นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

그분 복되신 분, 아라한, 완전히 깨달으신 분께 귀의합니다.

อภิธมฺมปิฏเก

아비담마 비장(아비달마장)

ปญฺจปกรณ-มูลฏีกา

오론(五論)의 근본주석(물라띠까)

ธาตุกถาปกรณ-มูลฏีกา

계설론(界說論) 근본주석

คนฺถารมฺภวณฺณนา

서문(저술의 시작)에 대한 설명

ธาตุกถาปกรณํ [Pg.1] เทเสนฺโต ภควา ยสฺมึ สมเย เทเสสิ, ตํ สมยํ ทสฺเสตุํ, วิภงฺคานนฺตรํ เทสิตสฺส ปกรณสฺส ธาตุกถาภาวํ ทสฺเสตุํ วา ‘‘อฏฺฐารสหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ พลวิธมนวิสยาติกฺกมนวเสน เทวปุตฺตมารสฺส, อปฺปวตฺติกรณวเสน กิเลสาภิสงฺขารมารานํ, สมุทยปฺปหานปริญฺญาวเสน ขนฺธมารสฺส, มจฺจุมารสฺส จ โพธิมูเล เอว ภญฺชิตตฺตา ปรูปนิสฺสยรหิตํ นิรติสยํ ตํ ภญฺชนํ อุปาทาย ภควา เอว ‘‘มารภญฺชโน’’ติ โถมิโต. ตตฺถ มาเร อภญฺเชสิ, มารภญฺชนํ วา เอตสฺส, น ปรราชาทิภญฺชนนฺติ มารภญฺชโน. มหาวิกฺกนฺโต มหาวีริโยติ มหาวีโร.

세존께서 계설론(界說論)을 설하실 때, 그 설하신 때를 나타내기 위해서, 혹은 분별론(vibhaṅga) 다음에 설해진 이 논서가 계설론임을 나타내기 위해서 '열여덟 가지로' 등으로 시작하는 말씀을 하셨다. 거기서 힘을 물리침과 영역을 넘어섬을 통해서 천자마(天子魔)를, 일어나지 않게 함을 통해서 번뇌마(煩惱魔)와 형성마(行魔)를, 일어남을 버리고 철저히 앎을 통해서 오온마(五蘊魔)와 사마(死魔)를 보리수 아래에서 이미 꺾으셨기 때문에, 다른 이의 도움 없이 비할 데 없는 그 꺾음을 근거로 세존을 바로 '마라를 꺾은 분(마라방자노)'이라 칭송한다. 거기서 마라를 꺾었거나, 그에게 마라를 꺾음이 있었기에, 다른 왕 등을 꺾은 것이 아니기에 '마라를 꺾은 분'이라 한다. 큰 용맹을 가졌고 큰 정진을 가졌기에 '대영웅(마하비로)'이라 한다.

ขนฺธาทโย อรณนฺตา ธมฺมา สภาวฏฺเฐน ธาตุโย, อภิธมฺมกถาธิฏฺฐานฏฺเฐน วาติ กตฺวา เตสํ กถนโต อิมสฺส ปกรณสฺส ธาตุกถาติ อธิวจนํ. ยทิปิ อญฺเญสุ จ ปกรเณสุ เต สภาวา กถิตา, เอตฺถ ปน เตสํ สพฺเพสํ สงฺคหาสงฺคหาทีสุ จุทฺทสสุ นเยสุ เอเกกสฺมึ กถิตตฺตา สาติสยํ กถนนฺติ อิทเมว เอวํนามกํ. เอกเทสกถนเมว หิ อญฺญตฺถ กตนฺติ. ขนฺธายตนธาตูหิ วา ขนฺธาทีนํ อรณนฺตานํ สงฺคหาสงฺคหาทโย นยา วุตฺตาติ ตตฺถ มหาวิสยานํ ธาตูนํ [Pg.2] วเสน ธาตูหิ กถา ธาตุกถาติ เอวํ อสฺส นามํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ทฺวิธา ติธา ฉธา อฏฺฐารสธาติ อเนกธา ธาตุเภทํ ปกาเสสีติ ธาตุเภทปฺปกาสโนติ. ตสฺสตฺถนฺติ ตสฺสา ธาตุกถาย อตฺถํ. อ-กาเร อา-การสฺส โลโป ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘ยํ ธาตุกถ’’นฺติ วา เอตฺถ ปกรณนฺติ วจนเสโส สตฺตนฺนํ ปกรณานํ กเมน วณฺณนาย ปวตฺตตฺตาติ เตน โยชนํ กตฺวา ตสฺส ปกรณสฺส อตฺถํ ตสฺสตฺถนฺติ อ-การโลโป วา. ตนฺติ ตํ ทีปนํ สุณาถ, ตํ วา อตฺถํ ตํทีปนวจนสวเนน อุปธาเรถาติ อตฺโถ. สมาหิตาติ นานากิจฺเจหิ อวิกฺขิตฺตจิตฺตา, อตฺตโน จิตฺเต อาหิตาติ วา อตฺโถ.

온(蘊) 등으로부터 아라나(無諍)에 이르는 법들은 자성(自性)의 의미에서 '계(界, dhātu)'이며, 혹은 아비담마의 설법이 확립되는 장소라는 의미에서 그것들을 설명하기 때문에 이 논서에 '계설(界說, Dhātukathā)'이라는 명칭이 붙었다. 비록 다른 논서들에서도 그러한 자성들이 설명되었지만, 여기서는 그것들 모두를 포섭·미포섭 등의 열네 가지 방식에서 하나하나 설명하였기에 특별한 설명이라 하여 이것만을 이와 같은 이름으로 부른다. 다른 곳에서 설명된 것은 일부분에 대한 설명일 뿐이기 때문이다. 혹은 온·처·계로써 온 등으로부터 아라나에 이르는 법들의 포섭·미포섭 등의 방식들을 설했으므로, 거기서 큰 영역인 '계(界)'들을 통해 설명한 것이 '계설(界說)'이라고 이와 같이 그 명칭이 불렸음을 알아야 한다. '두 가지로, 세 가지로, 여섯 가지로, 열여덟 가지로'라고 여러 가지로 계의 분류를 드러내셨기에 '계의 분류를 드러내는 분'이라 한다. '그것의 의미를(tassatthaṃ)'이란 그 계설론의 의미를 말한다. 'a'자가 'ā'자로 생략된 것으로 보아야 한다. 또는 여기서 '어떤 계설(yaṃ dhātukathaṃ)'이라는 말에는 '논서'라는 말이 생략된 것인데, 일곱 논서가 순서대로 설명되고 있기 때문에 그것과 결합하여 그 논서의 의미를 '그것의 의미를(tassatthaṃ)'이라 하거나 'a'자가 생략된 것이다. '그것을(taṃ)'이란 그 설명을 들으라, 또는 그 의미를 그 설명을 듣는 것을 통해 마음에 새기라는 의미이다. '집중하여(samāhitā)'란 여러 가지 일로 마음이 흩어지지 않은 것, 혹은 자신의 마음에 잘 놓인 것이라는 의미이다.

คนฺถารมฺภวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

서문에 대한 설명이 끝났다.

๑. มาติกาวณฺณนา

1. 마띠까(본모)에 대한 설명

๑. นยมาติกาวณฺณนา

1. 방법(naya) 마띠까에 대한 설명

๑. โก [Pg.3] ปเนตสฺส ปกรณสฺส ปริจฺเฉโทติ? น โส อิธ วตฺตพฺโพ, อฏฺฐสาลินิยํ (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา) ปกรณปริจฺเฉโท วุตฺโต เอวาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จุทฺทสวิเธน วิภตฺตนฺติ วุตฺต’’นฺติ. ขนฺธาทีนํ เทสนา นียติ ปวตฺตียติ เอเตหิ, ขนฺธาทโย เอว วา นียนฺติ ญายนฺติ เอเตหิ ปกาเรหีติ นยา, นยานํ มาติกา อุทฺเทโส, นยา เอว วา มาติกาติ นยมาติกา. เอเตสํ ปทานํ มูลภูตตฺตาติ ‘‘มูลมาติกา’’ติ วตฺตพฺพานํ สงฺคหาสงฺคหาทีนํ จุทฺทสนฺนํ ปทานํ ขนฺธาทิธมฺมวิภชนสฺส อิมสฺส ปกรณสฺส มูลภูตตฺตา นิสฺสยภูตตฺตาติ อตฺโถ.

1. 이 논서의 구분(범위)은 무엇인가? 그것은 여기서 말할 것이 아니라, 앗타살리니(담마상가니 주석서 서론)에서 논서의 구분이 이미 설해졌음을 보여주며 '열네 가지 방식으로 분류되었다고 설해졌다'라고 하였다. 온 등의 가르침이 이것들에 의해 이끌어지고 진행되며, 혹은 온 등의 법들이 바로 이러한 방식들에 의해 이끌어지고 알려지기 때문에 '방법(naya)'이라 하며, 방법들의 목차(마띠까)가 요약이거나, 방법들이 바로 마띠까이므로 '방법 마띠까'라 한다. 이 구절들의 근본이 되기 때문에 '근본 마띠까'라고 불러야 할 포섭·미포섭 등 열네 가지 구절이 온 등의 법을 분류하는 이 논서의 근본이 되고 의지처가 된다는 의미이다.

๒. อพฺภนฺตรมาติกาวณฺณนา

2. 내부(내적) 마띠까에 대한 설명

๒. ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา’’ติอาทีหิ รูปกฺขนฺธาทิปทานิ ทสฺสิตานิ, ปฏิจฺจสมุปฺปาทวจเนน จ เยสุ ทฺวาทสสุ องฺเคสุ ปจฺเจกํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสทฺโท วตฺตติ, ตทตฺถานิ ทฺวาทส ปทานิ ทสฺสิตานีติ เตสํ ตถาทสฺสิตานํ สรูเปเนว ทสฺสิตานํ ผสฺสาทีนญฺจ ปทานํ วเสน อาห ‘‘ปญฺจวีสาธิเกน ปทสเตนา’’ติ. ตตฺถ กมฺมุปปตฺติกามภวาทีนํ อิธ วิภตฺตานํ ภาวนภวนภาเวน ภเว วิย โสกาทีนํ ชรามรณสฺส วิย อนิฏฺฐตฺตา ตนฺนิทานทุกฺขภาเวน จ ชรามรเณ อนฺโตคธตาย ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส ทฺวาทสปทตา ทฏฺฐพฺพา. เอตฺถ จ ปาฬิยํ ภินฺทิตฺวา อวิสฺสชฺชิตานมฺปิ สติปฏฺฐานาทีนํ ภินฺทิตฺวา คหณํ กโรนฺโต เตสํ ภินฺทิตฺวาปิ วิสฺสชฺชิตพฺพตํ ทสฺเสตีติ เวทิตพฺพํ.

2. '오온' 등으로 색온 등의 구절들을 보여주었고, 연기의 말씀으로 열두 지분 각각에 연기라는 말이 적용되는 그 의미를 가진 열두 구절을 보여주었으니, 그렇게 보여진 것들(직접적인 형태 그대로 보여진 것들)과 접촉(phassa) 등의 구절들을 합하여 '125개의 구절로'라고 하였다. 거기서 여기서 분류된 업(kamma-bhava)·생(upapatti-bhava)·욕유(kāma-bhava) 등은 생성되고 있게 됨(bhāvana-bhavana)의 상태로서 존재(bhava)에 포함되는 것처럼, 슬픔(soka) 등은 늙음과 죽음(jarā-maraṇa)처럼 원하지 않는 것이며 그 원인이 되는 괴로움의 상태이므로 늙음과 죽음에 포함되는 것으로 보아 연기의 열두 구절임을 알아야 한다. 그리고 여기서 성전(Pāḷi)에서 분리하여 해설되지 않은 마음챙김의 확립(satipaṭṭhāna) 등을 분리하여 취하는 것은 그것들이 분리해서도 해설되어야 함을 보여주는 것임을 알아야 한다.

นยมาติกาทิกา ลกฺขณมาติกนฺตา มาติกา ปกรณนฺตราสาธารณตาย ธาตุกถาย มาติกา นาม, ตสฺสา อพฺภนฺตเร วุตฺโต วิภชิตพฺพานํ อุทฺเทโส อพฺภนฺตรมาติกา นามาติ อิมมตฺถํ ปกาเสนฺโต ‘‘อยญฺหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เอวํ อวตฺวาติ ยถา ‘‘สพฺพาปิ…เป… มาติกา’’ติ อยํ ธาตุกถามาติกโต พหิทฺธา วุตฺตา, เอวํ อวตฺวาติ อตฺโถ. ธาตุกถาย อพฺภนฺตเรเยวาติ จ ธาตุกถามาติกาย อพฺภนฺตเรเยวาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตทาเวณิกมาติกาอพฺภนฺตเร หิ ฐปิตา ตสฺสาเยว อพฺภนฺตเร ฐปิตาติ วุตฺตา[Pg.4]. อถ วา เอวํ อวตฺวาติ ยถา ‘‘สพฺพาปิ…เป… มาติกา’’ติ เอเตน วจเนน ธาตุกถาโต พหิภูตา กุสลาทิอรณนฺตา มาติกา ปกรณนฺตรคตา วุตฺตา, เอวํ อวตฺวาติ อตฺโถ. ธาตุกถาย อพฺภนฺตเรเยวาติ จ อิมสฺส ปกรณสฺส อพฺภนฺตเร เอว สรูปโต ทสฺเสตฺวา ฐปิตตฺตาติ อตฺโถ. สพฺพสฺส อภิธมฺมสฺส มาติกาย อสงฺคหิตตฺตา วิกิณฺณภาเวน ปกิณฺณกตา เวทิตพฺพา.

방법 마띠까로부터 특징 마띠까에 이르는 마띠까는 다른 논서들과 공통되지 않기에 계설론의 마띠까라 하며, 그 내부에 설해진 분류되어야 할 항목들의 요약을 '내부 마띠까'라 한다는 이 의미를 밝히며 '이것은...' 등으로 시작하는 말씀을 하였다. 거기서 '이와 같이 말하지 않고'란 '모든... (중략) ... 마띠까'와 같이 이 계설론 마띠까 밖에서 설해진 것처럼 말하지 않았다는 의미이다. '계설론 내부에만'이라는 것은 계설론 마띠까 내부에만 있다는 의미로 보아야 한다. 그 고유한 마띠까 내부에 놓여 있기에 바로 그것의 내부에 놓여 있다고 한 것이다. 아니면 '이와 같이 말하지 않고'란 '모든... (중략) ... 마띠까'라는 이 말에 의해 계설론 외부의 법인 유익한 법 등으로부터 아라나에 이르는 다른 논서에 속한 마띠까가 설해진 것처럼 말하지 않았다는 의미이다. '계설론 내부에만'이라는 것은 이 논서의 내부에만 그 형태대로 보여주며 놓아두었기 때문이라는 의미이다. 모든 아비담마의 마띠까에 포함되지 않았기에 흩어져 있는 상태로서 '잡다한 것(pakiṇṇaka)'으로 알아야 한다.

๓. นยมุขมาติกาวณฺณนา

3. 방법의 문(nayamukha) 마띠까에 대한 설명

๓. นยานํ ปวตฺติทฺวารภูตา สงฺคหาสงฺคหวิโยคีสหโยคีธมฺมา นยมุขานีติ เตสํ อุทฺเทโส นยมุขมาติกา. จุทฺทสปิ หิ สงฺคหาสงฺคหสมฺปโยควิปฺปโยคานํ โวมิสฺสกตาวเสน ปวตฺตาติ เยหิ เต จตฺตาโรปิ โหนฺติ, เต ธมฺมา จุทฺทสนฺนมฺปิ นยานํ มุขานิ โหนฺตีติ. ตตฺถ สงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทาทีสุ สจฺจาทีหิปิ ยถาสมฺภวํ สงฺคหาสงฺคโห ยทิปิ วุตฺโต, โส ปน สงฺคาหกภูเตหิ เตหิ วุตฺโต, น สงฺคหภูเตหิ, โสปิ ‘‘จกฺขายตเนน เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา อายตนสงฺคเหน อสงฺคหิตา’’ติอาทินา ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺชิตพฺพธมฺมุทฺธาเร ตตฺถาปิ ขนฺธาทีเหว สงฺคเหหิ นิยเมตฺวา วุตฺโต, ตสฺมา ‘‘ตีหิ สงฺคโห, ตีหิ อสงฺคโห’’ติ วุตฺตํ. ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺชิตพฺพธมฺมุทฺธาเรปิ ปน ปุจฺฉาวิสฺสชฺชเนสุ จ รูปกฺขนฺธาทีนํ อรณนฺตานํ ยถาสมฺภวํ สมฺปโยควิปฺปโยคา จตูเหว ขนฺเธหิ โหนฺตีติ ‘‘จตูหิ สมฺปโยโค, จตูหิ วิปฺปโยโค’’ติ วุตฺตํ.

3. 방법(naya)들의 전개되는 문이 되는 포섭(saṅgaha), 미포섭(asaṅgaha), 이격(viyoga), 결합(sahayoga)의 법들이 방법의 문(nayamukha)들이며, 그것들을 나열한 것이 ‘방법의 문 마띠까(nayamukhamātikā)’이다. 열네 가지의 포섭·미포섭·상응·불상응은 서로 섞여 있는 상태를 통해 전개되기 때문에, 그 네 가지가 모두 성립하게 하는 법들이 바로 열네 가지 방법들의 문이 된다. 거기서 ‘포섭된 것으로 미포섭된 것’ 등의 구절에서 성스러운 진리(saccādi) 등에 의해서도 가능한 한 포섭과 미포섭이 설해졌으나, 그것은 포섭하는 자(saṅgāhaka)인 그것들에 의해 설해진 것이지, 포섭된 것(saṅgahabhūta)들에 의해 설해진 것이 아니다. 또한 그것도 ‘안처(cakkhāyatana)와 온의 포섭으로 포섭된 법들은 처의 포섭으로는 미포섭되는가’라는 등의 방식으로 묻고 답해야 할 법들을 추출함에 있어서, 거기서도 온(khandha) 등에 의한 포섭으로만 한정하여 설해졌으므로, ‘셋(온·처·계)으로 포섭되고, 셋으로 미포섭된다’고 말해진 것이다. 그러나 묻고 답해야 할 법들을 추출할 때와 질문과 답변들에서, 색온으로부터 아라한의 도에 이르기까지의 법들은 가능한 한 오직 네 가지 온(정신적 온)과만 상응하거나 불상응하기 때문에 ‘넷으로 상응하고, 넷으로 불상응한다’고 말해진 것이다.

นนุ จ วิปฺปโยโค รูปนิพฺพาเนหิปิ โหติ, กสฺมา ‘‘จตูหิ วิปฺปโยโค’’ติ วุตฺตนฺติ? รูปนิพฺพาเนหิ ภวนฺตสฺสปิ จตูเหว ภาวโต. น หิ รูปํ รูเปน นิพฺพาเนน วา วิปฺปยุตฺตํ โหติ, นิพฺพานํ วา รูเปน, จตูเหว ปน ขนฺเธหิ โหตีติ จตุนฺนํ ขนฺธานํ รูปนิพฺพาเนหิ วิปฺปโยโคปิ วิปฺปยุชฺชมาเนหิ จตูหิ ขนฺเธหิ นิยมิโต เตหิ วินา วิปฺปโยคาภาวโต. โส จายํ วิปฺปโยโค อนารมฺมณสฺส, อนารมฺมณอนารมฺมณมิสฺสเกหิ มิสฺสกสฺส จ น โหติ, อนารมฺมณสฺส ปน มิสฺสกสฺส จ สารมฺมเณน, สารมฺมณสฺส สารมฺมเณน อนารมฺมเณน มิสฺสเกน จ โหตีติ เวทิตพฺโพ.

그런데 색(rūpa)이나 열반(nibbāna)에 의해서도 불상응(vippayoga)이 있는데, 왜 ‘넷으로 불상응한다’고 말했는가? 색과 열반에 의해 일어나는 것일지라도 오직 네 가지 온(정신적 온)으로만 존재하기 때문이다. 색이 색과 더불어 또는 열반과 더불어 불상응하는 것은 아니며, 열반이 색과 더불어 불상응하는 것도 아니다. 오직 네 가지 온과만 불상응하기 때문에, 색과 열반에 의한 네 가지 온의 불상응도 불상응하게 되는 네 가지 온에 의해 한정되는 것이니, 그것들 없이는 불상응이 존재할 수 없기 때문이다. 그리고 이 불상응은 대상을 가지지 않는 법(anārammaṇa)에게는 대상을 가지지 않는 법이나 대상 유무가 섞인 법과 더불어 일어나지 않으며, 대상을 가지지 않는 법이나 섞인 법은 대상을 가지는 법(sārammaṇa)과 더불어, 그리고 대상을 가지는 법은 대상을 가지는 법이나 대상을 가지지 않는 법이나 섞인 법과 더불어 불상응이 일어난다고 이해해야 한다.

๔. ลกฺขณมาติกาวณฺณนา

4. 특징 마띠까에 대한 설명

๔. สงฺคโหเยว [Pg.5] สงฺคหนโย. สภาโค. วิสภาโคติ เอตสฺส ‘‘ตีหิ สงฺคโห, ตีหิ อสงฺคโห’’ติ เอเตน, ‘‘จตูหิ สมฺปโยโค, จตูหิ วิปฺปโยโค’’ติ เอเตนปิ วิสุํ โยชนา กาตพฺพา. เตน สงฺคโห อสงฺคโห จ สภาโค วิสภาโค จ ภาโว, ตถา สมฺปโยโค วิปฺปโยโค จาติ อยมตฺโถ วิญฺญายติ. ยสฺส วา สงฺคโห จ อสงฺคโห จ, โส ธมฺโม สภาโค วิสภาโค จ, ตถา ยสฺส สมฺปโยโค วิปฺปโยโค จ, โสปิ สภาโค วิสภาโค จาติ. ตตฺถ เยน รูปกฺขนฺโธ…เป… มโนวิญฺญาณธาตูติ ธมฺมา คณนํ คจฺฉนฺติ, โส รุปฺปนาทิโก สมานภาโว สงฺคเห สภาคตา, เอกุปฺปาทาทิโก สมฺปโยเค เวทิตพฺโพ.

4. 포섭 자체가 포섭의 방법(saṅgahanayo)이다. ‘동분(sabhāga)과 이분(visabhāga)’이라는 이 구절은 ‘셋으로 포섭되고 셋으로 미포섭된다’는 구절과 ‘넷으로 상응하고 넷으로 불상응한다’는 구절에 각각 따로 연결하여 적용해야 한다. 그것을 통해 포섭과 미포섭은 동분과 이분의 상태이며, 상응과 불상응도 그러하다는 의미가 이해된다. 또는 포섭과 미포섭이 있는 그 법이 동분이기도 하고 이분이기도 하며, 상응과 불상응이 있는 그 법도 동분이기도 하고 이분이기도 하다는 의미이다. 거기서 색온 등이 ‘...이다’라고 수치로 계산되는 방식은, 변형되는 성질(ruppanā) 등의 동일한 상태가 포섭에서의 동분(sabhāgatā)이며, 동일한 발생(ekuppāda) 등이 상응에서의 동분임을 알아야 한다.

๕. พาหิรมาติกาวณฺณนา

5. 외부 마띠까에 대한 설명

๕. เอวํ ธาตุกถาย มาติกโต พหิ ฐปิตตฺตาติ ‘‘สพฺพาปิ…เป… มาติกา’’ติ เอเตน ฐปนากาเรน พหิ ปิฏฺฐิโต ฐปิตตฺตาติ อตฺโถ. เอเตน วา ฐปนากาเรน กุสลาทีนํ อรณนฺตานํ อิธ อฏฺฐเปตฺวา ธาตุกถาย มาติกโต พหิ ปกรณนฺตรมาติกาย อิมสฺส ปกรณสฺส มาติกาภาเวน ฐปิตตฺตา ตถา ปกาสิตตฺตาติ อตฺโถ.

5. 이와 같이 다뚜까타(Dhātukathā)의 마띠까 밖으로 놓여 있기 때문에 ‘모든 ... 마띠까’라는 이 배치 방식에 의해 뒤쪽(밖)에 놓여 있다는 의미이다. 또는 이러한 배치 방식에 의해 유익한 법(kusala)으로부터 아라한의 도에 이르는 법들을 여기에 두지 않고 다뚜까타 마띠까 밖의 다른 논서(법집론)의 마띠까로서 이 논서의 마띠까의 상태로 배치하였으므로 그렇게 밝힌 것이라는 의미이다.

สงฺคโห อสงฺคโหติอาทีสุ สงฺคโห เอกวิโธว, โส กสฺมา ‘‘จตุพฺพิโธ’’ติ วุตฺโตติ? สงฺคโหติ อตฺถํ อวตฺวา อนิทฺธาริตตฺถสฺส สทฺทสฺเสว วุตฺตตฺตา. สงฺคโห อสงฺคโหติอาทีสุ สทฺเทสุ สงฺคหสทฺโท ตาว อตฺตโน อตฺถวเสน จตุพฺพิโธติ อยญฺเหตฺถตฺโถ. อตฺโถปิ วา อนิทฺธาริตวิเสโส สามญฺเญน คเหตพฺพตํ ปตฺโต ‘‘สงฺคโห อสงฺคโห’’ติอาทีสุ ‘‘สงฺคโห’’ติ วุตฺโตติ น โกจิ โทโส. นิทฺธาริเต หิ วิเสเส ตสฺส เอกวิธตา สิยา, น ตโต ปุพฺเพติ. ชาติสทฺทสฺส สาเปกฺขสทฺทตฺตา ‘‘ชาติยา สงฺคโห’’ติ วุตฺเต ‘‘อตฺตโน ชาติยา’’ติ วิญฺญายติ สมฺพนฺธารหสฺส อญฺญสฺส อวุตฺตตฺตาติ ชาติสงฺคโหติ รูปกณฺเฑ วุตฺโต สชาติสงฺคโห วุตฺโต โหติ.

‘포섭, 미포섭’ 등에서 포섭은 한 종류뿐인데, 왜 ‘네 종류’라고 말했는가? 포섭이라는 의미를 말하지 않고, 그 의미가 한정되지 않은 단어 자체만을 말했기 때문이다. ‘포섭, 미포섭’ 등의 단어들 중에서 포섭이라는 단어는 우선 그 자체의 의미에 따라 네 종류라는 것이 이 점의 뜻이다. 또는 구체적인 차이가 특정되지 않은 의미가 일반적인 의미로 취해져서 ‘포섭, 미포섭’ 등에서 ‘포섭’이라 말해진 것이니 아무런 과오가 없다. 구체적인 차이가 특정될 때에만 그것이 한 종류가 될 수 있지, 그전에는 그렇지 않다. 종성(jāti)이라는 단어는 다른 것과의 관계를 필요로 하는 단어이므로, ‘종성에 의한 포섭’이라고 말했을 때 ‘자신의 종성에 의한 것’으로 이해되는데, 관계를 맺기에 적합한 다른 것이 언급되지 않았기 때문이다. 따라서 루빠깐다(Rūpakaṇḍa, 색온)에서 언급된 ‘동종 포섭(sajātisaṅgaha)’이 설해진 것이다.

เอตฺถ [Pg.6] นยมาติกาย ‘‘สงฺคโห อสงฺคโห, สมฺปโยโค วิปฺปโยโค’’ติ อิเม ทฺเว ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺชิตพฺพธมฺมวิเสสํ อนิทฺธาเรตฺวา สามญฺเญน ธมฺมานํ ปุจฺฉนวิสฺสชฺชนนยอุทฺเทสา, อวเสสา นิทฺธาเรตฺวา. ‘‘สงฺคหิเตน อสงฺคหิต’’นฺติ หิ ‘‘สงฺคหิเตน อสงฺคหิตํ อสงฺคหิต’’นฺติ วตฺตพฺเพ เอกสฺส อสงฺคหิตสทฺทสฺส โลโป ทฏฺฐพฺโพ. เตน สงฺคหิตวิเสสวิสิฏฺโฐ โย อสงฺคหิโต ธมฺมวิเสโส, ตนฺนิสฺสิโต อสงฺคหิตตาสงฺขาโต ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนนโย อุทฺทิฏฺโฐ โหติ, ‘‘สงฺคหิเตนา’’ติ จ วิเสสเน กรณวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. เอส นโย ตติยาทีสุ ทสมาวสาเนสุ นยุทฺเทเสสุ ฉฏฺฐวชฺเชสุ. เตสุปิ หิ วุตฺตนเยน ทฺวีหิ ทฺวีหิ ปเทหิ ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺชิตพฺพธมฺมวิเสสนิทฺธารณํ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ อนฺติมปทสทิเสน ตติยปเทน ปุจฺฉนวิสฺสชฺชนนยา อุทฺทิฏฺฐาติ. ตตฺถ จตุตฺถปญฺจเมสุ กตฺตุอตฺเถ กรณนิทฺเทโส, สตฺตมาทีสุ จ จตูสุ สหโยเค ทฏฺฐพฺโพ, น ทุติยตติเยสุ วิย สมานาธิกรเณ วิเสสเน. ตตฺถ หิ สภาวนฺตเรน สภาวนฺตรสฺส วิเสสนํ กตํ, เอเตสุ ธมฺมนฺตเรน ธมฺมนฺตรสฺสาติ. เอกาทสมาทีสุ ปน จตูสุ อาทิปเทเนว ธมฺมวิเสสนิทฺธารณํ กตฺวา อิตเรหิ ปุจฺฉนวิสฺสชฺชนนยา อุทฺทิฏฺฐา. วิเสสเน เอว เจตฺถ กรณวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานญฺหิ นิสฺสยภูตา ธมฺมา สงฺคหิตตาทิวิเสเสน กรณภูเตน สมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตาทิภาวํ อตฺตโน วิเสเสนฺตีติ.

여기 방법 마띠까(nayamātika)에서 ‘포섭, 미포섭, 상응, 불상응’이라는 이 두 가지는 질문하고 답변해야 할 법의 차별을 특정하지 않고 일반적인 방식으로 법들을 묻고 답하는 방법의 나열이며, 나머지는 특정한 것이다. ‘포섭된 것으로 미포섭된 것’에서는 ‘포섭된 것으로 미포섭되고 미포섭된 것’이라고 말해야 할 때 하나의 미포섭이라는 단어가 생략된 것으로 보아야 한다. 그것에 의해 포섭된 것이라는 구체적 상태로 특징지어진 특정한 미포섭의 법, 그것에 의지하는 미포섭이라는 명칭의 문답 방법이 나열된 것이며, ‘포섭된 것으로(saṅgahitena)’라는 수식어에서 구격(instrumental case)의 의미를 보아야 한다. 이 방법은 세 번째부터 마지막 열 번째까지의 방법 나열 중 여섯 번째를 제외한 것들에 적용된다. 그것들에서도 설해진 방식에 따라 두 개의 구절로 묻고 답해야 할 법의 차별을 한정하고 나서, 각각의 경우 마지막 구절과 유사한 세 번째 구절로 묻고 답하는 방법들이 나열되었기 때문이다. 그중 네 번째와 다섯 번째에서는 능동의 의미를 가진 구격의 표시가 있고, 일곱 번째부터 네 가지에서는 동반(sahayoga)의 의미로 보아야 하며, 두 번째와 세 번째처럼 동격의 수식어로 보아서는 안 된다. 거기서는 서로 다른 본성으로 다른 본성을 수식한 것이고, 여기서는 서로 다른 법으로 다른 법을 수식한 것이기 때문이다. 열한 번째부터 네 가지에서는 첫 번째 구절만으로 법의 차별을 한정한 뒤 다른 구절들로 묻고 답하는 방법이 나열되었다. 여기서도 수식어에 구격의 의미가 있는 것으로 보아야 한다. 묻고 답하는 일의 근거가 되는 법들이 포섭됨 등의 구체적인 차이를 수단(instrument)으로 삼아, 상응하거나 불상응하는 등의 상태를 스스로 한정하기 때문이다.

วิกปฺปโตติ วิวิธกปฺปนโต, วิภาคโตติ อตฺโถ. สนฺนิฏฺฐานวเสนาติ อธิโมกฺขสมฺปโยควเสน. สนฺนิฏฺฐานวเสน วุตฺตา จ สพฺเพ จ จิตฺตุปฺปาทา สนฺนิฏฺฐานวเสน วุตฺตสพฺพจิตฺตุปฺปาทา, เตสํ สาธารณวเสนาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อธิโมกฺโข หิ สนฺนิฏฺฐานวเสน วุตฺตานํ จิตฺตุปฺปาทานํ สาธารณวเสน วุตฺโต, อิตเร สพฺเพสนฺติ. ตตฺถ สาธารณา ปสฏา ปากฏา จาติ อาทิโต ปริคฺคเหตพฺพา, ตสฺมา เตสํ สงฺคหาทิปริคฺคหตฺถํ อุทฺเทโส กโต, อสาธารณาปิ ปน ปริคฺคเหตพฺพาวาติ เตสุ มหาวิสเยน อญฺเญสมฺปิ สงฺคหาทิปริคฺคหํ ทสฺเสตุํ อธิโมกฺโข อุทฺทิฏฺโฐ. ‘‘สนฺนิฏฺฐานวเสน วุตฺตา’’ติ จ ธมฺมสงฺคหวณฺณนายํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺเค จ วจนํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. สนฺนิฏฺฐานวเสน เย วุตฺตา, เตสํ สพฺเพสํ สาธารณโตติ ปน อตฺเถ สติ [Pg.7] สาธารณาสาธารเณสุ วตฺตพฺเพสุ โย อสาธารเณสุ มหาวิสโย อธิโมกฺโข, ตสฺส วเสน วุตฺตสพฺพจิตฺตุปฺปาทสาธารณโต ผสฺสาทโย สพฺพสาธารณาติ อธิโมกฺโข จ อสาธารเณสุ มหาวิสโยติ กตฺวา วุตฺโต อญฺญสฺส ตาทิสสฺส อภาวาติ อยมธิปฺปาโย ทฏฺฐพฺโพ.

'분별(Vikappato)'이란 다양하게 헤아린다는 뜻이며, 구별한다는 의미이다. '결정의 방식(sanniṭṭhānavasena)'이란 승해(adhimokkha)와 결합된 방식에 의한다는 것이다. 결정의 방식에 의해 설해진 모든 마음의 일어남(cittuppāda)은 '결정의 방식에 의해 설해진 일체의 마음의 일어남'이며, 그것들의 공통성에 의한다는 것이 여기서의 의미라고 보아야 한다. 승해는 결정의 방식에 의해 설해진 마음의 일어남들의 공통성으로서 설해졌고, 나머지는 모든 것들에 [공통되기] 때문이다. 거기서 공통적인 것들은 널리 퍼져 있고 분명한 것들로부터 먼저 파악되어야 하므로, 그것들의 섭수(saṅgaha) 등을 파악하기 위해 제송(uddesa)이 이루어졌다. 비공통적인 것들도 파악되어야 하므로, 그 중에서 광대한 대상을 가진 다른 것들의 섭수 등을 나타내기 위해 승해가 제송되었다. '결정의 방식에 의해 설해진'이라는 말은 법집론 주석(Dhammasaṅgaha-vaṇṇanā)과 연기분별(Paṭiccasamuppāda-vibhaṅga)에 나오는 말씀을 염두에 두고 설해진 것이라고 알아야 한다. 만약 결정의 방식에 의해 설해진 그 모든 것들에 공통적이라는 의미가 있다면, 공통적인 것과 비공통적인 것에 대해 말해야 할 때 비공통적인 것들 중에서 광대한 대상을 가진 것이 승해이다. 그 승해를 통해 설해진 모든 마음의 일어남의 공통성으로부터 촉(phassa) 등이 일체공통이며, 승해는 비공통적인 것들 중에서 광대한 대상을 가진 것이므로, 그와 같은 다른 것이 없기 때문에 [승해라고] 설한 것이라는 취지로 보아야 한다.

ชีวิตินฺทฺริยํ ปเนตฺถ รูปมิสฺสกตฺตา น วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ, จิตฺเตกคฺคตา ปน อสมาธิสภาวา สามญฺญสทฺเทเนว สามญฺญวิเสสสทฺเทหิ จ สมาธิสภาวา วิเสสสทฺทวจนียํ อญฺญํ พฺยาเปตพฺพํ นิวตฺเตตพฺพญฺจ นตฺถีติ อนญฺญพฺยาปกนิวตฺตกสามญฺญวิเสสทีปนโต ตสฺเสว ธมฺมสฺส เภททีปเกหิ วตฺตพฺพา, น สุขาทิสภาวา เวทนา วิย วุตฺตลกฺขณวิปรีเตหิ สามญฺญวิเสสสทฺเทเหว, ตสฺมา ‘‘จิตฺเตกคฺคตา’’ติ อยํ สามญฺญสทฺโท สมาธิสภาเว วิเสสสทฺทนิรเปกฺโข ปวตฺตมาโน สยเมว วิเสสสทฺทมาปชฺชิตฺวา อสมาธิสภาวเมว ปกาเสยฺย, อิตโร จ สมาธิสภาวเมวาติ ทฺวิธา ภินฺนา จิตฺเตกคฺคตา อสาธารณา เจว อปฺปวิสยา จาติ อิธ อุทฺเทสํ น อรหติ. อภินฺนาปิ วา ผสฺสาทีนํ วิย ปากฏตฺตาภาวโต อญฺญธมฺมนิสฺสเยน วตฺตพฺพโต จ สา ชีวิตญฺจ น อรหตีติ น อุทฺทิฏฺฐาติ.

여기서 명근(jīvitindriya)은 물질과 섞여 있기 때문에 설해지지 않았다고 알아야 한다. 심일경성(cittekaggatā)은 비삼매의 성질을 가진 것인데, 일반적인 명칭이나 일반적이면서 특별한 명칭으로 삼매의 성질을 가진 특별한 명칭으로 불려야 할 다른 두루 퍼져 있는 것이나 배제되어야 할 것이 없으므로, 다른 것을 포함하거나 배제하지 않는 일반적이고 특별한 의미를 밝혀주는 그 법 자체의 차이를 밝히는 말로 표현되어야 한다. [심일경성은] 수(vedanā) 등이 행복 등의 성질을 가지는 것처럼 설해진 특징과 상반되는 일반적이고 특별한 명칭들로 [설해지는 것이] 아니다. 그러므로 '심일경성'이라는 일반적인 명칭은 삼매의 성질에 있어서 특별한 명칭을 기대하지 않고 일어나는 것으로서, 스스로 특별한 명칭의 상태에 이르러 비삼매의 성질만을 드러내고, 다른 것은 삼매의 성질만을 드러냄으로써 두 가지로 나누어진 심일경성은 비공통적이고 대상이 좁기 때문에 여기서는 제송될 자격이 없다. 또는 나누어지지 않더라도 촉 등과 같이 분명하게 드러나지 않고 다른 법에 의지해서 말해야 하기 때문에, 그것과 명근은 [제송될] 자격이 없으므로 제송되지 않은 것이다.

มาติกาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

마띠까(Mātikā)에 대한 설명이 끝났다.

๒. นิทฺเทสวณฺณนา

2. 니뗴사(Niddesa, 상세한 설명)에 대한 주석

๑. ปฐมนโย สงฺคหาสงฺคหปทวณฺณนา

1. 첫 번째 방법인 섭수와 비섭수의 구절에 대한 주석

๑. ขนฺธปทวณฺณนา

1. 온(Khandha)의 구절에 대한 주석

๖. ขนฺธายตนธาตุโยมหนฺตเร [Pg.8] อภิญฺเญยฺยธมฺมภาเวน วุตฺตา, เตสํ ปน สภาวโต อภิญฺญาตานํ ธมฺมานํ ปริญฺเญยฺยตาทิวิเสสทสฺสนตฺถํ สจฺจานิ, อธิปติยาทิกิจฺจวิเสสทสฺสนตฺถํ อินฺทฺริยาทีนิ จ วุตฺตานีติ สจฺจาทิวิเสโส วิย สงฺคหาสงฺคหวิเสโส จ อภิญฺเญยฺยนิสฺสิโต วุจฺจมาโน สุวิญฺเญยฺโย โหตีติ ‘‘ตีหิ สงฺคโห. ตีหิ อสงฺคโห’’ติ นยมุขมาติกา ฐปิตาติ เวทิตพฺพา. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘จตูหี’’ติ วุตฺตา สมฺปโยควิปฺปโยคา จ อภิญฺเญยฺยนิสฺสเยน ขนฺธาทีเหว ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชิตาติ. รูปกฺขนฺโธ เอเกน ขนฺเธนาติ เย ธมฺมา ‘‘รูปกฺขนฺโธ’’ติ วุจฺจนฺติ, เตสํ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ รูปกฺขนฺธภาเวน สภาคตา โหตีติ รูปกฺขนฺธภาวสงฺขาเตน, รูปกฺขนฺธวจนสงฺขาเตน วา คณเนน สงฺคหํ คณนํ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ยญฺหิ กิญฺจี’’ติอาทิ. รูปกฺขนฺโธติ หิ สงฺคหิตพฺพธมฺโม ทสฺสิโต. เยน สงฺคเหน สงฺคยฺหติ, ตสฺส สงฺคหสฺส ทสฺสนํ ‘‘เอเกน ขนฺเธนา’’ติ วจนํ. ปญฺจสุ ขนฺธคณเนสุ เอเกน ขนฺธคณเนน คณิโตติ อยญฺเหตฺถ อตฺโถ. ยสฺมา จ ขนฺธาทิวจเนหิ สงฺคโห วุจฺจติ, ตสฺมา อุปริ ‘‘ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา’’ติอาทึ วกฺขตีติ.

6. 온, 처, 계는 거대한 간격 안에서 철저히 알아야 할 법(abhiññeyyadhamma)의 상태로 설해졌다. 그러나 그렇게 본질적으로 철저히 알려진 법들의 두루 알아야 함(pariññeyyatā) 등의 특별함을 보이기 위해서 성제(sacca)들이 설해졌고, 증상(adhipati) 등의 작용의 특별함을 보이기 위해서 근(indriya) 등이 설해졌다. 이처럼 성제 등의 특별함과 같이, 철저히 알아야 할 것에 의지하여 설해지는 섭수와 비섭수의 특별함이 쉽게 이해될 수 있도록 "세 가지로 섭수됨. 세 가지로 섭수되지 않음"이라는 방법의 입구인 마띠까가 세워졌다고 알아야 한다. 이와 같이 하여 "네 가지로"라고 설해진 상응(sampayoga)과 불상응(vippayoga)도 철저히 알아야 할 것에 의지하여 온 등으로부터 질문되고 해설되었다. '색온은 하나의 온으로'라는 것은 '색온'이라 불리는 법들이 다섯 가지 온 중에서 색온의 상태로서 동일한 성질을 갖는 것이므로, 색온의 상태로 간주되거나 색온이라는 명칭으로 간주되는 계산에 의한 섭수를 보여준다. 그래서 "무엇이든 간에" 등으로 말씀하신 것이다. '색온'이란 섭수되어야 할 법을 보인 것이다. 어떤 섭수로써 섭수되는지를 보여주는 것이 "하나의 온으로"라는 문구이다. 다섯 가지 온의 계산 중에서 하나의 온의 계산으로 계산되었다는 것이 여기서의 의미이다. 그리고 온 등의 명칭으로 섭수가 일어난다고 말해지므로, 뒤에서 "온의 섭수로써 섭수된" 등으로 말할 것이다.

อสงฺคหนยนิทฺเทเสติ อิทํ ‘‘สงฺคโห อสงฺคโห’’ติ เอตสฺเสว นยสฺส เอกเทสนยภาเวน วุตฺตํ, น นยนฺตรตายาติ ทฏฺฐพฺพํ. รูปกฺขนฺธมูลกาเยว เจตฺถ ทุกติกจตุกฺกา ทสฺสิตาติ เอเตน เวทนากฺขนฺธมูลกา ปุริเมน โยชิยมาเน วิเสโส นตฺถีติ ปจฺฉิเมเหว โยเชตฺวา ตโย ทุกา ทฺเว ติกา เอโก จตุกฺโก, สญฺญากฺขนฺธมูลกา ทฺเว ทุกา เอโก ติโก, สงฺขารกฺขนฺธมูลโก เอโก ทุโกติ เอเต ลพฺภนฺตีติ ทสฺเสติ. เตสํ ปน เภทโต ปญฺจกปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานนฺตรํ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ กาตพฺพํ สํขิตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, วุตฺตนเยน วา สกฺกา ญาตุนฺติ ปาฬึ น อาโรปิตนฺติ.

'비섭수 방법의 상세한 설명'에서 이것은 '섭수와 비섭수'라는 바로 이 방법의 일부분인 방법으로서 설해진 것이지, 다른 방법이기 때문이 아니라고 보아야 한다. 여기서는 색온을 근본으로 하는 2개조, 3개조, 4개조가 나타나 있다. 이것으로써 수온을 근본으로 하여 앞의 것과 연결하면 특별한 차이가 없으므로, 뒤의 것들과만 연결하여 세 가지 2개조, 두 가지 3개조, 한 가지 4개조가 있고, 상온을 근본으로 하여 두 가지 2개조와 한 가지 3개조가 있으며, 행온을 근본으로 하여 한 가지 2개조가 있다는 것을 보여준다. 그것들의 구별에 따라 다섯 가지 질문과 답변 다음에 질문과 답변이 이루어져야 함은 요약된 것이라고 보아야 한다. 혹은 설해진 방법에 따라 알 수 있기 때문에 빠알리 원문에 올리지 않은 것이다.

อายตนปทาทิวณฺณนา

처(āyatana)의 구절 등에 대한 주석

๔๐. ยสฺมา [Pg.9] จ ทุกติเกสูติ ยทิปิ เอกเกปิ สทิสํ วิสฺสชฺชนํ, เอกเก ปน สทิสวิสฺสชฺชนานํ จกฺขุนฺทฺริยโสตินฺทฺริยสุขินฺทฺริยาทีนํ ทุกาทีสุ อสทิสวิสฺสชฺชนํ ทิฏฺฐํ. น เหตฺถ จกฺขุโสตจกฺขุสุขินฺทฺริยทุกานํ อญฺญมญฺญสทิสวิสฺสชฺชนํ, นาปิ ทุเกหิ ติกสฺส, อิธ ปน ทุกฺขสมุทยทุกฺขมคฺคทุกานํ อญฺญมญฺญํ ติเกน จ สทิสํ วิสฺสชฺชนนฺติ ทุกติเกสฺเวว สทิสวิสฺสชฺชนตํ สมุทยานนฺตรํ มคฺคสจฺจสฺส วจเน การณํ วทติ.

40. "2개조와 3개조에서"라고 한 것은, 비록 1개조에서도 답변이 유사할지라도, 1개조에서 안근, 이근, 수근 등의 유사한 답변들이 2개조 등에서는 유사하지 않은 답변으로 나타나기 때문이다. 여기서 안근·이근 2개조와 안근·수근 2개조의 답변이 서로 유사하지 않으며, 2개조들과 3개조의 답변도 유사하지 않다. 그러나 여기 고제·집제 2개조와 고제·도제 2개조는 서로 간에 그리고 3개조와도 답변이 유사하다. 그러므로 오직 2개조와 3개조에서만 답변이 유사하다는 점을 들어, 집제 다음에 도제를 말씀하신 이유를 설명한다.

๖. ปฏิจฺจสมุปฺปาทวณฺณนา

6. 연기(Paṭiccasamuppāda)에 대한 주석

๖๑. ‘‘ปุจฺฉํ อนารภิตฺวา อวิชฺชา เอเกน ขนฺเธน, อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา เอเกน ขนฺเธนา’’ติ ลิขิตพฺเพปิ ปมาทวเสน ‘‘อวิชฺชา เอเกน ขนฺเธนา’’ติ อิทํ น ลิขิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สรูเปกเสสํ วา กตฺวา อวิชฺชาวจเนน อวิชฺชาวิสฺสชฺชนํ ทสฺสิตนฺติ. สพฺพมฺปิ วิปากวิญฺญาณนฺติ เอตฺถ วิปากคฺคหเณน วิเสสนํ น กาตพฺพํ. กุสลาทีนมฺปิ หิ วิญฺญาณานํ ธาตุกถายํ สงฺขารปจฺจยาวิญฺญาณาทิปเทหิ สงฺคหิตตา วิปฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทนิทฺเทเส ‘‘วิปากา ธมฺมา’’ติ อิมสฺส วิสฺสชฺชนาสทิเสน เตสํ วิสฺสชฺชเนน ทสฺสิตา, อิธ จ นามรูปสฺส เอกาทสหายตเนหิ สงฺคหวจเนน อกมฺมชานมฺปิ สงฺคหิตตา วิญฺญายตีติ.

61. “질문을 시작하지 않고 ‘무명은 한 무더기로, 무명을 조건으로 한 행들은 한 무더기로’라고 써야 함에도 불구하고, 부주의로 인해 ‘무명은 한 무더기로’라는 이 부분이 기록되지 않았음을 보아야 한다. 혹은 설유(sarūpa) 가운데 하나만 남기는 방식(ekasesa)으로 하여 ‘무명’이라는 말로써 무명의 답변을 나타낸 것이다. ‘모든 과보의 식’이라는 이 대목에서 ‘과보’라는 포착으로 한정해서는 안 된다. 왜냐하면 유익한 법 등의 식들도 ‘계설론(Dhātukathā)’에서 ‘행을 조건으로 한 식’ 등의 구절들로 포함되었음이, 상응하지 않는 것에 의한 포함됨과 포함되지 않음의 구절 설명에서 ‘과보의 법들’이라는 이 답변과 유사하게 그것들의 답변으로 나타났기 때문이며, 여기서는 명색이 11가지 처(處)들로 포함된다는 말로써 업에서 생기지 않은 것들도 포함됨을 알 수 있기 때문이다.”

๗๑. ชายมานปริปจฺจมานภิชฺชมานานํ ชายมานาทิภาวมตฺตตฺตา ชาติชรามรณานิ ปรมตฺถโต วินิพฺภุชฺชิตฺวา อนุปลพฺภมานานิ ปรมตฺถานํ สภาวมตฺตภูตานิ, ตานิ รูปสฺส นิพฺพตฺติปากเภทภูตานิ รุปฺปนภาเวน คยฺหนฺตีติ รูปกฺขนฺธธมฺมสภาคานิ, อรูปานํ ปน นิพฺพตฺติอาทิภูตานิ รูปกลาปชาติอาทีนิ วิย สหุปฺปชฺชมานจตุกฺขนฺธกลาปนิพฺพตฺติอาทิภาวโต เอเกกภูตานิ เวทิยนสญฺชานนวิชานเนหิ เอกนฺตปรมตฺถกิจฺเจหิ อคยฺหมานานิ สงฺขตาภิสงฺขรเณน อเนกนฺตปรมตฺถกิจฺเจน คยฺหนฺตีติ สงฺขารกฺขนฺธธมฺมสภาคานิ, ตถา ทุวิธานิปิ ตานิ จกฺขายตนาทีหิ เอกนฺตปรมตฺถกิจฺเจหิ อคยฺหมานานิ นิสฺสตฺตฏฺเฐน ธมฺมายตนธมฺมธาตุธมฺเมหิ สภาคานิ, เตน เตหิ ขนฺธาทีหิ สงฺคยฺหนฺตีติ ‘‘ชาติ ทฺวีหิ ขนฺเธหี’’ติอาทิมาห.

71. “태어나고 익어가고 무너지는 것들은 태어남 등의 상태일 뿐이므로, 생·노·사는 승의(paramattha)에 있어서는 분리되어 발견되지 않으며 승의의 자성일 뿐이다. 그것들은 물질(rūpa)의 생김·성숙·파괴가 된 것이므로 변화하는 성질(ruppanabhāva)로 파악되어 색온(rūpakkhandha)의 법들과 성질이 같고, 비물질들의 생김 등이 된 것들은 물질무리(rūpakalāpa)의 생김 등처럼 함께 일어나는 네 무더기 묶음의 생김 등의 상태가 되어 각각의 존재가 되지만, 수·상·식이라는 유일한 승의의 작용으로는 파악되지 않고 형성된 것을 형성하는 불확정적인 승의의 작용으로 파악되므로 행온(saṅkhārakkhandha)의 법들과 성질이 같다. 그와 같이 그 두 가지는 안처(眼處) 등과 같은 유일한 승의의 작용으로는 파악되지 않으며, 중생이 없다는 의미(nissattaṭṭhena)에서 처의 법·계의 법들과 성질이 같다. 그래서 그러한 온(蘊) 등으로 포함되기에 ‘생(jāti)은 두 무더기로’라고 말한 것이다.”

ปฐมนยสงฺคหาสงฺคหปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

“첫 번째 방법인 포함됨과 포함되지 않음의 구절에 대한 설명이 끝났다.”

๒. ทุติยนโย สงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทวณฺณนา

2. “두 번째 방법은 포함된 것에 의한 포함되지 않음의 구절에 대한 설명이다.”

๑๗๑. สงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทนิทฺเทเส [Pg.10] ยํ ตํ อุทฺเทเส อสงฺคหิตตาย ปุจฺฉิตพฺพํ วิสฺสชฺชิตพฺพญฺจ สงฺคหิตตาวิสิฏฺฐํ อสงฺคหิตํ ธมฺมชาตํ นิทฺธาริตํ, ตเทว ตาว ทสฺเสนฺโต ‘‘จกฺขายตเนน เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา อายตนธาตุสงฺคเหน อสงฺคหิตา’’ติ อาห. สพฺพตฺถ ขนฺธาทิสงฺคหสามญฺญานํ นิจฺจํ วิเสสาเปกฺขตฺตา เภทนิสฺสิตตฺตา จ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานํ สวิเสสาว ขนฺธาทิคณนา สุทฺธา. ตตฺถ สงฺคหิเตนอสงฺคหิตวจนมตฺเตน ธมฺมวิเสสสฺส นิทฺธาริตตฺตา ตีสุ สงฺคเหสุ เอเกน ทฺวีหิ วา เย สงฺคหิตา หุตฺวา อญฺเญหิ อสงฺคหิตา, เตเยว ธมฺมา ‘‘ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา อายตนธาตุสงฺคเหน อสงฺคหิตา’’ติ เอตฺตเกเนว ทสฺเสตพฺพา สิยุํ, เตสํ ปน เอวํวิธานํ อสมฺภวา นยมาติกาย จ อพฺภนฺตรพาหิรมาติกาเปกฺขตฺตา อุทฺเทเสปิ ยํ ยํ รูปกฺขนฺธาทีสุ อรณนฺเตสุ สงฺคาหกํ, ตํ ตํ อเปกฺขิตฺวา สงฺคหิเตนอสงฺคหิตํ นิทฺธาริตนฺติ วิญฺญายตีติ เตน เตน สงฺคาหเกน ยถานิทฺธาริตํ ธมฺมํ นิยเมตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘จกฺขายตเนนา’’ติอาทิมาห. ยตฺถ หิ ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺชิตพฺพธมฺมวิเสสนิทฺธารณํ นตฺถิ, ตสฺมึ ปฐมนเย ฉฏฺฐนเย จ ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺชิตพฺพภาเวน, อิตเรสุ จ ยํ ยํ ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺชิตพฺพํ นิทฺธาริตํ, ตสฺส ตสฺส นิยามกภาเวน รูปกฺขนฺธาทโย อรณนฺตา อุทฺทิฏฺฐาติ.

171. “포함된 것에 의한 포함되지 않음의 설명에서는, 개요(uddesa)에서 포함되지 않음으로 질문되어야 하고 답변되어야 할 것으로서, 포함됨에 의해 구별된 포함되지 않은 법의 무리가 가려내어졌다. 우선 그것을 나타내면서 ‘안처(眼處)와 함께, 어떤 법들이 온의 포함으로는 포함되고 처와 계의 포함으로는 포함되지 않는가?’라고 말씀하셨다. 모든 곳에서 온 등의 포함의 일반적 특징은 항상 특별한 관계를 필요로 하고 차별에 의거하기 때문에, 질문과 답변은 특별한 구분을 가진 채로 온 등의 수효가 순수하게 나타난다. 거기서 ‘포함된 것에 의한 포함되지 않음’이라는 말만으로 법의 특별함이 가려내어졌기에, 세 가지 포함 중에서 하나 혹은 둘로 포함되고 다른 것들로는 포함되지 않은 바로 그 법들이 ‘온의 포함으로는 포함되고 처와 계의 포함으로는 포함되지 않는다’라는 이만큼으로만 나타내어져야 할 것이나, 그러한 것들의 불가능함과 방법의 논모(mātika)에서 내적·외적 논모를 고려하기 때문에, 개요에서도 색온 등으로부터 무쟁(araṇa)의 끝에 이르기까지 무엇무엇이 포함하는 것(saṅgāhaka)이 될 때, 그것들을 고려하여 포함된 것에 의한 포함되지 않음이 가려내어졌음을 알 수 있다. 그래서 그 각각의 포함하는 것에 의해 가려내어진 대로 법을 한정하여 나타내기 위해 ‘안처와 함께’ 등을 말씀하셨다. 질문되어야 하고 답변되어야 할 법의 특별한 가려냄이 없는 곳, 즉 첫 번째 방법과 여섯 번째 방법에서는 질문되어야 하고 답변되어야 할 상태로서, 그리고 다른 방법들에서는 질문되어야 하고 답변되어야 할 것으로 가려내어진 각각의 것에 대한 결정적인 요소로서 색온 등으로부터 무쟁의 끝까지가 개시된 것이다.”

ตตฺถ ‘‘จกฺขายตเนน…เป… โผฏฺฐพฺพธาตุยา’’ติ กตฺตุอตฺเถ กรณนิทฺเทโส ทฏฺฐพฺโพ, ‘‘ขนฺธสงฺคเหน อายตนสงฺคเหน ธาตุสงฺคเหนา’’ติ กรณตฺเถ. เอตฺถ จ เยน เยน สงฺคาหเกน ขนฺธาทิสงฺคเหสุ เตน เตน สงฺคเหตพฺพาสงฺคเหตพฺพํ อญฺญํ อตฺถิ, ตํ ตเทว สงฺคาหกาสงฺคาหกภาเวน อุทฺธฏํ. รูปกฺขนฺเธน ปน ขนฺธสงฺคเหน สงฺคเหตพฺโพ อญฺโญ ธมฺโม นตฺถิ, ตถา เวทนากฺขนฺธาทีหิ, น จ โส เอว ตสฺส สงฺคาหโก อสงฺคาหโก วา โหติ. ยญฺจ ‘‘รูปกฺขนฺโธ เอเกน ขนฺเธน สงฺคหิโต’’ติ วุตฺตํ, ตญฺจ น ตสฺเสว เตน สงฺคหิตตํ สนฺธาย วุตฺตํ, รูปกฺขนฺธภาเวน ปน รูปกฺขนฺธวจเนน วา คหิตตํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ปกาสิโตยมตฺโถ.

“거기서 ‘안처와 함께... 내지... 촉계(phoṭṭhabbadhātu)와 함께’는 주어의 의미(kattu-attha)로 쓰인 도구격으로 보아야 하며, ‘온의 포함으로, 처의 포함으로, 계의 포함으로’는 도구의 의미(karaṇa-attha)이다. 그리고 여기서는 각각의 포함하는 것에 의해 온 등의 포함들에서 그 각각에 의해 포함되어야 할 것과 포함되지 않아야 할 다른 것이 있다면, 바로 그것이 포함하는 성질과 포함하지 않는 성질로서 추출되었다. 그러나 색온에 있어서 온의 포함으로 포함되어야 할 다른 법은 없으며, 수온 등도 그러하다. 또한 그것 자체가 그것 자신의 포함하는 것이나 포함하지 않는 것이 되지도 않는다. 그리고 ‘색온은 한 무더기로 포함된다’라고 말한 것은, 그것 자체에 의해 그것이 포함됨을 염두에 두고 말한 것이 아니라, 색온이라는 상태로 혹은 색온이라는 말로써 파악된 것을 염두에 두고 말한 것임이 밝혀진 바이다.”}]```

ยทิ จ โส เอว เตน สงฺคยฺเหยฺย, สงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทนิทฺเทเส – ‘‘เวทนากฺขนฺเธน เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา อายตนสงฺคเหน [Pg.11] สงฺคหิตา ธาตุสงฺคเหน สงฺคหิตา, เต ธมฺมา ตีหิ ขนฺเธหิ เอเกนายตเนน สตฺตหิ ธาตูหิ สมฺปยุตฺตา’’ติอาทิ วตฺตพฺพํ สิยา, น จ วุตฺตํ, ตสฺมา ยถา จิตฺตํ จิตฺเตน สมฺปยุตฺตํ วิปฺปยุตฺตญฺจ น โหติ, เอวํ รูปกฺขนฺโธ รูปกฺขนฺเธน สงฺคหิโต อสงฺคหิโต จ น โหติ, ตถา เวทนากฺขนฺธาทโย เวทนากฺขนฺธาทีหิ. น หิ โส เอว ตสฺส สภาโค วิสภาโค จาติ. เตเนว น เอกเทสา วิย สมุทายสฺส, สมุทาโย เอกเทสานํ สงฺคาหโก อสงฺคาหโก จ. ยถา รูปกฺขนฺโธ จกฺขายตนาทีนํ, ธมฺมายตนํ เวทนากฺขนฺธาทีนํ, สรณา ธมฺมา จตุนฺนํ ขนฺธานํ. สมุทายนฺโตคธานญฺหิ เอกเทสานํ น วิภาโค อตฺถิ, เยน เต สมุทายสฺส สมุทาโย จ เตสํ สภาโค วิสภาโค จ สิยาติ, ตถา น สมุทาโย เอกเทสสภาควิสภาคานํ สงฺคาหโก อสงฺคาหโก จ. ยถา ธมฺมายตนํ สุขุมรูปสภาคสฺส เวทนาทิวิสภาคสฺส จ รูปกฺขนฺเธกเทสสฺส ขนฺธสงฺคเหน, ชีวิตินฺทฺริยํ รูปารูปชีวิตสภาควิสภาคสฺส รูปกฺขนฺเธกเทสสฺส สงฺขารกฺขนฺเธกเทสสฺส จ ชีวิตวชฺชสฺส ขนฺธสงฺคเหเนว. น หิ เอกเทสสภาคํ สมุทายสภาคํ, นาปิ เอกเทสวิสภาคํ สมุทายวิสภาคนฺติ, ตสฺมา สติปิ อตฺตโต อตฺตนิ อนฺโตคธโต อตฺเตกเทสสภาคโต จ อญฺญสฺส อสงฺคาหกตฺเต สงฺคาหกตฺตเมว เอเตสํ นตฺถิ, เยน สงฺคหิตสฺส อสงฺคาหกา สิยุนฺติ สงฺคาหกตฺตาภาวโต เอว เอวรูปานํ อคฺคหณํ เวทิตพฺพํ.

만일 바로 그것이 그것에 의해 섭수된다면, ‘섭수된 것과 상응·불상응하는 구절의 명시’에서 ‘수온에 의해 온의 섭수로 섭수되고, 처의 섭수로 섭수되고, 계의 섭수로 섭수된 법들은 세 가지 온, 한 가지 처, 일곱 가지 계와 상응한다’는 등의 말을 해야 할 것이나, 그렇게 말하지 않았다. 그러므로 마음이 마음과 상응하거나 불상응하지 않는 것과 마찬가지로, 색온은 색온에 의해 섭수되거나 불섭수되지 않으며, 수온 등도 수온 등에 대해 그러하다. 참으로 그것 자체가 그것 자신의 자상(sabhāga)이거나 비자상(visabhāga)인 것은 아니기 때문이다. 바로 그렇기 때문에 부분들이 전체를 섭수하거나 불섭수하는 것이 아니며, 전체가 부분들을 섭수하거나 불섭수하는 것도 아니다. 예컨대 색온이 안처 등에 대해서, 법처가 수온 등에 대해서, 유쟁법(saraṇā dhammā)이 네 가지 온에 대해서 그러한 것과 같다. 전체에 포함된 부분들은 그것들이 전체의 자상이거나 비자상일 수 있고 전체가 그것들의 자상이거나 비자상일 수 있는 구분이 없기 때문이며, 그와 같이 전체는 부분의 자상이나 비자상을 섭수하거나 불섭수하는 것이 아니다. 예컨대 법처가 미세색의 자상과 수온 등의 비자상인 색온의 일부분을 온의 섭수로써 섭수하는 경우나, 명근(jīvitindriya)이 색·무색 명근의 자상 및 비자상인 색온의 일부분과 명근을 제외한 행온의 일부분을 온의 섭수로써만 섭수하는 경우와 같다. 부분의 자상이 전체의 자상인 것도 아니고, 부분의 비자상이 전체의 비자상인 것도 아니기 때문이다. 그러므로 비록 자신(attato)이 자신에게(attani) 포함되어 있고 자신의 일부가 자상이라 할지라도, 다른 것을 불섭수하는 데 있어서 그것들에게 섭수하는 성질 자체가 없으므로, 섭수된 것에 대하여 불섭수하는 것이 될 수 있도록 섭수하는 성질이 없기 때문에 이러한 종류들은 (목록에) 포함되지 않은 것으로 알아야 한다.

ยํ ปน ‘‘ธมฺมายตนํ อสงฺขตํ ขนฺธโต ฐเปตฺวา จตูหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิต’’นฺติ (ธาตุ. ๒๕), ‘‘จกฺขายตนญฺจ โสตายตนญฺจ เอเกน ขนฺเธน สงฺคหิต’’นฺติ (ธาตุ. ๒๖) จ วุตฺตํ, น เตน เอกเทสานํ สมุทายสงฺคาหกตฺตํ, สมุทายสฺส จ เอกเทสสงฺคาหกตฺตํ ทสฺเสติ, จตุกฺขนฺธคณนเภเทหิ ปน ธมฺมายตนสฺส คเณตพฺพาคเณตพฺพภาเวน ปญฺจธา ภินฺนตํ, จกฺขายตนาทีนํ เอกกฺขนฺธคณเนน คเณตพฺพตาย เอกวิธตญฺจ ทสฺเสติ. สงฺคาหกาสงฺคาหกนิรเปกฺขานํ คเณตพฺพาคเณตพฺพานํ ตํตํคณเนหิ คณนทสฺสนมตฺตเมว หิ ปฐมนโย กมฺมกรณมตฺตสพฺภาวา, ทุติยาทโย ปน สงฺคาหกาสงฺคาหเกหิ สงฺคหิตาสงฺคหิตานํ อคณนาทิทสฺสนานิ กตฺตุกรณกมฺมตฺตยสพฺภาวา. ตถา ปฐมนเย ตถา ตถา คเณตพฺพาคเณตพฺพภาวสงฺขาโต ตํตํขนฺธาทิภาวาภาโว สภาควิสภาคตา[Pg.12], ทุติยาทีสุ ยถานิทฺธาริตธมฺมทสฺสเน สงฺคาหกสงฺคเหตพฺพานํ สมานกฺขนฺธาทิภาโว สภาคตา, ตทภาโว จ วิสภาคตา. ปุจฺฉาวิสฺสชฺชเนสุ ตํตํขนฺธาทิภาวาภาโว เอวาติ อยเมเตสํ วิเสโสติ.

그러나 ‘법처는 무위를 온에서 제외하고 네 가지 온에 섭수된다’(Dhātu. 25)라거나, ‘안처와 이처는 한 가지 온에 섭수된다’(Dhātu. 26)라고 설해진 것은, 그것으로써 부분들이 전체를 섭수하는 성질이나 전체가 부분들을 섭수하는 성질을 보여주는 것이 아니다. 다만 네 가지 온이라는 계산의 구분에 따라 법처가 계산될 수 있는 것과 계산될 수 없는 것에 의해 다섯 가지로 나뉘는 것과, 안처 등은 한 가지 온이라는 계산으로 계산될 수 있으므로 한 가지 종류임을 보여주는 것이다. 섭수하는 성질이나 불섭수하는 성질에 관계없이 계산될 수 있는 것과 계산될 수 없는 것들을 각각의 수로써 계산하여 보여주는 것만이 첫 번째 방법(paṭhamanaya)에서 작용과 수단(kamma-karaṇa)의 성질로서 존재하며, 두 번째 이하의 방법들은 섭수하는 것과 불섭수하는 것에 의해 섭수된 것과 불섭수된 것들의 계산 등을 보여주므로 주체, 수단, 대상(kattu-karaṇa-kamma)의 세 가지 성질을 갖추고 있다. 이와 같이 첫 번째 방법에서는 그와 같이 계산될 수 있는 것과 계산될 수 없는 것의 상태로 규정된 각각의 온 등으로 존재하거나 존재하지 않는 것이 자상과 비자상의 관계가 되며, 두 번째 이하의 방법들에서는 확정된 법의 설시에 따라 섭수하는 것과 섭수되어야 할 것들의 동일한 온 등의 상태가 자상이며, 그렇지 않은 상태가 비자상이다. 질문과 답변에 있어서 각각의 온 등의 상태로 존재하거나 존재하지 않는 것이 바로 그것이니, 이것이 이것들의 차이점이다.

สมุทยสจฺจสุขินฺทฺริยสทิสานิ ปน เตหิ สงฺคเหตพฺพเมว อตฺถิ, น สงฺคหิตํ อสงฺคเหตพฺพนฺติ อสงฺคาหกตฺตาภาวโต น อุทฺธฏานิ. ทุกฺขสจฺจสทิสานิ เตหิ วิสภาคสมุทายภูเตหิ อเนกกฺขนฺเธหิ ขนฺธสงฺคเหน สงฺคเหตพฺพํ, อิตเรหิ อสงฺคเหตพฺพญฺจ นตฺถีติ สงฺคาหกตฺตาสงฺคาหกตฺตาภาวโต. เอวํ สงฺคาหกตฺตาภาวโต อสงฺคาหกตฺตาภาวโต อุภยาภาวโต จ ยถาวุตฺตสทิสานิ อนุทฺธริตฺวา สงฺคาหกตฺตาสงฺคาหกตฺตภาวโต จกฺขายตนาทีเนว อุทฺธฏานีติ เวทิตพฺพานิ. ตตฺถ ‘‘จกฺขายตเนน เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา’’ติ จกฺขายตนวชฺชา รูปธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตาติ เวทิตพฺพา, น รูปกฺขนฺโธติ. น หิ เอกเทโส สมุทายสงฺคาหโกติ ทสฺสิตเมตนฺติ.

한편 집성제나 수근과 유사한 것들은 그것들에 의해 섭수되어야 할 것만이 있을 뿐, 섭수된 것이 불섭수되어야 할 것은 아니므로 섭수하지 않는 성질(asaṅgāhakatta)이 없기 때문에 추출되지 않았다. 고성제와 유사한 것들은 그것들과 비자상인 모임이 된 여러 온들에 의해 온의 섭수로 섭수되어야 하며, 그 외에 불섭수되어야 할 것은 없으므로 섭수하는 성질과 불섭수하는 성질이 없기 때문이다. 이와 같이 섭수하는 성질이 없거나, 불섭수하는 성질이 없거나, 둘 다 없기 때문에 앞서 언급한 것과 유사한 것들을 추출하지 않고, 섭수하는 성질과 불섭수하는 성질이 있기 때문에 안처 등만을 추출한 것으로 알아야 한다. 거기서 ‘안처에 의해 온의 섭수로 섭수된 법들’이란, 안처를 제외한 색법들이 온의 섭수로 섭수된 것으로 알아야지, 색온(전체)이 아니다. 참으로 부분이 전체를 섭수하는 것이 아님을 이미 보여주었기 때문이다.

อฏฺฐกถายํ ปน ขนฺธปเทนาติ ขนฺธปทสงฺคเหนาติ อตฺโถ, น สงฺคาหเกนาติ. ‘‘เกนจิ สงฺคาหเกนา’’ติ อิทํ ปน อาเนตฺวา วตฺตพฺพํ. ตํ ปน รูปกฺขนฺธาทีสุ น ยุชฺชตีติ ตํ วิสฺสชฺชนํ รูปกฺขนฺธาทีสุ สงฺคาหเกสุ น ยุชฺชตีติ อตฺโถ. รูปกฺขนฺเธน หิ…เป… สงฺคหิโตติ เอเตน นเยน จกฺขายตเนน รูปกฺขนฺโธว สงฺคหิโต, โส จ อฑฺเฒกาทสหิ อายตนธาตูหิ อสงฺคหิโต นาม นตฺถีติ เอวํ จกฺขายตนาทีนิปิ น คเหตพฺพานีติ อาปชฺชตีติ เจ? นาปชฺชติ. น หิ อญฺญมตฺตนิวารณํ เอวสทฺทสฺส อตฺโถ, อถ โข สงฺคาหกโต อญฺญนิวารณํ. โส จาติอาทิ จ น นิรเปกฺขวจนํ, อถ โข สงฺคาหกาเปกฺขนฺติ. กถํ? รูปกฺขนฺเธน หิ รูปกฺขนฺโธว สงฺคหิโตติ ยถา จกฺขายตเนน จกฺขายตนโต อญฺญมฺปิ ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตํ อตฺถิ, ยํ อายตนธาตุสงฺคเหหิ อสงฺคหิตํ โหติ, น เอวํ รูปกฺขนฺเธน รูปกฺขนฺธโต อญฺญํ ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตํ อตฺถิ, ยํ อายตนธาตุสงฺคเหหิ อสงฺคหิตํ สิยา, รูปกฺขนฺเธน ปน รูปกฺขนฺโธว ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิโตติ อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย ยุตฺโต. สิยา ปเนตํ ‘‘โส เอว รูปกฺขนฺโธ รูปกฺขนฺเธน อายตนธาตุสงฺคเหหิ อสงฺคหิโต โหตู’’ติ, ตํ นิวาเรนฺโต อาห ‘‘โส จ อฑฺเฒกาทสหิ อายตนธาตูหิ อสงฺคหิโต นาม นตฺถี’’ติ[Pg.13]. เอตฺถ จ ‘‘รูปกฺขนฺเธนา’’ติ อาเนตฺวา วตฺตพฺพํ. ตตฺถ รูปกฺขนฺโธ รูปกฺขนฺธสฺส วา ตเทกเทสานํ วา จกฺขาทีนํ อายตนธาตุสงฺคเหหิ สงฺคาหโก อสงฺคาหโก จ น โหตีติ อิมินา ปริยาเยน อสงฺคหิตตาย อภาโว วุตฺโตติ ยุชฺชติ, น รูปกฺขนฺเธน รูปกฺขนฺธสฺส ตเทกเทสานํ วา อฑฺเฒกาทสหิ อายตนธาตุสงฺคเหหิ สงฺคหิตตาย. น หิ สา สงฺคหิตตา อตฺถิ. ยทิ สิยา, สงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทนิทฺเทเส รูปกฺขนฺโธปิ อุทฺธริตพฺโพ สิยา. เตน หิ ตีหิปิ สงฺคเหหิ รูปกฺขนฺโธ ตเทกเทโส วา สงฺคหิตา สิยุํ, อตฺถิ จ เตสํ วิปฺปยุตฺตตาติ.

주석서에서 '온의 명칭으로(khandhapadenā)'라는 것은 '온의 명칭의 포섭으로'라는 뜻이지, '포섭하는 것'이라는 뜻이 아니다. '어떤 포섭하는 것에 의해서'라는 이 [말]은 가져와서 말해야 한다. 그것은 색온 등에는 적합하지 않으니, 그 답변은 포섭하는 것인 색온 등에는 적합하지 않다는 뜻이다. '색온에 의해서 …(중략)… 포섭된다'라는 이러한 방식에 따라 안처에 의해서는 색온만이 포섭되고, 그것은 열한 가지 반(11.5)의 처와 계에 의해 포섭되지 않는 것이란 없으므로, 이와 같이 안처 등도 취해서는 안 된다는 결론에 이르게 되는가? 그렇지 않다. 왜냐하면 '오직(eva)'이라는 단어의 의미는 다른 것 자체를 배제하는 것이 아니라, 포섭하는 것과는 다른 것을 배제하는 것이기 때문이다. '그것은(so ca)' 등의 구절도 [포섭하는 것을] 고려하지 않은 표현이 아니라, 포섭하는 것을 고려한 표현이다. 어떻게 그러한가? '색온에 의해서는 색온만이 포섭된다'라고 함은, 마치 안처에 의해서 안처 이외의 것도 온의 포섭으로 포섭되는 것이 있어서 그것이 처와 계의 포섭으로는 포섭되지 않는 경우가 있는 것과 달리, 색온에 의해서는 색온 이외에 온의 포섭으로 포섭되는 것이 있어서 그것이 처와 계의 포섭으로는 포섭되지 않는 경우가 있는 것이 아니라, '색온에 의해서는 오직 색온만이 온의 포섭으로 포섭된다'라는 것이 여기서 타당한 의도이기 때문이다. '그 색온 자체가 색온에 의해서 처와 계의 포섭으로는 포섭되지 않게 하라'는 [반론]이 있을 수 있는데, 그것을 부정하면서 '그것은 열한 가지 반의 처와 계에 의해 포섭되지 않는 것이란 없다'라고 설하셨다. 여기서도 '색온에 의해서'라는 말을 가져와서 말해야 한다. 거기서 색온은 색온에 대해서나 혹은 그것의 일부분인 안처 등에 대해서 처와 계의 포섭으로 포섭하는 자나 포섭하지 않는 자가 되지 않는다는 이러한 방식으로 '포섭되지 않음의 부재'가 설해졌다고 하는 것이 타당하며, 색온에 의해서 색온이나 그것의 일부분이 열한 가지 반의 처와 계의 포섭으로 포섭된다는 뜻은 아니다. 왜냐하면 그러한 포섭됨은 존재하지 않기 때문이다. 만약 존재한다면 '포섭된 것과 상응·비상응하는 명칭의 상세한 설명(saṅgahitenasampayuttavippayuttapadaniddesa)'에서 색온도 추출되어야 할 것이다. 그렇다면 세 가지 포섭에 의해 색온이나 그 일부분이 포섭될 것이며, 그것들에게는 비상응(vippayuttatā)도 존재하게 된다.

เอวํ อสงฺคหิตตาย อภาวโต เอตานิ, อญฺญานิ จาติ เอตฺถาปิ จกฺขายตนาทีหิ วิย เอเตหิ อญฺเญหิ จ สงฺคหิตานํ อสงฺคหิตตาย อภาวโต เอตานิ อญฺญานิ จ ยถา วา ตถา วา เอตานิ วิย อยุชฺชมานวิสฺสชฺชนตฺตา เอวรูปานิ ปทานิ สงฺคาหกภาเวน น คหิตานีติ อธิปฺปาโย.

이와 같이 포섭되지 않음의 부재로 인하여 '이것들과 다른 것들'이라고 한 여기에서도, 안처 등과 마찬가지로 이것들과 다른 것들에 의해 포섭된 것들이 포섭되지 않음의 부재로 인하여, '이것들과 다른 것들'이 어떤 식으로든 이것들처럼 부적절한 답변이 되기 때문에, 이러한 명칭들은 포섭하는 성질(포섭하는 자의 상태)로 취해지지 않았다는 것이 의도이다.

ตตฺถ ยํ วุตฺตํ ‘‘รูปกฺขนฺเธน หิ รูปกฺขนฺโธว สงฺคหิโต’’ติ, ตํ เตเนว ตสฺส สงฺคหิตตฺตาสงฺคหิตตฺตาภาวทสฺสเนน นิวาริตํ. ยญฺเหตฺถ อคฺคหเณ การณํ วุตฺตํ, ตญฺจ สติปิ สงฺคหิตตฺเต อสงฺคหิตตาย อภาวโตติ วิญฺญายมานํ สมุทยสจฺจาทีสุ ยุชฺเชยฺย สติ เตหิ สงฺคหิเต ตทสงฺคหิตตฺตาภาวโต. รูปกฺขนฺธาทีหิ ปน สงฺคหิตเมว นตฺถิ, กุโต ตสฺส อสงฺคหิตตา ภวิสฺสติ, ตสฺมา สงฺคาหกตฺตาภาโว เอเวตฺถ อคฺคหเณ การณนฺติ ยุตฺตํ. สงฺคหิตตฺตาภาเวน อสงฺคหิตตฺตํ ยทิปิ รูปกฺขนฺธาทินา อตฺตโน อตฺตนิ อนฺโตคธสฺส อตฺเตกเทสสภาคสฺส จ นตฺถิ, อญฺญสฺส ปน อตฺถีติ น ทุกฺขสจฺจาทีสุ วิย อุภยาภาโว เจตฺถ อคฺคหเณ การณํ ภวิตุํ ยุตฺโตติ. ธมฺมายตนชีวิตินฺทฺริยาทีนญฺจ ขนฺธจตุกฺกทุกาทิสงฺคาหกตฺเต สติ น เตสํ สงฺคหิตานํ เตหิ ธมฺมายตนชีวิตินฺทฺริยาทีหิ อายตนธาตุสงฺคเหหิ อสงฺคหิตตา นตฺถีติ อสงฺคหิตตาย อภาโว อเนกนฺติโก, ตสฺมา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว อคฺคหิตานํ อคฺคหเณ, คหิตานญฺจ คหเณ การณํ เวทิตพฺพนฺติ.

거기서 '색온에 의해서는 색온만이 포섭된다'라고 말한 것은, 바로 그것에 의해 그것이 포섭됨과 포섭되지 않음의 상태가 없음을 보여줌으로써 부정된 것이다. 여기서 [명칭을] 취하지 않은 원인으로 설해진 것은, 포섭됨이 있더라도 포섭되지 않음이 부재하기 때문이라고 이해되는데, 이는 집성제(集聖諦) 등에서도 적합할 것이다. 왜냐하면 그것들에 의해 포섭될 때 그것들이 포섭되지 않음이 부재하기 때문이다. 그러나 색온 등에 의해 포섭된 것 자체가 없는데, 어떻게 그것에 포섭되지 않음이 있겠는가? 그러므로 포섭하는 성질이 없다는 것 자체가 여기서 [명칭을] 취하지 않은 타당한 원인이다. 포섭됨의 부재로 인한 포섭되지 않음은 비록 색온 등이 자기 자신 속에 포함된 것이나 자신의 일부분과 동일한 성질의 것에 대해서는 없지만, 다른 것에 대해서는 존재한다. 따라서 괴성제(苦聖諦) 등에서처럼 양쪽 모두의 부재가 여기서 [명칭을] 취하지 않은 원인이 되는 것이 타당하다. 또한 법처와 명근 등이 온·4구·2구 등의 포섭하는 자가 될 때, 그것들에 의해 포섭된 것들이 그 법처와 명근 등에 의해 처와 계의 포섭으로 포섭되지 않는 경우가 없는 것이 아니므로, '포섭되지 않음의 부재'는 확정적인 것이 아니다. 그러므로 앞에서 설한 방식대로 [명칭을] 취하지 않은 경우에는 취하지 않은 원인을, 취한 경우에는 취한 원인을 알아야 한다.

อนิทสฺสนํ ปุนเทว สปฺปฏิฆนฺติ เอตฺถ อนิทสฺสนนฺติ เอเตน ‘‘สนิทสฺสนสปฺปฏิฆ’’นฺติ เอตฺถ วุตฺเตน สปฺปฏิฆสทฺเทน สทฺธึ โยเชตฺวา อนิทสฺสนสปฺปฏิฆา [Pg.14] ทสฺสิตา. ปุนเทวาติ เอเตน ตตฺเถว อวิสิฏฺฐํ สนิทสฺสนปทํ นิวตฺเตตฺวา คณฺหนฺโต สนิทสฺสนทุกปทํ ทสฺเสติ. ‘‘จกฺขายตเนน จกฺขายตนเมเวกํ สงฺคหิต’’นฺติ อิทํ น สกฺกา วตฺตุํ. น หิ ‘‘จกฺขายตเนน จกฺขายตนํ อายตนสงฺคเหน สงฺคหิต’’นฺติ จ ‘‘อสงฺคหิต’’นฺติ จ วตฺตพฺพนฺติ ทสฺสิโตยํ นโยติ. เอวํ สพฺพตฺถ ตสฺเสว สมุทาเยกเทสานญฺจ สงฺคาหกสงฺคหิตนฺติ วจเนสุ อสงฺคาหกอสงฺคหิตนฺติ วจเนสุ จ ตทวตฺตพฺพตา โยเชตพฺพา. อสงฺคาหกตฺตาภาวโต เอว หิ จกฺขายตนาทีนิ จกฺขายตนาทีหิ อสงฺคหิตานีติ น วุจฺจนฺติ, น สงฺคาหกตฺตาภาวโตติ.

'보이지 않지만 충돌이 있는 것(anidassanaṃ punadeva sappaṭighaṃ)'이라는 구절에서 '보이지 않는 것(anidassanaṃ)'이라는 이 말은 '보이며 충돌이 있는 것(sanidassanasappaṭighaṃ)'이라고 설해진 구절에 있는 '충돌이 있는(sappaṭigha)'이라는 단어와 결합하여 '보이지 않지만 충돌이 있는 것들'을 보여준 것이다. '다시(punadeva)'라는 이 말에 의해서는 바로 그곳에서 차별이 없는 '보이는 것(sanidassana)'이라는 명칭을 제외하고 취함으로써 '보이는 것의 2법 명칭'을 보여준다. '안처에 의해서는 오직 안처 하나만이 포섭된다'라고 말할 수는 없다. 왜냐하면 '안처에 의해서 안처가 처의 포섭으로 포섭된다'라거나 '포섭되지 않는다'라고 말해서는 안 된다는 것이 이 방식에서 보여졌기 때문이다. 이와 같이 모든 곳에서 그것 자체와 그 집단의 일부분들에 대해 '포섭하는 자-포섭된 것'이라는 표현들과 '포섭하지 않는 자-포섭되지 않은 것'이라는 표현들에서 그것을 말할 수 없음(tadavattabbatā)을 적용해야 한다. 안처 등이 안처 등에 의해 포섭되지 않았다고 말해지지 않는 것은 오직 '포섭하지 않는 자'라는 성질이 없기 때문이며, '포섭하는 자'라는 성질이 없기 때문이 아니다.

ทุติยนยสงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제2방법인 '포섭된 것에 의한 포섭되지 않은 명칭의 설명'이 끝났다.

๓. ตติยนโย อสงฺคหิเตนสงฺคหิตปทวณฺณนา

3. 제3방법인 '포섭되지 않은 것에 의한 포섭된 명칭의 설명'.

๑๗๙. อสงฺคหิเตนสงฺคหิตปทนิทฺเทเส รูปกฺขนฺเธน ขนฺธสงฺคเหน อสงฺคหิเตสุ เวทนาทีนํ ติณฺณํ ขนฺธานํ นิพฺพานสฺส จ สุขุมรูเปน สห อายตนธาตุสภาคตฺเต สติปิ น สุขุมรูปเมว รูปกฺขนฺโธติ รูปกฺขนฺเธน อายตนธาตุสภาคตฺตํ นตฺถิ, ตสฺมา น เตน ตานิ อายตนธาตุสงฺคเหหิ สงฺคหิตานิ. น เกวลํ สงฺคหิตาเนว, อสงฺคหิตานิปิ เตน ตานิ เตหิ สงฺคเหหิ น โหนฺเตว ตเทกเทเสน สุขุมรูเปน อายตนธาตุสภาคตฺตา, สงฺคหิตาภาโว เอว ปน อิธาธิปฺเปโต, วิญฺญาณกฺขนฺธจกฺขายตนาทีหิ ปน อสงฺคหิตา น เต เตหิ กถญฺจิ สมฺมิสฺสาติ สพฺพถา เต เตหิ น สงฺคหิตา. ทุกฺขสจฺจาทีหิ จ ปญฺจกฺขนฺธสมุทายภูเตหิ ขนฺธสงฺคเหน อสงฺคหิตํ นิพฺพานํ รูปกฺขนฺเธน วิย อายตนธาตุสงฺคเหหิ สงฺคหิตํ เตหิ น โหติ, ตสฺมา สงฺคาหกตฺตาภาวโต เอว เอวรูปานํ อสงฺคาหกภาเวน อคฺคหณํ เวทิตพฺพํ, สนิพฺพานปญฺจกฺขนฺธสมุทายภูตานํ ปน อพฺยากตธมฺมาทีนํ อสงฺคาหกตฺตาภาวโตว. น หิ ตํ กญฺจิ อตฺถิ, ยสฺส เต ขนฺธสงฺคเหน อสงฺคาหกา สิยุํ, น จ อตฺตโน เอกเทโส อตฺเตกเทสสภาโค จ อตฺตนา อสงฺคหิโต โหตีติ อตฺตนา อสงฺคหิตสงฺคาหกตฺตา ปน เวทนากฺขนฺธาทีนํ คหณํ กตนฺติ.

179. 포함되지 않은 것에 의해 포함된 구절의 설명에서, 색온에 의한 온의 포함으로 포함되지 않은 수온(受蘊) 등의 세 가지 온과 열반에 대하여, 미세한 색(微細色)과 더불어 처(處)와 계(界)의 동질성(同質性)이 있다 하더라도 미세한 색만이 색온인 것은 아니므로 색온과의 처와 계의 동질성은 없다. 그러므로 그것에 의해 이것들이 처와 계의 포함으로 포함된 것은 아니다. 단지 포함된 것들뿐만 아니라 포함되지 않은 것들도 그것에 의해 그러한 포함으로 포함되지 않는데, 이는 그것의 일부분인 미세한 색과 처와 계의 동질성이 있기 때문이다. 그러나 여기서는 포함되지 않았다는 의미 자체가 의도된 것이다. 식온(識蘊)이나 안처(眼處) 등에 의해 포함되지 않은 것들은 그것들과 어떤 방식으로도 섞이지 않으므로 모든 면에서 그것들에 의해 포함되지 않는다. 또한 오온의 집합체인 고성제(苦聖諦) 등에 의해 온의 포함으로 포함되지 않은 열반은, 색온에 의한 경우와 마찬가지로 처와 계의 포함으로 그것들에 의해 포함되지 않는다. 그러므로 포함하는 성질이 없기 때문에 이러한 것들은 포함하지 않는 상태로 취급되지 않음을 알아야 한다. 이는 열반을 포함한 오온의 집합체인 무기법(無記法) 등에 포함하는 성질이 없기 때문이다. 온의 포함으로 그것들에 대해 포함하지 않는 자가 될 수 있는 것은 아무것도 없으며, 자신의 일부분이나 자신의 일부분과 동질인 것이 자신에 의해 포함되지 않는 일은 없기 때문에, 자신에 의해 포함되지 않은 포함자의 관점에서 수온 등을 취하는 것이다.

ยํ [Pg.15] ปน อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘เย ธมฺมายตเนน สงฺคหิตา’’ติ, ตํ น สกฺกา วตฺตุํ. ธมฺมายตเนน หิ น โกจิ ธมฺโม เกนจิ สงฺคเหน สงฺคหิโต อตฺถิ วิสภาคกฺขนฺธนิพฺพานสมุทายตฺตา, ขนฺธสงฺคเหน สยเมว อตฺตโน สงฺคาหกํ น โหตีติ อายตนธาตุสงฺคเหหิ จ สงฺคาหกตฺตาภาวโตติ ทสฺสิโตยํ นโยติ เอตสฺส ธมฺมายตนคณเนน คณิตาติ อตฺโถ. ยานิ…เป… คหิตานีติ เอเตน วิญฺญาณสมฺมิสฺสํ ธมฺมายตเนกเทสํ ทีเปนฺตานิ อิทฺธิปาทาทิปทานิ, โอฬาริกรูปสมฺมิสฺสํ ทีเปนฺตานิ รูปกฺขนฺธาทิปทานิ, สพฺเพน สพฺพํ ธมฺมายตนํ อทีเปนฺตานิ วิญฺญาณกฺขนฺธจกฺขายตนาทิปทานิ, สกลธมฺมายตนทีปกานิ ธมฺมายตนาทิปทานิ จ วชฺเชตฺวา ธมฺมายตเนกเทสํ อญฺญายตเนน อสมฺมิสฺสํ ทีเปนฺตานิ คหิตานีติ ทสฺเสติ.

한편 주석서에서 '법처(法處)에 의해 포함된 법들'이라고 말한 것은 그렇게 말할 수 없다. 법처에 의해서는 어떤 법도 어떤 포함에 의해서도 포함된 것이 없으니, 이질적인 온들과 열반의 집합체이기 때문이다. 온의 포함으로는 그 자체가 자신의 포함자가 되지 않으며, 처와 계의 포함에 의해서도 포함자가 될 수 없기 때문에 이 방법이 제시된 것이다. 즉, 이는 법처의 숫자로 계산되었다는 뜻이다. '어떤 것들... 포함된 것들'이라는 대목은 식(識)과 섞인 법처의 일부분을 나타내는 신족(神足) 등의 구절들, 거친 색(麤色)과 섞인 것을 나타내는 색온 등의 구절들, 법처를 전혀 나타내지 않는 식온·안처 등의 구절들, 그리고 법처 전체를 나타내는 법처 등의 구절들을 제외하고, 법처의 일부분이면서 다른 처와 섞이지 않은 것을 나타내는 것들이 취해졌음을 보여준다.

ตติยนยอสงฺคหิเตนสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

세 번째 방법인 포함되지 않은 것에 의해 포함된 구절에 대한 설명이 끝났다.

๔. จตุตฺถนโย สงฺคหิเตนสงฺคหิตปทวณฺณนา

4. 네 번째 방법인 포함된 것에 의해 포함된 구절에 대한 설명

๑๙๑. สงฺคหิเตนสงฺคหิตปทนิทฺเทเส ยสฺมา ยถา ทุติยตติยนยา ติณฺณํ สงฺคหานํ สงฺคหณาสงฺคหณปฺปวตฺติวิเสเสน ‘‘สงฺคหิเตน อสงฺคหิตํ, อสงฺคหิเตน สงฺคหิต’’นฺติ จ อุทฺทิฏฺฐา, เนวํ จตุตฺถปญฺจมา. สงฺคหณปฺปวตฺติยา เอว หิ สงฺคหิเตน สงฺคหิตํ อุทฺทิฏฺฐํ, อสงฺคหณปฺปวตฺติยา เอว จ อสงฺคหิเตน อสงฺคหิตนฺติ, ตสฺมา สงฺคหณปฺปวตฺติวิเสสวิรเห สงฺคหิตธมฺมาสงฺคหิตธมฺมวิเสเส นิสฺสิตา เอเต ทฺเว นยาติ เอตฺถ เกนจิ สงฺคหิเตน ธมฺมวิเสเสน ปุน สงฺคหิโต ธมฺมวิเสโส สงฺคหิเตน สงฺคหิโต สงฺคหิตตาย ปุจฺฉิตพฺโพ วิสฺสชฺชิตพฺโพ จ, ตเมว ตาว ยถานิทฺธาริตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สมุทยสจฺเจน เย ธมฺมา ขนฺธ…เป… สงฺคหิตา, เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา ขนฺธ…เป… สงฺคหิตา’’ติ อาห. เอตฺถ จ เย ตีหิปิ สงฺคเหหิ น สงฺคาหกา รูปกฺขนฺธวิญฺญาณกฺขนฺธธมฺมายตนทุกฺขสจฺจาทีนิ วิย, เย จ ทฺวีหายตนธาตุสงฺคเหหิ อสงฺคาหกา จกฺขายตนาทีนิ วิย, เย จ เอเกน ขนฺธสงฺคเหเนว ธาตุสงฺคเหเนว จ น สงฺคาหกา เวทนาทิกฺขนฺธนิโรธสจฺจชีวิตินฺทฺริยาทีนิ วิย จกฺขุวิญฺญาณธาตาทโย วิย จ, เต ธมฺมา สงฺคาหกตฺตาภาวสพฺภาวา สงฺคาหกภาเวน น อุทฺธฏา, ตีหิปิ ปน สงฺคเหหิ [Pg.16] เย สงฺคาหกา, เต สงฺคาหกตฺตาภาวาภาวโต อิธ อุทฺธฏา. เตหิ สงฺคหิตาปิ หิ เอกนฺเตน อตฺตโน สงฺคาหกสฺส สงฺคาหกา โหนฺติ, ยสฺส ปุน สงฺคโห ปุจฺฉิตพฺโพ วิสฺสชฺชิตพฺโพ จาติ.

191. 포함된 것에 의해 포함된 구절의 설명에서, 두 번째와 세 번째 방법이 세 가지 포함(온·처·계)의 포함됨과 포함되지 않음의 작용의 차이에 따라 '포함된 것에 의해 포함되지 않은 것'과 '포함되지 않은 것에 의해 포함된 것'으로 제시된 것과는 달리, 네 번째와 다섯 번째는 그렇지 않다. 포함되는 작용에 의해서만 '포함된 것에 의해 포함된 것'이 제시되었고, 포함되지 않는 작용에 의해서만 '포함되지 않은 것에 의해 포함되지 않은 것'이 제시되었기 때문이다. 그러므로 포함되는 작용의 차이가 없는 상태에서 포함된 법과 포함되지 않은 법의 차이에 의지하는 것이 이 두 가지 방법이다. 여기서 어떤 포함된 법의 차별에 의해 다시 포함된 법의 차별은 '포함된 것에 의해 포함된 것'으로서 포함된 상태에 대해 질문되고 답변되어야 한다. 우선 그것을 확정된 대로 보여주기 위해 '집성제(集聖諦)에 의해 어떤 법들이 온... 등으로 포함되면, 그 법들에 의해 어떤 법들이 온... 등으로 포함되는가'라고 하였다. 여기서 색온, 식온, 법처, 고성제 등처럼 세 가지 포함 모두에서 포함하는 자가 아닌 것들과, 안처 등처럼 처와 계의 두 가지 포함에서 포함하는 자가 아닌 것들, 그리고 수온 등이나 멸성제, 집인연(集因緣) 등, 혹은 안식계 등처럼 온의 포함이나 계의 포함 중 하나에서만 포함하는 자가 아닌 것들은, 포함하는 성질의 유무에 따라 포함하는 자로 거론되지 않았다. 그러나 세 가지 포함 모두에서 포함하는 자인 것들은 포함하는 성질이 없지 않으므로 여기서 거론되었다. 그것들에 의해 포함된 것들은 결정적으로 자신의 포함자를 포함하는 자가 되며, 그것에 대해 다시 포함 여부가 질문되고 답변되어야 하기 때문이다.

อฏฺฐกถายํ ปน สกเลน หิ ขนฺธาทิปเทนาติ สกลวาจเกน รูปกฺขนฺธาทิปเทนาติ อตฺโถ. ยํ ปเนตํ วุตฺตํ ‘‘ยํ อตฺตโน สงฺคาหกํ สงฺคณฺหิตฺวา ปุน เตเนว สงฺคหํ คจฺเฉยฺยา’’ติ, ตํ เตน ขนฺธาทิปเทนาติ เอวํ อโยเชตฺวา ตํ อญฺญํ สงฺคหิตํ นาม นตฺถีติ เอวํ น สกฺกา วตฺตุํ. น หิ เยน ยํ สงฺคหิตํ, เตเนว ตสฺส สงฺคโห ปุจฺฉิโต วิสฺสชฺชิโต, น จ ตสฺเสว, อถ โข เตน สงฺคหิตสฺสาติ. ยถา เวทนา สทฺโท จ ขนฺโธ อายตนญฺจ, น เอวํ สุขุมรูปํ, ตํ ปน ขนฺธายตนานํ เอกเทโสว, ตสฺมา ‘‘สุขุมรูเปกเทสํ วา’’ติ อวตฺวา ‘‘สุขุมรูปํ วา’’ติ วุตฺตํ. สพฺพตฺถ จ อญฺเญน อสมฺมิสฺสนฺติ โยเชตพฺพํ. ยมฺปิ เจตํ วุตฺตํ ‘‘ตเทว เยหิ ธมฺเมหิ ขนฺธาทิวเสน สงฺคหิตํ, เต ธมฺเม สนฺธายา’’ติ, ตมฺปิ ตถา น สกฺกา วตฺตุํ. น หิ สงฺคหิเตน สงฺคหิตสฺส สงฺคหิเตน สงฺคโห เอตฺถ ปุจฺฉิโต วิสฺสชฺชิโต จ, อถ โข สงฺคโหว, ตสฺมา เอเกน ขนฺเธนาติ เอเกน ขนฺธคณเนนาติ อยเมเวตฺถ อตฺโถ, น สงฺคาหเกนาติ. น หิ เอโก ขนฺโธ อตฺตโน เอกเทสสฺส สงฺคาหโกติ.

주석서에서 '완전한 온 등의 구절로'라고 한 것은 '완전한 것을 의미하는 색온 등의 구절로'라는 뜻이다. '자신의 포함자를 포함하고 다시 그것에 의해 포함을 얻는다'고 말한 것에 대해, 그것을 온 등의 구절과 그렇게 연결하지 않고 '그것 이외에 다른 포함된 것이라고 불리는 것은 없다'는 식으로 말할 수는 없다. 왜냐하면 무엇에 의해 무엇이 포함되었을 때, 바로 그것에 의해 그것의 포함 여부를 묻고 답하는 것이 아니며, 또한 그것 자체에 대해서가 아니라 그것에 의해 포함된 것에 대해 묻고 답하기 때문이다. 수(受)와 소리(聲)가 온이자 처인 것과 달리 미세한 색은 그렇지 않다. 그것은 온과 처의 일부분일 뿐이다. 그러므로 '미세한 색의 일부분'이라고 말하지 않고 '미세한 색'이라고 하였다. 모든 곳에서 '다른 것과 섞이지 않은 것'이라고 연결해야 한다. 또한 '바로 그것이 어떤 법들에 의해 온 등의 방식으로 포함되었는가 하는 그 법들을 지칭하며'라고 말한 것도 그렇게 말할 수 없다. 포함된 것에 의해 포함된 것의 '포함된 것에 의한 포함'이 여기서 질문되고 답변되는 것이 아니라, 단지 포함 자체가 질문되기 때문이다. 그러므로 '하나의 온에 의해'라는 것은 '하나의 온의 숫자로'라는 뜻이지 '포함하는 자에 의해'라는 뜻이 아니다. 하나의 온이 자신의 일부분을 포함하는 자가 되는 것은 아니기 때문이다.

จตุตฺถนยสงฺคหิเตนสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

네 번째 방법인 포함된 것에 의해 포함된 구절에 대한 설명이 끝났다.

๕. ปญฺจมนโย อสงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทวณฺณนา

5. 다섯 번째 방법인 포함되지 않은 것에 의해 포함되지 않은 구절에 대한 설명

๑๙๓. อสงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทนิทฺเทเสปิ วุตฺตนเยเนว ยถานิทฺธาริตธมฺมทสฺสนํ เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ สสุขุมรูปวิญฺญาณสหิตธมฺมสมุทายา เย เต ทุกฺขสจฺจอนิทสฺสนอปฺปฏิฆอเจตสิกานุปาทาสทิสา สติปิ เอเกน ทฺวีหิ วา สงฺคเหหิ เกสญฺจิ อสงฺคาหกตฺเต ตีหิปิ อสงฺคเหตพฺพสฺส อภาวโต ปริปุณฺณสงฺคหาสงฺคาหกา น โหนฺติ, อพฺยากตธมฺมสทิสา เกนจิ สงฺคเหน อสงฺคเหตพฺพภาวโต อสงฺคาหกา เอว น โหนฺติ, เตน เต อสงฺคาหกภาเวน น อุทฺธฏา, อิตเร ปน ตพฺพิปริยาเยน อุทฺธฏาติ.

193. ‘불포함된 것에 의해 불포함된 것(asaṅgahitena-asaṅgahita)’에 대한 구절의 해설에서도 이미 언급된 방식에 따라 확정된 법들에 대한 견해를 알아야 한다. 그리고 여기서 미세한 물질(sasukhuma-rūpa)과 식이 포함된 법들의 무리 중에 고성제, 무견무대(anidassana-appaṭigha), 제심소, 불취(anupādā)와 유사한 것들은, 비록 한 가지나 두 가지의 포함(saṅgaha)에 의해서는 어느 정도 불포함되는 측면이 있더라도 세 가지 포함 모두에 의해 불포함될 수 있는 상태가 아니기 때문에, 완전한 포함과 불포함을 갖춘 것이 되지 못한다. 무기법(abyākata)과 유사한 것들은 어떠한 포함에 의해서도 불포함될 수 없는 성질 때문에 불포함하는 것(asaṅgāhaka) 자체가 되지 못하며, 그러한 불포함하는 성질이 없으므로 [질문에서] 제기되지(uddhaṭā) 않는다. 그러나 그 반대의 것들은 제기된다.

ยํ [Pg.17] ปน อฏฺฐกถายํ ‘‘ตาทิเสน หิ ปเทน นิพฺพานํ ขนฺธสงฺคหมตฺตํ น คจฺเฉยฺยา’’ติ วุตฺตํ, ตํ ทุกฺขสจฺจํ สนฺธาย วุตฺตํ. อนิทสฺสนอปฺปฏิเฆสุ ปน อสงฺคาหเกสุ นิพฺพานํ อนฺโตคธํ, น จ ตเทว ตสฺส อสงฺคาหกนฺติ. สทิสวิสฺสชฺชนานํ วเสน สโมธาเนตฺวา กเตหิ สทฺธินฺติ เอวํ กเตหิ ทุติยปญฺหาทีหิ สทฺธึ ปฐมปญฺหนามรูปปญฺหาทโย สพฺเพปิ จตุตฺตึส โหนฺตีติ อตฺโถ. ยํ ปุจฺฉาย อุทฺธฏํ ปทํ, ตเทวาติ รูปกฺขนฺธาทิวิเสสกปทํ วทติ, น นิทฺธาริเต ปุจฺฉิตพฺพธมฺเม. เต หิ ลกฺขณโต ทสฺสิตา, น ปเทน สรูปโตติ. ตตฺถ ตเทวาติ เอว-สทฺเทน น ตํ กทาจิ สงฺคหิเตน อสงฺคหิตํ น โหตีติ อุทฺธฏสฺเสว อสงฺคหิเตนอสงฺคหิตภาเว นิยตตํ อญฺญสฺส จ อนิยตตํ ทสฺเสตีติ เวทิตพฺพํ. ‘‘ตเทว เยหิ อสงฺคหิต’’นฺติ เอตฺถ หิ ‘‘นิยมโต’’ติ สกฺกา วจนเสโส โยเชตุนฺติ. อถ วา ตเทวาติ ปุจฺฉาย อุทฺธฏเมว เอวํปการเมว หุตฺวา เยหิ อสงฺคหิตนฺติ ตสฺส ปุจฺฉาย อุทฺธฏภาเวน เอวํ อสงฺคหิเตนอสงฺคหิตภาวนิยมนตฺโถ เอว-สทฺโท, น อญฺญสฺส อสงฺคหิเตนอสงฺคหิตตานิวารณตฺโถติ ทฏฺฐพฺโพ. ปุจฺฉาย อุทฺธฏญฺหิ อญฺญสหิตํ อสหิตญฺจ อสงฺคหิเตน อสงฺคหิตํ โหติ. รูปกฺขนฺธาทีนิ หิ อญฺญสหิตานิ วิญฺญาณกฺขนฺธาทีนิ อสหิตานีติ.

그런데 주석서에서 “그러한 구절로는 열반이 온의 포함에 들어가지 않을 것이다”라고 한 것은 고성제를 염두에 두고 한 말이다. 무견무대의 불포함하는 것들 중에는 열반이 포함되어 있으나, 그것 자체가 그것(열반)의 불포함하는 것은 아니다. 동일한 답변(sadisavissajjana)을 기준으로 통합하여 작성된 것들과 함께, 이렇게 작성된 두 번째 질문 등과 더불어 첫 번째 질문인 명색 질문 등은 모두 서른넷이라는 뜻이다. 질문에서 제기된 구절은 바로 그것, 즉 색온 등과 같은 차별화된 구절을 말하는 것이지, 확정되어 질문되어야 할 법들을 말하는 것이 아니다. 그것들은 특징(lakkhaṇa)으로 나타내어지는 것이지 구절 자체의 형태로 나타내어지는 것이 아니기 때문이다. 거기서 ‘바로 그것(tadeva)’이라는 표현에서 ‘eva(바로/반드시)’라는 단어는 그것이 포함된 것에 의해 불포함되는 일이 결코 없음을 나타내며, 제기된 것이 불포함된 것에 의해 불포함되는 성질을 가짐에 있어서는 확정적(niyata)이고 다른 것들에 대해서는 불확정적임을 보여주는 것으로 알아야 한다. “바로 그것이 그것들에 의해 불포함된”이라는 구절에서 “확정적으로(niyamato)”라는 생략된 말을 보충하여 연결할 수 있다. 또는 ‘바로 그것’이란 질문에서 제기된 바로 그것이 그러한 종류가 되어 그것들에 의해 불포함된 것이라는 뜻으로, 질문에서 제기된 상태로서 이렇게 불포함된 것에 의해 불포함되는 성질을 한정하는 의미의 ‘eva’이지, 다른 것의 불포함된 것에 의한 불포함 상태를 배제하기 위한 것이 아님을 보아야 한다. 질문에서 제기된 것은 다른 것과 함께 있든 혼자 있든 불포함된 것에 의해 불포함되기 때문이다. 색온 등은 다른 것과 함께 있는 경우이고, 식온 등은 혼자 있는 경우이다.

อวเสสา สงฺคหิตาติ อิทํ อวเสสา อสงฺคหิตา น โหนฺตีติ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. เตหิปิ วิญฺญาณธมฺเมหิ เต รูปธมฺมาว ตีหิ สงฺคเหหิ อสงฺคหิตาติ ปุจฺฉาย อุทฺธฏา ตีหิปิ สงฺคเหหิ อสงฺคาหกา หุตฺวา อสงฺคหิตาติ อธิปฺปาโย. อนุทฺธฏา เวทนาทโยปิ หิ อสงฺคหิตา เอวาติ. เอตฺถ จ ปฐเม นเย เวทนาทโยปิ วิญฺญาเณน อสงฺคหิตาติ วุตฺตา, ทุติเย รูปธมฺมาวาติ อยํ วิเสโส. เวทนาทโย หิ รูปวิญฺญาเณเหว ขนฺธาทิสงฺคเหน อสงฺคหิตาติ โอฬาริกรูเปหิ วิญฺญาเณน จ ตีหิปิ สงฺคเหหิ อสงฺคหิตาติ อตฺโถ. รูเปกเทโส หิ เอตฺถ รูปคฺคหเณน คหิโตติ.

“나머지는 포함된다”는 것은 나머지는 불포함되지 않는다는 뜻으로 보아야 한다. 그 식의 법들에 의해서 그 물질의 법들만이 세 가지 포함에 의해 불포함된다는 것이 질문에서 제기되었고, 세 가지 포함에 의해 불포함하는 것이 되어 불포함된다는 것이 그 취지이다. 제기되지 않은 수온 등도 불포함되기 때문이다. 여기서 첫 번째 방식에서는 수온 등도 식에 의해 불포함된다고 하였고, 두 번째에서는 물질의 법들만이라고 하였으니 이것이 차이점이다. 수온 등은 물질과 식들에 의해서 온 등의 포함에서 불포함되므로, 거친 물질들과 식에 의해서 세 가지 포함 모두에서 불포함된다는 뜻이다. 물질의 일부는 여기서 ‘물질’이라는 파악에 의해 취해졌기 때문이다.

๑๙๖. จตุตฺถปญฺเห จกฺขายตนํ เวทนาทีหิ จตูหีติ เอตฺถ จกฺขายตนนฺติ เอเตน ปุจฺฉาย อุทฺธฏํ อสงฺคาหกํ ทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ. จกฺขายตเนน ปน อสงฺคหิเตน อสงฺคหิตานิ ทส โอฬาริกายตนานิ น จกฺขายตนเมวาติ. ‘‘รูปญฺจ ธมฺมายตน’’นฺติอาทินา เยหิ ธมฺเมหิ ตีหิปิ สงฺคเหหิ อสงฺคหิตํ ตํ วิญฺญาณเมว โหติ, อสงฺคหิเตน เตน [Pg.18] อสงฺคหิตญฺจ วิญฺญาณวชฺชํ สพฺพํ เตว ธมฺเม อุทาเนติ. สทิสวิสฺสชฺชนา หิ เอกโต อุทาเนตฺวา ทสฺเสตพฺพา. ตตฺถ ปฐเมน รูปกฺขนฺเธน สทิสวิสฺสชฺชเนสุ เอกโต อุทาเนตฺวา ทสฺสิเตสุ อญฺเญ วิสทิสวิสฺสชฺชนา นยทาเนน ทสฺสิตา โหนฺติ. เตนาห ‘‘รูปญฺจ ธมฺมายตนนฺติ…เป… อญฺเญนากาเรน สงฺขิปิตฺวา ทสฺสิตา’’ติ. ตตฺถ ทฺเว ภวาติ อสญฺเญกโวการภวา. ทฺเวติ พาหิรุปาทาธมฺเม เอว สนฺธาย วุตฺตํ. เยน อสงฺคาหเกน อสงฺคหิเตน อสงฺคหิตํ ปุจฺฉิตพฺพํ วิสฺสชฺชิตพฺพญฺจ ปริจฺฉิชฺชติ, โส รูปกฺขนฺธาทิโก ตสฺส ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานญฺจ นิสฺสยภาวโต ‘‘วิสโย’’ติ วุตฺโต, ยถาทสฺสิตสฺส ปน อุทฺทานสฺส นยทานมตฺตตฺตา ‘‘นโย’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ทฺเววีสนโย จา’’ติปิ ปาโฐ, ทฺเววีสปทิโก เอส นโย จาติ อตฺโถ.

