นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो.

อภิธมฺมปิฏเก

अभिधम्मपिटकात

ปญฺจปกรณ-มูลฏีกา

पंचपकरण-मूळटीका

ธาตุกถาปกรณ-มูลฏีกา

धातुकथापकरण-मूळटीका

คนฺถารมฺภวณฺณนา

ग्रंथारंभ-वर्णन

ธาตุกถาปกรณํ [Pg.1] เทเสนฺโต ภควา ยสฺมึ สมเย เทเสสิ, ตํ สมยํ ทสฺเสตุํ, วิภงฺคานนฺตรํ เทสิตสฺส ปกรณสฺส ธาตุกถาภาวํ ทสฺเสตุํ วา ‘‘อฏฺฐารสหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ พลวิธมนวิสยาติกฺกมนวเสน เทวปุตฺตมารสฺส, อปฺปวตฺติกรณวเสน กิเลสาภิสงฺขารมารานํ, สมุทยปฺปหานปริญฺญาวเสน ขนฺธมารสฺส, มจฺจุมารสฺส จ โพธิมูเล เอว ภญฺชิตตฺตา ปรูปนิสฺสยรหิตํ นิรติสยํ ตํ ภญฺชนํ อุปาทาย ภควา เอว ‘‘มารภญฺชโน’’ติ โถมิโต. ตตฺถ มาเร อภญฺเชสิ, มารภญฺชนํ วา เอตสฺส, น ปรราชาทิภญฺชนนฺติ มารภญฺชโน. มหาวิกฺกนฺโต มหาวีริโยติ มหาวีโร.

भगवंतांनी ज्या वेळी धातुकथापकरणाचा उपदेश केला, तो काळ दर्शवण्यासाठी, किंवा विभंगानंतर उपदेशिलेल्या ग्रंथाचे धातुकथात्व दर्शवण्यासाठी 'अट्ठासह' (अठरा) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे, माराच्या शक्तीचा नाश करणे आणि त्याच्या क्षेत्राचे अतिक्रमण करण्याच्या द्वारे देवपुत्रमाराचा; (पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या) अप्रवृत्ती करण्याच्या द्वारे क्लेशमार व अभिसंस्कारमाराचा; आणि समुदयाचा प्रहाण व परिज्ञा करण्याच्या द्वारे स्कंधमार व मृत्यूमाराचा बोधिवृक्षाच्या मुळाशीच नाश केल्यामुळे, परक्यांच्या आश्रयाशिवाय असलेला आणि सर्वश्रेष्ठ असा तो माराचा पराभव लक्षात घेऊन भगवंतांचीच 'मारभंजन' म्हणून स्तुती केली गेली आहे. तेथे, ज्यांनी मारांचा पराभव केला ते 'मारभंजन' होत; किंवा ज्यांचा पराभव हा केवळ मारांचाच पराभव आहे, इतर शत्रू राजांचा पराभव नव्हे, ते 'मारभंजन' होत. जे महाविक्रांत (अत्यंत पराक्रमी) आणि महावीर्यवान आहेत, ते 'महावीर' होत.

ขนฺธาทโย อรณนฺตา ธมฺมา สภาวฏฺเฐน ธาตุโย, อภิธมฺมกถาธิฏฺฐานฏฺเฐน วาติ กตฺวา เตสํ กถนโต อิมสฺส ปกรณสฺส ธาตุกถาติ อธิวจนํ. ยทิปิ อญฺเญสุ จ ปกรเณสุ เต สภาวา กถิตา, เอตฺถ ปน เตสํ สพฺเพสํ สงฺคหาสงฺคหาทีสุ จุทฺทสสุ นเยสุ เอเกกสฺมึ กถิตตฺตา สาติสยํ กถนนฺติ อิทเมว เอวํนามกํ. เอกเทสกถนเมว หิ อญฺญตฺถ กตนฺติ. ขนฺธายตนธาตูหิ วา ขนฺธาทีนํ อรณนฺตานํ สงฺคหาสงฺคหาทโย นยา วุตฺตาติ ตตฺถ มหาวิสยานํ ธาตูนํ [Pg.2] วเสน ธาตูหิ กถา ธาตุกถาติ เอวํ อสฺส นามํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ทฺวิธา ติธา ฉธา อฏฺฐารสธาติ อเนกธา ธาตุเภทํ ปกาเสสีติ ธาตุเภทปฺปกาสโนติ. ตสฺสตฺถนฺติ ตสฺสา ธาตุกถาย อตฺถํ. อ-กาเร อา-การสฺส โลโป ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘ยํ ธาตุกถ’’นฺติ วา เอตฺถ ปกรณนฺติ วจนเสโส สตฺตนฺนํ ปกรณานํ กเมน วณฺณนาย ปวตฺตตฺตาติ เตน โยชนํ กตฺวา ตสฺส ปกรณสฺส อตฺถํ ตสฺสตฺถนฺติ อ-การโลโป วา. ตนฺติ ตํ ทีปนํ สุณาถ, ตํ วา อตฺถํ ตํทีปนวจนสวเนน อุปธาเรถาติ อตฺโถ. สมาหิตาติ นานากิจฺเจหิ อวิกฺขิตฺตจิตฺตา, อตฺตโน จิตฺเต อาหิตาติ วา อตฺโถ.

स्कंधांपासून सुरू होऊन अरणापर्यंतचे (क्लेशरहित) धर्म हे स्वभावाच्या अर्थाने 'धातू' होत, किंवा अभिधम्मकथेचे अधिष्ठान असण्याच्या अर्थाने 'धातू' होत, असे मानून त्यांचे कथन केले असल्यामुळे या ग्रंथाला 'धातुकथा' हे नाव मिळाले आहे. जरी इतर ग्रंथांमध्येही ते स्वभावधर्म सांगितले गेले असले, तरी येथे मात्र त्या सर्वांचे संग्रह-असंग्रह इत्यादी चौदा नयांपैकी प्रत्येक नयामध्ये कथन केले असल्यामुळे हे विशेष (सविस्तर) कथन आहे, म्हणूनच केवळ याच ग्रंथाला हे नाव दिले गेले आहे. कारण इतर ठिकाणी केवळ एका भागाचेच कथन केले गेले आहे. किंवा स्कंध, आयतन आणि धातूंच्या द्वारे स्कंधांपासून अरणापर्यंतच्या धर्मांचे संग्रह-असंग्रह इत्यादी नय सांगितले आहेत; त्यामध्ये विशाल विषय असलेल्या धातूंच्या द्वारे केलेली कथा (कथन) म्हणजे 'धातुकथा' होय, असे या ग्रंथाचे नाव सांगितले आहे, असे समजावे. दोन प्रकारे, तीन प्रकारे, सहा प्रकारे, अठरा प्रकारे अशा अनेक प्रकारे धातूंचे भेद स्पष्ट केले आहेत, म्हणून त्यांना 'धातूभेदप्रकाशक' म्हटले जाते. 'तस्सत्थं' म्हणजे त्या धातुकथेचा अर्थ. येथे 'अ' कारामुळे 'आ' काराचा लोप झाला आहे असे समजावे. किंवा 'यं धातुकथं' येथे 'पकरणं' (ग्रंथ) हा शब्द अध्याहृत आहे, कारण सात ग्रंथांचे क्रमाने वर्णन चालू असल्यामुळे, त्या शब्दाशी संबंध जोडून 'त्या ग्रंथाचा अर्थ' असा 'तस्सत्थं' चा अर्थ होतो, किंवा येथे 'अ' काराचा लोप झाला आहे. 'तं' म्हणजे 'ते स्पष्टीकरण ऐका', किंवा 'त्या स्पष्टीकरणाचे वचन ऐकून तो अर्थ मनात धारण करा' असा अर्थ आहे. 'समाहिता' म्हणजे विविध कामांमुळे विचलित न झालेले चित्त असलेले, किंवा स्वतःच्या चित्तात चांगल्या प्रकारे धारण केलेले, असा अर्थ आहे.

คนฺถารมฺภวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ग्रंथारंभ-वर्णन समाप्त झाले.

๑. มาติกาวณฺณนา

१. मातिका-वर्णन

๑. นยมาติกาวณฺณนา

१. नयमातिका-वर्णन

๑. โก [Pg.3] ปเนตสฺส ปกรณสฺส ปริจฺเฉโทติ? น โส อิธ วตฺตพฺโพ, อฏฺฐสาลินิยํ (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา) ปกรณปริจฺเฉโท วุตฺโต เอวาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จุทฺทสวิเธน วิภตฺตนฺติ วุตฺต’’นฺติ. ขนฺธาทีนํ เทสนา นียติ ปวตฺตียติ เอเตหิ, ขนฺธาทโย เอว วา นียนฺติ ญายนฺติ เอเตหิ ปกาเรหีติ นยา, นยานํ มาติกา อุทฺเทโส, นยา เอว วา มาติกาติ นยมาติกา. เอเตสํ ปทานํ มูลภูตตฺตาติ ‘‘มูลมาติกา’’ติ วตฺตพฺพานํ สงฺคหาสงฺคหาทีนํ จุทฺทสนฺนํ ปทานํ ขนฺธาทิธมฺมวิภชนสฺส อิมสฺส ปกรณสฺส มูลภูตตฺตา นิสฺสยภูตตฺตาติ อตฺโถ.

१. पण या ग्रंथाचा परिच्छेद (विभागणी) काय आहे? तो येथे सांगण्याची गरज नाही, कारण अट्ठसालिनीमध्ये ग्रंथाचा परिच्छेद सांगितलेलाच आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'चौदा प्रकारे विभागलेले आहे असे म्हटले आहे' असे म्हटले आहे. ज्यांच्याद्वारे स्कंध इत्यादींचा उपदेश पुढे नेला जातो किंवा प्रवृत्त केला जातो, किंवा ज्या प्रकारांच्या द्वारे स्कंध इत्यादीच पुढे नेले जातात किंवा जाणले जातात, ते 'नय' होत. नयांची मातिका (उद्देश/थोडक्यात मांडणी) म्हणजे 'नयमातिका' होय; किंवा नय हेच मातिका असल्याने ती 'नयमातिका' होय. 'या पदांचे मूळ असल्यामुळे' म्हणजे 'मूलमातिका' असे म्हणता येणाऱ्या संग्रह-असंग्रह इत्यादी चौदा पदांचे, स्कंध इत्यादी धर्मांचे विभाजन करणाऱ्या या ग्रंथाचे मूळ आणि आश्रय असल्यामुळे, असा अर्थ आहे.

๒. อพฺภนฺตรมาติกาวณฺณนา

२. अभ्यंतरमातिका-वर्णन

๒. ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา’’ติอาทีหิ รูปกฺขนฺธาทิปทานิ ทสฺสิตานิ, ปฏิจฺจสมุปฺปาทวจเนน จ เยสุ ทฺวาทสสุ องฺเคสุ ปจฺเจกํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสทฺโท วตฺตติ, ตทตฺถานิ ทฺวาทส ปทานิ ทสฺสิตานีติ เตสํ ตถาทสฺสิตานํ สรูเปเนว ทสฺสิตานํ ผสฺสาทีนญฺจ ปทานํ วเสน อาห ‘‘ปญฺจวีสาธิเกน ปทสเตนา’’ติ. ตตฺถ กมฺมุปปตฺติกามภวาทีนํ อิธ วิภตฺตานํ ภาวนภวนภาเวน ภเว วิย โสกาทีนํ ชรามรณสฺส วิย อนิฏฺฐตฺตา ตนฺนิทานทุกฺขภาเวน จ ชรามรเณ อนฺโตคธตาย ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส ทฺวาทสปทตา ทฏฺฐพฺพา. เอตฺถ จ ปาฬิยํ ภินฺทิตฺวา อวิสฺสชฺชิตานมฺปิ สติปฏฺฐานาทีนํ ภินฺทิตฺวา คหณํ กโรนฺโต เตสํ ภินฺทิตฺวาปิ วิสฺสชฺชิตพฺพตํ ทสฺเสตีติ เวทิตพฺพํ.

२. 'पंचक्खंधा' (पाच स्कंध) इत्यादींद्वारे रूपस्कंध इत्यादी पदे दर्शविली आहेत, आणि प्रतीत्यसमुत्पाद या शब्दाने ज्या बारा अंगांमध्ये प्रत्येक ठिकाणी प्रतीत्यसमुत्पाद हा शब्द लागू होतो, त्या अर्थाची बारा पदे दर्शविली आहेत. अशा प्रकारे दर्शविलेल्या आणि प्रत्यक्ष स्वरूपातच दर्शविलेल्या स्पर्श इत्यादी पदांच्या आधारे 'एकशे पंचवीस पदांनी' असे म्हटले आहे. तेथे, येथे विभागलेल्या कर्मभव, उपपत्तिभव, कामभव इत्यादींचा, उत्पन्न करण्याचे सामर्थ्य आणि उत्पन्न होण्याच्या स्वभावामुळे 'भव' मध्ये अंतर्भाव होतो, त्याप्रमाणे शोक इत्यादींचा, जरामरणाप्रमाणेच अनिष्ट असल्यामुळे आणि जरामरण हेच कारण असलेल्या दुःखाच्या स्वरूपात असल्यामुळे जरामरणामध्ये अंतर्भाव होतो; यावरून प्रतीत्यसमुत्पादाची बारा पदे आहेत असे समजावे. आणि येथे पाळीमध्ये (मूळ पाठात) विभागून स्पष्ट न केलेल्याही स्मृतिप्रस्थान इत्यादींना विभागून ग्रहण करताना, ते विभागूनही स्पष्ट केले जाऊ शकतात, हे भगवंत दर्शवत आहेत असे समजावे.

นยมาติกาทิกา ลกฺขณมาติกนฺตา มาติกา ปกรณนฺตราสาธารณตาย ธาตุกถาย มาติกา นาม, ตสฺสา อพฺภนฺตเร วุตฺโต วิภชิตพฺพานํ อุทฺเทโส อพฺภนฺตรมาติกา นามาติ อิมมตฺถํ ปกาเสนฺโต ‘‘อยญฺหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เอวํ อวตฺวาติ ยถา ‘‘สพฺพาปิ…เป… มาติกา’’ติ อยํ ธาตุกถามาติกโต พหิทฺธา วุตฺตา, เอวํ อวตฺวาติ อตฺโถ. ธาตุกถาย อพฺภนฺตเรเยวาติ จ ธาตุกถามาติกาย อพฺภนฺตเรเยวาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตทาเวณิกมาติกาอพฺภนฺตเร หิ ฐปิตา ตสฺสาเยว อพฺภนฺตเร ฐปิตาติ วุตฺตา[Pg.4]. อถ วา เอวํ อวตฺวาติ ยถา ‘‘สพฺพาปิ…เป… มาติกา’’ติ เอเตน วจเนน ธาตุกถาโต พหิภูตา กุสลาทิอรณนฺตา มาติกา ปกรณนฺตรคตา วุตฺตา, เอวํ อวตฺวาติ อตฺโถ. ธาตุกถาย อพฺภนฺตเรเยวาติ จ อิมสฺส ปกรณสฺส อพฺภนฺตเร เอว สรูปโต ทสฺเสตฺวา ฐปิตตฺตาติ อตฺโถ. สพฺพสฺส อภิธมฺมสฺส มาติกาย อสงฺคหิตตฺตา วิกิณฺณภาเวน ปกิณฺณกตา เวทิตพฺพา.

नयमातिकेपासून सुरू होऊन लक्षणमातिकेपर्यंतच्या मातिका, इतर ग्रंथांशी सामायिक नसल्यामुळे, 'धातुकथेची मातिका' या नावाने ओळखल्या जातात. तिच्या अंतर्गत सांगितलेला, विभागणी करण्यास योग्य असलेल्या पदांचा उद्देश म्हणजे 'अभ्यंतरमातिका' होय, हा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'अयंहि' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे, 'असे न सांगता' म्हणजे ज्याप्रमाणे 'सर्वच... मातिका' ही धातुकथा-मातिकेच्या बाहेर सांगितली आहे, तसे न सांगता, असा अर्थ आहे. आणि 'धातुकथेच्या आतच' म्हणजे धातुकथा-मातिकेच्या आतच, असा अर्थ समजावा. कारण तिच्या स्वतःच्या मातिकेच्या आत ठेवलेली मातिका ही तिच्याच आत ठेवलेली आहे, असे म्हटले आहे. किंवा, 'असे न सांगता' म्हणजे ज्याप्रमाणे 'सर्वच... मातिका' या वचनाने धातुकथेच्या बाहेर असलेली, कुशल इत्यादींपासून अरणापर्यंतची मातिका ही इतर ग्रंथात आलेली आहे असे म्हटले आहे, तसे न सांगता, असा अर्थ आहे. आणि 'धातुकथेच्या आतच' म्हणजे या ग्रंथाच्या आतच प्रत्यक्ष स्वरूपात दर्शवून ठेवलेली असल्यामुळे, असा अर्थ आहे. संपूर्ण अभिधम्माच्या मातिकेमध्ये तिचा संग्रह न झाल्यामुळे आणि ती विखुरलेल्या स्वरूपात असल्यामुळे तिला 'प्रकीर्णक' समजावे.

๓. นยมุขมาติกาวณฺณนา

३. नयमुखमातिका-वर्णन

๓. นยานํ ปวตฺติทฺวารภูตา สงฺคหาสงฺคหวิโยคีสหโยคีธมฺมา นยมุขานีติ เตสํ อุทฺเทโส นยมุขมาติกา. จุทฺทสปิ หิ สงฺคหาสงฺคหสมฺปโยควิปฺปโยคานํ โวมิสฺสกตาวเสน ปวตฺตาติ เยหิ เต จตฺตาโรปิ โหนฺติ, เต ธมฺมา จุทฺทสนฺนมฺปิ นยานํ มุขานิ โหนฺตีติ. ตตฺถ สงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทาทีสุ สจฺจาทีหิปิ ยถาสมฺภวํ สงฺคหาสงฺคโห ยทิปิ วุตฺโต, โส ปน สงฺคาหกภูเตหิ เตหิ วุตฺโต, น สงฺคหภูเตหิ, โสปิ ‘‘จกฺขายตเนน เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา อายตนสงฺคเหน อสงฺคหิตา’’ติอาทินา ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺชิตพฺพธมฺมุทฺธาเร ตตฺถาปิ ขนฺธาทีเหว สงฺคเหหิ นิยเมตฺวา วุตฺโต, ตสฺมา ‘‘ตีหิ สงฺคโห, ตีหิ อสงฺคโห’’ติ วุตฺตํ. ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺชิตพฺพธมฺมุทฺธาเรปิ ปน ปุจฺฉาวิสฺสชฺชเนสุ จ รูปกฺขนฺธาทีนํ อรณนฺตานํ ยถาสมฺภวํ สมฺปโยควิปฺปโยคา จตูเหว ขนฺเธหิ โหนฺตีติ ‘‘จตูหิ สมฺปโยโค, จตูหิ วิปฺปโยโค’’ติ วุตฺตํ.

३. नयांच्या (१४ नयांच्या) प्रवृत्तीचे द्वार (कारण) असणारे आणि संग्रह, असंग्रह, वियोग (विप्रयोग) व संयोग (संप्रयोग) रूप असणारे जे स्कंध, आयतन व धातू हे धर्म आहेत, त्यांना 'नयमुख' असे म्हणतात; आणि त्यांचा जो संक्षेप निर्देश (उद्देश) आहे, ती 'नयमुखमातिका' होय. कारण, संग्रह, असंग्रह, संप्रयोग आणि विप्रयोगाच्या मिश्रणाने (मिश्र भावाने) १४ नय प्रवृत्त होतात. ज्यांच्याद्वारे हे चारही नय संभवतात, ते धर्म या १४ नयांचे देखील मुख (प्रवेशद्वार) आहेत. त्या नयमुखमातिकेमध्ये 'संगहितेन असंगहित' (संग्रहिताने असंग्रहित) इत्यादी पदांमध्ये जरी सत्य (सच्च) इत्यादी धर्मांद्वारे यथासंभव संग्रह आणि असंग्रह सांगितला गेला असला, तरी तो संग्राहक (समावेश करणारे कर्ते) असणाऱ्या त्या धर्मांद्वारे सांगितला गेला आहे, संग्रहभूत (साधनभूत) धर्मांद्वारे नाही. तो संग्रह-असंग्रह देखील "चक्षु आयतनाद्वारे जे धर्म स्कंधसंग्रहाने संग्रहित आहेत आणि आयतनसंग्रहाने असंग्रहित आहेत" इत्यादी विचारण्यायोग्य व उत्तर देण्यायोग्य धर्मांच्या उद्धरणामध्ये (उद्देशात) तेथेही स्कंध इत्यादी संग्रहांद्वारेच मर्यादित करून सांगितला आहे. म्हणून "तिन्हींद्वारे संग्रह, तिन्हींद्वारे असंग्रह" (तीही संगहो, तीही असंगहो) असे भगवंतांनी म्हटले आहे. परंतु, विचारण्यायोग्य व उत्तर देण्यायोग्य धर्मांच्या उद्धरणामध्ये आणि प्रश्नोत्तरांमध्ये रूपस्कंधापासून ते अरणांत (अरण धर्मांपर्यंत) धर्मांचा यथासंभव संप्रयोग आणि विप्रयोग केवळ चार (नाम) स्कंधांसोबतच होतो, म्हणून "चारांद्वारे संप्रयोग, चारांद्वारे विप्रयोग" (चतुही संप्रयोगो, चतुही विप्रयोगो) असे भगवंतांनी म्हटले आहे।

นนุ จ วิปฺปโยโค รูปนิพฺพาเนหิปิ โหติ, กสฺมา ‘‘จตูหิ วิปฺปโยโค’’ติ วุตฺตนฺติ? รูปนิพฺพาเนหิ ภวนฺตสฺสปิ จตูเหว ภาวโต. น หิ รูปํ รูเปน นิพฺพาเนน วา วิปฺปยุตฺตํ โหติ, นิพฺพานํ วา รูเปน, จตูเหว ปน ขนฺเธหิ โหตีติ จตุนฺนํ ขนฺธานํ รูปนิพฺพาเนหิ วิปฺปโยโคปิ วิปฺปยุชฺชมาเนหิ จตูหิ ขนฺเธหิ นิยมิโต เตหิ วินา วิปฺปโยคาภาวโต. โส จายํ วิปฺปโยโค อนารมฺมณสฺส, อนารมฺมณอนารมฺมณมิสฺสเกหิ มิสฺสกสฺส จ น โหติ, อนารมฺมณสฺส ปน มิสฺสกสฺส จ สารมฺมเณน, สารมฺมณสฺส สารมฺมเณน อนารมฺมเณน มิสฺสเกน จ โหตีติ เวทิตพฺโพ.

शंका: विप्रयोग तर रूप आणि निर्वाणासोबतही होतो, मग "चारांद्वारे विप्रयोग" असे का म्हटले आहे? उत्तर: रूप आणि निर्वाणासोबत विप्रयोग होत असला तरी, तो केवळ चार नामस्कंधांसोबतच होत असल्यामुळे (असे म्हटले आहे). कारण रूप हे रूपाशी किंवा निर्वाणाशी विप्रयुक्त होत नाही, आणि निर्वाण हे रूपाशी विप्रयुक्त होत नाही; परंतु ते केवळ चार नामस्कंधांशीच विप्रयुक्त होते. म्हणून चार स्कंधांचा रूप व निर्वाणाशी असणारा विप्रयोग देखील विप्रयुक्त होणाऱ्या चार स्कंधांद्वारेच मर्यादित केला आहे, कारण त्यांच्याशिवाय विप्रयोगाचा अभाव असतो. आणि हा विप्रयोग अनालंबन (अनाळंबन) धर्माचा अनालंबन व अनालंबन-मिश्रक धर्मांशी होत नाही, तसेच मिश्रक धर्माचाही (अनालंबन व अनालंबन-मिश्रक धर्मांशी) होत नाही. परंतु अनालंबन आणि मिश्रक धर्माचा सालंबन (साळंबन) धर्माशी विप्रयोग होतो; आणि सालंबन धर्माचा सालंबन, अनालंबन व मिश्रक धर्माशी विप्रयोग होतो, असे जाणावे।

๔. ลกฺขณมาติกาวณฺณนา

४. लक्षणमातिका-वर्णन

๔. สงฺคโหเยว [Pg.5] สงฺคหนโย. สภาโค. วิสภาโคติ เอตสฺส ‘‘ตีหิ สงฺคโห, ตีหิ อสงฺคโห’’ติ เอเตน, ‘‘จตูหิ สมฺปโยโค, จตูหิ วิปฺปโยโค’’ติ เอเตนปิ วิสุํ โยชนา กาตพฺพา. เตน สงฺคโห อสงฺคโห จ สภาโค วิสภาโค จ ภาโว, ตถา สมฺปโยโค วิปฺปโยโค จาติ อยมตฺโถ วิญฺญายติ. ยสฺส วา สงฺคโห จ อสงฺคโห จ, โส ธมฺโม สภาโค วิสภาโค จ, ตถา ยสฺส สมฺปโยโค วิปฺปโยโค จ, โสปิ สภาโค วิสภาโค จาติ. ตตฺถ เยน รูปกฺขนฺโธ…เป… มโนวิญฺญาณธาตูติ ธมฺมา คณนํ คจฺฉนฺติ, โส รุปฺปนาทิโก สมานภาโว สงฺคเห สภาคตา, เอกุปฺปาทาทิโก สมฺปโยเค เวทิตพฺโพ.

४. संग्रह हाच संग्रह-नय होय. 'सभागो विसभागो' (सभाग आणि विसभाग) या लक्षणमातिकेतील पदाची "तिन्हींद्वारे संग्रह, तिन्हींद्वारे असंग्रह" या नयमुखमातिकेतील पदाशी आणि "चारांद्वारे संप्रयोग, चारांद्वारे विप्रयोग" या पदाशी देखील स्वतंत्रपणे योजना (संबंध) केली पाहिजे. त्यामुळे, जो संग्रह आणि असंग्रह आहे, तो सभाग आणि विसभाग भाव (लक्षण) आहे; तसेच जो संप्रयोग आणि विप्रयोग आहे, तो (सभाग आणि विसभाग भाव आहे) - असा अर्थ समजला जातो. अथवा, ज्या धर्माचा संग्रह आणि असंग्रह होतो, तो धर्म सभाग आणि विसभाग आहे; तसेच ज्या धर्माचा संप्रयोग आणि विप्रयोग होतो, तो धर्म देखील सभाग आणि विसभाग आहे (असा अर्थ होतो). त्यामध्ये, ज्या रूपात्मकतेमुळे रूपस्कंध... पे... मनोविज्ञानधातू इत्यादी धर्म गणनेस प्राप्त होतात, तो रूपण (बाधित होणे) इत्यादी समान भाव संग्रहामध्ये 'सभागता' (सभागपण) म्हणून जाणावा; आणि एकोत्पाद (एकत्र उत्पन्न होणे) इत्यादी समान भाव संप्रयोगामध्ये 'सभागता' म्हणून जाणावा।

๕. พาหิรมาติกาวณฺณนา

५. बाह्यमातिका-वर्णन

๕. เอวํ ธาตุกถาย มาติกโต พหิ ฐปิตตฺตาติ ‘‘สพฺพาปิ…เป… มาติกา’’ติ เอเตน ฐปนากาเรน พหิ ปิฏฺฐิโต ฐปิตตฺตาติ อตฺโถ. เอเตน วา ฐปนากาเรน กุสลาทีนํ อรณนฺตานํ อิธ อฏฺฐเปตฺวา ธาตุกถาย มาติกโต พหิ ปกรณนฺตรมาติกาย อิมสฺส ปกรณสฺส มาติกาภาเวน ฐปิตตฺตา ตถา ปกาสิตตฺตาติ อตฺโถ.

५. "अशा प्रकारे धातुकथेच्या मातिकेबाहेर ठेवल्यामुळे" याचा अर्थ असा की, "सर्वच... पे... मातिका" या ठेवण्याच्या पद्धतीनुसार (मातिकेच्या) बाहेर पाठीमागे ठेवल्यामुळे, असा अर्थ आहे. अथवा, या ठेवण्याच्या पद्धतीनुसार कुशल इत्यादी अरण-अंत (अरण धर्मांपर्यंतच्या) मातिकेतील पदांना या धातुकथा ग्रंथामध्ये प्रत्यक्ष न ठेवता, धातुकथेच्या मातिकेबाहेर असणाऱ्या दुसऱ्या ग्रंथाच्या (धम्मसंगणीच्या) मातिकेला या ग्रंथाची मातिका म्हणून ठेवल्यामुळे आणि तशा प्रकारे प्रकाशित केल्यामुळे, असा अर्थ आहे।

สงฺคโห อสงฺคโหติอาทีสุ สงฺคโห เอกวิโธว, โส กสฺมา ‘‘จตุพฺพิโธ’’ติ วุตฺโตติ? สงฺคโหติ อตฺถํ อวตฺวา อนิทฺธาริตตฺถสฺส สทฺทสฺเสว วุตฺตตฺตา. สงฺคโห อสงฺคโหติอาทีสุ สทฺเทสุ สงฺคหสทฺโท ตาว อตฺตโน อตฺถวเสน จตุพฺพิโธติ อยญฺเหตฺถตฺโถ. อตฺโถปิ วา อนิทฺธาริตวิเสโส สามญฺเญน คเหตพฺพตํ ปตฺโต ‘‘สงฺคโห อสงฺคโห’’ติอาทีสุ ‘‘สงฺคโห’’ติ วุตฺโตติ น โกจิ โทโส. นิทฺธาริเต หิ วิเสเส ตสฺส เอกวิธตา สิยา, น ตโต ปุพฺเพติ. ชาติสทฺทสฺส สาเปกฺขสทฺทตฺตา ‘‘ชาติยา สงฺคโห’’ติ วุตฺเต ‘‘อตฺตโน ชาติยา’’ติ วิญฺญายติ สมฺพนฺธารหสฺส อญฺญสฺส อวุตฺตตฺตาติ ชาติสงฺคโหติ รูปกณฺเฑ วุตฺโต สชาติสงฺคโห วุตฺโต โหติ.

"संग्रह, असंग्रह" इत्यादींमध्ये संग्रह हा केवळ एकाच प्रकारचा आहे, मग तो "चार प्रकारचा" असे का म्हटले आहे? कारण 'संग्रह' असा अर्थ न सांगता, अनिश्चित अर्थ असणाऱ्या केवळ शब्दाचाच निर्देश केला असल्यामुळे (असे म्हटले आहे). "संग्रह, असंग्रह" इत्यादी शब्दांमध्ये 'संग्रह' हा शब्द आधी स्वतःच्या अर्थाच्या दृष्टीने चार प्रकारचा आहे, हाच येथे अर्थ आहे. अथवा, विशेष अर्थ निश्चित न केल्यामुळे सामान्य रूपाने ग्रहण करण्यायोग्य असणारा अर्थ देखील "संग्रह, असंग्रह" इत्यादी पाठांमध्ये "संग्रह" असा म्हटला गेला आहे, म्हणून यात काही दोष नाही. कारण विशेष अर्थ निश्चित केल्यावरच त्याची एकविधता (एकच प्रकार असणे) संभवते, त्यापूर्वी नाही. 'जाती' हा शब्द सापेक्ष शब्द असल्यामुळे "जातीने संग्रह" असे म्हटले असता "स्वतःच्या जातीने" असा अर्थ समजला जातो, कारण संबंध जोडण्यास योग्य असणाऱ्या इतर कोणत्याही पदाचा थेट उल्लेख केलेला नाही. म्हणून रूपकांडात सांगितलेला 'जातिसंग्रह' हा 'सजातिसंग्रह' (समान जातीचा संग्रह) होय, असे म्हटले आहे।

เอตฺถ [Pg.6] นยมาติกาย ‘‘สงฺคโห อสงฺคโห, สมฺปโยโค วิปฺปโยโค’’ติ อิเม ทฺเว ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺชิตพฺพธมฺมวิเสสํ อนิทฺธาเรตฺวา สามญฺเญน ธมฺมานํ ปุจฺฉนวิสฺสชฺชนนยอุทฺเทสา, อวเสสา นิทฺธาเรตฺวา. ‘‘สงฺคหิเตน อสงฺคหิต’’นฺติ หิ ‘‘สงฺคหิเตน อสงฺคหิตํ อสงฺคหิต’’นฺติ วตฺตพฺเพ เอกสฺส อสงฺคหิตสทฺทสฺส โลโป ทฏฺฐพฺโพ. เตน สงฺคหิตวิเสสวิสิฏฺโฐ โย อสงฺคหิโต ธมฺมวิเสโส, ตนฺนิสฺสิโต อสงฺคหิตตาสงฺขาโต ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนนโย อุทฺทิฏฺโฐ โหติ, ‘‘สงฺคหิเตนา’’ติ จ วิเสสเน กรณวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. เอส นโย ตติยาทีสุ ทสมาวสาเนสุ นยุทฺเทเสสุ ฉฏฺฐวชฺเชสุ. เตสุปิ หิ วุตฺตนเยน ทฺวีหิ ทฺวีหิ ปเทหิ ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺชิตพฺพธมฺมวิเสสนิทฺธารณํ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ อนฺติมปทสทิเสน ตติยปเทน ปุจฺฉนวิสฺสชฺชนนยา อุทฺทิฏฺฐาติ. ตตฺถ จตุตฺถปญฺจเมสุ กตฺตุอตฺเถ กรณนิทฺเทโส, สตฺตมาทีสุ จ จตูสุ สหโยเค ทฏฺฐพฺโพ, น ทุติยตติเยสุ วิย สมานาธิกรเณ วิเสสเน. ตตฺถ หิ สภาวนฺตเรน สภาวนฺตรสฺส วิเสสนํ กตํ, เอเตสุ ธมฺมนฺตเรน ธมฺมนฺตรสฺสาติ. เอกาทสมาทีสุ ปน จตูสุ อาทิปเทเนว ธมฺมวิเสสนิทฺธารณํ กตฺวา อิตเรหิ ปุจฺฉนวิสฺสชฺชนนยา อุทฺทิฏฺฐา. วิเสสเน เอว เจตฺถ กรณวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานญฺหิ นิสฺสยภูตา ธมฺมา สงฺคหิตตาทิวิเสเสน กรณภูเตน สมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตาทิภาวํ อตฺตโน วิเสเสนฺตีติ.

येथे नयमातिकेमध्ये "संग्रह असंग्रह, संप्रयोग विप्रयोग" हे दोन नय विचारण्यायोग्य व उत्तर देण्यायोग्य धर्मांचा विशेष निर्देश न करता, सामान्य रूपाने धर्मांच्या प्रश्नोत्तरांचे नयोद्देश (संक्षिप्त निर्देश) आहेत; आणि उर्वरित (१२ नय) विशेष निर्देश करून आहेत. कारण "संगहितेन असंगहितं" (संग्रहिताने असंग्रहित) यामध्ये "संगहितेन असंगहितं असंगहितं" असे म्हणायचे असताना एका 'असंगहित' शब्दाचा लोप झाला आहे असे जाणावे. त्यामुळे संग्रहित अशा विशेष धर्माने वैशिष्ट्यपूर्ण असणारा जो असंग्रहित धर्मविशेष आहे, त्यावर आश्रित असणारा आणि असंग्रहितता नावाचा प्रश्नोत्तर-नय संक्षेपाने दर्शविला आहे; आणि "संगहितेन" यामध्ये विशेषण अर्थी तृतीया विभक्ती (करण वाचक) जाणावी. हाच नय तिसऱ्यापासून ते दहाव्यापर्यंतच्या नयोद्देशांमध्ये (सहावा वगळून) लागू होतो. कारण त्यांच्यामध्ये देखील सांगितलेल्या पद्धतीने दोन-दोन पदांद्वारे विचारण्यायोग्य व उत्तर देण्यायोग्य धर्मांचा विशेष निश्चय करून, त्या त्या नयोद्देशांमध्ये अंतिम पदासारख्या असणाऱ्या तिसऱ्या पदाद्वारे प्रश्नोत्तर-नय संक्षेपाने दर्शविले आहेत. त्यामध्ये चौथ्या व पाचव्या नयात कर्त्याच्या अर्थी तृतीया विभक्तीचा (करण निर्देश) निर्देश आहे, आणि सातव्या इत्यादी चार नयांमध्ये सहयोगाच्या (सहयोगे) अर्थी तृतीया विभक्ती जाणावी; दुसऱ्या व तिसऱ्या नयाप्रमाणे समानाधिकरण विशेषणामध्ये नाही. कारण तेथे (दुसऱ्या व तिसऱ्या नयात) एका स्वभावाद्वारे दुसऱ्या स्वभावाचे विशेषण केले गेले आहे, तर या (चौथ्या, पाचव्या इत्यादी) नयांमध्ये एका धर्माद्वारे दुसऱ्या धर्माचे (विशेषण केले गेले आहे). परंतु अकराव्या इत्यादी चार नयांमध्ये पहिल्या पदाद्वारेच धर्मविशेषाचा निश्चय करून, इतर पदांद्वारे प्रश्नोत्तर-नय संक्षेपाने दर्शविले आहेत. आणि येथे विशेषणामध्येच तृतीया विभक्ती (करण वाचक) जाणावी. कारण प्रश्नोत्तरांचे आश्रय असणारे धर्म हे संग्रहितता इत्यादी विशेषणांद्वारे (जे साधनभूत आहेत) स्वतःच्या संप्रयुक्त-विप्रयुक्त इत्यादी भावाला विशेषित करतात।

วิกปฺปโตติ วิวิธกปฺปนโต, วิภาคโตติ อตฺโถ. สนฺนิฏฺฐานวเสนาติ อธิโมกฺขสมฺปโยควเสน. สนฺนิฏฺฐานวเสน วุตฺตา จ สพฺเพ จ จิตฺตุปฺปาทา สนฺนิฏฺฐานวเสน วุตฺตสพฺพจิตฺตุปฺปาทา, เตสํ สาธารณวเสนาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อธิโมกฺโข หิ สนฺนิฏฺฐานวเสน วุตฺตานํ จิตฺตุปฺปาทานํ สาธารณวเสน วุตฺโต, อิตเร สพฺเพสนฺติ. ตตฺถ สาธารณา ปสฏา ปากฏา จาติ อาทิโต ปริคฺคเหตพฺพา, ตสฺมา เตสํ สงฺคหาทิปริคฺคหตฺถํ อุทฺเทโส กโต, อสาธารณาปิ ปน ปริคฺคเหตพฺพาวาติ เตสุ มหาวิสเยน อญฺเญสมฺปิ สงฺคหาทิปริคฺคหํ ทสฺเสตุํ อธิโมกฺโข อุทฺทิฏฺโฐ. ‘‘สนฺนิฏฺฐานวเสน วุตฺตา’’ติ จ ธมฺมสงฺคหวณฺณนายํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺเค จ วจนํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. สนฺนิฏฺฐานวเสน เย วุตฺตา, เตสํ สพฺเพสํ สาธารณโตติ ปน อตฺเถ สติ [Pg.7] สาธารณาสาธารเณสุ วตฺตพฺเพสุ โย อสาธารเณสุ มหาวิสโย อธิโมกฺโข, ตสฺส วเสน วุตฺตสพฺพจิตฺตุปฺปาทสาธารณโต ผสฺสาทโย สพฺพสาธารณาติ อธิโมกฺโข จ อสาธารเณสุ มหาวิสโยติ กตฺวา วุตฺโต อญฺญสฺส ตาทิสสฺส อภาวาติ อยมธิปฺปาโย ทฏฺฐพฺโพ.

‘विकप्पतो’ (विकल्पतः) या पदाचा अर्थ विविध प्रकारे कल्पिणे किंवा विभागणी करणे असा आहे. ‘सन्निट्ठानवसेन’ (सन्निश्चयवशाने) म्हणजे अधिमोक्षाच्या (अधिमोक्ष - दृढ निश्चय) संप्रयोगाच्या (सहयोगाच्या) वशाने. सन्निश्चयवशाने सांगितलेले आणि सर्व चित्तोत्पाद मिळून ‘सन्निश्चयवशाने सांगितलेले सर्व चित्तोत्पाद’ असा समास होतो; ‘त्यांच्या साधारणतेच्या (समानतेच्या) वशाने’ असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. कारण अधिमोक्ष हा सन्निश्चयवशाने सांगितलेल्या चित्तोत्पादांच्या साधारणतेच्या वशाने सांगितला आहे, आणि इतर (फस्स इत्यादी धम्म) हे सर्व चित्तोत्पादांच्या साधारणतेच्या वशाने सांगितले आहेत. त्यामध्ये जे साधारण धम्म आहेत, ते विस्तृत आणि स्पष्ट असल्यामुळे सुरुवातीलाच ग्रहण केले पाहिजेत; म्हणून त्यांच्या संग्रह इत्यादींच्या ग्रहणासाठी भगवंतांनी उद्देश (संक्षिप्त निर्देश) केला आहे. परंतु असाधारण धम्म देखील ग्रहण करण्यायोग्यच आहेत, म्हणून त्यांच्यामध्ये विस्तृत क्षेत्र (महाविषय) असलेल्या अधिमोक्षाच्या द्वारे इतर (वितक्क इत्यादी) धम्मांच्याही संग्रह इत्यादींचे ग्रहण दाखवण्यासाठी अधिमोक्षाचा निर्देश केला आहे. “सन्निट्ठानवसेन वृत्ता” (सन्निश्चयवशाने सांगितलेले) हे वचन धम्मसंगणीच्या वर्णनात (अट्ठसालिनीमध्ये) आणि पटिच्चसमुप्पादविभंगात आलेल्या वचनाला उद्देशून म्हटले आहे, असे जाणावे. अथवा, “सन्निश्चयवशाने जे सांगितले आहेत, त्या सर्वांच्या साधारणतेमुळे” असा अर्थ घेतला असता—सांगण्यायोग्य अशा साधारण आणि असाधारण धम्मांमध्ये, जो असाधारण धम्मांमध्ये विस्तृत क्षेत्र असलेला अधिमोक्ष आहे, त्याच्या वशाने सांगितलेल्या सर्व चित्तोत्पादांशी साधारण (संबद्ध) असल्यामुळे फस्स इत्यादी धम्म सर्वसाधारण आहेत; आणि अधिमोक्ष हा असाधारण धम्मांमध्ये विस्तृत क्षेत्र असलेला आहे, असे मानून तो सांगितला आहे, कारण दुसरा तसा धम्म विद्यमान नाही—असा अभिप्राय येथे समजला पाहिजे.

ชีวิตินฺทฺริยํ ปเนตฺถ รูปมิสฺสกตฺตา น วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ, จิตฺเตกคฺคตา ปน อสมาธิสภาวา สามญฺญสทฺเทเนว สามญฺญวิเสสสทฺเทหิ จ สมาธิสภาวา วิเสสสทฺทวจนียํ อญฺญํ พฺยาเปตพฺพํ นิวตฺเตตพฺพญฺจ นตฺถีติ อนญฺญพฺยาปกนิวตฺตกสามญฺญวิเสสทีปนโต ตสฺเสว ธมฺมสฺส เภททีปเกหิ วตฺตพฺพา, น สุขาทิสภาวา เวทนา วิย วุตฺตลกฺขณวิปรีเตหิ สามญฺญวิเสสสทฺเทเหว, ตสฺมา ‘‘จิตฺเตกคฺคตา’’ติ อยํ สามญฺญสทฺโท สมาธิสภาเว วิเสสสทฺทนิรเปกฺโข ปวตฺตมาโน สยเมว วิเสสสทฺทมาปชฺชิตฺวา อสมาธิสภาวเมว ปกาเสยฺย, อิตโร จ สมาธิสภาวเมวาติ ทฺวิธา ภินฺนา จิตฺเตกคฺคตา อสาธารณา เจว อปฺปวิสยา จาติ อิธ อุทฺเทสํ น อรหติ. อภินฺนาปิ วา ผสฺสาทีนํ วิย ปากฏตฺตาภาวโต อญฺญธมฺมนิสฺสเยน วตฺตพฺพโต จ สา ชีวิตญฺจ น อรหตีติ น อุทฺทิฏฺฐาติ.

येथे साधारण धम्मांमध्ये ‘जीवितेंद्रिय’ हे रूपाशी मिश्रित (भौतिक रूपाशी संबंधित) असल्यामुळे सांगितले नाही, असे जाणावे. परंतु चित्तैकाग्रता (चित्तेकग्गता) ही समाधीचा स्वभाव नसताना केवळ ‘चित्तैकाग्रता’ या सामान्य शब्दानेच सांगितली पाहिजे. समाधीचा स्वभाव असलेली चित्तैकाग्रता ही सामान्य आणि विशेष शब्दांनी सांगितली पाहिजे; कारण विशेष शब्दाने सांगण्यायोग्य, सामान्य शब्दाने व्यापण्यायोग्य किंवा विशेष शब्दाने वगळण्यायोग्य असा दुसरा कोणताही धम्म उरत नाही. म्हणून त्याच धम्माच्या भेदांना दर्शवणाऱ्या (समाधिबल इत्यादी) शब्दांनी ती सांगितली पाहिजे; सुख इत्यादी स्वभाव असलेल्या वेदनेप्रमाणे, वर सांगितलेल्या लक्षणांच्या विपरीत असलेल्या सामान्य आणि विशेष शब्दांनीच ती सांगितली जाऊ शकत नाही. म्हणून “चित्तैकाग्रता” हा सामान्य शब्द समाधीचा स्वभाव नसलेल्या एकाग्रतेमध्ये विशेष शब्दाची अपेक्षा न ठेवता प्रवृत्त होतो, आणि तो स्वतःच विशेष शब्दाच्या अवस्थेला प्राप्त होऊन केवळ समाधीचा स्वभाव नसलेल्या एकाग्रतेलाच प्रकट करेल; आणि दुसरा (विशेष शब्द) केवळ समाधीचा स्वभाव असलेल्या एकाग्रतेलाच प्रकट करेल. अशा प्रकारे दोन प्रकारे विभागलेली चित्तैकाग्रता ही असाधारण आणि मर्यादित क्षेत्र असलेली (अल्पविषय) बनते, म्हणून ती येथे उद्देशास (निर्देशास) पात्र ठरत नाही. किंवा, ती अविभक्त मानली तरीही, फस्स इत्यादी धम्मांप्रमाणे ती स्पष्ट नसल्यामुळे आणि इतर धम्मांच्या आश्रयानेच ती सांगण्यायोग्य असल्यामुळे, ती आणि जीवितेंद्रिय हे निर्देशास पात्र ठरत नाहीत, म्हणून त्यांचा निर्देश केला नाही.

มาติกาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

मातृका-वर्णन समाप्त झाले.

๒. นิทฺเทสวณฺณนา

२. निर्देश-वर्णन

๑. ปฐมนโย สงฺคหาสงฺคหปทวณฺณนา

१. प्रथम नय: संग्रह-असंग्रह पदवर्णन

๑. ขนฺธปทวณฺณนา

१. स्कंध-पदवर्णन

๖. ขนฺธายตนธาตุโยมหนฺตเร [Pg.8] อภิญฺเญยฺยธมฺมภาเวน วุตฺตา, เตสํ ปน สภาวโต อภิญฺญาตานํ ธมฺมานํ ปริญฺเญยฺยตาทิวิเสสทสฺสนตฺถํ สจฺจานิ, อธิปติยาทิกิจฺจวิเสสทสฺสนตฺถํ อินฺทฺริยาทีนิ จ วุตฺตานีติ สจฺจาทิวิเสโส วิย สงฺคหาสงฺคหวิเสโส จ อภิญฺเญยฺยนิสฺสิโต วุจฺจมาโน สุวิญฺเญยฺโย โหตีติ ‘‘ตีหิ สงฺคโห. ตีหิ อสงฺคโห’’ติ นยมุขมาติกา ฐปิตาติ เวทิตพฺพา. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘จตูหี’’ติ วุตฺตา สมฺปโยควิปฺปโยคา จ อภิญฺเญยฺยนิสฺสเยน ขนฺธาทีเหว ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชิตาติ. รูปกฺขนฺโธ เอเกน ขนฺเธนาติ เย ธมฺมา ‘‘รูปกฺขนฺโธ’’ติ วุจฺจนฺติ, เตสํ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ รูปกฺขนฺธภาเวน สภาคตา โหตีติ รูปกฺขนฺธภาวสงฺขาเตน, รูปกฺขนฺธวจนสงฺขาเตน วา คณเนน สงฺคหํ คณนํ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ยญฺหิ กิญฺจี’’ติอาทิ. รูปกฺขนฺโธติ หิ สงฺคหิตพฺพธมฺโม ทสฺสิโต. เยน สงฺคเหน สงฺคยฺหติ, ตสฺส สงฺคหสฺส ทสฺสนํ ‘‘เอเกน ขนฺเธนา’’ติ วจนํ. ปญฺจสุ ขนฺธคณเนสุ เอเกน ขนฺธคณเนน คณิโตติ อยญฺเหตฺถ อตฺโถ. ยสฺมา จ ขนฺธาทิวจเนหิ สงฺคโห วุจฺจติ, ตสฺมา อุปริ ‘‘ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา’’ติอาทึ วกฺขตีติ.

६. स्कंध, आयतन आणि धातू हे भगवंतांनी अभिज्ञेय (विशेष ज्ञानाने जाणण्यायोग्य) धम्मांच्या रूपाने सांगितले आहेत. स्वभावाने विशेष रूपाने जाणलेल्या त्या स्कंध, आयतन व धातू रूप धम्मांच्या परिज्ञेयता (पूर्णपणे जाणण्यायोग्य असणे) इत्यादी विशेष दाखवण्यासाठी ‘सत्य’ (सच्चानि), आणि अधिपती इत्यादी कार्यविशेष दाखवण्यासाठी ‘इंद्रिये’ इत्यादी सांगितले आहेत. म्हणून सत्यादी विशेषांप्रमाणेच संग्रह आणि असंग्रहाचा विशेष देखील अभिज्ञेय धम्मांच्या आश्रयाने सांगितला असता सहज समजण्याजोगा होतो, हे लक्षात घेऊन “तीही संगहो, तीही असंगहो” (तिन्हींनी संग्रह, तिन्हींनी असंग्रह) अशी नयमुख-मातृका स्थापित केली आहे, असे जाणावे. आणि असे केल्यामुळेच, “चतूर्ही” (चारांनी) असे सांगितलेले संप्रयोग आणि विप्रयोग देखील अभिज्ञेय धम्मांच्या आश्रयाने स्कंध इत्यादींच्या द्वारेच विचारून त्यांचे स्पष्टीकरण (उत्तर) दिले आहे. “रूपस्कंध एका स्कंधाने” यामध्ये जे धम्म “रूपस्कंध” असे म्हटले जातात, त्यांची पाच स्कंधांमध्ये रूपस्कंधाच्या रूपाने समानता असते; म्हणून रूपस्कंधभाव नावाच्या किंवा रूपस्कंधवचन नावाच्या गणनेने (मोजणीने) संग्रह किंवा गणना दाखवली जाते. म्हणूनच “यं हि किंचि” (जे काही) इत्यादी म्हटले आहे. कारण “रूपस्कंध” याने संग्रहित केला जाणारा धम्म दाखवला आहे. ज्या संग्रहाने संग्रहित केले जाते, त्या संग्रहाचे दर्शन “एकेन खंधेन” (एका स्कंधाने) या वचनाने होते. पाच स्कंध-गणनांमध्ये एका स्कंध-गणनेने मोजले गेले आहे, असा येथे अर्थ आहे. आणि ज्याअर्थी स्कंध इत्यादी शब्दांनी संग्रह सांगितला जातो, म्हणून पुढे “स्कंधसंग्रहाने संग्रहित” इत्यादी सांगतील, असे जाणावे.

อสงฺคหนยนิทฺเทเสติ อิทํ ‘‘สงฺคโห อสงฺคโห’’ติ เอตสฺเสว นยสฺส เอกเทสนยภาเวน วุตฺตํ, น นยนฺตรตายาติ ทฏฺฐพฺพํ. รูปกฺขนฺธมูลกาเยว เจตฺถ ทุกติกจตุกฺกา ทสฺสิตาติ เอเตน เวทนากฺขนฺธมูลกา ปุริเมน โยชิยมาเน วิเสโส นตฺถีติ ปจฺฉิเมเหว โยเชตฺวา ตโย ทุกา ทฺเว ติกา เอโก จตุกฺโก, สญฺญากฺขนฺธมูลกา ทฺเว ทุกา เอโก ติโก, สงฺขารกฺขนฺธมูลโก เอโก ทุโกติ เอเต ลพฺภนฺตีติ ทสฺเสติ. เตสํ ปน เภทโต ปญฺจกปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานนฺตรํ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ กาตพฺพํ สํขิตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, วุตฺตนเยน วา สกฺกา ญาตุนฺติ ปาฬึ น อาโรปิตนฺติ.

“असंग्रहनयनिर्देश” हे “संग्रह असंग्रह” याच नयाचा एक भाग (एकदेश) असल्यामुळे सांगितले आहे, तो दुसरा वेगळा नय आहे म्हणून नाही, असे समजले पाहिजे. आणि येथे केवळ रूपस्कंध-मूलक असलेलेच दुक, तिक आणि चतुष्क दाखवले आहेत; यावरून, वेदनास्कंध-मूलक धम्म आधीच्या (रूपस्कंधाशी) जोडले असता काही विशेष अर्थ उरत नाही, म्हणून नंतरच्या (संज्ञास्कंध इत्यादी) धम्मांशीच जोडून तीन दुक, दोन तिक आणि एक चतुष्क; संज्ञास्कंध-मूलक दोन दुक आणि एक तिक; आणि संस्कारस्कंध-मूलक एक दुक, हे प्राप्त होतात असे दाखवले आहे. परंतु त्यांच्या भेदांमुळे पंचक प्रश्नोत्तरांनंतर जे प्रश्नोत्तर केले पाहिजे होते, ते संक्षिप्त केले आहे असे समजले पाहिजे; किंवा वर सांगितलेल्या नयाने ते जाणणे शक्य असल्यामुळे ते पाळीमध्ये (पाठात) समाविष्ट केले नाही, असे जाणावे.

อายตนปทาทิวณฺณนา

आयतन-पद इत्यादींचे वर्णन

๔๐. ยสฺมา [Pg.9] จ ทุกติเกสูติ ยทิปิ เอกเกปิ สทิสํ วิสฺสชฺชนํ, เอกเก ปน สทิสวิสฺสชฺชนานํ จกฺขุนฺทฺริยโสตินฺทฺริยสุขินฺทฺริยาทีนํ ทุกาทีสุ อสทิสวิสฺสชฺชนํ ทิฏฺฐํ. น เหตฺถ จกฺขุโสตจกฺขุสุขินฺทฺริยทุกานํ อญฺญมญฺญสทิสวิสฺสชฺชนํ, นาปิ ทุเกหิ ติกสฺส, อิธ ปน ทุกฺขสมุทยทุกฺขมคฺคทุกานํ อญฺญมญฺญํ ติเกน จ สทิสํ วิสฺสชฺชนนฺติ ทุกติเกสฺเวว สทิสวิสฺสชฺชนตํ สมุทยานนฺตรํ มคฺคสจฺจสฺส วจเน การณํ วทติ.

४०. आणि “ज्याअर्थी दुक आणि तिक मध्ये” असे म्हटले आहे—जरी एककामध्ये देखील समान उत्तर असते, तरीही एककामध्ये समान उत्तर असणाऱ्या चक्षुरिंद्रिय, श्रोत्रेंद्रिय, सुखेंद्रिय इत्यादींचे दुक इत्यादींमध्ये असमान उत्तर दिसून येते. कारण येथे चक्षु-श्रोत्र आणि चक्षु-सुखेंद्रिय दुकांचे परस्परांशी समान उत्तर नाही, आणि दुकांचे तिकाशीही समान उत्तर नाही; परंतु येथे दुःख-समुदय आणि दुःख-मार्ग दुकांचे परस्परांशी आणि तिकाशी देखील समान उत्तर आहे. म्हणून केवळ दुक आणि तिक मध्येच समान उत्तर असणे, हे समुदय सत्यानंतर लगेच मार्ग सत्याचे कथन करण्याचे कारण आहे, असे ग्रंथकार सांगतात.

๖. ปฏิจฺจสมุปฺปาทวณฺณนา

६. प्रतीत्यसमुत्पाद-वर्णन

๖๑. ‘‘ปุจฺฉํ อนารภิตฺวา อวิชฺชา เอเกน ขนฺเธน, อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา เอเกน ขนฺเธนา’’ติ ลิขิตพฺเพปิ ปมาทวเสน ‘‘อวิชฺชา เอเกน ขนฺเธนา’’ติ อิทํ น ลิขิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สรูเปกเสสํ วา กตฺวา อวิชฺชาวจเนน อวิชฺชาวิสฺสชฺชนํ ทสฺสิตนฺติ. สพฺพมฺปิ วิปากวิญฺญาณนฺติ เอตฺถ วิปากคฺคหเณน วิเสสนํ น กาตพฺพํ. กุสลาทีนมฺปิ หิ วิญฺญาณานํ ธาตุกถายํ สงฺขารปจฺจยาวิญฺญาณาทิปเทหิ สงฺคหิตตา วิปฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทนิทฺเทเส ‘‘วิปากา ธมฺมา’’ติ อิมสฺส วิสฺสชฺชนาสทิเสน เตสํ วิสฺสชฺชเนน ทสฺสิตา, อิธ จ นามรูปสฺส เอกาทสหายตเนหิ สงฺคหวจเนน อกมฺมชานมฺปิ สงฺคหิตตา วิญฺญายตีติ.

६१. प्रश्न सुरू न करता 'अविद्या एका स्कंधाने, अविद्याप्रत्ययाने संस्कार एका स्कंधाने' असे लिहिणे योग्य असतानाही, विस्मरणामुळे 'अविद्या एका स्कंधाने' हे लिहिले गेले नाही, असे समजावे. किंवा सरूपैकशेष करून 'अविद्या' या एकाच शब्दाने अविद्येचे विसर्जन (उत्तर) दर्शविले आहे, असे समजावे. येथे 'सर्व विपाकविज्ञान' यामध्ये 'विपाक' या शब्दाने विशेषण करू नये. कारण कुशल इत्यादी विज्ञानांचाही धातुकथेमध्ये 'संस्कारप्रत्यया विज्ञान' इत्यादी पदांद्वारे संग्रह केला गेला आहे, हे विप्रयुक्ताने संगृहीत-असंगृहीत पदनिर्देशात 'विपाक धर्म' या पदाच्या विसर्जनासारखे नसलेल्या त्यांच्या विसर्जनाने (भगवंतांनी) दर्शविले आहे, आणि येथे नाम-रूपाचा अकरा आयतनांद्वारे संग्रह करण्याच्या वचनाने अकर्मज (रूपांचा) देखील संग्रह झाला आहे, असे समजते.

๗๑. ชายมานปริปจฺจมานภิชฺชมานานํ ชายมานาทิภาวมตฺตตฺตา ชาติชรามรณานิ ปรมตฺถโต วินิพฺภุชฺชิตฺวา อนุปลพฺภมานานิ ปรมตฺถานํ สภาวมตฺตภูตานิ, ตานิ รูปสฺส นิพฺพตฺติปากเภทภูตานิ รุปฺปนภาเวน คยฺหนฺตีติ รูปกฺขนฺธธมฺมสภาคานิ, อรูปานํ ปน นิพฺพตฺติอาทิภูตานิ รูปกลาปชาติอาทีนิ วิย สหุปฺปชฺชมานจตุกฺขนฺธกลาปนิพฺพตฺติอาทิภาวโต เอเกกภูตานิ เวทิยนสญฺชานนวิชานเนหิ เอกนฺตปรมตฺถกิจฺเจหิ อคยฺหมานานิ สงฺขตาภิสงฺขรเณน อเนกนฺตปรมตฺถกิจฺเจน คยฺหนฺตีติ สงฺขารกฺขนฺธธมฺมสภาคานิ, ตถา ทุวิธานิปิ ตานิ จกฺขายตนาทีหิ เอกนฺตปรมตฺถกิจฺเจหิ อคยฺหมานานิ นิสฺสตฺตฏฺเฐน ธมฺมายตนธมฺมธาตุธมฺเมหิ สภาคานิ, เตน เตหิ ขนฺธาทีหิ สงฺคยฺหนฺตีติ ‘‘ชาติ ทฺวีหิ ขนฺเธหี’’ติอาทิมาห.

७१. उत्पन्न होत असलेल्या, परिपक्व होत असलेल्या आणि नष्ट होत असलेल्या (धर्मांच्या) केवळ उत्पन्न होणे इत्यादी अवस्थामात्र असल्यामुळे, जाति, जरा आणि मरण हे परमार्थतः (अवस्थांपासून) वेगळे करून उपलब्ध होत नाहीत, तर ते परमार्थ धर्मांचे केवळ स्वभावमात्र आहेत. ते रूपाचे उत्पत्ती, परिपाक आणि भेद (नाश) रूप असल्यामुळे आणि 'रुप्पन' (बाधित होणे) स्वभावाने ग्रहण केले जातात म्हणून ते रूपस्कंध धर्मांशी समान स्वभाव केलेले आहेत. परंतु अरूपांचे (नामांचे) उत्पत्ती इत्यादी रूप असलेले, रूपकलापांच्या उत्पत्ती इत्यादींप्रमाणे, एकत्र उत्पन्न होणाऱ्या चार स्कंधांच्या समूहाच्या (नामकलापाच्या) उत्पत्ती इत्यादी अवस्था असल्यामुळे एकेक (एकच) झालेले आहेत. वेदन (अनुभवणे), संज्ञान (अभिज्ञान) आणि विज्ञान (विशेष जाणणे) या एकांत परमार्थ कृत्यांद्वारे ग्रहण न केले जाणारे, परंतु संस्कृत-अभिसंस्करण या अनैकांतिक परमार्थ कृत्याने ग्रहण केले जातात म्हणून ते संस्कारस्कंध धर्मांशी समान स्वभाव असलेले आहेत. तसेच ते दोन्ही प्रकारचे (जाति-जरा-मरण) चक्षुरायतन इत्यादी एकांत परमार्थ कृत्यांद्वारे ग्रहण न केले जाणारे आणि 'निःसत्त्व' (जीवविरहित) अर्थाने धर्मायतन व धर्मधातू या धर्मांशी समान स्वभाव असलेले आहेत. त्यामुळे त्या स्कंध इत्यादींद्वारे त्यांचा संग्रह केला जातो, म्हणून 'जाति दोन स्कंधांनी...' इत्यादी (भगवंतांनी) म्हटले आहे.

ปฐมนยสงฺคหาสงฺคหปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रथम नय संगृहीत-असंगृहीत पदवर्णन समाप्त झाले.

๒. ทุติยนโย สงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทวณฺณนา

२. द्वितीय नय: संगृहीताने असंगृहीत पदवर्णन.

๑๗๑. สงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทนิทฺเทเส [Pg.10] ยํ ตํ อุทฺเทเส อสงฺคหิตตาย ปุจฺฉิตพฺพํ วิสฺสชฺชิตพฺพญฺจ สงฺคหิตตาวิสิฏฺฐํ อสงฺคหิตํ ธมฺมชาตํ นิทฺธาริตํ, ตเทว ตาว ทสฺเสนฺโต ‘‘จกฺขายตเนน เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา อายตนธาตุสงฺคเหน อสงฺคหิตา’’ติ อาห. สพฺพตฺถ ขนฺธาทิสงฺคหสามญฺญานํ นิจฺจํ วิเสสาเปกฺขตฺตา เภทนิสฺสิตตฺตา จ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานํ สวิเสสาว ขนฺธาทิคณนา สุทฺธา. ตตฺถ สงฺคหิเตนอสงฺคหิตวจนมตฺเตน ธมฺมวิเสสสฺส นิทฺธาริตตฺตา ตีสุ สงฺคเหสุ เอเกน ทฺวีหิ วา เย สงฺคหิตา หุตฺวา อญฺเญหิ อสงฺคหิตา, เตเยว ธมฺมา ‘‘ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา อายตนธาตุสงฺคเหน อสงฺคหิตา’’ติ เอตฺตเกเนว ทสฺเสตพฺพา สิยุํ, เตสํ ปน เอวํวิธานํ อสมฺภวา นยมาติกาย จ อพฺภนฺตรพาหิรมาติกาเปกฺขตฺตา อุทฺเทเสปิ ยํ ยํ รูปกฺขนฺธาทีสุ อรณนฺเตสุ สงฺคาหกํ, ตํ ตํ อเปกฺขิตฺวา สงฺคหิเตนอสงฺคหิตํ นิทฺธาริตนฺติ วิญฺญายตีติ เตน เตน สงฺคาหเกน ยถานิทฺธาริตํ ธมฺมํ นิยเมตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘จกฺขายตเนนา’’ติอาทิมาห. ยตฺถ หิ ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺชิตพฺพธมฺมวิเสสนิทฺธารณํ นตฺถิ, ตสฺมึ ปฐมนเย ฉฏฺฐนเย จ ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺชิตพฺพภาเวน, อิตเรสุ จ ยํ ยํ ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺชิตพฺพํ นิทฺธาริตํ, ตสฺส ตสฺส นิยามกภาเวน รูปกฺขนฺธาทโย อรณนฺตา อุทฺทิฏฺฐาติ.

१७१. संगृहीताने असंगृहीत पदनिर्देशात उद्देशात (मातृकेत) असंगृहीत रूपाने जे विचारण्यास योग्य आणि उत्तर देण्यास योग्य असलेले, संगृहीततेने विशिष्ट असलेले असंगृहीत धर्मसमूह निश्चित केले गेले आहेत, तेच प्रथम दर्शविताना 'चक्षुरायतनाने जे धर्म स्कंधसंग्रहाने संगृहीत आहेत, आयतन व धातुसंग्रहाने असंगृहीत आहेत...' असे (भगवंतांनी) म्हटले आहे. सर्व ठिकाणी स्कंध इत्यादींच्या सामान्य संग्रहाला नेहमी विशेषाची अपेक्षा असल्यामुळे आणि प्रश्न व उत्तरे भेदावर (विशेषावर) आश्रित असल्यामुळे, स्कंध इत्यादींची केवळ सामान्य गणना ही विशेषासहितच असते. तेथे 'संगृहीताने असंगृहीत' एवढ्या केवळ शब्दानेच धर्मविशेषाचा निश्चय केला गेल्यामुळे, तीन संग्रहांपैकी एकाने किंवा दोन्हींनी जे संगृहीत होऊन इतरांनी असंगृहीत आहेत, तेच धर्म 'स्कंधसंग्रहाने संगृहीत, आयतन व धातुसंग्रहाने असंगृहीत' एवढ्याच शब्दांनी दर्शविणे योग्य झाले असते. परंतु अशा प्रकारच्या धर्मांचा असंभव असल्यामुळे आणि नयमातृकेत अभ्यंतर व बाह्य मातृकेची अपेक्षा असल्यामुळे, उद्देशातही रूपस्कंधापासून ते अरणांत (अरण धर्मांपर्यंत) जे जे संग्राहक आहेत, त्या त्या संग्राहकाची अपेक्षा करून 'संगृहीताने असंगृहीत' निश्चित केले आहे असे समजते; म्हणून त्या त्या संग्राहकाद्वारे यथा-निश्चित धर्माचा नियम करून दर्शविण्यासाठी 'चक्षुरायतनाने...' इत्यादी (भगवंतांनी) म्हटले आहे. कारण ज्या नयात विचारण्यास योग्य आणि उत्तर देण्यास योग्य अशा धर्मविशेषाचा निश्चय नसतो, त्या प्रथम नयात आणि सहाव्या नयात विचारण्यास व उत्तर देण्यास योग्य अशा रूपाने, आणि इतरांमध्ये (इतर नयांमध्ये) जे जे विचारण्यास व उत्तर देण्यास योग्य निश्चित केले आहे, त्याच्या नियामक रूपाने रूपस्कंधादी अरण-पर्यंतचे धर्म निर्दिष्ट केले आहेत.

ตตฺถ ‘‘จกฺขายตเนน…เป… โผฏฺฐพฺพธาตุยา’’ติ กตฺตุอตฺเถ กรณนิทฺเทโส ทฏฺฐพฺโพ, ‘‘ขนฺธสงฺคเหน อายตนสงฺคเหน ธาตุสงฺคเหนา’’ติ กรณตฺเถ. เอตฺถ จ เยน เยน สงฺคาหเกน ขนฺธาทิสงฺคเหสุ เตน เตน สงฺคเหตพฺพาสงฺคเหตพฺพํ อญฺญํ อตฺถิ, ตํ ตเทว สงฺคาหกาสงฺคาหกภาเวน อุทฺธฏํ. รูปกฺขนฺเธน ปน ขนฺธสงฺคเหน สงฺคเหตพฺโพ อญฺโญ ธมฺโม นตฺถิ, ตถา เวทนากฺขนฺธาทีหิ, น จ โส เอว ตสฺส สงฺคาหโก อสงฺคาหโก วา โหติ. ยญฺจ ‘‘รูปกฺขนฺโธ เอเกน ขนฺเธน สงฺคหิโต’’ติ วุตฺตํ, ตญฺจ น ตสฺเสว เตน สงฺคหิตตํ สนฺธาย วุตฺตํ, รูปกฺขนฺธภาเวน ปน รูปกฺขนฺธวจเนน วา คหิตตํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ปกาสิโตยมตฺโถ.

तेथे 'चक्षुरायतनाने... पे... स्प्रष्टव्यधातूने' यामध्ये कर्त्याच्या अर्थात करण विभक्तीचा निर्देश समजावा, आणि 'स्कंधसंग्रहाने, आयतनसंग्रहाने, धातुसंग्रहाने' यामध्ये करण अर्थात (करण विभक्तीचा निर्देश समजावा). आणि येथे ज्या ज्या संग्राहकाद्वारे स्कंध इत्यादी संग्रहांमध्ये त्या त्या संग्रहाने संगृहीत होण्यायोग्य किंवा असंगृहीत राहण्यायोग्य दुसरा धर्म अस्तित्वात आहे, तो तोच संग्राहक व असंग्राहक भावाने उद्धृत केला आहे. परंतु रूपस्कंधाद्वारे स्कंधसंग्रहाने संगृहीत होण्यायोग्य दुसरा कोणताही धर्म नाही, तसेच वेदनास्कंध इत्यादींद्वारेही (दुसरा धर्म नाही); आणि तो स्वतःच स्वतःचा संग्राहक किंवा असंग्राहक होऊ शकत नाही. आणि जे 'रूपस्कंध एका स्कंधाने संगृहीत आहे' असे म्हटले आहे, ते त्याच्याच त्याच्याद्वारे संगृहीत असण्याला उद्देशून म्हटलेले नाही, तर रूपस्कंधत्वाच्या रूपाने किंवा 'रूपस्कंध' या शब्दाने ग्रहण केले जाण्याला उद्देशून म्हटले आहे, हा अर्थ स्पष्ट केला आहे.

ยทิ จ โส เอว เตน สงฺคยฺเหยฺย, สงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทนิทฺเทเส – ‘‘เวทนากฺขนฺเธน เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา อายตนสงฺคเหน [Pg.11] สงฺคหิตา ธาตุสงฺคเหน สงฺคหิตา, เต ธมฺมา ตีหิ ขนฺเธหิ เอเกนายตเนน สตฺตหิ ธาตูหิ สมฺปยุตฺตา’’ติอาทิ วตฺตพฺพํ สิยา, น จ วุตฺตํ, ตสฺมา ยถา จิตฺตํ จิตฺเตน สมฺปยุตฺตํ วิปฺปยุตฺตญฺจ น โหติ, เอวํ รูปกฺขนฺโธ รูปกฺขนฺเธน สงฺคหิโต อสงฺคหิโต จ น โหติ, ตถา เวทนากฺขนฺธาทโย เวทนากฺขนฺธาทีหิ. น หิ โส เอว ตสฺส สภาโค วิสภาโค จาติ. เตเนว น เอกเทสา วิย สมุทายสฺส, สมุทาโย เอกเทสานํ สงฺคาหโก อสงฺคาหโก จ. ยถา รูปกฺขนฺโธ จกฺขายตนาทีนํ, ธมฺมายตนํ เวทนากฺขนฺธาทีนํ, สรณา ธมฺมา จตุนฺนํ ขนฺธานํ. สมุทายนฺโตคธานญฺหิ เอกเทสานํ น วิภาโค อตฺถิ, เยน เต สมุทายสฺส สมุทาโย จ เตสํ สภาโค วิสภาโค จ สิยาติ, ตถา น สมุทาโย เอกเทสสภาควิสภาคานํ สงฺคาหโก อสงฺคาหโก จ. ยถา ธมฺมายตนํ สุขุมรูปสภาคสฺส เวทนาทิวิสภาคสฺส จ รูปกฺขนฺเธกเทสสฺส ขนฺธสงฺคเหน, ชีวิตินฺทฺริยํ รูปารูปชีวิตสภาควิสภาคสฺส รูปกฺขนฺเธกเทสสฺส สงฺขารกฺขนฺเธกเทสสฺส จ ชีวิตวชฺชสฺส ขนฺธสงฺคเหเนว. น หิ เอกเทสสภาคํ สมุทายสภาคํ, นาปิ เอกเทสวิสภาคํ สมุทายวิสภาคนฺติ, ตสฺมา สติปิ อตฺตโต อตฺตนิ อนฺโตคธโต อตฺเตกเทสสภาคโต จ อญฺญสฺส อสงฺคาหกตฺเต สงฺคาหกตฺตเมว เอเตสํ นตฺถิ, เยน สงฺคหิตสฺส อสงฺคาหกา สิยุนฺติ สงฺคาหกตฺตาภาวโต เอว เอวรูปานํ อคฺคหณํ เวทิตพฺพํ.

आणि जर तोच धर्म त्यानेच संग्रहित केला गेला असता, तर 'संगहितेन संपयुत्तविप्पयुत्तपदनिद्देस' (संग्रहिताद्वारे संपयुक्त आणि विप्रयुक्त पदांचे निर्देश) मध्ये – 'वेदनास्कंधाद्वारे जे धर्म स्कंधसंग्रहाने संग्रहित आहेत, आयतनसंग्रहाने संग्रहित आहेत, धातुसंग्रहाने संग्रहित आहेत, ते धर्म तीन स्कंधांशी, एका आयतनाशी आणि सात धातूंशी संपयुक्त आहेत' इत्यादी म्हणावे लागले असते, परंतु तसे म्हटलेले नाही. म्हणून, ज्याप्रमाणे चित्त चित्ताशी संपयुक्त किंवा विप्रयुक्त होत नाही, त्याचप्रमाणे रूपस्कंध रूपस्कंधाद्वारे संग्रहित किंवा असंग्रहित होत नाही; आणि त्याचप्रमाणे वेदनास्कंध इत्यादी वेदनास्कंध इत्यादींद्वारे संग्रहित किंवा असंग्रहित होत नाहीत. कारण तोच स्वतःचा सभाग (समान भाग असलेला) किंवा विसभाग (भिन्न भाग असलेला) असू शकत नाही. म्हणूनच, ज्याप्रमाणे एकदेश (अवयव) हे समुदायाचे संग्राहक किंवा असंग्राहक नसतात, त्याचप्रमाणे समुदाय हा एकदेशांचा संग्राहक किंवा असंग्राहक नसतो. जसे की रूपस्कंध हा चक्षुआयतन इत्यादींचा, धम्मायतन हे वेदनास्कंध इत्यादींचा, आणि ससरण धर्म (किंवा अरण धर्म) चार स्कंधांचे (संग्राहक किंवा असंग्राहक नसतात). कारण समुदायामध्ये समाविष्ट असलेल्या एकदेशांमध्ये असा कोणताही विभाग (भेद) नसतो, ज्यायोगे ते समुदायाचे आणि समुदाय त्यांचा सभाग किंवा विसभाग होऊ शकेल. त्याचप्रमाणे, समुदाय हा एकदेशांच्या सभाग आणि विसभाग धर्मांचा संग्राहक किंवा असंग्राहक नसतो. जसे की धम्मायतन हे सूक्ष्मरूपाशी सभाग असलेल्या आणि वेदना इत्यादींशी विसभाग असलेल्या रूपस्कंधाच्या एका भागाचे (एकदेशाचे) स्कंधसंग्रहाने (संग्राहक किंवा असंग्राहक नसते), आणि जीवितेंद्रिय हे रूप-अरूप जीविताशी सभाग व विसभाग असलेल्या, जीवित वगळता रूपस्कंधाच्या एका भागाचे आणि संस्कारस्कंधाच्या एका भागाचे स्कंधसंग्रहानेच (संग्राहक किंवा असंग्राहक नसते). कारण एकदेशाचा सभाग हा समुदायाचा सभाग नसतो, आणि एकदेशाचा विसभाग हा समुदायाचा विसभाग नसतो. म्हणून, स्वतःपासून, स्वतःमध्ये समाविष्ट असलेल्यापासून आणि स्वतःच्या एका भागाच्या सभाग असणाऱ्यापासून इतर धर्मांचे असंग्राहकपण असूनही, त्यांच्यामध्ये संग्राहकपणच नसते, ज्यायोगे ते संग्रहित केलेल्याचे असंग्राहक होऊ शकतील; म्हणून संग्राहकत्वाच्या अभावामुळेच अशा प्रकारच्या धर्मांचे ग्रहण न करणे (असंग्रह) समजून घ्यावे.

ยํ ปน ‘‘ธมฺมายตนํ อสงฺขตํ ขนฺธโต ฐเปตฺวา จตูหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิต’’นฺติ (ธาตุ. ๒๕), ‘‘จกฺขายตนญฺจ โสตายตนญฺจ เอเกน ขนฺเธน สงฺคหิต’’นฺติ (ธาตุ. ๒๖) จ วุตฺตํ, น เตน เอกเทสานํ สมุทายสงฺคาหกตฺตํ, สมุทายสฺส จ เอกเทสสงฺคาหกตฺตํ ทสฺเสติ, จตุกฺขนฺธคณนเภเทหิ ปน ธมฺมายตนสฺส คเณตพฺพาคเณตพฺพภาเวน ปญฺจธา ภินฺนตํ, จกฺขายตนาทีนํ เอกกฺขนฺธคณเนน คเณตพฺพตาย เอกวิธตญฺจ ทสฺเสติ. สงฺคาหกาสงฺคาหกนิรเปกฺขานํ คเณตพฺพาคเณตพฺพานํ ตํตํคณเนหิ คณนทสฺสนมตฺตเมว หิ ปฐมนโย กมฺมกรณมตฺตสพฺภาวา, ทุติยาทโย ปน สงฺคาหกาสงฺคาหเกหิ สงฺคหิตาสงฺคหิตานํ อคณนาทิทสฺสนานิ กตฺตุกรณกมฺมตฺตยสพฺภาวา. ตถา ปฐมนเย ตถา ตถา คเณตพฺพาคเณตพฺพภาวสงฺขาโต ตํตํขนฺธาทิภาวาภาโว สภาควิสภาคตา[Pg.12], ทุติยาทีสุ ยถานิทฺธาริตธมฺมทสฺสเน สงฺคาหกสงฺคเหตพฺพานํ สมานกฺขนฺธาทิภาโว สภาคตา, ตทภาโว จ วิสภาคตา. ปุจฺฉาวิสฺสชฺชเนสุ ตํตํขนฺธาทิภาวาภาโว เอวาติ อยเมเตสํ วิเสโสติ.

परंतु जे असे म्हटले आहे की – 'असंस्कृत धम्मायतन स्कंधांमधून वगळून चार स्कंधांद्वारे संग्रहित आहे' आणि 'चक्षुआयतन आणि श्रोत्रआयतन एका स्कंधाद्वारे संग्रहित आहेत', त्याद्वारे एकदेशांचे (अवयवांचे) समुदायाशी असलेले संग्राहकत्व किंवा समुदायाचे एकदेशांशी असलेले संग्राहकत्व दर्शविले जात नाही; तर चार स्कंधांच्या गणनेच्या भेदाने धम्मायतनाच्या मोजण्यायोग्य आणि न मोजण्यायोग्य अशा पाच प्रकारच्या भिन्नतेला दर्शविले जाते, आणि चक्षुआयतन इत्यादींच्या एका स्कंधाच्या गणनेने मोजण्यायोग्य असण्याच्या एकविधतेला (एक प्रकाराला) दर्शविले जाते. कारण संग्राहक आणि असंग्राहकाची अपेक्षा न ठेवता, मोजण्यायोग्य आणि न मोजण्यायोग्य धर्मांचे त्या-त्या गणनांद्वारे केवळ गणना दर्शविणे हाच पहिला नय आहे, कारण त्यात केवळ कर्म आणि करण (साधन) यांचेच अस्तित्व असते. परंतु दुसरे इत्यादी नय हे संग्राहक आणि असंग्राहकांद्वारे संग्रहित आणि असंग्रहित धर्मांच्या अ-गणना (न मोजणे) इत्यादींचे दर्शन घडवणारे आहेत, कारण त्यात कर्ता, करण आणि कर्म या तिन्हींचे अस्तित्व असते. त्याचप्रमाणे पहिल्या नयामध्ये त्या-त्या प्रकारे मोजण्यायोग्य आणि न मोजण्यायोग्य भावरूपाने म्हटलेले त्या-त्या स्कंध इत्यादींचे असणे किंवा नसणे हीच सभागता आणि विसभागता आहे. दुसऱ्या इत्यादी नयांमध्ये यथा-निर्धारित धर्मांच्या दर्शनात संग्राहक आणि संग्रहित करण्यायोग्य धर्मांचे समान स्कंध इत्यादी असणे ही सभागता आहे, आणि त्याचा अभाव असणे ही विसभागता आहे. प्रश्न आणि उत्तरांमध्ये (पुच्छा-विसज्जनांमध्ये) त्या-त्या स्कंध इत्यादींचे असणे किंवा नसणे हाच या नयांमधील विशेष (फरक) आहे.

สมุทยสจฺจสุขินฺทฺริยสทิสานิ ปน เตหิ สงฺคเหตพฺพเมว อตฺถิ, น สงฺคหิตํ อสงฺคเหตพฺพนฺติ อสงฺคาหกตฺตาภาวโต น อุทฺธฏานิ. ทุกฺขสจฺจสทิสานิ เตหิ วิสภาคสมุทายภูเตหิ อเนกกฺขนฺเธหิ ขนฺธสงฺคเหน สงฺคเหตพฺพํ, อิตเรหิ อสงฺคเหตพฺพญฺจ นตฺถีติ สงฺคาหกตฺตาสงฺคาหกตฺตาภาวโต. เอวํ สงฺคาหกตฺตาภาวโต อสงฺคาหกตฺตาภาวโต อุภยาภาวโต จ ยถาวุตฺตสทิสานิ อนุทฺธริตฺวา สงฺคาหกตฺตาสงฺคาหกตฺตภาวโต จกฺขายตนาทีเนว อุทฺธฏานีติ เวทิตพฺพานิ. ตตฺถ ‘‘จกฺขายตเนน เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา’’ติ จกฺขายตนวชฺชา รูปธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตาติ เวทิตพฺพา, น รูปกฺขนฺโธติ. น หิ เอกเทโส สมุทายสงฺคาหโกติ ทสฺสิตเมตนฺติ.

परंतु समुदयसत्य, सुखिंद्रिय इत्यादींसारखे जे पद आहेत, त्यांचे त्यांच्याद्वारे केवळ संग्रह करणेच शक्य आहे, संग्रहित झाल्यानंतर त्यांचा असंग्रह करणे शक्य नाही; म्हणून असंग्राहकत्वाच्या अभावामुळे ते उद्धृत (निवडलेले) केलेले नाहीत. दुःखसत्यासारखे जे पद आहेत, त्यांचे त्यांच्याशी विसभाग समुदाय बनलेल्या अनेक स्कंधांद्वारे स्कंधसंग्रहाने संग्रह करणे आणि इतरांद्वारे असंग्रह करणे शक्य नाही; कारण त्यांच्यात संग्राहकत्व आणि असंग्राहकत्व या दोन्हीचा अभाव आहे. अशा प्रकारे, संग्राहकत्वाच्या अभावामुळे, असंग्राहकत्वाच्या अभावामुळे आणि दोन्हीच्या अभावामुळे वर सांगितलेल्यांसारखे पद उद्धृत न करता, संग्राहकत्व आणि असंग्राहकत्व दोन्ही असल्यामुळे केवळ चक्षुआयतन इत्यादी पदेच उद्धृत केली आहेत, असे समजावे. त्यामध्ये, 'चक्षुआयतनाद्वारे जे धर्म स्कंधसंग्रहाने संग्रहित आहेत' यात चक्षुआयतन वगळता इतर रूपधर्म स्कंधसंग्रहाने संग्रहित आहेत असे समजावे, रूपस्कंध नव्हे. कारण एकदेश (अवयव) हा समुदायाचा संग्राहक नसतो, हेच येथे दर्शविले आहे.

อฏฺฐกถายํ ปน ขนฺธปเทนาติ ขนฺธปทสงฺคเหนาติ อตฺโถ, น สงฺคาหเกนาติ. ‘‘เกนจิ สงฺคาหเกนา’’ติ อิทํ ปน อาเนตฺวา วตฺตพฺพํ. ตํ ปน รูปกฺขนฺธาทีสุ น ยุชฺชตีติ ตํ วิสฺสชฺชนํ รูปกฺขนฺธาทีสุ สงฺคาหเกสุ น ยุชฺชตีติ อตฺโถ. รูปกฺขนฺเธน หิ…เป… สงฺคหิโตติ เอเตน นเยน จกฺขายตเนน รูปกฺขนฺโธว สงฺคหิโต, โส จ อฑฺเฒกาทสหิ อายตนธาตูหิ อสงฺคหิโต นาม นตฺถีติ เอวํ จกฺขายตนาทีนิปิ น คเหตพฺพานีติ อาปชฺชตีติ เจ? นาปชฺชติ. น หิ อญฺญมตฺตนิวารณํ เอวสทฺทสฺส อตฺโถ, อถ โข สงฺคาหกโต อญฺญนิวารณํ. โส จาติอาทิ จ น นิรเปกฺขวจนํ, อถ โข สงฺคาหกาเปกฺขนฺติ. กถํ? รูปกฺขนฺเธน หิ รูปกฺขนฺโธว สงฺคหิโตติ ยถา จกฺขายตเนน จกฺขายตนโต อญฺญมฺปิ ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตํ อตฺถิ, ยํ อายตนธาตุสงฺคเหหิ อสงฺคหิตํ โหติ, น เอวํ รูปกฺขนฺเธน รูปกฺขนฺธโต อญฺญํ ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตํ อตฺถิ, ยํ อายตนธาตุสงฺคเหหิ อสงฺคหิตํ สิยา, รูปกฺขนฺเธน ปน รูปกฺขนฺโธว ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิโตติ อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย ยุตฺโต. สิยา ปเนตํ ‘‘โส เอว รูปกฺขนฺโธ รูปกฺขนฺเธน อายตนธาตุสงฺคเหหิ อสงฺคหิโต โหตู’’ติ, ตํ นิวาเรนฺโต อาห ‘‘โส จ อฑฺเฒกาทสหิ อายตนธาตูหิ อสงฺคหิโต นาม นตฺถี’’ติ[Pg.13]. เอตฺถ จ ‘‘รูปกฺขนฺเธนา’’ติ อาเนตฺวา วตฺตพฺพํ. ตตฺถ รูปกฺขนฺโธ รูปกฺขนฺธสฺส วา ตเทกเทสานํ วา จกฺขาทีนํ อายตนธาตุสงฺคเหหิ สงฺคาหโก อสงฺคาหโก จ น โหตีติ อิมินา ปริยาเยน อสงฺคหิตตาย อภาโว วุตฺโตติ ยุชฺชติ, น รูปกฺขนฺเธน รูปกฺขนฺธสฺส ตเทกเทสานํ วา อฑฺเฒกาทสหิ อายตนธาตุสงฺคเหหิ สงฺคหิตตาย. น หิ สา สงฺคหิตตา อตฺถิ. ยทิ สิยา, สงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทนิทฺเทเส รูปกฺขนฺโธปิ อุทฺธริตพฺโพ สิยา. เตน หิ ตีหิปิ สงฺคเหหิ รูปกฺขนฺโธ ตเทกเทโส วา สงฺคหิตา สิยุํ, อตฺถิ จ เตสํ วิปฺปยุตฺตตาติ.

परंतु अट्ठकथेमध्ये 'खन्धपदेन' (स्कंधपदाने) याचा अर्थ 'खन्धपदसंगहेन' (स्कंधपदाच्या संग्रहाने) असा आहे, 'संग्राहकाने' असा नाही. परंतु "केनचि संगाहकेन" (कोणत्यातरी संग्राहकाने) हे पद येथे आणून जोडले पाहिजे. "परंतु ते रूपस्कंध इत्यादींमध्ये योग्य ठरत नाही" याचा अर्थ असा की, ते उत्तर रूपस्कंध इत्यादी संग्राहक धर्मांमध्ये योग्य ठरत नाही. "रूपस्कंधाने हि...पे... संग्रहित" या नयाने (पद्धतीने) चक्षु आयतनाने केवळ रूपस्कंधच संग्रहित होतो, आणि तो (रूपस्कंध) साडेअकरा आयतने व धातूंद्वारे 'असंग्रहित' नावाचा नाही; अशा प्रकारे चक्षु आयतन इत्यादी पदे देखील ग्रहण करू नयेत, असा आक्षेप येतो का? नाही, असा आक्षेप येत नाही. कारण केवळ इतर गोष्टींचे निवारण करणे हा 'एव' (च) शब्दाचा अर्थ नाही, तर संग्राहकापेक्षा इतर गोष्टींचे निवारण करणे हा त्याचा अर्थ आहे. आणि "सो च" (आणि तो) इत्यादी वचन निरपेक्ष वचन नाही, तर ते संग्राहकाची अपेक्षा ठेवणारे (सापेक्ष) वचन आहे. ते कसे? "रूपस्कंधाने रूपस्कंधच संग्रहित होतो" यामध्ये, जसे चक्षु आयतनाने चक्षु आयतनापेक्षा इतरही काही स्कंधसंग्रहाने संग्रहित असते, जे आयतन व धातु संग्रहाने असंग्रहित असते; तसे रूपस्कंधाने रूपस्कंधापेक्षा इतर काही स्कंधसंग्रहाने संग्रहित नसते, जे आयतन व धातु संग्रहाने असंग्रहित असावे. परंतु रूपस्कंधाने केवळ रूपस्कंधच स्कंधसंग्रहाने संग्रहित होतो, हाच येथील योग्य अभिप्राय आहे. परंतु "तोच रूपस्कंध रूपस्कंधाद्वारे आयतन व धातु संग्रहाने असंग्रहित असो" असा कोणाचा आक्षेप असू शकतो, त्याचे निवारण करताना म्हणतात: "आणि तो साडेअकरा आयतने व धातूंद्वारे असंग्रहित नावाचा नाही." आणि येथे "रूपस्कंधाने" (रूपक्खन्धेन) हे पद आणून जोडले पाहिजे. तेथे, रूपस्कंध हा रूपस्कंधाचा किंवा त्याच्या एका भागाचा असणाऱ्या चक्षु इत्यादींचा आयतन व धातु संग्रहाने संग्राहक किंवा असंग्राहक होत नाही, या पर्यायाने असंग्रहिततेचा अभाव सांगितला आहे हे योग्य ठरते; रूपस्कंधाने रूपस्कंधाच्या किंवा त्याच्या एका भागाच्या साडेअकरा आयतन व धातु संग्रहाने संग्रहित असल्यामुळे नाही. कारण ती संग्रहितता अस्तित्वात नाही. जर ती असती, तर 'संग्रहितेन संपयुत्त-विप्पयुत्त' पदनिर्देशात रूपस्कंधाचाही उद्धार (उल्लेख) करावा लागला असता. कारण त्याद्वारे तिन्ही संग्रहांनी रूपस्कंध किंवा त्याचा एक भाग संग्रहित झाले असते, आणि त्यांचे विप्रयुक्तत्व देखील अस्तित्वात आहे.

เอวํ อสงฺคหิตตาย อภาวโต เอตานิ, อญฺญานิ จาติ เอตฺถาปิ จกฺขายตนาทีหิ วิย เอเตหิ อญฺเญหิ จ สงฺคหิตานํ อสงฺคหิตตาย อภาวโต เอตานิ อญฺญานิ จ ยถา วา ตถา วา เอตานิ วิย อยุชฺชมานวิสฺสชฺชนตฺตา เอวรูปานิ ปทานิ สงฺคาหกภาเวน น คหิตานีติ อธิปฺปาโย.

अशा प्रकारे, असंग्रहिततेचा अभाव असल्यामुळे ही पदे, आणि "इतरही" (अञ्ञानि च) यामध्ये देखील, चक्षु आयतन इत्यादींप्रमाणे या (रूपस्कंध इत्यादी) आणि इतर (धम्मायतन इत्यादी) धर्मांद्वारे संग्रहित असलेल्यांच्या असंग्रहिततेचा अभाव असल्यामुळे, ही आणि इतर पदे कोणत्याही प्रकारे यांसारखीच अयोग्य उत्तराची ठरत असल्यामुळे, अशा प्रकारची पदे संग्राहकभावाने ग्रहण केली गेलेली नाहीत, असा अभिप्राय आहे.

ตตฺถ ยํ วุตฺตํ ‘‘รูปกฺขนฺเธน หิ รูปกฺขนฺโธว สงฺคหิโต’’ติ, ตํ เตเนว ตสฺส สงฺคหิตตฺตาสงฺคหิตตฺตาภาวทสฺสเนน นิวาริตํ. ยญฺเหตฺถ อคฺคหเณ การณํ วุตฺตํ, ตญฺจ สติปิ สงฺคหิตตฺเต อสงฺคหิตตาย อภาวโตติ วิญฺญายมานํ สมุทยสจฺจาทีสุ ยุชฺเชยฺย สติ เตหิ สงฺคหิเต ตทสงฺคหิตตฺตาภาวโต. รูปกฺขนฺธาทีหิ ปน สงฺคหิตเมว นตฺถิ, กุโต ตสฺส อสงฺคหิตตา ภวิสฺสติ, ตสฺมา สงฺคาหกตฺตาภาโว เอเวตฺถ อคฺคหเณ การณนฺติ ยุตฺตํ. สงฺคหิตตฺตาภาเวน อสงฺคหิตตฺตํ ยทิปิ รูปกฺขนฺธาทินา อตฺตโน อตฺตนิ อนฺโตคธสฺส อตฺเตกเทสสภาคสฺส จ นตฺถิ, อญฺญสฺส ปน อตฺถีติ น ทุกฺขสจฺจาทีสุ วิย อุภยาภาโว เจตฺถ อคฺคหเณ การณํ ภวิตุํ ยุตฺโตติ. ธมฺมายตนชีวิตินฺทฺริยาทีนญฺจ ขนฺธจตุกฺกทุกาทิสงฺคาหกตฺเต สติ น เตสํ สงฺคหิตานํ เตหิ ธมฺมายตนชีวิตินฺทฺริยาทีหิ อายตนธาตุสงฺคเหหิ อสงฺคหิตตา นตฺถีติ อสงฺคหิตตาย อภาโว อเนกนฺติโก, ตสฺมา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว อคฺคหิตานํ อคฺคหเณ, คหิตานญฺจ คหเณ การณํ เวทิตพฺพนฺติ.

तेथे, जे म्हटले आहे की "रूपस्कंधाने केवळ रूपस्कंधच संग्रहित होतो", त्याचे निवारण त्याच (रूपस्कंधाच्या) संग्रहितत्व आणि असंग्रहितत्वाच्या अभावाच्या दर्शनाने केले गेले आहे. आणि येथे ग्रहण न करण्याचे जे कारण सांगितले आहे, ते "संग्रहितत्व असतानाही असंग्रहिततेचा अभाव असल्यामुळे" असे समजले असता, समुदयसत्य इत्यादींमध्ये योग्य ठरेल; कारण त्यांच्याद्वारे संग्रहित असताना त्यांच्या असंग्रहिततेचा अभाव असतो. परंतु रूपस्कंध इत्यादींद्वारे संग्रहित असलेलेच काही नाही, तर त्याची असंग्रहितता कोठून असणार? म्हणून, संग्राहकत्वाचा अभाव असणे हेच येथे ग्रहण न करण्याचे कारण आहे, हे योग्य आहे. संग्रहितत्वाच्या अभावामुळे असंग्रहितत्व जरी रूपस्कंध इत्यादींद्वारे स्वतःचे, स्वतःमध्ये समाविष्ट असलेल्याचे आणि स्वतःच्या एका भागाशी समान असणाऱ्याचे नसले, तरी इतरांचे मात्र असते; म्हणून दुःखसत्य इत्यादींप्रमाणे दोन्हीचा अभाव येथे ग्रहण न करण्याचे कारण असणे योग्य नाही. आणि धम्मायतन, जीवितिंद्रिय इत्यादींचे चार स्कंध, दोन स्कंध इत्यादींच्या संग्राहकत्व असताना, त्या (धम्मायतन, जीवितिंद्रिय इत्यादी) धर्मांद्वारे संग्रहित असलेल्यांची आयतन व धातु संग्रहाने असंग्रहितता नाही असे नाही (म्हणजेच ती आहे); म्हणून असंग्रहिततेचा अभाव हा अनैकांतिक (नियमबाह्य) आहे. म्हणूनच, पूर्वी सांगितलेल्या नयानेच ग्रहण न केलेल्यांच्या ग्रहण न करण्यामध्ये, आणि ग्रहण केलेल्यांच्या ग्रहण करण्यामध्ये कारण समजले पाहिजे.

อนิทสฺสนํ ปุนเทว สปฺปฏิฆนฺติ เอตฺถ อนิทสฺสนนฺติ เอเตน ‘‘สนิทสฺสนสปฺปฏิฆ’’นฺติ เอตฺถ วุตฺเตน สปฺปฏิฆสทฺเทน สทฺธึ โยเชตฺวา อนิทสฺสนสปฺปฏิฆา [Pg.14] ทสฺสิตา. ปุนเทวาติ เอเตน ตตฺเถว อวิสิฏฺฐํ สนิทสฺสนปทํ นิวตฺเตตฺวา คณฺหนฺโต สนิทสฺสนทุกปทํ ทสฺเสติ. ‘‘จกฺขายตเนน จกฺขายตนเมเวกํ สงฺคหิต’’นฺติ อิทํ น สกฺกา วตฺตุํ. น หิ ‘‘จกฺขายตเนน จกฺขายตนํ อายตนสงฺคเหน สงฺคหิต’’นฺติ จ ‘‘อสงฺคหิต’’นฺติ จ วตฺตพฺพนฺติ ทสฺสิโตยํ นโยติ. เอวํ สพฺพตฺถ ตสฺเสว สมุทาเยกเทสานญฺจ สงฺคาหกสงฺคหิตนฺติ วจเนสุ อสงฺคาหกอสงฺคหิตนฺติ วจเนสุ จ ตทวตฺตพฺพตา โยเชตพฺพา. อสงฺคาหกตฺตาภาวโต เอว หิ จกฺขายตนาทีนิ จกฺขายตนาทีหิ อสงฺคหิตานีติ น วุจฺจนฺติ, น สงฺคาหกตฺตาภาวโตติ.

"अनिदस्सनं पुनदेव सप्पटिघं" (अनिदर्शन पुन्हा सप्रतिघ) येथे 'अनिदस्सनं' या पदाने "सनिदस्सनसप्पटिघं" येथे सांगितलेल्या 'सप्पटिघ' शब्दाशी जोडून 'अनिदर्शन-सप्रतिघ' धर्म दाखवले आहेत. "पुनदेव" या पदाने तेथेच उरलेले 'सनिदस्सन' पद परत घेऊन, ग्रहण करत असताना 'सनिदस्सन' द्विकपद दाखवले आहे. "चक्षु आयतनाने केवळ एक चक्षु आयतनच संग्रहित होते" असे म्हणणे शक्य नाही. कारण "चक्षु आयतनाने चक्षु आयतन आयतनसंग्रहाने संग्रहित आहे" आणि "असंग्रहित आहे" असे म्हणता येत नाही, हा नय (पद्धत) दाखवला आहे. अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी त्याच (समुदायाचे) आणि समुदायाच्या एका भागाचे "संग्राहकाने संग्रहित" अशा वचनांमध्ये आणि "असंग्राहकाने असंग्रहित" अशा वचनांमध्ये त्यांचे अकथनीयत्व (न बोलता येणे) जोडले पाहिजे. कारण असंग्राहकत्वाच्या अभावामुळेच चक्षु आयतन इत्यादी चक्षु आयतन इत्यादींद्वारे असंग्रहित आहेत असे म्हटले जात नाही, संग्राहकत्वाच्या अभावामुळे नाही असे नाही.

ทุติยนยสงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

द्वितीय नयातील 'संग्रहितेन असंग्रहित' पदवर्णन समाप्त झाले.

๓. ตติยนโย อสงฺคหิเตนสงฺคหิตปทวณฺณนา

३. तृतीय नय: 'असंग्रहितेन संग्रहित' पदवर्णन.

๑๗๙. อสงฺคหิเตนสงฺคหิตปทนิทฺเทเส รูปกฺขนฺเธน ขนฺธสงฺคเหน อสงฺคหิเตสุ เวทนาทีนํ ติณฺณํ ขนฺธานํ นิพฺพานสฺส จ สุขุมรูเปน สห อายตนธาตุสภาคตฺเต สติปิ น สุขุมรูปเมว รูปกฺขนฺโธติ รูปกฺขนฺเธน อายตนธาตุสภาคตฺตํ นตฺถิ, ตสฺมา น เตน ตานิ อายตนธาตุสงฺคเหหิ สงฺคหิตานิ. น เกวลํ สงฺคหิตาเนว, อสงฺคหิตานิปิ เตน ตานิ เตหิ สงฺคเหหิ น โหนฺเตว ตเทกเทเสน สุขุมรูเปน อายตนธาตุสภาคตฺตา, สงฺคหิตาภาโว เอว ปน อิธาธิปฺเปโต, วิญฺญาณกฺขนฺธจกฺขายตนาทีหิ ปน อสงฺคหิตา น เต เตหิ กถญฺจิ สมฺมิสฺสาติ สพฺพถา เต เตหิ น สงฺคหิตา. ทุกฺขสจฺจาทีหิ จ ปญฺจกฺขนฺธสมุทายภูเตหิ ขนฺธสงฺคเหน อสงฺคหิตํ นิพฺพานํ รูปกฺขนฺเธน วิย อายตนธาตุสงฺคเหหิ สงฺคหิตํ เตหิ น โหติ, ตสฺมา สงฺคาหกตฺตาภาวโต เอว เอวรูปานํ อสงฺคาหกภาเวน อคฺคหณํ เวทิตพฺพํ, สนิพฺพานปญฺจกฺขนฺธสมุทายภูตานํ ปน อพฺยากตธมฺมาทีนํ อสงฺคาหกตฺตาภาวโตว. น หิ ตํ กญฺจิ อตฺถิ, ยสฺส เต ขนฺธสงฺคเหน อสงฺคาหกา สิยุํ, น จ อตฺตโน เอกเทโส อตฺเตกเทสสภาโค จ อตฺตนา อสงฺคหิโต โหตีติ อตฺตนา อสงฺคหิตสงฺคาหกตฺตา ปน เวทนากฺขนฺธาทีนํ คหณํ กตนฺติ.

१७९. 'असंगहितेनसंगहितपदनिद्देस' (असंग्रहिताने संग्रहित पदाचा निर्देश) मध्ये, रूपस्कंधाद्वारे, स्कंधसंग्रहाने जे समाविष्ट केले जात नाहीत अशा वेदना इत्यादी तीन स्कंध आणि निर्वाण यांच्याशी सूक्ष्मरूपासह आयतन व धातूच्या दृष्टीने समानता (सभागता) असली तरीही, केवळ सूक्ष्मरूप म्हणजे रूपस्कंध नव्हे; म्हणून रूपस्कंधाशी त्यांची आयतन व धातूच्या दृष्टीने समानता नाही. म्हणून, त्या रूपस्कंधाद्वारे ते (वेदना इत्यादी स्कंध व निर्वाण) आयतन व धातूच्या संग्रहाने समाविष्ट केले जात नाहीत. केवळ ते समाविष्टच होत नाहीत असे नाही, तर त्या रूपस्कंधाद्वारे ते त्या संग्रहाने असमाविष्ट देखील राहत नाहीत; कारण रूपस्कंधाचा एक भाग असलेल्या सूक्ष्मरूपाशी त्यांची आयतन व धातूच्या दृष्टीने समानता आहे. परंतु येथे (या तिसऱ्या नयामध्ये) केवळ संग्रहाचा अभाव (असमाविष्ट असणे) अभिप्रेत आहे. विज्ञानस्कंध, चक्षुरायतन इत्यादींद्वारे जे असमाविष्ट आहेत, ते त्यांच्याशी कोणत्याही प्रकारे संमिश्रित होत नाहीत; म्हणून सर्व प्रकारे ते त्यांच्याद्वारे समाविष्ट केले जात नाहीत. आणि पाच स्कंधांचे समुदाय असलेल्या दुःखसत्य इत्यादींद्वारे, स्कंधसंग्रहाने असमाविष्ट असलेले निर्वाण हे रूपस्कंधाप्रमाणे आयतन व धातूच्या संग्रहाने समाविष्ट होत नाही. म्हणून, संग्राहकत्वाचा अभाव असल्यामुळेच अशा प्रकारच्या (रूपस्कंध, विज्ञानस्कंध, चक्षुरायतन, दुःखसत्य इत्यादी) धर्मांचे असंग्राहकभावाने ग्रहण न करणे समजून घ्यावे. आणि निर्वाणासह पाच स्कंधांचे समुदाय असलेल्या अव्याकृत धर्म इत्यादींचे असंग्राहकत्व नसल्यामुळेच (त्यांचे ग्रहण केले जात नाही). कारण असा कोणताही धर्म अस्तित्वात नाही, ज्याला ते स्कंधसंग्रहाने असंग्राहक ठरतील. आणि स्वतः, स्वतःचा एक भाग किंवा स्वतःच्या एका भागाशी समान असलेला धर्म स्वतःद्वारे असमाविष्ट नसतो. परंतु स्वतःद्वारे असमाविष्ट असलेल्या धर्मांना आयतन व धातूंद्वारे समाविष्ट करण्याच्या क्षमतेमुळे (संग्राहकत्वामुळे) वेदनास्कंध इत्यादींचे ग्रहण येथे केले गेले आहे.

ยํ [Pg.15] ปน อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘เย ธมฺมายตเนน สงฺคหิตา’’ติ, ตํ น สกฺกา วตฺตุํ. ธมฺมายตเนน หิ น โกจิ ธมฺโม เกนจิ สงฺคเหน สงฺคหิโต อตฺถิ วิสภาคกฺขนฺธนิพฺพานสมุทายตฺตา, ขนฺธสงฺคเหน สยเมว อตฺตโน สงฺคาหกํ น โหตีติ อายตนธาตุสงฺคเหหิ จ สงฺคาหกตฺตาภาวโตติ ทสฺสิโตยํ นโยติ เอตสฺส ธมฺมายตนคณเนน คณิตาติ อตฺโถ. ยานิ…เป… คหิตานีติ เอเตน วิญฺญาณสมฺมิสฺสํ ธมฺมายตเนกเทสํ ทีเปนฺตานิ อิทฺธิปาทาทิปทานิ, โอฬาริกรูปสมฺมิสฺสํ ทีเปนฺตานิ รูปกฺขนฺธาทิปทานิ, สพฺเพน สพฺพํ ธมฺมายตนํ อทีเปนฺตานิ วิญฺญาณกฺขนฺธจกฺขายตนาทิปทานิ, สกลธมฺมายตนทีปกานิ ธมฺมายตนาทิปทานิ จ วชฺเชตฺวา ธมฺมายตเนกเทสํ อญฺญายตเนน อสมฺมิสฺสํ ทีเปนฺตานิ คหิตานีติ ทสฺเสติ.

परंतु अट्ठकथेमध्ये जे म्हटले आहे की, 'जे धर्मायतनाने समाविष्ट आहेत', तसे म्हणणे शक्य नाही. कारण विसभाग (भिन्न) असलेले चार स्कंध आणि निर्वाण यांच्या समुदायरूप असल्यामुळे, धर्मायतनाद्वारे कोणताही धर्म कोणत्याही संग्रहाने समाविष्ट होत नाही. स्कंधसंग्रहाने ते स्वतःच स्वतःचे संग्राहक होत नाही, आणि आयतन व धातूच्या संग्रहाने देखील संग्राहकत्वाचा अभाव असतो, असा हा नय दर्शविला आहे. म्हणून, 'धर्मायतनाच्या गणनेने मोजले गेले आहे' असा याचा अर्थ आहे. 'यानि... पे... गहितानि' या वाक्याद्वारे विज्ञानाशी संमिश्रित असलेल्या धर्मायतनाच्या एका भागाला दर्शविणारे इद्धिपाद इत्यादी पदे, ओळारिक (स्थूल) रूपाशी संमिश्रित असलेल्या धर्मायतनाच्या एका भागाला दर्शविणारे रूपस्कंध इत्यादी पदे, सर्व प्रकारे संपूर्ण धर्मायतन न दर्शविणारे विज्ञानस्कंध, चक्षुरायतन इत्यादी पदे, आणि संपूर्ण धर्मायतन दर्शविणारे धर्मायतन इत्यादी पदे वर्ज्य करून, इतर आयतनांशी संमिश्रित नसलेल्या धर्मायतनाच्या एका भागाला दर्शविणारी पदे ग्रहण केली आहेत, असे दर्शविले आहे.

ตติยนยอสงฺคหิเตนสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

तिसऱ्या नयाची 'असंगहितेनसंगहितपद' वर्णना समाप्त झाली.

๔. จตุตฺถนโย สงฺคหิเตนสงฺคหิตปทวณฺณนา

४. चौथा नय: 'संगहितेनसंगहितपद' वर्णना.

๑๙๑. สงฺคหิเตนสงฺคหิตปทนิทฺเทเส ยสฺมา ยถา ทุติยตติยนยา ติณฺณํ สงฺคหานํ สงฺคหณาสงฺคหณปฺปวตฺติวิเสเสน ‘‘สงฺคหิเตน อสงฺคหิตํ, อสงฺคหิเตน สงฺคหิต’’นฺติ จ อุทฺทิฏฺฐา, เนวํ จตุตฺถปญฺจมา. สงฺคหณปฺปวตฺติยา เอว หิ สงฺคหิเตน สงฺคหิตํ อุทฺทิฏฺฐํ, อสงฺคหณปฺปวตฺติยา เอว จ อสงฺคหิเตน อสงฺคหิตนฺติ, ตสฺมา สงฺคหณปฺปวตฺติวิเสสวิรเห สงฺคหิตธมฺมาสงฺคหิตธมฺมวิเสเส นิสฺสิตา เอเต ทฺเว นยาติ เอตฺถ เกนจิ สงฺคหิเตน ธมฺมวิเสเสน ปุน สงฺคหิโต ธมฺมวิเสโส สงฺคหิเตน สงฺคหิโต สงฺคหิตตาย ปุจฺฉิตพฺโพ วิสฺสชฺชิตพฺโพ จ, ตเมว ตาว ยถานิทฺธาริตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สมุทยสจฺเจน เย ธมฺมา ขนฺธ…เป… สงฺคหิตา, เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา ขนฺธ…เป… สงฺคหิตา’’ติ อาห. เอตฺถ จ เย ตีหิปิ สงฺคเหหิ น สงฺคาหกา รูปกฺขนฺธวิญฺญาณกฺขนฺธธมฺมายตนทุกฺขสจฺจาทีนิ วิย, เย จ ทฺวีหายตนธาตุสงฺคเหหิ อสงฺคาหกา จกฺขายตนาทีนิ วิย, เย จ เอเกน ขนฺธสงฺคเหเนว ธาตุสงฺคเหเนว จ น สงฺคาหกา เวทนาทิกฺขนฺธนิโรธสจฺจชีวิตินฺทฺริยาทีนิ วิย จกฺขุวิญฺญาณธาตาทโย วิย จ, เต ธมฺมา สงฺคาหกตฺตาภาวสพฺภาวา สงฺคาหกภาเวน น อุทฺธฏา, ตีหิปิ ปน สงฺคเหหิ [Pg.16] เย สงฺคาหกา, เต สงฺคาหกตฺตาภาวาภาวโต อิธ อุทฺธฏา. เตหิ สงฺคหิตาปิ หิ เอกนฺเตน อตฺตโน สงฺคาหกสฺส สงฺคาหกา โหนฺติ, ยสฺส ปุน สงฺคโห ปุจฺฉิตพฺโพ วิสฺสชฺชิตพฺโพ จาติ.

१९१. 'संगहितेनसंगहितपदनिद्देस' मध्ये, ज्याप्रमाणे दुसरा आणि तिसरा नय हे तीन संग्रहांच्या (स्कंध, आयतन, धातू) संग्रह व असंग्रहाच्या प्रवृत्तीच्या विशेषाने 'संगहितेन असंगहित' आणि 'असंगहितेन संगहित' असे निर्दिष्ट केले आहेत, त्याप्रमाणे चौथा व पाचवा नय निर्दिष्ट केलेले नाहीत. कारण केवळ संग्रहप्रवृत्तीनेच 'संगहितेन संगहित' (चौथा नय) निर्दिष्ट केला आहे, आणि केवळ असंग्रहप्रवृत्तीनेच 'असंगहितेन असंगहित' (पाचवा नय) निर्दिष्ट केला आहे. म्हणून, संग्रहप्रवृत्तीच्या विशेषाचा विरह (अभाव) असताना, हे दोन्ही नय अनुक्रमे संगहित धर्मविशेष आणि असंगहित धर्मविशेष यांवर आश्रित आहेत. येथे, कोणत्यातरी संगहित धर्मविशेषाद्वारे पुन्हा समाविष्ट झालेला धर्मविशेष हा 'संगहितेन संगहित' या रूपाने, समाविष्ट असल्यामुळे विचारला जाण्यास आणि उत्तर देण्यास योग्य आहे. त्यालाच प्रथम निश्चित केल्याप्रमाणे दर्शविताना 'समुदयसत्याने जे धर्म स्कंध... पे... समाविष्ट आहेत, त्या धर्मांद्वारे जे धर्म स्कंध... पे... समाविष्ट आहेत' असे म्हटले आहे. आणि येथे, जे रूपस्कंध, विज्ञानस्कंध, धर्मायतन, दुःखसत्य इत्यादींप्रमाणे तिन्ही संग्रहांद्वारे संग्राहक (समाविष्ट करणारे) नाहीत; आणि जे चक्षुरायतन इत्यादींप्रमाणे आयतन व धातू या दोन संग्रहांद्वारे असंग्राहक आहेत; आणि जे वेदनास्कंध इत्यादी तीन चेतसिक स्कंध, निरोधसत्य, जीवितिंद्रिय इत्यादींप्रमाणे किंवा चक्षुविज्ञानधातू इत्यादींप्रमाणे केवळ एका स्कंधसंग्रहाने किंवा धातूसंग्रहाने संग्राहक नाहीत; ते धर्म संग्राहकत्वाच्या अभावाचे अस्तित्व असल्यामुळे संग्राहकभावाने येथे उद्धृत (निवडले) केलेले नाहीत. परंतु जे तिन्ही संग्रहांद्वारे संग्राहक आहेत, ते संग्राहकत्वाच्या अभावाचा अभाव असल्यामुळे (म्हणजेच संग्राहक असल्यामुळे) येथे उद्धृत केले आहेत. कारण त्यांच्याद्वारे समाविष्ट असलेले धर्म देखील निश्चितपणे स्वतःच्या संग्राहकाचे संग्राहक होतात, ज्याचा पुन्हा संग्रह विचारला जाण्यास आणि उत्तर देण्यास योग्य असतो.

อฏฺฐกถายํ ปน สกเลน หิ ขนฺธาทิปเทนาติ สกลวาจเกน รูปกฺขนฺธาทิปเทนาติ อตฺโถ. ยํ ปเนตํ วุตฺตํ ‘‘ยํ อตฺตโน สงฺคาหกํ สงฺคณฺหิตฺวา ปุน เตเนว สงฺคหํ คจฺเฉยฺยา’’ติ, ตํ เตน ขนฺธาทิปเทนาติ เอวํ อโยเชตฺวา ตํ อญฺญํ สงฺคหิตํ นาม นตฺถีติ เอวํ น สกฺกา วตฺตุํ. น หิ เยน ยํ สงฺคหิตํ, เตเนว ตสฺส สงฺคโห ปุจฺฉิโต วิสฺสชฺชิโต, น จ ตสฺเสว, อถ โข เตน สงฺคหิตสฺสาติ. ยถา เวทนา สทฺโท จ ขนฺโธ อายตนญฺจ, น เอวํ สุขุมรูปํ, ตํ ปน ขนฺธายตนานํ เอกเทโสว, ตสฺมา ‘‘สุขุมรูเปกเทสํ วา’’ติ อวตฺวา ‘‘สุขุมรูปํ วา’’ติ วุตฺตํ. สพฺพตฺถ จ อญฺเญน อสมฺมิสฺสนฺติ โยเชตพฺพํ. ยมฺปิ เจตํ วุตฺตํ ‘‘ตเทว เยหิ ธมฺเมหิ ขนฺธาทิวเสน สงฺคหิตํ, เต ธมฺเม สนฺธายา’’ติ, ตมฺปิ ตถา น สกฺกา วตฺตุํ. น หิ สงฺคหิเตน สงฺคหิตสฺส สงฺคหิเตน สงฺคโห เอตฺถ ปุจฺฉิโต วิสฺสชฺชิโต จ, อถ โข สงฺคโหว, ตสฺมา เอเกน ขนฺเธนาติ เอเกน ขนฺธคณเนนาติ อยเมเวตฺถ อตฺโถ, น สงฺคาหเกนาติ. น หิ เอโก ขนฺโธ อตฺตโน เอกเทสสฺส สงฺคาหโกติ.

परंतु अट्ठकथेमध्ये 'सकल स्कंधादि पदाने' याचा अर्थ 'संपूर्ण वाचक असलेल्या रूपस्कंधादि पदाने' असा आहे. आणि जे हे म्हटले आहे की, 'जे स्वतःच्या संग्राहकाला समाविष्ट करून पुन्हा त्याच संग्रहाने समाविष्ट होईल', त्याला 'त्या स्कंधादि पदाने' या प्रकारे न जोडता, 'त्याहून वेगळे दुसरे कोणतेही संगहित नाही' असे म्हणणे शक्य नाही. कारण ज्याच्याद्वारे जे समाविष्ट केले गेले आहे, त्याचद्वारे त्याचा संग्रह विचारला किंवा उत्तर दिला गेला नाही, आणि केवळ त्याचाच नव्हे, तर त्याच्याद्वारे समाविष्ट असलेल्याचा (संग्रह विचारला व उत्तर दिला गेला आहे). ज्याप्रमाणे वेदना हा स्कंध आहे आणि शब्द हे आयतन आहे, त्याप्रमाणे सूक्ष्मरूप नाही; तर ते स्कंध व आयतनाचा एक भागच आहे. म्हणून 'सूक्ष्मरूपाचा एक भाग' असे न म्हणता 'सूक्ष्मरूप' असे म्हटले आहे. आणि सर्व ठिकाणी 'इतरांशी असंमिश्रित' असे जोडावे. आणि जे हे म्हटले आहे की, 'तेच ज्या धर्मांद्वारे स्कंधादि रूपाने समाविष्ट आहे, त्या धर्मांना उद्देशून', तसे देखील म्हणणे शक्य नाही. कारण येथे संगहिताद्वारे संगहिताचा संगहिताने संग्रह विचारला किंवा उत्तर दिला गेला नाही, तर केवळ संग्रहच विचारला व उत्तर दिला गेला आहे. म्हणून 'एका स्कंधाने' याचा अर्थ 'एका स्कंधाच्या गणनेने' असाच येथे घ्यावा, 'संग्राहकाने' असा नाही. कारण एक स्कंध स्वतःच्या एका भागाचा संग्राहक असू शकत नाही.

จตุตฺถนยสงฺคหิเตนสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

चौथ्या नयाची 'संगहितेनसंगहितपद' वर्णना समाप्त झाली.

๕. ปญฺจมนโย อสงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทวณฺณนา

५. पाचवा नय: 'असंगहितेनअसंगहितपद' वर्णना.

๑๙๓. อสงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทนิทฺเทเสปิ วุตฺตนเยเนว ยถานิทฺธาริตธมฺมทสฺสนํ เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ สสุขุมรูปวิญฺญาณสหิตธมฺมสมุทายา เย เต ทุกฺขสจฺจอนิทสฺสนอปฺปฏิฆอเจตสิกานุปาทาสทิสา สติปิ เอเกน ทฺวีหิ วา สงฺคเหหิ เกสญฺจิ อสงฺคาหกตฺเต ตีหิปิ อสงฺคเหตพฺพสฺส อภาวโต ปริปุณฺณสงฺคหาสงฺคาหกา น โหนฺติ, อพฺยากตธมฺมสทิสา เกนจิ สงฺคเหน อสงฺคเหตพฺพภาวโต อสงฺคาหกา เอว น โหนฺติ, เตน เต อสงฺคาหกภาเวน น อุทฺธฏา, อิตเร ปน ตพฺพิปริยาเยน อุทฺธฏาติ.

१९३. असंगहितेन असंगहितपदनिद्देस (असंग्रहिताने असंग्रहित पदांचे निर्देश) मध्ये देखील आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच, पाळीमध्ये स्पष्ट केलेल्या रूपादी धर्मांचे दर्शन जाणावे. आणि येथे, सूक्ष्म रूपासह आणि विज्ञानासह घेतलेल्या धर्मांचे समूह असणारे जे दुःखसत्य, अनिदर्शन-अप्पटिघ, अचेतसिक आणि अनुपादा धर्मांसारखे आहेत; जरी एका किंवा दोन संगहांद्वारे (स्कंध, आयतन किंवा धातूंद्वारे) काही निर्वाण, चक्षुरायतन इत्यादी धर्मांचे असंग्राहकत्व (असंग्रहण) असले तरी, तिन्ही संगहांद्वारे असंग्रहित होण्यासारख्या धर्माचा अभाव असल्यामुळे ते परिपूर्ण तीन संगहांद्वारे असंग्राहक असणारे होत नाहीत. तसेच अव्याकृत धर्मांसारखे असणारे धम्म कोणत्याही एका संगहाने असंग्रहित होण्यासारखे नसल्यामुळे ते असंग्राहकच होत नाहीत. त्यामुळे, त्या असंग्राहक भावामुळे ते उद्धृत (बाहेर काढलेले) केलेले नाहीत; परंतु इतर धम्म याच्या उलट असल्यामुळे उद्धृत केलेले आहेत असे जाणावे.

ยํ [Pg.17] ปน อฏฺฐกถายํ ‘‘ตาทิเสน หิ ปเทน นิพฺพานํ ขนฺธสงฺคหมตฺตํ น คจฺเฉยฺยา’’ติ วุตฺตํ, ตํ ทุกฺขสจฺจํ สนฺธาย วุตฺตํ. อนิทสฺสนอปฺปฏิเฆสุ ปน อสงฺคาหเกสุ นิพฺพานํ อนฺโตคธํ, น จ ตเทว ตสฺส อสงฺคาหกนฺติ. สทิสวิสฺสชฺชนานํ วเสน สโมธาเนตฺวา กเตหิ สทฺธินฺติ เอวํ กเตหิ ทุติยปญฺหาทีหิ สทฺธึ ปฐมปญฺหนามรูปปญฺหาทโย สพฺเพปิ จตุตฺตึส โหนฺตีติ อตฺโถ. ยํ ปุจฺฉาย อุทฺธฏํ ปทํ, ตเทวาติ รูปกฺขนฺธาทิวิเสสกปทํ วทติ, น นิทฺธาริเต ปุจฺฉิตพฺพธมฺเม. เต หิ ลกฺขณโต ทสฺสิตา, น ปเทน สรูปโตติ. ตตฺถ ตเทวาติ เอว-สทฺเทน น ตํ กทาจิ สงฺคหิเตน อสงฺคหิตํ น โหตีติ อุทฺธฏสฺเสว อสงฺคหิเตนอสงฺคหิตภาเว นิยตตํ อญฺญสฺส จ อนิยตตํ ทสฺเสตีติ เวทิตพฺพํ. ‘‘ตเทว เยหิ อสงฺคหิต’’นฺติ เอตฺถ หิ ‘‘นิยมโต’’ติ สกฺกา วจนเสโส โยเชตุนฺติ. อถ วา ตเทวาติ ปุจฺฉาย อุทฺธฏเมว เอวํปการเมว หุตฺวา เยหิ อสงฺคหิตนฺติ ตสฺส ปุจฺฉาย อุทฺธฏภาเวน เอวํ อสงฺคหิเตนอสงฺคหิตภาวนิยมนตฺโถ เอว-สทฺโท, น อญฺญสฺส อสงฺคหิเตนอสงฺคหิตตานิวารณตฺโถติ ทฏฺฐพฺโพ. ปุจฺฉาย อุทฺธฏญฺหิ อญฺญสหิตํ อสหิตญฺจ อสงฺคหิเตน อสงฺคหิตํ โหติ. รูปกฺขนฺธาทีนิ หิ อญฺญสหิตานิ วิญฺญาณกฺขนฺธาทีนิ อสหิตานีติ.

परंतु अट्ठकथेमध्ये जे 'तशा पदाने निर्वाण केवळ स्कंधसंग्रहाला प्राप्त होणार नाही' असे म्हटले आहे, ते दुःखसत्याला उद्देशून म्हटले आहे. अनिदर्शन-अप्पटिघ अशा असंग्राहक पदांमध्ये निर्वाण समाविष्ट होते, आणि ते निर्वाणच त्याचे असंग्राहक होत नाही. 'समान विसर्जन (उत्तर) असणाऱ्यांच्या रूपाने एकत्र करून केलेल्या' या पाठाचा अर्थ असा आहे की, अशा प्रकारे एकत्र केलेल्या दुसऱ्या प्रश्नादींसह, पहिला प्रश्न आणि नामरूप प्रश्न इत्यादी सर्व मिळून चौतीस (३४) प्रश्न होतात. 'प्रश्नामध्ये जे पद उद्धृत केले आहे तेच' या पाठाने रूपस्कंध इत्यादी विशेषक पदाचा निर्देश होतो, स्पष्ट केलेल्या विचारण्यायोग्य धर्मांचा नाही. कारण ते (धम्म) लक्षणाने दाखवले आहेत, पदाने प्रत्यक्ष रूपाने दाखवलेले नाहीत. त्यामध्ये 'तदेव' (तेच) यातील 'एव' (च) शब्दाने - ते कधी असंग्रहिताने असंग्रहित होत नाही असे नाही (म्हणजे होतेच) - उद्धृत केलेल्या रूपस्कंधादी पदाचेच असंग्रहिताने असंग्रहित असण्यामध्ये निश्चितत्व आणि इतरांचे अनिश्चितत्व दर्शवले आहे, असे जाणावे. कारण 'तदेव येहि असंगहितं' येथे 'नियमतः' (निश्चितपणे) हा उर्वरित शब्द जोडता येऊ शकतो. अथवा, 'तदेव' म्हणजे प्रश्नात उद्धृत केलेलेच, अशा प्रकारचेच होऊन, 'ज्यांच्याद्वारे असंग्रहित आहे' असे त्याच्या प्रश्नातील उद्धृत भावामुळे, अशा प्रकारे असंग्रहिताने असंग्रहित असण्याच्या भावाचा नियम (निश्चिती) करणे हा 'एव' शब्दाचा अर्थ आहे; इतर अनुद्धृत धर्मांच्या असंग्रहिताने असंग्रहित असण्याचा निषेध करणे हा त्याचा अर्थ नाही, असे पाहावे. कारण प्रश्नात उद्धृत केलेले पद इतर धर्मांसह असणारे किंवा नसणारे (एकटे) असूनही असंग्रहिताने असंग्रहित होते. कारण रूपस्कंध इत्यादी इतर धर्मांसह असतात, तर विज्ञानस्कंध इत्यादी इतर धर्मांशिवाय (एकटे) असतात.

อวเสสา สงฺคหิตาติ อิทํ อวเสสา อสงฺคหิตา น โหนฺตีติ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. เตหิปิ วิญฺญาณธมฺเมหิ เต รูปธมฺมาว ตีหิ สงฺคเหหิ อสงฺคหิตาติ ปุจฺฉาย อุทฺธฏา ตีหิปิ สงฺคเหหิ อสงฺคาหกา หุตฺวา อสงฺคหิตาติ อธิปฺปาโย. อนุทฺธฏา เวทนาทโยปิ หิ อสงฺคหิตา เอวาติ. เอตฺถ จ ปฐเม นเย เวทนาทโยปิ วิญฺญาเณน อสงฺคหิตาติ วุตฺตา, ทุติเย รูปธมฺมาวาติ อยํ วิเสโส. เวทนาทโย หิ รูปวิญฺญาเณเหว ขนฺธาทิสงฺคเหน อสงฺคหิตาติ โอฬาริกรูเปหิ วิญฺญาเณน จ ตีหิปิ สงฺคเหหิ อสงฺคหิตาติ อตฺโถ. รูเปกเทโส หิ เอตฺถ รูปคฺคหเณน คหิโตติ.

'उरलेले संग्रहित आहेत' हे 'उरलेले असंग्रहित नाहीत' अशा प्रकारे पाहावे. 'त्या विज्ञानधर्मांद्वारे देखील ते रूपधर्मच तिन्ही संगहांद्वारे असंग्रहित आहेत' याचा अभिप्राय असा आहे की, प्रश्नात उद्धृत केलेले धम्म तिन्ही संगहांद्वारे असंग्राहक होऊन असंग्रहित आहेत. कारण अनुद्धृत (प्रश्नात न घेतलेले) वेदना इत्यादी धम्म देखील असंग्रहितच आहेत. आणि येथे पहिल्या पद्धतीमध्ये वेदना इत्यादी धम्म देखील विज्ञानाद्वारे असंग्रहित आहेत असे म्हटले आहे, तर दुसऱ्या पद्धतीमध्ये केवळ रूपधर्मच (असंग्रहित आहेत) हा या दोन पद्धतींमधील विशेष (फरक) आहे. कारण वेदना इत्यादी धम्म रूप आणि विज्ञानाद्वारेच स्कंधादी संग्रहाने असंग्रहित आहेत, म्हणजेच ओळारिक (स्थूल) रूप आणि विज्ञानाद्वारे तिन्ही संगहांद्वारे असंग्रहित आहेत, असा अर्थ पाहावा. कारण येथे 'रूप' या शब्दाने २८ रूपांपैकी एक भाग असणारे ओळारिक रूप घेतले गेले आहे.

๑๙๖. จตุตฺถปญฺเห จกฺขายตนํ เวทนาทีหิ จตูหีติ เอตฺถ จกฺขายตนนฺติ เอเตน ปุจฺฉาย อุทฺธฏํ อสงฺคาหกํ ทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ. จกฺขายตเนน ปน อสงฺคหิเตน อสงฺคหิตานิ ทส โอฬาริกายตนานิ น จกฺขายตนเมวาติ. ‘‘รูปญฺจ ธมฺมายตน’’นฺติอาทินา เยหิ ธมฺเมหิ ตีหิปิ สงฺคเหหิ อสงฺคหิตํ ตํ วิญฺญาณเมว โหติ, อสงฺคหิเตน เตน [Pg.18] อสงฺคหิตญฺจ วิญฺญาณวชฺชํ สพฺพํ เตว ธมฺเม อุทาเนติ. สทิสวิสฺสชฺชนา หิ เอกโต อุทาเนตฺวา ทสฺเสตพฺพา. ตตฺถ ปฐเมน รูปกฺขนฺเธน สทิสวิสฺสชฺชเนสุ เอกโต อุทาเนตฺวา ทสฺสิเตสุ อญฺเญ วิสทิสวิสฺสชฺชนา นยทาเนน ทสฺสิตา โหนฺติ. เตนาห ‘‘รูปญฺจ ธมฺมายตนนฺติ…เป… อญฺเญนากาเรน สงฺขิปิตฺวา ทสฺสิตา’’ติ. ตตฺถ ทฺเว ภวาติ อสญฺเญกโวการภวา. ทฺเวติ พาหิรุปาทาธมฺเม เอว สนฺธาย วุตฺตํ. เยน อสงฺคาหเกน อสงฺคหิเตน อสงฺคหิตํ ปุจฺฉิตพฺพํ วิสฺสชฺชิตพฺพญฺจ ปริจฺฉิชฺชติ, โส รูปกฺขนฺธาทิโก ตสฺส ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานญฺจ นิสฺสยภาวโต ‘‘วิสโย’’ติ วุตฺโต, ยถาทสฺสิตสฺส ปน อุทฺทานสฺส นยทานมตฺตตฺตา ‘‘นโย’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ทฺเววีสนโย จา’’ติปิ ปาโฐ, ทฺเววีสปทิโก เอส นโย จาติ อตฺโถ.

१९६. चौथ्या प्रश्नात 'चक्षुरायतन वेदना इत्यादी चारांद्वारे' येथे 'चक्षुरायतन' या पदाने प्रश्नात उद्धृत केलेले असंग्राहक कर्तृत्व दाखवले आहे, असे पाहावे. परंतु चक्षुरायतनाद्वारे असंग्रहित असणारे आणि असंग्रहित असणारे धम्म म्हणजे दहा ओळारिक आयतने आहेत, केवळ चक्षुरायतनच नाही, असे जाणावे. 'रूप आणि धम्मायतन' इत्यादी गाथेने, ज्या धर्मांद्वारे तिन्ही संगहांद्वारे असंग्रहित आहे ते केवळ विज्ञानच आहे; आणि त्या असंग्रहित विज्ञानाद्वारे असंग्रहित असणारे धम्म म्हणजे विज्ञानाव्यतिरिक्त सर्व रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार आणि निर्वाण हे धम्म आहेत. त्या धर्मांनाच उद्दानांद्वारे (संक्षेपाने) एकत्र केले आहे. कारण समान विसर्जन (उत्तर) असणारे धम्म एकत्र संक्षेपाने दाखवले पाहिजेत. त्यामध्ये पहिल्या रूपस्कंधाशी समान विसर्जन असणारे धम्म एकत्र संक्षेपाने दाखवले असता, इतर असमान विसर्जन असणारे धम्म मार्गदर्शनाद्वारे (नय देण्याद्वारे) दाखवले जातात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'रूप आणि धम्मायतन...पे... दुसऱ्या प्रकारे संक्षेपाने दाखवले आहेत.' त्या गाथेमध्ये 'द्वे भवा' (दोन भव) म्हणजे असज्ञीभव आणि एकवोकारभव होत. 'द्वे' (दोन) हे पद केवळ बाह्यधर्म आणि उपादाधर्मांना उद्देशून म्हटले आहे. ज्या असंग्राहक (रूपस्कंध इत्यादी) धर्माद्वारे, असंग्रहित असणाऱ्या (विज्ञानस्कंध इत्यादी) धर्माद्वारे असंग्रहित असणारे विचारण्यायोग्य आणि उत्तर देण्यायोग्य धम्म निश्चित केले जातात, तो रूपस्कंधादी धम्म त्या असंग्रहित धर्माचा आणि प्रश्नोत्तरांचा आश्रय असल्यामुळे त्याला 'विषय' (विसयो) म्हटले आहे. परंतु वर दाखवलेल्या उद्दान गाथेचे केवळ मार्ग दाखवण्यापुरतेच स्वरूप असल्यामुळे त्याला 'नय' (नयो) म्हटले आहे. 'द्वेवीस नयो च' असा देखील पाठ आहे, ज्याचा अर्थ बावीस पदांचा हा नय (पद्धत) आहे असा होतो.

ปญฺจมนยอสงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पाचव्या नय असंगहितेन असंगहित पदांचे वर्णन समाप्त झाले.

๖. ฉฏฺฐนโย สมฺปโยควิปฺปโยคปทวณฺณนา

६. सहावा नय: संप्रयोग-विप्रयोग पदांचे वर्णन.

๒๒๘. สมฺปโยควิปฺปโยคปเท ยํ ลพฺภติ, ยญฺจ น ลพฺภติ, ตํ สพฺพํ ปุจฺฉาย คหิตนฺติ อิทํ น รูปกฺขนฺธาทีนิ ปทานิ สนฺธาย วุตฺตํ, อถ โข สมฺปโยคปทํ วิปฺปโยคปทญฺจาติ เวทิตพฺพํ. รูปกฺขนฺธาทีสุ หิ ยํ ธมฺมายตนาทิปทํ น ลพฺภติ, ตํ ปุจฺฉายปิ น คหิตํ. สมฺปโยคปทํ ปน รูปกฺขนฺธาทีสุ อลพฺภมานมฺปิ ‘‘รูปกฺขนฺโธ กติหิ…เป… สมฺปยุตฺโต’’ติ เอวํ ปุจฺฉาย คหิตํ, เวทนากฺขนฺธาทีสุ ลพฺภมานํ, วิปฺปโยคปทํ ปน สพฺพตฺถ ลพฺภมานเมวาติ. รูปธมฺมานํ ปน รูเปน นิพฺพาเนน วา, นิพฺพานสฺส จ รูเปน สทฺธึ สมฺปโยโค นาม นตฺถีติ เอกุปฺปาทาทิสภาคตาย อภาวโต สมฺปโยคํ นิวาเรนฺเตน สา เอว เอกุปฺปาทาทิตา เอเตสํ วิสภาคตาติ ตทภาวโต วิปฺปโยโคปิ นิวาริโต เอว โหตีติ ทฏฺฐพฺโพ. จตูสุ หิ ขนฺเธสุ วิชฺชมานา เอกุปฺปาทาทิตา เตสํ อญฺญมญฺญํ สภาคตา โหติ รูปนิพฺพาเนหิ เตสํ เตหิ จ รูปนิพฺพานานํ วิสภาคตา จ, น จ รูเปกเทสสฺส นิพฺพานสฺส วา สา เอกุปฺปาทาทิตา อตฺถิ, ยา รูเปกเทเสน รูเปกเทสนิพฺพานานํ นิพฺพาเนน จ รูปสฺส วิสภาคตา สิยา. เตเนว ‘‘จตูหิ วิปฺปโยโค’’ติ วุตฺตนฺติ.

२२८. संप्रयोग-विप्रयोग पदांमध्ये जे प्राप्त होते आणि जे प्राप्त होत नाही, ते सर्व प्रश्नामध्ये घेतले आहे, हे रूपस्कंध इत्यादी पदांना उद्देशून म्हटलेले नाही, तर संप्रयोग पद आणि विप्रयोग पद यांना उद्देशून म्हटले आहे, असे जाणावे. कारण रूपस्कंध इत्यादींमध्ये जे धम्मायतन इत्यादी पद प्राप्त होत नाही, ते प्रश्नामध्ये देखील घेतलेले नाही. परंतु संप्रयोग पद रूपस्कंध इत्यादींमध्ये प्राप्त होत नसले तरी 'रूपस्कंध किती...पे... संप्रयुक्त आहे' अशा प्रकारे प्रश्नात घेतले आहे, आणि वेदनास्कंध इत्यादींमध्ये ते प्राप्त होते. विप्रयोग पद मात्र सर्व ठिकाणी प्राप्त होणारेच आहे, असे जाणावे. परंतु रूपधर्मांचा रूपाशी किंवा निर्वाणाशी, आणि निर्वाणाचा रूपाशी संप्रयोग नसतो; कारण एकोत्पाद (एकत्र उत्पन्न होणे) इत्यादी समानतेचा अभाव असल्यामुळे संप्रयोगाचा निषेध करणाऱ्याने - ती एकोत्पादता नसणे हीच या रूप आणि निर्वाण इत्यादी धर्मांची विसभागता (भिन्नता) आहे - त्यामुळे त्याचा अभाव असल्यामुळे विप्रयोगाचा देखील निषेध केला आहे, असे पाहावे. कारण चार नामस्कंधांमध्ये असणारी एकोत्पादता ही त्यांची परस्परांमधील सभागता (समानता) आहे; रूप आणि निर्वाणाशी त्यांची, आणि त्यांच्याशी रूप आणि निर्वाणाची विसभागता (भिन्नता) आहे. आणि रूपाच्या एका भागाची किंवा निर्वाणाची ती एकोत्पादता नसते, जी रूपाच्या एका भागाशी, रूपाच्या एका भागाच्या निर्वाणाशी आणि निर्वाणाशी रूपाची विसभागता असेल. म्हणूनच 'चारांशी विप्रयुक्त आहे' असे म्हटले आहे.

สตฺตสุ [Pg.19] วิญฺญาณธาตูสุ เอกายปิ อวิปฺปยุตฺเตติ ยถา รูปภโว ตีหิ วิญฺญาณธาตูหิ, เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมา ปญฺจหิ, อวิตกฺกอวิจารา เอกาย วิปฺปยุตฺเต อนารมฺมณมิสฺสเก ธมฺเม ทีเปนฺติ, เอวํ อทีเปตฺวา เอกายปิ วิปฺปยุตฺเต อโหนฺเต สตฺตหิปิ สมฺปยุตฺเต สตฺตปิ วา ตา ทีเปนฺตีติ อธิปฺปาโย. อวิปฺปยุตฺเตติ หิ เย วิปฺปยุตฺตา น โหนฺติ, เต ธมฺเมติ วุตฺตํ โหติ, น สมฺปยุตฺเตติ. เตน ยานิ ตาหิ สมฺปยุตฺเต ทีเปนฺติ ธมฺมายตนาทิปทานิ, ยานิ จ สมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตภาเวหิ นวตฺตพฺพํ ทีเปนฺติ อเจตสิกาทิปทานิ, ยานิ จ สมฺปยุตฺตนวตฺตพฺพานิ ทีเปนฺติ ทุกฺขสจฺจาทิปทานิ, เตสํ สพฺเพสํ อนารมฺมณมิสฺสกธมฺมทีปกานํ อคฺคหณํ วุตฺตํ โหติ. น หิ อนารมฺมณมิสฺสกสพฺพวิญฺญาณธาตุตํสมฺปยุตฺตตทุภยสมุทายานํ ขนฺธายตนธาตูสุ เกนจิ สมฺปโยโค วิปฺปโยโค วา อตฺถีติ.

"सात विज्ञानधातूंपैकी एकाशीही विप्रयुक्त नसलेले" (सत्तसु विञ्ञाणधातूसु एकायापि अविप्पयुत्तेति) या पाठात; जसे रूपभव तीन विज्ञानधातूंसोबत विप्रयुक्त असलेल्या, अनालंबन मिश्रित (रूप व निर्वाण मिश्रित) धर्मांना दर्शवतो; नेवविपाक-नविपाक धर्म पाच विज्ञानधातूंसोबत विप्रयुक्त असलेल्या, अनालंबन मिश्रित धर्मांना दर्शवतात; अवितक्क-अविचार धर्म एका विज्ञानधातूशी विप्रयुक्त असलेल्या अनालंबन मिश्रित धर्मांना दर्शवतात; अशा प्रकारे न दर्शवता, एकाशीही विप्रयुक्त नसलेल्या, साती विज्ञानधातूंसोबत संप्रयुक्त असलेल्या धर्मांना किंवा त्या सातही विज्ञानधातूंना दर्शवतात, असा (अट्ठाकथाचार्यांचा) अभिप्राय आहे. कारण 'अविप्रयुक्त' म्हणजे जे विप्रयुक्त नाहीत ते धर्म, संप्रयुक्त नव्हे, असे म्हटले आहे. त्यामुळे, जे धर्मायतन इत्यादी पदे त्या सात विज्ञानधातूंसोबत संप्रयुक्त धर्म दर्शवतात; आणि जे अचेतसिक इत्यादी पदे संप्रयुक्त-विप्रयुक्त भावाने सांगता न येणारे (नवत्तब्ब) धर्म दर्शवतात; आणि जे दुःखसत्य इत्यादी पदे संप्रयुक्त व अवक्तव्य धर्म दर्शवतात; त्या सर्व अनालंबन मिश्रित धर्म दर्शवणाऱ्या पदांचे ग्रहण न करणे (अग्गहण) सांगितले आहे. कारण अनालंबन मिश्रित सर्व विज्ञानधातू आणि त्यांच्याशी संप्रयुक्त असणारे धर्म या दोन्हीच्या समूहाचा स्कंध, आयतन व धातूंमध्ये कशाशीही संप्रयोग किंवा विप्रयोग नसतो.

ยทิ เอวํ วิปฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทนิทฺเทเส ‘‘กุสเลหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา, เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา’’ติ น วตฺตพฺพํ. อกุสลาพฺยากตา หิ อนารมฺมณมิสฺโสภยธมฺมาติ? น, ยถาวุตฺตสมุทายานํ ขนฺธาทีเหว สมฺปโยควิปฺปโยคาภาววจนโต. ขนฺธาทโย หิ ตเทกเทสา ตเทกเทสญฺญสมุทายา จ, สมุทาเยกเทสานญฺจ วิภาคาภาวโต น สภาควิสภาคตา อตฺถิ, เตน เตสํ ขนฺธาทีหิ สมฺปโยควิปฺปโยคาภาโว โหติ. กุสลา ปน ธมฺมา อกุสลาพฺยากเตหิ วิภตฺตา, เต จ กุสเลหิ, น เตสํ สมุทาเยกเทสภาโว ตเทกเทสญฺญสมุทายภาโว วา, ตสฺมา ขนฺธาทีนิ อนามสิตฺวา วิปฺปยุตฺตตามตฺเตน ยถานิทฺธาริตธมฺมทสฺสเน กุสเลหิ อิตเรสํ, อิตเรหิ จ กุสลานํ วิปฺปโยโค น น โหติ วิสภาคตาสพฺภาวโตติ เตสํ อญฺญมญฺญวิปฺปยุตฺตตา วุตฺตา. เอส นโย สพฺเพสุ เอวรูเปสุ.

जर असे असेल, तर विप्रयुक्ताने विप्रयुक्त पदाच्या निर्देशात "कुशल धर्मांशी जे धर्म विप्रयुक्त आहेत, त्या धर्मांशी जे धर्म विप्रयुक्त आहेत" असे म्हणता कामा नये. कारण अकुशल व अव्याकृत हे अनालंबन मिश्रित दोन्ही धर्म आहेत? (असे विचारल्यास) - नाही, कारण वर सांगितलेल्या समूहांचा स्कंध इत्यादींसोबतच संप्रयोग व विप्रयोगाचा अभाव सांगितला आहे. कारण स्कंध इत्यादी हे त्याचेच एकदेश (भाग) आणि त्या एकदेशाचे इतर समूह आहेत, आणि समूह व एकदेश यांच्यात विभाग (भेद) नसल्यामुळे सभाग-विसभागता नसते, त्यामुळे त्यांचा स्कंध इत्यादींसोबत संप्रयोग व विप्रयोगाचा अभाव असतो. परंतु कुशल धर्म हे अकुशल व अव्याकृत धर्मांपासून विभक्त आहेत, आणि ते (अकुशल व अव्याकृत) कुशल धर्मांपासून विभक्त आहेत. त्यांचा समूहाचा एकदेशभाव किंवा त्या एकदेशाचा इतर समूहभाव नसतो. त्यामुळे स्कंध इत्यादींचा उल्लेख न करता, केवळ विप्रयुक्ततेच्या आधारे निर्धारित धर्म दाखवताना, कुशल धर्मांशी इतरांचा (अकुशल व अव्याकृत) आणि इतरांशी कुशल धर्मांचा विप्रयोग विसभागतेच्या अस्तित्वामुळे होत नाही असे नाही (म्हणजे होतोच), म्हणून त्यांची परस्परांशी विप्रयुक्तता सांगितली आहे. हाच नियम अशा प्रकारच्या सर्व (दुसऱ्या प्रश्नादी) प्रकरणांमध्ये लागू होतो.

อุทฺทาเน ปน อฏฺฐารส ตโต ปเรติ อิทํ ‘‘โสฬสา’’ติ วตฺตพฺพํ, เตวีสนฺติ อิทญฺจ ‘‘เอกวีส’’นฺติ. สพฺพตฺถ จ กาลสนฺตานเภทรหิตารหิตพหุธมฺมสโมธานานํ สงฺขารกฺขนฺธธมฺมายตนธมฺมธาตูนํ เอกเทสา สมุทยสจฺจเวทนากฺขนฺธาทโย เอกเทสสมฺมิสฺสา จ อิทฺธิปาทาทโย อนารมฺมเณหิ อสมฺมิสฺสา รูปกฺขนฺธาทโย จ สารมฺมเณหิ อสมฺมิสฺสา สมฺปโยคีวิปฺปโยคีภาเวน [Pg.20] สมานกาลสนฺตาเนหิ จ เอกเทสนฺตเรหิ วิภตฺตา เอว คหิตาติ เตหิ เต เกหิจิ เอกเทสนฺตเรหิ วิภตฺเตหิ ยถาโยคํ สมฺปโยคํ วิปฺปโยคญฺจ ลภนฺติ. อตฺถิ หิ เตสํ เอกุปฺปาทาทิตา สภาคตา วิสภาคตา จาติ. เตน ตตฺถ ตตฺถ ‘‘เอเกน ขนฺเธน เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา เกหิจิ สมฺปยุตฺต’’นฺติ จ, ‘‘เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา เกหิจิ วิปฺปยุตฺต’’นฺติ จ วุตฺตํ. ภินฺนกาลสมุทายา เอว ปน เวทนาสญฺญาวิญฺญาณกฺขนฺธา วตฺตมานา จ เอเกกธมฺมา เอว, ตสฺมา เตสํ สมานกาลสฺส วิภชิตพฺพสฺส อภาวโต น สุขินฺทฺริยาทีนิ เวทนากฺขนฺธสฺส วิภาคํ กโรนฺติ, จกฺขุวิญฺญาณธาตาทโย จ วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส มนายตนสฺส จ. เตน ‘‘สุขินฺทฺริยํ เอเกน ขนฺเธน เกหิจิ วิปฺปยุตฺต’’นฺติ, ‘‘จกฺขุวิญฺญาณธาตุ เอเกน ขนฺเธน เอเกนายตเนน เกหิจิ วิปฺปยุตฺตา’’ติ จ เอวมาทิ น วุตฺตํ, ขนฺธายตนวิภาควิรหิตมฺปิ ปน วิญฺญาณํ ธาตุวิภาเคน วิภตฺตเมว วุตฺตนฺติ ‘‘จกฺขุวิญฺญาณธาตุ…เป… มโนวิญฺญาณธาตุ โสฬสหิ ธาตูหิ วิปฺปยุตฺตา’’ติ วุตฺตํ, เอวเมวํ อินฺทฺริยวิภาเคน วิภตฺตานํ สุขินฺทฺริยาทีนํ ‘‘สุขินฺทฺริเยน เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา’’ติอาทีสุ ยถาโยคํ วิปฺปโยโค ทฏฺฐพฺโพ, นาวิภตฺตสฺส เวทนากฺขนฺธสฺสาติ.

परंतु उद्दान गाथेत 'अठरा आणि त्यानंतरचे' या ऐवजी 'सोळा' (सोळस) असे म्हणावे, आणि 'तेवीस' या ऐवजी 'एकवीस' असे म्हणावे. आणि सर्व ठिकाणी, काल व संतान यांच्या भेदाने रहित किंवा सहित असलेल्या अनेक धर्मांचे समूह असणाऱ्या संस्कारस्कंध, धर्मायतन व धर्मधातूंचे एकदेश असणारे समुदायसत्य, वेदनास्कंध इत्यादी; आणि एकदेशाने मिश्रित असणारे ऋद्धिपाद इत्यादी; आणि अनालंबनाशी (रूप व निर्वाणाशी) अमिश्रित असणारे रूपस्कंध इत्यादी; आणि सालंबनाशी (चित्त व चैतसिकांशी) अमिश्रित असणारे धर्म संप्रयोगी व विप्रयोगी भावाने आणि समान काल व संतान असणाऱ्या इतर एकदेशांनी विभक्त करूनच ग्रहण केले आहेत. त्यामुळे ते त्या काही विभक्त केलेल्या इतर एकदेशांसोबत योग्यतेनुसार संप्रयोग व विप्रयोग प्राप्त करतात. कारण त्यांच्यात एकोत्पाद (एकच वेळी उत्पन्न होणे) इत्यादी सभागता आणि विसभागता असते. त्यामुळे त्या त्या पाठात "एका स्कंधाने, एका आयतनाने, एका धातूने काहींशी संप्रयुक्त" आणि "एका आयतनाने, एका धातूने काहींशी विप्रयुक्त" असे (भगवंतांनी) म्हटले आहे. परंतु भिन्न काल असणाऱ्या समूहांचेच बनलेले वेदनास्कंध, संज्ञास्कंध व विज्ञानस्कंध हे वर्तमान काळात एकेक धर्मच असतात. त्यामुळे त्यांच्या समान काळातील विभक्त करण्यायोग्य धर्माचा अभाव असल्यामुळे सुखेन्द्रिय इत्यादी वेदनास्कंधाचा विभाग करत नाहीत, आणि चक्षुविज्ञानधातू इत्यादी विज्ञानस्कंधाचा व मनायतनाचा विभाग करत नाहीत. त्यामुळे "सुखेन्द्रिय एका स्कंधाने काहींशी विप्रयुक्त आहे" किंवा "चक्षुविज्ञानधातू एका स्कंधाने, एका आयतनाने काहींशी विप्रयुक्त आहे" इत्यादी असे म्हटले नाही. परंतु स्कंध व आयतन विभागापासून रहित असूनही विज्ञानाला धातूच्या विभागाने विभक्त करूनच सांगितले आहे, म्हणून "चक्षुविज्ञानधातू...पे... मनोविज्ञानधातू सोळा धातूंशी विप्रयुक्त आहे" असे म्हटले आहे. अशाच प्रकारे, इन्द्रिय विभागाने विभक्त केलेल्या सुखेन्द्रिय इत्यादींच्या "सुखेन्द्रियाशी जे धर्म विप्रयुक्त आहेत" इत्यादी पाठांमध्ये योग्यतेनुसार विप्रयोग समजावा, अविभक्त वेदनास्कंधाचा नव्हे.

๒๓๕. ยถา ตํสมฺปโยคีภาวํ สนฺธาย ‘‘สมุทยสจฺจํ ตีหิ ขนฺเธหิ สมฺปยุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ, เอวํ ตํวิปฺปโยคีภาวํ สนฺธาย ‘‘ตีหิ ขนฺเธหิ วิปฺปยุตฺต’’นฺติ กสฺมา น วุตฺตนฺติ เจ? อวิภาเคหิ เตหิ วิปฺปโยควจนสฺส อยุตฺตตฺตา. วิภาเค หิ สติ สมุทยสจฺจํ สุขทุกฺขโทมนสฺสินฺทฺริเยหิ มโนวิญฺญาณธาตุโต อญฺญวิญฺญาณธาตูหิ วิปฺปยุตฺตนฺติ ยุตฺตํ วตฺตุํ วิภาเคเนว วิสภาคตาย สงฺคหิตตฺตา, วิภาครหิเตหิ ปน เวทนากฺขนฺธาทีหิ น ยุตฺตํ, เตหิ วิชฺชมาเนหิ วิชฺชมานสฺส สมุทยสฺส วิสภาคภาวาภาวโต. ยญฺหิ อนุปฺปนฺนา ธมฺมา วิย อามฏฺฐกาลเภทํ น โหติ สงฺขตํ อุทฺธริตพฺพํ, ตํ ปจฺจุปฺปนฺนภาวํ นิสฺสาย สมฺปโยคีวิปฺปโยคีภาเวน อุทฺธรียติ, ตญฺจ วิภาครหิเตหิ ขนฺธาทีหิ สงฺขเตหิ ปจฺจุปฺปนฺนภาวเมว นิสฺสาย อนามฏฺฐกาลเภเท อตฺถิตาย เอว นิสฺสิตพฺพตฺตา. อวิชฺชมานสฺส หิ อวิชฺชมาเนน, อวิชฺชมานสฺส จ วิชฺชมาเนน, วิชฺชมานสฺส จ อวิชฺชมาเนน สมฺปโยโค นตฺถิ, วิปฺปโยโค ปน อวิชฺชมานตาทีปเก เภเท คหิเต เตเนว วิสภาคตาปิ คหิตา เอวาติ โหติ[Pg.21]. เภเท ปน อคฺคหิเต เตน เตน คหเณน วิสภาคตาย อคฺคหิตตฺตา สติ สภาคตฺเต วิชฺชมานตาย เอว ธมฺมานํ สภาคสฺส ปริจฺฉินฺทนโต วิชฺชมานตา ทสฺสิตาติ เอกุปฺปาทาทิภาวสงฺขาตา สภาคตาปิ คหิตา เอว โหติ. ตสฺสา จ คหิตตฺตา สมฺปโยโคว ลพฺภติ, น วิปฺปโยโค, ตสฺมา สมุทยสจฺจํ เวทนากฺขนฺธาทีหิ สมฺปยุตฺตตฺเตน วุตฺตํ, น วิปฺปยุตฺตตฺเตนาติ. เอส นโย มคฺคสจฺจาทีสุปีติ.

२३५. जसे त्या संप्रयुक्त भावाला उद्देशून "समुदयसत्य तीन स्कंधांशी संप्रयुक्त आहे" असे म्हटले आहे, तसेच त्या विप्रयुक्त भावाला उद्देशून "तीन स्कंधांशी विप्रयुक्त आहे" असे का म्हटले नाही? असे विचारल्यास - अविभक्त असलेल्या त्यांच्याशी विप्रयोगाचे वचन अयोग्य असल्यामुळे (असे म्हटले नाही). कारण विभाग असताना, समुदयसत्य हे सुखेन्द्रिय, दुःखेन्द्रिय, दौर्मनस्येन्द्रिय यांच्याशी आणि मनोविज्ञानधातूव्यतिरिक्त इतर विज्ञानधातूंशी विप्रयुक्त आहे असे म्हणणे योग्य आहे, कारण विभागाद्वारेच विसभागतेचे ग्रहण केले जाते. परंतु विभाग नसलेल्या वेदनास्कंध इत्यादींशी विप्रयुक्त म्हणणे योग्य नाही, कारण विद्यमान असलेल्या त्यांच्याशी विद्यमान समुदयाचा विसभागभाव (भिन्न स्वभाव) नसतो. कारण जे अनुत्पन्न धर्मांप्रमाणे अनागत कालभेदाने युक्त नसलेले संस्कृत धर्म उद्धृत करायचे असतात, ते वर्तमान भावाचा आश्रय घेऊन संप्रयोगी व विप्रयोगी भावाने उद्धृत केले जातात. आणि ते विभाग नसलेल्या संस्कृत स्कंध इत्यादींच्या वर्तमान भावाचाच आश्रय घेऊन होते, कारण कालभेद नसताना केवळ अस्तित्वाचाच आश्रय घ्यावा लागतो. कारण अविद्यमान धर्माचा अविद्यमान धर्माशी, अविद्यमान धर्माचा विद्यमान धर्माशी, आणि विद्यमान धर्माचा अविद्यमान धर्माशी संप्रयोग नसतो. परंतु अविद्यमानता दर्शवणारा भेद ग्रहण केला असता, त्यानेच विसभागता देखील ग्रहण केली जाते, म्हणून विप्रयोग होतो. परंतु भेद ग्रहण न केल्यास, त्या त्या ग्रहणाने विसभागता ग्रहण न केल्यामुळे, सभागता असताना विद्यमानतेनेच धर्मांच्या सभागतेचा निश्चय होत असल्यामुळे विद्यमानता दर्शवली जाते, म्हणून एकोत्पाद इत्यादी भावरूप सभागता देखील ग्रहण केली जाते. आणि ती सभागता ग्रहण केल्यामुळे संप्रयोगच प्राप्त होतो, विप्रयोग नव्हे. म्हणून समुदयसत्य वेदनास्कंध इत्यादींशी संप्रयुक्त भावाने सांगितले आहे, विप्रयुक्त भावाने नव्हे. हाच नियम मार्गसत्य इत्यादींमध्येही समजावा.

๒๖๒. ‘‘ทุติยชฺฌานวิจารญฺหิ ฐเปตฺวา เสสา อวิตกฺกวิจารมตฺตา’’ติ อฏฺฐกถาวจนํ เย ปธานา วิตกฺโก วิย โกฏฺฐาสนฺตรจิตฺตุปฺปาเทสุ อลีนา, เต เอว อิธ อวิตกฺกวิจารมตฺตาติ อธิปฺเปตาติ ทสฺเสติ. เตเนว หิ อนนฺตรนเย สมุทยสจฺเจน สมานคติกา น สวิตกฺกสวิจาเรหีติ เต น คหิตา. ทสโมสานนเยสุ จ เตหิ วิปฺปยุตฺเตหิ วิปฺปยุตฺตานํ เตหิ วิปฺปยุตฺตานญฺจ โสฬสหิ ธาตูหิ วิปฺปโยโค อฏฺฐารสสงฺคหิโต จ วุตฺโต. วิตกฺกสหิเตสุปิ ปน เตสุ คหิเตสุ สพฺเพปิ เต วิจาเรน สมฺปยุตฺตาติ ‘‘เอเกน ขนฺเธน เกหิจิ สมฺปยุตฺตา’’ติ สกฺกา วตฺตุํ. โส หิ สมุทาโย วิจารํ วชฺเชตฺวา อญฺเญน เกนจิ สมฺปยุตฺโต น โหติ. น หิ ตเทกเทสสฺส วิตกฺกสฺส วิจารโต อญฺเญน สมฺปโยโค สมุทายสฺส โหติ. ยถา นานาจิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชมานานํ อิทฺธิปาทานํ สมุทายสฺส อิทฺธิปาทสฺส เอกเทสานํ ตีหิ ขนฺเธหิ สมฺปโยโค สมุทายสฺส น โหติ, เอวมิธาปิ ทฏฺฐพฺพํ. ยถา ปน เตสุ เอโกปิ เวทนาสญฺญากฺขนฺเธหิ สงฺขารกฺขนฺเธกเทเสน จ อสมฺปยุตฺโต นาม นตฺถีติ สมุทายสฺส เตหิ สมฺปยุตฺตตา วุตฺตา, เอวมิธาปิ วิจาเรน อสมฺปยุตฺตสฺส อวิตกฺกวิจารมตฺตสฺส กสฺสจิ อภาวโต สมุทายสฺส เตน สมฺปยุตฺตตา น น สกฺกา วตฺตุํ. น หิ อวิตกฺกวิจารมตฺตานํ ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุกาทีนํ วิย สมฺปยุตฺตตา น วตฺตพฺพา. ยถา หิ ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุเกสุ เกจิ สงฺขารกฺขนฺเธกเทเสน โมเหน สมฺปยุตฺตา, เกจิ อสมฺปยุตฺตาติ น สมุทาโย เตน สมฺปยุตฺโต, นาปิ อญฺโญ โกจิ ธมฺโม อตฺถิ, เยน โส สมุทาโย สมฺปยุตฺโต สิยาติ ‘‘ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุกา ธมฺมา สมฺปยุตฺตาติ นตฺถี’’ติ วุตฺตํ, เอวํ ภาวนายปหาตพฺพเหตุกสเหตุกาทโยปิ. น ปเนวํ เยน อวิตกฺกวิจารมตฺตสมุทาโย สมฺปยุตฺโต สิยา, ตํ นตฺถิ อวิตกฺกวิจารมตฺเตสุ กสฺสจิ วิจาเรน [Pg.22] อสมฺปยุตฺตสฺส อภาวา, ตสฺมา เต ‘‘สมฺปยุตฺตา’’ติ น น วตฺตพฺพาติ. สพฺพตฺถ จ เอกธมฺเมปิ เกหิจีติ พหุวจนนิทฺเทโส สงฺขาย อนิยมิตตฺตา กโตติ เวทิตพฺโพ.

२६२. “दुसऱ्या ध्यानाचा विचार वगळून उर्वरित सर्व अविचार-विचारमात्र (अवितक्कविचारमत्त) आहेत” हे अट्ठकथा वचन हेच दर्शविते की, जे प्रधान आहेत आणि जे वितर्काप्रमाणे इतर कोठ्ठासांमधील (विभागांमधील) चित्तोत्पादांमध्ये लीन (अदृश्य) झालेले नाहीत, तेच येथे 'अवितक्कविचारमत्त' म्हणून अभिप्रेत आहेत. म्हणूनच, लगतच्या नयमध्ये (सातव्या नयमध्ये) ते समुदयसच्चाशी समान गती असणारे आहेत, सवितक्क-सविचार धर्मांशी समान गती असणारे नाहीत, म्हणून ते ग्रहण केले गेले नाहीत. आणि दहाव्या व शेवटच्या (चौदाव्या) नयमध्ये त्यांच्याशी विप्रयुक्त असलेल्या धर्मांशी विप्रयुक्त असलेल्यांचा आणि त्यांच्याशी विप्रयुक्त असलेल्यांचा सोळा धातूंशी विप्रयोग आणि अठरा धातूंमध्ये संग्रह सांगितला आहे. परंतु, वितर्कासह असलेल्या त्या धर्मांचे ग्रहण केले असताही, ते सर्व विचाराशी संप्रयुक्त असल्यामुळे “एका स्कंधाने काहींशी संप्रयुक्त आहेत” असे म्हणता येणे शक्य आहे. कारण तो समुदाय विचाराला वगळून इतर कोणत्याही धर्माशी संप्रयुक्त होत नाही. कारण त्या समुदायाचा एक भाग असलेल्या वितर्काचा विचाराव्यतिरिक्त इतर धर्माशी असलेला संप्रयोग हा संपूर्ण समुदायाचा संप्रयोग होऊ शकत नाही. ज्याप्रमाणे विविध चित्तोत्पादांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या इद्धिपादांच्या समुदायातील एका भागाचा तीन स्कंधांशी असलेला संप्रयोग हा संपूर्ण समुदायाचा संप्रयोग मानला जात नाही, त्याचप्रमाणे येथेही समजावे. परंतु ज्याप्रमाणे त्यांच्यापैकी एकही इद्धिपाद वेदना-संज्ञा स्कंधांशी आणि संस्कार स्कंधाच्या एका भागाशी विप्रयुक्त नसतो, म्हणून समुदायाचा त्यांच्याशी संप्रयोग सांगितला आहे; त्याचप्रमाणे येथेही विचाराशी विप्रयुक्त असलेला असा कोणताही 'अवितक्कविचारमत्त' धर्म नसल्यामुळे, समुदायाचा त्याच्याशी संप्रयोग आहे असे म्हणता येणार नाही असे नाही. कारण 'अवितक्कविचारमत्त' धर्मांची संप्रयुक्तता ही 'दस्सनेनपहातब्बहेतुक' (दर्शनाने प्रहातव्य हेतुक) इत्यादी धर्मांप्रमाणे सांगता येणार नाही असे नाही. कारण ज्याप्रमाणे 'दस्सनेनपहातब्बहेतुक' धर्मांमध्ये काही संस्कार स्कंधाचा एक भाग असलेल्या मोहाशी संप्रयुक्त असतात आणि काही असंप्रयुक्त असतात, म्हणून तो समुदाय त्या मोहाशी संप्रयुक्त मानला जात नाही; तसेच दुसरा कोणताही असा धर्म नाही ज्याच्याशी तो समुदाय संप्रयुक्त होईल, म्हणूनच “दस्सनेनपहातब्बहेतुक धर्म संप्रयुक्त आहेत असे नाही” असे म्हटले आहे. याचप्रमाणे 'भावनायपहातब्बहेतुक', 'सहेतुक' इत्यादी धर्मांच्या बाबतीतही समजावे. परंतु येथे असे नाही की ज्याच्याशी 'अवितक्कविचारमत्त' समुदाय संप्रयुक्त होईल असा कोणताही धर्म नाही; कारण 'अवितक्कविचारमत्त' धर्मांमध्ये विचाराशी असंप्रयुक्त असलेला कोणताही धर्म अस्तित्वात नाही. म्हणून ते “संप्रयुक्त” आहेत असे म्हणता येणार नाही असे नाही. आणि सर्व ठिकाणी एका धर्माच्या बाबतीतही 'केहिचि' (काहींशी) असा बहुवचनी निर्देश संख्येच्या अनियततेमुळे (अनिश्चिततेमुळे) केला गेला आहे, असे समजावे.

ฉฏฺฐนยสมฺปโยควิปฺปโยคปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सहाव्या नयच्या संप्रयोग-विप्रयोग पदांचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

๗. สตฺตมนโย สมฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา

७. सातवा नय: संप्रयुक्ताने विप्रयुक्त पदांचे स्पष्टीकरण.

๓๐๖. สมฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทนิทฺเทเส รูปกฺขนฺธาทโย เตหิ สมฺปยุตฺตาภาวโต น คหิตา. สมุทยสจฺจาทีนิ สติปิ เตหิ สมฺปยุตฺเต, สมฺปยุตฺเตหิ จ วิปฺปยุตฺเต สมฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตานํ ขนฺธาทีหิ วิปฺปโยคาภาวโต. น หิ สมุทยสจฺเจน สมฺปยุตฺเตหิ โลภสหคตจิตฺตุปฺปาเทหิ วิปฺปยุตฺตานํ ตโต อญฺญธมฺมานํ ขนฺธาทีสุ เกนจิ วิปฺปโยโค อตฺถิ. นนุ จ เต เอว จิตฺตุปฺปาทา จตฺตาโร ขนฺธา อฑฺฒทุติยานิ อายตนานิ อฑฺฒทุติยา ธาตุโย จ โหนฺตีติ เตหิ วิปฺปโยโค วตฺตพฺโพติ? น, ตทญฺญธมฺมานํ ขนฺธาทิภาวโต. น หิ เต เอว ธมฺมา จตฺตาโร ขนฺธา, อถ โข เต จ ตโต อญฺเญ จ, ตถา อฑฺฒทุติยายตนธาตุโยปิ. น จ ตทญฺญสมุทาเยหิ อญฺเญ วิปฺปยุตฺตา โหนฺติ สมุทาเยกเทสานํ เอกเทสญฺญสมุทายานญฺจ วิปฺปโยคาภาวโต. เอส นโย มคฺคสจฺจสุขินฺทฺริยาทีสุ. อวิตกฺกวิจารมตฺเตสุปิ นิรวเสเสสุ อธิปฺเปเตสุ เตสํ สวิตกฺกสวิจารสมานคติกตฺตา อคฺคหเณ การณํ น ทิสฺสติ.

३०६. 'संप्रयुक्ताने विप्रयुक्त' पदांच्या निर्देशामध्ये रूपस्कंध इत्यादी धर्म त्यांच्याशी संप्रयोग होऊ शकत नसल्यामुळे ग्रहण केलेले नाहीत. समुदयसच्च इत्यादी धर्म त्यांच्याशी संप्रयुक्त धर्म अस्तित्वात असूनही, आणि संप्रयुक्त धर्मांशी विप्रयुक्त असलेल्या 'संप्रयुक्ताने विप्रयुक्त' धर्मांचा स्कंध इत्यादींशी विप्रयोग होत नसल्यामुळे ग्रहण केलेले नाहीत. कारण समुदयसच्चाशी संप्रयुक्त असलेल्या लोभसहगत चित्तोत्पादांशी विप्रयुक्त असलेल्या, त्याव्यतिरिक्त इतर धर्मांचा स्कंध इत्यादींपैकी कोणत्याही धर्माशी विप्रयोग होत नाही. “पण तेच चित्तोत्पाद चार स्कंध, दीड आयतने आणि दीड धातू असतात, म्हणून त्यांच्याशी विप्रयोग सांगावयास हवा ना?” असे विचारल्यास - नाही, कारण त्याव्यतिरिक्त इतर धर्मांचेही स्कंध इत्यादी रूप असते. कारण केवळ तेच धर्म चार स्कंध नाहीत, तर ते आणि त्यांच्याव्यतिरिक्त इतर धर्मही चार स्कंध आहेत; त्याचप्रमाणे दीड आयतने व धातूंच्या बाबतीतही आहे. आणि त्याव्यतिरिक्त इतर समुदायांशी इतर धर्म विप्रयुक्त होत नाहीत, कारण समुदायाच्या एका भागाचा आणि एका भागाच्या इतर समुदायांचा विप्रयोग होत नाही. हाच नियम मग्गसच्च, सुखिन्द्रिय इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो. 'अवितक्कविचारमत्त' धर्मांमध्येही जर संपूर्ण धर्म अभिप्रेत असतील, तर त्यांची सवितक्क-सविचार धर्मांशी समान गती असल्यामुळे, त्यांचे ग्रहण न करण्याचे कोणतेही कारण दिसत नाही.

อฏฺฐกถายํ ปน เอวรูปานีติ ยถา รูปกฺขนฺเธ วิสฺสชฺชนํ น ยุชฺชติ, เอวํ เยสุ อญฺเญสุปิ น ยุชฺชติ, ตานิ วิสฺสชฺชนสฺส อโยเคน ‘‘เอวรูปานี’’ติ วุตฺตานิ, น สมฺปยุตฺตาภาเวนาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยานิ ปน ปทานิ ธมฺมธาตุยา สมฺปยุตฺเต ธมฺเม ทีเปนฺตีติ เอเตน เวทนากฺขนฺธาทิปทานิ ทสฺเสติ, วิญฺญาณญฺจ อญฺเญน อสมฺมิสฺสนฺติ วิญฺญาณกฺขนฺธมนายตนาทิปทานิ. ตตฺถ อญฺเญน อสมฺมิสฺสนฺติ อสมฺปยุตฺเตน อสมฺมิสฺสนฺติ อตฺโถ. อทุกฺขมสุขายเวทนายสมฺปยุตฺตปทานิปิ หิ สมฺปยุตฺเตหิ สมฺมิสฺสวิญฺญาณทีปกานิ อิธ คหิตานีติ. เอเตน จ ลกฺขเณน เอวรูปาเนว คหิตานีติ ทสฺเสติ, น เอวรูปานิ คหิตาเนวาติ สมุทยสจฺจาทิอิทฺธิปาทาทิปทานํ [Pg.23] อสงฺคหิตตฺตา. ‘‘อถ ผสฺสสตฺตกํ จิตฺตํ สห ยุตฺตปเทหิ สตฺตา’’ติ ปุราณปาโฐ, อยํ ปน อูโนติ กตฺวา ‘‘อถ ผสฺสสตฺตกํ, ติเก ตโย สตฺต มหนฺตเร จา’’ติ ปาโฐ กโต.

परंतु अट्ठकथेमध्ये 'एवरूपानि' (अशा रूपाचे) असे जे म्हटले आहे, ते ज्याप्रमाणे रूपस्कंधामध्ये उत्तर योग्य ठरत नाही, त्याचप्रमाणे इतर ज्या पदांमध्येही ते योग्य ठरत नाही, त्या पदांना उत्तराच्या अयोग्यतेमुळे “एवरूपानि” असे म्हटले आहे, संप्रयोगाच्या अभावामुळे नाही, असे समजावे. “जी पदे धम्मधातूशी संप्रयुक्त धर्म दर्शवितात” या वचनाने वेदनास्कंध इत्यादी पदे दर्शविली आहेत, आणि “विज्ञान इतर धर्मांशी अमिश्रित आहे” या वचनाने विज्ञानस्कंध, मनायतन इत्यादी पदे दर्शविली आहेत. तेथे “इतर धर्मांशी अमिश्रित” याचा अर्थ “असंप्रयुक्त धर्मांशी अमिश्रित” असा आहे. कारण अदुःखमसुख वेदनेशी संप्रयुक्त असलेली पदे देखील संप्रयुक्त धर्मांशी मिश्रित असलेले विज्ञान दर्शविणारी असल्यामुळे येथे ग्रहण केली आहेत. आणि या लक्षणाने अशाच प्रकारची पदे ग्रहण केली आहेत हे दर्शविले जाते, सर्वच अशा प्रकारची पदे ग्रहण केली आहेत असे नाही; कारण समुदयसच्च, इद्धिपाद इत्यादी पदांचा येथे संग्रह केलेला नाही. “अथ फस्ससत्तकं चित्तं सह युत्तपदेहि सत्ता” (नंतर स्पर्शसप्तक चित्त संप्रयुक्त पदांसह सात आहेत) हा जुना पाठ आहे, परंतु हा पाठ अपूर्ण आहे असे मानून “अथ फस्ससत्तकं, तिके तयो सत्त महन्तरे चा” असा पाठ आचार्यांनी केला आहे.

๓๐๙. ปุจฺฉาย อุทฺธฏปเทเนว สทฺธึ วิปฺปยุตฺตานํ วเสนาติ อิทํ ปุจฺฉาย อุทฺธฏปเทน สมฺปยุตฺเตหิ วิปฺปยุตฺตา เตน สทฺธึ วิปฺปยุตฺตา โหนฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ. ปาฬิอุทฺทานคาถายํ ทฺเว จ มเนน ยุตฺตา, วิตกฺกวิจารณาติ มโนธาตุยา เอกนฺตสมฺปยุตฺตา ทฺเว วิตกฺกวิจาราติ สวิตกฺกปทํ สวิจารปทญฺจ ทสฺเสติ.

३०९. “प्रश्नामध्ये उद्धृत केलेल्या पदाशीच विप्रयुक्त असलेल्यांच्या वशाने” हे जे म्हटले आहे, ते प्रश्नामध्ये उद्धृत केलेल्या पदाशी संप्रयुक्त असलेल्या धर्मांशी जे विप्रयुक्त आहेत, ते त्याच्याशीही विप्रयुक्त असतात, असा विचार करून म्हटले आहे. पाळीच्या उद्दानगाथेमध्ये “द्वे च मनेन युत्ता, वितक्कविचाराणा” (आणि दोन मनोधातूशी संप्रयुक्त असलेले वितर्क व विचार आहेत) या पाठाने मनोधातूशी एकांततः संप्रयुक्त असलेले वितर्क आणि विचार हे दोन धर्म दर्शवून 'सवितक्क' पद आणि 'सविचार' पद दर्शविले आहे.

สตฺตมนยสมฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सातव्या नयच्या संप्रयुक्ताने विप्रयुक्त पदांचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

๘. อฏฺฐมนโย วิปฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทวณฺณนา

८. आठवा नय: विप्रयुक्ताने संप्रयुक्त पदांचे स्पष्टीकरण.

๓๑๗. วิปฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทนิทฺเทเส รูปกฺขนฺธาทีหิ วิปฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตเมว ยถานิทฺธาริตํ นตฺถีติ ‘‘รูปกฺขนฺเธน เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา, เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา สมฺปยุตฺตา’’ติ อวตฺวา ‘‘รูปกฺขนฺเธน เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา, เต ธมฺมา กติหิ ขนฺเธหิ…เป… สมฺปยุตฺตาติ นตฺถี’’ติ วุตฺตํ. เตน รูปกฺขนฺเธน วิปฺปยุตฺตานํ เกนจิ ขนฺธาทินา สมฺปโยคาภาวโต ยถานิทฺธาริตํ วิปฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตเมว นตฺถิ, กุโต ตสฺส ปุน ขนฺธาทีหิ สมฺปยุตฺตตาติ ทสฺเสติ.

३१७. 'विप्रयुक्ताने संप्रयुक्त' पदांच्या निर्देशामध्ये रूपस्कंध इत्यादींशी विप्रयुक्त असलेल्या धर्मांशी संप्रयुक्त असलेला असा कोणताही यथा-निर्धारित धर्म अस्तित्वात नसल्यामुळे, “रूपस्कंधाशी जे धर्म विप्रयुक्त आहेत, त्या धर्मांशी जे धर्म संप्रयुक्त आहेत...” असे न म्हणता, “रूपस्कंधाशी जे धर्म विप्रयुक्त आहेत, ते धर्म किती स्कंधांशी...पे... संप्रयुक्त आहेत? असे संप्रयुक्त धर्म नाहीत” असे म्हटले आहे. याद्वारे, रूपस्कंधाशी विप्रयुक्त असलेल्या धर्मांचा कोणत्याही स्कंध इत्यादींशी संप्रयोग होत नसल्यामुळे, यथा-निर्धारित 'विप्रयुक्ताने संप्रयुक्त' धर्मच अस्तित्वात नाही, तर मग त्याचा पुन्हा स्कंध इत्यादींशी संप्रयोग कोठून असणार? हे दर्शविले आहे.

อฏฺฐมนยวิปฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

आठव्या नयच्या विप्रयुक्ताने संप्रयुक्त पदांचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

๙. นวมนโย สมฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทวณฺณนา

९. नववा नय: संप्रयुक्ताने संप्रयुक्त पदांचे स्पष्टीकरण.

๓๑๙. สมฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทวณฺณนายํ ยํขนฺธาทิวเสนาติ สมาสปทํ อิทํ ทฏฺฐพฺพํ, ยสฺส ขนฺธาทิโน วเสนาติ อตฺโถ. ตสฺเสวาติ จ ตสฺเสว ขนฺธาทิโนติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยํ อิธ สมฺปยุตฺตํ วุตฺตํ, ตํ รูปกฺขนฺธาทีสุ อรณนฺเตสุ เยน เวทนากฺขนฺธาทินา สมฺปยุตฺตํ, ปุน ตสฺเสว เวทนากฺขนฺธาทิโน ขนฺธาทีหิ สมฺปโยคํ ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชนํ กตํ[Pg.24]. ตญฺหิ อตฺตนา สมฺปยุตฺเตน สมฺปยุตฺตตฺตา ‘‘สมฺปยุตฺเตน สมฺปยุตฺต’’นฺติ นิทฺธาริตนฺติ. รูเปน วาติ เอเตน นิโรธสจฺจอปฺปจฺจยอสงฺขเตหิปิ อโยโค วุตฺโต โหตีติ ทฏฺฐพฺโพ, ตถา รูปมิสฺสเกหิ วาติ เอเตน อนุปาทินฺนอนุปาทานิยาทีหิ นิพฺพานมิสฺสเกหิปิ. วกฺขติ หิ ‘‘นิพฺพานํ ปน สุขุมรูปคติกเมวา’’ติ. สพฺพารูปกฺขนฺธสงฺคาหเกหีติ วตฺตมานานเมว สมฺปโยโค ลพฺภตีติ วตฺตมาเนสุ เอกมฺปิ ธมฺมํ อนปเนตฺวา อวิกลจตุกฺขนฺธสงฺคาหเกหิ อรูปภวาทีหีติ อตฺโถ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป – เย สมฺปโยคํ น ลภนฺติ รูปกฺขนฺธาทโย, เต สพฺเพ น คหิตา, อิตเร จ เวทนากฺขนฺธาทโย สพฺเพ คหิตาติ.

३१९. 'संपयुत्तेन संपयुत्त' पदाच्या स्पष्टीकरणात 'यं खन्धादिवसेन' हे सामासिक पद समजावे, ज्याचा अर्थ 'ज्या स्कंध इत्यादींच्या प्रभावाने' असा आहे. आणि 'तस्सेव' चा अर्थ 'त्याच स्कंध इत्यादींच्याच' असा आहे. हे सांगितले गेले आहे - जे येथे संपयुक्त म्हटले आहे, ते रूपस्कंधापासून सुरू होऊन अरण (क्लेशरहित) पदांपर्यंतच्या मातिका पदांमध्ये ज्या वेदनास्कंध इत्यादींशी संपयुक्त आहे, पुन्हा त्याच वेदनास्कंध इत्यादींचा स्कंधांशी असलेला संप्रयोग विचारून उत्तर दिले गेले आहे. कारण ते स्वतःशी संपयुक्त असलेल्याशी संपयुक्त असल्यामुळे "संपयुक्ताने संपयुक्त" असे निर्धारित केले आहे. 'रूपेन वा' या पदाने निरोधसत्य, अप्रत्यय आणि असंस्कृत धर्मांशी देखील अयोग (विप्रयोग) सांगितला आहे असे समजावे; तसेच 'रूपमिस्सकेहि वा' या पदाने अनुपादिन्न-अनुपादानीय इत्यादी निर्वाणमिश्रित धर्मांशी देखील (अयोग सांगितला आहे असे समजावे). कारण पुढे (दहाव्या नयात) सांगतील की "निर्वाण हे सूक्ष्म रूपाच्या गतीसारखेच आहे." 'सब्बारूपक्खन्धसङ्गाहकेहि' म्हणजे केवळ वर्तमानकालीन नामस्कंधांचाच संप्रयोग प्राप्त होतो म्हणून, वर्तमान धर्मांमधील एकाही धर्माला न वगळता, संपूर्ण चार नामस्कंधांचा संग्रह करणाऱ्या अरूपभव इत्यादी पदांशी (एकत्र संप्रयोग योग्य नाही), असा अर्थ आहे. येथे हा संक्षेप आहे - जे रूपस्कंध इत्यादी संप्रयोग प्राप्त करत नाहीत, ते सर्व घेतले नाहीत, आणि इतर सर्व वेदनास्कंध इत्यादी घेतले आहेत.

นวมนยสมฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

नवव्या नयातील 'संपयुत्तेन संपयुत्त' पदाचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

๑๐. ทสมนโย วิปฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา

१०. दहावा नय: 'विप्पयुत्तेन विप्पयुत्त' पदाचे स्पष्टीकरण.

๓๕๓. วิปฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทนิทฺเทเส อคฺคหิเตสุ ธมฺมายตนาทิธมฺมา อนารมฺมณมิสฺสกสพฺพจิตฺตุปฺปาทคตธมฺมภาวโต เตหิ วิปฺปยุตฺตสฺส อภาวา น คหิตา, ทุกฺขสจฺจจตุมหาภวอพฺยากตาทิธมฺมา เตหิ วิปฺปยุตฺเตหิ วิปฺปยุตฺตานํ ขนฺธาทีหิ วิปฺปโยคาภาวโตติ อยํ วิเสโส เวทิตพฺโพติ.

३५३. 'विप्पयुत्तेन विप्पयुत्त' पदनिर्देशात न घेतलेल्या धर्मांमध्ये, धर्मायतन इत्यादी धर्म हे आलंबनरहित (रूप व निर्वाण) मिश्रित अशा सर्व चित्तोत्पादांमधील धर्मांच्या भावामुळे, त्यांच्याशी विप्रयुक्त असलेल्या धर्माचा अभाव असल्यामुळे घेतले नाहीत. दुःखसत्य, चार महाभूत (किंवा महाभव), अव्याकृत इत्यादी धर्म हे त्यांच्याशी विप्रयुक्त असलेल्यांच्या विप्रयुक्तांचा स्कंध इत्यादींशी विप्रयोगाचा अभाव असल्यामुळे (घेतले नाहीत), हा विशेष समजावा.

ทสมนยวิปฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

दहाव्या नयातील 'विप्पयुत्तेन विप्पयुत्त' पदाचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

๑๑. เอกาทสมนโย สงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา

११. अकरावा नय: 'संगहितेन संपयुत्त विप्पयुत्त' पदाचे स्पष्टीकरण.

๔๐๙. เอกาทสมนยวณฺณนายํ ‘‘เต จ เสเสหิ ตีหิ ขนฺเธหิ เอเกน มนายตเนน สตฺตหิ วิญฺญาณธาตูหี’’ติ เอเตสํ ปทานํ ‘‘สมฺปยุตฺตา นามา’’ติ เอเตน สห สมฺพนฺโธ. ‘‘เกหิจี’’ติ เอตสฺส ปนตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘สงฺขารกฺขนฺเธ ธมฺมายตนธมฺมธาตูสุ จ ฐเปตฺวา ตณฺห’’นฺติ เอเตน ‘‘เต จา’’ติ วุตฺเต สมุทยสจฺเจน ขนฺธาทิสงฺคเหน สงฺคหิตธมฺเม วิเสเสตฺวา เตสํ เอว วิเสสิตานํ อตฺตวชฺเชหิ เสเสหิ สงฺขารกฺขนฺเธ ตณฺหาย ธมฺมายตนธมฺมธาตูสุ จ ตณฺหาย เวทนาสญฺญากฺขนฺเธหิ สมฺปโยคารเหหิ [Pg.25] สมฺปยุตฺตตํ สนฺธายาห ‘‘เสเสหิ สมฺปยุตฺตตฺตา เกหิจิ สมฺปยุตฺตา นามา’’ติ.

४०९. अकराव्या नयाच्या स्पष्टीकरणात "ते आणि उर्वरित तीन स्कंधांनी, एका मनायतनाने, सात विज्ञानधातूंनी" या पदांचा "संपयुक्त आहेत" या पदाशी संबंध आहे. परंतु 'केहिचि' (काहींशी) याचा अर्थ दर्शवण्यासाठी "संस्कारस्कंधात आणि धर्मायतन-धर्मधातूंमध्ये तृष्णा वगळून" या पाठाने "ते आणि" असे म्हटले असता, समुदयसत्याने स्कंध इत्यादी संग्रहाने संग्रहित धर्मांना विशेषित करून, त्याच विशेषित केलेल्या, स्वतःला वगळून उर्वरित संस्कारस्कंधातील तृष्णेसह आणि धर्मायतन व धर्मधातूंमधील तृष्णेसह, संप्रयोगास योग्य अशा वेदनास्कंध व संज्ञास्कंधांशी असलेल्या संपयुक्ततेला उद्देशून म्हटले आहे - "उर्वरितांशी संपयुक्त असल्यामुळे काहींशी संपयुक्त आहेत."

เอกาทสมนยสงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अकराव्या नयातील 'संगहितेन संपयुत्त विप्पयुत्त' पदाचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

๑๒. ทฺวาทสมนโย สมฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทวณฺณนา

१२. बारावा नय: 'संपयुत्तेन संगहितासंगहित' पदाचे स्पष्टीकरण.

๔๑๗. ทฺวาทสมนเย จ นวมนเย วิย สมฺปโยคารหาว ลพฺภนฺตีติ อาห ‘‘เตเยว อุทฺธฏา’’ติ.

४१७. आणि बाराव्या नयात देखील, नवव्या नयाप्रमाणे, संप्रयोगास योग्य असलेलेच प्राप्त होतात म्हणून "तेच उद्धृत केले आहेत" असे म्हटले आहे.

ทฺวาทสมนยสมฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

बाराव्या नयातील 'संपयुत्तेन संगहितासंगहित' पदाचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

๑๓. เตรสมนโย อสงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา

१३. तेरावा नय: 'असंगहितेन संपयुत्त विप्पयुत्त' पदाचे स्पष्टीकरण.

๔๔๘. เตรสมนยวณฺณนายํ เยหิ ตีหิปิ สงฺคเหหิ อสงฺคหิตํ วิญฺญาณเมว โหติ, เต ปาฬิยํ ‘‘รูปญฺจ ธมฺมายตน’’นฺติอาทิอุทฺทานคาถาย ทสฺสิตา พาวีส ธมฺมา ‘‘รูปกฺขนฺเธน สทิสปญฺหา ธมฺมา’’ติ วุตฺตา. เยหิ ปน ตีหิปิ สงฺคเหหิ อสงฺคหิตานิ อรูปภเวน วิย โอฬาริกายตนาเนว โหนฺติ, เต วุตฺตาวเสสา สพฺเพ อิธ อุทฺธฏา ‘‘อรูปภเวน สทิสา’’ติ วุตฺตา. เสสาติ เสสา ปญฺจมนเย อาคตา เวทนากฺขนฺธาทโย สติปิ อสงฺคาหกตฺเต อิธ วิสฺสชฺชนํ น รุหนฺตีติ น อุทฺธฏา. เย ปน อสงฺคาหกา เอว น โหนฺติ ทุกฺขสจฺจาทิธมฺมา, เตสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ยถา ปน เวทนากฺขนฺธาทโย น รุหนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เวทนากฺขนฺเธน หี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เตสญฺจ สมฺปโยโค นาม นตฺถีติ รูปารูปธมฺมานํ อสมฺปโยเคหิ โวมิสฺสตาย สมฺปโยโค นตฺถีติ อตฺโถ.

४४८. तेराव्या नयाच्या स्पष्टीकरणात ज्यांच्याद्वारे तिन्ही संग्रहांनी (स्कंध, आयतन, धातू) असंगहित केवळ विज्ञानच असते, ते पाळीतील "रूपं च धम्मायतनं" इत्यादी उद्दानगाथेमध्ये दर्शवलेले बावीस धर्म "रूपस्कंधाशी समान प्रश्न असलेले धर्म" असे म्हटले आहेत. परंतु ज्यांच्याद्वारे तिन्ही संग्रहांनी असंगहित असलेले, अरूपभवाप्रमाणे केवळ औदारिक आयतनेच असतात, ते वर सांगितलेल्यांमधून उर्वरित सर्व येथे उद्धृत केलेले "अरूपभवाशी समान" असे म्हटले आहेत. 'सेसा' (उर्वरित) म्हणजे पाचव्या नयात आलेले उर्वरित वेदनास्कंध इत्यादी, असंग्राहकत्व असूनही येथे उत्तरामध्ये समाविष्ट होत नाहीत म्हणून उद्धृत केलेले नाहीत. परंतु जे दुःखसत्य इत्यादी धर्म असंग्राहकच नसतात, त्यांच्याविषयी तर बोलण्याची गरजच नाही. परंतु ज्या प्रकारे वेदनास्कंध इत्यादी समाविष्ट होत नाहीत, ते दर्शवण्यासाठी "वेदनाक्खन्धेन हि" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "आणि त्यांचा संप्रयोग नसतो" याचा अर्थ रूप आणि अरूप धर्मांचा असंपयुक्त धर्मांशी संमिश्र भाव असल्यामुळे संप्रयोग नसतो, असा अर्थ आहे.

ยทิ ปน เต กทาจิ อสพฺพวิญฺญาณธาตุสมฺปยุตฺตา อรูปธมฺมา รูปธมฺมา จ สิยุํ, น เตสํ วิปฺปโยโค นตฺถีติ ‘‘วิปฺปโยโค จ นตฺถี’’ติ น วุตฺตํ, น เวทนากฺขนฺเธน อสงฺคหิตานํ วิปฺปโยคสฺส อตฺถิตายาติ เวทิตพฺพํ. อุภยาภาวโต หิ เวทนากฺขนฺธาทโย อิธ น รุหนฺตีติ. เอวํ ปเนตฺถ สิยา ‘‘เวทนากฺขนฺเธน หิ ขนฺธาทิวเสน อนารมฺมณมิสฺสกา สตฺตวิญฺญาณธาตุธมฺมา อสงฺคหิตา โหนฺติ, เตสญฺจ สมฺปโยโค [Pg.26] วิปฺปโยโค จ นตฺถี’’ติ. อนารมฺมณสหิตานญฺหิ สพฺพวิญฺญาณธาตูนํ สพฺพวิญฺญาณธาตุสมฺปยุตฺตานํ ตทุภยธมฺมานญฺจ เวทนากฺขนฺธาทิวิญฺญาณกฺขนฺธาทิจกฺขายตนาทีหิ ตีหิปิ สงฺคเหหิ อสงฺคหิตานํ สมฺปโยควิปฺปโยคาภาโว อรุหเณ การณํ. ชาติวิปฺปโยคภูมิกาลสนฺตานวิปฺปโยคโต จตุพฺพิโธ วิปฺปโยโค. ตตฺถ ชาติวิปฺปโยโค ‘‘กุสลา ธมฺมา, อกุสลา ธมฺมา’’ติอาทิ, ภูมิวิปฺปโยโค ‘‘กามาวจรา, รูปาวจรา’’ติอาทิ, กาลวิปฺปโยโค ‘‘อตีตา ธมฺมา, อนาคตา ธมฺมา’’ติอาทิ, สนฺตานวิปฺปโยโค ‘‘อชฺฌตฺตา ธมฺมา, พหิทฺธา ธมฺมา’’ติอาทิ. เอวํ วิปฺปโยโค จตุธา เวทิตพฺโพ.

परंतु जर ते कधी सर्व विज्ञानधातूंशी संपयुक्त नसलेले अरूप धर्म आणि रूप धर्म असतील, तर त्यांचा विप्रयोग नाही असे नाही (म्हणजे विप्रयोग आहेच), म्हणून "आणि विप्रयोग देखील नाही" असे म्हटले नाही, वेदनास्कंधाने असंगहित असलेल्यांच्या विप्रयोगाच्या अस्तित्वामुळे (असे म्हटले नाही) असे समजावे. कारण दोन्हीच्या (संप्रयोग आणि विप्रयोग) अभावामुळे वेदनास्कंध इत्यादी येथे समाविष्ट होत नाहीत. येथे असे असावे - "वेदनास्कंधाने स्कंध इत्यादींच्या प्रभावाने अनालंबन-मिश्रित सात विज्ञानधातू धर्म असंगहित असतात, आणि त्यांचा संप्रयोग व विप्रयोग देखील नसतो." कारण अनालंबन (आलंबनरहित रूपाने) युक्त असलेल्या सर्व विज्ञानधातूंचा, सर्व विज्ञानधातूंशी संपयुक्त असलेल्या (चेतसिकांचा) आणि त्या दोन्ही प्रकारच्या धर्मांचा, वेदनास्कंध इत्यादी, विज्ञानस्कंध इत्यादी, चक्षुरायतन इत्यादी, तिन्ही संग्रहांनी असंगहित असलेल्यांचा संप्रयोग आणि विप्रयोगाचा अभाव असणे हेच समाविष्ट न होण्याचे कारण आहे. जातिविप्रयोग, भूमिविप्रयोग, कालविप्रयोग आणि संतानविप्रयोग या भेदाने विप्रयोग चार प्रकारचा आहे. त्यामध्ये जातिविप्रयोग म्हणजे "कुसला धम्मा, अकुसला धम्मा" इत्यादी, भूमिविप्रयोग म्हणजे "कामावचरा, रूपावचरा" इत्यादी, कालविप्रयोग म्हणजे "अतीता धम्मा, अनागता धम्मा" इत्यादी, संतानविप्रयोग म्हणजे "अज्झत्ता धम्मा, बहिद्धा धम्मा" इत्यादी. अशा प्रकारे विप्रयोग चार प्रकारचा समजावा.

เตรสมนยอสงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

तेराव्या नयातील 'असंगहितेन संपयुत्त विप्पयुत्त' पदाचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

๑๔. จุทฺทสมนโย วิปฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทวณฺณนา

१४. चौदावा नय: 'विप्पयुत्तेन संगहितासंगहित' पदाचे स्पष्टीकरण.

๔๕๖. จุทฺทสมนเย ธมฺมายตนาทีนํ อนารมฺมณมิสฺสกสพฺพจิตฺตุปฺปาทคตธมฺมภาวโต วิปฺปโยคสฺส อรุหณํ ทฏฺฐพฺพํ. ชาติอาทิตฺตยสฺส เจตฺถ ธมฺมสภาวมตฺตตฺตา น กถญฺจิ สมฺปโยโค วิปฺปโยโค จ รุหติ อชฺฌตฺตพหิทฺธธมฺมานํ สพฺพธมฺมสโมธานตฺตา, อนิทสฺสนอปฺปฏิฆาทีนํ อนารมฺมณมิสฺสกสพฺพจิตฺตุปฺปาทตฺตา. ทุกฺขสจฺจาทิธมฺมาว อิธ เตหิ วิปฺปยุตฺตานํ สงฺคหาสงฺคหสพฺภาวา คหิตาติ.

४५६. चौदाव्या नयामध्ये धम्मायतन इत्यादी धर्मांच्या, अनाळंबन व मिश्र अशा सर्व चित्तोत्पादांमध्ये विद्यमान असण्याच्या स्वभावामुळे, विप्पयोगाचा (विप्रयोगाचा) अभाव (न घडणे) समजावा. आणि येथे जाती इत्यादी तीन धर्मांच्या केवळ धर्मस्वभावमात्रतेमुळे, अध्यात्म व बाह्य धर्मांच्या सर्व धर्मसमूहरूपतेमुळे, आणि अनिदर्शन-अप्पटिघ इत्यादी धर्मांच्या अनाळंबन व मिश्र अशा सर्व चित्तोत्पादस्वरूपतेमुळे कोणत्याही प्रकारे संप्पयोग (संप्रयोग) किंवा विप्पयोग (विप्रयोग) घडत नाही. येथे केवळ दुक्खसच्च (दुःखसत्य) इत्यादी धर्मच त्यांच्याशी विप्पयुक्त असलेल्या धर्मांच्या संग्रह व असंग्रहाच्या अस्तित्वामुळे ग्रहण केले गेले आहेत.

ปาฬิอุทฺทานคาถายํ สมุจฺเฉเท น ลพฺภนฺตีติ ปริโยสาเน นเย น ลพฺภนฺตีติ อตฺโถ. โมฆปุจฺฉเกน จาติ อลพฺภมานา จ เต โมฆปุจฺฉเกน เหตุนา น ลพฺภนฺติ เตสํ ปุจฺฉาย โมฆตฺตาติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา โมฆปุจฺฉโก อฏฺฐโม นโย, เตน จ สห โอสานนเย เอเต ธมฺมา วิปฺปโยคสฺสปิ อภาวา สพฺพถาปิ น ลพฺภนฺตีติ อตฺโถ.

पाळीच्या उद्दानगाथेतील 'समुच्छेदे न लब्भन्ति' या शेवटच्या नयामध्ये 'ते प्राप्त होत नाहीत' असा अर्थ आहे. 'मोघपुच्छकेन च' याचा अर्थ असा आहे की, प्राप्त न होणारे ते धर्म 'मोघपुच्छक' (निरर्थक प्रश्न) या कारणामुळे प्राप्त होत नाहीत, कारण त्यांचा प्रश्न निरर्थक (मोघ) आहे. अथवा, 'मोघपुच्छक' हा आठवा नय आहे; आणि त्या (आठव्या नया)सह अंतिम नयामध्ये हे धर्म विप्पयोगाच्या (विप्रयोगाच्या) देखील अभावामुळे सर्व प्रकारे प्राप्त होत नाहीत, असा अर्थ आहे.

จุทฺทสมนยวิปฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

चौदाव्या नयातील 'विप्पयुत्तेन संगहित-असंगहित' पदाचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

ธาตุกถาปกรณ-มูลฏีกา สมตฺตา.

धातुकथा प्रकरणाची मूळ टीका समाप्त झाली.

ปุคฺคลปญฺญตฺติปกรณ-มูลฏีกา

पुग्गलपञ्ञत्तिपकरण-मूलटीका

๑. มาติกาวณฺณนา

१. मातिकावण्णना

๑. ธมฺมสงฺคเห [Pg.27] ติกทุกวเสน สงฺคหิตานํ ธมฺมานํ วิภงฺเค ขนฺธาทิวิภาคํ ทสฺเสตฺวา ตถาสงฺคหิตวิภตฺตานํ ธาตุกถาย สงฺคหาสงฺคหาทิปฺปเภทํ วตฺวา ยาย ปญฺญตฺติยา เตสํ สภาวโต อุปาทาย จ ปญฺญาปนํ โหติ, ตํ ปเภทโต ทสฺเสตุํ ‘‘ฉ ปญฺญตฺติโย’’ติอาทินา ปุคฺคลปญฺญตฺติ อารทฺธา. ตตฺถ เย ธมฺเม ปุพฺพาปริยภาเวน ปวตฺตมาเน อสภาวสมูหวเสน อุปาทาย ‘‘ปุคฺคโล, อิตฺถี, ปุริโส, เทโว, มนุสฺโส’’ติอาทิกา ปุคฺคลปญฺญตฺติ โหติ, เตสํ อญฺเญสญฺจ พาหิรรูปนิพฺพานานํ สสภาวสมูหสสภาวเภทวเสน ปญฺญาปนา สภาวปญฺญตฺตีติ ขนฺธปญฺญตฺติอาทิกา ปญฺจวิธา เวทิตพฺพา. ตาย ธมฺมสงฺคหาทีสุ วิภตฺตา สภาวปญฺญตฺติ สพฺพาปิ สงฺคหิตา โหติ. ปุคฺคลปญฺญตฺติ ปน อสภาวปญฺญตฺติ. ตาย จ สมยวิมุตฺตาทิปฺปเภทาย สตฺตสนฺตานคเต ปริญฺเญยฺยาทิสภาวธมฺเม อุปาทาย ปวตฺติโต ปธานาย ‘‘วิหาโร มญฺโจ’’ติอาทิกา จ สพฺพา อสภาวปญฺญตฺติ สงฺคหิตา โหติ.

धम्मसंगणीमध्ये तिक आणि दुक यांच्याद्वारे संग्रहित केलेल्या धर्मांचे विभंगामध्ये खंध (स्कंध) इत्यादी विभाग दाखवून, आणि तसेच संग्रहित व विभक्त केलेल्या धर्मांचा धातुकथेमध्ये संग्रह-असंग्रह इत्यादी भेद सांगून, ज्या पञ्ञत्तीद्वारे (प्रज्ञप्तीद्वारे) त्यांचे स्वभावतः आणि उपादाय (आश्रय घेऊन) प्रज्ञापन (ज्ञान) होते, तो भेद स्पष्ट करण्यासाठी भगवंतांनी 'छ पञ्ञत्तियो' (सहा प्रज्ञप्ती) इत्यादींद्वारे पुग्गलपञ्ञत्ति (पुद्गलप्रज्ञप्ति) सुरू केली आहे. तेथे, पूर्व-अपर भावाने प्रवृत्त होणाऱ्या ज्या धर्मांचा अस्वभाव-समूह रूपाने आश्रय घेऊन 'पुग्गल (पुद्गल), स्त्री, पुरुष, देव, मनुष्य' इत्यादी पुग्गलपञ्ञत्ति होते; त्यांच्या आणि इतर बाह्य रूप व निब्बान (निर्वाण) यांच्या सस्वभाव-समूह आणि सस्वभाव-भेद रूपाने होणाऱ्या प्रज्ञापनाला 'सभावपञ्ञत्ति' (स्वभावप्रज्ञप्ति) म्हणतात; ती खंधपञ्ञत्ति (स्कंधप्रज्ञप्ति) इत्यादी पाच प्रकारची समजावी. तिच्याद्वारे धम्मसंगणी इत्यादींमध्ये विभागलेली सर्वच सभावपञ्ञत्ति संग्रहित होते. परंतु पुग्गलपञ्ञत्ति ही असभावपञ्ञत्ति (अस्वभावप्रज्ञप्ति) आहे. आणि समयविमुक्त इत्यादी भेद असणाऱ्या त्या (असभावपञ्ञत्ती)द्वारे, सत्त्वांच्या संतानामध्ये असणाऱ्या परिज्ञेय इत्यादी स्वभावधर्मांचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त झालेल्या मुख्य अशा 'विहार, मंच' इत्यादी सर्व असभावपञ्ञत्ति संग्रहित होतात.

เอตฺตาวตา จ ปญฺญตฺติ นาม วิชฺชมานปญฺญตฺติ อวิชฺชมานปญฺญตฺติ จ. ตา เอว หิ โวมิสฺสา อิตรา จตสฺโสติ. ตสฺมา ตาสํ ทสฺสเนน อิมสฺมึ ปกรเณ สพฺพา ปญฺญตฺติโย ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา. ขนฺธาทิปญฺญตฺตีสุ ปน ฉสุ อญฺญตฺถ อทสฺสิตปฺปเภทํ อิเธว จ ทสฺสิตปฺปเภทํ ปุคฺคลปญฺญตฺตึ อุปาทาย อิมสฺส ปกรณสฺส ปุคฺคลปญฺญตฺตีติ นามํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. เย ธมฺเม อิธ ปญฺญเปตุกาโมติ ปญฺญตฺติยา วตฺถุภาเวน ทสฺเสตุกาโมติ อธิปฺปาโย. น หิ เอตสฺมึ ปกรเณ ปญฺญาปนํ กโรติ, วตฺถูหิ ปน ปญฺญตฺติโย ทสฺเสตีติ.

१. आणि एवढ्यावरून पञ्ञत्ति (प्रज्ञप्ति) म्हणजे 'विज्जमानपञ्ञत्ति' (विद्यमानप्रज्ञप्ति) आणि 'अविज्जमानपञ्ञत्ति' (अविद्यमानप्रज्ञप्ति) अशी दोन प्रकारची आहे. कारण त्या दोन्हींच्या मिश्रणानेच इतर चार प्रज्ञप्ती होतात. म्हणून, त्या दाखवल्याने या प्रकरणामध्ये सर्वच प्रज्ञप्ती दाखवल्या गेल्या आहेत, असे समजावे. परंतु खंध इत्यादी सहा प्रज्ञप्तींपैकी, ज्यांचा भेद इतर ग्रंथांत दाखवला नसून केवळ याच ग्रंथात दाखवला आहे, अशा पुग्गलपञ्ञत्तीचा आश्रय घेऊन या ग्रंथाला 'पुग्गलपञ्ञत्ति' असे नाव दिले गेले आहे, असे समजावे. 'ज्या धर्मांचे येथे प्रज्ञापन करण्याची इच्छा आहे' याचा अर्थ प्रज्ञप्तीचे अधिष्ठान (वस्तू) म्हणून दाखवण्याची इच्छा आहे, असा अठ्ठकथाकारांचा अभिप्राय आहे. कारण या प्रकरणामध्ये केवळ प्रज्ञापन केले जात नाही, तर वस्तूंच्या (अधिष्ठानांच्या) आधारे प्रज्ञप्ती दाखवल्या जातात.

ขนฺธาติ [Pg.28] ปญฺญาปนาติ อิทํ ขนฺธาติ รูปํ ปถวีติอาทิกา สพฺพาปิ สามญฺญปฺปเภทปญฺญาปนา นาม โหติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปญฺญาปนาติ เอตสฺส ปน ทสฺสนา ฐปนาติ เอเต ทฺเว อตฺถา, เตสํ ปกาสนา นิกฺขิปนาติ. ตตฺถ ‘‘รูปกฺขนฺโธ…เป… อญฺญาตาวินฺทฺริยํ สมยวิมุตฺโต’’ติอาทินา อิทเมวํนามกํ อิทเมวํนามกนฺติ ตํตํโกฏฺฐาสิกกรณํ โพธนเมว นิกฺขิปนา, น ปญฺญเปตพฺพานํ มญฺจาทีนํ วิย ฐานสมฺพนฺธกรณํ. โย ปนายํ ‘‘นามปญฺญตฺติ หิ ทสฺเสติ จ ฐเปติ จา’’ติ กตฺตุนิทฺเทโส กโต, โส ภาวภูตาย กรณภูตาย วา นามปญฺญตฺติยา เตสํ เตสํ ธมฺมานํ ทิฏฺฐตาย ฐปิตตาย จ ตํนิมิตฺตตํ สนฺธาย กโตติ เวทิตพฺโพ.

१. 'खंध' आणि 'प्रज्ञापन' हे जे म्हटले आहे, ते 'खंध' म्हणजे रूप, पठवी (पृथ्वी) इत्यादी सर्व सामान्य आणि विशेष प्रज्ञापन आहे, त्याला उद्देशून म्हटले आहे असे समजावे. 'प्रज्ञापन' या शब्दाचे 'दर्शन' (दाखवणे) आणि 'स्थापन' (ठेवणे) हे दोन अर्थ आहेत, आणि त्यांचे स्पष्टीकरण 'प्रकाशन' आणि 'निक्षेपण' असे आहे. तेथे, 'रूपस्कंध...पे... अज्ञातविंद्रिय, समयविमुक्त' इत्यादींद्वारे 'हे या नावाचे आहे, हे या नावाचे आहे' असे त्या त्या भागांमध्ये वर्गीकरण करून बोध करून देणे म्हणजेच 'निक्षेपण' होय; प्रज्ञप्त करावयाच्या मंच इत्यादींच्या स्थानाशी संबंध जोडण्यासारखे हे नाही. आणि जो हा 'नामप्रज्ञप्ति दाखवते आणि स्थापन करते' असा कर्तृनिर्देश केला आहे, तो भावभूत किंवा करणभूत नामप्रज्ञप्तीद्वारे त्या त्या धर्मांच्या दर्शितत्वामुळे (दाखवले गेल्यामुळे) आणि स्थापितत्वामुळे (ठेवले गेल्यामुळे), त्या कारणाला उद्देशून केला आहे असे समजावे.

วิชฺชมานปญฺญตฺตีติอาทินา วจเนน ปาฬิยํ อนาคตตํ สนฺธาย ‘‘ปาฬิมุตฺตเกนา’’ติอาทิมาห. กุสลากุสลสฺเสวาติ กุสลากุสลสฺส วิย. วิชฺชมานสฺสาติ เอตสฺส อตฺโถ สโตติ, ตสฺส อตฺโถ สมฺภูตสฺสาติ. วิชฺชมานสฺส สโตติ วา วิชฺชมานภูตสฺสาติ อตฺโถ. ตเมวตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สมฺภูตสฺสา’’ติ. เตน อวิชฺชมานภาวํ ปฏิกฺขิปติ. ตถา อวิชฺชมานสฺสาติ ยถา กุสลาทีนิ อกุสลาทิสภาวโต, ผสฺสาทโย จ เวทนาทิสภาวโต วินิวตฺตสภาวานิ วิชฺชนฺติ, ตถา อวิชฺชมานสฺส เย ธมฺเม อุปาทาย ‘‘อิตฺถี, ปุริโส’’ติ อุปลทฺธิ โหติ, เต อปเนตฺวา เตหิ วินิวตฺตสฺส อิตฺถิอาทิสภาวสฺส อภาวโต อสมฺภูตสฺสาติ อตฺโถ. ยํ ปเนตสฺส ‘‘เตนากาเรน อวิชฺชมานสฺส อญฺเญนากาเรน วิชฺชมานสฺสา’’ติ อตฺถํ เกจิ วทนฺติ, ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ปญฺญตฺติทุเก วุตฺตเมว. อวิชฺชมาเนปิ สภาเว โลกนิรุตฺตึ อนุคนฺตฺวา อนภินิเวเสน จิตฺเตน ‘‘อิตฺถี, ปุริโส’’ติ คหณสพฺภาวา ‘‘โลกนิรุตฺติมตฺตสิทฺธสฺสา’’ติ อาห. สาภินิเวเสน ปน จิตฺเตน คยฺหมานํ ปญฺจมสจฺจาทิกํ น สภาวโต, นาปิ สงฺเกเตน สิทฺธนฺติ ‘‘สพฺพากาเรนปิ อนุปลพฺภเนยฺย’’นฺติ วุตฺตํ. ตาสุ อิมสฺมึ…เป… ลพฺภนฺตีติ อิมสฺมึ ปกรเณ สรูปโต ติสฺสนฺนํ อาคตตํ สนฺธาย วุตฺตํ.

'विज्जमानपञ्ञत्ति' (विद्यमानप्रज्ञप्ति) इत्यादी शब्दांद्वारे पाळीमध्ये न आलेल्या गोष्टींना उद्देशून 'पाळीमुक्तक' इत्यादी म्हटले आहे. 'कुशलाकुशलस्यैव' म्हणजे कुशल आणि अकुशलाप्रमाणे. 'विद्यमानस्य' याचा अर्थ 'सतः' (अस्तित्वात असलेले) असा आहे, आणि त्याचा अर्थ 'संभूतस्य' (उत्पन्न झालेले) असा आहे. अथवा 'विद्यमानस्य सतः' याचा अर्थ 'विद्यमानभूतस्य' (विद्यमान असलेल्या) असा आहे. तोच अर्थ दाखवताना 'संभूतस्य' असे म्हटले आहे. त्याद्वारे अविद्यमानभावाचा निषेध केला जातो. तसेच 'अविद्यमानस्य' म्हणजे ज्याप्रमाणे कुशल इत्यादी धर्म अकुशल इत्यादी स्वभावापासून, आणि फस्स (स्पर्श) इत्यादी धर्म वेदना इत्यादी स्वभावापासून निवृत्त स्वभावाचे (वेगळे) म्हणून अस्तित्वात असतात; त्याचप्रमाणे अविद्यमान असलेल्या ज्या धर्मांचा आश्रय घेऊन 'स्त्री, पुरुष' अशी उपलब्धी (समज) होते, ते धर्म दूर केल्यावर त्यांच्यापासून निवृत्त झालेल्या स्त्री इत्यादी स्वभावाचा अभाव असल्यामुळे 'असंभूतस्य' (अस्तित्वात नसलेले) असा अर्थ आहे. परंतु काही आचार्य याचा 'त्या आकाराने अविद्यमान असलेल्या आणि दुसऱ्या आकाराने विद्यमान असलेल्या' असा जो अर्थ सांगतात, त्याविषयी जे सांगायचे आहे ते पञ्ञत्तिदुकामध्ये (प्रज्ञप्तिदुकात) सांगितलेच आहे. स्वभावतः अविद्यमान असूनही, लोकनिरुक्तीचे (लोकव्यवहाराचे) अनुकरण करून, अभिनिवेश नसलेल्या (आग्रहरहित) चित्ताने 'स्त्री, पुरुष' असे ग्रहण करण्याचे अस्तित्व असल्यामुळे 'लोकनिरुक्तिमात्रसिद्धस्य' असे म्हटले आहे. परंतु अभिनिवेशासह (आग्रहाने) चित्ताने ग्रहण केले जाणारे पाचवे सत्य इत्यादी धर्म स्वभावतः सिद्ध नाहीत आणि संकेतानेही सिद्ध नाहीत, म्हणून 'सर्व प्रकारे अनुपलब्ध' असे म्हटले आहे. 'त्यांच्यामध्ये या...' पे... 'प्राप्त होतात' हे या प्रकरणामध्ये प्रत्यक्ष रूपाने तीन प्रज्ञप्तींच्या येण्याला उद्देशून म्हटले आहे.

ยถาวุตฺตสฺส ปน อฏฺฐกถานยสฺส อวิโรเธน อาจริยวาทา โยเชตพฺพา, ตสฺมา ปญฺญเปตพฺพฏฺเฐน เจสา ปญฺญตฺตีติ เอตสฺส สภาวโต อวิชฺชมานตฺตา ปญฺญเปตพฺพมตฺตฏฺเฐน ปญฺญตฺตีติ อตฺโถ. ปญฺญเปตพฺพมฺปิ หิ สสภาวํ ตชฺชปรมตฺถนามลาภโต น ปรโต ลภิตพฺพํ [Pg.29] ปญฺญตฺตินามํ ลภติ, นิสภาวํ ปน สภาวาภาวโต น อตฺตโน สภาเวน นามํ ลภตีติ. สตฺโตติอาทิเกน นาเมน ปญฺญปิตพฺพมตฺตฏฺเฐน ปญฺญตฺตีติ นามํ ลภติ, นิสภาวา จ สตฺตาทโย. น หิ สสภาวสฺส รูปาทีหิ เอกตฺเตน อญฺญตฺเตน วา อนุปลพฺภสภาวตา อตฺถีติ.

परंतु वर सांगितलेल्या अठ्ठकथेच्या नयाशी सुसंगतपणे आचार्यांचे वाद जोडले पाहिजेत. म्हणून 'प्रज्ञप्त करण्याच्या अर्थाने ही प्रज्ञप्ति आहे' याचा अर्थ स्वभावतः अविद्यमान असल्यामुळे केवळ प्रज्ञप्त करण्याच्या अर्थानेच ती प्रज्ञप्ति आहे, असा आहे. कारण प्रज्ञप्त करावयाचा सस्वभाव धर्म देखील, त्या योग्य परमार्थ नामाच्या प्राप्तीमुळे, दुसऱ्याकडून मिळणारे प्रज्ञप्ति-नाव प्राप्त करत नाही; परंतु निःस्वभाव धर्म हा स्वभावाच्या अभावामुळे स्वतःच्या स्वभावाने नाव प्राप्त करत नाही. 'सत्त्व' इत्यादी नावांद्वारे केवळ प्रज्ञप्त करण्याच्या अर्थानेच ते 'प्रज्ञप्ति' हे नाव प्राप्त करतात, आणि सत्त्व इत्यादी निःस्वभाव आहेत. कारण सस्वभाव असलेल्या रूप इत्यादी धर्मांची, त्यांच्याशी एकत्वाने किंवा पृथक्त्वाने अनुपलब्ध राहण्याची स्वभावता नसते.

กิรีฏํ มกุฏํ, ตํ อสฺส อตฺถีติ กิรีฏี. เอตสฺมิญฺจ อาจริยวาเท อนูเนน ลกฺขเณน ภวิตพฺพนฺติ สพฺพสโมโรโธ กาตพฺโพ. ทุติยํ ตติยนฺติ เอวํปการา หิ อุปนิธาปญฺญตฺติ อุปนิกฺขิตฺตกปญฺญตฺติ จ สงฺขาตพฺพปฺปธานตฺตา ฉปิ ปญฺญตฺติโย ภชตีติ ยุตฺตํ วตฺตุํ, อิตรา จ ยถาโยคํ ตํ ตํ ปญฺญตฺตินฺติ. ทุติยํ ตติยํ ทฺเว ตีณีติอาทิ ปน สงฺขา นาม กาจิ นตฺถีติ ตาสํ อุปาทาสนฺตติปญฺญตฺตีนํ อวิชฺชมานปญฺญตฺติภาวํ, อิตราสญฺจ อุปนิธาปญฺญตฺตีนํ ยถานิทสฺสิตานํ อวิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติภาวํ มญฺญมาโน อาห ‘‘เสสา อวิชฺชมานปกฺขญฺเจว อวิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปกฺขญฺจ ภชนฺตี’’ติ. ทุติยํ ตติยํ ทฺเว ตีณีติอาทีนํ อุปนิธาอุปนิกฺขิตฺตกปญฺญตฺตีนํ อวิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติภาวเมว มญฺญติ. ยญฺหิ ปฐมาทิกํ อเปกฺขิตฺวา ยสฺส เจกาทิกสฺส อุปนิกฺขิปิตฺวา ปญฺญาปียติ, ตญฺจ สงฺขานํ กิญฺจิ นตฺถีติ. ตถา สนฺตติปญฺญตฺติยา จ. น หิ อสีติ อาสีติโก จ วิชฺชมาโนติ.

