුවට පැමිණෙති” (මහානි. 156; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දේස 85; පටි. 3.5). මෙහි අදහස නම් දෙවන ධ්‍යානයට අයත් වන බව මිස ප්‍රථම ධ්‍යානයට අයත් නොවන බවයි. එහෙයින්ම “ප්‍රථම ධ්‍යානයම වනාහි” යනාදිය පැවසුණි. අර්ථ වශයෙන් ගත් කල චතුක්ක හා පඤ්චක ක්‍රමයන් එකිනෙක හා අන්තර්ගතව පවතී. පඤ්චක ක්‍රමයෙහිදී දෙවන ධ්‍යානය විචාර සහිත බැවින් ප්‍රථම ධ්‍යානයට අයත් වන්නේද, නැතහොත් විතර්ක රහිත බැවින් දෙවන ධ්‍යානයට අයත් වන්නේදැයි සැකයක් ඇති විය හැකි බැවින්, එම සැකය දුරු කිරීම පිණිස මෙය පවසන ලදී. ‘කස්මා’ (කුමන හෙයින්ද) යනාදියෙන් එහි හේතුව දක්වයි. සූත්‍රන්ත දේශනාවලදී දෙවන ධ්‍යානයම භජනය කරති (ඇසුරු කරති) යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘ච’ ශබ්දයෙන් මෙහි පමණක් නොව, සූත්‍රන්ත දේශනාවලදී ද ඉහත කී ධ්‍යානය ප්‍රථම ධ්‍යානයට අයත් නොවන බව පෙන්වයි. දැන් එම භජනය පෙන්වීම පිණිස ‘විතක්කවූපසමා’ යනාදිය පවසන ලදී. ඒ මගින් සූත්‍රන්තයෙහි ද පඤ්චක ක්‍රමය පවතින බව පෙන්වයි.

နနု စ သုတ္တန္တေ စတ္တာရိယေဝ ဈာနာနိ ဝိဘတ္တာနီတိ ပဉ္စကနယော နတ္ထိယေဝါတိ? န, ‘‘သဝိတက္ကသဝိစာရော သမာဓီ’’တိအာဒိနာ သမာဓိတ္တယာပဒေသေန ပဉ္စကနယဿ လဗ္ဘမာနတ္တာ. စတုက္ကနယနိဿိတော ပန ကတွာ ပဉ္စကနယော ဝိဘတ္တောတိ တတ္ထာပိ ပဉ္စကနယော နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗော. ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမာတိ ဟိ ဝိတက္ကဿ ဝိစာရဿ ဝိတက္ကဝိစာရာနဉ္စ ဝိတက္ကဝိစာရာနန္တိ သက္ကာ ဝတ္တုံ. တထာ အဝိတက္ကအဝိစာရာနန္တိ စ ဝိနာ သဟ စ ဝိစာရေန ဝိတက္ကပ္ပဟာနေန အဝိတက္ကံ သဟ ဝိနာ စ ဝိတက္ကေန ဝိစာရပ္ပဟာနေန အဝိစာရန္တိ အဝိတက္ကံ အဝိစာရံ အဝိတက္ကအဝိစာရဉ္စာတိ ဝါ တိဝိဓမ္ပိ သက္ကာ သင်္ဂဏှိတုံ.

සූත්‍රන්තයෙහි ධ්‍යාන සතරක්ම පමණක් බෙදා දක්වා ඇති බැවින් පඤ්චක ක්‍රමයක් නැත්තේම නොවේද? නැත, ‘සවිතක්ක සවිචාර සමාධි’ යනාදී වශයෙන් සමාධිත්‍රය දේශනා කිරීමෙන් පඤ්චක ක්‍රමය ද පවතින බැවිනි. චතුක්ක ක්‍රමය මත පිහිටා පඤ්චක ක්‍රමය විභජනය කළද, එහිදී ද පඤ්චක ක්‍රමය නිශ්චය කළ යුතුය. ‘විතර්ක විචාරයන් සංසිඳීමෙන්’ යන්නෙහි විතර්කයාගේ, විචාරයාගේ, විතර්ක හා විචාරයන්ගේ සහ විතර්ක-විචාරයන්ගේ යැයි කිව හැකිය. එසේම ‘විතර්ක රහිත, විචාර රහිත’ යන්නෙන් විචාරය සමඟ හෝ රහිතව විතර්කය ප්‍රහීණය වීමෙන් විතර්ක රහිත බවත්, විතර්කය සමඟ හෝ රහිතව විචාරය ප්‍රහීණය වීමෙන් විචාර රහිත බවත්, එනම් විතර්ක රහිත, විචාර රහිත සහ විතර්ක-විචාර යන දෙකම රහිත යැයි තෙවැදෑරුම්වම සංග්‍රහ කළ හැකිය.

ဒုတိယန္တိ [Pg.111] စ ဝိတက္ကရဟိတေ ဝိတက္ကဝိစာရဒွယရဟိတေ စ ဉာယာဂတာ ဒေသနာ. ဒုတိယံ အဓိဂန္တဗ္ဗတ္တာ ဝိစာရမတ္တရဟိတေပိ ဒွယပ္ပဟာနာဓိဂတသမာနဓမ္မတ္တာ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ပဉ္စကနယနိဒ္ဒေသေ ဒုတိယေ ဝူပသန္တောပိ ဝိတက္ကော တံသဟာယဝိစာရာဝူပသမေန န သမ္မာဝူပသန္တောတိ ဝိတက္ကဝိစာရဒွယရဟိတေ ဝိယ ဝိစာရဝူပသမေနေဝ တဒုပသမံ သေသဓမ္မသမာနတဉ္စ ဒဿေန္တေန ‘‘ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမာ အဇ္ဈတ္တံ သမ္ပသာဒနံ စေတသော ဧကောဒိဘာဝံ အဝိတက္ကံ အဝိစာရံ သမာဓိဇံ ပီတိသုခံ တတိယံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိ တတိယံ စတုက္ကနယေ ဒုတိယေန နိဗ္ဗိသေသံ ဝိဘတ္တံ. ဒုဝိဓဿပိ သဟာယဝိရဟေန အညထာ စ ဝိတက္ကပ္ပဟာနေန အဝိတက္ကတ္တံ သမာဓိဇံ ပီတိသုခတ္တဉ္စ သမာနန္တိ သမာနဓမ္မတ္တာပိ ဒုတိယန္တိ နိဒ္ဒေသော. ဝိစာရမတ္တမ္ပိ ဟိ ဝိတက္ကဝိစာရဒွယရဟိတံ ဝိယ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ ရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတိ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တံ သမာဓိဇံ ပီတိသုခံ ဒုတိယံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိ အဝိတက္ကံ သမာဓိဇံ ပီတိသုခန္တိ ဝိဘတ္တံ. ပဌမဇ္ဈာနေ ဝါ သဟစာရီသု ဝိတက္ကဝိစာရေသု ဧကံ အတိက္ကမိတွာ ဒုတိယမ္ပိ တတြဋ္ဌမေဝ ဒေါသတော ဒိသွာ ဥဘယမ္ပိ သဟာတိက္ကမန္တဿ ပဉ္စကနယေ တတိယံ ဝုတ္တံ တတိယံ အဓိဂန္တဗ္ဗတ္တာ. ပဌမတော အနန္တရဘာဝေန ပနဿ ဒုတိယဘာဝေါ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ သရူပတော ပဉ္စကနယော န ဝိဘတ္တောတိ? ဝိနေယျဇ္ဈာသယတော. ယထာနုလောမဒေသနာ ဟိ သုတ္တန္တဒေသနာတိ.

‘දෙවන’ යන්නෙන් විතර්ක රහිත වූ සහ විතර්ක-විචාර යන දෙකම රහිත වූ යන න්‍යායානුකූල දේශනාවයි. දෙවනුව අධිගමනය කළ යුතු බැවින් විචාරය පමණක් රහිත වූ ධ්‍යානයෙහි ද, විතර්ක-විචාර දෙකම ප්‍රහීණය කර ලැබූ සමාන ස්වභාවය පවතී. මෙසේ පඤ්චක ක්‍රම නිද්දේසයෙහි දෙවන ධ්‍යානයෙහි විතර්කය සංසිඳුණ ද, එයට සහාය වන විචාරය සංසිඳී නොමැති බැවින් එය මැනවින් සංසිඳීමක් නොවේ. එබැවින් විතර්ක-විචාර දෙකම රහිත වූ ධ්‍යානයෙහි මෙන් විචාරය සංසිඳීමෙන්ම එහි සංසිඳීම සහ සෙසු ධර්මයන්ගේ සමානත්වය පෙන්වමින්, “විතර්ක විචාරයන්ගේ සංසිඳීමෙන් අධ්‍යාත්මික පැහැදීම ඇති කරන, සිතේ ඒකීභාවය වූ, විතර්ක රහිත විචාර රහිත සමාධියෙන් හටගත් ප්‍රීතිය හා සැපය ඇති තෙවන ධ්‍යානයට පැමිණ වෙසෙයි” යනුවෙන් පඤ්චක ක්‍රමයේ තෙවන ධ්‍යානය, චතුක්ක ක්‍රමයේ දෙවන ධ්‍යානයට නොවෙනස්ව විභජනය කරන ලදී. විතර්ක ප්‍රහීණ වීමෙන් විතර්ක රහිත බව සහ සමාධිජ ප්‍රීති-සුඛ බව සමාන වන බැවින්, සමාන ධර්මතාවය නිසා ‘දෙවන’ යැයි නිද්දේසය කෙරේ. විචාරය පමණක් ඇති ධ්‍යානය ද විතර්ක-විචාර දෙකම රහිත වූවාක් මෙන් “යම් කලෙක රූපී ලෝකයෙහි උපත පිණිස මාර්ගය වඩයිද, විතර්ක රහිත විචාර මාත්‍රයක් ඇති, සමාධිජ ප්‍රීති-සුඛ වූ දෙවන ධ්‍යානයට පැමිණ වෙසෙයි” යනුවෙන් විතර්ක රහිත සමාධිජ ප්‍රීති-සුඛ ලෙස විභජනය කරන ලදී. නැතහොත් ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි සහචර වූ විතර්ක-විචාරයන්ගෙන් එකක් ඉක්මවා එහිම පවතින දෝෂය දැක, දෙකම එකවර ඉක්මවන්නහුට පඤ්චක ක්‍රමයෙහි තෙවැන්න අධිගමනය කළ යුතු බැවින් ‘තෙවන’ යැයි කියනු ලැබේ. ප්‍රථමයාගෙන් අනතුරුව උපදනා බැවින් මෙයට දෙවන බව ද ඇති වේ. මෙහි ස්වරූපයෙන්ම පඤ්චක ක්‍රමය විභජනය නොකළේ මන්ද? විනෙය ජනයාගේ අදහස් අනුවය. සූත්‍රන්ත දේශනාව වනාහි අනුලෝම දේශනාවක් බැවිනි.

ပဋိပဒါစတုက္ကာဒိဝဏ္ဏနာ

පිළිපදා චතුක්කය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၇၆-၁၈၀. တဒနုရူပတာတိ တဿ ပဌမာဒိဇ္ဈာနဿ အနုရူပသဘာဝါ. ယထာလဒ္ဓဇ္ဈာနံ သန္တတော ပဏီတတော ဒိသွာ အဿာဒယမာနာ နိကန္တိ တံသမ္ပယုတ္တာ ခန္ဓာ ဝါ တဒါရက္ခဘူတာ သတိယေဝ ဝါ တဿ ဈာနဿ အနုစ္ဆဝိကတာယ ‘‘တဒနုဓမ္မတာ သတီ’’တိ ဝုတ္တာတိ. ကဒါစီတိ ယဒါ ပဌမံ အဓိဂန္တွာ ယထာနိသိန္နောယေဝ ဝိနာ ပယောဂန္တရံ ဒုတိယာဒီနိ အဓိဂစ္ဆတိ, ဤဒိသေ ကာလေတိ အတ္ထော.

176-180. ‘තදනූරූපතා’ යනු එම ප්‍රථම ආදී ධ්‍යානයන්ට අනුරූප වූ ස්වභාවයයි. තමා ලැබූ ධ්‍යානය ශාන්ත වූ ප්‍රණීත වූ දෙයක් ලෙස දැක එය ආස්වාදය කරන නිකන්තිය (තෘෂ්ණාව) හෝ එයට සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධයන් හෝ එය ආරක්ෂා කරන්නා වූ, එම ධ්‍යානයට අනුචිත නොවන පරිදි පවතින ‘තදනුධම්මතා සතිය’ යැයි කියන ලදී. ‘කදාචි’ (යම් කලෙක) යනු ප්‍රථම ධ්‍යානය අධිගමනය කර හුන් අස්නෙන්ම වෙනත් ප්‍රයෝගයකින් තොරව දෙවන ආදී ධ්‍යානයන් අධිගමනය කරන එවැනි කාලයකදී යන අර්ථයයි.

၁၈၆. ကုသလဇ္ဈာနဿ အဓိဂတတ္တာ ‘‘သေက္ခာ’’တိ ဝုတ္တံ. န ဟိ တေ ဥပ္ပာဒေန္တိ နာမာတိ အရိယမဂ္ဂက္ခဏေ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနံ အနုပ္ပဇ္ဇမာနတံ သန္ဓာယာဟ.

186. කුසල් ධ්‍යානය අධිගමනය කළ බැවින් ‘සේක්ඛා’ (හික්මෙන) යැයි කියන ලදී. “ඔවුහු උපදවන්නේ නැත” යන්නෙන් අරිය මාර්ග ක්ෂණයෙහි රූපාවචර ධ්‍යානයන් නූපදින බව අදහස් කර පවසන ලදී.

ကသိဏကထာဝဏ္ဏနာ

කසිණ කථා වර්ණනාවයි.

၂၀၃. အာရုပ္ပပါဒကတာ [Pg.112] စ ဒဿိတာ ဝိနာ အဘာဝတော. န ဟိ တေသံ အာရုပ္ပပါဒကတာယ ဝိနာ နိရောဓပါဒကတာ အတ္ထီတိ. နိမ္မိနိတုံ ဣစ္ဆိတဿ ဝတ္ထုနော နိမ္မာနဝသေန ခိပ္ပံ နိသန္တိ နိသာမနံ အာလောစနံ အဓိဂမော ဧတဿာတိ ခိပ္ပနိသန္တိ. တဗ္ဘာဝေါ ‘‘ခိပ္ပနိသန္တိဘာဝေါ’’တိ အာဟ ‘‘ခိပ္ပဒဿနံ ခိပ္ပာဘိညတာ’’တိ.

203. ආරුප්පයන්ට (අරූපාවචර ධ්‍යානයන්ට) පදනම් වීම ද දක්වන ලද්දේ එය නොමැතිව පැවතිය නොහැකි බැවිනි. මක්නිසාද යත් ඔවුන්ගේ ආරුප්ප පදක බවින් තොරව නිරෝධ පදක බවක් නැති බැවිනි. මවා ගැනීමට කැමති වස්තුව මැවීමේ වසයෙන් වහා විමසීම, බැලීම හා අවබෝධය ඇත්තේ ‘ඛිප්පනිසන්ති’ (කෙටි විමසීමක් ඇති) පුද්ගලයාටය. එහි ස්වභාවය ‘ඛිප්පනිසන්තිභාවෝ’ යන්නයි, එය ‘වහා දැකීම, වහා වටහා ගැනීම’ (ඛිප්පදස්සනං ඛිප්පාභිඤ්ඤතා) යැයි පවසන ලදී.

ကသိဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කසිණ කථා වර්ණනාව නිම විය.

အဘိဘာယတနကထာဝဏ္ဏနာ

අභිභායතන කථා වර්ණනාවයි.

၂၀၄. ပဋိဘာဂနိမိတ္တဘူတံ ကသိဏာရမ္မဏသင်္ခါတံ အာယတနံ ကာရဏံ ဧတဿာတိ ကသိဏာယတနံ, ဈာနံ. အထ ဝါ အာရမ္မဏဿ အနဝသေသဖရဏဋ္ဌေန ကသိဏဉ္စ တံ အာယတနဉ္စ ယောဂိနော သုခဝိသေသာနံ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော မနာယတနဓမ္မာယတနဘာဝတော စာတိ သသမ္ပယုတ္တံ ဈာနံ ကသိဏာယတနံ. တေနေဝါဟ ‘‘သတိပိ အဘိဘာယတနာနံ ကသိဏာယတနတ္တေ’’တိ. ဘာဝနာယ နိမိတ္တံ ဘာဝနာနိမိတ္တံ, အာရမ္မဏဿ ပရိတ္တပ္ပမာဏတာ သုဝိသုဒ္ဓနီလာဒိတာ စ, တဒေဝ နာနတ္တံ. ဘာဝနာ ဧဝ ဝါ ပုဗ္ဗဘာဂဘူတာ ဘာဝနာနိမိတ္တံ, တဿ နာနတ္တံ ဘာဝနာနိမိတ္တနာနတ္တံ. ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာ ဟိ ယထာဝုတ္တဝိသေသေ အာရမ္မဏေ ပဝတ္တိအာကာရဝိသေသတော နာနာသဘာဝါတိ. ကသိဏနိမိတ္တဿ အဘိဘဝနကဘာဝနာနိမိတ္တနာနတ္တံ ကသိဏ…ပေ… နာနတ္တံ, တတောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

204. පටිභාග නිමිත්ත වූ කසිණ අරමුණ යැයි කියනු ලබන ආයතනය මෙයට හේතු වන බැවින් ‘කසිණායතන’ නම් වූ ධ්‍යානයයි. එසේත් නැතහොත් අරමුණ අවශේෂයක් නැතිව පැතිර යන අර්ථයෙන් ‘කසිණ’ වන අතර, යෝගියාගේ සුවිශේෂී සුඛයන්ට ස්ථානය වන බැවින්ද, මනායතන ධම්මායතන ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින්ද එය ‘ආයතන’ වේ. මෙසේ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සහිත ධ්‍යානය ‘කසිණායතන’ නම් වේ. එහෙයින්ම “අභිභායතනයන් කසිණායතන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වුවද” යැයි පවසන ලදී. භාවනාවට නිමිත්ත වූයේ ‘භාවනානිමිත්ත’ යයි. අරමුණෙහි පරීත්ත (කුඩා) හෝ අප්පමාණ (මහත්) බව සහ මැනවින් පිරිසිදු වූ නිල් ආදී වර්ණයන්ම ‘නානත්ත’ (විවිධත්වය) නම් වේ. නැතහොත් පූර්වභාගී වූ භාවනාවම භාවනා නිමිත්තයි, එහි විවිධත්වය ‘භාවනානිමිත්ත නානත්ත’ වේ. පූර්වභාග භාවනාව වනාහි ඉහත කී පරිදි අරමුණෙහි පවතින ආකාර විශේෂයන් නිසා නානා ස්වභාව ඇත්තියකි. කසිණ නිමිත්ත මැඩපවත්වන භාවනා නිමිත්තෙහි විවිධත්වය ‘කසිණ...පෙ... නානත්ත’ යැයි එතැනින් සම්බන්ධ කළ යුතුය.

ဧတ္ထ စ ပုရိမာနိ စတ္တာရိ အဘိဘာယတနာနိ ဘူတကသိဏာရမ္မဏာနိ, ဘူတကသိဏေသု စ ယံ သုဝဏ္ဏံ ဒုဗ္ဗဏ္ဏန္တိ စ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. တတ္ထ ပဝတ္တိတာနိ သဗ္ဗတ္ထ ဝါ ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတေန ပဝတ္တိတာနိ ပဌမတတိယာဘိဘာယတနာနီတိ ဒုတိယစတုတ္ထာနိ ဝဏ္ဏကသိဏာရမ္မဏာနိ. ယဒိ ဧဝံ ဒုတိယစတုတ္ထေဟိ ပဉ္စမာဒီနံ ကော ဝိသေသောတိ ‘‘ပဉ္စမာဒီနိ ဝဏ္ဏတော ရမဏီယတရာနိ, န တထာ ဣတရာနီ’’တိ ဝဒန္တိ. ပုရိမာနိပိ စတ္တာရိ အဋ္ဌ ကသိဏာရမ္မဏာနေဝ, တသ္မာ တံ နေသံ မတိမတ္တံ ‘‘အဋ္ဌသု ကသိဏေသူ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. ဝိမောက္ခေသု စ ပဌမဒုတိယဝိမောက္ခာ အဋ္ဌ ကသိဏာရမ္မဏာ. တတိယော ဝဏ္ဏကသိဏာရမ္မဏော. ပဌမဒုတိယာပိ ဝါ ဝဏ္ဏကသိဏာရမ္မဏာ ဧဝ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ နီလကသိဏာဒိရူပါနိ [Pg.113] ဈာနစက္ခုနာ ပဿတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. အာရမ္မဏမနုညတာယ ဟိ တတ္ထ အနိဂ္ဂတိတဘာဝေန တေသံ ပဝတ္တီတိ. ဧဝံ သန္တေ တတိယဿ ဣတရေဟိ ကော ဝိသေသောတိ? သုဘာကာရာဘောဂေါ. တတိယော ဧဝ ဟိ သုဘန္တိ အာဘုဇနဝသေန ပဝတ္တတိ, န ဣတရေတိ.

මෙහි මුල් අභිභායතන සතර භූත කසිණ අරමුණු කොට පවතී. භූත කසිණයන්හි මොනර (සුන්දර) හෝ අවලස්සන (අසුන්දර) යැයි කීමට නොහැකිය. එහි පවත්වන ලද, සියලු තැන්හි වර්ණය කෙරෙහි සැලකිල්ලක් නොදක්වා පවත්වන ලද්දේ පළමු සහ තෙවන අභිභායතනයන්ය. දෙවන සහ සිව්වන අභිභායතන වර්ණ කසිණ අරමුණු කොට පවතී. එසේ නම් දෙවන හා සිව්වන අභිභායතනයන්ගෙන් පස්වන ආදියෙහි ඇති විශේෂත්වය කුමක්ද? "පස්වන ආදිය වර්ණයෙන් වඩාත් රමණීය වෙයි, අනෙක් ඒවා එසේ නොවේ" යැයි කියනු ලැබේ. මුල් සතර ද අට කසිණ අරමුණු කොට පවතින බැවින්, "අට කසිණයන්හි" යැයි වදාල හෙයින් එය ඔවුන්ගේ මතය පමණකි. විමොක්ෂයන්හි ද පළමු හා දෙවන විමොක්ෂ අට කසිණ අරමුණු කොට පවතී. තෙවැන්න වර්ණ කසිණ අරමුණු කොට පවතී. නැතහොත් පළමු හා දෙවැන්න ද වර්ණ කසිණ අරමුණු කොට පවතින්නේමය. මන්ද යත් "බාහිරව නීල කසිණාදි රූපයන් ධ්‍යාන ඇසින් දකියි" යැයි වදාල බැවිනි. අරමුණෙහි මනෝඥ බව නිසා එහි නොගැටී පැවතීම ඔවුන්ගේ පැවැත්මයි. එසේ නම් තුන්වැන්නෙහි අනෙක් ඒවාට වඩා ඇති වෙනස කුමක්ද? එනම් ශුභ ආකාරයෙන් මෙනෙහි කිරීමයි. තුන්වැන්නම 'ශුභ' යනුවෙන් මෙනෙහි කිරීමේ වශයෙන් පවතියි, අනෙක් ඒවා එසේ නොවේ.

ဉာဏံ အပ္ပနာပညာ. ဝိဇ္ဇမာနေပီတိ အပိ-သဒ္ဒေန အဝိဇ္ဇမာနေပီတိ ဒဿေတိ. ပရိတ္တပ္ပမာဏတာ အဘိဘဝနဿ ကာရဏံ ဣမေသု စတူသု အဘိဘာယတနေသူတိ အဓိပ္ပာယော. နနု စ သဗ္ဗတ္ထ ‘‘သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီ’’တိ ဝစနတော ဝဏ္ဏာဘောဂသဟိတာနိယေဝ ဂဟိတာနီတိ? န ဂဟိတာနီတိ ဒဿေန္တော ‘‘တတ္ထ စာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထာတိ အာဂမေသု. တထာ အပ္ပမာဏာနီတိ ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတာနိ စ သဗ္ဗာနိ အပ္ပမာဏာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီတိ အတ္ထော. ယဒိ ဧဝံ ကထံ ဝိသိဋ္ဌာနံ ဝဏ္ဏာဘောဂေန ရဟိတာနံ သဟိတာနဉ္စ ဧကဇ္ဈံ မနသိ ကရောတိ? န ဧကဇ္ဈံ, ဝိသုံယေဝ ပန တေသု မနသိကာရော. ယဒိ ဝိသုံ ကထမေကန္တိ? ပရိတ္တဘာဝသာမညတော. ယဒိ ဧဝံ ‘‘သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏဂ္ဂဟဏံ အတိရိစ္ဆတီ’’တိ, နာတိရိစ္ဆတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အတ္ထိ ဟိ ဧသော ပရိယာယော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယဒိဒံ ဝဏ္ဏာဘောဂဇနိတံ ဝိသေသံ အဂ္ဂဟေတွာ ပရိတ္တသာမညေန ဧကတ္တံ နေတွာ ‘‘ပရိတ္တာနိ အဘိဘုယျာ’’တိ ဝတွာ ပုန တဒန္တောဂဓဓမ္မပ္ပဘေဒံ ဝိနေယျဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘တာနိ စေ ကဒါစိ ဝဏ္ဏဝသေန အာဘုဇိတာနိ ဟောန္တိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ အဘိဘုယျာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတာယ ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတာနိ သဟိတာနိ စ ဝိသုံ မနသိ ကတွာ ဥဘယတ္ထာပိ ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတပရိတ္တာဘိဘဝနေ တံ သဟိတပရိတ္တာဘိဘဝနေ စ ပရိတ္တာဘိဘဝနဿ သာမညံ ဂဟေတွာ ဧကန္တိ ဝစနံ, ဧသော ပရိယာယော ဝိဇ္ဇတီတိ အယမဓိပ္ပာယော.

ඥානය යනු අප්පනා ප්‍රඥාවයි. 'ඇති කල්හි ද' (විජ්ජමානෙපි) යන්නෙහි 'අපි' ශබ්දයෙන් 'නැති කල්හි ද' යන්න දක්වයි. මෙම අභිභායතන සතරෙහි අභිභවනය කිරීමට හේතුව පරීත්ත (පරිමිත) බවයි. "සුන්දර හා අසුන්දර" යැයි වදාළ බැවින් හැම තැනකදීම වර්ණය කෙරෙහි අවධානය සහිත වූ දේවල්ම ගනු ලබන්නේ නොවේද? "එහි ද" යනාදියෙන් ඒවා නොගන්නා බව පෙන්වයි. 'එහි' යනු ආගමයන්හි (ධර්ම ග්‍රන්ථයන්හි) ය. එසේම 'අප්‍රමාණ' යනු වර්ණාභෝග (වර්ණය කෙරෙහි අවධානය) රහිත වූ සහ සියලු අප්‍රමාණ වූ සුන්දර-අසුන්දර බවයි. එසේ නම්, වර්ණාභෝග රහිත වූ සහ සහිත වූ විශිෂ්ට දේවල් එකවර මෙනෙහි කරන්නේ කෙසේද? එක්ව නොවේ, ඒවා වෙන් වෙන්ව මෙනෙහි කිරීමයි. වෙන් වෙන්ව නම් 'එකක්' වන්නේ කෙසේද? පරීත්ත (කුඩා) භාවයෙහි සමානකම නිසාය. එසේ නම් "සුන්දර අසුන්දර ලෙස ගැනීම අතිරික්ත වේ" යන්නට, එය අතිරික්ත නොවන බව පෙන්වීමට "මෙය එක් ක්‍රමයකි (පරියායකි)" යනාදිය වදාළහ. එහි වර්ණාභෝගයෙන් හටගත් විශේෂත්වය නොගෙන, පරීත්ත බවේ සාමාන්‍ය ලක්ෂණයෙන් එකක් ලෙස ගෙන "පරීත්ත දේ අභිභවනය කොට" යැයි පවසා, නැවත එහි අන්තර්ගත ධර්ම ප්‍රභේදයන් විනේය ජනයන්ගේ වශයෙන් පෙන්වීමට "ඒවා කිසියම් විටක වර්ණ වශයෙන් ආවර්ජනය කළහොත් සුන්දර හෝ අසුන්දර දේ අභිභවනය කොට" යැයි කිව යුතු බැවින්, වර්ණාභෝග රහිත සහ සහිත දේ වෙන් වෙන්ව මෙනෙහි කොට, අවස්ථා දෙකේදීම පරීත්ත අභිභවනයෙහි ඇති සමාන බව ගෙන 'එකක්' යැයි පැවසීම යන ක්‍රමය පවතින බව මෙහි අදහසයි.

ဧဝံ သုတ္တန္တာဘိဓမ္မပါဌဝိသေသတော အဋ္ဌကထာယ ဝိရောဓာဘာဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သုတ္တန္တာဘိဓမ္မပါဌာနံ အဝိရောဓံ အဓိပ္ပာယဝိဘာဝနေန ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထစာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧဝံ အဘိဓမ္မေ ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတာနိ သဟိတာနိ စ ဝိသုံ ဝုတ္တာနိ. သုတ္တန္တေ ပန ‘‘ဥဘယာနိ ဧကဇ္ဈ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ ကထံ ဝိညာယတီတိ အာဟ ‘‘တဒေတ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ အာဂတဿာတိ သုတ္တန္တေ အာဂတဿ. တတ္ထ ဟိ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ’’တိ အာဂတံ. အဝစနတောတိ အဘိဓမ္မေ အဝစနတော. ယဒိပိ ဝိမောက္ခာ ဝိသုံ ဒေသိတာ, ကသိဏာယတနဘာဝေါ ဝိယ ပန အဘိဘာယတနာနံ ဝိမောက္ခကိစ္စတာပိ အတ္ထီတိ အဘိဘာယတနဝိမောက္ခာနံ ဣဓာပိ သင်္ကရော ဒုန္နိဝါရောတိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ အာဟ [Pg.114] ‘‘သဗ္ဗဝိမောက္ခကိစ္စသာဓာရဏဝစနဘာဝတော’’တိ. တေန ယထာ အဘိဘာယတနဒေသနာယံ အဘိဘာယတနကိစ္စာနိ နိရဝသေသတော ဝုတ္တာနိ, ဧဝံ ဝိမောက္ခဒေသနာယံ ဝိမောက္ခကိစ္စာနီတိ ဣဓ တေသံ အသင်္ကရောယေဝါတိ ဒဿေတိ.

මෙසේ සූත්‍රාන්ත හා අභිධර්ම පාඨයන්ගේ විශේෂත්වය නිසා අටුවාවෙහි විරෝධයක් නොමැති බව පෙන්වා, දැන් සූත්‍රාන්ත හා අභිධර්ම පාඨයන්ගේ අවිරෝධී බව අදහස පැහැදිලි කිරීමෙන් පෙන්වීමට "එහි ද" යනාදිය වදාළහ. මෙසේ අභිධර්මයෙහි වර්ණාභෝග රහිත වූ සහ සහිත වූ දේ වෙන් වෙන්ව වදාරන ලදී. සූත්‍රාන්තයෙහි වනාහි "දෙකම එක් කොට" පවසන ලදී. එය තේරුම් ගන්නේ කෙසේද යන්න "එය මෙසේය" යනාදියෙන් දැක්වීය. එහි 'පැමිණි' යනු සූත්‍රාන්තයෙහි පැමිණි යන්නයි. එහි "තමා තුළ රූප සංඥා ඇතිව" යන්න පැමිණ ඇත. අභිධර්මයෙහි එය නොකියූ බැවිනි. විමොක්ෂයන් වෙන් වෙන්ව දේශනා කළද, කසිණායතන බව මෙන් අභිභායතනයන්ගේ විමොක්ෂ කෘත්‍යය ද පවතින බැවින් අභිභායතන හා විමොක්ෂයන් මෙහිදී ද මිශ්‍ර වීම වැළැක්විය නොහැකිය යන චෝදනාව සිතෙහි තබාගෙන "සියලු විමොක්ෂ කෘත්‍යයන්ට සාධාරණ වචනයක් බැවින්" යැයි පැවසූහ. එයින් අභිභායතන දේශනාවෙහි අභිභායතන කෘත්‍යයන් ඉතිරි නැතිව වදාළාක් මෙන්, විමොක්ෂ දේශනාවෙහි විමොක්ෂ කෘත්‍යයන් ද වදාළ බැවින් මෙහි ඒවායේ මිශ්‍ර වීමක් නොමැති බව පෙන්වයි.

ယေ စ ယထာဝုတ္တံ ဝဝတ္ထာနံ န သမ္ပဋိစ္ဆန္တိ, တေဟိ သုတ္တန္တာဘိဓမ္မပါဌဘေဒေ အညံ ကာရဏံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ကိမေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, နနု အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ကသ္မာ ပန ယထာ သုတ္တန္တေ’’တိအာဒိံ ဝတွာ ‘‘အဇ္ဈတ္တရူပါနံ အနဘိဘဝနီယတော’’တိ ကာရဏံ ဝုတ္တန္တိ. န တံ တဿ ကာရဏဝစနန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘အဇ္ဈတ္တရူပါန’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယန္တိ ဣဓ သုတ္တန္တေ စ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိ (အ. နိ. ၈.၆၅) ဝုတ္တဝစနံ သန္ဓာယာဟ. ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိယေဝ ဟိ အဘိဘဝနီယာနီတိ. အညဟေတုကန္တိ ဒေသနာဝိလာသတော အညံ အဘိဘဝနီယဟေတု ဧတဿာတိ အညဟေတုကံ. အဇ္ဈတ္တအရူပသညိတာယ ဧဝ, န သုတ္တန္တေ ဝိယ အဇ္ဈတ္တရူပသညိတာယ စာတိ အတ္ထော. အဝိဘူတတ္တာတိ ဣဒံ ဉာဏုတ္တရာနံ သဟ နိမိတ္တုပ္ပာဒနေန အပ္ပနာနိဗ္ဗတ္တနံ အာရမ္မဏဿ အဘိဘဝေါ န သုဋ္ဌု ဝိဘူတဘာဝမန္တရေန သမ္ဘဝတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. နနု စ အဋ္ဌကထာယံ ပါဌဒွယဝိသေသဿ ဒေသနာဝိလာသော ကာရဏဘာဝေန ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဒေသနာဝိလာသော စ ယထာဝုတ္တဝဝတ္ထာနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ. ဒေသနာဝိလာသော ဟိ နာမ ဝိနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဝိဇ္ဇမာနဿေဝ ပရိယာယဿ ဝိဘာဝနံ န ယဿ ကဿစီတိ. တတ္ထ စ ‘‘ပရိယာယဒေသနတ္တာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တပ္ပကာရဝဝတ္ထာနံ ဒေသနာဝိလာသနိဗန္ဓနမာဟ. တထာ စေဝ ဟိ ပုရတော ဒေသနာဝိလာသော ဝိဘာဝိတော.

යම් කෙනෙක් ඉහත කී නිර්වචනය පිළිනොගනිත් ද, ඔවුන් විසින් සූත්‍රාන්ත හා අභිධර්ම පාඨයන්ගේ වෙනසට වෙනත් හේතුවක් කිව යුතුය. මෙහි කිව යුත්තේ කුමක්ද? අටුවාවෙහි "සූත්‍රාන්තයෙහි මෙන් මන්ද" යනාදිය පවසා "තමා තුළ රූපයන් අභිභවනය කළ නොහැකි බැවින්" යැයි හේතුව පවසා නැද්ද? එය එහි හේතු දැක්වීමක් නොවන බව පෙන්වීමට "තමා තුළ රූපයන්" යනාදිය වදාළහ. එහි සූත්‍රාන්තයෙහි ද වදාරන ලද "බාහිර රූපයන් දකියි" යන්න අදහස් කරමින් මෙසේ වදාළහ. අභිභවනය කළ හැක්කේ බාහිර රූපයන්මය. 'අන්‍ය හේතුවක් ඇති' යනු දේශනා විලාසය නිසා මෙයට අන්‍ය වූ අභිභවනීය හේතුවක් ඇති බවයි. තමා තුළ අරූප සංඥා ඇති බැවින්මය, සූත්‍රාන්තයෙහි මෙන් තමා තුළ රූප සංඥා ඇති බැවින් නොවන බව අදහසයි. 'පැහැදිලි නොවන බැවින්' යන්න ප්‍රඥාවන්තයන්ට නිමිත්ත ඉපදීම සමග අප්පනාව (ධ්‍යානය) සිද්ධ වීම නම් වූ අරමුණ අභිභවනය කිරීම මැනවින් පැහැදිලි බවකින් තොරව සිදු නොවන බැවින් පවසන ලදී. අටුවාවෙහි පාඨ දෙකේ විශේෂත්වයට දේශනා විලාසය හේතුවක් ලෙස වදාළ බැවින් "දේශනා විලාසය ද ඉහත කී නිර්වචනය අනුව දත යුතුය" යැයි වදාළහ. දේශනා විලාසය නම් හික්මවිය යුතු පුද්ගලයාගේ අදහසට අනුකූලව පවතින ක්‍රමය විස්තර කිරීම මිස යම් කිසිවක් පැවසීම නොවේ. එහි ද "ක්‍රමවත් දේශනාවක් බැවින්" යනාදියෙන් දැක්වූ පරිදි නිර්වචනය දේශනා විලාසයට හේතුව ලෙස දැක්වීය. ඉදිරියෙහි දේශනා විලාසය පැහැදිලි කරනු ලබන්නේ ද ඒ ආකාරයටමය.

အဘိဘာယတနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අභිභායතන කථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

ဝိမောက္ခကထာဝဏ္ဏနာ

විමොක්ෂ කථා වර්ණනාව

၂၄၈. တန္တိ ‘‘သသန္တတိပရိယာပန္နရူပ’’န္တိ ဝုတ္တကေသာဒိဝဏ္ဏမာဟ. တံ ပန ယသ္မာ ခလမဏ္ဍလာဒိ ဝိယ ပရမ္ပရာယ ဈာနဿ ကာရဏံ, တသ္မာ ‘‘ဈာနဿ ဟေတုဘာဝေနာ’’တိ အာဟ. ယေနာတိ ယထာဝုတ္တရူပဝိသေသေန. ဝိသိဋ္ဌေနာတိ အတိသယပ္ပတ္တေန ‘‘ရူပူပပတ္တိယာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၆၀ အာဒယော; ဝိဘ. ၆၂၅) ဝိယ ဥတ္တရပဒလောပေန [Pg.115] ‘‘ရူပ’’န္တိ ဝုတ္တေန ရူပဈာနေန. ‘‘ဝိသိဋ္ဌေနာ’’တိ ဣမိနာ ဟိ အတိသယရူပယုတ္တော ရူပီတိ ဝုတ္တောတိ ဒဿေတိ. ‘‘ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ ပထဝီကသိဏ’’န္တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၄၉၉) ဈာနာနမေဝ ကသိဏဘာဝေန ပဝတ္တာ. သုတ္တေ အာရမ္မဏာနံ ကသိဏဘာဝေန ပဝတ္တာ ‘‘ပထဝီကသိဏမေကော သဉ္ဇာနာတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၃.၃၆၀; အ. နိ. ၁၀.၂၅).

248. ‘තන්ති’ (එයින්) යනු ‘තම සන්තානයට ඇතුළත් රූපය’ යනුවෙන් දැක්වූ කේශාදී වර්ණයන් අදහස් කළහ. එය කමතක් වැනි දෙයක් පරම්පරාවෙන් ධ්‍යානයට හේතුවන්නාක් මෙන් වන බැවින් ‘ධ්‍යානයට හේතු වන බැවින්’ යැයි කීහ. ‘යේන’ යනු ඉහත කී රූප විශේෂයෙනි. ‘විශිෂ්ටයෙන්’ යනු ඉතා උසස් වූ, ‘රූපූපපත්තියා’ යනාදී තැන්වල මෙන් උත්තර පදය ලොප් කිරීමෙන් ‘රූප’ යැයි කියන ලද රූපාවචර ධ්‍යානයෙනි. ‘විශිෂ්ටයෙන්’ යන මෙයින් අතිශය රූපයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ‘රූපී’ යැයි කියන බව දක්වයි. ‘පළමු ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි, පඨවි කසිණය’ යනාදී වශයෙන් ධ්‍යානයන් පිළිබඳව ම කසිණ වශයෙන් ප්‍රවෘත්ති වෙයි. සූත්‍රයන්හි අරමුණුවල කසිණ ස්වභාවයෙන් පවතින බව ‘පඨවි කසිණය එක් අයෙකු හඳුනා ගනියි’ යනාදී වශයෙන් කියැවිණි.

ဝိမောက္ခကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

විමොක්ඛ කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ဗြဟ္မဝိဟာရကထာဝဏ္ဏနာ

බ්‍රහ්මවිහාර කථා වර්ණනාව

၂၅၁. အညာဏသမ္ပယုတ္တာပိ ဝါ ဥပေက္ခာဝေဒနာ အညာဏုပေက္ခာ, ဥပေက္ခာတိ အညာဏသမ္ပယုတ္တာ ဥပေက္ခာဝေဒနာ, အညာဏုပေက္ခာတိပိ ဧတာသံယေဝ နာမန္တိ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၉၄၇) ဟိ သမ္မောဟဝိနောဒနိယံ ဝက္ခတီတိ. အပ္ပဋိဘာဂနိမိတ္တတ္တေပိ ဧကံ ကတိပယေ ဝါ သတ္တေ ဩဒိဿ ပဝတ္တာ ပရိစ္ဆိန္နရူပါဒိဥပါဒါနဝိသယေ ပဝတ္တတ္တာ ကထမပ္ပမာဏဂေါစရာတိ အာဟ ‘‘န စ သမ္မုတိသစ္စဝသေနာ’’တိအာဒိ. ဧဝမ္ပိ ယထာ နတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာတိ သတ္တဝသေန ပဝတ္တာယပိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ သင်္ခါရာရမ္မဏတာ ဝုစ္စတိ ဥပါဒါနဝသေန, ဧဝံ သတ္တဝသေန ပဝတ္တာနမ္ပိ မေတ္တာဒီနံ သင်္ခါရာရမ္မဏတာပိ သိယာတိ စေ? န, အပရာမသနဝသေန ပဝတ္တာနံ မေတ္တာဒီနံ သဥပါဒါနဂ္ဂဟဏာသမ္ဘဝတောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အပရာမာသာ’’တိအာဒိ.

251. අඥානය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ උපේක්ෂා වේදනාව ද අඥානෝපේක්ෂාවයි. උපේක්ෂාව යනු අඥානය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ උපේක්ෂා වේදනාවයි. අඥානෝපේක්ෂාව යනු ද මේවාට ම නමකැයි සම්මෝහවිනෝදනියෙහි පවසනු ඇත. අසදෘශ නිමිත්තක් වුව ද එක් සත්වයෙකු හෝ කීප දෙනෙකු හෝ උදෙසා පවතින බැවින්, පරිච්ඡින්න රූප ආදිය උපාදාන වශයෙන් ගෙන පවතින බැවින්, කෙසේ නම් අප්‍රමාණ ගෝචර වන්නේ දැයි යන ප්‍රශ්නයට ‘සම්මුති සත්‍යය වශයෙන් නොවේ’ යනාදිය පැවසුහ. මෙසේ වුව ද ‘සත්වයෝ ඕපපාතික නොවෙති’ යනුවෙන් සත්ව වශයෙන් පවතින මිථ්‍යා දෘෂ්ටියට පවා උපාදාන වශයෙන් සංස්කාරයන් අරමුණු වන බව කියැවේ නම්, සත්ව වශයෙන් පවතින මෙත්තා ආදියට ද සංස්කාර අරමුණු විය හැකි නොවේදැයි විමසන්නේ නම්? නැත, පරාමර්ශනය නොකිරීම් වශයෙන් පවතින මෙත්තා ආදියෙහි ස-උපාදාන ග්‍රහණය විය නොහැකි බැවින් ‘අපරාමාස’ යනාදිය දක්වමින් එය පවසන ලදී.

ဗြဟ္မဝိဟာရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

බ්‍රහ්මවිහාර කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

အသုဘကထာဝဏ္ဏနာ

අසුභ කථා වර්ණනාව

၂၆၃. ‘‘ဧကာဟမတံ ဝါ ဒွီဟမတံ ဝါ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၉; မ. နိ. ၁.၁၁၂) ဝုတ္တာသု နဝသု သိဝထိကာသု ဝဏ္ဏဝသေန ပဝတ္တဇ္ဈာနံ သိဝထိကာဝဏ္ဏဇ္ဈာနံ. နနု စေတဿ ဝဏ္ဏကသိဏေဟိ ဂဟဏံ ယုတ္တံ, န အသုဘေဟီတိ? န, သိဝထိကာဝဏ္ဏံ ဥပမံ ကတွာ အတ္တနော ကာယေ ပဋိကူလတ္တံ အမုဉ္စိတွာဝ ဝဏ္ဏဝသေန ပဝတ္တနတော[Pg.116]. တေနေဝါဟ ‘‘ပဋိကူလမနသိကာရသာမညေနာ’’တိ. အယမတ္ထော သိဝထိကာဝဏ္ဏဇ္ဈာနဿာတိ ဧတ္ထာပိ ယောဇေတဗ္ဗောတိ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘တမ္ပီ’’တိအာဒိမာဟ.

263. ‘එක් දිනක් මළ හෝ දින දෙකක් මළ හෝ’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද නව මළ සිරුරු අවස්ථා (සීවථිකා) ඇසුරින් වර්ණ වශයෙන් පවතින ධ්‍යානය ‘සීවථිකා වර්ණ ධ්‍යානය’ නම් වේ. මේවා වර්ණ කසිණ වශයෙන් ගැනීම සුදුසු නොවේ ද, අසුභ වශයෙන් ගැනීම නොවෙයි ද? නැත, මළ සිරුරේ වර්ණය උපමාවක් කොට ගෙන තම ශරීරයෙහි පිළිකුල් බව අත් නොහැර වර්ණය වශයෙන් පවතින බැවිනි. එහෙයින් ම ‘පිළිකුල් මනසිකාරයේ සමානත්වයෙන්’ යැයි කීහ. මේ අර්ථය සීවථිකා වර්ණ ධ්‍යානය යන මෙහි ද යෙදිය යුතු යැයි විස්තර කරමින් ‘තම්පි’ යනාදිය පැවසූහ.

အသုဘကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අසුභ කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ရူပါဝစရကုသလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

රූපාවචර කුසල වර්ණනාව නිමවා ඇත.

အရူပါဝစရကုသလကထာဝဏ္ဏနာ

අරූපාවචර කුසල කථා වර්ණනාව

၂၆၅. ရူပနိမိတ္တန္တိ ရူပဟေတု ရူပါဓိကရဏံ. ရူပါရူပနိမိတ္တေသူတိ ရူပဓမ္မေသု စ ပထဝီကသိဏာဒိနိမိတ္တေသု စ. တဒါရမ္မဏဇ္ဈာနေသူတိ ဧတ္ထ တံ-သဒ္ဒေန ရူပနိမိတ္တံ ပစ္စာမသတိ ရူပမ္ပိ ဝါ ရူပဓမ္မာရမ္မဏာနမ္ပိ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနံ သမ္ဘဝတော. ရူပါဒီသူတိ ရူပါရူပနိမိတ္တတဒါရမ္မဏဇ္ဈာနေသု ရူပပဋိဗဒ္ဓဓမ္မေသု စ. အနာဝဇ္ဇိတုကာမတာဒိနာတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အသမာပဇ္ဇိတုကာမတာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ.

265. රූප නිමිත්ත යනු රූපයට හේතුව, රූපය අධිකරණය කොට ඇත්තයි. රූප අරූප නිමිත්තෙහි යනු රූප ධර්මයන්හි ද පඨවි කසිණාදී නිමිත්තන්හි ද යන්නයි. ‘තදාරම්මණජ්ඣානේසු’ (එම අරමුණු ඇති ධ්‍යානයන්හි) යන මෙහි ‘තං’ යන ශබ්දයෙන් රූප නිමිත්ත පරාමර්ශනය කරයි. රූපය හෝ රූප ධර්මයන් අරමුණු කොට ගන්නා රූපාවචර ධ්‍යානයන්ගේ සම්භවය පවතින බැවිනි. රූප ආදීන්හි යනු රූප අරූප නිමිති සහ එම අරමුණු ඇති ධ්‍යානයන්හි ද රූපයට සම්බන්ධ ධර්මයන්හි ද යන්නයි. මෙනෙහි කිරීමට අකමැති බව ආදිය යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සමාපත්තියට පැමිණීමට අකමැති බව ආදිය ද ඇතුළත් වේ.

စုတိတော ဥဒ္ဓံ ဥပ္ပတ္တိရဟာနံ…ပေ… အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနေန သမတိက္ကမောတိ ဧတေန သမတိက္ကမိတဗ္ဗတ္တေန ရူပါဝစရကုသလာနံ ရူပါဝစရဝိပါကကိရိယေဟိ ဝိသေသာဘာဝံ ဒဿေတိ အနဓိဂတဘာဝတော. ယေသဉှိ ရူပသညာဒီနံ အရူပဘာဝနာယ သမတိက္ကမာဒိကော လဗ္ဘတိ, တေ ဒဿေတုံ ‘‘အရူပဘာဝနာယ အဘာဝေ စုတိတော ဥဒ္ဓံ ဥပ္ပတ္တိရဟာန’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ. ယာတိ ဧကန္တရူပနိဿိတာ အဝသိဋ္ဌပရိတ္တဝိပါကသညာဒယော.

චුතියෙන් පසු උත්පත්තියට නුසුදුසු වූවන්ගේ...පෙ... නැවත නූපදින ස්වභාවයට පැමිණවීමෙන් ඉක්මවා යාම වේ. මෙසේ ඉක්මවිය යුතු බැවින් රූපාවචර කුසලයන්ගේ, රූපාවචර විපාක සහ ක්‍රියාවන්ගෙන් විශේෂයක් නොමැති බව අවබෝධ නොවීම නිසා දක්වයි. යම් රූප සංඥා ආදියක අරූප භාවනාවෙන් ඉක්මවා යාම ආදිය ලැබේද, ඒවා දැක්වීමට ‘අරූප භාවනාව නැති කල්හි චුතියෙන් පසුව උත්පත්තියට නුසුදුසු බව’ යැයි කියන ලදී. ‘යා’ යනු ඒකාන්තයෙන් රූපය ඇසුරු කළ, ඉතිරි වූ ස්වල්ප විපාක සංඥා ආදියයි.

အာနေဉ္ဇသန္တသမာပတ္တိသုခါနုဘဝနဘဝဝိသေသူပပဇ္ဇနာဒယော အာရုပ္ပသမာပတ္တီနံ အတ္ထာတိ အာဟ ‘‘ရူပသညာ…ပေ… န အတ္ထော’’တိ.

ආනෙඤ්ජ ශාන්ත සමාපත්ති සුවය අනුභව කිරීම හා භව විශේෂයන්හි උපත ලැබීම ආදිය අරූප සමාපත්තීන්ගේ ප්‍රයෝජන (අර්ථ) වේ. එහෙයින් ‘රූපසඤ්ඤා...පෙ... න අත්ථො’ (රූප සංඥාවන්ට...පෙ... අර්ථයක් නැත) යැයි කීහ.

ဣဓ ဥဂ္ဃာဋိတကသိဏဝသေန ပရိတ္တာနန္တတာ ဟောတိ နိပ္ပရိယာယဒေသနတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ယဒိ ဧဝံ ပရိတ္တကသိဏုဂ္ဃာဋိတေ ကထမာကာသာနဉ္စာယတနဝစနန္တိ? တတ္ထာပိ အနန္တဖရဏသဗ္ဘာဝတော. တေနေဝါဟ ‘‘အနန္တဖရဏတာသဗ္ဘာဝေ’’တိ. ယဒိ သဗ္ဗတ္ထ အနန္တဖရဏတာ အတ္ထိ, အထ ကသ္မာ ‘‘အနန္တော အာကာသော’’တိ န ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘သမယဝဝတ္ထာပနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ပဋိပတ္တီတိ ဈာနဘာဝနာကာရမာဟ.

මෙහි කසිණය ඉවත් කළ ආකාරය (උග්ඝාටිත කසිණ) අනුව පරීත්ත (පරිමිත) බව සහ අනන්ත බව ඇති වන්නේ නිපරියාය දේශනාවක් වන බැවිනි යන අදහසයි. ඉදින් එසේ නම්, පරීත්ත (පරිමිත) කසිණය ඉවත් කළ විට කෙසේ නම් ආකාසානඤ්චායතන යන වචනය යෙදේ ද? එහි ද අනන්ත පැතිරීමක් ඇති බැවිනි. එහෙයින් ම ‘අනන්ත පැතිරීමක් ඇති කල්හි’ යැයි කීහ. ඉදින් සෑම තැනක ම අනන්ත පැතිරීම පවතී නම්, කුමක් හෙයින් ‘ආකාශය අනන්තය’ යැයි නොකීවේ දැයි විමසන ප්‍රශ්නයට ‘සමයවවත්ථාපනා’ (කාලය නියම කිරීම) යනාදිය පැවසුහ. එහි ‘පටිපත්ති’ යනු ධ්‍යාන භාවනා ක්‍රමය පවසයි.

၂၆၆. ဥဂ္ဃာဋဘာဝေါ ဥဂ္ဃာဋိမံ. ယထာ ပါကိမံ.

266. ඉවත් කළ බව (උග්ඝාට භාවය) ‘උග්ඝාටිම’ නම් වේ. ‘පාකිම’ යන්නාක් මෙනි.

၂၆၈. အာကာသေ [Pg.117] ပဝတ္တိတဝိညာဏာတိက္ကမတော တတိယာတိ ပဒုဒ္ဓါရံ ကတွာ ယုတ္တိတော အာဂမတော စ တဒတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘တဒတိက္ကမတော ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. အာရုပ္ပသမာပတ္တီနံ အာရမ္မဏာတိက္ကမေန ပတ္တဗ္ဗတ္တာ ဝိသေသတော အာရမ္မဏေ ဒေါသဒဿနံ တဒေဝ အတိက္ကမိတဗ္ဗန္တိ အယံ ယုတ္တိ, အာရမ္မဏေ ပန အတိက္ကန္တေ တဒါရမ္မဏံ ဈာနမ္ပိ အတိက္ကန္တမေဝ ဟောတိ. ဘာဝနာယ အာရမ္မဏဿ ဝိဂမနံ အပနယနံ ဝိဘာဝနာ. ပါဠိယန္တိ ဝိဘင်္ဂေ. နနု စ ပါဠိယံ ‘‘တညေဝ ဝိညာဏ’’န္တိ အဝိသေသေန ဝုတ္တံ ‘‘န အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ’’န္တိ. ‘‘န တညေဝဝိညာဏန္တိ ဝိသေသဝစနေန အယမတ္ထော သိဒ္ဓေါ’’တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဝိညာဏဉ္စာယတန’’န္တိအာဒိမာဟ.

268. ආකාශයෙහි පැවති විඤ්ඤාණය ඉක්මවා යන බැවින් එය තුන්වැන්න යැයි පදය උපුටා දක්වා, යුක්ති සහගතව ද ආගම (ධර්මය) අනුව ද එහි අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට ‘තදතික්කමතො හි’ (එය ඉක්මවීමෙන් ම) යනාදිය පැවසූහ. අරූප සමාපත්තීන් අරමුණු ඉක්මවා යාමෙන් ලැබිය යුතු බැවින්, විශේෂයෙන් අරමුණෙහි දෝෂ දැකීම ම එය ඉක්මවිය යුතු බවට ඇති යුක්තියයි. අරමුණ ඉක්මවා ගිය විට එම අරමුණ ඇති ධ්‍යානය ද ඉක්මවා ගියා ම වෙයි. භාවනාව මගින් අරමුණ ඉවත්වීම හෝ බැහැර කිරීම ‘විභාවනා’ නම් වේ. පාළියෙහි යනු විභංගයෙහි ය. ‘එම විඤ්ඤාණයම’ යැයි විශේෂයක් නැතිව පාළියෙහි කීවා නේද, ‘ආකාසානඤ්චායතන විඤ්ඤාණය නොවේ’ යැයි කියා නැත. ‘එම විඤ්ඤාණය ම නොවේ’ යන විශේෂ වචනයෙන් මේ අර්ථය සිද්ධ වන බව දක්වමින් ‘විඤ්ඤාණඤ්චායතනං’ යනාදිය පැවසූහ.

အရူပါဝစရကုသလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අරූපාවචර කුසල කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

တေဘူမကကုသလဝဏ္ဏနာ

තෙභූමක කුසල වර්ණනාව

၂၆၉. သတ္တဟိ မဟာဝါရေဟီတိ ပဋိစ္စသဟဇာတပစ္စယနိဿယသံသဋ္ဌသမ္ပယုတ္တပဉှာဝါရေဟိ အနုလောမပစ္စနီယအနုလောမပစ္စနီယပစ္စနီယာနုလောမာဒိနယာ အနုလောမာဒိနယာ. ဘာရဒွါဇဂေါတမာဒယော အဋ္ဌစတ္တာလီသ လောကေ ဂေါတ္တာနိ မူလဘူတာနိ, တထာ ကဋ္ဌကလာပါဒယော အဋ္ဌစတ္တာလီသေဝ စရဏာနီတိ အာဟ ‘‘အဋ္ဌစတ္တာလီသ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ တေသန္တိ ဘဗ္ဗာဘဗ္ဗာနံ. ဒွါရသီသေန ဒွါရဝန္တာနိ ဂယှန္တီတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘တံတံဒွါရာနိ ဝါ ကာယာဒီနီ’’တိ. အစိတ္တီကာရေန ဝါ ကတံ ဟီနံ, အဇ္ဈုပေက္ခနေန ကတံ မဇ္ဈိမံ, သက္ကစ္စကတံ ပဏီတံ. အာမိသကိဉ္ဇက္ခာဒိဟေတု ဝါ ကတံ ဟီနံ, ပုညဖလကာမတာယ ကတံ မဇ္ဈိမံ, ကတ္တဗ္ဗမိစ္စေဝ အရိယဘာဝေ ဌိတေန ကတံ ပဏီတံ. ဘဝသမ္ပတ္တိလောဘေန ဝါ ပဝတ္တိတံ ဟီနံ, အလောဘဇ္ဈာသယေန ပဝတ္တိတံ မဇ္ဈိမံ, ပရဟိတာယ ပဝတ္တိတံ ပဏီတံ. ပရိတ္တကတံ ဝါ ဟီနံ, မတ္တသော ကတံ မဇ္ဈိမံ, အဓိမတ္တသော ကတံ ပဏီတံ. မဟဂ္ဂတေသု ပန ပဋိလဒ္ဓမတ္တံ ဟီနံ, နာတိသုဘာဝိတံ မဇ္ဈိမံ, သုဘာဝိတံ ဝသိပ္ပတ္တံ ပဏီတံ. ဣမေသုပိ ဧကေကဿ ဟီနာဒိကဿ အာယူဟနနာနတ္တာဒိဝသေန ဟီနာဒိဘေဒေါ လဗ္ဘတိယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝသေနာတိ ယော စိတ္တပ္ပဘာဝိတော စိတ္တသမ္ပယုတ္တာနံ စိတ္တာဓိပတေယျဘာဝေါ, သော တံနိမိတ္တေ စိတ္တေ ဥပစရိတောတိ ဧဝံ ဝါ ဧတ္ထ အတ္ထော.

269. "සප්ත මහා වාරයන්ගෙන්" යනු පටිච්චවාර, සහජාතවාර, පච්චයවාර, නිස්සයවාර, සංසට්ඨවාර, සම්පයුත්තවාර සහ පඤ්හාවාර යන වාරයන්ගෙන් අනුලෝම, පච්චනීක, අනුලෝම-පච්චනීක සහ පච්චනීක-අනුලෝම යන ක්‍රමයන්ගෙන් (දක්වන ලද්දකි). භාරද්වාජ, ගෝතම ආදී වශයෙන් ලොව ප්‍රධාන ගෝත්‍ර හතළිස් අටක් මූලභූතව පවතී. එමෙන්ම කට්ඨකලාප ආදී චරණ ධර්මද හතළිස් අටක්ම වේ යැයි "අටසාළිසක්" යනාදියෙන් පැවසුණි. එහි "ඔවුන්ගේ" යනු භව්‍ය සහ අභව්‍ය පුද්ගලයන්ගේය. ද්වාරයන් මුල් කොට ගෙන ද්වාර සහිත වූවන් (ඉන්ද්‍රියන්) ගනු ලැබේ යන අදහසින් "එම එම ද්වාරයන් හෝ කාය ආදිය" යැයි පවසන ලදි. මෙනෙහි කිරීමකින් තොරව (අසක්කච්ච) කරන ලද්ද හීනය, මැදහත් සිතින් (අජ්ඣුපෙක්ඛන) කරන ලද්ද මධ්‍යමය, මැනවින් ගෞරව සහිතව (සක්කච්ච) කරන ලද්ද ප්‍රණීතය. තවද, ආමිස හෝ ප්‍රශංසා ආදිය උදෙසා කරන ලද්ද හීනය, පුණ්‍ය ඵල කැමැත්තෙන් කරන ලද්ද මධ්‍යමය, "මෙය කළ යුත්තක්මය" යනුවෙන් ආර්ය භාවයෙහි පිහිටා කරන ලද්ද ප්‍රණීතය. භව සම්පත් කෙරෙහි ලෝභයෙන් පවත්වන ලද්ද හීනය, අලෝභ අදහසින් පවත්වන ලද්ද මධ්‍යමය, පරහිත සුව පිණිස පවත්වන ලද්ද ප්‍රණීතය. ස්වල්ප වශයෙන් කරන ලද්ද හීනය, පමණට කරන ලද්ද මධ්‍යමය, අධිමාත්‍රව (උත්කෘෂ්ටව) කරන ලද්ද ප්‍රණීතය. මහග්ගත ධර්මයන්හිදී නම්, ලබා ගත්තා පමණක් වූවක් හීනය, මැනවින් ප්‍රගුණ නොකළේ මධ්‍යමය, මැනවින් ප්‍රගුණ කළ වසීභාවයට පත් වූවක් ප්‍රණීතය. මේ එකිනෙක හීන මධ්‍යම ප්‍රණීතයන් තුළද ආයූහන (උත්සාහ කිරීමේ) විවිධත්වය අනුව නැවතත් හීන මධ්‍යම ප්‍රණීත භේදය ලැබෙන්නේ යැයි දත යුතුය. "සම්පයුක්ත ධර්මයන්ගේ බලයෙන්" යනු යම් සිතකින් හටගන්නා වූ සිතට සම්පයුක්ත ධර්මයන්ගේ චිත්තාධිපති භාවයක් ඇද්ද, එය ඒ නිමිති වූ සිතෙහි උපචාර වශයෙන් දැක්වේ යන්න මෙහි අර්ථයයි.

တေဘူမကကုသလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ත්‍රෛභූමක කුසල වර්ණනාව නිමවා ලදි.

လောကုတ္တရကုသလဝဏ္ဏနာ

ලෝකෝත්තර කුසල වර්ණනාව.

၂၇၇. ‘‘ကေနဋ္ဌေန [Pg.118] လောကုတ္တရ’’န္တိအာဒိ ပဋိသမ္ဘိဒါဝစနံ (ပဋိ. မ. ၂.၄၃) အဋ္ဌကထာယ အာဘတံ, တသ္မာ တတ္ထ ‘‘တိဝိဓောပိ အနုတ္တရဓမ္မော လောကံ တရတီ’’တိအာဒိနာ သင်္ဂဟိတောတိ တံ တီဟိ ပဒေဟိ ယောဇေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘လောကံ တရတီတိ ဧတေနာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧကေကသ္မိံ ယောဇေတဗ္ဗော လောကဿ အန္တဂမနာဒိတာယ မဂ္ဂါဒီသုပိ လဗ္ဘမာနတ္တာ. မဂ္ဂေယေဝ ဝါ တိဝိဓောပိ အတ္ထော ယောဇေတဗ္ဗောတိ သမ္ဗန္ဓော. အနတိဝတ္တနာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဣန္ဒြိယာနံ ဧကရသတာ တဒုပဂဝီရိယဝါဟနံ အာသေဝနာတိ ဣမေ တယော ဘာဝနာဝိသေသေ သင်္ဂဏှာတိ. ယသ္မာ စေတေ ဘာဝနာဝိသေသာ သံကိလေသဝေါဒါနေသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋေသု စ တံတံအာဒီနဝါနိသံသဒဿနဘူတာယ ပုဗ္ဗဘာဂပညာယ သမ္ပာဒိတေန ဉာဏဝိသေသေန နိပ္ဖဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘အညမညံ…ပေ… ဝဍ္ဎေတီ’’တိ.

277. "කවර අර්ථයකින් ලෝකෝත්තර ද" යනාදී පටිසම්භිදාමග්ග පාලි පාඨය අටුවාවෙහි දක්වන ලදි. එබැවින් එහි "ත්‍රිවිධ වූ ම අනුත්තර ධර්මය ලෝකය තරණය කරයි" යනාදී වශයෙන් සංග්‍රහ වී ඇති බැවින්, එය පද තුනකින් සම්බන්ධ කොට දැක්වීම පිණිස "ලෝකය තරණය කරයි යන මෙයින්" යනාදිය පවසන ලදි. මෙය මාර්ගාදියෙහිද දක්නට ලැබෙන බැවින් ලෝකයේ කෙළවරට යාම ආදියෙහි එකිනෙකට ගැලපිය යුතුය. නැතහොත් ත්‍රිවිධ අර්ථයම මාර්ගයෙහිම ගැලපිය යුතුය යනු සම්බන්ධයයි. "අනතිවත්තනා" (අභිබවා නොයෑම) ආදී මෙහි "ආදි" ශබ්දයෙන් ඉන්ද්‍රියයන්ගේ ඒකරස බව, ඊට අනුකූල වූ වීර්යය පැවැත්වීම සහ ආසේවනය යන මේ භාවනා විශේෂයන් තිදෙනා සංග්‍රහ කෙරේ. යම් හෙයකින් මේ භාවනා විශේෂයන් සංක්ලේශ සහ වෝදාන (පිරිසිදු බව) පිළිබඳවත්, වට්ට සහ විවට්ට පිළිබඳවත් ඒ ඒ ආදීනව සහ ආනිසංස දක්නා වූ පූර්වභාග ප්‍රඥාවෙන් නිපදවන ලද විශේෂ ඥානයෙන් සිද්ධ වේ ද, එබැවින් "අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන්... වැපිරෙයි (වැඩෙයි)" යැයි පවසන ලදි.

နိဿယော ဟောတီတိ ရုက္ခော ဝိယ သာခါယ အာဓာရဘာဝေန ဝေါဟရီယတီတိ အတ္ထော. ဖလဉာဏဖလင်္ဂါနံ နိဿယဝစနံ နိဿယပစ္စယတ္တာ. တတောယေဝ နိဿယဘာဝတော ပတိဋ္ဌာဘာဝတော. အရိယဖလသန္နိဿယေန ဟိ အရိယာ ကတကိစ္စာ သုဋ္ဌု နိဗ္ဗိန္နသဗ္ဗဘဝါပိ စိရတရံ လောကေ ပရဟိတာယ တိဋ္ဌန္တိ. ကိလေသာနံ ဩဓိသော ပဇဟနကာပိ အရိယမဂ္ဂါ အဝိသေသေန သဗ္ဗာကုသလာနံ သဗ္ဗကုသလပဋိပက္ခတာယ အညမဂ္ဂပ္ပဟာတဗ္ဗေသုပိ ကေနစိ ပဟာနာကာရေန ပဝတ္တန္တီတိ တံ ပဟာနာကာရံ ဒဿေန္တော ‘‘ဣတရေသံ ဝိဇ္ဇုတောဘာသေန ဝိယ တမဿာ’’တိ အာဟ. ယေန ပါဠိယံ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဉာဏာနံ ဝိဇ္ဇူပမတာ ဒဿိတာ. ယဒိ ဧဝံ ဥပရိမဂ္ဂဝဇ္ဈာ ကိလေသာ ဣတရေတိ ဣဓာဓိပ္ပေတာ. န တေသံ သမုစ္ဆေဒဝစနံ ယုတ္တံ. န ဟိ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗေ ဒဿနမဂ္ဂေါ သမုစ္ဆိန္ဒိတုံ သက္ကောတိ. တထာ စ သတိ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ ဧဝ တေ သိယုံ. အထ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ အဓိပ္ပေတံ, ယေန ‘‘ဝိဇ္ဇုတောဘာသေန ဝိယ တမဿာ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာယ ဧဝ သိဒ္ဓံ န စ ယုတ္တံ လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ တဒင်္ဂဝသေန ကိလေသေ ပဇဟတီတိ. ဝိက္ခမ္ဘနေပိ ဧသေဝ နယော, အနုလောမဉာဏေနေဝ တဿ သာတိသယံ သာဓိတတ္တာ. အထ ပန ပဌမမဂ္ဂဝဇ္ဈာ ဧဝ ကိလေသာ ဣတရေတိ အဓိပ္ပေတာ, ဧဝံ သန္တေ တေသံ ဣတရဘာဝေါဝ န သိယာ, န စ အနပါယဂမနီယာ [Pg.119] နာမ ကိလေသာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ အတ္ထိ, နာပိ ပဌမမဂ္ဂဝဇ္ဈာ ကိလေသာ တေန ဝိဇ္ဇုတောဘာသေန ဝိယ တမော သမုစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗာတိ ဝတ္တုံ ယုတ္တန္တိ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗောယံ ‘‘ဣတရေသံ…ပေ… သမုစ္ဆေဒေါ’’တိ. လောကိယဇ္ဈာနမ္ပိ န ဝိနာ ပဋိပဒါယ ဣဇ္ဈတီတိ ဣဒံ အဓိပ္ပာယဝသေန နေတဗ္ဗံ နေယျတ္ထတ္တာတိ တံ အဓိပ္ပာယံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘အကတာဓိကာရဿာ’’တိ အာဟ. တေန ယထာဝုတ္တဝစနဿ စ သပ္ပဒေသတံ ဒဿေတိ. နနု စ ကတာဓိကာရဿ အရိယဿ မဂ္ဂေန သမိဇ္ဈမာနမ္ပိ ဈာနံ မဂ္ဂပဋိပဒါဝသေန ပဋိပဒါသဟိတမေဝါတိ. န ဝိနာ ပဋိပဒါယ ဣဇ္ဈတီတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ, တေနေတံ ဝစနံ နိပ္ပဒေသမေဝါတိ အနုယောဂံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ကတာဓိကာရဿ ပနာ’’တိအာဒိ. ဣဒါနိ တဿ ဝစနဿ အဓိပ္ပာယဝသေန ဂဟေတဗ္ဗတ္ထတာ ပါဠိတောပိ ဝိညာယတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ယထာဝုတ္တ…ပေ… ကတာ’’တိ.

"නිශ්‍රය වෙයි" යනු ගසක් අත්තකට ආධාර වන්නාක් මෙන් ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ යන්න අර්ථයයි. ඵල ඥානය සහ ඵල අංගයන්ට "නිශ්‍රය" යැයි කියනු ලබන්නේ නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයක් වන බැවිනි. එමෙන්ම නිශ්‍රය භාවය නිසාත්, පදනම (පිහිට) වීම නිසාත් ය. ආර්ය ඵලය නිශ්‍රය කරගෙන ආර්යයන් වහන්සේලා කළ යුතු කාර්යයන් නිමවා, සියලු භවයන් කෙරෙහි මැනවින් කලකිරී සිටියද, බොහෝ කල් ලොව පරහිත සුව පිණිස වැඩසිටිති. කෙලෙසුන් කොටස් වශයෙන් ප්‍රහාණය කරන්නා වූද ආර්ය මාර්ගයෝ, විශේෂයක් නැතිව සියලු අකුසලයන්ට හා සියලු කුසලයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින්, අන්‍ය මාර්ගයන්ගෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු කෙලෙසුන් කෙරෙහිද යම් ප්‍රහාණ ආකාරයකින් පවතිත්ද, ඒ ප්‍රහාණ ආකාරය දැක්වීම පිණිස "අන්‍යයන්ට විදුලි එළියෙන් අන්ධකාරය මෙන්" යැයි පැවසුණි. එයින් පාලියෙහි පහළ මාර්ග ඥානයන්ගේ විදුලියට සමාන බව දක්වන ලදි. ඉදින් එසේ නම්, ඉහළ මාර්ගයන්ගෙන් නැසිය යුතු කෙලෙස් මෙහි "අන්‍ය" යන්නෙන් අදහස් වේ. ඔවුන්ගේ සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයක් පැවසීම සුදුසු නොවේ. මන්දයත්, භාවනාවෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු කෙලෙසුන් දර්ශන මාර්ගයට (සෝවාන් මගට) සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහාණය කළ නොහැකි බැවිනි. එසේ වන්නේ නම් ඒවා දර්ශනයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු කෙලෙස්ම විය යුතුය. ඉදින් තදංග ප්‍රහාණය අදහස් කරන්නේ නම්, එය "විදුලි එළියෙන් අන්ධකාරය මෙන්" යැයි පැවසීම පූර්වභාග විපස්සනාවෙන්ම සිද්ධ වන්නකි. ලෝකෝත්තර මාර්ගය තදංග වශයෙන් කෙලෙස් ප්‍රහාණය කරයි යන්නද නොගැලපේ. විෂ්කම්භන ප්‍රහාණයෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ, මන්දයත් අනුලෝම ඥානයෙන්ම එය සතිශයව සාධිත බැවිනි. ඉදින් ප්‍රථම මාර්ගයෙන් (සෝවාන් මගින්) නැසිය යුතු කෙලෙස්ම "අන්‍ය" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ නම්, එවිට ඒවාට "අන්‍ය" යන නම නොයෙදේ. එමෙන්ම නැවත නොඑන ලෙස ප්‍රහාණය කළ යුතු කෙලෙස් දර්ශනයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු ලෙස නැත. එමෙන්ම ප්‍රථම මාර්ගයෙන් නැසිය යුතු කෙලෙස් ඒ විදුලි එළියෙන් අන්ධකාරය මෙන් සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතුයැයි පැවසීමද සුදුසු නොවේ. එබැවින් "අන්‍යයන්ගේ... සමුච්ඡේදය" යන මෙය විමසා බැලිය යුත්තකි. ලෞකික ධ්‍යානයන්ද ප්‍රතිපදාවකින් තොරව සිද්ධ නොවේ යන්න අභිප්‍රාය වශයෙන් ගත යුතු නෙය්‍යර්ථයකි. ඒ අභිප්‍රාය විස්තර කරමින් "අධිකාර (පෙරුම් දම්) සම්පූර්ණ නොකළ තැනැත්තාට" යැයි පවසන ලදි. එයින් කලින් කී වචනයෙහි ප්‍රදේශාන්තර භාවය දක්වයි. අධිකාර සම්පූර්ණ කළ ආර්යයාට මාර්ගයෙන් සිද්ධ වන්නා වූ ධ්‍යානය මාර්ග ප්‍රතිපදා වශයෙන් ප්‍රතිපදාව සහිත වූවක්ම නොවේද? ප්‍රතිපදාවකින් තොරව සිද්ධ වේ යැයි පැවසිය නොහැක, එබැවින් මේ වචනය නිප්පදේස (සම්පූර්ණ) එකක්මය යන අනුයෝගය (ප්‍රශ්නය) සලකා "අධිකාර කළ පුද්ගලයාට නම්" යනාදිය පවසන ලදි. දැන් ඒ වචනය අභිප්‍රාය වශයෙන් ගත යුතු බව පාලියෙන්ද දත හැකියැයි දක්වමින් "කී පරිදි... කරන ලද" යැයි පවසන ලදි.

‘‘ယော ကောစီတိ အဝိသေသဝစန’’န္တိ တဿ အပဝါဒံ ဒဿေန္တော ‘‘သကိံ ဒွိက္ခတ္တု’’န္တိ အာဒိမာဟ. ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဂဟဏံ ပရိဇာနနံ. နာမရူပဝဝတ္ထာပနာဒီနန္တိ နာမရူပဝဝတ္ထာပနပစ္စယပရိဂ္ဂဟလက္ခဏပဋိဝေဓနိကန္တိပရိယာဒါနာနံ. ကိစ္ဆသိဒ္ဓိတောတိ နာမရူပဝဝတ္ထာပနာဒီနံ ကေသဉ္စိ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဝါ ကိစ္ဆသိဒ္ဓိတော. ဧသ နယော ဒုတိယဝါရာဒီသုပိ ယထာသမ္ဘဝံ. သုခသိဒ္ဓိယမ္ပီတိ နာမရူပဝဝတ္ထာပနာဒီနံ ကိစ္ဆသိဒ္ဓိ မဂ္ဂပါတုဘာဝဒန္ဓဘာဝဿ ကာရဏဘာဝေ အနေကန္တိကာ. ဝိပဿနာသဟဂတိန္ဒြိယာနံ ပန မန္ဒတာ တဿ ဧကန္တကာရဏန္တိ ဒဿေတိ.

"යම් කිසිවෙක්" යනු විශේෂයක් නැති වචනයකි, එහි වෙනස දක්වනු පිණිස "එක් වරක් හෝ දෙවරක්" යනාදිය පවසන ලදි. පිරිසිඳ ගැනීම යනු සීමා නියම කොට තේරුම් ගැනීමයි. "නාමරූප ව්‍යවස්ථාපනය" යනාදියෙන් නාමරූප ව්‍යවස්ථාපනය, ප්‍රත්‍යය පරිග්‍රහය, ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධය සහ නිකන්ති පරියාදානය (ආශාව ක්ෂය කිරීම) අදහස් වේ. "දුකසේ සිද්ධ වීමෙන්" යනු නාමරූප ව්‍යවස්ථාපනය ආදියෙන් සමහරක් හෝ සියල්ල හෝ දුකසේ සිද්ධ වීමයි. දෙවන වාරය ආදියෙහිද මේ ක්‍රමයම හැකි පරිදි ගත යුතුය. "සුවසේ සිද්ධ වීමේදීද" යනු නාමරූප ව්‍යවස්ථාපනය ආදියේ දුකසේ සිද්ධ වීම මාර්ගය පහළ වීමේ ප්‍රමාද භාවයට හේතු වීම අනිත්‍ය (අනිස්ථිර) එකකි. විපස්සනාව හා පවත්නා ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මද බවම ඊට ඒකාන්ත හේතුව බව දක්වයි.

ဧတဒန္တတ္တာ ပဋိပဒါယာတိ ဧတေန နိပ္ပရိယာယတော ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိသင်္ခါတာယ ဝိပဿနာပညာယ စိရာစိရပ္ပဝတ္တိဝသေန မဂ္ဂဿ ခိပ္ပဒန္ဓာဘိညတာ ဝုတ္တာတိ ဒဿေတိ. ပုရိမာနန္တိ ပုရိမဝါရာနံ, လက္ခဏပဋိဝေဓာဒီနံယေဝ ဝါ. ဟေဋ္ဌိမကောဋိယာ တိက္ခတ္တုံ ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနေ သတိ ဒုက္ခာပဋိပဒါဘာဝေါ, န တတော ဟေဋ္ဌာတိ နိစ္ဆိတတ္တာ အာဟ ‘‘တိက္ခတ္တုံ ဝိက္ခမ္ဘနဝါရတာဝသေနာ’’တိ. တဿ သုခါပဋိပဒါ ဝေဒိတဗ္ဗာ ဥက္ကံသဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော.

“මේ ප්‍රතිපදාව මෙයින් අවසන් වන බැවිනි” යන්නෙන්, නිෂ්පර්යාය වශයෙන් (ඍජු ලෙස) ප්‍රතිපදා ඤාණදස්සන විසුද්ධිය නමින් හැඳින්වෙන විදර්ශනා ප්‍රඥාව දීර්ඝ කාලයක් හෝ කෙටි කාලයක් පැවතීම අනුව මාර්ගයේ ශීඝ්‍ර හෝ මන්දගාමී අවබෝධය (අභිඥාව) ප්‍රකාශ වන බව දක්වයි. “පූර්ව වාරයන්ගේ” යනු පෙර වාරයන්ගේ හෝ ලක්ෂණ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් ආදියෙහිමය. හීන මට්ටමෙන් (පහළ සීමාවෙන්) කෙලෙස් යටපත් කිරීම් තුන් වරක් ඇති වූ විට දුක්ඛා ප්‍රතිපදාව වන බවත්, ඊට වඩා අඩු නොවන බවත් තීරණය කර ඇති බැවින් “තුන් වරක් යටපත් කිරීමේ වාරයන් වශයෙන්” යැයි වදාළහ. එහි සුඛා ප්‍රතිපදාව උසස් බව (උත්කර්ෂය) අනුව දත යුතුය යනු අදහසයි.

ယသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ဝိသံဝါဒနဘေဒနာနိဋ္ဌာနတ္ထနိယောဇနာနံ ပဝတ္တိ, တတ္ထ သိနေဟဝိရဟေနေဝ တေသံ ပဝတ္တိ, သော စ ပုဂ္ဂလော အသင်္ဂဟိတော ဟောတီတိ မုသာဝါဒါဒီနံ ဝိသံဝါဒနာဒိကိစ္စတာယ လူခတာ စ အပရိဂ္ဂဟတာ စ ဝုတ္တာ. တပ္ပဋိပက္ခဝိရုဒ္ဓသဘာဝတ္တာ သမ္မာဝါစာယ သိနိဒ္ဓဘာဝတာ ပရိဂ္ဂါဟကသဘာဝတာ[Pg.120]. သဒ္ဓါဝိသေသယောဂတော ဝါ တဿာ သိနိဒ္ဓဘာဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သမုဋ္ဌာပေတီတိ ပဝတ္တေတိ. ဇီဝမာနော ဝါ သတ္တော, သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ ဝါ ဝေါဒါယန္တိ ဧတေန သယံ ဝါ ဝေါဒါယတီတိ ဝေါဒါနံ.

යම් පුද්ගලයෙකු තුළ මුසාවාදය, භේද කිරීම හා අනර්ථයෙහි යෙදවීම පවතී ද, එහිදී ඒවා පවතින්නේ සෙනෙහසක් නොමැතිකම නිසාමය. ඒ පුද්ගලයා අසංග්‍රහිත (පිළිසරණක් නැති) අයෙකු වේ. එබැවින් මුසාවාදාදියෙහි පවතින බොරු කීම ආදී ක්‍රියාවන්හි රළු බව හා අල්ලා නොගන්නා (අපරිග්‍රහිත) ස්වභාවය පවතින බව කියන ලදී. ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ ස්වභාවය ඇති බැවින් සම්මාවාචාවෙහි ස්නේහවන්ත බව හා පිළිසරණ වන (පරිග්‍රාහක) ස්වභාවය පවතී. නැතහොත් ශ්‍රද්ධාවෙහි විශේෂ යෙදීම නිසා එහි ස්නේහවන්ත බව දත යුතුය. “සමුට්ඨාපේති” යනු පවත්වයි යන්නයි. ජීවත් වන සත්ත්වයා හෝ සම්පයුක්ත ධර්මයන් මෙයින් පිරිසිදු වන බැවින් හෝ තෙමේම පිරිසිදු වන බැවින් “වෝදාන” (පිරිසිදු බව) නම් වේ.

၂၈၅. တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ ပတိဋ္ဌာနံ. အဝသေသကိလေသာဘိသင်္ခါရေဟိ အာယူဟနာ. သဿတဒိဋ္ဌိယာ ပတိဋ္ဌာနံ. ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ အာယူဟနာ. လီနဝသေန ပတိဋ္ဌာနံ. ဥဒ္ဓစ္စဝသေန အာယူဟနာ. ကာမသုခါနုယောဂဝသေန ပတိဋ္ဌာနံ. အတ္တကိလမထာနုယောဂဝသေန အာယူဟနာ. သဗ္ဗာကုသလာဘိသင်္ခါရဝသေန ပတိဋ္ဌာနံ. သဗ္ဗလောကိယကုသလာဘိသင်္ခါရဝသေန အာယူဟနာတိ ဩဃတရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တေသု ပကာရန္တရေသု ဣဓ အဝုတ္တာနံ ဝသေနပိ ပတိဋ္ဌာနာယူဟနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

285. තණ්හාව හා දෘෂ්ටිය මගින් පිහිටා සිටීම (පතිට්ඨානය) සිදුවේ. සෙසු කෙලෙස් හා අභිසංස්කාරයන් මගින් රැස් කිරීම (ආයූහනය) සිදුවේ. ශාස්වත දෘෂ්ටියෙන් පිහිටා සිටීම ද, උච්ඡේද දෘෂ්ටියෙන් රැස් කිරීම ද වේ. සංකෝචනය වූ ස්වභාවයෙන් (ලීන බවින්) පිහිටා සිටීම ද, නොසන්සුන් බවින් (උද්ධච්චයෙන්) රැස් කිරීම ද වේ. කාමසුඛල්ලිකානුයෝගයෙන් පිහිටා සිටීම ද, අත්තකිලමථානුයෝගයෙන් රැස් කිරීම ද වේ. සියලු අකුසල අභිසංස්කාරයන්ගෙන් පිහිටා සිටීම ද, සියලු ලෞකික කුසල අභිසංස්කාරයන්ගෙන් රැස් කිරීම ද වේ. මේ අනුව ඕඝතරණ සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි දක්වා ඇති සෙසු ආකාරයන්ගෙන් ද මෙහි සඳහන් නොවුණු පිහිටා සිටීම හා රැස් කිරීම් ගැන දත යුතුය.

အထ ဝါ ကိလေသဂ္ဂဟဏေန တဏှာသဿတဒိဋ္ဌိသဗ္ဗာကုသလာဘိသင်္ခါရာ ဂဟိတာ တံသဘာဂတာယ တဒေကဋ္ဌတာယ စ. တထာ အဘိသင်္ခါရဂ္ဂဟဏေန အဝသေသကိလေသဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိသဗ္ဗလောကိယကုသလာဘိသင်္ခါရာ. လီနုဒ္ဓစ္စကာမသုခတ္တကိလမထာနုယောဂါနံ ဝိသုံ ဝုတ္တတ္တာ တေဟိ န ယောဇေတဗ္ဗန္တိ ကိလေသာဘိသင်္ခါရဝသေန ပတိဋ္ဌာနာယူဟနေ ဝတွာ တဏှာဒိဋ္ဌီနံ တတ္ထ ဝိသေသပစ္စယတံ ဒီပေတုံ တဒုဘယဝသေနပိ ယောဇနာ ကတာ. နယဒဿနံ ဝါ ဧတံ တတ္ထ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝမိတရေပိ ပကာရာ ယောဇေတဗ္ဗာတိ. ‘‘စတူဟိ, ဘိက္ခဝေ, အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၄.၁၁၂, ၁၁၄) အင်္ဂ-သဒ္ဒဿ ကာရဏတ္ထတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

එසේත් නැතහොත්, “කෙලෙස්” යන ග්‍රහණයෙන් තණ්හාව, ශාස්වත දෘෂ්ටිය හා සියලු අකුසල අභිසංස්කාරයන් එම ස්වභාවයම ඇති බැවින් හා එකම අර්ථයක පවතින බැවින් ගන්නා ලදී. එමෙන්ම “අභිසංස්කාර” යන ග්‍රහණයෙන් සෙසු කෙලෙස්, උච්ඡේද දෘෂ්ටිය හා සියලු ලෞකික කුසල අභිසංස්කාරයන් ගන්නා ලදී. ලීන, උද්ධච්ච, කාමසුඛ හා අත්තකිලමථානුයෝගයන් වෙන වෙනම දක්වා ඇති බැවින් ඒවා මෙහි සම්බන්ධ නොකළ යුතුය. කෙලෙස් හා අභිසංස්කාරයන් වශයෙන් පිහිටා සිටීම හා රැස් කිරීම පවසා, එහි තණ්හාව හා දෘෂ්ටියෙහි විශේෂ ප්‍රත්‍ය බව දැක්වීම සඳහා ඒ දෙයාකාරයෙන්ම යෙදීම කරන ලදී. නැතහොත් එහි මෙය ක්‍රමයක් පෙන්වා දීමක් (නයදස්සනයක්) ලෙස දත යුතුය. මෙලෙස සෙසු ආකාරයන් ද යෙදිය යුතුය. “මහණෙනි, කරුණු (අංග) හතරකින් යුක්ත පුද්ගලයා...” යනාදී තැන්වල 'අංග' යන වචනයේ අර්ථය 'හේතුව' බව දත යුතුය.

၂၉၉. မုသာဝါဒါဒီနိ ဘာသမာနော ကရောတိ နာမ ကိံ ဝက္ခမာနံ ကိရိယံ, ကာ ပန သာတိ? မုသာဝါဒါဒိကိရိယာတိ ဝိဒိတောဝါယမတ္ထော. ဧဝံ ဝါ ဧတ္ထ ယောဇနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

299. මුසාවාදාදිය පවසන්නා කරන්නේ කුමන ක්‍රියාවක්ද, එය කුමක්ද? එය මුසාවාදාදී ක්‍රියාවම බව දන්නා කරුණකි. මෙහි යෙදීම මෙසේ දත යුතුය.

၃၀၁. နိပ္ဖာဒိတပစ္စယာနန္တိ စီဝရာဒိပစ္စယာနံ. ကုဟနဝတ္ထူနီတိ ပါပိစ္ဆတံ နိဿာယ လူခစီဝရာဒိသေဝနဝသေန ‘‘ယော တေ ဝိဟာရေ ဝသတိ, သော အရဟာ’’တိအာဒိနာ (ပါရာ. ၂၂၄) အတ္တာနံ အရိယဂုဏသာမန္တံ ကတွာ ဘဏနဝသေန ဝိသေသလာဘိနော ဝိယ အတ္တနော ပရိဟရဏဝသေန စ ပဝတ္တာ အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါ ပရေသံ ဝိမှာပနကာရဏာနိ ကုဟနဝတ္ထူနိ.

301. “නිෂ්පාදනය කරන ලද ප්‍රත්‍යයන්ගේ” යනු චීවරාදී ප්‍රත්‍යයන්ගේය. “කුහන වස්තූන්” යනු ලාමක ආශාවන් නිසාවෙන් රළු සිවුරු ආදිය පරිහරණය කිරීමෙන් “තොපගේ විහාරයේ වසන ඔහු රහතන් වහන්සේ නමකි” යනාදී වශයෙන් තමන් ආර්ය ගුණ ඇති කෙනෙකුට සමීප කර පවසා, විශේෂ ලාභ ලබන්නෙකු මෙන් තමන්ව පවත්වා ගැනීමෙන් ඇතිවන, අනුන් මවිතයට පත් කිරීමට හේතු වන අකුසල් සිත් ඉපදීමයි.

၃၄၃. သတိပိ [Pg.121] သဂုဏာရမ္မဏေဟိ မဂ္ဂဿ အနိမိတ္တနာမလာဘေ န နိပ္ပရိယာယေန ဝိပဿနာ အနိမိတ္တနာမိကာတိ အာဂမနတော မဂ္ဂေါ အနိမိတ္တနာမံ န လဘတီတိ အာဟ ‘‘န ပန သဂုဏာရမ္မဏေဟိ…ပေ… သိဒ္ဓံ ဟောတီ’’တိ. ယသ္မာ ပန အာဂမနတော သုညတံ အပ္ပဏိဟိတန္တိ လဒ္ဓနာမဿ မဂ္ဂဿ သဂုဏတော အာရမ္မဏတော စ တံနာမာဘာဝေါ န ကဒါစိပိ အတ္ထိ, တသ္မာ နာမတ္တယပါရိပူရိဟေတုအာဂမနတော နာမလာဘောတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘ပရိပုဏ္ဏနာမသိဒ္ဓိဟေတုတ္တာ’’တိ. သဗ္ဗေသန္တိ သဗ္ဗဝိမောက္ခမုခါဂတာနမ္ပိ မဂ္ဂါနံ. နာမတ္တယယောဂေါတိ သုညတာပဏိဟိတာနိမိတ္တနာမယောဂေါ. ဝဝတ္ထာနံ အသင်္ကရော.

343. තමන්ගේ ගුණ හා අරමුණු මගින් මාර්ගයට ‘අනිමිත්ත’ යන නාමය ලැබුණත්, සැබෑ ලෙසම විදර්ශනාව අනිමිත්ත යන නාමය ඇත්තක් නොවේ. ඒ අනුව පෙළ දහමෙන් මාර්ගයට අනිමිත්ත යන නාමය නොලැබෙන බව පවසා “තමන්ගේ ගුණ හා අරමුණු මගින්... සිද්ධ නොවේ” යැයි වදාළහ. නමුත් පෙළ දහම අනුව ශුන්‍යත හා අප්‍රණිහිත යන නම් ලත් මාර්ගයට තම ගුණ හා අරමුණු අනුව ඒ නම නොමැති වීමක් කිසිවිටෙකත් නැත. එබැවින් නාමයන් තුන සම්පූර්ණ වීමේ හේතුවෙන් පෙළ දහමට අනුව නාමය ලැබෙන බව යන අදහසින් “සම්පූර්ණ වූ නාමයන් සිද්ධ වීමට හේතු වන බැවින්” යැයි වදාළහ. සියලු විමොක්ඛ මුඛයන්ගෙන් පැමිණි මාර්ගයන්ට ද මෙය පොදුය. ‘නාමත්‍රය යෝගය’ යනු ශුන්‍යත, අප්‍රණිහිත හා අනිමිත්ත යන නාමයන්ගේ සම්බන්ධයයි. ‘ව්‍යවස්ථානය’ යනු මිශ්‍ර නොවීමයි.

၃၅၀. နိမိတ္တဓမ္မာ သင်္ခါရာ တေဟိ သနိမိတ္တာ သဝိဂ္ဂဟာ ဝိယ ဥပဋ္ဌဟန္တီတိ တေသံ အဘာဝိတဘာဝနဿ ဘာဝိတဘာဝနဿ စ ဥပဋ္ဌဟနာကာရံ ဒဿေန္တော ‘‘သမူဟာဒီ’’တိအာဒိမာဟ. တေန စ ‘‘ဝိမောက္ခေန သဒ္ဓိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတီ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၃၅၀) ဝုတ္တံ, န ‘‘တသ္မိံ ဝိမောက္ခေ’’တိ, တသ္မာ ‘‘အနိမိတ္တဝိမောက္ခောတိ အနိစ္စာနုပဿနံ အာဟာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣတရတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အနိမိတ္တဿ အနိမိတ္တဘာဝါဘာဝေါ နတ္ထီတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု စ အနိစ္စာနုပဿနာယ အနိမိတ္တဝိမောက္ခဘာဝေါ ပရိယာယေနာတိ နိပ္ပရိယာယဒေသနာယ တဿာ အနိမိတ္တဘာဝါဘာဝေါ အတ္ထိ ဧဝ, ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘အနိမိတ္တဿ အနိမိတ္တနာမဒါနာဘာဝေါ’’တိ စ န န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ ဥပမာသံသန္ဒနံ သုဋ္ဌုတရံ ယုဇ္ဇတိ, တထာ အနိမိတ္တေန မဂ္ဂဿ အနိမိတ္တဘာဝေါ န ယုဇ္ဇတိယေဝ. တေနာဟ ‘‘ပရမတ္ထတော နာမံ ဒါတုံ န သက္ကောတီ’’တိ? သစ္စမေတံ, ပရိယာယသိဒ္ဓံယေဝ ပန အနိစ္စာနုပဿနာယ အနိမိတ္တဘာဝံ ဂဟေတွာ မဂ္ဂသောဓနဝသေနာယမနုယောဂေါ ကတော ‘‘အနိမိတ္တဝိမောက္ခဿ အနိမိတ္တဘာဝါဘာဝေါ နတ္ထီတိဝိရုဒ္ဓံ ဝိယ ဟောတီ’’တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘အနိမိတ္တံ…ပေ… ဒီပိတော ဟောတီ’’တိ သယမေဝ ဝက္ခတီတိ. သာမညန္တိ ဥပမောပမိတဗ္ဗာနံ သမ္ဗန္ဓမာဟ. န မဂ္ဂါဓိပတီတိ မဂ္ဂေါ အဓိပတိ မဂ္ဂါဓိပတီတိ ဆန္ဒစိတ္တာနံ အယံ သမညာ နတ္ထီတိ အတ္ထော. န စ တေဟိ မဂ္ဂဿာတိ ဆန္ဒစိတ္တေဟိ မဂ္ဂေါ အဓိပတိ ဧတဿာတိ မဂ္ဂါဓိပတီတိ အယံ သမညာ မဂ္ဂဿ နတ္ထိ. ကသ္မာ? တေသံ ဆန္ဒစိတ္တာနံ အမဂ္ဂင်္ဂတ္တာ.

350. නිමිති ධර්මයන් නම් සංස්කාරයෝය. ඔවුන්ගෙන් යුක්ත වූ සංස්කාරයෝ නිමිති සහිත වූවාක් මෙන් ද, රූපයක් සහිත වූවාක් මෙන් ද වැටහෙති. ඔවුන්ගේ ප්‍රගුණ නොකළ භාවනාව හා ප්‍රගුණ කළ භාවනාව වැටහෙන ආකාරය පෙන්වමින් “සමූහ” යනාදිය වදාළහ. එමගින් “විමොක්ඛයෙන් ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය අධික වේ” යැයි කියන ලදි මිස, “ඒ විමොක්ඛයෙහි” යැයි නොකීහ. එබැවින් “අනිමිත්ත විමොක්ඛය යනු අනිච්චානුපස්සනාවයි” යැයි කියන ලදි. අනෙක් තැන ද මේ ක්‍රමයමය. අනිමිත්තට අනිමිත්ත භාවය නොමැති වීමක් නැතැයි කීවේ මන්ද? අනිච්චානුපස්සනාවට අනිමිත්ත විමොක්ඛ භාවය ඇත්තේ පර්යායයෙනි. නිෂ්පර්යාය දේශනාවෙන් (ඍජු දේශනාවෙන්) එයට අනිමිත්ත භාවයක් නැත්තේමය. මෙසේ වූ විට “අනිමිත්තට අනිමිත්ත යන නාමය ලබා දීමක් නැත” යන්න වැරදි නොවේ. උපමාව සසඳා බැලීම වඩාත් යෝග්‍ය වේ. එමෙන්ම අනිමිත්තයෙන් මාර්ගයට අනිමිත්ත භාවයක් ලැබීම ද නොගැලපේ. එබැවින් “පරමාර්ථ වශයෙන් නාමයක් ලබා දීමට නොහැකිය” යැයි කීවා ද? එය සත්‍යයකි. පර්යායයෙන් සිද්ධ වූ අනිච්චානුපස්සනාවෙහි අනිමිත්ත භාවය ගෙන මාර්ගය පිරිසිදු කිරීම් වශයෙන් “අනිමිත්ත විමොක්ඛයාගේ අනිමිත්ත භාවය නැත යන්න විරුද්ධ වන්නාක් මෙනි” යැයි මේ ප්‍රශ්නය කරන ලදී. මෙසේ කොට “අනිමිත්ත... දක්වන ලදී” යැයි තෙමේම පවසනු ඇත. ‘සාමාන්‍යය’ යනු උපමා හා උපමේයයන්ගේ සම්බන්ධයයි. “මාර්ගාධිපති නොවේ” යනු මාර්ගය අධිපති වූ මාර්ගාධිපති යන මෙම නාමය ඡන්දය හා සිතට නැති බවයි. එම ඡන්දය හා සිත මගින් මාර්ගයට ද මෙම නාමය නැත. එසේ වන්නේ මන්ද? ඒ ඡන්දය හා සිත මාර්ගාංග නොවන බැවිනි.

ဈာနဿ သုညတာဒိနာမကတ္တာတိ ဧတေန ဣန္ဒြိယဗလာဒီနမ္ပိ မဂ္ဂသမ္ပယောဂတော သုညတာဒိနာမကတာ ဒဿိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သတိပိ ပစ္စနီကာမသနေ [Pg.122] န တဿ မဂ္ဂဿ တံ ပရိဗျတ္တံ ယထာ သရသတာတိ အာဟ ‘‘သရသပ္ပဓာနော’’တိ. ဒွီဟီတိ သရသပစ္စနီကေဟိ. အညနိရပေက္ခေဟီတိ အာဂမနနိရပေက္ခေဟိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ သရသတောဝ နာမလာဘေ အဝဝတ္ထာနာပတ္တိ သဗ္ဗဿ မဂ္ဂဿ သဗ္ဗနာမဘာဝါပတ္တိ ဟောတိ, တသ္မာ. အတ္တာဘိ…ပေ… မဂ္ဂါတိ တေန အာဂမနတော နာမလာဘဿ ပစ္စနီကတော နာမလာဘဘာဝံ ဒဿေတိ. သရသန္တရေတိ အနိမိတ္တဘာဝါဒိကေ. ပစ္စနီကသဟိတေန သရသေနာတိ သုညတာပ္ပဏိဟိတဘာဝေဟိ တဒါဂမနေဟိ. နိမိတ္တဂ္ဂဟဏာနိဝါရဏာတိ သင်္ခါရနိမိတ္တဂ္ဂါဟဿ အနိသေဓနတော. သုညတာပ္ပဏိဟိတဿေဝ မဂ္ဂဿ ဝုတ္တတ္တာ အနိစ္စတော ဝုဋ္ဌဟန္တဿ မဂ္ဂေါ ဣဓ အသင်္ဂဟိတော သိယာတိ အာသင်္ကိတွာ အာဟ ‘‘အနိစ္စာနုပဿနာ’’တိအာဒိ. သင်္ခါရေဟိ ဝုဋ္ဌာနံ န သိယာ, လက္ခဏေဟိ ဧဝ ဝုဋ္ဌာနံ သိယာတိ အဓိပ္ပာယော, လက္ခဏပဋိဝေဓော န သိယာ အတဒါရမ္မဏတ္တာတိ အတ္ထော. သင်္ခါရာနဉှိ ဟုတွာ အဘာဝဥဒယဗ္ဗယပဋိပီဠနာဝသဝတ္တနာကာရေသု အနိစ္စတာဒိလက္ခဏဝေါဟာရော.

‘ධ්‍යානය ශුන්‍යතා ආදී නාමයන්ගෙන් හැඳින්වේ’ යන්නෙන්, ඉන්ද්‍රිය බල ආදිය ද මාර්ගය හා සම්ප්‍රයුක්ත වීම නිසා ශුන්‍යතාදී නාමයන්ගෙන් හඳුන්වන බව දත යුතුය. ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් ප්‍රහීණ කළද, එම මාර්ගයට තම ස්වභාවය (සකල ලක්ෂණ) එතරම් ප්‍රකට නොවන හෙයින් ‘ස්වභාවය ප්‍රධාන කොට ඇත්තේ’ යැයි පවසන ලදී. ‘දෙකකින්’ යනු ස්වභාවික ප්‍රතිපක්ෂයන් දෙකකිනි. ‘අන්‍යයන් මත රඳා නොපවතින’ යනු ආගමනය (පැමිණීම) මත රඳා නොපවතින යන අර්ථයයි. ‘එබැවින්’ යනු යම් හෙයකින් ස්වභාවය අනුවම නාමය ලැබීමේදී අවිනිශ්චිත භාවයක් ඇති වේ නම්, සියලු මාර්ගයන්ට සියලු නාමයන් ලැබීමේ ප්‍රසංගයක් ඇති වන බැවිනි. ‘තම... පෙ... මාර්ග’ යන්නෙන් ආගමනයෙන් නාමය ලැබීම ප්‍රතිපක්ෂයෙන් නාමය ලැබීමක් බව දක්වයි. ‘අනෙක් ස්වභාවයන්හි’ යනු අනිමිත්ත භාවය ආදියෙහි ය. ‘ප්‍රතිපක්ෂය සහිත ස්වභාවයෙන්’ යනු ශුන්‍යතා සහ අප්පණිහිත භාවයන් සහිත වූ එම ආගමනයන්ගෙනි. ‘නිමිත්ත ග්‍රහණය වැළැක්වීමක් නොමැති බැවින්’ යනු සංස්කාර නිමිත්ත ග්‍රහණය කරගැනීම තහනම් නොවන බැවිනි. ශුන්‍යතා සහ අප්පණිහිත මාර්ගයන් ගැන පමණක් පැවසූ බැවින්, අනිත්‍යය කෙරෙන් මිදෙන (වුට්ඨාන වන) තැනැත්තාගේ මාර්ගය මෙහි ඇතුළත් නොවේ දැයි සැක කොට ‘අනිත්‍යානුපස්සනාව’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘සංස්කාරයන්ගෙන් මිදීමක් (වුට්ඨානයක්) සිදු නොවේ, ලක්ෂණයන්ගෙන්ම මිදීම සිදු වේ’ යන්න මෙහි අදහසයි. එම ලක්ෂණයන් අරමුණු නොකරන බැවින් ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධය සිදු නොවේ යනු අර්ථයයි. සංස්කාරයන්ගේ හටගෙන නැතිවීම, උදයව්‍යය, පීඩනය සහ වසඟයේ නොපැවතීම යන ආකාරයන්හි ‘අනිත්‍යතා’ ආදී ලක්ෂණ ව්‍යවහාරය පවතී.

အာကာရဝန္တေသု ဂဟိတေသု တဒါကာရောပိ ဂဟိတောယေဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘လက္ခဏာနိပိ ပဋိဝိဒ္ဓါနိ ဟောန္တိ တဒါကာရသင်္ခါရဂ္ဂဟဏတော’’တိ. ယထာဝုတ္တာဓိပ္ပာယေနာတိ ‘‘အနိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ ‘‘သင်္ခါရေသူ’’တိအာဒိနာဝ ဝုတ္တပ္ပကာရာဓိပ္ပာယေန. ဝိသုန္တိ သင်္ခါရေဟိ ဝိနိဝတ္တေတွာ.

ආකාර සහිත ධර්මයන් ග්‍රහණය කළ විට, එම ආකාරය ද ග්‍රහණය කළාම වන්නේ යැයි පවසමින් ‘එම ආකාර සහිත වූ සංස්කාරයන් ග්‍රහණය කිරීමෙන් ලක්ෂණයන් ද ප්‍රතිවේධ කළා වේ’ යැයි පවසන ලදී. ‘ඉහත කී අදහසින්’ යනු ‘අනිත්‍ය’ යනාදී වශයෙන් ද, ‘සංස්කාරයන්හි’ යනාදී වශයෙන් ද පැවසූ ප්‍රකාර අදහසින් ය. ‘වෙනම’ යනු සංස්කාරයන්ගෙන් වෙන් කොට ය.

လောကုတ္တရကုသလံ

ලෝකෝත්තර කුසලය

ပကိဏ္ဏကကထာဝဏ္ဏနာ

ප්‍රකීර්ණක කථා වර්ණනාව (විවිධ කරුණු පිළිබඳ විස්තරය)

ပဉ္စဓာ ဥဒ္ဒိသတိ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ အဇ္ဈတ္တဒုကဝသေန ရူပဒုကဝသေန စ ဘိန္ဒိတွာ အဘိန္ဒိတွာ စ နိမိတ္တဝစနေနေဝ ဥဒ္ဒိသတိ ပဝတ္တဿပိ သင်္ခါရနိမိတ္တဘာဝါနတိဝတ္တနတော ဝုဋ္ဌာတဗ္ဗတာသာမညတော စ. တေနေဝ ဥပါဒိန္နာနုပါဒိန္နဝသေန ပဝတ္တံ ဒွိဓာ ကတွာ နိဒ္ဒိသိတွာပိ ‘‘အယံ တာဝ နိမိတ္တေ ဝိနိစ္ဆယော’’တိ နိမိတ္တဝသေနေဝ နိဂမေတိ. ဧတ္ထ စ နိမိတ္တံ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါ, ပဝတ္တံ ပန အဇ္ဈတ္တမေဝါတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒိဝိသေသန္တိ ဗောဇ္ဈင်္ဂဈာနင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂါနံ အသဒိသတံ. အသမာပဇ္ဇိတုကာမတာသင်္ခါတာ ဝိတက္ကာဒိဝိရာဂဘာဝနာ အသမာပဇ္ဇိတုကာမတာဝိရာဂဘာဝနာ. ဣတရဿာတိ ပါဒကဇ္ဈာနာဒိကဿ. အတဗ္ဘာဝတောတိ ယထာဝုတ္တဝိရာဂဘာဝနာဘာဝဿ အဘာဝတော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ မဂ္ဂါသန္နာယ ဝိပဿနာယ သောမနဿသဟဂတတ္တေ မဂ္ဂဿ ပဌမာဒိဇ္ဈာနိကတာ စ ဥပေက္ခာသဟဂတတ္တေ [Pg.123] ပဉ္စမဇ္ဈာနိကတာ ဧဝ စ တဗ္ဗသေန စ ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒီနံ ဝိသေသောတိ တေသံ နိယမေ အာသန္နကာရဏံ ပဓာနကာရဏဉ္စ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာ, န ဧဝံ ပါဒကဇ္ဈာနာဒယောတိ.

පස් ආකාරයකින් දක්වයි; එනම් පඤ්ච උපාදානස්කන්ධයන් ආධ්‍යාත්මික වශයෙන් ද, රූප වශයෙන් ද බෙදා සහ නොබෙදා නිමිත්ත යන වචනයෙන්ම දක්වයි. පැවැත්ම (පවත්ත) යන්න සංස්කාර නිමිත්ත යන ස්වභාවය ඉක්මවා නොයන බැවින් සහ මිදීමේ (වුට්ඨාන) සාමාන්‍ය ස්වභාවය පවතින බැවිනි. එහෙයින්ම උපාදින්න සහ අනුපාදින්න වශයෙන් පවතින ප්‍රභේද දෙකක් කොට දක්වා ද, ‘මේ වනාහි නිමිත්ත පිළිබඳ විනිශ්චයයි’ කියා නිමිත්ත වශයෙන්ම නිගමනය කරයි. මෙහි නිමිත්ත යනු ආධ්‍යාත්මික සහ බාහිර දෙකම වේ, නමුත් ‘පවත්ත’ (පැවැත්ම) යනු ආධ්‍යාත්මිකය පමණි; මෙය ඔවුන්ගේ විශේෂත්වයයි. ‘බොජ්ඣංගාදී විශේෂය’ යනු බොජ්ඣංග, ධ්‍යානංග සහ මාර්ගාංගයන්ගේ අසමානත්වයයි. සම වැදීමට අකමැති වීම යනුවෙන් හැඳින්වෙන විතක්කාදී විරාග භාවනාව නම් සම වැදීමට අකමැති වීමේ විරාග භාවනාවයි. ‘අනෙකාගේ’ යනු පාදක ධ්‍යාන ආදියෙහි ය. ‘එබඳු ස්වභාවයක් නොවන බැවින්’ යනු ඉහත කී විරාග භාවනා ස්වභාවය නොමැති බැවිනි. මෙයින් පවසන්නේ මෙයයි - මාර්ගයට ආසන්න විපස්සනාව සෝමනස්ස සහගත වූ විට මාර්ගය ප්‍රථම ධ්‍යානාදී ස්වභාවයක් ගනී, උපේක්ෂා සහගත වූ විට පස්වන ධ්‍යාන ස්වභාවයක් ගනී; ඒ අනුව බොජ්ඣංගාදීන්ගේ විශේෂය සිදු වේ. ඔවුන්ගේ නියමයට ආසන්න හේතුව සහ ප්‍රධාන හේතුව වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාවයි, පාදක ධ්‍යාන ආදිය එසේ නොවේ.

ဣဒါနိ အပါဒကပဌမဇ္ဈာနပါဒကာနံ ပကိဏ္ဏကသင်္ခါရပဌမဇ္ဈာနာနိ သမ္မသိတွာ နိဗ္ဗတ္တိတာနဉ္စ မဂ္ဂါနံ ဧကန္တေန ပဌမဇ္ဈာနိကဘာဝတော ဝိပဿနာနိယမောယေဝေတ္ထ ဧကန္တိကော ပဓာနဉ္စာတိ ဣမမတ္ထံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘ဝိပဿနာနိယမေနေဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဣတရေတိ ဒုတိယဇ္ဈာနိကာဒိမဂ္ဂါ. ပါဒကဇ္ဈာနာတိက္ကန္တာနံ အင်္ဂါနံ အသမာပဇ္ဇိတုကာမတာဝိရာဂဘာဝနာဘူတာ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာ အဓိဋ္ဌာနဘူတေန ပါဒကဇ္ဈာနေန အာဟိတဝိသေသာ မဂ္ဂဿ ဈာနင်္ဂါဒိဝိသေသနိယာမိကာ ဟောတီတိ ‘‘ပါဒကဇ္ဈာနဝိပဿနာနိယမေဟီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယထာ စ အဓိဋ္ဌာနဘူတေန ပါဒကဇ္ဈာနေန, ဧဝံ အာရမ္မဏဘူတေန သမ္မသိတဇ္ဈာနေန ဥဘယသဗ္ဘာဝေ အဇ္ဈာသယဝသေန အာဟိတဝိသေသာ ဝိပဿနာ နိယမေတီတိ အာဟ ‘‘ဧဝံ သေသဝါဒေသုပိ…ပေ… ယောဇေတဗ္ဗော’’တိ.

දැන් පාදක ධ්‍යානයක් රහිත වූ ප්‍රථම ධ්‍යානය පාදක කොටගත් ප්‍රකීර්ණක සංස්කාර ප්‍රථම ධ්‍යානයන් මෙනෙහි කොට (සම්මසනය කොට) උපදවනු ලබන මාර්ගයන් ඒකාන්තයෙන්ම ප්‍රථම ධ්‍යාන ස්වභාවික වන බැවින්, මෙහිදී විපස්සනා නියමයම ඒකාන්ත වූවක් ද ප්‍රධාන වූවක් ද වේ යන මේ අර්ථය පැහැදිලි කරමින් ‘විපස්සනා නියමයෙන්ම’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘අනෙක්’ යනු ද්විතීයික ධ්‍යානාදී මාර්ගයන් ය. පාදක ධ්‍යානය ඉක්මවා ගිය අංගයන් කෙරෙහි සම වැදීමට අකමැති වීමේ විරාග භාවනාව වූ වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව, අධිෂ්ඨාන වශයෙන් පවතින පාදක ධ්‍යානයෙන් ඇති කරන ලද විශේෂය නිසා මාර්ගයේ ධ්‍යානංගාදී විශේෂයන්ගේ නියාමකයා වේ. එබැවින් ‘පාදක ධ්‍යාන හා විපස්සනා නියමයන්ගෙන්’ යැයි පවසන ලදී. අධිෂ්ඨාන වූ පාදක ධ්‍යානයෙන් මෙන්ම, අරමුණු වූ සම්මසිත ධ්‍යානයෙන් ද යන මේ දෙකම පවතින කල්හි අදහස (අජ්ඣාසය) අනුව ඇතිවන විශේෂිත විපස්සනාව විසින් (මාර්ගය) නියම කරනු ලබයි. එබැවින් ‘මෙසේ සෙසු මතයන්හි ද... පෙ... යෙදිය යුතුය’ යැයි පවසන ලදී.

ပါဒကဇ္ဈာနသင်္ခါရေသူတိ ပဌမဇ္ဈာနသင်္ခါရေသု. ‘‘ပဌမဇ္ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၃၅၀) ဟိ ဝုတ္တံ. တံတံဝိရာဂါဝိရာဂဘာဝနာဘာဝေနာတိ ဝိတက္ကာဒီနံ ဝိရဇ္ဇနာဝိရဇ္ဇနဘာဝနာဘာဝေန. တေန အာရမ္မဏဇ္ဈာနဿပိ ဝိပဿနာယ ဝိသေသာဓာနံ ဥပနိဿယတမာဟ.

‘පාදක ධ්‍යාන සංස්කාරයන්හි’ යනු ප්‍රථම ධ්‍යාන සංස්කාරයන්හි ය. ‘ප්‍රථම ධ්‍යානය පාදක කොටගෙන’ යැයි පවසන ලදී. ‘ඒ ඒ විරාග සහ අවිරාග භාවනා ස්වභාවයෙන්’ යනු විතර්ක ආදී ධර්මයන් කෙරෙහි ඇලීම දුරු කිරීම හෝ නොකිරීමේ භාවනා ස්වභාවයෙනි. ඒ මගින් අරමුණු වූ ධ්‍යානයට ද විපස්සනාවේ විශේෂයක් ඇති කිරීමට උපනිශ්‍රය වන බව පවසයි.

ပါဒကဇ္ဈာနသမ္မသိတဇ္ဈာနာနိယေဝ ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒိဝိသေသာနံ ဥပနိဿယော ကာရဏန္တိ ပါဒကဇ္ဈာနသမ္မသိတဇ္ဈာနုပနိဿယော, တဿ သဗ္ဘာဝေ. တဒဘာဝါဘာဝတောတိ တဿ အဇ္ဈာသယဿ အဘာဝါဘာဝတော.

පාදක ධ්‍යානය සහ සම්මසිත ධ්‍යානය යන මේවාම බොජ්ඣංගාදී විශේෂයන්ට උපනිශ්‍රය වූ හේතුව වේ යනු ‘පාදක ධ්‍යාන සම්මසිත ධ්‍යාන උපනිශ්‍රය’ යන්නයි, එය පවතින කල්හි ය. ‘එය නොමැති වීමක් නොමැති බැවින්’ යනු එම අදහස (අජ්ඣාසය) නොමැති වීමක් නොමැති බැවිනි.

စတုတ္ထဇ္ဈာနိကဿ မဂ္ဂဿ အာရုပ္ပေ အရူပဇ္ဈာနမေဝ ပါဒကံ သိယာတိ အာဟ ‘‘စတုတ္ထဇ္ဈာနိကဝဇ္ဇာန’’န္တိ. အရိယမဂ္ဂဿ ဩဠာရိကင်္ဂါတိက္ကမနူပနိဿယာ ဝိပဿနာယ အဓိဋ္ဌာနာရမ္မဏဘူတာ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒယော. ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟီတိ ပဉ္စဟိ ဈာနင်္ဂေဟိ. ‘‘တံတံဝါဒေဟိ ပညာပိယမာနာနိ ပါဒကဇ္ဈာနာဒီနိ ဝါဒသဟစာရိတာယ ‘ဝါဒါ’တိ ဝုစ္စန္တီ’’တိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘တယောပေတေ ဝါဒေ’’တိ အာဟ. ဝဒန္တိ ဧတေဟီတိ ဝါ ဝါဒကရဏဘူတာနိ ပါဒကဇ္ဈာနာဒီနိ ဝါဒါ.

සිව්වන ධ්‍යානයට අයත් මාර්ගයේදී, අරූප භවයන්හි අරූප ධ්‍යානයම පාදක විය යුතු බැවින් ‘සිව්වන ධ්‍යානයට අයත් ඒවා හැර’ යැයි පවසන ලදී. ආර්ය මාර්ගයේ රූපාදී ඕලාරික අංගයන් ඉක්මවා යාමට උපනිශ්‍රය වන විපස්සනාවට අධිෂ්ඨාන අරමුණු වූයේ ද්විතීයික ධ්‍යානාදීන් ය. ‘අංග පහකින්’ යනු ධ්‍යාන අංග පහකිනි. ‘ඒ ඒ මතයන් (වාදයන්) මගින් පෙන්වා දෙනු ලබන පාදක ධ්‍යාන ආදිය එම වාදයන් හා එක්ව පවතින බැවින් වාදයන් ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ’ යන අදහසින් ‘මේ වාදයන් තුනම’ යැයි පවසන ලදී. එසේත් නැතිනම් මේවා මගින් (කරුණු) පවසන හෙයින් වාදයන්ට හේතු වූ පාදක ධ්‍යාන ආදිය ‘වාද’ නම් වේ.

ဝိပါကသန္တာနဿ…ပေ… [Pg.124] သုသင်္ခတတ္တာတိ ဧတေန ယသ္မိံ သန္တာနေ ကမ္မံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇမာနမေဝ ကိဉ္စိ ဝိသေသာဓာနံ ကရောတီတိ ဒီပေတိ. ယတော တသ္မိံယေဝ သန္တာနေ တဿ ဝိပါကော, နာညတ္ထ.

‘විපාක සන්තතියේ... පෙ... මැනවින් සකස් වූ බැවින්’ යන්නෙන්, යම් සන්තතියක කර්මය උපදී ද, එහිම උපදින්නා වූ කිසියම් විශේෂිත බලයක් ඇති කරන බව පෙන්වා දෙයි. මන්දයත්, එම සන්තතියේම එහි විපාකය ඇති වන බැවිනි, අන් තැනක නොවේ.

ပုရိမာနုလောမံ ဝိယ တန္တိ ယထာ ဂေါတြဘုဋ္ဌာနေ ဥပ္ပန္နာနုလောမတော ပုရိမအနုလောမဉာဏံ တံ ဂေါတြဘုဋ္ဌာနေ ဥပ္ပန္နာနုလောမံ အနုဗန္ဓတိ, ဧဝံ. တဒပီတိ ဂေါတြဘုဋ္ဌာနေ ဥပ္ပန္နာနုလောမဉာဏမ္ပိ အညံ အနုလောမဉာဏမေဝ အနုဗန္ဓေယျ, တဿ အနန္တရံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ. သာ ဘူမီတိ သာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓသင်္ခါတာ ကိလေသာနံ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနတာယ ဘူမိ. ဧကော ဘဝေါတိ ဂဟေတွာ ဝုတ္တန္တိ ဧတေန သတ္တ ဘဝေ ဒွေ ဘဝေတိ ဣဒမ္ပိ အဓိပ္ပာယဝသေန နေတဗ္ဗတ္ထံ, န ယထာရုတဝသေနာတိ ဒဿေတိ. တတ္ထာယံ အဓိပ္ပာယော – ဧကဝါရံ ကာမာဝစရဒေဝေသု ဧကဝါရံ မနုဿေသူတိ ဧဝမ္ပိ မိဿိတူပပတ္တိဝသေန တေသု ဧကိဿာ ဧဝ ဥပပတ္တိယာ အယံ ပရိစ္ဆေဒေါ. ယံ ပန ‘‘န တေ ဘဝံ အဋ္ဌမမာဒိယန္တီ’’တိ (ခု. ပါ. ၆.၉; သု. နိ. ၂၃၂) ဝုတ္တံ, တမ္ပိ ကာမာဝစရဘဝံယေဝ သန္ဓာယာဟ. မဟဂ္ဂတဘဝါနံ ပရိစ္ဆေဒေါ နတ္ထီတိ ဝဒန္တိ. တထာ ‘‘ဌပေတွာ ဒွေ ဘဝေ’’တိ ဧတ္ထာပိ ကာမာဝစရဒေဝမနုဿဘဝါနံ မိဿကဝသေနေဝ, တသ္မာ ကာမဓာတုယံ ယေ ဒွေ ဘဝါတိ ကာမာဝစရဒေဝမနုဿဝသေန ယေ ဒွေ ဘဝါတိ အတ္ထော. ပုရိမဝိကပ္ပေသု ပုဂ္ဂလဘေဒေန ပဋိပဒါ ဘိန္ဒိတွာ ကဿစိ စလတီတိ, ကဿစိ န စလတီတိ ကတွာ ‘‘စလတိ ဧဝါ’’တိ အဝဓာရဏမန္တရေန အတ္ထော ဝုတ္တော. ယသ္မာ ပန အဋ္ဌကထာယံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၃၅၀ လောကုတ္တရကုသလပကိဏ္ဏကကထာ) ‘‘ယထာ စ ပဋိပဒါ, ဧဝံ အဓိပတိပိ စလတိ ဧဝါ’’တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ သဗ္ဗေသမ္ပိ ပဋိပဒါသု အဘေဒေန ဂဟိတာသု ဧကန္တေန စလနံ သမ္ဘဝတီတိ ‘‘စလတိစ္စေဝ ဝုတ္တံ, န န စလတီ’’တိ တတိယဝိကပ္ပော စလနာဝဓာရဏော ဝုတ္တော.