196. 네 번째 질문에서 “안처가 수온 등 네 가지에 의해”라는 대목에서 ‘안처’라는 말로 질문에서 제기된 불포함하는 것(asaṅgāhaka)을 나타낸다는 것을 알아야 한다. 안처에 의해 불포함된 것에 의해 불포함되는 열 가지 거친 처들은 안처 그 자체가 아니다. “색과 법처” 등으로 시작하여 세 가지 포함 모두에 의해 불포함되는 법은 오직 식뿐이며, 불포함된 그것(식)에 의해 불포함되는 것은 식을 제외한 모든 것이니, 바로 그 법들을 찬탄(udāneti)하는 것이다. 동일한 답변들은 하나로 묶어 찬탄하여 보여주어야 하기 때문이다. 거기서 첫 번째 색온과 동일한 답변들을 하나로 묶어 보여주었을 때, 다른 상이한 답변들은 방법의 제시(nayadāna)를 통해 보여준 것이 된다. 그래서 “색과 법처... (중략) ... 다른 양상으로 요약하여 보여주었다”라고 말한 것이다. 거기서 ‘두 가지 유(bhava)’란 무상유(asañña-bhava)와 일온유(ekavokāra-bhava)이다. ‘두 가지’란 외부의 파생된 법들(bāhirupādādhamme)을 염두에 두고 한 말이다. 질문해야 할 것과 답변해야 할 ‘불포함된 것에 의해 불포함된 것’이 구획되는 기준이 되는 그것, 즉 색온 등은 그 질문과 답변의 토대가 되므로 ‘대상(visaya)’이라 불렸으며, 제시된 요약(uddāna)의 방식을 보여주는 것일 뿐이므로 ‘방법(naya)’이라 불렸다. “스물두 가지 방법(dvevīsanayo)”이라는 독법도 있는데, 이는 스물두 개의 구절로 된 방법이라는 뜻이다.

ปญฺจมนยอสงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

다섯 번째 방식인 ‘불포함된 것에 의해 불포함된 구절’에 대한 해설이 끝났다.

๖. ฉฏฺฐนโย สมฺปโยควิปฺปโยคปทวณฺณนา

6. 여섯 번째 방식: 상응(sampayoga)과 불상응(vippayoga) 구절에 대한 해설

๒๒๘. สมฺปโยควิปฺปโยคปเท ยํ ลพฺภติ, ยญฺจ น ลพฺภติ, ตํ สพฺพํ ปุจฺฉาย คหิตนฺติ อิทํ น รูปกฺขนฺธาทีนิ ปทานิ สนฺธาย วุตฺตํ, อถ โข สมฺปโยคปทํ วิปฺปโยคปทญฺจาติ เวทิตพฺพํ. รูปกฺขนฺธาทีสุ หิ ยํ ธมฺมายตนาทิปทํ น ลพฺภติ, ตํ ปุจฺฉายปิ น คหิตํ. สมฺปโยคปทํ ปน รูปกฺขนฺธาทีสุ อลพฺภมานมฺปิ ‘‘รูปกฺขนฺโธ กติหิ…เป… สมฺปยุตฺโต’’ติ เอวํ ปุจฺฉาย คหิตํ, เวทนากฺขนฺธาทีสุ ลพฺภมานํ, วิปฺปโยคปทํ ปน สพฺพตฺถ ลพฺภมานเมวาติ. รูปธมฺมานํ ปน รูเปน นิพฺพาเนน วา, นิพฺพานสฺส จ รูเปน สทฺธึ สมฺปโยโค นาม นตฺถีติ เอกุปฺปาทาทิสภาคตาย อภาวโต สมฺปโยคํ นิวาเรนฺเตน สา เอว เอกุปฺปาทาทิตา เอเตสํ วิสภาคตาติ ตทภาวโต วิปฺปโยโคปิ นิวาริโต เอว โหตีติ ทฏฺฐพฺโพ. จตูสุ หิ ขนฺเธสุ วิชฺชมานา เอกุปฺปาทาทิตา เตสํ อญฺญมญฺญํ สภาคตา โหติ รูปนิพฺพาเนหิ เตสํ เตหิ จ รูปนิพฺพานานํ วิสภาคตา จ, น จ รูเปกเทสสฺส นิพฺพานสฺส วา สา เอกุปฺปาทาทิตา อตฺถิ, ยา รูเปกเทเสน รูเปกเทสนิพฺพานานํ นิพฺพาเนน จ รูปสฺส วิสภาคตา สิยา. เตเนว ‘‘จตูหิ วิปฺปโยโค’’ติ วุตฺตนฺติ.

228. 상응과 불상응의 구절에서 얻어지는 것과 얻어지지 않는 것 모두가 질문에서 취해진다는 말은 색온 등의 구절을 두고 한 말이 아니라, 상응 구절과 불상응 구절을 두고 한 말임을 알아야 한다. 색온 등 중에서 법처 등의 구절이 얻어지지 않는 것은 질문에서도 취해지지 않는다. 그러나 상응 구절은 색온 등에서 얻어지지 않더라도 “색온은 몇 가지와... (중략) ... 상응하는가?”라는 식으로 질문에서 취해지며, 수온 등에서는 얻어진다. 반면 불상응 구절은 모든 곳에서 얻어진다. 물질의 법들이 물질이나 열반과, 그리고 열반이 물질과 상응한다는 것은 존재하지 않으니, 함께 일어남(ekuppāda) 등의 동일한 성질이 없기 때문이다. 상응을 부정함으로써, 바로 그 함께 일어남 등의 성질이 이들에게 없다는 이질성(visabhāgatā) 때문에 그것의 부재로부터 불상응 또한 부정된 것으로 보아야 한다. 네 가지 온에 존재하는 함께 일어남 등의 성질은 서로 간의 동질성(sabhāgatā)이 되며, 그것들과 물질·열반 사이, 그리고 물질·열반과 그것들 사이에는 이질성이 된다. 물질의 일부나 열반에는 그러한 함께 일어남 등의 성질이 없으므로, 물질의 일부와 물질의 일부·열반 사이, 또는 열반과 물질 사이에 이질성이 있을 수 없다. 그렇기 때문에 “네 가지와 불상응한다”라고 말한 것이다.

สตฺตสุ [Pg.19] วิญฺญาณธาตูสุ เอกายปิ อวิปฺปยุตฺเตติ ยถา รูปภโว ตีหิ วิญฺญาณธาตูหิ, เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมา ปญฺจหิ, อวิตกฺกอวิจารา เอกาย วิปฺปยุตฺเต อนารมฺมณมิสฺสเก ธมฺเม ทีเปนฺติ, เอวํ อทีเปตฺวา เอกายปิ วิปฺปยุตฺเต อโหนฺเต สตฺตหิปิ สมฺปยุตฺเต สตฺตปิ วา ตา ทีเปนฺตีติ อธิปฺปาโย. อวิปฺปยุตฺเตติ หิ เย วิปฺปยุตฺตา น โหนฺติ, เต ธมฺเมติ วุตฺตํ โหติ, น สมฺปยุตฺเตติ. เตน ยานิ ตาหิ สมฺปยุตฺเต ทีเปนฺติ ธมฺมายตนาทิปทานิ, ยานิ จ สมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตภาเวหิ นวตฺตพฺพํ ทีเปนฺติ อเจตสิกาทิปทานิ, ยานิ จ สมฺปยุตฺตนวตฺตพฺพานิ ทีเปนฺติ ทุกฺขสจฺจาทิปทานิ, เตสํ สพฺเพสํ อนารมฺมณมิสฺสกธมฺมทีปกานํ อคฺคหณํ วุตฺตํ โหติ. น หิ อนารมฺมณมิสฺสกสพฺพวิญฺญาณธาตุตํสมฺปยุตฺตตทุภยสมุทายานํ ขนฺธายตนธาตูสุ เกนจิ สมฺปโยโค วิปฺปโยโค วา อตฺถีติ.

일곱 가지 식계(識界) 가운데 단 하나와도 이구(離繫, avippayutta)하지 않는다는 것은, 마치 색유(色有)가 세 가지 식계와, 비과보비과보법(非果報非果報法)이 다섯 가지 식계와, 무심무사(無尋無伺)가 한 가지 식계와 이구(離繫, vippayutta)하는 것을 통해 대상 없는 것들이 섞인 법들을 나타내는 것과 같이, 그렇게 나타내지 않고 단 하나와도 이구하지 않는 경우라면 일곱 가지 모두와 상응하거나 혹은 그 일곱 가지가 그것들을 나타낸다는 뜻이다. ‘이구하지 않는다’는 것은 이구하는 것들이 아닌 법들을 말하며, 상응하는 것을 말하는 것이 아니다. 그러므로 그것들과 상응하는 것을 나타내는 법처(法處) 등의 구절들이나, 상응함과 이구함의 상태로 말할 수 없는 것을 나타내는 비심소(非心所) 등의 구절들이나, 상응함으로 말할 수 없는 것을 나타내는 고성제(苦聖諦) 등의 구절들, 즉 대상 없는 것들이 섞인 법들을 나타내는 그 모든 것들을 포함하지 않는다는 뜻이다. 대상 없는 것들이 섞인 모든 식계와 그것에 상응하는 것, 그리고 그 둘의 결합체인 온(蘊)·처(處)·계(界)들 중 그 어떤 것과도 상응이나 이구는 존재하지 않기 때문이다.

ยทิ เอวํ วิปฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทนิทฺเทเส ‘‘กุสเลหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา, เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา’’ติ น วตฺตพฺพํ. อกุสลาพฺยากตา หิ อนารมฺมณมิสฺโสภยธมฺมาติ? น, ยถาวุตฺตสมุทายานํ ขนฺธาทีเหว สมฺปโยควิปฺปโยคาภาววจนโต. ขนฺธาทโย หิ ตเทกเทสา ตเทกเทสญฺญสมุทายา จ, สมุทาเยกเทสานญฺจ วิภาคาภาวโต น สภาควิสภาคตา อตฺถิ, เตน เตสํ ขนฺธาทีหิ สมฺปโยควิปฺปโยคาภาโว โหติ. กุสลา ปน ธมฺมา อกุสลาพฺยากเตหิ วิภตฺตา, เต จ กุสเลหิ, น เตสํ สมุทาเยกเทสภาโว ตเทกเทสญฺญสมุทายภาโว วา, ตสฺมา ขนฺธาทีนิ อนามสิตฺวา วิปฺปยุตฺตตามตฺเตน ยถานิทฺธาริตธมฺมทสฺสเน กุสเลหิ อิตเรสํ, อิตเรหิ จ กุสลานํ วิปฺปโยโค น น โหติ วิสภาคตาสพฺภาวโตติ เตสํ อญฺญมญฺญวิปฺปยุตฺตตา วุตฺตา. เอส นโย สพฺเพสุ เอวรูเปสุ.

만약 그렇다면 이구(離繫)에 의한 이구 구절의 설명에서 ‘유익한 법들(善法)과 이구하는 법들, 그것들과 이구하는 법들’이라고 말해서는 안 될 것이다. 해로운 법들(不善法)과 무기법(無記法)은 대상이 없는 것과 섞인 두 가지 법이기 때문인가? 아니다. 앞서 언급한 집합체인 온(蘊) 등과는 상응함과 이구함이 없다고 말했기 때문이다. 온 등은 그것의 일부분이거나 그것의 일부분인 다른 것들의 집합체이며, 집합체와 그 일부분은 구분되지 않기에 동일함(同分)과 다름(異分)이 존재하지 않는다. 그러므로 그것들은 온 등과 상응함이나 이구함이 없다. 그러나 유익한 법들은 해로운 법들이나 무기법들과 구분되며, 그것들은 유익한 법들이기에 그것들이 집합체와 그 일부분의 관계이거나 혹은 일부분인 다른 집합체의 관계인 것은 아니다. 그러므로 온 등을 언급하지 않고 단지 이구함의 상태만으로 이미 규정된 법을 보일 때, 서로 다른 성질이 존재하기 때문에 유익한 법들과 다른 법들 사이에, 그리고 다른 법들과 유익한 법들 사이에 이구함이 없는 것이 아니다. 그래서 그것들이 서로 이구한다는 사실이 설해진 것이다. 이러한 방식은 이와 같은 형태의 모든 것에 적용된다.

อุทฺทาเน ปน อฏฺฐารส ตโต ปเรติ อิทํ ‘‘โสฬสา’’ติ วตฺตพฺพํ, เตวีสนฺติ อิทญฺจ ‘‘เอกวีส’’นฺติ. สพฺพตฺถ จ กาลสนฺตานเภทรหิตารหิตพหุธมฺมสโมธานานํ สงฺขารกฺขนฺธธมฺมายตนธมฺมธาตูนํ เอกเทสา สมุทยสจฺจเวทนากฺขนฺธาทโย เอกเทสสมฺมิสฺสา จ อิทฺธิปาทาทโย อนารมฺมเณหิ อสมฺมิสฺสา รูปกฺขนฺธาทโย จ สารมฺมเณหิ อสมฺมิสฺสา สมฺปโยคีวิปฺปโยคีภาเวน [Pg.20] สมานกาลสนฺตาเนหิ จ เอกเทสนฺตเรหิ วิภตฺตา เอว คหิตาติ เตหิ เต เกหิจิ เอกเทสนฺตเรหิ วิภตฺเตหิ ยถาโยคํ สมฺปโยคํ วิปฺปโยคญฺจ ลภนฺติ. อตฺถิ หิ เตสํ เอกุปฺปาทาทิตา สภาคตา วิสภาคตา จาติ. เตน ตตฺถ ตตฺถ ‘‘เอเกน ขนฺเธน เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา เกหิจิ สมฺปยุตฺต’’นฺติ จ, ‘‘เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา เกหิจิ วิปฺปยุตฺต’’นฺติ จ วุตฺตํ. ภินฺนกาลสมุทายา เอว ปน เวทนาสญฺญาวิญฺญาณกฺขนฺธา วตฺตมานา จ เอเกกธมฺมา เอว, ตสฺมา เตสํ สมานกาลสฺส วิภชิตพฺพสฺส อภาวโต น สุขินฺทฺริยาทีนิ เวทนากฺขนฺธสฺส วิภาคํ กโรนฺติ, จกฺขุวิญฺญาณธาตาทโย จ วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส มนายตนสฺส จ. เตน ‘‘สุขินฺทฺริยํ เอเกน ขนฺเธน เกหิจิ วิปฺปยุตฺต’’นฺติ, ‘‘จกฺขุวิญฺญาณธาตุ เอเกน ขนฺเธน เอเกนายตเนน เกหิจิ วิปฺปยุตฺตา’’ติ จ เอวมาทิ น วุตฺตํ, ขนฺธายตนวิภาควิรหิตมฺปิ ปน วิญฺญาณํ ธาตุวิภาเคน วิภตฺตเมว วุตฺตนฺติ ‘‘จกฺขุวิญฺญาณธาตุ…เป… มโนวิญฺญาณธาตุ โสฬสหิ ธาตูหิ วิปฺปยุตฺตา’’ติ วุตฺตํ, เอวเมวํ อินฺทฺริยวิภาเคน วิภตฺตานํ สุขินฺทฺริยาทีนํ ‘‘สุขินฺทฺริเยน เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา’’ติอาทีสุ ยถาโยคํ วิปฺปโยโค ทฏฺฐพฺโพ, นาวิภตฺตสฺส เวทนากฺขนฺธสฺสาติ.

요약(uddāna)에서 ‘그 뒤의 18가지’라고 한 것은 ‘16가지’라고 말해야 하며, ‘23가지’라고 한 것은 ‘21가지’라고 해야 한다. 모든 곳에서 시간과 상속(相續)의 차별이 있거나 없는 많은 법들의 결합인 행온(行蘊), 법처(法處), 법계(法界)의 일부분인 집성제(集聖諦)와 수온(受蘊) 등과, 일부분이 섞인 신족(神足) 등과, 대상이 없는 것과 섞이지 않은 색온(色蘊) 등과, 대상이 있는 것과 섞이지 않은 것들은 상응하고 이구하는 상태에 따라 동일한 시간과 상속 내의 다른 부분들과 구별되어 취해진 것이다. 따라서 그것들은 구별된 다른 부분들과 경우에 따라 상응하기도 하고 이구하기도 한다. 그것들에게는 동일한 발생(一生) 등의 동일함(同分)과 다름(異分)이 존재하기 때문이다. 그러므로 곳곳에서 ‘하나의 온과 하나의 처와 하나의 계와는 일부 상응한다’거나, ‘하나의 처와 하나의 계와는 일부 이구한다’고 설해진 것이다. 그러나 서로 다른 시간의 집합체인 수온, 상온, 식온은 현재의 개별적인 법들일 뿐이다. 따라서 그것들은 구별되어야 할 동일한 시간의 법이 존재하지 않기에, 낙근(樂根) 등이 수온을 구분하지 못하고, 안식계(眼識界) 등이 식온과 의처(意處)를 구분하지 못한다. 그러므로 ‘낙근은 하나의 온과 일부 이구한다’거나, ‘안식계는 하나의 온과 하나의 처와 일부 이구한다’는 등의 말은 설해지지 않았다. 그러나 온과 처의 구분이 없는 식(識)이라 할지라도 계(界)의 구분으로는 이미 구별되어 설해졌으므로, ‘안식계… 내지… 의식계는 16가지 계와 이구한다’고 설해진 것이다. 이와 같이 근(根)의 구분으로 구별된 낙근 등에 대해서도 ‘낙근과 이구하는 법들’ 등에서 경우에 따라 이구함을 보아야지, 구별되지 않은 수온에 대해서 보아서는 안 된다.

๒๓๕. ยถา ตํสมฺปโยคีภาวํ สนฺธาย ‘‘สมุทยสจฺจํ ตีหิ ขนฺเธหิ สมฺปยุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ, เอวํ ตํวิปฺปโยคีภาวํ สนฺธาย ‘‘ตีหิ ขนฺเธหิ วิปฺปยุตฺต’’นฺติ กสฺมา น วุตฺตนฺติ เจ? อวิภาเคหิ เตหิ วิปฺปโยควจนสฺส อยุตฺตตฺตา. วิภาเค หิ สติ สมุทยสจฺจํ สุขทุกฺขโทมนสฺสินฺทฺริเยหิ มโนวิญฺญาณธาตุโต อญฺญวิญฺญาณธาตูหิ วิปฺปยุตฺตนฺติ ยุตฺตํ วตฺตุํ วิภาเคเนว วิสภาคตาย สงฺคหิตตฺตา, วิภาครหิเตหิ ปน เวทนากฺขนฺธาทีหิ น ยุตฺตํ, เตหิ วิชฺชมาเนหิ วิชฺชมานสฺส สมุทยสฺส วิสภาคภาวาภาวโต. ยญฺหิ อนุปฺปนฺนา ธมฺมา วิย อามฏฺฐกาลเภทํ น โหติ สงฺขตํ อุทฺธริตพฺพํ, ตํ ปจฺจุปฺปนฺนภาวํ นิสฺสาย สมฺปโยคีวิปฺปโยคีภาเวน อุทฺธรียติ, ตญฺจ วิภาครหิเตหิ ขนฺธาทีหิ สงฺขเตหิ ปจฺจุปฺปนฺนภาวเมว นิสฺสาย อนามฏฺฐกาลเภเท อตฺถิตาย เอว นิสฺสิตพฺพตฺตา. อวิชฺชมานสฺส หิ อวิชฺชมาเนน, อวิชฺชมานสฺส จ วิชฺชมาเนน, วิชฺชมานสฺส จ อวิชฺชมาเนน สมฺปโยโค นตฺถิ, วิปฺปโยโค ปน อวิชฺชมานตาทีปเก เภเท คหิเต เตเนว วิสภาคตาปิ คหิตา เอวาติ โหติ[Pg.21]. เภเท ปน อคฺคหิเต เตน เตน คหเณน วิสภาคตาย อคฺคหิตตฺตา สติ สภาคตฺเต วิชฺชมานตาย เอว ธมฺมานํ สภาคสฺส ปริจฺฉินฺทนโต วิชฺชมานตา ทสฺสิตาติ เอกุปฺปาทาทิภาวสงฺขาตา สภาคตาปิ คหิตา เอว โหติ. ตสฺสา จ คหิตตฺตา สมฺปโยโคว ลพฺภติ, น วิปฺปโยโค, ตสฺมา สมุทยสจฺจํ เวทนากฺขนฺธาทีหิ สมฺปยุตฺตตฺเตน วุตฺตํ, น วิปฺปยุตฺตตฺเตนาติ. เอส นโย มคฺคสจฺจาทีสุปีติ.

235. 그것이 상응하는 상태를 근거로 ‘집성제는 세 가지 온과 상응한다’고 설한 것처럼, 그것이 이구하는 상태를 근거로 ‘세 가지 온과 이구한다’고는 왜 설하지 않았는가? 구분되지 않은 그것들과 이구한다고 말하는 것은 적절하지 않기 때문이다. 구분이 있다면 집성제는 낙·고·우근(樂·苦·憂根)에 의해 의식계(意識界)와는 다른 식계들과 이구한다고 말하는 것이 적절하다. 구분됨으로써 이미 다른 성질(異分)로 포함되었기 때문이다. 그러나 구분이 없는 수온 등과는 (이구한다고 말하는 것이) 적절하지 않다. 현존하는 그것들과 현존하는 집성제 사이에는 다른 성질의 상태가 존재하지 않기 때문이다. 아직 생겨나지 않은 법들처럼 취해진 시간의 차별이 없는 형성된 것(行)은 끄집어낼 수 없으나, 현재의 상태에 근거하여 상응함과 이구함의 상태로 끄집어낼 수 있다. 그리고 그것은 구분이 없는 형성된 온(蘊) 등과 함께 현재의 상태에만 근거하여 취해진 시간의 차별이 없는 상태에서 존재함에만 근거해야 하기 때문이다. 존재하지 않는 것과 존재하지 않는 것, 존재하지 않는 것과 존재하는 것, 존재하는 것과 존재하지 않는 것 사이에는 상응함이 없다. 그러나 이구함은 존재하지 않음을 나타내는 차별이 취해졌을 때 바로 그것에 의해 다른 성질 또한 취해진 것이 된다. 그러나 차별이 취해지지 않았을 때에는 각각의 취함에 의해 다른 성질이 취해지지 않았으므로, 동일한 성질(同分)이 존재할 때 존재함 그 자체만으로 법의 동일함을 한정하기에 존재함이 나타나고, 동일한 발생 등의 상태라고 하는 동일한 성질 또한 취해진 것이 된다. 그리고 그것이 취해졌기 때문에 상응함만이 성립하고 이구함은 성립하지 않는다. 그러므로 집성제는 수온 등과 상응하는 것으로 설해졌고, 이구하는 것으로는 설해지지 않았다. 이러한 방식은 도성제(道聖諦) 등에도 적용된다.

๒๖๒. ‘‘ทุติยชฺฌานวิจารญฺหิ ฐเปตฺวา เสสา อวิตกฺกวิจารมตฺตา’’ติ อฏฺฐกถาวจนํ เย ปธานา วิตกฺโก วิย โกฏฺฐาสนฺตรจิตฺตุปฺปาเทสุ อลีนา, เต เอว อิธ อวิตกฺกวิจารมตฺตาติ อธิปฺเปตาติ ทสฺเสติ. เตเนว หิ อนนฺตรนเย สมุทยสจฺเจน สมานคติกา น สวิตกฺกสวิจาเรหีติ เต น คหิตา. ทสโมสานนเยสุ จ เตหิ วิปฺปยุตฺเตหิ วิปฺปยุตฺตานํ เตหิ วิปฺปยุตฺตานญฺจ โสฬสหิ ธาตูหิ วิปฺปโยโค อฏฺฐารสสงฺคหิโต จ วุตฺโต. วิตกฺกสหิเตสุปิ ปน เตสุ คหิเตสุ สพฺเพปิ เต วิจาเรน สมฺปยุตฺตาติ ‘‘เอเกน ขนฺเธน เกหิจิ สมฺปยุตฺตา’’ติ สกฺกา วตฺตุํ. โส หิ สมุทาโย วิจารํ วชฺเชตฺวา อญฺเญน เกนจิ สมฺปยุตฺโต น โหติ. น หิ ตเทกเทสสฺส วิตกฺกสฺส วิจารโต อญฺเญน สมฺปโยโค สมุทายสฺส โหติ. ยถา นานาจิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชมานานํ อิทฺธิปาทานํ สมุทายสฺส อิทฺธิปาทสฺส เอกเทสานํ ตีหิ ขนฺเธหิ สมฺปโยโค สมุทายสฺส น โหติ, เอวมิธาปิ ทฏฺฐพฺพํ. ยถา ปน เตสุ เอโกปิ เวทนาสญฺญากฺขนฺเธหิ สงฺขารกฺขนฺเธกเทเสน จ อสมฺปยุตฺโต นาม นตฺถีติ สมุทายสฺส เตหิ สมฺปยุตฺตตา วุตฺตา, เอวมิธาปิ วิจาเรน อสมฺปยุตฺตสฺส อวิตกฺกวิจารมตฺตสฺส กสฺสจิ อภาวโต สมุทายสฺส เตน สมฺปยุตฺตตา น น สกฺกา วตฺตุํ. น หิ อวิตกฺกวิจารมตฺตานํ ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุกาทีนํ วิย สมฺปยุตฺตตา น วตฺตพฺพา. ยถา หิ ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุเกสุ เกจิ สงฺขารกฺขนฺเธกเทเสน โมเหน สมฺปยุตฺตา, เกจิ อสมฺปยุตฺตาติ น สมุทาโย เตน สมฺปยุตฺโต, นาปิ อญฺโญ โกจิ ธมฺโม อตฺถิ, เยน โส สมุทาโย สมฺปยุตฺโต สิยาติ ‘‘ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุกา ธมฺมา สมฺปยุตฺตาติ นตฺถี’’ติ วุตฺตํ, เอวํ ภาวนายปหาตพฺพเหตุกสเหตุกาทโยปิ. น ปเนวํ เยน อวิตกฺกวิจารมตฺตสมุทาโย สมฺปยุตฺโต สิยา, ตํ นตฺถิ อวิตกฺกวิจารมตฺเตสุ กสฺสจิ วิจาเรน [Pg.22] อสมฺปยุตฺตสฺส อภาวา, ตสฺมา เต ‘‘สมฺปยุตฺตา’’ติ น น วตฺตพฺพาติ. สพฺพตฺถ จ เอกธมฺเมปิ เกหิจีติ พหุวจนนิทฺเทโส สงฺขาย อนิยมิตตฺตา กโตติ เวทิตพฺโพ.

262. “제2선의 지속적 고찰(伺)을 제외한 나머지는 무심유사(無尋唯伺, 일으킨 생각은 없고 지속적 고찰만 있음)이다”라는 주석서의 말은, 일으킨 생각(尋)과 같이 주된 것들로서 다른 부류의 마음의 일어남 속에서 위축되지 않는 것들이 바로 여기서 ‘무심유사’로 의도되었음을 보여준다. 바로 그렇기 때문에 앞의 방법에서 집성제(集聖諦)와 같은 부류인 유심유사(有尋有伺)의 법들은 취해지지 않았다. 그리고 열 번째 방법의 결론들에서는 그것들과 결합하지 않은 것들과 결합하지 않은 법들과, 그것들과 결합하지 않은 법들이 16가지 계(界)와 결합하지 않음이 18가지로 포함되어 설해졌다. 그러나 일으킨 생각과 함께하는 그것들이 취해졌을 때, 그것들 모두가 지속적 고찰과 상응하므로 ‘어떤 것들은 하나의 온(蘊)과 상응한다’라고 말할 수 있다. 왜냐하면 그 무리는 지속적 고찰을 제외하고 다른 어떤 것과도 상응하지 않기 때문이다. 그 일부인 일으킨 생각이 지속적 고찰 이외의 다른 것과 상응한다고 해서 그 무리 전체가 상응하는 것은 아니기 때문이다. 마치 여러 마음의 일어남 속에서 생겨나는 신족(神足)들의 무리인 신족의 일부가 세 가지 온과 상응한다고 해서 그 무리 전체가 상응하는 것이 아닌 것과 같이, 여기서도 그와 같이 보아야 한다. 그러나 그것들 중 어느 하나라도 수온(受蘊)·상온(想蘊) 및 행온(行蘊)의 일부와 상응하지 않는 것이란 없으므로 그 무리가 그것들과 상응한다는 말이 성립하듯이, 여기서도 지속적 고찰과 상응하지 않는 ‘무심유사’의 법이 존재하지 않으므로 그 무리가 그것(지속적 고찰)과 상응한다는 말을 하지 못할 이유가 없다. 무심유사의 법들이 견소단헤(見所斷因, 견도로 끊어야 할 원인) 등과 같이 상응성을 말할 수 없는 것이 아니기 때문이다. 견소단헤의 법들 중 어떤 것들은 행온의 일부인 치(癡)와 상응하고 어떤 것들은 상응하지 않으므로 그 무리가 그것과 상응하는 것도 아니고, 또한 그 무리가 상응할 수 있는 다른 어떤 법도 없기 때문에 ‘견소단헤의 법들과 상응하는 것은 없다’라고 설해진 것처럼, 수소단헤(修所斷因)와 사헤투카(有因) 등도 마찬가지이다. 그러나 무심유사의 무리가 상응할 수 있는 법이 없는 것이 아니며, 무심유사의 법들 중에서 지속적 고찰과 상응하지 않는 것이 없으므로, 그것들이 ‘상응한다’고 말하지 못할 이유가 없다. 그리고 모든 곳에서 하나의 법일지라도 ‘어떤 것들(kehici)’이라고 복수형으로 표기한 것은 그 수효가 규정되지 않았기 때문이라고 이해해야 한다.

ฉฏฺฐนยสมฺปโยควิปฺปโยคปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

여섯 번째 방법인 상응과 불상응 구절에 대한 설명이 끝났다.

๗. สตฺตมนโย สมฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา

7. 일곱 번째 방법인 상응하는 것과 불상응하는 구절에 대한 설명

๓๐๖. สมฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทนิทฺเทเส รูปกฺขนฺธาทโย เตหิ สมฺปยุตฺตาภาวโต น คหิตา. สมุทยสจฺจาทีนิ สติปิ เตหิ สมฺปยุตฺเต, สมฺปยุตฺเตหิ จ วิปฺปยุตฺเต สมฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตานํ ขนฺธาทีหิ วิปฺปโยคาภาวโต. น หิ สมุทยสจฺเจน สมฺปยุตฺเตหิ โลภสหคตจิตฺตุปฺปาเทหิ วิปฺปยุตฺตานํ ตโต อญฺญธมฺมานํ ขนฺธาทีสุ เกนจิ วิปฺปโยโค อตฺถิ. นนุ จ เต เอว จิตฺตุปฺปาทา จตฺตาโร ขนฺธา อฑฺฒทุติยานิ อายตนานิ อฑฺฒทุติยา ธาตุโย จ โหนฺตีติ เตหิ วิปฺปโยโค วตฺตพฺโพติ? น, ตทญฺญธมฺมานํ ขนฺธาทิภาวโต. น หิ เต เอว ธมฺมา จตฺตาโร ขนฺธา, อถ โข เต จ ตโต อญฺเญ จ, ตถา อฑฺฒทุติยายตนธาตุโยปิ. น จ ตทญฺญสมุทาเยหิ อญฺเญ วิปฺปยุตฺตา โหนฺติ สมุทาเยกเทสานํ เอกเทสญฺญสมุทายานญฺจ วิปฺปโยคาภาวโต. เอส นโย มคฺคสจฺจสุขินฺทฺริยาทีสุ. อวิตกฺกวิจารมตฺเตสุปิ นิรวเสเสสุ อธิปฺเปเตสุ เตสํ สวิตกฺกสวิจารสมานคติกตฺตา อคฺคหเณ การณํ น ทิสฺสติ.

306. 상응하는 것과 불상응하는 구절의 해설에서 색온(色蘊) 등은 그것들과 상응하는 성질이 없기 때문에 취해지지 않았다. 집성제 등은 그것들과 상응하는 것이 있음에도 불구하고, 상응하는 것들과 불상응할 때 ‘상응하는 것과 불상응하는 것들’이 온(蘊) 등과 불상응하는 경우가 없기 때문에 취해지지 않았다. 집성제와 상응하는 탐욕이 함께한 마음의 일어남들과 불상응하는 그 이외의 법들이 온 등 중에서 어느 것과도 불상응함이 없기 때문이다. ‘그 마음의 일어남들 자체가 네 가지 온이고, 하나 반의 처(處)이며, 하나 반의 계(界)이므로 그것들과의 불상응을 말해야 하지 않는가?’라고 묻는다면, 그렇지 않다. 그 이외의 법들이 온 등의 상태가 되기 때문이다. 그 법들 자체가 네 가지 온인 것이 아니라, 그 법들과 그 이외의 법들이 그러하며, 처와 계의 경우도 마찬가지이다. 또한 그 이외의 무리들과는 다른 것들이 불상응하는 것이 아니니, 무리의 일부와 그 무리 이외의 일부가 불상응하는 일이 없기 때문이다. 이러한 방식은 도성제(道聖諦)나 낙근(樂根) 등에서도 적용된다. 무심유사(無尋唯伺)의 법들에 대해서도 예외 없이 의도된 경우라면, 그것들이 유심유사와 같은 경로를 가지므로 취하지 않은 것에 대한 이유가 보이지 않는다.

อฏฺฐกถายํ ปน เอวรูปานีติ ยถา รูปกฺขนฺเธ วิสฺสชฺชนํ น ยุชฺชติ, เอวํ เยสุ อญฺเญสุปิ น ยุชฺชติ, ตานิ วิสฺสชฺชนสฺส อโยเคน ‘‘เอวรูปานี’’ติ วุตฺตานิ, น สมฺปยุตฺตาภาเวนาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยานิ ปน ปทานิ ธมฺมธาตุยา สมฺปยุตฺเต ธมฺเม ทีเปนฺตีติ เอเตน เวทนากฺขนฺธาทิปทานิ ทสฺเสติ, วิญฺญาณญฺจ อญฺเญน อสมฺมิสฺสนฺติ วิญฺญาณกฺขนฺธมนายตนาทิปทานิ. ตตฺถ อญฺเญน อสมฺมิสฺสนฺติ อสมฺปยุตฺเตน อสมฺมิสฺสนฺติ อตฺโถ. อทุกฺขมสุขายเวทนายสมฺปยุตฺตปทานิปิ หิ สมฺปยุตฺเตหิ สมฺมิสฺสวิญฺญาณทีปกานิ อิธ คหิตานีติ. เอเตน จ ลกฺขเณน เอวรูปาเนว คหิตานีติ ทสฺเสติ, น เอวรูปานิ คหิตาเนวาติ สมุทยสจฺจาทิอิทฺธิปาทาทิปทานํ [Pg.23] อสงฺคหิตตฺตา. ‘‘อถ ผสฺสสตฺตกํ จิตฺตํ สห ยุตฺตปเทหิ สตฺตา’’ติ ปุราณปาโฐ, อยํ ปน อูโนติ กตฺวา ‘‘อถ ผสฺสสตฺตกํ, ติเก ตโย สตฺต มหนฺตเร จา’’ติ ปาโฐ กโต.

주석서에서 ‘이와 같은 부류(evarūpāni)’라고 한 것은, 색온에서 답이 적절하지 않은 것처럼 다른 법들에서도 적절하지 않은 경우, 그 답변의 부적절함으로 인해 ‘이와 같은 부류’라고 한 것이지, 상응하는 것이 없기 때문이 아니라고 보아야 한다. ‘법계(法界)와 상응하는 법들을 나타내는 구절들’이라는 말로 수온(受蘊) 등의 구절을 보여주며, ‘식(識)이 다른 것과 섞이지 않은 것’이라는 말로 식온(識蘊)과 마나처(意處) 등의 구절을 보여준다. 여기서 ‘다른 것과 섞이지 않은 것’이란 ‘상응하지 않는 것과 섞이지 않은 것’이라는 뜻이다. 불고불락수(不苦不樂受)와 상응하는 구절들도 상응하는 법들과 섞여 있는 식(識)을 나타내므로 여기서 취해졌다. 이러한 특징으로 인해 오직 ‘이와 같은 부류’만이 취해졌음을 보여주며, ‘이와 같은 부류’가 반드시 취해진 것은 아니니 집성제나 신족 등의 구절들이 포함되지 않았기 때문이다. “그다음 촉(觸)의 일곱 법과 마음이 상응 구절과 함께 일곱이다”라는 고대의 독송 문구가 있으나, 이것이 미흡하다고 여겨져 “그다음 촉의 일곱 법, 삼구(三句)에서 셋, 그리고 큰 중간(大中間)에서 일곱”이라는 독송 문구가 만들어졌다.

๓๐๙. ปุจฺฉาย อุทฺธฏปเทเนว สทฺธึ วิปฺปยุตฺตานํ วเสนาติ อิทํ ปุจฺฉาย อุทฺธฏปเทน สมฺปยุตฺเตหิ วิปฺปยุตฺตา เตน สทฺธึ วิปฺปยุตฺตา โหนฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ. ปาฬิอุทฺทานคาถายํ ทฺเว จ มเนน ยุตฺตา, วิตกฺกวิจารณาติ มโนธาตุยา เอกนฺตสมฺปยุตฺตา ทฺเว วิตกฺกวิจาราติ สวิตกฺกปทํ สวิจารปทญฺจ ทสฺเสติ.

309. ‘질문에서 제기된 구절 자체와 불상응하는 것에 의해서’라는 말은, 질문에서 제기된 구절과 상응하는 법들과 불상응하는 것들이 그것과 더불어 불상응하게 된다는 점을 고려하여 한 말이다. 팔리(Pāḷi)의 요약 게송(uddānagāthā)에서 ‘둘은 마음과 상응하고, 일으킨 생각과 지속적 고찰이다’라고 한 것은, 의계(意界)와 전적으로 상응하는 두 가지인 일으킨 생각과 지속적 고찰인 유심구(有尋句)와 유사구(有伺句)를 가리킨다.

สตฺตมนยสมฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

일곱 번째 방법인 상응하는 것과 불상응하는 구절에 대한 설명이 끝났다.

๘. อฏฺฐมนโย วิปฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทวณฺณนา

8. 여덟 번째 방법인 불상응하는 것과 상응하는 구절에 대한 설명

๓๑๗. วิปฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทนิทฺเทเส รูปกฺขนฺธาทีหิ วิปฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตเมว ยถานิทฺธาริตํ นตฺถีติ ‘‘รูปกฺขนฺเธน เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา, เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา สมฺปยุตฺตา’’ติ อวตฺวา ‘‘รูปกฺขนฺเธน เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา, เต ธมฺมา กติหิ ขนฺเธหิ…เป… สมฺปยุตฺตาติ นตฺถี’’ติ วุตฺตํ. เตน รูปกฺขนฺเธน วิปฺปยุตฺตานํ เกนจิ ขนฺธาทินา สมฺปโยคาภาวโต ยถานิทฺธาริตํ วิปฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตเมว นตฺถิ, กุโต ตสฺส ปุน ขนฺธาทีหิ สมฺปยุตฺตตาติ ทสฺเสติ.

317. 불상응하는 것과 상응하는 구절의 해설에서 색온 등과 불상응하면서 상응하는 법 자체가 확정된 것이 없기 때문에, “색온과 불상응하는 법들, 그 법들과 상응하는 법들은...”이라고 말하지 않고, “색온과 불상응하는 법들은 몇 가지 온... (중략) ...과 상응하는가? 없다”라고 설해졌다. 이는 색온과 불상응하는 것들이 어떤 온 등과도 상응하는 일이 없기 때문에 확정된 불상응하면서 상응하는 법 자체가 없으며, 하물며 그것이 다시 온 등과 상응하는 일이 있겠는가 하는 점을 보여준다.

อฏฺฐมนยวิปฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

여덟 번째 방법인 불상응하는 것과 상응하는 구절에 대한 설명이 끝났다.

๙. นวมนโย สมฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทวณฺณนา

9. 아홉 번째 방법인 상응하는 것과 상응하는 구절에 대한 설명

๓๑๙. สมฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทวณฺณนายํ ยํขนฺธาทิวเสนาติ สมาสปทํ อิทํ ทฏฺฐพฺพํ, ยสฺส ขนฺธาทิโน วเสนาติ อตฺโถ. ตสฺเสวาติ จ ตสฺเสว ขนฺธาทิโนติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยํ อิธ สมฺปยุตฺตํ วุตฺตํ, ตํ รูปกฺขนฺธาทีสุ อรณนฺเตสุ เยน เวทนากฺขนฺธาทินา สมฺปยุตฺตํ, ปุน ตสฺเสว เวทนากฺขนฺธาทิโน ขนฺธาทีหิ สมฺปโยคํ ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชนํ กตํ[Pg.24]. ตญฺหิ อตฺตนา สมฺปยุตฺเตน สมฺปยุตฺตตฺตา ‘‘สมฺปยุตฺเตน สมฺปยุตฺต’’นฺติ นิทฺธาริตนฺติ. รูเปน วาติ เอเตน นิโรธสจฺจอปฺปจฺจยอสงฺขเตหิปิ อโยโค วุตฺโต โหตีติ ทฏฺฐพฺโพ, ตถา รูปมิสฺสเกหิ วาติ เอเตน อนุปาทินฺนอนุปาทานิยาทีหิ นิพฺพานมิสฺสเกหิปิ. วกฺขติ หิ ‘‘นิพฺพานํ ปน สุขุมรูปคติกเมวา’’ติ. สพฺพารูปกฺขนฺธสงฺคาหเกหีติ วตฺตมานานเมว สมฺปโยโค ลพฺภตีติ วตฺตมาเนสุ เอกมฺปิ ธมฺมํ อนปเนตฺวา อวิกลจตุกฺขนฺธสงฺคาหเกหิ อรูปภวาทีหีติ อตฺโถ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป – เย สมฺปโยคํ น ลภนฺติ รูปกฺขนฺธาทโย, เต สพฺเพ น คหิตา, อิตเร จ เวทนากฺขนฺธาทโย สพฺเพ คหิตาติ.

319. ‘상응하는 것과 상응하는 구절’에 대한 설명(Sampayuttenasampayuttapadavaṇṇanā)에서 ‘어떤 온 등의 방식에 의한 것’(yaṃkhandhādivasena)이라는 구절은 복합어로 보아야 하며, ‘어떤 온 등의 방식에 의한 것인가’라는 뜻이다. ‘그 바로 그것의’(tasseva)라는 것은 ‘그 바로 그 온 등의’라는 뜻이다. 이것은 다음과 같이 말한 것이다. 즉, 여기서 ‘상응하는 것’이라 말한 것은 색온 등을 제외한 나머지에서 어떤 수온 등과 상응하는 것이며, 다시 그 수온 등의 온 등에 의한 상응을 물어서 답변이 이루어진 것이다. 그것은 자신과 상응하는 것과 상응하기 때문에 ‘상응하는 것과 상응하는 것’이라고 확정된 것이다. ‘색으로써 혹은’(rūpena vā)이라는 이 구절로써 멸성제, 무연(appaccaya), 무위(asaṅkhata)와도 비상응(ayoga)이 언급된 것으로 보아야 하며, 그와 같이 ‘색이 섞인 것들로써’(rūpamissakehi vā)라는 이 구절로써는 취하지 않았고 취착의 대상도 아닌 것(anupādinnaanupādāniya) 등과 열반이 섞인 것들로써도 그러하다. 왜냐하면 뒤에서 ‘열반은 미세한 색의 영역(gati)일 뿐이다’라고 말할 것이기 때문이다. ‘모든 무색온을 포함하는 것들로써’(sabbārūpakkhandhasaṅgāhakehi)라는 것은 현재의 것들만이 상응을 얻는다는 의미에서, 현재의 것들 중에 단 하나의 법도 제외하지 않고 네 가지 온을 온전하게 포함하는 무색계의 유(bhava) 등을 의미한다. 여기서 요약하자면 다음과 같다. 상응을 얻지 못하는 색온 등은 모두 취해지지 않았고, 그 외의 수온 등은 모두 취해졌다는 것이다.

นวมนยสมฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제9방법인 ‘상응하는 것과 상응하는 구절’에 대한 설명이 끝났다.

๑๐. ทสมนโย วิปฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา

10. 제10방법인 ‘비상응하는 것과 비상응하는 구절’에 대한 설명

๓๕๓. วิปฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทนิทฺเทเส อคฺคหิเตสุ ธมฺมายตนาทิธมฺมา อนารมฺมณมิสฺสกสพฺพจิตฺตุปฺปาทคตธมฺมภาวโต เตหิ วิปฺปยุตฺตสฺส อภาวา น คหิตา, ทุกฺขสจฺจจตุมหาภวอพฺยากตาทิธมฺมา เตหิ วิปฺปยุตฺเตหิ วิปฺปยุตฺตานํ ขนฺธาทีหิ วิปฺปโยคาภาวโตติ อยํ วิเสโส เวทิตพฺโพติ.

353. ‘비상응하는 것과 비상응하는 구절’에 대한 해설에서, 취해지지 않은 것들 중 법처(dhammāyatana) 등의 법들은 대상을 가지지 않는 것들이 섞인 모든 마음의 일어남에 속하는 법의 상태이기 때문에, 그것들과 비상응하는 것이 없어서 취해지지 않았다. 고성제, 사대종, 무기(abyākata) 등의 법들은 그것들과 비상응하는 것들로부터 비상응하는 온 등이 존재하지 않기 때문이라는 차이점을 알아야 한다.

ทสมนยวิปฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제10방법인 ‘비상응하는 것과 비상응하는 구절’에 대한 설명이 끝났다.

๑๑. เอกาทสมนโย สงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา

11. 제11방법인 ‘포섭된 것과 상응·비상응하는 구절’에 대한 설명

๔๐๙. เอกาทสมนยวณฺณนายํ ‘‘เต จ เสเสหิ ตีหิ ขนฺเธหิ เอเกน มนายตเนน สตฺตหิ วิญฺญาณธาตูหี’’ติ เอเตสํ ปทานํ ‘‘สมฺปยุตฺตา นามา’’ติ เอเตน สห สมฺพนฺโธ. ‘‘เกหิจี’’ติ เอตสฺส ปนตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘สงฺขารกฺขนฺเธ ธมฺมายตนธมฺมธาตูสุ จ ฐเปตฺวา ตณฺห’’นฺติ เอเตน ‘‘เต จา’’ติ วุตฺเต สมุทยสจฺเจน ขนฺธาทิสงฺคเหน สงฺคหิตธมฺเม วิเสเสตฺวา เตสํ เอว วิเสสิตานํ อตฺตวชฺเชหิ เสเสหิ สงฺขารกฺขนฺเธ ตณฺหาย ธมฺมายตนธมฺมธาตูสุ จ ตณฺหาย เวทนาสญฺญากฺขนฺเธหิ สมฺปโยคารเหหิ [Pg.25] สมฺปยุตฺตตํ สนฺธายาห ‘‘เสเสหิ สมฺปยุตฺตตฺตา เกหิจิ สมฺปยุตฺตา นามา’’ติ.

409. 제11방법의 설명에서 ‘그것들은 나머지 3온과 1의처와 7식계와’라는 이 구절들은 ‘상응하는 것이라 한다’는 것과 연결된다. ‘어떤 것들과’(kehici)라는 구절의 의미를 보이기 위해 ‘행온과 법처와 법계에서 갈애(taṇhā)를 제외하고’라고 하였으니, ‘그것들은’이라고 말해진 집성제로서 온 등으로 포섭된 법들을 한정하고, 그 한정된 법들 중에서 자신을 제외한 나머지 행온의 갈애와 법처 및 법계의 갈애에 대하여, 상응하기에 적합한 수온과 상온과의 상응을 염두에 두고 ‘나머지와 상응하기 때문에 어떤 것들과 상응하는 것이라 한다’라고 설하였다.

เอกาทสมนยสงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제11방법인 ‘포섭된 것과 상응·비상응하는 구절’에 대한 설명이 끝났다.

๑๒. ทฺวาทสมนโย สมฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทวณฺณนา

12. 제12방법인 ‘상응하는 것과 포섭·미포섭되는 구절’에 대한 설명

๔๑๗. ทฺวาทสมนเย จ นวมนเย วิย สมฺปโยคารหาว ลพฺภนฺตีติ อาห ‘‘เตเยว อุทฺธฏา’’ติ.

417. 제12방법에서도 제9방법에서처럼 상응하기에 적합한 것들만이 얻어지기에 ‘그것들만이 도출되었다’라고 하였다.

ทฺวาทสมนยสมฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제12방법인 ‘상응하는 것과 포섭·미포섭되는 구절’에 대한 설명이 끝났다.

๑๓. เตรสมนโย อสงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา

13. 제13방법인 ‘포섭되지 않은 것과 상응·비상응하는 구절’에 대한 설명

๔๔๘. เตรสมนยวณฺณนายํ เยหิ ตีหิปิ สงฺคเหหิ อสงฺคหิตํ วิญฺญาณเมว โหติ, เต ปาฬิยํ ‘‘รูปญฺจ ธมฺมายตน’’นฺติอาทิอุทฺทานคาถาย ทสฺสิตา พาวีส ธมฺมา ‘‘รูปกฺขนฺเธน สทิสปญฺหา ธมฺมา’’ติ วุตฺตา. เยหิ ปน ตีหิปิ สงฺคเหหิ อสงฺคหิตานิ อรูปภเวน วิย โอฬาริกายตนาเนว โหนฺติ, เต วุตฺตาวเสสา สพฺเพ อิธ อุทฺธฏา ‘‘อรูปภเวน สทิสา’’ติ วุตฺตา. เสสาติ เสสา ปญฺจมนเย อาคตา เวทนากฺขนฺธาทโย สติปิ อสงฺคาหกตฺเต อิธ วิสฺสชฺชนํ น รุหนฺตีติ น อุทฺธฏา. เย ปน อสงฺคาหกา เอว น โหนฺติ ทุกฺขสจฺจาทิธมฺมา, เตสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ยถา ปน เวทนากฺขนฺธาทโย น รุหนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เวทนากฺขนฺเธน หี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เตสญฺจ สมฺปโยโค นาม นตฺถีติ รูปารูปธมฺมานํ อสมฺปโยเคหิ โวมิสฺสตาย สมฺปโยโค นตฺถีติ อตฺโถ.

448. 제13방법의 설명에서 세 가지 포섭에 의해 포섭되지 않는 것은 오직 식(viññāṇa)뿐이다. 빠알리 본문의 ‘색과 법처’ 등의 요약 게송에서 보여준 22가지 법은 ‘색온과 유사한 질문의 법들’이라 하였다. 세 가지 포섭에 의해 포섭되지 않는 것이 무색계의 유(bhava)에서의 경우처럼 오직 거친 처(oḷārikāyatana)들뿐인 것들은, 위에서 언급된 나머지가 모두 여기서 도출되어 ‘무색계의 유와 유사하다’고 설해졌다. ‘나머지’란 제5방법에서 언급된 수온 등을 말하는데, 포섭되지 않음이 있음에도 불구하고 여기서는 답변이 성립하지 않기에 도출되지 않았다. 포섭되지 않는 것 자체가 아닌 고성제 등의 법들에 대해서는 말할 필요조차 없다. 수온 등이 어떻게 성립하지 않는지를 보이기 위해 ‘수온에 의해서는’ 등을 설하였다. 거기서 그것들의 상응이라는 것은 존재하지 않으니, 색법과 무색법의 비상응이 혼합되어 있기 때문에 상응이 없다는 뜻이다.

ยทิ ปน เต กทาจิ อสพฺพวิญฺญาณธาตุสมฺปยุตฺตา อรูปธมฺมา รูปธมฺมา จ สิยุํ, น เตสํ วิปฺปโยโค นตฺถีติ ‘‘วิปฺปโยโค จ นตฺถี’’ติ น วุตฺตํ, น เวทนากฺขนฺเธน อสงฺคหิตานํ วิปฺปโยคสฺส อตฺถิตายาติ เวทิตพฺพํ. อุภยาภาวโต หิ เวทนากฺขนฺธาทโย อิธ น รุหนฺตีติ. เอวํ ปเนตฺถ สิยา ‘‘เวทนากฺขนฺเธน หิ ขนฺธาทิวเสน อนารมฺมณมิสฺสกา สตฺตวิญฺญาณธาตุธมฺมา อสงฺคหิตา โหนฺติ, เตสญฺจ สมฺปโยโค [Pg.26] วิปฺปโยโค จ นตฺถี’’ติ. อนารมฺมณสหิตานญฺหิ สพฺพวิญฺญาณธาตูนํ สพฺพวิญฺญาณธาตุสมฺปยุตฺตานํ ตทุภยธมฺมานญฺจ เวทนากฺขนฺธาทิวิญฺญาณกฺขนฺธาทิจกฺขายตนาทีหิ ตีหิปิ สงฺคเหหิ อสงฺคหิตานํ สมฺปโยควิปฺปโยคาภาโว อรุหเณ การณํ. ชาติวิปฺปโยคภูมิกาลสนฺตานวิปฺปโยคโต จตุพฺพิโธ วิปฺปโยโค. ตตฺถ ชาติวิปฺปโยโค ‘‘กุสลา ธมฺมา, อกุสลา ธมฺมา’’ติอาทิ, ภูมิวิปฺปโยโค ‘‘กามาวจรา, รูปาวจรา’’ติอาทิ, กาลวิปฺปโยโค ‘‘อตีตา ธมฺมา, อนาคตา ธมฺมา’’ติอาทิ, สนฺตานวิปฺปโยโค ‘‘อชฺฌตฺตา ธมฺมา, พหิทฺธา ธมฺมา’’ติอาทิ. เอวํ วิปฺปโยโค จตุธา เวทิตพฺโพ.

만약 그것들이 때때로 모든 식계와 상응하지 않는 무색법과 색법들이라면, 그것들에게 비상응이 없는 것은 아니므로 ‘비상응도 없다’고 설하지 않았으며, 수온에 포섭되지 않은 것들에게 비상응이 존재하기 때문이 아니라는 점을 알아야 한다. 양자(상응과 비상응)가 모두 없기 때문에 수온 등은 여기서 성립하지 않는 것이다. 이와 관련하여 다음과 같이 될 수 있다. ‘수온에 의해서는 온 등의 방식에 따라 대상을 가지지 않는 것들이 섞인 7식계의 법들이 포섭되지 않으며, 그것들에게는 상응도 비상응도 없다’는 것이다. 대상을 가지지 않는 것들을 포함하는 모든 식계와 모든 식계와 상응하는 것, 그리고 수온·식온 등과 안처 등에 의한 세 가지 포섭에 의해 포섭되지 않는 그 두 종류의 법들에 대해 상응과 비상응이 없는 것이 성립하지 않는 원인이다. 비상응(vippayoga)은 종류(jāti)의 비상응, 지(bhūmi)의 비상응, 시간(kāla)의 비상응, 상속(santāna)의 비상응으로 네 가지가 있다. 여기서 종류의 비상응은 ‘유익한 법들, 해로운 법들’ 등이고, 지의 비상응은 ‘욕계, 색계’ 등이며, 시간의 비상응은 ‘과거의 법들, 미래의 법들’ 등이고, 상속의 비상응은 ‘안의 법들, 밖의 법들’ 등이다. 이와 같이 비상응은 네 가지로 알아야 한다.

เตรสมนยอสงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제13방법인 ‘포섭되지 않은 것과 상응·비상응하는 구절’에 대한 설명이 끝났다.

๑๔. จุทฺทสมนโย วิปฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทวณฺณนา

14. 제14방법인 ‘비상응하는 것과 포섭·미포섭되는 구절’에 대한 설명

๔๕๖. จุทฺทสมนเย ธมฺมายตนาทีนํ อนารมฺมณมิสฺสกสพฺพจิตฺตุปฺปาทคตธมฺมภาวโต วิปฺปโยคสฺส อรุหณํ ทฏฺฐพฺพํ. ชาติอาทิตฺตยสฺส เจตฺถ ธมฺมสภาวมตฺตตฺตา น กถญฺจิ สมฺปโยโค วิปฺปโยโค จ รุหติ อชฺฌตฺตพหิทฺธธมฺมานํ สพฺพธมฺมสโมธานตฺตา, อนิทสฺสนอปฺปฏิฆาทีนํ อนารมฺมณมิสฺสกสพฺพจิตฺตุปฺปาทตฺตา. ทุกฺขสจฺจาทิธมฺมาว อิธ เตหิ วิปฺปยุตฺตานํ สงฺคหาสงฺคหสพฺภาวา คหิตาติ.

456. 제14번째 방법에서는 법처(dhammāyatana) 등의 대상이 없는 모든 심성(cittuppāda)에서 일어나는 법의 상태로부터 비결합(vippayoga)의 성립되지 않음을 보아야 한다. 태어남(jāti) 등 세 가지는 여기에서 단지 법의 자성(dhammasabhāva)일 뿐이므로, 안팎의 법들이 일체법의 모음이기 때문에 어떠한 방식으로도 상응(sampayoga)이나 비결합(vippayoga)이 성립하지 않으며, 무견무대(anidassana-appaṭigha) 등은 대상이 없는 모든 심성의 발생이기 때문이다. 여기서는 괴로움의 진리(dukkhasacca) 등의 법들만이 그것들과 비결합된 것들의 포함됨과 포함되지 않음의 존재로서 취해졌다.

ปาฬิอุทฺทานคาถายํ สมุจฺเฉเท น ลพฺภนฺตีติ ปริโยสาเน นเย น ลพฺภนฺตีติ อตฺโถ. โมฆปุจฺฉเกน จาติ อลพฺภมานา จ เต โมฆปุจฺฉเกน เหตุนา น ลพฺภนฺติ เตสํ ปุจฺฉาย โมฆตฺตาติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา โมฆปุจฺฉโก อฏฺฐโม นโย, เตน จ สห โอสานนเย เอเต ธมฺมา วิปฺปโยคสฺสปิ อภาวา สพฺพถาปิ น ลพฺภนฺตีติ อตฺโถ.

빠알리 요약 게송(uddānagāthā)에서 ‘단절(samucchede)에서 얻어지지 않는다’는 것은 마지막 방법에서 얻어지지 않는다는 뜻이다. ‘모가뿐차카(moghapucchaka)에 의해서’라는 것은 얻어지지 않는 것들이 모가뿐차카라는 이유 때문에 얻어지지 않는다는 것이니, 그들의 질문이 헛되기(mogha) 때문이라고 설해진 것이다. 또는 모가뿐차카는 여덟 번째 방법인데, 그것과 함께 마지막 방법에서 이 법들은 비결합조차도 없으므로 모든 면에서 얻어지지 않는다는 뜻이다.

จุทฺทสมนยวิปฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제14방법 비결합에 의한 포함됨과 포함되지 않음의 구(句)에 대한 설명이 끝났다.

ธาตุกถาปกรณ-มูลฏีกา สมตฺตา.

개대론(dhātukathā, 계설론) 근본주석이 완성되었다.

ปุคฺคลปญฺญตฺติปกรณ-มูลฏีกา

인간시설론(puggalapaññatti) 근본주석

๑. มาติกาวณฺณนา

1. 마띠까(mātikā, 본모)의 설명

๑. ธมฺมสงฺคเห [Pg.27] ติกทุกวเสน สงฺคหิตานํ ธมฺมานํ วิภงฺเค ขนฺธาทิวิภาคํ ทสฺเสตฺวา ตถาสงฺคหิตวิภตฺตานํ ธาตุกถาย สงฺคหาสงฺคหาทิปฺปเภทํ วตฺวา ยาย ปญฺญตฺติยา เตสํ สภาวโต อุปาทาย จ ปญฺญาปนํ โหติ, ตํ ปเภทโต ทสฺเสตุํ ‘‘ฉ ปญฺญตฺติโย’’ติอาทินา ปุคฺคลปญฺญตฺติ อารทฺธา. ตตฺถ เย ธมฺเม ปุพฺพาปริยภาเวน ปวตฺตมาเน อสภาวสมูหวเสน อุปาทาย ‘‘ปุคฺคโล, อิตฺถี, ปุริโส, เทโว, มนุสฺโส’’ติอาทิกา ปุคฺคลปญฺญตฺติ โหติ, เตสํ อญฺเญสญฺจ พาหิรรูปนิพฺพานานํ สสภาวสมูหสสภาวเภทวเสน ปญฺญาปนา สภาวปญฺญตฺตีติ ขนฺธปญฺญตฺติอาทิกา ปญฺจวิธา เวทิตพฺพา. ตาย ธมฺมสงฺคหาทีสุ วิภตฺตา สภาวปญฺญตฺติ สพฺพาปิ สงฺคหิตา โหติ. ปุคฺคลปญฺญตฺติ ปน อสภาวปญฺญตฺติ. ตาย จ สมยวิมุตฺตาทิปฺปเภทาย สตฺตสนฺตานคเต ปริญฺเญยฺยาทิสภาวธมฺเม อุปาทาย ปวตฺติโต ปธานาย ‘‘วิหาโร มญฺโจ’’ติอาทิกา จ สพฺพา อสภาวปญฺญตฺติ สงฺคหิตา โหติ.

1. 법집론(dhammasaṅgaha)에서 삼법(tika)과 이법(duka)의 방식으로 포함된 법들을 분별론(vibhaṅga)에서 온(khandha) 등의 분류로 보이고, 그와 같이 포함되고 분류된 것들의 개대론(dhātukathā)에서의 포함과 미포함 등의 차별을 설한 뒤, 어떤 시설(paññatti)에 의해 그것들을 자성으로 또한 근거하여 시설함이 있는지를 그 차별로 보이기 위해 ‘여섯 가지 시설’ 등으로 인간시설론이 시작되었다. 거기에서 전후의 상태로 일어나는 법들을 무자성적(asabhāva) 집합의 관점에서 근거하여 ‘인간, 여성, 남성, 천신, 인간’ 등이라 하는 것이 인간시설이며, 그것들과 그 밖의 외부의 색(rūpa)과 열반을 유자성적 집합과 유자성적 구분의 관점에서 시설하는 것이 자성시설(sabhāvapaññatti)이니, 온시설(khandhapaññatti) 등 다섯 가지로 알아야 한다. 그것에 의해 법집론 등에서 분류된 자성시설은 모두 포함된다. 그러나 인간시설은 무자성시설이다. 그것에 의해 때때로 해탈한 자(samayavimutta) 등의 차별로 중생의 상속(santāna)에 있는 변지(pariññeyya)되어야 할 등의 자성법에 근거하여 일어나는 주요한 것과 ‘거처, 침상’ 등 모든 무자성시설이 포함된다.

เอตฺตาวตา จ ปญฺญตฺติ นาม วิชฺชมานปญฺญตฺติ อวิชฺชมานปญฺญตฺติ จ. ตา เอว หิ โวมิสฺสา อิตรา จตสฺโสติ. ตสฺมา ตาสํ ทสฺสเนน อิมสฺมึ ปกรเณ สพฺพา ปญฺญตฺติโย ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา. ขนฺธาทิปญฺญตฺตีสุ ปน ฉสุ อญฺญตฺถ อทสฺสิตปฺปเภทํ อิเธว จ ทสฺสิตปฺปเภทํ ปุคฺคลปญฺญตฺตึ อุปาทาย อิมสฺส ปกรณสฺส ปุคฺคลปญฺญตฺตีติ นามํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. เย ธมฺเม อิธ ปญฺญเปตุกาโมติ ปญฺญตฺติยา วตฺถุภาเวน ทสฺเสตุกาโมติ อธิปฺปาโย. น หิ เอตสฺมึ ปกรเณ ปญฺญาปนํ กโรติ, วตฺถูหิ ปน ปญฺญตฺติโย ทสฺเสตีติ.

이로써 시설(paññatti)이란 실재시설(vijjamānapaññatti)과 비실재시설(avijjamānapaññatti)을 말한다. 그것들이 혼합된 것이 나머지 네 가지이다. 그러므로 그것들을 보여줌으로써 이 논서에서 모든 시설이 제시되었다고 알아야 한다. 온시설(khandhapaññatti) 등 여섯 가지 중에서 다른 곳에서는 그 차별이 보이지 않고 오직 여기에서만 그 차별이 보이는 인간시설에 근거하여 이 논서의 이름을 ‘인간시설론’이라 했다고 알아야 한다. 여기에서 시설하고자 하는 법들은 시설의 토대(vatthu)로서 보이고자 한다는 뜻이다. 이 논서에서 시설하는 것이 아니라, 토대를 통해 시설들을 보여주기 때문이다.

ขนฺธาติ [Pg.28] ปญฺญาปนาติ อิทํ ขนฺธาติ รูปํ ปถวีติอาทิกา สพฺพาปิ สามญฺญปฺปเภทปญฺญาปนา นาม โหติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปญฺญาปนาติ เอตสฺส ปน ทสฺสนา ฐปนาติ เอเต ทฺเว อตฺถา, เตสํ ปกาสนา นิกฺขิปนาติ. ตตฺถ ‘‘รูปกฺขนฺโธ…เป… อญฺญาตาวินฺทฺริยํ สมยวิมุตฺโต’’ติอาทินา อิทเมวํนามกํ อิทเมวํนามกนฺติ ตํตํโกฏฺฐาสิกกรณํ โพธนเมว นิกฺขิปนา, น ปญฺญเปตพฺพานํ มญฺจาทีนํ วิย ฐานสมฺพนฺธกรณํ. โย ปนายํ ‘‘นามปญฺญตฺติ หิ ทสฺเสติ จ ฐเปติ จา’’ติ กตฺตุนิทฺเทโส กโต, โส ภาวภูตาย กรณภูตาย วา นามปญฺญตฺติยา เตสํ เตสํ ธมฺมานํ ทิฏฺฐตาย ฐปิตตาย จ ตํนิมิตฺตตํ สนฺธาย กโตติ เวทิตพฺโพ.

‘온(khandha)이라는 시설’이란, 이것이 온이며 색이고 지(地)라는 식의 모든 일반적이고 개별적인 시설을 말하며, 그것을 염두에 두고 설해진 것이라고 보아야 한다. ‘시설(paññāpanā)’에 대해서는 보임(dassana)과 세움(ṭhapana)이라는 두 가지 의미가 있는데, 그것들은 밝힘(pakāsanā)과 안치함(nikkhipanā)이다. 거기에서 ‘색온... 내지... 구해탈자, 때때로 해탈한 자’ 등과 같이 이것은 이런 이름이고 저것은 저런 이름이라고 각각의 부류로 만드는 것은 이해시키는 것 자체가 안치함이지, 시설되어야 할 침상 등과 같이 장소에 연결하는 것이 아니다. ‘이름시설(nāmapaññatti)이 보이고 또한 세운다’라고 주격으로 설명된 것은, 상태가 되거나 도구가 된 이름시설에 의해 각각의 법들이 보여지고 세워진 상태에 대해 그 원인이 됨을 염두에 두고 한 설명이라고 알아야 한다.

วิชฺชมานปญฺญตฺตีติอาทินา วจเนน ปาฬิยํ อนาคตตํ สนฺธาย ‘‘ปาฬิมุตฺตเกนา’’ติอาทิมาห. กุสลากุสลสฺเสวาติ กุสลากุสลสฺส วิย. วิชฺชมานสฺสาติ เอตสฺส อตฺโถ สโตติ, ตสฺส อตฺโถ สมฺภูตสฺสาติ. วิชฺชมานสฺส สโตติ วา วิชฺชมานภูตสฺสาติ อตฺโถ. ตเมวตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สมฺภูตสฺสา’’ติ. เตน อวิชฺชมานภาวํ ปฏิกฺขิปติ. ตถา อวิชฺชมานสฺสาติ ยถา กุสลาทีนิ อกุสลาทิสภาวโต, ผสฺสาทโย จ เวทนาทิสภาวโต วินิวตฺตสภาวานิ วิชฺชนฺติ, ตถา อวิชฺชมานสฺส เย ธมฺเม อุปาทาย ‘‘อิตฺถี, ปุริโส’’ติ อุปลทฺธิ โหติ, เต อปเนตฺวา เตหิ วินิวตฺตสฺส อิตฺถิอาทิสภาวสฺส อภาวโต อสมฺภูตสฺสาติ อตฺโถ. ยํ ปเนตสฺส ‘‘เตนากาเรน อวิชฺชมานสฺส อญฺเญนากาเรน วิชฺชมานสฺสา’’ติ อตฺถํ เกจิ วทนฺติ, ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ปญฺญตฺติทุเก วุตฺตเมว. อวิชฺชมาเนปิ สภาเว โลกนิรุตฺตึ อนุคนฺตฺวา อนภินิเวเสน จิตฺเตน ‘‘อิตฺถี, ปุริโส’’ติ คหณสพฺภาวา ‘‘โลกนิรุตฺติมตฺตสิทฺธสฺสา’’ติ อาห. สาภินิเวเสน ปน จิตฺเตน คยฺหมานํ ปญฺจมสจฺจาทิกํ น สภาวโต, นาปิ สงฺเกเตน สิทฺธนฺติ ‘‘สพฺพากาเรนปิ อนุปลพฺภเนยฺย’’นฺติ วุตฺตํ. ตาสุ อิมสฺมึ…เป… ลพฺภนฺตีติ อิมสฺมึ ปกรเณ สรูปโต ติสฺสนฺนํ อาคตตํ สนฺธาย วุตฺตํ.

‘실재시설(vijjamānapaññatti)’ 등의 말로 빠알리 본문에서 미래에 올 것을 염두에 두고 ‘빠알리에서 벗어난 것(pāḷimuttaka)으로’ 등을 설했다. ‘유익함과 해로운 것처럼’이란 유익함과 해로운 것의 경우와 같다는 말이다. ‘실재하는 것(vijjamānassa)’의 의미는 ‘있는 것(sato)’이며, 그 의미는 ‘생겨난 것(sambhūtassa)’이다. 또는 ‘실재하는 존재(vijjamānassa sato)’란 ‘실재가 된 것’이라는 뜻이다. 바로 그 의미를 보이며 ‘생겨난 것’이라고 설했다. 그것으로 비실재의 상태를 부정한다. 또한 ‘비실재하는 것(avijjamānassa)’이란, 유익한 법 등이 해로운 법 등의 자성으로부터, 그리고 촉(phassa) 등이 수(vedanā) 등의 자성으로부터 분리된 자성으로 존재하는 것과는 달리, 어떤 법들에 근거하여 ‘여성, 남성’이라는 인식이 있지만, 그것들을 제외하면 그것들로부터 분리된 여성 등의 자성이 없으므로 ‘생겨나지 않은 것’이라는 뜻이다. 그런데 이에 대해 ‘그러한 방식으로는 비실재하고 다른 방식으로는 실재하는 것’이라고 어떤 이들이 말하는 의미에 대해서는, 설해져야 할 바가 시설이법(paññattiduka)에서 이미 설해졌다. 자성이 비실재하더라도 세속적 명칭을 따라 집착 없는 마음으로 ‘여성, 남성’이라고 취하는 상태가 존재하므로 ‘세속적 명칭으로만 성립하는 것’이라고 설했다. 그러나 집착하는 마음으로 취해지는 제5의 진리 등은 자성으로도 성립하지 않고 약속으로도 성립하지 않으므로 ‘모든 방식으로도 얻어질 수 없는 것’이라고 설해졌다. ‘그것들 중에서 이... 내지... 얻어진다’는 것은 이 논서에서 고유한 형태(sarūpa)로 세 가지가 나타남을 염두에 두고 설한 것이다.

ยถาวุตฺตสฺส ปน อฏฺฐกถานยสฺส อวิโรเธน อาจริยวาทา โยเชตพฺพา, ตสฺมา ปญฺญเปตพฺพฏฺเฐน เจสา ปญฺญตฺตีติ เอตสฺส สภาวโต อวิชฺชมานตฺตา ปญฺญเปตพฺพมตฺตฏฺเฐน ปญฺญตฺตีติ อตฺโถ. ปญฺญเปตพฺพมฺปิ หิ สสภาวํ ตชฺชปรมตฺถนามลาภโต น ปรโต ลภิตพฺพํ [Pg.29] ปญฺญตฺตินามํ ลภติ, นิสภาวํ ปน สภาวาภาวโต น อตฺตโน สภาเวน นามํ ลภตีติ. สตฺโตติอาทิเกน นาเมน ปญฺญปิตพฺพมตฺตฏฺเฐน ปญฺญตฺตีติ นามํ ลภติ, นิสภาวา จ สตฺตาทโย. น หิ สสภาวสฺส รูปาทีหิ เอกตฺเตน อญฺญตฺเตน วา อนุปลพฺภสภาวตา อตฺถีติ.

앞서 설명한 주석서의 방식에 어긋나지 않게 스승들의 설(ācariyavādā)을 결합해야 한다. 그러므로 '시설되어야 할 의미(paññapetabbaṭṭhena)'라는 것은 이것이 자성(sabhāva)으로 존재하지 않기 때문에 '단지 시설되어야 할 뿐인 의미(paññapetabbattaṭṭhena)'에 의한 시설이라는 뜻이다. 시설되어야 할 것이라도 자성을 가진 것은 그 자체의 수승한 의미(paramattha)의 이름을 얻기 때문에 타자로부터 얻어지는 시설이라는 이름을 얻지 못하지만, 자성이 없는 것은 자성이 없기 때문에 자신의 자성으로 이름을 얻지 못한다. '중생' 등의 이름으로 단지 시설되어야 할 뿐인 의미에 의해 시설이라는 이름을 얻으며, 중생 등은 자성이 없다. 왜냐하면 자성을 가진 법은 색(rūpa) 등과 하나이거나 다르다는 것으로 인식되지 않는 자성이라는 것이 없기 때문이다.

กิรีฏํ มกุฏํ, ตํ อสฺส อตฺถีติ กิรีฏี. เอตสฺมิญฺจ อาจริยวาเท อนูเนน ลกฺขเณน ภวิตพฺพนฺติ สพฺพสโมโรโธ กาตพฺโพ. ทุติยํ ตติยนฺติ เอวํปการา หิ อุปนิธาปญฺญตฺติ อุปนิกฺขิตฺตกปญฺญตฺติ จ สงฺขาตพฺพปฺปธานตฺตา ฉปิ ปญฺญตฺติโย ภชตีติ ยุตฺตํ วตฺตุํ, อิตรา จ ยถาโยคํ ตํ ตํ ปญฺญตฺตินฺติ. ทุติยํ ตติยํ ทฺเว ตีณีติอาทิ ปน สงฺขา นาม กาจิ นตฺถีติ ตาสํ อุปาทาสนฺตติปญฺญตฺตีนํ อวิชฺชมานปญฺญตฺติภาวํ, อิตราสญฺจ อุปนิธาปญฺญตฺตีนํ ยถานิทสฺสิตานํ อวิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติภาวํ มญฺญมาโน อาห ‘‘เสสา อวิชฺชมานปกฺขญฺเจว อวิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปกฺขญฺจ ภชนฺตี’’ติ. ทุติยํ ตติยํ ทฺเว ตีณีติอาทีนํ อุปนิธาอุปนิกฺขิตฺตกปญฺญตฺตีนํ อวิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติภาวเมว มญฺญติ. ยญฺหิ ปฐมาทิกํ อเปกฺขิตฺวา ยสฺส เจกาทิกสฺส อุปนิกฺขิปิตฺวา ปญฺญาปียติ, ตญฺจ สงฺขานํ กิญฺจิ นตฺถีติ. ตถา สนฺตติปญฺญตฺติยา จ. น หิ อสีติ อาสีติโก จ วิชฺชมาโนติ.

기리따(kirīṭa)는 왕관이다. 그것을 가진 자가 기리띠(kirīṭī, 왕관을 쓴 자)이다. 이 스승들의 설에서는 결함 없는 특징이 있어야 하므로 모든 제한이 이루어져야 한다. '둘째', '셋째'와 같은 이러한 종류의 비교 시설(upanidhā-paññatti)과 나란히 놓인 시설(upanikkhittaka-paññatti)은 산정(saṅkhā)이 주된 것이므로 여섯 가지 시설에 속한다고 말하는 것이 적절하며, 나머지는 적절하게 각각의 시설이라고 해야 한다. '둘째', '셋째', '둘', '셋' 등의 수(saṅkhā)라는 것은 어떤 것도 없으므로, 그러한 포섭된 상속 시설(upādāsantati-paññatti)들이 존재하지 않는 것에 대한 시설임을, 그리고 예시된 대로 다른 비교 시설들이 존재하지 않는 것에 의한 존재하지 않는 시설임을 생각하며 "나머지는 존재하지 않는 측면과 존재하지 않는 것에 의한 존재하지 않는 측면에 속한다"라고 말하였다. '둘째', '셋째', '둘', '셋' 등의 비교 시설과 나란히 놓인 시설은 존재하지 않는 것에 의한 존재하지 않는 시설의 상태만을 의미한다. 왜냐하면 첫 번째 등을 기대하여 어떤 하나 등을 나란히 놓아 시설하는 것이며, 그러한 수(saṅkhā)라는 것은 아무것도 없기 때문이다. 상속 시설(santati-paññatti)도 마찬가지이다. 왜냐하면 '여든'이나 '여든 살인 자'는 실재하는 것이 아니기 때문이다.

เอกจฺจา ภูมิปญฺญตฺตีติ กามาวจราทิปญฺญตฺตึ สนฺธายาห. กามาวจราที หิ สภาวธมฺมาติ อธิปฺปาโย. กาโมติ ปน โอกาเส คหิเต อวิชฺชมาเนนวิชฺชมานปญฺญตฺติ เอสา ภวิตุํ อรหติ, กมฺมนิพฺพตฺตกฺขนฺเธสุ คหิเตสุ วิชฺชมาเนนวิชฺชมานปญฺญตฺติ. ยถา ปน วจนสงฺขาตาย วจนสมุฏฺฐาปกเจตนาสงฺขาตาย วา กิริยาย ภาณโกติ ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺติ วิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติปกฺขํ ภชติ, เอวํ กิโส ถูโลติ รูปายตนสงฺขาเตน สณฺฐาเนน ปุคฺคลาทีนํ ปญฺญาปนา วิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติ ภวิตุํ อรหติ. สณฺฐานนฺติ วา รูปายตเน อคฺคหิเต อวิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติ. รูปํ ผสฺโสติอาทิกา ปน วิชฺชมานปญฺญตฺติ รุปฺปนาทิกิจฺจวเสน กิจฺจปญฺญตฺติยํ, ปจฺจตฺตธมฺมนามวเสน ปจฺจตฺตปญฺญตฺติยํ วา อวโรเธตพฺพา. วิชฺชมานาวิชฺชมานปญฺญตฺตีสุ จ วุตฺตาสุ ตาสํ โวมิสฺสตาวเสน [Pg.30] ปวตฺตา อิตราปิ วุตฺตาเยว โหนฺตีติ อยมฺปิ อาจริยวาโท สพฺพสงฺคาหโกติ ทฏฺฐพฺโพ.

'어떤 것은 지위 시설(bhūmipaññatti)이다'라는 것은 욕계 등의 시설을 가리켜 말한 것이다. 욕계 등은 자성법(sabhāvadharma)이라는 뜻이다. 그러나 '욕계(kāma)'를 장소로 취하면 이것은 존재하지 않는 것에 의한 존재하는 시설(avijjamānenavijjamānapaññatti)이 될 수 있고, 업에서 생긴 무더기(khandha)들로 취하면 존재하는 것에 의한 존재하는 시설이 된다. 예를 들어 '설법자'라는 유정의 시설이 말이라고 불리는 것이나 말을 일으키는 의지라고 불리는 작용에 의해 존재하는 것에 의한 존재하지 않는 시설의 측면에 속하는 것처럼, '여윈 자', '뚱뚱한 자'라고 색처(rūpāyatana)로 불리는 형상에 의해 유정 등을 시설하는 것은 존재하는 것에 의한 존재하지 않는 시설이 될 수 있다. 또는 형상을 색처로 취하지 않는다면 존재하지 않는 것에 의한 존재하지 않는 시설이다. '색', '촉' 등은 부서짐 등의 기능에 따르므로 기능 시설(kiccapaññatti)에, 혹은 개별 법의 이름에 따르므로 개별 시설(paccattapaññatti)에 포함되어야 한다. 존재하는 시설과 존재하지 않는 시설이 설명될 때, 그것들의 혼합에 의해 발생하는 나머지 시설들도 이미 설명된 것이나 다름없으므로, 이 스승들의 설 또한 모든 것을 포괄하는 것으로 보아야 한다.

๒. ‘‘ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธา’’ติอาทิกสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยตฺตเกน ปญฺญาปเนนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธาติ ยาวตา รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธติ ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺติ, เอตฺตาวตา ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺติ, เอวํ ปาฬิโยชนํ กตฺวา สงฺเขปปฺปเภทวเสน อยํ อตฺโถ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. ‘‘ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธา’’ติ, ‘‘ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺตี’’ติ หิ อิมสฺส อตฺโถ ‘‘ยตฺตเกน ปญฺญาปเนน สงฺเขปโต ปญฺจกฺขนฺธาติ วา’’ติ เอเตน ทสฺสิโต, ‘‘ยาวตา รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทิกสฺส ปน ‘‘ปเภทโต รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทิเกนาติ. ตตฺถ รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธติ ปเภทนิทสฺสนมตฺตเมตํ. เตน อวุตฺโตปิ สพฺโพ สงฺคหิโต โหตีติ ‘‘ตตฺราปิ รูปกฺขนฺโธ กามาวจโร’’ติอาทิ วุตฺตํ. อยํ วา เอตฺถ ปาฬิยา อตฺถโยชนา – ‘‘ยาวตา’’ติ อิทํ สพฺเพหิ ปเทหิ โยเชตฺวา ยตฺตกา ปญฺจกฺขนฺธา, ตตฺตกา ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺติ. ยตฺตโก ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ตปฺปเภทานญฺจ รูปกฺขนฺธาทีนํ ปเภโท, ตตฺตโก ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺติยา ปเภโทติ ปกรณนฺตเร วุตฺเตน วตฺถุเภเทน ขนฺธปญฺญตฺติยา ปเภทํ ทสฺเสติ. เอส นโย ‘‘ยาวตา อายตนาน’’นฺติอาทีสุปิ.

2. '오온이 있는 만큼' 등의 의미를 나타내면서 '얼마만큼의 시설함으로' 등을 말하였다. 거기서 '오온이 있는 만큼'이란 색온이 있는 만큼... 내지... 식온이 있는 만큼이라는 무더기들의 무더기 시설이니, 이만큼이 무더기들의 무더기 시설이다. 이와 같이 팔리(Pāḷi) 문장을 연결하여 요약과 상세의 구분에 따라 이 의미가 설해진 것으로 알아야 한다. '오온이 있는 만큼', '무더기들의 무더기 시설'이라는 이 의미는 '얼마만큼의 시설함으로 요약하여 오온이라 하거나'라는 이것으로 나타내었고, '색온이 있는 만큼' 등의 의미는 '상세하게 색온' 등으로 나타내었다. 거기서 '색온... 내지... 식온'이라는 것은 상세한 분류의 예시에 불과하다. 그것에 의해 언급되지 않은 것도 모두 포함되므로 '거기서도 색온은 욕계에 속하고' 등이 설해졌다. 또는 여기서 팔리문의 의미 연결은 이러하다. '있는 만큼(yāvatā)'이라는 이 말을 모든 단어에 연결하여, '오온이 있는 만큼 그만큼 무더기들의 무더기 시설이 있다'는 것이다. 다섯 무더기와 그 분류인 색온 등의 분류가 얼마만큼인가 하는 것이 무더기 시설의 분류가 얼마만큼인가 하는 것이라고, 다른 논서에서 설해진 대상의 분류에 의해 무더기 시설의 분류를 나타낸다. 이러한 방식은 '처(āyatana)가 있는 만큼' 등에서도 마찬가지이다.

๗. เอกเทเสเนวาติ อุทฺเทสมตฺเตเนวาติ อตฺโถ.

7. '일부분으로만'이란 '요점(uddesa)만으로'라는 뜻이다.

มาติกาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

마띠까(본문 목록)에 대한 설명이 끝났다.

๒. นิทฺเทสวณฺณนา

2. 니뗏사(상세 해설)에 대한 설명

๑. เอกกนิทฺเทสวณฺณนา

1. 하나씩의 상세 해설(Ekakaniddesa)에 대한 설명

๑. ฌานงฺคาเนว [Pg.31] วิโมกฺโขติ อิมินา อธิปฺปาเยนาห ‘‘วิโมกฺขสหชาเตน นามกาเยนา’’ติ. เยน หิ สทฺธินฺติอาทินา ปฐมํ สมงฺคิภาวตฺถํ วิวรติ. ผสฺเสนปิ ผุฏฺฐาเยว นามาติ เอเตน ‘‘อปิเจสา’’ติอาทินา วุตฺตํ ทุติยํ สมฺผสฺเสน ผุสนตฺถํ, อิตเรหิ อิตเร การณตฺเถ. สมงฺคิภาวผุสนการณภาวา หิ ผุสนาติ วุตฺตาติ. ปุนปิ ปฐมตฺถเมว ทุพฺพิญฺเญยฺยตฺตา วิวรนฺโต ‘‘ตตฺราสฺสา’’ติอาทิมาห. ฐเปตฺวา ตานิ องฺคานิ เสสา อติเรกปณฺณาสธมฺมาติ เอตฺถ เวทนาโสมนสฺสินฺทฺริยานิ สงฺคหิตานีติ อาห ‘‘จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺตี’’ติ. เอวํ สติ เวทนาโสมนสฺสินฺทฺริเยหิ สุขสฺส ผุสิตพฺพตฺตา ติณฺณญฺจ เตสํ อนญฺญตฺตา เตเนว ตสฺส ผุสนา อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ, เวทยิตาธิปติยฏฺเฐหิ อุปนิชฺฌายนภาวปฏิลาภสฺส วุตฺตตฺตา. อถ วา ฐเปตฺวา ตานิ องฺคานีติ องฺคานํ พหุตฺตา พหุวจนํ. เตสุ ปน ปจฺเจกมฺปิ โยชนา กาตพฺพา ‘‘วิตกฺกํ ฐเปตฺวา’’ติอาทินา. ตตฺถ ‘‘สุขํ ฐเปตฺวา’’ติ อิมิสฺสา โยชนาย เสสา ตโย ขนฺธา โหนฺติ, อิตราสุ จตฺตาโรติ. สพฺพโยชนาสุ จ ตโย อนฺโต กตฺวา ‘‘จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺตี’’ติ วุตฺตํ.

1. '선정의 구성 요소들(선지, 禪支) 자체가 해탈이다'라는 이러한 의도로 '해탈과 함께 생긴 정신의 몸(nāmakāya)으로'라고 말하였다. '그와 함께' 등의 말로 첫 번째인 구족함의 의미를 밝힌다. '촉(phassa)으로 접촉된 것이 명(nāma)이다'라는 이것으로 '또한 이것은' 등의 말로 설해진 두 번째인 접촉(samphassa)에 의한 접촉함의 의미를, 나머지는 나머지 원인의 의미를 밝힌다. 구족함과 접촉함과 원인이 됨이 '접촉'이라고 설해졌기 때문이다. 다시 첫 번째 의미를 알기 어렵기 때문에 밝히면서 '거기에 그것이' 등을 말하였다. '그 구성 요소들을 제외한 나머지 50가지 이상의 법들'에서 여기에는 수(受)와 희근(喜根)이 포함된다고 '사온(四蘊)이 된다'라고 말하였다. 그렇다면 수(受)와 희근에 의해 즐거움(sukha)이 접촉되어야 하고 그 셋이 다르지 않기 때문에 그것에 의해 그것의 접촉이 초래되는가? 초래되지 않는다. 경험함과 주도함의 의미로 밀접한 관찰의 상태를 얻는다고 설했기 때문이다. 아니면 '그 구성 요소들을 제외하고'라는 것은 구성 요소들이 많기 때문에 복수로 쓴 것이다. 그것들 중 각각에도 '심(vitakka, 일으킨 생각)을 제외하고' 등으로 연결해야 한다. 거기서 '락(sukha, 즐거움)을 제외하고'라는 연결에서는 나머지 삼온(三蘊)이 되고, 다른 경우에는 사온이 된다. 모든 연결에서 세 가지를 안에 포함시켜 '사온이 된다'라고 설한 것이다.

๒. โย อสมยวิโมกฺเขน เอกจฺเจหิ อาสเวหิ วิมุตฺโต อสมยวิโมกฺขูปนิสฺสยลาเภน จ สาติสเยน สมยวิโมกฺเขน, โส เอว สมยวิมุตฺโต. โส หิ เตน วิมุตฺโต ฌานลาภี เสกฺโข รูปารูปภวโต อปุนราวฏฺฏโก กามราคาทีหิ ตถาวิมุตฺโตว โหตีติ สมยวิมุตฺตปญฺญตฺตึ ลทฺธุํ อรหติ. ปุถุชฺชโน ปน ฌานลาภี ปุนราวฏฺฏกธมฺโม ปุน กามราคาทิสมุทาจารภาวโต วิมุตฺโต นาม น โหตีติ สมยวิมุตฺตปญฺญตฺตึ นารหติ, เตน โส ‘‘สมยวิมุตฺโต’’ติ น วุตฺโต. อรหโต ปน อปริกฺขีณา อาสวา นตฺถิ, ยโต วิมุจฺเจยฺย. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารมตฺตา หิ ตสฺส อฏฺฐ วิโมกฺขาติ. ตสฺมา ตสฺส น อฏฺฐ วิโมกฺขา สมยวิมุตฺตปญฺญตฺติภาวสฺส อสมยวิมุตฺตปญฺญตฺติภาวสฺส วา การณํ. ตทการณภาวเมว ทสฺเสตุํ [Pg.32] ‘‘น เหว โข…เป… วิหรตี’’ติ วุตฺตํ, น สุกฺขวิปสฺสกสฺเสว อสมยวิมุตฺตภาวํ ทสฺเสตุนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สพฺโพปิ หิ อรหา อสมยวิมุตฺโตติ. พาหิรานนฺติ โลกุตฺตรโต พหิภูตานํ, โลกิยานนฺติ อตฺโถ.

2. 일시적이지 않은 해탈(불시해탈)을 통해 일부의 번뇌들로부터 해탈하고, 불시해탈의 근거를 얻음으로써 탁월한 일시적인 해탈(시해탈)을 얻은 자, 그가 바로 시해탈자이다. 그는 그것(선정)에 의해 해탈하여 선정을 얻은 유학(sekha)으로서 색계와 무색계로부터 다시 돌아오지 않고 감각적 욕탐 등으로부터 그렇게 해탈한 상태가 되므로 '시해탈'이라는 명칭을 얻을 만하다. 그러나 선정을 얻은 범부는 다시 돌아오는 성질이 있고 다시 감각적 욕탐 등이 일어날 수 있기 때문에 해탈했다고 할 수 없으므로 '시해탈'이라는 명칭을 얻기에 적합하지 않으며, 그 때문에 그는 '시해탈자'라고 불리지 않는다. 아라한에게는 해탈해야 할 소멸되지 않은 번뇌가 없다. 왜냐하면 그에게는 여덟 가지 해탈이 단지 현법낙주(현재의 삶에서 행복하게 머묾)일 뿐이기 때문이다. 그러므로 그에게 여덟 가지 해탈이 있다는 것이 시해탈이라는 명칭이나 불시해탈이라는 명칭의 원인이 되는 것은 아니다. 바로 그러한 원인이 되지 않음을 나타내기 위해 '결코 그렇지 않다... 머문다'라고 설해진 것이며, 단지 건관자(sukkhavipassaka)만이 불시해탈자임을 나타내기 위한 것이 아님을 알아야 한다. 모든 아라한은 불시해탈자이기 때문이다. '외부의 자들'이란 출세간으로부터 밖에 있는 자들, 즉 '세간의 자들'이라는 뜻이다.

๓. อรูปกฺขนฺธนิพฺพานมตฺตวาจโก อรูปสทฺโท น โหตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘รูปโต อญฺญ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. จิตฺตมญฺชูสนฺติ สมาธึ. อภิญฺญาทีนญฺหิ ธมฺมานํ ปาทกภาเวน สมาธิ มญฺชูสาสทิโส โหติ. อทฺธานํ ผริตุนฺติ ทีฆกาลํ พฺยาเปตุํ, ปวตฺเตตุนฺติ อตฺโถ. ‘‘สมฺมชฺชิตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา ตตฺถ อาทรสฺส อกตตฺตา วตฺตเภโทติ เวทิตพฺโพ. เอวํ วตฺตเภทมตฺเตน นฏฺฐา ปน สมาปตฺติ กามจฺฉนฺทาทีหิ นฏฺฐา วิย น กิญฺเจน ปจฺจาหริตพฺพา โหติ มนฺทปาริปนฺถกตฺตา, ตสฺมา วตฺตสมิตกรณมตฺเตเนว ปจฺจาหริตพฺพตฺตา ‘‘อปฺเปนฺโตว นิสีที’’ติ อาห.

3. '무색(arūpa)'이라는 단어가 단지 무색온의 소멸만을 말하는 것이 아님을 나타내기 위해 '색과는 다른 것' 등이 설해졌다. '마음의 상자(Cittamañjūsa)'란 삼매를 뜻한다. 삼매는 신통지 등의 법들의 기초가 된다는 점에서 상자와 같기 때문이다. '시간을 가득 채우기 위해(Addhānaṃ pharituṃ)'란 오랜 시간 동안 두루 퍼지게 한다는 것이며, 지속시킨다는 뜻이다. '청소해야 한다'고 생각하고서 그 일에 정성을 기울이지 않았기 때문에 의무(vatta)가 깨진 것으로 이해해야 한다. 이와 같이 단지 의무를 깨뜨림으로써 상실된 등지(samāpatti)는 감각적 욕탐 등에 의해 상실된 것과는 달리 장애가 적기 때문에 어떤 식으로든 되돌릴 수 없는 것이 아니다. 그러므로 단지 의무를 완수하는 것만으로도 되돌릴 수 있기 때문에 '몰입하며 앉았다'라고 하였다.

๔. อตฺตโน อนุรูเปน ปมาเทน วีตินาเมนฺตานมฺปิ สมาปตฺติ น กุปฺปตีติ ปริหีโน นาม น โหติ, ตสฺมึ ตสฺมึ พฺยาสงฺเค ปฏิสํหฏมตฺเต สมาปชฺชิตุํ สมตฺถตายาติ อธิปฺปาโย. ‘‘กิสฺส ปน, ภนฺเต, ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ลาภสกฺการสิโลโก อนฺตรายายาติ? ยา หิสฺส สา, อานนฺท, อกุปฺปา เจโตวิมุตฺติ, นาหํ ตสฺสา ลาภสกฺการสิโลกํ อนฺตรายาย วทามิ. เย จ ขฺวสฺส, อานนฺท, อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโต ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารา อธิคตา, เตสาหมสฺส ลาภสกฺการสิโลกํ อนฺตรายาย วทามี’’ติ สุตฺเต (สํ. นิ. ๒.๑๗๙) ปน สมเยน สมยํ อาปชฺชเนน ปริหริตพฺพานํ สมาปตฺติสุขวิหารานํ ตสฺมึ ตสฺมึ พฺยาสงฺคกาเล อนิปฺผตฺติโต ลาภสกฺการสิโลโก อนฺตราโยติ วุตฺโตติ อธิปฺปาเยนสฺส เตน อวิโรโธ เวทิตพฺโพ.

4. 자신에게 적절한 방일함으로 시간을 보내더라도 등지(samāpatti)가 요동하지 않으므로 퇴전한 자라고 불리지 않으니, 그 여러 가지 번뇌를 물리치기만 하면 다시 증득할 능력이 있기 때문이라는 뜻이다. '존자시여, 어찌하여 번뇌가 다한 비구에게 이득과 명예와 칭송이 장애가 됩니까? 아난다여, 그의 저 흔들림 없는 심해탈에 대해서는 이득과 명예와 칭송이 장애가 된다고 나는 말하지 않는다. 아난다여, 방일하지 않고 열심이며 스스로를 제어하며 머무는 그가 얻은 현법낙주들에 대해서는, 이득과 명예와 칭송이 그에게 장애가 된다고 나는 말한다'라는 경(S. 2.179)의 말씀은, 때때로 증득하여 유지해야 할 등지인 현법낙주들이 여러 가지 번뇌가 있는 때에는 성취되지 않기 때문에 이득과 명예와 칭송이 장애가 된다고 설하신 것이라는 의도이므로, 그 말씀과 모순이 없음을 알아야 한다.

๕. ธมฺมานํ…เป… ปีติ เอตฺถ ‘‘ธมฺเมหี’’ติ วตฺตพฺพํ. อิธ หิ ตาหิ สมาปตฺตีหิ ปริหาเยยฺยาติ ธมฺเมหิ ปุคฺคลสฺส ปริหานมฺปิ อปริหานมฺปิ วุตฺตํ. ตตฺถ จ ปุคฺคลสฺส ปมาทมาคมฺม ตา สมาปตฺติโย กุปฺเปยฺยุนฺติ ธมฺมานํ กุปฺปนํ อกุปฺปนญฺจ วุตฺตํ, ปุคฺคลสฺส ปน ปริหานธมฺมานเมว วินาโสติ วจนนานตฺตมตฺเตน วจนตฺถนานตฺตมตฺเตน วา ปริยายนฺตรตา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา.

5. '법들의... 기쁨'이라는 구절에서 여기서는 '법들에 의해'라고 말해야 한다. 여기서는 그러한 등지들로부터 퇴전할 수도 있다는 점 때문에 법들에 의한 보충의 퇴전과 불퇴전이 설해졌기 때문이다. 거기서 보충의 방일함으로 인해 그 등지들이 흔들릴 수 있다는 점 때문에 법들의 요동함과 요동하지 않음이 설해졌으나, 보충의 퇴전은 단지 법들의 소멸이라는 말의 차이일 뿐이거나 말의 의미 차이일 뿐인 다른 방편으로 설해진 것임을 알아야 한다.

๗-๘. เจตนา [Pg.33] สมาปตฺติเจตนา ตทายูหนา จ. อนุรกฺขณา สมาปตฺติอุปการานุปการปริคฺคาหิกา ปญฺญาสหิตา สติ. ตาหิ เจติยมานอนุรกฺขิยมานสมาปตฺตีนํ ภพฺพา เจตนาภพฺพา อนุรกฺขณาภพฺพา.

7-8. '의도(Cetanā)'는 등지의 의도와 그것을 성취하려는 노력이다. '수호(Anurakkhaṇā)'는 등지에 도움이 되는 것과 도움이 되지 않는 것을 파악하는 통찰력을 갖춘 마음챙김이다. 그러한 것들에 의해 의도되는 중이고 수호되는 중인 등지들에 적합한 자가 의도에 적합한 자(cetanābhabbā)이며 수호에 적합한 자(anurakkhaṇābhabbā)이다.

๑๐. ปุถุชฺชนโคตฺตนฺติ ปุถุชฺชนสิกฺขํ, ปุถุชฺชนคตา ติสฺโส สิกฺขา อติกฺกนฺตาติ อตฺโถ. ตา หิ สํโยชนตฺตยานุปจฺเฉเทน ‘‘ปุถุชฺชนสิกฺขา’’ติ วุจฺจนฺตีติ.

10. '범부의 종성(Puthujjanagotta)'이란 범부의 학습(sikkhā)을 의미하며, 범부에게 속한 세 가지 학습을 넘어섰다는 뜻이다. 그것들은 세 가지 결박(saṃyojana)을 끊지 못했기 때문에 '범부의 학습'이라 불린다.

๑๑. อรหตฺตมคฺคฏฺโฐ จ วฏฺฏภยโต ปญฺญุพฺเพเคน อุพฺพิชฺชนฺโต อุทฺธมฺภาคิยสํโยชเนหิ อุปรโตติ ภยูปรโต นามาติ อาห ‘‘สตฺต เสกฺขา ภยูปรตา’’ติ.

11. 아라한도에 머무는 자도 윤회의 공포로부터 지혜의 충격으로 전율하며 상분결(위로 이끄는 다섯 가지 결박)로부터 멀어졌기에 '공포에 의해 그친 자(bhayūparato)'라 한다. 그래서 '일곱 유학은 공포에 의해 그친 자들이다'라고 하였다.

๑๒. ภวงฺคปญฺญาวิรหิตา ‘‘วิปากาวรเณน สมนฺนาคตา’’ติ อิมินา คหิตาติ ติเหตุกปฏิสนฺธิกา เกจิ ‘‘ทุปฺปญฺญา’’ติ อิมินา คยฺหนฺตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อปฺปฏิลทฺธมคฺคผลูปนิสฺสยา’’ติ. ปญฺญาย หิ วินา น ตทุปนิสฺสโย อตฺถีติ.

12. 유분지(bhavaṅgapaññā)가 결여된 자들은 '과보의 장애를 갖춘 자'라는 말에 포함되며, 삼인(tihetuka)의 재생연결을 가진 일부 사람들 중에서도 '지혜가 없는 자'라는 말에 포함되는 이들이 있음을 나타내기 위해 '도와 과의 근거를 얻지 못한 자'라고 하였다. 지혜 없이는 그러한 근거가 있을 수 없기 때문이다.

๑๔. ยตฺถ นิยตานิยตโวมิสฺสา ปวตฺติ อตฺถิ, ตตฺเถว นิยตธมฺมา โหนฺตีติ อุตฺตรกุรูสุ ตทภาวา นิยโต นาม นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยา ปน อุตฺตรกุรุกาน’’นฺติอาทิมาห.

14. 결정된 것과 결정되지 않은 것이 섞여서 일어나는 곳에 결정된 법들이 있는 것인데, 북구로주에는 그러한 상황이 없으므로 결정된 자라고 할 만한 이가 없음을 나타내기 위해 '그런데 북구로주 사람들의...' 등을 설하셨다.

๑๖. เตรสสุ สีเสสุ ปลิโพธสีสาทีนิ ปวตฺตสีสญฺจ ปริยาทิยิตพฺพานิ, อธิโมกฺขสีสาทีนิ ปริยาทกานิ, ปริยาทกผลํ โคจรสีสํ. ตญฺหิ วิสยชฺฌตฺตผลวิโมกฺโขติ. ปริยาทกสฺส มคฺคสฺส ผลสฺส จ อารมฺมณํ สงฺขารสีสํ สงฺขารวิเวกภูโต นิโรโธติ ปริยาทิยิตพฺพานํ ปริยาทกผลารมฺมณานํ สห วิย สํสิทฺธิทสฺสเนน สมสีสิภาวํ ทสฺเสตุํ ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๑.๘๗) เตรส สีสานิ วุตฺตานิ. อิธ ปน ‘‘อปุพฺพํ อจริมํ อาสวปริยาทานญฺจ โหติ ชีวิตปริยาทานญฺจา’’ติ วจนโต เตสุ กิเลสปวตฺตสีสานเมว วเสน โยชนํ กโรนฺโต ‘‘ตตฺถ กิเลสสีส’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปวตฺตสีสมฺปิ วฏฺฏโต วุฏฺฐหนฺโต มคฺโค จุติโต อุทฺธํ อปฺปวตฺติกรณวเสน ยทิปิ ปริยาทิยติ, ยาว ปน จุติ, ตาว ปวตฺติสพฺภาวโต ‘‘ปวตฺตสีสํ ชีวิตินฺทฺริยํ [Pg.34] จุติจิตฺตํ ปริยาทิยตี’’ติ อาห. กิเลสปริยาทาเนน ปน อตฺตโน อนนฺตรํ วิย นิปฺผาเทตพฺพา ปจฺจเวกฺขณวารา จ กิเลสปริยาทานสฺเสว วาราติ วตฺตพฺพตํ อรหนฺติ. ‘‘วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๗๘; สํ. นิ. ๓.๑๒, ๑๔) วจนโต หิ ปจฺจเวกฺขณปริสมาปเนน กิเลสปริยาทานํ สมาปิตํ นาม โหติ. ตํ ปน ปริสมาปนํ ยทิ จุติจิตฺเตน โหติ, เตเนว ชีวิตปริสมาปนญฺจ โหตีติ อิมาย วารจุติสมตาย กิเลสปริยาทานชีวิตปริยาทานานํ อปุพฺพาจริมตา โหตีติ อาห ‘‘วารสมตายา’’ติ. ภวงฺคํ โอตริตฺวา ปรินิพฺพายตีติ เอตฺถ ปรินิพฺพานจิตฺตเมว ภวงฺโคตรณภาเวน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

16. 13가지 주제(sīsa) 가운데 장애의 주제(palibodhasīsa) 등과 전개의 주제(pavattasīsa)는 소멸되어야 할 것들이고, 확신의 주제(adhimokkhasīsa) 등은 소멸시키는 것들이며, 소멸시키는 것의 결과가 대상의 주제(gocarasīsa)이다. 그것은 대상에 대한 내적인 결과의 해탈이기 때문이다. 소멸시키는 도(道)와 과(果)의 대상인 형성의 주제(saṅkhārasīsa)는 형성의 여의어짐(viveka)인 소멸(nirodha)이다. 소멸되어야 할 것들과 소멸시키는 과의 대상들이 마치 함께 성취됨을 보임으로써 동등하게 끝나는 상태(samasīsibhāva)를 나타내기 위하여 ‘무애해도’(Paṭi. ma. 1.87)에서 13가지 주제가 설해졌다. 그러나 여기서는 '번뇌의 소멸과 생명의 소멸이 전후가 없이 일어난다'는 말씀에 따라 그들 중 번뇌 전개의 주제만을 통하여 결합하면서 '거기서 번뇌의 주제'라고 시작되는 말을 하였다. 거기서 전개의 주제 또한 윤회에서 벗어나는 도가 죽음 이후에 다시 전개되지 않게 함으로써 비록 소멸시키기는 하지만, 죽음에 이르기까지는 전개가 존재하므로 '전개의 주제인 생명기능과 죽음의 마음을 소멸시킨다'고 하였다. 번뇌의 소멸로 인하여 자신 다음에 바로 성취되어야 할 반조의 단계들은 번뇌 소멸의 단계라고 불릴 만하다. '해탈했을 때 해탈했다는 지혜가 생긴다'(Ma. ni. 1.78; Saṃ. ni. 3.12, 14)는 말씀처럼 반조를 완성함으로써 번뇌의 소멸이 비로소 완성되기 때문이다. 만약 그 완성이 죽음의 마음과 함께 일어난다면, 그것에 의해 생명의 완성도 일어나므로, 이러한 단계와 죽음의 동등함 때문에 번뇌의 소멸과 생명의 소멸이 선후가 없게 된다는 취지로 '단계의 동등함으로 인하여'라고 하였다. '바왕가(bhavaṅga)에 들어 반열반한다'는 말에서 반열반의 마음 자체가 바왕가에 드는 상태로 설해진 것이라고 보아야 한다.

๑๗. มหาปโยโคติ มหากิริโย วิปตฺติกรณมหาเมฆุฏฺฐานาการวินาโส. ติฏฺเฐยฺยาติ วินาโส นปฺปวตฺเตยฺยาติ อตฺโถ.

17. '커다란 방편(Mahāpayogo)'이란 커다란 작용(mahākiriyo)을 뜻하며, 이는 재앙을 일으키는 거대한 먹구름이 일어나는 형상을 소멸시키는 것과 같다. '머물 것이다(Tiṭṭheyyā)'란 파괴가 일어나지 않을 것이라는 뜻이다.

๑๘. อรณียตฺตาติ ปยิรุปาสิตพฺพตฺตา.

18. '모셔야 함(Araṇīyattā)'이란 가까이 모셔야 하기(payirupāsitabbattā) 때문이다.

๒๐. ยาย กตกิจฺจตา โหติ, ตาย อคฺควิชฺชาย อธิคตาย เตวิชฺชตาภาโว นิปฺปริยายตา, สา จ อาคมนวเสน สิทฺธา สาติสยา เตวิชฺชตาติ อาห ‘‘อาคมนียเมว ธุร’’นฺติ.

20. 그것을 통하여 해야 할 일을 마침(katakiccatā)이 있게 되는 그 최상의 지혜(aggavijjā)를 체득함으로써 삼명(三明)의 상태가 되는 것이 무치설(nippariyāyatā, 직접적인 의미)이다. 그것은 전승(āgamana)에 따라 성취된 탁월한 삼명의 상태이므로 '전승된 임무일 뿐이다'라고 하였다.

๒๒. ตตฺถ จาติ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมํ, สพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปตฺติยา อาธารภาเว วา. ตตฺเถว หิ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต นาม โหตีติ.

22. '거기서(Tattha ca)'의 처소격은 표상(nimitta)의 의미이거나, 혹은 일체자지(sabbaññutaññāṇa)를 얻는 토대가 되는 상태를 뜻한다. 바로 거기에서 일체자(sabbaññuta)에 도달한 자라고 불리기 때문이다.

๒๓. อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสูติ จ อนนุสฺสุเตสุ สจฺเจสูติ อตฺโถ.

23. '들어보지 못한 법들에서(Ananussutesu dhammesū)'란 들어보지 못한 진리(sacca)들에서라는 뜻이다.

๒๔. ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทิเก (ม. นิ. ๒.๒๔๘; ๓.๓๑๒; ปฏิ. ม. ๑.๒๐๙; ธ. ส. ๒๔๘) นิโรธสมาปตฺติอนฺเต อฏฺฐ วิโมกฺเข วตฺวา ‘‘ยโต โข, อานนฺท, ภิกฺขุ อิเม อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ, อานนฺท, ภิกฺขุ อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ ยทิปิ มหานิทานสุตฺเต วุตฺตํ, ตํ ปน อุภโตภาควิมุตฺตเสฏฺฐวเสน วุตฺตนฺติ อิธ กีฏาคิริสุตฺตวเสน สพฺพอุภโตภาควิมุตฺตสงฺคหตฺถํ ‘‘อฏฺฐ สมาปตฺติโย สหชาตนามกาเยน ปฏิลภิตฺวา วิหรตี’’ติ อาห. กีฏาคิริสุตฺเต [Pg.35] หิ ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ ปุคฺคโล เย เต สนฺตา วิโมกฺขา อติกฺกมฺม รูเป อารุปฺปา, เต กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๘๒) อรูปสมาปตฺติวเสน จตฺตาโร อุภโตภาควิมุตฺตา วุตฺตา, อุภโตภาควิมุตฺตเสฏฺโฐ จ วุตฺตลกฺขโณปปตฺติโตติ. กายสกฺขิมฺหิปิ เอเสว นโย.

24. '색을 가진 자가 색들을 본다'는 등의 구절에서 멸진정(nirodhasamāpatti)을 끝으로 하는 여덟 해탈을 설한 뒤, '아난다여, 비구가 이 여덟 해탈을 몸으로 접촉하여 머물고, 통찰지로써 그것을 보아 번뇌가 완전히 소멸되었을 때, 아난다여, 이 비구를 양면해탈자(ubhatobhāgavimutta)라 한다'고 비록 ‘대인연경’에서 설해졌지만, 그것은 수승한 양면해탈자를 기준으로 설해진 것이다. 여기서는 ‘키타기리 경’의 방식에 따라 모든 양면해탈자를 포함하기 위하여 '여덟 선정(samāpatti)을 함께 태어난 명신(nāmakāya)으로 체득하여 머문다'고 하였다. ‘키타기리 경’에서는 '비구들이여, 여기 어떤 사람은 저 고요한 해탈, 즉 색을 초월한 무색의 해탈을 몸으로 접촉하여 머물고, 통찰지로써 그것을 보아 번뇌가 완전히 소멸되었다. 비구들이여, 이 사람을 양면해탈자라 한다'(Ma. ni. 2.182)고 무색정의 방식에 따라 네 가지 양면해탈자를 설하였으며, 수승한 양면해탈자는 앞서 설한 특징을 갖추었기 때문이다. 신증(kāyasakkhi)에 있어서도 이와 같은 방식이다.

ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตีติ น อาสวา ปญฺญาย ปสฺสนฺติ, ทสฺสนการณา ปน ปริกฺขีณา ทิสฺวา ปริกฺขีณาติ วุตฺตา. ทสฺสนายตฺตปริกฺขยตฺตา เอว หิ ทสฺสนํ ปุริมกิริยา โหตีติ. นามนิสฺสิตโก เอโสติ เอโส อุภโตภาควิมุตฺโต รูปโต มุจฺจิตฺวา นามํ นิสฺสาย ฐิโต ปุน ตโต มุจฺจนโต ‘‘นามนิสฺสิตโก’’ติ วตฺวา ตสฺส จ สาธกํ สุตฺตํ วตฺวา ‘‘กายทฺวยโต สุวิมุตฺตตฺตา อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ อาหาติ อตฺโถ. สุตฺเต หิ อากิญฺจญฺญายตนลาภิโน อุปสีวพฺราหฺมณสฺส ภควตา นามกายา วิมุตฺโตติ อุภโตภาควิมุตฺโตติ มุนิ อกฺขาโตติ.

'통찰지로써 그것을 보고 번뇌들이 소멸한다'는 것은 번뇌들이 통찰지를 보는 것이 아니라, 봄(dassana)을 원인으로 하여 소멸되었기에 보고서 소멸되었다고 설해진 것이다. 봄에 의존하여 소멸하기 때문에 봄이 이전의 작용이 된다. '명(nāma)에 의지하는 자'란 이 양면해탈자가 색(rūpa)에서 벗어나 명(nāma)에 의지하여 머물다가 다시 거기서 벗어나기 때문에 '명에 의지하는 자'라고 말한 것이다. 그것을 증명하는 경을 인용한 뒤 '두 가지 몸(kāya)으로부터 잘 해탈했으므로 양면해탈자이다'라고 말한 것이다. 경에서 무소유처를 얻은 우파시바 바라문에게 세존께서는 '명신(nāmakāya)으로부터 해탈했다'고 하셨으므로, 성자(muni)는 양면해탈자라고 일컬어진다는 의미이다.

ปฐมตฺเถรวาเท ทฺวีหิ ภาเคหิ วิมุตฺโต อุภโตภาควิมุตฺโต, ทุติยตฺเถรวาเท อุภโต ภาคโต วิมุตฺโตติ อุภโตภาควิมุตฺโตติ, ตติยตฺเถรวาเท ทฺวีหิ ภาเคหิ ทฺเว วาเร วิมุตฺโตติ อยเมเตสํ วิเสโส. ตตฺถ วิมุตฺโตติ กิเลเสหิ วิมุตฺโต, กิเลสวิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทเนหิ วา กายทฺวยโต วิมุตฺโตติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อรูปาวจรํ ปน นามกายโต จ วิมุตฺตนฺติ นีวรณสงฺขาตนามกายโต วิมุตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตญฺหิ นีวรณทูรีภาเวน นามกายโต รูปตณฺหาวิกฺขมฺภเนน รูปกายโต จ วิมุตฺตตฺตา เอกเทเสน อุภโตภาควิมุตฺตํ นาม โหตีติ อรหตฺตมคฺคสฺส ปาทกภูตํ อุภโตภาควิมุตฺตนามลาภสฺส การณํ ภวิตุํ ยุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย.

첫 번째 장로들의 견해에서는 두 부분(dvīhi bhāgehi)으로 해탈한 자가 양면해탈자이고, 두 번째 장로들의 견해에서는 양쪽 부분(ubhato bhāgato)으로부터 해탈한 자가 양면해탈자이며, 세 번째 장로들의 견해에서는 두 부분으로 두 번(dve vāre) 해탈한 자라는 것이 이들의 차이점이다. 여기서 해탈했다는 것은 번뇌들로부터 해탈한 것이며, 번뇌의 억제(vikkhambhana)와 근절(samuccheda)에 의해 두 가지 몸으로부터 해탈했다는 의미로 보아야 한다. 무색계의 해탈을 명신(nāmakāya)으로부터 해탈했다고 한 것은 장애라고 일컬어지는 명신으로부터 해탈했다는 뜻이다. 그것은 장애를 멀리함으로써 명신으로부터, 색에 대한 탐욕을 억제함으로써 색신(rūpakāya)으로부터 해탈했기에 부분적으로 양면해탈이라 할 수 있으며, 아라한도의 토대가 되는 양면해탈이라는 명칭을 얻는 원인이 되기에 적절하다는 취지이다.

๒๕. เอเตสุ หิ เอโกปิ อฏฺฐวิโมกฺขลาภี น โหตีติ อุภโตภาควิมุตฺตภาวสฺส การณภูตํ รูปกายโต วิมุตฺตํ เอกมฺปิ วิโมกฺขํ [Pg.36] อนธิคโตติ อธิปฺปาโย. อรูปาวจเรสุ หิ เอกมฺปิ อธิคโต อุภโตภาควิมุตฺตภาวการณปฏิลาภโต อฏฺฐวิโมกฺเขกเทเสน เตน ตํนามทาเน สมตฺเถน ‘‘อฏฺฐวิโมกฺขลาภี’’ตฺเวว วุจฺจติ. เตนาห ‘‘อรูปาวจรชฺฌาเนสุ ปนา’’ติอาทิ.

25. 이들 중 단 하나도 여덟 해탈을 얻은 자가 되지 못한다는 것은 양면해탈자가 되는 원인인 색신(rūpakāya)으로부터 해탈한 단 하나의 해탈도 체득하지 못했다는 취지이다. 무색계 선정들 중 단 하나라도 체득한 자는 양면해탈자가 되는 원인을 얻었기에, 여덟 해탈의 일부분으로써 그 명칭을 부여할 수 있으므로 '여덟 해탈을 얻은 자'라고 불린다. 그래서 '무색계 선정들에서는'이라고 시작되는 말을 한 것이다.

๒๖. ผุฏฺฐนฺตํ สจฺฉิกโรตีติ ผุฏฺฐานํ อนฺโต ผุฏฺฐนฺโต, ผุฏฺฐานํ อรูปาวจรชฺฌานานํ อนนฺตโร กาโลติ อธิปฺปาโย. อจฺจนฺตสํโยเค เจตฺถ อุปโยควจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ผุฏฺฐานนฺตรกาลเมว สจฺฉิกโรติ สจฺฉิกาตพฺโพปาเยนาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘เอกมนฺตํ นิสีที’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๑๖๕) วิย ภาวนปุํสกํ วา เอตํ. โย หิ อรูปชฺฌาเนน รูปกายโต นามกาเยกเทสโต จ วิกฺขมฺภนวิโมกฺเขน วิมุตฺโต, เตน นิโรธสงฺขาโต วิโมกฺโข อาโลจิโต ปกาสิโต วิย โหติ, น ปน กาเยน สจฺฉิกโต. นิโรธํ ปน อารมฺมณํ กตฺวา เอกจฺเจสุ อาสเวสุ เขปิเตสุ เตน โส สจฺฉิกโต โหติ, ตสฺมา โส สจฺฉิกาตพฺพํ นิโรธํ ยถาอาโลจิตํ นามกาเยน สจฺฉิกโรตีติ กายสกฺขีติ วุจฺจติ, น ตุ วิมุตฺโตติ เอกจฺจานํ อาสวานํ อปริกฺขีณตฺตา.

26. '접촉의 끝에서 실현한다'는 것은 접촉의 끝이 '풋탄타(phuṭṭhanta)'이며, 이는 접촉인 무색계 선정들의 직후의 시간을 의미한다. 여기서 대격(upayogavacana)은 기간의 연장(accantasaṃyoga)으로 보아야 한다. 실현해야 할 방편으로써 접촉 직후의 시간에 실현한다는 뜻이다. '한 곁에 앉았다' 등의 구절에서처럼 이것은 수행을 나타내는 중성 명사이다. 무색계 선정을 통해 색신(rūpakāya)과 명신(nāmakāya)의 일부분으로부터 억제에 의한 해탈(vikkhambhanavimokkha)로 해탈한 자는, 멸진(nirodha)이라 불리는 해탈이 마치 드러나 보인 것과 같으나, 아직 몸으로 실현한 것은 아니다. 그러나 멸진을 대상으로 하여 일부 번뇌들이 소멸되었을 때 그는 그것을 실현한 것이 된다. 그러므로 그는 실현해야 할 멸진을 마치 드러난 것처럼 명신으로 실현하기에 '신증(身證, kāyasakkhī)'이라 불리지만, 일부 번뇌들이 아직 다하지 않았기 때문에 완전히 해탈한 자(vimutta)는 아니다.

๒๗. ทิฏฺฐตฺตา ปตฺโตติ เอเตน จตุสจฺจทสฺสนสงฺขาตาย ทิฏฺฐิยา นิโรธสฺส ปตฺตตํ ทีเปติ. ‘‘ทิฏฺฐนฺตํ ปตฺโต’’ติ วา ปาโฐ, ทสฺสนสงฺขาตสฺส โสตาปตฺติมคฺคญาณสฺส อนนฺตรํ ปตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. ปฐมผลโต ปฏฺฐาย หิ ยาว อคฺคมคฺคา ทิฏฺฐิปฺปตฺโตติ.

27. '견해를 통해 도달함(diṭṭhattā patto)'이라는 것은 사성제를 보는 것으로 일컬어지는 견해를 통해 멸진에 도달했음을 나타낸다. 혹은 '견해의 끝에 도달함(diṭṭhantaṃ patto)'이라는 독법도 있는데, 이는 봄(見)이라 일컬어지는 예류도지(預流道智) 직후에 도달했다는 뜻이다. 첫 번째 과(果)에서부터 아라한도에 이르기까지를 '견도자(見到者, diṭṭhippatta)'라고 한다.

๒๘. อิมํ ปน นยํ ‘‘โน’’ติ ปฏิกฺขิปิตฺวาติ เอตฺถ ทิฏฺฐิปฺปตฺตสทฺธาวิมุตฺตภาวปฺปตฺตานํ ปญฺญานานตฺตํ วุตฺตํ, น ปน เยน วิเสเสน โส วิเสโส ปตฺโต, โส วุตฺโตติ อิมํ โทสํ ทิสฺวา ปฏิกฺเขโป กโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อาคมฏฺฐกถาสูติ จ วจเนน อาคมนียนานตฺตสนฺนิฏฺฐานเมว ถิรํ กโรตีติ เวทิตพฺพํ. สทฺทหนฺโต วิมุตฺโตติ เอเตน สพฺพถา อวิมุตฺตสฺสปิ สทฺธามตฺเตน วิมุตฺตภาวํ ทสฺเสติ. สทฺธาวิมุตฺโตติ วา สทฺธาย อธิมุตฺโตติ อตฺโถ.

28. 이 방식을 '아니다'라고 거부한 것에서, 견도자와 신해탈자(信解脫者)의 지혜의 차이를 말한 것이지, 어떤 차별로써 그 차별에 도달했는지를 말한 것은 아니라는 이러한 결점을 보고 거부한 것으로 보아야 한다. '성전 주석서들에서'라는 말로써 전승된 차이의 결정을 확고히 하는 것으로 알아야 한다. '믿으면서 해탈함'이라는 것은 모든 면에서 해탈하지 못한 자라도 믿음만으로 해탈한 상태를 보여준다. '신해탈자(saddhāvimutta)'란 믿음으로 확신하는(adhimutta) 자라는 뜻이다.

๒๙. ปญฺญํ วาเหตีติ ปญฺญํ สาติสยํ ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. ปญฺญา อิมํ ปุคฺคลํ วหตีติ นิพฺพานาภิมุขํ คเมตีติ อตฺโถ.

29. '지혜를 운반한다(paññaṃ vāheti)'는 것은 지혜를 뛰어나게 일어나게 한다는 뜻이다. '지혜가 이 사람을 운반한다'는 것은 열반을 향해 가게 한다는 뜻이다.

๓๑. เอวํ [Pg.37] มคฺคกฺขเณปีติ อยํ อปิ-สทฺโท กสฺมา วุตฺโต, นนุ อริเยน อฏฺฐงฺคิเกน มคฺเคน สมนฺนาคโต มคฺคกฺขเณ เอว โหตีติ ตทา เอว โสตาปนฺโน นามาติ อาปนฺนนฺติ? นาปนฺนํ. มคฺเคน หิ อตฺตนา สทิสสฺส อฏฺฐงฺคิกสฺส วา สตฺตงฺคิกสฺส วา ผลสฺส โสโตติ นามํ ทินฺนนฺติ เตนปิ สมนฺนาคตสฺส โสตาปนฺนภาวโต, โสเตน วา มคฺเคน ปวตฺเตตุํ อปริหีเนน ผลฏฺโฐปิ สมนฺนาคโต เอว นาม, น จ เตน ปฐมมคฺคกฺขเณ วิย โสโต สมาปชฺชิยมาโน, ตสฺมา สมาปนฺนโสตตฺตา ปฐมผลโต ปฏฺฐาย ‘‘โสตาปนฺโน’’ติ วตฺตุํ ยุตฺโต. วุตฺตญฺหิ ‘‘เย เกจิ, ภิกฺขเว, มยิ อเวจฺจปฺปสนฺนา, สพฺเพ เต โสตาปนฺนา. เตสํ โสตาปนฺนานํ ปญฺจนฺนํ อิธ นิฏฺฐา, ปญฺจนฺนํ อิธ วิหาย นิฏฺฐา’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๖๔). ตตฺถ ทุติยผลฏฺฐาทีนํ วิสุํ นามํ อตฺถีติ ปฐมผลฏฺโฐ เอว อิตเรหิ วิเสสิยมาโน ‘‘โสตาปนฺโน’’ติ วตฺตุํ ยุตฺโตติ โส เอว อิธาธิปฺเปโต. ปฏิลทฺธมคฺเคน พุชฺฌตีติ เอเตน ปฏิลทฺธมคฺคสฺส จตุสจฺจปจฺจเวกฺขณาทีนํ อุปนิสฺสยภาวํ ทสฺเสติ. สมฺโพธิ ปรํ อยนํ นิสฺสโย เอตสฺสาติ หิ สมฺโพธิปรายโณติ. ทุติเยนตฺเถน สมฺโพธิ ปรํ อยนํ คติ เอตสฺสาติ สมฺโพธิปรายโณ.

31. '이와 같이 도(道)의 순간에도'라는 구절에서 '또한(api)'이라는 말은 왜 쓰였는가? 고귀한 팔정도를 갖춘 자는 도의 순간에 바로 예류자라 불리게 되는 것이 아닌가? 그렇지 않다. 도(道)에 의해 자신과 유사한 팔정도나 칠정도의 과(果)에 '흐름(soto)'이라는 이름이 부여되었으므로, 그것을 갖춘 자도 예류자가 되기 때문이다. 또는 도라는 흐름에 의해 나아가는 데 줄어듦이 없는 과에 머무는 자도 (도를) 갖춘 자라 불리지만, 그는 첫 번째 도의 순간에서처럼 흐름에 들어가는 중은 아니다. 그러므로 흐름에 이미 들어간 상태이기 때문에 첫 번째 과에서부터 '예류자(sotāpanno)'라고 부르는 것이 타당하다. "비구들이여, 누구든지 나에게 확고한 믿음을 가진 자들은 모두 예류자이다. 그 예류자들 중 다섯은 여기서 결판을 내고, 다섯은 여기를 떠나서 결판을 낸다"(A10:64)라고 설해졌기 때문이다. 거기서 제2과 등에 머무는 자들에게는 별도의 이름이 있으므로, 다른 이들과 구별되는 제1과에 머무는 자만을 '예류자'라 부르는 것이 타당하며, 여기서는 그를 의도한 것이다. '얻은 도를 통해 깨닫는다'는 것은 얻은 도가 사성제의 관찰 등의 의지처(upanissaya)가 됨을 보여준다. '깨달음(sambodhi)이 최상의 의지처(ayana)인 자'가 '정등각을 향하는 자(sambodhiparāyaṇo)'이다. 두 번째 의미로는 깨달음이 최상의 갈 곳(gati)인 자가 '정등각을 향하는 자'이다.

๓๒. เกวเลน กุลสทฺเทน มหากุลเมว วุจฺจตีติ อาห ‘‘มหาโภคกุเลสุเยว นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ’’ติ.

32. '가문(kula)'이라는 말만으로도 '대성(大姓, mahākula)'을 의미하므로, "큰 재산이 있는 가문들에서만 태어난다는 뜻이다"라고 하였다.

๓๓. ขนฺธพีชํ นาม ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ. อิหฏฺฐกนิชฺฌานิกวเสเนว อิมสฺมึ ฐาเน กถิตาติ สชฺฌานโก อชฺฌตฺตสํโยชนสมุจฺเฉเท อกเตปิ อนาคามิสภาโค อนาวตฺติธมฺโม อิธ คณนูปโค น โหติ, เหฏฺฐา อุปริ จ สํสรณโก กามภวคโต หีนชฺฌานโก อิธ คณนูปโคติ อธิปฺปาโย.

33. '온(蘊)의 씨앗'이란 재생연결식(paṭisandhiviññāṇa)을 말한다. 여기서는 이생에서 고요히 사유함(nijjhānika)에 따라 설해졌다. '사자나꼬(sajjhānako, 선정을 갖춘 자)'는 안의 상요전을 끊지 못했더라도 불환(不還)의 성질을 가져 다시 돌아오지 않는 법을 지닌 자로서 여기서 수에 들어가지 않는다. 위아래로 윤회하며 욕계에 속하고 낮은 선정을 지닌 자가 여기서 수에 들어간다는 뜻이다.

๓๔. ยํ วตฺตพฺพนฺติ ‘‘ทฺวีหิ การเณหิ ตนุภาโว เวทิตพฺโพ’’ติอาทิ ยํ วตฺตพฺพํ สิยาติ อตฺโถ.

34. '말해져야 할 것'이란 "두 가지 원인에 의해 희박해짐을 알아야 한다" 등과 같이 말해져야 할 바를 의미한다.

๓๖. อุปปนฺนํ วา สมนนฺตราติ อุปปนฺนํ วา เอเตน ปุคฺคเลน โหติ, อถ สมนนฺตรา อริยมคฺคํ สญฺชเนติ. อปฺปตฺตํ วา เวมชฺฌํ อายุปฺปมาณนฺติ อายุปฺปมาณํ ตสฺส ปุคฺคลสฺส เวมชฺฌํ อปฺปตฺตํ โหติ, เอตฺถนฺตเร อริยมคฺคํ [Pg.38] สญฺชเนตีติ อยเมตฺถ ปาฬิอตฺโถ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อปฺปตฺวา ปพฺพตํ นที’’ติ วิย อายุปฺปมาณํ เวมชฺฌํ อปฺปตฺตํ วา หุตฺวาติ ปรสทฺทโยเค ปรโต ภูโต หุตฺวา สทฺโท วจนเสสภูโต ปยุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

36. '태어난 직후에'란 이 사람에 의해 태어남이 있거나, 혹은 그 직후에 성스러운 도를 일으키는 것을 말한다. '수명의 중간에 이르지 못하고'란 수명의 중간에 이르지 못한 상태에서 그 사이에 성스러운 도를 일으킨다는 것이 이 게송의 의미이다. 주석서에서는 "강이 산에 이르지 못하고"와 같이, '이르지 못하고(appatta)'라는 말이 뒤에 오는 단어와 연결되어 그 이전의 상태를 나타내는 나머지 말로 쓰였음을 알아야 한다.

๓๗. อุปหจฺจาติ เอตสฺส อุปคนฺตฺวาติ อตฺโถ, เตน เวมชฺฌาติกฺกโม กาลกิริโยปคมนญฺจ สงฺคหิตํ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อติกฺกมิตฺวา เวมชฺฌ’’นฺติอาทิ.

37. '우빠핫짜(upahacca, 해친 뒤/가까이 간 뒤)'라는 것은 '가까이 가서'라는 뜻이며, 이를 통해 수명의 중간을 지나침과 죽음에 이르는 것이 포함된다. 그래서 "수명의 중간을 지나서" 등으로 설해진 것이다.

๔๐. อุทฺธํวาหิภาเวนาติ อุทฺธํ วหตีติ อุทฺธํวาหี, ตณฺหาโสตํ วฏฺฏโสตํ วา, ตสฺส ภาโว, เตน อุทฺธํวาหิภาเวนาติ วุตฺตํ โหติ. อวิเหสุ อุทฺธํโสโต ยทิปิ ตตฺถ ปรินิพฺพายี น โหติ, ยตฺถ วา ตตฺถ วา คนฺตฺวา ปรินิพฺพายตุ, ปรินิพฺพายิโน ปน ตสฺส อสงฺขารปรินิพฺพายิตา สสงฺขารปรินิพฺพายิตา จ อตฺถีติ ตตฺถ ทส อนาคามิโน วุตฺตา, เอวํ อตปฺปาทีสุปิ. อนุปหจฺจตลาติ อปฺปตฺตตลา. อสงฺขารสสงฺขารปรินิพฺพายีนํ ลหุสาลหุสคติกา เอว ปริตฺตวิปุลติณกฏฺฐฌาปกปปฺปฏิกาสทิสตา เวทิตพฺพา, น อุปฺปชฺชิตฺวาว นิพฺพายนกาทีหิ อธิมตฺตตา วิย สมุทฺทํ ปตฺวา นิพฺพายนกโต อนธิมตฺตตา วิย จ อนฺตรา อุปหจฺจปรินิพฺพายีหิ อุทฺธํโสตโต จ อธิมตฺตานธิมตฺตตา. เต เอว หิ อสงฺขารสสงฺขารปรินิพฺพายิโนติ. ตโต มหนฺตตเรติ วจนํ ติณกฏฺฐฌาปนสมตฺถปปฺปฏิกาทสฺสนตฺถํ, น อธิมตฺต นาธิมตฺตทสฺสนตฺถนฺติ.

40. '상류로 흐르는 성질(uddhaṃvāhibhāva)'이란 위로 운반한다는 뜻으로 상류로 흐르는 자(uddhaṃvāhī)이니, 갈애의 흐름이나 윤회의 흐름을 말한다. 아비하(Aviha)에서 비록 거기서 반열반하는 것은 아닐지라도, 어디를 가든 반열반하는 자에게는 무행반열반(無行般涅槃)과 유행반열반(有行般涅槃)이 있으므로, 거기서 열 명의 불환자가 설해졌고, 아땁빠(Atappa) 등에서도 마찬가지이다. '바닥에 닿지 않고(anupahaccatala)'란 바닥에 이르지 않았다는 것이다. 무행반열반자와 유행반열반자의 빠르고 느린 행보는 마치 작은 풀이나 나무를 태우는 불꽃과 큰 풀이나 나무를 태우는 불꽃의 차이와 같음을 알아야지, 태어나자마자 열반하는 자 등의 뛰어남이나 바다에 이르러 열반하는 자의 뛰어나지 않음과 같은 차이가 아니다. 그들이 바로 무행반열반자와 유행반열반자이기 때문이다. 그러므로 '그보다 더 큰 것'이라는 말은 풀과 나무를 태울 수 있는 불꽃을 보여주기 위함이지, 뛰어나고 뛰어나지 않음을 보여주기 위함이 아니다.

โน จสฺส โน จ เม สิยาติ อวิชฺชาสงฺขาราทิกํ เหตุปญฺจกํ โน จ อสฺส, วิญฺญาณาทิกํ อิทํ ผลปญฺจกํ วตฺตมานํ โน จ เม สิยาติ อตฺโถ. เตน อตีตภวสํสิทฺธิโต ทุกฺขสมุทยโต อิมสฺส ทุกฺขสฺส ปวตฺติทสฺสนโต ปจฺจยสมุทยฏฺเฐน ขนฺธานํ อุทยทสฺสนปฏิปตฺติ วุตฺตา โหติ. น ภวิสฺสติ, น เม ภวิสฺสตีติ ยทิ เอตรหิ เหตุปญฺจกํ น ภวิสฺสติ, อนาคเต ผลปญฺจกํ น เม ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. เอเตน ปจฺจยนิโรธฏฺเฐน วยทสฺสนปฏิปตฺติ วุตฺตา โหติ, เอตรหิ อนาคเต จ อตฺตตฺตนิยนิวารณวเสน สุญฺญตาปฏิปตฺติ วา จตูหิปิ วุตฺตา. ยทตฺถีติ ยํ อตฺถิ. ภูตนฺติ สสภาวํ นิพฺพตฺตํ วา ยถาทิฏฺฐอุทยพฺพยํ ยถาทิฏฺฐสุญฺญตํ วา ขนฺธปญฺจกํ ปริกปฺปิตอิตฺถิปุริสสตฺตาทิภาวรหิตํ นามรูปมตฺตนฺติ อตฺโถ. วิวฏฺฏานุปสฺสนาย วิวฏฺฏมานโส ตํ ภูตํ ปชหามีติ [Pg.39] อุเปกฺขํ ปฏิลภติ, สงฺขารุเปกฺขาญาเณน อุเปกฺขโก โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

'그것이 있지 않고 나에게도 있지 않기를(No cassa no ca me siyā)'이라는 말은 무명과 형성 등 다섯 가지 원인이 있지 않고, 식(識) 등 현재의 다섯 가지 결과가 나에게 있지 않기를 바란다는 뜻이다. 이것으로 과거 생의 성취로 인한 괴로움의 일어남으로부터 이 괴로움의 전개를 보는 것을 통해, 조건의 발생이라는 의미에서 오온의 일어남을 관찰하는 수행이 설해진 것이다. '있지 않을 것이고, 나에게 있지 않을 것이다'라는 것은 만약 지금 다섯 가지 원인이 있지 않다면, 미래에 나에게 다섯 가지 결과가 있지 않을 것이라는 뜻이다. 이것으로 조건의 소멸이라는 의미에서 사라짐을 관찰하는 수행이 설해진 것이며, 현재와 미래에 자아와 내 것에 대한 차단을 통해 '공성(空性)의 수행'이 네 가지 모두로 설해진 것이다. '있는 것(yadatthi)'이란 존재하는 것을 말한다. '이미 생겨난 것(bhūtaṃ)'은 자성을 갖춘 것, 혹은 발생한 것을 말하며, 본 대로의 일어남과 사라짐, 또는 본 대로의 공성을 말하거나, 유추된 여성이나 남성, 중생 등의 상태가 배제된 명색(名色)일 뿐이라는 뜻이다. 환멸관(vivaṭṭānupassanā)을 통해 환멸하는 마음으로 '그 생겨난 것을 버린다'라고 하여 평온(upekkha)을 얻고, 형성물에 대한 평온의 지혜(saṅkhārupekkhāñāṇena)로써 평온을 유지하게 됨을 말한다.

ภเว น รชฺชติ, สมฺภเว น รชฺชตีติ อวิสิฏฺเฐ วิสิฏฺเฐ จ ภเว น รชฺชตีติ เกจิ วทนฺติ. ปจฺจุปฺปนฺโน ปน ภโว ภโว, อนาคโต ชาติยา คหเณน คหิโต สมฺภโวติ เวทิตพฺโพ. อถ วา ภโวติ ภูตเมว วุจฺจติ, สมฺภโว ตทาหาโร, ตสฺมึ ทฺวเย น รชฺชตีติ เสกฺขปฏิปตฺตึ ทสฺเสติ. ภูเต หิ สสมฺภเว จ วิราโค เสกฺขปฏิปตฺติ. ยถาห ‘‘ภูตมิทนฺติ, ภนฺเต, ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ, ภูตมิทนฺติ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทิสฺวา ภูตสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. ตทาหารสมฺภวนฺติ ยถาภูตํ…เป… ทิสฺวา ตทาหารสมฺภวสฺส นิพฺพิทาย…เป… ปฏิปนฺโน โหติ. ตทาหารนิโรธาย ยํ ภูตํ, ตํ นิโรธธมฺมนฺติ ยถาภูตํ…เป… ทิสฺวา นิโรธธมฺมสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. เอวํ โข, ภนฺเต, เสกฺโข โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๓๑). อถุตฺตรีติ อถ เอวํ อรชฺชมาโน อุตฺตริ สนฺตํ ปทํ นิพฺพานํ อนุกฺกเมน มคฺคปญฺญาย สมฺมา ปสฺสติ, ตญฺจ ขฺวสฺส ปทํ น สพฺเพน สพฺพํ สจฺฉิกตํ จตุตฺถมคฺเคเนว สจฺฉิกาตพฺพสฺส ตสฺส เตน อสจฺฉิกตตฺตา.

'존재(bhava)에 집착하지 않고, 생겨남(sambhava)에 집착하지 않는다'는 말에 대해 어떤 이들은 차별 없는 존재와 차별 있는 존재에 집착하지 않는 것이라고 말한다. 그러나 현재의 존재는 '존재'이고, 미래는 태어남에 의해 취해진 것이므로 '생겨남'이라고 이해해야 한다. 혹은 '존재'는 이미 생겨난 것(bhūta)을 말하고, '생겨남'은 그것의 자양분(āhāra)을 말하는데, 그 둘에 집착하지 않는 것이 유학(sekha)의 수행임을 보여준다. 생겨난 것과 그 자양분에 대해 탐욕을 빛바래게 하는 것이 유학의 수행이기 때문이다. 이와 같이 설해졌다. "도반이여, ‘이것은 생겨난 것’이라고 있는 그대로 바른 지혜로 봅니다. ‘이것은 생겨난 것’이라고 있는 그대로 바른 지혜로 보고 나서, 생겨난 것에 대해 염오하고 탐욕이 빛바래고 소멸하기 위해 수행합니다. ‘그 자양분으로부터 생겨난 것’이라고 있는 그대로... (중략) ...보고 나서, 그 자양분으로부터 생겨난 것에 대해 염오하고... (중략) ...수행합니다. ‘그 자양분의 소멸에 따라 생겨난 것, 그것은 소멸하기 마련인 법’이라고 있는 그대로... (중략) ...보고 나서, 소멸하기 마련인 법에 대해 염오하고 탐욕이 빛바래고 소멸하기 위해 수행합니다. 도반이여, 이렇게 유학이 됩니다."(S.N. 2.31). '그보다 더 높은(athuttari)'이란 이와 같이 집착하지 않으면서 점차적으로 도(道)의 지혜로써 더 높고 평화로운 경지인 열반을 바르게 본다는 것이다. 그리고 그것은 그에게 완전히 체득된 것은 아니니, 네 번째 도(아라한도)로써만 체득되어야 할 그것이 그에 의해 아직 체득되지 않았기 때문이다.

เอกกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

하나의 해설(Ekakaniddesa)에 대한 주석이 끝났다.

๒. ทุกนิทฺเทสวณฺณนา

2. 둘의 해설(Dukaniddesa)에 대한 주석

๖๓. กสฺสจิ กิเลสสฺส อวิกฺขมฺภิตตฺตา กสฺสจิ กถญฺจิ อวิมุตฺโต กามภโว อชฺฌตฺตคฺคหณสฺส วิเสสปจฺจโยติ อชฺฌตฺตํ นาม. ตตฺถ พนฺธนํ อชฺฌตฺตสํโยชนํ, เตน สมฺปยุตฺโต อชฺฌตฺตสํโยชโน.

63. 어떤 번뇌도 억제되지 않았기 때문에 어떤 식으로든 해탈하지 못한 욕계의 존재는 내부적으로 집착하는 특별한 조건이 되므로 '내부(ajjhatta)'라고 한다. 거기서 결박은 '내적인 결합(ajjhattasaṃyojana)'이며, 그것과 상응하는 것을 '내적인 결합을 가진 자'라고 한다.

๘๓. การเณน วินา ปวตฺตหิตจิตฺโต อการณวจฺฉโล. อนาคตมฺปิ ปโยชนํ อเปกฺขมาโน ปุริมคฺคหิตํ ตํ กตํ อุปาทาย กตญฺญู เอว นาม โหติ, น ปุพฺพการีติ อาห ‘‘กริสฺสติ เม’’ติอาทิ. ตโมโชติปรายโณ ปุญฺญผลํ อนุปชีวนฺโต เอว ปุญฺญานิ กโรตีติ ‘‘ปุพฺพการี’’ติ วุตฺโต. ‘‘อิณํ เทมี’’ติ สญฺญํ กโรตีติ เอวํสญฺญํ อกโรนฺโตปิ กโรนฺโต วิย โหตีติ อตฺโถ.

83. 이유 없이 타인의 이익을 위해 행하는 마음을 가진 자는 이유 없는 친절을 베푸는 자이다. 미래의 이익을 기대하지 않고 이전에 받은 은혜를 근거로 보답하는 자는 '은혜를 아는 자(kataññū)'일 뿐이지 '먼저 은혜를 베푸는 자(pubbakārī)'가 아니다. 그래서 "그가 나에게 해 줄 것이다" 등의 말을 한 것이다. 어둠에서 빛으로 가는 자(tamojotiparāyaṇo)는 공덕의 과보를 누리지 않고 공덕을 쌓으므로 '먼저 은혜를 베푸는 자'라고 불린다. "빚을 갚는다"라는 인식을 가진다는 것은, 비록 그런 인식을 직접 하지 않더라도 행하는 모습이 그러하다는 뜻이다.

๘๖. อจฺฉมํสํ [Pg.40] ลภิตฺวา สูกรมํสนฺติ น กุกฺกุจฺจายตีติ อจฺฉมํสนฺติ ชานนฺโตปิ สูกรมํสนฺติ น กุกฺกุจฺจายติ, มทฺทิตฺวา วีติกฺกมตีติ วุตฺตํ โหติ.

86. 곰 고기를 얻고서 돼지고기라고 생각하며 의심하지 않는다는 것은, 그것이 곰 고기임을 알면서도 돼지고기라고 생각하며 꺼림칙해하지 않고, 짓밟고 범한다는 뜻이다.

๙๐. ติตฺโตติ นิฏฺฐิตกิจฺจตาย นิรุสฺสุกฺโก.

90. '만족한 자(titto)'란 해야 할 일을 마쳤기 때문에 열의가 없는 자를 말한다.

ทุกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

둘의 해설에 대한 주석이 끝났다.

๓. ติกนิทฺเทสวณฺณนา

3. 셋의 해설(Tikaniddesa)에 대한 주석

๙๑. เสสสํวรเภเทนาติ มโนสํวรเภเทน, สติสํวราทิเภเทน วา. อกุสลสีลสมนฺนาคเมนาติ ‘‘กตเม จ ถปติ อกุสลา สีลา? อกุสลํ กายกมฺมํ อกุสลํ วจีกมฺมํ ปาปโก อาชีโว’’ติ วุตฺเตหิ สมนฺนาคเมน. ตสฺส หิ…เป… เอวํ สาสงฺกสมาจาโร โหตีติ เอวํ สาสงฺโก สมาจาโร โหตีติ อตฺโถ.

91. '나머지 단속의 차이'란 마음의 단속의 차이, 혹은 마음챙김의 단속 등의 차이를 말한다. '해로운 계율을 갖춤'이란 "목수여, 무엇이 해로운 계율인가? 해로운 몸의 업, 해로운 말의 업, 사악한 생계이다"라고 설해진 것들을 갖춘 것을 말한다. 그에게는... (중략) ...이와 같이 의심스러운 행실을 가진 자가 된다는 뜻이다.

๙๔. สมานวิสยานํ ปุคฺคลานํ วิเสสทสฺสนวเสน ‘‘กายสกฺขี’’ติอาทิกํ วุตฺตํ.

94. 같은 영역에 있는 사람들에 대해 차별점을 보여주기 위해 '신증(身證, kāyasakkhī)' 등이 설해졌다.

๑๐๗. สมาธิ วา อาทีติ โลกุตฺตรธมฺมา หิ ปรมตฺถโต สาสนนฺติ ตทตฺโถ ปาทกสมาธิ ตสฺส อาทิ วุตฺโต, ตทาสนฺนตฺตา วิปสฺสนา, ตสฺส มูเลกเทสตฺตา มคฺโค.

107. '삼매 등이 시작이다'라는 것은 출세간의 법들이 궁극적인 의미에서 가르침(sāsana)이므로, 그 목적을 위한 기초가 되는 삼매가 그 시작으로 설해졌고, 그것과 인접해 있기 때문에 위빳사나가, 그 뿌리의 일부분이기 때문에 도(道)가 설해진 것이다.

๑๐๘. อุจฺฉงฺโค วิย อุจฺฉงฺคปญฺโญ ปุคฺคโล ทฏฺฐพฺโพติ อุจฺฉงฺคสทิสปญฺญตาย เอว ปญฺญา วิย ปุคฺคโลปิ อุจฺฉงฺโค วิย โหติ, ตสฺมึ ธมฺมานํ อจิรฏฺฐานโตติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ. วกฺขติ หิ ‘‘อุจฺฉงฺคสทิสปญฺโญติอตฺโถ’’ติ.

108. 무릎과 같은 지혜를 가진 사람(ucchaṅgapañño)은 무릎과 같다고 보아야 한다. 무릎과 비슷한 지혜를 가졌기 때문에 그 지혜와 같이 사람도 무릎과 같은 것이니, 그에게는 법들이 오래 머물지 않는다는 의미에서 설해진 것이다. 뒤에서 "무릎과 비슷한 지혜라는 뜻이다"라고 설명할 것이다.

๑๐๙. ยถา จ อุจฺฉงฺคสทิสา ปญฺญา, เอวํ นิกฺกุชฺชกุมฺภสทิสา ปญฺญา เอวาติ ทฏฺฐพฺโพ, ตตฺถ ธมฺมานํ อนวฏฺฐานโต.

109. 무릎과 비슷한 지혜와 마찬가지로, 엎어놓은 항아리와 같은 지혜(nikkujjakumbhapañño)도 그러하다고 보아야 하니, 거기에는 법들이 머물러 있지 않기 때문이다.

๑๑๓. จิรฏฺฐานโต ถิรฏฺฐานโต จ ปาสาณเลขสทิสา ปราปราธนิพฺพตฺตา โกธเลขา ยสฺส โส ปาสาณเลขูปมสมนฺนาคโต ปาสาณเลขูปโมติ วุตฺโต, เอวํ อิตเรปิ.

113. 오래 머물고 견고하게 머물기 때문에 바위에 새긴 글자와 같은 것은, 거듭된 잘못으로 인해 생긴 분노의 흔적이 있는 자를 말한다. 그는 바위에 새긴 글자와 같은 성질을 갖추었기에 '바위에 새긴 글자와 같은 자'라고 불린다. 다른 것들도 이와 같다.

๑๑๘. สุตาทิวตฺถุรหิโต [Pg.41] ตุจฺฉมาโน นโฬ วิยาติ ‘‘นโฬ’’ติ วุจฺจติ, โส อุคฺคโต นโฬ เอตสฺสาติ อุนฺนโฬ.

118. 배움 등의 근거가 없어 텅 빈 자만심을 가진 자는 갈대와 같으므로 '날(naḷo)'이라고 불린다. 갈대가 위로 솟은 것처럼 자만이 치솟은 자를 '운날(unnaḷo, 오만한 자)'이라고 한다.

๑๒๒. ‘‘สีลกถา จ โน ภวิสฺสตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ สีลกถาภวนํ ปฐมารมฺโภปิ ทุสฺสีเลน สห น โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห เนว สีลกถา โหตี’’ติ.

122. "계율에 관한 이야기가 있을 것이다"라는 구절에서, 계율에 관한 이야기가 생겨나는 것은 처음에 시작할 때조차 계를 어긴 자와는 함께하지 않는다는 것을 보여주기 위해 "결코 계율에 관한 이야기가 있지 않다"라고 하였다.

๑๒๓. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ อนุคฺคเหตพฺเพ ปญฺญาย โสเธตพฺเพ จ วฑฺเฒตพฺเพ จ อธิกสีลํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนปญฺญาย อนุคฺคณฺหาติ นามาติ อตฺโถ.

123. '거기저기에서'란 수용해야 할 곳과 지혜로 정화해야 할 곳, 그리고 증장시켜야 할 곳에서 더 뛰어난 계율에 의지하여 일어난 지혜로써 보살핀다는 뜻이다.

๑๒๔. คูถกูโป วิย ทุสฺสีลฺยนฺติ เอเตน ทุสฺสีลฺยสฺส คูถสทิสตฺตเมว ทสฺเสติ.

124. '똥통과 같은 파계'란 이것으로 파계가 똥과 같음을 보여준다.

๑๓๐. โน จ สมฺมา ปญฺญเปตุํ สกฺโกนฺตีติ เยภุยฺเยน น สกฺโกนฺตีติ อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ, อุปฺปนฺเน ตถาคเต ตสฺมึ อนาทริยํ กตฺวา สมาปตฺตึ อุปฺปาเทตุํ วายมนฺตสฺส อสมตฺถภาวํ วา. ติตฺถิยา วา ปูรณาทโย อธิปฺเปตา.

130. '바르게 천명할 수 없다'는 것은 대체로 할 수 없다는 뜻을 담고 있다. 여래께서 출현하셨을 때 그분을 무시하고 삼매를 얻으려고 노력하는 자의 무능함을 말하거나, 혹은 푸라나 등의 외도들을 의미한다.

ติกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

셋의 해설에 대한 주석이 끝났다.

๔. จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

4. 넷의 해설(Catukkaniddesa)에 대한 주석

๑๓๓. ปเรน กตํ ทุสฺสีลฺยํ อาณตฺติยา อตฺตนา จ ปโยเคน กตนฺติ อาณตฺติยา ปาปสฺส ทายาโท ‘‘ตโต อุปฑฺฒสฺส ทายาโท’’ติ วุตฺโต.

133. 타인에 의해 행해진 파계는 명령에 의한 것이고 직접 노력하여 행한 것이니, 명령에 의한 악행의 상속자를 "그로부터 절반의 상속자"라고 하였다.

๑๔๕. อยนฺติ ‘‘เตสุ ปฐโม’’ติอาทิกํ นยํ วทติ.

145. 이것은 '그들 가운데 첫 번째'라고 하는 등의 방법을 말한다.

๑๔๘. เทสนาย ธมฺมานํ ญาณสฺส อาปาถภาวสมฺปาทนํ ญาณุคฺฆาฏนํ. สห อุทาหฏเวลายาติ อุทาหฏเวลาย สทฺธึ ตสฺมึ กาเล อนติกฺกนฺเต เอวาติ อตฺโถ.

148. 설법에 의해 법들에 대한 지혜의 영역에 이르게 하는 것이 지혜의 현현(ñāṇugghāṭana)이다. '말하여지는 순간에'란 말하여지는 순간과 함께, 그 시간이 지나가지 않았을 때를 의미한다.

๑๕๒. ตนฺติ อนนฺตรวจนํ วทติ. ‘‘กตโม โลโก’’ติ วุตฺเต ‘‘ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา’’ติ มหนฺตํ อตฺถํ สงฺคหิตฺวา ฐิตวจนํ อตฺถยุตฺตํ. ลุชฺชตีติ โลโกติ การณยุตฺตํ.

152. 그것(Taṃ)은 바로 앞의 말을 가리킨다. '세상이란 무엇인가'라고 질문했을 때 '다섯 가지 취착의 무리(오취온)'라고 큰 의미를 포괄하여 머무는 말은 이치에 맞다(atthayutta). 부서지기 때문에 세상(loka)이라고 하는 것은 원인에 맞다(kāraṇayutta).

๑๕๖. สหิตาสหิตสฺสาติ [Pg.42] สหิตาสหิเตติ อตฺโถ, สหิตาสหิตสฺส ปริจฺฉินฺทเนติ วา. ทฺเวเยวาติ ทุติยจตุตฺถาเยว. เทสกสาวกสมฺปตฺติยา โพเธตุํ สมตฺถตาย สภาวธมฺมกถิกา, สจฺจธมฺมกถิกาติ อตฺโถ.

156. '경전에 정통하거나 정통하지 않은 자의'란 정통하거나 정통하지 않다는 뜻이며, 혹은 정통함과 정통하지 않음을 구별하는 것에 대한 것이다. '둘 뿐'이란 두 번째와 네 번째만을 말한다. 설법자와 청중의 원만함으로 깨닫게 할 수 있는 능력이 있기 때문에 자성법(sabhāvadhamma)을 설하는 자, 곧 진리(sacca)의 법을 설하는 자라는 뜻이다.

๑๕๗. กุสลธมฺเมหิ จิตฺตสฺส วาสนาภาวนา วาสธุรํ. อยํ ปาปปุคฺคโลติ จตุตฺโถ วุตฺโต, น ปฐโม. ปฐโม หิ อวิสํวาเทตุกาโม เวรญฺชพฺราหฺมณสทิโส อธิปฺเปโตติ.

157. 유익한 법들로 마음을 훈습하고 닦는 것이 수행의 책임(vāsadhura)이다. '이 자는 악한 사람이다'라고 한 것은 네 번째를 말한 것이지 첫 번째가 아니다. 첫 번째는 속이지 않으려는 자로서 베란자 브라만과 같은 자를 뜻하기 때문이다.

๑๕๙. ปุคฺคเลปิ อริยานํ อภิกฺกมนาทิสทิสตาติ ปุคฺคเล อภิกฺกมนาทีนํ อริยานํ อภิกฺกมนาทิสทิสตาติ อตฺโถ, อริยานํ อภิกฺกมนาทินา ปุคฺคลสฺส สทิสตาติ วา สทิสาภิกฺกมนาทิตาติ อตฺโถ.

159. 사람에게도 성자들의 나아감 등과 유사함이 있다는 것은, 사람의 나아감 등이 성자들의 나아감 등과 유사하다는 뜻이며, 혹은 성자들의 나아감 등과 사람의 유사함이 곧 유사한 나아감 등이라는 뜻이다.

๑๖๖. ทุสฺสีลํ ‘‘ทุสฺสีโล’’ติ วทนฺโต ภูตํ ภาสติ นาม. ปาณาติปาเตน ทุสฺสีลํ อทินฺนาทาเนน ทุสฺสีโลติ อวตฺวา ปาณาติปาเตเนวาติ วทนฺโต ตจฺฉํ ภาสติ นาม. ยมิทํ ‘‘กาเลนา’’ติ วุตฺตํ, ตตฺร ตสฺมึ วจเน, โย ‘‘กาเลน ภณตี’’ติ วุตฺโต, โส กีทิโสติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘กาลญฺญู โหตี’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยมิทํ กาเลนาติ วุตฺตํ, ตตฺร โย ปุคฺคโล’’ติอาทิมาห.

166. 부도덕한 자에게 '부도덕한 자'라고 말하는 것은 사실을 말하는 것이다. 살생으로 부도덕하거나 투도로 부도덕하다고 말하지 않고 단지 살생 때문이라고만 말하는 것은 진실을 말하는 것이다. '적절한 때에'라고 말한 것과 관련하여, 그 구절에서 '적절한 때에 말하는 자'라고 불리는 이가 어떠한 자인지를 보이기 위해 '때를 아는 자가 된다'는 등의 말이 설해졌음을 나타내며 '여기서 적절한 때에라고 말한 것, 거기서 어떤 사람은' 등을 설하였다.

๑๖๘. อาคมนวิปตฺติ นาม กมฺมํ, ปุพฺพุปฺปนฺนปจฺจยวิปตฺติ สุกฺกโสณิตํ. ปวตฺเต, ปวตฺตสฺส วา ปจฺจยา ปวตฺตปจฺจยา, อาหาราทโย. โชเตตีติ โชติ, อาโลโก. กุลสมฺปตฺติยาทีหิ โชตมาโน จ โชติ วิยาติ โชติ.

168. 도래의 결함(āgamanavipatti)이란 업을 말하고, 이전에 발생한 조건의 결함은 정혈(sukkasoṇita)을 말한다. 전개되는 과정에서, 혹은 전개되는 것의 조건들이 전개 조건(pavattappaccaya)이니 음식 등이 그러하다. 밝게 비추는 것이 빛(joti), 즉 광명이다. 가문의 원만함 등으로 빛나는 자는 빛과 같으므로 빛(joti)이라 한다.

๑๗๓. ปหีนาวสิฏฺฐกิเลสปจฺจเวกฺขณาปิ เยหิ กิเลเสหิ วิมุตฺโต อวิมุตฺโต จ, เตสํ ทสฺสนวเสน วิมุตฺติทสฺสนเมว โหตีติ อาห ‘‘วิมุตฺติญาณทสฺสนํ เอกูนวีสติวิธํ ปจฺจเวกฺขณญาณ’’นฺติ.

173. 제거된 번뇌와 남은 번뇌에 대한 반조 또한 어떤 번뇌들로부터 해탈했는지 혹은 해탈하지 못했는지를 보는 것이므로 해탈지견이 된다고 하여 '해탈지견은 19가지 종류의 반조의 지혜이다'라고 하였다.

๑๗๔. ยานิ กานิจิ ตนฺตาวุตานนฺติ ตนฺตาวุตานํ วตฺถานํ ยานิ กานิจิ วตฺถานีติ วุตฺตํ โหติ. สายํ ตติยํ อสฺสาติ สายตติโย. อนุยุญฺชนํ อนุโยโค. ตํ อนุยุตฺโตติ อุปโยควจนํ ทฏฺฐพฺพํ, ภาวนปุํสกํ วา.

174. '무엇이든 직조된 것'이란 직조된 옷들 중 어떤 옷들이라고 말한 것이다. 저녁이 그에게 세 번째인 것이 '저녁이 세 번째인 자(sāyatatiyo)'이다. 전념하는 것이 전념(anuyoga)이다. '그것에 전념하는'은 대격(upayogavacana)으로 보아야 하며, 혹은 추상 명사적 중성으로 보아야 한다.

๑๗๘. ตตฺถ [Pg.43] สิกฺขนภาเวนาติ สิกฺขาย สาชีเว จ สิกฺขนภาเวน. สิกฺขํ ปริปูเรนฺโตติ สีลสํวรํ ปริปูเรนฺโต. สาชีวญฺจ อวีติกฺกมนฺโตติ ‘‘นามกาโย ปทกาโย นิรุตฺติกาโย พฺยญฺชนกาโย’’ติ วุตฺตํ สิกฺขาปทํ ภควโต วจนํ อวีติกฺกมนฺโต หุตฺวาติ อตฺโถ. อิทเมว จ ทฺวยํ ‘‘สิกฺขน’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ สาชีวานติกฺกโม สิกฺขาปาริปูริยา ปจฺจโย. ตโต หิ ยาว มคฺคา สํวรปาริปูรี โหตีติ. วินาสนภาวโตติ หึสนภาวโต. หลิทฺทิราโค วิย น ถิรกโถ โหตีติ เอตฺถ กถาย อฏฺฐิตภาเวน หลิทฺทิราคสทิสตา เวทิตพฺพา, น ปุคฺคลสฺส.

178. 거기서 '수행하는 상태로'란 학습(sikkhā)과 공동 생활(sājīva)에 있어 수행하는 상태를 말한다. '학습을 채우는 자'란 계율의 단속을 채우는 자이다. '공동 생활을 어기지 않는 자'란 '명칭의 무리, 단어의 무리, 어원의 무리, 문자의 무리'라고 설해진 학습 계목인 세존의 말씀을 어기지 않는 자가 된다는 뜻이다. 바로 이 두 가지를 '수행함'이라고 하였다. 거기서 공동 생활을 어기지 않음은 학습의 성취의 조건이다. 그로부터 도(maggā)에 이르기까지 단속의 성취가 있기 때문이다. '파괴하는 상태로부터'란 해치는 상태로부터라는 뜻이다. '강황 염색과 같이 말이 확고하지 않다'는 것에서 말의 불안정함으로 인해 강황 염색과 유사함이 이해되어야 하지, 사람에 대해서가 아니다.

๑๗๙. ทารุมาสโกติ เย โวหารํ คจฺฉนฺตีติ อิติ-สทฺเทน เอวํปกาเร ทสฺเสติ. อญฺญํ ทสฺเสตฺวา อญฺญสฺส ปริวตฺตนนฺติ ทสคฺฆนกํ วตฺถยุคํ ทสฺเสตฺวา ตสฺส อชานนฺตสฺส ปญฺจคฺฆนกสฺส ทานํ.

179. '나무 마사까'란 통용되는 것들을 '이와 같이(iti)'라는 단어로 이러한 종류들을 나타낸다. '다른 것을 보여주고 다른 것으로 바꾸는 것'이란 열 단위 가치의 옷 한 쌍을 보여주고는 그것을 모르는 자에게 다섯 단위 가치의 것을 주는 것을 말한다.

๑๘๑. อวิกิณฺณสุขนฺติ รูปาทีสุ สุภาทิปริกปฺปนวเสน อวิสฏสุขํ.

181. '흩어지지 않은 행복'이란 색경(rūpa) 등에서 아름다움 등을 상상함으로써 분산되지 않은 행복을 말한다.

๑๘๗. ขนฺธธมฺเมสุ อนิจฺจาทิวเสน ปวตฺตา วิปสฺสนา มคฺคผลลาเภน ปฏิลทฺธา นาม โหติ ตทลาเภน อนวฏฺฐานโตติ มคฺคผลลาภี เอว ‘‘อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาลาภี’’ติ วุตฺโต, มคฺคผลญาณเมว จ อธิกปญฺญาภาวโต จตุสจฺจธมฺเม สพฺพธมฺมสฺส วเร นิพฺพาเน เอว วา วิสิฏฺฐทสฺสนภาวโต จ อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาติ ทฏฺฐพฺพา.

187. 무더기의 법(蘊法)들에 대해 무상 등으로 전개되는 위빳사나는 도와 과의 증득을 통해 얻어지게 되며, 그것을 얻지 못하면 확립되지 않기 때문에 도과의 증득자만이 '증상혜의 법에 대한 위빳사나를 얻은 자'라고 불린다. 도과의 지혜야말로 수승한 지혜이기 때문에, 그리고 사성제의 법에 대해서나 혹은 모든 법 가운데 으뜸인 열반에 대한 탁월한 통찰이기 때문에 '증상혜의 법에 대한 위빳사나'라고 보아야 한다.

๑๘๙. สุเตน อนุปปนฺโนติ ยถาสุเตน วา อตฺเถน วา น สมนฺนาคโตติ อตฺโถ.

189. '배운 바와 일치하지 않는 자'란 배운 대로 혹은 그 의미와 함께하지 못하는 자라는 뜻이다.

จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

네 가지 부류의 설명에 대한 주석이 끝났다.

๕. ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา

5. 다섯 가지 부류의 설명에 대한 주석

๑๙๑. ปฐมปญฺจเก อุทฺเทเสเนว ปุคฺคลวิภาโค วิญฺญายตีติ ยถา เตสุ ปฏิปชฺชิตพฺพํ, ตาย ปฏิปตฺติยา เต วิภชนฺโต ‘‘ตตฺร ยฺวาย’’นฺติอาทิมาห. อารมฺภสทฺโทติ อารมฺภกิริยาวาจโก สทฺโทติ อตฺโถ. ผลุปฺปตฺติยา [Pg.44] มคฺคกิจฺจํ นิฏฺฐิตํ โหตีติ ‘‘มคฺคกิจฺจวเสน ผลเมว วุตฺต’’นฺติ อาห. อายาจนสาธูติ น ปสํสนาทิสาธูติ อตฺโถ.

191. 첫 번째 다섯 가지 부류에서 요설(uddesa)만으로 사람의 분류가 알려지므로 그들에 대해 어떻게 수행해야 하는지, 그 수행에 따라 그들을 분류하며 '거기서 어떤 이가' 등을 설하였다. '노력(ārambha)'이라는 말은 시작하는 행위를 나타내는 말이라는 뜻이다. 과(果)의 발생으로 도(道)의 역할이 마무리되므로 '도의 역할에 따라 과만을 말하였다'고 하였다. '간청하여 훌륭함'이란 칭찬 등으로 인한 훌륭함이 아니라는 뜻이다.

๑๙๒. อาทิโต เธยฺยํ ฐเปตพฺพํ อาเธยฺยํ, ทสฺสนสวนปฏิวจนทานวเสน มุเขน วิย ปวตฺตํ คหณํ มุขนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตํ มุขํ อาเธยฺยํ, คหณตฺถํ ปกติมุขเมว วา อาเธยฺยํ ยสฺส โส อาเธยฺยมุโข, อวิจาเรตฺวา อาทิกถาย เอว ฐปิตคหโณติ วุตฺตํ โหติ.

192. 처음부터 놓여야(dheyyaṃ) 할 것이 아데야(ādheyya)이며, 보고 듣고 대답하고 주는 것에 의해 입(mukha)을 통하는 것처럼 전개되는 파악이 입(mukha)이라고 보아야 한다. 그 입이 놓여진 것, 혹은 파악을 위해 본래의 입 자체가 놓여진 자가 '아데야무까(ādheyyamukha)'이니, 숙고하지 않고 처음의 말에만 파악을 두는 자를 말한다.

๑๙๔. รชคฺคสฺมินฺติ รชคฺคภาเว.

194. '먼지 꼭대기에서'란 먼지 꼭대기의 상태를 말한다.

๑๙๙. ควา ขีรํ อคฺคมกฺขายตีติ น เอวํ สมฺพนฺโธ, อุปฺปตฺติโต ปน ปญฺจ โครเส ทสฺเสตฺวา เตสุ สปฺปิมณฺฑสฺส อคฺคภาวทสฺสนตฺถํ ‘‘ควา ขีร’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘คาวิโต ขีรํ นาม โหตี’’ติอาทิ.

199. '소로부터 우유가 으뜸이라고 불린다'는 것은 이렇게 연결되지 않는다. 발생 순서에 따라 다섯 가지 유제품을 보이고 그중에서 정제 버터의 정수(sappimaṇḍa)가 으뜸임을 보이기 위해 '소로부터 우유가' 등을 설하였다. 그래서 '소로부터 우유가 생기고' 등을 말한 것이다.

ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

다섯 가지 부류의 설명에 대한 주석이 끝났다.

๖. ฉกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

6. 여섯 가지 부류의 설명에 대한 주석

๒๐๒. ฉกฺเก เอกนฺตโต ปากฏา สมฺมาสมฺพุทฺธาทโย เต ยถาวุตฺตคุณา ปุคฺคลาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ เตน ทฏฺฐพฺโพ’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เตนาติ สามํ สจฺจาภิสมโย ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตปฺปตฺติพเลสุ จ วสิภาวปฺปตฺตีติ เอเตน สพฺเพน สมุทิเตน. ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาเณนา’’ติ ปน วุตฺเต สพฺพมิทํ สงฺคหิตํ โหติ สามํ สจฺจาภิสมเยน พเลสุ จ วสิภาวปฺปตฺติยา จ วินา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส อภาวา, ตสฺมา อฏฺฐกถายํ ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาเณนา’’ติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ. ตตฺถ อนาจริยเกน อตฺตนา อุปฺปาทิเตนาติ วจเนน สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส สาจริยกตฺตํ ปรโต อุปฺปตฺติญฺจ ปฏิเสเธติ, น สาจริยกํ ปเรหิ อุปฺปาทิตญฺจ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. น หิ ตํ ตาทิสํ นิวาเรตพฺพํ อตฺถีติ.

202. 6인설(六人說, Chakka)에서 결정적으로 분명하게 드러나는 정등각자(Sammāsambuddha) 등은 앞에서 언급된 덕성을 갖춘 보강(puggala)임을 보이면서, ‘그에 의해 정등각자로 보아야 한다’는 등의 말씀을 하셨다. 여기서 ‘그에 의해(tena)’란 스스로 진리를 깨달음(saccābhisamaya)과 그 진리에 대해 그리고 일체지(sabbaññuta)를 얻은 힘들에 대해 자재(自在, vasibhāva)를 얻음 등 이 모든 것이 합쳐진 것을 의미한다. 그러나 ‘일체지(sabbaññutaññāṇa)에 의해’라고 말할 때, 스스로 진리를 깨달음과 힘들에 대한 자재를 얻음 없이는 일체지가 존재할 수 없으므로 이 모든 것이 포함된다. 그러므로 주석서(Aṭṭhakathā)에서는 ‘일체지에 의해’라고만 말하였다. 거기서 ‘교사 없이 스스로 일으킨’이라는 말은 일체지가 스승에 의해 생기거나 타인으로부터 생기는 것을 부정하는 것이지, 타인에 의해 일으켜진 스승이 있는 일체지가 아니다. 그와 같은 것은 금지될 대상이 아니기 때문이다.

ฉกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

6인설의 해설(Chakkaniddesavaṇṇanā)이 끝났다.

๗. สตฺตกนิทฺเทสวณฺณนา

7. 7인설의 해설(Sattakaniddesavaṇṇanā)

๒๐๓. สทฺธา [Pg.45] นาม สาธุลทฺธิกาติ อุมฺมุชฺชตีติ เอเตน กุสเลสุ ธมฺเมสุ อนฺโตคธา, โพธิปกฺขิยธมฺเมสุ วา อธิโมกฺขภูตา สทฺธา สาธูติ อุมฺมุชฺชมานํ กุสลํ ทสฺเสติ, เอวํ หิรียาทีสุ จ. กุสเลสุ ธมฺเมสูติ เอตฺถ ภุมฺมนิทฺเทโส ตทนฺโตคธตาย ตทุปการตาย วา เวทิตพฺโพ. เอตฺถ จ อุมฺมุชฺชติ สาหุ สทฺธา กุสเลสุ ธมฺเมสูติอาทินา สทฺธาทีนํ อุมฺมุชฺชนปญฺญาย สทฺธาทีนํ อุปฺปตฺตึ ทสฺเสติ. เตเนว ‘‘ตสฺส สา สทฺธา เนว ติฏฺฐตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘สาหุ สทฺธา กุสเลสุ ธมฺเมสู’’ติ วา อุมฺมุชฺชนสฺส อุปการกํ อานิสํสทสฺสนํ วตฺวา ‘‘อุมฺมุชฺชตี’’ติ เอเตน สทฺธาสงฺขาตเมว อุมฺมุชฺชนํ ทสฺสิตนฺติ เวทิตพฺพํ. จงฺกวาเรติ รชกานํ ขารปริสาวเน. เอกกมฺมนิพฺพตฺตา ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติสนฺตติ เอโก จิตฺตวาโรติ จุติโต อนนฺตโร ยถาคหิโต ทุติโย โหตีติ อาห ‘‘ทุติยจิตฺตวาเรนา’’ติ. อุมฺมุชฺชิตฺวา ฐิตาทโย จตฺตาโร ตาย ตาย ชาติยา อรหตฺตํ อสจฺฉิกโรนฺตา อเนเก ปุคฺคลา เวทิตพฺพา, สจฺฉิกโรนฺโต ปน เอโกปิ ปุพฺพภาเค ตติยปุคฺคลาทิภาวํ อาปชฺชิตฺวา อนฺเต สตฺตมปุคฺคโล โหตีติ.

203. 믿음(saddhā)이란 이른바 ‘좋은 얻음(sādhuladdhikā)’으로 떠오른다는 것이니, 이것으로써 유익한 법(kusala dhamma)들에 포함되거나, 혹은 깨달음의 구성 요소(bodhipakkhiyadhamma)들 중에서 확신(adhimokkha)이 된 믿음이 선(善)하여 떠오르는 유익함을 보여준다. 양심(hirī) 등의 경우도 마찬가지다. ‘유익한 법들 중에서’라는 것은 처격(bhummā)으로 표현되었는데, 그에 포함되거나 그에 도움이 됨을 의미하는 것으로 알아야 한다. 그리고 여기서 ‘유익한 법들 중에서 믿음이 잘 떠오른다’는 등의 말을 통해 믿음 등의 떠오름의 지혜(ummujjanapaññā)에 의해 믿음 등이 일어남을 보여준다. 그렇기 때문에 ‘그의 그 믿음은 머물지 않는다’는 등의 말이 언급된 것이다. 또는 ‘유익한 법들 중에서 믿음은 선하다’라고 하여 떠오름에 도움이 되는 공덕(ānisaṃsa)을 보여주고 ‘떠오른다’는 이것으로 믿음이라 일컬어지는 떠오름 자체를 보여준 것이라고 이해해야 한다. ‘장가와라(caṅkavāra, 깔때기)’는 염색업자들의 알칼리 용액을 거르는 장치이다. 한 번의 업으로 생겨난 재생연결(paṭisandhi), 유분(bhavaṅga), 죽음(cuti)의 상속(santati)은 하나의 심찰나(cittavāra)이므로, 죽음(cuti) 바로 다음으로 취해진 것이 두 번째가 된다고 하여 ‘두 번째 심찰나에 의해’라고 하였다. 떠올라 머무는 자 등 네 부류는 각각의 생에서 아라한과를 실현하지 못하는 여러 보강(puggala)들로 알아야 하며, 실현하는 자는 비록 한 명일지라도 앞 단계에서는 세 번째 보강 등의 상태가 되었다가 마지막에 일곱 번째 보강이 된다.

สตฺตกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

7인설의 해설(Sattakaniddesavaṇṇanā)이 끝났다.

๑๐. ทสกนิทฺเทสวณฺณนา

10. 10인설의 해설(Dasakaniddesavaṇṇanā)

๒๐๙. ปญฺจนฺนํ อิธ นิฏฺฐา, ปญฺจนฺนํ อิธ วิหาย นิฏฺฐาติ เอตฺถ เย โสตาปนฺนาทโย รูปารูปภเว อุปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ, เต อิธ วิหาย นิฏฺฐาปกฺขํ ภชมานาปิ อชฺฌตฺตสํโยชนานํ อสมุจฺฉินฺนตฺตา ปุถุชฺชนสาธารเณ จ ฐาเน อุปปตฺติยา น คหิตา. อสาธารณฏฺฐานุปฺปตฺติวเสน ปน อนฺตราปรินิพฺพายีอาทโย เอว ‘‘อิธ วิหาย นิฏฺฐา’’ติ วุตฺตาติ เวทิตพฺพาติ.

209. ‘다섯은 여기서 끝냄(niṭṭhā), 다섯은 여기를 떠나서 끝냄’이라는 구절에서, 색계나 무색계에 태어나 반열반(parinibbāna)할 예류자(sotāpanna) 등은 ‘여기를 떠나서 끝냄’의 부류에 속할지라도, 안의 결박(samyojana)이 끊어지지 않았고 범부와 공통된 장소에 태어나기 때문에 [이 명칭에] 포함되지 않았다. 그러나 공통되지 않은 장소에 태어나는 것으로 인해 중반열반자(antarāparinibbāyī) 등만이 ‘여기를 떠나서 끝냄’이라고 불린 것으로 이해해야 한다.

ทสกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

10인설의 해설(Dasakaniddesavaṇṇanā)이 끝났다.

ปุคฺคลปญฺญตฺติปกรณ-มูลฏีกา สมตฺตา.

푸갈라판냐띠 빠카라나 물라띠까(Puggalapaññattipakaraṇa-mūlaṭīkā, 인시설론 근본복주)가 완료되었다.

กถาวตฺถุปกรณ-มูลฏีกา

까타와투 빠카라나 물라띠까(Kathāvatthupakaraṇa-mūlaṭīkā, 논사 근본복주)

คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา

서술의 시작(Ganthārambhakathā)에 대한 해설

กถานํ [Pg.47] วตฺถุภาวโตติ กถาสมุทายสฺส ปกรณสฺส อตฺตโน เอกเทสานํ โอกาสภาวํ วทติ. สมุทาเย หิ เอกเทสา อนฺโตคธาติ. เยน ปกาเรน สงฺเขเปน อเทสยิ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘มาติกาฐปเนเนว ฐปิตสฺสา’’ติ อาห.

‘논설들의 토대(vatthu)가 됨’이란 논설들의 집합인 이 논서(pakaraṇa)가 자신의 일부분들에게 자리를 제공함을 말한다. 전체 속에는 일부분들이 포함되기 때문이다. 어떤 방식으로 요약하여 가르쳤는지를 보여주기 위해 ‘마띠까(mātikā)를 설정함으로써 설정된’이라고 말하였다.

นิทานกถาวณฺณนา

인연설(Nidānakathā)에 대한 해설

อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายีติ ปรินิพฺพานเมว ปรินิพฺพานสฺส ปรินิพฺพานนฺตรโต วิเสสนตฺถํ กรณภาเวน วุตฺตํ. ยาย วา นิพฺพานธาตุยา อธิคตาย ปจฺฉิมจิตฺตํ อปฺปฏิสนฺธิกํ ชาตํ, สา ตสฺส อปฺปฏิสนฺธิวูปสมสฺส กรณภาเวน วุตฺตาติ. ทุพฺพลปกฺขนฺติ น กาฬาโสกํ วิย พลวนฺตํ, อถ โข เอกมณฺฑลิกนฺติ วทนฺติ. ธมฺมวาทีอธมฺมวาทีวิเสสชนนสมตฺถาย ปน ปญฺญาย อภาวโต ทุพฺพลตา วุตฺตา. เตสํเยวาติ พาหุลิยานเมว, พหุสฺสุติกาติปิ นามํ. ภินฺนกาติ มูลสงฺคีติโต มูลนิกายโต วา ภินฺนา, ลทฺธิยา สุตฺตนฺเตหิ ลิงฺคากปฺเปหิ จ วิสทิสภาวํ คตาติ อตฺโถ.

‘무여의열반계(anupādisesa nibbānadhātu)로 반열반하였다’는 것은 반열반 이후의 다른 것과 구별하기 위해 반열반 그 자체를 원인으로서 말한 것이다. 혹은 그 열반계가 증득됨으로써 마지막 마음이 재생되지 않게 되었으므로, 그 재생되지 않는 가라앉음의 원인으로서 언급된 것이다. ‘약한 파당’이란 깔라소까(Kāḷāsoka)와 같이 강력한 것이 아니라, ‘에까만달리까(Ekamaṇḍalika)’라고 부르는 부류를 말한다. 법을 말하는 자와 법이 아닌 것을 말하는 자를 구별할 수 있는 지혜가 없기 때문에 약하다고 말한 것이다. ‘그들만의’란 대다수를 의미하며, ‘바훗수띠까(Bahussutika, 다문부)’라고도 불린다. ‘나뉘었다’는 것은 근본 결집이나 근본 부파로부터 나뉘어, 견해와 경전과 의용(liṅga) 등이 서로 다른 상태에 이르게 되었다는 뜻이다.

มูลสงฺคหนฺติ ปญฺจสติกสงฺคีตึ. อญฺญตฺร สงฺคหิตาติอาทีสุ ทีฆาทีสุ อญฺญตฺร สงฺคหิตโต สุตฺตนฺตราสิโต ตํ ตํ สุตฺตํ นิกฺกฑฺฒิตฺวา อญฺญตฺร อกรึสูติ วุตฺตํ โหติ. สงฺคหิตโต วา อญฺญตฺร อสงฺคหิตํ สุตฺตํ อญฺญตฺร กตฺถจิ อกรึสุ, อญฺญํ วา อกรึสูติ อตฺโถ. อตฺถํ ธมฺมญฺจาติ ปาฬิยา อตฺถํ ปาฬิญฺจ. วินเย นิกาเยสุ จ ปญฺจสูติ วินเย จ อวเสสปญฺจนิกาเยสุ จ.

‘근본 결집(mūlasaṅgaha)’이란 오백결집을 말한다. ‘다른 곳에 결집된’ 등의 구절에서, 디가 니까야(Dīgha Nikāya) 등 다른 곳에 결집된 경전들의 모음에서 그 경들을 끄집어내어 다른 곳에 두었다는 뜻이다. 혹은 결집되지 않은 경을 다른 어떤 곳에 두었거나, 다른 것을 만들었다는 의미이다. ‘의미(attha)와 법(dhamma)’이란 빨리의 의미와 빨리를 말한다. ‘율(vinaya)과 다섯 니까야(nikāya)에서’란 율과 나머지 다섯 니까야를 뜻한다.

‘‘ทฺเวปานนฺท[Pg.48], เวทนา วุตฺตา มยา ปริยาเยนา’’ติอาทิ (ม. นิ. ๒.๘๙) ปริยายเทสิตํ. อุเปกฺขาเวทนา หิ สนฺตสฺมึ ปณีเต สุเข วุตฺตา ภควตาติ อยญฺเหตฺถ ปริยาโย. ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา สุขา ทุกฺขา อุเปกฺขา เวทนา’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๔.๒๔๙-๒๕๑) นิปฺปริยายเทสิตํ. เวทนาสภาโว หิ ติวิโธติ อยเมตฺถ นิปฺปริยายตา. ‘‘สุขาปิ เวทนา อนิจฺจา สงฺขตา’’ติอาทิ (ที. นิ. ๒.๑๒๓) นีตตฺถํ. ‘‘ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ, สพฺพํ ตํ ทุกฺข’’นฺติอาทิ (สํ. นิ. ๒.๓๒) เนยฺยตฺถํ. ‘‘ตีหิ, ภิกฺขเว, ฐาเนหิ ชมฺพุทีปกา มนุสฺสา อุตฺตรกุรุเก จ มนุสฺเส อธิคฺคณฺหนฺติ เทเว จ ตาวตึเส’’ติอาทิกํ (อ. นิ. ๙.๒๑) อญฺญํ สนฺธาย ภณิตํ คเหตฺวา อญฺญํ อตฺถํ ฐปยึสุ. ‘‘นตฺถิ เทเวสุ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติอาทิกํ (กถา. ๒๗๐) สุตฺตญฺจ อญฺญํ สนฺธาย ภณิตํ อตฺถญฺจ อญฺญํ ฐปยึสูติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน’’ติอาทิ (ปุ. ป. มาติกา ๔.๒๔) พฺยญฺชนจฺฉายาย สณฺหสุขุมํ สุญฺญตาทิอตฺถํ พหุํ วินาสยุํ.

“‘아난다여, 내가 방편으로(pariyāyena) 두 가지 수(受, vedanā)를 설했다’는 등의 구절은 방편설(pariyāyadesita)이다. 평온의 수(upekkhāvedanā)를 고요하고 수승한 즐거움이라고 세존께서 말씀하신 것이 여기서의 방편이다. ‘비구들이여, 세 가지 수(즐거운 수, 괴로운 수, 평온한 수)가 있다’는 등의 구절은 직설(nippariyāyadesita)이다. 수의 자성이 세 가지인 것이 여기서의 직설성이다. ‘즐거운 수도 무상하고 형성된 것이다’라는 등의 구절은 요의설(nītattha)이다. ‘느껴지는 것은 무엇이든 다 괴로움이다’라는 등의 구절은 불요의설(neyyattha)이다. ‘비구들이여, 세 가지 경우에 잠부디빠의 인간들이 북구로주의 인간들과 타화자재천의 신들을 능가한다’는 등의 구절에 대해 다른 것을 의도하여 말씀하신 것을 취하여 다른 의미로 설정하였다. ‘천상에는 범행(brahmacariya)이 없다’는 등의 경전도 다른 것을 의도하여 하신 말씀의 의미를 다른 것으로 설정하였으니, 이와 같이 그 의미를 보아야 한다. ‘어떤 보강(puggala)은 자신을 이롭게 하기 위해 정진한다’는 등의 구절에서 문구의 겉모양에 매달려 공성(suññatā) 등의 수많은 미묘하고 심오한 의미를 파괴하였다.”

วินยคมฺภีรนฺติ วินเย คมฺภีรญฺจ เอกเทสํ ฉฑฺเฑตฺวาติ อตฺโถ. กิเลสวินเยน วา คมฺภีรํ เอกเทสํ สุตฺตํ ฉฑฺเฑตฺวาติ อตฺโถ. ปติรูปนฺติ อตฺตโน อธิปฺปายานุรูปํ สุตฺตํ, สุตฺตปติรูปกํ วา อสุตฺตํ. เอกจฺเจ อฏฺฐกถากณฺฑเมว วิสฺสชฺชึสุ, เอกจฺเจ สกลํ อภิธมฺมปิฏกนฺติ อาห ‘‘อตฺถุทฺธารํ อภิธมฺมํ ฉปฺปกรณ’’นฺติ. กถาวตฺถุสฺส สวิวาทตฺเตปิ อวิวาทานิ ฉปฺปกรณานิ ปฐิตพฺพานิ สิยุํ, ตานิ นปฺปวตฺตนฺตีติ หิ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ฉปฺปกรณ’’นฺติ วุตฺตนฺติ. ตติยสงฺคีติโต วา ปุพฺเพ ปวตฺตมานานํ วเสน ‘‘ฉปฺปกรณ’’นฺติ วุตฺตํ. อญฺญานีติ อญฺญานิ อภิธมฺมปกรณาทีนิ. นามนฺติ ยํ พุทฺธาทิปฏิสํยุตฺตํ น โหติ มญฺชุสิรีติอาทิกํ, ตํ นิกายนามํ. ลิงฺคนฺติ นิวาสนปารุปนาทิวิเสสกตํ สณฺฐานวิเสสํ. สิกฺกาทิกํ ปริกฺขารํ. อากปฺโป ฐานาทีสุ องฺคฏฺฐปนวิเสโส ทฏฺฐพฺโพ. กรณนฺติ จีวรสิพฺพนาทิกิจฺจวิเสโส.

‘Vinayagambhīra’(율의 깊음)란 율(律)에서 깊은 부분의 일부를 버렸다는 뜻이다. 또는 번뇌의 제어(kilesavinaya)에 있어 깊은 경전의 일부를 버렸다는 뜻이다. ‘Patirūpa’란 자신의 의도에 부합하는 경전이거나, 경전과 유사하지만 경전이 아닌 것을 말한다. 어떤 이들은 주석서의 한 장(aṭṭhakathākaṇḍa)만을 제외했고, 어떤 이들은 아비담마 피타카 전체를 말하며 ‘의미의 발췌(atthuddhāra)인 아비담마의 여섯 논서’라고 하였다. 가타와투(Kathāvatthu)가 논란의 여지가 있더라도 논란이 없는 여섯 논서는 독송되어야 하므로, 그것들이 중단되지 않음을 보이기 위해 ‘여섯 논서’라고 말한 것이다. 또는 제3차 결집 이전에 전해지던 것들에 따라 ‘여섯 논서’라고 하였다. ‘Aññāni’란 아비담마의 논서 등 다른 것들을 의미한다. ‘Nāma’란 부처님 등과 관련되지 않은 마뉴시리(Mañjusirī) 등과 같은 부파의 명칭이다. ‘Liṅga’란 옷을 입는 방식 등의 차이로 생겨난 형태의 차이이다. ‘Sikka’ 등은 필수품이다. ‘Ākappo’란 서 있는 모습 등에서 신체적 태도의 차이로 보아야 한다. ‘Karaṇa’란 가사를 짓는 등의 구체적인 행위의 차이를 말한다.

สงฺกนฺติกสฺสปิเกน นิกาเยน วาเทน วา ภินฺนา สงฺกนฺติกาติ อตฺโถ. สงฺกนฺติกานํ เภทา สุตฺตวาที อนุปุพฺเพน ภิชฺชถ ภิชฺชึสูติ อตฺโถ. ภินฺนวาเทนาติ ภินฺนา วาทา เอตสฺมินฺติ ภินฺนวาโท, เตน อภินฺเนน [Pg.49] เถรวาเทน สห อฏฺฐารส โหนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ภินฺนวาเทนาติ วา ภินฺนาย ลทฺธิยา อฏฺฐารส โหนฺติ, เต สพฺเพปิ สหาติ อตฺโถ. เถรวาทานมุตฺตโมติ เอตฺถ เถร-อิติ อวิภตฺติโก นิทฺเทโส. เถรานํ อยนฺติ เถโร. โก โส? วาโท. เถโร วาทานมุตฺตโมติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

‘Saṅkantika’란 산깐띠까-깟사삐까 부파나 그 교설에 의해 갈라져 나온 자들이라는 뜻이다. 산깐띠까에서 갈라져 나온 ‘Suttavādī’가 차례대로 갈라져 나갔다는 뜻이다. ‘Bhinnavādena’란 갈라진 교설들이 그 안에 있으므로 ‘갈라진 교설’이라 하며, 그것과 갈라지지 않은 상좌부(Theravāda)를 합쳐 열여덟 부파가 된다는 말이다. 또는 ‘갈라진 교설에 의해’, 즉 갈라진 견해에 의해 열여덟 부파가 되며, 그들 모두를 함께 일컫는다는 뜻이다. ‘Theravādānamuttamo’에서 ‘thera’는 격변화가 없는 지칭이다. 장로들의 것이라는 뜻이 ‘thero’이다. 그것이 무엇인가? 바로 교설(vāda)이다. 장로들의 교설 중에 으뜸이라는 것이 여기서의 뜻이다.

อุปฺปนฺเน วาเท สนฺธาย ‘‘ปรปฺปวาทมถน’’นฺติ อาห. อายตึ อุปฺปชฺชนกวาทานํ ปฏิเสธนลกฺขณภาวโต ‘‘อายติลกฺขณ’’นฺติ วุตฺตํ.

발생한 교설을 염두에 두고 ‘다른 교설을 쳐부숨’이라고 하였다. 장래에 일어날 교설들을 금지하는 특징이 있으므로 ‘장래의 특징’이라고 하였다.

นิทานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

인연담의 설명(Nidānakathāvaṇṇanā)이 끝났다.

มหาวคฺโค

마하왁가(Mahāvaggo, 대품)

๑. ปุคฺคลกถา

1. 뿌갈라까타(Puggalakathā, 인론)

๑. สุทฺธสจฺจิกฏฺโฐ

1. 순수진실의미(Suddhasaccikaṭṭho)

๑. อนุโลมปจฺจนีกวณฺณนา

1. 순역 주석(Anulomapaccanīkavaṇṇanā)

๑. มายาย [Pg.50] อมณิอาทโย มณิอาทิอากาเรน ทิสฺสมานา ‘‘มายา’’ติ วุตฺตา. อภูเตน มณิอุทกาทิอากาเรน คยฺหมานา มายามรีจิอาทโย อภูตญฺเญยฺยาการตฺตา อสจฺจิกฏฺฐา. โย ตถา น โหติ, โส สจฺจิกฏฺโฐติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มายา…เป… ภูตตฺโถ’’ติ. อนุสฺสวาทิวเสน คยฺหมาโน ตถาปิ โหติ อญฺญถาปีติ ตาทิโส เญยฺโย น ปรมตฺโถ, อตฺตปจฺจกฺโข ปน ปรมตฺโถติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนุสฺสวา…เป… อุตฺตมตฺโถ’’ติ.

1. 환술(māyā)에 의해 보석 등이 아닌 것이 보석 등의 모습으로 보이는 것을 ‘환술’이라 하였다. 사실이 아닌 보석이나 물 등의 모습으로 취해지는 환술이나 신기루 등은 사실이 아닌 인식 대상의 모습이기에 진실한 의미(saccikaṭṭha)가 아니다. 그렇지 않은 것이 진실한 의미임을 나타내면서 ‘환술… (중략) … 사실의 의미(bhūtattho)’라고 하였다. 전승(anussava) 등에 의해 취해지는 것은 그럴 수도 있고 아닐 수도 있으므로, 그러한 인식 대상은 승의(paramattha)가 아니며, 스스로 직접 경험하는 것이 승의임을 나타내면서 ‘전승… (중략) … 최상의 의미(uttamattho)’라고 하였다.

ฉลวาทสฺสาติ อตฺถีติ วจนสามญฺเญน อตฺถีติ วุตฺเตหิ รูปาทีหิ สามญฺญวจนสฺสาติ อธิปฺปาโย. ‘‘โส สจฺจิ…เป… ลทฺธึ คเหตฺวา อามนฺตาติ ปฏิชานาตี’’ติ วจนโต ปน ‘‘ฉลวาทสฺสา’’ติ น สกฺกา วตฺตุํ. น หิ ลทฺธิ ฉลนฺติ. โอกาสํ อททมาโนติ ปติฏฺฐํ ปจฺฉินฺทนฺโต. ยทิ สจฺจิกฏฺเฐน อุปลพฺภติ, รูปาทโย วิย อุปลพฺเภยฺย, ตถา อนุปลพฺภนียโต น ตว วาโท ติฏฺฐตีติ นิวตฺเตนฺโตติ อธิปฺปาโย. ตํ สนฺธายาติ ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ’’ติ เอตฺถ วุตฺโต โย สจฺจิกฏฺโฐ, โส สปฺปจฺจยาทิภาเวน ทีปิโต ‘‘รูปญฺจ อุปลพฺภตี’’ติอาทีสุ อาคโต ธมฺมปฺปเภโทติ ทสฺเสติ.

‘속임수 논증을 하는 자(chalavāda)’에 대해서는, ‘있다’라는 말의 일반성에 의해 ‘있다’라고 말해진 루빠(색) 등 일반적인 말에 대한 것이라는 의도이다. “그는 진실로… (중략) … 견해를 가지고 ‘예’라고 인정한다”는 구절로 보아 ‘속임수 논증’이라고 말할 수는 없다. 견해는 속임수가 아니기 때문이다. ‘기회를 주지 않는다’는 것은 근거를 차단하는 것이다. 만약 진실한 의미로 얻어질 수 있다면 색(rūpa) 등처럼 얻어져야 할 것인데, 그렇게 얻어질 수 없으므로 그대의 주장은 성립하지 않는다고 물리치는 의도이다. 그것을 염두에 두고 ‘진실한 의미인 것’이라고 여기서 언급된 진실한 의미는, 조건(paccaya)이 있는 상태 등으로 설명되며 ‘색이 얻어진다’ 등에 나오는 법의 분류(dhammappabheda)임을 보여준다.

‘‘เตน สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ วตฺวา ‘‘เตนากาเรนา’’ติ วทโต อยมธิปฺปาโย – สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถากาเรน อุปลพฺภมานํ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน อุปลพฺภมานํ นาม โหตีติ. อญฺญถา ตโตติ ตสฺส เตนากาเรนาติ วตฺตพฺพํ สิยา. โก ปเนติสฺสา ปุริมปุจฺฉาย จ วิเสโสติ? ปุริมปุจฺฉาย สตฺตปญฺญาสวิโธ ธมฺมปฺปเภโท ยถา ภูเตน สภาวตฺเถน อุปลพฺภติ, เอวํ ปุคฺคโล อุปลพฺภตีติ วุตฺตํ. อิธ ปน ภูตสภาวตฺเถน อุปลพฺภมาโน โส ธมฺมปฺปเภโท เยน รุปฺปนาทิสปฺปจฺจยาทิอากาเรน อุปลพฺภติ, กึ เตนากาเรน ปุคฺคโลปิ [Pg.51] อุปลพฺภตีติ เอส วิเสโส. ยถา ปน รูปํ วิย ภูตสภาวตฺเถน อุปลพฺภมานา เวทนา น รุปฺปนากาเรน อุปลพฺภติ, เอวํ ธมฺมปฺปเภโท วิย ภูตสภาวตฺเถน อุปลพฺภมาโน ปุคฺคโล น รุปฺปนาทิสปฺปจฺจยาทิอากาเรน อุปลพฺภตีติ สกฺกา ปรวาทินา วตฺตุนฺติ อโจทนียํ เอตํ สิยา. อวชานนญฺจ ตสฺส ยุตฺตนฺติ นิคฺคโห จ น กาตพฺโพ. ธมฺมปฺปเภทโต ปน อญฺญสฺส สจฺจิกฏฺฐสฺส อสิทฺธตฺตา ธมฺมปฺปเภทากาเรเนว โจเทติ. อวชานเนเนว นิคฺคหํ ทสฺเสติ. อนุชานนาวชานนปกฺขา สามญฺญวิเสเสหิ ปฏิญฺญาปฏิกฺเขปปกฺขา อนุโลมปฏิโลมปกฺขา ปฐมทุติยนยาติ อยเมเตสํ วิเสโส เวทิตพฺโพ.

“그 진실하고 승의적인 의미로”라고 말하고 “그 방식(ākārena)”으로라고 말하는 것의 의도는 이러하다. 진실하고 승의적인 방식으로 얻어지는 것이 진실하고 승의적인 의미로 얻어지는 것이라 불린다는 것이다. 그렇지 않다면 ‘그것으로부터’ 혹은 ‘그 방식으로’라고 말해야 할 것이다. 그러면 앞의 질문과 이 질문의 차이는 무엇인가? 앞의 질문에서는 57가지 법의 분류가 여실한 자성(sabhāva)의 의미로 얻어지는 것처럼 보충(puggala)도 얻어지는가라고 물은 것이다. 그러나 여기서는 자성의 의미로 얻어지는 그 법의 분류가 변형됨(ruppana)이나 조건 지어짐 등의 방식으로 얻어지는데, 보충도 그러한 방식으로 얻어지는가 하는 것이 차이점이다. 마치 색(rūpa)처럼 자성의 의미로 얻어지는 수(vedanā)가 변형되는 방식으로는 얻어지지 않듯이, 법의 분류처럼 자성의 의미로 얻어지는 보충도 변형됨이나 조건 지어짐의 방식으로는 얻어지지 않는다고 상대방이 말할 수 있으므로, 이것은 비판받을 일이 아닐 것이다. 그리고 그의 부정을 인정하는 것이 타당하므로 꺾음(niggaha)을 해서는 안 된다. 그러나 법의 분류 이외에 다른 진실한 의미가 성립하지 않으므로 법의 분류의 방식으로만 논박한다. 부정하는 것만으로 꺾음을 보여준다. 허용하는 측과 부정하는 측은 일반성과 특수성에 의해, 긍정하는 측과 거부하는 측은 순방향과 역방향의 방식으로 첫 번째와 두 번째 방식이라는 차이가 있음을 알아야 한다.

‘‘เตน วต เร วตฺตพฺเพ’’ติ วทนฺโต วตฺตพฺพสฺส อวจเน โทสํ ปาเปตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘นิคฺคหสฺส ปาปิตตฺตา’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘เอวเมตํ นิคฺคหสฺส จ อนุโลมปฏิโลมโต จตุนฺนํ ปาปนาโรปนญฺจ วุตฺตตฺตา อุปลพฺภตีติอาทิกํ อนุโลมปญฺจกํ นามา’’ติ วุตฺตํ, อนุโลมปฏิโลมโต ปน ทฺวีหิ ฐปนาหิ สห สตฺตเกน ภวิตพฺพํ, ตํวชฺชเน วา การณํ วตฺตพฺพํ. ยํ ปน วกฺขติ ‘‘ฐปนา นาม ปรวาทีปกฺขสฺส ฐปนโต ‘อยํ ตว โทโส’ติ ทสฺเสตุํ ฐปนมตฺตเมว โหติ, น นิคฺคหสฺส วา ปฏิกมฺมสฺส วา ปากฏภาวกรณ’’นฺติ (กถา. อฏฺฐ. ๒). เตนาธิปฺปาเยน อิธาปิ ฐปนาทฺวยํ วชฺเชติ. ยถา ปน ตตฺถ ปฏิกมฺมปญฺจกภาวํ อวตฺวา ปฏิกมฺมจตุกฺกภาวํ วกฺขติ, เอวมิธาปิ นิคฺคหจตุกฺกภาโว วตฺตพฺโพ สิยา. สุทฺธิกนิคฺคหสฺส ปน นิคฺคหปฺปธานตฺตา อุทฺเทสภาเวน วุตฺโต นิคฺคโหว วิสุํ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. เย ปน ‘‘อยถาภูตนิคฺคหตฺตา ตตฺถ ปฏิกมฺมํ วิสุํ น วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ, เตสํ ทุติเย วาทมุเข นิคฺคหจตุกฺกภาโว ปฏิกมฺมปญฺจกภาโว จ อาปชฺชติ.

‘그러므로 참으로 그대에게 말해야 한다’라고 말하는 자는 말해야 할 것을 말하지 않음으로써 허물에 이르게 한다는 이러한 뜻으로 ‘논박에 도달했기 때문에’라고 설해진 것이라고 보아야 한다. ‘이와 같이 논박과 순행·역행으로부터 네 가지 허물을 씌움이 설해졌으므로 얻어진다는 등의 순행 5분(anulomapañcaka)이라 한다’라고 설해졌으나, 순행과 역행으로부터는 두 가지 설정(ṭhapanā)과 함께 7분이 되어야 하거나, 그것을 제외하는 데 대한 이유가 언급되어야 한다. 그런데 ‘설정이란 타론자 측의 설정을 통해 ‘이것은 그대의 허물이다’라고 보이기 위한 설정일 뿐이지, 논박이나 반론을 명확하게 하는 것은 아니다’(논사 주석서 2)라고 장차 설할 것이다. 그러한 의도로 여기서도 두 가지 설정을 제외한다. 그런데 거기서 반론 5분(paṭikammapañcaka)임을 말하지 않고 반론 4분(paṭikammacatukka)임을 설하는 것처럼, 여기서도 논박 4분(niggahacatukka)임을 말해야 할 것이다. 그러나 순수 논박(suddhikaniggaha)은 논박이 주가 되므로 제시(uddesa)의 상태로 설해진 논박만을 별도로 설한 것이라고 보아야 한다. 그러나 ‘거기서는 사실과 다른 논박이기 때문에 반론을 별도로 설하지 않았다’라고 말하는 사람들에게는 두 번째 논의의 통로(vādamukha)에서 논박 4분임과 반론 5분임이 도래하게 된다.

๒. อตฺตนา อธิปฺเปตํ สจฺจิกฏฺฐเมวาติ สมฺมุติสจฺจํ สนฺธายาติ อธิปฺปาโย. วกฺขติ หิ ‘‘สุทฺธสมฺมุติสจฺจํ วา ปรมตฺถมิสฺสกํ วา สมฺมุติสจฺจํ สนฺธาย ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ’ติ ปุน อนุโยโค ปรวาทิสฺสา’’ติ (กถา. อฏฺฐ. ๖). ตตฺถ ยทิ ปรวาทินา อตฺตนา อธิปฺเปตสจฺจิกฏฺโฐ สมฺมุติสจฺจํ, สมฺมุติสจฺจากาเรน ปุคฺคโล อุปลพฺภตีติ วทนฺเตน สมานลทฺธิโก นปฺปฏิเสธิตพฺโพ, กถา เอวายํ นารภิตพฺพา. อถ สกวาทินา อตฺตนา [Pg.52] จ อธิปฺเปตสจฺจิกฏฺฐํเยว สนฺธาย ปรวาที ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ’’ติอาทิมาหาติ อยมตฺโถ. สกวาทินา สมฺมุติสจฺจํเยว สจฺจิกฏฺโฐติ อธิปฺเปตนฺติ อาปชฺชติ. ยทิ อุภยํ อธิปฺเปตํ, ปุน ‘‘สมฺมุติสจฺจปรมตฺถสจฺจานิ วา เอกโต กตฺวาปิ เอวมาหา’’ติ น วตฺตพฺพํ สิยาติ. ยทิ จ ทฺเวปิ สจฺจานิ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถา, สจฺจิกฏฺเฐกเทเสน อุปลทฺธึ อิจฺฉนฺเตน ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติอาทิ อนุโยโค น กาตพฺโพ, น จ สจฺจิกฏฺเฐกเทเสน อนุโยโค ยุตฺโต. น หิ เวทยิตากาเรน อุปลพฺภมานา เวทนา รุปฺปนากาเรน อุปลพฺภตีติ อนุยุญฺชิตพฺพา, น จ ปรวาที รุปฺปนาทิสภาวํ ปุคฺคลํ อิจฺฉติ, อถ โข สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถเมวาติ. ปรมตฺถสจฺจโต อญฺญสฺมึ สจฺจิกฏฺเฐ วิชฺชมาเน นาสฺส ปรมตฺถสจฺจตา อนุยุญฺชิตพฺพา. อสจฺจิกฏฺเฐ สจฺจิกฏฺฐโวหารํ อาโรเปตฺวา ตํ สนฺธาย ปุจฺฉตีติ วทนฺตานํ โวหริตสจฺจิกฏฺฐสฺส อตฺตนา อธิปฺเปตสจฺจิกฏฺฐตา น ยุตฺตา. โวหริตปรมตฺถสจฺจิกฏฺฐานญฺจ ทฺวินฺนํ สจฺจิกฏฺฐภาเว วุตฺตนโยว โทโส. สมฺมุติสจฺจากาเรน อุปลพฺภมานญฺจ ภูตสภาวตฺเถน อุปลพฺเภยฺย วา น วา. ยทิ ภูตสภาวตฺเถน อุปลพฺภติ, ปุคฺคโลปิ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ อนุชานนฺโต นานุยุญฺชิตพฺโพ. อถ น ภูตสภาวตฺเถน, ตํวินิมุตฺโต สมฺมุติสจฺจสฺส สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถากาโร น วตฺตพฺโพ อสิทฺธตฺตา. วกฺขติ จ ‘‘ยถา รูปาทโย ปจฺจตฺตลกฺขณสามญฺญลกฺขณวเสน อตฺถิ, น เอวํ ปุคฺคโล’’ติ. ตสฺมา มคฺคิตพฺโพ เอตฺถ อธิปฺปาโย.

2. 자신이 의도한 것은 실재의 의미(saccikaṭṭha)뿐이라고 하는 것은 세속제(sammutisacca)를 염두에 둔 것이라는 뜻이다. 왜냐하면 ‘순수한 세속제나 혹은 제일의제가 섞인 세속제를 염두에 두고 ‘실재하는 의미인 것은 누구인가’라고 타론자가 다시 추궁한다’(논사 주석서 6)라고 장차 설할 것이기 때문이다. 거기서 만일 타론자가 자신이 의도한 실재의 의미가 세속제이며, 세속제의 방식에 의해 보특가라(puggalo)가 얻어진다고 말한다면, 동일한 교학을 가진 자는 부정되어서는 안 되며 이 논의는 시작되어서도 안 된다. 그렇다면 자론자(sakavādin)가 자신도 의도한 실재의 의미만을 염두에 두고 타론자가 ‘실재하는 의미인 것은 누구인가’ 등을 말하였다는 것이 이 뜻이다. 자론자에게는 세속제야말로 실재의 의미라고 의도한 것이 된다. 만약 양쪽 다 의도되었다면, 다시 ‘세속제와 승의제를 하나로 합해서 이와 같이 말했다’라고 말해서는 안 될 것이다. 또한 만약 두 가지 진리가 모두 실재의 의미이자 제일의라면, 실재의 의미의 일부분으로 (보특가라의) 인식을 원하는 자는 ‘보특가라는 실재의 의미이자 제일의로 얻어진다’는 등의 추궁을 해서는 안 되며, 실재의 의미의 일부분으로 추궁하는 것도 마땅하지 않다. 왜냐하면 수(受)의 방식(vedayitākāra)으로 얻어지는 느낌(vedanā)이 변형되는 방식(ruppanākāra)으로 얻어지는지에 대해 추궁해서는 안 되며, 타론자도 변형되는 등의 자성(sabhāva)을 가진 보특가라를 원하는 것이 아니라, 오직 실재의 의미이자 제일의일 뿐이라고 원하기 때문이다. 승의제와 다른 실재의 의미가 존재할 때 그에게 승의제인지 여부를 추궁해서는 안 된다. 실재의 의미가 아닌 것에 실재의 의미라는 명칭을 부여하여 그것을 염두에 두고 묻는다고 말하는 사람들에게, 불려지는 실재의 의미(voharitasaccikaṭṭha)를 자신이 의도한 실재의 의미로 삼는 것은 타당하지 않다. 불려지는 승의제와 실재의 의미라는 이 두 가지가 실재의 의미가 된다는 점에 대해서는 이미 설한 방식대로의 허물이 있다. 그리고 세속제의 방식으로 얻어지는 것은 참된 자성의 의미(bhūtasabhāvattha)로 얻어질 수도 있고 아닐 수도 있다. 만약 참된 자성의 의미로 얻어진다면, 보특가라도 실재의 의미이자 제일의로 얻어진다는 것을 허용하는 자를 추궁해서는 안 된다. 만약 참된 자성의 의미가 아니라면, 그것을 벗어난 세속제의 실재의 의미이자 제일의의 방식은 성립되지 않으므로 말해서는 안 된다. 또한 ‘마치 색(色) 등이 개별적 특징(paccattalakkhaṇa)과 보편적 특징(sāmaññalakkhaṇa)의 면에서 존재하는 것과 같이, 보특가라는 그렇지 않다’라고 장차 설할 것이다. 그러므로 여기서 의도하는 바를 찾아보아야 한다.

ทฺวินฺนํ สจฺจานนฺติ เอตฺถ สจฺจทฺวยากาเรน อนุปลพฺภนียโต อนุญฺเญยฺยเมตํ สิยา, น วา กิญฺจิ วตฺตพฺพํ. ยถา หิ เอกเทเสน ปรมตฺถากาเรน อนุปลพฺภนียตา อนุชานนสฺส น การณํ, เอวํ เอกเทเสน สมฺมุติยากาเรน อุปลพฺภนียตา ปฏิกฺเขปสฺส จาติ มคฺคิตพฺโพ เอตฺถาปิ อธิปฺปาโย. นุปลพฺภตีติ วจนสามญฺญมตฺตนฺติ นุปลพฺภตีติ อิทเมว วจนํ อนุญฺญาตํ ปฏิกฺขิตฺตญฺจาติ เอตํ ฉลวาทํ นิสฺสายาติ อธิปฺปาโย. ยถา อุปลพฺภตีติ เอตสฺเสว อนุชานนปฏิกฺเขเปหิ อหํ นิคฺคเหตพฺโพ, เอวํ นุปลพฺภตีติ เอตสฺเสว อนุชานนปฏิกฺเขเปหิ ตฺวนฺติ เอวํ สมฺภวนฺตสฺส สามญฺเญน อสมฺภวนฺตสฺส กปฺปนํ ปเนตฺถ ฉลวาโท ภวิตุํ อรหติ. เตน นุปลพฺภตีติ วจนสามญฺญมตฺตํ ฉลวาทสฺส การณตฺตา ‘‘ฉลวาโท’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. วจนสามญฺญมตฺตญฺจ ฉลวาทญฺจ [Pg.53] นิสฺสายาติ วา อตฺโถ. ฐปนา นิคฺคหปฺปฏิกมฺมานํ ปากฏภาวกรณํ น โหตีติ อิทํ วิจาเรตพฺพํ. น หิ ปกฺขฏฺฐปเนน วินา ปุริมํ อนุชานิตฺวา ปจฺฉิมสฺส อวชานนํ, ปจฺฉิมํ วา อวชานนฺตสฺส ปุริมานุชานนํ มิจฺฉาติ สกฺกา อาโรเปตุนฺติ.

‘두 가지 진리의’라는 여기서, 두 가지 진리의 방식으로는 얻어질 수 없기 때문에 이것은 허용되어야 할 것이거나, 혹은 아무것도 말해서는 안 된다. 마치 일부분인 승의의 방식으로 얻어질 수 없다는 점이 (보특가라의 존재를) 인정하는 근거가 되지 않는 것처럼, 이와 같이 일부분인 세속의 방식으로 얻어질 수 있다는 점 또한 (보특가라의 부정을) 물리치는 근거가 된다는 점에서 여기서도 그 의도를 찾아보아야 한다. ‘얻어지지 않는다는 말 자체(vacanasāmaññamatta)’라는 것은 ‘얻어지지 않는다’는 이 말 자체가 허용되기도 하고 부정되기도 한다는 이 궤변(chalavāda)에 의거한다는 뜻이다. 마치 ‘얻어진다’는 이것에 대한 인정과 부정에 의해 내가 논박받아야 하듯이, 이와 같이 ‘얻어지지 않는다’는 이것에 대한 인정과 부정에 의해 그대가 논박받아야 한다는 식으로, 가능성 있는 것에 대해서는 보편성으로, 가능성 없는 것에 대해서는 가설로 구성하는 것이 여기서 궤변이 될 수 있다. 그러므로 ‘얻어지지 않는다’는 말 자체가 궤변의 원인이 되기 때문에 ‘궤변’이라 했다고 보아야 한다. 또는 ‘말 자체와 궤변에 의거하여’라는 뜻이다. 설정이 논박과 반론의 명확화가 되지 않는다는 점은 고찰되어야 한다. 왜냐하면 측면의 설정(pakkhaṭṭhapana) 없이 이전에 인정해 놓고 나중에 부인하거나, 나중에 부인하면서 이전의 인정을 그르다고 덮어씌울 수는 없기 때문이다.

๓. ตวาติ, ปฏิชานนฺตนฺติ จ ปจฺจตฺเต สามิอุปโยควจนานีติ อธิปฺปาเยน ‘‘ตฺวํเยว ปฏิชานนฺโต’’ติ อาห.

3. ‘그대의(tava)’라는 것과 ‘인정하는(paṭijānanta)’이라는 것은 자신에 대한 속격과 목적격의 표현이라는 의도로 ‘그대 자신이 인정하면서’라고 하였다.

๔-๕. จตูหิ ปาปนาโรปนาหิ นิคฺคหสฺส อุปนีตตฺตาติ ‘‘ทุนฺนิคฺคหิตา จ โหม, หญฺจี’’ติอาทินา ตยา มม กโต นิคฺคโห, มยา ตว กโต นิคฺคโห วิย มิจฺฉาติ เอวํ เตน อนุโลมปญฺจเก จตูหิ ปาปนาโรปนาหิ กตสฺส นิคฺคหสฺส เตน นิยาเมน ทุกฺกฏภาวสฺส อตฺตนา กตนิคฺคเหน สห อุปนีตตฺตา อนิคฺคหภาวสฺส วา อุปคมิตตฺตาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอวเมว เตน หิ ยํ นิคฺคณฺหาสิ หญฺจิ…เป… อิทํ เต มิจฺฉาติ เอตสฺส อนิคฺคหภาวนิคมนสฺเสว นิคฺคมนจตุกฺกตา เวทิตพฺพา.

4-5. ‘네 가지 허물을 씌움으로써 논박이 이끌어지기 때문’이라는 것은, ‘제대로 논박되지 않았구나, 만약...’ 등의 말로써 그대가 나에게 가한 논박은 내가 그대에게 가한 논박처럼 잘못되었다는 이와 같이, 그 순행 5분에서 네 가지 허물을 씌움으로써 행해진 논박이 그러한 방식으로 잘못된 상태임을 자신에 의해 행해진 논박과 함께 이끌어 냈거나, 혹은 논박되지 않은 상태에 도달했다는 뜻으로 보아야 한다. 이와 같이 ‘그러므로 그대가 논박하는 것은, 만약... (중략) ... 이것은 그대의 잘못이다’라는 이 논박되지 않았다는 결론(aniggahabhāvanigamana)의 상태야말로 결론의 4분(niggamanacatukka)임을 알아야 한다.

อนุโลมปจฺจนีกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

순행 역행에 대한 설명(Anulomapaccanīkavaṇṇanā)이 끝났다.

๒. ปจฺจนีกานุโลมวณฺณนา

2. 역행 순행에 대한 설명(Paccanīkānulomavaṇṇanā)

๗-๑๐. ‘‘อตฺตโน ลทฺธึ นิสฺสาย ปฏิญฺญา ปรวาทิสฺสา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘ปรมตฺถวเสน ปุคฺคลสฺส อภาวโต ปฏิกฺเขโป ปรวาทิสฺสา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺรายํ ปฏิกฺเขโป อตฺตโน ลทฺธิยา ยทิ กโต, ปรมตฺถโต อญฺเญน สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน ปุคฺคโล อุปลพฺภตีติ อยมสฺส ลทฺธีติ อาปชฺชติ. ตถา จ สติ นายํ สมฺมุติสจฺจวเสน อุปลทฺธึ อิจฺฉนฺเตน นิคฺคเหตพฺโพ. อถ อตฺตโน ลทฺธึ นิคฺคูหิตฺวา ปรสฺส ลทฺธิวเสน ปฏิกฺขิปติ, ปุริมปฏิญฺญาย อวิโรธิตตฺตา น นิคฺคเหตพฺโพ. น หิ อตฺตโน จ ปรสฺส จ ลทฺธึ วทนฺตสฺส โทโส อาปชฺชตีติ. อตฺตโน ปน ลทฺธิยา ปฏิชานิตฺวา ปรลทฺธิยา ปฏิกฺขิปนฺเตน อตฺตโน ลทฺธึ ฉฑฺเฑตฺวา ปรลทฺธิ คหิตา โหตีติ นิคฺคเหตพฺโพติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย สิยา.

7-10. '자신의 견해에 의지하여 상대의 주장을 인정한다'라고 말하고 나서, 다시 '제일의(第一義)의 관점에서 인격적 주체가 존재하지 않기 때문에 상대의 주장을 거부한다'라고 설해졌다. 여기서 만약 자신의 견해에 의해 이 거부가 이루어졌다면, '제일의적으로 다른 실제적이고 제일의적인 의미로 인격적 주체가 인식된다'는 것이 그의 견해라는 결론에 이르게 된다. 그렇게 된다면 이는 세속적 진리의 관점에서 인식을 주장하는 자에 의해 꺾여서는 안 된다. 만약 자신의 견해를 숨기고 타인의 견해에 따라 거부한다면, 이전의 승인과 모순되지 않으므로 꺾여서는 안 된다. 자신과 타인의 견해를 말하는 자에게 허물이 발생하지 않기 때문이다. 그러나 자신의 견해를 승인하고 나서 타인의 견해를 거부하는 자는 자신의 견해를 버리고 타인의 견해를 받아들인 것이 되므로 마땅히 꺾여야 한다는 것이 여기서의 의도일 것이다.

ปจฺจนีกานุโลมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

역순과 순순에 대한 설명이 끝났다.

สุทฺธสจฺจิกฏฺฐวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

순수한 실제적 의미에 대한 설명이 끝났다.

๒. โอกาสสจฺจิกฏฺโฐ

2. 장소에 따른 실제적 의미

๑. อนุโลมปจฺจนีกวณฺณนา

1. 순순과 역순에 대한 설명

๑๑. สพฺพตฺถาติ [Pg.54] สพฺพสฺมึ สรีเรติ อยมตฺโถติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สรีรํ สนฺธายา’’ติ. ตตฺถาติ ตสฺมึ สํขิตฺตปาเฐ. ยสฺมา สรีรํ สนฺธาย ‘‘สพฺพตฺถ น อุปลพฺภตี’’ติ วุตฺเต สรีรโต พหิ อุปลพฺภตีติ อาปชฺชติ, ตสฺมา ปจฺจนีเก ปฏิกฺเขโป สกวาทิสฺสาติ เอเตน น เกนจิ สภาเวน ปุคฺคโล อุปลพฺภตีติ อยมตฺโถ วุตฺโต โหติ. น หิ เกนจิ สภาเวน อุปลพฺภมานสฺส สรีรตทญฺญาวิมุตฺโต อุปลทฺธิโอกาโส อตฺถีติ.

11. '어디서나(sabbattha)'라는 것은 '온 몸에서'라는 뜻임을 나타내면서 '몸을 반연하여'라고 하였다. '거기서'라는 것은 그 요약된 구절에서이다. 몸을 반연하여 '어디서나 인식되지 않는다'라고 말했을 때 '몸 밖에서는 인식된다'는 결론에 이르기 때문에, 역순에서의 거부는 자론자(自論者)의 것이 된다. 이것으로 '어떤 자성으로도 인격적 주체는 인식되지 않는다'라는 뜻이 설해진 것이다. 어떤 자성으로도 인식되는 것에 대해, 몸이나 그 외의 것에서 벗어난 인식의 장소는 존재하지 않기 때문이다.

๓. กาลสจฺจิกฏฺโฐ

3. 시간에 따른 실제적 의미

๑. อนุโลมปจฺจนีกวณฺณนา

1. 순순과 역순에 대한 설명

๑๒. ปุริมปจฺฉิมชาติกาลญฺจาติ มชฺฌิมชาติกาเล อุปลพฺภมานสฺส ตสฺเสว ปุริมปจฺฉิมชาติกาเลสุ อุปลทฺธึ สนฺธายาติ อธิปฺปาโย. เสสํ ปฐมนเย วุตฺตสทิสเมวาติ อิเมสุ ตีสุ ปฐเม ‘‘สพฺพตฺถา’’ติ เอตสฺมึ นเย วุตฺตสทิสเมว, กึ ตํ? ปาฐสฺส สํขิตฺตตาติ อตฺโถ. อิธาปิ หิ ยสฺมา ‘‘สพฺพทา น อุปลพฺภตี’’ติ วุตฺเต เอกทา อุปลพฺภตีติ อาปชฺชติ, ตสฺมา ปจฺจนีเก ปฏิกฺเขโป สกวาทิสฺสาติ โยเชตพฺพนฺติ.

12. '이전과 이후의 태어남의 시간'이라는 것은, 중간의 태어남의 시간에 인식되는 바로 그 존재가 이전과 이후의 태어남의 시간들에서도 인식되는지를 반연한다는 의미이다. 나머지는 첫 번째 방식에서 설해진 것과 같다. 이 세 가지 중에서 첫 번째인 '어디서나'라는 방식에서 설해진 것과 같다는 것은 무엇인가? 그것은 경문의 요약됨을 의미한다. 여기서도 '항상 인식되지 않는다'라고 설했을 때 '때로는 인식된다'는 결론에 이르기 때문에, 역순에서의 거부는 자론자의 것이라고 연결해야 한다.

๔. อวยวสจฺจิกฏฺโฐ

4. 부분에 따른 실제적 의미

๑. อนุโลมปจฺจนีกวณฺณนา

1. 순순과 역순에 대한 설명

๑๓. ตติยนเย จ ยสฺมา ‘‘สพฺเพสุ น อุปลพฺภตี’’ติ วุตฺเต เอกสฺมึ อุปลพฺภตีติ อาปชฺชติ, ตสฺมา ปจฺจนีเก ปฏิกฺเขโป สกวาทิสฺสาติ โยเชตพฺพํ. เตนาห ‘‘ตาทิสเมวา’’ติ.