किरीट म्हणजे मुकुट; तो ज्याच्याकडे आहे, तो 'किरीटी' (मुकुटधारी) होय. आणि या आचार्यवादात (आचार्यांच्या मतात) उणे नसलेल्या (पूर्ण) लक्षणाने युक्त असावे, म्हणून सर्वसमावेश केला पाहिजे. कारण 'दुसरे', 'तिसरे' अशा प्रकारची उपनिधा-प्रज्ञप्ती आणि उपनिक्षिप्तक-प्रज्ञप्ती ही संख्या मोजण्याच्या मुख्यत्वामुळे सहाही प्रज्ञप्तींमध्ये समाविष्ट होते, असे म्हणणे योग्य आहे; आणि इतर प्रज्ञप्ती देखील योग्यतेनुसार त्या त्या प्रज्ञप्तीमध्ये समाविष्ट होतात. परंतु 'दुसरे', 'तिसरे', 'दोन', 'तीन' इत्यादी संख्या नावाची कोणतीही गोष्ट (परमार्थाने) विद्यमान नाही, म्हणून त्या उपादा-प्रज्ञप्ती आणि संतती-प्रज्ञप्तींच्या अविद्यमान-प्रज्ञप्तीभावाला, आणि इतर दर्शविलेल्या उपनिधा-प्रज्ञप्तींच्या अविद्यमानाने-अविद्यमान-प्रज्ञप्तीभावाला मानून (संग्रहकारांनी) म्हटले आहे: "उरलेल्या (प्रज्ञप्ती) अविद्यमान पक्षाला आणि अविद्यमानाने-अविद्यमान पक्षालाच भजतात (त्यात समाविष्ट होतात)." 'दुसरे', 'तिसरे', 'दोन', 'तीन' इत्यादी उपनिधा-उपनिक्षिप्तक प्रज्ञप्तींच्या केवळ अविद्यमानाने-अविद्यमान प्रज्ञप्तीभावालाच (संग्रहकार) मानतात. कारण ज्या पहिल्या इत्यादीची अपेक्षा करून आणि ज्या एका इत्यादीच्या जवळ ठेवून प्रज्ञप्त केले जाते, ती संख्या (परमार्थाने) काहीही विद्यमान नाही. तसेच संतती-प्रज्ञप्तीचेही आहे. कारण 'ऐंशी' आणि 'ऐंशी वर्षांचा (पुरुष)' हे परमार्थाने विद्यमान नाहीत.

เอกจฺจา ภูมิปญฺญตฺตีติ กามาวจราทิปญฺญตฺตึ สนฺธายาห. กามาวจราที หิ สภาวธมฺมาติ อธิปฺปาโย. กาโมติ ปน โอกาเส คหิเต อวิชฺชมาเนนวิชฺชมานปญฺญตฺติ เอสา ภวิตุํ อรหติ, กมฺมนิพฺพตฺตกฺขนฺเธสุ คหิเตสุ วิชฺชมาเนนวิชฺชมานปญฺญตฺติ. ยถา ปน วจนสงฺขาตาย วจนสมุฏฺฐาปกเจตนาสงฺขาตาย วา กิริยาย ภาณโกติ ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺติ วิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติปกฺขํ ภชติ, เอวํ กิโส ถูโลติ รูปายตนสงฺขาเตน สณฺฐาเนน ปุคฺคลาทีนํ ปญฺญาปนา วิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติ ภวิตุํ อรหติ. สณฺฐานนฺติ วา รูปายตเน อคฺคหิเต อวิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติ. รูปํ ผสฺโสติอาทิกา ปน วิชฺชมานปญฺญตฺติ รุปฺปนาทิกิจฺจวเสน กิจฺจปญฺญตฺติยํ, ปจฺจตฺตธมฺมนามวเสน ปจฺจตฺตปญฺญตฺติยํ วา อวโรเธตพฺพา. วิชฺชมานาวิชฺชมานปญฺญตฺตีสุ จ วุตฺตาสุ ตาสํ โวมิสฺสตาวเสน [Pg.30] ปวตฺตา อิตราปิ วุตฺตาเยว โหนฺตีติ อยมฺปิ อาจริยวาโท สพฺพสงฺคาหโกติ ทฏฺฐพฺโพ.

'काही भूमी-प्रज्ञप्ती' हे कामावचर इत्यादी प्रज्ञप्तीला उद्देशून म्हटले आहे. कामावचर इत्यादी हे स्वभावधर्म (परमार्थ धर्म) आहेत, असा (अठ्ठकथाकारांचा) अभिप्राय आहे. परंतु 'काम' या शब्दाने जर अवकाश (स्थान) घेतले, तर ही 'अविद्यमानाने-विद्यमान प्रज्ञप्ती' होऊ शकते; आणि जर कर्माने उत्पन्न झालेले स्कंध घेतले, तर ती 'विद्यमानाने-विद्यमान प्रज्ञप्ती' होते. परंतु ज्याप्रमाणे वचन (वाणी) नावाच्या किंवा वचनाला उत्पन्न करणाऱ्या चेतना नावाच्या क्रियेमुळे 'भाणक' (पाठ करणारा) अशी पुद्गलाची प्रज्ञप्ती ही 'विद्यमानाने-अविद्यमान प्रज्ञप्ती' पक्षाला भजते (त्यात समाविष्ट होते), त्याचप्रमाणे 'कृश' (बारीक), 'स्थूल' (जाड) अशी रूपायातन नावाच्या संस्थानाने (आकाराने) पुद्गल इत्यादींची प्रज्ञप्ती ही 'विद्यमानाने-अविद्यमान प्रज्ञप्ती' होऊ शकते. किंवा रूपायातनाला 'संस्थान' (आकार) म्हणून न घेतल्यास ती 'अविद्यमानाने-अविद्यमान प्रज्ञप्ती' होते. परंतु 'रूप', 'स्पर्श' इत्यादी विद्यमान-प्रज्ञप्ती ही रूपण (बदलणे) इत्यादी कार्याच्या आधारे 'कृत्य-प्रज्ञप्ती'मध्ये, किंवा वैयक्तिक धर्माच्या नावाच्या आधारे 'प्रच्चत्त-प्रज्ञप्ती'मध्ये (वैयक्तिक प्रज्ञप्तीमध्ये) समाविष्ट केली पाहिजे. आणि विद्यमान व अविद्यमान प्रज्ञप्तींचे कथन केले असता, त्यांच्या मिश्रणाने प्रवृत्त होणाऱ्या इतर (चार) प्रज्ञप्तींचेही कथन केल्यासारखेच होते, म्हणून हा आचार्यवाद देखील सर्वसंग्राहक (सर्वसमावेशक) आहे असे समजावे.

๒. ‘‘ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธา’’ติอาทิกสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยตฺตเกน ปญฺญาปเนนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธาติ ยาวตา รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธติ ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺติ, เอตฺตาวตา ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺติ, เอวํ ปาฬิโยชนํ กตฺวา สงฺเขปปฺปเภทวเสน อยํ อตฺโถ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. ‘‘ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธา’’ติ, ‘‘ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺตี’’ติ หิ อิมสฺส อตฺโถ ‘‘ยตฺตเกน ปญฺญาปเนน สงฺเขปโต ปญฺจกฺขนฺธาติ วา’’ติ เอเตน ทสฺสิโต, ‘‘ยาวตา รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทิกสฺส ปน ‘‘ปเภทโต รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทิเกนาติ. ตตฺถ รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธติ ปเภทนิทสฺสนมตฺตเมตํ. เตน อวุตฺโตปิ สพฺโพ สงฺคหิโต โหตีติ ‘‘ตตฺราปิ รูปกฺขนฺโธ กามาวจโร’’ติอาทิ วุตฺตํ. อยํ วา เอตฺถ ปาฬิยา อตฺถโยชนา – ‘‘ยาวตา’’ติ อิทํ สพฺเพหิ ปเทหิ โยเชตฺวา ยตฺตกา ปญฺจกฺขนฺธา, ตตฺตกา ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺติ. ยตฺตโก ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ตปฺปเภทานญฺจ รูปกฺขนฺธาทีนํ ปเภโท, ตตฺตโก ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺติยา ปเภโทติ ปกรณนฺตเร วุตฺเตน วตฺถุเภเทน ขนฺธปญฺญตฺติยา ปเภทํ ทสฺเสติ. เอส นโย ‘‘ยาวตา อายตนาน’’นฺติอาทีสุปิ.

२. "यावता पंचक्खंधा" (जितके पाच स्कंध आहेत) इत्यादी पाठाचा अर्थ दाखवताना (संग्रहकारांनी) "यत्तकेन पञ्ञापनेन" (ज्या प्रज्ञप्तीने) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, "जितके पाच स्कंध आहेत, जितका रूपस्कंध... पे... विज्ञानस्कंध आहे, तितकी स्कंधांची स्कंध-प्रज्ञप्ती आहे; एवढ्या प्रमाणात स्कंधांची स्कंध-प्रज्ञप्ती आहे", अशी पाळीची (पाठाची) योजना करून संक्षेप आणि प्रभेदाच्या (विस्ताराच्या) आधारे हा अर्थ सांगितला आहे, असे समजावे. कारण "यावता पंचक्खंधा", "स्कंधांची स्कंध-प्रज्ञप्ती" या पाठाचा अर्थ "ज्या प्रज्ञप्तीने संक्षेपाने पाच स्कंध आहेत असे म्हटले जाते" या पाठाने दाखवला आहे; आणि "यावता रूपक्खंधो" इत्यादी पाठाचा अर्थ "प्रभेदाने (विस्ताराने) रूपस्कंध" इत्यादी पाठाने दाखवला आहे. त्यामध्ये 'रूपस्कंध... पे... विज्ञानस्कंध' हे केवळ प्रभेदाचे (विस्ताराचे) निदर्शन (उदाहरण) आहे. त्याने थेट न सांगितलेला देखील सर्व प्रभेद संग्रहित होतो, म्हणूनच "तेथेही रूपस्कंध कामावचर आहे" इत्यादी म्हटले आहे. किंवा येथे पाळीची अर्थयोजना अशी आहे – "यावता" हा शब्द सर्व पदांशी जोडून, "जितके पाच स्कंध आहेत, तितकी स्कंधांची स्कंध-प्रज्ञप्ती आहे. पाच स्कंधांचा आणि त्यांच्या प्रभेदांचा (रूपस्कंध इत्यादींचा) जितका प्रभेद आहे, तितका स्कंधांच्या स्कंध-प्रज्ञप्तीचा प्रभेद आहे", अशा प्रकारे इतर ग्रंथात (विभंगामध्ये) सांगितलेल्या वस्तूभेदाने स्कंध-प्रज्ञप्तीचा प्रभेद (भगवान) दाखवतात. हाच नियम "यावता आयतनानां" इत्यादींमध्येही लागू होतो.

๗. เอกเทเสเนวาติ อุทฺเทสมตฺเตเนวาติ อตฺโถ.

७. 'एकदेशेनेव' (एका अंशानेच) याचा अर्थ 'उद्देशमत्तेनेव' (केवळ उद्देशानेच/संक्षेपानेच) असा आहे.

มาติกาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

मातृका-वर्णन समाप्त झाले.

๒. นิทฺเทสวณฺณนา

२. निर्देश-वर्णन.

๑. เอกกนิทฺเทสวณฺณนา

१. एकक-निर्देश-वर्णन.

๑. ฌานงฺคาเนว [Pg.31] วิโมกฺโขติ อิมินา อธิปฺปาเยนาห ‘‘วิโมกฺขสหชาเตน นามกาเยนา’’ติ. เยน หิ สทฺธินฺติอาทินา ปฐมํ สมงฺคิภาวตฺถํ วิวรติ. ผสฺเสนปิ ผุฏฺฐาเยว นามาติ เอเตน ‘‘อปิเจสา’’ติอาทินา วุตฺตํ ทุติยํ สมฺผสฺเสน ผุสนตฺถํ, อิตเรหิ อิตเร การณตฺเถ. สมงฺคิภาวผุสนการณภาวา หิ ผุสนาติ วุตฺตาติ. ปุนปิ ปฐมตฺถเมว ทุพฺพิญฺเญยฺยตฺตา วิวรนฺโต ‘‘ตตฺราสฺสา’’ติอาทิมาห. ฐเปตฺวา ตานิ องฺคานิ เสสา อติเรกปณฺณาสธมฺมาติ เอตฺถ เวทนาโสมนสฺสินฺทฺริยานิ สงฺคหิตานีติ อาห ‘‘จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺตี’’ติ. เอวํ สติ เวทนาโสมนสฺสินฺทฺริเยหิ สุขสฺส ผุสิตพฺพตฺตา ติณฺณญฺจ เตสํ อนญฺญตฺตา เตเนว ตสฺส ผุสนา อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ, เวทยิตาธิปติยฏฺเฐหิ อุปนิชฺฌายนภาวปฏิลาภสฺส วุตฺตตฺตา. อถ วา ฐเปตฺวา ตานิ องฺคานีติ องฺคานํ พหุตฺตา พหุวจนํ. เตสุ ปน ปจฺเจกมฺปิ โยชนา กาตพฺพา ‘‘วิตกฺกํ ฐเปตฺวา’’ติอาทินา. ตตฺถ ‘‘สุขํ ฐเปตฺวา’’ติ อิมิสฺสา โยชนาย เสสา ตโย ขนฺธา โหนฺติ, อิตราสุ จตฺตาโรติ. สพฺพโยชนาสุ จ ตโย อนฺโต กตฺวา ‘‘จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺตี’’ติ วุตฺตํ.

१. "ध्यानअंगेच विमोक्ष आहेत" या अभिप्रायाने (संग्रहकारांनी) "विमोक्षसहजात नामकायाने" असे म्हटले आहे. कारण "yeन हि सद्धिं" (ज्याच्यासह) इत्यादी पाठाने पहिल्या 'समंगीभाव' (युक्त असणे) या अर्थाचा खुलासा केला आहे. "स्पर्शाने देखील स्पर्शलेलेच असते" या पाठाने "अपि चेसा" इत्यादी पाठात सांगितलेल्या दुसऱ्या 'संपर्शाने स्पर्श करणे' या अर्थाचा खुलासा केला आहे; आणि इतर पाठांनी इतर 'कारण' अर्थांचा खुलासा केला आहे. कारण समंगीभाव, स्पर्श आणि कारणभाव यांनाच 'फुसना' (स्पर्श करणे) असे म्हटले आहे. पुन्हा पहिल्याच अर्थाचा, तो समजण्यास कठीण असल्यामुळे, खुलासा करताना "तत्रास्स" इत्यादी म्हटले आहे. "ती अंगे सोडून उरलेले पन्नासपेक्षा अधिक धर्म" यामध्ये वेदना आणि सोमनस्येंद्रिय संग्रहित केले आहेत, म्हणून (संग्रहकारांनी) "चार स्कंध होतात" असे म्हटले आहे. असे असल्यास, वेदना आणि सोमनस्येंद्रियांद्वारे सुखाचा स्पर्श होत असल्यामुळे आणि त्या तिन्हींमध्ये (वेदना, सोमनस्येंद्रिय, सुख) भिन्नता नसल्यामुळे, त्याच धर्माने त्याचा स्पर्श होतो, असा प्रसंग येतो का? असा प्रसंग येत नाही; कारण वेदयित (अनुभवणे) आणि आधिपत्य (अधिपती असणे) या अर्थांमुळे उपनिध्यानभावाची (एकाग्रतेने ध्यान करण्याची अवस्था) प्राप्ती सांगितली आहे. किंवा "ती अंगे सोडून" यामध्ये अंगांच्या बहुत्वामुळे बहुवचन वापरले आहे. परंतु त्यांमध्ये "वितर्क सोडून" इत्यादी प्रकारे प्रत्येकाची देखील योजना केली पाहिजे. त्यामध्ये "सुख सोडून" या योजनेत उरलेले तीन स्कंध होतात, आणि इतरांमध्ये चार स्कंध होतात. आणि सर्व योजनांमध्ये three स्कंधांना 'चार' च्या अंतर्गत करून "चार स्कंध होतात" असे म्हटले आहे.

๒. โย อสมยวิโมกฺเขน เอกจฺเจหิ อาสเวหิ วิมุตฺโต อสมยวิโมกฺขูปนิสฺสยลาเภน จ สาติสเยน สมยวิโมกฺเขน, โส เอว สมยวิมุตฺโต. โส หิ เตน วิมุตฺโต ฌานลาภี เสกฺโข รูปารูปภวโต อปุนราวฏฺฏโก กามราคาทีหิ ตถาวิมุตฺโตว โหตีติ สมยวิมุตฺตปญฺญตฺตึ ลทฺธุํ อรหติ. ปุถุชฺชโน ปน ฌานลาภี ปุนราวฏฺฏกธมฺโม ปุน กามราคาทิสมุทาจารภาวโต วิมุตฺโต นาม น โหตีติ สมยวิมุตฺตปญฺญตฺตึ นารหติ, เตน โส ‘‘สมยวิมุตฺโต’’ติ น วุตฺโต. อรหโต ปน อปริกฺขีณา อาสวา นตฺถิ, ยโต วิมุจฺเจยฺย. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารมตฺตา หิ ตสฺส อฏฺฐ วิโมกฺขาติ. ตสฺมา ตสฺส น อฏฺฐ วิโมกฺขา สมยวิมุตฺตปญฺญตฺติภาวสฺส อสมยวิมุตฺตปญฺญตฺติภาวสฺส วา การณํ. ตทการณภาวเมว ทสฺเสตุํ [Pg.32] ‘‘น เหว โข…เป… วิหรตี’’ติ วุตฺตํ, น สุกฺขวิปสฺสกสฺเสว อสมยวิมุตฺตภาวํ ทสฺเสตุนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สพฺโพปิ หิ อรหา อสมยวิมุตฺโตติ. พาหิรานนฺติ โลกุตฺตรโต พหิภูตานํ, โลกิยานนฺติ อตฺโถ.

२. जो मनुष्य असमय विमोक्षाने काही आसवांपासून (समुच्छेदप्रहाणाने) मुक्त झाला आहे, आणि असमय विमोक्षाच्या बलवान उपनिस्सय (आश्रय) प्राप्तीमुळे अतिशय श्रेष्ठ अशा समय विमोक्षाने (म्हणजेच योग्य वेळी विरोधी धर्मांपासून मुक्त करणाऱ्या लौकिक ध्यान समापत्तीने) मुक्त झाला आहे, तोच 'समयविमुक्त' म्हटला जातो. कारण तो त्या समय विमोक्षाने मुक्त झालेला, ध्यान प्राप्त करणारा शैक्ष (सेक्ख) पुद्गल असून, रूप आणि अरूप भवातून पुन्हा न परतणारा होऊन, कामराग इत्यादी क्लेशांपासून त्याच प्रकारे मुक्त झालेला असतो; म्हणून तो 'समयविमुक्त' ही प्रज्ञप्ती (नाव) मिळवण्यास पात्र ठरतो. परंतु ध्यान प्राप्त करणारा पृथग्जन (पुथुज्जन) हा पुन्हा कामलोकात परतण्याच्या स्वभावाचा असतो, आणि पुन्हा कामराग इत्यादी क्लेशांच्या उद्रेकामुळे तो खरोखर मुक्त झालेला नसतो; म्हणून तो 'समयविमुक्त' ही प्रज्ञप्ती मिळवण्यास पात्र ठरत नाही, म्हणूनच भगवंतांनी त्याला "समयविमुक्त" असे म्हटले नाही. परंतु अर्हंताचे असे कोणतेही आसव नष्ट व्हायचे शिल्लक राहिलेले नसतात, ज्यांच्यापासून त्यांनी मुक्त व्हावे. कारण त्यांचे आठ विमोक्ष (ध्यान समापत्ती) हे केवळ याच जन्मात सुखाने विहार करण्यासाठी (दृष्टधर्मसुखविहारमात्र) असतात. म्हणून त्यांचे आठ विमोक्ष हे 'समयविमुक्त' प्रज्ञप्तीचे किंवा 'असमयविमुक्त' प्रज्ञप्तीचे कारण नव्हेत. ते कारण नसणे हेच दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी "न हेव खो...पे... विहरति" (असे नक्कीच नाही...पे... विहार करतो) असे म्हटले आहे, केवळ शुष्कविपश्यक (सुक्खविपस्सक) पुद्गलाचाच असमयविमुक्त भाव दर्शवण्यासाठी ते म्हटले नाही, असे समजावे. कारण सर्वच अर्हंत हे 'असमयविमुक्त' असतात. 'बाहिरानां' म्हणजे लोकोत्तराच्या बाहेरील असलेले, म्हणजेच 'लौकिक' असा अर्थ आहे.

๓. อรูปกฺขนฺธนิพฺพานมตฺตวาจโก อรูปสทฺโท น โหตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘รูปโต อญฺญ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. จิตฺตมญฺชูสนฺติ สมาธึ. อภิญฺญาทีนญฺหิ ธมฺมานํ ปาทกภาเวน สมาธิ มญฺชูสาสทิโส โหติ. อทฺธานํ ผริตุนฺติ ทีฆกาลํ พฺยาเปตุํ, ปวตฺเตตุนฺติ อตฺโถ. ‘‘สมฺมชฺชิตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา ตตฺถ อาทรสฺส อกตตฺตา วตฺตเภโทติ เวทิตพฺโพ. เอวํ วตฺตเภทมตฺเตน นฏฺฐา ปน สมาปตฺติ กามจฺฉนฺทาทีหิ นฏฺฐา วิย น กิญฺเจน ปจฺจาหริตพฺพา โหติ มนฺทปาริปนฺถกตฺตา, ตสฺมา วตฺตสมิตกรณมตฺเตเนว ปจฺจาหริตพฺพตฺตา ‘‘อปฺเปนฺโตว นิสีที’’ติ อาห.

३. 'अरूप' हा शब्द केवळ अरूपस्कंध आणि निर्वाण एवढ्याच अर्थाचा वाचक नाही, हे दर्शवण्यासाठी "रूपापेक्षा भिन्न" (रूपतो अञ्ञं) इत्यादी म्हटले आहे. 'चित्तमंजूषा' म्हणजे समाधी (ध्यानाशी संबंधित समाधी) होय. कारण अभिज्ञा इत्यादी उच्च धर्मांचा पाया (पादाकभाव) असल्यामुळे समाधी हा पेटीसारखा (मंजूषासदृश) असतो. 'अद्धानं फरितुं' म्हणजे दीर्घकाळ व्यापणे किंवा प्रवृत्त करणे असा अर्थ आहे. "झाडले पाहिजे" असा विचार करूनही त्या कर्तव्यात आदर न दाखवल्यामुळे (आदराचा अभाव असल्यामुळे) 'व्रतभंग' (कर्तव्यभंग) होतो, असे समजावे. अशा प्रकारे केवळ कर्तव्यभंगाने नष्ट झालेली समापत्ती, कामच्छंद इत्यादींमुळे नष्ट झालेल्या समापत्तीप्रमाणे कष्टाने परत मिळवावी लागत नाही, कारण यात विघ्न अतिशय सौम्य असते. म्हणून केवळ कर्तव्य व्यवस्थित पूर्ण केल्यानेच ती परत मिळवता येत असल्यामुळे, "(ध्यान) अर्पित करतच तो बसला" (अप्पेन्तोव निसीदि) असे म्हटले आहे.

๔. อตฺตโน อนุรูเปน ปมาเทน วีตินาเมนฺตานมฺปิ สมาปตฺติ น กุปฺปตีติ ปริหีโน นาม น โหติ, ตสฺมึ ตสฺมึ พฺยาสงฺเค ปฏิสํหฏมตฺเต สมาปชฺชิตุํ สมตฺถตายาติ อธิปฺปาโย. ‘‘กิสฺส ปน, ภนฺเต, ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ลาภสกฺการสิโลโก อนฺตรายายาติ? ยา หิสฺส สา, อานนฺท, อกุปฺปา เจโตวิมุตฺติ, นาหํ ตสฺสา ลาภสกฺการสิโลกํ อนฺตรายาย วทามิ. เย จ ขฺวสฺส, อานนฺท, อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโต ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารา อธิคตา, เตสาหมสฺส ลาภสกฺการสิโลกํ อนฺตรายาย วทามี’’ติ สุตฺเต (สํ. นิ. ๒.๑๗๙) ปน สมเยน สมยํ อาปชฺชเนน ปริหริตพฺพานํ สมาปตฺติสุขวิหารานํ ตสฺมึ ตสฺมึ พฺยาสงฺคกาเล อนิปฺผตฺติโต ลาภสกฺการสิโลโก อนฺตราโยติ วุตฺโตติ อธิปฺปาเยนสฺส เตน อวิโรโธ เวทิตพฺโพ.

४. आपल्या योग्य अशा प्रमादाने (दुर्लक्षपणाने) वेळ घालवणाऱ्यांचीही समापत्ती नष्ट होत नाही, म्हणून ते 'परिहीन' (समापत्तीतून घसरलेले) ठरत नाहीत. कारण त्या त्या विषयांमधील आसक्ती (व्यासंग) दूर केल्याबरोबर पुन्हा समापत्तीत प्रवेश करण्यास ते समर्थ असतात, असा अभिप्राय आहे. "पण भंते, क्षीणासव (अर्हंत) भिक्षूसाठी लाभ, सत्कार आणि कीर्ती हे कशासाठी अंतराय (अडथळा) ठरतात? हे आनंदा, त्याची जी अकुप्पा (अकंपित) चेतोविमुक्ती आहे, तिच्यासाठी मी लाभ, सत्कार आणि कीर्ती अंतराय ठरतात असे म्हणत नाही. परंतु, हे आनंदा, अप्रमत्त, आतपी (उद्योगी) आणि प्रहित आत्म्याने (दृढ चित्ताने) विहार करणाऱ्या त्या भिक्षूने जे दृष्टधर्मसुखविहार (ध्यान समापत्ती) प्राप्त केले आहेत, त्यांच्यासाठी मी लाभ, सत्कार आणि कीर्ती अंतराय ठरतात असे म्हणतो," या सूत्रात (संयुत्त निकाय २.१७९) मात्र, वेळोवेळी प्रवेश करून अनुभवल्या जाणाऱ्या समापत्तीरूप सुखविहारांची, त्या त्या विषयांच्या आसक्तीच्या वेळी निष्पत्ती (प्राप्ती) होऊ शकत नसल्यामुळे, लाभ, सत्कार आणि कीर्ती हे अंतराय आहेत असे म्हटले आहे. या अभिप्रायामुळे, त्या विधानाचा या सूत्राशी कोणताही विरोध नाही, असे समजावे.

๕. ธมฺมานํ…เป… ปีติ เอตฺถ ‘‘ธมฺเมหี’’ติ วตฺตพฺพํ. อิธ หิ ตาหิ สมาปตฺตีหิ ปริหาเยยฺยาติ ธมฺเมหิ ปุคฺคลสฺส ปริหานมฺปิ อปริหานมฺปิ วุตฺตํ. ตตฺถ จ ปุคฺคลสฺส ปมาทมาคมฺม ตา สมาปตฺติโย กุปฺเปยฺยุนฺติ ธมฺมานํ กุปฺปนํ อกุปฺปนญฺจ วุตฺตํ, ปุคฺคลสฺส ปน ปริหานธมฺมานเมว วินาโสติ วจนนานตฺตมตฺเตน วจนตฺถนานตฺตมตฺเตน วา ปริยายนฺตรตา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา.

५. 'धम्मानं...पे... पि' या वाक्यात 'धम्मेहि' असे म्हटले पाहिजे. कारण येथे "त्या समापत्तींपासून भ्रष्ट व्हावे" या अर्थाने, धर्मांच्या (समापत्तींच्या) संदर्भात पुद्गलाचा ऱ्हास (परिहान) आणि अ-ऱ्हास (अपरिहान) दोन्ही सांगितले आहेत. आणि त्यामध्ये पुद्गलाच्या प्रमादामुळे त्या समापत्ती नष्ट व्हाव्यात, या अर्थाने धर्मांचे (समापत्तींचे) कोपिणे (नष्ट होणे) आणि न कोपिणे (नष्ट न होणे) सांगितले आहे. परंतु पुद्गलाचा ऱ्हास म्हणजेच धर्मांचा (समापत्तींचा) विनाश होय. म्हणून केवळ शब्दांच्या भिन्नतेमुळे किंवा शब्दांच्या अर्थाच्या भिन्नतेमुळे हा एक वेगळा पर्याय (प्रकार) सांगितला आहे, असे समजावे.

๗-๘. เจตนา [Pg.33] สมาปตฺติเจตนา ตทายูหนา จ. อนุรกฺขณา สมาปตฺติอุปการานุปการปริคฺคาหิกา ปญฺญาสหิตา สติ. ตาหิ เจติยมานอนุรกฺขิยมานสมาปตฺตีนํ ภพฺพา เจตนาภพฺพา อนุรกฺขณาภพฺพา.

७-८. 'चेतना' म्हणजे समापत्ती उत्पन्न करणारी चेतना आणि त्यासाठी प्रयत्न करणारी चेतना होय. 'अनुरक्षणा' म्हणजे समापत्तीला उपकारक आणि अनुपकारक असणाऱ्या गोष्टींचे ग्रहण करणाऱ्या प्रज्ञेने युक्त असलेली स्मृती (सती) होय. त्या चेतना आणि अनुरक्षणा यांच्याद्वारे प्रेरित आणि रक्षिलेल्या समापत्तींसाठी योग्य असणाऱ्याला 'चेतनाभव्य' (चेतनाभब्बा) आणि 'अनुरक्षणाभव्य' (अनुरक्षणाभब्बा) म्हटले जाते.

๑๐. ปุถุชฺชนโคตฺตนฺติ ปุถุชฺชนสิกฺขํ, ปุถุชฺชนคตา ติสฺโส สิกฺขา อติกฺกนฺตาติ อตฺโถ. ตา หิ สํโยชนตฺตยานุปจฺเฉเทน ‘‘ปุถุชฺชนสิกฺขา’’ติ วุจฺจนฺตีติ.

१०. 'पुथुज्जनगोत्तं' म्हणजे पृथग्जनांची शिक्षा; पृथग्जनांच्या संतानात असलेल्या तीन शिक्षांचे उल्लंघन करून, असा अर्थ आहे. कारण तीन संयोजनांचा उच्छेद न करू शकल्यामुळे त्यांना "पृथग्जन-शिक्षा" (पुथुज्जनसिक्खा) असे म्हटले जाते.

๑๑. อรหตฺตมคฺคฏฺโฐ จ วฏฺฏภยโต ปญฺญุพฺเพเคน อุพฺพิชฺชนฺโต อุทฺธมฺภาคิยสํโยชเนหิ อุปรโตติ ภยูปรโต นามาติ อาห ‘‘สตฺต เสกฺขา ภยูปรตา’’ติ.

११. अर्हत्त्वमार्गावर स्थित असलेला पुद्गल देखील संसारभयापासून प्रज्ञेच्या संवेगाने (भयाने) उद्विग्न होऊन, उद्ध्वंभागीय (वरच्या भागातील) संयोजनांपासून निवृत्त होतो, म्हणून त्याला 'भयोपरत' (भयाने निवृत्त झालेला) असे म्हणतात. म्हणूनच भगवंतांनी "सात शैक्ष हे भयोपरत असतात" (सत्त सेक्खा भयूपरता) असे म्हटले आहे.

๑๒. ภวงฺคปญฺญาวิรหิตา ‘‘วิปากาวรเณน สมนฺนาคตา’’ติ อิมินา คหิตาติ ติเหตุกปฏิสนฺธิกา เกจิ ‘‘ทุปฺปญฺญา’’ติ อิมินา คยฺหนฺตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อปฺปฏิลทฺธมคฺคผลูปนิสฺสยา’’ติ. ปญฺญาย หิ วินา น ตทุปนิสฺสโย อตฺถีติ.

१२. भवांगप्रज्ञेपासून विरहित असलेले पुद्गल "विपाकावरणाने युक्त" (विपाकावरणेन समन्नागता) या शब्दाने ग्रहण केले जातात. त्रिहेतुक प्रतिसंधी असणारे काही मंदबुद्धी पुद्गल "दुष्प्रज्ञ" (duppaññā) या शब्दाने ग्रहण केले जातात, हे दर्शवण्यासाठी ग्रंथकारांनी "ज्यांना मार्ग आणि फलाचा उपनिस्सय (बलवान आश्रय) प्राप्त झालेला नाही" (अप्पटिलद्धमग्गफलूपनिस्सया) असे म्हटले आहे. कारण प्रज्ञेशिवाय तो (मार्ग-फलाचा) उपनिस्सय असू शकत नाही.

๑๔. ยตฺถ นิยตานิยตโวมิสฺสา ปวตฺติ อตฺถิ, ตตฺเถว นิยตธมฺมา โหนฺตีติ อุตฺตรกุรูสุ ตทภาวา นิยโต นาม นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยา ปน อุตฺตรกุรุกาน’’นฺติอาทิมาห.

१४. ज्या पुद्गलांमध्ये नियत आणि अनियत धर्मांनी संमिश्र असलेली प्रवृत्ती असते, तेथेच नियत धर्म असू शकतात. उत्तरकुरु बेटावरील रहिवाशांमध्ये त्याचा अभाव असल्यामुळे तेथे 'नियत' नावाचा कोणी नसतो, हे दर्शवण्यासाठी ग्रंथकारांनी "परंतु जे उत्तरकुरुवासीयांचे..." (या पन उत्तरकुरुकानं) इत्यादी म्हटले आहे.

๑๖. เตรสสุ สีเสสุ ปลิโพธสีสาทีนิ ปวตฺตสีสญฺจ ปริยาทิยิตพฺพานิ, อธิโมกฺขสีสาทีนิ ปริยาทกานิ, ปริยาทกผลํ โคจรสีสํ. ตญฺหิ วิสยชฺฌตฺตผลวิโมกฺโขติ. ปริยาทกสฺส มคฺคสฺส ผลสฺส จ อารมฺมณํ สงฺขารสีสํ สงฺขารวิเวกภูโต นิโรโธติ ปริยาทิยิตพฺพานํ ปริยาทกผลารมฺมณานํ สห วิย สํสิทฺธิทสฺสเนน สมสีสิภาวํ ทสฺเสตุํ ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๑.๘๗) เตรส สีสานิ วุตฺตานิ. อิธ ปน ‘‘อปุพฺพํ อจริมํ อาสวปริยาทานญฺจ โหติ ชีวิตปริยาทานญฺจา’’ติ วจนโต เตสุ กิเลสปวตฺตสีสานเมว วเสน โยชนํ กโรนฺโต ‘‘ตตฺถ กิเลสสีส’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปวตฺตสีสมฺปิ วฏฺฏโต วุฏฺฐหนฺโต มคฺโค จุติโต อุทฺธํ อปฺปวตฺติกรณวเสน ยทิปิ ปริยาทิยติ, ยาว ปน จุติ, ตาว ปวตฺติสพฺภาวโต ‘‘ปวตฺตสีสํ ชีวิตินฺทฺริยํ [Pg.34] จุติจิตฺตํ ปริยาทิยตี’’ติ อาห. กิเลสปริยาทาเนน ปน อตฺตโน อนนฺตรํ วิย นิปฺผาเทตพฺพา ปจฺจเวกฺขณวารา จ กิเลสปริยาทานสฺเสว วาราติ วตฺตพฺพตํ อรหนฺติ. ‘‘วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๗๘; สํ. นิ. ๓.๑๒, ๑๔) วจนโต หิ ปจฺจเวกฺขณปริสมาปเนน กิเลสปริยาทานํ สมาปิตํ นาม โหติ. ตํ ปน ปริสมาปนํ ยทิ จุติจิตฺเตน โหติ, เตเนว ชีวิตปริสมาปนญฺจ โหตีติ อิมาย วารจุติสมตาย กิเลสปริยาทานชีวิตปริยาทานานํ อปุพฺพาจริมตา โหตีติ อาห ‘‘วารสมตายา’’ติ. ภวงฺคํ โอตริตฺวา ปรินิพฺพายตีติ เอตฺถ ปรินิพฺพานจิตฺตเมว ภวงฺโคตรณภาเวน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

१६. तेरा शीर्षांमध्ये (शिखरांमध्ये) पलिबोध-शीर्ष इत्यादींना आणि पवत्त-शीर्षाला पूर्णपणे नष्ट करावे; अधिमोक्ख-शीर्ष इत्यादी पूर्णपणे नष्ट करणारे आहेत; आणि नष्ट करणाऱ्या मार्गाचे फल असलेले अरहत्तफल हे 'गोचर-शीर्ष' (बुद्धांचे मुख्य क्षेत्र) आहे. कारण ते विषयाचे आणि अध्यात्माचे फलविमोक्ष आहे. नष्ट करणाऱ्या मार्गाचे आणि फलाचे जे आलंबन आहे, ते संखारा-शीर्ष म्हणजेच संस्कारांच्या विवेकभूत असलेला निरोध (निर्वाण) होय. अशा प्रकारे, नष्ट होण्यास योग्य असलेल्या पलिबोध-शीर्ष इत्यादींच्या आणि नष्ट करणाऱ्या फल-आलंबन इत्यादींच्या एकाच वेळी सिद्धी दर्शवून 'समसीसी' (समशीर्षी) अवस्था दाखवण्यासाठी पटिसम्भिदामग्गात तेरा शीर्षे सांगितली आहेत. परंतु येथे, 'आसवांचा क्षय आणि जीविताचा क्षय हे एकाच वेळी (अपूर्व-अचरिम) होते' या वचनावरून, त्या तेरा शीर्षांपैकी केवळ क्लेश-शीर्ष आणि पवत्त-शीर्ष यांच्याद्वारेच संबंध जोडताना ग्रंथकाराने 'तत्थ किलेसभीसं' (तेथे क्लेश-शीर्ष) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे, संसारातून बाहेर पडणारा मार्ग जरी च्युतीनंतर (परिनिर्वाणानंतर) पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्वरूपात पवत्त-शीर्षाला (प्रवृत्ती-शीर्षाला) नष्ट करत असला, तरी जोपर्यंत च्युती होत नाही तोपर्यंत प्रवृत्ती अस्तित्वात असल्यामुळे 'पवत्त-शीर्ष, जीवितेंद्रिय आणि च्युतिचित्त नष्ट होते' असे म्हटले आहे. क्लेश नष्ट झाल्यामुळे, स्वतःच्या लगेचच नंतर उत्पन्न होणारे जे प्रत्यवेक्षण-वार आहेत, ते क्लेश-क्षयाचेच वार आहेत असे म्हणणे योग्य ठरते. 'मुक्त झाल्यावर मुक्त झाले असे ज्ञान होते' या वचनानुसार, प्रत्यवेक्षणाच्या समाप्तीनेच क्लेशांचा क्षय पूर्ण होतो. आणि ती समाप्ती जर च्युतिचित्ताने होत असेल, तर त्याच च्युतिचित्ताने जीविताची समाप्तीही होते. या वार आणि च्युतीच्या समानतेमुळे क्लेश-क्षय आणि जीवित-क्षय एकाच वेळी (अपूर्व-अचरिम) होतात, म्हणून 'वारसमतया' (वारांच्या समानतेने) असे म्हटले आहे. 'भवांगात उतरून परिनिर्वाण पावतो' येथे परिनिर्वाणचित्तालाच भवांगात उतरण्याच्या स्वरूपात सांगितले आहे असे समजावे.

๑๗. มหาปโยโคติ มหากิริโย วิปตฺติกรณมหาเมฆุฏฺฐานาการวินาโส. ติฏฺเฐยฺยาติ วินาโส นปฺปวตฺเตยฺยาติ อตฺโถ.

१७. 'महापयोगो' म्हणजे चार महाभूतांच्या संयोगाची मोठी क्रिया (महाक्रिया) किंवा कल्पविनाश घडवून आणणाऱ्या महामेघाच्या उठण्यासारखा विनाश होय. 'तिट्ठैय्य' म्हणजे विनाश प्रवृत्त होऊ नये (न व्हावा) असा अर्थ आहे.

๑๘. อรณียตฺตาติ ปยิรุปาสิตพฺพตฺตา.

१८. 'अरणीयत्ता' म्हणजे सेवा या उपासना करण्यास योग्य असल्यामुळे (सेवनीयत्वामुळे) होय.

๒๐. ยาย กตกิจฺจตา โหติ, ตาย อคฺควิชฺชาย อธิคตาย เตวิชฺชตาภาโว นิปฺปริยายตา, สา จ อาคมนวเสน สิทฺธา สาติสยา เตวิชฺชตาติ อาห ‘‘อาคมนียเมว ธุร’’นฺติ.

२०. ज्या अग्रविद्येमुळे (आसवांचा क्षय करणाऱ्या ज्ञानामुळे) कृतकृत्यता (कर्तव्य पूर्ण झाल्याची अवस्था) प्राप्त होते, ती अग्रविद्या प्राप्त झाल्यावर 'तेविज्ज' (त्रिविद्य) असणे हे मुख्यत्वे (निप्परियायतः) सिद्ध होते. आणि ती त्रिविद्यता पूर्वैनिवासज्ञान आणि दिव्यचक्षुज्ञान या दोन विद्यांच्या आगमनाने (प्राप्तीने) सिद्ध होत असल्याने ती अतिशययुक्त त्रिविद्यता आहे, म्हणून 'आगमनीयमेव धुरं' (आगमनीयच मुख्य आहे) असे म्हटले आहे.

๒๒. ตตฺถ จาติ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมํ, สพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปตฺติยา อาธารภาเว วา. ตตฺเถว หิ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต นาม โหตีติ.

२२. 'तत्थ च' मधील सप्तमी विभक्ती (भुम्म) ही निमित्त अर्थात आहे, किंवा सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या प्राप्तीचा आधार या अर्थात आहे. कारण त्याच (चार आर्यसत्यांच्या भेदामध्ये) सर्वज्ञता प्राप्त होते.

๒๓. อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสูติ จ อนนุสฺสุเตสุ สจฺเจสูติ อตฺโถ.

२३. 'अननुस्सुतेसु धम्मेसु' म्हणजे इतरांकडून न ऐकलेल्या चार आर्यसत्यांमध्ये, असा अर्थ आहे.

๒๔. ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทิเก (ม. นิ. ๒.๒๔๘; ๓.๓๑๒; ปฏิ. ม. ๑.๒๐๙; ธ. ส. ๒๔๘) นิโรธสมาปตฺติอนฺเต อฏฺฐ วิโมกฺเข วตฺวา ‘‘ยโต โข, อานนฺท, ภิกฺขุ อิเม อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ, อานนฺท, ภิกฺขุ อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ ยทิปิ มหานิทานสุตฺเต วุตฺตํ, ตํ ปน อุภโตภาควิมุตฺตเสฏฺฐวเสน วุตฺตนฺติ อิธ กีฏาคิริสุตฺตวเสน สพฺพอุภโตภาควิมุตฺตสงฺคหตฺถํ ‘‘อฏฺฐ สมาปตฺติโย สหชาตนามกาเยน ปฏิลภิตฺวา วิหรตี’’ติ อาห. กีฏาคิริสุตฺเต [Pg.35] หิ ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ ปุคฺคโล เย เต สนฺตา วิโมกฺขา อติกฺกมฺม รูเป อารุปฺปา, เต กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๘๒) อรูปสมาปตฺติวเสน จตฺตาโร อุภโตภาควิมุตฺตา วุตฺตา, อุภโตภาควิมุตฺตเสฏฺโฐ จ วุตฺตลกฺขโณปปตฺติโตติ. กายสกฺขิมฺหิปิ เอเสว นโย.

२४. जरी महानिदानसुत्तात 'रूपी रूपांना पाहतो' इत्यादी निरोधसमापत्तीपर्यंतच्या आठ विमोक्षांचा उल्लेख करून, 'हे आनंदा, जेव्हा भिक्खू या आठ विमोक्षांना कायेने स्पर्श करून विहरतो आणि प्रज्ञेने पाहून त्याचे आसव नष्ट होतात, तेव्हा तो उभतोभागविमुक्त भिक्खू म्हटला जातो' असे सांगितले असले, तरी ते श्रेष्ठ उभतोभागविमुक्ताच्या संदर्भात सांगितले आहे. येथे पुग्गलपञ्ञत्ति अट्ठकथेत कीटागिरिसुत्ताच्या आधारे सर्व प्रकारच्या उभतोभागविमुक्तांचा संग्रह करण्यासाठी 'आठ समापत्तींना सहजात नामकायेने प्राप्त करून विहरतो' असे म्हटले आहे. कारण कीटागिरिसुत्तात 'भिक्खूंनो, येथे एखादा पुद्गल शांत असलेल्या, रूपाचे अतिक्रमण केलेल्या अरूप विमोक्षांना कायेने स्पर्श करून विहरतो आणि प्रज्ञेने पाहून त्याचे आसव नष्ट होतात, त्याला उभतोभागविमुक्त पुद्गल म्हणतात' असे सांगून चार अरूप समापत्तींच्या आधारे चार प्रकारचे उभतोभागविमुक्त सांगितले आहेत, आणि श्रेष्ठ उभतोभागविमुक्त हा सांगितलेल्या लक्षणांनी युक्त असतो. 'कायसक्खी' (कायसाक्षी) पुद्गलाच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.

ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตีติ น อาสวา ปญฺญาย ปสฺสนฺติ, ทสฺสนการณา ปน ปริกฺขีณา ทิสฺวา ปริกฺขีณาติ วุตฺตา. ทสฺสนายตฺตปริกฺขยตฺตา เอว หิ ทสฺสนํ ปุริมกิริยา โหตีติ. นามนิสฺสิตโก เอโสติ เอโส อุภโตภาควิมุตฺโต รูปโต มุจฺจิตฺวา นามํ นิสฺสาย ฐิโต ปุน ตโต มุจฺจนโต ‘‘นามนิสฺสิตโก’’ติ วตฺวา ตสฺส จ สาธกํ สุตฺตํ วตฺวา ‘‘กายทฺวยโต สุวิมุตฺตตฺตา อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ อาหาติ อตฺโถ. สุตฺเต หิ อากิญฺจญฺญายตนลาภิโน อุปสีวพฺราหฺมณสฺส ภควตา นามกายา วิมุตฺโตติ อุภโตภาควิมุตฺโตติ มุนิ อกฺขาโตติ.

'प्रज्ञेने पाहून त्याचे आसव नष्ट होतात' याचा अर्थ असा नाही की आसव प्रज्ञेने पाहतात, तर पाहण्याच्या कारणामुळे ते नष्ट होतात म्हणून 'पाहून नष्ट झाले' असे म्हटले आहे. कारण प्रज्ञेने पाहण्यावरच आसवांचा क्षय अवलंबून असल्याने, 'पाहणे' ही पूर्वक्रिया ठरते. 'हा नामनिश्रित (नामानिश्रितक) आहे' म्हणजे हा उभतोभागविमुक्त रूपापासून मुक्त होऊन नामाचा आश्रय घेऊन राहतो आणि पुन्हा त्या (क्लेशात्मक नामा)पासून मुक्त होत असल्यामुळे त्याला 'नामनिश्रित' म्हटले आहे. त्याचे साधक सुत्त सांगून 'दोन्ही कायांपासून (रूपकाय आणि नामकाय) चांगल्या प्रकारे मुक्त झाल्यामुळे तो उभतोभागविमुक्त आहे' असे म्हटले आहे. सुत्तात आकिंचन्यायतन प्राप्त करणाऱ्या उपसीव ब्राह्मणाला भगवंतांनी 'नामकायापासून मुक्त' म्हटले आहे, म्हणून मुनींना 'उभतोभागविमुक्त' म्हटले आहे, असे समजावे.

ปฐมตฺเถรวาเท ทฺวีหิ ภาเคหิ วิมุตฺโต อุภโตภาควิมุตฺโต, ทุติยตฺเถรวาเท อุภโต ภาคโต วิมุตฺโตติ อุภโตภาควิมุตฺโตติ, ตติยตฺเถรวาเท ทฺวีหิ ภาเคหิ ทฺเว วาเร วิมุตฺโตติ อยเมเตสํ วิเสโส. ตตฺถ วิมุตฺโตติ กิเลเสหิ วิมุตฺโต, กิเลสวิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทเนหิ วา กายทฺวยโต วิมุตฺโตติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อรูปาวจรํ ปน นามกายโต จ วิมุตฺตนฺติ นีวรณสงฺขาตนามกายโต วิมุตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตญฺหิ นีวรณทูรีภาเวน นามกายโต รูปตณฺหาวิกฺขมฺภเนน รูปกายโต จ วิมุตฺตตฺตา เอกเทเสน อุภโตภาควิมุตฺตํ นาม โหตีติ อรหตฺตมคฺคสฺส ปาทกภูตํ อุภโตภาควิมุตฺตนามลาภสฺส การณํ ภวิตุํ ยุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย.

पहिल्या थेरवादात (स्थविरवादात) दोन भागांनी (विक्खम्भन आणि समुच्छेद प्रहाणाने) मुक्त तो 'उभतोभागविमुक्त'; दुसऱ्या थेरवादात दोन्ही भागांतून (रूपकाय आणि नामकाय या दोन्ही भागांतून) मुक्त तो 'उभतोभागविमुक्त'; आणि तिसऱ्या थेरवादात दोन भागांनी दोन वेळा मुक्त तो 'उभतोभागविमुक्त' - हा या तीन वादांमधील फरक आहे. तेथे 'मुक्त' म्हणजे क्लेशांपासून मुक्त, किंवा क्लेशांच्या विक्खम्भन (दडपून टाकणे) आणि समुच्छेद (पूर्णपणे नष्ट करणे) यांद्वारे दोन्ही कायांपासून मुक्त असा अर्थ समजावा. 'अरूपावचर हे नामकायापासून मुक्त आहे' याचा अर्थ नीवरणात्मक नामसमूहापासून मुक्त असा आहे. कारण ते नीवरणांपासून दूर असल्यामुळे नामकायापासून आणि रूपतृष्णेच्या विक्खम्भनामुळे रूपकायापासून मुक्त असल्यामुळे अंशतः 'उभतोभागविमुक्त' ठरते. म्हणून अरहत्त मार्गाचा पाया असलेले अरूपध्यान हे 'उभतोभागविमुक्त' हे नाव मिळण्याचे कारण होण्यास योग्य आहे, असा अट्ठकथाचार्यांचा अभिप्राय आहे.

๒๕. เอเตสุ หิ เอโกปิ อฏฺฐวิโมกฺขลาภี น โหตีติ อุภโตภาควิมุตฺตภาวสฺส การณภูตํ รูปกายโต วิมุตฺตํ เอกมฺปิ วิโมกฺขํ [Pg.36] อนธิคโตติ อธิปฺปาโย. อรูปาวจเรสุ หิ เอกมฺปิ อธิคโต อุภโตภาควิมุตฺตภาวการณปฏิลาภโต อฏฺฐวิโมกฺเขกเทเสน เตน ตํนามทาเน สมตฺเถน ‘‘อฏฺฐวิโมกฺขลาภี’’ตฺเวว วุจฺจติ. เตนาห ‘‘อรูปาวจรชฺฌาเนสุ ปนา’’ติอาทิ.

२५. यांच्यामध्ये एकही आठ विमोक्ष प्राप्त करणारा नसतो याचा अभिप्राय असा आहे की, उभतोभागविमुक्त होण्यास कारणीभूत असलेला, रूपकायापासून मुक्त करणारा एकही विमोक्ष (अरूपावचर ध्यान) त्याला प्राप्त झालेला नसतो. कारण अरूपावचर ध्यानांपैकी एक जरी ध्यान प्राप्त झाले, तरी उभतोभागविमुक्त होण्याचे कारण प्राप्त झाल्यामुळे, आठ विमोक्षांचा एक भाग असलेल्या त्या ध्यानामुळे त्याला 'अष्टविमोक्षलाभी' (आठ विमोक्ष प्राप्त करणारा) असेच म्हटले जाते. म्हणूनच 'परंतु अरूपावचर ध्यानांमध्ये...' इत्यादी म्हटले आहे.

๒๖. ผุฏฺฐนฺตํ สจฺฉิกโรตีติ ผุฏฺฐานํ อนฺโต ผุฏฺฐนฺโต, ผุฏฺฐานํ อรูปาวจรชฺฌานานํ อนนฺตโร กาโลติ อธิปฺปาโย. อจฺจนฺตสํโยเค เจตฺถ อุปโยควจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ผุฏฺฐานนฺตรกาลเมว สจฺฉิกโรติ สจฺฉิกาตพฺโพปาเยนาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘เอกมนฺตํ นิสีที’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๑๖๕) วิย ภาวนปุํสกํ วา เอตํ. โย หิ อรูปชฺฌาเนน รูปกายโต นามกาเยกเทสโต จ วิกฺขมฺภนวิโมกฺเขน วิมุตฺโต, เตน นิโรธสงฺขาโต วิโมกฺโข อาโลจิโต ปกาสิโต วิย โหติ, น ปน กาเยน สจฺฉิกโต. นิโรธํ ปน อารมฺมณํ กตฺวา เอกจฺเจสุ อาสเวสุ เขปิเตสุ เตน โส สจฺฉิกโต โหติ, ตสฺมา โส สจฺฉิกาตพฺพํ นิโรธํ ยถาอาโลจิตํ นามกาเยน สจฺฉิกโรตีติ กายสกฺขีติ วุจฺจติ, น ตุ วิมุตฺโตติ เอกจฺจานํ อาสวานํ อปริกฺขีณตฺตา.

२६. "फुट्ठन्तं सच्छिकरोतीति" (स्पर्श केलेल्याच्या शेवटी साक्षात करतो) या पाठात— 'फुट्ठानं अन्तो फुट्ठन्तो' म्हणजे प्राप्त केलेल्या अरूपावचर ध्यानांचा अंत किंवा त्यांच्या लगेचच नंतरचा काळ (अनन्तर काळ), असा अट्ठकथाचार्यांचा अभिप्राय आहे. येथे 'अच्चन्तसंयोग' (अत्यंत संयोग/निरंतर काळ) या अर्थात द्वितीया विभक्ती (उपयोगवचन) समजावी. प्राप्त केलेल्या अरूपावचर ध्यानांच्या लगेचच नंतरच्या काळातच, साक्षात करण्याच्या योग्य उपायाने तो (निर्वाणाचा) साक्षात करतो, असा याचा अर्थ आहे. किंवा, "एकमन्तं निसीदि" (एका बाजूला बसला) इत्यादी पाठांप्रमाणे हे 'भावनपुंसकलिंगी' (क्रियाविशेषण नपुंसकलिंगी) रूप आहे. जो पृथग्जन अरूपावचर ध्यानाद्वारे रूपकायापासून आणि नामकायाच्या एका भागापासून (नीवरणांपासून) विष्कंभनविमुक्तीने मुक्त झालेला असतो, त्याला निरोध नावाचा विमोक्ष प्रत्यक्ष दिसल्यासारखा किंवा प्रकट झाल्यासारखा वाटतो, परंतु नामकायाने (मार्गज्ञान व फलज्ञानाने) त्याचा साक्षात केलेला नसतो. मात्र, जेव्हा निरोधाला (निर्वाणाला) आलंबन करून काही आसवांचा क्षय केला जातो, तेव्हा त्याने त्याचा साक्षात केलेला असतो. म्हणूनच, साक्षात करण्यास योग्य अशा त्या निरोधाचा, पूर्वी पाहिलेल्याप्रमाणे, तो आपल्या नामकायाने साक्षात करतो म्हणून त्याला 'कायसाक्षी' (कायसक्खी) म्हटले जाते; परंतु काही आसवांचा पूर्णपणे क्षय न झाल्यामुळे त्याला 'विमुक्त' (उभतोभागविमुक्त) म्हटले जात नाही.

๒๗. ทิฏฺฐตฺตา ปตฺโตติ เอเตน จตุสจฺจทสฺสนสงฺขาตาย ทิฏฺฐิยา นิโรธสฺส ปตฺตตํ ทีเปติ. ‘‘ทิฏฺฐนฺตํ ปตฺโต’’ติ วา ปาโฐ, ทสฺสนสงฺขาตสฺส โสตาปตฺติมคฺคญาณสฺส อนนฺตรํ ปตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. ปฐมผลโต ปฏฺฐาย หิ ยาว อคฺคมคฺคา ทิฏฺฐิปฺปตฺโตติ.

२७. "दिट्ठत्ता पत्तो" (दृष्टीमुळे प्राप्त झालेला) या पाठाद्वारे, चार आर्यसत्यांचे दर्शन घडवणाऱ्या 'दृष्टी'ने (सोतापत्तिमार्गज्ञानाने) निरोधाची (निर्वाणाची) प्राप्ती दर्शविली आहे. किंवा "दिट्ठन्तं पत्तो" असाही पाठ आढळतो; याचा अर्थ दर्शनसंज्ञक सोतापत्तिमार्गज्ञानाच्या लगेचच नंतर निरोधाला प्राप्त झालेला, असा आहे. कारण, पहिल्या फलापासून (सोतापत्तिफलापासून) आरंभ करून सर्वोच्च मार्गापर्यंत (अरहत्तमार्गापर्यंत) असणाऱ्या साधकाला 'दिट्ठिप्पत्त' (दृष्टीप्राप्त) असे म्हटले जाते.

๒๘. อิมํ ปน นยํ ‘‘โน’’ติ ปฏิกฺขิปิตฺวาติ เอตฺถ ทิฏฺฐิปฺปตฺตสทฺธาวิมุตฺตภาวปฺปตฺตานํ ปญฺญานานตฺตํ วุตฺตํ, น ปน เยน วิเสเสน โส วิเสโส ปตฺโต, โส วุตฺโตติ อิมํ โทสํ ทิสฺวา ปฏิกฺเขโป กโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อาคมฏฺฐกถาสูติ จ วจเนน อาคมนียนานตฺตสนฺนิฏฺฐานเมว ถิรํ กโรตีติ เวทิตพฺพํ. สทฺทหนฺโต วิมุตฺโตติ เอเตน สพฺพถา อวิมุตฺตสฺสปิ สทฺธามตฺเตน วิมุตฺตภาวํ ทสฺเสติ. สทฺธาวิมุตฺโตติ วา สทฺธาย อธิมุตฺโตติ อตฺโถ.

२८. "इमं पन नयं 'नो'ति पटिक्खिपित्वा" (परंतु या पद्धतीचा 'नाही' म्हणून अस्वीकार करून) या पाठात— दृष्टीप्राप्त (दिट्ठiप्पत्त) आणि श्रद्धाविमुक्त अवस्था प्राप्त झालेल्यांच्या प्रज्ञेतील भिन्नता सांगितली आहे; परंतु ज्या विशिष्ट कारणामुळे ती प्रज्ञेची विशिष्टता प्राप्त झाली, ते कारण सांगितले नाही. हा दोष पाहून प्राचीन आचार्यांनी हा अस्वीकार केला आहे, असे समजावे. तसेच, "आगमट्ठकथासु" (आगम-अट्ठकथांमध्ये) या वचनाने आगमांमधील विविधतेचा निर्णयच दृढ केला जातो, असे जाणावे. "सद्दहन्तो विमुत्तो" (श्रद्धा ठेवणारा मुक्त होतो) या पाठाद्वारे, सर्व प्रकारे मुक्त नसतानाही केवळ श्रद्धेच्या बळावर मुक्त असणे (श्रद्धाविमुक्तत्व) दर्शविले आहे. किंवा "सद्धाविमुत्तो" म्हणजे श्रद्धेच्या द्वारे दृढपणे अधिमुक्त (समर्पित) झालेला, असा अर्थ आहे.

๒๙. ปญฺญํ วาเหตีติ ปญฺญํ สาติสยํ ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. ปญฺญา อิมํ ปุคฺคลํ วหตีติ นิพฺพานาภิมุขํ คเมตีติ อตฺโถ.

२९. "पञ्ञं वाहेतीति" याचा अर्थ— प्रज्ञेला अतिशय उत्कृष्ट रीतीने प्रवृत्त करतो. "पञ्ञा इमं पुग्गलं वहातीति" याचा अर्थ— प्रज्ञा या पुद्गलाला (व्यक्तीला) निर्वाणाभिमुख करते (निर्वाणाकडे नेते बलि).

๓๑. เอวํ [Pg.37] มคฺคกฺขเณปีติ อยํ อปิ-สทฺโท กสฺมา วุตฺโต, นนุ อริเยน อฏฺฐงฺคิเกน มคฺเคน สมนฺนาคโต มคฺคกฺขเณ เอว โหตีติ ตทา เอว โสตาปนฺโน นามาติ อาปนฺนนฺติ? นาปนฺนํ. มคฺเคน หิ อตฺตนา สทิสสฺส อฏฺฐงฺคิกสฺส วา สตฺตงฺคิกสฺส วา ผลสฺส โสโตติ นามํ ทินฺนนฺติ เตนปิ สมนฺนาคตสฺส โสตาปนฺนภาวโต, โสเตน วา มคฺเคน ปวตฺเตตุํ อปริหีเนน ผลฏฺโฐปิ สมนฺนาคโต เอว นาม, น จ เตน ปฐมมคฺคกฺขเณ วิย โสโต สมาปชฺชิยมาโน, ตสฺมา สมาปนฺนโสตตฺตา ปฐมผลโต ปฏฺฐาย ‘‘โสตาปนฺโน’’ติ วตฺตุํ ยุตฺโต. วุตฺตญฺหิ ‘‘เย เกจิ, ภิกฺขเว, มยิ อเวจฺจปฺปสนฺนา, สพฺเพ เต โสตาปนฺนา. เตสํ โสตาปนฺนานํ ปญฺจนฺนํ อิธ นิฏฺฐา, ปญฺจนฺนํ อิธ วิหาย นิฏฺฐา’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๖๔). ตตฺถ ทุติยผลฏฺฐาทีนํ วิสุํ นามํ อตฺถีติ ปฐมผลฏฺโฐ เอว อิตเรหิ วิเสสิยมาโน ‘‘โสตาปนฺโน’’ติ วตฺตุํ ยุตฺโตติ โส เอว อิธาธิปฺเปโต. ปฏิลทฺธมคฺเคน พุชฺฌตีติ เอเตน ปฏิลทฺธมคฺคสฺส จตุสจฺจปจฺจเวกฺขณาทีนํ อุปนิสฺสยภาวํ ทสฺเสติ. สมฺโพธิ ปรํ อยนํ นิสฺสโย เอตสฺสาติ หิ สมฺโพธิปรายโณติ. ทุติเยนตฺเถน สมฺโพธิ ปรํ อยนํ คติ เอตสฺสาติ สมฺโพธิปรายโณ.

३१. "एवं मग्गक्खणेपीति" (अशा प्रकारे मार्गक्षणातही) यामध्ये 'अपि' (ही) हा शब्द का वापरला आहे? आर्य अष्टांगिक मार्गाने युक्त असलेला साधक केवळ मार्गक्षणातच असतो, म्हणून त्याच वेळी त्याला 'सोतापन्न' म्हणावे, असा आक्षेप येतो का? नाही, हा आक्षेप योग्य नाही. कारण, मार्गाने स्वतःसारख्याच अष्टांगिक किंवा सप्तांगिक असणाऱ्या 'फला'ला 'सोत' (प्रवाह) हे नाव दिले आहे; त्यामुळे त्या फलाने युक्त असलेला साधकही सोतापन्नच ठरतो. तसेच, प्रवृत्त होण्यास न घसरलेल्या 'सोत' नावाच्या मार्गाने फलस्थ साधकही युक्तच असतो, जरी तो पहिल्या मार्गक्षणाप्रमाणे त्या प्रवाहात प्रवेश करत नसला तरीही. म्हणून, प्रवाहात प्रविष्ट झाल्यामुळे (समापन्नसोतत्वामुळे) पहिल्या फलापासून आरंभ करून त्याला 'सोतापन्न' म्हणणे योग्यच आहे. कारण भगवंतांनी म्हटले आहे— "भिक्खूहो, जे कोणी माझ्यावर अचल श्रद्धा ठेवून प्रसन्न आहेत, ते सर्व सोतापन्न आहेत. त्या सोतापन्नांपैकी पाच जणांचा अंत याच (कामभूमीत) होतो, आणि पाच जणांचा अंत येथून गेल्यावर (वरच्या भूमीत) होतो." त्या सोतापन्नांमध्ये, दुसऱ्या फलस्थादी साधकांना (सकदागामी इत्यादी) स्वतंत्र नावे असल्यामुळे, इतरांपेक्षा वेगळे दाखवण्यासाठी केवळ पहिल्या फलस्थालाच 'सोतापन्न' म्हणणे योग्य आहे; म्हणून येथे तोच अभिप्रेत आहे. "पटिलद्धमग्गेन बुज्झतीति" या पाठाद्वारे, प्राप्त झालेल्या मार्गाचा चार आर्यसत्यांच्या प्रत्यवेक्षणादी (चिंतन इत्यादी) क्रियांसाठी असणारा उपनिषयभाव (प्रबळ आधार असणे) दर्शविला आहे. 'संबोधी' (सोतापत्तिमार्ग) हाच ज्याचा परम मार्ग (परं अयनं) किंवा आश्रय (निस्सयो) आहे, तो 'संबोधिपरायण' होय. दुसऱ्या अर्थानुसार, 'संबोधी' (वरचे तीन मार्ग) हीच ज्याची परम गती (परं अयनं गती) आहे, तो 'संबोधिपरायण' होय.

๓๒. เกวเลน กุลสทฺเทน มหากุลเมว วุจฺจตีติ อาห ‘‘มหาโภคกุเลสุเยว นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ’’ติ.

३२. केवळ 'कुळ' या शब्दाने 'महाकुळ' (मोठे घराणे) असेच म्हटले जाते, म्हणूनच ग्रंथकारांनी म्हटले आहे— "महाभोग असणाऱ्या कुळांमध्येच तो जन्म घेतो, असा याचा अर्थ आहे."

๓๓. ขนฺธพีชํ นาม ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ. อิหฏฺฐกนิชฺฌานิกวเสเนว อิมสฺมึ ฐาเน กถิตาติ สชฺฌานโก อชฺฌตฺตสํโยชนสมุจฺเฉเท อกเตปิ อนาคามิสภาโค อนาวตฺติธมฺโม อิธ คณนูปโค น โหติ, เหฏฺฐา อุปริ จ สํสรณโก กามภวคโต หีนชฺฌานโก อิธ คณนูปโคติ อธิปฺปาโย.

३३. 'खंधबीज' (स्कंधबीज) म्हणजे प्रतिसंधी-विज्ञान (पटिसन्धिविञ्ञाण) होय. "इहट्ठकनिज्झानिकवसेनेव इमस्मिं ठाने कथिता" या पाठात— ध्यानाने युक्त असणाऱ्या (सज्झानक) सोतापन्नाने जरी अध्यात्म-संयोजनांचा पूर्ण उच्छेद केलेला नसला, तरी तो अनागामी सदृश स्वभावाचा (अनागामीशी साधर्म्य असणारा) आणि न परतणारा (अनावत्तीधम्मो) बनतो; त्यामुळे तो येथे (सोतापन्नांच्या या वर्गीकरणात) मोजणीस पात्र ठरत नाही. परंतु, जो खाली आणि वर (कामलोकात) संसार करणारा, कामभवात उत्पन्न होणारा आणि हीन ध्यान असणारा सोतापन्न आहे, तोच येथे मोजणीस पात्र ठरतो, असा अभिप्राय आहे.

๓๔. ยํ วตฺตพฺพนฺติ ‘‘ทฺวีหิ การเณหิ ตนุภาโว เวทิตพฺโพ’’ติอาทิ ยํ วตฺตพฺพํ สิยาติ อตฺโถ.

३४. "यं वत्तब्बं" (जे सांगितले पाहिजे) याचा अर्थ— "दोन कारणांनी (क्लेशांची) तनुता (मंदता) जाणावी" इत्यादी जे काही सांगणे योग्य असेल, तो सर्व अर्थ होय.

๓๖. อุปปนฺนํ วา สมนนฺตราติ อุปปนฺนํ วา เอเตน ปุคฺคเลน โหติ, อถ สมนนฺตรา อริยมคฺคํ สญฺชเนติ. อปฺปตฺตํ วา เวมชฺฌํ อายุปฺปมาณนฺติ อายุปฺปมาณํ ตสฺส ปุคฺคลสฺส เวมชฺฌํ อปฺปตฺตํ โหติ, เอตฺถนฺตเร อริยมคฺคํ [Pg.38] สญฺชเนตีติ อยเมตฺถ ปาฬิอตฺโถ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อปฺปตฺวา ปพฺพตํ นที’’ติ วิย อายุปฺปมาณํ เวมชฺฌํ อปฺปตฺตํ วา หุตฺวาติ ปรสทฺทโยเค ปรโต ภูโต หุตฺวา สทฺโท วจนเสสภูโต ปยุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

३६. "उपपन्नं वा समनन्तरा" याचा अर्थ— या पुद्गलाद्वारे (अनागामीद्वारे) एकतर प्रतिसंधी घेतली जाते किंवा त्याच्या लगेचच नंतर तो आर्यमार्ग उत्पन्न करतो. "अप्पत्तं वा वेमज्झं आयुप्पमाणं" याचा अर्थ— त्या पुद्गलाचे आयुष्यमान मध्यापर्यंत पोहोचलेले नसते; या दरम्यान तो आर्यमार्ग उत्पन्न करतो, असा येथे पाळीचा (पालिपाठाचा) अर्थ आहे. परंतु अट्ठकथेत, "अप्पत्वा पब्बतं नदी" (नदी पर्वताला न पोहोचता) या उदाहरणाप्रमाणे, 'आयुष्यमान मध्यापर्यंत पोहोचलेले नसताना' (अप्पत्तं हुत्वा) अशा अर्थी, पुढील शब्दाशी संबंध जोडताना (परशब्दयोगे) 'हुत्वा' (होऊन) हा उर्वरित शब्द जोडला गेला आहे, असे जाणावे.

๓๗. อุปหจฺจาติ เอตสฺส อุปคนฺตฺวาติ อตฺโถ, เตน เวมชฺฌาติกฺกโม กาลกิริโยปคมนญฺจ สงฺคหิตํ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อติกฺกมิตฺวา เวมชฺฌ’’นฺติอาทิ.

३७. "उपहच्च" याचा अर्थ— 'उभगन्त्वा' (जवळ जाऊन/पोहोचून) असा आहे. याद्वारे आयुष्यमानाच्या मध्याचे उल्लंघन करणे आणि मृत्यूच्या वेळेप्रत पोहोचणे या दोन्ही गोष्टींचा समावेश होतो. म्हणूनच "अतिक्कमित्वा वेमज्झं" (मध्याचे उल्लंघन करून) इत्यादी म्हटले आहे.

๔๐. อุทฺธํวาหิภาเวนาติ อุทฺธํ วหตีติ อุทฺธํวาหี, ตณฺหาโสตํ วฏฺฏโสตํ วา, ตสฺส ภาโว, เตน อุทฺธํวาหิภาเวนาติ วุตฺตํ โหติ. อวิเหสุ อุทฺธํโสโต ยทิปิ ตตฺถ ปรินิพฺพายี น โหติ, ยตฺถ วา ตตฺถ วา คนฺตฺวา ปรินิพฺพายตุ, ปรินิพฺพายิโน ปน ตสฺส อสงฺขารปรินิพฺพายิตา สสงฺขารปรินิพฺพายิตา จ อตฺถีติ ตตฺถ ทส อนาคามิโน วุตฺตา, เอวํ อตปฺปาทีสุปิ. อนุปหจฺจตลาติ อปฺปตฺตตลา. อสงฺขารสสงฺขารปรินิพฺพายีนํ ลหุสาลหุสคติกา เอว ปริตฺตวิปุลติณกฏฺฐฌาปกปปฺปฏิกาสทิสตา เวทิตพฺพา, น อุปฺปชฺชิตฺวาว นิพฺพายนกาทีหิ อธิมตฺตตา วิย สมุทฺทํ ปตฺวา นิพฺพายนกโต อนธิมตฺตตา วิย จ อนฺตรา อุปหจฺจปรินิพฺพายีหิ อุทฺธํโสตโต จ อธิมตฺตานธิมตฺตตา. เต เอว หิ อสงฺขารสสงฺขารปรินิพฺพายิโนติ. ตโต มหนฺตตเรติ วจนํ ติณกฏฺฐฌาปนสมตฺถปปฺปฏิกาทสฺสนตฺถํ, น อธิมตฺต นาธิมตฺตทสฺสนตฺถนฺติ.

४०. "उद्धंवाहिभावेना" याचा अर्थ— जो वर वाहून नेतो तो 'उद्धंवाही' (वर वाहून नेणारा) होय; हा तृष्णाप्रवाह (तण्हासोत) किंवा संसारप्रवाह (वट्टसोत) आहे. त्याची जी अवस्था, तिला 'उद्धंवाहिभाव' म्हणतात. म्हणूनच "उद्धंवाहिभावेन" असे म्हटले आहे. अविह (अविह) ब्रह्मलोकातील 'उद्धंसोत' (प्रवाहाच्या वर जाणारा) अनागामी जरी तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करत नसला, तरी तो इतर कोणत्याही ब्रह्मलोकात जाऊन परिनिर्वाण प्राप्त करो; त्या परिनिर्वाण प्राप्त करणाऱ्या अनागामीमध्ये 'असंखारपरिनिब्बायी' (विनासायास परिनिर्वाण प्राप्त करणारा) आणि 'ससंखारपरिनिब्बायी' (सायास परिनिर्वाण प्राप्त करणारा) हे दोन्ही प्रकार संभवतात. म्हणूनच तेथे दहा प्रकारचे अनागामी सांगितले आहेत. अतप्प (अतप्प) इत्यादी ब्रह्मलोकांमध्येही याचप्रमाणे समजावे. "अनुपहच्चतला" म्हणजे 'अप्पत्ततला' (तळाला/भूमीला न पोहोचलेला). असंखारपरिनिब्बायी आणि ससंखारपरिनिब्बायी अनागामींची अनुक्रमे जलद आणि संथ गती (लहुसा-अलहुसगतिका) ही लहान किंवा मोठ्या प्रमाणातील गवत व लाकूड जाळणाऱ्या ठिणगीसारखी (परित्तविपुलतिणकट्ठझापकपप्पटिका सदृश) समजावी. उत्पन्न होताच विझणाऱ्या ठिणगीच्या श्रेष्ठतेप्रमाणे किंवा समुद्रात पोहोचून विझणाऱ्या ठिणगीच्या कनिष्ठतेप्रमाणे, तीन प्रकारचे अंतरा-परिनिब्बायी, एक उपहच्च-परिनिब्बायी आणि उद्धंसोत यांच्यापेक्षा त्यांच्यातील तीव्रतेची किंवा मंदतेची (अधिमत्त-अनधिमत्तता) तुलना करू नये. कारण, ते स्वतःच असंखारपरिनिब्बायी आणि ससंखारपरिनिब्बायी असतात. म्हणूनच, "त्यापेक्षा मोठे" (ततो महन्तरं) हे वचन गवत व लाकूड जाळण्यास समर्थ असणारी ठिणगी दर्शवण्यासाठी आहे, तीव्रतेची किंवा मंदतेची तुलना करण्यासाठी नाही, असे जाणावे.

โน จสฺส โน จ เม สิยาติ อวิชฺชาสงฺขาราทิกํ เหตุปญฺจกํ โน จ อสฺส, วิญฺญาณาทิกํ อิทํ ผลปญฺจกํ วตฺตมานํ โน จ เม สิยาติ อตฺโถ. เตน อตีตภวสํสิทฺธิโต ทุกฺขสมุทยโต อิมสฺส ทุกฺขสฺส ปวตฺติทสฺสนโต ปจฺจยสมุทยฏฺเฐน ขนฺธานํ อุทยทสฺสนปฏิปตฺติ วุตฺตา โหติ. น ภวิสฺสติ, น เม ภวิสฺสตีติ ยทิ เอตรหิ เหตุปญฺจกํ น ภวิสฺสติ, อนาคเต ผลปญฺจกํ น เม ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. เอเตน ปจฺจยนิโรธฏฺเฐน วยทสฺสนปฏิปตฺติ วุตฺตา โหติ, เอตรหิ อนาคเต จ อตฺตตฺตนิยนิวารณวเสน สุญฺญตาปฏิปตฺติ วา จตูหิปิ วุตฺตา. ยทตฺถีติ ยํ อตฺถิ. ภูตนฺติ สสภาวํ นิพฺพตฺตํ วา ยถาทิฏฺฐอุทยพฺพยํ ยถาทิฏฺฐสุญฺญตํ วา ขนฺธปญฺจกํ ปริกปฺปิตอิตฺถิปุริสสตฺตาทิภาวรหิตํ นามรูปมตฺตนฺติ อตฺโถ. วิวฏฺฏานุปสฺสนาย วิวฏฺฏมานโส ตํ ภูตํ ปชหามีติ [Pg.39] อุเปกฺขํ ปฏิลภติ, สงฺขารุเปกฺขาญาเณน อุเปกฺขโก โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

‘नो चस्स नो च मे सिया’ (जर ते नसले, तर ते माझ्यासाठी नसेल) याचा अर्थ असा आहे की— जर अविद्या, संस्कार इत्यादी पाच भूतकालीन कारणे (हेतुपंचक) नसती, तर विज्ञान इत्यादी हे वर्तमान पाच फळ (फलपंचक) माझ्यासाठी नसले असते. याद्वारे, भूतकालीन भवातून सिद्ध झालेल्या दुःखसमुदयामुळे या (वर्तमान) दुःखाची उत्पत्ती दिसत असल्यामुळे, प्रत्ययसमुदयाच्या (कारणांच्या उत्पत्तीच्या) अर्थाने स्कंधांच्या उदयदर्शनाची प्रतिपत्ती (उत्पत्ती पाहण्याचा सराव) सांगितली आहे. ‘न भविस्सति न मे भविस्सति’ (ते होणार नाही, ते माझ्यासाठी होणार नाही) याचा अर्थ असा आहे की— जर आता (या भवात) तृष्णा इत्यादी पाच कारणे होणार नाहीत, तर भविष्यात विज्ञान इत्यादी पाच फळे माझ्यासाठी होणार नाहीत. याद्वारे, प्रत्ययनिरोधाच्या (कारणांच्या निरोधाच्या) अर्थाने वयदर्शनाची प्रतिपत्ती (व्यय/नाश पाहण्याचा सराव) सांगितली आहे; किंवा या चारही वाक्यांद्वारे वर्तमान आणि भविष्यात ‘आत्मा’ आणि ‘आत्मीय’ (माझेपणा) च्या निवारणाद्वारे शून्यताप्रतिपत्ती (शून्यतेचा सराव) सांगितली आहे. ‘यदत्थि’ म्हणजे जे (पाच स्कंध) अस्तित्वात आहे. ‘भूतं’ म्हणजे स्वभावासहित किंवा उत्पन्न झालेले, जसे पाहिले आहे तसे उदय-व्यय असणारे किंवा जशी पाहिली आहे तशी शून्यता असणारे, कल्पित स्त्री, पुरुष, सत्त्व इत्यादी भावांनी रहित असणारे, केवळ नामरूप असणारे पाच स्कंध, असा अर्थ आहे. विवट्टानुपस्सना (संसारचक्रापासून परावृत्त होऊन पाहणे) द्वारे विवट्टमानस (परावृत्त चित्त असणारा) होऊन ‘मी त्या भूताचा (पाच स्कंधांचा किंवा त्यावरील रागाचा) त्याग करतो’ अशा प्रकारे तो उपेक्षा (विपश्यना उपेक्षा) प्राप्त करतो, म्हणजेच संस्कारोपेक्षाज्ञानाने तो उपेक्षक (तटस्थ) होतो, असे म्हटले आहे।

ภเว น รชฺชติ, สมฺภเว น รชฺชตีติ อวิสิฏฺเฐ วิสิฏฺเฐ จ ภเว น รชฺชตีติ เกจิ วทนฺติ. ปจฺจุปฺปนฺโน ปน ภโว ภโว, อนาคโต ชาติยา คหเณน คหิโต สมฺภโวติ เวทิตพฺโพ. อถ วา ภโวติ ภูตเมว วุจฺจติ, สมฺภโว ตทาหาโร, ตสฺมึ ทฺวเย น รชฺชตีติ เสกฺขปฏิปตฺตึ ทสฺเสติ. ภูเต หิ สสมฺภเว จ วิราโค เสกฺขปฏิปตฺติ. ยถาห ‘‘ภูตมิทนฺติ, ภนฺเต, ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ, ภูตมิทนฺติ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทิสฺวา ภูตสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. ตทาหารสมฺภวนฺติ ยถาภูตํ…เป… ทิสฺวา ตทาหารสมฺภวสฺส นิพฺพิทาย…เป… ปฏิปนฺโน โหติ. ตทาหารนิโรธาย ยํ ภูตํ, ตํ นิโรธธมฺมนฺติ ยถาภูตํ…เป… ทิสฺวา นิโรธธมฺมสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. เอวํ โข, ภนฺเต, เสกฺโข โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๓๑). อถุตฺตรีติ อถ เอวํ อรชฺชมาโน อุตฺตริ สนฺตํ ปทํ นิพฺพานํ อนุกฺกเมน มคฺคปญฺญาย สมฺมา ปสฺสติ, ตญฺจ ขฺวสฺส ปทํ น สพฺเพน สพฺพํ สจฺฉิกตํ จตุตฺถมคฺเคเนว สจฺฉิกาตพฺพสฺส ตสฺส เตน อสจฺฉิกตตฺตา.

‘भवे न रज्जति, सम्भवे न रज्जति’ (तो भवामध्ये आसक्त होत नाही, संभवामध्ये आसक्त होत नाही) यावर काही जण म्हणतात की, तो सामान्य (अविशिष्ट) किंवा विशिष्ट (उत्कृष्ट) भवामध्ये आसक्त होत नाही. परंतु, वर्तमान भव म्हणजे ‘भव’ आणि भविष्यातील जन्म ग्रहणाने ग्रहण केलेला भव म्हणजे ‘संभव’ असे जाणावे. अथवा, ‘भव’ म्हणजे भूत (परमार्थतः विद्यमान पाच स्कंध) आणि ‘संभव’ म्हणजे त्याचा आहार (कारण). या दोन्हीमध्ये आसक्त न होणे, याद्वारे भगवान शैक्ष-प्रतिपत्ती (शैक्ष पुद्गलाचा सराव) दर्शवितात. कारण, संभवासहित (कारणासहित) भूतामध्ये (पाच स्कंधांमध्ये) विराग असणे हीच शैक्ष-प्रतिपत्ती आहे. जसे की त्यांनी (आयुष्यमान सारिपुत्रांनी) म्हटले आहे— ‘भंते! हा (पाच स्कंधांचा समूह) भूत (विद्यमान नामरूप) आहे, असे तो सम्यक् प्रज्ञेने यथार्थपणे पाहतो. हा भूत आहे असे सम्यक् प्रज्ञेने यथार्थपणे पाहून तो भूताविषयी निर्वेदासाठी (कंटाळण्यासाठी), विरागासाठी आणि निरोधासाठी प्रतिपन्न (प्रयत्नशील) होतो. तो आहारापासून उत्पन्न (तदाहारसंभव) आहे असे यथार्थपणे...पे०... पाहून, त्या आहारापासून उत्पन्न झालेल्या संभवाविषयी निर्वेदासाठी...पे०... प्रतिपन्न होतो. त्या आहाराच्या निरोधाने जे भूत आहे, ते निरोधधर्मी (नष्ट होण्याच्या स्वभावाचे) आहे असे यथार्थपणे...पे०... सम्यक् प्रज्ञेने पाहून, त्या निरोधधर्मीविषयी निर्वेदासाठी, विरागासाठी आणि निरोधासाठी प्रतिपन्न होतो. भंते! अशा प्रकारे मनुष्य शैक्ष (सेक्ख) होतो.’ ‘अथुत्तरी’ म्हणजे— अशा प्रकारे आसक्त न होता, तो अनुक्रमाने (विपश्यनेच्या क्रमाने) मार्गप्रज्ञेने वरील शांत पद असलेल्या निर्वाणाला सम्यक् प्रकारे पाहतो. परंतु, त्याने त्या पदाचा सर्व प्रकारे साक्षात्कार केलेला नसतो; कारण चौथ्या मार्गानेच (अर्हत् मार्गानेच) साक्षात्कार करण्यास योग्य असलेल्या त्या निर्वाणाचा त्या (अनागामी) पुद्गलाने साक्षात्कार केलेला नसतो।

เอกกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

एककनिद्देस-वण्णना (एकक निर्देश वर्णन) समाप्त झाली।

๒. ทุกนิทฺเทสวณฺณนา

२. दुकनिद्देस-वण्णना (दुक निर्देश वर्णन)

๖๓. กสฺสจิ กิเลสสฺส อวิกฺขมฺภิตตฺตา กสฺสจิ กถญฺจิ อวิมุตฺโต กามภโว อชฺฌตฺตคฺคหณสฺส วิเสสปจฺจโยติ อชฺฌตฺตํ นาม. ตตฺถ พนฺธนํ อชฺฌตฺตสํโยชนํ, เตน สมฺปยุตฺโต อชฺฌตฺตสํโยชโน.

६३. कोणत्याही क्लेशाचे दमन न झाल्यामुळे (अविष्खंभित असल्यामुळे) आणि कोणत्याही क्लेशापासून कोणत्याही प्रकारे मुक्त न झाल्यामुळे, कामभव हा आत्मभावाने ग्रहण करण्याचा (अध्यात्मग्रहणाचा) विशेष प्रत्यय (कारण) आहे, म्हणून त्याला ‘अध्यात्म’ (अज्झत्त) असे म्हणतात. त्यामध्ये जे बंधन आहे ते ‘अध्यात्म-संयोजन’ (अज्झत्तसंयोजन) होय आणि त्याने युक्त असलेला पुद्गल ‘अध्यात्म-संयोजक’ होय।

๘๓. การเณน วินา ปวตฺตหิตจิตฺโต อการณวจฺฉโล. อนาคตมฺปิ ปโยชนํ อเปกฺขมาโน ปุริมคฺคหิตํ ตํ กตํ อุปาทาย กตญฺญู เอว นาม โหติ, น ปุพฺพการีติ อาห ‘‘กริสฺสติ เม’’ติอาทิ. ตโมโชติปรายโณ ปุญฺญผลํ อนุปชีวนฺโต เอว ปุญฺญานิ กโรตีติ ‘‘ปุพฺพการี’’ติ วุตฺโต. ‘‘อิณํ เทมี’’ติ สญฺญํ กโรตีติ เอวํสญฺญํ อกโรนฺโตปิ กโรนฺโต วิย โหตีติ อตฺโถ.

८३. कोणत्याही (उपकाराच्या) कारणाशिवाय हितकारक चित्त असणारा तो ‘अकारणवत्सल’ (अकारणवच्छल - विनाकारण प्रेमळ) होय. भविष्यातील फायद्याची अपेक्षा ठेवून, पूर्वी केलेल्या उपकाराला लक्षात घेऊन (कृतज्ञ राहणारा) केवळ ‘कृतज्ञ’ (कतञ्ञू) असतो, ‘पूर्वकारी’ (पुब्बकारी - आधी उपकार करणारा) नाही; म्हणूनच ‘करिस्सति मे’ (तो माझ्यासाठी करेल) इत्यादी म्हटले आहे. ‘तमो-जोति-परायण’ (अंधाराकडून प्रकाशाकडे जाणारा) पुद्गल हा पूर्वपुण्याच्या फळावर उपजीविका न करताच नवीन पुण्यकर्मे करतो, म्हणून त्याला ‘पूर्वकारी’ म्हटले आहे. ‘मी कर्ज फेडत आहे’ अशी संज्ञा (समजूत) करतो, याचा अर्थ असा की— अशी संज्ञा न करताही तो तसे करत असल्यासारखाच असतो।

๘๖. อจฺฉมํสํ [Pg.40] ลภิตฺวา สูกรมํสนฺติ น กุกฺกุจฺจายตีติ อจฺฉมํสนฺติ ชานนฺโตปิ สูกรมํสนฺติ น กุกฺกุจฺจายติ, มทฺทิตฺวา วีติกฺกมตีติ วุตฺตํ โหติ.

८६. ‘अस्वलाचे मांस मिळवून, हे डुकराचे मांस आहे असे समजून संकोच (कुक्कुच्च) बाळगत नाही’ याचा अर्थ असा आहे की— अस्वलाचे मांस आहे हे माहीत असूनही, डुकराचे मांस आहे असे समजून तो संकोच करत नाही, तर शील नियमांचे उल्लंघन करून (मर्दन करून) अतिश्रमण करतो (नियम मोडतो), असे म्हटले आहे।

๙๐. ติตฺโตติ นิฏฺฐิตกิจฺจตาย นิรุสฺสุกฺโก.

९०. ‘तृप्त’ (तित्तो) म्हणजे आपले कर्तव्य पूर्ण झाल्यामुळे प्रयत्नशून्य (निरुत्सुक) झालेला।

ทุกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

दुकनिद्देस-वण्णना (दुक निर्देश वर्णन) समाप्त झाली।

๓. ติกนิทฺเทสวณฺณนา

३. तिकनिद्देस-वण्णना (तिक निर्देश वर्णन)

๙๑. เสสสํวรเภเทนาติ มโนสํวรเภเทน, สติสํวราทิเภเทน วา. อกุสลสีลสมนฺนาคเมนาติ ‘‘กตเม จ ถปติ อกุสลา สีลา? อกุสลํ กายกมฺมํ อกุสลํ วจีกมฺมํ ปาปโก อาชีโว’’ติ วุตฺเตหิ สมนฺนาคเมน. ตสฺส หิ…เป… เอวํ สาสงฺกสมาจาโร โหตีติ เอวํ สาสงฺโก สมาจาโร โหตีติ อตฺโถ.

९१. ‘उर्वरित संवराच्या भेदाने’ (सेससंवरभेदेन) म्हणजे मनो-संवराच्या भेदाने (भंगाने) किंवा स्मृति-संवर इत्यादींच्या भेदाने. ‘अकुशल शीलाने युक्त असणे’ (अकुसलसीलसमन्नागमेन) म्हणजे— ‘हे सुतारा (थपति)! अकुशल शील कोणते? अकुशल कायकर्म, अकुशल वचीकर्म आणि पापी आजीविका (उपजीविका)’ असे जे म्हटले आहे, त्याने युक्त असणे. ‘त्याचे हि...पे०... अशा प्रकारे साशंक आचरण असते’ याचा अर्थ असा की— त्याचे आचरण शंकेने युक्त (साशंक) असते।

๙๔. สมานวิสยานํ ปุคฺคลานํ วิเสสทสฺสนวเสน ‘‘กายสกฺขี’’ติอาทิกํ วุตฺตํ.

९४. समान विषय (समान पातळीवरील फलप्राप्ती) असणाऱ्या पुद्गलांमधील विशेष भेद दर्शविण्यासाठी ‘कायसाक्षी’ (कायसक्खी) इत्यादी पुद्गलांविषयी सांगितले आहे।

๑๐๗. สมาธิ วา อาทีติ โลกุตฺตรธมฺมา หิ ปรมตฺถโต สาสนนฺติ ตทตฺโถ ปาทกสมาธิ ตสฺส อาทิ วุตฺโต, ตทาสนฺนตฺตา วิปสฺสนา, ตสฺส มูเลกเทสตฺตา มคฺโค.

१०७. ‘समाधी किंवा आदी’ (समाधि वा आदी) म्हणजे— लोकोत्तर धर्म हेच परमार्थतः शासन (बुद्धांची शिकवण) आहे; म्हणून त्या लोकोत्तर धर्माच्या प्राप्तीसाठी असणारी पादक-समाधी (पायाभूत समाधी) ही शासनाचा ‘आदी’ (प्रारंभ) म्हटली आहे. त्या लोकोत्तर धर्माच्या समीप असल्यामुळे विपश्यनेला ‘आदी’ म्हटले आहे आणि त्या परमार्थ शासनाचा मूळ भाग (एक देश) असल्यामुळे मार्गाला ‘आदी’ म्हटले आहे।

๑๐๘. อุจฺฉงฺโค วิย อุจฺฉงฺคปญฺโญ ปุคฺคโล ทฏฺฐพฺโพติ อุจฺฉงฺคสทิสปญฺญตาย เอว ปญฺญา วิย ปุคฺคโลปิ อุจฺฉงฺโค วิย โหติ, ตสฺมึ ธมฺมานํ อจิรฏฺฐานโตติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ. วกฺขติ หิ ‘‘อุจฺฉงฺคสทิสปญฺโญติอตฺโถ’’ติ.

१०८. ‘मांडीसारखी (उत्संग) मांडी-प्रज्ञा असणारा पुद्गल समजावा’ हे मांडीसारखी प्रज्ञा असल्यामुळेच म्हटले आहे. जशी प्रज्ञा मांडीसारखी असते, तसेच तो पुद्गलही मांडीसारखा असतो; कारण त्याच्यामध्ये धर्मांचे (शिकवणीचे) जास्त काळ वास्तव्य राहत नाही (ते लगेच विसरतात), या अभिप्रायाने हे म्हटले आहे. पुढे ग्रंथकार म्हणतीलच की— ‘मांडीसारखी प्रज्ञा असणारा, असा अर्थ आहे’।

๑๐๙. ยถา จ อุจฺฉงฺคสทิสา ปญฺญา, เอวํ นิกฺกุชฺชกุมฺภสทิสา ปญฺญา เอวาติ ทฏฺฐพฺโพ, ตตฺถ ธมฺมานํ อนวฏฺฐานโต.

१०९. आणि जशी मांडीसारखी प्रज्ञा असते, तशीच पालथ्या घागरीसारखी (पालथ्या कुंभासारखी) प्रज्ञा समजावी; कारण त्या प्रज्ञेमध्ये धर्मांचे (शिकवणीचे) स्थैर्य नसते (ते टिकून राहत नाहीत).

๑๑๓. จิรฏฺฐานโต ถิรฏฺฐานโต จ ปาสาณเลขสทิสา ปราปราธนิพฺพตฺตา โกธเลขา ยสฺส โส ปาสาณเลขูปมสมนฺนาคโต ปาสาณเลขูปโมติ วุตฺโต, เอวํ อิตเรปิ.

११३. इतरांनी केलेल्या अपराधांमुळे निर्माण झालेली क्रोधाची रेघ, दीर्घकाळ टिकणारी आणि दृढ असल्यामुळे दगडावरील रेघेसारखी (पाषाणलेखासारखी) ज्याच्यामध्ये असते, तो ‘पाषाणलेखोपम-समन्नागत’ (दगडावरील रेघेच्या उपमेने युक्त) किंवा ‘पाषाणलेखोपम’ पुद्गल म्हटला जातो. याचप्रमाणे इतरही (पृथ्वीवरील रेघ आणि पाण्यावरील रेघ यांच्या उपमेचे पुद्गल) जाणावेत।

๑๑๘. สุตาทิวตฺถุรหิโต [Pg.41] ตุจฺฉมาโน นโฬ วิยาติ ‘‘นโฬ’’ติ วุจฺจติ, โส อุคฺคโต นโฬ เอตสฺสาติ อุนฺนโฬ.

११८. श्रुत (ज्ञान) इत्यादी आधारभूत गोष्टींशिवाय असणारा निरर्थक मान (तुच्छ मान) हा लव्हाळ्यासारखा (नळ/वेतासारखा) असतो, म्हणून त्याला ‘नळ’ (नळो) म्हटले जाते. ज्याचा तो नळासारखा मान वर चढलेला (उत्क्रांत/उन्नत) असतो, तो ‘उन्नळ’ (उन्नळो - गर्विष्ठ) होय।

๑๒๒. ‘‘สีลกถา จ โน ภวิสฺสตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ สีลกถาภวนํ ปฐมารมฺโภปิ ทุสฺสีเลน สห น โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห เนว สีลกถา โหตี’’ติ.

१२२. ‘शीलकथा देखील आमची होईल’ यामध्ये सांगितलेली शीलकथेची उत्पत्ती, अगदी सुरुवातीला देखील दुःशीलासोबत (शील नसलेल्या व्यक्तीसोबत) होऊ शकत नाही, हे दर्शविताना ग्रंथकार म्हणतात— ‘शीलकथा मुळीच होत नाही’.

๑๒๓. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ อนุคฺคเหตพฺเพ ปญฺญาย โสเธตพฺเพ จ วฑฺเฒตพฺเพ จ อธิกสีลํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนปญฺญาย อนุคฺคณฺหาติ นามาติ อตฺโถ.

१२३. ‘तेथे तेथे’ (तत्थ तत्था) म्हणजे— त्या त्या अनुग्रह करण्यास योग्य, प्रज्ञेने शुद्ध करण्यास योग्य आणि वाढविण्यास योग्य अशा ठिकाणी, अधि-शीलाचा आश्रय घेऊन उत्पन्न झालेल्या प्रज्ञेने तो अनुग्रह करतो (साहाय्य करतो), असा अर्थ आहे।

๑๒๔. คูถกูโป วิย ทุสฺสีลฺยนฺติ เอเตน ทุสฺสีลฺยสฺส คูถสทิสตฺตเมว ทสฺเสติ.

१२४. ‘विष्ठेच्या विहिरीसारखे दुःशीलत्व’ याद्वारे दुःशीलत्वाचे विष्ठेसारखे असणेच (घाणेरडेपणच) दर्शविले आहे।

๑๓๐. โน จ สมฺมา ปญฺญเปตุํ สกฺโกนฺตีติ เยภุยฺเยน น สกฺโกนฺตีติ อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ, อุปฺปนฺเน ตถาคเต ตสฺมึ อนาทริยํ กตฺวา สมาปตฺตึ อุปฺปาเทตุํ วายมนฺตสฺส อสมตฺถภาวํ วา. ติตฺถิยา วา ปูรณาทโย อธิปฺเปตา.

१३०. ‘ते सम्यक् प्रकारे प्रज्ञापित करू शकत नाहीत’ हे बहुतांश करून ते असमर्थ असतात, या अर्थाला अनुलक्षून म्हटले आहे; किंवा तथागत उत्पन्न झाले असता, त्यांच्याविषयी अनादर दाखवून समापत्ती उत्पन्न करण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या पुद्गलाच्या असमर्थतेला अनुलक्षून म्हटले आहे. अथवा, पूरणकस्सप इत्यादी तीर्थंकर (तीर्थिय) येथे अभिप्रेत आहेत।

ติกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

तिकनिद्देस-वण्णना (तिक निर्देश वर्णन) समाप्त झाली।

๔. จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

४. चतुक्कनिद्देस-वण्णना (चतुष्क निर्देश वर्णन)

๑๓๓. ปเรน กตํ ทุสฺสีลฺยํ อาณตฺติยา อตฺตนา จ ปโยเคน กตนฺติ อาณตฺติยา ปาปสฺส ทายาโท ‘‘ตโต อุปฑฺฒสฺส ทายาโท’’ติ วุตฺโต.

१३३. दुसऱ्याने केलेले दुःशीलत्व (पापकर्म) हे आज्ञा देण्याद्वारे आणि स्वतःच्या प्रयोगाने (कृतीने) केलेले असते; म्हणून आज्ञा देण्यामुळे वाढलेल्या पापाचा अर्धा वाटा घेणारा (वारसदार) या अर्थाने त्याला ‘त्यातील अर्ध्याचा वाटा घेणारा’ (ततो उपड्ढस्स दायादो) म्हटले आहे।

๑๔๕. อยนฺติ ‘‘เตสุ ปฐโม’’ติอาทิกํ นยํ วทติ.

१४५. ‘अयम्’ (हा) या शब्दाने ‘त्यांच्यामध्ये पहिला’ इत्यादी पद्धत (नय) ग्रंथकार सांगतात।

๑๔๘. เทสนาย ธมฺมานํ ญาณสฺส อาปาถภาวสมฺปาทนํ ญาณุคฺฆาฏนํ. สห อุทาหฏเวลายาติ อุทาหฏเวลาย สทฺธึ ตสฺมึ กาเล อนติกฺกนฺเต เอวาติ อตฺโถ.

१४८. उपदेशाद्वारे धम्मांना ज्ञानाच्या प्रत्यक्ष समोर आणणे (प्रकट करणे) म्हणजे 'ज्ञान-उद्घाटन' (ञाणुग्घाटण) होय. 'सह उदाहतवेलायाति' या पाठाचा अर्थ असा आहे की, उपदेश करण्याच्या वेळेसह, म्हणजेच ती वेळ निघून जाण्यापूर्वीच (त्याच वेळी).

๑๕๒. ตนฺติ อนนฺตรวจนํ วทติ. ‘‘กตโม โลโก’’ติ วุตฺเต ‘‘ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา’’ติ มหนฺตํ อตฺถํ สงฺคหิตฺวา ฐิตวจนํ อตฺถยุตฺตํ. ลุชฺชตีติ โลโกติ การณยุตฺตํ.

१५२. 'तं' या शब्दाने (संग्रहकार) लगेचच नंतरचे वचन सांगतात. 'लोक कोणता?' असे विचारले असता, 'पाच उपादानस्कंध' असा महान अर्थ समाविष्ट करून राहिलेले वचन हे 'अर्थयुक्त' (अत्थयुत्त) होय. 'नाश पावतो' (लुज्जति) म्हणून 'लोक' (लोको) हे वचन 'कारणयुक्त' (कारणयुत्त) होय.

๑๕๖. สหิตาสหิตสฺสาติ [Pg.42] สหิตาสหิเตติ อตฺโถ, สหิตาสหิตสฺส ปริจฺฉินฺทเนติ วา. ทฺเวเยวาติ ทุติยจตุตฺถาเยว. เทสกสาวกสมฺปตฺติยา โพเธตุํ สมตฺถตาย สภาวธมฺมกถิกา, สจฺจธมฺมกถิกาติ อตฺโถ.

१५६. 'सहितासहितस्स' याचा अर्थ सहितासहित (अर्थयुक्त आणि अर्थहीन वचन) असा आहे, किंवा सहितासहिताचे परिच्छेदन (वर्गीकरण) करणे असा आहे. 'द्वेयेव' (दोनच) म्हणजे केवळ दुसरे आणि चौथे (धम्मकथक) होय. उपदेशक आणि श्रावक यांच्या संपत्तीमुळे (योग्यतेमुळे) सत्य जाणवून देण्यास समर्थ असल्यामुळे ते 'सभावधम्मकथिक' (वास्तविक धम्मकथक) किंवा 'सच्चधम्मकथिक' (सत्य धम्मकथक) आहेत, असा अर्थ आहे.

๑๕๗. กุสลธมฺเมหิ จิตฺตสฺส วาสนาภาวนา วาสธุรํ. อยํ ปาปปุคฺคโลติ จตุตฺโถ วุตฺโต, น ปฐโม. ปฐโม หิ อวิสํวาเทตุกาโม เวรญฺชพฺราหฺมณสทิโส อธิปฺเปโตติ.

१५७. कुशल धम्मांनी चित्ताला वासित करणे (भावित करणे) म्हणजे 'वासधुर' होय. 'हा पापी पुरुष' (अयं पापपुग्गलो) या पाठाने चौथ्या पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) उल्लेख केला आहे, पहिल्याचा नाही. कारण पहिला पुद्गल हा फसवणूक न करू इच्छिणारा, वेरंज ब्राह्मणासारखा अभिप्रेत आहे.

๑๕๙. ปุคฺคเลปิ อริยานํ อภิกฺกมนาทิสทิสตาติ ปุคฺคเล อภิกฺกมนาทีนํ อริยานํ อภิกฺกมนาทิสทิสตาติ อตฺโถ, อริยานํ อภิกฺกมนาทินา ปุคฺคลสฺส สทิสตาติ วา สทิสาภิกฺกมนาทิตาติ อตฺโถ.

१५९. 'पुग्गलेपि अरियानं अभिकमनादिसदिसता' या पाठाचा अर्थ असा आहे की, पुद्गलामध्ये (व्यक्तीमध्ये) जाणे-येणे इत्यादी क्रिया (अभिकमन इत्यादी) आर्यांच्या जाणे-येणे इत्यादी क्रियांशी समान असणे; किंवा आर्यांच्या जाणे-येणे इत्यादी क्रियांशी पुद्गलाचे साम्य असणे, म्हणजेच 'समान अभिकमन इत्यादी असणे' (सदिसअभिकमनादिता) असा अर्थ आहे.

๑๖๖. ทุสฺสีลํ ‘‘ทุสฺสีโล’’ติ วทนฺโต ภูตํ ภาสติ นาม. ปาณาติปาเตน ทุสฺสีลํ อทินฺนาทาเนน ทุสฺสีโลติ อวตฺวา ปาณาติปาเตเนวาติ วทนฺโต ตจฺฉํ ภาสติ นาม. ยมิทํ ‘‘กาเลนา’’ติ วุตฺตํ, ตตฺร ตสฺมึ วจเน, โย ‘‘กาเลน ภณตี’’ติ วุตฺโต, โส กีทิโสติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘กาลญฺญู โหตี’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยมิทํ กาเลนาติ วุตฺตํ, ตตฺร โย ปุคฺคโล’’ติอาทิมาห.

१६६. दुःशीलाला 'हा दुःशील आहे' असे म्हणणारा मनुष्य विद्यमान (सत्य) दोष सांगतो. प्राणातिपाताने दुःशील असलेल्याला, अदत्तादानाने दुःशील आहे असे न म्हणता, केवळ 'प्राणातिपातानेच (दुःशील आहे)' असे म्हणणारा मनुष्य तथ्य (यथार्थ) दोष सांगतो. 'योग्य वेळी' (कालेन) असे जे म्हटले आहे, त्या वचनात, जो 'योग्य वेळी बोलतो' असे म्हटले आहे, तो कसा आहे हे दाखवण्यासाठी 'तो कालज्ञ असतो' इत्यादी भगवंतांनी म्हटले आहे, हे दर्शवण्यासाठी (संग्रहकारांनी) 'यमिदं कालेनाति वृत्तं, तत्र यो पुग्गलो' इत्यादी म्हटले आहे.

๑๖๘. อาคมนวิปตฺติ นาม กมฺมํ, ปุพฺพุปฺปนฺนปจฺจยวิปตฺติ สุกฺกโสณิตํ. ปวตฺเต, ปวตฺตสฺส วา ปจฺจยา ปวตฺตปจฺจยา, อาหาราทโย. โชเตตีติ โชติ, อาโลโก. กุลสมฺปตฺติยาทีหิ โชตมาโน จ โชติ วิยาติ โชติ.

१६८. 'आगमनविपत्ती' म्हणजे पूर्वकर्म होय. 'पूर्वोत्पन्नप्रत्ययविपत्ती' म्हणजे आई-वडिलांचे वीर्य आणि रक्त (शुक्रशोणित) होय. प्रवृत्तीच्या वेळी (पवत्ते) किंवा प्रवृत्त पुद्गलाचे जे प्रत्यय (कारण) असतात, ते 'प्रवृत्तीचे प्रत्यय' (पवत्तपच्चया) म्हणजेच आहार इत्यादी होत. प्रकाशित करतो (जोतेति) म्हणून 'जोति' (ज्योती) म्हणजे प्रकाश होय. कुलसंपत्ती इत्यादींनी प्रकाशित होणारा पुद्गल देखील ज्योतीसारखा असतो, म्हणून त्याला 'जोति' म्हणतात.

๑๗๓. ปหีนาวสิฏฺฐกิเลสปจฺจเวกฺขณาปิ เยหิ กิเลเสหิ วิมุตฺโต อวิมุตฺโต จ, เตสํ ทสฺสนวเสน วิมุตฺติทสฺสนเมว โหตีติ อาห ‘‘วิมุตฺติญาณทสฺสนํ เอกูนวีสติวิธํ ปจฺจเวกฺขณญาณ’’นฺติ.

१७३. नष्ट केलेल्या आणि शिल्लक राहिलेल्या क्लेशांचे प्रत्यवेक्षण करणारे ज्ञान देखील, ज्या क्लेशांपासून मुक्त झाला आहे आणि ज्यांच्यापासून मुक्त झालेला नाही, त्यांना पाहण्याच्या दृष्टीने 'विमुक्तिदर्शन' च होते. म्हणूनच (संग्रहकारांनी) म्हटले आहे की, 'विमुक्तिज्ञानदर्शन म्हणजे एकोणीस प्रकारचे प्रत्यवेक्षण ज्ञान (पच्चवेक्खणञाण) होय.'

๑๗๔. ยานิ กานิจิ ตนฺตาวุตานนฺติ ตนฺตาวุตานํ วตฺถานํ ยานิ กานิจิ วตฺถานีติ วุตฺตํ โหติ. สายํ ตติยํ อสฺสาติ สายตติโย. อนุยุญฺชนํ อนุโยโค. ตํ อนุยุตฺโตติ อุปโยควจนํ ทฏฺฐพฺพํ, ภาวนปุํสกํ วา.

१७४. 'यानि कानिचि तन्तावुतानि' याचा अर्थ मागावर विणलेल्या वस्त्रांपैकी 'जी काही वस्त्रे' असा होतो. 'सायं ततियं अस्साति' (संध्याकाळची वेळ ज्याची तिसरी आहे) म्हणून तो 'सायततियो' (सायंतृतीयक) होय. अनुयुंजन म्हणजे अनुयोग (सतत अभ्यास करणे). 'त्यात युक्त असलेला' (तं अनुयुत्तो) हे द्वितीया विभक्तीचे रूप समजावे, किंवा ते भावनपुंसक समजावे.

๑๗๘. ตตฺถ [Pg.43] สิกฺขนภาเวนาติ สิกฺขาย สาชีเว จ สิกฺขนภาเวน. สิกฺขํ ปริปูเรนฺโตติ สีลสํวรํ ปริปูเรนฺโต. สาชีวญฺจ อวีติกฺกมนฺโตติ ‘‘นามกาโย ปทกาโย นิรุตฺติกาโย พฺยญฺชนกาโย’’ติ วุตฺตํ สิกฺขาปทํ ภควโต วจนํ อวีติกฺกมนฺโต หุตฺวาติ อตฺโถ. อิทเมว จ ทฺวยํ ‘‘สิกฺขน’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ สาชีวานติกฺกโม สิกฺขาปาริปูริยา ปจฺจโย. ตโต หิ ยาว มคฺคา สํวรปาริปูรี โหตีติ. วินาสนภาวโตติ หึสนภาวโต. หลิทฺทิราโค วิย น ถิรกโถ โหตีติ เอตฺถ กถาย อฏฺฐิตภาเวน หลิทฺทิราคสทิสตา เวทิตพฺพา, น ปุคฺคลสฺส.

१७८. त्यामध्ये, 'शिक्षणभावाने' (सिक्खनभावेन) म्हणजे शिक्षेमध्ये (अधिशीलामध्ये) आणि साजीवामध्ये (नियम पाळण्यात) शिकण्याच्या भावाने. 'शिक्षा परिपूर्ण करणारा' (सिक्खं परिपूरेन्तो) म्हणजे शीलसंवर परिपूर्ण करणारा. 'साजीवाचे उल्लंघन न करणारा' (साजीवञ्च अवीतिक्कमन्तो) म्हणजे 'नामकलाप, पदकलाप, निरुक्तिकलाप, व्यंजनकलाप' असे म्हटलेले भगवंतांचे वचन रूपी शिक्षापद (सिक्खापद) न ओलांडणारा होऊन, असा अर्थ आहे. आणि याच दोन्ही गोष्टींना 'शिक्षण' (सिक्खन) असे म्हटले आहे. त्यामध्ये, साजीवाचे उल्लंघन न करणे हे शिक्षा-परिपूर्ततेचे कारण (प्रत्यय) आहे. कारण त्यापासून मार्गापर्यंत संवर-परिपूर्तता होते. 'विनाशनभावामुळे' (विनासनभावतो) म्हणजे हिंसनभावामुळे (पीडा देण्याच्या स्वभावामुळे). 'हळदीच्या रंगासारखा स्थिर नसलेला संभाषण करणारा असतो' या पाठात, संभाषणाच्या अस्थिरतेमुळे हळदीच्या रंगाशी साम्य समजले पाहिजे, पुद्गलाचे (व्यक्तीचे) नाही.

๑๗๙. ทารุมาสโกติ เย โวหารํ คจฺฉนฺตีติ อิติ-สทฺเทน เอวํปกาเร ทสฺเสติ. อญฺญํ ทสฺเสตฺวา อญฺญสฺส ปริวตฺตนนฺติ ทสคฺฆนกํ วตฺถยุคํ ทสฺเสตฺวา ตสฺส อชานนฺตสฺส ปญฺจคฺฆนกสฺส ทานํ.

१७९. 'दारूमासको' (लाकडी नाणे) जे व्यवहारात वापरले जाते, या पाठातील 'इति' शब्दाने (संग्रहकार) अशा प्रकारची नाणी दर्शवतात. 'एक दाखवून दुसऱ्याची अदलाबदल करणे' म्हणजे दहा मूल्य असलेले वस्त्र दाखवून, खरेदी करणाऱ्याला न कळत पाच मूल्य असलेले वस्त्र देणे होय.

๑๘๑. อวิกิณฺณสุขนฺติ รูปาทีสุ สุภาทิปริกปฺปนวเสน อวิสฏสุขํ.

१८१. 'अविकिण्णसुखं' (अविस्कळीत सुख) म्हणजे रूप इत्यादींमध्ये शुभ इत्यादी कल्पनेच्या प्रभावाने न विखुरलेले सुख (अविसटसुख) होय.

๑๘๗. ขนฺธธมฺเมสุ อนิจฺจาทิวเสน ปวตฺตา วิปสฺสนา มคฺคผลลาเภน ปฏิลทฺธา นาม โหติ ตทลาเภน อนวฏฺฐานโตติ มคฺคผลลาภี เอว ‘‘อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาลาภี’’ติ วุตฺโต, มคฺคผลญาณเมว จ อธิกปญฺญาภาวโต จตุสจฺจธมฺเม สพฺพธมฺมสฺส วเร นิพฺพาเน เอว วา วิสิฏฺฐทสฺสนภาวโต จ อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาติ ทฏฺฐพฺพา.

१८७. स्कंधधम्मांमध्ये अनित्य इत्यादी रूपाने प्रवृत्त झालेली विपस्सना ही मार्ग-फल प्राप्तीमुळेच 'प्राप्त झालेली' मानली जाते, कारण ते प्राप्त न झाल्यास ती स्थिर राहत नाही. म्हणूनच मार्ग-फल प्राप्त करणाऱ्या पुद्गलालाच भगवंतांनी 'अधिप्रज्ञा-धम्म-विपस्सना-लाभी' (अधिपञ्ञाधम्मविपस्सनाळाभी) असे म्हटले आहे. तसेच, मार्ग-फल ज्ञान हेच लौकिक प्रज्ञेपेक्षा श्रेष्ठ प्रज्ञा असल्यामुळे, आणि चार आर्यसत्यांमध्ये किंवा सर्व धम्मांमध्ये श्रेष्ठ अशा निर्वाणातच विशिष्ट दर्शनाचा भाव असल्यामुळे, त्याला 'अधिप्रज्ञा-धम्म-विपस्सना' (अधिपञ्ञाधम्मविपस्सना) समजावे.

๑๘๙. สุเตน อนุปปนฺโนติ ยถาสุเตน วา อตฺเถน วา น สมนฺนาคโตติ อตฺโถ.

१८९. 'सुतेन अनुप्पन्नो' या पाठाचा अर्थ असा आहे की, ऐकलेल्या धम्माशी किंवा शील इत्यादी अर्थाशी युक्त नसलेला.

จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

चतुष्क-निर्देश-वर्णना समाप्त झाली.

๕. ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา

५. पंचक-निर्देश-वर्णना

๑๙๑. ปฐมปญฺจเก อุทฺเทเสเนว ปุคฺคลวิภาโค วิญฺญายตีติ ยถา เตสุ ปฏิปชฺชิตพฺพํ, ตาย ปฏิปตฺติยา เต วิภชนฺโต ‘‘ตตฺร ยฺวาย’’นฺติอาทิมาห. อารมฺภสทฺโทติ อารมฺภกิริยาวาจโก สทฺโทติ อตฺโถ. ผลุปฺปตฺติยา [Pg.44] มคฺคกิจฺจํ นิฏฺฐิตํ โหตีติ ‘‘มคฺคกิจฺจวเสน ผลเมว วุตฺต’’นฺติ อาห. อายาจนสาธูติ น ปสํสนาทิสาธูติ อตฺโถ.

१९१. पहिल्या पंचकात उद्देशानेच (थोडक्यात सांगण्यानेच) पुद्गल-विभाग (व्यक्तींचे वर्गीकरण) समजले जाते. म्हणून ज्या प्रकारे त्या पुद्गलांच्या बाबतीत आचरण केले पाहिजे, त्या आचरणाने त्यांचे वर्गीकरण करत भगवंतांनी 'तत्र य्वायं' इत्यादी म्हटले आहे. 'आरम्भसद्दो' म्हणजे आरंभ-क्रिया दर्शवणारा शब्द असा अर्थ आहे. फलप्राप्तीमुळे (अर्हत्वफलाच्या उत्पत्तीमुळे) मार्गाचे कार्य समाप्त होते, म्हणून (संग्रहकारांनी) 'मार्गकार्याच्या दृष्टीने फलच सांगितले आहे' असे म्हटले आहे. 'आयाचनसाधू' म्हणजे प्रार्थना करणे असा अर्थ असून, प्रशंसा इत्यादी अर्थाचा 'साधू' नव्हे, असा अर्थ आहे.

๑๙๒. อาทิโต เธยฺยํ ฐเปตพฺพํ อาเธยฺยํ, ทสฺสนสวนปฏิวจนทานวเสน มุเขน วิย ปวตฺตํ คหณํ มุขนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตํ มุขํ อาเธยฺยํ, คหณตฺถํ ปกติมุขเมว วา อาเธยฺยํ ยสฺส โส อาเธยฺยมุโข, อวิจาเรตฺวา อาทิกถาย เอว ฐปิตคหโณติ วุตฺตํ โหติ.

१९२. सुरुवातीला ठेवण्यायोग्य ते 'आधेय' (आधेय्य) होय. दर्शन, श्रवण, प्रत्युत्तर आणि दान यांच्याद्वारे मुखाने ग्रहण करण्यासारखे जे ग्रहण चालते, त्याला 'मुख' समजावे. ते मुख ज्याचे सुरुवातीला ठेवण्यायोग्य (आधेय) आहे, किंवा ग्रहण करण्यासाठी ज्याचे नैसर्गिक मुखच सुरुवातीला ठेवण्यायोग्य आहे, तो 'आधेयमुख' (आधेय्यमुखो) होय. म्हणजेच, सत्य-असत्याची शहानिशा न करता सुरुवातीला सांगितलेल्या गोष्टीवरच विश्वास ठेवणारा (ग्रहण करणारा) मनुष्य, असा अर्थ होतो.

๑๙๔. รชคฺคสฺมินฺติ รชคฺคภาเว.

१९४. 'रजग्गस्मिं' म्हणजे धुलिकणांचा समूह असणे.

๑๙๙. ควา ขีรํ อคฺคมกฺขายตีติ น เอวํ สมฺพนฺโธ, อุปฺปตฺติโต ปน ปญฺจ โครเส ทสฺเสตฺวา เตสุ สปฺปิมณฺฑสฺส อคฺคภาวทสฺสนตฺถํ ‘‘ควา ขีร’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘คาวิโต ขีรํ นาม โหตี’’ติอาทิ.

१९९. 'गायीपासून दूध श्रेष्ठ म्हटले जाते' असा संबंध जोडला जाऊ नये. परंतु उत्पत्तीच्या क्रमाने गायीपासून मिळणारे पाच गोरस दाखवून, त्यामध्ये 'सप्पिमण्ड' (तुपाचा साका) याचे श्रेष्ठत्व दाखवण्यासाठी भगवंतांनी 'गवा खीरं' इत्यादी म्हटले आहे. म्हणूनच (संग्रहकारांनी) 'गायीपासून दूध मिळते' इत्यादी म्हटले आहे.

ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पंचक-निर्देश-वर्णना समाप्त झाली.

๖. ฉกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

६. छक्क-निर्देश-वर्णना

๒๐๒. ฉกฺเก เอกนฺตโต ปากฏา สมฺมาสมฺพุทฺธาทโย เต ยถาวุตฺตคุณา ปุคฺคลาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ เตน ทฏฺฐพฺโพ’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เตนาติ สามํ สจฺจาภิสมโย ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตปฺปตฺติพเลสุ จ วสิภาวปฺปตฺตีติ เอเตน สพฺเพน สมุทิเตน. ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาเณนา’’ติ ปน วุตฺเต สพฺพมิทํ สงฺคหิตํ โหติ สามํ สจฺจาภิสมเยน พเลสุ จ วสิภาวปฺปตฺติยา จ วินา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส อภาวา, ตสฺมา อฏฺฐกถายํ ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาเณนา’’ติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ. ตตฺถ อนาจริยเกน อตฺตนา อุปฺปาทิเตนาติ วจเนน สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส สาจริยกตฺตํ ปรโต อุปฺปตฺติญฺจ ปฏิเสเธติ, น สาจริยกํ ปเรหิ อุปฺปาทิตญฺจ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. น หิ ตํ ตาทิสํ นิวาเรตพฺพํ อตฺถีติ.

२०२. सहाव्या निर्देशात निश्चितपणे प्रसिद्ध असलेले सम्यक्संबुद्ध इत्यादी पुद्गल वर सांगितलेल्या गुणांनी युक्त आहेत हे दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'सम्मासम्बुद्धो तेन दट्ठब्बो' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'तेन' (त्याच्याद्वारे) म्हणजे स्वतः चार आर्यसत्यांचे अभिसमय (ज्ञान) करणे, आणि त्यामध्ये सर्वज्ञता प्राप्त करणे आणि बलांमध्ये (दशबलांमध्ये) वशिभाव (पूर्ण नियंत्रण) प्राप्त करणे, या सर्व एकत्रित गुणांमुळे होय. परंतु 'सर्वज्ञता-ज्ञानाने' (सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन) असे म्हटले असता, हे सर्व समाविष्ट होते; कारण स्वतः आर्यसत्यांचे अभिसमय करणे आणि बलांमध्ये वशिभाव प्राप्त करणे याशिवाय सर्वज्ञता-ज्ञान असूच शकत नाही. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये 'सर्वज्ञता-ज्ञानाने' एवढेच म्हटले आहे. त्यामध्ये 'शिक्षकाशिवाय स्वतः उत्पन्न केलेले' (अनाचरियकेन अत्तना उप्पादितेन) या विशेषणाने सर्वज्ञता-ज्ञानाचे स-आचार्यत्व (शिक्षकाचे असणे) आणि दुसऱ्याकडून उत्पत्ती असणे यांचा निषेध केला आहे; शिक्षकासह आणि इतरांद्वारे उत्पन्न केलेल्या सर्वज्ञता-ज्ञानाचा निषेध केलेला नाही. कारण तशा प्रकारच्या ज्ञानाचा निषेध करण्याची आवश्यकता नाही (कारण तसे ज्ञान अस्तित्वातच नसते).

ฉกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

छक्कनिद्देसवण्णना (सहाव्या निर्देशाची स्पष्टीकरण-टीका) समाप्त झाली।

๗. สตฺตกนิทฺเทสวณฺณนา

७. सत्तकनिद्देसवण्णना (सातव्या निर्देशाची स्पष्टीकरण-टीका)

๒๐๓. สทฺธา [Pg.45] นาม สาธุลทฺธิกาติ อุมฺมุชฺชตีติ เอเตน กุสเลสุ ธมฺเมสุ อนฺโตคธา, โพธิปกฺขิยธมฺเมสุ วา อธิโมกฺขภูตา สทฺธา สาธูติ อุมฺมุชฺชมานํ กุสลํ ทสฺเสติ, เอวํ หิรียาทีสุ จ. กุสเลสุ ธมฺเมสูติ เอตฺถ ภุมฺมนิทฺเทโส ตทนฺโตคธตาย ตทุปการตาย วา เวทิตพฺโพ. เอตฺถ จ อุมฺมุชฺชติ สาหุ สทฺธา กุสเลสุ ธมฺเมสูติอาทินา สทฺธาทีนํ อุมฺมุชฺชนปญฺญาย สทฺธาทีนํ อุปฺปตฺตึ ทสฺเสติ. เตเนว ‘‘ตสฺส สา สทฺธา เนว ติฏฺฐตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘สาหุ สทฺธา กุสเลสุ ธมฺเมสู’’ติ วา อุมฺมุชฺชนสฺส อุปการกํ อานิสํสทสฺสนํ วตฺวา ‘‘อุมฺมุชฺชตี’’ติ เอเตน สทฺธาสงฺขาตเมว อุมฺมุชฺชนํ ทสฺสิตนฺติ เวทิตพฺพํ. จงฺกวาเรติ รชกานํ ขารปริสาวเน. เอกกมฺมนิพฺพตฺตา ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติสนฺตติ เอโก จิตฺตวาโรติ จุติโต อนนฺตโร ยถาคหิโต ทุติโย โหตีติ อาห ‘‘ทุติยจิตฺตวาเรนา’’ติ. อุมฺมุชฺชิตฺวา ฐิตาทโย จตฺตาโร ตาย ตาย ชาติยา อรหตฺตํ อสจฺฉิกโรนฺตา อเนเก ปุคฺคลา เวทิตพฺพา, สจฺฉิกโรนฺโต ปน เอโกปิ ปุพฺพภาเค ตติยปุคฺคลาทิภาวํ อาปชฺชิตฺวา อนฺเต สตฺตมปุคฺคโล โหตีติ.

२०३. श्रद्धा ही चांगली प्राप्ती आहे, ती वर येते (उदित होते) या वचनाने कुशल धर्मांमध्ये समाविष्ट असलेली, किंवा बोधिपक्खिय धर्मांमध्ये अधिमोक्षस्वरूप (निश्चयस्वरूप) असलेली श्रद्धा ही चांगली आहे, असे उदित होणारे कुशल दर्शवले जाते. ह्री (लाज) इत्यादींच्या बाबतीतही असेच समजावे. 'कुशल धर्मांमध्ये' यामध्ये सप्तमी विभक्तीचा निर्देश (भम्मानिद्देस) त्या कुशल धर्मांमध्ये समाविष्ट असल्यामुळे किंवा त्यांना उपकारक असल्यामुळे समजला पाहिजे. आणि येथे 'श्रद्धा कुशल धर्मांमध्ये उदित होते, ती चांगली आहे' इत्यादी वचनांद्वारे श्रद्धेच्या उदित होण्याच्या प्रज्ञेमुळे श्रद्धा इत्यादींची उत्पत्ती दर्शवली जाते. म्हणूनच 'त्याची ती श्रद्धा टिकून राहत नाही' इत्यादी म्हटले आहे. किंवा 'कुशल धर्मांमध्ये श्रद्धा चांगली आहे' असे उदित होण्यास उपकारक असणारे आनिसंस (फायदा) दर्शवून, 'उदित होते' या वचनाने श्रद्धा नावाचेच उदित होणे दर्शवले आहे, असे जाणावे. 'चंकवार' म्हणजे धोब्यांच्या खारट पाण्याचे गाळणे (कपडा) होय. एकाच कर्मामुळे उत्पन्न झालेली प्रतिसंधी, भवंग आणि च्युतीची संतती हा एकच 'चित्तवार' (चित्ताची पाळी) होय. म्हणून च्युतीनंतर लगेचच ग्रहण केलेला दुसरा (चित्तवार) होतो, म्हणून 'दुसऱ्या चित्तवाराने' असे म्हटले आहे. उदित होऊन स्थित राहणारे इत्यादी चार प्रकारचे अनेक पुद्गल (व्यक्ती) त्या त्या जन्मात अर्हत्त्व साक्षात न करणारे समजावेत. परंतु, अर्हत्त्व साक्षात करणारा एक पुद्गल देखील पूर्वभागात (अर्हत्त्व मिळण्यापूर्वी) तिसऱ्या पुद्गलाच्या अवस्थेला प्राप्त होऊन शेवटी सातवा पुद्गल होतो, असे जाणावे।

สตฺตกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सत्तकनिद्देसवण्णना (सातव्या निर्देशाची स्पष्टीकरण-टीका) समाप्त झाली।

๑๐. ทสกนิทฺเทสวณฺณนา

१०. दसकनिद्देसवण्णना (दहाव्या निर्देशाची स्पष्टीकरण-टीका)

๒๐๙. ปญฺจนฺนํ อิธ นิฏฺฐา, ปญฺจนฺนํ อิธ วิหาย นิฏฺฐาติ เอตฺถ เย โสตาปนฺนาทโย รูปารูปภเว อุปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ, เต อิธ วิหาย นิฏฺฐาปกฺขํ ภชมานาปิ อชฺฌตฺตสํโยชนานํ อสมุจฺฉินฺนตฺตา ปุถุชฺชนสาธารเณ จ ฐาเน อุปปตฺติยา น คหิตา. อสาธารณฏฺฐานุปฺปตฺติวเสน ปน อนฺตราปรินิพฺพายีอาทโย เอว ‘‘อิธ วิหาย นิฏฺฐา’’ติ วุตฺตาติ เวทิตพฺพาติ.

२०९. 'पाच जणांची येथेच निष्ठा (समाप्ती) होते, पाच जणांची येथे सोडून निष्ठा होते' यामध्ये जे स्रोतापन्न इत्यादी पुद्गल रूप आणि अरूप भवांमध्ये उत्पन्न होऊन परिनिर्वाण प्राप्त करतील, ते 'येथे सोडून निष्ठा' या पक्षाचे जरी असले, तरी अध्यात्म-संयोजनांचा (अंतर्गत बंधनांचा) समूळ उच्छेद न झाल्यामुळे आणि पृथग्जनांच्या साधारण स्थानांमध्ये उत्पन्न होत असल्यामुळे, ते येथे ग्रहण केले जात नाहीत. परंतु, असाधारण स्थानांमध्ये (शुद्धावास लोकांमध्ये) उत्पन्न होण्याच्या दृष्टीने केवळ अंतरापरिनिब्बायी (मार्गातच परिनिर्वाण प्राप्त करणारे) इत्यादी पाच प्रकारच्या पुद्गलांनाच 'येथे सोडून निष्ठा' असे म्हटले आहे, असे जाणावे।

ทสกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

दसकनिद्देसवण्णना (दहाव्या निर्देशाची स्पष्टीकरण-टीका) समाप्त झाली।

ปุคฺคลปญฺญตฺติปกรณ-มูลฏีกา สมตฺตา.

पुग्गलपञ्ञत्तिपकरण-मूलटीका समाप्त झाली।

กถาวตฺถุปกรณ-มูลฏีกา

कथावत्थुपकरण-मूलटीका

คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา

गंथारंभकथावण्णना (ग्रंथारंभ कथेचे स्पष्टीकरण)

กถานํ [Pg.47] วตฺถุภาวโตติ กถาสมุทายสฺส ปกรณสฺส อตฺตโน เอกเทสานํ โอกาสภาวํ วทติ. สมุทาเย หิ เอกเทสา อนฺโตคธาติ. เยน ปกาเรน สงฺเขเปน อเทสยิ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘มาติกาฐปเนเนว ฐปิตสฺสา’’ติ อาห.

'कथांचे वस्तू (आधार) असण्यामुळे' या वचनाने कथांच्या समूहरूप असलेल्या ग्रंथाचे, स्वतःच्या एकदेशीय (अंशभूत) कथांचे स्थान असणे सांगितले आहे. कारण समूहामध्ये त्याचे अंश समाविष्ट असतात. ज्या प्रकारे भगवंतांनी संक्षेपाने उपदेश केला, ते दर्शवताना 'मातिका (उद्देश) मांडण्यानेच मांडलेल्याचे' असे म्हटले आहे।

นิทานกถาวณฺณนา

निदानकथावण्णना (निदान कथेचे स्पष्टीकरण)

อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายีติ ปรินิพฺพานเมว ปรินิพฺพานสฺส ปรินิพฺพานนฺตรโต วิเสสนตฺถํ กรณภาเวน วุตฺตํ. ยาย วา นิพฺพานธาตุยา อธิคตาย ปจฺฉิมจิตฺตํ อปฺปฏิสนฺธิกํ ชาตํ, สา ตสฺส อปฺปฏิสนฺธิวูปสมสฺส กรณภาเวน วุตฺตาติ. ทุพฺพลปกฺขนฺติ น กาฬาโสกํ วิย พลวนฺตํ, อถ โข เอกมณฺฑลิกนฺติ วทนฺติ. ธมฺมวาทีอธมฺมวาทีวิเสสชนนสมตฺถาย ปน ปญฺญาย อภาวโต ทุพฺพลตา วุตฺตา. เตสํเยวาติ พาหุลิยานเมว, พหุสฺสุติกาติปิ นามํ. ภินฺนกาติ มูลสงฺคีติโต มูลนิกายโต วา ภินฺนา, ลทฺธิยา สุตฺตนฺเตหิ ลิงฺคากปฺเปหิ จ วิสทิสภาวํ คตาติ อตฺโถ.

'अनुपादिशेष निर्वाणधातूने परिनिर्वाण प्राप्त झाले' यामध्ये परिनिर्वाणालाच, दुसऱ्या परिनिर्वाणापासून (स-उपादिशेष निर्वाणापासून) वेगळे दर्शवण्यासाठी करणभावाने (साधन रूपाने) म्हटले आहे. किंवा ज्या निर्वाणधातूचा साक्षात्कार झाल्यामुळे अंतिम चित्त प्रतिसंधीरहित (पुनर्जन्मरहित) झाले, ती त्या प्रतिसंधीरहित शांततेचे कारण (करणभाव) म्हणून सांगितली आहे. 'दुर्बल पक्ष' म्हणजे कालाशोकासारखा बलवान राजा नव्हे, तर केवळ एकाच मंडळावर (प्रांतावर) राज्य करणारा राजा, असे म्हणतात. परंतु, धर्मवादी आणि अधर्मवादी यांच्यातील फरक जाणण्यास समर्थ असणाऱ्या प्रज्ञेचा अभाव असल्यामुळे 'दुर्बलता' म्हटली आहे. 'त्यांचेच' म्हणजे बाहुलिय नावाच्या आचार्यांचेच; त्यांना 'बहुस्सुतिक' (बहुश्रुतिक) असेही नाव आहे. 'भिन्न' म्हणजे मूळ संगीतीपासून (धर्मपरिषदेपासून) किंवा मूळ निकायापासून (पंथापासून) वेगळे झालेले; त्यांच्या मतांमुळे, सूत्रांमुळे आणि वेषभूषा व आचरणांमुळे ते भिन्नतेला प्राप्त झाले आहेत, असा अर्थ आहे।

มูลสงฺคหนฺติ ปญฺจสติกสงฺคีตึ. อญฺญตฺร สงฺคหิตาติอาทีสุ ทีฆาทีสุ อญฺญตฺร สงฺคหิตโต สุตฺตนฺตราสิโต ตํ ตํ สุตฺตํ นิกฺกฑฺฒิตฺวา อญฺญตฺร อกรึสูติ วุตฺตํ โหติ. สงฺคหิตโต วา อญฺญตฺร อสงฺคหิตํ สุตฺตํ อญฺญตฺร กตฺถจิ อกรึสุ, อญฺญํ วา อกรึสูติ อตฺโถ. อตฺถํ ธมฺมญฺจาติ ปาฬิยา อตฺถํ ปาฬิญฺจ. วินเย นิกาเยสุ จ ปญฺจสูติ วินเย จ อวเสสปญฺจนิกาเยสุ จ.

'मूळ संग्रह' म्हणजे पाचशे भिक्खूंची संगीती (प्रथम संगीती) होय. 'इतरत्र संग्रहित केलेले' इत्यादी वचनांमध्ये, दीघनिकाय इत्यादींपैकी इतरत्र संग्रहित केलेल्या सूत्रांच्या समूहातून ते ते सूत्र काढून दुसऱ्या निकायात ठेवले, असा अर्थ होतो. किंवा संगीतीमध्ये समाविष्ट नसलेले सूत्र इतर कोणत्याही निकायात समाविष्ट केले, किंवा दुसरेच सूत्र तयार केले, असा अर्थ आहे. 'अर्थ आणि धर्म' म्हणजे पाळीचा (पाठाचा) अर्थ आणि स्वतः पाळी (मूळ पाठ). 'विनय आणि पाच निकायांमध्ये' म्हणजे विनयपिटकात आणि उर्वरित पाच निकायांमध्ये होय।

‘‘ทฺเวปานนฺท[Pg.48], เวทนา วุตฺตา มยา ปริยาเยนา’’ติอาทิ (ม. นิ. ๒.๘๙) ปริยายเทสิตํ. อุเปกฺขาเวทนา หิ สนฺตสฺมึ ปณีเต สุเข วุตฺตา ภควตาติ อยญฺเหตฺถ ปริยาโย. ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา สุขา ทุกฺขา อุเปกฺขา เวทนา’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๔.๒๔๙-๒๕๑) นิปฺปริยายเทสิตํ. เวทนาสภาโว หิ ติวิโธติ อยเมตฺถ นิปฺปริยายตา. ‘‘สุขาปิ เวทนา อนิจฺจา สงฺขตา’’ติอาทิ (ที. นิ. ๒.๑๒๓) นีตตฺถํ. ‘‘ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ, สพฺพํ ตํ ทุกฺข’’นฺติอาทิ (สํ. นิ. ๒.๓๒) เนยฺยตฺถํ. ‘‘ตีหิ, ภิกฺขเว, ฐาเนหิ ชมฺพุทีปกา มนุสฺสา อุตฺตรกุรุเก จ มนุสฺเส อธิคฺคณฺหนฺติ เทเว จ ตาวตึเส’’ติอาทิกํ (อ. นิ. ๙.๒๑) อญฺญํ สนฺธาย ภณิตํ คเหตฺวา อญฺญํ อตฺถํ ฐปยึสุ. ‘‘นตฺถิ เทเวสุ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติอาทิกํ (กถา. ๒๗๐) สุตฺตญฺจ อญฺญํ สนฺธาย ภณิตํ อตฺถญฺจ อญฺญํ ฐปยึสูติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน’’ติอาทิ (ปุ. ป. มาติกา ๔.๒๔) พฺยญฺชนจฺฉายาย สณฺหสุขุมํ สุญฺญตาทิอตฺถํ พหุํ วินาสยุํ.

'हे आनंदा, मी पर्यायाने (अप्रत्यक्ष रीतीने) दोन वेदना सांगितल्या आहेत' इत्यादी सूत्र हे 'पर्यायदेसित' (पर्यायाने उपदेशिलेले) आहे. कारण भगवंतांनी उपेक्षा वेदनेला शांत आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) सुखामध्ये सांगितले आहे, हा येथे पर्याय (अप्रत्यक्ष अर्थ) आहे. 'भिक्खूंनो, या तीन वेदना आहेत - सुख वेदना, दुःख वेदना आणि उपेक्षा वेदना' इत्यादी सूत्र हे 'निप्परियायदेसित' (थेट/मुख्य अर्थाने उपदेशिलेले) आहे. कारण वेदनेचा स्वभाव तीन प्रकारचा आहे, ही येथे निप्परियायता (थेटपणा) आहे. 'सुख वेदना देखील अनित्य आणि संस्कृत (संस्कारित) आहे' इत्यादी सूत्र हे 'नीतत्थ' (स्पष्ट अर्थ असलेले) आहे. 'जे काही अनुभवले जाते, ते सर्व दुःख आहे' इत्यादी सूत्र हे 'नेय्यत्थ' (अर्थ स्पष्ट करावा लागणारे/लक्ष्यार्थ असलेले) आहे. 'भिक्खूंनो, तीन कारणांमुळे जंबुद्विपातील मनुष्य उत्तरकुरुतील मनुष्यांपेक्षा आणि तावतिंस देवलोकातील देवांपेक्षा श्रेष्ठ ठरतात' इत्यादी सूत्र हे दुसऱ्याच गोष्टीला (प्रव्रज्या-ब्रह्मचर्यवासाला) उद्देशून म्हटलेले असताना, त्याचा चुकीचा अर्थ घेऊन त्यांनी दुसराच अर्थ प्रस्थापित केला. 'देवांमध्ये ब्रह्मचर्यवास नाही' इत्यादी सूत्र देखील दुसऱ्याच गोष्टीला (सामान्य ब्रह्मचर्यवासाला) उद्देशून म्हटलेले असताना, त्यांनी त्याचा दुसराच अर्थ प्रस्थापित केला, अशा प्रकारे येथे अर्थ समजला पाहिजे. 'काही पुद्गल स्वतःच्या हितासाठी प्रवृत्त असतात' इत्यादी शब्दांच्या आभासाने (व्यंजनच्छायेने) त्यांनी सूक्ष्म व नाजूक असलेला शून्यता इत्यादींचा पुष्कळ अर्थ नष्ट केला।

วินยคมฺภีรนฺติ วินเย คมฺภีรญฺจ เอกเทสํ ฉฑฺเฑตฺวาติ อตฺโถ. กิเลสวินเยน วา คมฺภีรํ เอกเทสํ สุตฺตํ ฉฑฺเฑตฺวาติ อตฺโถ. ปติรูปนฺติ อตฺตโน อธิปฺปายานุรูปํ สุตฺตํ, สุตฺตปติรูปกํ วา อสุตฺตํ. เอกจฺเจ อฏฺฐกถากณฺฑเมว วิสฺสชฺชึสุ, เอกจฺเจ สกลํ อภิธมฺมปิฏกนฺติ อาห ‘‘อตฺถุทฺธารํ อภิธมฺมํ ฉปฺปกรณ’’นฺติ. กถาวตฺถุสฺส สวิวาทตฺเตปิ อวิวาทานิ ฉปฺปกรณานิ ปฐิตพฺพานิ สิยุํ, ตานิ นปฺปวตฺตนฺตีติ หิ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ฉปฺปกรณ’’นฺติ วุตฺตนฺติ. ตติยสงฺคีติโต วา ปุพฺเพ ปวตฺตมานานํ วเสน ‘‘ฉปฺปกรณ’’นฺติ วุตฺตํ. อญฺญานีติ อญฺญานิ อภิธมฺมปกรณาทีนิ. นามนฺติ ยํ พุทฺธาทิปฏิสํยุตฺตํ น โหติ มญฺชุสิรีติอาทิกํ, ตํ นิกายนามํ. ลิงฺคนฺติ นิวาสนปารุปนาทิวิเสสกตํ สณฺฐานวิเสสํ. สิกฺกาทิกํ ปริกฺขารํ. อากปฺโป ฐานาทีสุ องฺคฏฺฐปนวิเสโส ทฏฺฐพฺโพ. กรณนฺติ จีวรสิพฺพนาทิกิจฺจวิเสโส.

'विनयगंभीर' म्हणजे विनयातील गंभीर असलेला एक भाग सोडून देणे, असा अर्थ आहे. किंवा क्लेशांच्या विनाशाने (विनयाने) गंभीर असलेला सूत्राचा एक भाग सोडून देणे, असा अर्थ आहे. 'प्रतिरूप' म्हणजे स्वतःच्या अभिप्रायाला अनुकूल असलेले सूत्र, किंवा सूत्रासारखे दिसणारे पण सूत्र नसलेले (बनावट सूत्र). काहींनी केवळ अट्ठकथा काण्डच सोडून दिले, तर काहींनी संपूर्ण अभिधम्मपिटकच सोडून दिले, म्हणून 'अर्थ उद्धृत करणारे सहा अभिधम्म ग्रंथ' असे म्हटले आहे. कथावत्थूमध्ये वादविवाद असले तरी, वादविवाद नसलेले इतर सहा अभिधम्म ग्रंथ पठण केले पाहिजेत, परंतु ते (अधर्मवाद्यांच्या मुखात) प्रवृत्त होत नाहीत, हे दर्शवण्यासाठी 'सहा ग्रंथ' असे म्हटले आहे, असे जाणावे. किंवा तिसऱ्या संगीतीपूर्वी अस्तित्वात असलेल्या ग्रंथांच्या अपेक्षेने 'सहा ग्रंथ' असे म्हटले आहे. 'इतर' म्हणजे इतर अभिधम्म ग्रंथ इत्यादी. 'नाव' म्हणजे जे बुद्ध इत्यादींशी संबंधित नसून 'मंजुश्री' इत्यादींसारखे आहे, ते निकायाचे (पंथाचे) नाव होय. 'लिंग' म्हणजे नेसणे, पांघरणे इत्यादींच्या विशिष्ट पद्धतीमुळे होणारा विशिष्ट आकार (वेष). शिंक्या (सिक्क) इत्यादी परिष्कार (साहित्य). 'आकल्प' म्हणजे उभे राहणे इत्यादी क्रियांमध्ये शरीराचे अवयव ठेवण्याची विशिष्ट पद्धत (हावभाव) समजावी. 'करण' म्हणजे चीवर (वस्त्र) शिवणे इत्यादी विशिष्ट कार्य होय।

สงฺกนฺติกสฺสปิเกน นิกาเยน วาเทน วา ภินฺนา สงฺกนฺติกาติ อตฺโถ. สงฺกนฺติกานํ เภทา สุตฺตวาที อนุปุพฺเพน ภิชฺชถ ภิชฺชึสูติ อตฺโถ. ภินฺนวาเทนาติ ภินฺนา วาทา เอตสฺมินฺติ ภินฺนวาโท, เตน อภินฺเนน [Pg.49] เถรวาเทน สห อฏฺฐารส โหนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ภินฺนวาเทนาติ วา ภินฺนาย ลทฺธิยา อฏฺฐารส โหนฺติ, เต สพฺเพปิ สหาติ อตฺโถ. เถรวาทานมุตฺตโมติ เอตฺถ เถร-อิติ อวิภตฺติโก นิทฺเทโส. เถรานํ อยนฺติ เถโร. โก โส? วาโท. เถโร วาทานมุตฺตโมติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

'संक्रान्तिक' म्हणजे कस्सपिक (काश्यपीय) निकायापासून (पंथापासून) किंवा वादापासून (मतापासून) भिन्न झालेली 'संक्रान्तिक' शाखा होय, असा अर्थ आहे. संक्रान्तिकवाद्यांमधून फुटून 'सुत्तवादी' हे अनुक्रमाने भिन्न झाले (विभक्त झाले), असा अर्थ आहे. 'भिन्नवादाने' म्हणजे या थेरवादापासून भिन्न झालेले १७ वाद आहेत, म्हणून तो भिन्नवाद होय; त्या अभिन्न अशा थेरवादासह मिळून एकूण अठरा वाद होतात, असे म्हटले आहे. किंवा 'भिन्नवादाने' म्हणजे भिन्न मतांमुळे (सिद्धांतांमुळे) ते सर्व मिळून अठरा वाद होतात, असा अर्थ आहे. 'थेरवादानामूत्तम' यामध्ये 'थेर' हा विभक्ती नसलेला निर्देश आहे. थेरांचा (महाकस्सप इत्यादी स्थविरांचा) जो आहे तो 'थेर' (थेरवाद) होय. तो काय आहे? तो वाद (मत) आहे. 'थेरांचा वाद हा सर्व वादांमध्ये उत्तम आहे', हा येथे अर्थ आहे.

อุปฺปนฺเน วาเท สนฺธาย ‘‘ปรปฺปวาทมถน’’นฺติ อาห. อายตึ อุปฺปชฺชนกวาทานํ ปฏิเสธนลกฺขณภาวโต ‘‘อายติลกฺขณ’’นฺติ วุตฺตํ.

उत्पन्न झालेल्या वादांना उद्देशून 'परप्रवादमथन' (दुसऱ्यांच्या वादांचे मर्दन करणारे) असे म्हटले आहे. भविष्यात उत्पन्न होणाऱ्या वादांना प्रतिबंध करण्याचे लक्षण असल्यामुळे 'आयतिलक्षण' (भविष्यातील लक्षण) असे म्हटले आहे.

นิทานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

निदानकथा-वर्णन समाप्त झाले.

มหาวคฺโค

महावग्ग (महावर्ग)

๑. ปุคฺคลกถา

१. पुग्गलकथा (पुद्गलकथा)

๑. สุทฺธสจฺจิกฏฺโฐ

१. शुद्धसच्चिकठ्ठ (शुद्ध सत्य-परमार्थ)

๑. อนุโลมปจฺจนีกวณฺณนา

१. अनुलोम-पच्चनीक-वर्णन (अनुलोम-प्रतिलोम वर्णन)

๑. มายาย [Pg.50] อมณิอาทโย มณิอาทิอากาเรน ทิสฺสมานา ‘‘มายา’’ติ วุตฺตา. อภูเตน มณิอุทกาทิอากาเรน คยฺหมานา มายามรีจิอาทโย อภูตญฺเญยฺยาการตฺตา อสจฺจิกฏฺฐา. โย ตถา น โหติ, โส สจฺจิกฏฺโฐติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มายา…เป… ภูตตฺโถ’’ติ. อนุสฺสวาทิวเสน คยฺหมาโน ตถาปิ โหติ อญฺญถาปีติ ตาทิโส เญยฺโย น ปรมตฺโถ, อตฺตปจฺจกฺโข ปน ปรมตฺโถติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนุสฺสวา…เป… อุตฺตมตฺโถ’’ติ.

१. मायेमुळे (जादूमुळे) मणी नसलेले दगड-धोंडे इत्यादी मणी इत्यादींच्या रूपात दिसतात, त्यांना 'माया' असे म्हटले आहे. असत्य अशा मणी, पाणी इत्यादींच्या रूपात ग्रहण केल्या जाणाऱ्या माया, मृगजळ इत्यादी गोष्टी असत्य रूपाने जाणण्यायोग्य असल्यामुळे 'असच्चिकठ्ठ' (असत्य अर्थ असणाऱ्या) आहेत. जो तसा (असत्य) नसतो, तो 'सच्चिकठ्ठ' (सत्य अर्थ असणारा) होय, हे दर्शवताना "माया...पे... भूतत्थ" (माया... ते... सत्य अर्थ) असे म्हटले आहे. ऐकीव माहिती (अनुश्रव) इत्यादींच्या आधारे ग्रहण केला जाणारा अर्थ तसाही असू शकतो किंवा त्याहून वेगळाही असू शकतो, म्हणून तसा ज्ञेय (जाणण्याजोगा) अर्थ 'परमार्थ' नव्हे; परंतु स्वतःचा प्रत्यक्ष अनुभव (आत्मप्रत्यक्ष) हाच 'परमार्थ' (उत्तम अर्थ) होय, हे दर्शवताना "अनुस्सवा...पे... उत्तमत्थो" (अनुश्रव... ते... उत्तम अर्थ) असे म्हटले आहे.

ฉลวาทสฺสาติ อตฺถีติ วจนสามญฺเญน อตฺถีติ วุตฺเตหิ รูปาทีหิ สามญฺญวจนสฺสาติ อธิปฺปาโย. ‘‘โส สจฺจิ…เป… ลทฺธึ คเหตฺวา อามนฺตาติ ปฏิชานาตี’’ติ วจนโต ปน ‘‘ฉลวาทสฺสา’’ติ น สกฺกา วตฺตุํ. น หิ ลทฺธิ ฉลนฺติ. โอกาสํ อททมาโนติ ปติฏฺฐํ ปจฺฉินฺทนฺโต. ยทิ สจฺจิกฏฺเฐน อุปลพฺภติ, รูปาทโย วิย อุปลพฺเภยฺย, ตถา อนุปลพฺภนียโต น ตว วาโท ติฏฺฐตีติ นิวตฺเตนฺโตติ อธิปฺปาโย. ตํ สนฺธายาติ ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ’’ติ เอตฺถ วุตฺโต โย สจฺจิกฏฺโฐ, โส สปฺปจฺจยาทิภาเวน ทีปิโต ‘‘รูปญฺจ อุปลพฺภตี’’ติอาทีสุ อาคโต ธมฺมปฺปเภโทติ ทสฺเสติ.

'छलवादाचे' म्हणजे 'आहे' (अत्थि) या सामान्य शब्दाने 'आहे' असे म्हटलेल्या रूप इत्यादी धर्मांशी जे सामान्य वचन (समानता) आहे, असा अभिप्राय आहे. परंतु "तो सच्चिकठ्ठ...पे... मत ग्रहण करून 'होय' असे स्वीकारतो" या वचनावरून 'छलवादाचे' असे म्हणता येत नाही. कारण मत (लद्धि) हे छल (कपट/युक्तिवाद) नव्हे. 'अवकाश (संधी/स्थान) न देता' म्हणजे आधार नष्ट (खंडित) करत. जर सच्चिकठ्ठ (सत्य अर्थाने) उपलब्ध होत असेल, तर रूप इत्यादींप्रमाणे उपलब्ध व्हायला हवे; परंतु तसे उपलब्ध न होण्यामुळे 'तुझा वाद टिकत नाही' असे निवृत्त (खंडित) करत आहे, असा अभिप्राय आहे. 'त्याला उद्देशून' म्हणजे "जो सच्चिकठ्ठ" यामध्ये जो सच्चिकठ्ठ (सत्य अर्थ) सांगितला आहे, तो सप्रत्यय (हेतूयुक्त) इत्यादी भावाने दर्शवलेला आणि "रूप उपलब्ध होते" इत्यादी पाठांमध्ये आलेला 'धम्मप्रभेद' (धर्मांचे वर्गीकरण) दर्शवतो.

‘‘เตน สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ วตฺวา ‘‘เตนากาเรนา’’ติ วทโต อยมธิปฺปาโย – สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถากาเรน อุปลพฺภมานํ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน อุปลพฺภมานํ นาม โหตีติ. อญฺญถา ตโตติ ตสฺส เตนากาเรนาติ วตฺตพฺพํ สิยา. โก ปเนติสฺสา ปุริมปุจฺฉาย จ วิเสโสติ? ปุริมปุจฺฉาย สตฺตปญฺญาสวิโธ ธมฺมปฺปเภโท ยถา ภูเตน สภาวตฺเถน อุปลพฺภติ, เอวํ ปุคฺคโล อุปลพฺภตีติ วุตฺตํ. อิธ ปน ภูตสภาวตฺเถน อุปลพฺภมาโน โส ธมฺมปฺปเภโท เยน รุปฺปนาทิสปฺปจฺจยาทิอากาเรน อุปลพฺภติ, กึ เตนากาเรน ปุคฺคโลปิ [Pg.51] อุปลพฺภตีติ เอส วิเสโส. ยถา ปน รูปํ วิย ภูตสภาวตฺเถน อุปลพฺภมานา เวทนา น รุปฺปนากาเรน อุปลพฺภติ, เอวํ ธมฺมปฺปเภโท วิย ภูตสภาวตฺเถน อุปลพฺภมาโน ปุคฺคโล น รุปฺปนาทิสปฺปจฺจยาทิอากาเรน อุปลพฺภตีติ สกฺกา ปรวาทินา วตฺตุนฺติ อโจทนียํ เอตํ สิยา. อวชานนญฺจ ตสฺส ยุตฺตนฺติ นิคฺคโห จ น กาตพฺโพ. ธมฺมปฺปเภทโต ปน อญฺญสฺส สจฺจิกฏฺฐสฺส อสิทฺธตฺตา ธมฺมปฺปเภทากาเรเนว โจเทติ. อวชานเนเนว นิคฺคหํ ทสฺเสติ. อนุชานนาวชานนปกฺขา สามญฺญวิเสเสหิ ปฏิญฺญาปฏิกฺเขปปกฺขา อนุโลมปฏิโลมปกฺขา ปฐมทุติยนยาติ อยเมเตสํ วิเสโส เวทิตพฺโพ.

"त्या सच्चिकठ्ठपरमत्थाने" असे म्हणून "त्या आकाराने" असे म्हणणाऱ्या (अट्ठकथाकारांचा) हा अभिप्राय आहे – सच्चिकठ्ठपरमत्थ आकाराने उपलब्ध होणारे हे 'सच्चिकठ्ठपरमत्थाने उपलब्ध होणारे' असे म्हटले जाते. अन्यथा 'ततो' म्हणजे 'त्याच्या त्या आकाराने' असे म्हणावे लागले असते. परंतु या (दुसऱ्या) प्रश्नात आणि पहिल्या प्रश्नात काय फरक आहे? पहिल्या प्रश्नात सत्तावन्न प्रकारचा धम्मप्रभेद (धर्मांचे वर्गीकरण) ज्याप्रमाणे सत्य स्वभाव-अर्थाने उपलब्ध होतो, त्याप्रमाणे पुद्गल (पुग्गल) उपलब्ध होतो का, असे विचारले होते. परंतु येथे (दुसऱ्या प्रश्नात) सत्य स्वभाव-अर्थाने उपलब्ध होणारा तो धम्मप्रभेद ज्या रुप्पण (रूप बदलणे) इत्यादी आणि सप्रत्यय (हेतूयुक्त) इत्यादी आकाराने उपलब्ध होतो, काय त्या आकाराने पुद्गल देखील उपलब्ध होतो का? हा फरक आहे. परंतु ज्याप्रमाणे रूपाप्रमाणे सत्य स्वभाव-अर्थाने उपलब्ध होणारी वेदना ही रुप्पण-आकाराने (रूपाच्या बदलण्याच्या आकाराने) उपलब्ध होत नाही, त्याचप्रमाणे धम्मप्रभेदाप्रमाणे सत्य स्वभाव-अर्थाने उपलब्ध होणारा पुद्गल हा रुप्पण इत्यादी किंवा सप्रत्यय इत्यादी आकाराने उपलब्ध होत नाही, असे परवादी म्हणू शकतो; त्यामुळे हा प्रश्न आक्षेप घेण्याजोगा नाही. आणि त्याचे ते नाकारणे योग्यच आहे, म्हणून त्याचा निग्रह (पराभव) केला जाऊ नये. परंतु धम्मप्रभेदाव्यतिरिक्त दुसरा कोणताही सच्चिकठ्ठ (सत्य अर्थ) सिद्ध होत नसल्यामुळे, तो धम्मप्रभेद-आकारानेच आक्षेप घेतो. नाकारण्याद्वारेच तो निग्रह (दोष) दर्शवतो. स्वीकारणे आणि नाकारणे हे पक्ष, सामान्य आणि विशेष प्रश्नांमुळे प्रतिज्ञा आणि प्रतिक्षेप पक्ष, अनुलोम आणि प्रतिलोम पक्ष, तसेच पहिली आणि दुसरी पद्धत (नय) होतात; हा या सर्वांमधील फरक समजून घ्यावा.

‘‘เตน วต เร วตฺตพฺเพ’’ติ วทนฺโต วตฺตพฺพสฺส อวจเน โทสํ ปาเปตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘นิคฺคหสฺส ปาปิตตฺตา’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘เอวเมตํ นิคฺคหสฺส จ อนุโลมปฏิโลมโต จตุนฺนํ ปาปนาโรปนญฺจ วุตฺตตฺตา อุปลพฺภตีติอาทิกํ อนุโลมปญฺจกํ นามา’’ติ วุตฺตํ, อนุโลมปฏิโลมโต ปน ทฺวีหิ ฐปนาหิ สห สตฺตเกน ภวิตพฺพํ, ตํวชฺชเน วา การณํ วตฺตพฺพํ. ยํ ปน วกฺขติ ‘‘ฐปนา นาม ปรวาทีปกฺขสฺส ฐปนโต ‘อยํ ตว โทโส’ติ ทสฺเสตุํ ฐปนมตฺตเมว โหติ, น นิคฺคหสฺส วา ปฏิกมฺมสฺส วา ปากฏภาวกรณ’’นฺติ (กถา. อฏฺฐ. ๒). เตนาธิปฺปาเยน อิธาปิ ฐปนาทฺวยํ วชฺเชติ. ยถา ปน ตตฺถ ปฏิกมฺมปญฺจกภาวํ อวตฺวา ปฏิกมฺมจตุกฺกภาวํ วกฺขติ, เอวมิธาปิ นิคฺคหจตุกฺกภาโว วตฺตพฺโพ สิยา. สุทฺธิกนิคฺคหสฺส ปน นิคฺคหปฺปธานตฺตา อุทฺเทสภาเวน วุตฺโต นิคฺคโหว วิสุํ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. เย ปน ‘‘อยถาภูตนิคฺคหตฺตา ตตฺถ ปฏิกมฺมํ วิสุํ น วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ, เตสํ ทุติเย วาทมุเข นิคฺคหจตุกฺกภาโว ปฏิกมฺมปญฺจกภาโว จ อาปชฺชติ.

"अरे! मग तसे म्हटले पाहिजे" असे म्हणणारा (सकवादी) योग्य ते न बोलल्यामुळे (परवाद्याला) दोषाप्रत नेतो, या अभिप्रायाने "निग्रहाप्रत नेल्यामुळे" असे म्हटले आहे, हे जाणावे. "अशा प्रकारे निग्रहाचे आणि अनुलोम-प्रतिलोम पद्धतीने चार प्रकारच्या पापना (दोषाप्रत नेणे) आणि रोपना (दोषारोप करणे) सांगितल्यामुळे 'उपलब्ध होते' इत्यादींना 'अनुलोमपंचक' असे म्हटले जाते" असे म्हटले आहे. परंतु अनुलोम-प्रतिलोम पद्धतीने दोन ठपनांसह (स्थापनांसह) ते 'सप्तक' (सात प्रकारांचे) असायला हवे होते, किंवा ते वगळण्याचे कारण सांगितले पाहिजे. परंतु पुढे जे सांगितले जाईल की, "ठपना (स्थापना) म्हणजे परवादी पक्षाची स्थापना करून 'हा तुझा दोष आहे' हे दाखवण्यासाठी केवळ स्थापना करणे होय, निग्रह किंवा प्रतिकर्म स्पष्ट करणे नव्हे." त्या अभिप्रायाने येथेही दोन ठपना वगळल्या आहेत. परंतु ज्याप्रमाणे तेथे प्रतिकर्मपंचक न सांगता प्रतिकर्मचतुष्क सांगितले जाईल, त्याचप्रमाणे येथेही निग्रहचतुष्क सांगितले पाहिजे. परंतु शुद्ध निग्रहामध्ये निग्रहाचीच प्रधानता असल्यामुळे, संक्षेपाने सांगितलेला निग्रहच स्वतंत्रपणे सांगितला आहे, असे जाणावे. परंतु जे लोक "अयथाभूत (अयोग्य) निग्रह असल्यामुळे तेथे प्रतिकर्म स्वतंत्रपणे सांगितले नाही" असे म्हणतात, त्यांच्या मते दुसऱ्या वादमुखात निग्रहचतुष्क आणि प्रतिकर्मपंचक प्राप्त होते.

๒. อตฺตนา อธิปฺเปตํ สจฺจิกฏฺฐเมวาติ สมฺมุติสจฺจํ สนฺธายาติ อธิปฺปาโย. วกฺขติ หิ ‘‘สุทฺธสมฺมุติสจฺจํ วา ปรมตฺถมิสฺสกํ วา สมฺมุติสจฺจํ สนฺธาย ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ’ติ ปุน อนุโยโค ปรวาทิสฺสา’’ติ (กถา. อฏฺฐ. ๖). ตตฺถ ยทิ ปรวาทินา อตฺตนา อธิปฺเปตสจฺจิกฏฺโฐ สมฺมุติสจฺจํ, สมฺมุติสจฺจากาเรน ปุคฺคโล อุปลพฺภตีติ วทนฺเตน สมานลทฺธิโก นปฺปฏิเสธิตพฺโพ, กถา เอวายํ นารภิตพฺพา. อถ สกวาทินา อตฺตนา [Pg.52] จ อธิปฺเปตสจฺจิกฏฺฐํเยว สนฺธาย ปรวาที ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ’’ติอาทิมาหาติ อยมตฺโถ. สกวาทินา สมฺมุติสจฺจํเยว สจฺจิกฏฺโฐติ อธิปฺเปตนฺติ อาปชฺชติ. ยทิ อุภยํ อธิปฺเปตํ, ปุน ‘‘สมฺมุติสจฺจปรมตฺถสจฺจานิ วา เอกโต กตฺวาปิ เอวมาหา’’ติ น วตฺตพฺพํ สิยาติ. ยทิ จ ทฺเวปิ สจฺจานิ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถา, สจฺจิกฏฺเฐกเทเสน อุปลทฺธึ อิจฺฉนฺเตน ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติอาทิ อนุโยโค น กาตพฺโพ, น จ สจฺจิกฏฺเฐกเทเสน อนุโยโค ยุตฺโต. น หิ เวทยิตากาเรน อุปลพฺภมานา เวทนา รุปฺปนากาเรน อุปลพฺภตีติ อนุยุญฺชิตพฺพา, น จ ปรวาที รุปฺปนาทิสภาวํ ปุคฺคลํ อิจฺฉติ, อถ โข สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถเมวาติ. ปรมตฺถสจฺจโต อญฺญสฺมึ สจฺจิกฏฺเฐ วิชฺชมาเน นาสฺส ปรมตฺถสจฺจตา อนุยุญฺชิตพฺพา. อสจฺจิกฏฺเฐ สจฺจิกฏฺฐโวหารํ อาโรเปตฺวา ตํ สนฺธาย ปุจฺฉตีติ วทนฺตานํ โวหริตสจฺจิกฏฺฐสฺส อตฺตนา อธิปฺเปตสจฺจิกฏฺฐตา น ยุตฺตา. โวหริตปรมตฺถสจฺจิกฏฺฐานญฺจ ทฺวินฺนํ สจฺจิกฏฺฐภาเว วุตฺตนโยว โทโส. สมฺมุติสจฺจากาเรน อุปลพฺภมานญฺจ ภูตสภาวตฺเถน อุปลพฺเภยฺย วา น วา. ยทิ ภูตสภาวตฺเถน อุปลพฺภติ, ปุคฺคโลปิ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ อนุชานนฺโต นานุยุญฺชิตพฺโพ. อถ น ภูตสภาวตฺเถน, ตํวินิมุตฺโต สมฺมุติสจฺจสฺส สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถากาโร น วตฺตพฺโพ อสิทฺธตฺตา. วกฺขติ จ ‘‘ยถา รูปาทโย ปจฺจตฺตลกฺขณสามญฺญลกฺขณวเสน อตฺถิ, น เอวํ ปุคฺคโล’’ติ. ตสฺมา มคฺคิตพฺโพ เอตฺถ อธิปฺปาโย.

२. 'स्वतःला अभिप्रेत असलेला सच्चिकठ्ठ (सत्य व परमार्थ) हाच' म्हणजे संवृत्तिसत्याला (लोकव्यवहार सत्याला) उद्देशून आहे, असा अट्टकथाकारांचा अभिप्राय आहे. कारण पुढे ते म्हणतील की— 'केवळ संवृत्तिसत्य किंवा परमार्थमिश्रित संवृत्तिसत्याला उद्देशून 'जो सच्चिकठ्ठ आहे' असा परवादीला पुन्हा प्रश्न विचारला जातो.' त्यामध्ये, जर परवादीने स्वतःला अभिप्रेत असलेला सच्चिकठ्ठ हा संवृत्तिसत्य मानला, तर 'संवृत्तिसत्याच्या रूपाने पुद्गल उपलब्ध होतो' असे म्हणणाऱ्या (सकवादीशी) समान मत असणाऱ्या परवादीचा निषेध करू नये, आणि हा वादच सुरू करू नये. आता, जर सकवादीने आणि स्वतः (परवादीने) अभिप्रेत असलेल्या सच्चिकठ्ठलाच उद्देशून परवादीने 'जो सच्चिकठ्ठ आहे' इत्यादी म्हटले आहे, असा अर्थ असेल, तर सकवादीला संवृत्तिसत्यच सच्चिकठ्ठ म्हणून अभिप्रेत आहे, असा प्रसंग उद्भवतो. जर दोन्ही अभिप्रेत असतील, तर पुन्हा 'संवृत्तिसत्य आणि परमार्थसत्य यांना एकत्र करूनही असे म्हटले' असे सांगणे योग्य होणार नाही. आणि जर दोन्ही सत्ये सच्चिकठ्ठ व परमार्थ असतील, तर सच्चिकठ्ठच्या एका अंशाने (पुद्गलाची) उपलब्धी इच्छिणाऱ्याने 'पुद्गल सच्चिकठ्ठपरमार्थाने उपलब्ध होतो' इत्यादी प्रश्न विचारू नये, आणि सच्चिकठ्ठच्या एका अंशाने प्रश्न विचारणे योग्यही नाही. कारण वेदनारूपाने उपलब्ध होणारी वेदना ही रूपरूपाने उपलब्ध होते का, असा प्रश्न विचारता येत नाही; आणि परवादी रूपादी स्वभावाच्या पुद्गलाची इच्छा करत नाही, तर तो केवळ सच्चिकठ्ठपरमार्थाचीच इच्छा करतो. परमार्थसत्याव्यतिरिक्त इतर सच्चिकठ्ठ (संवृत्तिसत्य) विद्यमान असताना, त्याच्या परमार्थसत्यतेविषयी प्रश्न विचारू नये. जे असच्चिकठ्ठामध्ये सच्चिकठ्ठ व्यवहाराचा आरोप करून त्याला उद्देशून विचारतात, त्यांच्या मते व्यावहारिक सच्चिकठ्ठामध्ये स्वतःला अभिप्रेत असलेली सच्चिकठ्ठता असणे योग्य नाही. आणि व्यावहारिक व परमार्थ अशा दोन्ही सच्चिकठ्ठ भावांमध्ये पूर्वोक्त दोषच येतो. संवृत्तिसत्याच्या रूपाने उपलब्ध होणारा (पुद्गल) हा वास्तविक स्वभावाच्या अर्थाने उपलब्ध होऊ शकतो किंवा नाही. जर तो वास्तविक स्वभावाच्या अर्थाने उपलब्ध होत असेल, तर 'पुद्गल देखील सच्चिकठ्ठपरमार्थाने उपलब्ध होतो' असे स्वीकारणाऱ्या (परवादीला) प्रश्न विचारू नये. जर तो वास्तविक स्वभावाच्या अर्थाने उपलब्ध होत नसेल, तर त्यापासून मुक्त असलेला संवृत्तिसत्याचा सच्चिकठ्ठपरमार्थ आकार सांगता येत नाही, कारण तो असिद्ध आहे. आणि पुढे म्हटले जाईल की— 'जसे रूप इत्यादी धर्म स्वतःच्या लक्षणाने व सामान्य लक्षणाने अस्तित्वात आहेत, तसा पुद्गल नाही.' म्हणून येथे अभिप्रेत अर्थ शोधला पाहिजे.

ทฺวินฺนํ สจฺจานนฺติ เอตฺถ สจฺจทฺวยากาเรน อนุปลพฺภนียโต อนุญฺเญยฺยเมตํ สิยา, น วา กิญฺจิ วตฺตพฺพํ. ยถา หิ เอกเทเสน ปรมตฺถากาเรน อนุปลพฺภนียตา อนุชานนสฺส น การณํ, เอวํ เอกเทเสน สมฺมุติยากาเรน อุปลพฺภนียตา ปฏิกฺเขปสฺส จาติ มคฺคิตพฺโพ เอตฺถาปิ อธิปฺปาโย. นุปลพฺภตีติ วจนสามญฺญมตฺตนฺติ นุปลพฺภตีติ อิทเมว วจนํ อนุญฺญาตํ ปฏิกฺขิตฺตญฺจาติ เอตํ ฉลวาทํ นิสฺสายาติ อธิปฺปาโย. ยถา อุปลพฺภตีติ เอตสฺเสว อนุชานนปฏิกฺเขเปหิ อหํ นิคฺคเหตพฺโพ, เอวํ นุปลพฺภตีติ เอตสฺเสว อนุชานนปฏิกฺเขเปหิ ตฺวนฺติ เอวํ สมฺภวนฺตสฺส สามญฺเญน อสมฺภวนฺตสฺส กปฺปนํ ปเนตฺถ ฉลวาโท ภวิตุํ อรหติ. เตน นุปลพฺภตีติ วจนสามญฺญมตฺตํ ฉลวาทสฺส การณตฺตา ‘‘ฉลวาโท’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. วจนสามญฺญมตฺตญฺจ ฉลวาทญฺจ [Pg.53] นิสฺสายาติ วา อตฺโถ. ฐปนา นิคฺคหปฺปฏิกมฺมานํ ปากฏภาวกรณํ น โหตีติ อิทํ วิจาเรตพฺพํ. น หิ ปกฺขฏฺฐปเนน วินา ปุริมํ อนุชานิตฺวา ปจฺฉิมสฺส อวชานนํ, ปจฺฉิมํ วา อวชานนฺตสฺส ปุริมานุชานนํ มิจฺฉาติ สกฺกา อาโรเปตุนฺติ.

'दोन्ही सत्यांचे' या वाक्यात, दोन्ही सत्यांच्या रूपाने उपलब्ध न होण्यामुळे हे मान्य केले पाहिजे किंवा काहीही बोलू नये. कारण जसे एका अंशाने परमार्थ रूपाने उपलब्ध न होणे हे मान्य करण्याचे कारण नाही, तसेच एका अंशाने संवृत्ति रूपाने उपलब्ध होणे हे निषेधाचे कारण नाही; म्हणून येथेही अभिप्रेत अर्थ शोधला पाहिजे. 'उपलब्ध होत नाही हे केवळ सामान्य वचन आहे' म्हणजे 'उपलब्ध होत नाही' हेच वचन मान्य आणि नाकारले गेले आहे, म्हणून या छलवादाचा आश्रय घेऊन, असा अभिप्राय आहे. जसे 'उपलब्ध होतो' या वचनाच्याच स्वीकृती व निषेधामुळे मी निग्रहीत (पराजित) होण्यास योग्य आहे, तसेच 'उपलब्ध होत नाही' या वचनाच्याच स्वीकृती व निषेधामुळे तुम्ही निग्रहीत होण्यास योग्य आहात; अशा प्रकारे संभवणाऱ्या सामान्य वचनाने असंभवणाऱ्याची कल्पना करणे हा येथे छलवाद असू शकतो. म्हणूनच 'उपलब्ध होत नाही' हे केवळ सामान्य वचन छलवादाचे कारण असल्यामुळे त्याला 'छलवाद' म्हटले गेले आहे, असे समजावे. किंवा 'सामान्य वचन आणि छलवाद यांचा आश्रय घेऊन' असा अर्थ आहे. 'स्थापना (प्रतिज्ञा मांडणे) ही निग्रह आणि प्रतिकर्माला स्पष्ट करणारी नसते' यावर विचार केला पाहिजे. कारण पक्षाच्या स्थापनेशिवाय पहिल्या विधानाचा स्वीकार करून नंतरच्या विधानाचा निषेध करणे, किंवा नंतरच्या विधानाचा निषेध करणाऱ्याने पहिल्या विधानाचा स्वीकार करणे हे चुकीचे आहे, असा आरोप करता येत नाही.

๓. ตวาติ, ปฏิชานนฺตนฺติ จ ปจฺจตฺเต สามิอุปโยควจนานีติ อธิปฺปาเยน ‘‘ตฺวํเยว ปฏิชานนฺโต’’ติ อาห.

३. 'तव' (तुझा) आणि 'पटिजानन्तं' (स्वीकार करणाऱ्याला) हे प्रथमा विभक्तीच्या अर्थात षष्ठी आणि द्वितीया विभक्तीचे शब्द आहेत, या अभिप्रायाने 'तूच स्वीकार करणारा' असे म्हटले आहे.

๔-๕. จตูหิ ปาปนาโรปนาหิ นิคฺคหสฺส อุปนีตตฺตาติ ‘‘ทุนฺนิคฺคหิตา จ โหม, หญฺจี’’ติอาทินา ตยา มม กโต นิคฺคโห, มยา ตว กโต นิคฺคโห วิย มิจฺฉาติ เอวํ เตน อนุโลมปญฺจเก จตูหิ ปาปนาโรปนาหิ กตสฺส นิคฺคหสฺส เตน นิยาเมน ทุกฺกฏภาวสฺส อตฺตนา กตนิคฺคเหน สห อุปนีตตฺตา อนิคฺคหภาวสฺส วา อุปคมิตตฺตาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอวเมว เตน หิ ยํ นิคฺคณฺหาสิ หญฺจิ…เป… อิทํ เต มิจฺฉาติ เอตสฺส อนิคฺคหภาวนิคมนสฺเสว นิคฺคมนจตุกฺกตา เวทิตพฺพา.

४-५. 'चार पापना आणि आरोपणांद्वारे निग्रहाकडे नेले गेल्यामुळे' म्हणजे 'आम्ही चुकीच्या पद्धतीने निग्रहीत झालो आहोत, जर...' इत्यादी वचनांद्वारे 'तू माझा केलेला निग्रह हा मी तुझा केलेल्या निग्रहाप्रमाणेच चुकीचा आहे', अशा प्रकारे त्याने अनुलोमपंचकामध्ये चार पापना व आरोपणांद्वारे केलेल्या निग्रहाचा त्या पद्धतीने अयोग्य भाव स्वतः केलेल्या निग्रहासोबत आणल्यामुळे किंवा अनिग्रहभावाला प्राप्त केल्यामुळे, असा अर्थ समजला पाहिजे. याचप्रमाणे 'त्यामुळे जे तू निग्रहीत करतोस, जर... इत्यादी... हे तुझे चुकीचे आहे' या अनिग्रहभावाचा निष्कर्ष काढणाऱ्या वचनाचीच 'निगमनचतुष्कता' (चार निष्कर्षांचे गट) समजली पाहिजे.

อนุโลมปจฺจนีกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अनुलोम-पच्चनीक वर्णन समाप्त झाले.

๒. ปจฺจนีกานุโลมวณฺณนา

२. पच्चनीक-अनुलोम वर्णन

๗-๑๐. ‘‘อตฺตโน ลทฺธึ นิสฺสาย ปฏิญฺญา ปรวาทิสฺสา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘ปรมตฺถวเสน ปุคฺคลสฺส อภาวโต ปฏิกฺเขโป ปรวาทิสฺสา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺรายํ ปฏิกฺเขโป อตฺตโน ลทฺธิยา ยทิ กโต, ปรมตฺถโต อญฺเญน สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน ปุคฺคโล อุปลพฺภตีติ อยมสฺส ลทฺธีติ อาปชฺชติ. ตถา จ สติ นายํ สมฺมุติสจฺจวเสน อุปลทฺธึ อิจฺฉนฺเตน นิคฺคเหตพฺโพ. อถ อตฺตโน ลทฺธึ นิคฺคูหิตฺวา ปรสฺส ลทฺธิวเสน ปฏิกฺขิปติ, ปุริมปฏิญฺญาย อวิโรธิตตฺตา น นิคฺคเหตพฺโพ. น หิ อตฺตโน จ ปรสฺส จ ลทฺธึ วทนฺตสฺส โทโส อาปชฺชตีติ. อตฺตโน ปน ลทฺธิยา ปฏิชานิตฺวา ปรลทฺธิยา ปฏิกฺขิปนฺเตน อตฺตโน ลทฺธึ ฉฑฺเฑตฺวา ปรลทฺธิ คหิตา โหตีติ นิคฺคเหตพฺโพติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย สิยา.

७-१०. “परवाद्याची प्रतिज्ञा स्वतःच्या मतावर आधारित आहे” असे सांगून, पुन्हा “परमार्थ दृष्टीने पुद्गलाचा (जीवाचा) अभाव असल्यामुळे परवाद्याने नकार दिला आहे” असे म्हटले आहे. तेथे, जर हा नकार स्वतःच्या मतानुसार केला गेला असेल, तर “परमार्थाहून भिन्न अशा संवृत्ति-सत्याच्या (सच्चिकट्ठपरमत्थ) दृष्टीने पुद्गल उपलब्ध होतो” हे त्याचे मत ठरते. आणि असे असल्यास, संवृत्ति-सत्याच्या आधारे पुद्गलाचे अस्तित्व स्वीकारणाऱ्या (सकवाद्याने) या परवाद्याचे निग्रह (खंडन) करू नये. जर तो स्वतःचे मत लपवून दुसऱ्याच्या (सकवाद्याच्या) मतानुसार नकार देत असेल, तर पूर्व प्रतिज्ञेशी विरोध न असल्यामुळे त्याचा निग्रह करू नये. कारण स्वतःचे आणि दुसऱ्याचे मत मांडणाऱ्याला दोष प्राप्त होत नाही. परंतु, स्वतःच्या मतानुसार प्रतिज्ञा करून आणि दुसऱ्याच्या मतानुसार नकार देणाऱ्याने स्वतःचे मत सोडून दुसऱ्याचे मत स्वीकारले आहे, म्हणून त्याचा निग्रह केला पाहिजे, असा येथे अभिप्राय असावा.

ปจฺจนีกานุโลมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पच्चनीक-अनुलोम वर्णन समाप्त झाले.

สุทฺธสจฺจิกฏฺฐวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

शुद्ध सच्चिकट्ठ वर्णन समाप्त झाले.

๒. โอกาสสจฺจิกฏฺโฐ

२. ओकास-सच्चिकट्ठ

๑. อนุโลมปจฺจนีกวณฺณนา

१. अनुलोम-पच्चनीक वर्णन

๑๑. สพฺพตฺถาติ [Pg.54] สพฺพสฺมึ สรีเรติ อยมตฺโถติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สรีรํ สนฺธายา’’ติ. ตตฺถาติ ตสฺมึ สํขิตฺตปาเฐ. ยสฺมา สรีรํ สนฺธาย ‘‘สพฺพตฺถ น อุปลพฺภตี’’ติ วุตฺเต สรีรโต พหิ อุปลพฺภตีติ อาปชฺชติ, ตสฺมา ปจฺจนีเก ปฏิกฺเขโป สกวาทิสฺสาติ เอเตน น เกนจิ สภาเวน ปุคฺคโล อุปลพฺภตีติ อยมตฺโถ วุตฺโต โหติ. น หิ เกนจิ สภาเวน อุปลพฺภมานสฺส สรีรตทญฺญาวิมุตฺโต อุปลทฺธิโอกาโส อตฺถีติ.

११. "Sabbatthā" (सर्वत्र) म्हणजे "sabbasmiṃ sarīre" (सर्व शरीरात) हा अर्थ दर्शवण्यासाठी [टीकाकारांनी] "sarīraṃ sandhāyā" (शरीराला उद्देशून) असे म्हटले आहे. "Tatthā" (तेथे) म्हणजे "tasmiṃ saṃkhittapāṭhe" (त्या संक्षिप्त पाठात). ज्याअर्थी शरीराला उद्देशून "सर्वत्र [पुद्गल] आढळत नाही" असे म्हटले असता, "शरीराच्या बाहेर आढळतो" असा प्रसंग प्राप्त होतो, त्याअर्थी प्रतिपक्षाच्या खंडनात स्ववाद्याचा जो निषेध आहे, त्याद्वारे "कोणत्याही स्वभावाने पुद्गल आढळत नाही" हा अर्थ सांगितला गेला आहे. कारण की, कोणत्याही स्वभावाने उपलब्ध होणाऱ्या (पुद्गलाचा), शरीर आणि त्याव्यतिरिक्त इतर गोष्टींपासून मुक्त असा उपलब्धीचा अवकाश (स्थान) अस्तित्वात नाही.

๓. กาลสจฺจิกฏฺโฐ

३. कालसच्चिकठ्ठ (कालपरमार्थ)

๑. อนุโลมปจฺจนีกวณฺณนา

१. अनुलोम-पच्चनीक वर्णन

๑๒. ปุริมปจฺฉิมชาติกาลญฺจาติ มชฺฌิมชาติกาเล อุปลพฺภมานสฺส ตสฺเสว ปุริมปจฺฉิมชาติกาเลสุ อุปลทฺธึ สนฺธายาติ อธิปฺปาโย. เสสํ ปฐมนเย วุตฺตสทิสเมวาติ อิเมสุ ตีสุ ปฐเม ‘‘สพฺพตฺถา’’ติ เอตสฺมึ นเย วุตฺตสทิสเมว, กึ ตํ? ปาฐสฺส สํขิตฺตตาติ อตฺโถ. อิธาปิ หิ ยสฺมา ‘‘สพฺพทา น อุปลพฺภตี’’ติ วุตฺเต เอกทา อุปลพฺภตีติ อาปชฺชติ, ตสฺมา ปจฺจนีเก ปฏิกฺเขโป สกวาทิสฺสาติ โยเชตพฺพนฺติ.

१२. "Purimapacchimajātikālañca" (पूर्व आणि उत्तर जन्माचा काळ) म्हणजे मध्य जन्माच्या काळात उपलब्ध होणाऱ्या त्याच (पुद्गलाच्या) पूर्व आणि उत्तर जन्माच्या काळातील उपलब्धीला उद्देशून [म्हटले आहे], असा अभिप्राय आहे. "Sesaṃ paṭhamanaye vuttasadisamevā" (उर्वरित भाग पहिल्या नयात सांगितल्याप्रमाणेच आहे) म्हणजे या तिन्हींपैकी पहिल्या "sabbatthā" (सर्वत्र) या नयात सांगितल्याप्रमाणेच आहे. ते काय आहे? पाठाची संक्षिप्तता हा अर्थ आहे. येथेही ज्याअर्थी "सर्वदा आढळत नाही" असे म्हटले असता "कधीतरी आढळतो" असा प्रसंग प्राप्त होतो, त्याअर्थी प्रतिपक्षाच्या खंडनात स्ववाद्याचा निषेध जोडला जावा.

๔. อวยวสจฺจิกฏฺโฐ

४. अवयवसच्चिकठ्ठ (अवयवपरमार्थ)

๑. อนุโลมปจฺจนีกวณฺณนา

१. अनुलोम-पच्चनीक वर्णन

๑๓. ตติยนเย จ ยสฺมา ‘‘สพฺเพสุ น อุปลพฺภตี’’ติ วุตฺเต เอกสฺมึ อุปลพฺภตีติ อาปชฺชติ, ตสฺมา ปจฺจนีเก ปฏิกฺเขโป สกวาทิสฺสาติ โยเชตพฺพํ. เตนาห ‘‘ตาทิสเมวา’’ติ.

१३. आणि तिसऱ्या नयात ज्याअर्थी "सर्वांमध्ये आढळत नाही" असे म्हटले असता "एकामध्ये आढळतो" असा प्रसंग प्राप्त होतो, त्याअर्थी प्रतिपक्षाच्या खंडनात स्ववाद्याचा निषेध जोडला जावा. म्हणूनच "tādisamevā" (तशाच प्रकारे) असे म्हटले आहे.

โอกาสาทิสจฺจิกฏฺโฐ

ओकासादि-सच्चिकठ्ठ (अवकाशादि-परमार्थ)

๒. ปจฺจนีกานุโลมวณฺณนา

२. पच्चनीक-अनुलोम वर्णन

๑๔. ตตฺถ อนุโลมปญฺจกสฺสาติอาทิมฺหิ อนุโลมปญฺจกนฺติ นิคฺคหปญฺจกํ, ปจฺจนีกนฺติ จ ปฏิกมฺมํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ อนุโลมปญฺจกสฺส ‘‘สพฺพตฺถ [Pg.55] ปุคฺคโล นุปลพฺภตี’’ติอาทิกสฺส อตฺโถ ‘‘สพฺพตฺถ ปุคฺคโล นุปลพฺภตี’’ติอาทิปาฬึ สํขิปิตฺวา อาคเต สรูเปน อวุตฺเต ‘‘ยสฺมา สรีรํ สนฺธายา’’ติอาทินา (กถา. อฏฺฐ. ๑๑) วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ, ปจฺจนีกสฺส จ ‘‘สพฺพตฺถ ปุคฺคโล อุปลพฺภตี’’ติอาทิกสฺส ปฏิกมฺมกรณวเสน วุตฺตสฺส อตฺโถ ปฏิกมฺมาทิปาฬึ สํขิปิตฺวา อาทิมตฺตทสฺสเนน อาคเต ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภตี’’ติอาทิมฺหิ อนุโลเม ‘‘สพฺพตฺถาติ สรีรํ สนฺธาย อนุโยโค สกวาทิสฺสา’’ติอาทินา (กถา. อฏฺฐ. ๑๑) วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อถ วา ตตฺถาติ ยํ อารทฺธํ, ตสฺมินฺติ เอวํ อตฺถํ อคฺคเหตฺวา ตตฺถ เตสุ ตีสุ มุเขสูติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. อนุโลมปญฺจกมูลกา เจตฺถ สพฺพานุโลมปจฺจนีกปญฺจกปาฬิ อนุโลมปญฺจกสฺส ปาฬีติ วุตฺตา, ตถา ปจฺจนีกานุโลมปญฺจกปาฬิ จ ปจฺจนีกสฺส ปาฬีติ. ตํ สํขิปิตฺวา ปฏิกมฺมวเสน อาคเต สรูเปน อวุตฺเต ‘‘ปุคฺคโล นุปลพฺภตี’’ติอาทิเก ปจฺจนีเก ‘‘อุปลพฺภตี’’ติอาทิเก อนุโลเม จ อตฺโถ เหฏฺฐา สุทฺธิกสจฺจิกฏฺเฐ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพติ วุตฺตํ โหติ.

१४. तेथे "anulomapañcakassa" (अनुलोम पंचकाचे) इत्यादीमध्ये "anulomapañcaka" म्हणजे "niggahapañcaka" (निग्रह पंचक) आणि "paccanīka" म्हणजे "paṭikamma" (प्रतिकर्म) असे म्हटले आहे, हे जाणावे. तेथे अनुलोमपंचकाचे म्हणजे "सर्वत्र पुद्गल आढळत नाही" इत्यादीचा अर्थ, "सर्वत्र पुद्गल आढळत नाही" इत्यादी पाळीचा संक्षेप करून आलेल्या, प्रत्यक्ष रूपात न सांगितलेल्या [पच्चनीकात], "yasmā sarīraṃ sandhāyā" (ज्याअर्थी शरीराला उद्देशून) इत्यादीमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने जाणावा. आणि पच्चनीकाचे म्हणजे "सर्वत्र पुद्गल आढळतो" इत्यादी प्रतिकर्म करण्याच्या हेतूने सांगितलेल्याचा अर्थ, प्रतिकर्म इत्यादी पाळीचा संक्षेप करून केवळ सुरुवातीचा भाग दाखवण्यासाठी आलेल्या "पुद्गल आढळतो" इत्यादी अनुलोमामध्ये, "sabbatthāti sarīraṃ sandhāya anuyogo sakavādissā" (सर्वत्र म्हणजे शरीराला उद्देशून स्ववाद्याचा प्रश्न आहे) इत्यादीमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने जाणावा; असा अर्थ जाणावा. अथवा, "tattha" म्हणजे जे सुरू केले आहे त्यात, असा अर्थ न घेता, "तेथे म्हणजे त्या तीन वादाच्या प्रकारांमध्ये" असा अर्थ घ्यावा. आणि येथे अनुलोम-पंचक-मूलक असलेली सर्व अनुलोम-पच्चनीक-पंचक पाळी ही "अनुलोम पंचकाची पाळी" अशी म्हटली आहे, तसेच पच्चनीक-अनुलोम-पंचक पाळी ही "पच्चनीकाची पाळी" अशी म्हटली आहे. तिचा संक्षेप करून प्रतिकर्माच्या रूपाने आलेल्या, प्रत्यक्ष रूपात न सांगितलेल्या "पुद्गल आढळत नाही" इत्यादी पच्चनीकात आणि "आढळतो" इत्यादी अनुलोमात अर्थ खाली शुद्धिक-सच्चिकठ्ठामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावा, असे म्हटले आहे.

สจฺจิกฏฺฐวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सच्चिकठ्ठ-वर्णन समाप्त झाले.

๕. สุทฺธิกสํสนฺทนวณฺณนา

५. शुद्धिक-संसन्दन वर्णन

๑๗-๒๗. รูปาทีหิ สทฺธึ สจฺจิกฏฺฐสํสนฺทนนฺติ สจฺจิกฏฺฐสฺส ปุคฺคลสฺส รูปาทีหิ สทฺธึ สํสนฺทนํ, สจฺจิกฏฺเฐ วา รูปาทีหิ สทฺธึ ปุคฺคลสฺส สํสนฺทนนฺติ อธิปฺปาโย. ปุคฺคโล รูปญฺจาติ จ-การสฺส สมุจฺจยตฺถตฺตา ยถา รูปนฺติ เอวํ นิทสฺสนวเสน วุตฺโต อตฺโถ วิจาเรตพฺโพ. รูปาทีหิ อญฺโญ อนญฺโญ จ ปุคฺคโล น วตฺตพฺโพติ ลทฺธิ สมโย. ‘‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ อพฺยากตเมตํ ภควตา’’ติอาทิกํ (สํ. นิ. ๔.๔๑๖) สุตฺตํ. อนุญฺญายมาเน ตทุภยวิโรโธ อาปชฺชตีติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห ‘‘สมยสุตฺตวิโรธํ ทิสฺวา’’ติ.

१७-२७. "Rūpādīhi saddhiṃ saccikaṭṭhasaṃsandanaṃ" (रूपादींसोबत परमार्थ-तुलना) म्हणजे परमार्थतः अस्तित्वात असलेल्या पुद्गलाची रूपादींसोबत तुलना करणे, किंवा परमार्थ विषयात रूपादींसोबत पुद्गलाची तुलना करणे, असा अभिप्राय आहे. "Puggalo rūpañca" (पुद्गल आणि रूप) यामध्ये 'च' (ca) हा शब्द समुच्चय अर्थाचा असल्यामुळे, "जसे रूप" याप्रमाणे उदाहरणाद्वारे सांगितलेल्या अर्थाचा विचार केला पाहिजे. "पुद्गल हा रूपादींपेक्षा भिन्न किंवा अभिन्न आहे असे म्हणता येत नाही" हा सिद्धांत (लद्धि) म्हणजे 'समय' (संप्रदाय-मत) होय. "जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे, हे भगवंतांनी अव्याकृत (अनुत्तरित) ठेवले आहे" इत्यादी हे 'सुत्त' (सूत्र) आहे. स्वीकार केला असता त्या दोन्हीशी (समय आणि सुत्त यांच्याशी) विरोध निर्माण होतो, हा अर्थ मनात ठेवून [टीकाकारांनी] "समय आणि सुत्ताचा विरोध पाहून" असे म्हटले आहे.

ธมฺมโตติ ปาฬิโต. ‘‘ปฏิกมฺมจตุกฺกาทีนิ สํขิตฺตานิ. ปรวาที…เป… ทสฺสิตานี’’ติ วทนฺเตหิ ปุคฺคโล นุปลพฺภติ…เป… อาชานาหิ ปฏิกมฺมนฺติ [Pg.56] เอตฺถ อาชานาหิ นิคฺคหนฺติ ปาโฐ ทิฏฺโฐ ภวิสฺสติ. อญฺญตฺตํ ปฏิชานาปนตฺถนฺติ ยถา มยา อญฺญตฺตํ วตฺตพฺพํ, ตถา จ ตยาปิ ตํ วตฺตพฺพนฺติ อญฺญตฺตปฏิญฺญาย โจทนตฺถนฺติ อตฺโถ. สมฺมุติปรมตฺถานํ เอกตฺตนานตฺตปญฺหสฺส ฐปนียตฺตาติ อพฺยากตตฺตาติ อตฺโถ. ยทิ ฐปนียตฺตา ปฏิกฺขิปิตพฺพํ, ปเรนปิ ฐปนียตฺตา ลทฺธิเมว นิสฺสาย ปฏิกฺเขโป กโตติ โสปิ น นิคฺคเหตพฺโพ สิยา. ปโร ปน ปุคฺคโลติ กญฺจิ สภาวํ คเหตฺวา ตสฺส ฐปนียตฺตํ อิจฺฉติ, สติ จ สภาเว ฐปนียตา น ยุตฺตาติ นิคฺคเหตพฺโพ. สมฺมุติ ปน โกจิ สภาโว นตฺถิ. เตเนวสฺส เอกตฺตนานตฺตปญฺหสฺส ฐปนียตํ วทนฺโต น นิคฺคเหตพฺโพติ สกวาทินา ปฏิกฺเขโป กโตติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย ยุตฺโต.

"Dhammato" म्हणजे पाळीवरून. "प्रतिकर्म-चतुष्क इत्यादी संकुचित केले आहेत... परवादी... दाखवले आहेत" असे म्हणणाऱ्या [अट्ठकथाकारांनी] "puggalo nupalabbhati... ājānāhi paṭikammanti" यामध्ये "ājānāhi niggahaṃ" असा पाठ पाहिला असावा. "Aññattaṃ paṭijānāpanatthaṃ" (भिन्नत्व मान्य करण्यासाठी) म्हणजे "जसे माझ्याद्वारे भिन्नत्व सांगितले पाहिजे, तसेच तुझ्याद्वारेही ते सांगितले पाहिजे" अशा प्रकारे भिन्नत्वाच्या प्रतिज्ञेची चोदना करण्यासाठी, असा अर्थ आहे. "Sammutiparamatthānaṃ ekattanānattapañhassa ṭhapanīyattā" (संमृती आणि परमार्थाच्या एकत्व व नानात्वाच्या प्रश्नाचे स्थापनीयत्व असल्यामुळे) म्हणजे अव्याकृत (अनुत्तरित) असल्यामुळे, असा अर्थ आहे. जर स्थापनीयत्व असल्यामुळे त्याचा निषेध केला पाहिजे, तर दुसऱ्यानेही (परवाद्यानेही) स्थापनीयत्वामुळे स्वतःच्या सिद्धांताचा आश्रय घेऊन निषेध केला आहे, त्यामुळे तो देखील निग्रहास पात्र ठरणार नाही. परंतु परवादी पुद्गलाला एखादा स्वभाव मानून त्याचे स्थापनीयत्व इच्छितो; आणि स्वभाव अस्तित्वात असताना स्थापनीयत्व योग्य नाही, म्हणून तो निग्रहास पात्र आहे. परंतु संमृतीचा कोणताही स्वभाव अस्तित्वात नाही. म्हणूनच त्याच्या एकत्व-नानात्वाच्या प्रश्नाचे स्थापनीयत्व सांगणारा स्ववादी निग्रहास पात्र नाही, म्हणून स्ववाद्याने निषेध केला आहे; हाच येथे योग्य अभिप्राय आहे.

สุทฺธิกสํสนฺทนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

शुद्धिक-संसन्दन वर्णन समाप्त झाले.

๖. โอปมฺมสํสนฺทนวณฺณนา

६. ओपम्म-संसन्दन वर्णन

๒๘-๓๖. อุปลทฺธิสามญฺเญน อญฺญตฺตปุจฺฉา จาติ อิทญฺจ ทฺวินฺนํ สมานตา โน อญฺญตฺตสฺส การณํ ยุตฺตํ, อถ โข วิสุํ อตฺตโน สภาเวน สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน อุปลพฺภนียตาติ วิจาเรตพฺพํ. ‘‘เอกวีสาธิกานี’’ติ ปุริมปาโฐ, วีสาธิกานีติ ปน ปฐิตพฺพํ.

२८-३६. "Upaladdhisāmaññena aññattapucchā ca" (उपलब्धीच्या समानतेमुळे भिन्नतेचा प्रश्न) याविषयी देखील विचार केला पाहिजे की, दोघांची समानता हे भिन्नतेचे योग्य कारण नाही, तर स्वतंत्रपणे स्वतःच्या स्वभावाने परमार्थतः उपलब्ध होणे (हे भिन्नतेचे कारण आहे). "Ekavīsādhikāni" (एकवीस अधिक) असा पूर्वीचा पाठ आहे, परंतु "vīsādhikāni" (वीस अधिक) असा पाठ वाचला पाहिजे.

๓๗-๔๕. ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล’’ติ สุตฺตํ อนุชานาเปนฺเตน อุปลทฺธิ อนุชานิตา โหตีติ มญฺญมาโน อาห ‘‘อุปลทฺธิสามญฺญํ อาโรเปตฺวา’’ติ. วีสาธิกานิ นว ปฏิกมฺมปญฺจกสตานิ ทสฺสิตานีติ เอเตน สุทฺธิกสํสนฺทเนปิ ‘‘อาชานาหิ ปฏิกมฺม’’มิจฺเจว ปาโฐติ วิญฺญายติ. ยญฺจ วาทมุเขสุ สุทฺธิกสจฺจิกฏฺเฐ ‘‘ปฏิกมฺมจตุกฺก’’นฺติ วุตฺตํ, ตมฺปิ ‘‘ปฏิกมฺมปญฺจก’’นฺติ.

३७-४५. "Atthi puggalo" (पुद्गल अस्तित्वात आहे) या सुत्ताचा स्वीकार करायला लावणाऱ्या [परवाद्याने] उपलब्धीचा स्वीकार केला आहे, असे मानून [टीकाकारांनी] "upaladdhisāmaññaṃ āropetvā" (उपलब्धीच्या समानतेचा आरोप करून) असे म्हटले आहे. "वीस अधिक नऊशे प्रतिकर्म-पंचक दाखवले आहेत" यावरून शुद्धिक-संसन्दनामध्ये देखील "ājānāhi paṭikammaṃ" असाच पाठ आहे, हे समजते. आणि वादाच्या प्रकारांमध्ये शुद्धिक-सच्चिकठ्ठामध्ये ज्याला "प्रतिकर्म-चतुष्क" म्हटले आहे, ते देखील "प्रतिकर्म-पंचक" आहे [असे जाणावे].

โอปมฺมสํสนฺทนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ओपम्म-संसन्दन वर्णन समाप्त झाले.

๗. จตุกฺกนยสํสนฺทนวณฺณนา

७. चतुक्कनय-संसन्दन वर्णन

๔๖-๕๒. เอกธมฺมโตปิ [Pg.57] อญฺญตฺตํ อนิจฺฉนฺโต รูปาทิเอเกกธมฺมวเสน นานุยุญฺชิตพฺโพ. สมุทายโต หิ อยํ อญฺญตฺตํ อนิจฺฉนฺโต เอกเทสโต อนญฺญตฺตํ ปฏิกฺขิปนฺโต น นิคฺคหารโห สิยาติ เอตํ วจโนกาสํ นิวตฺเตตุํ ‘‘อยญฺจ อนุโยโค’’ติอาทิมาห. สกลนฺติ สตฺตปญฺญาสวิโธ ธมฺมปฺปเภโท ปุคฺคโลติ วา ปรมตฺถสจฺจํ ปุคฺคโลติ วา เอวํ สกลํ สนฺธายาติ อตฺโถ. เอวํ สกลํ ปรมตฺถํ จินฺเตตฺวา ตนฺติวเสน อนุโยคลกฺขณสฺส ฐปิตตฺตา สกลปรมตฺถโต จ อญฺญสฺส สจฺจิกฏฺฐสฺส อภาวา สจฺจิกฏฺเฐน ปุคฺคเลน ตโต อญฺเญน น ภวิตพฺพนฺติ ‘‘รูปํ ปุคฺคโล’’ติ อิมํ ปญฺหํ ปฏิกฺขิปนฺตสฺส นิคฺคหาโรปนํ ยุตฺตนฺติ อตฺโถ.

४६-५२. ५७ धर्मांपैकी एका धर्मावरूनही (पुद्गलाचे) भिन्नत्व न स्वीकारणाऱ्या परवादीला रूप इत्यादी प्रत्येक धर्माच्या आधारे प्रश्न विचारू नये. कारण, समूहापासून (पुद्गलाचे) भिन्नत्व न स्वीकारणारा आणि एका भागापासून अभिन्नत्व नाकारणारा हा परवादी निग्रहास (दंडास) पात्र ठरणार नाही; हा बोलण्याचा वाव नाहीसा करण्यासाठी "अयञ्च अनुयोगो" (आणि हा अनुयोग) इत्यादी म्हटले आहे. "सकलम्" (संपूर्ण) म्हणजे सत्तावन्न प्रकारच्या धर्मांचे वर्गीकरण हाच पुद्गल आहे किंवा परमार्थ सत्य हाच पुद्गल आहे, अशा प्रकारे संपूर्ण परमार्थाला उद्देशून हा अर्थ आहे. अशा प्रकारे संपूर्ण परमार्थाचा विचार करून, पाठाच्या (तन्ति) आधारे अनुयोगाचे लक्षण प्रस्थापित केले असल्यामुळे आणि संपूर्ण परमार्थापेक्षा वेगळे असे कोणतेही सच्चिकठ्ठ (सत्य अर्थाने अस्तित्वात असलेले) नसल्यामुळे, सच्चिकठ्ठ पुद्गल त्या परमार्थापेक्षा भिन्न असू शकत नाही. म्हणून, "रूप हा पुद्गल आहे का?" या प्रश्नाचा निषेध करणाऱ्या (परवादीवर) निग्रह (दोषारोप) करणे योग्यच आहे, असा अर्थ आहे.

สภาควินิพฺโภคโตติ รูปโต อญฺญสภาคตฺตาติ วุตฺตํ โหติ. สพฺพธมฺมาติ รูปวชฺเช สพฺพธมฺเม วทติ. ‘‘รูปสฺมึ ปุคฺคโล’’ติ เอตฺถ นิสฺสยวินาเส วินาสาปตฺติภเยน ปฏิกฺขิปตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘อุจฺเฉททิฏฺฐิภเยน เจวา’’ติ. ตีสุ ปน สมยวิโรเธน ปฏิกฺเขโป อธิปฺเปโต. น หิ โส สกฺกายทิฏฺฐึ อิจฺฉติ, อปิจ สสฺสตทิฏฺฐิภเยน ปฏิกฺขิปตีติ ยุตฺตํ วตฺตุํ. สกฺกายทิฏฺฐีสุ หิ ปญฺเจว อุจฺเฉททิฏฺฐิโย, เสสาสสฺสตทิฏฺฐิโยติ. อญฺญตฺร รูปาติ เอตฺถ จ รูปวา ปุคฺคโลติ อยมตฺโถ สงฺคหิโตติ เวทิตพฺโพ.

"सभावविनिब्भोगतो" (स्वभाव-विभागावरून) म्हणजे रूपापेक्षा भिन्न स्वभाव (वेदना इत्यादी) असल्यामुळे, असे म्हटले आहे. "सब्बधम्मा" (सर्व धर्म) या शब्दाने रूपाव्यतिरिक्त उर्वरित सर्व ५६ धर्मांना म्हटले आहे. "रूपाच्या ठिकाणी पुद्गल आहे" यामध्ये आश्रयाचा (रूपाचा) विनाश झाल्यावर पुद्गलाचाही विनाश होईल या भयाने तो (परवादी) नकार देतो, या अभिप्रायाने "उच्छेददिट्ठिभयेन चेव" (उच्छेददृष्टीच्या भयानेच) असे म्हटले आहे. परंतु, इतर तीन प्रश्नांमध्ये स्वतःच्या सिद्धांताशी विरोध (समयविरोध) होत असल्यामुळे नकार देणे अभिप्रेत आहे. कारण तो (परवादी) सक्कायदिट्ठि (सत्कायदृष्टी) स्वीकारत नाही; शिवाय, तो सस्सतदिट्ठि (शाश्वतदृष्टी) च्या भयाने नकार देतो, असे म्हणणे योग्य आहे. कारण वीस प्रकारच्या सक्कायदिट्ठिंपैकी केवळ पाचच उच्छेददिट्ठि आहेत आणि उर्वरित पंधरा सस्सतदिट्ठि आहेत, असे समजावे. आणि "अञ्ञत्र रूपा" (रूपाव्यतिरिक्त) यामध्ये "पुद्गल रूपवान आहे" (रूपवा पुग्गलो) हा अर्थ समाविष्ट आहे, असे जाणावे.

จตุกฺกนยสํสนฺทนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

चतुष्कनय-संसंदन-वर्णना समाप्त झाली.

นิฏฺฐิตา จ สํสนฺทนกถาวณฺณนา.

आणि संसंदनकथा-वर्णना समाप्त झाली.

๘. ลกฺขณยุตฺติวณฺณนา

८. लक्षणयुक्ति-वर्णना

๕๔. ปจฺจนีกานุโลเมติ อิทํ ยํ วกฺขติ ‘‘ฉลวเสน ปน วตฺตพฺพํ ‘อาชานาหิ ปฏิกมฺม’นฺติอาที’’ติ (กถา. อฏฺฐ. ๕๔), เตน ปน น สเมติ. ปจฺจนีกานุโลเม หิ ปจฺจนีเก ‘‘อาชานาหิ นิคฺคห’’นฺติ วตฺตพฺพํ, น ปน ‘‘ปฏิกมฺม’’นฺติ.

५४. "पच्चनीकानुलोमे" (प्रतिलोम-अनुलोम मध्ये) हे जे पुढे "सहा प्रकारांनी 'आजानाहि पडिकम्मं' (प्रतिकर्म जाण) इत्यादी म्हणावे" असे म्हटले जाईल, त्याच्याशी जुळत नाही. कारण पच्चनीकानुलोममध्ये, पच्चनीक (प्रतिपक्षाच्या) वेळी "आजानाहि निग्गहं" (निग्रह जाण) असे म्हटले पाहिजे, "पडिकम्मं" (प्रतिकर्म) असे नाही.

ลกฺขณยุตฺติวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

लक्षणयुक्ति-वर्णना समाप्त झाली.

๙. วจนโสธนวณฺณนา

९. वचनशोधन-वर्णना

๕๕-๕๙. ปุคฺคโล [Pg.58] อุปลพฺภตีติ ปททฺวยสฺส อตฺถโต เอกตฺเตติ เอตฺถ ตเทว เอกตฺตํ ปเรน สมฺปฏิจฺฉิตํ อสมฺปฏิจฺฉิตนฺติ วิจาเรตพฺพเมตํ. ปุคฺคลสฺส หิ อวิภชิตพฺพตํ, อุปลพฺภตีติ เอตสฺส วิภชิตพฺพตํ วทนฺโต วิภชิตพฺพาวิภชิตพฺพตฺถานํ อุปลพฺภติปุคฺคล-สทฺทานํ กถํ อตฺถโต เอกตฺตํ สมฺปฏิจฺเฉยฺยาติ? ยถา จ วิภชิตพฺพาวิภชิตพฺพตฺถานํ อุปลพฺภติ-รูป-สทฺทานํ ตํ วิภาคํ วทโต รูปํ กิญฺจิ อุปลพฺภติ, กิญฺจิ น อุปลพฺภตีติ อยํ ปสงฺโค นาปชฺชติ, เอวํ เอตสฺสปิ ยถาวุตฺตวิภาคํ วทโต ยถาอาปาทิเตน ปสงฺเคน น ภวิตพฺพนฺติ มคฺคิตพฺโพ เอตฺถ อธิปฺปาโย.

५५-५९. "पुग्गलो उपलब्भति" (पुद्गल उपलब्ध होतो) या दोन पदांच्या अर्थाच्या एकत्वाच्या (समानतेच्या) बाबतीत, ते एकत्व परवादीने स्वीकारले आहे की नाही, याचा विचार केला पाहिजे. कारण, पुद्गलाची अविभाज्यता (विभाग न करता येणे) आणि "उपलब्भति" ची विभाज्यता सांगणारा परवादी, विभाज्य आणि अविभाज्य अर्थ असलेल्या "उपलब्भति" आणि "पुग्गल" या शब्दांच्या अर्थाचे एकत्व कसे बरे स्वीकारेल? आणि ज्याप्रमाणे विभाज्य आणि अविभाज्य अर्थ असलेल्या "उपलब्भति" आणि "रूप" या शब्दांचा तो विभाग सांगणाऱ्याच्या बाबतीत "काही रूप उपलब्ध होते, काही उपलब्ध होत नाही" असा प्रसंग (आक्षेप) उद्भवत नाही; त्याचप्रमाणे, पूर्वोक्त विभाग सांगणाऱ्या या परवादीच्या बाबतीतही अशा प्रकारे उद्भवणारा आक्षेप असू नये, असा येथील (सकवादीचा) अभिप्राय शोधला पाहिजे.

๖๐. ‘‘สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสู’’ติ (สุ. นิ. ๑๑๒๕) เอเตน อตฺถโต ปุคฺคโล นตฺถีติ วุตฺตํ โหตีติ อาห ‘‘นตฺถีติปิ วุตฺต’’นฺติ.

६०. "सुञ्ञतो लोकं अवेक्खस्सु" (जगाकडे शून्य म्हणून पहा) यावरून अर्थतः पुद्गल अस्तित्वात नाही, असेच म्हटले गेले आहे; म्हणूनच "नत्थीतिपि वृत्तं" (अस्तित्वात नाही असेही म्हटले आहे) असे म्हटले आहे.

วจนโสธนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

वचनशोधन-वर्णना समाप्त झाली.

๑๐. ปญฺญตฺตานุโยควณฺณนา

१०. प्रज्ञप्ति-अनुयोग-वर्णना

๖๑-๖๖. รูปกายาวิรหํ สนฺธาย ‘‘รูปกายสพฺภาวโต’’ติ อาห. ‘‘รูปิโน วา อรูปิโน วา’’ติ (อิติวุ. ๙๐) สุตฺเต อาคตปญฺญตฺตึ สนฺธาย ‘‘ตถารูปาย จ ปญฺญตฺติยา อตฺถิตายา’’ติ. วีตราคสพฺภาวโตติ กามีภาวสฺส อเนกนฺติกตฺตา กามธาตุยา อายตฺตตฺตาภาวโต จ ‘‘กามี’’ติ น วตฺตพฺโพติ ปฏิกฺขิปตีติ อธิปฺปาโย.

६१-६६. रूपकायाच्या (भौतिक शरीराच्या) अविराहाचा (अविभक्ततेचा) विचार करून "रूपकायसब्भावतो" (रूपकायाच्या अस्तित्वामुळे) असे म्हटले आहे. "रूपवान किंवा अरूपवान" या सुत्तातील (इतिवृत्तक ९०) प्रज्ञप्तीचा विचार करून "तथारूपाय च पञ्ञत्तिया अत्थिताया" (तशा प्रकारच्या प्रज्ञप्तीच्या अस्तित्वामुळे) असे म्हटले आहे. "वीतरागसब्भावतो" (वीतरागाच्या अस्तित्वामुळे) यामध्ये, कामी असणे हे एकांतिक (निश्चित) नसल्यामुळे आणि कामधातूशी संबंध नसल्यामुळे "कामी" असे म्हणू नये, असा निषेध केला आहे, हा अभिप्राय आहे.

๖๗. กายานุปสฺสนายาติ การณวจนเมตํ, กายานุปสฺสนาย การณภูตาย เอวํลทฺธิกตฺตาติ อตฺโถ. อาหจฺจ ภาสิตนฺติ ‘‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ อพฺยากตเมตํ มยา’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๒๘) อาหจฺจ ภาสิตํ.

६७. "कायानुपस्सनाया" (कायानुपश्यनेमुळे) हे कारणाचे वचन आहे; कायानुपश्यना हे कारण असल्यामुळे अशी दृष्टी (अभिप्राय) प्राप्त झाली आहे, असा अर्थ आहे. "आहच्च भासितं" (स्पष्टपणे/थेटपणे सांगितले आहे) म्हणजे "जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे, हे माझ्याद्वारे अव्याकृत (घोषित न केलेले) राहिले आहे" असे स्पष्टपणे सांगितले आहे.

ปญฺญตฺตานุโยควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रज्ञप्ति-अनुयोग-वर्णना समाप्त झाली.

๑๑. คติอนุโยควณฺณนา

११. गति-अनुयोग-वर्णना

๖๙-๗๒. ‘‘ทสฺเสนฺโต [Pg.59] ‘เตน หิ ปุคฺคโล สนฺธาวตี’ติอาทิมาหา’’ติ วุตฺตํ, ‘‘ทสฺเสนฺโต ‘น วตฺตพฺพํ ปุคฺคโล สนฺธาวตี’ติอาทิมาหา’’ติ ปน ภวิตพฺพํ, ทสฺเสตฺวาติ วา วตฺตพฺพํ.

६९-७२. "दर्शवताना 'त्यामुळे पुद्गल संसरण करतो' इत्यादी म्हटले" असे सांगितले आहे, परंतु "दर्शवताना 'पुद्गल संसरण करतो असे म्हणू नये' इत्यादी म्हटले" असे असायला हवे, किंवा "दस्सेत्वा" (दर्शवून) असे म्हटले पाहिजे.

๙๑. เยน รูปสงฺขาเตน สรีเรน สทฺธึ คจฺฉตีติ เอตฺถ ‘‘รูเปน สทฺธึ คจฺฉตี’’ติ วทนฺเตน ‘‘รูปํ ปุคฺคโล’’ติ อนนุญฺญาตตฺตา เยนากาเรน ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ อิทํ อาปชฺชติ, โส วตฺตพฺโพ. อสญฺญูปปตฺตึ สนฺธายาติ นิรยูปคสฺส ปุคฺคลสฺส อสญฺญูปคสฺส อรูปูปคสฺส จ อนฺตราภวํ น อิจฺฉตีติ จุติโต อนนฺตรํ อุปปตฺตึ สนฺธายาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เย ปน จุติกาเล อุปปตฺติกาเล จ อสญฺญูปปตฺติกาเล จ อสญฺญสตฺเตสุ สญฺญา อตฺถีติ คเหตฺวา อสญฺญูปคสฺส จ อนฺตราภวํ อิจฺเฉยฺยุํ, เตสํ อนฺตราภวภาวโต ‘‘อสญฺญูปปตฺติ อเวทนา’’ติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ.

९१. "ज्या रूपसंज्ञक शरीरासह तो जातो" यामध्ये "रूपासह जातो" असे म्हणणाऱ्याने, "रूप हा पुद्गल आहे" हे (परवादीने) मान्य न केल्यामुळे, ज्या प्रकारे "तोच जीव आणि तेच शरीर" हा प्रसंग ओढवतो, तो (प्रकार) सांगितला पाहिजे. "असञ्ञूपपत्तिं संधाय" (असंज्ञी उपपत्तीचा विचार करून) म्हणजे नरकात जाणाऱ्या, असंज्ञी लोकांत जाणाऱ्या आणि अरूप लोकांत जाणाऱ्या पुद्गलाचा अंतराभव (मध्यवर्ती अवस्था) तो स्वीकारत नसल्यामुळे, च्युतीनंतर (मृत्य्यूनंतर) लगेचच होणाऱ्या उपपत्तीचा (पुनर्जन्माचा) विचार करून, असा अर्थ समजला पाहिजे. परंतु जे लोक च्युतीसमयी, उपपत्तीसमयी आणि असंज्ञी उपपत्तीसमयी असंज्ञी सत्त्वांमध्ये संज्ञा असते असे मानून, असंज्ञी लोकांत जाणाऱ्याचा अंतराभव स्वीकारतात, त्यांच्या मते अंतराभवाचे अस्तित्व असल्यामुळे "असंज्ञी उपपत्ती वेदनाविरहित (अवेदना) असते" असे म्हणता येत नाही.

๙๒. อเวทโนติอาทีสุ ตทญฺญนฺติ สญฺญภวโต อญฺญํ อสญฺญาเนวสญฺญานาสญฺญายตนุปปตฺตึ. เนวสญฺญานาสญฺญายตเนปิ หิ น วตฺตพฺพํ สญฺญา อตฺถีติ อิจฺฉนฺติ.

९२. "अवेदनो" (वेदनाविरहित) इत्यादींमध्ये "तदञ्ञं" (त्यापेक्षा भिन्न) म्हणजे संज्ञी भवापेक्षा (संज्ञा असलेल्या अस्तित्वापेक्षा) भिन्न असलेले असंज्ञी अस्तित्व आणि नेवसञ्ञानासञ्ञायतन (नैवसंज्ञानासंज्ञायतन) उपपत्ती होय. कारण नेवसञ्ञानासञ्ञायतनामध्येही "संज्ञा आहे" असे म्हणणे त्यांना अभिप्रेत नाही.

๙๓. ยสฺมา รูปาทิธมฺเม วินา ปุคฺคโล นตฺถีติ อินฺธนุปาทาโน อคฺคิ วิย อินฺธเนน รูปาทิอุปาทาโน ปุคฺคโล รูปาทินา วินา นตฺถีติ ลทฺธิวเสน วทติ.

९३. ज्या अर्थी रूप इत्यादी धर्मांशिवाय पुद्गल अस्तित्वात नाही, त्या अर्थी ज्याप्रमाणे इंधनाचा (लाकूड इत्यादींचा) आश्रय असलेला अग्नी इंधनाशिवाय अस्तित्वात नसतो, त्याचप्रमाणे रूप इत्यादींचा आश्रय असलेला पुद्गल रूप इत्यादींशिवाय अस्तित्वात नसतो, अशा सिद्धांताच्या (दृष्टीच्या) आधारे तो बोलतो.

คติอนุโยควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

गति-अनुयोग-वर्णना समाप्त झाली.

๑๒. อุปาทาปญฺญตฺตานุโยควณฺณนา

१२. उपादा-प्रज्ञप्ति-अनुयोग-वर्णना

๙๗. นีลํ รูปํ อุปาทาย นีโลติอาทีสูติ ‘‘นีลํ รูปํ อุปาทาย นีลกสฺส ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตี’’ติ เอตฺถ โย ปุฏฺโฐ นีลํ อุปาทาย นีโลติ, ตทาทีสูติ อตฺโถ.

९७. "नीळ रूपाचा आश्रय घेऊन नीळ" इत्यादींमध्ये, "नीळ रूपाचा आश्रय घेऊन नीळ पुद्गलाची प्रज्ञप्ति होते" या सूत्रात विचारले असता, जो नीळ रूपाचा आश्रय घेऊन "नीळ" होतो, त्या इत्यादींच्या बाबतीत, असा अर्थ आहे.

๙๘. เฉกฏฺฐํ สนฺธายาติ เฉกฏฺฐํ สนฺธาย วุตฺตํ, น กุสลปญฺญตฺตึ. ‘‘กุสลํ เวทนํ อุปาทายา’’ติ มญฺญมาโน ปฏิชานาตีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

९८. "छेकट्ठं संधाय" (कुशल/चतुर अर्थाचा विचार करून) म्हणजे चतुर या अर्थाचा विचार करून म्हटले आहे, कुशल प्रज्ञप्तीचा (पुण्यकारक अर्थाचा) विचार करून नाही. "कुशल वेदनेचा आश्रय घेऊन" असे मानून तो स्वीकार करतो, असा अर्थ समजला पाहिजे.

๑๑๒. อิทานิ [Pg.60]…เป… ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา รุกฺข’’นฺติอาทิมาหาติ ปุพฺพปกฺขํ ทสฺเสตฺวา อุตฺตรมาหาติ วุตฺตํ โหติ.

११२. आता... इत्यादी... दर्शवण्यासाठी "यथा रुक्खं" (ज्याप्रमाणे वृक्ष) इत्यादी म्हटले आहे, याचा अर्थ पूर्वपक्ष दर्शवून उत्तरपक्ष सांगितला आहे, असा होतो.

๑๑๕. ‘‘ยสฺส รูปํ โส รูปวา’’ติ อุตฺตรปกฺเข วุตฺตํ วจนํ อุทฺธริตฺวา ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิมาห.

११५. "ज्याचे रूप आहे तो रूपवान आहे" हे उत्तरपक्षात म्हटलेले वचन उद्धृत करून "यस्मा" (ज्या अर्थी) इत्यादी म्हटले आहे.

๑๑๖. จิตฺตานุปสฺสนาวเสนาติ จิตฺตานุปสฺสนาวเสน ปริทีปิตสฺส สราคาทิจิตฺตโยคสฺส วเสนาติ อธิปฺปาโย.