පෙර අනුලෝම ඥානය මෙන්ම, ගෝත්‍රභූ අවස්ථාවෙහි උපන් අනුලෝමයට පසුව ඇති වන අනුලෝම ඥානය එම ගෝත්‍රභූ අවස්ථාවේ උපන් අනුලෝමය අනුගමනය කරයි; එසේමයි. ‘එයද’ යන්නෙන් ගෝත්‍රභූ අවස්ථාවේ උපන් අනුලෝම ඥානය ද වෙනත් අනුලෝම ඥානයක්ම අනුගමනය කරයි, එනම් එයට අනතුරුව උපදියි. ‘එම භූමිය’ යනු පංච උපාදානස්කන්ධ සංඛ්‍යාත ක්ලේශයන්ගේ උපතට ස්ථානය වන බැවින් එය භූමියයි. ‘එක් භවයක්’ යන්න ගෙන කියන ලද්දේ, මෙයින් ‘සත් භවයක්’ හෝ ‘දෙභවයක්’ යන්නද අභිප්‍රාය වශයෙන් ගත යුතු බව මිස වචනාර්ථයම නොගත යුතු බව පෙන්වීමටය. එහි අදහස මෙසේය - එක් වරක් කාමාවචර දෙවියන් අතර සහ එක් වරක් මිනිසුන් අතර වශයෙන් මිශ්‍රව උපත ලබන බැවින්, ඔවුන් අතර එක් උපතක් ලෙසම මෙම පරිච්ඡේදය දක්වා ඇත. යම් තැනක ‘ඔවුහු අටවන භවයක් ඇති නොකරති’ (ඛු. පා. 6.9; සු. නි. 232) යනුවෙන් පවසන ලද්දේද, එය කාමාවචර භවයම අරභයා පවසන ලද්දකි. මහග්ගත භවයන්ගේ පරිච්ඡේදයක් (සීමාවක්) නැතැයි කියති. එමෙන්ම ‘භවයන් දෙකක් ඉතිරිව තිබියදී’ යන මෙහිද කාමාවචර දේව හා මනුෂ්‍ය භවයන්ගේ මිශ්‍ර භාවයම සලකා ඇත. එබැවින් කාමධාතුවෙහි ඇති භවයන් දෙක, එනම් කාමාවචර දේව හා මනුෂ්‍ය වශයෙන් පවතින භවයන් දෙක එහි අර්ථයයි. පෙර විකල්පයන්හි පුද්ගල භේදය අනුව ප්‍රතිපදාව වෙනස් වී ඇතැමෙකුට චලනය වන බවත්, ඇතැමෙකුට චලනය නොවන බවත් සලකා ‘චලනය වේමය’ යන ස්ථිර නිගමනයකින් තොරව අර්ථය පවසන ලදී. නමුත් අට්ඨකථාවෙහි (ධ. ස. අ. 350 ලෝකුත්තර කුසල ප්‍රකීර්ණක කථා) ‘ප්‍රතිපදාව යම් සේද, අධිපති ධර්මයද එසේම චලනය වේමය’ යනුවෙන් පැවසූ බැවින්, සියලු ප්‍රතිපදාවන්හි භේදයක් නොමැතිව ගත් විට ඒකාන්තයෙන්ම සැලීම (චලනය) ඇති විය හැකි බැවින් ‘චලනය වේමයැයි පවසන ලදී, චලනය නොවේ යැයි නොවේ’ යනුවෙන් තෙවන විකල්පයෙහි චලනය වීමේ නිගමනය දක්වන ලදී.

လောကုတ္တရကုသလပကိဏ္ဏကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ලෝකෝත්තර කුසල ප්‍රකීර්ණක කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ပဌမမဂ္ဂဝီသတိမဟာနယဝဏ္ဏနာ

ප්‍රථම මාර්ග විසි මහා නය වර්ණනාව.

၃၅၇. ဈာနမဂ္ဂါဒိပရိယာယေဟိ ကထိတေ ဗောဇ္ဈနကာတိ အဓိပ္ပေတာ, ဝိသေသတော ပုဗ္ဗဘာဂေ ‘‘ဈာနံ ဘာဝေမိ မဂ္ဂံ ဘာဝေမီ’’တိ ပဝတ္တဇ္ဈာသယာ ဟောန္တီတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ယဿ ပုဗ္ဗဘာဂေ’’တိအာဒိမာဟ.

357. ධ්‍යාන මාර්ගාදි ක්‍රමයන්ගෙන් කියන ලද බැවින් මොවුන් ‘බෝධ්‍යංග’ (බෝධියට අංග) ලෙස අදහස් කරන ලදී. විශේෂයෙන් පූර්වභාගයේදී ‘මම ධ්‍යානය වඩමි, මාර්ගය වඩමි’ යනුවෙන් පවතින අදහස් ඇති පුද්ගලයන් උදෙසා ‘යමෙකුගේ පූර්වභාගයේදී’ යනාදිය පැවසීය.

၃၅၈. ဥပနိဿယဝသေနာတိ [Pg.125] တထာ စိတ္တပ္ပဝတ္တိသင်္ခါတေန ပုဗ္ဗဘာဂါဘိသင်္ခါရေန. တေနေဝါဟ ‘‘ယဿ ဟီ’’တိအာဒိ. တဒနုရူပဗလာတိ အဓိပတိပစ္စယလာဘေန သတ္တိဝိသေသယောဂမာဟ. ယဒိ ပုဗ္ဗဘာဂါဘိသင်္ခါရဝသေန ဆန္ဒာဒီနံ အဓိပတိဘာဝေါ, ကိမတ္ထမေတေယေဝ ဧဝံ ဝုတ္တာ, နနု သဒ္ဓါဒီနမ္ပိ ပုဗ္ဗဘာဂါဘိသင်္ခါရော လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘သေသဓမ္မာန’’န္တိအာဒိ. အတံသဘာဝတ္တာတိ သမ္ပယုတ္တေဟိ သာတိသယမနုဝတ္တိတဗ္ဗဘာဝရဟိတတ္တာ. ကိဉ္စာပိ ဟိ သဒ္ဓါဒယောပိ ဣန္ဒြိယပစ္စယတာယ သမ္ပယုတ္တေဟိ အနုဝတ္တယန္တိ, ဧကသ္မိံ ပန စိတ္တုပ္ပာဒေ သမဓုရေန အညေန ဝိနာ သမ္ပယုတ္တေဟိ အနုဝတ္တနီယဘာဝေါ န တေသံ ယထာ ဆန္ဒာဒီနန္တိ တေယေဝ အဓိပတိဘာဝေန ဝုတ္တာ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဣန္ဒြိယသဟဇာတာဓိပတိပစ္စယာနံ ဝိသေသော ပရိဗျတ္တော ဟောတိ.

358. ‘උපනිශ්‍රය වශයෙන්’ යනු සිතේ පැවැත්ම සංඛ්‍යාත පූර්වභාග අභිසංස්කාරයෙනි. ඒ නිසාම ‘යමෙකුට’ යනාදිය පැවසීය. ‘ඊට අනුරූප බල ඇති’ යන්නෙන් අධිපති ප්‍රත්‍යය ලැබීමෙන් ශක්ති විශේෂයක් ඇති වීම පවසයි. ඉදින් පූර්වභාග අභිසංස්කාරය නිසා ඡන්දය ආදියට අධිපති භාවය ලැබේ නම්, මොවුන්ම පමණක් මෙසේ කියන්නේ මන්ද, ශ්‍රද්ධාදීන්ටද පූර්වභාග අභිසංස්කාරය ලැබෙනු නොවේදැයි විමසා ‘සෙසු ධර්මයන්ගේ’ යනාදිය පැවසීය. ‘එබඳු ස්වභාවයක් නොමැති බැවින්’ යනු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් විසින් අතිශයින් අනුගමනය කළ යුතු ස්වභාවය ඔවුන් තුළ නොමැති බැවිනි. ශ්‍රද්ධා ආදියද ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය වශයෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අනුගමනය කරවුවද, ඡන්දය ආදින් මෙන් එක් චිත්තෝත්පාදයකදී තමාට සමාන වූ වෙනත් ධර්මයක් නොමැතිව සම්ප්‍රයුක්තයන් විසින් අනුගමනය කළ යුතු අධිපති ස්වභාවයක් ඔවුන්ට නැත. මෙසේ කිරීමෙන් ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය හා සහජාත අධිපති ප්‍රත්‍යයන්ගේ වෙනස පැහැදිලි වේ.

စတုမဂ္ဂနယသဟဿဝဏ္ဏနာ

සතර මාර්ග නය සහස්‍ර වර්ණනාව.

၃၆၂. မာနဿ ဒိဋ္ဌိသဒိသာ ပဝတ္တိ. တထာ ဟိ သော အဓိပတိ ဝိယ အညာဓိပတိနာ ဒိဋ္ဌိယာ သဟ နပ္ပဝတ္တတီတိ. ဧကဒေသ…ပေ… ဥပမာ ဟောတိ, န သဗ္ဗသာမညေန, ဣတရထာ သူရိယတ္ထင်္ဂမနေ အန္ဓကာရာဝတ္ထရဏံ ဝိယ အဂ္ဂမဂ္ဂတိရောဓာနေ သစ္စပဋိစ္ဆာဒကတမပ္ပဝတ္တိ အာပဇ္ဇေယျာတိ အဓိပ္ပာယော. အညမညန္တိ အညေ အညေ. ‘‘အာနီတံ ဣဒံ သုတ္တ’’န္တိ ဝိဘတ္တိ ပရိဏာမေတဗ္ဗာ. ယထာဝုတ္တနယေနာတိ ဣမိဿာ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တနယေန. န ဥပမာယ ဝုတ္တတ္တာတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ န ဥပမာယ ဝုတ္တဘာဝတော. ယထာဝုတ္တနယေနာတိ ဝါ ဧတသ္မိံ သုတ္တေ ဝုတ္တပ္ပကာရေန နယေန ဣမိဿာ အဋ္ဌကထာယံ ဥပမာယ န ဝုတ္တတ္တာ. အဝယဝါ ဝိယ ဟောန္တိ, ယေန တေ စေတသိ နိယုတ္တာ, စိတ္တဿ ဧတေတိ စ စေတသိကာတိအာဒိနာ ဝုစ္စန္တိ, န ပန ‘‘ဖဿိကာ’’တိအာဒိနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

362. මානයේ පැවැත්ම දෘෂ්ටියට සමාන වේ. මන්දයත්, එම මානය නම් වූ අධිපතියා වෙනත් අධිපතියෙකු වූ දෘෂ්ටිය සමඟ එක්ව නොපවතින බැවිනි. එක් දේශයක...පෙ... උපමාව ගැලපේ මිස සර්ව සාධාරණව නොවේ. එසේ නොවන්නේ නම් සූර්යයා බැසයෑමේදී අන්ධකාරය පැතිරෙන්නාක් මෙන්, අර්හත් මාර්ගය වැසී යාමේදී සත්‍යය වසා දමන මෝහයේ පැවැත්මක් සිදු වීමට ඉඩ ඇත. ‘අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන්’ යනු එකිනෙකාට වෙනස් වූ බවයි. ‘මෙම සූත්‍රය ගෙන එන ලදී’ යන්නෙහි විභක්තිය වෙනස් කළ යුතුය. ‘ඉහත කී නයට අනුව’ යනු මෙම අට්ඨකථාවෙහි පැවසූ ක්‍රමයටයි. ‘උපමාවෙන් නොකියන ලද බැවින්’ යනු මෙම සූත්‍රයෙහි උපමාවක් මඟින් දක්වා නොමැති බැවිනි. ‘ඉහත කී නයට අනුව’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, මෙම සූත්‍රයෙහි දක්වා ඇති ක්‍රමයට අනුව මෙම අට්ඨකථාවෙහි උපමාවෙන් දක්වා නැති බවයි. අවයවයන් මෙන් පවතින බැවින් ද, සිතෙහි යෙදී පවතින බැවින් ද, සිතට අයත් වන බැවින් ද මේවා ‘චෛතසික’ ආදී නම්වලින් හඳුන්වනු ලැබේ. එහෙත් ‘ඵස්සික’ ආදී ලෙස නොහඳුන්වන බව දත යුතුය.

ကုသလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කුසල කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

အကုသလပဒံ

අකුසල පදය.

ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရော

ධම්මුද්දේස වාරය.

ပဌမစိတ္တဝဏ္ဏနာ

ප්‍රථම චිත්ත වර්ණනාව.

၃၆၅. ခဏတ္တယဿ အကုသလေသု အသမ္ဘဝတော သမဝါယကာလဟေတုသမူဟတ္ထော သမယ-သဒ္ဒေါ. လောဘာဘိဘူတာယ ဧဝ ဣဋ္ဌာရမ္မဏသ္မိံ ဣတရတြ [Pg.126] စ ဣဋ္ဌာကာရဂ္ဂဟဏဝသေန သောမနဿသဟဂတဘာဝေါတိ ဧဝမာဒိံ သန္ဓာယ ‘‘ယထာနုရူပ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ကိလေသာတုရတာယ အနာရောဂျဋ္ဌေန ကိလေသဝဇ္ဇသဗ္ဘာဝတော သာဝဇ္ဇဋ္ဌေန အဝိဇ္ဇာသမ္ဘူတတာယ အကောသလျသမ္ဘူတဋ္ဌေန အကုသလ’’န္တိ စ ‘‘သာဝဇ္ဇဒုက္ခဝိပါကလက္ခဏံ, အနတ္ထဇနနရသံ, သံကိလေသပစ္စုပဋ္ဌာနံ, အယောနိသောမနသိကာရပဒဋ္ဌာနံ, ဂါရယှဘာဝတော ဝါ သာဝဇ္ဇလက္ခဏံ, သံကိလေသဘာဝရသံ, အနိဋ္ဌဝိပါကပစ္စုပဋ္ဌာနံ, ယထာဝုတ္တပဒဋ္ဌာနမေဝါ’’တိ စ ဧဝမာဒိနာ ဝုတ္တနယေန အနုဂန္တဗ္ဗတာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဝုတ္တနယံ အနုဂန္တွာ’’တိ.

365. අකුසලයන්හි ක්ෂණත්‍රය (උත්පාද, ස්තිති, භංග) සිදු නොවන බැවින්, සමවාය, කාලය සහ හේතු සමූහය යන අර්ථයෙන් ‘සමය’ ශබ්දය යෙදේ. ලෝභයෙන් මැඩුණු කල්හි ඉෂ්ට අරමුණෙහිද, අනෙක් අරමුණෙහිද ඉෂ්ට ස්වරූපයක් ගැනීමෙන් සෝමනස්ස සහගත භාවය ඇති වීම ආදිය සලකා ‘යථානුරූපව’ යැයි පවසන ලදී. ‘ක්ලේශයන්ගෙන් රෝගී වූ බැවින් නිරෝගී නොවන අර්ථයෙන්ද, ක්ලේශ නමැති වරද පවතින බැවින් සාවද්‍ය අර්ථයෙන්ද, අවිද්‍යාවෙන් උපන් බැවින් අකෞශල්‍යයෙන් හටගත් අර්ථයෙන්ද අකුසලය’ කියාද, ‘සාවද්‍ය වූ දුක් විපාක ලක්ෂණ ඇති, අනර්ථය සිදු කරන ස්වභාව ඇති, සංක්ලේශයන් ප්‍රකට කරන, අයෝනිසෝ මනසිකාරය පදට්ඨානය (ආසන්න හේතුව) කොට ඇති බව හෝ නින්දා කටයුතු බැවින් සාවද්‍ය ලක්ෂණය ඇති, කිලිටි ස්වභාව ඇති, අනිෂ්ට විපාක ප්‍රකට කරන, ඉහත කී පදට්ඨානයම ඇති බව’ ආදී වශයෙන් දක්වන ලද ක්‍රමය අනුව යා යුතු බැවින් ‘වදාළ ක්‍රමය අනුගමනය කර’ යැයි පවසන ලදී.

ဂတံ ဂမနံ ပဝတ္တီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဂတမတ္တံ ဂတိမတ္တံ ဂဟဏမတ္တ’’န္တိ. ဒိဋ္ဌိယာ ဟိ ဂတိ ပဝတ္တိ ဧဝါတိ. အာသန္နကာရဏတ္တာတိ ပဒဋ္ဌာနတာယ, ယောနိသောမနသိကာရော ဝိယ ဟိ ကုသလဿ အယောနိသောမနသိကာရော အကုသလဿ အစ္စာသန္နဟေတု. တထာ ဟိ သတိပိ အသဒ္ဓမ္မသဝနာဒိကာရဏေ အယောနိသော အနာဝဇ္ဇိတေ အဝဝတ္ထာပိတေ စ နတ္ထိ အကုသလပ္ပဝတ္တိ. တထာ စ ဝက္ခတိ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘အယောနိသော အကုသလ’’န္တိ. ဧတေန ဧကန္တကာရဏတာ စ ဝုတ္တတ္ထာ ဟောတိ. ပဋိသင်္ခါ သီတာဒိခမနံ အပ္ပမာဒဝိဟာရောတိ ဝုတ္တံ ‘‘အပ္ပမဇ္ဇနံ ခမန’’န္တိ. တေန သတိသံဝရောတိ ဣဓ ခန္တိသံဝရော ဝုတ္တောတိ အဓိပ္ပာယော ဣန္ဒြိယသံဝရဿ ဝုတ္တတ္တာ. ပဟာနသံဝရောတိ ဝီရိယသံဝရော. သော ဟိ ‘‘ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတိ ပဇဟတီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၆; အ. နိ. ၄.၁၄; ၆.၅၈) ဝုတ္တောတိ.

‘ගිය’ (ගති) යනු පැවැත්ම යන අර්ථය ගෙන ‘ගිය මාත්‍රය, ගති මාත්‍රය, ග්‍රහණ මාත්‍රය’ යනුවෙන් පවසන ලදී. දෘෂ්ටියෙහි පැවැත්මම ගතියයි. ‘ආසන්න හේතුවක් වන බැවින්’ යනු පදට්ඨාන භාවයෙනි. යෝනිසෝ මනසිකාරය කුසලයට මෙන් අයෝනිසෝ මනසිකාරය අකුසලයට ඉතා ආසන්න හේතුවයි. එසේම අසද්ධර්ම ශ්‍රවණය ආදී හේතු තිබුණද, අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් මෙනෙහි නොකළහොත් අකුසල පැවැත්මක් ඇති නොවේ. එමෙන්ම අට්ඨකථාවෙහි ‘අයෝනිසෝ මනසිකාරය අකුසලය’ යැයි පවසනු ඇත. මෙයින් ඒකාන්ත හේතුවක් වන බවද කියවුණි. ‘පටිසංඛා’ යනු සීතල ආදිය ඉවසීම සහ අප්‍රමාදීව වාසය කිරීම බැවින් ‘අප්‍රමාදී බව සහ ඉවසීම’ යැයි පවසන ලදී. මෙහිදී ඉන්ද්‍රිය සංවරය ගැන පවසා ඇති බැවින් සති සංවරයෙන් මෙහිදී ‘ඛන්ති සංවරය’ (ඉවසීමෙන් යුත් සංවරය) අදහස් කළ බව තේරුම් ගත යුතුය. ‘පහාන සංවරය’ යනු වීර්ය සංවරයයි. එය ‘උපන් කාම විතර්කය ඉවසා නොසිටියි, ප්‍රහීණ කරයි’ (ම. නි. 1.26; අ. නි. 4.14; 6.58) ආදී වශයෙන් දක්වා ඇත.

သမ္မာပဋိပတ္တိယာ ပဋိပက္ခဘာဝေန ဂဟေတဗ္ဗတာကာရော မောဟော သမ္မာပဋိပတ္တိပဋိပက္ခဘာဝဂ္ဂဟဏာကာရော. တေန ဟိ နိဝုတာ န သမ္မာ ပဋိပဇ္ဇန္တိ. အဘိဇ္ဈာယ ဝိသေသယောဂေါ ကမ္မပထပ္ပတ္တိ.

සම්මා ප්‍රතිපත්තියට විරුද්ධ ස්වභාවයෙන් යුක්තව එය ග්‍රහණය කරගන්නා ආකාරය මෝහයයි. මෝහයෙන් වැසුණු තැනැත්තෝ නිවැරදි ලෙස පිළිපදින්නේ නැත. අභිධ්‍යාවේ විශේෂ සම්බන්ධය කර්ම පථයට පැමිණීමයි.

အနုပပရိက္ခာ မောဟော. သော စေတ္ထ ဒိဋ္ဌိရဟိတော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒိဋ္ဌိသဟိတဿ ပန ဒိဋ္ဌိယာ အနုဝိဓာယကတ္တာ တဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟဏန္တိ. အဝတ္ထုသ္မိန္တိ အသဒ္ဒဟနီယေ ဝတ္ထုသ္မိံ. သာနုနယော အဓိမောက္ခောတိ မောဟဒိဋ္ဌီနံ သဒ္ဓါပတိရူပတမာဟ. အဟိရိကာနောတ္တပ္ပမောဟာဒီဟိ ပမဇ္ဇနတော အဟိရိကာဒီဟိ ကာရဏေဟိ. အာရက္ခရဟိတစိတ္တေတိ စိတ္တဿ သတိဝိရဟတံယေဝ ဒဿေတိ. အာရက္ခပစ္စုပဋ္ဌာနာ ဟိ သတီတိ. ဧတေန ‘‘အဿဒ္ဓိယစိတ္တေ အန္ဓဗာလစိတ္တေ’’တိ ပဒဒွယံ ဝုတ္တတ္ထံ ဟောတိ. ဥပနာဟာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန [Pg.127] ရာဂါဒယော သင်္ဂယှန္တိ. ရာဂါဒီနံ ပရိယုဋ္ဌာနာဒိသဘာဝတာယ ‘‘အဝိသေသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ ဝိသေသဿ ဧကစ္စဿ အသမ္ဘဝတော. ဣဓာတိ, ဣမသ္မိံ စိတ္တေ. နိပ္ဖာဒေတဗ္ဗေ ပယောဇနေ ဘုမ္မံ ‘‘စမ္မသ္မိံ ဒီပိနံ ဟန္တီ’’တိ (ဝဇိရ. ဋီ. ၁၇-၁၈ ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ) ဝိယ အာရမ္မဏံ ဝါ အဝူပသမော ဖလူပစာရေန ‘‘သေမှော ဂုဠော’’တိ ဝိယ.

මෝහය යනු නිසි ලෙස විමසීමක් නොමැතිකමයි. එය මෙහිදී දෘෂ්ටියෙන් තොර වූවක් ලෙස දත යුතුය. දෘෂ්ටිය සහිත පුද්ගලයාගේ මෝහය දෘෂ්ටිය අනුව පවතින බැවින්, එම දෘෂ්ටිය ග්‍රහණය කර ගැනීමෙන්ම මෝහය ද ග්‍රහණය කර ගත් බව කියවේ. ‘අවත්ථුස්මිං’ යනු ශ්‍රද්ධාව තැබීමට නුසුදුසු වස්තුවෙහි යන්නයි. ‘සආනුනයෝ අධිමොක්ඛෝ’ (අනුනය සහිත අධිමොක්ඛය) යන්නෙන් මෝහය සහ දෘෂ්ටිය යන ධර්මයන්ගේ ශ්‍රද්ධාව හා සමාන ස්වභාවය පවසයි. අහිරික, අනොත්තප්ප සහ මෝහය ආදිය නිසා ප්‍රමාද වීම ‘අහිරිකාදී කාරණා’ මඟින් අදහස් වේ. ‘ආරක්ෂා රහිත සිතෙහි’ යන්නෙන් සිතෙහි සති (සිහිය) විරහිත බවම දක්වයි. සතිය යනු ආරක්ෂාව ඇති බව දක්වන ලක්ෂණයයි. මෙයින් ‘අශ්‍රද්ධාවන්ත සිතෙහි’ සහ ‘අන්ධ බාල සිතෙහි’ යන පද දෙකෙහි අර්ථය කියැවේ. ‘උපනාහාදි’ යන ආදි ශබ්දයෙන් රාගය ආදිය සංග්‍රහ වේ. රාගාදී කෙලෙසුන්ගේ පරියුට්ඨාන (ඉස්මතු වීම්) ආදි ස්වභාවය නිසා ‘අවිශේෂයෙන්’ යැයි කියන ලදී. විශේෂ වූ එක් පාර්ශවයක් පමණක් නොපවතින බැවිනි. ‘මෙහි’ යනු මේ සිතෙහි යන්නයි. ‘සම වෙනුවෙන් කොටියා මරයි’ (චම්මස්මිං දීපිනං හන්ති) යන්න මෙන්, සිදු කළ යුතු ප්‍රයෝජනයෙහි සප්තමී විභක්තිය යෙදී ඇත. එසේත් නැතහොත් අරමුණෙහි හෝ උපශමනය නොවූ ස්වභාවයෙහි ‘ඵලූපචාර’ වශයෙන්, ‘සෙම යනු ගුලියකි’ යන්න මෙන් යෙදී ඇත.

ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ධම්මුද්දේසවාර කථාවර්ණනාව නිමවා ඇත.

နိဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ

නිද්දේසවාර කථාවර්ණනාව

၃၉၀. သဘာဝပဋိစ္ဆာဒဝသေန ပကတိအတ္တာဒိအသန္တဂ္ဂဟဏဿ နိဿယတ္တာ နိမိတ္တတ္တာ အသန္တံ ဗုဇ္ဈတိ, နိစ္စာဒိဝိသမဂ္ဂဟဏဿ သညာဒိဝိပရိယေသဿ နိဿယတ္တာ အသမံ ဗုဇ္ဈတီတိ မောဟော ဝုတ္တော နိမိတ္တဿ ကတ္တုဘာဝေန ဥပစာရိတတ္တာ, အယဉ္စ အတ္ထော ဒိဋ္ဌိသဟိတမောဟဝသေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧတ္ထ စ ပကတီတိ ကာပိလာနံ ပဓာနံ.

390. ස්වභාවය වැසීම හේතුවෙන් ප්‍රකෘති ආත්මය ආදී වශයෙන් පවතින අසත්‍යය ග්‍රහණය කර ගැනීමට නිශ්‍රය සහ නිමිත්ත වන බැවින් අසත්‍යය අවබෝධ කරයි. නිත්‍යභාවය ආදි වශයෙන් වැරදි ලෙස ග්‍රහණය කිරීමටත්, සංඥා විපරීතයටත් නිශ්‍රය වන බැවින් අසමාන දේ අවබෝධ කරයි යන අර්ථයෙන් ‘මෝහය’ යැයි කියනු ලැබේ. එය නිමිත්තෙහි කර්තෘභාවය ආරෝපණය කිරීමෙන් උපචාර වශයෙන් දක්වා ඇත. මෙම අර්ථය දෘෂ්ටි සහගත මෝහය වශයෙන් දත යුතුය. මෙහි ‘පකති’ (ප්‍රකෘතිය) යනු කාපිලයන්ගේ ප්‍රධාන තත්ත්වයයි.

တတိယစိတ္တဝဏ္ဏနာ

තෙවන සිත පිළිබඳ වර්ණනාව

၄၀၀. အပဏ္ဏကပဒံ ဝိယ အဝိရဇ္ဈနကပဒမ္ပိ ကဒါစိ နိယတဘာဝံ ဒီပေယျာတိ အနိယတတံ ဒီပေတုံ ‘‘ဥပ္ပတ္တိအရဟင်္ဂါနီ’’တိ ဝုတ္တံ မာနဿ အနိယတတ္တာ. ယဒိ ဟိ မာနော နိယတော သိယာ, ကာမရာဂဿ မာနရဟိတာ ပဝတ္တိ န သိယာ, တထာ ဘဝရာဂဿ. ဧဝံ သတိ ပဋ္ဌာနေ စတုက္ခတ္တုံ ကာမရာဂေန ယောဇနာ န သိယာ, တိက္ခတ္တုံယေဝ သိယာ, ဘဝရာဂမူလိကာ စ န သိယာ, ဧဝဉ္စ သံယောဇနာနံ သံယောဇနေဟိ အဋ္ဌဝိဓေန ယောဇနာ သိယာ, န ဒသဝိဓာ ဒဿိတာတိ ယထာဝုတ္တာဟိ ယောဇနာဟိ မာနဿ အနိယတဘာဝေါ ပကာသိတော. အထ ဝါ မာနေန သဒ္ဓိံ ပဉ္စ ဟောန္တိ ယထာဝုတ္တာနိ အပဏ္ဏကင်္ဂါနိ, ကိံ ပန ဟောန္တီတိ အပေက္ခာယံ ယေဝါပနကာတိ ဝိဒိတောဝါယမတ္ထော. ယေဝါပနကာနဉှိ ပဉ္စဘာဝေါ ဣဓ ဝိဓီယတိ, န အပဏ္ဏကင်္ဂါနန္တိ သော ယထာ ဟောတိ, တထာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ကိလေသဒုကေ ပဋိစ္စဝါရာဒီသု ‘‘ကိလေသံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ကိလေသော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဟေတုပစ္စယာ’’တိအာဒီသု ‘‘လောဘံ ပဋိစ္စ မောဟော မာနော ထိနံ ဥဒ္ဓစ္စံ အဟိရိကံ အနောတ္တပ္ပံ. လောဘံ ပဋိစ္စ မောဟော မာနော ဥဒ္ဓစ္စံ [Pg.128] အဟိရိကံ အနောတ္တပ္ပံ. လောဘံ ပဋိစ္စ မောဟော ထိနံ ဥဒ္ဓစ္စံ အဟိရိကံ အနောတ္တပ္ပံ. လောဘံ ပဋိစ္စ မောဟော ဥဒ္ဓစ္စံ အဟိရိကံ အနောတ္တပ္ပ’’န္တိ ဝိဘတ္တတ္တာ ‘‘တထာ ကိလေသဒုကေပီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တသသင်္ခါရိကာသင်္ခါရိကစိတ္တဝသေန ဟိ အယံ ပါဌဘေဒေါတိ.

400. අපණ්ණක පදය මෙන් අවිරජ්ජනක පදය ද ඇතැම් විට නියත භාවයක් පෙන්නුම් කළ හැකි බැවින්, අනියත බව පෙන්වීම පිණිස ‘උප්පත්ති අරහංගානි’ (ඉපදීමට සුදුසු අංග) යැයි කියන ලදී. ඒ මානය අනියත බැවිනි. ඉදින් මානය නියත වූවක් නම්, මානයෙන් තොර වූ කාමරාගයේ පැවැත්මක් සිදු නොවනු ඇත. භවරාගය සම්බන්ධයෙන් ද එසේමය. එසේ වූයේ නම් පට්ඨානයේදී කාමරාගය සමඟ සතර වරක් යෙදීමක් සිදු නොවේ, සිදුවන්නේ තෙවරක් පමණි. භවරාග මූලිකව ද යෙදීමක් සිදු නොවේ. එවිට සංයෝජනයන් සංයෝජනයන් සමඟ අට ආකාරයකින් යෙදේ, දස ආකාරයකින් නොවේ. මෙසේ ඉහත කී යෙදීම් මඟින් මානයේ අනියත ස්වභාවය ප්‍රකාශ කර ඇත. එසේත් නැතහොත් මානය සමඟ ඉහත කී අපණ්ණක අංග පහකි. ‘ඒවා කුමක්ද?’ යන අපේක්ෂාව ඇති වූ විට ‘යෙවාපනක’ යන පදය නිසා මෙම අර්ථය පැහැදිලි වේ. මෙහි යෙවාපනක ධර්මයන් පහක් බව පනවා ඇත්තේ අපණ්ණක අංග ලෙස නොව, එය සිදුවන ආකාරයට අනුව යෙදිය යුතුය. කෙලෙස් දුකයෙහි පටිච්චවාර ආදියෙහි ‘කෙලෙස් ධර්මයක් නිසා කෙලෙස් ධර්මයක් හටගනී’ යනාදී වශයෙන් විභාජනය කර ඇති බැවින්, ‘එසේම කෙලෙස් දුකයෙහි ද’ යනුවෙන් දක්වන ලදී. ලෝභය නිසා මෝහය, මානය, ථීනය, උද්ධච්චය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය යන ධර්මයන් හටගනී. දෘෂ්ටි විප්පයුත්ත සසංඛාරික සහ අසංඛාරික සිත් වශයෙන් මෙම පාඨ භේදය ඇති වී තිබේ.

‘‘ကာမရာဂေါ စတုဓာ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ပဋိဃော တိဓာ, မာနော ဧကဓာ, တထာ ဝိစိကိစ္ဆာ ဘဝရာဂေါတိ ဥဒ္ဒိသိတွာ ကာမရာဂေါ မာနသံယောဇနအဝိဇ္ဇာသံယောဇနေဟိ စေဝ အဝိဇ္ဇာသံယောဇနမတ္တေနေဝ စ သဒ္ဓိံ မာနော ဘဝရာဂါဝိဇ္ဇာသံယောဇနေဟိ သဒ္ဓိံ ဘဝရာဂေါ အဝိဇ္ဇာသံယောဇနေန သဒ္ဓိ’’န္တိ အဋ္ဌကထာကဏ္ဍဝဏ္ဏနာယံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၄၈၅) ဝက္ခမာနတ္တာ ‘‘ဣဓ စ ဝက္ခတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထေဝ ‘‘လောဘော ဆဓာ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ပဋိဃော ဒွေဓာ, တထာ မောဟော’’တိ ဥဒ္ဒိသိတွာ ‘‘လောဘော အသင်္ခါရိကော ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တော မောဟဥဒ္ဓစ္စအဟိရိကာနောတ္တပ္ပေဟိ, သသင်္ခါရိကော မောဟထိနဥဒ္ဓစ္စအဟိရိကာနောတ္တပ္ပေဟိ, အသင်္ခါရိကော ဧဝ မောဟမာနဥဒ္ဓစ္စအဟိရိကအနောတ္တပ္ပေဟိ, သသင်္ခါရိကော ဧဝ စ မောဟမာနထိနဥဒ္ဓစ္စအဟိရိကအနောတ္တပ္ပေဟီ’’တိ ဝက္ခမာနတ္တာ ‘‘တထာဒသဝိဓာ ကိလေသာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘အဟ’’န္တိ ဂဟဏတာယ အဝံကတွာ ဂဟဏမ္ပိ ‘‘သမ္ပဂ္ဂဟော’’တိ ဝုတ္တံ.

‘කාමරාගය සතර ආකාරයකින් එක්ව උපදියි, පටිඝය තුන් ආකාරයකින්, මානය එක් ආකාරයකින්, එසේම විචිකිච්ඡාව හා භවරාගය ද උපදියි’ යනුවෙන් දක්වා, කාමරාගය මාන සංයෝජනය හා අවිද්‍යා සංයෝජනය සමඟ ද, අවිද්‍යා සංයෝජනය පමණක් සමඟ ද, මානය භවරාග සහ අවිද්‍යා සංයෝජන සමඟ ද, භවරාගය අවිද්‍යා සංයෝජනය සමඟ ද යනාදී වශයෙන් අට්ඨකථා කාණ්ඩ වර්ණනාවේ පවසන බැවින් ‘මෙහි පවසනු ලැබේ’ යනාදිය දක්වන ලදී. එහිම ‘ලෝභය හය ආකාරයකින් එක්ව උපදියි, පටිඝය දෙයාකාරයකින්, එසේම මෝහය ද උපදියි’ යැයි දක්වා, ‘ලෝභය අසංඛාරිකව දෘෂ්ටි විප්පයුත්තව මෝහ-උද්ධච්ච-අහිරික-අනොත්තප්ප සමඟ ද, සසංඛාරිකව මෝහ-ථීන-උද්ධච්ච-අහිරික-අනොත්තප්ප සමඟ ද, අසංඛාරිකව මෝහ-මාන-උද්ධච්ච-අහිරික-අනොත්තප්ප සමඟ ද, සසංඛාරිකව මෝහ-මාන-ථීන-උද්ධච්ච-අහිරික-අනොත්තප්ප සමඟ ද’ යනාදී වශයෙන් පවසන බැවින් ‘එසේම කෙලෙසුන් දස ආකාරයකින්’ යැයි කියන ලදී. ‘මම’ යනුවෙන් ගැනීම නිසා වංක බවින් තොරව ගැනීම ද ‘සම්පග්ගහ’ යැයි කියනු ලැබේ.

စတုတ္ထစိတ္တဝဏ္ဏနာ

සිව්වන සිත පිළිබඳ වර්ණනාව

၄၀၂. ဥဿာဟံ ဇနေန္တာတိ ဧတ္ထ စိတ္တပယောဂသင်္ခါတော သင်္ခါရော ဧဝ ဥဿာဟော, န ဝီရိယုဿာဟောတိ.

402. ‘උත්සාහය උපදවයි’ යන්නෙහි සිතෙහි පයෝගය (සංස්කාරය) ම උත්සාහයයි, එය වීර්යය නම් වූ උත්සාහය නොවේ.

နဝမစိတ္တဝဏ္ဏနာ

නවවන සිත පිළිබඳ වර්ණනාව

၄၁၃. ဝိသပ္ပနာနိဋ္ဌရူပသမုဋ္ဌာနံ ယေန ကုပိတဿ သကလသရီရံ ကမ္ပတိ, ကုပိတာကာရော ပညာယတိ. ဧတေန သမ္ပတ္တိအတ္ထော ရသော ဒဿိတော ဟောတိ, ပဝတ္တိအာကာရဝသေန ဝါ ဝိသပ္ပနရသော. တထာ ဟိ ယဿ ကုပ္ပတိ, တဿ အမိတ္တဿ သမ္ပတ္တိ ယေဘုယျေန ပဋိဃုပ္ပတ္တိဟေတု ဟောတီတိ. ဧတေန ကိစ္စတ္ထော ရသော ဝုတ္တော ဟောတီတိ.

413. කිපුණු තැනැත්තාගේ මුළු ශරීරයම වෙව්ලන්නේ යම් ද්වේෂයක් නිසා ද, එම අහිතකර රූපය හටගැනීම ‘විසප්පනය’ (පැතිරීම) නම් වේ. එයින් කිපුණු ආකාරය ප්‍රකට වේ. මෙයින් එහි ‘සම්පත්ති’ අර්ථය වන රසය දක්වන ලදී. එසේත් නැතහොත් පැතිරෙන ආකාරය අනුව ‘විසප්පන රසය’ නම් වේ. යමෙකු කෙරෙහි කිපේ ද, ඒ සතුරාගේ සම්පත්තිය බොහෝ දුරට පටිඝය ඉපදීමට හේතු වේ. මෙයින් එහි කෘත්‍ය අර්ථය වන රසය පවසන ලදී.

၄၁၈. ဝစနတ္ထမေဝ ဝစနပရိယာယမေဝ.

418. වචනාර්ථයම යනු වචනයේ පර්යායමයි.

ဧကာဒသမစိတ္တဝဏ္ဏနာ

එකොළොස්වන සිත පිළිබඳ වර්ණනාව

၄၂၄. နိစ္ဆယာဘာဝါတိ [Pg.129] အဓိမောက္ခာဘာဝါ. အသဏ္ဌဟနတောတိ သန္တာနဝသေန ဧကသ္မိံ အာရမ္မဏေ အနဝဋ္ဌာနတော.

424. ‘නිශ්චය නැති බැවින්’ යනු අධිමොක්ඛය නැති බැවිනි. ‘නොපිහිටන බැවින්’ යනු සන්තානය වශයෙන් එක් අරමුණක ස්ථාවරව නොපවතින බැවිනි.

ဒွါဒသမစိတ္တဝဏ္ဏနာ

දොළොස්වන සිත පිළිබඳ වර්ණනාව

၄၂၉. သဟဇာတာဓိပတိ နတ္ထိ ‘‘ဆန္ဒဝတော စေ ဝိစိကိစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သာ မယှံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိအာဒိပ္ပဝတ္တိယာ အဘာဝါ. အနုဒ္ဓဋတ္တာ ပဋိသိဒ္ဓတာ, ယထာဓမ္မသာသနေ အဝစနမ္ပိ အဘာဝံ ဒီပေတိ.

429. ‘ඉදින් ඡන්දය (කැමැත්ත) ඇත්තෙකුට විචිකිච්ඡාව උපදී නම්, එය මට උපදින්නේය’ යනාදී වශයෙන් පැවැත්මක් නොමැති බැවින් සහජාත අධිපති ධර්මයන් නැත. නොකැළඹුණු (අනුද්ධත) බැවින් ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. ධර්ම විනයෙහි යමක් ප්‍රකාශ නොකිරීමෙන් ද එහි නොමැති බව පෙන්නුම් කරයි.

အဝစနတောတိ အ-ကာရဿ တဒညဝစနတံ ဒဿေတိ. ဧတေန စ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗေသု အဘာဝဝစနေန ကာရဏသိဒ္ဓိယာ ဖလသိဒ္ဓီတိ တတ္ထ အဘာဝဿ ကာရဏမေဝ တာဝ ဒဿေတုံ ‘‘ပဋိသန္ဓိအနာကဍ္ဎနတော’’တိ ဝုတ္တံ. တေန တံသဘာဝတာ တဿ စိတ္တုပ္ပာဒဿ ဝုတ္တာ ဟောတိ. တတော စ ‘‘ဗလဝံ ပဋိသန္ဓိံ အာကဍ္ဎတိ, ဒုဗ္ဗလံ နာကဍ္ဎတီ’’တိ ဣဒံ ပဋိသန္ဓိဒါနသဘာဝေသု. ယဿ ပန ပဋိသန္ဓိဒါနသဘာဝေါ ဧဝ နတ္ထိ, န တဿ ဗလဝဘာဝေါ ပဋိသန္ဓိအာကဍ္ဎနေ ကာရဏန္တိ အယမတ္ထော ဒဿိတော ဟောတိ. အနာကဍ္ဎနံ သာဓေတိ ‘‘ယဒိ ဟိ အာကဍ္ဎေယျာ’’တိအာဒိနာ. ယသ္မာ စ နာဂတံ, တသ္မာ နာကဍ္ဎတီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ယသ္မာ ပန တံ ပဋိသန္ဓိဒါနံ နတ္ထိ, တသ္မာ နာဂတ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘အနာကဍ္ဎနတော အနာဂမနံ သာဓေတု’’န္တိ ဝုတ္တံ.

‘අවචනතො’ යනු ‘අ’ කාරයෙන් එයින් අන්‍ය දෙයක් කීම දක්වයි. මේ දැක්වීමෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන්හි නැති බව පැවසීමෙන්, හේතුව සිද්ධ වීමෙන් ඵලය සිද්ධ වන බැවින්, එහි නැති බවට ප්‍රධාන හේතුව දැක්වීම සඳහා ‘ප්‍රතිසන්ධිය ඇද නොගන්නා බැවින්’ යැයි පවසන ලදී. එයින් එම චිත්තෝත්පාදයේ ස්වභාවය පවසන ලද්දේ වෙයි. එසේම ‘බලවත් සිත ප්‍රතිසන්ධිය ඇද ගනියි, දුබල සිත ඇද නොගනියි’ යන මෙය ප්‍රතිසන්ධි දාන ස්වභාවයන් සම්බන්ධයෙනි. යමෙකුට ප්‍රතිසන්ධි දාන ස්වභාවයක් ඇත්තේම නැති නම්, ඔහුට ප්‍රතිසන්ධිය ඇද ගැනීමෙහිලා බලවත් බව හේතුවක් නොවන බව මෙම අර්ථයෙන් දක්වන ලදී. ‘ඉදින් ඇද ගන්නේ නම්’ යනාදියෙන් ප්‍රතිසන්ධිය ඇද නොගන්නා බව සාධනය කරයි. යම් හෙයකින් ප්‍රතිසන්ධියක් නොපැමිණියේ ද, එබැවින් ඇද නොගන්නේය යන්න අදහසයි. ‘යම් හෙයකින් ඒ ප්‍රතිසන්ධි දානයක් නැති ද, එබැවින් ප්‍රතිසන්ධිය නොපැමිණියේය’ යැයි පවසන ලද බැවින් ‘ඇද නොගන්නා බැවින් නොපැමිණීම සාධනය කරනු පිණිස’ යැයි කියන ලදී.

အပါယဂမနီယဿာတိ အပါယံ ဂမေတီတိ အပါယဂမနီယံ, တံသဘာဝန္တိ အတ္ထော. ပဋိသန္ဓိအာကဍ္ဎနေ သတိ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတံ ဧကန္တေန အပါယဂမနီယံ သိယာ. တေန ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၄၂၉) ‘‘ဣတရဿာပိ ဧတ္ထေဝ ပဋိသန္ဓိဒါနံ ဘဝေယျာ’’တိ. န ဟိ အကုသလပဋိသန္ဓိ သုဂတိယံ သမ္ဘဝတီတိ. ‘‘စတူဟိ အပါယေဟိ စ ဝိပ္ပမုတ္တော (ခု. ပါ. ၆.၁၁; သု. နိ. ၂၃၄) အဝိနိပါတဓမ္မော’’တိ (သ. နိ. ၂.၄၁; ၅.၉၉၈, ၁၀၀၄) ဝစနတော အပါယဂမနီယဉ္စ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘အပါယဂမနီယဿ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗတ္တာ’’တိ. န စေတံ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗံ, န သော တဿ အပါယဂမနီယော ရာဂေါ ဒေါသော မောဟော တဒေကဋ္ဌာ စ ကိလေသာတိ ဧတေန သင်္ဂဟောတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ နိယောဂတော ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဘာဝေန ဝုတ္တတ္တာ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာ, ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတော စိတ္တုပ္ပာဒေါ’’တိ (ဓ. သ. ၁၄၀၆).

‘අපායගමනීයස්ස’ යනු අපායට පමුණුවන බැවින් අපායගමනීයයි, එවැනි ස්වභාවයක් ඇත්තා වූ යනු අර්ථයයි. ප්‍රතිසන්ධිය ඇද ගැනීමක් පවතී නම්, උද්ධච්ච සහගත සිත ඒකාන්තයෙන්ම අපායගමනීය විය යුතුය. ඒ බව අටුවාවෙහි ‘අනෙකාට ද මෙහිම ප්‍රතිසන්ධි දානය විය හැකිය’ යැයි පවසන ලදී. මක්නිසාද යත් අකුසල ප්‍රතිසන්ධියක් සුගතියෙහි ඇති විය නොහැකි බැවිනි. ‘සතර අපායෙන් මිදුණු, අපායෙහි නොවැටෙන ස්වභාවය ඇති’ යන වචනයට අනුව, අපායගමනීය ධර්මය ද දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුත්තකි. එබැවින් ‘අපායගමනීය ධර්මය දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු බැවින්’ යැයි පවසන ලදී. මෙය දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුත්තක් නොවේ. ඔහුගේ එම අපායගමනීය රාගය, ද්වේෂය, මෝහය සහ ඒ හා එකට පවතින ක්ලේශයන් මෙයින් සංග්‍රහ වේ යැයි පැවසිය නොහැක්කේ, නියත වශයෙන්ම භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු බවට පවසා ඇති බැවිනි. ‘භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්ම කවරේද? උද්ධච්ච සහගත චිත්තොප්පාදයයි’ යනුවෙන් මෙය වදාරන ලදී.

‘‘ကုသလာကုသလံ [Pg.130] ကမ္မံ ဝိပါကာနံ ခန္ဓာနံ ကဋတ္တာ စ ရူပါနံ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၂၇) ဝုတ္တကမ္မပစ္စယဘာဝေါ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝေါ. သော စ ယဒိ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတံ ပဋိသန္ဓိံ အာကဍ္ဎေယျ, တဿာပိ သိယာ. တထာ စ သတိ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတံ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗံ သိယာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာနံယေဝ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ. န စေတံ ဒဿေနေန ပဟာတဗ္ဗန္တိ သဗ္ဗံ ပုဗ္ဗေ ဝိယ အာဝတ္တတိ.

‘කුසලාකුසල කර්මය විපාක ස්කන්ධයන්ට හා කටත්තා රූපයන්ට කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’ යැයි පට්ඨානයෙහි වදාළ කර්ම ප්‍රත්‍ය භාවය නානක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍ය භාවයයි. ඉදින් උද්ධච්ච සහගත සිත ප්‍රතිසන්ධියක් ඇද ගන්නේ නම්, එයට ද එම ප්‍රත්‍ය භාවය හිමි විය යුතුය. එසේ වී නම්, උද්ධච්ච සහගත සිත දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුත්තක් විය යුත්තේ, දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන්ටම නානක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍ය භාවය පවසා ඇති බැවිනි. මෙය දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුත්තක් නොවන බව පෙර පරිදිම සියල්ල නැවත පැවසිය යුතුය.

သဟဇာတမေဝ ဝိဘတ္တန္တိ ယထာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဝိဘင်္ဂေ ‘‘ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗော ဓမ္မော နေဝ ဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဿ ဓမ္မဿ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၈.၈၆) သဟဇာတံ နာနာက္ခဏိကန္တိ ဥဒ္ဒိသိတွာ ‘‘သဟဇာတာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ စေတနာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနံ ရူပါနံ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော, နာနာက္ခဏိကာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ စေတနာ ဝိပါကာနံ ခန္ဓာနံ ကဋတ္တာ စ ရူပါနံ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝိဘတ္တံ, ဧဝံ အဝိဘဇိတွာ ‘‘ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာ စေတနာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနံ ရူပါနံ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၈.၈၉) ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ, န ဝုတ္တံ ‘‘နာနာက္ခဏိကာ စေတနာ ဝိပါကာနံ ခန္ဓာနံ ကဋတ္တာ စ ရူပါနံ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ. တေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဿ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝေါတိ ဝိညာယတိ. ပစ္စနီယေပိ ယထာသမ္ဘဝံ သင်္ဂါဟကပစ္စယာနံ ဝသေန ပစ္စယုဒ္ဓါရေ ကရိယမာနေ. ဣတရတ္ထ စာတိ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗပဒေ. တတ္ထ ဟိ ‘‘ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗော ဓမ္မော နေဝ ဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော, သဟဇာတဥပနိဿယပစ္ဆာဇာတကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၈.၇၁) ကမ္မပစ္စယောပိ ဝုတ္တောတိ.

සහජාතයම බෙදා දක්වන ලදී. දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු විභංගයෙහි ‘දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මය, දර්ශනයෙන් හෝ භාවනාවෙන් හෝ ප්‍රහීණ කළ යුතු නොවන ධර්මයට කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’ යැයි සහජාත හා නානක්ඛණික වශයෙන් උදෘත කොට දක්වා, ‘සහජාත වූ දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු චේතනාව චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයන්ට කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ, නානක්ඛණික වූ දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු චේතනාව විපාක ස්කන්ධයන්ට හා කටත්තා රූපයන්ට කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’ යැයි විස්තර කරන ලදී. මෙහි එසේ නොබෙදා ‘භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු චේතනාව චිත්ත සමුට්ඨාන රූපයන්ට කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’ යැයි මෙපමණක්ම වදාරන ලදී. ‘නානක්ඛණික චේතනාව විපාක ස්කන්ධයන්ට හා කටත්තා රූපයන්ට කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’ යැයි වදාරා නැත. එයින් භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයෙහි නානක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍ය භාවයක් නොමැති බව හැඟවේ. ප්‍රතිපක්ෂයෙහි ද සම්භවය වන පරිදි සංග්‍රාහක ප්‍රත්‍යයන්ගේ වශයෙන් ප්‍රත්‍ය උද්ධාරය කරනු ලබන කල්හි, දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු පදයෙහි ද එසේමය. එහි ‘දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මය, දර්ශනයෙන් හෝ භාවනාවෙන් හෝ ප්‍රහීණ කළ යුතු නොවන ධර්මයට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ, සහජාත-උපනිස්සය-පච්ඡාජාත-කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’ යැයි කර්ම ප්‍රත්‍යය ද පවසන ලදී.

တဒဘာဝါတိ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယတ္တာဘာဝါ. န စ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယံ ဝိနာ ပဋိသန္ဓိအာကဍ္ဎနံ အတ္ထီတိ ‘‘ပဋိသန္ဓိအနာကဍ္ဎနတော တတ္ထ အနာဂတာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထာတိ ‘‘ဌပေတွာ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတံ သေသာနိ ဧကာဒသေဝ ပဋိသန္ဓိံ အာကဍ္ဎန္တီ’’တိ ဧတ္ထ. ပဝတ္တိဝိပါကဿာတိ ပဝတ္တိယံ ဝိပါကော ပဝတ္တိဧကဒေသတာယ ပဝတ္တိဘူတော ဝါ ဝိပါကော ဧတဿာတိ ပဝတ္တိဝိပါကံ, ကမ္မံ, တဿ. အထ ဝါ ပဝတ္တိယံ ဝိပါကော ပဝတ္တိဝိပါကော. ဣမသ္မိံ ပန အတ္ထေ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယော ဧတဿာတိ နာနာ…ပေ… ယော, တဗ္ဘာဝေါ…ပေ… တာတိ ဧဝံ ပဒစ္ဆေဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. န သက္ကာ နိဝါရေတုံ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယံ ဝိနာ ဝိပါကဿ အနုပ္ပဇ္ဇနတော.

‘තදභාවා’ යනු නානක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍ය භාවය නොමැති වීමයි. නානක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යය නොමැතිව ප්‍රතිසන්ධිය ඇද ගැනීමක් නොමැති බැවින් ‘ප්‍රතිසන්ධිය ඇද නොගන්නා බැවින් එහි ප්‍රතිසන්ධියක් නොපැමිණේ’ යැයි කියන ලදී. ‘එත්ථා’ යනු ‘උද්ධච්ච සහගත සිත හැර ඉතිරි එකොළොසම ප්‍රතිසන්ධිය ඇද ගනියි’ යන මෙහිය. ‘පවත්තිවිපාකස්ස’ යනු ප්‍රවෘත්ති කාලයේ විපාකය හෝ ප්‍රවෘත්ති කාලයේ එක් කොටසක් වූ විපාකය ඇති කර්මයයි. නැතහොත් ප්‍රවෘත්තියෙහි ඇති වන විපාකය ප්‍රවෘත්ති විපාකයයි. මෙම අර්ථයෙහි නානක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යය මෙයට ඇත යන අර්ථයෙන් නානක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යයෝ, එහි ස්වභාවය නානක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යතාවය යනුවෙන් පද බෙදීම දත යුතුය. නානක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් තොරව විපාකයක් නූපදින බැවින් එය වැළැක්විය නොහැක.

ဣဒါနိ [Pg.131] ပဝတ္တိဝိပါကာနံ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယလာဘိတာယ အာဟစ္စဘာသိတတံ ဒဿေတုံ ‘‘ဝုတ္တဉ္စာ’’တိအာဒိမာဟ. ဝိပါကဒါနံ ပဋိသန္ဓိဝိပါကဓမ္မတာတိ မညမာနော ‘‘ယဒိ ဘာဝနာ’’တိအာဒိမာဟ. ဣတရော ဝိပါကဒါနာဘာဝေပိ သိဒ္ဓေါ ဝိပါကဓမ္မဘာဝေါ တာဒိသာနံ အညေသမ္ပိ လဗ္ဘမာနတ္တာတိ အာဟ ‘‘အဘိညာစိတ္တာဒီန’’န္တိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန အတ္တနော ကာလမတိက္ကန္တံ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယံ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယဉ္စ သင်္ဂဏှာတိ. ဝုတ္တံ သိယာတိ ဣဒံ သဟာယပစ္စယလာဘတော ပုထုဇ္ဇနသန္တာနဝုတ္တိနော ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတဿ ဝိပါကုပ္ပာဒနံ, တဒဘာဝါ သေက္ခသန္တတိယံ တဿ ဝိပါကာနုပ္ပာဒနဉ္စ ယုတ္တံ သိယာတိ ဝုတ္တံ. တေနေဝါဟ ‘‘ဣဒံ ပန ဌာနံ သုဋ္ဌု ဝိစာရေတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိ. တထာ စ ဝက္ခတိ ‘‘ပုထုဇ္ဇနေသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ သကဘဏ္ဍေ ဆန္ဒရာဂါဒီနံ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတစိတ္တုပ္ပာဒဿ စ သံယောဇနတ္တယတဒေကဋ္ဌကိလေသာနံ အနုပစ္ဆိန္နတာယ အပရိက္ခီဏသဟာယာနံ ဝိပါကုပ္ပာဒနံ န သက္ကာ ပဋိက္ခိပိတုန္တိ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတဓမ္မာနံ ဝိပါကော ဝိဘင်္ဂေ ဝုတ္တော’’တိ. တဿ တာဒိသဿေဝ သတိ သဟာယေ ဝိပါကုပ္ပာဒနဝစနံ, အသတိ ဝိပါကာနုပ္ပာဒနဝစနံ ဝိရုဇ္ဈတီတိ စ ပဝတ္တိဝိပါကဒါယိကံ ဝါ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတဿ မနသိ ကတွာ ‘‘ဝုတ္တံ သိယာ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ပဝတ္တိဝိပါကဉှိ သန္ဓာယ ‘တေသံ ဝိပါကေ ဉာဏ’န္တိ ပဋိသမ္ဘိဒါဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၇၂၅-၇၂၆) ဝုတ္တ’’န္တိ ဧကေ ဝဏ္ဏယန္တိ. ဧဝံ ဥဒ္ဓစ္စစေတနာပိ န ဟောတိ, သာပိ ဝိညာဏပစ္စယဘာဝေ အပနေတဗ္ဗာတိ ဣဒမ္ပိ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ.

දැන් පවත්ති විපාකයන්ගේ නානාක්ෂණික කර්ම ප්‍රත්‍ය ලාභී බව නිසා ඒකාන්තයෙන් වදාල බව දැක්වීමට 'වුත්තඤ්ච' යනාදිය වදාලහ. විපාක දීම ප්‍රතිසන්ධි විපාක ධර්මතාවක් යැයි සිතමින් 'යදි භාවනා' යනාදිය පැවසුහ. අනෙකෙක් විපාක දීමක් නොමැති වුවද එවැනි අන්‍යයන් තුළද විපාක ධර්ම ස්වභාවය ලැබෙන බැවින් 'අභිඤ්ඤාචිත්තාදීනං' යැයි පැවසීය. 'ආදි' ශබ්දයෙන් තමාගේ කාලය ඉක්මවූ දිට්ඨධම්මවේදනීය සහ උපපජ්ජවේදනීය කර්මයන්ද සංග්‍රහ කරයි. 'වුත්තං සියා' යන්නෙන් සහායක ප්‍රත්‍යයන් ලැබීමෙන් පෘථග්ජන සන්තතියේ පවතින උද්ධච්ච සහගත සිත විපාක ඉපදවීමත්, එබඳු සහායක ප්‍රත්‍යයන් නොමැති බැවින් ශෛක්ෂ සන්තතියේ එහි විපාක නූපදීමත් සුදුසු වන්නේය යන්නයි. එබැවින් 'ඉදං පන ඨානං සුට්ඨු විචාරේතබ්බං' යනාදිය වදාලහ. එසේම මතුයෙහි මෙසේ කියනු ලැබේ: 'පෘථග්ජනයන් තුළ උපදින්නා වූ තමාගේ වස්තුවෙහි (ඛන්ධයන්හි) ඡන්දරාගාදියටත්, උද්ධච්ච සහගත සිත් ඉපදීමටත්, සංයෝජන තුන හා එක්ව පවතින ක්ලේශයන්ගේ නොසිඳුණු බව නිසා පිරිහී නොගිය සහායකයන් ඇති කල්හි විපාක ඉපදීම ප්‍රතික්ෂේප කළ නොහැක. එබැවින් උද්ධච්ච සහගත ධර්මයන්ගේ විපාක විභංගයෙහි දක්වන ලදී' යනුවෙනි. එබඳු තැනැත්තෙකුට සහායක ප්‍රත්‍ය ඇති කල්හි විපාක ඉපදීම පිළිබඳ වචනයත්, නැති කල්හි විපාක නූපදීම පිළිබඳ වචනයත් විරුද්ධ නොවන බවත්, පවත්ති විපාක දෙන උද්ධච්ච සහගත සිත මෙනෙහි කොට 'වුත්තං සියා' යැයි වදාලහ. 'පවත්ති විපාකය අරමුණු කොට තේසං විපාකේ ඤාණං යැයි පටිසම්භිදා විභංගයෙහි වදාලහ' යැයි ඇතැම්හු විස්තර කරති. මෙසේ උද්ධච්ච චේතනාවද විඤ්ඤාණ ප්‍රත්‍ය භාවයෙහි ඉවත් නොකළ යුත්තක් බැවින් මෙයද ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණයම අරමුණු කොට පවසන ලදී.

အကုသလပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අකුසල පද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

အဗျာကတပဒံ

අව්‍යාකෘත පදය.

အဟေတုကကုသလဝိပါကဝဏ္ဏနာ

අහේතුක කුසල විපාක වර්ණනාව.

၄၃၁. ကာမာဝစရ…ပေ… အာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ဥပစိတတ္တာ’’တိ ပဒံ သင်္ဂယှတိ ‘‘အသာဓာရဏကမ္မပစ္စယဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. ‘‘ဥပစိတတ္တာတိ လဒ္ဓါသေဝနတ္တာ’’တိ ကေစိ ဝဒန္တိ, တံ ပဌမဇဝနဿ န ယုဇ္ဇတိ အနာသေဝနတ္တာ. တထာ စ သတိ တဿ ဝိပါကဒါနမေဝ န သိယာတိ တတော အညထာ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ယထာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝိပါကာဘိမုခန္တိ ဝိပါကဒါနာဘိမုခံ ကတောကာသံ. ကတောကာသတာ စ အနာဒိမှိ သံသာရေ အနေကေသံ ကမ္မာနံ ကတာနံ အတ္ထိတာယ ပရဿ ပဋိဗာဟနေန ဟောတီတိ ‘‘အညဿ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟိတွာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝဍ္ဎိတတာ [Pg.132] စ သကမ္မဿ ဗလဒါနသမတ္ထတာဝသေန အတ္တနော ကာရဏေဟိ အဘိသင်္ခတတာ. အသာဓာရဏေန နာမံ ဥဒ္ဓဋံ ‘‘ဘေရီသဒ္ဒေါ ယဝင်္ကုရော’’တိ ယထာ. ဝိညာဏာနန္တိ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ. ဝိသေသပစ္စယတ္တာတိ အဓိကပစ္စယတ္တာ.

431. 'කාමාවචර...පෙ... ආදි' ලෙස වදාල තැන 'ආදි' ශබ්දයෙන් 'උපචිතත්තා' (රැස් කරන ලද බැවින්) යන පදය සංග්‍රහ වන්නේ 'අසාධාරණ කර්ම ප්‍රත්‍ය වශයෙන්' යැයි වදාල බැවිනි. 'උපචිතත්තා යනු ලැබූ ආසේවන ඇති බවයි' කියා ඇතැමෙක් පවසති. එය ප්‍රථම ජවනයට නොගැලපේ, මන්ද එය ආසේවනය නොවූ බැවිනි. එසේ වුවහොත් එයට විපාක දීමක්ද නොවිය යුතුය. එබැවින් ඊට වඩා වෙනස් අර්ථයක් දක්වමින් 'යථා' යනාදිය වදාලහ. එහි 'විපාකාභිමුඛං' යනු විපාක දීම සඳහා අවස්ථාව ලැබීමයි. අවස්ථාව ලැබීම යනු අනාදිමත් සංසාරයෙහි කරන ලද අනේක විධ කර්මයන් තිබියදී අන්‍යයන් වළක්වා අවස්ථාව කර ගැනීමයි. ඒ නිසා 'අඤ්ඤස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා' යනාදිය වදාලහ. 'වද්ධිතතා' යනු ස්වකීය කර්මයේ බලය ලබාදීමේ හැකියාව අනුව ස්වකීය හේතූන්ගෙන් මනා කොට සකස් කරන ලද බවයි. අසාධාරණ වූ නාමය 'බේරි හඬ' හෝ 'යව අංකුරය' මෙන් උපුටා දක්වන ලදී. 'විඤ්ඤාණානං' යනු චක්ෂු විඤ්ඤාණාදීන්ගේය. 'විශේෂ පච්චයත්තා' යනු අධික ප්‍රත්‍ය බව නිසාය.

စက္ခုသန္နိဿိတဉ္စ တံ ရူပဝိဇာနနဉ္စာတိ ဧတေန သမာနာဓိကရဏတံ သမာသဿ ဒဿေန္တော တတ္ထ စ ‘‘စက္ခုသန္နိဿိတ’’န္တိအာဒိပဒဒွယဿ နီလုပ္ပလသဒ္ဒါဒီနံ ဝိယ အညမညဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝမာဟ. အညဝိညာဏန္တိ ရူပါရမ္မဏံ မနောဝိညာဏံ. ရူပံယေဝါရမ္မဏန္တိ ပန အတ္ထေ ဒိဗ္ဗစက္ခုဝိညာဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ တံသဒိသာနံ တဒုပစာရံ ကတွာ ယထာ ‘‘သာ ဧဝ တိတ္တိရီ တာနိ ဧဝ ဩသဓာနီ’’တိ. ဈာနပစ္စယတ္တာဘာဝေ န ဈာနင်္ဂတာ နတ္ထီတိ ပဉ္စဝိညာဏေသု ဥပေက္ခာဒီနံ ဥပစရိတဈာနင်္ဂတံ သာဓေတိ. န ဟိ ဈာနင်္ဂါနံ ဈာနပစ္စယတံ ဝတွာ တေသံ ဈာနပစ္စယဘာဝေါ ပဋိက္ခိတ္တောတိ. ယဒိ ဧဝံ ပဉ္စဝိညာဏေသု ဥပေက္ခာဒယော ဈာနရာသိဋ္ဌာနေ န ဝတ္တဗ္ဗာ သိယုန္တိ အာဟ ‘‘ဈာနပစ္စယတ္တာဘာဝေ’’တိအာဒိ. ဥပေက္ခာဒိဘာဝတောတိ ဥပေက္ခာသုခဒုက္ခေကဂ္ဂတာဘာဝတော. အညဋ္ဌာနာဘာဝတောတိ စိတ္တဋ္ဌိတိံ ဧဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

'චක්ඛුසන්නිස්සිත' වූ ද 'රූපවිජානන' වූ ද යන මෙයින් සමාසයේ සමානාධිකරණ බව දක්වයි. එහි 'චක්ඛුසන්නිස්සිත' යනාදී පද දෙක නිල් උපුල් වැනි වචන සේ එකිනෙකට විශේෂණ විශේෂ්‍ය භාවයෙන් පවතින බව කියයි. 'අඤ්ඤවිඤ්ඤාණං' යනු රූපාරම්මණය කරන මනෝවිඤ්ඤාණයයි. රූපයම අරමුණු කරන්නේය යන අර්ථයෙන් දිව්‍ය චක්ෂු විඤ්ඤාණය දත යුතුය. 'එම තිත්තිරි පක්ෂියාමය, එම ඖෂධයන්මය' යන්න සේ ඊට සමාන දෙය උපචාර වශයෙන් ගෙන එසේ දක්වා ඇත. ධ්‍යාන ප්‍රත්‍ය භාවය නොමැති කල්හි ධ්‍යානාංග නැත්තේ නොවේදැයි සලකා පංච විඤ්ඤාණයන්හි උපේක්ෂා ආදියෙහි උපචාර ධ්‍යානාංග බව සාධනය කරයි. ධ්‍යානාංගයන්ගේ ධ්‍යාන ප්‍රත්‍ය බව පවසා එම ධ්‍යාන ප්‍රත්‍ය ස්වභාවය ප්‍රතික්ෂේප නොකරන ලදී. ඉදින් එසේ නම් පංච විඤ්ඤාණයන්හි උපේක්ෂා ආදිය ධ්‍යාන රාශියෙහි නොකිය යුතු වන්නේ යැයි සලකා 'ධ්‍යානපච්චයත්තාභාවේ' යනාදිය පැවසූහ. 'උපේක්ඛාදිබාවතො' යනු උපේක්ෂා, සුඛ, දුක්ඛ, ඒකග්ගතා ස්වභාවයන් නිසාය. 'අඤ්ඤට්ඨානාභාවතො' යනු චිත්ත ස්ථිතියම අරමුණු කොට පවසන ලද්දකි.

၄၃၆. အကုသလံ ဘဝင်္ဂနိဿန္ဒေန ‘‘ပဏ္ဍရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, ဘဝင်္ဂေ အပဏ္ဍရေ တံမူလိကာ ကုတော အကုသလဿ ပဏ္ဍရတာတိ ‘‘အကုသလဿ စာ’’တိ ဝုတ္တံ. ပဏ္ဍရတာယ ကာရဏံ ဝတ္တဗ္ဗံ, ယဒိ အညကာရဏာ ပဏ္ဍရတာ, သဘာဝေါဝါယန္တိ စိတ္တဿ အကိလေသသဘာဝတာယ ဝုတ္တံ, န စေတ္ထ ဖဿာဒီနမ္ပိ ပဏ္ဍရတာပတ္တိ. ယတော ဓမ္မာနံ သဘာဝကိစ္စဝိသေသညုနာ ဘဂဝတာ ဝိညာဏံယေဝ တထာ နိဒ္ဒိဋ္ဌန္တိ.

436. අකුසලය භවාංග නිස්සන්දයෙන් 'පණ්ඩර' (ප්‍රභාස්වර) යැයි කියනු ලැබේ. භවාංගය ප්‍රභාස්වර නොවන කල්හි ඒ මුල් කොට ඇති අකුසලයට ප්‍රභාස්වර බවක් කෙසේ ලැබේදැයි 'අකුසලස්ස ච' යැයි පවසන ලදී. ප්‍රභාස්වර භාවයට හේතුව පැවසිය යුතුය. ඉදින් වෙනත් හේතුවකින් ප්‍රභාස්වර වේ නම්, මෙය චිත්තයාගේ අක්ලේශ ස්වභාවය නිසා පැවසු සවභාවයකි. මෙහිදී ඵස්ස ආදීන්ට ප්‍රභාස්වර බවක් හිමි නොවේ. මන්දයත් ධර්මයන්ගේ ස්වභාවික කෘත්‍ය විශේෂයන් දන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් විඤ්ඤාණයම එසේ නිර්දේශ කර ඇති බැවිනි.

၄၃၉. အနတိက္ကမနေန ဘာဝနာယ. ပသာဒဃဋ္ဋနံ ဝိသယဿ ယောဂျဒေသေ အဝဋ္ဌာနန္တိ ‘‘ပသာဒံ ဃဋ္ဋေတွာ အာပါထံ ဂန္တွာ’’တိ ဝုတ္တံ. မဟာဘူတေသု ပဋိဟညတီတိ ဧတ္ထ န သယံ ကိဉ္စိ ပဋိဟညတိ, နာပိ ကေနစိ ပဋိဟညီယတိ အဖောဋ္ဌဗ္ဗသဘာဝတ္တာ. ဝိသယဝိသယီဘူတံ ပန အဘိမုခဘာဝပ္ပတ္တိယာ ဝိညာဏုပ္ပတ္တိယာ ဟေတုတာယ ဝိသိဋ္ဌဘာဝပ္ပတ္တံ ပဋိဟတပဋိဃာတကဘာဝေန ဝေါဟရီယတိ, တသ္မာ တေသု သပ္ပဋိဃဝေါဟာရော. ‘‘ဥပါဒါရူပံ ဃဋ္ဋေတီတိ ဧဝမာဒိ စ ဥပစာရဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မဟာဘူတာရမ္မဏေန ပန [Pg.133] ကာယပ္ပသာဒနိဿယဘူတေသု မဟာဘူတေသု ဃဋ္ဋိယမာနေသု ပသာဒေါပိ ဃဋ္ဋိတော ဧဝ နာမ ဟောတီတိ ဝတွာ ဝီမံသိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝဒန္တိ. ယထာဓိပ္ပေတေန ဧကဒေသသာမညေန ဥပမာဝစနတော နိဿိတနိဿယဃဋ္ဋနာနံ သတိပိ ပုဗ္ဗာပရဘာဝေ ဥပမတ္တေ ဥပမာဘာဝေန ဂဟေတဗ္ဗဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘ဥဘယဃဋ္ဋနဒဿနတ္ထ’’န္တိ အာဟ.

439. 'අනතික්කමනේන' යනු භාවනාව ඉක්මවා නොයෑමෙනි. 'ප්‍රසාද ඝට්ටනය' යනු අරමුණ සුදුසු දේශයක පිහිටීම බව දැක්වීමට 'පසාදං ඝට්ටෙත්වා ආපාථං ගන්ත්වා' යැයි වදාලහ. මහාභූතයන්හි ගැටේ යන මෙහි තමාම කිසිවක නොගැටේ, අන් කිසිවකින් හෝ නොගැටේ. මන්ද එය ස්පර්ශ කළ නොහැකි (අපොට්ඨබ්බ) ස්වභාවයක් ඇති බැවිනි. එහෙත් විෂය හා විෂයී භාවය නිසා එකිනෙකට මුහුණ දීමෙන් විඤ්ඤාණය ඉපදීමට හේතු වන බැවින් එම විශේෂිත තත්ත්වය ගැටෙන-ගැටෙන සුළු ස්වභාවය ලෙස ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. එබැවින් ඒවා පිළිබඳව 'සප්පටිඝ' (ගැටෙන සුළු) යන ව්‍යවහාරය පවතී. 'උපාදා රූපය ගැටේ' යනාදිය උපචාර වශයෙන්ම දත යුතුය. මහාභූත අරමුණෙන් කර්මජ ප්‍රසාදයට නිශ්‍රය වූ මහාභූතයන් ගැටෙන කල්හි ප්‍රසාදයද ගැටුණා සේම වේ යැයි පවසා එය විමසා බැලිය යුතුයැයි කියති. අදහස් කරන ලද පරිදි එක් දේශයක සමාන බව නිසා උපමා වශයෙන් පැවසීමෙන්, නිශ්‍රිත හා නිශ්‍රය ගැටීම පෙර පසු වුවද, උපමාවක් ලෙස ගත යුතු බව දක්වමින් 'උභයඝට්ටනදස්සනත්ථං' යැයි පැවසූහ.

၄၅၅. ဒဿနာဒိပ္ပဝတ္တိဘာဝတောတိ မနောဓာတုမနောဝိညာဏဓာတူနံ အဒဿနာဒိတာယ သာ ဧတေသံ ဧဝ ဝိသေသော. အနညနိဿယမနောပုဗ္ဗင်္ဂမတာယာတိ အညနိဿယမနောပုဗ္ဗင်္ဂမတ္တာဘာဝတော. အညနိဿယဝိညာဏဿ အနန္တရပစ္စယတ္တာဘာဝေနာတိ ဣမိနာ ကိရိယာမနောဓာတုတောပိ ဝိသေသဿ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘မနောဒွါရနိဂ္ဂမနမုခဘာဝါဘာဝတော’’တိ ဝုတ္တံ, န ဝုတ္တံ ‘‘နိဂ္ဂမနပဝေသမုခဘာဝါဘာဝတော’’တိ. တိဝိဓေနပိ ဟိ မနောဓာတုဝိညာဏဓာတူဟိ မနောဝိညာဏဓာတုယာ ဝိသေသော ဒဿိတောတိ. တတော ဧဝ ဝိဇာနနဝိသေသဝိရဟတောယေဝ. ယဒိ မနောဓာတု ‘‘မနောဝိညာဏ’’န္တိ န ဝုစ္စတိ, ဆဝိညာဏကာယာတိ ကထံ မနောဓာတုယာ တတ္ထ သင်္ဂဟော ဟောတီတိ? သင်္ဂဟော ဧဝ ပရိယာယဒေသနတ္တာ. အတ္ထိ ဟိ ဧသ ပရိယာယော ‘‘မနနမတ္တံ ဝိညာဏံ မနောဝိညာဏ’’န္တိ ယထာ ‘‘မနနမတ္တာ ဓာတု မနောဓာတူ’’တိ. အပိစ ဝတ္ထုကိစ္စေဟိ မနောဝိညာဏသဘာဂတ္တာ တဿ ဥပရမုပ္ပာဒဘာဝတော အန္တာဒိဘာဝတော စ မနောဝိညာဏကာယသင်္ဂဟိတာ မနောဓာတု, န သေသဝိညာဏကာယသင်္ဂဟိတာ အတံသဘာဂတ္တာ, ဣဓ ပန နိပ္ပရိယာယကတတ္တာ မနသော သမ္ဘူယ ဝိသိဋ္ဌမနောကိစ္စယုတ္တံ မနောဝိညာဏန္တိ တဒဘာဝတော ‘‘မနောဝိညာဏန္တိပိ န ဝုစ္စတီ’’တိ ဣမမေဝတ္ထံ သာဓေတုံ ‘‘န ဟိ တံ ဝိညာဏံ မနတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေန မနောဓာတုယာ နိပ္ပရိယာယတော မနောဝိညာဏကိစ္စဝိရဟံယေဝ ဒဿေတိ. ဒဿနာဒီနံ ပနာတိအာဒိနာ အညဝိညာဏဝိဓုရံ မနောဓာတုယာ စ သဘာဝံ ဒဿေတိ.

455. දර්ශනාදී වශයෙන් පැවතීම නිසා මනෝධාතුව සහ මනෝවිඤ්ඤාණධාතුව යන දෙකම ඇති වුවද, මනෝධාතුවට දර්ශනාදී ස්වභාවයක් නොමැති බැවින් එය එම ධාතූන්ගෙන් වෙන්කොට දක්වා ඇත. 'අන්‍ය නිශ්‍රය මනෝපූර්වංගමතාවක් නැති බැවින්' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ අන්‍ය නිශ්‍රය මනෝපූර්වංගම බවක් නොමැති වීමයි. 'අන්‍ය නිශ්‍රය විඤ්ඤාණයේ අනන්තර ප්‍රත්‍යයක් නොවන බැවින්' යන මෙයින් ක්‍රියා මනෝධාතුවෙන් ද විශේෂය ප්‍රකාශ කළ හෙයින් 'මනෝද්වාරයෙන් නික්මීමේ දොරටු ස්වභාවයක් නොමැති බැවින්' යැයි පවසන ලදී. 'නික්මීමේ හා පිවිසීමේ දොරටු ස්වභාවය' ගැන එහි සඳහන් නොවීය. මනෝධාතු හා විඤ්ඤාණධාතූන්ගෙන් මනෝවිඤ්ඤාණධාතුවේ විශේෂය තුන් ආකාරයකින්ම පෙන්වන ලදී. එබැවින්ම එය දැනගැනීමේ විශේෂයක් නොමැති බවම කියැවේ. ඉදින් මනෝධාතුව 'මනෝවිඤ්ඤාණය' යැයි නොකියන්නේ නම්, සවිඤ්ඤාණක කායන්හි මනෝධාතුව කෙසේ ඇතුළත් වන්නේද? එය පර්යාය දේශනාවක් බැවින් එහි සංග්‍රහ කිරීමක්ම වේ. 'මැනීම පමණක් වූ විඤ්ඤාණය මනෝවිඤ්ඤාණයයි' යන මේ පර්යාය ක්‍රමය, 'මැනීම පමණක් වූ ධාතුව මනෝධාතුවයි' යන්න සේම පවතී. තවද වස්තු හා කෘත්‍යයන්ගෙන් මනෝවිඤ්ඤාණ ස්වභාවය ගන්නා බැවින් ද, එහි උත්පාද හා නිරෝධ ස්වභාවය නිසා ද, ආදී හා අන්ත ස්වභාවය නිසා ද මනෝධාතුව මනෝවිඤ්ඤාණකායට ඇතුළත් වේ. සෙසු විඤ්ඤාණකායන්හි එය ඇතුළත් නොවන්නේ ඒවායේ ස්වභාවය මනෝධාතුවට නොමැති බැවිනි. මෙහිදී නිපර්යාය වශයෙන් මනසින් උපන් විශිෂ්ට වූ මනෝ කෘත්‍යයෙන් යුක්ත වූයේ මනෝවිඤ්ඤාණය බැවින්, එම ස්වභාවය නොමැති කල්හි 'මනෝවිඤ්ඤාණය යැයි ද නොකියනු ලැබේ' යන මේ අර්ථයම සාධනය කරනු පිණිස 'එම විඤ්ඤාණය මනසින් උපන් එකක් නොවේ' යනාදිය පවසන ලදී. ඒ මගින් මනෝධාතුව තුළ නිපර්යාය වශයෙන් මනෝවිඤ්ඤාණ කෘත්‍යයක් නොමැති බව පෙන්වා දෙයි. 'දර්ශනාදීන්ගේ' යනාදී කොටසින් සෙසු විඤ්ඤාණයන්ගෙන් වෙනස් වූ මනෝධාතුවේ ස්වභාවය පෙන්වා දෙයි.

ယဒိ ဇနကသဒိသတာ နာမ မဟာဝိပါကေသု ဝိတက္ကာဒီနံ သမ္မာသင်္ကပ္ပာဒိတာ, တိဟေတုကတော နိဗ္ဗတ္တာနံ တိဟေတုကာနံ, ဒုဟေတုကတော နိဗ္ဗတ္တာနံ ဒုဟေတုကာနဉ္စ ဘဝတု သမ္မာသင်္ကပ္ပာဒိတာ, တိဟေတုကတော ပန နိဗ္ဗတ္တဒုဟေတုကာနံ ကထန္တိ အာဟ ‘‘တတ္ထ ဟီ’’တိအာဒိ. တံသောတပတိတတာ န သိယာ တဿာ အနာနန္တရတ္တာ. တတော ဧဝ ဟီတိအာဒိနာ ဝုတ္တသောတပတိတံ ဧဝါနန္တရေန ဝစနေန သမတ္ထယတိ. ယဒိ ဝိဇ္ဇမာနာနမ္ပိ [Pg.134] မနောဓာတုအာဒီသု ဝိတက္ကာဒီနံ ပဉ္စဝိညာဏေသု ဝိယ အဂဏနူပဂဘာဝေါ, ဧဝံ သန္တေ ပဋ္ဌာနေ ကထံ တေသံ ဈာနပစ္စယတာဝစနံ. ‘‘အဗျာကတော ဓမ္မော အဗျာကတဿ ဓမ္မဿ ဈာနပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၃၁), ‘‘ဝိပါကာဗျာကတာနိ ကိရိယာဗျာကတာနိ ဈာနင်္ဂါနိ သမ္ပယုတ္တကာနံ ခန္ဓာနံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနဉ္စ ရူပါနံ ဈာနပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၃၁) ဟိ ဝုတ္တံ. ပစ္စနီယေပိ ‘‘အဗျာကတံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ အဗျာကတော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ န ဈာနပစ္စယာ, ပဉ္စဝိညာဏသဟိတံ ဧကံ ခန္ဓံ ပဋိစ္စ တယော ခန္ဓာ’’တိအာဒိနာ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၉၈) ပဉ္စဝိညာဏာနိ ဧဝ ဥဒ္ဓဋာနိ, န မနောဓာတုအာဒီနီတိ အာဟ ‘‘ဈာနပစ္စယကိစ္စမတ္တတော’’တိအာဒိ. န ဟေတ္ထ ဈာနင်္ဂါနံ ဗလဝဒုဗ္ဗလဘာဝေါ အဓိကတော, အထ ခေါ ဈာနပစ္စယဘာဝမတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော.

ඉදින් ජනක කර්මයට සමාන බව යනු මහා විපාකයන්හි විතක්කාදීන් සම්මා සංකප්ප ආදී වශයෙන් පැවතීම නම්, තිහේතුකයෙන් උපන් තිහේතුක සිත්වලටත්, ද්විහේතුකයෙන් උපන් ද්විහේතුක සිත්වලටත් සම්මා සංකප්ප ආදී බව තිබිය යුතුය. එහෙත් තිහේතුකයෙන් උපන් ද්විහේතුකයන්ගේ තත්ත්වය කෙසේදැයි විමසා 'එහිදී වනාහි' යනාදිය පවසන ලදී. එයට ශ්‍රෝතපන්න භාවය හිමි නොවිය හැක්කේ එය අනන්තර (අතරක් නැති) නොවන බැවිනි. 'එයින්ම' යනාදී ප්‍රකාශයෙන් පසුව පැවසූ ශ්‍රෝතපන්න බවම අනන්තර වචනයෙන් සනාථ කරයි. මනෝධාතු ආදියේ විතක්කාදීන් විද්‍යමාන වුවද පංච විඤ්ඤාණයන්හි මෙන් ඒවා ගණනයට නොගැනේ නම්, එසේ ඇති කල්හි පට්ඨාන පකරණයේ ඒවාට ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යයතාවක් ඇති බව පවසන්නේ කෙසේද? 'අබ්‍යකෘත ධර්මය අබ්‍යකෘත ධර්මයට ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ' යැයි ද, 'විපාක අබ්‍යකෘත හා ක්‍රියා අබ්‍යකෘත වූ ධ්‍යානාංගයන් සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධයන්ට හා චිත්තජ රූපයන්ට ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ' යැයි ද එහි පවසා ඇත. පච්චනීයකයේදී (ප්‍රතිපක්ෂයේදී) 'අබ්‍යකෘත ධර්මය නිසා අබ්‍යකෘත ධර්මය උපදී, එය ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යයෙන් නොවේ; පංච විඤ්ඤාණ සහිත එක් ස්කන්ධයක් නිසා ස්කන්ධ තුනක් උපදී' යනාදී වශයෙන් පංච විඤ්ඤාණයන්ම බැහැර කරන ලදී, මනෝධාතු ආදිය නොවේ. එබැවින් 'ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යයේ කෘත්‍ය මාත්‍රයෙන්' යනාදිය පවසන ලදී. මෙහිදී ධ්‍යානාංගයන්ගේ බලවත් හෝ දුර්වල බවක් අදහස් නොකෙරේ, අදහස් කරන්නේ ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යයක් ලෙස පවතින බව පමණකි.

၄၆၉. သမာနဝတ္ထုကံ အနန္တရပစ္စယံ လဘိတွာတိ ဒဿနာဒိတော မနောဓာတုယာ စ ဗလဝဘာဝေ ကာရဏဝစနံ. ယထာရမ္မဏန္တိ အာရမ္မဏာနုရူပံ. ယဒိ သမာနနိဿယတာယ မနောဓာတုတော ဗလဝတရတ္တံ ဝိပါကမနောဝိညာဏဓာတုယာ သောမနဿသဟဂတာယ, ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ကထံ မဇ္ဈတ္တဝေဒနန္တိ အနုယောဂံ မနသိ ကတွာ တဿ ဗလဝဘာဝံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ သန္တတိပရိဏာမနဗျာပါရဝိသေသာ န သောမနဿဝေဒနန္တိ ပရိဟာရံ ဝဒန္တော ‘‘ဝေါဋ္ဌဗ္ဗန’’န္တိအာဒိမာဟ. ဝိပါကော ဝိယ အနုဘဝနမေဝ န ဟောတီတိ သတိ သမတ္ထတာယ ဝိပါကာနံ ဧကန္တေန အာရမ္မဏရသာနုဘဝနတာယ ဝုတ္တံ.

469. සමාන වස්තුක වූ අනන්තර ප්‍රත්‍යයක් ලැබීමෙන් යනුවෙන් දර්ශනාදීන්ගෙන් පසු මනෝධාතුවේ බලවත් බවට හේතුව දක්වන ලදී. 'අරමුණට අනුකූලව' යනු අරමුණේ ස්වභාවය අනුව යන්නයි. ඉදින් සමාන නිශ්‍රය ඇති බැවින් මනෝධාතුවට වඩා සෝමනස්ස සහගත විපාක මනෝවිඤ්ඤාණධාතුව බලවත් වන්නේ නම්, වොට්ඨබ්බනය (තීරණය කිරීම) මධ්‍යස්ථ වේදනාවක් (උපේක්ෂාවක්) වන්නේ කෙසේදැයි ප්‍රශ්නයක් සිතෙහි තබාගෙන, එහි බලවත් බව පිළිගෙන, සන්තති පරිණාමනය කිරීමේ ව්‍යාපාර විශේෂයක් මිස සෝමනස්ස වේදනාවක් නොවන බවට පිළිතුරු දෙමින් 'වොට්ඨබ්බනය' යනාදිය පවසන ලදී. විපාකය මෙන් අනුභව කිරීමක්ම සිදු නොවන බැවින්, විපාකයන්ට ඒකාන්තයෙන් අරමුණේ රසය අනුභව කිරීමේ හැකියාව ඇති බව පවසන ලදී.

အဟေတုကကုသလဝိပါကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අහේතුක කුසල විපාක වර්ණනාව නිමවා ඇත.

အဋ္ဌမဟာဝိပါကစိတ္တဝဏ္ဏနာ

අෂ්ට මහා විපාක චිත්ත වර්ණනාව

၄၉၈. ဝိပါကဓမ္မာနံ ကမ္မဒွါရံ ဝုတ္တံ ဒွါရကထာယံ ‘‘တေဘူမကကုသလာကုသလော ဧကူနတိံသဝိဓော မနော’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. မနောကမ္မဒွါရကထာ). ပယောဂေနာတိ အတ္တနာ ပရေဟိ ဝါ ကတေန ဥဿာဟနပယောဂေန. ကုသလာကုသလာနိ ဝိယ ယေသံ တံ တဒါရမ္မဏံ အနုဗန္ဓဘူတံ. ပဌမပဉ္စမစိတ္တာနံ အညမညဗလဝဒုဗ္ဗလဘာဝဝိစာရေန ဒုတိယဆဋ္ဌာဒီနမ္ပိ သော ဝိစာရိတော ဟောတီတိ ‘‘ဧတေသု ဗလဝံ ဒုဗ္ဗလဉ္စ ဝိစာရေတု’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယထာ သာလိအာဒီနံ ထဒ္ဓမုဒုဘူမိဝသေန တိဏာဒီနံ [Pg.135] အနီဟရဏနီဟရဏဝသေန ဥတုအာဒိအဝသေသပစ္စယာနံ ဝိပတ္တိသမ္ပတ္တိဝသေန စ ဖလဝိသေသယောဂေါ, ဧဝံ ကမ္မဿ သုဂတိဒုဂ္ဂတိဝသေန အဝိသုဒ္ဓဝိသုဒ္ဓပယောဂဝသေန ဥပပတ္တိယာ ဝိပတ္တိသမ္ပတ္တိဝသေန စ ဝိသိဋ္ဌဖလတာယ ပရိဏမနံ, ဧဝမေဝ ဂိမှဝဿကာလာဒီသု ဗီဇာနံ ဖလဝိသေသယောဂေါ ဝိယ တံတံကာလဝိသေသေန ကမ္မဿ ဖလဝိသေသယောဂေါ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ကာလဝသေန ပရိဏမတီ’’တိ. သုက္ကသောဏိတပစ္စယာနန္တိ ကမ္မဝိသေသပရိဘာဝိတသန္တာနုပ္ပန္နတာယ သုက္ကသောဏိတာနံ အာယုဝိသေသဟေတုဘာဝမာဟ သုက္ကသောဏိတဝသေနပိ ဝဏ္ဏာဒိဝိသေသဒဿနတော, ယေန ‘‘ပိတူနံ အာကာရံ ပုတ္တော အနုဝိဒဟတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. တံမူလကာနန္တိ အပ္ပာယုကသံဝတ္တနိယကမ္မမူလကာနံ. အာဟာရာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝိသမူပက္ကမာဒယော ပရိဂ္ဂဏှာတိ.

498. විපාක ධර්මයන්ගේ කර්ම ද්වාරය පිළිබඳව ද්වාර කථාවේදී 'ත්‍රෛභූමික කුසලාකුසල මනෝ කර්මය එකුන්තිස් ආකාර වේ' යැයි පවසන ලදී. 'ප්‍රයෝගයෙන්' යනු තමා විසින් හෝ අනුන් ලවා කරවන ලද උත්සාහය හෙවත් ප්‍රයෝගය මගිනි. කුසලාකුසලයන් සේ යම් සිතකට ඒ තදාරම්මණය අනුබන්ධයක් වූයේද, පළමු හා පස්වන සිත්වල අන්‍යෝන්‍ය බලවත් හා දුර්වල බව විචාරය කිරීමෙන් දෙවන හා හයවන ආදී සිත්වල ද එම විචාරයම කරන ලද බැවින් 'මොවුන්ගේ බලවත් හා දුර්වල බව විමසිය යුතුයි' යැයි පවසන ලදී. යම් සේ වී ආදියෙහි තද හෝ මෘදු භූමිය අනුව ද, තණකොළ ආදිය ඉවත් කිරීම හෝ නොකිරීම අනුව ද, සෘතු ආදී සෙසු ප්‍රත්‍යයන්ගේ විපත්තිය හෝ සම්පත්තිය අනුව ද ඵල විශේෂයන් ලැබේද, එසේම කර්මයේ ද සුගති-දුග්ගති වශයෙන්, පිරිසිදු හෝ අපිරිසිදු ප්‍රයෝග වශයෙන්, උත්පත්තියේ විපත්ති-සම්පත්ති වශයෙන් විශිෂ්ට ඵලයක් ලෙස විපාක දීම සිදුවේ. එලෙසම ග්‍රීෂ්ම-වර්ෂා කාලයන්හි බීජයන්ගේ ඵල විශේෂයන් ලැබෙන්නා සේ ඒ ඒ කාල විශේෂයන් අනුව කර්මයේ ඵල විශේෂයන් ද සිදු වන බැවින් 'කාලය අනුව විපාක දෙයි' යැයි පවසන ලදී. 'ශුක්‍ර ශෝණිත ප්‍රත්‍යයන්ගේ' යනුවෙන් කර්ම විශේෂයෙන් පෝෂණය වූ සන්තතියක උපදින බැවින් ආයු විශේෂයට ශුක්‍ර ශෝණිතයන් හේතු වන බව පවසයි. ශුක්‍ර ශෝණිතය අනුව වර්ණාදී විශේෂයන් පෙනෙන බැවින් 'පියාගේ ස්වභාවය පුත්‍රයා අනුව යයි' කියා පවසනු ලැබේ. 'එය මූලික කොට ඇති' යනු අල්පායුෂ්ක වීමට හේතු වන කර්ම මූලික වූවන්ය. 'ආහාරාදී' යන මෙහි 'ආදී' ශබ්දයෙන් විෂම උපක්‍රම ආදිය ද ඇතුළත් වේ.

ဝိပါကုဒ္ဓါရကထာဝဏ္ဏနာ

විපාක උද්ධාර කථා වර්ණනාව

ယတော တိဟေတုကာဒိကမ္မတော. ယသ္မိဉ္စ ဌာနေတိ ပဋိသန္ဓိအာဒိဋ္ဌာနေ, သုဂတိဒုဂ္ဂတိယံ ဝါ. တိဟေတုကတော ဒုဟေတုကံ အနိစ္ဆန္တော ပဋိသန္ဓိန္တိ အဓိပ္ပာယော. ပဝတ္တိဝိပါကံ ပန တိဟေတုကတော ဒုဟေတုကမ္ပိ ဣစ္ဆတိ ဧဝ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ယံ ပုရိမာယ ဟေတုကိတ္တနလဒ္ဓိယာ န ယုဇ္ဇတီ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၄၉၈).

යම් තිහේතුක ආදී කර්මයකින්ද, යම් ස්ථානයකද යන්නෙන් ප්‍රතිසන්ධි ආදී ස්ථානයන්හි හෝ සුගති-දුග්ගතිවලදී යන්න අදහස් වේ. තිහේතුක කර්මයෙන් ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධියක් ඇතිවීම පිළිනොගන්නා බව මෙහි අදහසයි. එහෙත් තිහේතුක කර්මයෙන් ද්විහේතුක ප්‍රවෘත්ති විපාක ලැබීම පිළිගනු ලැබේ. එබැවින් අටුවාවේ 'යම් හෙයකින් පූර්වයෙහි හේතු දක්වා ලැබූ දෙය හා නොගැළපේද' යැයි පවසනු ඇත.

ယေ ‘‘တဿေဝ ကမ္မဿ ဝိပါကာဝသေသေနာ’’တိ, ‘‘ဧကပုပ္ဖံ ယဇိတွာန, အသီတိ ကပ္ပကောဋိယော (ထေရဂါ. ၉၆). ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမီ’’တိ (အပ. ထေရ ၂.၄၆.၆၄) စ ဧဝမာဒိဝစနဿ အဓိပ္ပာယံ အဇာနန္တာ ‘‘ကိံ နု ခေါ ဧကေနပိ ကမ္မေန အနေကာ ပဋိသန္ဓိ ဟောတီ’’တိ, ‘‘ဒိသွာ ကုမာရံ သတပုညလက္ခဏ’’န္တိအာဒိဝစနဿ (ဒီ. နိ. ၃.၂၀၅) အတ္ထံ အသလ္လက္ခေတွာ ‘‘ကိန္နု ခေါ နာနာကမ္မေဟိ ဧကာ ပဋိသန္ဓိ ဟောတီ’’တိ သံသယပက္ခန္ဒာ, တေသံ ဗီဇင်္ကုရောပမာယ ‘‘ဧကသ္မာ ဧကာ, အနေကသ္မာ စ အနေကာ ပဋိသန္ဓိ ဟောတီ’’တိ ဝိနိစ္ဆိတတ္တာ ကမ္မပဋိသန္ဓိဝဝတ္ထာနတော သာကေတပဉှေ ဝိပါကုဒ္ဓါရကထာယ ဥဿဒကိတ္တနဂဟဏဿ သမ္ဗန္ဓံ အာဟ ‘‘ကမ္မဝသေန…ပေ… ဒဿေတု’’န္တိ. ပဋိသန္ဓိဇနကကမ္မဝသေန ပဋိသန္ဓိဝိပါကော ဧဝ အလောဘလောဘာဒိဂုဏဒေါသာတိရေကဘာဝဟေတူတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘သော တေန ကမ္မေန ဒိန္နပဋိသန္ဓိဝသေန နိဗ္ဗတ္တော လုဒ္ဓေါ ဟောတီ’’တိအာဒိ. ဧတ္ထ စ လောဘဝသေန, ဒေါသ, မောဟ[Pg.136], လောဘဒေါသ, လောဘမောဟ, ဒေါသမောဟ, လောဘဒေါသမောဟဝသေနာတိ တယော ဧကကာ, တယော ဒွိကာ, ဧကော တိကောတိ လောဘာဒိဒဿနဝသေန အကုသလပက္ခေယေဝ သတ္တ ဝါရာ. တထာ ကုသလပက္ခေ အလောဘာဒိဒဿနဝသေနာတိ စုဒ္ဒသ ဝါရာ လဗ္ဘန္တိ.

"ඒ ඒ කර්මයේ ම විපාකාවශේෂයෙන්" යන ආදී වශයෙන් එන වචනයන්ගේ අදහස නොදැන, "එක් මලක් පූජා කොට කල්ප කෝටි අසූවක් දුගතියක් නොදනිමි" යනාදී වචනයන්ගේ අර්ථය වටහා නොගෙන, "එක් කර්මයකින් ප්‍රතිසන්ධි බොහෝමයක් ඇති වන්නේද?" කියා හෝ "පින් සියයක් ලක්ෂණ ඇති කුමාරයා දැක" යනාදී වචනයන්ගේ අර්ථය විමසා නොබලා, "විවිධ කර්මයන්ගෙන් එක් ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති වන්නේද?" යනුවෙන් සැකයට පත් වූවන් උදෙසා, බීජ හා අංකුර උපමාවෙන් "එකකින් එකක් ද, බොහෝමයකින් බොහෝමයකුත් ප්‍රතිසන්ධි ඇති වේ" යැයි විනිශ්චය කර ඇති බැවින්, කර්ම-ප්‍රතිසන්ධි ව්‍යවස්ථාපනයෙන් සාකේත ප්‍රශ්නයෙහි විපාක උද්ධාර කථාවෙහි උත්සන්න බව කීර්තිමත් කර ගැනීමේ සම්බන්ධය දක්වනු පිණිස "කර්ම වශයෙන්... පෙ... දැක්වීමට" යැයි පැවසූහ. ප්‍රතිසන්ධි ජනක කර්මයේ බලයෙන් ම අලෝභ, ලෝභ ආදී ගුණ හා දෝෂයන්ගේ අතිරික්ත බව නිසා ප්‍රතිසන්ධි විපාකය ඇති වන බව අර්ථය ලෙස දත යුතුය. එසේම "ඔහු ඒ කර්මයෙන් දෙන ලද ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් උපන්නේ ලෝභී වූවෙක් වෙයි" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. මෙහිදී ලෝභය නිසා ද, ද්වේෂය නිසා ද, මෝහය නිසා ද, ලෝභ-ද්වේෂ, ලෝභ-මෝහ, ද්වේෂ-මෝහ, ලෝභ-ද්වේෂ-මෝහ වශයෙන් ඒකක තුනක් ද, ද්විත්වක තුනක් ද, ත්‍රිත්වක එකක් ද වශයෙන් ලෝභ ආදිය පෙන්වීමෙන් අකුසල් පක්ෂයෙහි වාර සතකි. එසේම කුසල් පක්ෂයෙහි අලෝභ ආදිය පෙන්වීමෙන් වාර දහහතරක් ලැබේ.

တတ္ထ ‘‘အလောဘဒေါသာမောဟာ, အလောဘာဒေါသမောဟာ, အလောဘဒေါသာမောဟာ ဗလဝန္တော’’တိ အာဂတေဟိ ကုသလပက္ခေ တတိယဒုတိယပဌမဝါရေဟိ ဒေါသုဿဒမောဟုဿဒဒေါသမောဟုဿဒဝါရာ ဂဟိတာ. တထာ အကုသလပက္ခေ ‘‘လောဘာဒေါသမောဟာ, လောဘဒေါသာမောဟာ, လောဘာဒေါသာမောဟာ ဗလဝန္တော’’တိ အာဂတေဟိ တတိယဒုတိယပဌမဝါရေဟိ အဒေါသုဿဒအမောဟုဿဒအဒေါသာမောဟုဿဒဝါရာ ဂဟိတာယေဝါတိ အကုသလကုသလပက္ခေ တယော တယော ဝါရေ အန္တောဂဓေ ကတွာ အဋ္ဌေဝ ဝါရာ ဒဿိတာ. ယေ ပန ဥဘယေသံ ဝေါမိဿတာဝသေနေဝ လောဘာလောဘုဿဒဝါရာဒယော အပရေ ဧကူနပညာသ ဝါရာ ဒဿေတဗ္ဗာ, တေ အသမ္ဘဝတော ဧဝ န ဒဿိတာ. န ဟိ ဧကသ္မိံ သန္တာနေ အန္တရေန အဝတ္ထန္တရံ လောဘော ဗလဝါ အလောဘော စာတိ ယုဇ္ဇတိ. ပဋိပက္ခတောယေဝ ဟိ ဧတေသံ ဗလဝဒုဗ္ဗလဘာဝေါ, သဟဇာတဓမ္မတော ဝါ. တေသု လောဘဿ တာဝ ပဋိပက္ခတော အလောဘေန အနဘိဘူတတာယ ဗလဝဘာဝေါ, တထာ ဒေါသမောဟာနံ အဒေါသာမောဟေဟိ. အလောဘာဒီနံ ပန လောဘာဒိအဘိဘဝနတော သဗ္ဗေသဉ္စ သမာနဇာတိယံ သမဘိဘူယ ပဝတ္တိဝသေနေဝ သဟဇာတဓမ္မတော ဗလဝဘာဝေါ. တေန ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘လောဘော ဗလဝါ, အလောဘော မန္ဒော, အဒေါသာမောဟာ ဗလဝန္တော, ဒေါသမောဟာ မန္ဒာ’’တိ. သော စ တေသံ မန္ဒဗလဝဘာဝေါ ပုရိမူပနိဿယတော အာသယဿ ပရိဘာဝိတတာယ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတ္ထ စ ပဌမဒုတိယေဟိ, သတ္တမပဌမေဟိ ဝါ ဝါရေဟိ တိဟေတုကကမ္မတော ပဋိသန္ဓိပဝတ္တိဝသေန တိဟေတုကဝိပါကော, ဣတရေဟိ တိဟေတုကဒုဟေတုကကမ္မတော ယထာသမ္ဘဝံ ပဋိသန္ဓိပဝတ္တိဝသေန ဒုဟေတုကာဟေတုကဝိပါကာ ဒဿိတာတိ အယမ္ပိ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော.

එහි "අලෝභ, අද්වේෂ, අමෝහයන් ප්‍රබල වේ" යනාදී වශයෙන් පැමිණි කුසල් පක්ෂයේ තුන්වන, දෙවන හා පළමු වාරයන්ගෙන් ද්වේෂ උත්සන්න, මෝහ උත්සන්න සහ ද්වේෂ-මෝහ උත්සන්න වාරයන් ගන්නා ලදී. එසේම අකුසල් පක්ෂයෙහි "ලෝභ, අද්වේෂ, අමෝහයන් ප්‍රබල වේ" යනාදී වශයෙන් පැමිණි තුන්වන, දෙවන හා පළමු වාරයන්ගෙන් අද්වේෂ උත්සන්න, අමෝහ උත්සන්න සහ අද්වේෂ-අමෝහ උත්සන්න වාරයන් ගන්නා ලද බැවින් අකුසල සහ කුසල පක්ෂයන්හි වාර තුන තුන බැගින් ඇතුළත් කොට වාර අටක් ම දක්වන ලදී. යම් හෙයකින් මේ දෙපාර්ශ්වයේ ම මිශ්‍ර වීමෙන් ම ලෝභ-අලෝභ උත්සන්න වාර ආදී තවත් වාර හතළිස් නවයක් දැක්විය යුතු වුවද, ඒවා සම්භව නොවන නිසා ම දක්වා නැත. එක් සන්තානයක අවස්ථාන්තරයක් නොමැතිව ලෝභය බලවත් වීමත් අලෝභය බලවත් වීමත් නොගැලපේ. ඔවුන්ගේ බලවත් හෝ දුබල බව වන්නේ ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් හෝ සහජාත ධර්මයන්ගේ වශයෙනි. ඒ අතර ලෝභයට නම් ප්‍රතිපක්ෂ වූ අලෝභයෙන් යටපත් නොවීම නිසා බලවත් බව ඇති වේ, ද්වේෂ හා මෝහයන්ට ද අද්වේෂ හා අමෝහයන්ගෙන් එසේම වේ. අලෝභාදීන්ට නම් ලෝභාදිය මැඩපැවැත්වීමෙන් සහ සියලු සමාන ජාතිකයින් සමව මැඩපවත්වා පැවතීමෙන් සහජාත ධර්මයන් නිසා බලවත් බව ඇති වේ. එබැවින් අටුවාවෙහි "ලෝභය බලවත් ය, අලෝභය දුබල ය, අද්වේෂය හා අමෝහය බලවත් ය, ද්වේෂය හා මෝහය දුබල ය" යැයි පවසන ලදී. ඔවුන්ගේ ඒ දුබල හෝ බලවත් බව පෙර උපනිශ්‍රය නිසා ආශයෙහි මැනවින් පුරුදු කළ බව (පරිභාවිතතාව) අනුව දත යුතුය. මෙහි පළමු හා දෙවන වාරයන්ගෙන් හෝ හත්වන හා පළමු වාරයන්ගෙන් හෝ තිහේතුක කර්මයෙන් ප්‍රතිසන්ධි පැවැත්ම වශයෙන් තිහේතුක විපාකය ද, අනෙක්වායින් තිහේතුක හා ද්විහේතුක කර්මයන්ගෙන් යථාසම්භව ලෙස ප්‍රතිසන්ධි පැවැත්ම වශයෙන් ද්විහේතුක හා අහේතුක විපාකයන් දක්වන ලද බව ද මෙම විශේෂය දත යුතුය.

ဣဓာတိ ဝိပါကုဒ္ဓါရမာတိကာယံ. တေန ဟေတုကိတ္တနံ ဝိသေသေတိ. ဇစ္စန္ဓာဒိဝိပတ္တိနိမိတ္တံ မောဟော, သဗ္ဗာကုသလံ ဝါ. ယံ ပန ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. တေန ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂဝစနေန. ဂတိသမ္ပတ္တိယာ သတိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ ပဋိသန္ဓိမှိ [Pg.137] နိပ္ဖာဒေတဗ္ဗေ. အညတ္ထာတိ နိကန္တိပဋိသန္ဓိက္ခဏေသု. ကမ္မသရိက္ခကောတိ ဣဓ သာတိသယော သရိက္ခဘာဝေါ အဓိပ္ပေတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣတရထာ တိဟေတုကဒုဟေတုကာပိ အညမညံ သရိက္ခာယေဝါတိ ဒဿိတမေတန္တိ. စက္ခုဝိညာဏာဒီနီတိ ဧတ္ထ ပဉ္စဝိညာဏာနိ ဝိယ အပုဗ္ဗနိဿယပဝတ္တိနီ ဝိဇာနနဝိသေသရဟိတာ စ မနောဓာတု ဣဋ္ဌာဒိဘာဂဂ္ဂဟဏေ န သမတ္ထာတိ ‘‘ပါကဋာယေဝါ’’တိ န ဝုတ္တာ, အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝါ သင်္ဂဟိတာ. တဒါရမ္မဏပစ္စယသဗ္ဗဇဝနဝတာတိ တဒါရမ္မဏဿ ပစ္စယဘူတသကလဇဝနပ္ပဝတ္တိသဟိတေန. ယံ သန္ဓာယ ‘‘ဣဓ ပရိပက္ကတ္တာ အာယတနာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. အညကာလေတိ အဗုဒ္ဓိပဝတ္တိကာလေ.

"මෙහි" (ඉධ) යනු විපාක උද්ධාර මාතිකාවෙහි ය. එයින් හේතු දැක්වීම විශේෂ කරයි. උපතින් අන්ධ වීම ආදී විපත්තීන්ට හේතුව මෝහයයි, නැතහොත් සියලු අකුසලයන් ය. "යමක් පවසන ලද්දේද" යන්න සම්බන්ධයයි. එය පටිසම්භිදාමග්ග වචනයෙනි. ගති සම්පත්තිය ඇති කල්හි ඥාණසම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රතිසන්ධියක් නිපදවිය යුතු තැනදීය. "වෙනත් තැනක" යනු නිකන්ති (තෘෂ්ණා සහගත) ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයන්හිදීය. "කර්ම සදෘශ" යන්නෙන් මෙහි අතිශය සමාන බව අදහස් කරන ලදැයි දත යුතුය. එසේ නොවේ නම් තිහේතුක හා ද්විහේතුකයන් ද ඔවුනොවුන්ට සමාන බව දක්වන ලද්දකි. "චක්ඛු විඤ්ඤාණාදීහු" යන්නෙහි පංච විඤ්ඤාණයන් මෙන් පෙර නිශ්‍රය ප්‍රවෘත්තියෙන් යුක්ත වූ සහ සුවිශේෂී වූ විජානනයෙන් තොර වූ මනෝ ධාතුව ඉෂ්ට ආදී කොටස් ග්‍රහණය කර ගැනීමට සමත් නොවන බැවින් "ප්‍රකටය" යැයි නොකියන ලදී, නැතහොත් "ආදි" ශබ්දයෙන් සංග්‍රහ කරන ලදී. තදාරම්මණ ප්‍රත්‍යය වූ සකල ජවන් ප්‍රවෘත්තිය සහිත බැවිනි. යමක් අරභයා "මෙහි ආයතනයන්ගේ පරිපක්ව බව නිසා" යැයි පවසන ලදී. "අන්‍යකාලයෙහි" යනු නුවණ නොපවතින කාලයෙහි ය.

အနုလောမေတိ ဓမ္မာနုလောမေ. အာသေဝနပစ္စယာတိ အာသေဝနဘူတာ ပစ္စယာ. န မဂ္ဂေ အမဂ္ဂပစ္စယေ. သောပိ မောဃဝါရော လဗ္ဘေယျာတိ ယဒိ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနမ္ပိ အာသေဝနပစ္စယော သိယာ, ယထာ ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ အာသေဝနပစ္စယာ န (ပဋ္ဌာ. ၁.၂.၃) မဂ္ဂပစ္စယာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၂.၁၄) အနုလောမပစ္စနီယေ, ပစ္စနီယာနုလောမေ စ ‘‘သုခါ…ပေ… န မဂ္ဂပစ္စယာ အာသေဝနပစ္စယာ’’တိ စ ဝုတ္တံ ဟသိတုပ္ပာဒစိတ္တဝသေန, ဧဝံ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဝသေန ‘‘အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စာ’’တိအာဒိနာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေန ပါဌော သိယာ, တထာ စ သတိ ဝါရဒွယဝသေန ဂဏနာယံ ‘‘အာသေဝနပစ္စယာ န မဂ္ဂေ ဒွေ. န မဂ္ဂပစ္စယာ အာသေဝနေ ဒွေ’’တိ စ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န ပန ဝုတ္တံ, တသ္မာ န လဗ္ဘေယျာယံ မောဃဝါရောတိ အဓိပ္ပာယော.

"අනුලෝමයෙහි" යනු ධර්මානුලෝමයෙහි ය. "ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන්" යනු ආසේවන වූ ප්‍රත්‍යයන් ය. "මාර්ගයෙහි නොවේ" යනු අමාර්ග ප්‍රත්‍යයෙහි ය. එම හිස් වාරය ද ලැබිය හැකිය යන්නෙන්, ඉදින් වොත්ථබ්බනයට ද ආසේවන ප්‍රත්‍යය වන්නේ නම්, "සුඛ වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මය නිසා සුඛ වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මය උපදී, ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන්, මාර්ග ප්‍රත්‍යයෙන් නොවේ" යැයි අනුලෝම පච්චනීයයෙහි ද, පච්චනීය අනුලෝමයෙහි ද "සුඛ... පෙ... මාර්ග ප්‍රත්‍යයෙන් නොවේ, ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙනි" යැයි හසිතොප්පාද චිත්ත වශයෙන් වදාරන ලදී. ඒ අයුරින් ම වොත්ථබ්බන වශයෙන් "අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මය නිසා" යනාදී වශයෙන් පෙර කියන ලද ක්‍රමයෙන් පාඨය විය යුතුය. එසේ වූ විට වාර දෙකක් වශයෙන් ගණනය කිරීමේදී "ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් මාර්ගයෙහි නැති වාර දෙකකි, මාර්ග ප්‍රත්‍යයෙන් තොරව ආසේවනයෙහි වාර දෙකකි" යැයි කිව යුතු වන්නේය. එහෙත් එසේ නොපවසන ලදී, එබැවින් මෙම හිස් වාරය නොලැබේ යන්න අදහසයි.

ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနမ္ပိ ယဒိ အာသေဝနပစ္စယော သိယာ, ဒုတိယမောဃဝါရေ အတ္တနော ဝိယ တတိယစတုတ္ထဝါရေသုပိ သိယာ, တထာ သတိ အတ္တနာပိ ကုသလာကုသလာနံ သိယာ. န ဟိ…ပေ… အဝုတ္တော အတ္ထိ ‘‘ပုရိမာ ပုရိမာ ကုသလာ ဓမ္မာ’’တိအာဒိနာ အနဝသေသတော ဝုတ္တတ္တာ. ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဿ…ပေ… အဝုတ္တော ‘‘အဗျာကတော ဓမ္မော ကုသလဿ ဓမ္မဿ အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယော. အကုသလဿ…ပေ… ပစ္စယော’’တိ ဝစနာဘာဝတော. န ကေဝလံ အဝုတ္တော, အထ ခေါ ကုသလံ…ပေ… ပဋိက္ခိတ္တောဝ. အထာပိ သိယာတိအာဒိ မဂ္ဂသောဓနတ္ထမေဝ ဝုစ္စတိ. သမာနဝေဒနာနံ ဧဝ အာသေဝနပစ္စယဘာဝဿ ဒဿနတော ‘‘အသမာနဝေဒနာနံ ဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ‘‘အာသေဝန ပစ္စယေန [Pg.138] ပစ္စယော’’တိပိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, သမာနဝေဒနာဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော. အဘိန္နဇာတိကဿ စာတိ စ-သဒ္ဒေါ အဘိန္နဝေဒနဿ စာတိ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော. ဝေဒနာတ္တိကေပိ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဿ အာသေဝနပစ္စယတ္တဿ အဘာဝါတိ ယောဇနာ. ကုသလတ္တိကာဒီသု ယထာဒဿိတပါဠိပ္ပဒေသေသုပီတိ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော ပိ-သဒ္ဒေါ. ဂဏနာယ ကာရဏဘူတာယ ဂဏနာယ နိဒ္ဓါရိယမာနာယ သတိ ဂဏနာယ ဝါ အဗ္ဘန္တရေ. ဒုတိယော မောဃဝါရော ဝီမံသိတဗ္ဗောတိ အာသေဝနပစ္စယတ္တာဘာဝါ ဇဝနဋ္ဌာနေ ဌာတုံ န ယုဇ္ဇတိ. န ဟိ ဝိနာ အာသေဝနံ ဇဝနပ္ပဝတ္တိ အတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော.

වොට්ඨබ්බනයට (මනෝද්වාරාවජ්ජනයට) ද යම් හෙයකින් ආසේවන ප්‍රත්‍යය ස්වභාවය පවතී නම්, දෙවන මොඝවාරයෙහි මෙන්ම තෙවන හා සිව්වන වාරයන්හි ද එය පැවතිය යුතුය. එසේ වූ විට එය තමා විසින්ම කුසල් හා අකුසල් සඳහා ද ප්‍රත්‍යය විය යුතුය. 'පෙර පෙර කුසල් දහම්...' යනාදී වශයෙන් සියල්ල ඉතිරි නොකර වදාළ බැවින්, ඒ ගැන නොවදාළ දෙයක් නැත. 'අබ්‍යාකත ධර්මය කුසල් ධර්මයට ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ. අකුසලයට ද... ප්‍රත්‍යය වේ' යන වචනයක් නොමැති බැවින්, වොට්ඨබ්බනය ගැන එසේ වදාරා නැත. නොවදාළා පමණක් නොව, කුසල් ආදිය ද ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. 'එසේ විය හැක' යනාදී දේ පවසන්නේ මාර්ගය පිරිසිදු කිරීම සඳහාමය. සමාන වේදනා ඇත්තන්ටම ආසේවන ප්‍රත්‍යය වන බව දක්නට ලැබෙන බැවින් 'අසමාන වේදනාවන්ගේ වසයෙන්' යැයි පවසන ලදී. 'ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ' යන්න ද සමාන වේදනා වසයෙන් යන අදහසින්ම පැවසිය යුතුය. 'අභින්නජාතිකස්ස ච' යන්නෙහි 'ච' ශබ්දය 'අභින්නවේදනස්ස ච' යන්න හා සම්බන්ධ කිරීමේ අර්ථය ගෙන දෙයි. වේදනා තිකයෙහි ද වොට්ඨබ්බනය ආසේවන ප්‍රත්‍යයක් නොවන බැවින් මෙසේ යොදාගත යුතුය. 'කුසල තිකාදියෙහි දක්වන ලද පාළි පාඨයන්හි ද' යන්නෙහි 'පි' ශබ්දය එක් කිරීමේ අර්ථයයි. ගණනය කිරීමට හේතු වූ ගණනය කිරීමෙහි දී හෝ ගණනය ඇතුළත හෝ වේ. දෙවන මොඝවාරය විමසිය යුත්තේ, ආසේවන ප්‍රත්‍යය ස්වභාවයක් නොමැතිව ජවන ස්ථානයෙහි සිටීම නොගැලපෙන බැවිනි. ආසේවනයෙන් තොරව ජවන ප්‍රවෘත්තියක් (පැවැත්මක්) නැත යන්න මෙහි අදහසයි.

အပိစေတ္ထ ‘‘ယံ ဇဝနဘာဝပ္ပတ္တံ, တံ ဆိန္နမူလကရုက္ခပုပ္ဖံ ဝိယာ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၅၆၆) ဝက္ခမာနတ္တာ အနုပစ္ဆိန္နဘဝမူလာနံ ပဝတ္တမာနဿ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဿ ကိရိယဘာဝေါ န သိယာ, ဝုတ္တော စ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ မနောဝိညာဏဓာတု ဥပ္ပန္နာ ဟောတိ ကိရိယာ နေဝ ကုသလာ နာကုသလာ န စ ကမ္မဝိပါကာ ဥပေက္ခာသဟဂတာ’’တိ, တသ္မာ ‘‘ဇဝနဋ္ဌာနေ ဌတွာတိ ဇဝနဿ ဥပ္ပဇ္ဇနဋ္ဌာနေ ဒွိက္ခတ္တုံ ပဝတ္တိတွာ, န ဇဝနဘာဝေနာ’’တိ, ‘‘အာသေဝနံ လဘိတွာတိ စ အာသေဝနံ ဝိယ အာသေဝန’’န္တိ ဝုစ္စမာနေ န ကောစိ ဝိရောဓော, ဝိပ္ဖာရိကဿ ပန သတော ဒွိက္ခတ္တုံ ပဝတ္တိယေဝေတ္ထ အာသေဝနသဒိသတာ. ဝိပ္ဖာရိကတာယ ဟိ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကတ္တဉ္စဿ ဝုစ္စတိ. ဝိပ္ဖာရိကမ္ပိ ဇဝနံ ဝိယ အနေကက္ခတ္တုံ အပ္ပဝတ္တိယာ ဒုဗ္ဗလတ္တာ န နိပ္ပရိယာယတော အာသေဝနပစ္စယဘာဝေန ပဝတ္တေယျာတိ န ဣမဿ ပါဌေ အာသေဝနတ္ထံ ဝုတ္တံ, အဋ္ဌကထာယံ ပန ပရိယာယတော ဝုတ္တံ ယထာ ‘‘ဖလစိတ္တေသု မဂ္ဂင်္ဂံ မဂ္ဂပရိယာပန္န’’န္တိ. အယမေတ္ထ အတ္တနောမတိ. အယမ္ပိ ပေါရာဏကေဟိ အသံဝဏ္ဏိတတ္တာ သာဓုကံ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗော.