13. 세 번째 방식에서도 '모든 것에서 인식되지 않는다'라고 말했을 때 '어느 하나에서는 인식된다'는 결론에 이르기 때문에, 역순에서의 거부는 자론자의 것이라고 연결해야 한다. 그래서 '그와 같다'라고 하였다.

โอกาสาทิสจฺจิกฏฺโฐ

장소 등에 따른 실제적 의미

๒. ปจฺจนีกานุโลมวณฺณนา

2. 역순과 순순에 대한 설명

๑๔. ตตฺถ อนุโลมปญฺจกสฺสาติอาทิมฺหิ อนุโลมปญฺจกนฺติ นิคฺคหปญฺจกํ, ปจฺจนีกนฺติ จ ปฏิกมฺมํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ อนุโลมปญฺจกสฺส ‘‘สพฺพตฺถ [Pg.55] ปุคฺคโล นุปลพฺภตี’’ติอาทิกสฺส อตฺโถ ‘‘สพฺพตฺถ ปุคฺคโล นุปลพฺภตี’’ติอาทิปาฬึ สํขิปิตฺวา อาคเต สรูเปน อวุตฺเต ‘‘ยสฺมา สรีรํ สนฺธายา’’ติอาทินา (กถา. อฏฺฐ. ๑๑) วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ, ปจฺจนีกสฺส จ ‘‘สพฺพตฺถ ปุคฺคโล อุปลพฺภตี’’ติอาทิกสฺส ปฏิกมฺมกรณวเสน วุตฺตสฺส อตฺโถ ปฏิกมฺมาทิปาฬึ สํขิปิตฺวา อาทิมตฺตทสฺสเนน อาคเต ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภตี’’ติอาทิมฺหิ อนุโลเม ‘‘สพฺพตฺถาติ สรีรํ สนฺธาย อนุโยโค สกวาทิสฺสา’’ติอาทินา (กถา. อฏฺฐ. ๑๑) วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อถ วา ตตฺถาติ ยํ อารทฺธํ, ตสฺมินฺติ เอวํ อตฺถํ อคฺคเหตฺวา ตตฺถ เตสุ ตีสุ มุเขสูติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. อนุโลมปญฺจกมูลกา เจตฺถ สพฺพานุโลมปจฺจนีกปญฺจกปาฬิ อนุโลมปญฺจกสฺส ปาฬีติ วุตฺตา, ตถา ปจฺจนีกานุโลมปญฺจกปาฬิ จ ปจฺจนีกสฺส ปาฬีติ. ตํ สํขิปิตฺวา ปฏิกมฺมวเสน อาคเต สรูเปน อวุตฺเต ‘‘ปุคฺคโล นุปลพฺภตี’’ติอาทิเก ปจฺจนีเก ‘‘อุปลพฺภตี’’ติอาทิเก อนุโลเม จ อตฺโถ เหฏฺฐา สุทฺธิกสจฺจิกฏฺเฐ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพติ วุตฺตํ โหติ.

14. 거기서 '순순의 다섯 가지' 등의 구절에서, 순순의 다섯 가지는 꺾음(niggaha)의 다섯 가지를 말하며, 역순은 반박(paṭikamma)을 말하는 것으로 보아야 한다. 거기서 '어디서나 인격적 주체는 인식되지 않는다' 등으로 시작하는 순순의 다섯 가지의 의미는, '어디서나 인격적 주체는 인식되지 않는다' 등의 성전을 요약하여 그 자체로 설해지지 않은 것을 '몸을 반연하여' 등으로 설해진 방식(Kathā. Aṭṭha. 11)에 따라 알아야 한다. 그리고 반박을 행하는 방식으로 설해진 '어디서나 인격적 주체는 인식된다' 등으로 시작하는 역순의 의미는, 반박 등의 성전을 요약하여 그 시작 부분만을 보여줌으로써 나타난 '인격적 주체는 인식된다' 등으로 시작하는 순순에서, '어디서나라는 것은 몸을 반연하여 묻는 자론자의 것이다' 등으로 설해진 방식에 따라 알아야 한다고 이와 같이 그 의미를 보아야 한다. 또는 '거기서'라는 것을 시작된 주제에서라고 이와 같이 의미를 취하지 말고, '거기서' 즉 '그 세 가지 문(mukha)에서'라고 의미를 취해야 한다. 여기서 순순의 다섯 가지를 근거로 한 모든 순순-역순의 다섯 가지 성전은 순순의 다섯 가지의 성전이라고 설해졌으며, 마찬가지로 역순-순순의 다섯 가지 성전은 역순의 성전이라고 설해졌다. 그것을 요약하여 반박의 방식으로 나타난, 그 자체로 설해지지 않은 '인격적 주체는 인식되지 않는다' 등의 역순과 '인식된다' 등의 순순에서의 의미는, 앞서 순수한 실제적 의미에서 설해진 방식에 따라 알아야 한다고 설해진 것이다.

สจฺจิกฏฺฐวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

실제적 의미에 대한 설명이 끝났다.

๕. สุทฺธิกสํสนฺทนวณฺณนา

5. 순수한 비교에 대한 설명

๑๗-๒๗. รูปาทีหิ สทฺธึ สจฺจิกฏฺฐสํสนฺทนนฺติ สจฺจิกฏฺฐสฺส ปุคฺคลสฺส รูปาทีหิ สทฺธึ สํสนฺทนํ, สจฺจิกฏฺเฐ วา รูปาทีหิ สทฺธึ ปุคฺคลสฺส สํสนฺทนนฺติ อธิปฺปาโย. ปุคฺคโล รูปญฺจาติ จ-การสฺส สมุจฺจยตฺถตฺตา ยถา รูปนฺติ เอวํ นิทสฺสนวเสน วุตฺโต อตฺโถ วิจาเรตพฺโพ. รูปาทีหิ อญฺโญ อนญฺโญ จ ปุคฺคโล น วตฺตพฺโพติ ลทฺธิ สมโย. ‘‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ อพฺยากตเมตํ ภควตา’’ติอาทิกํ (สํ. นิ. ๔.๔๑๖) สุตฺตํ. อนุญฺญายมาเน ตทุภยวิโรโธ อาปชฺชตีติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห ‘‘สมยสุตฺตวิโรธํ ทิสฺวา’’ติ.

17-27. '색(色) 등과 함께 실제적 의미를 비교함'이란 실제적인 의미로서의 인격적 주체를 색 등과 함께 비교하는 것, 또는 실제적 의미에서 색 등과 함께 인격적 주체를 비교하는 것을 의미한다. '인격적 주체와 색'에서 '와(ca)'라는 단어는 집합의 의미를 가지므로, '색과 같이' 이와 같이 예시의 방식으로 설해진 의미를 고찰해야 한다. '색 등과 인격적 주체는 다른 것도 아니고 다르지 않은 것도 아니다'라고 말해서는 안 된다는 것이 종파의 확립된 견해이다. '생명(jīva)과 몸은 다른가, (아니면 같은가) 이것은 세존에 의해 설명되지 않았다(abyākata)'라는 등의 경전이 그 근거이다. 어느 한쪽을 허용하게 되면 그 두 가지 모두와 모순이 발생한다는 이 의미를 염두에 두고 '종파의 전승과 경전의 모순을 보고서'라고 하였다.

ธมฺมโตติ ปาฬิโต. ‘‘ปฏิกมฺมจตุกฺกาทีนิ สํขิตฺตานิ. ปรวาที…เป… ทสฺสิตานี’’ติ วทนฺเตหิ ปุคฺคโล นุปลพฺภติ…เป… อาชานาหิ ปฏิกมฺมนฺติ [Pg.56] เอตฺถ อาชานาหิ นิคฺคหนฺติ ปาโฐ ทิฏฺโฐ ภวิสฺสติ. อญฺญตฺตํ ปฏิชานาปนตฺถนฺติ ยถา มยา อญฺญตฺตํ วตฺตพฺพํ, ตถา จ ตยาปิ ตํ วตฺตพฺพนฺติ อญฺญตฺตปฏิญฺญาย โจทนตฺถนฺติ อตฺโถ. สมฺมุติปรมตฺถานํ เอกตฺตนานตฺตปญฺหสฺส ฐปนียตฺตาติ อพฺยากตตฺตาติ อตฺโถ. ยทิ ฐปนียตฺตา ปฏิกฺขิปิตพฺพํ, ปเรนปิ ฐปนียตฺตา ลทฺธิเมว นิสฺสาย ปฏิกฺเขโป กโตติ โสปิ น นิคฺคเหตพฺโพ สิยา. ปโร ปน ปุคฺคโลติ กญฺจิ สภาวํ คเหตฺวา ตสฺส ฐปนียตฺตํ อิจฺฉติ, สติ จ สภาเว ฐปนียตา น ยุตฺตาติ นิคฺคเหตพฺโพ. สมฺมุติ ปน โกจิ สภาโว นตฺถิ. เตเนวสฺส เอกตฺตนานตฺตปญฺหสฺส ฐปนียตํ วทนฺโต น นิคฺคเหตพฺโพติ สกวาทินา ปฏิกฺเขโป กโตติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย ยุตฺโต.

'법(dhamma)으로부터'란 성전(Pāḷi)으로부터라는 뜻이다. '반박의 네 가지 등이 요약되었다. 타론자... 등등... 보여졌다'라고 말하는 이들에 의해 '인격적 주체는 인식되지 않는다... 등등... 반박(paṭikamma)임을 알라'라는 구절에서 '꺾음(niggaha)임을 알라'라는 문구가 보일 것이다. '다름(aññatta)을 인정하게 하기 위하여'라는 것은 '내가 다름을 말해야 하듯이, 당신 또한 그것을 말해야 한다'라고 하여 다름에 대한 승인을 촉구하기 위함이라는 뜻이다. '세속제와 제일의제의 동일성과 차이성의 문제는 유보되어야 하기 때문'이라는 것은 '설명되지 않았기 때문'이라는 뜻이다. 만약 유보되어야 한다는 이유로 거부되어야 한다면, 상대방에 의해서도 유보되어야 한다는 점 때문에 자신의 견해에만 의지하여 거부가 이루어졌으므로 그 또한 꺾여서는 안 될 것이다. 그러나 상대방은 인격적 주체라고 하는 어떤 자성을 취하여 그것의 유보성을 주장하고 있으며, 자성이 존재할 때 유보성은 적절하지 않으므로 꺾여야 마땅하다. 그러나 세속(sammuti)에는 어떤 자성도 없다. 그러므로 그것의 동일성과 차이성의 문제에 대해 유보성을 말하는 자는 꺾여서는 안 된다고 자론자에 의해 거부가 이루어진 것이라는 점이 여기서 적절한 의도이다.

สุทฺธิกสํสนฺทนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

순수한 비교에 대한 설명이 끝났다.

๖. โอปมฺมสํสนฺทนวณฺณนา

6. 비유를 통한 비교에 대한 설명

๒๘-๓๖. อุปลทฺธิสามญฺเญน อญฺญตฺตปุจฺฉา จาติ อิทญฺจ ทฺวินฺนํ สมานตา โน อญฺญตฺตสฺส การณํ ยุตฺตํ, อถ โข วิสุํ อตฺตโน สภาเวน สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน อุปลพฺภนียตาติ วิจาเรตพฺพํ. ‘‘เอกวีสาธิกานี’’ติ ปุริมปาโฐ, วีสาธิกานีติ ปน ปฐิตพฺพํ.

28-36. '인식의 공통성에 의한 다른 것임에 대한 질문'이라는 이것과 두 가지의 동일함은 다른 것임에 대한 적절한 원인이 아니다. 오히려 개별적으로 자신의 자성(自性)에 의해 실재적이고 궁극적인 의미[진제]로 인식될 수 있는가에 대해 고찰해야 한다. '21개가 넘는'이라는 것은 이전의 독송문이며, '20개가 넘는'이라고 읽어야 한다.

๓๗-๔๕. ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล’’ติ สุตฺตํ อนุชานาเปนฺเตน อุปลทฺธิ อนุชานิตา โหตีติ มญฺญมาโน อาห ‘‘อุปลทฺธิสามญฺญํ อาโรเปตฺวา’’ติ. วีสาธิกานิ นว ปฏิกมฺมปญฺจกสตานิ ทสฺสิตานีติ เอเตน สุทฺธิกสํสนฺทเนปิ ‘‘อาชานาหิ ปฏิกมฺม’’มิจฺเจว ปาโฐติ วิญฺญายติ. ยญฺจ วาทมุเขสุ สุทฺธิกสจฺจิกฏฺเฐ ‘‘ปฏิกมฺมจตุกฺก’’นฺติ วุตฺตํ, ตมฺปิ ‘‘ปฏิกมฺมปญฺจก’’นฺติ.

37-45. '보강라(Puggala)가 있다'라는 경을 인정하게 함으로써 인식이 승인된 것이라고 생각하여 '인식의 공통성을 설정하여'라고 말했다. '20개가 넘는 900개의 대응하는 다섯 가지 방식(paṭikammapañcaka)이 보여졌다'는 이것에 의해, 순수한 비교(suddhikasaṃsandana)에서도 '대응하는 방식을 알아라'라고만 독송된다는 것을 알 수 있다. 그리고 논의의 서두에서 순수한 실재적 의미에 대해 '대응하는 네 가지 방식'이라고 말한 것도 '대응하는 다섯 가지 방식'이다.

โอปมฺมสํสนฺทนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

비유에 의한 비교에 대한 설명이 끝났다.

๗. จตุกฺกนยสํสนฺทนวณฺณนา

7. 네 가지 방법의 비교에 대한 설명

๔๖-๕๒. เอกธมฺมโตปิ [Pg.57] อญฺญตฺตํ อนิจฺฉนฺโต รูปาทิเอเกกธมฺมวเสน นานุยุญฺชิตพฺโพ. สมุทายโต หิ อยํ อญฺญตฺตํ อนิจฺฉนฺโต เอกเทสโต อนญฺญตฺตํ ปฏิกฺขิปนฺโต น นิคฺคหารโห สิยาติ เอตํ วจโนกาสํ นิวตฺเตตุํ ‘‘อยญฺจ อนุโยโค’’ติอาทิมาห. สกลนฺติ สตฺตปญฺญาสวิโธ ธมฺมปฺปเภโท ปุคฺคโลติ วา ปรมตฺถสจฺจํ ปุคฺคโลติ วา เอวํ สกลํ สนฺธายาติ อตฺโถ. เอวํ สกลํ ปรมตฺถํ จินฺเตตฺวา ตนฺติวเสน อนุโยคลกฺขณสฺส ฐปิตตฺตา สกลปรมตฺถโต จ อญฺญสฺส สจฺจิกฏฺฐสฺส อภาวา สจฺจิกฏฺเฐน ปุคฺคเลน ตโต อญฺเญน น ภวิตพฺพนฺติ ‘‘รูปํ ปุคฺคโล’’ติ อิมํ ปญฺหํ ปฏิกฺขิปนฺตสฺส นิคฺคหาโรปนํ ยุตฺตนฺติ อตฺโถ.

46-52. 하나의 법(dhamma)으로부터도 다른 것임을 바라지 않는 자는 색(rūpa) 등의 개별적인 법에 따라 질문을 받아서는 안 된다. 왜냐하면 전체로서 이것이 다른 것임을 바라지 않으면서 일부분에서 다르지 않음을 거부하는 자는 굴복(niggaha)시킬 대상이 되지 않을 수도 있기 때문이다. 이러한 말의 기회를 차단하기 위해 '이 질문은' 등으로 시작하는 말을 했다. '전체'란 57가지 종류의 법의 분류가 보강라이거나 궁극적인 진리가 보강라는 식으로 이처럼 전체를 의미한다. 이와 같이 전체적인 궁극적 의미를 고찰하여 성전의 전승에 따라 질문의 특징이 설정되었으므로, 전체적인 궁극적 의미와 다른 실재적 의미가 존재하지 않기에, 실재적 의미로서의 보강라는 그것과 다른 것이 되어서는 안 된다. 그러므로 '색이 보강라다'라는 이 질문을 거부하는 자에게 굴복을 가하는 것이 타당하다는 뜻이다.

สภาควินิพฺโภคโตติ รูปโต อญฺญสภาคตฺตาติ วุตฺตํ โหติ. สพฺพธมฺมาติ รูปวชฺเช สพฺพธมฺเม วทติ. ‘‘รูปสฺมึ ปุคฺคโล’’ติ เอตฺถ นิสฺสยวินาเส วินาสาปตฺติภเยน ปฏิกฺขิปตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘อุจฺเฉททิฏฺฐิภเยน เจวา’’ติ. ตีสุ ปน สมยวิโรเธน ปฏิกฺเขโป อธิปฺเปโต. น หิ โส สกฺกายทิฏฺฐึ อิจฺฉติ, อปิจ สสฺสตทิฏฺฐิภเยน ปฏิกฺขิปตีติ ยุตฺตํ วตฺตุํ. สกฺกายทิฏฺฐีสุ หิ ปญฺเจว อุจฺเฉททิฏฺฐิโย, เสสาสสฺสตทิฏฺฐิโยติ. อญฺญตฺร รูปาติ เอตฺถ จ รูปวา ปุคฺคโลติ อยมตฺโถ สงฺคหิโตติ เวทิตพฺโพ.

'성질의 구별로부터'라는 것은 색과 다른 성질이기 때문이라는 뜻이다. '모든 법들'이란 색을 제외한 모든 법들을 말한다. '색 안에 보강라가 있다'는 것에서 의지하는 곳이 소멸할 때 [보강라도] 소멸에 이르게 될 것이라는 두려움 때문에 거부한다는 의도로 '단멸견(ucchedadiṭṭhi)에 대한 두려움 때문에'라고 말했다. 그러나 세 가지 경우에는 가르침과의 모순 때문에 거부하는 것으로 의도되었다. 왜냐하면 그는 유신견(sakkāyadiṭṭhi)을 바라지 않지만, 또한 상견(sassatadiṭṭhi)에 대한 두려움 때문에 거부한다고 말하는 것이 타당하기 때문이다. 유신견들 중 다섯 가지만이 단멸견이고 나머지는 상견이기 때문이다. '색 이외에'라는 구절에는 '보강라가 색을 가졌다'는 뜻이 포함된 것으로 이해해야 한다.

จตุกฺกนยสํสนฺทนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

네 가지 방법의 비교에 대한 설명이 끝났다.

นิฏฺฐิตา จ สํสนฺทนกถาวณฺณนา.

그리고 비교에 대한 논의의 설명이 끝났다.

๘. ลกฺขณยุตฺติวณฺณนา

8. 특징의 논리적 연결에 대한 설명

๕๔. ปจฺจนีกานุโลเมติ อิทํ ยํ วกฺขติ ‘‘ฉลวเสน ปน วตฺตพฺพํ ‘อาชานาหิ ปฏิกมฺม’นฺติอาที’’ติ (กถา. อฏฺฐ. ๕๔), เตน ปน น สเมติ. ปจฺจนีกานุโลเม หิ ปจฺจนีเก ‘‘อาชานาหิ นิคฺคห’’นฺติ วตฺตพฺพํ, น ปน ‘‘ปฏิกมฺม’’นฺติ.

54. '역순과 순순(paccanīkānuloma)'에 대하여 이것은 '여섯 가지 방식에 따라 “대응하는 방식을 알아라” 등으로 말해야 한다'(Kathā. Aṭṭha. 54)라고 말하게 될 내용과 일치하지 않는다. 왜냐하면 역순과 순순에서 역순일 때는 '굴복을 알아라'라고 말해야 하며, '대응하는 방식'이라고 말해서는 안 되기 때문이다.

ลกฺขณยุตฺติวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

특징의 논리적 연결에 대한 설명이 끝났다.

๙. วจนโสธนวณฺณนา

9. 용어의 정화(분석)에 대한 설명

๕๕-๕๙. ปุคฺคโล [Pg.58] อุปลพฺภตีติ ปททฺวยสฺส อตฺถโต เอกตฺเตติ เอตฺถ ตเทว เอกตฺตํ ปเรน สมฺปฏิจฺฉิตํ อสมฺปฏิจฺฉิตนฺติ วิจาเรตพฺพเมตํ. ปุคฺคลสฺส หิ อวิภชิตพฺพตํ, อุปลพฺภตีติ เอตสฺส วิภชิตพฺพตํ วทนฺโต วิภชิตพฺพาวิภชิตพฺพตฺถานํ อุปลพฺภติปุคฺคล-สทฺทานํ กถํ อตฺถโต เอกตฺตํ สมฺปฏิจฺเฉยฺยาติ? ยถา จ วิภชิตพฺพาวิภชิตพฺพตฺถานํ อุปลพฺภติ-รูป-สทฺทานํ ตํ วิภาคํ วทโต รูปํ กิญฺจิ อุปลพฺภติ, กิญฺจิ น อุปลพฺภตีติ อยํ ปสงฺโค นาปชฺชติ, เอวํ เอตสฺสปิ ยถาวุตฺตวิภาคํ วทโต ยถาอาปาทิเตน ปสงฺเคน น ภวิตพฺพนฺติ มคฺคิตพฺโพ เอตฺถ อธิปฺปาโย.

55-59. '보강라가 인식된다'라는 두 단어가 의미상 하나라는 것에 대해, 바로 그 단일성이 상대방에 의해 받아들여졌는지 받아들여지지 않았는지를 고찰해야 한다. 보강라의 불가분성(不可分性)과 '인식된다'는 것의 가분성(可分性)을 말하는 자가, 가분성과 불가분성의 의미를 가진 '인식된다'와 '보강라'라는 말들의 의미상 단일성을 어떻게 받아들이겠는가? 가분성과 불가분성의 의미를 가진 '인식된다'와 '색'이라는 말들에 대해 그 구분을 말하는 자에게 '색은 어떤 것은 인식되고 어떤 것은 인식되지 않는다'는 오류가 생기지 않는 것처럼, 이 사람에게도 앞에서 언급한 구분을 말하는 자에게 제시된 것과 같은 오류가 생겨서는 안 된다는 것이 여기서 찾아야 할 의도이다.

๖๐. ‘‘สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสู’’ติ (สุ. นิ. ๑๑๒๕) เอเตน อตฺถโต ปุคฺคโล นตฺถีติ วุตฺตํ โหตีติ อาห ‘‘นตฺถีติปิ วุตฺต’’นฺติ.

60. '세상을 공(空)한 것으로 관찰하라'(Sn. 1125)는 이것에 의해 의미상 보강라는 존재하지 않는다고 말한 것이기에 '존재하지 않는다고도 말해졌다'고 했다.

วจนโสธนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

용어의 정화에 대한 설명이 끝났다.

๑๐. ปญฺญตฺตานุโยควณฺณนา

10. 시설(施設)에 대한 질문의 설명

๖๑-๖๖. รูปกายาวิรหํ สนฺธาย ‘‘รูปกายสพฺภาวโต’’ติ อาห. ‘‘รูปิโน วา อรูปิโน วา’’ติ (อิติวุ. ๙๐) สุตฺเต อาคตปญฺญตฺตึ สนฺธาย ‘‘ตถารูปาย จ ปญฺญตฺติยา อตฺถิตายา’’ติ. วีตราคสพฺภาวโตติ กามีภาวสฺส อเนกนฺติกตฺตา กามธาตุยา อายตฺตตฺตาภาวโต จ ‘‘กามี’’ติ น วตฺตพฺโพติ ปฏิกฺขิปตีติ อธิปฺปาโย.

61-66. 색신(rūpakāya)이 떨어져 있지 않음을 고려하여 '색신이 존재하기 때문에'라고 말했다. '색을 가진 자나 색이 없는 자나'(Iti. 90)라는 경에 나오는 시설을 고려하여 '그러한 형태의 시설이 존재하기 때문에'라고 했다. 탐욕을 떠난 자(vītarāga)가 존재하기 때문에, 욕망을 가진 상태(kāmībhāva)가 결정적이지 않고 욕계에 속하지 않으므로 '욕망을 가진 자'라고 말해서는 안 된다고 거부한다는 뜻이다.

๖๗. กายานุปสฺสนายาติ การณวจนเมตํ, กายานุปสฺสนาย การณภูตาย เอวํลทฺธิกตฺตาติ อตฺโถ. อาหจฺจ ภาสิตนฺติ ‘‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ อพฺยากตเมตํ มยา’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๒๘) อาหจฺจ ภาสิตํ.

67. '몸을 관찰함에 의해'라는 것은 원인을 나타내는 말로, 몸을 관찰하는 것이 원인이 되어 그러한 견해를 갖게 되었다는 뜻이다. '직접적으로 말씀하신 것'이란 '생명(jīva)과 몸(sarīra)은 다른 것이라는 이것은 내가 설명하지 않은 것(abyākata)이다'(MN 2.128)라고 직접 말씀하신 것을 말한다.

ปญฺญตฺตานุโยควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

시설에 대한 질문의 설명이 끝났다.

๑๑. คติอนุโยควณฺณนา

11. 태어남(윤회)에 대한 질문의 설명

๖๙-๗๒. ‘‘ทสฺเสนฺโต [Pg.59] ‘เตน หิ ปุคฺคโล สนฺธาวตี’ติอาทิมาหา’’ติ วุตฺตํ, ‘‘ทสฺเสนฺโต ‘น วตฺตพฺพํ ปุคฺคโล สนฺธาวตี’ติอาทิมาหา’’ติ ปน ภวิตพฺพํ, ทสฺเสตฺวาติ วา วตฺตพฺพํ.

69-72. '보여주면서 “그러므로 보강라는 윤회한다” 등을 말했다'라고 되어 있으나, '보여주면서 “보강라가 윤회한다고 말해서는 안 된다” 등을 말했다'라고 되어야 하거나, '보여주고 나서'라고 말해야 한다.

๙๑. เยน รูปสงฺขาเตน สรีเรน สทฺธึ คจฺฉตีติ เอตฺถ ‘‘รูเปน สทฺธึ คจฺฉตี’’ติ วทนฺเตน ‘‘รูปํ ปุคฺคโล’’ติ อนนุญฺญาตตฺตา เยนากาเรน ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ อิทํ อาปชฺชติ, โส วตฺตพฺโพ. อสญฺญูปปตฺตึ สนฺธายาติ นิรยูปคสฺส ปุคฺคลสฺส อสญฺญูปคสฺส อรูปูปคสฺส จ อนฺตราภวํ น อิจฺฉตีติ จุติโต อนนฺตรํ อุปปตฺตึ สนฺธายาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เย ปน จุติกาเล อุปปตฺติกาเล จ อสญฺญูปปตฺติกาเล จ อสญฺญสตฺเตสุ สญฺญา อตฺถีติ คเหตฺวา อสญฺญูปคสฺส จ อนฺตราภวํ อิจฺเฉยฺยุํ, เตสํ อนฺตราภวภาวโต ‘‘อสญฺญูปปตฺติ อเวทนา’’ติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ.

91. '색이라고 불리는 몸과 함께 간다'는 것에서 '색과 함께 간다'고 말하는 자에 의해 '색이 보강라다'라는 것이 인정되지 않으므로, '그 생명이 그 몸이다'라는 오류에 빠지게 되는 방식을 말해야 한다. '무상천(無想天)에 태어남을 고려하여'라는 것은 지옥에 가는 보강라, 무상천에 가는 자, 무색계에 가는 자의 중유(antarābhava)를 인정하지 않기에, 죽음 직후의 태어남을 고려한다는 뜻으로 보아야 한다. 그러나 죽을 때와 태어날 때, 그리고 무상천에 태어날 때 무상유정들에게 산냐(saññā)가 있다고 취착하여 무상천에 가는 자의 중유를 바라는 자들에게는, 중유가 존재하기 때문에 '무상천에 태어남은 느낌이 없는 것이다'라고 말할 수 없다.

๙๒. อเวทโนติอาทีสุ ตทญฺญนฺติ สญฺญภวโต อญฺญํ อสญฺญาเนวสญฺญานาสญฺญายตนุปปตฺตึ. เนวสญฺญานาสญฺญายตเนปิ หิ น วตฺตพฺพํ สญฺญา อตฺถีติ อิจฺฉนฺติ.

92. '느낌이 없는' 등의 구절에서 '그 밖의 것'이란 산냐가 있는 존재와는 다른 무상천과 비상비비상처에 태어나는 것을 말한다. 비상비비상처에서도 '산냐가 있다'고 말해서는 안 된다고 주장하기 때문이다.

๙๓. ยสฺมา รูปาทิธมฺเม วินา ปุคฺคโล นตฺถีติ อินฺธนุปาทาโน อคฺคิ วิย อินฺธเนน รูปาทิอุปาทาโน ปุคฺคโล รูปาทินา วินา นตฺถีติ ลทฺธิวเสน วทติ.

93. 색 등의 법들을 떠나서는 보강라가 존재하지 않기에, 땔감을 취한 불과 같이 땔감인 색 등을 취한 보강라는 색 등을 떠나서는 존재하지 않는다는 견해에 따라 말하는 것이다.

คติอนุโยควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

태어남에 대한 질문의 설명이 끝났다.

๑๒. อุปาทาปญฺญตฺตานุโยควณฺณนา

12. 근거한 가설의 적용에 대한 설명

๙๗. นีลํ รูปํ อุปาทาย นีโลติอาทีสูติ ‘‘นีลํ รูปํ อุปาทาย นีลกสฺส ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตี’’ติ เอตฺถ โย ปุฏฺโฐ นีลํ อุปาทาย นีโลติ, ตทาทีสูติ อตฺโถ.

97. "청색 물질에 근거하여 '청색이다'라고 하는 등"이라는 말에서, "청색 물질에 근거하여 청색인 보충물(사람)의 가설이 있다"라는 여기에서, 어떤 질문을 받은 자가 청색에 근거하여 청색이라고 하는 것, 그것으로부터 시작된다는 뜻이다.

๙๘. เฉกฏฺฐํ สนฺธายาติ เฉกฏฺฐํ สนฺธาย วุตฺตํ, น กุสลปญฺญตฺตึ. ‘‘กุสลํ เวทนํ อุปาทายา’’ติ มญฺญมาโน ปฏิชานาตีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

98. "능숙하다는 의미를 대상으로 한다"라는 것은 능숙하다는 의미를 대상으로 말한 것이지, 유익한 가설(kusalapaññatti)을 말한 것이 아니다. "유익한 느낌에 근거하여"라고 생각하면서 인정한다는 뜻으로 보아야 한다.

๑๑๒. อิทานิ [Pg.60]…เป… ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา รุกฺข’’นฺติอาทิมาหาติ ปุพฺพปกฺขํ ทสฺเสตฺวา อุตฺตรมาหาติ วุตฺตํ โหติ.

112. 이제 … 등등 보이기 위해 "나무와 같이" 등으로 말했으니, 이전의 견해(pubbapakkha)를 보이고 나서 그 다음의 답변(uttara)을 말한 것이라는 뜻이다.

๑๑๕. ‘‘ยสฺส รูปํ โส รูปวา’’ติ อุตฺตรปกฺเข วุตฺตํ วจนํ อุทฺธริตฺวา ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิมาห.

115. "물질이 있는 자는 물질을 가진 자이다"라고 다음의 견해에서 말한 문장을 인용하여 "왜냐하면" 등으로 말하였다.

๑๑๖. จิตฺตานุปสฺสนาวเสนาติ จิตฺตานุปสฺสนาวเสน ปริทีปิตสฺส สราคาทิจิตฺตโยคสฺส วเสนาติ อธิปฺปาโย.

116. "심수관(心隨觀)의 힘에 의해서"라는 것은 심수관의 힘에 의해 설명된 탐욕이 있는 마음 등과의 결합의 힘에 의해서라는 뜻이다.

๑๑๘. เยนาติ จกฺขุนฺติ ‘‘เยนา’’ติ วุตฺตํ กรณํ จกฺขุนฺติ อตฺโถ. จกฺขุเมว รูปํ ปสฺสตีติ วิญฺญาณนิสฺสยภาวูปคมนเมว จกฺขุสฺส ทสฺสนํ นาม โหตีติ สนฺธาย วทติ.

118. "무엇에 의해서"라는 것은 눈을 의미하니, "무엇에 의해서"라고 말해진 도구(karaṇa)가 눈이라는 뜻이다. 오직 눈만이 형상을 본다는 것은 식(viññāṇa)의 의지처가 되는 상태에 이르는 것 자체가 눈의 '봄'이라 불린다는 것을 염두에 두고 말하는 것이다.

อุปาทาปญฺญตฺตานุโยควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

근거한 가설의 적용에 대한 설명이 끝났다.

๑๓. ปุริสการานุโยควณฺณนา

13. 인간의 노력의 적용에 대한 설명

๑๒๓. กรณมตฺตนฺติ กมฺมานํ นิปฺผาทกปฺปโยชกภาเวน ปวตฺตา ขนฺธา.

123. "단지 수단일 뿐"이라는 것은 업을 성취하고 유도하는 상태로서 전개되는 오온(khandha)을 의미한다.

๑๒๔. ปุริมกมฺเมน วินา ปุคฺคลสฺส ชาติ, ชาตสฺส จ วิชฺชฏฺฐานาทีสุ สมฺมา มิจฺฉา วา ปวตฺติ นตฺถีติ สนฺธาย ‘‘ปุริมกมฺมเมว ตสฺสา’’ติอาทิมาห.

124. 이전의 업 없이는 사람의 태어남이 없고, 태어난 자가 지혜의 처소 등에 바르거나 그릇되게 전개됨이 없다는 점을 염두에 두고 "이전의 업만이 그의 [것이다]" 등으로 말하였다.

๑๒๕. กมฺมวฏฺฏสฺสาติ เอตฺถ กมฺมการกสฺส โย การโก, เตนปิ อญฺญํ กมฺมํ กาตพฺพํ, ตสฺส การเกนปิ อญฺญนฺติ เอวํ กมฺมวฏฺฏสฺส อนุปจฺเฉทํ วทนฺติ. ปุคฺคลสฺส การโก กมฺมสฺส การโก อาปชฺชตีติ วิจาเรตพฺพเมตํ. มาตาปิตูหิ ชนิตตาทินา ตสฺส การกํ อิจฺฉนฺตสฺส กมฺมการกานํ การกปรมฺปรา อาปชฺชตีติ อิทญฺจ วิจาเรตพฺพํ.

125. "업의 윤회에 대하여"라는 여기에서 업을 짓는 자의 짓는 이가 누구인가, 그에 의해서도 다른 업이 지어져야 하고, 그 짓는 자에 의해서도 또 다른 업이 지어져야 한다는 식으로 업의 윤회가 끊어지지 않음을 말한다. 사람의 짓는 자가 업의 짓는 자가 된다는 점이 검토되어야 한다. 부모 등에 의해 태어남 등으로 그 짓는 자를 인정하는 자에게는 업을 짓는 자들의 짓는 자의 전승이 있게 된다는 이 점이 검토되어야 한다.

๑๗๐. สุตฺตวิโรธภเยนาติ ‘‘โส กโรติ โส ปฏิสํเวทยตีติ โข, พฺราหฺมณ, อยเมโก อนฺโต’’ติอาทีหิ (สํ. นิ. ๒.๔๖) วิโรธภยา.

170. "경전과의 모순에 대한 두려움 때문에"라는 것은 "바라문아, '그가 행하고 그가 경험한다'는 이것이 하나의 극단이다" 등의 구절(상윳따 니까야 2.46)과 모순될까 두려워함 때문이다.

๑๗๑. ‘‘อิธ นนฺทติ เปจฺจ นนฺทตี’’ติ (ธ. ป. ๑๘) วจนโต กมฺมกรณกาเล วิปากปฏิสํเวทนกาเล จ โสเยวาติ ปฏิชานาตีติ อธิปฺปาโย. สยํกตํ [Pg.61] สุขทุกฺขนฺติ จ ปุฏฺโฐ ‘‘กึ นุ โข, โภ โคตม, สยํกตํ สุขํ ทุกฺขนฺติ? มา เหวํ กสฺสปา’’ติอาทิสุตฺตวิโรธา (สํ. นิ. ๒.๑๘) ปฏิกฺขิปติ.

171. "여기서 기뻐하고 저세상에서 기뻐한다"라는 말씀(법구경 18)에 따라 업을 짓는 때와 과보를 경험하는 때에 바로 그 사람이라고 인정한다는 뜻이다. "스스로 지은 즐거움과 괴로움인가"라고 질문을 받았을 때 "고타마여, 즐거움과 괴로움은 스스로 지은 것입니까? 깟사빠여, 그렇게 말하지 마시오" 등의 경전과의 모순(상윳따 니까야 2.18) 때문에 부정한다.

๑๗๖. ลทฺธิมตฺตเมเวตนฺติ โสเยเวโก เนว โส โหติ น อญฺโญติ อิทํ ปน นตฺเถว, ตสฺมา เอวํวาทิโน อสยํการนฺติอาทิ อาปชฺชตีติ อธิปฺปาโย. อปิจาติอาทินา อิทํ ทสฺเสติ – น ปรสฺส อิจฺฉาวเสเนว ‘‘โส กโรตี’’ติอาทิ อนุโยโค วุตฺโต, อถ โข ‘‘โส กโรตี’’ติอาทีสุ เอกํ อนิจฺฉนฺตสฺส อิตรํ, ตญฺจ อนิจฺฉนฺตสฺส อญฺญํ อาปนฺนนฺติ เอวํ การกเวทกิจฺฉาย ฐตฺวา ‘‘โส กโรตี’’ติอาทีสุ ตํ ตํ อนิจฺฉาย อาปนฺนวเสนาปีติ. อถ วา น เกวลํ ‘‘โส กโรตี’’ติอาทีนํ สพฺเพสํ อาปนฺนตฺตา, อถ โข เอเกกสฺเสว จ อาปนฺนตฺตา อยํ อนุโยโค กโตติ ทสฺเสติ. ปุริมนเยเนวาติ เอเตน ‘‘อิธ นนฺทตี’’ติอาทิ สพฺพํ ปฏิชานนาทิการณํ เอกโต โยเชตพฺพนฺติ ทสฺเสติ.

176. "이것은 단지 견해일 뿐이다"라는 것은 그 자신인 한 명은 그 자신도 아니고 다른 이도 아니라는 것은 결코 존재하지 않으며, 그러므로 이와 같이 주장하는 자에게는 '자신이 지은 것이 아님' 등의 오류가 발생한다는 뜻이다. 또한 "또한" 등으로 이것을 보여준다. 타인의 의지에 의해서만 "그가 행한다" 등의 추궁이 말해진 것이 아니라, "그가 행한다" 등에서 하나를 원하지 않는 자에게는 다른 것이, 그것을 원하지 않는 자에게는 또 다른 것이 귀결된다는 식으로, 짓는 자와 경험하는 자에 대한 의지에 머물러서 "그가 행한다" 등에서 그것들을 원하지 않음으로써 귀결된 것에 의해서도 그러하다. 혹은 단지 "그가 행한다" 등의 모든 것이 귀결되기 때문만이 아니라, 각각의 것이 귀결되기 때문에 이 추궁이 행해졌음을 보여준다. "이전의 방식대로"라는 이것으로 "여기서 기뻐한다" 등 모든 인정하는 등의 근거를 하나로 결합해야 함을 보여준다.

ปุริสการานุโยควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

인간의 노력의 적용에 대한 설명이 끝났다.

กลฺยาณวคฺโค นิฏฺฐิโต.

깔라나 품(Kalyāṇavagga)이 끝났다.

๑๔. อภิญฺญานุโยควณฺณนา

14. 신통력의 적용에 대한 설명

๑๙๓. อภิญฺญานุโยคาทิวเสน อรหตฺตสาธนาติ เอตฺถ ‘‘นนุ อตฺถิ โกจิ อิทฺธึ วิกุพฺพตี’’ติ อภิญฺญาอนุโยโค จ ‘‘หญฺจิ อตฺถิ โกจิ อิทฺธึ วิกุพฺพตี’’ติ ฐปนา จ ‘‘เตน วต เร’’ติอาทิ ปาปนา จ อาทิสทฺทสงฺคหิโต อตฺโถว ทฏฺฐพฺโพ. อาสวกฺขยญาณํ ปเนตฺถ อภิญฺญา วุตฺตาติ ตทภิญฺญาวโต อรหโต สาธนํ ‘‘อรหตฺตสาธนา’’ติ อาห. อรหโต หิ สาธนา ตพฺภาวสฺส จ สาธนา โหติเยวาติ.

193. "신통력의 적용 등에 의한 아라한 과의 성취"라는 여기에서 "누군가 신통을 변화시키는 자가 있지 않은가?"라는 신통력의 적용과 "진실로 누군가 신통을 변화시키는 자가 있다면"이라는 설정과 "그렇다면 보시오" 등의 결론이 '등(ādi)'이라는 단어에 포함된 의미로 보아야 한다. 여기에서 번뇌의 멸진에 대한 지혜(āsavakkhayañāṇa)가 신통(abhiññā)으로 언급되었으므로, 그 신통을 가진 아라한의 성취를 "아라한 과의 성취"라고 말하였다. 왜냐하면 아라한에 대한 성취는 그 상태(아라한의 상태)에 대한 성취도 되기 때문이다.

อภิญฺญานุโยควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

신통력의 적용에 대한 설명이 끝났다.

๑๕-๑๘. ญาตกานุโยคาทิวณฺณนา

15-18. 친족의 적용 등에 대한 설명

๒๐๙. ตถารูปสฺสาติ [Pg.62] ตติยโกฏิภูตสฺส สจฺจิกฏฺฐสฺส อภาวาติ อธิปฺปาโย. เอวํ ปน ปฏิกฺขิปนฺโต อสจฺจิกฏฺฐํ ตติยโกฏิภูตํ ปุคฺคลํ วเทยฺยาติ ตาทิสํ ปุคฺคลํ อิจฺฉนฺโต หิ สุตฺเตน นิคฺคเหตพฺโพ สิยา. กสฺมา? ตถารูปสฺส สจฺจิกฏฺฐสฺส อภาวโตติ, ตถารูปสฺส กสฺสจิ สภาวสฺส อภาวโต ปฏิกฺเขปารหตฺตา อตฺตโน ลทฺธึ นิคูหิตฺวา ปฏิกฺเขโป ปรวาทิสฺสาติ อยมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

209. "그러한 형상의"라는 것은 세 번째 범주에 속하는 진실한 의미의 부재라는 뜻이다. 이와 같이 부정하면서 진실한 의미가 아닌 세 번째 범주에 속하는 보충물(puggala)을 말할 수 있을 것이다. 그러한 보충물을 인정하는 자는 경전에 의해 꺾여야 할 것이다. 왜냐하면 그러한 형상의 진실한 의미가 없기 때문이며, 그러한 형상의 어떤 자성(sabhāva)도 없기 때문에 부정되어야 마땅하므로, 자신의 견해를 숨기고 부정하는 것이 상대방의 주장이라는 이 뜻을 보아야 한다.

ญาตกานุโยคาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

친족의 적용 등에 대한 설명이 끝났다.

๑๙. ปฏิเวธานุโยคาทิวณฺณนา

19. 통찰의 적용 등에 대한 설명

๒๑๘. ปริคฺคหิตเวทโนติ วจเนน อปริคฺคหิตเวทนสฺส ‘‘สุขิโตสฺมิ, ทุกฺขิโตสฺมี’’ติ ชานนํ ปชานนํ นาม น โหตีติ ทสฺเสติ โยคาวจรสฺส สุขุมานมฺปิ เวทนานํ ปริจฺเฉทนสมตฺถตญฺจ.

218. "파악된 느낌"이라는 말로써 파악되지 않은 느낌을 "나는 행복하다, 나는 괴롭다"라고 아는 것은 [진정으로] 아는 것이 아님을 보여주며, 수행자(yogāvacara)가 아주 미세한 느낌들까지도 구분해낼 수 있는 능력이 있음을 보여준다.

๒๒๘. ลกฺขณวจนนฺติ รูปพฺภนฺตรคมนํ สหรูปภาโว, พหิทฺธา นิกฺขมนํ วินารูปภาโวติ อธิปฺปาโย.

228. "특징에 대한 설명"이란 물질의 내부로 들어가는 것은 물질과 함께 있는 상태이고, 외부로 나가는 것은 물질 없이 있는 상태라는 뜻이다.

๒๓๗. อิมา โขติ โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ อรูโป อตฺตปฏิลาโภติ อิมา โลกสฺส สมญฺญา, ยาหิ ตถาคโต โวหรติ อปรามสํ, โย สจฺโจ โมโฆ วา สิยา, ตสฺมึ อนุปลพฺภมาเนปิ อตฺตนิ ตทนุปลพฺภโตเยว ปรามาสํ อตฺตทิฏฺฐึ อนุปฺปาเทนฺโต โลเก อตฺตปฏิลาโภติ ปวตฺตโวหารวเสเนว โวหรตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. เอตฺถ จ ปจฺจตฺตสามญฺญลกฺขณวเสน ปุคฺคลสฺส อตฺถิตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา โลกโวหาเรน อตฺถิตํ วทนฺเตน ปุคฺคโลติ โกจิ สภาโว นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. สติ หิ ตสฺมึ อตฺตโน สภาเวเนว อตฺถิตา วตฺตพฺพา สิยา, น โลกโวหาเรนาติ. อิมินา ปน ยถา สเมติ, ยถา จ [Pg.63] ปรามาโส น โหติ, เอวํ อิโต ปุริมา จ อตฺถวณฺณนา โยเชตพฺพา.

237. "이것들은 거친 자아의 획득, 의성(意成)의 자아의 획득, 무색(無色)의 자아의 획득이니"라는 이것들은 세상의 명칭들이며, 이것들로 여래는 집착 없이 설하신다. 그것이 진실이든 헛된 것이든, 그 자아가 발견되지 않음에도 불구하고 그것이 발견되지 않기 때문에 집착하는 유아견(attadiṭṭhi)을 일으키지 않으면서, 세상에서 '자아의 획득'이라고 전개되는 세속적 표현에 따라 설하신다는 것이 여기의 뜻이다. 그리고 여기에서 개별적 특징과 보편적 특징에 의해 보충물(사람)의 존재성을 부정하면서 세상의 세속적 표현으로 존재성을 말하는 것은, '사람'이라는 어떤 자성(sabhāva)도 존재하지 않는다는 의미이다. 만약 그것이 존재한다면 자신의 자성으로써 존재함이 말해져야 할 것이지 세상의 세속적 표현으로 말해져서는 안 되기 때문이다. 이것으로써 어떻게 일치하는지, 어떻게 집착이 되지 않는지, 이와 같이 이전의 의미 설명도 결합되어야 한다.

โลกสมฺมุติการณนฺติ ยสฺมา โลกสมฺมุติวเสน ปวตฺตํ, ตสฺมา สจฺจนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตถลกฺขณนฺติ ตถการณํ. ยสฺมา ธมฺมานํ ตถตาย ปวตฺตํ, ตสฺมา สจฺจนฺติ ทสฺเสติ.

"세간의 약속을 원인으로 함"이란 세간의 약속의 힘에 의해 전개되었기 때문에 '진실'이라고 말해진 것이다. "그러한 특징"이란 그러한 원인을 의미한다. 법들의 여여함(tathatā)에 의해 전개되었기 때문에 진실임을 보여준다.

ปฏิเวธานุโยคาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

통찰의 적용 등에 대한 설명이 끝났다.

ปุคฺคลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

보충물(Puggala)에 대한 논의의 설명이 끝났다.

๒. ปริหานิกถา

2. 퇴보에 대한 논의

๑. วาทยุตฺติปริหานิกถาวณฺณนา

1. 논쟁의 적합성과 퇴보에 대한 논의의 주석

๒๓๙. ‘‘ทฺเวเม[Pg.64], ภิกฺขเว, ธมฺมา เสกฺขสฺส ภิกฺขุโน ปริหานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๒.๑๘๕) อิทํ สุตฺตํ อรหโต ปริหานิลทฺธิยา น นิสฺสโย, อถ โข อนาคามิอาทีนํ ปริหานิลทฺธิยา, ตสฺมา อรหโตปิ ปริหานึ อิจฺฉนฺตีติ เอตฺถ ปิ-สทฺเทน อนาคามิสฺสปิ สกทาคามิสฺสปีติ โยเชตพฺพํ.

239. “비구들이여, 유학(sekkhassa)인 비구의 퇴보를 초래하는 두 가지 법이 있다”(A. ni. 2.185). 이 경은 아라한의 퇴보라는 견해의 근거가 아니라, 오히려 아나함 등의 퇴보라는 견해의 근거이다. 그러므로 아라한에게도 퇴보를 주장하는 자들에 대하여 여기 ‘~도(pi)’라는 말로 ‘아나함도, 사다함도’라고 연결해야 한다.

‘‘ตติยสฺมิมฺปิ มุทินฺทฺริยาว อธิปฺเปตา. เตสญฺหิ สพฺเพสมฺปิ ปริหานิ น โหตีติ ตสฺส ลทฺธี’’ติ ปุริมปาโฐ, มุทินฺทฺริเยสฺเวว ปน อธิปฺเปเตสุ ปริกฺเขโป น กาตพฺโพ สิยา, กโต จ, ตสฺมา ‘‘ตติยสฺมิมฺปิ ติกฺขินฺทฺริยาว อธิปฺเปตา. เตสญฺหิ สพฺเพสมฺปิ ปริหานิ น โหตีติ ตสฺส ลทฺธี’’ติ ปฐนฺติ.

“세 번째에서도 연약한 감관을 가진 자들만이 의도되었다. 그들 모두에게는 퇴보가 없다는 것이 그의 견해이다”라는 이전의 독송이 있으나, 연약한 감관을 가진 자들만이 의도되었다면 반박이 성립되지 않을 것이다. 그러나 반박이 이루어졌으므로, “세 번째에서도 예리한 감관을 가진 자들만이 의도되었다. 그들 모두에게는 퇴보가 없다는 것이 그의 견해이다”라고 읽는다.

อโยนิโส อตฺถํ คเหตฺวาติ โสตาปนฺโนเยว นิยโตติ วุตฺโตติ โสเยว น ปริหายติ, น อิตเรติ อตฺถํ คเหตฺวา. ‘‘อุปริมคฺคตฺถายา’’ติ วุตฺตํ อตฺถํ อคฺคเหตฺวา นิยโตติ โสตาปตฺติผลา น ปริหายตีติ เอตมตฺถํ คณฺหีติ ปน วทนฺติ.

‘지혜롭지 못하게 의미를 파악하여’라는 것은 예류자만이 결정된 자(niyata)라고 설해졌으므로 그만이 퇴보하지 않고 다른 이들은 그렇지 않다는 의미로 파악한 것이다. “상위의 도에 머물기 위하여”라고 설해진 의미를 파악하지 못하고, “결정된 자란 예류과에서 퇴보하지 않는다는 이 의미를 취한 것”이라고 말한다.

วาทยุตฺติปริหานิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

논쟁의 적합성과 퇴보에 대한 논의의 주석이 끝났다.

๒. อริยปุคฺคลสํสนฺทนปริหานิวณฺณนา

2. 성자들의 비교와 퇴보에 대한 주석

๒๔๑. ยํ ปเนตฺถาติอาทิมฺหิ ทสฺสนมคฺคผเล ฐิตสฺส อนนฺตรํ อรหตฺตปฺปตฺตึ, ตโต ปริหายิตฺวา ตตฺถ จ ฐานํ อิจฺฉนฺโต ปุน วายาเมน ตทนนฺตรํ อรหตฺตปฺปตฺตึ น อิจฺฉตีติ วิจาเรตพฺพเมตํ.

241. 여기 ‘무엇이든’ 등의 구절에서, 견도의 과에 머무는 자가 그 직후에 아라한과를 얻고, 거기서 퇴보하여 다시 거기에 머무르기를 바라면서 다시 노력하여 그 직후에 아라한과를 얻는 것은 원하지 않는다는 것을 검토해야 한다.

๒๖๒. อวสิปฺปตฺโต ฌานลาภีติ เสกฺโข วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ปุถุชฺชโน ปน วสิปฺปตฺโต อวสิปฺปตฺโต จ สมยวิมุตฺตอสมยวิมุตฺตตนฺติยา อคฺคหิโต, ภชาปิยมาโน ปน สมาปตฺติวิกฺขมฺภิตานํ กิเลสานํ วเสน สมยวิมุตฺตภาวํ ภเชยฺยาติ วุตฺโตติ.

262. 숙달되지 못한 선정의 획득자란 유학(sekkhā)을 말하는 것으로 보아야 한다. 범부는 숙달되었든 숙달되지 않았든 때에 따라 해탈하는 자(samayavimutta)와 때에 관계없이 해탈하는 자(asamayavimutta)의 성전(tantiyā)에 포함되지 않는다. 그러나 포함된다면, 선정에 의해 억제된 번뇌들에 의해 때에 따라 해탈하는 상태에 속한다고 설해진 것이다.

อริยปุคฺคลสํสนฺทนปริหานิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

성자들의 비교와 퇴보에 대한 주석이 끝났다.

๓. สุตฺตสาธนปริหานิวณฺณนา

3. 경에 의한 증명과 퇴보에 대한 주석

๒๖๕. อุตฺตมหีนเภโท [Pg.65] ‘‘ตตฺร ยายํ ปฏิปทา สุขา ขิปฺปาภิญฺญา, สา อุภเยเนว ปณีตา อกฺขายตี’’ติอาทิสุตฺตวเสน (ที. นิ. ๓.๑๕๒) วุตฺโต. ‘‘ทิฏฺฐํ สุตํ มุต’’นฺติ เอตฺถ วิย มุตสทฺโท ปตฺตพฺพํ วทตีติ อาห ‘‘ผุสนารห’’นฺติ.

265. 수승함과 비열함의 구분은 “거기서 어떠한 도 닦음이 즐겁고 속히 통찰하는 것이라면, 그것은 두 가지 면에서 수승하다고 불린다” 등의 경(dī. ni. 3.152)의 방식에 따라 설해졌다. “보고 듣고 생각하고(muta)”라는 구절에서처럼, 여기서 ‘생각된 것(muta)’이라는 단어는 도달해야 할 것을 말하므로 “체득할 만한 것”이라고 하였다.

๒๖๗. อปฺปตฺตปริหานาย เจว สํวตฺตนฺติ ยถากตสนฺนิฏฺฐานสฺส สมยวิมุตฺตสฺสาติ อธิปฺปาโย.

267. ‘아직 얻지 못한 것의 퇴보를 위해서도 초래된다’는 것은 이미 결론을 내린 때에 따라 해탈하는 자의 의도이다.

สุตฺตสาธนปริหานิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

경에 의한 증명과 퇴보에 대한 주석이 끝났다.

ปริหานิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

퇴보에 대한 논의의 주석이 끝났다.

๓. พฺรหฺมจริยกถา

3. 청정범행에 대한 논의

๑. สุทฺธพฺรหฺมจริยกถาวณฺณนา

1. 순수한 청정범행에 대한 논의의 주석

๒๖๙. ‘‘ปรนิมฺมิตวสวตฺติเทเว [Pg.66] อุปาทาย ตทุปรี’’ติ วุตฺตํ, ‘‘ตีหิ, ภิกฺขเว, ฐาเนหี’’ติ (อ. นิ. ๙.๒๑) ปน สุตฺตสฺส วจเนน เหฏฺฐาปิ มคฺคภาวนมฺปิ น อิจฺฉนฺตีติ วิญฺญายติ.

269. “타화자재천을 포함하여 그 위로”라고 설해졌다. 그러나 “비구들이여, 세 가지 경우에 의해”(a. ni. 9.21)라는 경의 말씀에 의해, 그 아래에서도 도의 수행을 원하지 않는다는 것이 알려진다.

๒๗๐. ‘‘คิหีนญฺเจว เอกจฺจานญฺจ เทวานํ มคฺคปฏิลาภํ สนฺธาย ปฏิกฺเขโป ตสฺเสวา’’ติ วุตฺตํ, ‘‘ยตฺถ นตฺถี’’ติ ปน โอกาสวเสน ปุฏฺโฐ ปุคฺคลวเสน ตสฺส ปฏิกฺเขโป น ยุตฺโต. ยทิ จ ตสฺสายํ อธิปฺปาโย, สกวาทินา สมานาธิปฺปายตฺตา น นิคฺคเหตพฺโพ.

270. “재가자들과 일부 천신들의 도의 획득을 염두에 두고 그것에 대한 부정이 이루어졌다”라고 설해졌다. 그러나 “어디에 없는가”라고 장소에 따라 질문을 받았을 때, 인물에 따라 그것을 부정하는 것은 적절하지 않다. 만약 그것이 그의 의도라면, 자론자와 의도가 같으므로 비난받아서는 안 된다.

๒๗๑. เอกนฺตริกปญฺหาติ ปรวาทีสกวาทีนํ อญฺญมญฺญํ ปญฺหนฺตริกา ปญฺหา.

271. 교대 질문이란 타론자와 자론자가 서로 교대로 묻는 질문이다.

สุทฺธพฺรหฺมจริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

순수한 청정범행에 대한 논의의 주석이 끝났다.

๒. สํสนฺทนพฺรหฺมจริยกถาวณฺณนา

2. 청정범행의 비교에 대한 주석

๒๗๓. รูปาวจรมคฺเคน หิ โส อิธวิหายนิฏฺโฐ นาม ชาโตติ อิทํ ‘‘อิธ ภาวิตมคฺโค หิ อนาคามี อิธวิหายนิฏฺโฐ นาม โหตี’’ติอาทิเกน ลทฺธิกิตฺตเนน กถํ สเมตีติ วิจาเรตพฺพํ. ปุพฺเพ ปน อนาคามี เอว อนาคามีติ วุตฺโต, อิธ ฌานานาคามิโสตาปนฺนาทิโกติ อธิปฺปาโย. อิธ อรหตฺตมคฺคํ ภาเวตฺวา อิเธว ผลํ สจฺฉิกโรนฺตํ ‘‘อิธปรินิพฺพายี’’ติ วทติ, อิธ ปน มคฺคํ ภาเวตฺวา ตตฺถ ผลํ สจฺฉิกโรนฺตํ ‘‘ตตฺถปรินิพฺพายี อรหา’’ติ.

273. 색계의 도로 인하여 그는 여기서 머물며 끝마치는 자(idhavihāyaniṭṭho)가 되었다는 이것이, “여기서 도를 닦은 아나함은 여기서 머물며 끝마치는 자라고 한다”는 등의 견해의 표명과 어떻게 일치하는지 검토해야 한다. 이전에는 아나함만이 아나함이라고 설해졌으나, 여기서는 선정의 아나함, 예류자 등이 의도되었다. 여기서 아라한도를 닦아 바로 여기서 과를 증득하는 자를 “여기서 완전한 열반에 드는 자(idhaparinibbāyī)”라고 부르고, 여기서 도를 닦아 거기서 과를 증득하는 자를 “거기서 완전한 열반에 드는 아라한(tatthaparinibbāyī arahā)”이라고 한다.

สํสนฺทนพฺรหฺมจริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

청정범행의 비교에 대한 주석이 끝났다.

พฺรหฺมจริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

청정범행에 대한 논의의 주석이 끝났다.

๔. โอธิโสกถาวณฺณนา

4. 한정에 대한 논의의 주석

๒๗๔. โอธิโส [Pg.67] โอธิโสติ เอตสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกเทเสน เอกเทเสนา’’ติ อาห.

274. ‘한정적으로, 한정적으로’라는 이 말의 의미를 나타내면서 ‘부분적으로, 부분적으로’라고 하였다.

โอธิโสกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

한정에 대한 논의의 주석이 끝났다.

๔. ชหติกถาวณฺณนา

4. 버림에 대한 논의의 주석

๑. นสุตฺตาหรณกถาวณฺณนา

1. 경을 인용하지 않음에 대한 논의의 주석

๒๘๐. กิจฺจสพฺภาวนฺติ ตีหิ ปหาตพฺพสฺส ปหีนตํ. ตํ ปน กิจฺจํ ยทิ เตเนว มคฺเคน สิชฺฌตีติ ลทฺธิ, ปุถุชฺชนกาเล เอว กามราคพฺยาปาทา ปหีนาติ ลทฺธีติ เอตํ น สเมติ, ตสฺมา ปุถุชฺชนกาเล ปหีนานมฺปิ ทสฺสนมคฺเค อุปฺปนฺเน ปุน กทาจิ อนุปฺปตฺติโต ติณฺณํ มคฺคานํ กิจฺจํ สมฺภวตีติ อธิปฺปาโย.

280. ‘수행의 성취(Kiccasabbhāva)’란 세 가지 도(道)에 의해 끊어져야 할 것이 끊어진 상태를 말한다. 그런데 만약 그 수행이 바로 그 도에 의해 성취된다는 견해가 있다면, 범부의 시기에 이미 탐욕과 성냄이 끊어졌다는 견해는 성립하지 않는다. 그러므로 범부의 시기에 (일시적으로) 끊어졌던 것들이라도 견도(見道)가 일어날 때 다시는 생겨나지 않게 되므로, 세 가지 도의 수행이 성취된다는 뜻이다.

นสุตฺตาหรณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

경(經)을 인용하지 않은 논의에 대한 설명이 끝났다.

ชหติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

버림(Jahati)에 대한 논의의 설명이 끝났다.

๕. สพฺพมตฺถีติกถา

5. ‘모든 것은 존재한다’는 논의

๑. วาทยุตฺติวณฺณนา

1. 논리적 타당성에 대한 설명

๒๘๒. สพฺพสฺมึ สรีเร สพฺพนฺติ สิรสิ ปาทา ปจฺฉโต จกฺขูนีติ เอวํ สพฺพํ สพฺพตฺถ อตฺถีติ อตฺโถ. สพฺพสฺมึ กาเลติ พาลกาเล ยุวตา, วุฑฺฒกาเล พาลตา, เอวํ สพฺพสฺมึ กาเล สพฺพํ. สพฺเพนากาเรนาติ นีลากาเรน ปีตํ, ปีตากาเรน โลหิตนฺติ เอวํ. สพฺเพสุ ธมฺเมสูติ จกฺขุสฺมึ โสตํ, โสตสฺมึ ฆานนฺติ เอวํ. อยุตฺตนฺติ โยครหิตํ วทติ, ตํ ปน เอกสภาวํ. กถํ ปน เอกสภาวสฺส โยครหิตตาติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘นานาสภาวานญฺหี’’ติอาทิมาห. ทฺวินฺนญฺหิ นานาสภาวานํ องฺคุลีนํ เมณฺฑกานํ วา อญฺญมญฺญโยโค โหติ, น เอกสฺเสว สโต, ตสฺมา โย นานาสภาเวสุ โหติ โยโค, เตน รหิตํ เอกสภาวํ อโยคนฺติ วุตฺตํ. อิทํ ปุจฺฉตีติ ปรวาทีทิฏฺฐิยา [Pg.68] มิจฺฉาทิฏฺฐิภาวํ คเหตฺวา อุปฺปนฺนาย อตฺตโน ทิฏฺฐิยา สมฺมาทิฏฺฐิภาโว อตฺถีติ วุตฺตํ โหติ.

282. ‘온 몸에 모든 것이 있다’는 것은 머리에 발이 있고 뒤에 눈이 있다는 식으로 모든 것이 모든 곳에 존재한다는 뜻이다. ‘모든 시기에’라는 것은 어린 시절에 젊음이 있고, 노년 시절에 어린 시절의 모습이 있는 것처럼 모든 시기에 모든 것이 있다는 것이다. ‘모든 양상으로’라는 것은 푸른 양상에 노란색이 있고, 노란 양상에 붉은색이 있는 것과 같다. ‘모든 법에’라는 것은 눈에 귀가 있고, 귀에 코가 있는 것과 같다. ‘타당하지 않다(Ayuttaṃ)’는 것은 결합(yoga)이 없음을 말하며, 그것은 곧 하나의 자성(sabhāva)일 뿐이다. 어떻게 하나의 자성에 결합이 없을 수 있는지를 보여주기 위해 ‘서로 다른 자성을 가진 것들끼리는’ 등을 설하였다. 서로 다른 자성을 가진 두 손가락이나 두 마리의 염소 사이에는 상호 결합이 있지만, 이미 존재하는 단 하나에는 결합이 없다. 그러므로 서로 다른 자성들 사이에서 일어나는 결합이 없는 하나의 자성을 ‘결합이 없음(ayoga)’이라고 부른 것이다. ‘이것을 묻는다’는 것은 타학파의 견해가 그릇된 견해임을 파악하여, 그로 인해 일어난 자신의 견해에 바른 견해로서의 성질이 있음을 말한 것이다.

วาทยุตฺติวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

논리적 타당성에 대한 설명이 끝났다.

๒. กาลสํสนฺทนวณฺณนา

2. 시간의 비교 고찰에 대한 설명

๒๘๕. อตีตานาคตํ ปหาย ปจฺจุปฺปนฺนรูปเมว อปฺปิยํ อวิภชิตพฺพํ กริตฺวาติ ปจฺจุปฺปนฺนสทฺเทน รูปสทฺเทน จาติ อุโภหิปิ ปจฺจุปฺปนฺนรูปเมว วตฺตพฺพํ กตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ปญฺญตฺติยา อวิคตตฺตาติ เอเตน อิทํ วิญฺญายติ ‘‘น รูปปญฺญตฺติ วิย วตฺถปญฺญตฺติ สภาวปริจฺฉินฺเน ปวตฺตา วิชฺชมานปญฺญตฺติ, อถ โข ปุพฺพาปริยวเสน ปวตฺตมานํ รูปสมูหํ อุปาทาย ปวตฺตา อวิชฺชมานปญฺญตฺติ, ตสฺมา วตฺถภาวสฺส โอทาตภาววิคเม วิคมาวตฺตพฺพตา ยุตฺตา, น ปน รูปภาวสฺส ปจฺจุปฺปนฺนภาววิคเม’’ติ.

285. ‘과거와 미래를 버리고 현재의 물질(rūpa)만을 분리할 수 없는 사랑스러운 것으로 삼는다’는 것은 ‘현재’라는 말과 ‘물질’이라는 말 두 가지 모두를 통해 현재의 물질만을 말해야 할 대상으로 삼았다는 뜻이다. ‘개념(paññatti)에서 벗어나지 않았기 때문에’라는 구절을 통해 다음과 같은 사실이 알려진다. ‘물질의 개념처럼 대상의 개념(vatthupaññatti)은 자성으로 한정되어 작용하는 실재하는 개념(vijjamānapaññatti)이 아니라, 전후의 연속으로 작용하는 물질의 무리를 의지하여 일어나는 실재하지 않는 개념(avijjamānapaññatti)이다. 그러므로 대상의 본질에서 흰색의 성질이 사라질 때 (개념도) 사라진다고 말하는 것은 타당하지만, 현재의 물질성에서 현재라는 성질이 사라진다고 해서 (물질 자체가) 사라진다고 말하는 것은 타당하지 않다.’

กาลสํสนฺทนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

시간의 비교 고찰에 대한 설명이 끝났다.

วจนโสธนวณฺณนา

언어적 정화에 대한 설명

๒๘๘. อนาคตํ วา ปจฺจุปฺปนฺนํ วา หุตฺวา โหตีติ วุตฺตนฺติ เอตฺถ อนาคตํ อนาคตํ หุตฺวา ปุน ปจฺจุปฺปนฺนํ โหนฺตํ หุตฺวา โหตีติ, ตถา ปจฺจุปฺปนฺนํ ปจฺจุปฺปนฺนํ โหนฺตํ ปุพฺเพ อนาคตํ หุตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนํ โหตีติ หุตฺวา โหตีติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กึ เต ตมฺปิ หุตฺวา โหตีติ ตพฺภาวาวิคมโต หุตฺวาโหติภาวานุปรมํ อนุปจฺเฉทํ ปุจฺฉตีติ อธิปฺปาโย ยุตฺโต. หุตฺวา ภูตสฺส ปุน หุตฺวา อภาวโตติ อนาคตํ หุตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนภูตสฺส ปุน อนาคตํ หุตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนาภาวโต.

288. ‘미래가 되거나 현재가 되어 존재한다’고 설한 대목에서, 미래가 미래인 채로 다시 현재가 되면서 존재한다는 것과, 그와 같이 현재가 현재가 되는 것은 이전에 미래였다가 현재가 되면서 존재한다는 뜻으로 ‘되어서 존재한다(hutvā hoti)’고 설한 것임을 알아야 한다. ‘그대에게 그것도 되어서 존재하는가?’라고 묻는 것은 그 상태에서 벗어나지 않기 때문에 되어서 존재함이 멈추지 않고 끊어지지 않는지를 묻는 것이 타당하다는 뜻이다. ‘되었다가 존재한 것은 다시는 되어서 존재하지 않기 때문에’라는 말은 미래였다가 현재가 된 것은 다시 미래였다가 현재가 될 수 없기 때문이다.

ยสฺมา ตนฺติ ตํ หุตฺวา ภูตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ ยสฺมา อนาคตํ หุตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนํ โหนฺตํ ‘‘หุตฺวา โหตี’’ติ สงฺขฺยํ คตํ, ตสฺมา ทุติยมฺปิ ‘‘หุตฺวา โหตี’’ติ วจนํ อรหตีติ ปฏิชานาตีติ อธิปฺปาโย. เอวํ ปน ธมฺเม หุตฺวาโหติภาวานุปรมํ วทนฺตสฺส อธมฺเม สสวิสาเณ นหุตฺวาน โหติภาวานุปรโม อาปชฺชตีติ อธิปฺปาเยน ‘‘อถ น’’นฺติอาทิมาห.

‘그것은 ~하기 때문에’라는 말은 그것이 (미래였다가) 된 현재인데, 미래였다가 현재가 되는 것을 ‘되어서 존재한다’는 범주에 포함시켰으므로, 두 번째 경우에도 ‘되어서 존재한다’는 표현을 써야 한다고 인정한다는 뜻이다. 이와 같이 법(dhamma)에 대해 되어서 존재함이 멈추지 않는다고 주장하는 자에게는, 법이 아닌 토끼 뿔에 대해서도 되지 않고서 존재함이 멈추지 않게 된다는 의도로 ‘그렇다면 그것은...’ 등을 설하였다.

ปฏิกฺขิตฺตนเยนาติ [Pg.69] กาลนานตฺเตน. ปฏิญฺญาตนเยนาติ อตฺถานานตฺเตน. อตฺถานานตฺตํ อิจฺฉนฺโตปิ ปน อนาคตสฺส ปจฺจุปฺปนฺเน วุตฺตํ โหติภาวํ, ปจฺจุปฺปนฺนสฺส จ อนาคเต วุตฺตํ หุตฺวาภาวํ กถํ ปฏิชานาตีติ วิจาเรตพฺพํ. อตฺถานานตฺตเมว หิ เตน อนุญฺญายติ, น อนาคเต ปจฺจุปฺปนฺนภาโว, ปจฺจุปฺปนฺเน วา อนาคตภาโวติ. ปุริมํ ปฏิกฺขิตฺตปญฺหํ ปริวตฺติตฺวาติ อนุญฺญาตปญฺหสฺส หุตฺวา โหติ หุตฺวา โหตีติ โทโส วุตฺโตติ อวุตฺตโทสํ อติกฺกมฺม ปฏิกฺขิตฺตปญฺหํ ปุน คเหตฺวา เตน โจเทตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ อตฺถานานตฺเตน หุตฺวาโหตีติ อนุชานนฺตสฺส โทโส กาลนานตฺตาเยว อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ ปฏิกฺเขเปน กถํ โหตีติ? ตสฺเสว อนุชานนปฏิกฺเขปโตติ อธิปฺปาโย.

‘부정된 방식에 의해서’란 시간의 차이에 의해서이다. ‘인정된 방식에 의해서’란 의미의 차이가 없음에 의해서이다. 의미의 차이가 없음을 인정하면서도 미래의 것이 현재에 존재한다고 하고 현재의 것이 미래에 ‘되었음’이라 불리는 것을 어떻게 인정하는지를 고찰해야 한다. 그는 의미의 차이가 없음만을 허용할 뿐이지, 미래에 현재의 상태가 있거나 현재에 미래의 상태가 있는 것을 허용하는 것은 아니다. ‘앞서 부정된 질문을 뒤집어서’란 인정된 질문에 대해 ‘되어서 존재한다’는 허물이 언급되었으므로, 언급되지 않은 허물을 넘어서서 부정된 질문을 다시 가져와 그것으로 공박한다는 뜻이다. 여기서 의미가 다르지 않다고 하여 ‘되어서 존재한다’고 인정하는 자의 허물이, 시간의 차이에 의해 ‘미래는 현재가 아니다’라고 부정함에도 불구하고 어떻게 발생하는가? 그것은 바로 그가 인정하는 것과 부정하는 것 때문이다.

เอเกกนฺติ อนาคตมฺปิ น หุตฺวา น โหติ ปจฺจุปฺปนฺนมฺปีติ ตทุภยํ คเหตฺวา ‘‘เอเกกํ น หุตฺวา น โหติ น หุตฺวา น โหตี’’ติ วุตฺตํ, น เอเกกเมว น หุตฺวา น โหติ น หุตฺวา น โหตีติ. เอส นโย ปุริมสฺมึ ‘‘เอเกกํ หุตฺวา โหติ หุตฺวา โหตี’’ติ วจเนปิ. อนาคตสฺส หิ ‘‘หุตฺวา โหตี’’ติ นามํ ปจฺจุปฺปนฺนสฺส จาติ ทฺเวปิ นามานิ สงฺคเหตฺวา ‘‘หุตฺวา โหติ หุตฺวา โหตี’’ติ โจทิตํ, ตถา ‘‘น หุตฺวา น โหติ น หุตฺวา น โหตี’’ติ จาติ อธิปฺปาโย. สพฺพโต อนฺธกาเรน ปริโยนทฺโธ วิยาติ เอเตน อปริโยนทฺเธน ปฏิชานิตพฺพํ สิยาติ ทสฺเสติ. เอตฺถ จ ปุริมนเย หุตฺวา ภูตสฺส ปุน หุตฺวาโหติภาโว โจทิโต, ทุติยนเย อนาคตาทีสุ เอเกกสฺส หุตฺวาโหตินามตาติ อยํ วิเสโส.

‘각각’이란 미래도 ‘되지 않고 존재하지 않는 것’이 아니며 현재도 그러하다는 이 두 가지를 취하여 ‘각각이 되지 않고 존재하지 않는 것이 아니며, 되지 않고 존재하지 않는 것이 아니다’라고 말한 것이지, 오직 하나하나가 그러하다는 뜻은 아니다. 이 방식은 앞의 ‘각각이 되어서 존재하고, 되어서 존재한다’는 표현에도 적용된다. 미래에 대해 ‘되어서 존재한다’는 명칭과 현재에 대해서도 그러하다는 두 명칭을 결합하여 ‘되어서 존재하고 되어서 존재한다’고 공박한 것이며, 마찬가지로 ‘되지 않고 존재하지 않으며 되지 않고 존재하지 않는다’고 한 것이다. ‘마치 온통 어둠에 휩싸인 것처럼’이라는 말은 휩싸이지 않은 상태에서 인정되어야 함을 보여준다. 여기서 앞의 방식에서는 이미 된 것이 다시 되어서 존재하는지가 논의되었고, 두 번째 방식에서는 미래 등에 대해 각각 ‘되어서 존재함’이라는 이름이 붙는지가 논의되었다는 점이 다르다.

วจนโสธนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

언어적 정화에 대한 설명이 끝났다.

อตีตญาณาทิกถาวณฺณนา

과거의 지혜 등에 대한 논의의 설명

๒๙๐. ปุน ปุฏฺโฐ…เป… อตฺถิตาย ปฏิชานาตีติ เอตฺถ ปจฺจุปฺปนฺนํ ญาณํ เตนาติ เอเตน อนุวตฺตมานาเปกฺขนวจเนน กถํ วุจฺจตีติ วิจาเรตพฺพํ.

290. 다시 질문을 받고... (중략) ... 존재함을 인정한다는 대목에서, ‘현재의 지혜, 그것에 의해’라는 현재의 지속을 나타내는 표현으로 어떻게 말해지는지를 고찰해야 한다.

อตีตญาณาทิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

과거의 지혜 등에 대한 논의의 설명이 끝났다.

อรหนฺตาทิกถาวณฺณนา

아라한 등에 대한 논의의 설명

๒๙๑. ยุตฺติวิโรโธ [Pg.70] อรหโต สราคาทิภาเว ปุถุชฺชเนน อนานตฺตํ พฺรหฺมจริยวาสสฺส อผลตาติ เอวมาทิโก ทฏฺฐพฺโพ.

291. 논리적 모순이란 아라한에게 탐욕 등이 있다면 범부와 차이가 없게 되어 청정범행(brahmacariya)의 삶이 결실이 없게 된다는 등의 내용을 말한다.

อรหนฺตาทิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아라한 등에 대한 논의의 설명이 끝났다.

ปทโสธนกถาวณฺณนา

단어의 정화에 대한 논의의 설명

๒๙๕. เตน การเณนาติ อตีตอตฺถิสทฺทานํ เอกตฺถตฺตา อตฺถิสทฺทตฺถสฺส จ นฺวาตีตภาวโต ‘‘อตีตํ นฺวาตีตํ, นฺวาตีตญฺจ อตีตํ โหตี’’ติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺถ ปน อตีตาทีนํ อตฺถิตํ วทนฺตสฺส ปรวาทิสฺเสวายํ โทโส ยถา อาปชฺชติ, น ปน ‘‘นิพฺพานํ อตฺถี’’ติ วทนฺตสฺส สกวาทิสฺส, ตถา ปฏิปาเทตพฺพํ.

295. ‘그러한 까닭에’란 ‘과거’와 ‘존재한다’는 말이 같은 의미이므로, ‘존재한다’는 말의 의미가 과거가 아닌 것은 아니기 때문에 “과거가 과거가 아닌 것은 아니며, 과거가 아닌 것이 과거가 되는 것도 아니다”라고 말한 것이다. 여기서 과거 등의 존재를 주장하는 타학파에게 이러한 모순이 어떻게 발생하는지를 보여주어야 하며, ‘열반은 존재한다’고 말하는 자학파에게는 해당되지 않도록 설명되어야 한다.

ปทโสธนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

문구 정화론의 주석이 끝났다.

สพฺพมตฺถีติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'모든 것이 있다'는 논론(일체유론)의 주석이 끝났다.

๗. เอกจฺจํอตฺถีติกถา

7. '일부는 있다'는 논론

๑. อตีตาทิเอกจฺจกถาวณฺณนา

1. 과거 등 일부에 대한 논론의 주석

๒๙๙. ติณฺณํ ราสีนนฺติ อวิปกฺกวิปากวิปกฺกวิปากอวิปากานํ. โวหารวเสน อวิปกฺกวิปากานํ อตฺถิตํ วทนฺโต กถํ โจเทตพฺโพติ วิจาเรติ ‘‘กมฺมุปจยํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตํ สงฺขารํ อิจฺฉนฺตี’’ติ.

299. '세 가지 무리'란 과보가 익지 않은 것, 과보가 익은 것, 과보가 없는 것들이다. 세속적 표현의 권능으로 과보가 익지 않은 것들의 존재를 주장하는 자를 어떻게 질책해야 하는지 '그들은 심불상응행인 업의 적집을 인정한다'라고 고찰한다.

เอกจฺจํอตฺถีติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'일부는 있다'는 논론의 주석이 끝났다.

๘. สติปฏฺฐานกถาวณฺณนา

8. 마음챙김의 확립(염처)론의 주석

๓๐๑. โลกุตฺตรภาวํ ปุจฺฉนตฺถายาติ โลกิยโลกุตฺตราย สมฺมาสติยา สติปฏฺฐานตฺตา, โลกุตฺตรายเยว วา ปรมตฺถสติปฏฺฐานตฺตา ตสฺสา วเสน โลกุตฺตรภาวํ ปุจฺฉนตฺถายาติ อตฺโถ. ปเภทปุจฺฉาวเสนาติ [Pg.71] โลกิยโลกุตฺตรสติปฏฺฐานสมุทายภูตสฺส สติปฏฺฐานสฺส ปเภทานํ ปุจฺฉาวเสน.

301. '출세간의 상태를 묻기 위하여'란, 세간과 출세간의 바른 마음챙김이 마음챙김의 확립이기 때문이거나, 혹은 오직 출세간의 것만이 승의의 마음챙김의 확립이기에 그것을 통하여 출세간의 상태를 묻기 위한 것이라는 뜻이다. '분류에 대한 질문의 권능으로'란 세간과 출세간의 마음챙김의 확립의 집합인 마음챙김의 확립의 분류들에 대한 질문을 통하여라는 뜻이다.

สติปฏฺฐานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

마음챙김의 확립(염처)론의 주석이 끝났다.

๙. เหวตฺถิกถาวณฺณนา

9. '진실로 그러하다'는 논론의 주석

๓๐๔. อโยนิโส ปติฏฺฐาปิตตฺตาติ อวตฺตพฺพุตฺตเรน อุเปกฺขิตพฺเพน ปติฏฺฐาปิตตฺตาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

304. '부적절하게 세워졌기 때문에'란, 답변할 가치가 없어 무시되어야 할 답변으로 세워졌다는 의미로 보아야 한다.

เหวตฺถิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'진실로 그러하다'는 논론의 주석이 끝났다.

มหาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

대품의 주석이 끝났다.

๒. ทุติยวคฺโค

2. 제2장

๑. ปรูปหารวณฺณนา

1. '다른 이의 도움'에 대한 주석

๓๐๗. อธิมานิกานํ สุกฺกวิสฺสฏฺฐิทสฺสนํ วิจาเรตพฺพํ. เต หิ สมาธิวิปสฺสนาหิ วิกฺขมฺภิตราคาว, พาหิรกานมฺปิ จ กาเมสุ วีตราคานํ สุกฺกวิสฺสฏฺฐิยา อภาโว วุตฺโตติ. อธิมานิกปุพฺพา ปน อธิปฺเปตา สิยุํ.

307. 증상만자들의 설정(정액 유출)에 대한 견해를 고찰해야 한다. 그들은 삼매와 위빳사나로 탐욕이 억제된 자들이며, 외도들 중에서도 욕탐을 떠난 자들에게는 설정이 없다고 설해졌기 때문이다. 그러나 여기서는 이전의 증상만자들이 의도된 것일 수 있다.

๓๐๘. วจสายตฺเถติ นิจฺฉยตฺเถ, ‘‘กึ การณา’’ติ ปน การณสฺส ปุจฺฉิตตฺตา พฺรหฺมจริยกถายํ วิย การณตฺเถติ ยุตฺตํ.

308. '말의 의미에서'란 확정의 의미이다. 그러나 '무슨 이유인가?'라고 이유를 물었으므로, 청정범행에 대한 논의에서처럼 이유의 의미라고 하는 것이 타당하다.

ปรูปหารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'다른 이의 도움'에 대한 주석이 끝났다.

๕. วจีเภทกถาวณฺณนา

5. '말의 분출'에 대한 논론의 주석

๓๒๖. วจีเภทกถายํ โลกุตฺตรํ ปฐมชฺฌานํ สมาปนฺโนติ ปฐมมคฺคํ สนฺธาย วทติ, ยสฺมา โส ทุกฺขนฺติ วิปสฺสติ, ตสฺมา ทุกฺขมิจฺเจว วาจํ ภาสติ, น สมุทโยติอาทีนีติ อธิปฺปาโย.

326. '말의 분출'에 대한 논의에서 '출세간의 초선정에 든 자'라는 것은 첫 번째 도(예류도)를 지칭하여 말하는 것이다. 그가 '고'라고 통찰하기 때문에, '고'라고만 말을 내뱉고 '집' 등은 아니라는 뜻이다.

๓๒๘. เยน [Pg.72] ตํ สทฺทํ สุณาตีติ อิทํ วจีสมุฏฺฐาปนกฺขเณ เอว เอตํ สทฺทํ สุณาตีติ อิจฺฉิเต อาโรปิเต วา ยุชฺชติ.

328. '그것으로써 그 소리를 듣는다'는 이것은 말이 일어나는 찰나에 바로 그 소리를 듣는다고 주장하거나 가정할 때 타당하다.

๓๓๒. โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ วจีเภทํ อิจฺฉโต ปรสฺส อภิภูสุตฺตาหรเณ อธิปฺปาโย วตฺตพฺโพ.

332. 출세간의 도의 찰나에 말의 분출이 있다고 주장하는 타론자에게 아비부 경을 인용한 의도를 설명해야 한다.

วจีเภทกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'말의 분출'에 대한 논론의 주석이 끝났다.

๗. จิตฺตฏฺฐิติกถาวณฺณนา

7. '마음의 지속'에 대한 논론의 주석

๓๓๕. จิตฺตฏฺฐิติกถายํ จุลฺลาสีติ…เป… อาทิวจนวเสนาติ อารุปฺเปเยว เอวํ ยาวตายุกฏฺฐานํ วุตฺตํ, น อญฺญตฺถาติ กตฺวา ปฏิกฺขิปตีติ อธิปฺปาโย. เอเตน ปน ‘‘น ตฺเวว เตปิ ติฏฺฐนฺติ, ทฺวีหิ จิตฺตสโมหิตา’’ติ (มหานิ. ๑๐ โถกํ วิสทิสํ) ทุติยาปิ อฑฺฒกถา ปสฺสิตพฺพา. ปุริมาย จ วสฺสสตาทิฏฺฐานานุญฺญาย อวิโรโธ วิภาเวตพฺโพ. มุหุตฺตํ มุหุตฺตนฺติ ปญฺโห สกวาทินา ปุจฺฉิโต วิย วุตฺโต, ปรวาทินา ปน ปุจฺฉิโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

335. '마음의 지속'에 대한 논의에서 '84,000...' 등의 말씀에 따라 무색계에서만 수명이 다할 때까지 머무는 것이 설해졌으며 다른 곳에서는 그렇지 않다고 하여 부정한다는 의미이다. 이것으로 '참으로 그들도 머물지 않으니, 두 마음이 함께할 수 없기 때문이다'라는 두 번째 주석서의 내용도 살펴보아야 한다. 그리고 앞서 백 년 동안 머무는 것 등을 허용한 것과 모순이 없음을 밝혀야 한다. '잠시 동안인가'라는 질문은 자론자가 질문한 것처럼 서술되었으나 타론자가 질문한 것으로 보아야 한다.

จิตฺตฏฺฐิติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'마음의 지속'에 대한 논론의 주석이 끝났다.

๙. อนุปุพฺพาภิสมยกถาวณฺณนา

9. '점진적 깨달음'에 대한 논론의 주석

๓๓๙. อนุปุพฺพาภิสมยกถายํ อถวาติอาทินา อิทํ ทสฺเสติ – จตุนฺนํ ญาณานํ เอกมคฺคภาวโต น เอกมคฺคสฺส พหุภาวาปตฺติ, อนุปุพฺเพน จ โสตาปตฺติมคฺคํ ภาเวตีติ อุปปนฺนนฺติ ปฏิชานาตีติ.

339. '점진적 깨달음'에 대한 논의에서 '또는' 등은 네 가지 지혜가 하나의 도를 이루기 때문에 하나의 도가 여럿이 되는 오류에 빠지지 않으며, 점진적으로 예류도를 닦는다는 것이 타당하다는 것을 인정함을 나타낸다.

๓๔๔. ตทาติ ทสฺสเน ปรินิฏฺฐิเต.

344. '그때'란 통찰이 완성되었을 때를 말한다.

๓๔๕. อฏฺฐหิ ญาเณหีติ เอตฺถ ปฏิสมฺภิทาญาเณหิ สห อฏฺฐสุ คหิเตสุ นิรุตฺติปฏิภานปฏิสมฺภิทาหิ โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยา กถํ โหตีติ วิจาเรตพฺพํ.

345. '여덟 가지 지혜로'라는 것과 관련하여, 무애해와 함께 여덟 가지가 포함될 때 어문무애해와 응변무애해로 어떻게 예류과를 증득하는지 고찰해야 한다.

อนุปุพฺพาภิสมยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

점진적 실현(순차적 깨달음)에 대한 논의의 주석이 끝났다.

๑๐. โวหารกถาวณฺณนา

10. 통용어(vohāra)에 대한 논의의 주석

๓๔๗. โวหารกถายํ [Pg.73] อุทาหุ โสตาทีนิปีติ เอกนฺตโลกิเยสุ วิสยวิสยีสุ วิสยสฺเสว โลกุตฺตรภาโว, น วิสยีนนฺติ นตฺเถตฺถ การณํ. ยถา จ วิสยีนํ โลกุตฺตรภาโว อสิทฺโธ, ตถา วิสยสฺส สทฺทายตนสฺส. ตตฺถ ยถา อสิทฺธโลกุตฺตรภาวสฺส ตสฺส โลกุตฺตรตา, เอวํ โสตาทีนํ อาปนฺนาติ กินฺติ ตานิปิ โลกุตฺตรานีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

347. 통용어에 대한 논의에서, ‘귀 등도 [출세간인가]’라고 한다면, 전적으로 세간적인 대상과 주관(감관)에 있어서 대상에게만 출세간의 성질이 있고 주관에게는 없다는 데에는 근거가 없다. 주관의 출세간성이 성립되지 않는 것처럼, 대상인 소리의 장소(성처, 聲處)도 그러하다. 거기서 출세간성이 성립되지 않는 것에 출세간성이 있는 것처럼, 이와 같이 귀 등에도 해당되니, ‘그것들도 출세간인가’라는 뜻으로 보아야 한다.

ยทิ โลกุตฺตเร ปฏิหญฺเญยฺย, โลกุตฺตโร สิยาติ อตฺโถ น คเหตพฺโพ. น หิ โลกุตฺตเร ปฏิหญฺญตีติ ปริกปฺปิเตปิ สทฺทสฺส โลกุตฺตรภาโว อตฺถีติ อธิปฺปาโย. ‘‘โลกิเยน ญาเณนา’’ติ อุทฺธฏํ, ‘‘วิญฺญาเณนา’’ติ ปน ปาฬิ, ตญฺจ วิญฺญาณํ โสตสมฺพนฺเธน โสตวิญฺญาณนฺติ วิญฺญายตีติ. อเนกนฺตตาติ โลกิเยน ญาเณน ชานิตพฺพโต โลกิโยติ เอตสฺส เหตุสฺส โลกิเย โลกุตฺตเร จ สมฺภวโต อเนกนฺตภาโว สิยาติ อธิปฺปาโย.

‘만약 출세간에 부딪힌다면 출세간일 것이다’라는 뜻으로 취해서는 안 된다. 설령 출세간에 부딪힌다고 가정하더라도 소리에 출세간의 성질이 있다는 의도는 아니기 때문이다. ‘세간적인 지혜로’라고 인용되었으나, 빠알리 원문에는 ‘의식으로’라고 되어 있으며, 그 의식은 귀와 결합하여 이식(耳識)이라고 알려진다. 부정성(不定性, anekantatā)이란 세간적인 지혜에 의해 알아지는 것이기에 세간적이라는 이 이유가 세간과 출세간 모두에서 발생하므로 부정(不定)한 상태가 된다는 의도이다.

โวหารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

통용어에 대한 논의의 주석이 끝났다.

๑๑. นิโรธกถาวณฺณนา

11. 소멸(nirodha)에 대한 논의의 주석

๓๕๓. ทฺเว ทุกฺขสจฺจานิ น อิจฺฉตีติ เยสํ ทฺวินฺนํ ทฺวีหิ นิโรเธหิ ภวิตพฺพํ, ตานิ ทฺเว ทุกฺขสจฺจานิ น อิจฺฉตีติ วุตฺตํ โหติ. เย ปฏิสงฺขาย โลกุตฺตเรน ญาเณน อนิรุทฺธาติอาทินา ปฏิสงฺขาย วินา นิรุทฺธา อสมุทาจรณสงฺขารา อปฺปฏิสงฺขานิรุทฺธาติ ทสฺเสติ, น อุปฺปชฺชิตฺวา ภงฺคาติ. เตน อปฺปฏิสงฺขานิโรโธ จ อสมุทาจรณนิโรโธติ ทสฺสิตํ โหติ.

353. ‘두 가지 괴로움의 진리를 원하지 않는다’는 것은 두 가지 소멸이 있어야 할 그 두 가지 괴로움의 진리를 원하지 않는다는 말이다. ‘숙고에 의해 출세간의 지혜로 소멸되지 않은 것 등’이라 함은, 숙고 없이 소멸된, 현행하지 않는 행(行)들은 ‘숙고 없는 소멸’임을 나타내는 것이지, 일어나서 부서지는 것이 아니다. 이것으로 숙고 없는 소멸과 현행하지 않음으로 인한 소멸이 제시된 것이다.

นิโรธกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

소멸에 대한 논의의 주석이 끝났다.

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제2장(품)의 주석이 끝났다.

๓. ตติยวคฺโค

3. 제3장

๑. พลกถาวณฺณนา

1. 힘(bala)에 대한 논의의 주석

๓๕๔. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ [Pg.74] อสาธารณนฺติ ยถา นิทฺเทสโต วิตฺถารโต สพฺพํ สพฺพาการํ ฐานาฏฺฐานาทึ อชานนฺตาปิ ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล กญฺจิ สงฺขารํ นิจฺจโต อุปคจฺเฉยฺยา’’ติอาทินา (อ. นิ. ๑.๒๖๘) ฐานาฏฺฐานานิ อุทฺเทสโต สงฺเขปโต สาวกา ชานนฺติ, น เอวํ ‘‘อาสยํ ชานาติ อนุสยํ ชานาตี’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๓) อุทฺเทสมตฺเตนปิ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ ชานนฺตีติ ‘‘อสาธารณ’’นฺติ อาห. เถเรน ปน สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ ติกฺขมุทุภาวชานนมตฺตํ สนฺธาย ‘‘สตฺตานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ ยถาภูตํ ปชานามี’’ติ (ปฏิ. ม. ๒.๔๔) วุตฺตํ, น ยถาวุตฺตํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณํ ตถาคตพลนฺติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘อุทฺเทสโต ฐานาฏฺฐานาทิมตฺตชานนวเสน ปฏิชานาตี’’ติ วุตฺตํ, เอวํ ปน ปฏิชานนฺเตน ‘‘ตถาคตพลํ สาวกสาธารณ’’นฺติ อิทมฺปิ เอวเมว ปฏิญฺญาตํ สิยาติ กถมยํ โจเทตพฺโพ สิยา.

354. ‘근기의 우열에 관한 지혜(근상하각지)는 공유되지 않는 것’이란, 상세한 설명에 따른 것처럼 모든 방식의 가능함과 불가능함(處非處) 등을 다 알지는 못하더라도 제자들이 ‘견해를 구족한 보충이 어떤 행을 상주하는 것이라고 간주하는 것은 불가능하며 그런 기회는 없다’는 등의 방식으로 가능함과 불가능함에 대해 개요와 요약으로 아는 것과는 달리, ‘성향을 알고 잠재 성향을 안다’는 등의 개요만으로도 근기의 우열을 알지 못하기에 ‘공유되지 않는 것’이라 하였다. 장로가 ‘중생들의 근기의 우열을 있는 그대로 안다’고 한 것은 단지 믿음 등의 기능(근)들의 날카롭고 무딤을 아는 것만을 염두에 둔 것이지, 앞에서 언급한 근기의 우열에 관한 지혜가 여래의 힘이라는 뜻은 아님을 여기서 그 의도로 보아야 한다. ‘개요를 통해 가능함과 불가능함 등을 아는 것만으로 자처한다’고 하였는데, 이와 같이 자처한다면 ‘여래의 힘은 제자들과 공유된다’는 것 또한 이처럼 인정될 것인데 어떻게 이것이 비판받을 수 있겠는가.

๓๕๖. เสเสสุ ปฏิกฺเขโป สกวาทิสฺส ฐานาฏฺฐานญาณาทีนํ สาธารณาสาธารณตฺตา ตตฺถ สาธารณปกฺขํ สนฺธายาติ อธิปฺปาโย.

356. 나머지에서의 부정은 자종(自宗) 설법자에게 처비처지(處非處智) 등이 공유되거나 공유되지 않기 때문에, 거기서 공유되는 측면을 염두에 둔 것이라는 의도이다.

พลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

힘에 대한 논의의 주석이 끝났다.

๒. อริยนฺติกถาวณฺณนา

2. 아리양띠(Ariyanti)에 대한 논의의 주석

๓๕๗. สงฺขาเร สนฺธาย ปฏิชานนฺตสฺส ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ สโมธานํ กถํ อาปชฺชติ ยถาวุตฺตนเยนาติ วิจาเรตพฺพํ. ปริกปฺปนวเสน อาโรเปตฺวา ฐเปตพฺพตาย สตฺโต ‘‘ปณิธี’’ติ วุตฺโต. โส ปน เอกสฺมิมฺปิ อาโรเปตฺวา น ฐเปตพฺโพติ เอกสฺมิมฺปิ อาโรเปตฺวา ฐเปตพฺเพน เตน รหิตตา วุตฺตา.

357. 행(行)들을 염두에 두고 자처하는 자에게 언급된 방식에 따라 어떻게 두 접촉의 결합이 발생하는지 검토되어야 한다. 가상에 의해 상정되어 설정되어야 하는 것이기에 중생을 ‘서원(paṇidhi)’이라 하였다. 그러나 그것은 단 하나에도 상정하여 설정할 수 없기에, 단 하나에도 상정하여 설정함이 없음을 말한 것이다.

อริยนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아리양띠에 대한 논의의 주석이 끝났다.

๔. วิมุจฺจมานกถาวณฺณนา

4. 해탈하고 있는 자(vimuccamāna)에 대한 논의의 주석

๓๖๖. ฌาเนน [Pg.75] วิกฺขมฺภนวิมุตฺติยา วิมุตฺตํ จิตฺตํ มคฺคกฺขเณ สมุจฺเฉทวิมุตฺติยา วิมุจฺจมานํ นาม โหตีติ เอติสฺสา ลทฺธิยา โก โทโสติ วิจาเรตพฺพํ. ยทิ วิปฺปกตนิทฺเทเส โทโส, ตตฺราปิ เตน วิมุจฺจมานตาย ‘‘วิมุตฺตํ วิมุจฺจมาน’’นฺติ วุตฺตํ. สติ จ โทเส อุปฺปาทกฺขเณ วิมุตฺตํ, วยกฺขเณ วิมุจฺจมานนฺติ วิมุตฺตวิมุจฺจมานวจนสฺส น โจเทตพฺพํ สิยา, อถ โข วิมุจฺจมานวจนเมวาติ. เอกเทเสน, เอกเทเส วา วิมุจฺจมานสฺส จ วิมุตฺตกิริยาย เอกเทโส วิเสสนํ โหตีติ ‘‘ภาวนปุํสก’’นฺติ วุตฺตํ. กฏาทโยติ กฏปฏาทโย. เอเกเนว จิตฺเตนาติ เอเกเนว ผลจิตฺเตนาติ อธิปฺปาโย.

366. 선정(禪定)에 의한 억제된 해탈(복석해탈)로 해탈한 마음이 도(道)의 순간에 절단된 해탈(단멸해탈)로 해탈하고 있는 중이라는 이 견해에 어떤 오류가 있는지 검토되어야 한다. 만약 불완전한 설명에 오류가 있다면, 거기서도 그것에 의해 해탈하고 있기 때문에 ‘해탈한, 해탈하고 있는’이라고 말한 것이다. 오류가 있다면 일어나는 순간에는 해탈한 것이고 사라지는 순간에는 해탈하고 있는 것이니, ‘해탈한-해탈하고 있는’이라는 표현은 비판받지 않아야 하며, 오직 ‘해탈하고 있는’이라는 표현만이 그러하다. 일부분으로, 또는 일부분에서 해탈하고 있는 자에게 해탈하는 작용의 일부분이 수식어가 되기에 ‘추상 중성(bhāvanapuṃsaka)’이라 하였다. ‘까따(kaṭa) 등’이란 멍석이나 천 등을 말한다. ‘오직 하나의 마음으로’라는 것은 오직 하나의 과(果)의 마음으로라는 의도이다.

วิมุจฺจมานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

해탈하고 있는 자에 대한 논의의 주석이 끝났다.

๕. อฏฺฐมกกถาวณฺณนา

5. 여덟 번째 단계의 보충(제8인, aṭṭhamaka)에 대한 논의의 주석

๓๖๘. อนุโลมโคตฺรภุกฺขเณปิ อสมุทาจรนฺตา มคฺคกฺขเณปิ ปหีนา เอว นาม ภเวยฺยุนฺติ ลทฺธิ อุปฺปนฺนาติ อธิปฺปาเยน อนุโลมโคตฺรภุคฺคหณํ กโรติ.

368. 수순(隨順, anuloma)과 종성(種姓, gotrabhū)의 순간에도 현행하지 않는 것들은 도(道)의 순간에도 이미 버려진 것이라는 견해가 생겨났다는 의도로 수순과 종성의 단계를 인용하는 것이다.

อฏฺฐมกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

여덟 번째 단계의 보충에 대한 논의의 주석이 끝났다.

๖. อฏฺฐมกสฺส อินฺทฺริยกถาวณฺณนา

6. 여덟 번째 단계 보충(제8인)의 기능(근, indriya)에 대한 논의의 주석

๓๗๑. อินฺทฺริยานิ ปฏิลภติ อปฺปฏิลทฺธินฺทฺริยตฺตา อนินฺทฺริยภูตานิ สทฺธาทีนิ นิยฺยานิกานิ ภาเวนฺโต อินฺทฺริยานิ ปฏิลภติ, น ปน อินฺทฺริยานิ ภาเวนฺโตติ อธิปฺปาโย.

371. 기능을 얻지 못했기 때문에 기능을 얻는 것이다. 기능이 되지 않은 출리(出離)의 법인 믿음 등을 닦으면서 기능을 얻는 것이지, 이미 기능이 된 것을 닦는 것은 아니라는 의도이다.

อฏฺฐมกสฺส อินฺทฺริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

여덟 번째 단계 보충(제8인)의 기능에 대한 논의의 주석이 끝났다.

๗. ทิพฺพจกฺขุกถาวณฺณนา

7. 천안(天眼)에 대한 논의의 주석

๓๗๓. อุปตฺถทฺธนฺติ [Pg.76] ยถา วิสยานุภาวโคจเรหิ วิสิฏฺฐํ โหติ, ตถา ปจฺจยภูเตน กตพลาธานนฺติ อตฺโถ. ตํมตฺตเมวาติ ปุริมํ มํสจกฺขุมตฺตเมว ธมฺมุปตฺถทฺธํ น โหตีติ อตฺโถ. อนาปาถคตนฺติ มํสจกฺขุนา คเหตพฺพฏฺฐานํ อาปาถํ นาคตํ. เอตฺถ จ วิสยสฺส ทีปกํ อานุภาวโคจรานเมว อสทิสตํ วทนฺโต ยาทิโส มํสจกฺขุสฺส วิสโยติ วิสยคฺคหณํ น วิสยวิเสสทสฺสนตฺถํ, อถ โข ยาทิเส วิสเย อานุภาวโคจรวิเสสา โหนฺติ, ตาทิสสฺส รูปวิสยสฺส ทสฺสนตฺถนฺติ ทีเปติ, สทิสสฺส วา วิสยสฺส อานุภาวโคจรวิเสโสว วิเสสํ.

373. ‘보강된(upatthaddha)’이란 대상에 대한 위력의 영역에 의해 탁월해지는 것처럼, 조건이 되어 힘을 보강한 것을 의미한다. ‘그 정도뿐’이란 이전의 육안(肉眼)만으로는 법의 지원을 받지 못한다는 뜻이다. ‘영역을 벗어난 것(anāpāthagata)’이란 육안으로 파악될 수 있는 영역에 들어오지 않은 것을 말한다. 그리고 여기서 대상의 나타냄에 있어 위력의 영역들의 차별만을 말하는 것은 대상 자체의 차별을 보여주기 위한 것이 아니라, 그러한 대상에서 위력의 영역의 차별이 있다는 것, 그러한 색경(色境)을 보기 위한 것임을 밝히거나, 혹은 유사한 대상이라도 위력의 영역의 차별만이 차이를 만든다는 것을 설명한다.

น จ มํสจกฺขุเมว ทิพฺพจกฺขูติ อิจฺฉตีติ ธมฺมุปตฺถทฺธกาเล ปุริมํ มํสจกฺขุเมวาติ น อิจฺฉตีติ อธิปฺปาโย. มํสจกฺขุสฺส อุปฺปาโท มคฺโคติ มํสจกฺขุปจฺจยตาทสฺสนตฺถเมว วุตฺตํ, น เตน อนุปาทินฺนตาสาธนตฺถํ. รูปาวจริกานนฺติ รูปาวจรชฺฌานปจฺจเยน อุปฺปนฺนานิ มหาภูตานิ รูปาวจริกานีติ โส อิจฺฉตีติ อธิปฺปาโย. เอส นโย ‘‘อรูปาวจริกาน’’นฺติ เอตฺถาปิ. อรูปาวจรกฺขเณ รูปาวจรจิตฺตสฺส อภาวา ปฏิกฺขิปตีติ ตสฺมึเยว ขเณ รูปาวจรํ หุตฺวา อรูปาวจรํ น ชาตนฺติ ปฏิกฺขิปตีติ อธิปฺปาโย.

육안만이 천안이라고 인정하지 않는다는 것은 법에 의해 지탱되는 때에 이전의 육안만이 [천안이라고] 인정하지 않는다는 뜻이다. '육안의 생겨남이 도(道)이다'라고 한 것은 육안이 조건임을 보여주기 위해 설해진 것일 뿐, 그것에 의해 집착되지 않음(anupādinnatā)을 성취하기 위함이 아니다. '색계에 속하는 것들'이란 색계 선정의 조건을 통해 생겨난 근본 물질(mahābhūta)이 색계에 속하는 것이라고 그가 인정한다는 뜻이다. '무색계에 속하는 것들'에 대해서도 이러한 방식이 적용된다. 무색계의 순간에 색계의 마음이 없기 때문에 [상대방은] 부정한다. 즉, 바로 그 순간에 색계가 되어서 무색계가 태어난 것은 아니라고 부정한다는 뜻이다.

๓๗๔. กิญฺจาปิ ทิพฺพจกฺขุโน ธมฺมุปตฺถทฺธสฺส ปญฺญาจกฺขุภาวํ น อิจฺฉติ, เยน ตีณิ จกฺขูนิ ธมฺมุปตฺถมฺเภน จกฺขุนฺตรภาวํ วทโต ภเวยฺยุนฺติ อธิปฺปาโย.

374. 비록 법에 의해 지탱되는 천안이 혜안(paññācakkhu)의 상태가 되는 것을 인정하지 않더라도, 법의 후원에 의해 세 가지 눈이 서로 다른 눈의 상태가 된다고 말하는 자에게는 [그러한 논리가] 성립할 것이라는 뜻이다.

ทิพฺพจกฺขุกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

천안에 관한 논의에 대한 해설이 끝났다.

๙. ยถากมฺมูปคตญาณกถาวณฺณนา

9. 업에 따라 가는 지혜(yathākammūpagatañāṇa)에 관한 논의에 대한 해설

๓๗๗. ทิพฺเพน จกฺขุนา ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาตีติ ยถากมฺมูปคตญาณสฺส อุปนิสฺสเย ทิพฺพจกฺขุมฺหิ กรณนิทฺเทโส กโต, น ยถากมฺมูปคตชานนกิจฺจเก. ตํกิจฺจเกเยว ปน ปโร กรณนิทฺเทสํ มญฺญตีติ อาห ‘‘อโยนิโส คเหตฺวา’’ติ. ยถากมฺมูปคตญาณเมว ทิพฺพจกฺขุนฺติ ลทฺธีติ อิมินา วจเนน ทิพฺพจกฺขุเมว ยถากมฺมูปคตญาณนฺติ เอวํ [Pg.77] ภวิตพฺพํ. เอว-สทฺโท จ อฏฺฐาเน ฐิโต ทิพฺพจกฺขุสทฺทสฺส ปรโต โยเชตพฺโพ. ยถากมฺมูปคตญาณสฺส หิ โส ทิพฺพจกฺขุโต อตฺถนฺตรภาวํ นิวาเรติ. น หิ ทิพฺพจกฺขุสฺส ยถากมฺมูปคตญาณโตติ.

377. '천안으로써 업에 따라가는 중생들을 안다'는 것은 업에 따라가는 지혜의 근거인 천안에 대하여 도구적 표현(karaṇaniddeso)을 한 것이지, 업에 따라가는 것을 아는 작용 자체에 대해 한 것이 아니다. 그러나 타파(상대방)는 그 작용 자체에 대해 도구적 표현이 된 것으로 생각하므로 '부적절하게 파악하여'라고 하였다. '업에 따라가는 지혜가 바로 천안이다'라는 견해는 이 말에 따라 '천안이 바로 업에 따라가는 지혜이다'라고 되어야 한다. 그리고 '바로(eva)'라는 단어는 적절하지 않은 곳에 놓였으므로 '천안'이라는 단어 뒤에 결합되어야 한다. 왜냐하면 그것은 업에 따라가는 지혜가 천안과 다른 의미라는 것을 부정하기 때문이다. 천안이 업에 따라가는 지혜와 [다르다는 것은] 아니기 때문이다.

ยถากมฺมูปคตญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

업에 따라 가는 지혜에 관한 논의에 대한 해설이 끝났다.

๑๐. สํวรกถาวณฺณนา

10. 단속(saṃvara)에 관한 논의에 대한 해설

๓๗๙. จาตุมหาราชิกานํ สํวราสํวรสพฺภาโว อาฏานาฏิยสุตฺเตน ปกาสิโตติ ‘‘ตาวตึเส เทเว อุปาทายา’’ติ อาห. เอวํ สติ สุคติกถายํ ‘‘ตาวตึเส สงฺคหิตานํ ปุพฺพเทวานํ สุราปานํ, สกฺกเทวานํ สุราปานนิวารณํ สุยฺยติ, ตํ เตสํ สุราปานํ อสํวโร น โหตี’’ติ วตฺตพฺพํ โหติ.

379. 사왕천들의 단속과 비단속의 존재는 아타나티야 수타(Āṭānāṭiyasutta)에서 밝혀졌으므로 '도리천의 신들로부터 시작하여'라고 말하였다. 상황이 이러하다면 선처(sugati)에 관한 논의에서 '도리천에 포함된 이전의 신들(pubbadeva)의 술 마심과 석가 천왕에 속한 신들의 술 마심에 대한 금지가 들리는데, 그들의 술 마심은 비단속(asaṃvara)이 아니다'라고 말해야 할 것이다.

สํวรกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

단속에 관한 논의에 대한 해설이 끝났다.

ตติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제3품에 대한 해설이 끝났다.

๔. จตุตฺถวคฺโค

4. 제4품

๑. คิหิสฺส อรหาติกถาวณฺณนา

1. 재가자에게 아라한의 상태가 있다는 논의에 대한 해설

๓๘๗. คิหิสํโยชนสมฺปยุตฺตตายาติ เอเตน คิหิฉนฺทราคสมฺปยุตฺตตาย เอว ‘‘คิหี’’ติ วุจฺจติ, น พฺยญฺชนมตฺเตนาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ.

387. '재가의 결박(saṃyojana)과 결합되어 있기 때문'이라는 이것으로써 재가의 욕탐(chandarāga)과 결합되어 있기 때문에 '재가자'라고 불리는 것이지, 단지 외양(byañjana) 때문만이 아니라는 이 의미를 보여준다.

คิหิสฺส อรหาติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

재가자에게 아라한의 상태가 있다는 논의에 대한 해설이 끝났다.

๒. อุปปตฺติกถาวณฺณนา

2. 태어남(upapatti)에 관한 논의에 대한 해설

๓๘๘. อโยนิโสติ โอปปาติโก โหติ, ตตฺถ ตสฺสาเยวูปปตฺติยา ปรินิพฺพายีติ อตฺถํ คเหตฺวาติ อธิปฺปาโย.

388. '부적절하게'란 '화생(opapātika)하는 존재가 되고, 거기서 바로 그 태어남으로 인해 반열반한다'는 의미를 취했다는 뜻이다.

อุปปตฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

태어남에 관한 논의에 대한 해설이 끝났다.

๔. สมนฺนาคตกถาวณฺณนา

4. 성취(samannāgata)에 관한 논의에 대한 해설

๓๙๓. สมนฺนาคตกถายํ [Pg.78] ปตฺตึ สนฺธาย ปฏิชานนฺโต จตูหิ ขนฺเธหิ วิย สมนฺนาคมํ น วทตีติ ตสฺส จตูหิ ผสฺสาทีหิ สมนฺนาคมปฺปสงฺโค ยถา โหติ, ตํ วตฺตพฺพํ.

393. 성취에 관한 논의에서 획득(patti)을 근거로 [성취를] 주장하는 자는 네 가지 온(khandha)에 의한 것처럼 성취를 말하는 것이 아니므로, 그에게 네 가지 접촉(phassa) 등과의 성취가 따르게 되는 방식에 대하여 말해야 한다.

สมนฺนาคตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

성취에 관한 논의에 대한 해설이 끝났다.