११६. "चित्तानुपस्सनावेसेन" (चित्तानुपश्यनेच्या द्वारे) म्हणजे चित्तानुपश्यनेच्या द्वारे स्पष्ट केलेल्या सरागादी (रागयुक्त इत्यादी) चित्तयोगाच्या (चित्ताच्या संबंधाच्या) द्वारे, असा अभिप्राय आहे.

๑๑๘. เยนาติ จกฺขุนฺติ ‘‘เยนา’’ติ วุตฺตํ กรณํ จกฺขุนฺติ อตฺโถ. จกฺขุเมว รูปํ ปสฺสตีติ วิญฺญาณนิสฺสยภาวูปคมนเมว จกฺขุสฺส ทสฺสนํ นาม โหตีติ สนฺธาย วทติ.

११८. "येनाति चक्खुं" (ज्याद्वारे डोळा) या पाठात "येन" या शब्दाने जे 'करण' (साधन) म्हटले आहे, ते 'चक्खु' (चक्षुप्रसाद) आहे, असा अर्थ आहे. "चक्खुमेव रूपं पस्सति" (डोळाच रूप पाहतो) हे विधान, विज्ञानाचा (जाणिवेचा) आश्रय बनणे म्हणजेच चक्षूचे 'दर्शन' (पाहणे) होय, हा अभिप्राय मनात ठेवून संग्रहकार म्हणतात.

อุปาทาปญฺญตฺตานุโยควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

उपादा-पण्ञत्ति-अनुयोग-वर्णना समाप्त झाली.

๑๓. ปุริสการานุโยควณฺณนา

१३. पुरिसकार-अनुयोग-वर्णना.

๑๒๓. กรณมตฺตนฺติ กมฺมานํ นิปฺผาทกปฺปโยชกภาเวน ปวตฺตา ขนฺธา.

१२३. "करणमत्तं" (केवळ साधनमात्र) म्हणजे कुशल आणि अकुशल कर्मांना स्वतः उत्पन्न करण्याच्या किंवा इतरांना प्रवृत्त करण्याच्या रूपाने कार्यरत असणारे स्कंध (खंध) होत.

๑๒๔. ปุริมกมฺเมน วินา ปุคฺคลสฺส ชาติ, ชาตสฺส จ วิชฺชฏฺฐานาทีสุ สมฺมา มิจฺฉา วา ปวตฺติ นตฺถีติ สนฺธาย ‘‘ปุริมกมฺมเมว ตสฺสา’’ติอาทิมาห.

१२४. पूर्वकर्माशिवाय पुद्गलाचा जन्म होत नाही, आणि जन्मलेल्या पुद्गलाची उपजीविकेची साधने किंवा कला-कौशल्यादींमध्ये योग्य (सम्यक्) किंवा अयोग्य (मिथ्या) प्रकारे प्रवृत्ती होत नाही, हा अभिप्राय लक्षात घेऊन "पुरिमकम्ममेव तस्सा" (पूर्वकर्मच तिचे...) इत्यादी संग्रहकारांनी म्हटले आहे.

๑๒๕. กมฺมวฏฺฏสฺสาติ เอตฺถ กมฺมการกสฺส โย การโก, เตนปิ อญฺญํ กมฺมํ กาตพฺพํ, ตสฺส การเกนปิ อญฺญนฺติ เอวํ กมฺมวฏฺฏสฺส อนุปจฺเฉทํ วทนฺติ. ปุคฺคลสฺส การโก กมฺมสฺส การโก อาปชฺชตีติ วิจาเรตพฺพเมตํ. มาตาปิตูหิ ชนิตตาทินา ตสฺส การกํ อิจฺฉนฺตสฺส กมฺมการกานํ การกปรมฺปรา อาปชฺชตีติ อิทญฺจ วิจาเรตพฺพํ.

१२५. "कम्मवट्टस्स" (कर्मवट्टाचे) या पाठात - कर्म करणाऱ्या पहिल्या पुद्गलाला जो दुसरा पुद्गल बनवतो (कर्ता होतो), त्यानेही दुसरे कर्म केले पाहिजे; आणि त्या दुसऱ्या पुद्गलाच्या कर्त्यानेही दुसरे कर्म केले पाहिजे - अशा प्रकारे कर्मवट्टाचा (कर्मचक्राचा) उच्छेद न होणे (अविच्छिन्नता) ते सांगतात. "पुद्गलाचा कर्ता हा कर्माचा कर्ता ठरतो" या विधानाचा विचार केला पाहिजे. मातापित्यांद्वारे जन्म देणे इत्यादी कारणांमुळे त्या पहिल्या पुद्गलाचा कर्ता मानू इच्छिणाऱ्याच्या मते, कर्म करणाऱ्या पुद्गलांच्या कर्त्यांची परंपरा प्राप्त होते, म्हणून या विधानाचाही विचार केला पाहिजे.

๑๗๐. สุตฺตวิโรธภเยนาติ ‘‘โส กโรติ โส ปฏิสํเวทยตีติ โข, พฺราหฺมณ, อยเมโก อนฺโต’’ติอาทีหิ (สํ. นิ. ๒.๔๖) วิโรธภยา.

१७०. "सुत्तविरोधभयेन" (सूत्राशी विरोध होण्याच्या भयाने) म्हणजे "हे ब्राह्मणा, 'तोच करतो आणि तोच अनुभवतो' हा एक अंत (अतिरेकी विचार) आहे" इत्यादी सूत्रांशी विरोध होण्याच्या भयाने.

๑๗๑. ‘‘อิธ นนฺทติ เปจฺจ นนฺทตี’’ติ (ธ. ป. ๑๘) วจนโต กมฺมกรณกาเล วิปากปฏิสํเวทนกาเล จ โสเยวาติ ปฏิชานาตีติ อธิปฺปาโย. สยํกตํ [Pg.61] สุขทุกฺขนฺติ จ ปุฏฺโฐ ‘‘กึ นุ โข, โภ โคตม, สยํกตํ สุขํ ทุกฺขนฺติ? มา เหวํ กสฺสปา’’ติอาทิสุตฺตวิโรธา (สํ. นิ. ๒.๑๘) ปฏิกฺขิปติ.

१७१. "इध नन्दति पेच्च नन्दति" (तो येथेही आनंदित होतो आणि परलोकातही आनंदित होतो) या वचनानुसार, कर्म करण्याच्या वेळी आणि विपाकाचा (फळाचा) अनुभव घेण्याच्या वेळी तोच पुद्गल असतो, असे तो स्वीकारतो, हा अट्ठकथेचा अभिप्राय आहे. "सुख-दुःख स्वतः निर्माण केलेले आहे का?" असे विचारले असता, "हे गौतम, सुख आणि दुःख स्वतः निर्माण केलेले आहे काय? हे कश्यप, असे म्हणू नकोस" इत्यादी सूत्रांशी विरोध होत असल्यामुळे तो याचा निषेध करतो.

๑๗๖. ลทฺธิมตฺตเมเวตนฺติ โสเยเวโก เนว โส โหติ น อญฺโญติ อิทํ ปน นตฺเถว, ตสฺมา เอวํวาทิโน อสยํการนฺติอาทิ อาปชฺชตีติ อธิปฺปาโย. อปิจาติอาทินา อิทํ ทสฺเสติ – น ปรสฺส อิจฺฉาวเสเนว ‘‘โส กโรตี’’ติอาทิ อนุโยโค วุตฺโต, อถ โข ‘‘โส กโรตี’’ติอาทีสุ เอกํ อนิจฺฉนฺตสฺส อิตรํ, ตญฺจ อนิจฺฉนฺตสฺส อญฺญํ อาปนฺนนฺติ เอวํ การกเวทกิจฺฉาย ฐตฺวา ‘‘โส กโรตี’’ติอาทีสุ ตํ ตํ อนิจฺฉาย อาปนฺนวเสนาปีติ. อถ วา น เกวลํ ‘‘โส กโรตี’’ติอาทีนํ สพฺเพสํ อาปนฺนตฺตา, อถ โข เอเกกสฺเสว จ อาปนฺนตฺตา อยํ อนุโยโค กโตติ ทสฺเสติ. ปุริมนเยเนวาติ เอเตน ‘‘อิธ นนฺทตี’’ติอาทิ สพฺพํ ปฏิชานนาทิการณํ เอกโต โยเชตพฺพนฺติ ทสฺเสติ.

१७६. "लद्धिमत्तमेवेतन्ति" (हे केवळ मतच आहे) या पाठात - तोच एक पुद्गल 'तो स्वतःही नाही आणि दुसराही नाही' असा हा अर्थ मुळीच संभवत नाही. म्हणून, असे प्रतिपादन करणाऱ्याच्या मते 'अस्वयंकार' (स्वतः न करणे) इत्यादी दोष प्राप्त होतात, हा अट्ठकथेचा अभिप्राय आहे. "अपि च" इत्यादी शब्दांद्वारे हे दर्शविले आहे की - केवळ दुसऱ्याच्या (परवादीच्या) इच्छेनुसार "सो करोति" (तो करतो) इत्यादी प्रश्न विचारलेला नाही, तर "सो करोति" इत्यादी मतांपैकी एका मताचा स्वीकार न करणाऱ्याच्या बाबतीत दुसरे मत प्राप्त होते, आणि त्याचाही स्वीकार न करणाऱ्याच्या बाबतीत आणखी तिसरे मत प्राप्त होते. अशा प्रकारे कर्ता आणि भोक्ता यांच्या इच्छेवर आधारित राहून, "सो करोति" इत्यादी मतांमध्ये त्या-त्या मताचा स्वीकार न केल्यामुळे उद्भवणाऱ्या दोषांच्या आधारे देखील हा प्रश्न विचारला गेला आहे. अथवा, "सो करोति" इत्यादी सर्व दोषांच्या प्राप्तीमुळेच नव्हे, तर त्यांपैकी प्रत्येक दोषाच्या प्राप्तीमुळे हा प्रश्न विचारला गेला आहे, असे दर्शविले आहे. "पुरिमनयेनेव" (पूर्वीच्याच पद्धतीने) या शब्दाने "इध नन्दति" इत्यादी सर्व स्वीकारण्याचे कारण एकत्र जोडले पाहिजे, असे दर्शविले आहे.

ปุริสการานุโยควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पुरिसकार-अनुयोग-वर्णना समाप्त झाली.

กลฺยาณวคฺโค นิฏฺฐิโต.

कल्याणवग्गो समाप्त झाला.

๑๔. อภิญฺญานุโยควณฺณนา

१४. अभिञ्ञा-अनुयोग-वर्णना.

๑๙๓. อภิญฺญานุโยคาทิวเสน อรหตฺตสาธนาติ เอตฺถ ‘‘นนุ อตฺถิ โกจิ อิทฺธึ วิกุพฺพตี’’ติ อภิญฺญาอนุโยโค จ ‘‘หญฺจิ อตฺถิ โกจิ อิทฺธึ วิกุพฺพตี’’ติ ฐปนา จ ‘‘เตน วต เร’’ติอาทิ ปาปนา จ อาทิสทฺทสงฺคหิโต อตฺโถว ทฏฺฐพฺโพ. อาสวกฺขยญาณํ ปเนตฺถ อภิญฺญา วุตฺตาติ ตทภิญฺญาวโต อรหโต สาธนํ ‘‘อรหตฺตสาธนา’’ติ อาห. อรหโต หิ สาธนา ตพฺภาวสฺส จ สาธนา โหติเยวาติ.

१९३. "अभिञ्ञानुयोगादिवसेन अरहत्तसाधना" या पाठात - "ननु अत्थि कोचि इद्धिं विकुब्बति" (काय कोणी ऋद्धीचे प्रातिहार्य करतो?) हा अभिज्ञा-अनुयोग (अभिज्ञाविषयक प्रश्न), "हञ्चि अत्थि कोचि इद्धिं विकुब्बति" (जर कोणी ऋद्धीचे प्रातिहार्य करतो) ही स्थापना, आणि "तेन वत रे" इत्यादी पापना (दोषारोपण) - हे सर्व 'आदि' शब्दाने ग्रहण केलेले अर्थच समजावेत. येथे 'आसवक्खयञाण' (आस्रवक्षयज्ञान) यालाच 'अभिज्ञा' म्हटले आहे, म्हणून त्या अभिज्ञेने युक्त असलेल्या अरहंताचे साधन म्हणजेच "अरहत्तसाधना" असे संग्रहकारांनी म्हटले आहे. कारण अरहंताचे साधन हे त्याच्या अरहंतभावाचे (अरहत्त्वफलाचे) देखील साधन ठरतेच, असे जाणावे.

อภิญฺญานุโยควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अभिञ्ञा-अनुयोग-वर्णना समाप्त झाली.

๑๕-๑๘. ญาตกานุโยคาทิวณฺณนา

१५-१८. ज्ञातक-अनुयोग-आदी-वर्णना.

๒๐๙. ตถารูปสฺสาติ [Pg.62] ตติยโกฏิภูตสฺส สจฺจิกฏฺฐสฺส อภาวาติ อธิปฺปาโย. เอวํ ปน ปฏิกฺขิปนฺโต อสจฺจิกฏฺฐํ ตติยโกฏิภูตํ ปุคฺคลํ วเทยฺยาติ ตาทิสํ ปุคฺคลํ อิจฺฉนฺโต หิ สุตฺเตน นิคฺคเหตพฺโพ สิยา. กสฺมา? ตถารูปสฺส สจฺจิกฏฺฐสฺส อภาวโตติ, ตถารูปสฺส กสฺสจิ สภาวสฺส อภาวโต ปฏิกฺเขปารหตฺตา อตฺตโน ลทฺธึ นิคูหิตฺวา ปฏิกฺเขโป ปรวาทิสฺสาติ อยมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

२०९. "तथारूपस्स" या पदाचा अर्थ - तिसऱ्या कोटीत (पर्यायात) समाविष्ट असलेल्या 'सच्चिकट्ठ' (परमार्थ सत्याचा) अभाव असल्यामुळे, असा अट्ठकथेचा अभिप्राय आहे. परंतु, अशा प्रकारे निषेध करणारा परवादी हा असच्चिकट्ठ (परमार्थ सत्य नसलेल्या) आणि तिसऱ्या कोटीत समाविष्ट असलेल्या पुद्गलाविषयी बोलेल. म्हणून अशा प्रकारच्या पुद्गलाची इच्छा करणाऱ्या परवादीचे सूत्राद्वारे निग्रह (खंडन) केले पाहिजे. का? कारण तशा प्रकारच्या सच्चिकट्ठ पुद्गलाचा अभाव आहे. तशा प्रकारच्या कोणत्याही स्वभावाचा (सच्चिकट्ठ स्वभावाचा) अभाव असल्यामुळे तो निषेधार्ह ठरतो; म्हणून स्वतःचे मत लपवून परवादीने केलेला निषेध हा परवादीचाच निषेध आहे, असा अर्थ समजला पाहिजे.

ญาตกานุโยคาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ज्ञातक-अनुयोग-आदी-वर्णना समाप्त झाली.

๑๙. ปฏิเวธานุโยคาทิวณฺณนา

१९. पटिवेध-अनुयोग-आदी-वर्णना.

๒๑๘. ปริคฺคหิตเวทโนติ วจเนน อปริคฺคหิตเวทนสฺส ‘‘สุขิโตสฺมิ, ทุกฺขิโตสฺมี’’ติ ชานนํ ปชานนํ นาม น โหตีติ ทสฺเสติ โยคาวจรสฺส สุขุมานมฺปิ เวทนานํ ปริจฺเฉทนสมตฺถตญฺจ.

२१८. "परिग्गहितवेदनो" (ज्याने वेदनांचे परिग्रहण केले आहे) या वचनाद्वारे, ज्याने वेदनांचे परिग्रहण केले नाही अशा पुद्गलाचे "मी सुखी आहे, मी दुःखी आहे" असे जाणणे हे 'प्रजानन' (विशेष प्रकारे जाणणे) ठरत नाही, हे दर्शविले आहे; तसेच योगावचर पुद्गलाची अत्यंत सूक्ष्म वेदनांचे देखील परिच्छेद (विभागणी) करण्याची क्षमता दर्शविली आहे.

๒๒๘. ลกฺขณวจนนฺติ รูปพฺภนฺตรคมนํ สหรูปภาโว, พหิทฺธา นิกฺขมนํ วินารูปภาโวติ อธิปฺปาโย.

२२८. "लक्खणवचनं" (लक्षणाचे वचन) या पाठात - रूपाच्या (शरीराच्या) आत असणे म्हणजे 'सह-रूपभाव' (रूपासह असणे) आणि बाहेर निघणे म्हणजे 'विना-रूपभाव' (रूपाशिवाय असणे), असा अट्ठकथेचा अभिप्राय आहे.

๒๓๗. อิมา โขติ โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ อรูโป อตฺตปฏิลาโภติ อิมา โลกสฺส สมญฺญา, ยาหิ ตถาคโต โวหรติ อปรามสํ, โย สจฺโจ โมโฆ วา สิยา, ตสฺมึ อนุปลพฺภมาเนปิ อตฺตนิ ตทนุปลพฺภโตเยว ปรามาสํ อตฺตทิฏฺฐึ อนุปฺปาเทนฺโต โลเก อตฺตปฏิลาโภติ ปวตฺตโวหารวเสเนว โวหรตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. เอตฺถ จ ปจฺจตฺตสามญฺญลกฺขณวเสน ปุคฺคลสฺส อตฺถิตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา โลกโวหาเรน อตฺถิตํ วทนฺเตน ปุคฺคโลติ โกจิ สภาโว นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. สติ หิ ตสฺมึ อตฺตโน สภาเวเนว อตฺถิตา วตฺตพฺพา สิยา, น โลกโวหาเรนาติ. อิมินา ปน ยถา สเมติ, ยถา จ [Pg.63] ปรามาโส น โหติ, เอวํ อิโต ปุริมา จ อตฺถวณฺณนา โยเชตพฺพา.

२३७. "इमा खो" (या खरोखर) म्हणजे - औदारिक (स्थूल) आत्मप्रतिलाभ, मनोमय आत्मप्रतिलाभ आणि अरूप आत्मप्रतिलाभ, या जगातील संज्ञा (अभिधान) आहेत, ज्यांचा तथागत कोणत्याही चुकीच्या अभिनिवेशाशिवाय (अपरामर्श) व्यवहार करतात. तो आत्मा सत्य असो वा व्यर्थ असो, तो आत्मा उपलब्ध नसतानाही, तो उपलब्ध नसल्यामुळेच चुकीचा अभिनिवेश असणारी 'आत्मदृष्टी' उत्पन्न न करता, जगात 'आत्मप्रतिलाभ' आहे अशा केवळ प्रचलित व्यवहाराच्या आधारेच ते व्यवहार करतात, असा येथे अर्थ आहे. आणि येथे "यथा रूपादयो धम्मा" इत्यादी अट्ठकथेच्या विधानात - वैयक्तिक (स्वलक्षण) आणि सामान्य लक्षणांच्या आधारे पुद्गलाचे अस्तित्व नाकारून, लोकव्यवहाराने त्याचे अस्तित्व सांगणाऱ्या अट्ठकथाचार्यांनी "पुद्गल नावाचा कोणताही स्वभाव (वास्तविक अस्तित्व) नाही" असे म्हटले आहे. कारण जर तो पुद्गल असता, तर त्याचे अस्तित्व स्वतःच्या स्वभावानेच सांगितले गेले असते, लोकव्यवहाराने नाही, असे जाणावे. परंतु, या विधांशी जसे सुसंगत होईल आणि जसा चुकीचा अभिनिवेश (परामर्श) होणार नाही, अशा प्रकारे यापूर्वीचे अर्थस्पष्टीकरण देखील जोडले पाहिजे.

โลกสมฺมุติการณนฺติ ยสฺมา โลกสมฺมุติวเสน ปวตฺตํ, ตสฺมา สจฺจนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตถลกฺขณนฺติ ตถการณํ. ยสฺมา ธมฺมานํ ตถตาย ปวตฺตํ, ตสฺมา สจฺจนฺติ ทสฺเสติ.

"लोकसम्मुतिकारणं" या पाठात - ज्या अर्थी लोकसंमतीच्या (लोकव्यवहाराच्या) आधारे हे प्रवृत्त झाले आहे, त्या अर्थी याला 'सत्य' म्हटले आहे, असा अर्थ होतो. "तथलक्खणं" म्हणजे तथ्यकारण (यथार्थ कारण). ज्या अर्थी धम्मांच्या (परमार्थ तत्त्वांच्या) यथार्थतेमुळे (तथतेमुळे) हे प्रवृत्त झाले आहे, त्या अर्थी हे 'सत्य' आहे, असे दर्शविले आहे.

ปฏิเวธานุโยคาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पटिवेध-अनुयोग-आदी-वर्णना समाप्त झाली.

ปุคฺคลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पुग्गलकथा-वर्णना समाप्त झाली.

๒. ปริหานิกถา

२. परिहानिकथा.

๑. วาทยุตฺติปริหานิกถาวณฺณนา

१. वादयुत्ति-परिहानिकथा-वर्णना.

๒๓๙. ‘‘ทฺเวเม[Pg.64], ภิกฺขเว, ธมฺมา เสกฺขสฺส ภิกฺขุโน ปริหานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๒.๑๘๕) อิทํ สุตฺตํ อรหโต ปริหานิลทฺธิยา น นิสฺสโย, อถ โข อนาคามิอาทีนํ ปริหานิลทฺธิยา, ตสฺมา อรหโตปิ ปริหานึ อิจฺฉนฺตีติ เอตฺถ ปิ-สทฺเทน อนาคามิสฺสปิ สกทาคามิสฺสปีติ โยเชตพฺพํ.

२३९. "भिक्खूंनो, हे दोन धम्म शैक्ष्य (सेक्ख) भिक्खूच्या परिहानीसाठी (ऱ्हासासाठी) कारणीभूत ठरतात" हे सूत्र अरहंताच्या परिहानीच्या (ऱ्हासाच्या) मताचा आधार नाही, तर अनागामी इत्यादी (शैक्ष्य) पुद्गलांच्या परिहानीच्या मताचा आधार आहे. म्हणून, "अरहंतस्सपि परिहानिं इच्छन्ति" (अरहंताची देखील परिहानी मानतात) या पाठात 'अपि' (पि) या शब्दाने अनागामी आणि सकदागामी पुद्गलांची देखील (परिहानी मानतात) असा अर्थ जोडला पाहिजे.

‘‘ตติยสฺมิมฺปิ มุทินฺทฺริยาว อธิปฺเปตา. เตสญฺหิ สพฺเพสมฺปิ ปริหานิ น โหตีติ ตสฺส ลทฺธี’’ติ ปุริมปาโฐ, มุทินฺทฺริเยสฺเวว ปน อธิปฺเปเตสุ ปริกฺเขโป น กาตพฺโพ สิยา, กโต จ, ตสฺมา ‘‘ตติยสฺมิมฺปิ ติกฺขินฺทฺริยาว อธิปฺเปตา. เตสญฺหิ สพฺเพสมฺปิ ปริหานิ น โหตีติ ตสฺส ลทฺธี’’ติ ปฐนฺติ.

"तिसऱ्यामध्ये देखील मृदु-इंद्रिय (मुदिन्द्रिय) असणारेच अभिप्रेत आहेत. कारण त्या सर्वांची देखील परिहानी होत नाही, हे त्याचे मत आहे" असा पूर्वीचा पाठ आहे. परंतु, जर केवळ मृदु-इंद्रिय असणारेच अभिप्रेत असते, तर निषेध (पटिक्खेप) केला गेला नसता, पण तो केला गेला आहे. म्हणून, "तिसऱ्यामध्ये देखील तीक्ष्ण-इंद्रिय (तिक्खिन्द्रिय) असणारेच अभिप्रेत आहेत. कारण त्या सर्वांची देखील परिहानी होत नाही, हे त्याचे मत आहे" असा पाठ नंतरचे आचार्य वाचतात.

อโยนิโส อตฺถํ คเหตฺวาติ โสตาปนฺโนเยว นิยโตติ วุตฺโตติ โสเยว น ปริหายติ, น อิตเรติ อตฺถํ คเหตฺวา. ‘‘อุปริมคฺคตฺถายา’’ติ วุตฺตํ อตฺถํ อคฺคเหตฺวา นิยโตติ โสตาปตฺติผลา น ปริหายตีติ เอตมตฺถํ คณฺหีติ ปน วทนฺติ.

"अयोग्य रीतीने अर्थ ग्रहण करून" म्हणजे 'सोतापन्न व्यक्तीलाच नियत (निश्चित) म्हटले आहे, म्हणून तोच पतित होत नाही, इतर (सकदागामी इत्यादी) पतित होत नाहीत असे नाही' असा अर्थ घेऊन. परंतु, 'वरच्या मार्गावर स्थित असलेल्यासाठी' हा सांगितलेला अर्थ ग्रहण न करता, 'नियत' म्हणजे सोतापत्ती फळापासून पतित होत नाही, असा हा अर्थ घेतला, असे म्हणतात.

วาทยุตฺติปริหานิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

वादयुत्ती-परिहाणी कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

๒. อริยปุคฺคลสํสนฺทนปริหานิวณฺณนา

२. आर्यपुद्गल-संसन्दन-परिहाणिवर्णन

๒๔๑. ยํ ปเนตฺถาติอาทิมฺหิ ทสฺสนมคฺคผเล ฐิตสฺส อนนฺตรํ อรหตฺตปฺปตฺตึ, ตโต ปริหายิตฺวา ตตฺถ จ ฐานํ อิจฺฉนฺโต ปุน วายาเมน ตทนนฺตรํ อรหตฺตปฺปตฺตึ น อิจฺฉตีติ วิจาเรตพฺพเมตํ.

२४१. "यात जे म्हटले आहे..." इत्यादीमध्ये, दर्शनमार्ग-फलावर स्थित असलेल्या व्यक्तीला लगेचच अर्हत्त्व प्राप्त व्हावे, आणि तिथून पतित होऊन पुन्हा त्याच दर्शनमार्ग-फलावर स्थित राहावे, अशी इच्छा करणारा (परवादी) पुन्हा प्रयत्नाने त्याच्या लगेचच नंतर अर्हत्त्व प्राप्तीची इच्छा करत नाही, याविषयी विचार केला पाहिजे.

๒๖๒. อวสิปฺปตฺโต ฌานลาภีติ เสกฺโข วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ปุถุชฺชโน ปน วสิปฺปตฺโต อวสิปฺปตฺโต จ สมยวิมุตฺตอสมยวิมุตฺตตนฺติยา อคฺคหิโต, ภชาปิยมาโน ปน สมาปตฺติวิกฺขมฺภิตานํ กิเลสานํ วเสน สมยวิมุตฺตภาวํ ภเชยฺยาติ วุตฺโตติ.

२६२. "वशित्व प्राप्त न झालेला ध्यानलाभी" या शब्दाने शैक्ष (सेक्ख) पुद्गल अभिप्रेत आहे, असे समजावे. परंतु, वशित्व प्राप्त केलेला किंवा वशित्व प्राप्त न केलेला पृथग्जन हा 'समयविमुक्त-असमयविमुक्त' पाठात ग्रहण केला गेलेला नाही. तरीही, त्याला समाविष्ट केले असता, समापत्तीने (ध्यानाने) दबलेल्या क्लेशांच्या प्रभावामुळे तो समयविमुक्त भावाला प्राप्त करू शकतो, असे म्हटले आहे.

อริยปุคฺคลสํสนฺทนปริหานิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

आर्यपुद्गल-संसन्दन-परिहाणिवर्णन समाप्त झाले.

๓. สุตฺตสาธนปริหานิวณฺณนา

३. सुत्तसाधन-परिहाणिवर्णन

๒๖๕. อุตฺตมหีนเภโท [Pg.65] ‘‘ตตฺร ยายํ ปฏิปทา สุขา ขิปฺปาภิญฺญา, สา อุภเยเนว ปณีตา อกฺขายตี’’ติอาทิสุตฺตวเสน (ที. นิ. ๓.๑๕๒) วุตฺโต. ‘‘ทิฏฺฐํ สุตํ มุต’’นฺติ เอตฺถ วิย มุตสทฺโท ปตฺตพฺพํ วทตีติ อาห ‘‘ผุสนารห’’นฺติ.

२६५. उत्तम आणि हीन असा भेद "तेथे जी ही प्रतिपदा सुखा आणि क्षिप्राभिज्ञा आहे, ती दोन्ही कारणांमुळे प्रणीत म्हटली जाते" इत्यादी सूत्राच्या आधारे सांगितला आहे. "दिठ्ठं सुतं मुतं" यामध्ये जसा 'मुत' शब्द प्राप्त करण्यायोग्य अर्थाला सांगतो, तसेच येथेही 'मुत' शब्द प्राप्त करण्यायोग्य अर्थाला सांगतो, म्हणून "स्पर्श करण्यास योग्य" (फुसनारहं) असे म्हटले आहे.

๒๖๗. อปฺปตฺตปริหานาย เจว สํวตฺตนฺติ ยถากตสนฺนิฏฺฐานสฺส สมยวิมุตฺตสฺสาติ อธิปฺปาโย.

२६७. "प्राप्त न झालेल्या (अर्हत्त्वापासून) घसरण्यासाठी देखील कारणीभूत ठरतात" हे ज्याने निर्णय केला आहे अशा समयविमुक्त पुद्गलाच्या बाबतीत आहे, असा अभिप्राय आहे.

สุตฺตสาธนปริหานิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सुत्तसाधन-परिहाणिवर्णन समाप्त झाले.

ปริหานิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

परिहाणिकथावर्णन समाप्त झाले.

๓. พฺรหฺมจริยกถา

३. ब्रह्मचर्यकथा

๑. สุทฺธพฺรหฺมจริยกถาวณฺณนา

१. शुद्धब्रह्मचर्यकथावर्णन

๒๖๙. ‘‘ปรนิมฺมิตวสวตฺติเทเว [Pg.66] อุปาทาย ตทุปรี’’ติ วุตฺตํ, ‘‘ตีหิ, ภิกฺขเว, ฐาเนหี’’ติ (อ. นิ. ๙.๒๑) ปน สุตฺตสฺส วจเนน เหฏฺฐาปิ มคฺคภาวนมฺปิ น อิจฺฉนฺตีติ วิญฺญายติ.

२६९. "परनिर्मितवशवर्ती देवांना धरून त्यांच्या वरच्या लोकांमध्ये" असे म्हटले आहे. परंतु, "भिक्खूहो, तीन कारणांनी..." या सूत्राच्या वचनावरून खालच्या देवांमध्ये देखील मार्गभावना त्यांना मान्य नाही, असे समजते.

๒๗๐. ‘‘คิหีนญฺเจว เอกจฺจานญฺจ เทวานํ มคฺคปฏิลาภํ สนฺธาย ปฏิกฺเขโป ตสฺเสวา’’ติ วุตฺตํ, ‘‘ยตฺถ นตฺถี’’ติ ปน โอกาสวเสน ปุฏฺโฐ ปุคฺคลวเสน ตสฺส ปฏิกฺเขโป น ยุตฺโต. ยทิ จ ตสฺสายํ อธิปฺปาโย, สกวาทินา สมานาธิปฺปายตฺตา น นิคฺคเหตพฺโพ.

२७०. "गृहस्थांना आणि काही देवांना मार्गप्राप्ती होण्याच्या संदर्भात त्याचा निषेध आहे" असे म्हटले आहे. परंतु, "जिथे नाही" असे स्थानाच्या संदर्भात विचारले असता, पुद्गलाच्या संदर्भात त्याचा निषेध करणे योग्य नाही. आणि जर त्याचा हाच अभिप्राय असेल, तर स्ववादीशी समान अभिप्राय असल्यामुळे त्याचे खंडन करू नये.

๒๗๑. เอกนฺตริกปญฺหาติ ปรวาทีสกวาทีนํ อญฺญมญฺญํ ปญฺหนฺตริกา ปญฺหา.

२७१. "एकन्तरिक प्रश्न" म्हणजे परवादी आणि स्ववादी यांचे एकमेकांमधील प्रश्नांच्या दरम्यानचे प्रश्न होत.

สุทฺธพฺรหฺมจริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

शुद्धब्रह्मचर्यकथावर्णन समाप्त झाले.

๒. สํสนฺทนพฺรหฺมจริยกถาวณฺณนา

२. संसन्दनब्रह्मचर्यकथावर्णन

๒๗๓. รูปาวจรมคฺเคน หิ โส อิธวิหายนิฏฺโฐ นาม ชาโตติ อิทํ ‘‘อิธ ภาวิตมคฺโค หิ อนาคามี อิธวิหายนิฏฺโฐ นาม โหตี’’ติอาทิเกน ลทฺธิกิตฺตเนน กถํ สเมตีติ วิจาเรตพฺพํ. ปุพฺเพ ปน อนาคามี เอว อนาคามีติ วุตฺโต, อิธ ฌานานาคามิโสตาปนฺนาทิโกติ อธิปฺปาโย. อิธ อรหตฺตมคฺคํ ภาเวตฺวา อิเธว ผลํ สจฺฉิกโรนฺตํ ‘‘อิธปรินิพฺพายี’’ติ วทติ, อิธ ปน มคฺคํ ภาเวตฺวา ตตฺถ ผลํ สจฺฉิกโรนฺตํ ‘‘ตตฺถปรินิพฺพายี อรหา’’ติ.

२७३. "रूपावचर मार्गाने तो येथेच विहारात निष्ठा असलेला (इधविहायनिठ्ठो) झाला आहे" हे वाक्य "येथे मार्गाची भावना केलेला अनागामी हा इधविहायनिठ्ठो होतो" इत्यादी मताच्या कथनाशी कसे जुळते, याचा विचार केला पाहिजे. पूर्वी तर केवळ अनागामीलाच 'अनागामी' म्हटले गेले आहे, येथे ध्यान-अनागामी-सोतापन्न इत्यादी अभिप्रेत आहेत, असा अभिप्राय आहे. येथे अर्हत्त्वमार्गाची भावना करून येथेच फलाचा साक्षात्कार करणाऱ्याला "इधपरिनिब्बायी" असे म्हणतात, आणि येथे मार्गाची भावना करून तेथे फलाचा साक्षात्कार करणाऱ्याला "तत्थपरिनिब्बायी अर्हत" असे म्हणतात.

สํสนฺทนพฺรหฺมจริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

संसन्दनब्रह्मचर्यकथावर्णन समाप्त झाले.

พฺรหฺมจริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ब्रह्मचर्यकथावर्णन समाप्त झाले.

๔. โอธิโสกถาวณฺณนา

४. ओधिसोकथावर्णन

๒๗๔. โอธิโส [Pg.67] โอธิโสติ เอตสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกเทเสน เอกเทเสนา’’ติ อาห.

२७४. "ओधिसो ओधिसो" याचा अर्थ दाखवताना "एका अंशाने एका अंशाने" असे म्हटले आहे.

โอธิโสกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ओधिसोकथावर्णन समाप्त झाले.

๔. ชหติกถาวณฺณนา

४. जहतिकथावर्णन

๑. นสุตฺตาหรณกถาวณฺณนา

१. नसुत्ताहरणकथावर्णन

๒๘๐. กิจฺจสพฺภาวนฺติ ตีหิ ปหาตพฺพสฺส ปหีนตํ. ตํ ปน กิจฺจํ ยทิ เตเนว มคฺเคน สิชฺฌตีติ ลทฺธิ, ปุถุชฺชนกาเล เอว กามราคพฺยาปาทา ปหีนาติ ลทฺธีติ เอตํ น สเมติ, ตสฺมา ปุถุชฺชนกาเล ปหีนานมฺปิ ทสฺสนมคฺเค อุปฺปนฺเน ปุน กทาจิ อนุปฺปตฺติโต ติณฺณํ มคฺคานํ กิจฺจํ สมฺภวตีติ อธิปฺปาโย.

२८०. "कृत्यसद्भाव" म्हणजे तीन खालच्या मार्गांनी जे नष्ट करायचे आहे ते नष्ट झाले असणे. परंतु, जर ते कृत्य त्याच मार्गाने सिद्ध होते असे मत असेल, आणि पृथग्जन असतानाच कामराग व व्यापाद नष्ट झाले होते असे मत असेल, तर हे दोन्ही जुळत नाहीत. म्हणून, पृथग्जन असताना नष्ट झाले असले तरी, दर्शनमार्ग उत्पन्न झाल्यावर पुन्हा कधीही ते उत्पन्न न झाल्यामुळे, तीन मार्गांचे कृत्य संभवते, असा अभिप्राय आहे.

นสุตฺตาหรณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

नसुत्ताहरणकथावर्णन समाप्त झाले.

ชหติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

जहतिकथावर्णन समाप्त झाले.

๕. สพฺพมตฺถีติกถา

५. सब्बमत्थीतिकथा

๑. วาทยุตฺติวณฺณนา

१. वादयुक्तिवर्णन

๒๘๒. สพฺพสฺมึ สรีเร สพฺพนฺติ สิรสิ ปาทา ปจฺฉโต จกฺขูนีติ เอวํ สพฺพํ สพฺพตฺถ อตฺถีติ อตฺโถ. สพฺพสฺมึ กาเลติ พาลกาเล ยุวตา, วุฑฺฒกาเล พาลตา, เอวํ สพฺพสฺมึ กาเล สพฺพํ. สพฺเพนากาเรนาติ นีลากาเรน ปีตํ, ปีตากาเรน โลหิตนฺติ เอวํ. สพฺเพสุ ธมฺเมสูติ จกฺขุสฺมึ โสตํ, โสตสฺมึ ฆานนฺติ เอวํ. อยุตฺตนฺติ โยครหิตํ วทติ, ตํ ปน เอกสภาวํ. กถํ ปน เอกสภาวสฺส โยครหิตตาติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘นานาสภาวานญฺหี’’ติอาทิมาห. ทฺวินฺนญฺหิ นานาสภาวานํ องฺคุลีนํ เมณฺฑกานํ วา อญฺญมญฺญโยโค โหติ, น เอกสฺเสว สโต, ตสฺมา โย นานาสภาเวสุ โหติ โยโค, เตน รหิตํ เอกสภาวํ อโยคนฺติ วุตฺตํ. อิทํ ปุจฺฉตีติ ปรวาทีทิฏฺฐิยา [Pg.68] มิจฺฉาทิฏฺฐิภาวํ คเหตฺวา อุปฺปนฺนาย อตฺตโน ทิฏฺฐิยา สมฺมาทิฏฺฐิภาโว อตฺถีติ วุตฺตํ โหติ.

२८२. "सर्व शरीरात सर्व काही आहे" म्हणजे डोक्यात पाय आहेत, पाठीमागे डोळे आहेत, अशा प्रकारे सर्व काही सर्व ठिकाणी आहे असा अर्थ होतो. "सर्व काळात" म्हणजे बालपणात तारुण्य असणे, वृद्धपणात बालपण असणे, अशा प्रकारे सर्व काळात सर्व काही असणे. "सर्व आकाराने" म्हणजे निळ्या रंगाच्या आकाराने पिवळा रंग असणे, पिवळ्या रंगाच्या आकाराने लाल रंग असणे, असे. "सर्व धर्मांमध्ये" म्हणजे डोळ्यात कान असणे, कानात नाक असणे, असे. "अयुक्त" म्हणजे संयोगापासून रहित असणे असे म्हणतात, आणि ते एकस्वभाव असते. परंतु, एकस्वभाव असलेल्याचे संयोगरहित असणे कसे शक्य आहे? हे दाखवताना "नानास्वभाव असलेल्यांचेच..." इत्यादी म्हटले आहे. कारण वेगवेगळ्या स्वभावाच्या दोन बोटांचा किंवा दोन मेंढ्यांचा एकमेकांशी संयोग होतो, एकाच असलेल्याचा स्वतःशी संयोग होत नाही. म्हणून, जो वेगवेगळ्या स्वभावाच्या वस्तूंमध्ये संयोग होतो, त्या संयोगापासून रहित असलेल्या एकस्वभाव वस्तूला 'अयोग' म्हटले आहे. "हे विचारतो" म्हणजे परवादीच्या दृष्टीचा मिथ्यादृष्टीभाव गृहीत धरून, उत्पन्न झालेल्या स्वतःच्या दृष्टीचा सम्यग्दृष्टीभाव आहे का? असे विचारले आहे, असा अर्थ होतो.

วาทยุตฺติวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

वादयुक्तिवर्णन समाप्त झाले.

๒. กาลสํสนฺทนวณฺณนา

२. कालसंसन्दनवर्णन

๒๘๕. อตีตานาคตํ ปหาย ปจฺจุปฺปนฺนรูปเมว อปฺปิยํ อวิภชิตพฺพํ กริตฺวาติ ปจฺจุปฺปนฺนสทฺเทน รูปสทฺเทน จาติ อุโภหิปิ ปจฺจุปฺปนฺนรูปเมว วตฺตพฺพํ กตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ปญฺญตฺติยา อวิคตตฺตาติ เอเตน อิทํ วิญฺญายติ ‘‘น รูปปญฺญตฺติ วิย วตฺถปญฺญตฺติ สภาวปริจฺฉินฺเน ปวตฺตา วิชฺชมานปญฺญตฺติ, อถ โข ปุพฺพาปริยวเสน ปวตฺตมานํ รูปสมูหํ อุปาทาย ปวตฺตา อวิชฺชมานปญฺญตฺติ, ตสฺมา วตฺถภาวสฺส โอทาตภาววิคเม วิคมาวตฺตพฺพตา ยุตฺตา, น ปน รูปภาวสฺส ปจฺจุปฺปนฺนภาววิคเม’’ติ.

२८५. "अतीत आणि अनागत सोडून केवळ वर्तमान रूपालाच अप्रिय व अविभाज्य करून" यामध्ये 'वर्तमान' शब्दाने आणि 'रूप' शब्दाने, या दोन्ही शब्दांनी केवळ वर्तमान रूपालाच सांगायचे आहे असे करून म्हटले आहे. "प्रज्ञप्तीचा लोप न झाल्यामुळे" यावरून हे समजते की, "रूपप्रज्ञप्तीप्रमाणे वस्त्रप्रज्ञप्ती ही स्वभावाने मर्यादित असलेल्या अर्थात प्रवृत्त असणारी विद्यमानप्रज्ञप्ती नाही; तर पूर्व आणि अपर क्रमाने प्रवृत्त होणाऱ्या रूपसमूहाचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त असणारी अविद्यमानप्रज्ञप्ती आहे. म्हणून, वस्त्रभावाचा पांढरेपणा नष्ट झाल्यावर त्याचा लोप झाला असे म्हणणे योग्य आहे, परंतु रूपभावाचा वर्तमानभाव नष्ट झाल्यावर त्याचा लोप झाला असे म्हणणे योग्य नाही."

กาลสํสนฺทนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

कालसंसन्दनवर्णन समाप्त झाले.

วจนโสธนวณฺณนา

वचनशोधनवर्णन

๒๘๘. อนาคตํ วา ปจฺจุปฺปนฺนํ วา หุตฺวา โหตีติ วุตฺตนฺติ เอตฺถ อนาคตํ อนาคตํ หุตฺวา ปุน ปจฺจุปฺปนฺนํ โหนฺตํ หุตฺวา โหตีติ, ตถา ปจฺจุปฺปนฺนํ ปจฺจุปฺปนฺนํ โหนฺตํ ปุพฺเพ อนาคตํ หุตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนํ โหตีติ หุตฺวา โหตีติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กึ เต ตมฺปิ หุตฺวา โหตีติ ตพฺภาวาวิคมโต หุตฺวาโหติภาวานุปรมํ อนุปจฺเฉทํ ปุจฺฉตีติ อธิปฺปาโย ยุตฺโต. หุตฺวา ภูตสฺส ปุน หุตฺวา อภาวโตติ อนาคตํ หุตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนภูตสฺส ปุน อนาคตํ หุตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนาภาวโต.

२८८. "अनागतं वा पच्चुप्पन्नं वा हुत्वा होतीति वृत्तं" (अनागत किंवा वर्तमान होऊन होते असे म्हटले आहे) यामध्ये—अनागत धर्म अनागत होऊन पुन्हा वर्तमान होत असताना 'होऊन होते' (हुत्वा होति) असे म्हटले आहे; तसेच वर्तमान धर्म वर्तमान होत असताना पूर्वी अनागत होऊन (आता) वर्तमान होतो, म्हणून 'होऊन होते' (हुत्वा होति) असे म्हटले आहे, असे समजावे. "किं ते तम्पि हुत्वा होति" (काय ते तुला देखील होऊन होते का?) हे विचारणे म्हणजे त्या भावाचा लोप न झाल्यामुळे (अविगम असल्यामुळे) 'होऊन होणे' या भावाची अखंडता (अनूपराम) किंवा निरंतरता (अनुपच्छेद) विचारत आहे, हा अभिप्राय योग्य आहे. "हुत्वा भूतस्य पुन हुत्वा अभावतो" म्हणजे अनागत होऊन वर्तमान झालेल्या धर्माचे पुन्हा अनागत होऊन वर्तमान न होण्यामुळे (अभाव असल्यामुळे) असे म्हटले आहे.

ยสฺมา ตนฺติ ตํ หุตฺวา ภูตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ ยสฺมา อนาคตํ หุตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนํ โหนฺตํ ‘‘หุตฺวา โหตี’’ติ สงฺขฺยํ คตํ, ตสฺมา ทุติยมฺปิ ‘‘หุตฺวา โหตี’’ติ วจนํ อรหตีติ ปฏิชานาตีติ อธิปฺปาโย. เอวํ ปน ธมฺเม หุตฺวาโหติภาวานุปรมํ วทนฺตสฺส อธมฺเม สสวิสาเณ นหุตฺวาน โหติภาวานุปรโม อาปชฺชตีติ อธิปฺปาเยน ‘‘อถ น’’นฺติอาทิมาห.

ज्या अर्थी ते होऊन झालेले वर्तमान (धर्म) अनागत होऊन वर्तमान होत असताना 'होऊन होते' (हुत्वा होति) या संज्ञेला प्राप्त होते, म्हणून दुसऱ्यांदा देखील 'होऊन होते' (हुत्वा होति) हे वचन योग्य आहे, असे तो (परवादी) मान्य करतो, हा अभिप्राय आहे. परंतु, अशा प्रकारे वास्तविक धर्मामध्ये 'होऊन होणे' या भावाची अखंडता सांगणाऱ्या परवादीच्या मतात, अवास्तविक असलेल्या शशविषाणावर (सशाच्या शिंगावर) 'न होऊन न होणे' (न हुत्वा न होति) या भावाची अखंडता प्राप्त होते, या अभिप्रायाने "अथ न" इत्यादी म्हटले आहे.

ปฏิกฺขิตฺตนเยนาติ [Pg.69] กาลนานตฺเตน. ปฏิญฺญาตนเยนาติ อตฺถานานตฺเตน. อตฺถานานตฺตํ อิจฺฉนฺโตปิ ปน อนาคตสฺส ปจฺจุปฺปนฺเน วุตฺตํ โหติภาวํ, ปจฺจุปฺปนฺนสฺส จ อนาคเต วุตฺตํ หุตฺวาภาวํ กถํ ปฏิชานาตีติ วิจาเรตพฺพํ. อตฺถานานตฺตเมว หิ เตน อนุญฺญายติ, น อนาคเต ปจฺจุปฺปนฺนภาโว, ปจฺจุปฺปนฺเน วา อนาคตภาโวติ. ปุริมํ ปฏิกฺขิตฺตปญฺหํ ปริวตฺติตฺวาติ อนุญฺญาตปญฺหสฺส หุตฺวา โหติ หุตฺวา โหตีติ โทโส วุตฺโตติ อวุตฺตโทสํ อติกฺกมฺม ปฏิกฺขิตฺตปญฺหํ ปุน คเหตฺวา เตน โจเทตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ อตฺถานานตฺเตน หุตฺวาโหตีติ อนุชานนฺตสฺส โทโส กาลนานตฺตาเยว อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ ปฏิกฺเขเปน กถํ โหตีติ? ตสฺเสว อนุชานนปฏิกฺเขปโตติ อธิปฺปาโย.

'पटिक्खित्तनयेन' म्हणजे काळाच्या भिन्नतेमुळे (कालनानात्वाने). 'पटिञ्ञातनयेन' म्हणजे अर्थाच्या अभिन्नतेमुळे (अर्थाच्या अभेदाने). अर्थाची अभिन्नता इच्छिणारा देखील अनागत धर्माचा वर्तमानात सांगितलेला 'होणे' (होति-भाव) आणि वर्तमान धर्माचा अनागतात सांगितलेला 'होऊन असणे' (हुत्वा-भाव) कसा मान्य करू शकतो? याचा विचार केला पाहिजे. कारण त्याच्याद्वारे केवळ अर्थाची अभिन्नताच मान्य केली जाते, अनागतामध्ये वर्तमानभाव किंवा वर्तमानामध्ये अनागतभाव मान्य केला जात नाही. "पूर्वीच्या नाकारलेल्या प्रश्नाला फिरवून" याचा अर्थ असा की, स्वीकृत प्रश्नाचा 'होऊन होते, होऊन होते' (हुत्वा होति हुत्वा होति) असा दोष सांगितला आहे, म्हणून सांगितलेल्या दोषाचे उल्लंघन करून नाकारलेला प्रश्न पुन्हा घेऊन त्याने आक्षेप घेतला आहे. आणि येथे अर्थाच्या अभिन्नतेमुळे 'होऊन होते' असे मान्य करणाऱ्याचा दोष काळाच्या भिन्नतेमुळेच 'अनागत हे वर्तमान आहे का?' या नाकारण्याने कसा होतो? तर त्याच परवादीच्या एकाच वेळी मान्य करण्याने आणि नाकारण्याने होतो, हा अभिप्राय आहे.

เอเกกนฺติ อนาคตมฺปิ น หุตฺวา น โหติ ปจฺจุปฺปนฺนมฺปีติ ตทุภยํ คเหตฺวา ‘‘เอเกกํ น หุตฺวา น โหติ น หุตฺวา น โหตี’’ติ วุตฺตํ, น เอเกกเมว น หุตฺวา น โหติ น หุตฺวา น โหตีติ. เอส นโย ปุริมสฺมึ ‘‘เอเกกํ หุตฺวา โหติ หุตฺวา โหตี’’ติ วจเนปิ. อนาคตสฺส หิ ‘‘หุตฺวา โหตี’’ติ นามํ ปจฺจุปฺปนฺนสฺส จาติ ทฺเวปิ นามานิ สงฺคเหตฺวา ‘‘หุตฺวา โหติ หุตฺวา โหตี’’ติ โจทิตํ, ตถา ‘‘น หุตฺวา น โหติ น หุตฺวา น โหตี’’ติ จาติ อธิปฺปาโย. สพฺพโต อนฺธกาเรน ปริโยนทฺโธ วิยาติ เอเตน อปริโยนทฺเธน ปฏิชานิตพฺพํ สิยาติ ทสฺเสติ. เอตฺถ จ ปุริมนเย หุตฺวา ภูตสฺส ปุน หุตฺวาโหติภาโว โจทิโต, ทุติยนเย อนาคตาทีสุ เอเกกสฺส หุตฺวาโหตินามตาติ อยํ วิเสโส.

'एकेकं' म्हणजे अनागत देखील 'न होऊन न होते' आणि वर्तमान देखील 'न होऊन न होते' असे त्या दोन्हीला घेऊन "एकेक न होऊन न होते, न होऊन न होते" असे म्हटले आहे, केवळ एकालाच 'न होऊन न होते, न होऊन न होते' असे म्हटले नाही. हाच नियम पूर्वीच्या "एकेक होऊन होते, होऊन होते" या वचनात देखील लागू होतो. कारण अनागताचे 'होऊन होते' हे नाव आणि वर्तमानाचे देखील 'होऊन होते' हे नाव, अशी दोन्ही नावे एकत्र करून "होऊन होते, होऊन होते" असा आक्षेप घेतला आहे, तसेच "न होऊन न होते, न होऊन न होते" असा देखील आक्षेप घेतला आहे, हा अभिप्राय आहे. "सर्व बाजूंनी अंधाराने वेढल्यासारखा" याने हे दर्शविले आहे की, जो अंधाराने वेढलेला नाही (अज्ञानाने ग्रासलेला नाही) त्याने हे मान्य केले पाहिजे. आणि येथे पहिल्या पद्धतीत होऊन झालेल्या धर्माचा पुन्हा 'होऊन होणे' हा भाव आक्षेपिला आहे, तर दुसऱ्या पद्धतीत अनागत इत्यादींमध्ये प्रत्येकाचे 'होऊन होणे' हे नाव आक्षेपिले आहे, हा यातील फरक आहे.

วจนโสธนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

वचनशोधन-वर्णना समाप्त झाली.

อตีตญาณาทิกถาวณฺณนา

अतीतज्ञान-आदी कथा-वर्णना.

๒๙๐. ปุน ปุฏฺโฐ…เป… อตฺถิตาย ปฏิชานาตีติ เอตฺถ ปจฺจุปฺปนฺนํ ญาณํ เตนาติ เอเตน อนุวตฺตมานาเปกฺขนวจเนน กถํ วุจฺจตีติ วิจาเรตพฺพํ.

२९०. "पुन्हा विचारले असता...पे... अस्तित्वाचा स्वीकार करतो" यामध्ये—वर्तमान ज्ञान 'तेन' (त्याच्याद्वारे) या अनुवर्तमान अपेक्षेच्या वचनाने कसे म्हटले जाऊ शकते? याचा विचार केला पाहिजे.

อตีตญาณาทิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अतीतज्ञान-आदी कथा-वर्णना समाप्त झाली.

อรหนฺตาทิกถาวณฺณนา

अर्हत-आदी कथा-वर्णना.

๒๙๑. ยุตฺติวิโรโธ [Pg.70] อรหโต สราคาทิภาเว ปุถุชฺชเนน อนานตฺตํ พฺรหฺมจริยวาสสฺส อผลตาติ เอวมาทิโก ทฏฺฐพฺโพ.

२९१. अर्हताच्या ठिकाणी रागयुक्तता (सरागता) इत्यादी भाव मानल्यास, पृथग्जनाशी (सामान्य माणसाशी) काही फरक न उरणे आणि ब्रह्मचर्यवासाचे निष्फळत्व येणे, इत्यादी युक्तिविरोध समजावा.

อรหนฺตาทิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अर्हत-आदी कथा-वर्णना समाप्त झाली.

ปทโสธนกถาวณฺณนา

पदशोधन-कथा-वर्णना.

๒๙๕. เตน การเณนาติ อตีตอตฺถิสทฺทานํ เอกตฺถตฺตา อตฺถิสทฺทตฺถสฺส จ นฺวาตีตภาวโต ‘‘อตีตํ นฺวาตีตํ, นฺวาตีตญฺจ อตีตํ โหตี’’ติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺถ ปน อตีตาทีนํ อตฺถิตํ วทนฺตสฺส ปรวาทิสฺเสวายํ โทโส ยถา อาปชฺชติ, น ปน ‘‘นิพฺพานํ อตฺถี’’ติ วทนฺตสฺส สกวาทิสฺส, ตถา ปฏิปาเทตพฺพํ.

२९५. "त्या कारणाने" म्हणजे—'अतीत' आणि 'अत्थि' (आहे) या शब्दांचा एकच अर्थ असल्यामुळे आणि 'अत्थि' शब्दाचा अर्थ 'न्वातीत' (अतीत नसलेला, म्हणजे तिन्ही काळ) असल्यामुळे "अतीत हे न्वातीत आहे, आणि न्वातीत हे अतीत आहे" असे म्हटले आहे. परंतु येथे अतीत इत्यादींचे अस्तित्व सांगणाऱ्या परवादीलाच हा दोष कसा प्राप्त होतो, आणि "निर्वाण आहे" असे सांगणाऱ्या स्ववादीला हा दोष प्राप्त होत नाही, हे स्पष्ट केले पाहिजे.

ปทโสธนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पदशोधन-कथा-वर्णना समाप्त झाली.

สพฺพมตฺถีติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सर्वमत्थि-कथा-वर्णना समाप्त झाली.

๗. เอกจฺจํอตฺถีติกถา

७. एकच्चमत्थि-कथा (काही आहे ही कथा).

๑. อตีตาทิเอกจฺจกถาวณฺณนา

१. अतीत-आदी एकच्च-कथा-वर्णना.

๒๙๙. ติณฺณํ ราสีนนฺติ อวิปกฺกวิปากวิปกฺกวิปากอวิปากานํ. โวหารวเสน อวิปกฺกวิปากานํ อตฺถิตํ วทนฺโต กถํ โจเทตพฺโพติ วิจาเรติ ‘‘กมฺมุปจยํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตํ สงฺขารํ อิจฺฉนฺตี’’ติ.

२९९. 'तीन राशींचे' (तिण्णं रासीनं) म्हणजे—अविपक्वविपाक (ज्या कर्माचा विपाक अजून झालेल्या नाही), विपक्वविपाक (ज्या कर्माचा विपाक झाला आहे) आणि अविपाक (विपाकरहित) या तीन समूहांचे. व्यवहाराच्या दृष्टीने अविपक्वविपाक कर्मांचे अस्तित्व सांगणाऱ्या परवादीवर कसा आक्षेप घ्यावा, याचा विचार करताना "ते चित्तविप्रयुक्त संस्कार असलेला कर्माचा उपचय मानतात" असे म्हटले आहे.

เอกจฺจํอตฺถีติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

एकच्चमत्थि-कथा-वर्णना समाप्त झाली.

๘. สติปฏฺฐานกถาวณฺณนา

८. सतिपट्ठान-कथा-वर्णना.

๓๐๑. โลกุตฺตรภาวํ ปุจฺฉนตฺถายาติ โลกิยโลกุตฺตราย สมฺมาสติยา สติปฏฺฐานตฺตา, โลกุตฺตรายเยว วา ปรมตฺถสติปฏฺฐานตฺตา ตสฺสา วเสน โลกุตฺตรภาวํ ปุจฺฉนตฺถายาติ อตฺโถ. ปเภทปุจฺฉาวเสนาติ [Pg.71] โลกิยโลกุตฺตรสติปฏฺฐานสมุทายภูตสฺส สติปฏฺฐานสฺส ปเภทานํ ปุจฺฉาวเสน.

३०१. "लोकोत्तर भाव विचारण्याच्या उद्देशाने" म्हणजे—लौकिक आणि लोकोत्तर सम्यक्-स्मृती ही सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) असल्यामुळे, किंवा केवळ लोकोत्तर स्मृती हीच परमार्थ सतिपट्ठान असल्यामुळे, तिच्या प्रभावाने लोकोत्तर भाव विचारण्याच्या उद्देशाने, असा अर्थ आहे. 'प्रभेद-पृच्छा-वशाने' म्हणजे लौकिक आणि लोकोत्तर सतिपट्ठानाचा समूह असलेल्या सतिपट्ठानाच्या प्रभेदांविषयी (प्रकारांविषयी) विचारण्याच्या उद्देशाने.

สติปฏฺฐานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सतिपट्ठान-कथा-वर्णना समाप्त झाली.

๙. เหวตฺถิกถาวณฺณนา

९. हेवत्थि-कथा-वर्णना.

๓๐๔. อโยนิโส ปติฏฺฐาปิตตฺตาติ อวตฺตพฺพุตฺตเรน อุเปกฺขิตพฺเพน ปติฏฺฐาปิตตฺตาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

३०४. "अयोनिशः प्रस्थापित केल्यामुळे" म्हणजे—ज्याचे उत्तर देता येत नाही अशा उपेक्षणीय वादाने प्रस्थापित केल्यामुळे, असा अर्थ समजावा.

เหวตฺถิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

हेवत्थि-कथा-वर्णना समाप्त झाली.

มหาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

महावग्ग-वर्णना समाप्त झाली.

๒. ทุติยวคฺโค

२. दुसरा वर्ग (दुतिय वग्ग).

๑. ปรูปหารวณฺณนา

१. परूपहार-वर्णना.

๓๐๗. อธิมานิกานํ สุกฺกวิสฺสฏฺฐิทสฺสนํ วิจาเรตพฺพํ. เต หิ สมาธิวิปสฺสนาหิ วิกฺขมฺภิตราคาว, พาหิรกานมฺปิ จ กาเมสุ วีตราคานํ สุกฺกวิสฺสฏฺฐิยา อภาโว วุตฺโตติ. อธิมานิกปุพฺพา ปน อธิปฺเปตา สิยุํ.

३०७. अधिमानिक (स्वतःला अर्हत समजणारे पण नसलेले) व्यक्तींचे वीर्यस्खलन दिसणे याविषयी विचार केला पाहिजे. कारण ते समाधी आणि विपश्यनेद्वारे केवळ विष्कंभित (दबलेला) राग असलेले असतात; आणि बाह्य (शासनाबाहेरील) कामभोगांविषयी वीतराग असलेल्या व्यक्तींमध्ये देखील वीर्यस्खलनाचा अभाव सांगितला आहे. परंतु, जे पूर्वी अधिमानिक होते अशा व्यक्ती येथे अभिप्रेत असाव्यात.

๓๐๘. วจสายตฺเถติ นิจฺฉยตฺเถ, ‘‘กึ การณา’’ติ ปน การณสฺส ปุจฺฉิตตฺตา พฺรหฺมจริยกถายํ วิย การณตฺเถติ ยุตฺตํ.

३०८. 'वचसायत्थे' म्हणजे निश्चयाच्या अर्थात; परंतु "काय कारणाने?" असे कारणाविषयी विचारले असल्यामुळे, ब्रह्मचर्यकथेप्रमाणे येथे 'कारणार्थ' (कारणाच्या अर्थात) असणेच योग्य आहे.

ปรูปหารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

परूपहार-वर्णना समाप्त झाली.

๕. วจีเภทกถาวณฺณนา

५. वचीभेद-कथा-वर्णना.

๓๒๖. วจีเภทกถายํ โลกุตฺตรํ ปฐมชฺฌานํ สมาปนฺโนติ ปฐมมคฺคํ สนฺธาย วทติ, ยสฺมา โส ทุกฺขนฺติ วิปสฺสติ, ตสฺมา ทุกฺขมิจฺเจว วาจํ ภาสติ, น สมุทโยติอาทีนีติ อธิปฺปาโย.

३२६. वचीभेदकथेमध्ये "लोकोत्तर प्रथम ध्यान समापन्न झालेला" हे पहिल्या मार्गाला (स्रोतापत्ती मार्गाला) उद्देशून म्हटले आहे. कारण तो 'दुःख' म्हणून विपश्यना करतो, म्हणून तो "दुःख" असेच वचन बोलतो, "समुदय" इत्यादी बोलत नाही, हा परवादीचा अभिप्राय आहे.

๓๒๘. เยน [Pg.72] ตํ สทฺทํ สุณาตีติ อิทํ วจีสมุฏฺฐาปนกฺขเณ เอว เอตํ สทฺทํ สุณาตีติ อิจฺฉิเต อาโรปิเต วา ยุชฺชติ.

३२८. "ज्याद्वारे तो तो शब्द ऐकतो" हे वचन, वाणी उत्पन्न होण्याच्या क्षणीच तो हा शब्द ऐकतो, असे मानल्यास किंवा तसा आरोप केल्यास योग्य ठरते.

๓๓๒. โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ วจีเภทํ อิจฺฉโต ปรสฺส อภิภูสุตฺตาหรเณ อธิปฺปาโย วตฺตพฺโพ.

३३२. लोकोत्तर मार्गक्षणी वचीभेद (वाणीचा भेद) इच्छिणाऱ्या परवादीचा 'अभिभू-सुत्त' उद्धृत करण्यामागील अभिप्राय स्पष्ट केला पाहिजे.

วจีเภทกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

वचीभेद-कथा-वर्णना समाप्त झाली.

๗. จิตฺตฏฺฐิติกถาวณฺณนา

७. चित्तट्ठिति-कथा-वर्णना.

๓๓๕. จิตฺตฏฺฐิติกถายํ จุลฺลาสีติ…เป… อาทิวจนวเสนาติ อารุปฺเปเยว เอวํ ยาวตายุกฏฺฐานํ วุตฺตํ, น อญฺญตฺถาติ กตฺวา ปฏิกฺขิปตีติ อธิปฺปาโย. เอเตน ปน ‘‘น ตฺเวว เตปิ ติฏฺฐนฺติ, ทฺวีหิ จิตฺตสโมหิตา’’ติ (มหานิ. ๑๐ โถกํ วิสทิสํ) ทุติยาปิ อฑฺฒกถา ปสฺสิตพฺพา. ปุริมาย จ วสฺสสตาทิฏฺฐานานุญฺญาย อวิโรโธ วิภาเวตพฺโพ. มุหุตฺตํ มุหุตฺตนฺติ ปญฺโห สกวาทินา ปุจฺฉิโต วิย วุตฺโต, ปรวาทินา ปน ปุจฺฉิโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

३३५. चित्तट्ठितिकथेमध्ये 'चूळासीति...' इत्यादी वचनांच्या आधारे केवळ अरूपलोकातच अशा प्रकारे आयुष्य संपेपर्यंत चित्ताचे टिकणे सांगितले आहे, इतरत्र नाही, असे मानून परवादी त्याचा निषेध करतो, असा अभिप्राय आहे. यावरून 'ते (ब्रह्मदेव) सुद्धा दोन चित्तांनी युक्त असल्याने टिकून राहत नाहीत' ही दुसरी सुद्धा अट्ठकथा पाहिली पाहिजे. तसेच, पूर्वोक्त शंभर वर्षे इत्यादी काळ टिकण्याच्या अनुमतीशी असणारा अविरोध स्पष्ट केला पाहिजे. 'मुहूर्त मुहूर्त' हा प्रश्न जरी सकवादीने विचारल्यासारखा मांडला असला, तरी तो परवादीनेच विचारलेला आहे असे समजावे.

จิตฺตฏฺฐิติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

चित्तट्ठितिकथावण्णना समाप्त झाली.

๙. อนุปุพฺพาภิสมยกถาวณฺณนา

९. अनुपुब्बाभिसमयकथावण्णना

๓๓๙. อนุปุพฺพาภิสมยกถายํ อถวาติอาทินา อิทํ ทสฺเสติ – จตุนฺนํ ญาณานํ เอกมคฺคภาวโต น เอกมคฺคสฺส พหุภาวาปตฺติ, อนุปุพฺเพน จ โสตาปตฺติมคฺคํ ภาเวตีติ อุปปนฺนนฺติ ปฏิชานาตีติ.

३३९. अनुपुब्बाभिसमयकथेमध्ये 'अथवा' इत्यादी वचनाने हे दर्शविले आहे की – चार ज्ञानांचा एकच मार्ग असल्याने एका मार्गाचे अनेकत्व प्राप्त होत नाही, आणि अनुक्रमाने सोतापत्तिमार्गाची भावना करतो, हे योग्य आहे असे परवादी मान्य करतो.

๓๔๔. ตทาติ ทสฺสเน ปรินิฏฺฐิเต.

३४४. 'तदा' म्हणजे (मार्गसत्याचे) दर्शन पूर्ण झाले असता.

๓๔๕. อฏฺฐหิ ญาเณหีติ เอตฺถ ปฏิสมฺภิทาญาเณหิ สห อฏฺฐสุ คหิเตสุ นิรุตฺติปฏิภานปฏิสมฺภิทาหิ โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยา กถํ โหตีติ วิจาเรตพฺพํ.

३४५. 'आठ ज्ञानांनी' यामध्ये पटिसम्भिदाज्ञानांसह आठ ज्ञान ग्रहण केले असता, निरुत्तिपटिसम्भिदा आणि पटिभानपटिसम्भिदा यांच्याद्वारे सोतापत्तिफलाचा साक्षात्कार कसा होऊ शकतो, याचा विचार केला पाहिजे.

อนุปุพฺพาภิสมยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अनुपुब्बाभिसमयकथावण्णना समाप्त झाली.

๑๐. โวหารกถาวณฺณนา

१०. वोहारकथावण्णना

๓๔๗. โวหารกถายํ [Pg.73] อุทาหุ โสตาทีนิปีติ เอกนฺตโลกิเยสุ วิสยวิสยีสุ วิสยสฺเสว โลกุตฺตรภาโว, น วิสยีนนฺติ นตฺเถตฺถ การณํ. ยถา จ วิสยีนํ โลกุตฺตรภาโว อสิทฺโธ, ตถา วิสยสฺส สทฺทายตนสฺส. ตตฺถ ยถา อสิทฺธโลกุตฺตรภาวสฺส ตสฺส โลกุตฺตรตา, เอวํ โสตาทีนํ อาปนฺนาติ กินฺติ ตานิปิ โลกุตฺตรานีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

३४७. वोहारकथेमध्ये 'किंवा श्रोत्र इत्यादी सुद्धा' या वचनात – एकांत लौकिक असणाऱ्या विषय आणि विषयी यांच्यामध्ये केवळ विषयाचाच (शब्दाचाच) लोकोत्तर भाव असावा, विषयींचा (इंद्रियांचा) नाही, यात काही कारण नाही. ज्याप्रमाणे विषयींचा लोकोत्तर भाव सिद्ध होत नाही, त्याचप्रमाणे विषय असणाऱ्या शब्दायतनाचाही सिद्ध होत नाही. त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे लोकोत्तर भाव सिद्ध न झालेल्या त्या शब्दाची लोकोत्तरता प्राप्त होते, त्याचप्रमाणे श्रोत्र इत्यादींचीही प्राप्त होईल, म्हणून 'काय ती सुद्धा लोकोत्तर आहेत का?' असा अर्थ समजावा.

ยทิ โลกุตฺตเร ปฏิหญฺเญยฺย, โลกุตฺตโร สิยาติ อตฺโถ น คเหตพฺโพ. น หิ โลกุตฺตเร ปฏิหญฺญตีติ ปริกปฺปิเตปิ สทฺทสฺส โลกุตฺตรภาโว อตฺถีติ อธิปฺปาโย. ‘‘โลกิเยน ญาเณนา’’ติ อุทฺธฏํ, ‘‘วิญฺญาเณนา’’ติ ปน ปาฬิ, ตญฺจ วิญฺญาณํ โสตสมฺพนฺเธน โสตวิญฺญาณนฺติ วิญฺญายตีติ. อเนกนฺตตาติ โลกิเยน ญาเณน ชานิตพฺพโต โลกิโยติ เอตสฺส เหตุสฺส โลกิเย โลกุตฺตเร จ สมฺภวโต อเนกนฺตภาโว สิยาติ อธิปฺปาโย.

'जर लोकोत्तर श्रोत्रावर आघात झाला, तर तो लोकोत्तर होईल' असा अर्थ घेऊ नये. कारण 'लोकोत्तर श्रोत्रावर आघात होतो' अशी कल्पना केली तरी शब्दाचा लोकोत्तर भाव सिद्ध होत नाही, असा अभिप्राय आहे. 'लौकिक ज्ञानाने' असे उद्धृत केले आहे, परंतु पाळीमध्ये 'विज्ञानाने' असे आहे; आणि ते विज्ञान श्रोत्राशी संबंधित असल्याने 'श्रोत्रविज्ञान' म्हणून ओळखले जाते. 'अनेकांतता' म्हणजे 'लौकिक ज्ञानाने जाणले जाण्यायोग्य असल्याने लौकिक आहे' हा हेतू लौकिक आणि लोकोत्तर दोन्हीमध्ये संभवत असल्याने तो अनैकांतिक ठरतो, असा अभिप्राय आहे.

โวหารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

वोहारकथावण्णना समाप्त झाली.

๑๑. นิโรธกถาวณฺณนา

११. निरोधकथावण्णना

๓๕๓. ทฺเว ทุกฺขสจฺจานิ น อิจฺฉตีติ เยสํ ทฺวินฺนํ ทฺวีหิ นิโรเธหิ ภวิตพฺพํ, ตานิ ทฺเว ทุกฺขสจฺจานิ น อิจฺฉตีติ วุตฺตํ โหติ. เย ปฏิสงฺขาย โลกุตฺตเรน ญาเณน อนิรุทฺธาติอาทินา ปฏิสงฺขาย วินา นิรุทฺธา อสมุทาจรณสงฺขารา อปฺปฏิสงฺขานิรุทฺธาติ ทสฺเสติ, น อุปฺปชฺชิตฺวา ภงฺคาติ. เตน อปฺปฏิสงฺขานิโรโธ จ อสมุทาจรณนิโรโธติ ทสฺสิตํ โหติ.

३५३. 'दोन दुःखसत्ये मान्य करत नाही' म्हणजे ज्या दोन दुःखसत्यांचे दोन निरोधांद्वारे निरोध झाले पाहिजेत, ती दोन दुःखसत्ये परवादी मान्य करत नाही, असे म्हटले आहे. 'जे प्रतिसंख्याने (लोकोत्तर ज्ञानाने) निरुद्ध झालेले नाहीत...' इत्यादी वचनाने प्रतिसंख्या ज्ञानाशिवाय निरुद्ध झालेले, पुन्हा उत्पन्न न होणारे संस्कार 'अप्रतिसंख्यानिरुद्ध' आहेत असे दर्शविले आहे, उत्पन्न होऊन नष्ट होणारे (क्षणिक निरुद्ध) नव्हे. यावरून अप्रतिसंख्यानिरोध म्हणजे पुन्हा उत्पन्न न होणे रूप निरोध आहे, हे दर्शविले आहे.

นิโรธกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

निरोधकथावण्णना समाप्त झाली.

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

दुसरी वग्गवण्णना समाप्त झाली.

๓. ตติยวคฺโค

३. तिसरा वग्ग

๑. พลกถาวณฺณนา

१. बलकथावण्णना

๓๕๔. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ [Pg.74] อสาธารณนฺติ ยถา นิทฺเทสโต วิตฺถารโต สพฺพํ สพฺพาการํ ฐานาฏฺฐานาทึ อชานนฺตาปิ ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล กญฺจิ สงฺขารํ นิจฺจโต อุปคจฺเฉยฺยา’’ติอาทินา (อ. นิ. ๑.๒๖๘) ฐานาฏฺฐานานิ อุทฺเทสโต สงฺเขปโต สาวกา ชานนฺติ, น เอวํ ‘‘อาสยํ ชานาติ อนุสยํ ชานาตี’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๓) อุทฺเทสมตฺเตนปิ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ ชานนฺตีติ ‘‘อสาธารณ’’นฺติ อาห. เถเรน ปน สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ ติกฺขมุทุภาวชานนมตฺตํ สนฺธาย ‘‘สตฺตานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ ยถาภูตํ ปชานามี’’ติ (ปฏิ. ม. ๒.๔๔) วุตฺตํ, น ยถาวุตฺตํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณํ ตถาคตพลนฺติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘อุทฺเทสโต ฐานาฏฺฐานาทิมตฺตชานนวเสน ปฏิชานาตี’’ติ วุตฺตํ, เอวํ ปน ปฏิชานนฺเตน ‘‘ตถาคตพลํ สาวกสาธารณ’’นฺติ อิทมฺปิ เอวเมว ปฏิญฺญาตํ สิยาติ กถมยํ โจเทตพฺโพ สิยา.

३५४. 'इंद्रियपरोपरियत्त (इंद्रियांची प्रगती व अप्रगती जाणणे) हे असाधारण आहे' म्हणजे ज्याप्रमाणे निर्देशानुसार विस्ताराने सर्व प्रकारच्या स्थानास्थान (कारण-अकारण) इत्यादींना पूर्णपणे न जाणताही, 'हे अशक्य आहे, कोणताही अवसर नाही की दृष्टीसंपन्न व्यक्ती कोणत्याही संस्काराला नित्य मानेल...' इत्यादी वचनांद्वारे स्थानास्थानांना संक्षेपाने श्रावक जाणतात; त्याप्रमाणे 'आशय जाणतो, अनुशय जाणतो...' इत्यादी वचनांद्वारे संक्षेपाने सुद्धा इंद्रियपरोपरियत्त ज्ञान श्रावक जाणू शकत नाहीत, म्हणून 'असाधारण' असे म्हटले आहे. परंतु स्थविरांनी श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांच्या तीक्ष्ण व मृदू भावाचे केवळ ज्ञान असणे लक्षात घेऊन 'मी प्राण्यांच्या इंद्रियपरोपरियत्त ज्ञानाला यथार्थपणे जाणतो' असे म्हटले आहे, पूर्वोक्त इंद्रियपरोपरियत्त ज्ञान हे तथागतबल आहे या अर्थाने म्हटले नाही, हा येथे अभिप्राय समजावा. 'संक्षेपाने केवळ स्थानास्थान इत्यादी जाणण्याच्या आधारे परवादी मान्य करतो' असे म्हटले आहे, परंतु अशा प्रकारे मान्य करणाऱ्याने 'तथागतबल हे श्रावकांसाठी साधारण आहे' हे सुद्धा अशाच प्रकारे मान्य केल्यासारखे होईल, तर मग याच्यावर आक्षेप कसा घेतला जाऊ शकतो?

๓๕๖. เสเสสุ ปฏิกฺเขโป สกวาทิสฺส ฐานาฏฺฐานญาณาทีนํ สาธารณาสาธารณตฺตา ตตฺถ สาธารณปกฺขํ สนฺธายาติ อธิปฺปาโย.

३५६. उरलेल्या बलांमध्ये सकवादीचा जो निषेध आहे, तो स्थानास्थानज्ञान इत्यादींच्या साधारण आणि असाधारणत्वामुळे त्यातील साधारण पक्षाला लक्षात घेऊन केला आहे, असा अभिप्राय आहे.

พลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

बलकथावण्णना समाप्त झाली.

๒. อริยนฺติกถาวณฺณนา

२. अरियन्तिकथावण्णना

๓๕๗. สงฺขาเร สนฺธาย ปฏิชานนฺตสฺส ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ สโมธานํ กถํ อาปชฺชติ ยถาวุตฺตนเยนาติ วิจาเรตพฺพํ. ปริกปฺปนวเสน อาโรเปตฺวา ฐเปตพฺพตาย สตฺโต ‘‘ปณิธี’’ติ วุตฺโต. โส ปน เอกสฺมิมฺปิ อาโรเปตฺวา น ฐเปตพฺโพติ เอกสฺมิมฺปิ อาโรเปตฺวา ฐเปตพฺเพน เตน รหิตตา วุตฺตา.

३५७. संस्कारांना लक्षात घेऊन मान्य करणाऱ्या परवादीच्या मते दोन स्पर्शांचे एकत्र येणे पूर्वोक्त पद्धतीने कसे संभवू शकते, याचा विचार केला पाहिजे. कल्पनेच्या आधारे आरोप करून ठेवले जाण्यायोग्य असल्याने सत्त्वाला 'प्रणिधी' म्हटले आहे. परंतु तो एकाही स्कंधावर आरोप करून ठेवला जाऊ शकत नाही, म्हणून एकाही स्कंधावर आरोप करून ठेवण्यायोग्य अशा त्या सत्त्वाने रहित असणे (शून्यत्व) सांगितले आहे.

อริยนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अरियन्तिकथावण्णना समाप्त झाली.

๔. วิมุจฺจมานกถาวณฺณนา

४. विमुच्चमानकथावण्णना

๓๖๖. ฌาเนน [Pg.75] วิกฺขมฺภนวิมุตฺติยา วิมุตฺตํ จิตฺตํ มคฺคกฺขเณ สมุจฺเฉทวิมุตฺติยา วิมุจฺจมานํ นาม โหตีติ เอติสฺสา ลทฺธิยา โก โทโสติ วิจาเรตพฺพํ. ยทิ วิปฺปกตนิทฺเทเส โทโส, ตตฺราปิ เตน วิมุจฺจมานตาย ‘‘วิมุตฺตํ วิมุจฺจมาน’’นฺติ วุตฺตํ. สติ จ โทเส อุปฺปาทกฺขเณ วิมุตฺตํ, วยกฺขเณ วิมุจฺจมานนฺติ วิมุตฺตวิมุจฺจมานวจนสฺส น โจเทตพฺพํ สิยา, อถ โข วิมุจฺจมานวจนเมวาติ. เอกเทเสน, เอกเทเส วา วิมุจฺจมานสฺส จ วิมุตฺตกิริยาย เอกเทโส วิเสสนํ โหตีติ ‘‘ภาวนปุํสก’’นฺติ วุตฺตํ. กฏาทโยติ กฏปฏาทโย. เอเกเนว จิตฺเตนาติ เอเกเนว ผลจิตฺเตนาติ อธิปฺปาโย.

३६६. ध्यानाद्वारे विष्कंभनविमुक्तीने मुक्त झालेले चित्त मार्गक्षणी समुच्छेदविमुक्तीने 'मुक्त होत असलेले' असते, या मतामध्ये काय दोष आहे, याचा विचार केला पाहिजे. जर अपूर्ण राहिलेल्या निर्देशाचा दोष असेल, तर तेथेही त्याने मुक्त होत असल्याच्या अवस्थेमुळे 'मुक्त आणि मुक्त होत असलेले' असे म्हटले आहे. आणि दोष असल्यास, उत्पादक्षणी मुक्त आणि भंगक्षणी मुक्त होत असलेले, अशा प्रकारे 'मुक्त आणि मुक्त होत असलेले' या वचनावर आक्षेप घेतला जाऊ नये, तर केवळ 'मुक्त होत असलेले' या वचनावरच आक्षेप घेतला पाहिजे. अंशतः किंवा एका भागात मुक्त होत असलेल्या चित्ताच्या मुक्त होण्याच्या क्रियेचा एक भाग हा विशेषण होतो, म्हणून 'भावनपुंसक' (क्रियाविशेषण) असे म्हटले आहे. 'कटादयो' म्हणजे चटई, वस्त्र इत्यादी. 'एकाच चित्ताने' म्हणजे एकाच फलचित्ताने, असा अभिप्राय आहे.

วิมุจฺจมานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

विमुच्चमानकथावण्णना समाप्त झाली.

๕. อฏฺฐมกกถาวณฺณนา

५. अट्ठमककथावण्णना

๓๖๘. อนุโลมโคตฺรภุกฺขเณปิ อสมุทาจรนฺตา มคฺคกฺขเณปิ ปหีนา เอว นาม ภเวยฺยุนฺติ ลทฺธิ อุปฺปนฺนาติ อธิปฺปาเยน อนุโลมโคตฺรภุคฺคหณํ กโรติ.

३६८. अनुलोम आणि गोत्रभू क्षणी सुद्धा उत्पन्न न होणारे क्लेश मार्गक्षणी सुद्धा प्रहीन (नष्ट) झालेलेच असतात, असे मत उत्पन्न झाले आहे, या अभिप्रायाने 'अनुलोम आणि गोत्रभू' यांचे ग्रहण केले आहे.

อฏฺฐมกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अट्ठमककथावण्णना समाप्त झाली.

๖. อฏฺฐมกสฺส อินฺทฺริยกถาวณฺณนา

६. अट्ठमकाची इंद्रियकथावण्णना

๓๗๑. อินฺทฺริยานิ ปฏิลภติ อปฺปฏิลทฺธินฺทฺริยตฺตา อนินฺทฺริยภูตานิ สทฺธาทีนิ นิยฺยานิกานิ ภาเวนฺโต อินฺทฺริยานิ ปฏิลภติ, น ปน อินฺทฺริยานิ ภาเวนฺโตติ อธิปฺปาโย.

३७१. 'इंद्रिये प्राप्त करतो' म्हणजे इंद्रियत्व प्राप्त न झाल्यामुळे इंद्रिय न बनलेल्या श्रद्धा इत्यादी लौकिक धर्मांना मोक्षदायक (लोकोत्तर) बनवणारा मनुष्य इंद्रिये प्राप्त करतो, परंतु आधीच इंद्रिय असलेल्यांची भावना करणारा नव्हे, असा अभिप्राय आहे.

อฏฺฐมกสฺส อินฺทฺริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अट्ठमकाची इंद्रियकथावण्णना समाप्त झाली.

๗. ทิพฺพจกฺขุกถาวณฺณนา

७. दिब्बचक्खुकथावण्णना

๓๗๓. อุปตฺถทฺธนฺติ [Pg.76] ยถา วิสยานุภาวโคจเรหิ วิสิฏฺฐํ โหติ, ตถา ปจฺจยภูเตน กตพลาธานนฺติ อตฺโถ. ตํมตฺตเมวาติ ปุริมํ มํสจกฺขุมตฺตเมว ธมฺมุปตฺถทฺธํ น โหตีติ อตฺโถ. อนาปาถคตนฺติ มํสจกฺขุนา คเหตพฺพฏฺฐานํ อาปาถํ นาคตํ. เอตฺถ จ วิสยสฺส ทีปกํ อานุภาวโคจรานเมว อสทิสตํ วทนฺโต ยาทิโส มํสจกฺขุสฺส วิสโยติ วิสยคฺคหณํ น วิสยวิเสสทสฺสนตฺถํ, อถ โข ยาทิเส วิสเย อานุภาวโคจรวิเสสา โหนฺติ, ตาทิสสฺส รูปวิสยสฺส ทสฺสนตฺถนฺติ ทีเปติ, สทิสสฺส วา วิสยสฺส อานุภาวโคจรวิเสโสว วิเสสํ.

३७३. "उपत्थद्धं" (आधारित/बळकट केलेले) म्हणजे ज्याप्रमाणे विषयाचा अनुभव घेण्याच्या सामर्थ्यामुळे (मांसचक्षू) विशिष्ट होते, त्याचप्रमाणे प्रत्यय (कारण) बनलेल्या (चतुर्थ ध्यानाद्वारे) सामर्थ्य प्राप्त करून दिलेले, असा अर्थ आहे. "तम्मत्तमेव" म्हणजे पूर्वीचे केवळ मांसचक्षूच धर्माने समर्थित (आधारित) होत नाही, असा अर्थ आहे. "अनापाथगतं" म्हणजे मांसचक्षूने ग्रहण करण्यायोग्य असलेल्या क्षेत्राच्या (मार्गाच्या) पलीकडे असलेले (न आलेले). आणि येथे विषयाचे स्पष्टीकरण करताना, केवळ सामर्थ्य आणि गोचर (विषयक्षेत्र) यांच्यातील असमानता सांगताना, "ज्या प्रकारचा मांसचक्षूचा विषय आहे" असे जे विषयाचे ग्रहण केले आहे, ते विषयातील विशेष दाखवण्यासाठी नाही; तर ज्या विषयामध्ये सामर्थ्य आणि गोचर यांचे विशेष असतात, तशा प्रकारचा रूपविषय दाखवण्यासाठी आहे, असे स्पष्ट होते; किंवा समान विषयामध्ये सामर्थ्य आणि गोचर यांचा विशेष हाच फरक आहे.

น จ มํสจกฺขุเมว ทิพฺพจกฺขูติ อิจฺฉตีติ ธมฺมุปตฺถทฺธกาเล ปุริมํ มํสจกฺขุเมวาติ น อิจฺฉตีติ อธิปฺปาโย. มํสจกฺขุสฺส อุปฺปาโท มคฺโคติ มํสจกฺขุปจฺจยตาทสฺสนตฺถเมว วุตฺตํ, น เตน อนุปาทินฺนตาสาธนตฺถํ. รูปาวจริกานนฺติ รูปาวจรชฺฌานปจฺจเยน อุปฺปนฺนานิ มหาภูตานิ รูปาวจริกานีติ โส อิจฺฉตีติ อธิปฺปาโย. เอส นโย ‘‘อรูปาวจริกาน’’นฺติ เอตฺถาปิ. อรูปาวจรกฺขเณ รูปาวจรจิตฺตสฺส อภาวา ปฏิกฺขิปตีติ ตสฺมึเยว ขเณ รูปาวจรํ หุตฺวา อรูปาวจรํ น ชาตนฺติ ปฏิกฺขิปตีติ อธิปฺปาโย.

"केवळ मांसचक्षूच दिव्यचक्षू आहे असे मानत नाही" याचा अर्थ असा की, धर्माने समर्थित (आधारित) असलेल्या काळात पूर्वीचे केवळ मांसचक्षूच (दिव्यचक्षू बनते) असे मानले जात नाही, असा अभिप्राय आहे. "मांसचक्षूचा उत्पाद हाच मार्ग आहे" हे केवळ मांसचक्षूच्या प्रत्ययभावाचे (कारणत्वाचे) दर्शन घडवण्यासाठीच म्हटले आहे, त्याद्वारे अनुपादिन्नता (उपादानरहितता) सिद्ध करण्यासाठी नाही. "रूपावचरिकानां" म्हणजे रूपावचर ध्यानाच्या प्रत्ययाने (कारणाने) उत्पन्न झालेली महाभूते ही रूपावचरिक आहेत, असे तो मानतो, असा अभिप्राय आहे. हाच नियम "अरूपावचरिकानां" यामध्येही लागू होतो. "अरूपावचर क्षणी रूपावचर चित्ताचा अभाव असल्यामुळे नाकारतो" याचा अर्थ असा की, त्याच क्षणी रूपावचर होऊन अरूपावचर उत्पन्न होत नाही, म्हणून तो नाकारतो, असा अभिप्राय आहे.

๓๗๔. กิญฺจาปิ ทิพฺพจกฺขุโน ธมฺมุปตฺถทฺธสฺส ปญฺญาจกฺขุภาวํ น อิจฺฉติ, เยน ตีณิ จกฺขูนิ ธมฺมุปตฺถมฺเภน จกฺขุนฺตรภาวํ วทโต ภเวยฺยุนฺติ อธิปฺปาโย.

३७४. "जरी धर्माने समर्थित असलेल्या दिव्यचक्षूला प्रज्ञाचक्षू मानण्याची इच्छा नसली, तरी ज्याच्या मते धर्माच्या समर्थनामुळे चक्षूचा अन्य भाव (चक्षूचा विशेष प्रकार) होतो, त्याच्या मते (मांसचक्षू, दिव्यचक्षू आणि प्रज्ञाचक्षू असे) तीन चक्षू होतील", असा अभिप्राय आहे.

ทิพฺพจกฺขุกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

दिव्यचक्षू कथेचे वर्णन समाप्त झाले।

๙. ยถากมฺมูปคตญาณกถาวณฺณนา

९. यथाकर्मोपगतज्ञान कथेचे वर्णन।

๓๗๗. ทิพฺเพน จกฺขุนา ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาตีติ ยถากมฺมูปคตญาณสฺส อุปนิสฺสเย ทิพฺพจกฺขุมฺหิ กรณนิทฺเทโส กโต, น ยถากมฺมูปคตชานนกิจฺจเก. ตํกิจฺจเกเยว ปน ปโร กรณนิทฺเทสํ มญฺญตีติ อาห ‘‘อโยนิโส คเหตฺวา’’ติ. ยถากมฺมูปคตญาณเมว ทิพฺพจกฺขุนฺติ ลทฺธีติ อิมินา วจเนน ทิพฺพจกฺขุเมว ยถากมฺมูปคตญาณนฺติ เอวํ [Pg.77] ภวิตพฺพํ. เอว-สทฺโท จ อฏฺฐาเน ฐิโต ทิพฺพจกฺขุสทฺทสฺส ปรโต โยเชตพฺโพ. ยถากมฺมูปคตญาณสฺส หิ โส ทิพฺพจกฺขุโต อตฺถนฺตรภาวํ นิวาเรติ. น หิ ทิพฺพจกฺขุสฺส ยถากมฺมูปคตญาณโตติ.

३७७. "दिव्य चक्षूने कर्मानुसार गती प्राप्त करणाऱ्या प्राण्यांना जाणतो" यामध्ये यथाकर्मोपगत ज्ञानाचा प्रबळ आधार (उपनिषय) असलेल्या दिव्यचक्षूमध्ये करण विभक्तीचा निर्देश केला आहे, यथाकर्मोपगत प्राण्यांना जाणण्याच्या कार्यात नाही. परंतु, परवादी त्या कार्यातच करण निर्देश मानतो, म्हणून "अयोग्य रीतीने ग्रहण करून" असे म्हटले आहे. "यथाकर्मोपगत ज्ञान हेच दिव्यचक्षू आहे" या मतानुसार, दिव्यचक्षू हेच यथाकर्मोपगत ज्ञान असावे लागेल. आणि अयोग्य स्थानी असलेला 'एव' (च) हा शब्द 'दिव्यचक्षू' या शब्दाच्या पुढे जोडला पाहिजे. कारण तो 'एव' शब्द यथाकर्मोपगत ज्ञानाचा दिव्यचक्षूपासून असलेला अर्थांतरभाव (भिन्नत्व) नाकारतो. दिव्यचक्षूचा यथाकर्मोपगत ज्ञानापासून असलेला भिन्नभाव तो नाकारत नाही।

ยถากมฺมูปคตญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

यथाकर्मोपगतज्ञान कथेचे वर्णन समाप्त झाले।

๑๐. สํวรกถาวณฺณนา

१०. संवर कथेचे वर्णन।

๓๗๙. จาตุมหาราชิกานํ สํวราสํวรสพฺภาโว อาฏานาฏิยสุตฺเตน ปกาสิโตติ ‘‘ตาวตึเส เทเว อุปาทายา’’ติ อาห. เอวํ สติ สุคติกถายํ ‘‘ตาวตึเส สงฺคหิตานํ ปุพฺพเทวานํ สุราปานํ, สกฺกเทวานํ สุราปานนิวารณํ สุยฺยติ, ตํ เตสํ สุราปานํ อสํวโร น โหตี’’ติ วตฺตพฺพํ โหติ.

३७९. चातुमहाराजिकांच्या संवर आणि असंवराचे अस्तित्व 'आटानाटिय सुत्ता'द्वारे प्रकाशित केले आहे, म्हणून "तावतींस देवांना धरून" असे म्हटले आहे. असे असताना, सुगती कथेमध्ये "तावतींस देवांमध्ये समाविष्ट असलेल्या पूर्वदेवांचे (असुरांचे) मद्यपान आणि शक्र देवांचे मद्यपान-निवारण ऐकले जाते, त्यांचे ते मद्यपान असंवर होत नाही" असे म्हणावे लागेल।

สํวรกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

संवर कथेचे वर्णन समाप्त झाले।

ตติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

तिसऱ्या वर्गाचे वर्णन समाप्त झाले।

๔. จตุตฺถวคฺโค

४. चौथा वर्ग।

๑. คิหิสฺส อรหาติกถาวณฺณนา

१. गृहस्थाच्या अर्हत्त्व कथेचे वर्णन।

๓๘๗. คิหิสํโยชนสมฺปยุตฺตตายาติ เอเตน คิหิฉนฺทราคสมฺปยุตฺตตาย เอว ‘‘คิหี’’ติ วุจฺจติ, น พฺยญฺชนมตฺเตนาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ.

३८७. "गृहस्थ-संयोजनाशी संप्रयुक्त असल्यामुळे" यावरून गृहस्थाच्या छंद आणि रागाशी संप्रयुक्त असल्यामुळेच "गृहस्थ" म्हटले जाते, केवळ बाह्य वेषामुळे (अंगावरील चिन्हांमुळे) नाही, हा अर्थ स्पष्ट होतो।

คิหิสฺส อรหาติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

गृहस्थाच्या अर्हत्त्व कथेचे वर्णन समाप्त झाले।

๒. อุปปตฺติกถาวณฺณนา

२. उपपत्ती कथेचे वर्णन।

๓๘๘. อโยนิโสติ โอปปาติโก โหติ, ตตฺถ ตสฺสาเยวูปปตฺติยา ปรินิพฺพายีติ อตฺถํ คเหตฺวาติ อธิปฺปาโย.

३८८. "अयोग्य रीतीने" म्हणजे तो औपपातिक (स्वयंभू उत्पन्न होणारा) असतो, आणि तेथे त्याच उत्पत्तीने (उपपत्तीने) परिनिर्वाण पावतो, असा अर्थ ग्रहण करून, हा अभिप्राय आहे।

อุปปตฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

उपपत्ती कथेचे वर्णन समाप्त झाले।

๔. สมนฺนาคตกถาวณฺณนา

४. समन्नागत कथेचे वर्णन।

๓๙๓. สมนฺนาคตกถายํ [Pg.78] ปตฺตึ สนฺธาย ปฏิชานนฺโต จตูหิ ขนฺเธหิ วิย สมนฺนาคมํ น วทตีติ ตสฺส จตูหิ ผสฺสาทีหิ สมนฺนาคมปฺปสงฺโค ยถา โหติ, ตํ วตฺตพฺพํ.

३९३. समन्नागत कथेमध्ये प्राप्तीचा (पत्तीचा) संदर्भ घेऊन स्वीकार करणारा (परवादी) चार स्कंधांप्रमाणे समन्वित असणे सांगत नाही; म्हणून त्याचा चार स्पर्श इत्यादींशी समन्वित असण्याचा प्रसंग ज्या प्रकारे येतो, ते सांगितले पाहिजे।

สมนฺนาคตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

समन्नागत कथेचे वर्णन समाप्त झाले।

๕. อุเปกฺขาสมนฺนาคตกถาวณฺณนา

५. उपेक्षा-समन्नागत कथेचे वर्णन।

๓๙๗. อิมินาว นเยนาติ ‘‘ตตฺถ ทฺเว สมนฺนาคมา’’ติอาทิ สพฺพํ โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ปตฺติธมฺโม นาม รูปาวจราทีสุ อญฺญตรภูมึ ปฐมชฺฌานาทิวเสน ปาปุณนฺตสฺส ปฐมชฺฌานาทีนํ ปฏิลาโภ. นิรุทฺเธสุปิ ปฐมชฺฌานาทีสุ อนิรุชฺฌนโต จิตฺตวิปฺปยุตฺโต สงฺขาโร, เยน สุปนฺโต สชฺฌายาทิปสุโต จ เตหิ สมนฺนาคโตติ วุจฺจตีติ วทนฺติ.

३९७. "याच पद्धतीने" म्हणजे "तेथे दोन समन्नागम आहेत" इत्यादी सर्व जोडले पाहिजे. तेथे 'प्राप्तीचा धर्म' (पत्तिधम्म) म्हणजे रूपावचर इत्यादींपैकी एखाद्या भूमीमध्ये प्रथम ध्यान इत्यादींच्या द्वारे पोहोचणाऱ्या व्यक्तीला प्रथम ध्यान इत्यादींची होणारी प्राप्ती होय. प्रथम ध्यान इत्यादी निरुद्ध (नष्ट) झाले तरी प्राप्ती निरुद्ध न झाल्यामुळे, तो चित्तविप्रयुक्त संस्कार आहे, ज्याच्या योगाने झोपलेला किंवा सज्झाय (पाठपठण) इत्यादींमध्ये मग्न असलेला मनुष्य देखील त्यांच्याशी समन्वित (युक्त) आहे असे म्हटले जाते, असे ते म्हणतात।

อุเปกฺขาสมนฺนาคตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

उपेक्षा-समन्नागत कथेचे वर्णन समाप्त झाले।

๖. โพธิยาพุทฺโธติกถาวณฺณนา

६. बोधीमुळे बुद्ध कथेचे वर्णन।

๓๙๘. ตสฺมาติ ยถาวุตฺตสฺส ญาณทฺวยสฺส โพธิภาวโต. ตํ อคฺคเหตฺวา ปตฺติธมฺมวเสน นตฺถิตาย โพธิยา สมนฺนาคโต พุทฺโธติ เยสํ ลทฺธิ, เต สนฺธาย ปุจฺฉา จ อนุโยโค จ สกวาทิสฺสาติ โยชนา ทฏฺฐพฺพา.

३९८. "त्यामुळे" म्हणजे वर सांगितलेल्या दोन ज्ञानांच्या बोधीभावामुळे. ते ग्रहण न करता, प्राप्तीच्या धर्माच्या रूपाने बोधीचा अभाव असल्यामुळे "बोधीने युक्त असलेला तो बुद्ध" असे ज्यांचे मत आहे, त्यांना उद्देशून स्ववादीचा प्रश्न आणि युक्तिवाद आहे, अशी योजना समजावी।

โพธิยาพุทฺโธติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

बोधीमुळे बुद्ध कथेचे वर्णन समाप्त झाले।

๗. ลกฺขณกถาวณฺณนา

७. लक्षण कथेचे वर्णन।

๔๐๒. โพธิสตฺตเมว สนฺธาย วุตฺตนฺติ ลกฺขณสมนฺนาคเตสุ อโพธิสตฺเต ฉฑฺเฑตฺวา โพธิสตฺตเมว คเหตฺวา อิทํ สุตฺตํ วุตฺตํ, น [Pg.79] โพธิสตฺตโต อญฺโญ ลกฺขณสมนฺนาคโต นตฺถีติ. นาปิ สพฺเพสํ ลกฺขณสมนฺนาคตานํ โพธิสตฺตตา, ตสฺมา อสาธกนฺติ อธิปฺปาโย.

४०२. "केवळ बोधिसत्त्वाला उद्देशून म्हटले आहे" म्हणजे लक्षणांनी युक्त असलेल्यांमध्ये जे बोधिसत्त्व नाहीत त्यांना सोडून, केवळ बोधिसत्त्वालाच ग्रहण करून हे सुत्त सांगितले आहे; बोधिसत्त्वाव्यतिरिक्त दुसरा कोणी लक्षणांनी युक्त नसतो असे नाही. तसेच लक्षणांनी युक्त असलेल्या सर्वांनाच बोधिसत्त्वत्व प्राप्त होते असेही नाही, म्हणून हे (परवादीचे मत सिद्ध करण्यासाठी) साधक (प्रमाण) ठरत नाही, असा अभिप्राय आहे।

ลกฺขณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

लक्षण कथेचे वर्णन समाप्त झाले।

๘. นิยาโมกฺกนฺติกถาวณฺณนา

८. नियाम-अवक्रांती कथेचे वर्णन।

๔๐๓. ฐเปตฺวา ปารมีปูรณนฺติ ปารมีปูรเณเนว เต ‘‘โพธิยา นิยตา นรา’’ติ วุจฺจนฺตีติ ทสฺเสติ. เกวลญฺหิ นนฺติอาทินา จ น นิยามกสฺส นาม กสฺสจิ อุปฺปนฺนตฺตา พฺยากโรนฺตีติ ทสฺเสติ.

४०३. "पारमिता पूर्ण करणे सोडून" यावरून केवळ पारमिता पूर्ण केल्यामुळेच त्यांना "बोधीसाठी नियत (निश्चित) झालेले मनुष्य" असे म्हटले जाते, हे दर्शवले आहे. आणि "केवलं हि नं" इत्यादींद्वारे, बोधिसत्त्वाच्या संतानात कोणत्याही नियत करणाऱ्या धर्माचा उत्पाद झाल्यामुळे बुद्ध त्यांचे भविष्यकथन (व्याकरण) करत नाहीत, हे दर्शवले आहे।

นิยาโมกฺกนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

नियाम-अवक्रांती कथेचे वर्णन समाप्त झाले।

๑๐. สพฺพสํโยชนปฺปหานกถาวณฺณนา

१०. सर्वसंयोजन-प्रहाण कथेचे वर्णन।

๔๑๓. นิปฺปริยาเยเนวาติ อวสิฏฺฐสฺส ปหาตพฺพสฺส อภาวา ‘‘สพฺพสํโยชนปฺปหาน’’นฺติ อิมํ ปริยายํ อคฺคเหตฺวา อรหตฺตมคฺเคน ปชหนโต เอวาติ คณฺหาตีติ วุตฺตํ โหติ. อปฺปหีนสฺส อภาวาติ อวสิฏฺฐสฺส ปหาตพฺพสฺส อภาวา ปฏิชานาตีติ วทนฺติ, ตถา ‘‘อนวเสสปฺปหาน’’นฺติ เอตฺถาปิ. เอวํ สติ เตน อตฺตโน ลทฺธึ ฉฑฺเฑตฺวา สกวาทิสฺส ลทฺธิยา ปฏิญฺญาตนฺติ อาปชฺชติ.

४१३. "निःपर्यायानेच" (थेटपणेच) म्हणजे प्रहाण करण्यायोग्य उरलेल्या संयोजनांचा अभाव असल्यामुळे "सर्वसंयोजन-प्रहाण" हा पर्याय न स्वीकारता, केवळ अर्हत्त्वमार्गाने प्रहाण केल्यामुळेच (सर्वसंयोजन-प्रहाण होते) असे तो मानतो, असे म्हटले आहे. "न प्रहीण झालेल्याचा अभाव असल्यामुळे" म्हणजे प्रहाण करण्यायोग्य उरलेल्या संयोजनांचा अभाव असल्यामुळे तो स्वीकार करतो, असे पदकार म्हणतात; तसेच "अनवशेष-प्रहाण" (पूर्ण प्रहाण) यामध्येही हाच अर्थ आहे. असे असताना, त्याने स्वतःचे मत सोडून स्ववादीच्या मताचा स्वीकार केला आहे, असा प्रसंग येतो।

สพฺพสํโยชนปฺปหานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सर्वसंयोजन-प्रहाण कथेचे वर्णन समाप्त झाले।

จตุตฺถวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

चौथ्या वर्गाचे वर्णन समाप्त झाले।

๕. ปญฺจมวคฺโค

५. पाचवा वर्ग।

๑. วิมุตฺติกถาวณฺณนา

१. विमुक्ती कथेचे वर्णन।

๔๑๘. ผลญาณํ น โหตีติ ‘‘วิมุตฺตานี’’ติ วา ตทงฺควิมุตฺติยาทิภาวโต มคฺเคน ปหีนานํ ปุน อนุปฺปตฺติโต จ ‘‘อวิมุตฺตานี’’ติ วา [Pg.80] น วตฺตพฺพานีติ อธิปฺปาโย. โคตฺรภุญาณญฺเจตฺถ วิปสฺสนาคฺคหเณน คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

४१८. “ते फलज्ञान नाही” म्हणून त्यांना 'विमुक्त' असेही म्हणता येत नाही, आणि तदंग-विमुक्ती इत्यादी भाव असल्यामुळे तसेच मार्गाने नष्ट केलेल्या क्लेशांची पुन्हा उत्पत्ती होत नसल्यामुळे त्यांना 'अविमुक्त' असेही म्हणता येत नाही, असा अभिप्राय आहे. आणि येथे 'गोत्रभू-ज्ञान' हे 'विपश्यना' या शब्दाच्या ग्रहणानेच ग्रहण केले गेले आहे, असे समजावे.

วิมุตฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

विमुक्तिकथा वर्णन समाप्त झाले.

๒. อเสขญาณกถาวณฺณนา

२. असेखज्ञानकथा वर्णन

๔๒๑. น ปเนตํ อเสขนฺติ เอเตน อเสขวิสยตฺตา อเสขเมว ญาณนฺติ ปรสฺส ลทฺธิ, น ปน อเสขสฺสาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ.

४२१. “परंतु हे असेख नाही” या वचनाने, असेख (अशैक्ष) हा विषय असल्यामुळे ते 'असेख ज्ञानच' आहे, हे परवाद्याचे मत आहे; परंतु ते 'असेख पुद्गलाचे ज्ञान' नाही, हा अर्थ दर्शविला आहे.

อเสขญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

असेखज्ञानकथा वर्णन समाप्त झाले.

๓. วิปรีตกถาวณฺณนา

३. विपरीतकथा वर्णन

๔๒๔. น ปถวีเยวาติ ลกฺขณปถวีเยว, สสมฺภารปถวีเยว วา น โหตีติ อตฺโถ. อนิจฺเจ นิจฺจนฺติอาทิวิปริเยโส ปน วิปรีตญาณํ นามาติ อญฺญาเณปิ ญาณโวหารํ อาโรเปตฺวา วทตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

४२४. “केवळ पृथ्वीच नाही” याचा अर्थ असा की, केवळ लक्षण-पृथ्वी (कठीणता लक्षण असलेली पृथ्वी) किंवा केवळ ससंभार-पृथ्वी (भौतिक पृथ्वी) हीच पृथ्वी नाही. “अनित्याला नित्य समजणे इत्यादी विपर्यास म्हणजे विपरीत ज्ञान होय” या विधानात अज्ञानावरही 'ज्ञान' हा शब्द आरोपित करून तो बोलत आहे, असे समजावे.

วิปรีตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

विपरीतकथा वर्णन समाप्त झाले.

๔. นิยามกถาวณฺณนา

४. नियामकथा वर्णन

๔๒๘-๔๓๑. ญาณํ อตฺถิ, ยํ สจฺจานุโลมํ มคฺคญาณานุคติกํ ปสฺสนฺโต ภควา ‘‘ภพฺโพ’’ติ ชานาตีติ ลทฺธิ. ปฐมปญฺหเมว จตุตฺถํ กตฺวาติ เอตฺถ ‘‘นิยตสฺส อนิยามคมนายา’’ติ วิปรีตานุโยคโต ปภุติ คเณตฺวา ‘‘จตุตฺถ’’นฺติ อาห.

४२८-४३१. “असे ज्ञान अस्तित्वात आहे, जे सच्च-अनुलोम (सत्य-अनुकूल) आणि मार्गज्ञानाचे अनुगामी आहे, ज्याला पाहून भगवान 'हा भव्य (पात्र) आहे' असे जाणतात” हे परवाद्याचे मत आहे. “पहिल्या प्रश्नालाच चौथा करून” यामध्ये “नियत व्यक्तीच्या अनियमाकडे जाण्यासाठी” या विपरीत प्रश्नापासून सुरुवात करून मोजणी करून “चौथा” असे म्हटले आहे.

นิยามกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

नियामकथा वर्णन समाप्त झाले.

๕. ปฏิสมฺภิทากถาวณฺณนา

५. पटिसम्भिदाकथा वर्णन

๔๓๒-๔๓๓. ยํกิญฺจิ อริยานํ ญาณํ, สพฺพํ โลกุตฺตรเมวาติ คณฺหนฺเตนปิ สพฺพํ ญาณํ ปฏิสมฺภิทาติ น สกฺกา วตฺตุํ. อนริยานมฺปิ หิ ญาณํ ญาณเมวาติ[Pg.81]. ตสฺส วา ญาณตํ น อิจฺฉตีติ วตฺตพฺพํ. ปถวีกสิณสมฺมุติยํ สมาปตฺติญาณํ สนฺธายาติ อนริยสฺส เอตํ ญาณํ สนฺธายาติ อธิปฺปาโย สิยา.

४३२-४३३. “अरियांचे (आर्यांचे) जे काही ज्ञान आहे, ते सर्व लोकोत्तरच आहे” असे मानणाऱ्यालाही “सर्व ज्ञान हे पटिसम्भिदा (प्रतिसंभिदा) आहे” असे म्हणता येत नाही. कारण अनरियांचे (अनाऱ्यांचे/पृथग्जनांचे) ज्ञान देखील ज्ञानच आहे. किंवा “तो (परवादी) त्याच्या ज्ञानत्वाला स्वीकारत नाही” असे म्हटले पाहिजे. “पृथ्वीकसिण संवृत्तीमधील समापत्ती ज्ञानाचा संदर्भ घेऊन” यामध्ये “अनरियाच्या या समापत्ती ज्ञानाचा संदर्भ घेऊन” असा अभिप्राय असावा.

ปฏิสมฺภิทากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पटिसम्भिदाकथा वर्णन समाप्त झाले.

๖. สมฺมุติญาณกถาวณฺณนา

६. संवृत्तिज्ञानकथा वर्णन

๔๓๔-๔๓๕. สจฺจนฺติ วจนสามญฺเญน อุภยสฺสปิ สจฺจสามญฺญตฺตํ คเหตฺวา วทตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาห.

४३४-४३५. “सत्य” या सामान्य शब्दाच्या आधारे दोन्ही (संवृत्ति आणि परमार्थ) सत्यांचे सामान्य सत्यत्व ग्रहण करून तो बोलत आहे, हे दर्शविण्यासाठी “तेथे” इत्यादी म्हटले आहे.

สมฺมุติญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

संवृत्तिज्ञानकथा वर्णन समाप्त झाले.

๗. จิตฺตารมฺมณกถาวณฺณนา

७. चित्तारम्मणकथा वर्णन

๔๓๖-๔๓๘. ผสฺสสฺส ผุสนลกฺขณํ มนสิกโรโตติ เอเตน ปุริมา วตฺตพฺพปฏิญฺญา อนุปทธมฺมมนสิการโต อญฺญํ สมุทายมนสิการํ สนฺธาย กตาติ ทสฺเสติ.

४३६-४३८. “स्पर्शाच्या स्पर्श-लक्षणावर मनस्कार करतो” या वचनाने, पूर्वीची प्रतिज्ञा ही अनुपद-धम्म-मनस्कारापेक्षा (अनुपद धर्म मनन) भिन्न अशा समुदाय-मनस्काराचा (समूह मनन) संदर्भ घेऊन केली गेली आहे, हे दर्शविले आहे.

จิตฺตารมฺมณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

चित्तारम्मणकथा वर्णन समाप्त झाले.

๘. อนาคตญาณกถาวณฺณนา

८. अनागतज्ञानकथा वर्णन

๔๓๙-๔๔๐. สพฺพสฺมิมฺปีติ ‘‘ปาฏลิปุตฺตสฺส โข’’ติอาทินา อนาคเต ญาณนฺติ วุตฺตนฺติ อนาคตภาวสามญฺเญน อนนฺตรานาคเตปิ ญาณํ อิจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

४३९-४४०. “सर्वांमध्येच” या वचनात “पाटलिपुत्राचे खरोखर” इत्यादी वचनाने “अनागत (भविष्यात) ज्ञान” असे म्हटले आहे, म्हणून अनागत-भावाच्या समानतेमुळे अगदी जवळच्या अनागत (भविष्य) काळातही ज्ञान स्वीकारले जाते, असे म्हटले आहे.

อนาคตญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अनागतज्ञानकथा वर्णन समाप्त झाले.

๙. ปฏุปฺปนฺนญาณกถาวณฺณนา

९. पटुप्पन्नज्ञानकथा वर्णन

๔๔๑-๔๔๒. วจนํ [Pg.82] นิสฺสายาติ อตฺถโต อาปนฺนํ วจนํ, อนุชานนวจนํ วา นิสฺสาย. สนฺตตึ สนฺธายาติ ภงฺคานุปสฺสนานํ ภงฺคโต อนุปสฺสนาสนฺตตึ สนฺธายาติ อธิปฺปาโย.

४४१-४४२. “वचनाचा आश्रय घेऊन” म्हणजे अर्थाच्या दृष्टीने प्राप्त झालेल्या वचनाचा किंवा अनुमती देणाऱ्या वचनाचा आश्रय घेऊन. “संततीचा (प्रवाहाचा) संदर्भ घेऊन” म्हणजे भंगानुपश्यना ज्ञानांच्या भंगापासून अनुपश्यना-संततीचा (ज्ञानाच्या प्रवाहाचा) संदर्भ घेऊन, असा अभिप्राय आहे.

ปฏุปฺปนฺนญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पटुप्पन्नज्ञानकथा वर्णन समाप्त झाले.

๑๐. ผลญาณกถาวณฺณนา

१०. फलज्ञानकथा वर्णन

๔๔๓-๔๔๔. พุทฺธานํ วิยาติ ยถา พุทฺธา สพฺพปฺปการผลปโรปริยตฺตชานนวเสน อตฺตโน เอว จ พเลน ผลํ ชานนฺติ, เอวนฺติ วุตฺตํ โหติ.

४४३-४४४. “बुद्धांप्रमाणे” म्हणजे ज्याप्रमाणे बुद्ध सर्व प्रकारे फलाच्या श्रेष्ठ-कनिष्ठतेच्या ज्ञानाच्या आधारे आणि केवळ स्वतःच्याच बलाने फल जाणतात, त्याचप्रमाणे (श्रावकही जाणतात), असे म्हटले आहे.

ผลญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

फलज्ञानकथा वर्णन समाप्त झाले.

ปญฺจมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पाचवा वर्ग वर्णन समाप्त झाले.

มหาปณฺณาสโก สมตฺโต.

महापण्णासक समाप्त झाला.

๖. ฉฏฺฐวคฺโค

६. सहावा वर्ग

๑. นิยามกถาวณฺณนา

१. नियामकथा वर्णन

๔๔๕-๔๔๗. อนิยโต นาม น โหตีติ ยถา มิจฺฉตฺตนิยตสฺส ภวนฺตเร อนิยตํ นาม โหติ, เอวํ เอตสฺส กทาจิปิ อนิยตตา น โหตีติ โย นิยาโม, โส อสงฺขโตติ อธิปฺปาโย.

४४५-४४७. ‘अनियतो नाम न होति’ (अनियत नावाचा नसतो) या वाक्यात—ज्याप्रमाणे मिच्छत्त-नियत (मिथ्यात्वाने नियत झालेल्या) पुद्गलाची दुसऱ्या जन्मात अनियतता (अनिश्चितता) असते, त्याचप्रमाणे या (अरिया/आर्य) पुद्गलाची कधीही अनियतता (अनिश्चितता) नसते; म्हणून जो नियम (मग्गनियाम) आहे, तो ‘असंखत’ (असंस्कृत) आहे, असा (परवादीचा) अभिप्राय आहे.

นิยามกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

नियामकथा-वण्णना (नियाम कथेचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

๒. ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถาวณฺณนา

२. पटिच्चसमुप्पादकथा-वण्णना (प्रतीत्यसमुत्पाद कथेचे स्पष्टीकरण)

๔๕๑. การณฏฺเฐน ฐิตตาติ การณภาโวเยว. เอเตน จ ธมฺมานํ การณภาโว ธมฺมฏฺฐิตตาติ เอตมตฺถํ ทสฺเสติ. ตถา ‘‘ธมฺมนิยามตา’’ติ เอตฺถาปิ.

४५१. ‘कारणट्ठेन ठितता’ (कारणाच्या अर्थाने स्थिती) म्हणजे कारणभावच होय. आणि याने (या पाठाने) धम्मांचा (संस्कार इत्यादी कार्यधर्मांचा) कारणभाव म्हणजेच ‘धम्मट्ठितता’ (धर्मस्थितिता) होय, हा अर्थ दर्शविला आहे. त्याचप्रमाणे ‘धम्मनियामता’ (धर्मनियमता) यामध्येही हाच अर्थ आहे.

ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पटिच्चसमुप्पादकथा-वण्णना समाप्त झाली.

๓. สจฺจกถาวณฺณนา

३. saccakathāvaṇṇanā

๔๕๒-๔๕๔. วตฺถุสจฺจนฺติ [Pg.83] ชาติยาทิ กามตณฺหาทิ สมฺมาทิฏฺฐิอาทิ จ. พาธนปภวนิยฺยานิกลกฺขเณหิ ลกฺขณสจฺจํ พาธนาทิ.

४५२-४५४. ‘वत्थुसच्च’ (वस्तुसत्य) म्हणजे जाती (जन्म) इत्यादी (दुःख), कामतण्हा (कामतृष्णा) इत्यादी (समुदय) आणि सम्मादिट्ठि (सम्यक् दृष्टी) इत्यादी (मार्ग) होय. बाधन (पीडा देणे), प्रभव (उत्पत्ती) आणि निय्यानिक (संसारातून मुक्त करणारे) या लक्षणांमुळे बाधनादी हे ‘लक्खणसच्च’ (लक्षणसत्य) आहे.

สจฺจกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सच्चकथा-वर्णना समाप्त झाली.

๕. นิโรธสมาปตฺติกถาวณฺณนา

५. निरोधसमापत्ती-कथा-वर्णना

๔๕๗-๔๕๙. กริยมานา กรียตีติ อรูปกฺขนฺธานํ ปวตฺตมานานํ สมถวิปสฺสนานุกฺกเมน อปฺปวตฺติ สาธียตีติ อตฺโถ. สงฺขตาสงฺขตลกฺขณานํ ปน อภาเวนาติ วทนฺโต สภาวธมฺมตํ ปฏิเสเธติ. โวทานญฺจ วุฏฺฐานปริยาโยว. อสงฺขตภาเว การณํ น โหติ สภาวธมฺมตฺตาสาธกตฺตาติ อธิปฺปาโย.

४५७-४५९. "केली जात आहे, केली जाते" (करियमाना करीयती) याचा अर्थ असा आहे की, प्रवृत्त होत असलेल्या अरूपस्कंधांची (नामरूपांची) शमथ आणि विपश्यनेच्या अनुक्रमाने अप्रवृत्ती (उत्पन्न न होणे) साध्य केली जाते. "परंतु संस्कृत आणि असंस्कृत लक्षणांच्या अभावामुळे" असे म्हणणारे अट्ठकथाकार (निरोधसमापत्तीच्या) स्वभावधर्माचा निषेध करतात. आणि 'वोदान' (शुद्धीकरण) हा सुद्धा 'व्युत्थान'चा (वुट्ठानचा) एक पर्यायच आहे. स्वभावधर्माचे अस्तित्व सिद्ध न करू शकल्यामुळे निरोधसमापत्तीच्या असंस्कृतभावामध्ये ते कारण ठरत नाही, असा (सकवादीचा) अभिप्राय आहे.

นิโรธสมาปตฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

निरोधसमापत्ती-कथा-वर्णना समाप्त झाली.

ฉฏฺฐวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सहाव्या वर्गाची वर्णना समाप्त झाली.

๗. สตฺตมวคฺโค

७. सातवा वर्ग

๑. สงฺคหิตกถาวณฺณนา

१. संगहीत-कथा-वर्णना

๔๗๑-๔๗๒. สงฺคหิตาติ สมฺพนฺธา.

४७१-४७२. "संगहीत" म्हणजे संबंध जोडलेले (किंवा संबद्ध असलेले).

สงฺคหิตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

संगहीत-कथा-वर्णना समाप्त झाली.

๒. สมฺปยุตฺตกถาวณฺณนา

२. संप्रयुक्त-कथा-वर्णना

๔๗๓-๔๗๔. นานตฺตววตฺถานํ นตฺถีติ วทนฺโต ‘‘ติลมฺหิ เตลํ อนุปวิฏฺฐ’’นฺติ วจนเมว น ยุชฺชตีติ ‘‘น เหว’’นฺติ ปฏิกฺขิตฺตนฺติ ทสฺเสติ.

४७३-४७४. "नानात्वाचे (भिन्नतेचे) व्यवस्थापन नाही" असे म्हणणारे अट्ठकथाकार, "तिळामध्ये तेल प्रवेश करून राहते" हे वचनच योग्य ठरत नाही, म्हणून "असे नाही" (न हेव) या शब्दाने त्याचे खंडन केले गेले आहे, हे दर्शवतात.

สมฺปยุตฺตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

संप्रयुक्त-कथा-वर्णना समाप्त झाली.

๓. เจตสิกกถาวณฺณนา

३. चेतसिक-कथा-वर्णना

๔๗๕-๔๗๗. ผสฺสาทีนํ [Pg.84] เอกุปฺปาทตาทิวิรหิตา สหชาตตา นตฺถีติ อาห ‘‘สมฺปยุตฺตสหชาตตํ สนฺธายา’’ติ.

४७५-४७७. "स्पर्श इत्यादी धर्मांची, एकोत्पादता (एकत्र उत्पन्न होणे) इत्यादींनी रहित अशी सहजातता (एकत्र उत्पन्न होणे) नसते," म्हणून ग्रंथकारांनी "संप्रयुक्त-सहजाततेचा संदर्भ घेऊन" असे म्हटले आहे.

เจตสิกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

चेतसिक-कथा-वर्णना समाप्त झाली.

๔. ทานกถาวณฺณนา

४. दान-कथा-वर्णना

๔๗๘. เทยฺยธมฺมวเสน โจเทตุนฺติ ยทิ เจตสิโกว ธมฺโม ทานํ, ‘‘ทิยฺยตีติ ทาน’’นฺติ อิมินาปิ อตฺเถน เจตสิกสฺเสว ทานภาโว อาปชฺชตีติ โจเทตุนฺติ อตฺโถ.

४७८. "देयधर्माच्या (दान देण्याच्या वस्तूच्या) आधारे आक्षेप घेणे" याचा अर्थ असा आहे की, जर चेतसिक धर्मच दान असेल, तर "जे दिले जाते ते दान" या अर्थाने सुद्धा चेतसिकालाच (चेतना चेतसिकालाच) दानत्व प्राप्त होते, असा आक्षेप घेणे हा याचा अर्थ आहे.

๔๗๙. อนิฏฺฐผลนฺติอาทิ อเจตสิกสฺส ธมฺมสฺส ทานภาวทีปนตฺถํ วุตฺตนฺติ ผลทานภาวทีปนตฺถํ น วุตฺตนฺติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อนิฏฺฐผลนฺติอาทินา อเจตสิกสฺส ธมฺมสฺส ผลทานํ วุตฺตํ วิย โหติ, น ทานภาโว, ตนฺนิวารณตฺถญฺเจตมาหาติ. เอวญฺจ กตฺวา อนนฺตรเมวาห ‘‘น หิ อเจตสิโก อนฺนาทิธมฺโม อายตึ วิปากํ เทตี’’ติ. อิฏฺฐผลภาวนิยมนตฺถนฺติ เทยฺยธมฺโม วิย เกนจิ ปริยาเยน อนิฏฺฐผลตา ทานสฺส นตฺถิ, เอกนฺตํ ปน อิฏฺฐผลเมวาติ นิยมนตฺถนฺติ อตฺโถ.

४७९. "अनिष्ट फल" इत्यादी वचन अचेतसिक धर्माचे दानत्व स्पष्ट करण्यासाठी म्हटले आहे, याचा अर्थ फळ देण्याचे सामर्थ्य स्पष्ट करण्यासाठी म्हटले नाही, असा घ्यावा. "अनिष्ट फल" इत्यादी वचनाने अचेतसिक धर्माचे फळ देणे सांगितल्यासारखे होते, त्याचे दानत्व नाही; आणि त्याचा निषेध करण्यासाठीच हे म्हटले आहे. असे मानूनच त्यानंतर लगेच म्हटले आहे की, "अचेतसिक असलेला अन्नादी धर्म भविष्यात विपाक (फळ) देत नाही." "इष्ट फलभावाच्या नियमासाठी" याचा अर्थ असा की, देयधर्माप्रमाणे कोणत्याही प्रकारे दानाचे अनिष्ट फल असत नाही, तर ते केवळ एकांताने (निश्चितपणे) इष्ट फल देणारेच असते, असा नियम करण्यासाठी हा अर्थ आहे.

อิตเรนาติ ‘‘ทิยฺยตีติ ทาน’’นฺติ อิมินา ปริยาเยน. น ปน เอเกนตฺเถนาติ ‘‘เทยฺยธมฺโมว ทาน’’นฺติ อิมํ สกวาทีวาทํ นิวตฺเตตุํ ‘‘สทฺธา หิริย’’นฺติอาทิกํ สุตฺตสาธนํ ปรวาทีวาเท ยุชฺชติ, ‘‘อิเธกจฺโจ อนฺนํ เทตี’’ติอาทิกญฺจ, ‘‘เจตสิโกว ธมฺโม ทาน’’นฺติ อิมํ นิวตฺเตตุํ ‘‘เจตสิโก ธมฺโม ทาน’’นฺติ อิมํ ปน สาเธตุํ ‘‘สทฺธา หิริย’’นฺติอาทิกํ สกวาทีวาเท ยุชฺชติ, ‘‘อิเธกจฺโจ อนฺนํ เทตี’’ติอาทิกํ วา ‘‘เทยฺยธมฺโม ทาน’’นฺติ สาเธตุนฺติ เอวํ นิวตฺตนสาธนตฺถนานตฺตํ สนฺธาย ‘‘น ปน เอเกนตฺเถนา’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ ยถา ปรวาทีวาเท จ สุตฺตสาธนตฺถํ ‘‘น วตฺตพฺพํ เจตสิโก ธมฺโม ทาน’’นฺติ ปุจฺฉายํ เจตสิโกวาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, ตถา ‘‘น วตฺตพฺพํ เทยฺยธมฺโม ทาน’’นฺติ ปุจฺฉาย จ เทยฺยธมฺโมวาติ. เทยฺยธมฺโม อิฏฺฐผโลติ อิฏฺฐผลาภาวมตฺตเมว ปฏิกฺขิตฺตนฺติ เอตฺถ ‘‘อิฏฺฐผลภาวมตฺตเมว ปฏิกฺขิตฺต’’นฺติ ปาเฐน ภวิตพฺพนฺติ[Pg.85]. ‘‘อิฏฺฐผลาภาวมตฺตเมว ทิสฺวา ปฏิกฺขิตฺต’’นฺติ วา วตฺตพฺพํ. สงฺกรภาวโมจนตฺถนฺติ เจตสิกสฺส ทาตพฺพฏฺเฐน เทยฺยธมฺมสฺส จ อิฏฺฐผลฏฺเฐน ทานภาวโมจนตฺถนฺติ วุตฺตํ โหติ.

"इतराने" म्हणजे "जे दिले जाते ते दान" या पर्यायाने. "परंतु एकाच अर्थाने नाही" म्हणजे "देयधर्मच दान आहे" या सकवादीच्या मताचा निषेध करण्यासाठी "श्रद्धा, हिरी (लाज)" इत्यादी सूत्रांचे प्रमाण परवादीच्या मतात योग्य ठरते, आणि "येथे कोणी अन्न देतो" इत्यादी सूत्र सुद्धा; "चेतसिक धर्मच दान आहे" या मताचा निषेध करण्यासाठी आणि "चेतसिक धर्म दान आहे" हे सिद्ध करण्यासाठी "श्रद्धा, हिरी" इत्यादी सूत्र सकवादीच्या मतात योग्य ठरते, किंवा "येथे कोणी अन्न देतो" इत्यादी सूत्र "देयधर्म दान आहे" हे सिद्ध करण्यासाठी योग्य ठरते. अशा प्रकारे निषेध आणि सिद्धीच्या अर्थांमधील भिन्नतेचा विचार करून "परंतु एकाच अर्थाने नाही" असे म्हटले आहे, असे समजावे. त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे परवादीच्या मतात सूत्राचे प्रमाण सिद्ध करण्यासाठी "चेतसिक धर्म दान आहे असे म्हणू नये" या प्रश्नामध्ये "चेतसिकच" असा अर्थ समजला पाहिजे, त्याचप्रमाणे "देयधर्म दान आहे असे म्हणू नये" या प्रश्नामध्ये "देयधर्मच" असा अर्थ समजावा. "देयधर्म इष्ट फल देणारा आहे" यामध्ये केवळ इष्ट फलाचा अभाव नाकारला आहे, येथे "केवळ इष्ट फलभावाचाच निषेध केला आहे" असा पाठ असावा. किंवा "केवळ इष्ट फलाचा अभाव पाहून निषेध केला आहे" असे म्हणावे. "संकरभाव दूर करण्यासाठी" याचा अर्थ चेतसिकाच्या देयत्वाच्या अर्थाने आणि देयधर्माच्या इष्टफलत्वाच्या अर्थाने दानत्वापासून मुक्त करण्यासाठी, असे म्हटले आहे.

ทานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

दान-कथा-वर्णना समाप्त झाली.

๕. ปริโภคมยปุญฺญกถาวณฺณนา

५. परिभोगमय-पुण्य-कथा-वर्णना

๔๘๓. ปริโภคมยํ นาม จิตฺตวิปฺปยุตฺตํ ปุญฺญํ อตฺถีติ ลทฺธิ. ตญฺหิ เต สนฺธาย ปริโภคมยํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ วทนฺตีติ อธิปฺปาโย.

४८३. "परिभोगमय (वापरण्याने उत्पन्न होणारे) नावाचे चित्तविप्रयुक्त (चित्ताशी विलग) पुण्य असते" हा (परवादीचा) सिद्धांत आहे. त्याचाच संदर्भ घेऊन ते परवादी "परिभोगमय पुण्य वाढते" असे म्हणतात, असा अट्ठकथाकारांचा अभिप्राय आहे.

๔๘๕. ตสฺสาปิ วเสนาติ ตสฺสาปิ ลทฺธิยา วเสน. ปญฺจวิญฺญาณานํ วิย เอเตสมฺปิ สโมธานํ สิยาติ ปฏิชานาตีติ วทนฺติ. ปญฺจวิญฺญาณผสฺสาทีนเมว ปน สโมธานํ สนฺธาย ปฏิชานาตีติ อธิปฺปาโย.

४८५. "त्याच्याही प्रभावाने" म्हणजे त्या सिद्धांताच्या प्रभावाने. पंचविज्ञानांप्रमाणे यांचेही संधान (एकत्रीकरण) व्हावे, असे ते मान्य करतात, असे म्हणतात. परंतु पंचविज्ञान-स्पर्श इत्यादींच्याच संधानाचा संदर्भ घेऊन ते मान्य करतात, असा अट्ठकथाकारांचा अभिप्राय आहे.

๔๘๖. อปริภุตฺเตปีติ อิมินา ‘‘ปฏิคฺคาหโก ปฏิคฺคเหตฺวา น ปริภุญฺชติ ฉฑฺเฑตี’’ติอาทิกํ ทสฺเสติ. อปริภุตฺเต เทยฺยธมฺเม ปุญฺญภาวโต ปริโภคมยํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ อยํ วาโท หียติ. ตสฺมิญฺจ หีเน สกวาทีวาโท พลวา. จาคเจตนาย เอว หิ ปุญฺญภาโว เอวํ สิทฺโธ โหตีติ อธิปฺปาโย. อปริภุตฺเตปิ เทยฺยธมฺเม ปุญฺญภาเว จาคเจตนาย เอว ปุญฺญภาโวติ อาห ‘‘สกวาทีวาโทว พลวา’’ติ.

४८६. "उपभोग न घेतल्यावरही" या शब्दाने "प्रतिग्राहक (स्वीकारणारा) दान स्वीकारून त्याचा उपभोग घेत नाही, तर ते फेकून देतो" इत्यादी दर्शवले आहे. देयधर्माचा उपभोग न घेतल्यावरही पुण्य उत्पन्न होत असल्यामुळे, "परिभोगमय पुण्य वाढते" हा परवादीचा वाद दुर्बल ठरतो. आणि तो वाद दुर्बल ठरल्यावर सकवादीचा वाद बलवान ठरतो. कारण त्याग-चेतनेमुळेच पुण्याची उत्पत्ती होते, हे अशा प्रकारे सिद्ध होते, असा अभिप्राय आहे. देयधर्माचा उपभोग न घेतल्यावरही पुण्य उत्पन्न होत असल्यामुळे त्याग-चेतनेमुळेच पुण्य होते, म्हणून "सकवादीचाच वाद बलवान आहे" असे म्हटले आहे.

ปริโภคมยปุญฺญกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

परिभोगमय-पुण्य-कथा-वर्णना समाप्त झाली.

๖. อิโตทินฺนกถาวณฺณนา

६. इतोदिन्न-कथा-वर्णना

๔๘๘-๔๙๑. เตเนว ยาเปนฺตีติ เตเนว จีวราทินา ยาเปนฺติ, เตเนว วา จีวราทิทาเนน ยาเปนฺติ, สยํกเตน กมฺมุนา วินาปีติ อธิปฺปาโย. อิมินา การเณนาติ ยทิ ยํ อิโต จีวราทิ ทินฺนํ, น เตน ยาเปยฺยุํ, กถํ อนุโมเทยฺยุํ…เป… โสมนสฺสํ ปฏิลเภยฺยุนฺติ ลทฺธึ ปติฏฺฐเปนฺตสฺสปีติ วุตฺตํ โหติ.

४८८-४९१. "त्याच्यानेच जीवन जगतात" म्हणजे त्याच चीवर इत्यादींनी जीवन जगतात, किंवा स्वतः केलेल्या कर्माशिवाय केवळ त्याच चीवर इत्यादींच्या दानाने जीवन जगतात, असा परवादीचा अभिप्राय आहे. "या कारणाने" म्हणजे जर येथून दिलेले चीवर इत्यादी दान त्यांना मिळाले नाही, तर ते कसे काय अनुमोदन करतील... आणि कसे काय सोमनस्य (आनंद) प्राप्त करतील, असा विचार करून आपला सिद्धांत प्रस्थापित करणाऱ्यासाठी हे म्हटले आहे.

อิโตทินฺนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

इतोदिन्न-कथा-वर्णना समाप्त झाली.

๗. ปถวีกมฺมวิปาโกติกถาวณฺณนา

७. पृथ्वी-कर्म-विपाक-कथा-वर्णना

๔๙๒. ผสฺโส [Pg.86] สุขเวทนียาทิเภโท โหตีติ ผสฺเสน สพฺพมฺปิ กมฺมวิปากํ ทสฺเสตฺวา ปุน อตฺตวชฺเชหิ สมฺปโยคทสฺสนตฺถํ ‘‘โส จ สญฺญาทโย จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อตฺถิ จ เนสนฺติ สาวชฺชเน จกฺขุวิญฺญาณาทิสหชาตธมฺเม สนฺธาย วุตฺตํ. โย ตตฺถ อิฏฺฐวิปาโก, ตสฺส ปตฺถนาติ อิฏฺฐวิปาเก เอว ปตฺถนํ กตฺวา กมฺมํ กโรนฺตีติ กมฺมูปนิสฺสยภูตเมว ปตฺถนํ ทสฺเสติ, ปจฺจุปฺปนฺนเวทนาปจฺจยํ วา ตณฺหํ อุปาทานาทินิพฺพตฺตนวเสน ทุกฺขสฺส ปภาวิตํ. มูลตณฺหาติ ปจฺจุปฺปนฺนวิปากวฏฺฏนิพฺพตฺตกกมฺมสฺส อุปนิสฺสยภูตํ ปุริมตณฺหํ, กมฺมสหายํ วา วิปากสฺส อุปนิสฺสยภูตํ.

४९२. "स्पर्श हा सुखवेदनीय इत्यादी भेदांचा असतो" या वचनाने स्पर्शाद्वारे सर्वच कर्मविपाक दर्शवून, पुन्हा स्वतःव्यतिरिक्त (स्पर्शाव्यतिरिक्त) इतर वेदना, संज्ञा इत्यादी धर्मांशी संप्रयोग दर्शवण्यासाठी "तो आणि संज्ञा इत्यादी" असे म्हटले आहे. "आणि त्यांचे अस्तित्व आहे" हे वचन आवर्जनासह उत्पन्न होणाऱ्या चक्षुविज्ञान इत्यादी सहजात धर्मांच्या संदर्भात म्हटले आहे. "त्यामध्ये जो इष्ट विपाक आहे, त्याची इच्छा करणे" म्हणजे केवळ इष्ट विपाकाचीच इच्छा करून लोक कर्म करतात, म्हणून कर्माचा उपनिषय (प्रबळ आधार) बनलेल्या इच्छेलाच दर्शवले आहे; किंवा वर्तमान वेदनेच्या प्रत्ययाने (कारणाने) उपादान इत्यादी उत्पन्न करण्याच्या द्वारे दुःखाला जन्म देणाऱ्या तृष्णेला दर्शवले आहे. "मूळ तृष्णा" म्हणजे वर्तमान विपाक-वट्टाला उत्पन्न करणाऱ्या कर्माचा उपनिषय बनलेली पूर्व तृष्णा, किंवा विपाकाचा उपनिषय बनलेली कर्माची सहकारी तृष्णा होय.

๔๙๓. สกสมยวเสน จ โจทนาย ปยุชฺชมานตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เตสญฺจ ลทฺธิยา’’ติอาทิมาห.

४९३. आणि स्वतःच्या सिद्धांतानुसार आक्षेप घेण्याची योग्यता दर्शवण्यासाठी "आणि त्यांच्या सिद्धांतानुसार" इत्यादी म्हटले आहे.

๔๙๔. ปฏิลาภวเสนาติ กมฺเม สติ ปถวิยาทีนํ ปฏิลาโภ โหตีติ กมฺมํ ตํสํวตฺตนิกํ นาม โหตีติ ทสฺเสติ.

४९४. "प्राप्तीच्या प्रभावाने" म्हणजे कर्म असल्यावर पृथ्वी इत्यादींची प्राप्ती होते, म्हणून कर्म हे "त्याला अनुकूल असणारे" (तंसंवत्तनिक) ठरते, हे दर्शवले आहे.

ปถวีกมฺมวิปาโกติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पृथ्वी-कर्म-विपाक-कथा-वर्णना समाप्त झाली.

๘. ชรามรณํวิปาโกติกถาวณฺณนา

८. जरामरण-विपाक-कथा-वर्णना

๔๙๕. สมฺปโยคลกฺขณาภาวาติ ‘‘เอการมฺมณา’’ติ อิมสฺส สมฺปโยคลกฺขณสฺส อภาวาติ อธิปฺปาโย.

४९५. ‘संपयोगलक्खणाभावा’ (संप्रयोगलक्षणाच्या अभावामुळे) म्हणजे ‘एकारम्मणा’ (एकच आलंबन असणे) या संप्रयोगलक्षणाचा अभाव असल्यामुळे, असा अभिप्राय आहे.

๔๙๖. ปริยาโย นตฺถีติ สกวาทินา อตฺตนา วตฺตพฺพตาย ปริยาโย นตฺถีติ อพฺยากตานํ ชรามรณสฺส วิปากนิวารณตฺถํ อพฺยากตวเสน ปุจฺฉา น กตาติ ทสฺเสติ.

४९६. ‘परियायो नत्थि’ (पर्याय नाही) म्हणजे स्ववादीने स्वतः सांगण्यासारखा दुसरा कोणताही पर्याय (कारण) नाही; म्हणून अव्याकृत धर्मांच्या जरामरणाला विपाक असण्यापासून रोखण्यासाठी अव्याकृत रूपाने प्रश्न विचारला गेला नाही, असे दर्शविले आहे.

๔๙๗. อปริสุทฺธวณฺณตา ชราเยวาติ เกจิ, ตํ อกุสลกมฺมํ กมฺมสมุฏฺฐานสฺสาติอาทินา รูปสฺเสว ทุพฺพณฺณตาทสฺสเนน สมเมวาติ.

४९७. ‘अपरीसुद्धवण्णता जरायेव’ (अशुद्ध वर्ण किंवा निस्तेजता हीच जरा आहे) असे काही आचार्य म्हणतात. ते ‘अकुसलकम्मं कम्मसमुट्ठानस्स’ इत्यादी वाक्यांद्वारे रूपाच्याच दुर्वर्णतेचे (कुरूपतेचे) दर्शन घडविण्याशी सुसंगतच आहे.

ชรามรณํวิปาโกติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

‘जरामरणं विपाको’ (जरामरण विपाक आहे का?) या कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

๙. อริยธมฺมวิปากกถาวณฺณนา

९. अरियधम्मविपाककथावर्णन (आर्यधर्माच्या विपाकाची कथा)

๕๐๐. วฏฺฏนฺติ [Pg.87] กมฺมาทิวฏฺฏํ.

५००. ‘वट्टन्ति’ (फिरतात/प्रवृत्त होतात) म्हणजे कर्मादींचे चक्र (कर्मवर्त).

อริยธมฺมวิปากกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अरियधम्मविपाककथावर्णन समाप्त झाले.

๑๐. วิปาโกวิปากธมฺมธมฺโมติกถาวณฺณนา

१०. विपाकोविपाकधम्मधम्मोतिकथावर्णन (विपाक आणि विपाकधर्मी धर्म याविषयीची कथा)

๕๐๑. ตปฺปจฺจยาปีติ ยสฺส วิปากสฺส วิปาโก อญฺญมญฺญปจฺจโย โหติ ตปฺปจฺจยาปิ อญฺญมญฺญปจฺจยภูตโตปีติ อธิปฺปาโย. โส หีติอาทินา ปุริมปฏิญฺญาย อิมสฺส โจทนสฺส การณภาวํ ทสฺเสติ. อญฺญมญฺญปจฺจยาทีสุ ปจฺจยฏฺเฐนาติ อาทิ-สทฺเทน สหชาตาทิปจฺจเย สงฺคณฺหิตฺวา เตสุ เตน เตน ปจฺจยภาเวนาติ ทสฺเสติ.

५०१. ‘तप्पच्चयापि’ (त्या प्रत्ययामुळेही) म्हणजे ज्या विपाकाचा विपाक हा अन्योन्यप्रत्यय (परस्पर कारण) असतो, त्या प्रत्ययामुळेही म्हणजेच अन्योन्यप्रत्यय झाल्यामुळेही, असा अभिप्राय आहे. ‘सो ही’ इत्यादी शब्दांद्वारे पूर्व-प्रतिज्ञेच्या संदर्भात या आक्षेपाचे कारणत्व दर्शविले आहे. ‘अञ्ञमञ्ञपच्चयादीसु पच्चयट्ठेना’ या वाक्यात ‘आदि’ शब्दाने सहजन्म (सहजात) इत्यादी प्रत्ययांचे ग्रहण करून, त्या प्रत्ययांमध्ये त्या त्या प्रत्ययभावाने (कारणभावाने) हे दर्शविले आहे.

วิปาโกวิปากธมฺมธมฺโมติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

विपाकोविपाकधम्मधम्मोतिकथावर्णन समाप्त झाले.

สตฺตมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सातव्या वर्गाचे वर्णन (सत्तमवग्गवर्णन) समाप्त झाले.

๘. อฏฺฐมวคฺโค

८. आठवा वर्ग (अट्ठमवग्ग)

๑. ฉคติกถาวณฺณนา

१. छगतिकथावर्णन (सहा गतींविषयीची कथा)

๕๐๓-๕๐๔. วณฺโณติ วณฺณนิภา สณฺฐานญฺจ วุจฺจตีติ อาห ‘‘สทิสรูปสณฺฐานา’’ติ.

५०३-५०४. ‘वण्ण’ (वर्ण) म्हणजे वर्णाची आभा (कांती) आणि आकार (संस्थान) असे म्हटले जाते; म्हणूनच ‘सदिसरूपसंठाना’ (समान रूप आणि आकार असलेले) असे म्हटले आहे.

ฉคติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

छगतिकथावर्णन समाप्त झाले.

๒. อนฺตราภวกถาวณฺณนา

२. अंतराभवकथावर्णन (अंतराभवाविषयीची कथा)

๕๐๕. อติทูรสฺส อนฺตริตสฺส ปตฺตพฺพสฺส เทสสฺส ทสฺสนโต ทิพฺพจกฺขุโก วิย. อากาเสน ปถวนฺตรฏฺฐานานิ ภินฺทิตฺวา คมนโต อิทฺธิมา วิย. น สหธมฺเมนาติ ยทิ โส ภวานํ อนฺตรา น สิยา, น นาม อนฺตราภโวติ ปฏิกฺเขเป กรณํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย.

५०५. अतिशय दूर असलेल्या, आच्छादित (लपलेल्या) आणि पोहोचण्यास योग्य असलेल्या ठिकाणाचे दर्शन होत असल्यामुळे तो ‘दिव्यचक्षू’ असलेल्या व्यक्तीसारखा आहे. आकाशातून जाण्यामुळे आणि मधल्या अडथळ्यांना भेदून जाण्यामुळे तो ‘ऋद्धीमान’ (सिद्धी प्राप्त) व्यक्तीसारखा आहे. ‘न सहधम्मेन’ म्हणजे जर दोन भवांच्या मध्ये (अंतराळ) नसेल, तर ‘अंतराभव’ नावाचा कोणताही प्रकार असणार नाही; म्हणून याच्या निषेधाचे कोणतेही कारण नाही, असा अभिप्राय आहे.

๕๐๖. ตตฺถ [Pg.88] ชาติชรามรณานิ เจว จุติปฏิสนฺธิปรมฺปรญฺจ อนิจฺฉนฺโตติ เอเตน จุติอนนฺตรํ อนฺตราภวํ ขนฺธาติ, วตฺตมานา ชาตีติ, มาตุกุจฺฉิเมว ปวิฏฺฐา อนฺตรธายมานา มรณนฺติ น อิจฺฉติ.

५०६. ‘तेथे जन्म, जरा, मरण आणि च्युती-प्रतिसंधीची परंपरा न इच्छिणारा’ या वाक्याद्वारे, च्युतीनंतर (मृत्य्यूनंतर) लगेचच अंतराभवातील स्कंधांना, तेथे होणाऱ्या जन्माला (जाती) तो स्वीकारत नाही, आणि मातेच्या उदरात प्रवेश करून नाहीसे होण्याला मरण म्हणून स्वीकारत नाही.

๕๐๗. ยถา กามภวาทีสุ ตตฺถ ตตฺเถว ปุนปฺปุนํ จวิตฺวา อุปปตฺติวเสน จุติปฏิสนฺธิปรมฺปรา โหติ, เอวํ ตํ ตตฺถ น อิจฺฉตีติ ทสฺเสติ.

५०७. ज्याप्रमाणे कामभव इत्यादींमध्ये त्या त्या ठिकाणी वारंवार च्युत होऊन (मृत्यूपूर्वक) जन्म घेण्याच्या रूपाने च्युती-प्रतिसंधीची परंपरा चालते, त्याप्रमाणे तो अंतराभवात ती परंपरा स्वीकारत नाही, असे दर्शविले आहे.

อนฺตราภวกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अंतराभवकथावर्णन समाप्त झाले.

๓. กามคุณกถาวณฺณนา

३. कामगुणकथावर्णन (कामगुणांविषयीची कथा)

๕๑๐. กามภวสฺส กมนฏฺเฐน กามภวภาโว สพฺเพปิ กามาวจรา ขนฺธาทโย กามภโวติ อิมินา อธิปฺปาเยน ทฏฺฐพฺโพ. อุปาทินฺนกฺขนฺธานเมว ปน กามภวภาโว ธาตุกถายํ ทสฺสิโต, น กมนฏฺเฐน กามภวภาโว. ‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, กามคุณา’’ติ วจนมตฺตํ นิสฺสายาติ ปญฺเจว กามโกฏฺฐาสา ‘‘กาโม’’ติ วุตฺตาติ กามธาตูติวจนํ น อญฺญสฺส นามนฺติ อิมินา อธิปฺปาเยเนวํ วจนมตฺตํ นิสฺสายาติ อตฺโถ.

५१०. इच्छिले जाण्याच्या अर्थाने कामभवाचे कामभवत्व सिद्ध होते; सर्वच कामावचर स्कंध इत्यादींना ‘कामभव’ म्हटले जाते, या अभिप्रायाने हे समजून घ्यावे. परंतु, धातुकथेत केवळ उपादिन्न (उपादानयुक्त) स्कंधांचेच कामभवत्व दर्शविले आहे, इच्छिले जाण्याच्या अर्थाने कामभवत्व दर्शविलेले नाही. ‘पञ्चिमे, भिक्खवे, कामगुणा’ (भिक्खूंनो, हे पाच कामगुण आहेत) या केवळ वचनाचा आधार घेऊन, पाच कामविभागांनाच ‘काम’ म्हटले आहे; म्हणून ‘कामधातू’ हा शब्द इतर कशाचे नाव नाही, याच अभिप्रायाने ‘केवळ वचनाचा आधार घेऊन’ असा अर्थ होतो.

กามคุณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

कामगुणकथावर्णन समाप्त झाले.

๕. รูปธาตุกถาวณฺณนา

५. रूपधातुकथावर्णन (रूपधातूविषयीची कथा)

๕๑๕-๕๑๖. รูปธาตุกถายํ รูปธาตูติ วจนโต รูปีธมฺเมเหว รูปธาตุยา ภวิตพฺพนฺติ ลทฺธิ ทฏฺฐพฺพา. สุตฺเตสุ ‘‘ตโยเม ภวา’’ติอาทินา (ที. นิ. ๓.๓๐๕) ปริจฺฉินฺนภูมิโยว ภูมิปริจฺเฉโท, ‘‘เหฏฺฐโต อวีจินิรยํ ปริยนฺตํ กริตฺวา’’ติอาทิกมฺมปริจฺฉินฺทนมฺปิ (วิภ. ๑๘๒) วทนฺติ.

५१५-५१६. रूपधातूच्या कथेत ‘रूपधातू’ या शब्दावरून, रूपी (भौतिक) धर्मांनीच रूपधातू बनलेली असावी, हा (परवादीचा) सिद्धांत समजून घ्यावा. सूत्रांमध्ये ‘तयोमे भवा’ (हे तीन भव आहेत) इत्यादींद्वारे मर्यादित भूमी हीच भूमीची मर्यादा (भूमीपरिच्छेद) मानली आहे; तसेच ‘खाली अवीची निरयापर्यंत मर्यादा करून’ इत्यादी कर्माच्या मर्यादेलाही भूमीची मर्यादा असे म्हणतात.

รูปธาตุกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

रूपधातुकथावर्णन समाप्त झाले.

๖. อรูปธาตุกถาวณฺณนา

६. अरूपधातुकथावर्णन (अरूपधातूविषयीची कथा)

๕๑๗-๕๑๘. อิมินาวุปาเยนาติ [Pg.89] ยถา หิ ปุริมกถายํ รูปิโน ธมฺมา อวิเสเสน ‘‘รูปธาตู’’ติ วุตฺตา, เอวมิธาปิ อรูปิโน ธมฺมา อวิเสเสน ‘‘อรูปธาตู’’ติ วุตฺตาติ ตตฺถ วุตฺตนโย อิธาปิ สมาโนติ อธิปฺปาโย.

५१७-५१८. ‘इमिनावुपायेन’ (याच उपायाने/पद्धतीने) म्हणजे ज्याप्रमाणे मागील कथेत रूपी धर्मांना सामान्यतः ‘रूपधातू’ म्हटले गेले आहे, त्याचप्रमाणे येथेही अरूपी धर्मांना सामान्यतः ‘अरूपधातू’ म्हटले गेले आहे; म्हणून तेथे सांगितलेला नियम येथेही समान लागू होतो, असा अभिप्राय आहे.

อรูปธาตุกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अरूपधातुकथावर्णन समाप्त झाले.

๗. รูปธาตุยาอายตนกถาวณฺณนา

७. रूपधातुयाआयतनकथावर्णन (रूपधातूतील आयतनांविषयीची कथा)

๕๑๙. ฆานนิมิตฺตานิปีติ อิทํ ฆานาทินิมิตฺตานิปีติ วตฺตพฺพํ. นิมิตฺตนฺติ ฆานาทีนํ โอกาสภาเวน อุปลกฺขิตํ ตถาวิธสณฺฐานํ รูปสมุทายมาห.

५१९. ‘घाननिमित्तानिपि’ (घ्राणनिमित्त देखील) याला ‘घ्राणादिनिमित्त देखील’ असे म्हटले पाहिजे. ‘निमित्त’ म्हणजे घ्राणेंद्रिय (घानप्रसाद) इत्यादींचे स्थान म्हणून chiन्हांकित असलेला, विशिष्ट आकाराचा रूपसमूह (रूपकलाप) होय, असे ग्रंथकारांनी म्हटले आहे.

รูปธาตุยาอายตนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

रूपधातुयाआयतनकथावर्णन समाप्त झाले.

๘. อรูเปรูปกถาวณฺณนา

८. अरूपेरूपकथावर्णन (अरूपलोकात रूपाच्या अस्तित्वाची कथा)

๕๒๔-๕๒๖. สุขุมรูปํ อตฺถิ, ยโต นิสฺสรณํ ตํ อารุปฺปนฺติ อธิปฺปาโย.

५२४-५२६. सूक्ष्म रूप अस्तित्वात आहे, ज्या सूक्ष्म रूपापासून सुटका (निस्सरण) म्हणजेच ते अरूप ध्यान (आरुप्प) होय, असा (परवादीचा) अभिप्राय आहे.

อรูเปรูปกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अरूपेरूपकथावर्णन समाप्त झाले.

๙. รูปํกมฺมนฺติกถาวณฺณนา

९. रूपंकम्मन्तिकथावर्णन (रूप हे कर्म आहे का, याविषयीची कथा)

๕๒๗-๕๓๗. ปกปฺปยมานาติ อายูหมานา, สมฺปยุตฺเตสุ อธิกํ พฺยาปารํ กุรุมานาติ อตฺโถ. ปุริมวาเรติ ‘‘ยํกิญฺจิ อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ รูปํ, สพฺพํ ตํ อกุสล’’นฺติ อิมํ ปญฺหํ วทติ.

५२७-५३७. ‘पकप्पयमाना’ (कल्पना किंवा योजना करणे) म्हणजे प्रयत्न करणे (आयूहमान), संप्रयुक्त धर्मांमध्ये अधिक व्यापार (क्रियाशीलता) करणे असा अर्थ आहे. ‘पुमिमवारे’ (पूर्व वारात) म्हणजे ‘अकुशल चित्ताने समुत्थित (उत्पन्न) झालेले जे काही रूप आहे, ते सर्व अकुशल आहे का?’ या प्रश्नाला उद्देशून म्हटले आहे.

รูปํกมฺมนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

रूपंकम्मन्तिकथावर्णन समाप्त झाले.

๑๐. ชีวิตินฺทฺริยกถาวณฺณนา

१०. जीवितिन्द्रियकथावर्णन (जीवितेंद्रियाविषयीची कथा)

๕๔๐. อรูปชีวิตินฺทฺริยนฺติปญฺเห [Pg.90] ‘‘อตฺถิ อรูปีนํ ธมฺมานํ อายู’’ติอาทิกํ ปญฺหํ อนฺตํ คเหตฺวา วทติ. อรูปธมฺมานํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตํ ชีวิตินฺทฺริยสนฺตานํ นาม อตฺถีติ อิจฺฉตีติ เอตฺถ รูปารูปธมฺมานํ ตํ อิจฺฉนฺโต อรูปธมฺมานํ อิจฺฉตีติ วตฺตุํ ยุตฺโตติ ‘‘อรูปธมฺมาน’’นฺติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

५४०. ‘अरूपजीवितिन्द्रियं’ या प्रश्नामध्ये ‘अरूपी धर्मांचे आयुष्य (आयु) असते का?’ इत्यादी संपूर्ण प्रश्नाचा शेवटचा भाग घेऊन ग्रंथकार बोलतात. ‘अरूपी धर्मांचे चित्तविप्रयुक्त जीवितेंद्रिय-संतती नावाचे अस्तित्व आहे, असे तो स्वीकारतो’ या वाक्यात, रूप आणि अरूप दोन्ही धर्मांच्या बाबतीत त्या (चित्तविप्रयुक्त जीवितेंद्रिय-संतती) ची इच्छा करणारा (परवादी) अरूपी धर्मांच्या बाबतीतही तिची इच्छा करतो, असे म्हणणे योग्य आहे; म्हणूनच ‘अरूपधम्मानं’ (अरूपी धर्मांचे) असे म्हटले आहे, हे समजून घ्यावे.

๕๔๑. สตฺตสนฺตาเน รูปิโน วา ธมฺมา โหนฺตูติอาทินาปิ ตเมว ชีวิตินฺทฺริยสนฺตานํ วทตีติ เวทิตพฺพํ.

५४१. 'सत्त्वांच्या प्रवाहात रूपी धर्म असोत' इत्यादी पाठाने सुद्धा त्याच जीवितेन्द्रिय-प्रवाहाला (जीवितेन्द्रिय-संततीला) सांगितले आहे, असे जाणावे.

๕๔๒. ปุพฺพาปรภาคํ สนฺธายาติ สมาปตฺติยา อาสนฺนภาวโต ตทาปิ สมาปนฺโนเยวาติ อธิปฺปาโย.

५४२. 'पूर्व आणि उत्तर भागाला अनुलक्षून' म्हणजे समापत्तीच्या (ध्यानावस्थेच्या) निकटतेमुळे त्या वेळी सुद्धा 'समापन्न (समाधीत लीन) असलेलाच' असा अभिप्राय आहे.

๕๔๔-๕๔๕. ทฺเว ชีวิตินฺทฺริยานีติ ‘‘ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺสา’’ติ ปุริมปาโฐ. ‘‘ปุจฺฉา ปรวาทิสฺส, ปฏิญฺญา สกวาทิสฺสา’’ติ ปจฺฉิมปาโฐ, โส ยุตฺโต.

५४४-५४५. 'दोन जीवितेन्द्रिये' या पाठात 'स्ववादीचा प्रश्न, दुसऱ्याची (परवादीची) प्रतिज्ञा' हा पूर्वीचा पाठ आहे. 'परवादीचा प्रश्न, स्ववादीची प्रतिज्ञा' हा नंतरचा पाठ आहे, आणि तोच योग्य आहे.

ชีวิตินฺทฺริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

जीवितेन्द्रियकथा-वर्णन समाप्त झाले.

๑๑. กมฺมเหตุกถาวณฺณนา

११. कर्महेतुकथा-वर्णन

๕๔๖. เสสนฺติ ปาณาติปาตาทิกมฺมสฺส เหตูติ อิโต ปุริมํ โสตาปนฺนาทิอนุโยคํ วทติ. หนฺท หีติ ปรวาทิสฺเสเวตํ สมฺปฏิจฺฉนวจนนฺติ สมฺปฏิจฺฉาเปตุนฺติ น สกฺกา วตฺตุํ, ‘‘กตมสฺส กมฺมสฺส เหตู’’ติ ปน สกวาที ตํ สมฺปฏิจฺฉาเปตุํ วทตีติ ยุชฺเชยฺย, สมฺปฏิจฺฉาเปตุนฺติ ปน ปกฺขํ ปฏิชานาเปตุนฺติ อตฺถํ อคฺคเหตฺวา ปรวาที อตฺตโน ลทฺธึ สกวาทึ คาหาเปตุนฺติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

५४६. 'उर्वरित' या शब्दाने 'प्राणातिपातादी कर्माच्या हेतूने' यापूर्वीच्या स्रोतापन्नादी प्रश्नाला सांगितले आहे. 'हन्द हि' (अहो होय) हे केवळ परवादीचेच स्वीकृतीचे वचन असल्याने, 'स्वीकार करायला लावणे' असे म्हणता येत नाही. परंतु, 'कोणत्या कर्माच्या हेतूने?' असे स्ववादीने त्याला स्वीकार करायला लावण्यासाठी म्हटले आहे, हे योग्य ठरेल. 'स्वीकार करायला लावणे' म्हणजे 'पक्षाची प्रतिज्ञा करायला लावणे' हा अर्थ न घेता, 'परवादीने आपले मत स्ववादीला स्वीकारायला लावणे' असा अर्थ समजावा.

กมฺมเหตุกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

कर्महेतुकथा-वर्णन समाप्त झाले.

อฏฺฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

आठवे वर्ग-वर्णन समाप्त झाले.

๙. นวมวคฺโค

९. नववा वर्ग

๑. อานิสํสทสฺสาวีกถาวณฺณนา

१. आनिसंसदस्सावीकथा-वर्णन

๕๔๗. วิภาคทสฺสนตฺถนฺติ [Pg.91] วิสภาคทสฺสนตฺถนฺติ วุตฺตํ โหติ. นานาจิตฺตวเสน ปฏิชานนฺตสฺส อธิปฺปายมทฺทนํ กถํ ยุตฺตนฺติ วิจาเรตพฺพํ. อารมฺมณวเสน หิ ทสฺสนทฺวยํ สห วทนฺตสฺส ตทภาวทสฺสนตฺถํ อิทํ อารทฺธนฺติ ยุตฺตนฺติ. อนุสฺสววเสนาติอาทินา น เกวลํ อนิจฺจาทิอารมฺมณเมว ญาณํ วิปสฺสนา, อถ โข ‘‘อนุปฺปาโท เขม’’นฺติอาทิกํ นิพฺพาเน อานิสํสทสฺสนญฺจาติ ทีเปติ.

५४७. 'विभाग दाखवण्यासाठी' म्हणजे 'विसभाग (भिन्नता) दाखवण्यासाठी' असे म्हटले आहे. विविध चित्तांच्या द्वारे स्वीकार करणाऱ्याच्या अभिप्रायाचे खंडन करणे कसे योग्य आहे, याचा विचार करावा. कारण आलंबनाच्या द्वारे दोन्ही दर्शने एकाच वेळी सांगणाऱ्याच्या बाबतीत, 'त्याचा अभाव दाखवण्यासाठी हे आरंभिले आहे' हे म्हणणे योग्य आहे. 'अनुश्रवाच्या द्वारे' इत्यादीने केवळ अनित्यादी आलंबन असणारे ज्ञानच विपश्यना नाही, तर 'अनुत्पाद हाच क्षेम (कल्याण) आहे' इत्यादी प्रकारे निर्वाणातील आनिसंस (गुण) पाहणे सुद्धा विपश्यना आहे, हे दर्शवले आहे.

อานิสํสทสฺสาวีกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

आनिसंसदस्सावीकथा-वर्णन समाप्त झाले.

๒. อมตารมฺมณกถาวณฺณนา

२. अमतारम्मणकथा-वर्णन

๕๔๙. สุตฺตภเยนาติ ‘‘ปาริมํ ตีรํ เขมํ อปฺปฏิภยนฺติ โข, ภิกฺขเว, นิพฺพานสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๘) อสํโยชนิยาทิภาวํ สนฺธาย เขมาทิภาโว วุตฺโตติ เอวมาทินา สุตฺตภเยนาติ ทฏฺฐพฺพํ.

५४९. 'सूत्राच्या भयाने' म्हणजे 'भिक्खूहो! पलीकडचा तीर क्षेम आणि निर्भय आहे, हे निर्वाणाचेच नाव आहे' या सूत्रात असंयोजनीयता इत्यादी भावाला अनुलक्षून क्षेम इत्यादी भाव सांगितले आहेत, अशा सूत्राशी विरोध होण्याच्या भयाने (तो नकार देतो) असे समजावे.

อมตารมฺมณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अमतारम्मणकथा-वर्णन समाप्त झाले.

๓. รูปํสารมฺมณนฺติกถาวณฺณนา

३. रूपंसारम्मणकथा-वर्णन

๕๕๒-๕๕๓. อารมฺมณตฺถสฺส วิภาคทสฺสนตฺถนฺติ ปจฺจยฏฺโฐ โอลุพฺภฏฺโฐติ เอวํ วิภาเค วิชฺชมาเน ปจฺจโยลุพฺภานํ วิเสสาภาวํ กปฺเปตฺวา อกปฺเปตฺวา วา สปฺปจฺจยตฺตา โอลุพฺภารมฺมเณนปิ สารมฺมณเมวาติ น คเหตพฺพนฺติ ทสฺสนตฺถนฺติ วุตฺตํ โหติ.

५५२-५५३. 'आलंबनाच्या अर्थाचा विभाग दाखवण्यासाठी' म्हणजे प्रत्ययार्थ (कारणाचा अर्थ) आणि अवलंबनार्थ (आधाराचा अर्थ) असा विभाग विद्यमान असताना, प्रत्यय आणि अवलंबन यांच्यात विशेष भेद नाही अशी कल्पना करून किंवा न करता, सप्रत्यय (कारणयुक्त) असल्यामुळे अवलंबन आलंबनाने सुद्धा 'ते आलंबनयुक्तच आहे' असे गृहीत धरू नये, हे दाखवण्यासाठी असे म्हटले आहे.

รูปํสารมฺมณนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

रूपंसारम्मणकथा-वर्णन समाप्त झाले.

๔. อนุสยาอนารมฺมณาติกถาวณฺณนา

४. अनुसयाअनारम्मणकथा-वर्णन

๕๕๔-๕๕๖. อปฺปหีนตฺตาว [Pg.92] อตฺถีติ วุจฺจติ, น ปน วิชฺชมานตฺตาติ อธิปฺปาโย.

५५४-५५६. प्रहीण (नष्ट) न केल्यामुळेच 'आहे' असे म्हटले जाते, परंतु ते विद्यमान (सध्या उपस्थित) असल्यामुळे नाही, असा अभिप्राय आहे.

อนุสยาอนารมฺมณาติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अनुसयाअनारम्मणकथा-वर्णन समाप्त झाले.

๕. ญาณํอนารมฺมณนฺติกถาวณฺณนา

५. ज्ञानंअनारम्मणकथा-वर्णन

๕๕๗-๘. ตสฺส ญาณสฺสาติ มคฺคญาณสฺสาติ วทนฺติ.

५५७-८. 'त्या ज्ञानाचे' म्हणजे 'मार्गज्ञानाचे' (त्या क्षणी आलंबन नसते) असे म्हणतात.

ญาณํอนารมฺมณนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ज्ञानंअनारम्मणकथा-वर्णन समाप्त झाले.

๗. วิตกฺกานุปติตกถาวณฺณนา

७. वितक्कानुपतितकथा-वर्णन

๕๖๒. อวิเสเสเนวาติ อารมฺมณสมฺปโยเคหิ ทฺวีหิปีติ อตฺโถ.

५६२. 'विशेष नसतानाच' म्हणजे आलंबन आणि संप्रयोग या दोन्हीच्या द्वारे सुद्धा (सर्व चित्त वितर्कयुक्त असते) असा अर्थ आहे.

วิตกฺกานุปติตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

वितक्कानुपतितकथा-वर्णन समाप्त झाले.

๘. วิตกฺกวิปฺผารสทฺทกถาวณฺณนา

८. वितक्कविप्फारसद्द्कथा-वर्णन

๕๖๓. สพฺพโสติ สวิตกฺกจิตฺเตสุ สพฺพตฺถ สพฺพทา วาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนฺตมโส มโนธาตุปวตฺติกาเลปี’’ติ. วิตกฺกวิปฺผารมตฺตนฺติ วิตกฺกสฺส ปวตฺติมตฺตนฺติ อธิปฺปาโย.

५६३. 'सर्व प्रकारे' म्हणजे सवितर्क चित्तांमध्ये सर्व ठिकाणी किंवा सर्व काळी, हा अर्थ दर्शवताना 'अगदी मनोधातूच्या प्रवृत्तीच्या वेळी सुद्धा' असे म्हटले आहे. 'वितर्कविस्फारमात्र' म्हणजे केवळ वितर्काची प्रवृत्तीच, असा अभिप्राय आहे.

วิตกฺกวิปฺผารสทฺทกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

वितक्कविप्फारसद्द्कथा-वर्णन समाप्त झाले.

๙. นยถาจิตฺตสฺสวาจาติกถาวณฺณนา

९. नयथाचित्तस्सवाचाकथा-वर्णन

๕๖๕. อนาปตฺตีติ วิสํวาทนาธิปฺปายสฺส อภาวา มุสาวาโท น โหตีติ วุตฺตํ.

५६५. 'अनापत्ती' म्हणजे फसवण्याचा (विसंवादाचा) अभिप्राय नसल्यामुळे मृषावाद (असत्य भाषण) होत नाही, असे म्हटले आहे.

นยถาจิตฺตสฺสวาจาติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

नयथाचित्तस्सवाचाकथा-वर्णन समाप्त झाले.

๑๑. อตีตานาคตสมนฺนาคตกถาวณฺณนา

११. अतीतानागतसमन्नागतकथा-वर्णन

๕๖๘-๕๗๐. ตาสูติ [Pg.93] ตาสุ ปญฺญตฺตีสุ. สมนฺนาคมปญฺญตฺติยา สมนฺนาคโตติ วุจฺจติ, ปฏิลาภปญฺญตฺติยา ลาภีติ วุจฺจติ. สมนฺนาคโตติ วุจฺจติ อยํ สมนฺนาคมปญฺญตฺติ นาม. ลาภีติ วุจฺจติ อยํ ปฏิลาภปญฺญตฺติ นามาติ วา อธิปฺปาโย โยเชตพฺโพ.

५६८-५७०. 'त्यांच्यामध्ये' म्हणजे त्या प्रज्ञप्तींमध्ये. समन्वागम प्रज्ञप्तीमुळे 'समन्वागत' असे म्हटले जाते, आणि प्रतिलाभ प्रज्ञप्तीमुळे 'लाभी' असे म्हटले जाते. किंवा 'समन्वागत' म्हटले जाणे ही 'समन्वागम प्रज्ञप्ती' आहे आणि 'लाभी' म्हटले जाणे ही 'प्रतिलाभ प्रज्ञप्ती' आहे, असा अभिप्राय जोडला पाहिजे.

อตีตานาคตสมนฺนาคตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अतीतानागतसमन्नागतकथा-वर्णन समाप्त झाले.

นวมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

navamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

๑๐. ทสมวคฺโค

१०. दहावा वर्ग

๑. นิโรธกถาวณฺณนา

१. निरोधकथा-वर्णन

๕๗๑-๒. ภวงฺคจิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณน สเหวาติอาทึ วทนฺเตน กิริยขนฺธานํ ภงฺคกฺขเณน สห อุปปตฺเตสิยา ขนฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ จ วตฺตพฺพํ, ตถา อุปปตฺเตสิยานํ ภงฺคกฺขเณน สห อุปปตฺเตสิยา, กิริยานํ ภงฺคกฺขเณน สห กิริยาติ. จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ กิริยาจตุกฺขนฺธคฺคหเณน คหณํ. ญาณนฺติ มคฺคญาณํ ยุตฺตํ.

५७१-२. 'भवंगचित्ताच्या भंगक्षणासह' इत्यादी म्हणणाऱ्या (अट्ठकथाकारांनी) क्रियास्कंधांच्या भंगक्षणासह उपपत्तीचे (विपाक) स्कंध उत्पन्न होतात असेही म्हटले पाहिजे; त्याचप्रमाणे उपपत्तीच्या स्कंधांच्या भंगक्षणासह उपपत्तीचे स्कंध, आणि क्रियास्कंधांच्या भंगक्षणासह क्रियास्कंध उत्पन्न होतात (असे म्हटले पाहिजे). चक्षुविज्ञानादी चित्तांचे ग्रहण क्रिया-चतुष्कंधाच्या ग्रहणाने होते. 'ज्ञान' या पाठात 'मार्गज्ञान' हा अर्थ योग्य आहे.

นิโรธกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

निरोधकथावण्णना समाप्त झाली.

๓. ปญฺจวิญฺญาณสมงฺคิสฺสมคฺคกถาวณฺณนา

३. पंचविञ्ञाणसमंगीमग्गकथावण्णना

๕๗๖. ตํ ลกฺขณนฺติ ‘‘ฉ วิญฺญาณา’’ติ อวตฺวา ‘‘ปญฺจวิญฺญาณา อุปฺปนฺนวตฺถุกา’’ติอาทินา วุตฺตํ ลกฺขณํ. ‘‘ฉ วิญฺญาณา’’ติ อวจนํ ปเนตฺถ ‘‘โน จ วต เร วตฺตพฺเพ’’ติอาทิวจนสฺส การณนฺติ อธิปฺเปตํ.

५७६. 'तं लक्खणं' म्हणजे 'छ विञ्ञाणा' (सहा विज्ञाने) असे न म्हणता 'पञ्चविञ्ञाणा उप्पन्नवत्थुका' (पाच विज्ञाने उत्पन्न झालेल्या वस्तूवर आधारित आहेत) इत्यादी प्रकारे सांगितलेले लक्षण होय. येथे 'छ विञ्ञाणा' असे न म्हणणे हे 'नो च वत रे वत्तब्बे' (अरे मित्रा, असे नक्कीच बोलू नये) इत्यादी वचनाचे कारण आहे, असा अभिप्राय आहे.

๕๗๗. โลกิโยติ วิปสฺสนามคฺคมาห. ยํ ตตฺถ อนิมิตฺตนฺติ จกฺขุวิญฺญาณสมงฺคิกฺขเณ ยํ อนิมิตฺตํ คณฺหนฺโต น นิมิตฺตคฺคาหีติ วุตฺโต, ตเทว สุญฺญตนฺติ อธิปฺปาโย.

५७७. 'लोकियो' या पदाने विपस्सना मार्गाचे कथन केले आहे. 'यं तत्थ अनिमित्तं' म्हणजे चक्षुविञ्ञाणाने युक्त असलेल्या क्षणी (चक्खुविञ्ञाणसमंगीक्खणे) जो निमित्त नसलेले (अनिमित्त) ग्रहण करतो, त्याला 'निमित्त ग्रहण न करणारा' (न निमित्तग्गाही) असे म्हटले आहे; तेच 'सुञ्ञतं' (शून्यता) आहे, असा अभिप्राय आहे.

ปญฺจวิญฺญาณสมงฺคิสฺสมคฺคกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पंचविञ्ञाणसमंगीमग्गकथावण्णना समाप्त झाली.

๕. ปญฺจวิญฺญาณาสาโภคาติกถาวณฺณนา

५. पंचविञ्ञाणासाभोगातिकथावण्णना

๕๘๔-๕๘๖. กุสลากุสลวเสน [Pg.94] นมีติ กุสลากุสลภาเวน นมิตฺวา ปวตฺตีติ วุตฺตํ โหติ. สา ปน อารมฺมณปฺปการคฺคหณํ เยน อโลภาทีหิ โลภาทีหิ จ สมฺปโยโค โหตีติ ทฏฺฐพฺโพ ‘‘สุขมิติ เจตโส อภาโค’’ติอาทีสุ วิย.

५८४-५८६. 'कुसलाकुसलवसेन नमी' म्हणजे कुशल आणि अकुशल भावाने लवून (प्रवृत्त होऊन) प्रवृत्ती होणे, असे म्हटले आहे. ती प्रवृत्ती म्हणजे आलंबनाच्या (विषयाच्या) प्रकाराचे ग्रहण करणे होय, ज्याच्याद्वारे (कुशल चित्ताचा) अलोभ इत्यादींशी आणि (अकुशल चित्ताचा) लोभ इत्यादींशी संप्रयोग (संबंध) होतो; हे 'सुखमिति चेतसो आभोगो' (सुखकारक म्हणून चित्ताचे आवर्जन/लक्ष देणे) इत्यादींप्रमाणे 'आभोग' (चित्ताचे आवर्जन) म्हणून समजले पाहिजे.

ปญฺจวิญฺญาณาสาโภคาติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पंचविञ्ञाणासाभोगातिकथावण्णना समाप्त झाली.

๖. ทฺวีหิสีเลหีติกถาวณฺณนา

६. द्वीहिसीलेहीतिकथावण्णना

๕๘๗-๕๘๙. ขณภงฺคนิโรธํ, น อปฺปวตฺตินิโรธํ, สีลวีติกฺกมนิโรธํ วา. วีติกฺกมํ วิยาติ ยถา วีติกฺกเม กเต ทุสฺสีโล, เอวํ นิรุทฺเธปีติ เอวํ วีติกฺกเมน นินฺนานํ สลฺลกฺเขนฺโตติ อตฺโถ.

५८७-५८९. क्षणभंग रूप निरोधाला (नाशाला) उद्देशून म्हटले आहे, अप्रवृत्ती निरोधाला (पुन्हा उत्पन्न न होण्याला) किंवा शील-अतिक्रमण निरोधाला उद्देशून नाही. 'वीतिक्कमं विय' (अतिक्रमणाप्रमाणे) म्हणजे ज्याप्रमाणे अतिक्रमण केले असता मनुष्य दुःशील (शीलहीन) होतो, त्याचप्रमाणे (शील-चेतनेचा क्षणिक) निरोध झाला तरीही तो दुःशीलच असतो; अशा प्रकारे अतिक्रमणाशी काहीही फरक न मानणारा (असा विचार करणारा), असा अर्थ आहे.

ทฺวีหิสีเลหีติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

द्वीहिसीलेहीतिकथावण्णना समाप्त झाली.

๗. สีลํอเจตสิกนฺติกถาวณฺณนา

७. सीलंअचेतसिकन्तिकथावण्णना

๕๙๐-๕๙๔. เยน โส สีลวาเยว นาม โหตีติ เยน จิตฺตวิปฺปยุตฺเตน ฐิเตน อุปจเยน อกุสลาพฺยากตจิตฺตสมงฺคี สีลวาเยว นาม โหตีติ อธิปฺปาโย. เสสเมตฺถ ‘‘ทานํ อเจตสิก’’นฺติ กถายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ วุตฺตํ, สา ปน กถา มคฺคิตพฺพา.

५९०-५९४. 'येन सो सीलवायेव नाम होती' म्हणजे ज्या चित्त-विप्रयुक्त (चित्ताशी विलग असलेल्या) आणि टिकून राहणाऱ्या उपचयामुळे (कर्माच्या वृद्धीमुळे) अकुशल किंवा अव्याकृत चित्ताने युक्त असलेला मनुष्य देखील 'शीलवान' म्हणूनच ओळखला जातो, असा (परवादीचा) अभिप्राय आहे. 'येथील उर्वरित भाग 'दानं अचेतसिकं' (दान अचेतसिक आहे) या कथेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा' असे म्हटले आहे, परंतु ती कथा शोधली पाहिजे.

สีลํอเจตสิกนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सीलंअचेतसिकन्तिकथावण्णना समाप्त झाली.

๙. สมาทานเหตุกถาวณฺณนา

९. समादानहेतुकथावण्णना

๕๙๘-๖๐๐. สมาทานเหตุกถายํ \๑๐๐ ปุริมกถาสทิสเมวาติ ปริโภคกเถกเทสสทิสตา ทฏฺฐพฺพา.

५९८-६००. समादानहेतुकथेमध्ये 'पुरिमकथासदिसमेव' (पूर्वीच्या कथेसारखेच) या पदाद्वारे परिभोगकथेच्या एका भागाशी असलेले सादृश्य समजून घ्यावे.

สมาทานเหตุกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

समादानहेतुकथावण्णना समाप्त झाली.

๑๑. อวิญฺญตฺติทุสฺสีลฺยนฺติกถาวณฺณนา

११. अविञ्ञत्तिदुस्सील्यान्तिकथावण्णना

๖๐๓-๖๐๔. อาณตฺติยา [Pg.95] จ ปาณาติปาตาทีสุ องฺคปาริปูรินฺติ เอกสฺมึ ทิวเส อาณตฺตสฺส อปรสฺมึ ทิวเส ปาณาติปาตํ กโรนฺตสฺส ตทา สา อาณตฺติ วิญฺญตฺตึ วินาเยว องฺคํ โหตีติ อวิญฺญตฺติ ทุสฺสีลฺยนฺติ อธิปฺปาโย.

६०३-६०४. 'आणत्तिया च पाणातिपातादीसु अङ्गपारिपूरिं' (आणि आज्ञेमुळे प्राणातिपात इत्यादींमध्ये अंगांची परिपूर्ती होते) म्हणजे एका दिवशी आज्ञा दिलेल्या व्यक्तीने दुसऱ्या दिवशी प्राणातिपात (जीवहिंसा) केला असता, प्राणातिपात करण्याच्या त्या वेळी ती आज्ञा विञ्ञत्ति (शारीरिक किंवा वाचिक अभिव्यक्ती) शिवायच अंग (कारण) बनते; म्हणून 'अविञ्ञत्ति हेच दुःशीलता (दुस्सील्य) आहे', असा (परवादीचा) अभिप्राय आहे.

อวิญฺญตฺติทุสฺสีลฺยนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अविञ्ञत्तिदुस्सील्यान्तिकथावण्णना समाप्त झाली.

ทสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

दसमवग्गवण्णना समाप्त झाली.

ทุติโย ปณฺณาสโก สมตฺโต.

दुसरा पण्णासक (पन्नास कथेचा समूह) समाप्त झाला.

๑๑. เอกาทสมวคฺโค

११. अकरावा वर्ग (एकादसमवग्ग)

๔. ญาณกถาวณฺณนา

४. ञाणकथावण्णना

๖๑๔-๖๑๕. ญาณกถายํ เสยฺยถาปิ มหาสงฺฆิกานนฺติ ปุพฺเพ ญาณํอนารมฺมณนฺติกถายํ (กถา. ๕๕๗ อาทโย) วุตฺเตหิ อนฺธเกหิ อญฺเญ อิธ มหาสงฺฆิกา ภเวยฺยุํ. ยทิ อญฺญาเณ วิคเตติอาทินา ราควิคโม วิย วีตราคปญฺญตฺติยา อญฺญาณวิคโม ญาณีปญฺญตฺติยา การณนฺติ ทสฺเสติ. น หิ ญาณํ อสฺส อตฺถีติ ญาณี, อถ โข อญฺญาณีปฏิปกฺขโต ญาณีติ. ยสฺมา ญาณปฏิลาเภนาติ เอตฺถ จ ญาณปฏิลาเภน อญฺญาณสฺส วิคตตฺตา โส ญาณีติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชตีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

६१४-६१५. ञाणकथेमध्ये 'सेय्यथापि महासङ्घिकानं' म्हणजे पूर्वी 'ञाणं अनारम्मणं' (ज्ञान आलंबनविरहित आहे) या कथेमध्ये सांगितलेल्या अन्धक पंथीयांपेक्षा वेगळे असलेले महासंघिक पंथीय येथे अभिप्रेत असावेत. 'यदि अञ्ञाणे विगते' (जर अज्ञान नष्ट झाले तर) इत्यादी वचनांद्वारे हे दर्शवले आहे की, ज्याप्रमाणे रागाचा अभाव (रागविगम) हा 'वीतराग' अशी संज्ञा देण्याचे कारण आहे, त्याचप्रमाणे अज्ञानाचा अभाव (अञ्ञाणविगम) हा 'ज्ञानी' (ञाणी) अशी संज्ञा देण्याचे कारण आहे. कारण, एखाद्याजवळ ज्ञान आहे म्हणून तो 'ज्ञानी' ठरत नाही, तर अज्ञानाचा विरोधी (अञ्ञाणी-प्रतिपक्ष) असल्यामुळे त्याला 'ज्ञानी' म्हटले जाते. आणि 'यस्मा ञाणपटिलाभेन' येथे ज्ञानाच्या प्राप्तीमुळे अज्ञानाचा अभाव झाल्याने तो मनुष्य 'ज्ञानी' म्हणण्यास पात्र ठरतो, असा अर्थ समजून घ्यावा.

ญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ञाणकथावण्णना समाप्त झाली.

๖. อิทํทุกฺขนฺติกถาวณฺณนา

६. इदंदुक्खन्तिकथावण्णना

๖๑๘-๖๒๐. อิตโร ปน สกสมเยติ ปรวาที อตฺตโน สมเยติ อตฺโถ.

६१८-६२०. 'इतरो पन सकसमये' म्हणजे परवादी आपल्या स्वतःच्या सिद्धांतात (मतामध्ये), असा अर्थ आहे.

อิทํทุกฺขนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

इदंदुक्खन्तिकथावण्णना समाप्त झाली.

๗. อิทฺธิพลกถาวณฺณนา

७. इद्धिबलकथावण्णना

๖๒๑-๖๒๔. กมฺมสฺส [Pg.96] วิปากวเสน วาติ นิรยํว สนฺธาย วุตฺตํ. ตตฺถ หิ อพฺพุทาทิปริจฺเฉโท ตาทิสสฺส กมฺมวิปากสฺส วเสน วุตฺโต. วสฺสคณนาย วาติ มนุสฺเส จาตุมหาราชิกาทิเทเว จ สนฺธาย. เตสญฺหิ อสงฺขฺเยยมฺปิ กาลํ วิปากทานสมตฺถํ กมฺมํ วสฺสคณนาย ปริจฺฉิชฺชตีติ.

६२१-६२४. 'कम्मस्स विपाकवसेन वा' (किंवा कर्माच्या विपाकाच्या प्रभावाने) हे केवळ नरकाला उद्देशून म्हटले आहे. कारण तेथे अब्बुद (नरकाचा एक काळ) इत्यादींचे वर्गीकरण अशा कर्माच्या विपाकाच्या आधारे सांगितले आहे. 'वस्सगणनाय वा' (किंवा वर्षांच्या गणनेने) हे मनुष्य आणि चातुमहाराजिक इत्यादी देवांना उद्देशून म्हटले आहे. कारण त्यांचा असंख्य काळापर्यंत विपाक (फळ) देण्यास समर्थ असलेला कर्मकाळ वर्षांच्या संख्येने मर्यादित केला जातो.

อิทฺธิพลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

इद्धिबलकथावण्णना समाप्त झाली.

๘. สมาธิกถาวณฺณนา

८. समाधिकथावण्णना

๖๒๕-๖๒๖. สมาธานฏฺเฐนาติ สมํ ฐปนฏฺเฐน สมาธิ นาม เจตสิกนฺตรํ อตฺถีติ อคฺคเหตฺวาติ อตฺโถ. ฉเลนาติ เอกจิตฺตกฺขณิกตฺเต จกฺขุวิญฺญาณสฺส จ ฌานจิตฺตสฺส จ น โกจิ วิเสโสติ เอเตน สามญฺญมตฺเตนาติ อธิปฺปาโย.

६२५-६२६. 'समाधानट्ठेना' म्हणजे समतोलपणे प्रस्थापित करण्याच्या अर्थाने 'समाधी' नावाचा दुसरा कोणताही चैतसिक (चेतसिकन्तर) अस्तित्वात आहे हे न स्वीकारता, असा अर्थ आहे. 'छलेना' (युक्तीने/निमित्ताने) म्हणजे चक्षुविञ्ञाण आणि ध्यानचित्त या दोन्हीमध्ये एकच चित्तक्षण असण्याच्या बाबतीत कोणताही फरक नाही; या केवळ समानतेच्या आधारे हा अभिप्राय व्यक्त केला आहे.

สมาธิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

समाधिकथावण्णना समाप्त झाली.

๙. ธมฺมฏฺฐิตตากถาวณฺณนา

९. धम्मट्ठितताकथावण्णना

๖๒๗. อนนฺตรปจฺจยตญฺเจวาติ อวิชฺชา สงฺขารานํ อนนฺตรปจฺจโย อวิชฺชาย ยา ฐิตตา ตโต โหติ, ตาย ฐิตตาย อนนฺตรปจฺจยภาวสงฺขาตา ฐิตตา โหตีติ อธิปฺปาโย. อนนฺตรปจฺจยคฺคหณญฺเจตฺถ อญฺญมญฺญปจฺจยภาวรหิตสฺส เอกสฺส ปจฺจยสฺส ทสฺสนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตน หิ สพฺโพ ตาทิโส ปจฺจโย ทสฺสิโต โหตีติ. อญฺญมญฺญปจฺจยตญฺจาติ อวิชฺชา สงฺขารานํ ปจฺจโย, สงฺขารา จ อวิชฺชาย. ตตฺถ อวิชฺชาย สงฺขารานํ ปจฺจยภาวสงฺขาตาย ฐิตตาย สงฺขารานํ อวิชฺชาย ปจฺจยภาวสงฺขาตา ฐิตตา โหติ, ตสฺสา จ อิตราติ อธิปฺปาโย.

६२७. 'अनन्तरपच्चयतञ्चेवा' म्हणजे अविद्या ही संस्कारांसाठी अनन्तरप्रत्यय (तात्कालिक कारण) आहे. अविद्येची जी स्थिरता (ठितता) आहे ती त्यापासून होते; त्या स्थिरतेमुळे अनन्तरप्रत्यय-भाव नावाची स्थिरता निर्माण होते, असा अभिप्राय आहे. येथे 'अनन्तरप्रत्यय' ग्रहण करणे हे अन्योन्यप्रत्यय-भावापासून (परस्पर कारणापासून) रहित असलेल्या एकाच प्रत्ययाचे दर्शन घडवण्यासाठी आहे, असे समजले पाहिजे. कारण त्यामुळे तशा प्रकारचा सर्व प्रत्यय दर्शवला जातो. 'अञ्ञमञ्ञपच्चयतञ्चा' म्हणजे अविद्या ही संस्कारांचे कारण आहे आणि संस्कार हे अविद्येचे कारण आहेत. त्यामध्ये, अविद्येची संस्कारां प्रति कारणभाव नावाची जी स्थिरता आहे, तिच्यामुळे संस्कारांची अविद्ये प्रति कारणभाव नावाची स्थिरता होते, आणि तिच्यामुळे दुसरी (अविद्येची स्थिरता) होते, असा अभिप्राय आहे.

ธมฺมฏฺฐิตตากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

धम्मट्ठितताकथावण्णना समाप्त झाली.

๑๐. อนิจฺจตากถาวณฺณนา

१०. अनिच्चताकथावण्णना

๖๒๘. รูปาทโย [Pg.97] วิย ปรินิปฺผนฺนาติ รูปาทีหิ สห อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนโต ปรินิปฺผนฺนาติ อตฺโถ. อนิจฺจตาวิภาคานุยุญฺชนวเสนาติ ตีสุ ทณฺเฑสุ ทณฺฑโวหาโร วิย ตีสุ ลกฺขเณสุ อนิจฺจตาโวหาโร โหตีติ ตสฺสา วิภาคานุยุญฺชนวเสนาติ วทนฺติ.

६२८. 'रूपादयो विय परिनिप्फन्ना' म्हणजे रूप इत्यादींप्रमाणेच ते रूप इत्यादींसोबत उत्पन्न होऊन निरुद्ध (नष्ट) होत असल्यामुळे 'परिनिष्पन्न' (परिनिप्फन्ना) आहेत, असा अर्थ आहे. 'अनिच्चताविभागानुयुञ्जनवसेना' म्हणजे ज्याप्रमाणे तीन काठ्यांच्या बाबतीत 'तीन काठ्या' असा व्यवहार (शब्दप्रयोग) होतो, त्याचप्रमाणे तीन लक्षणांच्या बाबतीत 'अनित्यता' (अनिच्चता) असा व्यवहार होतो; म्हणून त्या अनित्यतेच्या विभागाच्या चौकशीच्या प्रभावाने (असे म्हणतात), असे ते सांगतात.

อนิจฺจตากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अनित्यताकथावर्णना समाप्त झाली.

เอกาทสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

एकादशम (अकरावा) वर्ग वर्णना समाप्त झाली.

๑๒. ทฺวาทสมวคฺโค

१२. द्वादशम (बारावा) वर्ग

๑. สํวโรกมฺมนฺติกถาวณฺณนา

१. संवरकर्मान्तकथावर्णना

๖๓๐-๖๓๒. วิปากทฺวารนฺติ ภวงฺคมนํ วทติ. กมฺมทฺวารนฺติ กุสลากุสลมนํ.

६३०-६३२. 'विपाकद्वार' या शब्दाने भवंगमन (भवंग चित्त) म्हटले जाते. 'कर्मद्वार' या शब्दाने कुशल-अकुशल चित्त (म्हटले जाते).

สํวโรกมฺมนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

संवरकर्मान्तकथावर्णना समाप्त झाली.

๒. กมฺมกถาวณฺณนา

२. कर्मकथावर्णना

๖๓๓-๖๓๕. อพฺยากตํ สนฺธาย ปฏิกฺเขโปติ สกสมยลกฺขเณน ปฏิกฺเขโป กโตติ วทนฺติ. อวิปากเจตนาย สรูเปน ทสฺสิตาย สวิปากาปิ ทสฺสิตาเยว นาม โหตีติ มญฺญมาโน อาห ‘‘สวิปากาวิปากเจตนํ สรูเปน ทสฺเสตุ’’นฺติ.

६३३-६३५. 'अव्याकृत संदर्भात प्रतिषेध (नकार)' या विधानाने आपल्या स्वतःच्या सिद्धांताच्या (स्वकसमय) लक्षणाने प्रतिषेध केला गेला आहे, असे म्हणतात. अविपाक चेतनेचे प्रत्यक्ष रूप दाखवले असता, सविपाक चेतना देखील दाखवली गेल्यासारखीच होते, असे मानून (संग्रहकार) म्हणाले: 'सविपाक आणि अविपाक चेतना प्रत्यक्ष रूपाने दाखवण्यासाठी'.

กมฺมกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

कर्मकथावर्णना समाप्त झाली.

๓. สทฺโทวิปาโกติกถาวณฺณนา

३. शब्द विपाक आहे अशी कथावर्णना

๖๓๖-๖๓๗. กมฺมสมุฏฺฐานา อรูปธมฺมาวาติอาทินา กมฺมสมุฏฺฐาเนสุ จกฺขาทีสุปิ วิปากโวหาโร นตฺถิ, โก ปน วาโท อกมฺมสมุฏฺฐาเน สทฺเทติ ทสฺเสติ.

६३६-६३७. 'कर्मसमुत्थान अरूप धर्म आहेत' इत्यादीद्वारे, कर्मसमुत्थान असलेल्या चक्षु इत्यादींमध्ये देखील 'विपाक' असा व्यवहार (संज्ञा) नाही, मग कर्मसमुत्थान नसलेल्या शब्दाच्या बाबतीत काय बोलावे? हे दर्शवितात.

สทฺโทวิปาโกติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

शब्द विपाक आहे अशी कथावर्णना समाप्त झाली.

๔. สฬายตนกถาวณฺณนา

४. षळायतनकथावर्णना

๖๓๘-๖๔๐. ตสฺมา [Pg.98] วิปาโกติ อวิเสเสน สฬายตนํ วิปาโกติ เยสํ ลทฺธีติ วุตฺตํ โหติ.

६३८-६४०. 'त्यामुळे विपाक आहे' या विधानाने, विशेष भेद न करता सामान्यतः षळायतन हे विपाक आहे, असे ज्यांचे मत आहे, असे म्हटले गेले आहे.

สฬายตนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

षळायतनकथावर्णना समाप्त झाली.

๕. สตฺตกฺขตฺตุปรมกถาวณฺณนา

५. सत्तक्खत्तुपरमकथावर्णना

๖๔๑-๖๔๕. สตฺตกฺขตฺตุปรมตานิยโตติ สตฺตกฺขตฺตุปรมตาย นิยโต. อิมํ วิภาคนฺติ อิมํ วิเสสํ. ตฺวํ ปนสฺส นิยามํ อิจฺฉสีติ อวินิปาตธมฺมตาผลปฺปตฺตีหิ อญฺญสฺมึ สตฺตกฺขตฺตุปรมภาเว จ นิยามํ อิจฺฉสีติ อตฺโถ.

६४१-६४५. 'सत्तक्खत्तुपरमता-नियत' म्हणजे सत्तक्खत्तुपरमतेमध्ये (सात जन्मांच्या मर्यादेत) निश्चित असलेला. 'हा विभाग' म्हणजे हा विशेष. 'परंतु तू त्याच्या नियमाची इच्छा करतोस का?' याचा अर्थ असा की, अपायलोकात न पडण्याचा स्वभाव (अविनिपातधर्मता) आणि फलप्राप्ती या व्यतिरिक्त इतर सत्तक्खत्तुपरम भावामध्ये देखील तू नियमाची (निश्चिततेची) इच्छा करतोस.

อานนฺตริยาภาวนฺติ เยน โส ธมฺมาภิสมเยน ภพฺโพ นาม โหติ, ตสฺส อานนฺตริยกมฺมสฺส อภาวนฺติ อตฺโถ, ปุคฺคลสฺส วา อานนฺตริยภาวสฺส อภาวนฺติ. กึ ปน โส อนฺตราธมฺมํ อภิสมิสฺสตีติ? เกจิ วทนฺติ ‘‘สตฺตกฺขตฺตุปรโม สตฺตมํ ภวํ นาติกฺกมติ, โอรโต ปน นตฺถิ ปฏิเสโธ’’ติ. อปเร ‘‘โย ภควตา ญาณพเลน พฺยากโต, ตสฺส อนฺตรา อภิสมโย นาม นตฺถิ, ตถาปิ ภวนิยามสฺส กสฺสจิ อภาวา ภพฺโพติ วุจฺจติ. ยถา กุสลา อภิญฺญาเจตนา กทาจิ วิปากํ อททมานาปิ สติ การเณ ทาตุํ ภพฺพตาย วิปากธมฺมธมฺมา นาม, ตถา อินฺทฺริยานํ มุทุตาย สตฺตกฺขตฺตุปรโม, น นิยามสพฺภาวา นาปิ ภควตา พฺยากตตฺตา, น จ อินฺทฺริยมุทุตา อภพฺพตากโร ธมฺโมติ น โส อภพฺโพ นาม. อภพฺพตากรธมฺมาภาวโต เจตฺถ อภพฺพตา ปฏิเสธิตา, น ปน อนฺตรา อภิสเมตุํ ภพฺพตา วุตฺตา. ยทิ จ สตฺตกฺขตฺตุปรโม อนฺตรา อภิสเมยฺย, โกลํโกโล สิยา’’ติ. วิเสสํ ปน อกตฺวา ภพฺพสภาวตาย ภพฺโพติ วตฺตุํ ยุตฺตํ. น ภวนิยามกํ กิญฺจีติ เอตฺถ ปสฺสิตฺวาติ วจนเสโส, พฺยากโรตีติ วา สมฺพนฺโธ.

'आनंतर्य-अभाव' म्हणजे ज्या (आनंतर्य कर्माच्या अभावामुळे) तो धम्माभिसमय (धर्माचा साक्षात्कार) करण्यास पात्र होतो, त्या आनंतर्य कर्माचा अभाव असा अर्थ आहे; किंवा पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) आनंतर्यभावाचा अभाव. परंतु तो (सत्तक्खत्तुपरम पुद्गल) दरम्यानच्या काळात (सात जन्मांच्या आत) धर्माचा साक्षात्कार करील काय? काही जण म्हणतात: 'सत्तक्खत्तुपरम पुद्गल सातव्या भवाचे उल्लंघन करत नाही, परंतु त्यापूर्वी (धर्माभिसमय प्राप्त करण्यास) कोणताही प्रतिबंध नाही.' इतर म्हणतात: 'ज्याला भगवंतांनी आपल्या ज्ञानबलाने व्याकृत (भविष्यवाणी) केले आहे, त्याला दरम्यानच्या काळात अभिसमय (साक्षात्कार) होत नाही, तरीही कोणत्याही भव-नियमाच्या अभावामुळे त्याला पात्र (भव्य) म्हटले जाते. ज्याप्रमाणे कुशल अभिज्ञा-चेतना कधी विपाक (फळ) देत नसली, तरी कारण अनुकूल असताना विपाक देण्यास पात्र असल्यामुळे तिला 'विपाकधम्म धम्म' म्हटले जाते; त्याचप्रमाणे इंद्रियांच्या मृदुतेमुळे तो सत्तक्खत्तुपरम होतो, भव-नियमाच्या अस्तित्वामुळे नाही आणि भगवंतांनी व्याकृत केल्यामुळेही नाही. तसेच इंद्रियांची मृदुता हा अपात्रता निर्माण करणारा धर्म नसल्यामुळे तो अपात्र (अभव्य) ठरत नाही. आणि अपात्रता निर्माण करणाऱ्या धर्मांच्या अभावामुळे येथे अपात्रतेचा निषेध केला गेला आहे, परंतु दरम्यानच्या काळात अभिसमय करण्याची पात्रता सांगितलेली नाही. आणि जर सत्तक्खत्तुपरम पुद्गलाने दरम्यानच्या काळात अभिसमय केला, तर तो 'कोलंकुल' होईल.' परंतु कोणताही विशेष भेद न करता, पात्र असण्याच्या स्वभावामुळे त्याला 'पात्र' (भव्य) म्हणणेच योग्य आहे. 'भव-नियामक काहीही नाही' यामध्ये 'पस्सित्वा' (पाहून) हा शब्द उरलेला आहे, किंवा 'व्याकरोति' (व्याकृत करत नाही) असा संबंध जोडला पाहिजे.

สตฺตกฺขตฺตุปรมกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सत्तक्खत्तुपरमकथावर्णना समाप्त झाली.

ทฺวาทสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

द्वादशम (बारावी) वर्ग वर्णना समाप्त झाली.

๑๓. เตรสมวคฺโค

१३. त्रयोदशम (तेरावा) वर्ग

๑. กปฺปฏฺฐกถาวณฺณนา

१. कप्पट्ठकथावर्णना

๖๕๔-๖๕๗. กปฺปฏฺฐกถายํ [Pg.99] เหฏฺฐาติ อิทฺธิพลกถายํ.

६५४-६५७. कप्पट्ठकथेमध्ये 'खाली' (हेट्ठा) म्हणजे इद्धिबलकथेमध्ये.

กปฺปฏฺฐกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

कप्पट्ठकथावर्णना समाप्त झाली.

๓. อนนฺตราปยุตฺตกถาวณฺณนา

३. अनंतरापयुत्तकथावर्णना

๖๖๐-๖๖๒. อนนฺตราปยุตฺตกถายํ อานนฺตริยํ ปยุตฺตํ เอเตนาติ อนนฺตราปยุตฺโตติ อานนฺตริเย อนนฺตราสทฺทํ อาโรเปตฺวา อฏฺฐกถายํ อตฺโถ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘อนนฺตรปยุตฺโต’’ติปิ ปาฬิ ทิสฺสติ.

६६०-६६२. अनंतरापयुत्तकथेमध्ये, 'ज्याने आनंतर्य कर्माची प्रेरणा दिली तो अनंतरापयुत्त' अशा प्रकारे आनंतर्य कर्मावर 'अनंतरा' हा शब्द लावून अट्ठकथेमध्ये अर्थ सांगितला आहे, असे समजावे. 'अनन्तरपयुत्तो' असाही पाळिपाठ आढळतो.

อนนฺตราปยุตฺตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अनंतरापयुत्तकथावर्णना समाप्त झाली.

๔. นิยตสฺสนิยามกถาวณฺณนา

४. नियतस्सनियामकथावर्णना

๖๖๓-๖๖๔. เสสา เตภูมกธมฺมา อนิยตา นามาติ เอตฺถ อปฺปตฺตนิยามานํ ธมฺเม สนฺธาย ‘‘เตภูมกธมฺมา’’ติ อาห. เอเตว หิ สนฺธาย ‘‘เตหิ สมนฺนาคโตปิ อนิยโตเยวา’’ติ วุตฺตนฺติ. อิติ อิมํ โวหารมตฺตํ คเหตฺวา ‘‘นิยโต โพธิสตฺโต ปจฺฉิมภวิโก ภพฺโพ ธมฺมํ อภิสเมตุํ โอกฺกมิตุ’’นฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘นิยามํ โอกฺกมตี’’ติ เยสํ ลทฺธีติ อตฺถโยชนา. เอวํ ปน โวหารมตฺตสพฺภาโว ‘‘นิยโต’’ติ วจนสฺส, ธมฺมํ อภิสเมตุํ ภพฺพตา จ ‘‘นิยามํ โอกฺกมตี’’ติ วจนสฺส การณภาเวน วุตฺตา โหติ, ภพฺพตาเยว ปน อุภยสฺสปิ การณนฺติ ยุตฺตํ. อญฺเญนาติ ยทิ นิยโต นิยามํ โอกฺกเมยฺย, มิจฺฉตฺตนิยโต สมฺมตฺตนิยามํ, สมฺมตฺตนิยโต วา มิจฺฉตฺตนิยามํ โอกฺกเมยฺย, น จ ตํ อตฺถีติ ทสฺสนตฺถนฺติ อตฺโถ.

६६३-६६४. 'उर्वरित तेभूमिक धर्म अनियत आहेत' यामध्ये ज्यांनी नियमाची (निश्चिततेची) प्राप्ती केलेली नाही अशा पुद्गलांच्या धर्मांच्या संदर्भात 'तेभूमिक धर्म' असे म्हटले आहे. कारण याच पुद्गलांच्या संदर्भात 'त्या धर्मांनी युक्त असलेला देखील अनियतच असतो' असे म्हटले आहे, असे समजावे. अशा प्रकारे, या केवळ व्यावहारिक संज्ञेला स्वीकारून, 'नियत असलेला बोधिसत्व, जो अंतिम जन्मात (पश्चिमभविक) आहे, तो धर्माचा साक्षात्कार करण्यास आणि नियमात प्रवेश करण्यास पात्र आहे' या अभिप्रायाने 'तो नियमात प्रवेश करतो' असे ज्यांचे मत आहे, त्यांच्या मतानुसार हा अर्थ लावला जातो. परंतु अशा प्रकारे, केवळ व्यावहारिक संज्ञेचे अस्तित्व हे 'नियत' या शब्दाचे कारण म्हणून आणि धर्माचा साक्षात्कार करण्याची पात्रता हे 'नियमात प्रवेश करतो' या शब्दाचे कारण म्हणून सांगितले गेले आहे. तरीही, पात्रता (भव्यता) हेच या दोन्ही शब्दांचे कारण आहे, असे म्हणणे योग्य ठरेल. 'अन्यथा' (अञ्ञेन) म्हणजे जर नियत पुद्गल नियमात प्रवेश करत असेल, तर मिथ्यात्व-नियत पुद्गल सम्यक्त्व-नियमात किंवा सम्यक्त्व-नियत पुद्गल मिथ्यात्व-नियमात प्रवेश करेल; परंतु तसे घडत नाही, हे दर्शवणे हाच याचा अर्थ आहे.

นิยตสฺสนิยามกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

नियतस्सनियामकथावर्णना समाप्त झाली.

๘. อสาตราคกถาวณฺณนา

८. असातरागकथावर्णना

๖๗๔. อสาตราคกถายํ [Pg.100] ‘‘อโห วต เม เอตเทว ภเวยฺยา’’ติ รชฺชนาติ อิมินา เอวํ ปวตฺตมาโนเยว โลโภ อิธ ‘‘ราโค’’ติ อธิปฺเปโต, น อญฺญถาติ ทสฺเสติ.

६७४. असातरागकथेमध्ये, 'अहो! मला हेच मिळावे' अशा प्रकारे उत्पन्न होणारा लोभच येथे 'राग' म्हणून अभिप्रेत आहे, इतर प्रकारचा नाही, हे दर्शवितात.

๖๗๕. สุตฺเต ปนาติ เอตสฺส ‘‘อธิปฺปาโย’’ติ เอเตน สมฺพนฺโธ.

६७५. परंतु 'सुत्तात' (सुत्ते पन) या शब्दाचा संबंध 'अभिप्राय' (अधिप्पायो) या शब्दाशी जोडला पाहिजे.

อสาตราคกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

असातरागकथावर्णना समाप्त झाली.

๙. ธมฺมตณฺหาอพฺยากตาติกถาวณฺณนา

९. धम्मतण्हाअव्याकताकथावर्णना

๖๗๖-๖๘๐. ยสฺมา ธมฺมตณฺหาติ วุตฺตา, ตสฺมา อพฺยากตาติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ โลกุตฺตเรสุ วา สพฺเพสุ ตณฺหา ‘‘ธมฺมตณฺหา’’ติ คเหตฺวา ยสฺมา สา ตณฺหา, ตสฺมา กุสลา น โหติ, ยสฺมา ปน ธมฺเม ปวตฺตา, ตสฺมา อกุสลา น โหตีติ อพฺยากตาติ ลทฺธีติ ทสฺเสติ. ตีหิ โกฏฺฐาเสหิ ฉปิ ตณฺหา สํขิปิตฺวา ทสฺสิตา, ตสฺมา ธมฺมตณฺหาปิ กามตณฺหาทิภาวโต น อพฺยากตาติ อธิปฺปาโย.

६७६-६८०. 'ज्या अर्थी तिला धम्मतण्हा (धम्मतृष्णा) म्हटले आहे, त्या अर्थी ती अव्याकृत आहे' या विधानाने, कुशल धर्मांमध्ये किंवा सर्व लोकोत्तर धर्मांमध्ये असणारी तृष्णा म्हणजे 'धम्मतण्हा' असा अर्थ घेऊन; ज्या अर्थी ती तृष्णा आहे, त्या अर्थी ती कुशल नाही, आणि ज्या अर्थी ती धर्मांमध्ये प्रवृत्त होते, त्या अर्थी ती अकुशल नाही, म्हणून ती 'अव्याकृत' आहे, असे मत दर्शवितात. तीन कोठ्ठासांनी (भागांनी) सहाही तृष्णा संक्षेपाने दर्शविल्या आहेत, म्हणून धम्मतण्हा देखील कामतृष्णा इत्यादींच्या स्वरूपाची असल्यामुळे ती अव्याकृत नाही, असा अभिप्राय आहे.

ธมฺมตณฺหาอพฺยากตาติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

धम्मतण्हाअव्याकताकथावर्णना समाप्त झाली.

เตรสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

त्रयोदशम (तेरावी) वर्ग वर्णना समाप्त झाली.

๑๔. จุทฺทสมวคฺโค

१४. चतुर्दशम (चौदावा) वर्ग

๑. กุสลากุสลปฏิสนฺทหนกถาวณฺณนา

१. कुशलाकुशलप्रतिसंधीकथावर्णना

๖๘๖-๖๙๐. ตนฺติ กุสลํ อกุสลญฺจาติ วิสุํ สมฺพนฺโธ ทฏฺฐพฺโพ. ตํ อุภยนฺติ วา วจนเสโส. ปฏิสนฺทหตีติ ฆเฏติ, อนนฺตรํ อุปฺปาเทตีติ วุตฺตํ โหติ.

६८६-६९०. ‘तम्’ (त्या) या पदाचा ‘कुशल आणि अकुशल’ असा स्वतंत्रपणे संबंध पाहावा. किंवा ‘ते दोन्ही’ (कुशल आणि अकुशल) असा शब्दाचा उर्वरित भाग (अध्याहार) समजावा. ‘प्रतिसंधी जोडतो’ (पटिसंदहति) म्हणजे जोडतो, लगेचच नंतर उत्पन्न करतो, असे म्हटले आहे.

กุสลากุสลปฏิสนฺทหนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

कुशल-अकुशल प्रतिसंधी जोडण्याच्या कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

๒. สฬายตนุปฺปตฺติกถาวณฺณนา

२. सळायतन (षडायतन) उत्पत्ती कथेचे वर्णन.

๖๙๑-๖๙๒. เกจิ [Pg.101] วาทิโน ‘‘องฺกุเร สาขาวิฏปาทิสมฺปนฺนานํ รุกฺขาทีนํ พีชมตฺตํ อาวิภาวํ คจฺฉตี’’ติ วทนฺตีติ เตสํ วาทํ นิทสฺสนํ กโรนฺโต อาห ‘‘สมฺปนฺนสาขาวิฏปาน’’นฺติอาทิ.

६९१-६९२. काही वादी असे म्हणतात की, ‘अंकुर, शाखा, पर्णसंभार इत्यादींनी युक्त असलेल्या वृक्षादींचे केवळ बीजच प्रकटीकरणाला (व्यक्त दशेला) प्राप्त होते.’ त्यांच्या या मताचे उदाहरण देण्यासाठी (संग्रहकारांनी) ‘सम्पन्नशाखाविटपानं’ इत्यादी म्हटले आहे.

สฬายตนุปฺปตฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सळायतन (षडायतन) उत्पत्ती कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

๓. อนนฺตรปจฺจยกถาวณฺณนา

३. अनन्तरप्रत्यय कथेचे वर्णन.

๖๙๓-๖๙๗. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ โสตวิญฺญาณนฺติ เอตฺถ ‘‘ลทฺธิวเสน ปฏิชานาตี’’ติ อนนฺตรุปฺปตฺตึ สลฺลกฺเขนฺโตปิ น โส จกฺขุมฺหิ รูปารมฺมณํ โสตวิญฺญาณํ อิจฺฉติ, อถ โข โสตมฺหิเยว สทฺทารมฺมณนฺติ อนนฺตรูปลทฺธิวเสน อาปนฺนตฺตา ‘‘ปฏิชานาตี’’ติ ยุตฺตํ วตฺตุํ.

६९३-६९७. ‘चक्षू आणि रूपाला अनुसरून श्रोतविज्ञान उत्पन्न होते’ यामध्ये ‘मताच्या आधारे स्वीकार करतो’ असे म्हटले आहे. चक्षुविज्ञानाच्या लगेचच नंतर श्रोतविज्ञानाची उत्पत्ती होते हे लक्षात घेत असूनही, तो परवादी चक्षूमध्ये रूपारंभण (रूपाचे आलंबन) असणारे श्रोतविज्ञान मानत नाही; तर उलट, श्रोतामध्येच (कानातच) शब्दालंबन असणारे श्रोतविज्ञान मानतो. म्हणून, चक्षुविज्ञानाच्या लगेचच नंतर श्रोतविज्ञान प्राप्त होण्याच्या सामर्थ्याने प्राप्त झाल्यामुळे तो ‘स्वीकार करतो’ असे म्हणणे योग्य आहे.

อนนฺตรปจฺจยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अनन्तरप्रत्यय कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

๔. อริยรูปกถาวณฺณนา

४. आर्यरूप कथेचे वर्णन.

๖๙๘-๖๙๙. สมฺมาวาจาทิ รูปํ มคฺโค จาติ อิจฺฉนฺโต ‘‘อริยรูป’’นฺติปิ วทติ.

६९८-६९९. ‘सम्यक् वाचा इत्यादी (मार्ग अंग) रूपही आहे आणि मार्गही आहे’ असे मानणारा परवादी त्याला ‘आर्यरूप’ असेही म्हणतो.

อริยรูปกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

आर्यरूप कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

๕. อญฺโญอนุสโยติกถาวณฺณนา

५. अन्य अनुशय कथेचे वर्णन.

๗๐๐-๗๐๑. ‘‘สราโคติอาทิ ปน ตสฺมึ สมเย ราคสฺส อปฺปหีนตฺตา สราโคติ วตฺตพฺพต’’นฺติ ปุริมปาโฐ, ‘‘สานุสโยติอาทิ ปน ตสฺมึ สมเย อนุสยสฺส อปฺปหีนตฺตา สานุสโยติ วตฺตพฺพต’’นฺติ ปจฺฉิมปาโฐ, โส ยุตฺโต. โส หิ น อนุสยปริยุฏฺฐานานํ อญฺญตฺตํ, ตสฺมา ตํ อสาธกนฺติ เอเตน สเมตีติ.

७००-७०१. ‘सराग इत्यादी, परंतु त्या वेळी रागाचे प्रहाण न झाल्यामुळे सराग असे म्हणावे’ हा पूर्वपाठ आहे. ‘सानुशय इत्यादी, परंतु त्या वेळी अनुशयाचे प्रहाण न झाल्यामुळे सानुशय असे म्हणावे’ हा उत्तरपाठ आहे, आणि तोच योग्य आहे. कारण, तो उत्तरपाठ ‘अनुशय आणि पर्युत्थान यांच्यात भिन्नता नाही, म्हणून ते असाधक आहे’ या पाठाशी सुसंगत आहे, असे समजावे.

อญฺโญอนุสโยติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अन्य अनुशय कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

๖. ปริยุฏฺฐานํจิตฺตวิปฺปยุตฺตนฺติกถาวณฺณนา

६. पर्युत्थान चित्तविप्रयुक्त कथेचे वर्णन.

๗๐๒. ยสฺมา [Pg.102] อนิจฺจาทิโต มนสิกโรโตปิ ราคาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, น จ เต วิปสฺสนาย สมฺปยุตฺตา, ตสฺมา ปริยุฏฺฐานํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตนฺติ ลทฺธีติ อธิปฺปาโย.

७०२. ज्या कारणाने अनित्य इत्यादी रूपाने मनस्कार करत असतानाही राग इत्यादी क्लेश उत्पन्न होतात, आणि ते विपश्यनेशी संप्रयुक्त नसतात; म्हणून ‘पर्युत्थान चित्तविप्रयुक्त आहे’ असे परवादीचे मत आहे, असा (अट्टकथाकारांचा) अभिप्राय आहे.

ปริยุฏฺฐานํจิตฺตวิปฺปยุตฺตนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पर्युत्थान चित्तविप्रयुक्त कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

๗. ปริยาปนฺนกถาวณฺณนา

७. पर्यापन्न कथेचे वर्णन.

๗๐๓-๗๐๕. ติวิธายาติ กิเลสวตฺถุโอกาสวเสน, กามราคกามวิตกฺกกามาวจรธมฺมวเสน วา ติวิธาย. กิเลสกามวเสนาติ กิเลสกามภูตกามธาตุภาเวนาติ วุตฺตํ โหติ. อธิปฺปายํ อสลฺลกฺเขนฺโตติ รูปธาตุสหคตวเสน อนุเสตีติ, รูปธาตุธมฺเมสุ อญฺญตรภาเวน รูปธาตุปริยาปนฺโนติ จ ปุจฺฉิตภาวํ อสลฺลกฺเขนฺโตติ อตฺโถ.

७०३-७०५. ‘तीन प्रकारच्या’ म्हणजे क्लेशकाम, वस्तुकाम आणि अवकाश (कामभूमी) यांच्या भेदाने; किंवा कामराग, कामवितर्क आणि कामावचर धर्मांच्या भेदाने तीन प्रकारच्या (कामधातूच्या). ‘क्लेशकामाच्या वशाने’ म्हणजे क्लेशकाम स्वरूप असलेल्या कामधातूच्या भावाने, असे म्हटले आहे. ‘अभिप्राय न समजणारा’ म्हणजे ‘रूपधातूशी सहगत असण्याच्या रूपाने अनुसयन करतो का?’ किंवा ‘रूपधातूच्या धर्मांमध्ये कोणत्यातरी एका रूपाने तो रूपधातूमध्ये पर्यापन्न (अंतर्भूत) आहे का?’ अशा प्रकारे विचारलेल्या प्रश्नाचा भाव न समजणारा, असा अर्थ आहे.

ปริยาปนฺนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पर्यापन्न कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

๘. อพฺยากตกถาวณฺณนา

८. अव्याकृत कथेचे वर्णन.

๗๐๖-๗๐๘. ทิฏฺฐิคตํ ‘‘สสฺสโต โลโกติ โข, วจฺฉ, อพฺยากตเมต’’นฺติ สสฺสตาทิภาเวน อกถิตตฺตา ‘‘อพฺยากต’’นฺติ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ ปน น ทิฏฺฐิคตํ ‘‘อพฺยากต’’นฺติ วุตฺตํ, อถ โข ‘‘ฐปนีโย เอโส ปญฺโห’’ติ ทสฺสิตํ, ตสฺมา สพฺพถาปิ ทิฏฺฐิคตํ ‘‘อพฺยากต’’นฺติ น วตฺตพฺพนฺติ ยุตฺตํ.

७०६-७०८. दृष्टीगताला (मिथ्या दृष्टीला) ‘हे वच्छ, लोक शाश्वत आहे, हे अव्याकृत आहे’ अशा प्रकारे शाश्वत इत्यादी रूपाने (भगवान बुद्धांनी) स्पष्ट न केल्यामुळे ‘अव्याकृत’ म्हटले आहे, असा संबंध आहे. परंतु येथे दृष्टीगताला ‘अव्याकृत’ म्हटले नाही, तर उलट ‘हा प्रश्न स्थापनीय (बाजूला ठेवण्याजोगा) आहे’ असे दर्शवले आहे. म्हणून, सर्व प्रकारे दृष्टीगताला ‘अव्याकृत’ म्हणू नये, हेच योग्य आहे.

อพฺยากตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अव्याकृत कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

๙. อปริยาปนฺนกถาวณฺณนา

९. अपर्यापन्न कथेचे वर्णन.

๗๐๙-๗๑๐. ตสฺมาติ ยสฺมา ทิฏฺฐิราคานํ สมาเน วิกฺขมฺภนภาเวปิ ‘‘วีตราโค’’ติ วุจฺจติ, น ปน ‘‘วิคตทิฏฺฐิโก’’ติ, ตสฺมา ทิฏฺฐิ โลกิยปริยาปนฺนา น โหตีติ อตฺถํ วทนฺติ. รูปทิฏฺฐิยา อภาวา ปน กามธาตุปริยาปนฺนาย ทิฏฺฐิยา ภวิตพฺพํ. ยทิ จ ปริยาปนฺนา สิยา, ตถา จ [Pg.103] สติ กามราโค วิย ฌานลาภิโน ทิฏฺฐิปิ วิคจฺเฉยฺยาติ ‘‘วิคตทิฏฺฐิโก’’ติ วตฺตพฺโพ สิยา, น จ วุจฺจติ, ตสฺมา อปริยาปนฺนา ทิฏฺฐิ. น หิ สา ตสฺส อวิคตา ทิฏฺฐิ กามราโค วิย กามทิฏฺฐิ เยน กามธาตุยา ปริยาปนฺนา สิยาติ วทตีติ เวทิตพฺพํ.