තවද මෙහි, 'ජවන භාවයට පත් වූ යමක් වේ ද, එය මුල් සිඳුණු ගසක මලක් වැනිය' (ධම්මසංගණී අට්ඨකථාව 566) යනුවෙන් ඉදිරියට පවසන බැවින්, භව මූලයන් නොසිඳී පවතින වොට්ඨබ්බනය ක්‍රියා ස්වභාවයක් (ක්‍රියා සිතක්) නොවිය යුතුය. එහෙත් 'යම් කලෙක කුසල් නොවූ, අකුසල් නොවූ, කර්ම විපාක නොවූ, උපේක්ෂා සහගත ක්‍රියා මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුව උපන්නී වේ ද' යනුවෙන් වදාරා ඇත. එබැවින් 'ජවන ස්ථානයෙහි සිට' යනු ජවනය උපදින ස්ථානයෙහි දෙවරක් පැවතීම මිස, ජවන ස්වභාවයෙන් පැවතීම නොවේ. 'ආසේවනය ලබා' යනු ආසේවනය වැනි දෙයක් ලැබීම යන අර්ථයෙන් පවසන විට එහි කිසිදු විරෝධයක් නැත. විප්ඵාරික (ව්‍යාප්ත වන) ස්වභාවය ඇති කල්හි දෙවරක් පැවතීමම මෙහි ආසේවනයට සමාන බවයි. එහි විප්ඵාරික බව නිසා විඤ්ඤත්ති (කාය/වාක් ප්‍රකාශන) සමුට්ඨාපනය කරන බව ද කියනු ලැබේ. විප්ඵාරික වුව ද ජවනය මෙන් නැවත නැවත නොපවතින බැවින් දුබල වේ. එබැවින් එය සෘජු ලෙසම ආසේවන ප්‍රත්‍යය ස්වභාවයෙන් නොපවතින බැවින්, මෙම පාඨයෙහි ආසේවන අර්ථයෙන් වදාරා නැත. අට්ඨකථාවෙහි නම් පරියාය වශයෙන් (වක්‍රාකාරයෙන්) 'ඵල සිතෙහි මාර්ගාංග මාර්ගයට ඇතුළත් වේ' යැයි පැවසුවා සේ වදාරා ඇත. මෙය මෙහි මගේ ස්වකීය මතයයි. මෙය ද පුරාණාචාර්යවරුන් විසින් විස්තර කර නොමැති බැවින් මැනවින් විමසා බැලිය යුතුය.

ဧဝဉ္စ ကတွာတိ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနာဝဇ္ဇနာနံ အနတ္ထန္တရဘာဝတော ‘‘အာဝဇ္ဇနာ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ, ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဋ္ဌာနေပီတိ အဓိပ္ပာယော. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ အာဝဇ္ဇနာယေဝ အတ္ထတော ဥပေက္ခာသဟဂတာဟေတုကကိရိယမနောဝိညာဏဓာတုဘာဝတော, တသ္မာ. တံ အာဝဇ္ဇနာ ဝိယ သတိ ဥပ္ပတ္တိယံ ကာမာဝစရကုသလာကုသလကိရိယဇဝနာနံ ဧကန္တတော အနန္တရပစ္စယဘာဝေနေဝ ဝတ္တေယျ, နော အညထာတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနတော’’တိအာဒိမာဟ. စတုန္နန္တိ မုဉ္ဆာမရဏာသန္နဝေလာဒီသု မန္ဒီဘူတဝေဂတာယ စတ္တာရိပိ ဇဝနာနိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုန္တိ အဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တံ. အယမေတဿ သဘာဝေါတိ [Pg.139] အာရမ္မဏမုခေနပိ စိတ္တနိယာမံယေဝ ဒဿေတိ. ယဒိပိ ‘‘ဇဝနာပါရိပူရိယာ…ပေ… ယုတ္တော’’တိ ဝုတ္တံ, ‘‘အာဝဇ္ဇနာဒီနံ ပစ္စယော ဘဝိတုံ န သက္ကောတီ’’တိ ပန ဝုတ္တတ္တာ စိတ္တပ္ပဝတ္တိဝသေန ပဌမမောဃဝါရတော ဧတဿ န ကောစိ ဝိသေသော. တေနေဝါဟ ‘‘အယမ္ပိ…ပေ… ရေတဗ္ဗော’’တိ. ပဋိသန္ဓိစိတ္တေယေဝ ပဝတ္တိယံ ‘‘ဘဝင်္ဂ’’န္တိ ဝုစ္စမာနေ န တဿ ဟေတုဝသေန ဘေဒေါတိ ‘‘သဟေတုကံ ဘဝင်္ဂံ အဟေတုကဿ ဘဝင်္ဂဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၃.၁.၁၀၂) န သက္ကာ ဝတ္တုံ, ဝုတ္တဉ္စ, တသ္မာ သဟေတုကံ ဘဝင်္ဂန္တိ တဒါရမ္မဏံ ဝုတ္တန္တိ ဝိညာယတိ.

මෙසේ කිරීමෙන් යනු, වොට්ඨබ්බනය හා ආවජ්ජනය අතර අර්ථ වශයෙන් වෙනසක් නොමැති බැවින් 'ආවජ්ජනය' යැයි පවසන ලදී. එනම් වොට්ඨබ්බන ස්ථානයෙහි ද යන්න අදහසයි. 'එබැවින්' යනු යම් හෙයකින් වොට්ඨබ්බනය අර්ථ වශයෙන් උපේක්ෂා සහගත අහේතුක ක්‍රියා මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුවක් වන බැවිනි. එබැවින් එය ආවජ්ජනය මෙන් සිත උපදින විට කාමාවචර කුසල, අකුසල, ක්‍රියා ජවනයන්ට ඒකාන්තයෙන්ම අනන්තර ප්‍රත්‍යය වශයෙන්ම පැවතිය යුතුය, අන් අයුරකින් නොවේ යන අදහසින් 'වොට්ඨබ්බනතෝ' යනාදිය වදාරන ලදී. 'සිව් දෙනෙකුට' යනු මරණාසන්න කාලය වැනි අවස්ථාවලදී වේගය මන්දගාමී වන බැවින් ජවනයන් සතරක් වුව ද උපදින්නේය යන අදහසින් පවසන ලදී. 'මෙය මෙහි ස්වභාවයයි' යන්නෙන් අරමුණෙහි වසයෙන් ද චිත්ත නියාමයම දක්වයි. 'ජවන සම්පූර්ණ වීමෙන්... සුදුසුය' යැයි වදාළ ද, 'ආවජ්ජනාදියට ප්‍රත්‍යය වීමට නොහැකිය' යැයි පැවසූ බැවින් චිත්ත ප්‍රවෘත්තිය අනුව පළමු මොඝවාරයට වඩා මෙහි වෙනසක් නැත. එබැවිනි 'මෙය ද... විමසිය යුතුය' යැයි පැවසුවේ. ප්‍රතිසන්ධි සිතේම පැවැත්ම 'භවංගය' යැයි පවසන විට, එහි හේතු වසයෙන් භේදයක් නොමැති බැවින්, 'සහේතුක භවංගය අහේතුක භවංගයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ' (පට්ඨාන 3.1.102) යැයි පැවසිය නොහැක. එසේ වදාරා ඇති බැවින්, එතැන 'සහේතුක භවංගය' යනු තදාරම්මණය බව වටහාගත යුතුය.

သဘာဝကိစ္စေဟိ အတ္တနော ဖလဿ ပစ္စယဘာဝေါ, သဘာဝကိစ္စာနံ ဝါ ဖလဘူတာနံ ပစ္စယဘာဝေါ သဘာဝကိစ္စပစ္စယဘာဝေါ. အပ္ပဋိသိဒ္ဓံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ ‘‘ဒုဟေတုကသောမနဿသဟဂတအသင်္ခါရိကဇဝနာဝသာနေ ဧဝါ’’တိ ဣမဿ အတ္ထဿ အနဓိပ္ပေတတ္တာ. ယထာ စ အဟေတုကဒုဟေတုကပဋိသန္ဓိကာနံ တိဟေတုကဇဝနာဝသာနေ အဟေတုကဒုဟေတုကတဒါရမ္မဏံ အပ္ပဋိသိဒ္ဓံ, ဧဝံ တိဟေတုကပဋိသန္ဓိကဿ တိဟေတုကဇဝနာနန္တရံ ဒုဟေတုကတဒါရမ္မဏံ, ဒုဟေတုကပဋိသန္ဓိကဿ စ ဒုဟေတုကာနန္တရံ အဟေတုကတဒါရမ္မဏံ အပ္ပဋိသိဒ္ဓံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘တိဟေတုကကမ္မံ တိဟေတုကမ္ပိ ဒုဟေတုကမ္ပိ အဟေတုကမ္ပိ ဝိပါကံ ဒေတီ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၄၉၈) ဟိ ဝုတ္တံ. ပရိပုဏ္ဏဝိပါကဿာတိ ဣမိနာပိ တိဟေတုကဇဝနတော ယထာဝုတ္တတဒါရမ္မဏဿ အပ္ပဋိသိဒ္ဓံယေဝ သာဓေတိ. န ဟိ ပစ္စယန္တရသာမဂ္ဂိယာ အသတိ တဒါရမ္မဏံ သဗ္ဗံ အဝိပစ္စန္တံ ကမ္မံ ပရိပုဏ္ဏဝိပါကံ ဟောတီတိ. မုခနိဒဿနမတ္တမေဝ ယထာဝုတ္တတဒါရမ္မဏပ္ပဝတ္တိယာ အဝိဘာဝိတတ္တာ. တိဟေတုကာဒိကမ္မဿ ဟိ ဥက္ကဋ္ဌဿ တိဟေတုကကမ္မဿ သောဠသ, ဣတရဿ ဒွါဒသ, ဥက္ကဋ္ဌဿေဝ ဒုဟေတုကကမ္မဿ ဒွါဒသ, ဣတရဿ အဋ္ဌာတိ ဧဝံ သောဠသဝိပါကစိတ္တာဒီနိ ယောဇေတဗ္ဗာနိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ပရိပုဏ္ဏဝိပါကဿ ပဋိသန္ဓိဇနကကမ္မဿ ဝသေန ဝိပါကဝိဘာဝနာယ မုခနိဒဿနမတ္တမေဝေတံ, တသ္မာ.

ස්වභාවික කෘත්‍යයන් මගින් තමාගේ ඵලයට ප්‍රත්‍යය වීම හෝ, ස්වභාවික කෘත්‍යයන් වන ඵලයන්ට ප්‍රත්‍යය වීම සභාවක්කිච්ච ප්‍රත්‍යය භාවයයි. 'ද්විහේතුක සෝමනස්ස සහගත අසංඛාරික ජවනය අවසානයෙහිම වේ' යන අර්ථය මෙහි අදහස් නොකරන බැවින් මෙය ප්‍රතික්ෂේප නොකළ යුත්තක් ලෙස දත යුතුය. අහේතුක හා ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ඇත්තන්ට තිහේතුක ජවනය අවසානයෙහි අහේතුක හා ද්විහේතුක තදාරම්මණ ඇති වීම ප්‍රතික්ෂේප නොවන්නාක් මෙන්ම, තිහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ඇත්තෙකුට තිහේතුක ජවනයෙන් පසු ද්විහේතුක තදාරම්මණය ද, ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ඇත්තෙකුට ද්විහේතුක ජවනයෙන් පසු අහේතුක තදාරම්මණය ද ඇති වීම ප්‍රතික්ෂේප නොකළ යුත්තක් ලෙස දත යුතුය. 'තිහේතුක කර්මය තිහේතුක, ද්විහේතුක මෙන්ම අහේතුක විපාක ද ලබා දෙයි' (ධම්මසංගණී අට්ඨකථාව 498) යනුවෙන් වදාරා ඇත. 'පරිපූර්ණ විපාක ඇත්තා හට' යන්නෙන් ද තිහේතුක ජවනයෙන් පසු ඉහත කී තදාරම්මණ පැවතීම ප්‍රතික්ෂේප නොවන බවම සාධනය කරයි. මන්දයත්, වෙනත් ප්‍රත්‍යය සාමග්‍රියක් නොමැති කල්හි, විපාක නොදෙන සියලු කර්මයන් පරිපූර්ණ විපාක ඇත්තා සේ නොවන බැවිනි. ඉහත කී තදාරම්මණ පැවැත්ම පැහැදිලිව විග්‍රහ කර නොමැති බැවින් මෙය එක් නිදසුනක් පමණි. උත්කෘෂ්ට තිහේතුක කර්මයට විපාක සිත් දහසයක් ද, අනෙක් තිහේතුකයට දොළසක් ද, උත්කෘෂ්ට ද්විහේතුක කර්මයට දොළසක් ද, අනෙක් ද්විහේතුකයට අටක් ද වශයෙන් විපාක සිත් දහසය ආදිය යෙදිය යුතුය. 'එබැවින්' යනු යම් හෙයකින් පරිපූර්ණ විපාක ඇති ප්‍රතිසන්ධි ජනක කර්මය වසයෙන් විපාක විග්‍රහ කිරීමට මෙය එක් උදාහරණයක් පමණක් වන බැවිනි.

ဧဝဉ္စ ကတွာတိ နာနာကမ္မတော တဒါရမ္မဏုပ္ပတ္တိယံ ဣတော အညထာပိ သမ္ဘဝတောတိ အတ္ထော. ‘‘ဥပေက္ခာ…ပေ… ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဧတ္ထ ကေန ကိစ္စေန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? တဒါရမ္မဏကိစ္စံ တာဝ န ဟောတိ ဇဝနာရမ္မဏဿ အနာလမ္ဗဏတော, နာပိ သန္တီရဏကိစ္စံ တထာ အပ္ပဝတ္တနတော, ပဋိသန္ဓိစုတီသု ဝတ္တဗ္ဗမေဝ [Pg.140] နတ္ထိ, ပါရိသေသတော ဘဝင်္ဂကိစ္စန္တိ ယုတ္တံ သိယာ. န ဟိ ပဋိသန္ဓိဘူတံယေဝ စိတ္တံ ‘‘ဘဝင်္ဂ’’န္တိ ဝုစ္စတီတိ.

‘මෙසේ කොට’ යනු විවිධ කර්මයන් නිසා ඒ තදාරම්මණයේ ඉපදීමෙහි මීට වඩා වෙනස් අයුරකින් ද සිදුවිය හැකි බව මෙහි අර්ථයයි. ‘උපෙක්ඛා...පෙ... උපදියි’ යන්නෙහි කුමන කෘත්‍යයකින් උපදියි ද? ජවනයෙහි අරමුණ ම අල්ලා නොගන්නා බැවින් එය තදාරම්මණ කෘත්‍යය නොවේ. එමෙන්ම එය එසේ නොපවතින බැවින් සන්තීරණ කෘත්‍යය ද නොවේ. ප්‍රතිසන්ධි සහ චුති අවස්ථාවන්හි දී මෙය කිවයුතු දෙයක් ම නැත. එබැවින් අවශේෂ වූ භවාංග කෘත්‍යය යන්න සුදුසු වන්නේ ය. ප්‍රතිසන්ධි බවට පත් වූ සිත ම ‘භවාංගය’ යැයි නොකියනු ලැබේ.

တန္နိန္နန္တိ အာပါထဂတဝိသယနိန္နံ အာဝဇ္ဇနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. အညဿ ဝိယ ပဌမဇ္ဈာနာဒိကဿ ဝိယ. ဧတဿပိ သာဝဇ္ဇနတာယ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော. အတဒတ္ထာတိ ဧတ္ထ တံ-သဒ္ဒေန နိရောဓံ ပစ္စာမသတိ. ဥပ္ပတ္တိယာတိ ဥပ္ပတ္တိတော. တန္တိ နေဝသညာနာသညာယတနံ. တဿ နိရောဓဿ. တထာ စ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ‘‘အနန္တရပစ္စယော ဟောတီ’’တိ ပဒဿ အတ္ထံ ဝိဝရတိ. ယထာဝုတ္တာ ဝုတ္တပ္ပကာရာ. ဝေါဒါနံ ဒုတိယမဂ္ဂါဒီနံ ပုရေစာရိကဉာဏံ. ဧတေသန္တိ အရိယမဂ္ဂစိတ္တမဂ္ဂါနန္တရဖလစိတ္တာနံ. ဧတဿာတိ ယထာဝုတ္တဝိပါကစိတ္တဿ.

‘තන්නින්න’ යනු අරමුණට යොමු වූ විශයට නැඹුරු වූ ආවර්ජනය යන්න හා සම්බන්ධ වේ. වෙනත් ප්‍රථමධ්‍යානාදියට මෙනි. මෙයට ද ආවර්ජනා ස්වභාවය තිබිය යුතු බව මෙහි අදහසයි. ‘අතදත්ථා’ යන්නෙහි ‘තං’ යන ශබ්දයෙන් නිරෝධය හඳුන්වයි. ‘උප්පත්තියා’ යනු උත්පත්තිය නිසා ය. ‘තං’ යනු නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය යි. ඒ නිරෝධයට ය. ‘එසේම උපදී’ යනු ‘අනන්තර ප්‍රත්‍යය වෙයි’ යන පදයේ අර්ථය විවරණය කිරීමකි. ‘යථාවුත්තා’ යනු කියන ලද ප්‍රකාරයට ය. ‘වෝදාන’ යනු දෙවන මාර්ගාදියට පෙරටුව යන ඥානයයි. ‘ඒවායේ’ යනු ආර්ය මාර්ග සිත් සහ මාර්ගයට අනතුරු ව ඇති වන ඵල සිත්වල ය. ‘මෙයට’ යනු ඉහත කී විපාක සිතට ය.

ဥပနိဿယတော တဿေဝ စက္ခုဝိညာဏာဒိဝိပါကဿ ဒဿနတ္ထံ စက္ခာဒီနံ ဒဿနာဒိအတ္ထတော ဒဿနာဒိဖလတော, ဒဿနာဒိပ္ပယောဇနတော ဝါ. ပုရိမစိတ္တာနိ အာဝဇ္ဇနာဒီနိ. ဝတ္ထန္တရရဟိတတ္တေ ဒဿေတဗ္ဗေ ဝတ္ထန္တရေ ဝိယ အာရမ္မဏန္တရေပိ န ဝတ္တတီတိ ‘‘ဝတ္ထာရမ္မဏန္တရရဟိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

උපනිස්සය වශයෙන් ඒ චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදි විපාකයන් පෙන්වීම සඳහා චක්ඛු ආදියේ දැකීම ආදි වූ අර්ථයෙන් හෝ දැකීම ආදි වූ ඵලයෙන්, නැතහොත් දැකීම ආදි ප්‍රයෝජනයෙන් (එය සිදුවේ). ‘පෙර සිත්’ යනු ආවර්ජනාදි සිත් ය. වෙනත් වස්තුවකින් තොර බව දැක්විය යුතු තැනදී, වෙනත් වස්තුවක මෙන් ම වෙනත් අරමුණක ද නොපවතින බැවින් ‘වස්තුවෙන් හා අරමුණෙන් තොර’ යැයි කියන ලදී.

ယဒိ ဝိပါကေန ကမ္မသရိက္ခေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗံ, ဧဝံ သတိ ဣမသ္မိံ ဝါရေ အဟေတုကဝိပါကာနံ အသမ္ဘဝေါ ဧဝ သိယာ တေသံ အကမ္မသရိက္ခကတ္တာတိ ဣမမတ္ထံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘အဟေတုကာနံ ပနာ’’တိ. အဘိနိပါတမတ္တန္တိ ပဉ္စန္နံ ဝိညာဏာနံ ကိစ္စမာဟ. တေ ဟိ အာပါထဂတေသု ရူပါဒီသု အဘိနိပါတနမတ္တေနေဝ ဝတ္တန္တိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန သမ္ပဋိစ္ဆနာဒီနိ သင်္ဂဏှာတိ. ကုသလေသု ကုသလာကုသလကိရိယေသုပိ ဝါ ဝိဇ္ဇမာနာ သသင်္ခါရိကာသင်္ခါရိကတာ အညမညံ အသရိက္ခတ္တာ ပဟာနာဝဋ္ဌာနတော စ ဝိရုဒ္ဓါ ဝိယာတိ ဝိပါကေသု သာ တဒနုကူလာ သိယာ, သာ ပန မူလာဘာဝေန န သုပ္ပတိဋ္ဌိတာနံ သဝိသယာဘိနိပတနမတ္တာဒိဝုတ္တီနံ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ‘‘န သသင်္ခါရိကဝိရုဒ္ဓေါ’’တိအာဒိ. ဥဘယေနပိ တေသံ နိဗ္ဗတ္တိံ အနုဇာနာတိ ယထာ ‘‘ကဋတ္တာရူပါန’’န္တိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဝိပါကဓမ္မဓမ္မော ဝိပါကဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော. ဝိပါကဓမ္မဓမ္မေ ခန္ဓေ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဝိပဿတိ, အဿာဒေတိ အဘိနန္ဒတိ, တံ အာရဗ္ဘ ရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဒေါမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကုသလာကုသလေ နိရုဒ္ဓေ’’တိအာဒိနာ (ပဋ္ဌာ. ၁.၃.၉၃) ဝိပါကတ္တိကေ ဝိယ သိယာ ကုသလတ္တိကေပိ ပါဠီတိ ကတွာ ‘‘ကုသလတ္တိကေ စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဟိ ‘‘ကုသလော ဓမ္မော အဗျာကတဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဥဒ္ဒိသိတွာ ‘‘သေက္ခာ ဝါ ပုထုဇ္ဇနာ ဝါ ကုသလံ အနိစ္စတော [Pg.141] ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဝိပဿန္တိ, ကုသလေ နိရုဒ္ဓေ ဝိပါကော တဒါရမ္မဏတာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကုသလံ အဿာဒေတိ အဘိနန္ဒတိ, တံ အာရဗ္ဘ ရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဒိဋ္ဌိ, ဝိစိကိစ္ဆာ, ဥဒ္ဓစ္စံ, ဒေါမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အကုသလေ နိရုဒ္ဓေ ဝိပါကော တဒါရမ္မဏတာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ဧဝ အဝစနန္တိ အဓိပ္ပာယေန တတ္ထ ယုတ္တိံ ဒဿေတိ ‘‘ဝိပ္ဖာရိကဉှီ’’တိအာဒိနာ.

විපාකය කර්මයට සමාන ම විය යුතු නම්, එවිට මෙම වාරයේ දී අහේතුක විපාකයන් කර්මයට අසමාන බැවින් ඒවා ඇති විය නොහැකි බව සලකා ‘අහේතුකයන්ගේ නම්’ යනාදිය පැවසුණි. ‘පැමිණීම පමණක්’ යනු පංච විඤ්ඤාණයන්ගේ කෘත්‍යය පවසයි. ඒවා මනසට හමුවන රූප ආදියෙහි ගැටීම පමණක් සිදුකරයි. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සම්පටිච්ඡනාදිය ද ඇතුළත් වේ. කුසල්හි ද, කුසල් අකුසල් ක්‍රියා සිත්හි ද පවතින සසංඛාරික අසංඛාරික බව එකිනෙකට වෙනස් බැවින් ද, ප්‍රහාණය හා පැවතීම අතින් විරුද්ධ බැවින් ද, විපාකයන්හි දී එය ඊට අනුකූල විය යුතු ය. එහෙත් එය මූලයක් නොමැති වීම නිසා යහපත් ලෙස පිහිටා නැති, තම විශයෙහි ගැටීම පමණක් ඇති වෘත්තීන්හි නැති බැවින් ‘සසංඛාරිකයට විරුද්ධ නැත’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘කටත්තාරූප’ මෙන් ඒ දෙකෙන්ම ඒවායේ හටගැනීම අනුමත කරන බව අදහසයි. ‘විපාක ධර්ම වූ ධර්මය විපාක ධර්මයට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වෙයි. විපාක ධර්ම වූ ස්කන්ධයන් අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් විදර්ශනා කරයි, ආස්වාද කරයි, අභිනන්දනය කරයි, එය අරභයා රාගය උපදියි, දෝමනස්සය උපදියි, කුසල් අකුසල් නිරුද්ධ වූ කල්හි’ යනාදී වශයෙන් (පට්ඨාන 1.3.93) විපාක තිකයෙහි මෙන් කුසල තිකයෙහි ද පාලියක් ඇති බැවින් ‘කුසල තිකයෙහි ද’ යනාදිය කියන ලදී. එහි ‘කුසල ධර්මය අබ්‍යකෘත ධර්මයට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වෙයි’ යන්න උදෘත කොට, ‘ශෛක්ෂයෝ හෝ පෘථග්ජනයෝ හෝ කුසලය අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම ලෙස විදර්ශනා කරති, කුසලය නිරුද්ධ වූ පසු විපාක තදාරම්මණ උපදියි, කුසලය ආස්වාද කරයි, අභිනන්දනය කරයි, එය අරභයා රාගය, දිට්ඨිය, විචිකිච්ඡාව, උද්ධච්චය, දෝමනස්සය උපදියි, අකුසලය නිරුද්ධ වූ පසු විපාක තදාරම්මණ උපදියි’ යැයි පවසන ලදී. නැති බැවින් ම නොපැවසීම යන අදහසින් එහි යුක්තිය ‘විප්ඵාරිකයෙකි’ යනාදියෙන් දක්වයි.

ဧတ္ထ ကေစိ ‘‘ဆဠင်္ဂုပေက္ခာဝတောပိ ကိရိယမယစိတ္တတာယ ကိရိယဇဝနဿ ဝိပ္ဖာရိကကိရိယဘာဝေါ န သက္ကာ နိသေဓေတုန္တိ နိဒဿနဘာဝေန ပဏ္ဏပုဋမုပနီတံ အသမာနံ. ကိရိယဇဝနာနန္တရံ တဒါရမ္မဏာဘာဝဿ ပါဠိယံ အဝစနမ္ပိ အကာရဏံ လဗ္ဘမာနဿပိ ကတ္ထစိ ကေနစိ အဓိပ္ပာယေန အဝစနတော. တထာ ဟိ ဓမ္မသင်္ဂဟေ အကုသလနိဒ္ဒေသေ လဗ္ဘမာနောပိ အဓိပတိ န ဝုတ္တော, တသ္မာ ကိရိယဇဝနာနန္တရံ တဒါရမ္မဏာဘာဝေါ ဝီမံသိတဗ္ဗော’’တိ ဝဒန္တိ. သတိပိ ကိရိယမယတ္တေ သဗ္ဗတ္ထ တာဒိဘာဝပ္ပတ္တာနံ ခီဏာသဝါနံ ဇဝနစိတ္တံ န ဣတရေသံ ဝိယ ဝိပ္ဖာရိကံ, သန္တသဘာဝတာယ ပန သန္နိသိန္နရသံ သိယာတိ တဿ ပဏ္ဏပုဋံ ဒဿိတံ. ဓမ္မသင်္ဂဟေ အကုသလနိဒ္ဒေသေ အဓိပတိနော ဝိယ ပဋ္ဌာနေ ကိရိယဇဝနာနန္တရံ တဒါရမ္မဏဿ လဗ္ဘမာနဿ အဝစနေ န ကိဉ္စိ ကာရဏံ ဒိဿတိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ တတ္ထ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတနယတ္တာ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၄၂၉). န စေတ္ထ ဒဿိတနယတ္တာတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မေဟိ ကုသလာကုသလေဟိ အတံသဘာဝါနံ နယဒဿနဿ အယုဇ္ဇမာနကတ္တာ. အပိစ တတ္ထ ဝီမံသာယ ကေသုစိ သဗ္ဗေသဉ္စ အဓိပတီနံ အဘာဝတော ဧကရသံ ဒေသနံ ဒဿေတုံ ‘‘ဥဒ္ဓဋော’’တိ စ သက္ကာ ဝတ္တုံ, ဣဓ ပန န တာဒိသံ အဝစနေ ကာရဏံ လဗ္ဘတီတိ ‘‘အဝစနေ ကာရဏံ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ.

මෙහි ඇතැමෙක් ‘ඡළංගුපෙක්ඛාව ඇත්තෙකුට පවා ක්‍රියාමය සිත් ඇති බැවින් ක්‍රියා ජවනයෙහි විප්ඵාරික ක්‍රියා ස්වභාවය වැළැක්විය නොහැක, එබැවින් නිදසුනක් ලෙස දක්වන ලද පත්‍ර පුටුව අසමාන ය. ක්‍රියා ජවනයට පසුව තදාරම්මණයක් නොමැති බව පාලියෙහි සඳහන් නොවීම ද කරුණක් නොවේ, මන්ද යත් ඇතැම් තැනක පවතින දෙයක් පවා කිසියම් අදහසක් නිසා පාලියෙහි සඳහන් නොකරන බැවිනි. එසේම ධම්මසංගණියේ අකුසල නිර්දේශයේ පවතින අධිපති ධර්මයන් පවා නොපවසන ලදී, එබැවින් ක්‍රියා ජවනයට පසු තදාරම්මණයක් නොමැති වීම විමසා බැලිය යුතුය’ යැයි පවසති. ක්‍රියාමය ස්වභාවය තිබුණ ද, සියලු තැන්හි තාදි ගුණයට පත් වූ ඛීණාශ්‍රවයන්ගේ ජවන සිත අන් අයගේ මෙන් පැතිර යන සුළු (විප්ඵාරික) නොවේ, ශාන්ත ස්වභාවය නිසා සංසුන් වූ රසයක් ඇත්තේ ය. එය පෙන්වීමට පත්‍ර පුටුව නිදසුන් කරන ලදී. ධම්මසංගණියේ අකුසල නිර්දේශයේ අධිපති ධර්මයන් මෙන්, පට්ඨානයෙහි ක්‍රියා ජවනයට පසු ලබන්නා වූ තදාරම්මණයක් නොකීමට කිසිදු කරුණක් නොපෙනේ. එහි අට්ඨකථාවෙහි ද ‘පහළ පෙන්වන ලද ක්‍රමයෙන්’ යැයි පවසන ලදී. ‘පෙන්වන ලද ක්‍රමයෙන්’ යැයි මෙහි කිව නොහැක්කේ විපාක ධර්මයන් වන කුසල් අකුසල් සමඟ එවැනි ස්වභාවයක් නැත්තවුන්ගේ ක්‍රමය දැක්වීම නොගැලපෙන බැවිනි. තවද එහි විමංසාවෙහි සමහරක් සහ සියලු අධිපතීන්ගේ අභාවය නිසා ඒකාකාර දේශනාවක් පෙන්වීමට ‘උද්ධත’ යැයි ද කිව හැකිය, නමුත් මෙහි නොකීමට එවැනි කරුණක් නොලැබෙන බැවින් ‘නොකීමට කරුණක් නැත’ යැයි කියන ලදී.

အဓိပ္ပာယေနာတိ အကုသလာနန္တရံ သဟေတုကတဒါရမ္မဏံ နတ္ထီတိ တဿ ထေရဿ မတိမတ္တန္တိ ဒဿေတိ. ‘‘ကုသလာကုသလေ နိရုဒ္ဓေ သဟေတုကော ဝိပါကော တဒါရမ္မဏတာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၃.၁.၉၈) ဝစနတော ပန အကုသလာနန္တရံ သဟေတုကတဒါရမ္မဏမ္ပိ ဝိဇ္ဇတိယေဝါတိ ဥပ္ပတ္တိံ ဝဒန္တဿ ယုတ္တဂ္ဂဟဏဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော.

‘අදහසින්’ යනු අකුසලයට පසුව සහේතුක තදාරම්මණයක් නැතැයි යන ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මතය පමණක් බව දක්වයි. ‘කුසල් අකුසල් නිරුද්ධ වූ කල්හි සහේතුක විපාක තදාරම්මණයක් උපදියි’ (පට්ඨාන 3.1.98) යන වචනයට අනුව නම් අකුසලයට පසු සහේතුක තදාරම්මණයක් ද පවතී ම ය. එබැවින් එහි උත්පත්තිය පවසන්නාගේ යුක්ති සහගත බව පිළිගැනීම මෙහි අදහසයි.

န ဧတ္ထ ကာရဏံ ဒိဿတီတိ ဧတေန တိဟေတုကဇဝနာနန္တရံ တိဝိဓမ္ပိ တဒါရမ္မဏံ ယုတ္တန္တိ ဒဿေတိ. ယေန အဓိပ္ပာယေနာတိ ပဌမထေရေန တာဝ ဧကေန [Pg.142] ကမ္မုနာ အနေကတဒါရမ္မဏံ နိဗ္ဗတ္တမာနံ ကမ္မဝိသေသာဘာဝါ တံတံဇဝနသင်္ခါတပစ္စယဝိသေသေန ဝိသိဋ္ဌံ ဟောတီတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ဇဝနဝသေန တဒါရမ္မဏဿ သသင်္ခါရာဒိဝိဓာနံ ဝုတ္တံ, ဝိပါကေန နာမ ကမ္မသရိက္ခေန ဘဝိတဗ္ဗံ, န ကမ္မဝိရုဒ္ဓသဘာဝေန. အညထာ အနိဋ္ဌပ္ပသင်္ဂေါ သိယာတိ ဧဝမဓိပ္ပာယေန ဒုတိယတ္ထေရော ကမ္မဝသေနေဝ တဒါရမ္မဏဝိသေသံ အာဟ. ဉာဏဿ ဇစ္စန္ဓာဒိဒုဂ္ဂတိဝိပတ္တိနိမိတ္တပဋိပက္ခတာ ဝိယ သုဂတိဝိပတ္တိနိမိတ္တပဋိပက္ခတာပိ သိယာတိ မညမာနော တတိယတ္ထေရော ‘‘တိဟေတုကကမ္မတော ဒုဟေတုကပဋိသန္ဓိမ္ပိ နာနုဇာနာတီ’’တိ ဣမိနာ နယေန တေသု ဝါဒေသု အဓိပ္ပာယာဝိရောဓဝသေန ယုတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗံ. မဟာပကရဏေ အာဂတပါဠိယာတိ ‘‘သဟေတုကော ဓမ္မော အဟေတုကဿ ဓမ္မဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၃.၁.၁၀၂) ဣမဿ ဝိဘင်္ဂေ ‘‘သဟေတုကံ ဘဝင်္ဂံ အဟေတုကဿ ဘဝင်္ဂဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော, သဟေတုကာ ခန္ဓာ ဝုဋ္ဌာနဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧဝမာဒိနာ ပဋ္ဌာနေ သဟေတုကဒုကာဒီသု အာဂတပါဠိယာတိ အတ္ထော.

"මෙහි කරුණක් නොපෙනේ" යන්නෙන් ත්‍රිහේතුක ජවනවලට අනතුරුව තුන් ආකාර වූ ම තදාරම්මණ චිත්තයන් ඇතිවීම යුක්තිසහගත බව දක්වයි. යම් අදහසකින් යත්: පළමුවන තෙරුන් වහන්සේ පවසන්නේ එක් කර්මයකින් විවිධ තදාරම්මණ උපදින බවත්, කර්මයේ විශේෂයක් නොමැති වුවද ඒ ඒ ජවන නම් වූ ප්‍රත්‍ය විශේෂය නිසා තදාරම්මණ විශේෂ වන බවත් ය. ඒ අදහසින් ජවන අනුව තදාරම්මණයන්ගේ සසංඛාරික ආදී බෙදීම කියන ලදී. විපාකය යනු කර්මයට සමාන විය යුත්තකි, කර්මයට විරුද්ධ ස්වභාවයක් නොවිය යුතුය. එසේ නොවුණහොත් අනිෂ්ට ප්‍රසංගයක් (නුසුදුසු නිගමනයක්) සිදුවනු ඇතැයි යන අදහසින් දෙවන තෙරුන් වහන්සේ කර්මය අනුව ම තදාරම්මණයේ විශේෂය පැවසූහ. ජාත්‍යන්ධ ආදී දුගති විපාක විපත්තීන්ට ඥානය ප්‍රතිපක්ෂ වන්නා සේ ම, සුගති විපාක විපත්තීන්ට ද එය ප්‍රතිපක්ෂ විය හැකියයි සිතමින් තුන්වන තෙරුන් වහන්සේ "ත්‍රිහේතුක කර්මයෙන් ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධියක් ද අනුමත නොකරමි" යන නයින් (පැවසූහ). එම වාදයන් අතර අදහස් ගැටුමක් නොවන සේ සුදුසු අර්ථය ගත යුතුය. මහාපකරණයෙහි (පට්ඨානයෙහි) ආ පෙළ දහම නම්, "සහේතුක ධර්මය අහේතුක ධර්මයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ" (පට්ඨාන 3.1.102) යන්නයි. එහි විභංගයෙහි "සහේතුක භවාංගය අහේතුක භවාංගයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ, සහේතුක ස්කන්ධයෝ වුට්ඨානයට (නැගී සිටීමට) අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වෙති" ආදී වශයෙන් පට්ඨානයෙහි සහේතුක දුක ආදියේ ආ පෙළ දහම අර්ථයයි.

ကာမာဝစရကုသလဝိပါကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කාමාවචර කුසල විපාක වර්ණනාව නිමවා ලදි.

ရူပါဝစရာရူပါဝစရဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ

රූපාවචර හා අරූපාවචර විපාක කථා වර්ණනාව

၄၉၉. တသ္မိံ ခဏေ ဝိဇ္ဇမာနာနံ ဆန္ဒာဒီနန္တိ ဧတေန ဝိပါကဇ္ဈာနေ ဒုက္ခာပဋိပဒါဒိဘာဝဿ အဝိဇ္ဇမာနတံ ဒဿေတိ. န ဟိ ကုသလဇ္ဈာနံ ဝိယ ဝိပါကဇ္ဈာနံ ပရိကမ္မဝသေန နိဗ္ဗတ္တတီတိ. န စေတ္ထ ပဋိပဒါဘေဒေါ ဝိယ ကုသလာနုရူပေါ ဝိပါကဿ အာရမ္မဏဘေဒေါပိ န ပရမတ္ထိကော သိယာတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ ဧကန္တေန သာရမ္မဏတ္တာ အရူပဓမ္မာနံ ဝိပါကဿ စ ကမ္မနိမိတ္တာရမ္မဏတာယ အညတြာပိ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ. နာနာက္ခဏေသု နာနာဓိပတေယျန္တိ ‘‘ယသ္မိံ ခဏေ ယံ ဈာနံ ယဒဓိပတိကံ, တတော အညသ္မိံ ခဏေ တံ ဈာနံ ဧကန္တေန တဒဓိပတိကံ န ဟောတီ’’တိ ကတွာ ဝုတ္တံ. စတုတ္ထဇ္ဈာနဿေဝါတိ စ ပဋိပဒါ ဝိယ အဓိပတယော န ဧကန္တိကာတိ ဣမမေဝတ္ထံ ဒဿေတိ.

499. "ඒ මොහොතේ පවත්නා වූ ඡන්දය ආදිය" යන්නෙන් විපාක ධ්‍යානවල දුක්ඛා පටිපදාව (දුෂ්කර පිළිවෙත) ආදියේ නොමැති බව දක්වයි. කුසල් ධ්‍යානය මෙන් විපාක ධ්‍යානය පරිකර්ම (පූර්ව සූදානම්) වශයෙන් හට නොගන්නා බැවිනි. එහිදී ප්‍රතිපදා බෙදීම මෙන්, කුසලයට අනුරූප වන විපාකයේ අරමුණු බෙදීම පරමාර්ථ වශයෙන් නොවේ යැයි පැවසිය නොහැක. අරූප ධර්මයන් ඒකාන්තයෙන් අරමුණු සහිත බැවින් ද, විපාකයේ කර්ම නිමිත්ත අරමුණු බව අනෙක් තැන්වල ද පවතින බැවින් ද එසේ වේ. "විවිධ මොහොතලදී විවිධ අධිපති ධර්මයන්" යන්නෙන්, යම් මොහොතක යම් ධ්‍යානයක් යම් අධිපතියෙකු සහිත වේ ද, වෙනත් මොහොතක එම ධ්‍යානය ඒකාන්තයෙන් ම එම අධිපතියා සහිත නොවන බව සලකා පවසන ලදී. "සිව්වන ධ්‍යානයට ම" යනුවෙන් ද දක්වන්නේ, ප්‍රතිපදාව මෙන් ම අධිපති ධර්මයන් ද ඒකාන්තයෙන් ම (එකම ආකාරයෙන්) නොපවතින බවයි.

ရူပါဝစရာရူပါဝစရဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

රූපාවචර හා අරූපාවචර විපාක කථා වර්ණනාව නිමවා ලදි.

လောကုတ္တရဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ

ලෝකුත්තර විපාක කථා වර්ණනාව

၅၀၅. တဏှာဝိဇ္ဇာဒီဟိ [Pg.143] အာဟိတဝိသေသံ လောကိယကမ္မံ ဝိပါကုပ္ပာဒနသမတ္ထံ ဟောတိ, န အညထာတိ ဝုတ္တံ ‘‘တဏှာဒီဟိ အဘိသင်္ခတ’’န္တိ. ဣတရဿာတိ သုညတာပ္ပဏိဟိတနာမရဟိတဿ. ယော သုဒ္ဓိကပဋိပဒါယ ဝိဘာဝိတော, ယော စ သုတ္တန္တပရိယာယေန အနိမိတ္တောတိ ဝုစ္စတိ. တေနေဝါဟ ‘‘အနိစ္စာနုပဿနာနန္တရဿပိ မဂ္ဂဿာ’’တိအာဒိ. ဝဠဉ္ဇန…ပေ… ဘေဒေါ ဟောတိ မဂ္ဂါဂမနဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘မဂ္ဂါနန္တရဖလစိတ္တသ္မိံ ယေဝါ’’တိ ဝစနံ အပေက္ခိတွာ ‘‘သုညတာဒိနာမလာဘေ သတီ’’တိ သာသင်္ကံ အာဟ. အနိမိတ္တနာမဉ္စ လဘတိ မဂ္ဂါဂမနတော ဖလဿ နာမလာဘေ ဝိသေသာဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. တာဒိသာယ ဧဝါတိ ယာဒိသာ မဂ္ဂေ သဒ္ဓါ, တာဒိသာယ ဧဝ ဖလေ သဒ္ဓါယ.

505. තණ්හාව හා අවිද්‍යාව ආදියෙන් විශේෂ වූ ශක්තියක් ඇති කරන ලද ලෞකික කර්මය විපාක ඉපදවීමට සමත් වේ, අන් ක්‍රමයකින් නොවේ යන අර්ථයෙන් "තණ්හාදීන් විසින් අභිසංඛත" යැයි කියන ලදී. "අනෙකාගේ" යනු ශුන්‍යත හා අප්පණිහිත යන නම් රහිත වූ තැනැත්තාගේ ය. යමෙක් ශුද්ධික ප්‍රතිපදාවෙන් (පිරිසිදු පිළිවෙතින්) විවරණය කරන ලද්දේ ද, ඔහු සූත්‍රාන්ත පරියායට අනුව "අනිමිත්ත" යැයි ද කියනු ලැබේ. එබැවින් ම "අනිච්චානුපස්සනාවට අනතුරුව වූ මාර්ගයේ ද" ආදිය පවසන ලදී. පරිහරණය කිරීමේ...පෙ... බෙදීම සිදුවන්නේ මාර්ගයේ පැමිණීම අනුව බව අදහසයි. "මාර්ගයට අනතුරුව වූ ඵල සිතේ ම" යන වචනය අපේක්ෂා කොට, "ශුන්‍යතාදී නාමයන් ලැබීමේදී" යැයි සැක සහිතව පවසන ලදී. මාර්ගයේ පැමිණීමෙන් ඵලයේ නාමය ලැබීමේ විශේෂයක් නොමැති බැවින් "අනිමිත්ත" යන නාමය ද ලබන බව අදහසයි. "එබඳු වූ ම" යන්නෙන් මාර්ගයේ යම්බඳු ශ්‍රද්ධාවක් වේ ද, ඵලයේ ද එබඳු ම ශ්‍රද්ධාවක් පවතින බව දක්වයි.

၅၅၅. ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ နိယျာနိကာ? စတ္တာရော မဂ္ဂါ’’တိ ဝစနတော (ဓ. သ. ၁၂၉၅, ၁၆၀၉) အနိယျာနိကပဒနိဒ္ဒေသေ စ ‘‘စတူသု ဘူမီသု ဝိပါကော’’တိ (ဓ. သ. ၁၆၁၀) ဝုတ္တတ္တာ န နိပ္ပရိယာယေန ဖလံ နိယျာနသဘာဝံ, နိယျာနသဘာဝဿ ပန ဝိပါကော ကိလေသာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနဝသေန ပဝတ္တမာနော ပရိယာယတော တထာ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘နိယျာနိကသဘာဝဿာ’’တိအာဒိ. ပဉ္စင်္ဂိကော စာတိ ဧတေန မဂ္ဂဝိဘင်္ဂေ သဗ္ဗဝါရေသုပိ ဖလဿ မဂ္ဂပရိယာယော အာဂတောတိ ဒဿေတိ. တတ္ထ ဟိ အရိယမဂ္ဂက္ခဏေ ဝိဇ္ဇမာနာသုပိ ဝိရတီသု တဒဝသိဋ္ဌာနံ ပဉ္စန္နံ ကာရာပကင်္ဂါနံ အတိရေကကိစ္စတာဒဿနတ္ထံ ပါဠိယံ ပဉ္စင်္ဂိကောပိ မဂ္ဂေါ ဥဒ္ဓဋောတိ. ဧဝံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါပီတိ ယထာ မဂ္ဂေါ, ဧဝံ မဂ္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂဝိဘင်္ဂေသု ဖလေသု စ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဥဒ္ဓဋာတိ အတ္ထော.

555. "නිර්යාණික (සංසාරයෙන් එතෙර කරවන) ධර්ම කවරේද? සතර මාර්ගයෝයි" යන වචනය නිසාත්, අනිර්යාණික පද නිර්දේශයේදී "සිවු භූමිවල විපාකය" යැයි පැවසූ නිසාත්, ඵලය වනාහි සෘජු අර්ථයෙන් ම (නිප්පරියායෙන) නිර්යාණික ස්වභාවයක් නොවේ. එහෙත් නිර්යාණික ස්වභාවයේ විපාකය, කෙලෙස් සංසිඳවීම හා ප්‍රහාණය කිරීම් වශයෙන් පවතින බැවින් පර්යාය වශයෙන් එසේ කියනු ලැබේ යැයි "නිර්යාණික ස්වභාවයේ" ආදිය පවසන ලදී. "පංචාංගික ද වූ" යන්නෙන් මාර්ග විභංගයේ සියලු වාරයන්හිදී ඵලයට මාර්ග පර්යාය (ක්‍රමය) පැමිණ ඇති බව දක්වයි. එහි ආර්ය මාර්ග ක්ෂණයේ විරතීන් පවතින මුත්, ඉතිරි ක්‍රියාකාරී අංග පහේ (පංච කාරාපකංග) අතිරේක කාර්යභාරය පෙන්වීම සඳහා පෙළ දහමෙහි පංචාංගික මාර්ගය ද උපුටා දක්වන ලදී. "එසේ ම බොජ්ඣංගයන් ද" යනු මාර්ගය මෙන් ම මාර්ග බොජ්ඣංග විභංගවලදී හා ඵලයන්හිදී ද බොජ්ඣංගයන් උපුටා දක්වා ඇති බවයි.

လောကုတ္တရဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ලෝකුත්තර විපාක කථා වර්ණනාව නිමවා ලදි.

ကိရိယာဗျာကတကထာဝဏ္ဏနာ

ක්‍රියා ව්‍යාකෘත කථා වර්ණනාව

၅၆၈. ပုရိမာ ပဝတ္တီတိ မဟာကိရိယစိတ္တပ္ပဝတ္တိံ အာဟ. တာယ ဟိ ခီဏာသဝေါ ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခတိ. တေနေဝါဟ ‘‘ဣဒံ ပန စိတ္တံ ဝိစာရဏပညာရဟိတ’’န္တိ. ဧဝန္တိ ယထာ သောတဒွါရေ, ဧဝံ ဃာနဒွါရာဒီသုပိ မဟာကိရိယစိတ္တေဟိ တသ္မိံ တသ္မိံ ဝိသယေ ဣဒမတ္ထိကတာယ ပရိစ္ဆိန္နာယ ဣဒံ စိတ္တံ ဝတ္တတီတိ [Pg.144] ဒဿေတိ. ပဉ္စဒွါရာနုဂတံ ဟုတွာ လဗ္ဘမာနန္တိ ပဉ္စဒွါရေ ပဝတ္တမဟာကိရိယစိတ္တာနံ ပိဋ္ဌိဝဋ္ဋကဘာဝေန ဣမဿ စိတ္တဿ ပဝတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ပဉ္စဒွါရေ ဧဝ ဝါ ဣဒမေဝ ပဝတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘လောလုပ္ပ…ပေ… ဘူတ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ပဉ္စဒွါရေ ပဌမံ ဣမိနာ စိတ္တေန သောမနဿိတော ဟုတွာ ပစ္ဆာ မဟာကိရိယစိတ္တေဟိ တံ တံ အတ္ထံ ဝိစိနောတီတိ အယမတ္ထော ဝုတ္တော ဝိယ ဒိဿတိ. ပုဗ္ဗေယေဝ ပန မနောဒွါရိကစိတ္တေန ပဓာနသာရုပ္ပဋ္ဌာနာဒိံ ပရိစ္ဆိန္ဒန္တဿ ပဉ္စဒွါရေ တာဒိသဿေဝ တာဒိသေသု ရူပါဒီသု ဣဒံ စိတ္တံ ပဝတ္တတီတိ ဝဒန္တိ. အယမ္ပိ အတ္ထော ပဉ္စဒွါရေ ဧဝ ပဝတ္တံ လောလုပ္ပတဏှာပဟာနာဒိပစ္စဝေက္ခဏာဟေတု ယထာဝုတ္တကာရဏဘူတံ ဇာတန္တိ ဧဝံ ယောဇေတွာ သက္ကာ ဝတ္တုံ. ဧဝဉ္စ သတိ ဣမဿ စိတ္တဿ ပစ္စယဘူတာ ပုရိမာ ပဝတ္တီတိ ဣဒမ္ပိ ဝစနံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ.

568. "පෙර පැවැත්ම" යනු මහා ක්‍රියා සිත් පැවැත්මයි. රහතන් වහන්සේ එසේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරති. එබැවින් ම "මේ සිත විචාරණ ප්‍රඥාවෙන් තොරය" යැයි පවසන ලදී. "මෙසේ" යනු සෝතද්වාරයෙහි මෙන් ම ඝාණද්වාර ආදියේ ද මහා ක්‍රියා සිතින් ඒ ඒ විෂයන්හි අවශ්‍යතාව පරිදි නියම කරගත් කල්හි මේ සිත පවතින බව දක්වයි. "පංචද්වාරයට අනුගතව ලැබෙන්නා වූ" යන්නෙන් පංචද්වාරයෙහි පවත්නා මහා ක්‍රියා සිත්වලට පසුව පවතින බැවින් මේ සිතේ පැවැත්ම අදහස් කරන ලදී. නැතහොත් පංචද්වාරයෙහි ම මෙය පවතින බවට සම්බන්ධ වේ. "ලොලුප්ප...පෙ... භූත" යැයි පැවසූ බැවින්, පංචද්වාරයෙහි පළමුව මේ සිතින් සොම්නස් වී පසුව මහා ක්‍රියා සිත්වලින් ඒ ඒ අර්ථ විමසන බවට මේ අර්ථය පවසා ඇති බව පෙනේ. එහෙත් මනෝද්වාරික සිතින් කලින් ම ප්‍රධාන වූ සුදුසු ස්ථාන ආදිය වෙන් කරගන්නා තැනැත්තාට පංචද්වාරයෙහි ද එබඳු වූ රූප ආදියේ මේ සිත පවතින බව පවසති. මේ අර්ථය ද පංචද්වාරයෙහි ම පවතින ලොලුප්ප තණ්හාව ප්‍රහාණය කිරීම ආදිය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමේ හේතුවෙන් ඉහත කී කරුණ පදනම් කරගෙන හටගත් බව යොදා පැවසිය හැකිය. මෙසේ වූ කල මේ සිතට ප්‍රත්‍ය වූයේ පෙර පැවති ක්‍රියාවන් ය යන වචනය ද තහවුරු වේ.

ဧတ္ထ စ ပဉ္စဒွါရေ ဣမိနာ စိတ္တေန သောမနဿုပ္ပာဒနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, န ဟာသုပ္ပာဒနံ ပဉ္စဒွါရိကစိတ္တာနံ အဝိညတ္တိဇနကတ္တာ, မနောဒွါရေ ပန ဟာသုပ္ပာဒနံ ဟောတိ. တေနေဝ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ ပဉ္စဒွါရေ ‘‘သောမနဿိတော ဟောတီ’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ, မနောဒွါရေ စ ‘‘ဟာသယမာန’’န္တိ. ဣမိနာ ဟသိတုပ္ပာဒစိတ္တေန ပဝတ္တိယမာနမ္ပိ ဘဂဝတော သိတကရဏံ ပုဗ္ဗေနိဝါသအနာဂတံသသဗ္ဗညုတညာဏာနံ အနုဝတ္တကတ္တာ ဉာဏာနုပရိဝတ္တိယေဝါတိ. ဧဝံ ပန ဉာဏာနုပရိဝတ္တိဘာဝေ သတိ န ကောစိ ပါဠိအဋ္ဌကထာနံ ဝိရောဓော, ဧဝဉ္စ ကတွာ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘တေသံ ဉာဏာနံ စိဏ္ဏပရိယန္တေ ဣဒံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အဝဿဉ္စ ဧတံ ဧဝံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ, အညထာ အာဝဇ္ဇနစိတ္တဿပိ ဘဂဝတော ပဝတ္တိ န ယုဇ္ဇေယျ. တဿပိ ဟိ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကဘာဝဿ နိစ္ဆိတတ္တာ, န စ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကတ္တေ တံသမုဋ္ဌိတာယ ဝိညတ္တိယာ ကာယကမ္မာဒိဘာဝံ အာဝဇ္ဇနဘာဝေါ ဝိဗန္ဓတီတိ.

මෙහි ධර්මතාවය නම් පංචද්වාරයෙහි දී මෙම සිතින් සොම්නසක් ඉපදවීම පමණක් ම දත යුතු ය. පංචද්වාරික සිත් විඥප්ති (හැඟවීම්) ජනනය නොකරන බැවින් සිනහවක් ඉපදවීමක් සිදු නොවේ. මනෝද්වාරයෙහි දී නම් සිනහවක් ඉපදවීම සිදු වේ. එහෙයින් ම අටුවාවෙහි පංචද්වාරයෙහි දී ‘සොම්නසට පත් වෙයි’ යනුවෙන් පමණක් ද, මනෝද්වාරයෙහි දී ‘සිනහ පහළ කරමින්’ යනුවෙන් ද වදාරන ලදී. මෙම හසිතොප්පාද සිතින් පවත්වනු ලබන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මඳ සිනහව පවා පූර්වේනිවාසානුස්මෘති, අනාගතවංශ සහ සර්වඥතා ඥානයන් අනුව පවතින බැවින් එය ඥානය අනුව පවතින්නක් ම වේ. මෙසේ ඥානය අනුව පවතින කල්හි පාලි සහ අටුවා අතර කිසිදු විරෝධයක් නැත. මෙසේ සලකා අටුවාවෙහි ‘ඒ ඥානයන්හි හැසිරීම් කෙළවර දී මෙම සිත උපදී’ යයි කියන ලදී. මෙය ඒකාන්තයෙන් ම මෙලෙස පිළිගත යුතු ය. එසේ නොවන්නේ නම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආවර්ජන සිතෙහි පැවැත්ම ද නොගැලපෙන්නේ ය. එහි ද විඥප්ති සමුට්ඨාපක (ඉරියව් හඟවන) ස්වභාවය නිශ්චිත බැවිනි. විඥප්තිය ඉපදවීමේ දී එමගින් හටගත් විඥප්තිය කායකර්ම බවට පත්වීම කෙරෙහි ආවර්ජන ස්වභාවය බාධාවක් නොවේ.

တတော ဧဝါတိ မူလာဘာဝေန န သုပ္ပတိဋ္ဌိတတ္တာ ဧဝ. ‘‘အဟေတုကာနံ ဈာနင်္ဂါနိ ဗလာနိ စာ’’တိ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော ဈာနင်္ဂါနိ စာတိ စ-သဒ္ဒေါ. ယဒိ အပရိပုဏ္ဏတ္တာ ဗလဘာဝဿ ဣမသ္မိံ အဟေတုကဒွယေ ဗလာနိ အနုဒ္ဒိဋ္ဌာနိ အသင်္ဂဟိတာနိ စ, အထ ကသ္မာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနီတိ အာဟ ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ. သမ္မာ နိယျာနိကသဘာဝါနံ ကုသလာနံ ပဋိဘာဂဘူတော ဝိပါကောပိ ဖလံ ဝိယ တံသဘာဝေါ သိယာတိ သဟေတုကဝိပါကစိတ္တာနိ အဂ္ဂဟေတွာ ကိရိယစိတ္တကတတ္တာ ဝါ ‘‘မဟာကိရိယစိတ္တေသူ’’တိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ မဟာကိရိယစိတ္တေသုစာတိ စ-သဒ္ဒေန သဟေတုကဝိပါကစိတ္တာနိပိ ဂဟိတာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

'එයින් ම' යනු මූලයන් (හේතූන්) නොමැති බැවින් ම මනාව පිහිටා නොමැති බැවිනි. 'අහේතුකයන්ගේ ධ්‍යාන අංග සහ බලයන් ද' යන්නෙහි 'ධ්‍යාන අංග සහ' යනුවෙන් ඇති 'ච' ශබ්දය සමුච්චයාර්ථයෙහි (එක් කිරීමේ අර්ථයෙහි) යෙදේ. ඉදින් බලවත් බව අසම්පූර්ණ බැවින් මෙම අහේතුක යුගලයෙහි බලයන් දක්වා නැති නම් සහ ඇතුළත් කර නැති නම්, එසේ තිබියදීත් කුමක් හෙයින් දක්වන ලද්දේ ද යත් 'යම් හෙයකින් පවතින' යනාදිය වදාරන ලදී. නිවැරදි ලෙස සංසාරයෙන් එතෙර කරන ස්වභාවය ඇති කුසලයන්ට සමාන වූ විපාකය ද ඵලයක් මෙන් එම ස්වභාවය ඇති විය හැකි බැවින්, සහේතුක විපාක සිත් නොගෙන ක්‍රියා සිත් වශයෙන් ගත් බැවින් 'මහත් ක්‍රියා සිත්හි' යයි කියන ලදී. එසේ නැතහොත් 'මහත් ක්‍රියා සිත්හි ද' යන 'ච' ශබ්දයෙන් සහේතුක විපාක සිත් ද ගන්නා ලදැයි දත යුතු ය.

၅၇၄. ‘‘ဣန္ဒြိယ [Pg.145]…ပေ… ဣမဿာနန္တရံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနီ’’တိ ဝုတ္တံ တေသံ ဉာဏာနံ ကာမာဝစရတ္တာ. ဣတရေသံ မဟဂ္ဂတတ္တာ ‘‘ပရိကမ္မာနန္တရာနီ’’တိ ဝုတ္တံ.

574. 'ඉන්ද්‍රිය ...පෙ... මෙයට අනතුරුව උපදින්නා වූ' යයි කියන ලද්දේ එම ඥානයන් කාමාවචර බැවිනි. අනෙක් ඒවා මහග්ගත බැවින් 'පරිකර්මයට අනතුරුව' යයි කියන ලදී.

၅၇၇. အာဟိတော အဟံ မာနော ဧတ္ထာတိ အတ္တာ, သော ဧဝ ဘဝတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န ပရပရိကပ္ပိတော ဝိယ နိစ္စောတိ အတ္တဘာဝေါ. အတ္တာတိ ဝါ ဒိဋ္ဌိဂတိကေဟိ ဂဟေတဗ္ဗာကာရေန ဘဝတိ ပဝတ္တတီတိ အတ္တဘာဝေါ.

577. 'මෙහි මම යන මානය තැන්පත් කරන ලදී' යන අර්ථයෙන් 'ආත්මා' නම් වේ. එය ම හටගන්නා බැවින් 'ආත්මභාවය' නම් වේ. එය අන්‍යයන් විසින් පරිකල්පනය කරන ලද්දක් මෙන් නිත්‍ය නොවේ. නැතහොත් දෘෂ්ටිගත වූවන් විසින් ගත යුතු ආකාරයෙන් පවතින බැවින් 'ආත්මභාවය' යයි කියනු ලැබේ.

ကိရိယာဗျာကတကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ක්‍රියාබ්‍යාකත කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චිත්තොප්පාද කාණ්ඩයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၂. ရူပကဏ္ဍံ

2. රූප කාණ්ඩය.

ဥဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

උද්දේස (මාතෘකා) වර්ණනාව.

ကေနစီတိ [Pg.146] ရူပေန ဝါ အရူပေန ဝါ. စိတ္တုပ္ပာဒေန တာဝ ရူပဿ သမယဝဝတ္ထာနံ န သက္ကာ ကာတုံ အဗျာပိတာယ အနေကန္တိကတာယ စာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အစိတ္တသမုဋ္ဌာနသဗ္ဘာဝတော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အစိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ရူပံ စိတ္တဿ တီသု ခဏေသု ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဣမသ္မိံ တာဝ ဝါဒေ စိတ္တုပ္ပတ္တိသမယေန ရူပူပပတ္တိသမယဿ ဝဝတ္ထာနံ မာ ဟောတု, စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေယေဝ သဗ္ဗမ္ပိ ရူပံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဣမသ္မိံ ပန ဝါဒေ ကထန္တိ? ဧတ္ထာပိ အစိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ရူပံ စိတ္တေန သဟုပ္ပာဒေပိ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓရူပံ ဝိယ အစိတ္တပဋိ ဗန္ဓုပ္ပာဒတာယ န စိတ္တေန ဝဝတ္ထာပေတဗ္ဗသမယန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘အစိတ္တသမုဋ္ဌာနသဗ္ဘာဝတော’’တိ. တေန စိတ္တုပ္ပာဒေန ရူပဿ သမယဝဝတ္ထာနံ န ဗျာပီတိ ဒဿေတိ. အနေကစိတ္တသမုဋ္ဌာနတာယ ဝဝတ္ထာနာဘာဝတောတိ သမ္ဗန္ဓော. နိယတေ ဟိ သမုဋ္ဌာပကစိတ္တေ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပဿ သိယာ ဝဝတ္ထာနန္တိ.

'යමකින්' යනු රූපයෙන් හෝ අරූපයෙන් හෝ වේ. සිත ඉපදීමෙන් රූපයෙහි කාලය නිර්ණය කිරීම, එය (සිත) සියල්ලෙහි පැතිරී නොපවතින බැවින් සහ ඒකාන්තික නොවන බැවින් කළ නොහැකි බව පෙන්වීමට 'සිතින් හට නොගන්නා රූප පවතින බැවින්' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි සිතින් හට නොගන්නා රූපය සිතේ අවස්ථා තුනේදී ම උපදියි යන මතයෙහි, සිත උපදින කාලයෙන් රූපය උපදින කාලය නිර්ණය කිරීමක් සිදු නොවේවා; එහෙත් සිතේ උත්පාද ක්ෂණයෙහි ම සියලු රූප උපදියි යන මතයෙහි දී එය කෙසේ ද? එහිදී ද සිතින් හට නොගන්නා රූප සිත සමග උපන්නත්, ඉන්ද්‍රිය බද්ධ නොවන රූප මෙන් සිත සමග සම්බන්ධව උපදින බැවින් සිත මගින් කාලය නිර්ණය කළ නොහැකි ය යන අර්ථයෙන් 'සිතින් හට නොගන්නා රූප පවතින බැවින්' යයි කියන ලදී. එයින් සිත ඉපදීම රූපයෙහි කාලය නිර්ණය කිරීමට ප්‍රමාණවත් නොවන බව දක්වයි. බොහෝ සිත් නිසා හටගන්නා බැවින් නිර්ණය කිරීමක් නොමැත යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. යම් හෙයකින් හටගන්වන සිත නියත වූ විට, සිතින් උපන් රූපයෙහි කාලය නිර්ණය කිරීමක් විය හැකි ය.

ကေသဉ္စီတိ ကာမာဝစရကုသလာဒီနံ. ကတ္ထစီတိ အာရုပ္ပေ. ကေသဉ္စီတိ ဝါ ကေသဉ္စိ ပဉ္စဝေါကာရဝိပါကာနံ. ကတ္ထစီတိ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ စရိမက္ခဏေ စ. ‘‘တသ္မိံ သမယေ ဖဿော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁) စိတ္တသဟဘာဝိနံ ဧဝ စိတ္တေန သမယဝဝတ္ထာနံ ကတန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘အစိတ္တသဟဘုဘာဝတော’’တိ. တေသန္တိ ဥပါဒါရူပါနံ. ယော ယဿ သဟဘာဝေန ဥပကာရကော, သော ဧဝ တဿ သမယဝဝတ္ထာပကဘာဝေန ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘သဟဇာတ…ပေ… တ္တနတော’’တိ. နာပိ မဟာဘူတေဟီတိအာဒိနာ ဝဝတ္ထာနာဘာဝမေဝ ဒဿေတိ. ကေသဉ္စီတိ အကမ္မဇာဒီနံ. ကေဟိစီတိ ကမ္မဇာဒီဟိ. ပဝတ္တိတောတိ ပဝတ္တနတော. သဟာတိ ဧကသ္မိံ ကာလေ. အဘာဝါတိ နိယောဂတော အဘာဝါ.

'ඇතැම් ඒවාවලට' යනු කාමාවචර කුසලාදීන්ගේ ය. 'කොහේදී ද' යනු අරූපයෙහි ය. නැතහොත් 'ඇතැම් ඒවාවලට' යනු ඇතැම් පංචවෝකාර විපාකයන්ගේ ය. 'කොහේදී ද' යනු ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි සහ චුති ක්ෂණයෙහි ය. 'එම අවස්ථාවෙහි ස්පර්ශය වෙයි' යනාදියෙන් සිත සමග උපදින ධර්මයන්ගේ ම සිත මගින් කාල නිර්ණය කරන ලදැයි 'සිත සමග හට නොගන්නා බැවින්' යනුවෙන් කියන ලදී. 'ඔවුන්ගේ' යනු උපාදා රූපයන්ගේ ය. යමක් යමෙකුට සහජාත වීමෙන් උපකාරී වේ ද, ඔහු ම ඔහුගේ කාල නිර්ණය කරන්නා ලෙස වදාරන ලද්දේ 'සහජාත ...පෙ... බැවින්' යනුවෙනි. 'මහාභූතයන්ගෙන් ද නොවේ' යනාදියෙන් කාල නිර්ණය නොමැති බව ම පෙන්වයි. 'ඇතැම් ඒවා' යනු අකර්මජ රූපයන් ය. 'සමහරකින්' යනු කර්මජ රූපයන්ගෙනි. 'පැවැත්මෙන්' යනු පැවතීම නිසා ය. 'සමග' යනු එක් කාලයක දී ය. 'නොමැති බැවින්' යනු නියත වශයෙන් ම නොමැති බැවිනි.

ဝိညတ္တိ …ပေ… န သက္ကာ ဝတ္တုံ မဟာဘူတေဟိ သမယဝဝတ္ထာနေ ကရိယမာနေ တေဟိ အယာဝဘာဝိတတာယာတိ အဓိပ္ပာယော. ဧကသ္မိံ ကာလေတိအာဒိနာပိ မဟာဘူတေဟိ သမယနိယမနေ ဝဝတ္ထာနာဘာဝမေဝ ဝိဘာဝေတိ. ‘‘တထာ ဝိဘဇနတ္ထ’’န္တိ, ‘‘အဝိဘတ္တံ အဗျာကတံ အတ္ထီတိ ဒဿေတု’’န္တိ စ ဣမေသံ ပဒါနံ ‘‘ဝိဘတ္တံ အဝိဘတ္တဉ္စ သဗ္ဗံ သင်္ဂဏှန္တော အာဟာ’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော. သမယဝဝတ္ထာနံ ကတွာ နိဒ္ဒိသိယမာနဿ နိပ္ပဒေသတာယ အသမ္ဘဝတော [Pg.147] ဧကဒေသံ နိဒ္ဒိသိတွာ သာမညေန နိဂမနံ ယုတ္တံ, အကတွာ ပန သမယဝဝတ္ထာနံ သရူပတော နိဒ္ဒိသနေန တထာတိ ဣမမတ္ထံ အာဟ ‘‘သမယဝဝတ္ထာနေနာ’’တိအာဒိနာ. အဝိဘတ္တေတိ ဝိပါကကိရိယာဗျာကတံ ဝိယ န ပုဗ္ဗေ ဝိဘတ္တေ. ဝိဘဇိတဗ္ဗေတိ ဘေဒဝန္တတာယ ဝိဘဇနာရဟေ. ဒဿိတေတိ ဥဒ္ဒိသနဝသေန ဒဿိတေ. ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဝိတ္ထာရတရေန ဒဿေတုံ ‘‘ဧတ္ထ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ.

විඥප්තිය ...පෙ... මහාභූතයන්ගෙන් කාල නිර්ණය කරන කල්හි ඒවායින් ඒ තාක් නොපවතින බැවින් (කාලය නිර්ණය කිරීමට) නොහැකි ය යනු අදහසයි. 'එක් කාලයක' යනාදියෙන් ද මහාභූතයන්ගෙන් කාලය නියම කිරීමෙහි දී නිර්ණයක් නොමැති බව ම විස්තර කරයි. 'එසේ බෙදීම පිණිස' යන්න සහ 'නොබෙදන ලද අබ්‍යාකතය ඇති බව පෙන්වීම පිණිස' යන්න 'බෙදන ලද සහ නොබෙදන ලද සියල්ල සංග්‍රහ කරමින් වදාරයි' යන්න හා සම්බන්ධ වේ. කාලය නිර්ණය කර දක්වනු ලබන්නාගේ සියලු කොටස් දැක්වීම අසම්භාව්‍ය බැවින්, එක් කොටසක් දක්වා පොදුවේ නිගමනය කිරීම සුදුසු ය. කාලය නිර්ණය නොකොට ස්වරූපයෙන් දැක්වීමෙන් 'එසේ' යන අර්ථය 'කාලය නිර්ණය කිරීමෙන්' යනාදියෙන් වදාරන ලදී. 'නොබෙදන ලද කල්හි' යනු විපාක සහ ක්‍රියා අබ්‍යාකතයන් මෙන් පෙර බෙදා නොමැති කල්හි ය. 'බෙදිය යුතු කල්හි' යනු භේද පවතින බැවින් බෙදීමට සුදුසු කල්හි ය. 'දක්වන ලද' යනු උද්දේශ (මාතෘකා) වශයෙන් දක්වන ලද ය. වදාරන ලද අර්ථය ම වඩාත් විස්තර සහිතව පෙන්වීමට 'මෙහි වනාහි' යනාදිය වදාරන ලදී.

ဝိပါကာဒိဓမ္မာနံ နယနံ နယော, သောဝ ဒဿနန္တိ နယဒဿနံ. ‘‘ဒေသနာ’’တိ ဝုတ္တံ ဟေဋ္ဌာ ဂဟဏမေဝ နယဒဿနန္တိ. ဒုတိယဝိကပ္ပေ ပန ကာမာဝစရာဒိဘာဝေန နီယတီတိ နယော, ကိရိယာဗျာကတံ. တဿ ဒဿနံ နယဒဿနန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဒုကာဒီသု နိဒ္ဒေသဝါရေ စ ဟဒယဝတ္ထုနော အနာဂတတ္တာ တံ အဂ္ဂဟေတွာ ပဌမဝိကပ္ပော ဝုတ္တော, ဧကကေ ပန ဝတ္ထုပိ ဂဟိတန္တိ ‘‘ဟဒယဝတ္ထုဉ္စာ’’တိ ဒုတိယဝိကပ္ပေ ဝုတ္တံ. ကိံ ပန ကာရဏံ ဒုကာဒီသု နိဒ္ဒေသဝါရေ စ ဟဒယဝတ္ထု န ဂဟိတန္တိ? ဣတရဝတ္ထူဟိ အသမာနဂတိကတ္တာ ဒေသနာဘေဒတော စ. ယထာ ဟိ စက္ခုဝိညာဏာဒီနိ ဧကန္တတော စက္ခာဒိနိဿယာနိ, န ဧဝံ မနောဝိညာဏံ ဧကန္တတော ဟဒယဝတ္ထုနိဿယံ, နိဿိတမုခေန စ ဝတ္ထုဒုကာဒိဒေသနာ ပဝတ္တာ. ယမ္ပိ ဧကန္တတော ဟဒယဝတ္ထုနိဿယံ, တဿ ဝသေန ‘‘အတ္ထိ ရူပံ မနောဝိညာဏဿ ဝတ္ထူ’’တိအာဒိနာ ဒုကာဒီသု ဝုစ္စမာနေသုပိ တဒနုကူလအာရမ္မဏဒုကာဒယော န သမ္ဘဝန္တိ. န ဟိ ‘‘အတ္ထိ ရူပံ မနောဝိညာဏဿ အာရမ္မဏံ, အတ္ထိ ရူပံ န မနောဝိညာဏဿ အာရမ္မဏ’’န္တိအာဒိနာ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ ဝတ္ထာရမ္မဏဒုကဒေသနာ ဘိန္နဂတိကာ သိယုံ, သမာနဂတိကာ စ တာ ဒေသေတုံ ဘဂဝတော အဇ္ဈာသယော. ဧသာ ဟိ ဘဂဝတော ဒေသနာ ပကတိ. တေနေဝ ဟိ နိက္ခေပကဏ္ဍေ စိတ္တုပ္ပာဒဝိဘာဂေန အဝုစ္စမာနတ္တာ အဝိတက္ကာဝိစာရပဒဝိဿဇ္ဇနေ ဝိစာရောတိ ဝတ္တုံ န သက္ကာတိ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တပဒဝိဿဇ္ဇနေ လဗ္ဘမာနောပိ ဝိတက္ကော န ဥဒ္ဓဋော, အညထာ ဝိတက္ကော စာတိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ. ဧဝံ ဣတရဝတ္ထူဟိ အသမာနဂတိကတ္တာ ဒေသနာဘေဒတော စ ဒုကာဒီသု ဥဒ္ဒေသေ န ဂဟိတံ. ဥဒ္ဒိဋ္ဌဿေဝ ဟိ နိဒ္ဒိသနတော နိဒ္ဒေသေပိ န ဂဟိတံ ဟဒယဝတ္ထူတိ ဝဒန္တိ.

විපාක ආදී ධර්මයන් මෙහෙයවීම 'නය' (ක්‍රමය) නම් වේ, එයම දැකීම 'නයදස්සන' නම් වේ. 'දේශනා' යැයි පෙර කියන ලද දේ ම තේරුම් ගැනීම 'නයදස්සන' යන්නෙන් අදහස් වේ. දෙවන ක්‍රමයේදී (විකල්පයේදී) කාමාවචර ආදී වශයෙන් පවත්වනු ලබන බැවින් 'නය' නම් වේ, එය ක්‍රියා ව්‍යාකෘත ධර්මයකි. එහි දැකීම 'නයදස්සන' ලෙස යෙදිය යුතුය. දුක මාතිකා ආදියේ නිර්දේශ වාරවලදී හෘදය වස්තුව අනාගත වූ බැවින් (පැහැදිලිව සඳහන් නොවූ බැවින්) එය නොගෙන පළමු ක්‍රමය කියන ලදී. නමුත් ඒකක නිපාතයේදී වස්තුව ද ගන්නා ලද බැවින් 'හෘදය වස්තුව ද' යනුවෙන් දෙවන ක්‍රමයේදී පවසන ලදී. දුක මාතිකා ආදියේ නිර්දේශ වාරවලදී හෘදය වස්තුව නොගැනීමට හේතුව කුමක්ද? අනෙකුත් වස්තූන් හා සමාන නොවීමේ ස්වභාවය සහ දේශනා විලාසයේ වෙනසයි. චක්ඛු විඤ්ඤාණාදිය ඒකාන්තයෙන්ම චක්ඛු ආදී වස්තූන් නිශ්‍රය කරගන්නා සේ, මනෝ විඤ්ඤාණය ඒකාන්තයෙන්ම හෘදය වස්තුව නිශ්‍රය කර නොගනී. වස්තු දුක ආදී දේශනාවන් පවත්වන ලද්දේ එය නිශ්‍රය කරගන්නා වූ ආකාරයෙනි. යම් හෙයකින් ඒකාන්තයෙන් හෘදය වස්තුව නිශ්‍රය කරගත්තේද, ඒ අනුව 'මනෝ විඤ්ඤාණයට වස්තුවක් වූ රූපය ඇත' යනාදී වශයෙන් දුක මාතිකාවන්හි පවසන විටදී පවා ඊට අනුකූල ආරම්මණ දුක ආදිය සම්භවය නොවේ. 'මනෝ විඤ්ඤාණයට අරමුණු වූ රූපය ඇත, මනෝ විඤ්ඤාණයට අරමුණු නොවූ රූපය ඇත' යනාදී වශයෙන් පැවසිය නොහැකි බැවින් වස්තු-ආරම්මණ දුක දේශනාවන් භින්නගතික (වෙනස් ස්වභාවයක් ගන්නා ඒවා) විය හැකිය. එසේම ඒවා සමානගතිකව දේශනා කිරීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහස විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනා ස්වභාවය මෙයයි. එබැවිනි නික්ඛේප කාණ්ඩයේ චිත්තොප්පාද විභාගයෙන් නොකියන බැවින් අවිතක්ක අවිචාර පද විස්තරයේදී 'විචාරය' යැයි පැවසිය නොහැක. එසේම අවිතක්ක විචාරමත්ත පද විස්තරයේදී ලැබෙන විතක්කය ද ඉවත් නොකරන ලදී, එසේ නොමැති නම් විතක්කය ද යැයි පැවසිය යුතුය. මෙසේ සෙසු වස්තූන් හා සමාන නොවන බැවින් ද දේශනා භේදය නිසා ද දුක ආදී උද්දේසයන්හි (මාතිකාවන්හි) එය නොගන්නා ලදී. උද්දේසයෙහි සඳහන් කළ දෙයම නිර්දේශ කරන බැවින්, නිර්දේශයේදී ද හෘදය වස්තුව නොගන්නා ලදැයි පවසති.

စက္ခာဒိဒသကာ သတ္တာတိ စက္ခုသောတဃာနဇိဝှာကာယဣတ္ထိဘာဝပုရိသဘာဝဒသကာ သတ္တ, ဧကသန္တာနဝသေန ဝါ စက္ခုသောတဃာနဇိဝှာကာယဘာဝဝတ္ထုဒသကာ သတ္တ. နိဗ္ဗာနဿ အသတိပိ ပရမတ္ထတော ဘေဒေ ပရိကပ္ပိတဘေဒေါပိ [Pg.148] ဘေဒေါယေဝ ဝေါဟာရဝိသယေတိ ကတွာ သောပါဒိသေသာဒိဘေဒေါ ဝုတ္တော.

චක්ඛු ආදී දසක හත යනු චක්ඛු, සෝත, ඝාණ, ජිව්හා, කාය, ඉත්ථිභාව, පුරිසභාව යන දසක හතයි. නැතහොත් එක් සන්තතියක් වශයෙන් චක්ඛු, සෝත, ඝාණ, ජිව්හා, කාය, භාව, වස්තු යන දසක හතයි. නිබ්බානය පරමාර්ථ වශයෙන් භේදයක් නොමැති වුවද, පරිකල්පිත භේදය පවා ව්‍යවහාරික ලෝකයේ භේදයක් ලෙස සලකා සෝපාදිසේස ආදී වශයෙන් භේදය පවසන ලදී.

၅၈၄. ကိဉ္စာပိ အညတ္ထ ကုက္ကုဋဏ္ဍသဏ္ဌာနေ ပရိမဏ္ဍလ-သဒ္ဒေါ ဒိဿတိ, စက္ကသဏ္ဌာနတာ ပန ဝဋ္ဋသဏ္ဌာနေ စက္ကဝါဠေ ဝုစ္စမာနော ပရိမဏ္ဍလ-သဒ္ဒေါ ဝဋ္ဋပရိယာယော သိယာ. အနေကတ္ထာ ဟိ သဒ္ဒါတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘ဝဋ္ဋံ ပရိမဏ္ဍလ’’န္တိ. ဧတ္ထ စ သိနေရုယုဂန္ဓရာဒီနံ သမုဒ္ဒတော ဥပရိအဓောဘာဂါနံ ဝသေန ဥဗ္ဗေဓော ဝုတ္တော, အာယာမဝိတ္ထာရေဟိပိ သိနေရု စတုရာသီတိယောဇနသဟဿပရိမာဏောဝ. ယထာဟ ‘‘သိနေရု, ဘိက္ခဝေ, ပဗ္ဗတရာဇာ စတုရာသီတိ ယောဇနသဟဿာနိ အာယာမေန, စတုရာသီတိ ယောဇနသဟဿာနိ ဝိတ္ထာရေနာ’’တိ (အ. နိ. ၇.၆၆). သိနေရုံ ပါကာရပရိက္ခေပဝသေန ပရိက္ခိပိတွာ ဌိတာ ယုဂန္ဓရာဒယော, သိနေရုယုဂန္ဓရာဒီနံ အန္တရေပိ သီတသမုဒ္ဒါ နာမ. ‘‘တေ ဝိသာလတော ယထာက္ကမံ သိနေရုအာဒီနံ အစ္စုဂ္ဂမနသမာနပရိမာဏာ’’တိ ဝဒန္တိ.

584. යම් තැනක කුකුළු බිත්තරයක හැඩය සඳහා 'පරිමණ්ඩල' ශබ්දය යෙදුණ ද, චක්‍ර ස්වරූපී වූ වටකුරු සටහනක් ඇති චක්‍රවාළය සඳහා පවසන 'පරිමණ්ඩල' ශබ්දය වටකුරු බව සඳහා වූ පර්යාය පදයකි. ශබ්දයන් සහේතුකව බොහෝ අර්ථයන්හි යෙදෙන බැවින් 'වටකුරු බව පරිමණ්ඩල වේ' යැයි අදහස් කරන ලදී. මෙහි සිනේරු, යුගන්ධර ආදී පර්වතයන්ගේ සමුද්‍රයට ඉහළ හා පහළ කොටස් අනුව උස පවසන ලදී. දිගින් හා පළලින් ද සිනේරු පර්වතය යොදුන් අසූ හතර දහසක ප්‍රමාණයකි. 'මහණෙනි, පර්වත රාජයා වූ සිනේරුව දිගින් යොදුන් අසූ හතර දහසකි, පළලින් යොදුන් අසූ හතර දහසකි' (අං.නි. 7.66) යැයි වදාළ පරිදිය. සිනේරු පර්වතය ප්‍රාකාරයකින් වට කරන්නාක් මෙන් වටකර යුගන්ධර ආදී පර්වත පිහිටා ඇත. සිනේරු හා යුගන්ධර ආදී පර්වතයන් අතර සීත සමුද්‍රයන් පිහිටා තිබේ. 'ඒවා විශාලත්වයෙන් පිළිවෙළින් සිනේරු ආදියේ උසට සමාන ප්‍රමාණයක් ගනී' යැයි පවසති.

ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠဿေဝ အာဏာခေတ္တဘာဝေါ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠဿ ဇာတိခေတ္တဘာဝေါ ဝိယ ဓမ္မတာဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝိကပ္ပသမာနသမုစ္စယဝိဘာဝနေသု ဝိယ အဝဓာရဏေ အနိယမေ စ ဝါ-သဒ္ဒေါ ဝတ္တတီတိ တထာ ယောဇနာ ကတာ. အနေကတ္ထာ ဟိ နိပါတာတိ. တတ္ထ အနေကန္တိကတ္ထော အနိယမတ္ထော.

කෝටි ලක්ෂයක් සක්වල ආඥා ක්ෂේත්‍රය වීමත්, දසදහසක් සක්වල ජාති ක්ෂේත්‍රය වීමත් ධර්මතාවයක් ලෙසම තේරුම් ගත යුතුය. විකල්ප, සමාන, සමුච්චය සහ විභාජනය කිරීම්වලදී මෙන්ම නියතයක් නොවන අවස්ථාවල ද 'වා' ශබ්දය යෙදෙන බැවින් එසේ සම්බන්ධය (යෝජනාව) කරන ලදී. නිපාත පද බොහෝ අර්ථයන්හි යෙදෙන බැවිනි. එහි අන්‍යාර්ථය යනු අනියමාර්ථයයි.

သီလာဒိဝိသုဒ္ဓိသမ္ပာဒနေန, စတုဓာတုဝဝတ္ထာနဝသေနေဝ ဝါ မဟာကိစ္စတာယ မဟန္တေန ဝါယာမေန. သတိပိ လက္ခဏာဒိဘေဒေ ဧကသ္မိံ ဧဝ ကာလေ ဧကသ္မိံ သန္တာနေ အနေကသတသဟဿကလာပဝုတ္တိတော မဟန္တာနိ ဗဟူနိ ဘူတာနိ ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနာနီတိ ဝါ မဟာဘူတာနိ ယထာ ‘‘မဟာဇနော’’တိ. ဧဝန္တိ ‘‘ဥပါဒါယ ပဝတ္တ’’န္တိ အတ္ထေ သတိ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ ပစ္စယသမ္ဘူတတာဒီပနတော. ဥပါဒါယတီတိ ဥပါဒါယတိ ဧဝါတိ အဓိပ္ပာယော. တေနေဝါဟ ‘‘ဧကန္တနိဿိတဿာ’’တိ. ‘‘ဘဝတိ ဟိ နိဿယရူပါနံ သာမိဘာဝေါ’’တိ အာဓာရာဓေယျသမ္ဗန္ဓဝစနိစ္ဆာယ အဘာဝေ အာဓာရဘူတောပိ အတ္ထော သံသာမိသမ္ဗန္ဓဝစနိစ္ဆာယ သာမိဘာဝေန ဝုစ္စတိ ယထာ ‘‘ရုက္ခဿ သာခါ’’တိ အဓိပ္ပာယော.

සීලාදී විශුද්ධිය සම්පාදනය කිරීමෙන් හෝ සතර මහා ධාතූන් වෙන් කිරීමේ මහා කාර්යය සඳහා වූ මහා වෑයමකින් යුක්ත වන බැවින් (මහාභූත නම් වේ). ලක්ෂණ ආදියේ වෙනසක් තිබුණද, එකම කාලයකදී එකම සන්තතියක ලක්ෂ සංඛ්‍යාත කලාපයන්හි පවතින බැවින් පරමාර්ථ වශයෙන් පවත්නා බොහෝ වූ ධර්මයන් 'මහාජනයා' යන වචනය මෙන් 'මහාභූත' ලෙස හැඳින්වේ. 'උපාදාය පවත්තං' (ඇසුරු කර පවතින) යන්නෙහි අර්ථය වූ කලී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් බව පෙන්වන බැවින් පටිච්චසමුප්පන්න බව මෙයින් කියැවේ. 'උපාදායති' යනු දැඩිව ගනී (ඇසුරු කරයි) යන අර්ථයයි. එබැවින් 'ඒකාන්තයෙන් නිශ්‍රය කරගත්' යැයි පවසන ලදී. 'නිශ්‍රය රූපයන්ගේ ස්වාමි බවක් පවතී' යන ආධාර-ආධෙය්‍ය සම්බන්ධය පැවසීමේ කැමැත්තක් නැති විට, ආධාර වූ අර්ථය පවා 'ගසේ අත්ත' යන්නාක් මෙන් සාමි සම්බන්ධයෙන් පවසනු ලැබේ.

တိဝိဓရူပသင်္ဂဟဝဏ္ဏနာ

ත්‍රිවිධ රූප සංග්‍රහ වර්ණනාව

၅၈၅. ဝိညတ္တိဒုကော [Pg.149] စာတိ စ-သဒ္ဒေန စိတ္တသဟဘုစိတ္တာနုပရိဝတ္တိဒုကာပိ သင်္ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သက္ကာ ဟိ ဧတေန နယေန…ပေ… ဝိညာတုန္တိ ဧတ္ထ ပဉ္စဝီသာယ တာဝ ဝတ္ထုဒုကေသု ပဌမဒုကပဉ္စကာဒယော စုဒ္ဒသဟိပိ ပကိဏ္ဏကဒုကေဟိ အဝသိဋ္ဌေဟိ ဝတ္ထုဒုကေဟိ ပဉ္စဝီသာယ အာရမ္မဏဒုကေဟိ ပဉ္စဟိ ဗာဟိရာယတနဒုကေဟိ ရူပဓာတုဒုကာဒီဟိ ပဉ္စဟိ ဓာတုဒုကေဟိ ပစ္ဆိမကေဟိ တီဟိ ဣန္ဒြိယဒုကေဟိ ဒွါဒသဟိပိ သုခုမရူပဒုကေဟိ ပဌမာဒိဝဇ္ဇေဟိ အဝသိဋ္ဌေဟိ အာယတနဓာတုဣန္ဒြိယဒုကေဟိ စ ယောဇနံ ဂစ္ဆန္တိ. ပဉ္စဝီသာယ ပန အာရမ္မဏဒုကေသု ပုရိမကော ဒုကပဉ္စကော ဥပါဒိန္နဥပါဒိန္နုပါဒါနိယသနိဒဿနစိတ္တသမုဋ္ဌာနစိတ္တသဟဘုစိတ္တာနုပရိဝတ္တိဒုကဝဇ္ဇေဟိ ပကိဏ္ဏကဒုကေဟိ သဗ္ဗေဟိပိ ဝတ္ထုဒုကေဟိ ရူပါယတနရူပဓာတုဒုကဝဇ္ဇေဟိ အာယတနဓာတုဒုကေဟိ သဗ္ဗေဟိပိ ဣန္ဒြိယဒုကသုခုမရူပဒုကေဟိ ယောဇနံ ဂစ္ဆတိ. ဒုတိယဒုကပဉ္စကာဒီသု ယထာက္ကမံ သဒ္ဒါယတနသဒ္ဒဓာတုဒုကာဒယော ယောဇနံ န ဂစ္ဆန္တိ, ရူပါယတနရူပဓာတုဒုကာဒယော ဂစ္ဆန္တိ. ပကိဏ္ဏကဒုကေသု သနိဒဿနဒုကဉ္စာတိ အယမေဝ ဝိသေသော. ယထာ စ ဝတ္ထုဒုကေသု, ဧဝံ စက္ခာယတနစက္ခုဓာတုစက္ခုန္ဒြိယာဒိဒုကပဉ္စကေသု. ယထာ စ အာရမ္မဏဒုကေသု, ဧဝံ ရူပါယတနရူပဓာတုအာဒိဒုကပဉ္စကေသု တိကယောဇနာ. ဣတ္ထိန္ဒြိယပုရိသိန္ဒြိယဇီဝိတိန္ဒြိယဒုကာ သုခုမရူပဒုကာ စ သဗ္ဗေဟိပိ ဒုကေဟိ ယောဇနံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဧဝံ တာဝ တိကယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. နနု စာယမ္ပိ ယောဇနာ ဘဂဝတာ န ဒေသိတာတိ န ကာတဗ္ဗာတိ? နယိဒံ ဧကန္တိကံ. ကသ္မာ? ဘဂဝတာ ဒိန္နနယေန ယောဇနာပိ ဘဂဝတောယေဝ ဒေသနာ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ မာတိကာဝဏ္ဏနာယံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁-၆) ‘‘ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ အဟေတုကာ စာတိ ဣဒမ္ပိ သမ္ဘဝတီ’’တိအာဒိ. သမ္ဘဝေါ ဟိ ဂဟဏဿ ကာရဏန္တိ စ.

585. විඤ්ඤත්ති දුකයෙහි ‘ච’ ශබ්දය මගින් චිත්තසහභූ සහ චිත්තානුපරිවර්ති දුකයන් ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, මෙම ක්‍රමය අනුව...පෙ... විඤ්ඤාත (දත යුතු) යන්නෙහි විසිපහක් වූ වත්ථු දුකයන් අතුරින් පළමු දුක පඤ්චකය ආදිය, ඉතිරි වූ දහහතරක් ප්‍රකීර්ණක දුකයන් ද, වත්ථු දුකයන් ද, විසිපහක් වූ ආරම්මණ දුකයන් ද, බාහිරායතන දුකයන් පහ ද, රූපධාතු දුකාදී ධාතු දුකයන් පහ ද, අවසාන ඉන්ද්‍රිය දුකයන් තුන ද, දොළොසක් වූ සුඛුමරූප දුකයන් ද, පළමු දුක හැර ඉතිරි වූ ආයතන, ධාතු, ඉන්ද්‍රිය දුකයන් ද සමඟ සම්බන්ධ වේ. විසිපහක් වූ ආරම්මණ දුකයන් අතරින්, පළමු දුක පඤ්චකය; උපාදින්න, උපාදින්නුපාදානිය, සනිදස්සන, චිත්තසමුට්ඨාන, චිත්තසහභූ සහ චිත්තානුපරිවර්ති යන දුකයන් හැර අනෙකුත් සියලු ප්‍රකීර්ණක දුකයන් ද, සියලු වත්ථු දුකයන් ද, රූප ආයතන හා රූපධාතු දුකයන් හැර අනෙකුත් ආයතන හා ධාතු දුකයන් ද, සියලු ඉන්ද්‍රිය හා සුඛුමරූප දුකයන් ද සමඟ සම්බන්ධ වේ. දෙවන දුක පඤ්චකය ආදියේදී පිළිවෙළින් සද්දායතන, සද්දධාතු දුකාදිය සම්බන්ධ නොවන අතර, රූපායතන, රූපධාතු දුකාදිය සම්බන්ධ වේ. ප්‍රකීර්ණක දුකයන්හි සනිදස්සන දුකය ද යන මෙයම විශේෂත්වයකි. වත්ථු දුකයන්හි යම් සේද, එසේම චක්ඛායතන, චක්ඛුධාතු, චක්ඛුන්ද්‍රිය ආදී දුක පඤ්චකයන්හි ද වේ. ආරම්මණ දුකයන්හි යම් සේද, එසේම රූපායතන, රූපධාතු ආදී දුක පඤ්චකයන්හි තික සම්බන්ධය දත යුතුය. ඉත්ථින්ද්‍රිය, පුරිසින්ද්‍රිය, ජීවිතින්ද්‍රිය දුකයන් සහ සුඛුමරූප දුකයන් සියලු දුකයන් සමඟ සම්බන්ධ වන බව මෙසේ තික සම්බන්ධය (තිකයෝජනාව) දත යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙම විග්‍රහය දේශනා නොකළ බැවින් මෙය නොකළ යුතු නොවේද? මෙය මුළුමනින්ම නිවැරදි නොවේ. මන්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාළ ක්‍රමයට අනුව කරන විග්‍රහය ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේම දේශනාවකි. එබැවින් මාතිකා වර්ණනාවෙහි (ධම්මසංගණී අට්ඨකතාව 1-6) ‘හේතු ද වූ, අහේතුක ද වූ ධර්මයන් යනු මෙය ද විය හැකිය’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. මක්නිසාද යත්, සම්භවය (හටගැනීම) යනු කරුණු ග්‍රහණය කරගැනීමට හේතුව වන බැවිනි.

တိဝိဓရူပသင်္ဂဟဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ත්‍රිවිධ රූප සංග්‍රහ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

စတုဗ္ဗိဓာဒိရူပသင်္ဂဟဝဏ္ဏနာ

චතුර්විධ ආදි රූප සංග්‍රහ වර්ණනාව

၅၈၆. စိတ္တတော ဧဝ သမုဋ္ဌာတီတိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနန္တိ ဣမမေဝ အတ္ထံ ဂဟေတွာ ‘‘ဝိညတ္တိဒုကာဒီဟိ သမာနဂတိကော စိတ္တသမုဋ္ဌာနဒုကော’’တိ ဝုတ္တံ[Pg.150]. ဝိနိဝတ္တိတေ ဟိ သာမညေ ယံ ရူပံ ဇနကပစ္စယေသု စိတ္တတော သမုဋ္ဌာတိ, တံ စိတ္တတော ဧဝ သမုဋ္ဌာတီတိ. ဝိညတ္တိဒုကာဒီဟီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန စိတ္တသဟဘုစိတ္တာနုပရိဝတ္တိဒုကေ သင်္ဂဏှာတိ. လဗ္ဘမာနောတိ ယံ တံ ရူပံ ဥပါဒါ, တံ အတ္ထိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ, အတ္ထိ န စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ. ယံ တံ ရူပံ နုပါဒါ, တံ အတ္ထိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ, အတ္ထိ န စိတ္တသမုဋ္ဌာနန္တိ ဧဝံ လဗ္ဘမာနော. သနိဒဿနဒုကာဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သပ္ပဋိဃမဟာဘူတဒုကာဒယော သင်္ဂဏှာတိ. တေနာတိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနဒုကေန. တဿာတိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနဒုကဿေဝ. အညေ ပနာတိ ဝိညတ္တိစိတ္တသမုဋ္ဌာနစိတ္တသဟဘုစိတ္တာနုပရိဝတ္တိဒုကေဟိ အညေပိ ပကိဏ္ဏကဒုကာ.

586. සිතින්ම උපදින බැවින් ‘චිත්තසමුට්ඨාන’ (සිතින් උපන්) නම් වේ. මෙම අර්ථයම ගෙන, ‘විඤ්ඤත්ති දුකය ආදිය හා සමාන ගති ඇති බැවින් චිත්තසමුට්ඨාන දුකය’ යැයි පවසන ලදී. පොදු ලක්ෂණ වෙන් කළ විට, යම් රූපයක් ජනක ප්‍රත්‍යයන් අතරින් සිතින් හටගනී ද, එය ‘සිතින්ම හටගන්නා’ දෙයකි. ‘විඤ්ඤත්ති දුකාදීහී’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් චිත්තසහභූ සහ චිත්තානුපරිවර්ති දුකයන් ගනු ලැබේ. ‘ලබ්භමාන’ (ලැබෙන) යනු යම් රූපයක් උපාදා (උපාදා රූප) වේ නම්, එය සිතින් උපන් දෙයක් ද විය හැකිය, සිතින් නූපන් දෙයක් ද විය හැකිය. යම් රූපයක් උපාදා නොවේ නම් (මහාභූත), එය ද සිතින් උපන් දෙයක් හෝ සිතින් නූපන් දෙයක් වශයෙන් මෙසේ ලැබිය හැකිය. ‘සනිදස්සන දුකාදීනං’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සප්පටිඝ, මහාභූත දුකාදිය ඇතුළත් වේ. ‘තේන’ යනු ඒ චිත්තසමුට්ඨාන දුකයෙනි. ‘තස්ස’ යනු එම චිත්තසමුට්ඨාන දුකයේමය. ‘අඤ්ඤේ පන’ යනු විඤ්ඤත්ති, චිත්තසමුට්ඨාන, චිත්තසහභූ, චිත්තානුපරිවර්ති යන දුකයන්ට අමතර වූ අනෙකුත් ප්‍රකීර්ණක දුකයන්ය.

သဒ္ဒါယတနဿ ဧကန္တတော အနုပါဒိန္နတ္တာ ‘‘သောတသမ္ဖဿာရမ္မဏဒုကာဒယော ဝဇ္ဇေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. စတုက္ကာ လဗ္ဘန္တီတိ ယံ တံ ရူပံ ဥပါဒိန္နံ, တံ အတ္ထိ စက္ခုသမ္ဖဿဿ အာရမ္မဏံ, အတ္ထိ စက္ခုသမ္ဖဿဿ နာရမ္မဏံ. ယံ တံ ရူပံ အနုပါဒိန္နံ, တံ အတ္ထိ စက္ခုသမ္ဖဿဿ အာရမ္မဏံ, အတ္ထိ စက္ခုသမ္ဖဿဿ နာရမ္မဏန္တိ ဧဝမာဒယော သဗ္ဗာရမ္မဏဗာဟိရာယတနာဒိလဗ္ဘမာနဒုကေဟိ ယောဇနာယံ စတုက္ကာ လဗ္ဘန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. အဝသေသေဟီတိ အာရမ္မဏဗာဟိရာယတနရူပဓာတုဒုကာဒိတော လဗ္ဘမာနဒုကေဟီတိ ဝုတ္တဒုကရာသိတော အဝသေသေဟိ. တေသန္တိ ဥပါဒိန္နဥပါဒိန္နုပါဒါနိယစိတ္တသမုဋ္ဌာနဒုကာနံ. အညေသန္တိ ဥပါဒိန္နဒုကာဒိတော အညေသံ ဥပါဒါဒုကာဒီနံ. ဝတ္ထုဒုကာဒီဟီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန စက္ခာယတနဒုကာဒယော သင်္ဂဏှာတိ. ဧတ္ထာပိ အဝသေသေဟိ တေသံ အညေသဉ္စ ယောဇနာယ စတုက္ကာ န လဗ္ဘန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

සද්දායතනය ඒකාන්තයෙන්ම අනුපාදින්න (නොගන්නා ලද) බැවින්, ‘සෝතසම්ඵස්සාරම්මණ දුකාදිය හැර’ යැයි පවසන ලදී. ‘චතුක්කයන් ලැබේ’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, යම් රූපයක් උපාදින්න (උපාදාන වශයෙන් ගන්නා ලද) වේ ද, එය චක්ඛුසම්ඵස්සයට ආරම්මණයක් විය හැකිය, නැතහොත් ආරම්මණයක් නොවිය හැකිය. යම් රූපයක් අනුපාදින්න වේ ද, එය ද චක්ඛුසම්ඵස්සයට ආරම්මණයක් විය හැකිය, නැතහොත් ආරම්මණයක් නොවිය හැකිය යනුවෙන් මෙසේ සියලු ආරම්මණ හා බාහිරායතන ආදී දුකයන්හි සම්බන්ධය පිළිබඳව චතුක්කයන් ලැබෙන බවට සම්බන්ධය දත යුතුය. ‘අවසේසේහි’ (ඉතිරි වූවන්ගෙන්) යනු ආරම්මණ, බාහිරායතන, රූපධාතු දුකාදී ලැබෙන දුකයන්ට අමතර වූ අනෙකුත් දුකයන්ගෙනි. ‘තේසං’ යනු ඒ උපාදින්න, උපාදින්නුපාදානිය, චිත්තසමුට්ඨාන දුකයන්ගේය. ‘අඤ්ඤේසං’ යනු උපාදින්න දුකයට අමතර වූ උපාදා දුකාදීන්ගේය. ‘වත්ථු දුකාදීහී’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් චක්ඛායතන දුකාදිය ඇතුළත් වේ. මෙහි ද ‘ඉතිරි වූවන් සමඟ ඒ හා අනෙකුත් අයගේ සම්බන්ධයේදී චතුක්කයන් නොලැබේ’ යනුවෙන් සම්බන්ධය දත යුතුය.

စတုဗ္ဗိဓာဒိရူပသင်္ဂဟဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චතුර්විධ ආදි රූප සංග්‍රහ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ဥဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

උද්දේස වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ရူပဝိဘတ္တိ

රූප විභක්තිය

ဧကကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

ඒකක නිද්දේස වර්ණනාව

၅၉၄. ပထဝီအာဒီနံ ဓမ္မာနံ ရုပ္ပနသဘာဝေါ ဝိယ န ဟေတုအာဒိဘာဝေါပိ သာဓာရဏောတိ န ဟေတူသု ဝိဘဇိတဗ္ဗောတိ ဝုတ္တံ ‘‘အဝိဇ္ဇမာနဝိဘာဂဿာ’’တိ. တဿ ပန ဝိဘာဂါဘာဝဒဿနသရူပဒဿနမေဝ နိဒ္ဒေသော. ဧဝဉ္စ ကတွာ နိဗ္ဗာနဿပိ ဝိဘာဂရဟိတတ္တာ ‘‘အသင်္ခတာ ဓာတူ’’တိ ဧတ္တကမေဝ နိဒ္ဒေသဝသေန ဝုတ္တံ.

594. පඨවි ආදී ධර්මයන්ගේ රූපණ (විපර්යාසයට පත්වන) ස්වභාවය මෙන්ම, හේතු ආදී බව ද පොදු නොවන බැවින්, ‘අවිජ්ජමාන විභාගස්ස’ යන්නෙන් ඒවා හේතු වශයෙන් බෙදා නොදක්විය යුතු බව පවසන ලදී. එහි බෙදීමක් නොමැති බව දැක්වීම සඳහා ස්වරූපය දැක්වීමම විස්තර කිරීමකි. එලෙසම, නිර්වාණය ද බෙදීම් රහිත බැවින් ‘අසංඛතා ධාතු’ යනුවෙන් පමණක් විස්තර කිරීමේදී පවසන ලදී.

ယဒိပိ [Pg.151] ဟိနောတိ ဧတေန ပတိဋ္ဌာတိ ကုသလာဒိကော ဓမ္မောတိ အလောဘာဒယော ကေဝလံ ဟေတုပဒဝစနီယာ, ကာရဏဘာဝသာမညတော ပန မဟာဘူတာဒယောပိ ဟေတု-သဒ္ဒါဘိဓေယျာတိ မူလဋ္ဌဝါစိနာ ဒုတိယေန ဟေတု-သဒ္ဒေန ဝိသေသေတွာ အာဟ ‘‘ဟေတုဟေတူ’’တိ. သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသာဓနတော ကုသလာဒိဓမ္မာနံ မူလတ္ထေန ဥပကာရကဓမ္မာ ‘‘တယော ကုသလဟေတူ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၀၅၉-၁၀၆၀) ပဋ္ဌာနေ စ တေယေဝ ‘‘ဟေတုပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘မူလဟေတု ပစ္စယဟေတူတိ ဝါ အယမတ္ထော’’တိ. ဟိနောတိ ဧတေန, ဧတသ္မာ ဝါ ဖလံ ပဝတ္တတီတိ ဟေတု, ပဋိစ္စ ဧတသ္မာ ဧတိ ပဝတ္တတီတိ ပစ္စယောတိ ဧဝံ ဟေတုပစ္စယ-သဒ္ဒါနံ အနာနတ္ထတံ သန္ဓာယ ဟေတုသဒ္ဒပရိယာယဘာဝေန ပစ္စယ-သဒ္ဒေါ ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဟေတုပစ္စယသဒ္ဒါနံ သမာနတ္ထတ္တာ’’တိ. ဘူတတ္တယနိဿိတာနိ စ မဟာဘူတာနိ စတုမဟာဘူတနိဿိတံ ဥပါဒါရူပန္တိ သဗ္ဗမ္ပိ ရူပံ သဗ္ဗဒါ သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗာကာရံ စတုမဟာဘူတဟေတုကံ မဟာဘူတာနိ စ အနာမဋ္ဌဘေဒါနိ သာမညတော ဂဟိတာနီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ရူပက္ခန္ဓဿ ဟေတူ’’တိ.

යම් හෙයකින් ‘හිනෝති’ (යයි/පවතියි) යන්නෙන් කුසලාදී ධර්මයන් පිහිටා පවතින බැවින් අලෝභාදීන් ‘හේතු’ යන පදයෙන් පමණක් කියනු ලැබේ. නමුත් හේතු වීමේ පොදු ස්වභාවය නිසා මහාභූත ආදිය ද ‘හේතු’ යන ශබ්දයෙන් හැඳින්විය හැකි බැවින්, මූල අර්ථය දක්වන දෙවන ‘හේතු’ ශබ්දයෙන් විශේෂ කොට ‘හේතු-හේතු’ යැයි පවසන ලදී. කුසලාදී ධර්මයන් මැනවින් පිහිටුවීමට උපකාර වන බැවින් මූල අර්ථයෙන් උපකාරක වන ධර්මයන් ‘කුසල හේතු තුනකි’ ආදී වශයෙන් ද (ධම්මසංගණී 1059-1060), පට්ඨානයෙහි ඒවාම ‘හේතු ප්‍රත්‍යය’ ලෙස ද දක්වා ඇති බැවින් ‘මූල හේතුව හෝ ප්‍රත්‍යය හේතුව යනු ද මෙහි අර්ථයයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘හිනෝති’ (පවතියි) මෙයින්, නැතහොත් මෙයින් ඵලය පවතියි යන අර්ථයෙන් ‘හේතු’ ද, මෙයට පටිච්ච (ඇසුරු කොට) පවතියි යන අර්ථයෙන් ‘ප්‍රත්‍යය’ ද යනුවෙන්, හේතු සහ ප්‍රත්‍යය යන ශබ්දයන්ගේ අනන්‍යතාවය (එකම අර්ථය ඇති බව) සලකා හේතු ශබ්දයට පර්යාය පදයක් ලෙස ප්‍රත්‍යය ශබ්දය යොදා ඇති බැවින් ‘හේතු සහ ප්‍රත්‍යය යන ශබ්දයන් සමාන අර්ථ ඇති බැවින්’ යැයි කියන ලදී. භූත රූප තුනක් ඇසුරු කළ මහාභූතයන් ද, සතර මහාභූතයන් ඇසුරු කළ උපාදා රූප ද යන සියලු රූපයෝ සැමවිටම, සෑම තැනකම, සෑම අයුරින්ම සතර මහාභූතයන් හේතු කොට පවතින බැවින් ද, මහාභූතයන්ගේ ප්‍රභේදයන් වෙන් නොකොට පොදුවේ ගත් බැවින් ද ‘රූපස්කන්ධයාගේ හේතූහු’ යැයි පවසන ලදී.

ကမ္မသမာဒါနာနန္တိ သမာဒါနာနံ ကမ္မာနံ, သမာဒိယိတွာ ကတကမ္မာနံ ဝါ. အညေသု ပစ္စယေသု ဝိပါကဿ တဏှာဝိဇ္ဇာဒီသု.

‘කම්මසමාදානානං’ යනු සමාදන් වූ කර්මයන්ගේ හෙවත් සමාදන් වී කරන ලද කර්මයන්ගේ ය. විපාකය සඳහා අනෙකුත් ප්‍රත්‍යයන් වන තණ්හාව, අවිද්‍යාව ආදියේදී (විපාකය හටගනී).

‘‘အဋ္ဌာနမေတံ, ဘိက္ခဝေ, အနဝကာသော, ယံ ကာယဒုစ္စရိတဿ ဣဋ္ဌော ကန္တော မနာပေါ ဝိပါကော နိဗ္ဗတ္တေယျ, နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. ဌာနဉ္စ ခေါ ဧတံ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဇ္ဇတိ, ယံ ကာယဒုစ္စရိတဿ အနိဋ္ဌော အကန္တော အမနာပေါ ဝိပါကော နိဗ္ဗတ္တေယျ. ဌာနမေတံ ဝိဇ္ဇတိ. ဝစီ…ပေ… မနော…ပေ… ဝိဇ္ဇတိ…ပေ… အဋ္ဌာနမေတံ, ဘိက္ခဝေ, အနဝကာသော, ယံ ကာယသုစရိတဿ အနိဋ္ဌော အကန္တော အမနာပေါ ဝိပါကော နိဗ္ဗတ္တေယျာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၃၁; ဝိဘ. ၈၀၉),

“මහණෙනි, කාය දුශ්චරිතය හේතුවෙන් ඉෂ්ට වූ, කාන්ත වූ, මනාප වූ විපාකයක් හටගන්නේය යන යමක් වේ ද, එය සිදු විය නොහැක්කකි, එයට අවකාශයක් නැත. එබඳු කරුණක් විද්‍යමාන නොවේ. මහණෙනි, කාය දුශ්චරිතය හේතුවෙන් අනිෂ්ට වූ, අකාන්ත වූ, අමනාප වූ විපාකයක් හටගන්නේය යන යමක් වේ ද, එය සිදු විය හැක්කකි. එබඳු කරුණක් විද්‍යමාන වේ. වචී... මනෝ... (මෙලෙසම දත යුතුය). මහණෙනි, කාය සුචරිතය හේතුවෙන් අනිෂ්ට වූ, අකාන්ත වූ, අමනාප වූ විපාකයක් හටගන්නේය යන යමක් වේ ද, එය සිදු විය නොහැක්කකි.”

‘‘ကမ္မံ သတ္တေ ဝိဘဇတိ, ယဒိဒံ ဟီနပဏီတတာယာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၂၈၉) – ဧဝမာဒိဝစနတော ကမ္မံ ဝိပါကဿ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌတံ နိယမေတီတိ အာဟ ‘‘ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဝိပါကနိယာမကတ္တာ’’တိ. ဂတိဥပဓိကာလပယောဂသမ္ပတ္တိဝိပတ္တိယောယေဝ ဌာနံ ဝိပါကဿ ဩကာသဘာဝတော. န ဟိ တေဟိ ဝိနာ ကောစိ ဝိပါကော နိဗ္ဗတ္တတီတိ. ယထာဝုတ္တဋ္ဌာနေ သတိ အဓိဂန္တဗ္ဗံ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏံ ‘‘ဂတိ…ပေ… နိပ္ဖာဒိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဝိပါကဿ အာရမ္မဏေန ဝိနာ အဘာဝတော အာရမ္မဏမ္ပိ [Pg.152] တဿ ပဓာနံ ကာရဏံ. အနညသဘာဝတောတိ ဟေတုအာဒိသဘာဝါဘာဝတော.

‘කර්මය සත්ත්වයන් හීන හා ප්‍රණීත වශයෙන් බෙදා දක්වයි’ යන මේ ආදී වචනයන්ට අනුව, කර්මය විසින් විපාකයේ ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට බව නියම කරන බව ‘ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට විපාකයන් නියම කරන බැවින්’ යැයි පවසන ලදී. ගති, උපධි, කාල සහ ප්‍රයෝග යන සම්පත් හා විපත්, විපාකයක් හටගැනීම සඳහා අවකාශ සලසන කරුණු (ස්ථාන) වේ. මක්නිසාද යත්, ඒවා නොමැතිව කිසිදු විපාකයක් හට නොගන්නා බැවිනි. ඉහත කී කරුණු පවතින කල්හි ලැබිය යුතු ඉෂ්ට හෝ අනිෂ්ට අරමුණු ‘ගති... ආදියෙන් නිපදවන ලදී’ යැයි කියනු ලැබේ. විපාකය අරමුණක් නොමැතිව ඇති නොවන බැවින්, අරමුණ ද එහි ප්‍රධාන හේතුවකි. ‘අනන්‍ය ස්වභාවයෙන්’ යනු හේතු ආදී ස්වභාවයන්ගෙන් තොරව යන්නයි.

ရုပ္ပနံ ရူပံ. တံ အဿ အတ္ထီတိ ဧတ္ထ ‘‘အဿာ’’တိ ဝုစ္စမာနော ပထဝီအာဒိအတ္ထောယေဝ ရုပ္ပတီတိပိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ရုပ္ပနလက္ခဏယုတ္တဿေဝ ရူပီရူပဘာဝတော’’တိ. ဧတံ သဘာဝန္တိ ဧတံ ဥပ္ပန္နဘာဝေ သတိ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျသဘာဝံ ရူပေ နိယမေတိ ရူပဿေဝ တံသဘာဝတ္တာ. န ရူပံ ဧတသ္မိန္တိ ကာလဘေဒဝသေန အတံသဘာဝဿပိ ရူပဿ အတ္ထိတာယ န ရူပံ တတ္ထ နိယန္တဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. အတ္ထိ ဟီတိအာဒိနာ တတ္ထ ရူပဿေဝ နိယန္တဗ္ဗတာဘာဝံယေဝ ဝိဝရတိ. ဧတမေဝါတိအာဒိနာ ဥဒ္ဒေသေန နိဒ္ဒေသံ သံသန္ဒေတိ. ဧတ္ထ ဧတမေဝ ရူပေ ယထာဝုတ္တသဘာဝံ နိယမေတဗ္ဗံ နိဒ္ဒေသေ ဧဝ-သဒ္ဒေန နိယမေတိ အဝဓာရေတီတိ အတ္ထော. ယထာဝုတ္တော နိယမောတိ ဥပ္ပန္နဘာဝေ သတိ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျဘာဝေါ နိယန္တဗ္ဗတာယ ‘‘နိယမော’’တိ ဝုတ္တော, သော ရူပေ အတ္ထိ ဧဝ ရူပဿေဝ တံသဘာဝတ္တာ. ဝိသိဋ္ဌကာလဿ ဝုတ္တပ္ပကာရံ အဝဓာရဏံယေဝ ဝါ ယထာဝုတ္တော နိယမော, သော ရူပေ အတ္ထိယေဝ သမ္ဘဝတိယေဝ, န အရူပေ ဝိယ န သမ္ဘဝတီတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကာလဘေဒန္တိ ကာလဝိသေသံ. အနာမသိတွာတိ အဂ္ဂဟေတွာ. တံ သဗ္ဗန္တိ အနာမဋ္ဌကာလဘေဒံ တတောယေဝ အရူပေဟိ သမာနဝိညေယျသဘာဝံ သဗ္ဗံ ရူပံ. ဥပ္ပန္နန္တိ ဧတေန ကာလဘေဒါမသနေန ဝိသေသေတိ ‘‘ဥပ္ပန္နံ…ပေ… မေဝါ’’တိ.

වැනසෙන ස්වභාවය රූපයයි. එය එසේ ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් මෙහි ‘ඇත්තේය’ යි පවසන කල්හි පඨවි ආදියම වැනසෙන්නේ යැයි ද පවසන බැවින් ‘වැනසෙන ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූවන්ටම රූපී අරූපී බව හිමි වන බැවින්’ යැයි පවසන ලදී. ‘මේ ස්වභාවය’ යනු රූපය උපන් කල්හි සවැදෑරුම් විඤ්ඤාණයන්ගෙන් දතයුතු ස්වභාවය රූපයෙහිම නියම කරයි. මක්නිසාද යත් රූපයටම එම ස්වභාවය පවතින බැවිනි. ‘මෙහි රූපය නොවේ’ යන්නෙන් කාල භේදය අනුව එම ස්වභාවය නොමැති රූපය ද පවතින බැවින් රූපය එහි නියම නොකළ යුතු බව දක්වයි. ‘ඇත්තේය’ යනාදියෙන් එහි රූපය පමණක් නියම කළ නොහැකි බව විස්තර කරයි. ‘මෙයම’ යනාදියෙන් කෙටි හැඳින්වීම හා විස්තරය ගළපා දක්වයි. මෙහිදී රූපයෙහි පවතින ඉහත කී ස්වභාවයම නියම කළ යුතු බව විස්තරයේ ‘ඒව’ (යන නිපාත) ශබ්දයෙන් අවධාරණය කරයි. ‘නියමය’ යනු රූපය උපන් කල්හි සවැදෑරුම් විඤ්ඤාණයන්ගෙන් දතයුතු බවයි. එය රූපයෙහි පවතින අතර රූපයටම එම ස්වභාවය උරුම වේ. විශේෂ කාලයක් සඳහා වූ අවධාරණයම ‘නියමය’ වන අතර, එය රූපයෙහි පවතී, අරූප ධර්මයන්හි මෙන් එය සිදු නොවිය හැක්කක් නොවන බව දත යුතුය. ‘කාල භේදය’ යනු විශේෂිත කාලයයි. ‘ගණන් නොගෙන’ යනු කාල භේදය නොසලකා යන්නයි. ‘ඒ සියල්ල’ යනු කාල භේදය නොසලකා අරූප ධර්මයන් මෙන් සවැදෑරුම් විඤ්ඤාණයන්ගෙන් දතයුතු ස්වභාවය ඇති සියලු රූපයයි. ‘උපන්’ යන්නෙන් කාල භේදය සලකා ‘උපන්... මෙයම’ යැයි විශේෂ කොට දක්වයි.

ဝတ္တမာနကာလိကံ သဗ္ဗံ ရူပံ ဒိဋ္ဌသုတမုတဝိညာတသဘာဝံ, တံ ယထာသကံ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျသဘာဝမေဝ, န တေဟိ အဝိညေယျံ. နာပိ ဥပ္ပန္နမေဝ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျသဘာဝံ ဧကန္တလက္ခဏနိယမာဘာဝါပတ္တိတောတိ ဧဝံ အဝိပရီတေ အတ္ထေ ဝိဘာဝိတေပိ စောဒကော အဓိပ္ပာယံ အဇာနန္တော ‘‘နနု ဧဝ’’န္တိအာဒိနာ သဗ္ဗဿ သဗ္ဗာရမ္မဏတာပတ္တိံ စောဒေတိ. ဣတရော ‘‘ရူပံ သဗ္ဗံ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ’’တိအာဒိနာ အတ္တနော အဓိပ္ပာယံ ဝိဘာဝေတိ. ဧတ္ထ ဧကီဘာဝေန ဂဟေတွာတိ ဣဒံ ‘‘သမ္ပိဏ္ဍေတွာ’’တိ ဧတဿ အတ္ထဝစနံ. ဧကန္တလက္ခဏံ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျသဘာဝေါယေဝ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ကိဉ္စာပိ ပဉ္စန္နံ ဝိညာဏာနံ ဝိသယန္တရေ အပ္ပဝတ္တနတော န သဗ္ဗဿ သဗ္ဗာရမ္မဏတာ, သဗ္ဗဿပိ ပန ရူပဿ ဆဝိညာဏာရမ္မဏဘာဝတော ယထာသကံ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျတာယ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျတာဝ အတ္ထိ, တံ ဧကတော သင်္ဂဟဏဝသေန ဂဟေတွာ ‘‘ဥပ္ပန္နံ သဗ္ဗံ ရူပံ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျ’’န္တိ [Pg.153] ဝုတ္တံ ယထာ ‘‘အဘိညာပ္ပတ္တံ ပဉ္စမဇ္ဈာနံ ဆဠာရမ္မဏံ ဟောတီ’’တိ. ယထာ ဟိ ဒိဗ္ဗစက္ခုဒိဗ္ဗသောတာဒိအဘိညာပ္ပတ္တဿ ပဉ္စမဇ္ဈာနဿ ဝိသုံ အသဗ္ဗာရမ္မဏတ္တေပိ ဧကန္တလက္ခဏဝသေန ဧကီဘာဝေန ဂဟေတွာ အာရမ္မဏဝသေန ပဌမဇ္ဈာနာဒိတော ဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘အဘိညာပ္ပတ္တံ ပဉ္စမဇ္ဈာနံ ဆဠာရမ္မဏံ ဟောတီ’’တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ အရူပတော ရူပဿ ဝိသယဝသေန ဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘ဥပ္ပ …ပေ… ဝိညေယျ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ. ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျဘာဝေါ ရူပေ နိယမေတဗ္ဗော, န ပန ရူပံ တသ္မိံ နိယမေတဗ္ဗံ, အနိယတဒေသော စ ဧဝ-သဒ္ဒေါတိ အဋ္ဌကထာယံ (ဓ. သ. အဋ္ဋ. ၅၉၄) ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နရူပမေဝ စက္ခုဝိညာဏာဒီဟိ ဆဟိ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နရူပမေဝါ’’တိအာဒိနာ တတ္ထ ဒေါသမာဟ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ပါဠိယံ ဝိညေယျမေဝါတိ ဧဝ-သဒ္ဒေါ ဝုတ္တော, န စ တဿ အဋ္ဌာနယောဇနေန ကာစိ ဣဋ္ဌသိဒ္ဓိ, အထ ခေါ အနိဋ္ဌသိဒ္ဓိယေဝ သဗ္ဗရူပဿ ဧကန္တလက္ခဏနိယမာဒဿနတော, တသ္မာ. ယထာရုတဝသေနေဝ နိယမေ ဂယှမာနေ ဥပ္ပ…ပေ… ပတ္တိ နတ္ထိ, တတော စ သောတပတိတတာယပိ ပယောဇနံ နတ္ထီတိ. ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘အရူပတော ဝိဓုရ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယေန.