๕. อุเปกฺขาสมนฺนาคตกถาวณฺณนา

5. 평온(upekkhā)의 성취에 관한 논의에 대한 해설

๓๙๗. อิมินาว นเยนาติ ‘‘ตตฺถ ทฺเว สมนฺนาคมา’’ติอาทิ สพฺพํ โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ปตฺติธมฺโม นาม รูปาวจราทีสุ อญฺญตรภูมึ ปฐมชฺฌานาทิวเสน ปาปุณนฺตสฺส ปฐมชฺฌานาทีนํ ปฏิลาโภ. นิรุทฺเธสุปิ ปฐมชฺฌานาทีสุ อนิรุชฺฌนโต จิตฺตวิปฺปยุตฺโต สงฺขาโร, เยน สุปนฺโต สชฺฌายาทิปสุโต จ เตหิ สมนฺนาคโตติ วุจฺจตีติ วทนฺติ.

397. '이러한 방식에 의해서'라는 것은 '거기에 두 가지 성취가 있다'는 등의 모든 것을 연결해야 한다는 뜻이다. 거기서 '획득된 법(pattidhammo)'이란 색계 등 중에서 어느 한 지(地)에 초선정 등을 통해 도달하는 자의 초선정 등의 얻음(paṭilābho)을 말한다. 초선정 등이 소멸하더라도 사라지지 않으므로 마음과 결합하지 않은 형성(cittavippayutto saṅkhāro, 심불상응행)이라고 하는데, 그것에 의해 잠을 자거나 독송 등에 전념하는 자도 그것들을 성취했다고 불린다고 그들은 말한다.

อุเปกฺขาสมนฺนาคตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

평온의 성취에 관한 논의에 대한 해설이 끝났다.

๖. โพธิยาพุทฺโธติกถาวณฺณนา

6. 깨달음(bodhi)에 의해 부처라는 논의에 대한 해설

๓๙๘. ตสฺมาติ ยถาวุตฺตสฺส ญาณทฺวยสฺส โพธิภาวโต. ตํ อคฺคเหตฺวา ปตฺติธมฺมวเสน นตฺถิตาย โพธิยา สมนฺนาคโต พุทฺโธติ เยสํ ลทฺธิ, เต สนฺธาย ปุจฺฉา จ อนุโยโค จ สกวาทิสฺสาติ โยชนา ทฏฺฐพฺพา.

398. '그러므로'란 앞에서 언급된 두 가지 지혜가 깨달음의 상태이기 때문이다. 그것을 취하지 않고 '획득된 법'의 관점에서 [과거의 깨달음은] 존재하지 않기 때문에 깨달음을 성취한 자가 부처라는 견해를 가진 자들을 겨냥하여, 질문과 추궁이 우리 측의 논사(sakavādin)에 속한다는 구성을 보아야 한다.

โพธิยาพุทฺโธติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

깨달음에 의해 부처라는 논의에 대한 해설이 끝났다.

๗. ลกฺขณกถาวณฺณนา

7. 특징(lakkhaṇa)에 관한 논의에 대한 해설

๔๐๒. โพธิสตฺตเมว สนฺธาย วุตฺตนฺติ ลกฺขณสมนฺนาคเตสุ อโพธิสตฺเต ฉฑฺเฑตฺวา โพธิสตฺตเมว คเหตฺวา อิทํ สุตฺตํ วุตฺตํ, น [Pg.79] โพธิสตฺตโต อญฺโญ ลกฺขณสมนฺนาคโต นตฺถีติ. นาปิ สพฺเพสํ ลกฺขณสมนฺนาคตานํ โพธิสตฺตตา, ตสฺมา อสาธกนฺติ อธิปฺปาโย.

402. '보살만을 겨냥하여 설해진 것'이란 특징을 성취한 자들 중에서 보살이 아닌 자들을 제외하고 오직 보살만을 취하여 이 경이 설해진 것이지, 보살 이외에 특징을 성취한 자가 없다는 것이 아니다. 또한 특징을 성취한 모든 자가 보살인 것도 아니다. 그러므로 증명할 수 없다는 뜻이다.

ลกฺขณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

특징에 관한 논의에 대한 해설이 끝났다.

๘. นิยาโมกฺกนฺติกถาวณฺณนา

8. 결정(niyāma)에 들어감에 관한 논의에 대한 해설

๔๐๓. ฐเปตฺวา ปารมีปูรณนฺติ ปารมีปูรเณเนว เต ‘‘โพธิยา นิยตา นรา’’ติ วุจฺจนฺตีติ ทสฺเสติ. เกวลญฺหิ นนฺติอาทินา จ น นิยามกสฺส นาม กสฺสจิ อุปฺปนฺนตฺตา พฺยากโรนฺตีติ ทสฺเสติ.

403. ‘바라밀의 성취를 제외하고’라는 말은 오직 바라밀을 성취함으로써 그들이 ‘깨달음에 결정된 사람들’이라고 불린다는 점을 보여준다. ‘오직 그것을’ 등으로 시작하는 구절은 어떤 결정자(niyāmaka)라는 자가 생겨났기 때문에 예언하는 것이 아님을 보여준다.

นิยาโมกฺกนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

결정에 들어감(niyāmokkanti)에 대한 설명이 끝났다.

๑๐. สพฺพสํโยชนปฺปหานกถาวณฺณนา

10. 모든 결박의 버림(sabbasaṃyojanappahāna)에 대한 설명

๔๑๓. นิปฺปริยาเยเนวาติ อวสิฏฺฐสฺส ปหาตพฺพสฺส อภาวา ‘‘สพฺพสํโยชนปฺปหาน’’นฺติ อิมํ ปริยายํ อคฺคเหตฺวา อรหตฺตมคฺเคน ปชหนโต เอวาติ คณฺหาตีติ วุตฺตํ โหติ. อปฺปหีนสฺส อภาวาติ อวสิฏฺฐสฺส ปหาตพฺพสฺส อภาวา ปฏิชานาตีติ วทนฺติ, ตถา ‘‘อนวเสสปฺปหาน’’นฺติ เอตฺถาปิ. เอวํ สติ เตน อตฺตโน ลทฺธึ ฉฑฺเฑตฺวา สกวาทิสฺส ลทฺธิยา ปฏิญฺญาตนฺติ อาปชฺชติ.

413. ‘직설적으로만’이라는 것은 버려야 할 것이 남아있지 않기 때문에, ‘모든 결박의 버림’이라는 이 방편적 표현을 취하지 않고 아라한 도(道)에 의해 버리기 때문이라는 뜻으로 파악한다는 의미이다. ‘버려지지 않은 것이 없음’이란 버려야 할 것이 남아있지 않음을 인정한다고 말하는 것이며, ‘남김없이 버림’에서도 마찬가지이다. 이렇게 될 때, 그는 자신의 견해를 버리고 상좌부(sakavāda)의 견해를 인정한 셈이 된다.

สพฺพสํโยชนปฺปหานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

모든 결박의 버림에 대한 설명이 끝났다.

จตุตฺถวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제4품에 대한 설명이 끝났다.

๕. ปญฺจมวคฺโค

5. 제5품

๑. วิมุตฺติกถาวณฺณนา

1. 해탈에 대한 설명

๔๑๘. ผลญาณํ น โหตีติ ‘‘วิมุตฺตานี’’ติ วา ตทงฺควิมุตฺติยาทิภาวโต มคฺเคน ปหีนานํ ปุน อนุปฺปตฺติโต จ ‘‘อวิมุตฺตานี’’ติ วา [Pg.80] น วตฺตพฺพานีติ อธิปฺปาโย. โคตฺรภุญาณญฺเจตฺถ วิปสฺสนาคฺคหเณน คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

418. ‘과의 지혜가 아니다’라는 것은 ‘해탈한 것들’이라거나, 부분적인 해탈(tadaṅgavimutti) 등의 상태이기 때문에 도(道)에 의해 버려진 것들이 다시 생겨나지 않으므로 ‘해탈하지 않은 것들’이라고 말해서는 안 된다는 취지이다. 여기서 성종성(姓種性, gotrabhu)의 지혜는 위빳사나(vipassanā)의 범주에 포함된 것으로 보아야 한다.

วิมุตฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

해탈에 대한 설명이 끝났다.

๒. อเสขญาณกถาวณฺณนา

2. 무학(無學)의 지혜에 대한 설명

๔๒๑. น ปเนตํ อเสขนฺติ เอเตน อเสขวิสยตฺตา อเสขเมว ญาณนฺติ ปรสฺส ลทฺธิ, น ปน อเสขสฺสาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ.

421. ‘그러나 이것은 무학이 아니다’라는 것은, 그것이 무학의 영역이기 때문에 무학의 지혜일 뿐이지 무학자(asekha)의 지혜는 아니라는 타파(他派)의 견해를 보여준다.

อเสขญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무학의 지혜에 대한 설명이 끝났다.

๓. วิปรีตกถาวณฺณนา

3. 전도(顚倒)에 대한 설명

๔๒๔. น ปถวีเยวาติ ลกฺขณปถวีเยว, สสมฺภารปถวีเยว วา น โหตีติ อตฺโถ. อนิจฺเจ นิจฺจนฺติอาทิวิปริเยโส ปน วิปรีตญาณํ นามาติ อญฺญาเณปิ ญาณโวหารํ อาโรเปตฺวา วทตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

424. ‘단지 땅이 아니다’라는 것은 특징으로서의 땅(lakkhaṇapathavī)도 아니고, 구성 요소로서의 땅(sasambhārapathavī)도 아니라는 뜻이다. 무상한 것에서 상주한다는 등의 전도(viparīyesa)를 전도된 지혜라고 부르는데, 이는 무지(aññāṇa)임에도 지혜라는 명칭을 부여하여 말하는 것으로 보아야 한다.

วิปรีตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

전도에 대한 설명이 끝났다.

๔. นิยามกถาวณฺณนา

4. 결정(niyāma)에 대한 설명

๔๒๘-๔๓๑. ญาณํ อตฺถิ, ยํ สจฺจานุโลมํ มคฺคญาณานุคติกํ ปสฺสนฺโต ภควา ‘‘ภพฺโพ’’ติ ชานาตีติ ลทฺธิ. ปฐมปญฺหเมว จตุตฺถํ กตฺวาติ เอตฺถ ‘‘นิยตสฺส อนิยามคมนายา’’ติ วิปรีตานุโยคโต ปภุติ คเณตฺวา ‘‘จตุตฺถ’’นฺติ อาห.

428-431. 진리에 수순하고 도의 지혜를 따르는 어떤 지혜가 있는데, 세존께서는 그것을 보시고 ‘성취할 수 있다(bhabbo)’라고 아신다는 것이 그들의 견해이다. ‘첫 번째 질문을 네 번째로 하여’라는 것은, 여기서 ‘결정된 자가 결정되지 않은 상태로 감’이라는 역순의 문답부터 시작하여 세었을 때 ‘네 번째’라고 말한 것이다.

นิยามกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

결정에 대한 설명이 끝났다.

๕. ปฏิสมฺภิทากถาวณฺณนา

5. 무애해(無礙解)에 대한 설명

๔๓๒-๔๓๓. ยํกิญฺจิ อริยานํ ญาณํ, สพฺพํ โลกุตฺตรเมวาติ คณฺหนฺเตนปิ สพฺพํ ญาณํ ปฏิสมฺภิทาติ น สกฺกา วตฺตุํ. อนริยานมฺปิ หิ ญาณํ ญาณเมวาติ[Pg.81]. ตสฺส วา ญาณตํ น อิจฺฉตีติ วตฺตพฺพํ. ปถวีกสิณสมฺมุติยํ สมาปตฺติญาณํ สนฺธายาติ อนริยสฺส เอตํ ญาณํ สนฺธายาติ อธิปฺปาโย สิยา.

432-433. 성자들의 어떠한 지혜라도 모두 출세간적일 뿐이라고 주장하는 자라 할지라도, 모든 지혜가 무애해라고 말할 수는 없다. 범부들의 지혜도 지혜이기 때문이다. 혹은 그(범부)의 지혜임을 인정하지 않는다고 말해야 한다. ‘흙의 까시나라는 세속적 가설에서의 등지(等至)의 지혜’를 지칭한다는 것은, 범부의 지혜를 염두에 둔 것이라는 취지일 것이다.

ปฏิสมฺภิทากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무애해에 대한 설명이 끝났다.

๖. สมฺมุติญาณกถาวณฺณนา

6. 세속지(世속智)에 대한 설명

๔๓๔-๔๓๕. สจฺจนฺติ วจนสามญฺเญน อุภยสฺสปิ สจฺจสามญฺญตฺตํ คเหตฺวา วทตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาห.

434-435. ‘진리’라는 명칭의 공통성 때문에 양자 모두 진리라는 공통성을 취하여 말한다는 것을 보여주기 위해 ‘거기서’ 등으로 시작하는 말을 하였다.

สมฺมุติญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

세속지에 대한 설명이 끝났다.

๗. จิตฺตารมฺมณกถาวณฺณนา

7. 마음의 대상에 대한 설명

๔๓๖-๔๓๘. ผสฺสสฺส ผุสนลกฺขณํ มนสิกโรโตติ เอเตน ปุริมา วตฺตพฺพปฏิญฺญา อนุปทธมฺมมนสิการโต อญฺญํ สมุทายมนสิการํ สนฺธาย กตาติ ทสฺเสติ.

436-438. ‘감촉의 닿는 특징을 작의한다’는 것으로써, 이전의 진술된 주장이 법을 차례대로 작의하는 것(anupadadhamma-manasikāra)과는 다른, 총체적인 작의(samudāya-manasikāra)를 염두에 두고 이루어졌음을 보여준다.

จิตฺตารมฺมณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

마음의 대상에 대한 설명이 끝났다.

๘. อนาคตญาณกถาวณฺณนา

8. 미래의 지혜에 대한 설명

๔๓๙-๔๔๐. สพฺพสฺมิมฺปีติ ‘‘ปาฏลิปุตฺตสฺส โข’’ติอาทินา อนาคเต ญาณนฺติ วุตฺตนฺติ อนาคตภาวสามญฺเญน อนนฺตรานาคเตปิ ญาณํ อิจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

439-440. ‘모든 것에서도’라는 것은, ‘빠딸리뿟따의...’ 등으로 시작하는 구절에서 미래에 대한 지혜라고 언급되었으므로, 미래라는 상태의 공통성 때문에 바로 다음에 올 미래에 대해서도 지혜를 인정한다는 뜻이다.

อนาคตญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

미래의 지혜에 대한 설명이 끝났다.

๙. ปฏุปฺปนฺนญาณกถาวณฺณนา

9. 현재의 지혜에 대한 설명

๔๔๑-๔๔๒. วจนํ [Pg.82] นิสฺสายาติ อตฺถโต อาปนฺนํ วจนํ, อนุชานนวจนํ วา นิสฺสาย. สนฺตตึ สนฺธายาติ ภงฺคานุปสฺสนานํ ภงฺคโต อนุปสฺสนาสนฺตตึ สนฺธายาติ อธิปฺปาโย.

441-442. ‘말씀을 의지하여’라는 것은 의미상으로 이른 말씀이나 혹은 허용하는 말씀을 의지하여라는 것이다. ‘상속과 관련하여’라는 것은 무너짐의 관찰들에서 무너짐으로부터 관찰의 상속과 관련한다는 뜻이다.

ปฏุปฺปนฺนญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

현재의 지혜에 대한 설명이 끝났다.

๑๐. ผลญาณกถาวณฺณนา

10. 과의 지혜에 대한 설명

๔๔๓-๔๔๔. พุทฺธานํ วิยาติ ยถา พุทฺธา สพฺพปฺปการผลปโรปริยตฺตชานนวเสน อตฺตโน เอว จ พเลน ผลํ ชานนฺติ, เอวนฺติ วุตฺตํ โหติ.

443-444. ‘부처님들과 같이’라는 것은 부처님들께서 모든 종류의 과와 타인의 근기의 우열을 아는 힘에 의해 스스로의 힘으로 과를 아시는 것처럼, 이와 같다는 말이다.

ผลญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

과의 지혜에 대한 설명이 끝났다.

ปญฺจมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제5품에 대한 설명이 끝났다.

มหาปณฺณาสโก สมตฺโต.

대오십편(Mahāpaṇṇāsako)이 끝났다.

๖. ฉฏฺฐวคฺโค

6. 제6품

๑. นิยามกถาวณฺณนา

1. 결정(Niyāma)에 대한 설명

๔๔๕-๔๔๗. อนิยโต นาม น โหตีติ ยถา มิจฺฉตฺตนิยตสฺส ภวนฺตเร อนิยตํ นาม โหติ, เอวํ เอตสฺส กทาจิปิ อนิยตตา น โหตีติ โย นิยาโม, โส อสงฺขโตติ อธิปฺปาโย.

445-447. ‘정해지지 않은 것이라 불리지 않는다’는 것은 사된 결정에 처한 자가 다른 생에서 정해지지 않은 상태가 되는 것과 달리, 이와 같이 이것은 결코 정해지지 않음이 없다는 것이니, 그 결정은 무위라는 뜻이다.

นิยามกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

결정에 대한 설명이 끝났다.

๒. ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถาวณฺณนา

2. 연기에 대한 설명

๔๕๑. การณฏฺเฐน ฐิตตาติ การณภาโวเยว. เอเตน จ ธมฺมานํ การณภาโว ธมฺมฏฺฐิตตาติ เอตมตฺถํ ทสฺเสติ. ตถา ‘‘ธมฺมนิยามตา’’ติ เอตฺถาปิ.

451. ‘원인의 의미로 머묾’이란 원인의 상태일 뿐이다. 이것으로 법들의 원인의 상태가 ‘법에 머묾(법주성)’이라는 이 의미를 보여준다. ‘법의 결정성(법결정성)’에서도 마찬가지이다.

ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

연기에 대한 설명이 끝났다.

๓. สจฺจกถาวณฺณนา

3. 진리에 대한 설명

๔๕๒-๔๕๔. วตฺถุสจฺจนฺติ [Pg.83] ชาติยาทิ กามตณฺหาทิ สมฺมาทิฏฺฐิอาทิ จ. พาธนปภวนิยฺยานิกลกฺขเณหิ ลกฺขณสจฺจํ พาธนาทิ.

452-454. ‘대상의 진리(사제물)’란 태어남 등과 감각적 욕망의 갈애 등과 바른 견해 등이다. 핍박함, 발생함, 벗어남의 특징으로써 ‘특징의 진리’는 핍박함 등이다.

สจฺจกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

진리에 대한 설명이 끝났다.

๕. นิโรธสมาปตฺติกถาวณฺณนา

5. 멸진정에 대한 설명

๔๕๗-๔๕๙. กริยมานา กรียตีติ อรูปกฺขนฺธานํ ปวตฺตมานานํ สมถวิปสฺสนานุกฺกเมน อปฺปวตฺติ สาธียตีติ อตฺโถ. สงฺขตาสงฺขตลกฺขณานํ ปน อภาเวนาติ วทนฺโต สภาวธมฺมตํ ปฏิเสเธติ. โวทานญฺจ วุฏฺฐานปริยาโยว. อสงฺขตภาเว การณํ น โหติ สภาวธมฺมตฺตาสาธกตฺตาติ อธิปฺปาโย.

457-459. ‘지어지면서 지어진다’는 것은 전개되는 무색온들이 사마타와 위빳사나의 순서에 의해 전개되지 않음이 성취된다는 뜻이다. 그러나 ‘유위와 무위의 특징이 없음으로써’라고 말하면서 자성법의 성질을 부정한다. ‘깨끗해짐(vodāna)’은 출정(멸진정에서 나옴)의 방편일 뿐이다. 무위의 상태에서는 원인이 존재하지 않으니 자성법임이 성립되지 않기 때문이라는 뜻이다.

นิโรธสมาปตฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

멸진정에 대한 설명이 끝났다.

ฉฏฺฐวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제6품에 대한 설명이 끝났다.

๗. สตฺตมวคฺโค

7. 제7품

๑. สงฺคหิตกถาวณฺณนา

1. 포함됨에 대한 설명

๔๗๑-๔๗๒. สงฺคหิตาติ สมฺพนฺธา.

471-472. ‘포함됨’이란 관련됨을 의미한다.

สงฺคหิตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

포함됨에 대한 설명이 끝났다.

๒. สมฺปยุตฺตกถาวณฺณนา

2. 결합함에 대한 설명

๔๗๓-๔๗๔. นานตฺตววตฺถานํ นตฺถีติ วทนฺโต ‘‘ติลมฺหิ เตลํ อนุปวิฏฺฐ’’นฺติ วจนเมว น ยุชฺชตีติ ‘‘น เหว’’นฺติ ปฏิกฺขิตฺตนฺติ ทสฺเสติ.

473-474. ‘차별적인 규정이 없다’고 말하면서 ‘깨 속에 기름이 들어있다’는 말 자체가 타당하지 않으므로 ‘결코 그렇지 않다’라고 거부되었음을 보여준다.

สมฺปยุตฺตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

결합함에 대한 설명이 끝났다.

๓. เจตสิกกถาวณฺณนา

3. 심소설(心所說)의 주해

๔๗๕-๔๗๗. ผสฺสาทีนํ [Pg.84] เอกุปฺปาทตาทิวิรหิตา สหชาตตา นตฺถีติ อาห ‘‘สมฺปยุตฺตสหชาตตํ สนฺธายา’’ติ.

475-477. 촉(觸) 등에게 동일한 일어남 등이 결여된 함께 일어남(俱生)은 없으므로 "상응하여 함께 일어남을 염두에 두고"라고 말하였다.

เจตสิกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

심소설의 주해가 끝났다.

๔. ทานกถาวณฺณนา

4. 보시설(布施設)의 주해

๔๗๘. เทยฺยธมฺมวเสน โจเทตุนฺติ ยทิ เจตสิโกว ธมฺโม ทานํ, ‘‘ทิยฺยตีติ ทาน’’นฺติ อิมินาปิ อตฺเถน เจตสิกสฺเสว ทานภาโว อาปชฺชตีติ โจเทตุนฺติ อตฺโถ.

478. '보시물(施物)의 측면에서 문책한다'는 것은, 만약 심소(心所)인 법만이 보시라면, "주어지는 것이 보시이다"라는 이 의미에 의해서도 심소에만 보시의 상태가 귀착된다고 문책한다는 뜻이다.

๔๗๙. อนิฏฺฐผลนฺติอาทิ อเจตสิกสฺส ธมฺมสฺส ทานภาวทีปนตฺถํ วุตฺตนฺติ ผลทานภาวทีปนตฺถํ น วุตฺตนฺติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อนิฏฺฐผลนฺติอาทินา อเจตสิกสฺส ธมฺมสฺส ผลทานํ วุตฺตํ วิย โหติ, น ทานภาโว, ตนฺนิวารณตฺถญฺเจตมาหาติ. เอวญฺจ กตฺวา อนนฺตรเมวาห ‘‘น หิ อเจตสิโก อนฺนาทิธมฺโม อายตึ วิปากํ เทตี’’ติ. อิฏฺฐผลภาวนิยมนตฺถนฺติ เทยฺยธมฺโม วิย เกนจิ ปริยาเยน อนิฏฺฐผลตา ทานสฺส นตฺถิ, เอกนฺตํ ปน อิฏฺฐผลเมวาติ นิยมนตฺถนฺติ อตฺโถ.

479. '바람직하지 못한 과보' 등의 구절은 심소가 아닌 법의 보시 상태를 밝히기 위해 설해진 것이며, 과보를 주는 상태를 밝히기 위해 설해진 것이 아니라고 보아야 한다. '바람직하지 못한 과보' 등의 구절에 의해서는 심소가 아닌 법이 과보를 주는 것만 설해진 셈이지 보시 상태가 설해진 것이 아니며, 그것을 방지하기 위해 이것을 말한 것이다. 이와 같이 한 뒤에 바로 이어서 "심소가 아닌 음식 등의 법은 미래에 과보를 주지 않기 때문이다"라고 말하였다. '바람직한 과보의 상태를 확정하기 위함'이란 보시물처럼 어떤 방편으로도 보시에 바람직하지 못한 과보가 따르는 일은 없으며, 오로지 바람직한 과보만을 준다고 확정하기 위함이라는 뜻이다.

อิตเรนาติ ‘‘ทิยฺยตีติ ทาน’’นฺติ อิมินา ปริยาเยน. น ปน เอเกนตฺเถนาติ ‘‘เทยฺยธมฺโมว ทาน’’นฺติ อิมํ สกวาทีวาทํ นิวตฺเตตุํ ‘‘สทฺธา หิริย’’นฺติอาทิกํ สุตฺตสาธนํ ปรวาทีวาเท ยุชฺชติ, ‘‘อิเธกจฺโจ อนฺนํ เทตี’’ติอาทิกญฺจ, ‘‘เจตสิโกว ธมฺโม ทาน’’นฺติ อิมํ นิวตฺเตตุํ ‘‘เจตสิโก ธมฺโม ทาน’’นฺติ อิมํ ปน สาเธตุํ ‘‘สทฺธา หิริย’’นฺติอาทิกํ สกวาทีวาเท ยุชฺชติ, ‘‘อิเธกจฺโจ อนฺนํ เทตี’’ติอาทิกํ วา ‘‘เทยฺยธมฺโม ทาน’’นฺติ สาเธตุนฺติ เอวํ นิวตฺตนสาธนตฺถนานตฺตํ สนฺธาย ‘‘น ปน เอเกนตฺเถนา’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ ยถา ปรวาทีวาเท จ สุตฺตสาธนตฺถํ ‘‘น วตฺตพฺพํ เจตสิโก ธมฺโม ทาน’’นฺติ ปุจฺฉายํ เจตสิโกวาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, ตถา ‘‘น วตฺตพฺพํ เทยฺยธมฺโม ทาน’’นฺติ ปุจฺฉาย จ เทยฺยธมฺโมวาติ. เทยฺยธมฺโม อิฏฺฐผโลติ อิฏฺฐผลาภาวมตฺตเมว ปฏิกฺขิตฺตนฺติ เอตฺถ ‘‘อิฏฺฐผลภาวมตฺตเมว ปฏิกฺขิตฺต’’นฺติ ปาเฐน ภวิตพฺพนฺติ[Pg.85]. ‘‘อิฏฺฐผลาภาวมตฺตเมว ทิสฺวา ปฏิกฺขิตฺต’’นฺติ วา วตฺตพฺพํ. สงฺกรภาวโมจนตฺถนฺติ เจตสิกสฺส ทาตพฺพฏฺเฐน เทยฺยธมฺมสฺส จ อิฏฺฐผลฏฺเฐน ทานภาวโมจนตฺถนฺติ วุตฺตํ โหติ.

'다른 것에 의해서'란 "주어지는 것이 보시이다"라는 이 방편에 의해서이다. '하나의 의미로만은 아니다'란 "보시물만이 보시이다"라는 자종(自宗)의 주장을 물리치기 위해 "믿음과 양심" 등의 경전의 근거를 타종(他宗)의 주장에 적용하고, 또한 "여기 어떤 사람이 음식을 보시한다" 등은 "심소인 법만이 보시이다"라는 주장을 물리치기 위해 적용하며, "심소인 법이 보시이다"라는 것을 증명하기 위해서는 "믿음과 양심" 등이 자종의 주장에 합당하고, "여기 어떤 사람이 음식을 보시한다" 등은 "보시물이 보시이다"라는 것을 증명하기 위해 합당하다는 이와 같은 부정과 증명의 목적의 차이를 염두에 두고 "하나의 의미로만은 아니다"라고 말한 것으로 보아야 한다. 거기서 타종의 주장과 경전의 근거를 위해 "심소인 법이 보시라고 말해서는 안 되는가?"라는 질문에서 '심소뿐'이라는 의미로 보아야 하듯이, "보시물이 보시라고 말해서는 안 되는가?"라는 질문에서도 '보시물뿐'이라고 보아야 한다. '보시물은 바람직한 과보를 가진다'에서 '바람직한 과보가 없음만을 부정했다'는 여기에서 "바람직한 과보의 상태만을 부정했다"라는 독법이어야 한다. 혹은 "바람직한 과보가 없음만을 보고 부정했다"라고 말해야 한다. '혼란된 상태에서 벗어나게 하기 위함'이란 심소는 주어야 할 것이라는 의미로, 보시물은 바람직한 과보라는 의미로 보시의 상태에서 벗어나게 하기 위함이라고 말한 것이다.

ทานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

보시설의 주해가 끝났다.

๕. ปริโภคมยปุญฺญกถาวณฺณนา

5. 사용에서 생기는 공덕설(受用福說)의 주해

๔๘๓. ปริโภคมยํ นาม จิตฺตวิปฺปยุตฺตํ ปุญฺญํ อตฺถีติ ลทฺธิ. ตญฺหิ เต สนฺธาย ปริโภคมยํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ วทนฺตีติ อธิปฺปาโย.

483. 사용에서 생기는 공덕이라 함은 마음과 결합하지 않은(心不相應) 공덕이 있다는 견해이다. 그들이 그것을 염두에 두고 "사용에서 생기는 공덕이 증장한다"라고 말한다는 뜻이다.

๔๘๕. ตสฺสาปิ วเสนาติ ตสฺสาปิ ลทฺธิยา วเสน. ปญฺจวิญฺญาณานํ วิย เอเตสมฺปิ สโมธานํ สิยาติ ปฏิชานาตีติ วทนฺติ. ปญฺจวิญฺญาณผสฺสาทีนเมว ปน สโมธานํ สนฺธาย ปฏิชานาตีติ อธิปฺปาโย.

485. '그것에 의해서도'란 그 견해에 의해서도라는 뜻이다. 5가지 알음알이(五識)처럼 이것들도 결합이 있을 것이라고 승인한다고 말한다. 그러나 5가지 알음알이의 촉(觸) 등의 결합만을 염두에 두고 승인한다는 뜻이다.

๔๘๖. อปริภุตฺเตปีติ อิมินา ‘‘ปฏิคฺคาหโก ปฏิคฺคเหตฺวา น ปริภุญฺชติ ฉฑฺเฑตี’’ติอาทิกํ ทสฺเสติ. อปริภุตฺเต เทยฺยธมฺเม ปุญฺญภาวโต ปริโภคมยํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ อยํ วาโท หียติ. ตสฺมิญฺจ หีเน สกวาทีวาโท พลวา. จาคเจตนาย เอว หิ ปุญฺญภาโว เอวํ สิทฺโธ โหตีติ อธิปฺปาโย. อปริภุตฺเตปิ เทยฺยธมฺเม ปุญฺญภาเว จาคเจตนาย เอว ปุญฺญภาโวติ อาห ‘‘สกวาทีวาโทว พลวา’’ติ.

486. '사용되지 않았더라도'라는 이것으로 "받는 사람이 받고서 사용하지 않고 버린다"는 등등을 보여준다. 보시물이 사용되지 않았는데도 공덕이 되므로, "사용에서 생기는 공덕이 증장한다"는 이 주장은 무너진다. 그것이 무너지면 자종의 주장이 강력해진다. 보시의 의도(捨心)에 의해서만 공덕이 됨이 이와 같이 성립하기 때문이라는 뜻이다. 보시물이 사용되지 않았더라도 공덕이 되는 것에서 보시의 의도에 의해서만 공덕이 된다고 "자종의 주장이 강력하다"라고 말하였다.

ปริโภคมยปุญฺญกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

사용에서 생기는 공덕설의 주해가 끝났다.

๖. อิโตทินฺนกถาวณฺณนา

6. 여기에서 준 것에 대한 설(此世所與說)의 주해

๔๘๘-๔๙๑. เตเนว ยาเปนฺตีติ เตเนว จีวราทินา ยาเปนฺติ, เตเนว วา จีวราทิทาเนน ยาเปนฺติ, สยํกเตน กมฺมุนา วินาปีติ อธิปฺปาโย. อิมินา การเณนาติ ยทิ ยํ อิโต จีวราทิ ทินฺนํ, น เตน ยาเปยฺยุํ, กถํ อนุโมเทยฺยุํ…เป… โสมนสฺสํ ปฏิลเภยฺยุนฺติ ลทฺธึ ปติฏฺฐเปนฺตสฺสปีติ วุตฺตํ โหติ.

488-491. '그것으로 살아간다'란 그 가사 등으로 살아가거나, 혹은 그 가사 등의 보시로 살아가며, 자신이 지은 업이 없어도 그러하다는 뜻이다. '이런 까닭에'란 만약 여기에서 준 가사 등으로 살아가지 않는다면, 어떻게 수희(隨喜)하며... (중략) ... 기쁨을 얻겠는가라고 견해를 세우는 자에게도 말해진 것이다.

อิโตทินฺนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

여기에서 준 것에 대한 설의 주해가 끝났다.

๗. ปถวีกมฺมวิปาโกติกถาวณฺณนา

7. 대지(大地)가 업의 과보라는 설의 주해

๔๙๒. ผสฺโส [Pg.86] สุขเวทนียาทิเภโท โหตีติ ผสฺเสน สพฺพมฺปิ กมฺมวิปากํ ทสฺเสตฺวา ปุน อตฺตวชฺเชหิ สมฺปโยคทสฺสนตฺถํ ‘‘โส จ สญฺญาทโย จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อตฺถิ จ เนสนฺติ สาวชฺชเน จกฺขุวิญฺญาณาทิสหชาตธมฺเม สนฺธาย วุตฺตํ. โย ตตฺถ อิฏฺฐวิปาโก, ตสฺส ปตฺถนาติ อิฏฺฐวิปาเก เอว ปตฺถนํ กตฺวา กมฺมํ กโรนฺตีติ กมฺมูปนิสฺสยภูตเมว ปตฺถนํ ทสฺเสติ, ปจฺจุปฺปนฺนเวทนาปจฺจยํ วา ตณฺหํ อุปาทานาทินิพฺพตฺตนวเสน ทุกฺขสฺส ปภาวิตํ. มูลตณฺหาติ ปจฺจุปฺปนฺนวิปากวฏฺฏนิพฺพตฺตกกมฺมสฺส อุปนิสฺสยภูตํ ปุริมตณฺหํ, กมฺมสหายํ วา วิปากสฺส อุปนิสฺสยภูตํ.

492. '촉(觸)은 즐겁게 느껴지는 것 등의 차별이 있다'란 촉으로써 모든 업의 과보를 보여준 뒤에, 다시 자신을 제외한 것들과의 결합을 보여주기 위해 "그것과 산냐(想) 등"이라고 말하였다. '그들에게 있다'란 대상에 주의를 기울일 때 안식(眼識) 등과 함께 일어나는 법들을 염두에 두고 말한 것이다. 거기서 '바람직한 과보에 대한 열망'이란 바람직한 과보에 대해서만 열망을 품고 업을 짓는다는 것으로, 업의 강한 의지조건(親依緣)이 된 열망을 보여주거나, 혹은 현재의 느낌을 조건으로 한 갈애가 취착 등을 일으키는 과정을 통해 괴로움을 생성시키는 것을 보여준다. '근본 갈애'란 현재의 과보의 회전(果報輪)을 일으키는 업의 강한 의지조건이 된 이전의 갈애이거나, 혹은 과보의 강한 의지조건이 된 업의 동반자이다.

๔๙๓. สกสมยวเสน จ โจทนาย ปยุชฺชมานตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เตสญฺจ ลทฺธิยา’’ติอาทิมาห.

493. 또한 자종(自宗)의 교리에 따라 문책이 적용됨을 보여주기 위해 "그들의 견해에 의해서" 등을 말하였다.

๔๙๔. ปฏิลาภวเสนาติ กมฺเม สติ ปถวิยาทีนํ ปฏิลาโภ โหตีติ กมฺมํ ตํสํวตฺตนิกํ นาม โหตีติ ทสฺเสติ.

494. '얻음의 측면에서'란 업이 있을 때 대지 등을 얻게 되므로, 업은 그것으로 인도하는 것이라 불림을 보여준다.

ปถวีกมฺมวิปาโกติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

대지가 업의 과보라는 설의 주해가 끝났다.

๘. ชรามรณํวิปาโกติกถาวณฺณนา

8. 노사(老死)가 과보라는 설의 주해

๔๙๕. สมฺปโยคลกฺขณาภาวาติ ‘‘เอการมฺมณา’’ติ อิมสฺส สมฺปโยคลกฺขณสฺส อภาวาติ อธิปฺปาโย.

495. '상응(相應)하는 특징이 없기 때문'이란 "하나의 대상을 가짐"이라는 이 상응하는 특징이 없기 때문이라는 뜻이다.

๔๙๖. ปริยาโย นตฺถีติ สกวาทินา อตฺตนา วตฺตพฺพตาย ปริยาโย นตฺถีติ อพฺยากตานํ ชรามรณสฺส วิปากนิวารณตฺถํ อพฺยากตวเสน ปุจฺฉา น กตาติ ทสฺเสติ.

496. '방편이 없다'란 자종의 논자가 스스로 말해야 할 방편이 없다는 것이니, 무기(無記)인 노사(老死)가 과보임을 부정하기 위해 무기의 측면에서 질문이 이루어지지 않았음을 보여준다.

๔๙๗. อปริสุทฺธวณฺณตา ชราเยวาติ เกจิ, ตํ อกุสลกมฺมํ กมฺมสมุฏฺฐานสฺสาติอาทินา รูปสฺเสว ทุพฺพณฺณตาทสฺสเนน สมเมวาติ.

497. '청정하지 못한 색깔이 바로 노쇠이다'라고 어떤 이들은 말하는데, 그것은 "불선업이 업에서 생긴 [물질의]..." 등과 같이 물질의 나쁜 색깔을 보여주는 것과 마찬가지이다.

ชรามรณํวิปาโกติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

노사가 과보라는 설의 주해가 끝났다.

๙. อริยธมฺมวิปากกถาวณฺณนา

9. 성스러운 법의 과보설(聖法果報說)의 주해

๕๐๐. วฏฺฏนฺติ [Pg.87] กมฺมาทิวฏฺฏํ.

500. '회전(輪)'이란 업 등의 회전(業輪)이다.

อริยธมฺมวิปากกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

성스러운 법의 과보설의 주해가 끝났다.

๑๐. วิปาโกวิปากธมฺมธมฺโมติกถาวณฺณนา

10. 과보가 과보의 성질을 가진 법이라는 설의 주해

๕๐๑. ตปฺปจฺจยาปีติ ยสฺส วิปากสฺส วิปาโก อญฺญมญฺญปจฺจโย โหติ ตปฺปจฺจยาปิ อญฺญมญฺญปจฺจยภูตโตปีติ อธิปฺปาโย. โส หีติอาทินา ปุริมปฏิญฺญาย อิมสฺส โจทนสฺส การณภาวํ ทสฺเสติ. อญฺญมญฺญปจฺจยาทีสุ ปจฺจยฏฺเฐนาติ อาทิ-สทฺเทน สหชาตาทิปจฺจเย สงฺคณฺหิตฺวา เตสุ เตน เตน ปจฺจยภาเวนาติ ทสฺเสติ.

501. '그것을 조건으로 함(Tappaccayāpi)'이라는 것은 어떤 과보의 과보가 상호연(aññamaññapaccayo)이 될 때, '그것을 조건으로 함으로써' 또한 '상호연이 된 상태로부터'라는 뜻이다. '그는 실로(So hi)' 등의 구절은 앞의 확언에 의해 이 반론의 원인이 됨을 보여준다. '상호연 등에서'라는 구절에서 '등(ādi)'이라는 단어는 구생연(sahajātāpaccaya) 등을 포함하며, 그들 안에서 각각의 조건이 됨을 보여준다.

วิปาโกวิปากธมฺมธมฺโมติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'과보는 과보의 성질을 가진 법이라는 담론(Vipākovipākadhammadhammokathā)'에 대한 설명이 끝났다.

สตฺตมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

일곱 번째 품(Sattamavagga)에 대한 설명이 끝났다.

๘. อฏฺฐมวคฺโค

8. 여덟 번째 품(Aṭṭhamavaggo)

๑. ฉคติกถาวณฺณนา

1. 여섯 가지 운명에 대한 담론(Chagatikathā)의 설명

๕๐๓-๕๐๔. วณฺโณติ วณฺณนิภา สณฺฐานญฺจ วุจฺจตีติ อาห ‘‘สทิสรูปสณฺฐานา’’ติ.

503-504. '색깔(Vaṇṇo)'이란 색의 광택과 형태를 말하는 것이기에 '비슷한 물질적 형태(sadisarūpasaṇṭhānā)'라고 말하였다.

ฉคติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

여섯 가지 운명에 대한 담론의 설명이 끝났다.

๒. อนฺตราภวกถาวณฺณนา

2. 중유(中有)에 대한 담론(Antarābhavakathā)의 설명

๕๐๕. อติทูรสฺส อนฺตริตสฺส ปตฺตพฺพสฺส เทสสฺส ทสฺสนโต ทิพฺพจกฺขุโก วิย. อากาเสน ปถวนฺตรฏฺฐานานิ ภินฺทิตฺวา คมนโต อิทฺธิมา วิย. น สหธมฺเมนาติ ยทิ โส ภวานํ อนฺตรา น สิยา, น นาม อนฺตราภโวติ ปฏิกฺเขเป กรณํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย.

505. 매우 멀고 가로막혀 있으며 도달해야 할 곳을 보기 때문에 천안(天眼)을 가진 자와 같다. 허공으로 길 중간의 장소들을 뚫고 가기 때문에 신통(神通)을 가진 자와 같다. '법에 따르지 않는다'는 것은 만약 그 존재들 사이에 [중유가] 없다면, '중유'라는 이름의 부정에 대한 근거가 없다는 뜻이다.

๕๐๖. ตตฺถ [Pg.88] ชาติชรามรณานิ เจว จุติปฏิสนฺธิปรมฺปรญฺจ อนิจฺฉนฺโตติ เอเตน จุติอนนฺตรํ อนฺตราภวํ ขนฺธาติ, วตฺตมานา ชาตีติ, มาตุกุจฺฉิเมว ปวิฏฺฐา อนฺตรธายมานา มรณนฺติ น อิจฺฉติ.

506. 거기서 '태어남과 늙음과 죽음, 그리고 죽음과 재생의 연속을 원치 않는 자'라는 것은 죽음 직후의 중유의 오온과, 현재의 태어남과, 모태에 들어가서 사라지는 죽음을 원하지 않는다는 것이다.

๕๐๗. ยถา กามภวาทีสุ ตตฺถ ตตฺเถว ปุนปฺปุนํ จวิตฺวา อุปปตฺติวเสน จุติปฏิสนฺธิปรมฺปรา โหติ, เอวํ ตํ ตตฺถ น อิจฺฉตีติ ทสฺเสติ.

507. 마치 욕계의 존재 등에서 바로 그곳에서 거듭 죽고 태어남으로써 죽음과 재생의 연속이 있듯이, 그렇게 거기서 그것을 원하지 않음을 보여준다.

อนฺตราภวกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

중유에 대한 담론의 설명이 끝났다.

๓. กามคุณกถาวณฺณนา

3. 욕경(欲境)에 대한 담론(Kāmaguṇakathā)의 설명

๕๑๐. กามภวสฺส กมนฏฺเฐน กามภวภาโว สพฺเพปิ กามาวจรา ขนฺธาทโย กามภโวติ อิมินา อธิปฺปาเยน ทฏฺฐพฺโพ. อุปาทินฺนกฺขนฺธานเมว ปน กามภวภาโว ธาตุกถายํ ทสฺสิโต, น กมนฏฺเฐน กามภวภาโว. ‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, กามคุณา’’ติ วจนมตฺตํ นิสฺสายาติ ปญฺเจว กามโกฏฺฐาสา ‘‘กาโม’’ติ วุตฺตาติ กามธาตูติวจนํ น อญฺญสฺส นามนฺติ อิมินา อธิปฺปาเยเนวํ วจนมตฺตํ นิสฺสายาติ อตฺโถ.

510. 욕계(kāmabhava)는 갈망한다(kamana)는 의미에서 욕계의 상태가 되므로, 모든 욕계의 오온 등이 욕계라는 뜻으로 이해해야 한다. 그러나 오직 취온(upādinnakkhandhā)만의 욕계의 상태는 '계설(Dhātukathā)'에서 제시되었으며, 갈망한다는 의미의 욕계의 상태가 아니다. '비구들이여, 이 다섯 가지 욕경(kāmaguṇa)이 있다'는 말에만 의지하여 다섯 가지 욕망의 부분들이 '욕(kāmo)'이라고 불린 것이지, '욕계(kāmadhātu)'라는 말이 다른 것의 이름이 아니라는 의도에서 이와 같이 '말에만 의지하여'라는 뜻이 된다.

กามคุณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

욕경에 대한 담론의 설명이 끝났다.

๕. รูปธาตุกถาวณฺณนา

5. 색계(色界)에 대한 담론(Rūpadhātukathā)의 설명

๕๑๕-๕๑๖. รูปธาตุกถายํ รูปธาตูติ วจนโต รูปีธมฺเมเหว รูปธาตุยา ภวิตพฺพนฺติ ลทฺธิ ทฏฺฐพฺพา. สุตฺเตสุ ‘‘ตโยเม ภวา’’ติอาทินา (ที. นิ. ๓.๓๐๕) ปริจฺฉินฺนภูมิโยว ภูมิปริจฺเฉโท, ‘‘เหฏฺฐโต อวีจินิรยํ ปริยนฺตํ กริตฺวา’’ติอาทิกมฺมปริจฺฉินฺทนมฺปิ (วิภ. ๑๘๒) วทนฺติ.

515-516. 색계에 대한 담론에서 '색계(rūpadhātu)'라고 말했기 때문에 색을 가진 법들로만 색계가 이루어져야 한다는 견해(laddhi)를 보아야 한다. 경들에서 '세 가지 존재' 등으로 한정된 계(bhūmi)가 바로 계의 한정이며, '아래로는 아비지옥을 끝으로 하여' 등의 구절도 업(kamma)의 한정을 말하는 것이다.

รูปธาตุกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

색계에 대한 담론의 설명이 끝났다.

๖. อรูปธาตุกถาวณฺณนา

6. 무색계(無色界)에 대한 담론(Arūpadhātukathā)의 설명

๕๑๗-๕๑๘. อิมินาวุปาเยนาติ [Pg.89] ยถา หิ ปุริมกถายํ รูปิโน ธมฺมา อวิเสเสน ‘‘รูปธาตู’’ติ วุตฺตา, เอวมิธาปิ อรูปิโน ธมฺมา อวิเสเสน ‘‘อรูปธาตู’’ติ วุตฺตาติ ตตฺถ วุตฺตนโย อิธาปิ สมาโนติ อธิปฺปาโย.

517-518. '이런 방법으로'라는 것은 이전의 담론에서 형체가 있는 법들을 차별 없이 '색계'라고 불렀던 것처럼, 여기서도 형체가 없는 법들을 차별 없이 '무색계'라고 불렀으므로 거기서 설해진 방법이 여기서도 동일하다는 뜻이다.

อรูปธาตุกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무색계에 대한 담론의 설명이 끝났다.

๗. รูปธาตุยาอายตนกถาวณฺณนา

7. 색계의 처(處)에 대한 담론(Rūpadhātuyā āyatanakathā)의 설명

๕๑๙. ฆานนิมิตฺตานิปีติ อิทํ ฆานาทินิมิตฺตานิปีติ วตฺตพฺพํ. นิมิตฺตนฺติ ฆานาทีนํ โอกาสภาเวน อุปลกฺขิตํ ตถาวิธสณฺฐานํ รูปสมุทายมาห.

519. '코의 표상들도'라는 것은 '코 등의 표상들도'라고 말해야 한다. '표상(nimitta)'이란 코 등이 있을 자리가 되는 특징을 가진 그러한 종류의 형태를 지닌 물질의 무리를 말한다.

รูปธาตุยาอายตนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

색계의 처에 대한 담론의 설명이 끝났다.

๘. อรูเปรูปกถาวณฺณนา

8. 무색계에 물질이 있다는 담론(Arūpe rūpakathā)의 설명

๕๒๔-๕๒๖. สุขุมรูปํ อตฺถิ, ยโต นิสฺสรณํ ตํ อารุปฺปนฺติ อธิปฺปาโย.

524-526. 미세한 물질이 있으며, 그것으로부터 벗어나는 것이 무색계(āruppa)라는 뜻이다.

อรูเปรูปกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무색계에 물질이 있다는 담론의 설명이 끝났다.

๙. รูปํกมฺมนฺติกถาวณฺณนา

9. 물질은 업이라는 담론(Rūpaṃ kamma)의 설명

๕๒๗-๕๓๗. ปกปฺปยมานาติ อายูหมานา, สมฺปยุตฺเตสุ อธิกํ พฺยาปารํ กุรุมานาติ อตฺโถ. ปุริมวาเรติ ‘‘ยํกิญฺจิ อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ รูปํ, สพฺพํ ตํ อกุสล’’นฺติ อิมํ ปญฺหํ วทติ.

527-537. '도모함(Pakappayamānā)'이란 애씀(āyūhamānā)이며, 상응하는 법들에서 과도한 활동을 하는 것을 의미한다. 첫 번째 경우(vāra)에 '불선한 마음으로 일어난 물질은 무엇이든, 그 모든 것은 불선이다'라는 이 질문을 말한다.

รูปํกมฺมนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

물질은 업이라는 담론의 설명이 끝났다.

๑๐. ชีวิตินฺทฺริยกถาวณฺณนา

10. 명근론(命根論) 설명

๕๔๐. อรูปชีวิตินฺทฺริยนฺติปญฺเห [Pg.90] ‘‘อตฺถิ อรูปีนํ ธมฺมานํ อายู’’ติอาทิกํ ปญฺหํ อนฺตํ คเหตฺวา วทติ. อรูปธมฺมานํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตํ ชีวิตินฺทฺริยสนฺตานํ นาม อตฺถีติ อิจฺฉตีติ เอตฺถ รูปารูปธมฺมานํ ตํ อิจฺฉนฺโต อรูปธมฺมานํ อิจฺฉตีติ วตฺตุํ ยุตฺโตติ ‘‘อรูปธมฺมาน’’นฺติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

540. '무색계의 명근은 있는가'라는 질문에서 '무색의 법들에게 수명이 있는가'라는 등의 질문을 끝까지 취하여 말한다. '무색의 법들에게는 마음과 결합하지 않은 명근의 상속이라는 것이 있다'라고 주장하는 것에 대하여, 여기서 색법과 무색법의 명근을 원하면서 무색법의 명근을 원한다고 말하는 것이 타당하므로 '무색법의'라고 말해진 것이라고 보아야 한다.

๕๔๑. สตฺตสนฺตาเน รูปิโน วา ธมฺมา โหนฺตูติอาทินาปิ ตเมว ชีวิตินฺทฺริยสนฺตานํ วทตีติ เวทิตพฺพํ.

541. 중생의 상속에서 '색법인 법들이 있거나'라는 등의 말로도 역시 바로 그 명근의 상속을 말하는 것임을 알아야 한다.

๕๔๒. ปุพฺพาปรภาคํ สนฺธายาติ สมาปตฺติยา อาสนฺนภาวโต ตทาปิ สมาปนฺโนเยวาติ อธิปฺปาโย.

542. '전후의 부분을 반연하여'라는 것은 증득(삼매)에 가까운 상태이기 때문에 그때에도 역시 증득한 자일 뿐이라는 의미이다.

๕๔๔-๕๔๕. ทฺเว ชีวิตินฺทฺริยานีติ ‘‘ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺสา’’ติ ปุริมปาโฐ. ‘‘ปุจฺฉา ปรวาทิสฺส, ปฏิญฺญา สกวาทิสฺสา’’ติ ปจฺฉิมปาโฐ, โส ยุตฺโต.

544-545. '두 가지 명근'이라는 것은 '자설자의 질문, 타설자의 확언'이라는 이전의 독송이 있다. '타설자의 질문, 자설자의 확언'이라는 나중의 독송이 있는데, 그것이 타당하다.

ชีวิตินฺทฺริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

명근론 설명이 끝났다.

๑๑. กมฺมเหตุกถาวณฺณนา

11. 업인론(業因論) 설명

๕๔๖. เสสนฺติ ปาณาติปาตาทิกมฺมสฺส เหตูติ อิโต ปุริมํ โสตาปนฺนาทิอนุโยคํ วทติ. หนฺท หีติ ปรวาทิสฺเสเวตํ สมฺปฏิจฺฉนวจนนฺติ สมฺปฏิจฺฉาเปตุนฺติ น สกฺกา วตฺตุํ, ‘‘กตมสฺส กมฺมสฺส เหตู’’ติ ปน สกวาที ตํ สมฺปฏิจฺฉาเปตุํ วทตีติ ยุชฺเชยฺย, สมฺปฏิจฺฉาเปตุนฺติ ปน ปกฺขํ ปฏิชานาเปตุนฺติ อตฺถํ อคฺคเหตฺวา ปรวาที อตฺตโน ลทฺธึ สกวาทึ คาหาเปตุนฺติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

546. '나머지'라는 것은 살생 등의 업의 원인을 뜻하므로, 이로부터 이전의 예류자 등의 수행에 대하여 말한다. '보라(handa hī)'는 것은 타설자의 수긍하는 말이기에 [자설자가 타설자를] 수긍하게 할 수 있다고 말할 수 없다. 그러나 '어떤 업의 원인인가'라고 자설자가 그것을 수긍하게 하려고 말하는 것이라면 타당할 것이다. '수긍하게 함(sampaṭicchāpetuṃ)'이라는 것은 자신의 견해를 인정하게 한다는 의미를 취하지 않고, 타설자가 자신의 견해를 자설자에게 받아들이게 한다는 의미로 보아야 한다.

กมฺมเหตุกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

업인론 설명이 끝났다.

อฏฺฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제8품 설명이 끝났다.

๙. นวมวคฺโค

9. 제9품

๑. อานิสํสทสฺสาวีกถาวณฺณนา

1. 이익을 보는 자(Ānisaṃsadassāvī)에 대한 설명

๕๔๗. วิภาคทสฺสนตฺถนฺติ [Pg.91] วิสภาคทสฺสนตฺถนฺติ วุตฺตํ โหติ. นานาจิตฺตวเสน ปฏิชานนฺตสฺส อธิปฺปายมทฺทนํ กถํ ยุตฺตนฺติ วิจาเรตพฺพํ. อารมฺมณวเสน หิ ทสฺสนทฺวยํ สห วทนฺตสฺส ตทภาวทสฺสนตฺถํ อิทํ อารทฺธนฺติ ยุตฺตนฺติ. อนุสฺสววเสนาติอาทินา น เกวลํ อนิจฺจาทิอารมฺมณเมว ญาณํ วิปสฺสนา, อถ โข ‘‘อนุปฺปาโท เขม’’นฺติอาทิกํ นิพฺพาเน อานิสํสทสฺสนญฺจาติ ทีเปติ.

547. '차별을 보이기 위함'이란 '서로 다른 성질을 보이기 위함'이라고 말한 것이다. 다양한 마음의 상태로 확언하는 자의 의도를 꺾는 것이 어떻게 타당한지 고찰되어야 한다. 대상을 통해서 두 가지 봄을 함께 말하는 자에게 그것의 부재를 보이기 위해 이것이 시작되었다고 함이 타당하기 때문이다. '전승을 통하여'라는 등의 말로 단지 무상 등의 대상만을 아는 지혜만이 위빳사나인 것이 아니라, '불생(不生)은 안온이다'라는 등의 열반에서 이익을 보는 것 역시 그러함을 밝힌다.

อานิสํสทสฺสาวีกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

이익을 보는 자에 대한 설명이 끝났다.

๒. อมตารมฺมณกถาวณฺณนา

2. 불사(열반)를 대상으로 함에 대한 설명

๕๔๙. สุตฺตภเยนาติ ‘‘ปาริมํ ตีรํ เขมํ อปฺปฏิภยนฺติ โข, ภิกฺขเว, นิพฺพานสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๘) อสํโยชนิยาทิภาวํ สนฺธาย เขมาทิภาโว วุตฺโตติ เอวมาทินา สุตฺตภเยนาติ ทฏฺฐพฺพํ.

549. '경전의 두려움 때문에'라는 것은 '비구들이여, 저 언덕, 안온, 두려움 없음, 이것은 열반의 명칭이다'(SN 4.238)라고 하여, 번뇌와 결합하지 않음 등의 상태를 반연하여 안온 등의 상태가 설해졌다는 이와 같은 경전의 두려움 때문이라고 보아야 한다.

อมตารมฺมณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

불사를 대상으로 함에 대한 설명이 끝났다.

๓. รูปํสารมฺมณนฺติกถาวณฺณนา

3. '색법은 대상을 가진다'는 것에 대한 설명

๕๕๒-๕๕๓. อารมฺมณตฺถสฺส วิภาคทสฺสนตฺถนฺติ ปจฺจยฏฺโฐ โอลุพฺภฏฺโฐติ เอวํ วิภาเค วิชฺชมาเน ปจฺจโยลุพฺภานํ วิเสสาภาวํ กปฺเปตฺวา อกปฺเปตฺวา วา สปฺปจฺจยตฺตา โอลุพฺภารมฺมเณนปิ สารมฺมณเมวาติ น คเหตพฺพนฺติ ทสฺสนตฺถนฺติ วุตฺตํ โหติ.

552-553. '대상의 의미의 차별을 보이기 위함'이란 조건의 의미, 의지하는 의미 등으로 차별이 존재할 때, 조건과 의지함의 차별이 없음을 상정하거나 혹은 상정하지 않고서, 조건을 가졌기 때문에 의지하는 대상에 의해서도 대상을 가진 것일 뿐이라고 파악해서는 안 된다는 것을 보이기 위함이라고 말한 것이다.

รูปํสารมฺมณนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'색법은 대상을 가진다'는 것에 대한 설명이 끝났다.

๔. อนุสยาอนารมฺมณาติกถาวณฺณนา

4. '잠재성향은 대상이 없다'는 것에 대한 설명

๕๕๔-๕๕๖. อปฺปหีนตฺตาว [Pg.92] อตฺถีติ วุจฺจติ, น ปน วิชฺชมานตฺตาติ อธิปฺปาโย.

554-556. '버려지지 않았기 때문에 있다'고 말해지는 것이지, 실재하기 때문에 있다는 의미는 아니다.

อนุสยาอนารมฺมณาติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'잠재성향은 대상이 없다'는 것에 대한 설명이 끝났다.

๕. ญาณํอนารมฺมณนฺติกถาวณฺณนา

5. '지혜는 대상이 없다'는 것에 대한 설명

๕๕๗-๘. ตสฺส ญาณสฺสาติ มคฺคญาณสฺสาติ วทนฺติ.

557-558. '그 지혜의'란 도의 지혜(道智)를 말한다고들 한다.

ญาณํอนารมฺมณนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'지혜는 대상이 없다'는 것에 대한 설명이 끝났다.

๗. วิตกฺกานุปติตกถาวณฺณนา

7. 일으킨 생각에 따름(Vitakkānupatita)에 대한 설명

๕๖๒. อวิเสเสเนวาติ อารมฺมณสมฺปโยเคหิ ทฺวีหิปีติ อตฺโถ.

562. '차별 없이'라는 것은 대상과 결합이라는 두 가지 모두에 의해서라는 뜻이다.

วิตกฺกานุปติตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

일으킨 생각에 따름에 대한 설명이 끝났다.

๘. วิตกฺกวิปฺผารสทฺทกถาวณฺณนา

8. 일으킨 생각의 확산인 소리(Vitakkavipphārasadda)에 대한 설명

๕๖๓. สพฺพโสติ สวิตกฺกจิตฺเตสุ สพฺพตฺถ สพฺพทา วาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนฺตมโส มโนธาตุปวตฺติกาเลปี’’ติ. วิตกฺกวิปฺผารมตฺตนฺติ วิตกฺกสฺส ปวตฺติมตฺตนฺติ อธิปฺปาโย.

563. '모든 방식으로'라는 것은 일으킨 생각이 있는 마음들에서 모든 곳에서 혹은 모든 때라는 이 뜻을 나타내면서 "심지어 의계(意界)가 일어나는 때에도"라고 말하였다. '일으킨 생각의 확산일 뿐'이라는 것은 일으킨 생각의 일어남일 뿐이라는 뜻이다.

วิตกฺกวิปฺผารสทฺทกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'일으킨 생각의 확산이라는 말에 대한 설명'이 끝났다.

๙. นยถาจิตฺตสฺสวาจาติกถาวณฺณนา

9. '마음과 같지 않은 말에 대한 설명'

๕๖๕. อนาปตฺตีติ วิสํวาทนาธิปฺปายสฺส อภาวา มุสาวาโท น โหตีติ วุตฺตํ.

565. '범계가 아님'이라는 것은 속이려는 의도가 없기 때문에 거짓말이 되지 않는다는 말이다.

นยถาจิตฺตสฺสวาจาติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'마음과 같지 않은 말에 대한 설명'이 끝났다.

๑๑. อตีตานาคตสมนฺนาคตกถาวณฺณนา

11. '과거와 미래의 구족(具足)에 대한 설명'

๕๖๘-๕๗๐. ตาสูติ [Pg.93] ตาสุ ปญฺญตฺตีสุ. สมนฺนาคมปญฺญตฺติยา สมนฺนาคโตติ วุจฺจติ, ปฏิลาภปญฺญตฺติยา ลาภีติ วุจฺจติ. สมนฺนาคโตติ วุจฺจติ อยํ สมนฺนาคมปญฺญตฺติ นาม. ลาภีติ วุจฺจติ อยํ ปฏิลาภปญฺญตฺติ นามาติ วา อธิปฺปาโย โยเชตพฺโพ.

568-570. '그것들 중에서'란 그 시설(施設)들 중에서라는 뜻이다. 구족의 시설에 의해 '구족한 자'라고 불리고, 얻음의 시설에 의해 '얻은 자'라고 불린다. '구족한 자라고 불리는 이것이 구족의 시설이고, 얻은 자라고 불리는 이것이 얻음의 시설이다'라고 그 뜻을 연결해야 한다.

อตีตานาคตสมนฺนาคตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'과거와 미래의 구족에 대한 설명'이 끝났다.

นวมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제9품의 설명이 끝났다.

๑๐. ทสมวคฺโค

10. 제10품

๑. นิโรธกถาวณฺณนา

1. '소멸에 대한 설명'

๕๗๑-๒. ภวงฺคจิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณน สเหวาติอาทึ วทนฺเตน กิริยขนฺธานํ ภงฺคกฺขเณน สห อุปปตฺเตสิยา ขนฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ จ วตฺตพฺพํ, ตถา อุปปตฺเตสิยานํ ภงฺคกฺขเณน สห อุปปตฺเตสิยา, กิริยานํ ภงฺคกฺขเณน สห กิริยาติ. จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ กิริยาจตุกฺขนฺธคฺคหเณน คหณํ. ญาณนฺติ มคฺคญาณํ ยุตฺตํ.

571-2. "유분(有分) 마음의 무너지는 순간과 함께" 등을 말하는 자는 작용하는 무더기[蘊]들의 무너지는 순간과 함께 태어남에 속하는 무더기들이 일어난다고 말해야 하며, 그와 같이 태어남에 속하는 것들의 무너지는 순간과 함께 태어남에 속하는 것들이, 작용하는 것들의 무너지는 순간과 함께 작용하는 것들이 [일어난다고 말해야 한다]. 안비식(眼鼻識) 등의 작용하는 네 무더기를 잡음으로써 [그것들이] 잡힌다. '지혜'란 도(道)의 지혜가 적절하다.

นิโรธกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'소멸에 대한 설명'이 끝났다.

๓. ปญฺจวิญฺญาณสมงฺคิสฺสมคฺคกถาวณฺณนา

3. '오식(五識)을 갖춘 자의 도(道)에 대한 설명'

๕๗๖. ตํ ลกฺขณนฺติ ‘‘ฉ วิญฺญาณา’’ติ อวตฺวา ‘‘ปญฺจวิญฺญาณา อุปฺปนฺนวตฺถุกา’’ติอาทินา วุตฺตํ ลกฺขณํ. ‘‘ฉ วิญฺญาณา’’ติ อวจนํ ปเนตฺถ ‘‘โน จ วต เร วตฺตพฺเพ’’ติอาทิวจนสฺส การณนฺติ อธิปฺเปตํ.

576. '그 특징'이란 "여섯 가지 식"이라고 말하지 않고 "오식은 이미 생겨난 토대(를 가진다)" 등으로 말해진 특징이다. 여기서 "여섯 가지 식"이라고 말하지 않은 것은 "그대여, 참으로 그렇게 말해서는 안 된다" 등의 말의 원인이라는 뜻이다.

๕๗๗. โลกิโยติ วิปสฺสนามคฺคมาห. ยํ ตตฺถ อนิมิตฺตนฺติ จกฺขุวิญฺญาณสมงฺคิกฺขเณ ยํ อนิมิตฺตํ คณฺหนฺโต น นิมิตฺตคฺคาหีติ วุตฺโต, ตเทว สุญฺญตนฺติ อธิปฺปาโย.

577. '세간적인 것'이란 위빳사나의 도를 말한다. 거기서 '표상 없음[無相]'이란 안식(眼識)을 갖춘 순간에 표상 없는 것을 취하면서 '표상을 취하는 자가 아니다'라고 말해진 것, 바로 그것이 '공(空)'이라는 뜻이다.

ปญฺจวิญฺญาณสมงฺคิสฺสมคฺคกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'오식을 갖춘 자의 도에 대한 설명'이 끝났다.

๕. ปญฺจวิญฺญาณาสาโภคาติกถาวณฺณนา

5. '오식은 관심[作意]이 없다는 설명'

๕๘๔-๕๘๖. กุสลากุสลวเสน [Pg.94] นมีติ กุสลากุสลภาเวน นมิตฺวา ปวตฺตีติ วุตฺตํ โหติ. สา ปน อารมฺมณปฺปการคฺคหณํ เยน อโลภาทีหิ โลภาทีหิ จ สมฺปโยโค โหตีติ ทฏฺฐพฺโพ ‘‘สุขมิติ เจตโส อภาโค’’ติอาทีสุ วิย.

584-586. '유익함과 해로움에 따라 기울어짐'이란 유익함과 해로움의 상태로 기울어져 일어난다는 말이다. 그러나 그것은 "낙(樂)이라 하여 마음의 부분이 없음" 등의 경우처럼, 무탐(無貪) 등이나 탐욕 등과 결합하게 되는 대상의 방식의 파악이라고 보아야 한다.

ปญฺจวิญฺญาณาสาโภคาติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'오식은 관심이 없다는 설명'이 끝났다.

๖. ทฺวีหิสีเลหีติกถาวณฺณนา

6. '두 가지 계(戒)에 의한다는 설명'

๕๘๗-๕๘๙. ขณภงฺคนิโรธํ, น อปฺปวตฺตินิโรธํ, สีลวีติกฺกมนิโรธํ วา. วีติกฺกมํ วิยาติ ยถา วีติกฺกเม กเต ทุสฺสีโล, เอวํ นิรุทฺเธปีติ เอวํ วีติกฺกเมน นินฺนานํ สลฺลกฺเขนฺโตติ อตฺโถ.

587-589. [여기서 소멸이란] 순간적인 무너짐의 소멸이지, 일어나지 않음의 소멸이나 계를 범함의 소멸이 아니다. '범함과 같이'라는 것은 범행을 저질렀을 때 계를 어긴 자가 되는 것처럼, [계가] 소멸했을 때도 그러하다는 것이니, 이와 같이 범행으로 낮은 자들을 관찰한다는 뜻이다.

ทฺวีหิสีเลหีติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'두 가지 계에 의한다는 설명'이 끝났다.

๗. สีลํอเจตสิกนฺติกถาวณฺณนา

7. '계는 마음 부수가 아니라는 설명'

๕๙๐-๕๙๔. เยน โส สีลวาเยว นาม โหตีติ เยน จิตฺตวิปฺปยุตฺเตน ฐิเตน อุปจเยน อกุสลาพฺยากตจิตฺตสมงฺคี สีลวาเยว นาม โหตีติ อธิปฺปาโย. เสสเมตฺถ ‘‘ทานํ อเจตสิก’’นฺติ กถายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ วุตฺตํ, สา ปน กถา มคฺคิตพฺพา.

590-594. '그것에 의해 그는 참으로 지계자(持戒者)라 불린다'라는 것은 마음과 결합하지 않은 채 남아있는 적집(積集)에 의해 해로운 마음이나 무기(無記)의 마음을 갖춘 자도 참으로 지계자라 불린다는 뜻이다. 여기서 그 나머지는 '보시는 마음 부수가 아니다'라는 논의에서 말한 방식대로 알아야 한다고 하였으니, 그 논의는 찾아보아야 한다.

สีลํอเจตสิกนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'계는 마음 부수가 아니라는 설명'이 끝났다.

๙. สมาทานเหตุกถาวณฺณนา

9. '수지(受持)의 원인에 대한 설명'

๕๙๘-๖๐๐. สมาทานเหตุกถายํ \๑๐๐ ปุริมกถาสทิสเมวาติ ปริโภคกเถกเทสสทิสตา ทฏฺฐพฺพา.

598-600. '수지의 원인에 대한 설명'에서 "이전의 설명과 같다"는 것은 수용(受用)에 대한 설명의 한 부분과 같음을 보아야 한다.

สมาทานเหตุกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'수지의 원인에 대한 설명'이 끝났다.

๑๑. อวิญฺญตฺติทุสฺสีลฺยนฺติกถาวณฺณนา

11. '비표업(非表業)인 파계(破戒)에 대한 설명'

๖๐๓-๖๐๔. อาณตฺติยา [Pg.95] จ ปาณาติปาตาทีสุ องฺคปาริปูรินฺติ เอกสฺมึ ทิวเส อาณตฺตสฺส อปรสฺมึ ทิวเส ปาณาติปาตํ กโรนฺตสฺส ตทา สา อาณตฺติ วิญฺญตฺตึ วินาเยว องฺคํ โหตีติ อวิญฺญตฺติ ทุสฺสีลฺยนฺติ อธิปฺปาโย.

603-604. '명령에 의해 살생 등의 요소가 충족됨'이란, 어느 날 명령을 받은 자가 다른 날에 살생을 행할 때, 그때 그 명령은 (명령을 내린 자의 추가적인) 표현(viññatti) 없이도 살생의 구성 요소가 된다는 것이니, 이것이 비표현적 부도덕(aviññatti dussīlya)이라는 뜻이다.

อวิญฺญตฺติทุสฺสีลฺยนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'비표현적 부도덕에 관한 논의'의 주석이 끝났다.

ทสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'제10장(열 번째 품)의 주석'이 끝났다.

ทุติโย ปณฺณาสโก สมตฺโต.

두 번째 50편(Dutiyo paṇṇāsako)이 완료되었다.

๑๑. เอกาทสมวคฺโค

11. 제11장(열한 번째 품)

๔. ญาณกถาวณฺณนา

4. '지혜에 관한 논의'의 주석

๖๑๔-๖๑๕. ญาณกถายํ เสยฺยถาปิ มหาสงฺฆิกานนฺติ ปุพฺเพ ญาณํอนารมฺมณนฺติกถายํ (กถา. ๕๕๗ อาทโย) วุตฺเตหิ อนฺธเกหิ อญฺเญ อิธ มหาสงฺฆิกา ภเวยฺยุํ. ยทิ อญฺญาเณ วิคเตติอาทินา ราควิคโม วิย วีตราคปญฺญตฺติยา อญฺญาณวิคโม ญาณีปญฺญตฺติยา การณนฺติ ทสฺเสติ. น หิ ญาณํ อสฺส อตฺถีติ ญาณี, อถ โข อญฺญาณีปฏิปกฺขโต ญาณีติ. ยสฺมา ญาณปฏิลาเภนาติ เอตฺถ จ ญาณปฏิลาเภน อญฺญาณสฺส วิคตตฺตา โส ญาณีติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชตีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

614-615. '지혜에 관한 논의'에서 '예를 들어 대중부들의 것과 같이'라는 것은 이전에 '지혜는 대상이 없다'는 논의에서 언급된 안다까(Andhaka)파 외에 다른 대중부들이 여기 있을 수 있다는 의미이다. '만약 무명이 사라진다면' 등의 구절은, 탐욕이 사라짐으로써 '탐욕을 떠난 자'라고 명칭 하듯이, 무명의 사라짐이 '지혜로운 자'라고 명칭 하는 원인이 됨을 보여준다. 참으로 지혜가 그에게 있기 때문에 지혜로운 자라고 하는 것이 아니라, 오히려 무명의 반대이기 때문에 지혜로운 자라고 하는 것이다. '지혜의 획득으로 인해'라는 여기에서도 지혜의 획득으로 인해 무명이 사라졌기 때문에 그를 '지혜로운 자'라고 불러야 한다는 뜻으로 보아야 한다.

ญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'지혜에 관한 논의'의 주석이 끝났다.

๖. อิทํทุกฺขนฺติกถาวณฺณนา

6. '이것은 괴로움이다'라는 논의의 주석

๖๑๘-๖๒๐. อิตโร ปน สกสมเยติ ปรวาที อตฺตโน สมเยติ อตฺโถ.

618-620. 다른 한편 '자신의 교설에서'라는 것은 상대론자가 자신의 교리 체계 안에서 말한다는 뜻이다.

อิทํทุกฺขนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'이것은 괴로움이다'라는 논의의 주석이 끝났다.

๗. อิทฺธิพลกถาวณฺณนา

7. '신통력에 관한 논의'의 주석

๖๒๑-๖๒๔. กมฺมสฺส [Pg.96] วิปากวเสน วาติ นิรยํว สนฺธาย วุตฺตํ. ตตฺถ หิ อพฺพุทาทิปริจฺเฉโท ตาทิสสฺส กมฺมวิปากสฺส วเสน วุตฺโต. วสฺสคณนาย วาติ มนุสฺเส จาตุมหาราชิกาทิเทเว จ สนฺธาย. เตสญฺหิ อสงฺขฺเยยมฺปิ กาลํ วิปากทานสมตฺถํ กมฺมํ วสฺสคณนาย ปริจฺฉิชฺชตีติ.

621-624. '업의 과보로 인해서'라는 것은 지옥을 염두에 두고 한 말이다. 거기서 압부다(Abbuda) 지옥 등의 구분은 그와 같은 업의 과보에 따라 설해졌기 때문이다. '햇수의 계산으로 인해서'라는 것은 인간과 사대왕천 등의 신들을 염두에 둔 것이다. 그들에게는 아승기겁의 시간 동안이라도 과보를 줄 수 있는 업이 햇수의 계산으로 한정되기 때문이다.

อิทฺธิพลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'신통력에 관한 논의'의 주석이 끝났다.

๘. สมาธิกถาวณฺณนา

8. '삼매에 관한 논의'의 주석

๖๒๕-๖๒๖. สมาธานฏฺเฐนาติ สมํ ฐปนฏฺเฐน สมาธิ นาม เจตสิกนฺตรํ อตฺถีติ อคฺคเหตฺวาติ อตฺโถ. ฉเลนาติ เอกจิตฺตกฺขณิกตฺเต จกฺขุวิญฺญาณสฺส จ ฌานจิตฺตสฺส จ น โกจิ วิเสโสติ เอเตน สามญฺญมตฺเตนาติ อธิปฺปาโย.

625-626. '평정하게 머문다는 의미로'라는 것은 평정하게 두는 의미로서 삼매라는 별개의 심소(心所)가 존재한다는 것을 인정하지 않고 하는 말이라는 뜻이다. '속임수로(또는 핑계로)'라는 것은 일찰나적인 관점에서 안식(眼識)과 선정의 마음 사이에 아무런 차이가 없다는 것이니, 이것은 (그저) 보편적인 특성일 뿐이라는 뜻이다.

สมาธิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'삼매에 관한 논의'의 주석이 끝났다.

๙. ธมฺมฏฺฐิตตากถาวณฺณนา

9. '법의 확립성에 관한 논의'의 주석

๖๒๗. อนนฺตรปจฺจยตญฺเจวาติ อวิชฺชา สงฺขารานํ อนนฺตรปจฺจโย อวิชฺชาย ยา ฐิตตา ตโต โหติ, ตาย ฐิตตาย อนนฺตรปจฺจยภาวสงฺขาตา ฐิตตา โหตีติ อธิปฺปาโย. อนนฺตรปจฺจยคฺคหณญฺเจตฺถ อญฺญมญฺญปจฺจยภาวรหิตสฺส เอกสฺส ปจฺจยสฺส ทสฺสนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตน หิ สพฺโพ ตาทิโส ปจฺจโย ทสฺสิโต โหตีติ. อญฺญมญฺญปจฺจยตญฺจาติ อวิชฺชา สงฺขารานํ ปจฺจโย, สงฺขารา จ อวิชฺชาย. ตตฺถ อวิชฺชาย สงฺขารานํ ปจฺจยภาวสงฺขาตาย ฐิตตาย สงฺขารานํ อวิชฺชาย ปจฺจยภาวสงฺขาตา ฐิตตา โหติ, ตสฺสา จ อิตราติ อธิปฺปาโย.

627. '무간연(無間緣)의 상태에 대해서도'라는 것은, 무명이 상카라의 무간연인 것은 무명의 확립성(ṭhitatā)으로부터 비롯되며, 그 확립성에 의해 무간연의 상태라고 일컬어지는 확립성이 있게 된다는 뜻이다. 여기서 무간연을 언급한 것은 상호연(相互緣)의 상태가 결여된 단일한 조건을 보여주기 위한 것으로 보아야 한다. 왜냐하면 그렇게 함으로써 그와 같은 모든 종류의 조건이 보여지기 때문이다. '상호연의 상태에 대해서도'라는 것은, 무명은 상카라의 조건이고 상카라도 무명의 조건이라는 것이다. 거기서 상카라에 대한 무명의 조건 상태라고 일컬어지는 확립성에 의해, 무명에 대한 상카라의 조건 상태라고 일컬어지는 확립성이 있게 되며, 그 반대도 마찬가지라는 뜻이다.

ธมฺมฏฺฐิตตากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'법의 확립성에 관한 논의'의 주석이 끝났다.

๑๐. อนิจฺจตากถาวณฺณนา

10. '무상함에 관한 논의'의 주석

๖๒๘. รูปาทโย [Pg.97] วิย ปรินิปฺผนฺนาติ รูปาทีหิ สห อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนโต ปรินิปฺผนฺนาติ อตฺโถ. อนิจฺจตาวิภาคานุยุญฺชนวเสนาติ ตีสุ ทณฺเฑสุ ทณฺฑโวหาโร วิย ตีสุ ลกฺขเณสุ อนิจฺจตาโวหาโร โหตีติ ตสฺสา วิภาคานุยุญฺชนวเสนาติ วทนฺติ.

628. '색(色) 등과 같이 완성된 것'이란 색 등과 함께 일어나고 멸하기 때문에 완성된 것이라는 뜻이다. '무상함의 구분을 따름으로써'라는 것은, 세 개의 막대기에 '막대기'라는 명칭을 쓰듯이, (일어남·머묾·멸함이라는) 세 가지 상(相)에 '무상함'이라는 명칭이 붙는 것이니, 그것의 구분을 따름에 의한 것이라고들 말한다.

อนิจฺจตากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'무상함에 관한 논의'의 주석이 끝났다.

เอกาทสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'제11장의 주석'이 끝났다.

๑๒. ทฺวาทสมวคฺโค

12. 제12장

๑. สํวโรกมฺมนฺติกถาวณฺณนา

1. '단속은 업이다'라는 논의의 주석

๖๓๐-๖๓๒. วิปากทฺวารนฺติ ภวงฺคมนํ วทติ. กมฺมทฺวารนฺติ กุสลากุสลมนํ.

630-632. '과보의 문'이란 바왕가(bhavaṅga)에 이르는 마음을 말한다. '업의 문'이란 유익하거나 해로운(善不善) 마음을 말한다.

สํวโรกมฺมนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'단속은 업이다'라는 논의의 주석이 끝났다.

๒. กมฺมกถาวณฺณนา

2. '업에 관한 논의'의 주석

๖๓๓-๖๓๕. อพฺยากตํ สนฺธาย ปฏิกฺเขโปติ สกสมยลกฺขเณน ปฏิกฺเขโป กโตติ วทนฺติ. อวิปากเจตนาย สรูเปน ทสฺสิตาย สวิปากาปิ ทสฺสิตาเยว นาม โหตีติ มญฺญมาโน อาห ‘‘สวิปากาวิปากเจตนํ สรูเปน ทสฺเสตุ’’นฺติ.

633-635. '무기(無記)를 염두에 둔 거부'란 자종(自宗)의 특징으로써 거부한 것이라고들 말한다. 과보가 없는 의도(cetana)가 그 자체로 보여질 때 과보가 있는 것도 보여진 것이나 다름없다고 생각하면서, "과보가 있는 의도와 없는 의도를 그 자체로 보여주라"고 말한 것이다.

กมฺมกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

업론(業論)에 대한 설명이 끝났다.

๓. สทฺโทวิปาโกติกถาวณฺณนา

3. 소리는 과보라는 설에 대한 설명

๖๓๖-๖๓๗. กมฺมสมุฏฺฐานา อรูปธมฺมาวาติอาทินา กมฺมสมุฏฺฐาเนสุ จกฺขาทีสุปิ วิปากโวหาโร นตฺถิ, โก ปน วาโท อกมฺมสมุฏฺฐาเน สทฺเทติ ทสฺเสติ.

636-637. "업에서 생긴 것은 무색의 법들인가"라는 등으로 업에서 생긴 눈 등의 감각기관들에서도 과보라는 명칭이 없는데, 하물며 업에서 생기지 않은 소리에 대해서는 말할 것도 없음을 보여준다.

สทฺโทวิปาโกติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

소리는 과보라는 설에 대한 설명이 끝났다.

๔. สฬายตนกถาวณฺณนา

4. 육처(六處)에 대한 설명

๖๓๘-๖๔๐. ตสฺมา [Pg.98] วิปาโกติ อวิเสเสน สฬายตนํ วิปาโกติ เยสํ ลทฺธีติ วุตฺตํ โหติ.

638-640. "그러므로 과보이다"라는 말은 차별 없이 육처가 과보라고 하는 자들의 견해를 말한다.

สฬายตนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

육처에 대한 설명이 끝났다.

๕. สตฺตกฺขตฺตุปรมกถาวณฺณนา

5. 최대 일곱 번 태어나는 자[七返極]에 대한 설명

๖๔๑-๖๔๕. สตฺตกฺขตฺตุปรมตานิยโตติ สตฺตกฺขตฺตุปรมตาย นิยโต. อิมํ วิภาคนฺติ อิมํ วิเสสํ. ตฺวํ ปนสฺส นิยามํ อิจฺฉสีติ อวินิปาตธมฺมตาผลปฺปตฺตีหิ อญฺญสฺมึ สตฺตกฺขตฺตุปรมภาเว จ นิยามํ อิจฺฉสีติ อตฺโถ.

641-645. "최대 일곱 번 태어나는 것이 결정된 자"란 최대 일곱 번 태어나는 성질로 결정된 자이다. "이 구분을"이란 이 차이를 말한다. "그대는 그의 결정을 바라는가"란 악처에 떨어지지 않는 법의 성질과 과보의 증득과는 다른 별도의 최대 일곱 번 태어나는 상태에서의 결정을 바라는가라는 뜻이다.

อานนฺตริยาภาวนฺติ เยน โส ธมฺมาภิสมเยน ภพฺโพ นาม โหติ, ตสฺส อานนฺตริยกมฺมสฺส อภาวนฺติ อตฺโถ, ปุคฺคลสฺส วา อานนฺตริยภาวสฺส อภาวนฺติ. กึ ปน โส อนฺตราธมฺมํ อภิสมิสฺสตีติ? เกจิ วทนฺติ ‘‘สตฺตกฺขตฺตุปรโม สตฺตมํ ภวํ นาติกฺกมติ, โอรโต ปน นตฺถิ ปฏิเสโธ’’ติ. อปเร ‘‘โย ภควตา ญาณพเลน พฺยากโต, ตสฺส อนฺตรา อภิสมโย นาม นตฺถิ, ตถาปิ ภวนิยามสฺส กสฺสจิ อภาวา ภพฺโพติ วุจฺจติ. ยถา กุสลา อภิญฺญาเจตนา กทาจิ วิปากํ อททมานาปิ สติ การเณ ทาตุํ ภพฺพตาย วิปากธมฺมธมฺมา นาม, ตถา อินฺทฺริยานํ มุทุตาย สตฺตกฺขตฺตุปรโม, น นิยามสพฺภาวา นาปิ ภควตา พฺยากตตฺตา, น จ อินฺทฺริยมุทุตา อภพฺพตากโร ธมฺโมติ น โส อภพฺโพ นาม. อภพฺพตากรธมฺมาภาวโต เจตฺถ อภพฺพตา ปฏิเสธิตา, น ปน อนฺตรา อภิสเมตุํ ภพฺพตา วุตฺตา. ยทิ จ สตฺตกฺขตฺตุปรโม อนฺตรา อภิสเมยฺย, โกลํโกโล สิยา’’ติ. วิเสสํ ปน อกตฺวา ภพฺพสภาวตาย ภพฺโพติ วตฺตุํ ยุตฺตํ. น ภวนิยามกํ กิญฺจีติ เอตฺถ ปสฺสิตฺวาติ วจนเสโส, พฺยากโรตีติ วา สมฺพนฺโธ.

"무간(無間)의 부재"란 그가 법의 깨달음[法現觀]을 이룰 가능성이 있게 하는 그 무간업(無間業)이 없다는 뜻이거나, 혹은 그 보특가라에게 무간(無間)의 상태가 없다는 뜻이다. "그렇다면 그는 그 사이에 법을 깨닫겠는가?" 어떤 이들은 "최대 일곱 번 태어나는 자는 일곱 번째 생을 넘기지 않지만, 그 이전(사이)에 대해서는 금지하는 바가 없다"라고 말한다. 다른 이들은 "세존께서 지혜의 힘으로 예언하신 자에게는 그 사이에 깨달음이라는 것이 없다. 그럼에도 불구하고 어떤 존재의 결정성도 없기 때문에 가능성이 있는 자[bhabba]라고 불린다. 마치 유익한 신통의 의도가 때로는 과보를 주지 않더라도 조건이 있을 때 줄 수 있는 가능성 때문에 과보를 주는 성질의 법[vipākadhammadhamma]이라 불리는 것처럼, 기능[根]들의 부드러움 때문에 최대 일곱 번 태어나는 자라 하는 것이지, 결정성의 존재나 세존의 예언 때문이 아니다. 또한 기능의 부드러움은 불가능을 만드는 법이 아니기에 그는 불가능한 자가 아니다. 여기서는 불가능을 만드는 법이 없기 때문에 불가능함이 부정된 것이지, 그 사이에 깨달을 가능성이 있다고 말한 것은 아니다. 만약 최대 일곱 번 태어나는 자가 그 사이에 깨달으면 가가(家家, kolaṃkola)가 될 것이다"라고 한다. 그러나 차별을 두지 않고 가능성의 자성(自性)으로 인해 가능성이 있는 자라고 말하는 것이 타당하다. "존재를 결정하는 것은 아무것도 없다"라는 구절에는 "보고 나서"라는 말이 생략되어 있거나, "예언한다"와 연결된다.

สตฺตกฺขตฺตุปรมกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

최대 일곱 번 태어나는 자에 대한 설명이 끝났다.

ทฺวาทสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제12품에 대한 설명이 끝났다.

๑๓. เตรสมวคฺโค

13. 제13품

๑. กปฺปฏฺฐกถาวณฺณนา

1. 겁(劫)에 머무는 자에 대한 설명

๖๕๔-๖๕๗. กปฺปฏฺฐกถายํ [Pg.99] เหฏฺฐาติ อิทฺธิพลกถายํ.

654-657. 겁에 머무는 자에 대한 논의에서 "앞에서"란 신통력에 대한 논의에서이다.

กปฺปฏฺฐกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

겁에 머무는 자에 대한 설명이 끝났다.

๓. อนนฺตราปยุตฺตกถาวณฺณนา

3. 무간(無間)에 종사함에 대한 설명

๖๖๐-๖๖๒. อนนฺตราปยุตฺตกถายํ อานนฺตริยํ ปยุตฺตํ เอเตนาติ อนนฺตราปยุตฺโตติ อานนฺตริเย อนนฺตราสทฺทํ อาโรเปตฺวา อฏฺฐกถายํ อตฺโถ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘อนนฺตรปยุตฺโต’’ติปิ ปาฬิ ทิสฺสติ.

660-662. 무간에 종사함에 대한 논의에서 "이것에 의해 무간업이 행해졌다"는 것이 '무간에 종사하는 자(anantarāpayutto)'이다. 무간업에 '무간(anantarā)'이라는 단어를 적용하여 주석서에서 그 의미를 설명한 것으로 보아야 한다. "Anantarapayutto"라는 팔리어 표기도 보인다.

อนนฺตราปยุตฺตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무간에 종사함에 대한 설명이 끝났다.

๔. นิยตสฺสนิยามกถาวณฺณนา

4. 결정된 자의 결정에 대한 설명

๖๖๓-๖๖๔. เสสา เตภูมกธมฺมา อนิยตา นามาติ เอตฺถ อปฺปตฺตนิยามานํ ธมฺเม สนฺธาย ‘‘เตภูมกธมฺมา’’ติ อาห. เอเตว หิ สนฺธาย ‘‘เตหิ สมนฺนาคโตปิ อนิยโตเยวา’’ติ วุตฺตนฺติ. อิติ อิมํ โวหารมตฺตํ คเหตฺวา ‘‘นิยโต โพธิสตฺโต ปจฺฉิมภวิโก ภพฺโพ ธมฺมํ อภิสเมตุํ โอกฺกมิตุ’’นฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘นิยามํ โอกฺกมตี’’ติ เยสํ ลทฺธีติ อตฺถโยชนา. เอวํ ปน โวหารมตฺตสพฺภาโว ‘‘นิยโต’’ติ วจนสฺส, ธมฺมํ อภิสเมตุํ ภพฺพตา จ ‘‘นิยามํ โอกฺกมตี’’ติ วจนสฺส การณภาเวน วุตฺตา โหติ, ภพฺพตาเยว ปน อุภยสฺสปิ การณนฺติ ยุตฺตํ. อญฺเญนาติ ยทิ นิยโต นิยามํ โอกฺกเมยฺย, มิจฺฉตฺตนิยโต สมฺมตฺตนิยามํ, สมฺมตฺตนิยโต วา มิจฺฉตฺตนิยามํ โอกฺกเมยฺย, น จ ตํ อตฺถีติ ทสฺสนตฺถนฺติ อตฺโถ.

663-664. "남은 삼계(三界)의 법들은 결정되지 않은 것이다"라는 구절에서 결정을 얻지 못한 법들을 지칭하여 "삼계의 법들"이라고 말했다. 바로 이것들을 지칭하여 "그것들을 구족했더라도 역시 결정되지 않은 자이다"라고 말한 것이다. 이와 같이 이 명칭만을 취하여 "결정된 보살은 마지막 생에서 법을 깨닫고 [결정에] 들어갈 수 있는 자이다"라는 의도로 "결정에 들어간다"라고 주장하는 자들의 견해에 대한 의미 해석이다. 이처럼 명칭만이 존재함이 "결정된"이라는 말의 원인으로, 법을 깨달을 가능성이 "결정에 들어간다"라는 말의 원인으로 설해졌지만, 가능성 자체가 그 둘 모두의 원인이라고 하는 것이 타당하다. "다른 것에 의해"란 만약 결정된 자가 결정에 들어간다면, 그릇됨이 결정된 자[邪性決定]가 바름의 결정[正性決定]에 들어가거나, 바름이 결정된 자가 그릇됨의 결정에 들어갈 것인데, 그런 일은 없음을 보여주기 위한 것이라는 뜻이다.

นิยตสฺสนิยามกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

결정된 자의 결정에 대한 설명이 끝났다.

๘. อสาตราคกถาวณฺณนา

8. 즐겁지 않은 것에 대한 탐착[不快染]에 대한 설명

๖๗๔. อสาตราคกถายํ [Pg.100] ‘‘อโห วต เม เอตเทว ภเวยฺยา’’ติ รชฺชนาติ อิมินา เอวํ ปวตฺตมาโนเยว โลโภ อิธ ‘‘ราโค’’ติ อธิปฺเปโต, น อญฺญถาติ ทสฺเสติ.

674. 즐겁지 않은 것에 대한 탐착의 논의에서 "아, 참으로 나에게 이것이 있었으면!" 하고 탐착하는 것으로써, 이와 같이 일어나는 탐욕만이 여기서 '탐착(rāga)'으로 의도된 것이지 다른 것이 아님을 보여준다.

๖๗๕. สุตฺเต ปนาติ เอตสฺส ‘‘อธิปฺปาโย’’ติ เอเตน สมฺพนฺโธ.

675. "경(經)에서는"이란 구절은 "의도"라는 단어와 연결된다.

อสาตราคกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

즐겁지 않은 것에 대한 탐착에 대한 설명이 끝났다.

๙. ธมฺมตณฺหาอพฺยากตาติกถาวณฺณนา

9. 법애(法愛)는 무기(無記)라는 설에 대한 설명

๖๗๖-๖๘๐. ยสฺมา ธมฺมตณฺหาติ วุตฺตา, ตสฺมา อพฺยากตาติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ โลกุตฺตเรสุ วา สพฺเพสุ ตณฺหา ‘‘ธมฺมตณฺหา’’ติ คเหตฺวา ยสฺมา สา ตณฺหา, ตสฺมา กุสลา น โหติ, ยสฺมา ปน ธมฺเม ปวตฺตา, ตสฺมา อกุสลา น โหตีติ อพฺยากตาติ ลทฺธีติ ทสฺเสติ. ตีหิ โกฏฺฐาเสหิ ฉปิ ตณฺหา สํขิปิตฺวา ทสฺสิตา, ตสฺมา ธมฺมตณฺหาปิ กามตณฺหาทิภาวโต น อพฺยากตาติ อธิปฺปาโย.

676-680. "법애라고 불리기 때문에 무기이다"라는 것은 유익한 법들이나 출세간의 모든 법들에 대한 갈애를 '법애'라고 취하여, 그것이 갈애이기 때문에 유익한 것이 아니며, 법에 대해 일어난 것이기 때문에 해로운 것도 아니어서 무기라고 하는 견해임을 보여준다. 세 가지 부류로 여섯 가지 갈애를 요약하여 보여주었으므로, 법애도 감각적 욕망에 대한 갈애(욕애) 등의 상태이기 때문에 무기가 아니라는 것이 의도이다.

ธมฺมตณฺหาอพฺยากตาติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

법애는 무기라는 설에 대한 설명이 끝났다.

เตรสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제13품에 대한 설명이 끝났다.

๑๔. จุทฺทสมวคฺโค

14. 제14장

๑. กุสลากุสลปฏิสนฺทหนกถาวณฺณนา

1. 유익함과 해로운 것의 연결에 대한 논의의 주석

๖๘๖-๖๙๐. ตนฺติ กุสลํ อกุสลญฺจาติ วิสุํ สมฺพนฺโธ ทฏฺฐพฺโพ. ตํ อุภยนฺติ วา วจนเสโส. ปฏิสนฺทหตีติ ฆเฏติ, อนนฺตรํ อุปฺปาเทตีติ วุตฺตํ โหติ.

686-690. ‘그것(Tanti)’이란 유익한 것과 해로운 것을 각각 별도로 연결되는 것으로 보아야 한다. 또는 ‘그 둘 다’라고 말이 생략된 것이다. ‘연결한다(paṭisandahati)’는 것은 결합시킨다는 것이며, 바로 뒤에 생기게 한다는 뜻이다.

กุสลากุสลปฏิสนฺทหนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

유익함과 해로운 것의 연결에 대한 논의의 주석이 끝났다.

๒. สฬายตนุปฺปตฺติกถาวณฺณนา

2. 육처의 생겨남에 대한 논의의 주석

๖๙๑-๖๙๒. เกจิ [Pg.101] วาทิโน ‘‘องฺกุเร สาขาวิฏปาทิสมฺปนฺนานํ รุกฺขาทีนํ พีชมตฺตํ อาวิภาวํ คจฺฉตี’’ติ วทนฺตีติ เตสํ วาทํ นิทสฺสนํ กโรนฺโต อาห ‘‘สมฺปนฺนสาขาวิฏปาน’’นฺติอาทิ.

691-692. 어떤 주장자들은 “싹 안에서 가지와 잎 등을 갖춘 나무 등의 씨앗만이 나타난다”고 말하는데, 그들의 주장을 보여주기 위해 “가지와 잎을 갖춘” 등이라고 말씀하셨다.

สฬายตนุปฺปตฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

육처의 생겨남에 대한 논의의 주석이 끝났다.

๓. อนนฺตรปจฺจยกถาวณฺณนา

3. 무간연(無間緣)에 대한 논의의 주석

๖๙๓-๖๙๗. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ โสตวิญฺญาณนฺติ เอตฺถ ‘‘ลทฺธิวเสน ปฏิชานาตี’’ติ อนนฺตรุปฺปตฺตึ สลฺลกฺเขนฺโตปิ น โส จกฺขุมฺหิ รูปารมฺมณํ โสตวิญฺญาณํ อิจฺฉติ, อถ โข โสตมฺหิเยว สทฺทารมฺมณนฺติ อนนฺตรูปลทฺธิวเสน อาปนฺนตฺตา ‘‘ปฏิชานาตี’’ติ ยุตฺตํ วตฺตุํ.

693-697. “눈과 형색을 인연하여 이식(耳識)이 생긴다”는 여기에서 ‘얻은 바에 따라 인정한다’ 함은 비록 무간의 발생을 관찰하더라도 그는 눈에서 형색을 대상으로 하는 이식을 원하는 것이 아니라, 귀에서 소리를 대상으로 하는 것이라고 무간의 형태를 얻음에 따라 귀결되기 때문에 ‘인정한다’고 말하는 것이 타땅하다.

อนนฺตรปจฺจยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무간연에 대한 논의의 주석이 끝났다.

๔. อริยรูปกถาวณฺณนา

4. 성스러운 물질에 대한 논의의 주석

๖๙๘-๖๙๙. สมฺมาวาจาทิ รูปํ มคฺโค จาติ อิจฺฉนฺโต ‘‘อริยรูป’’นฺติปิ วทติ.

698-699. 바른 말 등이 물질이자 도(道)라고 주장하면서 “성스러운 물질”이라고도 말한다.

อริยรูปกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

성스러운 물질에 대한 논의의 주석이 끝났다.

๕. อญฺโญอนุสโยติกถาวณฺณนา

5. 잠재성향은 다른 것이라는 논의의 주석

๗๐๐-๗๐๑. ‘‘สราโคติอาทิ ปน ตสฺมึ สมเย ราคสฺส อปฺปหีนตฺตา สราโคติ วตฺตพฺพต’’นฺติ ปุริมปาโฐ, ‘‘สานุสโยติอาทิ ปน ตสฺมึ สมเย อนุสยสฺส อปฺปหีนตฺตา สานุสโยติ วตฺตพฺพต’’นฺติ ปจฺฉิมปาโฐ, โส ยุตฺโต. โส หิ น อนุสยปริยุฏฺฐานานํ อญฺญตฺตํ, ตสฺมา ตํ อสาธกนฺติ เอเตน สเมตีติ.

700-701. “탐욕이 있음(sarāgo) 등은 그 당시에 탐욕이 버려지지 않았으므로 ‘탐욕이 있는 자’라고 불려야 한다”는 것이 앞의 구절이고, “잠재성향이 있음(sānusayo) 등은 그 당시에 잠재성향이 버려지지 않았으므로 ‘잠재성향이 있는 자’라고 불려야 한다”는 것이 뒤의 구절인데, 이것이 적절하다. 그것은 잠재성향(anusaya)과 전치(pariyuṭṭhāna, 얽매임)가 서로 다른 것이 아님을 보여주며, 그러므로 ‘그것은 증거가 되지 못한다’는 것과 일치한다.

อญฺโญอนุสโยติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

잠재성향은 다른 것이라는 논의의 주석이 끝났다.

๖. ปริยุฏฺฐานํจิตฺตวิปฺปยุตฺตนฺติกถาวณฺณนา

6. 전치(얽매임)는 마음과 결합하지 않는다는 논의의 주석

๗๐๒. ยสฺมา [Pg.102] อนิจฺจาทิโต มนสิกโรโตปิ ราคาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, น จ เต วิปสฺสนาย สมฺปยุตฺตา, ตสฺมา ปริยุฏฺฐานํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตนฺติ ลทฺธีติ อธิปฺปาโย.

702. 무상 등을 마음에 잡도리하더라도 탐욕 등이 일어나며, 그것들은 위빠사나와 결합하지 않기 때문에, “전치(얽매임)는 마음과 결합하지 않는다”는 견해가 생겼다는 뜻이다.

ปริยุฏฺฐานํจิตฺตวิปฺปยุตฺตนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

전치는 마음과 결합하지 않는다는 논의의 주석이 끝났다.

๗. ปริยาปนฺนกถาวณฺณนา

7. 포함됨에 대한 논의의 주석

๗๐๓-๗๐๕. ติวิธายาติ กิเลสวตฺถุโอกาสวเสน, กามราคกามวิตกฺกกามาวจรธมฺมวเสน วา ติวิธาย. กิเลสกามวเสนาติ กิเลสกามภูตกามธาตุภาเวนาติ วุตฺตํ โหติ. อธิปฺปายํ อสลฺลกฺเขนฺโตติ รูปธาตุสหคตวเสน อนุเสตีติ, รูปธาตุธมฺเมสุ อญฺญตรภาเวน รูปธาตุปริยาปนฺโนติ จ ปุจฺฉิตภาวํ อสลฺลกฺเขนฺโตติ อตฺโถ.

703-705. ‘세 가지로’란 번뇌·대상·장소의 측면에서, 혹은 감각적 욕탐·감각적 사유·욕계 법의 측면에서 세 가지라는 것이다. ‘번뇌의 욕탐의 측면에서’란 번뇌의 욕탐이 된 욕계의 상태라는 뜻이다. ‘의도를 파악하지 못하는 자’란 색계와 동반하는 측면에서 잠재하며, 색계의 법들 중 하나로서 색계에 포함되는지에 대해 질문된 상태를 파악하지 못한다는 뜻이다.

ปริยาปนฺนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

포함됨에 대한 논의의 주석이 끝났다.

๘. อพฺยากตกถาวณฺณนา

8. 무기(無記)에 대한 논의의 주석

๗๐๖-๗๐๘. ทิฏฺฐิคตํ ‘‘สสฺสโต โลโกติ โข, วจฺฉ, อพฺยากตเมต’’นฺติ สสฺสตาทิภาเวน อกถิตตฺตา ‘‘อพฺยากต’’นฺติ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ ปน น ทิฏฺฐิคตํ ‘‘อพฺยากต’’นฺติ วุตฺตํ, อถ โข ‘‘ฐปนีโย เอโส ปญฺโห’’ติ ทสฺสิตํ, ตสฺมา สพฺพถาปิ ทิฏฺฐิคตํ ‘‘อพฺยากต’’นฺติ น วตฺตพฺพนฺติ ยุตฺตํ.

706-708. 견해에 대하여 “밧차여, 세상은 영원하다는 것은 무기(無記)이다”라고 한 것은, 영원함 등의 상태로 설해지지 않았기 때문에 ‘무기’라고 불렸다는 연결이다. 그러나 여기에서 견해 자체가 ‘무기’라고 불린 것이 아니라, “이 질문은 제쳐두어야 할 것”임을 보여준 것이다. 그러므로 어떤 경우에도 견해를 ‘무기’라고 말해서는 안 된다는 것이 타땅하다.

อพฺยากตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무기에 대한 논의의 주석이 끝났다.

๙. อปริยาปนฺนกถาวณฺณนา

9. 포함되지 않음에 대한 논의의 주석

๗๐๙-๗๑๐. ตสฺมาติ ยสฺมา ทิฏฺฐิราคานํ สมาเน วิกฺขมฺภนภาเวปิ ‘‘วีตราโค’’ติ วุจฺจติ, น ปน ‘‘วิคตทิฏฺฐิโก’’ติ, ตสฺมา ทิฏฺฐิ โลกิยปริยาปนฺนา น โหตีติ อตฺถํ วทนฺติ. รูปทิฏฺฐิยา อภาวา ปน กามธาตุปริยาปนฺนาย ทิฏฺฐิยา ภวิตพฺพํ. ยทิ จ ปริยาปนฺนา สิยา, ตถา จ [Pg.103] สติ กามราโค วิย ฌานลาภิโน ทิฏฺฐิปิ วิคจฺเฉยฺยาติ ‘‘วิคตทิฏฺฐิโก’’ติ วตฺตพฺโพ สิยา, น จ วุจฺจติ, ตสฺมา อปริยาปนฺนา ทิฏฺฐิ. น หิ สา ตสฺส อวิคตา ทิฏฺฐิ กามราโค วิย กามทิฏฺฐิ เยน กามธาตุยา ปริยาปนฺนา สิยาติ วทตีติ เวทิตพฺพํ.

709-710. ‘그러므로’란 견해와 탐욕이 억제된 상태가 같음에도 불구하고 ‘탐욕을 떠난 자’라고는 불리지만 ‘견해를 떠난 자’라고는 불리지 않기 때문에, 견해는 세간에 포함되지 않는다는 의미로 그들은 말한다. 색계에 대한 견해는 없으므로 욕계에 포함되는 견해여야만 한다. 만약 포함된다면, 선정을 얻은 자에게 감각적 욕탐과 마찬가지로 견해도 사라져서 ‘견해를 떠난 자’라고 불려야 할 것이나, 그렇게 불리지 않는다. 그러므로 견해는 포함되지 않는 것이다. 그에게 사라지지 않은 그 견해는 감각적 욕탐과 같은 ‘욕계의 견해’가 아니므로, 그것에 의해 욕계에 포함되는 것이 아니라고 말하는 것임을 알아야 한다.

อปริยาปนฺนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

포함되지 않음에 대한 논의의 주석이 끝났다.

จุทฺทสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제14장에 대한 주석이 끝났다.

๑๕. ปนฺนรสมวคฺโค

15. 제15장

๑. ปจฺจยตากถาวณฺณนา

1. 조건의 상태(Paccayatā)에 대한 설명

๗๑๑-๗๑๗. ตสฺมา ปจฺจยตา ววตฺถิตาติ เหตุปจฺจยภูตสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจยภาวาทินา วิย อธิปติปจฺจยตาทินา จ น ภวิตพฺพนฺติ เหตุปจฺจยภาโวเยเวตสฺส ววตฺถิโต โหตีติ อตฺโถ.

711-717. '그러므로 조건의 상태가 확정되었다'는 것은 원인연(hetu-paccaya)이 된 법이 대상연(ārammaṇa-paccaya) 등의 상태나 지배연(adhipati-paccaya) 등의 상태로 되어서는 안 된다는 것이며, 원인연의 상태 그 자체가 그 법에게 확정되어 있다는 뜻이다.

ปจฺจยตากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

조건의 상태에 대한 설명이 끝났다.

๒. อญฺญมญฺญปจฺจยกถาวณฺณนา

2. 상호연(Aññamaññapaccaya)에 대한 설명

๗๑๘-๗๑๙. อปุญฺญาภิสงฺขาโรว คหิโต ‘‘นนุ อวิชฺชา สงฺขาเรน สหชาตา’’ติ วุตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. สหชาตอญฺญมญฺญอตฺถิอวิคตสมฺปยุตฺตวเสนาติ เอตฺถ นิสฺสโย กมเภเทน อตฺถิคฺคหเณน คหิโต โหตีติ น วุตฺโต, กมฺมาหารา อสาธารณตายาติ เวทิตพฺพา. วกฺขติ หิ ‘‘ตีณิ อุปาทานานิ อวิชฺชาย สงฺขารา วิย ตณฺหาย ปจฺจยา โหนฺตี’’ติ (กถา. อฏฺฐ. ๗๑๘-๗๑๙), ตสฺมา อุปาทาเนหิ สมานา เอเวตฺถ สงฺขารานํ ปจฺจยตา ทสฺสิตาติ.

718-719. '무명은 행(saṅkhāra)과 함께 생긴다'고 설해졌기 때문에 비복행(apuññābhisaṅkhāra)만이 취해졌다는 뜻이다. '구생·상호·의지·유·비거·상응의 힘으로'라는 구절에서 의지(nissaya)는 업의 차이에 따라 유(atthi)의 분류에 포함되어 취해졌기 때문에 언급되지 않았으며, 업과 식(āhāra)의 불공통성 때문이라고 알아야 한다. 왜냐하면 '세 가지 취(upādāna)는 행이 갈애의 조건이 되는 것과 같이 무명의 조건이 된다'(Kathā. aṭṭha. 718-719)고 설할 것이기 때문이다. 그러므로 여기서는 취(upādāna)와 동등하게 행(saṅkhāra)의 조건 상태를 나타낸 것이다.

อญฺญมญฺญปจฺจยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

상호연에 대한 설명이 끝났다.

๙. ตติยสญฺญาเวทยิตกถาวณฺณนา

9. 세 번째 상수멸(saññāvedayitanirodha)에 대한 설명

๗๓๒. ตติยสญฺญาเวทยิตกถายํ [Pg.104] เสสสตฺเต สนฺธายาติ นิโรธสมาปนฺนโต อญฺเญ เยสํ นิโรธสมาปตฺติยา ภวิตพฺพํ, เต ปญฺจโวการสตฺเต สนฺธายาติ อธิปฺปาโย, อสญฺญสตฺตานมฺปิ จ สญฺญุปฺปาทา จุตึ อิจฺฉนฺตีติ เสสสพฺพสตฺเต สนฺธายาติ วา. สรีรปกตินฺติ ตถารูโป อยํ กาโย, ยถารูเป กาเย ปาณิสมฺผสฺสาปิ กมนฺตีติอาทิกํ.

732. 세 번째 상수멸에 대한 논의에서 '나머지 중생들을 반연하여'라는 것은 멸진정(nirodhasamāpatti)에 든 자 이외에 멸진정을 얻어야 할 자들인 오온을 가진 중생(pañcavokārasatta)들을 반연한다는 뜻이다. 또는 무상유정(asaññasatta)들에게도 산냐(saññā, 상)의 생겨남으로부터 죽음(cuti)을 원하기 때문에 '나머지 모든 중생'을 반연한다고도 한다. '신체의 본성(sarīrapakati)'이란 이 몸이 그와 같은 종류여서, 생명체들의 접촉도 그러한 몸에 스며든다는 것 등을 말한다.

๗๓๓-๗๓๔. สุตฺตวิโรโธ สิยาติ อิทํ ปรวาทึ สมฺปฏิจฺฉาเปตฺวา วตฺตพฺพํ.

733-734. '경전과 모순이 될 것이다'라는 것은 상대방을 수긍하게 한 뒤에 말해야 한다.

ตติยสญฺญาเวทยิตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

세 번째 상수멸에 대한 설명이 끝났다.

๑๐. อสญฺญสตฺตุปิกากถาวณฺณนา

10. 무상유정(asaññasatta)에 대한 설명

๗๓๕. สญฺญาวิราควเสน ปวตฺตภาวนา อสญฺญสมาปตฺติปีติ ลทฺธิกิตฺตเน สญฺญาวิราควเสน ปวตฺตภาวนํ จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺตึ ‘‘อสญฺญสมาปตฺตี’’ติ อคฺคเหตฺวา สาปิ อสญฺญิตา สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติเยว นามาติ ปรสฺส ลทฺธีติ ทสฺเสติ. ยสฺมา อสญฺญสมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส อโลภาทโย อตฺถีติ เอตฺถ สกสมยสิทฺธา จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺติ ‘‘อสญฺญสมาปตฺตี’’ติ วุตฺตา.

735. "상(saññā)에 대한 이욕(virāga)에 의해 진행되는 수행이 무상정(asaññasamāpatti)이다"라는 견해를 말함에 있어서, 상에 대한 이욕에 의해 진행되는 수행인 제4선의 성취를 '무상정'이라고 취하지 않고, 그것 역시 무상(asaññitā)이며 상수멸정(saññāvedayitanirodhasamāpatti)일 뿐이라고 하는 것이 상대방의 견해임을 보여준다. 왜냐하면 무상정에 든 자에게 무탐(alobha) 등이 있다는 점에서, 우리 종파에서 확립된 제4선의 성취를 '무상정'이라고 부르기 때문이다.

๗๓๖. สญฺญาวิราควเสน สมาปนฺนตฺตา อสญฺญิตา, น สญฺญาย อภาวโตติ จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺติเมว สนฺธาย วทติ.

736. 상에 대한 이욕에 의해 증득되었기 때문에 무상(asaññitā)이라 하는 것이지, 상이 없기 때문이 아니라고 제4선의 성취만을 반연하여 말한다.

อสญฺญสตฺตุปิกากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무상유정에 대한 설명이 끝났다.