७०९-७१०. ‘म्हणून’ म्हणजे ज्या कारणाने दृष्टी आणि राग यांचे (ध्यानाद्वारे) दमन होणे समान असूनही, व्यक्तीला ‘वीतराग’ म्हटले जाते, परंतु ‘विगतदृष्टी’ म्हटले जात नाही; म्हणून ‘दृष्टी ही लौकिक पर्यापन्न (लौकिक धर्मात अंतर्भूत) नाही’ असा अर्थ काही आचार्य सांगतात. परंतु रूपदृष्टी इत्यादींचा अभाव असल्यामुळे दृष्टी ही कामधातूमध्येच पर्यापन्न असायला हवी. आणि जर ती पर्यापन्न असती, तर कामरागाप्रमाणे ध्यान प्राप्त केलेल्या व्यक्तीची दृष्टीसुद्धा नष्ट झाली असती, आणि त्याला ‘विगतदृष्टी’ म्हणायला हवे होते. परंतु तसे म्हटले जात नाही, म्हणून दृष्टी ही अपर्यापन्न आहे. कारण, त्या ध्यान प्राप्त पुद्गलाच्या संतानात नष्ट न झालेली ती दृष्टी कामरागाप्रमाणे कामदृष्टी नाही, ज्या कामदृष्टीच्या असण्याने ती कामधातूमध्ये पर्यापन्न झाली असती, असे परवादी म्हणतात, असे समजावे.

อปริยาปนฺนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अपर्यापन्न कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

จุทฺทสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

चौदाव्या वर्गाचे वर्णन समाप्त झाले.

๑๕. ปนฺนรสมวคฺโค

१५. पंधरावा वर्ग

๑. ปจฺจยตากถาวณฺณนา

१. प्रत्ययता कथेचे वर्णन.

๗๑๑-๗๑๗. ตสฺมา ปจฺจยตา ววตฺถิตาติ เหตุปจฺจยภูตสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจยภาวาทินา วิย อธิปติปจฺจยตาทินา จ น ภวิตพฺพนฺติ เหตุปจฺจยภาโวเยเวตสฺส ววตฺถิโต โหตีติ อตฺโถ.

७११-७१७. ‘म्हणून प्रत्ययता निश्चित आहे’ या पाठाचा अर्थ असा आहे की, हेतू-प्रत्यय स्वरूप असलेल्या (सहा हेतू रूप) धर्माचा जसा आलंबन-प्रत्यय भाव इत्यादी रूपाने संबंध नसावा, तसेच अधिपती-प्रत्ययता इत्यादी रूपानेही संबंध नसावा; म्हणून या धर्माचा केवळ हेतू-प्रत्यय भावच निश्चित केलेला असतो.

ปจฺจยตากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रत्ययता कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

๒. อญฺญมญฺญปจฺจยกถาวณฺณนา

२. अन्योन्यप्रत्यय कथेचे वर्णन.

๗๑๘-๗๑๙. อปุญฺญาภิสงฺขาโรว คหิโต ‘‘นนุ อวิชฺชา สงฺขาเรน สหชาตา’’ติ วุตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. สหชาตอญฺญมญฺญอตฺถิอวิคตสมฺปยุตฺตวเสนาติ เอตฺถ นิสฺสโย กมเภเทน อตฺถิคฺคหเณน คหิโต โหตีติ น วุตฺโต, กมฺมาหารา อสาธารณตายาติ เวทิตพฺพา. วกฺขติ หิ ‘‘ตีณิ อุปาทานานิ อวิชฺชาย สงฺขารา วิย ตณฺหาย ปจฺจยา โหนฺตี’’ติ (กถา. อฏฺฐ. ๗๑๘-๗๑๙), ตสฺมา อุปาทาเนหิ สมานา เอเวตฺถ สงฺขารานํ ปจฺจยตา ทสฺสิตาติ.

७१८-७१९. केवळ अपुण्य-अभिसंस्कारच ग्रहण केला आहे, कारण ‘अविद्या ही संस्कारासह सहजात आहे की नाही?’ असे (पाठात स्ववादीने) म्हटले आहे, असा अभिप्राय आहे. ‘सहजात, अन्योन्य, अस्ती, अविगत आणि संप्रयुक्त यांच्या वशाने’ या पाठात, निश्रय प्रत्यय हा क्रमाचा भंग झाल्यामुळे ‘अस्ती’ प्रत्ययाच्या ग्रहणानेच समाविष्ट केला गेला आहे, म्हणून तो स्वतंत्रपणे सांगितला नाही. कर्म आणि आहार प्रत्यय हे त्यांच्या असाधारणत्वामुळे (सर्व ठिकाणी लागू न पडल्यामुळे) सांगितले नाहीत, असे समजावे. कारण, ‘तीन उपादाने अविद्येच्या संस्कारांप्रमाणेच तृष्णेचे प्रत्यय होतात’ असे पुढे सांगतील. म्हणून, या कथेत उपादानांशी समानच असलेल्या संस्कारांची प्रत्ययता (उपकारकता) दर्शवली आहे, असे समजावे.

อญฺญมญฺญปจฺจยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अन्योन्यप्रत्यय कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

๙. ตติยสญฺญาเวทยิตกถาวณฺณนา

९. तिसऱ्या संज्ञावेदयित कथेचे वर्णन.

๗๓๒. ตติยสญฺญาเวทยิตกถายํ [Pg.104] เสสสตฺเต สนฺธายาติ นิโรธสมาปนฺนโต อญฺเญ เยสํ นิโรธสมาปตฺติยา ภวิตพฺพํ, เต ปญฺจโวการสตฺเต สนฺธายาติ อธิปฺปาโย, อสญฺญสตฺตานมฺปิ จ สญฺญุปฺปาทา จุตึ อิจฺฉนฺตีติ เสสสพฺพสตฺเต สนฺธายาติ วา. สรีรปกตินฺติ ตถารูโป อยํ กาโย, ยถารูเป กาเย ปาณิสมฺผสฺสาปิ กมนฺตีติอาทิกํ.

७३२. तिसऱ्या संज्ञावेदयित कथेमध्ये ‘उर्वरित सत्त्वांना उद्देशून’ याचा अभिप्राय असा आहे की, निरोध समापत्तीला प्राप्त झालेल्या पुद्गलाहून अन्य, ज्यांच्या संतानात निरोध समापत्ती असायला हवी, त्या पंचवोकार (पाच स्कंध असलेल्या) सत्त्वांना उद्देशून म्हटले आहे. आणि असंज्ञी सत्त्वांच्या संतानातही संज्ञेच्या उत्पत्तीमुळे च्युती (मृत्यू) मानतात, म्हणून निरोध समापत्ती प्राप्त सत्त्वांहून उर्वरित सर्व सत्त्वांना उद्देशून म्हटले आहे, असेही समजावे. ‘शरीराचा स्वभाव’ म्हणजे ज्या प्रकारच्या शरीरावर हाताचा स्पर्शसुद्धा होऊ शकतो, हे शरीर त्या प्रकारच्या स्वभावाचे आहे, इत्यादी (शरीराच्या स्वभावाला उद्देशून स्वीकार करतो).

๗๓๓-๗๓๔. สุตฺตวิโรโธ สิยาติ อิทํ ปรวาทึ สมฺปฏิจฺฉาเปตฺวา วตฺตพฺพํ.

७३३-७३४. ‘सूत्रविरोध होईल’ हे वाक्य परवादीला मान्य करायला लावून मगच म्हणावे.

ตติยสญฺญาเวทยิตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

तिसऱ्या संज्ञावेदयित कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

๑๐. อสญฺญสตฺตุปิกากถาวณฺณนา

१०. असंज्ञीसत्त्वोपिका कथेचे वर्णन.

๗๓๕. สญฺญาวิราควเสน ปวตฺตภาวนา อสญฺญสมาปตฺติปีติ ลทฺธิกิตฺตเน สญฺญาวิราควเสน ปวตฺตภาวนํ จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺตึ ‘‘อสญฺญสมาปตฺตี’’ติ อคฺคเหตฺวา สาปิ อสญฺญิตา สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติเยว นามาติ ปรสฺส ลทฺธีติ ทสฺเสติ. ยสฺมา อสญฺญสมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส อโลภาทโย อตฺถีติ เอตฺถ สกสมยสิทฺธา จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺติ ‘‘อสญฺญสมาปตฺตี’’ติ วุตฺตา.

७३५. ‘संज्ञेच्या विरागाच्या वशाने प्रवृत्त झालेली भावना ही असंज्ञी समापत्ती आहे’ या मताचे कथन करताना, संज्ञेच्या विरागाच्या वशाने प्रवृत्त झालेली भावना रूप असलेल्या चतुर्थ ध्यान समापत्तीला ‘असंज्ञी समापत्ती’ असे ग्रहण न करता, ती असंज्ञी अवस्थासुद्धा संज्ञावेदयितनिरोध समापत्तीच आहे, असे परवादीचे मत आहे, हे दर्शवले आहे. ‘ज्या कारणाने असंज्ञी समापत्तीला प्राप्त झालेल्याच्या संतानात अलोभ इत्यादी असतात’ या पाठात, स्वसिद्धांतानुसार सिद्ध असलेली चतुर्थ ध्यान समापत्ती हीच ‘असंज्ञी समापत्ती’ म्हणून म्हटली आहे.

๗๓๖. สญฺญาวิราควเสน สมาปนฺนตฺตา อสญฺญิตา, น สญฺญาย อภาวโตติ จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺติเมว สนฺธาย วทติ.

७३६. संज्ञेविषयीच्या विरागाच्या (वैराग्याच्या) प्रभावाने समापन्न (प्राप्त) झाल्यामुळे 'असंज्ञी' अवस्था प्राप्त होते, संज्ञेच्या अभावामुळे नाही, असे चौथ्या ध्यान-समापत्तीलाच उद्देशून म्हटले आहे.

อสญฺญสตฺตุปิกากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

असंज्ञसत्त्व कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

๑๑. กมฺมูปจยกถาวณฺณนา

११. कर्मोपचय कथेचे वर्णन.

๗๓๘-๗๓๙. กมฺเมน สหชาโตติ ปญฺเหสุ ‘‘กมฺมูปจยํ สนฺธาย ปฏิกฺขิปติ, จิตฺตวิปฺปยุตฺตํ สนฺธาย ปฏิชานาตี’’ติ กตฺถจิ ปาโฐ, ‘‘จิตฺตสมฺปยุตฺตํ [Pg.105] สนฺธาย ปฏิกฺขิปติ, จิตฺตวิปฺปยุตฺตํ สนฺธาย ปฏิชานาตี’’ติ อญฺญตฺถ. อุภยมฺปิ วิจาเรตพฺพํ.

७३८-७३९. 'कर्मेण सहजातो' (कर्मासोबत उत्पन्न होणारे) या प्रश्नांमध्ये, 'कर्मोपचयाला उद्देशून नकार दिला जातो आणि चित्तविप्रयुक्ताला उद्देशून स्वीकार केला जातो' असा काही ठिकाणी पाठ आहे; तर 'चित्तसंप्रयुक्ताला उद्देशून नकार दिला जातो आणि चित्तविप्रयुक्ताला उद्देशून स्वीकार केला जातो' असा अन्य ठिकाणी पाठ आहे. या दोन्ही पाठांचा विचार केला पाहिजे.

๗๔๑. ตสฺมาติ ติณฺณมฺปิ เอกกฺขเณ สพฺภาวโต ติณฺณํ ผสฺสานญฺจ สโมธานา จ เอกตฺตํ ปุจฺฉตีติ อธิปฺปาโย ทฏฺฐพฺโพ.

७४१. म्हणूनच, तिन्हींचेही (कर्म, कर्मोपचय आणि कर्मविपाक यांचे) एकाच क्षणी अस्तित्व असल्यामुळे आणि तिन्ही स्पर्शांच्या संयोगामुळे (एकत्र येण्यामुळे) एकत्व विचारले जाते, असा अभिप्राय समजला पाहिजे.

กมฺมูปจยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

कर्मोपचय कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

ปนฺนรสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पंधरावा वर्ग (पन्नरसम वग्ग) वर्णन समाप्त झाले.

ตติโย ปณฺณาสโก สมตฺโต.

तिसरा पन्नासक (ततियो पण्णासको) समाप्त झाला.

๑๖. โสฬสมวคฺโค

१६. सोळावा वर्ग (सोळसम वग्ग).

๓. สุขานุปฺปทานกถาวณฺณนา

३. सुखानुप्रदान कथेचे वर्णन.

๗๔๗-๗๔๘. สุขานุปฺปทานกถายํ ยํ เอวรูปนฺติ ยํ เนวตฺตโน, น ปเรสํ, น ตสฺส, เอวรูปํ นาม อนุปฺปทินฺนํ ภวิตุํ น อรหติ อญฺญสฺส อสกฺกุเณยฺยตฺตาติ ลทฺธิมตฺเตน ปฏิชานาติ, น ยุตฺติยาติ อธิปฺปาโย.

७४७-७४८. सुखानुप्रदान कथेत 'जे अशा प्रकारचे आहे' याचा अर्थ असा की, जे स्वतःचे नाही, इतरांचे नाही आणि त्याचेही नाही; अशा प्रकारचे सुख दिले जाण्यास योग्य नाही, कारण इतर सुखाचे अस्तित्व शक्य नाही. हे केवळ स्वतःच्या मतानुसार (सिद्धांतानुसार) स्वीकारले जाते, युक्तीने (तर्काने) नाही, असा अभिप्राय आहे.

สุขานุปฺปทานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सुखानुप्रदान कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

๔. อธิคยฺหมนสิการกถาวณฺณนา

४. अधिगृह्यमनसिकार कथेचे वर्णन.

๗๔๙-๗๕๓. ตํจิตฺตตายาติ ตเทว อารมฺมณภูตํ จิตฺตํ เอตสฺสาติ ตํจิตฺโต, ตสฺส ภาโว ตํจิตฺตตา, ตาย ตํจิตฺตตาย. ตํ วา อาลมฺพกํ อาลมฺพิตพฺพญฺจ จิตฺตํ ตํจิตฺตํ, ตสฺส ภาโว ตสฺเสว อาลมฺพกอาลมฺพิตพฺพตา ตํจิตฺตตา, ตาย โจเทตุนฺติ อตฺโถ.

७४९-७५३. 'तच्चित्तता' म्हणजे, ज्या पुद्गलाचे तेच चित्त आलंबन (विषय) बनले आहे तो 'तच्चित्त' होय, आणि त्याचा भाव म्हणजे 'तच्चित्तता' होय; त्या तच्चित्ततेने. किंवा, आलंबन करणारे (विषय ग्रहण करणारे) आणि आलंबन केले जाणारे (विषय बनणारे) ते चित्त म्हणजे 'तच्चित्त' होय, आणि त्याचा भाव म्हणजेच त्याचे आलंबक-आलंबितव्यत्व असणे म्हणजे 'तच्चित्तता' होय; त्याद्वारे आक्षेप घेण्यासाठी, असा अर्थ आहे.

อธิคยฺหมนสิการกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अधिगृह्यमनसिकार कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

๙. รูปํรูปาวจรารูปาวจรนฺติกถาวณฺณนา

९. 'रूप हे रूपावचर आणि अरूपावचर आहे' या कथेचे वर्णन.

๗๖๘-๗๗๐. รูปํรูปาวจรารูปาวจรนฺติกถายํ เหฏฺฐาติ จุทฺทสมวคฺเค อาคตปริยาปนฺนกถายํ (กถา. อฏฺฐ. ๗๐๓-๗๐๕). ‘‘สมาปตฺเตสิย’’นฺติอาทิ วุตฺตนยเมว. ยญฺเจตฺถ [Pg.106] ‘‘อตฺถิ รูปํ อรูปาวจร’’นฺติ อรูปาวจรกมฺมสฺส กตตฺตา รูปํ วุตฺตํ, ตตฺถ จ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ อฏฺฐมวคฺเค อรูเปรูปกถายํ (กถา. อฏฺฐ. ๕๒๔-๕๒๖) วุตฺตนยเมวาติ.

७६८-७७०. 'रूप हे रूपावचर आणि अरूपावचर आहे' या कथेत 'खाली' म्हणजे चौदाव्या वर्गातील 'परियापन्न कथेत' सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे. 'समापत्तेसियं' इत्यादी शब्द पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहेत. आणि या कथेत 'अरूपावचर रूप आहे' असे अरूपावचर कर्माच्या केल्या गेल्यामुळे जे रूप म्हटले आहे, त्याविषयी जे काही सांगण्यासारखे आहे, ते आठव्या वर्गातील 'अरूपात रूप' या कथेत सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे, असे समजावे.

รูปํรูปาวจรารูปาวจรนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'रूप हे रूपावचर आणि अरूपावचर आहे' या कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

โสฬสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सोळावा वर्ग (सोळसम वग्ग) वर्णन समाप्त झाले.

๑๗. สตฺตรสมวคฺโค

१७. सतरावा वर्ग (सत्तरसम वग्ग).

๑. อตฺถิอรหโตปุญฺญูปจยกถาวณฺณนา

१. 'अर्हताला पुण्योपचय असतो' या कथेचे वर्णन.

๗๗๖-๗๗๙. จิตฺตํ อนาทิยิตฺวาติ ‘‘กิริยจิตฺเตน ทานาทิปวตฺติสพฺภาวโต’’ติ วุตฺตํ กิริยจิตฺตํ อพฺยากตํ อนาทิยิตฺวาติ อตฺโถ.

७७६-७७९. 'चित्त ग्रहण न करता' याचा अर्थ असा की, 'क्रियाचित्ताने दानादी प्रवृत्तींचे अस्तित्व असल्यामुळे' असे जे म्हटले आहे, त्या अव्याकृत क्रियाचित्ताला ग्रहण न करता, असा अर्थ आहे.

อตฺถิอรหโตปุญฺญูปจยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'अर्हताला पुण्योपचय असतो' या कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

๒. นตฺถิอรหโตอกาลมจฺจูติกถาวณฺณนา

२. 'अर्हताचा अकाल मृत्यू होत नाही' या कथेचे वर्णन.

๗๘๐. อโยนิโส คเหตฺวาติ อลทฺธวิปากวารานมฺปิ กมฺมานํ พฺยนฺตีภาวํ น วทามีติ อตฺถํ คเหตฺวาติ อธิปฺปาโย. เกจิ ปน ‘‘กมฺมานํ วิปากํ อปฺปฏิสํวิทิตฺวา ปุคฺคลสฺส พฺยนฺตีภาวํ น วทามีติ เอวํ อโยนิโส อตฺถํ คเหตฺวา’’ติ วทนฺติ.

७८०. 'अयोग्य रीतीने ग्रहण करून' याचा अर्थ असा की, 'ज्या कर्मांच्या विपाकाची वेळ आलेली नाही, अशा कर्मांचाही अंत (नाश) मी सांगत नाही' असा अर्थ ग्रहण करणे, हा अभिप्राय आहे. परंतु काही आचार्य, 'कर्माचा विपाक न भोगता पुद्गलाचा अंत (नाश) मी सांगत नाही' अशा प्रकारे अयोग्य रीतीने अर्थ ग्रहण करून असे म्हणतात.

๗๘๑. ตาว น กมตีติ ลทฺธิยา ปฏิกฺขิปตีติ ตาว น กมติ, ตโต ปรํ กมตีติ ลทฺธิยา ปฏิกฺขิปตีติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ กิร ‘‘สติ ชีวิเต ชีวิตาวเสเส ชีวิตา โวโรเปตี’’ติ วจนโต อตฺตโน ธมฺมตาย มรนฺตํ โกฏฺเฏนฺตสฺส วา สีสํ วา ฉินฺทนฺตสฺส นตฺถิ ปาณาติปาโตติ อาจริยา วทนฺติ. ปาโณ ปาณสญฺญิตา วธกจิตฺตอุปกฺกมมรเณสุ วิชฺชมาเนสุปิ น เตน อุปกฺกเมน มโตติ นตฺถิ ปาณาติปาโตติ อธิปฺปาโย. เอวํ ปน มรนฺเตน เตน เอกจิตฺตวารมฺปิ ธมฺมตามรณโต โอรโต น มโตติ ทุพฺพิญฺเญยฺยเมตํ.

७८१. 'तोपर्यंत प्रवेश करत नाही' या मतामुळे नकार देतात, म्हणजेच 'तोपर्यंत प्रवेश करत नाही, त्यानंतर प्रवेश करतो' अशा मतामुळे नकार देतात, असा अभिप्राय आहे. येथे असे म्हटले आहे की, 'जीवित शिल्लक असताना जीवितापासून वंचित करतो' या वचनावरून, स्वतःच्या स्वभावधर्माने मरण पावणाऱ्याला मारहाण करणाऱ्याला किंवा त्याचे डोके कापणाऱ्याला प्राणातिपात (प्राणघात) होत नाही, असे आचार्य म्हणतात. प्राणी, प्राणी असल्याची संज्ञा, मारण्याचा विचार, प्रयत्न आणि मृत्यू हे सर्व विद्यमान असतानाही, त्या प्रयत्नाने तो मरत नाही, म्हणून प्राणातिपात होत नाही, असा (परवादीचा) अभिप्राय आहे. परंतु अशा प्रकारे मरण पावणाऱ्या त्या व्यक्तीने त्या प्रयत्नाने एका चित्तक्षणापुरतेही स्वाभाविक मृत्यूच्या आधी प्राण सोडले नाहीत, हे समजण्यास अत्यंत कठीण आहे.

นตฺถิอรหโตอกาลมจฺจูติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'अर्हताचा अकाल मृत्यू होत नाही' या कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

๓. สพฺพมิทํกมฺมโตติกถาวณฺณนา

३. 'हे सर्व कर्मामुळेच आहे' या कथेचे वर्णन.

๗๘๔. พีชโต [Pg.107] องฺกุรสฺเสวาติ ยถา องฺกุรสฺส อพีชโต นิพฺพตฺติ นตฺถิ, ตถา ปจฺจุปฺปนฺนปวตฺตสฺสปิ อกมฺมโต กมฺมวิปากโต นิพฺพตฺติ นตฺถิ, ตํ สนฺธาย ปฏิกฺขิปตีติ อธิปฺปาโย. เทยฺยธมฺมวเสน ทานผลํ ปุจฺฉตีติ เทยฺยธมฺมวเสน ยาย เจตนาย ตํ เทติ, ตสฺส ทานสฺส ผลํ ปุจฺฉติ, น เทยฺยธมฺมสฺสาติ วุตฺตํ โหติ.

७८४. 'बीजापासून अंकुराप्रमाणे' म्हणजे ज्याप्रमाणे अंकुराची उत्पत्ती बीजाशिवाय इतर कारणाने होत नाही, त्याप्रमाणे निरंतर चालणाऱ्या वर्तमान प्रवृत्तीचीही कर्माशिवाय कर्माच्या विपाकामुळे उत्पत्ती होत नाही, त्याला उद्देशून नकार दिला जातो, असा अभिप्राय आहे. 'देयधर्माच्या वशाने दानफळ विचारतात' याचा अर्थ असा की, देयधर्माच्या संबंधाने ज्या चेतनेने तो दान देतो, त्या दानाच्या चेतनेचे फळ विचारतो, देयधर्माचे (वस्तूचे) नाही, असे म्हटले आहे.

สพฺพมิทํกมฺมโตติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'हे सर्व कर्मामुळेच आहे' या कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

๔. อินฺทฺริยพทฺธกถาวณฺณนา

४. इंद्रियबद्ध कथेचे वर्णन.

๗๘๘. วินาปิ อนิจฺจตฺเตนาติ ‘‘ยาว ทุกฺขา นิรยา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๕๐) วิย ทุกฺขารมฺมณตฺเตนปิ ทุกฺขํ วตฺตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย.

७८८. 'अनित्यत्वाशिवायही' याचा अर्थ असा की, 'नरक अत्यंत दुःखदायक आहेत' इत्यादी सूत्रांप्रमाणे, दुःखद आलंबन (विषय) असल्यामुळेही त्याला 'दुःख' म्हटले पाहिजे, असा अभिप्राय आहे.

อินฺทฺริยพทฺธกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

इंद्रियबद्ध कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

๗. นวตฺตพฺพํสงฺโฆทกฺขิณํวิโสเธตีติกถาวณฺณนา

७. 'संघ दक्षिणा शुद्ध करतो असे म्हणू नये' या कथेचे वर्णन.

๗๙๓-๗๙๔. นวตฺตพฺพํสงฺโฆทกฺขิณํวิโสเธตีติกถายํ น จ ตานิ ทกฺขิณํ วิโสเธตุํ สกฺโกนฺตีติ ยถา ปุคฺคโล สีลปริโสธนาทีนิ กตฺวา นิโรธมฺปิ สมาปชฺชิตฺวา วิโสเธตุํ สกฺโกติ, น เอวํ มคฺคผลานีติ อธิปฺปาโย, อปฺปฏิคฺคหณโตติ วา.

७९३-७९४. 'संघ दक्षिणा शुद्ध करतो असे म्हणू नये' या कथेत 'आणि ते दक्षिणा शुद्ध करण्यास समर्थ नाहीत' याचा अर्थ असा की, ज्याप्रमाणे एखादा पुद्गल (व्यक्ती) शीलपरिशोधन इत्यादी करून आणि निरोध समापत्तीमध्ये प्रवेश करून दक्षिणा शुद्ध करण्यास समर्थ असतो, त्याप्रमाणे मार्ग आणि फळे समर्थ नसतात, असा अभिप्राय आहे; किंवा ते दक्षिणा ग्रहण करत नसल्यामुळे (असे समजावे).

นวตฺตพฺพํสงฺโฆทกฺขิณํวิโสเธตีติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'संघ दक्षिणा शुद्ध करतो असे म्हणू नये' या कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

๑๑. ทกฺขิณาวิสุทฺธิกถาวณฺณนา

११. दक्षिणाविशुद्धी कथेचे वर्णन.

๘๐๐-๘๐๑. ทกฺขิณาวิสุทฺธิกถายํ วิสุชฺเฌยฺยาติ เอตสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘มหปฺผลา ภเวยฺยา’’ติ อาห. ทายกสฺเสว จิตฺตวิสุทฺธิ วิปากทายิกา โหตีติ ปฏิคฺคาหกนิรเปกฺขา ปฏิคฺคาหเกน ปจฺจยภูเตน วินา ทายเกเนว มหาวิปากเจตนตฺตํ อาปาทิกา, ปฏิคฺคาหกนิรเปกฺขา วิปากทายิกา โหตีติ อธิปฺปาโย. อญฺโญ อญฺญสฺส การโกติ [Pg.108] ยทิ ทายกสฺส ทานเจตนา นาม ปฏิคฺคาหเกน กตา ภเวยฺย, ยุตฺตรูปํ สิยาติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ลทฺธิกิตฺตเน ‘‘ทายเกน ทานํ ทินฺนํ, ปฏิคฺคาหเกน วิปาโก นิพฺพตฺติโตติ อญฺโญ อญฺญสฺส การโก ภเวยฺยา’’ติ วุตฺตนฺติ? สจฺจเมตํ, ปฏิคฺคาหเกน วิปากนิพฺพตฺตนมฺปิ ปน ทานเจตนานิพฺพตฺตเนน ยทิ ภเวยฺย, เอวํ สติ อญฺโญ อญฺญสฺส การโกติ ยุตฺตรูปํ สิยาติ อธิปฺปาโย.

८००-८०१. दक्षिणाविशुद्धी कथेत 'विशुद्ध व्हावी' या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'महाफळ देणारी व्हावी' असे म्हटले आहे. 'दात्याचीच चित्तविशुद्धी विपाक देणारी असते' याचा अर्थ असा की, प्रतिग्राहकाची (दान घेणाऱ्याची) अपेक्षा न ठेवता, कारणभूत प्रतिग्राहकाशिवाय केवळ दात्याच्याच चित्ताची विशुद्धी महाविपाक देणाऱ्या चेतनेच्या अवस्थेला प्राप्त करून देणारी असते, म्हणजेच प्रतिग्राहकाची अपेक्षा न ठेवता विपाक देणारी असते, असा अभिप्राय आहे. 'एक दुसऱ्याचा कर्ता होतो' जर दात्याची दानचेतना प्रतिग्राहकामुळे निर्माण झाली असती, तर हे योग्य झाले असते, असे का म्हटले आहे? परवादीच्या मताच्या वर्णनप्रसंगी 'दात्याने दान दिले, प्रतिग्राहकाने विपाक उत्पन्न केला, म्हणून एक दुसऱ्याचा कर्ता होतो' असे म्हटले आहे की नाही? हे सत्य आहे. परंतु, प्रतिग्राहकाद्वारे विपाक उत्पन्न करणे देखील जर दानचेतनेच्या उत्पत्तीमुळे होत असेल, तर अशा वेळी 'एक दुसऱ्याचा कर्ता होतो' हे म्हणणे योग्य ठरेल, असा अभिप्राय आहे.

ทกฺขิณาวิสุทฺธิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

दक्षिणाविशुद्धी कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

สตฺตรสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सतरावा वर्ग (सत्तरसम वग्ग) वर्णन समाप्त झाले.

๑๘. อฏฺฐารสมวคฺโค

१८. अठरावा वर्ग

๑. มนุสฺสโลกกถาวณฺณนา

१. मनुष्यलोककथावर्णना

๘๐๒-๘๐๓. อโยนิโสติ ‘‘ตุสิตปุรํ สนฺธายา’’ติอาทิกํ คหณํ สนฺธายาห.

८०२-८०३. 'अयोनिसो' (अयोग्य रीतीने) हे 'तुसितपूर' इत्यादी चुकीच्या ग्रहणाला (मताला) उद्देशून म्हटले आहे.

มนุสฺสโลกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

मनुष्यलोककथावर्णना समाप्त झाली.

๒. ธมฺมเทสนากถาวณฺณนา

२. धम्मदेशनाकथावर्णना

๘๐๔-๘๐๖. ตสฺส จ เทสนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สยเมว จ อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน เทสิโตติ วทติ.

८०४-८०६. त्या (निर्मित बुद्धाच्या) देशनेचा स्वीकार करून आयुष्यमान आनंद थेरांनी स्वतःच ती देशना दिली, असे (परवादी) म्हणतो.

ธมฺมเทสนากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

धम्मदेशनाकथावर्णना समाप्त झाली.

๖. ฌานสงฺกนฺติกถาวณฺณนา

६. ध्यानसंक्रांतीकथावर्णना

๘๑๓-๘๑๖. ฌานสงฺกนฺติกถายํ อุปฺปฏิปาฏิยาติ ปฐมชฺฌานโต วุฏฺฐาย วิตกฺกวิจารา อาทีนวโต มนสิกาตพฺพา, ตโต ทุติยชฺฌาเนน ภวิตพฺพนฺติ เอวํ โย อุปจารานํ ฌานานญฺจ อนุกฺกโม, เตน วินาติ อตฺโถ.

८१३-८१६. ध्यानसंक्रांतीकथेत 'उप्पटिपार्टिया' (क्रम सोडून) याचा अर्थ असा आहे की, प्रथम ध्यानातून उठून वितक्क आणि विचारांचा दोष म्हणून मनसिकार करावा, त्यानंतर द्वितीय ध्यान प्राप्त व्हावे; अशा प्रकारे उपचार समाधी आणि ध्यानांचा जो क्रम आहे, त्या क्रमाशिवाय (तो क्रम न पाळता).

ฌานสงฺกนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ध्यानसंक्रांतीकथावर्णना समाप्त झाली.

๗. ฌานนฺตริกกถาวณฺณนา

७. ध्यानांतरिकाकथावर्णना

๘๑๗-๘๑๙. ฌานนฺตริกา [Pg.109] นาม เอสาติ ปฐมชฺฌานาทีสุ อญฺญตรภาวาภาวโต น ฌานํ, อถ โข ทกฺขิณปุพฺพาทิทิสนฺตริกา วิย ฌานนฺตริกา นาม เอสาติ. กตรา? โยยํ อวิตกฺกวิจารมตฺโต สมาธีติ โยเชตพฺพํ.

८१७-८१९. 'याला ध्यानांतरिका म्हणतात' म्हणजे प्रथम ध्यान इत्यादींपैकी कोणत्याही एका ध्यानाचा अभाव असल्यामुळे हे ध्यान नाही, तर दक्षिण आणि पूर्व इत्यादी दिशांच्या मधील अंतराळाप्रमाणे ही (दोन ध्यानांच्या मधील) 'ध्यानांतरिका' नावाची समाधी आहे. ती कोणती? 'जो हा वितक्करहित आणि केवळ विचारयुक्त (अवितक्क-विचारमत्त) समाधी आहे', असा संबंध जोडला पाहिजे.

ฌานนฺตริกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ध्यानांतरिकाकथावर्णना समाप्त झाली.

๙. จกฺขุนารูปํปสฺสตีติกถาวณฺณนา

९. चक्खुना रूपं पस्सतीतिकथावर्णना

๘๒๖-๘๒๗. ปฏิชานนํ สนฺธายาติ ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา นิมิตฺตคฺคาหี โหตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๓๕๒) นเยน วุตฺตํ มโนวิญฺญาณปฏิชานนํ กิร สนฺธายาติ อธิปฺปาโย, ตสฺมา ‘‘เอวํ สนฺเต รูปํ มโนวิญฺญาณํ อาปชฺชตีติ มโนวิญฺญาณปฏิชานนํ ปน รูปทสฺสนํ กถํ โหตี’’ติ วิจาเรตพฺพํ.

८२६-८२७. 'प्रतिजानन (जाणून घेणे) लक्षात घेऊन' याचा अभिप्राय असा आहे की, 'डोळ्याने रूप पाहून निमित्त ग्रहण करतो' इत्यादी पद्धतीने भगवंतांनी सांगितलेले मनोविज्ञानाचे प्रतिजानन खरोखर उद्देशून आहे. म्हणून, 'असे असताना रूप मनोविज्ञानाला प्राप्त होते, तर मनोविज्ञानाचे प्रतिजानन हे रूपदर्शन कसे होऊ शकते?' याचा विचार केला पाहिजे.

จกฺขุนารูปํปสฺสตีติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

चक्खुना रूपं पस्सतीतिकथावर्णना समाप्त झाली.

อฏฺฐารสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अठराव्या वर्गाची वर्णना समाप्त झाली.

๑๙. เอกูนวีสติมวคฺโค

१९. एकूणविसावा वर्ग

๑. กิเลสปชหนกถาวณฺณนา

१. क्लेशप्रहाणकथावर्णना

๘๒๘-๘๓๑. อนุปฺปนฺนาเยว นุปฺปชฺชนฺตีติ ปหีนา นาม โหนฺติ, ตสฺมา นตฺถิ กิเลสปชหนาติ ปฏิกฺขิปติ. เต ปน เนว อุปฺปชฺชิตฺวา วิคตา, นาปิ ภวิสฺสนฺติ, น จ อุปฺปนฺนาติ อตีเต กิเลเส ปชหตีติอาทิ น วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสติ.

८२८-८३१. 'जे उत्पन्न झालेच नाहीत ते उत्पन्न होत नाहीत, म्हणून ते प्रहीण (नष्ट) झाले आहेत; त्यामुळे क्लेशांचा त्याग करणे अस्तित्वात नाही,' असे परवादी नाकारतो. परंतु ते (क्लेश) उत्पन्न होऊन नष्ट झालेले नसतात, भविष्यातही होणार नसतात आणि वर्तमानकाळात उत्पन्न झालेलेही नसतात; म्हणून 'भूतकाळातील क्लेशांचा त्याग करतो' इत्यादी बोलू नये, हे दर्शवले आहे.

กิเลสปชหนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

क्लेशप्रहाणकथावर्णना समाप्त झाली.

๒. สุญฺญตกถาวณฺณนา

२. शून्यताकथावर्णना

๘๓๒. อนตฺตลกฺขณํ [Pg.110] ตาว เอกจฺจนฺติ อรูปกฺขนฺธานํ อนตฺตลกฺขณํ วทติ. เอเกน ปริยาเยนาติ อนตฺตลกฺขณสฺส ชรามรณภาวปริยาเยนาติ วทนฺติ. รูปกฺขนฺธาทีนญฺหิ มา ชีรตุ มา มรตูติ อลพฺภเนยฺโย อวสวตฺตนากาโร อนตฺตตา, สา อตฺถโต ชรามรณเมว, ตญฺจ ‘‘ชรามรณํ ทฺวีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิต’’นฺติ (ธาตุ. ๗๑) วุตฺตตฺตา อรูปกฺขนฺธานํ ชรามรณํ สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนนฺติ อยเมเตสํ อธิปฺปาโย.

८३२. 'काहींचे अनत्तलक्षण' या वाक्याने अरूपस्कंधांचे अनत्तलक्षण (अनात्मलक्षण) सांगितले आहे. 'एका पर्यायाने' म्हणजे अनत्तलक्षणाच्या जरामरणभावाच्या पर्यायाने, असे ते म्हणतात. कारण, रूपस्कंध इत्यादी 'जीर्ण होऊ नयेत, मरू नयेत' अशी इच्छा करूनही प्राप्त न होणारी, आपल्या वशमध्ये न राहण्याची अवस्था म्हणजेच 'अनत्तता' (अनात्मता) होय. ती वास्तविक अर्थाने जरामरणच आहे. आणि 'जरामरण दोन स्कंधांमध्ये समाविष्ट आहे' असे भगवंतांनी उपदेशिल्यामुळे, अरूपस्कंधांचे जरामरण हे संस्कारस्कंधात समाविष्ट होते, हा या आचार्यांचा अभिप्राय आहे.

สุญฺญตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

शून्यताकथावर्णना समाप्त झाली.

๓. สามญฺญผลกถาวณฺณนา

३. श्रामण्यफलकथावर्णना

๘๓๕-๘๓๖. ผลุปฺปตฺติ จาติ ปตฺติธมฺมํ วทติ.

८३५-८३६. 'फळउत्पत्ती' या शब्दाने प्राप्तीचा धर्म (प्राप्त होणारा स्वभाव) सांगितला आहे.

สามญฺญผลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

श्रामण्यफलकथावर्णना समाप्त झाली.

๕. ตถตากถาวณฺณนา

५. तथताकथावर्णना

๘๔๑-๘๔๓. รูปาทิสภาวตาสงฺขาตาติ เอตฺถ รูปาทีนํ สภาวตาติ รูปาทิสภาวตาติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ภาวํ เหส ตถตาติ วทติ, น ภาวโยคนฺติ.

८४१-८४३. 'रूपादींच्या स्वभावतेने युक्त' यामध्ये रूपादींचा स्वभाव म्हणजेच रूपादींची स्वभावता, असा अर्थ समजला पाहिजे. कारण हा (परवादी) रूपादींच्या स्वभावाला 'तथता' म्हणतो, स्वभावाशी युक्त असलेल्या द्रव्याला नाही, असे समजावे.

ตถตากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

तथताकथावर्णना समाप्त झाली.

๖. กุสลกถาวณฺณนา

६. कुशलकथावर्णना

๘๔๔-๘๔๖. อนวชฺชภาวมตฺเตเนว นิพฺพานํ กุสลนฺติ ยํกิญฺจิ กุสลํ, สพฺพํ ตํ อนวชฺชภาวมตฺเตเนว, ตสฺมา นิพฺพานํ กุสลนฺติ วุตฺตํ โหติ.

८४४-८४६. 'केवळ अनवद्य (दोषरहित) भावामुळेच निर्वाण कुशल आहे' म्हणजे जे काही कुशल आहे, ते सर्व केवळ अनवद्य भावामुळेच कुशल असते; म्हणून 'निर्वाण कुशल आहे' असे म्हटले आहे.

กุสลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

कुशलकथावर्णना समाप्त झाली.

๗. อจฺจนฺตนิยามกถาวณฺณนา

७. अत्यंतनियामकथावर्णना

๘๔๗. ‘‘สกึ [Pg.111] นิมุคฺโค นิมุคฺโคว โหตี’’ติ สุตฺตํ นิสฺสายาติ ตาย ชาติยา โลกุตฺตรสทฺธาทีนํ อนุปฺปตฺตึ สนฺธาย กตํ อวธารณํ สํสารขาณุกภาวํ สนฺธาย กตนฺติ มญฺญมาโน ปุถุชฺชนสฺสายํ อจฺจนฺตนิยามตา, ยายํ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐีติ ‘‘อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส อจฺจนฺตนิยามตา’’ติ วทติ. วิจิกิจฺฉุปฺปตฺติ นิยามนฺตรุปฺปตฺติ จ อจฺจนฺตนิยามนิวตฺตกา วิจาเรตฺวา คเหตพฺพา.

८४७. 'एकदा बुडालेला बुडालेलाच राहतो' या सूत्राचा आधार घेऊन, त्या जन्मात लोकोत्तर श्रद्धा इत्यादींची उत्पत्ती न होणे उद्देशून केलेले 'बुडालेलाच' हे अवधारण संसाराच्या खुंटाप्रमाणे असणे उद्देशून केले आहे, असे मानून, 'जी ही नियत मिथ्यादृष्टी आहे, ती पृथग्जनाची अत्यंत नियतता (निश्चितता) आहे' असे परवादी म्हणतो की, 'पृथग्जनाची अत्यंत नियतता असते'. परंतु अत्यंत नियततेला रोखणारी विचिकित्सेची (शंकेची) उत्पत्ती आणि दुसऱ्या नियततेची उत्पत्ती यांचा विचार करूनच हे स्वीकारले पाहिजे.

อจฺจนฺตนิยามกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अत्यंतनियामकथावर्णना समाप्त झाली.

๘. อินฺทฺริยกถาวณฺณนา

८. इंद्रियकथावर्णना

๘๕๓-๘๕๖. โลกิยานมฺปีติ โลกุตฺตรานํ วิย โลกิยานมฺปิ สทฺธาทีนํเยว สทฺธินฺทฺริยาทิภาวทสฺสเนน โลกิยสทฺธินฺทฺริยาทิภาวํ สาเธตุํ สทฺธาทีนํเยว สทฺธินฺทฺริยาทิภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตนฺติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

८५३-८५६. 'लौकिकांचे देखील' यामध्ये, लोकोत्तर श्रद्धा इत्यादींप्रमाणेच लौकिक श्रद्धा इत्यादींचाच श्रद्धा-इंद्रिय इत्यादी भाव दर्शवण्याद्वारे लौकिक श्रद्धा-इंद्रिय इत्यादी भाव सिद्ध करण्यासाठी, श्रद्धा इत्यादींचाच श्रद्धा-इंद्रिय इत्यादी भाव दर्शवण्याच्या हेतूने हे सांगितले आहे, असा अर्थ समजला पाहिजे.

อินฺทฺริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

इंद्रियकथावर्णना समाप्त झाली.

เอกูนวีสติมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

एकूणविसाव्या वर्गाची वर्णना समाप्त झाली.

๒๐. วีสติมวคฺโค

२०. विसावा वर्ग.

๒. ญาณกถาวณฺณนา

२. ज्ञानकथा-वर्णना.

๘๖๓-๘๖๕. ญาณกถายํ ทุกฺขํ ปริชานาตีติ โลกุตฺตรมคฺคญาณเมว ทีเปตีติ ‘‘ทุกฺขํ ปริชานาตี’’ติ วทนฺโต อิทํ ตว วจนํ โลกุตฺตรมคฺคญาณเมว ทีเปติ, น ตสฺเสว ญาณภาวํ. กสฺมา? ยสฺมา น โลกุตฺตรเมว ญาณํ, ตสฺมา น อิทํ สาธกนฺติ วุตฺตํ โหติ.

८६३-८६५. ज्ञानकथेमध्ये 'दुःखाला पूर्णपणे जाणतो' हे केवळ लोकोत्तर मार्गज्ञानालाच दर्शवते. 'दुःखाला पूर्णपणे जाणतो' असे म्हणताना, तुझे हे वचन केवळ लोकोत्तर मार्गज्ञानालाच दर्शवते, केवळ त्याच्याच ज्ञानभावाला (ज्ञानाच्या अस्तित्वाला) नाही. का? कारण केवळ लोकोत्तर धर्मच ज्ञान नाही, म्हणून हे (वचन तुझ्या मताचे) साधक (सिद्ध करणारे) नाही, असा अभिप्राय आहे.

ญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ज्ञानकथा-वर्णना समाप्त झाली.

๓. นิรยปาลกถาวณฺณนา

३. निरयपालकथा-वर्णना.

๘๖๗-๘๖๘. ปณุนฺนนฺติ [Pg.112] ปณุทิตํ, อนวเสสขิตฺตนฺติ อตฺโถ.

८६७-८६८. 'पणुन्नं' म्हणजे फेकून दिलेला, काहीही शिल्लक न ठेवता पूर्णपणे फेकून दिलेला, असा अर्थ आहे.

นิรยปาลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

निरयपालकथा-वर्णना समाप्त झाली.

๔. ติรจฺฉานกถาวณฺณนา

४. तिरच्छानकथा-वर्णना.

๘๖๙-๘๗๑. ตสฺส อตฺถิตาย ปฏิญฺญาติ ตสฺส หตฺถินาคสฺส จ ทิพฺพยานสฺส จ อตฺถิตายาติ วิสุํ โยเชตพฺพํ.

८६९-८७१. 'तस्स अत्थिताय पटिञ्ञा' (त्याच्या अस्तित्वाची प्रतिज्ञा) यामध्ये 'त्या हत्तीराजाच्या आणि त्या दिव्य वाहनाच्या अस्तित्वामुळे' असे स्वतंत्रपणे जोडले पाहिजे.

ติรจฺฉานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

तिरच्छानकथा-वर्णना समाप्त झाली.

๖. ญาณกถาวณฺณนา

६. ज्ञानकथा-वर्णना.

๘๗๖-๘๗๗. ญาณกถายํ สเจ ตํ ทฺวาทสวตฺถุกนฺติ เอตฺถ จ ‘‘โลกุตฺตร’’นฺติ วจนเสโส, ตํ วา โลกุตฺตรญาณํ สเจ ทฺวาทสวตฺถุกนฺติ อตฺโถ. ปริญฺเญยฺยนฺติ ปุพฺพภาโค, ปริญฺญาตนฺติ อปรภาโค, สจฺจญาณํ ปน มคฺคกฺขเณปิ ปริชานนาทิกิจฺจสาธนวเสน โหตีติ อาห ‘‘สทฺธึ ปุพฺพภาคปรภาเคหี’’ติ.

८७६-८७७. ज्ञानकथेमध्ये 'सचे तं द्वादसवत्थुकं' (जर ते बारा वस्तूंनी युक्त असेल) यामध्ये 'लोकोत्तर' हा शब्द अध्याहृत समजावा; किंवा 'ते लोकोत्तर ज्ञान जर बारा वस्तूंनी युक्त असेल' असा अर्थ समजावा. 'परिञ्ञेय्यं' (जाणण्यायोग्य) हा पूर्वभाग (मार्गाच्या आधीचे कृत्यज्ञान) आहे, 'परिञ्ञातं' (जाणलेले) हा उत्तरभाग (मार्गाच्या नंतरचे कृतज्ञान) आहे. परंतु सत्यज्ञान हे मार्गक्षणी देखील परिज्ञान इत्यादी कृत्यांच्या सिद्धीच्या स्वरूपात असते, म्हणून 'पूर्वभाग आणि उत्तरभागासह' असे म्हटले आहे.

ญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ज्ञानकथा-वर्णना समाप्त झाली.

วีสติมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

विसाव्या वर्गाची वर्णना समाप्त झाली.

จตุตฺโถ ปณฺณาสโก สมตฺโต.

चौथा पन्नासक (पन्नास सूत्रांचा समूह) समाप्त झाला.

๒๑. เอกวีสติมวคฺโค

२१. एकविसावा वर्ग.

๑. สาสนกถาวณฺณนา

१. शासनकथा-वर्णना.

๘๗๘. ตีสุปิ ปุจฺฉาสุ โจทนตฺถํ วุตฺตนฺติ ตีสุปิ ปุจฺฉาสุ ‘‘สาสน’’นฺติอาทิวจนํ วุตฺตนฺติ สมุทายา เอกเทสานํ อธิกรณภาเวน วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา.

८७८. तिन्ही प्रश्नांमध्ये 'चोदनेच्या हेतूने म्हटले आहे' यामध्ये तिन्ही प्रश्नांमध्ये 'शासन' इत्यादी वचन म्हटले आहे, म्हणून संपूर्ण प्रश्नांचा समूह हा त्यांच्या अंशांच्या आधारावर (अधिकरणभावाने) म्हटला गेला आहे, असे समजावे.

สาสนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

शासनकथा-वर्णना समाप्त झाली.

๔. อิทฺธิกถาวณฺณนา

४. इद्धिकथा-वर्णना.

๘๘๓-๘๘๔. อิทฺธิกถายํ [Pg.113] อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธีติ อธิปฺปายวเสน อิชฺฌนโต อธิปฺปาโยติ เอวํนามิกา อิทฺธิ อตฺถีติ อตฺโถ.

८८३-८८४. इद्धिकथेमध्ये 'अत्थि अधिप्यायइद्धि' (अधिप्राय-ऋद्धी आहे का?) यामध्ये इच्छेच्या (अधिप्राय) प्रभावाने सिद्ध होत असल्यामुळे 'अधिप्राय' नावाचे ऋद्धी (सामर्थ्य) अस्तित्वात आहे, असा अर्थ आहे.

อิทฺธิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

इद्धिकथा-वर्णना समाप्त झाली.

๗. ธมฺมกถาวณฺณนา

७. धम्मकथा-वर्णना.

๘๘๗-๘๘๘. ธมฺมกถายํ รูปฏฺฐโต อญฺญสฺส รูปสฺส อภาวาติ โย รูปสฺส นิยาโม วุจฺเจยฺย, โส รูปฏฺโฐ นาม โกจิ รูปโต อญฺโญ นตฺถีติ รูปฏฺฐโต อญฺญํ รูปญฺจ น โหติ, ตสฺมา รูปํ รูปเมว, น เวทนาทิสภาวนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘รูปํ รูปฏฺเฐน นิยต’’นฺติ วตฺตพฺพํ, น อญฺญถา รูปฏฺเฐน นิยาเมนาติ อธิปฺปาโย. ตตฺถ รูปโต อญฺญสฺส รูปฏฺฐสฺส อภาเว ทสฺสิเต รูปฏฺฐโต อญฺญสฺส รูปสฺส อภาโว ทสฺสิโตเยว นาม โหตีติ ตเมว รูปโต อญฺญสฺส รูปฏฺฐสฺส อภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘รูปสภาโว หี’’ติอาทิมาห. เอส โวหาโรติ รูปสฺส สภาโว รูปสภาโว, รูปสฺส อตฺโถ รูปฏฺโฐติ เอวํ อญฺญตฺตํ คเหตฺวา วิย ปวตฺโต รูปสภาวโวหาโร รูปฏฺฐโวหาโร วา เวทนาทีหิ นานตฺตเมว โส สภาโวติ นานตฺตสญฺญาปนตฺถํ โหตีติ อตฺโถ. ตสฺมาติ รูปสฺส รูปฏฺเฐน อนญฺญตฺตา. ‘‘รูปํ รูปเมว, น เวทนาทิสภาว’’นฺติ อวตฺวา ‘‘รูปํ รูปฏฺเฐน นิยต’’นฺติ วทโต ตญฺจ วจนํ วุตฺตปฺปกาเรน สโทสํ, อถ กสฺมา ‘‘รูปญฺหิ รูปฏฺเฐน นิยตนฺติ รูปํ รูปเมว, น เวทนาทิสภาวนฺติ อธิปฺปาเยน วตฺตพฺพ’’นฺติ วทนฺโต ‘‘รูปํ รูปฏฺเฐน นิยต’’นฺติ ปฏิชานาตีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. นนุ เจตํ อตฺตนาว วุตฺตํ, น ปเรนาติ ปฏิชานาตีติ น วตฺตพฺพนฺติ? น, อตฺตานมฺปิ ปรํ วิย วจนโต. วตฺตพฺพนฺติ วา สกวาทินา วตฺตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. ยทิ จ เตน วตฺตพฺพํ ปฏิชานาติ จ โส เอตมตฺถนฺติ, อถ กสฺมา ปฏิชานาติ สกวาทีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. อตฺถนฺตรวเสนาติ ตตฺถ วุตฺตเมว การณํ นิคูหิตฺวา ปเรน โจทิตนฺติ ตเมว การณํ ทสฺเสตฺวา โจทนํ นิวตฺเตติ. อิโต อญฺญถาติ รูปาทิสภาวมตฺตํ มุญฺจิตฺวา เตน ปริกปฺปิตํ นิยตํ นตฺถีติ ตสฺส [Pg.114] ปริกปฺปิตสฺส นิวตฺตนตฺถํ ปุน เตเนว นเยน โจเทตุํ ‘‘มิจฺฉตฺตนิยต’’นฺติอาทิมาหาติ อตฺโถ.

८८७-८८८. धम्मकथेमध्ये 'रूपाच्या अर्थापेक्षा (रुपण-स्वभावापेक्षा) अन्य रूपाचा अभाव असल्यामुळे' यामध्ये रूपाचा जो नियम (नियत स्वभाव) सांगितला जाईल, तो 'रूपार्थ' नावाचा रूपापेक्षा वेगळा काही नाही. म्हणून रूपार्थापेक्षा अन्य रूप देखील नाही. म्हणूनच 'रूप हे रूपच आहे, वेदना इत्यादी स्वभावाचे नाही' या अभिप्रायाने 'रूप हे रूपार्थाने नियत आहे' असे म्हटले पाहिजे, अन्यथा 'रूपार्थाच्या नियमाने' असे नाही, हा अभिप्राय आहे. तिथे रूपापेक्षा अन्य रूपार्थाचा अभाव दाखवला असता, रूपार्थापेक्षा अन्य रूपाचा अभाव देखील दाखवल्यासारखाच होतो. म्हणून रूपापेक्षा अन्य रूपार्थाचा तोच अभाव दाखवण्यासाठी 'रूपस्वभाव हि' इत्यादी म्हटले आहे. 'हा व्यवहार' म्हणजे रूपाचा स्वभाव तो रूपस्वभाव, रूपाचा अर्थ तो रूपार्थ, अशा प्रकारे भिन्नता ग्रहण केल्याप्रमाणे प्रवृत्त झालेला रूपस्वभाव-व्यवहार किंवा रूपार्थ-व्यवहार हा वेदना इत्यादींपेक्षा तो स्वभाव भिन्नच आहे, अशी भिन्नता दर्शवण्यासाठी आहे, असा अर्थ आहे. 'त्यामुळे' म्हणजे रूपाची रूपार्थाशी अभिन्नता असल्यामुळे. 'रूप हे रूपच आहे, वेदना इत्यादी स्वभावाचे नाही' असे न म्हणता, 'रूप हे रूपार्थाने नियत आहे' असे म्हणणाऱ्याचे ते वचन पूर्वोक्त प्रकारे सदोष आहे. मग 'रूप हे रूपार्थाने नियत आहे, कारण रूप हे रूपच आहे, वेदना इत्यादी स्वभावाचे नाही' या अभिप्रायाने म्हटले पाहिजे, असे म्हणताना 'रूप हे रूपार्थाने नियत आहे' असे तो का स्वीकारतो? असा अर्थ समजला पाहिजे. शंका: 'हे तर स्वतःच म्हटले आहे, परवादीने नाही, मग तो स्वीकारतो असे का म्हणावे?' उत्तर: असे नाही, स्वतःला देखील दुसऱ्याप्रमाणे संबोधून बोलल्यामुळे (असे म्हणता येते). किंवा 'म्हटले पाहिजे' याचा अर्थ 'सकवादीने म्हटले पाहिजे' असा होतो. आणि जर त्याने ते म्हटले पाहिजे आणि तो या अर्थाचा स्वीकार करतो, तर मग विचारणारा सकवादी स्वतःच का स्वीकार करतो? हा येथे अर्थ आहे. 'अर्थांतराच्या वशाने' म्हणजे तिथे सांगितलेलेच कारण लपवून परवादीने आक्षेप घेतला आहे, म्हणून तेच कारण दाखवून तो आक्षेपाचे निवारण करतो. 'यापेक्षा वेगळे' म्हणजे रूप इत्यादींचा केवळ स्वभाव सोडून त्याने कल्पिलेले कोणतेही 'नियत' अस्तित्वात नाही. म्हणून त्याच्या त्या कल्पनेचे निवारण करण्यासाठी पुन्हा त्याच पद्धतीने आक्षेप घेण्यासाठी 'मिच्छात्तनिअतं' इत्यादी म्हटले आहे, असा अर्थ आहे.

ธมฺมกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

धम्मकथा-वर्णना समाप्त झाली.

เอกวีสติมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

एकविसाव्या वर्गाची वर्णना समाप्त झाली.

๒๒. พาวีสติมวคฺโค

२२. बाविसावा वर्ग.

๒. กุสลจิตฺตกถาวณฺณนา

२. कुशलचित्तकथा-वर्णना.

๘๙๔-๘๙๕. กุสลจิตฺตกถายํ ชวนกฺขเณติ ปรินิพฺพานจิตฺตโต ปุริมชวนกฺขเณ.

८९४-८९५. कुशलचित्तकथेमध्ये 'जवनक्षणी' म्हणजे परिनिर्वाणचित्ताच्या आधीच्या जवनक्षणी.

กุสลจิตฺตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

कुशलचित्तकथा-वर्णना समाप्त झाली.

๓. อาเนญฺชกถาวณฺณนา

३. आनेञ्जकथा-वर्णना.

๘๙๖. ภวงฺคจิตฺเตติ ภวงฺคปริโยสานตฺตา จุติจิตฺตํ ‘‘ภวงฺคจิตฺต’’นฺติ อาห.

८९६. 'भवांगचित्तामध्ये' यामध्ये भवांगाच्या समाप्तीमुळे च्युतिचित्ताला 'भवांगचित्त' असे म्हटले आहे.

อาเนญฺชกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

आनेञ्जकथा-वर्णना समाप्त झाली.

๕-๗. ติสฺโสปิกถาวณฺณนา

५-७. तिन्ही कथांची वर्णना.

๘๙๘-๙๐๐. สตฺตวสฺสิกํ คพฺภํ ทิสฺวา ‘‘คพฺเภเยว อรหตฺตปฺปตฺติเหตุภูโต อินฺทฺริยปริปาโก อตฺถี’’ติ ‘‘อรหตฺตปฺปตฺติปิ อตฺถี’’ติ มญฺญติ, อากาสสุปินํ ทิสฺวา ‘‘อากาสคมนาทิอภิญฺญา วิย ธมฺมาภิสมโย อรหตฺตปฺปตฺติ จ อตฺถี’’ติ มญฺญตีติ อธิปฺปาโย.

८९८-९००. सात वर्षांच्या गर्भाला (बालकाला) पाहून 'गर्भातच अर्हत्त्वप्राप्तीला कारणीभूत असणारी इंद्रियांची परिपक्वता आहे' म्हणून 'अर्हत्त्वप्राप्ती देखील आहे' असे परवादी मानतो; आकाशात उडण्याचे स्वप्न पाहून 'आकाशात जाणे इत्यादी अभिज्ञांप्रमाणे धम्माभिसमय (सत्यसाक्षात्कार) आणि अर्हत्त्वप्राप्ती देखील आहे' असे तो मानतो, हा अभिप्राय आहे.

ติสฺโสปิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

तिन्ही कथांची वर्णना समाप्त झाली.

๙. อาเสวนปจฺจยกถาวณฺณนา

९. आसेवनप्रत्ययकथा-वर्णना.

๙๐๓-๙๐๕. น [Pg.115] โกจิ อาเสวนปจฺจยํ อาเสวติ นามาติ ยถา พีชํ จตุมธุรภาวํ น คณฺหาติ, เอวํ ภาวนาสงฺขาตํ อาเสวนปจฺจยํ คณฺหนฺโต อาเสวนฺโต นาม โกจิ นตฺถีติ อตฺโถ.

९०३-९०५. 'कोणीही आसेवनप्रत्ययाचे सेवन करत नाही' म्हणजे ज्याप्रमाणे बी चतुर-मधुर भाव (चार प्रकारची गोड चव) ग्रहण करत नाही, त्याचप्रमाणे भावनेने युक्त अशा आसेवनप्रत्ययाला ग्रहण करणारा 'आसेवन करणारा' असा कोणीही अस्तित्वात नाही, असा अर्थ आहे.

อาเสวนปจฺจยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

आसेवनप्रत्ययकथा-वर्णना समाप्त झाली.

๑๐. ขณิกกถาวณฺณนา

१०. क्षणिककथा-वर्णना.

๙๐๖-๙๐๗. ปถวิยาทิรูเปสุ เกสญฺจิ อุปฺปาโท เกสญฺจิ นิโรโธติ เอวํ ปติฏฺฐานํ รูปสนฺตติยา โหติ. น หิ รูปานํ อนนฺตราทิปจฺจยา สนฺติ, เยหิ อรูปสนฺตติยา วิย รูปสนฺตติยา ปวตฺติ สิยาติ จิตฺเต ‘‘จิตฺเต มหาปถวี สณฺฐาตี’’ติอาทิ โจทิตํ.

९०६-९०७. पृथ्वी इत्यादी रूपांमध्ये काहींची उत्पत्ती आणि काहींचा निरोध होतो, अशा प्रकारे रूप-संततीची (रूपाच्या प्रवाहाची) स्थिती होते. कारण रूपांचे असे कोणतेही अनंतर इत्यादी प्रत्यय (कारण) नसतात, ज्यांच्याद्वारे अरूप-संततीप्रमाणे (नामाच्या प्रवाहाप्रमाणे) रूप-संततीची प्रवृत्ती (सातत्य) होऊ शकेल. म्हणूनच, 'प्रत्येक चित्तक्षणी महापृथ्वी स्थिर राहते का?' इत्यादी आक्षेप घेतला गेला आहे.

ขณิกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

क्षणिककथा-वर्णना समाप्त झाली.

พาวีสติมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

बाविसाव्या वर्गाची वर्णना समाप्त झाली.

๒๓. เตวีสติมวคฺโค

२३. तेविसावा वर्ग

๑. เอกาธิปฺปายกถาวณฺณนา

१. एकाभिप्राय-कथा-वर्णना

๙๐๘. กรุณาธิปฺปาเยน เอกาธิปฺปาโยติ ราคาธิปฺปายโต อญฺญาธิปฺปาโยวาติ วุตฺตํ โหติ. เอโก อธิปฺปาโยติ เอตฺถ เอกโตภาเว เอกสทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. สมานตฺเถ หิ สติ ราคาธิปฺปาเยปิ เอกาธิปฺปาเยนาติ เอกาธิปฺปายตา อตฺถีติ.

९०८. 'करुणा-अभिप्राय (दयेचा हेतू) असल्याने एकाभिप्राय' याचा अर्थ राग-अभिप्राय (रागाचा हेतू) सोडून इतर कोणताही अभिप्राय असा आहे, असे म्हटले आहे. 'एको अभिप्रायो' (एक अभिप्राय) यामध्ये 'एक' हा शब्द 'एकत्र असणे' (एकत्र भाव) या अर्थाने समजले पाहिजे. कारण 'एक' शब्दाचा अर्थ 'समान' असा घेतला असता, राग-अभिप्राय असतानाही 'एकाभिप्रायाने' अशी समान अभिप्रायाची अवस्था असते, असे समजले पाहिजे.

เอกาธิปฺปายกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

एकाभिप्राय-कथा-वर्णना समाप्त झाली.

๓-๗. อิสฺสริยกามการิกากถาวณฺณนา

३-७. ऐश्वर्य-कामकारिका-कथा-वर्णना

๙๑๐-๙๑๔. อิสฺสริเยน ยถาธิปฺเปตสฺส กรณํ อิสฺสริยกามการิกา. คจฺเฉยฺยาติ คพฺภเสยฺโยกฺกมนํ คจฺเฉยฺย. อิสฺสริยกามการิกาเหตุ [Pg.116] นาม ทุกฺกรการิกา มิจฺฉาทิฏฺฐิยา กรียตีติ เอตฺถ ทุกฺกรการิกา นาม อิสฺสริยกามการิกาเหตุ กริยมานา มิจฺฉาทิฏฺฐิยา กรียตีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, อิสฺสริยกามการิกาเหตุ นาม วินา มิจฺฉาทิฏฺฐิยา กริยมานา นตฺถีติ วา.

९१०-९१४. ऐश्वर्याने (प्रभुत्वाने) आपल्या इच्छेनुसार कार्य करणे म्हणजे 'इस्सरियकामकारिका' (ऐश्वर्य-कामकारिका) होय. 'जावे' (गच्छेय्य) म्हणजे गर्भाशयात प्रवेश करावा. 'ऐश्वर्य-कामकारितेच्या हेतूने दुष्कर कार्य मिथ्यादृष्टीमुळे केले जाते' यामध्ये असा अर्थ समजला पाहिजे की, दुष्कर कार्य हे ऐश्वर्य-कामकारितेच्या हेतूने केले जात असताना मिथ्यादृष्टीमुळेच केले जाते; किंवा मिथ्यादृष्टीशिवाय केली जाणारी 'ऐश्वर्य-कामकारिता' अस्तित्वातच नसते.

อิสฺสริยกามการิกากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ऐश्वर्य-कामकारिका-कथा-वर्णना समाप्त झाली.

๘. ปติรูปกถาวณฺณนา

८. प्रतिरूप-कथा-वर्णना

๙๑๕-๙๑๖. เมตฺตาทโย สนฺธาย ‘‘เมตฺตาทโย วิย น ราโค ราคปติรูปโก โกจิ อตฺถีติ ราคเมว คณฺหาติ, เอวํ โทเสปี’’ติ วทนฺติ.

९१५-९१६. मैत्री इत्यादींना अनुलक्षून, 'मैत्री इत्यादींप्रमाणे जो राग नाही, पण रागासारखा दिसणारा (रागप्रतिरूपक) असा काही धर्म अस्तित्वात आहे का?' या प्रश्नात ते रागालाच ग्रहण करतात; आणि द्वेषाच्या बाबतीतही असेच आहे, असे आचार्य म्हणतात.

ปติรูปกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रतिरूप-कथा-वर्णना समाप्त झाली.

๙. อปรินิปฺผนฺนกถาวณฺณนา

९. अपरिनिष्पन्न-कथा-वर्णना

๙๑๗-๙๑๘. น อนิจฺจาทิภาวนฺติ เอตฺถ อนิจฺจาทิโก ภาโว เอตสฺสาติ อนิจฺจาทิภาวนฺติ รูปํ วุตฺตํ. ‘‘น เกวลญฺหิ ปฐมสจฺจเมว ทุกฺข’’นฺติ วทนฺเตน ‘‘ทุกฺขญฺเญว ปรินิปฺผนฺน’’นฺติ ทุกฺขสจฺจํ สนฺธาย ปุจฺฉา กตาติ ทสฺสิตํ โหติ. เอวํ สติ เตน ‘‘จกฺขายตนํ อปรินิปฺผนฺน’’นฺติอาทิ น วตฺตพฺพํ สิยา. น หิ จกฺขายตนาทีนิ อนุปาทินฺนานิ โลกุตฺตรานิ วา. ตนฺติ ‘‘ทุกฺขญฺเญว ปรินิปฺผนฺนํ, น ปน รูป’’นฺติ เอตํ รูปสฺส จ ทุกฺขตฺตา โน วต เร วตฺตพฺเพติ อตฺโถ.

९१७-९१८. 'ना अनित्यादिभावम्' (अनित्यादि भाव नाही) यामध्ये, 'या रूपाचा अनित्यादि भाव आहे' म्हणून त्या रूपाला 'अनित्यादिभाव' असे म्हटले आहे. 'केवळ पहिले सत्यच दुःख नाही' असे म्हणणाऱ्या अट्ठकथा आचार्यांनी 'दुःखच परिनिष्पन्न आहे' हा प्रश्न दुःखसत्याला अनुलक्षून विचारला आहे, हे दर्शवले आहे. असे असताना, त्या (परवादी) द्वारे 'चक्षुआयतन अपरिनिष्पन्न आहे' इत्यादी बोलणे योग्य होणार नाही. कारण चक्षुआयतन इत्यादी हे अनुपादिन्न (उपादान न झालेले) किंवा लोकोत्तर नाहीत. 'तम्' म्हणजे 'दुःखच परिनिष्पन्न आहे, रूप नाही' हे विधान, रूपाच्या दुःखत्वामुळे, 'हे परवादी! खरोखर असे म्हणणे योग्य नाही' असा अर्थ आहे.

อปรินิปฺผนฺนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अपरिनिष्पन्न-कथा-वर्णना समाप्त झाली.

เตวีสติมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

तेविसाव्या वर्गाची वर्णना समाप्त झाली.

กถาวตฺถุปกรณ-มูลฏีกา สมตฺตา.

कथावत्थु-प्रकरणाची मूळटीका समाप्त झाली.

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.

ยมกปกรณ-มูลฏีกา

यमक-प्रकरण-मूळटीका

คนฺถารมฺภวณฺณนา

ग्रंथारंभ-वर्णना

กถาวตฺถุปกรเณน [Pg.117] สงฺเขเปเนว เทสิเตน ธมฺเมสุ วิปรีตคฺคหณํ นิวาเรตฺวา เตสฺเวว ธมฺเมสุ ธมฺมสงฺคหาทีสุ ปกาสิเตสุ ธมฺมปุคฺคโลกาสาทินิสฺสยานํ สนฺนิฏฺฐานสํสยานํ วเสน นานปฺปการกโอสลฺลตฺถํ ยมกปกรณํ อารทฺธํ, ตํ สมยเทสเทสกวเสเนว ทสฺเสตฺวา สํวณฺณนากฺกมญฺจสฺส อนุปฺปตฺตํ ‘‘อาคโต ภาโร อวสฺสํ วหิตพฺโพ’’ติ สํวณฺณนมสฺส ปฏิชานนฺโต อาห ‘‘สงฺเขเปเนวา’’ติอาทิ.

संक्षेपाने (थोडक्यात) उपदेशिलेल्या कथावत्थु-प्रकरणाद्वारे धर्मांमधील (स्कंध इत्यादींमधील) विपरीत ग्रहणाचे (चुकीच्या समजुतींचे) निवारण करून, धम्मसंगणी इत्यादींमध्ये प्रकाशित केलेल्या त्याच धर्मांमध्ये धर्म, पुद्गल, अवकाश इत्यादींच्या आश्रयाने असणाऱ्या निश्चिती आणि संशयांच्या विविध प्रकारच्या कौशल्यासाठी (ज्ञानासाठी) भगवंतांनी यमक-प्रकरणाचा आरंभ केला. त्या यमक-प्रकरणाला त्याच्या उपदेशाची वेळ, स्थान आणि उपदेशाच्या पद्धतीनुसार दर्शवून, आणि त्याच्या व्याख्यानाचा क्रम प्राप्त झाला असता, 'आलेली जबाबदारी निश्चितपणे पार पाडली पाहिजे' असा विचार करून, या यमक-प्रकरणाच्या व्याख्येची प्रतिज्ञा करताना अट्ठकथा आचार्यांनी 'संक्षेपेनेव' (संक्षेपानेच) इत्यादी म्हटले आहे.

ตตฺถ ยมสฺส วิสยาตีโตติ ชาติยา สติ มรณํ โหตีติ ชาติ, ปญฺจ วา อุปาทานกฺขนฺธา ยมสฺส วิสโย, ตํ สมุทยปฺปหาเนน อตีโตติ อตฺโถ. ยมสฺส วา รญฺโญ วิสยํ มรณํ, ตสฺส อาณาปวตฺติฏฺฐานํ เทสํ วา อตีโต. ‘‘ฉจฺจาภิฐานานิ อภพฺพ กาตุ’’นฺติ (ขุ. ปา. ๖.๑๑; สุ. นิ. ๒๓๔) วุตฺตานํ ฉนฺนํ อภพฺพฏฺฐานานํ เทสโกติ ฉฏฺฐานเทสโก. อยมา เอเกกา หุตฺวา อาวตฺตา นีลา อมลา จ ตนุรุหา อสฺสาติ อยมาวตฺตนีลามลตนุรุโห.

त्यामध्ये, 'यमस्स विसयातीतो' (यमाच्या विषयाच्या पलीकडे गेलेले) म्हणजे: जन्म असतानाच मृत्यू होतो, म्हणून जन्म किंवा पाच उपादानस्कंध हे यमाचे विषय आहेत; तृष्णा-समुदयाचा प्रहाण करून त्या विषयाच्या पलीकडे गेलेले, असा अर्थ आहे. किंवा यमराजाचा विषय असलेल्या मृत्यूच्या, अथवा त्याच्या आज्ञेच्या क्षेत्राच्या (काम, रूप, अरूप धातूंच्या) पलीकडे गेलेले. 'सहा स्थाने करण्यास असमर्थ' असे म्हटलेल्या सहा अभव्यस्थानांचा उपदेश करणारे असल्याने त्यांना 'छट्ठाणदेसको' (सहा स्थानांचे उपदेशक) म्हटले जाते. ज्यांचे रोम (मऊ केस) एकेकटे असून उजवीकडे वळलेले, नीलवर्णाचे आणि निर्मळ आहेत, म्हणून त्यांना 'अयमावत्तनीलामलतनुरुहो' (अयुग्म-प्रदक्षिणावर्त-नील-अमल-रोम) म्हटले जाते.

คนฺถารมฺภวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ग्रंथारंभ-वर्णना समाप्त झाली.

๑. มูลยมกํ

१. मूलयमक

อุทฺเทสวารวณฺณนา

उद्देशवार-वर्णना

๑. ยมกานํ วเสน เทสิตตฺตาติ อิมินา ทสสุ เอเกกสฺส ยมกสมูหสฺส ตํสมูหสฺส จ สกลสฺส ปกรณสฺส ยมกานํ วเสน ลทฺธโวหารตํ ทสฺเสติ.

१. 'यमकांच्या आधारे उपदेशिले असल्याने' या विधानाने, दहा यमकांपैकी प्रत्येक यमक-समूहाचे (मूलयमक इत्यादींचे) आणि त्या समूहांच्या समूहरूप संपूर्ण ग्रंथाचे यमकांच्या संबंधामुळे प्राप्त झालेले नाव (यमक-प्रकरण) दर्शवले जाते.

กุสลากุสลมูลสงฺขาตานํ [Pg.118] ทฺวินฺนํ อตฺถานํ วเสน อตฺถยมกนฺติ เอเตน ‘‘เย เกจิ กุสลา ธมฺมา, สพฺเพ เต กุสลมูลา’’ติ เอตสฺเสว ยมกภาโว อาปชฺชตีติ เจ? นาปชฺชติ ญาตุํ อิจฺฉิตานํ ทุติยปฐมปุจฺฉาสุ วุตฺตานํ กุสลกุสลมูลวิเสสานํ, กุสลมูลกุสลวิเสเสหิ วา ญาตุํ อิจฺฉิตานํ ปฐมทุติยปุจฺฉาสุ สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิตานํ กุสลกุสลมูลานํ วเสน อตฺถยมกภาวสฺส วุตฺตตฺตา. ญาตุํ อิจฺฉิตานญฺหิ วิเสสานํ วิเสสวนฺตาเปกฺขานํ, ตํวิเสสวตํ วา ธมฺมานญฺจ วิเสสาเปกฺขานํ เอตฺถ ปธานภาโวติ เอเกกาย ปุจฺฉาย เอเกโก เอว อตฺโถ สงฺคหิโต โหตีติ. อตฺถสทฺโท เจตฺถ น ธมฺมวาจโก เหตุผลาทิวาจโก วา, อถ โข ปาฬิอตฺถวาจโก. เตเนวาห ‘‘เตสญฺเญว อตฺถาน’’นฺติอาทิ.

'कुशल आणि अकुशल मूल म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या दोन अर्थांच्या आधारे अर्थयमक होते' या विधानाने, 'जे काही कुशल धर्म आहेत, ते सर्व कुशलमूल आहेत का?' या केवळ एकाच अनुलोम प्रश्नाला यमकत्व प्राप्त होते का? असे विचारल्यास, नाही, प्राप्त होत नाही. कारण जाणून घेण्याची इच्छा असलेल्या दुसऱ्या आणि पहिल्या प्रश्नांमध्ये सांगितलेल्या कुशल आणि कुशलमूल यांच्या विशेषांच्या आधारे, किंवा कुशलमूल आणि कुशल यांच्या विशेषांद्वारे जाणून घेण्याची इच्छा असलेल्या पहिल्या आणि दुसऱ्या प्रश्नांमध्ये संनिठ्ठान (निश्चिती) पदाने समाविष्ट केलेल्या कुशल आणि कुशलमूल यांच्या आधारे 'अर्थयमकत्व' सांगितले गेले आहे. कारण जाणून घेण्याची इच्छा असलेल्या विशेषांच्या आणि विशेषवंतांच्या अपेक्षेने, किंवा त्या विशेषयुक्त धर्मांच्या आणि विशेषांच्या अपेक्षेने येथे प्रधानत्व असल्याने, प्रत्येक प्रश्नाद्वारे एकेकच अर्थ समाविष्ट केला जातो, असे समजले पाहिजे. आणि येथे 'अर्थ' हा शब्द धर्मवाचक किंवा हेतू-फल इत्यादी वाचक नाही, तर तो पाळीच्या अर्थाचा वाचक आहे. म्हणूनच त्यांनी 'तेसंयेव अत्थानं' (त्याच अर्थांचे) इत्यादी म्हटले आहे.

ตีณิปิ ปทานิ เอกโต กตฺวาติ อิทํ นามปทสฺส กุสลาทีนํ สงฺคาหกตฺตมตฺตเมว สนฺธาย วุตฺตํ, น นิรวเสสสงฺคาหกตฺตํ. สพฺพกุสลาทิสงฺคณฺหนตฺถเมว จ นามปทสฺส วุตฺตตฺตา ‘‘กุสลตฺติกมาติกาย จตูสุ ปเทสู’’ติ วุตฺตํ.

'तिन्ही पदे एकत्र करून' हे विधान नामपदाच्या कुशल इत्यादी धर्मांना केवळ समाविष्ट करण्याच्या क्षमतेला अनुलक्षून म्हटले आहे, पूर्णपणे (निरवशेष) समाविष्ट करण्याच्या क्षमतेला अनुलक्षून नाही. आणि सर्व कुशल इत्यादी धर्मांना समाविष्ट करण्याच्या हेतूनेच नामपदाचा उल्लेख केला असल्याने 'कुशलत्रिक-मातृकेच्या चार पदांमध्ये' असे म्हटले आहे.

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

उद्देशवार-वर्णना समाप्त झाली.

นิทฺเทสวารวณฺณนา

निर्देशवार-वर्णना

๕๒. อญฺญมญฺญยมเก เย เกจิ กุสลาติ อปุจฺฉิตฺวาติ เอตฺถ ยถา ทุติยยมเก ‘‘เย เกจิ กุสลมูลา’’ติ อปุจฺฉิตฺวา ‘‘เย เกจิ กุสลา’’ติ ปุจฺฉา กตา, เอวมิธาปิ ‘‘เย เกจิ กุสลา’’ติ ปุจฺฉา กาตพฺพา สิยา ปุริมยมกวิสิฏฺฐํ อปุพฺพํ คเหตฺวา ปจฺฉิมยมกสฺส อปฺปวตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ปฏิโลมปุจฺฉานุรูปภาวโต’’ติ เกจิ. ปุริมปุจฺฉาย ปน อตฺถวเสน กตาย ตทนุรูปาย ปจฺฉิมปุจฺฉาย ภวิตพฺพํ อนุโลเม วิคตสํสยสฺส ปฏิโลเม สํสยุปฺปตฺติโต. เตน น จ ปจฺฉิมปุจฺฉานุรูปาย ปุริมปุจฺฉาย ภวิตพฺพนฺติ ปุริโมเวตฺถ อธิปฺปาโย ยุตฺโต. อิมินาปิ พฺยญฺชเนน ตสฺเสวตฺถสฺส สมฺภวโตติ อิทเมวํ น สกฺกา วตฺตุํ. น หิ กุสลพฺยญฺชนตฺโถ เอว กุสลมูเลน เอกมูลพฺยญฺชนตฺโถ, เตเนว วิสฺสชฺชนมฺปิ อสมานํ โหติ. กุสลพฺยญฺชเนน หิ [Pg.119] ปุจฺฉาย กตาย ‘‘อวเสสา’’ติ อิมสฺมึ ฐาเน ‘‘อวเสสา กุสลา ธมฺมา’’ติ วตฺตพฺพํ โหติ, อิตรถา อวเสสา กุสลมูลสหชาตา ธมฺมาติ, น จ ตานิ วจนานิ สมานตฺถานิ กุสลกุสลาพฺยากตทีปนโตติ. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปาโย สิยา – ‘‘เย เกจิ กุสลา’’ติ อิมินาปิ พฺยญฺชเนน ‘‘เย เกจิ กุสลมูเลน เอกมูลา’’ติ วุตฺตพฺยญฺชนตฺถสฺเสว สมฺภวโต ทุติยยมเก วิย อปุจฺฉิตฺวา ‘‘เย เกจิ กุสลมูเลน เอกมูลา’’ติ ปุจฺฉา กตา. น หิ กุสลมูเลหิ วิย กุสลมูเลน เอกมูเลหิ อญฺเญ กุสลา สนฺติ, กุสเลหิ ปน อญฺเญปิ เต สนฺตีติ.

५२. अञ्ञमञ्ञयमकामध्ये (अन्योन्ययमकात) 'ये केचि कुसला' (जे कोणी कुशल आहेत) असे न विचारता, येथे ज्याप्रमाणे दुसऱ्या यमकात (एकमुळयमकात) 'ये केचि कुसलमूला' असे न विचारता 'ये केचि कुसला' असा प्रश्न विचारला आहे, त्याचप्रमाणे येथेही 'ये केचि कुसला' असा प्रश्न विचारायला हवा होता; कारण पूर्व यमकातील विशिष्ट नवीन पद ग्रहण करून उत्तर यमकाची प्रवृत्ती होत नाही, असा (अट्ठकथाकारांचा) अभिप्राय आहे. काही आचार्य 'प्रतिलोम प्रश्नाच्या अनुकूलतेमुळे' असे म्हणतात. परंतु, पूर्व प्रश्नाच्या अर्थाच्या सामर्थ्याने निर्माण झालेल्या त्या पूर्व प्रश्नाला अनुकूल असाच उत्तर प्रश्न असायला हवा; कारण अनुलोमामध्ये संशयरहित झालेल्या व्यक्तीला प्रतिलोमामध्ये संशय उत्पन्न होतो. त्यामुळे उत्तर प्रश्नाला अनुकूल असा पूर्व प्रश्न असू नये, म्हणून पहिलाच अभिप्राय योग्य आहे. 'या व्यंजनाने (शब्दाने) देखील त्याच अर्थाची प्राप्ती होते' असे येथे म्हणता येत नाही. कारण 'कुशल' या शब्दाचा अर्थ आणि 'कुशलमूलाने एकमूळ' या शब्दाचा अर्थ एकच नाही; म्हणूनच त्यांचे विसज्जन (उत्तर) देखील असमान (वेगळे) असते. 'कुशल' या शब्दाने प्रश्न विचारला असता 'अवसेसा' (उर्वरित) या ठिकाणी 'अवसेसा कुसला धम्मा' (उर्वरित कुशल धर्म) असे म्हणावे लागेल. दुसऱ्या प्रकारे (कुशलमूलाने एकमूळ असा प्रश्न विचारल्यास) 'अवसेसा कुसलमूलसहजाता धम्मा' (उर्वरित कुशलमूलसहजात धर्म) असे म्हणावे लागेल. आणि कुशल, अकुशल व अव्याकृत यांचे प्रकटीकरण करत असल्यामुळे ते शब्द समान अर्थाचे नाहीत. येथे हा अभिप्राय असू शकतो – 'ye keci kusalā' या शब्दाने देखील 'ye keci kusalamūlena ekamūlā' या कथित शब्दाचाच अर्थ प्राप्त होत असल्यामुळे, दुसऱ्या यमकाप्रमाणे न विचारता 'ye keci kusalamūlena ekamūlā' असा प्रश्न विचारला आहे. कारण कुशलमूलांप्रमाणे कुशलमूलाने एकमूळ असलेल्या धर्मांपेक्षा इतर कुशल धर्म अस्तित्वात नाहीत, परंतु कुशल धर्मांपेक्षा इतर (चित्तज रूप इत्यादी) देखील अस्तित्वात आहेत.

ปฏิโลมปุจฺฉาวณฺณนายํ ‘‘กุสลมูเลน เอกมูลา’’ติ หิ ปุจฺฉาย กตาย ‘‘มูลานิ ยานิ เอกโต อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว วิสฺสชฺชนํ กาตพฺพํ ภเวยฺยาติ วุตฺตํ, ตมฺปิ ตถา น สกฺกา วตฺตุํ. ‘‘เย วา ปน กุสลมูเลน อญฺญมญฺญมูลา, สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลมูเลน เอกมูลา’’ติ จ ปุจฺฉิเต ‘‘อามนฺตา’’ อิจฺเจว วิสฺสชฺชเนน ภวิตพฺพํ. น หิ กุสลมูเลน อญฺญมญฺญมูเลสุ กิญฺจิ เอกมูลํ น โหติ, เยน อนุโลมปุจฺฉาย วิย วิภาโค กาตพฺโพ ภเวยฺย. ยตฺถ ตีณิ กุสลมูลานิ อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ ตานิ อญฺญมญฺญมูลานิ เอกมูลานิ จ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ เอเกเกน อญฺญมญฺเญกมูลตฺตา. ยตฺถ ปน ทฺเว อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ ตานิ อญฺญมญฺญมูลาเนว, น เอกมูลานีติ เอตสฺส คหณสฺส นิวารณตฺถํ ‘‘มูลานิ ยานิ เอกโต อุปฺปชฺชนฺตี’’ติอาทินา วิสฺสชฺชนํ กาตพฺพนฺติ เจ? น, ‘‘อามนฺตา’’ติ อิมินาว วิสฺสชฺชเนน ตํคหณนิวารณโต อนุโลมปุจฺฉาวิสฺสชฺชเนน จ เอกโต อุปฺปชฺชมานานํ ทฺวินฺนํ ติณฺณญฺจ มูลานํ อญฺญมญฺเญกมูลภาวสฺส นิจฺฉิตตฺตา. อญฺญมญฺญมูลานญฺหิ สมานมูลตา เอว เอกมูลวจเนน ปุจฺฉียติ, น อญฺญมญฺญสมานมูลตา, อตฺถิ จ ทฺวินฺนํ มูลานํ สมานมูลตา. เตสุ หิ เอเกกํ อิตเรน มูเลน ตํมูเลหิ อญฺเญหิ สมานมูลนฺติ.

प्रतिलोम प्रश्नाच्या वर्णनात 'कुसलमूलाने एकमूळ' असा प्रश्न विचारला असता, 'मूलाने याने एकतो उप्पज्जन्ति' (जी मुळे एकत्र उत्पन्न होतात) या खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच विसज्जन (उत्तर) दिले पाहिजे, असे जे म्हटले आहे, ते देखील त्या प्रकारे सांगता येत नाही. 'ये वा पन कुसलमूलेन अञ्ञमञ्ञमूला, सब्बे ते धम्मा कुसलमूलेन एकमूला' (अथवा जे कुशलमूलाने अन्योन्यमूळ आहेत, ते सर्व धर्म कुशलमूलाने एकमूळ आहेत का?) असा प्रश्न विचारला असता 'आमन्ता' (होय) असेच उत्तर असायला हवे. कारण कुशलमूलाने अन्योन्यमूळ असलेल्या धर्मांमध्ये असा कोणताही धर्म नाही जो एकमूळ नसेल, ज्यायोगे अनुलोम प्रश्नाप्रमाणे विभाग करावा लागेल. ज्या ठिकाणी तीन कुशलमुळे उत्पन्न होतात, तिथे ती दोन-दोनच्या एका-एका अन्योन्य एकमूळत्वामुळे अन्योन्यमुळे देखील आहेत आणि एकमुळे देखील आहेत. परंतु ज्या ठिकाणी दोन (मुळे) उत्पन्न होतात, तिथे ती केवळ अन्योन्यमुळेच आहेत, एकमुळे नाहीत; या ग्रहणाचा (समजुतीचा) निषेध करण्यासाठी 'मूलानि यानि एकतो उप्पज्जन्ति' इत्यादी प्रकारे विसज्जन करावे, असे जर म्हटले तर? नाही, 'आमन्ता' या उत्तरानेच त्या समजुतीचा निषेध होत असल्यामुळे आणि अनुलोम प्रश्नाच्या उत्तराने एकत्र उत्पन्न होणाऱ्या दोन व तीन मुळांचे अन्योन्य एकमूळत्व निश्चित झाले असल्यामुळे (ते योग्य नाही). कारण अन्योन्यमुळांचे समानमूळत्वच 'एकमूळ' या शब्दाने विचारले जाते, अन्योन्यसमानमूळत्व विचारले जात नाही; आणि दोन मुळांचे समानमूळत्व असतेच. कारण त्यांपैकी प्रत्येक मूळ दुसऱ्या मुळाशी, त्या मुळांनी युक्त असलेल्या इतर सहजात चित्त-चेतसिकांच्या अपेक्षेने समानमूळ असते.

อญฺญมญฺญมูลตฺเต ปน นิจฺฉิเต เอกมูลตฺตสํสยาภาวโต ‘‘สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลมูเลน เอกมูลา’’ติ ปุจฺฉา น กตาติ ทฏฺฐพฺพา. ‘‘อญฺญมญฺญสฺส มูลา เอเตสนฺติปิ อญฺญมญฺญมูลา, สมานตฺเถน เอกํ มูลํ เอเตสนฺติ เอกมูลา’’ติ อุภยมฺปิ วจนํ มูลยุตฺตตเมว วทติ, เตเนว จ อุภยตฺถาปิ ‘‘กุสลมูเลนา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ มูลโยคสามญฺเญ เอกมูลตฺเต นิจฺฉิเต ตพฺพิเสโส อญฺญมญฺญมูลภาโว น นิจฺฉิโต โหตีติ อนุโลมปุจฺฉา ปวตฺตา, มูลโยควิเสเส ปน อญฺญมญฺญมูลตฺเต นิจฺฉิเต น วินา เอกมูลตฺเตน [Pg.120] อญฺญมญฺญมูลตฺตํ อตฺถีติ มูลโยคสามญฺญํ เอกมูลตฺตํ นิจฺฉิตเมว โหติ, ตสฺมา ‘‘เอกมูลา’’ติ ปุจฺฉํ อกตฺวา ยถา กุสลมูลวจนํ เอกมูลวจนญฺจ กุสลภาวทีปกํ น โหตีติ กุสลภาเว สํสยสพฺภาวา ปฐมทุติยยมเกสุ ‘‘สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลา’’ติ ปฏิโลมปุจฺฉา กตา, เอวํ อญฺญมญฺญมูลวจนํ กุสลภาวทีปกํ น โหตีติ กุสลภาเว สํสยสพฺภาวา กุสลาธิการสฺส จ อนุวตฺตมานตฺตา ‘‘สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลา’’ติ ปฏิโลมปุจฺฉา กตาติ.

परंतु अन्योन्यमूळत्व निश्चित झाल्यावर एकमूळत्वाविषयी संशय राहत नसल्यामुळे 'सब्बे ते धम्मा कुसलमूलेन एकमूला' असा प्रश्न विचारला नाही, असे समजावे. 'अञ्ञमञ्ञस्स मूला एतेसन्तिपि अञ्ञमञ्ञमूला, समानत्थेन एकं मूलं एतेसन्ति एकमूला' (यांच्या परस्परांची मुळे ती अन्योन्यमुळे, आणि समान अर्थाने एकच मूळ ज्यांचे आहे ते एकमुळे) हे दोन्ही शब्द मूळयुक्तत्वच (मुळाशी जोडलेले असणे) दर्शवतात, म्हणूनच दोन्ही ठिकाणी 'कुसलमूलेन' असे म्हटले आहे. त्यामध्ये मूळसंयोगसामान्य अशा एकमूळत्वात निश्चिती झाली तरी, त्याचा विशेष असलेला अन्योन्यमूळभाव निश्चित होत नाही, म्हणून अनुलोम प्रश्न प्रवृत्त झाला. परंतु मूळसंयोगविशेष अशा अन्योन्यमूळत्वात निश्चिती झाल्यावर, एकमूळत्वाशिवाय अन्योन्यमूळत्व असूच शकत नाही, म्हणून मूळसंयोगसामान्य असलेले एकमूळत्व निश्चितच असते. म्हणूनच 'एकमूला' असा प्रश्न न करता, ज्याप्रमाणे कुशलमूल शब्द आणि एकमूळ शब्द हे कुशलभावाचे (कुशल असण्याचे) प्रकटीकरण करत नाहीत, म्हणून कुशलभावाविषयी संशय असल्यामुळे पहिल्या व दुसऱ्या यमकात 'सब्बे ते धम्मा कुसला' असा प्रतिलोम प्रश्न विचारला आहे; त्याचप्रमाणे अन्योन्यमूळ शब्द कुशलभावाचे प्रकटीकरण करत नाही, म्हणून कुशलभावाविषयी संशय असल्यामुळे आणि कुशल अधिकाराचे अनुवर्तन होत असल्यामुळे 'सब्बे ते धम्मा कुसला' असा प्रतिलोम प्रश्न विचारला आहे, असे समजावे.

๕๓-๖๑. มูลนเย วุตฺเต เอว อตฺเถ กุสลมูลภาเวน มูลสฺส วิเสสเนน สมาเนน มูเลน อญฺญมญฺญสฺส จ มูเลน มูลโยคทีปเนน จาติ อิมินา ปริยายนฺตเรน ปกาเสตุํ มูลมูลนโย วุตฺโต. อญฺญปทตฺถสมาสนฺเตน ก-กาเรน ตีสุปิ ยมเกสุ มูลโยคเมว ทีเปตุํ มูลกนโย วุตฺโต. มูลมูลกนยวจนปริยาโย วุตฺตปฺปกาโรว.

५३-६१. मूळनयात (मुलनय) सांगितलेल्याच अर्थाला, कुशलमूळभावाने मुळाचे विशेषण करून, समान मुळाने आणि अन्योन्य मुळाने मूळसंयोग प्रकाशित करण्यासाठी या दुसऱ्या पर्यायाने (पद्धतीने) स्पष्ट करण्यासाठी 'मूलमूलनय' सांगितला आहे. अन्यपदार्थसमासाच्या शेवटी लागणाऱ्या 'क' प्रत्ययाने तिन्ही यमकांमध्ये मूळसंयोगच प्रकाशित करण्यासाठी 'मूलकनय' सांगितला आहे. मूलमूलकनयाची वचनपद्धती (शब्दांची रचना) पूर्वोक्त प्रकारचीच आहे.

๗๔-๘๕. อพฺโพหาริกํ กตฺวาติ น เอกมูลภาวํ ลภมาเนหิ เอกโต ลพฺภมานตฺตา สเหตุกโวหารรหิตํ กตฺวา. น วา สเหตุกทุเก วิย เอตฺถ เหตุปจฺจยโยคาโยควเสน อพฺโพหาริกํ กตํ, อถ โข สเหตุกโวหารเมว ลภติ, น อเหตุกโวหารนฺติ อพฺโพหาริกํ กตํ. เอกโต ลพฺภมานกวเสนาติ อเหตุกจิตฺตุปฺปาทนิพฺพาเนหิ เหตุปจฺจยรหิเตหิ สห ลพฺภมานกรูปวเสนาติ อตฺโถ.

७४-८५. 'अब्बोहारिकं कत्वा' (अव्यवहारिक करून) म्हणजे जे एकमूळत्व प्राप्त करत नाहीत, त्यांच्याशी एकत्र प्राप्त होत असल्यामुळे सहेतुक व्यवहाराने रहित करून. किंवा सहेतुकदुकाप्रमाणे येथे हेतू आणि प्रत्यय यांच्या योगायोगाच्या (संयोगाच्या व असंयोगाच्या) आधारे अव्यवहारिक केले गेले नाही, तर सहेतुक व्यवहारच प्राप्त होतो, अहेतुक व्यवहार प्राप्त होत नाही, म्हणून अव्यवहारिक केले आहे. 'एकतो लब्भमानकवसेना' (एकत्र प्राप्त होण्याच्या दृष्टीने) म्हणजे हेतूप्रत्ययरहित अशा अहेतुक चित्तोत्पाद आणि निर्वाणासोबत प्राप्त होणाऱ्या रूपाच्या दृष्टीने, असा अर्थ आहे.

๘๖-๙๗. ยสฺสํ ปาฬิยํ ‘‘อเหตุกํ นามมูเลน น เอกมูลํ, สเหตุกํ นามมูเลน เอกมูล’’นฺติ (ยม. ๑.มูลยมก.๘๗) ปาโฐ อาคโต, ตตฺถ ‘‘เย เกจิ นามา ธมฺมา’’ติ นามานํ นิทฺธาริตตฺตา ‘‘อเหตุกํ สเหตุก’’นฺติ จ วุตฺเต ‘‘นาม’’นฺติ จ อิทํ วิญฺญายมานเมวาติ น วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ยตฺถ ปน ‘‘อเหตุกํ นามํ, สเหตุกํ นาม’’นฺติ (ยม. ๑.มูลยมก.๘๗) จ ปาโฐ, ตตฺถ สุปากฏภาวตฺถํ ‘‘นาม’’นฺติ วุตฺตนฺติ.

८६-९७. ज्या पाळिपाठात 'अहेतुकं नाममूलेन न एकमूलं, sahetukaṃ nāmamūlena ekamūla'nti असा पाठ आला आहे, तिथे 'ye keci nāmā dhammā' याने नामांचे निर्धारण (स्पष्टीकरण) केले असल्यामुळे, 'अहेतुकं सहेतुकं' असे म्हटले असता 'नामं' हे समजून घेण्यासारखेच आहे, म्हणून ते स्वतंत्रपणे सांगितले नाही, असे जाणावे. परंतु ज्या पाठात 'अहेतुकं नामं, सहेतुकं नामं' असा पाठ आहे, तिथे अधिक स्पष्टतेसाठी 'नामं' असे म्हटले आहे.

นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

निद्देसवारवर्णना समाप्त झाली.

มูลยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

मूलयमकवर्णना समाप्त झाली.

๒. ขนฺธยมกํ

२. खन्धयमक (स्कंधयमक)

๑. ปณฺณตฺติวาโร

१. पण्णत्तिवार (प्रज्ञप्तिवार)

อุทฺเทสวารวณฺณนา

उद्देसवारवर्णना (उद्देशवारवर्णना)

๒-๓. ขนฺธยมเก [Pg.121] ฉสุ กาลเภเทสุ ปุคฺคลโอกาสปุคฺคโลกาสวเสน ขนฺธานํ อุปฺปาทนิโรธา เตสํ ปริญฺญา จ วตฺตพฺพา. เต ปน ขนฺธา ‘‘รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทีหิ ปญฺจหิ ปเทหิ วุจฺจนฺติ, เตสํ ทส อวยวปทานิ. ตตฺถ โย รูปาทิอวยวปทาภิหิโต ธมฺโม, กึ โส เอว สมุทายปทสฺส อตฺโถ. โย จ สมุทายปเทน วุตฺโต, โส เอว อวยวปทสฺสาติ เอตสฺมึ สํสยฏฺฐาเน รูปาทิอวยวปเทหิ วุตฺโต เอกเทโส สกโล วา สมุทายปทานํ อตฺโถ, สมุทายปเทหิ ปน วุตฺโต เอกนฺเตน รูปาทิอวยวปทานํ อตฺโถติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘รูปํ รูปกฺขนฺโธ, รูปกฺขนฺโธ รูป’’นฺติอาทินา ปทโสธนวาโร วุตฺโต.

२-३. स्कंधयमकामध्ये सहा कालभेदांमध्ये पुग्गल (व्यक्ति), ओकास (स्थान) आणि पुग्गल-ओकास यांच्या भेदाने स्कंधांचे उत्पाद (उत्पत्ती) व निरोध (लय) आणि त्यांची परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) यांचे प्रतिपादन केले पाहिजे. ते स्कंध तर "रूपक्खंध" इत्यादी पाच पदांनी सांगितले जातात, त्यांचे दहा अवयव-पदे (घटक पदे) आहेत. तेथे, 'रूप' इत्यादी अवयव-पदाने जो धर्म (तत्व) सांगितला आहे, तोच समुदाय-पदाचा अर्थ आहे काय? आणि जो समुदाय-पदाने सांगितला आहे, तोच अवयव-पदाचा अर्थ आहे काय? अशा या संशयाच्या ठिकाणी, 'रूप' इत्यादी अवयव-पदांनी सांगितलेला एक भाग किंवा संपूर्ण भाग हा समुदाय-पदांचा अर्थ आहे, परंतु समुदाय-पदांनी सांगितलेला अर्थ हा निश्चितपणे 'रूप' इत्यादी अवयव-पदांचाच अर्थ आहे, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी "रूपं रूपक्खंधो, रूपक्खंधो रूपं" (रूप हे रूपस्कंध आहे, रूपस्कंध हे रूप आहे) इत्यादी प्रकारे 'पदशोधनवार' सांगितला गेला आहे.

ปุน ‘‘รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทีนํ สมาสปทานํ อุตฺตรปทตฺถปฺปธานตฺตา ปธานภูตสฺส ขนฺธปทสฺส เวทนาทิอุปปทตฺถสฺส จ สมฺภวโต ยถา ‘‘รูปกฺขนฺโธ’’ติ เอตสฺมึ ปเท รูปาวยวปเทน วุตฺตสฺส รูปกฺขนฺธภาโว โหติ รูปสทฺทสฺส ขนฺธสทฺทสฺส จ สมานาธิกรณภาวโตติ, เอวํ ตตฺถ ปธานภูเตน ขนฺธาวยวปเทน วุตฺตสฺส เวทนากฺขนฺธาทิภาโว โหติ ขนฺธปเทน เวทนาทิปทานํ สมานาธิกรณตฺตาติ เอตสฺมึ สํสยฏฺฐาเน ขนฺธาวยวปเทน วุตฺโต ธมฺโม โกจิ เกนจิ สมุทายปเทน วุจฺจติ, น สพฺโพ สพฺเพนาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘รูปํ รูปกฺขนฺโธ, ขนฺธา เวทนากฺขนฺโธ’’ติอาทินา ปทโสธนมูลจกฺกวาโร วุตฺโต. เอวญฺจ ทสฺเสนฺเตน รูปาทิสทฺทสฺส วิเสสนภาโว, ขนฺธสทฺทสฺส วิเสสิตพฺพภาโว, วิเสสนวิเสสิตพฺพานํ สมานาธิกรณภาโว จ ทสฺสิโต โหติ.

पुन्हा, "रूपक्खंध" इत्यादी सामासिक पदांमध्ये उत्तरपदाचा (नंतरच्या पदाचा) अर्थ प्रधान असल्यामुळे, प्रधान असलेल्या 'खंध' (स्कंध) या पदाचा आणि वेदना इत्यादी उपपदांच्या अर्थाचा संभव असल्यामुळे; ज्याप्रमाणे "रूपक्खंध" या पदामध्ये 'रूप' या अवयव-पदाने सांगितलेल्या अर्थाचा रूपस्कंधभाव होतो, कारण 'रूप' शब्द आणि 'खंध' शब्द यांचे समानाधिकरण आहे; त्याचप्रमाणे तेथे प्रधान असलेल्या 'खंध' या अवयव-पदाने सांगितलेल्या अर्थाचा वेदनास्कंध इत्यादी भाव होतो, कारण 'खंध' पदाशी वेदना इत्यादी पदांचे समानाधिकरण आहे; अशा या संशयाच्या ठिकाणी, 'खंध' या अवयव-पदाने सांगितलेला एखादा धर्म कोणत्यातरी एका समुदाय-पदाने सांगितला जातो, सर्व धर्म सर्व पदांनी सांगितले जात नाहीत, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी "रूपं रूपक्खंधो, खंधा वेदनाक्खंधो" (रूप हे रूपस्कंध आहे, स्कंध हे वेदनास्कंध आहेत) इत्यादी प्रकारे 'पदशोधनमूलचक्रवार' सांगितला गेला आहे. आणि हे दर्शवताना भगवंतांनी 'रूप' इत्यादी शब्दांचा विशेषणभाव, 'खंध' शब्दाचा विशेष्यभाव आणि विशेषण व विशेष्य यांचे समानाधिकरण दर्शवले आहे.

เตเนตฺถ สํสโย โหติ – กึ ขนฺธโต อญฺญมฺปิ รูปํ อตฺถิ, ยโต วินิวตฺตํ รูปํ ขนฺธวิเสสนํ โหติ, สพฺเพว ขนฺธา กึ ขนฺธวิเสสนภูเตน รูเปน วิเสสิตพฺพาติ, กึ ปน ตํ ขนฺธวิเสสนภูตํ รูปนฺติ? ภูตุปาทายรูปํ ตสฺเสว คหิตตฺตา. นิทฺเทเส ‘‘ขนฺธา รูปกฺขนฺโธ’’ติ ปทํ อุทฺธริตฺวา วิสฺสชฺชนํ กตนฺติ. เอวํ เอตสฺมึ สํสยฏฺฐาเน น ขนฺธโต อญฺญํ รูปํ อตฺถิ, เตเนว เจเตน รูปสทฺเทน วุจฺจมานํ สุทฺเธน ขนฺธสทฺเทน วุจฺจเต, น [Pg.122] จ สพฺเพ ขนฺธา ขนฺธวิเสสนภูเตน รูเปน วิเสสิตพฺพา, เตเนว เต วิภชิตพฺพา, เอส นโย เวทนากฺขนฺธาทีสุปีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘รูปํ ขนฺโธ, ขนฺธา รูป’’นฺติอาทินา สุทฺธขนฺธวาโร วุตฺโต.

त्यामुळे येथे संशय निर्माण होतो – स्कंधाव्यतिरिक्त इतरही काही 'रूप' आहे काय, ज्याच्यापासून वेगळे केलेले रूप हे स्कंधाचे विशेषण बनते? सर्वच स्कंध हे स्कंधाचे विशेषण बनलेल्या रूपाने विशेषित केले पाहिजेत काय? आणि स्कंधाचे विशेषण बनलेले ते रूप कोणते आहे? ते भूत-उपादाय रूप (महाभूत आणि उपादाय रूप) आहे, कारण तेच ग्रहण केले गेले आहे. निर्देशामध्ये "खंधा रूपक्खंधो" (स्कंध हे रूपस्कंध आहेत) हे पद उद्धृत करून त्याचे विसर्जन (उत्तर) दिले गेले आहे. अशा प्रकारे या संशयाच्या ठिकाणी, स्कंधाव्यतिरिक्त इतर कोणतेही रूप अस्तित्वात नाही; म्हणूनच या रूप शब्दाने सांगितले जाणारे (भूत-उपादाय रूप) केवळ शुद्ध 'खंध' शब्दाने देखील सांगितले जाते. आणि सर्व स्कंध हे स्कंधाचे विशेषण बनलेल्या रूपाने विशेषित केले जाऊ शकत नाहीत, म्हणूनच त्यांचे विभाजन (वर्गीकरण) केले पाहिजे. हाच नियम वेदनास्कंध इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी "रूपं खंधो, खंधा रूपं" (रूप हे स्कंध आहे, स्कंध हे रूप आहे) इत्यादी प्रकारे 'शुद्धस्कंधवार' सांगितला गेला आहे.

ตโต ‘‘รูปํ ขนฺโธ’’ติ เอตสฺมึ อนุญฺญายมาเน ‘‘น เกวลํ อยํ ขนฺธสทฺโท รูปวิเสสโนว, อถ โข เวทนาทิวิเสสโน จา’’ติ รูปสฺส ขนฺธภาวนิจฺฉยานนฺตรํ ขนฺธานํ รูปวิเสสนโยเค จ สํสโย โหติ. ตตฺถ น สพฺเพ ขนฺธา เวทนาทิวิเสสนยุตฺตา, อถ โข เกจิ เกนจิ วิเสสเนน ยุญฺชนฺตีติ ทสฺเสตุํ สุทฺธขนฺธมูลจกฺกวาโร วุตฺโตติ. เอวํ เยสํ อุปฺปาทาทโย วตฺตพฺพา, เตสํ ขนฺธานํ ปณฺณตฺติโสธนวเสน ตนฺนิจฺฉยตฺถํ ปณฺณตฺติวาโร วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

त्यानंतर, "रूपं खंधो" (रूप हे स्कंध आहे) हे मान्य केले असता, "हा 'खंध' शब्द केवळ रूपाचेच विशेषण नाही, तर वेदना इत्यादींचे देखील विशेषण आहे" अशा प्रकारे रूपाचा स्कंधभाव निश्चित केल्यानंतर, स्कंधांच्या रूप-विशेषणाशी असलेल्या संबंधाबाबत संशय निर्माण होतो. तेथे सर्व स्कंध हे वेदना इत्यादी विशेषणांनी युक्त नसतात, तर काही स्कंध विशिष्ट विशेषणांशी जोडलेले असतात, हे दर्शवण्यासाठी 'शुद्धस्कंधमूलचक्रवार' सांगितला गेला आहे. अशा प्रकारे ज्यांचे उत्पाद (उत्पत्ती) इत्यादी सांगितले पाहिजेत, त्या स्कंधांच्या प्रज्ञप्ती-शोधनाच्या (नावाच्या शुद्धीकरणाच्या) द्वारे त्यांच्या निश्चयासाठी 'प्रज्ञप्तीवार' सांगितला गेला आहे, असे समजावे.

จตฺตาริ จตฺตาริ จกฺกานิ พนฺธิตฺวาติ เอตฺถ จกฺกาวยวภาวโต จกฺกานีติ ยมกานิ วุตฺตานิ เอเกกขนฺธมูลานิ จตฺตาริ จตฺตาริ ยมกานิ พนฺธิตฺวาติ. อิมินา หิ เอตฺถ อตฺเถน ภวิตพฺพนฺติ. จตฺตาริ จตฺตาริ ยมกานิ ยถา เอเกกขนฺธมูลกานิ โหนฺติ, เอวํ พนฺธิตฺวาติ วา อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺถ ‘‘รูปํ รูปกฺขนฺโธ’’ติ เอวมาทิกํ มูลปทํ นาภึ กตฺวา ‘‘ขนฺธา’’ติ อิทํ เนมึ, ‘‘เวทนากฺขนฺโธ’’ติอาทีนิ อเร กตฺวา จกฺกภาโว วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ, น มณฺฑลภาเวน สมฺพชฺฌนโต. เวทนากฺขนฺธมูลกาทีสุปิ หิ เหฏฺฐิมํ โสเธตฺวาว ปาโฐ คโต, น มณฺฑลสมฺพนฺเธนาติ. เตเนว จ การเณนาติ สุทฺธขนฺธลาภมตฺตเมว คเหตฺวา ขนฺธวิเสสเน รูปาทิมฺหิ สุทฺธรูปาทิมตฺตตาย อฏฺฐตฺวา ขนฺธวิเสสนภาวสงฺขาตํ รูปาทิอตฺถํ ทสฺเสตุํ ขนฺธสทฺเทน สห โยเชตฺวา ‘‘ขนฺธา รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทินา นเยน ปทํ อุทฺธริตฺวา อตฺถสฺส วิภตฺตตฺตาติ อตฺโถ.

"चार चार चक्रे बांधून" येथे चक्राच्या अवयवांच्या (भागांच्या) स्वरूपात असल्यामुळे यमकांना 'चक्रे' म्हटले गेले आहे, म्हणजेच प्रत्येक एका स्कंधाचे मूळ असलेली चार चार यमके बांधून. येथे हाच अर्थ असला पाहिजे. किंवा, चार चार यमके ज्याप्रमाणे प्रत्येक एका स्कंधाचे मूळ असलेली होतील, अशा प्रकारे बांधून, असा अर्थ समजला पाहिजे. तेथे "रूपं रूपक्खंधो" (रूप हे रूपस्कंध आहे) इत्यादी मूळ पदाला नाभी (चाकाचा मध्यभाग) करून, "खंधा" (स्कंध) या पदाला नेमी (चाकाची कडा) करून आणि "वेदनाक्खंधो" (वेदनास्कंध) इत्यादी पदांना आरे (चाकाचे आरे) करून चक्रभाव (चाकाचे स्वरूप) सांगितला आहे, असे समजावे; केवळ वर्तुळाकार संबंधाने जोडलेले असल्यामुळे नाही. कारण वेदनास्कंध मूळ असलेल्या चक्रांमध्ये देखील खालच्या पदांचे शोधन करूनच पाठ पुढे गेला आहे, वर्तुळाकार संबंधाने नाही. "आणि त्याच कारणाने" या पदाचा अर्थ असा आहे की, केवळ शुद्ध स्कंधाची प्राप्तीच ग्रहण करून, स्कंधाचे विशेषण असलेल्या रूप इत्यादींमध्ये केवळ शुद्ध रूपाच्या स्वरूपात न राहता, स्कंधाचे विशेषण असलेल्या रूपाचा अर्थ दर्शवण्यासाठी 'खंध' शब्दाशी जोडून "खंधा रूपक्खंधो" (स्कंध हे रूपस्कंध आहेत) इत्यादी पद्धतीने पद उद्धृत करून अर्थाचे विभाजन केले आहे.

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

उद्देसवार-वर्णना समाप्त झाली.

นิทฺเทสวารวณฺณนา

निद्देसवार-वर्णना

๒๖. ปิยรูปํ สาตรูปนฺติ ‘‘จกฺขุํ โลเก ปิยรูปํ…เป… รูปา โลเก…เป… จกฺขุวิญฺญาณํ…เป… จกฺขุสมฺผสฺโส…เป… จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนา…เป… รูปสญฺญา…เป… รูปสญฺเจตนา…เป… รูปตณฺหา…เป… รูปวิตกฺโก…เป… รูปวิจาโร’’ติ (ที. นิ. ๒.๔๐๐; ม. นิ. ๑.๑๓๓; วิภ. ๒๐๓) เอวํ วุตฺตํ ตณฺหาวตฺถุภูตํ [Pg.123] เตภูมกํ เวทิตพฺพํ, ตสฺมา ยํ ปญฺจกฺขนฺธสมุทายภูตํ ปิยรูปสาตรูปํ, ตํ เอกเทเสน รูปกฺขนฺโธ โหตีติ อาห ‘‘ปิยรูปํ สาตรูปํ รูปํ น รูปกฺขนฺโธ’’ติ. ปิยสภาวตาย วา รูปกฺขนฺโธ ปิยรูเป ปวิสติ, น รุปฺปนสภาเวนาติ ‘‘ปิยรูปํ สาตรูปํ รูปํ น รูปกฺขนฺโธ’’ติ วุตฺตํ. สญฺญายมเก ตาว ทิฏฺฐิสญฺญาติ ‘‘วิเสโส’’ติ วจนเสโส. ตตฺถ ทิฏฺฐิ เอว สญฺญา ทิฏฺฐิสญฺญา. ‘‘สยํ สมาทาย วตานิ ชนฺตุ, อุจฺจาวจํ คจฺฉติ สญฺญสตฺโต’’ติ (สุ. นิ. ๗๙๘), ‘‘สญฺญาวิรตฺตสฺส น สนฺติ คนฺถา’’ติ (สุ. นิ. ๘๕๓) จ เอวมาทีสุ หิ ทิฏฺฐิ จ ‘‘สญฺญา’’ติ วุตฺตาติ.

२६. "पियरूपं सातरूपं" (प्रिय रूप, सात रूप) या पदाने – "जगात चक्षु हे प्रिय रूप आहे... पे... रूपे ही जगात... पे... चक्षुविज्ञान... पे... चक्षुसंस्पर्श... पे... चक्षुसंस्पर्शजन्य वेदना... पे... रूपसंज्ञा... पे... रूपसंचेतना... पे... रूपतृष्णा... पे... रूपवितर्क... पे... रूपविचार" अशा प्रकारे सांगितलेलेले, तृष्णेचे अधिष्ठान असलेले, त्रिभूमिक (तीन भूमींमधील चित्त, चेतसिक व रूप) समजावे; म्हणून जे पाच स्कंधांचा समुदाय असलेले प्रिय रूप व सात रूप आहे, ते एका अंशाने रूपस्कंध होते, म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे: "पियरूपं सातरूपं रूपं, न रूपक्खंधो" (प्रिय रूप व सात रूप हे रूप आहे, परंतु रूपस्कंध नाही). किंवा, प्रिय स्वभावामुळे रूपस्कंध हा प्रिय रूपामध्ये समाविष्ट होतो, रूपण (पीडित होणे) स्वभावामुळे नाही, म्हणूनच "पियरूपं सातरूपं रूपं, न रूपक्खंधो" असे म्हटले गेले आहे. संज्ञा-यमकामध्ये तर "दिट्ठिसञ्ञा" (दृष्टिसंज्ञा) या पदात "विशेष" हा शब्द शेष (अध्याहृत) आहे. तेथे दृष्टी हीच संज्ञा म्हणजे 'दृष्टिसंज्ञा' होय. "प्राणी स्वतः व्रते ग्रहण करून, संज्ञेमध्ये आसक्त होऊन उच्च-नीच गतीला प्राप्त होतो" आणि "संज्ञेपासून विरक्त झालेल्याचे ग्रंथ (बंधने) नसतात" इत्यादी गाथांमध्ये दृष्टीला देखील 'संज्ञा' म्हटले गेले आहे.

๒๘. ‘‘น ขนฺธา น เวทนากฺขนฺโธติ? อามนฺตา’’ติ เอวํ ขนฺธสทฺทปฺปวตฺติยา อภาเว เวทนากฺขนฺธสทฺทปฺปวตฺติยา จ อภาโวติ ปณฺณตฺติโสธนมตฺตเมว กโรตีติ ทฏฺฐพฺพํ, น อญฺญธมฺมสพฺภาโว เอเวตฺถ ปมาณํ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘นายตนา น โสตายตนนฺติ? อามนฺตา’’ติอาทึ วกฺขตีติ.

२८. "जे स्कंध नाहीत, ते वेदनास्कंध नाहीत काय? होय (आमंता)" अशा प्रकारे 'खंध' शब्दाच्या प्रवृत्तीचा (वापराचा) अभाव असताना, 'वेदनाक्खंध' शब्दाच्या प्रवृत्तीचा देखील अभाव होतो; हे केवळ प्रज्ञप्ती-शोधन (शब्दांचे शुद्धीकरण) मात्र करते, असे समजावे. येथे इतर धर्मांचे अस्तित्व हे प्रमाण (मुख्य कारण) नाही. आणि असे मानूनच भगवंत पुढे "जे आयतन नाहीत, ते श्रोतायतन नाहीत काय? होय" इत्यादी सांगतील.

๓๙. รูปโต อญฺเญ เวทนาทโยติ เอตฺถ โลกุตฺตรา เวทนาทโย ทฏฺฐพฺพา. เต หิ ปิยรูปา จ สาตรูปา จ น โหนฺติ ตณฺหาย อนารมฺมณตฺตาติ รูปโต อญฺเญ โหนฺตีติ. รูปญฺจ ขนฺเธ จ ฐเปตฺวา อวเสสาติ อิทมฺปิ เอเตหิ สทฺธึ น-สทฺทานํ อปฺปวตฺติมตฺตเมว สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘จกฺขุญฺจ อายตเน จ ฐเปตฺวา อวเสสา น เจว จกฺขุ น จ อายตนา’’ติอาทึ (ยม. ๑.อายตนยมก.๑๕) วกฺขติ. น หิ ตตฺถ อวเสสคฺคหเณน คยฺหมานํ กญฺจิ อตฺถิ. ยทิ สิยา, ธมฺมายตนํ สิยา. วกฺขติ หิ ‘‘ธมฺโม อายตนนฺติ? อามนฺตา’’ติ (ยม. ๑.อายตนยมก.๑๖). ตณฺหาวตฺถุ จ น ตํ สิยา. ยทิ สิยา, ปิยรูปสาตรูปภาวโต รูปํ สิยา ‘‘รูปํ ขนฺโธติ? อามนฺตา’’ติ (ยม. ๑.ขนฺธยมก.๔๐) วจนโต ขนฺโธ จาติ. อฏฺฐกถายํ ปน อวิชฺชมาเนปิ วิชฺชมานํ อุปาทาย อิตฺถิปุริสาทิคฺคหณสพฺภาวํ สนฺธาย อวเสสาติ เอตฺถ ปญฺญตฺติยา คหณํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ.

३९. ‘रूपापेक्षा इतर वेदना इत्यादी’ यामध्ये लोकोत्तर वेदना इत्यादी जाणावे. कारण ते तृष्णेचे आलंबन नसल्यामुळे प्रियरूप आणि सातरूप (सुखद रूप) नसतात, म्हणून ते रूपापेक्षा भिन्न असतात. ‘रूप आणि स्कंध वगळता उर्वरित’ हे देखील यांच्यासह शब्दांच्या केवळ अप्रवृत्तीलाच (अस्तित्व नसण्यालाच) उद्देशून म्हटले आहे असे जाणावे. आणि असे करून ‘चक्षू आणि आयतन वगळता उर्वरित चक्षूही नाहीत आणि आयतनही नाहीत’ इत्यादी पुढे सांगतील. कारण तेथे ‘उर्वरित’ या ग्रहणाने ग्रहण करण्यासारखे काहीही नाही. जर काही असते, तर ते धर्मायतन असते. कारण पुढे सांगतील की, ‘धर्म हे आयतन आहे का? होय.’ आणि ते तृष्णेचे वस्तू (आलंबन) असणार नाही. जर ते असते, तर प्रियरूप व सातरूप असल्यामुळे ते ‘रूप’ झाले असते, आणि ‘रूप हे स्कंध आहे का? होय’ या वचनानुसार ते स्कंधही झाले असते. परंतु अट्ठकथेमध्ये, (परमार्थतः) विद्यमान नसले तरी विद्यमान (परमार्थाचा) आश्रय घेऊन स्त्री, पुरुष इत्यादींच्या ग्रहणाच्या अस्तित्वाला उद्देशून ‘उर्वरित’ यामध्ये प्रज्ञप्तीचे ग्रहण केले आहे, असे जाणावे.

นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

निर्देशवार वर्णन समाप्त झाले.

๒. ปวตฺติวารวณฺณนา

२. प्रवृत्तीवार वर्णन

๕๐-๒๐๕. ปวตฺติวาเร [Pg.124] เวทนากฺขนฺธาทิมูลกานิ ปจฺฉิเมเนว สห โยเชตฺวา ตีณิ ทฺเว เอกญฺจ ยมกานิ วุตฺตานิ, น ปุริเมน. กสฺมา? อมิสฺสกกาลเภเทสุ วาเรสุ อตฺถวิเสสาภาวโต. ปุริมสฺส หิ ปจฺฉิเมน โยชิตยมกเมว ปจฺฉิมสฺส ปุริเมน โยชนาย ปุจฺฉานํ อุปฺปฏิปาฏิยา วุจฺเจยฺย, อตฺเถ ปน น โกจิ วิเสโสติ. ปุจฺฉาวิสฺสชฺชเนสุปิ วิเสโส นตฺถิ, เตน ตถา โยชนา น กตาติ. กาลเภทา ปเนตฺถ ฉ เอว วุตฺตา. อตีเตน ปจฺจุปฺปนฺโน, อนาคเตน ปจฺจุปฺปนฺโน, อนาคเตนาตีโตติ เอเต ปน ตโย ยถาทสฺสิตา มิสฺสกกาลเภทา เอว ตโย, น วิสุํ วิชฺชนฺตีติ น คหิตา. ตตฺถ ตตฺถ หิ ปฏิโลมปุจฺฉาหิ อตีเตน ปจฺจุปฺปนฺนาทโย กาลเภทา ทสฺสิตา, เตเนว จ นเยน ‘‘ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชิตฺถ, ตสฺส เวทนากฺขนฺโธ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทิ สกฺกา โยเชตุํ. เตเนว หิ มิสฺสกกาลเภเทสุ จ น ปจฺฉิมปจฺฉิมสฺส ขนฺธสฺส ปุริมปุริเมน โยชนํ กตฺวา ยมกานิ วุตฺตานิ, อมิสฺสกกาลเภเทสุ คหิตนิยาเมน สุขคฺคหณตฺถมฺปิ ปจฺฉิมปจฺฉิเมเนว โยเชตฺวา วุตฺตานีติ.

५०-२०५. प्रवृत्तीवारामध्ये वेदनास्कंध इत्यादी मूळ असलेल्या केवळ नंतरच्या (स्कंधा)शीच जोडून तीन, दोन आणि एक यमक सांगितले आहेत, पूर्वीच्या (स्कंधा)शी जोडून नाही. का? अमिश्रित कालभेद असलेल्या वारांमध्ये अर्थाचा काही विशेष (भेद) नसल्यामुळे. कारण पूर्वीच्या स्कंधाला नंतरच्या स्कंधाशी जोडणारे जे यमक आहे, तेच नंतरच्या स्कंधाला पूर्वीच्या स्कंधाशी जोडल्यास प्रश्नांच्या उलट क्रमाने सांगितले जाईल, परंतु अर्थामध्ये काहीही विशेष फरक असणार नाही. प्रश्न आणि उत्तरांमध्येही काही विशेष फरक नाही, म्हणून तशी योजना केली नाही. येथे कालभेद देखील केवळ सहाच सांगितले आहेत. ‘अतीतासह प्रत्युत्पन्न’, ‘अनागतासह प्रत्युत्पन्न’, ‘अनागतासह अतीत’ हे तीन दाखविल्याप्रमाणे मिश्रित कालभेद असलेले तीन (वार)च आहेत, ते स्वतंत्रपणे अस्तित्वात नसल्यामुळे ग्रहण केले नाहीत. कारण त्या त्या यमकामध्ये प्रतिलोम प्रश्नांद्वारे अतीतासह प्रत्युत्पन्न इत्यादी कालभेद दाखविले आहेत, आणि त्याच न्यायाने ‘ज्याचा रूपस्कंध उत्पन्न झाला, त्याचा वेदनास्कंध उत्पन्न होतो का’ इत्यादी जोडणे शक्य आहे. म्हणूनच मिश्रित कालभेद असलेल्या यमकांमध्ये देखील नंतरच्या नंतरच्या स्कंधाची पूर्वीच्या पूर्वीच्या स्कंधाशी योजना करून यमके सांगितलेली नाहीत, तर अमिश्रित कालभेदांमध्ये स्वीकारलेल्या नियमानुसार, सहज समजण्यासाठी (सुखग्रहणासाठी) देखील नंतरच्या नंतरच्या स्कंधाशीच जोडून सांगितले आहे.

อิมินาเยว จ ลกฺขเณนาติอาทินา เยน การเณน ‘‘ปุเรปญฺโห’’ติ จ ‘‘ปจฺฉาปญฺโห’’ติ จ นามํ วุตฺตํ, ตํ ทสฺเสติ. ยสฺส หิ สรูปทสฺสเนน วิสฺสชฺชนํ โหติ, โส ปริปูเรตฺวา วิสฺสชฺเชตพฺพตฺถสงฺคณฺหนโต ปริปุณฺณปญฺโห นาม. ตํวิสฺสชฺชนสฺส ปน ปุริมโกฏฺฐาเสน สทิสตฺถตาย ปุเรปญฺโห, ปจฺฉิมโกฏฺฐาสสทิสตฺถตาย ‘‘ปจฺฉาปญฺโห’’ติ จ นามํ วุตฺตํ. สทิสตฺถตา จ สนฺนิฏฺฐานสํสยปทวิเสสํ อวิจาเรตฺวา เอเกน ปเทน สงฺคหิตสฺส ขนฺธสฺส อุปฺปาทนิโรธลาภสามญฺญมตฺเตน ปุเรปญฺเห ทฏฺฐพฺพา. สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิตสฺส วา ขนฺธสฺส อนุญฺญาตวเสน ปุเรปญฺโห วุตฺโตติ ยุตฺตํ.

‘याच लक्षणाने’ इत्यादींद्वारे ज्या कारणाने ‘पुरेप्रश्न’ (पूर्वप्रश्न) आणि ‘पच्छाप्रश्न’ (पश्चातप्रश्न) असे नाव म्हटले आहे, ते दर्शवितात. कारण ज्याचे उत्तर स्वरूप दर्शविण्याद्वारे (थेट स्वरूपात) दिले जाते, तो (प्रश्न) पूर्ण करून उत्तर देण्यायोग्य अर्थाचा संग्रह करत असल्यामुळे ‘परिपूर्णप्रश्न’ या नावाचा होतो. परंतु त्या उत्तराच्या पूर्व भागाशी अर्थाचे सादृश्य असल्यामुळे ‘पुरेप्रश्न’ आणि उत्तर भागाशी अर्थाचे सादृश्य असल्यामुळे ‘पच्छाप्रश्न’ असे नाव म्हटले आहे. आणि अर्थाचे सादृश्य हे संनिठ्ठान (निश्चित) आणि संशय पदांच्या विशेषाचा विचार न करता, एका पदाने संग्रहित केलेल्या स्कंधाच्या उत्पाद व निरोधाच्या प्राप्तीच्या केवळ सामान्यतेने ‘पुरेप्रश्ना’मध्ये जाणावे. किंवा संनिठ्ठान पदाने संग्रहित केलेल्या स्कंधाच्या अनुमतीच्या (स्वीकृतीच्या) वशाने ‘पुरेप्रश्न’ म्हटले आहे, हे योग्य आहे.

สนฺนิฏฺฐานตฺถสฺเสว ปฏิกฺขิปนํ ปฏิกฺเขโป, สํสยตฺถนิวารณํ ปฏิเสโธติ อยํ ปฏิกฺเขปปฏิเสธานํ วิเสโส. ปาฬิปทเมว หุตฺวาติ ปุจฺฉาปาฬิยา ‘‘นุปฺปชฺชตี’’ติ ยํ ปทํ วุตฺตํ, น-การวิรหิตํ ตเทว ปทํ หุตฺวาติ อตฺโถ. ตตฺถ อุปฺปตฺตินิโรธปฏิเสธสฺส ปฏิเสธนตฺถํ ปาฬิคติยา วิสฺสชฺชนํ อุปฺปตฺตินิโรธานเมว ปฏิเสธนตฺถํ ปฏิเสเธน วิสฺสชฺชนํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ.

संनिठ्ठान (निश्चित) अर्थाचेच खंडन करणे म्हणजे ‘पटिक्खेप’ (प्रतिक्षेप) होय, संशय अर्थाचे निवारण करणे म्हणजे ‘पटिसेध’ (प्रतिषेध) होय; हा पटिक्खेप आणि पटिसेध यांमधील भेद आहे. ‘पालिपदच होऊन’ म्हणजे प्रश्नपालिमध्ये ‘नुप्पज्जति’ (उत्पन्न होत नाही) असे जे पद म्हटले आहे, ‘न’ कार विरहित (नकार नसलेले) तेच पद (म्हणजे ‘उप्पज्जति’) होऊन, असा अर्थ आहे. त्यामध्ये उत्पत्ती आणि निरोधाच्या निषेधाचा निषेध करण्यासाठी पालिच्या प्रवाहाने उत्तर दिले आहे, आणि उत्पत्ती व निरोधाचाच निषेध करण्यासाठी निषेधाद्वारे उत्तर दिले आहे, असे जाणावे.

จตุนฺนํ [Pg.125] ปญฺหานํ ปญฺจนฺนญฺจ วิสฺสชฺชนานํ สตฺตวีสติยา ฐาเนสุ ปกฺเขโป ตเทกเทสปกฺเขปวเสน วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. ปริปุณฺณปญฺโห เอว หิ สรูปทสฺสเนน จ วิสฺสชฺชนํ สตฺตวีสติยา ฐาเนสุ ปกฺขิปิตพฺพนฺติ.

चार प्रश्नांचा आणि पाच उत्तरांचा सत्तावीस स्थानांमध्ये समावेश त्यांच्या एका अंशाच्या (एकदेशाच्या) समावेशाच्या वशाने म्हटले आहे, असे जाणावे. कारण परिपूर्णप्रश्नच आणि स्वरूप दर्शविण्याद्वारे दिलेले उत्तरच सत्तावीस स्थानांमध्ये समाविष्ट केले पाहिजे.

กึ นุ สกฺกา อิโต ปรนฺติ อิโต ปาฬิววตฺถานทสฺสนาทิโต อญฺโญ กึ นุ สกฺกา กาตุนฺติ อญฺญสฺส สกฺกุเณยฺยสฺส อภาวํ ทสฺเสติ.

‘यापेक्षा पुढे काय करणे शक्य आहे का?’ याने या पालिच्या व्यवस्थेचे दर्शन इत्यादींपेक्षा इतर काही करणे शक्य आहे का? असे म्हणून इतर शक्य असलेल्या गोष्टीचा अभाव दर्शवितात.

‘‘สุทฺธาวาสานํ เตสํ ตตฺถ รูปกฺขนฺโธ จ นุปฺปชฺชิตฺถ เวทนากฺขนฺโธ จ นุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ เอเตน สุทฺธาวาสภูมีสุ เอกภูมิยมฺปิ ทุติยา อุปปตฺติ นตฺถีติ ญาปิตํ โหติ. ปฏิสนฺธิโต ปภุติ หิ ยาว จุติ, ตาว ปวตฺตกมฺมชสนฺตานํ เอกตฺเตน คเหตฺวา ตสฺส อุปฺปาทนิโรธวเสน อยํ เทสนา ปวตฺตา. ตสฺมิญฺหิ อพฺโพจฺฉินฺเน กุสลาทีนญฺจ ปวตฺติ โหติ, โวจฺฉินฺเน จ อปฺปวตฺตีติ เตเนว จ อุปฺปาทนิโรธา ทสฺสิตา, ตสฺมา ตสฺส เอกสตฺตสฺส ปฏิสนฺธิอุปฺปาทโต ยาว จุตินิโรโธ, ตาว อตีตตา นตฺถิ, น จ ตโต ปุพฺเพ ตตฺถ ปฏิสนฺธิวเสน กมฺมชสนฺตานํ อุปฺปนฺนปุพฺพนฺติ ขนฺธทฺวยมฺปิ ‘‘นุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ วุตฺตํ. กสฺมา ปน เอตาย ปาฬิยา สกเลปิ สุทฺธาวาเส ทุติยา ปฏิสนฺธิ นตฺถีติ น วิญฺญายตีติ? อุทฺธํโสตปาฬิสพฺภาวา. ทฺเวปิ หิ ปาฬิโย สํสนฺเทตพฺพาติ.

‘त्या शुद्धावास लोकातील देवांचा तेथे रूपस्कंधही उत्पन्न झाला नाही आणि वेदनास्कंधही उत्पन्न झाला नाही’ याने शुद्धावास भूमींपैकी एकाही भूमीमध्ये दुसरी उत्पत्ती (पुनर्जन्म) होत नाही, हे ज्ञापित होते. कारण प्रतिसंधीपासून (जन्मापासून) च्युतीपर्यंत (मृत्यूपर्यंत) प्रवृत्त होणाऱ्या कर्मज रूपांच्या प्रवाहाला एक मानून त्याच्या उत्पाद आणि निरोधाच्या वशाने ही देशना प्रवृत्त झाली आहे. कारण तो (प्रवाह) अखंड असताना कुशल इत्यादींची प्रवृत्ती होते, आणि तो खंडित झाल्यावर अप्रवृत्ती होते; आणि म्हणूनच उत्पाद व निरोध दर्शविले आहेत. म्हणून त्या एका सत्वाच्या प्रतिसंधीच्या उत्पादापासून च्युतीच्या निरोधापर्यंत अतीतता (भूतकाळ असणे) नसते, आणि त्यापूर्वी तेथे प्रतिसंधीच्या वशाने कर्मज प्रवाह पूर्वी कधी उत्पन्न झालेला नसतो; म्हणून दोन्ही स्कंधांविषयी देखील ‘उत्पन्न झाले नाहीत’ (नुप्पज्जित्थ) असे म्हटले आहे. परंतु या पालिद्वारे संपूर्ण शुद्धावासामध्ये दुसरी प्रतिसंधी होत नाही, असे का समजले जात नाही? कारण उद्धंसोत (उर्ध्वस्रोत) पालिचे अस्तित्व आहे. कारण दोन्ही पालिंची तुलना (मेळ) केली पाहिजे.

‘‘อสญฺญสตฺตานํ เตสํ ตตฺถ รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ เอตฺถ ‘‘ยสฺส ยตฺถ รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ เอเตน สนฺนิฏฺฐาเนน วิเสสิตา อสญฺญสตฺตาปิ สนฺตีติ เต เอว คเหตฺวา ‘‘อสญฺญสตฺตาน’’นฺติ วุตฺตํ. เตน เย สนฺนิฏฺฐาเนน วชฺชิตา, เต ตโต ปญฺจโวการํ คนฺตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ, น เตสํ ปุน อสญฺเญ อุปปตฺติปฺปสงฺโค อตฺถีติ เต สนฺธายาห – ‘‘ปจฺฉิมภวิกานํ เตสํ ตตฺถ รูปกฺขนฺโธ จ นุปฺปชฺชิสฺสติ เวทนากฺขนฺโธ จ นุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ (ยม. ๑.ขนฺธยมก.๖๕). เอตฺถ กึ ปญฺจโวการาทิภาโว วิย ปจฺฉิมภโวปิ โกจิ อตฺถิ, ยตฺถ เตสมนุปฺปตฺติ ภวิสฺสตีติ? นตฺถิ ปญฺจโวการาทิภเวสฺเวว ยตฺถ วา ตตฺถ วา ฐิตานํ ปจฺฉิมภวิกานํ ‘‘ยสฺส ยตฺถ รูปกฺขนฺโธ นุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ เอเตน สนฺนิฏฺฐาเนน สงฺคหิตตฺตา. เตสํ ตตฺถ อิตรานุปฺปตฺติภาวญฺจ อนุชานนฺโต ‘‘เวทนากฺขนฺโธ จ นุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ อาหาติ.

"असंज्ञसत्त्वांच्या बाबतीत, त्यांचा तेथे रूपस्कंध उत्पन्न होईल" यामध्ये, "ज्या व्यक्तीचा ज्या ठिकाणी रूपस्कंध उत्पन्न होईल" या संनिठ्ठान (निश्चित विधान) पदाने विशेषित केलेले असंज्ञसत्त्व देखील अस्तित्वात आहेत, म्हणून त्यांनाच ग्रहण करून "असंज्ञसत्त्वांना" (asaññasattānaṃ) असे म्हटले आहे. त्या संनिठ्ठान पदाने जे वर्जित केले गेले आहेत (वगळले गेले आहेत), ते तेथून पंचवोकार (पंचस्कंध) भूमीत जाऊन परिनिर्वाण पावतील; त्यांच्या बाबतीत पुन्हा असंज्ञ भूमीत उत्पन्न होण्याचा प्रसंग (संभावना) नाही, म्हणून त्यांना उद्देशून म्हटले आहे - "त्या पश्चिमोत्पन्न (पश्चिमभविक) व्यक्तींचा तेथे रूपस्कंधही उत्पन्न होणार नाही आणि वेदनास्कंधही उत्पन्न होणार नाही." येथे अशी शंका येते की, पंचवोकार इत्यादी भवांप्रमाणे असा कोणताही 'पश्चिमभव' नावाचा वेगळा भव अस्तित्वात आहे का, जिथे त्यांचा अनुत्पाद (उत्पन्न न होणे) होईल? नाही, कारण पंचवोकार इत्यादी भवांमध्येच कोणत्याही एका भवात राहिलेल्या पश्चिमभविक व्यक्तींचे "ज्या व्यक्तीचा ज्या ठिकाणी रूपस्कंध उत्पन्न होणार नाही" या संनिठ्ठान पदाने ग्रहण केले गेले आहे. त्यांच्या बाबतीत तेथे इतर स्कंधांचा (वेदनास्कंधाचा) अनुत्पाद मान्य करत "वेदनास्कंधही उत्पन्न होणार नाही" असे म्हटले आहे.

‘‘สุทฺธาวาเส [Pg.126] ปรินิพฺพนฺตาน’’นฺติ อิทํ สปฺปฏิสนฺธิกานํ อปฺปฏิสนฺธิกานญฺจ สุทฺธาวาสานํ ตํตํภูมิยํ ขนฺธปรินิพฺพานวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. สพฺเพสญฺหิ เตสํ ตตฺถ เวทนากฺขนฺโธ นุปฺปชฺชิตฺถาติ. ยถา ปน ‘‘นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ วจนํ ปจฺจุปฺปนฺเนปิ อุปฺปาทกฺขณสมงฺคิมฺหิ ปวตฺตติ, น เอวํ ‘‘อุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ วจนํ ปจฺจุปฺปนฺเน ปวตฺตติ, อถ โข อุปฺปชฺชิตฺวา วิคเต อตีเต เอว, ตสฺมา ‘‘ปรินิพฺพนฺตานํ นุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ วุตฺตํ อุปฺปนฺนสนฺตานสฺส อวิคตตฺตา. อนนฺตา โลกธาตุโยติ โอกาสสฺส อปริจฺฉินฺนตฺตา โอกาสวเสน วุจฺจมานานํ อุปฺปาทนิโรธานมฺปิ ปริจฺเฉทาภาวโต สํกิณฺณตา โหตีติ ‘‘ยตฺถ เวทนากฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ สญฺญากฺขนฺโธ นิรุชฺฌตีติ? อามนฺตา’’ติ วุตฺตํ.

"शुद्धावासात परिनिर्वाण पावणाऱ्यांच्या बाबतीत" हे वचन प्रतिसंधीसह (पुनर्जन्म घेणारे) आणि प्रतिसंधीरहित (पुनर्जन्म न घेणारे) अशा दोन्ही प्रकारच्या शुद्धावासवासीयांच्या त्या त्या भूमीतील 'स्कंध-परिनिर्वाण' (स्कंधांचा निरोध) या अर्थाने म्हटले आहे, असे समजावे. कारण त्या सर्व शुद्धावासवासीयांचा तेथे वेदनास्कंध पूर्वी कधीही उत्पन्न झाला नव्हता. ज्याप्रमाणे "निरोध पावेल" (निरुज्झिस्सति) हे वचन वर्तमानकाळात देखील उत्पादक्षण-समंगी (उत्पत्तीच्या क्षणी असलेल्या) व्यक्तीच्या बाबतीत लागू होते, त्याप्रमाणे "उत्पन्न झाला होता" (उप्पज्जित्थ) हे वचन वर्तमानकाळात लागू होत नाही; तर ते उत्पन्न होऊन नष्ट झालेल्या केवळ भूतकाळाच्या बाबतीतच लागू होते. म्हणूनच, उत्पन्न झालेल्या स्कंध-प्रवाहाचा (संततीचा) अजून लोप न झाल्यामुळे (अविगत असल्यामुळे), "परिनिर्वाण पावणाऱ्यांचा (वेदनास्कंध पूर्वी) उत्पन्न झाला नव्हता" असे म्हटले आहे. "लोकधातू अनंत आहेत" या वचनानुसार, ओकासाचा (अवकाशाचा/स्थानाचा) परिच्छेद (मर्यादा) नसल्यामुळे, ओकासाच्या दृष्टीने सांगितले जाणारे उत्पाद आणि निरोध देखील अमर्याद असल्यामुळे संकीर्ण (मिश्रित) होतात. म्हणूनच, "जिथे वेदनास्कंध उत्पन्न होतो, तिथे संज्ञास्कंध निरोध पावतो का? होय (आमन्ता)" असे म्हटले आहे.

ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पवत्तिवार-वर्णन समाप्त झाले.

๓. ปริญฺญาวารวณฺณนา

३. परिज्ञावार-वर्णन

๒๐๖-๒๐๘. ปุคฺคโลกาสวาโร ลพฺภมาโนปีติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ โอกาสวารสฺส อลาเภ ตสฺสปิ อลาเภน ภวิตพฺพนฺติ? น, ตตฺถ ปุคฺคลสฺเสว ปริญฺญาวจนโต. ปุคฺคโลกาสวาเรปิ หิ โอกาเส ปุคฺคลสฺเสว ปริญฺญา วุจฺจติ, น โอกาสสฺส. โอกาสวาโรปิ จ ยทิ วุจฺเจยฺย, ‘‘ยตฺถ รูปกฺขนฺธํ ปริชานาตี’’ติ โอกาเส ปุคฺคลสฺเสว ปริชานนวเสน วุจฺเจยฺย, ตสฺมา ปุคฺคโลกาสวารสฺเสว ลพฺภมานตา วุตฺตา, น โอกาสวารสฺสาติ. เตนาห – ‘‘อามนฺตา…เป… สิยา’’ติ.

२०६-२०८. "पुग्गलोकासवार (पुद्गल-अवकाश-वार) प्राप्त होत असतानाही..." असे का म्हटले आहे? ओकासवार (अवकाशवार) प्राप्त होत नसताना, तो (पुग्गलोकासवार) देखील प्राप्त न होणाराच असायला हवा नव्हता का? अशी शंका विचारल्यास - नाही, कारण त्यामध्ये केवळ पुद्गलाच्याच परिज्ञेचे (पूर्ण ज्ञानाचे) कथन आहे. कारण पुग्गलोकासवारामध्ये देखील ओकासामध्ये (स्थानामध्ये) केवळ पुद्गलाचीच परिज्ञा सांगितली जाते, ओकासाची नाही. आणि जर ओकासवार देखील सांगितला गेला असता, तर "जिथे रूपस्कंध परिज्ञात करतो" अशा ओकासामध्ये (स्थानामध्ये) पुद्गलाच्याच परिज्ञानाच्या दृष्टीने सांगितला गेला असता. म्हणूनच, पुग्गलोकासवाराचीच प्राप्यता सांगितली आहे, ओकासवाराची नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - "होय (आमन्ता)... पे... असावे."

เตเนวาติ ปวตฺเต จิตฺตกฺขณวเสน ติณฺณํ อทฺธานํ ลาภโต เอว, อญฺญถา จุติปฏิสนฺธิกฺขเณ รูปกฺขนฺธปริชานนสฺส อภาวา ‘‘โย รูปกฺขนฺธํ ปริชานาติ, โส เวทนากฺขนฺธํ ปริชานาตี’’ติ เอตฺถ ‘‘นตฺถี’’ติ วิสฺสชฺชเนน ภวิตพฺพํ สิยา, ‘‘อามนฺตา’’ติ จ กตนฺติ. สนฺนิฏฺฐานสํสยปทสงฺคหิตานํ ปริญฺญานํ ปวตฺเต จิตฺตกฺขเณ เอว ลาภํ ทสฺเสนฺโต ‘‘โลกุตฺตรมคฺคกฺขณสฺมิญฺหี’’ติอาทิมาห. น ปริชานาตีติ ปญฺเห ปุถุชฺชนํ สนฺธาย อามนฺตาติ วุตฺตนฺติ อิทํ ปุถุชฺชนสฺส สพฺพถา ปริญฺญากิจฺจสฺส อภาวโต วุตฺตํ. ‘‘อรหา รูปกฺขนฺธํ น ปริชานาติ โน จ เวทนากฺขนฺธํ น ปริชานิตฺถ, อคฺคมคฺคสมงฺคิญฺจ อรหนฺตญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสา ปุคฺคลา รูปกฺขนฺธญฺจ น ปริชานนฺติ [Pg.127] เวทนากฺขนฺธญฺจ น ปริชานิตฺถา’’ติ ปน วจเนน ‘‘อคฺคมคฺคสมงฺคึ ฐเปตฺวา อญฺโญ โกจิ ปริชานาตี’’ติ วตฺตพฺโพ นตฺถีติ ทสฺสิตํ โหติ, เตน ตทวเสสปุคฺคเล สนฺธาย ‘‘อามนฺตา’’ติ วุตฺตนฺติ วิญฺญายตีติ.

"त्यामुळेच" (तेनेव) म्हणजे प्रवृत्तीच्या वेळी चित्तक्षणाच्या दृष्टीने तिन्ही काळांची प्राप्ती होत असल्यामुळेच होय. अन्यथा, च्युती आणि प्रतिसंधीच्या क्षणी रूपस्कंधाच्या परिज्ञेचा अभाव असल्यामुळे, "जो रूपस्कंध परिज्ञात करतो, तो वेदनास्कंध परिज्ञात करतो का?" या प्रश्नाचे उत्तर "नाही" (नत्थि) असे असायला हवे होते, परंतु "होय" (आमन्ता) असे उत्तर दिले गेले आहे. संनिठ्ठान आणि संशय पदांनी ग्रहण केलेल्या परिज्ञांची प्रवृत्तीच्या वेळी चित्तक्षणातच प्राप्ती होते, हे दर्शवण्यासाठी "लोकोत्तर मार्गक्षणीच..." इत्यादी म्हटले आहे. "परिज्ञात करत नाही" या प्रश्नात पृथग्जनाला (पुथुज्जन) उद्देशून "होय" (आमन्ता) असे म्हटले आहे, कारण पृथग्जनाच्या बाबतीत परिज्ञेचे कार्य सर्वथा नसते. परंतु, "अर्हत रूपस्कंध परिज्ञात करत नाही, पण वेदनास्कंध परिज्ञात केला नव्हता असे नाही; अग्र मार्गसमंगी (अर्हत्त्वमार्गावरील योगी) आणि अर्हताला वगळून उर्वरित पुद्गल रूपस्कंधही परिज्ञात करत नाहीत आणि वेदनास्कंधही परिज्ञात केला नव्हता" या वचनाने "अग्र मार्गसमंगीला वगळून इतर कोणी परिज्ञात करतो" असे म्हणण्यासारखा कोणी नाही, हे दर्शवले आहे. त्यावरून, उर्वरित पुद्गलांना उद्देशून "होय" (आमन्ता) असे म्हटले आहे, हे समजून घ्यावे.

ปริญฺญาวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

परिज्ञावार-वर्णन समाप्त झाले.

ขนฺธยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

स्कंधयमक-वर्णन समाप्त झाले.

๓. อายตนยมกํ

३. आयतनयमक

๑. ปณฺณตฺติวาโร

१. पण्णत्तिवार

อุทฺเทสวารวณฺณนา

उद्देशवार-वर्णन

๑-๙. อายตนยมกาทีสุ จ ปณฺณตฺติวาเร ปทโสธนวาราทีนํ วจเน การณํ ขนฺธยมเก วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ‘‘เอกาทส เอกาทส กตฺวา เตตฺตึสสตํ ยมกานี’’ติอาทินา เกสุจิ โปตฺถเกสุ คณนา ลิขิตา, สา ตถา น โหติ. ‘‘ทฺวตฺตึสสต’’นฺติอาทินา อญฺญตฺถ ลิขิตา.

१-९. आयतनयमक इत्यादींमध्ये देखील पण्णत्तिवारामध्ये पदशोधनवार इत्यादींच्या कथनाचे कारण स्कंधयमकामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे. "अकरा-अकरा करून एकशे तेहतीस यमके होतात" इत्यादी प्रकारे काही पुस्तकांमध्ये (हस्तलिखितांमध्ये) गणना लिहिलेली आहे, ती तशी नाही. "एकशे बत्तीस" इत्यादी प्रकारे इतर ठिकाणी लिहिलेली आहे.

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

उद्देशवार-वर्णन समाप्त झाले.

นิทฺเทสวารวณฺณนา

निर्देशवार-वर्णन

๑๐-๑๗. วายนฏฺเฐนาติ ปสารณฏฺเฐน, ปากฏภาวฏฺเฐน วา. ‘‘กาโย ธมฺโม’’ติ จ วุจฺจมานํ สพฺพํ สสภาวํ อายตนเมวาติ ‘‘กาโย อายตน’’นฺติ, ‘‘ธมฺโม อายตน’’นฺติ จ เอตฺถ ‘‘อามนฺตา’’ติ วุตฺตํ. กายวจเนน ปน ธมฺมวจเนน จ อวุจฺจมานํ กญฺจิ สสภาวํ นตฺถีติ ‘‘น กาโย นายตนํ, น ธมฺโม นายตน’’นฺติ เอตฺถ ‘‘อามนฺตา’’อิจฺเจว วุตฺตํ.

१०-१७. "वायन अर्थाने" (वायनट्ठेन) म्हणजे पसरण्याच्या (प्रसारणाच्या) अर्थाने किंवा प्रकट होण्याच्या अर्थाने होय. "काय" आणि "धम्म" असे म्हटले जाणारे सर्व काही सस्वभाव (परमार्थ स्वभावासह) आयतनच आहे, म्हणून "काय हे आयतन आहे का?" आणि "धम्म हे आयतन आहे का?" या प्रश्नांवर "होय" (आमन्ता) असे म्हटले आहे. परंतु, 'काय' या शब्दाने आणि 'धम्म' या शब्दाने न सांगितले जाणारे असे कोणतेही सस्वभाव (परमार्थ तत्त्व) अस्तित्वात नाही, म्हणून "जो काय नाही तो आयतन नाही का?" आणि "जो धम्म नाही तो आयतन नाही का?" या प्रश्नांवर "होय" (आमन्ता) असेच म्हटले आहे.

นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

निर्देशवार-वर्णन समाप्त झाले.

๒. ปวตฺติวาโร

२. पवत्तिवार

๑. อุปฺปาทวารวณฺณนา

१. उत्पादवार-वर्णन

๑๘-๒๑. ปวตฺติวาเร [Pg.128] จกฺขายตนมูลกานิ เอกาทสาติ ปฏิสนฺธิจุติวเสน อุปาทินฺนปวตฺตสฺส อุปฺปาทนิโรธวจเน เอตสฺมึ อลพฺภมานวิสฺสชฺชนมฺปิ สทฺทายตเนน สทฺธึ ยมกํ ปุจฺฉามตฺตลาเภน สงฺคณฺหิตฺวา วทตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ฉสฏฺฐิ ยมกานีติ เอตฺถ จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายรูปายตนมูลเกสุ เอเกกํ สทฺทายตนมูลกานิ ปญฺจาติ เอกาทส ยมกานิ วิสฺสชฺชนวเสน หาเปตพฺพานิ. วกฺขติ หิ ‘‘สทฺทายตนสฺส ปฏิสนฺธิกฺขเณ อนุปฺปตฺติโต เตน สทฺธึ ยมกสฺส วิสฺสชฺชนเมว นตฺถี’’ติ (ยม. อฏฺฐ. อายตนยมก ๑๘-๒๑).

१८-२१. पवत्तिवारामध्ये (प्रवृत्तीवारामध्ये) "चक्षायतन-मूलक अकरा आहेत" हे प्रतिसंधी आणि च्युतीच्या दृष्टीने उपादिन्न (कर्मज) प्रवृत्तीच्या उत्पाद आणि निरोधाच्या कथनात, या पवत्तिवारामध्ये प्राप्त न होणारे विसर्जन (उत्तर) देखील शब्दायतनासह यमकाची केवळ विचारणा (प्रश्न) प्राप्त झाल्यामुळे ग्रहण करून सांगितले आहे, असे समजावे. "सहासष्ट यमके" यामध्ये चक्षु, श्रोत्र, घ्राण, जिव्हा, काय आणि रूपायतन-मूलक प्रत्येकी एक आणि शब्दायतनाचे मूळ असलेले पाच, अशी अकरा यमके उत्तराच्या (विसर्जनाच्या) दृष्टीने कमी केली पाहिजेत. कारण पुढे सांगितले जाईल की - "शब्दायतनाचा प्रतिसंधीच्या क्षणी अनुत्पाद होत असल्यामुळे, त्यासह यमकाचे विसर्जनच (उत्तरच) संभवत नाही."

ทุติยํ กิญฺจาปิ ปฐเมน สทิสวิสฺสชฺชนนฺติอาทิ ปุคฺคลวารเมว สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. โอกาสวาเร ปน อสทิสวิสฺสชฺชนตฺตา วุตฺตํ, น ตํ สพฺพตฺถ สทิสวิสฺสชฺชนนฺติ ญาเปตุํ ปุคฺคลวาเรปิ วิสฺสชฺชิตนฺติ. คนฺธรสโผฏฺฐพฺพายตเนหิ สทฺธึ ตีณิ ยมกานิ สทิสวิสฺสชฺชนานีติ รูปาวจรสตฺเต สนฺธาย ‘‘สจกฺขุกานํ อคนฺธกาน’’นฺติอาทินา วิสฺสชฺชิตพฺพตฺตา วุตฺตํ. เตสญฺหิ วิรตฺตกามกมฺมนิพฺพตฺตสฺส ปฏิสนฺธิพีชสฺส เอวํสภาวตฺตา ฆานาทีนิ คนฺธาทโย จ น สนฺตีติ. ฆานายตนยมเกน สทิสวิสฺสชฺชนตฺตาติ จกฺขายตนมูลเกสุ ฆานายตนยมเกน สทฺธึ สทิสวิสฺสชฺชนตฺตาติ อตฺโถ. นนุ ตตฺถ ‘‘สจกฺขุกานํ อฆานกานํ อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติอาทินา วิสฺสชฺชนํ ปวตฺตํ, อิธ ปน ฆานายตนมูลเกสุ ‘‘ยสฺส ฆานายตนํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ชิวฺหายตนํ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา’’ติ วิสฺสชฺชเนน ภวิตพฺพนฺติ นตฺถิ สทิสวิสฺสชฺชนตาติ? สจฺจํ, ยถา ปน ตตฺถ ฆานายตนยมเกน ชิวฺหากายายตนยมกานิ สทิสวิสฺสชฺชนานิ, เอวมิธาปิ ชิวฺหากอายายตนยมกานิ สทิสวิสฺสชฺชนานิ, ตสฺมา ตตฺถ ตตฺเถว สทิสวิสฺสชฺชนตา ปาฬิยํ อนารุฬฺหตาย การณนฺติ. นิทสฺสนภาเวน ปน คหิตํ จกฺขายตนมูลกานํ สทิสวิสฺสชฺชนกานํ สทิสวิสฺสชฺชนํ นิทสฺสนภาเวเนว การณนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ฆานายตนยมเกน สทิสวิสฺสชฺชนตฺตา’’ติ อาห. สทิสวิสฺสชฺชนตา เจตฺถ ฆานายตนมูลเกสุ เยภุยฺยตาย ทฏฺฐพฺพา. เตสุ หิ ชิวฺหากายายตนยมเกสุ ติณฺณํ ปุจฺฉานํ ‘‘อามนฺตา’’ติ วิสฺสชฺชเนน ภวิตพฺพํ[Pg.129], ปจฺฉิมปุจฺฉาย ‘‘สกายกานํ อฆานกานํ อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติอาทินาติ.

"दुसरे (यमक) पहिल्यासारखेच उत्तर असणारे आहे" इत्यादी वचन केवळ पुग्गलवार (व्यक्तिवार) लक्षात घेऊन म्हटले आहे असे समजावे. परंतु ओकासवारामध्ये (अवकाशवार) भिन्न उत्तर असल्यामुळे, ते सर्व ठिकाणी समान उत्तर असणारे नाही हे दर्शवण्यासाठी पुग्गलवारामध्येही उत्तर दिले गेले आहे, असे समजावे. "गंध, रस आणि फोठ्ठब्ब आयतनांसह तीन यमके समान उत्तर असणारी आहेत" हे रूपावचर सत्त्वांना उद्देशून "सचक्खुकानं अगंधकानं" (चक्षुरिंद्रिययुक्त परंतु गंधेंद्रियरहित असणाऱ्यांना) इत्यादी प्रकारे उत्तर देण्यायोग्य असल्यामुळे म्हटले आहे. कारण, कामभोगापासून विरक्त झालेल्या कर्मामुळे उत्पन्न झालेल्या त्यांच्या प्रतिसंधी बीजाचा असाच स्वभाव असल्यामुळे, त्यांना घाण इत्यादी (इंद्रिये) आणि गंध इत्यादी (विषय) नसतात. "घाणायतन यमकाशी समान उत्तर असल्यामुळे" याचा अर्थ चक्खायतन-मूलक यमकांमध्ये घाणायतन यमकाशी समान उत्तर असणे असा आहे. शंका: तेथे "सचक्खुकानं अघाणकानं उपपज्जंतानं" (चक्षुरिंद्रिययुक्त परंतु घाणेंद्रियरहित उत्पन्न होणाऱ्यांना) इत्यादी प्रकारे उत्तर दिले गेले आहे, परंतु येथे घाणायतन-मूलक यमकांमध्ये "ज्याला घाणायतन उत्पन्न होते, त्याला जिव्हायतन उत्पन्न होते का? होय" (यस्स घाणायतनं उप्पज्जति, तस्स जिव्हायतनं उप्पज्जतीति? आमंता) असे उत्तर असायला हवे, त्यामुळे समान उत्तर असणे संभवत नाही? हे सत्य आहे. परंतु, ज्याप्रमाणे तेथे घाणायतन यमकाशी जिव्हा व कायायतन यमके समान उत्तर असणारी आहेत, त्याचप्रमाणे येथेही जिव्हा व कायायतन यमके समान उत्तर असणारी आहेत. म्हणून, त्या त्या यमकांमध्ये समान उत्तर असणे हेच पाळीमध्ये (मूळ पाठात) समाविष्ट न होण्याचे कारण आहे, असे समजावे. उदाहरण म्हणून घेतलेल्या चक्खायतन-मूलक समान उत्तरांच्या यमकांचे समान उत्तर हे केवळ उदाहरण म्हणूनच (पाळीत न येण्याचे) कारण आहे, हे दर्शवण्यासाठी "घाणायतन यमकाशी समान उत्तर असल्यामुळे" असे म्हटले आहे. आणि येथे घाणायतन-मूलक यमकांमध्ये बहुतांश करून समान उत्तर असणे पाहावे. कारण, त्या जिव्हा व कायायतन यमकांमध्ये तीन प्रश्नांचे उत्तर "आमंता" (होय) असे असायला हवे, आणि शेवटच्या प्रश्नाचे उत्तर "सकायकानं अघाणकानं उपपज्जंतानं" (कायायुक्त परंतु घाणेंद्रियरहित उत्पन्न होणाऱ्यांना) इत्यादी प्रकारे असायला हवे।

อถ วา ยถา เวทนากฺขนฺธาทิมูลกานํ สญฺญากฺขนฺธาทิยมกานํ อมิสฺสกกาลเภเทสุ ตีสุ ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิวจนวิสฺสชฺชเนน ยถาวุตฺตวจนสฺส วิสฺสชฺชนภาวานุชานนํ กตฺตพฺพนฺติ อปุพฺพสฺส วตฺตพฺพสฺส อภาวา วิสฺสชฺชนํ น กตํ, เอวมิธาปิ ฆานายตนมูลกํ ชิวฺหายตนยมกํ อปุพฺพสฺส วตฺตพฺพสฺส อภาวา ปาฬึ อนารุฬฺหนฺติ ปากโฏยมตฺโถ. กายายตนยมกํ ปน ทุติยปุจฺฉาย วเสน วิสฺสชฺชิตพฺพํ สิยา, สา จ จกฺขายตนมูลเกสุ ฆานายตนยมเกน สทิสวิสฺสชฺชนา, ตสฺมา ยสฺสา ปุจฺฉาย วิสฺสชฺชนา กาตพฺพา, ตสฺสา ฆานายตนยมเกน สทิสวิสฺสชฺชนตฺตา ตํเสสานิ ปาฬึ อนารุฬฺหานีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตถาติ อิทํ ปาฬิอนารุฬฺหตาสามญฺเญเนว วุตฺตํ, น การณสามญฺเญน. ฆานชิวฺหากายายตนานํ ปน อคพฺภเสยฺยเกสุ ปวตฺตมานานํ คพฺภเสยฺยเกสุ จ อายตนปาริปูริกาเล สหจาริตาย อวิเสสตฺตา จ อปฺปวิเสสตฺตา จ เอกสฺมึ ฆานายตนยมเก วิสฺสชฺชิเต อิตรานิ ทฺเว, ฆานายตนมูลเกสุ จ วิสฺสชฺชิเตสุ อิตรทฺวยมูลกานิ น วิสฺสชฺชียนฺตีติ เวทิตพฺพานิ. รูปายตนมนายตเนหิ สทฺธินฺติ ‘‘ยสฺส รูปายตนํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส มนายตนํ อุปฺปชฺชตี’’ติ เอติสฺสา ปุจฺฉาย วุตฺเตหิ รูปายตนมนายตเนหิ สทฺธินฺติ อธิปฺปาโย. รูปายตนมูลเกสุ หิ มนายตนยมเก อาทิปุจฺฉาย คนฺธรสโผฏฺฐพฺพยมเกสุ อาทิปุจฺฉานํ สทิสวิสฺสชฺชนตา ยมกานํ อวิสฺสชฺชเน การณภาเวน วุตฺตา. ทุติยปุจฺฉานญฺหิ ปฏิวจนวิสฺสชฺชเนน ภวิตพฺพนฺติ ปุพฺเพ วุตฺตนเยน วิสฺสชฺชนํ น กาตพฺพํ, อาทิปุจฺฉานญฺจ น กาตพฺพนฺติ.

किंवा ज्याप्रमाणे वेदनास्कंध इत्यादी मूलक असणाऱ्या संज्ञास्कंध इत्यादी यमकांच्या अमिश्रित कालभेदांमधील तीन वारांमध्ये (वर्तमान, अतीत, अनागत) "आमंता" (होय) अशा उत्तराने पूर्वोक्त वचनाच्या उत्तराचा स्वीकार करावा लागत असल्यामुळे, काही नवीन सांगण्यासारखे नसल्याने उत्तर दिले गेले नाही; त्याचप्रमाणे येथेही घाणायतन-मूलक जिव्हायतन यमक हे नवीन सांगण्यासारखे काही नसल्यामुळे पाळीमध्ये समाविष्ट झाले नाही, हा अर्थ स्पष्ट आहे. परंतु कायायतन यमकाचे उत्तर दुसऱ्या प्रश्नाच्या आधारे दिले जावे. आणि ते चक्खायतन-मूलक यमकांमधील घाणायतन यमकाशी समान उत्तर असणारे आहे. म्हणून, ज्या प्रश्नाचे उत्तर द्यायचे आहे, त्याचे घाणायतन यमकाशी समान उत्तर असल्यामुळे, उर्वरित यमके पाळीमध्ये समाविष्ट झाली नाहीत, असा अर्थ येथे समजावा. "तथा" (त्याचप्रमाणे) हे वचन केवळ पाळीमध्ये समाविष्ट न होण्याच्या समानतेमुळे म्हटले आहे, कारणाच्या समानतेमुळे नाही. अ-गर्भशैया (संसेदज व ओपपातिक) प्राण्यांमध्ये घाण, जिव्हा आणि कायायतन प्रवृत्त होत असताना, आणि गर्भशैया प्राण्यांमध्ये आयतनांच्या परिपूर्णतेच्या वेळी ते एकत्रच प्रवृत्त होत असल्यामुळे, त्यांच्यात कोणताही फरक किंवा अगदी अल्प फरक असल्यामुळे, एका घाणायतन यमकाचे उत्तर दिले असता इतर दोन यमकांचे उत्तर दिले जात नाही; आणि घाणायतन-मूलक यमकांचे उत्तर दिले असता इतर दोन मूलक (जिव्हा व कायायतन मूलक) यमकांचे उत्तर दिले जात नाही, असे समजावे. "रूपायतन व मनायतनासह" म्हणजे "ज्याला रूपायतन उत्पन्न होते, त्याला मनायतन उत्पन्न होते का?" या प्रश्नात सांगितलेल्या रूपायतन व मनायतनासह, असा अभिप्राय आहे. कारण रूपायतन-मूलक यमकांमध्ये मनायतन यमकाच्या पहिल्या प्रश्नाशी आणि गंध, रस, फोठ्ठब्ब यमकांच्या पहिल्या प्रश्नांशी समान उत्तर असणे हे यमकांचे उत्तर न देण्याचे कारण म्हणून सांगितले आहे. कारण दुसऱ्या प्रश्नांचे उत्तर पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच द्यायचे असल्यामुळे पुन्हा उत्तर देण्याची गरज नाही, आणि पहिल्या प्रश्नांचेही उत्तर देण्याची गरज नाही।

เหฏฺฐิเมหิ สทิสวิสฺสชฺชนตฺตาติ เอตฺถ คนฺธายตนมูลกานํ รสโผฏฺฐพฺพยมกานํ รสายตนมูลกสฺส จ โผฏฺฐพฺพยมกสฺส ปฏิวจนวิสฺสชฺชเนเนว ภวิตพฺพนฺติ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว วิสฺสชฺชนํ น กาตพฺพนฺติ เยสํ กาตพฺพํ, เตสํ คนฺธรสโผฏฺฐพฺพมูลกานํ มนายตนธมฺมายตนยมกานํ จกฺขาทิปญฺจายตนมูลเกหิ มนายตนธมฺมายตนยมเกหิ สทิสวิสฺสชฺชนตฺตาติ อตฺโถ. จกฺขายตนาทิมูลกานิ สทฺทายตนยมกานิ สทฺทายตนมูลกานิ สพฺพานิ อวิสฺสชฺชเนเนว อลพฺภมานวิสฺสชฺชนตาทสฺสเนน [Pg.130] วิสฺสชฺชิตานิ นาม โหนฺตีติ อาห ‘‘ฉสฏฺฐิ ยมกานิ วิสฺสชฺชิตานิ นาม โหนฺตี’’ติ.

"खालच्या यमकांशी समान उत्तर असल्यामुळे" येथे गंधायतन-मूलक रस व फोठ्ठब्ब यमकांचे आणि रसायतन-मूलक फोठ्ठब्ब यमकाचे उत्तर पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच द्यायचे असल्यामुळे पुन्हा उत्तर देण्याची गरज नाही. ज्यांचे उत्तर द्यायचे आहे, त्या गंध, रस, फोठ्ठब्ब-मूलक मनायतन व धम्मायतन यमकांचे चक्खू इत्यादी पाच आयतन-मूलक मनायतन व धम्मायतन यमकांशी समान उत्तर असल्यामुळे, असा अर्थ आहे. चक्खायतन इत्यादी मूलक असणारी सद्धायतन यमके आणि सद्धायतन-मूलक सर्व यमके, उत्तर न देताच, उत्तर न मिळण्याच्या दर्शनानेच "उत्तर दिलेली" मानली जातात, म्हणून "सहासष्ट (६६) यमके उत्तर दिलेली मानली जातात" असे म्हटले आहे।

ชจฺจนฺธมฺปิ ชจฺจพธิรมฺปีติ เอตฺถ จ ชจฺจพธิรคฺคหเณน ชจฺจนฺธพธิโร คหิโตติ เวทิตพฺโพ. สฆานกานํ สจกฺขุกานนฺติ ปริปุณฺณายตนเมว โอปปาติกํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เอตฺถ เอว-สทฺทํ วุตฺตนฺติ-เอตสฺส ปรโต โยเชตฺวา ยถา ‘‘สฆานกานํ อจกฺขุกาน’’นฺติ อิทํ อปริปุณฺณายตนํ สนฺธาย วุตฺตํ, น เอวํ ‘‘สฆานกานํ สจกฺขุกาน’’นฺติ เอตํ. เอตํ ปน ปริปุณฺณายตนํ สนฺธาย วุตฺตเมวาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เตน ชจฺจพธิรมฺปิ สนฺธาย วุตฺตตา น วาริตา โหตีติ.

"जन्मांध आणि जन्मबधिर सुद्धा" येथे जन्मबधिर शब्दाच्या ग्रहणाने जन्मांध-बधिर (जो जन्मापासून आंधळा व बहिरा दोन्ही आहे) असा पुरुष घेतला आहे, असे समजावे. "सघाणक (घाणेंद्रिययुक्त) आणि सचक्खुक (चक्षुरिंद्रिययुक्त)" हे परिपूर्ण आयतन असणाऱ्या ओपपातिक सत्त्वाला उद्देशूनच म्हटले आहे. येथे 'एव' (च) हा शब्द 'वृत्तं' या शब्दाच्या पुढे जोडून, ज्याप्रमाणे "सघाणकानं अचक्खुकानं" हे अपूर्ण आयतन असणाऱ्याला उद्देशून म्हटले आहे, त्याप्रमाणे "सघाणकानं सचक्खुकानं" हे (अपूर्ण आयतन असणाऱ्याला उद्देशून) म्हटलेले नाही. परंतु हे परिपूर्ण आयतन असणाऱ्याला उद्देशूनच म्हटले आहे, असा अर्थ समजावा. त्यामुळे जन्मांध-बधिराला उद्देशून म्हटलेले असणे देखील प्रतिबंधित होत नाही।

๒๒-๒๕๔. ยตฺถ จกฺขายตนนฺติ รูปีพฺรหฺมโลกํ ปุจฺฉตีติ นิยมโต ตตฺถ จกฺขุโสตานํ สหุปฺปตฺติมตฺตํ ปสฺสนฺโต วทติ, โอกาสวาเร ปน ตสฺมึ ปุคฺคลสฺส อนามฏฺฐตฺตา ยตฺถ กามธาตุยํ รูปธาตุยญฺจ จกฺขายตนํ อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ โสตายตนมฺปิ เอกนฺเตน อุปฺปชฺชตีติ ‘‘อามนฺตา’’ติ (ยม. ๑.อายตนยมก.๒๒) วุตฺตํ.

२२-२५४. "जिथे चक्खायतन..." हे वचन रूपी ब्रह्मलोकाविषयी विचारत आहे, असे नियमाने मानून, तेथे चक्षू आणि श्रोत्र यांच्या केवळ सह-उत्पत्तीला (एकत्र उत्पन्न होण्याला) पाहून तो बोलतो. परंतु ओकासवारामध्ये (अवकाशवार) त्या पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) उल्लेख न केल्यामुळे, ज्या कामधातूमध्ये आणि रूपधातूमध्ये चक्खायतन उत्पन्न होते, तेथे सोतायतन (श्रोत्रायतन) देखील निश्चितपणे उत्पन्न होते, म्हणून "आमंता" (होय) असे म्हटले आहे।

‘‘ยสฺส วา ปน รูปายตนํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส จกฺขายตนํ อุปฺปชฺชิสฺสตีติ? อามนฺตา’’ติ กสฺมา ปฏิญฺญาตํ, นนุ โย คพฺภเสยฺยกภาวํ คนฺตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสติ, ตสฺส รูปายตนํ ปฏิสนฺธิยํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, น ปน จกฺขายตนนฺติ? ยสฺส รูปายตนํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส ตทวตฺถสฺส ปุคฺคลสฺส รูปายตนุปฺปาทโต อุทฺธํ จกฺขายตนสนฺตานุปฺปาทสฺส ปวตฺติยมฺปิ ภวิสฺสนฺตสฺส ปฏิญฺญาตพฺพตฺตา. อถ กสฺมา ‘‘ยสฺส วา ปน รูปายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส จกฺขายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสตีติ? อามนฺตา’’ติ ปฏิญฺญาตํ, นนุ คพฺภเสยฺยกสฺส ปจฺฉิมภวิกสฺส อุปปชฺชนฺตสฺส เอกาทสมสตฺตาหา โอรโต ฐิตสฺส รูปายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสติ โน จ จกฺขายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสตีติ? ตสฺมึ ภเว ภวิสฺสนฺตสฺส อุปฺปาทสฺส อนาคตภาเวน อวจนโต. ภวนฺตเร หิ ตสฺส ตสฺส อายตนสนฺตานสฺส โย อาทิอุปฺปาโท ปฏิสนฺธิยํ ปวตฺเต จ ภวิสฺสติ, โส อนาคตุปฺปาโท ตพฺภาเวน วุจฺจติ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนานนฺโตคธตฺตา. น ปน โย ตสฺมึเยว ภเว ปวตฺเต ภวิสฺสติ, โส อนาคตุปฺปาทภาเวน วุจฺจติ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนนฺโตคธตฺตา. อทฺธาวเสน เหตฺถ กมฺมชปวตฺตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนาทิกาลเภโท อธิปฺเปโต. เอวญฺจ กตฺวา อินฺทฺริยยมเก (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๓๖๘) ‘‘ยสฺส อิตฺถินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ[Pg.131], ตสฺส ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสตีติ? ปจฺฉิมภวิกานํ อิตฺถีนํ อุปปชฺชนฺตีนํ, ยา จ อิตฺถิโย รูปาวจรํ อรูปาวจรํ อุปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ, ยา จ อิตฺถิโย เอเตเนว ภาเวน กติจิ ภเว ทสฺเสตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ, ตาสํ อุปปชฺชนฺตีนํ ตาสํ อิตฺถินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, โน จ ตาสํ ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ. น หิ ตาสํ สพฺพาสํ ตสฺมึ ภเว ปวตฺเต ปุริสินฺทฺริยํ น อุปฺปชฺชิสฺสติ ลิงฺคปริวตฺตนสพฺภาวา, ภวนฺตเร ปน อาทิอุปฺปาทสฺส อภาวํ สนฺธาย ‘‘โน จ ตาสํ ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ. ภวนฺตเร หิ อาทิอุปฺปาทสฺส อนาคตตฺตํ อธิปฺเปตนฺติ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘กติจิ ภเว ทสฺเสตฺวา’’ติ ภวคฺคหณํ กตนฺติ.

“किंवा ज्याचे रूपायतन उत्पन्न होईल, त्याचे चक्षुआयतन उत्पन्न होईल काय? होय” - हे कशासाठी स्वीकारले गेले आहे? जो गर्भशय्यक अवस्था प्राप्त करून परिनिर्वाण पावेल, त्याच्या प्रतिसंधीच्या वेळी रूपायतन उत्पन्न होईल, पण चक्षुआयतन उत्पन्न होणार नाही, असे नाही काय? (उत्तर:) ज्याचे रूपायतन उत्पन्न होईल, त्या विशिष्ट अवस्थेतील पुद्गलाच्या रूपायतन उत्पत्तीनंतर (प्रवृत्ती काळातही) उत्पन्न होणाऱ्या चक्षुआयतन-संतानाच्या उत्पत्तीचा स्वीकार करावा लागत असल्यामुळे ते मान्य केले आहे. तर मग, “किंवा ज्याचे रूपायतन उत्पन्न होणार नाही, त्याचे चक्षुआयतन उत्पन्न होणार नाही काय? होय” असे का स्वीकारले गेले आहे? गर्भशय्यक असलेल्या, पच्छिमभविक असलेल्या, प्रतिसंधी घेत असलेल्या आणि अकराव्या आठवड्यापेक्षा आधीच्या काळात राहिलेल्या पुद्गलाचे रूपायतन उत्पन्न होणार नाही, पण चक्षुआयतन उत्पन्न होणार नाही असे नाही (म्हणजे चक्षुआयतन उत्पन्न होईलच), असे नाही काय? (उत्तर:) कारण त्या भवात उत्पन्न होणाऱ्या उत्पत्तीला 'अनागत' (भविष्यकालीन) रूपाने सांगितले जात नाही. कारण दुसऱ्या भवात (भवांतरात) त्या त्या आयतन-संतानाची जी पहिली उत्पत्ती प्रतिसंधीच्या वेळी आणि प्रवृत्तीच्या वेळी होईल, ती 'अनागत उत्पत्ती' या रूपाने म्हटली जाते, कारण ती वर्तमान काळाच्या अंतर्गत समाविष्ट नसते. परंतु, जो उसी भवाच्या प्रवृत्ती काळात उत्पन्न होईल, त्याला 'अनागत उत्पत्ती' या रूपाने म्हटले जात नाही, कारण तो वर्तमान काळाच्या अंतर्गत समाविष्ट असतो. कारण येथे काळाच्या प्रभावाने कर्मज प्रवृत्तीच्या वर्तमान इत्यादी काळभेद अभिप्रेत आहे. आणि असे मानल्यामुळेच इंद्रिययमक मध्ये (यम. ३.इंद्रिययमक.३६८) असे म्हटले आहे: “ज्याचे स्त्रींद्रिय उत्पन्न होते, त्याचे पुरुषेंद्रिय उत्पन्न होईल काय? पच्छिमभविक स्त्री-पुद्गलांच्या प्रतिसंधीच्या वेळी, आणि ज्या स्त्रिया रूपावचर व अरूपावचर लोकांत उत्पन्न होऊन परिनिर्वाण पावतील, आणि ज्या स्त्रिया याच भावाने काही भवांमध्ये राहून परिनिर्वाण पावतील, त्यांच्या प्रतिसंधीच्या वेळी त्यांचे स्त्रींद्रिय उत्पन्न होते, पण त्यांचे पुरुषेंद्रिय उत्पन्न होणार नाही.” कारण त्या सर्व स्त्रियांच्या त्याच भवाच्या प्रवृत्ती काळात पुरुषेंद्रिय उत्पन्न होणार नाही असे नाही, कारण लिंग-परिवर्तन शक्य असते; परंतु भवांतरात पहिल्या उत्पत्तीचा अभाव लक्षात घेऊन “त्यांचे पुरुषेंद्रिय उत्पन्न होणार नाही” असे म्हटले आहे. कारण भवांतरातील पहिल्या उत्पत्तीचे अनागतत्व (भविष्यकालीन असणे) अभिप्रेत आहे. आणि असे मानल्यामुळेच “काही भवांमध्ये राहून” असे म्हणून 'भव' शब्दाचा प्रयोग केला आहे.

‘‘อายตนานํ ปฏิลาโภ ชาตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๘๘; วิภ. ๒๓๕) วจนโต ตํตํอายตนนิพฺพตฺตกกมฺเมน คหิตปฏิสนฺธิกสฺส อวสฺสํภาวีอายตนสฺส ยาว อายตนปาริปูริ, ตาว อุปฺปชฺชตีติ ปน อตฺเถ คยฺหมาเน ปุจฺฉาทฺวยวิสฺสชฺชนํ สูปปนฺนํ โหติ. เอวญฺจ สติ ‘‘ยสฺส วา ปน โสตายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส จกฺขายตนํ นุปฺปชฺชตีติ? ปจฺฉิมภวิกานํ ปญฺจโวการํ อุปปชฺชนฺตานํ, เย จ อรูปํ อุปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ, เตสํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ โสตายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสติ, โน จ เตสํ จกฺขายตนํ นุปฺปชฺชตี’’ติ เอวมาทีสุ (ยม. ๑.อายตนยมก.๙๕) คพฺภเสยฺยกาปิ ปจฺฉิมภวิกาทโย อุปปชฺชนฺตา คหิตา โหนฺติ. เอวญฺจ กตฺวา อินฺทฺริยยมเก (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๑๘๖) ‘‘ยสฺส วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา’’ติ อิทมฺปิ อุปปนฺนํ โหติ. โสมนสฺสินฺทฺริยุปฺปาทกสฺส กมฺมสฺส เอกนฺเตน จกฺขุนฺทฺริยุปฺปาทนโต คพฺเภปิ ยาว จกฺขุนฺทฺริยุปฺปตฺติ, ตาว อุปฺปชฺชมานตาย ตสฺสา อภินนฺทิตพฺพตฺตา.

“आयतनांचा लाभ म्हणजेच जाती (जन्म) होय” या वचनानुसार, त्या त्या आयतनाला उत्पन्न करणाऱ्या कर्माद्वारे प्रतिसंधी ग्रहण केलेल्या पुद्गलाच्या अवश्य उत्पन्न होणाऱ्या आयतनाची जोपर्यंत आयतन-परिपूर्ती (पूर्णता) होत नाही, तोपर्यंत ते “उत्पन्न होत आहे” असा अर्थ घेतल्यास दोन्ही प्रश्नांचे उत्तर योग्य प्रकारे सुसंगत होते. आणि असे असताना, “किंवा ज्याचे श्रोतायतन उत्पन्न होणार नाही, त्याचे चक्षुआयतन उत्पन्न होत नाही काय? पच्छिमभविक पंचवोकार भवात उत्पन्न होणाऱ्यांच्या, आणि जे अरूप भवात उत्पन्न होऊन परिनिर्वाण पावतील, त्यांच्या प्रतिसंधीच्या वेळी त्यांचे श्रोतायतन उत्पन्न होणार नाही, पण त्यांचे चक्षुआयतन उत्पन्न होत नाही असे नाही” इत्यादी ठिकाणी (यम. १.आयतनयमक.९५) गर्भशय्यक असलेले पच्छिमभविक इत्यादी उत्पन्न होणारे पुद्गल देखील गृहीत धरले जातात. आणि असे मानल्यामुळेच इंद्रिययमक मध्ये (यम. ३.इंद्रिययमक.१८६) “किंवा ज्याचे सोमनस्येंद्रिय उत्पन्न होते, त्याचे चक्षुरिंद्रिय उत्पन्न होते काय? होय” हे देखील सुसंगत ठरते. कारण सोमनस्येंद्रिय उत्पन्न करणाऱ्या कर्माद्वारे निश्चितपणे चक्षुरिंद्रिय देखील उत्पन्न केले जात असल्यामुळे, गर्भातही जोपर्यंत चक्षुरिंद्रियाची उत्पत्ती होत नाही, तोपर्यंत ते उत्पन्न होत असलेल्या अवस्थेतच असते, म्हणून हे उत्तर अत्यंत स्वीकार्य आहे।

ยํ ปน ‘‘ยสฺส วา ปน ยตฺถ รูปายตนํ อุปฺปชฺชิตฺถ, ตสฺส ตตฺถ ฆานายตนํ อุปฺปชฺชตีติ? กามาวจรา จวนฺตานํ, อฆานกานํ กามาวจรํ อุปปชฺชนฺตานํ, รูปาวจรานํ เตสํ ตตฺถ รูปายตนํ อุปฺปชฺชิตฺถ, โน จ เตสํ ตตฺถ ฆานายตนํ อุปฺปชฺชตี’’ติ เอตฺถ ‘‘อฆานกานํ กามาวจรํ อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติ (ยม. ๑.อายตนยมก.๗๖) วุตฺตํ, ตํ เย เอกาทสมสตฺตาหา โอรโต กาลํ กริสฺสนฺติ, เตสํ ฆานายตนานิพฺพตฺตกกมฺเมน คหิตปฏิสนฺธิกานํ วเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘ยสฺส ยตฺถ ฆานายตนํ น นิรุชฺฌติ, ตสฺส [Pg.132] ตตฺถ รูปายตนํ น นิรุชฺฌิสฺสตีติ? กามาวจรํ อุปปชฺชนฺตานํ, อฆานกานํ กามาวจรา จวนฺตานํ, รูปาวจรานํ เตสํ ตตฺถ ฆานายตนํ น นิรุชฺฌติ, โน จ เตสํ ตตฺถ รูปายตนํ น นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ หิ เอตฺถ ‘‘อฆานกานํ กามาวจรา จวนฺตาน’’นฺติ (ยม. ๑.อายตนยมก.๑๘๑) วจนํ อนุปฺปนฺเนเยว ฆานายตเน คพฺภเสยฺยกานํ จุติ อตฺถีติ ทีเปติ. น หิ กามาวจเร คพฺภเสยฺยกโต อญฺโญ อฆานโก อตฺถิ ธมฺมหทยวิภงฺเค (วิภ. ๙๗๘ อาทโย) ‘‘กามธาตุยา อุปปตฺติกฺขเณ กสฺสจิ อฏฺฐายตนานิ ปาตุภวนฺตี’’ติ อวุตฺตตฺตาติ. อถ กสฺมา โอปปาติเก เอว สนฺธาย อิธ, อินฺทฺริยยมเก จ ยถาทสฺสิตาสุ ปุจฺฉาสุ ‘‘อามนฺตา’’ติ วุตฺตนฺติ น วิญฺญายตีติ? ยมเก สนฺนิฏฺฐาเนน คหิตตฺถสฺส เอกเทเส สํสยตฺถสมฺภเวน ปฏิวจนสฺส อกรณโต. ภินฺทิตพฺเพ หิ น ปฏิวจนวิสฺสชฺชนํ โหติ. ยทิ สิยา, ปริปุณฺณวิสฺสชฺชนเมว น สิยาติ. อถ กสฺมา ‘‘ยสฺส วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา’’ติ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๑๘๖) อิมินา ‘‘คพฺภเสยฺยกานํ โสมนสฺสปฏิสนฺธิ นตฺถี’’ติ น วิญฺญายตีติ? ‘‘กามธาตุยา อุปปตฺติกฺขเณ กสฺส ทสินฺทฺริยานิ ปาตุภวนฺติ? คพฺภเสยฺยกานํ สตฺตานํ สเหตุกานํ ญาณสมฺปยุตฺตานํ อุปปตฺติกฺขเณ ทสินฺทฺริยานิ ปาตุภวนฺติ กายินฺทฺริยํ มนินฺทฺริยํ อิตฺถินฺทฺริยํ วา ปุริสินฺทฺริยํ วา ชีวิตินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ วา อุเปกฺขินฺทฺริยํ วา สทฺธินฺทฺริย’’นฺติอาทิวจนโต (วิภ. ๑๐๑๒).

परंतु, “ज्याचे ज्या ठिकाणी रूपायतन उत्पन्न झाले होते, त्याचे त्या ठिकाणी घानायतन उत्पन्न होते काय? कामावचरामधून च्युत पावणाऱ्या, घानायतन नसलेल्या कामावचरात उत्पन्न होणाऱ्या, आणि रूपावचरांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या त्या व्यक्तींचे तेथे रूपायतन उत्पन्न झाले होते, परंतु त्यांचे तेथे घानायतन उत्पन्न होत नाही” येथे जे “घानायतन नसलेल्या कामावचरात उत्पन्न होणाऱ्या” असे म्हटले आहे, ते जे अकराव्या आठवड्याच्या आत काळ करतील (मृत्यू पावतील), ज्यांनी घानायतन उत्पन्न न करणाऱ्या कर्माने प्रतिसंधी ग्रहण केली आहे, त्यांच्या संदर्भात म्हटले आहे असे जाणावे. “ज्याचे ज्या ठिकाणी घानायतन निरुद्ध होत नाही, त्याचे त्या ठिकाणी रूपायतन निरुद्ध होणार नाही काय? कामावचरात उत्पन्न होणाऱ्या, घानायतन नसलेल्या कामावचरामधून च्युत पावणाऱ्या, आणि रूपावचरांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या त्या व्यक्तींचे तेथे घानायतन निरुद्ध होत नाही, परंतु त्यांचे तेथे रूपायतन निरुद्ध होणार नाही असे नाही” येथे “घानायतन नसलेल्या कामावचरामधून च्युत पावणाऱ्या” हे वचन दर्शवते की घानायतन उत्पन्न होण्यापूर्वीच गर्भशैयागत प्राण्यांची च्युती (मृत्यू) होते. कारण कामावचरामध्ये गर्भशैयागताशिवाय दुसरा कोणताही घानायतन नसलेला (अघानाक) प्राणी नाही, कारण धम्महदयविभंगात “कामधातूमध्ये उत्पत्तीच्या क्षणी कोणाचे आठ आयतने प्रकट होतात” असे म्हटलेले नाही. मग केवळ ओपपातिक (औपपातिक) प्राण्यांनाच उद्देशून येथे आणि इंद्रिययमकामध्ये दर्शविलेल्या प्रश्नांमध्ये “आमता” (होय) असे का म्हटले आहे, हे समजत नाही काय? यमकामध्ये संनिष्ठानाने (निश्चयाने) ग्रहण केलेल्या अर्थाच्या एका भागात संशयार्थाच्या संभवतेमुळे प्रतिवचन (उत्तर) न दिल्यामुळे. कारण जे विभागले जावे, त्यात प्रतिवचन-विसर्जन (उत्तर देणे) होत नाही. जर तसे झाले, तर परिपूर्ण विसर्जनच होणार नाही. मग “किंवा ज्याचे सोमनस्यिंद्रिय उत्पन्न होते, त्याचे चक्षुरिंद्रिय उत्पन्न होते काय? - आमता (होय)” या वचनाने “गर्भशैयागतांना सोमनस्य प्रतिसंधी नसते” असे का समजले जात नाही? कारण “कामधातूमध्ये उत्पत्तीच्या क्षणी कोणाच्या दहा इंद्रिये प्रकट होतात? गर्भशैयागत सहेतुक ज्ञानसंप्रयुक्त प्राण्यांच्या उत्पत्तीच्या क्षणी दहा इंद्रिये प्रकट होतात - कायिंद्रिय, मनिंद्रिय, इत्थिंद्रिय किंवा पुरिसिंद्रिय, जीवितिंद्रिय, सोमनस्यिंद्रिय किंवा उपेक्खिंद्रिय, सद्धिंद्रिय” इत्यादी वचन आहे.

นิโรธวาเร อนาคตกาลเภเท ยถา ตสฺเสว จิตฺตสฺส นิโรโธ อนาคตภาเวน ตสฺส อุปฺปตฺติกฺขเณ วุตฺโต, เอวํ ตสฺเสว กมฺมชสนฺตานสฺส นิโรโธ อนาคตภาเวน ตสฺส อุปฺปาเท วตฺตพฺโพติ สพฺพตฺถ อุปปชฺชนฺตานํ เอว โส ตถา วุตฺโต, น อุปฺปนฺนานํ. อุปฺปนฺนานํ ปน อญฺญสฺส อนาคตสฺส สนฺตานสฺส นิโรโธ อนาคตภาเวน วตฺตพฺโพ, น ตสฺเสว. ตสฺส หิ อุปฺปาทานนฺตรํ นิโรโธ อารทฺโธ นาม โหตีติ. ตสฺมา อรหตํ ปวตฺเต โสตสฺส จกฺขุสฺส จ เภเท สติปิ อนาคตกาลามสนวเสเนว ‘‘ยสฺส จกฺขายตนํ นิรุชฺฌิสฺสติ, ตสฺส โสตายตนํ นิรุชฺฌิสฺสตีติ? อามนฺตา. ยสฺส วา ปน โสตายตนํ นิรุชฺฌิสฺสติ, ตสฺส จกฺขายตนํ นิรุชฺฌิสฺสตีติ? อามนฺตา’’ติ วิสฺสชฺชนทฺวยํ อุปปนฺนเมว โหตีติ. ยสฺมา จ อุปปตฺติอนนฺตรํ นิโรโธ [Pg.133] อารทฺโธ นาม โหติ, ตํนิฏฺฐานภาวโต ปน จุติยา นิโรธวจนํ, ตสฺมา ปวตฺเต นิรุทฺเธปิ สนฺตาเนกเทเส อนิรุทฺธํ อุปาทาย อนิฏฺฐิตนิโรโธติ จุติยาว ตสฺส นิโรโธติ วุจฺจติ. วกฺขติ หิ ‘‘ยสฺส วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ นิรุชฺฌติ, ตสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ นิรุชฺฌตีติ? อามนฺตา’’ติ, เตเนตฺถาปิ จุตินิโรเธ เอว จ อธิปฺเปเต ยญฺจ ปวตฺเต นิรุชฺฌิสฺสติ, ตญฺจ นิฏฺฐานวเสน จุติยา เอว นิรุชฺฌิสฺสตีติ วุตฺตนฺติ ‘‘อามนฺตา’’ติ ยุตฺตํ ปฏิวจนํ. ‘‘สจกฺขุกาน’’นฺติอาทีสุ จ ‘‘ปฏิลทฺธจกฺขุกาน’’นฺติอาทินา อตฺโถ วิญฺญายตีติ.

निरोधवारामध्ये अनागत काळाच्या भेदाने ज्याप्रमाणे त्याच चित्ताचा निरोध अनागत भावाने (भविष्यकाळात होणारा म्हणून) त्याच्या उत्पत्तीच्या क्षणी सांगितला आहे, त्याचप्रमाणे त्याच कर्मज-संतानाचा (कर्मज रूपांच्या प्रवाहाचा) निरोध अनागत भावाने त्याच्या उत्पादक्षणी सांगावा, म्हणून सर्वत्र उत्पन्न होणाऱ्यांच्याच बाबतीत तो तसा सांगितला आहे, उत्पन्न झालेल्यांच्या बाबतीत नाही. उत्पन्न झालेल्यांच्या बाबतीत मात्र दुसऱ्या अनागत संतानाचा निरोध अनागत भावाने सांगावा, त्याचाच नाही. कारण त्याच्या उत्पादनानंतर निरोध 'आरब्ध' (सुरू झालेला) असे म्हटले जाते. म्हणून अर्हतांच्या प्रवृत्तीकाळात (जीवनात) श्रोत्र आणि चक्षूचा नाश होत असतानाही, अनागत काळाच्या परामर्शाच्या बळावरच “ज्याचे चक्षायतन निरुद्ध होईल, त्याचे श्रोत्रायतन निरुद्ध होईल काय? - आमता (होय). किंवा ज्याचे श्रोत्रायतन निरुद्ध होईल, त्याचे चक्षायतन निरुद्ध होईल काय? - आमता (होय)” हे दोन विसर्जन (उत्तरे) योग्यच ठरतात. आणि ज्या अर्थी उत्पत्तीनंतर लगेच निरोध 'आरब्ध' होतो, परंतु त्याच्या समाप्तीमुळे च्युतीच्या वेळी निरोधवचन होते, म्हणून प्रवृत्तीकाळात संतानाचा एक भाग निरुद्ध झाला तरी, अनिरुद्ध भागाला ग्रहण करून 'अपरिसमाप्त निरोध' असल्यामुळे च्युतीच्या वेळीच त्याचा निरोध होतो असे म्हटले जाते. कारण पुढे सांगतील: “किंवा ज्याचे सोमनस्यिंद्रिय निरुद्ध होते, त्याचे चक्षुरिंद्रिय निरुद्ध होते काय? - आमता (होय)”, म्हणून येथेही च्युतीचा निरोधच अभिप्रेत असल्यामुळे, जे प्रवृत्तीकाळात निरुद्ध होईल, ते समाप्तीच्या वशाने च्युतीच्या वेळीच निरुद्ध होईल असे म्हटले आहे, म्हणून “आमता” (होय) हे प्रतिवचन योग्य आहे. आणि “सचक्षुकानां” इत्यादींमध्ये “ज्यांनी चक्षू प्राप्त केले आहेत” इत्यादींद्वारे अर्थ समजून घ्यावा.

‘‘ยสฺส จกฺขายตนํ น นิรุชฺฌติ, ตสฺส โสตายตนํ น นิรุชฺฌิสฺสตีติ? สพฺเพสํ อุปปชฺชนฺตานํ, อจกฺขุกานํ จวนฺตานํ เตสํ จกฺขายตนํ น นิรุชฺฌติ, โน จ เตสํ โสตายตนํ น นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ เอตฺถ อารุปฺเป ปจฺฉิมภวิเก ฐเปตฺวา สพฺเพ อุปปชฺชนฺตา, อจกฺขุกา จวนฺตา จ คหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. เต หิ ทุติยโกฏฺฐาเสน สงฺคยฺหนฺตีติ ตทเปกฺขตฺตา สาวเสสมิทํ สพฺพวจนํ อจกฺขุกวจนญฺจาติ. ‘‘อารุปฺเป ปจฺฉิมภวิกาน’’นฺติ เอตฺถ จ อรูปโต ปญฺจโวการํ อคจฺฉนฺตา อนญฺญูปปตฺติกาปิ ‘‘อรูเป ปจฺฉิมภวิกา’’อิจฺเจว สงฺคยฺหนฺตีติ เวทิตพฺพา. เอส นโย อญฺเญสุปิ เอวรูเปสูติ.

“ज्याचे चक्षायतन निरुद्ध होत नाही, त्याचे श्रोत्रायतन निरुद्ध होणार नाही काय? सर्व उत्पन्न होणाऱ्या, चक्षू नसलेल्या च्युत पावणाऱ्या त्या व्यक्तींचे चक्षायतन निरुद्ध होत नाही, परंतु त्यांचे श्रोत्रायतन निरुद्ध होणार नाही असे नाही” येथे अरूपलोकातील पश्चिमभविक (अंतिम जन्मातील) वगळून सर्व उत्पन्न होणारे आणि चक्षू नसलेले च्युत पावणारे ग्रहण केले आहेत असे पाहावे. कारण ते दुसऱ्या कोठ्ठासाने (भागाने) संग्रहित केले जातात, म्हणून त्यांच्या अपेक्षेने हे 'सब्ब' (सर्व) वचन आणि 'अचक्खुक' (चक्षू नसलेले) वचन सावशेष (मर्यादित) आहे. आणि “अरूपलोकातील पश्चिमभविकांचे” येथे अरूपलोकातून पंचवोकार (पंचस्कंध) लोकात न जाणारे, इतरत्र उत्पत्ती नसलेले देखील “अरूपलोकातील पश्चिमभविक” म्हणूनच संग्रहित केले जातात असे जाणावे. हाच नियम इतरही अशाच प्रकारच्या पदांच्या बाबतीत लागू होतो.

ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रवृत्तीवार-वर्णना समाप्त झाली.

อายตนยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

आयतनयमक-वर्णना समाप्त झाली.

๔. ธาตุยมกํ

४. धातुयमक

๑-๑๙. ลพฺภมานานนฺติ อิทํ ปวตฺติวาเร สทฺทธาตุสมฺพนฺธานํ ยมกานํ จกฺขุวิญฺญาณธาตาทิสมฺพนฺธานญฺจ จุติปฏิสนฺธิวเสน อลพฺภมานตํ สนฺธาย วุตฺตํ.

१-१९. “लभ्यमानानां” (प्राप्त होणाऱ्यांचे) हे प्रवृत्तीवारामध्ये शब्दधातूशी संबंधित यमकांच्या आणि चक्षुविज्ञानधातू इत्यादींशी संबंधित यमकांच्या च्युती आणि प्रतिसंधीच्या वशाने अप्राप्ततेला उद्देशून म्हटले आहे.

ธาตุยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

धातुयमक-वर्णना समाप्त झाली.

๕. สจฺจยมกํ

५. सच्चयमक

๑. ปณฺณตฺติวาโร

१. पण्णत्तिवार

นิทฺเทสวารวณฺณนา

निर्देशवार-वर्णना

๑๐-๒๖. ‘‘ทุกฺขํ [Pg.134] ทุกฺขสจฺจนฺติ? อามนฺตา’’ติ เอตฺถ กิญฺจาปิ ทุกฺขทุกฺขํ สงฺขารทุกฺขํ วิปริณามทุกฺขนฺติ ตีสุปิ ทุกฺขสทฺโท ปวตฺตติ, ‘‘ชาติปิ ทุกฺขา’’ติอาทินา (มหาว. ๑๔; วิภ. ๑๙๐) ชาติอาทีสุ จ, โส ปน ทุกฺขทุกฺขโต อญฺญตฺถ ปวตฺตมาโน อญฺญนิรเปกฺโข นปฺปวตฺตติ. สุทฺธญฺเจตฺถ ทุกฺขปทํ อญฺญนิรเปกฺขํ คเหตฺวา ปณฺณตฺติโสธนํ กโรติ, เตน นิปฺปริยายโต ทุกฺขสภาวตฺตา เอว ยํ ทุกฺขทุกฺขํ, ตสฺมึ ทุกฺขทุกฺเข เอส ทุกฺขสทฺโท, ตญฺจ เอกนฺเตน ทุกฺขสจฺจเมวาติ ‘‘อามนฺตา’’ติ วุตฺตํ. สุทฺธสจฺจวาเร สจฺจวิภงฺเค วุตฺเตสุ สมุทเยสุ โกจิ ผลธมฺเมสุ นตฺถิ, น จ ผลธมฺเมสุ โกจิ นิโรโธติ วุจฺจมาโน อตฺถิ, มคฺคสทฺโท จ ผลผลงฺเคสุ มคฺคผลตฺตา ปวตฺตติ, น มคฺคกิจฺจสพฺภาวา. ปรินิฏฺฐิตนิยฺยานกิจฺจานิ หิ ตานิ. นิยฺยานวาจโก เจตฺถ มคฺคสทฺโท, น นิยฺยานผลวาจโก, ตสฺมา สมุทโย สจฺจํ, นิโรโธ สจฺจํ, มคฺโค สจฺจนฺติ เอเตสุปิ ‘‘อามนฺตา’’อิจฺเจว วิสฺสชฺชนํ กตํ.

१०-२६. “दुःख हे दुःखसत्य आहे काय? होय” येथे जरी 'दुःख' हा शब्द दुःख-दुःख, संस्कार-दुःख आणि विपरिणाम-दुःख या तिन्ही प्रकारच्या दुःखांमध्ये प्रवृत्त होत असला, तसेच “जन्म (जाती) देखील दुःख आहे” इत्यादी सूत्रांनुसार जन्म इत्यादींमध्येही प्रवृत्त होत असला, तरीही तो 'दुःख-दुःख' या अर्थाव्यतिरिक्त इतर अर्थांमध्ये प्रवृत्त होताना इतर पदांच्या (उदा. संस्कार इत्यादी) अपेक्षेशिवाय (स्वतंत्रपणे) प्रवृत्त होत नाही. आणि येथे इतर पदांची अपेक्षा न ठेवता केवळ शुद्ध 'दुःख' या पदाचे ग्रहण करून संज्ञेचे (पञ्ञत्ति) शोधन केले जाते. त्यामुळे मुख्य अर्थाने (निप्परियायतो) दुःखस्वभावाचे असल्यामुळे जे 'दुःख-दुःख' आहे, त्या दुःख-दुःखासाठीच हा 'दुःख' शब्द वापरला आहे, आणि ते निश्चितपणे 'दुःखसत्य'च आहे, म्हणून “होय” असे म्हटले आहे. शुद्धसत्यवारात सच्चविभंगात सांगितलेल्या समुदायांपैकी कोणताही समुदाय फलधर्मांमध्ये (अंतिम फळामध्ये) समाविष्ट नाही, आणि फलधर्मांमध्ये 'निरोध' म्हणून ओळखला जाणारा कोणताही धर्म नाही. तसेच 'मार्ग' हा शब्द फलाच्या अंगांमध्ये मार्गाचे फल असल्यामुळे (कारणोपचाराने) प्रवृत्त होतो, मार्गाच्या कार्याच्या अस्तित्वामुळे नाही. कारण ती (फलांगे) पूर्ण झालेली संसारातून मुक्त होण्याची कार्ये आहेत. आणि येथे 'मार्ग' हा शब्द संसारातून मुक्त करणाऱ्या मार्गाचा वाचक आहे, मुक्तीच्या फलाचा वाचक नाही, म्हणून “समुदय हे सत्य आहे”, “निरोध हे सत्य आहे”, “मार्ग हे सत्य आहे” या प्रश्नांमध्येही “होय” असेच उत्तर दिले गेले आहे.

อถ วา ปทโสธเนน ปเทสุ โสธิเตสุ สจฺจวิเสสนภูตา เอว ทุกฺขาทิสทฺทา อิธ คหิตาติ วิญฺญายนฺติ. เตสํ ปน เอกนฺเตน สจฺจวิเสสนภาวํ, สจฺจานญฺจ ตพฺพิเสสนโยควิเสสํ ทีเปตุํ สุทฺธสจฺจวาโร วุตฺโตติ สจฺจวิเสสนานํ ทุกฺขาทีนํ เอกนฺตสจฺจตฺตา ‘‘ทุกฺขํ สจฺจํ…เป… มคฺโค สจฺจนฺติ? อามนฺตา’’ติ วุตฺตนฺติ. ยถา เจตฺถ, เอวํ ขนฺธยมกาทีสุปิ สุทฺธขนฺธาทิวาเรสุ ขนฺธาทิวิเสสนภูตานเมว รูปาทีนํ คหณํ ยุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ (ยม. อฏฺฐ. ขนฺธยมก ๓๘) ปน ‘‘ยสฺมา ปิยรูปสาตรูปสงฺขาตํ วา รูปํ โหตุ ภูตุปาทารูปํ วา, สพฺพํ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ สงฺคหํ คจฺฉเตว, ตสฺมา อามนฺตาติ ปฏิชานาตี’’ติ วจเนน รูปาทิจกฺขาทิทุกฺขาทิคฺคหเณหิ สุทฺธขนฺธาทิวาเรสุปิ ขนฺธาทิวิเสสนโต อญฺเญปิ คหิตาติ อยมตฺโถ ทีปิโต โหติ, เตน ตทนุรูปตาวเสน อิตโร อตฺโถ วุตฺโต.

अथवा, पदशोधन वाराद्वारे पदांचे शोधन केले असता, 'दुःख' इत्यादी शब्द येथे सत्याचे विशेषण म्हणूनच ग्रहण केले आहेत असे समजते. परंतु, त्यांचे निश्चितपणे सत्याचे विशेषण असणे आणि सत्याचा त्या विशेषणांशी असलेला विशिष्ट संबंध स्पष्ट करण्यासाठी 'शुद्धसत्यवार' सांगितला आहे. म्हणून सत्याची विशेषणे असलेल्या दुःख इत्यादींच्या एकांत (निश्चित) सत्यत्वामुळे “दुःख हे सत्य आहे... पे... मार्ग हे सत्य आहे काय? होय” असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे येथे आहे, त्याचप्रमाणे खंधयमक इत्यादींमध्येही शुद्धखंधादि वारांमध्ये खंधादींचे विशेषण असलेल्या रूप इत्यादींचेच ग्रहण करणे योग्य आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये “ज्या अर्थी प्रियरूप व सातरूप संज्ञक रूप असो किंवा भूतोपादाय रूप असो, सर्व पाच स्कंधांमध्ये समाविष्ट होतेच, म्हणून 'होय' असे स्वीकारले आहे” या वचनाद्वारे रूप, चक्षू, दुःख इत्यादींच्या ग्रहणाने शुद्धखंधादि वारांमध्येही स्कंधादींच्या विशेषणाव्यतिरिक्त इतरही (प्रियरूप-सातरूप इत्यादी) अर्थ ग्रहण केले आहेत, हा अर्थ स्पष्ट होतो. म्हणून, त्या अर्थाला अनुसरून दुसरा अर्थ सांगितला आहे.

นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

निर्देशवार-वर्णना समाप्त झाली.

๒. ปวตฺติวารวณฺณนา

२. प्रवृत्तिवार-वर्णना

๒๗-๑๖๔. อนฺตมโส [Pg.135] สุทฺธาวาสานมฺปีติ อิทํ เตสํ อริยตฺตา ทุกฺขสจฺเจน อุปปชฺชเน อาสงฺกา สิยาติ กตฺวา วุตฺตํ. ตณฺหาวิปฺปยุตฺตจิตฺตสฺสาติ อิทํ ปญฺจโวการวเสเนว คเหตพฺพนฺติ วุตฺตํ. ยสฺส ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชตีติ เอเตน ปน สนฺนิฏฺฐาเนน สพฺเพ อุปปชฺชนฺตา ปวตฺติยํ จตุโวกาเร มคฺคผลโต อญฺญจิตฺตานํ อุปฺปาทกฺขณสมงฺคิโน ปญฺจโวกาเร จ สพฺพจิตฺตานํ อุปฺปาทกฺขณสมงฺคิโน สงฺคหิตาติ เตสฺเวว สนฺนิฏฺฐาเนน นิจฺฉิเตสุ เกจิ ‘‘ปวตฺเต ตณฺหาวิปฺปยุตฺตจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ เอเตน ทุกฺขสมุทเยสุ เอกโกฏฺฐาสปฺปวตฺติสมงฺคิโน ทสฺสียนฺติ สนฺนิฏฺฐาเนน คหิตสฺเสว วิภาคทสฺสนโต, เตน จตุโวการานมฺปิ คหณํ อุปปนฺนเมว. น หิ เตสุ มคฺคผลุปฺปาทสมงฺคีสุ ปสงฺคตา อตฺถิ ตํสมงฺคีนํ เตสํ สนฺนิฏฺฐาเนน อคฺคหิตตฺตาติ. อิทํ อิธ น คเหตพฺพนฺติ อิทํ จตุโวกาเร ผลสมาปตฺติจิตฺตํ อิธ สจฺจานํ อุปฺปาทวจเน น คเหตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ.

२७-१६४. “अगदी शुद्धावास (ब्रह्मलोकातील) देवांचे देखील” हे वचन ते आर्य असल्यामुळे दुःखसत्यासह उत्पन्न होण्याबाबत शंका निर्माण होऊ शकते, असा विचार करून म्हटले आहे. “तृष्णाविप्रयुक्त चित्ताच्या” हे वचन केवळ पंचवोकार (पाच स्कंध असलेल्या अस्तित्वाच्या) संदर्भातच ग्रहण करावे असे म्हटले आहे. परंतु “ज्याला दुःखसत्य उत्पन्न होते” या निश्चित विधानाने (सन्निठ्ठान) सर्व उत्पन्न होणारे (प्रतिसंधी घेणारे) प्राणी, प्रवृत्ती काळात चतुर्वोकारात मार्ग व फल व्यतिरिक्त इतर चित्तांच्या उत्पादक्षण-समंगी (उत्पत्तीच्या क्षणाशी युक्त असलेले) आणि पंचवोकारात सर्व चित्तांच्या उत्पादक्षण-समंगी ग्रहण केले जातात. म्हणून, त्या निश्चित केलेल्या व्यक्तींमध्येच काही “प्रवृत्ती काळात तृष्णाविप्रयुक्त चित्ताच्या उत्पादक्षणी” या वचनाद्वारे दुःख व समुदय या कोठ्ठासांपैकी एका कोठ्ठासाच्या प्रवृत्तीशी युक्त असलेल्या व्यक्ती दर्शविल्या जातात, कारण निश्चित केलेल्या समूहाचाच विभाग करून दाखविला आहे. त्यामुळे चतुर्वोकार व्यक्तींचे ग्रहण करणे देखील योग्यच आहे. कारण मार्ग आणि फल यांच्या उत्पादक्षणाशी युक्त असलेल्या व्यक्तींमध्ये (दुःखसत्य उत्पन्न होण्याची) प्रसक्ती (संभावना) नाही, कारण त्या क्षणाशी युक्त असलेल्या व्यक्तींचे या निश्चित विधानाने ग्रहण केलेले नाही. “हे येथे ग्रहण करू नये” या वचनाने चतुर्वोकारात फलसमापत्ती चित्त येथे सत्याच्या उत्पत्तीच्या कथनात ग्रहण करू नये, असे म्हटले आहे.

เอตฺถ จ สพฺเพสํ อุปปชฺชนฺตานนฺติ อิทํ กมฺมชปวตฺตสฺส ปฐมุปฺปาททสฺสเนน วุตฺตํ, อสญฺญสตฺตาเปตฺถ สงฺคหิตา. ปวตฺเต ตณฺหาวิปฺปยุตฺตจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณติ อิทํ ปน สมุทยสจฺจุปฺปาทโวมิสฺสสฺส ทุกฺขสจฺจุปฺปาทสฺส ตํรหิตสฺส ทสฺสนวเสน วุตฺตํ. ตณฺหาย อุปฺปาทกฺขเณติ ตํสหิตสฺส สมุทยสจฺจุปฺปาทโวมิสฺสสฺส. เตสํ ปน อสญฺญสตฺตานํ ปวตฺติยํ ทุกฺขสจฺจสฺส อุปฺปาโท สพฺพตฺถ น คหิโต, ตถา นิโรโธ จาติ. มคฺคสจฺจยมเกปิ เอเสว นโย. เตสํ ตสฺมึ อุปปตฺติกฺขเณ จ ตณฺหาวิปฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปตฺติกฺขเณ จาติ เอวเมตฺถ ขณวเสน โอกาโส เวทิตพฺโพติ วุตฺตํ, เอวญฺจ สติ ‘‘ยสฺส ยตฺถ ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ตตฺถ สมุทยสจฺจํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ (ยม. ๑.สจฺจยมก.๗๑) เอตสฺส วิสฺสชฺชเน ปจฺฉิมโกฏฺฐาเส ‘‘อิตเรสํ จตุโวการํ ปญฺจโวการํ อุปปชฺชนฺตานํ, ปวตฺเต จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ ตตฺถ ทุกฺขสจฺจญฺจ อุปฺปชฺชติ สมุทยสจฺจญฺจ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ อิทํ น ยุชฺเชยฺย. น หิ อุปปตฺติกฺขเณ จิตฺตุปฺปตฺติกฺขเณ จ สมุทยสจฺจํ อุปฺปชฺชิสฺสตีติ. ตสฺมา อุปปตฺติกฺขณตณฺหาวิปฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปตฺติกฺขณสมงฺคีนํ ปุคฺคลานํ ยสฺมึ กามาวจราทิโอกาเส สา อุปปตฺติ จิตฺตุปฺปตฺติ จ ปวตฺตมานา, ตตฺถ เตสนฺติ โอกาสวเสเนเวตฺถ [Pg.136] ตตฺถ-สทฺทสฺส อตฺโถ ยุชฺชติ. ปุคฺคโลกาสวาโร เหส. ตตฺถ ปุคฺคลวิเสสทสฺสนตฺถํ ‘‘สพฺเพสํ อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ, โอกาโส ปน ยตฺถ เต, โส เอวาติ.

आणि येथे “सर्व उत्पन्न होणाऱ्यांचे” हे वचन कर्मज रूपांच्या पहिल्या उत्पत्तीला दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे, यात असंज्ञसत्त्व (असंज्ञी प्राणी) देखील समाविष्ट आहेत. “प्रवृत्ती काळात तृष्णाविप्रयुक्त चित्ताच्या उत्पादक्षणी” हे वचन समुदयसत्याच्या उत्पत्तीशी मिश्रित असलेल्या दुःखसत्याच्या उत्पत्तीच्या तुलनेत, त्या समुदयसत्याच्या उत्पत्तीशिवाय होणाऱ्या दुःखसत्याच्या उत्पत्तीला दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. “तृष्णेच्या उत्पादक्षणी” हे वचन त्या समुदयसत्याच्या उत्पत्तीसह मिश्रित असलेल्या दुःखसत्याच्या उत्पत्तीला दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. परंतु त्या असंज्ञसत्त्वांच्या प्रवृत्ती काळात दुःखसत्याची उत्पत्ती सर्व ठिकाणी ग्रहण केलेली नाही, आणि त्याचप्रमाणे निरोध देखील ग्रहण केलेला नाही. मार्गसत्य यमकातही हाच नियम आहे. “त्यांच्या त्या प्रतिसंधी क्षणी आणि तृष्णाविप्रयुक्त चित्ताच्या उत्पत्तीच्या क्षणी” अशा प्रकारे येथे क्षणाच्या आधारे ओकास (स्थान/भूमी) समजून घ्यावा असे म्हटले आहे. असे असताना “ज्याला ज्या भूमीत दुःखसत्य उत्पन्न होते, त्याला त्या भूमीत समुदयसत्य उत्पन्न होईल काय?” या प्रश्नाच्या उत्तरातील अंतिम भागात “इतर चतुर्वोकार आणि पंचवोकार उत्पन्न होणाऱ्यांच्या प्रवृत्ती काळात चित्ताच्या उत्पादक्षणी त्यांना तेथे दुःखसत्य उत्पन्न होते आणि समुदयसत्य उत्पन्न होईल” हे योग्य ठरणार नाही. कारण प्रतिसंधी क्षणी आणि चित्ताच्या उत्पत्तीच्या क्षणी समुदयसत्य उत्पन्न होईलच असे नाही. म्हणून, प्रतिसंधी क्षणी आणि तृष्णाविप्रयुक्त चित्ताच्या उत्पत्तीच्या क्षणाशी युक्त असलेल्या व्यक्तींच्या ज्या कामावचर इत्यादी भूमीत ती प्रतिसंधी आणि ती चित्तोत्पत्ती प्रवृत्त होत असते, तेथे त्यांच्यासाठी, अशा प्रकारे भूमीच्या (ओकास) आधारेच येथे 'तत्र' (तेथे) या शब्दाचा अर्थ योग्य ठरतो. कारण हा पुद्गलोकासवार आहे. तेथे विशिष्ट पुद्गल दर्शवण्यासाठी “सर्व उत्पन्न होणाऱ्यांचे” इत्यादी म्हटले आहे, परंतु ओकास (भूमी) तर जेथे ते प्रवृत्त होतात तीच भूमी आहे.

‘‘สพฺเพสํ จวนฺตานํ ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ อารุปฺเป มคฺคสฺส จ ผลสฺส จ อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ สมุทยสจฺจญฺจ นุปฺปชฺชติ ทุกฺขสจฺจญฺจ นุปฺปชฺชตี’’ติ เอตฺถ ปน ‘‘ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ ทุกฺขสจฺจํ นุปฺปชฺชตี’’ติ จิตฺตปฏิพทฺธวุตฺติตฺตา จิตฺตชรูปเมว อิธาธิปฺเปตํ, น กมฺมชาทิรูปํ จิตฺตํ อนเปกฺขิตฺวาว อุปฺปชฺชนโตติ เกจิ วทนฺติ. ‘‘ยสฺส วา ปน สมุทยสจฺจํ นุปฺปชฺชตี’’ติ เอเตน ปน สนฺนิฏฺฐาเนน คหิโต ปุคฺคโล น จิตฺตํ อเปกฺขิตฺวาว คหิโต, อถ โข โย โกจิ เอวํปกาโร, ตสฺมา ‘‘ตสฺส ทุกฺขสจฺจํ นุปฺปชฺชตี’’ติ เอเตน จ น จิตฺตาเปกฺขเมว ทุกฺขสจฺจํ วุตฺตํ, อถ โข ยํ กิญฺจีติ จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ ยํ กิญฺจิ ทุกฺขสจฺจํ นุปฺปชฺชตีติ อยมตฺโถ วิญฺญายตีติ. น หิ ยมเก วิภชิตพฺเพ อวิภตฺตา นาม ปุจฺฉา อตฺถีติ.