වර්තමාන කාලයට අයත් සියලු රූප දිට්ඨ, සුත, මුත, විඤ්ඤාත යන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වන අතර, ඒවා තමන්ට අදාළ සවැදෑරුම් විඤ්ඤාණයන්ගෙන් දතයුතු ස්වභාවයෙන්ම යුක්ත වේ. ඒවා එම විඤ්ඤාණයන්ගෙන් දත නොහැකි දේ නොවේ. ‘නමුත් මෙය මෙසේ නොවේද’ යනාදියෙන් සියල්ල සියල්ලටම අරමුණු වන්නේය යන චෝදනාව ඉදිරිපත් කරයි. අනෙක් තැනැත්තා ‘සියලු රූප එක්තැන් කොට’ යනාදියෙන් තම අදහස පැහැදිලි කරයි. ‘එකක් ලෙස ගෙන’ යනු ‘එක්තැන් කොට’ යන්නෙහි අර්ථයයි. ඒකාන්ත ලක්ෂණය නම් සවැදෑරුම් විඤ්ඤාණයන්ගෙන් දතයුතු ස්වභාවයයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි: පංච විඤ්ඤාණයන් අනෙකුත් විෂයන්හි නොපවතින බැවින් සියල්ල සියල්ලටම අරමුණු නොවුණ ද, සියලු රූපයන් සවැදෑරුම් විඤ්ඤාණයන්ට අරමුණු වන බැවින්, තමන්ට අදාළ සවැදෑරුම් විඤ්ඤාණයන්ගෙන් දතයුතු ස්වභාවය පවතී. එය පොදුවේ ‘උපන් සියලු රූප සවැදෑරුම් විඤ්ඤාණයන්ගෙන් දත යුතුය’ යැයි පවසන ලදී. ‘අභිඥා ලැබූ පස්වන ධ්‍යානය අරමුණු හයම අරමුණු කරගනී’ යන්න මීට නිදසුනකි. දිව්‍ය චක්ෂු හා දිව්‍ය සෝත ආදී අභිඥා ලැබූ පස්වන ධ්‍යානයට සියලු අරමුණු වෙන වෙනම නොලැබුණත්, ඒකාන්ත ලක්ෂණයක් ලෙස එය එකට ගෙන අරමුණු වශයෙන් පළමු ධ්‍යානයට වඩා ඇති විශේෂත්වය පෙන්වීමට එලෙස කියනු ලැබේ. එලෙසම අරූපයට වඩා රූපයෙහි ඇති විශේෂත්වය විෂය වශයෙන් පෙන්වීමට ‘උපන්... දතයුතුය’ යැයි පවසන ලදී. සවැදෑරුම් විඤ්ඤාණයෙන් දතයුතු බව රූපයෙහි නියම කළ යුතුය. අර්ථකථාවෙහි ‘වර්තමාන රූපයම චක්ඛු විඤ්ඤාණාදී සවැදෑරුම් විඤ්ඤාණයන්ගෙන් දත යුතුය’ යැයි පවසන ලදී. එහි ‘වර්තමාන රූපයම’ යන්නෙහි ඇති දෝෂය පෙන්වා දෙයි. පාලියෙහි ‘දත යුත්තක්ම වේ’ (විඤ්ඤෙය්‍යමේව) යනුවෙන් ‘ඒව’ ශබ්දය යොදා ඇති බැවින් ද, එය අස්ථානයෙහි යෙදීමෙන් කිසිදු ඉෂ්ට සිද්ධියක් නොවන බැවින් ද, සියලු රූපයන්හි ඒකාන්ත ලක්ෂණ නියමය නොදකින බැවින් ද එය එසේ වේ. ශබ්දාර්ථය අනුවම නියමය ගනු ලැබුවහොත් පරස්පරයක් ඇති නොවේ. ‘පැවසූ ක්‍රමයට’ යනු අරූපයෙන් බැහැරව යනාදී වශයෙන් පැවසූ ක්‍රමයයි.

ဉာဏဿ ဝါ ဥတ္တရဿ ပုရိမဉာဏံ ဝတ္ထုကာရဏန္တိ ဉာဏဝတ္ထု. ‘‘သဇာတီ’’တိ ဧတ္ထ သ-ကာရော သမာနသဒ္ဒတ္ထောတိ ဒဿေတုံ ‘‘သမာနဇာတိကာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. သမာနဇာတိတာ စ သမ္မာဝါစာဒီနံ သီလနတ္ထော ဧဝ. ဧတေန သမာနသဘာဝတာ သဇာတိသင်္ဂဟောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အာရမ္မဏေ စေတသော အဝိက္ခေပပ္ပဝတ္တိယာ ဥပဋ္ဌာနုဿာဟနာနိ ဝိယ တေသံ အဝိက္ခေပေါပိ အတိသယေန ဥပကာရကောတိ ‘‘အညမညောပကာရဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေနေဝ ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ အညေသု သဟဇာတဓမ္မေသု ဧတေသံယေဝ သမာဓိက္ခန္ဓသင်္ဂဟော ဒဿိတော. ယံ ပန သစ္စဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာယံ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၁၈၉) ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂါဒီသု (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၅၆၈) စ ‘‘ဝါယာမသတိယော ကိရိယတော သင်္ဂဟိတာ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ အသမာဓိသဘာဝတံ တေသံ သမာဓိဿ ဥပကာရကတ္တဉ္စ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တေနေဝ စ တတ္ထ ‘‘သမာဓိယေဝေတ္ထ သဇာတိတော သမာဓိက္ခန္ဓေန သင်္ဂဟိတော’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၅၆၈; ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၁၈၉) ဝုတ္တံ. ဣဓ ပန သဇာတိသင်္ဂဟောတိ သမာဓိတဒုပကာရကဓမ္မာနံ ဥပ္ပတ္တိဒေသဝသေန သင်္ဂဟော ဝုတ္တောတိ. အဝိရာဓေတွာ ဝိသယသဘာဝါဝဂ္ဂဟဏံ ပဋိဝေဓော, အပ္ပနာ စ အာရမ္မဏေ ဒဠှနိပါတော တဒဝဂါဟောယေဝါတိ ‘‘ပဋိဝေဓသဒိသံ ကိစ္စ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ အာရမ္မဏပဋိဝေဓဿ တဒါဟနနပရိယာဟနနမနုဂုဏတာယ [Pg.154] သမာနန္တိ ပညာဝိတက္ကာနံ ကိစ္စသရိက္ခတာ ဝုတ္တာ.

මතු මතු කාලයෙහි හටගන්නා ඥානයට පෙර හටගත් ඥානය වස්තු කාරණයක් වන බැවින් එය ‘ඥානවස්තු’ (ඥානයට පදනම) නම් වේ. ‘සජාති’ යන්නෙහි ‘ස’ කාරයෙන් ‘සමාන’ යන අර්ථය හැඟවෙන බව පෙන්වා දීම සඳහා ‘සමාන ජාති ඇති’ (සමාන සභාග බව) යැයි පවසන ලදී. සම්මා වාචා ආදියෙහි සමාන ජාතිකත්වය යනු සීලමය අර්ථයම වේ. මෙයින් සමාන ස්වභාවය ඇති බව ‘සජාති සංග්‍රහය’ ලෙස දත යුතුය. අරමුණෙහි සිත නොවිසිරී පැවැත්මට (අවික්ඛේපයට) සිහිය එළඹ සිටීම (උපට්ඨාන) සහ උත්සාහය (උස්සාහන) මෙන්, එම ධර්මයන්ගේ අවික්ඛේපය ද අතිශයින්ම උපකාරී වන බැවින් ‘අන්‍යෝන්‍ය උපකාරී වීමේ වශයෙන්’ යැයි පවසන ලදී. එබැවින් සහජාත අනෙකුත් ධර්මයන් පවතිද්දී වුවද, මේවායේම සමාධි ස්කන්ධ සංග්‍රහය දක්වන ලදී. සච්ච විභංග වර්ණනාවෙහිත් විශුද්ධිමාර්ගය ආදියෙහිත් ‘වීර්යය සහ සිහිය ක්‍රියාවේ වශයෙන් (සමාධියට ඇතුළත් කර) සංග්‍රහ කරන ලදී’ යැයි පවසන ලද්දේ, ඒවායේ ඇති අසමාධි ස්වභාවයත් සමාධියට ඇති උපකාරී බවත් සලකාගෙනය. එබැවින් එහි ‘සමාධියම මෙහි සජාති වශයෙන් සමාධි ස්කන්ධයට ඇතුළත් කරන ලදී’ යැයි කියන ලදී. මෙහිදී සජාති සංග්‍රහය යැයි පවසන ලද්දේ සමාධිය සහ එයට උපකාරක ධර්මයන් උපදින ස්ථානයන්ගේ (සම්භාරයන්ගේ) වශයෙන් සංග්‍රහයක් ලෙසය. වරදවා වටහා නොගෙන විෂය ස්වභාවය අවබෝධ කර ගැනීම ‘පටිවේධය’ (ප්‍රතිවේධය) වන අතර, අර්පණාව ද අරමුණෙහි තදින් බැසගැනීම හෙවත් එම අවබෝධයම වන බැවින් ‘ප්‍රතිවේධයට සමාන කෘත්‍යයක්’ යැයි පවසන ලදී. එසේත් නැතහොත් අරමුණ ප්‍රතිවේධ කිරීමට එහි පහර දීම හා හාත්පස ගැටීම අනුකූල වීමෙන් සමාන වන බැවින් ප්‍රඥාව සහ විතර්කය යන ධර්මයන්ගේ කෘත්‍යයෙහි සමාන බව පවසන ලදී.

ဧကကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

එකක නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

ဒုကနိဒ္ဒေသော

දුක නිද්දේසය (දෙකේ කාණ්ඩය පිළිබඳ විස්තරය)

ဥပါဒါဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ

උපාදා භාජනීය වර්ණනාව (උපාදාය රූප පිළිබඳ විවරණය)

၅၉၆. သမန္တတော သဗ္ဗသော ဒဿနဋ္ဌေန စက္ခု သမန္တစက္ခူတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘သဗ္ဗသင်္ခတာသင်္ခတဒဿန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝမာဒိနာတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေါ ‘‘ဒုက္ခံ ပရိညေယျံ ပရိညာတ’’န္တိ တီသုပိ ပဒေသု ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗော. ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ မေ, ဘိက္ခဝေ, ပုဗ္ဗေ အနနုဿုတေသု ဓမ္မေသု စက္ခုံ ဥဒပါဒိ, ဉာဏံ ဥဒပါဒီ’’တိအာဒိနာ (မဟာဝ. ၁၅; ပဋိ. မ. ၂.၃၀) ဟိ ပါဠိ ပဝတ္တာတိ. အာကာရေနာတိ ဒွါဒသဝိဓေန အာကာရေန. တမ္ပိ ကာမာဝစရံ ဝိပဿနာပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဘာဝတော. ‘‘ဉာဏစက္ခု သဟအရိယမဂ္ဂံ ဝိပဿနာဉာဏန္တိပိ ယုဇ္ဇတီ’’တိ ဝဒန္တိ. အဂ္ဂမဂ္ဂေန ပန သဟ ဝိပဿနာ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏန္တိ ယုတ္တံ ဝိယ ဒိဿတိ.

596. හාත්පසින් සියලු ආකාරයෙන් දක්නා අර්ථයෙන් චක්ෂුස ‘සමන්තචක්ෂු’ (සමන්තචක්ඛු) නම් වේ. එම අර්ථය පෙන්වා දීම පිණිස ‘සියලු සංඛත හා අසංඛත ධර්මයන් දැකීම’ යැයි පවසන ලදී. මෙහි ‘ආදිය’ යන වචනය ‘දුක පිරිසිඳ දත යුතුය, පිරිසිඳ දන්නා ලදී’ යන පද තුනටම වෙන් වෙන් වශයෙන් යෙදිය යුතුය. ‘මහණෙනි, පෙර නෑසූ ධර්මයන් කෙරෙහි මෙය දුක යැයි මට ඇස පහළ විය, ඥානය පහළ විය’ යනාදී වශයෙන් දේශනාව පවතින බැවිනි. ‘ආකාරයෙන්’ යනු දොළොස් ආකාරයකින් යන්නයි. එය ද කාමාවචර විදර්ශනා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයක් වන බැවිනි. ‘ඥාන චක්ෂුස ආර්ය මාර්ගය සමඟ වූ විදර්ශනා ඥානය යැයි ද යෙදීම සුදුසු ය’ යැයි පවසති. අර්හත් මාර්ගය සමඟ පවතින විදර්ශනා හා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය යනු වඩාත් සුදුසු බව පෙනේ.

ယထာဝုတ္တေ မံသပိဏ္ဍေ သသမ္ဘာရေ စက္ခုဝေါဟာရော သန္တာနဝသေန ပဝတ္တမာနေ စတုသမုဋ္ဌာနိကရူပဓမ္မေ ဥပါဒါယ ပဝတ္တောတိ ‘‘စတု…ပေ… သမ္ဘာရာ’’တိ ဝုတ္တံ. သဏ္ဌာနန္တိ ဝဏ္ဏာယတနမေဝါတိ တေန တေန အာကာရေန သန္နိဝိဋ္ဌေသု မဟာဘူတေသု တံတံသဏ္ဌာနဝသေန ဝဏ္ဏာယတနဿ ဝိညာယမာနတ္တာ ဝုတ္တံ, န ဝဏ္ဏာယတနဿေဝ သဏ္ဌာနပညတ္တိယာ ဥပါဒါနတ္တာ. တထာ ဟိ အန္ဓကာရေ ဖုသိတွာပိ သဏ္ဌာနံ ဝိညာယတီတိ. တထာ စ ဝက္ခတိ ‘‘ဒီဃာဒီနိ ဖုသိတွာပိ သက္ကာ ဇာနိတု’’န္တိ, (ဓ. သ. အဋ္ဋ. ၆၁၆) ‘‘ဒီဃာဒိသန္နိဝေသံ ဘူတသမုဒါယံ နိဿာယာ’’တိ (ဓ. သ. မူလဋီ. ၆၁၆) စ. တေသံ သမ္ဘဝသဏ္ဌာနာနံ အာပေါဓာတုဝဏ္ဏာယတနေဟိ အနတ္ထန္တရဘာဝေပိ တေဟိ ဝိသုံ ဝစနံ တထာဘူတာနံ သမ္ဘဝဘူတာနံ သဏ္ဌာနဘူတာနဉ္စ. ဧတေန အာပေါဓာတုဝဏ္ဏာယတနာနံ ဝသေန ဝတ္တမာနအဝတ္ထာဝိသေသော သမ္ဘဝေါ သဏ္ဌာနဉ္စာတိ အယမတ္ထော ဒဿိတော ဟောတိ. တတ္ထ သမ္ဘဝေါ စတုသမုဋ္ဌာနိကော သောဠသဝဿကာလေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တဿ ရာဂဝသေန ဌာနာ ဝစနံ ဟောတီတိ ဝဒန္တိ. အတထာဘူတာနံ [Pg.155] တတော အညထာဘူတာနံ. ယထာဝုတ္တေ သမ္ဘာရဝတ္ထုသင်္ခါတေ. ဝိဇ္ဇမာနတ္တာတိ ဘိယျောဝုတ္တိဝသေန ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ ခီဏာသဝါနံ ဗြဟ္မာနဉ္စ သမ္ဘဝေါ နတ္ထီတိ. အာပေါဓာတုဝိသေသတ္တာ သမ္ဘဝေါ အာပေါဓာတုသမ္ဗန္ဓီ အာပေါဓာတုတန္နိဿယနိဿိတောပိ ဟောတီတိ တဿ စတုဓာတုနိဿိတတာယ အဝိရောဓော ဝုတ္တော.

කලින් කී පරිදි මාංශ පිණ්ඩයෙහි වූ සම්භාරයන් සමඟ, පරම්පරා (සන්තති) වශයෙන් පවත්නා වූ චතුසමුට්ඨානික රූප ධර්මයන් ඇසුරු කරගෙන පවතින බැවින් ‘සම්භාරයන් ඇසුරු කළ චක්ෂුස’ යැයි කියන ලදී. ‘සණ්ඨානය’ (හැඩය) යනු වර්ණ ආයතනයම වේ. ඒ ඒ ආකාරයෙන් පිහිටි මහා භූතයන් කෙරෙහි ඒ ඒ සණ්ඨාන (හැඩතල) වශයෙන් වර්ණ ආයතනයම හඳුනාගන්නා බැවින් එසේ පවසන ලදී. එය වර්ණ ආයතනය පිළිබඳ සණ්ඨාන ප්‍රඥප්තියක් ග්‍රහණය කිරීමක් නොවේ. මන්දයත්, අඳුරේදී වුවද ස්පර්ශ කිරීමෙන් යම් දෙයක හැඩය (සණ්ඨානය) හඳුනාගත හැකි බැවිනි. ‘දිග ආදිය ස්පර්ශයෙන් ද දැනගත හැකිය’ කියාත්, ‘දිග ආදි වශයෙන් පිහිටි භූත සමුදාය ඇසුරු කොට’ කියාත් ඉදිරියේදී පවසනු ඇත. එම සම්භවය සහ සණ්ඨානයන් ආපෝ ධාතුවෙන් හා වර්ණ ආයතනයෙන් අන්‍ය නොවන නමුත්, එවැනි ස්වභාව ඇති දේ කෙරෙහි වෙන වෙනම වචන පවසන ලදී. මෙයින් ආපෝ ධාතුව හා වර්ණ ආයතනය නිසා පවතින අවස්ථා විශේෂය ‘සම්භවය’ සහ ‘සණ්ඨානය’ බව දක්වන ලදී. එහිදී ‘සම්භවය’ යනු චතුසමුට්ඨානික වූවක් වන අතර එය සොළොස් හැවිරිදි වියේදී උපදී. එය රාගය නිසා ඇතිවන්නක් යැයි සමහරු පවසති. ‘අතථාභූත’ යනු එයට වඩා වෙනස් වූ දේය. කලින් කී සම්භාර වස්තු සංඛ්‍යාතයේ පවතින බැවින් ‘විද්‍යමාන බැවින්’ යැයි පවසන ලදී. ඒ බව බොහෝ දෙනාගේ වශයෙන් කියන ලදී. මන්දයත් රහතන් වහන්සේලාට සහ බ්‍රහ්මයන්ට (කාම) සම්භවයක් නොමැති බැවිනි. ආපෝ ධාතුවේ විශේෂත්වයක් බැවින් සම්භවය යනු ආපෝ ධාතුවට සම්බන්ධ වූවකි. එය ආපෝ ධාතුව නිශ්‍රය කරගෙන පවතින බැවින් සිව් මහා ධාතූන් නිශ්‍රය කොට පැවතීම පිළිබඳව විරෝධයක් නැත.

ဥတုစိတ္တာဟာရေဟိ ဥပတ္ထမ္ဘိယမာနန္တိ ဧတ္ထ ‘‘ကလာပန္တရဂတာ ဥတုအာဟာရာ အဓိပ္ပေတာ’’တိ ဝဒန္တိ. အနေကကလာပဂတဘာဝံ စက္ခုဿ ဒဿေတိ ယတော ဥပဒ္ဒုတပဋလေ နိရာကရဏေပိ စက္ခု ဝိဇ္ဇတီတိ. ပဋိဃဋ္ဋနံ ဝိသယာဘိမုခဘာဝေါ နိဃံသပစ္စယတ္တာ. နိဃံသော နိဿယဘာဝါပတ္တိ. ယတော စက္ခာဒိနိဿိတာ သညာ ‘‘ပဋိဃသညာ’’တိ ဝုစ္စတိ.

සෘතු, සිත සහ ආහාරයෙන් උපස්ථම්භනය (පෝෂණය) කරනු ලබන බව කී තැන, ‘කලාප අභ්‍යන්තරයට ගිය සෘතු හා ආහාර මෙයින් අදහස් කෙරේ’ යැයි පවසති. ඇසෙහි ඇති අනේක වූ කලාපීය ස්වභාවය පෙන්වා දෙන අතර, එබැවින් උපද්‍රව සහිත පටලයක් ඉවත් කළ විට ද ඇස පවතී. ‘පටිඝට්ටනය’ යනු විෂයයට (අරමුණට) අභිමුඛ වීමයි, මන්ද එය ගැටීමට හේතු වන බැවිනි. ‘නිඝංස’ (ගැටීම) යනු නිශ්‍රය (ඇසුර) බවට පත්වීමයි. එබැවින් ඇස ආදිය ඇසුරු කළ සංඥාව ‘පටිඝ සංඥාව’ යැයි කියනු ලැබේ.

အနေကတ္တာတိ ဣဒံ အဝစနဿ ကာရဏံ, န ဟေတုကိရိယာယ ဝိညာယမာနဘာဝဿ. သော ပန အပေက္ခာသိဒ္ဓိတော ဧဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဟေတုကိရိယာပေက္ခာ ဟိ ဖလကိရိယာတိ. စက္ခုံ သင်္ဂဏှာတီတိ စက္ခုဝိညာဏဿ နိဿယဘာဝါနုပဂမနေပိ တံသဘာဝါနတိဝတ္တနတော တဿာ သမညာယ တတ္ထ နိရုဠှဘာဝံ ဒဿေတိ. ဒဿနပရိဏာယကဋ္ဌော စက္ခုဿ ဣန္ဒဋ္ဌောယေဝါတိ ‘‘ယထာ ဟိ ဣဿရော’’တိအာဒိနာ ဣဿရောပမာ ဝုတ္တာ. စက္ခုဝိညာဏံ ဒဿနကိစ္စေ ပရိဏာယန္တံ စက္ခု တံသဟဇာတေ စက္ခုသမ္ဖဿာဒယောပိ တတ္ထ ပရိဏာယတီတိ ဝုစ္စတီတိ ‘‘တေ ဓမ္မေ…ပေ… ပရိဏာယတီ’’တိ ဝုတ္တံ, န ပန စက္ခုသမ္ဖဿာဒီနံ ဒဿနကိစ္စတ္တာ. အထ ဝါ စက္ခုသမ္ဖဿာဒီနံ ဣန္ဒြိယပစ္စယဘာဝေန ဥပကာရကံ စက္ခုဝိညာဏံ ဒဿနကိစ္စေ ပရိဏာယန္တံ စက္ခု တတ္ထ စက္ခုသမ္ဖဿာဒယောပိ တဒနုဝတ္တကေ ပရိဏာယတီတိ အတ္ထာယံ ပရိယာယောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘တေ ဓမ္မေ…ပေ… ဏာယတီ’’တိ. အနေကတ္ထတ္တာ ဓာတူနံ စက္ခတီတိ ဣမဿ ‘‘ပရိဏာယတိ ပကာသေတီ’’တိ စ အတ္ထာ ဝုတ္တာ. သဏ္ဌာနမ္ပိ ရူပါယတနမေဝါတိ ‘‘သမဝိသမာနိ ရူပါနိ စက္ခတီတိ စက္ခူ’’တိ ဝုတ္တံ. တံဒွါရိကာနံ ဖဿာဒီနံ ဥပနိဿယပစ္စယဘာဝေါ ဧဝ ဝဠဉ္ဇနတ္ထော.

‘අනේකත්වය’ යනු ඒ ඒ අර්ථයන් නොකීමට හේතුව මිස, හේතු ක්‍රියාවෙන් දැනගත හැකි බව නොවේ. එය අපේක්ෂා සිද්ධියෙන්ම (අදාළ ප්‍රයෝජනයෙන්ම) දත යුතුය. හේතු ක්‍රියාව අපේක්ෂා කිරීම ඵල ක්‍රියාවයි. ‘ඇස සංග්‍රහ කරයි’ යනුවෙන් දැක්වූයේ චක්ෂු විඥානයට නිශ්‍රය භාවයට (ඇසුරට) පත් නොවුණ ද, එම ස්වභාවය ඉක්මවා නොයන බැවින් එහි ඇති එම පොදු නාමය (සමඤ්ඤා) රූඪ වී ඇති ආකාරය පෙන්වීමටය. චක්ෂුසෙහි ඉන්ද්‍රිය අර්ථයම ‘දර්ශන පරිනායක’ (දැකීම මෙහෙයවන) අර්ථය වන බැවින් ‘ඊශ්වරයෙකු (පාලකයෙකු) මෙන්’ යනාදී වශයෙන් ඊශ්වර උපමාව පවසන ලදී. චක්ෂු විඥානය දර්ශන කෘත්‍යයෙහි මෙහෙයවන චක්ෂුස, ඒ හා සහජාත වූ චක්ෂු සම්ඵස්සාදිය ද එහි මෙහෙයවයි (පරිනායනය කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘එම ධර්මයන්... මෙහෙයවයි’ යැයි පවසන ලදී. එසේ පවසන ලද්දේ චක්ෂු සම්ඵස්සාදියේ දර්ශන කෘත්‍යය නිසා නොවේ. එසේත් නැතහොත්, චක්ෂු සම්ඵස්සාදියේ ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍ය භාවයෙන් උපකාරක වූ චක්ෂු විඥානය දර්ශන කෘත්‍යයෙහි මෙහෙයවන ඇස, එහි අනුගාමික වූ චක්ෂු සම්ඵස්සාදිය ද මෙහෙයවයි යන අර්ථය දැක්වීමට ‘එම ධර්මයන්... මෙහෙයවයි’ යැයි කියන ලදී. ධාතූන්ගේ අනේකාර්ථවත් බව නිසා, ‘ඇසින් දකියි’ (චක්ඛති) යන්නට ‘මෙහෙයවයි’ සහ ‘ප්‍රකාශ කරයි’ යන අර්ථයන් ද පවසන ලදී. සණ්ඨානය ද රූප ආයතනයම වන බැවින් ‘සම-විෂම රූපයන් දකින බැවින් චක්ෂුස’ යැයි කියන ලදී. එම ද්වාරයෙහි පවත්නා ඵස්සාදීන්ට උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍ය භාවයම මෙහි ‘පරිභෝජන’ (වළංජන) අර්ථයයි.

၅၉၉. တံဒွါရိကာ…ပေ… ဥပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာတိ စက္ခုဝိညာဏေ ဥပ္ပန္နေ သမ္ပဋိစ္ဆနာဒီနိ ဗလဝါရမ္မဏေ ဇဝနံ ဧကန္တေန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. တထာ စေဝ ဟိ အန္တရာ စက္ခုဝိညာဏေ ဝါ သမ္ပဋိစ္ဆနေ ဝါ သန္တီရဏေ ဝါ ဌတွာ နိဝတ္တိဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီတိ နိစ္ဆိတံ. တေန ပစ္စယေနာတိ တံပကာရေန ပစ္စယေန. တံသဒိသာနန္တိ ဂရုံ ကတွာ အဿာဒနာဒိပ္ပဝတ္တိဝိသေသရဟိတတာယ ဒဿနသဒိသာနံ မနောဓာတုသန္တီရဏဝေါဋ္ဌဗ္ဗနာနံ. ပဉ္စဒွါရိကဇဝနာနံ [Pg.156] အဿာဒနာဒိတော အညထာ ဂရုံ ကတွာ ပဝတ္တိ နတ္ထိ ရူပဓမ္မဝိသယတ္တာတိ ‘‘အဿာဒနာဘိနန္ဒနဘူတာနီ’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ. မနောဒွါရိကဇဝနပိဋ္ဌိဝဋ္ဋကာနမ္ပိ ဟိ ပဉ္စဒွါရိကဇဝနာနံ အဿာဒနာဘိနန္ဒနဘာဝေန ရူပံ ဂရုံ ကတွာ ပဝတ္တိ နတ္ထီတိ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ. ရူပံ အာရမ္မဏာဓိပတိ အကုသလဿေဝ ဟောတိ. တထာ ဟိ ပဋ္ဌာနေ ‘‘အဗျာကတော ဓမ္မော အကုသလဿ ဓမ္မဿ အဓိပတိပစ္စယေန ပစ္စယော. အာရမ္မဏာဓိပတိ စက္ခုံ ဂရုံ ကတွာ အဿာဒေတိ အဘိနန္ဒတီ’’တိအာဒိနာ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၁၆) ရူပဓမ္မောပိ အာရမ္မဏာဓိပတိ ဝိဘတ္တော. ‘‘အဗျာကတော ဓမ္မော အဗျာကတဿ ဓမ္မဿ အဗျာကတော ဓမ္မော ကုသလဿာ’’တိ ဧတ္ထ ပန ဖလနိဗ္ဗာနာနေဝ အာရမ္မဏာဓိပတိဘာဝေန ဝိဘတ္တာနီတိ. ဂဏနာယ စ ‘‘အာရမ္မဏအာရမ္မဏာဓိပတိဥပနိဿယပုရေဇာတအတ္ထိအဝိဂတန္တိ ဧက’’န္တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၄၅) ဝုတ္တံ. ယဒိ ကုသလဿပိ သိယာ, ဒွေတိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ. တာနီတိ ယထာဝုတ္တဇဝနာနိ ပဋိနိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ. တံသမ္ပယုတ္တာနိ စာတိ ဇဝနသမ္ပယုတ္တာနိ. အညာနိ စက္ခုသမ္ဖဿာဒီနိ. ယဒိ ရူပဿ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝမတ္တံ အဓိပ္ပေတံ, ‘‘တံ ရူပါရမ္မဏေတိ ဧတေနေဝ သိဇ္ဈေယျာ’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဝဒေယျ. ယသ္မာ ပန ရူပံ တံဒွါရိကဇဝနာနံ ပစ္စယဝိသေသောပိ ဟောတိ, တသ္မာ တဿ ဝိသေသဿ ဒီပနတ္ထံ ‘‘အာရဗ္ဘာ’’တိ ဝစနံ ဝုတ္တံ သိယာတိ အာဟ ‘‘အာရမ္မဏပစ္စယတော အညပစ္စယဘာဝဿပိ ဒီပက’’န္တိ.

599. එම ද්වාරයන්හි...පෙ... උපත ගැන පවසන ලද්දේ, චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපන් කල්හි බලවත් අරමුණකදී සම්පටිච්ඡන ආදිය සහ ජවනය ඒකාන්තයෙන්ම උපදින බව සලකා ය. එසේම අතරමගදී චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙහි හෝ සම්පටිච්ඡනයෙහි හෝ සන්තීරණයෙහි හෝ නැවතී නතර වන්නේය යන්න සිදු විය නොහැක්කක් බව නිශ්චිතය. 'එම ප්‍රත්‍යයෙන්' යනු එම ආකාර වූ ප්‍රත්‍යයෙනි. 'එම බඳු වූවන්ට' යනු ගරු කොට සලකා ආස්වාදනය කිරීම් ආදී විශේෂ පැවැත්මෙන් තොර බැවින්, රූපය දැකීමට සමාන වූ මනෝධාතු, සන්තීරණ සහ වොට්ඨබ්බනයන්ට ය. පංචද්වාරික ජවනයන්ගේ ආස්වාදනයට වඩා වෙනත් ආකාරයකින් ගරු කොට පැවැත්මක් රූප ධර්ම විෂයයෙහි නැති බැවින් "ආස්වාදනය හා අභිනන්දනය වූ" යනුවෙන් මෙපමණක්ම පවසන ලදී. මනෝද්වාරික ජවනයන්ට පසුව යන්නා වූ පංචද්වාරික ජවනයන්ගේ ද ආස්වාදන අභිනන්දන වශයෙන් රූපය ගරු කොට පැවැත්මක් නැතැයි කිව නොහැකිය. රූපය ආරම්මණාධිපති වන්නේ අකුසලයටම පමණි. ඒ බව පට්ඨානප්‍රකරණයෙහි ද "අව්‍යාකෘත ධර්මය අකුසල ධර්මයට අධිපති ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ. ආරම්මණාධිපති වශයෙන් චක්ඛුප්‍රසාදය ගරු කොට ආස්වාදනය කරයි, අභිනන්දනය කරයි" යනාදී වශයෙන් රූප ධර්මය ද ආරම්මණාධිපති ලෙස බෙදා දක්වන ලදී. "අව්‍යාකෘත ධර්මය අව්‍යාකෘතයට ද, අව්‍යාකෘත ධර්මය කුසලයට ද" යන මෙහිදී වූ කලී ඵලය සහ නිබ්බානය පමණක් ආරම්මණාධිපති වශයෙන් බෙදා දක්වා ඇත. ගණනය කිරීමේදී ද "ආරම්මණ-ආරම්මණාධිපති-උපනිස්සය-පුරේජාත-අත්ථි-අවිගත වශයෙන් එකකි" යි පවසන ලදී. ඉදින් කුසලයට ද වන්නේ නම්, 'දෙකකි' යි කිව යුතුව තිබුණි. 'ඒවා' යනු ඉහත කී ජවනයන්ය. 'ඒවා හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ' යනු ජවනයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ චක්ඛුසම්ඵස්ස ආදී අනෙකුත් ධර්මයන්ය. ඉදින් රූපයේ ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය භාවය පමණක් අදහස් කළේ නම්, "එය රූපාරම්මණයේදී" යනාදී වශයෙන් මෙපමණක්ම පවසනු ඇත. යම් හෙයකින් රූපය එම ද්වාරික ජවනයන්ට විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් ද වේ ද, එබැවින් එම විශේෂය දැක්වීම පිණිස "ඇසුරු කොට (ආරබ්භ)" යන වචනය පවසන ලද්දේ යැයි සලකා "ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයට වඩා අන්‍ය ප්‍රත්‍යය භාවයක් ද හඟවයි" යනුවෙන් පවසන ලදී.

၆၀၀. သောတဝိညာဏပ္ပဝတ္တိယံ သဝနကိရိယာဝေါဟာရောတိ သောတဿ သဝနကိရိယာယ ကတ္တုဘာဝေါ သောတဝိညာဏဿ ပစ္စယဘာဝေနာတိ ဝုတ္တံ ‘‘သောတဝိညာဏဿ နိဿယဘာဝေန သုဏာတီ’’တိ. ဇီဝိတနိမိတ္တမာဟာရရသော ဇီဝိတံ, တသ္မိံ နိန္နတာယ တံ အဝှာယတီတိ ဇိဝှာတိ ဧဝံ သိဒ္ဓေန ဇိဝှာ-သဒ္ဒေန ပကာသိယမာနာ ရသာဝှာယနသင်္ခါတာ သာယနကိရိယာ လဗ္ဘတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဇိဝှာသဒ္ဒေန ဝိညာယမာနာ ကိရိယာသာယန’’န္တိ. တထာ စ ဝက္ခတိ ‘‘ဇီဝိတမဝှာယတီတိ ဇိဝှာ’’တိ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၁၅၄). အာယောတိ ဥပ္ပတ္တိဒေသော. ပသာဒကာယဿ ကာယိကာနံ ဒုက္ခသုခါနံ နိဿယဘာဝတော ဣတရေသံ ဥပနိဿယဘာဝတော ‘‘ဒုက္ခဒုက္ခဝိပရိဏာမဒုက္ခာနံ အာယော’’တိ ဝုတ္တံ. ဗျာပိတာယာတိ ဗျာပိဘာဝေ, ဗျာပိဘာဝေန ဝါ. ကာယပ္ပသာဒဘာဝေါတိ ကာယပ္ပသာဒသဗ္ဘာဝေါ. အနုဝိဒ္ဓတ္တာတိ အနုယုတ္တဘာဝတော, သံသဋ္ဌဘာဝတောတိ အတ္ထော. တသ္မာတိ ယသ္မာ ယာဝတာ ဣမသ္မိံ [Pg.157] ကာယေ ဥပါဒိန္နကပဝတ္တံ နာမ အတ္ထိ, သဗ္ဗတ္ထ ကာယာယတနံ ကပ္ပာသပဋလေ သ္နေဟော ဝိယာတိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ. ပဏ္ဍရသဘာဝါ ပသာဒါ အာပါထဂတံ ဝိသယံ ဝိညာဏုပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝေန ပကာသေန္တာ ဝိယ ဟောန္တီတိ တေသံ ဝိသယာဝဘာသနကိစ္စတာ ဝုတ္တာ. သမာနနိဿယာနန္တိ ဧကနိဿယာနံ. အဝိနိဗ္ဘုတ္တေသု ဟိ ရူပရသာဒီသု ယံနိဿယံ ရူပံ, တံနိဿယော ဧဝ ရသာဒီတိ. အညမညသဘာဝါနုပဂမေနာတိ လက္ခဏသင်္ကရာဘာဝမာဟ.

600. සෝත විඤ්ඤාණය පැවැත්මේදී 'ඇසීමේ ක්‍රියාව' යන ව්‍යවහාරය ගැන, සෝතයේ ඇසීමේ ක්‍රියාවෙහි කර්තෘත්වය සෝත විඤ්ඤාණයට ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින් "සෝත විඤ්ඤාණයේ නිශ්‍රය භාවයෙන් අසයි" යනුවෙන් පවසන ලදී. ජීවිත නිමිත්ත වූ ආහාර රසය 'ජීවිතය' නම් වේ, එහි නැඹුරු බව නිසා එයට කැඳවන බැවින් 'ජිව්හා' (දිව) නම් වේ. මෙසේ සිද්ධ වූ ජිව්හා ශබ්දයෙන් ප්‍රකාශ කරනු ලබන, රසය කැඳවීම නම් වූ 'සායන' (රස විඳීමේ) ක්‍රියාව ලැබෙන බැවින් "ජිව්හා ශබ්දයෙන් වටහා ගනු ලබන ක්‍රියාව සායනයයි" යනුවෙන් පවසන ලදී. ඒ බව ඉදිරියට "ජීවිතය කැඳවන බැවින් ජිව්හා නම් වේ" යැයි පවසනු ඇත. 'ආය' යනු උපදින ස්ථානයයි. ප්‍රසාද රූප සහිත කය, කායික දුක් සැපයන්ට නිශ්‍රය (ආධාර) වන බැවින් සහ අනෙක්වාට උපනිශ්‍රය වන බැවින් "දුක්ඛ-දුක්ඛ, විපරිණාම-දුක්ඛයන්ගේ ආය (ස්ථානය) වේ" යැයි පවසන ලදී. 'ව්‍යාපිත බැවින්' යනු පැතිරී ඇති බැවිනි. 'කායප්‍රසාද භාවය' යනු කායප්‍රසාදය පවතින බවයි. 'අනුවිද්ධ බැවින්' යනු අනුගත වූ හෙවත් මිශ්‍ර වූ බැවින් යන අර්ථයයි. එබැවින්, යම් තාක් මේ ශරීරයෙහි කර්මජ (උපාදින්නක) පැවැත්මක් ඇත් ද, ඒ හැම තැනම පුළුන් පටලයක තෙල් මෙන් කායායතනය පවතී යැයි පවසන ලදී. පිරිසිදු ස්වභාව ඇති ප්‍රසාද රූපයෝ හමුවට පැමිණි විෂයයන් විඤ්ඤාණය ඉපදවීමට හේතු වන පරිදි ප්‍රකාශ කරන්නාක් මෙන් වෙති, එබැවින් ඔවුන්ගේ විෂයයන් ආලෝකවත් කිරීමේ කාර්යය පවසන ලදී. 'සමාන නිශ්‍රය ඇති' යනු එකම නිශ්‍රයක් ඇති ධර්මයන්ය. වෙන් කළ නොහැකි රූප රස ආදියෙහි යම් නිශ්‍රයෙක්හි රූපය පවතී ද, එම නිශ්‍රයෙහිම රස ආදිය ද පවතින බැවිනි. 'අන්‍යෝන්‍ය ස්වභාවයට පත් නොවීමෙන්' යනු ලක්ෂණ මිශ්‍ර නොවීම පවසයි.

ယသ္မာ ပစ္စယန္တရသဟိတောယေဝ စက္ခုပ္ပသာဒေါ ရူပါဘိဟနနဝသေန ပဝတ္တတိ, န ပစ္စယန္တရရဟိတော, တသ္မာ ရူပါဘိဃာတော ဟောတု ဝါ မာ ဝါ ဟောတု, ဧဝံသဘာဝေါ သော ရူပဓမ္မောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ရူပါဘိဃာတာရဟော’’တိ ဝုတ္တံ ယထာ ‘‘ဝိပါကာရဟသဘာဝါ ကုသလာကုသလာ’’တိ. ဝိသယဝိသယီနံ အညမညံ အဘိမုခဘာဝေါ အဘိဃာတော ဝိယာတိ အဘိဃာတော, သော ရူပေ စက္ခုဿ, စက္ခုမှိ ဝါ ရူပဿ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ရူပေ, ရူပဿ ဝါ အဘိဃာတော’’တိ. တေနေဝါဟ ‘‘ယမှိ စက္ခုမှိ အနိဒဿနမှိ သပ္ပဋိဃမှိ ရူပံ သနိဒဿနံ သပ္ပဋိဃံ ပဋိဟညိ ဝါ’’တိ (ဓ. သ. ၅၉၇), ‘‘စက္ခု အနိဒဿနံ သပ္ပဋိဃံ ရူပမှိ သနိဒဿနမှိ သပ္ပဋိဃမှိ ပဋိဟညိ ဝါ’’တိ (ဓ. သ. ၅၉၈) စ အာဒိ. ဧတ္ထ စ တံတံဘဝပတ္ထနာဝသေန စက္ခာဒီသု အဝိဂတရာဂဿ အတ္တဘာဝနိပ္ဖာဒကသာဓာရဏကမ္မဝသေန ပုရိမံ စက္ခုလက္ခဏံ ဝုတ္တံ, သုဒူရသုခုမာဒိဘေဒဿပိ ရူပဿ ဂဟဏသမတ္ထမေဝ စက္ခု ဟောတူတိ ဧဝံ နိဗ္ဗတ္တိတအာဝေဏိကကမ္မဝသေန ဒုတိယံ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. အထ ဝါ သတိပိ ပဉ္စန္နံ ပသာဒဘာဝသာမညေ သဝိသယာဝဘာသနသင်္ခါတဿ ပသာဒဗျာပါရဿ ဒဿနဝသေန ပုရိမံ ဝုတ္တံ, ပသာဒကာရဏဿ သတိပိ ကမ္မဘာဝသာမညေ အတ္တနော ကာရဏဘေဒေန ဘေဒဒဿနဝသေန ဒုတိယံ.

යම් හෙයකින් අනෙකුත් ප්‍රත්‍යයන් සහිතවම චක්ඛුප්‍රසාදය රූපය හැපීම වශයෙන් පවතී ද, අනෙකුත් ප්‍රත්‍යයන් රහිතව නොපවතී ද, එබැවින් රූපය හා ගැටීම සිදු වුවද නොවුවද, එම රූප ධර්මය එවැනි ස්වභාවයකින් යුක්ත බව දැක්වීම පිණිස "රූප ගැටීමට සුදුසු (රූප අභිඝාතර්හ)" යනුවෙන් පවසන ලදී. එය "විපාක දීමට සුදුසු ස්වභාව ඇති කුසල අකුසල" යන්නාක් මෙනි. විෂයය සහ ඉන්ද්‍රිය එකිනෙකාට අභිමුඛ වීම හැපීමක් වැනි බැවින් එය අභිඝාතයයි. එය රූපයෙහි චක්ඛුය පවතින විට හෝ චක්ඛුයෙහි රූපය පවතින විට සිදු වන බැවින් "රූපයෙහි හෝ රූපය පිළිබඳ අභිඝාතය" යැයි පවසන ලදී. එබැවිනුයි "අනිදස්සන වූ සප්පටිඝ වූ යම් චක්ඛුයෙක්හි සනිදස්සන සප්පටිඝ වූ රූපය හැපුනේ හෝ වේ ද" යනාදියත්, "අනිදස්සන සප්පටිඝ වූ චක්ඛුය, සනිදස්සන සප්පටිඝ වූ රූපයෙහි හැපුනේ හෝ වේ ද" යනාදියත් පවසන ලද්දේ. මෙහිදී ඒ ඒ භවයන් ප්‍රාර්ථනා කිරීම් වශයෙන් චක්ඛු ආදියෙහි පහ නොවූ රාගය ඇති සත්වයාගේ ආත්මභාවය නිපදවන සාධාරණ කර්මය නිසා පළමු චක්ඛු ලක්ෂණය පවසන ලදී. ඉතා දුර වූ හෝ ඉතා සියුම් වූ ආදී වශයෙන් භේද වූ රූපයන් පවා ග්‍රහණය කිරීමට සමර්ථ වූම චක්ඛුය වන්නේය යන මෙලෙස උපන් ආවේණික කර්මය නිසා දෙවැන්න පවසන ලදී. ඉතිරි ඉන්ද්‍රියයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. එසේත් නැතහොත්, ප්‍රසාද රූප පහේම ප්‍රසාද ස්වභාවය සමාන වුවද, තම තමන්ගේ විෂයයන් ප්‍රකාශ කිරීම නම් වූ ප්‍රසාද ක්‍රියාව දැක්වීම පිණිස පළමුවැන්න පවසන ලදී. ප්‍රසාදයන්ට හේතු වන කර්ම ස්වභාවය සමාන වුවද, තම තමන්ගේ හේතූන්ගේ වෙනස්කම් අනුව ඇති වන භේදය දැක්වීම පිණිස දෙවැන්න පවසන ලදී.

ကာမတဏှာတိ ကာမဘဝေ တဏှာ. တထာ ရူပတဏှာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တဿ တဿ ဘဝဿ မူလကာရဏဘူတာ တဏှာ တသ္မိံ တသ္မိံ ဘဝေ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟာယတနဝိသယာပိ နာမ ဟောတီတိ ကာမတဏှာဒီနံ ဒဋ္ဌုကာမတာဒိဝေါဟာရာရဟတာ ဝုတ္တာ. ဒဋ္ဌုကာမတာတိ ဟိ ဒဋ္ဌုမိစ္ဆာ ရူပတဏှာတိ အတ္ထော. တထာ သေသာသုပီတိ. ဧတ္ထ စ ဒဋ္ဌုကာမတာဒီနံ တံတံအတ္တဘာဝနိဗ္ဗတ္တကကမ္မာယူဟနက္ခဏတော သတိ ပုရိမနိဗ္ဗတ္တိယံ ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထိ. အသတိပိ တဿ မဂ္ဂေန အသမုဂ္ဃာတိတဘာဝေနေဝ ကာရဏန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယတော [Pg.158] မဂ္ဂေန အသမုစ္ဆိန္နံ ကာရဏလာဘေ သတိ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ အတ္တနော ဖလဿ ကာရဏဘာဝူပဂမနတော ဝိဇ္ဇမာနမေဝါတိ ဥပ္ပန္နအတ္ထိတာပရိယာယေဟိ ဝုစ္စတိ ‘‘အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ဘာဝေန္တော အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ဗဟုလီကရောန္တော ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နေ ပါပကေ အကုသလေ ဓမ္မေ အန္တရာယေဝ အန္တရဓာပေတိ’’ (သံ. နိ. ၅.၁၅၇), ‘‘သန္တံ ဝါ အဇ္ဈတ္တံ ကာမစ္ဆန္ဒံ အတ္ထိ မေ အဇ္ဈတ္တံ ကာမစ္ဆန္ဒောတိ ပဇာနာတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၈၂; မ. နိ. ၁.၁၁၅) စ ဧဝမာဒီသု.

කාම තණ්හාව යනු කාම භවයෙහි පවතින තණ්හාවයි. රූප තණ්හාව ද එසේම දත යුතුය. ඒ ඒ භවයට මූලික හේතුව වන තණ්හාව, ඒ ඒ භවයෙහි ඉපදීමට සුදුසු වූ ආයතන හා විෂයන් කෙරෙහි ද පවතින බැවින්, කාම තණ්හා ආදියට 'දැකීමේ කැමැත්ත' ආදී ව්‍යවහාරයන් සුදුසු බව කියන ලදී. 'දැකීමේ කැමැත්ත' යනු දැකීමට ඇති කැමැත්ත හෙවත් රූප තණ්හාව යන්නයි. සෙසු තණ්හාවන්හි ද එසේමය. මෙහි ඒ ඒ අත්බැව් නිපදවන කර්ම රැස්කරන අවස්ථාවේ පවතින දැකීමේ කැමැත්ත ආදිය සම්බන්ධයෙන්, පෙර උපතකදී පැවතිය යුතු බවක් කිව නොහැකිය. එසේ නොපැවතිය ද, මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ නොකරන ලද බැවින් ම එය හේතුවක් ලෙස දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, මාර්ගයෙන් උදුරා නොදැමූ කල්හි හේතු ප්‍රත්‍ය ලැබුණු විට උපදින බැවින් ද, තමාගේ ඵලය ඇති කිරීමට හේතුවන බැවින් ද එය පවතින්නේමය යන අර්ථයෙන් 'උපන්' සහ 'ඇති' යන පර්යාය පදවලින් හඳුන්වනු ලැබේ. 'ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය වඩන්නා වූ, ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය බහුලව වඩන්නා වූ තැනැත්තා උපන් උපන් පාපී අකුසල ධර්මයන් අතරතුරදීම නැති කර දමයි' (සං. නි. 5.157) යනුවෙන් ද, 'තමා තුළ පවතින කාමච්ඡන්දය මා තුළ කාමච්ඡන්දය ඇතැයි දැනගනියි' (දී. නි. 2.382) යනුවෙන් ද වදාරන ලද්දේ එබැවිනි.

ဧတ္ထာဟ – စက္ခာဒီနံ ဣန္ဒြိယာနံ ကိံ ဧကကမ္မုနာ ဥပ္ပတ္တိ, ဥဒါဟု နာနာကမ္မုနာတိ? ဥဘယထာပီတိ ပေါရာဏာ. တတ္ထ နာနာကမ္မုနာ တာဝ ဥပ္ပတ္တိယံ စက္ခာဒီနံ ဝိသေသေ ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထိ ကာရဏဿ ဘိန္နတ္တာ. ဧကကမ္မုနာ ပန ဥပ္ပတ္တိယံ တေသံ ကထံ ဝိသေသောတိ? ကာရဏဿ ဘိန္နတ္တာယေဝ. တံတံဘဝပတ္ထနာဘူတာ ဟိ တဏှာ တံတံဘဝပရိယာပန္နာယတနာဘိလာသတာယ သယံ ဝိစိတ္တရူပါ ဥပနိဿယဘာဝေန တံတံဘဝနိဗ္ဗတ္တကကမ္မဿ ဝိစိတ္တဘေဒတံ ဝိဒဟတိ. ယတော တဒါဟိတဝိသေသံ တံ တထာရူပသမတ္ထတာယောဂေန အနေကရူပါပန္နံ ဝိယ အနေကံ ဝိသိဋ္ဌသဘာဝံ ဖလံ နိဗ္ဗတ္တေတိ. တထာ စ ဝက္ခတိ ‘‘ကမ္မမေဝ နေသံ ဝိသေသကာရဏ’’န္တိ. န စေတ္ထ သမတ္ထတာဘာဝတော အညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ ကာရဏဝိသေသေနာဟိတဝိသေသဿ ဝိသိဋ္ဌဖလနိပ္ဖာဒနယောဂျတာဘာဝတော. တထာ ဟိ သတိ ဧကဿပိ ကမ္မဿ အနေကိန္ဒြိယဟေတုတာဝိသေသယောဂံ ဧကမ္ပိ ကမ္မန္တိအာဒိနာ ယုတ္တိတော အာဂမတောပိ ပရတော သယမေဝ ဝက္ခတိ. တထာ စ ဧကဿေဝ ကုသလစိတ္တဿ သောဠသာဒိဝိပါကစိတ္တနိဗ္ဗတ္တိဟေတုဘာဝေါ ဝုစ္စတိ. လောကေပိ ဧကဿေဝ သာလိဗီဇဿ ပရိပုဏ္ဏာပရိပုဏ္ဏတဏ္ဍုလဖလနိဗ္ဗတ္တိဟေတုတာ ဒိဿတိ. ကိံ ဝါ ဧတာယ ယုတ္တိစိန္တာယ, န စိန္တိတဗ္ဗမေဝေတံ. ယတော ကမ္မဝိပါကော စက္ခာဒီနိ ကမ္မဝိပါကော စ သဗ္ဗာကာရတော ဗုဒ္ဓါနံယေဝ ကမ္မဝိပါကဉာဏဖလယုတ္တာနံ ဝိသယော, န အညေသံ အတက္ကာဝစရတာယ. တေနေဝ စ ဘဂဝတာ ‘‘ကမ္မဝိပါကော အစိန္တေယျော န စိန္တေတဗ္ဗော, ယော စိန္တေယျ ဥမ္မာဒဿ ဝိဃာတဿ ဘာဂီ အဿာ’’တိ (အ. နိ. ၄.၇၇) အာဒီနဝံ ဒဿေတွာ ပဋိက္ခိတ္တံ. အာဝိဉ္ဆနံ ပုဂ္ဂလဿ ဝိညာဏဿ ဝါ တံနိန္နဘာဝပ္ပတ္တိယာ ဟေတုဘာဝေါ.

මෙහිලා 'චක්ඛු ආදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ උපත එක් කර්මයකින් සිදුවේ ද, නැතහොත් විවිධ කර්මයන්ගෙන් සිදුවේ ද?' යන්න විමසනු ලැබේ. 'ආකාර දෙකෙන්ම සිදුවේ' යනු පුරාණාචාර්යවරුන්ගේ මතයයි. එහිදී විවිධ කර්මයන්ගෙන් සිදුවන උපතේදී, හේතු වෙනස් බැවින් චක්ඛු ආදියේ විශේෂත්වය ගැන අමුතුවෙන් කිවයුතු දෙයක් නැත. එහෙත් එක් කර්මයකින් සිදුවන උපතේදී ඒවායේ විශේෂත්වය ඇති වන්නේ කෙසේ ද? එය ද හේතුවේ පවතින වෙනස නිසාමය. ඒ ඒ භවයන් ප්‍රාර්ථනා කරන්නා වූ තණ්හාව, ඒ ඒ භවයන්ට අයත් ආයතන කෙරෙහි පවතින අභිලාෂය නිසා තමාම විචිත්‍ර ස්වරූපයක් ගෙන, උපනිශ්‍රය වශයෙන් ඒ ඒ භවයන් නිපදවන කර්මයන්හි විවිධත්වයක් ඇති කරයි. එමඟින් එම කර්මය තුළ තැන්පත් කරන ලද විශේෂය, ඒ ආකාරයෙන්ම ඵල දීමට ඇති සමර්ථභාවය නිසා, නොයෙක් රූප ගත්තාක් මෙන් විවිධ වූ විශිෂ්ට ස්වභාවයන් සහිත ඵලයන් උපදවයි. එබැවින් 'කර්මයම මොවුන්ගේ විශේෂයට හේතුවයි' යනුවෙන් ඉදිරියෙහි කියනු ලැබේ. හේතු විශේෂය නිසා ඇති වූ විශේෂයෙහි විශිෂ්ට ඵලයන් නිපදවීමේ යෝග්‍යතාව මිස, සමර්ථභාවයෙන් තොර වෙනත් දෙයක් මෙහිලා නොදත යුතුය. එසේ වූ විට, එක් කර්මයක් වුවද ඉන්ද්‍රියයන් රාශියකට හේතු වීමේ විශේෂය සම්බන්ධයෙන්, 'එකක් වූ කර්මය ද' යනාදී වශයෙන් තර්කානුකූලව ද සූත්‍ර ධර්මයන් ඇසුරින් ද මතු ඉදිරියේ කියනු ලැබේ. එසේම එක් කුසල් සිතක් විපාක සිත් දහසය ආදියක් ඉපදවීමට හේතු වන බව කියනු ලැබේ. ලෝකයෙහි ද එක් ඇල් වී බීජයක් සම්පූර්ණ වූ හෝ අසම්පූර්ණ වූ සහල් නමැති ඵලය ලැබීමට හේතු වන බව දක්නට ලැබේ. නැතහොත් මේ තර්ක කිරීමෙන් පලක් නැත; මෙය එසේ නොසිතිය යුත්තකි. මක්නිසාද යත්, චක්ඛු ආදී කර්ම විපාකයන් සහ සමස්තයක් ලෙස කර්ම විපාකය යනු කර්ම විපාක ඥානය නමැති ඵලයෙන් යුක්ත වූ බුදුරජාණන් වහන්සේලාටම පමණක් විෂය වන කරුණකි. එය තර්කයෙන් තේරුම් ගත නොහැකි බැවින් අන්‍යයන්ට විෂය නොවේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් 'කර්ම විපාකය අචින්ත්‍යය, එය නොසිතිය යුතුය, යමෙක් එය සිතන්නේ නම් ඔහු උමතුවීමට හෝ වෙහෙසට පත්වීමට ඉඩ ඇත' (අ. නි. 4.77) යනුවෙන් දෝෂ දක්වා එය වළක්වන ලදී. ඇදගැනීම යනු පුද්ගලයා හෝ විඥානය එම ස්වභාවයට පැමිණවීමට හේතු වීමයි.

သဗ္ဗေသန္တိ ပဒဿ ပကရဏတော ပါရိသေသတော ဝါ လဗ္ဘမာနံ အတ္ထဝိသေသံ အဇာနန္တော ယထာရုတဝသေနေဝ အတ္ထံ ဂဟေတွာ ‘‘ကော ဧတ္ထ ဝိသေသော’’တိအာဒိနာ [Pg.159] စောဒေတိ. ဣတရော တေဇာဒီနံ ပစ္စေကံ အဓိကဘာဝေ ဝိယ ဒွိန္နံ တိဏ္ဏံ ဝါ အဓိကဘာဝေပိ ယထာဝုတ္တာဓိကဘာဝေနေဝ ဧကကာဒိဝသေန လဗ္ဘမာနာယ ဩမတ္တတာယပိ ကာယပ္ပသာဒေါ န ဟောတီတိ ဝိညာယမာနတ္တာ ပကရဏတော ပါရိသေသတော ဝါ စတုန္နမ္ပိ ဘူတာနံ သမဘာဝေန ကာယော ဟောတီတိ အယမတ္ထော သိဒ္ဓေါတိ သဗ္ဗ-သဒ္ဒေါ ဣဓ သမဘာဝဒီပကောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဣဒံ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ဣမမတ္ထံ ဒီပေတီတိ စ ယထာဝုတ္တေန ဉာယေန ‘‘သဗ္ဗေသ’’န္တိ ဝစနတော အယမတ္ထော လဗ္ဘတိ, န တဿ ဝါစကတ္တာတိ ဒဿေတိ. တေနေဝါဟ ‘‘အနုဝတ္တ…ပေ… ဝသေန ဝုတ္တတ္တာ’’တိ. ဧကဒေသာဓိကဘာဝနိဝါရဏေနေဝ ဟိ ဧကဒေသောမတ္တတာနိဝါရဏမ္ပိ ဝိညာယတီတိ. ဧကဒေသော အဝယဝေါ. စတုဓာတုသမုဒါယနိဿယဿ ဟိ ပသာဒဿ တဒေကဓာတုအဓိကတာ အဝယဝါဓိကတာ ဟောတီတိ.

'සියල්ලන්ගේ' (සබ්බේසං) යන පදයෙන් සන්දර්භය අනුව හෝ ඉතිරිව පවතින දේ අනුව ලැබෙන විශේෂ අර්ථය නොදැන, අකුරාර්ථය පමණක් ගෙන 'මෙහි ඇති විශේෂය කුමක්ද' යනාදී වශයෙන් යමෙක් චෝදනා කරයි. අනෙකා පවසන්නේ තේජෝ ධාතුව ආදී එක් එක් ධාතුව අධික වීම මෙන්ම, දෙදෙනෙකු හෝ තිදෙනෙකු අධික වූ විට ද, කලින් කී පරිදිම එක් ධාතුවක් හෝ කිහිපයක් අධික වීම නිසා ඇතිවන අනෙක් ධාතූන්ගේ ඌනතාවයේදී ද කාය ප්‍රසාදය ඇති නොවන බව පෙනෙන බැවින්, සන්දර්භය අනුව හෝ ශේෂ ක්‍රමය අනුව සතර මහා භූතයන්ගේම සමබරතාවයෙන් 'කාය' (ශරීරය) ඇති වේ යන අර්ථය තහවුරු වන බවයි. එබැවින් 'සබ්බ' (සියලු) යන වචනය මෙහිදී සමබරතාවය දැක්වීමට යොදාගත් බව පෙන්වීමට 'මෙය වනාහි' (ඉදං පන) යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. 'මෙම අර්ථය පෙන්වයි' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, ඉහත කී න්‍යාය අනුව 'සබ්බේසං' යන වචනයෙන් මෙම අර්ථය ලැබෙන බව මිස, එම වචනය සෘජුවම එම අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බව නොවේ. එබැවින් 'අනුවර්තනය වීම... මඟින් පවසන ලද බැවින්' යනාදිය පවසන ලදී. මක්නිසාද යත්, එක් කොටසක් අධික වීම වැළැක්වීමෙන් ම අනෙක් කොටසක ඌනතාවය වැළැක්වීම ද තේරුම් ගත හැකි බැවිනි. එක් දේශයක් යනු අවයවයකි. සතර මහා ධාතූන්ගේ එකතුව ඇසුරු කළ ප්‍රසාදයට, එහි එක ධාතුවක අධික බව යනු අවයවයක අධික බවකි.

‘‘ပုရိမာ စေတ္ထ ဒွေပိ ဝါဒိနော နိကာယန္တရိယာ’’တိ ဝဒန္တိ. အာလောကာဒိသဟကာရီကာရဏသဟိတာနံယေဝ စက္ခာဒီနံ ရူပါဒိအဝဘာသနသမတ္ထတာ ဝိဝရဿ စ သောတဝိညာဏုပနိဿယဘာဝေါ ဂုဏောတိ တေသံ လဒ္ဓီတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘တံတံဘူတဂုဏေဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေဇာဒီနံ ဝိယ ဝိဝရဿ ဘူတဘာဝါဘာဝတော ‘‘ယထာယောဂ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ရူပါဒယော ဝိယ ဝိဝရမ္ပိ ဘူတဂုဏောတိ ပရာဓိပ္ပာယံ ဒဿေန္တော ‘‘တံတံဘူတဂုဏေဟီ’’တိ အာဟ. တေဇဿ ပန အာလောကရူပေန, အာကာသသင်္ခါတဿ ဝိဝရဿ သဒ္ဒေန, ဝါယုဿ ဂန္ဓေန, ဥဒကဿ ရသေန, ပထဝိယာ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေနာတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘ယထာယောဂံ တံတံဘူတဂုဏေဟီ’’တိ ဝုတ္တံ သိယာ. ရူပါဒိဂ္ဂဟဏေတိ ရူပါဒိဝိသယေ စက္ခုဝိညာဏာဒိကေ နိပ္ဖာဒေတဗ္ဗေတိ အတ္ထော. ဥပကရိတဗ္ဗတောတိ သဟကာရီကာရဏဘူတေဟိ ယထာဝုတ္တဘူတဂုဏေဟိ စက္ခာဒီနံ သကိစ္စကရဏေ ဥပကရိတဗ္ဗတော. သဘာဝေန သုယျမာနဿာတိ ကေနစိ အနုစ္စာရိယမာနဿေဝ လဗ္ဘမာနတ္တာ ဝုတ္တံ. ဃဋ္ဋနံ ပန ဝိနာ ဝါယုသဒ္ဒေါပိ နတ္ထီတိ. အထ ဝါ ဝါယုမှိ သဒ္ဒေါ သဘာဝေန သုယျတီတိ အာပေ ရသော မဓုရောတိ စ တဿ လဒ္ဓိယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဒုတိယဝါဒိဿပိ နိဂ္ဂဟော ဟောတိ တဿပိ တေဇာဒိဂုဏာ ရူပါဒယောတိ ဧဝံလဒ္ဓိကတ္တာ.

'මෙහි මුල් වාද දෙකම නිකායාන්තරිකයන්ගේය' යි පවසති. ආලෝකය වැනි සහකාරී හේතූන් සහිත වූ විට පමණක් චක්ඛු ආදියට රූප ආදිය විදහා දැක්වීමේ සමර්ථභාවය ලැබෙන බවත්, විවරය (හිඩැස) සෝත විඥානයට උපනිශ්‍රය වීම ගුණයක් බවත් ඔවුන්ගේ මතයයි. එය අදහස් කරමින් 'ඒ ඒ භූත ගුණයන්ගෙන්' යනාදිය පවසන ලදී. තේජෝ ධාතුව ආදිය මෙන් විවරය (ආකාශය) මහා භූතයෙකු නොවන බැවින් 'යථායෝග්‍ය ලෙස' යැයි කියන ලදී. එසේත් නැත්නම්, රූප ආදිය මෙන් විවරය ද භූත ගුණයක් ය යන පරමතය දක්වමින් 'ඒ ඒ භූත ගුණයන්ගෙන්' යයි ප්‍රකාශ කළේය. තේජෝ ධාතුව ආලෝක රූපයෙන් ද, ආකාශය නමැති විවරය ශබ්දයෙන් ද, වායෝ ධාතුව ගන්ධයෙන් ද, ආපෝ ධාතුව රසයෙන් ද, පඨවි ධාතුව ස්පර්ශයෙන් ද යන අර්ථය සලකා 'යථායෝග්‍ය ලෙස ඒ ඒ භූත ගුණයන්ගෙන්' යැයි පවසන ලද්දේ විය හැකිය. 'රූප ආදිය ගැනීමෙහිදී' යනු රූප ආදී අරමුණු සම්බන්ධයෙන් චක්ඛු විඥානය ආදිය ඇති විය යුතු කල්හි යන්නයි. 'උපකාර විය යුතු බැවින්' යනු සහකාරී හේතු වූ ඉහත කී භූත ගුණයන්ගෙන් චක්ඛු ආදියට තමන්ගේ කාර්යය කිරීමේදී උපකාර ලැබිය යුතු බැවිනි. 'ස්වභාවයෙන්ම ඇසෙන්නා වූ' යනු කිසිවෙකු විසින් උච්චාරණය නොකරන ලද්දේ වුවද ශබ්දය පවතින බැවින් පවසන ලද්දකි. ගැටීමකින් තොරව වායු ශබ්දය පවා ඇති නොවේ. එසේත් නැත්නම්, වායුවෙහි ශබ්දය ස්වභාවයෙන්ම ඇසෙන්නේය යන්න සහ ජලයෙහි රසය මධුරය යන්න ඔහුගේම මතයක් ලෙස දත යුතුය. දෙවන වාදියාට ද නිග්‍රහයක් (දොෂයක්) එල්ල වේ, මක්නිසාද යත් ඔහු ද තේජෝ ආදී ධාතූන්ගේ ගුණ රූප ආදිය ලෙස පිළිගන්නා බැවිනි.

ရူပါဒိဝိသေသဂုဏေဟီတိ ရူပါဒိဝိသေသဂုဏယုတ္တေဟိ. တေဇ…ပေ… ဝါယူဟီတိ သဟာကာသေဟိ တေဇာဒိပရမာဏူဟိ. ကပ္ပာသတော ဝိသဒိသာယာတိ [Pg.160] ကပ္ပာသပထဝိတော ဝိသေသယုတ္တာယ တတော အဓိကသာမတ္ထိယယုတ္တာယာတိ အဓိပ္ပာယော. တဿာယေဝါတိ ကပ္ပာသပထဝိယာယေဝ. ယသ္မာ သာ ဝိဇ္ဇမာနာနိပိ အဝိသေသဘူတာနိ အတ္ထီတိ ဂဟေတုံ အသက္ကုဏေယျဘာဝေန အဘိဘဝိတွာ ဌိတာ, တသ္မာ တဿာယေဝ ဂန္ဓော အဓိကတရော ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. အယဉ္စ သဗ္ဗော ဥတ္တရော ‘‘တဿ တဿ ဘူတဿ အဓိကတာယာ’’တိအာဒိနာ အဋ္ဌကထာယံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၆၀၀) ဝုတ္တတ္တာ တထာဂတာနံ ဝါဒံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ဝဒန္တဿ ကဏာဒဿ ဝသေန ဝုတ္တော. ‘‘အတ္တနော ပန မတေန ကဏာဒကပိလာဒယော ကေဝလံ ပထဝါဒိဒြဗျမေဝါတိအာဒိ လဒ္ဓိ. ကဏာဒသာသနာယ အဓိမုတ္တာနံ သာသနေ အနဝဂါဠှာနံ ကေသဉ္စိ အယံ ဝါဒေါ’’တိ စ ဝဒန္တိ. ဧတဿုဘယဿာတိ အာသဝဂန္ဓတော ကပ္ပာသဂန္ဓော အဓိကော သီတုဒကဝဏ္ဏတော ဥဏှောဒကဝဏ္ဏော စ အဓိကောတိ ဧတဿ ဥဘယဿ. တေဇာဒိအဓိကေသု စ သမ္ဘာရေသု ရူပါဒီနံ ဝိသေသဿ အဒဿနတော န ရူပါဒယော တေဇာဒီနံ ဝိသေသဂုဏောတိ သိဒ္ဓန္တိ အာဟ ‘‘တဒဘာ…ပေ… တ္တိတာ’’တိ. တေန န ရူပံ တေဇဿ ဝိသေသဂုဏော ဧကန္တတော တေဇာဒိကေ သမ္ဘာရေ ဝိသေသေန အဒဿနတော, ယော ယဿ ဝိသေသဂုဏော, န သော တဒဓိကေ သမ္ဘာရေ ဧကန္တတော ဝိသေသေန ဒိဿတိ ယထာ ပထဝီအဓိကေ သမ္ဘာရေ အာပေါဓာတူတိ ဒဿေတိ. ဧဝံ သေသေသုပိ ယထာယောဂံ ယောဇေတဗ္ဗံ. ကော ပန ဝါဒေါ နာနာကလာပေတိ သဘာဝတော နာနတ္တာဘာဝေပိ မူလကာရဏနာနတ္တဝသေန အတ္ထိ ကောစိ ဝိသေသော အသံဃာတေတိ ဒဿေတိ, ယတော ပရမရဏာဒိကိရိယာသမတ္ထတာ နေသံ ကေသဉ္စိယေဝ ဒိဿတီတိ.

රූපවාදිවිශේෂගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූවෝ යනු රූපවාදිවිශේෂගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූවෝ යන්නයි. තේජෝ...පෙ... වායූන්ගෙන් යනු ආකාශය ද සමග වූ තේජෝ ආදී පරමාණූන්ගෙන් යන්නයි. කපු රුවකට වඩා අසමාන වූ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කපු පොළොවට වඩා විශේෂ වූ, එයට වඩා වැඩි සාමර්ථ්‍යයකින් යුක්ත වූ යන්නයි. ඇයට ම යනු කපු පොළොවට ම ය. යම් හෙයකින් ඇය පවත්නා වූ ද විශේෂ නොවූ වූ ද දේවල් ඇතැයි කියා ගත නොහැකි බැවින් ඒවා යටපත් කොට සිටින්නී ද, එබැවින් ඇයගේ ම ගන්ධය වඩාත් අධික විය යුතුය යනු අර්ථයයි. මෙය 'එම එම භූතයාගේ අධික බව නිසා' යනාදී වශයෙන් අට්ඨකථාවෙහි (ධම්මසංගණී අට්ඨකථා 600) පවසා ඇති බැවින් තථාගතයන් වහන්සේලාගේ වාදය පිළිගෙන පවසන්නා වූ කණාදයාගේ අදහසට අනුව පවසන ලද්දකි. 'තම මතයට අනුව නම් කණාද, කපිල ආදීන් පවසන්නේ කේවලව පඨවි ආදී ද්‍රව්‍යයන් ම පමණක්' යනාදී ලබ්ධියකි. 'කණාද ශාසනය කෙරෙහි ඇලුම් කළ, බුද්ධ ශාසනයට අවතීර්ණ නොවූ ඇතැමුන්ගේ මේ වාදයකි' යි ද පවසති. මේ දෙකම යනු ආසව ගන්ධයට වඩා කපු ගන්ධය අධික බව සහ ශීත ජලයේ වර්ණයට වඩා උණු ජලයේ වර්ණය අධික බව යන මේ දෙකම ය. තේජෝ ආදිය අධික වූ සම්භාරයන්හි රූප ආදියේ විශේෂයක් නොදක්නා බැවින්, රූප ආදිය තේජෝ ආදියේ විශේෂ ගුණයක් නොවේ යයි සනාථ කරමින් 'එම අභාවය...පෙ... පවතින බව' යයි පැවසූහ. එබැවින් රූපය තේජසෙහි විශේෂ ගුණයක් නොවේ, මන්ද යත් ඒකාන්තයෙන් තේජෝ-අධික සම්භාරයන්හි විශේෂයක් ලෙස නොපෙනෙන බැවිනි. යමක් යමෙකුගේ විශේෂ ගුණයක් ද, එය ඔහු අධික වූ සම්භාරයන්හි ඒකාන්තයෙන් විශේෂයක් ලෙස පෙනේ, පඨවි අධික සම්භාරයන්හි ආපෝ ධාතුව මෙනි. මෙලෙස සෙසු කරුණුවල ද යෝග්‍ය පරිදි යෙදිය යුතුය. නානා කලාපයන්හි කවර කතාවක් ද යත්, ස්වභාවයෙන් නානත්වයක් නොමැති වුව ද, මූලික හේතූන්ගේ නානත්වය නිසා අසංඝාතයන්හි යම් විශේෂයක් පවතී ද, එයින් ඔවුන්ගේ ඇතැමෙකු තුළ පමණක් මරණය ආදී ක්‍රියාවන් සිදු කිරීමට සමත් බව පෙනේ යයි දක්වයි.

ဧကမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန အနေကသ္မိံ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ. ပဉ္စာယတနိကတ္တဘာဝေ ပတ္ထနာ ယာ ဒဋ္ဌုကာမတာဒိဘာဝေန ဝုတ္တာ, တာယ နိပ္ဖန္နံ. ဧတေန ကာရဏဝိသေသေန ဖလဝိသေသမာဟ. န ဟီတိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ သမတ္ထယတိ. တန္တိ ကမ္မံ. ဝိသေသေနာတိ အတ္တနော ကာရဏေန အာဟိတာတိသယေန. တေနေဝ သောတဿ န ဟောတိ ပစ္စယော, တတော အညေနေဝ ပန ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. တေန အနေကသဘာဝေန ကာရဏေန အာဟိတဝိသေသံ ဧကမ္ပိ ကမ္မံ အနေကသဘာဝံ ဖလံ နိပ္ဖာဒေတုံ သမတ္ထံ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ဣဒါနိ ကမ္မဿ ဝုတ္တပ္ပကာရဝိသေသာဘာဝေ [Pg.161] ဒေါသမာဟ ‘‘ဣန္ဒြိယန္တရာဘာဝပ္ပတ္တိတော’’တိ. တဿတ္ထော – ကာရဏဝိသေသာဘာဝေ ဖလဝိသေသဿ အသမ္ဘဝတော ယံ ဝိသေသယုတ္တံ ကမ္မံ စက္ခုဿ ကာရဏံ, တဿ တတော အညဝိသေသာဘာဝေ တဒညိန္ဒြိယုပ္ပာဒကတာပိ န သိယာတိ သောတိန္ဒြိယာဒီနံ တတော အနုပ္ပတ္တိ ဧဝ သိယာ. ဧဝမိတရတ္ထာပိ. ဝိသေသောတိ စေတ္ထ ကမ္မဿ တံတံဣန္ဒြိယုပ္ပာဒနသမတ္ထတာ အဓိပ္ပေတာ, သာ စ ပုဗ္ဗေ ဒဿိတသဘာဝေါဝ.

'එකක් වුව ද' යන මෙහි 'පි' ශබ්දයෙන් බොහෝ දේ ගැන කීමට අවශ්‍යතාවක් ම නැති බව දක්වයි. පඤ්චායතනික ආත්මභාවයක් ප්‍රාර්ථනා කිරීමේ දී දකිනු කැමැත්ත ආදී වශයෙන් යමක් පවසන ලද ද, එයින් මෙය නිපදවනු ලැබීය. මේ හේතු විශේෂය මගින් ඵල විශේෂය පවසයි. 'න හි' යනාදී වශයෙන් පවසන ලද අර්ථය ම තහවුරු කරයි. 'එය' යනු කර්මයයි. 'විශේෂයෙන්' යනු තමාගේ හේතුවෙන් ඇති වූ අතිශය භාවයකිනි. එමගින් ම ශ්‍රෝත්‍රයට ප්‍රත්‍යය නොවේ, එයට වඩා වෙනස් වූවකින් ම සිදු වේ යන්න අදහසයි. එම නිසා අනේක ස්වභාවයන් ඇති හේතුවෙන් හටගත් විශේෂයක් ඇති එක ම කර්මයක් වුව ද, අනේක ස්වභාවයන් ඇති ඵලයක් නිපදවීමට සමත් වන බව දක්වයි. දැන් කර්මයට ඉහත කී ආකාරයේ විශේෂයක් නොමැති වූ විට ඇති වන දෝෂය 'අන්‍ය ඉන්ද්‍රියයන්ගේ අභාවයට පත්වීම නිසා' යයි පවසයි. එහි අර්ථය නම් - හේතු විශේෂයක් නොමැති කල්හි ඵල විශේෂයක් ඇති විය නොහැකි බැවින්, යම් විශේෂයකින් යුක්ත කර්මයක් ඇසට හේතු වේ ද, එම කර්මයට එයින් බැහැර වූ වෙනත් විශේෂයක් නැති නම්, වෙනත් ඉන්ද්‍රියයන් උපදවීමේ හැකියාව ද නොලැබේ. එවිට ශ්‍රෝත්‍රේන්ද්‍රිය ආදිය එයින් හට නොගනු ඇත. සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් සම්බන්ධයෙන් ද මෙසේ ම ය. මෙහි 'විශේෂය' යනු ඒ ඒ ඉන්ද්‍රියයන් ඉපදවීමට කර්මයට ඇති සමත්කම අදහස් කරනු ලැබේ. එය පෙර දක්වන ලද ස්වභාවයමයි.

အနေကာဟိ မဟဂ္ဂတစေတနာဟိ ဧကာယ ဝါ ပရိတ္တစေတနာသဟိတာယ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ကဋတ္တာရူပါနံ နိဗ္ဗတ္တီတိ န သက္ကာ ဝိညာတုန္တိ ‘‘သဗ္ဗေသံ…ပေ… ဝိညာယတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣဒါနိ တမေဝ အသက္ကုဏေယျတံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ ‘‘နာနာစေတနာယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တဿာယံ သင်္ခေပတ္ထော – ‘‘ပဋိသ…ပေ… ပစ္စယော’’တိ ဧတ္ထ ယဒိ နာနာကမ္မဝသေန ဣန္ဒြိယာနံ ဥပ္ပတ္တိ အဓိပ္ပေတာ, ဧဝံ သတိ မဟဂ္ဂတကမ္မေန စ ကာမာဝစရကမ္မေန စ တံတံပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ကဋတ္တာရူပံ ဥပ္ပန္နံ သိယာ, န စေတံ ယုတ္တံ ‘‘မဟဂ္ဂတစေတနာ ကမ္မပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၂.၇၈) ဝုတ္တတ္တာ. နာပိ တံတံဘဝနိယတရူပိန္ဒြိယေဟိ ဝိကလိန္ဒြိယတာ ဂတိသမ္ပတ္တိယာ ဩပပါတိကယောနိယံ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ယုတ္တာ. အထ မဟဂ္ဂတာဟိ ဧဝ နာနာစေတနာဟိ နိဗ္ဗတ္တံ, န စေကာ ပဋိသန္ဓိ အနေကကမ္မနိဗ္ဗတ္တာ ဟောတိ. နိစ္ဆိတဉှေတံ သာကေတပဉှေနာတိ. ဧဝံ ဧကေန မဟဂ္ဂတကမ္မုနာ စက္ခုန္ဒြိယသောတိန္ဒြိယဟဒယဝတ္ထူနံ ဥပ္ပတ္တိဉာပကေန ဣမိနာ ဝစနေန ပရိတ္တကမ္မုနာပိ ဧကေန ယထာရဟံ အနေကေသံ ဣန္ဒြိယာနံ ဥပ္ပတ္တိ သိဒ္ဓါဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘သိဒ္ဓမေကေန ကမ္မေန အနေကိန္ဒြိယုပ္ပတ္တိ ဟောတီ’’တိ.

අනේක වූ මහග්ගත චේතනාවන්ගෙන් හෝ පරිත්ත චේතනාවන් සහිත වූ එක් චේතනාවකින් හෝ ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේ දී කර්මජ රූපයන්ගේ හට ගැනීම සිදු වන්නේ යයි වටහා ගත නොහැකි බැවින් 'සියල්ලන්ගේ...පෙ... දැනගත හැකිය' යි පවසන ලදී. දැන් එම අපහසු බව විස්තරාත්මකව දැක්වීමට 'නානා චේතනාවන්ගේ' යනාදිය පවසන ලදී. එහි සංක්ෂේප අර්ථය මෙයයි - 'ප්‍රතිස...පෙ... ප්‍රත්‍යය' යන්නෙහි ඉදින් විවිධ කර්මයන්ට අනුව ඉන්ද්‍රියයන්ගේ ඉපදීම අදහස් කරන්නේ නම්, එසේ වූ විට මහග්ගත කර්මයෙන් ද කාමාවචර කර්මයෙන් ද ඒ ඒ ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේ දී කර්මජ රූප හටගනු ඇත. 'මහග්ගත චේතනාව කර්ම ප්‍රත්‍යය වේ' යයි පවසා ඇති බැවින් එය යුක්ත නොවේ. එසේම ඒ ඒ භවයන්ට නියමිත වූ රූප ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් යුක්ත ගති සම්පත්තිය ඇති ඕපපාතික යෝනියෙහි ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේ දී ඉන්ද්‍රියයන් විකල වීම ද නොගැලපේ. ඉදින් මහග්ගත වූ ම නානා චේතනාවන්ගෙන් හටගත්තේ නම්, එක් ප්‍රතිසන්ධියක් කර්ම රාශියකින් හට නොගනී. මෙය සාකේත ප්‍රශ්නයෙන් නිශ්චිතය. මෙලෙස චක්ඛුන්ද්‍රිය, සෝතින්ද්‍රිය සහ හදය වත්ථු යන මොවුන්ගේ ඉපදීම ප්‍රකාශ කරන්නා වූ එක් මහග්ගත කර්මයකින් ම, පරිත්ත කර්මයකින් වුව ද යෝග්‍ය පරිදි අනේක ඉන්ද්‍රියයන්ගේ උත්පත්තිය සිද්ධ වන බව 'එක් කර්මයකින් අනේක ඉන්ද්‍රියයන්ගේ උත්පත්තිය සිදු වන බව සිද්ධ විය' යන වචනයෙන් පවසන ලදී.

သမ္ပတ္တောယေဝ နာမ သမ္ပတ္တိကိစ္စကရဏတောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ပဋိ…ပေ… နကတော’’တိ ဝုတ္တံ. အတိသုခုမဘာဝတော မံသစက္ခုအဂေါစရေန ရူပါယတနေန သမန္နာဂတသံဃာတဝုတ္တိတာယ စ ‘‘ဝါယု ဝိယာ’’တိ ဝုတ္တံ. စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ သဒ္ဒါယတနံ သောတဝိညာဏဿ ကဒါစိပိ အာရမ္မဏပစ္စယော န သိယာ ဓာတုပရမ္ပရာယ ဃဋ္ဋေန္တဿ ဥတုသမုဋ္ဌာနတ္တာ. တေနာဟ ‘‘န ဟိ…ပေ… ပဇ္ဇတီ’’တိ. ပဋ္ဌာနေ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၂) စ ‘‘သဒ္ဒါယတနံ သောတဝိညာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ အဝိသေသေန ဝုတ္တံ.

පැමිණියේ ම නම් පැමිණීමේ කාර්යය සිදු කරන බැවින් යන මේ අර්ථය දැක්වීමට 'ප්‍රති...පෙ... කරන ලද' යයි පවසන ලදී. ඉතා සියුම් බැවින් මාංස චක්ෂුසට ගෝචර නොවන රූප ආයතනයෙන් යුක්ත සංඝාතයක් ලෙස පවතින බැවින් 'වායුව මෙන්' යයි පවසන ලදී. චිත්ත සමුට්ඨාන වූ ශබ්ද ආයතනය සෝත විඤ්ඤාණයට කිසි කලෙකත් ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය නොවිය යුතුය, මන්ද යත් ධාතු පරම්පරාව හා ගැටෙන්නා වූ එය උතු සමුට්ඨාන බැවිනි. එහෙයින් 'නැතහොත්...පෙ... සිදු වේ' යයි පැවසූහ. පට්ඨානයෙහි ද 'ශබ්ද ආයතනය සෝත විඤ්ඤාණයට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ' යයි විශේෂ කිරීමකින් තොරව පවසන ලදී.

နနု စိရေန သုယျန္တီတိ ဒူရေ ဌိတာနံ လဟုကံ သဝနံ နတ္ထိ, တေသမ္ပိ ဝါ လဟုကံ သဝနေန ဒူရာသန္နဘာဝါနံ ဝိသေသော န သိယာတိ အဓိပ္ပာယော. န[Pg.162], ဒူ…ပေ… တောတိ န ဒူရေ ဌိတေဟိ ရဇကာဒိသဒ္ဒါ စိရေန သောတဝိညာဏေန သုယျန္တိ, သစေ သဝနူပစာရေ သော သဒ္ဒေါ ဒူရေ အာသန္နေ စ ဌိတာနံ ယထာဘူတေ အာပါထဂတေ သဒ္ဒေ မနောဝိညာဏသင်္ခါတတော ဂဟဏဝိသေသတော စိရေန သုတော သီဃံ သုတောတိ အဘိမာနောတိ အတ္ထော. ဧတမေဝတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေန္တော ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. နိစ္ဆယ…ပေ… အဘိမာနော ဟောတိ, သောတဝိညာဏပ္ပဝတ္တိ ပန ဥဘယတ္ထာပိ သမာနာ, ယသ္မာ သော ပန သဒ္ဒေါ…ပေ… အာဂစ္ဆတီတိ. ယဒိ ဓာတုပရမ္ပရာယ သဒ္ဒေါ နပ္ပဝတ္တတိ, ကထံ ပဋိဃောသာဒီနံ ဥပ္ပတ္တီတိ အာဟ ‘‘ဒူရေ…ပေ… ပစ္စယော ဟောတီ’’တိ. ဥပ္ပတ္တိဝသေန အာဂတာနီတိ ဧတေန ရူပဓမ္မာပိ ယတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တတ္ထေဝ ဘိဇ္ဇန္တိ, န ဒေသန္တရံ သင်္ကမန္တီတိ ဒဿေတိ. ဃဋ္ဋနသဘာဝါနေဝါတိ တေသံ ဘူတာနံ သဒ္ဒသမုပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝမာဟ. သောတပဒေသဿာတိ သောတဒေသဿ, သောတဒေသေ ဌိတဿာတိ အတ္ထော.

‘‘බොහෝ වේලාවකින් ඇසෙන්නේය’’ යන්නෙහි, දුර සිටින්නන්ට ශබ්දය වහා ඇසීමක් සිදු නොවන බව හෝ, එසේ වහා ඇසෙන්නේ නම් දුර හා සමීප බවේ වෙනසක් නොවන්නේය යන්න මෙහි අදහසයි. ‘‘න දූ...පෙ...තො’’ යනු දුර සිටින්නන් විසින් රජකයන්ගේ (රෙදි අපුල්ලන්නන්ගේ) ශබ්ද ආදිය බොහෝ වේලාවකට පසුව ශ්‍රවණ විඤ්ඤාණයෙන් අසන බව නොවේ; ශ්‍රවණ උපචාරයෙහි එම ශබ්දය දුර හෝ සමීපව සිටින්නන්ට යථාභූතව ඇසෙන කල්හි, මනෝවිඤ්ඤාණය මගින් සිදුවන ග්‍රහණය කිරීමේ විශේෂය මත පදනම්ව ‘‘බොහෝ වේලාවකින් ඇසුණි’’ හෝ ‘‘වහා ඇසුණි’’ යනුවෙන් ඇතිවන අභිමානය (හැඟීම) මෙහි අර්ථයයි. මෙම කරුණ විස්තරාත්මකව දක්වමින් ‘‘යථා හී’’ යනාදිය පවසන ලදී. නිශ්චය...පෙ... අභිමානයක් ඇති වේ, නමුත් ශ්‍රවණ විඤ්ඤාණයේ පැවැත්ම දෙතැනදීම සමාන වේ. මන්ද යත්, ඒ ශබ්දය...පෙ... පැමිණෙන්නේය. ඉදින් ධාතු පරම්පරා වශයෙන් ශබ්දය නොපවතී නම්, ප්‍රතිඝෝෂ (ප්‍රතිරාව) ආදියේ උපත කෙසේ සිදු වේදැයි විමසා ‘‘දුර...පෙ... ප්‍රත්‍යය වෙයි’’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘‘උත්පත්ති වශයෙන් පැමිණෙන්නේය’’ යන්නෙන් රූප ධර්මයෝ ද යම් තැනක උපදිත් ද, එතැනම විනාශ වෙති, දේශාන්තරයකට සංක්‍රමණය නොවෙති යන්න දක්වයි. ‘‘ඝට්ටන ස්වභාව ඇත්තෝම ය’’ යන්නෙන් ඒ භූතයන්ගේ ශබ්දය ඉපදවීමට හේතු වන බව දක්වයි. ‘‘සෝතපදේසස්ස’’ යනු කන් පෙදෙසෙහි, එනම් කන් පෙදෙසෙහි පිහිටියහුගේ යන්න අර්ථයයි.

စက္ခုမတော ပုဂ္ဂလဿ အဇ္ဈာသယဝသေနာတိ စိတြဝိစိတြရူပါယတနေ ယေဘုယျေန သတ္တာနံ စက္ခုဒွါရိကဇဝနဿ အနုကဍ္ဎနဝသေန ပဝတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကဏ္ဏကူပစ္ဆိဒ္ဒေယေဝ ပဝတ္တနတောတိ ဧတေန အဓိဋ္ဌာနတော ဗဟိဒ္ဓါ ဣန္ဒြိယံ ပဝတ္တီတိ ဝါဒံ ပဋိသေဓေတိ. အဓိဋ္ဌာနဒေသေ ဧဝ ဟိ ဣန္ဒြိယံ ဝတ္တတိ တတ္ထ ကိစ္စာဒိပ္ပယောဂဒဿနတော. သတိပိ ပနဿ ဗဟိဒ္ဓါ ဝုတ္တိယံ န ဝိသယဂ္ဂဟဏေ သမတ္ထတာ, အညထာ အဓိဋ္ဌာနပိဒဟနေပိ ဝိသယဂ္ဂဟဏံ ဘဝေယျာတိ. အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏဟေတုတော စာတိ ကဏ္ဏကူပစ္ဆိဒ္ဒေယေဝ ဌတွာ အာရမ္မဏကရဏဿ ဝိညာဏဿ ဝါ ဟေတုဘာဝတော.

‘‘ඇස් ඇති පුද්ගලයාගේ අදහස අනුව’’ යනු විවිධ වූ රූපාරම්මණ කෙරෙහි බොහෝ සෙයින් සත්ත්වයන්ගේ චක්ඛුද්වාරික ජවනයන් ඇදගැනීමේ ස්වභාවයෙන් පැවතීම අරභයා පවසන ලද්දකි. ‘‘කන් සිදුර තුළම පැවතීමෙන්’’ යන්නෙන් ඉන්ද්‍රියයන් තමන් පිහිටි ස්ථානයෙන් (අධිෂ්ඨාන දේශයෙන්) බැහැරව පවතින්නේය යන වාදය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. අධිෂ්ඨාන දේශයෙහිම (ඉන්ද්‍රිය පිහිටි තැනම) ඉන්ද්‍රිය පවතින්නේ එහි කෘත්‍යය හා ප්‍රයෝගය දැකිය හැකි බැවිනි. ඉන්ද්‍රියයන් බැහැරට පැවතිය ද විෂයයන් ග්‍රහණය කිරීමේ ශක්තියක් නැත; එසේ නොවන්නේ නම් අධිෂ්ඨාන දේශය (ඉන්ද්‍රිය පිහිටි තැන) වසා තැබූ විට ද විෂයයන් ග්‍රහණය වීම සිදුවිය යුතුය. ‘‘අරමුණු ග්‍රහණය කිරීමේ හේතුවෙන් ද’’ යනු කන් සිදුර තුළම සිට අරමුණු කිරීමේ හෝ විඤ්ඤාණයේ හේතු භාවය නිසාය.

တဗ္ဗောဟာရေနာတိ ဂန္ဓဂန္ဓဂ္ဂဟဏဿ သဟစရိတာယ ဂန္ဓောပိ တထာ ဝုတ္တောတိ အဓိပ္ပာယော. ဂန္ဓော ပစ္စယောတိ ဂန္ဓော သဟကာရီပစ္စယောတိ အတ္ထော. ခေဠာဒိကော ပစ္စယောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. တထာ ပထဝီတိ သဟကာရီပစ္စယန္တရဘူတာ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာ ပထဝီ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏေ ပစ္စယောတိ အတ္ထော. အာဓာရဘူတာတိ တေဇောဝါယောဓာတူနံ အာဓာရဘူတာ. နိဿယဘူတာနန္တိ နိဿယမဟာဘူတာနံ အာပေါတေဇောဝါယောဓာတူနံ. သဗ္ဗဒါတိ ဥပ္ပီဠနကာလေ စ အနုပ္ပီဠနကာလေ စ. တတ္ထာတိ စတုရာသီတိပဘေဒေ ဥပရိမကာယသင်္ခါတေ ရူပသမူဟေ. ဝိနိဗ္ဘုဇ္ဇိတုံ အသက္ကုဏေယျာနန္တိ ဣဒံ စက္ခုဒသကံ ဣဒံ ကာယဒသကံ ဣဒံ ဘာဝဒသကန္တိ ဧဝံ ကလာပတောပိ ဝိနိဗ္ဘုဇ္ဇိတုံ အသက္ကုဏေယျာနံ.

‘‘ඒ ව්‍යවහාරයෙන්’’ යන්නෙන් ගන්ධය හා ගන්ධය ග්‍රහණය කිරීම සහචරිත බැවින් ගන්ධය ද එසේ පවසන ලදැයි අදහසයි. ‘‘ගන්ධය ප්‍රත්‍යය වේ’’ යනු ගන්ධය සහකාරී ප්‍රත්‍යය වේ යන්නයි. ‘‘ඛෙළාදිකෝ පච්චයෝ’’ (කෙළ ආදිය ප්‍රත්‍යය වේ) යන්න මෙයට සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘‘තථා පථවී’’ යනු සහකාරී ප්‍රත්‍යයන් අතරට අයත් ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර පඨවි ධාතුව අරමුණු ග්‍රහණයෙහි ප්‍රත්‍යය වන බවයි. ‘‘ආධාර භූත වූ’’ යනු තේජෝ හා වායෝ ධාතූන්ට ආධාර වූ යන්නයි. ‘‘නිශ්ශය වූවන්ගේ’’ යනු නිශ්ශය මහා භූතයන් වන ආපෝ, තේජෝ, වායෝ ධාතූන්ගේ යන්නයි. ‘‘සෑම කල්හිම’’ යනු පීඩා කරන කාලයෙහි ද පීඩා නොකරන කාලයෙහි ද යන්නයි. ‘‘එහි’’ යනු අසූ හතරක් ප්‍රභේද ඇති ඉහළ කය යැයි කියනු ලබන රූප සමූහයෙහි ය. ‘‘වෙන් කළ නොහැකි වූවන්ගේ’’ යනු මේ චක්ඛු දසකය, මේ කාය දසකය, මේ භාව දසකය වශයෙන් කලාප වශයෙන් පවා වෙන් කළ නොහැකි වූවන්ගේ යන්නයි.

၆၁၆. ဒီဃာဒီနံ [Pg.163] ဖုသိတွာ ဇာနိတဗ္ဗတောတိ ဣဒံ ဒီဃာဒီနံ န ကာယဝိညာဏဂေါစရတ္တာ ဝုတ္တံ, ဒီဃာဒိဝေါဟာရရူပါဒီနံ ပန ဖောဋ္ဌဗ္ဗံ ဖုသိတွာ ကာယဝိညာဏဝီထိယာ ပရတော ပဝတ္တေန မနောဝိညာဏေနပိ ဇာနိတဗ္ဗတ္တာ ဝုတ္တံ. ဒီဃာဒိသန္နိဝေသန္တိ ဒီဃာဒိသန္နိဝေသဝန္တံ. ဧကသ္မိံ ဣတရဿ အဘာဝါတိ ဆာယာတပါနံ အာလောကန္ဓကာရာနဉ္စ အသဟဋ္ဌာယိတံ အာဟ. ကထံ ပန အာလောကော အန္ဓကာရံ ဝိဓမတီတိ? ‘‘အာလောကပ္ပဝတ္တိသမာနကာလံ အန္ဓကာရသဘာဝေန ပဝတ္တမာနံ ဝဏ္ဏာယတနံ ဘိဇ္ဇတိ. အန္ဓကာရဿ နိဿယော ဟုတွာ ပဝတ္တမာနာနိ ဘူတာနိ ကမေန တထာရူပဿ ဝဏ္ဏာယတနဿ နိဿယဘာဝံ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ ကေစိ. သဟ အန္ဓကာရေန တန္နိဿယဘူတာနံ နိရောဓသမနန္တရံ တံသန္တတိယံ တာဒိသေ ပစ္စယသန္နိပါတေ အာလောကနိဿယဘူတာနံ ဥပ္ပတ္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. န ဟိ နိဿယမဟာဘူတေဟိ ဝိနာ အာလောကပ္ပဝတ္တိ အတ္ထိ, နာပိ အန္ဓကာရသင်္ခါတံ ဝဏ္ဏာယတနမေဝ နိရုဇ္ဈတိ တံနိဿယေဟိ ပယုဇ္ဇမာနကဧကကလာပဘူတောပါဒါရူပါနံ သဟေဝ နိရုဇ္ဈနတော. ပဒီပသိခါမဏိရံသိယော ဝိယ ပထဝီပါကာရရုက္ခာဒီနိ မုဉ္စိတွာပိ အန္ဓကာရော ပဝတ္တတီတိ ဝဒန္တိ. မန္ဒံ ပန ပါကာရာဒိအာဓာရရဟိတံ န သုဋ္ဌု ပညာယတိ, ဗဟလံ အာဓာရံ နိဿာယ ပဝတ္တတီတိ ယုတ္တန္တိ စ ဝဒန္တိ.

616. ‘‘දීර්ඝ ආදිය ස්පර්ශ කොට දැනගත යුතු බැවින්’’ යන්න, දීර්ඝ ආදිය කාය විඤ්ඤාණයට ගෝචර වන බැවින් පවසන ලද්දක් නොවේ; දීර්ඝ ආදි ව්‍යවහාර රූපයන්ගේ ස්පර්ශය (ඵොට්ඨබ්බය) ස්පර්ශ කොට කාය විඤ්ඤාණ වීථියට පසුව පවතින මනෝ විඤ්ඤාණයෙන් ද දත යුතු බැවින් පවසන ලද්දකි. ‘‘දීර්ඝාදි සන්නිවේසං’’ යනු දීර්ඝ ආදි සන්නිවේසයක් (හැඩයක්) ඇත්තා වූ යන්නයි. එකක් පවතින තැන අනෙක නොමැති බැවින් ඡායාව හා ආලෝකය ද, එළිය හා අඳුර ද සහජීවනයෙන් නොපවතින බව පවසයි. ආලෝකය අන්ධකාරය නසන්නේ කෙසේද? ඇතැම්හු මෙසේ පවසති: ‘‘ආලෝකයේ පැවැත්ම හා සමාන කාලයෙහි අන්ධකාර ස්වභාවයෙන් පවතින වර්ණායතනය බිඳී යයි. අන්ධකාරයට නිශ්ශය (ආධාර) වී පවතින මහා භූතයෝ ක්‍රමයෙන් එවැනි වර්ණායතනයක නිශ්ශය බවට පැමිණෙති.’’ අන්ධකාරය හා ඒ ඇසුරු කළ මහා භූතයන්ගේ නිරුද්ධ වීමට ඉක්බිතිව, එම සන්තතියෙහිම එවැනි ප්‍රත්‍යය සමවාය ඇති කල්හි ආලෝකයට නිශ්ශය වූ රූපයන්ගේ උපත සිදුවන බව දත යුතුය. නිශ්ශය මහා භූතයන්ගෙන් තොරව ආලෝකයේ පැවැත්මක් නැත, එමෙන්ම අන්ධකාරය යැයි කියනු ලබන වර්ණායතනය පමණක් නිරුද්ධ නොවේ; එය ඇසුරු කරන ලද එක් කලාපයක පවතින උපාදා රූපයන් ද සමගම නිරුද්ධ වේ. පහන් සිළු හා මැණික් රශ්මිය මෙන් පඨවි, ප්‍රාකාර, වෘක්ෂ ආදියෙන් තොරව ද අන්ධකාරය පවතින්නේ යැයි ඇතැම්හු පවසති. නමුත් ප්‍රාකාර ආදි ආධාරයක් රහිතව එය පැහැදිලිව නොපෙනෙන අතර, බහුල ආධාරයක් නිශ්ශය කරගෙන පැවතීම සුදුසු යැයි ද ඔවුහු පවසති.

၆၂၀. ‘‘အမနုဿသဒ္ဒေါ’’တိ ဧတ္ထ အ-ကာရော န မနုဿတာမတ္တနိဝတ္တိအတ္ထော သဒိသဘာဝဒီပနတာယ အနဓိပ္ပေတတ္တာ, မနုဿတော ပန အနညတာနိဝတ္တိအတ္ထောတိ ဒဿေတုံ ‘‘အမနုဿ…ပေ… ဋ္ဌာဒယောပီ’’တိ အာဟ. တထာ ကိတ္တေတဗ္ဗောတိ ‘‘ဝံသဖာလနသဒ္ဒေါ’’တိအာဒိနာ ဝတ္ထုဝသေန ကိတ္တေတဗ္ဗော.

620. ‘‘අමනුෂ්‍ය ශබ්දය’’ යන මෙහි ‘අ’ කාරය මනුෂ්‍ය භාවය පමණක් ඉවත් කිරීමේ අර්ථයෙහි නොවේ, මන්ද යත් මෙහිදී සමාන බව දැක්වීම අදහස් නොකරන බැවිනි. එය මනුෂ්‍යයාට වඩා වෙනස් බව පෙන්වීමේ අර්ථය සහිත යැයි දැක්වීමට ‘‘අමනුස්ස...පෙ...ට්ඨාදයෝපි’’ යනාදිය පවසන ලදී. එසේම එය පැවසිය යුත්තේ ‘‘බට පැලෙන හඬ’’ ආදී වශයෙන් වස්තු (ද්‍රව්‍ය) මූලික කරගෙන ය.

၆၃၂. ကမ္မစိတ္တာဒိနာတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဥတုအာဟာရေ သင်္ဂဏှာတိ. တံတဒါကာရာနီတိ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒိအာကာရာနိ. ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ပဋိစ္စ သမုဋ္ဌဟန္တီတိ အညမညပစ္စယာနိပိ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒီနိ ယေဘုယျေန ဣတ္ထိန္ဒြိယသဟိတေ ဧဝ သန္တာနေ သဗ္ဘာဝါ ဣတရတ္ထ စ အဘာဝါ ဣန္ဒြိယဟေတုကာနိ ဝုတ္တာနိ. အညထာတိ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒိအာကာရတော အညထာ, ဣတ္ထိန္ဒြိယာဘာဝေ ဝါ. ဣတ္ထိဂ္ဂဟဏဿ စာတိ ဣတ္ထီတိ စိတ္တပ္ပဝတ္တိယာ. တေသံ ရူပါနန္တိ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒိအာကာရရူပါနံ. ယဒိ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒိအာကာရရူပါနံ သဟကာရီကာရဏံ, အထ ကသ္မာ တဿ ဣန္ဒြိယာဒိပစ္စယဘာဝေါ တေသံ န ဝုတ္တောတိ? နေဝ တံ သဟကာရီကာရဏံ, အထ ခေါ တေသံ တဗ္ဘာဝဘာဝိတာမတ္တေန တံ ကာရဏန္တိ ဝုစ္စတီတိ ဒဿေတုံ အာဟ ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ.

632. ‘‘කර්ම චිත්ත ආදියෙන්’’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සෘතු හා ආහාර සංග්‍රහ වේ. ‘‘එම එම ආකාර ඇත්තා වූ’’ යනු ස්ත්‍රී ලිංගාදි ආකාර රූපයන් ය. ‘‘ස්ත්‍රී ඉන්ද්‍රියය නිසා උපදින්නේය’’ යන්නෙහි, අන්‍යෝන්‍ය ප්‍රත්‍යය වන ස්ත්‍රී ලිංගාදිය බොහෝ සෙයින් ස්ත්‍රී ඉන්ද්‍රිය සහිත සන්තතියකම පවතින බැවින් ද, අනෙක් තැනක (පුරුෂ සන්තතියක) නොමැති බැවින් ද ඒවා ඉන්ද්‍රිය හේතුවෙන් උපදනා බව කියන ලදී. ‘‘අන්‍යථා’’ යනු ස්ත්‍රී ලිංගාදි ආකාරයට වඩා වෙනස්ව හෝ ස්ත්‍රී ඉන්ද්‍රිය නොමැති කල්හි ය. ‘‘ස්ත්‍රී යන ග්‍රහණය නිසා ද’’ යනු ස්ත්‍රී යන චිත්ත ප්‍රවෘත්තිය නිසා ය. ‘‘ඒ රූපයන්ගේ’’ යනු ස්ත්‍රී ලිංගාදි ආකාර රූපයන්ගේ ය. ඉදින් ස්ත්‍රී ඉන්ද්‍රිය ස්ත්‍රී ලිංගාදි රූපයන්ට සහකාරී හේතුවක් නම්, එය ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය වශයෙන් ඔවුන්ට ප්‍රත්‍යය වන බව නොකීවේ මන්ද? එය සහකාරී හේතුවක්ම නොවේ, එසේ වුවත් එහි පැවැත්ම නිසා මේවා පවතින හෙයින් එය හේතුවක් යැයි කියනු ලැබේ යන්න දැක්වීමට ‘‘යස්මා පන’’ යනාදිය පවසන ලදී.

၆၃၃. လိင်္ဂံ [Pg.164] ပရိဝတ္တမာနံ ပုရိမလိင်္ဂါဓာရဇာတိအနုရူပမေဝ ဟုတွာ ပရိဝတ္တတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိသန္ဓိယံ ဝိယ ပဝတ္တေပီ’’တိ. ယဿ…ပေ… နောတိ အာဒိဝစနတောတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ယဿ ဝါ ပန ပုရိသိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ နော’’တိ (ယမ. ၃.ဣန္ဒြိယယမက.၁၈၈) သင်္ဂဏှာတိ.

633. පෙර ලිංගයට (ශරීරයට) ආධාර වූ ජාතියට අනුරූපවම ලිංගය (ස්ත්‍රී-පුරුෂ භාවය) පෙරළෙන්නේය යන කරුණ නිසා ‘‘පටිසන්ධියෙහි මෙන් ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහි ද’’ යැයි පවසන ලදී. ‘‘යස්ස...පෙ...නෝ’’ යනාදි වචනයෙන් යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ‘‘යමෙකුට පුරුෂ ඉන්ද්‍රියය උපදී ද, ඔහුට ස්ත්‍රී ඉන්ද්‍රියය උපදී ද? නැත’’ යන ඉන්ද්‍රිය යමකයේ එන දේශනාවන් සංග්‍රහ වේ.

၆၃၅. ဒွါရဘာဝေန ကုစ္ဆိတာနံ အာသဝဓမ္မာနံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနတာယ ပသာဒဝိသေသေ ဝိယ ဝိညတ္တိဝိသေသေပိ ကာယဝေါဟာရပ္ပဝတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝိတ္ထမ္ဘနသဘာဝတာယ ဝါယောဓာတုယာ ထမ္ဘနံ ‘‘ဝါယောဓာတုကိစ္စ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ကိစ္စမ္ပိ ဟိ ဓမ္မာနံ သဘာဝေါယေဝါတိ. ပထဝီဓာတုယာ အာကာရော ဝစီဝိညတ္တီတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ ယောဇနာ.

635. ද්වාරයක් වශයෙන් පහත් වූ ආශ්‍රව ධර්මයන්ගේ පැවැත්මට ස්ථානයක් වන බැවින්, ප්‍රසාද රූපයන්හි මෙන් විඤ්ඤත්ති විශේෂයන්හි ද 'කාය' යන ව්‍යවහාරය ඇතිවන බව දත යුතුය. ස්ථම්භනය කරන (තද කරන) ස්වභාවය ඇති බැවින් වායෝ ධාතුව විසින් තද කිරීම 'වායෝධාතු කෘත්‍යය' යැයි කියන ලදී. මන්ද යත්, ධර්මයන්ගේ කෘත්‍යය යනු එම ධර්මයන්ගේම ස්වභාවයම වන බැවිනි. පඨවි ධාතුවේ ආකාරය වචී විඤ්ඤත්තිය යැයි කීම සුදුසුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

၆၃၆. ဝိတက္က…ပေ… ဂဟိတာတိ ယထာဓိပ္ပေတတ္ထာဘိဗျဉ္ဇိကာယ ဝါစာယ သမုဋ္ဌာပနာဓိပ္ပာယပ္ပဝတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တဒါ ဟိ သာ တေဟိ ပရိဂ္ဂဟိတာ နာမ ဟောတီတိ. ဧကဿပိ အက္ခရဿ အနေကေဟိ ဇဝနေဟိ နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗတ္တာ တထာ နိဗ္ဗတ္တိယမာနတာယ အသမတ္ထသဘာဝတ္တာ န ဝိညာတဝိသေသာ န ဘိန္နာ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘သဝ…ပေ… ဘိန္နာ’’တိ. အဗ္ဗောကိဏ္ဏေတိ အန္တရန္တရာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေဟိ အသံသဋ္ဌေ. ‘‘ပစ္ဆိမစိတ္တ’’န္တိ အဝိသေသေန စုတိစိတ္တံ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘အညေသမ္ပိ စုတိစိတ္တံ…ပေ… ဉာယတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

636. 'විතක්ක...පෙ... ගහිතා' යන්නෙන් අදහස් කළ අර්ථය මැනවින් ප්‍රකාශ කරන වචනයක් ඉපදවීමේ අදහසින් සිදුවන පැවැත්ම පිළිබඳව පවසන ලදී. එකල එම වචනය ඔවුන් විසින් (විතක්කාදීන් විසින්) පිරිසිඳ ගන්නා ලද්දක් (ග්‍රහණය කරගන්නා ලද්දක්) වෙයි. එකම අක්ෂරයක් වුවද ජවන් සිත් රාශියකින් උපදවා ගත යුතු බැවින් ද, එලෙස උපදවන කල්හි අසමත් ස්වභාවයක් ඇති බැවින් ද, ඒවා විඤ්ඤාත විශේෂයන් නොවේ, වෙන් වූ දේ ද නොවේ. එබැවින් 'සව...පෙ... භින්නා' යැයි පවසන ලදී. 'අබ්බෝකිණ්ණ' යනු අතරතුර උපදින ධර්මයන් සමඟ මිශ්‍ර නොවූ යන්නයි. 'පශ්චිම චිත්තය' (අන්තිම සිත) යන්නෙන් සාමාන්‍යයෙන් චුති සිත පවසන ලදැයි යන අදහසින් 'අන්‍යයන්ගේ ද චුති සිත...පෙ... දත යුතුය' යැයි කියන ලදී.

အထ ဝါ ‘‘ယေ စ ရူပါဝစရံ အရူပါဝစရံ ဥပပဇ္ဇိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿန္တိ, တေသံ စဝန္တာနံ တေသံ ဝစီသင်္ခါရော နိရုဇ္ဈိဿတိ, နော စ တေသံ ကာယသင်္ခါရော နိရုဇ္ဈိဿတီ’’တိ (ယမ. ၂.သင်္ခါရယမက.၈၈) ရူပါရူပဘဝူပပဇ္ဇနကာနံ ကာမာဝစရစုတိစိတ္တဿပိ ကာယသင်္ခါရာသမုဋ္ဌာပနဝစနေန ခီဏာသဝေဟိ အညေသမ္ပိ…ပေ… ဉာယတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ စ –

එසේත් නැතහොත් "යම් කෙනෙක් රූපාවචර හා අරූපාවචර භවයන්හි ඉපිද පිරිනිවන් පාන්නාහු ද, ඔවුන් චුත වන කල්හි ඔවුන්ගේ වචී සංඛාරය නිරුද්ධ වන්නේය, නමුත් ඔවුන්ගේ කාය සංඛාරය නිරුද්ධ නොවන්නේය" යන යමක ප්‍රකරණයේ (සංඛාර යමක) වචනයට අනුව, රූප හා අරූප භවයන්හි උපදින්නන්ගේ මෙන්ම කාමාවචර චුති සිතේ ද කාය සංඛාරයන් (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස) ඉපදවීමක් සිදු නොවන බව පවසන ලදී. එබැවින් රහතන් වහන්සේලා මෙන්ම අන්‍යයන්ගේ ද පශ්චිම සිත ගැන මෙලෙස දත යුතු බව කියන ලදී.

‘‘ယဿ ကာယသင်္ခါရော နိရုဇ္ဈတိ, တဿ ဝစီသင်္ခါရော နိရုဇ္ဈိဿတီတိ အာမန္တာ’’တိ (ယမ. ၂.သင်္ခါရယမက.၁၀၈),

"යමෙකුට කාය සංඛාරය නිරුද්ධ වේ ද, ඔහුට වචී සංඛාරය නිරුද්ධ වන්නේ ද? එසේය (ආමන්තා)." (යමක පාලිය).

‘‘ယဿ ကာယသင်္ခါရော နိရုဇ္ဈတိ, တဿ စိတ္တသင်္ခါရော နိရုဇ္ဈိဿတီတိ အာမန္တာ’’တိ (ယမ. ၂.သင်္ခါရယမက.၁၀၈) စ,

"යමෙකුට කාය සංඛාරය නිරුද්ධ වේ ද, ඔහුට චිත්ත සංඛාරය නිරුද්ධ වන්නේ ද? එසේය (ආමන්තා)." (යමක පාලිය).

‘‘ပစ္ဆိမစိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ တေသံ ကာယသင်္ခါရော စ န နိရုဇ္ဈတိ စိတ္တသင်္ခါရော စ န နိရုဇ္ဈိဿတီ’’တိ (ယမ. ၂.သင်္ခါရယမက.၁၁၃) –

"පශ්චිම චිත්තයේ (අන්තිම සිතේ) භංග ක්ෂණයේදී ඔවුන්ගේ කාය සංඛාරය ද නිරුද්ධ නොවේ, චිත්ත සංඛාරය ද නිරුද්ධ නොවන්නේය." (යමක පාලිය).

အာဒိဝစနတော [Pg.165] စ ပစ္ဆိမစိတ္တဿ ပုရတော သောဠသမေန စိတ္တေန တတော ဩရိမေန ဝါ သဒ္ဓိံ အဿာသပဿာသာ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ သိဒ္ဓံ. ယဒိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, ‘‘ပစ္ဆိမစိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ တေသံ ကာယသင်္ခါရော န နိရုဇ္ဈတီ’’တိ န ဝဒေယျ, ဝုတ္တဉ္စေတံ, တသ္မာ ဟေဋ္ဌိမကောဋိယာ စုတိတော ပုရိမေန သတ္တရသမေန ဥပ္ပန္နာ အဿာသပဿာသာ စုတိယာ ဟေဋ္ဌာ ဒုတိယေန စိတ္တေန သဒ္ဓိံ နိရုဇ္ဈန္တိ. တေန ‘‘ယဿ စိတ္တဿ အနန္တရာ ကာမာဝစရာနံ ပစ္ဆိမစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ စုတိစိတ္တဿာနန္တရပစ္စယဘူတဿပိ စိတ္တဿ ကာယသင်္ခါရာသမုဋ္ဌာပနတာ ဝုတ္တာ.

ආදී වචනවලට අනුව පශ්චිම චිත්තයට පෙර සොළොස්වන සිත සමඟ හෝ ඊට පෙර සිත සමඟ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් උපදින්නේ නැති බව සිද්ධ වේ. ඉදින් ඒවා උපදින්නේ නම්, "පශ්චිම චිත්තයේ භංග ක්ෂණයේදී ඔවුන්ගේ කාය සංඛාරය නිරුද්ධ නොවේ" යැයි නොකියනු ඇත. එසේ පවසන ලද බැවින්, පහළ සීමාව ලෙස චුති සිතට පෙර දහහත්වන සිතේදී උපන් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් චුති සිතට පෙර දෙවන සිත සමඟ නිරුද්ධ වෙයි. එබැවින් "යම් සිතකට අනතුරුව කාමාවචරයන්ගේ පශ්චිම චිත්තය උපදින්නේ ද" යනුවෙන්, චුති සිතට අනන්තර ප්‍රත්‍යය වන සිතේ ද කාය සංඛාරයන් නූපදවන බව පවසන ලදී.

အထ ဝါ ယဿ စိတ္တဿာတိ ယေန စိတ္တေန သဗ္ဗပစ္ဆိမော ကာယသင်္ခါရော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တံ စိတ္တံ ဝုတ္တန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ, န ပစ္ဆိမစိတ္တဿ အနန္တရပစ္စယဘူတံ. အနန္တရာတိ ဟိ ကာယသင်္ခါရုပ္ပာဒနံ အန္တရံ ဝိနာ, ယတော ပစ္ဆာ ကာယသင်္ခါရုပ္ပာဒနေန အနန္တရိတံ ဟုတွာ ပစ္ဆိမစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီတိ အတ္ထော. ကသ္မာ? ‘‘ဣတရေသံ ဝစီသင်္ခါရော စ နိရုဇ္ဈိဿတိ ကာယသင်္ခါရော စ နိရုဇ္ဈိဿတီ’’တိ (ယမ. ၂.သင်္ခါရယမက.၈၈) ဝုတ္တတ္တာ. အညထာပစ္ဆိမစိတ္တတော ပုရိမတတိယစိတ္တသမင်္ဂီနံ ကာယသင်္ခါရော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အာပဇ္ဇတီတိ. ဧဝံ သဗ္ဗေသမ္ပိ စုတိစိတ္တဿ ရူပဇနကတာဘာဝေ အာဂမံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယုတ္တိံ ဒဿေတုံ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဂဗ္ဘဂမနာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဥဒကနိမုဂ္ဂအသညီဘူတကာလကတစတုတ္ထဇ္ဈာနသမာပန္နရူပါရူပဘဝသမင်္ဂီနိရောဓသမာပန္နဘာဝေ သင်္ဂဏှာတိ.

එසේත් නැතහොත්, "යම් සිතක" යන්නෙන් යම් සිතකින් අවසාන කාය සංඛාරය උපදී ද, එම සිත ගැන පවසන ලදැයි දත යුතුය. එය පශ්චිම චිත්තයට අනන්තර ප්‍රත්‍යය වූ සිත නොවේ. "අනන්තර" යනු කාය සංඛාරයන් ඉපදවීමට අතරක් නොමැතිව යන්නයි. එනම් කාය සංඛාරයක් උපදවා ඉන් පසුව වෙනත් කාය සංඛාරයක් නූපදවා පශ්චිම චිත්තය උපදින බවයි. ඒ මන්ද? "අන්‍යයන්ගේ වචී සංඛාරය ද නිරුද්ධ වන්නේය, කාය සංඛාරය ද නිරුද්ධ වන්නේය" යැයි පවසන ලද බැවිනි. එසේ නොවන්නේ නම්, පශ්චිම චිත්තයට පෙර තුන්වන සිතේ සිටින අයට කාය සංඛාරය උපදින්නේය යන ප්‍රශ්නය පැන නගී. මෙසේ සියලු සත්ත්වයන්ගේ චුති සිත රූප ජනනය නොකරන බවට පෙළ දහම දක්වා, දැන් එහි යුක්ති සහගත බව පෙන්වීමට "න හි" යනාදිය පවසන ලදී. එහි "ගබ්භගමනාදී" යන ආදී ශබ්දයෙන් මව් කුස පිළිසිඳ ගැනීම, ජලයේ ගිලී සිටීම, අසංඥ තලයේ ඉපදීම, මරණයට පත්වීම, සිව්වන දැහැනට සමවැදීම, රූප හා අරූප භවයන්හි ඉපදීම සහ නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදීම යන අවස්ථා සංග්‍රහ වේ.

၆၃၇. အနေကေသံ ကလာပါနံ ဧကတော ဟုတွာ ဧကဃနပိဏ္ဍဘာဝေန ပဝတ္တနတော ကလာပန္တရဘူတာနံ ကလာပန္တရဘူတေဟိ သမ္ဖုဋ္ဌဘာဝေါ ဝုတ္တော. ယတော တေသံ ဒုဝိညေယျနာနတ္တံ, န ပန အဝိနိဗ္ဘုတ္တဘာဝတော. တံတံဘူတဝိဝိတ္တတာတိ တေသံ တေသံ ဘူတာနံ ဝိဘတ္တဘာဝေါ ကလာပန္တရဘူတေဟိ ဝိဘတ္တသဘာဝတာ အသံကိဏ္ဏတာတိ အတ္ထော. ယသ္မာ ပန ယထာဝုတ္တာ ဝိဝိတ္တတာ ရူပါနံ ဩသာနံ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ရူပပရိယန္တော’’တိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ တံတံဘူတသုညတာ. ယေသဉှိ ပရိစ္ဆေဒေါ အာကာသော, တေသံ ပရိယန္တတာယ တေဟိ သုညဘာဝေါတိ လက္ခိတဗ္ဗော. တတောယေဝ စ သော ဘူတန္တရေဟိ ဝိယ တေဟိ အသမ္ဖုဋ္ဌောတိ ဝုစ္စတီတိ. အညထာတိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗေဟိ အသမ္ဖုဋ္ဌဘာဝါဘာဝေ.