๑๑. กมฺมูปจยกถาวณฺณนา

11. 업의 누적(kammūpacaya)에 대한 설명

๗๓๘-๗๓๙. กมฺเมน สหชาโตติ ปญฺเหสุ ‘‘กมฺมูปจยํ สนฺธาย ปฏิกฺขิปติ, จิตฺตวิปฺปยุตฺตํ สนฺธาย ปฏิชานาตี’’ติ กตฺถจิ ปาโฐ, ‘‘จิตฺตสมฺปยุตฺตํ [Pg.105] สนฺธาย ปฏิกฺขิปติ, จิตฺตวิปฺปยุตฺตํ สนฺธาย ปฏิชานาตี’’ติ อญฺญตฺถ. อุภยมฺปิ วิจาเรตพฺพํ.

738-739. '업과 함께 생긴 것'이라는 질문들에 대해, 어떤 판본에는 "업의 누적을 반연하여 부정하고, 마음과 상응하지 않는 것(cittavippayutta)을 반연하여 긍정한다"고 되어 있고, 다른 판본에는 "마음과 상응하는 것(cittasampayutta)을 반연하여 부정하고, 마음과 상응하지 않는 것을 반연하여 긍정한다"고 되어 있다. 둘 다 검토되어야 한다.

๗๔๑. ตสฺมาติ ติณฺณมฺปิ เอกกฺขเณ สพฺภาวโต ติณฺณํ ผสฺสานญฺจ สโมธานา จ เอกตฺตํ ปุจฺฉตีติ อธิปฺปาโย ทฏฺฐพฺโพ.

741. 그러므로 한 찰나에 세 가지가 모두 존재하기 때문에, 세 가지 접(phassa)의 화합과 합일(ekatta)에 대해 묻는 것이라고 그 의도를 이해해야 한다.

กมฺมูปจยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

업의 누적에 대한 설명이 끝났다.

ปนฺนรสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제15장(Pannarasamavagga)의 설명이 끝났다.

ตติโย ปณฺณาสโก สมตฺโต.

세 번째 50개(Paṇṇāsaka)의 묶음이 완료되었다.

๑๖. โสฬสมวคฺโค

16. 제16장(Soḷasamavagga)

๓. สุขานุปฺปทานกถาวณฺณนา

3. 행복의 부여(sukhānuppadāna)에 대한 설명

๗๔๗-๗๔๘. สุขานุปฺปทานกถายํ ยํ เอวรูปนฺติ ยํ เนวตฺตโน, น ปเรสํ, น ตสฺส, เอวรูปํ นาม อนุปฺปทินฺนํ ภวิตุํ น อรหติ อญฺญสฺส อสกฺกุเณยฺยตฺตาติ ลทฺธิมตฺเตน ปฏิชานาติ, น ยุตฺติยาติ อธิปฺปาโย.

747-748. 행복의 부여에 대한 논의에서 '이와 같은 종류'란 자신의 것도 아니고, 타인의 것도 아니며, 그의 것도 아닌, 이와 같은 종류는 다른 이가 할 수 없는 것이기에 부여될 수 없다는 견해만을 긍정하는 것이지, 논리(yutti)에 의한 것이 아니라는 뜻이다.

สุขานุปฺปทานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

행복의 부여에 대한 설명이 끝났다.

๔. อธิคยฺหมนสิการกถาวณฺณนา

4. 주의 깊은 작의(adhigayhamanasikāra)에 대한 설명

๗๔๙-๗๕๓. ตํจิตฺตตายาติ ตเทว อารมฺมณภูตํ จิตฺตํ เอตสฺสาติ ตํจิตฺโต, ตสฺส ภาโว ตํจิตฺตตา, ตาย ตํจิตฺตตาย. ตํ วา อาลมฺพกํ อาลมฺพิตพฺพญฺจ จิตฺตํ ตํจิตฺตํ, ตสฺส ภาโว ตสฺเสว อาลมฺพกอาลมฺพิตพฺพตา ตํจิตฺตตา, ตาย โจเทตุนฺติ อตฺโถ.

749-753. '그 마음을 가짐(taṃcittatā)'이란 바로 그 대상이 된 마음이 이 사람의 것이기에 '그 마음을 가진 자(taṃcitta)'이며, 그 상태가 '그 마음을 가짐'이니, 그 마음을 가짐으로써 [도전한다는 뜻이다]. 또는 인식하는 마음(ālambaka)과 인식되는 마음(ālambitabba)이 '그 마음(taṃcitta)'이며, 그것의 상태 즉 바로 그것의 인식하는 성질과 인식되는 성질이 '그 마음을 가짐'이니, 그것으로 힐난한다는 뜻이다.

อธิคยฺหมนสิการกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

주의 깊은 작의에 대한 설명이 끝났다.

๙. รูปํรูปาวจรารูปาวจรนฺติกถาวณฺณนา

9. 물질은 색계에 속하거나 무색계에 속한다는 것에 대한 설명

๗๖๘-๗๗๐. รูปํรูปาวจรารูปาวจรนฺติกถายํ เหฏฺฐาติ จุทฺทสมวคฺเค อาคตปริยาปนฺนกถายํ (กถา. อฏฺฐ. ๗๐๓-๗๐๕). ‘‘สมาปตฺเตสิย’’นฺติอาทิ วุตฺตนยเมว. ยญฺเจตฺถ [Pg.106] ‘‘อตฺถิ รูปํ อรูปาวจร’’นฺติ อรูปาวจรกมฺมสฺส กตตฺตา รูปํ วุตฺตํ, ตตฺถ จ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ อฏฺฐมวคฺเค อรูเปรูปกถายํ (กถา. อฏฺฐ. ๕๒๔-๕๒๖) วุตฺตนยเมวาติ.

768-770. '물질은 색계에 속하거나 무색계에 속한다'는 논의에서 '아래'란 제14장의 소속(pariyāpannakathā)에 대한 설명(Kathā. aṭṭha. 703-705)을 말한다. '성취에 속하는 것(samāpattesiya)' 등의 구절에서 설한 방식과 같다. 그리고 여기서 "무색계의 업을 지었기 때문에 무색계에 속하는 물질이 있다"고 설해진 부분에서 언급되어야 할 것은, 제8장의 무색계에서의 물질에 대한 논의(Kathā. aṭṭha. 524-526)에서 설한 방식과 같다.

รูปํรูปาวจรารูปาวจรนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

물질은 색계에 속하거나 무색계에 속한다는 것에 대한 설명이 끝났다.

โสฬสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제16장(제16품)에 대한 설명이 끝났다.

๑๗. สตฺตรสมวคฺโค

17. 제17장(제17품)

๑. อตฺถิอรหโตปุญฺญูปจยกถาวณฺณนา

1. 아라한에게 공덕의 쌓임이 있다는 논의에 대한 설명

๗๗๖-๗๗๙. จิตฺตํ อนาทิยิตฺวาติ ‘‘กิริยจิตฺเตน ทานาทิปวตฺติสพฺภาวโต’’ติ วุตฺตํ กิริยจิตฺตํ อพฺยากตํ อนาทิยิตฺวาติ อตฺโถ.

776-779. ‘마음을 취하지 않고서’라는 것은 “작용만 하는 마음(작용심)으로 보시 등의 발생이 실재하기 때문”이라고 설해진, 무기(無記)인 작용심을 취하지 않는다는 뜻이다.

อตฺถิอรหโตปุญฺญูปจยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아라한에게 공덕의 쌓임이 있다는 논의에 대한 설명이 끝났다.

๒. นตฺถิอรหโตอกาลมจฺจูติกถาวณฺณนา

2. 아라한에게 때 아닌 죽음(횡사)이 없다는 논의에 대한 설명

๗๘๐. อโยนิโส คเหตฺวาติ อลทฺธวิปากวารานมฺปิ กมฺมานํ พฺยนฺตีภาวํ น วทามีติ อตฺถํ คเหตฺวาติ อธิปฺปาโย. เกจิ ปน ‘‘กมฺมานํ วิปากํ อปฺปฏิสํวิทิตฺวา ปุคฺคลสฺส พฺยนฺตีภาวํ น วทามีติ เอวํ อโยนิโส อตฺถํ คเหตฺวา’’ติ วทนฺติ.

780. ‘부적절하게 파악하여’라는 것은 아직 과보를 받을 기회를 얻지 못한 업들일지라도 소멸된다고 말하지 않는다는 의미를 파악했다는 뜻이다. 그러나 어떤 이들은 “업의 과보를 경험하지 않고서는 보충적인 소멸을 말하지 않는다고 이와 같이 부적절하게 의미를 파악하여”라고 말한다.

๗๘๑. ตาว น กมตีติ ลทฺธิยา ปฏิกฺขิปตีติ ตาว น กมติ, ตโต ปรํ กมตีติ ลทฺธิยา ปฏิกฺขิปตีติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ กิร ‘‘สติ ชีวิเต ชีวิตาวเสเส ชีวิตา โวโรเปตี’’ติ วจนโต อตฺตโน ธมฺมตาย มรนฺตํ โกฏฺเฏนฺตสฺส วา สีสํ วา ฉินฺทนฺตสฺส นตฺถิ ปาณาติปาโตติ อาจริยา วทนฺติ. ปาโณ ปาณสญฺญิตา วธกจิตฺตอุปกฺกมมรเณสุ วิชฺชมาเนสุปิ น เตน อุปกฺกเมน มโตติ นตฺถิ ปาณาติปาโตติ อธิปฺปาโย. เอวํ ปน มรนฺเตน เตน เอกจิตฺตวารมฺปิ ธมฺมตามรณโต โอรโต น มโตติ ทุพฺพิญฺเญยฺยเมตํ.

781. ‘아직 작용하지 않는다’는 것은 견해에 따라 부정하는 것이니, ‘아직은 작용하지 않고 그 이후에 작용한다’는 견해로 부정한다는 뜻이다. 여기서 “생명이 있고 생명의 잔여가 있을 때 생명을 앗아간다”라는 구절로 인해, 본래의 법도에 따라 죽어가는 자를 때리거나 머리를 자르는 자에게는 살생죄가 성립하지 않는다고 스승들은 말한다. 생명, 생명이라는 인식, 살해하려는 마음, 노력, 죽음이 존재하더라도 그 노력으로 인해 죽은 것이 아니기에 살생죄가 없다는 취지이다. 그러나 그렇게 죽어가는 자가 단 한 찰나의 마음이라도 자연적인 죽음보다 일찍 죽지 않았는지는 알기 어려운 일이다.

นตฺถิอรหโตอกาลมจฺจูติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아라한에게 때 아닌 죽음이 없다는 논의에 대한 설명이 끝났다.

๓. สพฺพมิทํกมฺมโตติกถาวณฺณนา

3. ‘이 모든 것은 업으로 인한 것’이라는 논의에 대한 설명

๗๘๔. พีชโต [Pg.107] องฺกุรสฺเสวาติ ยถา องฺกุรสฺส อพีชโต นิพฺพตฺติ นตฺถิ, ตถา ปจฺจุปฺปนฺนปวตฺตสฺสปิ อกมฺมโต กมฺมวิปากโต นิพฺพตฺติ นตฺถิ, ตํ สนฺธาย ปฏิกฺขิปตีติ อธิปฺปาโย. เทยฺยธมฺมวเสน ทานผลํ ปุจฺฉตีติ เทยฺยธมฺมวเสน ยาย เจตนาย ตํ เทติ, ตสฺส ทานสฺส ผลํ ปุจฺฉติ, น เทยฺยธมฺมสฺสาติ วุตฺตํ โหติ.

784. ‘씨앗에서 싹이 트는 것과 같이’라는 것은 씨앗 없이 싹의 생겨남이 없듯이, 현재 전개되는 것 또한 업이나 업의 과보 없이는 생겨남이 없다는 것을 염두에 두고 부정한다는 뜻이다. ‘보시물에 의해 보시의 과보를 묻는다’는 것은 보시물을 주는 의도에 따른 그 보시의 과보를 묻는 것이지, 보시물 자체에 대해 묻는 것이 아니라는 말이다.

สพฺพมิทํกมฺมโตติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

‘이 모든 것은 업으로 인한 것’이라는 논의에 대한 설명이 끝났다.

๔. อินฺทฺริยพทฺธกถาวณฺณนา

4. 감각기관에 묶여 있음(근박)에 대한 논의의 설명

๗๘๘. วินาปิ อนิจฺจตฺเตนาติ ‘‘ยาว ทุกฺขา นิรยา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๕๐) วิย ทุกฺขารมฺมณตฺเตนปิ ทุกฺขํ วตฺตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย.

788. ‘무상함이 없더라도’라는 것은 “지옥은 괴롭다” 등의 구절에서와 같이, 괴로운 대상이기 때문에 괴로움이라 불려야 한다는 취지이다.

อินฺทฺริยพทฺธกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

감각기관에 묶여 있음에 대한 논의의 설명이 끝났다.

๗. นวตฺตพฺพํสงฺโฆทกฺขิณํวิโสเธตีติกถาวณฺณนา

7. ‘승가가 보시물을 청정하게 한다고 말해서는 안 된다’는 논의에 대한 설명

๗๙๓-๗๙๔. นวตฺตพฺพํสงฺโฆทกฺขิณํวิโสเธตีติกถายํ น จ ตานิ ทกฺขิณํ วิโสเธตุํ สกฺโกนฺตีติ ยถา ปุคฺคโล สีลปริโสธนาทีนิ กตฺวา นิโรธมฺปิ สมาปชฺชิตฺวา วิโสเธตุํ สกฺโกติ, น เอวํ มคฺคผลานีติ อธิปฺปาโย, อปฺปฏิคฺคหณโตติ วา.

793-794. ‘승가가 보시물을 청정하게 한다고 말해서는 안 된다’는 논의에서, ‘그것들이 보시물을 청정하게 할 수 없다’는 것은 한 개인이 계를 청정하게 하는 등의 일을 하고 멸진정에 들어 청정하게 할 수 있는 것처럼 도(道)와 과(果)가 그렇게 할 수는 없다는 뜻이거나, 혹은 (그것들이 보시물을) 받지 않기 때문이라는 취지이다.

นวตฺตพฺพํสงฺโฆทกฺขิณํวิโสเธตีติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

‘승가가 보시물을 청정하게 한다고 말해서는 안 된다’는 논의에 대한 설명이 끝났다.

๑๑. ทกฺขิณาวิสุทฺธิกถาวณฺณนา

11. 보시의 청정함에 대한 논의의 설명

๘๐๐-๘๐๑. ทกฺขิณาวิสุทฺธิกถายํ วิสุชฺเฌยฺยาติ เอตสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘มหปฺผลา ภเวยฺยา’’ติ อาห. ทายกสฺเสว จิตฺตวิสุทฺธิ วิปากทายิกา โหตีติ ปฏิคฺคาหกนิรเปกฺขา ปฏิคฺคาหเกน ปจฺจยภูเตน วินา ทายเกเนว มหาวิปากเจตนตฺตํ อาปาทิกา, ปฏิคฺคาหกนิรเปกฺขา วิปากทายิกา โหตีติ อธิปฺปาโย. อญฺโญ อญฺญสฺส การโกติ [Pg.108] ยทิ ทายกสฺส ทานเจตนา นาม ปฏิคฺคาหเกน กตา ภเวยฺย, ยุตฺตรูปํ สิยาติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ลทฺธิกิตฺตเน ‘‘ทายเกน ทานํ ทินฺนํ, ปฏิคฺคาหเกน วิปาโก นิพฺพตฺติโตติ อญฺโญ อญฺญสฺส การโก ภเวยฺยา’’ติ วุตฺตนฺติ? สจฺจเมตํ, ปฏิคฺคาหเกน วิปากนิพฺพตฺตนมฺปิ ปน ทานเจตนานิพฺพตฺตเนน ยทิ ภเวยฺย, เอวํ สติ อญฺโญ อญฺญสฺส การโกติ ยุตฺตรูปํ สิยาติ อธิปฺปาโย.

800-801. 보시의 청정함에 대한 논의에서 ‘청정하게 된다’는 것의 의미를 나타내면서 “큰 과보가 있다”라고 하였다. ‘보시자의 마음의 청정함만이 과보를 가져온다’는 것은 수령자와 상관없이, 조건이 되는 수령자 없이 보시자만으로 큰 과보를 가져오는 의도를 일으키게 되므로, 수령자와 무관하게 과보를 가져온다는 뜻이다. ‘타인이 타인에 대해 행위하는 자’라는 것은 만약 보시자의 보시 의도가 수령자에 의해 만들어진 것이라면 타당할 것이다. 왜 그렇게 말했는가? 견해를 밝힐 때 “보시자가 보시를 하고 수령자가 과보를 생성시키므로 타인이 타인에 대해 행위하는 자가 된다”라고 하지 않았는가? 그것은 사실이지만, 수령자에 의한 과보 생성 또한 보시 의도의 생성에 의한 것이라면, 그러한 경우에 ‘타인이 타인에 대해 행위하는 자’라는 말이 타당하게 될 것이라는 취지이다.

ทกฺขิณาวิสุทฺธิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

보시의 청정함에 대한 논의의 설명이 끝났다.

สตฺตรสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제17장(제17품)에 대한 설명이 끝났다.

๑๘. อฏฺฐารสมวคฺโค

18. 제18장(제18품)

๑. มนุสฺสโลกกถาวณฺณนา

1. 인간 세상(인간계)에 대한 논의의 설명

๘๐๒-๘๐๓. อโยนิโสติ ‘‘ตุสิตปุรํ สนฺธายา’’ติอาทิกํ คหณํ สนฺธายาห.

802-803. ‘부적절하게’라는 것은 “도솔천을 염두에 두고” 등의 파악을 염두에 두고 말한 것이다.

มนุสฺสโลกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

인간 세상에 대한 논의의 설명이 끝났다.

๒. ธมฺมเทสนากถาวณฺณนา

2. 법의 설함(설법)에 대한 논의의 설명

๘๐๔-๘๐๖. ตสฺส จ เทสนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สยเมว จ อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน เทสิโตติ วทติ.

804-806. 그(부처님)의 설법을 받아들여 존자 아난다 장로가 스스로 설했다고 말한다.

ธมฺมเทสนากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

법의 설함에 대한 논의의 설명이 끝났다.

๖. ฌานสงฺกนฺติกถาวณฺณนา

6. 선정의 옮겨감(선정의 전이)에 대한 논의의 설명

๘๑๓-๘๑๖. ฌานสงฺกนฺติกถายํ อุปฺปฏิปาฏิยาติ ปฐมชฺฌานโต วุฏฺฐาย วิตกฺกวิจารา อาทีนวโต มนสิกาตพฺพา, ตโต ทุติยชฺฌาเนน ภวิตพฺพนฺติ เอวํ โย อุปจารานํ ฌานานญฺจ อนุกฺกโม, เตน วินาติ อตฺโถ.

선정의 이행에 대한 논의에서 '순서를 어기고'라는 것은 초선정에서 나와서 일으킨 생각(위딱까)과 지속적 고찰(위짜라)을 위험한 것으로 마음에 잡도리해야 하며, 그다음 제2선정이 되어야 한다는 식으로 근접 삼매와 선정들의 순서가 있는데, 그것 없이[건너뛰는 것]를 의미한다.

ฌานสงฺกนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

선정의 이행에 대한 논의의 주해를 마친다.

๗. ฌานนฺตริกกถาวณฺณนา

7. 선정의 중간 단계에 대한 논의의 주해

๘๑๗-๘๑๙. ฌานนฺตริกา [Pg.109] นาม เอสาติ ปฐมชฺฌานาทีสุ อญฺญตรภาวาภาวโต น ฌานํ, อถ โข ทกฺขิณปุพฺพาทิทิสนฺตริกา วิย ฌานนฺตริกา นาม เอสาติ. กตรา? โยยํ อวิตกฺกวิจารมตฺโต สมาธีติ โยเชตพฺพํ.

817-819. '선정의 중간 단계라고 하는 이것'이란 초선정 등에서 어떤 법들이 있거나 없는 상태이기 때문에 선정이 아니며, 마치 남동쪽 등과 같은 방위의 사이(중간)와 같으므로 '선정의 중간 단계'라고 하는 이것이다. 어떤 것인가? '일으킨 생각은 없고 지속적 고찰만 있는 삼매'라고 연결해야 한다.

ฌานนฺตริกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

선정의 중간 단계에 대한 논의의 주해를 마친다.

๙. จกฺขุนารูปํปสฺสตีติกถาวณฺณนา

9. '눈으로 형색을 본다'는 논의의 주해

๘๒๖-๘๒๗. ปฏิชานนํ สนฺธายาติ ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา นิมิตฺตคฺคาหี โหตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๓๕๒) นเยน วุตฺตํ มโนวิญฺญาณปฏิชานนํ กิร สนฺธายาติ อธิปฺปาโย, ตสฺมา ‘‘เอวํ สนฺเต รูปํ มโนวิญฺญาณํ อาปชฺชตีติ มโนวิญฺญาณปฏิชานนํ ปน รูปทสฺสนํ กถํ โหตี’’ติ วิจาเรตพฺพํ.

826-827. '주장을 근거로'라는 것은 "눈으로 형색을 보고서 그 표상을 취한다"는 등의 방식(법구상제 1352)으로 설해진 의식(意識)의 주장을 염두에 두었다는 뜻이다. 그러므로 "이와 같을 때 의식이 형색에 도달한다면, 의식의 주장인 형색을 봄은 어떻게 성립하는가"라고 고찰해야 한다.

จกฺขุนารูปํปสฺสตีติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'눈으로 형색을 본다'는 논의의 주해를 마친다.

อฏฺฐารสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제18장 주해를 마친다.

๑๙. เอกูนวีสติมวคฺโค

19. 제19장

๑. กิเลสปชหนกถาวณฺณนา

1. 번뇌를 버림에 대한 논의의 주해

๘๒๘-๘๓๑. อนุปฺปนฺนาเยว นุปฺปชฺชนฺตีติ ปหีนา นาม โหนฺติ, ตสฺมา นตฺถิ กิเลสปชหนาติ ปฏิกฺขิปติ. เต ปน เนว อุปฺปชฺชิตฺวา วิคตา, นาปิ ภวิสฺสนฺติ, น จ อุปฺปนฺนาติ อตีเต กิเลเส ปชหตีติอาทิ น วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสติ.

828-831. '생겨나지 않은 것들이 생겨나지 않는다'고 하여 버려진 것이라고 한다면, 그러므로 번뇌를 버리는 것은 없다고 반박한다. 그러나 그것들은 생겨나서 사라진 것도 아니고, 앞으로 생길 것도 아니며, 생겨난 상태도 아니기 때문에 '과거의 번뇌를 버린다'는 등의 말을 해서는 안 됨을 보여준다.

กิเลสปชหนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

번뇌를 버림에 대한 논의의 주해를 마친다.

๒. สุญฺญตกถาวณฺณนา

2. 공성(空性)에 대한 논의의 주해

๘๓๒. อนตฺตลกฺขณํ [Pg.110] ตาว เอกจฺจนฺติ อรูปกฺขนฺธานํ อนตฺตลกฺขณํ วทติ. เอเกน ปริยาเยนาติ อนตฺตลกฺขณสฺส ชรามรณภาวปริยาเยนาติ วทนฺติ. รูปกฺขนฺธาทีนญฺหิ มา ชีรตุ มา มรตูติ อลพฺภเนยฺโย อวสวตฺตนากาโร อนตฺตตา, สา อตฺถโต ชรามรณเมว, ตญฺจ ‘‘ชรามรณํ ทฺวีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิต’’นฺติ (ธาตุ. ๗๑) วุตฺตตฺตา อรูปกฺขนฺธานํ ชรามรณํ สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนนฺติ อยเมเตสํ อธิปฺปาโย.

832. 우선 '무아의 특징의 일부분'이란 무색온(無色蘊)의 무아의 특징을 말한다. '한 가지 방편으로'란 무아의 특징인 늙고 죽는 상태의 방편으로 말하는 것이다. 왜냐하면 색온 등이 '늙지 말라, 죽지 말라'고 해도 얻을 수 없는, 통제되지 않는 상태인 무아성은 실질적으로 늙고 죽음 그 자체이며, 그것은 "늙고 죽음은 두 가지 온(蘊)에 포함된다"(계설론 71)고 설해졌으므로, 무색온의 늙고 죽음은 행온에 포함된다는 것이 그들의 의도이다.

สุญฺญตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

공성에 대한 논의의 주해를 마친다.

๓. สามญฺญผลกถาวณฺณนา

3. 사문과(沙門果)에 대한 논의의 주해

๘๓๕-๘๓๖. ผลุปฺปตฺติ จาติ ปตฺติธมฺมํ วทติ.

835-836. '과의 발생'이란 도달해야 할 법(證法)을 말한다.

สามญฺญผลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

사문과에 대한 논의의 주해를 마친다.

๕. ตถตากถาวณฺณนา

5. 진여(眞如)에 대한 논의의 주해

๘๔๑-๘๔๓. รูปาทิสภาวตาสงฺขาตาติ เอตฺถ รูปาทีนํ สภาวตาติ รูปาทิสภาวตาติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ภาวํ เหส ตถตาติ วทติ, น ภาวโยคนฺติ.

841-843. '색 등의 자성이라고 일컬어지는 것'에서 색 등의 자성이란 색 등의 자성이라는 이와 같은 의미로 보아야 한다. 진여는 그 상태(bhāva)를 말하는 것이지, 존재와의 결합을 말하는 것이 아니다.

ตถตากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

진여에 대한 논의의 주해를 마친다.

๖. กุสลกถาวณฺณนา

6. 유익함(善)에 대한 논의의 주해

๘๔๔-๘๔๖. อนวชฺชภาวมตฺเตเนว นิพฺพานํ กุสลนฺติ ยํกิญฺจิ กุสลํ, สพฺพํ ตํ อนวชฺชภาวมตฺเตเนว, ตสฺมา นิพฺพานํ กุสลนฺติ วุตฺตํ โหติ.

844-846. '단지 비난받지 않는 상태만으로 열반은 유익한 것'이란 어떤 유익한 법이든 그 모두는 단지 비난받지 않는 상태일 뿐이므로, 열반은 유익한 것이라고 말하는 것이다.

กุสลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

유익함에 대한 논의의 주해를 마친다.

๗. อจฺจนฺตนิยามกถาวณฺณนา

7. 절대적인 결정(決定)에 대한 논의의 주해

๘๔๗. ‘‘สกึ [Pg.111] นิมุคฺโค นิมุคฺโคว โหตี’’ติ สุตฺตํ นิสฺสายาติ ตาย ชาติยา โลกุตฺตรสทฺธาทีนํ อนุปฺปตฺตึ สนฺธาย กตํ อวธารณํ สํสารขาณุกภาวํ สนฺธาย กตนฺติ มญฺญมาโน ปุถุชฺชนสฺสายํ อจฺจนฺตนิยามตา, ยายํ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐีติ ‘‘อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส อจฺจนฺตนิยามตา’’ติ วทติ. วิจิกิจฺฉุปฺปตฺติ นิยามนฺตรุปฺปตฺติ จ อจฺจนฺตนิยามนิวตฺตกา วิจาเรตฺวา คเหตพฺพา.

847. "한번 잠긴 자는 잠긴 채로 있다"는 경전을 근거로 하여, 그 생에서 출세간의 믿음 등이 생겨나지 않음을 염두에 두고 내린 확정이 윤회의 말뚝이 된 상태를 염두에 두고 한 것이라고 생각하면서, 결정된 사견(邪見)인 범부의 이 절대적인 결정성에 대해 "범부에게는 절대적인 결정성이 있다"고 말한다. 의심의 발생과 다른 결정의 발생은 절대적인 결정성을 되돌리는 것임을 고찰하여 파악해야 한다.

อจฺจนฺตนิยามกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

절대적인 결정에 대한 논의의 주해를 마친다.

๘. อินฺทฺริยกถาวณฺณนา

8. 기능(根)에 대한 논의의 주해

๘๕๓-๘๕๖. โลกิยานมฺปีติ โลกุตฺตรานํ วิย โลกิยานมฺปิ สทฺธาทีนํเยว สทฺธินฺทฺริยาทิภาวทสฺสเนน โลกิยสทฺธินฺทฺริยาทิภาวํ สาเธตุํ สทฺธาทีนํเยว สทฺธินฺทฺริยาทิภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตนฺติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

853-856. '세간적인 것들의 경우에도'라는 것은 출세간의 기능들과 마찬가지로 세간의 믿음 등이 믿음의 기능 등의 상태임을 보여줌으로써 세간적인 믿음의 기능 등의 상태를 확립하기 위해, 믿음 등이 믿음의 기능 등의 상태임을 보여주기 위해 설해진 것이라는 뜻으로 보아야 한다.

อินฺทฺริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

근론(根論)의 주석이 끝났다.

เอกูนวีสติมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제19장의 주석이 끝났다.

๒๐. วีสติมวคฺโค

20. 제20장

๒. ญาณกถาวณฺณนา

2. 지론(智論)의 주석

๘๖๓-๘๖๕. ญาณกถายํ ทุกฺขํ ปริชานาตีติ โลกุตฺตรมคฺคญาณเมว ทีเปตีติ ‘‘ทุกฺขํ ปริชานาตี’’ติ วทนฺโต อิทํ ตว วจนํ โลกุตฺตรมคฺคญาณเมว ทีเปติ, น ตสฺเสว ญาณภาวํ. กสฺมา? ยสฺมา น โลกุตฺตรเมว ญาณํ, ตสฺมา น อิทํ สาธกนฺติ วุตฺตํ โหติ.

863-865. 지론(智論)에서 '고(苦)를 철저히 안다'는 것은 출세간의 도의 지혜(출세간도지)만을 나타낸다. '고를 철저히 안다'고 말하는 이 그대의 말은 출세간의 도의 지혜만을 나타내는 것이지, 그것(지혜) 자체의 지혜인 상태를 나타내는 것은 아니다. 왜 그러한가? 지혜는 오직 출세간적인 것만이 아니기 때문에, 이것은 논거가 되지 않는다고 말해진 것이다.

ญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

지론(智論)의 주석이 끝났다.

๓. นิรยปาลกถาวณฺณนา

3. 지옥졸론(地獄卒論)의 주석

๘๖๗-๘๖๘. ปณุนฺนนฺติ [Pg.112] ปณุทิตํ, อนวเสสขิตฺตนฺติ อตฺโถ.

867-868. '파눈나(Paṇunna)'는 밀려난 것, 즉 남김없이 던져진 것이라는 뜻이다.

นิรยปาลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

지옥졸론의 주석이 끝났다.

๔. ติรจฺฉานกถาวณฺณนา

4. 축생론(畜生론)의 주석

๘๖๙-๘๗๑. ตสฺส อตฺถิตาย ปฏิญฺญาติ ตสฺส หตฺถินาคสฺส จ ทิพฺพยานสฺส จ อตฺถิตายาติ วิสุํ โยเชตพฺพํ.

869-871. '그것의 존재에 대한 승인'이란 그 코끼리 왕과 천상의 탈것의 존재에 대해 각각 연결되어야 한다.

ติรจฺฉานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

축생론의 주석이 끝났다.

๖. ญาณกถาวณฺณนา

6. 지론(智論)의 주석

๘๗๖-๘๗๗. ญาณกถายํ สเจ ตํ ทฺวาทสวตฺถุกนฺติ เอตฺถ จ ‘‘โลกุตฺตร’’นฺติ วจนเสโส, ตํ วา โลกุตฺตรญาณํ สเจ ทฺวาทสวตฺถุกนฺติ อตฺโถ. ปริญฺเญยฺยนฺติ ปุพฺพภาโค, ปริญฺญาตนฺติ อปรภาโค, สจฺจญาณํ ปน มคฺคกฺขเณปิ ปริชานนาทิกิจฺจสาธนวเสน โหตีติ อาห ‘‘สทฺธึ ปุพฺพภาคปรภาเคหี’’ติ.

876-877. 지론에서 "만일 그것이 열두 가지 토대(base)를 가진다면"이라는 구절에서 '출세간'이라는 말이 생략된 것이니, 즉 '만일 그 출세간의 지혜가 열두 가지 토대를 가진다면'이라는 뜻이다. '철저히 알아야 할 것'은 전단계이고, '철저히 알게 된 것'은 후단계이다. 그러나 성제지(聖諦智)는 도의 순간에도 철저히 앎 등의 역할을 수행함에 의해 일어나기 때문에 "전단계와 후단계와 함께"라고 말한 것이다.

ญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

지론의 주석이 끝났다.

วีสติมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제20장의 주석이 끝났다.

จตุตฺโถ ปณฺณาสโก สมตฺโต.

네 번째 50개 묶음(판나사카)이 완료되었다.

๒๑. เอกวีสติมวคฺโค

21. 제21장

๑. สาสนกถาวณฺณนา

1. 교법론(敎法論)의 주석

๘๗๘. ตีสุปิ ปุจฺฉาสุ โจทนตฺถํ วุตฺตนฺติ ตีสุปิ ปุจฺฉาสุ ‘‘สาสน’’นฺติอาทิวจนํ วุตฺตนฺติ สมุทายา เอกเทสานํ อธิกรณภาเวน วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา.

878. 세 가지 질문 모두에서 비판을 위해 설해졌다는 것은, 세 가지 질문 모두에서 '가르침' 등의 말이 설해졌다는 것으로, 전체가 부분들의 근거가 되는 상태로 설해진 것이라고 보아야 한다.

สาสนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

교법론의 주석이 끝났다.

๔. อิทฺธิกถาวณฺณนา

4. 신통론(神通論)의 주석

๘๘๓-๘๘๔. อิทฺธิกถายํ [Pg.113] อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธีติ อธิปฺปายวเสน อิชฺฌนโต อธิปฺปาโยติ เอวํนามิกา อิทฺธิ อตฺถีติ อตฺโถ.

883-884. 신통론에서 '의도에 의한 신통이 있다'는 것은 의도에 따라 성취되기 때문에 '의도'라는 이름을 가진 신통이 존재한다는 뜻이다.

อิทฺธิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

신통론의 주석이 끝났다.

๗. ธมฺมกถาวณฺณนา

7. 법론(法論)의 주석

๘๘๗-๘๘๘. ธมฺมกถายํ รูปฏฺฐโต อญฺญสฺส รูปสฺส อภาวาติ โย รูปสฺส นิยาโม วุจฺเจยฺย, โส รูปฏฺโฐ นาม โกจิ รูปโต อญฺโญ นตฺถีติ รูปฏฺฐโต อญฺญํ รูปญฺจ น โหติ, ตสฺมา รูปํ รูปเมว, น เวทนาทิสภาวนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘รูปํ รูปฏฺเฐน นิยต’’นฺติ วตฺตพฺพํ, น อญฺญถา รูปฏฺเฐน นิยาเมนาติ อธิปฺปาโย. ตตฺถ รูปโต อญฺญสฺส รูปฏฺฐสฺส อภาเว ทสฺสิเต รูปฏฺฐโต อญฺญสฺส รูปสฺส อภาโว ทสฺสิโตเยว นาม โหตีติ ตเมว รูปโต อญฺญสฺส รูปฏฺฐสฺส อภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘รูปสภาโว หี’’ติอาทิมาห. เอส โวหาโรติ รูปสฺส สภาโว รูปสภาโว, รูปสฺส อตฺโถ รูปฏฺโฐติ เอวํ อญฺญตฺตํ คเหตฺวา วิย ปวตฺโต รูปสภาวโวหาโร รูปฏฺฐโวหาโร วา เวทนาทีหิ นานตฺตเมว โส สภาโวติ นานตฺตสญฺญาปนตฺถํ โหตีติ อตฺโถ. ตสฺมาติ รูปสฺส รูปฏฺเฐน อนญฺญตฺตา. ‘‘รูปํ รูปเมว, น เวทนาทิสภาว’’นฺติ อวตฺวา ‘‘รูปํ รูปฏฺเฐน นิยต’’นฺติ วทโต ตญฺจ วจนํ วุตฺตปฺปกาเรน สโทสํ, อถ กสฺมา ‘‘รูปญฺหิ รูปฏฺเฐน นิยตนฺติ รูปํ รูปเมว, น เวทนาทิสภาวนฺติ อธิปฺปาเยน วตฺตพฺพ’’นฺติ วทนฺโต ‘‘รูปํ รูปฏฺเฐน นิยต’’นฺติ ปฏิชานาตีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. นนุ เจตํ อตฺตนาว วุตฺตํ, น ปเรนาติ ปฏิชานาตีติ น วตฺตพฺพนฺติ? น, อตฺตานมฺปิ ปรํ วิย วจนโต. วตฺตพฺพนฺติ วา สกวาทินา วตฺตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. ยทิ จ เตน วตฺตพฺพํ ปฏิชานาติ จ โส เอตมตฺถนฺติ, อถ กสฺมา ปฏิชานาติ สกวาทีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. อตฺถนฺตรวเสนาติ ตตฺถ วุตฺตเมว การณํ นิคูหิตฺวา ปเรน โจทิตนฺติ ตเมว การณํ ทสฺเสตฺวา โจทนํ นิวตฺเตติ. อิโต อญฺญถาติ รูปาทิสภาวมตฺตํ มุญฺจิตฺวา เตน ปริกปฺปิตํ นิยตํ นตฺถีติ ตสฺส [Pg.114] ปริกปฺปิตสฺส นิวตฺตนตฺถํ ปุน เตเนว นเยน โจเทตุํ ‘‘มิจฺฉตฺตนิยต’’นฺติอาทิมาหาติ อตฺโถ.

887-888. 법론에서 '색의 본질(rūpaṭṭha) 이외에 다른 색이 없기 때문에'라고 한 것은, 색의 결정법(niyāma)이라 불리는 것이 있다면 그 색의 본질이라는 것은 색과 다른 어떤 것이 아니라는 말이다. 그러므로 색의 본질과 다른 색은 존재하지 않으며, 따라서 색은 색일 뿐이고 수 등의 성질을 가진 것이 아니라는 의도로 "색은 색의 본질에 의해 결정된다"라고 말해야 하며, 색의 결정법에 의한 것과 같은 다른 방식이 아니라는 뜻이다. 거기서 색과 다른 색의 본질이 없음을 보여주었을 때, 색의 본질과 다른 색이 없다는 것은 이미 보여진 것이나 마찬가지이므로, 바로 그 색과 다른 색의 본질이 없음을 보여주기 위해 "색의 자성은..." 등으로 말한 것이다. "이것은 관용적 표현이다"라는 것은 색의 자성이 색의 자성이고 색의 의미가 색의 본질이라는 식으로, 마치 다른 것처럼 취하여 전개된 색의 자성 표현이나 색의 본질 표현은 수 등과는 다르다는 그 자성 자체의 차별성을 알리기 위한 것이라는 뜻이다. "그러므로"라는 것은 색이 색의 본질과 다르지 않기 때문이다. "색은 색일 뿐이며 수 등의 자성이 아니다"라고 말하지 않고 "색은 색의 본질에 의해 결정된다"라고 말하는 자에게 그 말은 앞에서 설명한 방식대로 오류가 있다. 그렇다면 왜 "색은 색의 본질에 의해 결정되므로 색은 색일 뿐이며 수 등의 자성이 아니라는 의도로 말해야 한다"라고 하면서 "색은 색의 본질에 의해 결정된다"라고 인정하는가라는 의미로 보아야 한다. 이것은 자신이 말한 것이지 타인에 의해 말해진 것이 아니지 않은가라고 묻는다면, 그렇지 않다. 자신에 대해서도 타인처럼 말하기 때문이다. 혹은 '말해야 한다'는 것은 상좌부(Sakavadi)에 의해 말해져야 한다는 뜻이다. 만일 그가 말해야 할 것을 말하고 그 의미를 인정한다면, 왜 상좌부가 그것을 인정하는가 하는 것이 여기서의 의미이다. "다른 의미에 의해서"라는 것은 거기서 설해진 이유를 숨기고 타인에 의해 비판된 것이니, 그 이유를 보여줌으로써 비판을 물리친다. "이것과 다른 것"이란 색 등의 자성만을 제외하고 그에 의해 상상된 결정된 법은 존재하지 않으므로, 그 상상된 것을 물리치기 위해 다시 같은 방식으로 비판하고자 "사견으로 결정된 것" 등을 말한 것이라는 의미이다.

ธมฺมกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

법론의 주석이 끝났다.

เอกวีสติมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제21장의 주석이 끝났다.

๒๒. พาวีสติมวคฺโค

22. 제22장

๒. กุสลจิตฺตกถาวณฺณนา

2. 선심론(善心論)의 주석

๘๙๔-๘๙๕. กุสลจิตฺตกถายํ ชวนกฺขเณติ ปรินิพฺพานจิตฺตโต ปุริมชวนกฺขเณ.

894-895. 유익한 마음에 대한 논의에서 '자바나의 순간에'란 반열반의 마음 이전의 자바나 순간에(라는 뜻이다).

กุสลจิตฺตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

유익한 마음에 대한 논의의 주석이 끝났다.

๓. อาเนญฺชกถาวณฺณนา

3. 부동(不動)에 대한 논의의 주석

๘๙๖. ภวงฺคจิตฺเตติ ภวงฺคปริโยสานตฺตา จุติจิตฺตํ ‘‘ภวงฺคจิตฺต’’นฺติ อาห.

896. '바방가(유분)의 마음'이란 바방가의 끝이기에 죽음의 마음을 '바방가의 마음'이라고 말한 것이다.

อาเนญฺชกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

부동에 대한 논의의 주석이 끝났다.

๕-๗. ติสฺโสปิกถาวณฺณนา

5-7. 티소피(세 가지 등)에 대한 논의의 주석

๘๙๘-๙๐๐. สตฺตวสฺสิกํ คพฺภํ ทิสฺวา ‘‘คพฺเภเยว อรหตฺตปฺปตฺติเหตุภูโต อินฺทฺริยปริปาโก อตฺถี’’ติ ‘‘อรหตฺตปฺปตฺติปิ อตฺถี’’ติ มญฺญติ, อากาสสุปินํ ทิสฺวา ‘‘อากาสคมนาทิอภิญฺญา วิย ธมฺมาภิสมโย อรหตฺตปฺปตฺติ จ อตฺถี’’ติ มญฺญตีติ อธิปฺปาโย.

898-900. 7년 동안 태 속에 있는 것을 보고 '태 속에서도 아라한과 증득의 원인이 되는 감관의 성숙함이 있다'라고 하여 '아라한과의 증득도 있다'라고 생각하며, 허공에 대한 꿈을 보고 '허공을 가는 등의 신통력처럼 법의 깨달음과 아라한과의 증득이 있다'라고 생각한다는 뜻이다.

ติสฺโสปิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

티소피에 대한 논의의 주석이 끝났다.

๙. อาเสวนปจฺจยกถาวณฺณนา

9. 수습 연(修習緣)에 대한 논의의 주석

๙๐๓-๙๐๕. น [Pg.115] โกจิ อาเสวนปจฺจยํ อาเสวติ นามาติ ยถา พีชํ จตุมธุรภาวํ น คณฺหาติ, เอวํ ภาวนาสงฺขาตํ อาเสวนปจฺจยํ คณฺหนฺโต อาเสวนฺโต นาม โกจิ นตฺถีติ อตฺโถ.

903-905. '아무도 수습 연을 닦는 것은 없다'는 것은 마치 씨앗이 네 가지 단맛의 성질을 취하지 않는 것처럼, 수행이라고 일컬어지는 수습 연을 취하면서 수행하는 자는 아무도 없다는 뜻이다.

อาเสวนปจฺจยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

수습 연에 대한 논의의 주석이 끝났다.

๑๐. ขณิกกถาวณฺณนา

10. 찰나(刹那)에 대한 논의의 주석

๙๐๖-๙๐๗. ปถวิยาทิรูเปสุ เกสญฺจิ อุปฺปาโท เกสญฺจิ นิโรโธติ เอวํ ปติฏฺฐานํ รูปสนฺตติยา โหติ. น หิ รูปานํ อนนฺตราทิปจฺจยา สนฺติ, เยหิ อรูปสนฺตติยา วิย รูปสนฺตติยา ปวตฺติ สิยาติ จิตฺเต ‘‘จิตฺเต มหาปถวี สณฺฐาตี’’ติอาทิ โจทิตํ.

906-907. 지(地) 등의 물질들에서 어떤 것들의 일어남과 어떤 것들의 소멸이라는 식으로 물질의 상속이 확립된다. 비물질의 상속처럼 물질의 상속의 전개가 있게 할 만한 무간연(無間緣) 등의 조건들이 물질들에게는 없기 때문에, 마음에 대해서 '마음에 거대한 대지가 머문다'라는 등의 반론이 제기된 것이다.

ขณิกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

찰나에 대한 논의의 주석이 끝났다.

พาวีสติมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제22품의 주석이 끝났다.

๒๓. เตวีสติมวคฺโค

23. 제23품

๑. เอกาธิปฺปายกถาวณฺณนา

1. 하나의 의도에 대한 논의의 주석

๙๐๘. กรุณาธิปฺปาเยน เอกาธิปฺปาโยติ ราคาธิปฺปายโต อญฺญาธิปฺปาโยวาติ วุตฺตํ โหติ. เอโก อธิปฺปาโยติ เอตฺถ เอกโตภาเว เอกสทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. สมานตฺเถ หิ สติ ราคาธิปฺปาเยปิ เอกาธิปฺปาเยนาติ เอกาธิปฺปายตา อตฺถีติ.

908. 자비의 의도로 하나의 의도라는 것은 탐욕의 의도와는 다른 의도라는 말이다. '하나의 의도'에서 '하나(eka)'라는 단어는 동일함(一體)의 의미로 보아야 한다. 왜냐하면 '동일함'이라는 의미가 있을 때, 탐욕의 의도에서도 하나의 의도로써라고 하여 하나의 의도임이 성립하기 때문이다.

เอกาธิปฺปายกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

하나의 의도에 대한 논의의 주석이 끝났다.

๓-๗. อิสฺสริยกามการิกากถาวณฺณนา

3-7. 자재하게 원하는 대로 함에 대한 논의의 주석

๙๑๐-๙๑๔. อิสฺสริเยน ยถาธิปฺเปตสฺส กรณํ อิสฺสริยกามการิกา. คจฺเฉยฺยาติ คพฺภเสยฺโยกฺกมนํ คจฺเฉยฺย. อิสฺสริยกามการิกาเหตุ [Pg.116] นาม ทุกฺกรการิกา มิจฺฉาทิฏฺฐิยา กรียตีติ เอตฺถ ทุกฺกรการิกา นาม อิสฺสริยกามการิกาเหตุ กริยมานา มิจฺฉาทิฏฺฐิยา กรียตีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, อิสฺสริยกามการิกาเหตุ นาม วินา มิจฺฉาทิฏฺฐิยา กริยมานา นตฺถีติ วา.

910-914. 권능으로써 의도한 바대로 행하는 것이 자재하게 원하는 대로 함이다. '가야 한다'는 것은 모태에 드는 곳으로 가야 한다는 것이다. '자재하게 원하는 대로 함을 원인으로 한 고행은 사견으로 행해진다'에서 고행이란 자재하게 원하는 대로 함을 원인으로 행해질 때 사견으로 행해지는 것이라는 의미로 보아야 한다. 혹은 자재하게 원하는 대로 함을 원인으로 하면서 사견 없이 행해지는 것은 없다는 의미이다.

อิสฺสริยกามการิกากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

자재하게 원하는 대로 함에 대한 논의의 주석이 끝났다.

๘. ปติรูปกถาวณฺณนา

8. 유사함(相似)에 대한 논의의 주석

๙๑๕-๙๑๖. เมตฺตาทโย สนฺธาย ‘‘เมตฺตาทโย วิย น ราโค ราคปติรูปโก โกจิ อตฺถีติ ราคเมว คณฺหาติ, เอวํ โทเสปี’’ติ วทนฺติ.

915-916. 자애 등을 염두에 두고 '자애 등과 달리 탐욕과 유사한 어떤 것은 없으며 오직 탐욕만을 취한다. 성냄에서도 마찬가지이다'라고 그들은 말한다.

ปติรูปกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

유사함에 대한 논의의 주석이 끝났다.

๙. อปรินิปฺผนฺนกถาวณฺณนา

9. 미완성에 대한 논의의 주석

๙๑๗-๙๑๘. น อนิจฺจาทิภาวนฺติ เอตฺถ อนิจฺจาทิโก ภาโว เอตสฺสาติ อนิจฺจาทิภาวนฺติ รูปํ วุตฺตํ. ‘‘น เกวลญฺหิ ปฐมสจฺจเมว ทุกฺข’’นฺติ วทนฺเตน ‘‘ทุกฺขญฺเญว ปรินิปฺผนฺน’’นฺติ ทุกฺขสจฺจํ สนฺธาย ปุจฺฉา กตาติ ทสฺสิตํ โหติ. เอวํ สติ เตน ‘‘จกฺขายตนํ อปรินิปฺผนฺน’’นฺติอาทิ น วตฺตพฺพํ สิยา. น หิ จกฺขายตนาทีนิ อนุปาทินฺนานิ โลกุตฺตรานิ วา. ตนฺติ ‘‘ทุกฺขญฺเญว ปรินิปฺผนฺนํ, น ปน รูป’’นฺติ เอตํ รูปสฺส จ ทุกฺขตฺตา โน วต เร วตฺตพฺเพติ อตฺโถ.

917-918. '무상 등의 성질이 아니다'에서 무상 등의 성질을 가진 것이라는 뜻에서 물질(rūpa)을 '무상 등의 성질'이라고 불렀다. '단지 첫 번째 진리만이 괴로움인 것은 아니다'라고 말하는 자에 의해 '괴로움만이 완성된 것이다'라고 괴로운 진리(고성제)를 염두에 두고 질문이 행해졌음이 드러난다. 그렇게 될 경우, 그는 '안처는 미완성이다'라는 등의 말을 해서는 안 될 것이다. 왜냐하면 안처 등은 업에 의해 집수되지 않은 것이거나 출세간의 것이 아니기 때문이다. '괴로움만이 완성된 것이지, 물질은 아니다'라는 그 말은 물질 또한 괴로움이기 때문에 '그대여, 진정 그렇게 말해서는 안 된다'는 뜻이다.

อปรินิปฺผนฺนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

미완성에 대한 논의의 주석이 끝났다.

เตวีสติมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제23품의 주석이 끝났다.

กถาวตฺถุปกรณ-มูลฏีกา สมตฺตา.

카타와투(논사)의 본주석(물라티카)이 완료되었다.

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

그분 복되신 분, 아라한, 정등각자께 절합니다.

ยมกปกรณ-มูลฏีกา

야마까 빠까라나(쌍권) 물라띠까(근본주석)

คนฺถารมฺภวณฺณนา

논서 서문에 대한 설명

กถาวตฺถุปกรเณน [Pg.117] สงฺเขเปเนว เทสิเตน ธมฺเมสุ วิปรีตคฺคหณํ นิวาเรตฺวา เตสฺเวว ธมฺเมสุ ธมฺมสงฺคหาทีสุ ปกาสิเตสุ ธมฺมปุคฺคโลกาสาทินิสฺสยานํ สนฺนิฏฺฐานสํสยานํ วเสน นานปฺปการกโอสลฺลตฺถํ ยมกปกรณํ อารทฺธํ, ตํ สมยเทสเทสกวเสเนว ทสฺเสตฺวา สํวณฺณนากฺกมญฺจสฺส อนุปฺปตฺตํ ‘‘อาคโต ภาโร อวสฺสํ วหิตพฺโพ’’ติ สํวณฺณนมสฺส ปฏิชานนฺโต อาห ‘‘สงฺเขเปเนวา’’ติอาทิ.

간략하게 설해진 까따왓투(논사)를 통해 법들에 대한 잘못된 파악을 제거하고, 바로 그 법들인 법집론(담마상가하니) 등에서 밝혀진 법, 인간, 장소 등의 의지처와 결정 및 의심에 따라 여러 가지 방식으로 이익을 주기 위해 야마까(쌍권)가 시작되었다. 그 시간과 장소와 설법자에 따라서만 보여주면서 그 설명의 차례에 이르러 "짊어진 짐은 반드시 날라야 한다"라고 설명할 것을 다짐하며 "간략하게만" 등으로 말하였다.

ตตฺถ ยมสฺส วิสยาตีโตติ ชาติยา สติ มรณํ โหตีติ ชาติ, ปญฺจ วา อุปาทานกฺขนฺธา ยมสฺส วิสโย, ตํ สมุทยปฺปหาเนน อตีโตติ อตฺโถ. ยมสฺส วา รญฺโญ วิสยํ มรณํ, ตสฺส อาณาปวตฺติฏฺฐานํ เทสํ วา อตีโต. ‘‘ฉจฺจาภิฐานานิ อภพฺพ กาตุ’’นฺติ (ขุ. ปา. ๖.๑๑; สุ. นิ. ๒๓๔) วุตฺตานํ ฉนฺนํ อภพฺพฏฺฐานานํ เทสโกติ ฉฏฺฐานเทสโก. อยมา เอเกกา หุตฺวา อาวตฺตา นีลา อมลา จ ตนุรุหา อสฺสาติ อยมาวตฺตนีลามลตนุรุโห.

거기서 '야마(염라)의 영역을 넘어선 자'란 태어남이 있으면 죽음이 있기에 태어남, 혹은 다섯 가지 취온이 야마의 영역인데, 그것들을 [괴로움의] 발생을 끊음으로써 넘어섰다는 의미이다. 혹은 야마 왕의 영역인 죽음, 그의 명령이 미치는 곳이나 장소를 넘어선 자이다. "여섯 가지 중대한 잘못은 저지르기 불가능하다"라고 설해진 여섯 가지 불가능한 처지를 설하는 분이기에 '여섯 처지의 설법자'이다. 이것은 하나하나 돌아가며 푸르고 깨끗한 몸의 털을 가진 분이기에 '회전하는 푸르고 깨끗한 몸의 털을 가진 분'이다.

คนฺถารมฺภวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

논서 서문에 대한 설명이 끝났다.

๑. มูลยมกํ

1. 뿌리쌍(물라-야마까)

อุทฺเทสวารวณฺณนา

개요 편(우데사-와라)에 대한 설명

๑. ยมกานํ วเสน เทสิตตฺตาติ อิมินา ทสสุ เอเกกสฺส ยมกสมูหสฺส ตํสมูหสฺส จ สกลสฺส ปกรณสฺส ยมกานํ วเสน ลทฺธโวหารตํ ทสฺเสติ.

1. '쌍(야마까)들에 의해 설해졌기 때문에'라는 말로써, 열 가지 각각의 쌍의 무리와 그 무리와 전체 논서가 쌍들에 의해 명칭을 얻게 되었음을 보여준다.

กุสลากุสลมูลสงฺขาตานํ [Pg.118] ทฺวินฺนํ อตฺถานํ วเสน อตฺถยมกนฺติ เอเตน ‘‘เย เกจิ กุสลา ธมฺมา, สพฺเพ เต กุสลมูลา’’ติ เอตสฺเสว ยมกภาโว อาปชฺชตีติ เจ? นาปชฺชติ ญาตุํ อิจฺฉิตานํ ทุติยปฐมปุจฺฉาสุ วุตฺตานํ กุสลกุสลมูลวิเสสานํ, กุสลมูลกุสลวิเสเสหิ วา ญาตุํ อิจฺฉิตานํ ปฐมทุติยปุจฺฉาสุ สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิตานํ กุสลกุสลมูลานํ วเสน อตฺถยมกภาวสฺส วุตฺตตฺตา. ญาตุํ อิจฺฉิตานญฺหิ วิเสสานํ วิเสสวนฺตาเปกฺขานํ, ตํวิเสสวตํ วา ธมฺมานญฺจ วิเสสาเปกฺขานํ เอตฺถ ปธานภาโวติ เอเกกาย ปุจฺฉาย เอเกโก เอว อตฺโถ สงฺคหิโต โหตีติ. อตฺถสทฺโท เจตฺถ น ธมฺมวาจโก เหตุผลาทิวาจโก วา, อถ โข ปาฬิอตฺถวาจโก. เตเนวาห ‘‘เตสญฺเญว อตฺถาน’’นฺติอาทิ.

'유익함과 해로운 뿌리라 일컬어지는 두 가지 의미에 따른 의미의 쌍'이라는 것에 대해, "어떤 법들이든 유익한 것들은 모두 유익한 뿌리인가?"라는 이것만으로 쌍의 상태에 이르게 되는가? 그렇지 않다. 알고자 하는 두 번째와 첫 번째 질문에서 언급된 유익하고 해로운 뿌리의 차별점들에 의해서나, 혹은 유익한 뿌리와 유익함의 차별점으로 알고자 하는 첫 번째와 두 번째 질문에서 확정된 구절에 포함된 유익함과 해로운 뿌리에 의해 의미의 쌍의 상태가 언급되었기 때문이다. 왜냐하면 알고자 하는 차별점들이 차별을 가진 것들을 기대하거나, 그 차별을 가진 법들이 차별을 기대하는 것이 여기서 주된 상태이므로, 각각의 질문에 한 가지씩의 의미가 포함되기 때문이다. 여기서 '의미(앗따)'라는 단어는 법을 뜻하거나 원인과 결과 등을 뜻하는 것이 아니라, 빠알리 원문의 의미를 뜻한다. 그렇기 때문에 "바로 그 의미들의" 등으로 말한 것이다.

ตีณิปิ ปทานิ เอกโต กตฺวาติ อิทํ นามปทสฺส กุสลาทีนํ สงฺคาหกตฺตมตฺตเมว สนฺธาย วุตฺตํ, น นิรวเสสสงฺคาหกตฺตํ. สพฺพกุสลาทิสงฺคณฺหนตฺถเมว จ นามปทสฺส วุตฺตตฺตา ‘‘กุสลตฺติกมาติกาย จตูสุ ปเทสู’’ติ วุตฺตํ.

'세 구절을 하나로 합쳐서'라는 것은 명사구인 유익함 등의 포함 관계만을 염두에 두고 말한 것이지, 남김없이 포함하는 것을 뜻하는 것은 아니다. 모든 유익함 등을 포함하기 위해 명사구를 말했으므로 "유익함의 삼구법 모태(마띠까)의 네 구절에서"라고 말하였다.

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

개요 편에 대한 설명이 끝났다.

นิทฺเทสวารวณฺณนา

상세 설명 편(닛데사-와라)에 대한 설명

๕๒. อญฺญมญฺญยมเก เย เกจิ กุสลาติ อปุจฺฉิตฺวาติ เอตฺถ ยถา ทุติยยมเก ‘‘เย เกจิ กุสลมูลา’’ติ อปุจฺฉิตฺวา ‘‘เย เกจิ กุสลา’’ติ ปุจฺฉา กตา, เอวมิธาปิ ‘‘เย เกจิ กุสลา’’ติ ปุจฺฉา กาตพฺพา สิยา ปุริมยมกวิสิฏฺฐํ อปุพฺพํ คเหตฺวา ปจฺฉิมยมกสฺส อปฺปวตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ปฏิโลมปุจฺฉานุรูปภาวโต’’ติ เกจิ. ปุริมปุจฺฉาย ปน อตฺถวเสน กตาย ตทนุรูปาย ปจฺฉิมปุจฺฉาย ภวิตพฺพํ อนุโลเม วิคตสํสยสฺส ปฏิโลเม สํสยุปฺปตฺติโต. เตน น จ ปจฺฉิมปุจฺฉานุรูปาย ปุริมปุจฺฉาย ภวิตพฺพนฺติ ปุริโมเวตฺถ อธิปฺปาโย ยุตฺโต. อิมินาปิ พฺยญฺชเนน ตสฺเสวตฺถสฺส สมฺภวโตติ อิทเมวํ น สกฺกา วตฺตุํ. น หิ กุสลพฺยญฺชนตฺโถ เอว กุสลมูเลน เอกมูลพฺยญฺชนตฺโถ, เตเนว วิสฺสชฺชนมฺปิ อสมานํ โหติ. กุสลพฺยญฺชเนน หิ [Pg.119] ปุจฺฉาย กตาย ‘‘อวเสสา’’ติ อิมสฺมึ ฐาเน ‘‘อวเสสา กุสลา ธมฺมา’’ติ วตฺตพฺพํ โหติ, อิตรถา อวเสสา กุสลมูลสหชาตา ธมฺมาติ, น จ ตานิ วจนานิ สมานตฺถานิ กุสลกุสลาพฺยากตทีปนโตติ. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปาโย สิยา – ‘‘เย เกจิ กุสลา’’ติ อิมินาปิ พฺยญฺชเนน ‘‘เย เกจิ กุสลมูเลน เอกมูลา’’ติ วุตฺตพฺยญฺชนตฺถสฺเสว สมฺภวโต ทุติยยมเก วิย อปุจฺฉิตฺวา ‘‘เย เกจิ กุสลมูเลน เอกมูลา’’ติ ปุจฺฉา กตา. น หิ กุสลมูเลหิ วิย กุสลมูเลน เอกมูเลหิ อญฺเญ กุสลา สนฺติ, กุสเลหิ ปน อญฺเญปิ เต สนฺตีติ.

52. 상호 쌍(안냐만냐-야마까)에서 "어떤 것이든 유익한 것들은"이라고 묻지 않고, 여기서 두 번째 쌍에서 "어떤 것이든 유익한 뿌리인 것들은"이라고 묻지 않고 "어떤 것이든 유익한 것들은"이라고 질문을 던졌듯이, 여기서도 "어떤 것이든 유익한 것들은"이라는 질문이 이루어져야 할 것인데, 앞의 쌍과 구별되는 새로운 것을 취하여 뒤의 쌍이 일어나지 않기 때문이라는 뜻이다. 어떤 이들은 "역순 질문에 부합하기 때문"이라고 한다. 그러나 앞의 질문이 의미에 따라 이루어졌다면 그에 부합하는 뒤의 질문이 있어야 하는데, 순순 질문에서 의심이 사라졌더라도 역순 질문에서 의심이 생기기 때문이다. 그러므로 뒤의 질문에 부합하는 앞의 질문이 있어야 하는 것은 아니라는 앞의 취지가 여기서 타당하다. 이 문구로도 동일한 의미가 가능하기 때문에 이렇게 말할 수는 없다. 왜냐하면 유익함이라는 문구의 의미가 유익한 뿌리와 동일한 뿌리라는 문구의 의미와 같은 것은 아니기 때문이며, 그 때문에 답변도 동일하지 않게 된다. 유익함이라는 문구로 질문이 던져졌을 때 "그 외의"라는 이 대목에서 "그 외의 유익한 법들"이라고 말해야 하지만, 그렇지 않다면 "그 외의 유익한 뿌리와 함께 생긴 법들"이 될 것인데, 그 말들이 유익함·해로움·무기법을 나타내므로 같은 의미가 아니기 때문이다. 여기서 취지는 다음과 같을 것이다. "어떤 것이든 유익한 것들은"이라는 이 문구로도 "어떤 것이든 유익한 뿌리와 동일한 뿌리를 가진 것들은"이라고 말한 문구의 의미가 성립하기 때문에, 두 번째 쌍에서처럼 묻지 않고 "어떤 것이든 유익한 뿌리와 동일한 뿌리를 가진 것들은"이라고 질문한 것이다. 유익한 뿌리들과 마찬가지로 유익한 뿌리와 동일한 뿌리를 가진 것들 외에 다른 유익한 것들이 있는 것이 아니지만, 유익한 것들에는 그 외의 다른 것들도 있기 때문이다.

ปฏิโลมปุจฺฉาวณฺณนายํ ‘‘กุสลมูเลน เอกมูลา’’ติ หิ ปุจฺฉาย กตาย ‘‘มูลานิ ยานิ เอกโต อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว วิสฺสชฺชนํ กาตพฺพํ ภเวยฺยาติ วุตฺตํ, ตมฺปิ ตถา น สกฺกา วตฺตุํ. ‘‘เย วา ปน กุสลมูเลน อญฺญมญฺญมูลา, สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลมูเลน เอกมูลา’’ติ จ ปุจฺฉิเต ‘‘อามนฺตา’’ อิจฺเจว วิสฺสชฺชเนน ภวิตพฺพํ. น หิ กุสลมูเลน อญฺญมญฺญมูเลสุ กิญฺจิ เอกมูลํ น โหติ, เยน อนุโลมปุจฺฉาย วิย วิภาโค กาตพฺโพ ภเวยฺย. ยตฺถ ตีณิ กุสลมูลานิ อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ ตานิ อญฺญมญฺญมูลานิ เอกมูลานิ จ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ เอเกเกน อญฺญมญฺเญกมูลตฺตา. ยตฺถ ปน ทฺเว อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ ตานิ อญฺญมญฺญมูลาเนว, น เอกมูลานีติ เอตสฺส คหณสฺส นิวารณตฺถํ ‘‘มูลานิ ยานิ เอกโต อุปฺปชฺชนฺตี’’ติอาทินา วิสฺสชฺชนํ กาตพฺพนฺติ เจ? น, ‘‘อามนฺตา’’ติ อิมินาว วิสฺสชฺชเนน ตํคหณนิวารณโต อนุโลมปุจฺฉาวิสฺสชฺชเนน จ เอกโต อุปฺปชฺชมานานํ ทฺวินฺนํ ติณฺณญฺจ มูลานํ อญฺญมญฺเญกมูลภาวสฺส นิจฺฉิตตฺตา. อญฺญมญฺญมูลานญฺหิ สมานมูลตา เอว เอกมูลวจเนน ปุจฺฉียติ, น อญฺญมญฺญสมานมูลตา, อตฺถิ จ ทฺวินฺนํ มูลานํ สมานมูลตา. เตสุ หิ เอเกกํ อิตเรน มูเลน ตํมูเลหิ อญฺเญหิ สมานมูลนฺติ.

역순 질문의 설명에서 "'유익한 뿌리와 동일한 뿌리를 가진 것들은'이라고 질문이 던져졌을 때, '뿌리들이 함께 일어나는 것들'이라고 앞에서 언급한 방식대로 답변해야 할 것이다"라고 말했는데, 그것도 그렇게 말할 수 없다. "혹은 다시, 어떤 것들이 유익한 뿌리와 서로 뿌리가 된다면, 그 모든 법들은 유익한 뿌리와 동일한 뿌리를 가진 것들인가?"라고 물었을 때, "그러합니다(아만따)"라고만 답변해야 하기 때문이다. 유익한 뿌리와 서로 뿌리가 되는 것들 중에 동일한 뿌리가 아닌 것은 하나도 없으므로, 순순 질문에서처럼 구별을 할 필요가 없기 때문이다. 세 가지 유익한 뿌리가 일어나는 경우, 그것들은 서로 뿌리가 되고 동일한 뿌리가 된다. 왜냐하면 둘씩 둘씩 각각 하나씩 서로 동일한 뿌리가 되기 때문이다. 그러나 두 가지가 일어나는 경우, 그것들은 서로 뿌리일 뿐 동일한 뿌리가 아니라는 그 파악을 방지하기 위해 "뿌리들이 함께 일어나는 것들" 등으로 답변해야 한다고 한다면? 아니다. "그러합니다"라는 이 답변만으로도 그러한 파악이 방지되며, 순순 질문의 답변에 의해 함께 일어나는 둘이나 셋의 뿌리들이 서로 동일한 뿌리라는 상태가 확정되기 때문이다. 왜냐하면 서로 뿌리가 되는 것들의 '동일한 뿌리임'은 '동일한 뿌리'라는 단어로 질문되는 것이지, '서로 동일한 뿌리임'이 질문되는 것이 아니며, 두 뿌리의 '동일한 뿌리임'은 존재하기 때문이다. 그것들 중 하나하나가 다른 뿌리와 함께 그 뿌리들과 다른 것들과 동일한 뿌리이기 때문이다.

อญฺญมญฺญมูลตฺเต ปน นิจฺฉิเต เอกมูลตฺตสํสยาภาวโต ‘‘สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลมูเลน เอกมูลา’’ติ ปุจฺฉา น กตาติ ทฏฺฐพฺพา. ‘‘อญฺญมญฺญสฺส มูลา เอเตสนฺติปิ อญฺญมญฺญมูลา, สมานตฺเถน เอกํ มูลํ เอเตสนฺติ เอกมูลา’’ติ อุภยมฺปิ วจนํ มูลยุตฺตตเมว วทติ, เตเนว จ อุภยตฺถาปิ ‘‘กุสลมูเลนา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ มูลโยคสามญฺเญ เอกมูลตฺเต นิจฺฉิเต ตพฺพิเสโส อญฺญมญฺญมูลภาโว น นิจฺฉิโต โหตีติ อนุโลมปุจฺฉา ปวตฺตา, มูลโยควิเสเส ปน อญฺญมญฺญมูลตฺเต นิจฺฉิเต น วินา เอกมูลตฺเตน [Pg.120] อญฺญมญฺญมูลตฺตํ อตฺถีติ มูลโยคสามญฺญํ เอกมูลตฺตํ นิจฺฉิตเมว โหติ, ตสฺมา ‘‘เอกมูลา’’ติ ปุจฺฉํ อกตฺวา ยถา กุสลมูลวจนํ เอกมูลวจนญฺจ กุสลภาวทีปกํ น โหตีติ กุสลภาเว สํสยสพฺภาวา ปฐมทุติยยมเกสุ ‘‘สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลา’’ติ ปฏิโลมปุจฺฉา กตา, เอวํ อญฺญมญฺญมูลวจนํ กุสลภาวทีปกํ น โหตีติ กุสลภาเว สํสยสพฺภาวา กุสลาธิการสฺส จ อนุวตฺตมานตฺตา ‘‘สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลา’’ติ ปฏิโลมปุจฺฉา กตาติ.

하지만 상호 뿌리임(aññamaññamūlatta)이 확정되었을 때는 한 뿌리임(ekamūlatta)에 대한 의심이 없으므로 '그 모든 법들은 선근과 더불어 한 뿌리인가?'라는 질문은 이루어지지 않았다고 보아야 한다. '그들에게 상호 간에 뿌리가 있다'는 것도 상호 뿌리임이며, '같은 의미에서 하나의 뿌리가 그들에게 있다'는 것도 한 뿌리임이다. 이 두 말은 모두 뿌리와 결합되어 있음만을 말하며, 그렇기 때문에 두 경우 모두 '선근으로(kusalamūlena)'라고 설해졌다. 거기서 뿌리와의 결합이라는 일반적인 측면에서 한 뿌리임이 확정되었을 때, 그 특수한 측면인 상호 뿌리임의 상태는 확정되지 않았기에 순행 질문(anulomapucchā)이 진행되었다. 그러나 뿌리와의 결합의 특수한 측면인 상호 뿌리임이 확정되었을 때는 한 뿌리임 없이는 상호 뿌리임이 존재할 수 없으므로, 뿌리와의 결합이라는 일반적인 측면인 한 뿌리임은 이미 확정된 것이다. 그러므로 '한 뿌리인가'라는 질문은 하지 않고, 선근이라는 말과 한 뿌리라는 말이 선의 상태를 밝혀주지 못하므로 선의 상태에 대한 의심이 존재함에 따라 제1, 제2의 쌍(yamaka)들에서 '그 모든 법들은 선인가?'라는 역행 질문(paṭilomapucchā)을 한 것처럼, 이와 같이 상호 뿌리라는 말도 선의 상태를 밝혀주지 못하므로 선의 상태에 대한 의심이 존재하고 선의 주제(kusalādhikāra)가 계속되고 있기 때문에 '그 모든 법들은 선인가?'라는 역행 질문을 한 것이다.

๕๓-๖๑. มูลนเย วุตฺเต เอว อตฺเถ กุสลมูลภาเวน มูลสฺส วิเสสเนน สมาเนน มูเลน อญฺญมญฺญสฺส จ มูเลน มูลโยคทีปเนน จาติ อิมินา ปริยายนฺตเรน ปกาเสตุํ มูลมูลนโย วุตฺโต. อญฺญปทตฺถสมาสนฺเตน ก-กาเรน ตีสุปิ ยมเกสุ มูลโยคเมว ทีเปตุํ มูลกนโย วุตฺโต. มูลมูลกนยวจนปริยาโย วุตฺตปฺปกาโรว.

53-61. 근방법(Mūlanaya)에서 설해진 것과 같은 의미를 선근의 상태라는 뿌리의 수식어와 동일한 뿌리, 그리고 상호 간의 뿌리에 의해 뿌리와의 결합을 밝히는 이 다른 방편으로 나타내기 위해 근근방법(mūlamūlanaya)이 설해졌다. 다른 단어의 의미가 포함된 복합어 끝에 'ka'를 붙여서 세 쌍 모두에서 뿌리와의 결합만을 밝히기 위해 근수방법(mūlakanaya)이 설해졌다. 근근방법과 근수방법의 어구 구성 방식은 이미 설해진 방식과 같다.

๗๔-๘๕. อพฺโพหาริกํ กตฺวาติ น เอกมูลภาวํ ลภมาเนหิ เอกโต ลพฺภมานตฺตา สเหตุกโวหารรหิตํ กตฺวา. น วา สเหตุกทุเก วิย เอตฺถ เหตุปจฺจยโยคาโยควเสน อพฺโพหาริกํ กตํ, อถ โข สเหตุกโวหารเมว ลภติ, น อเหตุกโวหารนฺติ อพฺโพหาริกํ กตํ. เอกโต ลพฺภมานกวเสนาติ อเหตุกจิตฺตุปฺปาทนิพฺพาเนหิ เหตุปจฺจยรหิเตหิ สห ลพฺภมานกรูปวเสนาติ อตฺโถ.

74-85. '통용되지 않는 것으로 만들어서(abbohārikaṃ katvā)'라는 것은 한 뿌리임을 얻는 것들과 함께 얻어지기 때문에 유인(sahetuka)의 명칭이 없는 것으로 만들어서라는 뜻이다. 혹은 유인(sahetuka)의 2개조(duka)에서처럼 여기서는 원인과 조건의 결합 여부에 따라 통용되지 않게 한 것이 아니라, 오히려 유인의 명칭만을 얻고 무인의 명칭은 얻지 못한다는 뜻에서 통용되지 않게 한 것이다. '함께 얻어지는 방식에 의해'라는 것은 원인과 조건이 없는 무인심의 일어남이나 열반과 함께 얻어지는 물질의 방식에 의한다는 의미이다.

๘๖-๙๗. ยสฺสํ ปาฬิยํ ‘‘อเหตุกํ นามมูเลน น เอกมูลํ, สเหตุกํ นามมูเลน เอกมูล’’นฺติ (ยม. ๑.มูลยมก.๘๗) ปาโฐ อาคโต, ตตฺถ ‘‘เย เกจิ นามา ธมฺมา’’ติ นามานํ นิทฺธาริตตฺตา ‘‘อเหตุกํ สเหตุก’’นฺติ จ วุตฺเต ‘‘นาม’’นฺติ จ อิทํ วิญฺญายมานเมวาติ น วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ยตฺถ ปน ‘‘อเหตุกํ นามํ, สเหตุกํ นาม’’นฺติ (ยม. ๑.มูลยมก.๘๗) จ ปาโฐ, ตตฺถ สุปากฏภาวตฺถํ ‘‘นาม’’นฺติ วุตฺตนฺติ.

86-97. '무인은 명근(nāmamūla)과 더불어 한 뿌리가 아니며, 유인은 명근과 더불어 한 뿌리이다'(Yam. 1.87)라는 성전 구절이 전해지는 곳에서, 거기에는 '어떤 것이든 명칭(nāma)인 법들'이라고 명칭들이 규정되어 있으므로, '무인, 유인'이라고 말했을 때 '명칭'이라는 것이 이해되고 있기 때문에 별도로 말하지 않은 것으로 알아야 한다. 그러나 '무인인 명칭, 유인인 명칭'(Yam. 1.87)이라는 구절이 있는 곳에서는, 그것을 분명하게 드러내기 위해 '명칭'이라는 말을 한 것이다.

นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

상세 설명 단락(Niddesavāra)의 주석이 끝났다.

มูลยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

근쌍론 주석(Mūlayamakavaṇṇanā)이 끝났다.

๒. ขนฺธยมกํ

2. 온쌍론(Khandhayamaka)

๑. ปณฺณตฺติวาโร

1. 개념 시설의 단락(Paṇṇattivāra)

อุทฺเทสวารวณฺณนา

개요 단락 주석(Uddesavāravaṇṇanā)

๒-๓. ขนฺธยมเก [Pg.121] ฉสุ กาลเภเทสุ ปุคฺคลโอกาสปุคฺคโลกาสวเสน ขนฺธานํ อุปฺปาทนิโรธา เตสํ ปริญฺญา จ วตฺตพฺพา. เต ปน ขนฺธา ‘‘รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทีหิ ปญฺจหิ ปเทหิ วุจฺจนฺติ, เตสํ ทส อวยวปทานิ. ตตฺถ โย รูปาทิอวยวปทาภิหิโต ธมฺโม, กึ โส เอว สมุทายปทสฺส อตฺโถ. โย จ สมุทายปเทน วุตฺโต, โส เอว อวยวปทสฺสาติ เอตสฺมึ สํสยฏฺฐาเน รูปาทิอวยวปเทหิ วุตฺโต เอกเทโส สกโล วา สมุทายปทานํ อตฺโถ, สมุทายปเทหิ ปน วุตฺโต เอกนฺเตน รูปาทิอวยวปทานํ อตฺโถติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘รูปํ รูปกฺขนฺโธ, รูปกฺขนฺโธ รูป’’นฺติอาทินา ปทโสธนวาโร วุตฺโต.

2-3. 온쌍론(Khandhayamaka)에서는 여섯 가지 시간의 차이에서 보특가라와 장소, 그리고 보특가라와 장소에 따라 온(khandha)들의 일어남과 소멸, 그리고 그것들에 대한 철저한 앎(pariññā)이 논의되어야 한다. 그런데 그 온들은 '색온' 등의 다섯 가지 구절로 불리며, 그것들에는 열 가지의 하위 구절들이 있다. 거기서 색 등의 하위 구절로 표현된 법이, 과연 전체 구절의 의미와 같은가? 또한 전체 구절로 설해진 것이 바로 하위 구절의 의미인가? 이와 같이 의심스러운 대목에서, 색 등의 하위 구절들로 설해진 일부 혹은 전부가 전체 구절들의 의미이며, 전체 구절들로 설해진 것은 전적으로 색 등의 하위 구절들의 의미라는 이 내용을 나타내기 위해 '색은 색온인가, 색온은 색인가' 등의 어휘 정화의 단락(padasodhanavāra)이 설해졌다.

ปุน ‘‘รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทีนํ สมาสปทานํ อุตฺตรปทตฺถปฺปธานตฺตา ปธานภูตสฺส ขนฺธปทสฺส เวทนาทิอุปปทตฺถสฺส จ สมฺภวโต ยถา ‘‘รูปกฺขนฺโธ’’ติ เอตสฺมึ ปเท รูปาวยวปเทน วุตฺตสฺส รูปกฺขนฺธภาโว โหติ รูปสทฺทสฺส ขนฺธสทฺทสฺส จ สมานาธิกรณภาวโตติ, เอวํ ตตฺถ ปธานภูเตน ขนฺธาวยวปเทน วุตฺตสฺส เวทนากฺขนฺธาทิภาโว โหติ ขนฺธปเทน เวทนาทิปทานํ สมานาธิกรณตฺตาติ เอตสฺมึ สํสยฏฺฐาเน ขนฺธาวยวปเทน วุตฺโต ธมฺโม โกจิ เกนจิ สมุทายปเทน วุจฺจติ, น สพฺโพ สพฺเพนาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘รูปํ รูปกฺขนฺโธ, ขนฺธา เวทนากฺขนฺโธ’’ติอาทินา ปทโสธนมูลจกฺกวาโร วุตฺโต. เอวญฺจ ทสฺเสนฺเตน รูปาทิสทฺทสฺส วิเสสนภาโว, ขนฺธสทฺทสฺส วิเสสิตพฺพภาโว, วิเสสนวิเสสิตพฺพานํ สมานาธิกรณภาโว จ ทสฺสิโต โหติ.

다시, '색온' 등의 복합어는 뒷말의 의미가 중심이 되므로 중심이 되는 '온(khandha)'이라는 구절과 수(vedanā) 등의 수식어 의미가 결합될 가능성이 있다. 마치 '색온'이라는 이 구절에서 색이라는 하위 구절로 설해진 것이 색온의 상태가 되는 것은 색이라는 단어와 온이라는 단어가 동격(samānādhikaraṇa)이기 때문인 것과 같다. 이와 같이 거기서 중심이 되는 온이라는 하위 구절로 설해진 것이 수온 등의 상태가 되는 것은 온이라는 구절이 수 등의 구절들과 동격이기 때문이라는 이 의심스러운 대목에서, 온이라는 하위 구절로 설해진 어떤 법은 어떤 전체 구절로 불리지만, 모든 것이 모든 것으로 불리는 것은 아니라는 이 내용을 나타내기 위해 '색은 색온인가, 온은 수온인가' 등의 어휘 정화 근본 순환의 단락(padasodhanamūlacakkavāra)이 설해졌다. 그리고 이와 같이 나타냄으로써 색 등의 단어의 수식어 상태와 온이라는 단어의 수식받는 상태, 그리고 수식어와 수식받는 말의 동격 관계가 나타나게 된다.

เตเนตฺถ สํสโย โหติ – กึ ขนฺธโต อญฺญมฺปิ รูปํ อตฺถิ, ยโต วินิวตฺตํ รูปํ ขนฺธวิเสสนํ โหติ, สพฺเพว ขนฺธา กึ ขนฺธวิเสสนภูเตน รูเปน วิเสสิตพฺพาติ, กึ ปน ตํ ขนฺธวิเสสนภูตํ รูปนฺติ? ภูตุปาทายรูปํ ตสฺเสว คหิตตฺตา. นิทฺเทเส ‘‘ขนฺธา รูปกฺขนฺโธ’’ติ ปทํ อุทฺธริตฺวา วิสฺสชฺชนํ กตนฺติ. เอวํ เอตสฺมึ สํสยฏฺฐาเน น ขนฺธโต อญฺญํ รูปํ อตฺถิ, เตเนว เจเตน รูปสทฺเทน วุจฺจมานํ สุทฺเธน ขนฺธสทฺเทน วุจฺจเต, น [Pg.122] จ สพฺเพ ขนฺธา ขนฺธวิเสสนภูเตน รูเปน วิเสสิตพฺพา, เตเนว เต วิภชิตพฺพา, เอส นโย เวทนากฺขนฺธาทีสุปีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘รูปํ ขนฺโธ, ขนฺธา รูป’’นฺติอาทินา สุทฺธขนฺธวาโร วุตฺโต.

그래서 여기서 의심이 생긴다. 온 이외에 다른 색이 있는가? 만약 있다면 거기서 제외된 색이 온의 수식어가 될 것이고, 모든 온이 온의 수식어인 색에 의해 수식받아야 하는가? 그렇다면 그 온의 수식어가 되는 색이란 무엇인가? 그것은 바로 대종과 소조색(bhūtupādāyarūpa)이니, 그것만이 취해졌기 때문이다. 상세 설명(Niddesa)에서 '온은 색온인가'라는 구절을 들어서 해답을 제시하였다. 이와 같이 의심스러운 대목에서, 온 이외에 다른 색은 없으며, 그렇기 때문에 그 색이라는 단어로 불리는 것은 순수한 온이라는 단어로 불린다. 또한 모든 온이 온의 수식어인 색에 의해 수식받아야 하는 것은 아니며, 그렇기 때문에 그것들은 분석되어야 한다. 이러한 방식은 수온 등에서도 마찬가지라는 이 내용을 나타내기 위해 '색은 온인가, 온은 색인가' 등의 순수 온의 단락(suddhakkhandhavāra)이 설해졌다.

ตโต ‘‘รูปํ ขนฺโธ’’ติ เอตสฺมึ อนุญฺญายมาเน ‘‘น เกวลํ อยํ ขนฺธสทฺโท รูปวิเสสโนว, อถ โข เวทนาทิวิเสสโน จา’’ติ รูปสฺส ขนฺธภาวนิจฺฉยานนฺตรํ ขนฺธานํ รูปวิเสสนโยเค จ สํสโย โหติ. ตตฺถ น สพฺเพ ขนฺธา เวทนาทิวิเสสนยุตฺตา, อถ โข เกจิ เกนจิ วิเสสเนน ยุญฺชนฺตีติ ทสฺเสตุํ สุทฺธขนฺธมูลจกฺกวาโร วุตฺโตติ. เอวํ เยสํ อุปฺปาทาทโย วตฺตพฺพา, เตสํ ขนฺธานํ ปณฺณตฺติโสธนวเสน ตนฺนิจฺฉยตฺถํ ปณฺณตฺติวาโร วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

그 다음 '루빠(色)는 온(蘊)이다'라고 인정될 때, '이 온이라는 말은 오직 루빠만을 수식하는 것이 아니라, 웨다나(受) 등도 수식하는 것이다'라고 루빠가 온이라는 결정이 내려진 직후에 온들이 루빠의 수식과 결합되는지에 대해 의심이 생긴다. 거기서 모든 온들이 웨다나 등의 수식과 결합되는 것이 아니라, 어떤 것들은 어떤 수식과 결합된다는 것을 보여주기 위해 순수온근륜(純粹蘊根輪, suddhakhandhamūlacakkavāra)이 설해졌다. 이와 같이 일어남 등이 설해져야 할 그 온들의 명칭을 정화하는 방식에 의해 그것을 확정하기 위해 명칭절(Paṇṇattivāra)이 설해진 것으로 이해해야 한다.

จตฺตาริ จตฺตาริ จกฺกานิ พนฺธิตฺวาติ เอตฺถ จกฺกาวยวภาวโต จกฺกานีติ ยมกานิ วุตฺตานิ เอเกกขนฺธมูลานิ จตฺตาริ จตฺตาริ ยมกานิ พนฺธิตฺวาติ. อิมินา หิ เอตฺถ อตฺเถน ภวิตพฺพนฺติ. จตฺตาริ จตฺตาริ ยมกานิ ยถา เอเกกขนฺธมูลกานิ โหนฺติ, เอวํ พนฺธิตฺวาติ วา อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺถ ‘‘รูปํ รูปกฺขนฺโธ’’ติ เอวมาทิกํ มูลปทํ นาภึ กตฺวา ‘‘ขนฺธา’’ติ อิทํ เนมึ, ‘‘เวทนากฺขนฺโธ’’ติอาทีนิ อเร กตฺวา จกฺกภาโว วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ, น มณฺฑลภาเวน สมฺพชฺฌนโต. เวทนากฺขนฺธมูลกาทีสุปิ หิ เหฏฺฐิมํ โสเธตฺวาว ปาโฐ คโต, น มณฺฑลสมฺพนฺเธนาติ. เตเนว จ การเณนาติ สุทฺธขนฺธลาภมตฺตเมว คเหตฺวา ขนฺธวิเสสเน รูปาทิมฺหิ สุทฺธรูปาทิมตฺตตาย อฏฺฐตฺวา ขนฺธวิเสสนภาวสงฺขาตํ รูปาทิอตฺถํ ทสฺเสตุํ ขนฺธสทฺเทน สห โยเชตฺวา ‘‘ขนฺธา รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทินา นเยน ปทํ อุทฺธริตฺวา อตฺถสฺส วิภตฺตตฺตาติ อตฺโถ.

'네 가지씩 네 바퀴(cakkāni)를 묶어서'라는 것에서, 바퀴의 구성 요소가 되기 때문에 쌍(yamaka)들을 바퀴라고 불렀으며, 각각의 온을 근으로 하여 네 가지씩 네 쌍을 묶었다는 뜻이다. 여기서는 이 의미가 되어야 한다. 또는 각각의 온을 근으로 하는 네 가지씩 네 쌍을 이와 같이 묶었다는 의미로 보아야 한다. 거기서 '루빠는 색온이다'와 같은 근본 구절(mūlapada)을 차축(nābhi)으로 삼고, '온들'을 바퀴 테(nemi)로 삼으며, '수온' 등을 바퀴살(ara)로 삼아 바퀴의 형태가 설해진 것으로 이해해야지, 원형(maṇḍala)의 형태로 결합된 것이 아니다. 왜냐하면 수온근 등에서도 아래의 것을 정화한 후에만 독송이 진행되며, 원형의 연결로 진행되지 않기 때문이다. 바로 그러한 이유 때문에 순수한 온을 얻는 것만을 취하여, 루빠 등의 온의 수식에서 순수한 루빠 등에만 머물지 않고 온의 수식으로 간주되는 루빠 등의 의미를 보여주기 위해 온이라는 단어와 함께 결합하여 '온들은 색온이다'라는 등의 방식으로 구절을 이끌어내어 의미를 분류한 것이라는 뜻이다.

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

개설절(Uddesavāra)의 주석이 끝났다.

นิทฺเทสวารวณฺณนา

상설절(Niddesavāra)의 주석

๒๖. ปิยรูปํ สาตรูปนฺติ ‘‘จกฺขุํ โลเก ปิยรูปํ…เป… รูปา โลเก…เป… จกฺขุวิญฺญาณํ…เป… จกฺขุสมฺผสฺโส…เป… จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนา…เป… รูปสญฺญา…เป… รูปสญฺเจตนา…เป… รูปตณฺหา…เป… รูปวิตกฺโก…เป… รูปวิจาโร’’ติ (ที. นิ. ๒.๔๐๐; ม. นิ. ๑.๑๓๓; วิภ. ๒๐๓) เอวํ วุตฺตํ ตณฺหาวตฺถุภูตํ [Pg.123] เตภูมกํ เวทิตพฺพํ, ตสฺมา ยํ ปญฺจกฺขนฺธสมุทายภูตํ ปิยรูปสาตรูปํ, ตํ เอกเทเสน รูปกฺขนฺโธ โหตีติ อาห ‘‘ปิยรูปํ สาตรูปํ รูปํ น รูปกฺขนฺโธ’’ติ. ปิยสภาวตาย วา รูปกฺขนฺโธ ปิยรูเป ปวิสติ, น รุปฺปนสภาเวนาติ ‘‘ปิยรูปํ สาตรูปํ รูปํ น รูปกฺขนฺโธ’’ติ วุตฺตํ. สญฺญายมเก ตาว ทิฏฺฐิสญฺญาติ ‘‘วิเสโส’’ติ วจนเสโส. ตตฺถ ทิฏฺฐิ เอว สญฺญา ทิฏฺฐิสญฺญา. ‘‘สยํ สมาทาย วตานิ ชนฺตุ, อุจฺจาวจํ คจฺฉติ สญฺญสตฺโต’’ติ (สุ. นิ. ๗๙๘), ‘‘สญฺญาวิรตฺตสฺส น สนฺติ คนฺถา’’ติ (สุ. นิ. ๘๕๓) จ เอวมาทีสุ หิ ทิฏฺฐิ จ ‘‘สญฺญา’’ติ วุตฺตาติ.

26. '사랑스럽고 즐거운 것(piyarūpaṃ sātarūpaṃ)'이란 '세상에서 안(眼)은 사랑스럽고 즐거운 것이며… 내지… 색(色)은… 내지… 안식(眼識)은… 내지… 안촉(眼觸)은… 내지… 안촉에서 생긴 수(受)는… 내지… 색상(色想)은… 내지… 색사(色思)는… 내지… 색애(色愛)는… 내지… 색심(色尋)은… 내지… 색사(色伺)는 세상에서 사랑스럽고 즐거운 것이다'라고 설해진 것처럼 갈애의 대상이 되는 삼계(三界)의 것으로 이해해야 한다. 그러므로 오온의 집합체인 사랑스럽고 즐거운 것은 부분적으로 색온이 된다는 점에서 '사랑스럽고 즐거운 것은 루빠(색)이지만 색온은 아니다'라고 하였다. 또는 사랑스러운 성질 때문에 색온이 사랑스러운 형태(piyarūpa)에 포함되는 것이지, 변형되는 성질(ruppanasabhāva) 때문이 아니기에 '사랑스럽고 즐거운 것은 루빠이지만 색온은 아니다'라고 설한 것이다. 상쌍(想雙, Saññāyamaka)에서는 '견해의 인식(diṭṭhisaññā)'이라는 '차별(viseso)'이라는 말이 생략된 것이다. 거기서 견해 자체가 인식인 것이 견해의 인식이다. '스스로 계를 지키고 서원을 세운 사람, 인상에 집착하여 높고 낮음을 헤매네', '인식에서 탐욕을 떠난 자에게는 결박이 없다' 등의 구절에서 견해를 '인식(saññā)'이라 불렀기 때문이다.

๒๘. ‘‘น ขนฺธา น เวทนากฺขนฺโธติ? อามนฺตา’’ติ เอวํ ขนฺธสทฺทปฺปวตฺติยา อภาเว เวทนากฺขนฺธสทฺทปฺปวตฺติยา จ อภาโวติ ปณฺณตฺติโสธนมตฺตเมว กโรตีติ ทฏฺฐพฺพํ, น อญฺญธมฺมสพฺภาโว เอเวตฺถ ปมาณํ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘นายตนา น โสตายตนนฺติ? อามนฺตา’’ติอาทึ วกฺขตีติ.

28. '온이 아니면 수온이 아닙니까? 그렇습니다'라는 것은, 이와 같이 '온'이라는 명칭이 쓰이지 않으면 '수온'이라는 명칭도 쓰이지 않는다는 명칭의 정화(paṇṇattisodhana)만을 행하는 것으로 보아야 하며, 다른 법의 실재 여부가 여기서 기준이 되는 것은 아니다. 이렇게 하여 '처(處)가 아니면 소타처(耳處)가 아닙니까? 그렇습니다' 등도 설하게 될 것이다.

๓๙. รูปโต อญฺเญ เวทนาทโยติ เอตฺถ โลกุตฺตรา เวทนาทโย ทฏฺฐพฺพา. เต หิ ปิยรูปา จ สาตรูปา จ น โหนฺติ ตณฺหาย อนารมฺมณตฺตาติ รูปโต อญฺเญ โหนฺตีติ. รูปญฺจ ขนฺเธ จ ฐเปตฺวา อวเสสาติ อิทมฺปิ เอเตหิ สทฺธึ น-สทฺทานํ อปฺปวตฺติมตฺตเมว สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘จกฺขุญฺจ อายตเน จ ฐเปตฺวา อวเสสา น เจว จกฺขุ น จ อายตนา’’ติอาทึ (ยม. ๑.อายตนยมก.๑๕) วกฺขติ. น หิ ตตฺถ อวเสสคฺคหเณน คยฺหมานํ กญฺจิ อตฺถิ. ยทิ สิยา, ธมฺมายตนํ สิยา. วกฺขติ หิ ‘‘ธมฺโม อายตนนฺติ? อามนฺตา’’ติ (ยม. ๑.อายตนยมก.๑๖). ตณฺหาวตฺถุ จ น ตํ สิยา. ยทิ สิยา, ปิยรูปสาตรูปภาวโต รูปํ สิยา ‘‘รูปํ ขนฺโธติ? อามนฺตา’’ติ (ยม. ๑.ขนฺธยมก.๔๐) วจนโต ขนฺโธ จาติ. อฏฺฐกถายํ ปน อวิชฺชมาเนปิ วิชฺชมานํ อุปาทาย อิตฺถิปุริสาทิคฺคหณสพฺภาวํ สนฺธาย อวเสสาติ เอตฺถ ปญฺญตฺติยา คหณํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ.

39. '루빠와 다른 수(受) 등'에서 여기서 출세간의 수 등은 보아야 한다. 그것들은 갈애의 대상이 아니므로 사랑스럽거나 즐거운 것이 아니기 때문에 루빠와는 다른 것이 된다. '루빠와 온들을 제외한 나머지 것들'이라는 것도 이 단어들과 함께 '아니(na)'라는 말이 쓰이지 않음만을 염두에 두고 설한 것임을 알아야 한다. 이렇게 하여 '안(眼)과 처(處)들을 제외한 나머지 것들은 안(眼)도 아니고 처(處)도 아니다' 등을 설하게 될 것이다. 거기서 나머지라는 표현으로 잡히는 어떤 것도 존재하지 않기 때문이다. 만약 있다면 법처(dhammāyatana)일 것이다. 왜냐하면 '법은 처입니까? 그렇습니다'라고 설할 것이기 때문이다. 그리고 그것은 갈애의 대상이 아닐 것이다. 만약 갈애의 대상이라면 사랑스럽고 즐거운 성질 때문에 루빠가 될 것이고, '루빠는 온입니까? 그렇습니다'라는 말에 따라 온이 될 것이기 때문이다. 그러나 주석서에서는 실재하지 않음에도 불구하고 실재하는 것을 근거로 하여 여인이나 남자 등으로 취급하는 실재함을 염두에 두고, '나머지'라는 표현에서 명칭(paṇṇatti)을 취한 것으로 이해해야 한다.

นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

상설절(Niddesavāra)의 주석이 끝났다.

๒. ปวตฺติวารวณฺณนา

2. 발생절(Pavattivāra)의 주석

๕๐-๒๐๕. ปวตฺติวาเร [Pg.124] เวทนากฺขนฺธาทิมูลกานิ ปจฺฉิเมเนว สห โยเชตฺวา ตีณิ ทฺเว เอกญฺจ ยมกานิ วุตฺตานิ, น ปุริเมน. กสฺมา? อมิสฺสกกาลเภเทสุ วาเรสุ อตฺถวิเสสาภาวโต. ปุริมสฺส หิ ปจฺฉิเมน โยชิตยมกเมว ปจฺฉิมสฺส ปุริเมน โยชนาย ปุจฺฉานํ อุปฺปฏิปาฏิยา วุจฺเจยฺย, อตฺเถ ปน น โกจิ วิเสโสติ. ปุจฺฉาวิสฺสชฺชเนสุปิ วิเสโส นตฺถิ, เตน ตถา โยชนา น กตาติ. กาลเภทา ปเนตฺถ ฉ เอว วุตฺตา. อตีเตน ปจฺจุปฺปนฺโน, อนาคเตน ปจฺจุปฺปนฺโน, อนาคเตนาตีโตติ เอเต ปน ตโย ยถาทสฺสิตา มิสฺสกกาลเภทา เอว ตโย, น วิสุํ วิชฺชนฺตีติ น คหิตา. ตตฺถ ตตฺถ หิ ปฏิโลมปุจฺฉาหิ อตีเตน ปจฺจุปฺปนฺนาทโย กาลเภทา ทสฺสิตา, เตเนว จ นเยน ‘‘ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชิตฺถ, ตสฺส เวทนากฺขนฺโธ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทิ สกฺกา โยเชตุํ. เตเนว หิ มิสฺสกกาลเภเทสุ จ น ปจฺฉิมปจฺฉิมสฺส ขนฺธสฺส ปุริมปุริเมน โยชนํ กตฺวา ยมกานิ วุตฺตานิ, อมิสฺสกกาลเภเทสุ คหิตนิยาเมน สุขคฺคหณตฺถมฺปิ ปจฺฉิมปจฺฉิเมเนว โยเชตฺวา วุตฺตานีติ.

50-205. 발생절에서 수온 등을 근으로 하는 것들은 뒤의 것과만 결합하여 세 가지, 두 가지, 한 가지 쌍으로 설해졌으며, 앞의 것과는 결합되지 않았다. 왜 그런가? 혼합되지 않은 시간 구분(amissakakālabheda)의 절들에서는 의미의 차별이 없기 때문이다. 앞의 것을 뒤의 것과 결합한 쌍이야말로 뒤의 것을 앞의 것과 결합할 때 질문의 순서가 바뀌어 설해질 뿐이지, 의미상으로는 아무런 차별이 없기 때문이다. 질문과 답변에서도 차별이 없으므로 그와 같은 결합은 이루어지지 않았다. 여기서 시간 구분은 여섯 가지만 설해졌다. 과거와 현재, 미래와 현재, 미래와 과거라는 이 세 가지는 앞에서 보여준 것처럼 혼합된 시간 구분(missakakālabheda)일 뿐이며 따로 존재하는 것이 아니기에 취해지지 않았다. 여기저기서 역순의 질문(paṭilomapucchā)을 통해 과거와 현재 등의 시간 구분이 나타났으며, 바로 그 방식에 따라 '색온이 일어난 자에게 수온이 일어나는가' 등을 결합할 수 있다. 바로 그 때문에 혼합된 시간 구분에서도 뒤쪽의 온을 앞쪽의 온과 결합하여 쌍을 설하지 않았으며, 혼합되지 않은 시간 구분의 경우에서 취해진 방식에 따라 이해하기 쉽도록 뒤쪽의 온과만 결합하여 설한 것이다.

อิมินาเยว จ ลกฺขเณนาติอาทินา เยน การเณน ‘‘ปุเรปญฺโห’’ติ จ ‘‘ปจฺฉาปญฺโห’’ติ จ นามํ วุตฺตํ, ตํ ทสฺเสติ. ยสฺส หิ สรูปทสฺสเนน วิสฺสชฺชนํ โหติ, โส ปริปูเรตฺวา วิสฺสชฺเชตพฺพตฺถสงฺคณฺหนโต ปริปุณฺณปญฺโห นาม. ตํวิสฺสชฺชนสฺส ปน ปุริมโกฏฺฐาเสน สทิสตฺถตาย ปุเรปญฺโห, ปจฺฉิมโกฏฺฐาสสทิสตฺถตาย ‘‘ปจฺฉาปญฺโห’’ติ จ นามํ วุตฺตํ. สทิสตฺถตา จ สนฺนิฏฺฐานสํสยปทวิเสสํ อวิจาเรตฺวา เอเกน ปเทน สงฺคหิตสฺส ขนฺธสฺส อุปฺปาทนิโรธลาภสามญฺญมตฺเตน ปุเรปญฺเห ทฏฺฐพฺพา. สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิตสฺส วา ขนฺธสฺส อนุญฺญาตวเสน ปุเรปญฺโห วุตฺโตติ ยุตฺตํ.

‘이와 같은 특징에 의해서’라는 등의 말로 어떤 이유로 ‘이전의 질문(purepañha)’이라 하고 ‘이후의 질문(pacchāpañha)’이라고 이름하는지를 보여준다. 자체의 모습을 보여줌으로써 답변이 이루어지는 것은, 답변해야 할 의미를 남김없이 포함하기 때문에 ‘충만한 질문(paripuṇṇapañha)’이라 한다. 그 답변의 앞부분과 의미가 같기 때문에 ‘이전의 질문’이라 하고, 뒷부분과 의미가 같기 때문에 ‘이후의 질문’이라고 이름한다. 그리고 ‘이전의 질문’에서의 유사성은 결정된 부분과 의심스러운 부분의 차이를 구별하지 않고 하나의 단어로 포함된 온(khandha)의 일어남과 사라짐을 얻는 보편성만으로 보아야 한다. 또는 결정된 단어에 포함된 온이 허용되었기 때문에 ‘이전의 질문’이라 부르는 것이 타당하다.

สนฺนิฏฺฐานตฺถสฺเสว ปฏิกฺขิปนํ ปฏิกฺเขโป, สํสยตฺถนิวารณํ ปฏิเสโธติ อยํ ปฏิกฺเขปปฏิเสธานํ วิเสโส. ปาฬิปทเมว หุตฺวาติ ปุจฺฉาปาฬิยา ‘‘นุปฺปชฺชตี’’ติ ยํ ปทํ วุตฺตํ, น-การวิรหิตํ ตเทว ปทํ หุตฺวาติ อตฺโถ. ตตฺถ อุปฺปตฺตินิโรธปฏิเสธสฺส ปฏิเสธนตฺถํ ปาฬิคติยา วิสฺสชฺชนํ อุปฺปตฺตินิโรธานเมว ปฏิเสธนตฺถํ ปฏิเสเธน วิสฺสชฺชนํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ.

결정된 의미 자체를 거부하는 것이 거부(paṭikkhepa)이고, 의심스러운 의미를 막는 것이 금지(paṭisedha)라는 것이 거부와 금지의 차이이다. ‘경전의 구절 자체가 되어’라는 것은 질문의 경전 구절에서 ‘일어나지 않는다(nuppajjati)’라고 언급된 바로 그 구절이 부정어(na)가 없는 상태가 된다는 의미이다. 거기서 일어남과 사라짐의 금지를 금지하기 위해 경전의 흐름에 따라 답변하는 것은, 일어남과 사라짐 자체를 금지하기 위해 금지로써 답변한 것이라고 알아야 한다.

จตุนฺนํ [Pg.125] ปญฺหานํ ปญฺจนฺนญฺจ วิสฺสชฺชนานํ สตฺตวีสติยา ฐาเนสุ ปกฺเขโป ตเทกเทสปกฺเขปวเสน วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. ปริปุณฺณปญฺโห เอว หิ สรูปทสฺสเนน จ วิสฺสชฺชนํ สตฺตวีสติยา ฐาเนสุ ปกฺขิปิตพฺพนฺติ.

네 가지 질문과 다섯 가지 답변을 27곳에 대입하는 것은 그 일부분을 대입하는 방식에 따라 언급된 것으로 알아야 한다. 왜냐하면 ‘충만한 질문’과 자체의 모습을 보여줌으로써 하는 답변만이 27곳에 대입되어야 하기 때문이다.

กึ นุ สกฺกา อิโต ปรนฺติ อิโต ปาฬิววตฺถานทสฺสนาทิโต อญฺโญ กึ นุ สกฺกา กาตุนฺติ อญฺญสฺส สกฺกุเณยฺยสฺส อภาวํ ทสฺเสติ.

‘이보다 더 무엇을 할 수 있겠는가’라는 것은 경전의 확정적인 제시 등 이외에 다른 무엇을 더 할 수 있겠는가 하는 것으로, 달리 할 수 있는 일이 없음을 보여준다.

‘‘สุทฺธาวาสานํ เตสํ ตตฺถ รูปกฺขนฺโธ จ นุปฺปชฺชิตฺถ เวทนากฺขนฺโธ จ นุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ เอเตน สุทฺธาวาสภูมีสุ เอกภูมิยมฺปิ ทุติยา อุปปตฺติ นตฺถีติ ญาปิตํ โหติ. ปฏิสนฺธิโต ปภุติ หิ ยาว จุติ, ตาว ปวตฺตกมฺมชสนฺตานํ เอกตฺเตน คเหตฺวา ตสฺส อุปฺปาทนิโรธวเสน อยํ เทสนา ปวตฺตา. ตสฺมิญฺหิ อพฺโพจฺฉินฺเน กุสลาทีนญฺจ ปวตฺติ โหติ, โวจฺฉินฺเน จ อปฺปวตฺตีติ เตเนว จ อุปฺปาทนิโรธา ทสฺสิตา, ตสฺมา ตสฺส เอกสตฺตสฺส ปฏิสนฺธิอุปฺปาทโต ยาว จุตินิโรโธ, ตาว อตีตตา นตฺถิ, น จ ตโต ปุพฺเพ ตตฺถ ปฏิสนฺธิวเสน กมฺมชสนฺตานํ อุปฺปนฺนปุพฺพนฺติ ขนฺธทฺวยมฺปิ ‘‘นุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ วุตฺตํ. กสฺมา ปน เอตาย ปาฬิยา สกเลปิ สุทฺธาวาเส ทุติยา ปฏิสนฺธิ นตฺถีติ น วิญฺญายตีติ? อุทฺธํโสตปาฬิสพฺภาวา. ทฺเวปิ หิ ปาฬิโย สํสนฺเทตพฺพาติ.

‘정거천(Suddhāvāsa)에 있는 그들에게 거기서 색온도 일어나지 않았고 수온도 일어나지 않았다’라는 것은 정거천의 여러 지(地) 가운데 단 하나의 지에서도 두 번째 태어남은 없다는 것을 알려준다. 재생연결로부터 죽음에 이르기까지 진행되는 업에서 생긴 상속(kammaja-santāna)을 하나로 취하여, 그것의 일어남과 사라짐에 따라 이 가르침이 전개되었기 때문이다. 그것이 끊어지지 않았을 때 유익한 것 등의 전개가 있고, 끊어졌을 때는 전개되지 않으므로, 그것으로써 일어남과 사라짐이 나타난다. 그러므로 그 한 중생의 재생연결의 일어남으로부터 죽음의 소멸에 이르기까지 과거라는 것은 없으며, 그 이전에도 거기서 재생연결의 방식으로 업에서 생긴 상속이 일어난 적이 없으므로 두 가지 온 모두 ‘일어나지 않았다’라고 설한 것이다. 그런데 왜 이 경전 구절로는 정거천 전체에서 두 번째 재생연결이 없다는 것을 알 수 없는가? ‘상류반(Uddhaṃsota)’에 관한 경전 구절이 있기 때문이다. 두 구절을 대조해 보아야 한다.

‘‘อสญฺญสตฺตานํ เตสํ ตตฺถ รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ เอตฺถ ‘‘ยสฺส ยตฺถ รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ เอเตน สนฺนิฏฺฐาเนน วิเสสิตา อสญฺญสตฺตาปิ สนฺตีติ เต เอว คเหตฺวา ‘‘อสญฺญสตฺตาน’’นฺติ วุตฺตํ. เตน เย สนฺนิฏฺฐาเนน วชฺชิตา, เต ตโต ปญฺจโวการํ คนฺตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ, น เตสํ ปุน อสญฺเญ อุปปตฺติปฺปสงฺโค อตฺถีติ เต สนฺธายาห – ‘‘ปจฺฉิมภวิกานํ เตสํ ตตฺถ รูปกฺขนฺโธ จ นุปฺปชฺชิสฺสติ เวทนากฺขนฺโธ จ นุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ (ยม. ๑.ขนฺธยมก.๖๕). เอตฺถ กึ ปญฺจโวการาทิภาโว วิย ปจฺฉิมภโวปิ โกจิ อตฺถิ, ยตฺถ เตสมนุปฺปตฺติ ภวิสฺสตีติ? นตฺถิ ปญฺจโวการาทิภเวสฺเวว ยตฺถ วา ตตฺถ วา ฐิตานํ ปจฺฉิมภวิกานํ ‘‘ยสฺส ยตฺถ รูปกฺขนฺโธ นุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ เอเตน สนฺนิฏฺฐาเนน สงฺคหิตตฺตา. เตสํ ตตฺถ อิตรานุปฺปตฺติภาวญฺจ อนุชานนฺโต ‘‘เวทนากฺขนฺโธ จ นุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ อาหาติ.

‘무상유정(Asaññasatta)들에게 거기서 색온이 일어날 것이다’라는 것에서, ‘누구에게 어디서 색온이 일어날 것인가’라는 이 결정(sanniṭṭhāna)에 의해 구별되는 무상유정들도 있기 때문에 그들을 취하여 ‘무상유정들에게’라고 한 것이다. 따라서 이 결정에서 제외된 자들은 거기서 오온(pañcavokāra)의 세계로 가서 반열반에 들 것이며, 그들에게 다시 무상유정천에 태어날 가능성은 없다. 그들을 염두에 두고 설하기를, ‘최후의 몸을 가진 자(pacchimabhavika)들에게 거기서 색온도 일어나지 않을 것이고 수온도 일어나지 않을 것이다’(야마까 1. 온야마까. 65)라고 하였다. 여기서 오온의 유(有) 등과 같이 최후의 생이라는 어떤 것이 따로 있어서 거기서 그들이 일어나지 않게 되는 것인가? 그렇지 않다. 오온의 유 등에 있는 자들 중 어디에 있든 최후의 몸을 가진 자들은 ‘누구에게 어디서 색온이 일어나지 않을 것인가’라는 결정에 포함되기 때문이다. 그들에게 거기서 다른 온(수온)이 일어나지 않음을 허용하면서 ‘수온도 일어나지 않을 것이다’라고 설한 것이다.

‘‘สุทฺธาวาเส [Pg.126] ปรินิพฺพนฺตาน’’นฺติ อิทํ สปฺปฏิสนฺธิกานํ อปฺปฏิสนฺธิกานญฺจ สุทฺธาวาสานํ ตํตํภูมิยํ ขนฺธปรินิพฺพานวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. สพฺเพสญฺหิ เตสํ ตตฺถ เวทนากฺขนฺโธ นุปฺปชฺชิตฺถาติ. ยถา ปน ‘‘นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ วจนํ ปจฺจุปฺปนฺเนปิ อุปฺปาทกฺขณสมงฺคิมฺหิ ปวตฺตติ, น เอวํ ‘‘อุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ วจนํ ปจฺจุปฺปนฺเน ปวตฺตติ, อถ โข อุปฺปชฺชิตฺวา วิคเต อตีเต เอว, ตสฺมา ‘‘ปรินิพฺพนฺตานํ นุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ วุตฺตํ อุปฺปนฺนสนฺตานสฺส อวิคตตฺตา. อนนฺตา โลกธาตุโยติ โอกาสสฺส อปริจฺฉินฺนตฺตา โอกาสวเสน วุจฺจมานานํ อุปฺปาทนิโรธานมฺปิ ปริจฺเฉทาภาวโต สํกิณฺณตา โหตีติ ‘‘ยตฺถ เวทนากฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ สญฺญากฺขนฺโธ นิรุชฺฌตีติ? อามนฺตา’’ติ วุตฺตํ.