“सर्व च्युत पावणाऱ्यांच्या (मरण पावणाऱ्यांच्या) प्रवृत्तीत (अस्तित्वाच्या प्रवाहात) चित्ताच्या भंगक्षणी, अरूप भूमीत मार्ग आणि फलाच्या उत्पादक्षणी त्यांना समुदयसत्यही उत्पन्न होत नाही आणि दुःखसत्यही उत्पन्न होत नाही” या वाक्यात, “प्रवृत्तीत चित्ताच्या भंगक्षणी दुःखसत्य उत्पन्न होत नाही” असे म्हटले आहे. येथे चित्ताशी संबंधित प्रवृत्ती असल्यामुळे केवळ ‘चित्तज रूप’ (चित्तापासून उत्पन्न होणारे रूप) अभिप्रेत आहे, ‘कर्मज रूप’ इत्यादी नाही; कारण ते चित्ताची अपेक्षा न करताच उत्पन्न होते, असे काही आचार्य म्हणतात. परंतु, “ज्याला समुदयसत्य उत्पन्न होत नाही” या सिद्धांताद्वारे ग्रहण केलेला पुद्गल (व्यक्ती) चित्ताची अपेक्षा करूनच ग्रहण केलेला नाही, तर जो कोणी अशा प्रकारचा पुद्गल आहे तो ग्रहण केला आहे. म्हणून “त्याला दुःखसत्य उत्पन्न होत नाही” या संशयात्मक पदाने केवळ चित्ताची अपेक्षा करणारेच दुःखसत्य सांगितले आहे असे नाही, तर चित्ताच्या भंगक्षणी जे काही दुःखसत्य आहे, ते सर्व दुःखसत्य उत्पन्न होत नाही, असा हा अर्थ समजला पाहिजे. कारण यमकात जे विभजन करण्यास योग्य आहे, ते अविभक्त (विभाजन न करता) विचारले जाणारे प्रश्न नसतात.

‘‘สุทฺธาวาสานํ ทุติเย จิตฺเตวตฺตมาเน’’ติ อิทํ สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทน ยสฺส ยตฺถ ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชิตฺถ, โน จ สมุทยสจฺจํ, ตํทสฺสนวเสน วุตฺตํ. ตสฺมึ ปน ทสฺสิเต เตน สมานคติกตฺตา ทุติยากุสลจิตฺตโต ปุริมสพฺพจิตฺตสมงฺคิโน เตเนว ทสฺสิตา โหนฺติ. เตสมฺปิ หิ ตตฺถ ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชิตฺถ โน จ เตสํ ตตฺถ สมุทยสจฺจํ อุปฺปชฺชิตฺถาติ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘อิตเรสํ จตุโวการปญฺจโวการาน’’นฺติ เอตฺถ ยถาวุตฺตา สุทฺธาวาสา อคฺคหิตา โหนฺติ. ยถา ‘‘ยสฺส ยตฺถ ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ตตฺถ สมุทยสจฺจํ อุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ (ยม. ๑.สจฺจยมก.๖๑) เอตสฺส วิสฺสชฺชเน ‘‘สุทฺธาวาสานํ อุปปตฺติจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ (ยม. ๑.สจฺจยมก.๖๑) เอเตเนว อุปปตฺติจิตฺตุปฺปาทกฺขณสมงฺคิสมานคติกา ทุติยากุสลโต ปุริมสพฺพจิตฺตุปฺปาทกฺขณสมงฺคิโน ทสฺสิตา โหนฺตีติ น เต ‘‘อิตเรส’’นฺติ เอเตน คยฺหนฺติ, เอวมิธาปิ ทฏฺฐพฺพนฺติ. ‘‘อิตเรส’’นฺติ วจนํ ปญฺจโวการานํ วิเสสนตฺถํ, น จตุโวการานํ. น หิ เต ปุพฺเพ วุตฺตา วชฺเชตพฺพา สนฺติ ปญฺจโวการา วิย ยถาวุตฺตา สุทฺธาวาสาติ. ‘‘อภิสเมตาวีนํ เตสํ ตตฺถ ทุกฺขสจฺจญฺจ อุปฺปชฺชิตฺถ มคฺคสจฺจญฺจ อุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ (ยม. ๑.สจฺจยมก.๔๑) เอเตน สนฺนิฏฺฐาเนน ปุคฺคโลกาสา อญฺญมญฺญปริจฺฉินฺนา คหิตาติ ยสฺมึ โอกาเส อภิสเมตาวิโน, เต เอวํ ‘‘อภิสเมตาวีน’’นฺติ เอเตน คหิตาติ ทฏฺฐพฺพา[Pg.137]. เตน เย กามาวจเร รูปาวจเร อรูปาวจเร วา อภิสเมตาวิโน รูปาวจรํ อรูปาวจรํ วา อุปปนฺนา, ยาว ตตฺถาภิสมโย อุปฺปนฺโน ภวิสฺสติ, ตาว เต เอตฺถ น คยฺหนฺติ, เต ปน ปุริมโกฏฺฐาเส ‘‘สุทฺธาวาสานํ ทุติเย จิตฺเต วตฺตมาเน’’ติ เอวํ ทสฺสิเตหิ สุทฺธาวาเส อนุปฺปนฺนาภิสมเยหิ สมานคติกาติ วิสุํ น ทสฺสิตา. ‘‘อนภิสเมตาวีน’’นฺติ คหิตา เย สพฺพตฺถ ตตฺถ จ อนภิสเมตาวิโน, เตสุ สุทฺธาวาสานํ คหณกาลวิเสสนตฺถํ ‘‘สุทฺธาวาสานํ ทุติเย จิตฺเต วตฺตมาเน’’ติ (ยม. ๑.สจฺจยมก.๔๒) วุตฺตนฺติ.

“शुद्धावास देवपुत्रांच्या दुसऱ्या चित्ताच्या प्रवृत्तीकाळात” हे वाक्य अंतिम मर्यादेने ज्या व्यक्तीला ज्या भूमीत दुःखसत्य उत्पन्न झाले होते, पण समुदयसत्य नाही, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. ते दर्शविले असता, त्याच्याशी समान गती (अवस्था) असल्यामुळे, दुसऱ्या अकुशल चित्ताच्या (भवनिकंतिक दुसऱ्या जवनाच्या) पूर्वीच्या सर्व चित्तांनी युक्त असणारे पुद्गल देखील त्याच वाक्याने दर्शविले जातात. कारण त्यांनाही तेथे दुःखसत्य उत्पन्न झाले होते, पण समुदयसत्य उत्पन्न झाले नव्हते. असे केल्याने, “इतर चतुर्वोकार आणि पंचवोकार भूमीतील प्राण्यांच्या” या पाठात पूर्वोक्त शुद्धावास देवपुत्र ग्रहण केले जात नाहीत. ज्याप्रमाणे “ज्याला ज्या भूमीत दुःखसत्य उत्पन्न होते, त्याला त्या भूमीत समुदयसत्य उत्पन्न झाले होते काय?” या प्रश्नाच्या उत्तरात “शुद्धावास देवपुत्रांच्या उपपत्तीचित्ताच्या (प्रतिसंधी चित्ताच्या) उत्पादक्षणी” या पाठानेच, उपपत्तीचित्ताच्या उत्पादक्षणाशी समान गती असणारे, दुसऱ्या अकुशल चित्ताच्या पूर्वीच्या सर्व चित्तांच्या उत्पादक्षणाने युक्त असणारे पुद्गल दर्शविले जातात, त्यामुळे ते “इतर” (इतरेसं) या शब्दाने ग्रहण केले जात नाहीत; तसेच येथेही समजावे. “इतरेसं” (इतरांच्या) हा शब्द पंचवोकार पुद्गलांचे विशेषण आहे, चतुर्वोकार पुद्गलांचे नाही. कारण पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे वर्ज्य करावयाचे चतुर्वोकार पुद्गल, पूर्वोक्त शुद्धावास पंचवोकार पुद्गलांसारखे नसतात. “ज्यांनी सत्याचा साक्षात्कार केला आहे (अभिसमेतावी), त्यांना तेथे दुःखसत्य उत्पन्न झाले होते आणि मार्गसत्यही उत्पन्न झाले होते” या सिद्धांताद्वारे पुद्गल आणि अवकाश (भूमी) परस्परांपासून विभक्त करून ग्रहण केले आहेत. म्हणून ज्या भूमीत त्यांनी सत्याचा साक्षात्कार केला आहे, त्यांनाच “अभिसमेतावीनं” या शब्दाने ग्रहण केले आहे, असे समजावे. त्यामुळे जे कामावचर, रूपावचर किंवा अरूपावचर भूमीत सत्याचा साक्षात्कार करून रूपावचर किंवा अरूपावचर भूमीत उत्पन्न झाले आहेत, जोपर्यंत तेथे त्यांना सत्याचा साक्षात्कार (अभिसमय) होत नाही, तोपर्यंत ते येथे ग्रहण केले जात नाहीत. परंतु ते पहिल्या भागात “शुद्धावास देवपुत्रांच्या दुसऱ्या चित्ताच्या प्रवृत्तीकाळात” अशा प्रकारे दर्शविलेल्या, शुद्धावासात सत्याचा साक्षात्कार न झालेल्या पुद्गलांशी समान गती असणारे असल्यामुळे, त्यांना स्वतंत्रपणे दर्शविलेले नाही. “अनभिसमेतावीनं” (ज्यांनी सत्याचा साक्षात्कार केला नाही अशांच्या) या शब्दाने जे सर्वत्र आणि तेथे सत्याचा साक्षात्कार न केलेले आहेत ते ग्रहण केले जातात. त्या पुद्गलांमध्ये शुद्धावास पुद्गलांच्या ग्रहणाचा काळ विशेष रूपाने दर्शवण्यासाठी “शुद्धावास देवपुत्रांच्या दुसऱ्या चित्ताच्या प्रवृत्तीकाळात” असे म्हटले आहे.

ยสฺส จิตฺตสฺส อนนฺตรา อคฺคมคฺคํ ปฏิลภิสฺสนฺตีติ เอเตน โวทานจิตฺตสมงฺคินา สมานคติกา ตโต ปุริมตรจิตฺตสมงฺคิโนปิ ยาว สพฺพนฺติมตณฺหาสมฺปยุตฺตจิตฺตสมงฺคี, ตาว ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา. เอส นโย อญฺเญสุ เอวรูเปสูติ.

“ज्या चित्तानंतर लगेचच ते अग्र मार्ग (अर्हत् मार्ग) प्राप्त करतील” या वाक्याद्वारे, वोदान (शुद्धी) चित्ताने युक्त असणाऱ्या पुद्गलांशी समान गती असणारे आणि त्या वोदान चित्ताच्या पूर्वीच्या चित्ताने युक्त असणारे पुद्गल, अगदी अंतिम तृष्णा-संप्रयुक्त चित्ताने युक्त असणाऱ्या पुद्गलांपर्यंतचे सर्व पुद्गल दर्शविले आहेत, असे समजावे. हाच नियम इतर अशाच प्रकारच्या यमकांमध्येही लागू होतो.

ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณติ อาคตฏฺฐาเน ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺสปิ ภงฺคกฺขณคฺคหณํ ทฏฺฐพฺพํ, ตถา ‘‘ปวตฺเต จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ อาคตฏฺฐาเน จ จุติจิตฺตสฺสปิ อุปฺปาทกฺขณสฺสาติ. ‘‘ยสฺส ทุกฺขสจฺจํ น นิรุชฺฌติ, ตสฺส สมุทยสจฺจํ น นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ (ยม. ๑.สจฺจยมก.๑๑๖) เอตสฺส วิสฺสชฺชเน ทฺวีสุปิ โกฏฺฐาเสสุ ‘‘อรูเป มคฺคสฺส จ ผลสฺส จ ภงฺคกฺขเณ’’อิจฺเจว (ยม. ๑.สจฺจยมก.๑๑๖) วุตฺตํ, น วิเสสิตํ. กสฺมา? เอกสฺสปิ มคฺคสฺส จ ผลสฺส จ ภงฺคกฺขณสมงฺคิโน อุภยโกฏฺฐาสภชนโต. ยสฺส ทุกฺขสจฺจํ น นิรุชฺฌตีติ เอเตน สนฺนิฏฺฐาเนน คหิเตสุ หิ อรุเป มคฺคผลภงฺคกฺขณสมงฺคีสุ เกสญฺจิ ติณฺณํ ผลานํ ทฺวินฺนญฺจ มคฺคานํ ภงฺคกฺขณสมงฺคีนํ นิรนฺตรํ อนุปฺปาเทตฺวา อนฺตรนฺตรา วิปสฺสนานิกนฺตึ ภวนิกนฺตึ อุปฺปาเทตฺวา เย อุปริมคฺเค อุปฺปาเทสฺสนฺติ, เตสํ สมุทยสจฺจํ นิรุชฺฌิสฺสตีติ เตสํเยว ปน เกสญฺจิ อนฺตรา ตณฺหํ อนุปฺปาเทตฺวา อุปริมคฺคอุปฺปาเทนฺตานํ มคฺคผลภงฺคกฺขณสมงฺคีนํ สมุทยสจฺจํ น นิรุชฺฌิสฺสตีติ. สามญฺญวจเนนปิ จ ปุริมโกฏฺฐาเส วุจฺจมาเนน ปจฺฉิมโกฏฺฐาเส วกฺขมาเน วชฺเชตฺวาว คหณํ โหตีติ ทสฺสิโตยํ นโยติ.

“प्रवृत्तीत चित्ताच्या भंगक्षणी” असे आलेल्या ठिकाणी प्रतिसंधी चित्ताचा (पुनर्जन्म चित्ताचा) देखील भंगक्षण ग्रहण करावा, तसेच “प्रवृत्तीत चित्ताच्या उत्पादक्षणी” असे आलेल्या ठिकाणी च्युती चित्ताचा (मृत्यू चित्ताचा) देखील उत्पादक्षण ग्रहण करावा, असे समजावे. “ज्याचे दुःखसत्य निरुद्ध होत नाही, त्याचे समुदयसत्य निरुद्ध होणार नाही काय?” या प्रश्नाच्या उत्तरात दोन्ही भागांमध्ये “अरूप भूमीत मार्ग आणि फलाच्या भंगक्षणी” असेच म्हटले आहे, कोणतेही विशेषण दिलेले नाही. का? कारण मार्ग आणि फलाच्या भंगक्षणाने युक्त असणारा एकच पुद्गल दोन्ही भागांमध्ये समाविष्ट होतो. “ज्याचे दुःखसत्य निरुद्ध होत नाही” या सिद्धांताद्वारे अरूप भूमीत मार्ग आणि फलाच्या भंगक्षणाने युक्त असणारे पुद्गल ग्रहण केले असता, तीन फल आणि दोन मार्गांच्या भंगक्षणाने युक्त असणाऱ्या काही पुद्गलांपैकी, जे निरंतर (लगेचच) पुढील मार्ग उत्पन्न न करता, मध्ये-मध्ये विपश्यनेची आसक्ती (विपश्यनानिकंती) किंवा भवाची आसक्ती (भवनिकंती) उत्पन्न करून वरचे मार्ग उत्पन्न करतील, त्यांचे समुदयसत्य निरुद्ध होईल. परंतु, त्यांच्यापैकीच जे मध्ये तृष्णा उत्पन्न न करता वरचे मार्ग उत्पन्न करतील, अशा मार्ग आणि फलाच्या भंगक्षणाने युक्त असणाऱ्या काही पुद्गलांचे समुदयसत्य निरुद्ध होणार नाही, असे समजावे. सामान्य कथनाने देखील पहिल्या भागात जे सांगितले जात आहे, त्याद्वारे दुसऱ्या भागात जे सांगितले जाणार आहे ते वर्ज्य करूनच ग्रहण केले जाते, हा नियम येथे दर्शविला आहे.

ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रवृत्तिवार-वर्णना समाप्त झाली.

๓. ปริญฺญาวารวณฺณนา

३. परिज्ञावार-वर्णना

๑๖๕-๑๗๐. ปริญฺญาวาเร [Pg.138]…เป… ติสฺโสเปตฺถ ปริญฺญา ลพฺภนฺตีติ เอตฺเถว วิเสสนํ ขนฺธยมกาทีสุ สพฺพขนฺธาทีนํ วิย สพฺพสจฺจานํ อปริญฺเญยฺยตาทสฺสนตฺถํ สจฺฉิกรณภาวนาวเสน อิมสฺส วารสฺส อปฺปวตฺติทสฺสนตฺถญฺจ. ทุกฺขสฺส ปริญฺญตฺถํ สมุทยสฺส จ ปหานตฺถํ ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตีติ ปริญฺญาปหานํ สจฺเจสุ ทสฺเสตุํ ทุกฺเข ตีรณปริญฺญา วุตฺตา, น ปหานปริญฺญา. สมุทเย จ ปหานปริญฺญา, น ตีรณปริญฺญา. ญาตปริญฺญา ปน สาธารณาติ อุภยตฺถ วุตฺตา. มคฺคญาณญฺหิ ทุกฺขสมุทยานิ วิภาเวตีติ ญาตปริญฺญา จ โหติ, ทุกฺขตีรณกิจฺจานํ นิปฺผาทนโต ตีรณปริญฺญา จ, สมุทยสฺส อปฺปวตฺติกรณโตว ปหานปริญฺญา จาติ ติสฺโสปิ ปริญฺญา มคฺคกฺขเณ เอว โยเชตพฺพาติ.

१६५-१७०. परिञ्ञावारे (परिज्ञावारामध्ये) ...पे... ‘तिस्सो पेत्थ परिञ्ञा लब्भन्तीति’ (येथे तीन परिज्ञा प्राप्त होतात) हे विशेषण याच (सच्चयमक) मध्ये आहे; खन्धयमक इत्यादींमध्ये सर्व स्कंधांच्या परिज्ञेयतेप्रमाणे सर्व सत्यांच्या परिज्ञेयतेव्यतिरिक्त (तीरण आणि प्रहाण दाखवण्यासाठी) आणि सच्चिकरण (साक्षात्कार) व भावना यांच्याद्वारे या वाराची अप्रवृत्ती (न घडणे) दर्शवण्यासाठी आहे. दुःखाच्या परिज्ञेसाठी (पूर्ण ज्ञानासाठी) आणि समुदयाच्या प्रहाणासाठी (त्यागासाठी) भगवंतांच्या सन्निध ब्रह्मचर्य पाळले जाते, म्हणून सत्यांमध्ये परिज्ञा आणि प्रहाण दर्शवण्यासाठी दुःखात ‘तीरणपरिज्ञा’ सांगितली आहे, ‘प्रहाणपरिज्ञा’ नाही. आणि समुदयात ‘प्रहाणपरिज्ञा’ सांगितली आहे, ‘तीरणपरिज्ञा’ नाही. परंतु ‘ञातपरिज्ञा’ (ज्ञातपरिज्ञा) ही साधारण (दोन्हींना लागू होणारी) असल्याने दोन्ही ठिकाणी सांगितली आहे. कारण मग्गञाण (मार्गज्ञान) दुःख आणि समुदय यांना स्पष्ट करते, म्हणून ती ‘ञातपरिज्ञा’ देखील होते; दुःख-तीरणाच्या कार्याची निष्पत्ती करत असल्यामुळे ती ‘तीरणपरिज्ञा’ देखील होते; आणि समुदयाची पुन्हा उत्पत्ती न करण्याच्या कारणाने ती ‘प्रहाणपरिज्ञा’ देखील होते. अशा प्रकारे या तिन्ही परिज्ञा मार्गक्षणीच (मग्गक्खणे एव) जोडल्या पाहिजेत.

ปริญฺญาวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

परिञ्ञावार-वण्णना समाप्त झाली.

สจฺจยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सच्चयमक-वण्णना समाप्त झाली.

๖. สงฺขารยมกํ

६. सङ्खारयमकं (संस्कारयमक)

๑. ปณฺณตฺติวารวณฺณนา

१. पण्णत्तिवार-वण्णना (प्रज्ञप्तिवार स्पष्टीकरण)

๑. ขนฺธาทโย วิย ปุพฺเพ อวิภตฺตา กายสงฺขาราทโยติ เตสํ อวิญฺญาตตฺตา ‘‘อสฺสาสปสฺสาสา กายสงฺขาโร’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๔.๓๔๘) ตโย สงฺขาเร วิภชติ. กายสฺส สงฺขาโรติ ปฐเม อตฺเถ สามิอตฺเถ เอว สามิวจนํ, ทุติเย อตฺเถ กตฺตุอตฺเถ. วจิยา สงฺขาโรติ กมฺมตฺเถ สามิวจนํ. จิตฺตสฺส สงฺขาโรติ จ กตฺตุอตฺเถเยว. โส ปน กรณวจนสฺส อตฺโถติ กตฺวา ‘‘กรณตฺเถ สามิวจนํ กตฺวา’’ติ วุตฺตํ.

१. स्कंध इत्यादींप्रमाणे पूर्वी (संस्कारयमक सांगण्यापूर्वी) कायसंस्कार इत्यादींचे वर्गीकरण केलेले नव्हते. त्यामुळे ते अज्ञात असल्यामुळे, ‘अस्सास-पस्सास (श्वासोच्छ्वास) हा कायसंस्कार आहे’ इत्यादी प्रकारे (भगवंत) तीन संस्कारांचे वर्गीकरण करतात. ‘कायस्स सङ्खारो’ (कायाचा संस्कार) या पहिल्या अर्थामध्ये षष्ठी विभक्ती (सामिवचन) ही केवळ स्वामी अर्थातच (संबंध अर्थात) आहे, आणि दुसऱ्या अर्थात ती कर्ता अर्थात आहे. ‘वचिया सङ्खारो’ (वाचेचा संस्कार) यामध्ये कर्म अर्थात षष्ठी विभक्ती आहे. आणि ‘चित्तस्स सङ्खारो’ (चित्ताचा संस्कार) यामध्ये देखील कर्ता अर्थातच आहे. परंतु तो करण विभक्तीचा (तृतीयेचा) अर्थ आहे, म्हणून ‘करण अर्थात षष्ठी विभक्ती करून’ असे म्हटले आहे.

๒-๗. สุทฺธิกเอเกกปทวเสน อตฺถาภาวโตติ ปทโสธนตํมูลกจกฺกวาเรหิ โยปิ อตฺโถ ทสฺสิโต ทฺวีหิ ปเทหิ ลพฺภมาโน เอโก อสฺสาสปสฺสาสาทิโก, ตสฺส สุทฺธิเกหิ กายาทิปเทหิ สุทฺธิเกน [Pg.139] จ สงฺขารปเทน อวจนียตฺตา ยถา รูปปทสฺส ขนฺเธกเทโส ขนฺธปทสฺส ขนฺธสมุทาโย ปทโสธเน ทสฺสิโต ยถาธิปฺเปโต อตฺโถ อตฺถิ, เอวํ เอเกกปทสฺส ยถาธิปฺเปตตฺถาภาวโตติ อธิปฺปาโย. กาโย กายสงฺขาโรติอาทิ ปน วตฺตพฺพํ สิยาติ ยทิ วิสุํ อทีเปตฺวา สมุทิโต กายสงฺขารสทฺโท เอกตฺถ ทีเปติ, กายสงฺขารสทฺโท กายสงฺขารตฺเถ วตฺตมาโน ขนฺธสทฺโท วิย รูปสทฺเทน กายสทฺเทน วิเสสิตพฺโพติ อธิปฺปาเยน วทติ. สุทฺธสงฺขารวาโร เหสาติ เอเตน อิมสฺส วารสฺส ปทโสธเนน ทสฺสิตานํ ยถาธิปฺเปตานเมว คหณโต เตสญฺจ กายาทิปเทหิ อคฺคหิตตฺตา ‘‘กาโย กายสงฺขาโร’’ติอาทิวจนสฺส อยุตฺตึ ทสฺเสติ. อิธ ปน สงฺขารยมเก กายาทิปทานํ สงฺขารปทสฺส จ อสมานาธิกรณตฺตา ‘‘กาโย สงฺขาโร, สงฺขารา กาโย’’ติอาทิมฺหิ วุจฺจมาเน อธิปฺเปตตฺถปริจฺจาโค อนธิปฺเปตตฺถปริคฺคโห จ กโต สิยาติ สุทฺธสงฺขารตํมูลจกฺกวารา น วุตฺตา. ปทโสธนวารตํมูลจกฺกวาเรหิ ปน อสมานาธิกรเณหิ กายาทิปเทหิ สงฺขารสทฺทสฺส วิเสสนียตาย ทสฺสิตาย สํสโย โหติ ‘‘โย อตฺถนฺตรปฺปวตฺตินา กายสทฺเทน วิเสสิโต กายสงฺขาโร, เอโส อตฺถนฺตรปฺปวตฺตีหิ วจีจิตฺเตหิ วิเสสิโต อุทาหุ อญฺโญ’’ติ. เอวํ เสเสสุปิ. เอตฺถ เตสํ อญฺญตฺถ ทสฺสนตฺถํ ‘‘กายสงฺขาโร วจีสงฺขาโร’’ติอาทินา อนุโลมปฏิโลมวเสน ฉ ยมกานิ วุตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพํ. อฏฺฐกถายํ ปน สุทฺธสงฺขารวารฏฺฐาเน วุตฺตตฺตา อยํ นโย สุทฺธสงฺขารวาโรติ วุตฺโต.

२-७. ‘सुद्धिक-एकेकपदवसेन अत्थाभावतो’ (केवळ एका एका पदाच्या आधारे अर्थाचा अभाव असल्यामुळे) म्हणजे पदशोधन आणि त्याच्या मूळ चक्रवारांद्वारे जो अर्थ दर्शविला आहे, जो दोन पदांद्वारे प्राप्त होणारा एक अस्सास-पस्सास इत्यादी अर्थ आहे, तो केवळ ‘काय’ इत्यादी पदांद्वारे आणि केवळ ‘संस्कार’ पदाद्वारे सांगता येत नसल्यामुळे; ज्याप्रमाणे रूप-पदाचा स्कंधैकदेश (स्कंधाचा एक भाग) आणि स्कंध-पदाचा स्कंधसमुदाय हा पदशोधनात दर्शविलेला अभिप्रेत अर्थ आहे, त्याचप्रमाणे प्रत्येक एका पदाचा अभिप्रेत अर्थ नसतो, असा अभिप्राय आहे. ‘कायो कायसङ्खारो’ इत्यादी म्हटले पाहिजे, जर स्वतंत्रपणे न दर्शवता एकत्रित असलेला ‘कायसंस्कार’ शब्द एकाच अर्थाला दर्शवत असेल, तर कायसंस्कार अर्थात वर्तणारा ‘कायसंस्कार’ शब्द, ज्याप्रमाणे ‘स्कंध’ शब्द ‘रूप’ शब्दाने विशेषित केला जातो, तसा ‘काय’ शब्दाने विशेषित केला पाहिजे, या अभिप्रायाने ते म्हणतात. ‘सुद्धसङ्खारवारो हेसा’ (हा शुद्धसंस्कारवार आहे) याने या वाराच्या पदशोधनाद्वारे दर्शविलेल्या अभिप्रेत अर्थांचेच ग्रहण होत असल्यामुळे आणि त्यांचे ‘काय’ इत्यादी पदांद्वारे ग्रहण होत नसल्यामुळे ‘कायो कायसङ्खारो’ इत्यादी बोलण्याची अयुक्तता दर्शविली आहे. परंतु येथे संस्कारयमक मध्ये ‘काय’ इत्यादी पदांचे आणि ‘संस्कार’ पदाचे समानाधिकरण नसल्यामुळे ‘कायो सङ्खारो, सङ्खारा कायो’ इत्यादी म्हटले असता अभिप्रेत अर्थाचा त्याग आणि अनभिप्रेत अर्थाचा स्वीकार केला जाईल, म्हणून शुद्धसंस्कार-मूलक चक्रवार सांगितले नाहीत. परंतु पदशोधनवार-मूलक चक्रवारांद्वारे असमानाधिकरण असलेल्या ‘काय’ इत्यादी पदांनी ‘संस्कार’ शब्दाची विशेषणीयता दर्शविली असता संशय निर्माण होतो की, ‘जो इतर अर्थात प्रवृत्त होणाऱ्या काय-शब्दाने विशेषित असलेला कायसंस्कार आहे, तो इतर अर्थात प्रवृत्त होणाऱ्या वची आणि चित्ताने विशेषित आहे की अन्य काही?’ इतर पदांमध्येही याचप्रमाणे आहे. येथे त्यांचा अन्य अर्थ दर्शवण्यासाठी ‘कायसङ्खारो वचीसङ्खारो’ इत्यादी प्रकारे अनुलोम-प्रतिलोम क्रमाने सहा यमके सांगितली आहेत, असे जाणावे. परंतु अट्ठकथेमध्ये शुद्धसंस्कारवाराच्या ठिकाणी सांगितल्यामुळे हा नय ‘शुद्धसंस्कारवार’ म्हणून म्हटला गेला आहे.

ปณฺณตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पण्णत्तिवार-वण्णना समाप्त झाली.

๒. ปวตฺติวารวณฺณนา

२. पवत्तिवार-वण्णना (प्रवृत्तिवार स्पष्टीकरण)

๑๙. ปวตฺติวาเร สงฺขารานํ ปุคฺคลานญฺจ โอกาสตฺตา ฌานํ ภูมิ จ วิสุํ โอกาสภาเวน คหิตาติ ปุคฺคลวาเร จ โอกาสวเสน ปุคฺคลคฺคหเณน เตสํ ทฺวินฺนํ โอกาสานํ วเสน คหณํ โหติ, ตสฺมา ‘‘วินา วิตกฺกวิจาเรหิ อสฺสาสปสฺสาสานํ อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ ทุติยตติยชฺฌาโนกาสวเสน คหิตา ปุคฺคลา วิเสเสตฺวา ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพา[Pg.140]. ปุน ปฐมชฺฌานํ สมาปนฺนานนฺติ ฌาโนกาสวเสน ปุคฺคลํ ทสฺเสติ, กามาวจรานนฺติ ภูโมกาสวเสน. ทฺวิปฺปการานมฺปิ ปน เตสํ วิเสสนตฺถมาห ‘‘อสฺสาสปสฺสาสานํ อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ. เตน รูปารูปาวจเรสุ ปฐมชฺฌานสมาปนฺนเก กามาวจเร คพฺภคตาทิเก จ นิวตฺเตติ. กามาวจรานมฺปิ หิ คพฺภคตาทีนํ วินา อสฺสาสปสฺสาเสหิ วิตกฺกวิจารานํ อุปฺปตฺติ อตฺถิ. อฏฺฐกถายํ ปน เอกนฺติกตฺตา รูปารูปาวจรา นิทสฺสิตา. วินา อสฺสาสปสฺสาเสหิ วิตกฺกวิจารานํ อุปฺปาทกฺขเณติ เอเตน ปน ทสฺสิตา ปุคฺคลา ปฐมชฺฌาโนกาสา กามาวจราทิโอกาสา จ อสฺสาสปสฺสาสวิรหวิสิฏฺฐา ทฏฺฐพฺพา. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ ปุคฺคลวิภาโค เวทิตพฺโพ.

१९. पवत्तिवारामध्ये (प्रवृत्तिवारात) संस्कार आणि पुद्गल यांचे स्थान (अवकाश) असल्यामुळे ध्यान आणि भूमी स्वतंत्रपणे अवकाशभावाने ग्रहण केले आहेत; आणि पुद्गलवारामध्ये अवकाशाच्या आधारे पुद्गलाचे ग्रहण केल्याने त्या दोन्ही अवकाशांच्या (ध्यान-अवकाश आणि भूमी-अवकाश) आधारे ग्रहण होते. म्हणून ‘वितर्क-विचारांशिवाय अस्सास-पस्सासांच्या उत्पादक्षणी’ असे सांगून द्वितीय आणि तृतीय ध्यानाच्या अवकाशाच्या आधारे ग्रहण केलेले पुद्गल विशेषित करून दर्शविले आहेत, असे जाणावे. पुन्हा ‘पठमज्झानं समापन्नानं’ (प्रथम ध्यानाला समापन्न झालेल्यांच्या) याने ध्यानावकाशाच्या आधारे पुद्गल दर्शवितात, आणि ‘कामावचरानं’ (कामावचरांच्या) याने भूम्यवकाशाच्या आधारे. परंतु या दोन्ही प्रकारच्या पुद्गलांच्या विशेषणासाठी ‘अस्सास-पस्सासांच्या उत्पादक्षणी’ असे म्हटले आहे. त्याने रूपावचर आणि अरूपावचर भूमीमध्ये प्रथम ध्यानाला समापन्न झालेल्यांना आणि कामावचर भूमीमध्ये गर्भाशयात गेलेल्या इत्यादींना वगळले (निवर्तित केले) जाते. कारण कामावचर भूमीतील गर्भाशयात गेलेल्या इत्यादींची देखील अस्सास-पस्सासांशिवाय वितर्क-विचारांची उत्पत्ती होते. परंतु अट्ठकथेमध्ये एकांतिकतेमुळे रूपावचर आणि अरूपावचर दर्शविले आहेत. ‘अस्सास-पस्सासांशिवाय वितर्क-विचारांच्या उत्पादक्षणी’ याने दर्शविलेले पुद्गल हे प्रथम ध्यानावकाश असलेले आणि कामावचर इत्यादी अवकाश असलेले, अस्सास-पस्सासांच्या अभावाने विशेषित झालेले जाणावे. या नयाने सर्व ठिकाणी पुद्गल-विभाग (पुद्गलांचे वर्गीकरण) समजून घ्यावा.

๒๑. ‘‘ปฐมชฺฌาเน กามาวจเรติ กามาวจรภูมิยํ อุปฺปนฺเน ปฐมชฺฌาเน’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ, เอตสฺมึ ปน อตฺเถ สติ ‘‘จตุตฺถชฺฌาเน รูปาวจเร อรูปาวจเร ตตฺถ จิตฺตสงฺขาโร อุปฺปชฺชติ, โน จ ตตฺถ กายสงฺขาโร อุปฺปชฺชตี’’ติ เอตฺถาปิ รูปารูปาวจรภูมีสุ อุปฺปนฺเน จตุตฺถชฺฌาเนติ อตฺโถ ภเวยฺย, โส จ อนิฏฺโฐ ภูมีนํ โอกาสภาวสฺเสว อคฺคหิตตาปตฺติโต, สพฺพจตุตฺถชฺฌานสฺส โอกาสวเสน อคฺคหิตตาปตฺติโต จ, ตสฺมา ฌานภูโมกาสานํ สงฺกรํ อกตฺวา วิสุํ เอว โอกาสภาโว โยเชตพฺโพ. ปฐมชฺฌาโนกาเสปิ หิ กายสงฺขาโร จ อุปฺปชฺชติ วจีสงฺขาโร จ อุปฺปชฺชติ กามาวจโรกาเส จ. ยทิปิ น สพฺพมฺหิ ปฐมชฺฌาเน สพฺพมฺหิ จ กามาวจเร ทฺวยํ อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ ปน ตํทฺวยุปฺปตฺติ อตฺถีติ กตฺวา เอวํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. วิสุํ โอกาสตฺตา จ ‘‘องฺคมตฺตวเสน เจตฺถา’’ติอาทิวจนํ น วตฺตพฺพํ โหตีติ. อิมมฺหิ จ ยมเก อวิตกฺกวิจารมตฺตํ ทุติยชฺฌานํ วิจารวเสน ปฐมชฺฌาเน สงฺคหํ คจฺฉตีติ ทฏฺฐพฺพํ. มุทฺธภูตํ ทุติยชฺฌานํ คเหตฺวา อิตรํ อสงฺคหิตนฺติ วา. ยสฺสยตฺถเก ‘‘นิโรธสมาปนฺนาน’’นฺติ น ลพฺภติ. น หิ เต อสญฺญสตฺตา วิย โอกาเส โหนฺตีติ.

२१. अठ्ठकथेमध्ये म्हटले आहे की, 'प्रथम ध्यानात कामावचर म्हणजे कामावचर भूमीमध्ये उत्पन्न झालेल्या प्रथम ध्यानात'. परंतु हा अर्थ स्वीकारल्यास, 'चौथ्या ध्यानात, रूपावचरात, अरूपावचरात तेथे चित्तसंस्कार उत्पन्न होतो, पण तेथे कायसंस्कार उत्पन्न होत नाही' या वाक्यातही 'रूपावचर आणि अरूपावचर भूमींमध्ये उत्पन्न झालेल्या चौथ्या ध्यानात' असा अर्थ होईल. आणि तो अनिष्ट (अस्वीकार्य) आहे; कारण त्यामुळे भूमींच्या अवकाशभावाचे ग्रहण न होण्याची आणि संपूर्ण चौथ्या ध्यानाचे अवकाश रूपाने ग्रहण न होण्याची आपत्ती येते. म्हणून, ध्यानभूमी आणि अवकाशभूमी यांचे संकर (मिश्रण) न करता स्वतंत्रपणेच अवकाशभाव जोडला पाहिजे. कारण प्रथम ध्यानाच्या अवकाशातही कायसंस्कार उत्पन्न होतो आणि वचीसंस्कारही उत्पन्न होतो, आणि कामावचर अवकाशातही. जरी संपूर्ण प्रथम ध्यानात आणि संपूर्ण कामावचरात हे दोन्ही उत्पन्न होत नसले, तरी तेथे त्या दोन्हीची उत्पत्ती होते असे मानून असे म्हटले आहे, हे जाणावे. आणि स्वतंत्र अवकाश असल्यामुळे 'अंगमात्रतेने येथे' इत्यादी वचन बोलू नये. आणि या यमकात वितर्करहित केवळ विचारमात्र असलेले द्वितीय ध्यान विचाराच्या द्वारे प्रथम ध्यानात समाविष्ट होते, असे जाणावे. किंवा मुख्य (शिखरभूत) द्वितीय ध्यान घेऊन इतर (अमुख्य) द्वितीय ध्यान समाविष्ट केले नाही, असे जाणावे. 'यस्स यत्थ' या पुद्गलावकाश वारात 'निरोधसमापन्नांना' हे पद प्राप्त होत नाही. कारण ते असंज्ञी प्राण्यांप्रमाणे अवकाशात नसतात.

๓๗. สุทฺธาวาสานํ ทุติเย จิตฺเต วตฺตมาเนติ เตสํ ปฐมโต อวิตกฺกอวิจารโต ทุติเย สวิตกฺกสวิจาเรปิ ภวนิกนฺติอาวชฺชเน วตฺตมาเน อุภยํ นุปฺปชฺชิตฺถาติ ทสฺเสนฺเตน ตโต ปุริมจิตฺตกฺขเณสุปิ นุปฺปชฺชิตฺถาติ [Pg.141] ทสฺสิตเมว โหติ. ยถา ปน จิตฺตสงฺขารสฺส อาทิทสฺสนตฺถํ ‘‘สุทฺธาวาสํ อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติ วุตฺตํ, เอวํ วจีสงฺขารสฺส อาทิทสฺสนตฺถํ ‘‘ทุติเย จิตฺเต วตฺตมาเน’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

३७. 'शुद्धावास देवांच्या दुसऱ्या चित्ताच्या प्रवृत्तीच्या वेळी' म्हणजे त्यांच्या पहिल्या अवितक्क-अविचार चित्तानंतर दुसऱ्या सवितक्क-सविचार अशा भवनिकन्ति-आवर्जनात प्रवृत्ती असताना दोन्ही (कायसंस्कार आणि वचीसंस्कार) उत्पन्न झाले नव्हते, हे दर्शविताना त्यापूर्वीच्या चित्तक्षणांमध्येही ते उत्पन्न झाले नव्हते, हे दर्शविलेलेच असते. परंतु ज्याप्रमाणे चित्तसंस्काराचा आरंभ दर्शविण्यासाठी 'शुद्धावासात उत्पन्न होणाऱ्यांच्या' असे म्हटले आहे, त्याचप्रमाणे वचीसंस्काराचा आरंभ दर्शविण्यासाठी 'दुसऱ्या चित्ताच्या प्रवृत्तीच्या वेळी' असे म्हटले आहे, हे जाणावे.

ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रवृत्तीवार-वर्णन समाप्त झाले.

สงฺขารยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

संस्कारयमक-वर्णन समाप्त झाले.

๗. อนุสยยมกํ

७. अनुशययमक

ปริจฺเฉทปริจฺฉินฺนุทฺเทสวารวณฺณนา

परिच्छेद-परिच्छिन्न-उद्देशवार-वर्णन

๑. ปจฺจยปริคฺคหปริโยสานา ญาตปริญฺญาติ ปจฺจยทีปเกน มูลยมเกน ญาตปริญฺญํ, ขนฺธาทีสุ ตีรณพาหุลฺลโต ขนฺธาทิยมเกหิ ตีรณปริญฺญญฺจ วิภาเวตฺวา อนุสยปหานนฺตา ปหานปริญฺญาติ ปหาตพฺพมุทฺธภูเตหิ อนุสเยหิ ปหานปริญฺญํ วิภาเวตุํ อนุสยยมกํ อารทฺธํ. ลพฺภมานวเสนาติ อนุสยภาเวน ลพฺภมานานํ วเสนาติ อตฺโถ. ตีหากาเรหิ อนุสยานํ คาหาปนํ เตสุ ตถา อคฺคหิเตสุ อนุสยวาราทิปาฬิยา ทุรวโพธตฺตา.

१. प्रत्ययपरिग्रह (कारणांचे ग्रहण) हा जिचा अंत आहे ती 'ज्ञातपरिज्ञा' होय; म्हणून कारणांचे प्रकाशन करणाऱ्या मूलयमकाद्वारे ज्ञातपरिज्ञा स्पष्ट करून, आणि स्कंध इत्यादींमध्ये निर्णय (तीरण) करण्याची बहुलता असल्यामुळे स्कंधयमक इत्यादींद्वारे तीरणपरिज्ञा स्पष्ट करून, अनुशयांचे प्रहाण (नष्ट करणे) हा जिचा अंत आहे ती 'प्रहाणपरिज्ञा' होय; म्हणून प्रहाण करण्यायोग्य अशा मुख्य (शिखरभूत) अनुशयांद्वारे प्रहाणपरिज्ञा स्पष्ट करण्यासाठी 'अनुशययमक' सुरू केले आहे. 'लभ्यमानवशाने' म्हणजे अनुशयभावाने प्राप्त होणाऱ्यांच्या वशाने (प्रकाराने), असा अर्थ आहे. तीन प्रकारांनी (परिच्छेद, परिच्छिन्नोद्देश आणि उत्पत्तिस्थान या तीन आकारांनी) अनुशयांचे ग्रहण करविणे आवश्यक आहे, कारण जर ते त्या तीन प्रकारांनी ग्रहण केले नाहीत, तर अनुशयवार इत्यादी पाळी समजणे कठीण होईल.

อยํ ปเนตฺถ ปุริเมสูติ เอเตสุ สานุสยวาราทีสุ ปุริเมสูติ อตฺโถ. อตฺถวิเสสาภาวโต ‘‘กามธาตุํ วา ปน อุปปชฺชนฺตสฺส กามธาตุยา จุตสฺส, รูปธาตุํ วา ปน อุปปชฺชนฺตสฺส กามธาตุยา จุตสฺสา’’ติ เอวมาทีหิ อวุจฺจมาเน กถมยํ ยมกเทสนา สิยาติ? นายํ ยมกเทสนา, ปุริมวาเรหิ ปน ยมกวเสน เทสิตานํ อนุสยานํ จุติอุปปตฺติวเสน อนุสยฏฺฐานปริจฺเฉททสฺสนํ. ยมกเทสนาพาหุลฺลโต ปน สพฺพวารสมุทายสฺส อนุสยยมกนฺติ นามํ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา ปฏิโลมปุจฺฉาปิ อตฺถวเสน ลพฺภนฺติ, อตฺถวิเสสาภาวโต ปน น วุตฺตาติ ลพฺภมานตาวเสน เอติสฺสาปิ เทสนาย ยมกเทสนตา เวทิตพฺพา.

येथे 'पूर्वीच्यांमध्ये' याचा अर्थ 'या सानुशयवार इत्यादी पूर्वीच्या वारांमध्ये' असा आहे. अर्थाचा विशेष भेद नसल्यामुळे 'किंवा कामधातूमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या, कामधातूपासून च्युत होणाऱ्याच्या...' इत्यादी प्रकारे न सांगितल्यास ही यमकदेशना कशी होईल? (अशी शंका उपस्थित होते.) ही यमकदेशना नाही, तर पूर्वीच्या वारांमध्ये यमक रूपाने उपदेशिलेल्या अनुशयांच्या च्युती आणि उत्पत्तीच्या द्वारे अनुशयाच्या स्थानाचा परिच्छेद (मर्यादा) दर्शविणे आहे. परंतु यमकदेशनेच्या बहुलतेमुळे (अधिकतेमुळे) सर्व वारांच्या समूहाला 'अनुशययमक' असे नाव दिले आहे, असे जाणावे. अथवा प्रतिलोम प्रश्न देखील अर्थाच्या दृष्टीने प्राप्त होतात, परंतु अर्थाचा विशेष भेद नसल्यामुळे ते सांगितले नाहीत; म्हणून प्राप्त होण्याच्या क्षमतेवरून याही देशनेला यमकदेशनात्व समजावे.

อนุรูปํ การณํ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชนฺตีติ เอเตน การณลาเภ อุปฺปตฺติอรหตํ ทสฺเสติ. อปฺปหีนา หิ อนุสยา การณลาเภ สติ อุปฺปชฺชนฺติ. ยาว จ มคฺเคน เตสํ อนุปฺปตฺติอรหตา น กตา โหติ, ตาว [Pg.142] เต เอวํปการา เอวาติ ‘‘อนุสยา’’ติ วุจฺจนฺติ. โส เอวํปกาโร อุปฺปชฺชติ-สทฺเทน คหิโต, น ขนฺธยมกาทีสุ วิย อุปฺปชฺชมานตา. เตเนว ‘‘ยสฺส กามราคานุสโย อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ปฏิฆานุสโย อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา’’ติอาทินา อุปฺปชฺชนวาโร อนุสยวาเรน นินฺนานากรโณ วิภตฺโต. อนุรูปํ การณํ ปน ลภิตฺวา เย อุปฺปชฺชึสุ อุปฺปชฺชมานา จ, เตปิ อปฺปหีนฏฺเฐน ถามคตา อเหสุํ ภวนฺติ จ. อุปฺปตฺติอรหตาย เอว จ เต อุปฺปชฺชึสุ อุปฺปชฺชนฺติ จ, น จ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนโต อญฺเญ อุปฺปตฺติอรหา นาม อตฺถิ, ตสฺมา สพฺเพ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนา กามราคาทโย ‘‘อนุสยา’’ติ วุจฺจนฺติ. อปฺปหีนฏฺเฐเนว หิ อนุสยา, อปฺปหีนา จ อตีตาทโย เอว, มคฺคสฺส ปน ตาทิสานํ อนุปฺปตฺติอรหตาปาทเนน อนุสยปฺปหานํ โหตีติ. อปฺปหีนากาโร นาม ธมฺมากาโร, น ธมฺโม, ธมฺโม เอว จ อุปฺปชฺชตีติ อิมินา อธิปฺปาเยนาห ‘‘อปฺปหีนากาโร จ อุปฺปชฺชตีติ วตฺตุํ น ยุชฺชตี’’ติ. สตฺตานุสยาติ เอตฺถ ยทิ อปฺปหีนฏฺเฐน สนฺตาเน อนุเสนฺตีติ อนุสยา, อถ กสฺมา สตฺเตว วุตฺตา, นนุ สตฺตานุสยโต อญฺเญสมฺปิ กิเลสานํ อปฺปหีนตฺตา อนุสยภาโว อาปชฺชตีติ เจ? นาปชฺชติ, อปฺปหีนมตฺตสฺเสว อนุสยภาวสฺส อวุตฺตตฺตา. วุตฺตญฺหิ ‘‘อนุสโยติ ปน อปฺปหีนฏฺเฐน ถามคตกิเลโส วุจฺจตี’’ติ (ยม. อฏฺฐ. อนุสยยมก ๑), ตสฺมา อปฺปหีนฏฺเฐน ถามคโต กิเลโสเยว อนุสโย นามาติ ยุตฺตํ. ถามคตนฺติ จ อญฺเญหิ อสาธารโณ สภาโว ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ ธมฺมสภาวโพธินา ตถาคเตน อิเมเยว ‘‘อนุสยา’’ติ วุตฺตา. ถามคโตติ อนุสยสมงฺคีติ อตฺโถ.

'अनुरूप कारण मिळवून उत्पन्न होतात' याने कारणाचा लाभ झाल्यावर उत्पत्तीची योग्यता (उत्पत्तीची अर्हता) दर्शविली आहे. कारण जे अनुशय प्रहीण (नष्ट) झालेले नाहीत, ते कारण मिळाल्यावर उत्पन्न होतात. आणि जोपर्यंत मार्गाद्वारे त्यांची अनुत्पत्तीची योग्यता (पुन्हा उत्पन्न न होण्याची अवस्था) केली जात नाही, तोपर्यंत ते अशाच प्रकारचे असतात म्हणून त्यांना 'अनुशय' म्हटले जाते. तो अशा प्रकारचा स्वभाव 'उत्पन्न होतो' (उप्पज्जति) या शब्दाने ग्रहण केला आहे, स्कंधयमक इत्यादींप्रमाणे प्रत्यक्ष वर्तमान उत्पत्ती (उप्पज्जमानता) नाही. त्यामुळेच 'ज्याला कामरागानुशय उत्पन्न होतो, त्याला प्रतिघानुशय उत्पन्न होतो का? होय' इत्यादी प्रकारे उत्पत्तीवार हा अनुशयवारापेक्षा भिन्न न करता विभागला गेला आहे. परंतु अनुरूप कारण मिळवून जे भूतकाळात उत्पन्न झाले आणि जे वर्तमानकाळात उत्पन्न होत आहेत, ते देखील प्रहीण न झाल्यामुळे थामगत (दृढ) झाले होते आणि आहेत. आणि उत्पत्तीच्या योग्यतेमुळेच ते उत्पन्न झाले आणि उत्पन्न होत आहेत, आणि भूत, भविष्य व वर्तमान काळाव्यतिरिक्त इतर कोणीही 'उत्पत्तीयोग्य' नावाचे नसतात; म्हणून सर्व भूत, भविष्य व वर्तमानकालीन कामराग इत्यादींना 'अनुशय' म्हटले जाते. कारण प्रहीण न झाल्यामुळेच ते अनुशय आहेत, आणि प्रहीण न झालेले हे भूतकाळ इत्यादीच आहेत; परंतु मार्गाद्वारे अशा प्रकारच्या अनुशयांची अनुत्पत्तीची योग्यता प्राप्त करून देण्याने अनुशयांचे प्रहाण होते. 'अप्रहीण आकार' (नष्ट न होण्याची अवस्था) हा धर्माचा आकार (अवस्था) आहे, तो स्वतः धर्म (द्रव्य) नाही, आणि धर्मच उत्पन्न होतो; या अभिप्रायाने म्हटले आहे की 'अप्रहीण आकार उत्पन्न होतो असे म्हणणे योग्य नाही'. 'सात अनुशय' यामध्ये जर प्रहीण न झाल्यामुळे संतानामध्ये (चित्तप्रवाहात) सुप्त राहतात म्हणून ते अनुशय आहेत, तर मग सातच का सांगितले आहेत? सात अनुशयांव्यतिरिक्त इतर क्लेशांचेही प्रहाण न झाल्यामुळे त्यांना अनुशयत्व प्राप्त होईल की नाही? अशी शंका घेतल्यास... तसे होत नाही, कारण केवळ प्रहीण न होण्यालाच अनुशयत्व म्हटले गेलेले नाही. कारण असे म्हटले आहे की, 'अनुशय म्हणजे प्रहीण न झाल्यामुळे थामगत (दृढ) झालेला क्लेश होय'; म्हणून प्रहीण न झाल्यामुळे जो क्लेश थामगत (दृढ) झाला आहे, त्यालाच 'अनुशय' म्हणणे योग्य आहे. आणि 'थामगत' म्हणजे इतरांपेक्षा असाधारण असा स्वभाव समजावा. तसेच, धर्माच्या स्वभावाला जाणणाऱ्या तथागतांनी यांनाच 'अनुशय' म्हटले आहे. 'थामगत' म्हणजे अनुशयाने युक्त असलेला, असा अर्थ आहे.

อนุสยอุปฺปชฺชนวารานํ สมานคติกตฺตา ยถา ‘‘อนุเสตี’’ติ วจนํ อปฺปหีนาการทีปกํ, เอวํ ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วจนํ สิยาติ อุปฺปชฺชนวาเรน ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วจนสฺส อวุตฺตตา สกฺกา วตฺตุนฺติ เจ? ตํ น, วจนตฺถวิเสเสน ตํทฺวยสฺส วุตฺตตฺตา. ‘‘อนุรูปํ การณํ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชตี’’ติ หิ เอตสฺมึ อตฺเถ อวิสิฏฺเฐปิ ‘‘อนุเสตี’’ติ วจนํ สนฺตาเน อนุสยิตตํ ถามคตภาวํ ทีเปติ. ยทิ ตเมว ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วจนํ ทีเปยฺย, กสฺสจิ วิเสสสฺส อภาวา อุปฺปชฺชนวาโร น วตฺตพฺโพ สิยา, ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วจนํ ปน อุปฺปตฺติโยคฺคํ ทีเปติ. กสฺมา? อุปฺปชฺชนวาเรน อุปฺปตฺติโยคฺคสฺส [Pg.143] ทสฺสิตตฺตา, อนุสยสทฺทสฺส สพฺพทา วิชฺชมานานํ อปรินิปฺผนฺนสยนตฺถตาย นิวารณตฺถํ อุปฺปตฺติอรหตาย ถามคตภาวสงฺขาตสฺส ยถาธิปฺเปตสยนตฺถสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘อนุเสนฺตีติ อนุรูปํ การณํ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ ยํ อุปฺปตฺติโยคฺควจนํ วุตฺตํ, ตํ สุวุตฺตเมวาติ อธิปฺปาโย. ตมฺปิ สุวุตฺตเมว อิมินา ตนฺติปฺปมาเณนาติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติตฺตเยนปิ หิ จิตฺตสมฺปยุตฺตตา ทีปิตา โหติ.

अनुशयवार आणि उत्पन्नवार यांच्या समान गतीमुळे (समान अर्थामुळे) जसे 'अनुसेति' (अनुशयीत होते) हे वचन 'न प्रहीण झालेल्या' (नष्ट न झालेल्या) अवस्थेचे दर्शक आहे, तसेच 'उप्पज्जति' (उत्पन्न होते) हे वचनही असावे; म्हणून उत्पन्नवाराद्वारे 'उप्पज्जति' या वचनाचा अनुच्चारित अर्थ सांगता येऊ शकतो का? असे विचारल्यास, ते योग्य नाही; कारण शब्दांच्या अर्थातील विशेषत्वामुळे त्या दोन्हीचे कथन केले गेले आहे. 'अनुरूप कारण मिळवून उत्पन्न होते' या अर्थामध्ये जरी काही फरक नसला, तरी 'अनुसेति' हे वचन संतानामध्ये (चित्तप्रवाहामध्ये) अनुशयीत असणे म्हणजेच दृढता प्राप्त झालेली अवस्था (थामगतभाव) दर्शवते. जर 'उप्पज्जति' हे वचन देखील तेच दर्शवत असते, तर कोणत्याही विशेषाच्या अभावामुळे उत्पन्नवार सांगण्याची आवश्यकता नसती. परंतु 'उप्पज्जति' हे वचन उत्पत्तीची योग्यता (उत्पत्तियोग्यता) दर्शवते. ते कशामुळे? कारण उत्पन्नवाराद्वारे उत्पत्तीची योग्यता दर्शवली गेली आहे. अनुशय शब्दाचा नेहमी विद्यमान असणाऱ्या आणि अकृत (अपरिनिष्पन्न) अशा शयन-अर्थाचे निवारण करण्यासाठी, आणि उत्पत्तीच्या योग्यतेमुळे दृढता प्राप्त झालेली अवस्था म्हणून अभिप्रेत असलेल्या शयन-अर्थाचे दर्शन घडवण्यासाठी 'अनुशयीत होतात म्हणजे अनुरूप कारण मिळवून उत्पन्न होतात' असे जे उत्पत्तीच्या योग्यतेचे वचन सांगितले आहे, ते सुभाषितच (योग्यच) आहे, असा अभिप्राय आहे. 'ते देखील या आगम-प्रमाणामुळे सुभाषितच आहे' असा संबंध जोडला पाहिजे. कारण तीनही आगमांद्वारे चित्तसंप्रयुक्तता देखील दर्शवली गेली आहे।

ปริจฺเฉทปริจฺฉินฺนุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

परिच्छेद-परिच्छिन्न-उद्देशवार-वर्णना समाप्त झाली।

อุปฺปตฺติฏฺฐานวารวณฺณนา

उत्पत्तिस्थानवार-वर्णना

๒. กามธาตุยา ทฺวีสุ เวทนาสูติ กามาวจรภูมิยํ สุขาย จ อุเปกฺขาย จาติ อฏฺฐกถายํ กามธาตุคฺคหณํ ทฺวินฺนํ เวทนานํ วิเสสนภาเวน วุตฺตํ, เอวํ สติ กามธาตุยา กามราคานุสยสฺส อนุสยฏฺฐานตา น วุตฺตา โหติ. ทฺวีสุ ปน ราเคสุ ภวราคสฺส ตีสุ ธาตูสุ รูปารูปธาตูนํ อนุสยฏฺฐานตา วุตฺตาติ กามธาตุยา กามราคสฺส อนุสยฏฺฐานตา วตฺตพฺพา. ธาตุเวทนาสพฺพสกฺกายปริยาปนฺนวเสน หิ ติปฺปการํ อนุสยานํ อนุสยฏฺฐานํ วุตฺตนฺติ. ตสฺมา ตีสุ ธาตูสุ กามธาตุยา ตีสุ เวทนาสุ ทฺวีสุ เวทนาสุ เอตฺถ กามราคานุสโย อนุเสตีติ วิสุํ อนุสยฏฺฐานตา ธาตุยา เวทนานญฺจ โยเชตพฺพา. ทฺวีสุ เวทนาสูติ อิทญฺจ เวทนาสุ อนุสยมาโน กามราคานุสโย ทฺวีสฺเวว อนุเสติ, น ตีสูติ ติณฺณมฺปิ ฐานตานิวารณตฺถเมว วุตฺตนฺติ น สพฺพาสุ ทฺวีสุ อนุสยนปฺปตฺโต อตฺถิ, เตน เวทนาวิเสสนตฺถํ น กามธาตุคฺคหเณน โกจิ อตฺโถ. ภวราคานุสยนฏฺฐานญฺหิ อฏฺฐานญฺจ อนุสยานํ อปริยาปนฺนํ สกฺกาเย กามราคานุสยสฺส อนุสยฏฺฐานํ น โหตีติ ปากฏเมตํ. ยถา จ ‘‘ทฺวีสุ เวทนาสู’’ติ วุตฺเต ปฏิฆานุสยานุสยฏฺฐานโต อญฺญา ทฺเว เวทนา คยฺหนฺติ, เอวํ ภวราคานุสยานุสยนฏฺฐานโต จ อญฺญา ตา คยฺหนฺตีติ.

२. 'कामधातूमध्ये दोन वेदनांमध्ये' म्हणजेच कामावचर भूमीमध्ये सुख आणि उपेक्षा वेदनांमध्ये, असे अट्ठकथेमध्ये 'कामधातू' चे ग्रहण दोन वेदनांचे विशेषण म्हणून केले गेले आहे. असे असल्यास, कामधातू ही कामरागानुशयाचे अनुशन-स्थान (क्रीडास्थान/स्थान) आहे, हे सांगितले जात नाही. परंतु दोन रागांपैकी भवरोगाचे अनुशन-स्थान तीन धातूंपैकी रूप आणि अरूप धातू सांगितले गेले आहे; म्हणून कामधातू हे कामरागाचे अनुशन-स्थान आहे, असे सांगितले पाहिजे. कारण धातू, वेदना आणि सर्वसत्कायपर्यापन्न यांच्याद्वारे अनुशयांचे अनुशन-स्थान तीन प्रकारे सांगितले गेले आहे. म्हणून, तीन धातूंपैकी कामधातूमध्ये आणि three वेदनांपैकी दोन वेदनांमध्ये कामरागानुशय अनुशयीत होतो, अशा प्रकारे धातू आणि वेदनांचे अनुशन-स्थान स्वतंत्रपणे जोडले पाहिजे. 'दोन वेदनांमध्ये' हे देखील वेदनांमध्ये अनुशयीत होणारा कामरागानुशय दोनच वेदनांमध्ये अनुशयीत होतो, तीनमध्ये नाही, अशा प्रकारे तीनही वेदनांच्या अनुशन-स्थानाचा निषेध करण्यासाठीच सांगितले आहे; सर्वच दोन वेदनांमध्ये अनुशयीत होणे प्राप्त होत नाही. त्यामुळे वेदनेच्या विशेषणासाठी 'कामधातू' शब्दाच्या ग्रहणाचा काही उपयोग नाही. कारण भवरोगानुशयाचे अनुशन-स्थान आणि अनुशयांचे अस्थान असलेले अपर्यापन्न (लोकोत्तर धर्म) हे सत्कायामध्ये कामरागानुशयाचे अनुशन-स्थान होत नाही, हे स्पष्टच आहे. आणि ज्याप्रमाणे 'दोन वेदनांमध्ये' असे म्हटले असता प्रतिघानुशयाच्या अनुशन-स्थानापेक्षा (दुःख वेदनेपेक्षा) इतर दोन वेदना घेतल्या जातात, त्याचप्रमाणे भवरोगानुशयाच्या अनुशन-स्थानापेक्षा इतर दोन वेदना घेतल्या जातात, असे समजावे।

เอตฺถ จ ทฺวีหิ เวทนาหิ สมฺปยุตฺเตสุ อญฺเญสุ จ ปิยรูปสาตรูเปสุ อิฏฺฐรูปาทีสุ อุปฺปชฺชมาโน กามราคานุสโย สาตสนฺตสุขคิทฺธิยา ปวตฺตตีติ ทฺวีสุ เวทนาสุ ตสฺส อนุสยนํ วุตฺตํ. อญฺญตฺถ อุปฺปชฺชมาโนปิ [Pg.144] หิ โส อิมาสุ ทฺวีสุ เวทนาสุ อนุคโต หุตฺวา เสติ สุขมิจฺเจว อภิลภตีติ. เอวํ ปฏิฆานุสโย จ ทุกฺขเวทนาสมฺปยุตฺเตสุ อญฺเญสุ จ อปฺปิยรูปาสาตรูเปสุ อนิฏฺฐรูปาทีสุ อุปฺปชฺชมาโน ทุกฺขปฏิกูลโต ทุกฺขมิจฺเจว ปฏิหญฺญตีติ ทุกฺขเวทนเมว อนุคโต หุตฺวา เสติ, เตน ปน ตสฺมึ อนุสยนํ วุตฺตํ. เอวํ กามราคปฏิฆานํ ตีสุ เวทนาสุ อนุสยวจเนน อิฏฺฐอิฏฺฐมชฺฌตฺตอนิฏฺเฐสุ อารมฺมณปกติยา วิปรีตสญฺญาย จ วเสน อิฏฺฐาทิภาเวน คหิเตสุ กามราคปฏิฆานํ อุปฺปตฺติ ทสฺสิตา โหติ. ตตฺถ อุปฺปชฺชมานา หิ เต ตีสุ เวทนาสุ อนุเสนฺติ นาม. เวทนาตฺตยมุเขน วา เอตฺถ อิฏฺฐาทีนํ อารมฺมณานํ คหณํ เวทิตพฺพํ, กามธาตุอาทิคฺคหเณน กามสฺสาทาทิวตฺถุภูตานํ กามภวาทีนํ. ตตฺถ กามราคานุสโย ภวสฺสาทวเสน อนุสยมาโน กามธาตุยา อนุเสติ, กามสุขสฺสาทวเสน อนุสยมาโน สุโขเปกฺขาเวทนาสุ. ปฏิโฆ ทุกฺขปฏิฆาตวเสเนว ปวตฺตตีติ ยตฺถ ตตฺถ ปฏิหญฺญมาโนปิ ทุกฺขเวทนาย เอว อนุเสติ. รูปารูปภเวสุ ปน รูปารูปาวจรธมฺเมสุ จ กามสฺสาทสฺส ปวตฺติ นตฺถีติ ตตฺถ อนุสยมาโน ราโค ภวราโคอิจฺเจว เวทิตพฺโพ. ธาตุตฺตยเวทนาตฺตยคฺคหเณน จ สพฺพสกฺกายปริยาปนฺนานํ คหิตตฺตา ‘‘ยตฺถ กามราคานุสโย นานุเสติ, ตตฺถ ทิฏฺฐานุสโย นานุเสตี’’ติ (ยม. ๒.อนุสยยมก.๔๖) เอวมาทีนํ วิสฺสชฺชเนสุ ธาตุตฺตยเวทนาตฺตยวินิมุตฺตํ ทิฏฺฐานุสยาทีนํ อนุสยฏฺฐานํ น วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นนุ จ อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสุ ปิหํ อุปฏฺฐาปยโต ปิหปจฺจยา อุปฺปนฺนโทมนสฺเส ปฏิฆานุสโย นานุเสติ, ตถา เนกฺขมฺมสฺสิตโสมนสฺสุเปกฺขาสุ กามราเคน นานุสยิตพฺพนฺติ ตทนุสยนฏฺฐานโต อญฺญาปิ ทิฏฺฐานุสยานุสยนฏฺฐานภูตา กามาวจรเวทนา สนฺตีติ? โหนฺตุ, น ปน ธาตุตฺตยเวทนาตฺตยโต อญฺญํ ตทนุสยนฏฺฐานํ อตฺถิ, ตสฺมา ตํ น วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ‘‘ยตฺถ กามราคานุสโย จ ปฏิฆานุสโย จ มานานุสโย จ นานุเสนฺติ, ตตฺถ ทิฏฺฐานุสโย วิจิกิจฺฉานุสโย นานุเสตีติ? อามนฺตา’’ติ (ยม. ๒.อนุสยยมก.๕๒) วุตฺตํ, ตสฺมา อวิเสเสน ทุกฺขํ ปฏิฆานุสยสฺส อนุสยนฏฺฐานนฺติ สมุทายวเสน คเหตฺวา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตถา โลกิยสุโขเปกฺขา กามราคมานานุสยนฏฺฐานนฺติ.

आणि येथे, दोन वेदनांशी संप्रयुक्त असलेल्या धर्मांमध्ये आणि इतर प्रिय रूप व सात रूपांमध्ये (मनोज्ञ रूपांमध्ये) तसेच इष्ट रूपादींमध्ये उत्पन्न होणारा कामरागानुशय हा सुखद, शांत आणि सुखाच्या आसक्तीने प्रवृत्त होतो; म्हणून दोन वेदनांमध्ये त्याचे अनुशयन सांगितले गेले आहे. कारण इतर ठिकाणी उत्पन्न होत असतानाही तो या दोन वेदनांचे अनुगमन करूनच अनुशयीत होतो आणि 'हे सुखच आहे' असे मानतो. त्याचप्रमाणे, प्रतिघानुशय देखील दुःखवेदनेशी संप्रयुक्त असलेल्या धर्मांमध्ये आणि इतर अप्रिय रूप व असात रूपांमध्ये तसेच अनिष्ट रूपादींमध्ये उत्पन्न होत असताना, दुःखाच्या प्रतिकूलतेमुळे 'हे दुःखच आहे' अशा प्रकारे आघात पावतो आणि दुःखवेदनेचेच अनुगमन करून अनुशयीत होतो; म्हणून त्यामध्ये त्याचे अनुशयन सांगितले गेले आहे. अशा प्रकारे, तीन वेदनांमध्ये कामराग आणि प्रतिघ यांच्या अनुशयाच्या कथनाद्वारे, आलंबनाच्या स्वाभाविकतेमुळे (आरम्मणप्रकृतीमुळे) आणि विपरीत संज्ञेच्या (भ्रमित समजुतीच्या) प्रभावामुळे इष्ट, इष्ट-मध्यस्थ आणि अनिष्ट आलंबनांना इष्टादी रूपाने ग्रहण केले असता, कामराग आणि प्रतिघ यांची उत्पत्ती दर्शवली गेली आहे. कारण तेथे उत्पन्न होणारे ते (राग आणि प्रतिघ) तीन वेदनांमध्ये अनुशयीत होतात, असे म्हटले जाते. किंवा, तीन वेदनांच्या माध्यमातून येथे इष्टादी आलंबनांचे ग्रहण समजले पाहिजे; आणि कामधातू इत्यादींच्या ग्रहणाने काम-आस्वाद इत्यादींचे वस्तूभूत असलेल्या कामभव इत्यादींचे ग्रहण समजले पाहिजे. तेथे, कामरागानुशय जेव्हा भवाच्या आस्वादाच्या रूपाने अनुशयीत होतो, तेव्हा तो कामधातूमध्ये अनुशयीत होतो; आणि जेव्हा कामसुखाच्या आस्वादाच्या रूपाने अनुशयीत होतो, तेव्हा तो सुख आणि उपेक्षा वेदनांमध्ये अनुशयीत होतो. प्रतिघ हा केवळ दुःखाच्या प्रतिघाताच्या (प्रतिकाराच्या) रूपानेच प्रवृत्त होतो; म्हणून तो जेथे कुठे आघात पावत असला, तरी दुःखवेदनेमध्येच अनुशयीत होतो. परंतु रूप आणि अरूप भवांमध्ये तसेच रूपावचर आणि अरूपावचर धर्मांमध्ये काम-आस्वादाची प्रवृत्ती नसते; म्हणून तेथे अनुशयीत होणारा राग हा 'भवराग' म्हणूनच समजला पाहिजे. आणि तीन धातू व तीन वेदनांच्या ग्रहणाने सर्व सत्कायपर्यापन्न (लौकिक) धर्मांचे ग्रहण होत असल्यामुळे, 'जेथे कामरागानुशय अनुशयीत होत नाही, तेथे दृष्ट्यानुशय अनुशयीत होत नाही का?' इत्यादी प्रश्नांच्या उत्तरांमध्ये तीन धातू आणि three वेदनांपासून मुक्त असलेले दृष्ट्यानुशय इत्यादींचे अनुशन-स्थान सांगितले गेले नाही, असे समजले पाहिजे. पण, अनुत्तर विमोक्षांची (लोकोत्तर मुक्तीची) इच्छा करणाऱ्या व्यक्तीला त्या इच्छेच्या कारणामुळे उत्पन्न झालेल्या दौर्मनस्यामध्ये (खेदाध्ये) प्रतिघानुशय अनुशयीत होत नाही; तसेच नैष्क्रम्य-आश्रित (लोकोत्तर/ध्यान-आश्रित) सौमनस्य आणि उपेक्षा वेदनांमध्ये कामरागाने अनुशयीत होऊ नये; म्हणून त्यांच्या अनुशन-स्थानापेक्षा इतरही दृष्ट्यानुशयाचे अनुशन-स्थान असणाऱ्या कामावचर वेदना आहेत की नाही? त्या असू देत, परंतु तीन धातू आणि तीन वेदनांपेक्षा इतर कोणतेही त्यांचे अनुशन-स्थान नाही; म्हणून ते सांगितले गेले नाही. परंतु ज्याअर्थी 'जेथे कामरागानुशय, प्रतिघानुशय आणि मानानुशय अनुशयीत होत नाहीत, तेथे दृष्ट्यानुशय आणि विचिकित्सानुशय अनुशयीत होत नाहीत का? होय (आमन्ता)' असे म्हटले आहे, म्हणून सामान्यतः दुःख हे प्रतिघानुशयाचे अनुशन-स्थान आहे, असे समूहाच्या रूपाने (समुदायवशाने) ग्रहण करून सांगितले आहे, असे समजले पाहिजे. तसेच लौकिक सुख आणि उपेक्षा हे कामराग व मानानुशयाचे अनुशन-स्थान आहे।

อปิจ [Pg.145] สุตฺเต ‘‘อิธาวุโส วิสาข, ภิกฺขุ อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ ‘กุทาสฺสุ นามาหํ โทมนสฺสํ ปชเหยฺย’นฺติ, โส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขิตฺวา ปฏิฆํ เตน ปชหติ, น ตตฺถ ปฏิฆานุสโย อนุเสตี’’ติ เนกฺขมฺมสฺสิตํ โทมนสฺสํ อุปฺปาเทตฺวา ตํ วิกฺขมฺเภตฺวา วีริยํ กตฺวา อนาคามิมคฺเคน ปฏิฆสฺส สมุคฺฆาตนํ สนฺธาย วุตฺตํ. น หิ ปฏิเฆเนว ปฏิฆปฺปหานํ, โทมนสฺเสน วา โทมนสฺสปฺปหานํ อตฺถีติ. ปฏิฆุปฺปตฺติรหฏฺฐานตาย ปน อิธ สพฺพํ ทุกฺขํ ‘‘ปฏิฆานุสยสฺส อนุสยนฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นิปฺปริยายเทสนา เหสา, สา ปน ปริยายเทสนา. เอวญฺจ กตฺวา ปฐมชฺฌานวิกฺขมฺภิตํ กามราคานุสยํ ตถา วิกฺขมฺภิตเมว กตฺวา อนาคามิมคฺเคน สมุคฺฆาตนํ สนฺธาย ‘‘วิวิจฺเจว…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ราคํ เตน ปชหติ, น ตตฺถ ราคานุสโย อนุเสตี’’ติ วุตฺตํ. เอวํ จตุตฺถชฺฌานวิกฺขมฺภิตํ อวิชฺชานุสยํ ตถา วิกฺขมฺภิตเมว กตฺวา อรหตฺตมคฺเคน สมุคฺฆาตนํ สนฺธาย ‘‘สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, อวิชฺชํ เตน ปชหติ, น ตตฺถ อวิชฺชานุสโย อนุเสตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๕) วุตฺตํ. น หิ โลกิยจตุตฺถชฺฌานุเปกฺขาย อวิชฺชานุสโย สพฺพถา นานุเสตีติ สกฺกา วตฺตุํ ‘‘สพฺพสกฺกายปริยาปนฺเนสุ ธมฺเมสุ เอตฺถ อวิชฺชานุสโย อนุเสตี’’ติ (ยม. อฏฺฐ. อนุสยยมก ๒) วุตฺตตฺตา, ตสฺมา อวิชฺชานุสยสฺเสว วตฺถุ จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขา, เนกฺขมฺมสฺสิตโทมนสฺสญฺจ ปฏิฆานุสยสฺส วตฺถุ น น โหตีติ ตตฺถาปิ ตสฺส อนุสยนํ เวทิตพฺพํ. อวตฺถุภาวโต หิ อิธ อนุสยนํ น วุจฺจติ, น สุตฺตนฺเตสุ วิย วุตฺตนเยน ตํปฏิปกฺขภาวโต ตํสมุคฺฆาตกมคฺคสฺส พลวูปนิสฺสยภาวโต จาติ.

शिवाय, सूत्तात असे म्हटले आहे: 'हे विशाख बंधू! येथे भिक्खू असा विचार करतो—मी केव्हा बरं या दौर्मनस्याचा त्याग करू शकेन? तो असा विचार करून त्याद्वारे प्रतिघाचा त्याग करतो, तेथे प्रतिघानुशय अनुशयित होत नाही.' हे नैष्क्रम्य-आश्रित (नेक्खम्मस्सित) दौर्मनस्य उत्पन्न करून, त्याला विक्खंभित (शमित) करून, वीर्य करून, अनागामी मार्गाने प्रतिघाचा समूच्छेद (समूद्घाटन) करण्याच्या उद्देशाने म्हटले आहे. कारण प्रतिघानेच प्रतिघाचा प्रहाण किंवा दौर्मनस्यानेच दौर्मनस्याचा प्रहाण होत नाही. परंतु प्रतिघ उत्पन्न होण्यास योग्य स्थान असल्यामुळे, येथे सर्व दुःखाला 'प्रतिघानुशयाचे अनुसयन-स्थान' असे म्हटले आहे, असे समजावे. ही (यमक देशना) निष्पर्याय देशना (मुख्य अर्थ सांगणारी) आहे, तर ती (सूत्त देशना) पर्याय देशना (लाक्षणिक अर्थ सांगणारी) आहे. आणि असे मानून, प्रथम ध्यानाने विक्खंभित (शमित) केलेल्या कामरागानुशयाला तसेच विक्खंभित ठेवून, अनागामी मार्गाने समूच्छेद करण्याच्या उद्देशाने म्हटले आहे: 'विविक्त होऊन... पे... प्रथम ध्यानात उपसंपन्न होऊन विहरतो, त्याद्वारे रागाचा प्रहाण करतो, तेथे रागानुशय अनुशयित होत नाही.' याचप्रमाणे, चतुर्थ ध्यानाने विक्खंभित केलेल्या अविद्यानुशयाला तसेच विक्खंभित ठेवून, अर्हतमार्गाने समूच्छेद करण्याच्या उद्देशाने म्हटले आहे: 'सुखाचा प्रहाण केल्यामुळे... पे... चतुर्थ ध्यानात उपसंपन्न होऊन विहरतो, त्याद्वारे अविद्येचा प्रहाण करतो, तेथे अविद्यानुशय अनुशयित होत नाही.' कारण लौकिक चतुर्थ ध्यानाच्या उपेक्षा वेदनेत अविद्यानुशय सर्वथा अनुशयित होत नाही असे म्हणता येत नाही; कारण 'सर्व सक्काय-पर्यापन्न (लौकिक) धर्मांमध्ये येथे अविद्यानुशय अनुशयित होतो' असे भगवंतांनी म्हटले असल्यामुळे, अविद्यानुशयाचेच स्थान चतुर्थ ध्यानाची उपेक्षा आहे, आणि नैष्क्रम्य-आश्रित दौर्मनस्य हे प्रतिघानुशयाचे स्थान नाही असे नाही (म्हणजे ते स्थान आहेच). म्हणून तेथेही त्याचे अनुसयन जाणावे. कारण येथे (यमक ग्रंथात) मूळ स्वभावतः अनुसयन स्थान नसल्यामुळे अनुसयन म्हटले जात नाही, सूत्तांमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने त्याच्या प्रतिपक्षभावामुळे आणि त्याच्या समूच्छेदक मार्गाचा बलवान उपनिष्रय (आश्रय) असल्यामुळे नाही.

เอตฺถ จ อารมฺมเณ อนุสยฏฺฐาเน สติ ภวราควชฺโช สพฺโพ โลโภ กามราคานุสโยติ น สกฺกา วตฺตุํ. ทุกฺขาย หิ เวทนาย รูปารูปธาตูสุ จ อนุสยมาเนน ทิฏฺฐานุสเยน สมฺปยุตฺโตปิ โลโภ โลโภ เอว, น กามราคานุสโย. ยทิ สิยา, ทิฏฺฐานุสยสฺส วิย เอตสฺสปิ ฐานํ วตฺตพฺพํ สิยาติ. อถ ปน อชฺฌาสยวเสน ตนฺนินฺนตาย อนุสยนฏฺฐานํ วุตฺตํ. ยถา อิฏฺฐานํ รูปาทีนํ สุขาย จ เวทนาย อปฺปฏิลทฺธํ วา อปฺปฏิลาภโต สมนุปสฺสโต, ปฏิลทฺธปุพฺพํ วา อตีตํ นิรุทฺธํ วิคตํ ปริณตํ สมนุปสฺสโต อุปฺปชฺชมาโน ปฏิโฆ ทุกฺเข ปฏิหญฺญนวเสเนว ปวตฺตตีติ ทุกฺขเมว ตสฺส อนุสยนฏฺฐานํ วุตฺตํ, นาลมฺพิตํ, เอวํ ทุกฺขาทีสุ อภินิเวสนวเสน [Pg.146] อุปฺปชฺชมาเนน ทิฏฺฐานุสเยน สมฺปยุตฺโตปิ โลโภ สุขาภิสงฺควเสเนว ปวตฺตตีติ สาตสนฺตสุขทฺวยเมวสฺส อนุสยฏฺฐานํ วุตฺตนฺติ ภวราควชฺชสฺส สพฺพโลภสฺส กามราคานุสยตา น วิรุชฺฌติ, เอกสฺมึเยว จ อารมฺมเณ รชฺชนฺติ ทุสฺสนฺติ จ. ตตฺถ ราโค สุขชฺฌาสโย ปฏิโฆ ทุกฺขชฺฌาสโยติ เตสํ นานานุสยฏฺฐานตา โหติ.

आणि येथे आलंबन अनुसयन-स्थान असताना, भवरोग वगळता सर्व लोभाला कामरागानुशय म्हणावे, असे म्हणता येत नाही. कारण दुःख वेदनेत आणि रूप-अरूप धातूंमध्ये अनुशयित होणाऱ्या दृष्ट्यानुशयाशी संप्रयुक्त असलेला लोभ हा केवळ लोभच आहे, कामरागानुशय नाही. जर असे असते, तर दृष्ट्यानुशयाप्रमाणे याचेही स्थान (सर्व सक्काय-पर्यापन्न धर्मांमध्ये) भगवंतांनी सांगितल्याप्रमाणे सांगावे लागले असते. परंतु, अध्यवसाय (अभिप्राय) आणि त्याकडे झुकण्याच्या प्रवृत्तीमुळे अनुसयन-स्थान सांगितले आहे. ज्याप्रमाणे इष्ट रूप इत्यादी आणि सुख वेदना न मिळाल्यामुळे किंवा न मिळण्याकडे वारंवार पाहणाऱ्या, अथवा पूर्वी मिळालेल्या, भूतकाळात नष्ट झालेल्या, निघून गेलेल्या, बदललेल्या विषयाकडे वारंवार पाहणाऱ्या व्यक्तीच्या मनात उत्पन्न होणारा प्रतिघ हा दुःखात केवळ आघात होण्याच्या रूपानेच प्रवृत्त होतो; म्हणून दुःखालाच त्याचे अनुसयन-स्थान म्हटले आहे, आलंबनाला नाही. त्याचप्रमाणे, दुःख इत्यादींमध्ये अभिनिवेश (आग्रह) करण्याच्या रूपाने उत्पन्न होणाऱ्या दृष्ट्यानुशयाशी संप्रयुक्त असलेला लोभ हा सुखाच्या आसक्तीनेच प्रवृत्त होतो; म्हणून सात-सुख आणि शांत-सुख या दोन्ही सुखांनाच त्याचे अनुसयन-स्थान म्हटले आहे. त्यामुळे भवरोग वगळता सर्व लोभाची कामरागानुशयता असणे विरोधाभासी ठरत नाही. आणि एकाच आलंबनावर काही जण आसक्त होतात तर काही जण द्वेष करतात. त्यामध्ये राग हा सुखाच्या इच्छेने प्रवृत्त होतो आणि प्रतिघ हा दुःखाच्या इच्छेने प्रवृत्त होतो; म्हणून त्यांचे अनुसयन-स्थान वेगवेगळे असते.

เอวญฺจ กตฺวา ‘‘ยตฺถ กามราคานุสโย อนุเสติ, ตตฺถ ปฏิฆานุสโย อนุเสตีติ? โน’’ติ (ยม. ๒.อนุสยยมก.๑๔) วุตฺตนฺติ. อฏฺฐกถายํ ปน ทฺวีสุ เวทนาสุ อิฏฺฐารมฺมเณ จ โทมนสฺสุปฺปตฺตึ วตฺวา ‘‘โทมนสฺสมตฺตเมว ปน ตํ โหติ, น ปฏิฆานุสโย’’ติ (ยม. อฏฺฐ. อนุสยยมก ๒) วุตฺตตฺตา ยถา ตตฺถ ปฏิโฆ ปฏิฆานุสโย น โหติ, เอวํ ทุกฺขาทีสุ อุปฺปชฺชมาเนน ทิฏฺฐานุสเยน สหชาโต โลโภ กามราคานุสโย น โหติจฺเจว วิญฺญายตีติ. ยํ ปเนตํ วุตฺตํ ‘‘โทมนสฺสมตฺตเมว ปน ตํ โหติ, น ปฏิฆานุสโย’’ติ, เอตฺถ น ปฏิฆานุสโยติ นตฺถิ ปฏิฆานุสโยติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. น หิ โทมนสฺสสฺส ปฏิฆานุสยภาวาสงฺกา อตฺถีติ.

आणि असे मानूनच 'जिथे कामरागानुशय अनुशयित होतो, तिथे प्रतिघानुशय अनुशयित होतो का? नाही' असे म्हटले आहे. परंतु अट्ठकथेत दोन वेदनांमध्ये (सुख आणि उपेक्षा वेदनेत) आणि इष्ट आलंबनात दौर्मनस्याची उत्पत्ती सांगून 'ते केवळ दौर्मनस्यच असते, प्रतिघानुशय नाही' असे म्हटल्यामुळे, ज्याप्रमाणे तेथे प्रतिघ हा प्रतिघानुशय नसतो, त्याचप्रमाणे दुःख इत्यादींमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या दृष्ट्यानुशयासोबत सहजात असलेला लोभ हा कामरागानुशय नसतो, असेच समजले पाहिजे. आणि जे हे म्हटले आहे की 'ते केवळ दौर्मनस्यच असते, प्रतिघानुशय नाही', येथे 'प्रतिघानुशय नाही' याचा अर्थ 'प्रतिघानुशयाचा अभाव आहे' असा घ्यावा. कारण दौर्मनस्यामध्ये प्रतिघानुशय असण्याची शंकाच नसते.

เทสนา สํกิณฺณา วิย ภเวยฺยาติ ภวราคสฺสปิ กามธาตุยา ทฺวีสุ เวทนาสุ อารมฺมณกรณวเสเนว อุปฺปตฺติ วุตฺตา วิย ภเวยฺย, ตสฺมา อารมฺมณวิเสเสน วิเสสทสฺสนตฺถํ เอวํ เทสนา กตา สหชาตเวทนาวิเสสาภาวโตติ อธิปฺปาโย.

देशना संकीर्ण (मिश्रित) झाल्यासारखी होईल' याचा अर्थ असा की, भवरोगाची देखील कामधातूमध्ये दोन वेदनांमध्ये आलंबन करण्याच्या रूपानेच उत्पत्ती भगवंतांनी सांगितल्यासारखी होईल. म्हणून, आलंबनाच्या वैशिष्ट्यावरून फरक दाखवण्यासाठी अशी देशना केली आहे, कारण सहजात वेदनेमध्ये कोणताही फरक नसतो, असा अट्ठकथाचार्यांचा अभिप्राय आहे.

อุปฺปตฺติฏฺฐานวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

उत्पत्ती-स्थान-वार-वर्णन समाप्त झाले.

มหาวาโร

महावार

๑. อนุสยวารวณฺณนา

१. अनुशयवार-वर्णन

๓. อนุเสติ อุปฺปชฺชตีติ ปจฺจุปฺปนฺนโวหารา ปวตฺตาวิรามวเสน เวทิตพฺพา. มคฺเคเนว หิ อนุสยานํ วิราโม วิจฺเฉโท โหติ, น ตโต ปุพฺเพติ.

३. अनुशयित होतो, उत्पन्न होतो' हे वर्तमानकाळातील व्यवहार (शब्दप्रयोग) प्रवृत्त झालेल्या अविराम (न थांबलेल्या) वर्तमानकाळाच्या रूपाने जाणावे. कारण मार्गानेच अनुशयांचा विराम (नाश) आणि विच्छेद होतो, त्यापूर्वी नाही.

๒๐. นาปิ เอกสฺมึ ฐาเน อุปฺปชฺชนฺติ, น เอกํ ธมฺมํ อารมฺมณํ กโรนฺตีติ เอตฺถ ปุริเมน เอกสฺมึ จิตฺตุปฺปาเท อุปฺปตฺติ นิวาริตา, ปจฺฉิเมน เอกสฺมึ อารมฺมเณติ อยํ วิเสโส. ปุคฺคโลกาสวารสฺส ปฏิโลเม เตสํ เตสํ ปุคฺคลานํ [Pg.147] ตสฺส ตสฺส อนุสยสฺส อนนุสยนฏฺฐานํ ปกติยา ปหาเนน จ เวทิตพฺพํ, ‘‘ติณฺณํ ปุคฺคลานํ ทุกฺขาย เวทนาย เตสํ ตตฺถ กามราคานุสโย นานุเสติ, โน จ เตสํ ตตฺถ ปฏิฆานุสโย นานุเสติ, เตสญฺเญว ปุคฺคลานํ รูปธาตุยา อรูปธาตุยา อปริยาปนฺเน เตสํ ตตฺถ กามราคานุสโย จ นานุเสติ, ปฏิฆานุสโย จ นานุเสตี’’ติ ปกติยา ทุกฺขาทีนํ กามราคาทีนํ อนนุสยฏฺฐานตํ สนฺธาย วุตฺตํ, ‘‘ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ สพฺพตฺถ กามราคานุสโย จ นานุเสติ, ปฏิฆานุสโย จ นานุเสตี’’ติ (ยม. ๒.อนุสยยมก.๕๖) อนุสยปฺปหาเนน. เอตฺถ ปุริมนเยน โอกาสํ อเวกฺขิตฺวา ปุคฺคลสฺส วิชฺชมานานํ อนุสยานํ อนนุสยนํ วุตฺตํ, ปจฺฉิมนเยน ปุคฺคลํ อเวกฺขิตฺวา โอกาสสฺส กามธาตุอาทิกสฺส อโนกาสตาติ.

२०. एकाच ठिकाणी उत्पन्न होत नाहीत, एकाच धर्माला आलंबन करत नाहीत' येथे पहिल्या वाक्याने एकाच चित्तोत्पादात उत्पत्तीचा निषेध केला आहे, आणि दुसऱ्या वाक्याने एकाच आलंबनात (उत्पत्तीचा निषेध केला आहे), हा या दोन्हीमधील फरक आहे. पुद्गलोकास-वाराच्या प्रतिलोमामध्ये त्या-त्या पुद्गलांच्या त्या-त्या अनुशयांचे अनुसयन न होण्याचे स्थान हे प्रकृतीने (स्वभावतः) आणि प्रहाणाने (नाशाने) जाणावे. 'तीन पुद्गलांच्या दुःख वेदनेत त्यांचा तेथे कामरागानुशय अनुशयित होत नाही, परंतु त्यांचा तेथे प्रतिघानुशय अनुशयित होत नाही असे नाही; त्याच पुद्गलांच्या रूपधातू, अरूपधातू आणि अपर्यापन्नामध्ये त्यांचा तेथे कामरागानुशयही अनुशयित होत नाही आणि प्रतिघानुशयही अनुशयित होत नाही' हे प्रकृतीने (स्वभावतः) दुःख इत्यादींमध्ये कामराग इत्यादींचे अनुसयन न होण्याचे स्थान लक्षात घेऊन भगवंतांनी म्हटले आहे. 'दोन पुद्गलांच्या सर्व ठिकाणी कामरागानुशयही अनुशयित होत नाही आणि प्रतिघानुशयही अनुशयित होत नाही' हे अनुशयांच्या प्रहाणामुळे (मार्गाने नष्ट झाल्यामुळे) म्हटले आहे. येथे पहिल्या पद्धतीने स्थानाचा विचार करून पुद्गलामध्ये विद्यमान असलेल्या अनुशयांचे अनुसयन न होणे सांगितले आहे, आणि दुसऱ्या पद्धतीने पुद्गलाचा विचार करून कामधातू इत्यादी स्थानांचे अ-स्थान असणे सांगितले आहे.

อนุสยวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अनुशयवार-वर्णन समाप्त झाले.

๒. สานุสยวารวณฺณนา

२. सानुसयवार-वर्णन

๖๖-๑๓๑. สานุสยปชหนปริญฺญาวาเรสุ ‘‘สานุสโย, ปชหติ, ปริชานาตี’’ติ ปุคฺคโล วุตฺโต. ปุคฺคลสฺส จ อิมสฺมึ ภเว สานุสโยติ เอวํ ภววิเสเสน วา, อิมสฺมึ กามราคานุสเยน สานุสโย อิมสฺมึ อิตเรสุ เกนจีติ เอวํ ภวานุสยวิเสเสน วา สานุสยตานิรนุสยตาทิกา นตฺถิ. ตถา ทฺวีสุ เวทนาสุ กามราคานุสเยน สานุสโย, ทุกฺขาย เวทนาย นิรนุสโยติ อิทมฺปิ นตฺถิ. น หิ ปุคฺคลสฺส เวทนา โอกาโส, อถ โข อนุสยานนฺติ. อนุสยสฺส ปน ตสฺส ตสฺส โส โส อนุสยโนกาโส ปุคฺคลสฺส เตน เตน อนุสเยน สานุสยตาย, ตสฺส ตสฺส ปชหนปริชานนานญฺจ นิมิตฺตํ โหติ, อนนุสยโนกาโส จ นิรนุสยตาทีนํ, ตสฺมา โอกาสวาเรสุ ภุมฺมนิทฺเทสํ อกตฺวา ‘‘ยโต ตโต’’ติ นิมิตฺตตฺเถ นิสฺสกฺกวจนํ กตํ, ปชหนปริญฺญาวาเรสุ อปาทานตฺเถ เอว วา. ตโต ตโต หิ โอกาสโต อปคมกรณํ วินาสนํ ปชหนํ ปริชานนญฺจาติ.

६६-१३१. सानुसयवार, प्रजहनवार आणि परिज्ञावारांमध्ये 'सानुसय' (अनुसयासहित), 'प्रजहति' (त्याग करतो), 'परिजानाति' (पूर्णपणे जाणतो) या शब्दांद्वारे पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) निर्देश केला आहे. आणि पुद्गलाच्या या भवामध्ये 'तो सानुसय आहे' अशा प्रकारे भव-विशेषाने किंवा 'या भवामध्ये कामराग-अनुसयाने सानुसय आहे, या भवामध्ये इतर कोणत्याही अनुसयाने सानुसय आहे' अशा प्रकारे भव-अनुसय-विशेषाने सानुसयता (अनुसयासहित असणे) किंवा निरनुसयता (अनुसयरहित असणे) इत्यादी नसतात. तसेच, दोन वेदनांमध्ये कामराग-अनुसयाने सानुसय असतो आणि दुःखद वेदनेमध्ये निरनुसय असतो, असेही नाही. कारण पुद्गलासाठी वेदना हे स्थान (ओकास) नाही, तर ते अनुसयांचे स्थान आहे. परंतु, त्या त्या अनुसयाचे ते ते अनुसय-स्थान पुद्गलाच्या त्या त्या अनुसयाने सानुसय असण्याचे आणि त्या त्या अनुसयाचा त्याग व परिज्ञान करण्याचे निमित्त (कारण) असते; आणि अननुसय-स्थान हे निरनुसयता इत्यादींचे निमित्त असते. म्हणून, ओकासवारांमध्ये सप्तमी विभक्तीचा (भूमनिद्देस) निर्देश न करता 'यतो' (ज्यापासून) आणि 'ततो' (त्यापासून) अशा प्रकारे निमित्त अर्थामध्ये पंचमी विभक्तीचा (निस्सक्कवचन) प्रयोग केला आहे, किंवा प्रजहनवार व परिज्ञावारांमध्ये अपादान अर्थामध्येच त्याचा प्रयोग केला आहे. कारण त्या त्या स्थानापासून दूर करणे, नष्ट करणे म्हणजेच प्रजहन (त्याग) आणि परिज्ञान (पूर्ण ज्ञान) होय।

ตตฺถ ยโตติ ยโต อนุสยฏฺฐานโต อนุโลเม, ปฏิโลเม อนนุสยฏฺฐานโตติ อตฺโถ. อนุสยานานุสยสฺเสว หิ นิมิตฺตาปาทานภาวทสฺสนตฺถํ [Pg.148] ‘‘รูปธาตุยา อรูปธาตุยา ตโต มานานุสเยน สานุสโยติ (ยม.๒.อนุสยยมก.๗๗), ปชหตี’’ติ (ยม. ๒.อนุสยยมก.๑๔๓) จ ‘‘ทุกฺขาย เวทนาย ตโต กามราคานุสเยน นิรนุสโยติ (ยม. ๒.อนุสยยมก.๑๑๐), น ปชหตี’’ติ (ยม. ๒.อนุสยยมก.๑๗๔-๑๗๖) จ เอวมาทีสุ รูปธาตุอาทโย เอว ภุมฺมนิทฺเทเสเนว นิทฺทิฏฺฐาติ. อฏฺฐกถายํ ปน จตุตฺถปญฺหวิสฺสชฺชเนน สรูปโต อนุสยนฏฺฐานสฺส ทสฺสิตตฺตา ตทตฺเถ อาทิปญฺเหปิ ‘‘ยโต’’ติ อนุสยนฏฺฐานํ วุตฺตนฺติ อิมมตฺถํ วิภาเวตฺวา ปุน ‘‘ยโต’’ติ เอตสฺส วจนตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อุปฺปนฺเนน กามราคานุสเยน สานุสโย’’ติ วุตฺตํ, ตํ ปมาทลิขิตํ วิย ทิสฺสติ. น หิ อุปฺปนฺเนเนว อนุสเยน สานุสโย, อุปฺปตฺติรหฏฺฐานตญฺจ สนฺธาเยว นิสฺสกฺกวจนํ น สกฺกา วตฺตุํ. น หิ อปริยาปนฺนานํ อนุสยุปฺปตฺติรหฏฺฐานตาติ ตํ ตเถว ทิสฺสติ. เอวํ ปเนตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ – ยโต อุปฺปนฺเนนาติ ยโต อุปฺปนฺเนน ภวิตพฺพํ, เตนาติ อุปฺปตฺติรหฏฺฐาเน นิสฺสกฺกวจนํ กตนฺติ. ตถา สพฺพธมฺเมสุ อุปฺปชฺชนเกนาติ. อุปฺปตฺติปฏิเสเธ อกเต อนุปฺปตฺติยา อนิจฺฉิตตฺตา สพฺพธมฺเมสุ อุปฺปชฺชนกภาวํ อาปนฺเนน อนุปฺปชฺชนภาวํ อปเนติ นาม. สพฺพตฺถาติ เอตสฺส ปน สพฺพฏฺฐานโตติ อยมตฺโถ น น สมฺภวติ. ตฺถ-การญฺหิ ภุมฺมโต อญฺญตฺถาปิ สทฺทวิทู อิจฺฉนฺตีติ.

तेथे 'यतो' म्हणजे अनुलोम क्रमामध्ये 'ज्या अनुसय-स्थानापासून' आणि प्रतिलोम क्रमामध्ये 'ज्या अननुसय-स्थानापासून' असा अर्थ आहे. कारण अनुसय आणि अननुसय यांच्या निमित्त व अपादान भावाचे दर्शन घडवण्यासाठी 'रूपधातूमध्ये, अरूपधातूमध्ये, त्यापासून मान-अनुसयाने सानुसय असतो' आणि 'त्याग करतो' तसेच 'दुःखद वेदनेमध्ये, त्यापासून कामराग-अनुसयाने निरनुसय असतो' आणि 'त्याग करत नाही' इत्यादी वाक्यांमध्ये रूपधातू इत्यादींचा सप्तमी विभक्तीच्या निर्देशानेच निर्देश केला आहे. परंतु, अट्ठकथेमध्ये चौथ्या प्रश्नाच्या उत्तराद्वारे प्रत्यक्ष रूपाने अनुसय-स्थानाचे दर्शन घडवले असल्यामुळे, त्या अर्थासाठी पहिल्या प्रश्नातही 'यतो' या शब्दाने अनुसय-स्थान सांगितले आहे, हा अर्थ स्पष्ट करून पुन्हा 'यतो' या शब्दाचा अर्थ दाखवण्यासाठी 'उत्पन्न झालेल्या कामराग-अनुसयाने सानुसय असतो' असे म्हटले आहे; ते लेखनाच्या चुकीसारखे (प्रमादलेखित) दिसते. कारण केवळ उत्पन्न झालेल्या अनुसयानेच कोणी सानुसय होत नाही, आणि केवळ उत्पत्तीच्या योग्य स्थानाचा विचार करून पंचमी विभक्तीचा प्रयोग करणे शक्य नाही. कारण अपरियापन्न (लोकोत्तर) धर्मांमध्ये अनुसय उत्पन्न होण्याचे स्थान असणे शक्य नाही, म्हणून ते तसेच दिसते. येथे हा अर्थ असा समजला पाहिजे – 'यतो उप्पन्नेन' म्हणजे ज्या स्थानापासून उत्पन्न होणे योग्य आहे, त्याद्वारे; अशा प्रकारे उत्पत्तीच्या योग्य स्थानासाठी पंचमी विभक्तीचा प्रयोग केला आहे. तसेच 'सर्व धर्मांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्याने' असे म्हटले आहे. उत्पत्तीचा निषेध न केल्यास, अनुत्पत्तीची इच्छा नसलेल्या सर्व धर्मांमध्ये उत्पन्न होण्याच्या अवस्थेला प्राप्त झालेल्या अनुसयाद्वारे अनुत्पन्न भाव दूर केला जातो. 'सब्बत्था' (सर्वत्र) या शब्दाचा 'सर्व स्थानांपासून' असा अर्थ संभवत नाही असे नाही. कारण व्याकरणकार 'त्थ' (ttha) प्रत्यय सप्तमीशिवाय इतर अर्थांमध्येही स्वीकारतात।

สานุสยวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सानुसयवार-वर्णन समाप्त झाले।

๓. ปชหนวารวณฺณนา

३. प्रजहनवार-वर्णन

๑๓๒-๑๙๗. ปชหนวาเร เยน กามราคานุสยาทโย สาวเสสา ปหียนฺติ, โส เต ปชหตีติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา วตฺตพฺโพ น โหติ อปชหนสพฺภาวา, ตสฺมา สนฺนิฏฺฐาเน นิรวเสสปฺปชหนโกเยว ปชหตีติ วุตฺโต, ตสฺมา ‘‘โย วา ปน มานานุสยํ ปชหติ, โส กามราคานุสยํ ปชหตีติ? โน’’ติ (ยม. ๒.อนุสยยมก.๑๓๒) วุตฺตํ. ยสฺมา ปน สํสยปเทน ปหานกรณมตฺตเมว ปุจฺฉติ, น สนฺนิฏฺฐานํ กโรติ, ตสฺมา ยถาวิชฺชมานํ ปหานํ สนฺธาย ‘‘โย กามราคานุสยํ ปชหติ, โส มานานุสยํ ปชหตีติ? ตเทกฏฺฐํ ปชหตี’’ติ วุตฺตํ. ปฏิโลเม ปน ‘‘นปฺปชหตี’’ติ ปชหนาภาโว เอว สนฺนิฏฺฐานปเทน สํสยปเทน จ วินิจฺฉิโต [Pg.149] ปุจฺฉิโต จ, ตสฺมา เยสํ ปชหนํ นตฺถิ นิรวเสสวเสน ปชหนกานํ, เต ฐเปตฺวา อวเสสา อปฺปชหนสพฺภาเวเนว นปฺปชหนฺตีติ วุตฺตา, น จ ยถาวิชฺชมาเนน ปหาเนเนว วชฺชิตาติ ทฏฺฐพฺพาติ. ‘‘อนาคามิมคฺคสมงฺคิญฺจ อฏฺฐมกญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสา ปุคฺคลา กามราคานุสยญฺจ นปฺปชหนฺติ วิจิกิจฺฉานุสยญฺจ นปฺปชหนฺตี’’ติ (ยม. ๒.อนุสยยมก.๑๖๕) เอตฺถ อฏฺฐกถายํ ‘‘ปุถุชฺชโน ปหานปริญฺญาย อภาเวน นปฺปชหติ, เสสา เตสํ อนุสยานํ ปหีนตฺตา’’ติ (ยม. อฏฺฐ. อนุสยยมก ๑๓๒-๑๙๗) วุตฺตํ.

१३२-१९७. प्रजहनवारामध्ये ज्याच्याद्वारे कामराग-अनुसय इत्यादी काही अंशाने (सावशेष) नष्ट होतात, तो त्यांचा त्याग करतो असे निश्चित करून सांगता येत नाही, कारण अजूनही न त्यागलेला भाग शिल्लक असतो. म्हणून, सिद्धांतामध्ये (सन्निट्ठान) जो पूर्णपणे (निरवशेष) त्याग करतो, त्यालाच 'त्याग करतो' (पजहति) असे म्हटले आहे. म्हणूनच, 'किंवा जो मान-अनुसयाचा त्याग करतो, तो कामराग-अनुसयाचा त्याग करतो का? नाही' असे म्हटले आहे. परंतु, संशयपदाने (प्रश्नाने) केवळ त्याग करण्याच्या क्रियेविषयीच विचारले जाते, निश्चित सिद्धांत मांडला जात नाही; म्हणून विद्यमान त्यागाचा विचार करून 'जो कामराग-अनुसयाचा त्याग करतो, तो मान-अनुसयाचा त्याग करतो का? त्या एकाच भूमीतील अनुसयाचा त्याग करतो' असे म्हटले आहे. प्रतिलोम क्रमामध्ये 'त्याग करत नाही' (नप्पजहति) या शब्दाने त्यागाचा अभावच सिद्धांतपदाने आणि संशयपदाने निश्चित केला आहे आणि विचारला आहे. म्हणून, ज्यांचा पूर्णपणे त्याग झालेला नाही, त्यांना वगळून उर्वरित सर्व लोक त्याग न करण्याच्या अस्तित्वामुळेच 'त्याग करत नाहीत' असे म्हटले आहे; आणि ते केवळ विद्यमान त्यागापासून वंचित आहेत असे समजू नये. 'अनागामी मार्गस्थ आणि अष्टमक पुद्गलाला वगळून उर्वरित पुद्गल कामराग-अनुसयाचा त्याग करत नाहीत आणि विचिकित्सा-अनुसयाचाही त्याग करत नाहीत' या संदर्भात अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे की, 'पृथग्जन (सामान्य माणूस) प्रहाण-परिज्ञेच्या अभावामुळे त्याग करत नाही, आणि उर्वरित पुद्गल त्या अनुसयांचा आधीच प्रहाण (नाश) झाल्यामुळे त्याग करत नाहीत'.

ตตฺถ กิญฺจาปิ เกสญฺจิ วิจิกิจฺฉานุสโย เกสญฺจิ อุภยนฺติ เสสานํ เตสํ ปหีนตา อตฺถิ, ตถาปิ โสตาปนฺนาทีนํ วิจิกิจฺฉานุสยสฺส ปหีนตา อุภยาปชหนสฺส การณํ น โหตีติ เตสํ ปหีนตฺตา ‘‘นปฺปชหนฺตี’’ติ น สกฺกา วตฺตุํ, อถ ปน กามราคานุสยญฺจ นปฺปชหนฺตีติ อิมํ สนฺนิฏฺฐาเนน เตสํ ปุคฺคลานํ สงฺคหิตตาทสฺสนตฺถํ วุตฺตนฺติ น ตตฺถ การณํ วตฺตพฺพํ, ปุจฺฉิตสฺส ปน สํสยตฺถสฺส การณํ วตฺตพฺพํ. เอวํ สติ ‘‘เสสา ตสฺส อนุสยสฺส ปหีนตฺตา’’ติ วตฺตพฺพนฺติ? น วตฺตพฺพํ ‘‘โย กามราคานุสยํ นปฺปชหติ, โส ทิฏฺฐานุสยํ วิจิกิจฺฉานุสยํ นปฺปชหตี’’ติ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปุจฺฉิเต สทิสวิสฺสชฺชนเก ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานุสเย สนฺธาย การณสฺส วตฺตพฺพตฺตา, ตสฺมา เตสํ อนุสยานํ ปหีนตฺตาติ เตสํ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานุสยานํ ปหีนตฺตา เต สํสยตฺถสงฺคหิเต อนุสเย นปฺปชหนฺตีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

तेथे जरी काही पुद्गलांचा विचिकित्सा-अनुसय आणि काहींचे दोन्ही (कामराग व विचिकित्सा) नष्ट झाले असल्यामुळे उर्वरित पुद्गलांमध्ये त्यांचा प्रहाण भाव (नष्ट असणे) विद्यमान आहे, तरीही स्रोतापन्न इत्यादींच्या विचिकित्सा-अनुसयाचा प्रहाण भाव हा दोन्हीचा त्याग न करण्याचे कारण बनू शकत नाही. म्हणून, त्यांच्या प्रहाण भावामुळे 'ते त्याग करत नाहीत' असे म्हणता येत नाही. परंतु, 'कामराग-अनुसयाचा त्याग करत नाहीत' हे वाक्य सिद्धांताद्वारे त्या पुद्गलांचा समावेश दाखवण्यासाठी म्हटले आहे, म्हणून तेथे कारण सांगण्याची आवश्यकता नाही; तर विचारलेल्या संशयास्पद अर्थाचे कारण सांगितले पाहिजे. असे असल्यास, 'उर्वरित पुद्गल त्या अनुसयाचा प्रहाण झाल्यामुळे त्याग करत नाहीत' असे म्हणावे का? तसे म्हणू नये. कारण 'जो कामराग-अनुसयाचा त्याग करत नाही, तो दृष्टी-अनुसय आणि विचिकित्सा-अनुसयाचा त्याग करत नाही का?' अशा प्रकारे निषेध करून विचारलेल्या समान उत्तराच्या प्रश्नांमध्ये दृष्टी आणि विचिकित्सा अनुसयांचा विचार करून कारण सांगावे लागते. म्हणून, 'त्या अनुसयांचा प्रहाण झाल्यामुळे' याचा अर्थ 'त्या दृष्टी आणि विचिकित्सा अनुसयांचा प्रहाण झाल्यामुळे ते संशय अर्थामध्ये समाविष्ट असलेल्या अनुसयांचा त्याग करत नाहीत' असा अर्थ समजला पाहिजे।

ปชหนวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रजहनवार-वर्णन समाप्त झाले।

๕. ปหีนวารวณฺณนา

५. प्रहीणवार-वर्णन

๒๖๔-๒๗๔. ปหีนวาเร ผลฏฺฐวเสเนว เทสนา อารทฺธาติ อนุโลมํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปฏิโลเม หิ ปุถุชฺชนวเสนปิ เทสนา คหิตาติ. ‘‘ผลฏฺฐวเสเนวา’’ติ จ สาธารณวจเนน มคฺคสมงฺคีนํ อคฺคหิตตํ ทีเปติ. อนุสยจฺจนฺตปฏิปกฺเขกจิตฺตกฺขณิกานญฺหิ มคฺคสมงฺคีนํ น โกจิ อนุสโย อุปฺปตฺติรโห, นาปิ อนุปฺปตฺติรหตํ อาปาทิโต, ตสฺมา เต น อนุสยสานุสยปหีนอุปฺปชฺชนวาเรสุ คหิตาติ.

२६४-२७४. 'प्रहीणवार' मध्ये "केवळ फलस्थांच्या (फलप्राप्त व्यक्तींच्या) दृष्टीनेच देशना सुरू केली आहे" हे अनुलोमाच्या संदर्भात म्हटले आहे. कारण प्रतिलोमामध्ये पृथग्जनांच्या दृष्टीनेही देशना ग्रहण केली आहे. "केवळ फलस्थांच्या दृष्टीनेच" या अवधारण (नियमन करणाऱ्या) शब्दाने मार्गसमंगींचा (मार्गक्षण प्राप्त व्यक्तींचा) अंतर्भाव न केल्याचे दर्शविले जाते. कारण अनुशयांच्या अत्यंत विरोधी अशा एकाच चित्तक्षणात असणाऱ्या मार्गसमंगींच्या संतानात कोणताही अनुशय उत्पन्न होण्यास योग्य नसतो, आणि तो अनुत्पत्तिधर्माला (पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या अवस्थेला) प्राप्त झालेलाही नसतो. म्हणून त्यांना अनुशय, सानुशय, प्रहीण आणि उत्पन्न वारांमध्ये ग्रहण केलेले नाही.

๒๗๕-๒๙๖. โอกาสวาเร [Pg.150] โส โส อนุสโย อตฺตโน อตฺตโน โอกาเส เอว อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปาทิโต ปหีโน, อนาปาทิโต จ อปฺปหีโนติ ปหีนาปฺปหีนวจนานิ ตโทกาสเมว ทีเปนฺติ, ตสฺมา อโนกาเส ตทุภยาวตฺตพฺพตา วุตฺตาติ. สาธารณฏฺฐาเน เตน สทฺธึ ปหีโน นาม โหตีติ เตน สทฺธึ สมาโนกาเส ปหีโน นามาติ อตฺโถ, น สมานกาเล ปหีโนติ.

२७५-२९६. 'ओकासवार' (अवकाश-वार) मध्ये तो तो अनुशय आपापल्या अवकाशातच (उत्पत्तीच्या ठिकाणीच) अनुत्पत्तिधर्माला प्राप्त झाला असता 'प्रहीण' (नष्ट झालेला) आणि प्राप्त झाला नसता 'अप्रहीण' (नष्ट न झालेला) असे म्हटले जाते. म्हणून 'प्रहीण' आणि 'अप्रहीण' हे शब्द केवळ त्या अवकाशालाच (स्थानालाच) दर्शवितात. म्हणूनच अनवकाशात (उत्पत्तीचे स्थान नसलेल्या ठिकाणी) त्या दोन्हीविषयी (प्रहीण किंवा अप्रहीण) काहीही सांगता येत नाही, असे म्हटले आहे. "साधारण स्थानात त्याच्यासह प्रहीण होतो" याचा अर्थ "त्याच्यासह समान अवकाशात प्रहीण होतो" असा आहे, "समान काळात प्रहीण होतो" असा नाही.

ปหีนวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रहीणवार-वर्णना समाप्त झाली.

๗. ธาตุวารวณฺณนา

७. धातुवार-वर्णना

๓๓๒-๓๔๐. ธาตุวาเร สนฺตานํ อนุคตา หุตฺวา สยนฺตีติ ยสฺมึ สนฺตาเน อปฺปหีนา, ตํสนฺตาเน อปฺปหีนภาเวน อนุคนฺตฺวา อุปฺปตฺติอรหภาเวน สยนฺตีติ อตฺโถ. อุปฺปตฺติรหตา เอว หิ อนุรูปํ การณํ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชนฺตีติ อิธาปิ ยุตฺตาติ. เอตฺถ จ น กามธาตุอาทีนิ ฉ ปฏินิเสธวจนานิ ธาตุวิเสสนิทฺธารณานิ น โหนฺตีติ ‘‘น กามธาตุยา จุตสฺส น กามธาตุํ อุปปชฺชนฺตสฺสา’’ติอาทิมฺหิ วุจฺจมาเน อิมํ นาม อุปปชฺชนฺตสฺสาติ น วิญฺญาเยยฺย, ตสฺมา ตํมูลิกาสุ โยชนาสุ ‘‘น กามธาตุยา จุตสฺส กามธาตุํ รูปธาตุํ อรูปธาตุํ อุปปชฺชนฺตสฺสา’’ติ ปฐมํ โยเชตฺวา ปุน อนุกฺกเมน ‘‘น กามธาตุํ อุปปชฺชนฺตสฺสา’’ติอาทิกา โยชนา กตา. เอวญฺหิ น กามธาตุอาทิปเทหิ ยถาวุตฺตธาตุโยเยว คหิตา, น กญฺจีติ วิญฺญายติ. ยถา อนุสยวาเร ‘‘อนุเสนฺตีติ ปทสฺส อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺโถ คหิโต’’ติ วุตฺตํ, ตตฺถาปิ อุปฺปชฺชมานเมว สนฺธาย อุปฺปชฺชนฺตีติ คเหตุํ น สกฺกา ‘‘ยสฺส กามราคานุสโย อนุเสติ, ตสฺส ปฏิฆานุสโย อนุเสตีติ? อามนฺตา’’ติอาทิวจนโต. อถาปิ อปฺปหีนตํ สนฺธาย อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺโถ ตตฺถ คหิโต, อิธาปิ โส น น ยุชฺชตีติ. ภงฺคาติ ภญฺชิตพฺพา, ทฺวิธา กาตพฺพาติ อตฺโถ. นนุ น โกจิ อนุสโย ยตฺถ อุปฺปชฺชนฺตสฺส อนุเสติ นานุเสติ จาติ ทฺวิธา กาตพฺพา, ตตฺเถว กสฺมา ‘‘กติ อนุสยา ภงฺคา? อนุสยา ภงฺคา นตฺถี’’ติ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานิ กตานิ. น หิ ปการนฺตราภาเว สํสโย ยุตฺโตติ[Pg.151]? น น ยุตฺโต, ‘‘อนุสยา ภงฺคา นตฺถี’’ติ อวุตฺเต ภงฺคาภาวสฺส อวิญฺญาตตฺตาติ.

३३२-३४०. 'धातुवार' मध्ये "संतानाचे अनुगमन करून सुप्त राहतात" याचा अर्थ असा आहे की, ज्या संतानात (चित्त-संततीमध्ये) ते अप्रहीण (नष्ट न झालेले) आहेत, त्या संतानात अप्रहीण भावाने अनुगमन करून, उत्पत्तीच्या योग्यतेने सुप्त राहतात. कारण "उत्पत्तीची योग्यता असणे म्हणजेच अनुरूप कारण मिळाल्यावर उत्पन्न होणे" हा अर्थ येथेही योग्य ठरतो. आणि येथे 'न कामधातु' इत्यादी सहा निषेधवाचक शब्द धातूंचे विशेष निर्धारण करणारे आहेत. जर सुरुवातीलाच "कामधातूपासून च्युत झालेल्या आणि कामधातूमध्ये उत्पन्न न होणाऱ्याच्या" असे म्हटले असते, तर "या नावाच्या धातूमध्ये उत्पन्न होणाऱ्याच्या" असा अर्थ समजला नसता. म्हणून त्या मूळ योजनांमध्ये "कामधातूपासून च्युत झालेल्या आणि कामधातू, रूपधातू, अरूपधातूमध्ये उत्पन्न होणाऱ्याच्या" असे प्रथम योजन करून, पुन्हा अनुक्रमाने "कामधातूमध्ये उत्पन्न न होणाऱ्याच्या" अशी योजना केली आहे. अशा प्रकारे 'न कामधातु' इत्यादी पदांनी वर सांगितलेले धातूच ग्रहण केले जातात, इतर कोणतेही नाही, हे समजते. जसे अनुशयवारामध्ये "अनुसेंति या पदाचा अर्थ उप्पज्जंति (उत्पन्न होतात) असा ग्रहण केला आहे" असे म्हटले आहे, तेथेही केवळ उत्पन्न होणाऱ्याच्या संदर्भाने 'उत्पन्न होतात' असे ग्रहण करणे शक्य नाही; कारण "ज्याला कामरागानुशय अनुसयित होतो, त्याला प्रतिघानुशय अनुसयित होतो का? होय" इत्यादी वचन आहे. तरीही, अप्रहीणतेच्या संदर्भाने 'उत्पन्न होतात' असा अर्थ तेथे ग्रहण केला आहे, आणि येथेही तो अर्थ अयोग्य नाही (योग्यच आहे). 'भङ्गा' म्हणजे विभक्त करावे लागणारे, दोन प्रकारे करावे लागणारे असा अर्थ आहे. ज्या उत्पत्तीच्या ठिकाणी उत्पन्न होणाऱ्याच्या संतानात एखादा अनुशय कधी अनुसयित होतो तर कधी अनुसयित होत नाही, असे दोन प्रकारे केले जाणारे काही नाही का? जर असे आहे, तर तेथेच "किती अनुशय विभक्त होणारे आहेत? विभक्त होणारे अनुशय नाहीत" असे प्रश्न आणि उत्तरे का केली आहेत? कारण दुसरा प्रकार नसल्यास संशय असणे अयोग्य नाही का? (उत्तर:) अयोग्य नाही, योग्यच आहे. कारण "विभक्त होणारे अनुशय नाहीत" असे न म्हटल्यास, विभक्त होणाऱ्या अनुशयांचा अभाव समजला नसता.

ธาตุวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

धातुवार-वर्णना समाप्त झाली.

อนุสยยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अनुशययमक-वर्णना समाप्त झाली.

๘. จิตฺตยมกํ

८. चित्तयमक

อุทฺเทสวารวณฺณนา

उद्देशवार-वर्णना

๑-๖๒. จิตฺตยมกวณฺณนายํ อาทิโตว ตโย สุทฺธิกมหาวารา โหนฺตีติ อิเม ตโย มหาวารา สราคาทิกุสลาทีหิ มิสฺสกา สุทฺธิกา จ, เตสุ อาทิโต สุทฺธิกา โหนฺตีติ อตฺโถ. มิสฺสเกสุ จ เอเกกสฺมึ สราคาทิมิสฺสกจิตฺเต ตโย ตโย มหาวารา, เต ตตฺถ ตตฺถ ปน วุตฺเต สมฺปิณฺเฑตฺวา ‘‘โสฬส ปุคฺคลวารา’’ติอาทิ วุตฺตํ, น นิรนฺตรํ วุตฺเตติ. ‘‘ยสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ น นิรุชฺฌติ, ตสฺส จิตฺตํ นิรุชฺฌิสฺสติ นุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติอาทินา อุปฺปาทนิโรธานํ ปจฺจุปฺปนฺนานาคตกาลานญฺจ สํสคฺควเสน เอเกกาย ปุจฺฉาย ปวตฺตตฺตา ‘‘อุปฺปาทนิโรธกาลสมฺเภทวาโร’’ติ วุตฺโต. เอวํ เสสานมฺปิ วารานํ ตํตํนามตา ปาฬิอนุสาเรน เวทิตพฺพา.

१-६२. 'चित्तयमक-वर्णना' मध्ये "सुरुवातीला तीन शुद्धिक महावार असतात" याचा अर्थ असा आहे की, हे तीन महावार सराग-अकुशल इत्यादींनी मिश्रित आणि शुद्ध (अमिश्रित) असे दोन्ही आहेत, त्यांपैकी सुरुवातीला शुद्ध (महावार) असतात. आणि मिश्रित वारांमध्ये प्रत्येक सराग-आदी मिश्रित चित्तामध्ये तीन-तीन महावार असतात; परंतु तेथे तेथे सांगितलेल्या त्या पुद्गलांना एकत्रित करून "सोळा पुद्गलवार" इत्यादी म्हटले आहे, निरंतर (अखंडपणे) सांगितलेले नाही. "ज्याचे चित्त उत्पन्न होते पण निरुद्ध होत नाही, त्याचे चित्त निरुद्ध होईल पण उत्पन्न होणार नाही का?" इत्यादीद्वारे उत्पाद-निरोध आणि वर्तमान-अनागत काळांच्या संसर्गामुळे (मिश्रणामुळे) प्रत्येक प्रश्नाची प्रवृत्ती होत असल्यामुळे याला "उत्पाद-निरोध-काल-संभेदवार" म्हटले आहे. याचप्रमाणे उर्वरित वारांचेही ते ते नाव पाळिच्या अनुषंगाने जाणून घ्यावे.

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

उद्देशवार-वर्णना समाप्त झाली.

นิทฺเทสวารวณฺณนา

निर्देशवार-वर्णना

๖๓. ตถารูปสฺเสว ขีณาสวสฺส จิตฺตํ สนฺธายาติ อิทํ อุปฺปาทกฺขณสมงฺคิปจฺฉิมจิตฺตสมงฺคิมฺหิ ปุคฺคเล อธิปฺเปเต ตญฺจ จิตฺตํ อธิปฺเปตเมว โหตีติ กตฺวา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อรหโต ปจฺฉิมจิตฺตมฺปีติ นุปฺปชฺชติ นิรุชฺฌตีติ เอวํปการํ ภงฺคกฺขณสมงฺคิเมว สนฺธาย วุตฺตํ.

६३. "तशा प्रकारच्याच क्षीणासवांच्या (अर्हतांच्या) चित्ताला संधान करून" हे वचन उत्पादक्षण-समंगी (उत्पादक्षणाने युक्त) आणि पश्चिमचित्त-समंगी (अंतिम चित्ताने युक्त) पुद्गल अभिप्रेत असताना, आणि ते चित्तही अभिप्रेतच असल्यामुळे म्हटले आहे, असे समजावे. "अर्हतांचे पश्चिमचित्त देखील" हे वचन "उत्पन्न होत नाही पण निरुद्ध होते" अशा प्रकारच्या केवळ भंगक्षण-समंगी (भंगक्षणाने युक्त) पुद्गलाच्या संदर्भानेच म्हटले आहे.

๖๕-๘๒. อุปฺปาทวารสฺส ทุติยปุจฺฉาวิสฺสชฺชเน จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ, นิโรธสมาปนฺนานํ, อสญฺญสตฺตานํ เตสํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺถ, โน จ เตสํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ [Pg.152] เอตฺถ ‘‘จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ เตสํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ เอตสฺส ‘‘สพฺเพสํ จิตฺตํ ขณปจฺจุปฺปนฺนเมว หุตฺวา อุปฺปาทกฺขณํ อตีตตฺตา อุปฺปชฺชิตฺถ นามา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺถ เจว อุปฺปชฺชติ จาติ เอตสฺสปิ อุปฺปาทํ ปตฺตตฺตา อุปฺปชฺชิตฺถ, อนตีตตฺตา อุปฺปชฺชติ นามาติ ทฺวยเมตํ เอวํ น สกฺกา วตฺตุํ. น หิ ขณปจฺจุปฺปนฺเน ‘‘อุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ อตีตโวหาโร อตฺถิ. ยทิ สิยา, ยํ วา ปน จิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺถ, ตํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ เอตฺถ ‘‘โน’’ติ อวตฺวา วิภชิตพฺพํ สิยา. ตถา ‘‘ยํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ เอตฺถ จ ‘‘โน’’ติ อวตฺวา ‘‘อามนฺตา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา. ‘‘จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ’’ติ ปน ภิชฺชมานจิตฺตสมงฺคี ปุคฺคโล วุตฺโต, ตสฺส อตีตํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺถ, น จ กิญฺจิ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณติ จ อุปฺปชฺชมานจิตฺตสมงฺคี ปุคฺคโล วุตฺโต, ตสฺสปิ อตีตํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺถ, ตํ ปน จิตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. จิตฺตนฺติ หิ สามญฺญวจนํ เอกสฺมึ อเนกสฺมิญฺจ ยถาคหิตวิเสเส ติฏฺฐตีติ. ‘‘ยสฺส วา ปน จิตฺตํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ? จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ’’ติ เอตฺถ ยสฺส วา ปน จิตฺตํ อุปฺปชฺชิสฺสตีติ เอเตน สนฺนิฏฺฐาเนน คหิตปุคฺคลสฺเสว จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณติ เอวํ สพฺพตฺถ สนฺนิฏฺฐานวเสน นิยโม เวทิตพฺโพ. อุปฺปนฺนุปฺปชฺชมานวาโร นิรุทฺธนิรุชฺฌมานวาโร จ ปุคฺคลวาราทีสุ ตีสุปิ นินฺนานากรณา อุทฺทิฏฺฐา นิทฺทิฏฺฐา จ. ตตฺถ ปุคฺคลวาเร อวิเสเสน ยํ กญฺจิ ตาทิสํ ปุคฺคลํ สนฺธาย ‘‘อุปฺปนฺนํ อุปฺปชฺชมาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ, ธมฺมวาเร จิตฺตเมว, ปุคฺคลธมฺมวาเร ปุคฺคลํ จิตฺตญฺจาติ อยเมตฺถ วิเสโส ทฏฺฐพฺโพ.

६५-८२. उत्पादवाराच्या दुसऱ्या प्रश्नाच्या उत्तरामध्ये 'चित्ताच्या भंगक्षणी, निरोधसमापन्नांच्या आणि असंज्ञसत्त्वांच्या बाबतीत त्यांचे चित्त उत्पन्न झाले होते, पण त्यांचे चित्त उत्पन्न होत नाही' यामध्ये 'चित्ताच्या भंगक्षणी त्यांचे चित्त उत्पन्न झाले होते' याचा अर्थ 'सर्वांचे चित्त क्षण-प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) होऊन उत्पादक्षणाचा अतीत (व्यतीत) झाल्यामुळे उत्पन्न झाले होते असे म्हटले जाते' असा सांगितला आहे. 'चित्ताच्या उत्पादक्षणी त्यांचे चित्त उत्पन्न झाले होते आणि उत्पन्न होत आहे' याच्या बाबतीतही 'उत्पाद प्राप्त झाल्यामुळे उत्पन्न झाले होते, आणि अतीत न झाल्यामुळे उत्पन्न होत आहे' असे म्हटले जाते - हे दोन्ही अशा प्रकारे सांगता येणे शक्य नाही. कारण क्षण-प्रत्युत्पन्नामध्ये 'उत्पन्न झाले होते' असा अतीत व्यवहार (भूतकाळाचा प्रयोग) नसतो. जर तसे असते, तर 'किंवा जे चित्त उत्पन्न झाले होते, ते चित्त उत्पन्न होत आहे का?' या प्रश्नामध्ये 'नाही' असे न म्हणता विभागून उत्तर द्यावे लागले असते. तसेच 'जे चित्त उत्पन्न होत आहे, ते चित्त उत्पन्न झाले होते का?' यामध्येही 'नाही' असे न म्हणता 'होय' (आमन्ता) असे म्हणावे लागले असते. परंतु 'चित्ताच्या भंगक्षणी' या शब्दाने भंग पावत असलेल्या चित्ताने युक्त असलेला (भिज्जमानचित्तसमंगी) पुद्गल अभिप्रेत आहे; त्याचे अतीत चित्त उत्पन्न झाले होते, आणि कोणतेही चित्त उत्पन्न होत नाही. आणि 'चित्ताच्या उत्पादक्षणी' या शब्दाने उत्पन्न होत असलेल्या चित्ताने युक्त असलेला (उप्पज्जमानचित्तसमंगी) पुद्गल अभिप्रेत आहे; त्याचेही अतीत चित्त उत्पन्न झाले होते, आणि ते चित्त उत्पन्न होत आहे, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. कारण 'चित्त' हा सामान्य शब्द ग्रहण केलेल्या विशेषाच्या आधारे एका किंवा अनेक चित्तांच्या ठिकाणी राहतो. 'किंवा ज्याचे चित्त उत्पन्न होईल, त्याचे चित्त उत्पन्न होत आहे का? चित्ताच्या भंगक्षणी...' यामध्ये 'ज्याचे चित्त उत्पन्न होईल' या संनिष्ठानाने (गृहीत पक्षाने) ग्रहण केलेल्या पुद्गलाच्याच 'चित्ताच्या भंगक्षणी' अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी संनिष्ठानाच्या वशाने नियम समजला पाहिजे. उत्पन्न-उत्पद्यमानवार आणि निरुद्ध-निरुध्यमानवार हे पुद्गलवारादी तिन्ही वारांमध्ये कोणत्याही फरकाशिवाय संक्षेपाने आणि विस्ताराने सांगितले आहेत. त्यामध्ये पुद्गलवारामध्ये सामान्यतः कोणत्याही अशा पुद्गलाला उद्देशून 'उत्पन्न आणि उत्पद्यमान' इत्यादी म्हटले आहे; धम्मवारामध्ये केवळ चित्तालाच; आणि पुद्गलधम्मवारामध्ये पुद्गल आणि चित्त या दोन्हीला; असा येथे विशेष समजला पाहिजे.

๘๓. อติกฺกนฺตกาลวาเร อิมสฺส ปุคฺคลวารตฺตา ปุคฺคโล ปุจฺฉิโตติ ปุคฺคลสฺเสว วิสฺสชฺชเนน ภวิตพฺพํ. ยถา ยสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺถาติ เอเตน น โกจิ ปุคฺคโล น คหิโต, เอวํ ยสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชมานํ ขณํ ขณํ วีติกฺกนฺตํ อติกฺกนฺตกาลนฺติ เอเตน สนฺนิฏฺฐาเนน น โกจิ น คหิโต. น หิ โส ปุคฺคโล อตฺถิ, ยสฺส จิตฺตํ อุปฺปาทกฺขณํ อตีตํ นตฺถิ, เต จ ปน นิรุชฺฌมานกฺขณาตีตจิตฺตา น น โหนฺตีติ ปฐโม ปญฺโห ‘‘อามนฺตา’’ติ วิสฺสชฺชิตพฺโพ สิยา, ตถา ทุติยตติยา. จตุตฺโถ ปน ‘‘ปจฺฉิมจิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ เตสํ จิตฺตํ ภงฺคกฺขณํ อวีติกฺกนฺตํ, โน จ เตสํ จิตฺตํ อุปฺปาทกฺขณํ อวีติกฺกนฺตํ, อิตเรสํ จิตฺตํ ภงฺคกฺขณญฺจ อวีติกฺกนฺตํ อุปฺปาทกฺขณญฺจ อวีติกฺกนฺต’’นฺติ วิสฺสชฺชิตพฺโพ ภเวยฺย, ตถา อวิสฺสชฺเชตฺวา กสฺมา สพฺพตฺถ จิตฺตเมว วิภตฺตนฺติ[Pg.153]? จิตฺตวเสน ปุคฺคลววตฺถานโต. ขณสฺส หิ วีติกฺกนฺตตาย อติกฺกนฺตกาลตาวจเนน วตฺตมานสฺส จ จิตฺตสฺส วเสน ปุคฺคโล อุปฺปาทกฺขณาตีตจิตฺโต วุตฺโต อตีตสฺส จ, ตตฺถ ปุริมสฺส จิตฺตํ น ภงฺคกฺขณํ วีติกฺกนฺตํ ปจฺฉิมสฺส วีติกฺกนฺตนฺติ เอวมาทิโก ปุคฺคลวิภาโค ยสฺส จิตฺตสฺส วเสน ปุคฺคลววตฺถานํ โหติ, ตสฺส จิตฺตสฺส ตํตํขณวีติกฺกมาวีติกฺกมทสฺสนวเสน ทสฺสิโต โหตีติ สพฺพวิสฺสชฺชเนสุ จิตฺตเมว วิภตฺตํ. อถ วา นยิธ ธมฺมมตฺตวิสิฏฺโฐ ปุคฺคโล ปุจฺฉิโต, อถ โข ปุคฺคลวิสิฏฺฐํ จิตฺตํ, ตสฺมา จิตฺตเมว วิสฺสชฺชิตนฺติ เวทิตพฺพํ. ยทิปิ ปุคฺคลปฺปธานา ปุจฺฉา, อถาปิ จิตฺตปฺปธานา, อุภยถาปิ ทุติยปุจฺฉาย ‘‘อามนฺตา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา, ตถา ปน อวตฺวา นิโรธกฺขณวีติกฺกเมน อติกฺกนฺตกาลตา น อุปฺปาทกฺขณวีติกฺกเมน อติกฺกนฺตกาลตา วิย วตฺตมานสฺส อตฺถีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘อตีตํ จิตฺต’’นฺติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยสฺส จิตฺตํ น อุปฺปชฺชมานนฺติ เอตฺถ อุปฺปชฺชมานํ ขณํ ขณํ วีติกฺกนฺตํ อติกฺกนฺตกาลํ ยสฺส จิตฺตํ น โหตีติ อตฺโถ. เอส นโย ‘‘น นิรุชฺฌมาน’’นฺติ เอตฺถาปิ.

८३. अतिक्रांतकालवारामध्ये हा पुद्गलवार असल्यामुळे पुद्गल विचारला गेला आहे, म्हणून पुद्गलाचेच उत्तर दिले पाहिजे. ज्याप्रमाणे 'ज्याचे चित्त उत्पन्न झाले होते' याने कोणताही पुद्गल ग्रहण केला गेला नाही असे नाही (म्हणजे सर्वच पुद्गल ग्रहण केले गेले आहेत), त्याचप्रमाणे 'ज्याचे चित्त उत्पद्यमान क्षणाला क्षणोक्षणी ओलांडून अतिक्रांतकाल झाले आहे' या संनिष्ठानाने कोणताही पुद्गल ग्रहण केला गेला नाही असे नाही. कारण असा कोणताही पुद्गल नाही, ज्याचे चित्त उत्पादक्षणाचा अतीत झाले नाही; आणि ते सर्व निरुध्यमानक्षणाचा अतीत चित्त असणारे नसतात असे नाही; म्हणून पहिला प्रश्न 'होय' (आमन्ता) असा सोडवला पाहिजे, तसेच दुसरा आणि तिसरा प्रश्नही. परंतु चौथा प्रश्न 'पश्चिमचित्ताच्या (अंतिम चित्ताच्या) भंगक्षणी त्यांचे चित्त भंगक्षणाला ओलांडून गेले नाही, पण त्यांचे चित्त उत्पादक्षणाला ओलांडून गेले नाही असे नाही; इतरांचे चित्त भंगक्षणालाही ओलांडून गेले नाही आणि उत्पादक्षणालाही ओलांडून गेले नाही' असा सोडवला पाहिजे. अशा प्रकारे उत्तर न देता सर्व ठिकाणी केवळ चित्ताचेच विभाजन का केले आहे? चित्ताच्या वशाने पुद्गलाचे निर्धारण होत असल्यामुळे. कारण क्षणाच्या अतिक्रांततेमुळे (व्यतीत झाल्यामुळे) अतिक्रांतकालवाचक शब्दाने आणि वर्तमान चित्ताच्या वशाने पुद्गलाला 'उत्पादक्षणातीतचित्त' म्हटले आहे, आणि अतीत चित्ताच्या वशानेही; त्यामध्ये पहिल्याचे चित्त भंगक्षणाला ओलांडून गेले नाही आणि दुसऱ्याचे ओलांडून गेले आहे, असा पुद्गलविभाग ज्या चित्ताच्या वशाने पुद्गलाचे निर्धारण होते, त्या चित्ताच्या त्या त्या क्षणाच्या अतिक्रम आणि अनतिक्रम दर्शवण्याच्या वशाने दर्शवला जातो, म्हणून सर्व उत्तरांमध्ये केवळ चित्ताचेच विभाजन केले आहे. अथवा, येथे केवळ धर्माने विशिष्ट असलेला पुद्गल विचारला गेला नाही, तर पुद्गलाने विशिष्ट असलेले चित्त विचारले गेले आहे, म्हणून केवळ चित्ताचेच उत्तर दिले आहे असे समजावे. जरी पुद्गलप्रधान प्रश्न असला, किंवा चित्तप्रधान असला, तरी दोन्ही प्रकारे दुसऱ्या प्रश्नामध्ये 'होय' (आमन्ता) असे म्हणावे लागले असते. परंतु तसे न म्हणता, निरोधक्षणाच्या अतिक्रमाने होणारी अतिक्रांतकालता ही उत्पादक्षणाच्या अतिक्रमाने होणाऱ्या अतिक्रांतकालतेसारखी वर्तमान चित्ताची नसते, हे दर्शवण्यासाठी 'अतीत चित्त' असे म्हटले आहे, असे समजावे. 'ज्याचे चित्त उत्पद्यमान नाही' यामध्ये 'उत्पद्यमान क्षणाला क्षणोक्षणी ओलांडून अतिक्रांतकाल ज्याचे चित्त होत नाही' असा अर्थ आहे. हाच नियम 'निरुध्यमान नाही' यामध्येही लागू होतो.

๑๑๔-๑๑๖. มิสฺสกวาเรสุ ยสฺส สราคํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ น นิรุชฺฌติ, ตสฺส จิตฺตํ นิรุชฺฌิสฺสติ นุปฺปชฺชิสฺสตีติ ปุจฺฉา, โนติ วิสฺสชฺชนญฺจ อฏฺฐกถายํ ทสฺสิตํ. ปาฬิยํ ปน ‘‘ยสฺส สราคํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ น นิรุชฺฌติ, ตสฺส สราคํ จิตฺตํ นิรุชฺฌิสฺสติ นุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ มาติกาฐปนายํ วุตฺตตฺตา วิสฺสชฺชเนปิ ตเถว สนฺนิฏฺฐานสํสยตฺเถสุ สราคาทิมิสฺสกจิตฺตวเสเนว ปุจฺฉา อุทฺธริตฺวา ‘‘สราคปจฺฉิมจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ สราคํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ น นิรุชฺฌติ นิรุชฺฌิสฺสติ นุปฺปชฺชิสฺสติ, อิตเรสํ สราคจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ สราคํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ น นิรุชฺฌติ นิรุชฺฌิสฺสติ เจว อุปฺปชฺชิสฺสติ จา’’ติ เอวมาทินา นเยน เยภุยฺเยน สุทฺธิกวารสทิสเมว วิสฺสชฺชนํ กาตพฺพนฺติ กตฺวา สํขิตฺตนฺติ วิญฺญายติ.

११४-११६. मिश्रकवारांमध्ये 'ज्याचे सरागी (रागयुक्त) चित्त उत्पन्न होते पण निरुद्ध होत नाही, त्याचे चित्त निरुद्ध होईल पण उत्पन्न होणार नाही का?' हा प्रश्न आणि 'नाही' (नो) हे उत्तर अट्ठकथेमध्ये दर्शवले आहे. परंतु पाळीमध्ये 'ज्याचे सरागी चित्त उत्पन्न होते पण निरुद्ध होत नाही, त्याचे सरागी चित्त निरुद्ध होईल पण उत्पन्न होणार नाही का?' असे मातिका-स्थापनेमध्ये (मातृका मांडणीत) म्हटल्यामुळे, उत्तरामध्येही तसेच संनिष्ठान आणि संशय अर्थांमध्ये सरागी इत्यादी मिश्रक चित्ताच्या वशानेच प्रश्न उद्धृत करून, 'सरागी अंतिम चित्ताच्या उत्पादक्षणी त्यांचे सरागी चित्त उत्पन्न होते पण निरुद्ध होत नाही, ते निरुद्ध होईल पण उत्पन्न होणार नाही; इतरांच्या सरागी चित्ताच्या उत्पादक्षणी त्यांचे सरागी चित्त उत्पन्न होते पण निरुद्ध होत नाही, ते निरुद्धही होईल आणि उत्पन्नही होईल' अशा प्रकारे बहुतांश शुद्धिकवारासारखेच उत्तर दिले पाहिजे, असे करून संक्षेपाने सांगितले आहे असे समजते.

นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

निर्देशवारवर्णना समाप्त झाली.

จิตฺตยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

चित्तयमकवर्णना समाप्त झाली.

๙. ธมฺมยมกํ

९. धम्मयमक

๑. ปณฺณตฺติวาโร

१. पण्णत्तिवार

อุทฺเทสวารวณฺณนา

उद्देशवारवर्णना

๑-๑๖. ธมฺมยมกวณฺณนายํ [Pg.154] กุสลาทิธมฺมานํ มาติกํ ฐเปตฺวาติ ยถา มูลยมเก กุสลาทิธมฺมา เทสิตา, ยถา จ ขนฺธยมกาทีสุ ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา’’ติอาทินา อญฺญถา สงฺคเหตฺวา เทสิตา, ตถา อเทเสตฺวา ยา กุสลาทีนํ ธมฺมานํ ‘‘กุสลากุสลา ธมฺมา’’ติอาทิกา มาติกา, ตํ อิธ อาทิมฺหิ ฐเปตฺวา เทสิตสฺสาติ อตฺโถ.

१-१६. 'धम्मयमकवण्णना' (धम्मयमक भाष्य) मध्ये 'कुसलादिधम्मानं मातिकं ठपेत्वा' (कुशल इत्यादी धर्मांची मातृका स्थापित करून) याचा अर्थ असा आहे की: ज्याप्रमाणे 'मूलयमक' मध्ये कुशल इत्यादी धर्म देशित केले आहेत, आणि ज्याप्रमाणे 'खन्धयमक' इत्यादींमध्ये 'पञ्चक्खन्धा' (पाच स्कंध) इत्यादींद्वारे इतर प्रकारे संग्रह करून देशित केले आहेत, त्याप्रमाणे देशना न करता, कुशल इत्यादी धर्मांची जी 'कुसलाकुसला धम्मा' (कुशल आणि अकुशल धर्म) इत्यादी मातृका आहे, ती येथे सुरुवातीला स्थापित करून देशना केली आहे.

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

उद्देसवारवण्णना (उद्देशवार भाष्य) समाप्त झाली.

๒. ปวตฺติวารวณฺณนา

२. पवत्तिवारवण्णना (प्रवृत्तिवार भाष्य)

๓๓-๓๔. ‘‘ยสฺส กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺส อพฺยากตา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ เอตสฺส วิสฺสชฺชเน ‘‘อพฺยากตา จาติ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปวเสน วุตฺต’’นฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ, อิมสฺมึ ปน ปญฺเห กมฺมสมุฏฺฐานาทิรูปญฺจ ลพฺภติ, ตํ ปน ปฏิโลมวารสฺส วิสฺสชฺชเน สพฺเพสํ จวนฺตานํ, ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ, อารุปฺเป อกุสลานํ อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ กุสลา จ ธมฺมา น อุปฺปชฺชนฺติ อพฺยากตา จ ธมฺมา น อุปฺปชฺชนฺตีติ เอตฺถ ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ อุปฺปชฺชมานมฺปิ กมฺมสมุฏฺฐานาทิรูปํ อคฺคเหตฺวา ‘‘อพฺยากตา จ ธมฺมา น อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วุตฺตตฺตา จิตฺตสมุฏฺฐานรูปเมว อิธาธิปฺเปตํ. กมฺมสมุฏฺฐานาทิรูเป น วิธานํ, นาปิ ปฏิเสโธติ เกจิ วทนฺติ, ตถา จิตฺตสมุฏฺฐานรูปเมว สนฺธาย ‘‘ยสฺส กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺส อพฺยากตา ธมฺมา นิรุชฺฌนฺตีติ? โน’’ติ (ยม. ๓.ธมฺมยมก.๑๖๓) วุตฺตนฺติ. ตํ ปเนตํ เอวํ น สกฺกา วตฺตุํ จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ กมฺมสมุฏฺฐานรูปาทีนมฺปิ อุปฺปาทสฺส อุปฺปาทกฺขเณ จ นิโรธสฺส เอวมาทีหิ เอว ปาฬีหิ ปฏิเสธสิทฺธิโต.

३३-३४. 'ज्या व्यक्तीला कुशल धर्म उत्पन्न होतात, त्याला अव्याकृत धर्म उत्पन्न होतात का?' या प्रश्नाच्या उत्तरात 'अव्याकृत धर्म देखील (उत्पन्न होतात) हे चित्तसमुत्थान रूपाच्या अपेक्षेने म्हटले आहे' असे अट्ठकथेत म्हटले आहे. परंतु या प्रश्नात कर्मसमुत्थान इत्यादी रूप देखील प्राप्त होते. तरीही, प्रतिलोमवाराच्या उत्तरात 'सर्व च्युत होणाऱ्यांच्या, प्रवृत्ती काळात चित्ताच्या भंगक्षणी, अरूपलोकात अकुशलांच्या उत्पादक्षणी त्यांना कुशल धर्मही उत्पन्न होत नाहीत आणि अव्याकृत धर्मही उत्पन्न होत नाहीत' येथे प्रवृत्ती काळात चित्ताच्या भंगक्षणी उत्पन्न होणारे कर्मसमुत्थान इत्यादी रूप ग्रहण न करता 'अव्याकृत धर्म उत्पन्न होत नाहीत' असे म्हटल्यामुळे, येथे केवळ चित्तसमुत्थान रूपच अभिप्रेत आहे. 'कर्मसमुत्थान इत्यादी रूपाचे येथे विधान नाही आणि निषेधही नाही' असे काही आचार्य म्हणतात. तसेच केवळ चित्तसमुत्थान रूपाचाच संदर्भ घेऊन 'ज्याला कुशल धर्म उत्पन्न होतात, त्याचे अव्याकृत धर्म निरुद्ध होतात का? नाही' असे म्हटले आहे. परंतु, असे म्हणणे योग्य नाही; कारण चित्ताच्या भंगक्षणी कर्मसमुत्थान रूपादींच्या उत्पत्तीचा आणि उत्पादक्षणी त्यांच्या निरोधाचा (नाशाचा) अशा इत्यादी पाळीवचनांद्वारेच निषेध सिद्ध होतो.

เย จ วทนฺติ ‘‘ยถา ปฏิสมฺภิทามคฺเค นิโรธกถายํ ‘โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ ชาตา ธมฺมา ฐเปตฺวา จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ สพฺเพปิ วิราคา เจว โหนฺติ วิราคารมฺมณา วิราคโคจรา วิราคสมุทาคตา วิราคปติฏฺฐา’ติอาทีสุ ‘ฐเปตฺวา รูป’นฺติ อวตฺวา จิตฺตปฏิพทฺธตฺตา จิตฺตชรูปานํ [Pg.155] ‘ฐเปตฺวา จิตฺตสมุฏฺฐานรูป’นฺติ วุตฺตํ, เอวมิธาปิ จิตฺตปฏิพทฺธตฺตา จิตฺตชรูปเมว กถิต’’นฺติ, ตญฺจ ตถา น โหติ. เยสญฺหิ โสตาปตฺติมคฺโค สหชาตปจฺจโย โหติ, เยสุ จ วิราคาทิอาสงฺกา โหติ, เต โสตาปตฺติมคฺคสหชาตา ธมฺมา โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ ชาตา ธมฺมาติ ตตฺถ วุตฺตา. โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ ชาตาติ หิ วจนํ มคฺเค ชาตตํ ทีเปติ, น จ กมฺมชาทีนิ อมคฺเค ชายมานานิ มคฺคกฺขเณ ชาตโวหารํ อรหนฺติ เตสํ ตสฺส โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ สหชาตปจฺจยตฺตาภาวโต, ตสฺมา มคฺคกฺขเณ ตํสหชาตธมฺเมสุ ฐเปตพฺพํ ฐเปตุํ ‘‘ฐเปตฺวา จิตฺตสมุฏฺฐานรูป’’นฺติ วุตฺตํ, อิธ ปน กุสลาทิธมฺมา ยสฺส ยตฺถ อุปฺปชฺชนฺติ นิรุชฺฌนฺติ จ, ตสฺส ปุคฺคลสฺส ตสฺมิญฺจ โอกาเส อพฺยากตธมฺมานํ อุปฺปาทนิโรธานํ กุสลาทิปฏิพทฺธตา อปฺปฏิพทฺธตา จ อามฏฺฐา, น จ กมฺมชาทิรูปํ อพฺยากตํ น โหติ, ตสฺมา สนฺนิฏฺฐาเนน คหิตสฺส ปุคฺคลสฺส โอกาเส วา อุปฺปาทนิโรเธสุ วิชฺชมาเนสุ อพฺยากตานํ เต เวทิตพฺพา, อวิชฺชมาเนสุ จ ปฏิเสเธตพฺพา, น จ อจิตฺตปฏิพทฺธา อพฺยากตาติ เอตฺถ น คหิตาติ สกฺกา วตฺตุํ นิโรธสมาปนฺนานํ อสญฺญสตฺตานญฺจ อุปฺปาทนิโรธวจนโตติ.

आणि जे असे म्हणतात की: 'ज्याप्रमाणे पटिसम्भिदामग्ग मधील निरोधकथेत सोतापत्तिमार्गक्षणी उत्पन्न झालेले धर्म, चित्तसमुत्थान रूप वगळता, सर्वच विराग (रागरहित) असतात, विरागारंमण (विराग हाच ज्यांचा आलंबन आहे), विरागगोचर, विरागसमुदागत आणि विरागप्रतिष्ठ असतात इत्यादींमध्ये रूप वगळता असे न म्हणता, चित्ताशी बद्ध असल्यामुळे चित्तज रूपांना चित्तसमुत्थान रूप वगळता असे म्हटले आहे; त्याचप्रमाणे येथेही चित्ताशी बद्ध असल्यामुळे केवळ चित्तज रूपाविषयीच सांगितले आहे', त्यांचे ते म्हणणे तसे नाही. कारण ज्यांच्यासाठी सोतापत्तिमार्ग हा सहजातप्रत्यय असतो आणि ज्यांच्यामध्ये विराग इत्यादींविषयी शंका असते, ते सोतापत्तिमार्गासह उत्पन्न झालेले धर्म तेथे 'सोतापत्तिमार्गक्षणी उत्पन्न झालेले धर्म' म्हणून सांगितले आहेत. 'सोतापत्तिमार्गक्षणी उत्पन्न झालेले' हे वचन मार्गामध्ये उत्पन्न झाल्याचे दर्शवते. आणि मार्गाव्यतिरिक्त इतर कारणांनी उत्पन्न होणारे कर्मज इत्यादी रूप मार्गक्षणी उत्पन्न झाल्याच्या व्यवहारास पात्र ठरत नाहीत, कारण सोतापत्तिमार्गक्षणी त्यांचा सहजातप्रत्ययभाव नसतो. म्हणून मार्गक्षणी त्या सहजात धर्मांमधून जे वगळण्यास योग्य आहे ते वगळण्यासाठी 'चित्तसमुत्थान रूप वगळता' असे म्हटले आहे. परंतु येथे कुशल इत्यादी धर्म ज्या व्यक्तीला आणि ज्या भूमीत उत्पन्न व निरुद्ध होतात, त्या व्यक्तीच्या आणि त्या भूमीतील अव्याकृत धर्मांच्या उत्पाद-निरोधाचा कुशल इत्यादींशी असलेला संबंध किंवा असंबंध विचारात घेतला आहे. आणि कर्मज इत्यादी रूप अव्याकृत नसते असे नाही. म्हणून संनिष्ठानाने ग्रहण केलेल्या व्यक्तीच्या किंवा भूमीच्या उत्पाद-निरोधाच्या वेळी जे अव्याकृत धर्म विद्यमान असतात, ते समजून घ्यावेत आणि जे अविद्यमान असतात, त्यांचा निषेध केला पाहिजे. आणि 'चित्ताशी असंबंधित असलेले अव्याकृत धर्म येथे ग्रहण केलेले नाहीत' असे म्हणता येत नाही, कारण निरोधसमापन्न आणि असञ्ञसत्त (असंज्ञीसत्त्व) यांच्या उत्पाद-निरोधाचे वचन आहे.

จตุตฺถปญฺเห ปวตฺเต อกุสลาพฺยากตจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณติ อิทํ ‘‘ยสฺส วา ปน อพฺยากตา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ เอเตน สนฺนิฏฺฐาเนน คหิเตสุ ปญฺจโวกาเร อกุสลาพฺยากตจิตฺตานํ จตุโวกาเร จ อพฺยากตจิตฺตสฺเสว อุปฺปาทกฺขณสมงฺคิโน สนฺธาย วุตฺตํ. เอวํ สพฺพตฺถ สนฺนิฏฺฐานวเสน วิเสโส เวทิตพฺโพ.

चौथ्या प्रश्नात 'प्रवृत्ती काळात अकुशल व अव्याकृत चित्ताच्या उत्पादक्षणी' हे वचन 'किंवा ज्याला अव्याकृत धर्म उत्पन्न होतात' या संनिष्ठानाने ग्रहण केलेल्यांपैकी, पंचवोकार भूमीत अकुशल व अव्याकृत चित्तांच्या आणि चतुवोकार भूमीत केवळ अव्याकृत चित्ताच्याच उत्पादक्षणाने युक्त असलेल्या व्यक्तींना उद्देशून म्हटले आहे. अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी संनिष्ठानाच्या आधारे विशेष (भेद) समजून घ्यावा.

๗๙. ‘‘เอกาวชฺชเนน ๑๖๖ อุปฺปนฺนสฺสา’’ติ วุตฺตํ, นานาวชฺชเนนปิ ปน ตโต ปุริมตรชวนวีถีสุ อุปฺปนฺนสฺส ‘‘อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ อกุสลา ธมฺมา นุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, โน จ เตสํ กุสลา ธมฺมา นุปฺปชฺชนฺตี’’ติ อิทํ ลกฺขณํ ลพฺภเตว, ตสฺมา เอเตน ลกฺขเณน สมานลกฺขณํ สพฺพํ ยสฺส จิตฺตสฺส อนนฺตรา อคฺคมคฺคํ ปฏิลภิสฺสนฺติ, ตสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณติ เอเตเนว กุสลานาคตภาวปริโยสาเนน ตาย เอว สมานลกฺขณตาย ทีปิตํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เอส นโย อกุสลาตีตภาวสฺส อพฺยากตาตีตภาวสฺส จ อาทิมฺหิ ‘‘ทุติเย อกุสเล’’ติ, ‘‘ทุติเย จิตฺเต’’ติ จ วุตฺตฏฺฐาเน. ยถา หิ ภาวนาวาเร ภาวนาปหานานํ ปริโยสาเนน [Pg.156] อคฺคมคฺเคน ตโต ปุริมตรานิปิ ภาวนาปหานานิ ทสฺสิตานิ โหนฺติ, เอวมิธาปิ ตํ ตํ เตน เตน อาทินา อนฺเตน จ ทสฺสิตนฺติ.

७९. 'एकाच आवर्तनाने उत्पन्न झालेल्याचे' असे म्हटले आहे, तरीही वेगवेगळ्या आवर्तनांनी त्यापेक्षा पूर्वीच्या जवनवीथींमध्ये उत्पन्न झालेल्या चित्ताच्या 'उत्पादक्षणी त्यांना अकुशल धर्म उत्पन्न होणार नाहीत, परंतु त्यांना कुशल धर्म उत्पन्न होणार नाहीत असे नाही' हे लक्षण प्राप्त होतेच. म्हणून या लक्षणाशी समान लक्षण असलेले सर्व चित्त, 'ज्या चित्तानंतर लगेचच अग्र मार्ग प्राप्त होईल, त्या चित्ताच्या उत्पादक्षणी' या कुशल धर्माच्या अनागत भावाच्या समाप्तीद्वारे, त्याच समान लक्षणत्वामुळे स्पष्ट केले आहे असे समजावे. हाच नियम अकुशल अतीतभावाच्या आणि अव्याकृत अतीतभावाच्या सुरुवातीला 'दुसऱ्या अकुशलात' आणि 'दुसऱ्या चित्तात' असे म्हटलेल्या ठिकाणी लागू होतो. ज्याप्रमाणे भावनावारामध्ये भावना-प्रहाण चित्तांच्या समाप्तीरूप अग्र मार्गाने त्यापेक्षा पूर्वीची देखील भावना-प्रहाण चित्ते दर्शविली जातात, त्याचप्रमाणे येथेही तो तो विषय त्या त्या सुरुवातीच्या आणि शेवटच्या चित्ताद्वारे दर्शविला आहे.

๑๐๐. ปญฺจโวกาเร อกุสลานํ ภงฺคกฺขเณ เตสํ อกุสลา จ ธมฺมา นิรุชฺฌนฺติ อพฺยากตา จ ธมฺมา นิรุชฺฌนฺตีติ วจเนน ปฏิสนฺธิจิตฺตโต โสฬสมํ, ตโต ปรมฺปิ วา ภวนิกนฺติจิตฺตํ โหติ, น ตโต โอรนฺติ วิญฺญายตีติ.

१००. 'पंचवोकार भूमीत अकुशलांच्या भंगक्षणी त्यांचे अकुशल धर्मही निरुद्ध होतात आणि अव्याकृत धर्मही निरुद्ध होतात' या वचनावरून हे समजते की, प्रतिसंधी चित्तापासून सोळावे चित्त किंवा त्यापुढील चित्त हे भवनिकन्ति चित्त असते, त्यापेक्षा आधीचे नाही.

ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पवत्तिवारवण्णना (प्रवृत्तिवार भाष्य) समाप्त झाली.

ธมฺมยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

धम्मयमकवण्णना (धम्मयमक भाष्य) समाप्त झाली.

๑๐. อินฺทฺริยยมกํ

१०. इन्द्रिययमकं (इंद्रिययमक)

๑. ปณฺณตฺติวาโร

१. पण्णत्तिवारो (प्रज्ञप्तिवार)

อุทฺเทสวารวณฺณนา

उद्देसवारवण्णना (उदेशवार भाष्य)

๑. อินฺทฺริยยมเก วิภงฺเค วิย ชีวิตินฺทฺริยํ มนินฺทฺริยานนฺตรํ อนิทฺทิสิตฺวา ปุริสินฺทฺริยานนฺตรํ อุทฺทิฏฺฐํ ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยานิ. กตมานิ ตีณิ? อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริย’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๔๙๒) สุตฺเต เทสิตกฺกเมน. ปวตฺติวาเร หิ เอกนฺตํ ปวตฺติยํ เอว อุปฺปชฺชมานานํ สุขินฺทฺริยาทีนํ กมฺมชานํ อกมฺมชานญฺจ อนุปาลกํ ชีวิตินฺทฺริยํ จุติปฏิสนฺธีสุ จ ปวตฺตมานานํ กมฺมชานนฺติ ตํมูลกานิ ยมกานิ จุติปฏิสนฺธิปวตฺติวเสน วตฺตพฺพานีติ เวทิตพฺพานิ. จกฺขุนฺทฺริยาทีสุ ปน ปุริสินฺทฺริยาวสาเนสุ ยํ มูลกเมว น โหติ มนินฺทฺริยํ, ตํ ฐเปตฺวา อวเสสมูลกานิ จุติอุปปตฺติวเสเนว วตฺตพฺพานิ อายตนยมเก วิย, ตสฺมา ชีวิตินฺทฺริยํ เตสํ มชฺเฌ อนุทฺทิสิตฺวา อนฺเต อุทฺทิฏฺฐนฺติ.

१. इंद्रिययमकामध्ये, विभंग (इंद्रियविभंग) प्रमाणे जीवितेन्द्रियाला मनेन्द्रियाच्या नंतर न दर्शवता, पुरिसेन्द्रियाच्या नंतर दर्शवले आहे; जसे की “तीणिमानि, भिक्खवे, इन्द्रियानि। कतमानि तीणि? इत्थिन्द्रियं पुरिसिन्द्रियं जीवितिन्द्रियं” (संयुत्त निकाय ५.४९२) या सुत्तात उपदेशिलेल्या क्रमाने संक्षेपात दर्शवले आहे. कारण, प्रवृत्तिकाल (पवत्तिवार) मध्ये केवळ प्रवृत्तीच्या वेळीच उत्पन्न होणाऱ्या, कर्मज आणि अकर्मज अशा सुखिन्द्रिय इत्यादींचे जीवितेन्द्रिय हे रक्षण करते, आणि च्युती व प्रतिसंधीच्या वेळी प्रवृत्त होणाऱ्या कर्मज धर्मांचेही (रक्षण करते). म्हणून, त्या (जीवितेन्द्रिय) मूलक यमकांना च्युती, प्रतिसंधी आणि प्रवृत्तीच्या संदर्भात सांगितले पाहिजे, असे जाणावे. परंतु, चक्षुन्द्रिय इत्यादींपासून सुरू होऊन पुरिसेन्द्रियापर्यंत संपणाऱ्या इंद्रियांमध्ये, जे मनेन्द्रिय आहे ते मूळच होत नाही. त्याला वगळून, उर्वरित चक्षुन्द्रिय इत्यादी मूलक यमकांना केवळ च्युती आणि उत्पत्तीच्या (प्रतिसंधीच्या) आधारेच सांगितले पाहिजे, जसे आयतनयमकामध्ये सांगितले आहे. म्हणून, जीवितेन्द्रियाला त्यांच्या मध्ये न दर्शवता शेवटी संक्षेपाने दर्शवले आहे।

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

उद्देशवार-वर्णना समाप्त झाली।

นิทฺเทสวารวณฺณนา

निर्देशवार-वर्णना

๙๔. อิตฺถี อิตฺถินฺทฺริยนฺติ เอตฺถ ยสฺมา อิตฺถีติ โกจิ สภาโว นตฺถิ, น จ รูปาทิธมฺเม อุปาทาย อิตฺถิคฺคหณํ น โหติ, ตสฺมา อิตฺถิคฺคหณสฺส อวิชฺชมานมฺปิ [Pg.157] วิชฺชมานมิว คเหตฺวา ปวตฺติโต ตถาคหิตสฺส วเสน ‘‘นตฺถี’’ติ อวตฺวา ‘‘โน’’ติ วุตฺตํ. สุขสฺส จ เภทํ กตฺวา ‘‘สุขํ โสมนสฺส’’นฺติ, ทุกฺขสฺส จ ‘‘ทุกฺขํ โทมนสฺส’’นฺติ วจเนเนว โสมนสฺสโต อญฺญา สุขา เวทนา สุขํ, โทมนสฺสโต จ อญฺญา ทุกฺขา เวทนา ทุกฺขนฺติ อยํ วิเสโส คหิโตเยวาติ ‘‘สุขํ สุขินฺทฺริยํ ทุกฺขํ ทุกฺขินฺทฺริย’’นฺติ เอตฺถ ‘‘อามนฺตา’’ติ วุตฺตํ.

९४. “इत्थी इत्थिन्द्रियं” (स्त्री स्त्रीन्द्रिय आहे काय?) यामध्ये, ज्याअर्थी 'स्त्री' नावाचा कोणताही परमार्थ स्वभाव अस्तित्वात नाही, आणि रूप इत्यादी धर्मांना आश्रय करून (उपादान करून) 'स्त्री' असे ग्रहण करणे होत नाही असे नाही (म्हणजे होतेच), म्हणून स्त्रीचे ग्रहण हे (परमार्थतः) अविद्यमान असूनही विद्यमान असल्यासारखे ग्रहण करून प्रवृत्त होत असल्यामुळे, अशा प्रकारे ग्रहण केलेल्या स्त्रीच्या आधारे “नत्थि” (नाही) असे न म्हणता “नो” (नाही/असे नाही) असे म्हटले आहे. आणि सुखाचे वर्गीकरण करून “सुख आणि सोमनस्य” असे, आणि दुःखाचे वर्गीकरण करून “दुःख आणि दोमनस्य” असे केवळ सांगण्यानेच, सोमनस्य वेदनेपेक्षा भिन्न असलेली सुखकारक वेदना म्हणजे 'सुख' होय, आणि दोमनस्य वेदनेपेक्षा भिन्न असलेली दुःखकारक वेदना म्हणजे 'दुःख' होय, हा भेद आधीच गृहीत धरला गेला आहे. म्हणून “सुखं सुखिन्द्रियं, दुक्खं दुक्खिन्द्रियं” यामध्ये “आमन्ता” (होय) असे म्हटले आहे।

๑๔๐. สุทฺธินฺทฺริยวาเร จกฺขุ อินฺทฺริยนฺติ เอตฺถ ทิพฺพจกฺขุปญฺญาจกฺขูนิ ปญฺญินฺทฺริยานิ โหนฺตีติ ‘‘อามนฺตา’’ติ วุตฺตํ. อวเสสํ โสตนฺติ ตณฺหาโสตเมวาห.

१४०. शुद्धेन्द्रियवारामध्ये “चक्खु इन्द्रियं” (चक्षू इंद्रिय आहे काय?) यामध्ये दिव्यचक्षू आणि प्रज्ञाचक्षू हे प्रज्ञेन्द्रिय आहेत, म्हणून “आमन्ता” (होय) असे म्हटले आहे. “अवसेसं सोतं” (उर्वरित स्रोत) या पाठाने केवळ तृष्णा-स्रोत (तण्हा-सोत) लाच सांगितले आहे।

นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

निर्देशवार-वर्णना समाप्त झाली।

๒.ปวตฺติวารวณฺณนา

२. प्रवृत्तिवार-वर्णना

๑๘๖. ปวตฺติวาเร ‘‘ฉยิมานิ, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยานิ. กตมานิ ฉ? จกฺขุนฺทฺริยํ…เป… กายินฺทฺริยํ มนินฺทฺริย’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๔๙๕) สุตฺเต วุตฺตนเยน อิธ อุทฺทิฏฺฐํ มนินฺทฺริยํ จุติปฏิสนฺธิปวตฺตีสุ ปวตฺตมาเนหิ กมฺมชากมฺมเชหิ สพฺเพหิปิ โยคํ คจฺฉติ, น จ ชีวิตินฺทฺริยํ วิย อญฺญธมฺมนิสฺสเยน คเหตพฺพํ, ปุพฺพงฺคมตฺตาว ปธานํ, ตสฺมา กูฏํ วิย โคปานสีนํ สพฺพินฺทฺริยานํ สโมสรณฏฺฐานํ อนฺเต ฐเปตฺวา โยชิตํ. ชีวิตินฺทฺริยาทิมูลเกสุ ปวตฺติญฺจ คเหตฺวา คเตสุ ‘‘ยสฺส ชีวิตินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส สุขินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ? สพฺเพสํ อุปปชฺชนฺตานํ, ปวตฺเต สุขินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ ชีวิตินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, โน จ เตสํ สุขินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, สุขินฺทฺริยสมฺปยุตฺตจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ ชีวิตินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ สุขินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา สุขทุกฺขโทมนสฺสินฺทฺริเยหิ โลกุตฺตรินฺทฺริเยหิ จ โยชนา ลพฺภติ, ตถา ‘‘ยสฺส สุขินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ทุกฺขินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ? โน’’ติอาทินา ตํมูลกา จ นยา. เตหิ ปน ปวตฺติยํเยว อุปฺปชฺชมาเนหิ โยชนา ตํมูลกา จ จุติปฏิสนฺธิปวตฺตีสุ ปวตฺตมาเนหิ โสมนสฺสินฺทฺริยาทีหิ โยชนาย ชีวิตินฺทฺริยมูลเกหิ จ นเยหิ ปากฏาเยวาติ กตฺวา น วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา.

१८६. प्रवृत्तिवारामध्ये, “छयिमानि, भिक्खवे, इन्द्रियानि। कतमानि छ? चक्खुन्द्रियं...पे... कायिन्द्रियं मनेन्द्रियं” (संयुत्त निकाय ५.४९५) या सुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीने, येथे (या इंद्रिययमकात) संक्षेपाने दर्शवलेले मनेन्द्रिय हे च्युती, प्रतिसंधी आणि प्रवृत्तीच्या वेळी प्रवृत्त होणाऱ्या, कर्मज आणि अकर्मज अशा सर्वच इंद्रियांशी संबंध (योग) पावते. आणि जीवितेन्द्रियाप्रमाणे इतर धर्मांच्या (नाम-रूपांच्या) आश्रयाने ते ग्रहण केले जाऊ नये, कारण ते पूर्वगामी (अग्रगामी) असल्यामुळे प्रधान आहे. म्हणून, ज्याप्रमाणे घराचे शिखर (कूड) हे वाशांचे (गोपानसींचे) मिलनस्थान असून ते शेवटी (वरच्या टोकावर) ठेवून जोडले जाते, त्याचप्रमाणे सर्व इंद्रियांचे मिलनस्थान असलेले (मनेन्द्रिय शेवटी ठेवले आहे). जीवितेन्द्रिय इत्यादी मूलक यमकांमध्ये प्रवृत्तीचा काळ घेऊन प्रवृत्त झालेल्या उत्तरांमध्ये, “यस्स जीवितिन्द्रियं उप्पज्जति, तस्स सुखिन्द्रियं उप्पज्जतीति? सब्बेसं उपपज्जन्तानं, पवत्ते सुखिन्द्रियविप्पयुक्तचित्तस्स उप्पादक्खणे तेसं जीवितिन्द्रियं उप्पज्जति, नो च तेसं सुखिन्द्रियं उप्पज्जति, सुखिन्द्रियसम्पयुक्तचित्तस्स उप्पादक्खणे तेसं जीवितिन्द्रियञ्च उप्पज्जति सुखिन्द्रियञ्च उप्पज्जति” इत्यादींद्वारे सुख, दुःख, दोमनस्येन्द्रिय आणि लोकोत्तर इंद्रियांशी संबंध (योजना) प्राप्त होतो. तसेच, “यस्स सुखिन्द्रियं उप्पज्जति, तस्स दुक्खिन्द्रियं उप्पज्जतीति? नो” इत्यादींद्वारे त्या (सुखिन्द्रिय इत्यादी) मूलक पद्धती (नय) देखील प्राप्त होतात. परंतु, केवळ प्रवृत्तीच्या वेळीच उत्पन्न होणाऱ्या त्या (सुख, दुःख, दोमनस्य, लोकोत्तर इंद्रियांशी) संबंध आणि च्युती, प्रतिसंधी व प्रवृत्तीच्या वेळी प्रवृत्त होणाऱ्या सोमनस्येन्द्रिय इत्यादींशी संबंध, तसेच जीवितेन्द्रिय-मूलक पद्धतींद्वारे स्पष्टच असल्यामुळे, ते येथे सांगितले नाहीत असे समजावे।

‘‘สจกฺขุกานํ [Pg.158] วินา โสมนสฺเสนาติ อุเปกฺขาสหคตานํ จตุนฺนํ มหาวิปากปฏิสนฺธีนํ วเสน วุตฺต’’นฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ, ตํ โสมนสฺสวิรหิตสจกฺขุกปฏิสนฺธินิทสฺสนวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ ‘‘จตุนฺนํเยวา’’ติ นิยโม กโต, เตน ตํสมานลกฺขณา ปริตฺตวิปากรูปาวจรปฏิสนฺธิโยปิ ทสฺสิตา โหนฺติ. ตตฺถ กามาวจเรสุ โสมนสฺสปฏิสนฺธิสมานตาย มหาวิปาเกหิ จตูหิ นิทสฺสนํ กตํ, เตน ยถา สโสมนสฺสปฏิสนฺธิกา อจกฺขุกา น โหนฺติ, เอวํ อิตรมหาวิปากปฏิสนฺธิกาปีติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต โหติ. คพฺภเสยฺยกานญฺจ อนุปฺปนฺเนสุ จกฺขาทีสุ จวนฺตานํ อเหตุกปฏิสนฺธิกตา สเหตุกปฏิสนฺธิกานํ กามาวจรานํ นิยมโต สจกฺขุกาทิภาวทสฺสเนน ทสฺสิตา โหติ. คพฺภเสยฺยเกปิ หิ สนฺธาย ‘‘ยสฺส วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา’’ติ อิทํ วจนํ ยถา ยุชฺชติ, ตถา อายตนยมเก ทสฺสิตํ. น หิ สนฺนิฏฺฐาเนน สงฺคหิตานํ คพฺภเสยฺยกานํ วชฺชเน การณํ อตฺถิ, ‘‘อิตฺถีนํ อฆานกานํ อุปปชฺชนฺตีน’’นฺติอาทีสุ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๑๘๗) จ เต เอว วุตฺตาติ.

“स चक्खुकानं विना सोमनस्सेनाति... हे उपेक्षासहगत चार महाविपाक प्रतिसंधींच्या आधारे म्हटले आहे” असे अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे, ते सोमनस्य-रहित स-चक्षुक प्रतिसंधीचे उदाहरण दर्शवण्याच्या उद्देशाने म्हटले आहे असे समजावे. कारण, “केवळ चारच” असा नियम केलेला नाही, त्यामुळे त्याच्याशी समान लक्षण असणाऱ्या परीत्तविपाक (अहेतुक कामविपाक) आणि रूपावचर प्रतिसंधी देखील दर्शवल्या जातात. तेथे, कामावचर प्रतिसंधींमध्ये सोमनस्य प्रतिसंधीशी समान असल्यामुळे, चार महाविपाकांद्वारे उदाहरण दिले गेले आहे. त्याद्वारे, ज्याप्रमाणे सोमनस्ययुक्त प्रतिसंधी असणारे अचक्षुक (चक्षू नसलेले) नसतात, त्याचप्रमाणे इतर महाविपाक (उपेक्षासहगत) प्रतिसंधी असणारे देखील (अचक्षुक नसतात), हा अर्थ दर्शवला गेला आहे. आणि गर्भशय्यक (गर्भाशयात उत्पन्न होणाऱ्या) पुद्गलांमध्ये, चक्षू इत्यादी इंद्रिये उत्पन्न होण्यापूर्वीच च्युत होणाऱ्यांची अहेतुक प्रतिसंधी असणे, किंवा सहेतुक प्रतिसंधी असणाऱ्या कामावचर गर्भशय्यक पुद्गलांचे नियमाने स-चक्षुकत्व इत्यादी दर्शवण्याद्वारे दर्शवले गेले आहे. कारण, गर्भशय्यक पुद्गलांना देखील उद्देशून “यस्स वा पन सोमनस्सिन्द्रियं उप्पज्जति, तस्स चक्खुन्द्रियं उप्पज्जतीति? आमन्ता” हे वचन ज्या प्रकारे योग्य ठरते, त्या प्रकारे आयतनयमकामध्ये दर्शवले आहे. कारण, संशयरहित विधानाने (सन्निट्ठान) ग्रहण केलेल्या गर्भशय्यक पुद्गलांना वगळण्याचे कोणतेही कारण नाही, आणि “इत्थीनं अघानकानं उपपज्जन्तीनं” इत्यादींमध्ये देखील त्यांनाच (गर्भशय्यक पुद्गलांनाच) सांगितले आहे।

อุเปกฺขาย อจกฺขุกานนฺติ อเหตุกปฏิสนฺธิวเสน วุตฺตนฺติ เอตฺถ จ กามาวจเร โสเปกฺขอจกฺขุกปฏิสนฺธิยา ตํสมานลกฺขณํ อรูปปฏิสนฺธิญฺจ นิทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เกสุจิ ปน โปตฺถเกสุ ‘‘อเหตุการูปปฏิสนฺธิวเสนา’’ติ ปาโฐ ทิสฺสติ, โส เอว เสยฺโย.

“उपेक्खाय अचक्खुकानं... हे अहेतुक प्रतिसंधीच्या आधारे म्हटले आहे” यामध्ये कामावचर भूमीतील उपेक्षासहगत अचक्षुक प्रतिसंधीद्वारे, त्याच्याशी समान लक्षण असणाऱ्या अरूप प्रतिसंधीला देखील दर्शवले जाते, असे समजावे. परंतु, काही पुस्तकांमध्ये “अहेतुकारूपपटिसन्धिवसेन” (अहेतुक-अरूप-प्रतिसंधीच्या आधारे) असा पाठ आढळतो, तोच अधिक योग्य आहे।

‘‘ตตฺถ หิ เอกนฺเตเนว สทฺธาสติปญฺญาโย นตฺถิ, สมาธิวีริยานิ ปน อินฺทฺริยปฺปตฺตานิ น โหนฺตี’’ติ วุตฺตํ, ยทิ ปน สมาธิวีริยานิ สนฺติ, ‘‘อินฺทฺริยปฺปตฺตานิ น โหนฺตี’’ติ น สกฺกา วตฺตุํ ‘‘สมาธิ สมาธินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา’’ติ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๑๑๓) ‘‘วีริยํ วีริยินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา’’ติ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๑๑๑) วจนโต. อเหตุกปฏิสนฺธิจิตฺเต จ ยถา สมาธิเลโส เอกคฺคตา อตฺถิ, น เอวํ วีริยเลโส อตฺถิ, ตสฺมา เอวเมตฺถ วตฺตพฺพํ สิยา ‘‘ตตฺถ หิ เอกนฺเตเนว สทฺธาวีริยสติปญฺญาโย นตฺถิ, เอกคฺคตา ปน สมาธิเลโส เอว โหตี’’ติ. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปาโย สิยา – ยถา อญฺเญสุ เกสุจิ อเหตุกจิตฺเตสุ สมาธิวีริยานิ โหนฺติ อินฺทฺริยปฺปตฺตานิ จ, เอวมิธ สมาธิวีริยานิ อินฺทฺริยปฺปตฺตานิ น โหนฺตีติ. สมาธิวีริยินฺทฺริยานเมว อภาวํ ทสฺเสนฺโต อเหตุกนฺตรโต วิเสเสติ[Pg.159]. ตตฺถ ‘‘สมาธิวีริยานิ ปน น โหนฺตี’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘อินฺทฺริยปฺปตฺตานี’’ติ สมาธิเลสสฺส สมาธินฺทฺริยภาวํ อปฺปตฺตสฺส สพฺภาวโต วุตฺตํ, น วีริยเลสสฺส. วิเสสนญฺหิ วิเสสิตพฺเพ ปวตฺตติ. เยสุ ปน โปตฺถเกสุ ‘‘ตตฺถ เอกนฺเตเนว สทฺธาวีริยสติปญฺญาโย นตฺถี’’ติ ปาโฐ, โส เอว สุนฺทรตโร.

तेथे खरोखर एकांतानेच श्रद्धा, सती आणि प्रज्ञा नसतात, परंतु समाधी आणि वीर्य इंद्रियत्वाला प्राप्त होत नाहीत असे म्हटले आहे. जर समाधी आणि वीर्य असतील, तर ते इंद्रियत्वाला प्राप्त होत नाहीत असे म्हणणे शक्य नाही; कारण समाधी हे समाधिंद्रिय आहे का? होय आणि वीर्य हे वीर्यिंद्रिय आहे का? होय असे वचन आहे. आणि अहेतुक प्रतिसंधी चित्तात ज्याप्रमाणे समाधीचा अंश असलेली एकाग्रता असते, त्याप्रमाणे वीर्याचा अंश नसतो. म्हणून येथे असे म्हटले पाहिजे की, तेथे खरोखर एकांतानेच श्रद्धा, वीर्य, सती आणि प्रज्ञा नसतात, परंतु एकाग्रता हा केवळ समाधीचा अंश असतो. येथे हा अभिप्राय असावा – ज्याप्रमाणे इतर काही अहेतुक चित्तांमध्ये समाधी आणि वीर्य असतात आणि ते इंद्रियत्वाला प्राप्त होतात, त्याप्रमाणे येथे समाधी आणि वीर्य इंद्रियत्वाला प्राप्त होत नाहीत. केवळ समाधिंद्रिय आणि वीर्यिंद्रिय यांच्या अभावाला दर्शविताना, ते इतर अहेतुक चित्तांपेक्षा याला वेगळे करते. तेथे परंतु समाधी आणि वीर्य नसतात असे म्हणण्याऐवजी इंद्रियत्वाला प्राप्त होत नाहीत असे जे म्हटले आहे, ते समाधिंद्रिय भावाला प्राप्त न झालेल्या समाधीच्या अंशाच्या (एकाग्रतेच्या) अस्तित्वामुळे म्हटले आहे, वीर्याच्या अंशाच्या अस्तित्वामुळे नाही. कारण विशेषण हे विशेष्य असलेल्या पदातच प्रवृत्त होते. परंतु ज्या पुस्तकांमध्ये तेथे एकांतानेच श्रद्धा, वीर्य, सती आणि प्रज्ञा नसतात असा पाठ आहे, तोच अधिक योग्य आहे.

ยาว จกฺขุนฺทฺริยํ นุปฺปชฺชติ, ตาว คพฺภคตานํ อจกฺขุกานํ ภาโว อตฺถีติ อิมินา อธิปฺปาเยนาห ‘‘สเหตุกานํ อจกฺขุกานนฺติ คพฺภเสยฺยกวเสน เจว อรูปีวเสน จ วุตฺต’’นฺติ. คพฺภเสยฺยกาปิ ปน อวสฺสํ อุปฺปชฺชนกจกฺขุกา น ลพฺภนฺตีติ ทฏฺฐพฺพา. สจกฺขุกานํ ญาณวิปฺปยุตฺตานนฺติ กามธาตุยํ ทุเหตุกปฏิสนฺธิกานํ วเสน วุตฺตนฺติ อิธาปิ อเหตุกปฏิสนฺธิกา จ อจกฺขุกา ลพฺภนฺเตว. อิตฺถิปุริสินฺทฺริยสนฺตานานมฺปิ อุปปตฺติวเสน อุปฺปาโท, จุติวเสน นิโรโธ พาหุลฺลวเสน ทสฺสิโต. กทาจิ หิ เตสํ ปฐมกปฺปิกาทีนํ วิย ปวตฺติยมฺปิ อุปฺปาทนิโรธา โหนฺตีติ. เอตฺถ ปุริสินฺทฺริยาวสาเนสุ อินฺทฺริยมูลยมเกสุ ปฐมปุจฺฉาสุ สนฺนิฏฺฐาเนหิ คหิเตหิ อุปปตฺติจุติวเสน คจฺฉนฺเตหิ จกฺขุนฺทฺริยาทีหิ นิยมิตตฺตา ชีวิตินฺทฺริยาทีนํ ปวตฺติวเสนปิ ลพฺภมานานํ อุปปตฺติจุติวเสเนว ทุติยปุจฺฉาสุ สนฺนิฏฺฐาเนหิ คหณํ เวทิตพฺพํ.

जोपर्यंत चक्षुंद्रिय उत्पन्न होत नाही, तोपर्यंत गर्भात असलेल्या चक्षुरहित जीवांची अवस्था असते, या अभिप्रायाने सहेतुक अचक्षुकांच्या बाबतीत हे गर्भशय्यक आणि अरूपी यांच्या संदर्भात म्हटले आहे असे सांगितले आहे. परंतु गर्भशय्यक प्राणी देखील निश्चितपणे उत्पन्न होणारे चक्षु असणारेच असतात असे समजावे. ज्ञानविप्रयुक्त सचक्षुकांच्या बाबतीत हे कामधातूतील द्विहेतुक प्रतिसंधी असणाऱ्यांच्या संदर्भात म्हटले आहे, येथेही अहेतुक प्रतिसंधी असणारे आणि अचक्षुक देखील मिळतातच. स्त्री-इंद्रिय आणि पुरुष-इंद्रिय यांच्या प्रवाहाचा देखील प्रतिसंधीच्या द्वारे उत्पाद आणि च्युतीच्या द्वारे निरोध हा प्रामुख्याने दर्शविला आहे. कारण कधीकधी पहिल्या कल्पामधील मनुष्यांप्रमाणे त्यांच्या प्रवृत्तीकाळातही उत्पाद आणि निरोध होतात. येथे पुरुष-इंद्रियाने समाप्त होणाऱ्या इंद्रियमूल यमकांमध्ये, पहिल्या प्रश्नांमध्ये संनिष्ठानांद्वारे ग्रहण केलेल्या आणि प्रतिसंधी-च्युतीच्या द्वारे प्रवृत्त होणाऱ्या चक्षुंद्रिय इत्यादींद्वारे नियमन केल्यामुळे, जीवितेन्द्रिय इत्यादींच्या प्रवृत्तीच्या द्वारे प्राप्त होत असले तरीही, प्रतिसंधी आणि च्युतीच्या द्वारेच दुसऱ्या प्रश्नांमध्ये संनिष्ठानांद्वारे ग्रहण केले जाते असे जाणावे.

๑๙๐. รูปชีวิตินฺทฺริยํ จกฺขุนฺทฺริยาทิสมานคติกํ จุติปฏิสนฺธิวเสเนว คจฺฉติ สนฺตานุปฺปตฺตินิโรธทสฺสนโตติ อาห ‘‘ปวตฺเต โสมนสฺสวิปฺปยุตฺตจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณติ อรูปชีวิตินฺทฺริยํ สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. เอเตสญฺเจว อญฺเญสญฺจ ปญฺจินฺทฺริยานํ ยถาลาภวเสนาติ เอตฺถ เอเตสํ ชีวิตินฺทฺริยาทีนํ จุติปฏิสนฺธิปวตฺเตสุ, อญฺเญสญฺจ จกฺขุนฺทฺริยาทีนํ จุติปฏิสนฺธีสูติ เอวํ ยถาลาโภ ทฏฺฐพฺโพ. อยํ ปน เฉเทเยวาติ เอตฺถ ตสฺส ตสฺส ปริปุณฺณปญฺหสฺส ตสฺมึ ตสฺมึ สรูปทสฺสเนน วิสฺสชฺชเน วิสฺสชฺชิเต ปจฺฉิมโกฏฺฐาสสฺส เฉโทติ นามํ ทฏฺฐพฺพํ.

१९०. रूप-जीवितेन्द्रिय हे चक्षुंद्रिय इत्यादींसारखीच गती असणारे आहे, ते केवळ च्युती आणि प्रतिसंधीच्या द्वारेच प्रवृत्त होते, कारण त्याच्या प्रवाहाचा उत्पाद आणि निरोध दिसून येतो; म्हणूनच प्रवृत्तीकाळात सोमनस्य-विप्रयुक्त चित्ताच्या उत्पादक्षणी हे अरूप-जीवितेन्द्रियाला उद्देशून म्हटले आहे असे सांगितले आहे. यांच्याच आणि इतर पाच इंद्रियांच्या यथालाभानुसार यामध्ये, या जीवितेन्द्रिय इत्यादींच्या च्युती, प्रतिसंधी आणि प्रवृत्तीकाळात, आणि इतर चक्षुंद्रिय इत्यादींच्या च्युती आणि प्रतिसंधीकाळात, अशा प्रकारे यथालाभ अर्थ समजावा. परंतु हा छेदच आहे येथे त्या त्या परिपूर्ण प्रश्नाचे त्या त्या स्वरूपाच्या दर्शनाने उत्तर दिले असता, अंतिम भागाला छेद असे नाव दिले जाते असे समजावे.

ยสฺส วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ น อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ชีวิตินฺทฺริยํ น อุปฺปชฺชตีติ? วินา โสมนสฺเสน อุปปชฺชนฺตานํ ปวตฺเต โสมนสฺสวิปฺปยุตฺตจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ น อุปฺปชฺชติ, โน จ เตสํ [Pg.160] ชีวิตินฺทฺริยํ น อุปฺปชฺชตีติ เอตฺถ ‘‘นิโรธสมาปนฺนานํ อสญฺญสตฺตาน’’นฺติ อวจนํ รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส จกฺขุนฺทฺริยาทิสมานคติกตํ ทีเปติ. ตสฺส หิ อุปปตฺติยํเยว อุปฺปาโท วตฺตพฺโพติ. ‘‘วินา โสมนสฺเสน อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติ เอตฺถ อสญฺญสตฺเต สงฺคเหตฺวา ปวตฺติวเสน เต จ นิโรธสมาปนฺนา จ น วุตฺตา, อนุปฺปาโทปิ ปเนตสฺส จุติอุปปตฺตีสฺเวว วตฺตพฺโพ, น ปวตฺเตติ. ปจฺฉิมโกฏฺฐาเสปิ ‘‘สพฺเพสํ จวนฺตานํ, ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ เตสํ โสมนสฺสินฺทฺริยญฺจ น อุปฺปชฺชติ ชีวิตินฺทฺริยญฺจ น อุปฺปชฺชตี’’ติ เอวํ ‘‘สพฺเพสํ จวนฺตาน’’นฺติ เอตฺเถว อสญฺญสตฺเต สงฺคณฺหิตฺวา ปวตฺติวเสน เต จ นิโรธสมาปนฺนา น จ วุตฺตา. ยสฺสยตฺถเก จ นิโรธสมาปนฺนา น ทสฺเสตพฺพา น คเหตพฺพาติ อตฺโถ. น หิ ‘‘นิโรธสมาปนฺนาน’’นฺติ วจนํ ‘‘อสญฺญสตฺตาน’’นฺติ วจนํ วิย โอกาสทีปกํ, นาปิ ‘‘อุเปกฺขาสมฺปยุตฺตจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ, สพฺเพสํ จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ’’ติอาทิวจนํ วิย โสมนสฺสินฺทฺริยาทีนํ อนุปฺปาทกฺขณทีปกํ, อถ โข ปุคฺคลทีปกเมวาติ.

किंवा ज्याचे सोमनस्यिंद्रिय उत्पन्न होत नाही, त्याचे जीवितेन्द्रिय उत्पन्न होत नाही का? सोमनस्याशिवाय उत्पन्न होणाऱ्यांच्या प्रवृत्तीकाळात सोमनस्य-विप्रयुक्त चित्ताच्या उत्पादक्षणी त्यांचे सोमनस्यिंद्रिय उत्पन्न होत नाही, परंतु त्यांचे जीवितेन्द्रिय उत्पन्न होत नाही असे नाही येथे निरोधसमापन्नांचे आणि असंज्ञसत्त्वांचे असे न सांगणे हे रूप-जीवितेन्द्रियाची चक्षुंद्रिय इत्यादींसारखीच गती असणे दर्शविते. कारण त्याची उत्पत्ती केवळ प्रतिसंधीच्या वेळीच सांगावयाची असते. सोमनस्याशिवाय उत्पन्न होणाऱ्यांच्या यामध्ये असंज्ञसत्त्वांचा संग्रह करून प्रवृत्तीच्या द्वारे ते आणि निरोधसमापन्न व्यक्ती सांगितलेल्या नाहीत; आणि याचा अनुत्पाद देखील केवळ च्युती आणि प्रतिसंधीच्या वेळीच सांगावयाचा असतो, प्रवृत्तीकाळात नाही. अंतिम भागातही सर्व च्युत होणाऱ्यांच्या प्रवृत्तीकाळात चित्ताच्या भंगक्षणी त्यांचे सोमनस्यिंद्रियही उत्पन्न होत नाही आणि जीवितेन्द्रियही उत्पन्न होत नाही अशा प्रकारे सर्व च्युत होणाऱ्यांच्या येथेच असंज्ञसत्त्वांचा संग्रह करून प्रवृत्तीच्या द्वारे ते आणि निरोधसमापन्न व्यक्ती सांगितलेल्या नाहीत. आणि यस्स यत्थ (ज्या व्यक्तीच्या ज्या ठिकाणी) या भागात निरोधसमापन्न व्यक्ती दर्शवायच्या नाहीत आणि ग्रहण करायच्या नाहीत, असा अर्थ आहे. कारण निरोधसमापन्नांचे हे वचन असंज्ञसत्त्वांचे या वचनाप्रमाणे अवकाश दर्शविणारे नाही, आणि उपेक्षासंप्रयुक्त चित्ताच्या उत्पादक्षणी, सर्वांच्या चित्ताच्या भंगक्षणी इत्यादी वचनांप्रमाणे सोमनस्यिंद्रिय इत्यादींच्या अनुत्पादक्षणाला दर्शविणारेही नाही, तर ते केवळ पुद्गल दर्शविणारेच आहे.

อตีตกาลเภเท สุทฺธาวาสานํ อุปปตฺติจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ ตตฺถ โสมนสฺสินฺทฺริยญฺจ น อุปฺปชฺชิตฺถ ชีวิตินฺทฺริยญฺจ น อุปฺปชฺชิตฺถาติ เอตฺถ ‘‘อุปปตฺติจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ‘‘สุทฺธาวาสํ อุปปชฺชนฺตานํ, อสญฺญสตฺตานํ เตสํ ตตฺถ โสมนสฺสินฺทฺริยญฺจ น อุปฺปชฺชิตฺถ มนินฺทฺริยญฺจ น อุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๒๗๗) เอตฺถ วิย ‘‘อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติ วตฺตพฺพนฺติ? น วตฺตพฺพํ. ยถา หิ โสมนสฺสมนินฺทฺริยานํ วเสน อุปปชฺชนฺตา ปุคฺคลา อุปปตฺติจิตฺตสมงฺคิโน โหนฺติ, น เอวํ โสมนสฺสชีวิตินฺทฺริยานํ วเสน อุปปตฺติสมงฺคิโนเยว โหนฺติ. ชีวิตินฺทฺริยสฺส หิ วเสน ยาว ปฐมรูปชีวิตินฺทฺริยํ ธรติ, ตาว อุปปชฺชนฺตา นาม โหนฺติ. ตทา จ ทุติยจิตฺตโต ปฏฺฐาย ‘‘ชีวิตินฺทฺริยญฺจ น อุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ น สกฺกา วตฺตุํ อรูปชีวิตินฺทฺริยสฺส อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธตฺตา, ตสฺมา อุภยํ อุปฺปาทกฺขเณน นิทสฺสิตํ. ยถา หิ ‘‘น นิรุชฺฌิตฺถา’’ติ อิทํ ลกฺขณํ อุปปตฺติจิตฺตสฺส ทฺวีสุ ขเณสุ ลพฺภมานํ สพฺพปฐเมน อุปปตฺติจิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณน นิทสฺสิตํ, เอวมิธาปิ ทฏฺฐพฺพํ.

भूतकाळ भेदात (अतीत वारात) 'शुद्धावास लोकांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्यांच्या उपपत्तिचित्ताच्या (प्रतिसंधी चित्ताच्या) उत्पादक्षणी त्यांना तेथे सोमनस्सिंद्रिय उत्पन्न झाले नव्हते आणि जीवितिंद्रिय उत्पन्न झाले नव्हते' यामध्ये 'उपपत्तिचित्ताच्या उत्पादक्षणी' असे का म्हटले आहे? 'शुद्धावासात उत्पन्न होणाऱ्यांच्या...' याप्रमाणे 'उत्पन्न होणाऱ्यांच्या' (उपपज्जन्तानं) असे म्हणायला हवे नव्हते का? तसे म्हणू नये. कारण ज्याप्रमाणे सोमनस्सिंद्रिय आणि मनिंद्रिय यांच्याद्वारे उत्पन्न होणारे पुद्गल हे उपपत्तिचित्ताने युक्त असतात, त्याप्रमाणे सोमनस्सिंद्रिय आणि जीवितिंद्रिय यांच्याद्वारे केवळ उपपत्तिचित्तानेच युक्त असतात असे नाही. कारण जीवितिंद्रियाच्या द्वारे जोपर्यंत पहिले रूप-जीवितिंद्रिय टिकून असते, तोपर्यंत त्यांना 'उत्पन्न होणारे' म्हटले जाते. आणि त्या वेळी दुसऱ्या चित्तापासून पुढे 'जीवितिंद्रिय उत्पन्न झाले नव्हते' असे म्हणता येत नाही, कारण अरूप-जीवितिंद्रिय उत्पन्न होऊन निरुद्ध झालेले असते. म्हणून दोन्ही उत्पादक्षणाद्वारे दर्शविले आहेत. ज्याप्रमाणे 'निरुद्ध झाले नव्हते' हे लक्षण उपपत्तिचित्ताच्या दोन्ही क्षणांमध्ये प्राप्त होत असूनही, सर्वात पहिल्या उपपत्तिचित्ताच्या भंगक्षणाद्वारे दर्शविले गेले आहे, त्याचप्रमाणे येथेही समजले पाहिजे।

อนาคตกาลเภเท อุปฺปชฺชิสฺสมาเน สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา อญฺญสฺส จ อุปฺปชฺชิสฺสมานตาว ปุจฺฉิตา. ตตฺถ ยถา ปจฺจุปฺปนฺนกาลเภเท สนฺนิฏฺฐานสํสยเภเทหิ อุปฺปชฺชมานสฺเสว คหิตตฺตา ‘‘ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยาทีนิ อุปฺปชฺชนฺติ[Pg.161], อุปปชฺชนฺตสฺส ตสฺส ชีวิตินฺทฺริยาทีนิ อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ อุปปชฺชนฺตสฺเสว ปุจฺฉิตานํ อุปปตฺติยํเยว เตสํ อุปฺปาโท สมฺภวติ, น อญฺญตฺถ, น เอวมิธ ‘‘ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยาทีนิ อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, อุปปชฺชนฺตสฺส ตสฺส ชีวิตินฺทฺริยาทีนิ อุปฺปชฺชิสฺสนฺตี’’ติ อุปปชฺชนฺตสฺเสว ปุจฺฉิตานํ เตสํ อุปปตฺติโต อญฺญตฺถ อุปฺปาโท น สมฺภวติ, ตสฺมา ‘‘ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสตีติ? อามนฺตา’’ติ วุตฺตํ. เอวญฺจ กตฺวา นิโรธวาเรปิ ‘‘ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ นิรุชฺฌิสฺสติ, ตสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ นิรุชฺฌิสฺสตีติ? อามนฺตา’’ติ วุตฺตํ. น หิ ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ นิรุชฺฌิสฺสติ, ตสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ น นิรุชฺฌิสฺสติ, อปิ ปจฺฉิมภวิกสฺส อุเปกฺขาสหคตปฏิสนฺธิกสฺส. น หิ อุปปชฺชนฺตสฺส ตสฺส จุติโต ปุพฺเพว โสมนสฺสินฺทฺริยนิโรโธ น สมฺภวตีติ. เอตฺถ หิ ปฐมปุจฺฉาสุ สนฺนิฏฺฐานตฺโถ ปุจฺฉิตพฺพตฺถนิสฺสโย มาทิโสว อุปปตฺติอุปฺปาทินฺทฺริยวา อุภยุปฺปาทินฺทฺริยวา อตฺโถ ปฏินิวตฺติตฺวาปิ ปุจฺฉิตพฺพตฺถสฺส นิสฺสโยติ เอวํ วิย ทุติยปุจฺฉาสุ สนฺนิฏฺฐานตฺถเมว นิยเมติ, น ตตฺเถว ปุจฺฉิตพฺพํ อนาคตภาวมตฺเตน สรูปโต คหิตํ อุปฺปาทํ วา นิโรธํ วา สํสยตฺถนฺติ. ยสฺมา เจวํ สนฺนิฏฺฐานตฺถสฺส นิยโม โหติ, ตสฺมา ‘‘ยสฺส วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสตีติ? อามนฺตา’’ติ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๒๘๑) วุตฺตํ. เอส นโย นิโรธวาเรปิ.

अनागतकाळ भेदात (अनागत वारात) उत्पन्न होणाऱ्या इंद्रियाला निश्चित (सन्निठ्ठान) करून आणि दुसऱ्या इंद्रियाच्या उत्पन्न होण्याच्या योग्यतेविषयीच विचारले आहे. तेथे ज्याप्रमाणे वर्तमानकाळ भेदात (पच्चुप्पन्न वारात) निश्चित आणि संशय भेदांद्वारे केवळ उत्पन्न होत असलेल्याचेच ग्रहण केल्यामुळे, 'ज्या पुद्गलाचे चक्षुंद्रिय इत्यादी उत्पन्न होत आहेत, त्या उत्पन्न होणाऱ्या पुद्गलाचे जीवितिंद्रिय इत्यादी उत्पन्न होत आहेत का?' अशा प्रकारे केवळ उत्पन्न होणाऱ्या पुद्गलाविषयी विचारले असता, केवळ उपपत्तीच्या (उत्पत्तीच्या) वेळीच त्यांचा उत्पाद संभवतो, इतर वेळी नाही; परंतु येथे 'ज्या पुद्गलाचे चक्षुंद्रिय इत्यादी उत्पन्न होतील, त्या उत्पन्न होणाऱ्या पुद्गलाचे जीवितिंद्रिय इत्यादी उत्पन्न होतील का?' अशा प्रकारे केवळ उत्पन्न होणाऱ्या पुद्गलाविषयी विचारले असता, त्यांचा उपपत्तीव्यतिरिक्त इतर वेळी उत्पाद संभवत नाही असे नाही (म्हणजे संभवतो). म्हणून 'ज्या पुद्गलाचे चक्षुंद्रिय उत्पन्न होईल, त्याचे सोमनस्सिंद्रिय उत्पन्न होईल का? होय' असे म्हटले आहे. आणि असे मानून निरोध वारातही 'ज्या पुद्गलाचे चक्षुंद्रिय निरुद्ध होईल, त्याचे सोमनस्सिंद्रिय निरुद्ध होईल का? होय' असे म्हटले आहे. कारण ज्याचे चक्षुंद्रिय निरुद्ध होईल, त्याचे सोमनस्सिंद्रिय निरुद्ध होणार नाही असे नाही, अगदी उपेक्षा-सहगत प्रतिसंधी असलेल्या पश्चिमभविक पुद्गलाच्या बाबतीतही. कारण उत्पन्न होणाऱ्या त्या पुद्गलाच्या च्युतीपूर्वीच सोमनस्सिंद्रियाचा निरोध संभवत नाही असे नाही. कारण येथे पहिल्या प्रश्नांमध्ये निश्चित अर्थ हा विचारल्या जाणाऱ्या संशय अर्थाचा आश्रय असतो, ज्याप्रमाणे उपपत्तीच्या वेळी उत्पन्न होणारे इंद्रिय किंवा दोन्ही वेळी उत्पन्न होणारे इंद्रिय हा अर्थ उलटून देखील विचारल्या जाणाऱ्या अर्थाचा आश्रय होतो; त्याचप्रमाणे दुसऱ्या प्रश्नांमध्ये निश्चित अर्थाचाच नियम ठरवला जातो, केवळ अनागत भावामुळे स्वरूपाने ग्रहण केलेल्या उत्पाद किंवा निरोध रूप संशय अर्थाचा नियम केला जात नाही. आणि ज्या अर्थी निश्चित अर्थाचा असा नियम असतो, म्हणूनच 'अथवा ज्या पुद्गलाचे सोमनस्सिंद्रिय उत्पन्न होईल, त्याचे चक्षुंद्रिय उत्पन्न होईल का? होय' असे म्हटले आहे. हाच नियम निरोध वारातही लागू होतो।

ปฏิโลเม ปน ยถา อนุโลเม ‘‘อุปฺปชฺชิสฺสติ นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ อุปฺปาทนิโรธา อนาคตา สรูปวเสน วุตฺตา, เอวํ อวุตฺตตฺตา ยถา ตตฺถ สํสยปเทน คหิตสฺส อินฺทฺริยสฺส ปวตฺติยมฺปิ อุปฺปาทนิโรธา จกฺขุนฺทฺริยาทิมูลเกสุ โยชิตา, น เอวํ โยเชตพฺพา. ยถา หิ อุปฺปาทนิโรเธ อติกฺกมิตฺวา อปฺปตฺวา จ อุปฺปาทนิโรธา สมฺภวนฺติ โยเชตุํ, น เอวํ อนุปฺปาทานิโรเธ อติกฺกมิตฺวา อปฺปตฺวา จ อนุปฺปาทานิโรธา สมฺภวนฺติ อภูตาภาวสฺส อภูตาภาวํ อติกฺกมิตฺวา อปฺปตฺวา จ สมฺภวานุปฺปตฺติโต, อภูตุปฺปาทนิโรธาภาโว จ ปฏิโลเม ปุจฺฉิโต, ตสฺมาสฺส วิเสสรหิตสฺส อภูตาภาวสฺส วตฺตมานานํ อุปฺปาทสฺส วิย กาลนฺตรโยคาภาวโต ยาทิสานํ จกฺขาทีนํ อุปฺปาทนิโรธาภาเวน ปุจฺฉิตพฺพสฺส นิสฺสโย สนฺนิฏฺฐาเนน สนฺนิจฺฉิโต, ตนฺนิสฺสยา ตาทิสานํเยว อุปปตฺติจุติอุปฺปาทนิโรธานํ ชีวิตาทีนมฺปิ อนุปฺปาทานิโรธา สํสยปเทน [Pg.162] ปุจฺฉิตา โหนฺตีติ ‘‘ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ นุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ นุปฺปชฺชิสฺสตีติ? อามนฺตา’’ติ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๓๐๘) จ, ‘‘ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ น นิรุชฺฌิสฺสติ, ตสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ น นิรุชฺฌิสฺสตีติ? อามนฺตา’’ติ จ วุตฺตํ, น วุตฺตํ ‘‘เย อรูปํ อุปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺตี’’ติอาทินา ชีวิตินฺทฺริยอุเปกฺขินฺทฺริยาทีสุ วิย วิสฺสชฺชนนฺติ.

परंतु प्रतिलोमामध्ये, ज्याप्रमाणे अनुलोमामध्ये 'उत्पन्न होईल, निरुद्ध होईल' असे अनागत उत्पाद आणि निरोध स्वरूपाने सांगितले आहेत, त्याप्रमाणे न सांगितल्यामुळे, ज्याप्रमाणे तेथे संशयपदाने ग्रहण केलेल्या इंद्रियाचे प्रवृत्तीच्या वेळीही उत्पाद आणि निरोध चक्षुंद्रिय इत्यादी मूलकांमध्ये जोडले गेले आहेत, त्याप्रमाणे येथे जोडू नयेत. कारण ज्याप्रमाणे उत्पाद आणि निरोधाचे उल्लंघन करून किंवा ते न गाठता उत्पाद आणि निरोध जोडणे संभवते, त्याप्रमाणे अनुत्पाद आणि अनिरोधाचे उल्लंघन करून किंवा ते न गाठता अनुत्पाद आणि अनिरोध जोडणे संभवत नाही, कारण अविद्यमान भावाच्या अविद्यमान भावाचे उल्लंघन करून किंवा ते न गाठता संभव असणे अशक्य आहे. आणि प्रतिलोमामध्ये अविद्यमान उत्पाद आणि निरोधाचा अभाव विचारला गेला आहे, म्हणून त्या विशेषरहित अविद्यमान भावाचा, वर्तमान उत्पादनाप्रमाणे इतर काळाशी संबंध जोडता येत नसल्यामुळे, ज्या चक्षु इत्यादींच्या उत्पाद-निरोधाच्या अभावामुळे विचारल्या जाणाऱ्या अर्थाचा आश्रय निश्चित अर्थाद्वारे ठरवला गेला आहे, त्याच्या आश्रयाने तशाच प्रकारच्या उपपत्ती आणि च्युती रूप उत्पाद-निरोध असलेल्या जीवित इत्यादींच्याही अनुत्पाद आणि अनिरोध संशयपदाने विचारले जातात. म्हणूनच 'ज्या पुद्गलाचे चक्षुंद्रिय उत्पन्न होणार नाही, त्याचे सोमनस्सिंद्रिय उत्पन्न होणार नाही का? होय' आणि 'ज्या पुद्गलाचे चक्षुंद्रिय निरुद्ध होणार नाही, त्याचे सोमनस्सिंद्रिय निरुद्ध होणार नाही का? होय' असे म्हटले आहे. जीवितिंद्रिय, उपेक्षिंद्रिय इत्यादींप्रमाणे 'जे अरूप लोकात उत्पन्न होऊन परिनिर्वाण पावतील...' इत्यादी प्रकारे उत्तर दिले गेले नाही।

เย รูปาวจรํ อุปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ, เตสํ ฆานินฺทฺริยํ น อุปฺปชฺชิสฺสติ, โน จ เตสํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ น อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ เอตฺถ เย โสเปกฺขปฏิสนฺธิกา ภวิสฺสนฺติ, เต ‘‘เย จ อรูปํ อุปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺตี’’ติ เอเตน ปจฺฉิมโกฏฺฐาสวจเนน ตํสมานลกฺขณตาย สงฺคหิตาติ เย โสมนสฺสปฏิสนฺธิกา ภวิสฺสนฺติ, เต เอว วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา.

'जे रूपावचर लोकात उत्पन्न होऊन परिनिर्वाण पावतील, त्यांचे घ्राणिंद्रिय उत्पन्न होणार नाही, परंतु त्यांचे सोमनस्सिंद्रिय उत्पन्न होणार नाही असे नाही' यामध्ये जे उपेक्षा-सहगत प्रतिसंधी असणारे असतील, ते 'आणि जे अरूप लोकात उत्पन्न होऊन परिनिर्वाण पावतील' या अंतिम कोष्ठास (विभागाच्या) वचनाद्वारे, त्यांच्या समान लक्षणांमुळे समाविष्ट केले गेले आहेत; म्हणून जे सोमनस्य-प्रतिसंधी असणारे असतील, केवळ त्यांच्याविषयीच येथे सांगितले आहे असे समजले पाहिजे।

อฏฺฐกถายํ เยสุ อาทิมโปตฺถเกสุ ‘‘อตีตานาคตวาเร สุทฺธาวาสานํ อุปปตฺติจิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ มนินฺทฺริยญฺจ นุปฺปชฺชิตฺถาติ ธมฺมยมเก วิย อุปฺปาทกฺขณาติกฺกมวเสน อตฺถํ อคฺคเหตฺวา’’ติ ลิขิตํ, ตํ ปมาทลิขิตํ. เยสุ ปน โปตฺถเกสุ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนาตีตวาเร สุทฺธาวาสานํ อุปปตฺติจิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ มนินฺทฺริยญฺจ นุปฺปชฺชิตฺถาติ…เป… ตสฺมึ ภเว อนุปฺปนฺนปุพฺพวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ’’ติ ปาโฐ ทิสฺสติ, โส เอว สุนฺทรตโรติ.

अट्ठकथेच्या ज्या सुरुवातीच्या हस्तलिखितांमध्ये 'अतीत-अनागत वारात शुद्धावास लोकांच्या उपपत्तिचित्ताच्या भंगक्षणी मनिंद्रिय उत्पन्न झाले नव्हते, अशा प्रकारे धम्मयमकाप्रमाणे उत्पादक्षणाचा अतिक्रम करून अर्थ ग्रहण न करता' असे लिहिले आहे, ते प्रमादामुळे (चुकून) लिहिले गेले आहे. परंतु ज्या हस्तलिखितांमध्ये 'प्रत्युत्पन्न-अतीत वारात शुद्धावास लोकांच्या उपपत्तिचित्ताच्या भंगक्षणी मनिंद्रिय उत्पन्न झाले नव्हते... पे... त्या भवात पूर्वी कधीही उत्पन्न न झाल्यामुळे अर्थ ग्रहण करावा' असा पाठ आढळतो, तोच अधिक योग्य आहे।

ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रवृत्तीवार वर्णन समाप्त झाले।

๓. ปริญฺญาวารวณฺณนา

३. परिज्ञावार वर्णन

๔๓๕-๔๘๒. ปริญฺญาวาเร โลกิยอพฺยากตมิสฺสกานิ จาติ ทุกฺขสจฺจปริยาปนฺเนหิ เอกนฺตปริญฺเญยฺเยหิ โลกิยอพฺยากเตหิ มิสฺสกตฺตา ตานิ อุปาทาย มนินฺทฺริยาทีนํ เวทนากฺขนฺธาทีนํ วิย ปริญฺเญยฺยตา จ วุตฺตา. ยทิ ปริญฺเญยฺยมิสฺสกตฺตา ปริญฺเญยฺยตา โหติ, กสฺมา ธมฺมยมเก ‘‘โย กุสลํ ธมฺมํ ภาเวติ, โส อพฺยากตํ ธมฺมํ ปริชานาตี’’ติอาทินา อพฺยากตปเทน โยเชตฺวา ยมกานิ น วุตฺตานีติ? ยถา ‘‘กุสลํ ภาเวมิ, อกุสลํ ปชหามี’’ติ กุสลากุสเลสุ [Pg.163] ภาวนาปหานาภินิเวโส โหติ, ตถา ‘‘เวทนากฺขนฺโธ อนิจฺโจ, ธมฺมายตนํ อนิจฺจ’’นฺติอาทินา ขนฺธาทีสุ ปริชานาภินิเวโส โหติ, ตตฺถ เวทนากฺขนฺธาทโย ‘‘อนิจฺจ’’นฺติอาทินา ปริชานิตพฺพา, เต จ เวทนากฺขนฺธาทิภาวํ คเหตฺวา ปริชานิตพฺพา, น อพฺยากตภาวนฺติ.

४३५-४८२. परिज्ञावारामध्ये 'लोकीयअव्याकृतमिश्रक' या पाठाने, दुःखसत्यात समाविष्ट असलेल्या आणि एकांततः परिज्ञेय असलेल्या लोकीय अव्याकृत धर्मांशी मिश्रित असल्यामुळे, त्यांना ग्रहण करून मनिंद्रिय इत्यादींची, वेदनास्कंध इत्यादींप्रमाणे परिज्ञेयता सांगितली आहे. जर परिज्ञेय धर्मांशी मिश्रित असल्यामुळे परिज्ञेयता होते, तर धम्मयमकात 'जो कुशल धर्माची भावना करतो, तो अव्याकृत धर्माचे परिज्ञान करतो' इत्यादी प्रकारे अव्याकृत पदाशी जोडून यमके का सांगितली नाहीत? (अशी शंका आहे). ज्याप्रमाणे 'मी कुशल धर्माची भावना करतो, अकुशल धर्माचा त्याग करतो' अशा प्रकारे कुशल आणि अकुशल धर्मांमध्ये भावना आणि प्रहाणाचा अभिनिवेश असतो, त्याचप्रमाणे 'वेदनास्कंध अनित्य आहे, धम्मायतन अनित्य आहे' इत्यादी प्रकारे स्कंध इत्यादींमध्ये परिज्ञानाचा अभिनिवेश असतो. त्यामध्ये वेदनास्कंध इत्यादींना 'अनित्य' इत्यादी रूपाने परिज्ञान केले पाहिजे; आणि त्यांना वेदनास्कंध इत्यादी भावाने ग्रहण करून परिज्ञान केले पाहिजे, अव्याकृत भावाने नाही.

กสฺมา ปเนตฺถ ทุกฺขสจฺจภาชนีเย อาคตสฺส โทมนสฺสสฺส ปหาตพฺพตาว วุตฺตา, น ปริญฺเญยฺยตา, นนุ ทุกฺขสจฺจปริยาปนฺนา เวทนากฺขนฺธาทโย กุสลากุสลภาเวน อคฺคหิตา กุสลากุสลาปิ ปริญฺเญยฺยาติ? สจฺจํ, ยถา ปน เวทนากฺขนฺธาทิภาโว ภาเวตพฺพปหาตพฺพภาเวหิ วินาปิ โหติ, น เอวํ โทมนสฺสินฺทฺริยภาโว ปหาตพฺพภาเวน วินา โหตีติ อิมํ วิเสสํ ทสฺเสตุํ โทมนสฺสินฺทฺริยสฺส ปหาตพฺพตาว อิธ วุตฺตา, น ปริญฺเญยฺยภาวสฺส อภาวโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อกุสลํ เอกนฺตโต ปหาตพฺพเมวาติ เอเตน ปหาตพฺพเมว, น อปฺปหาตพฺพนฺติ อปฺปหาตพฺพเมว นิวาเรติ, น ปริญฺเญยฺยภาวนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อญฺญินฺทฺริยํ ภาเวตพฺพนิฏฺฐํ, น ปน สจฺฉิกาตพฺพนิฏฺฐนฺติ ภาเวตพฺพภาโว เอว ตสฺส คหิโตติ. ‘‘ทฺเว ปุคฺคลา’’ติอาทิ ‘‘จกฺขุนฺทฺริยํ น ปริชานาตี’’ติอาทิกสฺส ปรโต ลิขิตพฺพํ อุปฺปฏิปาฏิยา ลิขิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. จกฺขุนฺทฺริยมูลกญฺหิ อติกฺกมิตฺวา โทมนสฺสินฺทฺริยมูลเก อิทํ วุตฺตํ ‘‘ทฺเว ปุคฺคลา โทมนสฺสินฺทฺริยํ น ปชหนฺติ โน จ อญฺญินฺทฺริยํ น ภาเวนฺตี’’ติ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๔๔๐).

परंतु येथे दुःखसत्य विभागात आलेल्या दोमनस्येंद्रियाची केवळ प्रहातव्यताच का सांगितली आहे, परिज्ञेयता का नाही? दुःखसत्यात समाविष्ट असलेले वेदनास्कंध इत्यादी कुशल-अकुशल भावाने ग्रहण न केलेले असले तरी, कुशल आणि अकुशल देखील परिज्ञेय आहेत की नाही? (हे सत्य आहे). परंतु ज्याप्रमाणे वेदनास्कंध इत्यादी भाव हा भावना आणि प्रहाण भावाशिवाय देखील असतो, त्याप्रमाणे दोमनस्येंद्रिय भाव हा प्रहाण भावाशिवाय असू शकत नाही. हा विशेष भेद दाखवण्यासाठी येथे दोमनस्येंद्रियाची केवळ प्रहातव्यताच सांगितली आहे, परिज्ञेय भावाचा अभाव असल्यामुळे नाही, असे समजावे. 'अकुशल हे एकांततः प्रहातव्यच आहे' याने प्रहातव्यच आहे, अप्रहातव्य नाही, अशा प्रकारे केवळ अप्रहातव्यतेचाच निषेध केला जातो, परिज्ञेयतेचा नाही, असे समजावे. अंनिंद्रिय हे भावयितव्य धर्मांमध्ये अंतिम इंद्रिय आहे, परंतु साक्षात्करणीय धर्मांमध्ये अंतिम इंद्रिय नाही, म्हणून त्याचा केवळ भावयितव्य भावच ग्रहण केला आहे, असे समजावे. 'दोन पुद्गल' इत्यादी वाक्य 'चक्खुंद्रिय परिज्ञान करत नाही' इत्यादीच्या नंतर लिहिले जाणे योग्य असताना, ते उलट क्रमाने लिहिले गेले आहे, असे समजावे. कारण चक्खुंद्रियमूलक यमकाचे उल्लंघन करून दोमनस्येंद्रियमूलक यमकामध्ये हे सांगितले आहे की 'दोन पुद्गल दोमनस्येंद्रियाचा प्रहाण करत नाहीत, परंतु अंनिंद्रियाची भावना करत नाहीत असे नाही'.

เอตฺถ จ ปุถุชฺชโน, อฏฺฐ จ อริยาติ นว ปุคฺคลา. เตสุ ปุถุชฺชโน ภพฺพาภพฺพวเสน ทุวิโธ, โส ‘‘ปุถุชฺชโน’’ติ อาคตฏฺฐาเนสุ ‘‘ฉ ปุคฺคลา จกฺขุนฺทฺริยญฺจ น ปริชานิตฺถ โทมนสฺสินฺทฺริยญฺจ น ปชหิตฺถา’’ติอาทีสุ จ อภินฺทิตฺวา คหิโต. ‘‘เย ปุถุชฺชนา มคฺคํ ปฏิลภิสฺสนฺตี’’ติ (ยม. ๑.สจฺจยมก.๔๙, ๕๑-๕๒) อาคตฏฺฐาเนสุ ‘‘ปญฺจ ปุคฺคลา จกฺขุนฺทฺริยญฺจ ปริชานิสฺสนฺติ โทมนสฺสินฺทฺริยญฺจ ปชหิสฺสนฺตี’’ติอาทีสุ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๔๕๑) จ ภพฺโพ เอว ภินฺทิตฺวา คหิโต. ‘‘เย จ ปุถุชฺชนา มคฺคํ น ปฏิลภิสฺสนฺตี’’ติ (ยม. ๑.สจฺจยมก.๕๑) อาคตฏฺฐาเนสุ ‘‘ตโย ปุคฺคลา โทมนสฺสินฺทฺริยญฺจ นปฺปชหิสฺสนฺติ จกฺขุนฺทฺริยญฺจ น ปริชานิสฺสนฺตี’’ติอาทีสุ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๔๕๕) จ อภพฺโพ เอว. อคฺคผลสมงฺคี จ ปฐมผลสมงฺคี อรหา จาติ ทุวิโธ. โสปิ ‘‘อรหา’’ติ อาคตฏฺฐาเนสุ ‘‘ตโย ปุคฺคลา อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยญฺจ ภาวิตฺถ [Pg.164] โทมนสฺสินฺทฺริยญฺจ ปชหิตฺถา’’ติอาทีสุ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๔๔๔) จ อภินฺทิตฺวา คหิโต. ‘‘โย อคฺคผลํ สจฺฉิกโรตี’’ติ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๔๔๖) อาคตฏฺฐาเนสุ ‘‘ตโย ปุคฺคลา โทมนสฺสินฺทฺริยํ ปชหิตฺถ, โน จ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ สจฺฉิกริตฺถา’’ติอาทีสุ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๔๔๔) จ ปฐมผลสมงฺคี จ ภินฺทิตฺวา คหิโต. ‘‘โย อคฺคผลํ สจฺฉากาสี’’ติ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๔๔๓, ๔๔๖) อาคตฏฺฐาเนสุ อิตโรวาติ เอวํ ปุคฺคลเภทํ ญตฺวา ตตฺถ ตตฺถ สนฺนิฏฺฐาเนน คหิตปุคฺคเล นิทฺธาเรตฺวา วิสฺสชฺชนํ โยเชตพฺพนฺติ.