637. බොහෝ කලාපයන් එක්වී එක් ඝන පිණ්ඩයක් ලෙස පැවතීම නිසා, එක් කලාපයකට අයත් රූප තවත් කලාපයකට අයත් රූප සමඟ ස්පර්ශ වී ඇති බව පවසන ලදී. එම නිසා ඒවායේ වෙනස හඳුනා ගැනීම අපහසුය. එහෙත් එය වෙන් කළ නොහැකි බවක් නොවේ. "එම ඒ භූත රූපයන්ගෙන් වෙන්වූ බව" යනු එම ඒ මහා භූතයන්ගේ වෙන් වූ ස්වභාවයයි, එනම් වෙනත් කලාප රූප සමඟ මිශ්‍ර නොවූ ස්වභාවයයි. මෙලෙස කියන ලද රූපයන්ගේ වෙන් වූ ස්වභාවය රූපයන්ගේ කෙළවර වන බැවින් "රූප පරියන්ත" යැයි කියන ලදී. එසේත් නැතහොත් එය එම ඒ භූත රූපයන්ගෙන් ශූන්‍ය වීමයි. යම් රූපවල සීමාව ආකාශය වේ ද, එම සීමාව නිසා ඒවායින් ශූන්‍ය වූ බව ලක්ෂණ වශයෙන් දත යුතුය. එම නිසාම එම ආකාශය අනෙකුත් මහා භූතයන් මෙන් රූප සමඟ ස්පර්ශ නොවන බව කියනු ලැබේ. "අන්‍යථා" යනු පිරිසිඳිය යුතු රූපයන් හා ස්පර්ශ නොවන ස්වභාවයක් නොමැති කල්හිය.

၆၃၈. တံတံဝိကာရာဓိကရူပေဟီတိ [Pg.166] ဧတ္ထ ကထံ စမ္မသုဝဏ္ဏေသု မုဒုတာကမ္မညတာ လဗ္ဘန္တိ, နနု လဟုတာဒိဝိကာရာ ဧကန္တတော ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓရူပေ ဧဝ ပဝတ္တနတော အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓေ န လဗ္ဘန္တီတိ? သစ္စမေတံ, ဣဓ ပန တံသဒိသေသု တဗ္ဗောဟာရဝသေန ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ တူလပိစုအာဒီသု ဂရုဘာဝါဒိဟေတူနံ ဘူတာနံ အဓိကဘာဝါဘာဝတော လဟုအာဒိဝေါဟာရော. နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗဓမ္မနိဿယရူပေ ဧဝ ဝါ သန္ဓာယ ‘‘တံတံဝိကာရာဓိကရူပေဟီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သဗ္ဗေ သဗ္ဗေသံ ပစ္စယာ လဟုတာဒီနံ အညမညာဝိဇဟနတောတိ အဓိပ္ပာယော.

638. "එම ඒ විකාර රූපයන් අධික වූ රූපයන්ගෙන්" යන්නෙහි සමෙහි හා රන්වල මෘදු බව හා කර්මණ්‍ය බව ලබන්නේ කෙසේද? සැහැල්ලු බව (ලහුතා) ආදී විකාර රූපයන් ඒකාන්තයෙන්ම ඉන්ද්‍රිය බද්ධ රූපයන්හිම පවතින බැවින්, ඉන්ද්‍රිය බද්ධ නොවන රූපයන්හි ඒවා නොලැබෙන්නේ නොවේද? එය සැබවි. එහෙත් මෙහිදී එම ස්වභාවයට සමාන ස්වභාවයක් ඇති බැවින් එම ව්‍යවහාරයෙන් පවසන ලදී. එනම් පුළුන් ආදියේදී බර වීමට හේතු වන මහා භූතයන්ගේ අධික බවක් නොමැති බැවින් "සැහැල්ලු" ආදී ව්‍යවහාරයන් භාවිත වේ. එසේත් නැතහොත් විස්තර කළ යුතු ධර්මයන්ට නිශ්‍රය වන රූපයන් පිළිබඳව අදහස් කරමින් "එම ඒ විකාර රූප අධික රූපයන්ගෙන්" යැයි පවසන ලදැයි දත යුතුය. සැහැල්ලු බව (ලහුතා) ආදී රූපයන් එකිනෙක අත් නොහරින බැවින්, සියල්ල සියල්ලට ප්‍රත්‍යය වේ යනු මෙහි අදහසයි.

၆၄၁. အာစယသဒ္ဒေနေဝါတိ နိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တအာစယသဒ္ဒေနေဝ. ယော အာယတနာနံ အာဒိစယတ္တာ အာစယော ပုနပ္ပုနံ နိဗ္ဗတ္တမာနာနံ, သောဝ ရူပဿ ဥပရိစယတ္တာ ဥပစယောတိ အဓိပ္ပေတံ အတ္ထံ ပါဠိယံ ယောဇေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ပါဠိယံ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဥပ-သဒ္ဒေါ ပဌမတ္ထော ‘‘ဒါနံ, ဘိက္ခဝေ, ပဏ္ဍိတုပညတ္တ’’န္တိအာဒီသု (အ. နိ. ၃.၄၅) ဝိယ. ဥပရိအတ္ထောစ ‘‘သမ္မဋ္ဌေ ဥပသိတ္တေ စ, တေ နိသီဒိံသု မဏ္ဍပေ’’တိအာဒီသု ဝိယ. အညထာတိ ဥပ-သဒ္ဒဿ ဥပရိအတ္ထဿေဝ ဂဟဏေ.

641. නිර්දේශයෙහි දැක්වෙන "ආචය" යන වචනයෙන්ම මෙය දත යුතුය. ආයතනයන්ගේ ප්‍රථම උත්පත්තිය බැවින් යම් "ආචය" (රැස්වීමක්) වේ ද, නැවත නැවත උපදින රූපයන්ගේ මතු මතු ඉපදීම බැවින් එයම "උපචය" වේ යන අදහස පාලි පාඨය හා ගළපා පෙන්වීමට "පාලියං පන" යනාදිය පවසන ලදී. "මහණෙනි, දානය පණ්ඩිතයන් විසින් පනවන ලද්දකි" යනාදී තැන්වල මෙන් මෙහි "උප" ශබ්දය ප්‍රථම (පළමු) යන අර්ථය දෙයි. "මැනවින් ඇමද ඉසින ලද මණ්ඩපයෙහි ඔවුහු වාඩි වූහ" යනාදී තැන්වල මෙන් "උප" ශබ්දය "උපරි" (මතු) යන අර්ථය ද දෙයි. "අන්‍යථා" යනු "උප" ශබ්දයට "උපරි" (මතු) යන අර්ථය පමණක් ගත් කල්හිය.

၆၄၃. ဖလဝိပစ္စနပကတိယာတိ ဖလဝိပစ္စနသဘာဝေန. ဖလမေဝ ဝါ ပကတီတိ အာယုသံဟာနာဒိနာ ဖလသဘာဝေန ဇရာနိဒ္ဒေသောတိ အတ္ထော. တထာ ဟိ ‘‘ဖလူပစာရေန ဝုတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. သုပရိဏတရူပပရိပါကကာလေ ဟာနိဒသကာဒီသု.

643. "ඵල විපච්චන පකතියා" යනු ඵලය පැසෙන (විපාක දෙන) ස්වභාවයෙනි. එසේත් නැතහොත් ආයුෂ පිරිහීම ආදී ඵල ස්වභාවයෙන් යුත් ජරාව හැඳින්වීම "ඵලයම ප්‍රකෘතිය (ස්වභාවය)" යන්නෙහි අර්ථයයි. එබැවින් මෙය "ඵල උපචාරයෙන් පවසන ලදී" යැයි කියන ලදී. රූපයන් මැනවින් මුහුකුරා ගිය (පරිපාක) කාලයෙහි හානි දශක ආදියෙහිදී මෙය සිදුවේ.

၆၄၅. ကတ္တဗ္ဗသဘာဝတောတိ မူလဖလာဒီနံ ဣဓာဓိပ္ပေတအာဟာရဝတ္ထူနံ မုခေန အသနာဒိကတ္တဗ္ဗသဘာဝတော. ဝိသဘူတေ သံဃာတေ ဩဇာ မန္ဒာ ဟောတီတိ သဝိသတ္တာဘာဝတော သုခုမတာ ဝုတ္တာ. အင်္ဂမင်္ဂါနုသာရိနော ရသဿ သာရောတိ ရသဟရဏီဓမနိဇာလာနုသာရေန သရီရာဝယဝေ အနုပ္ပဝိဋ္ဌဿ အာဟာရရသဿ အဗ္ဘန္တရာဟာရပစ္စယော သ္နေဟော, ယော လောကေ ရသဓာတူတိ ဝုစ္စတိ.

645. කටයුතු ස්වභාවය අනුව යනු, මෙහි අදහස් කරන මුල්, ගෙඩි ආදී ආහාර වස්තූන් මුඛයෙන් අනුභව කිරීම ආදී කටයුතු ස්වභාවය නිසා ය. විසිරුණු සංඝාතයක් (කැටිවීමක්) ඇති විට ඕජාව මන්දගාමී වේ යන්නෙන් විෂ සහිත බවක් නොමැති බැවින් සියුම් බව කියැවිණි. අංගප්‍රත්‍යංගයන් අනුව ගමන් කරන රසයේ සාරය යනු රස නහර (රසහරිණී ධමනි) ජාලය ඔස්සේ ශරීර අවයවයන් වෙත ඇතුළු වූ ආහාර රසයෙහි අභ්‍යන්තර ආහාර ප්‍රත්‍යය වූ ස්නේහයයි, එය ලෝකයෙහි රස ධාතුව යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබේ.

ဥပါဒါဘာဇနီယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

උපාදා භාජනීය කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

နောဥပါဒါဘာဇနီယကထာဝဏ္ဏနာ

නෝඋපාදා භාජනීය කථා වර්ණනාව

၆၄၆. ‘‘ဧကံ [Pg.167] မဟာဘူတံ ပဋိစ္စ တယော မဟာဘူတာ တယော မဟာဘူတေ ပဋိစ္စ ဧကံ မဟာဘူတ’’န္တိအာဒိဝစနတော (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၅၃) ဧကံ မဟာဘူတံ အဝသေသမဟာဘူတေ နိဿယတိ, တေဟိ ဥပါဒါရူပေန စ နိဿီယတီတိ အာဟ ‘‘နိဿယတိ စ နိဿီယတိ စာ’’တိ.

646. ‘එක් මහා භූතයක් නිසා මහා භූතයන් තිදෙනෙකුත්, මහා භූතයන් තිදෙනෙකු නිසා එක් මහා භූතයෙකුත්’ ආදී වචනවලට අනුව (පට්ඨාන පාලිය) එක් මහා භූතයක් සෙසු මහා භූතයන්ට නිශ්‍රය (ආධාර) වෙයි, ඒවා විසින් ද උපාදා රූප විසින් ද එය නිශ්‍රය කරනු ලැබේ, එබැවින් ‘නිශ්‍රය වෙයි ද නිශ්‍රය කරනු ලැබේ ද’ යැයි කියන ලදී.

၆၄၇. မဟာဘူတာနံ အညမညာဝိဇဟနတော ဧကသ္မိမ္ပိ ကလာပေ အနေကံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗံ အတ္ထီတိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗသဘာဝေသုယေဝ အနေကေသုပိ အာရမ္မဏေသု အာပါထဂတေသု အာဘောဂါဒိဝသေန ဧကံယေဝ ဝိညာဏုပ္ပတ္တိဟေတု ဟောတီတိ အယံ ဝိစာရော ဒဿိတော. ဣတရေသုပိ ပန ယထာယောဂံ ဒဿေတဗ္ဗော. တတ္ထ ရသာရမ္မဏံ တာဝ ဣန္ဒြိယနိဿယံ အလ္လီယိတွာ ဝိညာဏုပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝတော သတိပိ အနေကေသံ ရသာနံ အာပါထဂမနေ ဧကသ္မိံ ခဏေ ဧကပ္ပကာရံယေဝ ယထာဝုတ္တနယေန ဇိဝှာဝိညာဏုပ္ပတ္တိဟေတု ဟောတိ, တထာ ဂန္ဓာရမ္မဏံ. ရူပသဒ္ဒါရမ္မဏာနိ ပန ဣန္ဒြိယနိဿယံ အသမ္ပတွာဝ ဝိညာဏုပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝတော ယောဂျဒေသေ အဝဋ္ဌိတာနိ ယတ္တကာနိ သဟကာရီပစ္စယန္တရဂတံ ဥပကာရံ လဘန္တိ, တတ္တကာနိ ဧကသ္မိံ ခဏေ ဧကဇ္ဈံ အာရမ္မဏံ န ဟောန္တီတိ န ဝတ္တဗ္ဗာနိ. တထာ ဟိ သဒ္ဒေါ နိဂ္ဃောသာဒိကော အနေကကလာပဂတော တထာ ဝဏ္ဏောပိ သိဝိကုဗ္ဗဟနနိယာမေန ဧကဇ္ဈံ အာရမ္မဏံ ဟောတီတိ. ဧတ္ထာပိ စ အာဘုဇိတဝသေန အာရမ္မဏာဓိမတ္တတာဝသေန အနေကကလာပသန္နိပါတေပိ ကတ္ထစိ ဝိညာဏုပ္ပတ္တိ ဟောတိယေဝ. ပသာဒါဓိမတ္တတာ ပိတ္တာဒိဝိဗန္ဓာဘာဝေန ပသာဒဿ တိက္ခတာ. ကထံ ပန စိတ္တဿာတိ စိတ္တသာမညတော ဧကတ္တနယဝသေန ပုစ္ဆတိ.

647. මහා භූතයන් එකිනෙක අත්නොහරින බැවින්, එක් කලාපයක පවා සහේතුකව ස්පර්ශක (ඵොට්ඨබ්බ) ස්වභාවයන් රාශියක් පවතී. එම බොහෝ වූ අරමුණු හමුවේ වුවද, මනසෙහි යොමුවීම (ආභෝගය) ආදී හේතුන් මත එක් විඤ්ඤාණයක් පමණක් ඉපදීමට හේතු වන බව මෙහි විස්තර කර ඇත. අනෙක් (ඉන්ද්‍රියයන්) සම්බන්ධයෙන් ද මෙය ඒ අයුරින්ම දැක්විය යුතුය. එහිදී රස අරමුණ යනු ඉන්ද්‍රියයන් ඇසුරු කරමින් විඤ්ඤාණය ඉපදීමට හේතුවන බැවින්, බොහෝ රසයන් හමු වුවද, එක් මොහොතකදී පෙර කී පරිදි එක් ආකාරයකම ජිව්හා විඤ්ඤාණයක් ඉපදීමට හේතු වේ. ගන්ධ අරමුණ ද එසේමය. රූප හා ශබ්ද අරමුණු නම් ඉන්ද්‍රියයන් හා ස්පර්ශ නොවී විඤ්ඤාණය ඉපදීමට හේතු වන බැවින්, සුදුසු තැනක පිහිටි යම්තාක් (රූප/ශබ්ද) සහකාරී ප්‍රත්‍යයන්ගේ උපකාරය ලබන්නේ ද, ඒ සියල්ල එක් මොහොතකදී එකම අරමුණක් නොවේ යැයි නොකිය යුතුය. එනම්, ඝෝෂා ආදී ශබ්ද රාශියක් එක්ව ඇසෙන සේම, ශිවිකා (දෝලාව) ඔසවාගෙන යන ආකාරයෙන් වර්ණයන් ද එක්ව අරමුණු වේ. මෙහිදී ද මනසෙහි අවධානය (ආභුජිත) සහ අරමුණෙහි ප්‍රබලතාවය (අධිමත්තතා) අනුව, කලාප රාශියක එකතුවකදී වුවද කිසියම් විඤ්ඤාණයක් උපදී. ප්‍රසාද රූපයෙහි ප්‍රබලතාවය යනු පිත ආදී බාධකයන් නොමැති වීමෙන් ප්‍රසාදයෙහි ඇති තියුණු බවයි. ‘සිතට කෙසේද?’ යන්න විමසන්නේ සිතේ පොදු ස්වභාවය අනුව ඒකීය න්‍යායෙනි.

၆၅၁. တာဒိသာယာတိ ယာ ပစုရဇနဿ အတ္ထီတိပိ န ဂဟိတာ. သန္တီ သမာနာ. ဧဝန္တိ ယထာသသမ္ဘာရုဒကံ သသမ္ဘာရပထဝိယာ အာဗန္ဓကံ, ဧဝံ ပရမတ္ထုဒကံ ပရမတ္ထပထဝိယာတိ ဒဿေတိ. တဒနုရူပပစ္စယေဟီတိ အတ္တနော အာဗန္ဓနာနုဂုဏေဟိ အာဗန္ဓိယမာနေဟိ သန္ဓာရဏာဒိကိစ္စေဟိ ပုရိမေဟိ စ ပထဝီအာဒီဟိ. အဖုသိတွာ ပတိဋ္ဌာ ဟောတိ, အဖုသိတွာ အာဗန္ဓတီတိ ဣမိနာ ဖုသိတဗ္ဗဖုသနကဘာဝေါ အာပေါဓာတုယံ နတ္ထီတိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဝသေန ဥဘယဓမ္မတံ အာဟ. အညမညံ နိဿယတာ အညမညနိဿယတာ. အထ ဝါ [Pg.168] အညမညတာ စ နိဿယတာ စ အညမညနိဿယတာ. ယဒိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာဖောဋ္ဌဗ္ဗဓာတူနံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဘာဝေန ဝိနာ အညမညနိဿယတာ, ပထဝီအာဒီနံ ကက္ခဠာဒိသဘာဝေါ ဧဝ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဘာဝေါတိ တဗ္ဗိရဟေန ကထံ တေသံ အာပေါဓာတုယာ နိဿယာဒိဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘အဝိနိဗ္ဘောဂဝုတ္တီသူ’’တိအာဒိ. အညမညပစ္စယဘူတေသူတိ ဧတေန ဥပါဒါရူပံ နိဝတ္တေတိ. အထ ဝါ ပုဗ္ဗေ အဋ္ဌကထာဓိပ္ပာယေ ဌတွာ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာဖောဋ္ဌဗ္ဗဓာတူနံ ဝိသိဋ္ဌံ အညမညနိဿယတံ ဝတွာ ဣဒါနိ အတ္တနော အဓိပ္ပာယေ ဌတွာ အဝိသေသေန တံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အဝိနိဗ္ဘောဂဝုတ္တီသူ’’တိအာဒိ. တံယေဝ အဝိသိဋ္ဌံ အညမညနိဿယတံ ဒဠှံ ကတွာ ဒဿေန္တော ‘‘နာပိ သဟဇာတေသူ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဖုသနံ တာဝ ဧကကလာပဂတတ္တာ န ဝိစာရေတဗ္ဗံ, ဖုသနံ ပန ကထန္တိ? ဧကကလာပဂတတ္တာ ဧဝ. ဝိသုံ သိဒ္ဓါနံယေဝ ဟိ ဝိသယမဟာဘူတာနံ ကာယပ္ပသာဒနိဿယဘူတေသု ဖုသနံ ဒိဿတိ.

651. ‘එබඳු වූ’ යනු සාමාන්‍ය ජනයා පවතින බව පවා නොදන්නා වූ ය. ‘පවතිමින්’ යනුයි. යම් සේ සම්භාර උදකය (සාමාන්‍ය ජලය) සම්භාර පඨවිය බැඳ තබයි ද, එමෙන්ම පරමාර්ථ ආපෝ ධාතුව ද පරමාර්ථ පඨවී ධාතුව බැඳ තබන බව මෙයින් දක්වයි. ‘ඊට අනුරූප ප්‍රත්‍යයන්ගෙන්’ යනු තම බැඳීමට අනුකූල වූ, බැඳෙන සුළු වූ ද, දරාගැනීම ආදී කෘත්‍යයන්ගෙන් යුක්ත වූ ද පෙර පඨවී ආදියෙනි. ස්පර්ශ නොවී පිහිටීම සිදුවේ, ස්පර්ශ නොවී බැඳ තබයි යන්නෙන් ආපෝ ධාතුවෙහි ස්පර්ශ කළ හැකි හා ස්පර්ශ වන ස්වභාවයක් නොමැති බව, ඵොට්ඨබ්බ (ස්පර්ශය) වශයෙන් ධර්මතා දෙකක් ලෙස පවසයි. එකිනෙකාට නිශ්‍රය වීම ‘අඤ්ඤමඤ්ඤ නිස්සයතා’ වේ. එසේත් නැතහොත් එකිනෙකාට තිබෙන බව හා නිශ්‍රය බව ‘අඤ්ඤමඤ්ඤ නිස්සයතා’ වේ. ඉදින් ස්පර්ශ කළ හැකි හා කළ නොහැකි ධාතූන්ගේ ස්පර්ශ ස්වභාවය නොමැතිව එකිනෙකාට නිශ්‍රය වන්නේ නම්, පඨවී ආදියෙහි තද බව ආදී ස්වභාවයන්ම ස්පර්ශ ස්වභාවය වන බැවින්, එයින් තොරව ආපෝ ධාතුවට ඒවායේ නිශ්‍රය ආදී බව කෙසේ වන්නේදැයි ‘අවිනිබ්භෝගවුත්තීසු’ (වෙන් කළ නොහැකි පැවැත්ම) ආදියෙන් පවසයි. ‘අන්‍යෝන්‍ය ප්‍රත්‍ය වූ’ යන්නෙන් උපාදා රූප බැහැර කරයි. එසේත් නැතහොත්, පෙර අටුවා මතයෙහි පිහිටා ස්පර්ශ කළ හැකි හා කළ නොහැකි ධාතූන්ගේ විශේෂිත අන්‍යෝන්‍ය නිශ්‍රය බව පවසා, දැන් ස්වකීය මතයෙහි පිහිටා පොදුවේ එය දක්වමින් ‘අවිනිබ්භෝගවුත්තීසු’ ආදිය පවසයි. එම අවිශේෂිත අන්‍යෝන්‍ය නිශ්‍රය බව තහවුරු කරමින් ‘සහජාතයන්හි ද නොවේ’ ආදිය පවසයි. එහිදී නොවැදීම (අඵුසන) යනු එක් කලාපයක පවතින බැවින් විමසිය යුතු නැත. වැදීම (ඵුසන) කෙසේ වේද? එය ද එක් කලාපයක පවතින බැවිනි. මක්නිසාද යත්, වෙන් වෙන්ව සිද්ධ වූ විෂය මහා භූතයන්ගේ කායප්‍රසාද නිශ්‍රය භූතයන්හි වැදීම පෙනෙන බැවිනි.

ဈာယတီတိ ပရိပစ္စတိ. န ဥဏှာ ဟုတွာတိ ဧတဿ ဥဏှသဘာဝါ ဟုတွာတိ အယမတ္ထောတိ ကတွာ ‘‘တေဇောသဘာဝတံယေဝ ပဋိက္ခိပတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥဏှပဋိပက္ခတ္တာ သီတဿ ဥဏှတာယ ပဋိက္ခေပေ သီတတာသင်္ကာ သိယာတိ အာဟ ‘‘န သီတတ္တံ အနုဇာနာတီ’’တိ. တေဇောသဘာဂတံယေဝ ဝါ သီတတာယပိ ဒဿေတုံ ‘‘န သီတတ္တံ အနုဇာနာတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တေနေဝါဟ ‘‘တေဇော ဧဝ ဟိ သီတ’’န္တိ. မန္ဒေ ဟိ ဥဏှဘာဝေ သီတဗုဒ္ဓီတိ တေဇော ဧဝ ဟိ သီတံ. ကထံ ပနေတံ ဝိညာယတီတိ? သီတဗုဒ္ဓိယာ အဝဝတ္ထိတဘာဝတော ပါရာပါရံ ဝိယ. တထာ ဟိ အာတပေ ဌတွာ ဆာယံ ပဝိဋ္ဌာနံ သီတဗုဒ္ဓိ ဟောတိ, တတ္ထေဝ ပထဝီဂဗ္ဘတော နိဂ္ဂတာနံ ဥဏှဗုဒ္ဓီတိ. ယဒိ တေဇောယေဝ သီတံ, ဥဏှဘာဝေန သဒ္ဓိံ သီတဘာဝေါပိ ဧကသ္မိံ ကလာပေ ဥပလဗ္ဘေယျာတိ အာဟ ‘‘သီတုဏှာနဉ္စာ’’တိအာဒိ. ဥဏှသီတကလာပေသု သီတုဏှာနံ အပ္ပဝတ္တိ. ဒွိန္နံ…ပေ… ယုဇ္ဇတိ, န အာပေါဓာတုဝါယောဓာတူနံ သီတဘာဝေတိ အဓိပ္ပာယော. အာပေါဓာတုယာ ဟိ ဝါယောဓာတုယာ သီတဘာဝေ ဥဏှဘာဝေန သဒ္ဓိံ ဧကသ္မိံ ကလာပေ သီတဘာဝေါ လဗ္ဘေယျ, န ပန လဗ္ဘတိ. န စေတ္ထ အာပေါဓာတုအဓိကေ ဝါယောဓာတုအဓိကေ ဝါ ကလာပေ သီတဘာဝေါတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ တာဒိသေပိ ကတ္ထစိ ကလာပေ အလဗ္ဘမာနတ္တာ သီတဘာဝဿာတိ. ခရတာဒိသဘာဝါဓိကဿ ဘူတသံဃာတဿ ဒဝတာဒိသဘာဝါဓိကတာပတ္တိ ဘာဝညထတ္တံ. တံ ပန ယထာ ဟောတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ပစ္စ…ပေ… ပ္ပတ္တီ’’တိ အာဟ.

‘දැවෙයි’ යනු පැසෙයි යන්නයි. ‘උණුසුම් නොවී’ යන්නෙහි අර්ථය ‘උණුසුම් ස්වභාවයක් නොවී’ යන්න බැවින් ‘තේජෝ ස්වභාවයම ප්‍රතික්ෂේප කරයි’ යනුවෙන් පැවසිණි. සීතල යනු උණුසුමට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින්, උණුසුම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේදී සීතල යැයි සැකයක් ඇති විය හැකි බැවින් ‘සීතල බව ද පිළිගන්නේ නැත’ යැයි කීවේය. තේජෝ ස්වභාවයම සීතල බවින් ද දැක්වීමට ‘සීතල බව ද පිළිගන්නේ නැත’ යැයි කියන ලදී. එබැවින්ම ‘තේජෝ ධාතුවම සීතලයි’ යැයි පවසන ලදී. මක්නිසාද යත් උණුසුම් බව මඳ වූ විට සීතල යැයි හැඟීමක් ඇති වන බැවිනි. මෙය කෙසේ දැනගත හැකිද? සීතල යැයි ගන්නා හැඟීම ස්ථිර නොවන බැවිනි, එය පරතෙරක් (එහා මෙහා) මෙනි. එනම්, අව්වේ සිට සෙවණට පැමිණියන්ට සීතල යැයි හැඟීමක් ඇති වේ, එහිම පොළොව යට සිට මතු වූවන්ට උණුසුම් යැයි හැඟීමක් ඇති වේ. ඉදින් තේජෝ ධාතුවම සීතල වන්නේ නම්, එකම කලාපයක උණුසුම් බව සමග සීතල බව ද තිබිය යුතු යැයි ‘සීත උෂ්ණ දෙකේ’ ආදිය පැවසීය. උණුසුම් හා සීතල කලාපවල සීතල හා උෂ්ණත්වයන් දෙකම පැවතීමක් නැත. දෙදෙනෙකුගේ...පේ... ගැලපේ, ආපෝ ධාතුව හා වායෝ ධාතුව සීතල බවට පත්වීමක් නැත යන්න අදහසයි. මක්නිසාද යත්, ආපෝ හා වායෝ ධාතූන් සීතල වන්නේ නම්, එකම කලාපයක උණුසුම් බව සමග සීතල බව ද තිබිය යුතුය, නමුත් එසේ දක්නට නැත. මෙහිදී ආපෝ ධාතුව අධික හෝ වායෝ ධාතුව අධික වූ කලාපයක සීතල බවක් ඇති බව වටහා ගත නොහැකිය, මක්නිසාද යත් එබඳු කිසිදු කලාපයක සීතල බවක් නොලැබෙන බැවිනි. තද බව ආදී ස්වභාවයන් අධික වූ භූත සංඝාතයක දියර බව ආදී ස්වභාවයන් අධික වීම ‘ස්වභාවය වෙනස් වීමයි’ (භාවඤ්ඤථත්තං). එය සිදු වන ආකාරය දැක්වීමට ‘පැසීමෙන්...පේ... ඉපදීම’ යැයි පැවසීය.

၆၅၂. ဧကန္တနစိတ္တသမုဋ္ဌာနာဒီတိ [Pg.169] အာဒိ-သဒ္ဒေန ဧကန္တအနုပါဒိန္နုပါဒါနိယာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. ပုရိမာနမ္ပီတိ ‘‘ယံ ဝါ ပနညမ္ပီ’’တိ ဧတသ္မာ ဝစနတော ပုရိမာနံ အနုပါဒိန္နာနံ သဒ္ဒါယတနကာယဝိညတ္တိအာဒီနံ နစိတ္တသမုဋ္ဌာနာနဉ္စ စက္ခာယတနသောတာယတနာဒီနံ. နကမ္မဿကတတ္တာဘာဝါဒိကန္တိ နကမ္မဿကတတ္တာဘာဝံ နစိတ္တသမုဋ္ဌာနဘာဝန္တိ ဧဝမာဒိကံ. ဧကန္တာကမ္မဇာဒီသူတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဧကန္တာစိတ္တဇံ ဂယှတိ. တာ ဇရတာအနိစ္စတာ. အနေကန္တေသု န ဂဟိတာတိ ဧကန္တတော အကမ္မဇေသု သဒ္ဒါယတနာဒီသု အစိတ္တဇေသု စ စက္ခာယတနာဒီသု ဂဟေတွာ စတုသမုဋ္ဌာနိကတ္တာ အနေကန္တေသု ရူပါယတနာဒီသု န ဂဟိတာတိ အတ္ထော.

652. "ඒකාන්තනචිත්තසමුට්ඨානාදී" යන්නෙහි "ආදි" ශබ්දයෙන් ඒකාන්ත අනුපාදින්නුපාදානීය ආදිය සංග්‍රහ කෙරේ. "පූර්ව වූවන්ගේ ද" (පුරිමානම්පි) යනු "යම් හෝ අන්‍ය වූ" යන මෙකී වචනය හේතුවෙන්, පෙර සඳහන් කරන ලද අනුපාදින්න වූ ශබ්දායතන, කායවිඤ්ඤත්ති ආදී වූ චිත්තයෙන් හට නොගන්නා වූ ද, චක්ඛායතන, සෝතායතන ආදී වූ ද රූපයන්ගේ ය. "නකම්මස්සකතත්තාභාවාදිකං" යනු කර්මජ නොවන බවත්, චිත්තසමුට්ඨාන නොවන බවත් යන ආදියයි. "ඒකාන්ත අකම්මජාදීසු" යන්නෙහි "ආදි" ශබ්දයෙන් ඒකාන්ත අචිත්තජ රූප ගනු ලැබේ. ඒවා නම් ජරතාව හා අනිච්චතාවයි. "අනෛකාන්තිකයන්හි ගනු නොලැබේ" යනු ඒකාන්තයෙන්ම අකර්මජ වූ ශබ්දායතනාදියෙහි ද, අචිත්තජ වූ චක්ඛායතනාදියෙහි ද (ඒවා) ගෙන, සතර සමුට්ඨානයෙන් උපදනා බැවින් අනෛකාන්තික වූ රූපදායතනාදියෙහි (ජරතා-අනිච්චතාවන්) නොගන්නා ලද බව අර්ථයයි.

၆၆၆. အနိပ္ဖန္နတ္တာတိ အညံ အနပေက္ခိတွာ သဘာဝတော အသိဒ္ဓတ္တံ. တဿာတိ ဝိညတ္တိဒွယဿ.

666. "අනිප්ඵන්නත්තා" යනු අන්‍යයක් අපේක්ෂා නොකර ස්වභාවයෙන්ම සිද්ධ නොවන (නිපදවා නොමැති) බවයි. "තස්ස" යනු ඒ විඤ්ඤත්ති රූප ද්විත්වය පිළිබඳවයි.

နောဥပါဒါဘာဇနီယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නෝඋපාදා භාජනීය කථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

ဒုကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දුක නිද්දේස වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

စတုက္ကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

චතුක්ක නිද්දේස වර්ණනාව

၉၆၆. ‘‘သဗ္ဗံ ရူပံ မနသာ ဝိညာတ’’န္တိ ဝစနတော ယဒိ ဝိညာတတော အညံ ဒိဋ္ဌာဒိ န ဟောတီတိ ‘‘ကတမံ တံ ရူပံ ဒိဋ္ဌ’’န္တိအာဒိနာ ပုစ္ဆာ န ကတာ, ဧဝံ သန္တေ စတုက္ကဘာဝေါ ကထန္တိ အနုယောဂံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘ဒဿနာဒိဂ္ဂဟဏဝိသေသတော’’တိ. ဒဿနံ သဝနံ မိနိတွာ ဇာနနံ ဝိဇာနနဉ္စာတိ ဧတသ္မာ ဒဿနာဒိဂ္ဂဟဏဝိသေသတော. ဧတေန ဂါဟကဘေဒေန ဂဟေတဗ္ဗဘေဒေါတိ ဒဿေတိ. ဣဒါနိ သမုခေနပိ ဂဟေတဗ္ဗဘေဒေါ လဗ္ဘတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဒိဋ္ဌာ…ပေ… ဘာဝတော’’တိ ဝုတ္တံ.

966. "සියලු රූපයෝ මනසින් දැනගන්නා ලදහ" යන වචනයට අනුව, ඉදින් දැනගන්නා ලද දෙයට වඩා අන්‍ය වූ දිට්ඨාදියක් (දුටු දෙය ආදිය) නොවන්නේ නම්, "එම දිට්ඨ රූපය කවරේ ද?" යනාදී වශයෙන් ප්‍රශ්න කරනු නොලැබේ. එසේ වූ කල සතර ආකාර බව කෙසේ දැයි යන විතර්කය මනසෙහි තබාගෙන "දර්ශනාදි ග්‍රහණයේ විශේෂය නිසා" යැයි වදාළ සේක. දර්ශනය, ශ්‍රවණය, මැනීමෙන් දැනගැනීම සහ විශේෂයෙන් දැනගැනීම යන මෙකී දර්ශනාදි ග්‍රහණයේ විශේෂය නිසා (චතුක්ක භේදය වේ). මෙයින් ග්‍රාහකයාගේ (දැනගන්නා පුද්ගලයාගේ) භේදයෙන් ග්‍රහණය කළ යුතු දෙයෙහි භේදය පෙන්වයි. දැන් ප්‍රත්‍යක්ෂ වශයෙන් ද ග්‍රහණය කළ යුතු දෙයෙහි භේදය ලැබෙන බව පෙන්වීමට "දිට්ඨ...පෙ... භාවතෝ" යැයි පවසන ලදී.

ပဉ္စကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

පඤ්චක නිද්දේස වර්ණනාව

၉၆၉. တဒိဒံ နယကရဏံ ဆဗ္ဗိဓာဒီသု တီသု သင်္ဂဟေသု ယောဇိတံ.

969. ඒ මෙම නය ක්‍රමය සවැදෑරුම් ආදී වූ සංග්‍රහ තුනෙහි යොදන ලදී.

ပကိဏ္ဏကကထာဝဏ္ဏနာ

ප්‍රකීර්ණක කථා වර්ණනාව

၉၇၅. ဧကန္တတော နီဝရဏတ္တာ မိဒ္ဓဿ ‘‘နတ္ထိ နီဝရဏာ’’တိ ဝစနေန ဂဟဏန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘မိဒ္ဓဿပိ နီဝရဏဿာ’’တိ ဝုတ္တံ. န စ ရူပံ ပဟာတဗ္ဗံ နိပ္ပရိယာယပ္ပဟာနဿ ဣဓ [Pg.170] အဓိပ္ပေတတ္တာ. ဧတ္ထ ကေစိ ‘‘နာမကာယရူပကာယဂေလညသဘာဝတော ဒုဝိဓံ မိဒ္ဓံ. တတ္ထ ပုရိမံ ‘နီဝရဏာ’တိ ဝစနေန ဝုတ္တံ, ဣတရံ ရူပသဘာဝ’’န္တိ ဝဒန္တိ. တတ္ထ ယံ တံ အရူပတော အညံ မိဒ္ဓံ ပရိကပ္ပိတံ, တမ္ပိ နီဝရဏံ မိဒ္ဓသဘာဝတော ဣတရံ မိဒ္ဓံ ဝိယာတိ ပရိကပ္ပိတမိဒ္ဓဿပိ န သက္ကာ နီဝရဏဘာဝံ နိဝတ္တေတုန္တိ တေသံ ဝစနဿ နီဝရဏပ္ပဟာနဝစနေန ဝိရောဓံ ဒဿေန္တော ‘‘န စ ရူပကာယ’’န္တိအာဒိမာဟ. အထ ဝါ ခီဏာသဝါနံ သောပ္ပနသဘာဝတော သောပ္ပဿ စ မိဒ္ဓဟေတုကတ္တာ အတ္ထိ မိဒ္ဓရူပန္တိ ဝါဒံ သန္ဓာယ ဥတ္တရမာဟ ‘‘န စ ရူပကာယဂေလည’’န္တိအာဒိနာ. တတ္ထ မိဒ္ဓမေဝ သောပ္ပဟေတူတိ နာယံ အဝဓာရဏာ ဣစ္ဆိတာ, သောပ္ပဟေတု ဧဝ မိဒ္ဓန္တိ ပန ဣစ္ဆိတာတိ မိဒ္ဓတော အညောပိ သောပ္ပဟေတု အတ္ထိ, ကော ပန သော? ရူပကာယဂေလညံ. န စ ရူပ…ပေ… ဝစနတောတိ ယောဇနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

975. මිද්ධය ඒකාන්තයෙන්ම නීවරණයක් වන බැවින්, "නීවරණයෝ නැත" යන වචනයෙන් එය ද ගනු ලබන බව දැක්වීමට "මිද්ධස්සපි නීවරණස්ස" (නීවරණ වූ මිද්ධයාගේ ද) යැයි පවසන ලදී. රූපය ප්‍රහීණය කළ යුත්තක් නොවේ, මන්ද යත් මෙහි අදහස් කළේ අනුශය රහිතවම ප්‍රහීණ කිරීම (නිප්පරියායප්පහාන) බැවිනි. මෙහි ඇතැම්හු "නාමකාය හා රූපකාය ගේලඤ්ඤ ස්වභාවයෙන් මිද්ධය දෙවැදෑරුම් වේ. එහි පළමුවැන්න 'නීවරණ' යන වචනයෙන් කියන ලදී, අනෙක රූප ස්වභාවයයි" පවසති. එහිදී අරූපයෙන් (නාමයෙන්) අන්‍ය වූ යම් මිද්ධයක් පරිකල්පනය කරන ලද්දේ ද, එය ද මිද්ධ ස්වභාවයෙන් අනෙක් මිද්ධය මෙන් නීවරණයක් වන බැවින්, පරිකල්පිත මිද්ධයාගේ පවා නීවරණ භාවය වැළැක්විය නොහැකි බවත්, ඔවුන්ගේ වචනය නීවරණ ප්‍රහාණය පිළිබඳ වචනය සමඟ පරස්පර බවත් පෙන්වමින් "න ච රූපකායං" යනාදිය වදාළ සේක. එසේත් නැතහොත්, රහතන් වහන්සේලාට ද නිදාගැනීමේ ස්වභාවය පවතින බැවින් සහ නිද්‍රාව මිද්ධය හේතුවෙන් හටගන්නා බැවින් 'මිද්ධ රූපයක්' ඇතැයි යන වාදය සලකා බලා, එයට පිළිතුරු ලෙස "න ච රූපකායගේලඤ්ඤං" යනාදිය වදාළ සේක. එහිදී මිද්ධයම නිද්‍රාවට හේතුව බව පමණක් ඒකාන්තයෙන් අදහස් නොකෙරේ. නිද්‍රාවට හේතුව මිද්ධය යැයි අදහස් කරන ලද්දේ මිද්ධයෙන් පරිබාහිර වූ ද නිද්‍රාවට හේතුවන කරුණු ඇති බැවිනි. එය කුමක්ද? රූපකාය ගේලඤ්ඤයයි (ශරීරයේ ගිලන් බවයි). "න ච රූප...පෙ... වචනතෝ" යන්න මෙසේ ගැලපිය යුතු බව දත යුතුය.

ဝစီဃောသာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဟုံကာရာဒိသဒ္ဒေါ သင်္ဂယှတိ. အင်္ဂုလိဖောဋာဒိသဒ္ဒေါ ဥတုသမုဋ္ဌာနောယေဝ, စိတ္တပစ္စယော ပန ဟောတိ. ရူပဘာဝမတ္တာနီတိ ဇရာမရဏသဘာဝါနံ ရူပါနံ တံဓမ္မမတ္တာနိ, တတော ဧဝ န ဇာတိအာဒိဓမ္မဝန္တာနီတိ အာဟ ‘‘န သယံ သဘာဝဝန္တာနီ’’တိ. ယထာ ဇရာ အနိစ္စတာ စ ရူပဘာဝမတ္တံ, ဧဝံ ဇာတိပီတိ ဇာတိယာ ရူပဘာဝမတ္တတာယ ဥပသံဟရဏတ္ထော တထာ-သဒ္ဒေါ.

"වචීඝෝසාදී" යන්නෙහි "ආදි" ශබ්දයෙන් හුම්කාරාදී ශබ්ද සංග්‍රහ වේ. ඇඟිලි ගැසීම් ආදී ශබ්ද ඍතු සමුට්ඨානමය වුව ද, එයට චිත්තය ප්‍රත්‍ය වේ. "රූපභාවමත්තානී" යනු ජරා මරණ ස්වභාව ඇති රූපයන්ගේ එම ධර්මතාවයන් පමණකි; එහෙයින්ම ඒවාට ජාති ආදී ධර්මයන් නැති බව පවසනු පිණිස "තමන් විසින්ම ස්වභාවයක් ඇත්තෝ නොවෙති" (න සයං සභාවවන්තානි) යැයි වදාළ සේක. ජරාව හා අනිච්චතාව යනු රූපයේ පැවැත්මක් පමණක් වන්නා සේම, ජාතිය ද එසේමය. ජාතිය රූපභාවයක් පමණක් වන බව දක්වනු පිණිස "තථා" (එලෙසම) යන ශබ්දය යොදන ලදී.

တေသံ ရူပဓမ္မာနံ. သင်္ခါတာဒိ-သဒ္ဒေါ ဝိယ အဘိနိဗ္ဗတ္တိတ-သဒ္ဒေါပိ ဝတ္တမာနကာလိကောပိ ဟောတီတိ ‘‘အဘိနိဗ္ဗတ္တိယမာနဓမ္မက္ခဏသ္မိ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝမပီတိ ယဒိပိ ဇိရဏဘိဇ္ဇနဘာဝါ ဇိရဏာဒိသဘာဝါနံ ဓမ္မာနံ ဇနကပစ္စယကိစ္စာနုဘာဝက္ခဏေ အဘာဝတော တပ္ပစ္စယဘာဝဝေါဟာရံ အဘိနိဗ္ဗတ္တိဝေါဟာရဉ္စ န လဘန္တိ, ဧဝမပိ တေသံ ဥပါဒိန္နတာ ဝတ္တဗ္ဗာတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဇရာမရဏံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္န’’န္တိ ဝစနတော တဿ ပရိယာယတံ ဝိဝရတိ ‘‘တေသံ ဥပ္ပာဒေ သတီ’’တိအာဒိနာ.

ඒ රූප ධර්මයන්ගේ. "සංඛාත" ආදී ශබ්ද මෙන්ම "අභිනිබ්බත්තිත" යන වචනය ද වර්තමාන කාලය සඳහා යෙදෙන බැවින් "අභිනිබ්බත්තියමාන ධර්ම ක්ෂණයෙහි" යැයි පවසන ලදී. "එවමපි" යනු ඉදින් ජරාවට පත්වීම හා බිඳීයාමේ ස්වභාවයන්, ජරා-මරණ ස්වභාව ඇති ධර්මයන්ගේ උත්පාදක ප්‍රත්‍යයන්ගේ කාර්යය සිදුවන ක්ෂණයෙහි නොමැති බැවින්, ඒ සඳහා ප්‍රත්‍යභාවය යන ව්‍යවහාරය හෝ අභිනිෂ්පත්තිය යන ව්‍යවහාරය හෝ නොලැබුවත්, එසේ වුව ද ඔවුන්ගේ උපාදින්න බව පැවසිය යුතුමය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. "ජරා මරණය පටිච්චසමුප්පන්නය" යන වචනයට අනුව එහි පර්යාය අර්ථය "ඔවුන්ගේ උත්පාදය ඇති කල්හි" යනාදී වශයෙන් විවරණය කරයි.

ယဒိ ဧဝန္တိ ယဒိ နိဿယပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိကာ ဇာတိအာဒယော, ဧဝံ သတိ. ‘‘မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယရူပ’’န္တိ ဝစနတော ဘူတနိဿိတေသု ကေဝလော ဥပါဒါယဝေါဟာရောတိ ဥပါဒါယေ နိဿိတာပိ အပရေန ဥပါဒါယ-သဒ္ဒေန ဝိသေသေတွာ ဝတ္တဗ္ဗာတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဥပါဒါယုပါဒါယဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီ’’တိ အာဟ. ကာရဏကာရဏေပိ ကာရဏေ ဝိယ ဝေါဟာရော ဟောတိ [Pg.171] ‘‘စောရေဟိ ဂါမော ဒဍ္ဎော’’တိ ယထာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဘူတ…ပေ… တ္တနတော’’တိ အာဟ. ဣဒါနိ ပရမ္ပရာ ဝိနာ နိပ္ပရိယာယတော ဥပ္ပာဒါဒီနံ ဘူတပဋိဗဒ္ဓဘာဝံ သဟ နိဒဿနေန ဒဿေတုံ ‘‘အပိ စာ’’တိအာဒိမဝေါစ. ဝိကာရပရိစ္ဆေဒါပိ ဥပါဒါယရူပဝိကာရာဒိဘာဝေ ဘူတပဋိဗဒ္ဓဘာဝါဝိနိဝတ္တိတော ဧကသ္မိံ ကလာပေ ဧကေကာဝ ဝိကာရာဒယောတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ဝိယ ကလာပါနုပါလကံ ကလာပဝိကာရာဒိဘာဝတော စ ‘‘ဥပါဒါယရူပါနိ’’ဣစ္စေဝ ဝုစ္စန္တီတိ အာဟ ‘‘ဧဝံ ဝိကာ…ပေ… ယောဇေတဗ္ဗာနီ’’တိ.

"යදි එවං" යනු ඉදින් ජාති ආදිය නිශ්‍රය මත (මහාභූතයන් මත) රඳා පවතින වෘත්තීන් ඇත්තෝ නම්, එසේ වූ කල. "මහාභූතයන් ඇසුරු කළ රූපය" (මහාභූතානං උපාදාය රූපං) යන වචනයෙන් භූත රූපයන් ඇසුරු කළවුන් කෙරෙහි පමණක් 'උපාදාය' යන ව්‍යවහාරය යෙදෙන බැවින්, උපාදා රූප ඇසුරු කළවුන් ද (ජාති ආදිය ද) වෙනත් 'උපාදාය' ශබ්දයකින් විශේෂ කොට පැවසිය යුතුය යන අදහසින් "උපාදාය-උපාදාය භාවය පැමිණේ" යැයි වදාළ සේක. හේතුවේ හේතුවෙහි ද හේතුවෙහි මෙන් ව්‍යවහාරය සිදුවේ, "සොරුන් විසින් ගම දවන ලදී" යන්නාක් මෙන් බව දක්වනු පිණිස "භූත...පෙ...ත්තනතෝ" යැයි පවසන ලදී. දැන් පරම්පරාවක් (පෙළගැස්මක්) රහිතව ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස උත්පාදාදීන්ගේ භූත රූප හා බැඳී පවතින බව නිදසුන් සමඟ පෙන්වීමට "අපි ච" යනාදිය වදාළ සේක. විකාර හා පරිච්ඡේද රූප ද උපාදා රූප විකාරාදී භාවයෙන් භූත රූප හා බැඳී පවතින බැවින්, එක් කලාපයක එක් එක් විකාරාදිය බැගින් පවතින බැවින්, ජීවිතින්ද්‍රියය මෙන් කලාපය ආරක්ෂා කරන්නා වූ ද කලාප විකාරාදී භාවයෙන් යුක්ත වූ ද බැවින් ඒවා "උපාදා රූප" ලෙසම කියනු ලැබේ යැයි "ඒවං විකා...පෙ... යෝජේතබ්බානි" යනුවෙන් වදාළ සේක.

အသင်္ခတဘာဝနိဝါရဏတ္ထံ ပရိနိပ္ဖန္နတာ ဝုတ္တာတိ ဣဒံ အပရိနိပ္ဖန္နသဘာဝဝတော အနုပလဗ္ဘမာနတာယ သသဝိသာဏံ ဝိယ ကေနစိ န သင်္ခတန္တိ အသင်္ခတံ နာမ သိယာတိ ဣမိဿာ အာသင်္ကာယ နိဝတ္တနဝသေန ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ရူပဝိကာရာဒိဘာဝတော ရူပဘာဝေါ ဝိယ ရူပေ သတိ သန္တိ, အသတိ န သန္တီတိ သိဒ္ဓါယ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နတာယ သာဓိတာ ပရိနိပ္ဖန္နတာ တေသံ သင်္ခတဘာဝံ သာဓေန္တီ အသင်္ခတဘာဝံ နိဝါရဏတ္ထံ ဇာယတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အသင်္ခတဘာဝနိဝါရဏတ္ထံ ပရိနိပ္ဖန္နတာ ဝုတ္တာ’’တိ.

අසංඛත බව වැළැක්වීම පිණිස පරිනිප්ඵන්න බව පවසන ලදී. මෙය අපරිනිප්ඵන්න ස්වභාවයක් ඇති බැවින්, නොලැබෙන දෙයක් හෙයින් හාවාගේ අඟක් මෙන් කිසිවෙකු විසින් සිදු නොකරන ලද්දක් බැවින් "අසංඛතයක්" විය හැකිය යන සැකය දුරු කිරීම සඳහා පවසන ලද්දකි. එසේත් නැතහොත්, රූප විකාරාදී භාවයෙන් රූප ස්වභාවය මෙන් රූපය ඇති කල්හි පවතින, රූපය නැති කල්හි නොපවතින බවට සිද්ධ වූ පටිච්චසමුප්පන්න භාවයෙන් සාධනය කරන ලද පරිනිප්ඵන්න භාවය, ඔවුන්ගේ සංඛත භාවය තහවුරු කරමින් අසංඛත භාවය වැළැක්වීම පිණිස පවතී යන්න "අසංඛත භාවය වැළැක්වීම පිණිස පරිනිප්ඵන්න බව පවසන ලදී" යන්නෙන් කියැවේ.

ပကိဏ္ဏကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රකීර්ණක කථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

ရူပကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

රූප කාණ්ඩ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၃. နိက္ခေပကဏ္ဍံ

3. නික්ඛේප කාණ්ඩය

တိကနိက္ခေပကထာဝဏ္ဏနာ

තික නික්ඛේප කථා වර්ණනාව

၉၈၅. ယထာဝုတ္တဖဿပဉ္စမကာဒိရာသိကိစ္စရဟိတတ္တာ [Pg.172] ကေစိ ဓမ္မေ ဝိသုံ ဌပေတွာ သောဝစဿတာဒိအဝုတ္တဝိသေသသင်္ဂဏှနတ္ထဉ္စ, ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေန ဝါ ဆန္ဒာဒယော ‘‘ယေဝါပနာ’’တိ ဝုတ္တာတိ ယေဝါပနကာနံ ပဒုဒ္ဓါရေန နိဒ္ဒေသာနရဟတာယ ကာရဏံ ဝုတ္တန္တိ ဟဒယဝတ္ထုဿ တထာ နိဒ္ဒေသာနရဟတာယ ကာရဏံ ဝဒန္တော ‘‘သုခုမုပါ…ပေ… ဟိတဿာ’’တိ အာဟ. သုခုမဘာဝေပိ ဣန္ဒြိယာဒိသဘာဝါနိ ဥပါဒါယရူပါနိ အာဓိပစ္စာဒိဝသေန ပါကဋာနိ ဟောန္တိ, န အတံသဘာဝံ သုခုမုပါဒါယရူပန္တိ ဟဒယဝတ္ထုဿ ပဒုဒ္ဓါရေန ကုသလတ္တိကပဒဘာဇနေ နိဒ္ဒေသာနရဟတာ ဝုတ္တာ. သုခုမဘာဝတောယေဝ ဟိ တံ မဟာပကရဏေပိ ‘‘ယံ ရူပံ နိဿာယ မနောဓာတု စ မနောဝိညာဏဓာတု စ ဝတ္တန္တီ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၈) နိဿိတဓမ္မမုခေန ဒဿိတန္တိ. ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေန ဝါ ဟဒယဝတ္ထု ပဒုဒ္ဓါရေန န ဒဿိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယေန ပန အဓိပ္ပာယေန ရူပကဏ္ဍေ ဟဒယဝတ္ထု ဒုဝိဓေန ရူပသင်္ဂဟာဒီသု န ဝုတ္တံ, သော ရူပကဏ္ဍဝဏ္ဏနာယ ဝိဘာဝိတော ဧဝါတိ. နိက္ခိပိတွာတိ ပဒဿ ပက္ခိပိတွာတိ အတ္ထောတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဝိတ္ထာရဒေသနံ အန္တောဂဓံ ကတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. မူလာဒိဝသေန ဟိ ဒေသိတာ ကုသလာဒိဓမ္မာ တံတံစိတ္တုပ္ပာဒါဒိဝသေနပိ ဒေသိတာ ဧဝ နာမ ဟောန္တိ တံသဘာဝါနတိဝတ္တနတောတိ.

985. කලින් කියන ලද ඵස්සය පස්වැනි කොට ඇති (ඵස්සපඤ්චමක) ආදී ධර්ම රාශීන්ගේ කෘත්‍යයන්ගෙන් තොර වූ බැවින් ඇතැම් ධර්මයන් වෙන් කොට තබා, ස්වවචස්සතා (කීකරු බව) ආදී වශයෙන් වෙන් කොට නොදක්වන ලද විශේෂයන් ඇතුළත් කරගැනීම පිණිස හෝ, වෙනය (හික්මවිය යුතු) ජනයාගේ අදහස් වශයෙන් ඡන්දය ආදිය 'යෙවාපනක' (නැතහොත් තවත්) යනුවෙන් දක්වන ලදී. 'යෙවාපනක' ධර්මයන් පද උද්ධරණය (වෙන් කර දැක්වීම) මගින් විස්තර කිරීමට නුසුදුසු වීමට හේතුව පවසන ලද්දේය. හෘදය වස්තුව එලෙස විස්තර කිරීමට නුසුදුසු වීමට හේතුව දක්වමින් 'සුඛුමුපා...පෙ... හිතස්සා' යැයි පැවසීය. සියුම් ස්වභාවයක් තිබුණද, ඉන්ද්‍රිය ආදී ස්වභාවය ඇති උපාදාය රූපයන් ආධිපත්‍ය ආදී වශයෙන් ප්‍රකට වේ. එබඳු ස්වභාවයක් නැති සියුම් උපාදාය රූපයක් වන හෘදය වස්තුව පද උද්ධරණය මගින් කුසල ත්‍රික පද භාජනයෙහි නිර්දේශ කිරීමට නුසුදුසු බව පවසන ලදී. එහි සියුම් ස්වභාවය නිසාම මහා ප්‍රකරණයෙහි (පට්ඨානයෙහි) ද 'යම් රූපයක් ඇසුරු කොට මනෝ ධාතුව හා මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව පවතීද' (පට්ඨා. 1.1.8) යනුවෙන් නිශ්‍රිත ධර්මයන් (ඇසුරු කරන ධර්මයන්) මුල් කරගෙන දක්වන ලදී. නැතහොත් හික්මවිය යුතු ජනයාගේ අදහස් පරිදි හෘදය වස්තුව පද උද්ධරණය මගින් නොදැක්වූ බව දත යුතුය. කවර අභිප්‍රායකින් රූප කාණ්ඩයෙහි හෘදය වස්තුව රූප සංග්‍රහ ආදියේ දෙවැදෑරුම් ලෙස නොකියන ලද්දේ ද, එය රූප කාණ්ඩ වර්ණනාවේදී පැහැදිලි කරන ලදී. 'නික්ඛිපිත්වා' (තබා/ඇතුළත් කර) යන පදයට 'පක්ඛිපිත්වා' (ඇතුළත් කර) යන්න අර්ථය යන අදහසින් 'විස්තාර දේශනාව ඇතුළත් කර' යැයි කියන ලදී. මුල වශයෙන් දේශනා කරන ලද කුසල ආදී ධර්මයන්, ඒ ඒ චිත්ත උත්පාද වශයෙන් දේශනා කළද, ඒවා එම ස්වභාවය ඉක්මවා නොයන බැවින් දේශනා කරන ලද්දේම වේ.

မူလဝသေနာတိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသာဓနဝသေန. ဧတာနိ ဟေတုပဒါဒီနိ ဟိနောတိ ဖလံ ဧတသ္မာ ပဝတ္တတီတိ ဟေတု, ပဋိစ္စ ဧတသ္မာ ဧတီတိ ပစ္စယော, ဇနေတီတိ ဇနကော, နိဗ္ဗတ္တေတီတိ နိဗ္ဗတ္တကောတိ သေသာနံ ဝစနတ္ထော. ‘‘မူလဋ္ဌဿ…ပေ… ဝုတ္တ’’န္တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု ‘‘ပီဠနဋ္ဌော’’တိအာဒီသု ဝိယ မူလဘာဝေါ မူလဋ္ဌော, တီဏိ ကုသလမူလာနီတိ အယဉ္စ မူလတော နိက္ခေပေါတိ? န, မူလဿ အတ္ထော မူလဋ္ဌော, သော ဧဝ မူလဋ္ဌောတိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသာဓနဋ္ဌေန မူလသဘာဝါနံ အလောဘာဒိဓမ္မာနံ ကုသလဓမ္မေသု ကိစ္စဝိသေသဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. တေနေဝါဟ ‘‘အတ္ထောတိ ဓမ္မကိစ္စ’’န္တိ. အထ ဝါ အတ္ထဝသေနာတိ ‘‘တီဏိ ကုသလမူလာနီ’’တိ ဝုတ္တာနံ တေသံ မူလာနံ သဘာဝသင်္ခါတအတ္ထဝသေန, န ဂါထာယ ဝုတ္တအတ္ထဝသေန. ယသ္မာ [Pg.173] ပန သော မူလဋ္ဌောယေဝ စ ဟောတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘အလောဘာဒီန’’န္တိအာဒိ. အလောဘာဒယော ဝိယ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒယောပိ အဓိကတတ္တာ တံ-သဒ္ဒေန ပဋိနိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာတိ ဝုတ္တံ ‘‘တေ ကုသလမူလာ တံသမ္ပယုတ္တာ’’တိ. တေဟိ အလောဘာဒီဟီတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝါ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒယောပိ သင်္ဂဟိတာတိ ဒဿေတုံ ‘‘တေ ကုသလမူလာ တံသမ္ပယုတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ.

'මූල වශයෙන්' යනු මනාව පිහිටන ස්වභාවය සාධනය කිරීමේ වශයෙනි. මෙම හේතු පද ආදියේ අර්ථ මෙසේය: යමකින් ඵලය හටගන්නේද (පවතියිද) එය 'හේතු' නම් වේ; මෙයට පැමිණ (ඇසුරු කර) පවතින බැවින් 'ප්‍රත්‍යය' (පච්චය) නම් වේ; ජනනය කරන බැවින් 'ජනක' නම් වේ; උපදවන බැවින් 'නිබ්බත්තක' නම් වේ. 'මූලට්ඨස්ස...පෙ... වුත්තං' යන්න කුමක් හෙයින් පවසන ලද්දේද? 'පීළනට්ඨෝ' (පීඩා කරන අර්ථය) ආදියේ මෙන් මූල ස්වභාවය මූල අර්ථය (මූලට්ඨ) නොවේද? 'කුසල මූල තුනකි' යන්න මූලයන්ගෙන් ආරම්භ කිරීමක් (නිකේඛප) නොවේද? නැත, මූලයේ අර්ථය මූලට්ඨ වේ. එයම මනාව පිහිටන බව සාධනය කරන අර්ථයෙන්, කුසල ධර්මයන් කෙරෙහි අලෝභ ආදී ධර්මයන්ගේ විශේෂ කෘත්‍යය අදහස් කරන ලද බැවින් 'මූලට්ඨ' නම් වේ. එබැවිනුයි 'අර්ථය යනු ධර්ම කෘත්‍යයයි' කීවේ. නැතහොත් අර්ථ වශයෙන් යනු 'කුසල මූල තුනකි' යැයි වදාරන ලද එම මූලයන්ගේ ස්වභාවය සංඛ්‍යාත අර්ථයෙනි; ගාථාවෙහි වදාරන ලද අර්ථයෙන් නොවේ. යම් හෙයකින් එය මූල අර්ථයම වන්නේද, එබැවින් 'අලෝභාදීනං' යනාදිය පවසන ලදී. අලෝභ ආදිය මෙන්ම වේදනා ස්කන්ධ ආදියද අදාළ කරගත් බැවින් 'තං' (එම) ශබ්දයෙන් ඒවා නිරූපණය කළ යුතු බව 'එම කුසල මූලයන් හා ඒවා හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ' යැයි වදාරන ලදී. 'එම අලෝභ ආදීන්ගෙන්' යන්නෙහි 'ආදී' ශබ්දයෙන් වේදනා ස්කන්ධ ආදියද සංග්‍රහ වූ බව දැක්වීමට 'එම කුසල මූලයන් හා ඒවා හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ' යැයි පවසන ලදී.

‘‘ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ဖဿာဒိဘေဒတော စတ္တာရော ခန္ဓေ ဒဿေတွာ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ’’တိ (ဓ. သ. ၁) ဝုတ္တတာ ခန္ဓာ စ ကုသလန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ခန္ဓေဟိ သဘာဝတော ကုသလေ ပရိယာဒိယတီ’’တိ. ဝေဒနာက္ခန္ဓော ဝါတိ ကုသလံ…ပေ… ဝိညာဏက္ခန္ဓော ဝါတိ. အညဿ အတ္တနော ဖလဿ. မူလေဟိ ကုသလာနံ အနဝဇ္ဇတာယ ဟေတုံ ဒဿေတီတိ ဣဒံ န မူလာနံ ကုသလဿ အနဝဇ္ဇဘာဝသာဓကတ္တာ ဝုတ္တံ, အထ ခေါ တဿ အနဝဇ္ဇတာယ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသာဓကတ္တာ. ယဒိ ဟိ မူလေဟိ ကတော ကုသလာနံ အနဝဇ္ဇဘာဝေါ ဘဝေယျ, တံသမုဋ္ဌာနရူပဿပိ သော ဘဝေယျ, မူလာနံ ဝါ တေသံ ပစ္စယဘာဝေါ န သိယာ, ဟောတိ စ သော. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ဟေတူ ဟေတု…ပေ… ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၁.). ကိဉ္စ ဘိယျော ကုသလာနံ ဝိယ အကုသလာဗျာကတာနမ္ပိ တဗ္ဘာဝေါ မူလပဋိဗဒ္ဓေါ ဘဝေယျ, တထာ သတိ အဟေတုကာနံ အကုသလာဗျာကတာနံ တဗ္ဘာဝေါ န သိယာ, တသ္မာ ကုသလာဒီနံ ယောနိသောမနသိကာရာဒိပဋိဗဒ္ဓေါ ကုသလာဒိဘာဝေါ, န မူလပဋိဗဒ္ဓေါ, မူလာနိ ပန ကုသလာဒီနံ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသာဓနာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သဟေတုကာ ဟိ ဓမ္မာ ဝိရုဠှမူလာ ဝိယ ပါဒပါ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ ထိရာ ဟောန္တိ, န တထာ အဟေတုကာတိ. တံသမ္ပယောဂကတံ အနဝဇ္ဇသဘာဝန္တိ ဣဒမ္ပိ န အနဝဇ္ဇသဘာဝဿ တံသမ္ပယောဂေန နိပ္ဖာဒိတတ္တာ ဝုတ္တံ, အနဝဇ္ဇသဘာဝံ ပန ဝိသေသေတွာ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. အလောဘာဒိသမ္ပယောဂတော ဟိ ကုသလာဒီနံ ခန္ဓာနံ အနဝဇ္ဇဘာဝေါ သုပ္ပတိဋ္ဌိတော ဇာယတိ, န အဟေတုကာဗျာကတာနံ ဝိယ န သုပ္ပတိဋ္ဌိတောတိ. ယဒိ ဧဝံ န တေသံ ခန္ဓာနံ ကုသလာဒိဘာဝေါ ဒဿိတော သိယာ? န, အဓိကာရတော ကုသလဘာဝဿ ဝိညာယမာနတ္တာ. ကမ္မ-သဒ္ဒေါ ဝိယ ဝိပါကဓမ္မတာဝါစိနော န မူလက္ခန္ဓသဒ္ဒါ, သော စ ဣဓ အဝိသေသတော ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ကမ္မေဟိ သုခဝိပါကတံ ဒဿေတီ’’တိ. အာဒိကလျာဏတံ ကုသလာနံ [Pg.174] ဒဿေတီတိ ယောဇနာ. အနဝဇ္ဇဟေတုသဘာဝသုခဝိပါကဘာဝနိဒါနာဒိသမ္ပတ္တိယော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, ယောနိသောမနသိကာရအဝဇ္ဇပဋိပက္ခတာဣဋ္ဌဝိပါကတာဝသေနပိ နိဒါနာဒိသမ္ပတ္တိယော ယောဇေတဗ္ဗာ. ယောနိသောမနသိကာရတော ဟိ ကုသလာ အလောဘာဒိမူလကာ, အလောဘာဒိသမ္ပယောဂတော စ လောဘာဒိပဋိပက္ခသုခဝိပါကာဝ ဇာတာတိ.

'කුසල් දහම් කවරේද' යැයි විමසා ඵස්ස ආදී වශයෙන් ස්කන්ධ සතරක් දක්වා 'මෙම ධර්මයෝ කුසල්ය' (ධ. ස. 1) යනුවෙන් පැවසූ බැවින්, ස්කන්ධයන්ද කුසල් බව 'ස්කන්ධයන් ස්වභාවයෙන්ම කුසලයෙහි අන්තර්ගත වේ' යන්නෙන් පවසන ලදී. 'වේදනා ස්කන්ධය හෝ' යනු කුසල වූ...පෙ... විඤ්ඤාණ ස්කන්ධය හෝ යන්නයි. වෙනත් තමාගේ ඵලයකටය. 'මූලයන් මගින් කුසලයන්ගේ නිවැරදි භාවයට (අනවජ්ජතා) හේතුව දක්වයි' යන මෙය, මූලයන් විසින් කුසලයේ අනවජ්ජ ස්වභාවය සාධනය කරන බැවින් පවසන ලද්දක් නොව, එහි අනවජ්ජ භාවය මනාව පිහිටුවන (ස්ථාපිත කරන) බැවින් පවසන ලද්දකි. ඉදින් මූලයන්ගෙන් කුසලයේ අනවජ්ජ භාවය සිදුවන්නේ නම්, එයින් හටගන්නා රූපයටද එය තිබිය යුතුය, නැතහොත් එම මූලයන්ගේ ප්‍රත්‍ය භාවය නොවිය යුතුය; නමුත් එය එසේ පවතී. 'හේතූ හේතු...පෙ... පච්චයෝ' (පට්ඨා. 1.1.1) යනුවෙන් මෙය වදාරන ලද්දේමය. තවද, කුසලයන්ට මෙන්ම අකුසල සහ අව්‍යාකතයන්ටද එම තත්ත්වය මූලයන් මත රඳා පවතින්නේ නම්, අහේතුක අකුසල සහ අව්‍යාකතයන්ට එම තත්ත්වය නොලැබී යනු ඇත. එබැවින් කුසල් ආදියේ කුසල් බව යෝනිසෝ මනසිකාරය ආදිය මත රඳා පවතින්නක් මිස මූලයන් මතම රඳා පවතින්නක් නොවන බවත්, මූලයන් යනු කුසල් ආදිය මනාව පිහිටුවීමට උපකාරී වන දේවල් බවත් දත යුතුය. සැබවින්ම සහේතුක ධර්මයන්, මුල් විහිදුණු ගස් මෙන් මනාව පිහිටි ස්ථිර ඒවා වෙයි; අහේතුක ධර්මයන් එසේ නොවේ. 'එම සම්ප්‍රයෝගයෙන් කරන ලද අනවජ්ජ ස්වභාවය' යන්නද අනවජ්ජ ස්වභාවය එම සම්ප්‍රයෝගයෙන්ම නිපදවන ලද බැවින් කියන ලද්දක් නොව, අනවජ්ජ ස්වභාවය විශේෂ කොට දැක්වීම සඳහා කියන ලද්දකි. අලෝභ ආදී සම්ප්‍රයෝගය නිසා කුසල ස්කන්ධයන්ගේ අනවජ්ජ භාවය මනාව පිහිටා ඇති වේ; එය අහේතුක අව්‍යාකතයන් මෙන් මනාව පිහිටා නොමැති එකක් නොවේ. ඉදින් එසේ නම් එම ස්කන්ධයන්ගේ කුසල බව නොදැක්වූයේ වේද? නැත, අධිකාරය (සන්දර්භය) අනුව කුසල බව වැටහෙන බැවිනි. 'කර්ම' ශබ්දය මෙන්ම විපාක ධර්මතා වාචී වූ මූල හෝ ස්කන්ධ ශබ්දයන් මෙහි විශේෂයකින් තොරව පවසා ඇති බැවින් 'කර්මයන්ගෙන් සුඛ විපාක බව දක්වයි' යැයි පැවසීය. කුසලයන්ගේ ආදි කල්‍යාණ බව (ආරම්භයේ යහපත් බව) දක්වයි යන්න සම්බන්ධයයි. අනවජ්ජ හේතු ස්වභාවය, සුඛ විපාක බව, නිදාන ආදී සම්පත්ති ලෙස දත යුතුය. යෝනිසෝ මනසිකාරය, ආවජ්ජනය, ප්‍රතිපක්ෂ බව සහ ඉෂ්ට විපාක බව වශයෙන්ද නිදාන සම්පත්ති ආදිය ගැලපිය යුතුය. යෝනිසෝ මනසිකාරය නිසා කුසලයන් අලෝභ ආදී මූලයන් සහිත වන අතර, අලෝභ ආදී සම්ප්‍රයෝගය නිසා ලෝභ ආදියට ප්‍රතිපක්ෂ වූ සුඛ විපාකයන්ම උපදවයි.

၉၈၆. ‘‘ကသ္မာ ဝုတ္တ’’န္တိ အနုယုဉ္ဇိတွာ စောဒကော ‘‘နနူ’’တိအာဒိနာ အတ္တနော အဓိပ္ပာယံ ဝိဝရတိ. ဣတရော ယထာဝုတ္တမောဟဿ ဣဓ သမ္ပယုတ္တ-သဒ္ဒေန အဝုစ္စမာနတံ ‘‘သစ္စမေတ’’န္တိ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ‘‘တေနာ’’တိအာဒိနာ ပရိဟာရမာဟ. တဿတ္ထော – ‘‘တံသမ္ပယုတ္တာ’’တိပဒေန ကိဉ္စာပိ ယထာဝုတ္တမောဟော ပဓာနဘာဝေန န ဂဟိတော, နာနန္တရိယကတာယ ပန ဂုဏဘာဝေန ဂဟိတောတိ. အညတ္ထ အဘာဝါတိ ယထာဝုတ္တသမ္ပယုတ္တတော အညတ္ထ အဘာဝါ. န ဟိ ဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသဟဂတော မောဟော ဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စာဒိဓမ္မေဟိ ဝိနာ ဟောတီတိ.

986. 'කුමක් හෙයින් පවසන ලද්දේද' යැයි විමසා චෝදකයා 'නනු' (නොවේද) යනාදීන් තමාගේ අදහස විවර කරයි. අනෙකා කලින් පවසන ලද මෝහය මෙහි 'සම්පයුත්ත' ශබ්දයෙන් නොකියවෙන බව 'එය සත්‍යයකි' යි පිළිගෙන 'එයින්' යනාදීන් පිළිතුරු දෙයි. එහි අර්ථය නම්: 'තංසම්පයුත්තා' (එය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ) යන පදයෙන් කලින් කී මෝහය ප්‍රධාන වශයෙන් නොගත්තද, එයට වෙන් කළ නොහැකි බැවින් ගුණ වශයෙන් (ද්විතීයිකව) ගන්නා ලද බවයි. 'අන් තැනක නැති බැවින්' යනු කලින් කී සම්ප්‍රයුක්තයන්ගෙන් බැහැරව නොපවතින බැවිනි. සැබවින්ම විචිකිච්ඡා සහ උද්ධච්චයන් හා එක්ව පවතින මෝහය, විචිකිච්ඡා උද්ධච්ච ආදී ධර්මයන්ගෙන් තොරව නොපවතී.

၉၈၇. ဥပ္ပာဒါဒိသင်္ခတလက္ခဏဝိနိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘အနိစ္စဒုက္ခအနတ္တတာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥပ္ပာဒါဒယော ပန တဒဝတ္ထဓမ္မဝိကာရဘာဝတော တံတံဓမ္မဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာယေဝ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ဇရာမရဏံ ဒွီဟိ ခန္ဓေဟိ သင်္ဂဟိတ’’န္တိ (ဓာတု. ၇၁), ‘‘ရူပဿ ဥပစယော’’တိ စ အာဒိ. ကေသကုမ္ဘာဒိ သဗ္ဗံ နာမံ နာမပညတ္တိ, ရူပဝေဒနာဒိဥပါဒါနာ ဗြဟ္မဝိဟာရာဒိဂေါစရာ ဥပါဒါပညတ္တိ သတ္တပညတ္တိ, တံတံဘူတနိမိတ္တံ ဘာဝနာဝိသေသဉ္စ ဥပါဒါယ ဂဟေတဗ္ဗော ဈာနဂေါစရဝိသေသော ကသိဏပညတ္တိ. ပရမတ္ထေ အမုဉ္စိတွာ ဝေါဟရိယမာနာတိ ဣမိနာ ဝိဟာရမဉ္စာဒိပညတ္တီနံ သတ္တပညတ္တိသဒိသတံ ဒဿေတိ, ယတော တာ သတ္တပညတ္တိဂ္ဂဟဏေန ဂယှန္တိ. ဟုတွာ အဘာဝပဋိပီဠနအဝသဝတ္တနာကာရဘာဝတော သင်္ခတဓမ္မာနံ အာကာရဘာဝတော သင်္ခတဓမ္မာနံ အာကာရဝိသေသဘူတာနိ လက္ခဏာနိ ဝိညတ္တိအာဒယော ဝိယ ဝတ္တဗ္ဗာနိ သိယုံ, တာနိ ပန နိဿယာနပေက္ခံ န လဗ္ဘန္တီတိ ပညတ္တိသဘာဝါနေဝ တဇ္ဇာပညတ္တိဘာဝတောတိ န ဝုတ္တာနိ, သတ္တဃဋာဒိတော ဝိသေသဒဿနတ္ထံ ပန အဋ္ဌကထာယံ ဝိသုံ ဝုတ္တာနီတိ. န ဟိ ကော…ပေ… ဝတ္တုံ ယုတ္တံ ကုသလတ္တိကဿ နိပ္ပဒေသတ္တာ.

987. උත්පාදාදී සංඛත ලක්ෂණයන්ගෙන් වෙන්කර දැක්වීම පිණිස ‘අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනත්ත’ යැයි වදාරන ලදී. උත්පාදාදිය වනාහි ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ අවස්ථානුගත විකාර ස්වභාවයක් වන බැවින්, ඒ ඒ ධර්මයන් ග්‍රහණය කිරීමෙන්ම ඒවා ද ග්‍රහණය කරනු ලැබේ. එහෙයින් ‘ජරා මරණ ධර්මයන් ස්කන්ධ දෙකකින් (රූප සහ සංස්කාර) සංග්‍රහ වේ’ යැයි ද, ‘රූපයාගේ උපචය’ යැයි ද ආදී වශයෙන් වදාරන ලදී. කෙස්, කළ ගෙඩි ආදී සියලු නාමයන් ‘නාම පඤ්ඤත්ති’ නම් වේ. රූප, වේදනා ආදී උපාදානස්කන්ධයන් සහ බ්‍රහ්මවිහාර ආදී අරමුණු කරගෙන පවතින ‘උපාදා පඤ්ඤත්ති’ නම් වූයේ සත්ත්ව පඤ්ඤත්තියයි. ඒ ඒ භූත නිමිත්ත සහ භාවනා විශේෂය උපාදාය කොට ග්‍රහණය කළ යුතු වූ ධ්‍යාන අරමුණු විශේෂය ‘කසිණ පඤ්ඤත්ති’ නම් වේ. ‘පරමාර්ථය අත්නොහැර ව්‍යවහාර කරනු ලබන’ යන මෙයින් විහාර, ඇඳ ආදී පඤ්ඤත්තීන්ගේ සත්ත්ව පඤ්ඤත්තියට ඇති සමානත්වය දක්වයි, මන්දයත් ඒවා සත්ත්ව පඤ්ඤත්ති ග්‍රහණයෙන්ම ග්‍රහණය කරනු ලබන බැවිනි. ඇති වී නැති වී යාමෙන් පීඩාවට පත්වන බැවින් හා වසඟයෙහි පැවැත්විය නොහැකි බැවින්, සංඛත ධර්මයන්ගේ ආකාර විශේෂයන් වූ (උත්පාද, වය, අන්‍යථාභාවය යන) ලක්ෂණ විඥප්ති ආදිය මෙන් වෙන් කොට දැක්විය යුතුව තිබුණි. එහෙත් ඒවා නිශ්‍රය (ආධාරක) ධර්මයන්ගෙන් තොරව නොලැබෙන බැවින් සහ ඒ හා සම්බන්ධ ප්‍රඥප්ති ස්වභාවයන් වන බැවින් එසේ වෙන් කොට නොදක්වන ලදී. නමුත් සත්ත්වයා සහ කළය ආදියෙන් විශේෂ කොට දැක්වීම සඳහා අට්ඨකතාවෙහි ඒවා වෙන් කොට දක්වන ලදී. කුසල ත්‍රිකය නිශ්ප්‍රදේශ (සම්පූර්ණ) බැවින් එහි කිසිවක් කීමට ඉතිරිව නැත.

၉၈၈. ဘဝတိ ဧတ္ထာတိ ဘူမိ, နိဿယပစ္စယဘာဝတော သုခဿ ဘူမိ သုခဘူမိ. သုခဝေဒနာသဟိတံ စိတ္တံ. တဿ ဘူမိဘေဒေန နိဒ္ဓါရဏတ္ထံ တံနိဿယဘူတာ [Pg.175] သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ ‘‘ကာမာဝစရေ’’တိ ဝုတ္တာ. တဿ ဝါ ဧကဒေသဘူတဿ သမုဒါယဘာဝတော အာဓာရဏဘာဝေန အပေက္ခိတွာ တံသမာနဘူမိ ‘‘ကာမာဝစရေ’’တိ ဝုတ္တာ. တတ္ထ ‘‘သုခဘူမိယံ ကာမာဝစရေ’’တိ ဒွေပိ ဘုမ္မဝစနာနိ ဘိန္နာဓိကရဏဘာဝေန အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တာနီတိ ဥဘယေသမ္ပိ သမာနာဓိကရဏဘာဝေန အတ္ထယောဂံ ဒဿေတုံ ‘‘သုခဘူမီတိ ကာမာဝစရာဒယောပိ ယုဇ္ဇန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယထေဝ ဟိ စိတ္တံ, ဧဝံ သဗ္ဗေပိ ပရိတ္တသုခေန သမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ တဿ နိဿယဘာဝတော ဘူမိ ကာမာဝစရာတိ. အဋ္ဌကထာယမ္ပိ ဝါ အယမတ္ထော ဝုတ္တောယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘စိတ္တ’’န္တိ ဟိ စိတ္တုပ္ပာဒေါပိ ဝုစ္စတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘စိတ္တံ ဥပ္ပန္နန္တိ ဧတ္ထ စိတ္တမေဝ အဂ္ဂဟေတွာ ပရောပဏ္ဏာသကုသလဓမ္မေဟိ သဒ္ဓိံယေဝ စိတ္တံ ဂဟိတ’’န္တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာတိ သုခဘူမိယန္တိ စိတ္တုပ္ပာဒဿ ဝိညာယမာနတ္တာ. ဝိဘာဂဒဿနံ ဝိသေသဒဿနံ. ဘာသိတဗ္ဗံ ဘာသိတံ, တဒေဝ အတ္ထောတိ ဘာသိတတ္ထော. အဘိဓေယျတ္ထော. တဒတ္ထဝိညာပနေနာတိ တိကဒုကာနံ ကုစ္ဆိတာနံ သလနာဒိအတ္ထဒီပကေန.

988. මෙහි පවතියි යන අර්ථයෙන් ‘භූමි’ නම් වේ. නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින් සැපයට භූමිය වූයේ ‘සුඛභූමි’ යි. එය සැප වේදනාවෙන් යුක්ත වූ සිතයි. එහි භූමි භේදයෙන් වෙන්කර දැක්වීම සඳහා ඒ ඇසුරු කරගත් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ‘කාමාවචර’ යැයි කියන ලදී. එසේත් නැතිනම් එහි එක් දේශයක් වූ සමූහ භාවය නිසා ආධාරක භාවයෙන් අපේක්ෂා කොට, ඊට සමාන භූමිය ‘කාමාවචර’ යැයි කියන ලදී. එහි ‘සුඛභූමියෙහි කාමාවචරයෙහි’ යනුවෙන් භුම්ම විභක්ති දෙකක් වෙනස් වූ අධිකරණ වශයෙන් අට්ඨකතාවෙහි දක්වා ඇති හෙයින්, ඒ දෙකෙහිම සමානාධිකරණ භාවයෙන් අර්ථ සම්බන්ධය දැක්වීම පිණිස ‘සුඛභූමි යනු කාමාවචර ආදියට ද යෙදේ’ යැයි පවසන ලදී. සිත මෙන්ම, ස්වල්ප වූ සැපයෙන් යුක්ත වූ සියලු ධර්මයන් එහි නිශ්‍රය භාවයෙන් කාමාවචර භූමියට අයත් වේ. අට්ඨකතාවෙහි ද මෙම අර්ථයම පවසා ඇති බව දත යුතුය. ‘සිත’ යන්නෙන් චිත්තෝත්පාදය ද කියනු ලැබේ. එහෙයින් ‘සිත උපන්නේය යන මෙහි සිත පමණක් නොගෙන පනස් දෙකක් වූ (පරෝපණ්ණාස) කුසල ධර්මයන් සමඟම සිත ගන්නා ලදී’ යැයි පවසන ලදී. මෙසේ කිරීමෙන් සුඛභූමියෙහි චිත්තෝත්පාදය අවබෝධ වේ. ‘විභාග දර්ශනය’ යනු විශේෂ කොට දැක්වීමයි. භාෂිතය හෙවත් දේශනා කළ යුත්ත යමක් ද, එයම අර්ථය වන බැවින් ‘භාෂිතාර්ථ’ නම් වේ. එය අභිධෙය්‍යාර්ථයයි. ඒ අර්ථය දැනුම් දීමෙන් හෙවත් කුත්සිත දේ සැලීම (සංසාරයෙහි කම්පා වීම) ආදී අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන තික සහ දුක මඟිනි.

၉၉၄. ကော ပန ဝါဒေါ ခန္ဓာရမ္မဏဿာတိ ပုဗ္ဗာပရဘာဝေန ဝတ္တမာနေ အရဟတော ခန္ဓေ ဧကတ္တနယဝသေန သန္တာနတော ‘‘အမှာကံ မာတုလတ္ထေရော’’တိအာဒိနာ အာလမ္ဗိတွာ ပဝတ္တမာနံ ဥပါဒါနံ တဿ ဥပါဒါနက္ခန္ဓေယေဝ ဂဏှာတိ. သတိပိ တံသန္တတိပရိယာပန္နေ လောကုတ္တရက္ခန္ဓေ တတ္ထ ပဝတ္တိတုံ အသမတ္ထဘာဝတော ကာ ပန ကထာ ခန္ဓေ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တမာနေ. ဧတေန နတ္ထိ မဂ္ဂေါ ဝိသုဒ္ဓိယာ, နတ္ထိ နိဗ္ဗာနန္တိ ဧဝမာဒိဝသေန ပဝတ္တာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအာဒယော န မဂ္ဂါဒိဝိသယာ တံတံပညတ္တိဝိသယာတိ ဒီပိတံ ဟောတိ.

994. ස්කන්ධයන් අරමුණු කිරීම ගැන කවර කතාවක්ද? පූර්වාපර වශයෙන් පවත්නා රහතන් වහන්සේගේ ස්කන්ධයන් පිළිබඳව, සන්තති වශයෙන් ඒකත්ව න්‍යායෙන් ‘අපගේ මයිලණුවෝ වූ තෙරුන් වහන්සේ’ ආදී වශයෙන් අරමුණු කරමින් පවත්නා උපාදානය, ඔහුගේ උපාදානස්කන්ධයන්ම ග්‍රහණය කරයි. එම සන්තානයට ඇතුළත් ලෝකෝත්තර ස්කන්ධයන්හි පවා පැවතීමට අසමත් වන කල්හි, ස්කන්ධයන් අරභයා පවත්නා දේ ගැන කවර කතාවක්ද? මෙයින් ‘විමුක්තිය සඳහා මාර්ගයක් නැත, නිවනක් නැත’ ආදී වශයෙන් පවත්නා මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ආදිය මාර්ගාදිය විෂය කර නොගන්නා බවත්, ඒ ඒ ප්‍රඥප්තීන් විෂය කරගන්නා බවත් ප්‍රකාශ වේ.

၉၉၈. ဧဝံ သံ…ပေ… လေသိကာတိ အနုပါဒါနိယေဟိ အသံကိလေသိကာနံ ဘေဒါဘာဝမာဟ.

998. මෙසේ ‘සං...පෙ... ලේසිකා’ යන්නෙන් අනුපාදානීය ධර්මයන්ගෙන් අසංකිලෙසික ධර්මයන්ගේ වෙනසක් නොමැති බව පවසයි.

၁၀၀၆. အဝိဇ္ဇမာနော စ သော နိစ္စာဒိဝိပရိယာသာကာရော စာတိ အဝိ…ပေ… သာကာရောတိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ဒိဋ္ဌိယာ နိစ္စာဒိအဝိဇ္ဇမာနာကာရေန ဂယှမာနတ္တေပိ န တဒါကာရော ဝိယ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနော, အထ ခေါ ဝိဇ္ဇမာနော [Pg.176] ကာယော သက္ကာယောတိ အဝိဇ္ဇမာနနိစ္စာဒိဝိပရိယာသာကာရတော ဝိသေသနန္တိ လောကုတ္တရာ န ဣဒံ ဝိသေသနံ အရဟန္တိ ‘‘သန္တော ဝိဇ္ဇမာနော ကာယော သက္ကာယော’’တိ. ဝတ္ထု အဝိသေသိတံ ဟောတီတိ ဣဒံ ‘‘သတီ ကာယေ’’တိ ဧတ္ထ ကာယ-သဒ္ဒေါ သမူဟတ္ထတာယ အနာမသိတဝိသေသံ ခန္ဓပဉ္စကံ ဝဒတီတိ အဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တံ. ပသာဒကာယော ဝိယ ကုစ္ဆိတာနံ ရာဂါဒီနံ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနတာယ ကာယောတိ ဝုစ္စတီတိ ဧဝံ ပန အတ္ထေ သတိ ဒိဋ္ဌိယာ ဝတ္ထု ဝိသေသိတမေဝ ဟောတီတိ လောကုတ္တရာပိ အပနီတာ. န ဟိ လောကုတ္တရာ ခန္ဓာ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနတာယ ‘‘ကာယော’’တိ ဝုစ္စန္တီတိ. သုဒ္ဓိယာ အဟေတုဘူတေနာတိ ဂေါသီလာဒိနာ, လောကိယသီလေန ဝါ လောကုတ္တရသီလဿ အပဒဋ္ဌာနေန. ‘‘အဝီတိက္ကမနီယတာသတတံစရိတဗ္ဗတာဟိ ဝါ သီလံ, တပေါစရဏဘာဝေန သမာဒိန္နတာယ ဝတံ. အတ္တနော ဂဝါဒိဘာဝါဓိဋ္ဌာနံ သီလံ, ဂစ္ဆန္တောယေဝ ဘက္ခနာဒိဂဝါဒိကိရိယာကရဏံ ဝတံ. အကတ္တဗ္ဗာဘိမတတော နိဝတ္တနံ ဝါ သီလံ, တံသမာဒါနဝတော ဝေသဘောဇနကိစ္စစရဏာဒိဝိသေသပဋိပတ္တိ ဝတ’’န္တိ စ သီလဗ္ဗတာနံ ဝိသေသံ ဝဒန္တိ.

1006. විද්‍යමාන නොවන්නා වූ ඒ නිත්‍ය ආදී විපර්යාස ආකාරය ‘අවිජ්ජමාන... ආකාර’ ලෙස පද වෙන් කළ යුතුය. දෘෂ්ටිය මඟින් නිත්‍ය ආදී වශයෙන් විද්‍යමාන නොවන ආකාරයකින් ගනු ලැබුව ද, පරමාර්ථ වශයෙන් එය එසේ නොවන නමුත්, විද්‍යමාන වන්නා වූ කය ‘සක්කාය’ නම් වේ. එය අවිද්‍යමාන නිත්‍ය ආදී විපර්යාස ආකාරයන්ට වඩා විශේෂණයකි. ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ට ‘සන්ත වූ විද්‍යමාන වූ කය සක්කාය වේ’ යන මෙම විශේෂණය අදාළ නොවේ. ‘කය ඇති කල්හි’ යන මෙහි කය යන වචනය සමූහ අර්ථයෙන් විශේෂණය නොකළ පංචස්කන්ධය පවසන බව අදහස් වේ. ප්‍රසාද රූප මෙන්ම කුත්සිත වූ රාගාදී කෙලෙසුන්ගේ උපත් ස්ථානය වන බැවින් ද ‘කය’ (කාය) යැයි කියනු ලැබේ. මෙවැනි අර්ථයක් ඇති කල්හි දෘෂ්ටියට වස්තුව විශේෂිත වූවක්ම වේ. එබැවින් ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ද ඉවත් කරන ලදී. මන්ද ලෝකෝත්තර ස්කන්ධයන් කෙලෙස් උපදින ස්ථාන ලෙස ‘කාය’ යැයි නොකියන බැවිනි. අහේතුක වූ ශුද්ධිය යනු ගව ව්‍රත ආදියෙන් හෝ ලෝකෝත්තර සීලයට පදනමක් නොවන ලෞකික සීලයෙන් ලැබෙන ශුද්ධියයි. ‘අතික්‍රමණය නොකළ යුතු බව සහ නිරන්තරයෙන්ම පවත්වා ගත යුතු බව සීලයයි, තපස් චරණයක් ලෙස සමාදන් වීම ව්‍රතයයි. තමා ගවයකු ආදී ලෙස තබා ගැනීම සීලයයි, ගවයකු මෙන් තණ කෑම ආදී ක්‍රියා කිරීම ව්‍රතයයි. නොකටයුතු දෙයින් වැළකීම සීලයයි, එය සමාදන් වූ තැනැත්තාගේ වෙස, ආහාර සහ ක්‍රියා පිළිවෙත් ව්‍රතයයි’ යනුවෙන් සීල සහ ව්‍රතයන්ගේ විශේෂත්වය පවසති.

၁၀၀၇. ဣမဿုပ္ပာဒါ ဣဒံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဥပ္ပာဒေါတိ န ဇနနမတ္တံ အဓိပ္ပေတံ, အထ ခေါ အနိရောဓောပီတိ ‘‘အဝိဃာတံ ဇနသဒ္ဒေါ ဝဒတီ’’တိ အာဟ. တတ္ထာယံ ဇန-သဒ္ဒေ နယော, ဇနိတာတိ ဇနာ, အဝိဟတာတိ အတ္ထော. ပုထူ ဇနာ ဧတေသန္တိ ပုထုဇ္ဇနာတိ ပုထုသတ္ထုမာနိနော သတ္တာ. အဘိသင်္ခရဏာဒိအတ္ထော ဝါ ဇန-သဒ္ဒေါ အနေကတ္ထတ္တာ ဓာတူနံ. ခန္ဓာယတနာဒီနံ သဝနာဓီနတ္တာ ပညာစက္ခုပဋိလာဘဿ တေသံ သဝနာဘာဝဒီပကံ ‘‘အဿုတဝါ’’တိ ဣဒံ ပဒံ အန္ဓတံ ဝဒတိ.

1007. ‘මෙය ඇති කල්හි මෙය උපදියි’ යන උත්පාදයෙන් හුදු ඉපදීම පමණක් අදහස් නොකෙරේ, නිරෝධය නොවීම ද අදහස් වේ. එහෙයින් ‘ජන ශබ්දයෙන් අවිඝාතය (පැවැත්ම) පවසයි’ යැයි කියන ලදී. එහි ජන ශබ්දයේ අර්ථය මෙසේය: උපදවන්නෝ ‘ජන’ නම් වෙති, එහි අර්ථය නොවැනසෙන්නෝ යන්නයි. බොහෝ ශාස්තෘවරුන් (මතවාදයන්) කෙරෙහි මානය පවත්වන සත්ත්වයෝ ‘පෘථග්ජන’ (පුථුජ්ජන) නම් වෙති. ධාතූන්ගේ අනේකාර්ථවත් බව නිසා ‘ජන’ ශබ්දයට අභිසංස්කරණාදී අර්ථ ද ඇත. ස්කන්ධ ආයතන ආදිය පිළිබඳව ශ්‍රවණය කිරීමට නොලැබීම හේතුවෙන් ප්‍රඥා චක්ෂුසය නොලැබෙන බැවින්, ඒ ශ්‍රවණය නොකිරීම දැක්වීම පිණිස යෙදුණු ‘අස්සුතවා’ යන පදය අන්ධභාවය ප්‍රකාශ කරයි.

ကတံ ဇာနန္တီတိ အတ္တနာ ပရေဟိ စ ကတံ ကုသလာကုသလံ တေဟိ နိပ္ဖာဒိတံ သုခဒုက္ခံ ယာထာဝတော ဇာနန္တိ. ပရေသံ အတ္တနာ, အတ္တနော စ ပရေဟိ ကတံ ဥပကာရံ ယထာဝုတ္တာကာရေန ပါကဋံ ကရောန္တိ. ဗျာဓိအာဒီဟိ ဒုက္ခိတဿ ဥပဋ္ဌာနာဒိကာတဗ္ဗံ, သံသာရဒုက္ခဒုက္ခိတဿေဝ ဝါ ယထာဝုတ္တာကာရေန ကာတဗ္ဗံ ကရောန္တိ. အရိယကရဓမ္မာ အရိယသစ္စာနီတိ ပုရိမသစ္စဒွယဝသေန ဝုတ္တံ ‘‘ဝိပဿိယမာနာ အနိစ္စာဒယော’’တိ. ပရိညာဒိဝိသေသေန ဝါ ပဿိယမာနာတိ အတ္ထေ သတိ အနိစ္စာဒယောတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန နိစ္စမ္ပိ နိဗ္ဗာနံ ဂဟိတန္တိ စတုသစ္စဝသေနပိ ယောဇေတဗ္ဗံ, အနိစ္စတ္တာဒယော ဝါ ‘‘အနိစ္စာဒယော’’တိ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

කළ දේ දන්නවා යනු තමන් විසින් හා අන්‍යයන් විසින් කරන ලද කුසලාකුසල කර්මයන් ද, ඔවුන් විසින් සිදු කරන ලද සැප දුක් ද තත්ත්වාකාරයෙන් දැන ගැනීමයි. අන්‍යයන් තමන්ට කළ උපකාර මෙන්ම තමන් අන්‍යයන්ට කළ උපකාර ද කලින් කී ආකාරයෙන් ප්‍රකට කරති. රෝගාදියෙන් පීඩිත වූවන්ට කළ යුතු උපස්ථාන ආදිය හෝ සංසාර දුක්ඛයෙන් පීඩිත වූවන්ට කළ යුතු දේ කලින් කී ආකාරයෙන්ම සිදු කරති. ආර්ය කරන්නා වූ ධර්මයන් යනු ආර්ය සත්‍යයන් යැයි මුල් සත්‍ය දෙක (දුක්ඛ සහ සමුදය) ඇසුරෙන් 'විදර්ශනා කරනු ලබන අනිත්‍ය ආදිය' ලෙස පවසන ලදී. පිරිසිඳ දැකීම (පරිඤ්ඤා) ආදී විශේෂයන්ගෙන් බලනු ලබන යන අර්ථය ඇති කල්හි, 'අනිත්‍ය ආදිය' යන තැන ඇති 'ආදි' ශබ්දයෙන් නිත්‍ය වූ නිර්වාණය ද ගෙන සිවුසත්‍ය වශයෙන්ම යෙදිය යුතුය. නැතහොත් අනිත්‍ය ස්වභාවය ආදිය 'අනිත්‍ය ආදිය' ලෙස පවසන ලදැයි දත යුතුය.

အဝသေသကိလေသာ ကိလေသသောတံ. ဉာဏန္တိ ယာထာဝတော ဇာနနံ. ယထာဘူတာဝဗောဓေန ဟိ တဿ တာနိ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတံ အာပါဒိတတာယ သန္တာနေ [Pg.177] အပ္ပဝေသာရဟာနိ ‘‘သံဝုတာနိ ပိဟိတာနီ’’တိ စ ဝုစ္စန္တိ. တထာတိ သဗ္ဗသင်္ခါရာနံ ဝိပ္ပကာရဿ ခမနာကာရေန. အဝိပရီတဓမ္မာ ဧတာယ နိဇ္ဈာယံ ခမန္တီတိ ပညာ ခန္တီတိ. အဒုဋ္ဌဿေဝ တိတိက္ခာဘာဝတော တထာပဝတ္တာ ခန္ဓာတိ အဒေါသပ္ပဓာနာ ခန္ဓာ ဝုတ္တာတိ ‘‘အဒေါသော ဧဝ ဝါ’’တိ တတိယော ဝိကပ္ပော ဝုတ္တော. သတိပဋိပက္ခတ္တာ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿာနံ ‘‘မုဋ္ဌဿစ္စ’’န္တိ ဝုတ္တာ. အက္ခန္တိ ဒေါသော. သဿတာဒိအန္တဝိနိမုတ္တာ ဓမ္မဋ္ဌိတီတိ သဿတုစ္ဆေဒါဒိဂါဟော တပ္ပဋိလောမဘာဝေါ ဝုတ္တော. ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒေါ နိဗ္ဗာနေ ပဋိလောမဘာဝေါ. စရိမာနုလောမဉာဏဝဇ္ဈတဏှာဒိကော ကိလေသောတိ ဝုတ္တော, ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဉာဏဒဿနာနိ ဝိယ ဂေါတြဘုဉာဏံ ကိလေသာနံ အပ္ပဝတ္တိကရဏဘာဝေန ဝတ္တတိ, ကိလေသဝိသယာတိလင်္ဃနဘာဝေန ပန ပဝတ္တတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘သင်္ခါရ…ပေ… ပဟာန’’န္တိ.

ඉතිරි වූ කෙලෙස් යනු කෙලෙස් සැඩපහරයි. ඥානය යනු තත්ත්වාකාරයෙන් දැන ගැනීමයි. යථාභූත වශයෙන් අවබෝධ කර ගැනීමෙන්, එම පුද්ගලයාට එම කෙලෙස් නැවත නූපදින ස්වභාවයට පත් කළ බැවින් සන්තානයට ඇතුළු විය නොහැකි බැවින් ඒවා 'සංවෘත කරන ලද' හෝ 'වසා දමන ලද' යැයි කියනු ලැබේ. 'තථා' යනු සියලු සංස්කාරයන්ගේ විවිධ ස්වභාවයන් ඉවසන ආකාරයෙනි. අවිපරීත ධර්මයන් මේ (ප්‍රඥාව) මගින් මෙනෙහි කරමින් ඉවසන බැවින් ප්‍රඥාව 'ඛන්ති' (ඉවසීම) නම් වේ. ක්‍රෝධ රහිත වූවන්ගේම ඉවසීමේ ස්වභාවය පවතින බැවින් එලෙස පවත්නා ස්කන්ධයන් අදෝෂය ප්‍රධාන කොට ඇති ස්කන්ධයන් ලෙස පවසන ලදී; 'නැතහොත් අදෝෂයම වේ' යන තෙවන විකල්පය ද පවසන ලදී. සතියට (සිහියට) ප්‍රතිපක්ෂ වන බැවින් අභිජ්ඣා සහ දෝමනස්සයන් 'මුට්ඨසච්ච' (මුළා වූ සිහිය) ලෙස හඳුන්වන ලදී. 'අක්ඛ' යනු දෝෂයයි. ශාස්වත ආදී අන්තයන්ගෙන් තොර වූ ධර්මතාවය 'ධම්මට්ඨිති' ලෙසත්, ශාස්වත-උච්ඡේද ආදී දෘෂ්ටි ගැනීම්වලට විරුද්ධ ස්වභාවයත් පවසන ලදී. දෘෂ්ඨධර්ම නිර්වාණ වාදය යනු නිර්වාණය පිළිබඳ විරුද්ධ වූ මතයකි. අවසන් අනුලෝම ඥානයෙන් නැසිය යුතු තණ්හා ආදී කෙලෙස් පවසන ලදී. මාර්ග ඥානය හා දර්ශන ඥානයන් මෙන්ම ගෝත්‍රභූ ඥානය ද කෙලෙස් නූපදින තත්ත්වයට පත් කරමින් පවතී. කෙලෙස් විෂය ඉක්මවා යාම නිසා 'සංස්කාර...පේ... ප්‍රහාණය' ලෙස පවසන ලදී.

ဒိဋ္ဌိယာဒီနံ သမုဒယသဘာဂတာ ကမ္မဿ ဝိကုပ္ပာဒနေ သဟကာရီကာရဏဘာဝေါ, ဒဿနာဒိဗျာပါရံ ဝါ အတ္တာနဉ္စ ဒဿနာဒိကိစ္စံ စက္ခာဒီနန္တိ ဧဝဉှိ ယထာတက္ကိတံ အတ္တာနံ ရူပန္တိ ဂဏှာတိ. ယထာဒိဋ္ဌန္တိ တက္ကဒဿနေန ယထောပလဒ္ဓန္တိ အဓိပ္ပာယော. န ဟိ ဒိဋ္ဌိဂတိကော ရူပါယတနမေဝ အတ္တာတိ ဂဏှာတီတိ. ဣမိဿာပဝတ္တိယာတိ သာမညေန ရူပံ အတ္တာတိ သဗ္ဗသင်္ဂါဟကဘူတာယ ပဝတ္တိယာ. ရူပေ…ပေ… မာနန္တိ စက္ခာဒီသု တံသဘာဝေါ အတ္တာတိ ပဝတ္တမာနံ အတ္တဂ္ဂဟဏံ. အနညတ္တာဒိဂ္ဂဟဏန္တိ အနညတ္တံ အတ္တနိယအတ္တနိဿိတအတ္တာဓာရတာဂဟဏံ. ဝဏ္ဏာဒီနန္တိ ဝဏ္ဏရုက္ခပုပ္ဖမဏီနံ. နနု စ ရုက္ခပုပ္ဖမဏိယော ပရမတ္ထတော န ဝိဇ္ဇန္တိ? သစ္စံ န ဝိဇ္ဇန္တိ, တဒုပါဒါနံ ပန ဝိဇ္ဇတီတိ တံ သမုဒိတာဒိပ္ပကာရံ ဣဓ ရုက္ခာဒိပရိယာယေန ဝုတ္တန္တိ ရုက္ခာဒိနိဒဿနေပိ န ဒေါသော ဆာယာရုက္ခာဒီနံ ဝိယ ရူပဿ အတ္တနော စ သံသာမိဘာဝါဒိမတ္တဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ.

දෘෂ්ටි ආදියේ සමුදය සමානත්වය යනු කර්මය විපාක දීමේදී සහකාරී හේතුවක් වීමයි, නැතහොත් ඇස ආදියේ දර්ශන කෘත්‍යය හා තමා පිළිබඳ දර්ශන කෘත්‍යයයි. මෙලෙස තර්ක කරමින් 'රූපය මමය' කියා ගනී. 'යථා දිට්ඨං' යනු තර්කයෙන් දුටු පරිදි හෙවත් අත්දැකීම්වලට අනුව උපලබ්ධ වූ පරිදි යන අදහසයි. දෘෂ්ටිගතිකයෙකු රූපයම ආත්මය ලෙස නොගන්නා බැවිනි. 'මේ පැවැත්ම සඳහා' යනු පොදුවේ රූපය ආත්මය ලෙස ගන්නා සියලු අංග ඇතුළත් කරගත් පැවැත්මයි. 'රූපයෙහි... මානය' යනු ඇස ආදියේ එම ස්වභාවය ආත්මය ලෙස පවතින ආත්මග්‍රහණයයි. 'අනඤ්ඤත්තාදිග්ගහණ' යනු අනන්‍ය බව, ආත්මයට අයත් බව, ආත්මය ඇසුරු කළ බව හා ආත්මය පදනම් කරගත් බව යන ග්‍රහණයයි. වර්ණ ආදියෙහි යනු වර්ණය, වෘක්ෂය, පුෂ්පය, මැණික ආදියේය. වෘක්ෂ, පුෂ්ප, මැණික් පරමාර්ථ වශයෙන් නැතැයි කෙනෙකුට කිව නොහැකිද? සැබෑවකි, ඒවා පරමාර්ථ වශයෙන් නැත, නමුත් ඒවාට උපාදාන වූ රූපයන් පවතී. එබැවින් එම සමූහයන් මෙහි වෘක්ෂ ආදී පර්යායයෙන් පවසන ලදී. සෙවණැල්ල හා වෘක්ෂය මෙන්ම රූපය හා ආත්මය අතර හිමිකාරීත්වය ආදිය පමණක් අදහස් කළ බැවින් වෘක්ෂ ආදී නිදසුන් දැක්වීමේ දොසක් නැත.

၁၀၀၈. ဇာတိအာဒိသဘာဝန္တိ ဇာတိဘဝါဒီနံ နိဗ္ဗတ္တိနိဗ္ဗတ္တနာဒိသဘာဝံ, ဥပ္ပာဒနသမတ္ထတာ ပစ္စယဘာဝေါ.

1008. 'ජාති ආදි ස්වභාවය' යනු ජාතිය, භවය ආදියේ හටගැනීම හා හටගැන්වීමේ ස්වභාවයයි. උපදවීමට ඇති සමර්ථ බව ප්‍රත්‍යභාවයයි.

၁၀၀၉. သာမညေန ‘‘တဒေကဋ္ဌာ ကိလေသာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၁၀), ပရတော ‘‘အဝသေသော လောဘော’’တိအာဒိဝစနတော (ဓ. သ. ၁၀၁၁) ပါရိသေသတော သာမတ္ထိယတော ဝါ လဗ္ဘမာနတာယ သတိပိ အာဂတတ္တေ သရူပေန ပဘေဒေန ဝါ ဒိဋ္ဌိအာဒယော ဝိယ အနာဂတတ္တာ လောဘာဒယော ‘‘အနာဂတာ’’တိ ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘ဣဓ [Pg.178]…ပေ… ဿေတု’’န္တိ. အတ္ထတော ဝိညာယတိ လောဘာဒီဟိ သဟဇာတာ ဟုတွာ ဒိဋ္ဌိယာ ဧဝ ပါဠိယံ ဝုတ္တကိလေသဘာဝတော. ဣတိပိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ သံယောဇနကိလေသာနမ္ပိ ပဋိနိဒ္ဒေသာရဟတ္တာ သမ္ပယုတ္တသမုဋ္ဌာနဘာဝတော စ. သံယောဇနရဟိတေဟီတိ သံယောဇနဘာဝရဟိတေဟိ ထိနဥဒ္ဓစ္စအဟိရိကာနောတ္တပ္ပေဟိ, ထိနအဟိရိကာနောတ္တပ္ပေဟိ ဝါ.

1009. පොදුවේ 'එහි පිහිටි කෙලෙස්' යන්නෙන් ද, පසුව 'ඉතිරි වූ ලෝභය' ආදී වචනවලින් ද, ශේෂ වූ බැවින් හෝ ශක්තිය අනුව ලැබෙන බැවින්, පැවතියද ස්වරූපය හෝ ප්‍රභේදය අනුව දෘෂ්ටි ආදිය මෙන් වෙන් කොට දක්වා නැති ලෝභ ආදිය 'නොපැමිණි' ලෙස දක්වන ලදී; එබැවින් 'මෙහි... පෙන්වීමට' යැයි කීහ. අර්ථය අනුව ලෝභාදිය සමඟ සහජාතව ඇති බැවින් දෘෂ්ටිය කෙලෙසක් ලෙසම පාළියෙහි දක්වා ඇත. සංයෝජන කෙලෙස් ද විස්තර කිරීමට සුදුසු බැවින් හා සම්ප්‍රයුක්ත සමුට්ඨාන වශයෙන් පවත්නා බැවින් ද එලෙස ද අර්ථය ගැලපේ. 'සංයෝජන රහිත වූවන්ගෙන්' යනු සංයෝජන ස්වභාවයෙන් තොර වූ ථීන, උද්ධච්ච, අහිරික, අනොත්තප්ප හෝ ථීන, අහිරික, අනොත්තප්ප යන ධර්මයන්ගෙනි.

၁၀၁၃. ဧကဒေ…ပေ… ဝဒတိ အဝယဝေနပိ သမုဒါယော ဝုစ္စတီတိ. ဟေတု ဧတေသံ အတ္ထီတိ ဝါ ဟေတုကာ. အနိယတောတိ န အဝဓာရိတော. ပုရိမပဒါဝဓာရဏဝသေန ဂဟေတဗ္ဗတ္ထတ္တာ ဝိဝရဏီယတ္ထဝါ. အတ္ထတော နိက္ခိပိတုန္တိ ‘‘တယော ကုသလဟေတူ အလောဘော အဒေါသော အမောဟော’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၀၆၀) ဝိယ ပုရိမနယေန ဒဿိတဓမ္မေယေဝ ဟေတုပဟာတဗ္ဗဟေတုကဘေဒတော အတ္ထဒဿနဝသေန နိဒ္ဒိသိတုန္တိ အတ္ထော.

1013. 'එකදේ...පේ...' යනු කොටසකින් මුළු සමූහයම හඳුන්වන බවයි. මේවාට හේතුවක් ඇති බැවින් 'හේතුක' නම් වේ. 'අනියත' යනු නිශ්චිත නොවන බවයි. මුල් පදයන්ගේ අවධාරණය අනුව ගත යුතු අර්ථ ඇති බැවින් විස්තර කළ යුතු අර්ථ ඇත්තාහ. 'අර්ථය අනුව තැන්පත් කිරීමට' යනු 'අලෝභ, අදෝෂ, අමෝහ යන කුසල හේතු තුනයි' ආදී වශයෙන් පෙර ක්‍රමයට දැක්වූ ධර්මයන්ම හේතු හා ප්‍රහාණය කළ යුතු හේතු වශයෙන් බෙදා අර්ථ දැක්වීම පිණිස සඳහන් කරන ලද්දේ යන අර්ථයයි.

၁၀၂၉. အဘိညာယုတ္တဝဇ္ဇာနံ မဟဂ္ဂတာနံ ပရိတ္တာရမ္မဏတ္တာဘာဝါ ‘‘မဟဂ္ဂတာ ဝါ ဣဒ္ဓိဝိဓာဒယော’’တိ ဝုတ္တံ. အတီတံသဉာဏဿ ကာမာဝစရတ္တာ ‘‘စေတော…ပေ… ဉာဏသမ္ပယုတ္တာ’’တိ အာဟ.

1029. අභිඥා හා සම්බන්ධ වූවන් හැර අනෙක් මහග්ගත ධර්මයන් පටු අරමුණු (පරිත්තාර්ම්මණ) නොගන්නා බැවින් 'මහග්ගත වූ හෝ ඉද්ධිවිධ ආදිය' යැයි පවසන ලදී. අතීතය සිහි කරන ඥානය කාමාවචර බැවින් 'සිත...පේ... ඥාන සම්ප්‍රයුක්ත' යැයි පැවසීය.

၁၀၃၅. အနန္တရေ နိယုတ္တာနီတိ စုတိအနန္တရံ ဖလံ အနန္တရံ, တသ္မိံ နိယုတ္တာနိ တံ ဧကန္တေန နိပ္ဖာဒနတော အနတိက္ကမနကာနီတိ အတ္ထော. ဝုတ္တပ္ပကာရဿ အနန္တရဿ ကရဏံ အနန္တရံ, တံ သီလာနီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. အနေကေသု အာနန္တရိယေသု ကတေသု ကိဉ္စာပိ ဗလဝတောယေဝ ပဋိသန္ဓိဒါနံ, န ဣတရေသံ, အတ္တနာ ပန ကာတဗ္ဗကိစ္စဿ တေနေဝ ကတတ္တာ တဿ ဝိပါကဿ ဥပတ္ထမ္ဘနဝသေန ပဝတ္တနတော န ဣတရာနိ တေန နိဝါရိတဖလာနိ နာမ ဟောန္တိ, ကော ပန ဝါဒေါ ပဋိပက္ခေသု ကုသလေသူတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိပက္ခေန အနိဝါရဏီယဖလတ္တာ’’တိ. ‘‘အနေကသ္မိမ္ပိ…ပေ… နတ္ထီ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု အနေကေသု အာနန္တရိယေသု ကတေသု ဗလဝံယေဝ ပဋိသန္ဓိဒါယကန္တိ တေန ဣတရေသံ ဝိပါကော ပဋိဗာဟိတော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘န စ တေသ’’န္တိအာဒိ. တဉ္စ တေသံ အညမညံ အပ္ပဋိဗာဟကတ္တံ မာတိကာဝဏ္ဏနာယံ ဝိတ္ထာရေန ဝိစာရိတမေဝ.

1035. 'අනන්තරයෙහි යෙදුණු' යනු චුතියට අනතුරුව ලැබෙන ඵලයයි, එහි නියැලුණා වූ ඒවා ඒකාන්තයෙන්ම ඵලය ලබා දෙන බැවින් ඉක්මවා නොයන සුළුය යන අර්ථයයි. ඉහත කී අනන්තරයේ සිදු කිරීම 'අනන්තර' නම් වේ, එය සීලයන් ලෙස යෙදිය යුතුය. ආනන්තරිය කර්ම රාශියක් කළ විට වඩා බලවත් එකක්ම ප්‍රතිසන්ධිය ලබා දෙයි; අනෙක්වා එසේ නොවේ. නමුත් තමන් විසින් කළ යුතු කෘත්‍යය එයින්ම කළ බැවින්, එම විපාකයට උපකාරක (උපස්ථම්භක) ලෙස පවතින නිසා අනෙක්වා ඵල රහිත වූවා නොවේ. එසේ නම් ප්‍රතිපක්ෂ කුසලයන් ගැන කවර කතාද? එබැවින් 'ප්‍රතිපක්ෂයෙන් වැළැක්විය නොහැකි ඵල ඇති බැවින්' යැයි පවසන ලදී. 'බොහෝ වූවත්... නැත' කියා පවසන ලද්දේ ඇයි? බොහෝ ආනන්තරිය කර්ම කළ විට බලවත් එකම ප්‍රතිසන්ධිය ලබා දෙන බැවින් එයින් අනෙක්වායේ විපාකය වැළකෙන්නේ නොවේද? ඒ නිසා 'ඔවුන්ගේ...' ආදිය පැවසීය. ඔවුන්ගේ එකිනෙකා නොවැළැක්වීමේ ස්වභාවය මාතිකා වර්ණනාවේදී විස්තරාත්මකව විමසා ඇත.

အတ္ထတော အာပန္နံ အဂ္ဂဟေတွာ ယထာရုတဝသေနေဝ ပါဠိယာ အတ္ထံ ဂဟေတွာ တေသံ ဝါဒါနံ တပ္ပရဘာဝေန ပဝတ္တိံ သန္ဓာယ အဟေတုကဝါဒါဒီနံ ဝိသေသံ [Pg.179] ဒဿေတုံ ‘‘ပုရိမဝါဒေါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အနိယျာနိကနိယျာနိကဘေဒံ ပန သမ္ဘာရကမ္မံ ဗန္ဓမောက္ခဟေတူတိ ဗန္ဓမောက္ခဟေတုံ ပဋိသေဓေန္တောပိ ကမ္မံ ပဋိသေဓေတိ. သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယံ ပန ဝိပါကဿ ကမ္မကိလေသသမာဓိပညာနံ ဟေတုဘာဝတော ဝိပါကောပိ ဗန္ဓမောက္ခဟေတူတိ ‘‘နတ္ထိ ဟေတူတိ ဝဒန္တော ဥဘယံ ပဋိဗာဟတီ’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၇၀-၁၇၂) ဝုတ္တံ. တတ္ထ ကမ္မံ ပဋိသေဓေန္တေနပိ ဝိပါကော ပဋိသေဓိတော ဟောတိ, ဝိပါကံ ပဋိသေဓေန္တေနပိ ကမ္မန္တိ တယောပိ ဧတေ ဝါဒါ အတ္ထတော ဥဘယပဋိသေဓကာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိန္တိ အဟေတုကဝါဒါဒိပဋိသံယုတ္တေ အသဒ္ဓမ္မေ ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဝိနိစ္ဆယပသုတဿ ‘‘နတ္ထိ ဟေတူ’’တိအာဒိနာ ရဟော နိသီဒိတွာ စိန္တေန္တဿ တသ္မိံ အာရမ္မဏေ မိစ္ဆာသတိ သန္တိဋ္ဌတိ, စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ, ဇဝနာနိ ဇဝန္တိ. ပဌမဇဝနေ သတေကိစ္ဆော ဟောတိ, တထာ ဒုတိယာဒီသု. သတ္တမေ အတေကိစ္ဆဘာဝံ ပတ္တော နာမ ဟောတိ. ယာ ဧဝံ ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ’’န္တိ. တတော ပုရိမဘာဝါ အနိယတာ.

අර්ථ වශයෙන් පැමිණි කාරණය ග්‍රහණය නොකොට, ශබ්දාර්ථය අනුවම පාලි පාඨයේ අර්ථය ගෙන, එම වාදයන්ගේ පැවැත්මේ අනුපිළිවෙලට අනුව අහේතුකවාද ආදියේ සුවිශේෂී බව දැක්වීම සඳහා 'පූර්ව වාදය' යනාදිය වදාරන ලදී. අනිය්‍යානික (සසරින් නිදහස් නොවන) හා නිය්‍යානික (සසරින් නිදහස් වන) භේදය ඇති සම්භාර කර්මය බන්ධනයට හා මෝක්ෂයට හේතු වන බැවින්, බන්ධන-මෝක්ෂ හේතූන් ප්‍රතික්ෂේප කරන්නා කර්මය ද ප්‍රතික්ෂේප කරයි. නමුත් සුමංගලවිලාසිනියෙහි විපාකය සඳහා කර්ම, ක්ලේශ, සමාධි හා ප්‍රඥාවන් හේතු වන බැවින් විපාකය ද බන්ධන-මෝක්ෂ හේතුවක් ලෙස සලකා, 'හේතුවක් නැතැයි පවසන්නා ඒ දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කරයි' (දී. නි. අට්ඨ. 1.170-172) යනුවෙන් වදාරන ලදී. එහිදී කර්මය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් විපාකය ද ප්‍රතික්ෂේප වූයේ වෙයි, විපාකය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් කර්මය ද ප්‍රතික්ෂේප වූයේ වෙයි. එබැවින් අර්ථ වශයෙන් මේ වාද තුනම උභය (හේතු-ඵල) ප්‍රතික්ෂේප කරන බව දත යුතුය. 'නියත මිච්ඡාදිට්ඨිය' යනු අහේතුකවාද ආදියට සම්බන්ධ අසද්ධර්මයන් පිළිබඳ ඉගෙනීම, විමසීම හා විනිශ්චයෙහි යෙදුණු තැනැත්තා හුදෙකලාව හිඳ 'හේතුවක් නැත' යනාදී වශයෙන් සිතන විට එම අරමුණෙහි වැරදි සිහිය (මිච්ඡාසති) පිහිටයි, සිත එකඟ වෙයි, ජවන චිත්තයන් උපදියි. පළමු ජවනයේදී එය පිළියම් කළ හැකි (සතේකිච්ඡ) මට්ටමේ පවතී, දෙවන ආදී ජවනයන්හිදී ද එසේමය. සත්වන ජවනයේදී එය පිළියම් කළ නොහැකි (අතේකිච්ඡ) තත්ත්වයට පත් වේ. මෙලෙස පවතින දෘෂ්ටිය අරභයා 'නියත මිච්ඡාදිට්ඨිය' යැයි කියන ලදී. එයට පෙර පවතින අවස්ථා අනියත වේ.

၁၀၃၉. သဟဇာတ အညမည နိဿယ အတ္ထိ အဝိဂတာဒိဝိသိဋ္ဌဘာဝေပိ မဂ္ဂပစ္စယဿ သမ္ပယောဂဝိသိဋ္ဌတာဒီပနေနေဝ သဟဇာတာဒိဝိသိဋ္ဌတာပိ ဝိညာယတီတိ ပါဠိယံ ‘‘သမ္ပယုတ္တော’’တိ ဝုတ္တန္တိ ‘‘သမ္ပယောဂဝိသိဋ္ဌေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. မဂ္ဂ…ပေ… ဒဿေတုံ, န ပန မဂ္ဂင်္ဂါနံ အညမညံ မဂ္ဂပစ္စယဘာဝါဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. ဧဝံ သတီတိ ယဒိ မဂ္ဂင်္ဂါနံ မဂ္ဂပစ္စယလာဘိတာယ ပကာသနော ပဌမနယော, ဧဝံ သန္တေ. မဂ္ဂင်္ဂါနိပိ ဝေဒနာဒယော ဝိယ မဂ္ဂဟေတုကဘာဝေန ဝတ္တဗ္ဗတ္တာ အမဂ္ဂသဘာဝါနံ အလောဘာဒီနံ တဒညေသံ တဒုဘယသဘာဝါနံ ဓမ္မာနံ ပစ္စယဘာဝဒီပနေ တတိယနယေ ဝိယ န ဌပေတဗ္ဗာနီတိ အာဟ ‘‘ဌပေတွာတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ’’တိ. ပုဗ္ဗေတိ ပုရိမနယေ.