‘정거천에서 반열반하는 자들에게’라는 것은, 재생연결이 있는 자와 없는 자를 막론하고 정거천의 각 지(地)에서 온의 반열반에 따라 설해진 것으로 알아야 한다. 그들 모두에게 거기서 수온은 일어나지 않았기 때문이다. 그런데 ‘소멸할 것이다’라는 말이 현재의 일어나는 순간(uppādakkhaṇa)에 있는 자에게도 적용되는 것과 달리, ‘일어났다’라는 말은 현재에 적용되지 않고 일어나서 사라진 과거에만 적용된다. 그러므로 ‘반열반하는 자들에게 일어나지 않았다’라고 설한 것은, 일어난 상속이 아직 사라지지 않았기 때문이다. 세계(lokadhātuyo)는 무한하며 공간(okāsa)이 한정되지 않았으므로, 공간의 관점에서 언급되는 일어남과 사라짐도 한계가 없어 혼란이 생길 수 있기 때문에 ‘수온이 일어나는 곳에서 상온(saññākkhandho)이 소멸하는가? 그러하다’라고 설한 것이다.

ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

전개하는 부분(Pavattivāra)에 대한 설명이 끝났다.

๓. ปริญฺญาวารวณฺณนา

3. 완전한 앎의 부분(Pariññāvāra)에 대한 설명

๒๐๖-๒๐๘. ปุคฺคโลกาสวาโร ลพฺภมาโนปีติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ โอกาสวารสฺส อลาเภ ตสฺสปิ อลาเภน ภวิตพฺพนฺติ? น, ตตฺถ ปุคฺคลสฺเสว ปริญฺญาวจนโต. ปุคฺคโลกาสวาเรปิ หิ โอกาเส ปุคฺคลสฺเสว ปริญฺญา วุจฺจติ, น โอกาสสฺส. โอกาสวาโรปิ จ ยทิ วุจฺเจยฺย, ‘‘ยตฺถ รูปกฺขนฺธํ ปริชานาตี’’ติ โอกาเส ปุคฺคลสฺเสว ปริชานนวเสน วุจฺเจยฺย, ตสฺมา ปุคฺคโลกาสวารสฺเสว ลพฺภมานตา วุตฺตา, น โอกาสวารสฺสาติ. เตนาห – ‘‘อามนฺตา…เป… สิยา’’ติ.

206-208. ‘보충될 수 있는 경우임에도 인물-장소의 부분(puggalokāsavāra)이 얻어진다’라고 왜 말했는가? 장소의 부분(okāsavāra)을 얻지 못하면 그것도 얻지 못하게 되는 것 아닌가? 그렇지 않다. 거기서는 인물의 완전한 앎(pariññā)만을 설하기 때문이다. 인물-장소의 부분에서도 장소에서의 인물의 완전한 앎만이 언급될 뿐, 장소의 완전한 앎이 언급되는 것이 아니다. 만약 장소의 부분도 설해진다면 ‘어디서 색온을 완전하게 아는가’와 같이 장소에서의 인물의 완전한 앎에 의거하여 설해질 것이다. 그러므로 인물-장소의 부분만이 얻어진다고 한 것이지, 장소의 부분이 얻어진다고 한 것이 아니다. 그래서 ‘그러하다… 중략… 있을 수 있다’라고 하였다.

เตเนวาติ ปวตฺเต จิตฺตกฺขณวเสน ติณฺณํ อทฺธานํ ลาภโต เอว, อญฺญถา จุติปฏิสนฺธิกฺขเณ รูปกฺขนฺธปริชานนสฺส อภาวา ‘‘โย รูปกฺขนฺธํ ปริชานาติ, โส เวทนากฺขนฺธํ ปริชานาตี’’ติ เอตฺถ ‘‘นตฺถี’’ติ วิสฺสชฺชเนน ภวิตพฺพํ สิยา, ‘‘อามนฺตา’’ติ จ กตนฺติ. สนฺนิฏฺฐานสํสยปทสงฺคหิตานํ ปริญฺญานํ ปวตฺเต จิตฺตกฺขเณ เอว ลาภํ ทสฺเสนฺโต ‘‘โลกุตฺตรมคฺคกฺขณสฺมิญฺหี’’ติอาทิมาห. น ปริชานาตีติ ปญฺเห ปุถุชฺชนํ สนฺธาย อามนฺตาติ วุตฺตนฺติ อิทํ ปุถุชฺชนสฺส สพฺพถา ปริญฺญากิจฺจสฺส อภาวโต วุตฺตํ. ‘‘อรหา รูปกฺขนฺธํ น ปริชานาติ โน จ เวทนากฺขนฺธํ น ปริชานิตฺถ, อคฺคมคฺคสมงฺคิญฺจ อรหนฺตญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสา ปุคฺคลา รูปกฺขนฺธญฺจ น ปริชานนฺติ [Pg.127] เวทนากฺขนฺธญฺจ น ปริชานิตฺถา’’ติ ปน วจเนน ‘‘อคฺคมคฺคสมงฺคึ ฐเปตฺวา อญฺโญ โกจิ ปริชานาตี’’ติ วตฺตพฺโพ นตฺถีติ ทสฺสิตํ โหติ, เตน ตทวเสสปุคฺคเล สนฺธาย ‘‘อามนฺตา’’ติ วุตฺตนฺติ วิญฺญายตีติ.

그러므로 진행 중인 심찰나를 기준으로 하여 세 시기를 얻음으로써만 그렇다. 그렇지 않으면 죽음과 재생의 찰나에 색온을 철저히 아는 것이 없기 때문에, ‘색온을 철저히 아는 자는 수온을 철저히 아는가?’라는 질문에 여기서 ‘없다’라고 답변해야 할 것이나, ‘그렇다’라고 하였기 때문이다. 확정된 문구와 의문의 문구에 포함된 철저한 앎이 진행 중인 심찰나에서만 얻어짐을 보여주기 위해 ‘출세간도의 찰나에…’ 등을 말씀하셨다. ‘철저히 알지 못한다’라는 질문에 범부를 두고 ‘그렇다’라고 말한 것은, 범부에게는 모든 면에서 철저히 아는 작용이 없기 때문에 하신 말씀이다. ‘아라한은 색온을 철저히 알지 못하지만 수온을 철저히 알지 못한 것은 아니다. 제일도를 갖춘 자와 아라한을 제외한 나머지 인물들은 색온도 철저히 알지 못하고 수온도 철저히 알지 못했다’라는 문장으로 ‘제일도를 갖춘 자를 제외하고 다른 어떤 자가 철저히 아는가’라고 말해야 할 자가 없음을 보여주는 것이다. 그러므로 그 나머지 인물들을 염두에 두고 ‘그렇다’라고 말한 것으로 이해된다.

ปริญฺญาวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

철저히 앎의 장에 대한 설명이 끝났다.

ขนฺธยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

온쌍권에 대한 설명이 끝났다.

๓. อายตนยมกํ

3. 처쌍권

๑. ปณฺณตฺติวาโร

1. 개념의 장

อุทฺเทสวารวณฺณนา

개요의 장에 대한 설명

๑-๙. อายตนยมกาทีสุ จ ปณฺณตฺติวาเร ปทโสธนวาราทีนํ วจเน การณํ ขนฺธยมเก วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ‘‘เอกาทส เอกาทส กตฺวา เตตฺตึสสตํ ยมกานี’’ติอาทินา เกสุจิ โปตฺถเกสุ คณนา ลิขิตา, สา ตถา น โหติ. ‘‘ทฺวตฺตึสสต’’นฺติอาทินา อญฺญตฺถ ลิขิตา.

1-9. 처쌍권 등의 개념의 장에서 단어 정화의 장 등의 설법의 이유는 온쌍권에서 말한 방식대로 알아야 한다. ‘11개씩 11번 하여 133개의 쌍이다’ 등의 방식으로 어떤 판본들에는 숫자가 기록되어 있으나, 그것은 그렇지 않다. 다른 곳에서는 ‘132’ 등의 숫자로 기록되어 있다.

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

개요의 장에 대한 설명이 끝났다.

นิทฺเทสวารวณฺณนา

해설의 장에 대한 설명

๑๐-๑๗. วายนฏฺเฐนาติ ปสารณฏฺเฐน, ปากฏภาวฏฺเฐน วา. ‘‘กาโย ธมฺโม’’ติ จ วุจฺจมานํ สพฺพํ สสภาวํ อายตนเมวาติ ‘‘กาโย อายตน’’นฺติ, ‘‘ธมฺโม อายตน’’นฺติ จ เอตฺถ ‘‘อามนฺตา’’ติ วุตฺตํ. กายวจเนน ปน ธมฺมวจเนน จ อวุจฺจมานํ กญฺจิ สสภาวํ นตฺถีติ ‘‘น กาโย นายตนํ, น ธมฺโม นายตน’’นฺติ เอตฺถ ‘‘อามนฺตา’’อิจฺเจว วุตฺตํ.

10-17. 펼쳐진다는 의미란 펴진다는 뜻이거나, 혹은 분명하게 드러난다는 뜻이다. ‘몸은 법이다’라고 말해지는 모든 고유 성품을 가진 것은 처일 뿐이므로, ‘몸은 처인가’, ‘법은 처인가’라는 질문에 여기서 ‘그렇다’라고 답변되었다. 그러나 몸이라는 말이나 법이라는 말로 불리지 않는 어떤 고유 성품도 없기 때문에, ‘몸이 아니면 처가 아니고, 법이 아니면 처가 아니다’라는 질문에 여기서 ‘그렇다’라고만 답변되었다.

นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

해설의 장에 대한 설명이 끝났다.

๒. ปวตฺติวาโร

2. 발생의 장

๑. อุปฺปาทวารวณฺณนา

1. 일어남의 장에 대한 설명

๑๘-๒๑. ปวตฺติวาเร [Pg.128] จกฺขายตนมูลกานิ เอกาทสาติ ปฏิสนฺธิจุติวเสน อุปาทินฺนปวตฺตสฺส อุปฺปาทนิโรธวจเน เอตสฺมึ อลพฺภมานวิสฺสชฺชนมฺปิ สทฺทายตเนน สทฺธึ ยมกํ ปุจฺฉามตฺตลาเภน สงฺคณฺหิตฺวา วทตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ฉสฏฺฐิ ยมกานีติ เอตฺถ จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายรูปายตนมูลเกสุ เอเกกํ สทฺทายตนมูลกานิ ปญฺจาติ เอกาทส ยมกานิ วิสฺสชฺชนวเสน หาเปตพฺพานิ. วกฺขติ หิ ‘‘สทฺทายตนสฺส ปฏิสนฺธิกฺขเณ อนุปฺปตฺติโต เตน สทฺธึ ยมกสฺส วิสฺสชฺชนเมว นตฺถี’’ติ (ยม. อฏฺฐ. อายตนยมก ๑๘-๒๑).

18-21. 발생의 장에서 안처를 근본으로 하는 것은 11가지이다. 재생과 죽음에 따라 업으로 보존된 것의 발생과 소멸을 말할 때, 여기서 얻어지지 않는 답변도 성처와 함께 쌍의 질문을 얻은 만큼만 포함하여 말하는 것으로 보아야 한다. 66개의 쌍이라는 부분에서, 안·이·비·설·신·로처를 근본으로 하는 것들 중 각각 성처를 근본으로 하는 5가지를 합해 11개의 쌍은 답변에 따라 제외되어야 한다. 왜냐하면 ‘성처는 재생의 찰나에 도달하지 않으므로 그것과 함께하는 쌍의 답변은 없다’라고 말씀하실 것이기 때문이다(쌍권 주석서 처쌍권 18-21).

ทุติยํ กิญฺจาปิ ปฐเมน สทิสวิสฺสชฺชนนฺติอาทิ ปุคฺคลวารเมว สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. โอกาสวาเร ปน อสทิสวิสฺสชฺชนตฺตา วุตฺตํ, น ตํ สพฺพตฺถ สทิสวิสฺสชฺชนนฺติ ญาเปตุํ ปุคฺคลวาเรปิ วิสฺสชฺชิตนฺติ. คนฺธรสโผฏฺฐพฺพายตเนหิ สทฺธึ ตีณิ ยมกานิ สทิสวิสฺสชฺชนานีติ รูปาวจรสตฺเต สนฺธาย ‘‘สจกฺขุกานํ อคนฺธกาน’’นฺติอาทินา วิสฺสชฺชิตพฺพตฺตา วุตฺตํ. เตสญฺหิ วิรตฺตกามกมฺมนิพฺพตฺตสฺส ปฏิสนฺธิพีชสฺส เอวํสภาวตฺตา ฆานาทีนิ คนฺธาทโย จ น สนฺตีติ. ฆานายตนยมเกน สทิสวิสฺสชฺชนตฺตาติ จกฺขายตนมูลเกสุ ฆานายตนยมเกน สทฺธึ สทิสวิสฺสชฺชนตฺตาติ อตฺโถ. นนุ ตตฺถ ‘‘สจกฺขุกานํ อฆานกานํ อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติอาทินา วิสฺสชฺชนํ ปวตฺตํ, อิธ ปน ฆานายตนมูลเกสุ ‘‘ยสฺส ฆานายตนํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ชิวฺหายตนํ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา’’ติ วิสฺสชฺชเนน ภวิตพฺพนฺติ นตฺถิ สทิสวิสฺสชฺชนตาติ? สจฺจํ, ยถา ปน ตตฺถ ฆานายตนยมเกน ชิวฺหากายายตนยมกานิ สทิสวิสฺสชฺชนานิ, เอวมิธาปิ ชิวฺหากอายายตนยมกานิ สทิสวิสฺสชฺชนานิ, ตสฺมา ตตฺถ ตตฺเถว สทิสวิสฺสชฺชนตา ปาฬิยํ อนารุฬฺหตาย การณนฺติ. นิทสฺสนภาเวน ปน คหิตํ จกฺขายตนมูลกานํ สทิสวิสฺสชฺชนกานํ สทิสวิสฺสชฺชนํ นิทสฺสนภาเวเนว การณนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ฆานายตนยมเกน สทิสวิสฺสชฺชนตฺตา’’ติ อาห. สทิสวิสฺสชฺชนตา เจตฺถ ฆานายตนมูลเกสุ เยภุยฺยตาย ทฏฺฐพฺพา. เตสุ หิ ชิวฺหากายายตนยมเกสุ ติณฺณํ ปุจฺฉานํ ‘‘อามนฺตา’’ติ วิสฺสชฺชเนน ภวิตพฺพํ[Pg.129], ปจฺฉิมปุจฺฉาย ‘‘สกายกานํ อฆานกานํ อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติอาทินาติ.

두 번째는 첫 번째와 답변이 같다는 등의 내용은 인물별 장만을 염두에 두고 하신 말씀으로 보아야 한다. 그러나 장소별 장에서는 답변이 같지 않기 때문에 말씀하신 것이며, 그것이 모든 곳에서 답변이 같지 않다는 것을 알게 하기 위해 인물별 장에서도 답변된 것이다. 향·미·촉처와 함께하는 세 쌍은 답변이 같다는 것은 색계 중생들을 염두에 두고 ‘안처가 있는 자로서 향처가 없는 자들의…’ 등의 방식으로 답변되어야 하기에 하신 말씀이다. 왜냐하면 감각적 욕망에서 벗어난 업으로 발생한 그들의 재생의 씨앗은 그러한 성질을 가졌기에 비처 등과 향처 등이 없기 때문이다. 비처쌍과 답변이 같다는 것은, 안처를 근본으로 하는 것들 중에서 비처쌍과 답변이 같다는 뜻이다. 그런데 거기서는 ‘안처가 있고 비처가 없는, 태어나는 자들의…’ 등의 방식으로 답변이 진행되었는데, 여기 비처를 근본으로 하는 것들 중에서는 ‘비처가 일어나는 자에게 설처가 일어나는가? 그렇다’라고 답변되어야 하므로 답변이 같지 않은 것이 아닌가? 맞다. 그러나 거기서 비처쌍과 설처·신처쌍이 답변이 같듯이, 여기서도 설처·신처쌍이 답변이 같으므로, 그곳 그곳에서 답변이 같다는 것이 성전에 실리지 않은 이유이다. 그러나 사례로서 취해진 안처 근본의 것들의 답변이 같은 것은 사례로서만 그 이유임을 보여주기 위해 ‘비처쌍과 답변이 같기 때문에’라고 말씀하셨다. 여기서 답변이 같다는 것은 비처를 근본으로 하는 것들 중 대다수에 대해 보아야 한다. 그중 설처·신처쌍에서는 세 가지 질문에 대해 ‘그렇다’라고 답변되어야 하며, 마지막 질문에서는 ‘신처는 있고 비처는 없는, 태어나는 자들의…’ 등의 방식이기 때문이다.

อถ วา ยถา เวทนากฺขนฺธาทิมูลกานํ สญฺญากฺขนฺธาทิยมกานํ อมิสฺสกกาลเภเทสุ ตีสุ ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิวจนวิสฺสชฺชเนน ยถาวุตฺตวจนสฺส วิสฺสชฺชนภาวานุชานนํ กตฺตพฺพนฺติ อปุพฺพสฺส วตฺตพฺพสฺส อภาวา วิสฺสชฺชนํ น กตํ, เอวมิธาปิ ฆานายตนมูลกํ ชิวฺหายตนยมกํ อปุพฺพสฺส วตฺตพฺพสฺส อภาวา ปาฬึ อนารุฬฺหนฺติ ปากโฏยมตฺโถ. กายายตนยมกํ ปน ทุติยปุจฺฉาย วเสน วิสฺสชฺชิตพฺพํ สิยา, สา จ จกฺขายตนมูลเกสุ ฆานายตนยมเกน สทิสวิสฺสชฺชนา, ตสฺมา ยสฺสา ปุจฺฉาย วิสฺสชฺชนา กาตพฺพา, ตสฺสา ฆานายตนยมเกน สทิสวิสฺสชฺชนตฺตา ตํเสสานิ ปาฬึ อนารุฬฺหานีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตถาติ อิทํ ปาฬิอนารุฬฺหตาสามญฺเญเนว วุตฺตํ, น การณสามญฺเญน. ฆานชิวฺหากายายตนานํ ปน อคพฺภเสยฺยเกสุ ปวตฺตมานานํ คพฺภเสยฺยเกสุ จ อายตนปาริปูริกาเล สหจาริตาย อวิเสสตฺตา จ อปฺปวิเสสตฺตา จ เอกสฺมึ ฆานายตนยมเก วิสฺสชฺชิเต อิตรานิ ทฺเว, ฆานายตนมูลเกสุ จ วิสฺสชฺชิเตสุ อิตรทฺวยมูลกานิ น วิสฺสชฺชียนฺตีติ เวทิตพฺพานิ. รูปายตนมนายตเนหิ สทฺธินฺติ ‘‘ยสฺส รูปายตนํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส มนายตนํ อุปฺปชฺชตี’’ติ เอติสฺสา ปุจฺฉาย วุตฺเตหิ รูปายตนมนายตเนหิ สทฺธินฺติ อธิปฺปาโย. รูปายตนมูลเกสุ หิ มนายตนยมเก อาทิปุจฺฉาย คนฺธรสโผฏฺฐพฺพยมเกสุ อาทิปุจฺฉานํ สทิสวิสฺสชฺชนตา ยมกานํ อวิสฺสชฺชเน การณภาเวน วุตฺตา. ทุติยปุจฺฉานญฺหิ ปฏิวจนวิสฺสชฺชเนน ภวิตพฺพนฺติ ปุพฺเพ วุตฺตนเยน วิสฺสชฺชนํ น กาตพฺพํ, อาทิปุจฺฉานญฺจ น กาตพฺพนฺติ.

또는 수온(受蘊) 등을 근으로 하는 상온(想蘊) 등의 쌍들에 대하여, 뒤섞이지 않은 시간의 구분이 있는 세 곳에서 '아만따(그러하다)'라는 응답의 답변으로써 이미 말해진 문장의 답변 상태를 허용해야 하므로, 새로운 말할 내용이 없기에 답변이 이루어지지 않았던 것과 같다. 이와 같이 여기에서도 비입(鼻入)을 근으로 하는 설입(舌入)의 쌍은 새로운 말할 내용이 없기 때문에 빠알리 본문에 오르지 않았음이 분명한 의미이다. 신입(身入)의 쌍은 두 번째 질문에 따라 답변되어야 하는데, 그것은 안입(眼入)을 근으로 하는 것들 중에서 비입의 쌍과 같은 답변이므로, 어떤 질문에 대해 답변이 이루어져야 한다면 그것이 비입의 쌍과 동일한 답변이기 때문에 그 나머지는 빠알리 본문에 오르지 않은 것이라고 이와 같이 여기서 의미를 보아야 한다. '이와 같이(Tathā)'라는 말은 빠알리 본문에 오르지 않음의 공통성으로 설해진 것이지, 이유의 공통성으로 설해진 것이 아니다. 비(鼻)·설(舌)·신(身)의 처(處)들은 모태에서 태어나지 않는 자들에게 일어나는 것과 모태에서 태어나는 자들에게 처가 구족되는 때에 함께 작용함에 있어서 차별이 없고 차이가 없기 때문에, 하나의 비입의 쌍이 답변되면 나머지 두 가지와, 비입을 근으로 하는 것들이 답변될 때 나머지 두 가지를 근으로 하는 것들은 답변되지 않는 것으로 알아야 한다. '형색의 처와 처들과 함께'라는 것은 '어느 곳에서 형색의 처가 생겨나는지, 그곳에서 의처(意處)가 생겨나는가?'라는 이 질문에서 언급된 형색의 처와 의처와 함께라는 뜻이다. 형색의 처를 근으로 하는 것들 중에 의처의 쌍의 첫 번째 질문에서 향(香)·미(味)·촉(觸)의 쌍들의 첫 번째 질문들과 같은 답변이 됨이 쌍들을 답변하지 않은 원인으로 설해졌다. 왜냐하면 두 번째 질문들에 대해서는 응답의 답변이 있어야 하므로 이전에 말한 방식대로 답변해서는 안 되고, 첫 번째 질문들에 대해서도 해서는 안 되기 때문이다.

เหฏฺฐิเมหิ สทิสวิสฺสชฺชนตฺตาติ เอตฺถ คนฺธายตนมูลกานํ รสโผฏฺฐพฺพยมกานํ รสายตนมูลกสฺส จ โผฏฺฐพฺพยมกสฺส ปฏิวจนวิสฺสชฺชเนเนว ภวิตพฺพนฺติ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว วิสฺสชฺชนํ น กาตพฺพนฺติ เยสํ กาตพฺพํ, เตสํ คนฺธรสโผฏฺฐพฺพมูลกานํ มนายตนธมฺมายตนยมกานํ จกฺขาทิปญฺจายตนมูลเกหิ มนายตนธมฺมายตนยมเกหิ สทิสวิสฺสชฺชนตฺตาติ อตฺโถ. จกฺขายตนาทิมูลกานิ สทฺทายตนยมกานิ สทฺทายตนมูลกานิ สพฺพานิ อวิสฺสชฺชเนเนว อลพฺภมานวิสฺสชฺชนตาทสฺสเนน [Pg.130] วิสฺสชฺชิตานิ นาม โหนฺตีติ อาห ‘‘ฉสฏฺฐิ ยมกานิ วิสฺสชฺชิตานิ นาม โหนฺตี’’ติ.

'아래의 것들과 답변이 같기 때문에'라는 것은, 여기서 향입(香入)을 근으로 하는 미입(味入)·촉입(觸入)의 쌍들과 미입을 근으로 하는 촉입의 쌍에 대해 응답의 답변으로만 이루어져야 하므로 이전에 말한 방식대로 답변을 하지 않아야 할 대상들에 대하여, 그 향·미·촉을 근으로 하는 의처(意處)·법처(法處)의 쌍들이 안입(眼入) 등 다섯 가지 처를 근으로 하는 의처·법처의 쌍들과 답변이 같다는 의미이다. 안입 등을 근으로 하는 성입(聲入)의 쌍들과 성입을 근으로 하는 모든 것은 답변하지 않음으로써 얻어지지 않는 답변임을 보임으로써 답변된 것이라고 한다. 그래서 '66개의 쌍이 답변되었다'라고 말한 것이다.

ชจฺจนฺธมฺปิ ชจฺจพธิรมฺปีติ เอตฺถ จ ชจฺจพธิรคฺคหเณน ชจฺจนฺธพธิโร คหิโตติ เวทิตพฺโพ. สฆานกานํ สจกฺขุกานนฺติ ปริปุณฺณายตนเมว โอปปาติกํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เอตฺถ เอว-สทฺทํ วุตฺตนฺติ-เอตสฺส ปรโต โยเชตฺวา ยถา ‘‘สฆานกานํ อจกฺขุกาน’’นฺติ อิทํ อปริปุณฺณายตนํ สนฺธาย วุตฺตํ, น เอวํ ‘‘สฆานกานํ สจกฺขุกาน’’นฺติ เอตํ. เอตํ ปน ปริปุณฺณายตนํ สนฺธาย วุตฺตเมวาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เตน ชจฺจพธิรมฺปิ สนฺธาย วุตฺตตา น วาริตา โหตีติ.

'태생적 맹인도 태생적 귀머거리도'라는 여기서 태생적 귀머거리를 언급함으로써 태생적 맹인이며 귀머거리인 자가 포함된 것으로 알아야 한다. '비(鼻)를 가진 자들로서 안(眼)을 가진 자들'이라는 말은 구족된 처를 가진 화생자(opapātika)를 겨냥하여 설해진 것이라는 점에 대해서, '에와(eva)'라는 단어를 '말해졌다(vutta)'는 단어 뒤에 결합하여, 마치 '비(鼻)를 가진 자들로서 안(眼)이 없는 자들'이라는 이것이 구족되지 않은 처를 겨냥하여 설해진 것과 같지만, '비(鼻)를 가진 자들로서 안(眼)을 가진 자들'이라는 이것은 그렇지 않다. 이것은 오직 구족된 처를 겨냥하여 설해진 것일 뿐이라는 의미로 보아야 한다. 그것에 의해 태생적 귀머거리를 겨냥하여 설해졌다는 사실도 부정되지 않는다.

๒๒-๒๕๔. ยตฺถ จกฺขายตนนฺติ รูปีพฺรหฺมโลกํ ปุจฺฉตีติ นิยมโต ตตฺถ จกฺขุโสตานํ สหุปฺปตฺติมตฺตํ ปสฺสนฺโต วทติ, โอกาสวาเร ปน ตสฺมึ ปุคฺคลสฺส อนามฏฺฐตฺตา ยตฺถ กามธาตุยํ รูปธาตุยญฺจ จกฺขายตนํ อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ โสตายตนมฺปิ เอกนฺเตน อุปฺปชฺชตีติ ‘‘อามนฺตา’’ติ (ยม. ๑.อายตนยมก.๒๒) วุตฺตํ.

22-254. '어느 곳에서 안입(眼入)이...'라는 것은 색계 범천의 세상을 묻는 것이라고 규정적으로 거기서 안(眼)과 이(耳)가 함께 일어날 뿐임을 보면서 말한다. 그러나 기세간(okāsa)의 차례(vāra)에서는 그곳에서 특정한 인물이 거론되지 않았으므로, 욕계와 색계에서 안입이 일어나는 어느 곳이든 거기서 이입(耳入)도 반드시 일어난다는 뜻으로 '아만따(그러하다)'(yama. 1.āyatanayamaka.22)라고 설해졌다.

‘‘ยสฺส วา ปน รูปายตนํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส จกฺขายตนํ อุปฺปชฺชิสฺสตีติ? อามนฺตา’’ติ กสฺมา ปฏิญฺญาตํ, นนุ โย คพฺภเสยฺยกภาวํ คนฺตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสติ, ตสฺส รูปายตนํ ปฏิสนฺธิยํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, น ปน จกฺขายตนนฺติ? ยสฺส รูปายตนํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส ตทวตฺถสฺส ปุคฺคลสฺส รูปายตนุปฺปาทโต อุทฺธํ จกฺขายตนสนฺตานุปฺปาทสฺส ปวตฺติยมฺปิ ภวิสฺสนฺตสฺส ปฏิญฺญาตพฺพตฺตา. อถ กสฺมา ‘‘ยสฺส วา ปน รูปายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส จกฺขายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสตีติ? อามนฺตา’’ติ ปฏิญฺญาตํ, นนุ คพฺภเสยฺยกสฺส ปจฺฉิมภวิกสฺส อุปปชฺชนฺตสฺส เอกาทสมสตฺตาหา โอรโต ฐิตสฺส รูปายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสติ โน จ จกฺขายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสตีติ? ตสฺมึ ภเว ภวิสฺสนฺตสฺส อุปฺปาทสฺส อนาคตภาเวน อวจนโต. ภวนฺตเร หิ ตสฺส ตสฺส อายตนสนฺตานสฺส โย อาทิอุปฺปาโท ปฏิสนฺธิยํ ปวตฺเต จ ภวิสฺสติ, โส อนาคตุปฺปาโท ตพฺภาเวน วุจฺจติ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนานนฺโตคธตฺตา. น ปน โย ตสฺมึเยว ภเว ปวตฺเต ภวิสฺสติ, โส อนาคตุปฺปาทภาเวน วุจฺจติ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนนฺโตคธตฺตา. อทฺธาวเสน เหตฺถ กมฺมชปวตฺตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนาทิกาลเภโท อธิปฺเปโต. เอวญฺจ กตฺวา อินฺทฺริยยมเก (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๓๖๘) ‘‘ยสฺส อิตฺถินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ[Pg.131], ตสฺส ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสตีติ? ปจฺฉิมภวิกานํ อิตฺถีนํ อุปปชฺชนฺตีนํ, ยา จ อิตฺถิโย รูปาวจรํ อรูปาวจรํ อุปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ, ยา จ อิตฺถิโย เอเตเนว ภาเวน กติจิ ภเว ทสฺเสตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ, ตาสํ อุปปชฺชนฺตีนํ ตาสํ อิตฺถินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, โน จ ตาสํ ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ. น หิ ตาสํ สพฺพาสํ ตสฺมึ ภเว ปวตฺเต ปุริสินฺทฺริยํ น อุปฺปชฺชิสฺสติ ลิงฺคปริวตฺตนสพฺภาวา, ภวนฺตเร ปน อาทิอุปฺปาทสฺส อภาวํ สนฺธาย ‘‘โน จ ตาสํ ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ. ภวนฺตเร หิ อาทิอุปฺปาทสฺส อนาคตตฺตํ อธิปฺเปตนฺติ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘กติจิ ภเว ทสฺเสตฺวา’’ติ ภวคฺคหณํ กตนฺติ.

‘혹은 누구에게 색처(rūpāyatana)가 일어날 것이라면, 그에게 안처(cakkhāyatana)도 일어날 것인가? 그렇다’라고 확답한 것은 무엇 때문인가? 모태에 들어가는 상태(태생)가 되어 반열반할 자에게는, 재생연결 시에 색처는 일어나겠지만 안처는 일어나지 않는 것이 아닌가? 색처가 일어날 자에게는 그 상태의 중생이 색처의 일어남으로부터 그 이후에 안처의 상속이 일어나는 전개 과정에서도 (안처가) 있게 될 것이라는 점이 확답되었기 때문이다. 그렇다면 왜 ‘혹은 누구에게 색처가 일어나지 않을 것이라면 그에게 안처도 일어나지 않을 것인가? 그렇다’라고 확답하였는가? 모태에 잉태되는 최후의 존재(pacchimabhavika)가 태어날 때 11주(sattāha) 이전에 머무는 자에게는 색처가 일어나지 않겠지만 안처가 일어나지 않는 것이 아니지 않는가? 그 존재(생)에서 있게 될 일어남은 미래의 상태로서 말해지지 않기 때문이다. 다른 존재(내생)에서 각각의 처의 상속이 재생연결과 전개 과정에서 최초로 일어나는 것은 미래의 일어남이라고 일컬어지는데, 그것은 기간(addhā)으로서 현재에 포함되지 않기 때문이다. 그러나 바로 그 존재의 전개 과정에서 있게 될 것은 미래의 일어남의 상태라고 일컬어지지 않는데, 그것은 기간으로서 현재에 포함되기 때문이다. 여기서 ‘기간’의 관점에서 업에서 생긴 전개 과정의 현재 등의 시간적 구분이 의도된 것이다. 이와 같이 하여 인드라야마카(Indriyayamaka)에서 ‘누구에게 여근(itthindriya)이 일어난다면 그에게 남근(purisindriya)이 일어날 것인가? 최후의 존재인 여인들이 태어날 때와, 여인들이 색계나 무색계에 태어나 반열반할 때와, 여인들이 이 성별 그대로 몇 번의 생을 거치며 보이고 나서 반열반할 때, 그들이 태어날 때 그들에게 여근은 일어나지만 그들에게 남근은 일어나지 않을 것이다’라고 설해진 것이다. 그들 모두에게 그 존재의 전개 과정에서 성의 전환(liṅgaparivattana)이 있을 수 있으므로 남근이 일어나지 않는 것은 아니지만, 다른 존재(내생)에서 최초의 일어남이 없음을 염두에 두고 ‘그들에게 남근은 일어나지 않을 것이다’라고 설한 것이다. 다른 존재에서의 최초의 일어남이 미래의 것으로 의도되었기 때문이다. 이와 같이 하여 ‘몇 번의 생을 거치며 보이고 나서’라고 하여 존재(생)를 취한 것이다.

‘‘อายตนานํ ปฏิลาโภ ชาตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๘๘; วิภ. ๒๓๕) วจนโต ตํตํอายตนนิพฺพตฺตกกมฺเมน คหิตปฏิสนฺธิกสฺส อวสฺสํภาวีอายตนสฺส ยาว อายตนปาริปูริ, ตาว อุปฺปชฺชตีติ ปน อตฺเถ คยฺหมาเน ปุจฺฉาทฺวยวิสฺสชฺชนํ สูปปนฺนํ โหติ. เอวญฺจ สติ ‘‘ยสฺส วา ปน โสตายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส จกฺขายตนํ นุปฺปชฺชตีติ? ปจฺฉิมภวิกานํ ปญฺจโวการํ อุปปชฺชนฺตานํ, เย จ อรูปํ อุปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ, เตสํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ โสตายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสติ, โน จ เตสํ จกฺขายตนํ นุปฺปชฺชตี’’ติ เอวมาทีสุ (ยม. ๑.อายตนยมก.๙๕) คพฺภเสยฺยกาปิ ปจฺฉิมภวิกาทโย อุปปชฺชนฺตา คหิตา โหนฺติ. เอวญฺจ กตฺวา อินฺทฺริยยมเก (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๑๘๖) ‘‘ยสฺส วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา’’ติ อิทมฺปิ อุปปนฺนํ โหติ. โสมนสฺสินฺทฺริยุปฺปาทกสฺส กมฺมสฺส เอกนฺเตน จกฺขุนฺทฺริยุปฺปาทนโต คพฺเภปิ ยาว จกฺขุนฺทฺริยุปฺปตฺติ, ตาว อุปฺปชฺชมานตาย ตสฺสา อภินนฺทิตพฺพตฺตา.

‘감관(처)들을 얻는 것이 태어남이다’라는 말씀에 따라, 각각의 감관을 생기게 하는 업에 의해 재생연결을 취한 자에게는 감관이 구족될 때까지 반드시 감관이 일어난다는 의미로 취해질 때, 두 가지 질문에 대한 답변이 매우 적절하게 된다. 이와 같이 될 때, ‘혹은 누구에게 이처(sotāyatana)가 일어나지 않을 것이라면, 그에게 안처(cakkhāyatana)가 일어나지 않는가? 오온(pañcavokāra)에 태어나는 최후의 존재들과, 무색계에 태어나 반열반할 자들이 태어날 때, 그들에게 이처는 일어나지 않겠지만 그들에게 안처가 일어나지 않는 것은 아니다’라고 하는 등의 아야타나야마카(Āyatanayamaka)의 내용에서, 모태에 잉태되는 최후의 존재 등이 태어나는 경우도 포함되게 된다. 이와 같이 하여 인드라야마카에서 ‘혹은 누구에게 희근(somanassindriya)이 일어난다면, 그에게 안근(cakkhundriya)이 일어나는가? 그렇다’라고 한 이것도 적절하게 된다. 희근을 일으키는 업은 결정적으로 안근을 일으키기 때문에, 모태에서도 안근이 생기기 전까지는 희근이 일어나는 상태로서 그것을 기뻐해야 하기 때문이다.

ยํ ปน ‘‘ยสฺส วา ปน ยตฺถ รูปายตนํ อุปฺปชฺชิตฺถ, ตสฺส ตตฺถ ฆานายตนํ อุปฺปชฺชตีติ? กามาวจรา จวนฺตานํ, อฆานกานํ กามาวจรํ อุปปชฺชนฺตานํ, รูปาวจรานํ เตสํ ตตฺถ รูปายตนํ อุปฺปชฺชิตฺถ, โน จ เตสํ ตตฺถ ฆานายตนํ อุปฺปชฺชตี’’ติ เอตฺถ ‘‘อฆานกานํ กามาวจรํ อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติ (ยม. ๑.อายตนยมก.๗๖) วุตฺตํ, ตํ เย เอกาทสมสตฺตาหา โอรโต กาลํ กริสฺสนฺติ, เตสํ ฆานายตนานิพฺพตฺตกกมฺเมน คหิตปฏิสนฺธิกานํ วเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘ยสฺส ยตฺถ ฆานายตนํ น นิรุชฺฌติ, ตสฺส [Pg.132] ตตฺถ รูปายตนํ น นิรุชฺฌิสฺสตีติ? กามาวจรํ อุปปชฺชนฺตานํ, อฆานกานํ กามาวจรา จวนฺตานํ, รูปาวจรานํ เตสํ ตตฺถ ฆานายตนํ น นิรุชฺฌติ, โน จ เตสํ ตตฺถ รูปายตนํ น นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ หิ เอตฺถ ‘‘อฆานกานํ กามาวจรา จวนฺตาน’’นฺติ (ยม. ๑.อายตนยมก.๑๘๑) วจนํ อนุปฺปนฺเนเยว ฆานายตเน คพฺภเสยฺยกานํ จุติ อตฺถีติ ทีเปติ. น หิ กามาวจเร คพฺภเสยฺยกโต อญฺโญ อฆานโก อตฺถิ ธมฺมหทยวิภงฺเค (วิภ. ๙๗๘ อาทโย) ‘‘กามธาตุยา อุปปตฺติกฺขเณ กสฺสจิ อฏฺฐายตนานิ ปาตุภวนฺตี’’ติ อวุตฺตตฺตาติ. อถ กสฺมา โอปปาติเก เอว สนฺธาย อิธ, อินฺทฺริยยมเก จ ยถาทสฺสิตาสุ ปุจฺฉาสุ ‘‘อามนฺตา’’ติ วุตฺตนฺติ น วิญฺญายตีติ? ยมเก สนฺนิฏฺฐาเนน คหิตตฺถสฺส เอกเทเส สํสยตฺถสมฺภเวน ปฏิวจนสฺส อกรณโต. ภินฺทิตพฺเพ หิ น ปฏิวจนวิสฺสชฺชนํ โหติ. ยทิ สิยา, ปริปุณฺณวิสฺสชฺชนเมว น สิยาติ. อถ กสฺมา ‘‘ยสฺส วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา’’ติ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๑๘๖) อิมินา ‘‘คพฺภเสยฺยกานํ โสมนสฺสปฏิสนฺธิ นตฺถี’’ติ น วิญฺญายตีติ? ‘‘กามธาตุยา อุปปตฺติกฺขเณ กสฺส ทสินฺทฺริยานิ ปาตุภวนฺติ? คพฺภเสยฺยกานํ สตฺตานํ สเหตุกานํ ญาณสมฺปยุตฺตานํ อุปปตฺติกฺขเณ ทสินฺทฺริยานิ ปาตุภวนฺติ กายินฺทฺริยํ มนินฺทฺริยํ อิตฺถินฺทฺริยํ วา ปุริสินฺทฺริยํ วา ชีวิตินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ วา อุเปกฺขินฺทฺริยํ วา สทฺธินฺทฺริย’’นฺติอาทิวจนโต (วิภ. ๑๐๑๒).

어떤 이에게 혹은 어디서나 형색의 감각장소(rūpāyatana)가 일어났다면, 그에게 거기서 코의 감각장소(ghānāyatana)가 일어나는가? 욕계에서 죽는 자들, 코의 기능이 없는 욕계에 태어나는 자들, 색계의 존재들, 그들에게 거기서 형색의 감각장소는 일어났지만, 그들에게 거기서 코의 감각장소는 일어나지 않는다라는 구절(Yama. 1.āyatanayamaka.76)에서 ‘코의 기능이 없는 욕계에 태어나는 자들’이라고 말한 것은, 열한 번째 이레(sattāha) 이전에 죽을 자들, 즉 코의 감각장소를 생성하지 못하는 업에 의해 재생연결을 취한 자들의 관점에서 설해진 것으로 알아야 한다. ‘어떤 이에게 어디서나 코의 감각장소가 소멸하지 않는다면, 그에게 거기서 형색의 감각장소는 소멸하지 않을 것인가? 욕계에 태어나는 자들, 코의 기능이 없는 욕계에서 죽는 자들, 색계의 존재들, 그들에게 거기서 코의 감각장소는 소멸하지 않지만, 그들에게 거기서 형색의 감각장소는 소멸하지 않는 것이 아니다’라고 하는 구절(Yama. 1.āyatanayamaka.181)에서 ‘코의 기능이 없는 욕계에서 죽는 자들’이라는 말은 코의 감각장소가 생기기 전인 태생(gabbhaseyyaka)인 자들의 죽음이 있음을 보여준다. 왜냐하면 욕계에서 태생인 자들 외에는 다른 코의 기능이 없는 자가 없기 때문이며, 법심비방가(vibha. 978 등)에서 ‘욕계에 태어나는 순간에 어떤 이들에게는 여덟 가지 감각장소가 나타난다’라고 말하지 않았기 때문이다. 그렇다면 왜 여기서 그리고 근(根) 쌍권(Indriyayamaka)에서 보인 질문들에 대해 오로지 화생(opapātika)인 자들만을 고려하여 ‘그러하다(āmantā)’라고 답했는지는 알 수 없는가? 쌍권에서 확정된 뜻으로 취해진 것의 일부분에 의심스러운 뜻이 생길 가능성이 있으므로 응답하지 않았기 때문이다. 분별해야 할 것에 대해서는 응답으로 해결되지 않기 때문이다. 만약 그렇다면, 완전한 해결이 되지 않았을 것이다. 그렇다면 왜 ‘어떤 이에게 희수근(somanassindriya)이 일어난다면, 그에게 안근(cakkhundriya)이 일어나는가? 그러하다’라고 하는 구절(Yama. 3.indriyayamaka.186)에서 ‘태생인 자들에게는 희수의 재생연결이 없다’는 것을 알 수 없는가? ‘욕계에 태어나는 순간에 누구에게 열 가지 근(根)이 나타나는가? 원인을 갖추고 지혜와 결합하여 태어나는 태생인 중생들의 태어나는 순간에 열 가지 근, 즉 신근(kāyindriya), 의근(manindriya), 여근(itthindriya) 또는 남근(purisindriya), 명근(jīvitindriya), 희수근 또는 사수근(upekkhindriya), 신근(saddhindriya) 등이 나타난다’는 등의 구절(Vibha. 1012) 때문이다.

นิโรธวาเร อนาคตกาลเภเท ยถา ตสฺเสว จิตฺตสฺส นิโรโธ อนาคตภาเวน ตสฺส อุปฺปตฺติกฺขเณ วุตฺโต, เอวํ ตสฺเสว กมฺมชสนฺตานสฺส นิโรโธ อนาคตภาเวน ตสฺส อุปฺปาเท วตฺตพฺโพติ สพฺพตฺถ อุปปชฺชนฺตานํ เอว โส ตถา วุตฺโต, น อุปฺปนฺนานํ. อุปฺปนฺนานํ ปน อญฺญสฺส อนาคตสฺส สนฺตานสฺส นิโรโธ อนาคตภาเวน วตฺตพฺโพ, น ตสฺเสว. ตสฺส หิ อุปฺปาทานนฺตรํ นิโรโธ อารทฺโธ นาม โหตีติ. ตสฺมา อรหตํ ปวตฺเต โสตสฺส จกฺขุสฺส จ เภเท สติปิ อนาคตกาลามสนวเสเนว ‘‘ยสฺส จกฺขายตนํ นิรุชฺฌิสฺสติ, ตสฺส โสตายตนํ นิรุชฺฌิสฺสตีติ? อามนฺตา. ยสฺส วา ปน โสตายตนํ นิรุชฺฌิสฺสติ, ตสฺส จกฺขายตนํ นิรุชฺฌิสฺสตีติ? อามนฺตา’’ติ วิสฺสชฺชนทฺวยํ อุปปนฺนเมว โหตีติ. ยสฺมา จ อุปปตฺติอนนฺตรํ นิโรโธ [Pg.133] อารทฺโธ นาม โหติ, ตํนิฏฺฐานภาวโต ปน จุติยา นิโรธวจนํ, ตสฺมา ปวตฺเต นิรุทฺเธปิ สนฺตาเนกเทเส อนิรุทฺธํ อุปาทาย อนิฏฺฐิตนิโรโธติ จุติยาว ตสฺส นิโรโธติ วุจฺจติ. วกฺขติ หิ ‘‘ยสฺส วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ นิรุชฺฌติ, ตสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ นิรุชฺฌตีติ? อามนฺตา’’ติ, เตเนตฺถาปิ จุตินิโรเธ เอว จ อธิปฺเปเต ยญฺจ ปวตฺเต นิรุชฺฌิสฺสติ, ตญฺจ นิฏฺฐานวเสน จุติยา เอว นิรุชฺฌิสฺสตีติ วุตฺตนฺติ ‘‘อามนฺตา’’ติ ยุตฺตํ ปฏิวจนํ. ‘‘สจกฺขุกาน’’นฺติอาทีสุ จ ‘‘ปฏิลทฺธจกฺขุกาน’’นฺติอาทินา อตฺโถ วิญฺญายตีติ.

소멸문(Nirodhavāra)에서 미래의 시간적 구분에 따라, 바로 그 마음의 소멸이 미래의 성질로서 그것의 일어나는 순간에 설해진 것처럼, 이와 같이 바로 그 업에서 생긴 상속(kammajasantāna)의 소멸도 미래의 성질로서 그것의 일어남에서 설해져야 하므로 모든 곳에서 태어나는 자들에게만 그와 같이 설해진 것이지, 이미 태어난 자들에게 설해진 것이 아니다. 이미 태어난 자들에게는 다른 미래의 상속의 소멸이 미래의 성질로 설해져야 하며, 바로 그것(현재의 상속)에 대해 설해서는 안 된다. 왜냐하면 그것은 일어난 직후에 소멸이 시작된 것이라 불리기 때문이다. 그러므로 아라한들의 과정에서 청각과 시각의 구분이 있더라도 단지 미래의 시간을 파악하는 관점에 따라 ‘어떤 이의 안처(cakkhāyatana)가 소멸할 것이라면, 그 사람의 이처(sotāyatana)도 소멸할 것인가? 그러하다. 혹은 어떤 이의 이처가 소멸할 것이라면, 그 사람의 안처도 소멸할 것인가? 그러하다’라는 두 가지 답변이 타당하게 된다. 그리고 태어난 직후에 소멸이 시작된 것이라 불리며, 그것이 끝나는 상태가 죽음(cuti)에서의 소멸이라는 표현이므로, 과정 중에 소멸했더라도 상속의 일부분이 소멸하지 않은 것에 근거하여 ‘끝나지 않은 소멸’이라 하고, 죽음에 이르러서야 그것의 소멸이라고 말한다. ‘어떤 이에게 희수근(somanassindriya)이 소멸한다면, 그에게 안근(cakkhundriya)이 소멸하는가? 그러하다’라고 설할 것이기 때문이다. 그러므로 여기서도 죽음의 소멸만이 의도된 것이며, 과정 중에 소멸할 것이 죽음에 이르러 끝남으로써 소멸할 것이라고 설했으므로 ‘그러하다’라는 응답이 적절하다. ‘눈이 있는 자들’ 등의 구절에서 ‘눈을 얻은 자들’ 등의 의미로 이해된다.

‘‘ยสฺส จกฺขายตนํ น นิรุชฺฌติ, ตสฺส โสตายตนํ น นิรุชฺฌิสฺสตีติ? สพฺเพสํ อุปปชฺชนฺตานํ, อจกฺขุกานํ จวนฺตานํ เตสํ จกฺขายตนํ น นิรุชฺฌติ, โน จ เตสํ โสตายตนํ น นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ เอตฺถ อารุปฺเป ปจฺฉิมภวิเก ฐเปตฺวา สพฺเพ อุปปชฺชนฺตา, อจกฺขุกา จวนฺตา จ คหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. เต หิ ทุติยโกฏฺฐาเสน สงฺคยฺหนฺตีติ ตทเปกฺขตฺตา สาวเสสมิทํ สพฺพวจนํ อจกฺขุกวจนญฺจาติ. ‘‘อารุปฺเป ปจฺฉิมภวิกาน’’นฺติ เอตฺถ จ อรูปโต ปญฺจโวการํ อคจฺฉนฺตา อนญฺญูปปตฺติกาปิ ‘‘อรูเป ปจฺฉิมภวิกา’’อิจฺเจว สงฺคยฺหนฺตีติ เวทิตพฺพา. เอส นโย อญฺเญสุปิ เอวรูเปสูติ.

‘어떤 이의 안처가 소멸하지 않는다면, 그 사람의 이처도 소멸하지 않을 것인가? 모든 태어나는 자들, 눈이 없는 죽어가는 자들, 그들에게는 안처가 소멸하지 않지만, 그들에게 이처가 소멸하지 않는 것은 아니다’라는 구절에서 무색계의 최후의 몸을 가진 자를 제외하고 모든 태어나는 자들과 눈이 없는 죽어가는 자들이 포함된 것으로 보아야 한다. 그들은 두 번째 부분에 포함되기 때문에, 그에 따라 이 ‘모든(sabba)’이라는 말과 ‘눈이 없는(acakkhuka)’이라는 말은 나머지가 있는(sāvasesa) 표현이다. ‘무색계의 최후의 몸을 가진 자들’이라는 구절에서 무색계에서 오온계(pañcavokāra)로 가지 않고 다른 곳에 태어나지 않는 자들도 ‘무색계의 최후의 몸을 가진 자들’에 포함되는 것으로 알아야 한다. 이러한 방식은 다른 유사한 경우에도 적용된다.

ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

발생문(Pavattivāra)에 대한 설명이 끝났다.

อายตนยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

처 쌍권(Āyatanayamaka)에 대한 설명이 끝났다.

๔. ธาตุยมกํ

4. 계 쌍권(Dhātuyamaka)

๑-๑๙. ลพฺภมานานนฺติ อิทํ ปวตฺติวาเร สทฺทธาตุสมฺพนฺธานํ ยมกานํ จกฺขุวิญฺญาณธาตาทิสมฺพนฺธานญฺจ จุติปฏิสนฺธิวเสน อลพฺภมานตํ สนฺธาย วุตฺตํ.

1-19. ‘얻어지는 것들의’라는 이 말은 발생문에서 소리의 요소(saddhadhātu)와 관련된 쌍권들과 안식계(cakkhuviññāṇadhātu) 등과 관련된 것들이 죽음과 재생연결의 과정에서는 얻어지지 않음을 염두에 두고 설해진 것이다.

ธาตุยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

계 쌍권(Dhātuyamaka)에 대한 설명이 끝났다.

๕. สจฺจยมกํ

5. 제 쌍권(Saccayamaka)

๑. ปณฺณตฺติวาโร

1. 시설문(Paṇṇattivāra)

นิทฺเทสวารวณฺณนา

상세설명문(Niddesavāra)에 대한 설명

๑๐-๒๖. ‘‘ทุกฺขํ [Pg.134] ทุกฺขสจฺจนฺติ? อามนฺตา’’ติ เอตฺถ กิญฺจาปิ ทุกฺขทุกฺขํ สงฺขารทุกฺขํ วิปริณามทุกฺขนฺติ ตีสุปิ ทุกฺขสทฺโท ปวตฺตติ, ‘‘ชาติปิ ทุกฺขา’’ติอาทินา (มหาว. ๑๔; วิภ. ๑๙๐) ชาติอาทีสุ จ, โส ปน ทุกฺขทุกฺขโต อญฺญตฺถ ปวตฺตมาโน อญฺญนิรเปกฺโข นปฺปวตฺตติ. สุทฺธญฺเจตฺถ ทุกฺขปทํ อญฺญนิรเปกฺขํ คเหตฺวา ปณฺณตฺติโสธนํ กโรติ, เตน นิปฺปริยายโต ทุกฺขสภาวตฺตา เอว ยํ ทุกฺขทุกฺขํ, ตสฺมึ ทุกฺขทุกฺเข เอส ทุกฺขสทฺโท, ตญฺจ เอกนฺเตน ทุกฺขสจฺจเมวาติ ‘‘อามนฺตา’’ติ วุตฺตํ. สุทฺธสจฺจวาเร สจฺจวิภงฺเค วุตฺเตสุ สมุทเยสุ โกจิ ผลธมฺเมสุ นตฺถิ, น จ ผลธมฺเมสุ โกจิ นิโรโธติ วุจฺจมาโน อตฺถิ, มคฺคสทฺโท จ ผลผลงฺเคสุ มคฺคผลตฺตา ปวตฺตติ, น มคฺคกิจฺจสพฺภาวา. ปรินิฏฺฐิตนิยฺยานกิจฺจานิ หิ ตานิ. นิยฺยานวาจโก เจตฺถ มคฺคสทฺโท, น นิยฺยานผลวาจโก, ตสฺมา สมุทโย สจฺจํ, นิโรโธ สจฺจํ, มคฺโค สจฺจนฺติ เอเตสุปิ ‘‘อามนฺตา’’อิจฺเจว วิสฺสชฺชนํ กตํ.

10-26. “‘고(苦)가 고성제인가? 그렇다’라는 구절에서, 비록 고고(苦苦), 행고(행고), 괴고(괴고)라는 세 가지에서도 ‘고’라는 단어가 통용되고, ‘태어남도 고이다’ 등의 구절처럼 태어남 등에서도 통용되지만, 그것이 고고 이외의 곳에서 쓰일 때는 다른 것에 의존하지 않고는 쓰이지 않는다. 여기서는 순수하게 ‘고’라는 단어만을 다른 것에 의존하지 않고 취하여 명칭의 정화(paṇṇattisodhana)를 하고 있다. 그러므로 방편이 아닌 직접적인 의미(nippariyāyato)에서 고의 자성을 가지는 것만이 고고(苦苦)이며, 그 고고에 이 ‘고’라는 단어가 쓰인 것이다. 그리고 그것은 결정적으로 고성제일 뿐이기에 ‘그렇다’라고 답변된 것이다. 순수 성제 편(Suddhasaccavāra)의 성제분별(Saccavibhaṅga)에서 설해진 집성제들 가운데 어떤 결과의 법(phaladhamma)도 없으며, 결과의 법들 가운데 어떤 멸성제라고 불리는 것도 없다. 또한 도(道)라는 단어는 도의 과보이기 때문에 과보의 구성 요소들에서 통용되는 것이지, 도의 역할이 실재하기 때문에 통용되는 것이 아니다. 그것들은 이미 성취된 출리(niyyāna, 벗어남)의 역할이기 때문이다. 여기서 도라는 단어는 출리를 나타내는 말이지, 출리의 과보를 나타내는 말이 아니다. 그러므로 ‘집성제는 성제인가, 멸성제는 성제인가, 도성제는 성제인가’라는 질문들에서도 역시 ‘그렇다’라고만 답변이 이루어진 것이다.

อถ วา ปทโสธเนน ปเทสุ โสธิเตสุ สจฺจวิเสสนภูตา เอว ทุกฺขาทิสทฺทา อิธ คหิตาติ วิญฺญายนฺติ. เตสํ ปน เอกนฺเตน สจฺจวิเสสนภาวํ, สจฺจานญฺจ ตพฺพิเสสนโยควิเสสํ ทีเปตุํ สุทฺธสจฺจวาโร วุตฺโตติ สจฺจวิเสสนานํ ทุกฺขาทีนํ เอกนฺตสจฺจตฺตา ‘‘ทุกฺขํ สจฺจํ…เป… มคฺโค สจฺจนฺติ? อามนฺตา’’ติ วุตฺตนฺติ. ยถา เจตฺถ, เอวํ ขนฺธยมกาทีสุปิ สุทฺธขนฺธาทิวาเรสุ ขนฺธาทิวิเสสนภูตานเมว รูปาทีนํ คหณํ ยุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ (ยม. อฏฺฐ. ขนฺธยมก ๓๘) ปน ‘‘ยสฺมา ปิยรูปสาตรูปสงฺขาตํ วา รูปํ โหตุ ภูตุปาทารูปํ วา, สพฺพํ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ สงฺคหํ คจฺฉเตว, ตสฺมา อามนฺตาติ ปฏิชานาตี’’ติ วจเนน รูปาทิจกฺขาทิทุกฺขาทิคฺคหเณหิ สุทฺธขนฺธาทิวาเรสุปิ ขนฺธาทิวิเสสนโต อญฺเญปิ คหิตาติ อยมตฺโถ ทีปิโต โหติ, เตน ตทนุรูปตาวเสน อิตโร อตฺโถ วุตฺโต.

또는, 단어의 정화를 통해 단어들이 정화되었을 때, 여기서는 성제의 수식어가 된 ‘고’ 등의 단어들이 취해진 것으로 이해된다. 그 단어들이 결정적으로 성제의 수식어라는 사실과, 성제들이 그 수식어와 결합하는 특수성을 밝히기 위해 순수 성제 편이 설해졌다. 따라서 성제의 수식어인 ‘고’ 등이 결정적인 성제이기 때문에, ‘고가 성제인가? ... 도가 성제인가? 그렇다’라고 설해진 것이다. 여기서와 마찬가지로, 온쌍(Khandhayamaka) 등의 순수 온 편(Suddhakhandhavāra) 등에서도 온의 수식어가 된 색(rūpa) 등을 취하는 것이 타당하다. 그러나 주석서(Yama. aṭṭha. khandhayamaka 38)에서는 “사랑스럽고 즐거운 형태(piyarūpasātarūpa)라고 불리는 색이든, 지대·수대·화대·풍대와 그 파생된 색(bhūtupādārūpa)이든, 모든 것은 다섯 가지 온에 포함될 뿐이다. 그러므로 ‘그렇다’라고 확언한다”라는 문구에 의해, 색·안처·고 등을 취함으로써 순수 온 편 등에서도 온의 수식어 이외의 것들도 취해졌다는 이 뜻이 밝혀져 있다. 그에 따라 그와 부합하도록 다른 뜻이 설해진 것이다.

นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

니뗴사-와라(Niddesavāra, 설명 부분)에 대한 해설이 끝났다.

๒. ปวตฺติวารวณฺณนา

2. 빠왓띠-와라(Pavattivāra, 전개 부분)에 대한 해설

๒๗-๑๖๔. อนฺตมโส [Pg.135] สุทฺธาวาสานมฺปีติ อิทํ เตสํ อริยตฺตา ทุกฺขสจฺเจน อุปปชฺชเน อาสงฺกา สิยาติ กตฺวา วุตฺตํ. ตณฺหาวิปฺปยุตฺตจิตฺตสฺสาติ อิทํ ปญฺจโวการวเสเนว คเหตพฺพนฺติ วุตฺตํ. ยสฺส ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชตีติ เอเตน ปน สนฺนิฏฺฐาเนน สพฺเพ อุปปชฺชนฺตา ปวตฺติยํ จตุโวกาเร มคฺคผลโต อญฺญจิตฺตานํ อุปฺปาทกฺขณสมงฺคิโน ปญฺจโวกาเร จ สพฺพจิตฺตานํ อุปฺปาทกฺขณสมงฺคิโน สงฺคหิตาติ เตสฺเวว สนฺนิฏฺฐาเนน นิจฺฉิเตสุ เกจิ ‘‘ปวตฺเต ตณฺหาวิปฺปยุตฺตจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ เอเตน ทุกฺขสมุทเยสุ เอกโกฏฺฐาสปฺปวตฺติสมงฺคิโน ทสฺสียนฺติ สนฺนิฏฺฐาเนน คหิตสฺเสว วิภาคทสฺสนโต, เตน จตุโวการานมฺปิ คหณํ อุปปนฺนเมว. น หิ เตสุ มคฺคผลุปฺปาทสมงฺคีสุ ปสงฺคตา อตฺถิ ตํสมงฺคีนํ เตสํ สนฺนิฏฺฐาเนน อคฺคหิตตฺตาติ. อิทํ อิธ น คเหตพฺพนฺติ อิทํ จตุโวกาเร ผลสมาปตฺติจิตฺตํ อิธ สจฺจานํ อุปฺปาทวจเน น คเหตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ.

27-164. ‘심지어 정거천의 존재들조차도’라는 것은 그들이 성자(Ariya)들이기 때문에 고성제와 함께 태어나는 것에 대한 의구심이 있을 수 있음을 고려하여 설해진 것이다. ‘갈애와 결합하지 않은 마음의’라는 것은 오온(pañcavokāra)의 관점에서만 취해야 한다고 설해진 것이다. ‘누구에게 고성제가 일어나는가’라는 이 확정(sanniṭṭhāna)에 의해서는, 태어나는 모든 자들, 전개 과정(pavatti)에서 사무온(catuvokāra)에서 도의 과보 이외의 마음들이 일어나는 찰나를 갖춘 자들, 그리고 오온에서 모든 마음들이 일어나는 찰나를 갖춘 자들이 포함된다. 바로 그들이 확정에 의해 결정되었을 때, 어떤 이들은 ‘전개 과정에서 갈애와 결합하지 않은 마음이 일어나는 찰나에’라는 구절에 의해 고성제와 집성제 중 한 부분의 전개를 갖춘 자들이 나타난다고 본다. 왜냐하면 확정에 의해 취해진 것 자체의 분류가 보이기 때문이다. 그로 인해 사무온의 존재들을 취하는 것도 타당하다. 도의 과보가 일어나는 찰나를 갖춘 자들에게는 (고성제가 일어난다는) 과도한 적용(pasaṅga)이 없는데, 그 찰나를 갖춘 자들은 확정에 의해 취해지지 않았기 때문이다. ‘이것은 여기서 취해지지 않아야 한다’는 것은, 사무온에서의 과등지(phalasamāpatti) 마음은 여기서 성제들의 일어남을 말할 때 취해지지 않아야 한다는 뜻이다.

เอตฺถ จ สพฺเพสํ อุปปชฺชนฺตานนฺติ อิทํ กมฺมชปวตฺตสฺส ปฐมุปฺปาททสฺสเนน วุตฺตํ, อสญฺญสตฺตาเปตฺถ สงฺคหิตา. ปวตฺเต ตณฺหาวิปฺปยุตฺตจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณติ อิทํ ปน สมุทยสจฺจุปฺปาทโวมิสฺสสฺส ทุกฺขสจฺจุปฺปาทสฺส ตํรหิตสฺส ทสฺสนวเสน วุตฺตํ. ตณฺหาย อุปฺปาทกฺขเณติ ตํสหิตสฺส สมุทยสจฺจุปฺปาทโวมิสฺสสฺส. เตสํ ปน อสญฺญสตฺตานํ ปวตฺติยํ ทุกฺขสจฺจสฺส อุปฺปาโท สพฺพตฺถ น คหิโต, ตถา นิโรโธ จาติ. มคฺคสจฺจยมเกปิ เอเสว นโย. เตสํ ตสฺมึ อุปปตฺติกฺขเณ จ ตณฺหาวิปฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปตฺติกฺขเณ จาติ เอวเมตฺถ ขณวเสน โอกาโส เวทิตพฺโพติ วุตฺตํ, เอวญฺจ สติ ‘‘ยสฺส ยตฺถ ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ตตฺถ สมุทยสจฺจํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ (ยม. ๑.สจฺจยมก.๗๑) เอตสฺส วิสฺสชฺชเน ปจฺฉิมโกฏฺฐาเส ‘‘อิตเรสํ จตุโวการํ ปญฺจโวการํ อุปปชฺชนฺตานํ, ปวตฺเต จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ ตตฺถ ทุกฺขสจฺจญฺจ อุปฺปชฺชติ สมุทยสจฺจญฺจ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ อิทํ น ยุชฺเชยฺย. น หิ อุปปตฺติกฺขเณ จิตฺตุปฺปตฺติกฺขเณ จ สมุทยสจฺจํ อุปฺปชฺชิสฺสตีติ. ตสฺมา อุปปตฺติกฺขณตณฺหาวิปฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปตฺติกฺขณสมงฺคีนํ ปุคฺคลานํ ยสฺมึ กามาวจราทิโอกาเส สา อุปปตฺติ จิตฺตุปฺปตฺติ จ ปวตฺตมานา, ตตฺถ เตสนฺติ โอกาสวเสเนเวตฺถ [Pg.136] ตตฺถ-สทฺทสฺส อตฺโถ ยุชฺชติ. ปุคฺคโลกาสวาโร เหส. ตตฺถ ปุคฺคลวิเสสทสฺสนตฺถํ ‘‘สพฺเพสํ อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ, โอกาโส ปน ยตฺถ เต, โส เอวาติ.

여기서 ‘태어나는 모든 자들의’라는 것은 업에서 생긴 전개의 첫 번째 일어남을 보여주기 위해 설해진 것이며, 무상유정(asaññasatta)들도 여기에 포함된다. ‘전개 과정에서 갈애와 결합하지 않은 마음이 일어나는 찰나에’라는 것은 집성제의 일어남과 섞인 고성제의 일어남 중에서 그것(집성제)이 없는 상태를 보여주기 위해 설해진 것이다. ‘갈애가 일어나는 찰나에’라는 것은 그것(집성제)과 함께하여 집성제의 일어남과 섞인 상태를 말한다. 그러나 그 무상유정들에게 전개 과정에서 고성제가 일어나는 것과 소멸하는 것은 어디에서도 취해지지 않았다. 도성제쌍(Maggasaccayamaka)에서도 이와 같은 방식이다. ‘그들에게 그 태어나는 찰나와 갈애와 결합하지 않은 마음이 일어나는 찰나에’라고 이와 같이 여기서 찰나의 관점에서 장소(okāsa)가 파악되어야 한다고 설해졌다. 만약 그렇다면, “누구에게 거기서 고성제가 일어나는가, 그에게 거기서 집성제가 일어날 것인가?”(Yama. 1. saccayamaka. 71)라는 질문의 답변 중 마지막 부분에서 “다른 사무온과 오온에 태어나는 자들에게, 전개 과정에서 마음이 일어나는 찰나에 그들에게 거기서 고성제도 일어나고 집성제도 일어날 것이다”라고 하는 것은 적절하지 않을 것이다. 태어나는 찰나와 마음이 일어나는 찰나에 집성제가 일어날 것이라고 할 수 없기 때문이다. 그러므로 태어나는 찰나와 갈애와 결합하지 않은 마음이 일어나는 찰나를 갖춘 보특가라(puggala)들이 태어나거나 마음의 일어남이 전개되는 욕계 등의 어떤 장소에서, ‘거기서 그들에게’라고 장소의 관점에서 ‘거기서(tattha)’라는 단어의 의미가 적절하다. 이것은 보특가라와 장소에 관한 문답(puggalokāsavāra)이기 때문이다. 거기서 보특가라의 차이를 보여주기 위해 ‘태어나는 모든 자들의’ 등이 설해진 것이며, 장소는 그들이 있는 바로 그곳이다.

‘‘สพฺเพสํ จวนฺตานํ ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ อารุปฺเป มคฺคสฺส จ ผลสฺส จ อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ สมุทยสจฺจญฺจ นุปฺปชฺชติ ทุกฺขสจฺจญฺจ นุปฺปชฺชตี’’ติ เอตฺถ ปน ‘‘ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ ทุกฺขสจฺจํ นุปฺปชฺชตี’’ติ จิตฺตปฏิพทฺธวุตฺติตฺตา จิตฺตชรูปเมว อิธาธิปฺเปตํ, น กมฺมชาทิรูปํ จิตฺตํ อนเปกฺขิตฺวาว อุปฺปชฺชนโตติ เกจิ วทนฺติ. ‘‘ยสฺส วา ปน สมุทยสจฺจํ นุปฺปชฺชตี’’ติ เอเตน ปน สนฺนิฏฺฐาเนน คหิโต ปุคฺคโล น จิตฺตํ อเปกฺขิตฺวาว คหิโต, อถ โข โย โกจิ เอวํปกาโร, ตสฺมา ‘‘ตสฺส ทุกฺขสจฺจํ นุปฺปชฺชตี’’ติ เอเตน จ น จิตฺตาเปกฺขเมว ทุกฺขสจฺจํ วุตฺตํ, อถ โข ยํ กิญฺจีติ จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ ยํ กิญฺจิ ทุกฺขสจฺจํ นุปฺปชฺชตีติ อยมตฺโถ วิญฺญายตีติ. น หิ ยมเก วิภชิตพฺเพ อวิภตฺตา นาม ปุจฺฉา อตฺถีติ.

“죽어가는 모든 자들에게, 전개되는 과정(pavatta) 중의 마음이 무너지는 순간(bhaṅgakkhaṇe)에, 무색계에서 도(道)와 과(果)가 일어나는 순간(uppādakkhaṇe)에 그들에게 집성제(集聖諦)도 일어나지 않고 고성제(苦聖諦)도 일어나지 않는다.” 여기서 “전개되는 과정 중의 마음이 무너지는 순간에 고성제가 일어나지 않는다”는 것은 마음과 결부되어 일어나는 것이기 때문에 여기서는 마음에서 생긴 물질(心生色)만을 의도한 것이지, 마음과 상관없이 일어나는 업에서 생긴 물질(業生色) 등을 의도한 것은 아니라고 어떤 이들은 말한다. “혹은 어떤 자에게 집성제가 일어나지 않는가?”라는 이 결론(sanniṭṭhāna)에 의해 취해진 보특가라는 마음을 고려하여 취해진 것이 아니라, 바로 그러한 종류의 누구라도 취해진 것이다. 그러므로 “그에게 고성제가 일어나지 않는다”는 이것에 의해서도 마음에 의존하는 고성제만을 말한 것이 아니라, 그 무엇이든 마음이 무너지는 순간에 그 어떤 고성제도 일어나지 않는다는 이 뜻이 이해되어야 한다. 야마까(쌍권)에서 분별되어야 할 것에 분별되지 않은 질문이란 존재하지 않기 때문이다.

‘‘สุทฺธาวาสานํ ทุติเย จิตฺเตวตฺตมาเน’’ติ อิทํ สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทน ยสฺส ยตฺถ ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชิตฺถ, โน จ สมุทยสจฺจํ, ตํทสฺสนวเสน วุตฺตํ. ตสฺมึ ปน ทสฺสิเต เตน สมานคติกตฺตา ทุติยากุสลจิตฺตโต ปุริมสพฺพจิตฺตสมงฺคิโน เตเนว ทสฺสิตา โหนฺติ. เตสมฺปิ หิ ตตฺถ ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชิตฺถ โน จ เตสํ ตตฺถ สมุทยสจฺจํ อุปฺปชฺชิตฺถาติ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘อิตเรสํ จตุโวการปญฺจโวการาน’’นฺติ เอตฺถ ยถาวุตฺตา สุทฺธาวาสา อคฺคหิตา โหนฺติ. ยถา ‘‘ยสฺส ยตฺถ ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ตตฺถ สมุทยสจฺจํ อุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ (ยม. ๑.สจฺจยมก.๖๑) เอตสฺส วิสฺสชฺชเน ‘‘สุทฺธาวาสานํ อุปปตฺติจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ (ยม. ๑.สจฺจยมก.๖๑) เอเตเนว อุปปตฺติจิตฺตุปฺปาทกฺขณสมงฺคิสมานคติกา ทุติยากุสลโต ปุริมสพฺพจิตฺตุปฺปาทกฺขณสมงฺคิโน ทสฺสิตา โหนฺตีติ น เต ‘‘อิตเรส’’นฺติ เอเตน คยฺหนฺติ, เอวมิธาปิ ทฏฺฐพฺพนฺติ. ‘‘อิตเรส’’นฺติ วจนํ ปญฺจโวการานํ วิเสสนตฺถํ, น จตุโวการานํ. น หิ เต ปุพฺเพ วุตฺตา วชฺเชตพฺพา สนฺติ ปญฺจโวการา วิย ยถาวุตฺตา สุทฺธาวาสาติ. ‘‘อภิสเมตาวีนํ เตสํ ตตฺถ ทุกฺขสจฺจญฺจ อุปฺปชฺชิตฺถ มคฺคสจฺจญฺจ อุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ (ยม. ๑.สจฺจยมก.๔๑) เอเตน สนฺนิฏฺฐาเนน ปุคฺคโลกาสา อญฺญมญฺญปริจฺฉินฺนา คหิตาติ ยสฺมึ โอกาเส อภิสเมตาวิโน, เต เอวํ ‘‘อภิสเมตาวีน’’นฺติ เอเตน คหิตาติ ทฏฺฐพฺพา[Pg.137]. เตน เย กามาวจเร รูปาวจเร อรูปาวจเร วา อภิสเมตาวิโน รูปาวจรํ อรูปาวจรํ วา อุปปนฺนา, ยาว ตตฺถาภิสมโย อุปฺปนฺโน ภวิสฺสติ, ตาว เต เอตฺถ น คยฺหนฺติ, เต ปน ปุริมโกฏฺฐาเส ‘‘สุทฺธาวาสานํ ทุติเย จิตฺเต วตฺตมาเน’’ติ เอวํ ทสฺสิเตหิ สุทฺธาวาเส อนุปฺปนฺนาภิสมเยหิ สมานคติกาติ วิสุํ น ทสฺสิตา. ‘‘อนภิสเมตาวีน’’นฺติ คหิตา เย สพฺพตฺถ ตตฺถ จ อนภิสเมตาวิโน, เตสุ สุทฺธาวาสานํ คหณกาลวิเสสนตฺถํ ‘‘สุทฺธาวาสานํ ทุติเย จิตฺเต วตฺตมาเน’’ติ (ยม. ๑.สจฺจยมก.๔๒) วุตฺตนฺติ.

“정거천(淨居天)의 중생들에게 두 번째 마음이 진행될 때”라는 이것은, 누구에게 어디서 고성제는 일어났지만 집성제는 일어나지 않았는가를 보여주기 위해 가장 마지막의 한계로써 설해진 것이다. 그것이 제시되었을 때, 그것과 같은 경로를 가기 때문에 두 번째 불선심(不善心)보다 이전의 모든 마음을 갖춘 자들도 바로 그것에 의해 제시된 것이 된다. 그들에게도 거기서 고성제는 일어났지만 집성제는 일어나지 않았기 때문이다. 이와 같이 하여 “그 밖의 사온성(四蘊成)과 오온성(五蘊成)의 중생들에게”라는 여기서 앞에서 언급한 정거천의 중생들은 포함되지 않는다. “어떤 자에게 어디서 고성제가 일어나는가, 그에게 거기서 집성제가 일어났는가?”(Yama. 1.saccayamaka.61)라는 이 질문의 답변에서 “정거천의 중생들의 재생연결식의 일어나는 순간에”(Yama. 1.saccayamaka.61)라고 한 바로 이것에 의해, 재생연결식의 일어나는 순간을 갖춘 자와 같은 경로를 가는, 두 번째 불선심보다 이전의 모든 마음의 일어나는 순간을 갖춘 자들이 제시된 것이므로, 그들은 “그 밖의”라는 이것에 의해 취해지지 않는데, 여기서도 그와 같이 보아야 한다. “그 밖의”라는 말은 오온성(五蘊成) 중생들을 수식하기 위한 것이지 사온성(四蘊成) 중생들을 위한 것이 아니다. 앞에서 언급된 것들 중에 제외되어야 할 것들이 오온성 중생인 정거천 중생들처럼 존재하지 않기 때문이다. “예류도를 증득한 그들에게 거기서 고성제도 일어났고 도성제(道聖諦)도 일어났는가?”(Yama. 1.saccayamaka.41)라는 이 결론에 의해 보특가와 처소(okāsa)가 서로 구별되어 취해졌으므로, 어떤 처소에서 예류도를 증득한 자들, 그들만이 “증득한 자들”이라는 이것에 의해 취해진 것으로 보아야 한다. 그러므로 욕계, 색계, 혹은 무색계에서 예류도를 증득한 자들이 색계나 무색계에 태어나서 거기서 도(道)의 증득이 일어날 때까지는 여기서 취해지지 않는다. 그러나 그들은 앞의 구절에서 “정거천의 중생들에게 두 번째 마음이 진행될 때”와 같이 제시된 정거천에서 아직 도를 증득하지 못한 자들과 같은 경로를 가므로 별도로 제시되지 않았다. “증득하지 못한 자들”이라고 취해진 자들은 모든 처소에서 그리고 그곳에서 증득하지 못한 자들이며, 그들 중에 정거천의 중생들을 취하는 시기를 한정하기 위해 “정거천의 중생들에게 두 번째 마음이 진행될 때”(Yama. 1.saccayamaka.42)라고 설해진 것이다.

ยสฺส จิตฺตสฺส อนนฺตรา อคฺคมคฺคํ ปฏิลภิสฺสนฺตีติ เอเตน โวทานจิตฺตสมงฺคินา สมานคติกา ตโต ปุริมตรจิตฺตสมงฺคิโนปิ ยาว สพฺพนฺติมตณฺหาสมฺปยุตฺตจิตฺตสมงฺคี, ตาว ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา. เอส นโย อญฺเญสุ เอวรูเปสูติ.

“어떤 마음의 직후에 최상의 도(阿羅漢道)를 얻게 될 것인가”라는 이것에 의해, 깨끗함의 마음(vodānacitta)을 갖춘 자와 같은 경로를 가는 자들은 그보다 이전의 마음을 갖춘 자들로부터 최후의 갈애와 결합된 마음을 갖춘 자들까지 나타낸 것으로 알아야 한다. 이러한 방식은 이와 같은 다른 경우들에도 적용된다.

ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณติ อาคตฏฺฐาเน ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺสปิ ภงฺคกฺขณคฺคหณํ ทฏฺฐพฺพํ, ตถา ‘‘ปวตฺเต จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ อาคตฏฺฐาเน จ จุติจิตฺตสฺสปิ อุปฺปาทกฺขณสฺสาติ. ‘‘ยสฺส ทุกฺขสจฺจํ น นิรุชฺฌติ, ตสฺส สมุทยสจฺจํ น นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ (ยม. ๑.สจฺจยมก.๑๑๖) เอตสฺส วิสฺสชฺชเน ทฺวีสุปิ โกฏฺฐาเสสุ ‘‘อรูเป มคฺคสฺส จ ผลสฺส จ ภงฺคกฺขเณ’’อิจฺเจว (ยม. ๑.สจฺจยมก.๑๑๖) วุตฺตํ, น วิเสสิตํ. กสฺมา? เอกสฺสปิ มคฺคสฺส จ ผลสฺส จ ภงฺคกฺขณสมงฺคิโน อุภยโกฏฺฐาสภชนโต. ยสฺส ทุกฺขสจฺจํ น นิรุชฺฌตีติ เอเตน สนฺนิฏฺฐาเนน คหิเตสุ หิ อรุเป มคฺคผลภงฺคกฺขณสมงฺคีสุ เกสญฺจิ ติณฺณํ ผลานํ ทฺวินฺนญฺจ มคฺคานํ ภงฺคกฺขณสมงฺคีนํ นิรนฺตรํ อนุปฺปาเทตฺวา อนฺตรนฺตรา วิปสฺสนานิกนฺตึ ภวนิกนฺตึ อุปฺปาเทตฺวา เย อุปริมคฺเค อุปฺปาเทสฺสนฺติ, เตสํ สมุทยสจฺจํ นิรุชฺฌิสฺสตีติ เตสํเยว ปน เกสญฺจิ อนฺตรา ตณฺหํ อนุปฺปาเทตฺวา อุปริมคฺคอุปฺปาเทนฺตานํ มคฺคผลภงฺคกฺขณสมงฺคีนํ สมุทยสจฺจํ น นิรุชฺฌิสฺสตีติ. สามญฺญวจเนนปิ จ ปุริมโกฏฺฐาเส วุจฺจมาเนน ปจฺฉิมโกฏฺฐาเส วกฺขมาเน วชฺเชตฺวาว คหณํ โหตีติ ทสฺสิโตยํ นโยติ.

“전개되는 과정 중의 마음이 무너지는 순간에”라고 나온 곳에서는 재생연결식의 무너지는 순간도 포함되는 것으로 보아야 하며, 이와 같이 “전개되는 과정 중의 마음이 일어나는 순간에”라고 나온 곳에서는 죽음의 마음(cuticitta)의 일어나는 순간도 포함되는 것으로 보아야 한다. “어떤 자의 고성제가 소멸하지 않는가, 그의 집성제가 소멸하지 않겠는가?”(Yama. 1.saccayamaka.116)라는 이 질문의 답변에서 두 부류 모두에 “무색계에서 도와 과의 무너지는 순간에”라고만(Yama. 1.saccayamaka.116) 설해졌을 뿐 구별되지 않았다. 왜인가? 단 하나의 도와 과의 무너지는 순간을 갖춘 자도 두 부류 모두에 속하기 때문이다. “어떤 자의 고성제가 소멸하지 않는가”라는 이 결론에 의해 취해진 자들 중 무색계에서 도와 과의 무너지는 순간을 갖춘 자들로서, 어떤 세 가지 과(果)와 두 가지 도(道)의 무너지는 순간을 갖춘 자들이 (도를) 중단 없이 일으키지 않고, 그 중간중간에 위빳사나에 대한 집착이나 존재에 대한 집착을 일으킨 후에 상위의 도를 일으킬 자들은 그들의 집성제가 소멸할 것이다. 그러나 그들 중 중간에 갈애를 일으키지 않고 상위의 도를 일으키는 도와 과의 무너지는 순간을 갖춘 자들은 집성제가 소멸하지 않을 것이다. 일반적인 표현일지라도 앞의 구절에서 말해지는 것은 뒤의 구절에서 말해질 것을 제외하고 취해진다는 것이 이 방식에서 제시된 것이다.

ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

전개문( pavattivāra)에 대한 설명이 끝났다.

๓. ปริญฺญาวารวณฺณนา

3. 변지문(pariññāvāra)에 대한 설명

๑๖๕-๑๗๐. ปริญฺญาวาเร [Pg.138]…เป… ติสฺโสเปตฺถ ปริญฺญา ลพฺภนฺตีติ เอตฺเถว วิเสสนํ ขนฺธยมกาทีสุ สพฺพขนฺธาทีนํ วิย สพฺพสจฺจานํ อปริญฺเญยฺยตาทสฺสนตฺถํ สจฺฉิกรณภาวนาวเสน อิมสฺส วารสฺส อปฺปวตฺติทสฺสนตฺถญฺจ. ทุกฺขสฺส ปริญฺญตฺถํ สมุทยสฺส จ ปหานตฺถํ ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตีติ ปริญฺญาปหานํ สจฺเจสุ ทสฺเสตุํ ทุกฺเข ตีรณปริญฺญา วุตฺตา, น ปหานปริญฺญา. สมุทเย จ ปหานปริญฺญา, น ตีรณปริญฺญา. ญาตปริญฺญา ปน สาธารณาติ อุภยตฺถ วุตฺตา. มคฺคญาณญฺหิ ทุกฺขสมุทยานิ วิภาเวตีติ ญาตปริญฺญา จ โหติ, ทุกฺขตีรณกิจฺจานํ นิปฺผาทนโต ตีรณปริญฺญา จ, สมุทยสฺส อปฺปวตฺติกรณโตว ปหานปริญฺญา จาติ ติสฺโสปิ ปริญฺญา มคฺคกฺขเณ เอว โยเชตพฺพาติ.

철지절(遍知節, Pariññāvāra)에서 …줄임… '여기에는 세 가지 철지가 얻어진다'는 등에서 이와 같이 차별화하는 것은 온쌍론(蘊雙論) 등에서 모든 온 등이 그러하듯 모든 성제가 (모두 다) 철지해야 할 대상은 아님을 보이기 위함이며, 실증과 수행의 관점에서 이 절(vāra)이 작용하지 않음을 보이기 위함이다. 괴로움의 철지를 위해서 그리고 일어남(集)의 버림을 위해서 세존 아래에서 청정범행을 닦는다는 것과 관련하여 성제에서의 철지와 버림을 보이기 위해, 괴로움에 대해서는 심찰철지(審察遍知, tīraṇapariññā)가 설해졌고 포기철지(抛棄遍知, pahānapariññā)는 설해지지 않았다. 그리고 일어남에 대해서는 포기철지가 설해졌고 심찰철지는 설해지지 않았다. 그러나 지지철지(知止遍知, ñātapariññā)는 공통적이기에 양자 모두에서 설해졌다. 도의 지혜(道智)는 괴로움과 일어남을 구별하므로 지지철지가 되고, 괴로움을 심찰하는 기능을 성취하므로 심찰철지가 되며, 일어남이 작용하지 않게 하므로 포기철지가 된다. 이 세 가지 철지는 도의 순간에 결합되어야 한다.

ปริญฺญาวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

철지절에 대한 설명이 끝났다.

สจฺจยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

성제쌍론(聖諦雙論)에 대한 설명이 끝났다.

๖. สงฺขารยมกํ

6. 형성쌍론(形成雙論, Saṅkhārayamaka)

๑. ปณฺณตฺติวารวณฺณนา

1. 개념절(槪念節)에 대한 설명

๑. ขนฺธาทโย วิย ปุพฺเพ อวิภตฺตา กายสงฺขาราทโยติ เตสํ อวิญฺญาตตฺตา ‘‘อสฺสาสปสฺสาสา กายสงฺขาโร’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๔.๓๔๘) ตโย สงฺขาเร วิภชติ. กายสฺส สงฺขาโรติ ปฐเม อตฺเถ สามิอตฺเถ เอว สามิวจนํ, ทุติเย อตฺเถ กตฺตุอตฺเถ. วจิยา สงฺขาโรติ กมฺมตฺเถ สามิวจนํ. จิตฺตสฺส สงฺขาโรติ จ กตฺตุอตฺเถเยว. โส ปน กรณวจนสฺส อตฺโถติ กตฺวา ‘‘กรณตฺเถ สามิวจนํ กตฺวา’’ติ วุตฺตํ.

1. 온(蘊) 등과 같이 이전에 분류되지 않은 신행(身行) 등은 그것들이 알려지지 않았기 때문에 '들숨과 날숨은 신행이다'라는 등(상윳타 니까야 4.348)으로 세 가지 형성을 분류한다. '몸의 형성(身行)'이라는 첫 번째 의미에서는 소유격의 의미로 소유격(제6격)이 쓰였고, 두 번째 의미에서는 주격의 의미이다. '말의 형성(口行)'이라는 것은 목적격의 의미에서 소유격이 쓰인 것이다. '마음의 형성(心行)'도 주격의 의미이다. 그것은 도구격의 의미이므로 '도구격의 의미로 소유격을 사용했다'라고 설해졌다.

๒-๗. สุทฺธิกเอเกกปทวเสน อตฺถาภาวโตติ ปทโสธนตํมูลกจกฺกวาเรหิ โยปิ อตฺโถ ทสฺสิโต ทฺวีหิ ปเทหิ ลพฺภมาโน เอโก อสฺสาสปสฺสาสาทิโก, ตสฺส สุทฺธิเกหิ กายาทิปเทหิ สุทฺธิเกน [Pg.139] จ สงฺขารปเทน อวจนียตฺตา ยถา รูปปทสฺส ขนฺเธกเทโส ขนฺธปทสฺส ขนฺธสมุทาโย ปทโสธเน ทสฺสิโต ยถาธิปฺเปโต อตฺโถ อตฺถิ, เอวํ เอเกกปทสฺส ยถาธิปฺเปตตฺถาภาวโตติ อธิปฺปาโย. กาโย กายสงฺขาโรติอาทิ ปน วตฺตพฺพํ สิยาติ ยทิ วิสุํ อทีเปตฺวา สมุทิโต กายสงฺขารสทฺโท เอกตฺถ ทีเปติ, กายสงฺขารสทฺโท กายสงฺขารตฺเถ วตฺตมาโน ขนฺธสทฺโท วิย รูปสทฺเทน กายสทฺเทน วิเสสิตพฺโพติ อธิปฺปาเยน วทติ. สุทฺธสงฺขารวาโร เหสาติ เอเตน อิมสฺส วารสฺส ปทโสธเนน ทสฺสิตานํ ยถาธิปฺเปตานเมว คหณโต เตสญฺจ กายาทิปเทหิ อคฺคหิตตฺตา ‘‘กาโย กายสงฺขาโร’’ติอาทิวจนสฺส อยุตฺตึ ทสฺเสติ. อิธ ปน สงฺขารยมเก กายาทิปทานํ สงฺขารปทสฺส จ อสมานาธิกรณตฺตา ‘‘กาโย สงฺขาโร, สงฺขารา กาโย’’ติอาทิมฺหิ วุจฺจมาเน อธิปฺเปตตฺถปริจฺจาโค อนธิปฺเปตตฺถปริคฺคโห จ กโต สิยาติ สุทฺธสงฺขารตํมูลจกฺกวารา น วุตฺตา. ปทโสธนวารตํมูลจกฺกวาเรหิ ปน อสมานาธิกรเณหิ กายาทิปเทหิ สงฺขารสทฺทสฺส วิเสสนียตาย ทสฺสิตาย สํสโย โหติ ‘‘โย อตฺถนฺตรปฺปวตฺตินา กายสทฺเทน วิเสสิโต กายสงฺขาโร, เอโส อตฺถนฺตรปฺปวตฺตีหิ วจีจิตฺเตหิ วิเสสิโต อุทาหุ อญฺโญ’’ติ. เอวํ เสเสสุปิ. เอตฺถ เตสํ อญฺญตฺถ ทสฺสนตฺถํ ‘‘กายสงฺขาโร วจีสงฺขาโร’’ติอาทินา อนุโลมปฏิโลมวเสน ฉ ยมกานิ วุตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพํ. อฏฺฐกถายํ ปน สุทฺธสงฺขารวารฏฺฐาเน วุตฺตตฺตา อยํ นโย สุทฺธสงฺขารวาโรติ วุตฺโต.

2-7. 단어 자체의 측면에서 의미가 없기 때문에 단어 정화(padasodhana)를 근본으로 하는 순환절들에 의해 어떤 의미가 제시되더라도, 두 단어에 의해 얻어지는 하나의 들숨과 날숨 등은 순수한 '몸' 등의 단어나 순수한 '형성'이라는 단어로는 표현될 수 없다. 마치 색(色)이라는 단어가 온(蘊)의 일부분이고 온이라는 단어가 온의 전체임이 단어 정화에서 제시된 것처럼 의도된 의미가 있듯이, 각각의 단어에는 의도된 의미가 없다는 뜻이다. 그러나 '몸은 신행이다' 등의 표현이 필요할 수 있는데, 만약 따로 설명하지 않고 결합된 '신행'이라는 단어가 하나의 의미를 나타낸다면, '신행'이라는 단어가 '신행'의 의미로 쓰일 때 '온'이라는 단어가 '색'이라는 단어에 의해 수식되어야 하는 것과 같다는 의도로 말한다. 이것은 순수 형성절(suddhasaṅkhāravāra)이므로, 이 절에서 단어 정화에 의해 제시된 의도된 의미만을 취하기 때문에 그것들이 '몸' 등의 단어에 포함되지 않으므로 '몸은 신행이다' 등의 말은 부적절함을 보여준다. 여기 형성쌍론에서는 '몸' 등의 단어와 '형성'이라는 단어가 동격이 아니기 때문에, '몸은 형성이고 형성은 몸이다' 등으로 말하면 의도된 의미를 버리고 의도하지 않은 의미를 취하게 되므로 순수 형성을 근본으로 하는 순환절은 설해지지 않았다. 단어 정화를 근본으로 하는 순환절에 의해 동격이 아닌 '몸' 등의 단어로 '형성'이라는 단어의 수식어임이 제시되면, '다른 의미로 작용하는 몸이라는 단어에 의해 수식된 신행이, 다른 의미로 작용하는 말이나 마음에 의해 수식된 것과 같은 것인가 아니면 다른 것인가?'라는 의심이 생긴다. 나머지에 대해서도 이와 같다. 여기서 그것들이 다른 곳에 있음을 보이기 위해 '신행, 구행' 등으로 순서와 역순에 따라 여섯 가지 쌍(yamaka)이 설해졌음을 보아야 한다. 주석서에서는 순수 형성절의 자리에서 설해졌기 때문에 이 방식은 순수 형성절이라고 불린다.

ปณฺณตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

개념절에 대한 설명이 끝났다.

๒. ปวตฺติวารวณฺณนา

2. 발생절(發生節)에 대한 설명

๑๙. ปวตฺติวาเร สงฺขารานํ ปุคฺคลานญฺจ โอกาสตฺตา ฌานํ ภูมิ จ วิสุํ โอกาสภาเวน คหิตาติ ปุคฺคลวาเร จ โอกาสวเสน ปุคฺคลคฺคหเณน เตสํ ทฺวินฺนํ โอกาสานํ วเสน คหณํ โหติ, ตสฺมา ‘‘วินา วิตกฺกวิจาเรหิ อสฺสาสปสฺสาสานํ อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ ทุติยตติยชฺฌาโนกาสวเสน คหิตา ปุคฺคลา วิเสเสตฺวา ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพา[Pg.140]. ปุน ปฐมชฺฌานํ สมาปนฺนานนฺติ ฌาโนกาสวเสน ปุคฺคลํ ทสฺเสติ, กามาวจรานนฺติ ภูโมกาสวเสน. ทฺวิปฺปการานมฺปิ ปน เตสํ วิเสสนตฺถมาห ‘‘อสฺสาสปสฺสาสานํ อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ. เตน รูปารูปาวจเรสุ ปฐมชฺฌานสมาปนฺนเก กามาวจเร คพฺภคตาทิเก จ นิวตฺเตติ. กามาวจรานมฺปิ หิ คพฺภคตาทีนํ วินา อสฺสาสปสฺสาเสหิ วิตกฺกวิจารานํ อุปฺปตฺติ อตฺถิ. อฏฺฐกถายํ ปน เอกนฺติกตฺตา รูปารูปาวจรา นิทสฺสิตา. วินา อสฺสาสปสฺสาเสหิ วิตกฺกวิจารานํ อุปฺปาทกฺขเณติ เอเตน ปน ทสฺสิตา ปุคฺคลา ปฐมชฺฌาโนกาสา กามาวจราทิโอกาสา จ อสฺสาสปสฺสาสวิรหวิสิฏฺฐา ทฏฺฐพฺพา. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ ปุคฺคลวิภาโค เวทิตพฺโพ.

19. 발생절에서는 형성과 인물 그리고 처소(okāsa) 때문에 선정과 지(地)가 별도로 처소로서 취해졌다. 인물절(pugalavāra)에서는 처소의 관점에서 인물을 취함으로써 그 두 가지 처소의 관점에서 취해지게 된다. 그러므로 '심찰과 사유 없이 들숨과 날숨이 일어나는 찰나에'라고 하여 제2선과 제3선의 처소의 관점에서 취해진 인물들이 차별화되어 제시되었음을 보아야 한다. 다시 '초선에 든 자들'이라고 하여 선정의 처소의 관점에서 인물을 제시하고, '욕계의 자들'이라고 하여 지(地)의 처소의 관점에서 제시한다. 두 종류의 인물을 모두 차별화하기 위해 '들숨과 날숨이 일어나는 찰나에'라고 설한다. 그것으로써 색계와 무색계에서 초선에 든 자들과 욕계의 태생(gabbhagata) 등을 제외한다. 욕계의 태생 등에게도 들숨과 날숨 없이 심찰과 사유의 일어남이 있기 때문이다. 주석서에서는 확정적인 것이기 때문에 색계와 무색계가 예시되었다. '들숨과 날숨 없이 심찰과 사유가 일어나는 찰나에'라는 이것으로 제시된 인물들은 초선의 처소와 욕계 등의 처소에서 들숨과 날숨이 없는 것으로 특징지어진다고 보아야 한다. 이 방식에 따라 모든 곳에서 인물의 분류를 이해해야 한다.

๒๑. ‘‘ปฐมชฺฌาเน กามาวจเรติ กามาวจรภูมิยํ อุปฺปนฺเน ปฐมชฺฌาเน’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ, เอตสฺมึ ปน อตฺเถ สติ ‘‘จตุตฺถชฺฌาเน รูปาวจเร อรูปาวจเร ตตฺถ จิตฺตสงฺขาโร อุปฺปชฺชติ, โน จ ตตฺถ กายสงฺขาโร อุปฺปชฺชตี’’ติ เอตฺถาปิ รูปารูปาวจรภูมีสุ อุปฺปนฺเน จตุตฺถชฺฌาเนติ อตฺโถ ภเวยฺย, โส จ อนิฏฺโฐ ภูมีนํ โอกาสภาวสฺเสว อคฺคหิตตาปตฺติโต, สพฺพจตุตฺถชฺฌานสฺส โอกาสวเสน อคฺคหิตตาปตฺติโต จ, ตสฺมา ฌานภูโมกาสานํ สงฺกรํ อกตฺวา วิสุํ เอว โอกาสภาโว โยเชตพฺโพ. ปฐมชฺฌาโนกาเสปิ หิ กายสงฺขาโร จ อุปฺปชฺชติ วจีสงฺขาโร จ อุปฺปชฺชติ กามาวจโรกาเส จ. ยทิปิ น สพฺพมฺหิ ปฐมชฺฌาเน สพฺพมฺหิ จ กามาวจเร ทฺวยํ อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ ปน ตํทฺวยุปฺปตฺติ อตฺถีติ กตฺวา เอวํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. วิสุํ โอกาสตฺตา จ ‘‘องฺคมตฺตวเสน เจตฺถา’’ติอาทิวจนํ น วตฺตพฺพํ โหตีติ. อิมมฺหิ จ ยมเก อวิตกฺกวิจารมตฺตํ ทุติยชฺฌานํ วิจารวเสน ปฐมชฺฌาเน สงฺคหํ คจฺฉตีติ ทฏฺฐพฺพํ. มุทฺธภูตํ ทุติยชฺฌานํ คเหตฺวา อิตรํ อสงฺคหิตนฺติ วา. ยสฺสยตฺถเก ‘‘นิโรธสมาปนฺนาน’’นฺติ น ลพฺภติ. น หิ เต อสญฺญสตฺตา วิย โอกาเส โหนฺตีติ.

21. ‘초선정에서 욕계라는 것은 욕계 지위에 태어난 초선정에서’라고 주석서에 설해졌다. 그러나 이 의미에 있어서 ‘제4선정에서 색계와 무색계에서 거기서는 심행(心行)이 일어나지만, 거기서 신행(身行)은 일어나지 않는다’라고 한 여기에서도 색계와 무색계 지위에 태어난 제4선정이라는 의미가 될 것인데, 그것은 바람직하지 않다. 지위(bhūmi)의 장소적 상태(okāsabhāva)를 취하지 않게 되는 과실이 있고, 모든 제4선정을 장소의 관점에서 취하지 않게 되는 과실이 있기 때문이다. 그러므로 선정의 지위와 장소를 혼동하지 말고 장소의 상태를 별도로 결합해야 한다. 초선정의 장소에서도 신행과 구행(口行)이 일어나고 욕계의 장소에서도 일어난다. 비록 모든 초선정과 모든 욕계에서 그 둘이 일어나는 것은 아니지만, 거기서 그 둘의 발생이 있다고 하여 이와 같이 설해진 것으로 보아야 한다. 별개의 장소이기 때문에 ‘여기서는 오직 구성 요소의 관점에서만’ 등의 말은 해서는 안 된다. 그리고 이 쌍권(Yamaka)에서 위탁카(vitakka)와 위짜라(vicāra)만 있는 제2선정은 위짜라의 관점에서 초선정에 포함된다고 보아야 한다. 절정의 상태에 있는 제2선정을 취하고 나머지는 포함되지 않는다고 할 수도 있다. 누구에게[yassayatthake] ‘멸진정에 든 자들에게’라는 것은 얻어지지 않는다. 왜냐하면 그들은 무상유정(asaññasatta)들처럼 장소에 있는 것이 아니기 때문이다.

๓๗. สุทฺธาวาสานํ ทุติเย จิตฺเต วตฺตมาเนติ เตสํ ปฐมโต อวิตกฺกอวิจารโต ทุติเย สวิตกฺกสวิจาเรปิ ภวนิกนฺติอาวชฺชเน วตฺตมาเน อุภยํ นุปฺปชฺชิตฺถาติ ทสฺเสนฺเตน ตโต ปุริมจิตฺตกฺขเณสุปิ นุปฺปชฺชิตฺถาติ [Pg.141] ทสฺสิตเมว โหติ. ยถา ปน จิตฺตสงฺขารสฺส อาทิทสฺสนตฺถํ ‘‘สุทฺธาวาสํ อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติ วุตฺตํ, เอวํ วจีสงฺขารสฺส อาทิทสฺสนตฺถํ ‘‘ทุติเย จิตฺเต วตฺตมาเน’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

37. 정거천(Suddhāvāsa)들의 두 번째 마음이 진행될 때라는 것은, 그들에게 처음에는 위탁카와 위짜라가 없기 때문에 두 번째에 위탁카와 위짜라가 있는 ‘존재에 대한 갈망(bhavanikanti)’ 등의 전향(āvarjjana)이 진행될 때, ‘둘 다 일어나지 않았다’라는 것을 보여줌으로써 그 이전의 심찰나들에서도 일어나지 않았음을 보여주는 것이 된다. 심행(心行)의 시작을 보여주기 위해 ‘정거천에 태어나는 자들에게’라고 설한 것처럼, 구행(口行)의 시작을 보여주기 위해 ‘두 번째 마음이 진행될 때’라고 설한 것으로 보아야 한다.

ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

발생절(Pavattivāra)의 주석이 끝났다.

สงฺขารยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

행쌍권(Saṅkhārayamaka)의 주석이 끝났다.

๗. อนุสยยมกํ

7. 수면쌍권(Anusayayamaka)

ปริจฺเฉทปริจฺฉินฺนุทฺเทสวารวณฺณนา

구별된 것과 구별되지 않은 것의 요설절 주석

๑. ปจฺจยปริคฺคหปริโยสานา ญาตปริญฺญาติ ปจฺจยทีปเกน มูลยมเกน ญาตปริญฺญํ, ขนฺธาทีสุ ตีรณพาหุลฺลโต ขนฺธาทิยมเกหิ ตีรณปริญฺญญฺจ วิภาเวตฺวา อนุสยปหานนฺตา ปหานปริญฺญาติ ปหาตพฺพมุทฺธภูเตหิ อนุสเยหิ ปหานปริญฺญํ วิภาเวตุํ อนุสยยมกํ อารทฺธํ. ลพฺภมานวเสนาติ อนุสยภาเวน ลพฺภมานานํ วเสนาติ อตฺโถ. ตีหากาเรหิ อนุสยานํ คาหาปนํ เตสุ ตถา อคฺคหิเตสุ อนุสยวาราทิปาฬิยา ทุรวโพธตฺตา.

1. ‘조건의 파악을 끝으로 하는 것이 지변지(知遍知)’라고 하여, 조건을 밝히는 물라 야마카(Mūlayamaka)에 의해 지변지를 설명하고, 온(khandha) 등에서 조사가 많으므로 칸다 야마카(Khandhayamaka) 등에 의해 심찰변지(審察遍知)를 설명하고 나서, 수면(anusaya)의 버림을 끝으로 하는 단변지(斷遍知)를 설명하기 위해, 버려야 할 것 중 가장 정점인 수면들에 의한 단변지를 밝히고자 수면쌍권(Anusayayamaka)을 시작하였다. ‘얻어지는 상태에 의해서’라는 말은 수면의 상태로 얻어지는 것들에 의해서라는 의미이다. 세 가지 방식에 의해 수면들을 이해하게 하는 것은, 그것들이 그렇게 파악되지 않으면 수면절(Anusayavāra) 등의 성전 문구를 이해하기 어렵기 때문이다.

อยํ ปเนตฺถ ปุริเมสูติ เอเตสุ สานุสยวาราทีสุ ปุริเมสูติ อตฺโถ. อตฺถวิเสสาภาวโต ‘‘กามธาตุํ วา ปน อุปปชฺชนฺตสฺส กามธาตุยา จุตสฺส, รูปธาตุํ วา ปน อุปปชฺชนฺตสฺส กามธาตุยา จุตสฺสา’’ติ เอวมาทีหิ อวุจฺจมาเน กถมยํ ยมกเทสนา สิยาติ? นายํ ยมกเทสนา, ปุริมวาเรหิ ปน ยมกวเสน เทสิตานํ อนุสยานํ จุติอุปปตฺติวเสน อนุสยฏฺฐานปริจฺเฉททสฺสนํ. ยมกเทสนาพาหุลฺลโต ปน สพฺพวารสมุทายสฺส อนุสยยมกนฺติ นามํ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา ปฏิโลมปุจฺฉาปิ อตฺถวเสน ลพฺภนฺติ, อตฺถวิเสสาภาวโต ปน น วุตฺตาติ ลพฺภมานตาวเสน เอติสฺสาปิ เทสนาย ยมกเทสนตา เวทิตพฺพา.

여기서 ‘이것은 앞의 것들 중에서’라는 것은 ‘이러한 사누사야절(sānusayavāra) 등 앞의 것들 중에서’라는 뜻이다. 특별한 의미 차이가 없으므로 ‘욕계에 태어나는 자 혹은 욕계에서 죽은 자, 색계에 태어나는 자 혹은 욕계에서 죽은 자’ 등의 방식으로 설하지 않는다면 어떻게 이것이 야마카(쌍권)의 가르침이 되겠는가? 이것은 야마카의 가르침이라기보다, 앞의 절들에서 야마카의 방식으로 설해진 수면들을 죽음과 태어남의 관점에서 수면이 머무는 범위를 보여주는 것이다. 그러나 야마카 방식의 설법이 많기 때문에 전체 절의 모음을 수면쌍권(Anusayayamaka)이라고 부르는 것으로 보아야 한다. 혹은 역순의 질문(paṭilomapucchā)들도 의미상으로 얻어지지만, 특별한 의미 차이가 없어서 설하지 않았을 뿐이므로, 얻어질 수 있다는 점에 의거하여 이 설법 또한 야마카의 가르침으로 알아야 한다.

อนุรูปํ การณํ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชนฺตีติ เอเตน การณลาเภ อุปฺปตฺติอรหตํ ทสฺเสติ. อปฺปหีนา หิ อนุสยา การณลาเภ สติ อุปฺปชฺชนฺติ. ยาว จ มคฺเคน เตสํ อนุปฺปตฺติอรหตา น กตา โหติ, ตาว [Pg.142] เต เอวํปการา เอวาติ ‘‘อนุสยา’’ติ วุจฺจนฺติ. โส เอวํปกาโร อุปฺปชฺชติ-สทฺเทน คหิโต, น ขนฺธยมกาทีสุ วิย อุปฺปชฺชมานตา. เตเนว ‘‘ยสฺส กามราคานุสโย อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ปฏิฆานุสโย อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา’’ติอาทินา อุปฺปชฺชนวาโร อนุสยวาเรน นินฺนานากรโณ วิภตฺโต. อนุรูปํ การณํ ปน ลภิตฺวา เย อุปฺปชฺชึสุ อุปฺปชฺชมานา จ, เตปิ อปฺปหีนฏฺเฐน ถามคตา อเหสุํ ภวนฺติ จ. อุปฺปตฺติอรหตาย เอว จ เต อุปฺปชฺชึสุ อุปฺปชฺชนฺติ จ, น จ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนโต อญฺเญ อุปฺปตฺติอรหา นาม อตฺถิ, ตสฺมา สพฺเพ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนา กามราคาทโย ‘‘อนุสยา’’ติ วุจฺจนฺติ. อปฺปหีนฏฺเฐเนว หิ อนุสยา, อปฺปหีนา จ อตีตาทโย เอว, มคฺคสฺส ปน ตาทิสานํ อนุปฺปตฺติอรหตาปาทเนน อนุสยปฺปหานํ โหตีติ. อปฺปหีนากาโร นาม ธมฺมากาโร, น ธมฺโม, ธมฺโม เอว จ อุปฺปชฺชตีติ อิมินา อธิปฺปาเยนาห ‘‘อปฺปหีนากาโร จ อุปฺปชฺชตีติ วตฺตุํ น ยุชฺชตี’’ติ. สตฺตานุสยาติ เอตฺถ ยทิ อปฺปหีนฏฺเฐน สนฺตาเน อนุเสนฺตีติ อนุสยา, อถ กสฺมา สตฺเตว วุตฺตา, นนุ สตฺตานุสยโต อญฺเญสมฺปิ กิเลสานํ อปฺปหีนตฺตา อนุสยภาโว อาปชฺชตีติ เจ? นาปชฺชติ, อปฺปหีนมตฺตสฺเสว อนุสยภาวสฺส อวุตฺตตฺตา. วุตฺตญฺหิ ‘‘อนุสโยติ ปน อปฺปหีนฏฺเฐน ถามคตกิเลโส วุจฺจตี’’ติ (ยม. อฏฺฐ. อนุสยยมก ๑), ตสฺมา อปฺปหีนฏฺเฐน ถามคโต กิเลโสเยว อนุสโย นามาติ ยุตฺตํ. ถามคตนฺติ จ อญฺเญหิ อสาธารโณ สภาโว ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ ธมฺมสภาวโพธินา ตถาคเตน อิเมเยว ‘‘อนุสยา’’ติ วุตฺตา. ถามคโตติ อนุสยสมงฺคีติ อตฺโถ.

‘적절한 원인을 얻어 일어난다’는 것은 이로써 원인을 얻었을 때 일어날 수 있는 성질(uppattiarahatā)을 보여준다. 버려지지 않은 수면들은 원인을 얻었을 때 일어나기 때문이다. 도(magga)에 의해 그것들이 다시 일어나지 않게 되지 않는 한, 그것들은 이러한 종류의 것이라 하여 ‘수면(anusaya)’이라 불린다. 그러한 종류의 것은 ‘일어난다’는 단어에 포함되는데, 행쌍권(Saṅkhārayamaka) 등에서처럼 실제로 일어나는 상태(uppajjamānatā)를 의미하는 것은 아니다. 그렇기 때문에 ‘누구에게 감각적 욕망의 수면이 일어나는가, 그에게 저항의 수면이 일어나는가? 그렇다’ 등의 방식으로 일어남의 절(uppajjanavāra)이 수면의 절과 차이 없이 분석되었다. 적절한 원인을 얻어 일어났던 것들과 일어나고 있는 것들도 버려지지 않았다는 점에서 강력한 힘을 갖게 되었고 또 갖게 된다. 일어날 수 있는 성질 때문에 그것들은 일어났고 일어나고 있으며, 과거·미래·현재와 다른 ‘일어날 수 있는 성질’이라는 것은 존재하지 않으므로, 모든 과거·미래·현재의 감각적 욕망 등은 ‘수면’이라 불린다. 버려지지 않았다는 의미 때문에 수면이라 하며, 과거 등의 법들이 버려지지 않은 것들이다. 도(magga)가 그러한 것들이 다시 일어나지 않게 함으로써 수면의 버림이 있게 된다. ‘버려지지 않은 상태’라는 것은 법의 양상(dhammākāra)이지 법 자체는 아니며, 법 자체가 일어나는 것이라는 의도로 ‘버려지지 않은 상태가 일어난다고 말하는 것은 적절하지 않다’라고 말씀하신 것이다. 일곱 가지 수면이라는 것에서, 만약 버려지지 않았다는 의미로 상속(santāna) 속에 잠재되어 있다고 해서 수면이라 한다면, 어찌하여 일곱 가지만 말씀하셨는가? 일곱 가지 수면 이외의 다른 번뇌들도 버려지지 않았으므로 수면의 상태가 되지 않겠는가라고 묻는다면? 그렇지 않다. 단지 버려지지 않았다고 해서 수면의 상태라고 말하지는 않기 때문이다. ‘수면이란 버려지지 않았다는 의미에서 강력한 힘을 가진 번뇌를 말한다’라고 설해졌기 때문에, 버려지지 않았다는 의미에서 강력한 힘을 가진 번뇌만이 수면이라고 하는 것이 타당하다. 강력한 힘을 가졌다는 것(thāmagata)은 다른 것들과 구별되는 고유한 성질로 보아야 한다. 이와 같이 법의 자성을 깨달으신 여래께서 이것들만을 ‘수면’이라 말씀하셨다. ‘강력한 힘을 가졌다는 것’은 수면을 갖춘 자라는 뜻이다.