आणि येथे पृथग्जन आणि आठ आर्य मिळून नऊ पुद्गल आहेत. त्यामध्ये पृथग्जन हा भव्य आणि अभव्य या भेदाने दोन प्रकारचा आहे. तो 'पृथग्जन' अशा आलेल्या ठिकाणी 'सहा पुद्गल चक्खुंद्रियाचे परिज्ञान करत नव्हते आणि दोमनस्येंद्रियाचा प्रहाण करत नव्हते' इत्यादी ठिकाणी भेद न करता ग्रहण केला आहे. 'जे पृथग्जन मार्गाचा लाभ मिळवतील' अशा आलेल्या ठिकाणी 'पाच पुद्गल चक्खुंद्रियाचे परिज्ञान करतील आणि दोमनस्येंद्रियाचा प्रहाण करतील' इत्यादी ठिकाणी केवळ भव्य पृथग्जनच भेद करून ग्रहण केला आहे. 'आणि जे पृथग्जन मार्गाचा लाभ मिळवणार नाहीत' अशा आलेल्या ठिकाणी 'तीन पुद्गल दोमनस्येंद्रियाचा प्रहाण करणार नाहीत आणि चक्खुंद्रियाचे परिज्ञान करणार नाहीत' इत्यादी ठिकाणी केवळ अभव्य पृथग्जनच ग्रहण केला आहे. अग्रफलसमंगी हा प्रथमफलसमंगी आणि अर्हत अशा दोन प्रकारचा आहे. तो देखील 'अर्हत' अशा आलेल्या ठिकाणी 'तीन पुद्गल अनज्ञातञ्ञस्सामीतिंद्रियाची भावना करत होते आणि दोमनस्येंद्रियाचा प्रहाण करत होते' इत्यादी ठिकाणी भेद न करता ग्रहण केला आहे. 'जो अग्रफलाचा साक्षात्कार करतो' अशा आलेल्या ठिकाणी 'तीन पुद्गल दोमनस्येंद्रियाचा प्रहाण करत होते, परंतु अज्ञातविंद्रियाचा साक्षात्कार करत नव्हते' इत्यादी ठिकाणी केवळ प्रथमफलसमंगी भेद करून ग्रहण केला आहे. 'ज्याने अग्रफलाचा साक्षात्कार केला' अशा आलेल्या ठिकाणी इतर (अर्हत) ग्रहण केला आहे. अशा प्रकारे पुद्गलांचे भेद जाणून त्या त्या ठिकाणी निर्णयाने ग्रहण केलेल्या पुद्गलांना निवडून उत्तराची योजना करावी, असे समजावे.

ปริญฺญาวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

परिज्ञावारवर्णन समाप्त झाले.

อินฺทฺริยยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

इंद्रिययमकवर्णन समाप्त झाले.

ยมกปกรณ-มูลฏีกา สมตฺตา.

यमकप्रकरण-मूलटीका समाप्त झाली.

ปฏฺฐานปกรณ-มูลฏีกา

पट्ठानप्रकरण-मूलटीका

คนฺถารมฺภวณฺณนา

ग्रंथारंभवर्णन

ทิพฺพนฺติ [Pg.165] กามคุณาทีหิ กีฬนฺติ ลฬนฺติ, เตสุ วา วิหรนฺติ, วิชยสมตฺถตาโยเคน ปจฺจตฺถิเก วิเชตุํ อิจฺฉนฺติ, อิสฺสริยฏฺฐานาทิสกฺการทานคฺคหณํ ตํตํอตฺถานุสาสนญฺจ กโรนฺตา โวหรนฺติ, ปุญฺญโยคานุภาวปฺปตฺตาย ชุติยา โชตนฺติ, ยถาภิลาสิตญฺจ วิสยํ อปฺปฏิฆาเตน คจฺฉนฺติ, ยถิจฺฉิตนิปฺผาทเน สกฺโกนฺตีติ วา เทวา, เทวนียา วา ตํตํพฺยสนนิตฺถรณตฺถิเกหิ สรณํ ปรายณนฺติ คมนียา, อภิตฺถวนียา วา. โสภาวิเสสโยเคน กมนียาติ วา เทวา. เต ติวิธา – สมฺมุติเทวา อุปปตฺติเทวา วิสุทฺธิเทวาติ. ภควา ปน นิรติสยาย อภิญฺญากีฬาย, อุตฺตเมหิ ทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเรหิ, สปรสนฺตานสิทฺธาย ปญฺจวิธมารวิชยิจฺฉานิปฺผตฺติยา, จิตฺติสฺสริยสตฺตธนาทิสมฺมาปฏิปตฺติอเวจฺจปฺปสาทสกฺการทานคฺคหณสงฺขาเตน ธมฺมสภาวปุคฺคลชฺฌาสยานุรูปานุสาสนีสงฺขาเตน จ โวหาราติสเยน, ปรมาย ปญฺญาสรีรปฺปภาสงฺขาตาย ชุติยา, อโนปมาย จ ญาณสรีรคติยา, มารวิชยสพฺพญฺญุคุณปรหิตนิปฺผาทเนสุ อปฺปฏิหตาย สตฺติยา จ สมนฺนาคตตฺตา สเทวเกน โลเกน สรณนฺติ คมนียโต, อภิตฺถวนียโต, ภตฺติวเสน กมนียโต จ สพฺเพ เต เทเว เตหิ คุเณหิ อติกฺกนฺโต อติสโย วา เทโวติ เทวาติเทโว. สพฺพเทเวหิ ปูชนียตโร เทโวติ วา เทวาติเทโว, วิสุทฺธิเทวภาวํ วา สพฺพญฺญุคุณาลงฺการํ ปตฺตตฺตา อญฺญเทเวหิ อติเรกตโร วา เทโว เทวาติเทโว. เทวานนฺติ อุปปตฺติเทวานํ ตทา ธมฺมปฏิคฺคาหกานํ. สกฺกาทีหิ เทเวหิ ปหาราทอสุรินฺทาทีหิ ทานเวหิ จ ปูชิโต. กายวจีสํยมสฺส สีลสฺส อินฺทฺริยสํวรสฺส จิตฺตสํยมสฺส สมาธิสฺส จ ปฏิปกฺขานํ อจฺจนฺตปฏิปฺปสฺสทฺธิยา สุทฺธสํยโม.

जे कामगुणादींच्या द्वारे क्रीडा करतात, रममाण होतात किंवा त्यांमध्ये विहार करतात; अथवा जे विजयाच्या सामर्थ्याने युक्त असल्यामुळे शत्रूंवर विजय मिळवण्याची इच्छा करतात; जे ऐश्वर्य, स्थान इत्यादींचा सत्कार आणि दान स्वीकारून तसेच त्या त्या हिताचा उपदेश करून व्यवहार करतात; जे पुण्ययोगाच्या प्रभावाने प्राप्त झालेल्या तेजाने (प्रभेने) तळपतात; जे आपल्या इच्छेनुसार कोणत्याही अडथळ्याशिवाय इच्छित विषयाकडे किंवा स्थानाकडे जातात; अथवा जे इच्छित फळ प्राप्त करून देण्यास समर्थ असतात, म्हणून त्यांना ‘देवा’ (देव) म्हणतात. किंवा त्या त्या संकटांतून मुक्त होऊ इच्छिणाऱ्यांनी शरण आणि आश्रय म्हणून ज्यांच्याकडे जावे (आश्रय घ्यावा), म्हणून ते ‘देवनीय’ (गमनीय) किंवा स्तुतीस पात्र (अभित्थवनीय) आहेत. अथवा विशेष सौंदर्याने युक्त असल्यामुळे जे प्रिय (कमनीय) आहेत, म्हणून ते ‘देवा’ आहेत. ते देव तीन प्रकारचे आहेत – संमुतिदेव (राजे-महाराजे), उपपत्तिदेव (स्वर्गातील देव-ब्रह्मदेव) आणि विशुद्धिदेव (अर्हत). परंतु, भगवान हे निरतिशय (सर्वोच्च) अभिज्ञा-क्रीडेने, उत्तम दिव्य-ब्रह्म-आर्य विहारांनी, स्वतःच्या व इतरांच्या संतानामध्ये (चित्तप्रवाहात) पाच प्रकारच्या मारांवर विजय मिळवण्याच्या इच्छेच्या पूर्ततेने; चित्तावरील प्रभुत्व, सात प्रकारची आर्यधने इत्यादी सम्यक् प्रतिपत्ती, अचळ श्रद्धा आणि सत्कार-दान स्वीकारणे या स्वरूपाच्या, तसेच धर्माचा स्वभाव व पुद्गलांच्या (व्यक्तींच्या) आशयाला अनुरूप अशा उपदेशाच्या स्वरूपाच्या उत्कृष्ट व्यवहाराने; प्रज्ञा-शरीराच्या प्रभेच्या स्वरूपातील परम तेजाने; ज्ञान-शरीराच्या अनुपम गतीने; आणि मार-विजय, सर्वज्ञता-गुण व परहित-साधना यांमध्ये अप्रतिहत (अबाधित) असलेल्या शक्तीने युक्त असल्यामुळे, देवलोकासह संपूर्ण जगाकडून ‘शरण’ म्हणून आश्रय घेण्यास योग्य (गमनीय), स्तुती करण्यास योग्य (अभित्थवनीय) आणि भक्तीभावाने प्रिय (कमनीय) असल्यामुळे, त्या सर्व देवांपेक्षा या गुणांनी श्रेष्ठ किंवा अतिशय उत्कृष्ट देव आहेत, म्हणून ते ‘देवातिदेव’ (देवांचे देव) आहेत. किंवा सर्व देवांपेक्षा अधिक पूजनीय असलेले देव आहेत, म्हणून ते ‘देवातिदेव’ आहेत. अथवा सर्वज्ञता-गुणांनी अलंकृत अशा विशुद्धिदेवत्वाला प्राप्त झाल्यामुळे, इतर संमुतिदेव इत्यादी देवांपेक्षा अत्यंत श्रेष्ठ देव आहेत, म्हणून ते ‘देवातिदेव’ आहेत. ‘देवांनां’ म्हणजे त्या वेळी धर्म ग्रहण करणाऱ्या (ऐकणाऱ्या) उपपत्तिदेवांना. जे शक्र (इंद्र) इत्यादी देवांकडून आणि पहाराद असुरेंद्रादी दानवांकडून पूजिले गेले आहेत. कायिक व वाचिक संयम रूप शील, इंद्रिय संवर आणि चित्त संयम रूप समाधी यांच्या विरोधी असलेल्या (अकुशल) धर्मांच्या अत्यंत शांततेमुळे (निर्मासतेमुळे) ज्यांचा संयम अत्यंत शुद्ध (शुद्धसंयम) आहे.

อิสิสตฺตโมติ [Pg.166] จตุสจฺจาวโพธคติยา อิสโยติ สงฺขฺยํ คตานํ สตํ ปสตฺถานํ อิสีนํ อติสเยน สนฺโต ปสตฺโถติ อตฺโถ. วิปสฺสีอาทโย จ อุปาทาย ภควา ‘‘สตฺตโม’’ติ วุตฺโต. ยโต วิญฺญาณํ ปจฺจุทาวตฺตติ, ตํ นามรูปํ สมุทยนิโรธเนน นิโรเธสีติ นามรูปนิโรธโน. อติคมฺภีรนยมณฺฑิตเทสนํ ปฏฺฐานํ นาม เทเสสิ ปกรณนฺติ สมฺพนฺโธ.

‘इसिसत्तमो’ (ऋषिसत्तम) याचा अर्थ असा की, चार आर्य सत्यांचे आकलन करणाऱ्या ज्ञानरूपी गतीमुळे ‘ऋषी’ (इसि) या संज्ञेस प्राप्त झालेल्या, सामान्यतः प्रशंसनीय असणाऱ्या ऋषींमध्ये जे अत्यंत शांत आणि श्रेष्ठ प्रशंसनीय ऋषी आहेत. किंवा विपस्सी इत्यादी बुद्धांना लक्षात घेऊन भगवान हे ‘सातवे’ (ऋषी) म्हटले गेले आहेत. ज्या नाम-रूपापासून (पुढील जन्माचे) विज्ञान परत फिरते, त्या नाम-रूपाचा त्यांनी (अविद्या-तृष्णा रूप) समुदयाच्या निरोधाद्वारे निरोध केला, म्हणून ते ‘नामरूपनिरोधन’ (नाम-रूपाचा निरोध करणारे) होत. अत्यंत गंभीर (नितंत सखोल) पद्धतींनी सुशोभित असलेल्या ‘पट्ठान’ नावाच्या ग्रंथाचे त्यांनी प्रतिपादन केले, असा संबंध (येथे समजून घ्यावा).

คนฺถารมฺภวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ग्रंथारंभ-वर्णन समाप्त झाले.

ปจฺจยุทฺเทสวณฺณนา

प्रत्ययोद्देश-वर्णन

‘‘เก ปน เต นยา, กิญฺจ ตํ ปฏฺฐานํ นามา’’ติ นยิทํ ปุจฺฉิตพฺพํ. กสฺมา? นิทานกถายํ ปฏฺฐานสมานเน อนุโลมาทีนํ นยานํ ปฏฺฐานสฺส จ ทสฺสิตตฺตาติ อิมมตฺถํ วิภาเวนฺโต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺเธน หิ…เป… นามาติ หิ วุตฺต’’นฺติ ตตฺถ วุตฺตํ อฏฺฐกถาปาฬึ อาหริ. ตตฺถ คาถาตฺถํ อฏฺฐกถาธิปฺปายญฺจ ปรโต วณฺณยิสฺสามาติ.

‘पण त्या पद्धती (नय) कोणत्या आहेत, आणि पट्ठान नावाचे ते काय आहे?’ असा प्रश्न विचारू नये. का? कारण निदानकथेमध्ये पट्ठानांचे एकत्रीकरण करताना अनुलोम इत्यादी पद्धती आणि पट्ठान दर्शविले गेले आहे. हा अर्थ स्पष्ट करताना ग्रंथकाराने तेथे म्हटलेली अट्ठकथा-पाळि उद्धृत केली आहे: ‘सम्मासम्बुद्धेन हि...पे... नामाति हि वृत्तं’. तेथे गाथांचा अर्थ आणि अट्ठकथेचा अभिप्राय आम्ही पुढे स्पष्ट करू.

ปฏฺฐานนามตฺโถ ปน ติกปฏฺฐานาทีนํ ติกปฏฺฐานาทินามตฺโถ, อิมสฺส ปกรณสฺส จตุวีสติสมนฺตปฏฺฐานสโมธานตา เจตฺถ วตฺตพฺพา. เอวญฺหิ สงฺเขปโต ปฏฺฐาเน ญาเต วิตฺถาโร สุขวิญฺเญยฺโย โหตีติ. ตตฺถ จ นามตฺโถ ปฐมํ วตฺตพฺโพติ ‘‘ตตฺถ เยสํ…เป… นามตฺโถ ตาว เอวํ เวทิตพฺโพ’’ติ วตฺวา สพฺพสาธารณสฺส ปฏฺฐานนามสฺเสว ตาว อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เกนฏฺเฐน ปฏฺฐาน’’นฺติอาทิมาห. ป-กาโร หีติ อุปสคฺคปทํ ทสฺเสติ. โส ‘‘ปวิภตฺเตสุ ธมฺเมสุ, ยํ เสฏฺฐํ ตทุปาคมุนฺติอาทีสุ วิย นานปฺปการตฺถํ ทีเปติ. นนุ ปกาเรหิ วิภตฺตา ปวิภตฺตาติ ป-อิติ อุปสคฺโค ปการตฺถเมว ทีเปติ, น นานปฺปการตฺถนฺติ? น, เตสํ ปการานํ นานาวิธภาวโต. อตฺถโต หิ อาปนฺนํ นานาวิธภาวํ ทสฺเสตุํ นานา-สทฺโท วุตฺโตติ. ตตฺถ เอกสฺสปิ ธมฺมสฺส เหตุอาทีหิ อเนกปจฺจยภาวโต จ เอเกกสฺส ปจฺจยสฺส อเนกธมฺมภาวโต จ นานปฺปการปจฺจยตา เวทิตพฺพา.

परंतु ‘पट्ठान’ या नावाचा अर्थ म्हणजे तिक-पट्ठान (त्रिक-प्रस्थान) इत्यादी नावांचा अर्थ होय. आणि या ग्रंथामध्ये चोवीस समन्त-पट्ठानांच्या समूहाविषयी (एकत्रीकरणाविषयी) सांगितले पाहिजे. कारण अशा प्रकारे संक्षेपाने पट्ठान समजले असता, त्याचा विस्तार सहजपणे समजता येतो. आणि त्यामध्ये नावाचा अर्थ प्रथम सांगितला पाहिजे, म्हणून ‘तत्थ येसं...पे... नामत्थो ताव एवं वेदितब्बो’ असे सांगून, सर्वांना सामायिक असणाऱ्या ‘पट्ठान’ या नावाचाच अर्थ प्रथम दर्शविताना त्यांनी ‘केनट्ठेन पट्ठानं’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘प-कारो हि’ या शब्दाने ते ‘प’ या उपसर्ग पदाला दर्शवितात. तो (उपसर्ग) ‘पविभत्तेसु धम्मेसु, यं सेट्ठं तदुपागमुं’ (विभक्त केलेल्या धर्मांमध्ये जे श्रेष्ठ आहे, त्याला ते प्राप्त झाले) इत्यादींप्रमाणे ‘विविध प्रकार’ (नाना-प्रकार) हा अर्थ प्रकाशित करतो. शंका: ‘प्रकारांनी विभक्त केलेले ते पविभक्त’ असा अर्थ असल्याने ‘प’ हा उपसर्ग केवळ ‘प्रकार’ हाच अर्थ दर्शवतो, ‘विविध प्रकार’ हा नाही, असे नाही का? उत्तर: असे नाही, कारण त्या प्रकारांमध्ये विविधता (नानाविधत्व) असते. अर्थावरून प्राप्त होणारी ही विविधता दर्शवण्यासाठीच (ग्रंथकाराने) ‘नाना’ हा शब्द वापरला आहे. तेथे एकाच धर्माचे हेतू इत्यादींच्या द्वारे अनेक प्रत्यय (कारण) असण्यामुळे आणि प्रत्येक प्रत्ययाचे अनेक धर्म असण्यामुळे ‘विविध प्रकारची प्रत्ययता’ (नानाप्रकार-पच्चयता) समजून घ्यावी.

เหตุปจฺจยาทิวเสน วิภตฺตตฺตาติ เอเตน ธมฺมสงฺคหาทีสุ วุตฺตโต กุสลาทิวิภาคโต สาติสยวิภาคตํ ปฏฺฐานนามลาภสฺส การณํ [Pg.167] ทสฺเสติ. โคฏฺฐาติ วชา. ปฏฺฐิตคาโวติ คตคาโว. อาคตฏฺฐานสฺมินฺติ มหาสีหนาทสุตฺตํ วทติ. ปวตฺตคมนตฺตา เอตฺถาติ วจนเสโส. อถ วา คจฺฉติ เอตฺถาติ คมนํ, สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส นิสฺสงฺควเสน ปวตฺตสฺส คมนตฺตา คมนเทสภาวโต เอเกกํ ปฏฺฐานํ นามาติ อตฺโถ. ตตฺถ อญฺเญหิ คติมนฺเตหิ อติสยยุตฺตสฺส คติมโต คมนฏฺฐานภาวทสฺสนตฺถํ ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺสา’’ติ วุตฺตํ. ตสฺส มหาเวคสฺส ปุริสสฺส ปปาตฏฺฐานํ วิย ธมฺมสงฺคณีอาทีนํ สาสงฺคคมนฏฺฐานภาวํ อิมสฺส จ มหาปโถ วิย นิราสงฺคคมนฏฺฐานภาวํ ทสฺเสนฺโต อติสยยุตฺตคมนฏฺฐานภาโว ปฏฺฐานนามลาภสฺส การณนฺติ ทสฺเสติ.

‘हेतुप्रत्यय इत्यादींच्या द्वारे विभक्त केल्यामुळे’ या वाक्याने, धम्मसंगणी इत्यादी ग्रंथांमध्ये सांगितलेल्या कुशल इत्यादींच्या विभाजनापेक्षा अत्यंत श्रेष्ठ अशा विभाजनाला ‘पट्ठान’ हे नाव मिळण्याचे कारण म्हणून दर्शविले आहे. ‘गोठ्ठा’ म्हणजे गोठे (गायींचे गोठे). ‘पट्ठितगावो’ म्हणजे गेलेल्या गायी. ‘आगतट्ठानस्मिं’ या शब्दाने ते महासीहनाद सुत्ताचा निर्देश करतात. ‘येथे गती प्रवृत्त होत असल्यामुळे’ हा उर्वरित शब्दसमूह (येथे जोडावा). अथवा ज्यामध्ये गमन (प्रवेश) केले जाते ते ‘गमन’ होय; आसक्तीशिवाय (अबाधितपणे) प्रवृत्त होणाऱ्या सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या गमनाचा देश (स्थान) असल्यामुळे, प्रत्येक भागाला ‘पट्ठान’ असे म्हणतात, असा अर्थ आहे. तेथे, गती असणाऱ्या इतर ज्ञानांपेक्षा अत्यंत श्रेष्ठ गती असणाऱ्या (सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या) गमनाचे स्थान दर्शवण्यासाठी ‘सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स’ (सर्वज्ञता-ज्ञानाचे) असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे अत्यंत वेगवान माणसासाठी कड्यावरून कोसळण्याची जागा ही भीतीयुक्त (साशंक) गमनाचे स्थान असते, त्याप्रमाणे धम्मसंगणी इत्यादी ग्रंथ हे त्या सर्वज्ञता-ज्ञानासाठी साशंक (मर्यादित) गमनाचे स्थान आहेत; आणि हा (पट्ठान) ग्रंथ महामार्गाप्रमाणे निःशंक (अबाधित) गमनाचे स्थान आहे, हे दर्शविताना, अत्यंत श्रेष्ठ गतीचे स्थान असणे हेच ‘पट्ठान’ हे नाव मिळण्याचे कारण आहे, असे ते दर्शवितात.

ติกานนฺติ ติกวเสน วุตฺตธมฺมานํ. สมนฺตาติ อนุโลมาทีหิ สพฺพากาเรหิปิ คตานิ จตุวีสติ โหนฺตีติ อตฺโถ. เอตสฺมึ อตฺเถ จตุวีสติสมนฺตปฏฺฐานานีติ ‘‘สมนฺตจตุวีสติปฏฺฐานานี’’ติ วตฺตพฺเพ สมนฺตสทฺทสฺส ปรโยคํ กตฺวา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา สมนฺตา ฉ ฉ หุตฺวาติ เอเตน อนุโลมาทิสพฺพโกฏฺฐาสโต ติกาทิฉฉภาวํ ทสฺเสติ. เตน สมนฺตสทฺโท ติกาทิฉฉปฏฺฐานวิเสสนํ โหติ, น จตุวีสติวิเสสนํ, ตสฺมา สมนฺตโต ปฏฺฐานานิ ตานิ จตุวีสตีติ กตฺวา ‘‘จตุวีสติสมนฺตปฏฺฐานานี’’ติ วุตฺตํ. สมนฺตโต วา ธมฺมานุโลมาทิติกาทิปฏิจฺจวาราทิปจฺจยานุโลมาทิเหตุมูลกาทิปฺปกาเรหิ ปวตฺตานิ ปฏฺฐานานิ สมนฺตปฏฺฐานานิ, อนูเนหิ นเยหิ ปวตฺตานีติ วุตฺตํ โหติ. ตานิ ปน จตุวีสติ โหนฺติ. เตเนวาห ‘‘อิเมสํ จตุวีสติยา ขุทฺทกปฏฺฐานสงฺขาตานํ สมนฺตปฏฺฐานานํ สโมธานวเสนา’’ติ.

तिकानं म्हणजे तिक (त्रिक) च्या स्वरूपात सांगितलेल्या धर्मांचे. 'समन्ता' म्हणजे अनुलोम इत्यादी सर्व प्रकारांनी युक्त असलेले चोवीस (प्रस्थान) आहेत, असा अर्थ आहे. या अर्थामध्ये 'चतुवीसतिसमन्तपट्ठानानि' (चोवीस समन्तप्रस्थान) असे म्हटले आहे. वास्तविक 'समन्तचतुवीसतिपट्ठानानि' असे म्हणायला हवे होते, परंतु 'समन्त' शब्दाचा पुढील पदाशी संबंध जोडून 'चतुवीसतिसमन्तपट्ठानानि' असे म्हटले आहे, असे समजावे. किंवा, 'समन्ता' म्हणजे सहा-सहा होऊन, याद्वारे अनुलोम इत्यादी सर्व भागांच्या द्वारे तिक इत्यादी सहा-सहा प्रस्थानांचे अस्तित्व दर्शविले आहे. त्यामुळे 'समन्त' हा शब्द तिक इत्यादी सहा-सहा प्रस्थानांचे विशेषण ठरतो, चोवीसचे विशेषण नाही. म्हणून सर्व बाजूंनी जे प्रस्थान आहेत, ते चोवीस आहेत, असे करून 'चतुवीसतिसमन्तपट्ठानानि' असे म्हटले आहे. किंवा, सर्व बाजूंनी धम्मानुलोम इत्यादी, तिक इत्यादी, पटिच्चवार इत्यादी, पच्चयानुलोम इत्यादी, हेतुमूलक इत्यादी प्रकारांनी प्रवृत्त होणारे जे प्रस्थान आहेत, ते 'समन्तप्रस्थान' होत; म्हणजेच ते संपूर्ण नयांनी प्रवृत्त होतात, असे म्हटले आहे. आणि ते (समन्तप्रस्थान) चोवीस आहेत. म्हणूनच (संग्रहकारांनी) म्हटले आहे— 'या चोवीस क्षुद्रकप्रस्थान संज्ञक समन्तप्रस्थानांच्या एकत्रिकरणाने (समूहाने)'.

เหตุ จ โส ปจฺจโย จาติ อิมินา วจเนน เหตุโน อธิปติปจฺจยาทิภูตสฺส จ คหณํ สิยาติ ตํ นิวาเรนฺโต อาห ‘‘เหตุ หุตฺวา ปจฺจโย’’ติ. เอเตนปิ โส เอว โทโส อาปชฺชตีติ ปุนาห ‘‘เหตุภาเวน ปจฺจโยติ วุตฺตํ โหตี’’ติ. เตน อิธ เหตุ-สทฺเทน ธมฺมคฺคหณํ น กตํ, อถ โข ธมฺมสตฺติวิเสโส คหิโตติ ทสฺเสติ. ตสฺส หิ ปจฺจยสทฺทสฺส จ สมานาธิกรณตํ สนฺธาย ‘‘เหตุ จ โส ปจฺจโย จา’’ติ, ‘‘เหตุ หุตฺวา ปจฺจโย’’ติ จ วุตฺตํ. เอวญฺจ กตฺวา ปรโต ปาฬิยํ ‘‘เหตู เหตุสมฺปยุตฺต…เป… เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑) เตน [Pg.168] เตน เหตุภาวาทิอุปกาเรน ตสฺส ตสฺส ธมฺมสฺส อุปการตฺตํ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘โย หิ ธมฺโม ยํ ธมฺมํ อปฺปจฺจกฺขาย ติฏฺฐติ วา อุปฺปชฺชติ วา, โส ตสฺส ปจฺจโย’’ติ ‘‘มูลฏฺเฐน อุปการโก ธมฺโม เหตุปจฺจโย’’ติจฺเจวมาทินา ธมฺมปฺปธานนิทฺเทเสน ธมฺมโต อญฺญา ธมฺมสตฺติ นาม นตฺถีติ ธมฺเมเหว ธมฺมสตฺติวิภาวนํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อิธาปิ วา เหตุ จ โส ปจฺจโย จาติ ธมฺเมเนว ธมฺมสตฺตึ ทสฺเสติ. น หิ เหตุปจฺจโยติอาทิโก อุทฺเทโส กุสลาทิอุทฺเทโส วิย ธมฺมปฺปธาโน, อถ โข ธมฺมานํ อุปการปฺปธาโนติ. เอตีติ เอตสฺส อตฺโถ วตฺตตีติ, ตญฺจ อุปฺปตฺติฏฺฐิตีนํ สาธารณวจนํ. เตเนวาห – ‘‘ติฏฺฐติ วา อุปฺปชฺชติ วา’’ติ. โกจิ หิ ปจฺจโย ฐิติยา เอว โหติ ยถา ปจฺฉาชาตปจฺจโย, โกจิ อุปฺปตฺติยาเยว ยถา อนนฺตราทโย, โกจิ อุภยสฺส ยถา เหตุอาทโยติ.

'जो हेतू आहे तोच प्रत्यय आहे' या वचनाने सहजात-अधिपती प्रत्यय इत्यादी रूप असलेल्या हेतूचे ग्रहण होऊ नये, म्हणून त्याचा निषेध करण्यासाठी (संग्रहकारांनी) 'हेतू होऊन प्रत्यय' असे म्हटले आहे. याने देखील तोच दोष निर्माण होतो, म्हणून पुन्हा म्हटले आहे— 'हेतूभावाने प्रत्यय' असे म्हटले आहे. त्यामुळे येथे 'हेतू' शब्दाने धर्म-द्रव्याचे ग्रहण केलेले नाही, तर धर्माच्या विशिष्ट शक्तीचे ग्रहण केले आहे, असे दर्शविले आहे. कारण, त्या 'हेतू' शब्दाचा आणि 'प्रत्यय' शब्दाचा समान अधिकरण भाव लक्षात घेऊन 'जो हेतू आहे तोच प्रत्यय आहे' आणि 'हेतू होऊन प्रत्यय' असे म्हटले आहे. आणि असे करून पुढे पाळीमध्ये 'हेतू हेतूसंप्रयुक्त...पे... हेतूप्रत्ययाने प्रत्यय' इत्यादींद्वारे त्या-त्या हेतूभावाच्या उपकाराने त्या-त्या धर्माचा उपकारकपणा सांगितला आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये 'जो धर्म ज्या धर्माचा त्याग न करता टिकून राहतो किंवा उत्पन्न होतो, तो त्याचा प्रत्यय आहे' आणि 'मूळ या अर्थाने उपकारक असणारा धर्म म्हणजे हेतूप्रत्यय होय' इत्यादी धर्मप्रधान निर्देशाने, धर्मापेक्षा वेगळी अशी 'धर्मशक्ती' नावाची कोणतीही गोष्ट नाही, म्हणून धर्मांच्या द्वारेच धर्मशक्तीचे प्रकटीकरण केले आहे, असे समजावे. किंवा येथेही 'जो हेतू आहे तोच प्रत्यय आहे' या वचनाने धर्माच्या द्वारेच धर्मशक्ती दर्शविली आहे. कारण 'हेतूप्रत्यय' इत्यादी उद्देश हा 'कुसला धम्मा' इत्यादी उद्देशाप्रमाणे धर्मप्रधान नाही, तर तो धर्मांच्या उपकारप्रधानतेवर आधारित आहे. 'एति' या शब्दाचा अर्थ 'वत्तति' (प्रवृत्त होतो) असा आहे, आणि तो उत्पत्ती व स्थिती या दोन्हीसाठी साधारण शब्द आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— 'टिकून राहतो किंवा उत्पन्न होतो'. कारण काही प्रत्यय केवळ स्थितीसाठीच असतात, जसे की पच्छाजातप्रत्यय; काही केवळ उत्पत्तीसाठीच असतात, जसे की अनन्तरप्रत्यय इत्यादी; आणि काही दोन्हीसाठी असतात, जसे की हेतूप्रत्यय इत्यादी.

อุปการกลกฺขโณติ จ ธมฺเมน ธมฺมสตฺติอุปการํ ทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ. หิโนติ ปติฏฺฐาติ เอตฺถาติ เหตุ. อเนกตฺถตฺตา ธาตุสทฺทานํ หิ-สทฺโท มูล-สทฺโท วิย ปติฏฺฐตฺโถติ ทฏฺฐพฺโพติ. หิโนติ วา เอเตน กมฺมนิทานภูเตน อุทฺธํ โอชํ อภิหรนฺเตน มูเลน วิย ปาทโป ตปฺปจฺจยํ ผลํ คจฺฉติ ปวตฺตติ วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ อาปชฺชตีติ เหตุ. อาจริยานนฺติ เรวตตฺเถรํ วทติ.

'उपकारक लक्षण' या पदाने धर्माच्या द्वारे धर्मशक्तीचा उपकार दर्शविला आहे, असे समजावे. 'हिनोति' म्हणजे ज्याच्यामध्ये (फळ) प्रतिष्ठित होते, म्हणून तो 'हेतू' होय. धातूंच्या अनेक अर्थांमुळे 'हि' हा शब्द 'मूळ' शब्दाप्रमाणे 'प्रतिष्ठा' (टिकून राहणे) या अर्थाचा वाचक आहे, असे समजावे. किंवा, ज्याप्रमाणे जमिनीतील रस वर खेचून घेणाऱ्या मुळामुळे वृक्ष वाढतो आणि समृद्ध होतो; त्याचप्रमाणे कर्माचे कारण असलेल्या या (लोभ इत्यादी) धर्मामुळे, त्याला कारण मानून फळ उत्पन्न होते, प्रवृत्त होते, वृद्धी आणि समृद्धीला प्राप्त होते, म्हणून तो 'हेतू' होय. 'आचार्यांचे' या पदाने भदन्त रेवत थेर यांना उद्देशून म्हटले आहे.

‘‘โยนิโส, ภิกฺขเว, มนสิกโรโต อนุปฺปนฺนา เจว กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา จ กุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺตี’’ติอาทีหิ (อ. นิ. ๑.๖๖-๖๗) กุสลภาวสฺส โยนิโสมนสิการปฏิพทฺธตา สิทฺธา โหตีติ อาห ‘‘โยนิโสมนสิการปฏิพทฺโธ กุสลภาโว’’ติ. เอเตเนว อกุสลาพฺยากตภาวา กุสลภาโว วิย น เหตุปฏิพทฺธาติ ทสฺสิตํ โหติ. ยํ ปเนเก มญฺเญยฺยุํ ‘‘อเหตุกเหตุสฺส อกุสลภาโว วิย สเหตุกเหตูนํ สภาวโตว กุสลาทิภาโว อญฺเญสํ ตํสมฺปยุตฺตานํ เหตุปฏิพทฺโธ’’ติ, ตสฺส อุตฺตรํ วตฺตุํ ‘‘ยทิ จา’’ติอาทิมาห. อโลโภ กุสโล วา สิยา อพฺยากโต วา, ยทิ อโลโภ สภาวโต กุสโล, กุสลตฺตา อพฺยากโต น สิยา. อถ อพฺยากโต, ตํสภาวตฺตา กุสโล น สิยา อโลภสภาวสฺส อโทสตฺตาภาโว วิย. ยสฺมา ปน อุภยถาปิ โส [Pg.169] โหติ, ตสฺมา ยถา อุภยถา โหนฺเตสุ ผสฺสาทีสุ สมฺปยุตฺเตสุ เหตุปฏิพทฺธกุสลาทิภาวํ ปริเยสถ, น สภาวโต, เอวํ เหตูสุปิ กุสลาทิตา อญฺญปฏิพทฺธา ปริเยสิตพฺพา, น สภาวโตติ. ยํ วุตฺตํ ‘‘สมฺปยุตฺตเหตูสุ สภาวโตว กุสลาทิภาโว’’ติ, ตํ น ยุชฺชติ, สา ปน ปริเยสิยมานา โยนิโสมนสิการาทิปฏิพทฺธา โหตีติ เหตูสุ วิย สมฺปยุตฺเตสุปิ โยนิโสมนสิการาทิปฏิพทฺโธ กุสลาทิภาโว, น เหตุปฏิพทฺโธติ สิทฺธํ โหตีติ อธิปฺปาโย.

“भिक्खूहो! जो योग्य प्रकारे मनसिकार (योनिषो मनसिकार) करतो, त्याचे न उत्पन्न झालेले कुशल धर्म उत्पन्न होतात आणि उत्पन्न झालेले कुशल धर्म वृद्धिंगत होतात” इत्यादी वचनांद्वारे कुशल भावाची योनिषो मनसिकाराशी असलेली संबद्धता सिद्ध होते, म्हणून 'योनिषोमनसिकारबद्ध कुशल भाव' असे म्हटले आहे. यानेच हे देखील दर्शविले आहे की, अकुशल आणि अव्याकृत भाव हे कुशल भावाप्रमाणे हेतूबद्ध नसतात. परंतु काही आचार्य असे मानू शकतात की— 'ज्याप्रमाणे अहेतुक हेतूचा अकुशल भाव हा स्वभावानेच असतो, त्याचप्रमाणे सहेतुक हेतूंचा कुशल इत्यादी भाव हा स्वभावानेच असतो, आणि इतर त्यांच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या धर्मांचा कुशल इत्यादी भाव हा हेतूबद्ध असतो'; त्याचे उत्तर देण्यासाठी 'यदी च' इत्यादी म्हटले आहे. अलोभ हा कुशल असू शकतो किंवा अव्याकृत असू शकतो. जर अलोभ स्वभावानेच कुशल असेल, तर कुशल असल्यामुळे तो अव्याकृत असू शकणार नाही. आणि जर तो अव्याकृत असेल, तर अव्याकृत स्वभावाचा असल्यामुळे तो कुशल असू शकणार नाही; जसे की अलोभ स्वभावामध्ये अद्वेष भाव न असण्यासारखे आहे. परंतु ज्याअर्थी तो दोन्ही प्रकारचा असतो, त्याअर्थी ज्याप्रमाणे दोन्ही प्रकारे असणाऱ्या फस्स (स्पर्श) इत्यादी संप्रयुक्त धर्मांमध्ये हेतूबद्ध कुशल इत्यादी भाव शोधला जातो, स्वभावाने नाही; त्याचप्रमाणे हेतूंमध्ये देखील कुशलत्व इत्यादी हे इतर गोष्टींवर बद्ध असलेले शोधले पाहिजे, स्वभावाने नाही. जे म्हटले गेले आहे की— 'संप्रयुक्त हेतूंमध्ये स्वभावानेच कुशल इत्यादी भाव असतो', ते योग्य नाही. आणि तो शोधला असता योनिषो मनसिकार इत्यादींवर बद्ध असलेला आढळतो. म्हणून हेतूंमध्ये ज्याप्रमाणे, त्याचप्रमाणे संप्रयुक्त धर्मांमध्ये देखील कुशल इत्यादी भाव हा योनिषो मनसिकार इत्यादींवर बद्ध असतो, हेतूंवर बद्ध नसतो, हे सिद्ध होते; असा अभिप्राय आहे.

อารภิตฺวาปีติ เอตฺถ ปิ-สทฺเทน อิมมตฺถํ ทสฺเสติ – รูปายตนาทิมตฺเต ยสฺมึ กิสฺมิญฺจิ เอกสฺมึ อฏฺฐตฺวา ‘‘ยํ ยํ ธมฺมํ อารพฺภา’’ติ อนิยเมน สพฺพรูปายตน…เป… ธมฺมายตนานญฺจ อารมฺมณปจฺจยภาวสฺส วุตฺตตฺตา น โกจิ ธมฺโม น โหตีติ.

'आरभित्वापि' (आलंबन करून देखील) येथे 'अपि' शब्दाने हा अर्थ दर्शविला आहे की— केवळ रूपायातन इत्यादी कोणत्याही एका आलंबनावर न थांबता, 'ज्या ज्या धर्माला आलंबन करून' अशा अनियमाने सर्व रूपायातन...पे... धर्मायातन यांच्या आलंबन-प्रत्ययभावाचे कथन केल्यामुळे, कोणताही धर्म आलंबन प्रत्यय होत नाही असे नाही (म्हणजे सर्वच धर्म आलंबन प्रत्यय होतात).

‘‘ฉนฺทวโต กึ นาม น สิชฺฌตี’’ติอาทิกํ ปุริมาภิสงฺขารูปนิสฺสยํ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชมาเน จิตฺเต ฉนฺทาทโย ธุรภูตา เชฏฺฐกภูตา สยํ สมฺปยุตฺตธมฺเม สาธยมานา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ, ตํสมฺปยุตฺตธมฺมา จ เตสํ วเส วตฺตนฺติ หีนาทิภาเวน ตทนุวตฺตนโต, เตน เต อธิปติปจฺจยา โหนฺติ. ครุกาตพฺพมฺปิ อารมฺมณํ ตนฺนินฺนโปณปพฺภารานํ ปจฺจเวกฺขณอสฺสาทมคฺคผลานํ อตฺตโน วเส วตฺตยมานํ วิย ปจฺจโย โหติ, ตสฺมายํ อตฺตาธีนานํ ปติภาเวน อุปการกตา อธิปติปจฺจยตาติ ทฏฺฐพฺพา.

“इच्छा (छंद) असणाऱ्या व्यक्तीचे काय बरं साध्य होणार नाही?” इत्यादी पूर्व-अभिसंस्कार-उपनिषय (प्रबळ कारण) प्राप्त करून उत्पन्न होणाऱ्या चित्तामध्ये छंद इत्यादी धर्म हे मुख्य आणि श्रेष्ठ होऊन, स्वतः संप्रयुक्त धर्मांना कार्यप्रवृत्त करत प्रवृत्त होतात. आणि ते संप्रयुक्त धर्म देखील त्यांच्या अधीन राहून प्रवृत्त होतात; कारण हीन इत्यादी भावांच्या द्वारे ते त्यांचेच अनुकरण करतात. यामुळे ते अधिपती प्रत्यय होतात. आदरणीय असलेले आलंबन देखील, त्या आलंबनाकडे झुकलेल्या, प्रवृत्त झालेल्या आणि प्रवण झालेल्या प्रत्यावेक्षण, आस्वाद, मार्ग आणि फल चित्तांना आपल्या अधीन प्रवृत्त केल्याप्रमाणे उपकारक ठरते. म्हणून, आपल्या अधीन असलेल्या संप्रयुक्त धर्मांना स्वामीच्या भावाने उपकार करण्याची ही जी पद्धत आहे, ती 'अधिपती प्रत्ययता' आहे, असे समजावे.

มโนวิญฺญาณธาตูติอาทิ จิตฺตนิยโมติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน สนฺตีรณานนฺตรํ โวฏฺฐพฺพนํ, จุติอนนฺตรา ปฏิสนฺธีติ ยสฺส ยสฺส จิตฺตสฺส อนนฺตรา ยํ ยํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ตสฺส ตทนนฺตรุปฺปาทนิยโม ตํตํสหการีปจฺจยวิสิฏฺฐสฺส ปุริมปุริมจิตฺตสฺเสว วเสน อิชฺฌตีติ ทสฺเสติ. ภาวนาพเลน ปน วาริตตฺตาติ เอตฺถ ยถา รุกฺขสฺส เวเข ทินฺเน ปุปฺผิตุํ สมตฺถสฺเสว ปุปฺผนํ น โหติ, อคทเวเข ปน อปนีเต ตายเยว สมตฺถตาย ปุปฺผนํ โหติ, เอวมิธาปิ ภาวนาพเลน วาริตตฺตา สมุฏฺฐาปนสมตฺถสฺเสว อสมุฏฺฐาปนํ, ตสฺมิญฺจ อปคเต ตายเยว สมตฺถตาย สมุฏฺฐาปนํ โหตีติ อธิปฺปาโย.

'मनोविञ्ञाणधातू' इत्यादी चित्तनियम या पाठात 'आदि' शब्दाने संतीरणानंतर वोट्ठब्बन (व्यवस्थापन) उत्पन्न होते आणि च्युतीनंतर प्रतिसंधी उत्पन्न होते, असे दर्शविले आहे. ज्या ज्या चित्तानंतर जे जे चित्त उत्पन्न होते, त्या त्या चित्ताचा त्याच्या लगेचच नंतर उत्पन्न होण्याचा नियम, त्या त्या सहकारी प्रत्ययांनी (आलंबन इत्यादी कारणांनी) विशिष्ट अशा पूर्व-पूर्व चित्ताच्याच प्रभावाने सिद्ध होतो, हे दर्शविले आहे. 'भावनाबलेन पन वारितत्ता' या पाठात असा अभिप्राय आहे की, ज्याप्रमाणे झाडाला बेडकाच्या हाडाचे विष दिले असता, फुलण्यास समर्थ असलेल्या झाडाचेही फुलणे होत नाही, परंतु उतारा देऊन ते विष काढून टाकले असता, त्याच फुलण्याच्या क्षमतेमुळे पुन्हा फुलणे होते; त्याचप्रमाणे येथेही (असंज्ञसत्त्व भूमी किंवा निरोधसमापत्तीमध्ये) भावनाबलाने रोखले गेल्यामुळे, चित्त उत्पन्न करण्यास समर्थ असलेल्या चित्ताचेही अनुत्पादन होते, आणि ते भावनाबल दूर झाल्यावर, त्याच क्षमतेमुळे पुन्हा चित्त उत्पन्न होते.

พฺยญฺชนมตฺตโตเวตฺถ นานากรณํ ปจฺเจตพฺพํ, น อตฺถโตติ อุปจยสนฺตติอธิวจนนิรุตฺติปทานํ วิย สทฺทตฺถมตฺตโต นานากรณํ, น วจนียตฺถโตติ [Pg.170] อธิปฺปาโย. เตเนว สทฺทตฺถวิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘กถ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปุริมปจฺฉิมานํ นิโรธุปฺปาทนฺตราภาวโต นิรนฺตรุปฺปาทนสมตฺถตา อนนฺตรปจฺจยภาโว. รูปธมฺมานํ วิย สณฺฐานาภาวโต ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนานํ สหาวฏฺฐานาภาวโต จ ‘‘อิทมิโต เหฏฺฐา อุทฺธํ ติริย’’นฺติ วิภาคาภาวา อตฺตนา เอกตฺตมิว อุปเนตฺวา สุฏฺฐุ อนนฺตรภาเวน อุปฺปาทนสมตฺถตา สมนนฺตรปจฺจยตา.

'व्यंजनमत्ततोवेत्थ नानाकरणं पच्चेतब्बं न अत्थतो' या पाठात असा अभिप्राय आहे की, उपचय व संतती, तसेच अधि वचन व निरुत्ती या पदांप्रमाणे केवळ शब्दाच्या अर्थाच्या दृष्टीनेच भेद मानला पाहिजे, प्रतिपाद्य अर्थाच्या दृष्टीने नाही. म्हणूनच शब्दाच्या अर्थातील विशेष दर्शविण्यासाठी 'कथं' इत्यादी वचन म्हटले आहे. त्यामध्ये, पूर्व आणि उत्तर धर्मांच्या निरोध आणि उत्पाद यांच्यामध्ये अंतराचा अभाव असल्यामुळे, निरंतर उत्पन्न करण्याची जी क्षमता आहे, तो अनंतरप्रत्ययभाव होय. रूपधर्मांप्रमाणे आकार नसल्यामुळे आणि प्रत्यय व प्रत्ययोत्पन्न धर्मांचे एकत्र राहणे शक्य नसल्यामुळे, 'हे चित्त या चित्ताच्या खाली, वर किंवा बाजूला आहे' असा विभाग करता येत नसल्यामुळे, स्वतःशी एकरूपता आणल्यासारखे करून, चांगल्या प्रकारे अंतराशिवाय उत्पन्न करण्याची जी क्षमता आहे, ती समनंतरप्रत्ययता होय.

อุปฺปาทนสมตฺถตาติ จ อพฺยาปารตฺตา ธมฺมานํ ยสฺมึ ยทากาเร นิรุทฺเธ วตฺตมาเน วา สติ ตํตํวิเสสวนฺตา ธมฺมา โหนฺติ, ตสฺส โสว อากาโร วุจฺจตีติ ทฏฺฐพฺโพ. ธมฺมานํ ปวตฺติเมว จ อุปาทาย กาลโวหาโรติ นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส เนวสญฺญานาสญฺญายตนผลสมาปตฺตีนํ อสญฺญสตฺตา จวนฺตสฺส ปุริมจุติปจฺฉิมปฏิสนฺธีนญฺจ นิโรธุปฺปาทนิรนฺตรตาย กาลนฺตรตา นตฺถีติ ทฏฺฐพฺพา. น หิ เตสํ อนฺตรา อรูปธมฺมานํ ปวตฺติ อตฺถิ, ยํ อุปาทาย กาลนฺตรตา วุจฺเจยฺย, น จ รูปธมฺมปฺปวตฺติ อรูปธมฺมปฺปวตฺติยา อนฺตรํ กโรติ อญฺญสนฺตานตฺตา. รูปารูปธมฺมสนฺตติโย หิ ทฺเว อญฺญมญฺญํ วิสทิสสภาวตฺตา อญฺญมญฺโญปการภาเวน วตฺตมานาปิ วิสุํเยว โหนฺติ. เอกสนฺตติยญฺจ ปุริมปจฺฉิมานํ มชฺเฌ วตฺตมานํ ตํสนฺตติปริยาปนฺนตาย อนฺตรการกํ โหติ. ตาทิสญฺจ กญฺจิ เนวสญฺญานาสญฺญายตนผลสมาปตฺตีนํ มชฺเฌ นตฺถิ, น จ อภาโว อนฺตรการโก โหติ อภาวตฺตาเยว, ตสฺมา ชวนานนฺตรสฺส ชวนสฺส วิย, ภวงฺคานนฺตรสฺส ภวงฺคสฺส วิย จ นิรนฺตรตา สุฏฺฐุ จ อนนฺตรตา โหตีติ ตถา อุปฺปาทนสมตฺถตา เนวสญฺญานาสญฺญายตนจุตีนมฺปิ ทฏฺฐพฺพา. อุปฺปตฺติยา ปจฺจยภาโว เจตฺถ อนนฺตรปจฺจยาทีนํ ปากโฏติ อุปฺปาทนสมตฺถตาว วุตฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนานํ ปน ธมฺมานํ ปุพฺพนฺตาปรนฺตปริจฺเฉเทน คหิตานํ ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วจนํ อลภนฺตานํ ‘‘อตีโต ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๒.๑๘.๕) อนนฺตราทิปจฺจยภาโว วุตฺโตติ น โส อุปฺปตฺติยํเยวาติ วิญฺญายติ. น หิ กุสลาทิคฺคหณํ วิย ปจฺจุปฺปนฺนคฺคหณํ อปริจฺเฉทํ, ยโต อุปฺปตฺติมตฺตสมงฺคิโนเยว จ คหณํ สิยา, เตเนว จ อตีตตฺติเก ปฏิจฺจวาราทโย น สนฺตีติ.

आणि धर्मांच्या निष्क्रियतेमुळे (व्यापाररहिततेमुळे) 'उत्पादनसमर्थता' म्हणजे जो प्रत्ययधर्म ज्या प्रकारे निरुद्ध किंवा वर्तमान असताना ते ते विशिष्ट प्रत्ययोत्पन्न धर्म उत्पन्न होतात, त्या प्रत्ययधर्माचा तोच प्रकार 'उत्पादनसमर्थता' म्हणून ओळखला जातो, असे समजावे. धर्मांच्या प्रवृत्तीलाच ग्रहण करून काळाचा व्यवहार होतो; म्हणून निरोधसमापत्तीमधून उठणाऱ्या व्यक्तीच्या पूर्ववर्ती नेवसंज्ञानासंज्ञायतन जवन आणि उत्तरवर्ती फलसमापत्ती यांच्यामध्ये, तसेच असंज्ञसत्त्व भूमीतून च्युत होणाऱ्या व्यक्तीच्या पूर्वभवातील च्युती आणि उत्तरभवातील प्रतिसंधी यांच्यामध्ये निरोध आणि उत्पाद यांच्यात अंतर नसल्यामुळे काळाचे अंतर नाही, असे समजावे. कारण त्यांच्यामध्ये अरूपधर्मांची (नामधर्मांची) अशी कोणतीही प्रवृत्ती नसते, ज्याला ग्रहण करून काळाचे अंतर म्हटले जावे. आणि रूपधर्मांची प्रवृत्ती ही नामधर्मांच्या प्रवृत्तीमध्ये अंतर निर्माण करत नाही, कारण ती भिन्न संतान (प्रवाह) आहे. रूप आणि अरूप धर्मांचे हे दोन प्रवाह परस्परांपेक्षा भिन्न स्वभावाचे असल्यामुळे, परस्परांना उपकारक म्हणून प्रवृत्त होत असले तरी ते स्वतंत्रच असतात. एकाच संतानामध्ये पूर्व आणि उत्तर धर्मांच्या मध्ये प्रवृत्त होणारा धर्म, त्या संतानामध्ये समाविष्ट असल्यामुळे अंतर निर्माण करणारा ठरतो. परंतु तसा कोणताही धर्म नेवसंज्ञानासंज्ञायतन आणि फलसमापत्ती यांच्यामध्ये नसतो. आणि अभाव हा स्वतःच अविद्यमान असल्यामुळे तो अंतर निर्माण करणारा ठरू शकत नाही. म्हणून, पूर्व जवनानंतर उत्तर जवन किंवा पूर्व भवांगानंतर उत्तर भवांग यांच्याप्रमाणेच येथेही निरंतरता आणि अत्यंत अनंतरता सिद्ध होते; त्याचप्रमाणे नेवसंज्ञानासंज्ञायतन आणि असंज्ञसत्त्वातील च्युती यांचीही उत्पादनसमर्थता समजावी. येथे अनंतरप्रत्यय इत्यादींचा उत्पत्तीसाठी असलेला प्रत्ययभाव स्पष्ट असल्यामुळे केवळ 'उत्पादनसमर्थता' असे म्हटले आहे. परंतु पूर्व आणि उत्तर सीमेने मर्यादित असलेल्या आणि 'उत्पन्न होत आहे' हा शब्द न मिळणाऱ्या वर्तमान धर्मांच्या बाबतीत 'अतीत धर्म हा वर्तमान धर्माचा अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय होतो' इत्यादी पाठाने अनंतर इत्यादी प्रत्ययभाव सांगितला आहे, यावरून तो प्रत्यय केवळ उत्पत्तीच्या क्षणीच उपकारक असतो असे नाही, हे समजते. कारण कुशल इत्यादी शब्दांच्या ग्रहणाप्रमाणे वर्तमान शब्दाचे ग्रहण हे काळाच्या मर्यादेशिवाय नसते, ज्यामुळे केवळ उत्पत्तीच्या क्षणाशी संबंधित असलेल्या धर्मांचेच ग्रहण व्हावे. म्हणूनच अतीत त्रिकामध्ये प्रतीत्यवार इत्यादी वार नसतात.

อุปฺปชฺชมาโนว [Pg.171] สหุปฺปาทภาเวนาติ เอตฺถาปิ อุปฺปตฺติยา ปจฺจยภาเวน ปากเฏน ฐิติยาปิ ปจฺจยภาวํ นิทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ, ปจฺจยุปฺปนฺนานํ ปน สหชาตภาเวน อุปการกตา สหชาตปจฺจยตาติ.

'उप्पज्जमानोव सहुप्पादभावेन' या पाठातही उत्पत्तीच्या प्रत्ययभावाच्या स्पष्टतेने स्थितीच्याही प्रत्ययभावाला दर्शविले आहे, असे समजावे. परंतु प्रत्ययोत्पन्न धर्मांना सहजात (एकत्र उत्पन्न होण्याच्या) भावाने उपकारक असणे, ही सहजातप्रत्ययता होय.

อตฺตโน อุปการกสฺส อุปการกตา อญฺญมญฺญปจฺจยตา, อุปการกตา จ อญฺญมญฺญตาวเสเนว ทฏฺฐพฺพา, น สหชาตาทิวเสน. สหชาตาทิปจฺจโย โหนฺโตเยว หิ โกจิ อญฺญมญฺญปจฺจโย น โหติ, น จ ปุเรชาตปจฺฉาชาตภาเวหิ อุปการกสฺส อุปการกา วตฺถุขนฺธา อญฺญมญฺญปจฺจยา โหนฺตีติ.

स्वतःला उपकार करणाऱ्या धर्माला उपकारक असणे, ही अन्योन्यप्रत्ययता (अञ्ञमञ्ञपच्चयता) होय. आणि ही उपकारकता केवळ अन्योन्यभावाच्या (परस्पर उपकारकतेच्या) प्रभावानेच समजावी, सहजात इत्यादींच्या प्रभावाने नाही. कारण सहजात इत्यादी प्रत्यय असूनही काही प्रत्यय हे अन्योन्यप्रत्यय नसतात, आणि पुरेजात व पश्चाज्जात भावाने उपकार करणाऱ्याला उपकारक असणारे वस्तू आणि स्कंध हे अन्योन्यप्रत्यय होत नाहीत.

ตรุอาทีนํ ปถวี วิย อธิฏฺฐานากาเรน ปถวีธาตุ เสสธาตูนํ, จกฺขาทโย จ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อุปการกา จิตฺตกมฺมสฺส ปฏาทโย วิย นิสฺสยากาเรน ขนฺธาทโย ตํตํนิสฺสยานํ ขนฺธาทีนํ.

ज्याप्रमाणे झाडांना पृथ्वी आधार असते, त्याप्रमाणे अधिष्ठान (आधार) रूपाने पृथ्वीधातू हा इतर धातूंना उपकारक असतो, आणि चक्षु इत्यादी इंद्रिये ही चक्षुविज्ञानादी चित्तांना उपकारक असतात. तसेच, ज्याप्रमाणे चित्रकामासाठी कापड इत्यादी आधार असतात, त्याप्रमाणे निश्रय (आश्रय) रूपाने स्कंध इत्यादी धर्म हे त्या त्या आश्रित स्कंध इत्यादी धर्मांना उपकारक असतात.

ตทธีนวุตฺติตาย อตฺตโน ผเลน นิสฺสิโตติ ยํ กิญฺจิ การณํ นิสฺสโยติ วทติ. ตตฺถ โย ภุโส, ตํ อุปนิสฺสโยติ นิทฺธาเรติ.

त्याच्या अधीन राहून प्रवृत्त होण्यामुळे स्वतःच्या फलाने आश्रित असणे, अशा कोणत्याही कारणाला ग्रंथकार 'निश्रय' (आश्रय) म्हणतात. त्या कारणांमध्ये जे अत्यंत बलवान असते, त्याला 'उपनिष्रय' (उपनिश्रय) म्हणून स्पष्ट करतात.

ปกโตติ เอตฺถ ป-กาโร อุปสคฺโค, โส อตฺตโน ผลสฺส อุปฺปาทเน สมตฺถภาเวน สุฏฺฐุกตตํ ทีเปติ. ตถา จ กตํ อตฺตโน สนฺตาเน กตํ โหตีติ อาห ‘‘อตฺตโน สนฺตาเน’’ติ. กรณญฺจ ทุวิธํ นิปฺผาทนํ อุปเสวนญฺจาติ ทสฺเสตุํ ‘‘นิปฺผาทิโต วา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อุปเสวิโต วาติ เอเตน กายอลฺลียาปนวเสน อุปโภคูปเสวนํ วิชานนาทิวเสน อารมฺมณูปเสวนญฺจ ทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เตน อนาคตานมฺปิ จกฺขุสมฺปทาทีนํ อารมฺมณูปเสวเนน ยถาปฏิเสวิตานํ ปกตูปนิสฺสยตา วุตฺตา โหติ.

'पकतो' या पाठात 'प' हा उपसर्ग आहे. तो स्वतःचे फल उत्पन्न करण्याच्या क्षमतेने चांगल्या प्रकारे केले गेले असणे दर्शवितो. आणि अशा प्रकारे केलेले कार्य स्वतःच्या संतानामध्ये (प्रवाहामध्ये) केलेले असते, म्हणून 'स्वतःच्या संतानामध्ये' असे म्हटले आहे. आणि 'करण' हे निष्पादन (उत्पन्न करणे) आणि उपसेवन (सेवन करणे) असे दोन प्रकारचे आहे, हे दर्शविण्यासाठी 'निष्पादित किंवा' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'उपसेवित किंवा' या शब्दाने शरीराशी संपर्क आणण्याच्या रूपाने उपभोग-उपसेवन आणि जाणणे इत्यादी रूपाने आलंबन-उपसेवन दर्शविले आहे, असे समजावे. त्यामुळे भविष्यातील चक्षुसंपत्ती इत्यादींचेही आलंबन-उपसेवनाने ज्या प्रकारे सेवन केले जाते, त्या रूपाने प्रकृतोपनिष्रयता (पकतूपनिस्सयता) सांगितली गेली आहे.

ยถา ปจฺฉาชาเตน วินา สนฺตานาวิจฺเฉทเหตุภาวํ อคจฺฉนฺตานํ ธมฺมานํ เย ปจฺฉาชาตากาเรน อุปการกา, เตสํ สา วิปฺปยุตฺตาการาทีหิ วิสิฏฺฐา อุปการกตา ปจฺฉาชาตปจฺจยตา, ตถา นิสฺสยารมฺมณาการาทีหิ วิสิฏฺฐา ปุเรชาตภาเวน วินา อุปการกภาวํ อคจฺฉนฺตานํ วตฺถารมฺมณานํ ปุเรชาตากาเรน อุปการกตา ปุเรชาตปจฺจยตา, เอวํ สพฺพตฺถ ปจฺจยานํ ปจฺจยนฺตราการวิสิฏฺฐา อุปการกตา โยเชตพฺพา.

ज्याप्रमाणे पश्चाज्जातप्रत्ययाशिवाय संतानाच्या (प्रवाहाच्या) अविच्छिन्नतेच्या कारणावस्थेला प्राप्त न होणाऱ्या धर्मांना जे पश्चाज्जात रूपाने उपकारक असतात, त्यांची विप्रयुक्त इत्यादी रूपांपेक्षा विशिष्ट असलेली ती उपकारकता पश्चाज्जातप्रत्ययता होय; त्याचप्रमाणे निश्रय, आलंबन इत्यादी रूपांपेक्षा विशिष्ट असलेली, पुरेजातभावाशिवाय उपकारकतेला प्राप्त न होणाऱ्या वस्तू आणि आलंबन रूपांना पुरेजात रूपाने उपकारक असणे, ही पुरेजातप्रत्ययता होय. अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी प्रत्ययांची इतर प्रत्ययांच्या रूपांपेक्षा विशिष्ट असलेली उपकारकता योजावी.

คิชฺฌโปตกสรีรานํ [Pg.172] อาหาราสาเจตนา วิยาติ เอเตน มโนสญฺเจตนาหารวเสน ปวตฺตมาเนหิ อรูปธมฺเมหิ รูปกายสฺส อุปตฺถมฺภิตภาวํ ทสฺเสติ. เตเนว ‘‘อาหาราสา วิยา’’ติ อวตฺวา เจตนาคหณํ กโรติ.

"गिधाडाच्या पिल्लांच्या शरीराला आहाराच्या आशेने मिळणाऱ्या आधाराप्रमाणे" या पाठाद्वारे मनोसंचेतनाहाराच्या प्रभावाने प्रवृत्त होणाऱ्या अरूप धर्मांनी (नामधर्मांनी) रूपकायाला (भौतिक शरीराला) दिलेल्या उपस्तंभनाचा (आधाराचा) भाव दर्शविला आहे। म्हणूनच, "आहाराच्या आशेप्रमाणे" असे न म्हणता 'चेतना' या शब्दाचे ग्रहण केले आहे।

กุสลาทิภาเวน อตฺตนา สทิสสฺส ปโยเคน กรณียสฺส ปุนปฺปุนํ กรณํ ปวตฺตนํ อาเสวนฏฺโฐ, อตฺตสทิสสภาวตาปาทนํ วาสนํ วา. คนฺถาทีสุ ปุริมาปุริมาภิโยโค วิยาติ ปุริมา ปุริมา อาเสวนา วิยาติ อธิปฺปาโย.

कुशल इत्यादी भावाने स्वतःसारख्याच असणाऱ्या आणि प्रयोगाने (प्रयत्नाने) उत्पन्न होणाऱ्या प्रत्युत्पन्न धर्मांचे वारंवार करणे किंवा प्रवृत्त करणे म्हणजे 'आसेवनार्थ' (आसेवनाचा स्वभाव) होय; किंवा स्वतःसारखा स्वभाव प्राप्त करून देणे म्हणजेच वासना (संस्कारित करणे) होय। ग्रंथादींमध्ये "पूर्वीपूर्वीचा अभियोग (अभ्यास) जसा" या पाठाचा अर्थ "पूर्वीपूर्वीचे आसेवन जसे" असा अभिप्राय आहे।

จิตฺตปฺปโยโค จิตฺตกิริยา, อายูหนนฺติ อตฺโถ. ยถา หิ กายวจีปโยโค วิญฺญตฺติ, เอวํ จิตฺตปฺปโยโค เจตนา. สา ตาย อุปฺปนฺนกิริยตาวิสิฏฺเฐ สนฺตาเน เสสปจฺจยสมาคเม ปวตฺตมานานํ วิปากกฏตฺตารูปานมฺปิ เตเนว กิริยภาเวน อุปการิกา โหติ. ตสฺส หิ กิริยภาวสฺส ปวตฺตตฺตา เตสํ ปวตฺติ, น อญฺญถาติ. สหชาตานํ ปน เตน อุปการิกาติ กึ วตฺตพฺพนฺติ.

चित्तप्रयोग म्हणजे चित्ताची क्रिया, म्हणजेच 'आयुहन' (प्रयत्न) असा अर्थ आहे। ज्याप्रमाणे कायप्रयोग आणि वचीप्रयोग हे विज्ञाप्ती आहेत, त्याचप्रमाणे चित्तप्रयोग ही चेतना आहे। ती चेतना तिच्याद्वारे उत्पन्न झालेल्या क्रियाभावाने विशिष्ट अशा संतानामध्ये (चित्त-संततीमध्ये) इतर प्रत्ययांचा (कारणांचा) संयोग झाल्यावर प्रवृत्त होणाऱ्या विपाक आणि कटत्तारूपांना (कर्मज रूपांना) देखील त्याच क्रियाभावाने उपकारक ठरते। कारण त्या क्रियाभावाच्या प्रवृत्तीमुळेच त्यांची प्रवृत्ती होते, अन्य प्रकारे नाही। परंतु सहजात धर्मांना त्याद्वारे उपकारक ठरते, याविषयी काय सांगावे? (ते तर स्वतःसिद्धच आहे)।

นิรุสฺสาหสนฺตภาเวนาติ เอเตน สอุสฺสาเหหิ วิปากธมฺมธมฺเมหิ กุสลากุสเลหิ สารมฺมณาทิภาเวน สทิสวิปากภาวํ ทสฺเสติ. โส หิ วิปากานํ ปโยเคน อสาเธตพฺพตาย ปโยเคน อญฺญถา วา เสสปจฺจเยสุ สิทฺเธสุ กมฺมสฺส กฏตฺตาเยว สิทฺธิโต นิรุสฺสาโห สนฺตภาโว โหติ, น กิเลสวูปสมสนฺตภาโว, ตถาสนฺตสภาวโตเยว ภวงฺคาทโย ทุวิญฺเญยฺยา. ปญฺจทฺวาเรปิ หิ ชวนปฺปวตฺติยา รูปาทีนํ คหิตตา วิญฺญายติ, อภินิปาตสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณมตฺตา ปน วิปากา ทุวิญฺเญยฺยาเยว. นิรุสฺสาหสนฺตภาวายาติ นิรุสฺสาหสนฺตภาวตฺถาย. เอเตน ตปฺปจฺจยวตํ อวิปากานมฺปิ วิปากานุกุลํ ปวตฺตึ ทสฺเสติ.

"निरुत्साह शांतभावाने" या पाठाद्वारे, सोत्साह (प्रयत्नशील) असणाऱ्या आणि विपाक देण्याचा स्वभाव असणाऱ्या कुशल-अकुशल धर्मांपेक्षा, सालंबन (स-आलंबन) इत्यादी भावाने समान असणाऱ्या विपाकभावाला दर्शविले आहे। कारण तो विपाक प्रयोगाने (प्रयत्नाने) साध्य न होणारा असल्यामुळे, प्रयोगाने किंवा अन्य मार्गाने इतर प्रत्यय (कारणे) सिद्ध झाल्यावर केवळ कर्माच्या कटत्ताभावामुळेच (केलेल्या कर्मामुळेच) सिद्ध होत असल्यामुळे तो 'निरुत्साह शांतभाव' असतो, क्लेशांच्या उपशमनाचा शांतभाव नव्हे। अशा शांत स्वभावामुळेच भवांग इत्यादी विपाक चित्त जाणण्यास कठीण असतात। पंचद्वारांमध्ये देखील जवनाच्या प्रवृत्तीमुळे रूपादींचे ग्रहण केले जाणे जाणता येते, परंतु केवळ अभिपात (पंचविज्ञान), संपटिच्छन आणि संतीरण रूप असणारे विपाक जाणण्यास कठीणच असतात। "निरुत्साह शांतभावासाठी" म्हणजे निरुत्साह शांतभावाच्या प्रयोजनासाठी होय। याने त्या प्रत्ययाने युक्त असणाऱ्या अविपाक (विपाक नसलेल्या) धर्मांची देखील विपाकानुकूल प्रवृत्ती दर्शविली आहे।

สติปิ ชนกตฺเต อุปตฺถมฺภกตฺตํ อาหารานํ ปธานกิจฺจนฺติ อาห ‘‘รูปารูปานํ อุปตฺถมฺภกตฺเตนา’’ติ. อุปตฺถมฺภกตฺตญฺหิ สติปิ ชนกตฺเต อรูปีนํ อาหารานํ อาหารชรูปสมุฏฺฐาปกรูปาหารสฺส จ โหติ, อสติปิ จตุสมุฏฺฐานิกรูปูปตฺถมฺภกรูปาหารสฺส, อสติ ปน อุปตฺถมฺภกตฺเต อาหารานํ ชนกตฺตํ นตฺถีติ อุปตฺถมฺภกตฺตํ ปธานํ. ชนยมาโนปิ หิ [Pg.173] อาหาโร อวิจฺเฉทวเสน อุปตฺถมฺภยมาโนเยว ชเนตีติ อุปตฺถมฺภนภาโว อาหารภาโวติ.

जनकत्व (उत्पन्न करण्याचे सामर्थ्य) असूनही उपस्तंभकत्व (आधार देणे) हे आहारांचे मुख्य कार्य आहे, म्हणूनच "रूप आणि अरूप धर्मांना उपस्तंभन देण्याद्वारे" असे म्हटले आहे। कारण जनकत्व असूनही अरूप (नाम) आहारांचे आणि आहारज रूपांना उत्पन्न करणाऱ्या रूप आहाराचे उपस्तंभकत्व असते; आणि चतुःसमुत्थानिक रूपांना उपस्तंभन देणाऱ्या रूप आहाराचे जनकत्व नसतानाही उपस्तंभकत्व असते। परंतु उपस्तंभकत्व नसताना आहारांचे जनकत्व असू शकत नाही, म्हणून उपस्तंभकत्व हेच प्रधान आहे। कारण उत्पन्न करत असताना देखील आहार हा अखंडतेच्या प्रभावाने उपस्तंभन (आधार) देतच उत्पन्न करतो, म्हणून उपस्तंभनभाव हाच आहारभाव आहे।

อธิปติยฏฺเฐนาติ เอตฺถ น อธิปติปจฺจยธมฺมานํ วิย ปวตฺตินิวารเก อภิภวิตฺวา ปวตฺตเนน ครุภาโว อธิปติยฏฺโฐ, อถ โข ทสฺสนาทิกิจฺเจสุ จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ ชีวเน ชีวนฺเตหิ สุขิตาทิภาเว สุขิตาทีหิ อธิโมกฺขปคฺคหุปฏฺฐานาวิกฺเขปชานเนสุ อนญฺญาตญฺญสฺสามีติ ปวตฺติยํ อาชานเน อญฺญาตาวีภาเว จ สทฺธาทิสหชาเตหีติ เอวํ ตํตํกิจฺเจสุ จกฺขาทิปจฺจเยหิ จกฺขาทีนํ อนุวตฺตนียตา. เตสุ เตสุ หิ กิจฺเจสุ จกฺขาทีนํ อิสฺสริยํ ตปฺปจฺจยานญฺจ ตทนุวตฺตเนน ตตฺถ ปวตฺตีติ. อิตฺถิปุริสินฺทฺริยานํ ปน ยทิปิ ลิงฺคาทีหิ อนุวตฺตนียตา อตฺถิ, สา ปน น ปจฺจยภาวโต. ยถา หิ ชีวิตาหารา เยสํ ปจฺจยา โหนฺติ, เต เตสํ อนุปาลกอุปตฺถมฺภกา อตฺถิ, อวิคตปจฺจยภูตา จ โหนฺติ, น เอวํ อิตฺถิปุริสภาวา ลิงฺคาทีนํ เกนจิ ปกาเรน อุปการกา โหนฺติ, เกวลํ ปน ยถาสเกเหว ปจฺจเยหิ ปวตฺตมานานํ ลิงฺคาทีนํ ยถา อิตฺถาทิคฺคหณสฺส ปจฺจยภาโว โหติ, ตโต อญฺเญนากาเรน ตํสหิตสนฺตาเน อปฺปวตฺติโต ลิงฺคาทีหิ อนุวตฺตนียตา อินฺทฺริยตา จ เตสํ วุจฺจติ, ตสฺมา น เตสํ อินฺทฺริยปจฺจยภาโว วุตฺโต. จกฺขาทโย อรูปธมฺมานํเยวาติ เอตฺถ สุขทุกฺขินฺทฺริยานิปิ จกฺขาทิคฺคหเณน คหิตานีติ ทฏฺฐพฺพานิ.

"अधिपति अर्थाने" यामध्ये, अधिपतिप्रत्यय धर्मांप्रमाणे (छंद इत्यादींप्रमाणे) प्रवृत्तीला रोखणाऱ्या इतर धर्मांना दडपून प्रवृत्त होण्याने जो गुरुभाव (श्रेष्ठत्व) असतो, तो अधिपति अर्थ नव्हे; तर दर्शन (पाहणे) इत्यादी कार्यांमध्ये चक्षुविज्ञानादींद्वारे, जीवन कार्यात जिवंत राहणाऱ्या धर्मांद्वारे, सुखित इत्यादी भावांमध्ये सुखित इत्यादींद्वारे, आणि अधिमोक्ष (निर्णय), प्रग्रह (वीर्य), उपस्थान (स्मृती), अविक्षेप (समाधी) व प्रजानन (प्रज्ञा) या कार्यांमध्ये "अज्ञाताला मी जाणीन" अशा प्रवृत्तीमध्ये, आज्ञान कार्यात आणि अज्ञातवी भावामध्ये श्रद्धा इत्यादी सहजात धर्मांद्वारे, अशा प्रकारे त्या त्या कार्यांमध्ये चक्षु इत्यादी प्रत्ययांद्वारे चक्षु इत्यादींचे अनुवर्तन केले जाणे (अनुगामी असणे) हा अधिपति अर्थ आहे। कारण त्या त्या कार्यांमध्ये चक्षु इत्यादींचे ऐश्वर्य (आधिपत्य) असते आणि त्यांच्या प्रत्ययाने उत्पन्न होणाऱ्या धर्मांची त्यांच्या अनुवर्तनाने तेथे प्रवृत्ती होते। परंतु स्त्री-इंद्रिय आणि पुरुष-इंद्रिय यांचे जरी लिंग इत्यादींद्वारे अनुवर्तन केले जाणे असले, तरी ते प्रत्ययभावामुळे (इंद्रियप्रत्ययत्वामुळे) नाही। ज्याप्रमाणे जीवितेंद्रिय आणि आहार हे ज्यांचे प्रत्यय असतात, ते त्यांचे अनुपालक (रक्षक) आणि उपस्तंभक (आधार देणारे) असतात, तसेच अस्ति आणि अविगत प्रत्ययरूप असतात; स्त्रीभाव आणि पुरुषभाव हे तसे नसतात, ते लिंग इत्यादींना कोणत्याही प्रकारे उपकारक नसतात। परंतु केवळ आपापल्या प्रत्ययांनी प्रवृत्त होणाऱ्या लिंग इत्यादींचे, ज्याप्रमाणे "स्त्री" इत्यादी ग्रहणाचे (समजुतीचे) ते कारण असतात, त्याव्यतिरिक्त अन्य कोणत्याही प्रकारे त्यांच्याशी युक्त असणाऱ्या संतानामध्ये प्रवृत्त न होण्यामुळे, लिंग इत्यादींद्वारे अनुवर्तन केले जाणे आणि त्यांचे इंद्रियत्व म्हटले जाते। म्हणूनच त्यांचे इंद्रियप्रत्ययत्व सांगितले गेले नाही। "चक्षु इत्यादी केवळ अरूप धर्मांचेच प्रत्यय आहेत" यामध्ये सुखेंद्रिय आणि दुःखेंद्रिय देखील चक्षु इत्यादींच्या ग्रहणानेच ग्रहण केले गेले आहेत, असे जाणावे।

ลกฺขณารมฺมณูปนิชฺฌานภูตานํ วิตกฺกาทีนํ วิตกฺกนาทิวเสน อารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา นิชฺฌานํ เปกฺขนํ, จินฺตนํ วา วิตกฺกาทีนํเยว สาธารโณ พฺยาปาโร อุปนิชฺฌายนฏฺโฐ. ฐเปตฺวา สุขทุกฺขเวทนาทฺวยนฺติ สุขินฺทฺริยทุกฺขินฺทฺริยทฺวยํ ฐเปตฺวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘สพฺพานิปี’’ติ วตฺวา ‘‘สตฺตฌานงฺคานี’’ติ วจเนน อฌานงฺคานํ อุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตานํ นิวตฺตนํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยทิ เอวํ ‘‘สตฺต ฌานงฺคานี’’ติ เอเตเนว สิทฺเธ ‘‘ฐเปตฺวา สุขทุกฺขเวทนาทฺวย’’นฺติ กสฺมา วุตฺตํ? เวทนาเภเทสุ ปญฺจสุ สุขทุกฺขทฺวยสฺส เอกนฺเตน อฌานงฺคตฺตทสฺสนตฺถํ ฌานงฺคฏฺฐาเน นิทฺทิฏฺฐตฺตา. สติปิ วา ฌานงฺคโวหาเร เวทนาเภททฺวยสฺส เอกนฺเตน ฌานปจฺจยตฺตาภาวทสฺสนตฺถํ. อุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตานํ ปน ยทิปิ ฌานปจฺจยตฺตาภาโว อตฺถิ, ฌานปจฺจยภาโว ปน น นตฺถีติ ‘‘สพฺพานิปิ สตฺต ฌานงฺคานี’’ติ เอตฺถ คหณํ [Pg.174] กตํ. ตตฺถ ‘‘สพฺพานิปี’’ติ วจนํ สพฺพกุสลาทิเภทสงฺคณฺหนตฺถํ, น ปน สพฺพจิตฺตุปฺปาทคตสงฺคณฺหนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

लक्षण आणि आलंबन यांचे उपनिध्यान (एकाग्रतेने चिंतन) करणाऱ्या वितर्क इत्यादी ध्यान-अंगांचे, वितर्कण (विचार करणे) इत्यादींच्या प्रभावाने आलंबनाप्रत जाऊन उपनिध्यान करणे, पाहणे किंवा चिंतन करणे हा वितर्क इत्यादींचाच जो साधारण व्यापार (समान कार्य) आहे, तो 'उपनिध्यानार्थ' (उपनिध्यानाचा स्वभाव) होय। "सुख आणि दुःख या दोन वेदनांना वगळून" यामध्ये सुखेंद्रिय आणि दुःखेंद्रिय या दोन्हींना वगळून, असा अभिप्राय आहे। "सर्वच" असे म्हणून "सात ध्यान-अंगे" या वचनाद्वारे, जे ध्यान-अंगे नाहीत अशा उपेक्षा आणि चित्तैकाग्रता यांचे निवारण (वर्जन) केले आहे, असे जाणावे। जर असे आहे, तर "सात ध्यान-अंगे" एवढ्यानेच कार्य सिद्ध होत असताना "सुख-दुःख वेदनाद्वयाला वगळून" असे का म्हटले आहे? पाच प्रकारच्या वेदनांमध्ये सुख आणि दुःख या दोन्हींचे एकांताने (निश्चितपणे) ध्यान-अंग नसणे दर्शविण्यासाठी, कारण ते ध्यान-अंगाच्या स्थानी निर्दिष्ट केले गेले आहे। किंवा ध्यान-अंग असा व्यवहार (संज्ञा) असूनही, वेदनाभेदाच्या या दोन्हींचे एकांताने ध्यानप्रत्ययत्व नसणे दर्शविण्यासाठी (असे म्हटले आहे)। परंतु उपेक्षा आणि चित्तैकाग्रता यांचे जरी ध्यानप्रत्ययत्व नसणे असले, तरी ध्यानप्रत्ययत्व मुळीच नाही असे नाही, म्हणून "सर्वच सात ध्यान-अंगे" यामध्ये त्यांचे ग्रहण केले गेले आहे। त्यामध्ये "सर्वच" हे वचन सर्व कुशल इत्यादी भेदांचे ग्रहण करण्यासाठी आहे, परंतु सर्व चित्तोत्पादांमध्ये असणाऱ्यांचे ग्रहण करण्यासाठी नाही, असे जाणावे।

ยโต ตโต วาติ สมฺมา วา มิจฺฉา วาติ อตฺโถ. เอเต ปน ทฺเวปิ ฌานมคฺคปจฺจยา อเหตุกจิตฺเตสุ น ลพฺภนฺตีติ อิทํ อเหตุกจิตฺเตสุ น ลพฺภนฺติ, น สเหตุกจิตฺเตสูติ สเหตุกจิตฺเตสุ อลาภาภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ, น อเหตุกจิตฺเตสุ ลาภาภาวทสฺสนตฺถนฺติ. เอวํ อตฺเถ คยฺหมาเน อเหตุกจิตฺเตสุ กตฺถจิ กสฺสจิ ลาโภ น วาริโตติ เอตฺตกเมว วิญฺญาเยยฺย, น สวิตกฺกาเหตุกจิตฺเตสุ ฌานปจฺจยสฺเสว อลาภาภาวทสฺสนตฺถํ กตนฺติ. อเหตุกจิตฺเตสุ วา ลาภาภาวทสฺสนตฺเถ ปน อิมสฺมึ วจเน สวิตกฺกาเหตุกจิตฺเตสุ ฌานปจฺจยสฺส ลาภาภาโว อาปชฺชติ, ตสฺมา เยน อลาเภน ธมฺมสงฺคณิยํ มโนธาตุอาทีนํ สงฺคหสุญฺญตวาเรสุ ฌานํ น อุทฺธฏํ, ตํ อลาภํ สนฺธาย เอส ฌานปจฺจยสฺสปิ อเหตุกจิตฺเตสุ อลาโภ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. ยถา หิ สเหตุเกสุ วิตกฺกาทีนํ สหชาเต สํกฑฺฒิตฺวา เอกตฺตคตภาวกรณํ อุปนิชฺฌายนพฺยาปาโร พลวา, น ตถา อเหตุกจิตฺเตสุ โหติ. อิมสฺมึ ปน ปกรเณ ทุพฺพลมฺปิ อุปนิชฺฌายนํ ยทิปิ กิญฺจิมตฺตมฺปิ อตฺถิ, เตน อุปการกตา โหตีติ สวิตกฺกาเหตุกจิตฺเตสุปิ ฌานปจฺจโย วุตฺโตว, ตสฺมา เย เอวํ ปฐนฺติ ‘‘น เอเต ปน ทฺเวปิ ฌานมคฺคปจฺจยา ยถาสงฺขฺยํ ทฺวิปญฺจวิญฺญาณอเหตุกจิตฺเตสุ ลพฺภนฺตี’’ติ, เตสํ โส ปาโฐ สุนฺทรตโร, อิมสฺส ปกรณสฺสายํ อตฺถวณฺณนา, น ธมฺมสงฺคณิยาติ.

"यतो ततो वा" म्हणजे "सम्यक् (योग्य) किंवा मिथ्या (अयोग्य)" असा अर्थ आहे. "परंतु हे दोन्ही ध्यान आणि मार्ग प्रत्यय अहेतुक चित्तांमध्ये प्राप्त होत नाहीत" हे वाक्य, अहेतुक चित्तांमध्ये ते प्राप्त होत नाहीत हे दाखवण्यासाठी नसून, सहेतुक चित्तांमध्ये त्यांच्या अप्राप्तीचा अभाव (म्हणजेच प्राप्ती) दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. जर असा अर्थ घेतला, तर अहेतुक चित्तांमध्ये काही ठिकाणी कोणत्यातरी प्रत्ययाची प्राप्ती वर्ज्य केलेली नाही, एवढेच समजले जाईल; सवितर्क-अहेतुक चित्तांमध्ये केवळ ध्यानप्रत्ययाच्याच अप्राप्तीचा अभाव दाखवण्यासाठी हे केलेले नाही, असे समजले जाईल. परंतु, जर या वाक्याचा अर्थ अहेतुक चित्तांमध्ये प्राप्तीचा अभाव दाखवणे असा असेल, तर सवितर्क-अहेतुक चित्तांमध्ये ध्यानप्रत्ययाची अप्राप्ती सिद्ध होते. म्हणून, ज्या अप्राप्तीमुळे धम्मसंगणीमध्ये मनोधातू इत्यादींच्या संग्रहवार आणि सुञ्ञतवारांमध्ये 'ध्यान' उद्धृत केलेले नाही, त्या अप्राप्तीचा संदर्भ घेऊन अहेतुक चित्तांमध्ये ध्यानप्रत्ययाची देखील ही अप्राप्ती सांगितली आहे, असे समजावे. कारण, सहेतुक चित्तांमध्ये वितर्क इत्यादी ध्यानअंगांचा सहजात धर्मांना एकत्र करून एकरूप करण्याचा जो 'उपनिज्झायन' (सूक्ष्म चिंतन/ध्यान) व्यापार बलवान असतो, तसा तो अहेतुक चित्तांमध्ये नसतो. परंतु या प्रकरणाच्या (पट्ठान) ग्रंथात, दुर्बळ का होईना, पण जर थोडेसेही उपनिज्झायन असेल, तर त्याने उपकारकता (मदत) होतेच, म्हणून सवितर्क-अहेतुक चित्तांमध्येही ध्यानप्रत्यय सांगितलाच आहे. म्हणूनच, जे असा पाठ वाचतात की, "परंतु हे दोन्ही ध्यान आणि मार्ग प्रत्यय अनुक्रमे द्विपंचविज्ञान आणि अहेतुक चित्तांमध्ये प्राप्त होत नाहीत", त्यांचा तो पाठ अधिक चांगला आहे. ही या प्रकरणाची (पट्ठानची) अर्थवर्णना आहे, धम्मसंगणीची नाही.

สมํ ปกาเรหิ ยุตฺตตาย เอกีภาโวปคเมน วิย อุปการกตา สมฺปยุตฺตปจฺจยตา.

समान प्रकारे (एकवत्थुकता इत्यादींद्वारे) युक्त असल्यामुळे, जणू काही एकरूपता प्राप्त करून उपकार करण्याची जी अवस्था आहे, ती 'संप्रयुक्त प्रत्यय' (संपयुत्तपच्चयत) होय.

ยุตฺตานมฺปิ สตํ วิปฺปยุตฺตภาเวน นานตฺตูปคเมน อุปการกตา วิปฺปยุตฺตปจฺจยตา. น หิ วตฺถุสหชาตปจฺฉาชาตวเสน อยุตฺตานํ รูปาทีนํ อารมฺมณาทิภาเวน อุปการกานํ วิปฺปยุตฺตานํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยตา อตฺถีติ. รูปานํ ปน รูเปหิ สติปิ อวินิพฺโภเค วิปฺปโยโคเยว นตฺถีติ น เตสํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยตา. วุตฺตญฺหิ ‘‘จตูหิ สมฺปโยโค จตูหิ วิปฺปโยโค’’ติ (ธาตุ. ๓).

जरी (सहजात इत्यादी रूपाने) युक्त असले, तरीही विप्रयुक्त भावाने (असंबंधित राहून) आणि भिन्नता प्राप्त करून उपकार करण्याची जी अवस्था आहे, ती 'विप्रयुक्त प्रत्यय' (विप्पयुत्तपच्चयत) होय. कारण, वस्तू, सहजात आणि पश्चाज्जात भावाने अयुक्त असलेल्या, परंतु आलंबन इत्यादी भावाने उपकारक असणाऱ्या विप्रयुक्त अशा रूप (विषय) इत्यादींमध्ये विप्रयुक्त प्रत्यय नसतो. परंतु, रूपांचे रूपांशी अविनाभाव (अविभाज्य संबंध) असूनही, त्यांच्यात विप्रयोग (वियोग) नसल्यामुळे त्यांच्यात विप्रयुक्त प्रत्यय नसतो. कारण असे म्हटले आहे की— 'चारांशी संप्रयोग आणि चारांशी विप्रयोग होतो'.

ปจฺจุปฺปนฺนลกฺขเณนาติ [Pg.175] ปจฺจุปฺปนฺนสภาเวน. เตน ‘‘อตฺถิ เม ปาปกมฺมํ กต’’นฺติ (ปารา. ๓๘), ‘‘อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน’’ติ (ปุ. ป. มาติกา ๔.๒๔) จ เอวมาทีสุ วุตฺตํ นิพฺพตฺตอุปลพฺภมานตาลกฺขณํ อตฺถิภาวํ นิวาเรติ. สติปิ ชนกตฺเต อุปตฺถมฺภกปฺปธานา อตฺถิภาเวน อุปการกตาติ อาห ‘‘อุปตฺถมฺภกตฺเตนา’’ติ. อิทญฺจ อุปตฺถมฺภกตฺตํ วตฺถารมฺมณสหชาตาทีนํ สาธารณํ อตฺถิภาเวน อุปการกตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ.

'प्रत्युत्पन्नलक्षणेने' म्हणजे प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) स्वभावाने. याद्वारे, 'माझ्याकडून पाप कर्म केले गेले आहे (अस्ति)' आणि 'स्वतःच्या हितासाठी प्रवृत्त झालेला असा एक पुद्गल (व्यक्ती) आहे (अस्ति)' इत्यादी वचनांमध्ये सांगितलेले, उत्पन्न झालेले किंवा उपलब्ध असणारे लक्षण रूप 'अस्ति-भाव' (अस्तित्व) वर्ज्य केले जाते. जनकत्व (उत्पन्न करण्याचे सामर्थ्य) असूनही, अस्ति-भावाने होणारी उपकारकता ही प्रामुख्याने उपस्तंभक (आधार देणारी) असल्यामुळे 'उपस्तंभकत्वाने' असे म्हटले आहे. आणि हे उपस्तंभकत्व म्हणजे वस्तू, आलंबन, सहजात इत्यादींना साधारण असणारे, अस्ति-भावाने होणारे उपकारकत्व समजावे.

อารมฺมเณ ผุสนาทิวเสน วตฺตมานานํ ผสฺสาทีนํ อเนเกสํ สหภาโว นตฺถีติ เอกสฺมึ ผสฺสาทิสมุทาเย สติ ทุติโย น โหติ, อสติ ปน โหติ, เตน นตฺถิภาเวน อุปการกตา นตฺถิปจฺจยตา. สติปิ ปุริมตรจิตฺตานํ นตฺถิภาเว น ตานิ นตฺถิภาเวน อุปการกานิ, อนนฺตรเมว ปน อตฺตโน อตฺถิภาเวน ปวตฺติโอกาสํ อลภมานานํ นตฺถิภาเวน ปวตฺติโอกาสํ ททมานํ วิย อุปการกํ โหตีติ ‘‘ปวตฺติโอกาสทาเนน อุปการกตา’’ติ อาห.

आलंबनामध्ये (विषयामध्ये) स्पर्श इत्यादी रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या अनेक स्पर्श इत्यादींचा सहभाव (एकत्र असणे) नसतो; म्हणून जेव्हा एक स्पर्श इत्यादींचा समूह असतो, तेव्हा दुसरा नसतो, आणि तो नसतानाच दुसरा उत्पन्न होतो. त्या 'नास्ति-भावाने' (अविद्यमानतेने) उपकार करण्याची जी अवस्था आहे, ती 'नास्ति प्रत्यय' (नत्थिपच्चयत) होय. पूर्वतर (फार पूर्वीच्या) चित्तांचा नास्ति-भाव असूनही, ती नास्ति-भावाने उपकारक ठरत नाहीत; तर केवळ अनंतर (लगेच आधीचे) चित्तच, स्वतःच्या अस्ति-भावामुळे प्रवृत्तीची संधी न मिळणाऱ्या पुढील चित्तांना, स्वतःच्या नास्ति-भावाने प्रवृत्तीची संधी दिल्यासारखे उपकारक ठरते, म्हणून 'प्रवृत्तीची संधी देण्याद्वारे उपकारकता' असे म्हटले आहे.

เอตฺถ จ อภาวมตฺเตน อุปการกตา โอกาสทานํ นตฺถิปจฺจยตา, สภาวาวิคเมน อปฺปวตฺตมานานํ สภาววิคเมน อุปการกตา วิคตปจฺจยตา, นตฺถิตา จ นิโรธานนฺตรสุญฺญตา, วิคตตา นิโรธปฺปตฺตตา, อยเมเตสํ วิเสโส, ตถา อตฺถิตาย สสภาวโต อุปการกตา อตฺถิปจฺจยตา, สภาวาวิคเมน นิโรธสฺส อปฺปตฺติยา อุปการกตา อวิคตปจฺจยตาติ ปจฺจยภาววิเสโส ธมฺมาวิเสเสปิ เวทิตพฺโพ. ธมฺมานญฺหิ สตฺติวิเสสํ สพฺพํ ยาถาวโต อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา ตถาคเตน จตุวีสติปจฺจยวิเสสา วุตฺตาติ ภควติ สทฺธาย ‘‘เอวํวิเสสา เอเต ธมฺมา’’ติ สุตมยญาณํ อุปฺปาเทตฺวา จินฺตาภาวนามเยหิ ตทภิสมยาย โยโค กาตพฺโพ.

आणि येथे, केवळ अभावमात्रेने उपकार करणे आणि संधी देणे हा 'नास्ति प्रत्यय' आहे; आणि स्वभावाचा लोप न झाल्यामुळे प्रवृत्त न होणाऱ्या धर्मांना, स्वभावाच्या लोपाने (विगमाने) उपकारक ठरणे हा 'विगत प्रत्यय' आहे. नास्तिता म्हणजे निरोधानंतरची (लय पावल्यानंतरची) शून्यता होय, आणि विगता म्हणजे निरोध-प्राप्ती (लय पावण्याची अवस्था) होय; हा या दोन्हींमधील भेद आहे. तसेच, स्वतःच्या स्वभावाने अस्ति-भावामुळे उपकारक असणे हा 'अस्ति प्रत्यय' आहे, आणि निरोधाला प्राप्त न झाल्यामुळे स्वभावाचा लोप न होता उपकारक असणे हा 'अविगत प्रत्यय' आहे. अशा प्रकारे, धर्मांमध्ये भेद नसला तरीही, प्रत्ययभावातील हा भेद समजावा. कारण, धर्मांच्या संपूर्ण शक्ती-विशेषाला यथार्थपणे जाणून तथागतांनी चोवीस प्रत्यय-विशेष सांगितले आहेत. म्हणून, भगवंतांवर श्रद्धा ठेवून, 'हे धर्म अशा विशेषांनी युक्त आहेत' असे श्रुतमय ज्ञान प्रथम उत्पन्न करावे, आणि नंतर चिंतामय व भावनामय ज्ञानाद्वारे त्यांच्या अभिसमयासाठी (साक्षात्कारासाठी) प्रयत्न करावा.

จตูสุ ขนฺเธสุ เอกสฺสปิ อสงฺคหิตตฺตาภาวโต นามธมฺเมกเทสตา อนนฺตราทีนํ นตฺถีติ ‘‘นามธมฺมาวา’’ติ วตฺวา น เกวลํ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนภาเว ภชนฺตานํ จตุนฺนํเยว ขนฺธานํ นามตา, อถ โข นิพฺพานญฺจ นามเมวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘นิพฺพานสฺส อสงฺคหิตตฺตา’’ติอาทิมาห. ปุเรชาตปจฺจโย รูเปกเทโสติ เอตฺถ เอกเทสวจเนน รูปรูปโต [Pg.176] อญฺญํ วชฺเชติ, รูปรูปํ ปน กุสลตฺติเก อนาคตมฺปิ ปุเรชาตปจฺจยภาเวน อญฺญตฺถ อาคตเมว. วุตฺตญฺหิ ‘‘อนิทสฺสนอปฺปฏิโฆ ธมฺโม อนิทสฺสนอปฺปฏิฆสฺส ธมฺมสฺส ปุเรชาตปจฺจเยน ปจฺจโย – อารมฺมณปุเรชาตํ, วตฺถุปุเรชาตํ. อารมฺมณปุเรชาตํ วตฺถุํ อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ อาโปธาตุํ กพฬีการํ อาหารํ อนิจฺจโต…เป… โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชตี’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๒๒.๓๙).

चार स्कंधांपैकी एकही स्कंध संग्रहित न झाल्याशिवाय राहत नसल्यामुळे, अनंतर इत्यादींमध्ये नामधर्मांची एकदेशता (अंशमात्रता) नाही, म्हणून 'किंवा नामधर्म' असे म्हणावे. केवळ प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्न भावाला प्राप्त होणाऱ्या चार स्कंधांनाच नामत्व आहे असे नाही, तर निर्वाण देखील नामच आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'निर्वाणाचा संग्रह न झाल्यामुळे' इत्यादी म्हटले आहे. 'पुरेजात प्रत्यय हा रूपाचा एकदेश (भाग) आहे' यामध्ये 'एकदेश' या शब्दाने रूप-रूपाव्यतिरिक्त इतर (अनिष्पन्न रूप) वर्ज्य केले जाते. परंतु रूप-रूप हे कुशलतिकामध्ये आलेले नसले तरी, पुरेजात प्रत्ययभावाने इतर ठिकाणी आलेलेच आहे. कारण असे म्हटले आहे की— 'अदर्शन-अप्रतिघ धर्म हा अदर्शन-अप्रतिघ धर्माचा पुरेजात प्रत्ययाने प्रत्यय होतो— आलंबन-पुरेजात आणि वस्तू-पुरेजात. आलंबन-पुरेजात: वस्तू, स्त्रींद्रिय, पुरुषेंद्रिय, जीवितेंद्रिय, आपोधातू, कबाळीकार आहार यांना अनित्यतेने... पे... डोमनस्य (दौर्मनस्य/दुःख) उत्पन्न होते'.

ปจฺจยุทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रत्ययोद्देशवर्णना समाप्त झाली.

ปจฺจยนิทฺเทโส

प्रत्ययनिर्देश

๑. เหตุปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

१. हेतुप्रत्ययनिर्देशवर्णना

๑. โย เหตุปจฺจโยติ อุทฺทิฏฺโฐ, โส เอวํ เวทิตพฺโพติ เอเตน เหตุสงฺขาตสฺส ปจฺจยธมฺมสฺส เหตุสมฺปยุตฺตกตํสมุฏฺฐานรูปสงฺขาตานํ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ เหตุปจฺจเยน ปจฺจยภาโว เหตุปจฺจโยติ อุทฺทิฏฺโฐติ. โย ปน เหตุภาเวน ยถาวุตฺโต ปจฺจยธมฺโม ยถาวุตฺตานํ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ ปจฺจโย โหติ, โส เหตุปจฺจโยติ อุทฺทิฏฺโฐติ เวทิตพฺโพติ ทสฺเสติ. อุภยถาปิ เหตุภาเวน อุปการกตา เหตุปจฺจโยติ อุทฺทิฏฺโฐติ ทสฺสิตํ โหติ. เอส นโย เสสปจฺจเยสุปิ. อุปการกตา ปน ธมฺมสภาโว เอว, น ธมฺมโต อญฺญา อตฺถีติ. ตถา ตถา อุปการกํ ตํ ตํ ธมฺมํ ทสฺเสนฺโต หิ ภควา ตํ ตํ อุปการกตํ ทสฺเสตีติ.

१. 'जो हेतुप्रत्यय म्हणून संक्षेपाने सांगितला आहे, तो अशा प्रकारे समजावा' याद्वारे, 'हेतू' नावाच्या प्रत्यय धर्माचा, हेतूशी संप्रयुक्त असणारे धर्म आणि त्यापासून समुत्थित होणारे रूप या नावाच्या प्रत्ययोत्पन्न धर्मांना, हेतुप्रत्ययाने उपकारक असण्याचा जो भाव आहे, तो 'हेतुप्रत्यय' म्हणून संक्षेपाने निर्दिष्ट केला आहे, असे दर्शवले आहे. किंवा, हेतूभावाने सांगितलेला जो प्रत्यय धर्म, पूर्वोक्त प्रत्ययोत्पन्न धर्मांचा प्रत्यय (कारण) होतो, तो 'हेतुप्रत्यय' म्हणून संक्षेपाने निर्दिष्ट केला आहे, असे समजावे, हे दर्शवले आहे. दोन्ही प्रकारे, हेतूभावाने उपकारक असणे हाच 'हेतुप्रत्यय' म्हणून निर्दिष्ट केला आहे, हे दर्शवले गेले आहे. हाच नियम उर्वरित प्रत्ययांच्या बाबतीतही लागू होतो. परंतु उपकारकता हा धर्माचा स्वभावच आहे, धर्माव्यतिरिक्त दुसरी कोणतीही शक्ती नाही. कारण, त्या त्या प्रकारे उपकारक असणाऱ्या त्या त्या धर्माला दर्शवताना, भगवंत त्या त्या उपकारकतेलाच दर्शवत असतात.

เหตู เหตุสมฺปยุตฺตกานนฺติ เอตฺถ ปฐโม เหตุ-สทฺโท ปจฺจตฺตนิทฺทิฏฺโฐ ปจฺจยนิทฺเทโส. เตน เอตสฺส เหตุภาเวน อุปการกตา เหตุปจฺจยตาติ ทสฺเสติ. ทุติโย ปจฺจยุปฺปนฺนวิเสสนํ. เตน น เยสํ เกสญฺจิ สมฺปยุตฺตกานํ เหตุปจฺจยภาเวน ปจฺจโย โหติ, อถ โข เหตุนา สมฺปยุตฺตานเมวาติ ทสฺเสติ. นนุ จ สมฺปยุตฺตสทฺทสฺส สาเปกฺขตฺตา ทุติเย เหตุสทฺเท อวิชฺชมาเนปิ อญฺญสฺส อเปกฺขิตพฺพสฺส อนิทฺทิฏฺฐตฺตา อตฺตนาว สมฺปยุตฺตกานํ เหตุปจฺจเยน ปจฺจโยติ อยมตฺโถ วิญฺญายตีติ? นายํ เอกนฺโต. เหตุสทฺโท หิ ปจฺจตฺตนิทฺทิฏฺโฐ ‘‘เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตฺเถว พฺยาวโฏ ยทา คยฺหติ[Pg.177], ตทา สมฺปยุตฺตวิเสสนํ น โหตีติ สมฺปยุตฺตา อวิสิฏฺฐา เย เกจิ คหิตา ภเวยฺยุนฺติ เอวํ สมฺปยุตฺตสทฺเทน อตฺตนิ เอว พฺยาวเฏน เหตุสทฺเทน วิเสสเนน วินา เยสํ เกสญฺจิ สมฺปยุตฺตานํ คหณํ โหตีติ ตํ สนฺธาย ‘‘อถาปิ…เป… อตฺโถ ภเวยฺยา’’ติ อาห. นนุ ยถา ‘‘อรูปิโน อาหารา สมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมาน’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑๕), ‘‘อรูปิโน อินฺทฺริยา สมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑๖) จ วุตฺเต ทุติเยน อาหารคฺคหเณน อินฺทฺริยคฺคหเณน จ วินาปิ อาหารินฺทฺริยสมฺปยุตฺตกาว คยฺหนฺติ, เอวมิธาปิ สิยาติ? น, อาหารินฺทฺริยาสมฺปยุตฺตสฺส อภาวโต. วชฺเชตพฺพาภาวโต หิ ตตฺถ ทุติยอาหารินฺทฺริยคฺคหเณ อสติปิ ตํสมฺปยุตฺตกาว คยฺหนฺตีติ ตํ น กตํ, อิธ ปน วชฺเชตพฺพํ อตฺถีติ วตฺตพฺพํ ทุติยํ เหตุคฺคหณนฺติ.

येथे 'हेतू हेतुसम्पयुत्तकानं' यामध्ये प्रथमा विभक्तीने दर्शविलेला पहिला 'हेतु' शब्द हा प्रत्यय-निर्देश (पच्चयाचा निर्देश करणारा) आहे. त्याद्वारे, या (हेतूच्या) हेतुभावाने उपकारक असणे म्हणजेच 'हेतुप्रत्ययता' (हेतुप्रत्यय असणे) आहे, हे दर्शविले जाते. दुसरा (हेतु शब्द) हा प्रत्ययोत्पन्नाचे (पच्चय-उप्पन्नाचे) विशेषण आहे. त्याद्वारे, कोणत्याही संप्रयुक्त धर्मांना हेतुप्रत्ययभावाने प्रत्यय (उपकारक) होत नाही, तर केवळ हेतूशी संप्रयुक्त असलेल्या धर्मांनाच तो प्रत्यय होतो, हे दर्शविले जाते. पण 'सम्पयुत्त' (संप्रयुक्त) हा शब्द सापेक्ष असल्यामुळे, दुसरा 'हेतु' शब्द नसला तरीही, इतर कोणत्याही अपेक्षित शब्दाचा निर्देश न केल्यामुळे, स्वतः (हेतू)च संप्रयुक्त धर्मांना हेतुप्रत्ययाने प्रत्यय होतो, असा अर्थ समजला जात नाही का? हा काही एकांत (नियम किंवा निश्चित अर्थ) नाही. कारण जेव्हा प्रथमा विभक्तीने दर्शविलेला 'हेतु' शब्द 'हेतुप्रत्ययेन पच्चयो' याच वाक्यात व्यापृत (संबद्ध) मानला जातो, तेव्हा तो संप्रयुक्ताचे विशेषण होत नाही; त्यामुळे विशेषणरहित कोणतेही संप्रयुक्त धर्म घेतले जाऊ शकतात. अशा प्रकारे, संप्रयुक्त शब्दाद्वारे स्वतःमध्येच व्यापृत असलेल्या 'हेतु' शब्दाच्या विशेषणाशिवाय कोणत्याही संप्रयुक्त धर्मांचे ग्रहण होते, हे लक्षात घेऊन 'अथापि...पे... अत्तो भवेय्य' असे (संग्रहकारांनी) म्हटले आहे. पण ज्याप्रमाणे 'अरूपिणो आहारा सम्पयुत्तकानं धम्मानं' आणि 'अरूपिणो इन्द्रिया सम्पयुत्तकानं' असे म्हटले असता, दुसऱ्यांदा 'आहार' किंवा 'इन्द्रिय' शब्दाचे ग्रहण न करताही केवळ आहार-इन्द्रिय-संप्रयुक्त धर्मच घेतले जातात, त्याचप्रमाणे येथेही (हेतुप्रत्ययातही) व्हायला हवे नाही का? नाही, कारण आहार आणि इन्द्रियांशी असंप्रयुक्त असा (चित्त-चैतसिक) धर्म अस्तित्वातच नाही. कारण तेथे वर्ज्य करण्याजोगा (असंप्रयुक्त) धर्म नसल्यामुळे, दुसरा 'आहार' किंवा 'इन्द्रिय' शब्द नसला तरीही त्यांच्याशी संप्रयुक्त असलेलेच धर्म घेतले जातात, म्हणून तेथे दुसऱ्यांदा ग्रहण केले नाही. परंतु येथे वर्ज्य करण्याजोगा (हेतु-विप्रयुक्त) धर्म अस्तित्वात असल्यामुळे, दुसऱ्यांदा 'हेतु' शब्दाचे ग्रहण करणे आवश्यक आहे.

เอวมฺปิ เหตู เหตุสมฺปยุตฺตกานนฺติ เอตฺถ เหตุสมฺปยุตฺตกานํ โส เอว สมฺปยุตฺตกเหตูติ วิเสสนสฺส อกตตฺตา โย โกจิ เหตุ ยสฺส กสฺสจิ เหตุสมฺปยุตฺตกสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโยติ อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ, ปจฺจตฺตนิทฺทิฏฺฐสฺเสว เหตุสฺส ปุน สมฺปยุตฺตวิเสสนภาเวน วุตฺตตฺตา, เอตทตฺถเมว จ วินาปิ ทุติเยน เหตุสทฺเทน เหตุสมฺปยุตฺตภาเว สิทฺเธปิ ตสฺส คหณํ กตํ. อถ วา อสติ ทุติเย เหตุสทฺเท เหตุสมฺปยุตฺตกานํ เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย, น ปน เหตูนนฺติ เอวมฺปิ คหณํ สิยาติ ตนฺนิวารณตฺถํ โส วุตฺโต, เตน เหตุสมฺปยุตฺตภาวํ เย ลภนฺติ, เตสํ สพฺเพสํ เหตูนํ อญฺเญสมฺปิ เหตุปจฺจเยน ปจฺจโยติ ทสฺสิตํ โหติ. ยสฺมา ปน เหตุฌานมคฺคา ปติฏฺฐามตฺตาทิภาเวน นิรเปกฺขา, น อาหารินฺทฺริยา วิย สาเปกฺขา เอว, ตสฺมา เอเตสฺเวว ทุติยํ เหตาทิคฺคหณํ กตํ. อาหารินฺทฺริยา ปน อาหริตพฺพอิสิตพฺพาเปกฺขา เอว, ตสฺมา เต วินาปิ ทุติเยน อาหารินฺทฺริยคฺคหเณน อตฺตนา เอว อาหริตพฺเพ จ อิสิตพฺเพ จ อาหารินฺทฺริยภูเต อญฺเญ จ สมฺปยุตฺตเก ปริจฺฉินฺทนฺตีติ ตํ ตตฺถ น กตํ, อิธ จ ทุติเยน เหตุคฺคหเณน ปจฺจยุปฺปนฺนานํ เหตุนา ปจฺจยภูเตเนว สมฺปยุตฺตานํ เหตูนํ อญฺเญสญฺจ ปริจฺฉินฺนตฺตา ปุน วิเสสนกิจฺจํ นตฺถีติ ปญฺหาวาเร ‘‘กุสลา เหตู สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธาน’’นฺติอาทีสุ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๐๑) ทุติยํ เหตุคฺคหณํ น กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

असे असले तरी, 'हेतू हेतुसम्पयुत्तकानं' येथे 'हेतु-संप्रयुक्त धर्मांचा तोच संप्रयुक्त हेतु आहे' असे विशेषण न केल्यामुळे, कोणताही हेतु कोणत्याही हेतु-संप्रयुक्त धर्माला हेतुप्रत्ययाने प्रत्यय होतो, असा प्रसंग उद्भवतो का? असा प्रसंग उद्भवत नाही; कारण प्रथमा विभक्तीने दर्शविलेल्या हेतूचाच पुन्हा संप्रयुक्ताचे विशेषण म्हणून निर्देश केला आहे. याच कारणासाठी, दुसऱ्या 'हेतु' शब्दाशिवायही हेतु-संप्रयुक्त भाव सिद्ध होत असतानाही, त्याचे (दुसऱ्या हेतु शब्दाचे) ग्रहण केले गेले आहे. अथवा, दुसरा 'हेतु' शब्द नसता तर 'हेतु-संप्रयुक्त धर्मांना हेतुप्रत्ययाने प्रत्यय होतो, पण हेतूंना (सहजात हेतूंना परस्पर) होत नाही' असे ग्रहण झाले असते. त्याचे निवारण करण्यासाठी तो (दुसरा हेतु शब्द) सांगितला आहे. त्याद्वारे, जे हेतु-संप्रयुक्त भाव प्राप्त करतात, त्या सर्व हेतूंना आणि इतरांनाही (चैतसिकांना) हेतुप्रत्ययाने प्रत्यय होतो, हे दर्शविले जाते. परंतु, ज्या अर्थी हेतु, ध्यान आणि मार्ग हे (पच्चयधर्मांच्या) केवळ प्रतिष्ठान (स्थैर्य) इत्यादी भावामुळे निरपेक्ष असतात, आणि आहार व इन्द्रियांप्रमाणे सापेक्ष नसतात, म्हणूनच केवळ यांच्यातच दुसऱ्यांदा 'हेतु' इत्यादी शब्दांचे ग्रहण केले गेले आहे. पण आहार आणि इन्द्रिये हे अनुक्रमे आहरण करण्याजोग्या (आहरितव्य) आणि आधिपत्य गाजविण्याजोग्या (ईशितव्य) धर्मांच्या अपेक्षेनेच असतात. म्हणून ते दुसऱ्यांदा 'आहार' किंवा 'इन्द्रिय' शब्दाचे ग्रहण न करताही, स्वतःच आहरितव्य आणि ईशितव्य असलेल्या आहार-इन्द्रियभूत धर्मांना आणि इतर संप्रयुक्त धर्मांना मर्यादित (परिच्छिन्न) करतात; म्हणूनच तेथे (आहार व इन्द्रिय प्रत्ययांमध्ये) दुसऱ्यांदा ग्रहण केले नाही. आणि येथे (निक्खेपवारात) दुसऱ्यांदा 'हेतु' शब्दाचे ग्रहण केल्यामुळे, प्रत्ययोत्पन्न धर्मांमध्ये प्रत्ययभूत असलेल्या हेतूशीच संप्रयुक्त असणारे हेतु आणि इतर धर्म परिच्छिन्न (मर्यादित) झाल्यामुळे, पुन्हा विशेषणाचे कार्य उरत नाही. म्हणूनच प्रश्नवारात (पञ्हावार) 'कुसला हेतू सम्पयुत्तकानं खन्धानं' इत्यादींमध्ये दुसऱ्यांदा 'हेतु' शब्दाचे ग्रहण केले नाही, असे समजावे.

นิทฺทิสิตพฺพสฺส [Pg.178] อปากฏตฺตาติ ตํ-สทฺโท ปุริมวจนาเปกฺโข วุตฺตสฺเสว นิทฺเทโส ‘‘รูปายตนํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา ตํสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติอาทีสุ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๒) ปุริมวจเนน นิทฺทิสิตพฺเพ ปากฏีภูเต เอว ปวตฺตติ. เอตฺถ จ ปจฺจตฺตนิทฺทิฏฺโฐ เหตุสทฺโท ‘‘เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตฺถ พฺยาวโฏ สมฺปยุตฺตสทฺเทน วิย ตํ-สทฺเทนปิ อนเปกฺขนีโย อญฺโญ จ โกจิ นิทฺทิสิตพฺพปฺปกาสโก วุตฺโต นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘ตํสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ จ น วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย.

'निद्दिसितब्बस्स अपाकटत्ता' (निर्देश करावयाचा अर्थ स्पष्ट नसल्यामुळे) यामध्ये: 'तं' (तद्) हा शब्द पूर्व वचनाची अपेक्षा ठेवणारा आणि आधी सांगितलेल्या अर्थाचाच निर्देश करणारा असतो. तो 'रूपायतनं चक्खुविञ्ञाणधातुया तंसम्पयुत्तकानं' इत्यादी वाक्यांमध्ये पूर्व वचनाद्वारे निर्देश करण्यास योग्य असलेला अर्थ स्पष्ट झाल्यावरच प्रवृत्त होतो. आणि येथे (या हेतुप्रत्ययनिर्देशात) प्रथमा विभक्तीने दर्शविलेला 'हेतु' शब्द 'हेतुप्रत्ययेन पच्चयो' यामध्ये व्यापृत असल्यामुळे, ज्याप्रमाणे 'सम्पयुत्त' शब्दाने त्याची अपेक्षा केली जात नाही, त्याचप्रमाणे 'तं' शब्दानेही त्याची अपेक्षा केली जाऊ शकत नाही. आणि निर्देश करावयाच्या अर्थाचा प्रकाश करणारा दुसरा कोणताही शब्द (भगवंतांनी) सांगितलेला नाही. म्हणूनच 'तंसम्पयुत्तकानं' असे म्हटले नाही, असा (अट्ठकथाकारांचा) अभिप्राय आहे.

‘‘เหตุสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ อิมินา ปน ปจฺจยุปฺปนฺนวจเนน อสมตฺเตน ปจฺจยุปฺปนฺนวจนนฺตราเปกฺเขน ปุพฺเพ วุตฺเตน ตํ-สทฺเทน นิทฺทิสิตพฺพํ ปากฏีกตํ, เตน ‘‘ตํสมุฏฺฐานาน’’นฺติ เอตฺถ ตํคหณํ กตนฺติ. กึ ปน ตสฺมึ เหตุสมฺปยุตฺตกสทฺเท ตํ-สทฺเทน นิทฺทิสิตพฺพํ ปากฏีภูตนฺติ? เยหิ เหตูหิ สมฺปยุตฺตา ‘‘เหตุสมฺปยุตฺตกา’’ติ วุตฺตา, เต เหตู เจว สมฺปยุตฺตกวิเสสนภูตา ตพฺพิเสสิตา จ เหตุสมฺปยุตฺตกา. เตนาห ‘‘เต เหตู เจวา’’ติอาทิ. อญฺญถา ‘‘เต เหตู เจวา’’ติ เอตสฺส ปจฺจตฺตนิทฺทิฏฺเฐน เหตุสทฺเทน สมฺพนฺเธ สติ ยถา อิธ เตเนว ตํ-สทฺเทน นิทฺทิสิตพฺพา ปากฏา, เอวํ ปุพฺเพปิ ภวิตุํ อรหนฺตีติ ‘‘นิทฺทิสิตพฺพสฺส อปากฏตฺตา ‘ตํสมฺปยุตฺตกาน’นฺติ น วุตฺต’’นฺติ อิทํ น ยุชฺเชยฺยาติ. ทุวิธมฺปิ วา เหตุคฺคหณํ อปเนตฺวา ตํสทฺทวจนียตํ โจเทติ ปริหรติ จ. ตํสมุฏฺฐานานนฺติ จ เหตุสมุฏฺฐานานนฺติ ยุตฺตํ. เหตู หิ ปจฺจยาติ.

परंतु, पूर्वी सांगितलेल्या 'हेतुसम्पयुत्तकानं' या अपूर्ण आणि दुसऱ्या प्रत्ययोत्पन्नवाचक शब्दाची (म्हणजेच 'तंसमुट्ठानानं' ची) अपेक्षा ठेवणाऱ्या प्रत्ययोत्पन्नवाचक शब्दाद्वारे, 'तं' शब्दाने निर्देश करावयाचा अर्थ स्पष्ट केला गेला आहे. म्हणूनच 'तंसमुट्ठानानं' येथे 'तं' शब्दाचे ग्रहण केले गेले आहे, असे समजावे. त्या 'हेतुसम्पयुत्तक' शब्दामध्ये 'तं' शब्दाने निर्देश करावयाचा कोणता स्पष्ट झालेला अर्थ आहे? हा प्रश्न आहे. ज्या हेतूंशी संप्रयुक्त असलेल्या धर्मांना 'हेतुसम्पयुत्तक' असे (भगवंतांनी) म्हटले आहे, ते संप्रयुक्ताचे विशेषण असणारे हेतु आणि त्यांच्याद्वारे विशेषित झालेले संप्रयुक्त धर्म हेच (त्या 'हेतुसम्पयुत्तक' शब्दात 'तं' शब्दाने निर्देश करावयाचे स्पष्ट झालेले अर्थ आहेत). म्हणूनच 'ते हेतू चेवा' इत्यादी जे वचन आहे, ते (संग्रहकारांनी) म्हटले आहे. अन्यथा, जर 'ते हेतू चेव' याचा संबंध प्रथमा विभक्तीने दर्शविलेल्या पहिल्या 'हेतु' शब्दाशी जोडला असता, तर ज्याप्रमाणे येथे त्याच पहिल्या 'हेतु' शब्दाने 'तं' शब्दाद्वारे निर्देश करावयाचा अर्थ स्पष्ट होतो, त्याचप्रमाणे पूर्वी (सम्पयुत्तकानं च्या वेळीही) स्पष्ट व्हायला हवा होता. तसे झाले असते तर 'निर्देश करावयाचा अर्थ स्पष्ट नसल्यामुळे तंसम्पयुत्तकानं असे म्हटले नाही' हे (अट्ठकथेचे) विधान अयोग्य ठरले असते. हा दोष प्राप्त होतो. अथवा, दोन्ही प्रकारच्या 'हेतु' शब्दांचे ग्रहण बाजूला ठेवून, 'तं' शब्दाची वाच्यता (वाच्यत्व) यावर आक्षेप घेतला जातो आणि त्याचे परिहार (समाधान) केले जाते. आणि 'तंसमुट्ठानानं' येथे 'हेतुसमुट्ठानानं' (हेतुसमुत्थानांना) असा अर्थ योग्य आहे. कारण हेतु हेच प्रत्यय (कारण) आहेत.

จิตฺตชรูปํ อชนยมานาปีติ ปิ-สทฺเทน ชนยมานาปิ. ยทิ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานาน’’นฺติ วจเนน ปฏิสนฺธิกฺขเณ กฏตฺตารูปสฺส อคฺคหณโต ตํ น วุตฺตํ, สหชาตปจฺจยวิภงฺเค จิตฺตเจตสิกานํ ตสฺส กฏตฺตารูปสฺส ปจฺจยภาโว น วุตฺโต ภเวยฺย. ยทิ จ ตตฺถ จิตฺตสมุฏฺฐานานํ ปจฺจยภาเวน ตํสมานลกฺขณานํ กฏตฺตารูปานมฺปิ ปจฺจยภาโว นิทสฺสิโต, เอวมิธาปิ ภวิตพฺพํ. ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานาน’’นฺติ ปน อวตฺวา ‘‘ตํสมุฏฺฐานาน’’นฺติ วจนํ จิตฺตสมุฏฺฐานานํ สพฺพจิตฺตเจตสิกสมุฏฺฐานตาทสฺสนตฺถํ. เอวํปกาเรน หิ ตํสมุฏฺฐานวจเนน ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตํ สมุฏฺฐานวจนํ วิเสสิตํ โหติ. นนุ ‘‘จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา จิตฺตสมุฏฺฐานาน’’นฺติ วจเนน จิตฺตสมุฏฺฐานานํ จิตฺตเจตสิกสมุฏฺฐานตา วุตฺตาติ? น วุตฺตา. จิตฺตเจตสิกานํ ปจฺจยภาโว เอว หิ ตตฺถ วุตฺโตติ.

"चित्तजरूप उत्पन्न न करणाऱ्या सुद्धा" (चित्तजरूपं अजनयमानापि) या पाठात 'पि' (सुद्धा) या शब्दाने 'उत्पन्न करणाऱ्या सुद्धा' असा अर्थ समाविष्ट होतो. जर "चित्तसमुट्ठान" (चित्तसमुत्थान) या शब्दाने प्रतिसंधीच्या क्षणी 'कटत्तारूप' (कर्मज रूप) ग्रहण न केल्यामुळे ते सांगितले गेले नसते, तर सहजातप्रत्ययविभंगात चित्त आणि चेतसिकांचा त्या कटत्तारूपाशी असलेला प्रत्ययभाव (कारणभाव) सांगितला गेला नसता. आणि जर तिथे चित्तसमुत्थान रूपांच्या प्रत्ययभावाच्या निर्देशाने त्यांच्यासारखीच लक्षणे असलेल्या कटत्तारूपांचाही प्रत्ययभाव दर्शविला गेला असेल, तर येथे (हेतुप्रत्ययनिर्देशात) देखील तसेच असायला हवे. परंतु "चित्तसमुट्ठान" असे न म्हणता "तंसमुट्ठान" (त्यांच्यापासून उत्पन्न होणारे) असे म्हणणे हे चित्तसमुत्थान रूपांचे सर्व चित्त आणि चेतसिकांपासून उत्पन्न होणे दर्शवण्यासाठी आहे. कारण अशा प्रकारे "तंसमुट्ठान" या शब्दाने तिथे तिथे सांगितलेला "समुट्ठान" हा शब्द विशेषित होतो. "चित्त-चेतसिक धर्म हे चित्तसमुत्थान रूपांचे प्रत्यय आहेत" या वचनाने चित्तसमुत्थान रूपांचे चित्त-चेतसिकजन्य असणे सांगितले गेले नाही काय? नाही, सांगितले गेले नाही. कारण तिथे केवळ चित्त-चेतसिकांचा प्रत्ययभावच सांगितला आहे.

จิตฺตปฏิพทฺธวุตฺติตายาติ [Pg.179] เอเตเนว เหตุอาทิปฏิพทฺธตญฺจ ทสฺเสติ. ‘‘ยญฺจ, ภิกฺขเว, เจเตติ, ยญฺจ ปกปฺเปติ, ยญฺจ อนุเสติ, อารมฺมณเมตํ โหติ, วิญฺญาณสฺส ฐิติยา อารมฺมเณ สติ ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺส โหติ, ตสฺมึ ปติฏฺฐิเต วิญฺญาเณ วิรุฬฺเห นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ โหติ, นามรูปปจฺจยา สฬายตน’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๓๙) อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต ปฏิสนฺธินามรูปสฺส วิญฺญาณปจฺจยตา วุตฺตาติ อาห ‘‘ตสฺมึ ปติฏฺฐิเต’’ติอาทิ.

"चित्तावर अवलंबून असणाऱ्या अस्तित्वामुळे" (चित्तपटिबद्धवृत्तितया) याच शब्दाने हेतू इत्यादी संप्रयुक्त धर्मांशी असलेली प्रतिबद्धता देखील दर्शविली आहे. "हे भिक्षूहो! मनुष्य ज्याची चेतना करतो, ज्याची योजना करतो आणि जे सुप्त रूपात अनुशयित राहते, ते विज्ञानाच्या स्थितीसाठी आलंबन बनते. आलंबन असताना विज्ञानाची प्रतिष्ठा होते. त्या विज्ञानाची प्रतिष्ठा होऊन ते वृद्धिंगत झाले असता नाम-रूपाची उत्पत्ती होते, आणि नाम-रूप प्रत्ययामुळे षडायतन होते" या सूत्रात देखील प्रतिसंधीच्या नाम-रूपाची विज्ञानप्रत्ययता (विज्ञानावर अवलंबून असणे) भगवंतांनी सांगितली आहे, म्हणूनच ग्रंथकारांनी "तस्मिं पतिट्ठिते" (त्याच्या प्रतिष्ठित झाल्यावर) इत्यादी म्हटले आहे.

ปุริมตรสิทฺธาย ปถวิยา พีชปติฏฺฐานํ วิย ปุริมตรสิทฺเธ กมฺเม ตนฺนิพฺพตฺตสฺเสว วิญฺญาณพีชสฺส ปติฏฺฐานํ กมฺมสฺส กฏตฺตา อุปฺปตฺตีติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห – ‘‘กมฺมํ เขตฺตํ, วิญฺญาณํ พีช’’นฺติ. กสฺส ปน ตํ เขตฺตํ พีชญฺจาติ? นามรูปงฺกุรสฺส.

ज्याप्रमाणे आधीच अस्तित्वात असलेल्या भूमीवर बीजाची प्रतिष्ठा होते, त्याचप्रमाणे आधीच अस्तित्वात असलेल्या कर्मामध्ये, त्या कर्मापासूनच उत्पन्न होणाऱ्या विज्ञानरूपी बीजाची प्रतिष्ठा होते; कर्माच्या कृतत्वामुळे (कटत्ता) विज्ञानाची उत्पत्ती होते, असा याचा अर्थ आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - "कर्म हे शेत आहे, विज्ञान हे बीज आहे." परंतु ते शेत आणि बीज कोणासाठी आहे? नाम-रूपरूपी अंकुरासाठी.

อยญฺจ ปนตฺโถติ ปฏิสนฺธิยํ กมฺมชรูปานํ จิตฺตปฏิพทฺธวุตฺติตา. โอกาสวเสเนวาติ นามรูโปกาสวเสเนว. โส หิ ตสฺส อตฺถสฺส โอกาโสติ. วตฺถุรูปมตฺตมฺปีติ วทนฺโต วตฺถุรูปสฺส อุปตฺถมฺภกานํ เสสรูปานมฺปิ ตทุปตฺถมฺภกภาเวเนว อรูปธมฺมานํ ปจฺจยภาวํ ทสฺเสติ, สหภวนมตฺตํ วา. ตตฺถ กายภาวาทิกลาปานํ กตฺถจิ อภาวโต กตฺถจิ อภาวาภาวโต ‘‘วตฺถุรูปมตฺตมฺปิ วินา’’ติ อาห. สสฺสามิเกติ เอตสฺเสว วิเสสนตฺถํ ‘‘สราชเก’’ติ วุตฺตํ.

"आणि हा अर्थ" म्हणजे प्रतिसंधीच्या वेळी कर्मज रूपांचे चित्तावर अवलंबून असणारे अस्तित्व होय. "अवकाशाच्या (स्थानाच्या) वशानेच" म्हणजे नाम-रूपाच्या उत्पत्तीच्या स्थानाच्या वशानेच. कारण ते स्थानच त्या अर्थाचा अवकाश (आश्रय) आहे. "केवळ वस्तुरूप सुद्धा" असे म्हणताना ग्रंथकार वस्तुरूपाचे (हृदयवस्तूचे) उपस्तंभक असणाऱ्या उर्वरित रूपांचाही, त्या वस्तुरूपाच्या उपस्तंभकभावानेच अरूप धर्मांविषयीचा (नामाविषयीचा) प्रत्ययभाव दर्शवितात, किंवा केवळ सहभाव (एकत्र असणे) दर्शवितात. त्या रूपकलापांमध्ये, कायदशक, भावदशक इत्यादी कलापांचा काही काळी किंवा काही जन्मात अभाव असल्यामुळे, आणि काही ठिकाणी ते असू किंवा नसू शकत असल्यामुळे, "केवळ वस्तुरूपाशिवाय सुद्धा" असे म्हटले आहे. "सस्वामिक" (मालकासह) या शब्दाच्याच विशेषणासाठी "सराजक" (राजासह) असे म्हटले आहे.

ปวตฺติยํ กฏตฺตารูปาทีนํ ปจฺจยภาวปฏิพาหนโตติ อิทํ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ เตสํ ปจฺจยภาวปฺปสงฺโคเยว นตฺถิ ‘‘เหตู สหชาตาน’’นฺติ (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ๑.๑) วจนโต. น หิ เยสํ เหตู สหชาตปจฺจโย น โหนฺติ, ตานิ เหตุสหชาตานิ นาม โหนฺติ. ยทิ สิยุํ, ‘‘กุสลํ ธมฺมํ สหชาโต อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ น เหตุปจฺจยา’’ติอาทิ จ ลพฺเภยฺย, น ปน ลพฺภติ, ตสฺมา น ตานิ เหตุสหชาตานีติ? สจฺจเมตํ, โย ปน เหตูหิ สมานกาลุปฺปตฺติมตฺตํ คเหตฺวา เหตุสหชาตภาวํ มญฺเญยฺย, ตสฺสายํ ปสงฺโค อตฺถีติ อิทํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ภควา ปน วจนานํ ลหุครุภาวํ น คเณติ, โพธเนยฺยานํ ปน อชฺฌาสยานุรูปโต ธมฺมสภาวํ อวิโลเมนฺโต ตถา ตถา เทสนํ นิยาเมตีติ น กตฺถจิ อกฺขรานํ พหุตา วา อปฺปตา วา โจเทตพฺพาติ.

"प्रवृत्तीच्या काळात (पवत्ति) कटत्तारूप, ऋतुज रूप आणि आहारज रूप यांच्या प्रत्ययभावाचा निषेध करण्यासाठी" हे कशासाठी म्हटले आहे? "हेतू हे सहजातांचे प्रत्यय आहेत" या वचनामुळे त्यांच्या प्रत्ययभावाचा प्रसंगच उद्भवत नाही ना? कारण ज्यांच्यासाठी हेतू हे सहजातप्रत्यय नसतात, त्यांना 'हेतु-सहजात' म्हटले जात नाही. जर ते हेतु-सहजात असते, तर "कुशल धर्मावर अवलंबून सहजात अव्याकृत धर्म उत्पन्न होतो, परंतु हेतुप्रत्ययाने नाही" इत्यादी विधाने प्राप्त झाली असती; परंतु तसे प्राप्त होत नाही. म्हणून ते प्रवृत्तीच्या काळातील कटत्तारूप इत्यादी हेतु-सहजात नाहीत ना? हे सत्य आहे. परंतु जो मनुष्य हेतूंशी केवळ एकाच वेळी उत्पन्न होणे (समानकालोत्पत्ती) एवढेच गुरूहीत धरून त्यांना 'हेतु-सहजात' मानू शकेल, त्याच्यासाठी हा प्रसंग उद्भवू शकतो; म्हणून हे सांगितले गेले आहे, असे समजावे. शिवाय, भगवान शब्दांच्या लाघव-गौरवाची पर्वा करत नाहीत, तर उपदेश देण्यास योग्य असलेल्या प्राण्यांच्या आशयानुसार (पात्रतेनुसार) धर्मस्वभावाला बाधा न आणता त्या त्या प्रकारे देशनेचे नियमन करतात. म्हणून कोणत्याही पाठात अक्षरांची संख्या जास्त किंवा कमी असण्यावर आक्षेप घेतला जाऊ नये.

เหตุปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

हेतू प्रत्यय निर्देशाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

๒. อารมฺมณปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

२. आरम्मणप्रत्ययनिर्देशवर्णना (आलंबन प्रत्यय निर्देश वर्णन)

๒. อุปฺปชฺชนกฺขเณเยวาติ [Pg.180] เอเตน วตฺตมานกฺขเณกเทเสน สพฺพํ วตฺตมานกฺขณํ คยฺหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ อุปฺปชฺชนกฺขเณเยว จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ รูปาทีนิ อารมฺมณปจฺจโย, อถ โข สพฺพสฺมึ วตฺตมานกฺขเณติ. เตน อาลมฺพิยมานานมฺปิ รูปาทีนํ จกฺขุวิญฺญาณาทิวตฺตมานตาย ปุเร ปจฺฉา จ วิชฺชมานานํ อารมฺมณปจฺจยตฺตาภาวํ ทสฺเสติ, โก ปน วาโท อนาลมฺพิยมานานํ. น เอกโต โหนฺตีติ นีลาทีนิ สพฺพรูปานิ สห น โหนฺติ, ตถา สทฺทาทโยปีติ อตฺโถ. ‘‘ยํ ย’’นฺติ หิ วจนํ รูปาทีนิ ภินฺทตีติ. ตตฺถ ปุริเมนตฺเถน ‘‘อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วจเนน อารมฺมณปจฺจยภาวลกฺขณทีปนตฺถํ ‘‘ยํ ยํ ธมฺม’’นฺติอาทิ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ, ปจฺฉิเมน ‘‘ยํ ย’’นฺติ วจเนน รูปาทิเภททีปนตฺถนฺติ. ‘‘ยํ ยํ วา ปนารพฺภา’’ติ เอตสฺส วณฺณนายํ ทสฺสิตสพฺพารมฺมณาทิวเสน วา อิธาปิ อตฺโถ คเหตพฺโพติ.

२. "उत्पत्तीच्या क्षणीच" (उप्पज्जनकणेव) या पाठाने, वर्तमान क्षणाचा एक भाग असलेल्या उत्पत्तीच्या क्षणाद्वारे संपूर्ण वर्तमान क्षण ग्रहण केला जातो, असे समजावे. कारण केवळ उत्पत्तीच्या क्षणीच चक्षुविज्ञानादींना रूपादी हे आलंबनप्रत्यय होतात असे नाही, तर संपूर्ण वर्तमान क्षणात होतात. याद्वारे, आलंबन बनणाऱ्या रूपादी विषयांचे चक्षुविज्ञानादींच्या वर्तमान क्षणाच्या आधी किंवा नंतर अस्तित्वात असणाऱ्या रूपादी विषयांच्या आलंबनप्रत्ययत्वाचा अभाव दर्शविला जातो; मग जे आलंबन बनतच नाहीत, त्यांच्याविषयी काय बोलावे! "एकत्र होत नाहीत" म्हणजे निळे इत्यादी सर्व रूपे एकाच वेळी आलंबन होत नाहीत, त्याचप्रमाणे शब्दादी देखील, असा अर्थ आहे. कारण "जे जे" (यं यं) हा शब्द रूपादींचे वर्गीकरण करतो. त्या दोन अर्थांपैकी, पहिल्या अर्थानुसार "उत्पन्न होतात" (उप्पज्जन्ति) या शब्दाने आलंबनप्रत्ययभावाचा क्षण दर्शवण्यासाठी "ज्या ज्या धर्माला" (यं यं धम्मं) इत्यादी म्हटले आहे, हे ग्रंथकार दर्शवितात; आणि दुसऱ्या अर्थानुसार "जे जे" या शब्दाने रूपादींचे भेद दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. किंवा "ज्या ज्या धर्माला आलंबन करून" याच्या वर्णनात दर्शविलेल्या सर्व-आलंबनत्वाच्या भेदांनुसार येथेही अर्थ ग्रहण करावा.

เอวํ วุตฺตนฺติ ยถา นทีปพฺพตานํ สนฺทนํ ฐานญฺจ ปวตฺตํ อวิรตํ อวิจฺฉินฺนนฺติ สนฺทนฺติ ติฏฺฐนฺตีติ วตฺตมานวจนํ วุตฺตํ, เอวํ ‘‘เย เย ธมฺมา’’ติ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ สพฺพสงฺคหสมุทายวเสน คหิตตฺตา เตสํ อุปฺปชฺชนํ ปวตฺตนํ อวิรตนฺติ อุปฺปชฺชนฺตีติ วตฺตมานวจนํ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. อิเม ปน น เหตาทิปจฺจยา สพฺเพปิ อตีตานาคตานํ โหนฺติ. น หิ อตีโต จ อนาคโต จ อตฺถิ, ยสฺเสเต ปจฺจยา สิยุํ. เอวญฺจ กตฺวา อตีตตฺติเก อตีตานาคตานํ น โกจิ ปจฺจโย วุตฺโต, ตสฺมา อิธาปิ ‘‘อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วจเนน เยสํ รูปาทโย อารมฺมณธมฺมา อารมฺมณปจฺจยา โหนฺติ, เต ปจฺจุปฺปนฺนาว ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพา. เตสุ หิ ทสฺสิเตสุ อตีตานาคเตสุ ตํตํปจฺจยา อเหสุํ ภวิสฺสนฺติ จาติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต โหติ, น ปน ตํตํปจฺจยวนฺตตา. ปจฺจยวนฺโต หิ ปจฺจุปฺปนฺนาเยวาติ.

२. "असे म्हटले आहे" म्हणजे ज्याप्रमाणे नद्यांचे वाहणे आणि पर्वतांचे स्थिर राहणे हे निरंतर आणि अविच्छिन्न असल्यामुळे "वाहतात, स्थिर राहतात" असे वर्तमानकाळातील वचन वापरले जाते, त्याचप्रमाणे "जे जे धर्म" या पाठाने भूत, भविष्य आणि वर्तमान काळातील सर्व आलंबन ग्रहण करणाऱ्या चित्त-चेतसिकांचा संग्रह केल्यामुळे, त्यांचे उत्पन्न होणे आणि प्रवृत्त होणे निरंतर आहे, म्हणून "उत्पन्न होतात" (उप्पज्जन्ति) असे वर्तमानकाळातील वचन भगवंतांनी वापरले आहे, असा अभिप्राय आहे. परंतु हे हेतू इत्यादी सर्व प्रत्यय भूत आणि भविष्य काळातील प्रत्ययोत्पन्न धर्मांसाठी नसतात. कारण भूत आणि भविष्य काळ अस्तित्वात नसतो, ज्यांच्यासाठी हे प्रत्यय असावेत. आणि असे असल्यामुळेच अतीतत्रिकामध्ये भूत आणि भविष्य काळातील धर्मांसाठी कोणताही प्रत्यय सांगितला गेला नाही. म्हणून येथेही "उत्पन्न होतात" या वचनाने ज्यांच्यासाठी रूपादी आलंबन धर्म हे आलंबनप्रत्यय होतात, ते केवळ वर्तमानकालीनच दर्शविले आहेत, असे समजावे. कारण ते वर्तमानकालीन धर्म दर्शविले असता, भूत आणि भविष्य काळात त्या त्या प्रत्ययांमुळे ते झाले होते आणि होतील, असा अर्थ दर्शविला जातो; परंतु त्या त्या प्रत्यययुक्तता दर्शविली जात नाही. कारण प्रत्यययुक्त धर्म हे केवळ वर्तमानकालीनच असतात।

เอตฺถ จ ‘‘ยํ ยํ ธมฺมํ อารพฺภา’’ติ เอกวจนนิทฺเทสํ กตฺวา ปุน ‘‘เต เต ธมฺมา’’ติ พหุวจนนิทฺเทโส ‘‘ยํ ย’’นฺติ วุตฺตสฺส อารมฺมณธมฺมสฺส อเนกภาโวปิ อตฺถีติ ทสฺสนตฺโถ. จตฺตาโร หิ ขนฺธา สเหว อารมฺมณปจฺจยา โหนฺติ, เต สพฺเพปิ อารพฺภ อุปฺปชฺชมานมฺปิ เตสุ เอเกกํ อารพฺภ อุปฺปชฺชมานํ น น โหติ, ตสฺมา เวทนาทีสุ ผสฺสาทีสุ จ เอเกกสฺสปิ อารมฺมณปจฺจยภาวทสฺสนตฺถํ ‘‘ยํ ย’’นฺติ วุตฺตํ, สพฺเพสํ เอกจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนานํ [Pg.181] อารมฺมณปจฺจยภาวทสฺสนตฺถํ ‘‘เต เต’’ติ. ตตฺถ โย จ รูปาทิโก เอเกโกว ยํยํ-สทฺเทน วุตฺโต, เย จ อเนเก ผสฺสาทโย เอเกกวเสน ยํยํ-สทฺเทน วุตฺตา, เต สพฺเพ คเหตฺวา ‘‘เต เต’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา ยสฺมึ กาเล อารพฺภ อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมึ กาเล นีลาทีสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ จ เอเกกเมว อารพฺภ อุปฺปชฺชนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ยํ ย’’นฺติ วุตฺตํ, เต ปน อาลมฺพิยมานา รูปารมฺมณธมฺมา จ อเนเก, ตถา สทฺทาทิอารมฺมณธมฺมา จาติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘เต เต’’ติ.

येथे 'ज्या ज्या धर्माला आलंबन करून' (यं यं धम्मं आरब्भ) असा एकवचनी निर्देश करून पुन्हा 'ते ते धर्म' (ते ते धम्मा) असा जो बहुवचनी निर्देश केला आहे, तो 'ज्या ज्या' असे म्हटलेल्या आलंबन धर्माचे अनेकत्व (विविधत्व) देखील अस्तित्वात आहे, हे दर्शवण्यासाठी आहे. कारण चारही (नाम) स्कंध एकत्रच आलंबन प्रत्यय होतात; त्या सर्वांनाच आलंबन करून उत्पन्न होणारे चित्त जसे असते, तसेच त्यांच्यापैकी एकेकाला आलंबन करून उत्पन्न होणारे चित्त देखील नसते असे नाही (म्हणजे ते असतेच). म्हणून वेदना इत्यादी स्कंधांमध्ये आणि स्पर्श इत्यादी धर्मांमध्ये एकेकाचा देखील आलंबन प्रत्ययभाव दर्शवण्यासाठी 'ज्या ज्या' असे म्हटले आहे, आणि एकाच चित्तोत्पादात समाविष्ट असलेल्या सर्व धर्मांचा आलंबन प्रत्ययभाव दर्शवण्यासाठी 'ते ते' असे म्हटले आहे. त्यामध्ये, जो रूपादि एकेकच 'ज्या ज्या' या शब्दाने सांगितला आहे, आणि जे अनेक स्पर्श इत्यादी एकेक रूपाने 'ज्या ज्या' या शब्दाने सांगितले आहेत, त्या सर्वांना ग्रहण करून 'ते ते' असे म्हटले आहे, असे समजावे. किंवा, ज्या वेळी आलंबन करून (चित्त) उत्पन्न होते, त्या वेळी नील इत्यादी रंगांमध्ये आणि चित्तोत्पादांमध्ये एकेकालाच आलंबन करून उत्पन्न होते, हे दर्शवण्यासाठी 'ज्या ज्या' असे म्हटले आहे; परंतु ते आलंबन केले जाणारे रूपालंबन धर्म देखील अनेक आहेत, तसेच शब्दादि आलंबन धर्म देखील अनेक आहेत, हे दर्शवण्यासाठी 'ते ते' असे म्हटले आहे.

นิพฺพานารมฺมณํ กามาวจรรูปาวจรกุสลสฺส อปริยาปนฺนโต กุสลวิปากสฺส กามาวจรรูปาวจรกิริยสฺส จาติ อิเมสํ ฉนฺนํ ราสีนํ อารมฺมณปจฺจโย โหตีติ อิทํ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน ขนฺธปฏิพทฺธานุสฺสรณกาเล นิพฺพานมฺปิ รูปาวจรกุสลกิริยานํ อารมฺมณํ โหตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน วุตฺตํ. เอวํ สติ ยถา ‘‘อปฺปมาณา ขนฺธา ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๒.๕๘) วุตฺตํ, เอวํ ‘‘นิพฺพาน’’นฺติ จ วตฺตพฺพํ สิยา, น จ ตํ วุตฺตํ. น หิ นิพฺพานํ ปุพฺเพ นิวุฏฺฐํ อสงฺขตตฺตา, น จ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน ปุพฺเพ นิวุฏฺเฐสุ อปฺปมาณกฺขนฺเธสุ ญาเตสุ นิพฺพานชานเน น เตน ปโยชนํ อตฺถิ. ยถา หิ เจโตปริยญาณํ จิตฺตํ วิภาเวนฺตเมว จิตฺตารมฺมณชานนสฺส กามาวจรสฺส ปจฺจโย โหติ, เอวมิทมฺปิ อปฺปมาณกฺขนฺเธ วิภาเวนฺตเมว ตทารมฺมณชานนสฺส กามาวจรสฺส ปจฺจโย โหตีติ. ทิฏฺฐนิพฺพาโนเยว จ ปุพฺเพ นิวุฏฺเฐ อปฺปมาณกฺขนฺเธ อนุสฺสรติ, เตน ยถาทิฏฺฐเมว นิพฺพานํ เตสํ ขนฺธานํ อารมฺมณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, น ปน ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน ตทารมฺมณวิภาวนํ กาตพฺพํ. วิภูตเมว หิ ตํ ตสฺสาติ. เอวํ อนาคตํสญาเณปิ ยถารหํ โยเชตพฺพํ, ตสฺมา นิพฺพานํ น กสฺสจิ รูปาวจรสฺส อารมฺมณนฺติ ‘‘จตุนฺนํ ราสีน’’นฺติ วตฺตุํ ยุตฺตํ.

'निर्वाण हे आलंबन कामावचर कुशल, रूपावचर कुशल, अप्रमाण (लोकोत्तर) कुशल, (लोकोत्तर) विपाक, कामावचर क्रिया आणि रूपावचर क्रिया या सहा समूहांचा आलंबन प्रत्यय होतो' हे जे विधान आहे, ते पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञानाने स्कंधांशी संबंधित अनुस्मरणाच्या वेळी निर्वाण देखील रूपावचर कुशल व क्रिया चित्तांचे आलंबन होते, या अभिप्रायाने म्हटले आहे. असे असताना, जसे 'अप्रमाण (लोकोत्तर) स्कंध पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञानाला आलंबन प्रत्ययाने प्रत्यय होतात' असे म्हटले आहे, तसेच 'निर्वाण' असे देखील म्हणायला हवे होते, परंतु तसे म्हटलेले नाही. कारण निर्वाण हे असंस्कृत असल्यामुळे पूर्वी वास्तव्य केलेले (अनुभवलेले) नसते; आणि पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञानाने पूर्वी वास्तव्य केलेल्या अप्रमाण स्कंधांचे ज्ञान झाले असता, त्या ज्ञानाद्वारे निर्वाणाचे ज्ञान करून घेण्याचे काही प्रयोजन नसते. कारण जसे चेतोपरियज्ञान (परचित्तज्ञान) दुसऱ्याच्या चित्ताला स्पष्ट करत असतानाच, त्या चित्ताला आलंबन करणाऱ्या कामावचर ज्ञानाचा प्रत्यय होते; तसेच हे (पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञान) देखील अप्रमाण स्कंधांना स्पष्ट करत असतानाच, त्या स्कंधांचे आलंबन असलेल्या निर्वाणाला जाणणाऱ्या कामावचर ज्ञानाचा प्रत्यय होते. आणि ज्याने निर्वाण पाहिले आहे (दृष्टनिर्वाण आर्य पुद्गल) तोच पूर्वी वास्तव्य केलेल्या अप्रमाण स्कंधांचे अनुस्मरण करतो; त्यामुळे त्याने जसे पाहिले आहे तसेच निर्वाण त्या स्कंधांचे आलंबन आहे, असे समजावे. परंतु पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञानाने त्या (अप्रमाण स्कंधांच्या) आलंबनभूत निर्वाणाला स्पष्ट करणे योग्य नाही, कारण ते (निर्वाण) त्याच्यासाठी आधीच स्पष्ट झालेले असते. याचप्रमाणे अनागतंशज्ञानाच्या बाबतीत देखील योग्य प्रकारे योजना करावी. म्हणून निर्वाण हे कोणत्याही रूपावचर चित्ताचे आलंबन होत नाही, म्हणून 'चार समूहांचे' असे म्हणणेच योग्य आहे.

อารมฺมณปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

आलंबनप्रत्ययनिर्देशाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

๓. อธิปติปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

३. अधिपतिप्रत्ययनिर्देशवर्णना (अधिपती प्रत्यय निर्देश वर्णन)

๓. ธุรนฺติ [Pg.182] ธุรคฺคาหํ. เชฏฺฐกนฺติ เสฏฺฐํ. ฉนฺทาธิปติ ฉนฺทสมฺปยุตฺตกานนฺติ เอตฺถ ปุริมฉนฺทสฺส สมานรูเปน ตทนนฺตรํ นิทฺทิฏฺเฐน ตํสมฺพนฺเธน ฉนฺทสทฺเทเนว ปจฺจยภูตสฺส ฉนฺทสฺส สมฺปยุตฺตกวิเสสนภาโว ทสฺสิโต โหตีติ ‘‘ฉนฺทาธิปติ สมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ อวตฺวา ‘‘ฉนฺทสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอส นโย อิตเรสุปิ.

३. 'धुरं' म्हणजे धुरा वाहणारा (भार उचलणारा). 'जेठ्ठकं' म्हणजे श्रेष्ठ. 'छंदाधिपति छंदसंपयुत्तकानं' या पाठामध्ये, पहिल्या 'छंद' शब्दाच्या समान रूप असलेल्या आणि त्यानंतर लगेच निर्दिष्ट केलेल्या, त्याच्याशी संबंधित अशा 'छंद' शब्दानेच प्रत्ययभूत असलेल्या छंदाचा संपयुक्तक धर्मांचे विशेषण असणे दर्शवले गेले आहे; म्हणून 'छंदाधिपति संपयुत्तकानं' असे न म्हणता 'छंदसंपयुत्तकानं' असे म्हटले आहे, असे समजावे. हाच नियम इतरांच्या (वीर्याधिपति इत्यादींच्या) बाबतीत देखील लागू होतो.

ครุการจิตฺตีการวเสน วาติ กุสลาพฺยากตานํ ปวตฺตึ ทสฺเสติ. อลทฺธํ ลทฺธพฺพํ, ลทฺธํ อวิชหิตพฺพํ. เยน วา วินา น ภวิตพฺพํ, ตํ ลทฺธพฺพํ, ตสฺเสวตฺโถ อวิชหิตพฺพนฺติ. อนวญฺญาตนฺติ อวญฺญาตมฺปิ อโทสทสฺสิตาย อสฺสาทเนน อนวญฺญาตํ กตฺวา.

३. 'आदर व बहुमान करण्याच्या भावनेने' (गरुकारचित्तीकारवसेन वा) या पाठाने कुशल आणि अव्याकृत अशा (छंद इत्यादी) अधिपतींची प्रवृत्ती दर्शवली आहे. जे प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करून घेण्यासारखे, आणि जे प्राप्त झाले आहे ते न सोडण्यासारखे (त्याग न करण्याजोगे) होय. किंवा ज्याच्याशिवाय चालणार नाही, ते 'लद्धब्बं' (प्राप्त करण्याजोगे) होय; आणि त्याचाच अर्थ 'अविजहितब्बं' (न सोडण्यासारखे) असा आहे. 'अनवञ्ञातं' (तुच्छ न मानलेले) म्हणजे तुच्छ किंवा कमी लेखलेले आलंबन असले तरीही, दोष न पाहिल्यामुळे आस्वादाने (तृष्णेने) त्याला तुच्छ न लेखता (आदरणीय मानून ग्रहण करणे).

มิจฺฉตฺตนิยตา อปฺปนาสทิสา มหาพลา วินา อธิปตินา นุปฺปชฺชนฺตีติ ‘‘เอกนฺเตเนวา’’ติ อาห. กมฺมกิเลสาวรณภูตา จ เต สคฺคาวรณา จ มคฺคาวรณา จ ปจฺจกฺขสคฺคานํ กามาวจรเทวานมฺปิ อุปฺปชฺชิตุํ น อรหนฺติ, โก ปน วาโท รูปารูปีนนฺติ.

मिथ्यात्वनियत धर्म हे अर्पणा (ध्याना) सारखे अत्यंत बलवान असतात आणि ते अधिपतीशिवाय उत्पन्न होत नाहीत, म्हणून 'एकांततःच' (निश्चितपणेच) असे म्हटले आहे. आणि कर्म व क्लेश यांचे आवरण बनलेले ते धर्म स्वर्गाचे आवरण आणि मार्गाचे आवरण असणारे असल्यामुळे, ज्यांच्यासाठी स्वर्ग प्रत्यक्ष आहे अशा कामावचर देवांच्या संतानात देखील उत्पन्न होऊ शकत नाहीत; मग रूपी आणि अरूपी ब्रह्मांच्या संतानात ते उत्पन्न होण्याविषयी काय बोलावे?

กามาวจราทิเภทโต ปน ติวิโธ กิริยารมฺมณาธิปติ โลภสหคตากุสลสฺเสว อารมฺมณาธิปติปจฺจโย โหตีติ อิทํ ปรสนฺตานคตานํ สารมฺมณธมฺมานํ ‘‘อชฺฌตฺตารมฺมโณ ธมฺโม พหิทฺธารมฺมณสฺส ธมฺมสฺส อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตสฺส อภาวโต ‘‘พหิทฺธารมฺมโณ ธมฺโม พหิทฺธารมฺมณสฺสา’’ติ เอตฺถ จ อารมฺมณาธิปติโน อนุทฺธฏตฺตา อธิปติปจฺจยตา นตฺถีติ วิญฺญายมาเนปิ ‘‘พหิทฺธา ขนฺเธ ครุํ กตฺวา อสฺสาเทตี’’ติอาทิวจนํ (ปฏฺฐา. ๒.๒๐.๓๑) นิสฺสาย อรหโต กิริยธมฺมา ปุถุชฺชนาทีหิ ครุํ กตฺวา อสฺสาทิยนฺตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘สนิทสฺสนสปฺปฏิฆา ขนฺธา’’ติอาทีสุ (ปฏฺฐา. ๒.๒๒.๓๐) วิย ขนฺธสทฺโท รูเป เอว ภวิตุํ อรหตีติ วิจาริตเมตํ. ปุถุชฺชนาทิกาเล วา อนาคเต กิริยธมฺเม ครุํ กตฺวา อสฺสาทนํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ‘‘เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺเม ขนฺเธ ครุํ กตฺวา อสฺสาเทติ อภินนฺทตี’’ติอาทิวจนโต (ปฏฺฐา. ๑.๓.๙๖) กิริยธมฺมา ราคทิฏฺฐีนํ อธิปติปจฺจโย โหนฺเตว, เต จ ‘‘อตีตารมฺมเณ อนาคเต ขนฺเธ ครุํ กตฺวา อสฺสาเทตี’’ติอาทิวจนโต [Pg.183] (ปฏฺฐา. ๒.๑๙.๒๓) อนาคตา เตภูมกาปิ อธิปติปจฺจโย โหนฺตีติ. อาวชฺชนกิริยสพฺภาวโต ปน อิทมฺปิ วิจาเรตพฺพํ.

'कामावचर इत्यादी भेदाने तीन प्रकारचा क्रिया-आलंबनाधिपति हा लोभसहगत अकुशलाचाच आलंबनाधिपति प्रत्यय होतो' हे जे विधान आहे, ते दुसऱ्याच्या संतानात उत्पन्न झालेल्या आलंबनासह वर्तमान चित्त-चेतसिक धर्मांच्या बाबतीत 'अध्यात्म-आलंबन धर्म हा बहिर्धा-आलंबन धर्माचा अधिपती प्रत्ययाने प्रत्यय होतो' या सूत्राचा अभाव असल्यामुळे, आणि 'बहिर्धा-आलंबन धर्म हा बहिर्धा-आलंबन धर्माचा...' या पाठात देखील आलंबनाधिपतीचा उल्लेख न केल्यामुळे अधिपती प्रत्ययता नाही, असे स्पष्ट होत असले तरीही; 'बाह्य स्कंधांना आदरपूर्वक ग्रहण करून आस्वाद घेतो' इत्यादी सूत्राचा आधार घेऊन, अर्हतांचे क्रियाधर्म पृथग्जन इत्यादींद्वारे आदरपूर्वक आस्वादले जाऊ शकतात, या अभिप्रायाने म्हटले आहे असे समजावे. 'सनिदर्शनसप्रतिघ स्कंध' इत्यादी सूत्रांप्रमाणे येथे 'स्कंध' शब्द केवळ रूपस्कंधासाठीच असणे योग्य आहे, असा विचार केला गेला आहे. किंवा पृथग्जन इत्यादींच्या काळात भविष्यकाळातील क्रियाधर्मांना आदरपूर्वक आस्वाद घेण्याच्या अभिप्रायाने हे म्हटले आहे. 'नैवविपाकनविपाकधम्मधम्म स्कंधांना आदरपूर्वक आस्वाद घेतो, अभिनंदित करतो' इत्यादी सूत्रावरून क्रियाधर्म हे राग आणि दृष्टीचे आलंबनाधिपति प्रत्यय होतातच; आणि 'अतीत आलंबन असलेल्या भविष्यकाळातील स्कंधांना आदरपूर्वक आस्वाद घेतो' इत्यादी सूत्रावरून भविष्यकाळातील त्रिभूमिक धर्म देखील अधिपती प्रत्यय होतात, असे स्पष्ट होते. परंतु आवर्जन क्रिया चित्ताचे अस्तित्व असल्यामुळे या विषयावर देखील विचार केला पाहिजे.

อธิปติปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अधिपतीप्रत्ययनिर्देशाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

๔. อนนฺตรปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

४. अनन्तरप्रत्ययनिर्देशवर्णना (अनन्तर प्रत्यय निर्देश वर्णन)

๔. ยถา โอกาสทานวิเสสภาเวน นตฺถิวิคตา วุตฺตา, น เอวํ อนนฺตรสมนนฺตรา, เอเต ปน จิตฺตนิยามเหตุวิเสสภาเวน วุตฺตา, ตสฺมา ตํ จิตฺตนิยามเหตุวิเสสภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘จกฺขุวิญฺญาณธาตู’’ติอาทินา ธาตุวเสน กุสลาทิวเสน จ นิทฺเทสมาห. ตตฺถ ‘‘มโนวิญฺญาณธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุยา’’ติ วุตฺเต ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนวิเสโส น วิญฺญายตีติ ‘‘ปุริมา ปุริมา ปจฺฉิมาย ปจฺฉิมายา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา. ตถา จ สติ ธาตุวิเสเสน จิตฺตวิเสเส ทสฺสนํ ยํ กาตุํ อารทฺโธ, ตํ โวจฺฉิชฺเชยฺย. ‘‘มโนวิญฺญาณธาตุ มโนธาตุยา’’ติ อิทมฺปิ น สกฺกา วตฺตุํ นิยามาภาวโต, ‘‘มโนธาตุ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา’’ติ จ ตเถว น สกฺกา. น หิ มโนธาตุ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยาเยว อนนฺตรปจฺจโยติ นิยาโม อตฺถิ, ตสฺมา ปากฏา ปญฺจวิญฺญาณธาตุโย อาทึ กตฺวา ยาว ธาตุวิเสสนิยาโม อตฺถิ, ตาว นิทสฺสเนน นยํ ทสฺเสตฺวา ปุน นิรวเสสทสฺสนตฺถํ ‘‘ปุริมา ปุริมา กุสลา’’ติอาทิมาห. สทิสกุสลานนฺติ เวทนาย วา เหตูหิ วา สทิสกุสลานํ อนุรูปกุสลานนฺติ วา อตฺโถ. เตน ภูมิภินฺนานมฺปิ ปจฺจยภาโว วุตฺโต โหติ. ภวงฺคคฺคหเณน กุสลากุสลมูลเกสุ จุติปิ คหิตาติ ทฏฺฐพฺพํ, อพฺยากตมูลเก ตทารมฺมณมฺปิ.

४. ज्याप्रमाणे अवकाश देण्याच्या (okāsadāna) विशेष भावाने 'नत्थि' (अभाव) आणि 'विगत' प्रत्यय सांगितले आहेत, त्याप्रमाणे 'अनन्तर' आणि 'समनन्तर' प्रत्यय सांगितले नाहीत. परंतु, हे (अनन्तर व समनन्तर प्रत्यय) चित्तनियमाच्या विशेष कारणाच्या भावाने सांगितले आहेत. म्हणून, तो चित्तनियमाचा विशेष कारणाचा भाव दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी "चक्खुविञ्ञाणधातु" (चक्षुर्विज्ञानधातू) इत्यादीद्वारे धातूच्या रूपाने आणि कुशल इत्यादींच्या रूपाने निर्देश (स्पष्टीकरण) सांगितला आहे. त्यामध्ये, "मनोविज्ञानधातू हा मनोविज्ञानधातूचा (प्रत्यय आहे)" असे म्हटले असता, प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्न यांचा विशेष भेद समजत नाही, म्हणून "पूर्वीचे पूर्वीचे (चित्त) नंतरच्या नंतरच्या (चित्ताचा प्रत्यय आहे)" असे म्हणावे लागेल. आणि तसे झाले असता, धातूच्या विशेषाने चित्ताचा जो विशेष भेद दाखवण्याचा प्रयत्न सुरू केला होता, तो खंडित होईल. "मनोविज्ञानधातू हा मनोधातूचा (प्रत्यय आहे)" असेही म्हणता येत नाही, कारण तसा नियम नाही. आणि "मनोधातू हा चक्षुर्विज्ञानधातूचा (प्रत्यय आहे)" असेही म्हणता येत नाही. कारण मनोधातू हा केवळ चक्षुर्विज्ञानधातूचाच अनन्तरप्रत्यय असतो, असा नियम नाही. म्हणून, स्पष्ट असणाऱ्या पंचविज्ञानधातूंना आधी ठेवून, जोपर्यंत धातूच्या विशेषाचा नियम आहे, तोपर्यंत उदाहरणाद्वारे पद्धत (नय) दाखवून, पुन्हा संपूर्णपणे (निरवशेष) दर्शवण्यासाठी "पूर्वीचे पूर्वीचे कुशल (चित्त)..." इत्यादी (भगवंतांनी) सांगितले. "सदिसकुसलानं" (सदृश कुशलांना) याचा अर्थ वेदनेच्या दृष्टीने किंवा हेतूंच्या दृष्टीने समान असणाऱ्या कुशलांना, किंवा अनुरूप असणाऱ्या कुशलांना असा आहे. याद्वारे वेगवेगळ्या भूमींमधील (चित्तांचा) देखील प्रत्ययभाव (कारणभाव) सांगितला गेला आहे. 'भवंग' (भवंगचित्त) या शब्दाच्या ग्रहणाने कुशल आणि अकुशल मूळ असणाऱ्या चित्तांमध्ये 'चुती' (च्युती/मृत्यू चित्त) देखील समाविष्ट आहे असे समजावे, आणि अव्याकृत मूळ असणाऱ्या चित्तांमध्ये 'तदारम्ण' (तदालंबन) देखील समाविष्ट आहे.

กามาวจรกิริยาวชฺชนสฺสาติ กามาวจรกิริยาย อาวชฺชนสฺสาติ อาวชฺชนคฺคหเณน กามาวจรกิริยํ วิเสเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ. กามาวจรวิปาโก กามาวจรกิริยราสิสฺส จ อนนฺตรปจฺจโย โหติ, โหนฺโต จ อาวชฺชนสฺเสวาติ อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย. อาวชฺชนคฺคหเณเนว เจตฺถ โวฏฺฐพฺพนมฺปิ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

"कामावचरक्रियावज्जनस्स" म्हणजे कामावचर क्रिया चित्ताच्या आवर्जनाला. येथे 'आवर्जन' या शब्दाच्या ग्रहणाने कामावचर क्रिया चित्ताला विशेषित केले आहे, असे समजावे. कामावचर विपाक हा कामावचर क्रिया समूहाचा अनन्तरप्रत्यय होतो, आणि तो होत असताना केवळ आवर्जनाचाच (अनन्तरप्रत्यय) होतो, असा येथे अभिप्राय आहे. आणि येथे 'आवर्जन' या शब्दाच्या ग्रहणानेच 'वोट्ठब्बन' (व्यवस्थापन चित्त) देखील समाविष्ट केले आहे, असे समजावे.

อนนฺตรปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अनन्तरप्रत्ययनिर्देशवर्णना समाप्त झाली.

๖. สหชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

६. सहजातप्रत्ययनिर्देशवर्णना

๖. ‘‘อญฺญมญฺญสฺสาติ [Pg.184] อญฺโญ อญฺญสฺสา’’ติ โปราณปาโฐ. ปาฬิยํ ปน ‘‘อญฺญมญฺญํ สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตฺถ วุตฺตสฺส ‘‘อญฺญมญฺญ’’นฺติ อิมสฺส อตฺโถ วตฺตพฺโพ, น อวุตฺตสฺส ‘‘อญฺญมญฺญสฺสา’’ติ อิมสฺส, น จ สมานตฺถสฺสปิ สทฺทนฺตรสฺส อตฺเถ วุตฺเต สทฺทนฺตรสฺส อตฺโถ วุตฺโต โหติ, ตสฺมา ‘‘อญฺญมญฺญนฺติ อญฺโญ อญฺญสฺสา’’ติ ปฐนฺติ. โอกฺกนฺตีติ ปญฺจโวการปฏิสนฺธิเยว วุจฺจติ, น อิตราติ อิมินา อธิปฺปาเยนาห ‘‘ปญฺจโวการภเว ปฏิสนฺธิกฺขเณ’’ติ. รูปิโน ธมฺมา อรูปีนํ ธมฺมานนฺติ อิทํ ยทิปิ ปุพฺเพ ‘‘โอกฺกนฺติกฺขเณ นามรูป’’นฺติ วุตฺตํ, ตถาปิ น เตน ขณนฺตเร ปจฺจยภาโว รูปีนํ นิวาริโตติ ตนฺนิวารณตฺถํ วุตฺตํ. กญฺจิ กาเลติ เกจิ กิสฺมิญฺจิ กาเลติ วา อตฺโถ. เตน รูปิโน ธมฺมา เกจิ วตฺถุภูตา กิสฺมิญฺจิ ปฏิสนฺธิกาเลติ รูปนฺตรานํ วตฺถุสฺส จ กาลนฺตเร อรูปีนํ สหชาตปจฺจยํ ปุพฺเพ อนิวาริตํ นิวาเรติ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘กญฺจิ กาล’’นฺติ วา ‘‘กิสฺมิญฺจิ กาเล’’ติ วา วตฺตพฺเพ วิภตฺติวิปลฺลาโส กโต. เตน หิ ‘‘กญฺจี’’ติ อุปโยเคกวจนํ ‘‘รูปิโน ธมฺมา’’ติ เอเตน สห สมฺพนฺเธน ปจฺจตฺตพหุวจนสฺส อาเทโส, ‘‘กาเล’’ติ อิมินา สมฺพนฺเธน ภุมฺเมกวจนสฺสาติ วิญฺญายติ. ปุริเมน จ ‘‘เอโก ขนฺโธ วตฺถุ จ ติณฺณนฺนํ ขนฺธาน’’นฺติอาทินา นามสหิตสฺเสว วตฺถุสฺส ‘‘นามสฺส ปจฺจโย’’ติ วตฺตพฺพตฺเต อาปนฺเน เอเตน เกวลสฺเสว ตถา วตฺตพฺพตํ ทสฺเสติ.

६. "अञ्ञमञ्ञस्स म्हणजे एक दुसऱ्याचा" हा जुना पाठ आहे. परंतु पाळीमध्ये "अञ्ञमञ्ञं सहजातपच्चयेन पच्चयो" येथे सांगितलेल्या "अञ्ञमञ्ञं" या शब्दाचा अर्थ सांगायला हवा, न सांगितलेल्या "अञ्ञमञ्ञस्स" या शब्दाचा नाही. आणि समान अर्थ असणाऱ्या दुसऱ्या शब्दाचा अर्थ सांगितला असता, मूळ शब्दाचा अर्थ सांगितला जात नाही, म्हणून आचार्य "अञ्ञमञ्ञं म्हणजे एक दुसऱ्याचा (अञ्ञो अञ्ञस्स)" असा पाठ वाचतात. 'ओक्कन्ति' (अवक्रांती/गर्भप्रवेश) म्हणजे केवळ पंचवोकार (पाच स्कंधयुक्त) प्रतिसंधीच म्हटली जाते, दुसरी नाही, या अभिप्रायाने "पंचवोकार भवात प्रतिसंधीच्या क्षणी" असे म्हटले आहे. "रूपी धर्म अरूपी धर्मांचे (प्रत्यय आहेत)" हे जरी पूर्वी "ओक्कन्तिक्खणे नामरूपं" (प्रतिसंधीच्या क्षणी नाम-रूप) असे म्हटले असले, तरी त्यामुळे इतर क्षणी (प्रवृत्ती काळात) रूपांचा प्रत्ययभाव (कारणभाव) निषेधित केला गेला नव्हता, म्हणून त्याचा निषेध करण्यासाठी हे सांगितले आहे. "कञ्चि कालं" म्हणजे काही (रूपी धर्म) कोणत्यातरी काळात, असा अर्थ आहे. याद्वारे, काही रूपी धर्म जे आश्रयभूत (हृदयवस्तू) आहेत, ते कोणत्यातरी प्रतिसंधीच्या काळात (इतर रूपांचा आणि हृदयवस्तूचा प्रवृत्ती काळात अरूपी धर्मांना असणारा सहजातप्रत्यय, जो पूर्वी निषेधित नव्हता, त्याचा) निषेध करतात. आणि असे करून, "कञ्चि कालं" किंवा "किस्मिञ्चि काले" असे म्हणायचे असताना विभक्तीचा विपर्यास (बदल) केला गेला आहे. कारण, "कञ्चि" हे द्वितीया एकवचन "रूपी धम्मा" याच्याशी संबंध जोडला असता प्रथमा बहुवचनाचा आदेश होतो, आणि "काले" याच्याशी संबंध जोडला असता सप्तमी एकवचनाचा आदेश होतो, असे समजले जाते. आणि पूर्वीच्या "एक स्कंध आणि वस्तू हे तीन स्कंधांचे..." इत्यादी वाक्याने नामासह असणाऱ्या वस्तूचाच "नामाचा प्रत्यय आहे" असे म्हणणे प्राप्त झाले असता, या सूत्राने केवळ (नामाशिवाय असणाऱ्या) वस्तूचाच तसा प्रत्ययभाव दर्शवला आहे.

ตโย น อญฺญมญฺญวเสนาติ ลพฺภมาเนปิ กตฺถจิ อญฺญมญฺญสหชาตปจฺจยภาเว วจเนน อสงฺคหิตตฺตา ตสฺส เอวํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. จตุสมุฏฺฐานิกสฺส รูปสฺส เอกเทสภูเต กมฺมสมุฏฺฐานรูเป สมุทาเยกเทสวเสน สามิวจนํ ทฏฺฐพฺพํ, นิทฺธารเณ วา.

"तीन (स्कंध) परस्परांच्या वशाने (प्रत्यय) होत नाहीत" हे जरी काही ठिकाणी परस्परांचा सहजातप्रत्ययभाव प्राप्त होत असला, तरी शब्दाने त्याचा संग्रह न केल्यामुळे असे म्हटले आहे, असे समजावे. चार कारणांनी उत्पन्न होणाऱ्या (चतुसमुट्ठानिक) रूपाचा एक भाग असणाऱ्या कर्मसमुत्थान रूपामध्ये, समुदाय आणि अवयव (समुदाय-एकदेश) या भावाने षष्ठी विभक्ती समजावी, किंवा निर्धारण अर्थात समजावी.

สหชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सहजातप्रत्ययनिर्देशवर्णना समाप्त झाली.

๘. นิสฺสยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

८. निस्सयप्रत्ययनिर्देशवर्णना

๘. นิสฺสยปจฺจยนิทฺเทเส ‘‘รูปิโน ธมฺมา อรูปีนํ ธมฺมานํ กิสฺมิญฺจิ กาเล’’ติ อิทํ น ลพฺภติ. ยํ ปเนตฺถ ลพฺภติ ‘‘รูปิโน ธมฺมา เกจี’’ติ, ตตฺถ [Pg.185] เต เอว ธมฺเม ทสฺเสตุํ ‘‘จกฺขายตน’’นฺติอาทิ วุตฺตนฺติ. ‘‘วตฺถุรูปํ ปญฺจโวการภเว’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘ฐเปตฺวา อารุปฺปวิปาก’’นฺติ อิทํ น วตฺตพฺพนฺติ เจ? น, ‘‘เตภูมกวิปากสฺสา’’ติ วุตฺเต ปญฺจโวการภเว อนุปฺปชฺชนกํ ฐเปตพฺพํ อชานนฺตสฺส ตสฺส ปกาเสตพฺพตฺตา.

८. निस्सयप्रत्ययनिर्देशात "रूपी धर्म अरूपी धर्मांचे कोणत्यातरी काळात (निस्सयप्रत्ययाने प्रत्यय होतात)" हे प्राप्त होत नाही. परंतु येथे जे "काही रूपी धर्म" असे प्राप्त होते, त्यामध्ये तेच धर्म दर्शवण्यासाठी "चक्खायतन" (चक्षुरायतन) इत्यादी सांगितले आहे. "पंचवोकार भवात वस्तू रूप (आश्रय रूप असते)" असे म्हटल्यामुळे "आरूप्य विपाक वगळून" हे म्हणण्याची गरज नाही, अशी शंका घेतल्यास? तसे नाही, कारण "तेभूमक विपाक" (तीन भूमींमधील विपाक) असे म्हटले असता, पंचवोकार भवात उत्पन्न न होणाऱ्या आणि वगळण्यास योग्य असणाऱ्या आरूप्य विपाकाला न जाणणाऱ्या व्यक्तीसाठी ते स्पष्ट करणे आवश्यक असल्यामुळे (ते सांगितले आहे).

นิสฺสยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

निस्सयप्रत्ययनिर्देशवर्णना समाप्त झाली.

๙. อุปนิสฺสยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

९. उपनिस्सयप्रत्ययनिर्देशवर्णना

๙. เต ตโยปิ ราสโยติ อุปนิสฺสเย ตโย อเนกสงฺคาหกตาย ราสโยติ วทติ. เอตสฺมึ ปน อุปนิสฺสยนิทฺเทเส เย ปุริมา เยสํ ปจฺฉิมานํ อนนฺตรูปนิสฺสยา โหนฺติ, เต เตสํ สพฺเพสํ เอกนฺเตเนว โหนฺติ, น เกสญฺจิ กทาจิ, ตสฺมา เยสุ ปเทสุ อนนฺตรูปนิสฺสโย สงฺคหิโต, เตสุ ‘‘เกสญฺจี’’ติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ น วุตฺตํ. เย ปน ปุริมา เยสํ ปจฺฉิมานํ อารมฺมณปกตูปนิสฺสยา โหนฺติ, เต เตสํ น สพฺเพสํ เอกนฺเตน โหนฺติ, เยสํ อุปฺปตฺติปฏิพาหิกา ปจฺจยา พลวนฺโต โหนฺติ, เตสํ น โหนฺติ, อิตเรสํ โหนฺติ. ตสฺมา เยสุ ปเทสุ อนนฺตรูปนิสฺสโย น ลพฺภติ, เตสุ ‘‘เกสญฺจี’’ติ วุตฺตํ. สิทฺธานํ ปจฺจยธมฺมานํ เยหิ ปจฺจยุปฺปนฺเนหิ อกุสลาทีหิ ภวิตพฺพํ, เตสํ เกสญฺจีติ อยญฺเจตฺถ อตฺโถ, น ปน อวิเสเสน อกุสลาทีสุ เกสญฺจีติ.

९. "ते तिन्ही समूह (राशी) आहेत" असे म्हणून उपनिस्सय प्रत्ययातील तिन्ही प्रकारांना (अनन्तरूपनिस्सय, आरम्मणूपनिस्सय, पकतूपनिस्सय) अनेक धर्मांचा संग्रह करत असल्यामुळे 'राशी' (समूह) म्हटले आहे. परंतु या उपनिस्सयनिर्देशात जे पूर्वीचे धर्म ज्या नंतरच्या धर्मांचे अनन्तरूपनिस्सय प्रत्यय होतात, ते त्या सर्वांचे निश्चितपणेच (अनन्तरूपनिस्सय) होतात, काही जणांचे कधीतरी होतात असे नाही. म्हणून ज्या पदांमध्ये अनन्तरूपनिस्सय समाविष्ट आहे, त्यामध्ये "काहींचे" (केसञ्चि) असे म्हणता येत नाही, म्हणून ते सांगितले नाही. परंतु जे पूर्वीचे धर्म ज्या नंतरच्या धर्मांचे आरम्मणूपनिस्सय आणि पकतूपनिस्सय प्रत्यय होतात, ते त्या सर्वांचे निश्चितपणे होत नाहीत. ज्यांच्या उत्पत्तीला प्रतिबंध करणारे बलवान प्रत्यय (कारण) असतात, त्यांच्या बाबतीत ते होत नाहीत, इतरांच्या बाबतीत होतात. म्हणून ज्या पदांमध्ये अनन्तरूपनिस्सय प्राप्त होत नाही, त्यामध्ये (भगवंतांनी) "काहींचे" (केसञ्चि) असे म्हटले आहे. प्रत्ययभावाने सिद्ध झालेल्या प्रत्ययधर्मांचे ज्या अकुशल इत्यादी प्रत्ययोत्पन्न धर्मांशी संबंध यायला हवा, त्यापैकी "काही प्रत्ययोत्पन्नांचे" असा येथे अर्थ आहे, परंतु सामान्यतः अकुशल इत्यादींमध्ये "काहींचे" असा अर्थ नाही.

ปุริมา ปุริมา กุสลา…เป… อพฺยากตานํ ธมฺมานนฺติ เยสํ อุปนิสฺสยปจฺจเยน ภวิตพฺพํ, เตสํ อพฺยากตานํ ปจฺฉิมานนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ รูปาพฺยากตํ อุปนิสฺสยํ ลภตีติ. กถํ? อารมฺมณานนฺตรูปนิสฺสเย ตาว น ลภติ อนารมฺมณตฺตา ปุพฺพาปรนิยเมน อปฺปวตฺติโต จ, ปกตูปนิสฺสยญฺจ น ลภติ อเจตเนน รูปสนฺตาเนน ปกตสฺส อภาวโต. ยถา หิ อรูปสนฺตาเนน สทฺธาทโย นิปฺผาทิตา อุตุโภชนาทโย จ อุปเสวิตา, น เอวํ รูปสนฺตาเนน. ยสฺมิญฺจ อุตุพีชาทิเก กมฺมาทิเก จ สติ รูปํ ปวตฺตติ, น ตํ เตน ปกตํ โหติ. สเจตนสฺเสว หิ อุปฺปาทนุปตฺถมฺภนุปโยคาทิวเสน เจตนํ ปกปฺปนํ ปกรณํ, รูปญฺจ อเจตนนฺติ. ยถา จ นิรีหเกสุ ปจฺจยายตฺเตสุ ธมฺเมสุ เกสญฺจิ สารมฺมณสภาวตา โหติ, เกสญฺจิ น, เอวํ [Pg.186] สปฺปกรณสภาวตา นิปฺปกรณสภาวตา จ ทฏฺฐพฺพา. อุตุพีชาทโย ปน องฺกุราทีนํ เตสุ อสนฺเตสุ อภาวโต เอว ปจฺจยา, น ปน อุปนิสฺสยาทิภาวโตติ. ปุริมปุริมานํเยว ปเนตฺถ อุปนิสฺสยปจฺจยภาโว พาหุลฺลวเสน ปากฏวเสน จ วุตฺโต. ‘‘อนาคเต ขนฺเธ ปตฺถยมาโน ทานํ เทตี’’ติอาทิวจนโต (ปฏฺฐา. ๒.๑๘.๘) ปน อนาคตาปิ อุปนิสฺสยปจฺจยา โหนฺติ, เต ปุริเมหิ อารมฺมณปกตูปนิสฺสเยหิ ตํสมานลกฺขณตาย อิธ สงฺคยฺหนฺตีติ ทฏฺฐพฺพา.

"पूर्वीचे पूर्वीचे कुशल...पे... अव्याकृत धर्मांना" या पाठात, ज्या (पच्चयुपन्न) अव्याकृत धर्मांना उपनिस्सयप्रत्ययाने उपकृत केले पाहिजे, त्या नंतरच्या अव्याकृत धर्मांना (उपनिस्सयप्रत्ययाने प्रत्यय होतो) असे समजावे. कारण रूप-अव्याकृत हे उपनिस्सय (प्रत्यय) प्राप्त करत नाही. ते कसे? पहिल्यांदा (पकतूपनिस्सयच्या आधी) आरम्मण आणि अनन्तर उपनिस्सय प्राप्त करत नाही, कारण ते अनालंबन (आळंबन नसलेले) आहेत आणि पूर्व-अपर नियमाने प्रवृत्त होत नाहीत. आणि पकतूपनिस्सय देखील प्राप्त करत नाही, कारण अचेतन रूप-संतानाद्वारे (प्रकारान्तराने) केलेले किंवा सेवन केलेले काही नसते. जसे अरूप-संतानाने (नाम-संतानाने) श्रद्धा इत्यादी धर्म उत्पन्न केले जातात किंवा ऋतु-भोजन इत्यादींचे सेवन केले जाते, तसे रूप-संतानाने होत नाही. आणि ज्या ऋतु, बीज इत्यादी आणि कर्म इत्यादी कारणे असताना रूप प्रवृत्त होते, ते रूप त्या कारणांद्वारे 'पकत' (विशेष रूपाने केलेले किंवा सेवन केलेले) होत नाही. कारण सचेतन (चित्तयुक्त) धर्माचेच केवळ उत्पादन, उपस्तंभन, उपभोग इत्यादींच्या द्वारे चेतना, प्रकल्पन (नियोजन) आणि प्रकरण (कारणभाव) असते, आणि रूप हे अचेतन आहे. आणि जसे चेष्टाविरहित (निरीहक) आणि प्रत्ययाधीन असलेल्या धर्मांमध्ये काहींचा स्वभाव सालंबन (स-आरम्मण) असतो आणि काहींचा नसतो, तसेच (काहींचा) सप्रकरण-स्वभाव (समर्थ कारणभाव) आणि (काहींचा) निष्प्रकरण-स्वभाव (असमर्थ कारणभाव) समजावा. परंतु ऋतु, बीज इत्यादी हे अंकुर इत्यादींचे (ते नसताना अंकुर इत्यादींचा अभाव होत असल्यामुळेच) केवळ प्रत्यय (कारण) आहेत, परंतु उपनिस्सय इत्यादी भावाने प्रत्यय नाहीत. येथे उपनिस्सयप्रत्ययभाव हा बाहुल्यतेने आणि स्पष्टतेने केवळ पूर्वीच्या पूर्वीच्या धर्मांचाच भगवंतांनी सांगितला आहे. परंतु "अनागत स्कंधांची इच्छा करत दान देतो" इत्यादी वचनांवरून अनागत (भविष्यातील) धर्म देखील उपनिस्सयप्रत्यय होतात; ते पूर्वीच्या आरम्मण आणि पकतूपनिस्सय यांच्याशी समान लक्षण असल्यामुळे येथेच संग्रहित केले जातात, असे समजावे.

ปุคฺคโลปิ เสนาสนมฺปีติ ปุคฺคลเสนาสนคฺคหณวเสน อุปนิสฺสยภาวํ ภชนฺเต ธมฺเม ทสฺเสติ, ปิ-สทฺเทน จีวรารญฺญรุกฺขปพฺพตาทิคฺคหณวเสน อุปนิสฺสยภาวํ ภชนฺเต สพฺเพ สงฺคณฺหาติ. ‘‘อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺส ธมฺมสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทีสุ หิ ‘‘เสนาสนํ กายิกสฺส สุขสฺสา’’ติอาทิวจเนน เสนาสนคฺคหเณน อุปนิสฺสยภาวํ ภชนฺตาว ธมฺมา อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโยติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺเตน ปุคฺคลาทีสุปิ อยํ นโย ทสฺสิโต โหตีติ. ปจฺจุปฺปนฺนาปิ อารมฺมณปกตูปนิสฺสยา ปจฺจุปฺปนฺนตาย เสนาสนสมานลกฺขณตฺตา เอตฺเถว สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. วกฺขติ หิ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนํ อุตุํ โภชนํ เสนาสนํ อุปนิสฺสาย ฌานํ อุปฺปาเทตี’’ติอาทินา เสนาสนสฺส ปจฺจุปฺปนฺนภาวํ วิย ปจฺจุปฺปนฺนานํ อุตุอาทีนํ ปกตูปนิสฺสยภาวํ, ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนํ จกฺขุํ…เป… วตฺถุํ ปจฺจุปฺปนฺเน ขนฺเธ ครุํ กตฺวา อสฺสาเทตี’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๒.๑๘.๔) จกฺขาทีนํ อารมฺมณูปนิสฺสยภาวญฺจาติ. ปจฺจุปฺปนฺนานมฺปิ จ ตาทิสานํ ปุพฺเพ ปกตตฺตา ปกตูปนิสฺสยตา ทฏฺฐพฺพา.

"पुग्गलोपि सेनासनम्पि" (पुद्गल देखील, शयनासन देखील) या पाठाद्वारे पुद्गल आणि शयनासन यांच्या ग्रहणाद्वारे उपनिस्सयभावाला प्राप्त होणारे (त्यांच्याशी संबंधित असलेले) परमार्थ धर्म भगवंत दर्शवितात. 'अपि' (पि) शब्दाने चीवर, अरण्य, वृक्ष, पर्वत इत्यादींच्या ग्रहणाद्वारे उपनिस्सयभावाला प्राप्त होणाऱ्या सर्व धर्मांचा संग्रह करतात. कारण "अव्याकृत धर्म हा अव्याकृत धर्माचा उपनिस्सयप्रत्ययाने प्रत्यय होतो" इत्यादींमध्ये "शयनासन हे कायिक सुखाचे..." इत्यादी वचनाने शयनासनाच्या ग्रहणाद्वारे उपनिस्सयभावाला प्राप्त होणारेच धर्म उपनिस्सयप्रत्ययाने प्रत्यय होतात, हा अर्थ दर्शविताना भगवंतांनी पुद्गल इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम दर्शविला आहे, असे समजावे. वर्तमानकालीन देखील आरम्मण आणि पकतूपनिस्सय हे वर्तमानकालीन असल्यामुळे शयनासनाच्या समान लक्षण असलेले असल्याने येथेच संग्रहित केले आहेत, असे समजावे. कारण पुढे भगवंत म्हणतील: "वर्तमानकालीन ऋतु, भोजन, शयनासन यांचा आश्रय घेऊन ध्यान उत्पन्न करतो" इत्यादींद्वारे शयनासनाच्या वर्तमानकालीन भावाप्रमाणे वर्तमानकालीन ऋतु इत्यादींचा पकतूपनिस्सयभाव, आणि "वर्तमानकालीन चक्षू...पे... वस्तू (हृदयवस्तू) आणि वर्तमानकालीन स्कंधांना आदरयुक्त करून आस्वाद घेतो" इत्यादींद्वारे चक्षू इत्यादींचा आरम्मणूपनिस्सयभाव सांगतील. आणि वर्तमानकालीन देखील अशा प्रकारच्या (ऋतु इत्यादी) धर्मांची पूर्वी प्रवृत्त झालेली (केलेली/सेवन केलेली) असल्यामुळे पकतूपनिस्सयता समजावी.

กสิณารมฺมณาทีนิ อารมฺมณเมว โหนฺติ, น อุปนิสฺสโยติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘เอกจฺจายา’’ติ อาห.

कसिण-आलंबन इत्यादी हे केवळ आरम्मण (आलंबन) असतात, उपनिस्सय नसतात, या अभिप्रायाने संग्रहकाराने "एकच्चाय" (काहींच्या मते) असे म्हटले आहे.

อรูปาวจรกุสลมฺปิ ยสฺมึ กสิณาทิมฺหิ ฌานํ อนุปฺปาทิตํ, ตสฺมึ อนุปฺปนฺนฌานุปฺปาทเน สพฺพสฺส จ อุปฺปนฺนฌานสฺส สมาปชฺชเน อิทฺธิวิธาทีนํ อภิญฺญานญฺจ อุปนิสฺสโยติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห ‘‘เตภูมกกุสโล จตุภูมกสฺสปิ กุสลสฺสา’’ติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘อรูปาวจรํ สทฺธํ อุปนิสฺสาย รูปาวจรํ ฌานํ วิปสฺสนํ มคฺคํ อภิญฺญํ สมาปตฺตึ อุปฺปาเทตี’’ติ (ปฏฺฐา. ๔.๑๓.๒๘๕). กามาวจรกุสลํ รูปาวจรารูปาวจรวิปากานมฺปิ ตทุปฺปาทกกุสลานํ อุปนิสฺสยภาววเสน[Pg.187], ปฏิสนฺธินิยามกสฺส จุติโต ปุริมชวนสฺส จ วเสน อุปนิสฺสโย, รูปาวจรกุสลํ อรูปาวจรวิปากสฺส, อรูปาวจรกุสลญฺจ รูปาวจรวิปากสฺส ตทุปฺปาทกกุสลูปนิสฺสยภาเวนาติ เอวํ ปจฺเจกํ เตภูมกกุสลานํ จตุภูมกวิปากสฺส เตภูมกกิริยสฺส จ ยถาโยคํ ปจฺจยภาโว เวทิตพฺโพ. ปาฬิยมฺปิ หิ ปกตูปนิสฺสโย นยทสฺสนมตฺเตเนว ปญฺหาวาเรสุ วิสฺสชฺชิโตติ.

अरूपावचर कुशल देखील ज्या कसिण इत्यादी आलंबनांवर ध्यान उत्पन्न झाले नाही, त्या अनुत्पन्न ध्यानाच्या उत्पादनासाठी, आणि सर्व उत्पन्न ध्यानांच्या समापत्तीसाठी (ध्यानस्थ होण्यासाठी) आणि ऋद्धिविध इत्यादी अभिज्ञांसाठी उपनिस्सय (आश्रय) होते, हा अर्थ लक्षात घेऊन संग्रहकाराने "तेभूमक कुशल हे चतुभूमक कुशलाचे देखील (उपनिस्सय होते)" असे म्हटले आहे. हे भगवंतांनी देखील म्हटले आहे: "अरूपावचर श्रद्धेचा आश्रय घेऊन रूपावचर ध्यान, विपश्यना, मार्ग, अभिज्ञा आणि समापत्ती उत्पन्न करतो." कामावचर कुशल हे रूपावचर आणि अरूपावचर विपाकांचे देखील, त्यांना उत्पन्न करणाऱ्या कुशलांच्या उपनिस्सयभाव-सामर्थ्याने आणि प्रतिसंधीचे नियमन करणाऱ्या चुती (मरण) पूर्वीच्या जवनाच्या सामर्थ्याने उपनिस्सय होते. रूपावचर कुशल हे अरूपावचर विपाकाचे, आणि अरूपावचर कुशल हे रूपावचर विपाकाचे, त्यांना उत्पन्न करणाऱ्या कुशलांच्या उपनिस्सयभावाने प्रत्यय होते. अशा प्रकारे प्रत्येक तेभूमक कुशलांचा चतुभूमक विपाकांशी आणि तेभूमक क्रियेसाठी योग्यतेनुसार प्रत्ययभाव समजावा. कारण पाळिमध्ये (पाठात) देखील पकतूपनिस्सय हा केवळ पद्धती दर्शविण्यापुरताच प्रश्नवारांमध्ये भगवंतांनी स्पष्ट केला आहे.

อิมินา ปน นเยนาติ โลกุตฺตรนิพฺพตฺตนํ อุปนิสฺสาย สิเนหุปฺปาทนเลเสนาติ อตฺโถ. โลกุตฺตรา ปน ธมฺมา อกุสลานํ น เกนจิ ปจฺจเยน ปจฺจโย โหนฺตีติ น อิทํ สารโต ทฏฺฐพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. กามาวจราทิติเหตุกภวงฺคํ กายิกสุขาทิ จ รูปาวจราทิกุสลานํ อุปนิสฺสโย, อรูปาวจรวิปาโก รูปาวจรกุสลสฺส ตํ ปตฺเถตฺวา ตนฺนิพฺพตฺตกกุสลุปฺปาทนตฺถํ อุปฺปาทิยมานสฺส, รูปาวจรกิริยสฺส จ ปุพฺเพ นิวุฏฺฐาทีสุ อรูปาวจรวิปากชานนตฺถํ ฌานาภิญฺญาโย อุปฺปาเทนฺตสฺส อรหโต, จตุภูมกวิปากานํ ปน ตทุปฺปาทกกุสลูปนิสฺสยภาววเสน โส โส วิปาโก อุปนิสฺสโย. เตนาห ‘‘ตถา เตภูมกวิปาโก’’ติ. ยทิปิ อรหตฺตผลตฺตํ ฌานวิปสฺสนา อุปฺปาเทติ อนาคามี, น ปน เตน ตํ กทาจิ ทิฏฺฐปุพฺพํ ปุถุชฺชนาทีหิ โสตาปตฺติผลาทีนิ วิย, ตสฺมา ตานิ วิย เตสํ ฌานาทีนํ อิมสฺส จ อคฺคผลํ น ฌานาทีนํ อุปนิสฺสโย. อุปลทฺธปุพฺพสทิสเมว หิ อนาคตมฺปิ อุปนิสฺสโยติ. เตนาห ‘‘อุปริฏฺฐิมํ กุสลสฺสปี’’ติ.

"परंतु या नयाने (पद्धतीने)" याचा अर्थ लोकोत्तर धर्माच्या उत्पत्तीचा आश्रय घेऊन (त्याच्याविषयी) स्नेह (प्रेम) उत्पन्न करण्याच्या पद्धतीचा लेश (अंश) असा आहे. परंतु लोकोत्तर धर्म हे अकुशलांचे कोणत्याही प्रत्ययाने प्रत्यय होत नाहीत, म्हणून हे (काही आचार्यांचे मत) सारभूत (योग्य) मानू नये, असा अट्ठकथाकारांचा अभिप्राय आहे. कामावचर इत्यादी त्रिहेतुक भवांग आणि कायिक सुख इत्यादी हे रूपावचर इत्यादी कुशलांचे उपनिस्सय होते. अरूपावचर विपाक हा, त्याची इच्छा करून तो उत्पन्न करणाऱ्या कुशलाच्या उत्पत्तीसाठी उत्पन्न केल्या जाणाऱ्या रूपावचर कुशलाचे उपनिस्सय होते. आणि पूर्वी निवास केलेल्या स्कंधांमध्ये अरूपावचर विपाक जाणण्यासाठी ध्यान आणि अभिज्ञा उत्पन्न करणाऱ्या अर्हताच्या रूपावचर क्रियेचे उपनिस्सय होते. परंतु चतुभूमक विपाकांचे, त्यांना उत्पन्न करणाऱ्या कुशलांच्या उपनिस्सयभावाच्या सामर्थ्याने तो तो विपाक उपनिस्सय होतो. म्हणूनच संग्रहकाराने "तसेच तेभूमक विपाक" असे म्हटले आहे. जरी अनागामी पुद्गल अर्हत्त्वफलासाठी ध्यान आणि विपश्यना उत्पन्न करतो, तरी त्याने ते (अर्हत्त्वफल) पूर्वी कधीही पाहिलेले नसते, जसे पृथग्जनांनी सोतापत्ती फल इत्यादी पाहिलेले नसते. म्हणून, त्या (सोतापत्ती फल इत्यादी) प्रमाणेच त्यांच्या ध्यान इत्यादींचे आणि या अनागामीच्या ध्यान इत्यादींचे अग्रफल (अर्हत्त्वफल) हे उपनिस्सय होत नाही. कारण पूर्वी प्राप्त झालेल्या (अनुभवलेल्या) धर्मासारखाच अनागत (भविष्यातील) धर्म देखील उपनिस्सय होतो. म्हणूनच संग्रहकाराने "वरचे (फल) देखील कुशलाचे (उपनिस्सय होते)" असे म्हटले आहे.

กิริยอตฺถปฏิสมฺภิทาทิมฺปิ ปตฺเถตฺวา ทานาทิกุสลํ กโรนฺตสฺส เตภูมกกิริยาปิ จตุภูมกสฺสปิ กุสลสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย. โยนิโสมนสิกาเร วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, ตํ อุปนิสฺสาย ราคาทิอุปฺปาทเน อกุสลสฺส, กุสลากุสลูปนิสฺสยภาวมุเขน จตุภูมกวิปากสฺส. เอวํ กิริยสฺสปิ โยเชตพฺพํ. เตนาห ‘‘กิริยสงฺขาโตปิ ปกตูปนิสฺสโย จตุภูมกานํ กุสลาทิขนฺธานํ โหติเยวา’’ติ. เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺเมสุ ปน อุตุโภชนเสนาสนานเมว ติณฺณํ ราสีนํ ปกตูปนิสฺสยภาวทสฺสนํ นยทสฺสนเมวาติ. อิมสฺมึ ปฏฺฐานมหาปกรเณ อาคตนเยนาติ อิทํ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ น อุปนิสฺสยปจฺจยา, กุสเล ขนฺเธ ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูป’’นฺติ [Pg.188] (ปฏฺฐา. ๑.๑.๙๑) เอวมาทิกํ อุปนิสฺสยปฏิกฺเขปํ, อนุโลเม จ อนาคมนํ สนฺธาย วุตฺตํ. สุตฺตนฺติกปริยาเยนาติ ‘‘วิญฺญาณูปนิสํ นามรูปํ, นามรูปนิสํ สฬายตน’’นฺติอาทิเกน (สํ. นิ. ๒.๒๓),

क्रियात्मक अर्थप्रतिसंभिदा इत्यादींची आकांक्षा करून दानादी कुशल कर्म करणाऱ्या व्यक्तीचे त्रिभूमिक क्रियाचित्त सुद्धा चतुर्भूमिक कुशल चित्ताला उपनिषय प्रत्ययाने (बलवान आश्रय हेतूने) प्रत्यय (कारण) होते. योनिसोमनसिकाराच्या (योग्य मनन करण्याच्या) बाबतीत तर बोलण्याची गरजच नाही; त्याचा आश्रय घेऊन राग इत्यादी उत्पन्न होण्यात अकुशलाला, आणि कुशल-अकुशल उपनिषय भावाच्या माध्यमातून चतुर्भूमिक विपाकाला (तो प्रत्यय होतो). याचप्रमाणे क्रियाचित्ताच्या बाबतीतही योजना करावी. म्हणूनच म्हटले आहे— "क्रिया संज्ञक असलेला प्रकृत-उपनिषय सुद्धा चतुर्भूमिक कुशल इत्यादी स्कंधांना (प्रत्यय) होतोच." परंतु, 'नेवविपाक-नविपाकधम्म-धम्मां'मध्ये (जे विपाकही नाहीत आणि विपाकधर्मीही नाहीत अशा धर्मांमध्ये) केवळ ऋतु, भोजन आणि सेनासन (आवास) यांचेच तीन राशींना (कुशल, अकुशल, अव्याकृत समूहांना) प्रकृत-उपनिषय भाव दाखवणे हे केवळ नय-दर्शन (दिशादर्शन) आहे, असे समजावे. 'या प्रस्थान महाप्रकरणात आलेल्या नयाने' हे वचन 'कुशल धर्मावर अवलंबून अव्याकृत धर्म उत्पन्न होतो, उपनिषय प्रत्ययाने नव्हे; कुशल स्कंधांवर अवलंबून चित्तसमुत्थान रूप उत्पन्न होते' इत्यादी उपनिषय-निषेधाला आणि अनुलोमामध्ये न येण्याला अनुसरून म्हटले आहे. 'सुत्तन्तिक पर्यायाने' म्हणजे 'विज्ञानाच्या उपनिषयाने (बलवान आश्रयाने) नामरूप होते, नामरूपाच्या उपनिषयाने षडायतन होते' इत्यादी सूत्रांच्या आधारे.

‘‘ยถาปิ ปพฺพโต เสโล, อรญฺญสฺมึ พฺรหาวเน;

ตํ รุกฺขา อุปนิสฺสาย, วฑฺฒนฺเต เต วนปฺปตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๔๙). –

ज्याप्रमाणे मोठ्या अरण्यातील विशाल पाषाणमय पर्वताचा आश्रय घेऊन ते वनपती (मोठे वृक्ष) आणि इतर वृक्ष वाढतात.

อาทิเกน จ.

इत्यादींद्वारे सुद्धा.

อุปนิสฺสยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

उपनिषयप्रत्ययनिर्देशवर्णना समाप्त झाली.

๑๐. ปุเรชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

१०. पुरेजातप्रत्ययनिर्देशवर्णना

๑๐. นยทสฺสนวเสน ยานิ วินา อารมฺมณปุเรชาเตน น วตฺตนฺติ, เตสํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อารมฺมณปุเรชาตทสฺสเนน มโนทฺวาเรปิ ยํ ยทารมฺมณปุเรชาเตน วตฺตติ, ตสฺส ตทาลมฺพิตํ สพฺพมฺปิ รูปรูปํ อารมฺมณปุเรชาตนฺติ ทสฺสิตเมว โหติ, สรูเปน ปน อทสฺสิตตฺตา ‘‘สาวเสสวเสน เทสนา กตา’’ติ อาห. จิตฺตวเสน กายํ ปริณามยโต อิทฺธิวิธาภิญฺญาย จ อฏฺฐารสสุ ยํกิญฺจิ อารมฺมณปุเรชาตํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

१०. नय-दर्शन (दिशादर्शन) पद्धतीने, जे चक्षुविज्ञानादी चित्त आलंबन-पुरेजात प्रत्ययाशिवाय प्रवृत्त होत नाहीत, त्यांचे आलंबन-पुरेजात प्रत्यय दाखवण्याद्वारे मनोद्वारात सुद्धा जे जेव्हा आलंबन-पुरेजात रूपाने प्रवृत्त होते, त्याचे ते आलंबन असलेले सर्वच रूप-रूप (भौतिक रूप) आलंबन-पुरेजात आहे, हे दाखवले गेलेच आहे. परंतु प्रत्यक्ष स्वरूपात न दाखवल्यामुळे "सावशेष रूपाने (काही भाग शिल्लक ठेवून) देशना केली गेली आहे" असे म्हटले आहे. चित्ताच्या प्रभावाने शरीराला वळवणाऱ्या (रूपांतरित करणाऱ्या) व्यक्तीच्या आणि ऋद्धिविध अभिज्ञाच्या बाबतीत अठरा (निष्पन्न) रूपांपैकी कोणतेही रूप आलंबन-पुरेजात होऊ शकते, असे समजावे.

ตทารมฺมณภาวิโนติ เอตฺถ ปฏิสนฺธิภาวิโน วตฺถุปุเรชาตาภาเวน อิตรสฺสปิ อภาวา อคฺคหณํ. ภวงฺคภาวิโน ปน คหณํ กาตพฺพํ น วา กาตพฺพํ ปฏิสนฺธิยา วิย อปริพฺยตฺตสฺส อารมฺมณสฺส อารมฺมณมตฺตภาวโต, ‘‘มโนธาตูนญฺจา’’ติ เอตฺถ สนฺตีรณภาวิโน มโนวิญฺญาณธาตุยาปิ.

"तदालंबन होणाऱ्या" यामध्ये, प्रतिसंधी होणाऱ्या (महाविपाकाचे) वस्तू-पुरेजात भाव नसल्यामुळे आणि इतर (आलंबन-पुरेजात) सुद्धा स्पष्टपणे नसल्यामुळे ग्रहण केले जात नाही. परंतु भवंग होणाऱ्या (महाविपाकाचे) ग्रहण करावे किंवा करू नये; कारण प्रतिसंधीप्रमाणेच त्याचे अस्पष्ट आलंबन केवळ आलंबन मात्र असते. "मनोधातूंच्या सुद्धा" यामध्ये संतीरण होणाऱ्या मनोविज्ञानधातूचे सुद्धा (ग्रहण करावे).

ปุเรชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पुरेजातप्रत्ययनिर्देशवर्णना समाप्त झाली.

๑๑. ปจฺฉาชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

११. पश्चाज्जातप्रत्ययनिर्देशवर्णना

๑๑. ตสฺเสวาติ [Pg.189] อิทํ กามาวจรรูปาวจรวิปากานํ นิรวเสสทสฺสิตปุเรชาตทสฺสนวเสน วุตฺตํ, รูปาวจรวิปาโก ปน อาหารสมุฏฺฐานสฺส น โหตีติ.

११. "त्याचेच" हे वचन कामावचर आणि रूपावचर विपाकांच्या निरवशेषपणे (पूर्णपणे) दाखवलेल्या पुरेजात प्रत्ययुत्पन्नाला दाखवण्याच्या प्रभावाने म्हटले आहे; परंतु रूपावचर विपाक हा आहारसमुत्थान रूपाला (पश्चाज्जात प्रत्यय) होत नाही, असे समजावे.

ปจฺฉาชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पश्चाज्जातप्रत्ययनिर्देशवर्णना समाप्त झाली.

๑๒. อาเสวนปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

१२. आसेवनप्रत्ययनिर्देशवर्णना

๑๒. ปคุณตรพลวตรภาววิสิฏฺฐนฺติ เอเตน วิปากาพฺยากตโต วิเสเสติ.

१२. "अतिशय परिपक्व आणि अत्यंत बलवान भावाने विशिष्ट" या वचनाने विपाक अव्याकृतापासून (कुशलादी आसेवन प्रत्यय धर्माला) वेगळे केले जाते.

อาเสวนปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

आसेवनप्रत्ययनिर्देशवर्णना समाप्त झाली.

๑๓. กมฺมปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

१३. कर्मप्रत्ययनिर्देशवर्णना

๑๓. เจตนาสมฺปยุตฺตกมฺมํ อภิชฺฌาทิ กมฺมปจฺจโย น โหตีติ ‘‘เจตนากมฺมเมวา’’ติ อาห. สติปิ หิ วิปากธมฺมธมฺมตฺเต น เจตนาวชฺชา เอวํสภาวาติ. อตฺตโน ผลํ อุปฺปาเทตุํ สมตฺเถนาติ กมฺมสฺส สมตฺถตา ตสฺส กมฺมปจฺจยภาโว วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา.

१३. चेतना-संप्रयुक्त कर्म असलेले अभिध्या इत्यादी कर्मप्रत्यय होत नाहीत, म्हणून "चेतना हेच कर्म आहे" असे म्हटले आहे. कारण विपाक देण्याचा स्वभाव असला तरीही, चेतना सोडून इतर धर्म या स्वभावाचे (कर्मप्रत्यय शक्तीने उपकार करणारे) नसतात, असे समजावे. "स्वतःचे फळ उत्पन्न करण्यास समर्थ असलेल्या" याद्वारे कर्माचे सामर्थ्य आणि त्याचा (विपाक नामस्कंध व कतत्ता रूपाला) कर्मप्रत्यय भाव आहे, असे म्हटले आहे, असे समजावे.

ปญฺจโวกาเรเยว, น อญฺญตฺถาติ เอเตน กามาวจรเจตนา เอกโวกาเร รูปมฺปิ น ชเนตีติ ทสฺเสติ.

"केवळ पंचवोकार (पाच स्कंध असलेल्या) भूमीतच, इतरत्र नाही" या वचनाने कामावचर कुशल चेतना एकवोकार भूमीत सुद्धा रूप उत्पन्न करू शकत नाही, हे दर्शवले आहे.

กมฺมปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

कर्मप्रत्ययनिर्देशवर्णना समाप्त झाली.

๑๔. วิปากปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

१४. विपाकप्रत्ययनिर्देशवर्णना

๑๔. วิปากปจฺจยนิทฺเทเส เยสํ เอกนฺเตน วิปาโก วิปากปจฺจโย โหติ, เตสํ วเสน นยทสฺสนํ กตํ. น หิ อารุปฺเป ภูมิทฺวยวิปาโก รูปสฺส ปจฺจโย โหติ.

१४. विपाकप्रत्यय निर्देशात ज्यांच्यासाठी निश्चितपणे विपाक हा विपाकप्रत्यय होतो, त्यांच्या प्रभावाने नय-दर्शन (दिशादर्शन) केले गेले आहे. कारण अरूप भूमीत, दोन भूमींचा (काम आणि रूप भूमींचा) विपाक हा रूपाला प्रत्यय (कारण) होत नाही.

วิปากปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

विपाकप्रत्ययनिर्देशवर्णना समाप्त झाली.

๑๕. อาหารปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

१५. आहारप्रत्ययनिर्देशवर्णना

๑๕. กพฬํ [Pg.190] กริตฺวา อชฺโฌหริโตวาติ อสิตปีตาทิวตฺถูหิ สห อชฺโฌหริโตวาติ วุตฺตํ โหติ. ปาตพฺพสายิตพฺพานิปิ หิ สภาววเสน กพฬาเยว โหนฺตีติ.

१५. "कवळीकार (घास) करून गिळणे" म्हणजे खाल्लेल्या, प्यायलेल्या इत्यादी वस्तूंनी युक्त अन्न गिळणे, असे म्हटले आहे. कारण पिण्यायोग्य आणि चाखण्यायोग्य पदार्थ सुद्धा स्वभावाने कवळीकार (घास) रूपच असतात, असे समजावे.

เสสติสนฺตติสมุฏฺฐานสฺส อนุปาลโกว หุตฺวาติ เอตฺถ จิตฺตสมุฏฺฐานสฺส อาหารปจฺจยภาโว วิจาเรตฺวา คเหตพฺโพ. น หิ จิตฺตสมุฏฺฐาโน กพฬีกาโร อาหาโร โนจิตฺตสมุฏฺฐาโน ตทุภยญฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานกายสฺส อาหารปจฺจโย วุตฺโต, ติวิโธปิ ปน โส โนจิตฺตสมุฏฺฐานกายสฺส วุตฺโตติ.

"इतर तीन संततींपासून उत्पन्न झालेल्या रूपाचा केवळ अनुपालक (रक्षक) होऊन" यामध्ये, चित्तसमुत्थान शरीराला कवळीकार आहाराचा आहारप्रत्यय भाव विचार करून ग्रहण करावा. कारण चित्तसमुत्थान असलेला कवळीकार आहार, चित्तसमुत्थान नसलेला आहार आणि ते दोन्ही मिळून चित्तसमुत्थान शरीराला आहारप्रत्यय म्हणून सांगितले नाही; परंतु तो तिन्ही प्रकारचा कवळीकार आहार चित्तसमुत्थान नसलेल्या शरीराला (आहारप्रत्यय म्हणून) सांगितला आहे, असे समजावे.

อาหารปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

आहारप्रत्ययनिर्देशवर्णना समाप्त झाली.

๑๖. อินฺทฺริยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

१६. इंद्रियप्रत्ययनिर्देशवर्णना

๑๖. อรูปชีวิตินฺทฺริยมฺปิ สงฺคหิตนฺติ มิสฺสกตฺตา ชีวิตินฺทฺริยํ น สพฺเพน สพฺพํ วชฺชิตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย.

१६. "अरूप जीवितेंद्रिय सुद्धा संग्रहित केले आहे" कारण (रूप जीवितेंद्रियाशी) मिश्रित असल्यामुळे जीवितेंद्रियाला पूर्णपणे सर्व प्रकारे वर्ज्य करू नये, असा (अट्टकथाचार्यांचा) अभिप्राय आहे.

อวินิพฺภุตฺตธมฺมานนฺติ เอตฺถ อยํ อธิปฺปาโย – รูปารูปานํ อญฺญมญฺญํ อวินิพฺภุตฺตโวหาโร นตฺถีติ อรูปานํ อินฺทฺริยปจฺจยภูตานิ ปจฺจยนฺตราเปกฺขานิ จกฺขาทีนิ อตฺตโน วิชฺชมานกฺขเณ อวินิพฺภุตฺตธมฺมานํ อินฺทฺริยปจฺจยตํ อผรนฺตานิปิ อินฺทฺริยปจฺจยา สิยุํ. โย ปน นิรเปกฺโข อินฺทฺริยปจฺจโย อวินิพฺภุตฺตธมฺมานํ โหติ, โส อตฺตโน วิชฺชมานกฺขเณ เตสํ อินฺทฺริยปจฺจยตํ อผรนฺโต นาม นตฺถิ. ยทิ จ อิตฺถินฺทฺริยปุริสินฺทฺริยานิ อินฺทฺริยปจฺจโย ลิงฺคาทีนํ สิยุํ, อวินิพฺภุตฺตานํ เตสมฺปิ สิยุํ. น หิ รูปํ รูปสฺส, อรูปํ วา อรูปสฺส วินิพฺภุตฺตสฺส อินฺทฺริยปจฺจโย อตฺถีติ. สติ เจวํ อิตฺถิปุริสินฺทฺริเยหิ อวินิพฺภุตฺตตฺตา กลลาทิกาเล จ ลิงฺคาทีนิ สิยุํ, เยสํ ตานิ อินฺทฺริยปจฺจยตํ ผเรยฺยุํ, น จ ผรนฺติ. ตสฺมา น เตหิ ตานิ อวินิพฺภุตฺตกานิ, อวินิพฺภุตฺตตฺตาภาวโต จ เตสํ อินฺทฺริยปจฺจยตํ น ผรนฺติ. อญฺเญสํ ปน เยหิ ตานิ สหชาตานิ, เตสํ อพีชภาวโตเยว น ผรนฺติ, ตสฺมา อาปนฺนวินิพฺภุตฺตภาวานํ เตสํ ลิงฺคาทีนํ อวินิพฺภุตฺตานํ อญฺเญสญฺจ สมานกลาปธมฺมานํ อินฺทฺริยปจฺจยตาย [Pg.191] อผรณโต ตานิ อินฺทฺริยปจฺจโย น โหนฺตีติ. เยสํ พีชภูตานิ อิตฺถิปุริสินฺทฺริยานิ, เตสํ ลิงฺคาทีนํ อปรมตฺถภาวโตติ เกจิ, เต ปน กลลาทิกาเลปิ ลิงฺคาทีนํ ตทนุรูปานํ อตฺถิตํ อิจฺฉนฺติ.

"अविनिब्भुत्तधम्मानं" (अविभक्त धर्मांच्या) या पाठात हा अभिप्राय आहे – रूप आणि नाम यांच्यात परस्पर 'अविनिब्भुत्त' (अविभक्त) असा व्यवहार नाही. म्हणून नामधर्मांचे (अरूपांचे) इन्द्रियप्रत्यय असणारे आणि इतर प्रत्ययांची (कारणांची) अपेक्षा ठेवणारे चक्षु इत्यादी रूपधर्म, आपल्या विद्यमान क्षणी (अस्तित्वाच्या क्षणी) विभक्त धर्मांच्या (विनिब्भुत्तधर्मांच्या - चक्षुर्विज्ञान इत्यादींच्या) इन्द्रियप्रत्ययत्वाला पूर्ण करत नसले (न पसरवत असले) तरीही ते इन्द्रियप्रत्यय होऊ शकतात. परंतु, जो निरपेक्ष (इतर कारणांची अपेक्षा न ठेवणारा) इन्द्रियप्रत्यय अविनिब्भुत्त धर्मांचा (एकाच कलापातील अविभक्त रूपांचा) असतो, तो आपल्या विद्यमान क्षणी त्यांच्या इन्द्रियप्रत्ययत्वाला पूर्ण करत नाही (पसरवत नाही) असे मुळीच नाही. जर स्त्रीन्द्रिय आणि पुरुषेन्द्रिय हे लिंग (चिन्हे) इत्यादींचे इन्द्रियप्रत्यय असते, तर ते अविनिब्भुत्त असलेल्यांचेही (अविभक्त असलेल्यांचेही) इन्द्रियप्रत्यय झाले असते. कारण, विभक्त (भिन्न) असलेल्या रूपाचा रूपाशी किंवा नामाचा नामाशी इन्द्रियप्रत्यय संबंध नसतो. आणि जर असे असते, तर स्त्रीन्द्रिय व पुरुषेन्द्रियाशी अविनिब्भुत्त (अविभक्त) असल्यामुळे कलल (भ्रूणावस्था) इत्यादींच्या वेळीही ते लिंग इत्यादी अस्तित्वात असते, ज्यांच्यावर ते (इन्द्रिये) आपले इन्द्रियप्रत्ययत्व पसरवू शकले असते; परंतु ते पसरवत नाहीत. म्हणून, त्यांच्याशी ते (लिंग इत्यादी) अविनिब्भुत्त (अविभक्त) नसतात, आणि अविनिब्भुत्तभावाचा अभाव असल्यामुळे ते त्यांच्यावर इन्द्रियप्रत्ययत्व पसरवत नाहीत. परंतु, ज्या इतर रूपधर्मांसोबत ते सहजात (एकत्र उत्पन्न) असतात, त्यांचे ते बीज (कारण) नसल्यामुळेच त्यांच्यावर ते इन्द्रियप्रत्ययत्व पसरवत नाहीत. म्हणून, विभक्त भाव प्राप्त झालेल्या त्या लिंग इत्यादींच्या आणि समान कलापातील इतर अविनिब्भुत्त (अविभक्त) धर्मांच्या इन्द्रियप्रत्ययत्वाला न पसरवल्यामुळे, ते (स्त्रीन्द्रिय व पुरुषेन्द्रिय) इन्द्रियप्रत्यय होत नाहीत, असा हा (अट्ठकथाकारांचा) अभिप्राय आहे. काही आचार्य असे म्हणतात की, ज्या लिंग इत्यादींचे स्त्रीन्द्रिय आणि पुरुषेन्द्रिय हे बीजभूत (कारण) असतात, ते लिंग इत्यादी परमार्थ (वास्तविक धर्म) नसल्यामुळे (ते इन्द्रियप्रत्यय होत नाहीत). परंतु, ते आचार्य कलल इत्यादींच्या वेळीही त्या काळाला अनुरूप अशा लिंग इत्यादींचे अस्तित्व स्वीकारतात.

ชาติภูมิวเสน วุตฺเตสุ เภเทสุ กุสลชาติยํ รูปาวจรกุสลเมว อารุปฺเป ฐเปตพฺพนฺติ ‘‘ฐเปตฺวา ปน รูปาวจรกุสลํ อวเสสา กุสลากุสลา’’ติ วุตฺตํ. ปฐมโลกุตฺตรํ ปน โทมนสฺสยุตฺตญฺจ วิสุํ เอกา ชาติ ภูมิ วา น โหตีติ อารุปฺเป อลพฺภมานมฺปิ น ฐปิตํ. เหตุอาทีสุปิ ‘‘ตถา อปริยาปนฺนกุสลเหตุ, ตถา อกุสลเหตู’’ติอาทีสุ (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ๑.๑) เอส นโย โยเชตพฺโพ.

जाती (स्वभाव) आणि भूमीच्या आधारे सांगितलेल्या भेदांमध्ये, कुशल जातीमध्ये केवळ रूपावचर कुशलालाच अरूप भूमीमध्ये वगळले पाहिजे, म्हणूनच "रूपावचर कुशलाला वगळून उर्वरित कुशल आणि अकुशल" असे म्हटले आहे. परंतु, प्रथम लोकोत्तर चित्त आणि दौर्मनस्ययुक्त (द्वेषयुक्त) चित्त ही काही स्वतंत्र जात किंवा भूमी नव्हेत; म्हणून अरूप भूमीमध्ये ती प्राप्त होत नसली तरीही त्यांना वगळले गेले नाही. हेतू इत्यादींच्या बाबतीतही, "तसेच अपरियापन्न कुशलहेतू, तसेच अकुशलहेतू" इत्यादींमध्ये हाच न्याय लागू केला पाहिजे.

ฐิติกฺขเณติ อิทํ รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส สหชาตปจฺจยตฺตาภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. อุปฺปาทกฺขเณปิ ปน ตสฺส อินฺทฺริยปจฺจยตา น สกฺกา นิวาเรตุํ. วกฺขติ หิ ‘‘อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ…เป… อสญฺญสตฺตานํ เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจ…เป… อินฺทฺริยปจฺจยํ กมฺมปจฺจยสทิส’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๖๖). น หิ อสญฺญสตฺตานํ อินฺทฺริยปจฺจยา อุปฺปชฺชมานสฺส รูปสฺส รูปชีวิตินฺทฺริยโต อญฺโญ อินฺทฺริยปจฺจโย อตฺถิ, ปญฺจโวกาเร ปวตฺเต จ กฏตฺตารูปสฺส. ปฏิจฺจวาราทโย จ ฉ อุปฺปาทกฺขณเมว คเหตฺวา ปวตฺตา, เอวญฺจ กตฺวา ปจฺฉาชาตปจฺจโย เอเตสุ อนุโลมโต น ติฏฺฐตีติ.