1039. සහජාත, අන්‍යමඤ්ඤ, නිස්සය, අත්ථි, අවිගත ආදී විශිෂ්ට ස්වභාවයන් පැවතියද, මාර්ග ප්‍රත්‍යයෙහි සම්ප්‍රයුක්ත බවේ විශිෂ්ටත්වය පෙන්වීමෙන්ම සහජාතාදී විශිෂ්ටත්වය ද වැටහෙන බැවින් පාලියෙහි 'සම්පයුත්තෝ' (සම්ප්‍රයුක්ත වූ) යැයි වදාරන ලද බව 'සම්ප්‍රයෝග විශිෂ්ටත්වයෙන්' යන්නෙන් අදහස් විය. මාර්ග...පෙ... පෙන්වීමට මිස, මාර්ගාංගයන්ට අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් මාර්ග ප්‍රත්‍යය වීමේ හෝ නොවීමේ අදහසින් නොවේ. 'මෙසේ වූ කල්හි' යන්නෙන්, ඉදින් මාර්ගාංගයන්ට මාර්ග ප්‍රත්‍යය ලැබීම ප්‍රකාශ කරන පළමු ක්‍රමය නම්, එවැනි තත්ත්වයක් තුළ මාර්ගාංගයන් ද වේදනා ආදිය මෙන් මාර්ග හේතුක බවින් කිව යුතු බැවින්, මාර්ග ස්වභාවය නොවන අලෝභ ආදී සෙසු ධර්මයන්ගේ හා ඒ දෙවර්ගයේම ස්වභාවය ඇති ධර්මයන්ගේ ප්‍රත්‍ය භාවය පෙන්වන තුන්වන ක්‍රමයේදී මෙන්, ඒවා (මාර්ගාංග) ඉවත් නොකළ යුතු බව පවසමින් 'ඉවත් කොට යැයි නොකිය යුතු වන්නේය' යනුවෙන් දක්වන ලදී. 'පූර්වයෙහි' යනු පළමු ක්‍රමයෙහි ය.

ဒုတိယနယေပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန ပဌမနယံ သမ္ပိဏ္ဍေတိ. တေန သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ပုရိမသ္မိံ နယဒွယေ ဌပိတတ္တာ တဿ သဟေတုကဘာဝဒဿနော တတိယနယော အာရဒ္ဓေါတိ ဒဿေတိ. တတိယနယေ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ သဟေတုကဘာဝဒဿနံ အနိစ္ဆန္တော စောဒကော ‘‘ကထံ ဒဿိတော’’တိ စောဒေတွာ ‘‘နနူ’’တိအာဒိနာ အတ္တနော အဓိပ္ပာယံ ဝိဝရတိ. ဣတရော ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိနာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဟေတုဘာဝေန ဝုတ္တာနမ္ပိ လောဘာဒီနံ အညမညံ သဟဇေကဋ္ဌသမ္ပယုတ္တသင်္ခါရက္ခန္ဓပရိယာပန္နတော ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဟေတုကသင်္ဂဟော [Pg.180] ဝိယ မဂ္ဂဟေတုဘာဝေန ဝုတ္တာယပိ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ မဂ္ဂဟေတုကဘာဝေါပိ ယုဇ္ဇတိ မဂ္ဂဟေတုသမ္ပယုတ္တသင်္ခါရက္ခန္ဓပရိယာပန္နဘာဝတောတိ ဒဿေတိ.

'දෙවන ක්‍රමයේදීත්' යන 'පි' (ද) ශබ්දයෙන් පළමු ක්‍රමය ද එක් කරයි. එයින් සම්මා දිට්ඨිය පෙර ක්‍රම දෙකෙහිම තබා ඇති (ඉවත් කර ඇති) බැවින්, එහි සහේතුක බව දැක්වීම සඳහා තුන්වන ක්‍රමය ආරම්භ කළ බව පෙන්වයි. තුන්වන ක්‍රමයෙහි සම්මා දිට්ඨියෙහි සහේතුක බව දැක්වීම අකමැති වන්නා 'කෙසේ දක්වන ලද්දේ ද' යැයි චෝදනා කොට 'නැතිනම්' යනාදියෙන් තම අදහස විවෘත කරයි. අනෙක් තැනැත්තා 'යම් සේ ද' යනාදී නිදසුනෙන්, දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු හේතු ස්වභාවයෙන් දක්වන ලද ලෝභ ආදියෙහි ද අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සහජාත එකට පවතින සම්ප්‍රයුක්ත සංඛාරස්කන්ධයට ඇතුළත් වීමෙන් දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු හේතුක බවෙහි සංග්‍රහ වීම මෙන්, මාර්ග හේතු ස්වභාවයෙන් දක්වන ලද සම්මා දිට්ඨිය ද මාර්ග හේතු සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වූ සංඛාරස්කන්ධයට ඇතුළත් වන බැවින්, මාර්ග හේතුක බව යෝග්‍ය වන බව පෙන්වයි.

တတော အညဿေဝါတိ တတော သမ္မာဒိဋ္ဌိသင်္ခါတဟေတုတော အညဿ အလောဘာဒေါသဿေဝ. အညေနာတိ ‘‘မဂ္ဂေါ ဟေတူ’’တိ ဣတော အညေန. အလောဘာဒေါသာနံယေဝ အဓိပ္ပေတတ္တာ တေသံယေဝ အာဝေဏိကေန မဂ္ဂဟေတူတိ ဣမိနာ ပရိယာယေန. သာဓာရဏေန ပရိယာယေနာတိ တိဏ္ဏမ္ပိ ဟေတူနံ အဓိပ္ပေတတ္တာ မဂ္ဂါမဂ္ဂသဘာဝါနံ သာဓာရဏေန မဂ္ဂဟေတုမဂ္ဂဟေတူတိ ဣမိနာ ပရိယာယေန. တေသန္တိ ဟေတူနံ. အညေသန္တိ ဟေတုသမ္ပယုတ္တာနံ. အတ္ထဝိသေသဝသေနာတိ ‘‘မဂ္ဂဟေတုကာ’’တိ ပါဠိယာ အတ္ထဝိသေသဝသေန. အမောဟေန အလောဘာဒေါသာမောဟေဟိ စ သေသဓမ္မာနံ သဟေတုကဘာဝဒဿနဝသေန ပဝတ္တာ ဒုတိယတတိယနယာ ‘‘သရူပတော ဟေတုဟေတုမန္တဒဿန’’န္တိ ဝုတ္တာ. တထာအဒဿနတောတိ သရူပေန အဒဿနတော. အတ္ထေန…ပေ… ဂမနတောတိ ‘‘မဂ္ဂင်္ဂါနိ ဌပေတွာ တံသမ္ပယုတ္တော’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၃၉) ဝစနတော မဂ္ဂသဘာဝါနံ ဓမ္မာနံ မဂ္ဂပစ္စယတာသင်္ခါတော သမ္ပယုတ္တာနံ ဟေတုဘာဝေါ သရူပတော ဒဿိတော. မဂ္ဂဟေတုဘူတာယ ပန သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ သမ္ပယုတ္တာနံ ဟေတုဟေတုဘာဝေါ အတ္ထတော ဉာပိတော ဟောတီတိ အတ္ထော.

'එයින් අන්‍ය වූ' යනු සම්මා දිට්ඨිය නම් වූ හේතුවෙන් අන්‍ය වූ අලෝභ හා අදෝසයන්ටමය. 'අන්‍යකින්' යනු 'මාර්ගය හේතුවක් වේ' යන මෙයට වඩා අන්‍යකින් යන්නයි. අලෝභ හා අදෝසයන්ම අදහස් කළ බැවින් ඒවාටම ආවේණික වූ 'මාර්ග හේතු' යන මෙම ක්‍රමයෙන් (දක්වන ලදී). 'සාධාරණ ක්‍රමයකින්' යනු හේතු තුනම අදහස් කළ බැවින් මාර්ග ස්වභාවය ඇති හා නැති ධර්මයන්ට සාධාරණ වූ 'මාර්ග හේතු-අමාර්ග හේතු' යන මෙම ක්‍රමයෙනි. 'ඔවුන්ගේ' යනු හේතූන්ගේය. 'අන්‍යයන්ගේ' යනු හේතු-සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේය. 'අර්ථ විශේෂය නිසා' යනු 'මාර්ග හේතුක' යන පාලි පාඨයේ අර්ථ විශේෂය නිසාය. අමෝහයෙන් ද, අලෝභ, අදෝස, අමෝහයන්ගෙන් ද සෙසු ධර්මයන්ගේ සහේතුක බව දැක්වීම නිසා පැවති දෙවන හා තුන්වන ක්‍රමයන් 'ස්වරූපයෙන් හේතු හා හේතුමත් බව දැක්වීම' යැයි කියන ලදී. එලෙස නොදැක්වීමෙන්... අර්ථයෙන්...පෙ... ගමනය නිසා 'මාර්ගාංගයන් ඉවත් කොට එයින් සම්ප්‍රයුක්ත වූ' (ධ. ස. 1039) යන වචනයෙන් මාර්ග ස්වභාවය ඇති ධර්මයන්ගේ මාර්ග ප්‍රත්‍යය බව නම් වූ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ හේතු භාවය ස්වරූපයෙන් දක්වන ලදී. මාර්ග හේතුවක් වූ සම්මා දිට්ඨිය සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ හේතු-හේතුමත් භාවය අර්ථයෙන් දන්වන ලද බව මෙහි අදහසයි.

၁၀၄၀. အသဘာဝဓမ္မော ဂရုကာတဗ္ဗော န ဟောတီတိ ‘‘သဘာဝဓမ္မော’’တိ ဝုတ္တံ. တေနေဝ ပဋ္ဌာနဝဏ္ဏနာယံ (ပဋ္ဌာ. အဋ္ဌ. ၁.၃) ‘‘အာရမ္မဏာဓိပတိ ဇာတိဘေဒတော ကုသလာကုသလဝိပါကကိရိယရူပနိဗ္ဗာနဝသေန ဆဗ္ဗိဓော’’တိ ဝက္ခတိ. မဂ္ဂါဒီနိ ဌပေတွာတိ မဂ္ဂါဒီနိ ပဟာယ. အညေသန္တိ မဂ္ဂါဒိတော အညေသံ. အဓိ…ပေ… ဝဿာတိ အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယဘာဝဿ. ပညုတ္တရတ္တာ ကုသလာနံ လောကုတ္တရကထာယ စ ပညာဓုရတ္တာ ဝီမံသာဓိပတိဿ သေသာဓိပတီနံ ပဓာနတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

1040. අස්වභාව ධර්මය ගරුකටයුතු (ආරම්මණාධිපති) නොවන බැවින් 'ස්වභාව ධර්මය' යැයි පවසන ලදී. එබැවින් පට්ඨාන වර්ණනාවෙහි (පට්ඨා. අට්ඨ. 1.3) 'ආරම්මණාධිපතිය ජාති භේදයෙන් කුසල, අකුසල, විපාක, ක්‍රියා, රූප, නිර්වාණ වශයෙන් සවැදෑරුම් වේ' යැයි පවසනු ඇත. 'මාර්ග ආදිය ඉවත් කොට' යනු මාර්ග ආදිය අත්හැරය. 'අන්‍යයන්ගේ' යනු මාර්ග ආදියට වඩා අන්‍ය වූවන්ගේය. අධි...පෙ... වස්සා යනු ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍ය භාවයයි. ප්‍රඥාව උත්තරීතර බැවින් ද, කුසලයන් පිළිබඳ ලෝකෝත්තර කථාවෙහි ප්‍රඥාව පෙරමුණේ පවතින බැවින් ද විමංසාධිපතියා සෙසු අධිපතීන්ට වඩා ප්‍රධාන වන බව දත යුතුය.

၁၀၄၁. ပဒေသသတ္တဝိသယတ္တာ ပဌမဝိကပ္ပဿ သကလသတ္တဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘ကပ္ပသဟဿာတိက္ကမေပိ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. လဒ္ဓေါကာသံ ယံ ဘဝိဿတီတိ လဒ္ဓေါကာသံ ယံ ကမ္မံ ပါပုဏိဿတိ. ကပ္ပသဟဿာတိက္ကမေ အဝဿံ ဥပ္ပဇ္ဇနဝိပါကတ္တာ တဒပိ…ပေ… ဝုစ္စတီတိ. အလဒ္ဓတ္တလာဘတာယ ဥပ္ပာဒါဒိက္ခဏံ [Pg.181] အပ္ပတ္တဿ ဝိပါကဿ အနုပ္ပန္နဘာဝေါ နတ္ထိဘာဝေါ ပါကဋဘာဝါဘာဝတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘နတ္ထိ နာမ န ဟောတီတိ အနုပ္ပန္နော နာမ န ဟောတီ’’တိ. တတ္ထာတိ အရူပဘဝင်္ဂေ.

1041. පළමු විකල්පය ප්‍රදේශයක වසන සත්ත්වයන්ට පමණක් අදාළ වන බැවින්, සියලු සත්ත්වයන් සම්බන්ධයෙන් දැක්වීමට 'කල්ප දහසක් ඉක්ම ගිය ද' යනාදිය වදාරන ලදී. 'යම් අවස්ථාවක් ලබන්නේ ද' යනු යම් කර්මයක් (විපාක දීමට) අවස්ථාව ලබන්නේ ද යන්නයි. කල්ප දහසක් ඉක්ම ගිය ද ඒකාන්තයෙන් උපදින විපාකයක් බැවින් එය ද...පෙ... කියනු ලැබේ. අවස්ථාවක් නොලැබීම නිසා උත්පාදාදී ක්ෂණයන්ට නොපැමිණි විපාකයෙහි නූපන් බව හෙවත් නැති බව, ප්‍රකට නොවීම නිසා 'නැති බවක් නොවේ, නූපන් බවක් නොවේ' යැයි කියන ලදී. 'එහි' යනු අරූප භවාංගයෙහි ය.

အဝိပက္ကဝိပါကံ ကမ္မံ သဟကာရီကာရဏသမဝါယာလာဘေန အကတောကာသံ ဝိပါကာဘိမုခဘာဝါဘာဝတော ဝိပက္ကဝိပါကကမ္မသရိက္ခကန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘အလဒ္ဓေါ…ပေ… ဒေယျာ’’တိ. ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိယာ အသတိ ဥပ္ပန္နမ္ပိ ကမ္မံ အနုပ္ပန္နသမာနန္တိ ‘‘ဩကာသော န ဘဝေယျာ’’တိ ဧတဿ သမတ္ထတာ န သိယာတိ အတ္ထမာဟ. တေန အပစယဂါမိကမ္မကိစ္စဿ ဩကာသာဘာဝေါ ဒဿိတော. ပုဗ္ဗေ နိရတ္ထကတ္တာ ဥပ္ပတ္တိယာ ဩကာသော န ဘဝေယျာတိ ပယောဇနာဘာဝတော ကမ္မုပ္ပတ္တိယာ ဩကာသာဘာဝေါ ဝုတ္တော. ‘‘ဝိပါကတော အညဿ ပဝတ္တိဩကာသော န ဘဝေယျာ’’တိ ဣမိနာ အသမ္ဘဝတောတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. ဓုဝဝိပါကဿ ကမ္မဿ ဝိပါကေန နိဒဿနမတ္တဘူတေနာတိ အဓိပ္ပာယော. အရိယမဂ္ဂအာနန္တရိယကမ္မာနံ ဝိယ မဟဂ္ဂတကမ္မာနံ နိယတသဘာဝတာဘာဝါ အဋ္ဌသမာပတ္တီနံ ‘‘ဗလဝဝိရဟေ’’တိအာဒိနာ သဝိသေသနဓုဝဝိပါကတာ ဝုတ္တာ. ဧတ္ထ စ ‘‘ပဉ္စ အာနန္တရိယကမ္မာနီ’’တိ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာပိ ဓုဝဝိပါကတ္တာ. ယဿ ကမ္မဿ ကတတ္တာ ယော ဝိပါကော နိယောဂတော ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, သော တဿ အနာဂတကာလေပိ ဥပ္ပာဒိဝေါဟာရံ လဘတိ. သော စ ဥပ္ပာဒိဝေါဟာရော အာယူဟိတကမ္မဝသေန ဝုစ္စမာနော ဘာဝိနာ အာယူဟိတဘာဝေန မဂ္ဂေါ အနုပ္ပန္နောတိ ဧတ္ထ ဝုတ္တောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယံ အာယူဟိတံ ဘဝိဿတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

සහකාරී හේතූන්ගේ සම්මුඛ වීමක් නොලැබීම නිසා අවස්ථාවක් නොලද, විපාක දීමට ඉදිරිපත් නොවූ, විපාක නොදුන් කර්මය පිළිබඳව ‘නොලැබුණු... දිය යුතු’ යනාදියෙන් වදාරන ලදී. කෘත්‍යය සම්පූර්ණ නොවීම නිසා උපන් කර්මය වුවද නූපන් කර්මයකට සමාන වන බැවින් ‘අවස්ථාවක් නොවන්නේය’ යන්නෙහි සමර්ථ බවක් නොවිය හැකි යැයි අර්ථය දක්වන ලදී. එමගින් ප්‍රහීණ කළ යුතු කර්ම කෘත්‍යයේ අවකාශයක් නොමැති බව පෙන්වා දෙන ලදී. පෙර නිරර්ථක වූ බැවින් ඉපදීමට අවස්ථාවක් නොලැබෙන නිසා ප්‍රයෝජනයක් නොමැති කම නිසා කර්මෝත්පත්තියට අවකාශයක් නැති බව කියන ලදී. ‘විපාකයට වඩා අන්‍ය දෙයකට පැවැත්මේ අවකාශයක් නොවන්නේය’ යන්නෙන් අසම්භව බව නිසා මෙය මොවුන්ගේ විශේෂයයි. නියත විපාක ඇති කර්මයෙහි විපාකය නිදර්ශනයක් බව අදහසයි. ආනන්තර්ය කර්මයන් මෙන් මහග්ගත කර්මයන් නියත ස්වභාවයක් නොමැති බැවින් අෂ්ට සමාපත්තීන්ගේ විපාකය ‘බලවත් විරහය’ ආදී වශයෙන් විශේෂිත වූ නියත විපාක බව කියන ලදී. මෙහි ‘පංච ආනන්තර්ය කර්ම’ යන්න නිදර්ශනයක් ලෙස පමණක් දැක්විය යුතුය, මන්ද නියත මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ද නියත විපාක ඇති බැවිනි. යම් කර්මයක් කිරීම නිසා යම් විපාකයක් නියත වශයෙන්ම උපදින්නේ නම්, එය අනාගත කාලයේදී ද ‘උපදින්නේය’ යන ව්‍යවහාරය ලබයි. එම උප්පාද ව්‍යවහාරය රැස් කළ කර්මයේ බලයෙන් කියනු ලබන අතර, අනාගතයේදී රැස් කළ බව නිසා ‘මාර්ගය නූපන්නේය’ යන්න මෙහි පවසන ලද බව දැක්වීමට ‘යමක් රැස් කරනු ලබන්නේද’ යනාදිය කියන ලදී.

၁၀၅၀. ဥပါဒါနေဟိ အာဒိန္နာတိ သမ္ဗန္ဓော. အညေတိ ဥပါဒါနာရမ္မဏေဟိ အညေ အနုပါဒါနိယာတိ အတ္ထော. အာဒိကေန ဂဟဏေနာတိ ‘‘အဟံ ဖလံ သစ္ဆာကာသိ’’န္တိ ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏသင်္ခါတေန ဂဟဏေန. ဣဒါနိ ဥပေတတ္ထဒီပကဿ ဥပ-သဒ္ဒဿ ဝသေန ဥပါဒိန္န-သဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဝတ္တုံ ‘‘ဥပါဒိန္နသဒ္ဒေန ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ နိဗ္ဗာနဿ အနဇ္ဈတ္တဘာဝတော ‘‘အမဂ္ဂဖလဓမ္မာယေဝ ဝုတ္တာ’’တိ အာဟ. ဣတရေဟီတိ အဇ္ဈတ္တပဒါဒီဟိ.

1050. ‘උපාදානයන් විසින් ගන්නා ලද්දේ’ යනු සම්බන්ධයයි. ‘අන්‍ය වූ’ යනු උපාදාන අරමුණුවලින් අන්‍ය වූ අනුපාදානීය ධර්මයන් යන්න අර්ථයයි. ‘ආදික ග්‍රහණයෙන්’ යනු ‘මම ඵලය සාක්ෂාත් කළෙමි’ යනාදී වශයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ ඥාන සංඛ්‍යාත ග්‍රහණයෙනි. දැන් ‘උප’ යන උපසර්ගයේ බලයෙන් ‘උපාදින්න’ යන ශබ්දයේ අර්ථය දැක්වීම සඳහා ‘උපාදින්න ශබ්දයෙන් හෝ’ යනාදිය කියන ලදී. එහිදී නිවන අධ්‍යාත්මික නොවන බැවින් ‘අමාර්ග ඵල ධර්මයන්ම කියන ලදී’ යැයි පැවසීය. ‘අන්‍යයන්ගෙන්’ යනු අධ්‍යාත්මික පද ආදියෙනි.

တိကနိက္ခေပကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තික නික්ඛේප කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ဒုကနိက္ခေပကထာဝဏ္ဏနာ

දුක නික්ඛේප කථා වර්ණනාව.

၁၀၆၂. မေတ္တာယ [Pg.182] အယနံ ဥပဂမနံ မေတ္တာယနံ, တဉ္စ အတ္တနော သန္တာနေ မေတ္တာယ လာဘော ဥပ္ပာဒနံ သတ္တာနံ အနုပဂမော အတ္ထတော မဇ္ဇနမေဝါတိ ‘‘မေတ္တာ, မေဒန’’န္တိ ဝတွာ ‘‘သိနေဟန’’န္တိ အာဟ.

1062. මෙත්තාවට පැමිණීම මෙත්තායනයයි. එය තමාගේ සන්තානයෙහි මෙත්තාව ලැබීම හෝ ඉපදවීමයි. සත්ත්වයන් කෙරෙහි පවත්නා ඇල්ම අර්ථ වශයෙන් තෙත් වීමක්ම වන බැවින් ‘මෙත්තා, මේදන’ යැයි පවසා ‘සිනේහන’ (ස්නේහය) යැයි කියන ලදී.

၁၀၆၅. တသ္မိံ တသ္မိံ ဝိသယေ စိတ္တံ သံရဉ္ဇတီတိ စိတ္တဿ သံရဉ္ဇနံ. တဏှာဝိစရိတာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဧသနာဒယော သင်္ဂဟိတာ. တဏှာယ ဝိပုလတာ ဝိသယဝသေန ပဝတ္တိဝသေန ဝါ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အနိစ္စာဒိသဘာဝဿ ရူပါဒိကဿ နိစ္စာဒိတော ဂဟဏံ အဘိနိဝေသော ဝိသေသတော တဏှာဝသေန ဟောတိ တဏှာရဟိတာယ ဒိဋ္ဌိယာ အဘာဝါတိ ဥပစာရဝသေန နိမိတ္တဿ ကတ္တုဘာဝမာဟ ‘‘နိစ္စာဒိတော ဂဏှန္တီ ဝိသံဝါဒိကာ ဟောတီ’’တိ. ပါကဋေန သဒ္ဒေန လဗ္ဘမာနတ္တာ ယထာရုတဝိညာယမာနတ္တာ စ ဝိသတ္တိကာသဒ္ဒဿ ဝိသတသဘာဝေါ ‘‘ပဓာနော အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တော. ‘‘အန္တလိက္ခစရော ပါသော, ယွာယံ စရတိ မာနသော. တေန တံ ဗာဓယိဿာမီ’’တိအာဒိဝသေန (သံ. နိ. ၁.၁၅၁; မဟာဝ. ၃၃) မာရေန ဂဟိတတာယ.

1065. ඒ ඒ විෂයන් කෙරෙහි සිත ඇලෙන බැවින් එය ‘සිතේ ඇලීම’ (සංරඤ්ජන) නම් වේ. ‘තණ්හා විචරිත’ යනාදී මෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සෙවීම් (ඒසනා) ආදිය සංග්‍රහ වේ. තණ්හාවේ බහුල බව විෂය වශයෙන් හෝ පැවැත්ම වශයෙන් හෝ දත යුතුය. අනිත්‍ය වූ රූප ආදිය නිත්‍ය වශයෙන් ගැනීම නම් වූ අභිනිවේශය විශේෂයෙන් තණ්හාව නිසා සිදු වේ; මන්ද තණ්හාවෙන් තොර දෘෂ්ටියක් නොමැති බැවිනි. එබැවින් ‘නිත්‍ය වශයෙන් ගන්නා තැනැත්තිය මුළා කරන්නියක් (විසංවාදිකා) වන්නීය’ යනුවෙන් උපචාර වශයෙන් නිමිත්ත කර්තෘ ලෙස දක්වන ලදී. ප්‍රකට ශබ්දයකින් ලැබෙන බැවින් ද ඇසෙන අයුරින්ම තේරුම් ගත හැකි බැවින් ද ‘විසත්තිකා’ ශබ්දයේ පැතිරුණු ස්වභාවය ‘ප්‍රධාන අර්ථය’ ලෙස දක්වන ලදී. ‘අහසෙහි හැසිරෙන මාරයාගේ යම් මලපොතක් (පැසක්) වේද, එය මනසෙහි හැසිරෙයි. එයින් තොප පෙළන්නෙමි’ යනාදී වශයෙන් මාරයා විසින් අල්ලා ගන්නා ලද බැවින් ද විසත්තිකා නම් වේ.

၁၀၆၆. အနတ္ထစရဏာဒိအနဘိသန္ဓာနကတာယ အဋ္ဌာနဘူတေသု စ ဝဿဝါတာဒိသင်္ခါရေသု ဥပ္ပန္နကောပေါ ဝိယ သတ္တေသု အတ္ထာစရဏာဒိနာ အာရောပနာဓိပ္ပာယေသုယေဝ တဒဇ္ဈာရောပနဝသေန ပဝတ္တော ယဒိပိ အနာယတနုပ္ပတ္တိယာ အဋ္ဌာနာဃာတောယေဝ ဟောတိ, သတ္တဝိသယတ္တာ ပန သတိ စိတ္တဿ ဧကန္တဗျာပတ္တိယံ ကမ္မပထဘေဒေါ ဟောတိယေဝါတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ, အဋ္ဌာနုပ္ပတ္တိယံ ပနဿ န သိယာ ကမ္မပထဘေဒေါတိ အာဟ ‘‘သတ္တေသု ဥပ္ပန္နော အဋ္ဌာနကောပေါ ကရောတီ’’တိ. ပဋိဃာဒိပဒါနံ ဃဋ္ဋနာပုရိမယာမဝိကာရုပ္ပတ္တိသမညာဒီသုပိ ဒဿနတော ‘‘ပဋိဝိရောဓာဒိပဒါနိ တေသံ ဝိသေသနတ္ထာနီ’’တိ ဝုတ္တံ.

1066. අනර්ථයක් කිරීම ආදී අදහසක් නොමැති කම නිසාත්, අස්ථානයන්හි වූ වැසි සුළං ආදිය කෙරෙහි උපන් කෝපය මෙන්, සත්ත්වයන් කෙරෙහි අනර්ථයක් කිරීම ආදී අදහස් ආරෝපණය කිරීමෙන් එම ආරෝපණය නිසා පවතින්නා වූ කෝපය, අස්ථානයක උපන්න ද සත්‍ය වශයෙන්ම අස්ථාන ආඝාතයක්ම වුවද, සත්ත්ව අරමුණු වූ විට සිතේ ඒකාන්ත ව්‍යාපත්තිය නිසා කර්ම පථය බිඳීමක්ම සිදුවන බව දත හැකිය. එහෙත් අස්ථානයක (අචේතනික වස්තුවක) ඉපදීමේදී කර්ම පථය බිඳීමක් සිදු නොවන බව පැවසීමට ‘සත්ත්වයන් කෙරෙහි උපන් අස්ථාන කෝපය කරයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. පටිඝ ආදී පද ගැටීම, පූර්ව යාමයේ විකාර ඉපදීම ආදී සාමාන්‍ය අවස්ථාවලදී ද දැකිය හැකි බැවින් ‘පටිවිරෝධ ආදී පද ඒවායේ විශේෂණ අර්ථ සඳහා වේ’ යැයි පවසන ලදී.

၁၀၉၁. ဒွေ ဓမ္မာ တယော ဓမ္မာတိ သဒ္ဒန္တရသန္နိဓာနေန ပရိစ္ဆေဒဝတော ဗဟုဝစနဿ ဒဿနတော ‘‘အပရိစ္ဆေဒေန ဗဟုဝစနေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥဒ္ဒေသော ကတောတိ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ဟေတုအတ္ထော. တေန ဗဟုဝစနေန ဥဒ္ဒေသကရဏံ ဗဟုဝစနေန ပုစ္ဆာယ ကာရဏန္တိ ဒီပေတိ. ဥဒ္ဒေသာနုဝိဓာယိနီ ဟိ ပုစ္ဆာတိ. တထာ ဟိ သင်္ခါပရိစ္ဆိန္နေ ဥဒ္ဒေသေ ‘‘ကတမေ ဝါ တယော’’တိ သင်္ခါပရိစ္ဆိန္နာဝ ပုစ္ဆာ [Pg.183] ကရီယတီတိ. ဥဒ္ဒေသေန ဓမ္မာနံ အတ္ထိတာမတ္တဝစနိစ္ဆာယံ သဘာဝဘူမိကာရဏဖလာဒိပရိစ္ဆေဒေါ ဝိယ သင်္ခါပရိစ္ဆေဒေါပိ န ကာတဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘အနိဒ္ဓါရိတပရိစ္ဆေဒေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘အပစ္စယာ ဓမ္မာ’’တိ ပဒတော ပန ဟေဋ္ဌာ အနေကဘေဒဘိန္နာ ဓမ္မာ အပရိစ္ဆေဒေန ဗဟုဝစနေနေဝ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာ, ဥဒ္ဓဉ္စ တထာ ဥဒ္ဒိသီယန္တီတိ တံ သောတပတိတတာယ ဘေဒါဘာဝေပိ ပရမတ္ထတော အပ္ပစ္စယဓမ္မဿ အသင်္ခတဓမ္မဿ စ သောပါဒိသေသနိရုပါဒိသေသရာဂက္ခယာဒိအသင်္ခတာဒိဝစနဝစနီယဘာဝေန ဥပစရိတဘေဒေဂဟိတေ ပဒဒွယေန အတ္ထိ ကာစိ ဘေဒမတ္တာတိ အပရိစ္ဆေဒေန ဗဟုဝစနေန ဥဒ္ဒေသော ကတောတိ ယုတ္တံ သိယာ. ဥဒ္ဒေသာနုသာရီနိ ပုစ္ဆာနိဂမနာနီတိ တာနိပိ တထာ ပဝတ္တာနိ. နိဒ္ဒေသော ပန ယထာဓိပ္ပေတသဘာဝါဒိပရိစ္ဆေဒဝိဘာဝနဝသေနေဝ ကာတဗ္ဗောတိ အသင်္ခတာ ဓာတု ဣစ္စေဝ ကတော ပရမတ္ထတော ဘေဒါဘာဝဒီပနတ္ထန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကထေတုကာမတာဝသေန ပုစ္ဆန္တော ယဿ ကထေတိ, တေန ကာတဗ္ဗပုစ္ဆာယ ကရဏတော တဂ္ဂတံ အဇာနနံ သံသယံ ဝါ အနုဝိဓာယယေဝ ပုစ္ဆတီတိ ‘‘သဘာဝ…ပေ… အဇာနန္တဿ ဝသေန ပုစ္ဆာ ကရီယတီ’’တိ ဝုတ္တံ. နိဒ္ဒေသတော ပုဗ္ဗေတိအာဒိနာ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ ပုစ္ဆာနုသန္ဓိံယေဝ ဝိဘာဝေတိ.

1091. ‘ධර්ම දෙකක්’, ‘ධර්ම තුනක්’ යනාදී වශයෙන් වෙනත් ශබ්දයන්ගේ සමීප බව නිසා පිරිසිඳ දැක්වෙන බහුවචනය දක්නට ලැබෙන බැවින් ‘පරිච්ඡේදයක් රහිත බහුවචනයෙන්’ යැයි කියන ලදී. ‘උද්දේශය කරන ලදී’ යන මෙහි ‘ඉති’ ශබ්දය හේතු අර්ථය ගෙන දෙයි. එමගින් බහුවචනයෙන් උද්දේශ කිරීම බහුවචනයෙන් ප්‍රශ්න කිරීමට හේතුව බව පෙන්වයි. මන්ද ප්‍රශ්නය උද්දේශය අනුව පවතින බැවිනි. එසේම සංඛ්‍යාවෙන් පිරිසිඳින ලද උද්දේශයෙහි ‘කවර තුනක් ද?’ යනුවෙන් සංඛ්‍යාවෙන් පිරිසිඳින ලද ප්‍රශ්නයම කරනු ලැබේ. උද්දේශයෙන් ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම පමණක් පැවසීමට කැමති වූ විට, ස්වභාවය, භූමිය, හේතු, ඵල ආදී පරිච්ඡේද මෙන් සංඛ්‍යා පරිච්ඡේදය ද නොකළ යුතු යන අදහසින් ‘නිශ්චය නොකළ පරිච්ඡේදයෙහි’ යනාදිය කියන ලදී. ‘අප්‍රත්‍යය ධර්මයෝ’ යන පදයට වඩා යටින් අනේක ප්‍රභේදවලින් යුත් ධර්මයෝ පරිච්ඡේදයක් රහිතව බහුවචනයෙන්ම උද්දේශ කරන ලදහ. මතුයෙහි ද එසේම උද්දේශ කරනු ලබති. එය කනට ඇසෙන විට භේදයක් නොමැති වුවද, පරමාර්ථ වශයෙන් අප්‍රත්‍යය ධර්මයේ හා අසංඛත ධර්මයේ සෝපාදිශේෂ, නිරුපාදිශේෂ, රාගක්ඛය ආදී අසංඛත යන වචනයෙන් කිව යුතු බව නිසා උපචාර වශයෙන් ගත් භේදයක් ඇති විට, පද දෙකකින් කිසියම් භේද මාත්‍රයක් ඇති බැවින් පරිච්ඡේදයක් රහිත බහුවචනයෙන් උද්දේශ කිරීම සුදුසු වන්නේය. උද්දේශය අනුව යන්නා වූ ප්‍රශ්න හා නිගමනයෝ ද එසේම පවතිති. නිද්දේශය වනාහි අපේක්ෂිත ස්වභාවය අනුව පරිච්ඡේද වශයෙන්ම කළ යුතු බැවින් ‘අසංඛත ධාතුව’ යනුවෙන් පරමාර්ථ වශයෙන් භේදයක් නොමැති බව දැක්වීම සඳහා කරන ලදැයි දත යුතුය. කීමට ඇති කැමැත්ත නිසා ප්‍රශ්න කරන්නා යමෙකුට පවසන්නේ ද, ඔහු විසින් කළ යුතු ප්‍රශ්නය කිරීම නිසා ඔහු තුළ ඇති නොදැනීම හෝ සැකය අනුව යමින්ම ප්‍රශ්න කරන බැවින් ‘ස්වභාවය... නොදන්නා පුද්ගලයාගේ වශයෙන් ප්‍රශ්න කරනු ලැබේ’ යැයි කියන ලදී. නිද්දේශයට පෙර යනාදී වශයෙන් අටුවාවෙහි පවසන ලද ප්‍රශ්න අනුසන්ධියම විස්තර කරයි.

၁၁၀၁. ဘိန္ဒိတွာတိ ဝိဘဇိတွာ. ရူပါဝ…ပေ… ဝိညေယျာတိ ကာမာဝစရကုသလမဟာကိရိယဝိညာဏေန မဟဂ္ဂတဓမ္မာနံ သမ္မသနဝသေန ယထာယောဂံ မဟဂ္ဂတပ္ပမာဏဓမ္မာနံ ပစ္စဝေက္ခဏာဒိဝသေန ရူပရာဂါရူပရာဂသမ္ပယုတ္တေန အကုသလမနောဝိညာဏေန မဟဂ္ဂတဓမ္မာနံ အဘိနိဝေသနအဿာဒနဝသေန တံတံပညတ္တိယဉ္စ တံတံဝေါဟာရဝသေန ပဝတ္တေန အာဝဇ္ဇနေန စ ယထာဝုတ္တဝိညာဏာနံ ပုရေစာရိကေန ကာမာဝစရဓမ္မာ န ဝိညေယျာ. ဣတရေနာတိ ပရိတ္တာရမ္မဏေန. ကာမာဝစရာနမေဝ အာရမ္မဏာနန္တိ နိဒ္ဓါရဏေ သာမိဝစနံ. ရူပါရမ္မဏာဒီဟိ ဝိညာဏေဟိ တတ္ထ ရူပါရမ္မဏေန ဝိညာဏေနပိ သဒ္ဒါဒီနံ အဝိညေယျတာ ရူပဿ စ ဝိညေယျတာ. ဧဝံ သေသေသုပိ ယောဇနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. စက္ခုဒွါရိကေန သဒ္ဒါဒီနံ အဝိညေယျတာ ရူပဿ ဝိညေယျတာတိအာဒိနာ ဒွါရဘေဒဝသေန ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣတရန္တိ ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တံ အနိဋ္ဌမနိဋ္ဌမဇ္ဈတ္တဉ္စ. ရူပါဝစရာဒယော ကာမာဝစရဝိပါကာဒီဟီတိ ရူပါဝစရာရူပါဝစရလောကုတ္တရပညတ္တိယော ကာမာဝစရဝိပါကေဟိ လောကုတ္တရာ ကာမာဝစရတော ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တကုသလကိရိယေဟိ အကုသလေဟိ စ အဝိညေယျာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. နိဗ္ဗာနဿ အဝိဇာနနသဘာဝေါ ဧဝ အတ္တသမ္ဘဝေါ.

1101. ‘භින්දිත්වා’ යනු බෙදා වෙන් කර යන්නයි. ‘රූපාව...පෙ... විඤ්ඤෙය්යා’ යනු කාමාවචර කුසල මහා ක්‍රියා විඥානයන්ගෙන් මහග්ගත ධර්මයන් මෙනෙහි කිරීමේ වශයෙන් ද, යෝග්‍ය පරිදි මහග්ගත හා අප්පමාණ ධර්මයන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් ආදියේ වශයෙන් ද, රූපරාග සහ අරූපරාගයන්ගෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූ අකුසල මනෝවිඥානයෙන් මහග්ගත ධර්මයන් කෙරෙහි දැඩිව ගැනීම හා ආශ්වාදනය කිරීමේ වශයෙන් ද, ඒ ඒ ප්‍රඥප්තීන් කෙරෙහි ඒ ඒ ව්‍යවහාරයන්ගේ වශයෙන් පවත්නා වූ ආවර්ජනයෙන් හා ඉහත කී විඥානයන්ට පූර්වගාමී වූ විඥානයන්ගෙන් ද කාමාවචර ධර්මයන් නොදත යුතුය. ‘ඉතරේන’ යනු පරිත්ත (කාමාවචර) අරමුණු ඇත්තා වූ විඥානයෙනි. ‘කාමාවචරානමේව ආරම්මණානං’ යන මෙහි ස්වාමි වචනය (ෂෂ්ඨී විභක්තිය) නිර්ධාරණයෙහි යෙදී ඇත. රූපාරම්මණාදී විඥානයන්ගෙන් එහි රූපාරම්මණ විඥානයෙන් ද ශබ්දාදීන් නොදත හැකි බවත්, රූපය පමණක් දත හැකි බවත් කියැවේ. මෙසේ සෙසු විෂයයන්හි ද යෝජනාව දත යුතුය. චක්ඛුද්වාරික විඥානයෙන් ශබ්දාදීන් නොදත හැකි බවත්, රූපය පමණක් දත හැකි බවත් ආදී වශයෙන් ද්වාර භේදය අනුව ද මෙය ගැලපිය යුතුය. ‘ඉතරං’ යනු ඉෂ්ට මධ්‍යස්ථ සහ අනිෂ්ට මධ්‍යස්ථ යන්නයි. ‘රූපාවචරාදයෝ කාමාවචර විපාකාදීහි’ යනු රූපාවචර, අරූපාවචර, ලෝකෝත්තර සහ ප්‍රඥප්ති ධර්මයන් කාමාවචර විපාකයන්ගෙන් ද, ලෝකෝත්තර ධර්මයන් කාමාවචර ඥානවිප්‍රයුක්ත කුසල ක්‍රියා සිතින් හා අකුසල සිත්වලින් ද නොදත යුතුය යන්න මෙහි අර්ථයයි. නිවනෙහි ඇති නොදැනීමේ ස්වභාවයම එහි ස්වයංසිද්ධ පැවැත්මයි.

၁၁၀၂. ရူပါရူပါဝစရကမ္မူပပတ္တိဘဝေ [Pg.184] ဒိဋ္ဌိရဟိတော လောဘော ဘဝါသဝေါတိ ယထာဝုတ္တဝိသယော ဒိဋ္ဌိသဟိတော သဗ္ဗကာမာဝစရဓမ္မဝိသယော စ လောဘော ကာမာသဝေါ ဘဝိတုံ ယုတ္တောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဘဝါသဝံ…ပေ… သိယာ’’တိ. ကာမာသဝဘဝါသဝဝိနိမုတ္တဿ ဟိ လောဘဿ အဘာဝံ သယမေဝ ဝက္ခတီတိ. ပါဠိယန္တိ အဋ္ဌကထာကဏ္ဍပါဠိယံ. တတ္ထ ယထာ ‘‘ကာမာသဝေါ အဋ္ဌသု လောဘသဟဂတစိတ္တုပ္ပာဒေသု ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ ‘‘ဘဝါသဝေါ အဋ္ဌသု လောဘသဟဂတစိတ္တုပ္ပာဒေသု ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ အဝတွာ ‘‘စတူသုဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ္တလောဘသဟဂတစိတ္တုပ္ပာဒေသု ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (ဓ. သ. ၁၄၆၅) ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ဘဝါသဝေါ…ပေ… ယုတ္တေသု ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ပါဠိယံ ဝုတ္တောတိ သာဝဓာရဏံ ဝုတ္တံ. တထာ စ ဝက္ခတိ ‘‘ဘဝါသဝေါ စတူသု ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ္တေသု အဝိဇ္ဇာသဝေန သဒ္ဓိံ ဧကဓာဝ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၄၇၃). သောပိ ရာဂေါတိ သဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ. ကာမဘဝပတ္ထနာ ဝိယ ကာမာသဝေါတိ ယုတ္တံ ဝတ္တုံ. သဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတရာဂကာမဘဝပတ္ထနာနမ္ပိ ဟိ ဘဝါသဝေါတိ ဝတ္တဗ္ဗပရိယာယော အတ္ထီတိ ‘‘သဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ ဘဝရာဂဝသေန ပတ္ထနာ ဘဝါသဝေါ နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ, န တေသံ ဣဓ အဓိပ္ပေတဘဝါသဝဘာဝဒဿနတ္ထန္တိ အဋ္ဌကထာယံ အဓိပ္ပာယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ ဟိ ‘‘ရူပါရူပသင်္ခါတေ ကမ္မတော စ ဥပပတ္တိတော စ ဒုဝိဓေပိ ဘဝေ အာသဝေါ ဘဝါသဝေါ’’တိ ဝုတ္တန္တိ. တတ္ထ ကာမဘဝပတ္ထနာယ တာဝ ကာမာသဝဘာဝေါ ဟောတု, ရူပါရူပဘဝေသု သဿတာဘိနိဝေသသဟဂတရာဂဿ ကထန္တိ? သောပိ ယထာဝုတ္တဝိသယေ ကာမနဝသေန ပဝတ္တိတော ကာမာသဝေါယေဝ နာမ. သဗ္ဗေပိ ဟိ တေဘူမကာ ဓမ္မာ ကမနီယဋ္ဌေန ကာမာတိ. န စေတ္ထ အနိဋ္ဌပ္ပသင်္ဂေါ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တလောဘဿ ဘဝါသဝဘာဝေန ဝိသုံ ဥဒ္ဓဋတ္တာ. အဝဿဉ္စေတမေဝံ ဝိညာတဗ္ဗံ, ဣတရထာ ရူပါရူပဘဝေသု ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိသဟဂတဿပိ လောဘဿ ဘဝါသဝဘာဝေါ အာပဇ္ဇေယျာတိ. ကာမာသဝါဒယော ဧဝ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကာသဝဘာဝေန ဒွိဓာ ဝုတ္တာ.

1102. රූප හා අරූප යන රූපාවචර හා අරූපාවචර කර්මෝප්පත්ති භවයන්හි දෘෂ්ටි රහිතව පවත්නා ලෝභය ‘භවාශ්‍රවය’ යැයි කියනු ලැබේ. ඉහත කී විෂයයන්හි දෘෂ්ටි සහිතව පවත්නා ලෝභය සහ සියලු කාමාවචර ධර්ම විෂයයෙහි පවත්නා ලෝභය ‘කාමාශ්‍රවය’ ලෙස හැඳින්වීම සුදුසු බව ‘භවාසවං...පෙ... සියා’ යනුවෙන් දැක්විණි. කාමාශ්‍රව හා භවාශ්‍රවයන්ගෙන් විනිර්මුක්ත වූ ලෝභයක් නොමැති බව ඔහු විසින්ම පසුව පවසනු ඇත. ‘පාළියං’ යනු අටුවා කාණ්ඩ පාලියෙහි ය. එහි ‘කාමාශ්‍රවය ලෝභ සහගත සිත් අටෙහි උපදී’ යැයි පවසන ලදී. එසේ වුව ද ‘භවාශ්‍රවය ලෝභ සහගත සිත් අටෙහි උපදී’ යැයි නොකියා, ‘දෘෂ්ටිගත විප්‍රයුක්ත ලෝභ සහගත සිත් සතරෙහි උපදී’ (ධම්මසංගණී 1465) යනුවෙන් සඳහන් වන බැවින්, ‘භවාශ්‍රවය...පෙ... විප්‍රයුක්ත සිත්හිම උපදී’ යැයි පාලියෙහි ඒකාන්තයෙන්ම පවසන ලදී. එසේම ‘භවාශ්‍රවය දෘෂ්ටිගත විප්‍රයුක්ත සිත් සතරෙහි අවිද්‍යාශ්‍රවය සමඟ එකම ආකාරයකින් එක්ව උපදී’ (ධම්මසංගණී අටුවා 1473) යනුවෙන් ඉදිරියට පවසනු ඇත. ‘සෝපි රාගෝ’ යනු ශාස්වත දෘෂ්ටිය සමඟ පවත්නා රාගයයි. කාමභවය පැතීම කාමාශ්‍රවයක් ලෙස හැඳින්වීම සුදුසුය. ශාස්වත දෘෂ්ටි සහගත රාගයට හා කාමභව ප්‍රාර්ථනාවන්ට ද භවාශ්‍රවය යැයි පැවසීමේ පර්යායක් ඇති බැවින් ‘ශාස්වත දෘෂ්ටි සහගත රාගය භවරාග වශයෙන් පැතීම භවාශ්‍රවය නම් වේ’ යැයි පවසන ලදී. එහෙත් එය මෙහි අදහස් කරන ලද භවාශ්‍රව ස්වභාවය දැක්වීම පිණිස නොවන බව අටුවාවේ අදහසින් දත යුතුය. එසේ හෙයින්ම ‘රූප අරූප යන කර්ම වශයෙන් හා උප්පත්ති වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වූ භවයන්හි පවතින ආශ්‍රවය භවාශ්‍රවයයි’ පවසන ලදී. එහි කාමභව ප්‍රාර්ථනාව කාමාශ්‍රවයක් වේ යැයි සිතමු, එසේ නම් රූප හා අරූප භවයන්හි ශාස්වත අභිනිවේශය සමඟ පවත්නා රාගය කෙසේ ද? එය ද ඉහත කී විෂයයන්හි කැමැත්ත (කාම) වශයෙන් පවතින බැවින් ‘කාමාශ්‍රවයක්’ ම වේ. තෛභූමික වූ සියලු ධර්මයන්ම කැමති විය යුතු අර්ථයෙන් ‘කාම’ නම් වේ. මෙහිදී අනවශ්‍ය ප්‍රසංගයක් ඇති නොවේ, මන්ද යත් දෘෂ්ටි විප්‍රයුක්ත ලෝභය භවාශ්‍රව ස්වභාවයෙන් වෙන්කොට දක්වා ඇති බැවිනි. මෙය අනිවාර්යයෙන්ම මෙසේ වටහා ගත යුතුය. එසේ නොවන කල්හි රූප අරූප භවයන්හි උච්ඡේද දෘෂ්ටිය සමඟ පවත්නා ලෝභය ද භවාශ්‍රවයක් වීමේ ප්‍රසංගයක් ඇති වේ. කාමාශ්‍රවාදීහු දෘෂ්ටධර්මික හා සාම්පරායික ආශ්‍රව වශයෙන් දෙවැදෑරුම්ව දක්වන ලදහ.

၁၁၀၃. ဣဓ ပါဠိယာပိ ဘဝါသဝဝိနိမုတ္တလောဘဿ ကာမာသဝဘာဝေါ န န သက္ကာ ယောဇေတုန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ကာမာသဝနိဒ္ဒေသေ စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဓမ္မစ္ဆန္ဒော သဒ္ဓါ’’တိ ကေစိ.

1103. මෙහි පාලියෙහි ද භවාශ්‍රවයෙන් මිදුණු ලෝභය කාමාශ්‍රවයක් ලෙස යෙදීම කළ නොහැකි නොවන බව පෙන්වීම පිණිස ‘කාමාසව නිද්දේසේ ච’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ධම්මච්ඡන්දය හා ශ්‍රද්ධාව’ යැයි ඇතැමෙක් පවසති.

၁၁၀၅. ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသွေဝ [Pg.185] ပဝတ္တတိ တဗ္ဗိနိမုတ္တဿ ဓမ္မဿ ဇီဝဂ္ဂဟဏဝိသယဿ ပရမတ္ထတော အဘာဝါ. ရူပေ…ပေ… ဝိညာဏေ ဝါ ပန န ပတိဋ္ဌာတိ ရူပါဒီနံ အဝိပရီတသဘာဝမတ္တေ အဋ္ဌတွာ သယံ သမာရောပိတဿ တေသု ပရိကပ္ပနာမတ္တသိဒ္ဓဿ ကဿစိ အာကာရဿ အဘိနိဝေသနတော. တေနေဝါဟ ‘‘တတော အညံ ကတွာ’’တိ. တတော ဥပါဒါနက္ခန္ဓတော. ဝေဒနာဒယောပိ ဟိ ကေစိ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ အနိစ္စာတိ ပဿန္တီတိ. တတောတိ ဝါ သရီရသင်္ခါတရူပက္ခန္ဓတော. ‘‘အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရ’’န္တိ ဟိ ဝုတ္တံ. ဟောတီတိ ဘဝတိ သဿတံ အတ္တာတိ အတ္ထော. အညန္တိ ဗြဟ္မဣဿရာဒိတော အညံ.

1105. උපාදානස්කන්ධයන් කෙරෙහිම (දෘෂ්ටිය) පවතී. එයින් බැහැර වූ, ජීවය ලෙස ගත හැකි ධර්මයක් පරමාර්ථ වශයෙන් නොමැති බැවිනි. ‘රූපයෙහි...පෙ... විඥානයෙහි හෝ නොපිහිටයි’ යනු රූප ආදියේ අවිපරීත වූ ස්වභාවය මාත්‍රයෙහි නොසිට, තමා විසින්ම ආරෝපණය කරගත් ඒ ධර්මයන්හි හුදු පරිකල්පනයක් පමණක් වූ යම් ආකාරයක් කෙරෙහි දැඩිව ගැනීම (අභිනිවේශය) හේතුවෙනි. එබැවින් ‘එයින් අන්‍ය දෙයක් කොට’ යැයි පවසන ලදී. ‘එයින්’ යනු උපාදානස්කන්ධයන්ගෙනි. වේදනාදීන් ද ඇතැම් දෘෂ්ටිගතිකයන් අනිත්‍ය ලෙස දකින බැවිනි. ‘එයින්’ යනු ශරීරය සංඛ්‍යාත රූපස්කන්ධයෙන් ද විය හැකිය. ‘ජීවය අනෙකකි, ශරීරය අනෙකකි’ (අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරං) යනුවෙන් පවසන ලද්දේ එබැවිනි. ‘හෝති’ යනු ශාස්වත වූ ආත්මය පවතී යන්නයි. ‘අඤ්ඤං’ යනු මහා බ්‍රහ්ම හෝ ඊශ්වර ආදීන්ගෙන් අන්‍ය වූ දෙයකි.

အရူပဘဝေါ ဝိယ ရူပရာဂပ္ပဟာနေန ရူပဘဝေါ ကာမရာဂပ္ပဟာနေန ပတ္တဗ္ဗော. ရူပီဗြဟ္မာနဉ္စ ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ ပဟီယတိ, န ဝိမာနာဒီသု ရာဂေါတိ သော အကာမရာဂေါတိ ကတွာ ကာမာသဝေါ န ဟောတီတိ အဋ္ဌကထာယံ ပဋိက္ခိတ္တံ. ဋီကာကာရေဟိ ပန ကာမာသဝဘဝါသဝဝိနိမုတ္တလောဘာဘာဝဒဿနေန ရူပီဗြဟ္မာနံ ဝိမာနာဒိရာဂဿပိ ကာမစ္ဆန္ဒာဒိဘာဝတော ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တရူပါရူပဘဝရာဂဝိနိမုတ္တော သဗ္ဗော လောဘော ကာမာသဝေါတိ ဒဿိတော. တတ္ထ ယုတ္တံ ဝိစာရေတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ. သိယာ အာသဝသမ္ပယုတ္တော ကာမရာဂေန ဘဝရာဂေန ဝါ သဟုပ္ပတ္တိယံ, သိယာ အာသဝဝိပ္ပယုတ္တော တဒညရာဂေန သဟုပ္ပတ္တိယံ, ‘‘စတူသု ဒိဋ္ဌိဂတာ’’တိအာဒိပါဠိယာ အဘာဝဒဿနေန ကာမာသဝဘဝါသဝဝိနိမုတ္တလောဘာဘာဝံ ဒဿေတွာ ‘‘ကာမာသဝေါ’’တိအာဒိပါဠိဒဿနေန ဒိဋ္ဌိရာဂဿ ကာမာသဝဘာဝံ သာဓေတိ. ပဟာတဗ္ဗဒဿနတ္ထန္တိ ပဟာတဗ္ဗတာဒဿနတ္ထံ. ပဟာနေတိ ပဟာနနိမိတ္တံ.

අරූප භවය මෙන් ම, රූප රාගය ප්‍රහාණය කිරීමෙන් රූප භවය ද කාම රාගය ප්‍රහාණය කිරීමෙන් පැමිණිය යුත්තකි. රූපී බ්‍රහ්මයන්ට පංචකාමගුණික රාගය ප්‍රහීණ වී ඇතත්, විමාන ආදියෙහි පවතින රාගය ප්‍රහීණ වී නැත. එය කාම රාගයක් නොවන බැවින් ‘කාමාශ්‍රවයක්’ නොවන බව අටුවාවෙහි ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. එහෙත් ටීකාචාර්යවරුන් විසින් කාමාශ්‍රව හා භවාශ්‍රවයන්ගෙන් මිදුණු ලෝභයක් නොමැති බව පෙන්වා දීමෙන්, රූපී බ්‍රහ්මයන්ගේ විමාන ආදිය කෙරෙහි පවතින රාගය ද කාමච්ඡන්ද ආදී ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින්, දෘෂ්ටි විප්‍රයුක්ත රූප අරූප භව රාගයන්ගෙන් වෙන් වූ සියලු ලෝභයන් කාමාශ්‍රව වන බව පෙන්වා දී ඇත. එහිදී සුදුසු පරිදි විමසා බලා තීරණය ගත යුතුය. යම් අවස්ථාවක කාම රාගයෙන් හෝ භව රාගයෙන් යුක්තව උපදින විට ආශ්‍රව සම්ප්‍රයුක්ත විය හැකිය, යම් අවස්ථාවක වෙනත් රාගයක් සමඟ උපදින විට ආශ්‍රව විප්‍රයුක්ත විය හැකිය. ‘චතූසු දිට්ඨිගතා’ ආදී පාලියෙහි එය නොදැක්වෙන බැවින්, කාමාශ්‍රව හා භවාශ්‍රවයන්ගෙන් වෙන් වූ ලෝභයක් නොමැති බව පෙන්වා, ‘කාමාසවෝ’ ආදී පාලි පාඨයන්ගෙන් දෘෂ්ටි විප්‍රයුක්ත රාගය කාමාශ්‍රවයක් බව සාධනය කරයි. ‘පහාතබ්බ දස්සනත්ථං’ යනු ප්‍රහාණය කළ යුතු බව පෙන්වීම පිණිස ය. ‘පහානේ’ යනු ප්‍රහාණයට නිමිත්තයි.

၁၁၂၁. ဇာတိယာတိ ခတ္တိယသဘာဝါဒိဇာတိသမ္ပတ္တိယာ. ဂေါတ္တေနာတိ ဂေါတမဂေါတ္တာဒိဥက္ကဋ္ဌဂေါတ္တေန. ကောလပုတ္တိယေနာတိ မဟာကုလဘာဝေန. ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယာတိ ဝဏ္ဏသမ္ပန္နသရီရတာယ. ‘‘ပေါက္ခရ’’န္တိ ဟိ သရီရံ ဝုစ္စတီတိ. မာနံ ဇပ္ပေတီတိ မာနံ ပဝတ္တေတိ ကရောတိ. ပဝတ္တော မာနော ပဝတ္တမာနော. ပုဂ္ဂလဝိသေသန္တိ သေယျဿ သေယျောတိအာဒိဘေဒံ ပုဂ္ဂလဝိသေသံ. သေယျံ ဘိန္ဒိတွာ ပဝတ္တမာနော သေယျမာနော. တိဏ္ဏန္တိ သေယျဿ သေယျာဒီနံ တိဏ္ဏံ ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ အညံ ပုဂ္ဂလံ အနိဿာယ ဝုတ္တာနံ. သေယျာဒိဝသေန အတ္တနော မနနံ ပဂ္ဂဟော မာနော, တဿ ကရဏံ သေယျောဟမသ္မီတိအာဒိပဝတ္တိယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘သေယျောတိ အာဒိကိစ္စကရဏ’’န္တိ.

1121. ජාතියෙන් යනු ක්ෂත්‍රිය ස්වභාවය ආදී ජාති සම්පත්තියෙන්ය. ගෝත්‍රයෙන් යනු ගෞතම ගෝත්‍රය ආදී උසස් ගෝත්‍රයෙන්ය. කුලපුත්‍ර බවින් යනු මහා කුලයක උපන් බවින්ය. වර්ණසම්පන්න බවින් යනු වර්ණවත් ශරීරයක් ඇති බවින්ය. 'පොක්ඛර' යනු ශරීරයට කියනු ලැබේ. මානය පවත්වයි යනු මානය ඇති කරයි, කරයි යන්නයි. පවතින මානය පවත්තමාන නම් වේ. පුද්ගල විශේෂය යනු ශ්‍රේෂ්ඨයාට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ යනාදී වශයෙන් ඇති පුද්ගල ප්‍රභේදයයි. ශ්‍රේෂ්ඨ බව බිඳ පවතින මානය සෙය්‍යමාන නම් වේ. 'මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි' යනාදී වශයෙන් අන්‍ය පුද්ගලයෙකු ඇසුරු නොකර (තමා පිළිබඳව පමණක්) කියන ලද තිදෙනා (ශ්‍රේෂ්ඨ, සමාන, හීන) පිළිබඳව වූ මානය පවත්වා ගැනීම 'සෙය්‍යෝහමස්මී' යනාදී වශයෙන් සිදුවන ක්‍රියාවක් බව 'සෙය්‍යෝති ආදි කිච්චකරණං' යන්නෙන් කියැවිණි.

၁၁၄၀. သဗ္ဗောပိ [Pg.186] လောဘော အဘိဇ္ဈာသဘာဝေါတိ အဘိဇ္ဈာ အာသဝဒွယသဘာဝါ, ကာမရာဂေါ ကာမာသဝသဘာဝေါ ဧဝါတိ အာသဝဒွယဧကာသဝဘာဝေါ အဘိဇ္ဈာကာမရာဂါနံ ဝိသေသော ဝုတ္တော. န အဘိဇ္ဈာ စ ဓမ္မာ ဌပေတွာ ဒိဋ္ဌိံ အဝိဇ္ဇဉ္စ နောအာသဝသဘာဝါ. အဘိဇ္ဈာ စ အာသဝဒွယသဘာဝါ ဧဝ, နအဘိဇ္ဈာသဘာဝေါ စ လောဘော နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘နောအာသဝလောဘဿ သဗ္ဘာဝေါ ဝိစာရေတဗ္ဗော’’တိ အာဟ. ဂဏနာယ ဟေတုယာ သတ္တာတိ ဝုတ္တန္တိ ပဉှာဝါရပါဌံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဟိ ‘‘အာသဝေါ ဓမ္မော အာသဝဿ ဓမ္မဿ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော. အာသဝေါ ဓမ္မော နောအာသဝဿ ဓမ္မဿ. အာသဝေါ ဓမ္မော အာသဝဿ စ နောအာသဝဿ စ. နောအာသဝေါ ဓမ္မော နောအာသဝဿ. နောအာသဝေါ ဓမ္မော အာသဝဿ. နောအာသဝေါ ဓမ္မော အာသဝဿ စ နောအာသဝဿ စ. အာသဝေါ စ နောအာသဝေါ စ ဓမ္မာ နောအာသဝဿ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၃.၃.၁၆) ဣမေသံ ဝါရာနံ ဝသေန ‘‘ဂဏနာယ သတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယဒိ နောအာသဝသဘာဝေါပိ လောဘော သိယာ, ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တစိတ္တဿ ဝသေန ‘‘အာသဝေါ စ နောအာသဝေါ စ ဓမ္မာ မောဟယထာဝုတ္တလောဘာ အာသဝဿ ဓမ္မဿ ဒိဋ္ဌိယာ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ သတ္တမော, ပါဠိယံ အာဂတံ သတ္တမံ အဋ္ဌမံ ကတွာ ‘‘အာသဝေါ စ နောအာသဝေါ စ ဓမ္မာ အာသဝဿ စ နောအာသဝဿ စ ဓမ္မဿ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ နဝမော ပဉှော ဝုစ္စေယျ, န ပန ဝုတ္တောတိ. ဧဝံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တလောဘဿ နောအာသဝဘာဝါဘာဝံ ဒဿေတွာ ဣတရဿပိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တေ စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

1140. සියලු ලෝභය අභිජ්ඣා ස්වභාවය බැවින්, අභිජ්ඣාව ආසව දෙකක ස්වභාවය ගනී, කාමරාගය කාමාසව ස්වභාවය ගනී යැයි අභිජ්ඣා සහ කාමරාගයන්ගේ ආසව දෙකක් හෝ එක් ආසවයක් වන විශේෂය පවසන ලදී. දෘෂ්ටිය සහ අවිද්‍යාව හැර අභිජ්ඣාව නොවන ධර්මයෝ ආසව ස්වභාවය නොවෙති. අභිජ්ඣාව ආසව දෙකක ස්වභාවයම ගනියි, අභිජ්ඣා ස්වභාවය නොවන ලෝභයක් නැත යන අදහසින් 'ආසව නොවන ලෝභයක පැවැත්ම විමසිය යුතුය' යැයි පැවසීය. ගණන අනුව හේතු හතක් යැයි පවසන ලද්දේ ප්‍රශ්නවාර පාඨය ඇසුරින්ය. එහි 'ආසව ධර්මය ආසව ධර්මයට හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ...' යනාදී වශයෙන් පට්ඨාන පාළියෙහි එන වාරයන්ගේ වශයෙන් 'ගණනින් හතකි' යි දක්වන ලදී. එහි ඉදින් ආසව නොවන ස්වභාව ඇති ලෝභයක් ඇත්නම්, දෘෂ්ටි සම්ප්‍රයුක්ත චිත්තය වශයෙන් 'ආසව වූද ආසව නොවූද ධර්මයෝ මෝහය සහ ලෝභය නිසා ආසව ධර්ම වූ දෘෂ්ටියට හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යැයි සත්වැනි ප්‍රශ්නයක්ද, පාළියෙහි එන සත්වැනි අටවැනි ප්‍රශ්න නවවැන්නක් කොට 'ආසව වූද ආසව නොවූද ධර්මයෝ ආසව වූද ආසව නොවූද ධර්මයන්ට හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යැයි කිව යුතුව තිබිණි. නමුත් එසේ පවසා නැත. මෙසේ දෘෂ්ටි සම්ප්‍රයුක්ත ලෝභය ආසව නොවන බව පෙන්වා දී, අනෙක් ලෝභය පිළිබඳවද එය පෙන්වීමට 'දිට්ඨිවිප්පයුත්තේ ච' යනාදිය පවසන ලදී.

၁၁၆၂. ယထာရူပေ ရူပပ္ပဗန္ဓေ ဝတ္တမာနေ ပုဂ္ဂလော ဂစ္ဆတိ တိဋ္ဌတိ နိသီဒတီတိ ဝုစ္စတိ, တထာ ဝိသဒရူပဿ ဥပ္ပာဒကံ စိတ္တံ ဣရိယာပထူပတ္ထမ္ဘကံ. တံ ပန ကုသလတော ကိရိယတော စ ပဉ္စမဇ္ဈာနစိတ္တံ အဘိညာပ္ပတ္တံ အပ္ပတ္တဉ္စ ဘိန္ဒိတွာ သတ္တပညာသ ဇဝနာနိ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဉ္စာတိ အဋ္ဌပညာသဝိဓံ. သဟဇာတဓမ္မာနံ အကမ္မညဘာဝကရတ္တာ ထိနမိဒ္ဓသဟဂတစိတ္တံ ဝိသဒါနိ ရူပါနိ န သမုဋ္ဌပေတိ န ဥပတ္ထမ္ဘေတိ စာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဣရိယာပထံ သန္ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တ’’န္တိ.

1162. යම්බඳු රූප ප්‍රබන්ධයක් පවතින කල්හි පුද්ගලයා ගමන් කරයි, සිටියි, වාඩි වෙයි කියා කියනු ලැබේද, එලෙසම පිරිසිදු රූපයන් උපදවන සිත ඉරියව් පවත්වා ගැනීමට උපකාරී වේ. එය කුසල් සහ ක්‍රියා වශයෙන් පස්වන ධ්‍යාන සිත (අභිඥා ලැබූ හෝ නොලැබූ) වෙන් කර බැලූ කල ජවන සිත් පනස් හතක් සහ වොට්ඨබ්බන සිත සමඟ පනස් අටක් වේ. සහජාත ධර්මයන් අකර්මණ්‍ය කරන බැවින් ථීනමිද්ධය සහිත සිත පිරිසිදු රූපයන් උපදවන්නේ හෝ උපස්ථම්භනය කරන්නේ නැත. එබැවින් 'ඉරියව් පවත්වා ගැනීමට අසමත් වූ' බව පවසන ලදී.

၁၁၆၃. ဝိပက္ခေပိ ဘာဝတော အနေကန္တိကတ္တာ ရူပတ္တာသာဓကတ္တံ. ဂရုဘာဝပ္ပတ္တိ လဟုတာဝိရဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သတိပိ အညေသမ္ပိ အကုသလာဒီနံ လဟုတာဝိရဟေ [Pg.187] ထိနမိဒ္ဓါနံ ဧကန္တတော လဟုတာပဋိပက္ခတ္တာ ကာရဏာနုရူပတ္တာ စ ဖလဿ ‘‘ထိနမိဒ္ဓသမုဋ္ဌိတရူပေဟီ’’တိ ဝုတ္တံ. န ဇာဂရ…ပေ… သန္တတိန္တိ ဧတေန နာမကာယေ သုပနဿ အသိဒ္ဓတံ ဒဿေတိ. မိဒ္ဓဿ ဖလတ္တာတိ ဧတ္ထ မိဒ္ဓံယေဝ နိဒ္ဒါကာရဏန္တိ နာယံ နိယမော ဣစ္ဆိတော, နိဒ္ဒါကာရဏမေဝ ပန မိဒ္ဓန္တိ နိယမော ဣစ္ဆိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ ဟိ ခီဏာသဝါနံ နိဒ္ဒါယ မိဒ္ဓတော အညံ ကာရဏံ ကရဇကာယဿ ဒုဗ္ဗလဘာဝေါ အဋ္ဌကထာယံ ဒဿိတောတိ.

1163. ප්‍රතිපක්ෂයෙහිද පවතින බැවින් අනේකාන්තික වන හෙයින් රූප බව සාධනය නොවේ. සැහැල්ලු බවින් තොර වීම ගුරු බවට (බර බවට) පත්වීමක් ලෙස දැක්විය යුතුය. අකුසල් ආදී අනෙක් ධර්මයන්හිද සැහැල්ලු බව නැති බව තිබුණද, ථීනමිද්ධය ඒකාන්තයෙන්ම සැහැල්ලු බවට පටහැනි බැවින් සහ හේතුවට අනුරූපව ඵලය ලැබෙන බැවින් 'ථීනමිද්ධයෙන් හටගත් රූපයන්ගෙන්' යැයි පවසන ලදී. 'න ජාගර...පෙ... සන්තතිං' යන්නෙන් නාමකයෙහි (සිතෙහි) නිදා ගැනීමක් සිද්ධ නොවන බව පෙන්වයි. 'මිද්ධස්ස ඵලත්තා' (මිද්ධය ඵලයක් බැවින්) යන්නෙහි මිද්ධයම නින්දට හේතුව යන්න නියමයක් ලෙස අදහස් නොකෙරේ. නමුත් නින්දට හේතුවම මිද්ධය යන නියමය අදහස් කරන බව දැක්විය යුතුය. එසේම රහතන් වහන්සේලාගේ නින්දට මිද්ධය හැර අන් හේතුවක් ලෙස භෞතික ශරීරයෙහි (කර්ජකායෙහි) දුබල බව අටුවාවෙහි දක්වා ඇත.

ဆာဒနံ, အဝတ္ထရဏံ ဝါ ဩနာဟော, သော ရူပဿေဝ သဘာဝေါတိ ပရဿ အာသင်္ကံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘တေန သဟ ဝုတ္တာ ဩနာဟပရိယောနာဟာ စာ’’တိ. အသင်္ကောစဝသေန ဝိသဒါ ပဝတ္တိ ဝိပ္ဖာရိကဘာဝေါ. အာဝရဏဘာဝေါ ဝိယာတိ ဧတေန အာဝရဏသဘာဝတ္တေပိ မိဒ္ဓဿ တဗ္ဗိဓုရော အနညသာဓာရဏတ္တာ ဩနဟနာဒိဘာဝေါတိ ဒဿေတိ. သာမညဉှိ ပဉ္စန္နမ္ပိ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနံ အာဝရဏသဘာဝေါတိ အာဝရဏဘာဝသဒိသဿ ဩနဟနာဒိဘာဝဿ နာမကာယေ လဗ္ဘမာနဿ ဂဟိတတာတိ ဧတ္ထာဓိပ္ပာယော.

වැසීම හෝ පෙරවීම 'ඔනාහ' නම් වේ, එය රූපයෙහිම ස්වභාවයක් යැයි අන් අය තුළ ඇතිවන සැකය සලකා 'එය සමඟ කියන ලද ඔනාහ සහ පරියොනාහ' යැයි පැවසීය. හැකිලීමක් නොමැතිව පැහැදිලිව පැවැත්ම 'විප්ඵාරික' බවයි. ආවරණ ස්වභාවයක් මෙන් යන මෙයින්, ආවරණ ස්වභාවයක් තිබුණද මිද්ධය එයට වඩා වෙනස් වූ, අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන වැසීමේ (ඔනාහ) ස්වභාවයක් ගන්නා බව පෙන්වයි. කාමච්ඡන්දය ආදී නීවරණ පහේම පොදු ලක්ෂණය ආවරණය කිරීම වුවද, ආවරණ ස්වභාවයට සමාන වූ වැසීමේ (ඔනාහ) ආදී ස්වභාවයන් නාමකායෙහි (සිතෙහි) පවතින බව මෙහි අදහසයි.

ပါနန္တိ အနုယောဂေါတိ စ တံကိရိယာသာဓိကာ စေတနာ အဓိပ္ပေတာတိ သုရာပါနဿ သုရာ…ပေ… ယောဂဿ စ အကုသလဘာဝေန ဥပက္ကိလေသဒုဗ္ဗလီကရဏဘာဝေါ ယုတ္တောတိ ဝုတ္တော. ‘‘သုရာမေရယဿ အဇ္ဈောဟရဏံ ပါနံ ပမာဒဋ္ဌာနာနုယောဂေါ စာ’’တိ ပရဿ အဓိပ္ပာယော. နီဝရဏံ ဟုတွာ ဝါတိအာဒိနာ ဣဒံ ဒဿေတိ ‘‘နီဝရဏသဘာဝါနံ နီဝရဏသမ္ပယုတ္တဘာဝဒဿနပရာယ စောဒနာယ နီဝရဏန္တိ ကတ္ထစိ အဒိဋ္ဌပယောဂဿ အသမ္ပယုတ္တဿ ရူပဿ ယထာလာဘတော ဂဟဏံ ဉာယောယေဝ န ဟောတိ, သိဒ္ဓနီဝရဏဘာဝသမ္ပယုတ္တသဘာဝါနံယေဝ ပန ဂဟဏန္တိ တံသဘာဝါ အရူပဓမ္မာယေဝ ဒဿိတာ, န ရူပန္တိ ထိနံ ဝိယ မိဒ္ဓမ္ပိ အရူပမေဝါတိ ဝိညာယတီ’’တိ. ယန္တိ ယေန ဝစနေန. အသမ္ဘဝဝစနတောတိ အသမ္ဘဝဝစနဘာဝတော.

පානය යනු සහ අනුයෝගය යනු එම ක්‍රියාව සිදුකරන චේතනාව අදහස් වේ. සුරා පානය ආදී අකුසල් ස්වභාවයෙන් උපක්ලේශයන් බලවත් කරන අතර සිත දුබල කරන බව පවසන ලදී. 'සුරාමේරය පානය කිරීම සහ ප්‍රමාදයට හේතුවන දේෙහි යෙදීම' යනු අන්‍යයන්ගේ අදහසයි. නීවරණයක් වී යනාදී වශයෙන් මෙසේ දක්වයි: නීවරණ ස්වභාවයන්ගේ නීවරණ සම්ප්‍රයුක්ත බව පෙන්වීමට කරන ලද විවේචනයකදී, කොතැනකවත් භාවිතයක් නොපෙනෙන සම්ප්‍රයුක්ත නොවන රූපයක් නීවරණයක් ලෙස ගැනීම යුක්ති සහගත නොවේ. නීවරණ බවට පත් වූ සම්ප්‍රයුක්ත ස්වභාවයන්ම ගැනීම කළ යුතුය. එබැවින් ථීනය මෙන් මිද්ධයද අරූප (නාම) ධර්මයක්ම බව වටහා ගත යුතුය. යම් වචනයකින් ද, අසම්භව වචනයක් බැවින් ද යන්න එහි අර්ථයයි.

တေနာတိ တေန ရူပါရမ္မဏဿ ဆန္ဒရာဂဿ ပဟာနဝစနေန. ရူပပ္ပဟာနတော အညောတိ ကတွာ ရူပေ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ ‘‘အညော ကာရော’’တိ ဝုတ္တံ. ယံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘အညထာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣဒန္တိအာဒိနာ ‘‘တံ ပဇဟထာ’’တိ ပါဠိယာ န နိပ္ပရိယာယပ္ပဟာနံ အဓိပ္ပေတန္တိ ဒဿေတိ. အရူပဿေဝ ယုဇ္ဇတီတိ [Pg.188] သုဒုဒ္ဒသံ ဒူရင်္ဂမာဒိပ္ပဝတ္တကံ စိတ္တံ တံသမ္ပယုတ္တော အရူပဓမ္မောယေဝ ဝိဗန္ဓိတုံ သမတ္ထောတိ ဒဿေတိ. စေတသော ပရိယုဋ္ဌာနန္တိ ကုသလစိတ္တဿ ဂဟဏံ. နီဝရဏာနိ ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနိ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနေန ကုသလဝါရံ ဂဏှန္တီတိ ဝုစ္စန္တိ. ဂဟဏဉ္စေတ္ထ ပရိယုဋ္ဌာနံ ‘‘စောရာ မဂ္ဂေ ပရိယုဋ္ဌိံသူ’’တိအာဒီသု ဝိယ.

එයින් (Tenā) යනු ඒ රූප අරමුණ කෙරෙහි පවත්නා ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ කිරීමේ වචනයෙනි. රූපය ප්‍රහීණ කිරීමට වඩා වෙනස් වූවක් ලෙස සලකා, රූපය කෙරෙහි ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ කිරීම 'අන්‍ය වූ ආකාරයක්' (අඤ්ඤෝ කාරෝ) ලෙස කියන ලදී. අටුවාවෙහි 'අන්‍යථා' (අඤ්ඤථා) ලෙස කියන ලද්දේ එයමය. 'මෙය' යනාදී වචන මගින් 'එය ප්‍රහීණ කරවු' යන පාලි පාඨයෙන් අදහස් කරන්නේ සෘජු ප්‍රහීණ කිරීමක් නොවන බව දක්වයි. 'අරූපයටම ගැලපේ' යන්නෙන් අතිශයින් දැකීමට අපහසු වූ, දූරංගම ආදී වශයෙන් පවත්නා සිතත්, ඒ හා සම්පයුක්ත වූ අරූප ධර්මයන්ම එය වැළැක්වීමට සමත් බව දක්වයි. 'සිත වට කර ගැනීම' (චේතසෝ පරියුට්ඨානං) යනු කුසල් සිත අල්ලා ගැනීමයි. මක්නිසාද යත්, නීවරණයන් උපදින කල්හි කුසල් වාරයට ඉඩ නොදී එය අල්ලා ගන්නා බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. මෙහි 'අල්ලා ගැනීම' යනු 'මංකොල්ලකරුවන් මගෙහි රැක සිට අල්ලා ගත්තා' යන තැන මෙන් පරියුට්ඨාන (වට කර ගැනීම) යන අර්ථයයි.

၁၁၇၆. ဥဒ္ဓစ္စံ ကုက္ကုစ္စဉ္စ သဟ ဝုတ္တန္တိ ဥဒ္ဒေသပုစ္ဆာနိဂမနေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ယံ ပန အဋ္ဌကထာယံ ဥဒ္ဓစ္စဿ ကုက္ကုစ္စေန ဝိနာဘာဝကာရဏံ ဝတွာ ‘‘ဘိန္ဒိတွာ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ ‘‘နီဝရဏာ စေဝ နီဝရဏသမ္ပယုတ္တာ စာ’’တိ ပဒဿ နိဒ္ဒေသေ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စာနံ ဝိသုံ နိဒ္ဒိဋ္ဌတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကာမစ္ဆန္ဒဿ ဥက္ကဋ္ဌနီဝရဏတာ ဩရမ္ဘာဂိယဘာဝေါ. သော ဟိ ရူပရာဂါရူပရာဂပ္ပကာရကာမစ္ဆန္ဒံ ဥပါဒါယ တတော တိဗ္ဗကိစ္စတာယ ‘‘ဥက္ကဋ္ဌနီဝရဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏန္တွေဝ လောဘော ဝုတ္တော, န ဘိန္ဒိတွာ. ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏဿ စ အနဝသေသတော အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဟာနေ ဝုစ္စမာနေ စတုတ္ထမဂ္ဂဝဇ္ဈော လောဘော အနီဝရဏသဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ အာဟ ‘‘ယဒိ…ပေ… သိယာ’’တိ. နောနီဝရဏော ရူပရာဂါရူပရာဂပ္ပကာရော လောဘဓမ္မော နီဝရဏဿ အဝိဇ္ဇာဒိကဿ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘နောနီဝရဏော ဓမ္မော နီဝရဏဿ စ နောနီဝရဏဿ စ ဓမ္မဿ. နီဝရဏော စ နောနီဝရဏော စ ဓမ္မာ နီဝရဏဿ ဓမ္မဿ. နီဝရဏော စ နောနီဝရဏော စ ဓမ္မာ နောနီဝရဏဿ ဓမ္မဿ. နီဝရဏော စ နောနီဝရဏော စ ဓမ္မာ နီဝရဏဿ စ နောနီဝရဏဿ စ ဓမ္မဿ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၃.၈.၂၅) ဣမေ ပဉှေ သင်္ဂဏှာတိ. စတ္တာရီတိ ဝုတ္တံ နီဝရဏပဒမူလကာနံ တိဏ္ဏံ နောနီဝရဏမူလကဿ ဧကဿ ဝသေန. နီဝရဏနောနီဝရဏတဒုဘယမူလကာနံ ပန တိဏ္ဏံ တိဏ္ဏံ ဝသေန နဝါတိ ဝုတ္တံ. တသ္မာတိ ယထာဒဿိတနယာယ ပါဠိယာ အဘာဝါ နောနီဝရဏလောဘာဘာဝါ.

1176. උද්ධච්චය සහ කුක්කුච්චය එක්ව කියන ලද්දේ උද්දේස, පුච්ඡා සහ නිගමනයන්හි සම්බන්ධය සලකාගෙනය. අටුවාවෙහි උද්ධච්චය කුක්කුච්චයෙන් තොරව පැවතීමට හේතුව දක්වා, 'වෙන් කර කියන ලදී' යනුවෙන් යමක් සඳහන් වේද, එය 'නීවරණ ද වෙති, නීවරණ සම්ප්‍රයුක්ත ද වෙති' යන පද විග්‍රහයේදී උද්ධච්ච-කුක්කුච්චයන් වෙන් වෙන්ව දැක්වීම අරභයා පවසන ලද්දකි. කාමච්ඡන්දයේ උච්චතම නීවරණ ස්වභාවය ඕරම්භාගිය (පහළ කොටස්වලට අයත්) බවයි. එය රූපරාග සහ අරූපරාග සහිත කාමච්ඡන්දය නිසා, එයට වඩා තීව්‍ර කෘත්‍යයක් ඇති බැවින් 'උග්‍ර නීවරණය' (උක්කට්ඨනීවරණ) ලෙස හැඳින්වේ. ලෝභය, කාමච්ඡන්ද නීවරණය ලෙසම මිස වෙන් කොට නොදක්වන ලදී. කාමච්ඡන්ද නීවරණය අනාගාමී මාර්ගයෙන් ඉතිරි නැතිව ප්‍රහීණ වන බව කියන කල්හි, සිව්වන (අරහත්) මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ලෝභය නීවරණ නොවන ස්වභාවයට පත්වේ යැයි සලකා 'යදි...පේ... සියා' යනාදිය පවසන ලදී. නීවරණ නොවන රූපරාග සහ අරූපරාග ආකාරයේ ලෝභ ධර්මය අවිද්‍යාදී නීවරණයන්ට අයත් වේ. 'ආදි' ශබ්දයෙන් 'නීවරණ නොවන ධර්මය නීවරණ වූ ද නීවරණ නොවූ ද ධර්මයට... ආදී වශයෙන් පට්ඨානයෙහි එන පැන පහක් සංග්‍රහ කරයි. නීවරණ පදය මුල් කරගත් තුනක් සහ නීවරණ නොවන පදය මුල් කරගත් එකක් වශයෙන් 'සතරක්' යැයි කියන ලදී. නීවරණ, නීවරණ නොවන සහ ඒ දෙකම මුල් කරගත් ආකාර තුන බැගින් 'නවයකි' (9) යැයි කියන ලදී. එබැවින් පාලියෙහි දැක්වුණු ක්‍රමයට අනුව නීවරණ නොවන ලෝභයක් නොමැත.

၁၂၁၉. တေနေဝါတိ ပုရိမဒိဋ္ဌိအာကာရေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေန. ဒိဋ္ဌိဂတိကေဟိ ဝုစ္စမာနာနံ ‘‘နိစ္စံ သုဘ’’န္တိ ဧဝမာဒိဝစနာနံ, ဒိဋ္ဌိရဟိတေဟိ ဝုစ္စမာနာနံ ဂဂနကုသုမာဒိလောကဝေါဟာရဝစနာနဉ္စ ဝတ္ထူနိ ဝါစာဝတ္ထုမတ္တာနီတိ အာဟ ‘‘ဝါစာ…ပေ… ဝါ’’တိ.

1219. 'එයින්ම' (තේනේව) යනු පෙර පැවති දෘෂ්ටි ආකාරයෙන්ම උපදින බැවිනි. මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයන් විසින් කියනු ලබන 'නිත්‍යයි, සුභයි' යනාදී වචනවල ද, දෘෂ්ටි රහිත උතුමන් විසින් කියනු ලබන 'අහස් මල්' වැනි ලෝක ව්‍යවහාර වචනවල ද වස්තූන් හුදු වචන මාත්‍රයක්ම පමණක් බව දැක්වීමට 'වාචා...පේ... වා' යනාදිය පවසන ලදී.

၁၂၂၁. စိတ္တေန [Pg.189] ပရလောကေ ဌိတောတိ ယသ္မိံ လောကေ နိဗ္ဗတ္တိဝသေန သယံ ဌိတော, တတော အညံ လောကံ ပရလောကောတိ စိတ္တေန ဂဟေတွာ ဌိတော.

1221. 'සිතින් පරලොව සිටියේ' යනු තමන් උපතින් යම් ලෝකයක සිටීද, එයින් අන්‍ය වූ ලෝකයක් පරලොව ලෙස සිතින් ගෙන සිටීමයි.

၁၂၃၆. န ဟိ ပုရိမေဟီတိအာဒိနာ ပဌမမဂ္ဂါဒီဟိ သမုဂ္ဃာဋိတအပါယဂမနီယဘာဝါဒိကာ ဧဝ ရာဂါဒယော ဒုတိယမဂ္ဂါဒီဟိ ပဟီယန္တီတိ ဒဿေတိ.

1236. 'පෙර සිටි අයගෙන් නොවේ' යනාදියෙන් පළමු මාර්ගය (සෝවාන්) ආදියෙන් සහමුලින් උදුරා දැමූ අපායට යන ස්වභාවය ඇති රාගාදී කෙලෙස්ම දෙවන මාර්ගය ආදියෙන් ප්‍රහීණ වන බව දක්වයි.

၁၂၈၇. ဥပဋ္ဌိတေပိ ဒုဂ္ဂတိနိမိတ္တာဒိကေ န တထာ တိဗ္ဗော လောဘော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ယထာ သုဂတိနိမိတ္တာဒိကေတိ အာဟ ‘‘ဗလဝနိကန္တိဝိရဟေနာ’’တိ.

1287. දුගති නිමිති ආදිය එළඹී ඇති කල්හි පවා, සුගති නිමිති ආදියේදී මෙන් තීව්‍ර ලෝභයක් උපදින්නේ නැත යන අර්ථයෙන් 'බලවත් ආශාවෙන් තොර බැවින්' (බලවනිකන්තිවිරහේන) යැයි කියන ලදී.

၁၃၀၁. ဧကသ္မိံ စိတ္တုပ္ပာဒေ ဥပ္ပန္နာနံ ဝိယ ဧကသ္မိံ သန္တာနေ ဥပ္ပန္နာနမ္ပိ သဟပဝတ္တိပရိယာယော အတ္ထီတိ ပဟာနေကဋ္ဌေန ရာဂရဏေန ဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသဟဂတမောဟဿ သရဏတာ ဝုတ္တာ. ဥဒ္ဓစ္စဝိစိကိစ္ဆာဟိ ယော မောဟော သဟဇာတော ဘဝေ, သောပိ ရာဂေန သရဏော ပဟာနေကဋ္ဌဘာဝတောတိ. လောဘဒေါသမောဟတဒေကဋ္ဌကိလေသတံသမ္ပယုတ္တက္ခန္ဓတံသမုဋ္ဌာနကမ္မဘေဒတော သဗ္ဗဿပိ အကုသလဿ သင်္ဂဟဏဝသေန ပဝတ္တော သရဏပဒနိဒ္ဒေသော အရဏဝိဘင်္ဂသုတ္တေနပိ အညဒတ္ထု သံသန္ဒတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘အရဏဝိဘင်္ဂသုတ္တေ’’တိအာဒိမာဟ. ယံ ပန အဋ္ဌကထာယံ သမ္ပယောဂပ္ပဟာနေကဋ္ဌဘာဝဒီပနေန ရာဂါဒီနံ သဗ္ဗေသံ ဝါ အကုသလဓမ္မာနံ သရဏဘာဝဒဿနံ, တံ ပါဠိယာ ယထာဒဿိတဓမ္မာနံ အညမညသရဏဘာဝဒဿနပရံ, တဒညဓမ္မာနံ သရဏဘာဝပဋိသေဓနပရန္တိ အရဏဝိဘင်္ဂသုတ္တဝိရောဓောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သုတ္တန္တဒေသနာယ ဝါ ပရိယာယကထာဘာဝတော နိပ္ပရိယာယတော သရဏဘာဝေါ ဝိယ အရဏဘာဝေါပိ အကုသလဓမ္မာနံယေဝါတိ တထာပဝတ္တာယ အဋ္ဌကထာယ န ကောစိ သုတ္တဝိရောဓောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

1301. එක් සිත් උපදින වාරයක උපන්නවුන්ට මෙන්ම, එක් සන්තතියක උපන්නවුන්ට ද සහපවත්නා ක්‍රමයක් ඇත. එබැවින් ප්‍රහීණ කිරීමේ අර්ථයෙන් එකම තත්ත්වයක පවතින බැවින් රාග නමැති කෙලෙස් මගින් විචිකිච්ඡා සහ උද්ධච්චය සහිත මෝහයට කෙලෙස් සහිත බව (සරණතා) කියන ලදී. උද්ධච්ච-විචිකිච්ඡා සමඟ උපන් යම් මෝහයක් වේද, එයද ප්‍රහීණ කිරීමේ අර්ථයෙන් රාගය හා සමානව කෙලෙස් සහිතය. ලෝභ, දෝෂ, මෝහ සහ ඒවා හා එක්ව පවතින කෙලෙස් ද, ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධයන් ද, ඒවායින් හටගන්නා කර්මයන් ද යන සියලු අකුසලයන් සංග්‍රහ කිරීමේ වශයෙන් පැවති 'සරණ' (කෙලෙස් සහිත) පද විග්‍රහය අරණවිභංග සූත්‍රය සමඟ ද මැනවින් සැසඳෙන බව දැක්වීමට 'අරණවිභංග සුත්තේ' යනාදිය පවසන ලදී. අටුවාවෙහි සම්ප්‍රයෝග සහ ප්‍රහාණය කිරීමේ එකම අර්ථය දැක්වීමෙන් සියලු රාගාදී අකුසල ධර්මයන්ගේ 'සරණ' භාවය (කෙලෙස් සහිත බව) දැක්වීමක් වේද, එය පාලියෙහි දැක්වුණු ධර්මයන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් කෙලෙස් සහිත බව දැක්වීම සඳහා මිස, අනෙක් ධර්මයන්ගේ කෙලෙස් සහිත බව ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සඳහා නොවන බැවින් අරණවිභංග සූත්‍රය සමඟ විරෝධයක් නැතැයි දත යුතුය. නැතහොත් සූත්‍රාන්ත දේශනාවෙහි පර්යාය කථාවක් පවතින බැවින්, සෘජු අර්ථයෙන් සරණ භාවය මෙන්ම අරණ භාවය ද අකුසල ධර්මයන්ටම අයත් වන බැවින්, එලෙස පවත්නා අටුවාවෙහි සූත්‍රය සමඟ කිසිදු විරෝධයක් නැතැයි දත යුතුය.

သုတ္တန္တိကဒုကနိက္ခေပကထာဝဏ္ဏနာ

සූත්‍රාන්තික දුක නික්ඛේප කථාවේ වර්ණනාවයි.

၁၃၁၃. အဟံ-သဒ္ဒေန ဟေတုဘူတေန ယော အတ္ထောတိ ဧတ္ထ အဟံ-သဒ္ဒေါ အတ္ထောတိ အဓိပ္ပေတော. အတ္ထာဝဗောဓနတ္ထော ဟိ သဒ္ဒပ္ပယောဂေါ. အတ္ထပရာဓီနော ကေဝလော အတ္ထပဒတ္ထကော, သော ပဒတ္ထဝိပရိယေသကာရိနာ ပန ဣတိ-သဒ္ဒေန ပရတော ပယုတ္တေန သဒ္ဒပဒတ္ထကော ဇာယတိ ယထာ ဂါဝီတိ အယမာဟာတိ ဂေါ-သဒ္ဒံ အာဟာတိ ဝိညာယတိ. တေန ဝိညတ္တိဝိကာရသဟိတော သဒ္ဒေါ ပညတ္တီတိ ဒဿေတိ. တထာ ဟိ ‘‘ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော [Pg.190] ဝေါဟာရော လောကိယသောတေ ပဋိဟညတီ’’တိအာဒိနာ (ကထာ. ၃၄၇) ပညတ္တိယာ ဝစနဘာဝံ သာဓယတိ. အညထာတိအာဒိနာ ပညတ္တိယာ အသဒ္ဒသဘာဝတ္တေ ဒေါသမာဟ. အဓိဝစနာဒိတာ သိယာ, တထာ စ အဓိဝစနာဒီနံ အဓိဝစနပထာဒိတော ဝိသေသော န သိယာတိ ဒုကောယေဝ န သမ္ဘဝေယျာတိ အဓိပ္ပာယော. အဋ္ဌကထာယံ ပန သကသန္တတိပရိယာပန္နေ ရူပါဒယော ဓမ္မေ သမူဟတော သန္တာနတော စ ဧကတ္တဝသေန ဂဟေတွာ အဟန္တိ ဝေါဟရိယမာနာ ဥပါဒါပညတ္တိ သင်္ခါယတိ ဝေါဟရီယတီတိ သင်္ခါတိ အဓိပ္ပေတာ. တထာ သေသေသု ယထာသမ္ဘဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနေဝါဟ ‘‘ဒတ္တောတိ ဧတ္တာဝတာ သတ္တပညတ္တိံ ဒဿေတွာ အညမ္ပိ ဥပါဒါပညတ္တိံ ဒဿေတု’’န္တိအာဒိ. ပဒတ္ထဿာတိ အဟံ-သဒ္ဒါဒိပဒါဘိဓေယျဿ, ပရမတ္ထဿ ဝါ. အဓိဝစနံ သဒ္ဒေါတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဝဒန္တေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သော ဟိ အတ္တနာ ဉာပေတဗ္ဗမတ္ထံ သယံ ဉာတော ဧဝ ဉာပေတီတိ အဂ္ဂဟိတသမ္ဗန္ဓဿ န သဒ္ဒေါ အတ္ထပ္ပကာသနသမတ္ထောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပုဗ္ဗေ ဂဟိတသညေနာ’’တိ. ဝိသေသေန ဉာယတီတိ သမညာတိ သံ-သဒ္ဒဿ ဝိသေသတ္ထတံ အာဟ.

1313. මෙහි 'අහං' යන ශබ්දය හේතුකොට ගෙන යම් අර්ථයක් වේද, එහි 'අහං' යන ශබ්දයෙන් අදහස් කරන්නේ අර්ථයයි. මන්දයත්, ශබ්ද ප්‍රයෝගය පවතින්නේ අර්ථය අවබෝධ කරවීම සඳහා බැවිනි. හුදෙක් අර්ථයට යටත් වූ (අර්ථපරාධීන) දෙය අර්ථයම පද අර්ථය කොට ඇත්තේය. එහෙත් පද අර්ථය වෙනස් කරන 'ඉති' යන ශබ්දය පසුව යෙදීමෙන් එය ශබ්දපදත්ථක (ශබ්දයම පද අර්ථය වූවක්) බවට පත්වේ. නිදසුනක් ලෙස 'ගාවීති අයමාහා' (එළදෙනකැයි මොහු කීවේය) යන්නෙහි 'ගෝ' යන ශබ්දය කී බව වටහා ගැනේ. එයින් විඤ්ඤත්ති විකාර සහිත ශබ්දය 'පඤ්ඤත්ති' (ප්‍රඥප්තිය) බව දක්වයි. එසේම "බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ව්‍යවහාරය ලෝකික කනෙහි ගැටෙයි" යනාදියෙන් (කථා. 347) ප්‍රඥප්තියේ වචන ස්වභාවය තහවුරු කරයි. 'අන්‍යථා' යනාදියෙන් ප්‍රඥප්තිය අශබ්ද ස්වභාවයක් (ශබ්දයක් නොවන ස්වභාවයක්) ගතහොත් ඇතිවන දෝෂය පැවසීය. එවිට අධිවචන ආදී බවක් ඇති විය හැකිය, එවිට අධිවචන ආදියෙහි අධිවචනපථ ආදියෙන් වෙනසක් සිදු නොවේ, එබැවින් ද්විකයන් (ජෝඩු වශයෙන් එන ධර්ම) සම්භව නොවේ යනු මෙහි අදහසයි. අටුවාවෙහි සඳහන් වන පරිදි, තම සන්තතියට අයත් රූප ආදී ධර්මයන් සමූහයක් හෝ සන්තතියක් ලෙස ඒකත්වයෙන් (එකක් ලෙස) ගෙන 'මම' යයි ව්‍යවහාර කරනු ලබන උපාදා ප්‍රඥප්තිය 'සංඛ්‍යා' (සංඛ්‍යාත) ලෙස හෝ ව්‍යවහාර ලෙස අදහස් කෙරේ. සෙසු තැන්වලදී ද එලෙසම දත යුතුය. එබැවිනි "දත්ත යන මෙපමණකින් සත්ත පඤ්ඤත්තිය දක්වා තවත් උපාදා පඤ්ඤත්තියක් දැක්වීමට" යනාදිය පැවසුවේ. 'පදත්ථස්ස' යනු අහං ශබ්දාදී පදයන්ගෙන් කියැවෙන අර්ථයෙහි හෝ පරමාර්ථයෙහි යන්නයි. 'අධිවචනං ශබ්දෝ' යන අදහසින් 'පවසන්නා වූ' යනාදිය පැවසුණි. මන්දයත්, ශබ්දය තමා විසින් දැනගත යුතු අර්ථය තමාම දැනගත් විටම දැනුම් දෙන බැවින්, සම්බන්ධය හඳුනා නොගත් තැනැත්තාට ශබ්දය අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමට සමත් නොවන බව "පෙර ගන්නා ලද සඤ්ඤාවෙන්" යන්නෙන් පැවසීය. විශේෂයෙන් දන්නා ලද බැවින් 'සමඤ්ඤා' යැයි 'සං' ශබ්දයේ විශේෂ අර්ථය පැවසීය.

ကရီယတီတိ ဣဒံ ဣမဿတ္ထဿ အဓိဝစနန္တိ ဧဝံ နိက္ခိပီယတိ. နာမဘူတံ ဝစနမေဝ တံ တံ အတ္ထံ နိဒ္ဓါရေတွာ သဟေတုကံ ကတွာ ဝဒတိ ဗျဉ္ဇယတိ စာတိ အာဟ ‘‘နာမမိစ္စေဝ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ. တေနေဝါဟ ‘‘န ဟိ ပထဝီ’’တိအာဒိ. ပထဝီသင်္ခါတန္တိ ပထဝီ-သဒ္ဒါဘိဓေယျံ.

'කෙරේ' යනු "මෙය මේ අර්ථයට අධිවචනයක්" ලෙස මෙසේ තැන්පත් කරනු ලැබේ (නම් කරනු ලැබේ). නාමයක් වූ වචනයම ඒ ඒ අර්ථය නිර්ණය කොට, හේතු සහිත කොට පවසන බැවින් හා ප්‍රකාශ කරන බැවින් "නාමය යැයිම කියන ලද්දේ වෙයි" යැයි පැවසීය. එබැවින් "පොළොව නොව" යනාදිය පැවසීය. 'පථවී සංඛ්‍යාත' යනු පථවී යන ශබ්දයෙන් අභිධෙය වන (කියැවෙන) දෙයයි.

အာစရိယာတိ အဋ္ဌကထာယ သံဝဏ္ဏနကာ အာစရိယာ, န အဋ္ဌကထာစရိယာတိ အဓိပ္ပာယေန ဝဒတိ. မာတိကာယန္တိ မာတိကာဝဏ္ဏနာယံ. တေနာတိ မာတိကာဝဏ္ဏနာဝစနေန. ဣမိဿာ ပါဠိယာ အဋ္ဌကထာယ စ အတ္ထဒဿနဿ ဧတဿ ယထာဝုတ္တဿ အာစရိယဝါဒဿ ဝိရောဓော သိယာ, တမေဝ ဝိရောဓံ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိနာ ဝိဝရတိ. တတ္ထ အဓိဝစနပထာဒိဘာဝေန ဝုတ္တာနံ ဓမ္မာနံ ပကာသကဿ သဘာဝဿ ဝိညတ္တိဝိကာရသဟိတသဒ္ဒဿေဝ ဝစနမတ္တံ အဓိကာရံ ကတွာ ပဝတ္တိအာဒိ ယုဇ္ဇတိ, န အသဘာဝဿာတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဥပ္ပာဒဝယကိစ္စရဟိတဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အနိဒ္ဓါရိတသဘာဝဿာတိ ပရမတ္ထတော အနုပလဒ္ဓသဘာဝဿ.

'ආචාර්යවරු' යනු අටුවාවෙහි විස්තර කරන ආචාර්යවරුන් මිස අටුවාචාර්යවරුන් නොවන බව යන අදහසින් පවසයි. 'මාතිකාවෙහි' යනු මාතිකා වර්ණනාවෙහි යන්නයි. 'එයින්' යනු මාතිකා වර්ණනාවෙහි වචනයෙනි. මෙම පාලිය හා අටුවාවෙහි අර්ථ දැක්වීමෙහි ද මේ කීවා වූ ආචාර්ය වාදයේ ද විරෝධයක් (පරස්පරයක්) විය හැකිය, එම විරෝධයම "නොවේ මැයි" යනාදියෙන් විවරණය කරයි. එහි අධිවචනපථ ආදී වශයෙන් පැවසුණු ධර්මයන් ප්‍රකාශ කරන ස්වභාවය ඇති, විඤ්ඤත්ති විකාර සහිත ශබ්දයේම වචන මාත්‍රය අධිකාර කොට (මූලික කොට) පැවතීම ආදිය යෝග්‍ය වේ, අස්වභාවයකට (ධර්ම ස්වභාවයක් නැති දෙයකට) නොවේ යන අදහසින් "උප්පාද වය (හටගැනීම හා බිඳීම) කෘත්‍යයෙන් තොර වූ" යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'නිශ්චය නොකළ ස්වභාවය ඇති' යනු පරමාර්ථ වශයෙන් උපලබ්ධ නොවන (හමු නොවන) ස්වභාවයයි.

ဒုဝိဓာတိ ပညာပနပညာပိတဗ္ဗဘေဒတော ဒုဝိဓာ. ယထာဝုတ္တပ္ပကာရာတိ ဥပ္ပာဒဝယကိစ္စရဟိတာတိအာဒိပ္ပကာရာ. အဋ္ဌကထာယံ ပုဂ္ဂလပညတ္တိဝဏ္ဏနာယံ. နနု [Pg.191] စ တတ္ထ ဥပနိဓာပညတ္တိအာဒယော အပရာပိ ပညတ္တိယော ဝုတ္တာ, အထ ကသ္မာ ‘‘ဆ ပညတ္တိယောဝ ဝုတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ? သစ္စံ ဝုတ္တာ, တာ ပန ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိအာဒီသု ဆသု ဧဝ အန္တောဂဓာတိ ‘‘အဋ္ဌကထာယံ ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိအာဒယော ဆ ပညတ္တိယောဝ ဝုတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ.

'දෙවැදෑරුම්' යනු පඤ්ඤාපන (දැනුම් දීම) සහ පඤ්ඤාපිතබ්බ (දැනුම් දිය යුතු දේ) යන බෙදීමෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. 'කීවා වූ ආකාර' යනු උප්පාද වය කෘත්‍යයෙන් තොර වූ යනාදී ආකාරයන්ය. අටුවාවෙහි පුද්ගලප්‍රඥප්ති වර්ණනාවෙහි. එහි උපනිධා ප්‍රඥප්ති ආදී වෙනත් ප්‍රඥප්තීන් ද පවසා තිබේ නේද? එසේ නම් ඇයි "ප්‍රඥප්ති හයක්ම පැවසූහ" යි කීවේ? සත්‍යයකි, ඒවා පවසා ඇත, එහෙත් ඒවා විජ්ජමාන ප්‍රඥප්ති ආදී හයෙහිම ඇතුළත් වන බැවින් "අටුවාවෙහි විජ්ජමාන ප්‍රඥප්ති ආදී ප්‍රඥප්ති හයක්ම පැවසූහ" යි කියන ලදී.

တတ္ထ ရူပါဒိ ဝိယ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ပညာပိတဗ္ဗတ္တာ စ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ, အဝိဇ္ဇမာနဿ စ သတ္တရထာဒိအတ္ထဿ ပညာပနတော အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီတိ ဧဝံ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဝစနေန ယထာဝုတ္တာ ဒုဝိဓာပိ ပညတ္တိ သင်္ဂဟိတာတိ အာဟ ‘‘အဝိဇ္ဇမာန…ပေ… ဝုတ္တာ’’တိ. ဣတရေဟီတိ ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိအာဒီဟိ အဝသေသေဟိ ပဉ္စဟိ, ရူပဝေဒနာဒီနံ သတ္တရထာဒီနဉ္စ အတ္ထာနံ ပကာရေဟိ ဉာပနတော တံတံဝါစကော သဒ္ဒေါယေဝ ဝိသယဘေဒတော ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိအာဒိဘေဒါ ပညတ္တိ သင်္ခါဒီဟိ ဒသဟိ ပဒေဟိ ဝုတ္တာတိ အယံ ပုရိမော အတ္ထော, သော စ ယထာရုတဝသေနေဝ ပါဠိယာ ဝိညာယမာနတ္တာ ‘‘ပါဠိအနုဂတော ဥဇုကော’’တိ စ ဝုတ္တော. ယဒိ စာတိအာဒီသု သတ္တာဒိကာ ယထာဝုတ္တပ္ပကာရာ ဥပါဒါပညတ္တိ ယဒိ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ, သာ အတ္ထီတိ န ဝတ္တဗ္ဗာ. အဝိဇ္ဇမာနာ စ သာ ပညာပိတဗ္ဗတော ပညတ္တိ စာတိ တေသံ အာစရိယာနံ လဒ္ဓီတိ အဓိပ္ပာယော. ဣဒါနိ တဿာ လဒ္ဓိယာ ဝသေန ပညတ္တိပထာတိ ဝုတ္တဓမ္မာနမ္ပိ ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝါပတ္တိစောဒနေန တတ္ထ ဒေါသံ ဒဿေတိ ‘‘ယထာ စာ’’တိအာဒိနာ. တတောတိ ယသ္မာ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ပညာပိတဗ္ဗတ္တာ စ သတ္တရထာဒီနံ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝေါ ဝိယ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ပညာပိတဗ္ဗတ္တာ စ သဗ္ဗေသံ သဘာဝဓမ္မာနံ ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာတိ အတ္ထော.

එහි රූප ආදිය මෙන් (පරමාර්ථ වශයෙන්) විද්‍යමාන නොවන බැවින් සහ පඤ්ඤාපිතබ්බ (දැනගත යුතු දෙය) බැවින් 'අවිජ්ජමාන ප්‍රඥප්තිය' වේ. තවද විද්‍යමාන නොවන සත්ත්ව, රථ ආදී අර්ථයන් දැනුම් දෙන බැවින් (පඤ්ඤාපන) 'අවිජ්ජමාන ප්‍රඥප්තිය' වේ. මෙසේ අවිජ්ජමාන ප්‍රඥප්ති යන වචනයෙන් ඉහත කී දෙවැදෑරුම් ප්‍රඥප්තියම සංග්‍රහ වන බැවින් "අවිජ්ජමාන...පෙ... පවසන ලදී" යැයි කීහ. 'අනෙක් ඒවායින්' යනු විජ්ජමාන ප්‍රඥප්ති ආදී ඉතිරි පහෙනි. රූප, වේදනා ආදියේ සහ සත්ත්ව, රථ ආදී අර්ථයන්ගේ ආකාරයන්ගෙන් දැනුම් දෙන බැවින් ඒ ඒ අර්ථ ප්‍රකාශ කරන ශබ්දයම විෂය භේදය අනුව විජ්ජමාන ප්‍රඥප්ති ආදී වශයෙන් සංඛ්‍යා ආදී පද දහයකින් පවසන ලද ප්‍රඥප්තිය වේ යන්න පළමු අර්ථයයි. එය පාලි පාඨයට අනුවම වැටහෙන බැවින් "පාලියට අනුකූල ඍජු අර්ථය" ලෙස ද පවසන ලදී. "යදි ච" යනාදියෙහි සත්ත්ව ආදී වූ ඉහත කී ආකාරයේ උපාදා ප්‍රඥප්තිය ඉදින් අවිජ්ජමාන ප්‍රඥප්තියක් නම්, එය 'ඇත' යයි නොපැවසිය යුතුය. එය විද්‍යමාන නොවන දෙයකි, එහෙත් ප්‍රකාශ කළ යුතු බැවින් ප්‍රඥප්තියකි යනු ඒ ආචාර්යවරුන්ගේ ලබ්ධියයි (මතයයි). දැන් එම මතය අනුව 'පඤ්ඤත්තිපථ' යැයි කියන ලද ධර්මයන් ද විජ්ජමාන ප්‍රඥප්ති බවට පත්වේ යැයි චෝදනා කරමින් එහි දෝෂය "යථා ච" යනාදියෙන් දක්වයි. 'එයින්' යනු යම් හෙයකින් අවිද්‍යමාන බැවින් හා පඤ්ඤාපිතබ්බ බැවින් සත්ත්ව, රථ ආදිය අවිජ්ජමාන ප්‍රඥප්ති වන්නා සේම, විද්‍යමාන බැවින් හා පඤ්ඤාපිතබ්බ බැවින් සියලු සභාව ධර්මයන් ද විජ්ජමාන ප්‍රඥප්ති බවට පත්වන බැවිනි යන අර්ථයයි.

‘‘အထာ’’တိအာဒိနာ ပညတ္တိပထနိဒ္ဒေသတော ဝိသိဋ္ဌဿ ပညတ္တိဓမ္မနိဒ္ဒေသဿ သယမေဝ ကာရဏမာသင်္ကတိ. ‘‘နာပီ’’တိအာဒိနာ တဿ ကာရဏဿ အသိဒ္ဓတံ ဒဿေတိ. ‘‘ပုရိသောတိ သင်္ခါ’’တိအာဒီသု သင်္ခါဒယောပိ နာမာဒီဟိ အတ္ထတော အဝိသိဋ္ဌာ ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘သင်္ခါဒိသဒ္ဒါနံ သမာနတ္ထတ္တာ’’တိ. ဝစနဂ္ဂဟဏံ ဝစနုစ္စာရဏံ. အညဿာတိ နာမပညတ္တိံ သန္ဓာယာဟ. တေသန္တိ သင်္ကေတဂ္ဂဟဏဝစနဂ္ဂဟဏာနံ. အသမတ္ထတာ န သမ္ဘဝတီတိ ယောဇနာ. တမေဝ အသမ္ဘဝံ ‘‘ယဒိ ဟီ’’တိအာဒိနာ ဝိဝရတိ. ပညတ္တိယာတိ နာမပညတ္တိယာ. ပညတ္တိပညာပနေတိ ယာယ နာမပညတ္တိယာ ဥပါဒါယပညတ္တိ ရူပါဒယော စ ပညာပီယန္တိ, ယာ စ သောတဒွါရဝိညာဏသန္တာနာနန္တရမုပ္ပန္နေန ဂဟိတပုဗ္ဗသင်္ကေတေန မနောဒွါရဝိညာဏသန္တာနေန ဂယှတိ, သာ အယံ နာမာတိ တဿာ [Pg.192] ပညာပနေ အသင်္ကရတော ဌပနေ. အထ ဝါ သောတဒွါရဝိညာဏသန္တာနာနန္တရမုပ္ပန္နေန မနောဒွါရဝိညာဏသန္တာနေန ပညတ္တိယာ ဂါဟာပနေ ပရိစ္ဆိန္ဒနေ. တဿာ အညာ ပညတ္တိ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာတိ တဿာ နာမပညတ္တိယာ ဉာပနေ သင်္ကေတဂ္ဂဟဏဝစနဂ္ဂဟဏာနံ သဟကာရီကာရဏဘူတာ အညာ နာမပညတ္တိ အတ္ထီတိ ဝတ္တဗ္ဗာ အနုညာတဗ္ဗာ သိယာ. တတော အတ္ထဝိဇာနနမေဝ န သိယာတိ ကေဝလာနိ သင်္ကေတဂ္ဂဟဏဝစနဂ္ဂဟဏာနိ အတ္ထပညာပနေ ဝိယ ပညတ္တိဉာပနေပိ အသမတ္ထာနိ, ပညတ္တိ စ ဉာတာယေဝ တေသံ သဟကာရီကာရဏံ တံဇာနနတ္ထံ ပညတ္တိအနန္တရပရိကပ္ပနေ စ အနဝတ္ထာနာပတ္တီတိ အတ္ထာဓိဂမဿ သမ္ဘဝေါ ဧဝ န ဘဝေယျ.

"අථ" යනාදී වචනයෙන් පටන් ගෙන කෙරෙන පඤ්ඤත්තිපථ විග්‍රහයට වඩා සුවිශේෂී වූ පඤ්ඤත්තිධර්ම විග්‍රහයක් කිරීමේ හේතුව පිළිබඳව ඔහු විසින්ම සැකයක් මතු කරනු ලබයි. "නාපි" යනාදී වශයෙන් එම හේතුවෙහි අසිද්ධ බව (තහවුරු නොවන බව) දක්වයි. "පුරිසොති සංඛා" යනාදියෙහි ‘සංඛා’ (හැඳින්වීම) යන ආදී වචන ද ‘නාම’ යන වචනවලට වඩා අර්ථයෙන් වෙනස් නොවන බැවින්, "සංඛාදී ශබ්ද සමානාර්ථ බැවින්" යැයි පැවසුණි. වචනග්‍රහණය යනු වචන උච්චාරණය කිරීමයි. 'අන්‍යයාගේ' යන්නෙන් නාම පඤ්ඤත්තිය අදහස් කෙරේ. ඔවුන්ගේ සංකේත ග්‍රහණය හා වචන ග්‍රහණයන්හි අසමත් බවක් සිදු නොවේ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. එයම "යදි හි" (යම් හෙයකින්) යනාදී ලෙස විස්තර කරයි. පඤ්ඤත්තිය යනු නාම පඤ්ඤත්තියයි. පඤ්ඤත්ති ප්‍රඥාපනයේදී, එනම් යම් නාම පඤ්ඤත්තියක් මගින් උපාදාය පඤ්ඤත්තිය (සම්මුති පඤ්ඤත්තිය) සහ රූප ආදිය පනවනු ලැබේද, යමක සෝතද්වාර විඤ්ඤාණ සන්තතියට අනතුරුව උපන්, පෙර ගත් සංකේත ඇති මනෝද්වාර විඤ්ඤාණ සන්තතියෙන් ගනු ලැබේද, එය මේ 'නාමය' යැයි පැනවීමේදී නිරවුල්ව පිහිටුවීම පිණිසයි. එසේත් නැතහොත් සෝතද්වාර විඤ්ඤාණ සන්තතියට පසුව උපන් මනෝද්වාර විඤ්ඤාණ සන්තතියෙන් පඤ්ඤත්තිය ග්‍රහණය කරවීමේදී හෝ වෙන් කොට හඳුනාගැනීමේදී ය. එම නාම පඤ්ඤත්තිය හඳුනාගැනීම සඳහා සංකේත ග්‍රහණයට හා වචන ග්‍රහණයට සහකාරී හේතුවක් වන වෙනත් නාම පඤ්ඤත්තියක් ඇතැයි පැවසිය යුතු (අනුමත කළ යුතු) වේ. එවිට අර්ථය වටහා ගැනීමම සිදු නොවේ. මන්දයත්, හුදු සංකේත ග්‍රහණය හා වචන ග්‍රහණය අර්ථය පැනවීමේදී මෙන් පඤ්ඤත්තිය හඳුනාගැනීමේදී ද අසමත් වන බැවිනි. පඤ්ඤත්තිය යනු දැනගත් දෙයක්ම වන අතර, ඔවුන්ගේ සහකාරී හේතුව එයයි. එම පඤ්ඤත්තිය දැනගැනීම සඳහා තවත් පඤ්ඤත්තියක් පිටුපසින් කල්පනා කිරීමේදී අනවස්ථා දෝෂයට පැමිණෙන බැවින් අර්ථය අවබෝධ කරගැනීමේ හැකියාවක් කොහෙත්ම නොලැබේ.

သင်္ကေတော ရူပါဒီသု န ကိဉ္စိ ဟောတိ, ဘူတာဒိနိမိတ္တံ ဘာဝနာဝိသေသဉ္စ ဥပါဒါယ ဝေါဟရိယမာနာ ကသိဏာဒိပညတ္တိ ဝိယ တံ တံ သင်္ကေတိတဗ္ဗံ သင်္ကေတကရဏဉ္စ ဥပါဒါယ ဝေါဟာရမတ္တော, တဿ စ ပညာပိကာ နာမပညတ္တီတိ ယထာဝုတ္တဒေါသာပတ္တိံ ဒဿေန္တော ‘‘နာပိ သင်္ကေတဂ္ဂဟဏ’’န္တိ အဝေါစ. နနု စ အတ္ထဝိဇာနနာသမ္ဘဝစောဒနေနေဝ သင်္ကေတဂ္ဂဟဏာဘဝေါပိ ဒဿိတောတိ? သစ္စမေတံ, သင်္ကေတေ ပန အာစရိယာနံ မတိဘေဒေါ ဝိဇ္ဇတိ. တတ္ထ ဧကပက္ခိကော အယံ ဒေါသောတိ ဒဿနတ္ထံ တဿ ဝိသုံ ဝစနံ ဝုစ္စမာနာ ရူပါဒယော ဓမ္မာဝစနတ္ထာ ပညာပိတဗ္ဗာ စ, တဒဘိဓာယကော သဒ္ဒေါ ပညတ္တီတိ. ဧတ္တာဝတာ သဗ္ဗဝေါဟာရော သိဇ္ဈတီတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဝစန…ပေ… ဇနံ နတ္ထီ’’တိ အာဟ. ပညတ္တိယာ ဝစနဘာဝေါ သိဒ္ဓေါ ပဋိဟနနသောတဗ္ဗတာဒီပကတ္တာ တေသံ ပါဌာနန္တိ အဓိပ္ပာယော. အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘အတ္ထိ ကေစိ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဝေါဟာရံ သုဏန္တိ, နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာ’’တိ ဧဝမာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ‘‘ပညတ္တိဓမ္မာ’’တိ ပဒဿ ယထာဝုတ္တပညတ္တိယော အတ္ထောတိ ဧတသ္မိံ ပက္ခေ မာတိကာဝဏ္ဏနာယ ဝိရောဓော, အဋ္ဌကထာယံ အဝုတ္တတာ, ဣမိဿာ ပါဠိယာ အနနုဂမော, သဗ္ဗေ ဓမ္မာ ပညတ္တီတိ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗတာ, ပညတ္တိပထပဒဿ နဝတ္တဗ္ဗတာ, အနဝတ္ထာနာပတ္တိတော အတ္ထဝိဇာနနာသမ္ဘဝေါတိ အနေကေ ဒေါသာ, ဝိညတ္တိဝိကာရသဟိတဿ ပန သဒ္ဒဿ ပညတ္တိဘာဝေ ယထာဝုတ္တဒေါသာဘာဝေါ အနေကေသံ ပါဌပ္ပဒေသာနဉ္စ အနုလောမနံ, တသ္မာ. တတ္ထ ယုတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘ပါဠိ…ပေ… တဗ္ဗော’’တိ.

රූප ආදියෙහි සංකේතය යනුවෙන් කිසිවක් නැත. මහා භූත ආදී නිමිත්ත සහ භාවනා විශේෂය නිසා ව්‍යවහාර කරනු ලබන කසිණ ආදී පඤ්ඤත්තිය මෙන්, ඒ ඒ සංකේතනය කළ යුතු දෙය සහ සංකේත කිරීම ඇසුරු කරගෙන පවතින ව්‍යවහාර මාත්‍රයකි. එය පනවන ලද්දේ නාම පඤ්ඤත්තිය මගිනි. මෙසේ ඉහත කී දෝෂයන්ට පැමිණෙන බව දක්වමින් "සංකේත ග්‍රහණය ද නොවේ" යැයි පැවසීය. අර්ථය වටහා ගත නොහැකි වීම පිළිබඳ චෝදනාවෙන්ම සංකේත ග්‍රහණය නොමැති බවත් දක්වන ලද්දේ නොවේද? එය සත්‍යයකි. එහෙත් සංකේතය සම්බන්ධයෙන් ආචාර්යවරුන් අතර මතභේද පවතී. එහි එක් පාර්ශ්වයකට ඇති වන මෙම දෝෂය පෙන්වීම සඳහා එය වෙන් කොට පවසනු ලැබේ. රූප ආදී ධර්මයන් වචනයෙන් අර්ථවත් කළ යුතු හා පැනවිය යුතු දේ වේ. ඒවා පවසන ශබ්දය පඤ්ඤත්තියයි. මෙපමණකින් සියලු ව්‍යවහාරයන් සිද්ධ වේ යන අදහසින් "වචන...පෙ... ජනං නත්ථි" යැයි පැවසීය. පඤ්ඤත්තියෙහි වචන ස්වභාවය තහවුරු වී ඇත්තේ ඒවා හැපීමෙන් උපදින සහ ඇසෙන ස්වභාවය ආදිය ප්‍රකාශ කරන පෙළ නිසා බව මෙහි අදහසයි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් "බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ව්‍යවහාරය අසන සමහරු සිටිති, නිරුක්ති පටිසම්භිදාව වර්තමාන අරමුණු ඇත්තියකි" යනාදිය සංග්‍රහ කරයි. එබැවින් යම් හෙයකින් "පඤ්ඤත්ති ධම්මා" යන පදයේ අර්ථය ඉහත කී පඤ්ඤත්තිය යැයි ගතහොත්, මාතිකා වර්ණනාව සමඟ විරෝධයක් ඇති වීම, අටුවාවෙහි සඳහන් නොවීම, මෙම පාළිය සමඟ අනුගත නොවීම, සියලු ධර්මයන් පඤ්ඤත්ති ලෙස දැක්විය යුතු වීම, පඤ්ඤත්තිපථ පදය අනවශ්‍ය වීම, අනවස්ථා දෝෂයට පැමිණීමෙන් අර්ථය දැනගත නොහැකි වීම ආදී බොහෝ දෝෂ ඇති වේ. එහෙත් විඤ්ඤත්ති විකාර (අදහස් ප්‍රකාශ කරන ශබ්ද චලන) සහිත ශබ්දය පඤ්ඤත්තිය ලෙස ගත් විට ඉහත කී දෝෂ ඇති නොවන අතර බොහෝ පාළි ප්‍රදේශයන්ට ද අනුකූල වේ. එබැවින් එහි සුදුසු දෙය ගත යුතුය යන අදහසින් "පාළි...පෙ... තබ්බෝ" යැයි පැවසීය.