"स्थितिक्षणी" हे रूप-जीवितेंद्रियाच्या सहजातप्रत्ययत्वाच्या अभावाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. परंतु, उत्पादक्षणी देखील त्याच्या इन्द्रियप्रत्ययत्वाचे निवारण करता येत नाही. कारण पुढे (पट्ठानमध्ये) म्हटले जाईल की – "अव्याकृत धर्मावर अवलंबून... असंश्र्नीसत्त्वांच्या (असंज्ञीसत्त्वांच्या) एका महाभूतावर अवलंबून... इन्द्रियप्रत्यय हा कर्मप्रत्ययासारखा आहे." कारण, असंज्ञीसत्त्व भूमीमध्ये इन्द्रियप्रत्ययामुळे उत्पन्न होणाऱ्या रूपासाठी रूप-जीवितेंद्रियाशिवाय दुसरा कोणताही इन्द्रियप्रत्यय अस्तित्वात नाही, आणि पंचवोकार (पंचस्कंध) भूमीमध्ये प्रवृत्तीच्या वेळी उत्पन्न होणाऱ्या कटत्तारूपासाठीही (कर्मज रूपासाठीही) हाच नियम आहे. तसेच प्रतीत्यवार इत्यादी सहा वार केवळ उत्पादक्षणच ग्रहण करून प्रवृत्त झाले आहेत, आणि असे असल्यामुळे पश्चातजातप्रत्यय यामध्ये अनुलोम पद्धतीने राहत नाही.

อินฺทฺริยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

इन्द्रियप्रत्ययनिर्देशवर्णना समाप्त झाली.

๑๗. ฌานปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

१७. ध्यानप्रत्ययनिर्देशवर्णना

๑๗. วิตกฺกวิจารปีติโสมนสฺสโทมนสฺสุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตาสงฺขาตานีติ เอตฺถ ยทิปิ โสมนสฺสโทมนสฺสสงฺขาตานิ ฌานงฺคานิ นตฺถิ, สุขทุกฺขสงฺขาตานิ ปน โสมนสฺสโทมนสฺสภูตาเนว ฌานงฺคานิ, น กายิกสุขทุกฺขภูตานีติ อิมสฺส ทสฺสนตฺถํ โสมนสฺสโทมนสฺสคฺคหณํ กตํ. นนุ จ ‘‘ทฺวิปญฺจวิญฺญาณวชฺเชสู’’ติ วจเนเนว กายิกสุขทุกฺขานิ วชฺชิตานีติ สุขทุกฺขคฺคหณเมว กตฺตพฺพนฺติ? น, ฌานงฺคสุขทุกฺขานํ ฌานงฺคภาววิเสสนโต. ‘‘ทฺวิปญฺจวิญฺญาณวชฺเชสุ สุขทุกฺขุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตาสงฺขาตานี’’ติ หิ วุตฺเต ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณสุ อุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตาหิ สทฺธึ กายิกสุขทุกฺขานิปิ [Pg.192] วชฺชิตานีติ เอตฺตกเมว วิญฺญายติ, น ปน ยานิ สุขทุกฺขานิ ฌานงฺคานิ โหนฺติ, เตสํ ฌานงฺคภูโต สุขภาโว ทุกฺขภาโว จ วิเสสิโต, ตสฺมา โสมนสฺสโทมนสฺสภาววิสิฏฺโฐเยว สุขทุกฺขภาโว สุขทุกฺขานํ ฌานงฺคภาโวติ ทสฺสนตฺถํ โสมนสฺสโทมนสฺสคฺคหณํ กโรติ. เตน ‘‘ทฺวิปญฺจวิญฺญาณวชฺเชสู’’ติ วจเนน วชฺชิยมานานมฺปิ สุขทุกฺขานํ โสมนสฺสโทมนสฺสภาวาภาวโต ฌานงฺคภาวาภาโวติ ทสฺสิตํ โหติ. ยถาวชฺชิตา ปน สุขทุกฺโขเปกฺเขกคฺคตา กสฺมา วชฺชิตาติ? ยตฺถ ฌานงฺคานิ อุทฺธรียนฺติ จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ, ตตฺถ จ ฌานงฺคนฺติ อนุทฺธฏตฺตา. กสฺมา ปน น อุทฺธฏาติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺจนฺนํ ปน วิญฺญาณกายาน’’นฺติอาทิมาห.

१७. "वितर्क, विचार, प्रीती, सौमनस्य, दौर्मनस्य, उपेक्षा आणि चित्तैकाग्रता म्हणून ओळखले जाणारे" या पाठात, जरी सौमनस्य आणि दौर्मनस्य नावाचे ध्यानअंग (झानांग) नसले, तरी सुख आणि दुःख म्हणून ओळखली जाणारी ध्यानअंगे ही सौमनस्य आणि दौर्मनस्य रूपच आहेत, ती कायिक (शारीरिक) सुख-दुःख रूप नाहीत, हे दर्शवण्यासाठी "सौमनस्य-दौर्मनस्य" या शब्दांचे ग्रहण केले आहे. (शंका) "द्विपंचविज्ञानवगळता" (द्विपञ्चविञ्ञाणवज्जेसु) या शब्दानेच कायिक सुख-दुःखांचा त्याग (वगळणे) झाला असल्यामुळे, केवळ "सुख-दुःख" या शब्दांचेच ग्रहण करायला हवे होते की नाही? (उत्तर) नाही, कारण ध्यानअंग असणाऱ्या सुख-दुःखांच्या ध्यानअंगत्वाच्या वैशिष्ट्यामुळे (ते आवश्यक आहे). कारण, "द्विपंचविज्ञानवगळता सुख, दुःख, उपेक्षा आणि चित्तैकाग्रता म्हणून ओळखले जाणारे" असे म्हटले असता, द्विपंचविज्ञानातील उपेक्षा आणि चित्तैकाग्रतेसोबत कायिक सुख-दुःखांचाही त्याग झाला आहे, एवढाच अर्थ समजतो; परंतु जी सुख-दुःखे ध्यानअंगे आहेत, त्यांच्या ध्यानअंगभूत सुखभावाचे आणि दुःखभावाचे वैशिष्ट्य स्पष्ट होत नाही. म्हणून, सौमनस्य आणि दौर्मनस्य भावाने विशिष्ट असलेला सुख-दुःख भाव हाच सुख-दुःखांचे ध्यानअंगत्व आहे, हे दर्शवण्यासाठी "सौमनस्य-दौर्मनस्य" या शब्दांचे ग्रहण केले आहे. याने, "द्विपंचविज्ञानवगळता" या शब्दाने वगळल्या जाणाऱ्या सुख-दुःखांमध्येही सौमनस्य-दौर्मनस्य भावाचा अभाव असल्यामुळे ध्यानअंगत्वाचा अभाव असतो, हे दर्शवले जाते. (शंका) मग वगळलेले सुख, दुःख, उपेक्षा आणि चित्तैकाग्रता का वगळले गेले आहेत? (उत्तर) कारण ज्या चित्तोत्पादकांडात ध्यानअंगे उद्धृत (बाहेर काढली) केली जातात, तिथे ती ध्यानअंग म्हणून उद्धृत केलेली नाहीत. (शंका) ती का उद्धृत केली नाहीत? हे दर्शवण्यासाठी "पाच विज्ञानकायांच्या..." (पञ्चन्नं पन विञ्ञाणकायानां) इत्यादी म्हटले आहे.

อภินิปาตมตฺตตฺตาติ เอเตน อาวชฺชนสมฺปฏิจฺฉนมตฺตายปิ จินฺตนาปวตฺติยา อภาวํ ทสฺเสติ. ‘‘เตสุ วิชฺชมานานิปิ อุเปกฺขาสุขทุกฺขานี’’ติ โปราณปาโฐ. ตตฺถ อุเปกฺขาสุขทุกฺเขเหว ตํสมานลกฺขณาย จิตฺเตกคฺคตายปิ ยถาวุตฺเตเนว การเณน อนุทฺธฏภาโว ทสฺสิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ปุพฺเพ ปน สตฺต องฺคานิ ทสฺเสนฺเตน จตฺตาริ องฺคานิ วชฺชิตานีติ เตสํ วชฺชเน การณํ ทสฺเสนฺเตน น สมานลกฺขเณน เลเสน ทสฺเสตพฺพํ. อฏฺฐกถา เหสาติ. ยทิ จ เลเสน ทสฺเสตพฺพํ, ยถาวุตฺเตสุปิ ตีสุ เอกเมว วตฺตพฺพํ สิยา, ติณฺณํ ปน วจเนน ตโต อญฺญสฺส ฌานงฺคนฺติ อุทฺธฏภาโว อาปชฺชติ, ยถาวุตฺตการณโต อญฺเญน การเณน อนุทฺธฏภาโว วา, ตสฺมา ตํโทสปริหรณตฺถํ ‘‘อุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตาสุขทุกฺขานี’’ติ ปฐนฺติ. เย ปน ‘‘ฌานงฺคภูเตหิ โสมนสฺสาทีหิ สุขทุกฺเขน อวิภูตภาเวน ปากฏตาย อินฺทฺริยกิจฺจยุตฺตตาย จ สมานานํ สุขาทีนํ ฌานงฺคนฺติ อนุทฺธฏภาเว การณํ วตฺตพฺพํ, น จิตฺเตกคฺคตายาติ สา เอตฺถ น คหิตา’’ติ วทนฺติ, เตสํ ตํ รุจิมตฺตํ. ยทิ ฌานงฺคสมานานํ ฌานงฺคนฺติ อนุทฺธฏภาเว การณํ วตฺตพฺพํ, จิตฺเตกคฺคตา เจตฺถ ฌานงฺคภูตาย วิจิกิจฺฉายุตฺตมโนธาตุอาทีสุ จิตฺเตกคฺคตาย สมานาติ ตสฺสา อนุทฺธฏภาเว การณํ วตฺตพฺพเมวาติ. เสสาเหตุเกสุปิ ฌานงฺคํ อุทฺธฏเมว อุทฺธรณฏฺฐาเน จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑติ อธิปฺปาโย.

"अभिनिपात मत्तत्वात्" (केवळ अभिमुख होण्यामुळे) या शब्दाने आवर्जन (मनाचे वळणे) आणि संपटिच्छन (स्वीकारणे) मात्र असलेल्या विचारप्रवृत्तीचा अभाव दर्शविला आहे. "त्यांच्यामध्ये विद्यमान असलेले उपेक्षा, सुख आणि दुःख देखील" हा जुना (प्राचीन) अट्टकथा पाठ आहे. तेथे उपेक्षा, सुख आणि दुःख यांच्याद्वारेच, त्यांच्यासारखेच लक्षण असलेल्या चित्त-एकाग्रतेचा देखील वर सांगितलेल्या कारणानेच उल्लेख न करणे (अनुद्धृत भाव) दर्शविले आहे, असे समजावे. परंतु पूर्वी सात अंगे दाखविताना चार अंगे वर्ज्य केली आहेत, म्हणून त्यांच्या वर्ज्य करण्याचे कारण दाखविताना समान लक्षणाच्या केवळ लेशाने (अल्प कारणाने) ते दाखवू नये. कारण ही अट्टकथा आहे. आणि जर लेशानेच दाखवायचे असेल, तर वर सांगितलेल्या तिन्हींपैकी एकाचाच उल्लेख करायला हवा होता. परंतु तिन्हींच्या (उपेक्षा, सुख, दुःख) उल्लेगाने त्याहून भिन्न असलेल्या चित्त-एकाग्रतेचा 'झान-अंग' (ध्यान-अंग) म्हणून उल्लेख करणे प्राप्त होते, किंवा वर सांगितलेल्या कारणाव्यतिरिक्त इतर कारणाने तिचा उल्लेख न करणे प्राप्त होते. म्हणून तो दोष टाळण्यासाठी नंतरचे आचार्य "उपेक्षा-चित्तैकाग्रता-सुख-दुःखानि" असा पाठ वाचतात. परंतु जे असे म्हणतात की, "ध्यान-अंग असलेल्या सोमनस्य इत्यादींशी सुख-दुःखाच्या अस्पष्टतेने, स्पष्टतेने आणि इंद्रियकार्याशी युक्त असण्याने समान असलेल्या सुख इत्यादींचा ध्यान-अंग म्हणून उल्लेख न करण्याचे कारण सांगितले पाहिजे, चित्त-एकाग्रतेचे नाही; म्हणून ती येथे घेतली नाही", त्यांचे ते म्हणणे केवळ त्यांच्या आवडीचे (रुचिमात्र) आहे. जर ध्यान-अंगांशी समान असलेल्यांचा ध्यान-अंग म्हणून उल्लेख न करण्याचे कारण सांगायचे असेल, तर चित्त-एकाग्रता देखील येथे ध्यान-अंग असलेल्या विचिकित्सा-संप्रयुक्त चित्त, मनोधातू इत्यादींमधील चित्त-एकाग्रतेशी समान असल्यामुळे, तिचा उल्लेख न करण्याचे कारण सांगितलेच पाहिजे. उर्वरित अहेतुक चित्तांमध्ये देखील ध्यान-अंगाचा उल्लेख करण्याच्या स्थानी म्हणजेच चित्तुत्पादकांडात ध्यान-अंग उद्धृत केलेले नाही, असा अट्टकथाकारांचा अभिप्राय आहे.

ฌานปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

झानपच्चयनिद्देसवण्णना (ध्यानप्रत्ययनिर्देशवर्णना) समाप्त झाली.

๑๘. มคฺคปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

१८. मग्गपच्चयनिद्देसवण्णना (मार्गप्रत्ययनिर्देशवर्णना)

๑๘. ปญฺญา [Pg.193] วิตกฺโก สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีวา วีริยํ สติ สมาธิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ มิจฺฉาวาจากมฺมนฺตาชีวาติ อิมานิ ทฺวาทสงฺคานีติ เอตฺถ ทุวิธมฺปิ สงฺกปฺปํ วีริยํ สมาธิญฺจ วิตกฺกวีริยสมาธิวจเนหิ สงฺคณฺหิตฺวา ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อฏฺฐงฺคิโก มิจฺฉามคฺโค อพฺรหฺมจริยํ. เสยฺยถิทํ – มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… มิจฺฉาสมาธี’’ติอาทีหิ (สํ. นิ. ๕.๑๘) สุตฺตวจเนหิ มิจฺฉาวาจากมฺมนฺตาชีเวสุปิ มคฺคงฺคโวหารสิทฺธิโต เตหิ สห ทฺวาทสงฺคานิ อิธ ลพฺภมานานิ จ อลพฺภมานานิ จ มคฺคงฺควจนสามญฺเญน สงฺคณฺหิตฺวา วุตฺตานิ. เอวญฺหิ สุตฺตนฺตโวหาโรปิ ทสฺสิโต โหติ, เอวํ ปน ทสฺเสนฺเตน ‘‘มคฺคปจฺจยนิทฺเทเส มคฺคงฺคานี’’ติ เอวํ อุทฺธริตฺวา ตสฺส ปาฐคตสฺส มคฺคงฺคสทฺทสฺส อตฺถภาเวน อิมานิ ทฺวาทสงฺคานิ น ทสฺเสตพฺพานิ. น หิ ปาฬิยํ มคฺคงฺคสทฺทสฺส มิจฺฉาวาจากมฺมนฺตาชีโวติ อตฺโถ วตฺตพฺโพ. เตหิ สมฺมาวาจาทีหิ ปฏิปกฺขา เจตนาธมฺมา ตปฺปฏิปกฺขภาวโตเยว ‘‘มิจฺฉามคฺคงฺคานี’’ติ สุตฺเต วุตฺตานิ, น ปน มคฺคปจฺจยภาเวน. มคฺคงฺคานิ มคฺคปจฺจยภูตานิ จ อิธ ปาฬิยํ ‘‘มคฺคงฺคานี’’ติ วุตฺตานิ, น จ อญฺญํ อุทฺธริตฺวา อญฺญสฺส อตฺโถ วตฺตพฺโพ. ปริยายนิปฺปริยายมคฺคงฺคทสฺสนตฺถํ ปน อิจฺฉนฺเตน ปาฬิคตมคฺคงฺคสทฺทปติรูปโก อญฺโญ มคฺคงฺคสทฺโท อุภยปทตฺโถ อุทฺธริตพฺโพ ยถา ‘‘อธิกรณํ นาม จตฺตาริ อธิกรณานี’’ติ (ปารา. ๓๘๖, ๔๐๕). อิธ ปน ‘‘มคฺคปจฺจยนิทฺเทเส มคฺคงฺคานี’’ติ ปาฬิคโตเยว มคฺคงฺคสทฺโท อุทฺธโฏ, น จ อตฺถุทฺธรณวเสน ทสฺเสตฺวา อธิปฺเปตตฺถนิยมนํ กตํ, ตสฺมา ปาฬิยํ มคฺคงฺคสทฺทสฺส มิจฺฉาวาจาทีนํ อตฺถภาโว มา โหตูติ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิสงฺกปฺปวาจากมฺมนฺตาชีววายามสติสมาธิมิจฺฉาทิฏฺฐิสงฺกปฺปวายามสมาธโยติ อิมานิ ทฺวาทสงฺคานี’’ติ ปฐนฺติ. นนุ เอวํ ‘‘อเหตุกจิตฺตุปฺปาทวชฺเชสู’’ติ น วตฺตพฺพํ. น หิ เตสุ สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย ยถาวุตฺตา สนฺติ, เย วชฺเชตพฺพา สิยุนฺติ? น, อุปฺปตฺติฏฺฐานนิยมนตฺถตฺตา. อเหตุกจิตฺตุปฺปาทวชฺเชสฺเวว เอตานิ อุปฺปชฺชนฺติ, นาเหตุกจิตฺตุปฺปาเทสุ. ตตฺถุปฺปนฺนานิ ทฺวาทสงฺคานีติ อยญฺเหตฺถ อตฺโถ.

१८. "प्रज्ञा, वितर्क, सम्मावाचा (सम्यक् वाणी), सम्माकम्मन्त (सम्यक् कर्मान्त), सम्माआजीव (सम्यक् आजीव), वीर्य, सती (स्मृती), समाधी, मिच्छादिट्ठि (मिथ्या दृष्टी), मिच्छावाचा, मिच्छाकम्मन्त, मिच्छाआजीव ही बारा अंगे आहेत" या पाठात दोन्ही प्रकारचे संकल्प (सम्यक् व मिथ्या), वीर्य आणि समाधी यांना वितर्क, वीर्य व समाधी या शब्दांनी ग्रहण करून, "हाच, आवुसो! अष्टांगिक मिथ्या मार्ग आणि अब्रह्मचर्य आहे, जसे की - मिथ्या दृष्टी...पे... मिथ्या समाधी" इत्यादी सुत्तवचनांद्वारे मिथ्या वाचा, मिथ्या कर्मान्त आणि मिथ्या आजीव यांच्यामध्ये देखील 'मार्ग-अंग' (मग्गंग) हा व्यवहार सिद्ध होत असल्यामुळे, त्यांच्यासह बारा अंगे येथे प्राप्त होणारी आणि प्राप्त न होणारी देखील 'मग्गंग' या शब्दाच्या समानतेने एकत्रित करून सांगितली आहेत. कारण अशा प्रकारे सुत्तंतातील व्यवहार देखील दर्शविला जातो. परंतु अशा प्रकारे दर्शविताना "मार्गप्रत्ययनिर्देशात मार्ग-अंगे" असे उद्धृत करून, पाठात आलेल्या त्या 'मग्गंग' शब्दाचा अर्थ म्हणून ही बारा अंगे दाखवू नयेत. कारण पाळीमध्ये 'मग्गंग' शब्दाचा अर्थ 'मिथ्या वाचा, मिथ्या कर्मान्त आणि मिथ्या आजीव' असा सांगता येत नाही. ते (मिथ्या वाचा इत्यादी) सम्यक् वाचा इत्यादींचे विरोधी असलेले चेतनाधर्म आहेत आणि त्यांच्या विरोधी असण्यामुळेच सुत्तात त्यांना "मिथ्या मार्ग-अंगे" म्हटले आहे, परंतु मार्गप्रत्ययभावामुळे नाही. आणि मार्ग-अंगे आणि मार्गप्रत्ययभूत असलेली अंगे येथे पाळीमध्ये "मार्ग-अंगे" म्हणून सांगितली आहेत; आणि एका शब्दाचा उद्धार करून दुसऱ्याचा अर्थ सांगू नये. परंतु पर्याय (गौण) आणि निष्पर्याय (मुख्य) मार्ग-अंगे दाखविण्याची इच्छा असलेल्याने पाळीत आलेल्या 'मग्गंग' शब्दासारखाच दुसरा उभयपदार्थ असलेला 'मग्गंग' शब्द उद्धृत करावा, जसे की "अधिकरण म्हणजे चार अधिकरणे आहेत" या उदाहरणाप्रमाणे. परंतु येथे "मार्गप्रत्ययनिर्देशात मार्ग-अंगे" असे म्हणून पाळीत आलेलाच 'मग्गंग' शब्द उद्धृत केला आहे, आणि अर्थाचा उद्धार करण्याच्या पद्धतीने दाखवून अभिप्रेत अर्थाचा नियम (मर्यादा) केलेला नाही. म्हणून पाळीतील 'मग्गंग' शब्दाचा अर्थ मिथ्या वाचा इत्यादी होऊ नये, या विचाराने "सम्यक् दृष्टी, संकल्प, वाचा, कर्मान्त, आजीव, व्यायाम, स्मृती, समाधी, मिथ्या दृष्टी, संकल्प, व्यायाम, समाधी ही बारा अंगे आहेत" असा पाठ वाचतात. "असे असेल तर 'अहेतुक चित्तोत्पाद वगळून' असे म्हणण्याची गरज नाही काय? कारण त्यांच्यामध्ये वर सांगितलेली सम्यक् दृष्टी इत्यादी अंगे नसतातच, जी वर्ज्य करावी लागतील?" नाही, कारण हे मार्ग-अंगांच्या उत्पत्तीच्या स्थानाचा नियम (निश्चिती) करण्यासाठी आहे. अहेतुक चित्तोत्पाद वगळता इतर चित्तोत्पादांमध्येच ही अंगे उत्पन्न होतात, अहेतुक चित्तोत्पादांमध्ये नाही. तेथे उत्पन्न झालेली बारा अंगे आहेत, हाच येथे अर्थ आहे.

มคฺคปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

मग्गपच्चयनिद्देसवण्णना (मार्गप्रत्ययनिर्देशवर्णना) समाप्त झाली.

๒๐. วิปฺปยุตฺตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

२०. विप्पयुत्तपच्चयनिद्देसवण्णना (विप्रयुक्तप्रत्ययनिर्देशवर्णना)

๒๐. สมฺปโยคาสงฺกาย [Pg.194] อภาวโตติ เอเตน สมฺปโยคาสงฺกาวตฺถุภูโต อุปการกภาโว วิปฺปยุตฺตปจฺจยตาติ ทสฺเสติ.

२०. "संप्रयोगाच्या (एकत्र येण्याच्या) शंकेचा अभाव असल्यामुळे" या शब्दाने, संप्रयोगाच्या शंकेचे स्थान असलेला उपकारक भाव म्हणजेच 'विप्रयुक्तप्रत्ययता' (विप्पयुत्तपच्चयता) आहे, हे दर्शविले आहे.

วิปฺปยุตฺตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

विप्पयुत्तपच्चयनिद्देसवण्णना (विप्रयुक्तप्रत्ययनिर्देशवर्णना) समाप्त झाली.

๒๑. อตฺถิปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

२१. अत्थिपच्चयनिद्देसवण्णना (अस्तिप्रत्ययनिर्देशवर्णना)

๒๑. กุสลาทิวเสน ปญฺจวิโธ อตฺถิปจฺจโย วุตฺโต, น นิพฺพานํ. โย หิ อตฺถิภาวาภาเวน อนุปการโก อตฺถิภาวํ ลภิตฺวา อุปการโก โหติ, โส อตฺถิปจฺจโย โหติ. นิพฺพานญฺจ นิพฺพานารมฺมณานํ น อตฺตโน อตฺถิภาวาภาเวน อนุปการกํ หุตฺวา อตฺถิภาวลาเภน อุปการกํ โหติ. อุปฺปาทาทิยุตฺตานํ วา นตฺถิภาโวปการกตาวิรุทฺโธ อุปการกภาโว อตฺถิปจฺจยตาติ น นิพฺพานํ อตฺถิปจฺจโย.

२१. कुशल इत्यादींच्या भेदाने पाच प्रकारचा 'अस्तिप्रत्यय' (अत्थिपच्चय) सांगितला आहे, निर्वाण नाही. कारण जो धर्म स्वतःच्या अस्तित्वाच्या अभावामुळे अनुपकारक असून, अस्तित्व प्राप्त झाल्यावरच उपकारक होतो, तो 'अस्तिप्रत्यय' होतो. आणि निर्वाण हे निर्वाण-आलंबन असलेल्या चित्त-चैतसिकांसाठी स्वतःच्या अस्तित्वाच्या अभावामुळे अनुपकारक होऊन, नंतर अस्तित्व प्राप्त झाल्यामुळे उपकारक होत नाही (कारण ते नित्य विद्यमान आहे). किंवा, उत्पत्ती इत्यादींनी युक्त असलेल्या संस्कृत धर्मांच्या 'नास्ती' (अभाव) भावाने उपकार करण्याच्या विरोधी असलेला उपकारक भाव म्हणजेच 'अस्तिप्रत्ययता' आहे; म्हणून निर्वाण हे 'अस्तिप्रत्यय' नाही.

สติ จ เยสํ ปจฺจยา โหนฺติ, เตหิ เอกโต ปุเรตรํ ปจฺฉา จ อุปฺปนฺนตฺเต สหชาตาทิปจฺจยตฺตาภาวโต อาห ‘‘อาหาโร อินฺทฺริยญฺจ สหชาตาทิเภทํ น ลภตี’’ติ. ตทภาโว จ เอเตสํ ธมฺมสภาววเสน ทฏฺฐพฺโพ.

आणि (रूप-आहार व रूप-जीवितेंद्रिय हे) ज्यांचे प्रत्यय आहेत, त्यांच्यासोबत एकत्र, त्यांच्यापूर्वी किंवा त्यांच्या नंतर उत्पन्न होत असूनही, सहजात इत्यादी प्रत्ययभावाचा अभाव असल्यामुळे ग्रंथकारांनी म्हटले आहे की - "आहार आणि इंद्रिय हे सहजात इत्यादी भेद प्राप्त करत नाहीत." आणि त्यांचा तो अभाव या धर्मांच्या स्वभाव-नियमाच्या (धम्मता) बळाने समजून घ्यावा.

อตฺถิปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अत्थिपच्चयनिद्देसवण्णना (अस्तिप्रत्ययनिर्देशवर्णना) समाप्त झाली.

๒๒-๒๓-๒๔. นตฺถิวิคตอวิคตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

२२-२३-२४. नत्थिविगतअविगतपच्चयनिद्देसवण्णना (नास्ति-विगत-अविगतप्रत्ययनिर्देशवर्णना)

๒๒-๒๓. ปจฺจยลกฺขณเมว เหตฺถ นานนฺติ เอเตน นตฺถิวิคตปจฺจเยสุ อตฺถิอวิคตปจฺจเยสุ จ พฺยญฺชนมตฺเตเยว นานตฺตํ, น อตฺเถติ อิทํ โย ปจฺจโยติ อตฺโถ, ตสฺมึ นานตฺตํ นตฺถิ, พฺยญฺชนสงฺคหิเต ปจฺจยลกฺขณมตฺเตเยว นานตฺตนฺติ อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ วิญฺญายติ.

२२-२३. "येथे केवळ प्रत्यय-लक्षणच भिन्न आहे" या वचनाने हे समजते की, नास्ति व विगत प्रत्ययांमध्ये आणि अस्ति व अविगत प्रत्ययांमध्ये केवळ व्यंजनामध्येच (शब्दांमध्येच) भिन्नता आहे, अर्थामध्ये नाही. जो 'प्रत्यय' हा अर्थ आहे, त्यामध्ये काही भिन्नता नाही; केवळ व्यंजनाने ग्रहण केलेल्या प्रत्यय-लक्षणातच भिन्नता आहे, हा अर्थ लक्षात घेऊन हे सांगितले आहे, असे जाणावे.

นตฺถิวิคตอวิคตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

नत्थिविगतअविगतपच्चयनिद्देसवण्णना (नास्ति-विगत-अविगतप्रत्ययनिर्देशवर्णना) समाप्त झाली.

ปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पच्चयनिद्देसवण्णना (प्रत्ययनिर्देशवर्णना) समाप्त झाली.

ปจฺจยนิทฺเทสปกิณฺณกวินิจฺฉยกถาวณฺณนา

पच्चयनिद्देसपकिण्णकविनिच्छयकथावण्णना (प्रत्ययनिर्देशप्रकीर्णकविनिर्णयकथावर्णना)

‘‘โลภโทสโมหา [Pg.195] วิปากปจฺจยาปิ น โหนฺติ, เสสานํ สตฺตรสนฺนํ ปจฺจยานํ วเสน ปจฺจยา โหนฺตี’’ติอาทิมปาโฐ. เอตฺถ จ โลภโทสโมหานํ ปจฺเจกํ สตฺตรสหิ ปจฺจเยหิ ปจฺจยภาโว วุตฺโต, สพฺเพ เหตู สห อคฺคเหตฺวา เอกธมฺมสฺส อเนกปจฺจยภาวทสฺสนตฺถํ อโมหาทีนํ วิสุํ คหิตตฺตาติ โทสสฺสปิ สตฺตรสหิ ปจฺจยภาโว อาปชฺชติ, ตถา จ สติ โทสสฺสปิ ครุกรณํ ปาฬิยํ วตฺตพฺพํ สิยา. ‘‘อกุสโล ปน อารมฺมณาธิปติ นาม โลภสหคตจิตฺตุปฺปาโท วุจฺจตี’’ติ (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ๑.๔) เอตฺถาปิ โลภโทสสหคตจิตฺตุปฺปาทาติ วตฺตพฺพํ สิยา, น ปน วุตฺตํ, ตสฺมา โทสสฺส อธิปติปจฺจยตาปิ นิวาเรตพฺพา. น จ ‘‘เสสาน’’นฺติ วจเนน อธิปติปจฺจโย นิวาริโต, อถ โข สงฺคหิโต ปุเรชาตาทีหิ ยถาวุตฺเตหิ เสสตฺตาติ ตนฺนิวารณตฺถํ โทสํ โลภโมเหหิ สห อคฺคเหตฺวา วิสุญฺจ อคฺคเหตฺวา ‘‘โทโส อธิปติปจฺจโยปิ น โหติ, เสสานํ ปจฺจยานํ วเสน ปจฺจโย โหตี’’ติ ปฐนฺติ. อิมินา นเยนาติ เอเตน โผฏฺฐพฺพายตนสฺส สหชาตาทิปจฺจยภาวํ, สพฺพธมฺมานํ ยถาโยคํ เหตาทิปจฺจยภาวญฺจ ทสฺเสติ. น หิ เอตํ เอกปจฺจยสฺส อเนกปจฺจยภาวทสฺสนนฺติ รูปาทีนํ ปกตูปนิสฺสยภาโว จ เอเตน ทสฺสิโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

“लोभ, द्वेष आणि मोह हे विपाकप्रत्यय देखील होत नाहीत, तर उर्वरित सतरा प्रत्ययांच्या द्वारे ते प्रत्यय होतात” हा मूळ अठ्ठकथा पाठ आहे. येथे लोभ, द्वेष आणि मोह यांचा प्रत्येकी सतरा प्रत्ययांच्या द्वारे प्रत्ययभाव (प्रत्यय असण्याची स्थिती) सांगितला आहे. सर्व हेतूंना एकत्र न घेता, एकाच धर्माचा अनेकप्रत्ययभाव दाखवण्यासाठी आणि अमोह इत्यादींना स्वतंत्रपणे ग्रहण केल्यामुळे द्वेषाचाही सतरा प्रत्ययांच्या द्वारे प्रत्ययभाव प्राप्त होतो. आणि जर असे असेल, तर पाळीमध्ये द्वेषाचे देखील 'गरुकरण' (महत्त्व देणे) सांगितले पाहिजे. “अकुशल आरम्मणाधिपती म्हणजे लोभसहगत चित्तोत्पाद म्हटला जातो” या अठ्ठकथा पाठात देखील 'लोभद्वेषसहगत चित्तोत्पाद' असे म्हणायला हवे होते, परंतु तसे म्हटले गेले नाही. म्हणून द्वेषाची अधिपती-प्रत्ययता देखील वर्ज्य केली पाहिजे. “सेसानं” (उर्वरित) या शब्दाने अधिपती-प्रत्यय वर्ज्य केला जात नाही, तर पूर्वजात इत्यादी सांगितलेल्या प्रत्ययांपेक्षा उर्वरित असल्यामुळे तो समाविष्टच केला आहे. म्हणून त्याचे निवारण करण्यासाठी द्वेषाला लोभ व मोहाच्या सोबत न घेता आणि स्वतंत्रपणेही न घेता, नंतरचे आचार्य “द्वेष हा अधिपती-प्रत्यय देखील होत नाही, तो उर्वरित प्रत्ययांच्या द्वारे प्रत्यय होतो” असा पाठ वाचतात. “इमिना नयेनाति” (या पद्धतीने) या पदाद्वारे फोट्ठब्बायतन (स्पर्शायतन) चा सहजतादी-प्रत्ययभाव आणि सर्व धर्मांचा योग्यतेनुसार हेतू इत्यादी प्रत्ययभाव दर्शविला आहे. कारण हे एका प्रत्ययाचे अनेक प्रत्ययभाव दर्शवणे नसून, एका धर्माचे अनेक प्रत्ययभाव दर्शवणे आहे. म्हणून रूपादींचा प्रकृतोपनिस्सयभाव देखील याद्वारे दर्शविला गेला आहे, असे समजावे.

จตุนฺนํ ขนฺธานํ เภทา จกฺขุวิญฺญาณธาตุอาทโยติ เภทํ อนามสิตฺวา เต เอว คเหตฺวา อาห ‘‘จตูสุ ขนฺเธสู’’ติ. มิจฺฉาวาจากมฺมนฺตาชีวา เตหิ เจว กมฺมาหารปจฺจเยหิ จาติ เอกูนวีสติธาติ อิทเมวํ น สกฺกา วตฺตุํ. น หิ มิจฺฉาวาจาทโย มิจฺฉาทิฏฺฐิ วิย มคฺคปจฺจยา โหนฺติ เจตนาย มคฺคปจฺจยตฺตาภาวโต. ยทิ จ ภเวยฺย, ปญฺหาวาเร ‘‘กมฺมปจฺจยา มคฺเค ตีณี’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา, ตสฺมา มิจฺฉาวาจาทีนํ มคฺคปจฺจยภาโว น วตฺตพฺโพ. ปฏฺฐานสํวณฺณนา เหสา. เสสปจฺจยภาโว จ เจตนาย อเนกปจฺจยภาววจเนน วุตฺโตเยวาติ น อิทํ ปฐิตพฺพนฺติ น ปฐนฺติ. ‘‘อหิริกํ…เป… มิทฺธํ อุทฺธจฺจํ วิจิกิจฺฉา’’ติอาทิมปาโฐ, วิจิกิจฺฉา ปน อธิปติปจฺจโย น โหตีติ ตํ ตตฺถ อปฐิตฺวา ‘‘วิจิกิจฺฉาอิสฺสามจฺฉริยกุกฺกุจฺจานิ ตโต อธิปติปจฺจยํ อปเนตฺวา’’ติ เอวเมตฺถ ปฐนฺติ.

चार स्कंधांचे भेद चक्षुविज्ञानधातू इत्यादी आहेत, म्हणून भेदाचा उल्लेख न करता त्यांनाच ग्रहण करून “चार स्कंधांमध्ये” असे म्हटले आहे. “मिच्छावाचा (मिथ्या वाचा), मिच्छाकम्मन्त (मिथ्या कर्मान्त) आणि मिच्छाआजीव (मिथ्या आजीव) हे त्यांच्याद्वारे आणि कर्माहार प्रत्ययांच्या द्वारे एकोणवीस प्रकारे होतात” असे म्हणणे शक्य नाही. कारण मिच्छावाचा इत्यादी हे मिच्छादिट्ठी (मिथ्या दृष्टी) प्रमाणे मार्गप्रत्यय होत नाहीत, कारण चेतनेमध्ये मार्गप्रत्ययत्वाचा अभाव असतो. जर तसे असते, तर प्रश्नवारांमध्ये “कर्मप्रत्ययाने मार्गात तीन” असे म्हणावे लागले असते. म्हणून मिच्छावाचा इत्यादींचा मार्गप्रत्ययभाव सांगू नये. ही खरोखर पट्ठान-अठ्ठकथा आहे. आणि चेतनेचा उर्वरित प्रत्ययभाव अनेकप्रत्ययभावाच्या कथनाने सांगितलाच गेला आहे, म्हणून हे वाचू नये आणि नंतरचे आचार्य ते वाचत नाहीत. “अहिरिकं...पे... मिद्धं उद्धच्चं विचिकिच्छा” हा मूळ पाठ आहे, परंतु विचिकित्सा हा अधिपती-प्रत्यय होत नसल्यामुळे, तिथे त्याचा पाठ न करता, “विचिकित्सा, ईर्ष्या, मात्सर्य आणि कुक्कुच्च यांना अधिपती-प्रत्ययातून वगळून” असा पाठ येथे वाचतात.

‘‘จตฺตาริ [Pg.196] มหาภูตานิ อารมฺมณ…เป… ปุเรชาตวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสน ทสธา ปจฺจยา โหนฺติ, ปุน ตถา หทยวตฺถู’’ติ ปุริมปาโฐ, มหาภูตานิ ปน วิปฺปยุตฺตปจฺจยา น โหนฺตีติ ‘‘ปุเรชาตอตฺถิอวิคตวเสน นวธา ปจฺจยา โหนฺติ, วิปฺปยุตฺตปจฺจยํ ปกฺขิปิตฺวา ทสธา วตฺถุ’’นฺติ ปฐนฺติ. เอตฺตกเมเวตฺถ อปุพฺพนฺติ เอตสฺมึ ปุเรชาตปจฺจเย สหชาตนิสฺสเยหิ อปุพฺพํ รูปสทฺทคนฺธรสายตนมตฺตเมวาติ อตฺโถ, อารมฺมณานิ ปเนตานิ อารมฺมณปจฺจยธมฺมานํ อเนกปจฺจยภาเว วุตฺตานีติ สพฺพาติกฺกนฺตปจฺจยาเปกฺขา เอเตสํ อปุพฺพตา นตฺถีติ. อินฺทฺริยาทีสุ อปุพฺพํ นตฺถีติ รูปชีวิตินฺทฺริยสฺสปิ อรูปชีวิตินฺทฺริยโต อปุพฺพสฺส ปจฺจยภาวสฺส อภาวํ มญฺญมาเนน อปุพฺพตา น วุตฺตา. ตสฺส ปน ปุเรชาตปจฺจยภาวโต อปุพฺพตา. กพฬีการาหารสฺส จ ปุเรชาเตน สทฺธึ สตฺตธา ปจฺจยภาโว โยเชตพฺโพ.

“चार महाभूते आरम्मण...पे... पुरेजात, विप्रयुक्त, अत्थि आणि अविगत यांच्या द्वारे दहा प्रकारे प्रत्यय होतात, तसेच हृदयवस्तू देखील” हा पूर्वीचा पाठ आहे. परंतु महाभूते ही विप्रयुक्त-प्रत्यय होत नसल्यामुळे, “पुरेजात, अत्थि आणि अविगत यांच्या द्वारे नऊ प्रकारे प्रत्यय होतात, आणि विप्रयुक्त-प्रत्यय समाविष्ट करून हृदयवस्तू दहा प्रकारे प्रत्यय होते” असा पाठ वाचतात. “एत्तकमेवेत्थ अपुब्बं” (येथे एवढेच नवीन आहे) याचा अर्थ असा की, या पुरेजात-प्रत्ययामध्ये सहजात-निस्सय प्रत्ययांपेक्षा नवीन असणारे केवळ रूप, शब्द, गंध आणि रस हे आयतनच आहेत. परंतु हे आरम्मण आरम्मणप्रत्यय धर्मांच्या अनेकप्रत्ययभावामध्ये सांगितले गेले असल्यामुळे, सर्व प्रत्ययांचे उल्लंघन करणाऱ्या प्रत्ययांची अपेक्षा ठेवणारी त्यांची नवीनता नाही. “इंद्रिय इत्यादींमध्ये काही नवीन नाही” हे रूपजीवितेंद्रियाचा देखील अरूपजीवितेंद्रियापेक्षा नवीन प्रत्ययभाव नसल्याचे मानून नवीनता सांगितली गेली नाही. परंतु, त्या रूपजीवितेंद्रियाचा पुरेजात-प्रत्ययभाव असल्यामुळे नवीनता आहेच. आणि कबाळीकार आहाराचा पुरेजात-प्रत्ययासोबत सात प्रकारे प्रत्ययभाव जोडला पाहिजे.

อากาโรติ มูลาทิอากาโร. อตฺโถติ เตนากาเรน อุปการกตา. ‘‘เยนากาเรนา’’ติ เอตสฺส วา อตฺถวจนํ ‘‘เยนตฺเถนา’’ติ. วิปากเหตูสุเยว ลพฺภตีติ เอตฺถ อโมหวิปากเหตุสฺส อธิปติปจฺจยภาโว จ โลกุตฺตรวิปาเกเยว ลพฺภตีติ. เอวํ สพฺพตฺถ ลพฺภมานาลพฺภมานํ สลฺลกฺเขตพฺพํ. วิปฺปยุตฺตํ อปฐิตฺวา ‘‘ฉหากาเรหี’’ติ ปุริมปาโฐ, ตํ ปน ปฐิตฺวา ‘‘สตฺตหากาเรหี’’ติ ปฐนฺติ. อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉโท เหตฺถ วุจฺจติ, น จ ยํ อารมฺมณํ นิสฺสโย โหติ, ตํ วิปฺปยุตฺตํ น โหตีติ.

'आकार' म्हणजे मूळ इत्यादी प्रकार. 'अर्थ' म्हणजे त्या आकाराने उपकारक असणे. किंवा “येनाकारेण” (ज्या आकाराने) याचा अर्थ स्पष्ट करणारा शब्द “येनत्थेन” (ज्या अर्थाने) हा आहे. “विपाकहेतूंमध्येच प्राप्त होतो” येथे अमोह-विपाकहेतूचा अधिपती-प्रत्ययभाव देखील केवळ लोकोत्तर विपाकामध्येच प्राप्त होतो, असे समजावे. अशा प्रकारे सर्व प्रत्ययांमध्ये जे प्राप्त होते आणि जे प्राप्त होत नाही, ते नीट लक्षात घेतले पाहिजे. विप्रयुक्त प्रत्ययाचा पाठ न करता “सहा प्रकारांनी” हा पूर्वीचा पाठ आहे, परंतु तो समाविष्ट करून “सात प्रकारांनी” असा पाठ वाचतात. कारण येथे सर्वोच्च मर्यादा सांगितली आहे, आणि जे आरम्मण निस्सय (आश्रय) असते, ते विप्रयुक्त नसते असे नाही.

อนนฺตรสมนนฺตเรสุ ยํ กมฺมปจฺจโย โหติ, ตํ น อาเสวนปจฺจโย. ยญฺจ อาเสวนปจฺจโย โหติ, น ตํ กมฺมปจฺจโยติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ปกตูปนิสฺสโย ปกตูปนิสฺสโยวา’’ติ วุตฺตํ, กมฺมปจฺจโยปิ ปน โส โหติ, ตสฺมา ‘‘กมฺมปจฺจโย จา’’ติ ปฐนฺติ. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – ปกตูปนิสฺสโย เยภุยฺเยน ปกตูปนิสฺสโยว โหติ, โกจิ ปเนตฺถ กมฺมปจฺจโย จ โหตีติ. ‘‘อารมฺมณปุเรชาเต ปเนตฺถ อินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตปจฺจยตา น ลพฺภตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อารมฺมณปุเรชาตนฺติ ยทิ กญฺจิ อารมฺมณภูตํ ปุเรชาตํ วุตฺตํ, อารมฺมณภูตสฺส วตฺถุสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจยตา ลพฺภตีติ สา น ลพฺภตีติ น วตฺตพฺพา. อถ ปน [Pg.197] วตฺถุปุเรชาตโต อญฺญํ วตฺถุภาวรหิตารมฺมณเมว ‘‘อารมฺมณปุเรชาต’’นฺติ วุตฺตํ, ตสฺส นิสฺสยปจฺจยตา น ลพฺภตีติ ‘‘นิสฺสยินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตปจฺจยตา น ลพฺภตี’’ติ วตฺตพฺพํ. อิโต อุตฺตริปีติ ปุเรชาตโต ปรโตปีติ อตฺโถ, อิโต วา อินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตโต นิสฺสยินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตโต วา อุตฺตริ อารมฺมณาธิปติอาทิ จ ลพฺภมานาลพฺภมานํ เวทิตพฺพนฺติ อตฺโถ วตฺตพฺโพ. กมฺมาทีสุ ปน ลพฺภมานาลพฺภมานํ น วกฺขตีติ ปุริโมเยเวตฺถ อตฺโถ อธิปฺเปโต.

अनंतर आणि समनंतर प्रत्ययांमध्ये जे कर्मप्रत्यय असते, ते आसेवनप्रत्यय नसते. आणि जे आसेवनप्रत्यय असते, ते कर्मप्रत्यय नसते, असे समजावे. “प्रकृतोपनिस्सय हा प्रकृतोपनिस्सयच आहे” असे म्हटले आहे, परंतु तो कर्मप्रत्यय देखील असतो, म्हणून “आणि कर्मप्रत्यय देखील” असा पाठ वाचतात. याचा अर्थ असा आहे की – प्रकृतोपनिस्सय हा यादीत बहुतांश करून प्रकृतोपनिस्सयच असतो, परंतु त्यातील काही कर्मप्रत्यय देखील असतो. “आरम्मणपुरेजात प्रत्ययामध्ये इंद्रिय आणि विप्रयुक्त प्रत्ययता प्राप्त होत नाही” असे म्हटले आहे. त्यामध्ये, 'आरम्मणपुरेजात' याने जर कोणतेही आरम्मणभूत पुरेजात अभिप्रेत असेल, तर आरम्मणभूत वस्तूची (हृदयवस्तूची) विप्रयुक्त-प्रत्ययता प्राप्त होतेच, म्हणून ती प्राप्त होत नाही असे म्हणू नये. परंतु, जर वस्तू-पुरेजातापेक्षा वेगळे, वस्तूभावरहित केवळ आरम्मणच 'आरम्मणपुरेजात' म्हणून म्हटले असेल, तर याची निस्सय-प्रत्ययता प्राप्त होत नाही, म्हणून “निस्सय, इंद्रिय आणि विप्रयुक्त प्रत्ययता प्राप्त होत नाही” असे म्हटले पाहिजे. “इतो उत्तरिपि” (यापेक्षा पुढे देखील) याचा अर्थ पुरेजात प्रत्ययाच्या नंतर देखील असा आहे; किंवा या इंद्रिय-विप्रयुक्त या निस्सय-इंद्रिय-विप्रयुक्त प्रत्ययांच्या पलीकडे आरम्मणाधिपती इत्यादींचे प्राप्त होणारे आणि प्राप्त न होणारे स्वरूप जाणावे, असा अर्थ सांगावा. कर्म इत्यादी प्रत्ययांमध्ये प्राप्त होणारे आणि प्राप्त न होणारे स्वरूप पुढे सांगितले जाणार नाही, म्हणून येथे पूर्वीचाच अर्थ अभिप्रेत आहे.

‘‘กพฬีกาโร อาหาโร อาหารปจฺจโยวา’’ติ ปุริมปาโฐ, อตฺถิอวิคตปจฺจโยปิ ปน โส โหติ, เตน ‘‘กพฬีกาโร อาหาโร อาหารปจฺจยตฺตํ อวิชหนฺโตว อตฺถิอวิคตานํ วเสน อปเรหิปิ ทฺวีหากาเรหิ อเนกปจฺจยภาวํ คจฺฉตี’’ติ ปฐนฺติ.

“कबाळीकार आहार हा आहारप्रत्ययच आहे” हा पूर्वीचा पाठ आहे, परंतु तो अत्थि आणि अविगत प्रत्यय देखील असतो. म्हणून, “कबाळीकार आहार हा आहारप्रत्ययत्व न सोडताच, अत्थि आणि अविगत यांच्या द्वारे इतर दोन प्रकारांनी अनेकप्रत्ययभावाला प्राप्त होतो” असा पाठ वाचतात।

‘‘ยถานุรูปํ ฌานปจฺจเย วุตฺตานํ ทสนฺนํ เหตุอธิปตีนญฺจาติ อิเมสํ วเสนา’’ติ ปุริมปาโฐ, ‘‘ยถานุรูปํ ฌานปจฺจเย วุตฺตานํ มคฺควชฺชานํ นวนฺนํ เหตุอธิปติฌานานญฺจาติ อิเมสํ วเสนา’’ติ ปจฺฉิมปาโฐ, เตสุ วิจาเรตฺวา ยุตฺโต คเหตพฺโพ.

“यथानुरूपं झानपच्चये वुत्तानं दसन्नं हेतुअधिपतीनञ्चाति इमेसं वसेना” हा पूर्वपाठ (पहिला पाठ) आहे, आणि “यथानुरूपं झानपच्चये वुत्तानं मग्गवज्जानं नवन्नं हेतुअधिपतिझानानञ्चाति इमेसं वसेना” हा उत्तरपाठ (नंतरचा पाठ) आहे. या दोन्ही पाठांमध्ये विचार करून जो योग्य असेल तो पाठ स्वीकारावा.

สมนนฺตรนิรุทฺธตาย อารมฺมณภาเวน จ สทิโส ปจฺจยภาโว ปจฺจยสภาคตา, วิรุทฺธปจฺจยตา ปจฺจยวิสภาคตา. ‘‘อิมินา อุปาเยนา’’ติ วจนโต เหตุอาทีนํ สหชาตานํ สหชาตภาเวน สภาคตา, สหชาตาสหชาตานํ เหตุอารมฺมณาทีนํ อญฺญมญฺญวิสภาคตาติ เอวมาทินา อุปาเยน สภาคตา วิสภาคตา โยเชตพฺพา.

समनंतरनिरुद्धतेमुळे (व्यवधानरहित निरुद्ध होण्यामुळे) आणि आरम्मणभावामुळे (आलंबन होण्यामुळे) जो समान पच्चयभाव (कारणभाव) असतो, त्याला ‘पच्चयसभागता’ (पच्चयांचे समान स्वरूप असणे) म्हणतात. याच्या उलट असणाऱ्या पच्चयभावाला ‘पच्चयविसभागता’ (पच्चयांचे असमान स्वरूप असणे) म्हणतात. “इमिना उपायेन” (या उपायाने) या अठ्ठकथेतील वचनानुसार, हेतू इत्यादी सहजात पच्चयांच्या सहजातभावामुळे ‘सभागता’ होते, आणि सहजात व असहजात असणाऱ्या हेतू-आरम्मण इत्यादी पच्चयांच्या परस्परांमधील भिन्नतेमुळे ‘विसभागता’ होते. अशा प्रकारे, या उपायाने सभागता आणि विसभागता यांची योजना करावी.

ชนกาเยว, น อชนกาติ ชนกภาวปฺปธานาเยว หุตฺวา ปจฺจยา โหนฺติ, น อุปตฺถมฺภกภาวปฺปธานาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เยสํ เหตุอาทโย ปจฺจยา โหนฺติ, เต เตหิ วินา เนว อุปฺปชฺชนฺติ, น จ ปวตฺตนฺตีติ เตสํ อุภยปฺปธานตา วุตฺตา. น หิ เต อนนฺตราทโย วิย ชนเนเนว ปวตฺตึ กโรนฺตีติ.

“जनकच, अजनक नव्हे” (जनकायेव, न अजनकाति) याचा अर्थ असा समजावा की, ते केवळ जनकभाव-प्रधान (उत्पन्न करण्याच्या मुख्य सामर्थ्याने युक्त) होऊनच पच्चय (कारण) होतात, उपत्थंभकभाव-प्रधान (केवळ आधार देणारे) होऊन नव्हे. ज्यांच्यासाठी हेतू इत्यादी पच्चय असतात, ते (पच्चयुप्पन्न धम्म) त्यांच्याशिवाय उत्पन्नही होऊ शकत नाहीत आणि टिकूनही राहू शकत नाहीत; म्हणून त्यांची उभयप्रधानता (जनक आणि उपत्थंभक दोन्ही रूपाने प्रधान असणे) सांगितली आहे. कारण, ते अनंतर इत्यादी पच्चयांप्रमाणे केवळ उत्पत्तीद्वारेच प्रवृत्ती (अस्तित्व टिकवणे) घडवून आणत नाहीत, असे जाणावे.

สพฺเพสํ ฐานํ การณภาโว สพฺพฏฺฐานํ, ตํ เอเตสํ อตฺถีติ สพฺพฏฺฐานิกา. อุปนิสฺสยํ ภินฺทนฺเตน ตโยปิ อุปนิสฺสยา วตฺตพฺพา, อภินฺทิตฺวา [Pg.198] วา อุปนิสฺสยคฺคหณเมว กาตพฺพํ. ตตฺถ ภินฺทนํ ปกตูปนิสฺสยสฺส รูปานํ ปจฺจยตฺตาภาวทสฺสนตฺถํ, อารมฺมณานนฺตรูปนิสฺสยานํ ปน ปุพฺเพ อารมฺมณาธิปติอนนฺตรคฺคหเณหิ คหิตตฺตา เตสุ เอกเทเสน อนนฺตรูปนิสฺสเยน อิตรมฺปิ ทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ปุเรชาตปจฺฉาชาตาปิ อสพฺพฏฺฐานิกา อรูปรูปานญฺเญว ยถากฺกเมน ปจฺจยภาวโตติ เอตฺถ ปุเรชาตปจฺจโย อนนฺตราทีสุ เอว วตฺตพฺโพ ตํสมานคติกตฺตา, น จ ยุคฬภาโว ปจฺฉาชาเตน สห กถเน การณํ อสพฺพฏฺฐานิกทสฺสนมตฺตสฺส อธิปฺเปตตฺตาติ ตํ ตตฺถ ปฐิตฺวา ‘‘ปจฺฉาชาโตปิ อสพฺพฏฺฐานิโก รูปานํเยว ปจฺจยภาวโต’’ติ ปฐนฺติ.

सर्व नाम-रूपांचे स्थान म्हणजे कारण असणे म्हणजे ‘सब्बट्ठान’ होय. हे स्थान ज्यांच्यामध्ये असते, त्यांना ‘सब्बट्ठाणिक’ (सर्वव्यापी कारण असणारे) म्हणतात. उपनिस्सय पच्चयाचे वर्गीकरण करताना, अठ्ठकथाचार्यांनी तिन्ही उपनिस्सय (आरम्मणूपनिस्सय, अनन्तरूपनिस्सय, पकतूपनिस्सय) सांगितले पाहिजेत; किंवा वर्गीकरण न करता केवळ ‘उपनिस्सय’ या सामान्य शब्दाचेच ग्रहण करावे. तेथे वर्गीकरण करणे हे पकतूपनिस्सय हा रूपांसाठी पच्चय (कारण) नसतो, हे दाखवण्यासाठी आहे. परंतु, आरम्मणूपनिस्सय आणि अनन्तरूपनिस्सय हे आधीच आरम्मण, अधिपती आणि अनन्तर या शब्दांद्वारे गृहीत धरले गेल्यामुळे, त्यांच्यापैकी एका अंशाने म्हणजे अनन्तरूपनिस्सयाद्वारे दुसऱ्या (आरम्मणूपनिस्सय) पच्चयालाही दर्शवले जाते, असे समजावे. “पुरेजात आणि पच्छाजात हे देखील असब्बट्ठाणिक आहेत, कारण ते अनुक्रमे अरूप आणि रूपांचेच पच्चय आहेत” या वाक्यात, पुरेजात पच्चय हा अनन्तर इत्यादी पच्चयांमध्येच सांगितला पाहिजे, कारण त्याची गती (प्रवृत्ती) त्यांच्यासारखीच आहे. तसेच, पच्छाजात पच्चयासोबत त्याचा उल्लेख करणे हे जोडी बनवण्यासाठीचे कारण नाही, तर केवळ पुरेजात पच्चयाचे ‘असब्बट्ठाणिकत्व’ (सर्वव्यापी नसणे) दाखवणे एवढाच हेतू असल्यामुळे, त्याला तेथे वाचून “पच्छाजात देखील असब्बट्ठाणिक आहे, कारण तो केवळ रूपांचाच पच्चय आहे” असे वाचतात.

ปจฺจยนิทฺเทสปกิณฺณกวินิจฺฉยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पच्चयनिर्देशातील प्रकीर्णक निर्णयाच्या कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

ปุจฺฉาวาโร

पुच्छावार (प्रश्नोत्तरांचा विभाग)

๑. ปจฺจยานุโลมวณฺณนา

१. पच्चयानुलोम वण्णना (पच्चय-अनुलोम वर्णन)

เอเกกํ ติกทุกนฺติ เอเกกํ ติกํ ทุกญฺจาติ อตฺโถ, น ติกทุกนฺติ.

“एकेकं तिकदुकं” या पाठाचा अर्थ प्रत्येक तिक (त्रिक) आणि दुक (द्विक) असा आहे, तिकने विशेषित केलेला दुक असा नाही.

ปจฺจยา เจวาติ เย กุสลาทิธมฺเม ปฏิจฺจาติ วุตฺตา, เต ปฏิจฺจตฺถํ ผรนฺตา กุสลาทิปจฺจยา เจวาติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘เต จ โข สหชาตาวา’’ติ. เยหิ ปน เหตาทิปจฺจเยหิ อุปฺปตฺติ วุตฺตา, เต สหชาตาปิ โหนฺติ อสหชาตาปีติ. เอตฺถ ปฏิจฺจสหชาตวาเรหิ สมานตฺเถหิ ปฏิจฺจสหชาตาภิธาเนหิ สมานตฺถํ โพเธนฺเตน ภควตา ปจฺฉิมวาเรน ปุริมวาโร, ปุริมวาเรน จ ปจฺฉิมวาโร จ โพธิโตติ เวทิตพฺโพ. เอส นโย ปจฺจยนิสฺสยวาเรสุ สํสฏฺฐสมฺปยุตฺตวาเรสุ จ, เอวญฺจ นิรุตฺติโกสลฺลํ ชนิตํ โหตีติ.

“पच्चया चेव” (प्रत्ययच) या पाठाचा अर्थ असा आहे की, ज्या कुशल इत्यादी धम्मांना “पटिच्च” (अवलंबून) असे म्हटले आहे, ते ‘पटिच्च’ या शब्दाचा अर्थ पूर्ण करणारे कुशल इत्यादी पच्चयच आहेत, असे जाणावे. म्हणूनच संग्रहकारांनी म्हटले आहे - “ते च खो सहजातावा” (आणि ते सहजातच आहेत). परंतु, ज्या हेतू इत्यादी पच्चयांद्वारे उत्पत्ती सांगितली आहे, ते सहजात देखील असतात आणि असहजात देखील असतात. येथे, समान अर्थ असणाऱ्या ‘पटिच्च’ आणि ‘सहजात’ या शब्दांद्वारे समान अर्थाचा बोध करून देणाऱ्या भगवंतांनी नंतरच्या वाराने (सहजातवाराने) पूर्वीचा वार (पटिच्चवार) आणि पूर्वीच्या वाराने (पटिच्चवाराने) नंतरचा वार (सहजातवार) बोधित केला आहे, असे समजावे. हाच नियम पच्चयवार व निस्सयवार या दोन्हीमध्ये आणि संसट्ठवार व सम्पयुत्तवार या दोन्हीमध्येही लागू होतो. अशा प्रकारे, (शब्दांच्या अर्थाचे) भाषिक कौशल्य (निरुत्तिकोसल्ल) उत्पन्न होते, असे जाणावे.

‘‘เต เต ปน ปญฺเห อุทฺธริตฺวา ปุน กุสโล เหตุ เหตุสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมาน’’นฺติ ลิขิตํ. ‘‘กุสลา เหตู สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธาน’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๐๑) ปญฺหาวารปาโฐติ ปมาทเลขา เอสาติ ปาฬิยํ อาคตปาฐเมว ปฐนฺติ. ปุริมวาเรสุ สหชาตนิสฺสยสมฺปยุตฺตปจฺจยภาเวหิ กุสลาทิธมฺเม นิยเมตฺวา ตสฺมึ นิยเม กุสลาทีนํ เหตุปจฺจยาทีหิ อุปฺปตฺตึ ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชนํ กตํ, น ตตฺถ ‘‘อิเม นาม เต ธมฺมา เหตาทิปจฺจยภูตา’’ติ วิญฺญายนฺติ, ตสฺมา ตตฺถ ‘‘สิยา กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย [Pg.199] เหตุปจฺจยา’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๒๕) เอวมาทีหิ สงฺคหิเต ปฏิจฺจตฺถาทิผรณกภาเว เหตาทิปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺเนสุ เหตาทิปจฺจยานํ นิจฺฉยาภาวโต ปญฺหา นิชฺชฏา นิคฺคุมฺพา จ กตฺวา น วิภตฺตา, อิธ ปน ‘‘สิยา กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวมาทีหิ สงฺคหิตา เหตาทิปจฺจยภูตา กุสลาทโย ปจฺจยุปฺปนฺนา จ นิจฺฉิตา, น โกจิ ปุจฺฉาสงฺคหิโต อตฺโถ อนิจฺฉิโต นาม อตฺถีติ อาห ‘‘สพฺเพปิ เต ปญฺหา นิชฺชฏา นิคฺคุมฺพา จ กตฺวา วิภตฺตา’’ติ. ปญฺหา ปน อุทฺธริตฺวา วิสฺสชฺชนํ สพฺพตฺถ สมานนฺติ น ตํ สนฺธาย นิชฺชฏตา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา.

“ते ते पण पन्हे उद्धरित्वा पुन कुसलो हेतु हेतुसम्पयुत्तकानं धम्मानं” असे जुन्या ग्रंथांमध्ये लिहिले आहे. परंतु “कुसला हेतू सम्पयुत्तकानं खन्धानं” हा पञ्हवार (प्रश्नवार) मधील पाठ आहे. त्यामुळे “कुसलो हेतु हेतुसम्पयुत्तकानं धम्मानं” हा पाठ प्रमादलेख (लेखनदोष किंवा विस्मरणामुळे झालेली चूक) आहे, म्हणून पाळीमधील मूळ पाठाचेच वाचन करतात. पूर्वीच्या वारांमध्ये सहजात, निस्सय आणि सम्पयुत्त पच्चयभावांद्वारे कुशल इत्यादी धम्मांना मर्यादित करून, त्या मर्यादेमध्ये कुशल इत्यादींची हेतू इत्यादी पच्चयांद्वारे उत्पत्ती विचारून उत्तर दिले गेले आहे. तेथे “हे धम्म हेतू इत्यादी पच्चयरूप आहेत” असे स्पष्टपणे समजून येत नाही. म्हणून, त्या पूर्वीच्या ६ वारांमध्ये “सिया कुसलं धम्मं पटिच्च कुसलो धम्मो उप्पज्जेय्य हेतुपच्चया” इत्यादी प्रश्नांद्वारे समाविष्ट असलेल्या ‘पटिच्च’ अर्थाच्या पूर्ततेमध्ये, हेतू इत्यादी पच्चय आणि सम्पयुत्तक स्कंध इत्यादी पच्चयुप्पन्नांमध्ये हेतू इत्यादी पच्चयांचा निश्चित निर्णय नसल्यामुळे, प्रश्न गुंतागुंत नसलेले (निज्जटा) आणि अडथळामुक्त (निग्गुम्बा) करून विभागले गेले नाहीत. परंतु येथे पञ्हवारामध्ये “सिया कुसलो धम्मो कुसलस्स धम्मस्स हेतुपच्चयेन पच्चयो” इत्यादी प्रश्नांद्वारे समाविष्ट असलेले हेतू इत्यादी पच्चयरूप कुशल इत्यादी धम्म आणि पच्चयुप्पन्न धम्म निश्चित केले गेले आहेत. प्रश्नामध्ये समाविष्ट असलेला कोणताही अर्थ अनिश्चित राहिलेला नाही, म्हणूनच संग्रहकारांनी म्हटले आहे - “सर्व प्रश्न गुंतागुंत नसलेले आणि अडथळामुक्त करून विभागले गेले आहेत.” परंतु, प्रश्न काढून उत्तर देणे हे सर्व ठिकाणी समान असल्यामुळे, त्या उत्तराला उद्देशून ‘निज्जटता’ (गुंतागुंत नसणे) म्हटले गेले नाही, तर निश्चित निर्णय देण्याला उद्देशून ‘निज्जटता’ म्हटले गेले आहे, असे समजावे.

อุปฺปตฺติยา ปญฺญาปิตตฺตาติ ปุจฺฉามตฺเตเนว อุปฺปตฺติยา ฐปิตตฺตา ปกาสิตตฺตา, นานปฺปกาเรหิ วา ญาปิตตฺตาติ อตฺโถ.

“उप्पत्तिया पञ्ञापितत्ता” या पाठाचा अर्थ असा आहे की, केवळ प्रश्नाद्वारेच कुशल इत्यादी पच्चयुप्पन्न धम्मांची उत्पत्ती प्रस्थापित (प्रकट) केली गेल्यामुळे, किंवा विविध प्रकारच्या हेतू इत्यादी पच्चयांच्या भेदांनी अथवा कुशल इत्यादी पच्चय-पच्चयुप्पन्नांच्या भेदांनी ती ज्ञात करून दिली गेल्यामुळे (याला ‘पण्णत्तिवार’ असेही म्हटले जाते).

๒๕-๓๔. ปริกปฺปปุจฺฉาติ วิธิปุจฺฉา. กึ สิยาติ เอโส วิธิ กึ อตฺถีติ อตฺโถ. กึ สิยา, อถ น สิยาติ สมฺปุจฺฉนํ วา ปริกปฺปปุจฺฉาติ วทติ. กิมิทํ สมฺปุจฺฉนํ นาม? สเมจฺจ ปุจฺฉนํ, ‘‘กึ สุตฺตนฺตํ ปริยาปุเณยฺย, อถ อภิธมฺม’’นฺติ อญฺเญน สห สมฺปธารณนฺติ อตฺโถ. โย กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยา, โส กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ สิยาติ เอตสฺมึ อตฺเถ สติ ปจฺฉาชาตวิปากปจฺจเยสุปิ สพฺพปุจฺฉานํ ปวตฺติโต ‘‘โย กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย ปจฺฉาชาตปจฺจยา วิปากปจฺจยา, โส กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ สิยา’’ติ อยมตฺโถ วิญฺญาเยยฺย, ตถา จ สติ ปจฺฉาชาตปจฺจยา วิปากปจฺจยาติ อุปฺปชฺชมานํ นิทฺธาเรตฺวา ตสฺส กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ภวนสฺส ปุจฺฉนโต กุสลานํ เตหิ ปจฺจเยหิ อุปฺปตฺติ อนุญฺญาตาติ อาปชฺชติ, น จ ตํตํปจฺจยา อุปฺปชฺชมานานํ กุสลาทีนํ กุสลาทิธมฺเม ปฏิจฺจ ภวนมตฺถิตา เอตฺถ ปุจฺฉิตา, อถ โข อุปฺปตฺติ, เอวญฺจ กตฺวา วิสฺสชฺชเน ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชตี’’ติ อุปฺปตฺติเยว วิสฺสชฺชิตาติ, ตสฺมา อยมตฺโถ สโทโสติ ‘‘อถ วา’’ติ อตฺถนฺตรวจนํ วุตฺตํ.

२५-३४. “परिकप्पपुच्छा” म्हणजे विधीपुच्छा (नियोजनाविषयी विचारणारा प्रश्न). “किं सिया” (काय असावे) या पदाचा अर्थ “हा विधी (नियम) अस्तित्वात आहे काय?” असा आहे. किंवा “काय असावे, अथवा काय नसावे?” अशी दुसऱ्या पर्यायासह विचारणा करणे म्हणजे ‘परिकप्पपुच्छा’ होय, असे संग्रहकार म्हणतात. ही ‘संपुच्छन’ (विचारणा) म्हणजे काय? एकत्र मिळून विचारणे, जसे की “मी सुत्तन्ताचा अभ्यास करावा की अभिधम्माचा?” अशा प्रकारे दुसऱ्या विषयाशी तुलना करून विचारणे असा याचा अर्थ आहे. “जो कुशल धम्म हेतू पच्चयामुळे उत्पन्न होईल, तो कुशल धम्माला अवलंबून (पटिच्च) असावा काय?” या अर्थाचा स्वीकार केल्यास, पच्छाजात आणि विपाक पच्चयांमध्ये देखील सर्व ७ प्रकारच्या प्रश्नांची प्रवृत्ती होत असल्यामुळे, “जो कुशल धम्म पच्छाजात पच्चयामुळे किंवा विपाक पच्चयामुळे उत्पन्न होईल, तो कुशल धम्माला अवलंबून असावा काय?” असा अर्थ निघेल. आणि जर असे झाले, तर पच्छाजात पच्चय किंवा विपाक पच्चयामुळे उत्पन्न होणाऱ्या कुशल धम्माला वेगळे काढून, त्याचे कुशल धम्माला अवलंबून असणे विचारल्यामुळे, त्या पच्छाजात व विपाक पच्चयांद्वारे कुशल धम्मांची उत्पत्ती भगवंतांनी मान्य केली आहे, असा चुकीचा निष्कर्ष निघेल. परंतु, त्या त्या (योनिसो मनसिकार इत्यादी) कारणांमुळे उत्पन्न होणाऱ्या कुशल इत्यादी पच्चयुप्पन्न धम्मांचे कुशल इत्यादी पच्चय धम्मांना अवलंबून असणे येथे विचारलेले नाही, तर केवळ त्यांची उत्पत्ती विचारली आहे. आणि म्हणूनच उत्तरामध्ये भगवंतांनी “कुशल धम्माला अवलंबून कुशल धम्म उत्पन्न होतो” अशी केवळ उत्पत्तीच स्पष्ट केली आहे. म्हणून हा पहिला अर्थ सदोष (त्रुटीयुक्त) आहे, म्हणूनच “अथवा” (किंवा) असे म्हणून दुसरा पर्यायी अर्थ सांगितला आहे।

ตตฺถ ‘‘กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ อุปฺปตฺตึ อนุชานิตฺวา ‘‘เหตุปจฺจยา สิยา เอต’’นฺติ ตสฺสา เหตุปจฺจยา ภวนปุจฺฉนํ, ‘‘อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยา’’ติ เหตุปจฺจยา อุปฺปตฺตึ อนุชานิตฺวา ตสฺสา ‘‘สิยา เอต’’นฺติ ภวนปุจฺฉนญฺจ น ยุตฺตํ. อนุญฺญาตญฺหิ นิจฺฉิตเมวาติ. ตสฺมา อนนุชานิตฺวา [Pg.200] ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยา’’ติ เอวํ ยถาวุตฺตํ อุปฺปชฺชนํ กึ สิยาติ ปุจฺฉตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อุปฺปชฺเชยฺยาติ วา อิทมฺปิ สมฺปุจฺฉนเมว, กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม กึ อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยาติ อตฺโถ. สิยาติ ยถาปุจฺฉิตสฺเสว อุปฺปชฺชนสฺส สมฺภวํ ปุจฺฉติ ‘‘กึ เอวํ อุปฺปชฺชนํ สิยา สมฺภเวยฺยา’’ติ, อยํ นโย สิยาสทฺทสฺส ปจฺฉาโยชเน. ยถาฐาเนเยว ปน ฐิตา ‘‘สิยา’’ติ เอสา สามญฺญปุจฺฉา, ตาย ปน ปุจฺฉาย ‘‘อิทํ นาม ปุจฺฉิต’’นฺติ น วิญฺญายตีติ ตสฺสาเยว ปุจฺฉาย วิเสสนตฺถํ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยา’’ติ ปุจฺฉติ, เอวํ วิเสสิตพฺพวิเสสนภาเวน ทฺเวปิ ปุจฺฉา เอกาเยว ปุจฺฉาติ ทฏฺฐพฺพา.

तेथे 'कुशल धर्म उत्पन्न व्हावा' असे उत्पत्तीला स्वीकारून, 'हेतू प्रत्ययामुळे हे असावे काय?' असे त्या उत्पत्तीचे हेतू प्रत्ययामुळे होण्याविषयी विचारणे, आणि 'हेतू प्रत्ययामुळे उत्पन्न व्हावे' असे हेतू प्रत्ययामुळे होणाऱ्या उत्पत्तीला स्वीकारून, 'हे असावे काय?' असे केवळ होण्याविषयी विचारणे योग्य नाही. कारण जे स्वीकारले गेले आहे, ते निश्चितच असते. म्हणून, आधीच स्वीकार न करता, 'कुशल धर्मावर अवलंबून कुशल धर्म हेतू प्रत्ययामुळे उत्पन्न व्हावा काय?' अशा प्रकारे पूर्वोक्त उत्पत्ती 'काय असावी?' असे भगवान विचारतात, असे समजावे. किंवा 'उत्पन्न व्हावा' (उप्पज्जेय्य) हा देखील एकत्रित प्रश्नच आहे; 'कुशल धर्मावर अवलंबून कुशल धर्म हेतू प्रत्ययामुळे उत्पन्न व्हावा काय?' असा याचा अर्थ आहे. 'असावे' (सिया) या शब्दाने जसा प्रश्न विचारला आहे तशाच उत्पत्तीच्या संभाव्यतेविषयी विचारले जाते की, 'अशी उत्पत्ती काय असावी (संभवनीय असावी) काय?'; हा नय 'सिया' शब्दाच्या नंतर जोडणी करण्याच्या बाबतीत आहे. परंतु मूळ स्थानीच राहिलेला 'सिया' हा सामान्य प्रश्न आहे. परंतु त्या प्रश्नाने 'हे विचारले आहे' असे स्पष्ट समजत नसल्यामुळे, त्याच प्रश्नाला विशेष रूप देण्यासाठी 'कुशल धर्मावर अवलंबून कुशल धर्म हेतू प्रत्ययामुळे उत्पन्न व्हावा काय?' असा प्रश्न विचारला जातो. अशा प्रकारे विशेष्य आणि विशेषण भावाने हे दोन्ही प्रश्न एकच प्रश्न आहेत, असे समजावे.

คมนุสฺสุกฺกวจนนฺติ คมนสฺส สมานกตฺตุกปจฺฉิมกาลกิริยาเปกฺขวจนนฺติ อตฺโถ. ยทิปิ ปฏิคมนุปฺปตฺตีนํ ปุริมปจฺฉิมกาลตา นตฺถิ, ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนานํ ปน สหชาตานมฺปิ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน คหณํ ปุริมปจฺฉิมภาเวเนว โหตีติ คหณปฺปวตฺติอาการวเสน ปจฺจยายตฺตตาอตฺตปฏิลาภสงฺขาตานํ ปฏิคมนุปฺปตฺติกิริยานมฺปิ ปุริมปจฺฉิมกาลโวหาโร โหตีติ ทฏฺฐพฺโพ. คมนํ วา อุปฺปตฺติ เอวาติ คจฺฉนฺตสฺส ปฏิคมนํ อุปฺปชฺชนฺตสฺส ปฏิอุปฺปชฺชนํ สมานกิริยา. ปฏิกรณญฺหิ ปฏิสทฺทตฺโถติ. ตสฺมา ‘‘กุสลํ ธมฺม’’นฺติ อุปโยคนิทฺทิฏฺฐํ ปจฺจยํ อุปฺปชฺชมานํ ปฏิจฺจ ตทายตฺตุปฺปตฺติยา ปฏิคนฺตฺวาติ อยเมตฺถ อตฺโถ, เตน ปฏิจฺจาติ สหชาตปจฺจยํ กตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. สหชาตปจฺจยกรณญฺหิ อุปฺปชฺชมานาภิมุขอุปฺปชฺชมานํ ปฏิคมนํ, ตํ กตฺวาติ ปฏิจฺจสทฺทสฺส อตฺโถติ.

'गमनाचे उत्सुक वचन' म्हणजे गमनाच्या समान कर्ता असलेल्या उत्तरकालीन क्रियेची अपेक्षा करणारे वचन, असा अर्थ आहे. जरी प्रतिगमन आणि उत्पत्ती यांच्यात पूर्व-अपर कालभाव (आधी आणि नंतर असणे) नसला, तरीही सहजात असलेल्या प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्न धर्मांचे प्रत्यय-प्रत्ययोत्पन्न भावाने ग्रहण करणे हे पूर्व-अपर भावानेच होते. म्हणून, ग्रहण करण्याच्या प्रवृत्तीच्या पद्धतीवरून, प्रत्ययाधीनता आणि आत्मप्रतिलाभ (अस्तित्व प्राप्त करणे) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या प्रतिगमन आणि उत्पत्ती या क्रियांसाठी देखील पूर्व-अपर काल व्यवहार होतो, असे समजावे. किंवा गमन म्हणजेच उत्पत्ती होय; म्हणून जाणाऱ्याचे प्रतिगमन आणि उत्पन्न होणाऱ्याचे प्रति-उत्पन्न होणे ही समान क्रिया आहे. कारण 'प्रति' शब्दाचा अर्थ 'प्रतिकरण' (तशाच प्रकारे करणे) असा आहे. म्हणून, 'कुशलं धम्मं' या द्वितीया विभक्तीने दर्शविलेल्या उत्पन्न होणाऱ्या प्रत्ययावर अवलंबून (पटिच्च), त्याच्या अधीन राहून उत्पन्न होण्याद्वारे प्रतिगमन करून, असा येथे अर्थ आहे. म्हणूनच 'पटिच्च' (अवलंबून) म्हणजे 'सहजात प्रत्यय करून' असे म्हटले आहे. कारण सहजात प्रत्यय करणे म्हणजे उत्पन्न होणाऱ्याच्या संमुख होऊन उत्पन्न होणे म्हणजेच प्रतिगमन होय; ते करून, असा 'पटिच्च' या शब्दाचा अर्थ आहे.

๓๕-๓๘. ตาสุ ปาฬิยํ ทฺเวเยว ทสฺสิตาติ เหตารมฺมณทุเก ทฺวินฺนํ ปุจฺฉานํ ทสฺสิตตฺตา วุตฺตํ. เอตฺถ จ เอกมูลกาทิภาโว ปุจฺฉานํ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ, ปจฺจยานํ ปน วเสน สพฺพปฐโม ปจฺจยนฺตเรน อโวมิสฺสกตฺตา สุทฺธิกนโย, ทุติโย อารมฺมณาทีสุ เอเกกสฺส เหตุ เอว เอกมูลกนฺติ กตฺวา เอกมูลกนโย. เอวํ เหตารมฺมณทุกาทีนํ อธิปติอาทีนํ มูลภาวโต ทุกมูลกาทโย นยา เวทิตพฺพา. เตวีสติมูลกนโย จ ตโต ปรํ มูลสฺส อภาวโต ‘‘สพฺพมูลก’’นฺติ ปาฬิยํ วุตฺโต. ตตฺถ นปุํสกนิทฺเทเสน เอก…เป… สพฺพมูลกํ ปจฺจยคมนํ ปาฬิคมนํ วาติ วิญฺญายติ, เอก…เป… สพฺพมูลกํ นยํ อสมฺมุยฺหนฺเตนาติ อุปโยโค วา[Pg.201], อิธ จ สพฺพมูลกนฺติ จ เตวีสติมูลกสฺเสว วุตฺตตฺตา ปจฺจนีเย วกฺขติ ‘‘ยถา อนุโลเม เอเกกสฺส ปทสฺส เอกมูลกํ…เป… ยาว เตวีสติมูลกํ, เอวํ ปจฺจนีเยปิ วิตฺถาเรตพฺพ’’นฺติ (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ๑.๔๒-๔๔).

३५-३८. "त्यांच्यामध्ये पाळीत दोनच दर्शविले आहेत" हे हेतू-आरम्मण दुकामध्ये दोन प्रश्नांचे दर्शन घडविले असल्यामुळे म्हटले आहे. आणि येथे प्रश्नांचा एकमूलकत्व इत्यादी भाव सांगितला आहे, असे समजावे. परंतु प्रत्ययांच्या दृष्टीने सर्वात पहिला नय हा इतर प्रत्ययांशी संमिश्रित नसल्यामुळे 'शुद्धिक नय' आहे. दुसरा नय आरम्मण इत्यादींपैकी प्रत्येकाचा हेतूच एक मूळ आहे, असे मानून 'एकमूलक नय' आहे. अशा प्रकारे हेतू-आरम्मण दुक इत्यादींच्या आणि अधिपती इत्यादींच्या मूलत्वामुळे द्विमूलक इत्यादी नय समजावेत. आणि तेवीस-मूलक नय, त्यानंतर मूळ नसल्यामुळे, पाळीत "सर्वमूलक" म्हणून सांगितला आहे. तेथे नपुंसकलिंगी निर्देशामुळे एकमूलक...पे... सर्वमूलक प्रत्ययांचे गमन किंवा पाळीचे गमन असे समजले जाते. किंवा "एक...पे... सर्वमूलक नयाला संभ्रमित न होता (विस्तार करावा)" अशा अर्थाने ही द्वितीया विभक्ती आहे. आणि येथे 'सर्वमूलक' हे तेवीसमूलकासाठीच म्हटले असल्यामुळे, पच्चनीय (व्यतिरेक) मध्ये पुढे सांगतील की, "जसे अनुलोमामध्ये प्रत्येक पदाचे एकमूलक...पे... तेवीस-मूलकापर्यंत विस्तार करावा, तसेच पच्चनीयमध्येही विस्तार करावा."

๓๙-๔๐. ‘‘อารมฺมณปจฺจยา เหตุปจฺจยาติ เอตฺตาวตา อารมฺมณปจฺจยํ อาทึ กตฺวา เหตุปจฺจยปริโยสาโน เอกมูลกนโย ทสฺสิโต’’ติ วุตฺตํ, เอวํ สติ วินเย วิย จกฺกพนฺธนวเสน ปาฬิคติ อาปชฺชติ, น เหฏฺฐิมโสธนวเสน. เหฏฺฐิมโสธนวเสน จ อิธ อภิธมฺเม ปาฬิ คตา, เอวญฺจ กตฺวา วิสฺสชฺชเน ‘‘อารมฺมณปจฺจยา เหตุยา ตีณิ, อธิปติปจฺจยา ตีณิ, อธิปติปจฺจยา เหตุยา นว, อารมฺมเณ ตีณี’’ติอาทินา เหฏฺฐิมํ โสเธตฺวาว ปาฬิ ปวตฺตา. โย เจตฺถ ‘‘เอกมูลกนโย’’ติ วุตฺโต, โส สุทฺธิกนโยว. โส จ วิเสสาภาวโต อารมฺมณมูลกาทีสุ น ลพฺภติ. น หิ อารมฺมณาทีสุ ตสฺมึ ตสฺมึ อาทิมฺหิ ฐปิเตปิ ปจฺจยนฺตเรน สมฺพนฺธาภาเวน อาทิมฺหิ วุตฺตสุทฺธิกโต วิเสสตฺโถ ลพฺภติ, เตเนว วิสฺสชฺชเนปิ อารมฺมณมูลกาทีสุ สุทฺธิกนโย น ทสฺสิโตติ, ตสฺมา ‘‘อารมฺมณปจฺจยา เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา อธิปติปจฺจยา…เป… อารมฺมณปจฺจยา อวิคตปจฺจยา’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๓๙) อยํ เหฏฺฐิมโสธนวเสน เอกสฺมึ อารมฺมณปจฺจเย เหตุปจฺจยาทิเก โยเชตฺวา วุตฺโต เอกมูลกนโย ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘อารมฺมณปจฺจยา…เป… อวิคตปจฺจยา’’ติ วา เอกมูลเกสุ อนนฺตรปจฺจยสฺส มูลกํ อารมฺมณํ ทสฺเสตฺวา เอกมูลกาทีนิ สํขิปิตฺวา สพฺพมูลกสฺสาวสาเนน อวิคตปจฺจเยน นิฏฺฐาปิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อธิปติปจฺจยา อนนฺตรปจฺจยา สมนนฺตรปจฺจยา สหชาตปจฺจยา อญฺญมญฺญปจฺจยาติ อิทํ มูลเมว ทสฺเสตฺวา เอกมูลกาทีนํ สํขิปนํ ทฏฺฐพฺพํ, น สุทฺธิกทสฺสนํ, นาปิ สพฺพมูลเก กติปยปจฺจยทสฺสนํ.

३९-४०. "आरम्मणप्रत्यया हेतूप्रत्यया इथपर्यंत आरम्मण प्रत्ययाला आधी करून हेतू प्रत्ययाच्या समाप्तीपर्यंत एकमूलक नय दर्शविला आहे" असे म्हटले आहे. असे असताना, विनय पिटकाप्रमाणे चक्रबंधनाच्या पद्धतीने पाळीची प्रवृत्ती प्राप्त होते, खालच्या प्रत्ययांच्या शोधनाच्या पद्धतीने नाही. आणि खालच्या प्रत्ययांच्या शोधनाच्या पद्धतीने येथे अभिधम्मात पाळी प्रवृत्त झाली आहे. आणि असे केल्यामुळेच विसज्जनामध्ये "आरम्मणप्रत्यया हेतुया तीणि, अधिपतीप्रत्यया तीणि, अधिपतीप्रत्यया हेतुया नव, आरम्मणे तीणि" इत्यादी प्रकारे खालच्या प्रत्ययांचे शोधन करूनच पाळी प्रवृत्त झाली आहे. आणि येथे जो 'एकमूलक नय' म्हटला आहे, तो शुद्धिक नयच आहे. आणि तो विशेष अर्थाच्या अभावामुळे आरम्मणमूलक इत्यादी नयांमध्ये प्राप्त होत नाही. कारण आरम्मण इत्यादींमध्ये त्या त्या प्रत्ययाला सुरुवातीला ठेवले तरीही, दुसऱ्या प्रत्ययाशी संबंध नसल्यामुळे, सुरुवातीला सांगितलेल्या शुद्धिक नयापेक्षा कोणताही विशेष अर्थ प्राप्त होत नाही. म्हणूनच विसज्जनामध्ये देखील आरम्मणमूलक इत्यादी नयांमध्ये शुद्धिक नय दर्शविलेला नाही. म्हणून, "आरम्मणप्रत्यया हेतूप्रत्यया, आरम्मणप्रत्यया अधिपतीप्रत्यया...पे... आरम्मणप्रत्यया अविगतप्रत्यया" हा खालच्या प्रत्ययांच्या शोधनाच्या पद्धतीने एका आरम्मण प्रत्ययामध्ये हेतू प्रत्यय इत्यादींना जोडून सांगितलेला एकमूलक नय समजावा. किंवा "आरम्मणप्रत्यया...पे... अविगतप्रत्यया" या वाक्याने एकमूलक नयांमध्ये अनंतर प्रत्ययाचे मूळ असलेल्या आरम्मण प्रत्ययाला दर्शवून, एकमूलक इत्यादी नयांचा संक्षेप करून, सर्वमूलक नयाच्या शेवटी असलेल्या अविगत प्रत्ययाने समाप्त केले आहे, असे समजावे. "अधिपतीप्रत्यया अनंतरप्रत्यया समनंतरप्रत्यया सहजातप्रत्यया अञ्ञमञ्ञप्रत्यया" हे केवळ मूळ प्रत्यय दर्शवून एकमूलक इत्यादी नयांचा संक्षेप करणे समजावे; हे शुद्धिक नयाचे दर्शन नाही आणि सर्वमूलक नयामध्ये काही मोजक्या प्रत्ययांचे दर्शनही नाही.

๔๑. ตโต นิสฺสยาทีนิ มูลานิปิ สํขิปิตฺวา อวิคตมูลกนยํ ทสฺเสตุํ ‘‘อวิคตปจฺจยา เหตุปจฺจยา’’ติอาทิ อารทฺธํ. เอตสฺมิญฺจ สุทฺธิกสฺส อทสฺสเนน อารมฺมณมูลกาทีสุ วิสุํ วิสุํ สุทฺธิกนโย น ลพฺภตีติ ญาปิโต โหติ. น หิ อาทิ กตฺถจิ สํเขปนฺตรคโต โหติ. อาทิอนฺเตหิ มชฺฌิมานํ ทสฺสนญฺหิ สงฺเขโป, อาทิโต ปภุติ กติจิ [Pg.202] วตฺวา คติทสฺสนํ วาติ. ทุติยจตุกฺกํ วตฺวา ‘‘วิคตปจฺจยา’’ติ ปทํ อุทฺธริตฺวา ฐปิตํ. เตน โอสานจตุกฺกํ ทสฺเสติ. ตติยจตุกฺกโต ปภุติ วา ปญฺจกมูลานิ สํขิปิตฺวา สพฺพมูลกสฺส อวสาเนน นิฏฺฐเปติ.

४१. त्यानंतर निस्सय इत्यादी मूळ प्रत्ययांचा देखील संक्षेप करून, अविगतमूलक नय दर्शविण्यासाठी "अविगतप्रत्यया हेतूप्रत्यया" इत्यादी सुरू केले आहे. आणि या अविगतमूलक नयामध्ये शुद्धिक नयाचे दर्शन न घडविल्यामुळे, आरम्मणमूलक इत्यादी नयांमध्ये स्वतंत्रपणे शुद्धिक नय प्राप्त होत नाही, हे ज्ञापित होते. कारण सुरुवातीचा भाग कधीही संक्षेपाच्या अंतर्गत येत नाही. कारण सुरुवातीच्या आणि शेवटच्या शब्दांनी मधल्या शब्दांचे दर्शन घडविणे म्हणजेच संक्षेप होय, किंवा सुरुवातीपासून काही शब्द सांगून पाळीची प्रवृत्ती दर्शविणे म्हणजे संक्षेप होय. दुसरे चतुष्क सांगून 'विगतप्रत्यया' हे पद उद्धृत करून ठेवले आहे. त्याद्वारे शेवटचे चतुष्क दर्शविले जाते. किंवा तिसऱ्या चतुष्कापासून पाच मूळ प्रत्ययांचा संक्षेप करून, सर्वमूलक नयाच्या समाप्तीने पूर्ण केले जाते.

เอตฺถ จ ทุกมูลกาทีสุ ยถา เหตุอารมฺมณทุเกน สทฺธึ อวเสสา ปจฺจยา โยชิตา, เหตารมฺมณาธิปติติกาทีหิ จ อวเสสาวเสสา, เอวํ เหตุอธิปติทุกาทีหิ เหตุอธิปติอนนฺตรติกาทีหิ จ อวเสสาวเสสา โยเชตพฺพา สิยุํ. ยทิ จ สพฺเพสํ ปจฺจยานํ มูลภาเวน โยชิตตฺตา เหตุมูลเก เหตุอธิปติอาทิทุกานํ อธิปติมูลกาทีสุ อธิปติเหตุอาทิทุเกหิ วิเสโส นตฺถิ. เต เอว หิ ปจฺจยา อุปฺปฏิปาฏิยา วุตฺตา, ตถาปิ อารมฺมณมูลกาทีสุ อารมฺมณาธิปติทุกาทีนํ อวเสสาวเสเสหิ, เหตุมูลเก จ เหตุอธิปติอนนฺตรติกาทีนํ อวเสสาวเสเสหิ โยชเน อตฺถิ วิเสโสติ. ยสฺมา ปน เอวํ โยชิยมาเนสุปิ สุขคฺคหณํ น โหติ, น จ ยถาวุตฺตาย โยชนาย สพฺพา สา โยชนา ปญฺญวตา น สกฺกา วิญฺญาตุํ, ตสฺมา ตถา อโยเชตฺวา อนุปุพฺเพเนว โยชนา กตาติ ทฏฺฐพฺพา. ธมฺมานํ เทสนาวิธาเน หิ ภควาว ปมาณนฺติ. คณนาคาถา อาทิมปาเฐ กาจิ วิรุทฺธา, ตสฺมา สุฏฺฐุ คเณตฺวา คเหตพฺพา.

आणि येथे, दुक-मूलक इत्यादींमध्ये ज्याप्रमाणे हेतू-आरम्मण दुकासोबत उर्वरित प्रत्यय जोडले आहेत, आणि हेतू-आरम्मण-अधिपती तिक इत्यादींसोबत उर्वरित उर्वरित प्रत्यय जोडले आहेत, त्याचप्रमाणे हेतू-अधिपती दुक इत्यादींसोबत आणि हेतू-अधिपती-अनन्तर तिक इत्यादींसोबत उर्वरित उर्वरित प्रत्यय जोडले जावेत. आणि जर सर्व प्रत्ययांच्या मूळ भावाने जोडले गेल्यामुळे हेतू-मूलक नयामध्ये हेतू-अधिपती इत्यादी दुकांचा, अधिपती-मूलक इत्यादी नयांमधील अधिपती-हेतू इत्यादी दुकांपासून काही विशेष (भेद) नसेल, कारण तेच प्रत्यय उलट क्रमाने सांगितले आहेत, तरीसुद्धा आरम्मण-मूलक इत्यादींमध्ये आरम्मण-अधिपती दुकांचा उर्वरित उर्वरित प्रत्ययांसोबत जोडण्यात, आणि हेतू-मूलक नयामध्ये हेतू-अधिपती-अनन्तर तिक इत्यादींचा उर्वरित उर्वरित प्रत्ययांसोबत जोडण्यात विशेष (भेद) आहेच, असे जाणावे. परंतु, ज्या कारणाने या प्रकारे जोडले जात असताना देखील सहज ग्रहण करणे (समजणे) होत नाही, आणि वर सांगितलेल्या योजनेनुसार ती सर्व योजना प्रज्ञावंताला समजणे अशक्य आहे असेही नाही, म्हणून त्या प्रकारे (उलट क्रमाने) न जोडता अनुक्रमानेच योजना केली आहे, असे जाणावे. कारण धर्मांच्या देशना विधानामध्ये (उपदेशाच्या मांडणीत) भगवानच प्रमाण आहेत. पहिल्या पाठातील काही गणना गाथा विसंगत आहेत, म्हणून चांगल्या प्रकारे गणना करून त्या ग्रहण कराव्यात.

‘‘ทฺวาวีสติยา ติเกสุ เอเกกํ ติกํ ทุกานํ สเตน สเตน สทฺธึ โยเชตฺวา’’ติ วุตฺตํ, ตํ ทุกติกปฏฺฐาเน เกสญฺจิ โปตฺถกานํ วเสน วุตฺตํ. เกสุจิ ปน เอเกโก ทุโก ทฺวาวีสติยา ทฺวาวีสติยา ติเกหิ โยชิโต, ตญฺจ คมนํ ยุตฺตํ. น หิ ตตฺถ ติกสฺส โยชนา อตฺถิ, อถ โข ติกานํ เอเกเกน ปเทน ทุกสฺสาติ. ตตฺถ ฉสฏฺฐิยา ติกปเทสุ เอเกเกน สํสนฺทิตฺวา ฉสฏฺฐิ เหตุทุกา, ตถา สเหตุกทุกาทโย จาติ ทุกานํ ฉสตาธิกานิ ฉสหสฺสานิ โหนฺติ. เตสุ เอเกกสฺมึ ปฏิจฺจวาราทโย สตฺต วารา นยา ปุจฺฉา จ สพฺพา ทุกปฏฺฐาเน เหตุทุเกน สมานา.

“बावीस तिकांमधील प्रत्येक तिक शंभर शंभर दुकांसोबत जोडून” असे जे म्हटले आहे, ते दुक-तिक-पट्ठानमध्ये काही पुस्तकांच्या (हस्तलिखितांच्या) आधारे म्हटले आहे. परंतु काही पुस्तकांमध्ये प्रत्येक दुक बावीस बावीस तिकांसोबत जोडला आहे, आणि ती पद्धत योग्य आहे. कारण तेथे तिकाची योजना नाही, तर तिकांच्या प्रत्येक पदासोबत दुकाची योजना आहे. तेथे सहासष्ट तिकपदांमध्ये प्रत्येकाशी संधान करून सहासष्ट हेतू-दुक, त्याचप्रमाणे सहेतुक-दुक इत्यादी होतात; अशा प्रकारे दुकांची संख्या सहा हजार सहाशे (६,६००) होते. त्यांपैकी प्रत्येकामध्ये पटिच्चवार इत्यादी सात वार, नय आणि सर्व पुच्छा दुक-पट्ठानमधील हेतू-दुकासारख्याच समान आहेत.

‘‘ทุกสเต เอเกกํ ทุกํ ทฺวาวีสติยา ติเกหิ สทฺธึ โยเชตฺวา’’ติ จ วุตฺตํ, ตมฺปิ ติกทุกปฏฺฐาเน เกสญฺจิ โปตฺถกานํ วเสน วุตฺตํ. วุตฺตนเยน ปน ยุตฺตคมเนสุ เอเกโก ติโก ทุกสเตน โยชิโต. ตตฺถ เหตุปทํ ปกฺขิปิตฺวา วุตฺโต เอโก กุสลตฺติโก, ตถา นเหตุปทํ…เป… อรณปทนฺติ กุสลตฺติกานํ ทฺเว [Pg.203] สตานิ โหนฺติ, ตถา เวทนาตฺติกาทีนมฺปีติ สพฺเพสํ จตุสตาธิกานิ จตฺตาริ สหสฺสานิ โหนฺติ. เตสุ เอเกกสฺมึ วารนยปุจฺฉา ติกปฏฺฐาเน กุสลตฺติเกน สมานา.

“शंभर दुकांमध्ये प्रत्येक दुक बावीस तिकांसोबत जोडून” असेही जे म्हटले आहे, ते सुद्धा तिक-दुक-पट्ठानमध्ये काही पुस्तकांच्या आधारे म्हटले आहे. परंतु वर सांगितलेल्या पद्धतीने योग्य वाचनानुसार प्रत्येक तिक शंभर दुकांसोबत जोडला आहे. तेथे हेतूपद समाविष्ट करून सांगितलेला एक कुशल-तिक, त्याचप्रमाणे न-हेतूपद... पे... अरणपद अशा प्रकारे कुशल-तिकांचे दोनशे होतात; त्याचप्रमाणे वेदना-तिक इत्यादींचे सुद्धा होतात. अशा प्रकारे सर्वांचे मिळून चार हजार चारशे (४,४००) होतात. त्यांपैकी प्रत्येकामध्ये वार, नय आणि पुच्छा तिक-पट्ठानमधील कुशल-तिकासारख्याच समान आहेत.

‘‘ฉ อนุโลมมฺหิ นยา สุคมฺภีรา’’ติ วจนโต ปนาติ เอเตน อิทํ ทสฺเสติ – ‘‘อนุโลมมฺหี’’ติ ‘‘ติกาทโย ฉนยา’’ติ จ อวิเสเสน วุตฺตตฺตา ปฏิจฺจวาราทิวเสน สตฺตวิธมฺปิ อนุโลมํ สห คเหตฺวา ‘‘ฉ อนุโลมมฺหี’’ติ วุตฺตํ, อนุโลมาทิวเสน จตุพฺพิธํ ติกปฏฺฐานํ สห คเหตฺวา ‘‘ติกญฺจ ปฏฺฐานวร’’นฺติ, ตถา จตุพฺพิธานิ ทุกปฏฺฐานาทีนิ สห คเหตฺวา ‘‘ทุกุตฺตม’’นฺติอาทึ วตฺวา ‘‘ฉ นยา สุคมฺภีรา’’ติ วุตฺตนฺติ อิมมตฺถํ คเหตฺวา อิมสฺมึ ปจฺจยานุโลเม สตฺตปฺปเภเท ฉปิ เอเต ปฏฺฐานา ปฏฺฐานนยา จตุปฺปเภทา ปุจฺฉาวเสน อุทฺธริตพฺพาติ. เอวญฺหิ สพฺพสฺมึ ปฏฺฐาเน สพฺโพ ปจฺจยานุโลโม ทสฺสิโต โหตีติ. ปจฺจนียคาถาทีสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ ทุกติกปฏฺฐานาทีสุ วิเสสิตพฺเพหิ ติเกหิ ปฏฺฐานํ ติกปฏฺฐานํ. ทุกานํ ติกปฏฺฐานํ ทุกติกปฏฺฐานํ. ทุกวิเสสิตา วา ติกา ทุกติกา, ทุกติกานํ ปฏฺฐานํ ทุกติกปฏฺฐานนฺติ อิมินา นเยน วจนตฺโถ เวทิตพฺโพ. ทุกาทิวิเสสิตสฺส เจตฺถ ติกาทิปทสฺส ทุกาทิภาโว ทฏฺฐพฺโพ. ทุกปฏฺฐานเมว หิ ติกปทสํสนฺทนวเสน ทุกปทสํสนฺทนวเสน จ ปวตฺตํ ทุกติกปฏฺฐานํ ทุกทุกปฏฺฐานญฺจ, ตถา ติกปฏฺฐานเมว ทุกปทสํสนฺทนวเสน ติกปทสํสนฺทนวเสน จ ปวตฺตํ ติกทุกปฏฺฐานํ ติกติกปฏฺฐานญฺจาติ.

“परंतु, ‘अनुलोमामध्ये सहा नय अत्यंत गंभीर आहेत’ या वचनाद्वारे हे दर्शविले जाते की – ‘अनुलोमामध्ये’ आणि ‘तिक इत्यादी सहा नय’ असे सामान्यपणे (विशेष भेदाशिवाय) सांगितल्यामुळे, पटिच्चवार इत्यादींच्या द्वारे सात प्रकारच्या अनुलोमाला एकत्र घेऊन ‘अनुलोमामध्ये सहा’ असे म्हटले आहे. अनुलोम इत्यादींच्या द्वारे चार प्रकारच्या तिक-पट्ठानला एकत्र घेऊन ‘तिक आणि श्रेष्ठ पट्ठान’ असे, त्याचप्रमाणे चार प्रकारच्या दुक-पट्ठान इत्यादींना एकत्र घेऊन ‘दुक-उत्तम’ इत्यादी म्हणून ‘सहा नय अत्यंत गंभीर आहेत’ असे म्हटले आहे. हा अर्थ घेऊन, या सात प्रकारच्या प्रत्यय-अनुलोमामध्ये हे सहाही पट्ठान आणि पट्ठान-नय चार प्रकारच्या भेदांनुसार पुच्छाच्या द्वारे उद्धृत करावेत. कारण अशा प्रकारे संपूर्ण पट्ठानमध्ये सर्व प्रत्यय-अनुलोम दर्शविला जातो. पच्चनीय गाथा इत्यादींमध्ये सुद्धा हाच नय आहे. आणि येथे, दुक-तिक-पट्ठान इत्यादींमध्ये विशेषित करावयाच्या तिकांद्वारे जे पट्ठान होते ते ‘तिक-पट्ठान’ होय. दुकांचे तिक-पट्ठान म्हणजे ‘दुक-तिक-पट्ठान’ होय. किंवा दुकांद्वारे विशेषित केलेले तिक म्हणजे ‘दुक-तिक’ आणि दुक-तिकांचे पट्ठान म्हणजे ‘दुक-तिक-पट्ठान’ होय, या पद्धतीने शब्दाचा अर्थ जाणावा. आणि येथे दुक इत्यादींद्वारे विशेषित केलेल्या तिक इत्यादी पदाचा दुक इत्यादी भाव जाणावा. कारण दुक-पट्ठानच तिकपदाच्या संधानाच्या द्वारे आणि दुकपदाच्या संधानाच्या द्वारे प्रवृत्त होऊन अनुक्रमे ‘दुक-तिक-पट्ठान’ आणि ‘दुक-दुक-पट्ठान’ होते; त्याचप्रमाणे तिक-पट्ठानच दुकपदाच्या संधानाच्या द्वारे आणि तिकपदाच्या संधानाच्या द्वारे प्रवृत्त होऊन ‘तिक-दुक-पट्ठान’ आणि ‘तिक-तिक-पट्ठान’ होते.

ปจฺจยานุโลมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रत्यय-अनुलोम वर्णन समाप्त झाले.

๒. ปจฺจยปจฺจนียวณฺณนา

२. प्रत्यय-पच्चनीय वर्णन

๔๒-๔๔. เตวีสติมูลกนฺติ อิทญฺเจตฺถ ทุมูลกํเยว สนฺธาย วุตฺตนฺติ อิทํ ทุกมูลเก ปุจฺฉานํ มูลภูตา เตวีสติ ทุกา สมฺภวนฺตีติ ตสฺส ‘‘เตวีสติมูลก’’นฺติ นามํ กตฺวา ยาว ยตฺตโก ปเภโท อตฺถิ, ตาว ตตฺตกํ เตวีสติมูลกํ ยถานุโลเม วิตฺถาริตํ. เอวํ ปจฺจนีเยปิ วิตฺถาเรตพฺพนฺติ ทุกมูลเกน ติกมูลกาทีสุ นยํ ทสฺเสตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน วุตฺตํ สิยา. ยทิ ปน ยาว เตวีสติมํ มูลํ ยถา วิตฺถาริตนฺติ อยมตฺโถ อธิปฺเปโต, ‘‘ยาว เตวีสติมํ มูล’’นฺตฺเวว ปาเฐน ภวิตพฺพํ [Pg.204] สิยา. น หิ ‘‘เตวีสติมูลก’’นฺติ เอตสฺส พฺยญฺชนสฺส เตวีสติมํ มูลกนฺติ อยมตฺโถ สมฺภวติ. ยถา อนุโลเม ‘‘เอเกกปทสฺสา’’ติอาทินา ปน เอกมูลาทิสพฺพมูลกปริโยสานํ ตตฺถ นยทสฺสนวเสน ทสฺสิตํ เอเกกสฺส ปทสฺส วิตฺถารํ ทสฺเสตีติ สพฺพมูลกเมว เจตฺถ ‘‘เตวีสติมูลก’’นฺติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตญฺหิ เตวีสติยา ปจฺจยานํ อวเสสสฺส ปจฺจยสฺส มูลภาวโต ‘‘เตวีสติมูลก’’นฺติ จ ตโต ปรํ มูลสฺส อญฺญสฺส อภาวโต ‘‘สพฺพมูลก’’นฺติ จ วุจฺจติ.

४२-४४. येथे ‘तेवीस-मूलक’ हे दु-मूलकालाच उद्देशून म्हटले आहे, कारण दुक-मूलकामध्ये पुच्छांचे मूळ असलेले तेवीस दुक संभवतात; म्हणून त्याला ‘तेवीस-मूलक’ असे नाव देऊन जोपर्यंत जितका भेद आहे, तितका तो तेवीस-मूलक भाग ज्याप्रमाणे अनुलोमामध्ये विस्तृत केला आहे, त्याचप्रमाणे पच्चनीयामध्ये सुद्धा विस्तृत करावा, अशा प्रकारे दुक-मूलकाद्वारे तिक-मूलक इत्यादींमध्ये नय दर्शविला आहे, या अभिप्रायाने हे म्हटले असावे. परंतु जर ‘तेविसाव्या मूळापर्यंत ज्याप्रमाणे विस्तृत केले आहे’ असा अर्थ अभिप्रेत असता, तर ‘तेविसाव्या मूळापर्यंत’ असाच पाठ असायला हवा होता. कारण ‘तेवीस-मूलक’ या शब्दाचा ‘तेविसावे मूळ’ असा अर्थ संभवत नाही. परंतु ज्याप्रमाणे अनुलोमामध्ये ‘प्रत्येक पदाचे’ इत्यादी पाठाने एक-मूलकापासून सुरू होऊन सर्व-मूलकापर्यंत संपणारा, तेथे नय दर्शविण्याच्या द्वारे दर्शविलेला प्रत्येक पदाचा विस्तार दर्शविला आहे, म्हणून येथे सर्व-मूलकालाच ‘तेवीस-मूलक’ म्हटले आहे, असे जाणावे. कारण ते तेवीस प्रत्ययांच्या उर्वरित प्रत्ययाचे मूळ असल्यामुळे ‘तेवीस-मूलक’ असेही म्हटले जाते, आणि त्यानंतर इतर कोणत्याही मूळाचा अभाव असल्यामुळे त्याला ‘सर्व-मूलक’ असेही म्हटले जाते.

ปจฺจยปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रत्यय-पच्चनीय वर्णन समाप्त झाले.

๓. อนุโลมปจฺจนียวณฺณนา

३. अनुलोम-पच्चनीय वर्णन

๔๕-๔๘. อนุโลเม วุตฺเตสุ สพฺเพสุ เอกมูลกาทีสุ เอเกกํ ปทํ ปริหาเปตฺวาติ ตตฺถ เอกมูลเก จตุวีสติ ปจฺจยปทานิ อิธ เอกมูลเก เตวีสติ, เอโก ปน ปจฺจโย มูลภาเวน ฐิโต อปุพฺพตาภาวโต อคณนูปโค. ตตฺถ ทุมูลเก เตวีสติ ปจฺจยปทานิ คณนูปคานิ, อิธ ทุมูลเก ทฺวาวีสตีติ เอวํ ปริหาเปตฺวาติ อตฺโถ.

४५-४८. अनुलोमामध्ये सांगितलेल्या सर्व एक-मूलक इत्यादींमध्ये ‘प्रत्येक पद कमी करून’ असे जे म्हटले आहे, त्याचा अर्थ असा आहे की – तेथे (अनुलोमामध्ये) एक-मूलकामध्ये चोवीस प्रत्ययपदे असतात, तर येथे (अनुलोम-पच्चनीयामध्ये) एक-मूलकामध्ये तेवीस असतात; कारण एक प्रत्यय मूळ म्हणून राहिलेला असल्यामुळे, नवीन नसल्याने तो गणनेस पात्र होत नाही. तेथे दु-मूलकामध्ये तेवीस प्रत्ययपदे गणनेस पात्र होतात, तर येथे दु-मूलकामध्ये बावीस होतात; अशा प्रकारे कमी करून, असा अर्थ आहे.

อนุโลมโต ฐิตสฺส ปจฺจนียโต อลพฺภมานานํ สุทฺธิกปจฺจยานญฺจ อลพฺภมานตํ สนฺธาย ‘‘ลพฺภมานปทาน’’นฺติ วุตฺตํ. น หิ อญฺญถา ปุจฺฉาวเสน โกจิ ปจฺจโย อลพฺภมาโน นาม อตฺถีติ. วิสฺสชฺชนาวเสเนว วา ปวตฺตํ อนุโลมปจฺจนียเทสนํ สนฺธาย ‘‘ลพฺภมานปทาน’’นฺติ วุตฺตํ.

अनुलोम पद्धतीने स्थित असलेल्या आणि व्यतिरेक (पच्चनीय) पद्धतीने न मिळणाऱ्या केवळ (शुद्धिक) प्रत्ययांच्या न मिळण्याला उद्देशून 'लभ्यमान पदे' (मिळणारी पदे) असे म्हटले आहे. कारण इतर प्रकारे प्रश्नाच्या वशाने कोणताही प्रत्यय न मिळणारा असा नसतो. किंवा केवळ उत्तराच्या (विसर्जनाच्या) वशानेच प्रवृत्त झालेल्या अनुलोम-पच्चनीय देशनेला उद्देशून 'लभ्यमान पदे' असे म्हटले आहे.

อนุโลมปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अनुलोम-पच्चनीय वर्णन समाप्त झाले.

ปุจฺฉาวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पुच्छावार वर्णन समाप्त झाले.

๑. กุสลตฺติกํ

१. कुसलत्तिक (कुशल त्रिक)

๑. ปฏิจฺจวารวณฺณนา

१. पठिच्चवार वर्णन (प्रतीत्यसमुत्पादवार वर्णन)

๑. ปจฺจยานุโลมํ

१. प्रत्यय-अनुलोम

(๑) วิภงฺควาโร

(१) विभंगवार

๕๓. ยา กุสลตฺติเก ลภนฺติ, น ตาเยว เวทนาตฺติกาทีสูติ ติกปทนานตฺตมตฺเตน วินา มูลาวสานวเสน สทิสตํ สนฺธาย ‘‘น [Pg.205] ตาเยวา’’ติ วุตฺตํ, น จ เกวลํ ติกนฺตเรเยว, กุสลตฺติเกปิ ปน ยา ปฏิจฺจวาเร ลภนฺติ, น ตาเยว ปจฺจยวาราทีสูติ สพฺพปุจฺฉาสมาหรณํ อิธ กตฺตพฺพเมว. ธมฺมานุโลมปจฺจนีเย จ ติกปฏฺฐาเน วิตกฺกตฺติกปีติตฺติกานํ วิสฺสชฺชเน สพฺพาเปตา วิสฺสชฺชนํ ลภนฺตีติ เอตฺถ ปีติตฺติกคฺคหณํ น กาตพฺพํ. น หิ ตตฺถ เอกูนปญฺญาส ปุจฺฉา วิสฺสชฺชนํ ลภนฺตีติ.

५३. 'ज्या कुशलत्रिकामध्ये मिळतात, त्या वेदनात्रिकादिकांमध्ये मिळत नाहीत' या पाठात केवळ त्रिकपदांच्या भिन्नतेशिवाय, मूळ आणि अवसान (शेवट) यांच्या संबंधाच्या वशाने असलेल्या समानतेला उद्देशून 'त्याच नाहीत' असे म्हटले आहे. आणि केवळ इतर त्रिकांमध्येच नाही, तर कुशलत्रिकामध्ये सुद्धा ज्या पुच्छा (प्रश्न) पटिच्चवारामध्ये उत्तर मिळवतात, त्या प्रत्ययवारादिकांमध्ये मिळत नाहीत, म्हणून सर्व प्रश्नांचे एकत्रीकरण येथे करणे आवश्यकच आहे. आणि धम्मानुलोम-पच्चनीय तिकपट्ठान (त्रिकप्रस्थान) मध्ये वितक्कत्रिक आणि पीतित्रिकाच्या विसर्जनात 'या सर्वच उत्तरे मिळवतात' यामध्ये पीतित्रिकाचे ग्रहण करू नये. कारण तेथे एकोणपन्नास प्रश्न उत्तर मिळवत नाहीत.

เตน สทฺธินฺติ เตน สหชาตปจฺจยภูเตน สทฺธินฺติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘ยาว นิโรธคมนา อุทฺธํ ปชฺชตี’’ติ จ ‘‘อุปฺปาทาทโย วา ปาปุณาตี’’ติ จ วจเนหิ ขณตฺตยสมงฺคี อุปฺปชฺชตีติ วุจฺจตีติ อนุญฺญาตํ วิย โหติ, อุปฺปาทกฺขณสมงฺคีเยว ปน เอวํ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

'त्याच्यासह' याचा अर्थ त्या सहजातप्रत्यय झालेल्या (वेदना इत्यादी इतर स्कंधांसोबत) असा समजावा. 'जोपर्यंत निरोधाप्रत जात नाही तोपर्यंत उत्पन्न होतो' आणि 'उत्पाद इत्यादींना प्राप्त होतो' या शब्दांनी तीन क्षणांनी युक्त असलेला स्कंध उत्पन्न होतो असे म्हटले जाते, हे मान्य केल्यासारखे होते; परंतु केवळ उत्पादक्षणाने युक्त असलेल्या स्कंधालाच भगवंतांनी असे 'उत्पन्न होतो' म्हटले आहे, असे समजावे.

ยสฺมา ปน เอโก ขนฺโธ เอกสฺสาติอาทิ อิธ กุสลวจเนน คหิเต ขนฺเธ สนฺธาย วุตฺตํ. เวทนาตฺติกาทีสุ ปน เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ทฺวินฺนํ, ทฺเว ปฏิจฺจ เอกสฺสปิ, เหตุทุกาทีสุ จ สงฺขารกฺขนฺเธกเทสํ ปฏิจฺจ สงฺขารกฺขนฺเธกเทสสฺสปิ อุปฺปตฺติ วุตฺตาติ สห อุปฺปชฺชมานานํ สพฺเพสํ ธมฺมานํ ปจฺจโย โหนฺโต เอเกกสฺสปิ ทุกติกาทิเภทานญฺจ ปจฺจโย นาม โหติเยว, ตถา ทุกาทิเภทานญฺจาติ.

कारण 'एक स्कंध एकाचा...' इत्यादी वचन येथे कुशल शब्दाने ग्रहण केलेल्या कुशल स्कंधांना उद्देशून म्हटले आहे. परंतु वेदनात्रिकादिकांमध्ये एका स्कंधावर अवलंबून दोन स्कंधांची आणि दोन स्कंधांवर अवलंबून एका स्कंधाची उत्पत्ती भगवंतांनी सांगितली आहे; तसेच हेतुदुकादिकांमध्ये संस्कारस्कंधाच्या एका भागावर अवलंबून संस्कारस्कंधाच्या दुसऱ्या एका भागाची उत्पत्ती सांगितली आहे. म्हणून एकत्र उत्पन्न होणाऱ्या सर्व धर्मांचा प्रत्यय होत असताना, तो एकेकाचा आणि दुक-त्रिकादि भेदांचा देखील प्रत्यय होऊ शकतोच; त्याचप्रमाणे दुकादि भेदांचे देखील प्रत्ययत्व समजावे.

‘‘รูเปน สทฺธึ อนุปฺปตฺติโต อารุปฺปวิปากญฺจ น คเหตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ ปน น สพฺพสฺมึ เอตสฺมึ วจเน คเหตพฺพํ, อถ โข ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูป’’นฺติ เอตฺเถว. น เกวลญฺจ อารุปฺปวิปาโกว, อถ โข โลกุตฺตรวิปากกิริยาพฺยากตมฺปิ อารุปฺเป อุปฺปชฺชมานํ เอตฺถ น คเหตพฺพํ. ‘‘วิปากาพฺยากตํ กิริยาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา’’ติ เอตฺถ ปน น กิญฺจิ รูเปน วินา สห วา อุปฺปชฺชมานํ สเหตุกํ วิปากกิริยาพฺยากตํ อคฺคหิตํ นาม อตฺถิ. ตตฺถ ปน ยํ รูเปน สห อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนวิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูป’’นฺติ วุตฺตํ.

'रूपासोबत उत्पन्न न झाल्यामुळे अरूपविपाक ग्रहण करू नये' असे म्हटले आहे, परंतु ते या सर्व वचनात ग्रहण करू नये, तर केवळ 'चित्तसमुत्थान रूप' याच पाठात ग्रहण करावे. आणि केवळ अरूपविपाकच नाही, तर अरूपलोकात उत्पन्न होणारे लोकोत्तर विपाक आणि क्रिया-अव्याकृत देखील येथे ग्रहण करू नये. परंतु 'विपाक-अव्याकृत, क्रिया-अव्याकृत एका स्कंधावर अवलंबून तीन स्कंध' या पाठात रूपाशिवाय किंवा रूपासोबत उत्पन्न होणारे कोणतेही सहेतुक विपाक-क्रिया-अव्याकृत असे नाही जे ग्रहण केले गेले नसेल. परंतु त्यामध्ये जे रूपासोबत उत्पन्न होते, त्याच्या प्रत्ययोत्पन्न विशेषाला दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'चित्तसमुत्थान रूप' असे म्हटले आहे.

‘‘วตฺถุํ ปฏิจฺจ ขนฺธา’’ติ เอตฺตเก วตฺตพฺเพ ปจฺจยภูตสฺส วตฺถุสฺส ‘‘กฏตฺตา จ รูป’’นฺติ เอตสฺมึ สามญฺญวจเน ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน อคฺคหิตตาปตฺตึ นิวาเรตุํ ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ วตฺถู’’ติ วุตฺตํ. ขนฺเธ ปฏิจฺจ วตฺถุ, วตฺถุํ ปฏิจฺจ ขนฺธาติ วา วตฺถุขนฺธานํ อญฺญมญฺญปจฺจยภูตานํ ปจฺจยภาววิเสสทสฺสนตฺถํ อญฺญมญฺญาเปกฺขํ วจนทฺวยํ วุตฺตํ สามญฺเญน คหิตมฺปิ วิสุํ อุทฺธฏํ.

'वस्तूला अवलंबून स्कंध' एवढेच सांगणे योग्य असताना, प्रत्यय झालेल्या वस्तूचे 'कटत्तारूप' या सामान्य वचनात प्रत्ययोत्पन्न भावाने ग्रहण न होण्याचा प्रसंग टाळण्यासाठी भगवंतांनी 'स्कंधांवर अवलंबून वस्तू' असे म्हटले आहे. किंवा 'स्कंधांवर अवलंबून वस्तू, वस्तूंवर अवलंबून स्कंध' असे परस्पर प्रत्यय झालेल्या वस्तू आणि स्कंधांच्या प्रत्ययभावाचा विशेष दर्शवण्यासाठी परस्परांवर अवलंबून असलेले हे दोन शब्द म्हटले आहेत; सामान्य रूपाने ग्रहण केलेले असले तरी वस्तूला कटत्तारूपांपासून वेगळे काढून भगवंतांनी सांगितले आहे.

มหาภูเตปิ [Pg.206] ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติทสฺสนตฺตนฺติ ยํ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ กฏตฺตารูปญฺจ อุปาทารูปํ อุปาทารูปคฺคหเณน วินา ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ, ตสฺส มหาภูเตปิ ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติทสฺสนตฺถนฺติ อตฺโถ. เอตสฺมึ ปน ทสฺสเน ขนฺธปจฺจยสหิตาสหิตญฺจ สพฺพํ อุปาทารูปํ อิโต ปเรสุ สหชาตปจฺจยาทีสุ สงฺคหิตนฺติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ‘‘กฏตฺตารูปํ ปฏิสนฺธิยมฺปี’’ติ ปิ-สทฺโท วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

'महाभूतांवर देखील अवलंबून उत्पत्ती दर्शवण्यासाठी' या पाठाचा अर्थ असा की, जे चित्तसमुत्थान रूप आणि कटत्तारूप असलेले उपादारूप आहे, ते उपादारूप या शब्दाच्या ग्रहणाशिवाय 'स्कंधांवर अवलंबून उत्पन्न होते' असे भगवंतांनी म्हटले आहे, त्याची महाभूतांवर देखील अवलंबून उत्पत्ती दर्शवण्यासाठी असा अर्थ आहे. परंतु या दर्शनात स्कंधप्रत्ययाने युक्त आणि अयुक्त असलेले सर्व उपादारूप या हेतू प्रत्ययानंतर येणाऱ्या सहजातप्रत्यय इत्यादींमध्ये समाविष्ट आहे, या अर्थाला उद्देशून 'प्रतिसंधीमध्ये देखील कटत्तारूप' यातील 'अपि' (देखील) हा शब्द ग्रंथकारांनी वापरला आहे असे समजावे.

มหาภูเต ปฏิจฺจ อุปาทารูปนฺติ วุตฺตนเยนาติ ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ เอตฺถ อตฺถโต อยํ นโย วุตฺโตติ สนฺธายาห.

'महाभूतांवर अवलंबून उपादारूप हे सांगितलेल्या पद्धतीने' यामध्ये 'महाभूतांवर अवलंबून चित्तसमुत्थान रूप, कटत्तारूप, उपादारूप' यामध्ये अर्थाच्या दृष्टीने हाच नियम सांगितला आहे, हे उद्देशून ग्रंथकारांनी म्हटले आहे.

๕๔. รูปมิสฺสกา ปหายาติ ยาสุ ปุจฺฉาสุ รูเปน วินา ปจฺจยุปฺปนฺนํ น ลพฺภติ, อถ โข รูปมิสฺสกเมว ลพฺภติ, ตา ปหายาติ อธิปฺปาโย.

५४. 'रूपाने मिश्रित असलेल्यांना सोडून' याचा अर्थ असा की, ज्या प्रश्नांमध्ये रूपाशिवाय प्रत्ययोत्पन्न मिळत नाही, तर केवळ रूपाने मिश्रित असलेलेच प्रत्ययोत्पन्न मिळते, त्या रूपाने मिश्रित प्रत्ययोत्पन्न असलेल्या प्रश्नांना सोडून, असा अट्ठकथाचार्यांचा अभिप्राय आहे.

๕๗. ‘‘ติณฺณํ สนฺนิปาตา คพฺภสฺส อวกฺกนฺติ โหตี’’ติ วจนโตติ คพฺภเสยฺยกปฏิสนฺธิยา ปญฺจกฺขนฺธสพฺภาเวน ตาย สมานลกฺขณา สพฺพาปิ ปญฺจโวการปฏิสนฺธิ โอกฺกนฺตินามกาติ สาเธติ. ปริปุณฺณธมฺมานํ วิสฺสชฺชนํ เอตฺถ อตฺถีติ ปริปุณฺณวิสฺสชฺชนา.

५७. 'तिन्हींच्या संयोगाने गर्भाची अवक्रांती (उत्पत्ती) होते' या वचनावरून गर्भशय्यक प्रतिसंधीच्या पाच स्कंधांच्या अस्तित्वामुळे तिच्यासारखेच लक्षण असलेली सर्व प्रकारची पंचवोकार प्रतिसंधी देखील 'ओक्कन्ति' (अवक्रांती) नावाचेच कार्य सिद्ध करते. या पंचवोकार प्रतिसंधीमध्ये परिपूर्ण अशा पाच स्कंधांच्या धर्मांचे उत्तर येथे असल्यामुळे ती 'परिपूर्ण विसर्जना' (पूर्ण उत्तर) म्हटली जाते.

เอตฺถ จ ‘‘เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจ ตโย…เป… มหาภูเต ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๕๓) เอตฺตาวตา ปญฺจโวกาเร สพฺพํ จิตฺตกมฺมสมุฏฺฐานรูปํ ทสฺสิตํ. อวเสสํ ปน ทสฺเสตุํ ‘‘พาหิร’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ พาหิรนฺติ เอเตน อนินฺทฺริยพทฺธรูปํ ทสฺเสติ, ปุน อาหารสมุฏฺฐานํ อุตุสมุฏฺฐานนฺติ เอเตหิ สพฺพํ อินฺทฺริยพทฺธํ อาหารอุตุสมุฏฺฐานรูปํ. ตตฺถ ‘‘อุตุสมุฏฺฐานํ เอก’’นฺติอาทินา อสญฺญสตฺตานมฺปิ อุตุสมุฏฺฐานํ วุตฺตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ ตตฺถ ตสฺส วชฺชเน การณํ อตฺถีติ. อาทิมฺหิ ปน ‘‘เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจา’’ติอาทิ อวิเสสวจนํ สหชาตํ อรูปมฺปิ ปจฺจยํ เหตาทิเก จ ปจฺจเย พหุตเร ลภนฺตํ จิตฺตสมุฏฺฐานกฏตฺตารูปทฺวยํ สห สงฺคณฺหิตฺวา วุตฺตํ, เอวญฺจ กตฺวา ตสฺส ปริโยสาเน ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ วุตฺตํ, ตสฺมา ตตฺถ กฏตฺตารูปํ จิตฺตสมุฏฺฐานสมฺพนฺธํ ตํสมานคติกํ ปญฺจโวกาเร วตฺตมานเมว คหิตนฺติ อคฺคหิตํ กฏตฺตารูปํ ทสฺเสตุํ ‘‘อสญฺญสตฺตานํ เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ, ตสฺมา อุปาทารูปํ อิธปิ [Pg.207] กมฺมปจฺจยวิภงฺเค วิย ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๖๓) กฏตฺตารูปภาววิสิฏฺฐํ อุปาทารูปํ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ วุตฺตสฺส อุตุสมุฏฺฐานสฺส ปุนวจเน ปโยชนํ อตฺถีติ.

येथे आणि "एक महाभूत आश्रित करून तीन... महाभूतांना आश्रित करून चित्तसमुत्थान रूप, कटत्तारूप आणि उपादारूप" (पट्ठान १.१.५३) एवढ्या वचनाने पंचवोकार भूमीत सर्व चित्त-कर्मसमुत्थान रूप दर्शविले आहे. परंतु उर्वरित रूप दर्शविण्यासाठी "बाह्य" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "बाह्य" या शब्दाने इंद्रियबद्ध नसलेले (अजीवितेंद्रिय) रूप दर्शविले आहे; पुन्हा "आहारसमुत्थान, ऋतुसमुत्थान" या शब्दांनी सर्व इंद्रियबद्ध आहार-ऋतुसमुत्थान रूप दर्शविले आहे. तेथे "ऋतुसमुत्थान एक..." इत्यादी शब्दांनी असंज्ञी सत्त्वांचे देखील ऋतुसमुत्थान रूप सांगितलेच आहे, असे समजावे. कारण तेथे त्याचा त्याग करण्याचे कोणतेही कारण नाही. परंतु सुरुवातीला "एक महाभूत आश्रित करून..." इत्यादी सामान्य (अविशेष) वचन, सहजात अरूप प्रत्यय आणि हेतू इत्यादी अनेक प्रत्यय प्राप्त करणाऱ्या चित्तसमुत्थान आणि कटत्तारूप या दोन्ही रूपांना एकत्रितपणे ग्रहण करून म्हटले आहे. आणि असे करून त्याच्या शेवटी "महाभूतांना आश्रित करून चित्तसमुत्थान रूप, कटत्तारूप आणि उपादारूप" असे म्हटले आहे. म्हणून तेथे चित्तसमुत्थानाशी संबंधित आणि त्याच्याशी समान गती असणारे, पंचवोकार भूमीत वर्तमान असलेलेच कटत्तारूप ग्रहण केले गेले आहे. म्हणून न ग्रहण केलेले कटत्तारूप दर्शविण्यासाठी "असंज्ञी सत्त्वांचे एक महाभूत आश्रित करून..." इत्यादी म्हटले आहे. म्हणून उपादारूप येथेही कर्मप्रत्ययविभंगाप्रमाणेच "महाभूतांना आश्रित करून कटत्तारूप उपादारूप" (पट्ठान १.१.६३) या वचनाने कटत्तारूपभावाने विशिष्ट असलेले उपादारूप ग्रहण केले गेले आहे, असे समजावे. कारण आधीच सांगितलेल्या ऋतुसमुत्थान रूपाचे पुन्हा कथन करण्यात काही प्रयोजन नाही.

กสฺมา ปน ยถา พาหิราทีสุ ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ อุปาทารูป’’นฺติ อวิเสเสตฺวา อุปาทารูปํ วุตฺตํ, เอวํ อวตฺวา จิตฺตกมฺมชอุปาทารูปานิ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ เหตุปจฺจยาทีสุ สห ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ อุปาทารูปํ อสญฺญสตฺตานํ…เป… กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ อธิปติปจฺจยาทีสุ วิสุํ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปภาวกฏตฺตารูปภาเวหิ วิเสเสตฺวาว วุตฺตานีติ? ตตฺถ พาหิรคฺคหณาทีหิ วิย เอตฺถ มหาภูตานํ เกนจิ อวิเสสิตตฺตา. อปิจ อิทฺธิจิตฺตนิพฺพตฺตานํ กมฺมปจฺจยานญฺจ อิฏฺฐานิฏฺฐานํ พาหิรรูปายตนาทีนํ จิตฺตํ กมฺมญฺจ เหตาทีสุ น โกจิ ปจฺจโย, อาหารอุตุสมุฏฺฐานานํ ปน จิตฺตํ ปจฺฉาชาตภาเวน อุปตฺถมฺภกเมว, น ชนกํ, มหาภูตาเนว ปน เตสํ สหชาตาทิภาเวน ชนกานิ, ตสฺมา สติปิ จิตฺเตน กมฺเมน จ วินา อภาเว เหตาทิปจฺจยภูเตหิ อรูเปหิ อุปฺปชฺชมานานิ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปกฏตฺตารูปภูตาเนว อุปาทารูปานิ โหนฺติ, น อญฺญานีติ อิมํ วิเสสํ ทสฺเสตุํ จิตฺตกมฺมเชสฺเวว อุปาทารูเปสุ วิเสสนํ กตํ. อญฺญานิ วา สมานชาติเกน รูเปน สมุฏฺฐานานิ ปากฏวิเสสนาเนวาติ น วิเสสนํ อรหนฺติ, เอตานิ ปน อสมานชาติเกหิ อรูเปหิ สมุฏฺฐิตานิ วิเสสนํ อรหนฺตีติ วิเสสิตานีติ เวทิตพฺพานิ. ยถา วา จิตฺตกมฺมานิ จิตฺตกมฺมสมุฏฺฐานานํ สวิเสเสน ปจฺจยภาเวน ปจฺจยา โหนฺติ สหชาตาทิปจฺจยภาวโต มูลกรณภาวโต จ, น เอวํ อุตุอาหารา ตํสมุฏฺฐานานนฺติ จิตฺตกมฺมชาเนว วิสุํ วิเสสนํ อรหนฺติ. อิตรานิ ปน มหาภูตวิเสเสเนว วิเสสิตานิ, อิธ อุปาทารูปวิเสสเนน มหาภูตานิ วิย. น หิ อญฺญตรวิเสสนํ อุภยวิเสสนํ น โหตีติ.

परंतु ज्याप्रमाणे बाह्य इत्यादींमध्ये "महाभूतांना आश्रित करून उपादारूप" असे विशेषण न लावता उपादारूप सांगितले आहे, त्याप्रमाणे न सांगता चित्तज आणि कर्मज उपादारूपांना "चित्तसमुत्थान रूप, कटत्तारूप, उपादारूप" असे हेतू प्रत्यय इत्यादींमध्ये एकत्र, आणि "चित्तसमुत्थान रूप उपादारूप, असंज्ञी सत्त्वांचे... कटत्तारूप उपादारूप" असे अधिपती प्रत्यय इत्यादींमध्ये स्वतंत्रपणे, चित्तसमुत्थानरूपभाव आणि कटत्तारूपभावाच्या विशेषणांनीच का सांगितले आहे? उत्तर: कारण तेथे बाह्य ग्रहणादींप्रमाणे येथे महाभूतांना कोणत्याही विशेषणाने विशेषित केलेले नाही. शिवाय, ऋद्धीचित्ताने उत्पन्न झालेल्या आणि कर्मप्रत्ययाने उत्पन्न झालेल्या इष्ट व अनिष्ट बाह्य रूपायतन इत्यादींना चित्त आणि कर्म हे हेतू इत्यादी प्रत्ययांमध्ये कोणतेही प्रत्यय (कारण) नसतात. परंतु आहार आणि ऋतुसमुत्थान रूपांना चित्त हे पश्चाज्जातभावाने केवळ उपस्तंभक (पोषक) असते, जनक (उत्पादक) नाही. केवळ महाभूतेच त्यांना सहजातभावाने उत्पन्न करणारी असतात. म्हणून चित्त आणि कर्माशिवाय त्यांचा अभाव असला तरीही, हेतू इत्यादी प्रत्ययभूत अरूपांमुळे उत्पन्न होणारी उपादारूपे ही चित्तसमुत्थानरूप आणि कटत्तारूप महाभूतांचीच असतात, इतरांची नाही, हा विशेष दर्शविण्यासाठी चित्तज आणि कर्मज उपादारूपांमध्येच विशेषण केले गेले आहे. किंवा इतर (आहार आणि ऋतुसमुत्थान) रूपे ही समानजातीय रूपाने (आहार आणि ऋतूने) समुत्थित होत असल्याने त्यांचे विशेषण स्पष्टच असते, म्हणून त्यांना विशेषणाची आवश्यकता नसते. परंतु ही (चित्तज आणि कर्मज रूपे) असमानजातीय अरूप (नाम) धर्मांमुळे उत्पन्न होत असल्याने त्यांना विशेषणाची आवश्यकता असते, म्हणून त्यांना विशेषित केले गेले आहे, असे समजावे. किंवा ज्याप्रमाणे चित्त आणि कर्म हे चित्त-कर्मसमुत्थान रूपांना सहजात प्रत्ययभाव आणि मूळ कारणभाव असल्यामुळे विशेष रूपाने प्रत्यय (कारण) होतात, त्याप्रमाणे ऋतू आणि आहार हे त्यांच्यापासून समुत्थित होणाऱ्या रूपांना होत नाहीत. म्हणून केवळ चित्तज आणि कर्मज रूपेच स्वतंत्र विशेषणास पात्र ठरतात. इतर रूपे तर महाभूतांच्या विशेषणानेच विशेषित केली गेली आहेत, जसे की येथे उपादारूपाच्या विशेषणाने महाभूते विशेषित केली आहेत. कारण एकाचे विशेषण हे दोन्हीचे विशेषण होत नाही असे नाही (ते होतेच), असे समजावे.

๕๘. อญฺญมญฺญปจฺจเย ขนฺเธ ปฏิจฺจ วตฺถุ, วตฺถุํ ปฏิจฺจ ขนฺธาติ ขนฺธวตฺถูนํ อญฺญมญฺญปจฺจยตาทสฺสเนน ปุพฺเพ วิสุํ ปจฺจยภาเวน ทสฺสิตานํ ขนฺธานํ เอกโต ปจฺจยภาโว ทสฺสิโต โหตีติ อิมินา อธิปฺปาเยนาห ‘‘จตุนฺนมฺปิ ขนฺธานํ เอกโต วตฺถุนา อญฺญมญฺญปจฺจยตํ ทสฺเสตุํ วุตฺต’’นฺติ. ‘‘ขนฺเธ [Pg.208] ปฏิจฺจ วตฺถู’’ติ อิทํ ปน จตุนฺนมฺปิ ขนฺธานํ เอกโต ปฏิจฺจตฺถผรณตาทสฺสนตฺถํ, ‘‘วตฺถุํ ปฏิจฺจ ขนฺธา’’ติ วตฺถุสฺส. น เกวลญฺจ ขนฺธานํ อิเธว, เหตุปจฺจยาทีสุปิ อยเมว นโย. ตตฺถ สพฺเพสํ ขนฺธานํ วิสุํ ปฏิจฺจตฺถผรณตํ ทสฺเสตฺวา ปุน ‘‘วตฺถุํ ปฏิจฺจ ขนฺธา’’ติ วตฺถุสฺสปิ ทสฺสิตาย ‘‘เอกํ ขนฺธญฺจ วตฺถุญฺจ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา’’ติอาทินา ขนฺธวตฺถูนญฺจ ทสฺสิตาเยว โหตีติ ทฏฺฐพฺพา.

५८. अन्योन्यप्रत्ययात "स्कंधांना आश्रित करून वस्तू, वस्तूला आश्रित करून स्कंध" असे स्कंध आणि वस्तू यांच्या परस्पर अन्योन्यप्रत्ययभावाच्या दर्शनाने, पूर्वी स्वतंत्रपणे प्रत्ययभावाने दर्शविलेल्या स्कंधांचा एकत्रितपणे प्रत्ययभाव दर्शविला जातो, या अभिप्रायाने (संग्रहकारांनी) म्हटले आहे - "चारही स्कंधांचा एकत्रितपणे वस्तूसोबत अन्योन्यप्रत्ययभाव दर्शविण्यासाठी हे म्हटले आहे." परंतु "स्कंधांना आश्रित करून वस्तू" हे वचन चारही स्कंधांच्या एकत्रितपणे 'प्रतीत्य' (आश्रित असण्याच्या) अर्थाची व्याप्ती दर्शविण्यासाठी आहे, आणि "वस्तूला आश्रित करून स्कंध" हे वस्तूच्या (व्याप्ती दर्शविण्यासाठी) आहे. आणि केवळ स्कंधांचा हाच नियम येथेच नाही, तर हेतू प्रत्यय इत्यादींमध्ये देखील हाच नियम आहे. तेथे सर्व स्कंधांचा स्वतंत्रपणे 'प्रतीत्य' अर्थाची व्याप्ती दर्शवून, पुन्हा "वस्तूला आश्रित करून स्कंध" या वचनाने वस्तूची देखील दर्शविली गेल्यावर, "एक स्कंध आणि वस्तूला आश्रित करून तीन स्कंध" इत्यादी वचनाने स्कंध आणि वस्तू या दोन्हीची (व्याप्ती) दर्शविलीच जाते, असे समजावे.

กสฺมา ปเนตฺถ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อญฺญมญฺญปจฺจยา, กุสเล ขนฺเธ ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานา มหาภูตา’’ติ เอวมาทิ น วุตฺตํ, นนุ ยเทว ปฏิจฺจตฺถํ ผรติ, น เตเนว อญฺญมญฺญปจฺจเยน ภวิตพฺพํ เหตุปจฺจยาทีหิ วิย. น หิ ยํ ‘‘เอกํ ตโย ทฺเว จ ขนฺเธ ปฏิจฺจา’’ติ วุตฺตํ, เต เหตุปจฺจยภูตา เอว โหนฺติ. เอส นโย อารมฺมณปจฺจยาทีสุปิ. ปจฺจยวาเร จ ‘‘อพฺยากตํ ธมฺมํ ปจฺจยา กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อญฺญมญฺญปจฺจยา’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๒๕๖) วุตฺตํ, น วตฺถุ กุสลานํ อญฺญมญฺญปจฺจโย โหติ, อถ จ ปน ตํปจฺจยา ขนฺธานํ อญฺญมญฺญปจฺจยา อุปฺปตฺติ วุตฺตา เอว. ยทิปิ กุสลา ขนฺธา มหาภูตานํ อญฺญมญฺญปจฺจยา น โหนฺติ, ตถาปิ เต ปฏิจฺจ เตสํ อุปฺปตฺติ วตฺตพฺพา สิยาติ? น วตฺตพฺพา ขนฺธสหชาตานํ มหาภูตานํ ขนฺธานํ ปจฺจยภาวาภาวโต. อญฺญมญฺญสทฺโท หิ น เหตาทิสทฺโท วิย นิรเปกฺโข, สหชาตาทิสทฺโท วิย วา อญฺญตราเปกฺโข, อถ โข ยถาวุตฺเตตเรตราเปกฺโข. ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนา จ ขนฺธา มหาภูตา อิธ ยถาวุตฺตา ภเวยฺยุํ, เตสุ จ มหาภูตา ขนฺธานํ น โกจิ ปจฺจโย. ยสฺส จ สยํ ปจฺจโย, ตโต เตน ตนฺนิสฺสิเตน วา อญฺญมญฺญปจฺจเยน อุปฺปชฺชมานํ อญฺญมญฺญปจฺจยา อุปฺปชฺชตีติ วตฺตพฺพตํ อรหติ, ยถา ขนฺเธ ปฏิจฺจ ขนฺธา, วตฺถุํ ปจฺจยา ขนฺธา. ตสฺมา อตฺตโน ปจฺจยสฺส ปจฺจยตฺตาภาวโต ตทเปกฺขตฺตา จ อญฺญมญฺญสทฺทสฺส ขนฺเธ ปฏิจฺจ ปจฺจยา จ มหาภูตานํ อญฺญมญฺญปจฺจยา อุปฺปตฺติ น วุตฺตา, น อญฺญมญฺญปจฺจยา จ วุตฺตา. ขนฺธา ปน วตฺถุํ ปจฺจยา อุปฺปชฺชมานา วตฺถุสฺส ปจฺฉาชาตปจฺจยา โหนฺติ, ตนฺนิสฺสิเตน จ อญฺญมญฺญปจฺจเยน อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา วตฺถุํ ปจฺจยา ขนฺธานํ กุสลาทีนํ อญฺญมญฺญปจฺจยา อุปฺปตฺติ วุตฺตาติ.

येथे (या अञ्ञमञ्ञपच्चयनिद्देसात) 'कुशल धर्मावर अवलंबून अव्याकृत धर्म अञ्ञमञ्ञपच्चयाने (परस्पर प्रत्ययाने) उत्पन्न होतो, कुशल स्कंधांवर अवलंबून चित्तसमुत्थान महाभूत उत्पन्न होतात' इत्यादी का सांगितले नाही? कारण जे प्रत्ययाचा (अवलंबनाचा) अर्थ पूर्ण करते, तेच अञ्ञमञ्ञपच्चय देखील असायला हवे नाही का? जसे हेतूपच्चय इत्यादींच्या बाबतीत होते. कारण 'एक, तीन किंवा दोन स्कंधांवर अवलंबून' असे जे म्हटले आहे, ते केवळ हेतूपच्चयभूतच असतात असे नाही. हाच नियम आरम्मणपच्चय इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो. आणि पच्चयवारामध्ये 'अव्याकृत धर्माच्या प्रत्ययाने कुशल धर्म अञ्ञमञ्ञपच्चयाने उत्पन्न होतो' असे भगवंतांनी म्हटले आहे. (हृदय)वस्तू ही कुशल स्कंधांचा अञ्ञमञ्ञपच्चय नसते, तरीही त्या वस्तूच्या प्रत्ययाने स्कंधांची अञ्ञमञ्ञपच्चयाने उत्पत्ती सांगितलीच आहे. जरी कुशल स्कंध हे महाभूतांचे अञ्ञमञ्ञपच्चय नसले, तरीही त्यांच्यावर अवलंबून त्या महाभूतांची उत्पत्ती सांगायला हवी होती की नाही? (उत्तर:) सांगायला नको. कारण स्कंधांसोबत सहजात असलेल्या महाभूतांचा स्कंधांना प्रत्ययभाव (उपकारक असणे) नसतो. कारण 'अञ्ञमञ्ञ' (परस्पर) हा शब्द 'हेतू' इत्यादी शब्दांप्रमाणे निरपेक्ष नाही, किंवा 'सहजात' इत्यादी शब्दांप्रमाणे कोणत्याही एकाच्या अपेक्षेने असणारा नाही; तर तो वर सांगितल्याप्रमाणे एकमेकांच्या अपेक्षेने असणारा (इतरेतरापेक्ष) आहे. आणि येथे प्रत्यय व प्रत्ययोत्पन्न असणारे स्कंध आणि महाभूत हे वर सांगितल्याप्रमाणे असावेत, परंतु त्या महाभूतांपैकी कोणतेही महाभूत स्कंधांसाठी प्रत्यय ठरत नाही. आणि ज्याचा स्वतः प्रत्यय असतो, त्यापासून त्याच्याद्वारे किंवा त्यावर आश्रित असलेल्या अञ्ञमञ्ञपच्चयाने उत्पन्न होणारे 'अञ्ञमञ्ञपच्चयाने उत्पन्न होते' असे म्हणण्यास योग्य ठरते; जसे स्कंधांवर अवलंबून स्कंध उत्पन्न होतात, किंवा वस्तूच्या प्रत्ययाने स्कंध उत्पन्न होतात. म्हणून, स्वतःच्या प्रत्ययाचा प्रत्ययभाव नसल्यामुळे आणि 'अञ्ञमञ्ञ' शब्दाच्या त्या अपेक्षेमुळे, स्कंधांवर अवलंबून आणि त्यांच्या प्रत्ययाने महाभूतांची अञ्ञमञ्ञपच्चयाने उत्पत्ती सांगितलेली नाही, परंतु अञ्ञमञ्ञपच्चयाव्यतिरिक्त (निस्सय इत्यादी) प्रत्ययाने सांगितली आहे. परंतु स्कंध हे वस्तूच्या प्रत्ययाने उत्पन्न होत असताना वस्तूचे पच्छाजातपच्चय (पश्चातजात प्रत्यय) होतात, आणि त्यावर आश्रित असलेल्या अञ्ञमञ्ञपच्चयाने उत्पन्न होतात. म्हणून वस्तूच्या प्रत्ययाने कुशल इत्यादी स्कंधांची अञ्ञमञ्ञपच्चयाने उत्पत्ती सांगितली आहे.

๕๙. น [Pg.209] สา คหิตาติ จกฺขายตนาทีนิ นิสฺสยภูตานิ ปฏิจฺจาติ น วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. นิสฺสยปจฺจยภาเวน ปน น จกฺขายตนาทีนิ อารมฺมณปจฺจยภาเวน รูปายตนาทีนิ วิย น คหิตานีติ.

५९. 'ती ग्रहण केली नाही' (न सा गहिता) याचा अभिप्राय असा आहे की, आश्रयभूत (निस्सयभूत) असलेल्या चक्षुआयतन इत्यादींवर अवलंबून असे भगवंतांनी म्हटले नाही. परंतु, चक्षुआयतन इत्यादींना निस्सयपच्चयभावाने (आश्रय प्रत्यय रूपाने) ग्रहण केले गेले नाही असे नाही, जसे रूपआयतन इत्यादींना आरम्मणपच्चयभावाने (आलंबन प्रत्यय रूपाने) ग्रहण केले जाते; (अर्थात ती ग्रहण केलीच आहेत) असे समजावे.

๖๐. ทฺวีสุ อุปนิสฺสเยสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, อารมฺมณูปนิสฺสยมฺปิ ปน เย ลภนฺติ, เตสํ วเสน อารมฺมณปจฺจยสทิสนฺติ เอวํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ กิญฺจาปี’’ติ อาห. ตตฺถ ‘‘น สพฺเพ อกุสลา อพฺยากตา อารมฺมณูปนิสฺสยํ ลภนฺตี’’ติ ปุริมปาโฐ. กุสลาปิ ปน มหคฺคตา เอกนฺเตน, กามาวจรา จ กทาจิ น ลภนฺตีติ ‘‘น สพฺเพ กุสลากุสลาพฺยากตา’’ติ ปฐนฺติ.

६०. दोन उपनिस्सयांच्या (अनंतरोपनिस्सय आणि प्रकृतोपनिस्सय) बाबतीत तर काही बोलण्याची गरजच नाही. परंतु जे आरम्मणूपनिस्सय (आलंबनोपनिषय) देखील प्राप्त करतात, त्यांच्या संदर्भात ते आरम्मणपच्चयासारखेच आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'तथ कीञ्चापि' (तेथे जरी काही असले तरी) असे म्हटले आहे. त्यात 'सर्व अकुशल आणि अव्याकृत धर्म आरम्मणूपनिस्सय प्राप्त करत नाहीत' हा जुना पाठ आहे. परंतु कुशल धर्मांमध्येही महग्गत कुशल धर्म निश्चितपणे आणि कामावचर कुशल धर्म कधीकधी आरम्मणूपनिस्सय प्राप्त करत नाहीत, म्हणून नंतरचे आचार्य 'सर्व कुशल, अकुशल आणि अव्याकृत धर्म (आरम्मणूपनिस्सय प्राप्त करत नाहीत)' असा पाठ वाचतात.

๖๑. ปุเรชาตปจฺจเย ยถา อญฺญตฺถ ปจฺจยํ อนิทฺทิสิตฺวาว เทสนา กตา, เอวํ อกตฺวา กสฺมา ‘‘วตฺถุํ ปุเรชาตปจฺจยา’’ติ วุตฺตนฺติ? นิยมสพฺภาวา. เหตุอาทีสุ หิ นิยโม นตฺถิ. น หิ เตหิ อุปฺปชฺชมานานํ อโลภาทีสุ กุสลาทีสุ รูปาทีสุ จ อยเมว ปจฺจโยติ นิยโม อตฺถิ, อิธ ปน วตฺถุ น วตฺถุธมฺเมสุ ปุเรชาตปจฺจยา อุปฺปชฺชมานานํ ธมฺมานํ นิยมโต ฉพฺพิธํ วตฺถุ ปุเรชาตปจฺจโย โหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ อิทํ วุตฺตํ. อารมฺมณปุเรชาตมฺปิ หิ วตฺถุปุเรชาเต อวิชฺชมาเน น ลพฺภติ, เอวญฺจ กตฺวา ปฏิสนฺธิวิปากสฺส นปุเรชาตปจฺจยา เอว อุปฺปตฺติ วุตฺตา, ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺสปิ ตสฺส ปุเรชาตปจฺจโย น อุทฺธโฏ. ‘‘เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมํ ปฏิจฺจ วิปาโก ธมฺโม อุปฺปชฺชติ ปุเรชาตปจฺจยา’’ติ เอตสฺสปิ อลาภโต ตตฺถ ‘‘ปุเรชาเต ตีณี’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๓.๑๒๔) วุตฺตนฺติ.

६१. प्रश्न: जसे इतर प्रत्ययांच्या बाबतीत प्रत्ययाचा थेट निर्देश न करताच देशना केली आहे, तसे पुरेजातपच्चयाच्या बाबतीत न करता 'वस्तूला पुरेजातपच्चय' असे का म्हटले आहे? उत्तर: नियमाच्या अस्तित्वामुळे. कारण हेतू इत्यादी प्रत्ययांमध्ये असा नियम नाही. कारण त्यांच्याद्वारे उत्पन्न होणाऱ्या धर्मांच्या बाबतीत, अलोभ इत्यादी कुशल हेतूंमध्ये किंवा रूप इत्यादी आलंबनांमध्ये 'हाच प्रत्यय आहे' असा कोणताही नियम नसतो. परंतु येथे, वस्तू आणि अवस्तू धर्मांमध्ये पुरेजातपच्चयामुळे उत्पन्न होणाऱ्या धर्मांसाठी नियमाने सहा प्रकारची वस्तू ही पुरेजातपच्चय असते, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी हे (वचन) म्हटले आहे. कारण वस्तू-पुरेजात नस असताना आरम्मण-पुरेजात देखील प्राप्त होऊ शकत नाही. आणि असे असल्यामुळेच प्रतिसंधी विपाकाची उत्पत्ती ही पुरेजातपच्चयाशिवाय (सहजात इत्यादी प्रत्ययानेच) सांगितली आहे, आणि वर्तमानकालीन आलंबन असलेल्या त्या प्रतिसंधी विपाकाचा पुरेजातपच्चय म्हणून निर्देश केलेला नाही. 'नेवविपाक-नविपाकधम्म धर्मावर अवलंबून विपाक धर्म पुरेजातपच्चयाने उत्पन्न होतो' हा वार देखील प्राप्त होत नसल्यामुळे, त्या विपाकतिकामध्ये 'पुरेजाते तीणि' (पुरेजातामध्ये तीन) असे म्हटले आहे.

๖๓. ตถา ปฏิสนฺธิกฺขเณ มหาภูตานนฺติ มหาภูตานํ เอกกฺขณิกนานากฺขณิกกมฺมปจฺจยวเสเนว ตทุปาทารูปานมฺปิ วทตีติ จ ทฏฺฐพฺพํ. กฏตฺตารูปานนฺติ ปวตฺติยํ กฏตฺตารูปานนฺติ อธิปฺปาโย.

६३. त्याचप्रमाणे, 'प्रतिसंधीच्या क्षणी महाभूतांच्या' या पाठात, महाभूतांच्या एकक्षणिक आणि नानाक्षणिक कम्मपच्चयाच्या (कर्म प्रत्यय) प्रभावानेच त्यांच्यावर आश्रित असलेल्या उपादाय रूपांचेही (कम्मपच्चय सांगितले आहे) असे भगवंत सांगतात, असे समजावे. 'कटत्तारूपांचे' (कर्मज रूपांचे) या पाठात, प्रवृत्ती काळातील (पवत्तियं) कटत्तारूपांचा असा अभिप्राय आहे.

๖๔. ยถาลาภวเสนาติ อินฺทฺริยรูเปสุ ยํ ยํ ปฏิสนฺธิยํ ลพฺภติ, ตสฺส ตสฺส วเสน.

६४. 'यथालाभ वशात' म्हणजे इंद्रियरूपांमध्ये जे जे चक्षुइंद्रिय इत्यादी रूप प्रतिसंधीच्या वेळी प्राप्त होते, त्या त्या रूपाच्या प्रभावाने (किंवा संबंधाने).

๖๙. วิปฺปยุตฺตปจฺจยา อุปฺปชฺชมานานมฺปิ เกสญฺจิ นิยมโต วตฺถุ วิปฺปยุตฺตปจฺจโย, เกสญฺจิ ขนฺธา, น จ สมานวิปฺปยุตฺตปจฺจยา เอว กุสลาทิเก ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชนฺติ, อถ โข นานาวิปฺปยุตฺตปจฺจยาปิ, ตสฺมา ตํ [Pg.210] วิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘วตฺถุํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา, ขนฺเธ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา’’ติ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตํ. ตตฺถ ตทายตฺตวุตฺติตาย ปจฺจยุปฺปนฺโน ปจฺจยํ ปจฺจยํ กโรตีติ อิมสฺสตฺถสฺส วเสน อุปโยควจนํ ทฏฺฐพฺพํ. วตฺถุํ ขนฺเธ วิปฺปยุตฺตปจฺจยกรณโตติ อยญฺเหตฺถ อตฺโถ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘วตฺถุํ ปฏิจฺจ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา, วตฺถุนา วิปฺปยุตฺตปจฺจยตํ สาเธนฺเตนา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต, ตตฺถ กุสลานํ ขนฺธานํ วตฺถุํ ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติ นตฺถีติ ‘‘วตฺถุํ ปฏิจฺจา’’ติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ, อิทํ ปน ปฏิจฺจสทฺเทน อโยเชตฺวา ‘‘ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนฺติ วตฺถุํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา’’ติ โยเชตฺวา ตสฺสตฺโถ ‘‘วตฺถุนา วิปฺปยุตฺตปจฺจยตํ สาเธนฺเตนา’’ติ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. กึ ปน ปฏิจฺจาติ? ยํ ‘‘เอกํ ขนฺธ’’นฺติอาทิกํ ปาฬิยํ ปฏิจฺจาติ วุตฺตํ. ตเมว อตฺถํ ปากฏํ กตฺวา ‘‘วตฺถุํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยาติ ขนฺเธ ปฏิจฺจ ขนฺธา, วตฺถุนา วิปฺปยุตฺตปจฺจยตํ สาเธนฺเตนา’’ติ ปฐนฺติ. อนนฺตรตฺตา ปากฏสฺส อพฺยากตจิตฺตสมุฏฺฐานสฺเสว คหณํ มา โหตูติ ‘‘อพฺยากตจิตฺตสมุฏฺฐานมฺปิ กุสลากุสลจิตฺตสมุฏฺฐานมฺปี’’ติ อาห. อาสนฺนมฺปิ ทูรมฺปิ สพฺพนฺติ วุตฺตํ โหตีติ.

६९. विप्पयुत्तपच्चयाने (विप्रयुक्त प्रत्यय) उत्पन्न होणाऱ्या धर्मांमध्येही, काहींसाठी नियमाने वस्तू ही विप्पयुत्तपच्चय असते, तर काहींसाठी स्कंध असतात. आणि कुशल इत्यादींवर अवलंबून उत्पन्न होणारे धर्म केवळ समान-विप्पयुत्तपच्चयानेच उत्पन्न होतात असे नाही, तर नाना-विप्पयुत्तपच्चयाने देखील उत्पन्न होतात. म्हणून तो विशेष भेद दर्शवण्यासाठी त्या त्या वारात 'वस्तूला विप्पयुत्तपच्चय' आणि 'स्कंधांना विप्पयुत्तपच्चय' असे भगवंतांनी म्हटले आहे. तेथे, त्या वस्तूवर अवलंबून राहून प्रवृत्त होत असल्यामुळे, प्रत्ययोत्पन्न धर्म प्रत्ययाला प्रत्यय बनवतो, या अर्थाच्या प्रभावाने द्वितीया विभक्तीचे रूप (उपयोगवचन) समजावे. 'वस्तूला आणि स्कंधांना विप्पयुत्तपच्चय बनवल्यामुळे' हाच येथे अर्थ आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये 'वस्तूवर अवलंबून विप्पयुत्तपच्चयाने, वस्तूद्वारे विप्पयुत्तपच्चयत्व सिद्ध करणाऱ्याने' असा अर्थ सांगितला आहे. तेथे कुशल स्कंधांची वस्तूवर अवलंबून उत्पत्ती होत नसल्यामुळे 'वस्तूवर अवलंबून' असे म्हणता येत नाही, हा दोष प्राप्त होतो. म्हणून या 'वत्थुं' या पाठाचा 'पटिच्च' शब्दाशी संबंध न जोडता, 'अवलंबून उत्पन्न होतात, वस्तूला विप्पयुत्तपच्चयाने' असा संबंध जोडून, त्याचा अर्थ 'वस्तूद्वारे विप्पयुत्तपच्चयत्व सिद्ध करणाऱ्याने' असा सांगितला आहे, असे समजावे. प्रश्न: मग कशावर अवलंबून? उत्तर: पाळीमध्ये 'एक स्कंध' इत्यादींवर अवलंबून असे जे म्हटले आहे, त्यावर अवलंबून उत्पन्न होतात. तोच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'वस्तूला विप्पयुत्तपच्चय म्हणजे स्कंधांवर अवलंबून स्कंध, वस्तूद्वारे विप्पयुत्तपच्चयत्व सिद्ध करणाऱ्याने' असा पाठ वाचतात. अव्यवहित (जवळच्या) संबंधामुळे स्पष्ट असणाऱ्या केवळ अव्याकृत चित्तसमुत्थान रूपाचेच ग्रहण होऊ नये, हा विचार करून 'अव्याकृत चित्तसमुत्थान रूप देखील आणि कुशल-अकुशल चित्तसमुत्थान रूप देखील' असे म्हटले आहे. याचा अर्थ जवळचे आणि दूरचे असे सर्वच चित्तसमुत्थान रूप उत्पन्न होते, असा आहे.

๗๑-๗๒. ‘‘อิเม วีสติ ปจฺจยาติ สํขิปิตฺวา ทสฺสิตานํ วเสเนตํ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ ยทิ เอเกนปิ เทสนํ สํขิตฺตํ สํขิตฺตเมว, อาทิมฺหิ ปน ตโย ปจฺจยา วิปฺปยุตฺตปจฺจโย เอกมฺปิ ปทํ อปริหาเปตฺวา วิตฺถาริตาติ เต จตฺตาโร ปจฺฉาชาตญฺจ วชฺเชตฺวา ‘‘อิเม เอกูนวีสติ ปจฺจยา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา. เอตฺตกา หิ สํขิปิตฺวา ทสฺสิตาติ. เย ปน ปาฬิยํ วิตฺถาริตํ อวิตฺถาริตญฺจ สพฺพํ สงฺคเหตฺวา วุตฺตนฺติ วทนฺติ, เตสํ ‘‘อิเม เตวีสติ ปจฺจยา’’ติ ปาเฐน ภวิตพฺพํ. อาทิมฺหิ ปน ตโย ปจฺจเย วิตฺถาริเต วชฺเชตฺวา ยโต ปภุติ สงฺเขโป อารทฺโธ, ตโต จตุตฺถโต ปภุติ สํขิตฺตํ วิตฺถาริตญฺจ สห คเหตฺวา ‘‘อิเม เตวีสติ ปจฺจยา’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

७१-७२. “हे वीस प्रत्यय आहेत, असे संक्षेपाने दाखविण्याच्या उद्देशाने हे म्हटले आहे” असे म्हटले आहे. त्यामध्ये, जर एका पदानेही उपदेश संक्षेपाने केला असेल तर तो संक्षेपच आहे. परंतु सुरुवातीला तीन प्रत्यय (हेतु, आरम्मण, अधिपती) आणि विप्पयुत्त प्रत्यय यांपैकी एकही पद न गाळता सविस्तर सांगितले आहेत, म्हणून ते चार आणि पच्छाजात प्रत्यय वगळून “हे एकोणीस प्रत्यय आहेत” असे म्हणायला हवे. कारण इतकेच संक्षेपाने दाखविले आहेत. परंतु जे पाळीमध्ये सविस्तर आणि असविस्तर अशा सर्व प्रत्ययांचा संग्रह करून सांगितले आहे असे म्हणतात, त्यांच्या मते “हे तेवीस प्रत्यय आहेत” असा पाठ असायला हवा. परंतु सुरुवातीला सविस्तर सांगितलेले तीन प्रत्यय वगळून ज्यापासून संक्षेप सुरू केला आहे, त्या चौथ्या प्रत्ययापासून संक्षेपाने आणि सविस्तर सांगितलेले प्रत्यय एकत्र घेऊन “हे तेवीस प्रत्यय आहेत” असे म्हटले आहे, असे समजावे.

วิภงฺควารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

विभंगवार-वर्णना समाप्त झाली.

(๒) สงฺขฺยาวาโร

(२) संख्यावार

๗๓. ตถา ปุเรชาตปจฺจเยติ ยถา อญฺญมญฺญปจฺจเย วิเสโส วิภงฺเค อตฺถิ, ตถา ปุเรชาตปจฺจเยปิ อตฺถีติ อตฺโถ. ‘‘วตฺถุํ ปุเรชาตปจฺจยา’’ติ หิ ตตฺถ วิเสโส ปฏิสนฺธิอภาโว จาติ. วิปากานิ เจว [Pg.211] วีถิจิตฺตานิ จ น ลพฺภนฺตีติ เอเตน ‘‘กิริยาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจา’’ติอาทิเก (ปฏฺฐา. ๑.๑.๕๓) วิภงฺเค วิปากาพฺยากตาภาวํ กิริยาพฺยากเต จ อชวนสฺส สพฺเพน สพฺพํ อลพฺภมานตํ วิเสสํ ทสฺเสติ.

७३. “तथा पुरेजातप्रत्यये” (त्याचप्रमाणे पुरेजात प्रत्ययात) याचा अर्थ असा आहे की, ज्याप्रमाणे अञ्ञमञ्ञ प्रत्ययामध्ये विभंगवारामध्ये विशेष आहे, त्याचप्रमाणे पुरेजात प्रत्ययामध्येही विशेष आहे. कारण “वत्थुं पुरेजातपच्चया” यामध्ये विशेष म्हणजे पटिसंधीच्या (प्रतिसंधीच्या) वेळी पुरेजात प्रत्ययाचा अभाव असणे हा आहे. “विपाक आणि वीथिचित्त मिळत नाहीत” या पाठाद्वारे “किरियाब्याकतं एकं खन्धं पटिच्च” इत्यादी विभंगामध्ये विपाक-अव्याकृताचा अभाव आणि क्रिया-अव्याकृतामध्ये जवन नसलेल्या चित्ताचा सर्व प्रकारे पूर्णपणे अभाव असणे, हा विशेष दाखविला आहे.

๗๔. เอกมูลเก ทสฺสิตาย เทสนาย ลพฺภมานคณนญฺเญว อาทายาติ อิทํ เอตสฺมึ อนุโลเม สุทฺธิกนเย ทสฺสิตคณนโต ตโต ปเรสุ นเยสุ อญฺญิสฺสา อภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. อพหุคณเนน ยุตฺตสฺส เตน สมานคณนตา จ อิมสฺมึ อนุโลเมเยว ทฏฺฐพฺพา. ปจฺจนีเย ปน ‘‘นเหตุปจฺจยา นารมฺมเณ เอก’’นฺติอาทึ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑๐๔) วกฺขตีติ.

७४. “एकमूलकामध्ये दाखविलेल्या उपदेशात मिळणारी गणनाच घेऊन” हे वचन या अनुलोम शुद्धिक नयामध्ये दाखविलेल्या गणनेपेक्षा त्यानंतरच्या नयांमध्ये इतर गणनेचा अभाव लक्षात घेऊन म्हटले आहे. कमी गणना असलेल्या प्रत्ययाशी युक्त असलेल्या अधिक गणना असलेल्या प्रत्ययाची त्याच्याशी समान गणना असणे हे देखील याच अनुलोमामध्येच समजावे. परंतु पच्चनीयामध्ये (व्यतिरेकामध्ये) “नहेतुपच्चया नआरम्मणे एकं” इत्यादी भगवान पुढे सांगतील, असे समजावे.

๗๖-๗๙. เต ปน สงฺขิปิตฺวา เตวีสติมูลโกเวตฺถ ทสฺสิโตติ เอตฺถ ปจฺฉาชาตวิปากานํ ปริหีนตฺตา ‘‘ทฺวาวีสติมูลโก’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา สาเสวนสวิปากานํ วเสน. ทุวิธมฺปิ ปน ทฺวาวีสติมูลกํ สห คเหตฺวา สงฺคหิเต ตสฺมึ อุภยสพฺภาวโต ‘‘เตวีสติมูลโก’’ติ อาหาติ ทฏฺฐพฺพํ. อาเสวนวิปากานํ วา วิโรธาภาเว สติ ปุจฺฉาย ทสฺสิตนเยน เตวีสติมูลเกน ภวิตพฺพํ, ตสฺส จ นามํ ทฺวาวีสติมูลเก อาโรเปตฺวา ‘‘เตวีสติมูลโก’’ติ วุตฺตนฺติ อยเมตฺถ รุฬฺหี.

७६-७९. “ते संक्षेपाने तेवीस मूलक येथे दाखविले आहेत” या पाठात, पच्छाजात आणि विपाक प्रत्ययांच्या अभावामुळे (कमी झाल्यामुळे) सासेवन आणि सविपाक नयांच्या वशाने “बावीस मूलक” असे म्हणायला हवे होते. परंतु दोन्ही प्रकारच्या बावीस मूलक नयांना एकत्र घेऊन संग्रहित केल्यावर त्यामध्ये दोन्ही प्रत्ययांचे अस्तित्व असल्यामुळे “तेवीस मूलक” असे म्हटले आहे, असे समजावे. किंवा आसेवन आणि विपाक प्रत्ययांचा विरोध नसताना प्रश्नामध्ये दाखविलेल्या पद्धतीने तेवीस मूलक असायला हवे, आणि त्याचे नाव बावीस मूलकावर ठेवून “तेवीस मूलक” असे म्हटले आहे; ही येथे रूढी आहे.

อารมฺมณปเท เจวาติ เอเตน เอกมูลเก อญฺญปทานิ วชฺเชติ. น หิ เอกมูลเก เหตาทีสุ ตโยวาติ อธิปฺปาโย. สุทฺธิกนโย ปน อารมฺมณมูลกาทีสุ น ลพฺภตีติ อารมฺมณมูลเก ‘‘นวา’’ติ เอตาย อธิกคณนาย อภาวทสฺสนตฺถํ ‘‘อารมฺมเณ ฐิเตน สพฺพตฺถ ตีเณว ปญฺหา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ กาตพฺพาติ วจนเสโส. ตีเณวาติ จ ตโต อุทฺธํ คณนํ นิวาเรติ, น อโธ ปฏิกฺขิปติ. เตน ‘‘วิปาเก เอก’’นฺติ คณนา น นิวาริตาติ ทฏฺฐพฺพา. ตีสุ เอกสฺส อนฺโตคธตาย จ ‘‘ตีเณวา’’ติ วุตฺตนฺติ. อิตีติอาทินา ‘‘สพฺพตฺถ ตีเณวา’’ติ วจเนน อตฺตโน วจนํ ทฬฺหํ กโรติ.

“आरम्मणपदे चेव” या पाठाद्वारे एकमूलकामध्ये आरम्मण पदाव्यतिरिक्त इतर पदांना वगळले आहे. कारण एकमूलकामध्ये हेतु इत्यादींमध्ये केवळ तीनच प्रश्न होत नाहीत, असा हा अभिप्राय आहे. परंतु शुद्धिक नय आरम्मणमूलक इत्यादींमध्ये मिळत नाही, म्हणून आरम्मणमूलकामध्ये “नऊ” या सर्वाधिक गणनेचा अभाव दाखविण्यासाठी “आरम्मणावर स्थित असताना सर्वत्र तीनच प्रश्न होतात” असे म्हटले आहे. त्यामध्ये “करावेत” हा शब्द उरलेला आहे. “तीनच” या शब्दाने त्यापेक्षा अधिक गणनेचा निषेध केला आहे, खालील गणनेचा निषेध केलेला नाही. त्यामुळे “विपाकामध्ये एक” ही गणना नाकारली गेलेली नाही, असे समजावे. तीन प्रश्नांमध्ये एकाचा समावेश असल्यामुळे “तीनच” असे म्हटले आहे. “इति” इत्यादी शब्दांद्वारे “सर्वत्र तीनच” या वचनासह ग्रंथकार आपले स्वतःचे वचन दृढ करतात.

๘๐-๘๕. เย …เป… ตํ ทสฺเสตุนฺติ เอตฺถายมธิปฺปาโย – ยทิปิ อวิคตานนฺตรํ ‘‘อารมฺมณปจฺจยา เหตุยา ตีณี’’ติ วุตฺเตปิ อูนตรคณเนน สทฺธึ สํสนฺทเน ยา คณนา ลพฺภติ, สา ทสฺสิตา โหติ, ตถาปิ [Pg.212] อูนตรคณเนหิ สมานคณเนหิ จ สทฺธึ สํสนฺทเน อูนตรา สมานา จ โหติ, น เอวํ อาวิกรณวเสน ทสฺสิตา โหติ, วิปลฺลาสโยชนาย ปน ตถา ทสฺเสติ. วจเนน วา หิ ลิงฺเคน วา อตฺถวิเสสาวิกรณํ โหตีติ. เตเนตํ อาวิกโรตีติ เอตฺถาปิ เอวเมว อธิปฺปาโย โยเชตพฺโพ. ปจฺจนียาทีสุปิ ปน ‘‘นารมฺมณปจฺจยา นเหตุยา เอกํ…เป… โนวิคตปจฺจยา นเหตุยา เอก’’นฺติอาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑๐๗) มูลปทํ อาทิมฺหิเยว ฐเปตฺวา โยชนา กตา, น จ ตตฺถ เอตํ ลกฺขณํ ลพฺภติ, ตสฺมา มูลปทสฺส อาทิมฺหิ ฐเปตฺวา โยชนเมว กโม, น จกฺกพนฺธนนฺติ ‘‘อารมฺมณปจฺจยา เหตุยา ตีณี’’ติอาทิ โยชิตํ, น จ วิญฺญาเต อตฺเถ วจเนน ลิงฺเคน จ ปโยชนมตฺถีติ.

८०-८५. “ये... तं दस्सेतुं” यामध्ये हा अभिप्राय आहे – जरी अविगत प्रत्ययाच्या नंतर “आरम्मणपच्चया हेतुया तीणि” असे म्हटले तरी, कमी गणना असलेल्या प्रत्ययाशी तुलना करताना जी गणना मिळते, ती दाखविली जाते. तरीही कमी गणना असलेल्या आणि समान गणना असलेल्या प्रत्ययांसोबत तुलना करताना ती कमी आणि समान होते, अशा प्रकारे स्पष्टीकरणाच्या वशाने ती दाखविली जात नाही; परंतु उलट योजनेमध्ये (विपर्यास योजनेत) त्या प्रकारे दाखविली जाते. कारण शब्दाने किंवा लक्षणाने अर्थाचा विशेष स्पष्ट होतो. म्हणून “ते हे स्पष्ट करते” यामध्येही याच प्रकारे अभिप्राय जोडला पाहिजे. परंतु पच्चनीय इत्यादींमध्ये देखील “नआरम्मणपच्चया नहेतुया एकं... नोविगतपच्चया नहेतुया एकं” इत्यादी पाठाने मूळ पद सुरुवातीलाच ठेवून योजना केली आहे, आणि तेथे हे लक्षण मिळत नाही. म्हणून मूळ पद सुरुवातीला ठेवून योजना करणे हाच क्रम आहे, चक्रबंधन नाही; म्हणून “आरम्मणपच्चया हेतुया तीणि” इत्यादी जोडले आहे. आणि अर्थ समजल्यावर शब्दाची किंवा लक्षणाची काही गरज नसते.

ปจฺจยานุโลมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रत्यय-अनुलोम-वर्णना समाप्त झाली.

ปฏิจฺจวาโร

पटिच्चवार (प्रतीत्यवार)

ปจฺจยปจฺจนียวณฺณนา

प्रत्यय-पच्चनीय-वर्णना (प्रत्यय-व्यतिरेक-वर्णना)

๘๖-๘๗. ‘‘อเหตุกํ วิปากาพฺยากตนฺติ อิทํ รูปสมุฏฺฐาปกวเสเนว เวทิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ, สพฺพสงฺคาหกวเสน ปเนตํ น น สกฺกา โยเชตุํ.

८६-८७. “अहेतुक विपाक-अव्याकृत हे रूप उत्पन्न करण्याच्या वशानेच समजावे” असे म्हटले आहे; परंतु सर्व संग्राहक वशाने याचा अर्थ जोडणे अशक्य आहे असे नाही (शक्यच आहे).

๙๓. สหชาตปุเรชาตปจฺจยา สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติ เอตฺถ จ สหชาตา จ เหตาทโย ปุเรชาตา จ อารมฺมณาทโย ปจฺจยา สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. น หิ นปจฺฉาชาตปจฺจยา อุปฺปชฺชมานา ทฺวีเหว สหชาตปุเรชาตปจฺจเยหิ อุปฺปชฺชนฺติ, อถ โข ปจฺฉาชาตวชฺเชหิ สพฺเพหีติ.

९३. “सहजात-पुरेजात प्रत्यय संग्रहात येतात” यामध्ये, सहजात असलेले हेतु इत्यादी प्रत्यय आणि पुरेजात असलेले आरम्मण इत्यादी प्रत्यय संग्रहात येतात, असा अर्थ समजावा. कारण न-पच्छाजात प्रत्ययामुळे उत्पन्न होणारे धर्म केवळ सहजात आणि पुरेजात या दोनच प्रत्ययांनी उत्पन्न होतात असे नाही, तर पच्छाजात वगळता इतर सर्व प्रत्ययांनी उत्पन्न होतात, असे समजावे.

๙๔-๙๗. นาหารปจฺจเย เอกจฺจํ รูปเมว ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนนฺติ ยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ, โส ปจฺจโย รูปเมวาติ กตฺวา วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ปจฺจยา อุปฺปชฺชติ, โส อรูปมฺปิ โหติ ยถา กมฺมํ กฏตฺตารูปสฺส.

९४-९७. न-आहार प्रत्ययामध्ये “काही रूपच प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्न आहे” हे, ज्याला अनुसरून उत्पन्न होते तो प्रत्यय रूपच आहे, असा विचार करून म्हटले आहे. परंतु ज्या प्रत्ययामुळे उत्पन्न होते, तो अरूप (नाम) देखील असू शकतो; जसे कम्म (कर्म) हे कटत्तारूपाचा प्रत्यय असते.

๙๙-๑๐๒. นมคฺคปจฺจเย ยทิปิ จิตฺตสมุฏฺฐานาทโย สพฺเพ รูปโกฏฺฐาสา ลพฺภนฺติ, ตถาปิ ยํ มคฺคปจฺจยํ ลภติ, ตสฺส ปหีนตฺตา ‘‘เอกจฺจํ รูปํ [Pg.213] ปจฺจยุปฺปนฺน’’นฺติ วุตฺตํ, เอวเมว ปน นเหตุปจฺจยาทีสุปิ เอกจฺจรูปสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนตา ทฏฺฐพฺพา.

९९-१०२. न-मग्ग प्रत्ययामध्ये जरी चित्तसमुत्थान इत्यादी सर्व रूपांचे गट मिळत असले, तरीही जे मग्ग प्रत्यय मिळवितात, त्या काही रूपांच्या अभावामुळे (कमी झाल्यामुळे) “काही रूप प्रत्ययोत्पन्न आहे” असे म्हटले आहे. याचप्रमाणे न-हेतु प्रत्यय इत्यादींमध्ये देखील काही रूपांची प्रत्ययोत्पन्नता समजावी.

๑๐๗-๑๓๐. นาหารนอินฺทฺริยนฌานนมคฺคปจฺจยา สพฺพตฺถ สทิสวิสฺสชฺชนาติ อิทํ เอเตสุ มูลภาเวน ฐิเตสุ คณนาย สมานตํ สนฺธาย วุตฺตํ. มูลานญฺหิ อิธ วิสฺสชฺชนํ คณนาเยว, น สรูปทสฺสนนฺติ. นสหชาตาทิจตุกฺกํ อิธาปิ ปริหีนเมวาติ สุทฺธิกนเย วิย มูเลสุปิ ปริหีนเมวาติ อตฺโถ.

१०७-१३०. “न-आहार, न-इंद्रिय, न-झान, न-मग्ग प्रत्यय सर्वत्र समान उत्तर देणारे आहेत” हे वचन, हे प्रत्यय मूळ रूपात असताना गणनेच्या समानतेला लक्षात घेऊन म्हटले आहे. कारण येथे मुळांचे उत्तर केवळ गणनाच आहे, प्रत्यक्ष स्वरूप दाखविणे नाही. “न-सहजात इत्यादी चार येथेही वगळलेलेच आहेत” याचा अर्थ असा की, शुद्धिक नयाप्रमाणे मूळ नयांमध्ये देखील ते वगळलेलेच आहेत.

ปจฺจยปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रत्यय-पच्चनीय-वर्णना समाप्त झाली.

ปจฺจยานุโลมปจฺจนียวณฺณนา

प्रत्यय-अनुलोम-पच्चनीय-वर्णना (प्रत्यय-अनुलोम-व्यतिरेक-वर्णना)

๑๓๑-๑๘๙. เหตาธิปติมคฺคปจฺจเยสุ อนุโลมโต ฐิเตสุ…เป… อฏฺฐ ปจฺจนียโต น ลพฺภนฺตีติ ติณฺณมฺปิ สาธารณานํ ปจฺจนียโต อลพฺภมานานํ สพฺเพสํ สงฺคหวเสน วุตฺตํ, ตสฺมา มคฺคปจฺจเย อิตเรหิ สาธารณา สตฺเตว โยเชตพฺพา. อธิปติปจฺจเย อนุโลมโต ฐิเต เหตุปจฺจโยปิ ปจฺจนียโต น ลพฺภติ, โส ปน มคฺเคน อสาธารโณติ กตฺวา น วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. เยหิ วินา อรูปํ น อุปฺปชฺชติ, เต เอกนฺติกตฺตา อรูปฏฺฐานิกาติ อิธ วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา, เตน ปุเรชาตาเสวนปจฺจยา เตหิ วินาปิ อรูปสฺส อุปฺปตฺติโต วชฺชิตา โหนฺติ. สพฺพฏฺฐานิกา อญฺญมญฺญอาหารินฺทฺริยา จ เตหิ วินา อรูปสฺส อนุปฺปตฺติโต สงฺคหิตาติ. อูนตรคณนานํเยว วเสนาติ ยทิ อนุโลมโต ฐิตา เอกกาทโย ทฺวาวีสติปริโยสานา อูนตรคณนา โหนฺติ, เตสํ วเสน ปจฺจนียโต โยชิตสฺส ตสฺส ตสฺส คณนา เวทิตพฺพา. อถ ปจฺจนียโต โยชิโต อูนตรคณโน, ตสฺส วเสน อนุโลมโต ฐิตสฺสปิ คณนา เวทิตพฺพาติ อตฺโถ. ‘‘อญฺญมญฺญปจฺจยา นารมฺมเณ เอก’’นฺติอาทิวจนโต (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑๔๖) ปน น อิทํ ลกฺขณํ เอกนฺติกํ.

१३१-१८९. हेतु-अधिपती-मग्ग प्रत्ययांमध्ये अनुलोम रूपाने स्थित असताना...पे... 'आठ व्यतिरेक रूपाने मिळत नाहीत' हे वचन हेतू, अधिपती आणि मग्ग या तिन्हींशी साधारण असलेल्या आणि व्यतिरेक रूपाने न मिळणाऱ्या सर्व प्रत्ययांच्या संग्रहाच्या दृष्टीने म्हटले आहे. म्हणून मग्गप्रत्ययामध्ये इतरांशी साधारण असलेले सातच प्रत्यय जोडले जावेत. अधिपती प्रत्यय अनुलोम रूपाने स्थित असताना हेतू प्रत्यय देखील व्यतिरेक रूपाने मिळत नाही, परंतु तो मग्गप्रत्ययाशी असाधारण असल्यामुळे सांगितले नाही, असे समजावे. ज्यांच्याशिवाय अरूप (नाम) उत्पन्न होत नाही, ते एकांतिक (निश्चित) असल्यामुळे त्यांना येथे 'अरूपस्थानिक' म्हटले आहे, असे समजावे. त्यामुळे पुरेजात आणि आसेवन प्रत्यय यांच्याशिवाय देखील अरूपाची उत्पत्ती होत असल्यामुळे ते वर्ज्य केले आहेत. सर्वस्थानिक, अन्योन्य, आहार आणि इंद्रिय प्रत्यय हे त्यांच्याशिवाय अरूपाची उत्पत्ती न होऊ शकत असल्यामुळे संग्रहित केले आहेत. 'कमी संख्येच्याच प्रभावाने' म्हणजे जर अनुलोम रूपाने स्थित असलेले एकक इत्यादी बावीसपर्यंतचे प्रत्यय कमी संख्येचे असतील, तर त्यांच्याद्वारे व्यतिरेक रूपाने जोडलेल्या त्या त्या प्रत्ययांची संख्या जाणावी. आणि जर व्यतिरेक रूपाने जोडलेला प्रत्यय कमी संख्येचा असेल, तर त्याच्याद्वारे अनुलोम रूपाने स्थित असलेल्या प्रत्ययाची देखील संख्या जाणावी, असा अर्थ आहे. परंतु 'अन्योन्यप्रत्ययामुळे आरम्मणामध्ये एक' इत्यादी वचनावरून हे लक्षण एकांतिक (निश्चित) नाही.

ปจฺจยานุโลมปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रत्यय-अनुलोम-व्यतिरेक वर्णन समाप्त झाले.

ปจฺจยปจฺจนียานุโลมวณฺณนา

प्रत्यय-व्यतिरेक-अनुलोम वर्णन

๑๙๐. สพฺพตฺเถวาติ [Pg.214] น เกวลํ เหตุมฺหิเยว, อถ โข สพฺเพสุ ปจฺจเยสุ ปจฺจนีกโต ฐิเตสูติ อตฺโถ. ปุเรชาตํ อาเสวนญฺจ อลภนฺตํ กญฺจิ นิทสฺสนวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘ปฏิสนฺธิวิปาโก ปนา’’ติอาทิมาห.

१९०. 'सर्वत्रच' म्हणजे केवळ हेतू प्रत्ययातच नव्हे, तर सर्व प्रत्यय व्यतिरेक रूपाने स्थित असताना देखील (अनुलोम रूपाने मिळत नाही), असा अर्थ आहे. पुरेजात आणि आसेवन प्रत्यय न मिळणाऱ्या काही प्रत्ययांना उदाहरणादाखल दाखवण्यासाठी 'प्रतिसंधी विपाक तर...' इत्यादी म्हटले आहे.

‘‘ปุเรชาตปจฺฉาชาตาเสวนวิปากวิปฺปยุตฺเตสุ ปจฺจนีกโต ฐิเตสุ เอกํ ฐเปตฺวา อวเสสา อนุโลมโต ลพฺภนฺตี’’ติ อิทํ อวเสสานํ ลาภมตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ. น สพฺเพสํ อวเสสานํ ลาภนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยทิปิ หิ ปจฺฉาชาเต ปสงฺโค นตฺถิ ‘‘อนุโลมโต สพฺพตฺเถว น ลพฺภตี’’ติ อปวาทสฺส กตตฺตา, ปุเรชาโต ปน วิปฺปยุตฺเต ปจฺจนีกโต ฐิเต อนุโลมโต ลพฺภตีติ อิทมฺปิ อวเสสา สพฺเพติ อตฺเถ คยฺหมาเน อาปชฺเชยฺย. ยมฺปิ เกจิ ‘‘วิปฺปยุตฺตปจฺจยรหิเต อารุปฺเปปิ อารมฺมณปุเรชาตสฺส สมฺภวํ ญาเปตุํ เอวํ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ, ตมฺปิ เตสํ รุจิมตฺตเมว. น หิ ยตฺถ วตฺถุปุเรชาตํ น ลพฺภติ, ตตฺถ อารมฺมณปุเรชาตภาเวน อุปการกํ โหตีติ ทสฺสิโตยํ นโยติ. ยุชฺชมานกวเสนาติ ปจฺจนีกโต ฐิตสฺส ฐเปตพฺพตฺตา วุตฺตํ, ยุชฺชมานกปจฺจยุปฺปนฺนวเสน วาติ อตฺโถ. ‘‘มคฺคปจฺจเย ปจฺจนีกโต ฐิเต เหตุปจฺจโย อนุโลมโต น ลพฺภตี’’ติ ปุริมปาโฐ, อธิปติปจฺจโยปิ ปน น ลพฺภตีติ ‘‘เหตาธิปติปจฺจยา อนุโลมโต น ลพฺภนฺตี’’ติ ปฐนฺติ. อธิปติปจฺจเย ปจฺจนีกโต ฐิเต ปจฺฉาชาตโต อญฺโญ อนุโลมโต อลพฺภมาโน นาม นตฺถีติ น วิจาริตํ. อญฺญมญฺเญ ปจฺจนีกโต ฐิเต ‘‘อรูปานํเยวา’’ติ วุตฺตา นว อนุโลมโต น ลพฺภนฺติ, ตมฺปิ ปจฺจนีกโต ฐิเตหิ อารมฺมณปจฺจยาทีหิ สทิสตาย สุวิญฺเญยฺยนฺติ น วิจาริตํ ภวิสฺสตีติ.

'पुरेजात, पश्चाजात, आसेवन, विपाक आणि विप्रयुक्त प्रत्यय व्यतिरेक रूपाने स्थित असताना, एक सोडून उर्वरित अनुलोम रूपाने मिळतात' हे वचन उर्वरित प्रत्ययांच्या केवळ मिळण्याला उद्देशून म्हटले आहे. सर्व उर्वरित प्रत्यय मिळतात, असे समजू नये. कारण जरी पश्चाजात प्रत्ययामध्ये प्रसंग येत नाही, कारण 'अनुलोम रूपाने सर्वत्रच मिळत नाही' असा अपवाद केला गेला आहे, तरीही विप्रयुक्त प्रत्यय व्यतिरेक रूपाने स्थित असताना पुरेजात प्रत्यय अनुलोम रूपाने मिळतो, हे देखील 'उर्वरित सर्व' असा अर्थ घेतल्यास लागू पडेल. काही आचार्य जे म्हणतात की, 'विप्रयुक्त प्रत्ययाने रहित असलेल्या अरूप भूमीत देखील आरम्मण-पुरेजात प्रत्ययाची शक्यता दर्शवण्यासाठी असे म्हटले आहे', ते देखील केवळ त्यांचे मत आहे. कारण ज्या भूमीत वस्तू-पुरेजात प्रत्यय मिळत नाही, तिथे आरम्मण-पुरेजात रूपाने उपकारक असणारा धर्म नसतो, हा नियम येथे दर्शविला आहे. 'योग्यतेच्या प्रभावाने' हे व्यतिरेक रूपाने स्थित असलेल्या प्रत्ययाला वगळण्याच्या दृष्टीने म्हटले आहे, किंवा योग्य अशा प्रत्ययोत्पन्न धर्माच्या प्रभावाने, असा अर्थ आहे. 'मग्गप्रत्यय व्यतिरेक रूपाने स्थित असताना हेतू प्रत्यय अनुलोम रूपाने मिळत नाही' हा जुना पाठ आहे; परंतु अधिपती प्रत्यय देखील मिळत नसल्यामुळे 'हेतू आणि अधिपती प्रत्यय अनुलोम रूपाने मिळत नाहीत' असा पाठ नंतरचे आचार्य वाचतात. अधिपती प्रत्यय व्यतिरेक रूपाने स्थित असताना पश्चाजात प्रत्ययाव्यतिरिक्त अनुलोम रूपाने न मिळणारा दुसरा कोणताही प्रत्यय नाही, म्हणून यावर विशेष विचार केला नाही. अन्योन्य प्रत्यय व्यतिरेक रूपाने स्थित असताना 'केवळ अरूपांनाच' असे म्हटलेले नऊ प्रत्यय अनुलोम रूपाने मिळत नाहीत; ते देखील व्यतिरेक रूपाने स्थित असलेल्या आरम्मण इत्यादी प्रत्ययांसारखेच सहज समजण्यासारखे असल्यामुळे त्यावर विचार केला नसावा, असे समजावे.

๑๙๑-๑๙๕. ยาว อาเสวนา สพฺพํ สทิสนฺติ น อญฺญมญฺเญน ฆฏิตสฺส มูลสฺส วิตฺถาริตตฺตา ตโต ปรานิ มูลานิ สนฺธาย วุตฺตํ. เตสุ หิ อนุโลมโต โยเชตพฺพปจฺจยา จ ปญฺหา จาติ สพฺพํ สทิสนฺติ.

१९१-१९५. 'आसेवन प्रत्ययापर्यंत सर्व समान आहे' हे वचन 'न अन्योन्य' प्रत्ययाशी जोडलेल्या सातव्या मूलाचा विस्तार केला गेल्यामुळे, त्यापुढील मूलांना उद्देशून म्हटले आहे. कारण त्या मूलांमध्ये अनुलोम रूपाने जोडले जाणारे प्रत्यय आणि प्रश्न हे सर्व समान आहेत, असे जाणावे.

อิมสฺมึ ปจฺจนียานุโลเมติ เอตสฺส ‘‘อิเมสมฺปิ ปกิณฺณกานํ วเสเนตฺถ คณนวาโร อสมฺโมหโต เวทิตพฺโพ’’ติ เอเตน สห สมฺพนฺโธ[Pg.215]. ตตฺถ เอตฺถาติ เอเตสุ ปจฺจเยสูติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ ปจฺจนียานุโลเม ลพฺภมาเนสุ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺเมสุปีติ วา โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ปิ-สทฺเทน อิมมตฺถํ ทีเปติ – น เกวลํ ปจฺจเยสฺเวว กิสฺมิญฺจิ ปจฺจนีกโต ฐิเต เกจิ อนุโลมโต น ลพฺภนฺติ, อถ โข ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺเมสุปิ โกจิ เอกจฺจํ ปจฺจยํ ลภมาโน กญฺจิ ปจฺจยํ น ลภตีติ. ตตฺถ กมฺมปจฺจยํ ลภมาโน เยภุยฺเยน อินฺทฺริยปจฺจยํ ลภติ, มคฺคปจฺจยํ ลภมาโน เยภุยฺเยน เหตุปจฺจยํ, ตถา จ ฌานปจฺจยํ ลภมาโน มคฺคปจฺจยนฺติ เอเตสฺเวว ลาภาลาภา วิจาริตา. ยตฺถาติ ปญฺจโวการปวตฺเต อสญฺเญสุ จ. รูปธมฺมาติ ยถาวุตฺตานิ กฏตฺตารูปาเนว สนฺธาย วทติ. น หิ ปญฺจโวการปวตฺเต สพฺเพ รูปธมฺมา เหตาทีนิ น ลภนฺตีติ. ‘‘เหตาธิปติวิปากินฺทฺริยปจฺจเย น ลภนฺตี’’ติ ปุริมปาโฐ, ฌานมคฺเคปิ ปน น ลภนฺตีติ ‘‘เหตาธิปติวิปากินฺทฺริยฌานมคฺคปจฺจเย น ลภนฺตี’’ติ ปฐนฺติ. เย รูปธมฺมานํ ปจฺจยา โหนฺติ, เตสุ อรูปฏฺฐานิกวชฺเชสุ เอเตเยว น ลภนฺตีติ อธิปฺปาโย. ปจฺฉาชาตาหารวิปฺปยุตฺตปจฺจเยปิ หิ ปวตฺเต กฏตฺตารูปํ ลภตีติ. ลพฺภมานาลพฺภมานปจฺจยทสฺสนมตฺตญฺเจตํ, น เตหิ ปจฺจเยหิ อุปฺปตฺติอนุปฺปตฺติทสฺสนนฺติ. เอวํ อินฺทฺริยปจฺจยาลาโภ ชีวิตินฺทฺริยํ สนฺธาย วุตฺโต สิยา. ยถาวุตฺเตสุ หิ ธมฺมวเสน ปจฺฉาชาตาทิตฺตยมฺปิ อลภนฺตํ นาม กฏตฺตารูปํ นตฺถิ. โก ปน วาโท สพฺพฏฺฐานิกกมฺเมสุ. อินฺทฺริยํ ปน อลภนฺตํ อตฺถิ, กินฺตํ? ชีวิตินฺทฺริยนฺติ. ยทิ เอวํ อุปาทารูปานิ สนฺธาย อญฺญมญฺญปจฺจยมฺปิ น ลภนฺตีติ วตฺตพฺพํ, ตํ ปน ปากฏนฺติ น วุตฺตํ สิยา. อรูปินฺทฺริยาลาภํ วา สนฺธาย อินฺทฺริยปจฺจยาลาโภ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

'या व्यतिरेक-अनुलोमामध्ये' या पाठाचा 'या प्रकीर्णकांच्या प्रभावाने देखील येथे गणनावार संमोहाशिवाय जाणावा' या पाठाशी संबंध आहे. त्यात 'येथे' म्हणजे 'या प्रत्ययांमध्ये' असा अर्थ जाणावा. किंवा 'या व्यतिरेक-अनुलोमामध्ये मिळणाऱ्या प्रत्ययोत्पन्न धर्मांमध्ये देखील' असे जोडावे. त्यात 'अपि' (देखील) या शब्दाने हा अर्थ स्पष्ट होतो की - केवळ प्रत्ययांमध्येच एखादा व्यतिरेक रूपाने स्थित असताना काही प्रत्यय अनुलोम रूपाने मिळत नाहीत असे नाही, तर प्रत्ययोत्पन्न धर्मांमध्ये देखील एखादा धर्म काही प्रत्यय मिळवत असताना काही प्रत्यय मिळवत नाही. त्यात कम्मप्रत्यय मिळवणारा प्रत्ययोत्पन्न धर्म बहुतांश करून इंद्रियप्रत्यय मिळवतो, मग्गप्रत्यय मिळवणारा बहुतांश करून हेतू प्रत्यय मिळवतो, आणि त्याचप्रमाणे झानप्रत्यय मिळवणारा मग्गप्रत्यय मिळवतो, अशा प्रकारे या प्रत्ययांमध्येच मिळणे आणि न मिळणे यावर विचार केला गेला आहे. 'जिथे' म्हणजे पंचवोकार प्रवृत्ती काळात आणि असज्ञ भूमीमध्ये. 'रूपधर्म' म्हणजे वर सांगितलेल्या कटत्तारूपांनाच उद्देशून म्हटले आहे. कारण पंचवोकार प्रवृत्ती काळात सर्वच रूपधर्म हेतू इत्यादी प्रत्यय मिळवत नाहीत असे नाही. 'हेतू, अधिपती, विपाक आणि इंद्रिय प्रत्यय मिळवत नाहीत' हा जुना पाठ आहे; परंतु झान आणि मग्ग प्रत्यय देखील मिळत नसल्यामुळे 'हेतू, अधिपती, विपाक, इंद्रिय, झान आणि मग्ग प्रत्यय मिळवत नाहीत' असा पाठ नंतरचे आचार्य वाचतात. जे रूपधर्मांचे प्रत्यय आहेत, त्यापैकी अरूपस्थानिक प्रत्यय वगळता हेच प्रत्यय मिळत नाहीत, असा अभिप्राय आहे. कारण प्रवृत्ती काळात कटत्तारूप पश्चाजात, आहार आणि विप्रयुक्त प्रत्यय देखील मिळवते. आणि हे केवळ मिळणारे आणि न मिळणारे प्रत्यय दर्शवण्यापुरतेच आहे, त्या प्रत्ययांद्वारे उत्पत्ती किंवा अनुत्पत्ती दर्शवण्यासाठी नाही, असे जाणावे. अशा प्रकारे इंद्रियप्रत्यय न मिळणे हे रूप-जीवितेंद्रियाला उद्देशून म्हटले असावे. कारण वर सांगितलेल्या रूपधर्मांमध्ये प्रवृत्तीनुसार पश्चाजात इत्यादी तीनही प्रत्यय न मिळणारे असे कोणतेही कटत्तारूप नाही. मग सर्वस्थानिक आणि कम्म प्रत्ययांमध्ये तर काय सांगावे. परंतु इंद्रिय प्रत्यय न मिळवणारे कटत्तारूप आहे; ते कोणते? ते जीवितेंद्रिय आहे, हे उत्तर आहे. जर असे असेल, तर उपादारूपांना उद्देशून 'ते अन्योन्यप्रत्यय देखील मिळवत नाहीत' असे म्हणावे लागेल; परंतु ते स्पष्ट असल्यामुळे सांगितले नसावे. किंवा अरूप इंद्रियांच्या अभावाला उद्देशून 'इंद्रियप्रत्यय न मिळणे' असे म्हटले आहे, असे समजावे.

๑๙๖-๑๙๗. นารมฺมณมูลเกสุ ทุกาทีสุ เหตุยา ปญฺจาติ ยทิปิ ติกาทีสุ ‘‘เหตุยา ปญฺจา’’ติ อิทํ นตฺถิ, ตถาปิ ทุกาทีสุ สพฺพตฺถ อนุตฺตานํ วตฺตุกาโม ‘‘ทุกาทีสู’’ติ สพฺพสงฺคหวเสน วตฺวา ตตฺถ ยํ อาทิทุเก วุตฺตํ ‘‘เหตุยา ปญฺจา’’ติ, ตํ นิทฺธาเรติ. เกจิ ปน ‘‘นารมฺมณมูลเก เหตุยา ปญฺจา’’ติ ปาฐํ วทนฺติ. ‘‘อญฺญมญฺเญ เอกนฺติ ภูตรูปเมว สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ ปุริมปาโฐ, วตฺถุปิ ปน ลพฺภตีติ ‘‘ภูตรูปานิ เจว วตฺถุญฺจ สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ ปฐนฺติ. ติมูลเกติ อิธาปิ ทุมูลกํ ติมูลกนฺติ วทนฺติ.

१९६-१९७. नारम्मणमूलक दुक (द्विक) इत्यादींमध्ये 'हेतुया पञ्च' (हेतूने पाच) असे जरी तिक (त्रिक) इत्यादींमध्ये 'हेतुया पञ्च' हे वाक्य नसले, तरीही दुक इत्यादींमध्ये सर्वत्र जे स्पष्ट नाही ते सांगण्याची इच्छा असल्याने 'दुक इत्यादींमध्ये' असे सर्व-संग्रह रूपाने सांगून, त्यामध्ये पहिल्या दुकात जे 'हेतुया पञ्च' असे म्हटले आहे, ते स्पष्ट करून दाखवितात. परंतु काही आचार्य 'नारम्मणमूलके हेतुया पञ्च' असा पाठ वाचतात. 'अञ्ञमञ्ञे एकं' (परस्परांमध्ये एक) हे केवळ भूत रूपाला उद्देशून म्हटले आहे, हा पूर्वपाठ आहे; परंतु वत्थु (हृदयवस्तू) देखील प्राप्त होते म्हणून 'भूत रूपे आणि वत्थु यांना उद्देशून म्हटले आहे' असा पाठ काही जण वाचतात. 'तिमूलके' (त्रिमूलक) यामध्ये देखील 'दुमूलक हेच त्रिमूलक आहे' असे ते म्हणतात.

๒๐๓-๒๓๓. นกมฺมมูลเก [Pg.216] เหตุยา ตีณีติอาทีสุ เจตนาว ปจฺจยุปฺปนฺนาติ อิทํ ‘‘เหตุยา ตีณี’’ติ เอวํปกาเร เจตนามตฺตสงฺคาหเก สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อาทิ-สทฺโท หิ ปการตฺโถว โหตีติ. สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยาหารอตฺถิอวิคเตสุ ปน รูปมฺปิ ลพฺภตีติ.

२०३-२३३. 'नकम्ममूलके हेतुया तीणि' इत्यादींमध्ये 'चेतनाच प्रत्ययोत्पन्न (पच्चयउप्पन्न) आहे' हे 'हेतुया तीणि' अशा प्रकारच्या केवळ चेतनेचा संग्रह करणाऱ्या प्रश्नांना उद्देशून म्हटले आहे, असे समजावे. कारण 'आदि' हा शब्द प्रकार किंवा सादृश्य या अर्थीच वापरला जातो. सहजात, अञ्ञमञ्ञ (परस्पर), निस्सय, आहार, अत्थि आणि अविगत यांमध्ये रूप देखील प्राप्त होते.

ปจฺจยปจฺจนียานุโลมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रत्यय-पच्चनीय-अनुलोम वर्णन समाप्त झाले.

ปฏิจฺจวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पटिच्चवार वर्णन समाप्त झाले.

๒. สหชาตวารวณฺณนา

२. सहजातवार वर्णन

๒๓๔-๒๔๒. กุสลํ ธมฺมํ สหชาโต, กุสลํ เอกํ ขนฺธํ สหชาโตติอาทีสุ สหชาตสทฺเทน สหชาตปจฺจยกรณํ สหชาตายตฺตภาวคมนํ วา วุตฺตนฺติ ตสฺส กรณสฺส คมนสฺส วา กุสลาทีนํ กมฺมภาวโต อุปโยควจนํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอส นโย ปจฺจยวาราทีสุปิ. ตตฺราปิ หิ ปจฺจยสทฺเทน จ นิสฺสยปจฺจยกรณํ นิสฺสยายตฺตภาวคมนํ วา วุตฺตํ, สํสฏฺฐสทฺเทน จ สมฺปยุตฺตปจฺจยกรณํ สมฺปยุตฺตายตฺตภาวคมนํ วาติ ตํกมฺมภาวโต อุปโยควจนํ กุสลาทีสุ กตนฺติ. สหชาตมฺปิ จ อุปาทารูปํ ภูตรูปสฺส ปจฺจโย น โหตีติ ‘‘ปฏิจฺจา’’ติ อิมินา วจเนน ทีปิโต ปจฺจโย น โหตีติ อตฺโถ. ‘‘อุปาทารูปํ ภูตรูปสฺสา’’ติ จ นิทสฺสนวเสน วุตฺตํ. อุปาทารูปสฺสปิ หิ อุปาทารูปํ ยถาวุตฺโต ปจฺจโย น โหติ, วตฺถุวชฺชานิ รูปานิ จ อรูปานนฺติ.

२३४-२४२. 'कुसलं धम्मं सहजातो' (कुशल धर्माला सहजात), 'कुसलं एकं खन्धं सहजातो' इत्यादी पाठांमध्ये 'सहजात' या शब्दाने सहजात-प्रत्यय करणे किंवा सहजात-प्रत्ययाच्या अधीन होणे (सहजातायत्तभावगमन) असे म्हटले आहे; म्हणून त्या करण्याच्या किंवा अधीन होण्याच्या क्रियेमध्ये 'कुशल' इत्यादींचे कर्मत्व असल्यामुळे द्वितीया विभक्ती (उपयोगवचन) वापरली आहे, असे समजावे. हाच नियम पच्चयवार इत्यादींमध्ये देखील लागू होतो. कारण तेथे देखील 'पच्चय' (प्रत्यय) या शब्दाने निस्सय-प्रत्यय करणे किंवा निस्सय-प्रत्ययाच्या अधीन होणे असे म्हटले आहे, आणि 'संसट्ठ' शब्दाने सम्पयुत्त-प्रत्यय करणे किंवा सम्पयुत्त-प्रत्ययाच्या अधीन होणे असे म्हटले आहे; म्हणून त्यांच्या कर्मत्वामुळे कुशल इत्यादींमध्ये द्वितीया विभक्ती वापरली आहे. 'सहजात असलेले उपादारूप देखील भूतरूपाचा प्रत्यय होत नाही' याचा अर्थ 'पटिच्च' (प्रतीत्य) या शब्दाने दर्शविलेला प्रत्यय होत नाही, असा आहे. आणि 'उपादारूप हे भूतरूपाचे' हे केवळ उदाहरणादाखल म्हटले आहे. कारण उपादारूपासाठी देखील उपादारूप हे वर सांगितल्याप्रमाणे प्रत्यय होत नाही, आणि हृदयवस्तू वगळता इतर रूपे अरूपांचे (प्रत्यय होत नाहीत).

สหชาตวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सहजातवार वर्णन समाप्त झाले.

๓. ปจฺจยวารวณฺณนา

३. पच्चयवार वर्णन

๒๔๓. ปจฺจยาติ เอตฺถ ปติ อโย ปจฺจโย. ปติ-สทฺโท ปติฏฺฐตฺถํ ทีเปติ, อย-สทฺโท คตึ, ปติฏฺฐาภูตา คติ นิสฺสโย ปจฺจโยติ วุตฺตํ โหติ, ตโต ปจฺจยา, ปจฺจยกรณโต ตทายตฺตภาวคมนโต วาติ อตฺโถ.

२४३. 'पच्चया' (प्रत्यय) यामध्ये 'पति' आणि 'अय' मिळून 'पच्चय' असा शब्द बनतो. 'पति' हा शब्द प्रतिष्ठार्थ (आधार) दर्शवितो, 'अय' हा शब्द गती (उत्पत्तीचे स्थान) दर्शवितो. आधारभूत असलेली गती म्हणजेच निस्सय (आश्रय) हाच प्रत्यय होय, असे म्हटले आहे. म्हणून त्या प्रत्ययामुळे, प्रत्यय करण्यामुळे किंवा त्याच्या अधीन होण्यामुळे (उत्पत्ती होते), असा अर्थ आहे.

‘‘มหาภูเต [Pg.217] ปจฺจยา จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูป’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๒๔๕) ภูตุปาทารูปานิ สห สงฺคณฺหิตฺวา วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน จิตฺตสมุฏฺฐาเน จ มหาภูเต นิสฺสาย จิตฺตสมุฏฺฐานํ อุปาทารูปนฺติ สยํ นิสฺสโย อหุตฺวา นิสฺสเย อุปฺปชฺชมาเนน อุปาทารูเปน นิทสฺสนํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

'महाभूतांच्या प्रत्ययाने चित्तसमुत्थान रूप होते' हे भूत आणि उपादारूप यांना एकत्र घेऊन म्हटले आहे. परंतु अट्ठकथेत (अट्टकथायं) 'चित्तसमुत्थान महाभूतांवर आश्रित असलेले चित्तसमुत्थान उपादारूप' असे सांगून, स्वतः आश्रय (निस्सय) न होता आश्रयावर उत्पन्न होणाऱ्या उपादारूपाचे उदाहरण दिले आहे, असे समजावे.

๒๕๕. อสญฺญ…เป… กฏตฺตารูปํ อุปาทารูปนฺติ เอตฺถ โย ปฏิจฺจวาเร สหชาเต กมฺมอุตุชานํ, กมฺเม จ เอกนฺตาเนกนฺตกมฺมชานํ วเสน อตฺโถ วุตฺโต, โส นาธิปฺเปโต เอว ‘‘กฏตฺตารูป’’นฺติ กมฺมสมุฏฺฐานรูปสฺเสว สพฺพสฺส จ คหิตตฺตาติ ตํ ปหาย ยถาคหิตสฺส กฏตฺตารูปสฺส วิเสสนวเสน ‘‘อุปาทารูปสงฺขาตํ กฏตฺตารูป’’นฺติ อตฺถมาห. มหาภูเต ปน ปฏิจฺจ ปจฺจยา จ มหาภูตานํ อุปฺปตฺติ น นิวาเรตพฺพาติ อุปาทารูปคฺคหเณน กฏตฺตารูปคฺคหณํ อวิเสเสตฺวา อุปาทารูปานํ นิวตฺเตตพฺพานํ อตฺถิตาย กฏตฺตารูปคฺคหเณเนว อุปาทารูปคฺคหณสฺส วิเสสนํ ทฏฺฐพฺพํ.

२५५. 'असञ्ञ...पे... कटत्तारूप हे उपादारूप आहे' यामध्ये पटिच्चवार आणि सहजात यामध्ये कम्मज (कर्मज) व उतुज (ऋतुज) रूपांच्या संदर्भात, आणि कम्म-प्रत्ययात एकान्त व अनेकान्त कम्मज रूपांच्या संदर्भात जो अर्थ सांगितला आहे, तो येथे अभिप्रेत नाही; कारण 'कटत्तारूप' या शब्दाने केवळ कम्मसमुत्थान रूपांचाच आणि सर्व रूपांचा संग्रह केला गेला आहे. म्हणून तो अर्थ सोडून, ग्रहण केलेल्या कटत्तारूपाचे विशेषण म्हणून 'उपादारूप संज्ञक कटत्तारूप' असा अर्थ ग्रंथकाराने सांगितला आहे. परंतु महाभूतांना अनुसरून (पटिच्च) आणि प्रत्ययाने महाभूतांची उत्पत्ती रोखता येत नाही; म्हणून उपादारूप या शब्दाने कटत्तारूपाचे विशेषीकरण न करता, ज्या उपादारूपांचा निषेध करायचा आहे (जसे की उतुज, चित्तज, आहारज) त्यांचे अस्तित्व असल्यामुळे, कटत्तारूप या शब्दानेच उपादारूप या शब्दाचे विशेषण केले आहे असे समजावे.

๒๖๙-๒๗๖. ‘‘อพฺยากเตน อพฺยากตํ, กุสลํ, อกุสล’’นฺติ วตฺตพฺเพ ‘‘อพฺยากเตน กุสลํ, อกุสลํ, อพฺยากต’’นฺติ, ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล จ อกุสโล จ ธมฺมา กุสลสฺสาติ อนามสิตฺวา’’ติ จ ปุริมปาเฐ ปมาทเลขา ทฏฺฐพฺพา.

२६९-२७६. 'अव्याकृताने अव्याकृत, कुशल, अकुशल' असे म्हणायला हवे असताना, 'अव्याकृताने कुशल, अकुशल, अव्याकृत' असे म्हणणे, आणि 'कुशल धर्माला अनुसरून कुशल आणि अकुशल धर्म हे कुशलाचे आहेत असे उल्लेख न करता' असे म्हणणे, हे जुन्या पाठातील लेखनाची चूक (प्रमादलेखा) समजावे.

๒๘๖-๒๘๗. นเหตุปจฺจยา นปุเรชาเต ทฺเวติ เอตฺถ อฏฺฐกถายํ ‘‘อารุปฺเป ปน อเหตุกโมหสฺส อเหตุกกิริยสฺส จ วเสน ทฺเวติ วุตฺตา, นวิปฺปยุตฺเต ทฺเวติ อารุปฺเป อเหตุกากุสลกิริยวเสนา’’ติ วุตฺตํ, ตํ ลพฺภมาเนสุ เอกเทเสน นิทสฺสนวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อารุปฺเป ปน อเหตุกโมหสฺส อเหตุกกิริยาย อเหตุกปฏิสนฺธิยา เอกจฺจสฺส จ รูปสฺส วเสน ทฺเว วุตฺตาติ, นวิปฺปยุตฺเต ทฺเวติ อารุปฺเป อเหตุกากุสลกิริยาเอกจฺจรูปานํ วเสนาติ วุตฺตนฺติ. ‘‘โนนตฺถิโนวิคเตสุ เอกนฺติ สพฺพรูปสฺส วเสนา’’ติ วุตฺตํ, นเหตุมูลกตฺตา อิมสฺส นยสฺส เหตุปจฺจยํ ลภนฺตํ น ลพฺภตีติ ‘‘เอกจฺจสฺส รูปสฺส วเสนา’’ติ ภวิตพฺพํ. จกฺขาทิธมฺมวเสน ปน จิตฺตสมุฏฺฐานาทิโกฏฺฐาสวเสน วา สพฺพํ ลพฺภตีติ ‘‘สพฺพรูปสฺสา’’ติ วุตฺตํ สิยา.

२८६-२८७. 'नहेतुपच्चया नपुरेजाते द्वे' यामध्ये अट्ठकथेत 'आरूप्य (अरूप भूमी) मध्ये अहेतुक मोहाच्या आणि अहेतुक क्रियेच्या योगाने दोन असे म्हटले आहे, आणि नविप्पयुत्तात दोन हे आरूप्य मध्ये अहेतुक अकुशल क्रियेच्या योगाने म्हटले आहे' असे जे सांगितले आहे, ते प्राप्त होणाऱ्या धर्मांपैकी एका अंशाचे उदाहरण म्हणून म्हटले आहे असे समजावे. परंतु आरूप्य मध्ये अहेतुक मोह, अहेतुक क्रिया, अहेतुक प्रतिसंधी आणि काही रूपांच्या योगाने दोन विसर्जन (उत्तरे) भगवंतांनी सांगितले आहेत; आणि 'नविप्पयुत्तात दोन' हे आरूप्य मध्ये अहेतुक अकुशल क्रिया आणि काही रूपांच्या योगाने म्हटले आहे. 'नो नत्थि नो अविगतांमध्ये एक हे सर्व रूपांच्या योगाने आहे' असे म्हटले आहे, परंतु हा नय नहेतु-मूलक असल्यामुळे, हेतु-प्रत्यय प्राप्त होणारा धर्म येथे प्राप्त होत नाही; म्हणून 'काही रूपांच्या योगाने' असा पाठ असायला हवा. परंतु चक्षु इत्यादी रूपांच्या योगाने किंवा चित्तसमुत्थान इत्यादी रूपांच्या समूहाच्या योगाने सर्व काही प्राप्त होते, म्हणून 'सर्व रूपांच्या' असे म्हटले असावे.

๒๘๙-๒๙๖. อาคตานาคตนฺติ [Pg.218] ปญฺหวเสน วุตฺตํ, ลพฺภมานาลพฺภมานนฺติ อาคเต จ ปญฺเห ลพฺภมานาลพฺภมานธมฺมวเสน.

२८९-२९६. 'आगतांनागत' (आलेले आणि न आलेले) हे प्रश्नांच्या संदर्भात म्हटले आहे, आणि 'लभ्यमान-अलभ्यमान' (प्राप्त होणारे आणि न प्राप्त होणारे) हे आलेल्या प्रश्नांमध्ये प्राप्त होणाऱ्या आणि न प्राप्त होणाऱ्या धर्मांच्या संदर्भात म्हटले आहे.

ปจฺจยวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पच्चयवार वर्णन समाप्त झाले.

๔. นิสฺสยวารวณฺณนา

४. निस्सयवार वर्णन

๓๒๙-๓๓๗. ปจฺจยวาเรน นิสฺสยปจฺจยภาวนฺติ นิสฺสยวาเร วุตฺตสฺส นิสฺสยปจฺจยภาวํ นิยเมตุนฺติ อตฺโถ.

३२९-३३७. 'पच्चयवाराने निस्सयप्रत्ययभाव' याचा अर्थ निस्सयवारात सांगितलेल्या धर्माचा निस्सयप्रत्ययभाव निश्चित करणे (नियमन करणे) हा आहे.

นิสฺสยวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

निस्सयवार वर्णन समाप्त झाले.

๕. สํสฏฺฐวารวณฺณนา

५. संसट्ठवार वर्णन

๓๕๑-๓๖๘. สํสฏฺฐวาเร ปจฺจนีเย ‘‘นวิปฺปยุตฺเต ปฏิสนฺธิ นตฺถี’’ติ อิทํ วตฺถุวิรหิตาย ปฏิสนฺธิยา วิสุํ อนุทฺธรณโต วุตฺตํ. ปฏิจฺจวาราทีสุ หิ สหชาตสฺส ปจฺจยภาวทสฺสนตฺถํ สวตฺถุกา ปฏิสนฺธิ อุทฺธฏา, สา อิธาปิ อธิปติปุเรชาตาเสวเนสุ นกมฺมนวิปากนฌานนวิปฺปยุตฺเตสุ น ลพฺภติ, อญฺเญสุ จ อนุโลมโต ปจฺจนียโต จ ลพฺภมานปจฺจเยสุ ลพฺภตีติ อิมสฺส วิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ อุทฺธฏาติ. เสสา เตรส น ลพฺภนฺตีติ เอตฺถ ‘‘เสสา จุทฺทสา’’ติ ภวิตพฺพํ. น ฌาเน เอกนฺติ อเหตุกปญฺจวิญฺญาณวเสนาติ ปญฺจวิญฺญาณานํ เหตุปจฺจยวิรหิตมตฺตทสฺสนตฺถํ อเหตุกคฺคหณํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, ‘‘นมคฺเค เอกนฺติ อเหตุกกิริยวเสนา’’ติ วุตฺตํ, ‘‘อเหตุกวิปากกิริยวเสนา’’ติ ภวิตพฺพํ.

३५१-३६८. संसट्ठवारामध्ये पच्चनीय (व्यतिरेक) मध्ये "नविप्पयुत्त (विप्रयुक्त नसलेल्या) मध्ये पटिसन्धि (प्रतिसंधी) नाही" हे वचन वत्थुविरहित (हृदयवस्तूने विरहित) प्रतिसंधीला स्वतंत्रपणे न उद्धृत केल्यामुळे म्हटले गेले आहे. कारण पटिच्चवारादींमध्ये सहजात धर्माचा प्रत्ययभाव (कारणत्व) दाखवण्यासाठी सवत्थुक (हृदयवस्तूने युक्त) प्रतिसंधी उद्धृत केली आहे. ती (सवत्थुक प्रतिसंधी) येथेही अधिपती, पुरेजात आणि आसेवन प्रत्ययांमध्ये, तसेच न-कम्म, न-विपाक, न-झान आणि न-विप्पयुत्त प्रत्ययांमध्ये प्राप्त होत नाही; आणि अनुलोम व पच्चनीय दोन्ही प्रकारे प्राप्त होणाऱ्या इतर प्रत्ययांमध्ये ती प्राप्त होते, हा विशेष भेद दाखवण्यासाठी ती उद्धृत केली आहे, असे समजावे. "उरलेले तेरा प्राप्त होत नाहीत" या ठिकाणी "उरलेले चौदा" असे असायला हवे. "न-झान मध्ये एक" हे अहेतुक पंचविज्ञान वशाने म्हटले आहे. पंचविज्ञानांचा हेतू-प्रत्ययाने विरहित असण्याचा केवळ भाव दाखवण्यासाठी 'अहेतुक' हा शब्द ग्रहण केला आहे, असे समजावे. "न-मग्ग मध्ये एक हे अहेतुक क्रिया वशाने" असे म्हटले आहे, परंतु ते "अहेतुक विपाक व क्रिया वशाने" असे असायला हवे.

๓๖๙-๓๙๑. เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนวาติ ปฏิจฺจวาเร อนุโลมปจฺจนีเย วุตฺตนเยน. ‘‘นเหตุปจฺจยุปฺปนฺเนสุ อเหตุกโมโหว ฌานมคฺคปจฺจยํ ลภติ, เสสา น ลภนฺตี’’ติ วุตฺตํ, เสเสสุ ปน ปญฺจวิญฺญาณวชฺชาเหตุกกฺขนฺธา ตํสมุฏฺฐานา ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมา ฌานปจฺจยํ ลภนฺติ, น ปจฺจนียานุโลเม ทฺวินฺนํ ปจฺจยานํ อนุโลเมน สห โยชนา อตฺถีติ ฌานมคฺคปจฺจยํ สหิตํ ลภตีติ จ น สกฺกา วตฺตุํ, ตสฺมา ‘‘อเหตุกโมโหว มคฺคปจฺจยํ ลภตี’’ติ วตฺตพฺพํ.

३६९-३९१. "खाली सांगितलेल्या नयानेच" म्हणजे पटिच्चवारामध्ये अनुलोम-पच्चनीय मध्ये सांगितलेल्या नयाने. "न-हेतू प्रत्ययाने उत्पन्न होणाऱ्यांमध्ये केवळ अहेतुक मोहच झान आणि मग्ग प्रत्यय प्राप्त करतो, उरलेले प्राप्त करत नाहीत" असे म्हटले आहे. परंतु उरलेल्यांमध्ये, पंचविज्ञान वगळता इतर अहेतुक स्कंध आणि त्यापासून समुत्थान होणारे प्रत्ययोत्पन्न धर्म झान-प्रत्यय प्राप्त करतात. पच्चनीय-अनुलोम मध्ये दोन्ही प्रत्ययांची अनुलोमासोबत योजना नसल्यामुळे, "झान आणि मग्ग प्रत्यय एकत्र प्राप्त होतात" असे म्हणता येत नाही. म्हणून "केवळ अहेतुक मोहच मग्ग-प्रत्यय प्राप्त करतो" असे म्हटले पाहिजे.

สํสฏฺฐวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

संसट्ठवारवर्णना समाप्त झाली.

๖. สมฺปยุตฺตวารวณฺณนา

६. सम्पयुत्तवारवर्णना

๓๙๒-๔๐๐. สทิสํ [Pg.219] สมฺปยุตฺตํ สํสฏฺฐํ โวกิณฺณญฺจ สํสฏฺฐํ น โหตีติ อุภยํ อญฺญมญฺญาเปกฺขํ วุจฺจมานํ อญฺญมญฺญสฺส นิยามกํ โหตีติ.

३९२-४००. समान असणारे संप्रयुक्त हे संसृष्ट (संसट्ठ) असते, आणि जे संसृष्ट नाही ते वोकिण्ण (मिश्रित) असते, ते संसृष्ट होत नाही. म्हणून हे दोन्ही (संसट्ठ आणि सम्पयुत्त) परस्परांच्या अपेक्षेने सांगितले असता, ते परस्परांचे नियामक (निश्चित करणारे) होतात, असे समजावे.

สมฺปยุตฺตวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सम्पयुत्तवारवर्णना समाप्त झाली.

๗. ปญฺหาวารวิภงฺควณฺณนา

७. पञ्हावारविभंगवर्णना

๔๐๑-๔๐๓. เยหิ ปจฺจเยหิ กุสโล กุสลสฺส ปจฺจโย โหติ, เต ปจฺจเย ปฏิปาฏิยา ทสฺเสตุนฺติ ยถากฺกเมน อาคตาคตปฏิปาฏิยา ทสฺเสตุนฺติ อตฺโถ. กุสโล กุสลสฺสาติ นิทสฺสนมตฺตเมตํ, เตน กุสโล กุสลาทีนํ, อกุสโล อกุสลาทีนํ, อพฺยากโต อพฺยากตาทีนํ, กุสลาพฺยากตา กุสลาทีนนฺติอาทิโก สพฺโพ ปเภโท นิทสฺสิโต โหตีติ ยถานิทสฺสิเต สพฺเพ คเหตฺวา อาห ‘‘เต ปจฺจเย ปฏิปาฏิยา ทสฺเสตุ’’นฺติ.

४०१-४०३. "ज्या प्रत्ययांनी कुशल हा कुशलाचा प्रत्यय होतो, ते प्रत्यय अनुक्रमाने दाखवण्यासाठी" याचा अर्थ यथाक्रमाने आलेल्या प्रत्ययांच्या परंपरेने दाखवण्यासाठी असा आहे. "कुशल हा कुशलाचा" हे केवळ एक उदाहरण (निदर्शन) आहे. त्याद्वारे कुशल हा कुशलादींचा, अकुशल हा अकुशलादींचा, अव्याकृत हा अव्याकृतादींचा, आणि कुशल-अव्याकृत हे कुशलादींचे प्रत्यय होतात, इत्यादी सर्व भेद दर्शविले जातात. म्हणून दर्शविलेल्या सर्व वारांना ग्रहण करून ग्रंथकाराने "ते प्रत्यय अनुक्रमाने दाखवण्यासाठी" असे म्हटले आहे.

๔๐๔. ทตฺวาติ เอตฺถ ทา-สทฺโท โสธนตฺโถปิ โหตีติ มนฺตฺวา อาห ‘‘วิสุทฺธํ กตฺวา’’ติ. เตสญฺหิ ตํ จิตฺตนฺติ เตสนฺติ วตฺตพฺพตารหํ สกทาคามิมคฺคาทิปุเรจาริกํ ตํ โคตฺรภุจิตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. วิปสฺสนากุสลํ ปน กามาวจรเมวาติ ปจฺจยุปฺปนฺนํ ภูมิโต ววตฺถเปติ. เตเนวาติ ธมฺมวเสเนว ทสฺสนโต, เทสนนฺตรตฺตาติ อธิปฺปาโย.

४०४. "दत्वा" (दान करून) या ठिकाणी 'दा' हा शब्द शुद्ध करण्याच्या अर्थानेही वापरला जातो, हे लक्षात घेऊन ग्रंथकाराने "विशुद्ध करून" असे म्हटले आहे. "त्यांचे ते चित्त" या वाक्यात 'त्यांचे' असे म्हणण्यास योग्य असणारे, सकदागामी-मार्गादींच्या पूर्वी होणारे ते 'गोत्रभू चित्त' असा अभिप्राय आहे. "विपश्यना कुशल हे केवळ कामावचरच असते" या वचनाने प्रत्ययोत्पन्न (आरमणिक) धर्माची भूमीच्या आधारे मर्यादा निश्चित केली जाते. "त्यामुळेच" म्हणजे केवळ धर्माच्या वशानेच दर्शविल्यामुळे, हा दुसऱ्या एका देशनेचा प्रकार असल्यामुळे, असा अभिप्राय आहे.

๔๐๕. อสฺสาทนํ สราคสฺส โสมนสฺสสฺส สโสมนสฺสสฺส ราคสฺส จ กิจฺจนฺติ อาห ‘‘อนุภวติ เจว รชฺชติ จา’’ติ. อภินนฺทนํ ปีติกิจฺจสหิตาย ตณฺหาย กิจฺจนฺติ อาห ‘‘สปฺปีติกตณฺหาวเสนา’’ติ. ทิฏฺฐาภินนฺทนา ทิฏฺฐิเยว. เอตฺถ ปน ปจฺฉิมตฺถเมว คเหตฺวา ‘‘อภินนฺทนฺตสฺส อตฺตา อตฺตนิยนฺติอาทิวเสน…เป… ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. อภินนฺทนา ปน ทิฏฺฐาภินนฺทนาเยวาติ น สกฺกา วตฺตุํ ‘‘ภาวนาย ปหาตพฺโพ ธมฺโม ภาวนาย ปหาตพฺพสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณ…เป… ภาวนาย ปหาตพฺพํ ราคํ อสฺสาเทติ อภินนฺทตี’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๘.๗๒) วจนโต, ตสฺมา ปุริโมปิ อตฺโถ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ทฺวีสุ ปน โสมนสฺสสหคตจิตฺเตสุ ยถาวุตฺเตน โสมนสฺเสน [Pg.220] ราเคน จ อสฺสาเทนฺตสฺส เตสุเยว สปฺปีติกตณฺหาย จตูสุปิ ทิฏฺฐาภินนฺทนาย อภินนฺทนฺตสฺส จ ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชตีติปิ สกฺกา โยเชตุํ. ชาติวเสนาติ สุจิณฺณสามญฺญวเสนาติ อตฺโถ.

४०५. "आस्वादन" (आस्वाद घेणे) हे सरागाचे (रागासह असणाऱ्याचे), सोमनस्याचे आणि सोमनस्यासह असणाऱ्या रागाचे कार्य आहे, म्हणून ग्रंथकाराने "अनुभव घेतो आणि आसक्त होतो" असे म्हटले आहे. "अभिनंदन" (अतिशय आनंदित होणे) हे प्रीतीच्या कार्याने युक्त असणाऱ्या तृष्णेचे कार्य आहे, म्हणून ग्रंथकाराने "सप्रीतिक तृष्णेच्या वशाने" असे म्हटले आहे. "दिट्ठि-अभिनंदन" म्हणजे केवळ दृष्टीच होय. येथे सांगितलेल्या दोन अर्थांपैकी केवळ नंतरचा अर्थ ग्रहण करून "अभिनंदन करणाऱ्याच्या ठिकाणी आत्मा, आत्मीय इत्यादी वशाने...पे... दृष्टी उत्पन्न होते" असे म्हटले आहे. परंतु अभिनंदन म्हणजे केवळ दिट्ठि-अभिनंदनच होय, असे म्हणता येत नाही; कारण "भावनेने प्रहातव्य असणारा धर्म, भावनेने प्रहातव्य असणाऱ्या धर्माच्या आरंभाने...पे... भावनेने प्रहातव्य असणाऱ्या रागाचा आस्वाद घेतो, अभिनंदन करतो" असे वचन आहे. म्हणून पूर्वी सांगितलेला अर्थही योग्यच आहे, असे समजावे. परंतु दोन सोमनस्य-सहगत चित्तांमध्ये यथावक्त सोमनस्याने आणि रागाने आस्वाद घेणाऱ्याच्या ठिकाणी, आणि त्याच सप्रीतिक तृष्णेने तसेच चारही चित्तांमध्ये दिट्ठि-अभिनंदनाने अभिनंदन करणाऱ्याच्या ठिकाणी दृष्टी उत्पन्न होते, अशीही योजना करता येणे शक्य आहे. "जातीच्या वशाने" म्हणजे चांगल्या प्रकारे आचरण केलेल्या समानतेच्या वशाने, असा अर्थ आहे.

๔๐๖. ตทารมฺมณตาติ ตทารมฺมณภาเวน. วิภตฺติโลโป เหตฺถ กโตติ. ภาววนฺตโต วา อญฺโญ ภาโว นตฺถีติ ภาเวเนว วิปากํ วิเสเสติ, วิปาโก ตทารมฺมณภาวภูโตติ อตฺโถ. วิญฺญาณญฺจายตนเนวสญฺญานาสญฺญายตนวิปากานํ วิย น กามาวจรวิปากานํ นิโยคโต ววตฺถิตํ อิทญฺจ กมฺมํ อารมฺมณนฺติ ตํ ลพฺภมานมฺปิ น วุตฺตํ. ตทารมฺมเณน ปน กุสลารมฺมณภาเวน สมานลกฺขณตาย กมฺมารมฺมณา ปฏิสนฺธิอาทโยปิ ทสฺสิตาเยวาติ ทฏฺฐพฺพา. ปฏิโลมโต วา เอกนฺตริกวเสน วาติ วทนฺเตน อนุโลมโต สมาปชฺชเน เยภุยฺเยน อาสนฺนสมาปตฺติยา อารมฺมณภาโว ทสฺสิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ยถา ปน ปฏิโลมโต เอกนฺตริกวเสน จ สมาปชฺชนฺตสฺส อนาสนฺนาปิ สมาปตฺติ อารมฺมณํ โหติ, เอวํ อนุโลมโต สมาปชฺชนฺตสฺสปิ ภเวยฺยาติ. ‘‘เจโตปริยญาณสฺสาติอาทีนิ ปรโต อาวชฺชนาย โยเชตพฺพานี’’ติ วตฺวา ‘‘ยา เอเตสํ อาวชฺชนา, ตสฺสา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต, เอวํ สติ ‘‘อิทฺธิวิธญาณสฺสา’’ติปิ วตฺตพฺพํ สิยา. ยสฺมา ปน กุสลา ขนฺธา อพฺยากตสฺส อิทฺธิวิธญาณสฺส อารมฺมณํ น โหนฺตีติ ตํ น วุตฺตํ, เจโตปริยญาณาทีนญฺจ โหนฺตีติ ตานิ วุตฺตานิ, ตสฺมา กิริยานํ เจโตปริยญาณาทีนํ ยาย กายจิ อาวชฺชนาย จ กุสลารมฺมณาย กุสลา ขนฺธา อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโยติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

४०६. "तदारम्मणता" म्हणजे तदारम्मणभावाने. येथे विभक्तीचा लोप केला आहे, असे समजावे. किंवा भाववाचक शब्दापेक्षा दुसरा कोणताही भाव नसल्यामुळे भावानेच विपाकाचे विशेषीकरण केले जाते, म्हणजेच विपाक हा तदारम्मणभावरूप होतो, असा अर्थ आहे. विज्ञानांचायतन आणि नेवसंञ्ञानासंञ्ञायतन विपाकांप्रमाणे कामावचर विपाकांचे नियमपूर्वक निश्चित केलेले "हेच कर्माचे आलंबन आहे" असे आलंबन नसते, म्हणून ते प्राप्त होत असूनही भगवंतांनी सांगितले नाही. परंतु तदारम्मणाशी समान असणाऱ्या कुशल-आलंबनभावाच्या समान लक्षणामुळे, कर्माचे आलंबन असणाऱ्या प्रतिसंधी इत्यादी देखील भगवंतांनी दर्शविल्याच आहेत, असे समजावे. "प्रतिलोम किंवा एकांतराने" असे म्हणणाऱ्या अट्ठकथाचार्यांनी अनुलोम समापत्तीमध्ये बहुतांश करून जवळच्या समापत्तीचा आलंबनभाव दर्शविला आहे, असे समजावे. परंतु ज्याप्रमाणे प्रतिलोम आणि एकांतराने समापन्न होणाऱ्या व्यक्तीला जवळ नसलेली समापत्ती देखील आलंबन होते, त्याचप्रमाणे अनुलोम समापन्न होणाऱ्यालाही ती आलंबन होऊ शकते. "चेतोपरियञाणाचे इत्यादी पुढे आवज्जनाशी (आवर्जनाशी) जोडले पाहिजे" असे सांगून "जी यांची आवज्जना आहे, तिची" असा अर्थ सांगितला आहे. असे असल्यास "इद्धि विधञाणाचे" असेही म्हणणे योग्य झाले असते. परंतु कुशल स्कंध हे अव्याकृत इद्धि विधञाणाचे आलंबन होत नाहीत, म्हणून ते सांगितले नाही; आणि चेतोपरियञाणादींचे आलंबन होतात, म्हणून ते सांगितले आहे. म्हणून क्रियारूप चेतोपरियञाणादींच्या आणि कुशल आलंबन असणाऱ्या कोणत्याही आवज्जनाच्या ठिकाणी कुशल स्कंध हे आलंबन-प्रत्ययाने प्रत्यय होतात, असा अर्थ समजावा.

๔๐๗-๔๐๙. วิปฺปฏิสาราทิวเสน วาติ อาทิ-สทฺเทน อาทีนวทสฺสเนน สภาวโต จ อนิฏฺฐตามตฺตํ สงฺคณฺหาติ, อกฺขนฺติเภทา วา.

४०७-४०९. "विप्पटिसार (पश्चात्ताप) इत्यादींच्या वशाने" या वाक्यात 'इत्यादी' शब्दाने दोषांचे दर्शन आणि स्वभावामुळे केवळ अनिष्टतेचा भाव ग्रहण केला जातो, किंवा अक्खंति (अक्षमा) चे भेद ग्रहण केले जातात.

๔๑๐. รูปายตนํ จกฺขุวิญฺญาณสฺสาติอาทินา วิญฺญาณกาเยหิ นิยตารมฺมเณหิ อพฺยากตสฺส อพฺยากตานํ อารมฺมณปจฺจยภาวํ นิทสฺเสติ. สพฺพสฺส หิ วตฺตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา เอกสฺมึ สนฺตาเน ธมฺมานํ เอกเทเสน นิทสฺสนํ กโรตีติ.

४१०. "रूपायातन हे चक्षुविज्ञानाचे" इत्यादी वचनांद्वारे नियत आलंबन असणाऱ्या विज्ञानकायांच्या द्वारे अव्याकृत धर्माचा अव्याकृत धर्मांशी असणारा आलंबन-प्रत्ययभाव दर्शविला आहे. कारण सर्व धर्मांचे एकाच वेळी कथन करणे अशक्य असल्यामुळे, एकाच संतानातील (प्रवाहातील) धर्मांच्या एका अंशाने उदाहरण दिले जाते, असे समजावे.

๔๑๓-๔๑๖. จตุภูมกํ [Pg.221] กุสลํ อารมฺมณาธิปติปจฺจยภาเวน ทสฺสิตํ, ปจฺจยุปฺปนฺนํ ปน กามาวจรเมว.

४१३-४१६. चारही भूमींमधील कुशल हे आलंबनाधिपती-प्रत्ययभावाने दर्शविले आहे, परंतु त्याचे प्रत्ययोत्पन्न (कार्य) केवळ कामावचरच असते.

๔๑๗. อปุพฺพโต จิตฺตสนฺตานโต วุฏฺฐานํ ภวงฺคเมว, ตํ ปน มูลาคนฺตุกภวงฺคสงฺขาตํ ตทารมฺมณํ ปกติภวงฺคญฺจ. อนุโลมํ เสกฺขาย ผลสมาปตฺติยาติ เอตฺถ กายจิ เสกฺขผลสมาปตฺติยา อวชฺเชตพฺพตฺตา วตฺตพฺพํ นตฺถีติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนกุสลํ ผลสมาปตฺติยาติ อิมํ นิพฺพิเสสนํ ผลสมาปตฺตึ อุทฺธริตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ผลสมาปตฺติยาติ อนาคามิผลสมาปตฺติยา’’ติ. กามาวจรกิริยา ทุวิธสฺสปิ วุฏฺฐานสฺสาติ เอตฺถ กิริยานนฺตรํ ตทารมฺมณวุฏฺฐาเน ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ วุตฺตเมว.

४१७. अपूर्व (नवीन नसलेल्या किंवा नवीन अशा) चित्तसंततीमधून उठणे (वुत्थान) हे भवांगच होय; आणि ते मूळ भवांग व आगंतुक भवांग म्हणून ओळखले जाणारे तदारंमण आणि प्रकृती भवांग देखील आहे. 'अनुलोमं सेक्खाय फलसमापत्तिया' (शैक्षाच्या अनुलोम फलसमापत्तीसाठी) यामध्ये कोणत्याही एका शैक्ष फलसमापत्तीचे वर्ज्य न करण्याजोगे असल्यामुळे विशेष काही सांगण्यासारखे नाही. म्हणून, 'नेवसञ्ञानासञ्ञायतनकुसलं फलसमापत्तिया' या पाठात विशेषण नसलेल्या फलसमापत्तीला उद्धृत करून दर्शविताना (संग्रहकार) म्हणाले— 'फलसमापत्ती म्हणजे अनागामी फलसमापत्ती'. 'कामावचरकिरिया दुविधस्सपि वुत्थानस्स' यामध्ये क्रियेच्या लगेचच नंतर होणाऱ्या तदारंमण-वुत्थानाविषयी जे काही सांगायचे आहे, ते चित्तुत्पादकांडात आधीच सांगितले गेले आहे.

ตา อุโภปิ…เป… ทฺวาทสนฺนนฺติ อิทํ โสมนสฺสสหคตมโนวิญฺญาณธาตุวเสน วุตฺตํ, อุเปกฺขาสหคตา ปน ยถาวุตฺตานํ ทสนฺนํ วิญฺญาณธาตูนํ โวฏฺฐพฺพนกิริยสฺส มโนธาตุกิริยสฺส จาติ ทฺวาทสนฺนํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

'ता उभोपि... द्वादसन्नं' हे वाक्य सोमनस्यसहगत मनोविज्ञानधातूच्या संदर्भाने सांगितले आहे; परंतु उपेक्षासहगत (मनोविज्ञानधातू रूप संतीरण) हे आधी सांगितलेल्या दहा विज्ञानधातूंचे, वोट्ठब्बन (व्यवस्थापन) रूप क्रियेचे आणि मनोधातू रूप क्रिया (पंचद्वारावर्जन) चे, अशा प्रकारे बारांचे (अनंतरप्रत्यय) होते, असे समजावे.

๔๒๓. ทานาทิปุญฺญกิริยายตฺตา สพฺพสมฺปตฺติโย ปฏิวิชฺฌิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. น ปเนตํ เอกนฺเตน คเหตพฺพนฺติ ‘‘พลวเจตนาว ลพฺภติ, น ทุพฺพลา’’ติ เอตํ เอกนฺตํ น คเหตพฺพํ, ทฬฺหํ วา น คเหตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. กึ การณนฺติ? พลวโต ทุพฺพลสฺส วา กโตกาสสฺส อนฺตรายํ ปฏิพาหิตฺวา วิปจฺจนโต ‘‘ยํกญฺจิ ยทิ วิปากํ ชเนติ, อุปนิสฺสโย น โหตี’’ติ นวตฺตพฺพตฺตา จาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กโตกาสญฺหี’’ติอาทิมาห. วิปากตฺติเก ปน ปญฺหาวารปจฺจนีเย ‘‘วิปากธมฺมธมฺโม วิปากสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย, อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย, กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๓.๙๓) กมฺมปจฺจยสฺส วิสุํ อุทฺธฏตฺตา, เวทนาตฺติเก จ ปญฺหาวารปจฺจนีเย ‘‘นเหตุปจฺจยา นอารมฺมณปจฺจยา นอุปนิสฺสเย อฏฺฐา’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๒.๘๗) วุตฺตตฺตา ‘‘วิปากชนกมฺปิ กิญฺจิ กมฺมํ อุปนิสฺสยปจฺจโย น โหตี’’ติ สกฺกา วตฺตุนฺติ.

४२३. 'दानादिपुञ्ञकिरियायत्ता सब्बसम्पत्तियो पटिविज्झित्वा' (दानादी पुण्यक्रियांशी संबंधित सर्व संपत्तींना जाणून घेऊन) असा संबंध समजावा. 'न पनेतं एकन्तेन गहेतब्बं' यामध्ये— केवळ बलवान चेतनाच प्राप्त होते, दुर्बल नाही— हा अर्थ एकांताने (निश्चितपणे) ग्रहण करू नये, किंवा दृढपणे ग्रहण करू नये, असा अभिप्राय आहे. काय कारण आहे? बलवान असो वा दुर्बल, ज्या कर्माला विपाकाची संधी मिळाली आहे, त्याच्या अंतरायाला रोखून विपाक देण्याच्या सामर्थ्यामुळे, 'जर कोणतेही कर्म विपाक उत्पन्न करते, तर ते उपनिषय होत नाही' असे म्हणता येत नसल्यामुळे, हे दर्शविण्यासाठी संग्रहकारांनी 'कतोकासञ्हि' इत्यादी म्हटले आहे. परंतु, विपाकात्रिकातील प्रश्नवार-पच्चनीय मध्ये 'विपाकधम्मधम्मो... कम्मपच्चयेन पच्चयो' असे म्हणून कर्मप्रत्ययाला उपनिषयप्रत्ययापासून वेगळे उद्धृत केल्यामुळे, आणि वेदनात्रिकातील प्रश्नवार-पच्चनीय मध्ये 'नहेतुपच्चया... अट्ठा' असे सांगितले असल्यामुळे, 'विपाक उत्पन्न करणारे देखील एखादे कर्म उपनिषयप्रत्यय होत नाही' असे म्हणणे शक्य आहे.

ตสฺมึ วา วิรุทฺโธติ ตํนิมิตฺตํ วิรุทฺโธ, วิรุทฺธนฺติ วา ปาโฐ. โอมานนฺติ ปรสฺส ปวตฺตโอมานํ. ราโค รญฺชนวเสน ปวตฺตา กามราคตณฺหา, ‘‘อิติ เม จกฺขุํ สิยา อนาคตมทฺธานํ, อิติ รูปา’’ติ อปฺปฏิลทฺธสฺส ปฏิลาภาย จิตฺตปณิทหนตณฺหา ปตฺถนาติ อยเมเตสํ วิเสโส.

'तस्मिं वा विरुद्धो' म्हणजे त्या (अतिशय आसक्तीच्या वस्तूच्या) निमित्ताने विरोधी होणारा (आणि त्याला मारणारा); किंवा 'विरुद्धं' असा पाठ आहे. 'ओमानं' म्हणजे दुसऱ्याच्या मनात निर्माण होणारी हीनत्वाची भावना (अवमान). राग म्हणजे आसक्तीच्या प्रभावाने प्रवृत्त होणारी कामराग तृष्णा होय. 'अशा प्रकारे माझे चक्षु भविष्यात असावे, अशा प्रकारे रूपे असावीत' अशा रीतीने अद्याप प्राप्त न झालेल्या वस्तूच्या प्राप्तीसाठी चित्ताला प्रवृत्त करणारी तृष्णा म्हणजे 'प्रार्थना' (इच्छा) होय; हा या दोन्हींमधील (राग आणि प्रार्थना यांमधील) भेद आहे.

เตสุ [Pg.222] อญฺญมฺปีติ เตสุ ยํกิญฺจิ ปุพฺเพ หนิตโต อญฺญมฺปิ ปาณํ หนตีติ อตฺโถ.

'तेसु अञ्ञम्पि' या पाठाचा अर्थ असा आहे की, त्या (ज्ञाती-मित्रां) पैकी, पूर्वी मारलेल्या प्राण्याव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही प्राण्याला मारतो.

ปุนปฺปุนํ อาณาปนวเสน วาติ มาตุฆาตกมฺเมน สทิสตาย ปุพฺเพ ปวตฺตายปิ อาณตฺตเจตนาย มาตุฆาตกมฺมนามํ อาโรเปตฺวา วทนฺติ. เอส นโย ทฺวีหิ ปหาเรหีติ เอตฺถาปิ.

'पुनप्पुनं आणापनवसेन वा' (वारंवार आज्ञा देण्याच्या स्वरूपात) यामध्ये, मातृघात कर्माशी असलेल्या सादृश्यामुळे, मातृघात कर्माच्या पूर्वी प्रवृत्त झालेल्या आज्ञा देण्याच्या चेतनेवर देखील 'मातृघात कर्म' हे नाव आरोपित करून म्हणतात. 'द्वीहि पहारेहि' (दोन प्रहारांनी) यामध्ये देखील हाच नियम लागू होतो.

ยเถว หิ…เป… อุปฺปาเทติ นามาติ ราคํ อุปนิสฺสาย ทานํ เทตีติ ราคํ อุปนิสฺสาย ทานวเสน สทฺธํ อุปฺปาเทตีติ อยมตฺโถ วุตฺโต โหตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน วทติ. ยถา ราคํ อุปนิสฺสาย ทานํ เทตีติเอวมาทิ โหติ, เอวํ ราคาทโย สทฺธาทีนํ อุปนิสฺสยปจฺจโยติ อิทมฺปิ โหตีติ ทสฺเสติ. กายิกํ สุขนฺติอาทีนํ เอกโต ทสฺสเนน วิสุํเยว น เอเตสํ ปจฺจยภาโว, อถ โข เอกโตปีติ ทสฺสิตํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

'यथेव हि... उप्पादेति नामा' हे वाक्य— रागाच्या आश्रयाने दान देतो, म्हणून रागाच्या आश्रयाने दानाच्या संदर्भाने श्रद्धेला उत्पन्न करतो— असा अर्थ व्यक्त करते, या अभिप्रायाने (संग्रहकार) म्हणतात. ज्याप्रमाणे 'रागाच्या आश्रयाने दान देतो' इत्यादी वाक्ये असतात, त्याचप्रमाणे रागादी धर्म हे श्रद्धादी धर्मांचे उपनिषयप्रत्यय होतात, हा देखील अर्थ ते दर्शवितात. 'कायिकं सुखं' इत्यादींना एकत्र दर्शविल्यामुळे, केवळ स्वतंत्रपणेच या कायिक सुख-दुःखांचा प्रत्ययभाव (कारणत्व) नाही, तर एकत्र मिळून देखील ते प्रत्यय होतात, हे दर्शविले गेले आहे असे समजावे.

๔๒๕. อุปตฺถมฺภกตฺเตน ปจฺจยตฺตาเยวาติ เอเตน อิทํ ทสฺเสติ – น ปุริมวาเรสุ วิย อิมสฺมึ ปจฺจเยน อุปฺปตฺติ วุจฺจติ, อถ โข ตสฺส ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส เตสํ เตสํ ธมฺมานํ ตํตํปจฺจยภาโว, น จ ปจฺฉาชาตกฺขนฺธา อุปตฺถมฺภกตฺเตน ปจฺจยา น โหนฺติ, เตเนส ปจฺฉาชาตปจฺจโย อิธ อนุโลมโต อาคโตติ.

४२५. 'उपत्थम्भकत्तेen पच्चयत्तायेवा' या पाठाद्वारे संग्रहकार हा अर्थ दर्शवितात की— पूर्वीच्या वारांप्रमाणे या प्रश्नवारामध्ये प्रत्ययामुळे उत्पत्ती सांगितलेली नाही, तर उलट त्या त्या प्रत्ययोत्पन्न धर्माला त्या त्या प्रत्यय धर्मांचा तो तो प्रत्ययभाव (उपकारकत्व) सांगितला आहे. आणि पश्चातजात स्कंध हे उपष्टंभक भावाने (आधार देण्याच्या स्वरूपात) प्रत्यय (उपकारक) होत नाहीत असे नाही (तर ते होतातच); त्यामुळे हा पश्चातजातप्रत्यय येथे अनुलोम रूपाने आला आहे.

๔๒๗. เจตนา วตฺถุสฺสปิ ปจฺจโยติ อตฺตโน ปติฏฺฐาภูตสฺสปิ กมฺมปจฺจโยติ อธิปฺปาโย.

४२७. 'चेतना वत्थुस्सपि पच्चयो' यामध्ये, स्वतःच्या (चेतनेच्या) आश्रयभूत असलेल्या हृदयवस्तूला देखील ती कर्मप्रत्यय (कर्मशक्तीने उपकारक) होते, असा अभिप्राय आहे.

กสฺมา ปเนตฺถ ปจฺจยวาเร วิย นิสฺสยอตฺถิอวิคเตสุ ทุมูลกทุกาวสานา ปญฺหา น อุทฺธฏาติ? อลพฺภมานตฺตา. ตตฺถ หิ ปจฺจยุปฺปนฺนปฺปธานตฺตา เทสนาย กุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมา เอกโต อุปฺปชฺชมานา กุสลาพฺยากตปจฺจยา ลพฺภนฺตีติ ‘‘กุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ ธมฺมํ ปจฺจยา กุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๒๔๖) วุตฺตํ. ยโต ตโต วา อุภยปจฺจยโต ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อุปฺปตฺติมตฺตํเยว หิ ตตฺถ อธิปฺเปตํ, น อุภยสฺส อุภินฺนํ ปจฺจยภาโวติ. อิธ ปน ปจฺจยปฺปธานตฺตา เทสนาย กุสลาพฺยากตา กุสลาพฺยากตานํ อุภินฺนํ นิสฺสยาทิภูตา น ลพฺภนฺตีติ [Pg.223] ‘‘กุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมา กุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จ ธมฺมสฺส นิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิ น วุตฺตํ.

तर मग, या प्रश्नवारामध्ये प्रत्ययवाराप्रमाणे निश्रय, अत्थि आणि अविगत प्रत्ययांमध्ये दोन मूळ असलेले आणि दोन मुळींच्या शेवटी असणारे प्रश्न भगवंतांनी का उद्धृत केले नाहीत? कारण ते प्राप्त होऊ शकत नाहीत. कारण, त्या प्रत्ययवारामध्ये देशनेमध्ये प्रत्ययोत्पन्न धर्मांची प्रधानता असल्यामुळे, कुशल आणि अव्याकृत धर्म एकत्र उत्पन्न होत असताना कुशल-अव्याकृत प्रत्यय असलेले धर्म प्राप्त होतात; म्हणून 'कुसलञ्च अव्याकतञ्च धम्मं पच्चया कुसलो च अव्याकतो च धम्मा उप्पज्जन्ति' (कुशल आणि अव्याकृत धर्माच्या प्रत्ययाने कुशल आणि अव्याकृत धर्म उत्पन्न होतात) असे म्हटले आहे. कारण, कोणत्याही एका किंवा दोन्ही प्रत्ययांमुळे प्रत्ययोत्पन्न धर्माची केवळ उत्पत्तीच त्या प्रत्ययवारामध्ये अभिप्रेत आहे, दोन्ही प्रत्ययोत्पन्न धर्मांना दोन्ही प्रत्यय धर्मांचे उपकारकत्व अभिप्रेत नाही. परंतु, या प्रश्नवारामध्ये देशनेमध्ये प्रत्यय धर्मांची प्रधानता असल्यामुळे, दोन्ही कुशल-अव्याकृतांचे निश्रय इत्यादी रूप असलेले कुशल-अव्याकृत धर्म प्राप्त होऊ शकत नाहीत; म्हणून 'कुसलो च अव्याकतो च धम्मा कुसलस्स च अव्याकतस्स च धम्मस्स निस्सयपच्चयेन पच्चयो' इत्यादी म्हटले नाही.

ปญฺหาวารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रश्नवार-विभंग-वर्णना समाप्त झाली.

ปญฺหาวารสฺส ฆฏเน อนุโลมคณนา

प्रश्नवाराच्या जुळणीमध्ये अनुलोम गणना.

๔๓๙. ‘‘เอตฺถ ปน ปุเรชาตมฺปิ ลพฺภตี’’ติ วุตฺตํ, ยทิ เอวํ กสฺมา ‘‘ตถา’’ติ วุตฺตนฺติ? ‘‘ตีณี’’ติ คณนมตฺตสามญฺญโต.

४३९. 'येथे तर पुरेजात देखील प्राप्त होते' असे म्हटले आहे; जर असे आहे, तर 'तथा' (त्याचप्रमाणे) असे का म्हटले आहे? 'तीन' या केवळ गणना संख्येच्या समानतेमुळे (असे म्हटले आहे).

๔๔๐. ‘‘อธิปติปจฺจเย ฐเปตฺวา วีมํสํ เสสาธิปติโน วิสภาคา’’ติ ปุริมปาโฐ นิทสฺสนวเสน ทฏฺฐพฺโพ. ยสฺมา ปน เหตุปจฺจยสฺส วิสภาเคน เอเกน อารมฺมเณน นิทสฺสนํ อกตฺวา อนนฺตราทีนิ วทนฺโต สพฺเพ วิสภาเค ทสฺเสติ, ตสฺมา อินฺทฺริยมคฺคปจฺจยา จ วิสภาคา ทสฺเสตพฺพาติ ‘‘อธิปตินฺทฺริยมคฺคปจฺจเยสุ ฐเปตฺวา ปญฺญํ เสสา ธมฺมา วิสภาคา’’ติ ปฐนฺติ. ตถา ภาวาภาวโต เหตุปจฺจยภาเว สหชาตาทิปจฺจยภาวโต. นนุ ยถา อโมหวชฺชานํ เหตูนํ เหตุปจฺจยภาเว อธิปตินฺทฺริยมคฺคปจฺจยภาโว นตฺถีติ ปญฺญาวชฺชานํ อธิปติปจฺจยาทีนํ วิสภาคตา, เอวํ กุสลาทิเหตูนํ เหตุปจฺจยภาเว วิปากปจฺจยภาวาภาวโต เหตุวชฺชานํ วิปากานํ วิสภาคตาย ภวิตพฺพนฺติ? น ภวิตพฺพํ, อุภยปจฺจยสหิเต จิตฺตเจตสิกราสิมฺหิ เหตุปจฺจยภาเว วิปากปจฺจยตฺตาภาวาภาวโต. ยถา หิ เหตุสหชาตปจฺจยสหิตราสิมฺหิ สติปิ เหตุวชฺชสพฺภาเว เหตูนํ เหตุปจฺจยภาเว สหชาตปจฺจยตฺตาภาโว นตฺถีติ น เหตุวชฺชานํ สหชาตานํ เหตุสฺส วิสภาคตา วุตฺตา, เอวมิธาปีติ. เอส นโย วิปฺปยุตฺตปจฺจเยปิ. อปิจ ปจฺจยุปฺปนฺนสฺเสว ปจฺจยา วุจฺจนฺตีติ ปจฺจยุปฺปนฺนกฺขเณ ตถา ภาวาภาววเสน สภาคตาย วุจฺจมานาย นานากฺขณวเสน วิสภาคตา ตสฺเสว น วตฺตพฺพาติ.

४४०. "अधिपतिपच्चये (च)... विसभागा" हा पूर्वीचा पाठ निदर्शन पद्धतीने (उदाहरणादाखल) समजला पाहिजे. परंतु ज्याअर्थी हेतू प्रत्ययाच्या विसभागाशी एकाच आलंबन प्रत्ययाने निदर्शन न करता, अनंतर इत्यादी प्रत्ययांचे कथन करणारे अठ्ठकथाचार्य सर्व विसभागांना स्पष्टपणे दर्शवितात; म्हणून इंद्रिय आणि मार्ग प्रत्यय देखील विसभागाच्या स्वरूपात दर्शविले पाहिजेत, या विचाराने नंतरचे आचार्य "अधिपति-इंद्रिय-मार्ग प्रत्ययांमध्ये प्रज्ञा वगळता उर्वरित धर्म विसभागा आहेत" असा पाठ वाचतात. "तथा भावाभावतो" म्हणजे हेतू प्रत्ययभाव असताना सहजात इत्यादी प्रत्ययभावाचे अस्तित्व असल्यामुळे. येथे शंका अशी की: ज्याप्रमाणे अमोह (प्रज्ञा) वगळता इतर पाच हेतूंच्या हेतू-प्रत्ययभावात अधिपति, इंद्रिय आणि मार्ग प्रत्ययभाव नसतो, म्हणून प्रज्ञा वगळता अधिपति इत्यादींची विसभागतता (विसदृशता) असते; त्याचप्रमाणे कुशल इत्यादी हेतूंच्या हेतू-प्रत्ययभावात विपाक-प्रत्ययभावाचा अभाव असल्यामुळे, हेतू वगळता इतर विपाकांचे विसभागत्व असायला हवे की नाही? तसे नसावे. कारण हेतू आणि विपाक या दोन्ही प्रत्ययांनी युक्त असलेल्या चित्त-चेतसिक समूहात हेतू-प्रत्ययभाव असताना विपाक-प्रत्ययभावाचा अभाव नसतो (म्हणजे तो असतोच). जसे की, हेतू आणि सहजात प्रत्ययांनी युक्त असलेल्या समूहात हेतू वगळता इतर धर्मांचे अस्तित्व असले तरी, हेतूंच्या हेतू-प्रत्ययभावात सहजात-प्रत्ययभावाचा अभाव नसतो, म्हणून हेतू वगळता इतर सहजात धर्मांची हेतूशी विसभागतता सांगितलेली नाही; त्याचप्रमाणे येथेही समजावे. हाच नियम विप्रयुक्त प्रत्ययातही लागू होतो. शिवाय, केवळ प्रत्ययोत्पन्न (पच्चयुप्पन्न) धर्मांचेच प्रत्यय सांगितले जातात, म्हणून प्रत्ययोत्पन्न क्षणात त्या त्या भावाच्या अस्तित्वाच्या आधारे सभागता (समानता) सांगितली जात असताना, वेगवेगळ्या क्षणांच्या आधारे त्याच हेतूची विसभागतता सांगता येत नाही.

กุสลา วีมํสาติ อิทํ ‘‘กุสลา วีมํสาธิปตี’’ติ เอวํ วตฺตพฺพํ. น หิ อนธิปติภูตา วีมํสา อธิปติปจฺจโย โหตีติ.

"कुसला वीमंसा" हे "कुसला वीमंसाधिपति" असे म्हटले पाहिजे. कारण जी वीमंसा (प्रज्ञा) अधिपति बनलेली नाही, ती अधिपति प्रत्यय होऊ शकत नाही.

๔๔๑-๔๔๓. ‘‘สเจ [Pg.224] ปน วิปฺปยุตฺตปจฺจโย ปวิสติ, อิตรานิ ทฺเว ลภตี’’ติ ปุริมปาโฐ, ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จา’’ติ อิทํ ปน น ลพฺภตีติ ‘‘กุสโล อพฺยากตสฺส, อพฺยากโต อพฺยากตสฺสาติ ทฺเว ลภตี’’ติ ปฐนฺติ. อูนตรคณเนสูติ เยสุ ปวิฏฺเฐสุ อูนตรา คณนา โหติ, เตสูติ อตฺโถ. ตีณิ ทฺเว เอกนฺติ เอวํ อูนตรคณเนสุ วา อญฺญมญฺญาทีสุ ปวิสนฺเตสุ เตสํ วเสน ติกโต อูนํ ยถาลทฺธญฺจ เอกนฺติ คณนํ ลภตีติ อตฺโถ.

४४१-४४३. "जर विप्रयुक्त प्रत्यय प्रवेश करतो, तर इतर दोन मिळतात" हा पूर्वीचा पाठ आहे. परंतु "कुशल धर्म कुशल आणि अव्याकृताचा..." हे उत्तर मिळत नसल्यामुळे, "कुशल अव्याकृताचा, अव्याकृत अव्याकृताचा - असे दोन मिळतात" असा नंतरचे आचार्य पाठ वाचतात. "ऊनतरगणनेसु" म्हणजे ज्या प्रत्ययांचा समावेश केल्यावर कमी संख्या (गणना) होते, त्या प्रत्ययांच्या बाबतीत, असा अर्थ आहे. किंवा तीन, दोन, एक अशा प्रकारे कमी संख्या असणाऱ्या अन्योन्य इत्यादी प्रत्ययांचा समावेश केल्यावर, त्यांच्या प्रभावाने त्रिकापेक्षा कमी आणि जसे प्राप्त होईल तसे 'दोन' किंवा 'एक' ही संख्या प्राप्त होते, असा अर्थ आहे.

อวิปากานีติ อนามฏฺฐวิปากานีติ อตฺโถ, น วิปากเหตุรหิตานีติ.

"अविपाकानि" म्हणजे विपाक प्रत्ययाचा स्पर्श न झालेले (अस्पर्शित विपाक) असा अर्थ आहे, विपाक हेतूंनी रहित असा अर्थ नाही.

ตตฺถ สพฺเพปิ สหชาตวิปากา เจวาติ ตตฺถ เย สหชาตา ปจฺจยุปฺปนฺนา วุตฺตา, เต สพฺเพปิ วิปากา เจว วิปากสหชาตรูปา จาติ อตฺโถ. ตํสมุฏฺฐานรูปา จาติ เอตฺถ ปฏิสนฺธิยํ กฏตฺตารูปมฺปิ ตํสมุฏฺฐานคฺคหเณเนว สงฺคณฺหาตีติ เวทิตพฺพํ. ‘‘ตํสมุฏฺฐานรูปกฏตฺตารูปา จ ลพฺภนฺตี’’ติปิ ปฐนฺติ. จตุตฺเถ วิปากจิตฺตสมุฏฺฐานรูปเมวาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ‘‘กฏตฺตารูปญฺจา’’ติปิ ปน ปฐนฺติ.

"तेथे सर्वच सहजात विपाकच आहेत" या पाठाचा अर्थ असा आहे की, तेथे जे सहजात प्रत्ययोत्पन्न धर्म सांगितले आहेत, ते सर्व विपाक चित्त-चेतसिक आणि विपाक-सहजात रूपेच आहेत. "तंसमुट्ठानरूपा च" (त्यापासून उत्पन्न होणारी रूपे) यामध्ये प्रतिसंधीच्या वेळी कतत्ता-रूप (कर्मज रूप) देखील 'तंसमुट्ठान' या शब्दानेच समाविष्ट केले जाते, असे समजावे. "तंसमुट्ठानरूप आणि कतत्तारूप देखील प्राप्त होतात" असाही पाठ वाचतात. चौथ्या घटनेत "विपाकचित्तसमुट्ठानरूपच" यामध्ये देखील हाच नियम आहे. परंतु "कतत्तारूप च" असाही पाठ वाचतात.

เอวมฺปีติ ‘‘เอเตสุ ปน ฆฏเนสุ สพฺพปฐมานี’’ติอาทินา วุตฺตนเยนปิ. ฆฏเนสุ ปน โย โย ปจฺจโย มูลภาเวน ฐิโต, ตํปจฺจยธมฺมานํ นิรวเสสอูนอูนตรอูนตมลาภกฺกเมน ฆฏนา วุจฺจติ, นิรวเสสลาเภ จ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ นิรวเสสลาภกฺกเมน. ตถา อูนลาภาทีสูติ อยํ กโม เวทิตพฺโพ.

"एवम्पि" म्हणजे "या घटकांमध्ये सर्वात पहिले..." इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीने देखील. घटकांमध्ये जो जो प्रत्यय मूळ रूपात (मूलभावाने) स्थित आहे, त्या प्रत्यय धर्मांच्या निरवशेष (पूर्ण), ऊन (कमी), ऊनतर (अधिक कमी) आणि ऊनतम (सर्वात कमी) प्राप्तीच्या क्रमाने घटना (जोडणी) सांगितली जाते; आणि निरवशेष प्राप्तीमध्ये प्रत्ययोत्पन्न धर्मांच्या निरवशेष प्राप्तीच्या क्रमाने घटना सांगितली जाते. त्याचप्रमाणे ऊन-प्राप्ती इत्यादींमध्ये देखील हाच क्रम समजावा.

เหตุมูลกํ นิฏฺฐิตํ.

हेतू-मूलक पद्धत समाप्त झाली.

๔๔๕. วตฺถุวเสน สนิสฺสยํ วกฺขตีติ น อิทํ ลพฺภมานสฺสปิ วตฺถุสฺส วเสน ฆฏนนฺติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘อารมฺมณวเสเนว วา’’ติ.

४४५. वस्तूच्या (हृदयवस्तूच्या) संबंधाने सनिस्सय (आश्रयासह असणारी) घटना सांगतील, म्हणून ही चौथी घटना प्राप्त होणाऱ्या वस्तूच्या संबंधाने घटना नाही, या अभिप्रायाने "किंवा आलंबनाच्या संबंधानेच" असे म्हटले आहे.

๔๔๖. สหชาเตน ปน สทฺธึ อารมฺมณาธิปติ, อารมฺมณาธิปตินา จ สทฺธึ สหชาตํ น ลพฺภตีติ อิทํ ยถา สหชาตปุเรชาตา เอโก นิสฺสยปจฺจโย อตฺถิปจฺจโย จ โหนฺติ, เอวํ สหชาตารมฺมณาธิปตีนํ เอกสฺส อธิปติปจฺจยภาวสฺส อภาวโต วุตฺตํ[Pg.225]. นิสฺสยภาโว หิ อตฺถิอวิคตภาโว จ สหชาตปุเรชาตนิสฺสยาทีนํ สมาโน, น ปเนวํ สหชาตารมฺมณาธิปติภาโว สมาโน. สหชาโต หิ อารมฺมณภาวํ อนุปคนฺตฺวา อตฺตนา สห ปวตฺตนวเสน อธิปติ โหติ, อิตโร อารมฺมณํ หุตฺวา อตฺตนิ นินฺนตากรเณน. สหชาโต จ วิชฺชมานภาเวเนว อุปการโก, อิตโร อตีตานาคโตปิ อารมฺมณภาเวเนว, ตสฺมา สหชาตารมฺมณปจฺจยา วิย ภินฺนสภาวา สหชาตารมฺมณาธิปติโนติ น เต เอกโต เอว อธิปติปจฺจยภาวํ ภชนฺติ, เตเนว ปญฺหาวารวิภงฺเค จ ‘‘กุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมา กุสลสฺส ธมฺมสฺส อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิ น วุตฺตนฺติ.

४४६. "परंतु सहजातासोबत आलंबनाधिपति आणि आलंबनाधिपतीसोबत सहजात प्राप्त होत नाही" हे जे म्हटले आहे, ते ज्याप्रमाणे सहजात आणि पुरेजात हे एकच निस्सय प्रत्यय आणि अत्थि प्रत्यय होतात, त्याप्रमाणे सहजात-अधिपति आणि आलंबन-अधिपति यांच्यात एकाच अधिपति-प्रत्ययभावाचा अभाव असल्यामुळे म्हटले आहे. कारण निस्सयभाव आणि अत्थि-अविगतभाव हे सहजात-निस्सय, पुरेजात-निस्सय इत्यादींच्या बाबतीत समान स्वरूपाचे असतात, परंतु सहजात-अधिपति आणि आलंबन-अधिपति यांचा भाव अशा प्रकारे समान नसतो. कारण सहजात हा आलंबनभावाला प्राप्त न होता, स्वतःसोबत प्रवृत्त होण्याच्या सामर्थ्याने अधिपति होतो; तर दुसरा (आलंबन-अधिपति) हा आलंबन बनून स्वतःकडे झुकविण्याच्या क्रियेने अधिपति होतो. तसेच, सहजात हा केवळ आपल्या विद्यमानतेनेच उपकारक होतो, तर दुसरा (आलंबन-अधिपति) हा अतीत किंवा अनागत असला तरी केवळ आलंबनभावानेच उपकारक होतो. म्हणून सहजात आणि आलंबन प्रत्ययांप्रमाणेच सहजात-अधिपति आणि आलंबन-अधिपति हे भिन्न स्वभावाचे आहेत, त्यामुळे ते एकाच वेळी अधिपति-प्रत्ययभावाला प्राप्त होत नाहीत. म्हणूनच पञ्हावारविभंगामध्ये देखील "कुशल आणि अव्याकृत धर्म कुशल धर्माच्या अधिपति प्रत्ययाने प्रत्यय होतात" इत्यादी कथन केलेले नाही, असे समजावे.

๔๔๗-๔๕๒. สาหารกฆฏนานํ ปุรโต วีริยจิตฺตวีมํสานํ สาธารณวเสน อนาหารกามคฺคกานิ สอินฺทฺริยฆฏนานิ วตฺตพฺพานิ สิยุํ ‘‘อธิปติสหชาตนิสฺสยอินฺทฺริยอตฺถิอวิคตนฺติ สตฺต. อธิปติสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยอินฺทฺริยสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตนฺติ ตีณิ. อธิปติสหชาตนิสฺสยอินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตนฺติ ตีณิ. อธิปติสหชาตนิสฺสยวิปากอินฺทฺริยอตฺถิอวิคตนฺติ เอกํ. อธิปติสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยวิปากอินฺทฺริยสมฺปยุตฺตอวิคตนฺติ เอกํ. อธิปติสหชาตนิสฺสยวิปากอินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตนฺติ เอก’’นฺติ. กสฺมา ตานิ น วุตฺตานีติ? อินฺทฺริยภูตสฺส อธิปติสฺส อาหารมคฺเคหิ อญฺญสฺส อภาวา. จิตฺตาธิปติ หิ อาหาโร, วีริยวีมํสา จ มคฺโค โหติ, น จ อญฺโญ อินฺทฺริยภูโต อธิปติ อตฺถิ, ยสฺส วเสน อนาหารกามคฺคกานิ สอินฺทฺริยฆฏนานิ วตฺตพฺพานิ สิยุํ, ตสฺมา ตานิ อวตฺวา จิตฺตาธิปติอาทีนํ เอกนฺเตน อาหารมคฺคภาวทสฺสนตฺถํ สาหารกสมคฺคกาเนว วุตฺตานิ. เตสุ จ สมคฺคเกสุ ทฺเว ปจฺจยธมฺมา ลพฺภนฺติ, สาหารเกสุ เอโกเยวาติ สมคฺคกานิ ปุพฺเพ วตฺตพฺพานิ สิยุํ. สอินฺทฺริยกานิ ปน เยหิ อาหารมคฺเคหิ ภินฺทิตพฺพานิ, เตสํ กมวเสน ปจฺฉา วุตฺตานิ. อฏฺฐกถายํ ปน สทิสตฺตาติ สมคฺคกตฺเตน สมานตฺตา, อนนฺตรรูปตฺตาติ วา อตฺโถ.

४४७-४५२. साहारक (आहारप्रत्ययाने युक्त) घटनांच्या आधी, वीर्य, चित्त आणि विमंसा यांच्या साधारण संबंधाने, अनाहारक (आहारप्रत्यय नसलेल्या) आणि अमग्गक (मार्गप्रत्यय नसलेल्या) सइंद्रिय (इंद्रियप्रत्ययाने युक्त) घटना सांगायला हव्या होत्या, जसे की: "अधिपति-सहजात-निस्सय-इंद्रिय-अत्थि-अविगत असे सात. अधिपति-सहजात-अन्यमन्य-निस्सय-इंद्रिय-संप्रयुक्त-अत्थि-अविगत असे तीन. अधिपति-सहजात-निस्सय-इंद्रिय-विप्रयुक्त-अत्थि-अविगत असे तीन. अधिपति-सहजात-निस्सय-विपाक-इंद्रिय-अत्थि-अविगत असे एक. अधिपति-सहजात-अन्यमन्य-निस्सय-विपाक-इंद्रिय-संप्रयुक्त-अविगत असे एक. अधिपति-सहजात-निस्सय-विपाक-इंद्रिय-विप्रयुक्त-अत्थि-अविगत असे एक." त्या घटना का सांगितल्या नाहीत? कारण आहार आणि मार्ग प्रत्ययांपेक्षा वेगळा असा इंद्रियस्वरूप अधिपतीचा अभाव आहे. चित्ताधिपती हा आहार (विज्ञानाहार) आहे, आणि वीर्याधिपती व विमंसाधिपती हे मार्ग आहेत. आणि दुसरा कोणताही इंद्रियस्वरूप अधिपती नाही, ज्याच्या प्रभावाने अनाहारक आणि अमग्गक सइंद्रिय घटना सांगाव्या लागतील. म्हणून त्या न सांगता, चित्ताधिपती इत्यादींचा निश्चितपणे आहार-मार्ग भाव दाखवण्यासाठी केवळ साहारक आणि समग्गक (मार्गयुक्त) घटनाच सांगितल्या आहेत. आणि त्यापैकी समग्गक घटनांमध्ये दोन प्रत्ययधर्म (वीर्याधिपती आणि विमंसाधिपती) मिळतात, तर साहारक घटनांमध्ये केवळ एकच (चित्ताधिपती) मिळतो; म्हणून समग्गक घटना आधी सांगायला हव्या होत्या. परंतु, सइंद्रिय घटना ज्या आहार आणि मार्ग प्रत्ययांद्वारे विभक्त करायच्या आहेत, त्यांच्या क्रमानुसार त्या नंतर सांगितल्या आहेत. अट्ठकथेमध्ये 'सदिसत्ता' (सारखेपणा) म्हणजे समग्गकत्वामुळे समान असणे, किंवा 'अनन्तररूपत्ता' (लगतचे रूप असणे) असा अर्थ आहे.

๔๕๗-๔๖๐. กุสลาพฺยากโต อพฺยากตสฺสาติ จตฺตารีติ อพฺยากตสหิตสฺส กุสลสฺส ปจฺจยภาวทสฺสนวเสน กุสลมูลเกสฺเวว ทุมูลกมฺปิ อาหริตฺวา วุตฺตํ. อพฺยากเต วตฺถุรูปมฺปีติ อิทํ ‘‘กฏตฺตารูปมฺปี’’ติ [Pg.226] เอวํ วตฺตพฺพํ. ‘‘ทุติยฆฏเน อพฺยากตวิสฺสชฺชเน รูเปสุ วตฺถุเมว ลพฺภตี’’ติ ปุริมปาโฐ, ภูตรูปมฺปิ ปน ลพฺภตีติ ‘‘วตฺถุญฺจ ภูตรูปญฺจ ลพฺภตี’’ติ ปฐนฺติ. ‘‘จตุตฺเถ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปเมวา’’ติ วุตฺตํ, ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ กฏตฺตารูปญฺจา’’ติ ปน วตฺตพฺพํ. สวิปาเกสุ ปฐเม วิปากา เจว วิปากจิตฺตสมุฏฺฐานรูปญฺจาติ เอตฺถ จตุตฺเถ วิปากจิตฺตสมุฏฺฐานเมวาติ อิธ จ กฏตฺตารูปมฺปิ วิปากจิตฺตสมุฏฺฐานคฺคหเณน คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘กฏตฺตารูปญฺจา’’ติปิ ปน ปฐนฺติ. เอตฺถ ปน สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยวิปากสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตอตฺถิ อวิคตมูลเกสุ ฆฏเนสุ เหตุกมฺมฌานมคฺเคหิ ฆฏนานิ น โยชิตานิ, ยถาวุตฺเตสุ อตฺถิอวิคตมูลวชฺเชสุ อาหาเรน, นิสฺสยวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตวชฺเชสุ อธิปติอินฺทฺริเยหิ จ. กสฺมาติ? เตสุ หิ โยชิยมาเนสุ ตํตํจิตฺตุปฺปาเทกเทสภูตา เหตุอาทโย อรูปธมฺมาว ปจฺจยภาเวน ลพฺภนฺติ. เตน เตหิ ฆฏนานิ เหตุมูลกาทีสุ วุตฺตสทิสาเนว รูปมิสฺสกตฺตาภาเวน สุวิญฺเญยฺยานีติ น วุตฺตานิ. อตฺถิอวิคเตหิ ปน โยชิยมาโน อาหาโร นิสฺสยาทีหิ อธิปติอินฺทฺริยานิ จ รูปมิสฺสกานิ โหนฺตีติ อธิปตาหารินฺทฺริยมูลเกสุ วุตฺตสทิสานิปิ ฆฏนานิ อตฺถิอวิคตมูลเกสุ นิสฺสยาทิมูลเกสุ จ อาหาเรน อธิปตินฺทฺริเยหิ จ สุปากฏภาวตฺถํ โยชิตานีติ ทฏฺฐพฺพานีติ.

४५७-४६०. कुशला-अव्याकृत हा अव्याकृताचा प्रत्यय आहे, यातील 'चार' हे अव्याकृतासह असणाऱ्या कुशलाचा प्रत्ययभाव दाखवण्यासाठी कुशलमूलक नयांमध्येच द्विमूलक (कुशला-अव्याकृत) देखील घेऊन सांगितले आहे. अव्याकृतामध्ये 'वस्तुरूप देखील' या ऐवजी 'कटत्तारूप (कर्मज रूप) देखील' असे म्हणायला हवे. 'दुसऱ्या घटनेत अव्याकृत विसर्जनात रूपांमध्ये केवळ वस्तूच मिळते' हा जुना पाठ आहे, परंतु भूत रूप देखील मिळत असल्यामुळे 'वस्तू आणि भूत रूप देखील मिळते' असा पाठ वाचतात. 'चौथ्या घटनेत केवळ चित्तसमुत्थान रूपच' असे म्हटले आहे, परंतु 'चित्तसमुत्थान रूप आणि प्रतिसंधीच्या क्षणी कटत्तारूप देखील' असे म्हणायला हवे. सविपाक घटनांमध्ये पहिल्या घटनेत 'विपाक आणि विपाकचित्तसमुत्थान रूप' यामध्ये आणि चौथ्या घटनेत 'केवळ विपाकचित्तसमुत्थान' यामध्ये कटत्तारूप देखील 'विपाकचित्तसमुत्थान' या शब्दाच्या ग्रहणाने घेतले गेले आहे, असे समजावे. परंतु काही जण 'कटत्तारूप देखील' असाही पाठ वाचतात. येथे सहजात, अन्यमन्य, निस्सय, विपाक, संप्रयुक्त, विप्रयुक्त, अत्थि, अविगत मूळ असलेल्या घटनांमध्ये हेतू, कर्म, ध्यान, मार्ग प्रत्ययांसोबत घटना जोडल्या गेलेल्या नाहीत. तसेच सांगितलेल्या अत्थि-अविगत मूळ वगळता इतर घटनांमध्ये आहारासोबत, आणि निस्सय-विप्रयुक्त-अत्थि-अविगत वगळता इतर घटनांमध्ये अधिपती आणि इंद्रियांसोबत घटना जोडल्या गेलेल्या नाहीत. का? कारण त्या जोडल्या असता, त्या त्या चित्तोत्पादाचे एक देश (भाग) असणारे हेतू इत्यादी अरूप धर्मच (नामधर्मच) प्रत्ययभावाने मिळतात. त्यामुळे त्यांच्याद्वारे होणाऱ्या घटना हेतू-मूलक इत्यादींमध्ये सांगितल्याप्रमाणेच असतात, आणि रूपाचे मिश्रण नसल्यामुळे त्या सहज समजण्यासारख्या असतात, म्हणून त्या सांगितल्या नाहीत. परंतु अत्थि आणि अविगत प्रत्ययांसोबत जोडला जाणारा आहार, आणि निस्सय इत्यादींसोबत जोडले जाणारे अधिपती व इंद्रिय हे रूपाने मिश्रित असतात. म्हणून अधिपती, आहार, इंद्रिय मूळ असलेल्या घटनांमध्ये सांगितल्याप्रमाणेच असणाऱ्या घटना अत्थि-अविगत मूळ असलेल्या आणि निस्सय इत्यादी मूळ असलेल्या घटनांमध्ये आहार आणि अधिपती-इंद्रियांसोबत स्पष्टतेसाठी जोडल्या आहेत, असे समजावे.

๔๖๒-๔๖๔. นิสฺสยมูลเก ‘‘ฉฏฺเฐ ตีณีติ กุสลาทีนิ จิตฺตสมุฏฺฐานสฺสา’’ติ ปุริมปาโฐ, จกฺขาทีนิ ปน จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ลพฺภนฺตีติ ‘‘อพฺยากตสฺส จกฺขายตนาทีนิ จา’’ติ ปฐนฺติ.

४६२-४६४. निस्सय-मूलक नयामध्ये 'सहाव्या घटनेत तीन म्हणजे कुशलादी चित्तसमुत्थानाचे' हा जुना पाठ आहे, परंतु चक्षु इत्यादी (इंद्रिये) चक्षुविज्ञानादींचे प्रत्यय म्हणून मिळत असल्यामुळे 'अव्याकृताचे चक्षुआयतन इत्यादी देखील' असा पाठ वाचतात.

๔๖๖. อุปนิสฺสยมูลเก ปกตูปนิสฺสยวเสน วุตฺเตสุ ทฺวีสุ ปฐเม ‘‘โลกิยกุสลากุสลเจตนา ปจฺจยภาวโต คเหตพฺพา’’ติ วุตฺตํ, โลกุตฺตราปิ ปน คเหตพฺพาว.

४६६. उपनिस्सय-मूलक नयामध्ये प्रकृतोपनिस्सय (पकतूपनिस्सय) च्या प्रभावाने सांगितलेल्या दोन घटनांपैकी पहिल्या घटनेत 'लौकिक कुशल आणि अकुशल चेतना प्रत्ययभावाने ग्रहण कराव्यात' असे म्हटले आहे, परंतु लोकोत्तर चेतना देखील ग्रहण करायलाच हवी.

๔๗๓-๔๗๗. กมฺมมูลเก ปฏิสนฺธิยํ วตฺถุปีติ เอตฺถ น ปวตฺเต วิย ขนฺธาเยว ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน คเหตพฺพาติ อธิปฺปาโย. วิปากาวิปากสาธารณวเสน วุตฺเตสุ จตูสุ ปฐเม ‘‘อรูเปน สทฺธึ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ ลพฺภตี’’ติ วุตฺตํ, กฏตฺตารูปมฺปิ ปน ลพฺภเตว. อิมสฺมึ ปน กมฺมมูลเก ‘‘กมฺมปจฺจยา อารมฺมเณ ทฺเว’’ติ, อารมฺมณมูลเก จ ‘‘อารมฺมณปจฺจยา กมฺเม [Pg.227] ทฺเว’’ติ กสฺมา น วุตฺตํ, นนุ กุสลากุสลเจตนา กมฺมารมฺมณานํ ปฏิสนฺธิยาทีนํ กมฺมปจฺจโย อารมฺมณปจฺจโย จ โหติ. ยถา จ อารมฺมณภูตํ วตฺถุํ อารมฺมณนิสฺสยปจฺจยภาเวน วุจฺจติ, เอวํ กมฺมมฺปิ อารมฺมณปจฺจยภาเวน วตฺตพฺพนฺติ? น, ทฺวินฺนํ ปจฺจยภาวานํ อญฺญมญฺญปฏิกฺเขปโต. ปจฺจุปฺปนฺนญฺหิ วตฺถุ นิสฺสยภาวํ อปริจฺจชิตฺวา เตเนวากาเรน ตนฺนิสฺสิเตน อาลมฺพิยมานํ นิสฺสยภาเวน จ นิสฺสยปจฺจโยติ ยุตฺตํ วตฺตุํ. กมฺมํ ปน ตสฺมึ กเต ปวตฺตมานานํ กตูปจิตภาเวน กมฺมปจฺจโย โหติ, นารมฺมณากาเรน, วิสยมตฺตตาวเสน จ อารมฺมณปจฺจโย โหติ, น สนฺตานวิเสสํ กตฺวา ผลุปฺปาทนสงฺขาเตน กมฺมปจฺจยากาเรน, ตสฺมา กมฺมปจฺจยภาโว อารมฺมณปจฺจยภาวํ ปฏิกฺขิปติ, อารมฺมณปจฺจยภาโว จ กมฺมปจฺจยภาวนฺติ ‘‘กมฺมปจฺจโย หุตฺวา อารมฺมณปจฺจโย โหตี’’ติ, ‘‘อารมฺมณปจฺจโย หุตฺวา กมฺมปจฺจโย โหตี’’ติ จ น สกฺกา วตฺตุนฺติ น วุตฺตํ. เอส จ สภาโว วตฺตมานานญฺจ อารมฺมณปุเรชาตานํ วตฺถุจกฺขาทีนํ, ยํ อารมฺมณปจฺจยภาเวน สห นิสฺสยาทิปจฺจยา โหนฺตีติ วตฺตพฺพตา, อตีตสฺส จ กมฺมสฺส อยํ สภาโว, ยํ อารมฺมณปจฺจยภาเวน สห กมฺมปจฺจโย โหตีติ นวตฺตพฺพตา. ยถา สหชาตปุเรชาตนิสฺสยานํ สห นิสฺสยปจฺจยภาเวน วตฺตพฺพตา สภาโว, สหชาตารมฺมณาธิปตีนญฺจ สห อธิปติปจฺจยภาเวน นวตฺตพฺพตา, เอวมิธาปีติ.

४७३-४७७. कम्म-मूलक नयामध्ये 'प्रतिसंधीमध्ये वस्तू देखील' यामध्ये प्रवृत्ती काळाप्रमाणे केवळ नामस्कंधच प्रत्ययोत्पन्न भावाने ग्रहण करू नयेत, असा अभिप्राय आहे. विपाक आणि अविपाक यांच्या साधारणतेने सांगितलेल्या चार घटनांपैकी पहिल्या घटनेत 'अरूपासोबत (नामधर्मासोबत) चित्तसमुत्थान रूप मिळते' असे म्हटले आहे, परंतु कटत्तारूप (कर्मज रूप) देखील मिळतेच. परंतु या कम्म-मूलक नयामध्ये 'कम्मप्रत्ययाने आरंमणामध्ये दोन' आणि आरंमण-मूलक नयामध्ये 'आरंमणप्रत्ययाने कम्मामध्ये दोन' असे का सांगितले नाही? कुशल आणि अकुशल चेतना ही कर्माला आरंमण करणाऱ्या प्रतिसंधी इत्यादींचे कम्मप्रत्यय आणि आरंमणप्रत्यय दोन्ही असते की नाही? आणि ज्याप्रमाणे आरंमण बनलेली वस्तू (हृदयवस्तू) ही आरंमण-निस्सय प्रत्ययभावाने सांगितली जाते, त्याचप्रमाणे कर्माला देखील आरंमणप्रत्ययभावाने सांगायला हवे होते की नाही? नाही (तसे सांगता येत नाही), कारण दोन्ही प्रत्ययभावांचा परस्परांना विरोध (अस्वीकार) आहे. कारण वर्तमानकाळातील वस्तू (हृदयवस्तू) ही आपला निस्सयभाव (आश्रयभाव) न सोडता, त्याच रूपाने त्यावर आश्रित असणाऱ्या चित्ताद्वारे आरंमण केली जात असताना, निस्सयभावाने निस्सयप्रत्यय देखील होते, असे म्हणणे योग्य आहे. परंतु कर्म हे केले गेले असता, उत्पन्न होणाऱ्या विपाक नामस्कंध आणि कटत्तारूपांचे 'कृत-उपचित' (केलेल्या आणि साठवलेल्या) भावाने कम्मप्रत्यय होते, आरंमणाच्या रूपाने नाही. आणि केवळ विषय असण्याच्या प्रभावाने ते आरंमणप्रत्यय होते, संतानामध्ये विशेष करून फल उत्पन्न करण्याच्या कम्मप्रत्यय रूपाने नाही. म्हणून कम्मप्रत्ययभाव हा आरंमणप्रत्ययभावाचा निषेध करतो, आणि आरंमणप्रत्ययभाव हा कम्मप्रत्ययभावाचा निषेध करतो. त्यामुळे 'कम्मप्रत्यय होऊन आरंमणप्रत्यय होतो' किंवा 'आरंमणप्रत्यय होऊन कम्मप्रत्यय होतो' असे म्हणता येत नाही, म्हणून तसे सांगितले नाही. आणि हा स्वभाव वर्तमानकाळातील आरंमण-पुरेजात असणाऱ्या वस्तू, चक्षु इत्यादींचा आहे, ज्यांच्या बाबतीत 'आरंमणप्रत्ययभावासोबत निस्सय इत्यादी प्रत्यय होतात' असे म्हणता येते. आणि अतीत (भूतकाळातील) कर्माचा हा स्वभाव आहे की, 'आरंमणप्रत्ययभावासोबत कम्मप्रत्यय होतो' असे म्हणता येत नाही. ज्याप्रमाणे सहजात-निस्सय आणि पुरेजात-निस्सय यांच्या बाबतीत एकत्र 'निस्सयप्रत्ययभाव' म्हणता येणे हा स्वभाव आहे, आणि सहजात-आरंमणाधिपती यांच्या बाबतीत एकत्र 'अधिपतिप्रत्ययभाव' न म्हणता येणे हा स्वभाव आहे, त्याचप्रमाणे येथेही समजावे.

๔๗๘-๔๘๓. นิราธิปติวิญฺญาณาหารวเสนาติ อนามฏฺฐาธิปติภาวสฺส วิญฺญาณาหารสฺส วเสนาติ อธิปฺปาโย. วตฺถุ ปริหายตีติ อญฺญมญฺญมฺปิ ลภนฺตสฺส วตฺถุสฺส วเสน สพฺพสฺส กฏตฺตารูปสฺส ปริหานํ ทสฺเสติ.

४७८-४८३. ‘निराधिपतिविज्ञाणाहारवसेना’ (अधिपतीचा संबंध नसलेल्या विज्ञानाहारामुळे) याचा अर्थ असा आहे की, ज्याला अधिपतीचा भाव स्पर्श झालेला नाही अशा विज्ञानाहाराच्या द्वारे. ‘वत्थु परिहायति’ (वस्तूचा ऱ्हास होतो) या पाठाद्वारे, अन्योन्य प्रत्यय प्राप्त करणाऱ्या हृदयवस्तूच्या द्वारे सर्व कटत्तारूपाचा (कर्मज रूपाचा) ऱ्हास होतो, हे दर्शविले आहे.

๔๘๔-๔๙๕. ‘‘ตติเย อรูปินฺทฺริยานิ รูปาน’’นฺติ วุตฺตํ, จกฺขาทีนิ จ ปน จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ลพฺภนฺติ. ตโต วีริยวเสน มคฺคสมฺปยุตฺตานิ ฉาติ เอตฺถ ยทิปิ วีมํสา ลพฺภติ, วีริยสฺส ปน วเสน ตํสมานคติกา วีมํสาปิ คหิตาติ ‘‘วีริยวเสนา’’ติ วุตฺตํ.

४८४-४९५. तिसऱ्या घटनेत ‘अरूपिन्द्रियाणि रूपानां’ (अरूप इंद्रिये रूपांना प्रत्यय होतात) असे म्हटले आहे, तरीही चक्षुविज्ञानादींच्या संबंधात चक्षु आदि देखील प्राप्त होतात. त्यानंतर ‘ततो वीरियवसेन मग्गसम्पयुत्तानि छा’ (त्यामुळे वीर्याच्या द्वारे मार्गसंप्रयुक्त सहा) यामध्ये जरी मीमांसा प्राप्त होत असली, तरी वीर्याच्या द्वारे तिच्याशी समान गती असणारी मीमांसा देखील ग्रहण केली गेल्यामुळे ‘वीरियवसेन’ असे म्हटले आहे.

๕๑๑-๕๑๔. วิปฺปยุตฺตมูลเก ‘‘ทสเม กุสลาทโย จิตฺตสมุฏฺฐานาน’’นฺติ วุตฺตํ, ปฏิสนฺธิยํ ปน ‘‘ขนฺธา กฏตฺตารูปานํ วตฺถุ จ ขนฺธาน’’นฺติ อิทมฺปิ ลพฺภติ. ‘‘เอกาทสเม ปฏิสนฺธิยํ วตฺถุ ขนฺธาน’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ วิปากปจฺจยสฺส [Pg.228] อคฺคหิตตฺตา ยสฺส วตฺถุสฺส วเสน ฆฏนํ กตํ, ตสฺส ทสฺสนวเสน วุตฺตํ. ‘‘ขนฺธา จ วตฺถุสฺสา’’ติ อิทมฺปิ ปน ลพฺภเตว. ‘‘ทฺวาทสเม ปฏิสนฺธิยํ ขนฺธา กฏตฺตารูปาน’’นฺติ ปุพฺพปาโฐ, จิตฺตสมุฏฺฐานานิ ปน น วชฺเชตพฺพานีติ ‘‘ทฺวาทสเม ขนฺธา ปวตฺเต จิตฺตสมุฏฺฐานรูปานํ ปฏิสนฺธิยํ กฏตฺตารูปานญฺจา’’ติ ปฐนฺติ.

५११-५१४. विप्रयुक्तमूलकात ‘दहाव्या घटनेत कुशलादी चित्तसमुत्थानांना प्रत्यय होतात’ असे म्हटले आहे, परंतु प्रतिसंधीमध्ये ‘स्कंध कटत्तारूपांना आणि वस्तू स्कंधांना प्रत्यय होते’ हे देखील प्राप्त होते. ‘अकराव्या घटनेत प्रतिसंधीमध्ये वस्तू स्कंधांना प्रत्यय होते’ असे म्हटले आहे, ते विपाकप्रत्यय ग्रहण न केल्यामुळे ज्या वस्तूच्या द्वारे घटना केली गेली आहे, ती दर्शविण्यासाठी म्हटले आहे. परंतु ‘स्कंध आणि वस्तूचा’ हा पाठ देखील प्राप्त होतोच. ‘बाराव्या घटनेत प्रतिसंधीमध्ये स्कंध कटत्तारूपांना प्रत्यय होतात’ हा जुना पाठ आहे, परंतु चित्तसमुत्थान रूपांचा त्याग करू नये म्हणून ‘बाराव्या घटनेत प्रवृत्तीमध्ये चित्तसमुत्थान रूपांना आणि प्रतिसंधीमध्ये कटत्तारूंना’ असा पाठ वाचतात.

๕๑๕-๕๑๘. อตฺถิปจฺจยมูลเก ปฐมฆฏเน ‘‘อรูปวตฺถารมฺมณมหาภูตอินฺทฺริยาหารานํ วเสน สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตปจฺจยา ลพฺภนฺตี’’ติ วุตฺตํ, ‘‘อาหารินฺทฺริยปจฺจยา จา’’ติปิ ปน วตฺตพฺพํ. น หิ อินฺทฺริยาหารานํ วเสน สหชาตาทโย ลพฺภนฺตีติ. ‘‘ทุติเย ปจฺฉาชาตกพฬีการาหารา น ลพฺภนฺตี’’ติ วุตฺตํ, สพฺพานิปิ ปน อลพฺภมานานิ ทสฺเสตุํ ‘‘ปจฺฉาชาตกพฬีการาหารรูปชีวิตินฺทฺริยรูปาทิอารมฺมณานิ จ น ลพฺภนฺตี’’ติ ปฐนฺติ, ฉฏฺฐํ สพฺเพสํ อินฺทฺริยานํ วเสน วุตฺตํ. สตฺตเม ตโต รูปชีวิตินฺทฺริยมตฺตํ ปริหายตีติ เอวเมเตสํ วิเสโส วตฺตพฺโพ. ตโต เอกาทสเมติ เอตฺถ ตโตติ นวมโตติ อตฺโถ. เตรสเม วตฺถารมฺมณาติ เอตฺถ วตฺถุคฺคหเณน จกฺขาทิวตฺถูนิปิ คหิตานิ, ตถา จุทฺทสเม วตฺถุเมวาติ เอตฺถาปิ. ‘‘สตฺตรสเม ปน ตเทว อารมฺมณาธิปติภาเวน, อฏฺฐารสเมปิ ตเทว อารมฺมณูปนิสฺสยวเสนา’’ติ ปุริมปาโฐ, ‘‘อารมฺมณูปนิสฺสยวเสนา’’ติ อยํ ปน สตฺตรสมโต วิเสโส น โหติ, วตฺถารมฺมณานํ ปน สตฺตรสเม อฏฺฐารสเม จ วตฺถุสฺเสว ปจฺจยภาโว วิเสโสติ ‘‘สตฺตรสเม ปน อารมฺมณาธิปติภาเวน จกฺขาทีนิ จ, อฏฺฐารสเม วตฺถุสฺเสว อารมฺมณูปนิสฺสยวเสนา’’ติ ปฐนฺติ.

५१५-५१८. अत्थिप्रत्ययमूलकात पहिल्या घटनेत ‘अरूप, वस्तू, आलंबन, महाभूत, इंद्रिय आणि आहाराच्या द्वारे सहजात, पुरेजात आणि पश्चाजात प्रत्यय प्राप्त होतात’ असे म्हटले आहे, परंतु ‘आहार आणि इंद्रिय प्रत्ययांच्या द्वारे देखील’ असे म्हटले पाहिजे. कारण इंद्रिय आणि आहाराच्या द्वारे सहजतादी प्रत्यय प्राप्त होत नाहीत. दुसऱ्या घटनेत ‘पश्चाजात आणि कवलीकार आहार प्राप्त होत नाहीत’ असे म्हटले आहे, परंतु प्राप्त न होणारे सर्व प्रत्यय दर्शविण्यासाठी ‘पश्चाजात, कवलीकार आहार, रूपजीवितेंद्रिय आणि रूपादी आलंबने प्राप्त होत नाहीत’ असा पाठ वाचतात. यातील सहावी घटना सर्व इंद्रियांच्या द्वारे सांगितली आहे. सातव्या घटनेत ‘त्यातून केवळ रूपजीवितेंद्रियाचा ऱ्हास होतो’ अशा प्रकारे या घटनांमधील भेद सांगावा. ‘त्यानंतर अकराव्या घटनेत’ यामध्ये ‘त्यानंतर’ याचा अर्थ ‘नवव्या घटनेपासून’ असा आहे. तेराव्या घटनेत ‘वत्थारम्मणा’ यामध्ये ‘वस्तू’ या शब्दाने चक्षू आदी पाच वस्तू देखील ग्रहण केल्या आहेत; तसेच चौदाव्या घटनेत ‘वत्थुमेव’ यामध्ये देखील तसेच आहे. ‘सतराव्या घटनेत तेच आलंबनाधिपतिभावाने आणि अठराव्या घटनेत देखील तेच आलंबनोपनिषयभावाने’ हा जुना पाठ आहे, परंतु ‘आलंबनोपनिषयभावाने’ हा सतराव्या घटनेपेक्षा विशेष भेद नाही. सतराव्या आणि अठराव्या घटनेत वस्तूचाच प्रत्ययभाव असणे हा विशेष भेद आहे, म्हणून ‘सतराव्या घटनेत आलंबनाधिपतिभावाने चक्षू आदी आणि अठराव्या घटनेत वस्तूच्याच आलंबनोपनिषयभावाने’ असा पाठ वाचतात.

๕๑๙. สหชาตานิ วิย สหชาเตน เกนจิ เอเกน ปจฺจเยน อนิยมิตตฺตา ตานิ ปกิณฺณกานีติ วุตฺตานีติ เอตฺถ ปุเรชาตปจฺฉาชาตาหารินฺทฺริยานิ สหชาเตน อญฺญมญฺญญฺจ อสามญฺญวเสน วิปฺปกิณฺณานิ วุตฺตานิ. อารมฺมณมูลเก อนนฺตรสมนนฺตรปุเรชาตาติ เอตฺถ อุปนิสฺสโยปิ ปฐิตพฺโพ.

५१९. सहजात घटनांप्रमाणे कोणत्याही एका सहजात प्रत्ययाने नियमबद्ध न केल्यामुळे त्यांना ‘प्रकीर्णक’ म्हटले आहे. येथे पुरेजात, पश्चाजात, आहार आणि इंद्रिय प्रत्ययांना सहजात प्रत्ययाशी आणि परस्परांशी असमानतेच्या संबंधामुळे ‘विप्रकीर्ण’ म्हटले आहे. आलंबनमूलकात ‘अनंतर, समनंतर, पुरेजात’ यामध्ये उपनिषय प्रत्यय देखील समाविष्ट करून वाचला पाहिजे.

เยสุ ปากฏา หุตฺวา ปญฺญายนฺติ, ตานิ ทสฺเสตุํ ‘‘เหตุมูลกาทีน’’นฺติอาทิมาห. อโลภาทิตํตํนามวเสน ปน เหตุอารมฺมณาธิปติอาหารินฺทฺริยฌานมคฺคปจฺจยธมฺมา เอวํ ปากฏา หุตฺวา น ปญฺญาเยยฺยุนฺติ เต [Pg.229] ปริจฺเฉทวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘ทฺวาทเสว หิ เหตู’’ติอาทิมาห. เตน ‘‘เอตฺตกาเยว ปจฺจยธมฺมา’’ติ นิจฺฉยํ กตฺวา ปากโฏ หุตฺวา อปญฺญายมาโนปิ เตสฺเวว มคฺคิตพฺโพติ ทสฺเสติ. ตตฺถ ฉ อารมฺมณาติ เอเตน อารมฺมณาธิปติ รูปาทิอารมฺมณภาวโต สงฺคหิโตติ ตํ อคฺคเหตฺวา ‘‘จตฺตาโร อธิปตโย’’ติ วุตฺตํ. เอกนฺเตน กุสลวิปากาติ อิทํ อินฺทฺริเยสุ อญฺญินฺทฺริยวเสน ลพฺภติ. เอกนฺเตน อกุสลวิปากาติ อิทํ ปน น สกฺกา ลทฺธุํ. ฌานงฺเคสฺวปิ หิ ทุกฺขํ อกุสลเมว วิปากสฺส อฌานงฺคตฺตา. จิตฺตฏฺฐิติปิ อกุสลวิปากกิริยา โหตีติ. อกุสลสฺส วิปากา อกุสลวิปากาติ เอวํ ปน อตฺเถ คยฺหมาเน อินฺทฺริเยสุ ทุกฺขินฺทฺริยวเสน ลพฺเภยฺย, กุสลวิปากากุสลวิปากวิเสเสน ปน ปจฺจยโยชนา นตฺถีติ อยมตฺโถ อธิปฺเปโตติ สกฺกา วตฺตุนฺติ.

ज्या ठिकाणी ते स्पष्ट होऊन जाणवले जात नाहीत, ते दर्शविण्यासाठी ‘हेतुमूलकादीनां’ इत्यादी म्हटले आहे. परंतु अलोभ इत्यादी त्या त्या नावांच्या द्वारे हेतू, आलंबन, अधिपती, आहार, इंद्रिय, ध्यान आणि मार्ग हे प्रत्ययधर्म अशा प्रकारे स्पष्ट होऊन जाणवले जात नाहीत, म्हणून त्यांना परिच्छेदाच्या स्वरूपात दर्शविण्यासाठी ‘द्वादसेव हि हेतू’ इत्यादी म्हटले आहे. याद्वारे ‘प्रत्ययधर्म एवढेच आहेत’ असा निश्चय करून, स्पष्टपणे न जाणवले तरी देखील त्यांमध्येच शोध घेतला पाहिजे, हे दर्शविले आहे. त्यामध्ये ‘सहा आलंबने’ या पाठाद्वारे आलंबनाधिपती हा रूपादी आलंबनभावामुळे समाविष्ट केला गेला आहे, म्हणून त्याला न घेता ‘चार अधिपती’ असे म्हटले आहे. ‘एकांतात कुशलविपाक’ हे इंद्रियांमध्ये अन्य इंद्रियांच्या द्वारे प्राप्त होते. परंतु ‘एकांतात अकुशलविपाक’ हे प्राप्त करणे शक्य नाही. कारण ध्यानांगांमध्ये देखील दुःख हे अकुशलच असते, कारण विपाक दुःख हे ध्यानांग नाही. चित्तस्थिती देखील अकुशल, विपाक आणि क्रिया असते. परंतु ‘अकुशलाचे विपाक ते अकुशलविपाक’ अशा प्रकारे षष्ठी तत्पुरुष समासाच्या अर्थाने अर्थ ग्रहण केल्यास, इंद्रियांमध्ये दुःखेन्द्रियाच्या द्वारे हे प्राप्त होऊ शकते. परंतु कुशलविपाक आणि अकुशलविपाक यांच्या भेदाने प्रत्ययांची योजना नसते, म्हणून हा अर्थ अभिप्रेत आहे असे म्हणता येत नाही, असे समजावे.

ปญฺหาวารสฺส ฆฏเน อนุโลมคณนา นิฏฺฐิตา.

प्रश्नवाराच्या घटनेमध्ये अनुलोम गणना समाप्त झाली.

ปจฺจนียุทฺธารวณฺณนา

पच्चनीय उद्धार वर्णन

๕๒๗. เอเกน ลกฺขเณนาติ ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส นเหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เหตุปจฺจยโต อญฺเญน ปจฺจเยน ปจฺจโยติ อตฺโถ. เหตุปจฺจยโต จ อญฺเญ ปจฺจยา อคฺคหิตคฺคหเณน อฏฺฐ โหนฺติ, เตสุ กุสโล กุสลสฺส ตีหิ ปจฺจเยหิ ปจฺจโย, อกุสลสฺส ทฺวีหิ, เอวํ ตสฺมึ ตสฺมึ ปจฺจเย ปจฺจนียโต ฐิเต ตโต อญฺเญ ปจฺจยา อิเมสฺเวว อารมฺมณาทีสุ อฏฺฐสุ ปจฺจเยสุ ยถาโยคํ โยเชตพฺพาติ อิทเมตฺถ ลกฺขณํ เวทิตพฺพํ. เอเตสุ จ อฏฺฐสุ ปจฺจเยสุ ปุริมปุริเมหิ อสงฺคหิเต สงฺคเหตฺวา ปจฺฉิมปจฺฉิมา วุตฺตาติ อารมฺมณโต อญฺเญสํ ทฺวินฺนํ วเสน อุปนิสฺสโย, วตฺถุปุเรชาตสฺส วเสน ปุเรชาตํ, สหชาตโต อุปนิสฺสยโต จ, อญฺญิสฺสา เจตนาย วเสน กมฺมํ, สหชาตโต อญฺญสฺส กพฬีการาหารสฺส วเสน อาหาโร, สหชาตโต ปุเรชาตโต จ อญฺญสฺส รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส วเสน อินฺทฺริยํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย, สหชาตอุปนิสฺสยปจฺจเยน [Pg.230] ปจฺจโย’’ติจฺเจว (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๐๔, ๔๑๙, ๔๒๓) วุตฺตํ, ตทญฺญาภาวา น วุตฺตํ ‘‘กมฺมาหารินฺทฺริยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ, ตสฺมา ‘‘อารมฺมณาธิปติ อารมฺมณปจฺจเย สงฺคหํ คจฺฉตี’’ติ เอวํ วตฺตพฺพํ. ยํ ปน ปริตฺตตฺติเก ปญฺหาวารปจฺจนีเย ‘‘อปฺปมาโณ ธมฺโม อปฺปมาณสฺส ธมฺมสฺส สหชาตอุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๒.๖๖, ๗๔) เอตฺถ อารมฺมณสฺส อวจนํ, ตํ ปุริเมหิ อสงฺคหิตวเสน วุตฺตานํ สงฺคหิตวิวชฺชนาภาวโต อุปนิสฺสยโต อญฺญารมฺมณาภาวโต จ, น ปน อารมฺมณูปนิสฺสยสฺส อารมฺมเณ อสงฺคหิตตฺตา.

५२७. "एकेन लक्षणेन" या पाठात "कुसलो धम्मो कुसलस्स धम्मस्स नहेतुपच्चयेन पच्चयो" (कुशल धर्म हा कुशल धर्माचा न-हेतुप्रत्ययाने प्रत्यय होतो) याचा अर्थ हेतुप्रत्ययाहून अन्य प्रत्ययाने प्रत्यय होतो असा आहे. आणि हेतुप्रत्ययाहून अन्य जे प्रत्यय आहेत, ते (सहजात इत्यादी प्रत्ययांद्वारे) न घेतलेल्यांचे ग्रहण केल्याने आठ होतात. त्या आठ प्रत्ययांमध्ये, कुशल धर्म हा कुशल धर्माचा तीन प्रत्ययांनी (आरम्मण, सहजात, उपनिस्सय) प्रत्यय होतो, अकुशलाचा दोन प्रत्ययांनी प्रत्यय होतो. अशा प्रकारे त्या त्या प्रत्ययात पच्चनीक (विरोधी) रूपाने स्थित असताना, त्याहून अन्य प्रत्यय (अधिपती इत्यादी) या आरम्मण इत्यादी आठ प्रत्ययांमध्येच योग्यतेनुसार जोडले पाहिजेत, हे येथे लक्षण जाणावे. आणि या आठ प्रत्ययांमध्ये, पूर्वीच्या-पूर्वीच्या प्रत्ययांनी जे समाविष्ट केले गेले नाहीत, त्यांना समाविष्ट करून नंतरचे-नंतरचे प्रत्यय सांगितले आहेत; म्हणून आरम्मणाहून अन्य दोन (अनन्तर आणि प्रकृत उपनिस्सय) प्रत्ययांच्या द्वारे 'उपनिस्सय' प्रत्यय, वत्थुपुरेजाताच्या द्वारे 'पुरेजात' प्रत्यय, सहजात आणि उपनिस्सय कर्माहून अन्य अशा (नानाक्षणिक कर्म) चेतनेच्या द्वारे 'कम्म' प्रत्यय, सहजात आहाराहून अन्य अशा कबाळीकार आहाराच्या द्वारे 'आहार' प्रत्यय, सहजात आणि पुरेजात इंद्रियाहून अन्य अशा रूपजीवितेंद्रियाच्या द्वारे 'इंद्रिय' प्रत्यय सांगितला आहे, असे जाणावे. आणि असे केल्यामुळेच भगवंतांनी "कुशल धर्म हा कुशल धर्माचा आरम्मणप्रत्ययाने प्रत्यय होतो, सहजात-उपनिस्सयप्रत्ययाने प्रत्यय होतो" असेच म्हटले आहे. त्याहून अन्य प्रत्ययांचा अभाव असल्यामुळे भगवंतांनी "कम्म-आहार-इंद्रियप्रत्ययाने प्रत्यय होतो" असे म्हटले नाही. म्हणून "आरम्मणाधिपती हा आरम्मणप्रत्ययात समाविष्ट होतो" असे म्हटले पाहिजे. परंतु, परित्तत्तिकेतील प्रश्नवार-पच्चनीकमध्ये "अप्पमाण धर्म हा अप्पमाण धर्माचा सहजात-उपनिस्सयप्रत्ययाने प्रत्यय होतो" येथे आरम्मण प्रत्ययाचे जे अकथन (न सांगणे) आहे, ते पूर्वीच्या प्रत्ययांनी समाविष्ट न केलेल्यांच्या द्वारे सांगितलेल्या नंतरच्या सहजात इत्यादी प्रत्ययांच्या समाविष्ट केलेल्या प्रत्ययांच्या वर्जनाचा अभाव असल्यामुळे आणि आरम्मणूपनिस्सयाहून अन्य आरम्मणाधिपतीचा अभाव असल्यामुळे आहे; आरम्मणूपनिस्सयाचा आरम्मण प्रत्ययात समावेश न झाल्यामुळे नाही.

อตฺถิอวิคตปจฺจยา ยทิปิ สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตาหารินฺทฺริยานํ วเสน ปญฺจวิธาว, สหชาตปุเรชาตานํ ปน ปจฺฉาชาตาหารานํ ปจฺฉาชาตินฺทฺริยานญฺจ สหาปิ อตฺถิอวิคตปจฺจยภาโว โหติ, น ติณฺณํ วิปฺปยุตฺตตา วิย วิสุํเยวาติ ‘‘อตฺถิอวิคเตสุ จ เอเกกสฺส วเสน ฉหิ เภเทหิ ฐิตา’’ติ อตฺถิอวิคตปจฺจยลกฺขเณสุ เอเกกํ สงฺคเหตฺวา วุตฺตํ.

जरी अत्थि आणि अविगत प्रत्यय हे सहजात, पुरेजात, पच्छाजात, आहार आणि इंद्रिय यांच्या द्वारे पाच प्रकारचेच आहेत, तरीही सहजात व पुरेजात धर्मांचा, आणि पच्छाजात आहार व पच्छाजात इंद्रियांचा एकत्र देखील अत्थि-अविगत प्रत्ययभाव होतो. तीन प्रत्ययांच्या विप्पयुत्ततेप्रमाणे केवळ स्वतंत्रपणेच होत नाही. म्हणून "अत्थि आणि अविगत प्रत्ययांमध्ये प्रत्येकाच्या द्वारे सहा भेदांनी स्थित आहेत" असे अत्थि व अविगत प्रत्ययांच्या लक्षणांमध्ये एकेकाला समाविष्ट करून सांगितले आहे.

‘‘รูปินฺทฺริยปจฺจโย ปน อชฺฌตฺตพหิทฺธาเภทโต ทุวิโธ’’ติ วุตฺตํ, ตํ ‘‘อชฺฌตฺติกพาหิรเภทโต’’ติ เอวํ วตฺตพฺพํ.

"रूपेंद्रियप्रत्यय हा अध्यात्म आणि बहिद्धा भेदाने दोन प्रकारचा आहे" असे जे म्हटले आहे, ते "आध्यात्मिक आणि बाह्य भेदाने" अशा प्रकारे म्हटले पाहिजे.

จตุวีสติยาปีติ น โสฬสนฺนํเยว, นาปิ อฏฺฐนฺนํเยว, อถ โข จตุวีสติยาปีติ อตฺโถ. อารมฺมณภูตานํ อธิปติอุปนิสฺสยปจฺจยานํ อุปนิสฺสเย นิสฺสยปุเรชาตวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตานญฺจ ปุเรชาเต สงฺคโห อตฺถีติ อารมฺมณปจฺจยํ อารมฺมณปจฺจยภาเวเยว ฐเปตฺวา ตเทกเทสสฺส เตสญฺจ อุปนิสฺสยาทีสุ สงฺคหํ วตฺตุกาโม ‘‘อารมฺมณปจฺจเย อารมฺมณปจฺจโยว สงฺคหํ คจฺฉติ, น เสสา เตวีสตี’’ติ อาห. จตุตฺเถ ปุเรชาตปจฺจเยติ เอตฺถ ยถา ‘‘อุปนิสฺสยปจฺจเย อธิปติภูโต อารมฺมณปจฺจโย’’ติ วุตฺตํ, เอวํ ‘‘ปุเรชาตภูโต อารมฺมณปจฺจโย’’ติปิ วตฺตพฺพํ, ตํ ปน ตตฺถ วุตฺตนเยน คเหตุํ สกฺกาติ กตฺวา น วุตฺตํ สิยา. อถ ปน ‘‘อารมฺมณโต อญฺญํ ปุเรชาตคฺคหเณน คหิต’’นฺติ น วุตฺตํ, เอวํ สติ อุปนิสฺสยคฺคหเณนปิ อารมฺมณโต อญฺญสฺส คหิตตาย ภวิตพฺพนฺติ ‘‘อธิปติภูโต อารมฺมณปจฺจโย อุปนิสฺสเย สงฺคหํ คจฺฉตี’’ติ น วตฺตพฺพํ สิยาติ.

"चोविसांचेही" याचा अर्थ केवळ सोळांचेच नाही, किंवा केवळ आठचेच नाही, तर चोविसांचेही असा अर्थ आहे. आरम्मणभूत असणाऱ्या अधिपती आणि उपनिस्सय प्रत्ययांचा उपनिस्सय प्रत्ययात, आणि निस्सय, पुरेजात, विप्पयुत्त, अत्थि व अविगत प्रत्ययांचा पुरेजात प्रत्ययात संग्रह (समावेश) होतो; म्हणून आरम्मणप्रत्ययाला केवळ आरम्मणप्रत्ययभावातच ठेवून, त्याच्या एका भागाचा आणि त्या प्रत्ययांचा उपनिस्सय इत्यादी प्रत्ययांमध्ये संग्रह सांगण्याची इच्छा असणाऱ्या ग्रंथकारांनी "आरम्मणप्रत्ययात आरम्मणप्रत्ययच समाविष्ट होतो, उर्वरित तेवीस नाही" असे म्हटले आहे. चौथ्या पुरेजातप्रत्ययात येथे ज्याप्रमाणे "उपनिस्सयप्रत्ययात अधिपतीभूत असलेला आरम्मणप्रत्यय समाविष्ट होतो" असे म्हटले आहे, त्याचप्रमाणे "पुरेजातभूत असलेला आरम्मणप्रत्यय" असेही म्हटले पाहिजे. परंतु, ते तेथे सांगितलेल्या पद्धतीने ग्रहण करणे शक्य आहे, असा विचार करून ते म्हटले नसावे. किंवा जर "आरम्मणाहून अन्य पुरेजात हे पुरेजातग्रहणाने घेतले गेले आहे" असे मानून ते म्हटले नसेल, तर असे असताना उपनिस्सयग्रहणाने देखील आरम्मणाहून अन्य उपनिस्सयाचे ग्रहण झाले पाहिजे, त्यामुळे "अधिपतीभूत असलेला आरम्मणप्रत्यय उपनिस्सयात समाविष्ट होतो" असे म्हणता कामा नये, असे समजावे.

เยสุ [Pg.231] ปญฺเหสุ…เป… เอโกว ปจฺจโย อาคโตติ เอตฺถ อาคโตวาติ เอวํ เอวสทฺโท อาเนตฺวา โยเชตพฺโพ. เตน ทฺวาทสมจุทฺทสเมสุ ปญฺเหสุ สหชาตปุเรชาเตสุ เอเกโก ปจฺจโย น อนาคโต โหติ, อถ โข อาคโตวาติ เตสุ อญฺญตรปฏิกฺเขเป เตปิ ปญฺหา ปริหายนฺตีติ ทสฺสิตํ โหตีติ. ยสฺมึ ปน ปญฺเหติ ทุติยฉฏฺฐปญฺเหสุ เอเกกวเสน คเหตฺวา เอกวจเนน นิทฺทิสียติ. เอวนฺติ อารมฺมณอุปนิสฺสยวเสนาติ อตฺโถ. เตน ทฺวาทสมจุทฺทสเม นิวตฺเตติ. เตสุปิ หิ ทฺเว ปจฺจยา อาคตา, น ปน อารมฺมณอุปนิสฺสยวเสนาติ. อวเสสานํ วเสนาติ อวเสสานํ ลพฺภมานานํ วเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ เตรสมปนฺนรสเมสุ ปจฺฉาชาเตปิ ปฏิกฺขิตฺเต อาหารินฺทฺริยานํ วเสน เต ปญฺหา ลพฺภนฺติ, อถ โข สหชาตสฺเสว วเสนาติ. อิทเมว เจตฺถ ลกฺขณนฺติ อฏฺฐนฺนํ ปจฺจยานํ สพฺพปจฺจยสงฺคาหกตฺตํ, อุกฺกฏฺฐวเสน ปญฺหาปริจฺเฉโท, เต เต ปจฺจเย สงฺคเหตฺวา ทสฺสิตปจฺจยปริจฺเฉโท, ตสฺมึ ตสฺมึ ปจฺจเย ปฏิกฺขิตฺเต ตสฺส ตสฺส ปญฺหสฺส ปริหานาปริหานีติ เอตํ สพฺพํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนว ‘‘อิมินา ลกฺขเณนา’’ติ วุตฺตํ.

"ज्या प्रश्नांमध्ये... केवळ एकच प्रत्यय आला आहे" येथे "आलाच आहे" (आगतो एव) अशा प्रकारे 'एव' शब्द आणून जोडला पाहिजे. त्या 'एव' शब्दाने बाराव्या आणि चौदाव्या प्रश्नांमध्ये सहजात व पुरेजात प्रत्ययांपैकी एकेक प्रत्यय न आलेला नसतो, तर तो आलाच असतो; म्हणून त्यांपैकी एकाचा निषेध केला असता ते प्रश्न देखील लुप्त (कमी) होतात, हे दर्शविले आहे. "परंतु ज्या प्रश्नात" या पाठात दुसऱ्या आणि सहाव्या प्रश्नांपैकी एकेकाच्या संबंधाने घेऊन एकवचनाने निर्देश केला आहे. "अशा प्रकारे" (एवं) याचा अर्थ आरम्मण आणि उपनिस्सय प्रत्ययांच्या संबंधाने असा आहे. त्याद्वारे बाराव्या आणि चौदाव्या प्रश्नांना वगळले जाते. कारण त्या प्रश्नांमध्ये देखील दोन प्रत्यय आले आहेत, परंतु ते आरम्मण आणि उपनिस्सय प्रत्ययांच्या संबंधाने आलेले नाहीत. "उर्वरितांच्या द्वारे" याचा अर्थ वगळलेल्या प्रत्ययांहून उर्वरित प्राप्त होणाऱ्या प्रत्ययांच्या द्वारे असा जाणावा. कारण तेराव्या आणि पंधराव्या प्रश्नांमध्ये पच्छाजात प्रत्ययाचा निषेध केला असता देखील आहार व इंद्रिय प्रत्ययांच्या द्वारे ते प्रश्न प्राप्त होत नाहीत, तर केवळ सहजात प्रत्ययाच्या द्वारेच प्राप्त होतात. "हेच येथे लक्षण आहे" हे वचन आठ प्रत्ययांचे सर्व प्रत्यय संग्राहकत्व, उत्कृष्टतेने प्रश्नांची मर्यादा, त्या त्या प्रत्ययांना समाविष्ट करून दर्शविलेली प्रत्ययांची मर्यादा, आणि त्या त्या प्रत्ययाचा निषेध केला असता त्या त्या प्रश्नाचा होणारा ऱ्हास किंवा न होणारा ऱ्हास, या सर्वांना उद्देशून म्हटले आहे असे जाणावे. म्हणूनच "या लक्षणाने" असे म्हटले आहे.

ตตฺราติ ปเภทปริหานีสุ. ตีหิ ปจฺจเยหิ เอกูนวีสติ ปจฺจยา ทสฺสิตาติ ‘‘นเหตุปจฺจยา’’ติ เอตฺถ ลพฺภมานปจฺจเย สนฺธาย วุตฺตํ. อยํ ปน ปจฺจยุทฺธาโร สพฺพปจฺจนียสฺส สาธารณลกฺขณวเสน วุตฺโต, น ‘‘นเหตุปจฺจยา’’ติ เอตฺเถว ลพฺภมานปจฺจยทสฺสนวเสน. เอวญฺจ กตฺวา เหตุทุกปญฺหาวารปจฺจนีเย ‘‘เหตุธมฺโม เหตุสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย, สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย, อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๑.๔๓) วุตฺตํ, อญฺญถา ‘‘นเหตุปจฺจยา’’ติ เอตฺถ ลพฺภมานปจฺจยทสฺสเน ‘‘สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ น วตฺตพฺพํ สิยา, ตสฺมา อิธาปิ สพฺพลพฺภมานปจฺจยสงฺคหวเสน ปจฺจยุทฺธารสฺส วุตฺตตฺตา ตีหิ ปจฺจเยหิ วีสติ ปจฺจยา ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพา. ยํ วุตฺตํ ‘‘ตตฺรายํ วิตฺถารกถา’’ติ, ตตฺร ปเภเท วิตฺถารกถํ วตฺวา ปริหานียํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตสฺมึ ปน ปจฺจเย…เป… เต ปรโต วกฺขามา’’ติ อาห.

‘तत्र’ म्हणजे प्रभेद (प्रत्ययांचे प्रकार) आणि हानी (प्रत्ययांचा लोप किंवा घट) याविषयी. ‘तीन प्रत्ययांद्वारे एकोणवीस प्रत्यय दाखवले आहेत’ हे ‘नहेतुप्रत्यया’ यामध्ये प्राप्त होणाऱ्या प्रत्ययांना उद्देशून म्हटले आहे. परंतु, हा प्रत्ययोद्धार (प्रत्ययांचा निर्देश) सर्व पच्चनीकांच्या साधारण लक्षणाच्या वशाने सांगितला आहे, केवळ ‘नहेतुप्रत्यया’ यामध्येच प्राप्त होणाऱ्या प्रत्ययांच्या दर्शनाच्या वशाने नाही. आणि असे मानल्यानेच हेतुदुक पञ्हवार पच्चनीकमध्ये ‘हेतुधम्मो हेतुस्स धम्मस्स आरम्मणपच्चयेन पच्चयो, सहजातपच्चयेन पच्चयो, उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो’ असे म्हटले आहे. अन्यथा, ‘नहेतुप्रत्यया’ यामध्ये प्राप्त होणाऱ्या प्रत्ययांच्या दर्शनात ‘सहजातप्रत्ययाने प्रत्यय होतो’ असे म्हणता आले नसते. म्हणून येथेही (कुशलतिक पञ्हवार पच्चनीकमध्येही) सर्व प्राप्त होणाऱ्या प्रत्ययांच्या संग्रहाच्या वशाने प्रत्ययोद्धार सांगितला असल्यामुळे तीन प्रत्ययांद्वारे वीस प्रत्यय दाखवले आहेत, असे समजावे. जे ‘तत्रायं वित्थारकथा’ (तेथे ही सविस्तर कथा आहे) असे म्हटले आहे, त्यामध्ये प्रभेदांविषयी सविस्तर वर्णन करून, हानी दर्शवण्यासाठी ‘तस्मिं पन पच्चये...पे... ते परतो वक्खाम’ (परंतु त्या प्रत्ययात... ते पुढे सांगू) असे म्हटले आहे.

๕๒๘. ตถา อกุสลาทิเกสุปิ จตูสุ ปญฺเหสุ เตหิ เตหิ ปจฺจเยหิ เต เตเยว ปจฺจยา ทสฺสิตาติ กุสลาทิเกสุ ทสฺสิเตหิ [Pg.232] อญฺเญสํ อภาวํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. น หิ ‘‘อกุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺสา’’ติ เอตฺถ ทฺวีหิ ปจฺจเยหิ ตโย ปจฺจยา ทสฺสิตา, อถ โข ทฺเวเยว, อพฺยากตสฺสปิ อกุสโล อารมฺมณาธิปติปจฺจโย น โหตีติ.

५२८. त्याचप्रमाणे अकुशल इत्यादी चार प्रश्नांमध्ये देखील त्या त्या प्रत्ययांद्वारे ते तेच प्रत्यय दाखवले आहेत, हे कुशल इत्यादींमध्ये दाखवलेल्या प्रत्ययांपेक्षा इतर प्रत्ययांचा अभाव लक्षात घेऊन म्हटले आहे, असे समजावे. कारण ‘अकुसलो धम्मो कुसलस्स धम्मस्स’ (अकुशल धर्म कुशल धर्माचा...) यामध्ये दोन प्रत्ययांद्वारे तीन प्रत्यय दाखवलेले नाहीत, तर केवळ दोनच प्रत्यय दाखवले आहेत; कारण अव्याकृतासाठी देखील अकुशल हा आरम्मणाधिपतिप्रत्यय होत नाही.

๕๓๐. สหชาตปจฺจยา ปน น โหนฺติ วตฺถุมิสฺสกตฺตาติ อสหชาตปจฺจเยน วตฺถุนา สหชาตปจฺจยภาเวน คหิตตฺตา เตน สทฺธึ สหชาตปจฺจยา น โหนฺตีติ ทสฺเสติ, น ปน สุทฺธานํ สหชาตปจฺจยภาวํ นิวาเรติ. วตฺถุนา ปน สทฺธึ เยน นิสฺสยาทินา ปจฺจยา โหนฺติ, ตเมว นิสฺสยาทึ วิเสเสตุํ สหชาตนฺติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตสฺมา เตส’’นฺติอาทิมาห.

५३०. ‘परंतु वस्तूशी (हदयवस्तूशी) मिश्रित असल्यामुळे सहजातप्रत्यय होत नाहीत’ या विधानाने हे दर्शवले आहे की, सहजातप्रत्यय नसलेल्या (प्रवृत्ती काळातील) वस्तूशी सहजातप्रत्ययभावाने ग्रहण केल्यामुळे, तिच्यासोबत सहजातप्रत्यय होत नाहीत; परंतु केवळ (हदयवस्तूशी मिश्रित नसलेल्या) शुद्ध नामस्कंधांच्या सहजातप्रत्ययभावाचा निषेध केला जात नाही. परंतु वस्तूच्या सोबत ज्या निस्सय (आश्रय) इत्यादी प्रत्ययांद्वारे उपकार होतो, त्याच निस्सय इत्यादींना विशेषित करण्यासाठी ‘सहजात’ असे म्हटले आहे, हे दर्शवण्यासाठी ‘तस्मा तेसं’ इत्यादी म्हटले आहे.

อิมสฺมึ ปน ปจฺจยุทฺธาเร อารมฺมณอุปนิสฺสยกมฺมอตฺถิปจฺจเยสุ จตูสุ สพฺพปจฺจเย สงฺคณฺหิตฺวา กสฺมา เตสํ วเสน ปจฺจยุทฺธาโร น กโตติ? มิสฺสกามิสฺสกสฺส อตฺถิปจฺจยวิภาคสฺส ทุวิญฺเญยฺยตฺตา. น หิ ‘‘อวิภาเคน อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วุตฺเต สกฺกา วิญฺญาตุํ ‘‘กึ สุทฺเธน สหชาตอตฺถิปจฺจเยน ปุเรชาตปจฺฉาชาตาหารินฺทฺริยอตฺถิปจฺจเยน วา, อถ สหชาตปุเรชาตมิสฺสเกน ปจฺฉาชาตาหารมิสฺสเกน ปจฺฉาชาตินฺทฺริยมิสฺสเกน วา’’ติ. อตฺถิปจฺจยวิเสเสสุ ปน สหชาตาทีสุ สรูปโต วุจฺจมาเนสุ ยตฺถ สุทฺธานํ สหชาตาทีนํ ปจฺจยภาโว, ตตฺถ ‘‘สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทินา สุทฺธานํ, ยตฺถ จ มิสฺสกานํ ปจฺจยภาโว, ตตฺถ ‘‘สหชาตํ ปุเรชาต’’นฺติอาทินา มิสฺสกานํ คหณโต สุวิญฺเญยฺยตา โหติ, ตสฺมา อตฺถิปจฺจยวิเสสทสฺสนตฺถํ สหชาตาทโย คหิตา, เตน จ สพฺพปจฺจยานํ จตูสุ ปจฺจเยสุ สงฺคโห ทสฺสิโต โหติ.

परंतु या प्रत्ययोद्धारात आरम्मण, उपनिस्सय, कम्म आणि अत्थि या चार प्रत्ययांमध्ये सर्व प्रत्ययांचा संग्रह करून त्यांच्या वशाने प्रत्ययोद्धार का केला नाही? (उत्तर:) कारण मिश्रित आणि अमिश्रित अशा अत्थिप्रत्ययाच्या विभागाचे आकलन होणे कठीण आहे. कारण ‘विभागाशिवाय केवळ अत्थिप्रत्ययाने प्रत्यय होतो’ असे म्हटले असता, हे जाणणे शक्य नाही की, ‘तो केवळ शुद्ध सहजात-अत्थिप्रत्ययाने किंवा पुरेजात-पच्छाजात-आहार-इंद्रिय-अत्थिप्रत्ययाने होतो, की सहजात-पुरेजात मिश्रित प्रत्ययाने, पच्छाजात-आहार मिश्रित प्रत्ययाने किंवा पच्छाजात-इंद्रिय मिश्रित प्रत्ययाने होतो?’ परंतु अत्थिप्रत्ययाच्या विशेषांमध्ये सहजात इत्यादींचे स्वरूप स्पष्टपणे सांगितले असता, ज्या वारात शुद्ध सहजात इत्यादींचा प्रत्ययभाव प्राप्त होतो, तेथे ‘सहजातप्रत्ययाने प्रत्यय होतो’ इत्यादी पद्धतीने शुद्धांचे ग्रहण होते; आणि ज्या वारात मिश्रितांचा प्रत्ययभाव प्राप्त होतो, तेथे ‘सहजात पुरेजात’ इत्यादी पद्धतीने मिश्रितांचे ग्रहण होत असल्यामुळे ते सहज समजण्याजोगे होते. म्हणून अत्थिप्रत्ययाचे विशेष दर्शवण्यासाठी सहजात इत्यादी ग्रहण केले आहेत, आणि त्याद्वारे सर्व प्रत्ययांचा चार प्रत्ययांमध्ये संग्रह दर्शवला गेला आहे.

กสฺมา ปน สหชาตปุเรชาเต อคฺคเหตฺวา นิสฺสโย, ปุเรชาตปจฺฉาชาเต อคฺคเหตฺวา วิปฺปยุตฺโต วา อตฺถิปจฺจยวิเสสภาเวน น วุตฺโตติ? อวตฺตพฺพตฺตา, นิสฺสโย ตาว น วตฺตพฺโพ สหชาตปุเรชาตานํ สุทฺธานํ มิสฺสกานญฺจ นิสฺสยปจฺจยภาวโต วิภชิตพฺพตาย อตฺถิปจฺจเยน อวิสิฏฺฐตฺตา, วิปฺปยุตฺตปจฺจโย จ สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตภาวโต อตฺถิปจฺจโย วิย วิเสสิตพฺโพติ โส วิย น วตฺตพฺโพ. สหชาตปุเรชาตานญฺจ มิสฺสกานํ อตฺถิปจฺจยภาโว โหติ, น [Pg.233] วิปฺปยุตฺตภาโว. ตถา สหชาตปจฺฉาชาตานญฺจ มิสฺสกานํ อตฺถิปจฺจยภาโว โหติ. วกฺขติ หิ ‘‘อนุปาทินฺนอนุปาทานิโย ธมฺโม อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส จ อนุปาทินฺนอนุปาทานิยสฺส จ ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย สหชาตํ ปจฺฉาชาต’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๑.๔.๘๔), น ปน วิปฺปยุตฺตปจฺจยภาโว, ตสฺมา วิปฺปยุตฺตคฺคหเณน มิสฺสกานํ อตฺถิปจฺจยภาวสฺส อคฺคหณโต น โส อตฺถิปจฺจยวิเสโส ภวิตุํ ยุตฺโตติ ภิยฺโยปิ น วตฺตพฺโพ.

परंतु सहजात आणि पुरेजात यांना ग्रहण न करता ‘निस्सय’ प्रत्यय, आणि पुरेजात व पच्छाजात यांना ग्रहण न करता ‘विप्पयुत्त’ (विप्रयुक्त) प्रत्यय अत्थिप्रत्ययाचे विशेष म्हणून का सांगितले नाहीत? (उत्तर:) कारण ते सांगणे योग्य नाही. प्रथम निस्सय प्रत्ययाविषयी सांगायचे तर, तो सांगता येत नाही; कारण शुद्ध आणि मिश्रित अशा सहजात व पुरेजात प्रत्ययांचा निस्सयप्रत्ययभाव असल्यामुळे तो विभागून सांगण्याजोगा आहे, आणि अत्थिप्रत्ययापेक्षा तो विशिष्ट नसल्यामुळे. आणि विप्पयुत्त प्रत्यय देखील सहजात, पुरेजात व पच्छाजात भावाचा असल्यामुळे अत्थिप्रत्ययाप्रमाणेच विशेषित करण्याजोगा आहे, म्हणून त्याच्याप्रमाणेच तो सांगता येत नाही. तसेच, मिश्रित अशा सहजात व पुरेजात प्रत्ययांचा अत्थिप्रत्ययभाव असतो, विप्पयुत्तप्रत्ययभाव नसतो. त्याचप्रमाणे मिश्रित अशा सहजात व पच्छाजात प्रत्ययांचा देखील अत्थिप्रत्ययभाव असतो. कारण पुढे असे सांगितले जाईल: ‘अनुपादिन्न-अनुपादानीय धर्म हा उपादिन्न-उपादानीय आणि अनुपादिन्न-अनुपादानीय धर्माचा अत्थिप्रत्ययाने प्रत्यय होतो - सहजात आणि पच्छाजात’, परंतु विप्पयुत्तप्रत्ययभाव सांगितला जाणार नाही. म्हणून विप्पयुत्त प्रत्ययाच्या ग्रहणाने मिश्रित प्रत्ययांच्या अत्थिप्रत्ययभावाचे ग्रहण होत नसल्यामुळे, तो अत्थिप्रत्ययाचा विशेष होणे योग्य नाही, म्हणून देखील तो सांगणे योग्य नाही.

นนุ จ สหชาตปจฺจโย จ เหตุอาทีหิ วิเสสิตพฺโพติ โสปิ นิสฺสยวิปฺปยุตฺตา วิย อตฺถิปจฺจยวิเสสภาเวน น วตฺตพฺโพติ? น, วิรุทฺธปจฺจเยหิ อวิเสสิตพฺพตฺตา. นิสฺสยวิปฺปยุตฺตา หิ อตฺถิปจฺจโย วิย อุปฺปตฺติกาลวิรุทฺเธหิ ปจฺจเยหิ วิเสสิตพฺพา, น ปน สหชาโต. เหตุอาทโย หิ สหชาตา เอว, น อุปฺปตฺติกาลวิรุทฺธาติ.

शंका: सहजातप्रत्यय देखील हेतु इत्यादींद्वारे विशेषित करण्याजोगा आहे, म्हणून तो देखील निस्सय व विप्पयुत्त प्रत्ययांप्रमाणे अत्थिप्रत्ययाचा विशेष म्हणून सांगता कामा नये की काय? समाधान: असे नाही; कारण तो (सहजातप्रत्यय) उत्पत्तीच्या काळाने परस्पर विरोधी असलेल्या प्रत्ययांद्वारे विशेषित करण्याजोगा नाही. कारण निस्सय आणि विप्पयुत्त प्रत्यय हे अत्थिप्रत्ययाप्रमाणेच उत्पत्तीच्या काळाने परस्पर विरोधी असलेल्या प्रत्ययांद्वारे विशेषित करण्याजोगे आहेत, परंतु सहजातप्रत्यय तसा नाही. कारण हेतु इत्यादी प्रत्यय हे सहजातच आहेत, ते उत्पत्तीच्या काळाने परस्पर विरोधी नाहीत.

ปจฺจนียุทฺธารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पच्चनीय-उद्धार-वर्णना समाप्त झाली.

ปจฺจนียคณนวณฺณนา

पच्चनीय-गणना-वर्णना

นเหตุมูลกวณฺณนา

नहेतु-मूलक-वर्णना

๕๓๒. สุทฺโธ อารมฺมณปจฺจโย ปริหายตีติ เอตฺถ สุทฺธคฺคหเณน น กิญฺจิ ปโยชนํ. อารมฺมเณ หิ ปจฺจนียโต ฐิเต อธิปติปจฺจยาทิภูโต อารมฺมณปจฺจโย ปริหายติเยวาติ. สุทฺโธติ วา อฏฺฐสุ ปจฺจเยสุ เกวลํ อารมฺมณปจฺจโย ปริหายติ, น เสสาติ ทสฺเสติ. เอกาทสนฺนนฺติ สหชาเต สงฺคหํ คจฺฉนฺเตสุ ปนฺนรสสุ อญฺญมญฺญวิปากสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺเต วชฺเชตฺวา เอกาทสนฺนํ วเสน. เตติ เต สหชาเต อนฺโตคธาเยว ตสฺมึ ปฏิกฺขิตฺเต อญฺเญนากาเรน วิสฺสชฺชนํ น ลภนฺตีติ ทสฺเสติ, อนนฺโตคธา ปน อารมฺมณาธิปติปุเรชาตนิสฺสยาทโย อารมฺมณาทิอากาเรน ลภนฺตีติ.

५३२. ‘शुद्ध आरम्मणप्रत्यय कमी होतो’ यामध्ये ‘शुद्ध’ या शब्दाच्या ग्रहणाने काही विशेष प्रयोजन नाही. कारण आरम्मण प्रत्यय पच्चनीक (व्यतिरेक) रूपात राहिला असता, अधिपती प्रत्यय इत्यादी रूप असलेला आरम्मण प्रत्यय कमी होतोच. अथवा, ‘शुद्ध’ या शब्दाने हे दर्शवले आहे की, आठ प्रत्ययांमध्ये केवळ आरम्मण प्रत्ययच कमी होतो, उर्वरित प्रत्यय नाही. ‘अकरांचे’ म्हणजे सहजात प्रत्ययात समाविष्ट होणाऱ्या पंधरा प्रत्ययांपैकी अञ्ञमञ्ञ (अन्योन्य), विपाक, सम्पयुत्त आणि विप्पयुत्त हे प्रत्यय वगळून अकरा प्रत्ययांच्या वशाने. ‘ते’ या शब्दाने हे दर्शवले आहे की, ते (हेतु इत्यादी प्रत्यय) सहजात प्रत्ययातच अंतर्भूत आहेत; त्यामुळे त्या सहजात प्रत्ययाचा निषेध केला असता, ते इतर कोणत्याही रूपाने विसर्जन (उत्तर) प्राप्त करत नाहीत. परंतु जे अंतर्भूत नाहीत असे आरम्मण, अधिपती, पुरेजात, निस्सय इत्यादी प्रत्यय आरम्मण इत्यादी रूपाने विसर्जन प्राप्त करतात.

กิญฺจาปิ สหชาตปจฺจโยเยว นตฺถีติ ตสฺมึ ปฏิกฺขิตฺเต อิเม วารา น ลพฺเภยฺยุํ, อถ โข นิสฺสยอตฺถิอวิคตานํ วเสน เอเต ลภิตพฺพา สิยุนฺติ อธิปฺปาโย. ยสฺมา ปนาติอาทินา ยทิปิ สหชาตปจฺจโย นตฺถิ[Pg.234], ยสฺมา ปน สหชาตปจฺจยธมฺเม ฐิตา เอเต น นิสฺสยาทโย น โหนฺติ, ยสฺมา จ สหชาเต ปฏิกฺขิตฺเต เย ปฏิกฺขิตฺตา โหนฺติ, เต อิธ สหชาตปฏิกฺเขเปน ปฏิกฺขิตฺตา, ตสฺมา เตปิ วารา น ลพฺภนฺตีติ ทสฺเสติ.

जरी सहजात प्रत्ययच नाही असे मानून त्याचा निषेध केला, तरी हे वार (पर्याय) प्राप्त होणार नाहीत; परंतु निस्सय, अत्थि आणि अविगत यांच्याद्वारे हे प्राप्त व्हावेत, असा अभिप्राय आहे. 'यस्मा पन' इत्यादीद्वारे हे दर्शविले आहे की, जरी सहजात प्रत्यय नसला, तरी सहजात प्रत्यय धर्मामध्ये स्थित असलेले हे कुशल-अव्याकृत धर्म निस्सय इत्यादी होत नाहीत असे नाही (म्हणजे ते निस्सय इत्यादी होतातच). आणि सहजात प्रत्ययाचा निषेध केला असता, जे सहजात-निस्सय इत्यादी निषेध पावले आहेत, त्यांचा येथे सहजात-निषेधाद्वारे निषेध केला गेला आहे; म्हणून ते वार देखील प्राप्त होत नाहीत, असे दर्शविले आहे.

ฐเปตฺวา สหชาตปจฺจยนฺติ เอเตน นิสฺสยาทิภูตญฺจ สหชาตปจฺจยํ ฐเปตฺวาติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กุสลโต ปวตฺตมาเนสุ กุสลาพฺยากเตสุ กุสลสฺส กุสโล อญฺญมญฺญปจฺจโย โหตีติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห ‘‘อญฺญมญฺญปจฺจยธมฺมวเสน ปวตฺติสพฺภาวโต’’ติ. เย ธมฺมา อญฺญมญฺญปจฺจยสงฺคหํ คตาติ เตสํ เตสํ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ ปจฺจยภาเวน วุจฺจมานา เย ธมฺมา อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน วุจฺจมานานํ อญฺญมญฺญปจฺจโยติ สงฺคหํ คตาติ อตฺโถ. กุสโล จ กุสลสฺส อญฺญมญฺญปจฺจโยติ กตฺวา กุสลาพฺยากตานํ อญฺญมญฺญปจฺจยสงฺคหํ คเตเหว ธมฺเมหิ ปจฺจโย โหติ, สมุทายภูโต เอกเทสภูเตหีติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. กุสโล ปน กุสลสฺส อญฺญมญฺญปจฺจยภูเตเหว กุสลาพฺยากตานํ สหชาตาทีหิ, น อญฺญถาติ อญฺญมญฺเญ ปฏิกฺขิตฺเต โส วาโร ปริหายตีติ วตฺตพฺพํ.

'सहजात प्रत्यय वगळून' (ठपेत्वा सहजातपच्चयं) या वचनाने निस्सय इत्यादी स्वरूप असलेला सहजात प्रत्यय वगळून, असे म्हटले आहे असे समजावे. कुशलापासून प्रवृत्त होणाऱ्या कुशल-अव्याकृत धर्मांमध्ये कुशलाचा कुशल हा अञ्ञमञ्ञ (अन्योन्य) प्रत्यय होतो, या अर्थाला अनुलक्षून 'अञ्ञमञ्ञपच्चयधम्मवसेन पवत्तिसब्भावतो' असे म्हटले आहे. 'जे धर्म अञ्ञमञ्ञ प्रत्ययाच्या संग्रहात गेले आहेत' याचा अर्थ असा की, त्या त्या प्रत्ययोत्पन्न (पच्चयुप्पन्न) धर्मांचे प्रत्यय म्हणून सांगितले जाणारे जे धर्म, स्वतःचे प्रत्ययोत्पन्न म्हणून सांगितले जाणाऱ्या धर्मांचे अञ्ञमञ्ञ प्रत्यय म्हणून संग्रहित झाले आहेत. 'कुशल हा कुशलाचा अञ्ञमञ्ञ प्रत्यय आहे' असे मानून, कुशल-अव्याकृतांच्या अञ्ञमञ्ञ प्रत्यय संग्रहात गेलेल्या धर्मांद्वारेच प्रत्यय होतो; म्हणजे समुदाय रूप होऊन एकदेश (भाग) असलेल्या धर्मांचा प्रत्यय होतो, असा येथे अभिप्राय आहे. परंतु कुशल हा कुशलाचा अञ्ञमञ्ञ प्रत्यय स्वरूप होऊनच कुशल-अव्याकृतांना सहजात इत्यादींद्वारे प्रत्यय होतो, अन्य प्रकारे नाही; म्हणून अञ्ञमञ्ञ प्रत्ययाचा निषेध केला असता तो वार नष्ट होतो (कमी होतो), असे म्हणावे.

จตุนฺนํ ขนฺธานํ เอกเทโสวาติ สหชาเต สนฺธาย วุตฺตํ. อสหชาตา หิ อาหารินฺทฺริยา รูปกฺขนฺเธกเทโสว โหนฺติ. เตติ เต วิปฺปยุตฺตปจฺจยธมฺมา.

'चार स्कंधांचा एक भाग' (चतुन्नं खन्धानं एकदेसो वा) हे सहजात धर्मांना अनुलक्षून म्हटले आहे. कारण, असहजात (सहजात नसलेले) आहार आणि इंद्रिय हे रूपस्कंधाचा एक भागच असतात. 'ते' म्हणजे ते विप्पयुत्त (विप्रयुक्त) प्रत्यय धर्म होत.

๕๓๓. ‘‘ทุมูลกาทิวเสน ปจฺจยคณนํ ทสฺเสตุ’’นฺติ ลิขิตํ, ‘‘ปจฺจนียคณนํ ทสฺเสตุ’’นฺติ ปน วตฺตพฺพํ. ปจฺจนียวารคณนา หิ ทสฺสิตาติ.

५३३. 'द्विमूलक इत्यादींच्या द्वारे प्रत्यय-गणना दर्शविण्यासाठी' (दुमूलकादिवसेन पच्चयगणनं दस्सेतुं) असे लिहिले आहे, परंतु 'पच्चनीय (व्यतिरेक) गणना दर्शविण्यासाठी' असे म्हणावे. कारण पच्चनीय वारांची गणना दर्शविली आहे.

‘‘วิปากํ ปเนตฺถ นอุปนิสฺสยปจฺจเยน สทฺธึ ฆฏิตตฺตา น ลพฺภตี’’ติ วุตฺตํ, วิปากสฺสปิ ปน กมฺมํ อุปนิสฺสโย อหุตฺวาปิ กมฺมปจฺจโย โหตีติ วิปากตฺติเก ทสฺสิตเมตนฺติ.

'येथे विपाक हा न-उपनिस्सय प्रत्ययाशी जोडला गेल्यामुळे प्राप्त होत नाही' असे म्हटले आहे; परंतु विपाकासाठी देखील कर्म हे उपनिस्सय (प्रकृतोपनिस्सय) न होताही कम्मपच्चय (नानाक्षणिक कर्म प्रत्यय) होते, हे विपाकतिकात दर्शविले आहे, असे समजावे.

นเหตุมูลกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

न-हेतु-मूलक वर्णन समाप्त झाले.

๕๓๔. สตฺต ปญฺจ ตีณิ ทฺเว เอกนฺติ ปริจฺฉินฺนคณนานีติ สตฺตาทิปริจฺเฉเทหิ ปริจฺฉินฺนคณนานิ วิสฺสชฺชนานิ เหตุมูลเก ทสฺสิตานีติ อาห.

५३४. 'सात, पाच, three, दोन, एक' ही मर्यादित गणना आहे; सात इत्यादी मर्यादांद्वारे मर्यादित गणना असलेली विसर्जने (उत्तरे) हेतु-मूलकात दर्शविली आहेत, असे मानून (संग्रहकारांनी) म्हटले आहे.

๕๓๘. นนิสฺสยปจฺจยา [Pg.235] นอุปนิสฺสยปจฺจยา นปจฺฉาชาเต ตีณีติ มูลกํ สงฺขิปิตฺวา ทสมูลเก ‘‘นปจฺฉาชาเต ตีณี’’ติ วุตฺตํ คณนํ อุทฺธรติ. ‘‘เตสุ กฏตฺตารูปญฺจ อาหารสมุฏฺฐานญฺจ ปจฺจยุปฺปนฺน’’นฺติ วุตฺตํ, ทฺวีสุ ปน วิปาโก ตติเย เตสมุฏฺฐานิกกาโย จ ปจฺจยุปฺปนฺโน โหติเยว.

५३८. 'न-निस्सयप्रत्यया न-उपनिस्सयप्रत्यया न-पच्छाजाते तीणि' या प्रकारे मूलक संक्षिप्त करून, दस-मूलकात 'न-पच्छाजाते तीणि' अशी सांगितलेली गणना उद्धृत केली आहे. 'त्यांच्यामध्ये कटत्तारूप आणि आहारसमुत्थान रूप हे प्रत्ययोत्पन्न आहेत' असे (अट्ठकथेत) म्हटले आहे; परंतु दोन विसर्जनात विपाक (नामस्कंध) आणि तिसऱ्या विसर्जनात त्यापासून उत्पन्न झालेली काया (शरीर) हे प्रत्ययोत्पन्न होतातच.

๕๔๕. อพฺยากโต จ สหชาตอพฺยากตสฺสาติ ‘‘อรูปาพฺยากโต อรูปาพฺยากตสฺส, รูปาพฺยากโต จ รูปาพฺยากตสฺสา’’ติ เอตํ ทฺวยํ สนฺธาย วุตฺตํ. รูปาพฺยากโต ปน อรูปาพฺยากตสฺส, อรูปาพฺยากโต จ รูปาพฺยากตสฺส สหชาตปจฺจโย โหนฺโต วิปฺปยุตฺตปจฺจโย โหติเยว. ‘‘อพฺยากโต สหชาตาหารินฺทฺริยวเสน อพฺยากตสฺสาติ เอวํ ปญฺจา’’ติ ปน วตฺตพฺพํ.

५४५. 'अव्याकृत आणि सहजात अव्याकृताचा देखील' (अव्याकतो च सहजातअव्याकतस्सापि) हे वचन 'अरूप-अव्याकृत अरूप-अव्याकृताचा, आणि रूप-अव्याकृत रूप-अव्याकृताचा' या दोन्हीला अनुलक्षून म्हटले आहे. परंतु रूप-अव्याकृत हा अरूप-अव्याकृताचा आणि अरूप-अव्याकृत हा रूप-अव्याकृताचा सहजात प्रत्यय होत असताना, तो विप्पयुत्त (विप्रयुक्त) प्रत्यय होतोच. परंतु 'अव्याकतो सहजाताहारिन्द्रियवसेन अव्याकतस्साति एवं पञ्च' (अव्याकृत हा सहजात, आहार आणि इंद्रियांच्या द्वारे अव्याकृताचा प्रत्यय होतो, या प्रकारे पाच) असे म्हणावे.

๕๔๖. โนอตฺถิปจฺจยา นเหตุยา นวาติ เอตฺถ ‘‘เอกมูลเกกาวสานา อนนฺตรปกตูปนิสฺสยวเสน ลพฺภนฺตี’’ติ วุตฺตํ, อตฺถิปจฺจเย ปน ปฏิกฺขิตฺเต อฏฺฐสุ ปจฺจเยสุ สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตาหารินฺทฺริยานิ ปฏิกฺขิตฺตานิ, อารมฺมณอุปนิสฺสยกมฺมานิ ฐิตานีติ เตสํ ติณฺณํ ฐิตานํ วเสน ลพฺภนฺตีติ วตฺตพฺพํ. สพฺพตฺถ หิ อฏฺฐสุ ปจฺจเยสุ เย เย ปฏิกฺขิตฺตา, เต เต อปเนตฺวา เย เย ฐิตา, เตสํ วเสน เต เต วารา ลพฺภนฺตีติ อิทเมตฺถ ลกฺขณนฺติ. ยาว นิสฺสยมฺปีติ น เกวลํ นารมฺมเณเยว ฐตฺวา, อถ โข ยาว นิสฺสยํ, ตาว ฐตฺวาปิ นอุปนิสฺสเย ทฺเว กาตพฺพาติ อตฺโถ. นอุปนิสฺสยโต หิ ปุริเมสุ จ นวปิ ลพฺภนฺติ, นอุปนิสฺสเย ปน ปวตฺเต อตฺถิอารมฺมณอุปนิสฺสยปฏิกฺเขเปน สตฺต ปจฺจยา ปฏิกฺขิตฺตาติ อวสิฏฺฐสฺส กมฺมสฺส วเสน ทฺเวเยวาติ.

५४६. 'नोअत्थिपच्चया नहेतुया नव' या नयात 'एक-मूलकात एक शेवटी असणारे अनन्तर आणि प्रकृतोपनिस्सय यांच्याद्वारे प्राप्त होतात' असे अट्ठकथेत म्हटले आहे. परंतु अत्थि प्रत्ययाचा निषेध केला असता, आठ प्रत्ययांपैकी सहजात, पुरेजात, पच्छाजात, आहार आणि इंद्रिय हे निषेध पावले आहेत, आणि आरम्मण, उपनिस्सय व कर्म हे शिल्लक राहिले आहेत; म्हणून त्या तीन शिल्लक राहिलेल्यांच्या द्वारे ते प्राप्त होतात, असे म्हणावे. कारण सर्व पच्चनीक (व्यतिरेक) मध्ये, आठ प्रत्ययांपैकी जे जे निषेध पावले आहेत, त्यांना वगळून जे जे शिल्लक राहिले आहेत, त्यांच्याद्वारे ते ते वार प्राप्त होतात, हे येथे लक्षण (नियम) आहे, असे समजावे. 'याव निस्सयम्पि' याचा अर्थ असा की, केवळ 'न-आरम्मण' मध्येच न थांबता, जोपर्यंत 'न-निस्सय' आहे तोपर्यंत थांबून देखील 'न-उपनिस्सय' मध्ये दोन करावेत. कारण न-उपनिस्सयच्या पूर्वीच्या प्रत्ययांमध्ये नऊ देखील प्राप्त होतात; परंतु न-उपनिस्सय प्रवृत्त झाले असता, अत्थि, आरम्मण आणि उपनिस्सय यांच्या निषेधाने सात प्रत्यय निषेध पावले आहेत; म्हणून उर्वरित कर्माच्या द्वारे दोनच प्राप्त होतात, असे समजावे.

ปจฺจนียคณนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पच्चनीय-गणना वर्णन समाप्त झाले.

อนุโลมปจฺจนียวณฺณนา

अनुलोम-पच्चनीय वर्णन

๕๕๐. สทิสวาราติ อนุรูปวาราติ อตฺโถ. นอญฺญมญฺเญ ลทฺเธสุ หิ เอกาทสสุ ‘‘กุสโล กุสลสฺส อกุสโล อกุสลสฺสา’’ติ อิเม เหตุยา ลทฺเธสุ สตฺตสุ อิเมเหว ทฺวีหิ สมานา โหนฺติ, อตฺถาภาวโต [Pg.236] ปน น อนุรูปาติ. อถ วา วจนโต อตฺถโต จ อุทฺเทสโต ยถาโยคํ นิทฺเทสโต จาติ สพฺพถา สมานตํ สนฺธาย ‘‘สทิสวารา’’ติ อาห.

५५०. 'सदिसवारा' (समान वार) याचा अर्थ 'अनुरूपवारा' (अनुरूप वार) असा आहे. कारण, न-अञ्ञमञ्ञ मध्ये प्राप्त होणाऱ्या अकरा वारांमध्ये 'कुशलो कुसलस्स, अकुशलो अकुसलस्स' हे वार, हेतूमध्ये प्राप्त होणाऱ्या सात वारांपैकी या दोन वारांशीच समान असतात; परंतु प्रत्ययत्वाचा अर्थ नसल्यामुळे ते अनुरूप नसतात. किंवा, शब्द (वचन), अर्थ, उद्देश (संक्षिप्त निर्देश) आणि योग्यतेनुसार निर्देश (विस्तृत स्पष्टीकरण) या सर्व प्रकारे समान असण्याला अनुलक्षून (संग्रहकारांनी) 'सदिसवारा' असे म्हटले आहे.

๕๕๑. ปฏิสนฺธินามรูปํ สนฺธายาติ ปฏิสนฺธิยํ เหตุนามปจฺจยํ วตฺถุรูปญฺจ ปจฺจยุปฺปนฺนํ สนฺธาย. ตีณิ กุสลาทีนิ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปสฺสาติ เอตฺถ ‘‘อพฺยากโต กฏตฺตารูปสฺส จา’’ติ อิทมฺปิ วตฺตพฺพํ.

५५१. 'प्रतिसंधी नाम-रूप' (पटिसन्धिनामरूपं) हे प्रतिसंधीमध्ये हेतू असलेल्या नामरूप प्रत्ययाला आणि वत्थुरूप (हृदयवस्तू रूप) या प्रत्ययोत्पन्नाला अनुलक्षून म्हटले आहे. 'तीणि कुसलादीनि चित्तसमुट्ठानरूपस्स' (चित्तसमुत्थान रूपासाठी कुशल इत्यादी तीन) यामध्ये 'अव्याकतो कटत्तारूपस्स च' (अव्याकृत हा कटत्तारूपाचा देखील प्रत्यय होतो) हे देखील म्हणावे.

๕๕๖. อธิปติมูลเก นเหตุยา ทสาติ ทฺวินฺนมฺปิ อธิปตีนํ วเสน วุตฺตํ, นารมฺมเณ สตฺตาติ สหชาตาธิปติสฺส, นสหชาเต สตฺตาติ อารมฺมณาธิปติสฺสาติ เอวํ สพฺพตฺถ ตสฺมึ ตสฺมึ ปจฺจเย ปฏิกฺขิตฺเต ฆฏเนสุ จ ตสฺมึ ตสฺมึ ปจฺจเย ฆฏิเต มูลภาเวน ฐิเต ปจฺจเย เย ธมฺมา ปริหายนฺติ, เย จ ติฏฺฐนฺติ, เต สาธุกํ สลฺลกฺเขตฺวา เย ธมฺมา ฐิตา เยสํ ปจฺจยา โหนฺติ, เตสํ วเสน คณนา อุทฺธริตพฺพา. อนุโลเม วุตฺตฆฏิเต หิ มูลภาเวน ฐเปตฺวา ฆฏิตาวเสสา ปจฺจยา ปจฺจนียโต โยชิตาติ ตตฺถ ลทฺธาเยว ปจฺจนียโต ฐิตปจฺจยานํ วเสน สมานา อูนา จ สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ.

५५६. अधिपति-मूलकात 'न-हेतुया दस' (न-हेतूमध्ये दहा) हे दोन्ही अधिपतींच्या (आरम्मणाधिपति आणि सहजाताधिपति) द्वारे म्हटले आहे. 'न-आरम्मणे सत्त' (न-आरम्मणमध्ये सात) हे सहजाताधिपतीच्या द्वारे, आणि 'न-सहजाते सत्त' (न-सहजातमध्ये सात) हे आरम्मणाधिपतीच्या द्वारे म्हटले आहे. या प्रकारे सर्व ठिकाणी, त्या त्या प्रत्ययाचा निषेध केला असता किंवा संयोजनांमध्ये तो तो प्रत्यय जोडला असता, मूळ स्वरूपात राहिलेल्या प्रत्ययामध्ये जे धर्म नष्ट होतात आणि जे शिल्लक राहतात, त्यांचे नीट निरीक्षण करून, जे धर्म शिल्लक राहून ज्यांचे प्रत्यय होतात, त्यांच्याद्वारे गणना उद्धृत करावी. कारण अनुलोमात सांगितलेल्या जोडलेल्या प्रत्ययांना मूळ स्वरूपात ठेवून, उर्वरित जोडलेले प्रत्यय पच्चनीक (व्यतिरेक) पद्धतीने जोडले जातात; म्हणून तेथे प्राप्त झालेल्या पच्चनीक पद्धतीने शिल्लक राहिलेल्या प्रत्ययांच्या द्वारे समान किंवा कमी असलेली गणना समजणे शक्य आहे.

อนุโลมปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अनुलोम-पच्चनीय वर्णन समाप्त झाले.

ปจฺจนียานุโลมวณฺณนา

पच्चनीय-अनुलोम वर्णन

๖๓๑. อูนตรคณเนน สทฺธึ อติเรกคณนสฺสปิ คณนํ ปริหาเปตฺวาติ เอตฺถ อนุโลมโต โยชิยมาเนน ปจฺจเยน สทฺธึ ปจฺจนียโต ฐิตสฺส อติเรกคณนสฺสปิ คณนํ ปริหาเปตฺวาติ อธิปฺปาโย. ปริหาปนคณนาย อูนตรคณเนน สทฺธึ สมานตฺตญฺจ น เอกนฺติกํ. นเหตุนารมฺมณทุกสฺส หิ คณนา อธิปติปจฺจเยน โยชิยมาเนน อูนตรคณเนน สทฺธึ ปริหีนาปิ อธิปติปจฺจเย ลทฺธคณนาย น สมานา, อถ โข ตโตปิ อูนตรา โหตีติ อาห ‘‘น ปเนตํ สพฺพสํสนฺทเนสุ คจฺฉตี’’ติ.

६३१. ‘कमी संख्येसह अधिक संख्येची गणना कमी करून’ (ऊनतरगणनेन... परिहापेत्वा) यामध्ये अनुलोम पद्धतीने जोडल्या जाणाऱ्या प्रत्ययासोबत व्यतिरेक (पच्चनीक) बाजूने राहिलेल्या अधिक संख्या असलेल्या प्रत्ययाची देखील गणना कमी करणे, असा अभिप्राय आहे. कमी करावयाच्या गणनेचे, कमी संख्या असलेल्या प्रत्ययाच्या गणनेशी समान असणे हे एकांतिक (निश्चित) नाही. कारण, ‘न हेतु-न आरम्मण’ दुकाची गणना, जोडल्या जाणाऱ्या कमी संख्या असलेल्या अधिपती प्रत्ययासोबत कमी झाली तरीही, अधिपती प्रत्ययामध्ये प्राप्त होणाऱ्या गणनेशी समान नसते, तर त्यापेक्षाही कमी असते. म्हणूनच म्हटले आहे— 'परंतु हे सर्व तुलनांमध्ये लागू होत नाही' (न पनेतं सब्बसंसन्दनेसु गच्छतीति).

นิสฺสเย ปจฺจนียโต ฐิเต สหชาเต จ อนุโลมโต อติฏฺฐมานานํ เหตุอาทีนํ สหชาตสฺส จ อฏฺฐานํ ปากฏนฺติ อปากฏเมว [Pg.237] ทสฺเสนฺโต ‘‘วตฺถุปุเรชาโต อนุโลมโต น ติฏฺฐตี’’ติ อาห. อาหาเร วาติอาทินา อิทํ ทสฺเสติ – สหชาเต ปจฺจนียโต ฐิเต อนุโลมโต อติฏฺฐมานา ฌานมคฺคสมฺปยุตฺตา อาหาเร วา อินฺทฺริเย วา ปจฺจนียโต ฐิเต ติฏฺฐนฺตีติ เหตุอาทโยปิ ติฏฺฐนฺติ. สพฺพฌานมคฺเคหิ ปน จตุกฺขนฺเธกเทสภูตานํ สมฺปยุตฺเตน จ จตุกฺขนฺธภูตานํ สพฺเพสํ เตสํ อนุโลมโต ฐานํ ทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ, อิตเรสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. อธิปติอุปนิสฺสยาติ อารมฺมณมิสฺสานมฺปิ อนุโลมโต ฐานํ ทสฺเสติ.

निस्सय प्रत्यय व्यतिरेक (पच्चनीक) रूपाने राहिला असता आणि सहजात प्रत्यय अनुलोम रूपाने न राहिला असता, हेतु इत्यादी प्रत्ययांचे आणि सहजात प्रत्ययाचे न राहणे स्पष्ट आहे. म्हणून जे स्पष्ट नाही तेच दर्शवण्यासाठी 'वत्थुपुरेजात अनुलोम रूपाने राहत नाही' (वत्थुपुरेजातो अनुलोमतो न तिट्ठती) असे म्हटले आहे. 'आहारे वा' इत्यादींद्वारे हे दर्शवले आहे की— सहजात प्रत्यय व्यतिरेक रूपाने राहिला असता, अनुलोम रूपाने न राहणारे झान, मग्ग आणि सम्पयुत्त प्रत्यय; आहार किंवा इन्द्रिय प्रत्यय व्यतिरेक रूपाने राहिले असता राहतात, म्हणून हेतु इत्यादी देखील राहतात. परंतु सर्व झान व मग्ग प्रत्ययांद्वारे चार नामस्कंधांच्या एका भागाचे रूप असलेल्या आणि सम्पयुत्त प्रत्ययाद्वारे चार नामस्कंध रूप असलेल्या त्या सर्वांचे अनुलोम रूपाने राहणे दर्शवले आहे, असे समजावे. इतरांच्या बाबतीत काही बोलण्याची गरजच नाही. 'अधिपति-उपनिस्सय' याद्वारे आरम्मण मिश्रित प्रत्ययांचे देखील अनुलोम रूपाने राहणे दर्शवले आहे.

‘‘อินฺทฺริเย เอกนฺติ รูปชีวิตินฺทฺริยวเสนา’’ติ วุตฺตํ, ‘‘จกฺขุนฺทฺริยาทีนํ รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส จ วเสนา’’ติ ปน วตฺตพฺพํ. กเมน คนฺตฺวา วิปฺปยุตฺเต ตีณีติ อิทํ ปากฏภาวตฺถํ ‘‘นวมูลกาทีสุ วิปฺปยุตฺเต ตีณี’’ติ เอวํ เกสุจิ โปตฺถเกสุ อุทฺธฏํ. อิมานิ จ ทฺเว ปจฺฉาชาตินฺทฺริยวเสนาติ อิทํ ‘‘อิมานิ จ ทฺเว ปจฺฉาชาตาหารินฺทฺริยวเสนา’’ติ จ วตฺตพฺพํ.

‘इन्द्रिय प्रत्ययात एक’ हे ‘रूपजीवितिन्द्रियाच्या प्रभावाने’ असे म्हटले आहे, परंतु ‘चक्खुन्द्रिय इत्यादींच्या आणि रूपजीवितिन्द्रियाच्या प्रभावाने’ असे म्हटले पाहिजे. क्रमाने जाऊन ‘विप्पयुत्त मध्ये तीन’ हे स्पष्ट करण्यासाठी काही हस्तलिखितांमध्ये ‘नवमूलक इत्यादींमध्ये विप्पयुत्त मध्ये तीन’ असे उद्धृत केले आहे. ‘आणि हे दोन पच्छाजात-इन्द्रियाच्या प्रभावाने’ याऐवजी ‘आणि हे दोन पच्छाजात-आहार-इन्द्रियाच्या प्रभावाने’ असे म्हटले पाहिजे.

นเหตุมูลกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

न-हेतु मूलक वर्णन समाप्त झाले.

๖๓๖. นอญฺญมญฺญปจฺจยา เหตุยา ตีณีติ กุสลาทีนิ จิตฺตสมุฏฺฐานานนฺติ เอตฺถ ‘‘ปฏิสนฺธิยํ กฏตฺตารูปานญฺจา’’ติปิ วตฺตพฺพํ. เหตุยา วุตฺเตหิ ตีหีติ วารสามญฺญเมว สนฺธาย วทติ, ตถา กมฺเม ตีณีติ เหตุยา วุตฺตาเนวาติ จ. ปจฺจเยสุ ปน สพฺพตฺถ วิเสโส สลฺลกฺเขตพฺโพ. อธิปติยา ตีณีติ นอญฺญมญฺญนเหตุนอารมฺมณปจฺจยา อธิปติยา ตีณีติ เอตานิ เหฏฺฐา เหตุยา วุตฺตาเนวาติ.

६३६. ‘न अञ्ञमञ्ञ प्रत्ययामुळे हेतुमध्ये तीन’ यामध्ये ‘कुशल इत्यादी चित्तसमुट्ठान रूप’ येथे ‘पटिसंधि काळात कटत्तारूपांचे देखील’ असे म्हटले पाहिजे. ‘हेतुमध्ये सांगितलेल्या तीन्हींद्वारे’ हे केवळ वाराच्या (विभागाच्या) समानतेचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. तसेच ‘कम्मामध्ये तीन’ हे ‘हेतुमध्ये सांगितलेलेच’ असे म्हटले आहे. परंतु सर्व प्रत्ययांमध्ये विशेष फरक लक्षात घेतला पाहिजे. ‘अधिपतीमध्ये तीन’ म्हणजे ‘न अञ्ञमञ्ञ, न हेतु, न आरम्मण प्रत्ययामुळे अधिपतीमध्ये तीन’ हे खाली हेतुमध्ये सांगितलेलेच आहेत, असे समजावे.

๖๔๔. ยถา จ เหฏฺฐาติ ยถา นเหตุมูลเก ยาว นวิปากา, ตาว คนฺตฺวา นาหารินฺทฺริเยสุ เอเกกเมว คหิตํ, ตถา อิธาปิ นารมฺมณมูลกาทีสุ เอเกกเมว คหิตนฺติ อธิปฺปาโย.

६४४. ‘जसे खाली’ (यथा च हेट्ठा) म्हणजे जसे न-हेतु मूलकामध्ये जोपर्यंत ‘न विपाक’ येत नाही तोपर्यंत जाऊन, ‘न आहार’ आणि ‘न इन्द्रिय’ मध्ये एकेकच ग्रहण केले आहे, तसेच येथे देखील ‘न आरम्मण मूलक’ इत्यादींमध्ये एकेकच ग्रहण केले आहे, असा अभिप्राय आहे.

๖๔๘. นานากฺขณิกา กุสลากุสลเจตนา กมฺมสมุฏฺฐานรูปสฺสาติ เอตฺถ ‘‘วิปากาน’’นฺติปิ วตฺตพฺพํ. อาหารินฺทฺริเยสุ ตีณิ สหชาตสทิสานิ รูปสฺสปิ ปจฺจยภาวโต, ฌานมคฺคาทีสุ ตีณิ เหตุสทิสานิ อรูปานํเยว ปจฺจยภาวโตติ อธิปฺปาโย ทฏฺฐพฺโพ. อาทิ-สทฺเทน จ ‘‘นวิปฺปยุตฺตนเหตุนารมฺมณปจฺจยา อธิปติยา ตีณี’’ติอาทีนิ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๖๔๙) สงฺคณฺหาติ.

६४८. ‘नानाक्षणिक कुशल-अकुशल चेतना कम्मसमुट्ठान रूपाचे...’ येथे ‘विपाकांचे देखील’ असे म्हटले पाहिजे. आहार आणि इन्द्रिय प्रत्ययांमध्ये तीन हे सहजात प्रत्ययासारखेच आहेत, कारण ते रूपाला देखील उपकारक ठरतात. झान, मग्ग इत्यादींमध्ये तीन हे हेतु प्रत्ययासारखेच आहेत, कारण ते केवळ अरूपांनाच (नामांनाच) उपकारक ठरतात, असा अभिप्राय समजावा. आणि ‘आदि’ शब्दाने ‘न विप्पयुत्त, न हेतु, न आरम्मण प्रत्ययामुळे अधिपतीमध्ये तीन’ इत्यादींचे ग्रहण केले जाते.

๖๕๐. ยํ [Pg.238] ปนาติ ยํ ปจฺจยํ สกฏฺฐาเน อนุโลมโต ลภนฺตมฺปิ อคฺคเหตฺวา ตโต ปเรตรา ปจฺจนียโต คยฺหนฺติ, โส ปจฺจโย ปจฺฉา อนุโลมโตว โยชนํ ลภตีติ อตฺโถ. ยถา ปน นเหตุมูลกาทีสุ นาหาเร ฆฏิเต อินฺทฺริยวเสน, นินฺทฺริเย จ ฆฏิเต อาหารวเสน ปญฺหลาโภ โหตีติ เตสุ อญฺญตรํ ปจฺจนียโต อโยเชตฺวา อนุโลมโต โยชิตํ, เอวํ โนอตฺถิโนอวิคตมูลเกสุ อุปนิสฺสเย ฆฏิเต กมฺมวเสน, กมฺเม จ ฆฏิเต อุปนิสฺสยวเสน ปญฺหลาโภ โหตีติ เตสุ อญฺญตรํ ปจฺจนียโต อโยเชตฺวา อนุโลมโต โยชิตนฺติ เวทิตพฺพํ. เอวเมตสฺมึ ปจฺจนียานุโลเม สพฺพานิ มูลานิ ทฺเวธา ภินฺนานิ นาหารนินฺทฺริยานิ นอุปนิสฺสยนกมฺมานิ จ ปตฺวาติ.

६५०. ‘परंतु जे’ (यं पनाति) म्हणजे ज्या प्रत्ययाला स्वतःच्या स्थानी अनुलोम रूपाने प्राप्त होत असताना देखील ग्रहण न करता, त्यापेक्षा नंतरच्या इतर प्रत्ययांना व्यतिरेक रूपाने ग्रहण केले जाते, तो प्रत्यय नंतर केवळ अनुलोम रूपानेच योजना प्राप्त करतो, असा अर्थ आहे. परंतु जसे न-हेतु मूलक इत्यादींमध्ये ‘न आहार’ जोडला असता इन्द्रियाच्या प्रभावाने, आणि ‘न इन्द्रिय’ जोडला असता आहाराच्या प्रभावाने प्रश्नाची प्राप्ती होते, म्हणून त्यांच्यापैकी एकाला व्यतिरेक रूपाने न जोडता अनुलोम रूपाने जोडले जाते; तसेच ‘नो अत्थि’ आणि ‘नो अविगत’ मूलकांमध्ये उपनिस्सय जोडला असता कम्माच्या प्रभावाने, आणि कम्म जोडला असता उपनिस्सयाच्या प्रभावाने प्रश्नाची प्राप्ती होते, म्हणून त्यांच्यापैकी एकाला व्यतिरेक रूपाने न जोडता अनुलोम रूपाने जोडले जाते, असे समजावे. अशा प्रकारे या व्यतिरेक-अनुलोम (पच्चनीक-अनुलोम) मध्ये सर्व मूलके दोन भागात विभागली जातात, जेव्हा ती ‘न आहार, न इन्द्रिय’ आणि ‘न उपनिस्सय, न कम्म’ पर्यंत पोहोचतात.

ปจฺจนียานุโลมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

व्यतिरेक-अनुलोम (पच्चनीक-अनुलोम) वर्णन समाप्त झाले.

กุสลตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

कुशलतिक वर्णन समाप्त झाले.

๒. เวทนาตฺติกวณฺณนา

२. वेदनात्तिक-वर्णना (वेदनात्रिक-वर्णना)

๑. เวทนารูปนิพฺพานานิ ปน ติกมุตฺตกานิ ปฏิจฺจาทินิยมํ ปจฺจยุปฺปนฺนวจนญฺจ น ลภนฺติ. ปฏิจฺจวาราทีสุ ปน ฉสุ ยโต เหตุปจฺจยาทิโต ติกธมฺมานํ อุปฺปตฺติ วุตฺตา, ตตฺถ ยถานุรูปโต อารมฺมณาทิปจฺจยภาเวน ลพฺภนฺตีติ เวทิตพฺพานีติ.

२. परंतु वेदना, रूप आणि निब्बान हे तिकापासून मुक्त (वेगळे) असल्याने, ते पटिच्च इत्यादी नियम आणि ‘पच्चयउप्पन्न’ (प्रत्ययोत्पन्न) हा शब्द प्राप्त करत नाहीत. परंतु पटिच्चवार इत्यादी सहा वारांमध्ये ज्या हेतु प्रत्यय इत्यादींमुळे तिकधर्मांची उत्पत्ती सांगितली आहे, तेथे योग्यतेनुसार आरम्मण इत्यादी प्रत्ययभावाने ते प्राप्त होतात, असे समजावे.

๑๐. สพฺพอรูปธมฺมปริคฺคาหกา ปน สหชาตาทโย ปจฺจยาติ อิมินา กุสลตฺติเกปิ ปริหีนํ สหชาตํ รูปารูปธมฺมปริคฺคาหกตฺตา อาทิมฺหิ ฐเปตฺวา อาทิสทฺเทน สพฺพารูปธมฺมปริคฺคาหกวจเนน จ ปจฺจยุปฺปนฺนวเสน สพฺพอรูปธมฺมปริคฺคาหกานํ อารมฺมณาทีนํ ปริหานึ ทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เตน กุสลตฺติกปริหีนานํ สพฺพฏฺฐานิกานํ จตุนฺนํ สพฺพติกาทีสุ ปริหานิ ทสฺสิตา โหติ. ปจฺฉาชาตปจฺจยญฺจ วินาว อุปฺปตฺติโตติ เอเตน ปน ปจฺฉาชาตปจฺจยสฺส อนุโลเม ปริหานึ, ปจฺจนีเย จ ลาภํ ทสฺเสติ. สหชาตาทโยติ วา สหชาตมูลกา สหชาตนิพนฺธนา ปฏิจฺจาทึ ผรนฺเตหิ สหชาตธมฺเมหิ วินา ปจฺจยา อโหนฺตาติ วุตฺตํ โหติ. กสฺมา ปน สหชาตนิพนฺธนา สพฺพารูปธมฺมปริคฺคาหกา จ เย, เตว [Pg.239] ปริหายนฺติ, น ปน โย สหชาตานิพนฺธโน สพฺพารูปธมฺมปริคฺคาหโก จ น โหติ, โส ปจฺฉาชาโตติ ตตฺถ การณํ วทนฺโต ‘‘สหชาตาทีหิ วินา อนุปฺปตฺติโต ปจฺฉาชาตปจฺจยญฺจ วินาว อุปฺปตฺติโต’’ติ อาห. ตตฺถ สหชาตาทีหิ วินาติ สหชาตนิพนฺธเนหิ สพฺพารูปธมฺมปริคฺคาหเกหิ จ วินาติ อตฺโถ. อถ วา สหชาตนิพนฺธนานเมว ปริหานิ, น ปจฺฉาชาตสฺส สหชาตานิพนฺธนสฺสาติ เอตฺเถว การณํ วทนฺโต ‘‘สหชาตาทีหิ วินา อนุปฺปตฺติโต ปจฺฉาชาตปจฺจยญฺจ วินาว อุปฺปตฺติโต’’ติ อาห. สหชาตนิพนฺธนาปิ ปน สพฺพอรูปธมฺมปริคฺคาหกาเยว ปริหายนฺตีติ ทสฺสิตเมตนฺติ.

१. ‘परंतु सर्व अरूपधर्मांचे ग्रहण करणारे सहजात इत्यादी प्रत्यय’ याद्वारे कुशलतिकमध्ये देखील कमी झालेल्या सहजात प्रत्ययाला, रूप व अरूप धर्मांचे ग्रहण करणारे असल्यामुळे सुरुवातीला ठेवून, ‘आदि’ शब्दाने आणि ‘सर्व अरूपधर्मांचे ग्रहण करणारे’ या शब्दाने प्रत्ययोत्पन्न रूपाने सर्व अरूपधर्मांचे ग्रहण करणाऱ्या आरम्मण इत्यादींची हानी (कमी होणे) दर्शवली आहे, असे समजावे. याद्वारे कुशलतिकमध्ये कमी झालेल्या, सर्व ठिकाणी होणाऱ्या चार प्रत्ययांची सर्व तिक इत्यादींमध्ये हानी दर्शवली गेली आहे. ‘आणि पच्छाजात प्रत्ययाशिवायच उत्पत्ती होते’ याद्वारे पच्छाजात प्रत्ययाची अनुलोममध्ये हानी आणि व्यतिरेकमध्ये प्राप्ती दर्शवली आहे. किंवा ‘सहजात इत्यादी’ म्हणजे सहजात मूलक, सहजात संबंध असलेले प्रत्यय, जे पटिच्च इत्यादी कार्य पूर्ण करणाऱ्या सहजात धर्मांशिवाय प्रत्यय होऊ शकत नाहीत, असे म्हटले आहे. परंतु जे सहजात संबंध असलेले आणि सर्व अरूपधर्मांचे ग्रहण करणारे आहेत, तेच का कमी होतात? आणि जो सहजात संबंध नसलेला आणि सर्व अरूपधर्मांचे ग्रहण न करणारा आहे, असा पच्छाजात प्रत्यय का कमी होत नाही? तेथे कारण सांगताना ‘सहजात इत्यादींशिवाय अनुत्पत्ती होत असल्यामुळे आणि पच्छाजात प्रत्ययाशिवायच उत्पत्ती होत असल्यामुळे’ असे म्हटले आहे. तेथे ‘सहजात इत्यादींशिवाय’ म्हणजे सहजात संबंध असलेल्या आणि सर्व अरूपधर्मांचे ग्रहण करणाऱ्यांशिवाय, असा अर्थ आहे. किंवा केवळ सहजात संबंध असलेल्यांचीच हानी होते, सहजात संबंध नसलेल्या पच्छाजात प्रत्ययाची नाही, याच गोष्टीचे कारण सांगताना ‘सहजात इत्यादींशिवाय अनुत्पत्ती होत असल्यामुळे आणि पच्छाजात प्रत्ययाशिवायच उत्पत्ती होत असल्यामुळे’ असे म्हटले आहे. परंतु सहजात संबंध असलेले देखील केवळ सर्व अरूपधर्मांचे ग्रहण करणारेच कमी होतात, हे दर्शवले आहे, असे समजावे.

๑๗. นวิปาเกปิ เอเสว นโยติ นยทสฺสนเมว กโรติ, น จ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนสามญฺญทสฺสนํ. สุขาย หิ อทุกฺขมสุขาย จ เวทนาย สมฺปยุตฺเต ธมฺเม ปฏิจฺจ ตาหิ เวทนาหิ สมฺปยุตฺตา อเหตุกกิริยธมฺมา วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสหชาตโมโห จาติ อยญฺเหตฺถ นโยติ. นวิปฺปยุตฺเต เอกนฺติ อารุปฺเป อาวชฺชนวเสน วุตฺตนฺติ อิทํ อาวชฺชนาเหตุกโมหานํ วเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

१७. "न विपाकेपि एसेव नयो" (विपाकातही हाच नय आहे) या पाठाद्वारे केवळ पद्धतीचे दर्शन (नयदर्शन) केले आहे, प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्न धर्मांमधील सामान्यता (समानता) दर्शविलेली नाही. स्पष्टीकरण असे की, सुखकारक वेदना आणि अदुःख-असुखकारक वेदनेशी संप्रयुक्त धर्मांवर अवलंबून, त्या वेदनांशी संप्रयुक्त असलेले अहेतुक क्रिया धर्म आणि विचिकित्सा व उद्धच्च यांच्याशी सहजात असलेला मोह उत्पन्न होतो, हा येथे नय (नियम) आहे. "न विप्पयुत्ते एकं..." इत्यादी जे अरूपात आवर्जनाच्या वशाने म्हटले आहे, ते आवर्जन आणि अहेतुक मोहाच्या वशाने म्हटले आहे, असे समजावे.

๒๕-๓๗. อนุโลมปจฺจนีเย ยถา กุสลตฺติกํ, เอวํ คเณตพฺพนฺติ เหตุมูลกาทีนํ นยานํ เอกมูลกทฺวิมูลกาทิวเสน จ โยเชตฺวา คเหตพฺพตาสามญฺญํ สนฺธาย วุตฺตํ, น คณนสามญฺญํ. อิโต ปเรสุปิ เอวรูเปสุ เอเสว นโย. อเหตุกสฺส ปน จิตฺตุปฺปาทสฺสาติอาทิ นเหตุมูลกํ สนฺธาย วุตฺตํ, ‘‘อเหตุกสฺส ปน จิตฺตุปฺปาทสฺส โมหสฺส จา’’ติ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ. โมหสฺส จาปิ หิ อเหตุกสฺส อธิปติอภาวโต อธิปติโน นเหตุมูลเก อนุโลมโต อฏฺฐานนฺติ. ปริวตฺเตตฺวาปีติ นเหตุปจฺจยา นอธิปติปจฺจยา อารมฺมเณ ตีณีติ เอวํ ปุรโต ฐิตมฺปิ อารมฺมณาทึ ปจฺฉโต โยเชตฺวาติ อตฺโถ.

२५-३७. अनुलोम-पच्चनीयामध्ये "जसे कुशलत्रिकात, तसेच मोजावे" हे वचन हेतुमूलक इत्यादी नयांना एकमूलक, द्विमूलक इत्यादींच्या वशाने जोडून ग्रहण करण्याच्या समानतेच्या संदर्भाने म्हटले आहे, केवळ गणनेच्या समानतेच्या संदर्भाने नाही. यापुढील अशाच प्रकारच्या वचनांमध्येही हाच नय समजावा. "अहेतुक चित्तोत्पादाचा..." इत्यादी वचन 'न-हेतु' मूलकाच्या संदर्भाने म्हटले आहे. येथे "अहेतुक चित्तोत्पादाचा आणि मोहाचा" असे म्हणावे. कारण अहेतुक मोहामध्ये अधिपतीचा अभाव असल्यामुळे, अधिपतीचा 'न-हेतु' मूलकात अनुलोम रूपाने समावेश होत नाही. "परिवत्तेत्वापि" (उलटवून देखील) म्हणजे "न हेतुप्रत्ययाने... न अधिपतीप्रत्ययाने, आलंबनात तीन" अशा प्रकारे पुढे असलेल्या आलंबन इत्यादी प्रत्ययांना मागे जोडून असा अर्थ आहे.

๓๙. ปญฺหาวาเร โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชตีติ เอเตน ตํสมฺปยุตฺเต ทสฺเสติ. อุปนิสฺสยวิภงฺเค ‘‘สทฺธาปญฺจเกสุ มานํ ชปฺเปติ ทิฏฺฐึ คณฺหาตีติ กตฺตพฺพํ, อวเสเสสุ น กตฺตพฺพ’’นฺติ อิทํ ปาฐคติทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ, น ปน ราคาทีหิ มานทิฏฺฐีนํ อนุปฺปตฺติโต. กุสลตฺติเกปิ หิ ราคาทีสุ ‘‘มานํ ชปฺเปติ ทิฏฺฐึ คณฺหาตี’’ติ ปาฬิ น วุตฺตา, ‘‘ราโค โทโส โมโห มาโน ทิฏฺฐิ ปตฺถนา ราคสฺส โทสสฺส โมหสฺส มานสฺส [Pg.240] ทิฏฺฐิยา ปตฺถนาย อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๒.๕๓) ปน ราคาทีนํ มานทิฏฺฐิอุปนิสฺสยภาโว วุตฺโต. ตถา อิธาปิ ทฏฺฐพฺพนฺติ. ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺเตน ปน จิตฺเตน คามฆาตํ นิคมฆาตํ กโรตี’’ติ โสมนสฺสสมฺปยุตฺตโลภสหคตจิตฺเตน คามนิคมวิลุปฺปนํ สนฺธาย วุตฺตํ.

३९. प्रश्नवारामध्ये "दौर्मनस्य उत्पन्न होते" या पाठाने भगवंतांनी त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या चित्तोत्पादांना दर्शविले आहे. उपनिषय विभंगात "श्रद्धा-पंचकांमध्ये मान जल्पितो, दृष्टी ग्रहण करतो असे करावे, उर्वरित धर्मांमध्ये करू नये" हे वचन पाठाचा प्रवाह दर्शविण्यासाठी म्हटले आहे, रागादींमुळे मान आणि दृष्टी उत्पन्न होत नाही म्हणून नाही. कारण कुशलत्रिकातही रागादींमध्ये "मान जल्पितो, दृष्टी ग्रहण करतो" असा पाठाचा उल्लेख भगवंतांनी केलेला नाही, परंतु "राग, द्वेष, मोह, मान, दृष्टी, प्रार्थना हे राग, द्वेष, मोह, मान, दृष्टी, प्रार्थनेसाठी उपनिषयप्रत्ययाने प्रत्यय आहेत" या पाठाने रागादींचा मान आणि दृष्टीसाठी उपनिषयभाव भगवंतांनी सांगितला आहे. तसेच येथेही समजावे. "सुखकारक वेदनेशी संप्रयुक्त चित्ताने गाव लुटतो, नगर लुटतो" हे वचन सोमनस्य-संप्रयुक्त लोभसहगत चित्ताने गाव आणि नगराचा विनाश करण्याच्या संदर्भाने भगवंतांनी म्हटले आहे.

๖๒. สุทฺธานนฺติ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนปทานํ อนญฺญตฺตํ ทสฺเสติ. ปุเรชาตปจฺฉาชาตา ปเนตฺถ น วิชฺชนฺติ. น หิ ปุเรชาตา ปจฺฉาชาตา วา อรูปธมฺมา อรูปธมฺมานํ ปจฺจยา โหนฺตีติ เอตฺถ ปุเรชาตาติ อิมสฺมึ ติเก วุจฺจมานา อธิการปฺปตฺตา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตาทโยว อรูปธมฺมานํ ปุเรชาตา หุตฺวา ปจฺจยา น โหนฺติ ปุเรชาตตฺตาภาวโตติ อธิปฺปาโย, ตถา ปจฺฉาชาตตฺตาภาวโต ปจฺฉาชาตา วา หุตฺวา น โหนฺตีติ.

६२. "शुद्धानां" या पाठाने प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्न पदांचे अनन्यत्व (अभिन्नत्व) दर्शविले आहे. येथे पुरेजात आणि पश्चातजात प्रत्यय विद्यमान नाहीत. कारण पुरेजात किंवा पश्चातजात अरूप धर्म हे अरूप धर्मांचे प्रत्यय होत नाहीत. येथे "पुरेजात" म्हणजे या वेदनात्रिकात सांगितले जाणारे आणि अधिकाराने प्राप्त झालेले सुखकारक वेदनेशी संप्रयुक्त इत्यादी नामस्कंध धर्मच अरूप धर्मांचे पुरेजात होऊन प्रत्यय होत नाहीत, कारण त्यांच्यात पुरेजातत्वाचा अभाव आहे, असा अभिप्राय आहे. तसेच पश्चातजातत्वाचा अभाव असल्यामुळे ते पश्चातजात होऊनही प्रत्यय होत नाहीत.

๖๓-๖๔. สาธิปติอโมหวเสนาติ อธิปติภาวสหิตาโมหวเสนาติ อตฺโถ.

६३-६४. "साधिपति-अमोहवसेन" म्हणजे अधिपतीभावाने युक्त असलेल्या अमोहाच्या वशाने, असा अर्थ आहे.

๘๓-๘๗. นเหตุปจฺจยา…เป… นอุปนิสฺสเย อฏฺฐาติ นเหตุปจฺจยา นารมฺมณปจฺจยา นอุปนิสฺสเย อฏฺฐาติ เอวํ สงฺขิปิตฺวา อุทฺธรติ. นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยวเสน เวทิตพฺพาติ อิทํ ‘‘ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตสฺสา’’ติ เอตํ วชฺเชตฺวา อวเสเสสุ อฏฺฐสุปิ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยสมฺภวํ สนฺธาย วุตฺตํ. น หิ สหชาตปจฺจโย อฏฺฐสุปิ ลพฺภติ, อถ โข ตีสฺเววาติ.

८३-८७. "न हेतुप्रत्ययाने... पे... न उपनिषयात आठ" हे वचन "न हेतुप्रत्ययाने, न आलंबनप्रत्ययाने... न उपनिषयात आठ" अशा प्रकारे संक्षेप करून उद्धृत केले आहे. "नानाक्षणिक-कर्मप्रत्ययाच्या वशाने जाणावे" हे वचन "दुःखकारक वेदनेशी संप्रयुक्त सुखकारक वेदनेशी संप्रयुक्त असलेल्याचा..." हा एक वार वगळून, उर्वरित आठ वारांमध्येही नानाक्षणिक कर्मप्रत्ययाचा संभव असण्याच्या संदर्भाने म्हटले आहे. कारण सहजात कर्मप्रत्यय आठही वारांमध्ये मिळत नाही, तर केवळ तीन वारांमध्येच मिळतो.

เวทนาตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

वेदनात्रिक-वर्णन समाप्त झाले.

๓. วิปากตฺติกวณฺณนา

३. विपाकत्रिक-वर्णन.

๑-๒๓. วิปากตฺติเก วิปากธมฺมํ ปฏิจฺจาติ วิปากํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ. สมาเสนปิ หิ โสเยวตฺโถ วุตฺโตติ ปาฬิยํ สมาสํ กตฺวา ลิขิตํ.

१-२३. विपाकत्रिकात "विपाकधम्मं पटिच्च" म्हणजे विपाक धर्मावर अवलंबून. कारण समासाने देखील तोच अर्थ सांगितला जातो, म्हणून पाळीमध्ये समास करून लिहिले गेले आहे.

๒๔-๕๒. ‘‘เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมํ [Pg.241] ปฏิจฺจ เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺโม อุปฺปชฺชติ นวิปากปจฺจยา’’ติ เอตสฺส วิภงฺเค ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ อุปาทารูป’’นฺติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ, น วุตฺตํ ‘‘กฏตฺตารูป’’นฺติ. ตํ ขนฺเธ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชมานสฺส มหาภูเต ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติทสฺสนตฺถตฺตา น วุตฺตํ. น เหตฺถ กฏตฺตารูปสฺส ขนฺเธ ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติ อตฺถิ, ยสฺส มหาภูเต ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติ วตฺตพฺพา สิยา. ปวตฺติยํ ปน กฏตฺตารูปํ ‘‘อสญฺญสตฺตานํ…เป… มหาภูเต ปฏิจฺจ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ เอเตเนว ทสฺสิตํ โหติ. เอวญฺจ กตฺวา อสญฺญสตฺตานํ รูปสมานคติกตฺตา นาหารปจฺจเย จ ปวตฺติยํ กฏตฺตารูปํ น อุทฺธฏํ. ตมฺปิ หิ อุปฺปาทกฺขเณ อาหารปจฺจเยน วินา อุปฺปชฺชตีติ อุทฺธริตพฺพํ สิยาติ.

२४-५२. "नेवविपाक-नविपाकधम्मधम्मं पटिच्च..." या पाठाच्या विभंगात "महाभूतांवर अवलंबून चित्तसमुत्थान रूप आणि उपादाय रूप" एवढेच भगवंतांनी म्हटले आहे, "कटत्तारूप" असे म्हटलेले नाही. ते स्कंधांवर अवलंबून उत्पन्न होणाऱ्या चित्तज रूपाची महाभूतांवर अवलंबून उत्पत्ती दर्शविण्याच्या प्रयोजनासाठी असल्यामुळे म्हटलेले नाही. कारण येथे कटत्तारूपाची स्कंधांवर अवलंबून उत्पत्ती होत नाही, ज्याची महाभूतांवर अवलंबून उत्पत्ती सांगावी लागेल. परंतु प्रवृत्तीकाळात कटत्तारूप "असंज्ञसत्त्वांच्या... पे... महाभूतांवर अवलंबून कटत्तारूप आणि उपादाय रूप" या पाठानेच दर्शविले गेले आहे. असे असल्यामुळे, असंज्ञसत्त्वांच्या रूपाशी समान गती असल्यामुळे, आहारप्रत्ययात देखील प्रवृत्तीकाळातील कटत्तारूप भगवंतांनी उद्धृत केलेले नाही. कारण ते देखील उत्पादक्षणी आहारप्रत्ययाशिवाय उत्पन्न होते, म्हणून ते उद्धृत करावे लागले असते.

วิปากตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

विपाकत्रिक-वर्णन समाप्त झाले.

๔. อุปาทินฺนตฺติกวณฺณนา

४. उपादिन्नत्रिक-वर्णन.

๑๕. อุปาทินฺนตฺติเก อนุปาทินฺนอนุปาทานิยํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อนุปาทินฺนอนุปาทานิโย ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นาธิปติปจฺจยาติ เอเตน สยํ อธิปติภูตตฺตา อวิรหิตารมฺมณาธิปตีสุปิ อธิปติ ทุวิเธนปิ อธิปติปจฺจเยน อุปฺปชฺชตีติ น วตฺตพฺโพ, อยเมตสฺส สภาโวติ ทสฺเสติ.

१५. उपादिन्नत्रिकात "अनुपादिन्न-अनुपादानीय धर्मावर अवलंबून अनुपादिन्न-अनुपादानीय धर्म उत्पन्न होतो, न अधिपतीप्रत्ययाने" या पाठाने, स्वतः अधिपतीभूत असल्यामुळे, न विलग होणाऱ्या आलंबनाधिपती प्रत्ययांमध्ये देखील अधिपती हा दोन्ही प्रकारच्या अधिपतीप्रत्ययाने उत्पन्न होतो असे म्हणू नये, हा याचा स्वभाव आहे, असे भगवंत दर्शवितात.

๗๒. อุปาทินฺนุปาทานิโย กพฬีการาหาโร อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส กายสฺส อาหารปจฺจเยน ปจฺจโยติ เอตฺถ กมฺมชานํ รูปานํ อพฺภนฺตรคตา โอชา ตสฺเสว กมฺมชกายสฺส รูปชีวิตินฺทฺริยํ วิย กฏตฺตารูปานํ อนุปาลนุปตฺถมฺภนวเสน ปจฺจโย, น ชนกวเสนาติ อยมตฺโถ อฏฺฐกถายํ วุตฺโต. เอตสฺมึ ปน อตฺเถ สติ อุปาทินฺนุปาทานิโย จ อนุปาทินฺนอนุปาทานิโย จ ธมฺมา อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย ปจฺฉาชาตินฺทฺริยนฺติ เอตฺถ ‘‘อาหาร’’นฺติปิ วตฺตพฺพํ, ยทิ จ กมฺมชา โอชา สกลาปรูปานเมว อาหารปจฺจโย โหติ, เอวํ สติ ‘‘อุปาทินฺนุปาทานิโย กพฬีการาหาโร อนุปาทินฺนุปาทานิยสฺส กายสฺส อาหารปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ น วตฺตพฺพํ สิยา, วุตฺตญฺจิทํ, ตมฺปิ อนชฺโฌหฏาย สสนฺตานคตาย อุปาทินฺโนชาย อนุปาทินฺนุปาทานิยสฺส กายสฺส อาหารปจฺจยํ สนฺธาย วุตฺตํ. เอวญฺจ สติ [Pg.242] ‘‘อุปาทินฺนุปาทานิโย จ อนุปาทินฺนอนุปาทานิโย จ ธมฺมา อนุปาทินฺนุปาทานิยสฺส ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๔.๘๕) อยมฺปิ ปญฺโห ปจฺฉาชาตาหารวเสน อุทฺธริตพฺโพ สิยา, ตสฺมา อชฺโฌหฏสฺส อุปาทินฺนาหารสฺส โลกุตฺตรกฺขเณ อภาวโต ทุมูลเกสุ ปฐมปญฺเห ‘‘อาหาร’’นฺติ น วุตฺตํ. ทุติยปญฺโห จ น อุทฺธโฏ, น อิตรสฺส อุปาทินฺนาหารสฺส กามภเว อสมฺภวาภาวโตติ อชฺโฌหฏเมว มณฺฑูกาทิสรีรคตํ อุปาทินฺนาหารํ สนฺธาย ‘‘อุปาทินฺนุปาทานิโย กพฬีการาหาโร อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส จ อนุปาทินฺนุปาทานิยสฺส จ กายสฺส อาหารปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๔.๗๔) วทนฺตานํ วาโท พลวตโร. น หิ อชฺโฌหฏมตฺตาว มณฺฑูกาทโย กุจฺฉิวิตฺถตํ น กโรนฺติ, น จ พลํ น อุปชายนฺติ, น จ รูปวิเสโส น วิญฺญายตีติ.

७२. "उपादिन्नुपादानिय कबाळीकार आहार हा उपादिन्नुपादानिय कायाचा आहारप्रत्ययाने प्रत्यय होतो" या पाठात कर्मज रूपांच्या अंतर्गत असलेली ओजा (पोषक तत्त्व) त्याच कर्मज कायाला, रूपजीवितेंद्रियाप्रमाणे, कटत्तारूपांचे अनुपालन (संरक्षण) आणि उपस्तंभन (टेका देणे) करण्याच्या द्वारे प्रत्यय (कारक) होते, जनकत्वाच्या (उत्पन्न करण्याच्या) द्वारे नाही, असा अर्थ अट्ठकथेत सांगितला आहे. परंतु हा अर्थ स्वीकारल्यास, "उपादिन्नुपादानिय आणि अनुपादिन्नअनुपादानिय धर्म हे उपादिन्नुपादानिय धर्माचे अत्थिप्रत्ययाने प्रत्यय होतात, पश्चाजात इंद्रिय..." या पाठात "आहार" असेही म्हणायला हवे होते. आणि जर कर्मज ओजा केवळ स्वतःच्या कलापातील रूपांनाच आहारप्रत्यय होत असेल, तर "उपादिन्नुपादानिय कबाळीकार आहार हा अनुपादिन्नुपादानिय कायाचा आहारप्रत्ययाने प्रत्यय होतो" असे म्हणता आले नसते. परंतु असे म्हटले गेले आहे; ते देखील न गिळलेल्या, स्वतःच्या संतानामध्ये राहिलेल्या उपादिन्न ओजेच्या, अनुपादिन्नुपादानिय कायाला होणाऱ्या आहारप्रत्ययभावाला अनुसरून म्हटले आहे. आणि असे असल्यास, "उपादिन्नुपादानिय आणि अनुपादिन्नअनुपादानिय धर्म हे अनुपादिन्नुपादानिय धर्माचे अत्थिप्रत्ययाने प्रत्यय होतात" हा प्रश्न देखील पश्चाजात आहाराच्या द्वारे उद्धृत करायला हवा होता. म्हणून, गिळलेल्या उपादिन्न आहाराचा लोकोत्तर क्षणी अभाव असल्यामुळे, दुकमूलकांपैकी पहिल्या प्रश्नात भगवंतांनी "आहार" असे म्हटले नाही. आणि दुसरा प्रश्न उद्धृत केला नाही, कारण इतर उपादिन्न आहाराचा कामभवात असंभव असण्याचा अभाव नाही. म्हणून, केवळ गिळलेल्या, बेडूक इत्यादींच्या शरीरात गेलेल्या उपादिन्न आहाराला उद्देशून "उपादिन्नुपादानिय कबाळीकार आहार हा उपादिन्नुपादानिय आणि अनुपादिन्नुपादानिय कायाचा आहारप्रत्ययाने प्रत्यय होतो" असे म्हणणाऱ्या आचार्यांचा वाद अधिक बलवान आहे. कारण केवळ गिळले गेलेले बेडूक इत्यादी प्राणी पोटाचा विस्तार करत नाहीत असे नाही (तर करतातच), आणि बल निर्माण करत नाहीत असे नाही (तर करतातच), आणि रूपाचा विशेष जाणवला जात नाही असे नाही (तर तो जाणवतोच).

‘‘อนุปาทินฺนอนุปาทานิโย ธมฺโม อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส จ อนุปาทินฺนอนุปาทานิยสฺส จ ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย สหชาตํ ปจฺฉาชาต’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๑.๔.๘๓) เอวมาทีหิ อิธ วุตฺเตหิ เอกมูลกทุกติกาวสานปญฺหวิสฺสชฺชเนหิ ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จ ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย สหชาต’’นฺติอาทินา อิธ ทุติยทุกาวสาเน วิย วิสฺสชฺชนํ ลพฺภตีติ วิญฺญายติ. สุขาวโพธนตฺถํ ปน ตตฺถ สหชาตวเสเนว วิสฺสชฺชนํ กตํ. ปจฺจนีเย ปน สหชาตสฺเสว อปฏิกฺเขเป ลาภโต, ปฏิกฺเขเป จ อลาภโต สหชาตปจฺจยวเสเนว เอกมูลกทุกาวสานา ตตฺถ อุทฺธฏา, อิธ ปเนเตหิ วิสฺสชฺชเนหิ เอโก ธมฺโม สหชาตาทีสุ อตฺถิปจฺจยวิเสเสสุ อเนเกหิปิ อเนเกสํ ธมฺมานํ เอโก อตฺถิปจฺจโย โหตีติ ทสฺสิตํ โหติ. เอโก หิ ธมฺโม เอกสฺส ธมฺมสฺส เอเกเนว อตฺถิปจฺจยวิเสเสน อตฺถิปจฺจโย โหติ, เอโก อเนเกสํ เอเกนปิ อเนเกหิปิ, ตถา อเนโก เอกสฺส, อเนโก อเนเกสํ สมานตฺเต ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ, อตฺถิปจฺจยวิเสเสสุ ปน ปญฺจสุ สหชาตํ ปุเรชาเตเนว สห อตฺถิปจฺจโย โหติ, อนญฺญธมฺมตฺเต ปจฺฉาชาเตน จ, น นานาธมฺมตฺเต.

"अनुपादिन्नअनुपादानिय धर्म हा उपादिन्नुपादानिय आणि अनुपादिन्नअनुपादानिय धर्माचा अत्थिप्रत्ययाने प्रत्यय होतो - सहजात, पश्चाजात" इत्यादी प्रकारे येथे सांगितलेल्या एकमूलक-दुक-तिक-अवसान प्रश्न-विसर्जनांद्वारे, "कुशल धर्म हा कुशल आणि अव्याकृत धर्माचा अत्थिप्रत्ययाने प्रत्यय होतो - सहजात" इत्यादी प्रमाणे येथे दुसऱ्या दुकाच्या शेवटी विसर्जन (उत्तर) मिळते, असे समजले जाते. परंतु, सुलभ आकलनासाठी तिथे केवळ सहजात-भावानेच विसर्जन केले गेले आहे. व्यतिरेकात (पच्चनीय मध्ये) सहजाताचाच निषेध न केल्यास प्राप्ती होत असल्यामुळे, आणि निषेध केल्यास अप्राप्ती होत असल्यामुळे, केवळ सहजातप्रत्ययाच्या प्रभावानेच एकमूलक-दुक-अवसान प्रश्न तिथे उद्धृत केले आहेत. परंतु येथे या विसर्जनांद्वारे, एक धर्म सहजातादी अत्थिप्रत्यय-विशेषांमध्ये अनेकांच्या द्वारे अनेक धर्मांना एक अत्थिप्रत्यय होतो, हे दर्शविले आहे. कारण एक धर्म एका धर्माचा एकाच अत्थिप्रत्यय-विशेषाने अत्थिप्रत्यय होतो; एक धर्म अनेकांचा एकाने किंवा अनेकांनी होतो; तसेच अनेक धर्म एकाचे, आणि अनेक धर्म अनेकांचे (प्रत्ययोत्पन्न धर्म समान असताना) होतात. पाच अत्थिप्रत्यय-विशेषांमध्ये सहजात हे पुरेजातासहच अत्थिप्रत्यय होते; अनन्यधर्मत्व (भिन्न नसणे) असताना पश्चाजातासह देखील होते, परंतु नानाधर्मत्व (भिन्नत्व) असताना पश्चाजातासह होत नाही.

ยทิ สิยา, ‘‘อุปาทินฺนุปาทานิโย จ อนุปาทินฺนอนุปาทานิโย จ ธมฺมา อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย ปจฺฉาชาตํ อินฺทฺริย’’นฺติ เอตฺถ ‘‘สหชาต’’นฺติปิ วตฺตพฺพํ สิยา. กมฺมชานญฺหิ ภูตานํ สหชาตานํ [Pg.243] ปจฺฉาชาตานญฺจ โลกุตฺตรานํ เอกกฺขเณ ลพฺภมานานมฺปิ เอโก อตฺถิปจฺจยภาโว นตฺถิ สหชาตปจฺฉาชาตานํ นานาธมฺมานํ วิรุทฺธสภาวตฺตาติ ตํ น วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา ปจฺจนีเย จ ‘‘นอินฺทฺริเย พาวีสา’’ติ วุตฺตํ. อญฺญถา หิ อินฺทฺริยปฏิกฺเขเปปิ สหชาตปจฺฉาชาตวเสน ตสฺส ปญฺหสฺส ลาภโต ‘‘เตวีสา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยาติ. ปุเรชาตํ สหชาเตเนว สห อตฺถิปจฺจโย โหติ, น อิตเรหิ, ตมฺปิ วตฺถุ ตํสหิตปุเรชาตเมว, น อิตรํ. กุสลตฺติเก หิ ปญฺหาวาเร ‘‘นวิปฺปยุตฺตปจฺจยา อตฺถิยา ปญฺจา’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๖๔๙) วุตฺตํ, สนิทสฺสนตฺติเก ปน ‘‘วิปฺปยุตฺเต พาวีสา’’ติ. ยํ ปน ตตฺถ อตฺถิวิภงฺเค ปจฺจยุทฺธาเร จ ติมูลเกกาวสานํ อุทฺธฏํ, ตํ วตฺถุสหิตสฺส อารมฺมณปุเรชาตสฺส สหชาเตน, สห ปจฺจยภาวโตติ ปจฺฉาชาตํ อาหารินฺทฺริเยเหว, อนญฺญธมฺมตฺเต จ สหชาเตน จ, อาหาโร ปจฺฉาชาตินฺทฺริเยเหว, อินฺทฺริยํ ปจฺฉาชาตาหาเรนาติ เอวเมตํ อตฺถิปจฺจยวิภาคํ สลฺลกฺเขตฺวา อนุโลเม ปจฺจนียาทีสุ จ ลพฺภมานา ปญฺหา อุทฺธริตพฺพา.

जर असे असते, तर "उपादिन्नुपादानिय आणि अनुपादिन्नअनुपादानिय धर्म हे उपादिन्नुपादानिय धर्माचा अत्थिप्रत्ययाने प्रत्यय होतो - पश्चाजात, इंद्रिय" यामध्ये "सहजात" असेही म्हणायला हवे होते. कारण कर्मज महाभूतांना (जे सहजात आहेत) आणि पश्चाजात असलेल्या लोकोत्तर नामास्कंधांना एकाच क्षणी प्राप्त होत असले तरी, सहजात आणि पश्चाजात या नानाधर्मांच्या परस्परविरुद्ध स्वभावामुळे त्यांचा एक अत्थिप्रत्ययभाव नसतो; म्हणून ते भगवंतांनी म्हटले नाही, असे समजावे. आणि असे करून व्यतिरेकात (पच्चनीय मध्ये) "न इंद्रिये बावीस" असे म्हटले आहे. अन्यथा, इंद्रियाचा निषेध केला असताही सहजात-पश्चाजात भावाने त्या प्रश्नाची प्राप्ती होत असल्यामुळे "तेवीस" असे म्हणावे लागले असते, असे समजावे. पुरेजात हे सहजातासहच अत्थिप्रत्यय होते, इतरांसह नाही; ते देखील वस्तू आणि त्यासह असलेले पुरेजातच असते, इतर नाही. कारण कुशलतिकेच्या प्रश्नवारीमध्ये "न विप्पयुत्तप्रत्यया अत्थिया पञ्च" असे म्हटले आहे, आणि सनिदस्सनतिकेमध्ये "विप्पयुत्ते बावीस" असे म्हटले आहे. परंतु तिथे अत्थिविभंगात आणि प्रत्ययोद्धारात जे त्रिमूलक-एक-अवसान उद्धृत केले आहे, ते वस्तूसहित असलेल्या आलंबन-पुरेजाताच्या सहजातासह प्रत्ययभावामुळे आहे. पश्चाजात हे आहार आणि इंद्रियांसहच होते, आणि अनन्यधर्मत्व असताना सहजातासह देखील होते; आहार हा पश्चाजात इंद्रियांसहच होतो; इंद्रिय हे पश्चाजात आहारासह होते. अशा प्रकारे या अत्थिप्रत्ययाच्या विभागाचे नीट निरीक्षण करून, अनुलोम आणि व्यतिरेक इत्यादींमध्ये प्राप्त होणारे प्रश्न उद्धृत करावेत.

อุปาทินฺนตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

उपादिन्नतिक-वर्णना समाप्त झाली.

๖. วิตกฺกตฺติกวณฺณนา

६. वितर्कत्रिक-वर्णना (वितक्कतिकवाण्ञना)

๒๒. วิตกฺกตฺติเก ปฏิจฺจวารานุโลเม อธิปติยา เตวีสาติ สตฺตสุ มูลเกสุ ยถากฺกมํ สตฺต ปญฺจ ตีณิ เอกํ ตีณิ ตีณิ เอกนฺติ เอวํ เตวีส, อญฺญมญฺเญ อฏฺฐวีส สตฺต ปญฺจ ปญฺจ ตีณิ จตฺตาริ ตีณิ เอกนฺติ เอวํ, ปุเรชาเต เอกาทส ตีณิ จตฺตาริ ทฺเว ทุติยตติยทุมูลเกสุ เอกํ เอกนฺติ เอวํ, ตถา อาเสวเน. อญฺญานิ คณนานิ เหตุอารมฺมณสทิสานิ.

२२. वितर्कत्रिकामध्ये (वितक्कतिके), प्रतीत्यवार-अनुलोमात, अधिपतीमध्ये 'तेवीस' असे सात मूलकांमध्ये अनुक्रमाने: सात, पाच, तीन, एक, तीन, तीन, एक - अशा प्रकारे तेवीस होतात. अन्योन्यमध्ये (अञ्ञमञ्ञे) 'अठ्ठावीस' - सात, पाच, पाच, three, चार, तीन, एक - अशा प्रकारे होतात. पुरेजातामध्ये 'अकरा' - तीन, चार, दोन आणि दुसऱ्या व तिसऱ्या द्विमूलकांमध्ये प्रत्येकी एक-एक - अशा प्रकारे होतात. तसेच आसेवनामध्येही समजावे. इतर गणना (संख्या) हेतू आणि आलंबन यांच्यासारख्याच आहेत.

๓๑. ปจฺจนีเย นาธิปติปจฺจเย ปฐมปญฺเห ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺเต ขนฺเธ ปฏิจฺจ อวิตกฺกวิจารมตฺตา อธิปตี’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘วิปากํ อวิตกฺกวิจารมตฺตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจา’’ติอาทินา วิสฺสชฺชนํ กตํ, น ปน อวิเสเสน. กสฺมา? วิปากวชฺชานํ อวิตกฺกวิจารมตฺตกฺขนฺธานํ เอกนฺเตน สาธิปติภาวโต[Pg.244]. วิปากานํ ปน โลกุตฺตรานเมว สาธิปติภาโว, น อิตเรสนฺติ เต วิสุํ นิทฺธาเรตฺวา วุตฺตา. โลกุตฺตรวิปากาธิปติสฺส เจตฺถ ปุริมโกฏฺฐาเสเยว สงฺคโห เวทิตพฺโพ.

३१. व्यतिरेकात (पच्चनीय मध्ये), न-अधिपतिप्रत्ययामध्ये पहिल्या प्रश्नात "अवितर्क-विचारमात्र स्कंधांना अनुसरून अवितर्क-विचारमात्र अधिपती..." असे सांगून, पुन्हा "विपाक असलेल्या अवितर्क-विचारमात्र एका स्कंधाला अनुसरून..." इत्यादी प्रकारे विसर्जन (उत्तर) केले आहे, परंतु सामान्यपणे (अविशेष रूपाने) केलेले नाही. का? कारण विपाक वगळता इतर अवितर्क-विचारमात्र स्कंधांचा निश्चितपणे साधिपतिभाव (अधिपतीसह असणे) असतो. परंतु विपाकांपैकी केवळ लोकोत्तर विपाकांचाच साधिपतिभाव असतो, इतरांचा नाही; म्हणून त्यांना स्वतंत्रपणे वेगळे करून सांगितले आहे. आणि येथे लोकोत्तर विपाक-अधिपतीचा संग्रह पहिल्या कोष्ठासातच (भागातच) समजावा.

๓๘. นาเสวนมูลเก อวิตกฺกวิจารมตฺตํ วิปาเกน สห คจฺฉนฺเตนาติ เอตํ มูลํ อวิตกฺกวิจารมตฺตอวิตกฺกวิจารปเทหิ อวิตกฺเกหิ สห โยเชนฺเตน นปุเรชาตสทิสํ ปาฬิคมนํ กาตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. สทิสตา เจตฺถ เยภุยฺเยน วิสทิสตา จ ทฏฺฐพฺพา. ตตฺถ หิ อารุปฺเป อวิตกฺกวิจารมตฺตํ อิธ วิปากํ อวิตกฺกวิจารมตฺตนฺติอาทิ โยเชตพฺพนฺติ อยเมตฺถ วิเสโส. อิทญฺจ นาเสวนวิภงฺคานนฺตรํ ลิขิตพฺพํ, น ฌานานนฺตรํ, เกสุจิ โปตฺถเกสุ ลิขิตํ.

३८. नासेवन मूलक (आसेवन-विरहित मूळ) मध्ये, 'अवितक्कविचारमत्तं विपाकेन सह गच्छन्तेन' (अवितर्क-विचारमात्र विपाकासोबत जाणाऱ्याने) या मूळ पदाला 'अवितक्कविचारमत्त' आणि 'अवितक्कविचार' पदांमधील 'अवितक्क' पदांशी जोडताना, 'न पुरेजात' प्रत्ययाप्रमाणेच पाळीचा प्रवाह (पाळिगमन) केला पाहिजे, असे म्हटले आहे. येथे बहुतांश समानता आणि काही असमानता देखील पाहिली पाहिजे. कारण तेथे (न-पुरेजात मध्ये) अरूपलोकात 'अवितक्कविचारमत्तं' आणि येथे (नासेवन मध्ये) 'विपाकं अवितक्कविचारमत्तं' इत्यादी जोडले पाहिजे, हाच येथील विशेष (फरक) आहे. आणि हे नासेवन विभंगाच्या लगेच नंतर लिहिले पाहिजे, ध्यान विभंगाच्या नंतर नाही, जरी काही हस्तलिखितांमध्ये ते लिहिले गेले असले तरी.

ปจฺจยวาเร ปฐมฆฏเน ปวตฺติปฏิสนฺธิโยติ ทุมูลเกสุ ปฐเม สตฺตสุปิ ปญฺเหสุ ปวตฺติญฺจ ปฏิสนฺธิญฺจ โยเชตฺวาติ วุตฺตํ โหติ.

प्रत्ययवाराच्या पहिल्या संयोजनात (प्रथमघटनेत) 'पवत्तिपटिसन्धियो' (प्रवृत्ति आणि प्रतिसंधी) या पाठात, द्विक-मूलकांपैकी पहिल्यामध्ये साती प्रश्नांमध्ये प्रवृत्ती आणि प्रतिसंधी दोन्ही जोडले पाहिजेत, असे म्हटले आहे.

๔๙. ปจฺจนีเย สตฺตสุ ฐาเนสุ สตฺต โมหา อุทฺธริตพฺพา มูลปเทสุ เอวาติ สวิตกฺกสวิจาราทิปเทสุ มูลปทเมว อวสานภาเวน เยสุ ปญฺเหสุ โยชิตํ, เตสุ สตฺตสุ ปญฺเหสุ สตฺต โมหา อุทฺธริตพฺพาติ อตฺโถ.

४९. व्यतिरेकात (पच्चनीय मध्ये) 'साती स्थानांमध्ये सात मोह मूळ पदांमध्येच काढून टाकले पाहिजेत' याचा अर्थ असा आहे की, सवितर्क-सविचार इत्यादी पदांमध्ये मूळ पदच अंतिम रूपाने ज्या प्रश्नांमध्ये जोडले गेले आहे, त्या साती प्रश्नांमध्ये सात मोह (मोहमुळ चित्तोत्पादातील मोह) काढून टाकले पाहिजेत.

ปญฺหาวารปจฺจนีเย ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺโต ธมฺโม อวิตกฺกวิจารมตฺตสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณสหชาตอุปนิสฺสยกมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เกสุจิ โปตฺถเกสุ ปาโฐ ทิสฺสติ, อุปนิสฺสเยน ปน สงฺคหิตตฺตา ‘‘กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ น สกฺกา วตฺตุํ. อุปาทินฺนตฺติกปญฺหาวารปจฺจนีเย หิ ‘‘อนุปาทินฺนอนุปาทานิโย ธมฺโม อนุปาทินฺนอนุปาทานิยสฺส ธมฺมสฺส สหชาตอุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๔.๕๘, ๖๒) เอตฺตกเมว วุตฺตํ. ปริตฺตตฺติกปญฺหาวารปจฺจนีเย จ ‘‘มหคฺคโต ธมฺโม มหคฺคตสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณสหชาตอุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๒.๕๗, ๖๕, ๗๓) เอตฺตกเมว วุตฺตนฺติ. เอตฺตกเมว จ อวิตกฺกวิจารมตฺตํ กมฺมํ อปฺปมาณํ มหคฺคตญฺจ, ตญฺจ ทุพฺพลํ น โหตีติ เอเตหิเยว วจเนหิ วิญฺญายตีติ.

प्रश्नवार-व्यतिरेकात (पञ्हावारपच्चनीय मध्ये) 'अवितक्कविचारमत्तो धम्मो अवितक्कविचारमत्तस्स धम्मस्स आरम्मणसहजातउपनिस्सयकम्मपच्चयेन पच्चयो' असा पाठ काही हस्तलिखितांमध्ये आढळतो. परंतु, उपनिस्सय (उपनिष्रय) प्रत्ययाने संग्रहित केल्यामुळे 'कम्मपच्चयेन पच्चयो' (कर्मप्रत्ययाने प्रत्यय होतो) असे म्हणता येत नाही. कारण उपादिन्नत्तिक प्रश्नवार-व्यतिरेकात 'अनुपादिन्नअनुपादानीयो धम्मो अनुपादिन्नअनुपादानीयस्स धम्मस्स सहजातउपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो' एवढेच म्हटले आहे. आणि परित्तत्तिक प्रश्नवार-व्यतिरेकात देखील 'महग्गतो धम्मो mahaggatassa dhammassa आरम्मणसहजातउपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो' एवढेच म्हटले आहे. यावरून हेच समजते की, एवढेच अवितर्क-विचारमात्र कर्म हे अप्रमाण आणि महग्गत असते, आणि ते दुर्बळ नसते, हे या शब्दांवरूनच स्पष्ट होते.

วิตกฺกตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

वितर्कत्तिक-वर्णना समाप्त झाली.

๘. ทสฺสเนนปหาตพฺพตฺติกวณฺณนา

८. दस्सनेनपहातब्बत्तिक-वर्णना (दर्शनाने प्रहातव्य त्रिक-वर्णना)

ทสฺสเนนปหาตพฺพตฺติเก [Pg.245] ทสฺสเนน ปหาตพฺโพ ธมฺโม ภาวนาย ปหาตพฺพสฺส ธมฺมสฺส เอเกนปิ ปจฺจเยน ปจฺจโย น โหตีติ อิทํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺเค วิจาริตนเยน วิจาเรตพฺพนฺติ.

दस्सनेनपहातब्बत्तिक (दर्शनाने प्रहातव्य त्रिक) मध्ये, 'दर्शनाने प्रहातव्य धर्म हा भावनेने प्रहातव्य धर्माचा एकाही प्रत्ययाने प्रत्यय होत नाही' हे पटिच्चसमुप्पाद-विभंगात (प्रतीत्यसमुत्पाद विभंगात) विश्लेषित केलेल्या पद्धतीनेच विश्लेषित केले पाहिजे.

ทสฺสเนนปหาตพฺพตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

दस्सनेनpहातब्बत्तिक-वर्णना समाप्त झाली.

ปุจฺฉาคณนคาถาโย

प्रश्न-गणना गाथा (पुच्छागणनगाथा)

กุสลาทิ เอกกตฺตย-มถาทิ อนฺเตน มชฺฌิมนฺเตน;

อาทิ จ มชฺเฌน ทุกา, ตโย ติเกโก จ วิญฺเญยฺโย.

कुशल इत्यादी (कुशल, अकुशल, अव्याकृत) तीन एकक (एककत्रय) जाणावेत. तसेच, शेवटच्या (अव्याकृत) पदासोबत जोडलेले पहिले (कुशल) पद, आणि शेवटच्या नसलेल्या (अव्याकृत नसलेल्या) पदासोबत जोडलेले मधले (अकुशल) पद, आणि मधल्या (अकुशल) पदासोबत जोडलेले पहिले (कुशल) पद, असे तीन द्विक (दुक) आणि एक त्रिक (तिक) जाणावा.

เตสฺเวเกกํ มูลํ กตฺวา, ตํ สตฺตสตฺตกา ปุจฺฉา;

เอเกกปจฺจเย ยถา, ภวนฺติ เอกูนปญฺญาส.

त्यांच्यापैकी प्रत्येकाला मूळ करून, प्रत्येक प्रत्ययात सात-सात प्रश्न (सत्तसत्तका पुच्छा) याप्रमाणे एकूण एकोणपन्नास (४९) प्रश्न होतात.

ฉสตฺตตาธิกสตํ, สหสฺสเมกญฺจ สุทฺธิเก ปุจฺฉา;

เอส จ นโยนุโลเม, ปจฺจนีเย จาติ นาญฺญตฺถ.

शुद्धिक नयामध्ये एकूण एक हजार एकशे शहात्तर (११७६) प्रश्न होतात. ही पद्धत अनुलोम आणि व्यतिरेक (पच्चनीय) मध्येच आढळते, इतरत्र (अनुलोम-पच्चनीय किंवा पच्चनीय-अनुलोम मध्ये) नाही.

ราสิคุณิตสฺส ราสิสฺสฑฺฒํ, สห ราสิกสฺส ปิณฺโฑ โส;

ราสิสฺส วา สเหกสฺสฑฺฒํ, ปุน ราสินา คุณิตํ.

२४ प्रत्ययांच्या समूहाने गुणलेल्या समूहाचे अर्धे, हे २४ प्रत्ययांच्या समूहासह असणारा एकूण बेरीज (पिंड) आहे. किंवा २४ प्रत्ययांच्या समूहाने गुणलेल्या समूहाचे अर्धे, पुन्हा एका समूहाच्या अर्ध्या भागासह एकत्र केल्यास ती एकूण बेरीज होते.

อิติ เหตุมูลกาทุก-ติกาทโย ฉจฺจ สตฺตติสตา ทฺเว;

จตุวีสเตตฺถ ปุจฺฉา, อฑฺฒุฑฺฒสหสฺสนหุตญฺจ.

अशा प्रकारे, हेतुमूलक द्विक-त्रिक इत्यादी एकूण दोनशे शहात्तर (२७६) वार होतात. येथे प्रश्न चोवीस (२४), साडेतीन हजार (३५००) आणि दहा हजार (१०,०००) [म्हणजेच एकूण १३,५२४] होतात.

ตาสํ ยสฺมา สุทฺธิก-นโย น ปจฺเจกปจฺจเย ตสฺมา;

จตุวีสติคุณิตานํ, สสุทฺธิกานํ อยํ คณนา.

त्या प्रश्नांमध्ये, ज्याअर्थी प्रत्येक प्रत्ययात स्वतंत्रपणे शुद्धिक-नय प्राप्त होत नाही, त्याअर्थी २४ ने गुणलेल्या आणि शुद्धिक-नयासह असणाऱ्या प्रश्नांची ही गणना जाणावी.

ลกฺขตฺตยํ ทฺวินหุตํ, ปญฺจ สหสฺสานิ สตฺต จ สตานิ;

ทฺวาปญฺญาสา เอตา, อนุโลเม ปิณฺฑิตา ปุจฺฉา.

अनुलोमामध्ये एकूण एकत्रित केलेले प्रश्न तीन लाख, वीस हजार, पाच हजार, सातशे आणि बावन्न (३,२५,७५२) होतात.

อนุโลมสทิสคณนา, ภวนฺติ ปุจฺฉานเย จ ปจฺจนีเย;

หาเปตฺวา ปน เสเส, นยทฺวเย สุทฺธิเก ลทฺธา.

व्यतिरेक (पच्चनीय) नयामध्ये देखील अनुलोमासारखीच गणना असणारे प्रश्न होतात. परंतु, उर्वरित दोन नयांमध्ये (अनुलोम-पच्चनीय आणि पच्चनीय-अनुलोम मध्ये) शुद्धिक नयात प्राप्त झालेले प्रश्न वजा करून गणना करावी.

ฉปฺปญฺญาส ภวนฺติ ปุจฺฉา, ฉสตสหิตญฺจ ลกฺขเตรสกํ;

ปุจฺฉานเยสุ คณิตา, ปฏิจฺจวาเร จตูสฺวปิ.

प्रतीत्यवाराच्या (पटिच्चवार) चारी नयांमध्ये मोजलेले प्रश्न तेरा लाख, सहाशे आणि छप्पन्न (१३,००,६५६) होतात.

สตฺตหิ [Pg.246] คุณิตา กุสลตฺติเก ทฺวยํ, นวุติญฺเจว ปญฺจสตา;

จตฺตาริ สหสฺสานิ จ, ตเถกนวุเต จ ลกฺขกา.

कुशलत्रिकात (कुसलत्तिक) सात वारांनी गुणल्यास, दोन, नव्वद, पाचशे, चार हजार आणि तसेच एक्याण्णव लाख (९१,०४,५९२) प्रश्न होतात.

นาทฺวาวีสติ คุณิตา, ติเกสุ สพฺเพสุ วีสติ จ โกฏิ;

ลกฺขตฺตยํ สหสฺสํ, จตุวีสติ จาปิ วิญฺเญยฺยา.

सर्व बावीस (२२) त्रिकांमध्ये बावीसने गुणल्यास, वीस कोटी, तीन लाख, एक हजार आणि चोवीस (२०,०३,०१,०२४) प्रश्न जाणावेत.

ติกปฏฺฐานํ.

तिकपट्ठान (त्रिकप्रस्थान) समाप्त झाले.

เอกกปจฺจเย ปน, นว นว กตฺวา สโสฬสทฺวิสตํ;

เหตุทุกปฐมวาเร, ปฐมนเย สุทฺธิเก ปุจฺฉา.

परंतु, प्रत्येक प्रत्ययात नऊ-नऊ करून, हेतुद्विकाच्या पहिल्या वारात (हेतुदुकपठमवार), पहिल्या शुद्धिक नयात दोनशे सोळा (२१६) प्रश्न होतात.

เหตาทิมูลกนเย-สฺเวเกกสฺมึ ทุกาทิเภทยุเต;

จตุราสีติจตุสต-สหิตํ สหสฺสทฺวยํ ปุจฺฉา.

हेतु इत्यादी मूळ असणाऱ्या नयांमध्ये, द्विक इत्यादी भेदांनी युक्त अशा प्रत्येक नयात दोन हजार चारशे चौऱ्याऐंशी (२४८४) प्रश्न होतात.

ตา จตุวีสติคุณิตา, สสุทฺธิกา เอตฺถ โหนฺติ อนุโลเม;

ทฺวตฺตึสฏฺฐสตาธิก-สหสฺสนวกฑฺฒลกฺขกา.

त्या शुद्धिक नयासह असणाऱ्या प्रश्नांना चोवीसने (२४) गुणल्यास, येथे अनुलोमामध्ये एकूण एक लाखाच्या अर्धे म्हणजेच पन्नास हजार, नऊ हजार आणि आठशे बत्तीस (५९,८३२) प्रश्न होतात.

เอวํ ปจฺจนีเย ทฺเว, สุทฺธิกรหิตา จตูสฺวโต โหนฺติ;

ฉนฺนวุตฏฺฐสตฏฺฐ-ตึสสหสฺสทฺวิลกฺขกานิ.

याचप्रमाणे व्यतिरेकात (पच्चनीय मध्ये) देखील (५९,८३२ प्रश्न होतात). म्हणून, चारी नयांमध्ये दोन शुद्धिक नय वगळता एकूण दोन लाख, अडतीस हजार, आठशे शहाण्णव (२,३८,८९६) प्रश्न होतात.

ตา ปน สตฺตคุณา ทฺเว, สตฺตติสตทฺวยํ สหสฺสานิ;

ทฺวาสตฺตติ โหนฺติ ตโต, โสฬส ลกฺขานิ เหตุทุเก.

त्या प्रश्नांना सातने गुणल्यास, हेतुद्विकात (हेतुदुक) दोन, सत्तर, दोनशे, बहात्तर हजार आणि सोळा लाख (१६,७२,२७२) प्रश्न होतात.

ตา สตคุณา ทุกสเต, สตทฺวยํ สตฺตวีสติ สหสฺสา;

ทฺวาสตฺตติลกฺขานิ จ, โสฬสโกฏิ ตโต ปุจฺฉา.

त्या प्रश्नांना शंभरने गुणल्यास, शंभर द्विकांमध्ये (दुकसते) दोनशे, सत्तावीस हजार, बहात्तर लाख आणि सोळा कोटी (१६,७२,२७,२००) प्रश्न होतात.

ทุกปฏฺฐานํ.

दुकपट्ठान (द्विकप्रस्थान) समाप्त झाले.

ทุกติกปฏฺฐาเน ติก-ปกฺเขโป โหติ เอกเมกทุเก;

ตสฺส ฉสฏฺฐิคุเณน เต, ฉสฏฺฐิสตํ ทุกา โหนฺติ.

दुकतिकपट्ठान (द्विक-त्रिकप्रस्थान) मध्ये प्रत्येक द्विकात त्रिक पदाचा समावेश होतो. त्याला सहासष्टने (६६) गुणल्यास, ते द्विक सहा हजार सहाशे (६६००) होतात.

เหตุทุกลทฺธปุจฺฉา, คุณิตา เตหิ จ โหนฺติ ติกปทเมว;

ทุกปฏฺฐาเน ปุจฺฉา, ตาสํ คณนา อยํ เญยฺยา.

हेतुद्विकात प्राप्त झालेल्या प्रश्नांना त्या सहासष्टने गुणल्यास, त्रिक-मर्यादित द्विकप्रस्थानातील प्रश्न होतात. त्यांची ही गणना जाणावी.

ทฺวาปญฺญาส สตานิ จ, นเวว นหุตานิ นว จ สฏฺฐิญฺจ;

ลกฺขานิ ตีหิ สหิตํ, สตํ สหสฺสญฺจ โกฏินํ.

बावन्नशे (५२००), नव्वद हजार (९०,०००), एकोणसत्तर लाख (६९,००,०००) आणि तीनसह असणारे शंभर आणि एक हजार कोटी (११०३ कोटी) [एकूण ११,०३,६९,९५,२००] प्रश्न होतात.

ทุกติกปฏฺฐานํ.

दुकतिकपट्ठान (द्विक-त्रिकप्रस्थान) समाप्त झाले.

ติกทุกปฏฺฐาเน [Pg.247] ติก-เมเกกํ ทฺวิสตเภทนํ กตฺวา;

ทฺวาวีสทฺวิสตคุณา, เญยฺยา กุสลตฺติเก ลทฺธา.

तिकदुकपट्ठान (त्रिक-द्विकप्रस्थान) मध्ये प्रत्येक त्रिकाला दोनशे भेदांचे (दोनशे द्विक पदांनी युक्त) करून, कुशलत्रिकात प्राप्त झालेल्या प्रश्नांना बावीस गुणिले दोनशेने (४४०० ने) गुणावे, असे जाणावे.

ปุจฺฉา อฏฺฐสตาธิก-จตุสหสฺสทฺวิลกฺขยุตฺตานํ;

โกฏีนํ ฉกฺกมโถ, โกฏิสหสฺสานิ จตฺตาริ.

चार हजार आठशे (४८००), दोन लाखांसह असणाऱ्या सहा कोटी (६,०२,००,०००) आणि तसेच चार हजार कोटी (४०,००,००,००,०००) प्रश्न जाणावेत.

ติกทุกปฏฺฐานํ.

तिकदुकपट्ठान (त्रिक-द्विकप्रस्थान) समाप्त झाले.

ติกติกปฏฺฐาเน, เตสฏฺฐิวิเธเกกเภทนา ตุ ติกา;

เตหิ จ คุณิตา กุสล-ตฺติกปุจฺฉาปิ โหนฺติ ปุจฺฉา ตา.

तितिकपट्ठान (त्रिक-त्रिकप्रस्थान) मध्ये त्रिक हे प्रत्येकी त्रेसष्ट (६३) प्रकारच्या भेदांचे असतात. कुशलत्रिकातील प्रश्नांना देखील त्या त्रेसष्ट प्रकारच्या बावीस त्रिकांनी गुणल्यास ते प्रश्न होतात.

ทฺวาทส ปญฺจสตา จตุ-สฏฺฐิสหสฺสานิ นวุติ เจกูนา;

ลกฺขานเมกสฏฺฐิ, ทฺวาทสสตโกฏิโย เจว.

बारा (१२), पाचशे (५००), चौसष्ट हजार (६४,०००), एकोणनव्वद लाख (८९,००,०००), एकसष्ट कोटी (६१ कोटी) आणि बाराशे कोटी (१२०० कोटी) प्रश्न होतात.

ติกติกปฏฺฐานํ.

तितिकपट्ठान (त्रिक-त्रिकप्रस्थान) समाप्त झाले.

ทฺวยหีนทฺวยสตคุโณ, เอเกโก ทุกทุเก เตหิ;

เหตุทุเก ลทฺธา สงฺขฺย-เภเทหิ จ วฑฺฒิตา ปุจฺฉา.

दुकदुकपट्ठान (द्विक-द्विकप्रस्थान) मध्ये प्रत्येक द्विक हा दोनने कमी असलेल्या दोनशेने (१९८ ने) गुणला जातो. हेतुद्विकात प्राप्त झालेले प्रश्न त्या दोनने कमी असलेल्या संख्येच्या भेदांनी वाढवले जातात.

ฉสตยุตานิ ปญฺจา-สีติสหสฺสานิ ลกฺขนวกญฺจ;

เอกาทสาปิ โกฏิ, ปุน โกฏิสตานิ เตตฺตึส.

सहाशेसह असणारे पंच्याऐंशी हजार (८५,६००), नऊ लाख (९,००,०००), अकरा कोटी (११ कोटी) आणि पुन्हा तेहतीसशे कोटी (३३०० कोटी) प्रश्न होतात.

ทุกทุกปฏฺฐานํ.

दुक-दुक पट्ठान.

สมฺปิณฺฑิตา ตุ ปุจฺฉา, อนุโลเม ฉพฺพิเธปิ ปฏฺฐาเน;

ฉตฺตึสติสตสหสฺส-ฏฺฐกยุตสตฺตนหุตานิ.

परंतु, अनुलोम पद्धतीच्या सहा प्रकारच्या पट्ठानामध्ये एकत्रित केलेले प्रश्न हे छत्तीस लाख, आठ हजार, तीनशे छत्तीस आणि सत्तर हजार आहेत.

ลกฺขานิ ฉจฺจ จตฺตา-ลีเสว นวาถ โกฏิโย ทส จ;

สตฺตโกฏิสเตหิ จ, โกฏิสหสฺสานิ นว โหนฺติ.

तसेच शेचाळीस लाख, नऊ आणि दहा कोटी, आणि सातशे कोटींसह नऊ हजार कोटी होतात.

ตา จตุคุณิตา ปุจฺฉา, จตุปฺปเภเท สมนฺตปฏฺฐาเน;

จตุจตฺตาลีสสตตฺตยํ, สหสฺสานิ เตรส จ.

चार प्रकारच्या समंतपट्ठानामध्ये त्या प्रश्नांना चारने गुणले असता, तेरा हजार आणि तीनशे चव्वेचाळीस...

สตฺตาสีติ [Pg.248] จ ลกฺขานํ, โกฏีนญฺจ สตฺตสตฺตติโย;

โหนฺติฏฺฐสตานิฏฺฐ-ตึสสตสหสฺสานิ อิติ คณนา.

आणि सत्त्याऐंशी लाख, सत्याहत्तर कोटी, आठशे अडतीस लाख होतात; अशी ही गणना आहे.

ปฏฺฐานสฺส ปุจฺฉาคณนคาถา.

पट्ठानाच्या प्रश्न-गणनेची गाथा.

ปฏฺฐานปกรณ-มูลฏีกา สมตฺตา.

पट्ठानप्रकरण-मूळटीका समाप्त.

อิติ ภทนฺตอานนฺทาจริยเกน กตา ลีนตฺถปทวณฺณนา

अशा प्रकारे भदन्त आनंदाचार्यांनी रचलेली 'लीनत्थपदवण्णना' (गूढार्थ-पद-वर्णना)...

อภิธมฺมสฺส มูลฏีกา สมตฺตา.

अभिधम्माची मूळटीका समाप्त.