ယဒိ [Pg.193] သတ္တာတိအာဒိနာ သဒ္ဒဿ ပညတ္တိဘာဝေ အဋ္ဌကထာယ ဝိရောဓမာဟ. ဧဝံ ပညတ္တိဘာဝေ ယဒိ သဒ္ဒဿ ပညတ္တိဘာဝေါ, တဿ ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ရူပါဒိအတ္ထဿ စ ပညာပနတော ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝေါ ဧဝ သိယာ, န အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝေါ. န ဟိ တေ သတ္တာဒယော ပညတ္တီတိ. ဧဝဉ္စ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိယာ အဘာဝေါ ဧဝ သိယာ. ဝုတ္တာ စ အဋ္ဌကထာယံ (ပ. ပ. အဋ္ဌ. ၁ မာတိကာဝဏ္ဏနာ) ‘‘အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီ’’တိ. ဣတရော ဝိသယဿ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ တဿ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝေါတိ ယထာဝုတ္တဝိရောဓာဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘အဝိဇ္ဇမာနာန’’န္တိအာဒိမာဟ. ဣဒါနိ သတ္တာဒိဝိသယဿ ကေနစိပိ ပရိယာယေန အတ္ထိတာယ အဘာဝဒဿနေန တဗ္ဗိသယာယ ပညတ္တိယာ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝံယေဝ ဝဝတ္ထပေတိ ‘‘အယဉ္စ ဝါဒေါ’’တိ. ဝိဇ္ဇမာနာ ဧဝ သတ္တာဒယော ရူပါဒိသဘာဝါဘာဝဝသေန ‘‘အဝိဇ္ဇမာနာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, န သဗ္ဗထာ အဘာဝတော. တထာ ဟိ တထာ တထာ ပညာပိယမာနဘာဝေန ဝိညာယန္တီတိ ယထာဝုတ္တရူပေါ ဝါဒေါ ‘‘ရူပံ အတ္ထီတိ? ဟေဝတ္ထိ ဟေဝ နတ္ထီတိ. သေဝတ္ထိ သေဝ နတ္ထီတိ. န ဟေဝံ ဝတ္တဗ္ဗေ. သေဝတ္ထိ သေဝ နတ္ထီတိ. အာမန္တာ. အတ္ထဋ္ဌော နတ္ထဋ္ဌော’’တိ (ကထာ. ၃၀၆) ဧဝံ ပဝတ္တာယ ဟေဝတ္ထိကထာယ. တတ္ထ ဟိ ရူပါဒယော ဓမ္မာ ရူပါဒိသဘာဝေန အတ္ထိ, ဝေဒနာဒိသဘာဝေန နတ္ထိ, တသ္မာ သဗ္ဗမေဝိဒံ ဧဝံ အတ္ထိ ဧဝံ နတ္ထီတိ ဧဝံလဒ္ဓိကေ သန္ဓာယ ‘‘ရူပံ အတ္ထီ’’တိ ပုစ္ဆာ သကဝါဒိဿ. ‘‘ဟေဝတ္ထိ ဟေဝ နတ္ထီ’’တိ ဝိဿဇ္ဇနံ ပရဝါဒိဿ. အထ နံ သကဝါဒီ ယဒိ ရူပမေဝ ဧဝံ အတ္ထိ ဧဝံ နတ္ထီတိ လဒ္ဓိ, ဧဝံ သန္တေ သော ဧဝ အတ္ထိ သော ဧဝ နတ္ထိ နာမာတိ ပုစ္ဆန္တော ‘‘သေဝတ္ထီ’’တိ အာဟ. ဣတရော တေနေဝ သဘာဝေန အတ္ထိတံ, တေနေဝ နတ္ထိတံ သန္ဓာယ ပဋိက္ခိပတိ. ဒုတိယံ ပုဋ္ဌော သကဘာဝေန အတ္ထိတံ, ပရဘာဝေန နတ္ထိတံ သန္ဓာယ ပဋိဇာနာတိ. တတော သကဝါဒီ ‘‘အတ္ထဋ္ဌော နတ္ထဋ္ဌော’’တိအာဒိနာ အတ္ထိတာ ဝါ နတ္ထိတာ ဝါ အညမညဝိရုဒ္ဓါ ဧကသ္မိံ ဓမ္မေ ဝိနာ ကာလဘေဒေန အသမ္ဘဝတ္တာတိ ကိံ ဧကတ္တံ အာပဇ္ဇတီတိ ဒဿေန္တော ပရဝါဒိံ နိဂ္ဂဏှာတီတိ. ပဋိသိဒ္ဓေါတိ စ ‘‘ရူပံ ‘ရူပ’န္တိ ဟေဝတ္ထိ, ရူပံ ‘ဝေဒနာ’တိ ဟေဝ နတ္ထီ’’တိအာဒိနာ (ကထာ. ၃၀၆) ဝုတ္တာယ ရူပဝေဒနာသညာသင်္ခါရဝိညာဏာနံ သကဘာဝေန အတ္ထိတာယ ပရဘာဝေန နတ္ထိတာယ စ ပဋိသေဓနေန သတ္တာဒီနမ္ပိ တထာဘာဝေါ ပဋိသေဓိတော ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ.

‘සත්ත්වයා’ ආදී වශයෙන් ශබ්දය ප්‍රඥප්ති මාත්‍රයක් වන කල්හි අටුවාවෙහි විරෝධයක් පවතින බව පවසයි. මේ ආකාරයට ප්‍රඥප්ති ස්වභාවයක් පවතින කල්හි, යම් හෙයකින් ශබ්දය ප්‍රඥප්තියක් වන්නේ නම්, එය පරමාර්ථ වශයෙන් පවතින බැවින් ද රූප ආදී අර්ථයන් ප්‍රඥප්ති කරන (හඳුන්වා දෙන) බැවින් ද එය ‘විද්‍යාමාන ප්‍රඥප්තියක්’ ම විය යුතුය, ‘අවිද්‍යාමාන ප්‍රඥප්තියක්’ නොවිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, ඒ සත්ත්වයා ආදීහු ප්‍රඥප්තීන් නොවන බැවිනි. එවැනි අවස්ථාවක ‘අවිද්‍යාමාන ප්‍රඥප්තිය’ යන දෙයක් නැති වනු ඇත. එහෙත් අටුවාවෙහි (පරමත්ථජෝතිකා අටුවා. 1 මාතිකා වණ්ණනා) ‘අවිද්‍යාමාන ප්‍රඥප්ති’ යනුවෙන් සඳහන් වේ. අනෙක් කරුණ නම්, විෂයය (අරමුණ) අවිද්‍යාමාන බැවින් එය ‘අවිද්‍යාමාන ප්‍රඥප්ති’ භාවය වන්නේ යැයි පවසමින් ඉහත කී විරෝධය නැති බව පෙන්වීමට ‘අවිද්‍යාමාන පුද්ගලයන්ගේ’ යනාදිය වදාළහ. දැන් සත්ත්වයා ආදී විෂයයන් කිසිදු ආකාරයකින් සැබෑවටම නොපවතින බව පෙන්වමින්, එම විෂයය අරමුණු කරගත් ප්‍රඥප්තිය ‘අවිද්‍යාමාන ප්‍රඥප්තියක්’ ම වන බව ‘මෙම වාදය ද’ යනාදියෙන් තීරණය කරති. විද්‍යාමාන වූ රූප ආදී ස්වභාවයන් පවතින නමුත්, සත්ත්වයා ආදීන්ගේ රූප ආදී ස්වභාවය පරමාර්ථ වශයෙන් නොමැති බැවින් ඔවුන් ‘අවිද්‍යාමාන’ යැයි කියනු ලැබේ මිස සර්වාකාරයෙන්ම නොමැති බැවින් නොවේ. එසේ හෙයින්, ඒ ඒ ආකාරයෙන් ප්‍රඥප්ති කරනු ලබන ස්වභාවයෙන් යුතුව දත යුතු බැවින්, ‘රූපය තිබේද? එසේම ඇත, එසේම නැත. මේ ආකාරයටම ඇත, මේ ආකාරයටම නැත. එසේ නොකිය යුතුයි. මේ ආකාරයට ඇත, මේ ආකාරයට නැත. එසේය. අර්ථ වශයෙන් පවතී, අර්ථ වශයෙන් නැත’ (කථාවත්ථු 306) යනුවෙන් මෙසේ පවත්නා වූ ‘හේවත්ථි’ කථාවෙහි ඉහත කී රූපය පිළිබඳ වාදය දක්වා ඇත. එහි රූප ආදී ධර්මයන් රූප ස්වභාවයෙන් පවතින අතර වේදනා ස්වභාවයෙන් නොපවතී. එබැවින් මේ සියල්ලම මෙලෙස පවතින බවත්, මෙලෙස නොපවතින බවත් යන ලබ්ධිය ගත් තැනැත්තා අරභයා ‘රූපය තිබේද?’ යන පැනය ස්වවාදියාගේ ප්‍රශ්නයයි. ‘එසේම ඇත, එසේම නැත’ යන පිළිතුර පරවාදියාගේය. ඉක්බිති ස්වවාදියා, ‘ඉදින් රූපයම මෙසේ පවතින බවත් මෙසේ නොපවතින බවත් ලබ්ධියක් වේ නම්, එවිට එය පවතින්නේ ද එයම නොපවතින්නේ ද?’ යැයි අසමින් ‘එයම තිබේද?’ යනුවෙන් පැවසීය. අනෙකා එම ස්වභාවයෙන්ම පැවතීමත්, එම ස්වභාවයෙන්ම නොපැවතීමත් අරමුණු කරගනිමින් එය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. දෙවනුව විමසූ කල්හි, ස්වකීය ස්වභාවයෙන් පැවතීමත් පර ස්වභාවයෙන් නොපැවතීමත් අරමුණු කරගනිමින් පිළිගනියි. ඉන්පසු ස්වවාදියා ‘අර්ථ වශයෙන් පවතී, අර්ථ වශයෙන් නැත’ යනාදියෙන්, පැවතීම හෝ නොපැවතීම හෝ එකිනෙකට විරුද්ධ බැවින් කාල භේදයකින් තොරව එකම ධර්මයක් කෙරෙහි සම්භවය විය නොහැකි බවත්, එයින් ඒකීය භාවයට පත් වේදැයි පෙන්වමින් පරවාදියා නිග්‍රහ කරයි. ‘රූපය රූපය ලෙස පවතී, රූපය වේදනා ලෙස නොපවතී’ (කථාවත්ථු 306) යනාදියෙන් වදාළ පරිදි රූප, වේදනා, සඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ යන ස්කන්ධයන් තමන්ගේ ස්වභාවයෙන් පැවතීමත්, අන් ස්වභාවයකින් නොපැවතීමත් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් සත්ත්වයා ආදීන්ගේ ද එම ස්වභාවයම ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබුවේ යැයි සලකා එසේ වදාරන ලදී.

ရူပါဒယော [Pg.194] န ဟောန္တီတိ ရူပါဒိသဘာဝါ န ဟောန္တိ. တထာ တထာတိ သမူဟသန္တာနာဒိဝသေန. ဝိစိတ္တသညာ ပရိကပ္ပဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယဒိ သတ္တရထာဒိသညာဝလမ္ဗိတော ဝစနတ္ထော ဝိဇ္ဇမာနော န ဟောတိ, နနု သတ္တရထာဒိအဘိလာပါ အနရိယဝေါဟာရာ ဇာယန္တီတိ အာဟ ‘‘န စ တေ အဘိလာပါ’’တိအာဒိ. အတ္တနော ဝသေန ကိဉ္စိ အဟောန္တံ ပညာပကဿ ဝစနဿေဝ ဝသေန ပညာပိတဗ္ဗတ္တာ ပညတ္တိဝေါဟာရံ လဘတိ. ဣမိနာဝ အဓိပ္ပာယေနာတိအာဒိ ‘‘သယံ အဝိဇ္ဇမာနော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ သန္ဓာယာဟ. တန္တိ သတ္တာဒိဂ္ဂဟဏံ. ‘‘ဗြဟ္မဝိဟာရစတုက္ကံ သတ္တပညတ္တိံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တတ္တာ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏံ နာမ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ အဋ္ဌကထာယံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၄၂၁) တတ္ထ တတ္ထ န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ. ယဒိ ပရိတ္တာဒိဘာဝေန န ဝတ္တဗ္ဗံ, ကထံ အဝိဇ္ဇမာနဿ သတ္တာဒိကဿ ပစ္စယဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘ခန္ဓသမူဟသန္တာန’’န္တိအာဒိ. တန္တိ ခန္ဓသမူဟသန္တာနံ. တဒုပါဒါနဘူတန္တိ ပုဂ္ဂလောတိ ဂဟဏပညတ္တီနံ ကာရဏဘူတံ. ယဒိ ပုဂ္ဂလသညာယ သေဝမာနဿ ကုသလာဒိဥပ္ပတ္တိ ဟောတိ, ကထံ ပုဂ္ဂလဒဿနံ မိစ္ဆာဒဿနန္တိ ပဋိသိဒ္ဓန္တိ အာဟ ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ. ပထဝီဓာတု ဥပလဗ္ဘတီတိ ပုဂ္ဂလာဘာဝေ ဝိပက္ခဝသေန နိဒဿနမာဟ. ဣဒဉှေတ္ထ အနုမာနံ. န ရူပါဒယော ဝိဝေစေတွာ ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတိ တေသံ အဂ္ဂဟဏေ တထာရူပါယ ဗုဒ္ဓိယာ အဘာဝတော သေဝနာဒယော ဝိယာတိ. ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတိ သစ္ဆိကဋ္ဌပရမတ္ထေန ယော ဆဝိညာဏဝိညေယျောတိ သံသရတိ မုစ္စတိ စာတိ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိယာ ပရိကပ္ပိတပုဂ္ဂလောဝ ပဋိသေဓိတော, န ဝေါဟာရပုဂ္ဂလောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ပဋိသေ…ပေ… ဒိဋ္ဌီ’’တိ အာဟ.

‘රූප ආදිය නැත’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ රූප ආදී ස්වභාවයන් නොමැති බවයි. ‘ඒ ඒ ආකාරයෙන්’ යනු සමූහය හා සන්තතිය ආදී වශයෙනි. විවිධ සඥාවන් පරිකල්පනය කිරීම නිසා ඇති වේ. ‘සත්ත්වයා, රථය’ ආදී සඥාවන් ඇසුරු කරගත් වචනාර්ථය සත්‍ය වශයෙන්ම විද්‍යාමාන නොවන්නේ නම්, ‘සත්ත්වයා, රථය’ ආදී ව්‍යවහාරයන් ආර්ය නොවන (අසත්‍ය) ව්‍යවහාරයන් වන්නේ නොවේදැයි සිතා ‘ඒ අභිලාපයන් (වචනයන්) එසේ නොවේ’ යනාදිය වදාළහ. තමන්ගේම ස්වභාවයෙන් කිසිවක් නොමැති වුවද, හඳුන්වා දෙන වචනයෙහි බලයෙන් පමණක් හඳුන්වා දිය යුතු බැවින් ‘ප්‍රඥප්ති ව්‍යවහාරය’ යන නම ලබයි. ‘මෙම අදහසින්ම’ යනාදියෙන් ‘තෙමේ අවිද්‍යාමාන වෙමින්’ යනුවෙන් වදාළ අර්ථයම අරමුණු කරගෙන පවසන ලදී. ‘එය’ යනු සත්ත්වයා ආදී වශයෙන් ගැනීමයි. ‘බ්‍රහ්මවිහාර සතර සත්ත්ව ප්‍රඥප්තිය අරභයා පවතින බැවින් එය වචනයෙන් කිව නොහැකි අරමුණක් (නවත්ථබ්බාරම්මණ) වන්නේය’ යනාදී වශයෙන් අටුවාවෙහි (ධම්මසංගණී අටුවා. 1421) ඒ ඒ තැන නොකිව යුතු බව පවසා ඇත. ඉදින් පරිත්ත (කුඩා) ආදී වශයෙන් කිව නොහැකි නම්, අවිද්‍යාමාන වූ සත්ත්වයා ආදීන් ප්‍රත්‍යයක් වන්නේ කෙසේදැයි විමසා ‘ස්කන්ධ සමූහය හා සන්තතිය’ යනාදිය වදාළහ. ‘එය’ යනු ස්කන්ධ සමූහය හා සන්තතියයි. ‘එය උපාදානය කරගත්’ යනු පුද්ගලයා යන ග්‍රහණයට හා ප්‍රඥප්තීන්ට හේතු වූ දෙයයි. ඉදින් පුද්ගල සඥාවෙන් යුතුව කටයුතු කරන්නාට කුසල් ආදිය උපදින්නේ නම්, පුද්ගලයෙකු ඇතැයි දැකීම මිත්‍යා දෘෂ්ටියක් ලෙස ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේ මන්දැයි විමසා ‘යම් හෙයකින් පන’ යනාදිය වදාළහ. පුද්ගලයෙකු නොමැති කල්හි එයට විරුද්ධ පක්ෂය පෙන්වීම සඳහා ‘පඨවි ධාතුව විද්‍යාමාන වේ’ යන්න නිදසුනක් ලෙස වදාළහ. මෙහිදී අනුමානය මෙසේය: රූප ආදියෙන් වෙන් කොට පුද්ගලයෙකු සොයාගත නොහැක; මන්ද යත්, රූප ආදිය ග්‍රහණය නොවන කල්හි එවැනි පුද්ගල බුද්ධියක් (දැනීමක්) ඇති නොවන බැවිනි. පරමාර්ථ වශයෙන් සත්‍ය වූ, සය වැදෑරුම් විඤ්ඤාණයෙන් දත යුතු වූ, සංසාරයේ සැරිසරන හා එයින් මිදෙන පුද්ගලයෙකු විද්‍යාමාන වේය යන දෘෂ්ටියෙන් පරිකල්පනය කරන ලද පුද්ගලයාම මෙහිදී ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබේ. ව්‍යවහාරික පුද්ගලයා ප්‍රතික්ෂේප නොකරන බව පෙන්වීමට ‘ප්‍රතික්ෂේප...පේ... දෘෂ්ටිය’ යනුවෙන් වදාළහ.

ဂါထာယ ပဉ္စသု ခန္ဓေသု ရူပံ ဝေဒနာ သညာ စေတနာ ဝိညာဏန္တိ ဧတေသု ကံ နာမ ဓမ္မံ သတ္တောတိ ဇာနာသိ နု, ဧတေသု ဧကမ္ပိ သတ္တောတိ ဂဏှိတုံ နာရဟတီတိ ဒဿေတိ. အထ ဧတေဟိ အညော ဧကော သတ္တော အတ္ထီတိ ပစ္စေသိ. ဧဝမ္ပိ မာရ ဒိဋ္ဌိဂတံ နု တေ. နု-သဒ္ဒေါ ဒိဋ္ဌိဂတမေဝေတိ အဝဓာရဏတ္ထော. ကသ္မာ? ယသ္မာ သုဒ္ဓသင်္ခါရပုဉ္ဇောယံ. တမေဝတ္ထံ ဝိဝရတိ ‘‘နယိဓ သတ္တူပလဗ္ဘတီ’’တိ. ယသ္မာ ပစ္စက္ခတော ဝါ အနုမာနတော ဝါ အနုပလဒ္ဓိတော နတ္ထိ ဧတ္ထ ကောစိ သတ္တော နာမာတိ အဓိပ္ပာယော. ယဒိ သတ္တော နတ္ထိ, ကထံ သတ္တော သံသာရမာပါဒီတိအာဒိ နီယတီတိ. ကိမေတ္ထ နေတဗ္ဗံ, သတ္တောတိ ဝေါဟာရသတ္တော အဓိပ္ပေတော, ယသ္မာ သတ္တ-သဒ္ဒေါ ဝေါဟာရေ [Pg.195] ပဝတ္တတီတိ. ဒုတိယဂါထာယ သမ္ဗန္ဓံ ဒဿေန္တော ‘‘သတ္တော ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. အင်္ဂသမ္ဘာရာတိ အင်္ဂသမ္ဘာရတော အက္ခစက္ကဤသာဒိအင်္ဂသမ္ဘာရမုပါဒါယာတိ အတ္ထော. သတ္တောတိ ဝေါဟာရော.

ගාථාවෙහි සඳහන් රූප, වේදනා, සඥා, චේතනා, විඤ්ඤාණ යන පංචස්කන්ධයන් අතරින් කුමන ධර්මයක් සත්ත්වයා යැයි ඔබ දන්නෙහිද? මේවායින් එකක්වත් සත්ත්වයා ලෙස ගැනීමට නුසුදුසු බව පෙන්වයි. එසේත් නැතිනම් මේවාට වඩා වෙනස් වූ එක් සත්ත්වයෙකු ඇතැයි ඔබ විශ්වාස කරන්නේද? මාරය, එසේ නම් එය ද ඔබගේ දෘෂ්ටිගතයකි. මෙහි ‘නු’ (නු) ශබ්දය දෘෂ්ටිගතයක්ම බව අවධාරණය කිරීමට යොදා ඇත. ඒ මන්ද? මක්නිසාද යත්, මෙය හුදෙක් සංස්කාර පුඤ්ජයක් (සංස්කාර රැසක්) පමණක් වන බැවිනි. එම අර්ථයම විවරණය කරමින් ‘මෙහි සත්ත්වයෙකු දැකිය නොහැක’ යැයි පවසයි. ප්‍රත්‍යක්ෂ වශයෙන් හෝ අනුමාන වශයෙන් හෝ සොයාගත නොහැකි බැවින් මෙහි සත්ත්වයෙකු කියා කෙනෙකු නැත යනු මෙහි අදහසයි. ඉදින් සත්ත්වයෙකු නැත්නම්, කෙසේ සත්ත්වයා සංසාරයට පැමිණෙන්නේද යනාදිය මෙහි නියත කරුණකි. මෙහි ගත යුතු කරුණ කුමක්ද? ‘සත්ත්වයා’ යනුවෙන් අදහස් කළේ ව්‍යවහාරික සත්ත්වයාය. මක්නිසාද යත් ‘සත්ත’ (සත්ත්වයා) යන වචනය ව්‍යවහාරයෙහි පවතින බැවිනි. දෙවන ගාථාවෙහි සම්බන්ධය පෙන්වමින් ‘සත්ත්වයා පන’ යනාදිය වදාළහ. ‘අංග සම්භාරයෙන්’ යනු රෝද, අකුල, වියගහ ආදී අංග සම්භාරයන් නිසා රථයක් යැයි ව්‍යවහාර කරන්නාක් මෙන් යන අර්ථයයි. ‘සත්ත්වයා’ යනු ව්‍යවහාරයකි.

အဝိဇ္ဇမာနဿာတိ အစ္စန္တံ အဝိဇ္ဇမာနဿ သသဝိသာဏာဒိကဿ. ယဒိ အစ္စန္တံ အဝိဇ္ဇမာနံ, ကထံ တံ ဂယှတီတိ အာဟ ‘‘ပရိကပ္ပိတ’’န္တိ. လောကသညာတံ ဃဋာဒိ. ဧတ္ထ ပန ယထာ အတ္တာနံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပဇ္ဇမာနကဓမ္မာနံ တံသန္တတိပတိတာနဉ္စ ကိလေသုပတာပါဘာဝေန အဿတ္ထဘာဝပစ္စယတာယ ဥပ္ပာဒါဒိရဟိတမ္ပိ နိဗ္ဗာနံ ‘‘အဿာသနကရသ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ အတ္တာနံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တနကဓမ္မဝသေန ဥပ္ပာဒါဒိရဟိတာပိ ပညတ္တိ ပဝတ္တာတိ ဝုတ္တာ. ဟေတုအတ္ထော ဝါ အန္တောနီတောတိ ပဝတ္တိတာ ဝေါဟာရိတာတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ နာမပညတ္တိ ပညပေတဗ္ဗမတ္ထံ ဂဟိတာယေဝ ပညာပေတိ, ဝိညတ္တိ ဝိယ အဓိပ္ပာယံ ဝိညာပေတီတိ သာ ဂဟေတဗ္ဗာဘာဝတော ဝုစ္စမာနတ္ထဒွါရေန ဝုစ္စမာနာတိ ဝုတ္တာ. ပညာပိတဗ္ဗပညတ္တိယာ ပန ဝုစ္စမာနဘာဝေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. တထာ ပကာရတော ဉာပနဘာဝေန ဉာပေတဗ္ဗဉာပနန္တိ ကတွာ ဂဟေတဗ္ဗတ္တာယေဝ စ တဿာ အနိဒ္ဓါရိတသဘာဝတာ ပဋိက္ခိတ္တာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. န ဟိ သဘာဝဓမ္မာနံ ကက္ခဠဖုသနာဒိ သရူပတော သဒ္ဒေန ဝစနီယဘာဝံ ဘဇတိ, အပိစ ခေါ နေသံ ကာလဒေသာဒိဘေဒဘိန္နာနံ ဝိနိဝတ္တအညဇာတိယကော သဇာတိယသာဓာရဏော ပုဗ္ဗသင်္ကေတာနုရူပံ အဇ္ဈာရောပသိဒ္ဓေါ သာမညာကာရော ဝစနီယော. တတ္ထာပိ န ဝိနာ ကေနစိ ပဝတ္တိနိမိတ္တေန သဒ္ဒေါ ပဝတ္တတီတိ တဿ ပဝတ္တိနိမိတ္တဘူတော လောကသင်္ကေတသိဒ္ဓေါ တံတံဝစနတ္ထနိယတော သာမညာကာရဝိသေသော နာမ ပညတ္တီတိ ပုဗ္ဗာစရိယာ. သော ဟိ တသ္မိံ တသ္မိံ အတ္ထေ သဒ္ဒံ နာမေတိ, တဿ တဿ ဝါ အတ္ထဿ နာမသညံ ကရောတီတိ နာမံ, ပကာရေဟိ ဉာပနတော ပညတ္တိ စာတိ.

“අවිජ්ජමානස්ස” යනු හාවාගේ අං ආදිය මෙන් අතිශයින්ම විද්‍යාමාන නොවන දෙයයි. ඉදින් එය අතිශයින්ම විද්‍යාමාන නොවේ නම්, එය ග්‍රහණය කරගනු ලබන්නේ කෙසේද යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වශයෙන් “පරිකප්පිත” (පරිකල්පිත) යැයි කියන ලදී. ලෝක සම්මුතියෙහි ප්‍රකට වූ කළගෙඩි ආදිය එසේය. මෙහිදී, තමන් අරභයා උපදින්නා වූ ධර්මයන්ගේ හා එම සන්තතියට අයත් ධර්මයන්ගේ කෙලෙස් තැවුල් නැති බැවින් ඇතිවන අස්වැසිලිදායක ස්වභාවය නිසා, උප්පාදාදියෙන් (ඉපදීම ආදියෙන්) තොර වුවද නිවන “අස්වැසිලි රසය ඇත්තක්” යැයි කියනු ලැබේ. එලෙසම තමන් අරභයා පවත්නා ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය අනුව උප්පාදාදියෙන් තොර වුවද ප්‍රඥප්තිය පවතින්නේ යැයි කියන ලදී. එසේත් නැතිනම් හේතු අර්ථය ඇතුළත් වූ බැවින් “පවත්වන ලද” හෙවත් “ව්‍යවහාර කරන ලද” යන අර්ථය මෙහිලා දත යුතුය. එමෙන්ම නාම ප්‍රඥප්තිය ප්‍රඥප්ත කළ යුතු අර්ථය ග්‍රහණය කරගෙනම ප්‍රඥප්ත කරයි. විඥප්තිය මෙන් අදහස හඟවයි. එය ග්‍රහණය කළ නොහැකි බැවින්, කියනු ලබන අර්ථය මගින් “කියනු ලබන්නේ” යැයි කියන ලදී. ප්‍රඥප්ත කළ යුතු ප්‍රඥප්තිය (අර්ථ ප්‍රඥප්තිය) කියනු ලබන බව සම්බන්ධයෙන් නම් කිවයුත්තක්ම නැත. එමෙන්ම විවිධ ආකාරයෙන් හැඟවීමේ ස්වභාවය නිසා හඟවනු ලබන දෙය ප්‍රඥාපනය කිරීමක් වන බැවින් හා එය ග්‍රහණය කරගත යුතු බැවින් ද එහි අනිශ්චිත ස්වභාවය ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතු බව දත යුතුය. ස්වභාව ධර්මයන්ගේ තද බව, ස්පර්ශය ආදී ස්වරූපයන් ශබ්දය මගින් වචනයෙන් සෘජුව ප්‍රකාශ කළ හැකි බවට පත් නොවේ. එහෙත් කාලය හා දේශය ආදී භේදයන්ගෙන් වෙන් වූ ඒ ධර්මයන්ගේ, අන්‍ය ජාතීන්ගෙන් වෙන් වූ ද ස්වජාතියට පොදු වූ ද, පූර්ව සංකේතයන්ට අනුකූලව ආරෝපණය කරගන්නා ලද සාමාන්‍ය ආකාරය (පොදු ලක්ෂණය) වචනයෙන් කිව හැකිය. එහිදී ද කිසිදු පැවැත්මට හේතුවක් (පවත්ති නිමිත්තක්) නොමැතිව ශබ්දය නොපවතී. එබැවින් එම ශබ්දයේ පැවැත්මට හේතු වූ, ලෝක සම්මුතියෙන් සිද්ධ වූ ද ඒ ඒ වචනවල අර්ථයන්ට නියම වූ ද සාමාන්‍ය ආකාර විශේෂය “ප්‍රඥප්තිය” යැයි පූර්වාචාර්යවරු පවසති. එය ඒ ඒ අර්ථයන්හි ශබ්දය පමුණුවන (නමන) බැවින් ද, ඒ ඒ අර්ථයන්ට “නාම” යන සංඥාව ඇති කරන බැවින් ද “නාම” නම් වේ. විවිධ ආකාරයෙන් හඟවන බැවින් “ප්‍රඥප්ති” ද නම් වේ.

ကဿ ပန သော အာကာရဝိသေသောတိ? ပညာပေတဗ္ဗတ္ထဿာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အနေကာကာရာ ဟိ အတ္ထာတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ တဿာ ပညတ္တိယာ ဂဟေတဗ္ဗတာဝစနဉ္စ သမတ္ထိတံ ဘဝတိ, အဝဿဉ္စ ဧတမေဝံ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ. အညထာ ဝစနဝစနီယဘေဒါနံ သင်္ကရော သိယာ, သဗ္ဗောပိ အတ္ထော သဗ္ဗဿ သဒ္ဒဿ ဝစနီယော, သဗ္ဗော စ သဒ္ဒေါ သဗ္ဗဿ အတ္ထဿ ဝါစကောတိ န စေတ္ထ သင်္ကေတဂ္ဂဟဏေနေဝ တေသံ ပဝတ္တာတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ ဝဝတ္ထိတေသု ဧဝ တေသု သင်္ကေတဂ္ဂဟဏဿ ပဝတ္တိတော.

එම ආකාර විශේෂය කාහට අයත් වූවක්ද? එය ප්‍රඥප්ත කළ යුතු අර්ථයට අයත් බව දත යුතුය. අර්ථයන් අනේක ආකාර වන බැවිනි. මෙසේ සලකා බැලීමෙන් එම ප්‍රඥප්තිය ග්‍රහණය කරගත හැකි බව පැවසීම තහවුරු වේ. ඒකාන්තයෙන්ම මෙය මෙසේම පිළිගත යුතුය. එසේ නොවුණහොත් වාචක (වචනය) සහ වාච්‍ය (වචනයෙන් කියවෙන අර්ථය) අතර භේදය අවුල් වන්නේය. එවිට සියලු අර්ථයන් සියලු ශබ්දවලින් කියවිය හැකි වන්නේය, සියලු ශබ්දයන් සියලු අර්ථයන්ගේ වාචකයන් වන්නේය. මෙහිදී සංකේතයන් ග්‍රහණය කිරීමෙන් පමණක්ම ඒවායේ පැවැත්ම සිදුවේ යැයි කිව නොහැක්කේ, ඒවා වෙන් වෙන්ව පවතින කල්හිම සංකේත ග්‍රහණය සිදුවන බැවිනි.

အပရေ [Pg.196] ပန ‘‘ယထာ ဓူမတော အဂ္ဂိအနုမာနေ န ကေဝလေန ဓူမေနေဝ အဂ္ဂိ ဝိညာယတိ, ဓူမဿ ပန အဂ္ဂိနာ အဝိနာဘာဝသင်္ခါတော သမ္ဗန္ဓော ဝိညာယမာနော ဓူမေန အဂ္ဂိ ဝိညာယတိ, ဧဝံ သဒ္ဒေန အတ္ထဝိဇာနနေ န ကေဝလေန သဒ္ဒေန တဒတ္ထော ဝိညာယတိ. တံတံသဒ္ဒဿ ပန တေန တေန အတ္ထေန အဝိနာဘာဝသင်္ခါတော သမ္ဗန္ဓော ဝိညာယမာနော တေန တေန သဒ္ဒေန အတ္ထံ ဉာပေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အညထာ အဂ္ဂဟိတသမ္ဗန္ဓေနပိ သဒ္ဒသဝနမတ္တေန တဒတ္ထော ဝိညာယေယျာတိ. ယော ယမေတ္ထ ယထာဝုတ္တရူပေါ သမ္ဗန္ဓော, သော တဿ တဿ အတ္ထဿ သညာပနဘာဝေန နာမန္တိ ပရမတ္ထတော အဘာဝါ လောကသင်္ကေတဝသေန လောကသင်္ကေတောတိ ဝါ သိဒ္ဓေါ ဉာတောတိ လောကသင်္ကေတသိဒ္ဓေါတိ, သဒ္ဒေန ပကာသိယမာနာနံ အတ္ထပ္ပကာရာနံ အဓိဂမဟေတုတာယ ပကာရတော ဉာပနတော ပညတ္တီတိ စ ဝုတ္တော’’တိ ဝဏ္ဏယန္တိ.

අනෙක් ආචාර්යවරු මෙසේ විස්තර කරති: “දුමෙන් ගින්න අනුමාන කිරීමේදී හුදෙක් දුමෙන් පමණක් ගින්න හඳුනාගත නොහැකිය. දුම සහ ගින්න අතර පවත්නා වෙන් කළ නොහැකි සම්බන්ධය (අවිනාභාව සබඳතාව) දන්නා විට දුම මගින් ගින්න හඳුනාගත හැකිය. එසේම ශබ්දය මගින් අර්ථය තේරුම් ගැනීමේදී ද හුදෙක් ශබ්දය මගින්ම එම අර්ථය වැටහෙන්නේ නැත. ඒ ඒ ශබ්දයට ඒ ඒ අර්ථය සමග ඇති අවිනාභාව සබඳතාව දන්නා විට, ඒ ඒ ශබ්දය මගින් අර්ථය හඟවන බව දත යුතුය. එසේ නොවන බව නම්, සබඳතාව හඳුනා නොගත් අයෙකුට වුවද ශබ්දය ඇසුණු පමණින් එහි අර්ථය වැටහිය යුතුය. මෙහි යම් මෙබඳු වූ සබඳතාවක් ඇද්ද, එය ඒ ඒ අර්ථය හැඟවීමේ ස්වභාවය නිසා ‘නාම’ යැයි ද, පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යාමාන නොවන බැවින් ලෝක සම්මුතිය අනුව ‘ලෝකසංකේත’ හෝ ‘ලෝකසංකේත සිද්ධ’ යැයි ද, ශබ්දය මගින් ප්‍රකාශ කෙරෙන අර්ථ ප්‍රකාරයන් අවබෝධ කරගැනීමට හේතු වන බැවින් හා විවිධ ආකාරයෙන් හඟවන බැවින් ‘ප්‍රඥප්ති’ යැයි ද කියනු ලැබේ” යැයි විස්තර කරති.

သင်္ခတာသင်္ခတဝိနိမုတ္တဿပိ ဉေယျဝိသေသဿ အဘာဝေ ဃဋာဒိသဒ္ဒါဘိဓေယျာ ဝိယ ပထဝီဖဿာဒိသဒ္ဒဝစနီယောပိ န လဗ္ဘတိယေဝါတိ သဗ္ဗဝေါဟာရလောပေါ သိယာ. ယသ္မာ စ ရူပါရူပဓမ္မာ ပဗန္ဓသင်္ခါတတံတံဝိသေသာကာရဝသေနေဝ ပဝတ္တန္တိ, န ကေဝလာ, တသ္မာ တေသံ တေ သဏ္ဌာနသမူဟအဝတ္ထာဝိသေသာကာရာ ယဒိပိ ပရမတ္ထတော ကိဉ္စိ န ဟောန္တိ, ပရမတ္ထတော ပန ဝိဇ္ဇမာနာနံ ရူပါဒီနံ ဥပါဒါနာနံ ဝသေန ဝိဇ္ဇမာနဘာဝံ လဘိတွာ တံတံဂဟဏာနုရူပံ တံတံအဘိလာပါဓိကရဏံ ဘဝတိ. ဥပါဒါယပညတ္တိ ဟိ ဥပါဒါနတော ယထာ အညာ အနညာတိ စ န ဝတ္တဗ္ဗာ, ဧဝံ သဗ္ဗထာ အတ္ထိ နတ္ထီတိ စ န ဝတ္တဗ္ဗာ. တယောပိ ဟိ ဧတေ သန္တာယေဝါတိ ဧဝံ တာဝ မာတိကာဝဏ္ဏနာယ န ကောစိ ဝိရောဓော. သင်္ခါယတိ သံကထီယတီတိ သင်္ခါတိ အယမတ္ထော ကထေတဗ္ဗဘာဝေန ဝစနတ္ထေယေဝ နိရုဠှော, န ဝစနသ္မိန္တိ ဝစနပက္ခဿ ဥဇုကတာ သမ္ဘဝတိ. ဝစနပက္ခောယေဝ ပါဠိအနုဂတော, န ပရမ္ပရာဂတော ယထာဝုတ္တော အတ္ထောတိ ကုတော ပနေတံ လဗ္ဘာ. န ဟိ အနီတော အတ္ထော ပါဠိအနနုဂတော, နာပိ သဗ္ဗာ ပါဠိနီတတ္ထာ ဧဝါတိ ယထာဝုတ္တာ ဒုဝိဓာ ပညတ္တိယော အဋ္ဌကထာယံ ဆဟိ ပညတ္တီဟိ ယထာသမ္ဘဝံ ဝုတ္တာယေဝါတိ သိဒ္ဓမေတံ အတ္ထီတိ န ဝတ္တဗ္ဗာတိ.

සංඛත හා අසංඛත ධර්මයන්ගෙන් බැහැර වූ විශේෂ දතයුතු දෙයක් (ඥෙය්‍ය විශේෂයක්) නොමැති කල්හි, කළය ආදී ශබ්දවලින් කියවෙන දේ මෙන් පඨවි හා ස්පර්ශය ආදී ශබ්දවලින් කියවෙන දේ ද නොලැබෙන්නේමය. එවිට සියලු ලෝක ව්‍යවහාරයන් නැති වී යන්නේය. රූප හා අරූප ධර්මයන් පවතින්නේ හුදෙකලාව නොව, ප්‍රබන්ධ (සන්තතිය) නම් වූ ඒ ඒ විශේෂ ආකාරයන් මගින් වන බැවිනි. එබැවින් ඒවායේ ඒ සණ්ඨාන (හැඩය), සමූහ හා අවස්ථා විශේෂයන් පරමාර්ථ වශයෙන් කිසිවක් නොවූවත්, පරමාර්ථ වශයෙන් පවතින රූප ආදී උපාදාන ධර්මයන් නිසා විද්‍යාමාන බවක් ලබා, ඒ ඒ ග්‍රහණයන්ට අනුකූලව ඒ ඒ ව්‍යවහාරයන්ට පදනම වෙයි. උපාදාය ප්‍රඥප්තිය යනු උපාදාන ධර්මයන්ට වඩා වෙනස්ය කියා හෝ වෙනස් නොවේය කියා හෝ කිව නොහැක්කා සේම, සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ඇත කියා හෝ නැත කියා හෝ කිව නොහැකිය. මේ තුනම පවතින දේ බැවින් මාතිකා වර්ණනාවට මෙහිදී කිසිදු විරෝධයක් නැත. “ගණනය කරනු ලබයි, විස්තර කරනු ලබයි” යන අර්ථයෙන් “සංඛ්‍යා” (සංඥාව) නම් වේ. මෙම අර්ථය කථා කළ යුතු බව යන අරුතින් වචන අර්ථයෙහිම රූඪ වී ඇත. එබැවින් වචන පක්ෂය සම්බන්ධයෙන් සෘජු බවක් ඇති වේ. වචන පක්ෂයම පාලියට අනුකූල වේ. පරම්පරාවෙන් ආ ඉහත කී අර්ථය පාලියට අනුකූල නොවන්නේ නම් එය වෙන කොහෙන් ලබාගත හැකිද? මන්ද යත්, පාලියට අනුකූල නොවන අර්ථයක් මීට ඇතුළත් නොවන බැවිනි. එලෙසම සියලු පාලි පාඨයන් ද මෙසේම අර්ථ දක්වා නැත. එබැවින් ඉහත කී ද්විවිධ ප්‍රඥප්තීන් අටුවාවෙහි එන ෂඩ්විධ ප්‍රඥප්තීන් තුළ ඒ ඒ අයුරින් වදාරා ඇති බැවින්, මෙය ‘ඇතැයි කිව නොහැක’ යන්න සිද්ධ වේ.

ယဒိ ပရမတ္ထတော အတ္ထိတာပဋိသေဓော, ဣဋ္ဌမေတံ. အထ ဝေါဟာရတော, သတ္တရထဃဋာဒီဟိ သတ္တရထာဒိဝစနပ္ပယောဂေါယေဝ န သမ္ဘဝေယျာတိ. န [Pg.197] ဟိ ဝစနီယရဟိတော ဝစနပ္ပယောဂေါ အတ္ထီတိ. ပရမတ္ထဓမ္မာနံ အသဘာဝဓမ္မဘူတာယ ပညတ္တိယာ ဝိဘာဂဒဿနတ္ထာ အဓိဝစနာဒိဒုကတ္တယဒေသနာတိ န ပရမတ္ထဓမ္မာနံ ရူပါဒီနံ ပညတ္တိဘာဝါပတ္တီတိ. န စ ပညတ္တိပထပညတ္တိဓမ္မနိဒ္ဒေသာနံ အဝိသေသဝစနံ ယုတ္တံ, သဒ္ဒဿေဝ ပန ပညတ္တိဘာဝေ သိယာ ကာစိ တေသံ ဝိသေသမတ္တာ. ပညာပိတဗ္ဗဿ အပရမတ္ထသဘာဝဿေဝ ပညတ္တိဘာဝေါ အဓိပ္ပေတောတိ န သဗ္ဗော ပညတ္တိပထော ပညတ္တိသဒ္ဒေန ဝုတ္တော, ပညတ္တိ စ ပညာပေတဗ္ဗဘာဝေန ဝုတ္တာတိ ပညတ္တိပထပဒံ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ. ဧဝဉ္စေတံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ. ဣတရထာ သဒ္ဒဿ စ ပညာပိတဗ္ဗတာယ ပညတ္တိပထဘာဝေါတိ ပညတ္တိပဒံ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ စ သက္ကာ ဝတ္တုံ, နိက္ခေပကဏ္ဍေ ဝိဘတ္တာယေဝ ပညတ္တိ ‘‘ပုရိသော မာဂဏ္ဍိယော’’တိ ဧတ္ထာပိ ဒဿိတာတိ န န သက္ကာ ဝတ္တုံ. တထာပိ ဟိ ယထာဝုတ္တဥပါဒါယပညတ္တိနာမပညတ္တီနံ သဘာဝသမ္ဘဝတောတိ သင်္ခါဒိသဒ္ဒါနံ သမာနတ္ထတာပိ တေသံ မတိမတ္တမေဝ, ဝိညတ္တိ ဝိယ အဓိပ္ပာယံ ဝိညာပေန္တာ သယံ ဉာတာယေဝ နာမပညတ္တိ ပညာပေတဗ္ဗမတ္ထံ ပညာပေတိ ဂဟိတသရူပတာယ ပဒီပေါ ဝိယ ရူပဂတဝိဓံသနေတိ န ပညတ္တိအန္တရပရိကပ္ပနေန ပယောဇနံ အတ္ထိ ပညာပေတဗ္ဗတ္ထပညာပနေ, နာမပညတ္တိပညာပနေ ပန ဥပါဒါနဘေဒဘိန္နာ ဥပါဒါယပညတ္တိ ဝိယ တံတံဝစနဝစနတ္ထဘေဒဘိန္နာ နာမပညတ္တီတိ အညာ ပညတ္တိ ဣစ္ဆိတာ ဧဝ. န စ အနဝတ္ထာနဒေါသော တံတံဝစနဿ တဒတ္ထဝိဘာဝနေ သဟကာရီကာရဏဘာဝေန ပဋိနိယတသရူပတ္တာ. ဧတေန သင်္ကေတဂ္ဂဟဏာဘာဝေါပိ ပဋိသိဒ္ဓေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, တထာ နာမပညတ္တိယာ ပယောဇနာဘာဝေါ. ဒဿိတပ္ပယောဇနာ ဟိ သာ ပုဗ္ဗေတိ.

ඉදින් පරමාර්ථ වශයෙන් ඇති බව ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේ නම් එය පිළිගත හැකිය. නමුත් සම්මුති ව්‍යවහාරයෙහිදී ද (එය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේ නම්) සත්ව, රථ, සැළි ආදී වචන ප්‍රයෝගයන් සිදු විය නොහැකිය. මක්නිසාද යත්, හැඟවිය යුතු අර්ථයක් නොමැතිව වචන ප්‍රයෝගයක් නොමැති බැවිනි. පරමාර්ථ ධර්මයන්ගේ අස්වභාවධර්මයක් වූ ප්‍රඥප්තියෙහි විභාගය පෙන්වීම සඳහා අධිවචන ආදී වූ දුකත්‍රය දේශනා කරන ලද්දේ මිස, රූප ආදී පරමාර්ථ ධර්මයන් ප්‍රඥප්ති බවට පත්වීම නිසා නොවේ. ප්‍රඥප්තිපථ, ප්‍රඥප්ති ධර්ම සහ නිද්දේශයන්ගේ විශේෂයක් නොමැතිව ප්‍රකාශ කිරීම ද යුක්ති සහගත නොවේ. ශබ්දයෙහිම ප්‍රඥප්ති බවක් ඇත්නම්, ඔවුන්ගේ යම් විශේෂයක් විය හැකිය. ප්‍රඥප්ති කළ යුතු වූ අපරමාර්ථ ස්වභාවයම ප්‍රඥප්ති බවට අදහස් කරන ලද බැවින්, සියලු ප්‍රඥප්තිපථයන් 'ප්‍රඥප්ති' ශබ්දයෙන් නොකියැවේ. ප්‍රඥප්තිය යනු ප්‍රඥප්ති කළ යුතු (ප්‍රඥාපිතබ්බ) බවින් කියන ලද බැවින් 'ප්‍රඥප්තිපථ' යන පදය කිව යුතුමය. මෙය මෙසේම පිළිගත යුතුය. එසේ නොමැතිව ශබ්දයට ද ප්‍රඥප්ති කළ යුතු බවින් ප්‍රඥප්තිපථ භාවය ඇති වන්නේ නම්, 'ප්‍රඥප්ති' යන පදය නොකිය යුතු වන්නේය. නික්ඛේප කණ්ඩයේ විභාග කරන ලද ප්‍රඥප්තිය 'පුරිසෝ මාගණ්ඩියෝ' යන මෙහිදී ද දක්වන ලද බැවින් එය නොකිය හැකියැයි කිව නොහැකිය. එසේ වුවද, කලින් කියන ලද උපාදාය ප්‍රඥප්ති සහ නාම ප්‍රඥප්තීන්ගේ ස්වභාවය පවතින බැවින්, සංඥා ආදී ශබ්දයන්ගේ සමාන අර්ථ ඇති බව ඔවුන්ගේ මතයක් පමණි. විඥප්තිය මෙන් අදහස දැනුම් දෙමින්, තමාම දන්නා ලද නාම ප්‍රඥප්තිය දැනුම් දිය යුතු අර්ථය දැනුම් දෙයි. එය ග්‍රහණය කරගත් රූපය පහනක් විසින් රූපයේ ස්වරූපය විදහා දක්වන්නාක් මෙනි. එබැවින් දැනුම් දිය යුතු අර්ථය දැනුම් දීමේදී වෙනත් ප්‍රඥප්තියක් පරිකල්පනය කිරීමෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැත. නමුත් නාම ප්‍රඥප්තිය දැනුම් දීමේදී උපාදාන භේදයෙන් වෙනස් වූ උපාදාය ප්‍රඥප්තිය මෙන්, ඒ ඒ වචන සහ වචනවල අර්ථ භේදයෙන් වෙනස් වූ නාම ප්‍රඥප්තිය යනුවෙන් වෙනත් ප්‍රඥප්තියක් පිළිගත යුතුමය. ඒ ඒ වචන අදාළ අර්ථය විභාග කර දීමේදී සහකාරී හේතුවක් ලෙස නියමිත ස්වරූපයක් ගන්නා බැවින් මෙහිදී අනවස්ථා දෝෂයක් ඇති නොවේ. මෙයින් සංකේත ග්‍රහණය කරගත නොහැකි බව ද ප්‍රතික්ෂේප වූයේ යැයි දත යුතුය. එසේම නාම ප්‍රඥප්තියේ ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බව ද ප්‍රතික්ෂේප වේ. මක්නිසාද යත්, එහි ප්‍රයෝජනය මීට පෙර පෙන්වා දී ඇති බැවිනි.

‘‘ဝေါဟာရော လောကိယသောတေ ပဋိဟညတီ’’တိအာဒီသု သောတဗ္ဗဿ သဒ္ဒဿ ဝသေန တဗ္ဗိသယဘူတာ ဝေါဟာရာဒယော ပဋိဟနနသောတဗ္ဗတာပရိယာယေန ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သဒ္ဒေါယေဝ ဝါ တတ္ထ ဝေါဟာရာဒိသဟစာရိတာယ တထာ ဝုတ္တော. န ဟိ သက္ကာ သဗ္ဗတ္ထ ဧကရသာ ဒေသနာ ပဝတ္တီတိ ဝတ္တုံ. တထာ ဟိ ကတ္ထစိ သုခါ ဒုက္ခာ, သုခါပိ ဝေဒနာ ဒုက္ခာတိ ဝုစ္စန္တိ, ဒုက္ခာ သုခါ, ဒုက္ခာပိ သုခါတိ, ဧဝံ ယထာဝုတ္တာ ဒုဝိဓာပိ ပညတ္တိ အဓိဝစနာဒိပါဌဿ အတ္ထဘာဝေန အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တာယေဝါတိ. အယံ သင်္ခတာသင်္ခတဝိနိမုတ္တံ ဉေယျဝိသေသံ ဣစ္ဆန္တာနံ ဝသေန ဝိနိစ္ဆယော.

‘ව්‍යවහාරය ලෞකික කනෙහි ගැටේ’ යනාදී තැන්හි ඇසිය යුතු ශබ්දය හේතුවෙන්, එම විෂය වූ ව්‍යවහාර ආදිය ගැටීම සහ ඇසීම යන අර්ථයෙන් පවසන ලදැයි දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් එහි ව්‍යවහාර ආදිය සමඟ එක්ව පවතින බැවින් ශබ්දයම එසේ පවසන ලදී. සෑම තැනකම එකම ස්වභාවයේ දේශනාවක් පවතින්නේ යැයි කිව නොහැකිය. මක්නිසාද යත්, සමහර තැනක සැපය දුකක් ලෙස ද, සැප වේදනාව ද දුකක් ලෙස ද කියනු ලැබේ. දුක සැපක් ලෙස ද, දුක ද සැපක් ලෙස ද කියනු ලැබේ. මෙලෙස කලින් පවසන ලද දෙවැදෑරුම් ප්‍රඥප්තිය අධිවචන ආදී පාඨයන්ගේ අර්ථය වශයෙන් අටුවාවෙහි පවසන ලද්දේමය. මෙය සංඛත අසංඛතයන්ගෙන් මිදුණු විශේෂ වූ ඥෙය ධර්මයන් කැමති වන්නන්ගේ වශයෙන් කෙරෙන විනිශ්චයකි.

၁၃၁၆. သတိပိ ပရေသံ သာမညာဒိနာမကာရကာနံ နာမကရဏဘာဝေ ပရာနပေက္ခတာယ တတော အတိဝိယ ယုတ္တော ဣဓ နာမကရဏသဘာဝေါ ဥက္ကံသပရိစ္ဆေဒေန [Pg.198] နာမကရဏတ္ထောတိ အဓိပ္ပေတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘အညံ အနပေက္ခိတွာ’’တိအာဒိမာဟ. နာမကရဏသဘာဝတာ န ဟောတိ အသဘာဝိကတာယ ကဒါစိဒေဝ ပဝတ္တိတော စာတိ အဓိပ္ပာယော. သဘာဝသိဒ္ဓတ္တာတိ ဝေဒနာဒီနံ ဝေဒနာဒိနာမကရဏဓမ္မတံ အာဟ. ယဒိ ဝေဒနာဒီနံ ကေနစိ အကတံ သကနာမံ အာဒါယယေဝ ပဝတ္တနတော ဩပပါတိကနာမာနံ နာမကရဏဋ္ဌေန နာမဘာဝေါ, ဧဝံ သတိ ပထဝီအာဒီနမ္ပိ နာမဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ, အညထာ ပထဝီအာဒိနိဒဿနမေဝ န သိယာတိ အနုယောဂံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘ပထဝီအာဒိနိဒဿနေနာ’’တိအာဒိ. ဧကဒေသသာမညေန ဟိ ယထာဓိပ္ပေတေန ဥပမာ ဟောတိ, န သဗ္ဗသာမညေနာတိ. ဧဝမ္ပိ ယဒိ သဘာဝသိဒ္ဓနာမတ္တာ ဝေဒနာဒယော နာမံ, ပထဝီအာဒီနမ္ပိ အနိဝတ္တနီယော နာမဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘နိရုဠှတ္တာ’’တိအာဒိ. တေန ယံနိမိတ္တံ ဝေဒနာဒီသု နာမသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိ, သတိပိ တဒညေသံ တံနိမိတ္တယောဂေ ဂေါ-သဒ္ဒေါ ဝိယ ကုက္ကုဋာဒိသတ္တပိဏ္ဍေ နိရုဠှတော ဝေဒနာဒီသု နာမ-သဒ္ဒေါ ပဝတ္တောတိ ဒဿေတိ. တထာ ဟိ အနေကေသု သုတ္တပဒေသေသု တေသံယေဝ နာမဝေါဟာရော ဒိဿတိ. နာမတာနာပတ္တိ ဝုတ္တာ ကေသကုမ္ဘာဒိနာမန္တရာပဇ္ဇနတော. ဧတမေဝတ္ထံ နိဒဿနဘာဝေန ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိနာ ဝိဝရတိ. ယဒိပိ သမူဟာဒိဃနဝိနိဗ္ဘောဂါဘာဝတော ဝေဒနာဒိအရူပဓမ္မေသုပိ ပိဏ္ဍာကာရေန ဂဟဏံ ပဝတ္တတိ, တံ ပန ယေဘုယျေန အတ္ထာတိပရိကပ္ပမုခေန ဧကဓမ္မဝသေနေဝ, န သမူဟဝသေနာတိ ဝုတ္တံ ‘‘အညေန…ပေ… နတ္ထီ’’တိ.

1316. අන්‍යයන් විසින් සාමාන්‍ය නාමකරණයන් සිදු කරද්දීත්, අන්‍යයන් මත රඳා නොපවතින බැවින් මෙහි නාමකරණ ස්වභාවය අතිශයින්ම යුක්ති සහගතය. උසස් කොට සීමා කරන ලද නාමකරණ අර්ථය අදහස් කරන ලද බව පෙන්වීමට 'අන්‍යයක් අපේක්ෂා නොකොට' යනාදිය පවසන ලදී. නාමකරණ ස්වභාවය අස්වභාවික බැවින් එය කිසිවිටෙකත් සිදු නොවේ යන්න අදහසයි. වේදනා ආදී ධර්මයන්ගේ වේදනා යන නාමකරණය ස්වභාවයෙන්ම සිද්ධ වන බැවින් එය ධර්මතාවක් ලෙස පවසන ලදී. ඉදින් වේදනා ආදී ධර්මයන් කිසිවකු විසින් නොකරන ලද තම නාමය රැගෙනම උපදින බැවින් ඕපපාතික නාමයන්ගේ නාමකරණ අර්ථයෙන් නාම බව පවතින්නේ නම්, එවිට පඨවි ආදියෙහි ද නාම භාවය ඇති වේ. එසේ නොවන්නේ නම් පඨවි ආදිය නිදසුන් ලෙස දැක්විය නොහැකිය යන විමසුම සිතෙහි තබාගෙන 'පඨවි ආදිය නිදසුන් කිරීමෙන්' යනාදිය පවසන ලදී. අදහස් කරන ලද පරිදි එක් කොටසක සමාන බවින් උපමාව සිද්ධ වේ මිස, සෑම කරුණකම සමාන බවින් නොවේ. එසේ වුවත්, ඉදින් ස්වභාවයෙන්ම සිද්ධ වූ නාම ඇති බැවින් වේදනා ආදිය නාම වන්නේ නම්, පඨවි ආදියෙහි ද නොවෙනස් වන නාම බවක් පවතින්නේ යැයි 'නිරූඪ බැවින්' යනාදිය පවසන ලදී. යම් නිමිත්තක් නිසා වේදනා ආදියෙහි 'නාම' යන ශබ්දයේ පැවැත්ම ඇති වේද, අන්‍යයන් කෙරෙහි ද එම නිමිත්ත තිබියදීත්, 'ගෝ' ශබ්දය මෙන් කුකුළා ආදී සත්ව සමූහයන් කෙරෙහි නොවී වේදනා ආදීන් කෙරෙහිම 'නාම' ශබ්දය රූඪ වී පවතින බව දක්වයි. එසේම බොහෝ සූත්‍ර පාඨයන්හි ඔවුන්ටම නාම ව්‍යවහාරය දක්නට ලැබේ. කේශ, කුම්භ ආදී වශයෙන් වෙනත් නාමයන්ට පත්වන බැවින් (පඨවි ආදියට) නාම බවක් නොලැබෙන බව පවසන ලදී. එම අර්ථයම නිදසුන් ලෙස 'න හි' යනාදියෙන් විවරණය කරයි. සමූහ ආදී ඝන විනිර්භෝගයන් (වෙන් කර හඳුනා ගැනීම්) නොමැති බැවින් වේදනා ආදී අරූප ධර්මයන්හි ද පිණ්ඩ ආකාරයෙන් ග්‍රහණය පැවතුණ ද, එය බොහෝ දුරට අර්ථ පරිකල්පනය මුල් කොට ගත් එකම ධර්මයක වශයෙන් පවතින්නක් මිස, සමූහයක වශයෙන් නොවන බව 'අන්‍යයෙකුගෙන්...පෙ... නැත' යන්නෙන් පවසන ලදී.

ပကာသကပကာသိတဗ္ဗဘာဝေါ ဝိသယိဝိသယဘာဝေါ ဧဝ. အဓိဝစနသမ္ဖဿော မနောသမ္ဖဿော. သော နာမမန္တရေန ဂဟေတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ ပါကဋောတိ နိဒဿနဘာဝေန ဝုတ္တော. ‘‘အဓိဝစနသမ္ဖဿော ဝိယာ’’တိ ဝစနေန မနောသမ္ဖဿတပ္ပကာရာနမေဝ နာမဘာဝေါ သိယာ, န ပဋိဃသမ္ဖဿတပ္ပကာရာနန္တိ အာသင်္ကာယ နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘ပဋိဃသမ္ဖဿောပီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပဉ္စဝိညာဏသဟဂတော ဖဿော ပဋိဃသမ္ဖဿော. ပိ-သဒ္ဒေါ သမ္ဘာဝနေ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဝိသယီဝိသယသံဃဋ္ဋနသမုပ္ပတ္တိယာ အညဖဿတော ဩဠာရိကောပိ ပဋိဃသမ္ဖဿော န ရူပဓမ္မာ ဝိယ ဝိဘူတာကာရော, တတော နာမာယတ္တဂဟဏိယဘာဝေါ နာမဿေဝါတိ. အရူပတာယ ဝါတိအာဒိနာ သာမညတော ဝိသေသတော စ ပဋိဃသမ္ဖဿဿ ဥပစာရဝသေန နာမဘာဝမာဟ. ပစ္ဆိမပုရိမာနန္တိ ‘‘နာမဉ္စ ရူပဉ္စာ’’တိ ဣမံ အနုပုဗ္ဗိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သတိပိ ရူပဿာတိအာဒိနာ နာမဝေါဟာရဟေတုံ [Pg.199] အနညသာဓာရဏံ နိဗ္ဗာနဿ အဓိပတိပစ္စယဘာဝံ ဧဝ ဝိဘာဝေတိ, ယတော အရိယာနံ အညဝိသယဝိနိဿဋံ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရဘာဝေန အသင်္ခတဓာတုယံ ဧဝ စိတ္တံ ပဝတ္တတီတိ.

ප්‍රකාශක සහ ප්‍රකාශ කළ යුතු බව යනු විෂයී සහ විෂය බවමය. අධිවචන සම්ඵස්සය යනු මනෝ සම්ඵස්සයයි. එය නාමයක් නොමැතිව ග්‍රහණය කරගත නොහැකි බැවින් ප්‍රකටය. ඒ බව නිදසුනක් ලෙස දක්වන ලදී. 'අධිවචන සම්ඵස්සය මෙන්' යන වචනයෙන් මනෝ සම්ඵස්සය හා සම්බන්ධ ධර්මයන්ටම නාම බව ඇති වන අතර, පටිඝ සම්ඵස්සය හා සම්බන්ධ ධර්මයන්ට එය නැතැයි යන සැකය දුරු කිරීම පිණිස 'පටිඝ සම්ඵස්සය ද' යනාදිය පවසන ලදී. එහිදී පංච විඤ්ඤාණයන් හා සහජාත වූ ස්පර්ශය පටිඝ සම්ඵස්සයයි. 'පි' (ද) යන ශබ්දය සම්භවනය (හැකියාව) අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙයින් පවසන ලද්දේ මෙයයි: විෂයී සහ විෂය ගැටීමෙන් හටගන්නා බැවින් අන්‍ය ස්පර්ශයන්ට වඩා ඕලාරික වුවද, පටිඝ සම්ඵස්සය රූප ධර්ම මෙන් පැහැදිලි ආකාරයකින් පවතින්නේ නැත. එබැවින් නාමය ඇසුරින්ම ග්‍රහණය කරගත යුතු බව නාමයන්ටම අයත් වේ. 'අරූප බැවින්' යනාදියෙන් සාමාන්‍යයෙන් හා විශේෂයෙන් පටිඝ සම්ඵස්සයෙහි උපචාර වශයෙන් නාම බව පවසන ලදී. 'පශ්චිම පූර්වයන්ගේ' යනු 'නාමඤ්ච රූපඤ්ච' යන අනුපිළිවෙළ අරභයා පවසන ලද්දකි. 'රූපයට ඇති කල්හි ද' යනාදියෙන් නාම ව්‍යවහාරයට හේතු වූ, අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවූ නිවනෙහි අධිපති ප්‍රත්‍ය බවම විස්තර කරයි. යම් හෙයකින් ආර්යයන්ගේ සිත අන්‍ය විෂයන්ගෙන් මිදී, නිවනටම නැඹුරු වූ, නැමී ගිය, බෑවුම් වූ ස්වභාවයෙන් අසංඛත ධාතුවෙහිම පවතින්නේ ද එබැවිනි.

၁၃၁၈. ဝဋ္ဋသ္မိံ အာဒီနဝပဋိစ္ဆာဒနတော တဒဿာဒနာဘိနန္ဒနတော စ ဝဋ္ဋဿ မူလံ ပဓာနကာရဏန္တိ ဝဋ္ဋမူလံ.

1318. සංසාර වෘත්තයෙහි ආදීනවයන් වැසී පවතින බැවින් ද, එහි ආශ්වාදය සතුටින් පිළිගන්නා බැවින් ද, සංසාරයේ මුල වූ ප්‍රධාන හේතුව 'වට්ටමූල' (සංසාර මූලය) නම් වේ.

၁၃၂၀. ဧကေကသ္မိံ ရူပါဒိကေ ယထာဘိနိဝိဋ္ဌေ ဝတ္ထုသ္မိံ အဟံမာနာဓာရနိမိတ္တတံ ကုသလာကုသလတဗ္ဗိပါကလောကာဓာရတဉ္စ သမာရောပေတွာ ပဝတ္တဂ္ဂဟဏဝိသေသော. ယာ ကာစိ ဒိဋ္ဌိ နိဝိသမာနာ ဓမ္မသဘာဝံ အတိစ္စပရာမသနာကာရေနေဝ နိဝိသတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပရာမသန္တီတိ အတ္ထော’’တိ.

1320. රූපය ආදී වූ එක එකක් වූ අධිෂ්ඨාන කර ගත් වස්තූන් කෙරෙහි 'මම' යන මානයට පදනම් වූ නිමිත්ත බව සහ කුසල් අකුසල් හා ඒවායේ විපාක සහිත ලෝකයට පදනම් වන බව ආරෝපණය කොට පවතින විශේෂ වූ ග්‍රහණයයි. යම්කිසි දෘෂ්ටියක් පිහිටන කල්හි ධර්ම ස්වභාවය ඉක්මවා අල්ලා ගන්නා ආකාරයෙන් ම පිහිටන බැවින් 'පරාමර්ශනය කරති යන අර්ථය' යැයි කියන ලදී.

၁၃၃၂. စေတနာပ္ပဓာနော သင်္ခါရက္ခန္ဓောတိ ကတွာ ‘‘ယာယ စေတနာယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

1332. සංස්කාර ස්කන්ධය චේතනාව ප්‍රධාන කොට ඇත්තේ යැයි සලකා "යම් චේතනාවකින්" යනාදිය පවසන ලදී.

၁၃၃၃. ဒုန္နာမံ ဂါရယှနာမံ. အနုပသင်္ကမန္တဿာတိအာဒိနာ သေဝနဘဇနာနံ ဝိသေသမာဟ.

1333. 'දුන්නාම' යනු නින්දිත නාමයයි. "ළඟා නොවන්නා වූ" යනාදියෙන් ඇසුරු කිරීමේ සහ භජනය කිරීමේ විශේෂය පවසන ලදී.

၁၃၃၆. အာပတ္တိအာပတ္တိဝုဋ္ဌာနပရိစ္ဆေဒဇာနနူပါယဒဿနံ သဟ ဝတ္ထုနာ သဟ ကမ္မဝါစာယာဒိဝစနန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဝတ္ထုဝီတိက္ကမတော’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘အာပတ္တိကုသလတာ အာပတ္တိဝုဋ္ဌာနကုသလတာ’’တိ (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၁၁၉) ဟိ ဝုတ္တန္တိ. ကာရဏဇာနနေန ဖလံ သုဋ္ဌု ဉာတံ ဟောတီတိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘အာပတ္တိယာ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ.

1336. ඇවැත් සහ ඇවැත්වලින් මිදීමේ නියමයන් දැන ගැනීමේ ක්‍රමය පෙන්වා දීම, වස්තුව සමඟ සහ කම්මවාචා ආදී වචන සමඟ වේ යන මේ අර්ථය දක්වමින් "වස්තුව ඉක්මවා යෑමෙන්" යනාදිය පවසන ලදී. "ඇවැත් පිළිබඳ දක්ෂ බව, ඇවැත්වලින් මිදීම පිළිබඳ දක්ෂ බව" යනුවෙන් (ධම්මසංගණී දුක මාතිකා 119 හි) පවසා ඇත. හේතුව දැන ගැනීමෙන් ඵලය මනාව දන්නා ලද්දක් වන බැවින් එය දැක්වීම සඳහා "ඇවැත්තෙහි හෝ" යනාදිය පවසන ලදී.

၁၃၄၂. တဿာတိ မနသိကာရကုသလတာယ.

1342. 'තස්ස' යනු මනසිකාරයෙහි දක්ෂ බවයි.

၁၃၄၄. အနုပ္ပဇ္ဇမာနာနေဝ အနုပ္ပဇ္ဇန္တာနေဝ.

1344. 'අනුප්පජ්ජමානා' යනු නූපදින්නා වූ ම ය.

၁၃၄၈. အကရဏေန အနာဒရဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော.

1348. නොකිරීමෙන් යනු අනාදරය (නොසලකා හැරීම) හේතුවෙන් යන්න අදහසයි.

၁၃၅၀. ဖေဂ္ဂုရုက္ခဿ သိဂ္ဂုအာဒိကဿ.

1350. සාරයක් නැති (ඵෙග්ගු) වෘක්ෂය යනු මුරුංගා ආදී ගස් ය.

၁၃၅၂. စက္ခုန္ဒြိယာသံဝရဿာတိ စက္ခုန္ဒြိယာသံဝရဏဿ. အသံဝုတစက္ခုန္ဒြိယဿေဝ ဟေတူတိ စက္ခုဒွါရိကဿ အဘိဇ္ဈာဒိအနွာဿဝနဿ တံဒွါရိကဝိညာဏဿ [Pg.200] ဝိယ စက္ခုန္ဒြိယံ ပဓာနကာရဏံ. သတိ ဟိ အသံဝုတတ္တေ စက္ခုန္ဒြိယဿ တေ တေ အနွာဿဝန္တီတိ အသံဝရိယမာနစက္ခုန္ဒြိယဟေတုကော သော အသံဝရော တထာဝုတ္တောတိ အဋ္ဌကထာယ အဓိပ္ပာယံ ဒဿေတိ. ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တေ အဓိပ္ပာယေ ဌတွာ ‘‘ယတွာဓိကရဏန္တိ ဟီ’’တိအာဒိနာ ပါဠိယာ ယောဇနံ ဒဿေတိ. ကဿ စာတိ ပကာရံ ပုစ္ဆတိ, ကထံဝိဓဿ ကထံသဏ္ဌိတဿာတိ အတ္ထော. န ဟိ သရူပေ ဝုတ္တေ ပုန သရူပပုစ္ဆာယ ပယောဇနံ အတ္ထိ. အနွာဿဝန္တိ အဘိဇ္ဈာဒယော. တဒုပလက္ခိတန္တိ အနွာဿဝူပလက္ခိတံ စက္ခုန္ဒြိယံ အသံဝုတန္တိ ယောဇနာ.

1352. 'චක්ඛුන්ද්‍රියාසංවරස්ස' යනු චක්ඛුන්ද්‍රිය සංවර නොකිරීමේ ය. සංවර නොකළ චක්ඛුන්ද්‍රියට ම හේතු වෙයි යනු, චක්ඛු ද්වාරයෙහි උපදින අභිධ්‍යා ආදී කෙලෙස් ගලා ඒමට, එම ද්වාරයෙහි විඤ්ඤාණයට මෙන් ම චක්ඛුන්ද්‍රිය ද ප්‍රධාන හේතුව වේ. චක්ඛුන්ද්‍රිය සංවර නොවූ කල්හි එම කෙලෙස් ගලා එන බැවින්, සංවර නොකළ චක්ඛුන්ද්‍රිය හේතුවෙන් වන ඒ අසංවරය එලෙස කියන ලදැයි අටුවාවේ අදහස දක්වයි. දැන් ඉහත කී අදහසෙහි පිහිටා "යම් හේතුවකින්" යනාදියෙන් පාලියෙහි සම්බන්ධය දක්වයි. 'කස්ස ච' යන්නෙන් ආකාරය විමසයි, කිනම් ආකාරයේ ද කිනම් ස්වරූපයේ ද යනු අර්ථයයි. ස්වරූපය ප්‍රකාශ කළ විට නැවත ස්වරූපය විමසීමේ ප්‍රයෝජනයක් නැති බැවිනි. 'අන්වාස්සවන්ති' යනු අභිධ්‍යා ආදියයි. 'තදුපලක්ඛිතං' යනු කෙලෙස් ගලා ඒමෙන් හඳුනාගත් සංවර නොකළ චක්ඛුන්ද්‍රිය යැයි යෙදුමයි.

ယထာသမ္ဘဝန္တိ ဒုဿီလျာသံဝရော မနောဒွါရဝသေန, သေသာသံဝရော ဆဒွါရဝသေန ယောဇေတဗ္ဗော. မုဋ္ဌဿစ္စာဒီနံ သတိပဋိပက္ခာကုသလဓမ္မာဒိဘာဝတော သိယာ ပဉ္စဒွါရေ ဥပ္ပတ္တိ, န တွေဝ ကာယိကဝါစသိကဝီတိက္ကမဘူတဿ ဒုဿီလျဿ တတ္ထ ဥပ္ပတ္တိ ပဉ္စဒွါရိကဇဝနာနံ အဝိညတ္တိဇနကတ္တာတိ တမေဝ ယထာသမ္ဘဝံ ‘‘န ဟိ ပဉ္စဒွါရေ’’တိအာဒိနာ ဝိဝရတိ.

'යථාසම්භවං' යනු දුශ්ශීල අසංවරය මනෝද්වාරය මගින් ද, සෙසු අසංවරයන් ද්වාර හය මගින් ද යෙදිය යුතු ය. මුට්ඨසච්චය ආදිය සතියට ප්‍රතිපක්ෂ අකුසල ධර්ම බැවින් පංච ද්වාරයෙහි ඉපදීම විය හැකි ය, නමුත් කායික වාචසික ඉක්මවා යෑම් වන දුශ්ශීල බව එහි නූපදී. මන්ද පංච ද්වාරික ජවනයන් විඥප්තියක් ඇති නොකරන බැවිනි. එය ම "පංච ද්වාරයෙහි නොවේ" යනාදියෙන් විස්තර කරයි.

ယထာ ကိန္တိ ယေန ပကာရေန ဇဝနေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော အသံဝရော ‘‘စက္ခုန္ဒြိယေ အသံဝရော’’တိ ဝုစ္စတိ, တံ နိဒဿနံ ကိန္တိ အတ္ထော. တတ္ထာယံ ပဝတ္တိက္ကမော – ပဉ္စဒွါရေ ရူပါဒိအာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ နိယမိတာဒိဝသေန ကုသလာကုသလဇဝနေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဘဝင်္ဂံ ဩတိဏ္ဏေ မနောဒွါရိကဇဝနံ တံယေဝါရမ္မဏံ ကတွာ ဘဝင်္ဂံ ဩတရတိ, ပုန တသ္မိံယေဝ ဒွါရေ ‘‘ဣတ္ထိပုရိသော’’တိအာဒိနာ ဝဝတ္ထပေတွာ ဇဝနံ ဘဝင်္ဂံ ဩတရတိ. ပုန ဝါရေ ပသာဒရဇ္ဇနာဒိဝသေန ဇဝနံ ဇဝတိ. ပုန ယဒိ တံ အာရမ္မဏံ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ, တံသဒိသမေဝ ပဉ္စဒွါရာဒီသု ဇဝနံ တဒါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနကံ သန္ဓာယ ‘‘ဧဝမေဝ ဇဝနေ ဒုဿီလျာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု တသ္မိံ အသံဝရေ သတိ ဒွါရမ္ပိ အဂုတ္တ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အယံ ပန ဥက္ကဋ္ဌနယော ပရိစိတာရမ္မဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တော, အပရိစိတေ အန္တရန္တရာ ပဉ္စဒွါရေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ တဒနုရူပံ မနောဒွါရေပိ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. ဒွါရဘဝင်္ဂါဒီနံ ဇဝနေန သမ္ဗန္ဓော ဧကသန္တတိပရိယာပန္နတော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

'යථා කිං' යනු කිනම් ආකාරයකින් ජවනයෙහි උපදින අසංවරය 'චක්ඛුන්ද්‍රියෙහි අසංවරය' යැයි කියනු ලබන්නේ ද, එහි නිදසුන කුමක් ද යන්න අර්ථයයි. එහි ක්‍රියාකාරිත්වය මෙසේ ය - පංච ද්වාරයෙහි රූප ආදී අරමුණු හමුවූ විට නියමිත පරිදි කුසල් අකුසල් ජවනයන් ඉපදී භවාංගයට බැසගත් විට, මනෝද්වාරික ජවනය එම අරමුණ ම ගෙන භවාංගයට බසී. නැවත එම ද්වාරයෙහි ම "ස්ත්‍රියකි, පුරුෂයෙකි" යනාදී වශයෙන් විනිශ්චය කර ජවනය භවාංගයට බසී. නැවත වාරයක දී පැහැදීම හෝ ඇලීම ආදියෙන් ජවනය වේගවත් වෙයි. නැවත යම් හෙයකින් එම අරමුණ ම හමු වුවහොත්, පංච ද්වාරයෙහි ද එවැනි ම ජවනයන් උපදී. එය අරභයා "මෙසේ ම ජවනයෙහි දුශ්ශීල බව ආදිය උපන් කල්හි ඒ අසංවරය ඇති විට ද්වාරය ද රකින්නේ නැත" යනාදිය පවසන ලදී. මෙය පුරුදු අරමුණු සම්බන්ධයෙන් කියන ලද උසස් ක්‍රමයකි (උක්කට්ඨනය). නුපුරුදු අරමුණු වලදී අතරින් පතර පංච ද්වාරයෙහි උපදී, එයට අනුරූපව මනෝ ද්වාරයෙහි ද උපදී. ද්වාර, භවාංග ආදියෙහි ජවනය සමඟ සම්බන්ධය එක ම සන්තතියකට අයත් බැවින් දත යුතු ය.

သတိ ဒွါရဘဝင်္ဂါဒိကေတိ ပစ္စယဘာဝေန ပုရိမနိပ္ဖန္နံ ဇဝနကာလေ အသန္တမ္ပိ ဘဝင်္ဂါဒိ စက္ခာဒိ ဝိယ ဖလနိပ္ဖတ္တိယာ သန္တညေဝ နာမာတိ ဝုတ္တံ. န ဟိ ဓရမာနံယေဝ သန္တန္တိ ဝုစ္စတီတိ. ဗာဟိရံ ဝိယ ကတွာတိ ပရမတ္ထတော ဇဝနဿ ဗာဟိရဘာဝေ ဣတရဿ စ အဗ္ဘန္တရဘာဝေ အသတိပိ ‘‘ပဘဿရမိဒံ[Pg.201], ဘိက္ခဝေ, စိတ္တံ, တဉ္စ ခေါ အာဂန္တုကေဟိ ဥပက္ကိလေသေဟိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌ’’န္တိအာဒိဝစနတော (အ. နိ. ၁.၄၉) အာဂန္တုကဘူတဿ ကဒါစိ ကဒါစိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနဿ ဇဝနဿ ဗာဟိရဘာဝေါ တဗ္ဗိဓုရသဘာဝဿ ဣတရဿ အဗ္ဘန္တရဘာဝေါ ပရိယာယတော ဝုတ္တောတိ ဒဿေတိ. အသံဝရဟေတုဘာဝါပတ္တိတောတိ ဒွါရာဒီနံ အသံဝရဟေတုဘာဝါပဇ္ဇနဿ ပါကဋဘာဝံ သန္ဓာယာဟ. ဥပ္ပန္နေ ဟိ အသံဝရေ ဒွါရာဒီနံ တဿ ဟေတုဘာဝေါ ပညာယတီတိ. ဒွါရဘဝင်္ဂါဒိမူသနန္တိ ဒွါရဘဝင်္ဂါဒီသု မူသနံ. ယသ္မိဉှိ ဒွါရေ အသံဝရော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သော တတ္ထ ဒွါရာဒီနံ သံဝရူပနိဿယဘာဝံ ဥပစ္ဆိန္ဒန္တောယေဝ ပဝတ္တတီတိ. တေနေဝါဟ ‘‘ကုသလဘဏ္ဍဝိနာသန’’န္တိ.

'ද්වාර භවාංග ආදිය ඇති කල්හි' යනු ප්‍රත්‍යයක් වශයෙන් කලින් හටගත්, ජවන කාලයෙහි නැති වුව ද භවාංග ආදිය ඇස ආදිය මෙන් ඵලය නිපදවීම පිහිටා ඇති බැවින් 'ඇත' යනුවෙන්ම කියන ලදී. මන්ද පවතින දේට ම 'ඇත' යැයි නොකියන බැවිනි. 'බාහිර දෙයක් මෙන් කොට' යනු පරමාර්ථ වශයෙන් ජවනය බාහිර වීමක් සහ අනෙක අභ්‍යන්තර වීමක් නොමැති වුව ද "මහණෙනි, මේ සිත ප්‍රභාස්වර ය, එය ආගන්තුක උපක්ලේෂයන්ගෙන් කිළිටි වේ" යනාදී වචනයෙන් ආගන්තුක වූ ඉඳහිට උපදින ජවනය බාහිර බව ද ඊට වෙනස් ස්වභාවය ඇති අනෙක අභ්‍යන්තර බව ද පර්යායයෙන් කියන ලදැයි දක්වයි. 'අසංවරයට හේතු බවට පත්වීම' යනු ද්වාර ආදිය අසංවරයට හේතු වීම ප්‍රකට වන බව අරභයා පවසන ලදී. අසංවරය උපන් කල්හි ද්වාර ආදියෙහි එම හේතු බව වැටහෙන බැවිනි. 'ද්වාර භවාංග ආදිය සොරකම් කිරීම' යනු ද්වාර භවාංග ආදියෙහි සොරකම් කිරීමයි. යම් ද්වාරයක අසංවරය උපදී ද, එය එහි ඇති ද්වාර ආදී සංවරයට උපනිශ්‍රය වන බව සිඳලමින් ම පවතී. ඒ නිසා ම "කුසල් නමැති බඩු විනාශ කිරීම" යැයි පවසන ලදී.

ဧတ္ထ စ ‘‘စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ’’တိအာဒိပါဠိယံ သံဝရော, သံဝရိတဗ္ဗံ, သံဝရဏုပါယော, ယတော စ သော သံဝရော, ယတ္ထ စ သော သံဝရောတိ ဣမံ ပဘေဒံ ဒဿေတွာ ယောဇေတဗ္ဗာ. ကထံ? ‘‘ရက္ခတိ…ပေ… သံဝရံ အာပဇ္ဇတီ’’တိ ဧတေန သံဝရော ဝုတ္တော. သတိံ ပစ္စုဋ္ဌပေတီတိ အယဉှေတ္ထ အတ္ထောတိ. စက္ခာဒိ သံဝရိတဗ္ဗံ. န နိမိတ္တဂ္ဂါဟီ ဟောတိ နာနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂါဟီတိ သံဝရဏုပါယော. ‘‘ယတွာဓိကရဏ’’န္တိအာဒိနာ သံဝရဏာဝဓိ. ရူပါဒယော သံဝရဝိသယောတိ. ကိဉ္စ ပဋိသင်္ခါဘာဝနာဗလသင်္ဂဟိတဘာဝေန ဒုဝိဓောပိ ဣန္ဒြိယသံဝရော? တတ္ထ ပုရိမေန ဝိသယေသု အာဒီနဝဒဿနံ, ဣတရေန အာဒီနဝပ္ပဟာနံ. တထာ ပုရိမေန ပရိယုဋ္ဌာနပ္ပဟာနံ, ဣတရေန အနုသယပ္ပဟာနံ. တထာ ပုရိမော လောကိယမဂ္ဂသင်္ဂဟိတော, ဒုတိယော လောကုတ္တရမဂ္ဂသင်္ဂဟိတောတိ အယမ္ပိ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော.

මෙහි "ඇසින් රූපයක් දැක" යනාදී පාලියෙහි සංවරය, සංවර විය යුත්ත, සංවර වීමේ උපක්‍රමය, යමකින් සංවරය වේ ද සහ යම් තැනක සංවරය වේ ද යන මේ බෙදීම දක්වා යෙදිය යුතු ය. ඒ කෙසේ ද? "රකියි... පෙ... සංවරයට පැමිණෙයි" යන්නෙන් සංවරය කියන ලදී. සිහිය පිහිටුවයි යන්න මෙහි අර්ථයයි. චක්ඛු ආදිය සංවර විය යුතු දේ ය. නිමිති ගන්නේ නැත, අනුව්‍යංජන ගන්නේ නැත යනු සංවර වීමේ උපක්‍රමයයි. "යම් හේතුවකින්" යනාදියෙන් සංවර වීමේ සීමාවයි. රූප ආදිය සංවර වීමේ විෂයයන් ය. තව ද ප්‍රඥාව සහ භාවනා බලයට අයත් බැවින් ඉන්ද්‍රිය සංවරය දෙවැදෑරුම් ද? එහි පළමුවැන්නෙන් විෂයයන්හි ආදීනව දැකීම ද, අනෙකෙන් ආදීනවයන් ප්‍රහාණය කිරීම ද වෙයි. එසේ ම පළමුවැන්නෙන් පර්යුට්ඨාන කෙලෙස් ප්‍රහාණය ද, අනෙකෙන් අනුසය කෙලෙස් ප්‍රහාණය ද වෙයි. එමෙන් ම පළමුවැන්න ලෞකික මාර්ගයට අයත් වන අතර දෙවැන්න ලෝකෝත්තර මාර්ගයට අයත් වේ යැයි මේ විශේෂය ද දත යුතු ය.

၁၃၅၃. ဒဝတ္ထာဒိအဘိလာသောတိ ဒဝေါ ဧဝ အတ္ထော ပယောဇနန္တိ ဒဝတ္ထော, သော အာဒိ ယေသံ တေ ဒဝတ္ထာဒယော. တေသု, တေသံ ဝါ အဘိလာသော, ဒဝေါ ဝါ အတ္ထော ဧတဿာတိ ဒဝတ္ထော, တဒါဒိကော ဒဝတ္ထာဒိ, ကော ပန သောတိ အာဟ ‘‘အဘိလာသော’’တိ. အာဟာရပရိဘောဂေ အသန္တုဿနာတိ အာဟာရပရိဘောဂေ အတိတ္တိ. ဗဟုနော ဥဠာရဿ စ ပတ္ထနာဝသေန ပဝတ္တာ ဘိယျောကမျတာ အသန္တုဿနာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ.

1353. ‘දවත්ථාද්‍යභිලාස’ යනු කෙළිය ම (දව) ප්‍රයෝජනය කරගත් බැවින් ‘දවත්ථ’ නම් වේ. එය ආදිය කොට ඇති බැවින් ‘දවත්ථාදි’ නම් වේ. ඒ පිළිබඳව ඇති කැමැත්ත හෝ ‘දවත්ථ’ නම් වූ දේ මුල් කොට ඇති කැමැත්ත දවත්ථාද්‍යභිලාසයයි. ‘ආහාර පරිභෝජනයේදී නොසතුටු වීම’ යනු ආහාරය කෙරෙහි ඇති අතෘප්තියයි. බොහෝ වූ ද ප්‍රණීත වූ ද දේ පැතීම වශයෙන් පවතින තව තවත් කැමති වීමේ ස්වභාවය (භිය්‍යෝකම්‍යතා) නොසතුටු බවයි. මෙහි අර්ථය මෙලෙස ගැලපේ.

၁၃၅၅. မဇ္ဇနာကာရေန ပဝတ္တိ မာနဿေဝါတိ ကတွာ ‘‘မာနောဝ မာနမဒေါ’’တိ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ ဇာတိမဒါဒယော ‘‘မာနော မညနာ’’တိအာဒိနာ မာနဘာဝေနေဝ [Pg.202] ဝိဘတ္တာတိ. ခုဒါ နာမ ကမ္မဇတေဇော. တံ ပန အဘုတ္တေ ဘုတ္တေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ယံ တတ္ထ အာမာသယသင်္ခါတဿ သရီရဒေသဿ ပီဠနတော ဝိဟိံသာသဒ္ဒဝစနီယံ, တဒေဝ ဒဿေတဗ္ဗံ, ဣတရဉ္စ နိဝတ္တေတဗ္ဗန္တိ အဘုတ္တပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇနကတ္တေန ခုဒါ ဝိသေသိတာတိ အာဟ ‘‘ခုဒါယ ဝိသေသန’’န္တိ. ယေ ပန ‘‘ကမ္မဇတေဇပစ္စယာ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ ခုဒါ’’တိ ဝဒန္တိ, တေသံ အဘုတ္တပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇနကာတိ ဝိသေသနမေဝ န ယုဇ္ဇတိ. သတိပိ တသ္မိံ ဘူတတ္ထကထနေ ဝိဟိံသူပရတိပုရာဏဝေဒနာပဋိဟနနာနံ ဝိသေသာဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ ပုရိမောယေဝေတ္ထ အတ္ထော. ဧတာသံ ကော ဝိသေသောတိ အဘုတ္တပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇနကဝေဒနာ, ဘုတ္တပစ္စယာ န ဥပ္ပဇ္ဇနကဝေဒနာတိ ဒွေပိ စေတာ ဝေဒနာ ယာဝတာ အနာဂတာယေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. သတိပိ အနာဂတတ္တေ ပုရိမာ ဥပ္ပန္နသဒိသီ, ဣတရာ ပန အတံသဒိသီ အစ္စန္တံ အနုပ္ပန္နာဝါတိ အယမေတ္ထ ဝိသေသော. တေနေဝ ‘‘ယထာပဝတ္တာ’’တိ ပုရိမာယံ ဝုတ္တံ, ဣတရတ္ထ စ ‘‘အပ္ပဝတ္တာ’’တိ. အထ ဝါ အဘုတ္တပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇနကဝေဒနာ ပုဗ္ဗေ ကတကမ္မဿ ဝိပါကတ္တာ ပုရာဏဝေဒနာ နာမ. အပ္ပစ္စဝေက္ခဏာဒိအယုတ္တပရိဘောဂပစ္စယာ ပစ္စဝေက္ခဏာဒိယုတ္တပရိဘောဂတော အာယတိံ န ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီတိ ဘုတ္တပစ္စယာ န ဥပ္ပဇ္ဇနကဝေဒနာ နဝဝေဒနာ နာမ. ဝိဟိံသာနိမိတ္တတာ ဝိဟိံသာနိဗ္ဗတ္တတာ.

1355. මානය නිසා මත්වීමේ ස්වභාවයෙන් පැවතීම සලකා ‘මානය ම මාන මදය’ යයි කියන ලදී. එලෙසම ජාති මදාදිය ‘මානය, මඤ්ඤනාව’ යනාදී වශයෙන් මාන ස්වභාවයෙන් ම විග්‍රහ කරන ලදී. ‘ඛුදා’ (බඩගින්න) යනු කර්මජ තේජෝ ධාතුවයි. එය ආහාර අනුභව නොකළ විටත් අනුභව කළ විටත් උපදී. එහිදී ආමාශය නම් වූ ශරීර ප්‍රදේශය පෙළීම නිසා යම් පීඩාවක් වේ ද, එයම මෙහිදී දැක්විය යුතුය. අන්‍ය වූ අර්ථය (භුක්ත පච්චයා) බැහැර කළ යුතුය. ආහාර නොගැනීම හේතුවෙන් උපදින බව පෙන්වීමට බඩගින්න විශේෂ කරන ලදී. එබැවින් ‘බඩගින්නේ විශේෂණය’ යයි පවසන ලදී. යමෙක් ‘කර්මජ තේජෝ ධාතුව ප්‍රත්‍ය කොට උපදින දුක්ඛ වේදනාව බඩගින්නයි’ කියා පවසත් ද, ඔවුන්ට ‘ආහාර නොගැනීම ප්‍රත්‍ය කොට උපදින්නක්’ යන විශේෂණය නොගැලපේ. එසේ වුවද පවත්නා තත්ත්වය ප්‍රකාශ කිරීමේදී හිංසාව සංසිඳීම හා පුරාණ වේදනාව නැති කිරීම යන කරුණුවල විශේෂයක් නැති බැවින් මෙහි පෙර අර්ථය ම ගත යුතුය. මේවායේ විශේෂය කුමක්ද? ආහාර නොගැනීම නිසා උපදින වේදනාව හා ආහාර ගැනීම නිසා උපදින වේදනාව යන මේ දෙවදෑරුම් වේදනාවන් ම අනාගතයේ උපදින ඒවා බව මෙහි අදහසයි. අනාගත වුවද පළමුවැන්න උපන් දෙයක් හා සමානය, අනෙක එයට අසමාන වන අතර සහමුලින් ම නූපන් දෙයකි. මෙය මෙහි විශේෂයයි. එබැවින් පළමුවැන්නට ‘යථාපවත්තා’ (පවත්නා පරිදි) යයි ද, අනික් තැනට ‘අප්පවත්තා’ (නොපවත්නා) යයි ද කියන ලදී. එසේත් නැතිනම්, ආහාර නොගැනීමෙන් උපදින වේදනාව පෙර කරන ලද කර්මයේ විපාක බැවින් ‘පුරාණ වේදනා’ (පැරණි වේදනා) නම් වේ. ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකිරීම ආදී වැරදි පරිභෝජනය නිසා සිදුවන වේදනාව, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම ආදී නිවැරදි පරිභෝජනයෙන් මතු උපදින්නේ නැති බැවින්, ආහාර ගැනීම නිසා උපදින වේදනාව ‘නව වේදනා’ නම් වේ. ‘විහිංසා නිමිත්තතා’ යනු හිංසාව නිසා නිපදවන ලද බවයි.

ယာပေန္တိ ဧတေနာတိ ယာပနာတိ ဝုတ္တဿ သရီရယာပနကာရဏဿ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿပိယာပနကာရဏန္တိ ဣမဿ ဝိသေသဿဒဿနတ္ထံ ‘‘ဇီဝိတိန္ဒြိယယာပနတ္ထာယာ’’တိ ဝတွာ န ကေဝလံ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿေဝ ယာပနကာရဏမာဟာရော, အထ ခေါ ဌာနာဒိပဝတ္တိအာကာရဝိသေသယုတ္တဿ သကလသရီရဿပိ ယာပနကာရဏန္တိ တံဒီပနတ္ထံ ယာတြာတိ ဝစနန္တိ ယာပနာ မေ ဘဝိဿတီတိ အဝိသေသေန ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘စတုန္နံ ဣရိယာပထာနံ အဝိစ္ဆေဒသင်္ခါတာ ယာပနာ ယာတြာ’’တိ အာဟ. အဋ္ဌာနယောဇနအပရိဘောဂဒုပ္ပရိဘောဂါဒိဝသေန သဒ္ဓါဒေယျဿ ဝိနာသနံ သဒ္ဓါဒေယျဝိနိပါတနံ. ယေနာတိ ဂဏဘောဇနလက္ခဏပ္ပတ္တဿ ထူပီကတာဒိကဿ ဝါ ပဋိဂ္ဂဟဏေန. သာဝဇ္ဇံ သနိန္ဒံ ပရိဘောဂံ ကရောတီတိ ဝါ အတ္ထော.

මෙයින් (ආහාරයෙන්) යැපෙන බැවින් ‘යාපනා’ නම් වේ. ශරීරය යැපීමේ හේතුව වූ ජීවිතේන්ද්‍රිය ද පවත්වා ගැනීමේ හේතුව බව පෙන්වීමට ‘ජීවිතේන්ද්‍රිය පවත්වා ගැනීම පිණිස’ යයි කියා, ආහාරය හුදෙක් ජීවිතේන්ද්‍රිය පමණක් පවත්වා ගැනීමේ හේතුව නොව, ඉරියව් පැවැත්වීම ආදී සකල ශරීරය ම පවත්වා ගැනීමේ හේතුව බව දැක්වීමට ‘යාත්‍රා’ යන වචනය යොදන ලදී. ‘මට යැපීම (යාපනා) වන්නේය’ යයි පොදුවේ ප්‍රකාශ කළ බව දැක්වීමට ‘සතර ඉරියව් අඛණ්ඩව පවත්වා ගැනීම ‘යාත්‍රා’ නම් වේ’ යයි කියන ලදී. අස්ථානයෙහි යෙදීම, වැරදි පරිභෝජනය ආදියෙන් ශ්‍රද්ධාවෙන් දුන් දෑ (සද්ධාදෙය්‍ය) විනාශ කිරීම ‘සද්ධාදෙය්‍ය විනිපාතන’ නම් වේ. යමෙකු විසින් ගණභෝජන ලක්ෂණයට පත් වූ හෝ ගොඩගසා දුන් දෑ පිළිගැනීමෙන් හෝ සාවද්‍ය වූ ද නින්දා සහිත වූ ද පරිභෝජනයක් කරයි යනු මෙහි අර්ථයයි.

ဣရိယာ…ပေ… ဝုတ္တန္တိ သုခံ ပဝတ္တမာနေဟိ ဣရိယာပထေဟိ တေသံ တထာပဝတ္တိယာ ကာရဏန္တိ ဂဟိတတ္တာ ဝိဒိတတ္တာ ယထာဝုတ္တဘုဉ္ဇနပိဝနာနိ ပုဗ္ဗကာလကိရိယာဘာဝေန ဝုစ္စမာနာနိ ဣရိယာပထကတ္တုကာနိ ဝိယ ဝုတ္တာနီတိ အတ္ထော. ယထာ ဟိ ‘‘ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီ’’တိ [Pg.203] (မ. နိ. ၁.၂၇၁; ၂.၁၈၂) ဒဿနဿ ခယဟေတုတာ, ‘‘ဃတံ ပိဝိတွာ ဗလံ ဘဝတိ, သီဟံ ဒိသွာ ဘယံ ဘဝတီ’’တိ စ ပါနဒဿနာနံ ဗလဘယဟေတုတာ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ဘုဉ္ဇနပိဝနာနံ ဣရိယာပထသုခပ္ပဝတ္တိဟေတုဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သုလဘာနဝဇ္ဇဘာဝေါ ဝိယ အပ္ပဘာဝေါပိ ပစ္စယာနံ ပရမသလ္လေခဝုတ္တီနံ သုခဝိဟာရာယ ပရိယတ္တောတိ စီဝရသေနာသနာနံ အပ္ပဘာဝုက္ကံသာနုဇာနနဝသေန ပဝတ္တာဟိ အနန္တရဂါထာဟိ ဣဓာပိ ဓမ္မသေနာပတိနာ သုခဝိဟာရာယ ပရိယတ္တော အပ္ပဘာဝုက္ကံသော အနုညာတောတိ ဝိညာယတီတိ ‘‘ပုနပီ’’တိအာဒိနာ ‘‘ဘုတွာနာ’’တိ ပါဌံ သမတ္ထယတိ.

ඉරියව්... පෙ... පවසන ලද්දේ සුවසේ පවත්නා වූ ඉරියව්වලට එම ආහාර ගැනීම හේතුව වන බැවින්, එම අනුභව කිරීම් හා පානය කිරීම් පෙර ක්‍රියාවන් ලෙස පවසනු ලබන්නේ ඉරියව් කරන්නාක් මෙන් බව අර්ථයයි. යම් සේ ‘ප්‍රඥාවෙන් දැක ඔහුට ආශ්‍රවයෝ ක්ෂය වෙති’ යයි පැවසීමේදී දැකීම ක්ෂය වීමට හේතුව ලෙස ද, ‘ගිතෙල් බී බලය ඇති වේ, සිංහයෙකු දැක බිය ඇති වේ’ යයි පැවසීමේදී පානය හා දැකීම බලයට හා බියට හේතුව ලෙස පවසනු ලැබේ ද, එසේම අනුභව කිරීම හා පානය කිරීම ඉරියව් සුවසේ පැවැත්වීමට හේතු වන බව මෙහි අර්ථය ලෙස දැක්විය යුතුය. පහසුවෙන් ලැබෙන බව හා නිවැරදි බව මෙන්ම, ප්‍රත්‍යයන්ගේ අල්ප බව ද පරම සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාවෙන් වසන්නන්ට සුව පිණිස පවතී. චීවර සේනාසනයන්ගේ අල්ප බවේ උසස් බව අනුමත කිරීම් වශයෙන් පවතින අනන්තර ගාථාවන්ගෙන් මෙහිදී ද ධර්ම සේනාපති සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේ විසින් සුව විහරණය පිණිස වූ අල්ප බවේ උසස් බව අනුමත කරන ලදැයි දත යුතුය. එබැවින් ‘පුනපි’ යනාදියෙන් ‘භුත්වාන’ (අනුභව කොට) යන පාඨය ස්ථිර කරයි.

၁၃၆၈. သတိအာဒိဓမ္မာတိ သတိပညာသမာဓိဝီရိယသမ္မာဝါစာဒိဓမ္မာ, ယေ ဆဟိ ဒုကေဟိ ပရိဂ္ဂဟိတာ.

1368. සති ආදී ධර්ම නම් සතිය, ප්‍රඥාව, සමාධිය, වීර්යය හා සම්මා වාචා ආදී ධර්මයෝ ය. ඒවා (පෙර සඳහන් කළ) දුක (යුගල) හයකින් පිරිසිඳ ගන්නා ලදී.

၁၃၇၃. ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗေဟိ ပဋိဝေဓော ဝုတ္တော. ဝိသယေနပိ ဟိ ဝိသယီ ဝုစ္စတိ သဟစရဘာဝတော. ယထာ –

1373. අවබෝධ කළ යුතු ධර්මයන් මගින් අවබෝධය (පටිවේධය) පවසන ලදී. විෂයය (අරමුණ) මගින් ද විෂයය ඇත්තා (ඥානය) සහචර භාවය නිසා පවසනු ලැබේ. යම් සේ -

‘‘ဥပ္ပာဒေတွာန သံဝေဂံ, ဒုက္ခေနဿ စ ဟေတုနာ;

ဝဍ္ဎယိတွာ သမ္မသိတွာ, မုတ္တိယာ မဂ္ဂမဗြဝီ’’တိ

“සංවේගය උපදවා ගෙන, එයට ද දුකට ද හේතුව වූ කරුණු නිසා, (කුසල්) වඩවා, (සංස්කාර) විමසා බලා, මිදීම පිණිස වූ මාර්ගය වදාළ සේක.”

‘‘သစ္စပရိယောသာနေ’’တိ စ.

“සත්‍යාවබෝධය අවසානයේදී” යන්න ද එසේමය.

ယထာ ဒုက္ခာဒီနံ ပရိညာဒိဝသေန ပဝတ္တမာနံ ပဋိဝေဓဉာဏံ အသမ္မောဟတော တေ အဝိလောမေတွာ အဝိရောဓေတွာ ပဝတ္တတိ နာမ, ဧဝံ တဒုပနိဿယဘာဝံ ဝိပဿနာဉာဏမ္ပိ ယထာဗလံ တေ အဝိလောမေတွာ ပဝတ္တတီတိ စတုန္နံ သစ္စာနံ အနုလောမန္တိ ဝုတ္တန္တိ ဒုတိယော အတ္ထဝိကပ္ပော ဝုတ္တော. ဧတ္ထ စ ‘‘စတုန္နံ သစ္စာန’’န္တိ ပဒံ ဝိနာ ဥပစာရေန ဝုတ္တံ, ပုရိမသ္မိံ ဥပစာရေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သမ္မာဒိဋ္ဌိပ္ပဓာနတ္တာ ဝါ သေသမဂ္ဂင်္ဂါနံ မဂ္ဂသစ္စေကဒေသဿ ပဋိဝေဓဿ အနုလောမံ သမုဒါယာနုလောမံ ဝုတ္တံ, စတုသစ္စေကဒေသဿ မဂ္ဂဿ ဝါ.

යම් සේ දුක්ඛාදී සත්‍යයන් පිරිසිඳ දැනීම ආදී වශයෙන් පවතින අවබෝධ ඥානය මුළාවෙන් තොරව ඒවාට අනුකූලව අවිරෝධීව පවතී ද, එසේම එයට උපනිශ්‍රය වූ විදර්ශනා ඥානය ද තමන්ගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් ඒවාට අනුකූලව පවතින බැවින් ‘සතර සත්‍යයන්ට අනුලෝම’ යයි පවසන ලදැයි දෙවන අර්ථ විකල්පය දක්වන ලදී. මෙහිදී ‘සතර සත්‍යයන්ගේ’ යන පදය උපචාරයකින් තොරව පවසන ලද්දකි, පෙර අවස්ථාවේදී උපචාරයෙන් පවසන ලදැයි දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් සම්මා දිට්ඨිය ප්‍රධාන බැවින් සෙසු මාර්ගාංගවල හෝ මාර්ග සත්‍යයෙන් කොටසක අවබෝධයට අනුකූල වීම ‘සමූහ අනුලෝම’ යයි පවසන ලදී, නැතහොත් සතර සත්‍යයෙන් කොටසක් වූ මාර්ගයට අනුලෝම වීමයි.

၁၃၈၀. ခယသမယေတိ ခယသမူဟေ. ‘‘ကိလေသာနံ ခယဝသေန ပဝတ္တဓမ္မပုဉ္ဇေ’’တိ စ ဝဒန္တိ.

1380. ‘ඛයසමය’ යනු ක්ෂය වීමේ සමූහයෙහි ය. ‘ක්ලේශයන් ක්ෂය වීම් වශයෙන් පවතින ධර්ම රාශියෙහි’ යයි ද පවසති.

၁၃၈၁. အပရိဗန္ဓဘာဝေန နိရာသင်္ကာ, အာရမ္မဏေ အဘိရတိဘာဝေန စ ပဝတ္တိ အဓိမုစ္စနဋ္ဌောတိ အာဟ ‘‘အနိ…ပေ… တ္တနဋ္ဌေနာ’’တိ.

1381. බාධාවන් රහිත බව නිසා සැක රහිතව ද, අරමුණෙහි ඇලෙන සුලු බව නිසා ද පැවතීම අධිමුක්ති අර්ථයයි. එබැවින් ‘අනි...පෙ...ත්තනට්ඨේන’ (සැක රහිත බැවින්) යයි පවසන ලදී.

၁၃၈၂. အရိယမဂ္ဂပ္ပဝတ္တိယာ [Pg.204] ဥတ္တရကာလံ ပဝတ္တမာနံ ဖလဉာဏံ တံတံမဂ္ဂဝဇ္ဈကိလေသာနံ ခယပရိယောသာနေ ပဝတ္တတ္တာ ‘‘ခီဏန္တေ ဉာဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန တံ မဂ္ဂါနန္တရံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ မဂ္ဂေန ဌာနသော ခီဏေသု ကိလေသေသု တေသံ ခီဏဘာဝါနန္တရံ ပဝတ္တမာနံ ခီဏဘာဝါနံ ပဌမကာလေ ပဝတ္တန္တိပိ ဝုစ္စတီတိ ဒုတိယော ဝိကပ္ပော ဝုတ္တော.

1382. ආර්ය මාර්ගය පහළ වීමෙන් පසු කාලයෙහි පවතින ඵල ඥානය, ඒ ඒ මාර්ගයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු ක්ලේශයන් ක්ෂය වීම අවසානයේ පවතින බැවින් ‘ඛීණන්තේ ඥාන’ (ක්ෂය වූ කෙළවර ඇති ඥානය) යයි පවසන ලදී. එය මාර්ගයෙන් අනතුරුව ම උපදින බැවින්, මාර්ගය මගින් ක්ලේශයන් මුළුමනින් ක්ෂය කළ විට, එම ක්ෂය වූ බවට අනතුරුව පවතින හෙයින්, ක්ෂය වූ ස්වභාවයේ ප්‍රථම කාලයෙහි පවතින්නක් ලෙස ද කියනු ලැබේ යයි දෙවන විකල්පය දක්වන ලදී.

ဒုကနိက္ခေပကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දුක නික්ඛේප කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

နိက္ခေပကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නික්ඛේප කාණ්ඩ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄. အဋ္ဌကထာကဏ္ဍံ

4. අට්ඨකථා කාණ්ඩය

တိကအတ္ထုဒ္ဓါရဝဏ္ဏနာ

තිකාර්ථ උද්ධාර වර්ණනාව

၁၃၈၄. နယဂမနန္တိ [Pg.205] နီယတိ, နေတိ, နီယန္တိ ဝါ ဧတေနာတိ နယော, ဂမ္မတိ ဧတေနာတိ ဂမနံ, နယောဝ, နယဿ ဝါ ဂမနံ နယဂမနံ. ဂတိ ဧဝ ဝါ ဂမနံ. ပဌမေန အာဒိ-သဒ္ဒေန အဘိဓမ္မဘာဇနီယာဒိသင်္ဂဟာသင်္ဂဟာဒိဧကကာဒိသုဒ္ဓိကသစ္ဆိ ကဋ္ဌာဒိမူလမူလာဒိကာ ပဉ္စပကရဏိကာ နယဂတိ သင်္ဂယှတိ. အနုလောမာဒီတိ ပန ပစ္စနီယအနုလောမပစ္စနီယပစ္စနီယာနုလောမပကာရာ ဧကမူလာဒိပ္ပကာရာ စ. ဧတ္ထ အတ္ထေသု နိစ္ဆိတေသူတိ ဧတသ္မိံ အဋ္ဌကထာကဏ္ဍေ စိတ္တုပ္ပာဒဝသေန ဘူမန္တရဝိသေသယောဂတော သဗ္ဗေသံ မာတိကာပဒါနံ အတ္ထေသု သင်္ခေပတော ဝဝတ္ထာပိတေသု.

1384. 'නයගමන' යනු මෙහෙයවනු ලබන බැවින්, පමුණුවන බැවින් හෝ මෙයින් පමුණුවන බැවින් 'නය' නම් වේ. මෙයින් යනු ලබන බැවින් 'ගමන' නම් වේ. නයම ගමන හෝ නයෙහි ගමන 'නයගමන' වේ. ගතියම ගමන වේ. පළමු 'ආදි' ශබ්දයෙන් අභිධර්ම භාජනීය ආදී වූ ද, සංගහ-අසංගහ ආදී වූ ද, ඒකක ආදී වූ ද, ශුද්ධික සච්චිකට්ඨ ආදී වූ ද, මූල-මූල ආදී වූ ද පඤ්චප්‍රකරණයන්ට අයත් නය ක්‍රමයන් ඇතුළත් වේ. 'අනුලෝම' ආදිය යනු පච්චනීක-අනුලෝම, අනුලෝම-පච්චනීක, පච්චනීක-පච්චනීක යන ප්‍රකාරයන් සහ ඒකමූල ආදී ප්‍රකාරයන් ය. "මෙහි අර්ථයන් නිශ්චය කළ කල්හි" යනු මෙම අට්ඨකථා කාණ්ඩයෙහි චිත්තොප්පාද වශයෙන් භූමි අන්තරයන්ගේ විශේෂ සම්බන්ධය නිසා සියලු මාතිකා පදයන්ගේ අර්ථයන් සංක්ෂේපයෙන් ව්‍යවස්ථාපනය කළ කල්හි යන්නයි.

ပဉှုဒ္ဓါရန္တိအာဒီသု ‘‘သိယာ ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ ဟေတုပစ္စယာ’’တိအာဒိနာ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၂၅) ကုသလပဒံ အာဒိံ ကတွာ ကုသလာကုသလာဗျာကတန္တာ တိဿော ကုသလာဒိကာ, ကုသလာဗျာကတအကုသလာဗျာကတကုသလာကုသလန္တာ တိဿော, ကုသလာကုသလာဗျာကတန္တာ ဧကာတိ ကုသလာဒိကာ သတ္တ ပုစ္ဆာ, တထာ အကုသလာဒိကာ, အဗျာကတာဒိကာ, ကုသလာဗျာကတာဒိကာ, အကုသလာဗျာကတာဒိကာ, ကုသလာကုသလာဒိကာ, ကုသလာကုသလာဗျာကတာဒိကာတိ သတ္တန္နံ သတ္တကာနံ ဝသေန ဓမ္မာနုလောမေ ကုသလတ္တိကံ နိဿာယ ဟေတုပစ္စယေ ဧကူနပညာသ ပုစ္ဆာ, တထာ သေသပစ္စယေသု သေသတိကေသု ဓမ္မပစ္စနီယာဒီသု စ. တံ သန္ဓာယ ‘‘ဧကူနပညာသာယ ဧကူနပညာသာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘သိယာ ဟေတုံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ဟေတုဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ ဟေတုပစ္စယာ’’တိအာဒိနာ (ပဋ္ဌာ. ၃.၁.၁) ‘‘ဟေတုံ ပဋိစ္စ ဟေတု, ဟေတုံ ပဋိစ္စ နဟေတု, ဟေတုံ ပဋိစ္စ ဟေတု စ နဟေတု စ. နဟေတုံ ပဋိစ္စ နဟေတု, နဟေတုံ ပဋိစ္စ ဟေတု, နဟေတုံ ပဋိစ္စ ဟေတု စ နဟေတု စ. ဟေတုဉ္စ နဟေတုဉ္စ ပဋိစ္စ ဟေတု, ဟေတုဉ္စ နဟေတုဉ္စ ပဋိစ္စ နဟေတု, ဟေတုဉ္စ နဟေတုဉ္စ ပဋိစ္စ ဟေတု စ နဟေတု စာ’’တိ ဧကေကသ္မိံ ဒုကေ ဟေတုပစ္စယာဒီသု ဧကမေကသ္မိံ ပစ္စယေ နဝ နဝ ပုစ္ဆာ ဟောန္တိ. တာ သန္ဓာယ ‘‘နဝသု နဝသု ပဉှေသူ’’တိ ဝုတ္တံ.

'පඤ්හොද්ධාර' (ප්‍රශ්න උද්ධාරය) ආදියෙහි, "කුසල් දහමක් නිසා කුසල් දහමක් හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් උපදින්නේය" යනාදී වශයෙන් (පට්ඨාන 1.1.25) කුසල පදය මුල් කරගෙන, කුසල-අකුසල-අබ්‍යාකත යන තිකයන් (තුන් පද) තුනක් ද, කුසල-අබ්‍යාකත, අකුසල-අබ්‍යාකත, කුසල-අකුසල යන ද්විකයන් (දෙපද) තුනක් ද, කුසල-අකුසල-අබ්‍යාකත යන එක් පදයක් ද වශයෙන් කුසලයෙන් ආරම්භ වන ප්‍රශ්න සතකි. එසේම අකුසලයෙන් ආරම්භ වන සතක් ද, අබ්‍යාකතයෙන් ආරම්භ වන සතක් ද, කුසල-අබ්‍යාකතයෙන් ආරම්භ වන සතක් ද, අකුසල-අබ්‍යාකතයෙන් ආරම්භ වන සතක් ද, කුසල-අකුසලයෙන් ආරම්භ වන සතක් ද, කුසල-අකුසල-අබ්‍යාකතයෙන් ආරම්භ වන සතක් ද වශයෙන් සප්තක හතක් මඟින් ධම්මානුලෝමයෙහි කුසල තිකය ඇසුරු කරගෙන හේතු ප්‍රත්‍යයෙහි ප්‍රශ්න හතළිස් නවයක් වේ. සෙසු ප්‍රත්‍යයන්හි ද සෙසු තිකයන්හි ද ධම්ම පච්චනීකාදියෙහි ද එසේමය. එය අරභයා "හතළිස් නවය බැගින් හතළිස් නවය බැගින්" යැයි කියන ලදී. "හේතු වූ දහමක් නිසා හේතු දහමක් හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් උපදින්නේය" යනාදී වශයෙන් (පට්ඨාන 3.1.1) හේතුව නිසා හේතුව ද, හේතුව නිසා නහේතුව ද, හේතුව නිසා හේතුව සහ නහේතුව ද; නහේතුව නිසා නහේතුව ද, නහේතුව නිසා හේතුව ද, නහේතුව නිසා හේතුව සහ නහේතුව ද; හේතුව සහ නහේතුව නිසා හේතුව ද, හේතුව සහ නහේතුව නිසා නහේතුව ද, හේතුව සහ නහේතුව නිසා හේතුව සහ නහේතුව ද වශයෙන් එක් එක් දුකයෙහි හේතු ප්‍රත්‍යාදියෙහි එක් එක් ප්‍රත්‍යයක ප්‍රශ්න නවය බැගින් වේ. ඒවා අරභයා "ප්‍රශ්න නවය බැගින් නවය බැගින්" යැයි කියන ලදී.

လဗ္ဘမာနဿာတိ ကုသလတ္တိကေ တာဝ ပဋိစ္စဝါရေ ဟေတုပစ္စယေ ‘‘ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဟေတုပစ္စယာ, ကုသလံ ဧကံ [Pg.206] ခန္ဓံ ပဋိစ္စ တယော ခန္ဓာ’’တိအာဒိနာ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၅၃) ကုသလေန ကုသလံ, ကုသလေန အဗျာကတံ, ကုသလေန ကုသလာဗျာကတံ, အကုသလေန အကုသလံ, အကုသလေန အဗျာကတံ, အကုသလေန အကုသလာဗျာကတံ, အဗျာကတေန အဗျာကတံ, ကုသလာဗျာကတေန အဗျာကတံ, အကုသလာဗျာကတေန အဗျာကတန္တိ နဝန္နံ နဝန္နံ ပဉှာနံ အတ္ထတော သမ္ဘဝန္တဿ ပဉှဿ ဝိဿဇ္ဇနဝသေန ဥဒ္ဓရဏံ, တထာ သေသပစ္စယဝါရတ္တိကာဒီသု. တေသုယေဝါတိ ယထာဝုတ္တေသု ဧဝ ပဉှေသု အတ္ထသမ္ဘဝတော ယထာဝိဘတ္တာနံ ပဉှဝိဿဇ္ဇနာနံ ‘‘ဟေတုယာ နဝါ’’တိအာဒိနာ ဂဏနာဌပနံ. ပသဋေ ဓမ္မေတိ ယထာ ဟေဋ္ဌာ ကဏ္ဍဒွယေ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တ’’န္တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁) ဝိပ္ပကိဏ္ဏေ မုတ္တပုပ္ဖေ ဝိယ ဖဿာဒယော ဓမ္မေ. အဝိသိဋ္ဌနိဒ္ဒေသော သာမညနိဒ္ဒေသော. ဝိညာတဓမ္မဿ ပုဂ္ဂလဿာတိ အဓိပ္ပာယော.

"ලැබෙන්නා වූ" යනු කුසල තිකයෙහි තාක් පටිච්චවාරයෙහි හේතු ප්‍රත්‍යයෙහි, "කුසල් දහමක් නිසා කුසල් දහමක් හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් උපදී, කුසල් එක් ස්කන්ධයක් නිසා ස්කන්ධ තුනක් උපදී" යනාදී වශයෙන් (පට්ඨාන 1.1.53) කුසලයෙන් කුසලය, කුසලයෙන් අබ්‍යාකතය, කුසලයෙන් කුසල-අබ්‍යාකතය, අකුසලයෙන් අකුසලය, අකුසලයෙන් අබ්‍යාකතය, අකුසලයෙන් අකුසල-අබ්‍යාකතය, අබ්‍යාකතයෙන් අබ්‍යාකතය, කුසල-අබ්‍යාකතයෙන් අබ්‍යාකතය, අකුසල-අබ්‍යාකතයෙන් අබ්‍යාකතය යන ප්‍රශ්න නවයේ අර්ථයන්ගෙන් සම්භවය වන ප්‍රශ්නය විස්තර කිරීම් වශයෙන් උද්ධාරය කිරීමයි. සෙසු ප්‍රත්‍ය වාර, තික ආදියෙහි ද එසේමය. "ඒවායෙහිම" යනු ඉහත කී ප්‍රශ්නවලම අර්ථ සම්භවය අනුව බෙදන ලද ප්‍රශ්න විසර්ජනයන් "හේතුවෙහි නවයකි" යනාදී වශයෙන් ගණන් තැබීමයි. "පැතිරුණු ධර්මයන්හි" යනු පහත කාණ්ඩ දෙකෙහි "යම් කලෙක කාමාවචර කුසල් සිතක්..." යනාදී වශයෙන් විසිරුණු මල් මෙන් ඵස්ස ආදී ධර්මයන් ප්‍රකාශ කළ පරිදි ය. "අවිශේෂ නිද්දේසය" යනු සාමාන්‍ය විස්තරයයි. "ධර්මය දැනගත් පුද්ගලයාගේ" යනු මෙහි අදහසයි.

ယဒိ စိတ္တုပ္ပာဒရူပကဏ္ဍေသု စတုဘူမိစိတ္တုပ္ပာဒါဒိဝသေန ဝိညာတဓမ္မဿ အတ္ထုဒ္ဓါရဒေသနာ အာရဒ္ဓါ, ဧဝံ သန္တေ ဣဓ ကသ္မာ ကုသလတ္တိကနိဒ္ဒေသော ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ယဒိပိ ကုသလတ္တိကဝိတ္ထာရော’’တိအာဒိ. ဓမ္မဝိသေသနဘာဝတောတိ ‘‘ဓမ္မာ’’တိ ပဒဿ ပဓာနဘာဝံ ဒဿေတိ. အတော ဟိ တဒဘိဓေယျာ ပုစ္ဆိတဗ္ဗာ ဇာတာ. ဝိညာတာဟီတိ ဘူမီနံ ဝိသေသနလက္ခဏယောဂမာဟ. ဧတ္ထ ပဓာနန္တိ ကိဉ္စာပိ ဥဒ္ဒေသေ ကုသလပဒေန ဓမ္မာ ဝိသေသိတဗ္ဗာ, ‘‘စတူသု ဘူမီသု ကုသလ’’န္တိ ဣမသ္မိံ ပန နိဒ္ဒေသေ ဘူမီဟိ ဝိသေသိတဗ္ဗတ္တာ ကုသလပဒံ ပဓာနန္တိ ဝိသေသနဘာဝေန ဝစနိစ္ဆာယ အဘာဝတော သတိပိ ဝိသေသိတဗ္ဗဓမ္မာနံ ကာမာဝစရာဒိဖဿာဒိဘေဒေ တဒနပေက္ခံ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကတာသင်္ခါတံ အတ္တနော ကုသလာကာရမေဝ ဂဟေတွာ ပဝတ္တမာနတ္တာ ‘‘ဧကတ္တမေဝ ဥပါဒါယ ပဝတ္တတီ’’တိ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗေပိ ဟိ ကုသလာ ဓမ္မာ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကတာယ ဧကသဘာဝါယေဝါတိ.

යම් හෙයකින් චිත්තොප්පාද සහ රූප කාණ්ඩයන්හි චතුර්භූමික චිත්තොප්පාද ආදී වශයෙන් ධර්මය දැනගත් පුද්ගලයා සඳහා අත්ථුද්ධාර දේශනාව ආරම්භ කරන ලද්දේ නම්, එසේ තිබියදී මෙහි කුසල තික නිද්දේසය පැවසුවේ මන්දැයි විමසා, "යම් හෙයකින් කුසල තික විස්තරය ද" යනාදිය පැවසීය. ධර්මයන්ගේ විශේෂණ භාවය නිසා "ධම්මා" යන පදයේ ප්‍රධානත්වය දක්වයි. එබැවින් එහි අර්ථය පිළිබඳව විමසිය යුතුව ඇත. "දැනගත් බැවින්" යන්නෙන් භූමීන්ගේ විශේෂණ ලක්ෂණ යෝගය පවසයි. මෙහි "ප්‍රධාන" යනු උද්දේසයෙහි කුසල පදයෙන් ධර්මයන් විශේෂණය කළ යුතු වුවද, "සතර භූමියෙහි කුසල්" යන මෙම නිද්දේසයෙහි භූමීන්ගෙන් විශේෂණය කළ යුතු බැවින් කුසල පදය ප්‍රධාන වේ. විශේෂණ භාවයෙන් කීමේ වුවමනාවක් නැති වුවද, විශේෂණය කළ යුතු ධර්මයන් කාමාවචර ආදී වශයෙන් ඵස්ස ආදී භේද සහිත වුවද, එය අපේක්ෂා නොකොට අනවද්‍ය වූ සැප විපාක ඇති බව යන තමාගේ කුසල ආකාරයම ගෙන පවතින බැවින් "එකත්වයටම පැමිණ පවතී" යැයි කියන ලදී. මන්ද, සියලුම කුසල ධර්මයන් අනවද්‍ය සැප විපාක දෙන ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් එකම ස්වභාවයක් ගන්නා බැවිනි.

၁၃၈၅. ယထာယောဂံ ယောဇေတဗ္ဗန္တိ စတူဟိ ဘူမီဟိ အာဓာရဘူတာဟိ ဝိသေသေတွာ သမယဖဿာဒိဘေဒံ အနာမသိတွာ ဝိပါကဘာဝေန ဧကတ္တံ နေတွာ ‘‘စတူသု ဘူမီသု ဝိပါကော’’တိ ဝုတ္တန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧသ နယော ‘‘တီသု ဘူမီသု ကိရိယာဗျာကတ’’န္တိအာဒီသုပိ.

1385. "යෝග්‍ය පරිදි යෙදිය යුතුය" යනු ආධාර භූත වූ සතර භූමීන්ගෙන් විශේෂ කොට, සමය, ඵස්ස ආදී භේදයන් ස්පර්ශ නොකොට විපාක භාවයෙන් ඒකත්වයට පමුණුවා "සතර භූමියෙහි විපාකය" යැයි කියන ලදැයි යෙදිය යුතුය. "තුන් භූමියෙහි ක්‍රියා අබ්‍යාකතය" යනාදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဧတ္ထာတိ ဥပ္ပာဒေါ, စေတသိကာ. တေ ဟိ စိတ္တဿ သဗ္ဗထာပိ နိဿယာဒိပစ္စယဘာဝတော ဧတ္ထ စ ဥပ္ပတ္တိယာ အာဓာရဘာဝေန အပေက္ခိတာ. ယထာ [Pg.207] စ စေတသိကာ စိတ္တဿ, ဧဝံ စိတ္တမ္ပိ စေတသိကာနံ နိဿယာဒိပစ္စယဘာဝတော အာဓာရဘာဝေန ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတီတိ ယထာဝုတ္တံ ဥပ္ပာဒသဒ္ဒါဘိဓေယျတံ န ဝိနိဝတ္တတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘စိတ္တုပ္ပာဒေါ’’တိ ဧတ္ထ ဥပ္ပာဒဿ ဝိသေသနဘာဝေန ပဝတ္တမာနမ္ပိ စိတ္တံ အတ္တနိ ယထာဝုတ္တဥပ္ပာဒအတ္ထသမ္ဘဝတော အပရိစ္စတ္တဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝမေဝ ဟုတွာ တဿ ဝိသေသနဘာဝံ ပဋိပဇ္ဇတီတိ. ယဒါဟ ‘‘အဝယဝေန သမုဒါယောပလက္ခဏဝသေန အတ္ထော သမ္ဘဝတီ’’တိ. စိတ္တသမာနဂတိကဿ ဣဓ စိတ္တဂ္ဂဟဏေန ဂဟေတဗ္ဗတာယ ‘‘ဒွေပဉ္စဝိညာဏာနီ’’တိ နိဒဿနေန ဝက္ခမာနတ္တာ ‘‘စိတ္တ…ပေ… ဂဟဏံ ကတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အညဿာတိ ရူပဿ.

"මෙහි උපදී" යනු උප්පාදයයි, එනම් චෛතසිකයන්ය. ඒවා සිතට සෑම අයුරින්ම නිස්සය ආදී ප්‍රත්‍ය වන බැවින් සහ මෙහි උත්පත්තියට ආධාර වන බැවින් අපේක්ෂිතය. චෛතසිකයන් සිතට යම් සේද, එමෙන්ම සිත ද චෛතසිකයන්ට නිස්සය ආදී ප්‍රත්‍ය වන බැවින් ආධාරකයක් ලෙස හැඳින්විය යුතුය. එබැවින් ඉහත කී 'උප්පාද' ශබ්දයේ අර්ථය බැහැර නොවේ. මෙයින් පවසන්නේ - "චිත්තොප්පාද" යන්නෙහි උප්පාදයේ විශේෂණයක් ලෙස පවතින සිත ද, තමා තුළ ඉහත කී උප්පාද අර්ථය පවතින බැවින්, විශේෂණය විය යුතු බව අත් නොහැරම එහි විශේෂණ භාවයට පැමිණෙන බවයි. එයම "අවයවයෙන් සමූහය හැඟවීම් වශයෙන් අර්ථය සිදුවේ" යැයි කියන ලදී. සිතට සමාන ගති ඇති (චෛතසික ද) මෙහි 'සිත' යන ග්‍රහණයෙන් ගත යුතු බැවින්, "ද්විපඤ්ච විඤ්ඤාණ" යන නිදර්ශනයෙන් ඉදිරියට පවසන බැවින් "සිත...පෙ... ග්‍රහණය කරන ලදී" යැයි කියන ලදී. එහි 'අන්‍ය' යනු රූපයයි.

၁၄၂၀. ပဉ္စဒွါရေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ ဧကန္တပရိတ္တာရမ္မဏတ္တာ ပဉ္စဒွါရိကစိတ္တာနံ. ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏာနုဘဝနန္တိ ဝိပါကဿ ပကပ္ပေတွာ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏာဘာဝမာဟ. တတော ကမ္မာနုရူပံ ပဝတ္တမာနော ဝိပါကော ပရိတ္တကမ္မဝိပါကတာယ ပရိတ္တာရမ္မဏေယေဝ ပဝတ္တိတုမရဟတိ, န မဟဂ္ဂတပ္ပမာဏာရမ္မဏေတိ အဓိပ္ပာယော. သမာဓိပ္ပဓာနဿပိ ကဿစိ ကမ္မဿ အပ္ပနာအပ္ပတ္တဿ ဧကန္တေန သဒိသဝိပါကတာအဘာဝတော ‘‘အပ္ပနာပ္ပတ္တဿာ’’တိ ကမ္မံ ဝိသေသိတံ. ဝဏ္ဏလက္ခဏာဒိံ အဂ္ဂဟေတွာ လောကသညာနုရောဓေနေဝ ဂဟိတေ ပထဝါဒိကေ ပရိကမ္မသညာယ သမုပ္ပာဒိတတ္တာ ပဋိဘာဂနိမိတ္တသင်္ခါတံ သညာဝသံ အာရမ္မဏံ အဿာတိ သညာဝသာရမ္မဏံ. တာဒိသေနေဝါတိ သမာဓိပ္ပဓာနတာယ အပ္ပနာပ္ပတ္တီဟိ ဝိယ သညာဝသာရမ္မဏတာယ စ နိဗ္ဗိသေသေနေဝ. သောပီတိ ပိ-သဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော. တေနေတံ ဒဿေတိ ‘‘အတ္တနော ကမ္မဿ သမာနဘူမိကဓမ္မာရမ္မဏတာယ ဝိယ တဿ အာရမ္မဏာရမ္မဏတာယပိ ဝိပါကော ကမ္မာနုရူပေါယေဝ နာမ ဟောတီ’’တိ.

1420. පංචද්වාරයෙහි (පංචද්වාරික සිත්වලට) ඒකාන්තයෙන්ම පිරිත්ත (පරිත්ත) අරමුණු ඇති බැවින් ඒ සම්බන්ධව පැවසිය යුත්තක්ම නැත. 'ඉෂ්ට අනිෂ්ට අරමුණු අනුභව කිරීම' යනු විපාක සිතෙහි ස්වභාවය ලෙස සලකා, අරමුණ තෝරා බේරා ගැනීමක් එහි නොමැති බව පැවසූහ. එබැවින් කර්මයට අනුරූපව පවතින විපාකය, පිරිත්ත කර්මයක විපාකයක් බැවින් පිරිත්ත අරමුණකම පැවතීමට සුදුසුය; එය මහග්ගත හෝ අප්‍රමාණ අරමුණු විෂයෙහි පවතියි යන්න මෙහි අදහස නොවේ. සමාධිය ප්‍රධාන වූ, අප්පනාවට පත් වූ කිසියම් කර්මයකට ඒකාන්තයෙන්ම සමාන වූ විපාකයක් නොමැති බැවින් 'අප්පනාවට පත්' යැයි කර්මය විශේෂ කරන ලදී. වර්ණ ලක්ෂණ ආදිය නොගෙන ලෝක සම්මුතියට අනුකූලව ගනු ලැබූ පඨවි ආදියෙහි පරිකර්ම සංඥාවෙන් උපදවන ලද බැවින්, පටිභාග නිමිත්ත නම් වූ සංඥාවෙහි බලයෙන් පවතින අරමුණ 'සංඥාවසාරම්මණ' නම් වේ. 'එවැනි වූම' යනු සමාධිය ප්‍රධාන බැවින් අප්පනාවට පත්වීම මෙන් සහ සංඥාවෙහි බලයෙන් අරමුණු වීම මෙන් කිසිදු වෙනසක් නොමැතිවය. 'සෝපි' යන්නෙහි 'පි' ශබ්දය එක් කිරීමේ අර්ථය ගෙන දෙයි. එයින් මෙය දක්වයි: 'තම කර්මයට සමාන භූමි ඇති ධර්මයන් අරමුණු වීම මෙන්, එම අරමුණ අරමුණු වීමේදී ද විපාකය කර්මයට අනුරූපවම වෙයි.'

ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ မဟဂ္ဂတပ္ပမာဏာရမ္မဏဿ ပရိတ္တကမ္မဿ ဝိပါကော တဒါရမ္မဏာရမ္မဏော န ဟောတီတိ? အပ္ပနာပ္ပတ္တကမ္မဝိပါကဿ ဝိယ တဿ ကမ္မာရမ္မဏာရမ္မဏတာယ နိယမာဘာဝတော ကမ္မာနုရူပတာယ စ အနေကရူပတ္တာ. ယထာ အတ္တနော ကမ္မသဒိသဿ မဟဂ္ဂတဇဝနဿ ပရိတ္တာရမ္မဏဿပိ တဒါရမ္မဏံ နာနုဗန္ဓကံ ပရိစယာဘာဝတော, ဧဝံ အတ္တနော ကမ္မဿ နိမိတ္တဘူတေပိ တဿ သဟကာရီကာရဏာဟိ အပရိယာဒိန္နေ မဟဂ္ဂတပ္ပမာဏေ အာရမ္မဏေ ပရိစယာဘာဝတော ပရိတ္တဝိပါကော န ပဝတ္တတိ, ကမ္မနိမိတ္တာရမ္မဏော ပန ဇာယမာနော ပရိတ္တေနေဝ တေန ဟောတီတိ အာဟ [Pg.208] ‘‘ပဋိသန္ဓိအာဒိဘူတော’’တိအာဒိ. ယသ္မာ ပနာတိအာဒိနာ ပါဠိယာဝ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ နိစ္ဆိနောတိ. နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယော ဟိ ဧတ္ထ အဓိပ္ပေတော ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ဘိန္နာရမ္မဏတာယ ဝုတ္တတ္တာ. န စာတိအာဒိနာ ပရိတ္တဝိပါကာ ဧဝ ဣဓ ပစ္စယုပ္ပန္နဘာဝေန ဝုတ္တာတိ ဒဿေတိ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ အတ္ထုဒ္ဓါရကဏ္ဍေ.

ඉදින් එසේ නම්, මහග්ගත හා අප්‍රමාණ අරමුණු ඇති පිරිත්ත කර්මයේ විපාකය එම අරමුණම අරමුණු කොට නොපවතින්නේ මන්ද? අප්පනාවට පත් කර්ම විපාකය මෙන් එයට කර්මයේ අරමුණම අරමුණු කිරීම පිළිබඳ නියමයක් නොමැති බැවින් සහ කර්මානුරූපීව එය අනේකවිධ වන බැවිනි. යම් සේ තම කර්මයට සමාන මහග්ගත ජවනයක පිරිත්ත අරමුණකදී පවා තදාරම්මණය පුරුද්දක් (පරිචයක්) නොමැති බැවින් අනුබද්ධ නොවේ ද, එසේම තම කර්මයට නිමිති වූ, සහකාරී හේතූන්ගෙන් යුත් මහග්ගත අප්‍රමාණ අරමුණු කෙරෙහි පුරුද්දක් නොමැති බැවින් පිරිත්ත විපාකය එහි නොපවතියි. කර්ම නිමිත්ත අරමුණු කොට උපදින කල්හි එය පිරිත්ත අරමුණින්ම වේ යැයි 'පටිසන්ධිආදිභූතෝ' යනාදියෙන් පැවසිණි. 'යස්මා පන' යනාදියෙන් පාලියෙහි දක්වෙන අර්ථයම ස්ථිර කරයි. මෙහි නානක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යය අදහස් කරන ලදී. ප්‍රත්‍යය හා ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන්ට වෙනස් අරමුණු ඇති බව පවසා ඇති බැවිනි. 'න ච' යනාදියෙන් පිරිත්ත විපාකයන්ම මෙහි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න භාවයෙන් දක්වා ඇති බව පෙන්වයි. 'ඉධ' යනු මෙම අත්ථුද්ධාරකණ්ඩයෙහිය.

သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တာနံ သတိဝိရဟိတဿ ကာယကမ္မဿ သမ္ဘဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ဝါသနာဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. အဝီတရာဂါနံ အပရိတ္တေပိ ကတ္ထစိ အာရမ္မဏေ သိယာ စေတသော ဥပ္ပိလာဝိတတ္တန္တိ ‘‘ကိလေသဝိရဟေ’’တိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ. အာဒရာကရဏဝသေနေဝါတိ အာဒရာကရဏမတ္တဝသေနေဝါတိ ဝိသေသနိဝတ္တိအတ္ထော ဧဝ-သဒ္ဒေါ တမေဝ နိဝတ္တေတဗ္ဗံ ဝိသေသံ ဒဿေတိ, နာညထာ. ကောသဇ္ဇာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဒေါသာဒယော သင်္ဂဏှာတိ. အာဒရာကရဏံ နိရုဿုက္ကတာ ဧဝါတိ အာဒရံ ကရောန္တာ နိရုဿုက္ကဘာဝေနေဝ န ဟောန္တိ, န ပန အာဒရံ န ကရောန္တိယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧကစ္စေ ပန ‘‘အကမ္မညသရီရတာယ အညဝိဟိတတာယ စ ခီဏာသဝါနံ အသက္ကစ္စဒါနာဒိပဝတ္တိ န အနာဒရဝသေနာ’’တိ ဝဒန္တိ.

සිහියෙහි (සතියෙහි) විපුලත්වයට පත් වූවන්ගේ වුවද සතියෙන් තොරව සිදුවන කායකර්මයන්ගේ සම්භවය දැක්වීමට 'වාසනා වසයෙන්' යැයි පවසන ලදී. වීතරාගී නොවූවන්ගේ යම්කිසි පිරිත්ත නොවන අරමුණක වුවද සිත සසල විය හැකි බැවින් 'කෙලෙස් විරහිත වූ කල්හි' යැයි විශේෂ කොට දක්වන ලදී. 'ආදරය නොකිරීමේ මාත්‍රය වසයෙන්ම' යන්නෙහි ඇති 'ඒව' ශබ්දය එම විශේෂය වැළැක්වීමේ අර්ථය ගෙන දෙයි. 'කෝසජ්ජ' (කුසීත බව) ආදී ශබ්දයෙන් ද්වේෂය ආදී කෙලෙස් ද සංග්‍රහ වේ. ආදරය නොකිරීම යනු නිරුත්සාහී බවම වේ. එනම් ආදරය දක්වන්නෝ නිරුත්සාහී නොවන අතර, ආදරය නොදක්වන්නෝම නොවන බව දත යුතුය. ඇතැම්හු පවසන්නේ 'ශරීරයේ අකර්මණ්‍ය බව හෝ වෙනත් අතකට සිත යොමු වූ බව නිසා රහතන් වහන්සේලාගේ අසක්කච්ච (පිළිවෙළක් නැති) දානාදිය පැවතීම මිස, එය අනාදරය නිසා නොවන' බවයි.

၁၄၂၁. အတိပဂုဏာနန္တိ သုဘာဝိတာနံ သုဋ္ဌုတရံ ဝသိပ္ပတ္တာနံ. ဧဝံ ပဂုဏဇ္ဈာနေသုပိ ပဝတ္တိ ဟောတိ တတ္ထ ဝိစာရဏုဿာဟဿ မန္ဒဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. ပုဗ္ဗေ ဒဿိတန္တိ ‘‘တီဏိ လက္ခဏာနီတိ အဟန္တိ ဝါ’’တိအာဒိနာ ပုဗ္ဗေ ဒဿိတံ. ‘‘အဝိဇ္ဇမာနော အပရမတ္ထဘာဝတော, ဝိဇ္ဇမာနော စ လောကသင်္ကေတသိဒ္ဓိယာ သမ္မုတိသစ္စဘာဝတော အတ္ထော အရီယတိ စိတ္တေန ဂမ္မတိ ဉာယတီ’’တိ အာစရိယာ ဝဒန္တိ. ယတော တဗ္ဗိသယာ စိတ္တုပ္ပာဒါ နဝတ္တဗ္ဗံ အာရမ္မဏံ ဧတေသန္တိ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏာတိ အညပဒတ္ထသမာသဝသေန ဝုစ္စန္တိ. အယံ ပန ဝါဒေါ ဟေဝတ္ထိကဝါဒေါ ဝိယ ဟောတီတိ တဿ အစ္စန္တံ အဝိဇ္ဇမာနတံ မညန္တော ဣတော စ အညထာ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိံ ဒဿေတုံ ‘‘သမ္မုတိသစ္စေ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ကထံ ပန တဿ အစ္စန္တမဝိဇ္ဇမာနတ္တေ တဗ္ဗိသယာနံ ဓမ္မာနံ ပဝတ္တိ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏဘာဝေါ စာတိ အာဟ ‘‘အဝိဇ္ဇမာနမ္ပီ’’တိအာဒိ. ပရိတ္တာဒိအာရမ္မဏာတိ န ဝတ္တဗ္ဗာတိ ဝုတ္တာတိ ပရိတ္တာဒယော ဝိယ တဿ ဝိသုံ ဝဝတ္ထိတဘာဝံ နိသေဓေတိ.

1421. ඉතා මැනවින් පුරුදු කරන ලද, වසීභාවයට පත් වූවන්ගේ යනු අර්ථයයි. මෙසේ පුරුදු කරන ලද ධ්‍යානයන්හි ද විචාරය හා උත්සාහය මඳ බව නිසා මෙවැනි පැවැත්මක් සිදුවන බව අදහසයි. 'ලක්ෂණ තුනකි' හෝ 'මම යැයි හෝ' යනාදියෙන් පෙර දක්වන ලදී. පරමාර්ථ වශයෙන් නොපවතින බැවින් 'අවිජ්ජමාන' ද, ලෝක සම්මුතියෙන් සිද්ධ වන බැවින් සම්මුති සත්‍ය වශයෙන් පවතින අර්ථය සිතින් දැනගත හැකි බැවින් 'අර්ථ' යැයි ද ආචාර්යවරු පවසති. යම් හෙයකින් එම විෂයෙහි උපදින සිත්වලට පැවසිය නොහැකි (නවත්ථබ්බ) අරමුණු ඇති බැවින් 'නවත්ථබ්බාරම්මණ' යැයි අන්‍යපද සමාසය වසයෙන් කියනු ලැබේ. මෙම වාදය 'හේවත්ථික' වාදය වැනිය. එහි අතිශයින්ම නොපවතින බව සලකා, මින් අන්‍ය වූ අවිජ්ජමාන ප්‍රඥප්තිය දැක්වීමට 'සම්මුති සත්‍යයෙහි පනා' යනාදිය පවසන ලදී. එය අතිශයින්ම නොපවතින්නේ නම්, එම විෂයෙහි ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම සහ නවත්ථබ්බාරම්මණ භාවය කෙසේ වේදැයි විමසා 'අවිජ්ජමාන වූවද' යනාදිය පැවසිණි. පිරිත්ත ආදී අරමුණු නොවිය යුතුයැයි පැවසීමෙන්, පිරිත්ත ආදිය මෙන් එය වෙන් කොට ස්ථිර කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කරයි.

ဝိက္ခိပနံ နာနာရမ္မဏေသု စိတ္တဿ ပဝတ္တနံ. အနဝဋ္ဌာနံ ဧကသ္မိံယေဝ ပဝတ္တိတုံ အပ္ပဒါနံ. ဒုတိယာဒိမဂ္ဂပုရေစာရိကံ ဖလသမာပတ္တိပုရေစာရိကဉ္စ ကာမာဝစရဉာဏံ [Pg.209] နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတာယ လောကုတ္တရစိတ္တဿ အာဝဇ္ဇနဋ္ဌာနိယတာယ စ ပဌမမဂ္ဂပုရေစာရိကဉာဏေန သမာနန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဂေါတြဘုဝေါဒါနေ ဂေါတြဘူတိ ဂဟေတွာ’’တိ.

වික්ඛේපය (විසිරීම) යනු නානා අරමුණු වල සිත හැසිරීමයි. අනවස්ථානය යනු එක් අරමුණකම පැවතීමට නොහැකි වීමයි. දෙවන ආදී මාර්ගයන්ට පෙර පවතින සහ ඵලසමාපත්තියට පෙර පවතින කාමාවචර ඥානය, නිවන අරමුණු කරන බැවින් ද ලෝකෝත්තර සිතට ආවර්ජන ස්ථානයෙහි පවතින බැවින් ද, පළමු මාර්ගයට පෙර පවතින ඥානය හා සමාන බව සලකා 'ගෝත්‍රභූ වෝදාන වලදී ගෝත්‍රභූ යැයි ගෙන' යැයි පවසන ලදී.

သဗ္ဗတ္ထပါဒကန္တိ နိပ္ဖာဒေတဗ္ဗေ, ပယောဇနေ ဝါ ဘုမ္မံ ‘‘စေတသော အဝူပသမေ’’တိအာဒီသု ဝိယ. တေန သဗ္ဗေသု ဝိပဿနာဒီသု နိပ္ဖာဒေတဗ္ဗေသူတိ အတ္ထော. တေနေဝါဟ ‘‘သဗ္ဗေသူ’’တိအာဒိ. အတီတံသဉာဏဿ ကာမာဝစရတ္တာ ဣဒ္ဓိဝိဓာဒီသု တဿ အဂ္ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တဿ ပန အတီတသတ္တဒိဝသတော ဟေဋ္ဌာ ယာဝ ပစ္စုပ္ပန္နပဋိသန္ဓိ, တာဝ ဝိသယောတိ ဝဒန္တိ. အတီတသတ္တဒိဝသေသုပိ ခန္ဓပဋိဗဒ္ဓါနံ တဿ ဝိသယဘာဝေါ ယုတ္တော ဝိယ ဒိဿတိ.

සබ්බත්ථපාදක යනු නිපදවිය යුතු දේ කෙරෙහි හෝ ප්‍රයෝජනයෙහි සප්තමී විභක්තිය යොදා 'සිතේ සංසිඳීමෙහිදී' යනාදිය මෙනි. එබැවින් සියලු විපස්සනා ආදියෙහි නිපදවිය යුතු දේ යනු අර්ථයයි. එහෙයින්ම 'සර්වයන්හි' යනාදිය පැවසිණි. අතීතංස ඥානය කාමාවචර බැවින් සෘද්ධිවිධ ආදියෙහි එය ඇතුළත් නොවන බව දත යුතුය. එහි විෂය පරාසය අතීත සත් දිනක සිට යටට වර්තමාන ප්‍රතිසන්ධිය දක්වා යැයි පවසති. අතීත සත් දින තුළ වුවද ස්කන්ධයන්ට සම්බන්ධ වූ දේ එහි විෂය වීම යෝග්‍ය බව පෙනේ.

ပါဒကဇ္ဈာနစိတ္တံ ပရိကမ္မေဟိ ဂဟေတွာတိ ပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ‘‘ဣဒံ စိတ္တံ ဝိယ အယံ ကာယော သီဃဂမနော ဟောတူ’’တိ ပုဗ္ဗဘာဂပရိကမ္မေဟိ ရူပကာယဿ ဝိယ ပါဒကဇ္ဈာနစိတ္တဿပိ ဂဟေတဗ္ဗတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဣဒံ ပန အဓိဋ္ဌာနံ ဧဝံ ပဝတ္တတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဓိပ္ပေတဋ္ဌာနပါပုဏနတ္ထံ ဂန္တုကာမတံ ပုရက္ခတွာ ပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ‘‘ဣဒံ စိတ္တံ ဝိယ အယံ ကာယော သီဃဂမနော ဟောတူ’’တိ ကရဇကာယာရမ္မဏံ ပရိကမ္မံ ကတွာ ဘဝင်္ဂံ ဩတရိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ပုန ဘဝင်္ဂေ ဩတိဏ္ဏေ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနံ ရူပကာယံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ အနုလောမာနိ စ. တတော အဓိဋ္ဌာနစိတ္တမ္ပိ တမေဝါရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တဿာနုဘာဝေန ယထာဓိပ္ပေတဋ္ဌာနံ ဂတောယေဝ ဟောတိ. ဧဝံ အဒိဿမာနေန ကာယေန ဂစ္ဆန္တော ပနာယံ ကိံ တဿ အဓိဋ္ဌာနစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ဂစ္ဆတိ, ဥဒါဟု ဌိတိက္ခဏေ ဘင်္ဂက္ခဏေ ဝါတိ? တီသု ခဏေသု ဂစ္ဆတီတိ ဣစ္ဆန္တိ. စိတ္တေတိ ပါဒကဇ္ဈာနစိတ္တေ. သမောဒဟတီတိ စိတ္တာနုဂတိကံ စိတ္တံ ဝိယ သီဃဂမနံ ကရောတီတိ အတ္ထော. ယထာ ဟိ စိတ္တံ ဣစ္ဆိတက္ခဏေ အတိဒူရေပိ ဝိသယံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တတိ, ဧဝံ ရူပကာယဿပိ လဟုပရိဝတ္တိဘာဝါပါဒနံ စိတ္တဝသေန ကာယပရိဏာမနံ. န စေတ္ထ ရူပဓမ္မာနံ ဒန္ဓပရိဝတ္တိဘာဝတော ဧကစိတ္တက္ခဏေန ဒေသန္တရုပ္ပတ္တိ န ယုဇ္ဇတီတိ ဝတ္တဗ္ဗာ အဓိဋ္ဌာနစိတ္တေန ရူပကာယဿ လဟုပရိဝတ္တိဘာဝဿ အာပါဒိတတ္တာ. တေနေဝါဟ ‘‘စိတ္တဝသေန ကာယံ အဓိဋ္ဌဟိတွာ သုခသညဉ္စ လဟုသညဉ္စ ဩက္ကမိတွာ အဒိဿမာနေန ကာယေန ဗြဟ္မလောကံ ဂစ္ဆတီ’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၃၉၇). အစိန္တေယျော ဟိ ဣဒ္ဓိမန္တာနံ ဣဒ္ဓိဝိသယောတိ.

පාදකධ්‍යාන සිත පූර්වකෘත්‍යයන්ගෙන් ග්‍රහණය කරගැනීම යනු, පාදකධ්‍යානයට සමවැදී එයින් නැගී සිට "මේ සිත මෙන්ම මේ ශරීරය ද වේගවත් ගමන් ඇත්තක් වේවා" යි පූර්වභාග පරිකර්ම මඟින් රූපකාය මෙන්ම පාදකධ්‍යාන සිත ද ග්‍රහණය කරගත යුතු බව අදහස් කරමින් පවසන ලද්දකි. මෙම අධිෂ්ඨානය මෙසේ සිදුවන බව දත යුතුය. අපේක්ෂිත ස්ථානයට පැමිණීමේ අභිලාෂය පෙරදැරි කරගෙන, යාමට කැමති බව ඇති කරගෙන, පාදකධ්‍යානයට සමවැදී එයින් නැගී සිට "මේ සිත මෙන් මේ කය ද ශීඝ්‍ර ගමන් ඇත්තක් වේවා" යි කරජ කාය අරමුණු කොට පරිකර්ම කර, භවාංගයට බැස නැගී සිට, පාදකධ්‍යානයට සමවැදී නැවත භවාංගයට බැස මනෝද්වාරාවජ්ජනය රූපකාය අරමුණු කොට උපදී, අනුලෝම සිත් ද උපදී. ඉන්පසු අධිෂ්ඨාන සිත ද එම අරමුණම ගෙන උපදී. එහි ආනුභාවයෙන් අපේක්ෂිත ස්ථානයට ගියාම වෙයි. මෙසේ නොපෙනෙන කයකින් යන්නා වූ මොහු, එම අධිෂ්ඨාන සිතේ උත්පාද ක්ෂණයෙහි ද, නැතහොත් ස්ථිති ක්ෂණයෙහි ද, භංග ක්ෂණයෙහි ද යන්නේ? ක්ෂණ තුනෙහිම යතැයි කැමති වෙති. 'සිතෙහි' යනු පාදකධ්‍යාන සිතෙහිය. 'සමෝදහති' යනු සිත අනුව යන සිතක් මෙන් ශීඝ්‍ර ගමනක් කරයි යන්නයි. සිත යම් සේ කැමති මොහොතක ඉතා දුර වූ ද අරමුණක පවතී ද, එසේම රූපකායෙහි ද සැහැල්ලු බව ඇති කිරීම සිතේ බලයෙන් කය පරිවර්තනය කිරීමයි. රූප ධර්මයන් පමාවී වෙනස් වන ස්වභාවය ඇති බැවින් එක් චිත්ත ක්ෂණයකින් දේශාන්තරව යෑම නොගැලපේ යැයි මෙහිදී නොකිය යුතුය, මන්ද අධිෂ්ඨාන සිත මඟින් රූපකායෙහි ශීඝ්‍රව වෙනස් වන සුළු බව ඇති කර තිබෙන බැවිනි. එහෙයින්ම "සිතේ බලයෙන් කය අධිෂ්ඨානය කොට සැප සංඥාවට හා සැහැල්ලු සංඥාවට පැමිණ නොපෙනෙන කයකින් බ්‍රහ්මලෝකයට යයි" (විසුද්ධිමග්ග 2.397) යනුවෙන් පවසන ලදී. සැබැවින්ම ඍද්ධිමතුන්ගේ ඍද්ධි විෂය අචින්ත්‍ය වේ.

စိတ္တသန္တာနံ [Pg.210] ရူပကာယေ သမောဒဟိတန္တိ ယတ္တကေဟိ စိတ္တေဟိ ဒိဿမာနေန ကာယေန ယထာဓိပ္ပေတဋ္ဌာနပ္ပတ္တိ, တတ္တကာနံ စိတ္တာနံ ပဗန္ဓဿ ဒန္ဓဂမနကရဏတော ဣမဿ အဓိဋ္ဌာနဿ ကရဇကာယေ အာရောပိတံ တဒနုဂုဏန္တိ အတ္ထော. ဣဒမ္ပိ အဓိဋ္ဌာနပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ‘‘အယံ ကာယော ဝိယ ဣဒံ စိတ္တံ ဒန္ဓဂမနံ ဟောတူ’’တိ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌိတဇ္ဈာနစိတ္တာရမ္မဏံ ပရိကမ္မံ ကတွာ ဘဝင်္ဂံ ဩတရိတွာ ဘဝင်္ဂတော ဝုဋ္ဌာယ ပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ပုန ဘဝင်္ဂေ ဩတိဏ္ဏေ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနံ ပါဒကဇ္ဈာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ အနုလောမာနိ စ. တတော အဓိဋ္ဌာနစိတ္တမ္ပိ တမေဝါရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တဿာနုဘာဝေန အန္တရာ ပဉ္စဝိညာဏာဒီသု ဥပ္ပန္နေသုပိ အပတန္တော ဣစ္ဆိတဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆတိ. ဧဝံ ဂစ္ဆန္တော စ သစေ ဣစ္ဆတိ, ပထဝီကသိဏဝသေန အာကာသေ မဂ္ဂံ နိမ္မိနိတွာ ပဒသာ ဂစ္ဆတိ. သစေ ဣစ္ဆတိ, ဝါယောကသိဏဝသေန ဝါယုံ အဓိဋ္ဌဟိတွာ တူလပိစု ဝိယ ဝါယုနာ ဂစ္ဆတိ. အပိစ ဂန္တုကာမတာဝ ဧတ္ထ ပမာဏံ. သတိ ဟိ ဂန္တုကာမတာယ ဧဝံ ကတာဓိဋ္ဌာနော အဓိဋ္ဌာနဝေဂက္ခိတ္တောဝေသော ဣဿာသပက္ခိတ္တော သရော ဝိယ ဒိဿမာနော ဂစ္ဆတီတိ. တတ္ထ အာကာသေ မဂ္ဂံ နိမ္မိနိတွာ ဂစ္ဆန္တော ဝိနာပိ အဘိညာဉာဏေန ပကတိပထဝိယံ ဝိယ ဂစ္ဆတိ. တေနေဝ ‘‘ပဒသာ ဂစ္ဆတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝါယုံ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ဂစ္ဆန္တော အဘိညာဉာဏသမုဋ္ဌိတဝါယောဓာတုပရမ္ပရာယ ဂစ္ဆတိ. ဥဘယတ္ထာပိ အန္တရာ ဝနရာမဏီယကာဒီနိ ပေက္ခမာနော အာပါထဂတေ သဒ္ဒေ စ သုဏမာနော ဂစ္ဆတီတိ ဝဒန္တိ. ကေစိ ပန ‘‘အဒိဿမာနေန ကာယေန ဧကစိတ္တက္ခဏေနေဝ ဣစ္ဆိတဋ္ဌာနဂမနေ ဒိဿမာနေန ကာယေန ပဒသာ ဝါယုနာ စ ဂမနေ အဘိညာစိတ္တသမုဋ္ဌိတကာယဝိညတ္တိဝိပ္ဖာရေန ဂမန’’န္တိ ဝဒန္တိ. အပရေ ‘‘အဘိညာစိတ္တဿ ဝိညတ္တိနိဗ္ဗတ္တနကိစ္စံ နတ္ထီ’’တိ ဝဒန္တိ.

චිත්ත සන්තානය රූපකායෙහි මනාව පිහිටුවීම යනු, යම් පමණක සිත්වලින් පෙනෙන කයකින් යුතුව අපේක්ෂිත ස්ථානයට පැමිණීම සිදු වේ ද, එපමණ වූ සිත් පරම්පරාවක පමාවී යන ගමන ඇති කිරීම සඳහා මෙම අධිෂ්ඨානය කරජ කාය කෙරෙහි පමුණුවන ලද එයට අනුකූල වූවක් යන්නයි. මෙම අධිෂ්ඨාන පාදකධ්‍යානය ද සමවැදී නැගී සිට "මේ කය මෙන් මේ සිත ද පමා වූ ගමන් ඇත්තක් වේවා" යි සමවැදී නැගී සිටි ධ්‍යාන සිත අරමුණු කොට පරිකර්ම කර, භවාංගයට බැස භවාංගයෙන් නැගී සිට පාදකධ්‍යානයට සමවැදී නැවත භවාංගයට බැස මනෝද්වාරාවජ්ජනය පාදකධ්‍යානය අරමුණු කොට උපදී, අනුලෝම සිත් ද උපදී. ඉන්පසු අධිෂ්ඨාන සිත ද එම අරමුණම ගෙන උපදී. එහි ආනුභාවයෙන් අතරතුර පංචවිඥානාදිය උපන් කල්හි ද නොවැටී කැමති තැනට යයි. මෙසේ යන්නා වූ තැනැත්තා ඉදින් කැමති නම්, පඨවිකසිණ බලයෙන් අහසේ මඟක් මවාගෙන පයින් යයි. ඉදින් කැමති නම්, වායෝකසිණ බලයෙන් වාතය අධිෂ්ඨානය කොට පුළුන් රොදක් මෙන් වාතය මඟින් යයි. තවද මෙහි යාමේ කැමැත්තම ප්‍රමාණය වේ. යාමේ කැමැත්ත ඇති කල්හි, මෙසේ කරන ලද අධිෂ්ඨාන වේගයෙන් විදින ලද හීයක් මෙන් පෙනෙමින් යයි. එහි අහසේ මඟක් මවාගෙන යන්නා අභිඥා ඥානය නොමැතිව වුවද සාමාන්‍ය පොළොවෙහි මෙන් යයි. එහෙයින්ම "පයින් යයි" යනුවෙන් පවසන ලදී. වාතය අධිෂ්ඨානය කොට යන්නා අභිඥා ඥානයෙන් හටගත් වායෝධාතු පරම්පරාවෙන් යයි. මෙම අවස්ථා දෙකේදීම අතරමඟ වන රමණීය ස්ථානාදිය බලමින් සහ ඇසෙන ශබ්ද අසමින් යතැයි පවසති. ඇතැම්හු "නොපෙනෙන කයකින් එක් චිත්ත ක්ෂණයකින්ම අපේක්ෂිත ස්ථානයට යෑමත්, පෙනෙන කයකින් පයින් සහ වාතයෙන් යෑමත් අභිඥා සිත්වලින් උපන් කාය විඥප්ති ප්‍රවේගයෙන් සිදුවන ගමනක්" යැයි පවසති. තවත් පිරිසක් "අභිඥා සිතට විඥප්තියක් උපදවීමේ කාර්යයක් නැත" යැයි පවසති.

အဓိဋ္ဌာနဒွယန္တိ စိတ္တကာယဝသေန ကာယစိတ္တပရိဏာမနဘူတံ ရူပကာယပါဒကဇ္ဈာနစိတ္တာရမ္မဏံ ဥဘယံ အဓိဋ္ဌာနံ. တံသမ္ပယုတ္တာယာတိ ယထာဝုတ္တအဓိဋ္ဌာနဒွယသမ္ပယုတ္တာယ. သုခသညာလဟုသညာဘာဝတောတိ သုခသညာလဟုသညာသဗ္ဘာဝတော, တဗ္ဘာဝံ အာပဇ္ဇနတောတိ အတ္ထော. သုခသညာတိ စေတ္ထ ဥပေက္ခာသမ္ပယုတ္တာ သညာ. ဥပေက္ခာ ဟိ ‘‘သန္တံ သုခ’’န္တိ ဝုတ္တာ. သာယေဝ စ သညာ နီဝရဏေဟိ စေဝ ဝိတက္ကာဒီဟိ ပစ္စနီကေဟိ စ ဝိမုတ္တတ္တာ ‘‘လဟုသညာ’’တိပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တာဟိ သမောက္ကန္တာဟိ ရူပကာယောပိ တူလပိစု ဝိယ သလ္လဟုကော ဟောတိ. သော ဧဝံ ဝါတက္ခိတ္တတူလပိစုနာ [Pg.211] ဝိယ သလ္လဟုကေန ဧကစိတ္တက္ခဏေန အဒိဿမာနေန စ ကာယေန ယထာရုစိ ဂစ္ဆတီတိ.

අධිෂ්ඨාන දෙකක් යනු සිත සහ කය වශයෙන් කය සිතට අනුව හා සිත කයට අනුව පරිවර්තනය කිරීම වූ, රූපකාය හා පාදකධ්‍යාන සිත අරමුණු වූ අධිෂ්ඨාන දෙකයි. "එම දෙකෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූ" යනු ඉහත කී අධිෂ්ඨාන දෙකෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. "සැප සංඥාව සහ සැහැල්ලු සංඥාව ඇති බැවින්" යනු සැප සංඥාව හා සැහැල්ලු සංඥාව ඇති බැවින්, එම තත්ත්වයට පත්වන බැවින් යන අර්ථයයි. මෙහි "සැප සංඥාව" යනු උපේක්ෂාවෙන් යුක්ත වූ සංඥාවයි. මන්ද උපේක්ෂාව "ශාන්ත සැපයක්" ලෙස හඳුන්වා ඇති බැවිනි. එම සංඥාවම නීවරණයන්ගෙන් ද විතර්කාදී ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් ද මිදුණු බැවින් "සැහැල්ලු සංඥාව" ලෙස ද දත යුතුය. එම සංඥාවන් ඇති වූ කල්හි රූපකාය ද පුළුන් රොදක් මෙන් ඉතා සැහැල්ලු වෙයි. ඔහු මෙසේ සුළඟට හසුවූ පුළුන් රොදක් මෙන් සැහැල්ලු වූ, එක් චිත්ත ක්ෂණයකින් සහ නොපෙනෙන කයකින් තම කැමැත්ත පරිදි යයි.

‘‘မုတ္တော ဝတမှိ တာယ အနတ္ထသံဟိတာယ ဒုက္ကရကာရိကာယ, သာဓု ဝတမှိ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ သမ္ဗုဇ္ဈ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၁၃၇) ပဝတ္တံ ဘဂဝတော စေတောပရိဝိတက္ကမညာယ မာရော ‘‘အမုတ္တဘာဝမဿ ကရိဿာမီ’’တိ,

"ඒකාන්තයෙන්ම මම අනර්ථවත් වූ ඒ දුෂ්කර ක්‍රියාවෙන් මිදුණෙමි. ඒකාන්තයෙන්ම මම මැනවින් සම්මා සම්බුද්ධත්වය අවබෝධ කරගත්තෙමි" යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිතෙහි ඇති වූ කල්පනාව දැනගත් මාරයා, "මොහු අමිදිත (නැවත බැඳුණු) තැනැත්තෙකු කරන්නෙමි" යි සිතා,

‘‘တပေါကမ္မာ အပက္ကမ္မ, ယံ န သုဇ္ဈန္တိ မာဏဝါ;

အသုဒ္ဓေါ မညသိ သုဒ္ဓေါ, သုဒ္ဓိမဂ္ဂါ အပရဒ္ဓေါ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၃၇) –

"තපස් ක්‍රියාවෙන් බැහැර වී, යම් තපස් ක්‍රියාවකින් මිනිස්සු පිරිසිදු නොවෙත් ද, අශුද්ධ වූ ඔබ පිරිසිදු යැයි සිතන්නෙහිය. ඔබ පිරිසිදු වීමේ මාර්ගයෙන් බැහැරව සිටින්නෙහිය" (යැයි පැවසීය).

အာဟာတိ ဧဝမာဒိံ သန္ဓာယ ‘‘မာရာဒီနမ္ပိ ဘဂဝတော စိတ္တဇာနနံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. နိဗ္ဗာနပစ္စဝေက္ခဏဉ္စ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏေန နိဗ္ဗာနာ…ပေ… ဉာတေသု ပဝတ္တတီတိ သမ္ဗန္ဓော. နိဗ္ဗာနာ…ပေ… ဉာတေသူတိ ဣဒံ အဘိညာဉာဏဿ ပရတော ပဝတ္တမာနံ ပစ္စဝေက္ခဏံ အဘိညာဉာဏဿ ဝိသယေ ဝိယ အဘိညာဉာဏဝိသယဝိသယေပိ ကဒါစိ ပဝတ္တိတုံ အရဟတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. အပ္ပမာဏာရမ္မဏတန္တိ အပ္ပမာဏခန္ဓာရမ္မဏတန္တိ အတ္ထော. တသ္မာတိ ယသ္မာ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏဘာဝဒီပကော ကောစိ ပါဌော နတ္ထိ, တသ္မာ. ပစ္စဝေက္ခဏကိစ္စေ ဝုစ္စမာနေတိ ရုဠှိံ အဂ္ဂဟေတွာ မဂ္ဂါဒီနံ အတီတာနံ ပတိ ပတိ အဝေက္ခနံ အနုဿရဏံ ပစ္စဝေက္ခဏန္တိ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ ကိစ္စံယေဝ ပစ္စဝေက္ခဏန္တိ ဝုစ္စမာနေတိ အတ္ထော. အနုညာတာတိ ဒိဿတီတိ ‘‘မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနပစ္စဝေက္ခဏတော’’တိ ဣဒမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏေန နိဗ္ဗာနာရမ္မဏေ ခန္ဓေ ဒိသွာ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကိံ နု ခေါ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တာ’’တိ အာဝဇ္ဇေန္တဿ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏံ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏေ ပဝတ္တတီတိ. အနာဂတံသဉာဏေပိ ဧသေဝ နယော.

‘‘මාරාදීන්ට ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිත දැනගත හැකි බව කියන ලදි’’ යනුවෙන් සඳහන් කරන ලද්දේ ‘ආහා’ (පැවසීය) යනාදී පදය පදනම් කරගෙනය. පූර්වෙනිවාසනුස්සති ඥානය මඟින් නිර්වාණය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම සහ පූර්වෙනිවාසනුස්සති ඥානය මඟින් නිර්වාණය ආදී දැනගත් ධර්මයන්හි එය පවතින බවට සම්බන්ධය දැක්වේ. නිර්වාණය ආදී දැනගත් ධර්මයන්හි පවතින බව යන මෙයින් අදහස් කරන්නේ, අභිඥා ඥානයට පසුව පවතින ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය, අභිඥා ඥානයේ විෂයයෙහි මෙන්ම අභිඥා ඥානයට විෂය වන දෙයෙහි ද ඇතැම් විට පැවතිය හැකි බැවින් එසේ පවසන ලද බවයි. ‘අප්පමාණාරම්මණතා’ යනු අප්‍රමාණ වූ ස්කන්ධයන් අරමුණු කරන බවයි. ‘තස්මා’ (එබැවින්) යනු පූර්වෙනිවාසනුස්සති ඥානයට නිර්වාණය අරමුණු වන බව දක්වන කිසිදු පාඨයක් නොමැති බැවින් එසේ කියන ලදී. ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කෘත්‍යය ගැන පවසන විට, රූල්හි (සම්මුති) අර්ථය නොගෙන අතීත වූ මාර්ගාදී ධර්මයන් නැවත නැවත බැලීම සහ සිහිපත් කිරීම ‘ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය’ ලෙසත්, එය පූර්වෙනිවාසනුස්සති ඥානයේම කෘත්‍යයක් ලෙසත් පවසන බව අර්ථයයි. ‘අනුඥාත බව පෙනේ’ යනු ‘‘මාර්ග ඵල නිර්වාණ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවෙන්’’ යන මෙයම පදනම් කරගෙන පවසන ලද්දකි. මෙහි අර්ථය නම් මෙයයි – පූර්වෙනිවාසනුස්සති ඥානයෙන් නිර්වාණය අරමුණු කොට පවතින ස්කන්ධයන් දැක, ‘‘මෙම ධර්මයන් කුමක් අරභයා පවතීද?’’ යැයි මෙනෙහි කරන්නාට පූර්වෙනිවාසනුස්සති ඥානය නිර්වාණය අරමුණු කොට පවතී. අනාගතංස ඥානය සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ပရိတ္တတ္တိကေ ‘‘အပ္ပမာဏော ဓမ္မော မဟဂ္ဂတဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၂.၅၈) ဧတ္ထ ‘‘အပ္ပမာဏာ ခန္ဓာ စေတောပရိယဉာဏဿ ပုဗ္ဗေနိဝါသအနာဂတံသဉာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ အဇ္ဈတ္တတ္တိကေ စ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါဓမ္မော ဗဟိဒ္ဓါဓမ္မဿ, ဗဟိဒ္ဓါဓမ္မော အဇ္ဈတ္တဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧတေသံ ဝိဘင်္ဂေသု ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ ခန္ဓာ [Pg.212] ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿ စေတောပရိယပုဗ္ဗေနိဝါသယထာကမ္မူပဂအနာဂတံသအာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၂၀.၂၉) ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ, န ဝုတ္တံ နိဗ္ဗာနန္တိ. စေတောပရိယဣဒ္ဓိဝိဓာဒိဉာဏေဟိ သဟ ဝုတ္တတ္တာတိ စေ, ဧဝမ္ပိ ဝိသုံ ဝိဘဇိတဗ္ဗံ သိယာ. န ဟိ ဝိသုံ ဝိဘဇနာရဟံ သဟ ဝိဘဇတီတိ? န, အဝစနဿ အညကာရဏတ္တာ. ယာနိ ဟိ ပုထုဇ္ဇနာနံ ပုဗ္ဗေနိဝါသအနာဂတံသဉာဏာနိ, တေသံ အဝိသယော ဧဝ နိဗ္ဗာနံ. အရိယာနံ ပန မဂ္ဂဖလပစ္စဝေက္ခဏေဟိ သစ္ဆိကတနိဗ္ဗာနာနံ ဣမေဟိ ဉာဏေဟိ ပစ္စက္ခကရဏေ ပယောဇနံ နတ္ထီတိ သာဓာရဏေန ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏာဒီနံ ဂဟိတတ္တာ နိဗ္ဗာနံ န ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နိဗ္ဗတ္တက္ခန္ဓဇာနနမာဟ, န နိဗ္ဗတ္တကက္ခန္ဓဇာနနံ. ယထာကမ္မူပဂဉာဏကိစ္စဉှိ တန္တိ. အတ္ထော သမ္ဘဝတီတိ ဣဒံ အနာဂတံသဉာဏဿပိ အနိဗ္ဗာနာရမ္မဏတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

එසේ නම් කුමක් නිසාද පිරිත්තත්තිකයෙහි ‘‘අප්පමාණ ධර්මය මහග්ගත ධර්මයට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’’ (පට්ඨාන 2.12.58) යන්නෙහි, ‘‘අප්‍රමාණ ස්කන්ධයන් චේතෝපරිය ඥානයට, පූර්වෙනිවාසනුස්සති ඥානයට හා අනාගතංස ඥානයට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’’ යනුවෙන් සහ අජ්ඣත්තත්තිකයෙහි ‘‘බාහිර ධර්මය බාහිර ධර්මයටත්, බාහිර ධර්මය ආධ්‍යාත්මික ධර්මයටත් ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’’ යන මේවායේ විභංගයන්හි (පට්ඨාන 2.20.29) ‘‘බාහිර ස්කන්ධයන් ඉද්ධිවිධ ඥානයට, චේතෝපරිය, පූර්වෙනිවාස, යථාකම්මූපග, අනාගතංස සහ ආවර්ජනයට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’’ යනුවෙන් මෙපමණක්ම පවසන ලද්දේ? නිර්වාණය ගැන එහි සඳහන් නොවන්නේ මන්ද? එය චේතෝපරිය, ඉද්ධිවිධ ආදී ඥානයන් සමඟ එක්ව පවසා ඇති නිසා යැයි කිවහොත්, එසේ වුවද එය වෙන් වෙන්ව බෙදා දැක්විය යුතු නොවේද? වෙන් වෙන්ව බෙදා දැක්විය යුතු දෙයක් එක්ව බෙදනු ලැබේද? නැත, එය එසේ නොපැවසීමට වෙනත් හේතුවක් ඇත. පෘථග්ජනයන්ගේ යම් පූර්වෙනිවාස සහ අනාගතංස ඥානයන් ඇද්ද, නිර්වාණය ඒවායේ විෂයය නොවේ. ආර්යයන් වහන්සේලාට නම් මාර්ග ඵල ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවන්ගෙන් සාක්ෂාත් කරන ලද නිර්වාණය මෙම ඥානයන්ගෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගැනීමේ ප්‍රයෝජනයක් නැති බැවින්, ඉද්ධිවිධ ඥානාදීන් සමඟ පොදුවේ ගත් කල නිර්වාණය සඳහන් නොකළ බව දත යුතුය. එහි සඳහන් වන්නේ උපන් ස්කන්ධයන් දැනගැනීම මිස, නූපන් ස්කන්ධයන් දැනගැනීම නොවේ. මන්ද යථාකම්මූපග ඥානයේ කෘත්‍යය එය වන බැවිනි. ‘අර්ථය ගැලපේ’ යන්න අනාගතංස ඥානයට ද නිර්වාණය අරමුණු නොවන බව පදනම් කරගෙන පවසන ලද්දකි.

၁၄၂၉. မဂ္ဂါရမ္မဏတ္တိကေ ယသ္မာ စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍေ ဗောဓိတေသု စိတ္တုပ္ပာဒေသု ဧကန္တတော မဂ္ဂါရမ္မဏာယေဝ ကေစိ နတ္ထိ, မဂ္ဂါရမ္မဏာယေဝ ပန ကဒါစိ မဂ္ဂါဓိပတိနော ဟောန္တိ, တသ္မာ ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ မဂ္ဂါရမ္မဏာ’’တိ ဧကမေဝ ပုစ္ဆံ ကတွာ တယောပိ ကောဋ္ဌာသာ လဗ္ဘမာနဝသေန ဝိဘတ္တာ. ဣမိနာ နယေန ပရတောပိ ဧဝရူပေသု ဌာနေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘စိတ္တုပ္ပာဒါ’’တိ, ‘‘မဂ္ဂါရမ္မဏာ’’တိ စ ဝုတ္တဓမ္မာနံယေဝ မဂ္ဂဟေတုကတ္တာဘာဝံ သာဓေတုံ ‘‘အသဟဇာတတ္တာ’’တိ ဣဒံ ဟေတုဝစနန္တိ ‘‘အသမ္ပယုတ္တတ္တာတိ အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. တေနေဝါဟ ‘‘န ဟိ အရူပဓမ္မာန’’န္တိအာဒိ. ‘‘အညဓမ္မာရမ္မဏကာလေ ဧဝါ’’တိ အဝဓာရဏဿ အဂ္ဂဟိတတ္တာ ဂရုံ အကတွာ မဂ္ဂါရမ္မဏကာလေပိ မဂ္ဂါဓိပတိဘာဝေန န ဝတ္တဗ္ဗာတိ အယမ္ပိ အတ္ထော အဋ္ဌကထာယံ ပရိဂ္ဂဟိတောယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘ဂရုံ ကတွာ ပစ္စဝေက္ခဏကာလေ’’တိ ဟိ ဝုတ္တတ္တာ ဂရုံ အကတွာ ပစ္စဝေက္ခဏကာလေပိ အတ္ထိ ဧဝ. တဒါ စ မဂ္ဂါဓိပတိဘာဝေန န ဝတ္တဗ္ဗာ တေ ဓမ္မာတိ ဘိယျောပိ သိဒ္ဓေါဝါယမတ္ထော.

1429. මාර්ගාරම්මණත්තිකයෙහි චිත්ත උප්පාද කාණ්ඩයේ වදාරන ලද සිත් අතරින්, ඒකාන්තයෙන්ම මාර්ගය අරමුණු කරගත් කිසිදු සිතක් නොමැති බැවින් සහ මාර්ගය අරමුණු කරන විට ඇතැම් විට ඒවා මාර්ගාධිපති වන බැවින්, ‘‘මාර්ගාරම්මණ ධර්ම කවරේද?’’ යනුවෙන් එක් ප්‍රශ්නයක් පමණක් කොට, කොටස් තුනම ලැබෙන ආකාරයට බෙදා දක්වන ලදී. මෙම ක්‍රමයෙන් ඉදිරියට ද මෙබඳු තැන්වල අර්ථය දත යුතුය. ‘‘චිත්ත උප්පාද’’ සහ ‘‘මාර්ගාරම්මණ’’ යනුවෙන් පවසන ලද ධර්මයන්ගේම මාර්ග හේතුක නොවන බව තහවුරු කිරීමට ‘‘අසහජාත බැවින්’’ යන්න හේතු ප්‍රකාශයක් ලෙස ගෙන, ‘‘අසම්ප්‍රයුක්ත බැවින් යන අර්ථයයි’’ යනුවෙන් පවසන ලදී. එබැවිනුයි ‘‘අරූපී ධර්මයන්ට නොවේ’’ යනාදිය පවසන ලද්දේ. ‘‘අන්‍ය ධර්මයන් අරමුණු කරන කාලයෙහිම’’ යන්න අවධාරණයක් ලෙස නොගෙන, මාර්ගය අරමුණු කරන කාලයෙහි ද මාර්ගාධිපති භාවයෙන් නොකිය යුතු බව යන මෙම අර්ථය ද අටුවාවෙහි පිළිගත් එකක්ම බව දත යුතුය. ‘‘ගරු කොට සලකා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන කාලයෙහි’’ යනුවෙන් පවසන ලද බැවින්, ගරු කොට නොසලකා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන කාලයෙහි ද එය පවතී. එවිට එම ධර්මයන් මාර්ගාධිපති භාවයෙන් නොකිය යුතු බව යන මෙම අර්ථය වඩාත් හොඳින් තහවුරු වේ.

၁၄၃၄. အတီတာရမ္မဏာဝါတိ ဥဒ္ဓဋံ, ‘‘အတီတာရမ္မဏာ’’တိ ပန အဋ္ဌကထာပါဌော ဗဟူသု ပေါတ္ထကေသု ဒိဿတိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာယံ (ဝိဘ. အ. ၂၂၇) ‘‘မရဏသမယေ ဉာတကာ ‘အယံ, တာတ, တဝတ္ထာယ ဗုဒ္ဓပူဇာ ကရီယတိ, စိတ္တံ ပသာဒေဟီ’တိ ဝတွာ’’တိအာဒိနာ ပဉ္စဒွါရေ ရူပါဒိအာရမ္မဏူပသံဟရဏံ တတ္ထ တဒါရမ္မဏပရိယောသာနာနံ စုဒ္ဒသန္နံ [Pg.213] စိတ္တာနံ ပဝတ္တိဉ္စ ဝတွာ တသ္မိံယေဝ ဧကစိတ္တက္ခဏဋ္ဌိတိကေ အာရမ္မဏေ ပဋိသန္ဓိစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဘာဝံ ပဋိသန္ဓိယာ ဝက္ခတိ, တသ္မာတိ အတ္ထော. ဒွေ ဘဝင်္ဂါနိ အာဝဇ္ဇနံ မရဏဿာသန္နဘာဝေန မန္ဒီဘူတဝေဂတ္တာ ပဉ္စ ဇဝနာနိ ဒွေ တဒါရမ္မဏာနိ စုတိစိတ္တန္တိ ဧကာဒသ စိတ္တက္ခဏာ အတီတာတိ အာဟ ‘‘ပဉ္စစိတ္တက္ခဏာဝသိဋ္ဌာယုကေ’’တိ. ဣတရတ္ထာတိ အညတဒါရမ္မဏာယ စုတိယာ. ဣဒါနိ တမေဝ ‘‘ဣတရတ္ထာ’’တိ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ ‘‘ယဒါ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. စုတိယာ တဒါရမ္မဏရဟိတတ္တာ ပဋိသန္ဓိယာ စ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏတ္တာ ‘‘ရူပါ…ပေ… ဇ္ဇန္တဿာ’’တိ ဥဒါဟဋံ. ဆ ဘဝင်္ဂါနိ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာနိ ဟောန္တိ, နဝ စိတ္တက္ခဏာ အတီတာတိ သတ္တစိတ္တက္ခဏာဝသိဋ္ဌာယုကေ ဂတိနိမိတ္တေ ပဋိသန္ဓိယာ ပဝတ္တတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

1434. ‘අතීතාරම්මණාවා’ යනු උපුටා දැක්වීමකි, එහෙත් බොහෝ පොත්වල අටුවා පාඨයෙහි දිස්වන්නේ ‘අතීතාරම්මණා’ යනුවෙනි. ‘තස්මා’ (එබැවින්) යනු පටිච්චසමුප්පාද විභංග වර්ණනාවෙහි (විභංග අටුවාවෙහි) ‘‘මරණාසන්න මොහොතේදී ඥාතීන් ‘පුත්‍රය, මෙය ඔබ වෙනුවෙන් කරන බුද්ධ පූජාවකි, සිත පහදවා ගන්න’ යැයි පවසා’’ යනාදී වශයෙන් පංචද්වාරයෙහි රූප ආදී අරමුණු එළඹවීමත්, එහිදී තදාරම්මණ අවසාන කොට ඇති සිත් දහහතරේ පැවැත්මත් පවසා, එම එකම චිත්තක්ෂණයක් පවතින අරමුණෙහිම ප්‍රතිසන්ධි සිත උපදින බවට ප්‍රතිසන්ධියේ වර්තමානාරම්මණ භාවය පවසන බැවින් යන අර්ථයයි. භවාංග දෙකක්, ආවර්ජනය, මරණයට ආසන්න බැවින් මන්දගාමී වූ වේගය ඇති ජවන පහක්, තදාරම්මණ දෙකක් සහ චුති සිත යනුවෙන් චිත්තක්ෂණ එකොළහක් අතීත වූ බව පවසා ‘‘චිත්තක්ෂණ පහක ආයුෂ ඉතිරිව තිබියදී’’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘ඉතරත්ථ’ යනු වෙනත් තදාරම්මණ සහිත චුතියකදීය. දැන් එම ‘ඉතරත්ථ’ යනුවෙන් කෙටියෙන් පවසන ලද අර්ථය විස්තර සහිතව දැක්වීමට ‘‘යදා හි’’ (යම් හෙයකින්) යනාදිය පවසන ලදී. චුතිය තදාරම්මණ රහිත වීමෙනුත් ප්‍රතිසන්ධිය වර්තමාන අරමුණු සහිත වීමෙනුත් ‘‘රූප... පවතින තැනැත්තාට’’ යනුවෙන් උදාහරණ දක්වන ලදී. භවාංග හයක් වර්තමාන අරමුණු සහිත වන බවත්, චිත්තක්ෂණ නවයක් අතීත වී ඇති බැවින් චිත්තක්ෂණ හතක ආයුෂ ඉතිරිව තිබූ ගති නිමිත්තෙහි ප්‍රතිසන්ධිය පැවති බවත් දත යුතුය.

ဝိဇ္ဇမာနမေဝ ကာယံ အာရမ္မဏံ ကရောတီတိ ဧတေန သုခလဟုသညောက္ကမနေန ပစ္စုပ္ပန္နဿေဝ ဘူတုပါဒါယရူပသံဃာတဿ လဟုပရိဝတ္တိဘာဝါပါဒနံ, န ဘာဝိနောတိ ဒဿေတိ.

‘‘පවතින කයම අරමුණු කරයි’’ යන මෙයින් සැප වූ සැහැල්ලු සංඥාවට එළඹීමෙන් වර්තමානයෙහි පවතින මහා භූත හා උපාදාය රූප සමූහයාගේ සැහැල්ලු පරිවර්තනයක් ඇති කිරීම දක්වයි මිස, අනාගතයේ ඇති වන්නක් ගැන නොදක්වයි.

ဧတ္ထန္တရေတိ အပါကဋကာလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပါကဋကာလော, ဧတသ္မိံ အန္တရေ. ယသ္မာ ပန ကဿစိ ကိဉ္စိ သီဃံ ပါကဋံ ဟောတိ, ကဿစိ ဒန္ဓံ, တသ္မာ ‘‘ဧကဒွေသန္တတိဝါရာ’’တိ အနိယမေတွာ ဝုတ္တံ. ‘‘ဝစနသိလိဋ္ဌတာဝသေန ဝုတ္တ’’န္တိ ဧကေ, ကေစိ ပန ‘‘ဧတ္ထန္တရေ ပဝတ္တာ ရူပဓမ္မာ အရူပဓမ္မာ စ ပစ္စုပ္ပန္နာတိ ဂဟိတေ ဧကော သန္တတိဝါရော ဟောတိ, တံ ပန ဒွိဓာ ဝိဘဇိတွာ အပါကဋကာလံ အာဒိံ ကတွာ ယေဘုယျေန ပါကဋကာလတော ဩရဘာဝေါ ဧကော ကောဋ္ဌာသော ယေဘုယျေန ပါကဋကာလံ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ သုပါကဋကာလော ဧကောတိ ဧတေ ဒွေ သန္တတိဝါရာ. ဣမိနာ နယေန သေသသန္တတိဝါရဘေဒါပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတ္ထ ကာလဝသေန သဗ္ဗေသံ သမာနဘာဝံ အဂ္ဂဟေတွာ ဓမ္မာနံ သဒိသပ္ပဝတ္တိဝသေန သန္တတိပရိစ္ဆေဒေါ ဒီပိတဗ္ဗော’’တိ ဝဒန္တိ. ကိဉ္စိ ကိဉ္စိ ကာလံ သဒိသံ ပဝတ္တမာနာပိ ဟိ ဥတုစိတ္တာဒိသမုဋ္ဌာနာ ရူပဓမ္မာ သန္တတိဝါရာတိ ဝုစ္စန္တိ. ယဒါဟ ‘‘အတိပရိတ္တာ’’တိအာဒိနာ, အရူပသန္တတိပိ စေတ္ထ ယထာဝုတ္တရူပသန္တတိပရိစ္ဆိန္နာ သင်္ဂဟိတာယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပစ္စုပ္ပန္နေသု ဓမ္မေသု သံဟီရတီတိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ အာကဍ္ဎနီယဋ္ဌာနဘာဝေန ဝုတ္တံ. ‘‘ယော စာဝုသော, မနော ယေ စ ဓမ္မာ’’တိ ဝိသယိဝိသယဘူတာ ဧကဘဝဘူတာ စ ဧကသန္တတိပရိယာပန္နာ ဓမ္မာ ဝိဘာဂံ အကတွာ ဂယှမာနာ အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နံ ဟောတိ, သတိ ပန ဝိဘာဂကရဏေ [Pg.214] ခဏသန္တတိပစ္စုပ္ပန္နတာ လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နံ ဟောန္တံ ဧတံ ဥဘယံ ဟောတီ’’တိ.

‘මෙහි අන්තරයෙහි’ යනු අප්‍රකට කාලයේ සිට ප්‍රකට කාලය දක්වා වූ ඒ අතරතුර කාලයයි. යම් හෙයකින් ඇතැමෙකුට යමක් වහා ප්‍රකට වේ ද, ඇතැමෙකුට ප්‍රමාද වී ප්‍රකට වේ ද, එබැවින් ‘එකක් හෝ සන්තති වාර දෙකක්’ යැයි නියමයක් නොකොට පවසන ලදී. ‘වචනවල සුමුදු බව (සිරිලිට්ඨතාව) පිණිස පවසන ලදී’ යැයි ඇතැම්හු පවසති. තවත් සමහරු මෙසේ පවසති: ‘මේ අතරතුර පවත්නා රූප ධර්ම සහ අරූප ධර්ම වර්තමාන ලෙස ගත් විට එක් සන්තති වාරයක් වෙයි. එය දෙපසකට බෙදා, අප්‍රකට කාලය ආරම්භයේ සිට බොහෝ දුරට ප්‍රකට කාලය දක්වා වූ කොටස එක් කොටසක් ලෙස ද, බොහෝ දුරට ප්‍රකට කාලය ආරම්භයේ සිට ඉතා ප්‍රකට කාලය දක්වා වූ කොටස දෙවැනි කොටස ලෙස ද ගත් විට සන්තති වාර දෙකක් වේ. මේ ක්‍රමයෙන් සෙසු සන්තති වාර භේදයන් ද දත යුතුය. එහිදී කාලය අනුව සියල්ලන්ගේ සමාන බව නොගෙන, ධර්මයන්ගේ සමාන පැවැත්ම අනුව සන්තති පරිච්ඡේදය (සීමාව) දැක්විය යුතුය.’ යම් කිසි කාලයක් සමානව පවත්නා වූ සෘතු, චිත්ත ආදියෙන් හටගත් රූප ධර්මයෝ ද ‘සන්තති වාර’ යැයි කියනු ලැබෙති. ‘අතිපරිත්ත’ ආදී වශයෙන් යමක් වදාරන ලද ද, මෙහි අරූප සන්තතිය ද ඉහත කී රූප සන්තතියෙන් වෙන් නොකොට ඇතුළත් කර ඇති බව දත යුතුය. ‘වර්තමාන ධර්මයන් කෙරෙහි ඇලෙයි’ යන්නෙන් තණ්හා දිට්ඨි මගින් ඇදගන්නා සුළු ස්වභාවය පවසන ලදී. ‘ඇවැත්නි, මනස සහ ධර්මයෝ’ යැයි විෂය සහ විෂයී වූ, එක් භවයක වූ, එක් සන්තතියකට අයත් ධර්මයන් බෙදීමක් නොකොට ගන්නා විට එය ‘අද්ධා වර්තමානය’ (කාල වර්තමානය) වෙයි. බෙදීමක් කරන කල්හි ‘ඛණ සන්තති වර්තමානය’ (ක්ෂණික වර්තමානය) ලැබෙන බැවින් ‘අද්ධා වර්තමානය වන මෙය දෙයාකාරයක්ම වෙයි’ යැයි පවසන ලදී.

တဿာတိ မဟာဇနဿ. အတီတာဒိဝိဘာဂံ အကတွာတိ အာဝဇ္ဇနာဒီနံ သမာနာကာရပ္ပဝတ္တိယာ ဥပါယံ ဒဿေတိ. သိဒ္ဓံ ဟောတီတိ ခဏပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏတ္တေပိ ပရိကမ္မစေတောပရိယဉာဏာနံ အယံ ပါဠိ သုဋ္ဌု နီတာ ဟောတီတိ အတ္ထော. အတီတတ္တိကော စ ဧဝံ အဘိန္နော ဟောတီတိ ဧဝံ ခဏပစ္စုပ္ပန္နေယေဝ ဓမ္မေ ဣဓ ပစ္စုပ္ပန္နောတိ ဂယှမာနေ အညပဒသင်္ဂဟိတဿေဝ အနန္တရပစ္စယဘာဝံ ပကာသေန္တော အတီတတ္တိကော စ ပဋ္ဌာနေ အဘေဒတော သမ္မာ အတ္ထဿ ဥဒ္ဓဋတ္တာ အဝိနာသိတော ဟောတိ. အထ ဝါ အတီတတ္တိကောတိ ပဋ္ဌာနေ အတီတတ္တိကပါဠိ, ဣမာယ အတီတတ္တိကပါဠိယာ ယထာဝုတ္တကာရဏတောယေဝ အဘိန္နော အဝိသိဋ္ဌော အညဒတ္ထု သံသန္ဒတိ သမေတီတိ အတ္ထော.

‘ඔහුගේ’ (තස්ස) යනු මහා ජනයාගේ යන්නයි. ‘අතීත ආදී වශයෙන් බෙදීමක් නොකොට’ යන්නෙන් ආවර්ජන ආදියේ සමාන ආකාරයෙන් පැවතීමේ උපක්‍රමය දක්වයි. ‘සිද්ධ වෙයි’ (සිද්ධං හෝති) යනු ක්ෂණික වර්තමාන අරමුණු ඇති කල්හි ද පරිකර්ම චේතෝපරියඤාණයන් සම්බන්ධයෙන් මේ පාළිය මැනවින් ගැලපෙන බවයි. මෙසේ ක්ෂණික වර්තමාන ධර්මයම මෙහි වර්තමාන ලෙස ගන්නා කල්හි, වෙනත් පදයකින් සංග්‍රහ වූ ධර්මයාගේම අනන්තර ප්‍රත්‍යභාවය ප්‍රකාශ කරමින්, පට්ඨානයෙහි ‘අතීතත්තික’ (අතීත තිකය) අවිභක්තව (නොබෙදී) නිවැරදිව අර්ථය උපුටා දක්වා ඇති බැවින් විනාශ නොවී පවතී. නොහොත් ‘අතීතත්තික’ යනු පට්ඨානයෙහි එන අතීත තික පාළියයි. එම අතීත තික පාළියෙන් ඉහත කී හේතුව නිසාම මෙය වෙන් නොවූවක්ව, විශේෂ නොවූවක්ව, ඒකාන්තයෙන්ම සැසඳෙයි, එක්වෙයි යනු අර්ථයයි.

ယထာသမ္ဘဝန္တိ အာဝဇ္ဇနာယ အနာဂတာရမ္မဏတာ, ဇဝနာနံ ပစ္စုပ္ပန္နာတီတာရမ္မဏတာ အနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာတီတာရမ္မဏတာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. နာနာရမ္မဏတာ န သိယာ အဒ္ဓါဝသေန ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. အယဉ္စ အတ္ထော ဧကိဿာ ဇဝနဝီထိယာ ဧကသ္မိံယေဝ စိတ္တေ ပဝတ္တိယံ အာဝဇ္ဇနာဒီနံ အနာဂတာဒိအာရမ္မဏတာ သမ္ဘဝတီတိ သမ္ဘဝဒဿနဝသေန ဝုတ္တောတိ ယထာဓိပ္ပေတဿ အဘိညာစိတ္တဿ ခဏပစ္စုပ္ပန္နေ ပဝတ္တိံ ယောဇေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘တေနာ’’တိအာဒိမာဟ. တီဏီတိ ‘‘အတီတာရမ္မဏော ဓမ္မော အတီတာရမ္မဏဿ ဓမ္မဿ အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယော, အနာဂတာရမ္မဏော ဓမ္မော အနာဂတာရမ္မဏဿ ဓမ္မဿ, ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဿ ဓမ္မဿ အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၉.၃၄) ပဒန္တရသင်္ဂဟိတဓမ္မာနပေက္ခာ ဓမ္မာ တီဏိ ပဉှဝိဿဇ္ဇနာနီတိ အတ္ထော. အနာသေဝနံ နတ္ထီတိ အာသေဝနလာဘေ သတိ ယထာဓမ္မသာသနေ အဝစနဿ ကာရဏံ နတ္ထီတိ အဝစနေန တတ္ထ ဣတရေသံ ပဉှာနံ ပဋိသေဓော ဝိညာယတီတိ အဓိပ္ပာယော.

‘යථාසම්භව’ (සම්භවය වන පරිදි) යන්න ආවර්ජනයට අනාගත අරමුණු බවත්, ජවනයන්ට වර්තමාන-අතීත අරමුණු බවත්, අනාගත-වර්තමාන-අතීත අරමුණු බවත් ලෙස යෙදිය යුතුය. කාල (අද්ධා) වශයෙන් වර්තමාන අරමුණු වන බැවින් නානාරම්මණතා (විවිධ අරමුණු ඇති බව) නොවිය යුතුය යනු අදහසයි. තවද මෙම අර්ථය එක් ජවන වීථියක, එක් සිතකම පැවැත්මේදී ආවර්ජන ආදියේ අනාගත ආදී අරමුණු පැවැත්විය හැකි බව දැක්වීම සඳහා පවසන ලදී. එබැවින් අදහස් කරන ලද අභිඥා සිතේ ක්ෂණික වර්තමානයෙහි පැවැත්ම යොදා දැක්වීමට ‘තේන’ (එයින්) යනාදිය වදාරන ලදී. ‘තුනක්’ (තීණි) යනු ‘අතීතාරම්මණ ධර්මය අතීතාරම්මණ ධර්මයට ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වෙයි, අනාගතාරම්මණ ධර්මය අනාගතාරම්මණ ධර්මයට ද, වර්තමානාරම්මණ ධර්මය වර්තමානාරම්මණ ධර්මයට ද ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වෙයි’ යනුවෙන් වෙනත් පදයන්හි සංග්‍රහ වූ ධර්මයන් අපේක්ෂා නොකරන ප්‍රශ්න විසර්ජන (පිළිතුරු) තුනකි. ‘ආසේවනයක් නැත’ යන්නක් නැත යනු, ආසේවනය ලබන කල්හි ධර්ම විනයෙහි වචනයක් (සූත්‍රයක්) නොතිබීමට හේතුවක් නැති බැවින්, එහි සෙසු ප්‍රශ්න නිෂේධ කිරීම (ප්‍රතික්ෂේප කිරීම) ඇඟවෙයි යනු අදහසයි.

ဧတဿ ဝါဒဿာတိ ‘‘အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ အနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏတ္တေပိ စေတောပရိယဉာဏံ သိဒ္ဓ’’န္တိ ဝါဒဿ. နိဿယဘာဝေါတိ အတ္ထသမ္ဘဝတော ယထာဝုတ္တနယဿ ဇောတကဘာဝေါ. ယန္တိ စိတ္တံ. တဿာတိ အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ [Pg.215] ခဏပစ္စုပ္ပန္နနိရုဒ္ဓါရမ္မဏတာဝစနဿ. ဧတ္ထ စ ကာလဝိသေသံ အာမသတိ, အနာဂတာယေဝ စ အာဝဇ္ဇနာ ပဝတ္တတီတိ နယိဒံ ယုဇ္ဇမာနကံ. အထ ‘‘ယံ ဣမဿ စိတ္တံ ဘဝိဿတိ, တံ ဇာနာမီ’’တိ အာဘောဂံ ကရောတိ, ဧဝံ သတိ ပရိကမ္မာဘိညာစိတ္တာနမ္ပိ အနာဂတာရမ္မဏတ္တမေဝါတိ သဗ္ဗတ္ထ အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ အနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏတာ န သိဇ္ဈတီတိ အာဟ ‘‘ပဝတ္တိ…ပေ… ဝုတ္တတ္တာ’’တိ. ဒေါသာပတ္တိယာတိ ဒေါသာပဇ္ဇနေန, ဒေါသာပတ္တိတော ဝါ. ရာသိဧကဒေသာဝဇ္ဇနပဋိဝေဓေတိ ယထာရုတဝသေနေဝ ပုရိမဝါဒိပက္ခမာဟ, သမ္ပတ္တသမ္ပတ္တာဝဇ္ဇနဇာနနေတိ အတ္တနာ နိဒ္ဓါရိတပက္ခံ. ပုရိမဝါဒိနော နာနုဇာနေယျုန္တိ အဒ္ဓါသန္တတိပစ္စုပ္ပန္နပဒတ္ထတာ အဘိဓမ္မမာတိကာယံ အာဂတပစ္စုပ္ပန္နပဒဿ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယေ ဌတွာ နာနုဇာနေယျုံ. ဧတ္ထ စ သတိပိ သဘာဝဘေဒေ အာကာရဘေဒါဘာဝတော ဧကတ္တနယဝသေန အာဝဇ္ဇနပရိကမ္မာဘိညာစိတ္တာနံ နာနာရမ္မဏတာဒေါသော နတ္ထီတိ ခဏပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏတာ စေတောပရိယဉာဏဿ ပုရိမဝါဒီနံ အဓိပ္ပာယဝိဘာဝနမုခေန ဒဿိတာ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘သဘာဝဘေဒေ သတိ နာနာရမ္မဏတာဒေါသာဘာဝေါ နတ္ထိ ဧဝါတိ ဧကသ္မိံ ဧဝ စိတ္တေ အဒ္ဓါသန္တတိဝသေန ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏတာ ဝိဘာဝိတာ’’တိ ဒွီသုပိ ဝါဒေသု ယံ ယုတ္တံ, တံ ဝိစာရေတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ.

‘මෙම වාදයෙහි’ යනු “ආවර්ජන හා ජවනයන්ට අනාගත හා වර්තමාන අරමුණු ඇති කල්හි ද චේතෝපරියඤාණය සිද්ධ වේ” යන වාදයෙහි ය. ‘නිශ්‍රය භාවය’ යනු අර්ථය ගැලපෙන බැවින් ඉහත කී ක්‍රමය පැහැදිලි කරන සුලු බවයි. ‘යම්’ (යං) යනු සිතයි. ‘ඔහුගේ’ (තස්ස) යනු ආවර්ජන හා ජවනයන්ට ක්ෂණික වර්තමානයෙහි නිරුද්ධ වූ අරමුණු ඇති බව පවසන වචනයටයි. මෙහිදී කාල විශේෂය ස්පර්ශ කරයි, අනාගතයේදීම ආවර්ජන පවතියි යන්න මෙහි නොගැලපෙන්නකි. ඉදින් “මොහුගේ මේ සිත කුමක් වන්නේදැයි දැනගනිමි” යි ආභෝග කරයි ද, එවිට පරිකර්ම හා අභිඥා සිත් ද අනාගත අරමුණු ඇත්තේම වන බැවින් සෑම තැනකදීම ආවර්ජන හා ජවනයන්ට අනාගත හා වර්තමාන අරමුණු බව සිද්ධ නොවේ යැයි ‘පැවැත්ම...පෙ... පවසන ලද බැවින්’ යැයි වදාළහ. ‘දොස් පැමිණීමෙන්’ යනු දෝෂයක් ඇති වීමෙනි. ‘රාශියකින් එක් කොටසක් ආවර්ජනය කර අවබෝධ කිරීම’ යන්නෙන් පූර්ව වාදීන්ගේ පක්ෂය එලෙසම පවසන ලදී. ‘පැමිණි පැමිණි ආවර්ජනය දැනගැනීම’ යන්නෙන් තමා විසින් නිශ්චය කරන ලද පක්ෂය පවසන ලදී. ‘පූර්ව වාදීහු පිළිනොගනිත්’ යනු අභිධර්ම මාතෘකාවෙහි එන වර්තමාන පදයට අද්ධා සන්තති වර්තමාන යන අර්ථය නැත යන අදහසෙහි පිහිටා පිළිනොගන්නා බවයි. මෙහි ස්වභාවික වෙනසක් තිබුණ ද ආකාරයේ වෙනසක් නොමැති බැවින්, ඒකත්ව න්‍යාය (එකක් ලෙස ගැනීම) අනුව ආවර්ජන, පරිකර්ම හා අභිඥා සිත්වලට විවිධ අරමුණු ඇති වීමේ දෝෂය නැති බැවින්, චේතෝපරියඤාණයට ක්ෂණික වර්තමාන අරමුණු ඇති බව පූර්ව වාදීන්ගේ අදහස විමසා බැලීමෙන් දක්වන ලදී. අටුවාවෙහි වනාහි ‘ස්වභාවික වෙනසක් ඇති කල්හි විවිධ අරමුණු ඇති වීමේ දෝෂයක් නැත්තේමය, එබැවින් එක් සිතකම අද්ධා සන්තති වශයෙන් වර්තමාන අරමුණු බව පැහැදිලි කරන ලදී’ යනුවෙන් වාද දෙකෙහිම ඇති සුදුසු දේ විමසා බලා ගත යුතුය.

တေနေဝါတိ ယသ္မာ အတီတတ္တိကေ ဥပ္ပန္နတ္တိကေ စ စေတောပရိယဉာဏဿ ဝတ္တမာနဓမ္မာရမ္မဏဘာဝဇောတနော ပါဌော န ဒိဿတိ, တေနေဝ ကာရဏေန. ဒွီသု ဉာဏေသူတိ ပုဗ္ဗေနိဝါသစေတောပရိယဉာဏေသု. ကမ္မမုခေန ဂယှန္တီတိ သတိပိ အာရမ္မဏဘာဝေ စတ္တာရော ခန္ဓာ ယထာကမ္မူပဂဉာဏေန ကမ္မဒွါရေန ကုသလာကုသလာ ဣစ္စေဝ ဂယှန္တိ, န ပန ဝိဘာဂသောတိ ဒဿေတိ. လောဘာဒိသမ္ပယောဂဝိသေသေန ဒုစ္စရိတဘာဝေါ, အလောဘာဒိသမ္ပယောဂဝိသေသေန စ သုစရိတဘာဝေါ လက္ခီယတီတိ ဒုစ္စရိတသုစရိတာနိ ဝိဘာဝေန္တံ လောဘာဒယောပိ ဝိဘာဝေတိယေဝ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဒုစ္စရိတ…ပေ… ဘာဝနံ ဟောတီ’’တိ.

‘එහෙයින්ම’ යනු යම් හෙයකින් අතීත තිකයෙහි සහ උප්පන්න තිකයෙහි චේතෝපරියඤාණයට වර්තමාන ධර්මයන් අරමුණු වන බව ප්‍රකාශ කරන පාඨයක් නොපෙනේ ද, ඒ හේතුවෙන්ම ය. ‘ඥාන දෙකෙහි’ යනු පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානය සහ චේතෝපරියඤාණය යන දෙකය. ‘කර්ම ද්වාරයෙන් ගනු ලැබේ’ යනු අරමුණු බව තිබියදී පවා සතර ස්කන්ධයෝ යථාකම්මූපග ඥානයෙන් කර්ම ද්වාරය හරහා කුසල් හෝ අකුසල් ලෙසම ගනු ලැබෙති, එහෙත් විභාග වශයෙන් (වෙන් වෙන් කොට) නොගන්නා බව දක්වයි. ලෝභාදී සම්ප්‍රයුක්ත විශේෂයෙන් දුශ්චරිත භාවය ද, අලෝභාදී සම්ප්‍රයුක්ත විශේෂයෙන් සුචරිත භාවය ද ලක්ෂණය වේ. මෙසේ දුශ්චරිත හා සුචරිතයන් බෙදා දක්වන කල්හි ලෝභාදීන් ද බෙදා දැක්වූවාම වන්නේය යන අදහසින් ‘දුශ්චරිත...පෙ... භාවය වෙයි’ යනුවෙන් වදාළහ.

၁၄၃၅. အသဘာဝဓမ္မဿ ‘‘အဟ’’န္တိအာဒိပညတ္တိယာ အဇ္ဈတ္တဓမ္မုပါဒါနတာယ သိယာ ကောစိ အဇ္ဈတ္တပရိယာယော, န ပန သဘာဝဓမ္မဿ အသတ္တသန္တာနေဝ တဿာတိ ဝုတ္တံ ‘‘သဘာဝ…ပေ… အဟောန္တ’’န္တိ. တထာ ဟိ ‘‘အတ္တနော ခန္ဓာဒီနိ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏာ’’တိ ပဒဿ အတ္ထဝိဝရဏဝသေန ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ဂယှမာနံ အဟန္တိ ပညတ္တိံ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဂဏှာတီ’’တိ [Pg.216] ဝက္ခတိ. ယဒိ ဧဝံ တဿ အဇ္ဈတ္တတ္တိကေပိ အဇ္ဈတ္တဘာဝေါ ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ? န, ဗဟိဒ္ဓါဘာဝဿ ဝိယ အဇ္ဈတ္တဘာဝဿပိ အဇ္ဈတ္တတ္တိကေ နိပ္ပရိယာယဝသေန အဓိပ္ပေတတ္တာတိ. ယဒါဟ ‘‘အသဘာ…ပေ… န ဝုတ္တ’’န္တိ. အာကိဉ္စညာယတနာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သာဝဇ္ဇနာနိ တဿ ပုရေစာရိကဥပစာရစိတ္တာနိ တဿ အာရမ္မဏေန ပဝတ္တနကပစ္စဝေက္ခဏအဿာဒနာဒိစိတ္တာနိ စ သင်္ဂဏှာတိ.

1435. අස්වභාව ධර්මයන්ට ‘මම’ යනාදී ප්‍රඥප්තීන් මගින් අධ්‍යාත්මික ධර්මයන් උපාදානය වන (දැඩිව ගන්නා) බැවින් කිසියම් අධ්‍යාත්මික පර්යායක් විය හැක. එහෙත් සත්ත්ව සන්තානයක් නැති බැවින් සවභාව ධර්මයන්ට එය නොවේ යන අදහසින් ‘සවභාව...පෙ... නොවන’ යැයි වදාරන ලදී. එසේම ‘තමාගේ ස්කන්ධයන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නහුට’ යන්නෙහි ‘අධ්‍යාත්මික අරමුණු ඇති’ යන පදයේ අර්ථ විවරණය කරමින් ‘අධ්‍යාත්මිකව ගනු ලබන මම යන ප්‍රඥප්තිය ආදි ශබ්දයෙන් ගනී’ යයි පවසනු ඇත. ඉදින් එසේ නම් අධ්‍යාත්මික තිකයෙහි ද අධ්‍යාත්මික භාවය කිය යුතු නොවේ ද? නැත, බාහිර භාවය මෙන්ම අධ්‍යාත්මික භාවය ද අධ්‍යාත්මික තිකයෙහි නිෂ්පර්යාය වශයෙන් (ඍජුවම) අදහස් කරන බැවිනි. එය ‘අස්වභාව...පෙ... නොකියන ලදී’ යනුවෙන් වදාළහ. ‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනාදී’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ඒ සඳහා වූ ආවර්ජනා, ඒ මනසට පෙර ගමන් කරන උපචාර සිත් සහ එහි අරමුණින් පවතින ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ හා ආස්වාදන ආදී සිත් ද ඇතුළත් වේ.

အာကိဉ္စညာယတနံ တံ-သဒ္ဒေန အာကဍ္ဎိတွာ ဝဒတိ, န ပန တံ သဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ, ယဉ္စ တဿ ပုရေစာရိကန္တိ အတ္ထော. လေသဝစနန္တိ ဧကဒေသသာရုပ္ပေန သမာနာရမ္မဏဘာဝေန ဧကဒေသဿေဝ ဝစနံ. လိဿတိ သိလိဿတိ ဧကဒေသေန အလ္လီယတီတိ ဟိ လေသော. ယေသန္တိ ကာမာဝစရကုသလာကုသလမဟာကိရိယာဝဇ္ဇနစိတ္တာနံ ကုသလကိရိယာဘေဒဿ ရူပါဝစရစတုတ္ထဿ စ. ဧဝံ ဥပေက္ခာသဟဂတနိဒ္ဒေသာဒီသူတိ ယေသံ အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တတာ ဝုတ္တာ, တေသု ဧကမေဝ ဥပေက္ခာသဟဂတနိဒ္ဒေသံ ဝတွာ ဣတရံ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ အတ္ထော. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာမာဝစရာဒိနိဒ္ဒေသေ သင်္ဂဏှာတိ. တတ္ထာပိ ဟိ ပရိတ္တသဟေတုကာဒိဘာဝေန ဝုတ္တေသု ဓမ္မေသု ဧကမေဝ ဝတွာ ဣတရံ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ. အဘာဝနာနိဋ္ဌပ္ပဝတ္တိယာတိ အဘာဝနာနိဋ္ဌပ္ပဝတ္တိယာ အဘာဝနာကာရဿ ဥက္ကံသပ္ပဝတ္တိယာတိ အတ္ထော, အဘာဝဿ ဝါ ဥက္ကံသပ္ပဝတ္တိယာ. နဝတ္တဗ္ဗံ ဇာတံ အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏာဒိဘာဝေနာတိ အဓိပ္ပာယော. တာနီတိ အာကိဉ္စညာယတနေန သမာနာရမ္မဏာနိ အာဝဇ္ဇနာဒီနိ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘အဘာဝနာသာမညေ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ. န ဟိ အာကိဉ္စညာယတနာရမ္မဏဿ ပစ္စဝေက္ခဏအဿာဒနာဒိဝသေန ပဝတ္တစိတ္တာနံ အဘာဝနာကာရေန ပဝတ္တိ အတ္ထီတိ? န, အဘာဝေတဗ္ဗတာယ အဓိပ္ပေတတ္တာ. န ဘာဝီယတီတိ ဟိ အဘာဝနံ, န န ဘာဝေတီတိ.

ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ‘තං’ (එය) යන ශබ්දයෙන් ඇද දක්වා පවසයි. එහෙත් එය සියල්ලම නොවන බවත්, යමක් එහි පූර්වගාමී වේද එය බවත් අර්ථයයි. ‘ලේශ වචනය’ යනු එක් ප්‍රදේශයක සමානකමෙන්, සමාන අරමුණු ඇති බැවින් එක් කොටසක් පමණක් හැඳින්වීමයි. ‘ලිස්සති’ යනු එක් කොටසකින් ඇලෙයි යන අර්ථයෙන් ‘ලේශ’ නම් වේ. ‘යම් කෙනෙකුට’ යනු කාමාවචර කුසල්, අකුසල්, මහා ක්‍රියා, ආවර්ජනා සිත්වල කුසල් ක්‍රියා භේදයට සහ රූපාවචර සිව්වන ධ්‍යානයටයි. මෙසේ උපේක්ෂා සහගත නිර්දේශයන්හි යම් කෙනෙකුට අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත බව කියන ලද ද, ඔවුන්ගෙන් එක් උපේක්ෂා සහගත නිර්දේශයක් පමණක් පවසා අනෙක නොකිය යුතු වන්නේය යනු අර්ථයයි. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් හේතු සම්ප්‍රයුක්ත කාමාවචර ආදී නිර්දේශයන් ගනු ලැබේ. එහිදී ද පරිත්ත සහේතුක ආදී වශයෙන් වදාරන ලද ධර්මයන්ගෙන් එකක් පමණක් පවසා අනෙක නොකිය යුතු වන්නේය. ‘අභාවනා නිෂ්ඨා ප්‍රවෘත්තියෙන්’ යනු අභාවනා ආකාරයේ උසස්ම පැවැත්මෙන් යන අර්ථයයි, නැතහොත් අභාවයේ උසස්ම පැවැත්මෙනි. අධ්‍යාත්මික අරමුණු ආදී භාවයෙන් නොකිය යුතු බව ඇති විය යන අදහසයි. ‘ඒවා’ යනු ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය හා සමාන අරමුණු ඇති ආවර්ජනාදියයි. ඉදින් එසේ නම් ‘අභාවනා සාමාන්‍යයෙහි’ යයි කිමෙක් පවසන ලද ද? ආකිඤ්චඤ්ඤායතන අරමුණේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ හා ආස්වාදන ආදී වශයෙන් පවත්නා සිත්වලට අභාවනා ආකාරයෙන් පැවැත්මක් නැද්ද? නැත, ඒ භාවනා නොකටයුතු බැවින් එසේ අදහස් කරන ලදී. ‘නොවඩනු ලැබේ’ යන අර්ථයෙන් ‘අභාවනා’ නම් වේ මිස, ‘නොවඩයි’ යන අර්ථයෙන් නොවේ.

ဂဟဏဝိသေသနိမ္မိတာနီတိအာဒီသု အယမဓိပ္ပာယော – ယဒိပိ ဘာဝနာဉာဏနိမ္မိတာကာရမတ္တေသု သဘာဝတော အဝိဇ္ဇမာနေသု ဝိသယေသု ယေဘုယျေန မဟဂ္ဂတာ ဓမ္မာ ပဝတ္တန္တိ, ဗဟိဒ္ဓါကာရဂ္ဂဟဏဝသေန ပန ကသိဏာဒီနံ ဗဟိဒ္ဓါဘာဝေါတိ တဒါရမ္မဏဓမ္မာ ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏာတိ ဝုတ္တံ. ကသိဏာနဉှိ သန္တာနံ မုဉ္စိတွာ ဥပဋ္ဌာနံ ဝိသေသတော ဝဍ္ဎိတကသိဏဝသေန ဝိညာယတိ, ပဌမာရုပ္ပဝိညာဏာဘာဝဿ ပန န ဗဟိဒ္ဓါကာရော, နာပိ အဇ္ဈတ္တာကာရောတိ [Pg.217] ဥဘယာကာရဝိဓုရေ တသ္မိံ အနညသာဓာရဏေန ပဝတ္တိယာကာရေန ပဝတ္တမာနံ အာကိဉ္စညာယတနမေဝ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏံ ဝုတ္တံ, န ဣတရေ ဣတရာကာရပ္ပဝတ္တိတောတိ. ကာမာဝစရကုသလာနန္တိ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

‘ග්‍රහණ විශේෂයෙන් මවන ලද’ යනාදී තැන්හි මෙම අදහසයි - වඩන ලද ඥානයෙන් මවන ලද ආකාරයන් පමණක් වූ, සැබැවින්ම විද්‍යමාන නොවන විෂයයන් කෙරෙහි බෙහෙවින් මහග්ගත ධර්මයෝ පවතිත් ද, බාහිර ආකාරයෙන් ගැනීම නිසා කසිණ ආදියේ බාහිර භාවය වන බැවින්, එම අරමුණු ඇති ධර්මයන් බාහිරාරම්මණ යැයි පවසන ලදී. කසිණ (නිමිත්ත) සන්තානයෙන් මිදී මනසට වැටහීම විශේෂයෙන් වර්ධනය කළ කසිණ වශයෙන් විඤ්ඤාණයට හසුවේ. එහෙත් ප්‍රථම ආරූප්‍ය විඤ්ඤාණයෙහි අභාවයට බාහිර ආකාරයක් හෝ අධ්‍යාත්මික ආකාරයක් නැත. ඒ ආකාර දෙකෙන්ම තොර වූ එහි, අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන පැවැත්මේ ආකාරයකින් පවත්නා වූ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයම ‘නවතබ්බාරම්මණ’ (ප්‍රකාශ කළ නොහැකි අරමුණු ඇති) ලෙස වදාරන ලදී. අනෙක් ඒවා අනෙක් ආකාරවලට පවතින බැවින් එසේ නොවේ. ‘කාමාවචර කුසලයන්ට’ යන්න උදාහරණයක් ලෙස පමණක් දත යුතුය.

အာကိဉ္စညာယတနဝိပါကံ နေဝသညာနာသညာယတနဿ ဝိပါကာဒိကဿာတိ အတ္ထဝသေန ဝိဘတ္တိ ပရိဏာမေတဗ္ဗာ. အဘိနီဟာရာသမ္ဘဝတောတိ သမာပတ္တိစိတ္တဿ အဘိနီဟရဏာသမ္ဘဝတော. ကုသလမေဝ ဝိပါကဿ အာရမ္မဏန္တိ ကတွာ ‘‘ဝိပါကဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ආකිඤ්චඤ්ඤායතන විපාකය යන්න නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයෙහි විපාකාදියට ද අදාළ වන පරිදි අර්ථය අනුව විභක්තිය පෙරළා ගත යුතුය. ‘අභිනිහාරය (පැමිණීම) සම්භව නොවන බැවින්’ යනු සමාපත්ති සිතට අභිනිහාරයක් සිදු නොවන බැවිනි. කුසලයම විපාකයට අරමුණ වන බැවින් ‘විපාකයට’ යනාදිය වදාරන ලදී.

အသဘာဝဓမ္မတ္တေပိ ဗဟိဒ္ဓါကာရေန ဂဟဏီယဘာဝတော ကသိဏာနံ ဗဟိဒ္ဓါဘာဝေါ ဝိယ ဧကန္တတော ဣဓ အဇ္ဈတ္တဓမ္မုပါဒါနတာယ အဟန္တိ ပညတ္တိယာ သိယာ အဇ္ဈတ္တဘာဝေါတိ ဝုတ္တံ ‘‘အဇ္ဈတ္တ’’န္တိအာဒိ. ‘‘ခန္ဓာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဓာတုအာယတနာဒိ သင်္ဂယှတီ’’တိ စ ဝဒန္တိ. ဧသ နယောတိ ‘‘အရူပက္ခန္ဓေ ခန္ဓာတိ ဂဟေတွာ’’တိအာဒိကံ ဝဏ္ဏနာနီတိံ အာဟ. ပရေသံ ခန္ဓာဒိဂ္ဂဟဏေတိ ပရေသံ ခန္ဓာဒီတိ ဣမဿ ပဒဿ ကထနေ ဥစ္စာရဏေ. သဗ္ဗံ ဥပါဒါပညတ္တိံ အာဟ အာဒိသဒ္ဒေနာတိ သမ္ဗန္ဓော.

අස්වභාව ධර්ම වුවද බාහිර ආකාරයෙන් ගත හැකි බැවින් කසිණයන්ගේ බාහිර භාවය මෙන්, මෙහි ඒකාන්තයෙන්ම අධ්‍යාත්මික ධර්ම උපාදානය කරන (දැඩිව ගන්නා) බැවින් ‘මම’ යන ප්‍රඥප්තියෙන් අධ්‍යාත්මික භාවයක් විය හැකි යයි ‘අධ්‍යාත්මික’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘ස්කන්ධයන්’ යනාදී තන්හි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ධාතු හා ආයතන ආදිය ද සංග්‍රහ වේ යැයි පවසති. ‘අරූප ස්කන්ධයන් ස්කන්ධයන් ලෙස ගෙන’ යනාදී වර්ණනා ක්‍රමය ද මේ නයම වේ. ‘අන්‍යයන්ගේ ස්කන්ධ ආදිය ගැනීමේදී’ යනු අන්‍යයන්ගේ ස්කන්ධ ආදිය යන මේ පදය ප්‍රකාශ කිරීමේදී ය. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සියලු උපාදා ප්‍රඥප්තීන් පවසන බව මෙහි සම්බන්ධයයි.

တိကအတ္ထုဒ္ဓါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තික අත්ථුද්ධාර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ဒုကအတ္ထုဒ္ဓါရဝဏ္ဏနာ

දුක අත්ථුද්ධාර වර්ණනාව

၁၄၇၃. အညထာတိ ဝုတ္တပ္ပကာရဿ ဒဿနေ. ဝုတ္တပ္ပကာရဿ ဒဿနတော ဧဝ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ သသင်္ခါရိကာနံ ထိနမိဒ္ဓဝိရဟေ အသင်္ခါရိကသဒိသီ ယောဇနာ န ဒဿိတာ. ဘဝရာဂါဒီသူတိ ဘဝရာဂမူလိကာဒီသု ယောဇနာသု.

1473. ‘අන්‍යාකාරයකින්’ යනු වදාළ ආකාරය දැක්වීමේදීය. වදාළ ප්‍රකාරය දැක්වීමේදී ම අටුවාවෙහි සසංඛාරික සිත්වල ථීනමිද්ධය නැති කල්හි අසංඛාරික හා සමාන බව දැක්වෙන යෝජනාව නොදක්වන ලදී. ‘භවරාගාදීන්හි’ යනු භවරාගය මූලික කොට ඇති යෝජනාවන්හි ය.

၁၅၁၁. ဒွေတိ ဥဒ္ဓစ္စာဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနိ. တီဏီတိ ကာမစ္ဆန္ဒဗျာပါဒဝိစိကိစ္ဆာသု ဧကေကေန ဥဒ္ဓစ္စာဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနိ. ဒွေ ဝါ တီဏိ ဝါတိ ပါဠိယံ ဝါ-သဒ္ဒဿ လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌတံ အာဟ. အထ ဝါ နိပါတသဒ္ဒသန္နိဓာနေပိ နာမပဒါဒီဟိ ဧဝ သမုစ္စယာဒိအတ္ထော ဝုစ္စတိ, န နိပါတပဒေဟိ တေသံ အဝါစကတ္တာတိ အန္တရေနပိ နိပါတပဒံ အယမတ္ထော လဗ္ဘတိ. တထာ ဝစနိစ္ဆာယ သမ္ဘဝေါ ဧဝ ဟေတ္ထ ပမာဏန္တိ ပါဠိယံ ‘‘ဒွေ တီဏီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယတ္ထ [Pg.218] သဟုပ္ပတ္တီတိအာဒိနာ ‘‘ဒွေ တီဏီ’’တိ လက္ခဏဝစနန္တိ သဗ္ဗသာဓာရဏမတ္ထမာဟ. တထာ ဟိ ‘‘ဧဝဉ္စ ကတွာ ကိလေသဂေါစ္ဆကေ စာ’’တိ ဝုတ္တံ. တဿာယမဓိပ္ပာယော – ကိလေသဒွယသဟိတဿေဝ စိတ္တုပ္ပာဒဿ အဘာဝေပိ ပါဠိယံ ဒွိဂ္ဂဟဏံ ကတံ, ကိလေသာနဉ္စ သမ္ဘဝန္တာနံ သဗ္ဗေသံ သရူပေန ဂဟဏံ န ကတန္တိ ဒွေ တယောတိ လက္ခဏကရဏန္တိ ဝိညာယတီတိ.

1511. ‘දෙකක්’ යනු උද්ධච්ච සහ අවිජ්ජා යන නීවරණ දෙකයි. ‘තුනක්’ යනු කාමච්ඡන්ද, ව්‍යාපාද සහ විචිකිච්ඡා යන නීවරණයන්ගෙන් එකක් සමඟ උද්ධච්ච සහ අවිජ්ජා යන නීවරණයන් ලැබීමයි. ‘දෙකක් හෝ තුනක්’ යන්නෙන් පාලියෙහි ‘වා’ (හෝ) යන ශබ්දය ලොප් කොට දක්වා ඇති බව පවසයි. එසේත් නැතහොත් නිපාත ශබ්දයක් සමීපයෙහි තිබුණද නාම පද ආදියෙන්ම සමුච්චය (එකතු කිරීම) ආදී අර්ථයන් කියනු ලැබේ. නිපාත පදයන්ට එම අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමේ ශක්තියක් නැති බැවින් නිපාත පදයක් නොමැතිව වුවද මෙම අර්ථය ලැබෙයි. එමෙන්ම වචනයෙහි කැමැත්ත (වක්තෘ ඉච්ඡාව) ඇති වීමම මෙහි ප්‍රමාණය වන බැවින් පාලියෙහි ‘දෙකක් තුනක්’ යැයි පවසන ලදී. යම් තැනක සහ-උත්පත්ති (එකට ඉපදීම) ආදියෙන් ‘දෙකක් තුනක්’ යනු ලක්ෂණ වචනයක් යැයි සියල්ලට පොදු වූ අර්ථය පැවසීය. එසේම ‘මෙලෙස කොට කෙලෙස් ගොච්ඡකයන්ද’ යැයි පවසන ලදී. එහි අදහස නම් - කෙලෙස් දෙකක් සහිත වූම චිත්තෝත්පාදයක් නොමැති වුවද පාලියෙහි ‘දෙක’ යන ග්‍රහණය කරන ලදී. උපදින සියලු කෙලෙස් ස්වරූපයෙන්ම ග්‍රහණය නොකරන ලද බැවින් ‘දෙක තුන’ යනු ලක්ෂණයක් කිරීමක් (ලක්ෂණකරණයක්) බව දත යුතුය.

ယဒိ သဗ္ဗာကုသလေ ဥပ္ပဇ္ဇနကဿပိ ဥဒ္ဓစ္စဿ ဧကော ဧဝ စိတ္တုပ္ပာဒေါ ဝိသယဘာဝေန ဝုစ္စတိ, အဝိဇ္ဇာနီဝရဏဿပိ တထာ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ကသ္မာ ဝုတ္တ’’န္တိအာဒိနာ စောဒေတိ. ဣတရော ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏဿေဝ တထာ ဝတ္တဗ္ဗတံ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏဿ တထာ ဝတ္တဗ္ဗတာဘာဝဉ္စ ဒဿေတုံ ‘‘သုတ္တန္တေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သုတ္တန္တေ ဝုတ္တေသု ပဉ္စသု နီဝရဏေသူတိ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတေ ဥဒ္ဓစ္စဿ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏေန နီဝရဏသဟိတတံ အာသင်္ကိတွာ ဝုတ္တံ. နနု စ သုတ္တန္တေပိ ‘‘အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနံ သတ္တာန’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၂.၁၂၄) အဝိဇ္ဇာ ‘‘နီဝရဏ’’န္တိ ဝုတ္တာတိ? သစ္စမေတံ, ဈာနင်္ဂါနံ ပဋိပက္ခဘာဝေန ပန သုတ္တန္တေ ဗဟုလံ ကာမစ္ဆန္ဒာဒယော ပဉ္စေဝ နီဝရဏာနိ ဝုတ္တာနီတိ ယေဘုယျဝုတ္တိဝသေန ဧတံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ඉදින් සියලු අකුසල්හි උපදින උද්ධච්චයට එක් සිතක්ම විෂය වශයෙන් කියනු ලබන්නේ නම්, අවිජ්ජා නීවරණයටද එසේම පැවසිය යුතුය යන අදහසින් ‘කුමක් හෙයින් පවසන ලද්දේද’ යනාදී වශයෙන් චෝදනා කරයි. අනෙක් තැනැත්තා උද්ධච්ච නීවරණයටම එසේ කිව යුතු බවත්, අවිජ්ජා නීවරණයට එසේ කිව යුතු නොවන බවත් දැක්වීමට ‘සුත්තන්තයේ’ යනාදිය පැවසීය. එහි සුත්තන්තයෙහි වදාලා වූ පංච නීවරණයන් අතුරින් උද්ධච්ච සහගත සිතෙහි උද්ධච්චයට අවිජ්ජා නීවරණය සමඟ නීවරණ සහිත බව සැක කොට පවසන ලදී. ‘අවිජ්ජා නීවරණයෙන් වැසුණු සත්වයන්ගේ’ යනාදී වශයෙන් සුත්තන්තයෙහිද අවිජ්ජාව ‘නීවරණයක්’ ලෙස පවසා නැද්ද? එය සත්‍යයකි. එහෙත් ධ්‍යාන අංගයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වන බැවින් සුත්තන්තයෙහි බොහෝ කොට කාමච්ඡන්ද ආදී නීවරණ පහක්ම පවසන ලදී. මෙය බහුල වශයෙන් පවසන ලද දෙයක් ලෙස දත යුතුය.

ကေစိ ပန ‘‘ယထာ နိက္ခေပကဏ္ဍေ ကုသလပဋိပက္ခဘူတာနိ ဒုဗ္ဗလာနိပိ နီဝရဏာနိ ပဋ္ဌာနေ ဝိယ ဒဿိတာနိ. တထာ ဟိ ပဋ္ဌာနေ (ပဋ္ဌာ. ၃.၈.၁) ‘နီဝရဏံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ နီဝရဏော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ န ပုရေဇာတပစ္စယာ. အရူပေ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ ပဋိစ္စ ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏံ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏ’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ, န ဧဝံ အဋ္ဌကထာကဏ္ဍေ. အဋ္ဌကထာကဏ္ဍေ ပန ဈာနပဋိပက္ခဘူတာနိယေဝ နီဝရဏာနိ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနီတိ ‘ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏံ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတေ စိတ္တုပ္ပာဒေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’တိ ဝုတ္တံ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏဿ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီဟိ ဧကတော ဥပ္ပတ္တိဒဿနံ နိက္ခေပကဏ္ဍာနုသာရေန ကတံ ဧကတော ဥပ္ပတ္တိယာ ပဘေဒဒဿနတ္ထံ. တတ္ထ ဟိ ပါဠိယံယေဝ တာနိ ဝိတ္ထာရတော ဝုတ္တာနီ’’တိ ဝဒန္တိ. အယဉ္စ ဝါဒေါ ‘‘ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏံ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတေ စိတ္တုပ္ပာဒေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဣဒမေဝ ဝစနံ ဉာပကန္တိ ကတွာ ဝုတ္တော. အညထာ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏံ ဝိယ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. န တိ ဣတော အညံ ပရိယုဋ္ဌာနပဋ္ဌာယီနိယေဝ နီဝရဏာနိ အတ္ထုဒ္ဓါရကဏ္ဍေ အဓိပ္ပေတာနီတိ ဣမဿ အတ္ထဿ သာဓကံ ဝစနံ အတ္ထိ, ဣဒံ ဝစနံ ဒွေတီဏိဝစနဿ သာမညေန သဗ္ဗနီဝရဏသင်္ဂါဟကတ္တာ ယထာဝုတ္တဝစနဿ ဝိသယဝိသေသပ္ပကာသနသင်္ခါတေန [Pg.219] ပယောဇနန္တရေန ဝုတ္တဘာဝဿ ဒဿိတတ္တာ စ ဉာပကံ န ဘဝတီတိ ဒိဿတိ, တသ္မာ ဝိစာရေတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ.

ඇතැම්හු මෙසේ පවසති: "නික්ඛේප කණ්ඩයෙහි කුසලයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ දුර්වල නීවරණයන් පට්ඨානයෙහි මෙන් දක්වන ලදී. එනම් පට්ඨානයෙහි ‘නීවරණ ධර්මයක් නිසා නීවරණ ධර්මයක් උපදියි, පුරේජාත ප්‍රත්‍යයෙන් නොවේ. අරූප ලෝකයෙහි කාමච්ඡන්ද නීවරණය නිසා ථීනමිද්ධ නීවරණය සහ උද්ධච්ච නීවරණය උපදියි’ යනාදී වශයෙන් පවසන ලදී. අට්ඨකථා කණ්ඩයෙහි එසේ නොවේ. අට්ඨකථා කණ්ඩයෙහි ධ්‍යානයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ නීවරණයන්ම දක්වන ලදී. එබැවින් ‘උද්ධච්ච නීවරණය උද්ධච්ච සහගත චිත්තෝත්පාදයෙහි උපදියි’ යැයි පවසන ලදී. අට්ඨකථාවෙහි උද්ධච්ච නීවරණය කාමච්ඡන්ද ආදිය සමඟ එකට ඉපදීම දැක්වීම නික්ඛේප කණ්ඩය අනුව එකට ඉපදීමේ ප්‍රභේද දැක්වීම පිණිස කරන ලද්දකි. එහි පාලියෙහිම ඒවා විස්තරාත්මකව පවසන ලදී." මෙම වාදය ‘උද්ධච්ච නීවරණය උද්ධච්ච සහගත සිතෙහි උපදියි’ යන මෙම වචනයම සාධකයක් කොට පවසන ලදී. නැතහොත් අවිජ්ජා නීවරණය මෙන් පැවසිය යුතුව තිබුණි. මෙයින් අන්‍ය වූ පරියුට්ඨාන අවස්ථාවෙහි පවතින නීවරණයන්ම අත්ථුද්ධාර කණ්ඩයෙහි අදහස් කරන ලද බවට සාධක වන වචනයක් නැත. මෙම ‘දෙක-තුන’ යන වචනය සාමාන්‍යයෙන් සියලු නීවරණයන් ඇතුළත් කරන බැවින්ද, කලින් කියන ලද වචනයෙහි විශේෂ විෂය ප්‍රකාශ කිරීම සංඛ්‍යාත වූ වෙනත් ප්‍රයෝජනයක් සඳහා පවසන ලද බව දක්වා ඇති බැවින්ද මෙය සාධකයක් නොවන බව පෙනේ. එබැවින් විමසා බලා පිළිගත යුතුය.

အဂ္ဂဟေတွာတိ ယထာရုတဝသေနေဝ အတ္ထံ အဂ္ဂဟေတွာ ယထာ နိက္ခေပကဏ္ဍပဋ္ဌာနာဒီဟိ န ဣမိဿာ ပါဠိယာ ဝိရောဓော ဟောတိ, ဧဝံ အဓိပ္ပာယော ဂဝေသိတဗ္ဗောတိ ယထာဝုတ္တမေဝတ္ထံ နိဂမေတိ.

‘නොගෙන’ යනු වාච්‍ය අර්ථය ලෙසම අර්ථය නොගෙන, නික්ඛේප කණ්ඩය, පට්ඨානය ආදිය සමඟ මෙම පාලියෙහි විරෝධයක් නොවන පරිදි අදහස සෙවිය යුතු යැයි කලින් කී අර්ථයම නිගමනය කරයි.

၁၅၇၇. တေသန္တိ လောဘာဒိတော အညေသံ. ဒဿိတာတိ ကထံ ဒဿိတာ? မာနော တာဝ လောဘမောဟဥဒ္ဓစ္စအဟိရိကာနောတ္တပ္ပေဟိ, လောဘမောဟထိနဥဒ္ဓစ္စအဟိရိကာနောတ္တပ္ပေဟိ, တထာ ဒိဋ္ဌိ, ဝိစိကိစ္ဆာ မောဟဥဒ္ဓစ္စအဟိရိကာနောတ္တပ္ပေဟိ, ထိနံ လောဘမောဟဒိဋ္ဌိဥဒ္ဓစ္စအဟိရိကာနောတ္တပ္ပေဟိ, လောဘမောဟမာနဥဒ္ဓစ္စအဟိရိကာနောတ္တပ္ပေဟိ, လောဘမောဟဥဒ္ဓစ္စအဟိရိကာနောတ္တပ္ပေဟိ, ဒေါသမောဟဥဒ္ဓစ္စအဟိရိကာနောတ္တပ္ပေဟိ, ဥဒ္ဓစ္စံ လောဘမောဟဒိဋ္ဌိအဟိရိကာနောတ္တပ္ပေဟိ, လောဘမောဟဒိဋ္ဌိထိနအဟိရိကာနောတ္တပ္ပေဟိ, လောဘမောဟမာနအဟိရိကာနောတ္တပ္ပေဟိ, လောဘမောဟမာနထိနအဟိရိကာနောတ္တပ္ပေဟိ, လောဘမောဟထိနအဟိရိကာနောတ္တပ္ပေဟိ, လောဘမောဟအဟိရိကာနောတ္တပ္ပေဟိ, ဒေါသမောဟအဟိရိကာနောတ္တပ္ပေဟိ, ဒေါသမောဟထိနအဟိရိကာနောတ္တပ္ပေဟိ, မောဟဝိစိကိစ္ဆာအဟိရိကာနောတ္တပ္ပေဟိ, မောဟအဟိရိကာနောတ္တပ္ပေဟိ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

1577. ‘ඔවුන්ගේ’ යනු ලෝභය ආදියට වඩා අන්‍ය වූවන්ගේය. කෙසේ දක්වන ලද්දේද? මානය වනාහි ලෝභය, මෝහය, උද්ධච්චය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, ථීනය, උද්ධච්චය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; එසේම දිට්ඨිය සහ විචිකිච්ඡාව මෝහය, උද්ධච්චය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; ථීනය වනාහි ලෝභය, මෝහය, දිට්ඨිය, උද්ධච්චය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, මානය, උද්ධච්චය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, උද්ධච්චය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; දෝසය, මෝහය, උද්ධච්චය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; උද්ධච්චය වනාහි ලෝභය, මෝහය, දිට්ඨිය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, දිට්ඨිය, ථීනය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, මානය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, මානය, ථීනය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, ථීනය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; දෝසය, මෝහය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; දෝසය, මෝහය, ථීනය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; මෝහය, විචිකිච්ඡාව, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද; මෝහය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය සමඟද එකට උපදියි.

ယထာ စ ဥဒ္ဓစ္စံ, ဧဝံ အဟိရိကာနောတ္တပ္ပာနိ စ ယောဇေတွာ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ကထံ? အဟိရိကံ လောဘမောဟဒိဋ္ဌိဥဒ္ဓစ္စာနောတ္တပ္ပေဟိ, လောဘမောဟဒိဋ္ဌိထိနဥဒ္ဓစ္စာနောတ္တပ္ပေဟိ, လောဘမောဟမာနဥဒ္ဓစ္စာနောတ္တပ္ပေဟိ, လောဘမောဟမာနထိနဥဒ္ဓစ္စာနောတ္တပ္ပေဟိ, လောဘမောဟထိနဥဒ္ဓစ္စာနောတ္တပ္ပေဟိ, လောဘမောဟဥဒ္ဓစ္စာနောတ္တပ္ပေဟိ, ဒေါသမောဟဥဒ္ဓစ္စာနောတ္တပ္ပေဟိ, ဒေါသမောဟထိနဥဒ္ဓစ္စာနောတ္တပ္ပေဟိ, မောဟဝိစိကိစ္ဆာဥဒ္ဓစ္စာနောတ္တပ္ပေဟိ, မောဟဥဒ္ဓစ္စာနောတ္တပ္ပေဟိ စ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အနောတ္တပ္ပံ လောဘမောဟဒိဋ္ဌိဥဒ္ဓစ္စာဟိရိကေဟိ, လောဘမောဟဒိဋ္ဌိထိနဥဒ္ဓစ္စာဟိရိကေဟိ, လောဘမောဟမာနဥဒ္ဓစ္စာဟိရိကေဟိ, လောဘမောဟမာနထိနဥဒ္ဓစ္စာဟိရိကေဟိ, လောဘမောဟထိနဥဒ္ဓစ္စာဟိရိကေဟိ, လောဘမောဟဥဒ္ဓစ္စာဟိရိကေဟိ, ဒေါသမောဟဥဒ္ဓစ္စာဟိရိကေဟိ, ဒေါသမောဟထိနဥဒ္ဓစ္စာဟိရိကေဟိ, မောဟဝိစိကိစ္ဆာဥဒ္ဓစ္စာဟိရိကေဟိ[Pg.220], မောဟဥဒ္ဓစ္စာဟိရိကေဟိ စ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဧဝမေတ္ထ မာနာဒီနမ္ပိ ဧကတော ဥပ္ပတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေသံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

උද්ධච්චය මෙන්ම අහිරිකය සහ අනොත්තප්පයද යොදා දත යුතුය. කෙසේද? අහිරිකය වනාහි ලෝභය, මෝහය, දිට්ඨිය, උද්ධච්චය, අනොත්තප්පය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, දිට්ඨිය, ථීනය, උද්ධච්චය, අනොත්තප්පය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, මානය, උද්ධච්චය, අනොත්තප්පය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, මානය, ථීනය, උද්ධච්චය, අනොත්තප්පය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, ථීනය, උද්ධච්චය, අනොත්තප්පය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, උද්ධච්චය, අනොත්තප්පය සමඟද; දෝසය, මෝහය, උද්ධච්චය, අනොත්තප්පය සමඟද; දෝසය, මෝහය, ථීනය, උද්ධච්චය, අනොත්තප්පය සමඟද; මෝහය, විචිකිච්ඡාව, උද්ධච්චය, අනොත්තප්පය සමඟද; මෝහය සහ උද්ධච්චය, අනොත්තප්පය සමඟද එකට උපදියි. අනොත්තප්පය වනාහි ලෝභය, මෝහය, දිට්ඨිය, උද්ධච්චය, අහිරිකය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, දිට්ඨිය, ථීනය, උද්ධච්චය, අහිරිකය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, මානය, උද්ධච්චය, අහිරිකය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, මානය, ථීනය, උද්ධච්චය, අහිරිකය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, ථීනය, උද්ධච්චය, අහිරිකය සමඟද; ලෝභය, මෝහය, උද්ධච්චය, අහිරිකය සමඟද; දෝසය, මෝහය, උද්ධච්චය, අහිරිකය සමඟද; දෝසය, මෝහය, ථීනය, උද්ධච්චය, අහිරිකය සමඟද; මෝහය, විචිකිච්ඡාව, උද්ධච්චය, අහිරිකය සමඟද; මෝහය, උද්ධච්චය සහ අහිරිකය සමඟ එකට උපදියි. මෙලෙස මෙහි මානය ආදීන්ගේද එකට ඉපදීම දත යුතුය. ඉතිරිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

အဋ္ဌကထာကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අට්ඨකථා කණ්ඩ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ဣတိ ဓမ္မသင်္ဂဏီမူလဋီကာယ လီနတ္ထပဒဝဏ္ဏနာ

මෙසේ ධම්මසංගණී මූලටීකාවේ ලීනත්ථපද වර්ණනාව අවසන් වේ.

ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ သမတ္တာ.

ධම්මසංගණී අනුටීකාව සමාප්තයි.