อนุสยอุปฺปชฺชนวารานํ สมานคติกตฺตา ยถา ‘‘อนุเสตี’’ติ วจนํ อปฺปหีนาการทีปกํ, เอวํ ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วจนํ สิยาติ อุปฺปชฺชนวาเรน ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วจนสฺส อวุตฺตตา สกฺกา วตฺตุนฺติ เจ? ตํ น, วจนตฺถวิเสเสน ตํทฺวยสฺส วุตฺตตฺตา. ‘‘อนุรูปํ การณํ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชตี’’ติ หิ เอตสฺมึ อตฺเถ อวิสิฏฺเฐปิ ‘‘อนุเสตี’’ติ วจนํ สนฺตาเน อนุสยิตตํ ถามคตภาวํ ทีเปติ. ยทิ ตเมว ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วจนํ ทีเปยฺย, กสฺสจิ วิเสสสฺส อภาวา อุปฺปชฺชนวาโร น วตฺตพฺโพ สิยา, ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วจนํ ปน อุปฺปตฺติโยคฺคํ ทีเปติ. กสฺมา? อุปฺปชฺชนวาเรน อุปฺปตฺติโยคฺคสฺส [Pg.143] ทสฺสิตตฺตา, อนุสยสทฺทสฺส สพฺพทา วิชฺชมานานํ อปรินิปฺผนฺนสยนตฺถตาย นิวารณตฺถํ อุปฺปตฺติอรหตาย ถามคตภาวสงฺขาตสฺส ยถาธิปฺเปตสยนตฺถสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘อนุเสนฺตีติ อนุรูปํ การณํ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ ยํ อุปฺปตฺติโยคฺควจนํ วุตฺตํ, ตํ สุวุตฺตเมวาติ อธิปฺปาโย. ตมฺปิ สุวุตฺตเมว อิมินา ตนฺติปฺปมาเณนาติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติตฺตเยนปิ หิ จิตฺตสมฺปยุตฺตตา ทีปิตา โหติ.

잠재성향이 일어나는 절(Anusayauppajjanavāra)들이 같은 방식이기 때문에, ‘잠재한다(anusetī)’는 말이 제거되지 않은 상태를 나타내는 것처럼, ‘일어난다(uppajjatī)’는 말도 그러하다. [그렇다면] ‘생겨남의 절(uppajjanavāra)’에서 ‘일어난다’는 말이 언급되지 않았다고 말할 수 있는가? 그렇지 않다. 말의 의미의 차이에 의해 그 두 가지가 설해졌기 때문이다. ‘적절한 원인을 얻어 일어난다’는 이 의미에서 차이가 없더라도, ‘잠재한다’는 말은 상속(santāna) 속에서 잠재된 상태가 힘을 얻은 상태(thāmagatabhāva)임을 나타낸다. 만약 ‘일어난다’는 말이 바로 그것만을 나타낸다면, 어떤 차별점도 없기에 ‘생겨남의 절’은 설해지지 않아야 할 것이다. 그러나 ‘일어난다’는 말은 일어남에 적합함(uppattiyogga)을 나타낸다. 왜인가? 생겨남의 절에 의해 일어남에 적합함이 보이기 때문이다. 잠재성향(anusaya)이라는 단어는 항상 존재하는, 아직 완성되지 않은 잠재의 의미를 배제하고, 발생할 자격이 있어 힘을 얻은 상태라고 일컬어지는 의도된 잠재의 의미를 보이기 위해 ‘잠재한다는 것은 적절한 원인을 얻어 일어난다는 것’이라고 일어남의 적합성을 나타내는 말이 설해진 것이니, 그것은 참으로 잘 설해진 것이라는 뜻이다. 그것 또한 바로 이 성전의 권위(tantippamāṇa)에 의해 잘 설해진 것이라는 연결이다. 세 가지 성전(tantittaya)에 의해서도 마음과 결합된 상태(cittasampayuttatā)가 나타나기 때문이다.

ปริจฺเฉทปริจฺฉินฺนุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

구역으로 구분된 요설의 절(Paricchedaparicchinnuddesavāra)에 대한 설명이 끝났다.

อุปฺปตฺติฏฺฐานวารวณฺณนา

발생 처소의 절(Uppattiṭṭhānavāra)에 대한 설명

๒. กามธาตุยา ทฺวีสุ เวทนาสูติ กามาวจรภูมิยํ สุขาย จ อุเปกฺขาย จาติ อฏฺฐกถายํ กามธาตุคฺคหณํ ทฺวินฺนํ เวทนานํ วิเสสนภาเวน วุตฺตํ, เอวํ สติ กามธาตุยา กามราคานุสยสฺส อนุสยฏฺฐานตา น วุตฺตา โหติ. ทฺวีสุ ปน ราเคสุ ภวราคสฺส ตีสุ ธาตูสุ รูปารูปธาตูนํ อนุสยฏฺฐานตา วุตฺตาติ กามธาตุยา กามราคสฺส อนุสยฏฺฐานตา วตฺตพฺพา. ธาตุเวทนาสพฺพสกฺกายปริยาปนฺนวเสน หิ ติปฺปการํ อนุสยานํ อนุสยฏฺฐานํ วุตฺตนฺติ. ตสฺมา ตีสุ ธาตูสุ กามธาตุยา ตีสุ เวทนาสุ ทฺวีสุ เวทนาสุ เอตฺถ กามราคานุสโย อนุเสตีติ วิสุํ อนุสยฏฺฐานตา ธาตุยา เวทนานญฺจ โยเชตพฺพา. ทฺวีสุ เวทนาสูติ อิทญฺจ เวทนาสุ อนุสยมาโน กามราคานุสโย ทฺวีสฺเวว อนุเสติ, น ตีสูติ ติณฺณมฺปิ ฐานตานิวารณตฺถเมว วุตฺตนฺติ น สพฺพาสุ ทฺวีสุ อนุสยนปฺปตฺโต อตฺถิ, เตน เวทนาวิเสสนตฺถํ น กามธาตุคฺคหเณน โกจิ อตฺโถ. ภวราคานุสยนฏฺฐานญฺหิ อฏฺฐานญฺจ อนุสยานํ อปริยาปนฺนํ สกฺกาเย กามราคานุสยสฺส อนุสยฏฺฐานํ น โหตีติ ปากฏเมตํ. ยถา จ ‘‘ทฺวีสุ เวทนาสู’’ติ วุตฺเต ปฏิฆานุสยานุสยฏฺฐานโต อญฺญา ทฺเว เวทนา คยฺหนฺติ, เอวํ ภวราคานุสยานุสยนฏฺฐานโต จ อญฺญา ตา คยฺหนฺตีติ.

2. ‘욕계의 두 가지 수에서’라고 한 것은 욕계의 지위에서 즐거운 수와 평온한 수에서의 잠재를 의미한다. 주석서에서 욕계를 취한 것은 두 가지 수의 특징으로서 설해진 것인데, 그렇게 되면 욕계에서 감각적 탐욕의 잠재성향(kāmarāgānusaya)의 잠재 처소가 설해지지 않은 것이 된다. 그러나 두 가지 탐욕 중에서 존재탐의 잠재성향(bhavarāgānusaya)은 세 가지 계 중에서 색계와 무색계가 잠재 처소라고 설해졌으므로, 욕계에서 감각적 탐욕의 잠재 처소도 설해져야 한다. 계(dhātu), 수(vedanā), 모든 유신(sakkāya)에 포함된 방식에 따라 세 가지 유형으로 잠재성향의 잠재 처소가 설해졌기 때문이다. 그러므로 세 가지 계 중에서 욕계의 세 가지 수 가운데 두 가지 수에서, 여기에 감각적 탐욕의 잠재성향이 잠재한다고 하여 계와 수의 잠재 처소를 따로 결합해야 한다. ‘두 가지 수에서’라고 한 것은 수들 중에서 감각적 탐욕의 잠재성향은 오직 두 가지에서만 잠재하고 세 가지 모두에서 잠재하는 것은 아니라는 점을 분명히 하기 위해 설해진 것이므로, 모든 두 가지 수에서 잠재하는 것이 있는 것은 아니다. 따라서 수의 특징을 나타내기 위해 욕계를 언급한 것만으로는 부족하다. 존재탐의 잠재 처소가 아닌 곳과 잠재성향에 포함되지 않는 유신(sakkāya)에서 감각적 탐욕의 잠재성향의 잠재 처소가 되지 않는다는 것은 명백하다. ‘두 가지 수에서’라고 했을 때 적의의 잠재성향(paṭighānusaya)의 잠재 처소로부터 제외된 다른 두 가지 수가 취해지듯이, 존재탐의 잠재성향의 잠재 처소로부터도 다른 것들이 취해진다.

เอตฺถ จ ทฺวีหิ เวทนาหิ สมฺปยุตฺเตสุ อญฺเญสุ จ ปิยรูปสาตรูเปสุ อิฏฺฐรูปาทีสุ อุปฺปชฺชมาโน กามราคานุสโย สาตสนฺตสุขคิทฺธิยา ปวตฺตตีติ ทฺวีสุ เวทนาสุ ตสฺส อนุสยนํ วุตฺตํ. อญฺญตฺถ อุปฺปชฺชมาโนปิ [Pg.144] หิ โส อิมาสุ ทฺวีสุ เวทนาสุ อนุคโต หุตฺวา เสติ สุขมิจฺเจว อภิลภตีติ. เอวํ ปฏิฆานุสโย จ ทุกฺขเวทนาสมฺปยุตฺเตสุ อญฺเญสุ จ อปฺปิยรูปาสาตรูเปสุ อนิฏฺฐรูปาทีสุ อุปฺปชฺชมาโน ทุกฺขปฏิกูลโต ทุกฺขมิจฺเจว ปฏิหญฺญตีติ ทุกฺขเวทนเมว อนุคโต หุตฺวา เสติ, เตน ปน ตสฺมึ อนุสยนํ วุตฺตํ. เอวํ กามราคปฏิฆานํ ตีสุ เวทนาสุ อนุสยวจเนน อิฏฺฐอิฏฺฐมชฺฌตฺตอนิฏฺเฐสุ อารมฺมณปกติยา วิปรีตสญฺญาย จ วเสน อิฏฺฐาทิภาเวน คหิเตสุ กามราคปฏิฆานํ อุปฺปตฺติ ทสฺสิตา โหติ. ตตฺถ อุปฺปชฺชมานา หิ เต ตีสุ เวทนาสุ อนุเสนฺติ นาม. เวทนาตฺตยมุเขน วา เอตฺถ อิฏฺฐาทีนํ อารมฺมณานํ คหณํ เวทิตพฺพํ, กามธาตุอาทิคฺคหเณน กามสฺสาทาทิวตฺถุภูตานํ กามภวาทีนํ. ตตฺถ กามราคานุสโย ภวสฺสาทวเสน อนุสยมาโน กามธาตุยา อนุเสติ, กามสุขสฺสาทวเสน อนุสยมาโน สุโขเปกฺขาเวทนาสุ. ปฏิโฆ ทุกฺขปฏิฆาตวเสเนว ปวตฺตตีติ ยตฺถ ตตฺถ ปฏิหญฺญมาโนปิ ทุกฺขเวทนาย เอว อนุเสติ. รูปารูปภเวสุ ปน รูปารูปาวจรธมฺเมสุ จ กามสฺสาทสฺส ปวตฺติ นตฺถีติ ตตฺถ อนุสยมาโน ราโค ภวราโคอิจฺเจว เวทิตพฺโพ. ธาตุตฺตยเวทนาตฺตยคฺคหเณน จ สพฺพสกฺกายปริยาปนฺนานํ คหิตตฺตา ‘‘ยตฺถ กามราคานุสโย นานุเสติ, ตตฺถ ทิฏฺฐานุสโย นานุเสตี’’ติ (ยม. ๒.อนุสยยมก.๔๖) เอวมาทีนํ วิสฺสชฺชเนสุ ธาตุตฺตยเวทนาตฺตยวินิมุตฺตํ ทิฏฺฐานุสยาทีนํ อนุสยฏฺฐานํ น วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นนุ จ อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสุ ปิหํ อุปฏฺฐาปยโต ปิหปจฺจยา อุปฺปนฺนโทมนสฺเส ปฏิฆานุสโย นานุเสติ, ตถา เนกฺขมฺมสฺสิตโสมนสฺสุเปกฺขาสุ กามราเคน นานุสยิตพฺพนฺติ ตทนุสยนฏฺฐานโต อญฺญาปิ ทิฏฺฐานุสยานุสยนฏฺฐานภูตา กามาวจรเวทนา สนฺตีติ? โหนฺตุ, น ปน ธาตุตฺตยเวทนาตฺตยโต อญฺญํ ตทนุสยนฏฺฐานํ อตฺถิ, ตสฺมา ตํ น วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ‘‘ยตฺถ กามราคานุสโย จ ปฏิฆานุสโย จ มานานุสโย จ นานุเสนฺติ, ตตฺถ ทิฏฺฐานุสโย วิจิกิจฺฉานุสโย นานุเสตีติ? อามนฺตา’’ติ (ยม. ๒.อนุสยยมก.๕๒) วุตฺตํ, ตสฺมา อวิเสเสน ทุกฺขํ ปฏิฆานุสยสฺส อนุสยนฏฺฐานนฺติ สมุทายวเสน คเหตฺวา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตถา โลกิยสุโขเปกฺขา กามราคมานานุสยนฏฺฐานนฺติ.

여기서 두 가지 수와 결합된 것들과 그 외의 사랑스럽고 즐거운 모습의 바람직한 대상들에서 일어나는 감각적 탐욕의 잠재성향은 즐거움과 행복에 대한 갈망으로 작용하기 때문에 두 가지 수에서 그것의 잠재가 설해졌다. 다른 곳에서 일어날 때에도 그것은 이 두 가지 수에 수반되어 잠재하며 ‘행복하다’라고만 갈구하기 때문이다. 이와 같이 적의의 잠재성향(paṭighānusaya)도 괴로운 수와 결합된 것들과 그 외의 사랑스럽지 않고 즐겁지 않은 모습의 바람직하지 않은 대상들에서 일어날 때, 괴로움과 거부감으로 인해 ‘괴롭다’라고만 저항하기 때문에 괴로운 수에만 수반되어 잠재하며, 그로 인해 거기서의 잠재가 설해졌다. 이처럼 세 가지 수에서의 감각적 탐욕과 적의의 잠재에 대한 말씀으로, 바람직한 것, 아주 바람직한 것, 중립적인 것, 바람직하지 않은 것들인 대상의 성질과 전도된 인식에 의해 바람직한 것 등의 상태로 취해진 것들에서 감각적 탐욕과 적의의 발생이 나타나게 된다. 거기서 일어나는 그것들은 세 가지 수에서 잠재한다고 한다. 또는 여기서 세 가지 수의 측면에서 바람직한 대상 등의 취함을 이해해야 하며, 욕계 등을 언급함으로써 감각적 즐거움 등의 바탕이 되는 욕계의 존재 등을 이해해야 한다. 거기서 감각적 탐욕의 잠재성향은 존재의 즐거움에 의지해 잠재할 때는 욕계에서 잠재하고, 감각적 행복의 즐거움에 의지해 잠재할 때는 즐거운 수와 평온한 수에서 잠재한다. 적의는 괴로움을 물리치려는 방식에 의해서만 작용하므로, 어디에서 저항하든 오직 괴로운 수에서만 잠재한다. 그러나 색계와 무색계의 유위법들에서는 감각적 즐거움의 작용이 없으므로, 거기서 잠재하는 탐욕은 오직 존재탐(bhavarāga)으로만 이해되어야 한다. 세 가지 계와 세 가지 수를 언급함으로써 모든 유신에 포함된 것들이 취해졌기 때문에, ‘감각적 탐욕의 잠재성향이 잠재하지 않는 곳에 견해의 잠재성향(diṭṭhānusaya)도 잠재하지 않는가?’(Yama. 2.46) 등과 같은 답변에서 세 가지 계와 세 가지 수를 벗어난 견해의 잠재성향 등의 잠재 처소는 설해지지 않았음을 보아야 한다. 위없는 해탈(anuttara vimokkha)을 갈망하는 자에게 갈망을 원인으로 일어난 근심(domanassa)에는 적의의 잠재성향이 잠재하지 않으며, 이와 같이 출리(nekkhammā)에 의지한 기쁨과 평온에도 감각적 탐욕이 잠재하지 않으므로, 그것들의 잠재 처소 이외에도 견해의 잠재성향의 처소가 되는 욕계의 수들이 있지 않은가? [비록] 그럴지라도 세 가지 계와 세 가지 수 이외에 다른 잠재 처소는 없으므로 그것은 설해지지 않았다. 그러나 ‘감각적 탐욕의 잠재성향과 적의의 잠재성향과 자만의 잠재성향이 잠재하지 않는 곳에 견해의 잠재성향과 의심의 잠재성향이 잠재하지 않는가? 그러하다’(Yama. 2.52)라고 설해졌으므로, 차별 없이 괴로움은 적의의 잠재성향의 잠재 처소라고 무더기(samudāya)의 관점에서 취해져 설해진 것임을 알아야 한다. 그와 같이 세속적인 즐거운 수와 평온한 수는 감각적 탐욕과 자만의 잠재성향의 처소이다.

อปิจ [Pg.145] สุตฺเต ‘‘อิธาวุโส วิสาข, ภิกฺขุ อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ ‘กุทาสฺสุ นามาหํ โทมนสฺสํ ปชเหยฺย’นฺติ, โส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขิตฺวา ปฏิฆํ เตน ปชหติ, น ตตฺถ ปฏิฆานุสโย อนุเสตี’’ติ เนกฺขมฺมสฺสิตํ โทมนสฺสํ อุปฺปาเทตฺวา ตํ วิกฺขมฺเภตฺวา วีริยํ กตฺวา อนาคามิมคฺเคน ปฏิฆสฺส สมุคฺฆาตนํ สนฺธาย วุตฺตํ. น หิ ปฏิเฆเนว ปฏิฆปฺปหานํ, โทมนสฺเสน วา โทมนสฺสปฺปหานํ อตฺถีติ. ปฏิฆุปฺปตฺติรหฏฺฐานตาย ปน อิธ สพฺพํ ทุกฺขํ ‘‘ปฏิฆานุสยสฺส อนุสยนฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นิปฺปริยายเทสนา เหสา, สา ปน ปริยายเทสนา. เอวญฺจ กตฺวา ปฐมชฺฌานวิกฺขมฺภิตํ กามราคานุสยํ ตถา วิกฺขมฺภิตเมว กตฺวา อนาคามิมคฺเคน สมุคฺฆาตนํ สนฺธาย ‘‘วิวิจฺเจว…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ราคํ เตน ปชหติ, น ตตฺถ ราคานุสโย อนุเสตี’’ติ วุตฺตํ. เอวํ จตุตฺถชฺฌานวิกฺขมฺภิตํ อวิชฺชานุสยํ ตถา วิกฺขมฺภิตเมว กตฺวา อรหตฺตมคฺเคน สมุคฺฆาตนํ สนฺธาย ‘‘สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, อวิชฺชํ เตน ปชหติ, น ตตฺถ อวิชฺชานุสโย อนุเสตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๕) วุตฺตํ. น หิ โลกิยจตุตฺถชฺฌานุเปกฺขาย อวิชฺชานุสโย สพฺพถา นานุเสตีติ สกฺกา วตฺตุํ ‘‘สพฺพสกฺกายปริยาปนฺเนสุ ธมฺเมสุ เอตฺถ อวิชฺชานุสโย อนุเสตี’’ติ (ยม. อฏฺฐ. อนุสยยมก ๒) วุตฺตตฺตา, ตสฺมา อวิชฺชานุสยสฺเสว วตฺถุ จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขา, เนกฺขมฺมสฺสิตโทมนสฺสญฺจ ปฏิฆานุสยสฺส วตฺถุ น น โหตีติ ตตฺถาปิ ตสฺส อนุสยนํ เวทิตพฺพํ. อวตฺถุภาวโต หิ อิธ อนุสยนํ น วุจฺจติ, น สุตฺตนฺเตสุ วิย วุตฺตนเยน ตํปฏิปกฺขภาวโต ตํสมุคฺฆาตกมคฺคสฺส พลวูปนิสฺสยภาวโต จาติ.

또한 경에서 ‘도반 위사카여, 여기 비구는 이와 같이 사유합니다. ‘아, 나는 언제쯤 도심(domanassa)을 버릴 수 있을까?’라고. 그는 이와 같이 사유하여 그것으로써 반감(paṭigha)을 버리니, 거기에는 반감의 잠재성향(paṭighānusaya)이 잠재하지 않는다’라고 하신 것은, 출리(nekkhammasita)에 바탕을 둔 도심을 일으켜 그것을 억제하고 정진을 하여 아나함도(anāgāmimagga)로써 반감을 뿌리 뽑는 것을 염두에 두고 설해진 것이다. 반감으로써 반감을 버리거나 도심으로써 도심을 버리는 일은 없기 때문이다. 그러나 여기서는 반감이 일어날 수 있는 자리이기 때문에 모든 괴로움을 ‘반감의 잠재성향이 잠재하는 자리’라고 설한 것으로 보아야 한다. 이것은 직설법(nippariyāyadesanā)이며, 앞서 언급된 것은 방편 설법(pariyāyadesanā)이다. 이와 같이 하여 초선(初禪)에 의해 억제된 감각적 욕탐의 잠재성향(kāmarāgānusaya)을 그처럼 억제된 상태로 만들고 아나함도로써 뿌리 뽑는 것을 염두에 두고 ‘감각적 욕망을 멀리하고... 초선에 들어 머문다. 그것으로 탐욕을 버리니 거기에는 탐욕의 잠재성향이 잠재하지 않는다’라고 설해졌다. 이와 같이 4선에 의해 억제된 무명의 잠재성향(avijjānusaya)을 그처럼 억제된 상태로 만들고 아라한도(arahattamagga)로써 뿌리 뽑는 것을 염두에 두고 ‘즐거움도 버리고... 4선에 들어 머문다. 그것으로 무명을 버리니 거기에는 무명의 잠재성향이 잠재하지 않는다’(M. i. 465)라고 설해졌다. 세간적인 4선의 평온에 무명의 잠재성향이 전혀 잠재하지 않는다고 말할 수는 없으니, ‘모든 유신(sakkāya)에 포함된 법들에는 여기에 무명의 잠재성향이 잠재한다’(Yama. A. ii)라고 설해졌기 때문이다. 그러므로 무명의 잠재성향의 대상은 바로 4선의 평온이며, 출리에 바탕을 둔 도심 또한 반감의 잠재성향의 대상이 되지 않는 것은 아니므로 거기에서도 그것의 잠재를 알아야 한다. 여기서는 대상(vatthu)이 아니기 때문에 잠재한다고 말하지 않은 것이며, 경전들에서 설해진 방식처럼 그것과 반대되는 상태이기 때문이거나 그것을 뿌리 뽑는 도의 강력한 의지처(balavūpanissaya)가 되기 때문인 것은 아니다.

เอตฺถ จ อารมฺมเณ อนุสยฏฺฐาเน สติ ภวราควชฺโช สพฺโพ โลโภ กามราคานุสโยติ น สกฺกา วตฺตุํ. ทุกฺขาย หิ เวทนาย รูปารูปธาตูสุ จ อนุสยมาเนน ทิฏฺฐานุสเยน สมฺปยุตฺโตปิ โลโภ โลโภ เอว, น กามราคานุสโย. ยทิ สิยา, ทิฏฺฐานุสยสฺส วิย เอตสฺสปิ ฐานํ วตฺตพฺพํ สิยาติ. อถ ปน อชฺฌาสยวเสน ตนฺนินฺนตาย อนุสยนฏฺฐานํ วุตฺตํ. ยถา อิฏฺฐานํ รูปาทีนํ สุขาย จ เวทนาย อปฺปฏิลทฺธํ วา อปฺปฏิลาภโต สมนุปสฺสโต, ปฏิลทฺธปุพฺพํ วา อตีตํ นิรุทฺธํ วิคตํ ปริณตํ สมนุปสฺสโต อุปฺปชฺชมาโน ปฏิโฆ ทุกฺเข ปฏิหญฺญนวเสเนว ปวตฺตตีติ ทุกฺขเมว ตสฺส อนุสยนฏฺฐานํ วุตฺตํ, นาลมฺพิตํ, เอวํ ทุกฺขาทีสุ อภินิเวสนวเสน [Pg.146] อุปฺปชฺชมาเนน ทิฏฺฐานุสเยน สมฺปยุตฺโตปิ โลโภ สุขาภิสงฺควเสเนว ปวตฺตตีติ สาตสนฺตสุขทฺวยเมวสฺส อนุสยฏฺฐานํ วุตฺตนฺติ ภวราควชฺชสฺส สพฺพโลภสฺส กามราคานุสยตา น วิรุชฺฌติ, เอกสฺมึเยว จ อารมฺมเณ รชฺชนฺติ ทุสฺสนฺติ จ. ตตฺถ ราโค สุขชฺฌาสโย ปฏิโฆ ทุกฺขชฺฌาสโยติ เตสํ นานานุสยฏฺฐานตา โหติ.

그리고 여기서 대상(ārammaṇa)에 잠재하는 자리가 있을 때, 존재에 대한 탐욕(bhavarāga)을 제외한 모든 탐욕(lobha)이 감각적 욕탐의 잠재성향이라고 말할 수는 없다. 괴로운 느낌과 색계·무색계에서 잠재하는 자만(māna)이나 사견(diṭṭhi)의 잠재성향과 결합된 탐욕 또한 탐욕일 뿐이지 감각적 욕탐의 잠재성향은 아니다. 만약 그렇다면 사견의 잠재성향의 경우처럼 이것에게도 자리를 말해주어야 할 것이다. 그러나 의도(ajjhāsaya)의 힘으로 그것에 기우는 바에 따라 잠재하는 자리가 설해졌다. 마치 마음에 드는 색 등의 대상이나 즐거운 느낌을 얻지 못했거나 얻지 못했음을 관찰할 때, 혹은 이전에 얻었으나 과거로 지나가 소멸하고 사라지고 변한 것을 관찰할 때 일어나는 반감은 괴로움에 부딪히는 방식으로만 작용하므로 괴로움만이 그것의 잠재하는 자리라고 설해진 것이지 대상(ālambita)이 설해진 것이 아닌 것과 같다. 이와 같이 괴로움 등에 집착하는 방식으로 일어나는 사견의 잠재성향과 결합된 탐욕 또한 즐거움에 집착하는 방식으로만 작용하므로 유쾌함과 편안함의 즐거움 두 가지만이 그것의 잠재하는 자리라고 설해진 것이니, 존재에 대한 탐욕을 제외한 모든 탐욕이 감각적 욕탐의 잠재성향이라는 점은 모순되지 않는다. 그리고 하나의 대상에 대해서도 탐착하거나 화를 내기도 한다. 거기서 탐욕은 즐거움의 의도를 가지고 반감은 괴로움의 의도를 가지므로 그것들은 잠재하는 자리가 서로 다르게 된다.

เอวญฺจ กตฺวา ‘‘ยตฺถ กามราคานุสโย อนุเสติ, ตตฺถ ปฏิฆานุสโย อนุเสตีติ? โน’’ติ (ยม. ๒.อนุสยยมก.๑๔) วุตฺตนฺติ. อฏฺฐกถายํ ปน ทฺวีสุ เวทนาสุ อิฏฺฐารมฺมเณ จ โทมนสฺสุปฺปตฺตึ วตฺวา ‘‘โทมนสฺสมตฺตเมว ปน ตํ โหติ, น ปฏิฆานุสโย’’ติ (ยม. อฏฺฐ. อนุสยยมก ๒) วุตฺตตฺตา ยถา ตตฺถ ปฏิโฆ ปฏิฆานุสโย น โหติ, เอวํ ทุกฺขาทีสุ อุปฺปชฺชมาเนน ทิฏฺฐานุสเยน สหชาโต โลโภ กามราคานุสโย น โหติจฺเจว วิญฺญายตีติ. ยํ ปเนตํ วุตฺตํ ‘‘โทมนสฺสมตฺตเมว ปน ตํ โหติ, น ปฏิฆานุสโย’’ติ, เอตฺถ น ปฏิฆานุสโยติ นตฺถิ ปฏิฆานุสโยติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. น หิ โทมนสฺสสฺส ปฏิฆานุสยภาวาสงฺกา อตฺถีติ.

이와 같이 하여 ‘감각적 욕탐의 잠재성향이 잠재하는 곳에 반감의 잠재성향도 잠재하는가? 아니다’(Yama. ii. 14)라고 설해졌다. 주석서(Aṭṭhakathā)에서는 두 가지 느낌과 마음에 드는 대상에 대해 도심(domanassa)이 일어나는 것을 말한 뒤, ‘그것은 단지 도심일 뿐이며 반감의 잠재성향은 아니다’(Yama. A. ii)라고 설해졌으므로, 거기서 반감이 반감의 잠재성향이 아닌 것과 같이 괴로움 등에서 일어나는 사견의 잠재성향과 함께 생긴 탐욕은 감각적 욕탐의 잠재성향이 아니라고 이해된다. 한편 ‘그것은 단지 도심일 뿐이며 반감의 잠재성향은 아니다’라고 설해진 것에서 ‘반감의 잠재성향이 아니다’라는 것은 반감의 잠재성향이 없다는 의미로 보아야 한다. 도심이 반감의 잠재성향이 될 수 있다는 의심은 있을 수 없기 때문이다.

เทสนา สํกิณฺณา วิย ภเวยฺยาติ ภวราคสฺสปิ กามธาตุยา ทฺวีสุ เวทนาสุ อารมฺมณกรณวเสเนว อุปฺปตฺติ วุตฺตา วิย ภเวยฺย, ตสฺมา อารมฺมณวิเสเสน วิเสสทสฺสนตฺถํ เอวํ เทสนา กตา สหชาตเวทนาวิเสสาภาวโตติ อธิปฺปาโย.

설법이 뒤섞인 것처럼 될 수 있으니, 존재에 대한 탐욕 또한 욕계의 두 가지 느낌에서 대상을 삼는 방식에 따라 일어난다고 설한 것과 같이 될 것이다. 그러므로 대상의 차이에 따라 차별을 보여주기 위해 이와 같은 설법이 이루어진 것이며, 함께 일어나는 느낌의 차이가 없기 때문이라는 것이 그 취지이다.

อุปฺปตฺติฏฺฐานวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

발생처절(Uppattiṭṭhānavāra)에 대한 설명이 끝났다.

มหาวาโร

대장(Mahāvāra)

๑. อนุสยวารวณฺณนา

1. 잠재성향절 설명(Anusayavāravaṇṇanā)

๓. อนุเสติ อุปฺปชฺชตีติ ปจฺจุปฺปนฺนโวหารา ปวตฺตาวิรามวเสน เวทิตพฺพา. มคฺเคเนว หิ อนุสยานํ วิราโม วิจฺเฉโท โหติ, น ตโต ปุพฺเพติ.

3. ‘잠재한다(anuseti)’는 것은 ‘일어난다(uppajjati)’는 뜻이니, 현재의 관용적 표현으로 작용이 멈추지 않는 상태에 따라 이해되어야 한다. 도(magga)에 의해서만 잠재성향들의 정지와 단절이 있으며 그 이전에는 없기 때문이다.

๒๐. นาปิ เอกสฺมึ ฐาเน อุปฺปชฺชนฺติ, น เอกํ ธมฺมํ อารมฺมณํ กโรนฺตีติ เอตฺถ ปุริเมน เอกสฺมึ จิตฺตุปฺปาเท อุปฺปตฺติ นิวาริตา, ปจฺฉิเมน เอกสฺมึ อารมฺมเณติ อยํ วิเสโส. ปุคฺคโลกาสวารสฺส ปฏิโลเม เตสํ เตสํ ปุคฺคลานํ [Pg.147] ตสฺส ตสฺส อนุสยสฺส อนนุสยนฏฺฐานํ ปกติยา ปหาเนน จ เวทิตพฺพํ, ‘‘ติณฺณํ ปุคฺคลานํ ทุกฺขาย เวทนาย เตสํ ตตฺถ กามราคานุสโย นานุเสติ, โน จ เตสํ ตตฺถ ปฏิฆานุสโย นานุเสติ, เตสญฺเญว ปุคฺคลานํ รูปธาตุยา อรูปธาตุยา อปริยาปนฺเน เตสํ ตตฺถ กามราคานุสโย จ นานุเสติ, ปฏิฆานุสโย จ นานุเสตี’’ติ ปกติยา ทุกฺขาทีนํ กามราคาทีนํ อนนุสยฏฺฐานตํ สนฺธาย วุตฺตํ, ‘‘ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ สพฺพตฺถ กามราคานุสโย จ นานุเสติ, ปฏิฆานุสโย จ นานุเสตี’’ติ (ยม. ๒.อนุสยยมก.๕๖) อนุสยปฺปหาเนน. เอตฺถ ปุริมนเยน โอกาสํ อเวกฺขิตฺวา ปุคฺคลสฺส วิชฺชมานานํ อนุสยานํ อนนุสยนํ วุตฺตํ, ปจฺฉิมนเยน ปุคฺคลํ อเวกฺขิตฺวา โอกาสสฺส กามธาตุอาทิกสฺส อโนกาสตาติ.

20. 또한 ‘한 장소에서 일어나지 않으며, 하나의 법을 대상으로 하지 않는다’는 것에서, 앞의 것은 하나의 심찰나(cittuppāda)에서 일어나는 것을 부정하는 것이고, 뒤의 것은 하나의 대상에서 일어나는 것을 부정하는 것이니 이것이 차이점이다. 인물처절(Puggalokāsavāra)의 역순(paṭiloma)에서 각각의 인물들에게 각각의 잠재성향이 잠재하지 않는 자리는 본성(pakati)에 의한 것과 끊음(pahāna)에 의한 것으로 이해되어야 한다. ‘세 인물에게 괴로운 느낌에 대해서는 거기서 감각적 욕탐의 잠재성향이 잠재하지 않으나, 그들에게 거기서 반감의 잠재성향이 잠재하지 않는 것은 아니다. 바로 그 인물들에게 색계, 무색계, 출세간(apariyāpanna)의 법들에 대해서는 거기서 감각적 욕탐의 잠재성향도 잠재하지 않고 반감의 잠재성향도 잠재하지 않는다’고 한 것은 본래 괴로움 등에 감각적 욕탐 등이 잠재하지 않는 자리를 염두에 두고 설한 것이다. ‘두 인물에게는 모든 곳에서 감각적 욕탐의 잠재성향도 잠재하지 않고 반감의 잠재성향도 잠재하지 않는다’(Yama. ii. 56)고 한 것은 잠재성향의 끊음에 의한 것이다. 여기서 전자는 장소를 고려하여 인물에게 존재하는 잠재성향의 비잠재를 설한 것이고, 후자는 인물을 고려하여 욕계 등의 장소가 잠재의 장소가 아님을 설한 것이다.

อนุสยวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

잠재성향의 문(Anusayavāra)에 대한 설명이 끝났다.

๒. สานุสยวารวณฺณนา

2. 잠재성향을 가진 자의 문(Sānusayavāra)에 대한 설명

๖๖-๑๓๑. สานุสยปชหนปริญฺญาวาเรสุ ‘‘สานุสโย, ปชหติ, ปริชานาตี’’ติ ปุคฺคโล วุตฺโต. ปุคฺคลสฺส จ อิมสฺมึ ภเว สานุสโยติ เอวํ ภววิเสเสน วา, อิมสฺมึ กามราคานุสเยน สานุสโย อิมสฺมึ อิตเรสุ เกนจีติ เอวํ ภวานุสยวิเสเสน วา สานุสยตานิรนุสยตาทิกา นตฺถิ. ตถา ทฺวีสุ เวทนาสุ กามราคานุสเยน สานุสโย, ทุกฺขาย เวทนาย นิรนุสโยติ อิทมฺปิ นตฺถิ. น หิ ปุคฺคลสฺส เวทนา โอกาโส, อถ โข อนุสยานนฺติ. อนุสยสฺส ปน ตสฺส ตสฺส โส โส อนุสยโนกาโส ปุคฺคลสฺส เตน เตน อนุสเยน สานุสยตาย, ตสฺส ตสฺส ปชหนปริชานนานญฺจ นิมิตฺตํ โหติ, อนนุสยโนกาโส จ นิรนุสยตาทีนํ, ตสฺมา โอกาสวาเรสุ ภุมฺมนิทฺเทสํ อกตฺวา ‘‘ยโต ตโต’’ติ นิมิตฺตตฺเถ นิสฺสกฺกวจนํ กตํ, ปชหนปริญฺญาวาเรสุ อปาทานตฺเถ เอว วา. ตโต ตโต หิ โอกาสโต อปคมกรณํ วินาสนํ ปชหนํ ปริชานนญฺจาติ.

66-131. 잠재성향을 가진 자·버림·철저히 앎의 문(Sānusayapajahanapariññāvāra)들에서 ‘잠재성향을 가진 자(sānusayo), 버린다(pajahati), 철저히 안다(parijānāti)’라고 보충 설명된 것은 보갈라(Puggala, 인간)이다. 보갈라에게 ‘이 존재에서 잠재성향을 가진 자이다’라고 이와 같이 존재의 차별에 의해서나, ‘이곳에서 감각적 탐욕의 잠재성향에 의해 잠재성향을 가진 자이고, 이곳에서 다른 것들에 의해서이다’라고 이와 같이 존재와 잠재성향의 차별에 의해 잠재성향을 가졌거나 가지지 않은 상태 등은 존재하지 않는다. 그와 같이 두 가지 느낌에서 ‘감각적 탐욕의 잠재성향에 의해 잠재성향을 가진 자이고, 괴로운 느낌에 대해서는 잠재성향이 없는 자이다’라는 이것도 존재하지 않는다. 보갈라에게 느낌은 장소(okāsa)가 아니며, 오히려 잠재성향들에게 [장소]이기 때문이다. 그러나 잠재성향에게는 각각 그에 해당하는 잠재성향의 장소가 보갈라에게 그 각각의 잠재성향에 의한 잠재성향을 가짐(sānusayatā)의 근거가 되며, 그 각각을 버림과 철저히 앎의 근거가 된다. 그리고 잠재성향의 장소가 아닌 곳은 잠재성향이 없음(niranusayatā) 등의 근거가 된다. 그러므로 장소의 문(okāsavāra)들에서 처격(bhummaniddesa)을 사용하지 않고 ‘어느 곳에서(yato), 그곳에서(tato)’라고 근거의 의미로 탈격(nissakkavacana)을 사용하였으며, 혹은 버림과 철저히 앎의 문들에서 분리의 의미(apādānatthe)로 [탈격을] 사용하였다. 왜냐하면 그 각각의 장소로부터 멀어지게 함, 즉 소멸시키는 것이 버림이자 철저히 앎이기 때문이다.

ตตฺถ ยโตติ ยโต อนุสยฏฺฐานโต อนุโลเม, ปฏิโลเม อนนุสยฏฺฐานโตติ อตฺโถ. อนุสยานานุสยสฺเสว หิ นิมิตฺตาปาทานภาวทสฺสนตฺถํ [Pg.148] ‘‘รูปธาตุยา อรูปธาตุยา ตโต มานานุสเยน สานุสโยติ (ยม.๒.อนุสยยมก.๗๗), ปชหตี’’ติ (ยม. ๒.อนุสยยมก.๑๔๓) จ ‘‘ทุกฺขาย เวทนาย ตโต กามราคานุสเยน นิรนุสโยติ (ยม. ๒.อนุสยยมก.๑๑๐), น ปชหตี’’ติ (ยม. ๒.อนุสยยมก.๑๗๔-๑๗๖) จ เอวมาทีสุ รูปธาตุอาทโย เอว ภุมฺมนิทฺเทเสเนว นิทฺทิฏฺฐาติ. อฏฺฐกถายํ ปน จตุตฺถปญฺหวิสฺสชฺชเนน สรูปโต อนุสยนฏฺฐานสฺส ทสฺสิตตฺตา ตทตฺเถ อาทิปญฺเหปิ ‘‘ยโต’’ติ อนุสยนฏฺฐานํ วุตฺตนฺติ อิมมตฺถํ วิภาเวตฺวา ปุน ‘‘ยโต’’ติ เอตสฺส วจนตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อุปฺปนฺเนน กามราคานุสเยน สานุสโย’’ติ วุตฺตํ, ตํ ปมาทลิขิตํ วิย ทิสฺสติ. น หิ อุปฺปนฺเนเนว อนุสเยน สานุสโย, อุปฺปตฺติรหฏฺฐานตญฺจ สนฺธาเยว นิสฺสกฺกวจนํ น สกฺกา วตฺตุํ. น หิ อปริยาปนฺนานํ อนุสยุปฺปตฺติรหฏฺฐานตาติ ตํ ตเถว ทิสฺสติ. เอวํ ปเนตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ – ยโต อุปฺปนฺเนนาติ ยโต อุปฺปนฺเนน ภวิตพฺพํ, เตนาติ อุปฺปตฺติรหฏฺฐาเน นิสฺสกฺกวจนํ กตนฺติ. ตถา สพฺพธมฺเมสุ อุปฺปชฺชนเกนาติ. อุปฺปตฺติปฏิเสเธ อกเต อนุปฺปตฺติยา อนิจฺฉิตตฺตา สพฺพธมฺเมสุ อุปฺปชฺชนกภาวํ อาปนฺเนน อนุปฺปชฺชนภาวํ อปเนติ นาม. สพฺพตฺถาติ เอตสฺส ปน สพฺพฏฺฐานโตติ อยมตฺโถ น น สมฺภวติ. ตฺถ-การญฺหิ ภุมฺมโต อญฺญตฺถาปิ สทฺทวิทู อิจฺฉนฺตีติ.

거기서 ‘어느 곳에서(yato)’란 순차적인 경우 잠재성향이 있는 장소로부터, 역순의 경우 잠재성향이 없는 장소로부터라는 뜻이다. 잠재성향이 있는 것과 없는 것의 근거와 분리의 상태를 나타내기 위하여 ‘색계에서, 무색계에서, 그곳에서 자만의 잠재성향에 의해 잠재성향을 가진 자이다(야마까 2.77), 버린다(야마까 2.143)’라고 하거나, ‘괴로운 느낌에서, 그곳에서 감각적 탐욕의 잠재성향에 의해 잠재성향이 없는 자이다(야마까 2.110), 버리지 않는다(야마까 2.174-176)’라고 하는 등의 구절에서 색계 등은 처격에 의해서만 지시되었다. 그런데 주석서(Aṭṭhakathā)에서는 네 번째 질문의 답변을 통해 잠재성향의 장소의 형태를 구체적으로 나타냈으므로, 그 의미에 따라 첫 번째 질문에서도 ‘어느 곳에서(yato)’가 잠재성향의 장소를 뜻한다고 이 의미를 상세히 밝힌 후, 다시 ‘어느 곳에서(yato)’라는 말의 의미를 보이기 위해 ‘일어난 감각적 탐욕의 잠재성향에 의해 잠재성향을 가진 자이다’라고 말한 것은 잘못 기록된 것처럼 보인다. 왜냐하면 이미 일어난 잠재성향에 의해서만 잠재성향을 가진 자인 것은 아니며, 일어날 만한 장소라는 점만을 고려하여 탈격을 말할 수는 없기 때문이다. 출세간(apariyāpanna)의 법들에게는 잠재성향이 일어날 만한 장소라는 성질이 없으므로 그것은 그와 같이 보인다. 여기서 그 의미는 이와 같이 보아야 한다. 즉 ‘어느 곳에서 일어난’이란 ‘어느 곳에서 일어나야만 하는 것, 그것에 의해’라는 뜻으로 발생할 만한 장소에 대해 탈격을 사용한 것이다. 그와 같이 ‘모든 법에서 일어나는 것’에 대해서도 그러하다. 발생에 대한 부정이 이루어지지 않았을 때 발생하지 않음을 원하지 않으므로, 모든 법에서 일어나는 성질을 갖게 된 것에 의해 일어나지 않는 상태를 제거한다는 뜻이다. ‘모든 곳에서(sabbatthā)’라는 말에 대해서는 ‘모든 장소로부터’라는 이 의미가 성립하지 않는 것은 아니다. 문법학자들은 ‘타(ttha)’라는 글자가 처격 이외의 의미에서도 쓰이는 것을 인정하기 때문이다.

สานุสยวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

잠재성향을 가진 자의 문(Sānusayavāra)에 대한 설명이 끝났다.

๓. ปชหนวารวณฺณนา

3. 버림의 문(Pajahanavāra)에 대한 설명

๑๓๒-๑๙๗. ปชหนวาเร เยน กามราคานุสยาทโย สาวเสสา ปหียนฺติ, โส เต ปชหตีติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา วตฺตพฺโพ น โหติ อปชหนสพฺภาวา, ตสฺมา สนฺนิฏฺฐาเน นิรวเสสปฺปชหนโกเยว ปชหตีติ วุตฺโต, ตสฺมา ‘‘โย วา ปน มานานุสยํ ปชหติ, โส กามราคานุสยํ ปชหตีติ? โน’’ติ (ยม. ๒.อนุสยยมก.๑๓๒) วุตฺตํ. ยสฺมา ปน สํสยปเทน ปหานกรณมตฺตเมว ปุจฺฉติ, น สนฺนิฏฺฐานํ กโรติ, ตสฺมา ยถาวิชฺชมานํ ปหานํ สนฺธาย ‘‘โย กามราคานุสยํ ปชหติ, โส มานานุสยํ ปชหตีติ? ตเทกฏฺฐํ ปชหตี’’ติ วุตฺตํ. ปฏิโลเม ปน ‘‘นปฺปชหตี’’ติ ปชหนาภาโว เอว สนฺนิฏฺฐานปเทน สํสยปเทน จ วินิจฺฉิโต [Pg.149] ปุจฺฉิโต จ, ตสฺมา เยสํ ปชหนํ นตฺถิ นิรวเสสวเสน ปชหนกานํ, เต ฐเปตฺวา อวเสสา อปฺปชหนสพฺภาเวเนว นปฺปชหนฺตีติ วุตฺตา, น จ ยถาวิชฺชมาเนน ปหาเนเนว วชฺชิตาติ ทฏฺฐพฺพาติ. ‘‘อนาคามิมคฺคสมงฺคิญฺจ อฏฺฐมกญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสา ปุคฺคลา กามราคานุสยญฺจ นปฺปชหนฺติ วิจิกิจฺฉานุสยญฺจ นปฺปชหนฺตี’’ติ (ยม. ๒.อนุสยยมก.๑๖๕) เอตฺถ อฏฺฐกถายํ ‘‘ปุถุชฺชโน ปหานปริญฺญาย อภาเวน นปฺปชหติ, เสสา เตสํ อนุสยานํ ปหีนตฺตา’’ติ (ยม. อฏฺฐ. อนุสยยมก ๑๓๒-๑๙๗) วุตฺตํ.

132-197. 버림의 문에서 감각적 탐욕의 잠재성향 등이 남김없이 제거되는 경우, 그가 그것들을 ‘버린다’라고 확정하여 말해야지, 버리지 못한 것이 남아 있을 때는 버린다고 말할 수 없다. 그러므로 확정하는 구절에서는 오직 남김없이 버리는 자만을 ‘버린다’라고 하였다. 그래서 “혹은 어떤 자가 자만의 잠재성향을 버린다면, 그는 감각적 탐욕의 잠재성향을 버리는가? 아니다(야마까 2.132)”라고 설해진 것이다. 그러나 의문문의 구절에서는 단지 버리는 행위를 하는 것 자체만을 묻는 것이지 확정을 하는 것이 아니므로, 현재 존재하는 버림을 고려하여 “감각적 탐욕의 잠재성향을 버리는 자는 자만의 잠재성향을 버리는가? 그것과 같은 단계에 있는 것(tadekaṭṭhaṃ)을 버린다”라고 설해졌다. 역순(paṭiloma)에서는 ‘버리지 않는다’라고 하여 버리지 않음의 존재 자체가 확정하는 구절과 의문문의 구절에 의해 판별되고 질문되었다. 그러므로 남김없이 버리는 자들 중 버리지 않음이 없는 자들을 제외한 나머지 사람들은 버리지 못한 상태가 남아 있음으로 인해 ‘버리지 않는다’라고 설해진 것이며, 단순히 현재 존재하는 버림이 없다는 이유만으로 배제된 것이 아님을 알아야 한다. “아나함도의 구족자와 여덟 번째 보갈라(Aṭṭhamaka, 예류도)를 제외한 나머지 보갈라들은 감각적 탐욕의 잠재성향도 버리지 않고 의심의 잠재성향도 버리지 않는다(야마까 2.165)”라는 대목에 대해 주석서에서는 “범부는 버림의 철저히 앎(pahānapariññā)이 없기 때문에 버리지 못하고, 그 외의 자들은 그 잠재성향들이 이미 제거되었기 때문에 버리지 않는다(잠재성향 야마까 주석 132-197)”라고 설명하였다.

ตตฺถ กิญฺจาปิ เกสญฺจิ วิจิกิจฺฉานุสโย เกสญฺจิ อุภยนฺติ เสสานํ เตสํ ปหีนตา อตฺถิ, ตถาปิ โสตาปนฺนาทีนํ วิจิกิจฺฉานุสยสฺส ปหีนตา อุภยาปชหนสฺส การณํ น โหตีติ เตสํ ปหีนตฺตา ‘‘นปฺปชหนฺตี’’ติ น สกฺกา วตฺตุํ, อถ ปน กามราคานุสยญฺจ นปฺปชหนฺตีติ อิมํ สนฺนิฏฺฐาเนน เตสํ ปุคฺคลานํ สงฺคหิตตาทสฺสนตฺถํ วุตฺตนฺติ น ตตฺถ การณํ วตฺตพฺพํ, ปุจฺฉิตสฺส ปน สํสยตฺถสฺส การณํ วตฺตพฺพํ. เอวํ สติ ‘‘เสสา ตสฺส อนุสยสฺส ปหีนตฺตา’’ติ วตฺตพฺพนฺติ? น วตฺตพฺพํ ‘‘โย กามราคานุสยํ นปฺปชหติ, โส ทิฏฺฐานุสยํ วิจิกิจฺฉานุสยํ นปฺปชหตี’’ติ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปุจฺฉิเต สทิสวิสฺสชฺชนเก ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานุสเย สนฺธาย การณสฺส วตฺตพฺพตฺตา, ตสฺมา เตสํ อนุสยานํ ปหีนตฺตาติ เตสํ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานุสยานํ ปหีนตฺตา เต สํสยตฺถสงฺคหิเต อนุสเย นปฺปชหนฺตีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

거기서 비록 어떤 이들에게는 의심의 잠재성향이, 어떤 이들에게는 두 가지 모두가 제거된 상태가 나머지 자들에게 존재하더라도, 예류자 등에게 의심의 잠재성향이 이미 제거된 사실이 두 가지 모두를 버리지 못하는 원인이 되지는 않는다. 따라서 그들에게 [이미] 제거되었기 때문에 ‘버리지 않는다’라고 말할 수는 없다. 오히려 감각적 탐욕의 잠재성향을 버리지 않는다는 이 확정에 의해 그 보갈라들이 포함됨을 보이기 위해 설해진 것이므로, 거기에는 원인을 말할 필요가 없다. 그러나 질문된 의문의 의미에 대해서는 원인을 말해야 한다. 상황이 이와 같다면 ‘나머지 자들은 그 잠재성향이 이미 제거되었기 때문에’라고 말해야 하는가? ‘감각적 탐욕의 잠재성향을 버리지 않는 자는 견해의 잠재성향과 의심의 잠재성향을 버리지 않는가?’라고 부정하여 질문했을 때, 그에 대응하는 답변인 견해와 의심의 잠재성향을 고려하여 원인을 말해야 하므로, ‘그 잠재성향들이 제거되었기 때문에’라는 것은 ‘그 견해와 의심의 잠재성향들이 제거되었기 때문에, 그들은 의문의 대상에 포함된 잠재성향들을 버리지 않는다’는 뜻으로 이해해야 한다.

ปชหนวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

버림의 문(Pajahanavāra)에 대한 설명이 끝났다.

๕. ปหีนวารวณฺณนา

5. 버려짐의 문(Pahīnavāra)에 대한 설명

๒๖๔-๒๗๔. ปหีนวาเร ผลฏฺฐวเสเนว เทสนา อารทฺธาติ อนุโลมํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปฏิโลเม หิ ปุถุชฺชนวเสนปิ เทสนา คหิตาติ. ‘‘ผลฏฺฐวเสเนวา’’ติ จ สาธารณวจเนน มคฺคสมงฺคีนํ อคฺคหิตตํ ทีเปติ. อนุสยจฺจนฺตปฏิปกฺเขกจิตฺตกฺขณิกานญฺหิ มคฺคสมงฺคีนํ น โกจิ อนุสโย อุปฺปตฺติรโห, นาปิ อนุปฺปตฺติรหตํ อาปาทิโต, ตสฺมา เต น อนุสยสานุสยปหีนอุปฺปชฺชนวาเรสุ คหิตาติ.

264-274. 끊음의 절(Pahīnavāra)은 과에 머무는 자(phalaṭṭha)의 관점에서만 가르침이 시작되었다는 것은 순설(anuloma)을 염두에 두고 한 말이다. 역설(paṭiloma)에서는 범부의 관점에서도 가르침이 파악되기 때문이다. '과에 머무는 자의 관점에서만'이라는 일반적인 표현은 도를 갖춘 자(maggasamaṅgī)들이 포함되지 않음을 나타낸다. 왜냐하면 잠재성향과 전적으로 반대되는 한 마음 찰나에 있는 도를 갖춘 자들에게는 어떤 잠재성향도 일어날 법하지 않으며, 또한 일어나지 않을 법한 상태에 도달한 것도 아니기 때문이다. 그러므로 그들은 잠재성향이 있는 상태, 끊어진 상태, 일어나는 상태의 절들에서 취해지지 않는다.

๒๗๕-๒๙๖. โอกาสวาเร [Pg.150] โส โส อนุสโย อตฺตโน อตฺตโน โอกาเส เอว อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปาทิโต ปหีโน, อนาปาทิโต จ อปฺปหีโนติ ปหีนาปฺปหีนวจนานิ ตโทกาสเมว ทีเปนฺติ, ตสฺมา อโนกาเส ตทุภยาวตฺตพฺพตา วุตฺตาติ. สาธารณฏฺฐาเน เตน สทฺธึ ปหีโน นาม โหตีติ เตน สทฺธึ สมาโนกาเส ปหีโน นามาติ อตฺโถ, น สมานกาเล ปหีโนติ.

275-296. 장소의 절(Okāsavāra)에서 각 잠재성향은 각자의 장소에서 다시는 일어나지 않는 법이 된 것은 끊어진 것이고, 그렇지 않은 것은 끊어지지 않은 것이다. '끊어짐'과 '끊어지지 않음'이라는 말은 그 장소만을 나타내며, 그러므로 장소가 아닌 곳에서는 그 두 가지 모두 말할 수 없다고 설해졌다. 일반적인 장소에서 '그것과 함께 끊어졌다'는 것은 그것과 같은 장소에서 끊어졌다는 뜻이지, 같은 시간에 끊어졌다는 뜻이 아니다.

ปหีนวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

끊음의 절(Pahīnavāra)에 대한 설명이 끝났다.

๗. ธาตุวารวณฺณนา

7. 계의 절(Dhātuvāra)에 대한 설명

๓๓๒-๓๔๐. ธาตุวาเร สนฺตานํ อนุคตา หุตฺวา สยนฺตีติ ยสฺมึ สนฺตาเน อปฺปหีนา, ตํสนฺตาเน อปฺปหีนภาเวน อนุคนฺตฺวา อุปฺปตฺติอรหภาเวน สยนฺตีติ อตฺโถ. อุปฺปตฺติรหตา เอว หิ อนุรูปํ การณํ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชนฺตีติ อิธาปิ ยุตฺตาติ. เอตฺถ จ น กามธาตุอาทีนิ ฉ ปฏินิเสธวจนานิ ธาตุวิเสสนิทฺธารณานิ น โหนฺตีติ ‘‘น กามธาตุยา จุตสฺส น กามธาตุํ อุปปชฺชนฺตสฺสา’’ติอาทิมฺหิ วุจฺจมาเน อิมํ นาม อุปปชฺชนฺตสฺสาติ น วิญฺญาเยยฺย, ตสฺมา ตํมูลิกาสุ โยชนาสุ ‘‘น กามธาตุยา จุตสฺส กามธาตุํ รูปธาตุํ อรูปธาตุํ อุปปชฺชนฺตสฺสา’’ติ ปฐมํ โยเชตฺวา ปุน อนุกฺกเมน ‘‘น กามธาตุํ อุปปชฺชนฺตสฺสา’’ติอาทิกา โยชนา กตา. เอวญฺหิ น กามธาตุอาทิปเทหิ ยถาวุตฺตธาตุโยเยว คหิตา, น กญฺจีติ วิญฺญายติ. ยถา อนุสยวาเร ‘‘อนุเสนฺตีติ ปทสฺส อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺโถ คหิโต’’ติ วุตฺตํ, ตตฺถาปิ อุปฺปชฺชมานเมว สนฺธาย อุปฺปชฺชนฺตีติ คเหตุํ น สกฺกา ‘‘ยสฺส กามราคานุสโย อนุเสติ, ตสฺส ปฏิฆานุสโย อนุเสตีติ? อามนฺตา’’ติอาทิวจนโต. อถาปิ อปฺปหีนตํ สนฺธาย อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺโถ ตตฺถ คหิโต, อิธาปิ โส น น ยุชฺชตีติ. ภงฺคาติ ภญฺชิตพฺพา, ทฺวิธา กาตพฺพาติ อตฺโถ. นนุ น โกจิ อนุสโย ยตฺถ อุปฺปชฺชนฺตสฺส อนุเสติ นานุเสติ จาติ ทฺวิธา กาตพฺพา, ตตฺเถว กสฺมา ‘‘กติ อนุสยา ภงฺคา? อนุสยา ภงฺคา นตฺถี’’ติ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานิ กตานิ. น หิ ปการนฺตราภาเว สํสโย ยุตฺโตติ[Pg.151]? น น ยุตฺโต, ‘‘อนุสยา ภงฺคา นตฺถี’’ติ อวุตฺเต ภงฺคาภาวสฺส อวิญฺญาตตฺตาติ.

332-340. 계의 절(Dhātuvāra)에서 상속을 따라가며 잠복해 있다는 것은, 어떤 상속에서 끊어지지 않았을 때 그 상속에서 끊어지지 않은 상태로 따라가서 일어날 만한 상태로 잠복해 있다는 뜻이다. 일어날 법한 상태에 있는 것이 적절한 원인을 얻어 일어난다는 것이 여기서도 타당하기 때문이다. 그리고 여기서 욕계 등 여섯 가지 부정하는 말은 계의 차별을 한정하는 것이 아니니, "욕계에서 죽고 욕계에 태어나지 않는 자" 등에 대해 말할 때 이 이름의 태어나는 자라고 알 수 없기 때문이다. 그러므로 그것을 근거로 한 조합에서 "욕계에서 죽어 욕계, 색계, 무색계에 태어나는 자"라고 먼저 조합하고 다시 차례대로 "욕계에 태어나지 않는 자" 등의 조합을 만들었다. 이렇게 하면 욕계 등의 말에 의해 위에서 언급한 계들만이 취해진 것이지 다른 어떤 것이 아니라는 점이 알려진다. 잠재성향의 절에서 "잠복한다(anusenti)는 말은 일어난다(uppajjantīti)는 뜻으로 파악된다"고 설해진 것처럼, 거기서도 일어나는 상태만을 염두에 두고 '일어난다'고 파악할 수 없으니, "누구에게 탐욕의 잠재성향이 잠복하면 그에게 적의의 잠재성향이 잠복하는가? 그렇다"라는 등의 말씀 때문이다. 또한 끊어지지 않은 상태를 염두에 두고 '일어난다'는 뜻이 거기서 파악되었는데, 여기서도 그것이 타당하지 않은 것은 아니다. '분할(bhaṅgā)'이란 나누어야 할 것, 두 가지로 만들어야 할 것이라는 뜻이다. "누구에게나 태어나는 자에게 잠재성향이 잠복하거나 잠복하지 않는 두 가지로 나눌 수 있는 것 아니냐"라고 하겠지만, 거기서 왜 "얼마나 많은 잠재성향이 분할되는가? 분할되는 잠재성향은 없다"라고 질문과 답변을 했는가? 다른 방식이 없을 때 의심하는 것이 타당하지 않은가? 타당하지 않은 것이 아니니, "분할되는 잠재성향은 없다"라고 말하지 않으면 분할의 부재가 알려지지 않기 때문이다.

ธาตุวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

계의 절(Dhātuvāra)에 대한 설명이 끝났다.

อนุสยยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

잠재성향 쌍론(Anusayayamaka)에 대한 설명이 끝났다.

๘. จิตฺตยมกํ

8. 심쌍론(Cittayamaka)

อุทฺเทสวารวณฺณนา

개설의 절(Uddesavāra)에 대한 설명

๑-๖๒. จิตฺตยมกวณฺณนายํ อาทิโตว ตโย สุทฺธิกมหาวารา โหนฺตีติ อิเม ตโย มหาวารา สราคาทิกุสลาทีหิ มิสฺสกา สุทฺธิกา จ, เตสุ อาทิโต สุทฺธิกา โหนฺตีติ อตฺโถ. มิสฺสเกสุ จ เอเกกสฺมึ สราคาทิมิสฺสกจิตฺเต ตโย ตโย มหาวารา, เต ตตฺถ ตตฺถ ปน วุตฺเต สมฺปิณฺเฑตฺวา ‘‘โสฬส ปุคฺคลวารา’’ติอาทิ วุตฺตํ, น นิรนฺตรํ วุตฺเตติ. ‘‘ยสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ น นิรุชฺฌติ, ตสฺส จิตฺตํ นิรุชฺฌิสฺสติ นุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติอาทินา อุปฺปาทนิโรธานํ ปจฺจุปฺปนฺนานาคตกาลานญฺจ สํสคฺควเสน เอเกกาย ปุจฺฉาย ปวตฺตตฺตา ‘‘อุปฺปาทนิโรธกาลสมฺเภทวาโร’’ติ วุตฺโต. เอวํ เสสานมฺปิ วารานํ ตํตํนามตา ปาฬิอนุสาเรน เวทิตพฺพา.

1-62. 심쌍론 설명에서 처음에 세 가지 순수 대신절(suddhikamahāvārā)이 있다는 것은, 이 세 가지 대신절이 탐욕이 있는 것 등과 유익한 것 등이 섞인 것과 순수한 것들인데, 그 중에서 처음에 순수한 것들이 있다는 뜻이다. 섞인 것들 중에서는 각각의 탐욕 등이 섞인 마음에서 세 가지씩의 대신절이 있는데, 그것들은 여기저기서 설해진 것을 합쳐서 "16가지 보특가라의 절(puggalavārā)" 등으로 말한 것이지, 연달아 설한 것이 아니다. "누구의 마음이 일어나고 멸하지 않는가, 그의 마음은 멸할 것이고 일어나지 않을 것인가"라는 등의 말씀으로 일어남과 멸함, 그리고 현재와 미래 시간의 결합에 의해 각각의 질문이 진행되므로 '일어남·멸함·시간 결합의 절(uppādanirodhakālasambhedavāro)'이라고 불린다. 이와 같이 나머지 절들의 각각의 명칭도 경문의 내용을 따라 알아야 한다.

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

개설의 절(Uddesavāra)에 대한 설명이 끝났다.

นิทฺเทสวารวณฺณนา

상설의 절(Niddesavāra)에 대한 설명

๖๓. ตถารูปสฺเสว ขีณาสวสฺส จิตฺตํ สนฺธายาติ อิทํ อุปฺปาทกฺขณสมงฺคิปจฺฉิมจิตฺตสมงฺคิมฺหิ ปุคฺคเล อธิปฺเปเต ตญฺจ จิตฺตํ อธิปฺเปตเมว โหตีติ กตฺวา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อรหโต ปจฺฉิมจิตฺตมฺปีติ นุปฺปชฺชติ นิรุชฺฌตีติ เอวํปการํ ภงฺคกฺขณสมงฺคิเมว สนฺธาย วุตฺตํ.

63. "그와 같은 형태의 번뇌가 다한 자(khīṇāsava)의 마음을 염두에 두고"라는 것은, 일어나는 찰나를 갖춘 자와 마지막 마음을 갖춘 자의 보특가라가 의도되었을 때, 그 마음이 의도된 것이라고 하여 설해진 것으로 보아야 한다. "아라한의 마지막 마음도"라고 하여 일어나지 않고 멸한다는 것은 이와 같은 종류의 사라지는 찰나(bhaṅgakkhaṇa)를 갖춘 자만을 염두에 두고 설해진 것이다.

๖๕-๘๒. อุปฺปาทวารสฺส ทุติยปุจฺฉาวิสฺสชฺชเน จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ, นิโรธสมาปนฺนานํ, อสญฺญสตฺตานํ เตสํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺถ, โน จ เตสํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ [Pg.152] เอตฺถ ‘‘จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ เตสํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ เอตสฺส ‘‘สพฺเพสํ จิตฺตํ ขณปจฺจุปฺปนฺนเมว หุตฺวา อุปฺปาทกฺขณํ อตีตตฺตา อุปฺปชฺชิตฺถ นามา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺถ เจว อุปฺปชฺชติ จาติ เอตสฺสปิ อุปฺปาทํ ปตฺตตฺตา อุปฺปชฺชิตฺถ, อนตีตตฺตา อุปฺปชฺชติ นามาติ ทฺวยเมตํ เอวํ น สกฺกา วตฺตุํ. น หิ ขณปจฺจุปฺปนฺเน ‘‘อุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ อตีตโวหาโร อตฺถิ. ยทิ สิยา, ยํ วา ปน จิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺถ, ตํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ เอตฺถ ‘‘โน’’ติ อวตฺวา วิภชิตพฺพํ สิยา. ตถา ‘‘ยํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ เอตฺถ จ ‘‘โน’’ติ อวตฺวา ‘‘อามนฺตา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา. ‘‘จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ’’ติ ปน ภิชฺชมานจิตฺตสมงฺคี ปุคฺคโล วุตฺโต, ตสฺส อตีตํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺถ, น จ กิญฺจิ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณติ จ อุปฺปชฺชมานจิตฺตสมงฺคี ปุคฺคโล วุตฺโต, ตสฺสปิ อตีตํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺถ, ตํ ปน จิตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. จิตฺตนฺติ หิ สามญฺญวจนํ เอกสฺมึ อเนกสฺมิญฺจ ยถาคหิตวิเสเส ติฏฺฐตีติ. ‘‘ยสฺส วา ปน จิตฺตํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ? จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ’’ติ เอตฺถ ยสฺส วา ปน จิตฺตํ อุปฺปชฺชิสฺสตีติ เอเตน สนฺนิฏฺฐาเนน คหิตปุคฺคลสฺเสว จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณติ เอวํ สพฺพตฺถ สนฺนิฏฺฐานวเสน นิยโม เวทิตพฺโพ. อุปฺปนฺนุปฺปชฺชมานวาโร นิรุทฺธนิรุชฺฌมานวาโร จ ปุคฺคลวาราทีสุ ตีสุปิ นินฺนานากรณา อุทฺทิฏฺฐา นิทฺทิฏฺฐา จ. ตตฺถ ปุคฺคลวาเร อวิเสเสน ยํ กญฺจิ ตาทิสํ ปุคฺคลํ สนฺธาย ‘‘อุปฺปนฺนํ อุปฺปชฺชมาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ, ธมฺมวาเร จิตฺตเมว, ปุคฺคลธมฺมวาเร ปุคฺคลํ จิตฺตญฺจาติ อยเมตฺถ วิเสโส ทฏฺฐพฺโพ.

65-82. 발생의 차례(Uppādavāra)의 두 번째 질문과 답변에서, 마음의 무너지는 순간(bhaṅgakkhaṇa)에 있는 자들, 멸진정에 든 자들, 무상유정들의 경우 '그들에게 마음이 일어났었지만, 그들에게 마음이 일어나는 것은 아니다'라고 한다. 여기서 '마음의 무너지는 순간에 그들에게 마음이 일어났었다'는 것에 대해 '모든 이들의 마음이 찰나적 현재가 된 뒤에 발생의 순간(uppādakkhaṇa)을 지났기 때문에 일어났었다고 한다'는 뜻이 설해졌다. 마음의 발생의 순간에 '그들에게 마음이 일어났었고 또한 일어난다'는 것에 대해서도, 발생에 도달했기에 '일어났었다'고 하고 지나가지 않았기에 '일어난다'고 하는 이 두 가지 방식으로는 그렇게 말할 수 없다. 찰나적 현재에 대해서 '일어났었다'는 과거의 표현은 없기 때문이다. 만약 있다면, '어떤 마음이 일어났었다면 그 마음이 일어나는가'라는 질문에 대해 '아니오'라고 말하지 않고 분석해서 답해야 할 것이다. 또한 '어떤 마음이 일어난다면 그 마음이 일어났었는가'라는 질문에 대해서도 '아니오'라고 하지 않고 '그러하다'라고 답해야 할 것이다. 그러나 '마음의 무너지는 순간'이라 함은 무너지고 있는 마음을 갖춘 보강(개아)을 말하며, 그에게는 과거의 마음이 일어났었지만 어떤 마음도 현재 일어나고 있지는 않다. '마음의 발생의 순간'이라 함은 발생하고 있는 마음을 갖춘 보강을 말하며, 그에게도 과거의 마음은 일어났었지만 그 현재의 마음이 일어나고 있다는 식으로 여기서 그 의미를 보아야 한다. '마음'이라는 것은 일반적인 용어로서, 취해진 바의 차이에 따라 하나 혹은 여럿에 머물기 때문이다. '또한 어떤 사람에게 마음이 일어날 것인가, 그 사람에게 마음이 일어나는가? 마음의 무너지는 순간에'라는 구절에서 '어떤 사람에게 마음이 일어날 것인가'라는 확정(sanniṭṭhāna)에 의해 파악된 바로 그 보강의 마음의 무너지는 순간이라는 식으로, 모든 곳에서 확정에 따른 제한을 알아야 한다. 일어났고 일어나는 차례와 멸했고 멸하는 차례는 보강의 차례 등 세 곳 모두에서 차이가 없이 제시되고 설명되었다. 거기서 보강의 차례(puggalavāra)에서는 특별한 구별 없이 어떤 그러한 보강을 염두에 두고 '일어났고 일어나는' 등을 설했고, 법의 차례(dhammavāra)에서는 마음만을, 보강과 법의 차례(puggaladhammavāra)에서는 보강과 마음을 설했으니, 이것이 여기서의 차이점임을 알아야 한다.

๘๓. อติกฺกนฺตกาลวาเร อิมสฺส ปุคฺคลวารตฺตา ปุคฺคโล ปุจฺฉิโตติ ปุคฺคลสฺเสว วิสฺสชฺชเนน ภวิตพฺพํ. ยถา ยสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺถาติ เอเตน น โกจิ ปุคฺคโล น คหิโต, เอวํ ยสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชมานํ ขณํ ขณํ วีติกฺกนฺตํ อติกฺกนฺตกาลนฺติ เอเตน สนฺนิฏฺฐาเนน น โกจิ น คหิโต. น หิ โส ปุคฺคโล อตฺถิ, ยสฺส จิตฺตํ อุปฺปาทกฺขณํ อตีตํ นตฺถิ, เต จ ปน นิรุชฺฌมานกฺขณาตีตจิตฺตา น น โหนฺตีติ ปฐโม ปญฺโห ‘‘อามนฺตา’’ติ วิสฺสชฺชิตพฺโพ สิยา, ตถา ทุติยตติยา. จตุตฺโถ ปน ‘‘ปจฺฉิมจิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ เตสํ จิตฺตํ ภงฺคกฺขณํ อวีติกฺกนฺตํ, โน จ เตสํ จิตฺตํ อุปฺปาทกฺขณํ อวีติกฺกนฺตํ, อิตเรสํ จิตฺตํ ภงฺคกฺขณญฺจ อวีติกฺกนฺตํ อุปฺปาทกฺขณญฺจ อวีติกฺกนฺต’’นฺติ วิสฺสชฺชิตพฺโพ ภเวยฺย, ตถา อวิสฺสชฺเชตฺวา กสฺมา สพฺพตฺถ จิตฺตเมว วิภตฺตนฺติ[Pg.153]? จิตฺตวเสน ปุคฺคลววตฺถานโต. ขณสฺส หิ วีติกฺกนฺตตาย อติกฺกนฺตกาลตาวจเนน วตฺตมานสฺส จ จิตฺตสฺส วเสน ปุคฺคโล อุปฺปาทกฺขณาตีตจิตฺโต วุตฺโต อตีตสฺส จ, ตตฺถ ปุริมสฺส จิตฺตํ น ภงฺคกฺขณํ วีติกฺกนฺตํ ปจฺฉิมสฺส วีติกฺกนฺตนฺติ เอวมาทิโก ปุคฺคลวิภาโค ยสฺส จิตฺตสฺส วเสน ปุคฺคลววตฺถานํ โหติ, ตสฺส จิตฺตสฺส ตํตํขณวีติกฺกมาวีติกฺกมทสฺสนวเสน ทสฺสิโต โหตีติ สพฺพวิสฺสชฺชเนสุ จิตฺตเมว วิภตฺตํ. อถ วา นยิธ ธมฺมมตฺตวิสิฏฺโฐ ปุคฺคโล ปุจฺฉิโต, อถ โข ปุคฺคลวิสิฏฺฐํ จิตฺตํ, ตสฺมา จิตฺตเมว วิสฺสชฺชิตนฺติ เวทิตพฺพํ. ยทิปิ ปุคฺคลปฺปธานา ปุจฺฉา, อถาปิ จิตฺตปฺปธานา, อุภยถาปิ ทุติยปุจฺฉาย ‘‘อามนฺตา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา, ตถา ปน อวตฺวา นิโรธกฺขณวีติกฺกเมน อติกฺกนฺตกาลตา น อุปฺปาทกฺขณวีติกฺกเมน อติกฺกนฺตกาลตา วิย วตฺตมานสฺส อตฺถีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘อตีตํ จิตฺต’’นฺติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยสฺส จิตฺตํ น อุปฺปชฺชมานนฺติ เอตฺถ อุปฺปชฺชมานํ ขณํ ขณํ วีติกฺกนฺตํ อติกฺกนฺตกาลํ ยสฺส จิตฺตํ น โหตีติ อตฺโถ. เอส นโย ‘‘น นิรุชฺฌมาน’’นฺติ เอตฺถาปิ.

83. 경과된 시간의 차례(Atikkantakālavāra)에서는 이것이 보강의 차례이므로 보강이 질문되었으니 보강으로써만 답변되어야 한다. 마치 '누구에게 마음이 일어났는가'라는 말에 의해 어떤 보강도 포함되지 않은 이가 없는 것과 같이, '누구에게 마음이 일어나는 찰나 찰나를 지나쳐 경과된 시간인가'라는 이 확정에 의해서도 어떤 보강도 포함되지 않은 이가 없다. 마음의 발생의 순간을 지나지 않은 보강은 존재하지 않기 때문이다. 또한 소멸하는 순간을 지난 마음을 가진 자들이 없는 것이 아니므로, 첫 번째 질문은 '그러하다'라고 답변되어야 하며, 두 번째와 세 번째도 마찬가지이다. 그러나 네 번째는 '마지막 마음의 무너지는 순간에 그들의 마음은 무너지는 순간을 지나지 않았지만, 그들의 마음이 발생하는 순간을 지나지 않은 것은 아니다. 다른 이들의 마음은 무너지는 순간도 지나지 않았고 발생하는 순간도 지나지 않았다'라고 답변되어야 할 것인데, 그렇게 답변하지 않고 왜 모든 곳에서 마음만을 분석했는가? 마음을 통해서 보강이 확정되기 때문이다. 찰나를 지났다는 점에서 '경과된 시간'이라는 표현과 현재의 마음에 의해 보강은 '발생의 순간을 지난 마음을 가진 자'라고 불리며 과거의 마음의 경우에도 그러하다. 거기서 앞의 마음은 무너지는 순간을 지나지 않았고 뒤의 마음은 지났다는 등의 보강의 구분은, 어떤 마음에 의해 보강의 확정이 이루어지는지 그 마음의 해당 찰나를 지났거나 지나지 않았음을 보여줌으로써 드러나게 된다. 따라서 모든 답변에서 마음만이 분석된 것이다. 또는 여기서 단순히 법만이 구별된 보강이 질문된 것이 아니라, 보강으로 구별된 마음이 질문된 것이므로 마음만을 답변한 것으로 알아야 한다. 비록 보강이 주된 질문이라 할지라도, 또는 마음이 주된 것이라 할지라도, 양쪽 모두 두 번째 질문에서는 '그러하다'라고 말해야 할 것이다. 그럼에도 그렇게 말하지 않고, 소멸의 순간을 지남으로써 경과된 시간이 되는 것이지 발생의 순간을 지남으로써 현재의 것과 같이 경과된 시간이 되는 것은 아님을 보여주기 위해 '과거의 마음'이라고 설한 것으로 보아야 한다. '누구의 마음이 일어나고 있는 것이 아닌가'라는 구절에서 '일어나고 있는 찰나 찰나를 지나쳐 경과된 시간이 누구의 마음이 아닌가'라는 뜻이다. '멸하고 있는 것이 아닌가'라는 구절에서도 이와 같은 방식이다.

๑๑๔-๑๑๖. มิสฺสกวาเรสุ ยสฺส สราคํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ น นิรุชฺฌติ, ตสฺส จิตฺตํ นิรุชฺฌิสฺสติ นุปฺปชฺชิสฺสตีติ ปุจฺฉา, โนติ วิสฺสชฺชนญฺจ อฏฺฐกถายํ ทสฺสิตํ. ปาฬิยํ ปน ‘‘ยสฺส สราคํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ น นิรุชฺฌติ, ตสฺส สราคํ จิตฺตํ นิรุชฺฌิสฺสติ นุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ มาติกาฐปนายํ วุตฺตตฺตา วิสฺสชฺชเนปิ ตเถว สนฺนิฏฺฐานสํสยตฺเถสุ สราคาทิมิสฺสกจิตฺตวเสเนว ปุจฺฉา อุทฺธริตฺวา ‘‘สราคปจฺฉิมจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ สราคํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ น นิรุชฺฌติ นิรุชฺฌิสฺสติ นุปฺปชฺชิสฺสติ, อิตเรสํ สราคจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ สราคํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ น นิรุชฺฌติ นิรุชฺฌิสฺสติ เจว อุปฺปชฺชิสฺสติ จา’’ติ เอวมาทินา นเยน เยภุยฺเยน สุทฺธิกวารสทิสเมว วิสฺสชฺชนํ กาตพฺพนฺติ กตฺวา สํขิตฺตนฺติ วิญฺญายติ.

114-116. 혼합의 차례(Missakavāra)들에서 '누구에게 탐욕이 있는 마음이 일어나고 멸하지 않는가, 그에게 마음이 멸할 것이고 일어나지 않을 것인가'라는 질문과 '아니오'라는 답변이 주석서에 제시되었다. 그러나 빠알리(본문)에서는 '누구에게 탐욕이 있는 마음이 일어나고 멸하지 않는가, 그에게 탐욕이 있는 마음이 멸할 것이고 일어나지 않을 것인가'라는 마띠까의 설정에서 설해졌으므로, 답변에서도 그와 같이 확정과 의심의 의미에서 탐욕 등이 섞인 마음의 힘에 의해서만 질문을 제기하여 '탐욕이 있는 마지막 마음의 발생하는 순간에 그들에게 탐욕이 있는 마음이 일어나고 멸하지 않으며 멸할 것이고 일어나지 않을 것이다. 다른 이들의 탐욕이 있는 마음의 발생하는 순간에 그들에게 탐욕이 있는 마음이 일어나고 멸하지 않으며 멸할 것이고 또한 일어날 것이다'라는 등의 방식으로, 대부분 순수 차례(suddhikavāra)와 유사하게 답변해야 한다는 것을 알고 요약된 것이라고 이해된다.

นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

상세 설명의 차례(Niddesavāra)에 대한 설명이 끝났다.

จิตฺตยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

마음의 쌍(Cittayamaka)에 대한 설명이 끝났다.

๙. ธมฺมยมกํ

9. 법의 쌍(Dhammayamaka)

๑. ปณฺณตฺติวาโร

1. 개념의 차례(Paṇṇattivāro)

อุทฺเทสวารวณฺณนา

요약의 차례(Uddesavāra)에 대한 설명

๑-๑๖. ธมฺมยมกวณฺณนายํ [Pg.154] กุสลาทิธมฺมานํ มาติกํ ฐเปตฺวาติ ยถา มูลยมเก กุสลาทิธมฺมา เทสิตา, ยถา จ ขนฺธยมกาทีสุ ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา’’ติอาทินา อญฺญถา สงฺคเหตฺวา เทสิตา, ตถา อเทเสตฺวา ยา กุสลาทีนํ ธมฺมานํ ‘‘กุสลากุสลา ธมฺมา’’ติอาทิกา มาติกา, ตํ อิธ อาทิมฺหิ ฐเปตฺวา เทสิตสฺสาติ อตฺโถ.

1-16. 법쌍권 주석에서 '유익한 법 등의 마띠까를 설정했다'는 것은, 근본쌍권에서 유익한 법 등이 설해진 방식이나, 온쌍권 등에서 '오온' 등의 방식으로 다르게 섭수하여 설해진 방식과는 다르게 설하여, '유익한 법과 해로운 법' 등으로 시작되는 유익한 법 등의 마띠까를 여기 처음에 설정하여 설했다는 의미이다.

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

요달문 주석이 끝났다.

๒. ปวตฺติวารวณฺณนา

2. 발생문 주석

๓๓-๓๔. ‘‘ยสฺส กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺส อพฺยากตา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ เอตสฺส วิสฺสชฺชเน ‘‘อพฺยากตา จาติ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปวเสน วุตฺต’’นฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ, อิมสฺมึ ปน ปญฺเห กมฺมสมุฏฺฐานาทิรูปญฺจ ลพฺภติ, ตํ ปน ปฏิโลมวารสฺส วิสฺสชฺชเน สพฺเพสํ จวนฺตานํ, ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ, อารุปฺเป อกุสลานํ อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ กุสลา จ ธมฺมา น อุปฺปชฺชนฺติ อพฺยากตา จ ธมฺมา น อุปฺปชฺชนฺตีติ เอตฺถ ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ อุปฺปชฺชมานมฺปิ กมฺมสมุฏฺฐานาทิรูปํ อคฺคเหตฺวา ‘‘อพฺยากตา จ ธมฺมา น อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วุตฺตตฺตา จิตฺตสมุฏฺฐานรูปเมว อิธาธิปฺเปตํ. กมฺมสมุฏฺฐานาทิรูเป น วิธานํ, นาปิ ปฏิเสโธติ เกจิ วทนฺติ, ตถา จิตฺตสมุฏฺฐานรูปเมว สนฺธาย ‘‘ยสฺส กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺส อพฺยากตา ธมฺมา นิรุชฺฌนฺตีติ? โน’’ติ (ยม. ๓.ธมฺมยมก.๑๖๓) วุตฺตนฺติ. ตํ ปเนตํ เอวํ น สกฺกา วตฺตุํ จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ กมฺมสมุฏฺฐานรูปาทีนมฺปิ อุปฺปาทสฺส อุปฺปาทกฺขเณ จ นิโรธสฺส เอวมาทีหิ เอว ปาฬีหิ ปฏิเสธสิทฺธิโต.

33-34. "어떤 이에게 유익한 법들이 일어날 때, 그에게 무기법들이 일어나는가?"라는 질문의 답변에서, 주석서에는 "무기법들도 [일어난다]는 것은 마음에서 생긴 물질의 측면에서 설해진 것이다"라고 되어 있다. 그러나 이 질문에서는 업에서 생긴 물질 등도 얻어진다. 하지만 역순의 답변에서, 모든 죽어가는 자들에게, 전개되는 과정의 마음이 사라지는 순간에, 무색계에서 해로운 법들이 일어나는 순간에, 그들에게 유익한 법들도 일어나지 않고 무기법들도 일어나지 않는다는 대목에서, 전개되는 과정의 마음이 사라지는 순간에 일어나고 있는 업에서 생긴 물질 등은 취하지 않고 "무기법들도 일어나지 않는다"라고 설해졌기 때문에, 여기서는 마음에서 생긴 물질만이 의도된 것이다. 어떤 이들은 업에서 생긴 물질 등에 대해서는 규정도 부정도 없다고 말하며, 그와 같이 마음에서 생긴 물질만을 염두에 두고 "어떤 이에게 유익한 법들이 일어날 때, 그에게 무기법들이 소멸하는가? 아니다" (Yam. 3. Dhammayamaka. 163)라고 설해진 것이라고 한다. 그러나 그것은 그렇게 말할 수 없으니, 마음이 사라지는 순간에도 업에서 생긴 물질 등이 일어남과 일어나는 순간의 소멸 등이 이와 같은 경문들에 의해 부정이 확립되기 때문이다.

เย จ วทนฺติ ‘‘ยถา ปฏิสมฺภิทามคฺเค นิโรธกถายํ ‘โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ ชาตา ธมฺมา ฐเปตฺวา จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ สพฺเพปิ วิราคา เจว โหนฺติ วิราคารมฺมณา วิราคโคจรา วิราคสมุทาคตา วิราคปติฏฺฐา’ติอาทีสุ ‘ฐเปตฺวา รูป’นฺติ อวตฺวา จิตฺตปฏิพทฺธตฺตา จิตฺตชรูปานํ [Pg.155] ‘ฐเปตฺวา จิตฺตสมุฏฺฐานรูป’นฺติ วุตฺตํ, เอวมิธาปิ จิตฺตปฏิพทฺธตฺตา จิตฺตชรูปเมว กถิต’’นฺติ, ตญฺจ ตถา น โหติ. เยสญฺหิ โสตาปตฺติมคฺโค สหชาตปจฺจโย โหติ, เยสุ จ วิราคาทิอาสงฺกา โหติ, เต โสตาปตฺติมคฺคสหชาตา ธมฺมา โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ ชาตา ธมฺมาติ ตตฺถ วุตฺตา. โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ ชาตาติ หิ วจนํ มคฺเค ชาตตํ ทีเปติ, น จ กมฺมชาทีนิ อมคฺเค ชายมานานิ มคฺคกฺขเณ ชาตโวหารํ อรหนฺติ เตสํ ตสฺส โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ สหชาตปจฺจยตฺตาภาวโต, ตสฺมา มคฺคกฺขเณ ตํสหชาตธมฺเมสุ ฐเปตพฺพํ ฐเปตุํ ‘‘ฐเปตฺวา จิตฺตสมุฏฺฐานรูป’’นฺติ วุตฺตํ, อิธ ปน กุสลาทิธมฺมา ยสฺส ยตฺถ อุปฺปชฺชนฺติ นิรุชฺฌนฺติ จ, ตสฺส ปุคฺคลสฺส ตสฺมิญฺจ โอกาเส อพฺยากตธมฺมานํ อุปฺปาทนิโรธานํ กุสลาทิปฏิพทฺธตา อปฺปฏิพทฺธตา จ อามฏฺฐา, น จ กมฺมชาทิรูปํ อพฺยากตํ น โหติ, ตสฺมา สนฺนิฏฺฐาเนน คหิตสฺส ปุคฺคลสฺส โอกาเส วา อุปฺปาทนิโรเธสุ วิชฺชมาเนสุ อพฺยากตานํ เต เวทิตพฺพา, อวิชฺชมาเนสุ จ ปฏิเสเธตพฺพา, น จ อจิตฺตปฏิพทฺธา อพฺยากตาติ เอตฺถ น คหิตาติ สกฺกา วตฺตุํ นิโรธสมาปนฺนานํ อสญฺญสตฺตานญฺจ อุปฺปาทนิโรธวจนโตติ.

또한 "무애해도 소멸론에서 '예류도의 순간에 생긴 법들은 마음에서 생긴 물질을 제외하면 모두 탐욕의 빛바램이고, 탐욕의 빛바램을 대상으로 하며, 탐욕의 빛바램을 영역으로 하고, 탐욕의 빛바램에서 생겨났으며, 탐욕의 빛바램에 머문다'라는 등의 대목에서 '물질을 제외하고'라고 말하지 않고 마음과 결부되어 있기 때문에 마음에서 생긴 물질들에 대해 '마음에서 생긴 물질을 제외하고'라고 말한 것처럼, 여기서도 마음과 결부되어 있기 때문에 마음에서 생긴 물질만을 말한 것이다"라고 주장하는 이들도 있으나, 그것은 그렇지 않다. 왜냐하면 예류도가 함께 일어나는 조건이 되는 법들이나, 탐욕의 빛바램 등이 의심되는 법들에 대해, 거기서 예류도와 함께 생긴 법들을 '예류도의 순간에 생긴 법들'이라고 말했기 때문이다. '예류도의 순간에 생긴 것'이라는 말은 도에서 생긴 것임을 나타내는데, 도가 아닌 것에서 생기는 업에서 생긴 물질 등은 그 예류도의 순간에 함께 일어나는 조건이 아니므로 '도의 순간에 생긴 것'이라는 명칭을 얻기에 적합하지 않다. 그러므로 도의 순간에 그와 함께 생긴 법들 중에서 제외해야 할 것을 제외하기 위해 "마음에서 생긴 물질을 제외하고"라고 말한 것이다. 그러나 여기서는 유익한 법 등이 어떤 이에게 어디서 일어나고 소멸할 때, 그 보특가라와 그 장소에서 무기법들의 일어남과 소멸이 유익한 법 등에 결부되어 있는지 결부되어 있지 않은지를 다룬다. 그리고 업에서 생긴 물질 등이 무기법이 아닌 것은 아니다. 그러므로 확정된 보특가라의 장소에서 일어남과 소멸이 존재할 때 무기법의 그러한 양상들을 알아야 하고, 존재하지 않을 때는 부정되어야 한다. 마음과 결부되지 않은 무기법들이 여기 포함되지 않았다고 말할 수 없으니, 이는 멸진정에 든 자들과 무상유정천의 중생들의 일어남과 소멸에 대한 말씀 때문이다.

จตุตฺถปญฺเห ปวตฺเต อกุสลาพฺยากตจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณติ อิทํ ‘‘ยสฺส วา ปน อพฺยากตา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ เอเตน สนฺนิฏฺฐาเนน คหิเตสุ ปญฺจโวกาเร อกุสลาพฺยากตจิตฺตานํ จตุโวกาเร จ อพฺยากตจิตฺตสฺเสว อุปฺปาทกฺขณสมงฺคิโน สนฺธาย วุตฺตํ. เอวํ สพฺพตฺถ สนฺนิฏฺฐานวเสน วิเสโส เวทิตพฺโพ.

네 번째 질문에서 '전개되는 과정의 해로운·무기인 마음이 일어나는 순간에'라는 것은, "혹은 어떤 이에게 무기법들이 일어날 때"라는 이 확정된 조건에 의해 취해진, 오온계에서 해로운·무기인 마음들의, 그리고 사온계에서 무기인 마음만의 일어나는 순간을 갖춘 자를 염두에 두고 설해진 것이다. 이와 같이 모든 곳에서 확정된 조건에 따른 차이를 알아야 한다.

๗๙. ‘‘เอกาวชฺชเนน ๑๖๖ อุปฺปนฺนสฺสา’’ติ วุตฺตํ, นานาวชฺชเนนปิ ปน ตโต ปุริมตรชวนวีถีสุ อุปฺปนฺนสฺส ‘‘อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ อกุสลา ธมฺมา นุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, โน จ เตสํ กุสลา ธมฺมา นุปฺปชฺชนฺตี’’ติ อิทํ ลกฺขณํ ลพฺภเตว, ตสฺมา เอเตน ลกฺขเณน สมานลกฺขณํ สพฺพํ ยสฺส จิตฺตสฺส อนนฺตรา อคฺคมคฺคํ ปฏิลภิสฺสนฺติ, ตสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณติ เอเตเนว กุสลานาคตภาวปริโยสาเนน ตาย เอว สมานลกฺขณตาย ทีปิตํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เอส นโย อกุสลาตีตภาวสฺส อพฺยากตาตีตภาวสฺส จ อาทิมฺหิ ‘‘ทุติเย อกุสเล’’ติ, ‘‘ทุติเย จิตฺเต’’ติ จ วุตฺตฏฺฐาเน. ยถา หิ ภาวนาวาเร ภาวนาปหานานํ ปริโยสาเนน [Pg.156] อคฺคมคฺเคน ตโต ปุริมตรานิปิ ภาวนาปหานานิ ทสฺสิตานิ โหนฺติ, เอวมิธาปิ ตํ ตํ เตน เตน อาทินา อนฺเตน จ ทสฺสิตนฺติ.

79. "한 번의 전향으로 일어난"이라고 설해졌으나, 여러 번의 전향으로라도 그보다 앞선 자바나의 인식과정들에서 일어난 경우에도 "일어나는 순간에 그들에게 해로운 법들은 일어나지 않을 것이나, 그들에게 유익한 법들이 일어나지 않는 것은 아니다"라는 이 특징은 얻어진다. 그러므로 이 특징과 공통된 특징을 가진, 어떤 마음의 직후에 제일 높은 도를 얻게 될 것인지에 대한 그 마음의 일어나는 순간이라는 설법에 의해, 유익한 법의 미래 상태의 끝과 그 공통된 특징이 나타난 것으로 보아야 한다. 이러한 방식은 해로운 법의 과거 상태와 무기법의 과거 상태의 시작 부분인 "두 번째 해로운 마음에서", "두 번째 마음에서"라고 설해진 곳에서도 적용된다. 마치 수행문에서 수행으로 끊어야 할 법들의 끝인 제일 높은 도에 의해 그보다 앞선 수행으로 끊어야 할 법들도 나타나는 것처럼, 여기서도 각각의 시작과 끝에 의해 그것들이 나타난 것이다.

๑๐๐. ปญฺจโวกาเร อกุสลานํ ภงฺคกฺขเณ เตสํ อกุสลา จ ธมฺมา นิรุชฺฌนฺติ อพฺยากตา จ ธมฺมา นิรุชฺฌนฺตีติ วจเนน ปฏิสนฺธิจิตฺตโต โสฬสมํ, ตโต ปรมฺปิ วา ภวนิกนฺติจิตฺตํ โหติ, น ตโต โอรนฺติ วิญฺญายตีติ.

100. 오온계에서 해로운 법들이 사라지는 순간에 그들에게 해로운 법들도 소멸하고 무기법들도 소멸한다는 말은, 재생연결식으로부터 16번째, 혹은 그 이후에도 존재의 애착의 마음이 있다는 것이지, 그 이전은 아님을 알게 해준다.

ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

발생문 주석이 끝났다.

ธมฺมยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

법쌍권 주석이 끝났다.

๑๐. อินฺทฺริยยมกํ

10. 근쌍권

๑. ปณฺณตฺติวาโร

1. 시설문

อุทฺเทสวารวณฺณนา

요달문 주석

๑. อินฺทฺริยยมเก วิภงฺเค วิย ชีวิตินฺทฺริยํ มนินฺทฺริยานนฺตรํ อนิทฺทิสิตฺวา ปุริสินฺทฺริยานนฺตรํ อุทฺทิฏฺฐํ ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยานิ. กตมานิ ตีณิ? อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริย’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๔๙๒) สุตฺเต เทสิตกฺกเมน. ปวตฺติวาเร หิ เอกนฺตํ ปวตฺติยํ เอว อุปฺปชฺชมานานํ สุขินฺทฺริยาทีนํ กมฺมชานํ อกมฺมชานญฺจ อนุปาลกํ ชีวิตินฺทฺริยํ จุติปฏิสนฺธีสุ จ ปวตฺตมานานํ กมฺมชานนฺติ ตํมูลกานิ ยมกานิ จุติปฏิสนฺธิปวตฺติวเสน วตฺตพฺพานีติ เวทิตพฺพานิ. จกฺขุนฺทฺริยาทีสุ ปน ปุริสินฺทฺริยาวสาเนสุ ยํ มูลกเมว น โหติ มนินฺทฺริยํ, ตํ ฐเปตฺวา อวเสสมูลกานิ จุติอุปปตฺติวเสเนว วตฺตพฺพานิ อายตนยมเก วิย, ตสฺมา ชีวิตินฺทฺริยํ เตสํ มชฺเฌ อนุทฺทิสิตฺวา อนฺเต อุทฺทิฏฺฐนฺติ.

1. 기능쌍론(Indriyayamaka)의 분별(vibhaṅga)에서와 같이 명근(jīvitindriya)을 의근(manindriya) 다음에 제시하지 않고 남근(purisindriya) 다음에 제시한 것은 “비구들이여, 이 세 가지 기능이 있다. 무엇이 셋인가? 여근(itthindriya), 남근, 명근이다”(상윳따 니까야 5.492)라는 경에서 설해진 순서에 따른 것이다. 왜냐하면 발생절(pavattivāra)에서는 오로지 전개 과정(pavatti)에서만 일어나는 즐거운 느낌 기능(sukhindriya) 등 업에서 생긴 것들과 업에서 생기지 않은 것들을 유지해 주는 명근과, 죽음과 재생연결(cutipaṭisandhi) 시에 일어나는 업에서 생긴 것들의 명근을 그 근거로 삼는 쌍(yamaka)들이 죽음, 재생연결, 전개 과정의 측면에서 설해져야 한다고 알아야 하기 때문이다. 그러나 안근(cakkhundriya) 등에서 남근으로 끝나는 것들 중 의근이 그 근거가 되지 않는 것을 제외하고, 나머지 근거가 되는 것들은 처소쌍론(Āyatanayamaka)에서와 같이 죽음과 태어남의 측면에서만 설해져야 하므로, 명근을 그 중간에 제시하지 않고 끝에 제시한 것이다.

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

우데사와라(요달절)의 설명이 끝났다.

นิทฺเทสวารวณฺณนา

닛데사와라(석명절)의 설명

๙๔. อิตฺถี อิตฺถินฺทฺริยนฺติ เอตฺถ ยสฺมา อิตฺถีติ โกจิ สภาโว นตฺถิ, น จ รูปาทิธมฺเม อุปาทาย อิตฺถิคฺคหณํ น โหติ, ตสฺมา อิตฺถิคฺคหณสฺส อวิชฺชมานมฺปิ [Pg.157] วิชฺชมานมิว คเหตฺวา ปวตฺติโต ตถาคหิตสฺส วเสน ‘‘นตฺถี’’ติ อวตฺวา ‘‘โน’’ติ วุตฺตํ. สุขสฺส จ เภทํ กตฺวา ‘‘สุขํ โสมนสฺส’’นฺติ, ทุกฺขสฺส จ ‘‘ทุกฺขํ โทมนสฺส’’นฺติ วจเนเนว โสมนสฺสโต อญฺญา สุขา เวทนา สุขํ, โทมนสฺสโต จ อญฺญา ทุกฺขา เวทนา ทุกฺขนฺติ อยํ วิเสโส คหิโตเยวาติ ‘‘สุขํ สุขินฺทฺริยํ ทุกฺขํ ทุกฺขินฺทฺริย’’นฺติ เอตฺถ ‘‘อามนฺตา’’ติ วุตฺตํ.

94. ‘여자가 여근인가’라는 대목에서, 여자라는 어떤 자성(sabhāva)도 존재하지 않으며, 또한 색(rūpa) 등의 법들을 취하지 않고서는 여자라는 파악이 성립하지 않기 때문에, 여자라는 파악이 (실제로는) 존재하지 않음에도 불구하고 존재하는 것처럼 취해져서 전개되는 것에 대하여 그렇게 취해진 바에 따라 ‘없다’고 말하지 않고 ‘아니오(no)’라고 말한 것이다. 그리고 즐거움을 구분하여 ‘즐거움과 기쁨’이라고 하고, 괴로움을 ‘괴로움과 슬픔’이라고 말함으로써, 기쁨(somanassa)과는 다른 즐거운 느낌이 즐거움(sukha)이고, 슬픔(domanassa)과는 다른 괴로운 느낌이 괴로움(dukkha)이라는 이러한 차별적 의미가 이미 취해졌으므로, ‘즐거움이 낙근(sukhindriya)인가, 괴로움이 고근(dukkhindriya)인가’라는 대목에서는 ‘그렇다(āmantā)’라고 말한 것이다.

๑๔๐. สุทฺธินฺทฺริยวาเร จกฺขุ อินฺทฺริยนฺติ เอตฺถ ทิพฺพจกฺขุปญฺญาจกฺขูนิ ปญฺญินฺทฺริยานิ โหนฺตีติ ‘‘อามนฺตา’’ติ วุตฺตํ. อวเสสํ โสตนฺติ ตณฺหาโสตเมวาห.

140. 순수 기능절(Suddhindriyavāra)의 ‘눈이 안근(cakkhundriya)인가’라는 대목에서 천안(dibbacakkhu)과 혜안(paññācakkhu)은 혜근(paññindriya)이 되기 때문에 ‘그렇다’고 말하였다. ‘나머지 흐름(sota)’에 대해서는 갈애의 흐름(taṇhāsota)만을 말한 것이다.

นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

닛데사와라(석명절)의 설명이 끝났다.

๒.ปวตฺติวารวณฺณนา

2. 빠왓띠와라(발생절)의 설명

๑๘๖. ปวตฺติวาเร ‘‘ฉยิมานิ, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยานิ. กตมานิ ฉ? จกฺขุนฺทฺริยํ…เป… กายินฺทฺริยํ มนินฺทฺริย’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๔๙๕) สุตฺเต วุตฺตนเยน อิธ อุทฺทิฏฺฐํ มนินฺทฺริยํ จุติปฏิสนฺธิปวตฺตีสุ ปวตฺตมาเนหิ กมฺมชากมฺมเชหิ สพฺเพหิปิ โยคํ คจฺฉติ, น จ ชีวิตินฺทฺริยํ วิย อญฺญธมฺมนิสฺสเยน คเหตพฺพํ, ปุพฺพงฺคมตฺตาว ปธานํ, ตสฺมา กูฏํ วิย โคปานสีนํ สพฺพินฺทฺริยานํ สโมสรณฏฺฐานํ อนฺเต ฐเปตฺวา โยชิตํ. ชีวิตินฺทฺริยาทิมูลเกสุ ปวตฺติญฺจ คเหตฺวา คเตสุ ‘‘ยสฺส ชีวิตินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส สุขินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ? สพฺเพสํ อุปปชฺชนฺตานํ, ปวตฺเต สุขินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ ชีวิตินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, โน จ เตสํ สุขินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, สุขินฺทฺริยสมฺปยุตฺตจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ ชีวิตินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ สุขินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา สุขทุกฺขโทมนสฺสินฺทฺริเยหิ โลกุตฺตรินฺทฺริเยหิ จ โยชนา ลพฺภติ, ตถา ‘‘ยสฺส สุขินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ทุกฺขินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ? โน’’ติอาทินา ตํมูลกา จ นยา. เตหิ ปน ปวตฺติยํเยว อุปฺปชฺชมาเนหิ โยชนา ตํมูลกา จ จุติปฏิสนฺธิปวตฺตีสุ ปวตฺตมาเนหิ โสมนสฺสินฺทฺริยาทีหิ โยชนาย ชีวิตินฺทฺริยมูลเกหิ จ นเยหิ ปากฏาเยวาติ กตฺวา น วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา.

186. 발생절에서 “비구들이여, 이 여섯 가지 기능이 있다. 무엇이 여섯인가? 안근… 내지… 신근, 의근이다”(상윳따 니까야 5.495)라는 경에서 설해진 방식에 따라 여기서 제시된 의근은 죽음, 재생연결, 전개 과정에서 일어나는 업에서 생긴 것과 업에서 생기지 않은 모든 것과 결합하며, 명근처럼 다른 법에 의지하여 파악되어야 하는 것이 아니라 앞서 나가는 성질 때문에 주된 것이다. 그러므로 서까래들의 꼭대기(kūṭa)처럼 모든 기능이 모이는 곳으로서 끝에 두어 결합시킨 것이다. 명근 등을 근거로 하여 발생을 취하여 나아가는 것들에서 “누구에게 명근이 일어나는 자, 그에게 낙근이 일어나는가? 모든 태어나는 자들에게, 전개 과정에서 낙근과 결합하지 않은 마음이 일어나는 순간에 그들에게 명근은 일어나지만 낙근은 일어나지 않는다. 낙근과 결합한 마음이 일어나는 순간에 그들에게 명근도 일어나고 낙근도 일어난다”는 등의 방식으로 낙근, 고근, 우근 그리고 출세간의 기능들과의 결합을 얻을 수 있으며, 또한 “누구에게 낙근이 일어나는 자, 그에게 고근이 일어나는가? 아니오”라는 등의 방식으로 그것을 근거로 하는 방법(nayana)들을 얻을 수 있다. 그러나 오로지 전개 과정에서만 일어나는 것들과의 결합 및 그것을 근거로 하는 결합은, 죽음, 재생연결, 전개 과정에서 일어나는 희근(somanassindriya) 등과의 결합 및 명근을 근거로 하는 방법들을 통해 이미 분명하므로 설하지 않은 것으로 보아야 한다.

‘‘สจกฺขุกานํ [Pg.158] วินา โสมนสฺเสนาติ อุเปกฺขาสหคตานํ จตุนฺนํ มหาวิปากปฏิสนฺธีนํ วเสน วุตฺต’’นฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ, ตํ โสมนสฺสวิรหิตสจกฺขุกปฏิสนฺธินิทสฺสนวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ ‘‘จตุนฺนํเยวา’’ติ นิยโม กโต, เตน ตํสมานลกฺขณา ปริตฺตวิปากรูปาวจรปฏิสนฺธิโยปิ ทสฺสิตา โหนฺติ. ตตฺถ กามาวจเรสุ โสมนสฺสปฏิสนฺธิสมานตาย มหาวิปาเกหิ จตูหิ นิทสฺสนํ กตํ, เตน ยถา สโสมนสฺสปฏิสนฺธิกา อจกฺขุกา น โหนฺติ, เอวํ อิตรมหาวิปากปฏิสนฺธิกาปีติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต โหติ. คพฺภเสยฺยกานญฺจ อนุปฺปนฺเนสุ จกฺขาทีสุ จวนฺตานํ อเหตุกปฏิสนฺธิกตา สเหตุกปฏิสนฺธิกานํ กามาวจรานํ นิยมโต สจกฺขุกาทิภาวทสฺสเนน ทสฺสิตา โหติ. คพฺภเสยฺยเกปิ หิ สนฺธาย ‘‘ยสฺส วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา’’ติ อิทํ วจนํ ยถา ยุชฺชติ, ตถา อายตนยมเก ทสฺสิตํ. น หิ สนฺนิฏฺฐาเนน สงฺคหิตานํ คพฺภเสยฺยกานํ วชฺชเน การณํ อตฺถิ, ‘‘อิตฺถีนํ อฆานกานํ อุปปชฺชนฺตีน’’นฺติอาทีสุ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๑๘๗) จ เต เอว วุตฺตาติ.

주석서에서 “기쁨 없이 눈을 가진 자들이란 평온(upekkhā)과 결합된 네 가지 대과보 재생연결의 힘에 의한 것”이라고 한 것은 기쁨이 없는 유안(有眼) 재생연결의 사례로서 설해진 것으로 보아야 한다. 반드시 “네 가지만”이라고 제한한 것이 아니므로, 그것과 유사한 특징을 가진 욕계 과보와 색계 재생연결들도 나타낸 것이다. 거기서 욕계 중에서 기쁨의 재생연결과 공통되므로 네 가지 대과보로 사례를 삼았으니, 기쁨을 동반한 재생연결을 하는 자들이 눈이 없는 자가 되지 않는 것처럼 다른 대과보의 재생연결을 하는 자들도 그러하다는 뜻을 나타낸 것이다. 또한 모태에서 태어나는 자들(gabbhaseyyaka) 중에서 안근 등이 생기기 전에 죽는 자들이 무인(ahetukā) 재생연결을 하는 것은, 유인(sahetukā) 재생연결을 하는 욕계 존재들이 반드시 안근 등을 가진 상태로 나타나는 것을 통해 보여준 것이다. 모태에서 태어나는 자들에 대해서도 “혹은 누구에게 희근이 일어나는 자, 그에게 안근이 일어나는가? 그렇다”라는 이 말이 합당한 방식은 처소쌍론에서 보여주었다. 확정적으로 포함된 모태에서 태어나는 자들을 제외할 이유가 없으며, “여성들로서 코의 기능이 없는 자들이 태어날 때”(기능쌍론 187) 등의 구절에서도 바로 그들이 언급되었기 때문이다.

อุเปกฺขาย อจกฺขุกานนฺติ อเหตุกปฏิสนฺธิวเสน วุตฺตนฺติ เอตฺถ จ กามาวจเร โสเปกฺขอจกฺขุกปฏิสนฺธิยา ตํสมานลกฺขณํ อรูปปฏิสนฺธิญฺจ นิทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เกสุจิ ปน โปตฺถเกสุ ‘‘อเหตุการูปปฏิสนฺธิวเสนา’’ติ ปาโฐ ทิสฺสติ, โส เอว เสยฺโย.

“평온과 함께하는 무안(無眼)의 자들이란 무인 재생연결에 의한 것”이라는 대목에서, 욕계에서의 평온을 동반한 무안 재생연결과 그와 같은 특징을 가진 무색계 재생연결을 나타낸다고 보아야 한다. 어떤 판본에는 “무인 무색계 재생연결의 힘에 의한 것”이라는 읽기가 보이는데 그것이 더 낫다.

‘‘ตตฺถ หิ เอกนฺเตเนว สทฺธาสติปญฺญาโย นตฺถิ, สมาธิวีริยานิ ปน อินฺทฺริยปฺปตฺตานิ น โหนฺตี’’ติ วุตฺตํ, ยทิ ปน สมาธิวีริยานิ สนฺติ, ‘‘อินฺทฺริยปฺปตฺตานิ น โหนฺตี’’ติ น สกฺกา วตฺตุํ ‘‘สมาธิ สมาธินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา’’ติ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๑๑๓) ‘‘วีริยํ วีริยินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา’’ติ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๑๑๑) วจนโต. อเหตุกปฏิสนฺธิจิตฺเต จ ยถา สมาธิเลโส เอกคฺคตา อตฺถิ, น เอวํ วีริยเลโส อตฺถิ, ตสฺมา เอวเมตฺถ วตฺตพฺพํ สิยา ‘‘ตตฺถ หิ เอกนฺเตเนว สทฺธาวีริยสติปญฺญาโย นตฺถิ, เอกคฺคตา ปน สมาธิเลโส เอว โหตี’’ติ. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปาโย สิยา – ยถา อญฺเญสุ เกสุจิ อเหตุกจิตฺเตสุ สมาธิวีริยานิ โหนฺติ อินฺทฺริยปฺปตฺตานิ จ, เอวมิธ สมาธิวีริยานิ อินฺทฺริยปฺปตฺตานิ น โหนฺตีติ. สมาธิวีริยินฺทฺริยานเมว อภาวํ ทสฺเสนฺโต อเหตุกนฺตรโต วิเสเสติ[Pg.159]. ตตฺถ ‘‘สมาธิวีริยานิ ปน น โหนฺตี’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘อินฺทฺริยปฺปตฺตานี’’ติ สมาธิเลสสฺส สมาธินฺทฺริยภาวํ อปฺปตฺตสฺส สพฺภาวโต วุตฺตํ, น วีริยเลสสฺส. วิเสสนญฺหิ วิเสสิตพฺเพ ปวตฺตติ. เยสุ ปน โปตฺถเกสุ ‘‘ตตฺถ เอกนฺเตเนว สทฺธาวีริยสติปญฺญาโย นตฺถี’’ติ ปาโฐ, โส เอว สุนฺทรตโร.

“거기에는 확실히 믿음, 사념, 지혜가 없으며, 삼매와 정진은 기능의 상태에 이르지 못한다”라고 설해졌는데, 만약 삼매와 정진이 있다면 “기능의 상태에 이르지 못한다”라고 말할 수 없으니, “삼매는 삼매의 기능인가? 그러하다.”(야마까 3. 기능의 쌍 113), “정진은 정진의 기능인가? 그러하다.”(야마까 3. 기능의 쌍 111)라는 말씀 때문이다. 원인 없는 재생연결심에는 삼매의 흔적인 일경성(ekaggatā)은 있지만 정진의 흔적은 이와 같이 있지 않다. 그러므로 이 점에 대해서는 “거기에는 확실히 믿음, 정진, 사념, 지혜가 없으나, 일경성은 삼매의 흔적일 뿐이다”라고 말해야 할 것이다. 여기에 이러한 의도가 있을 수 있다. 즉 다른 어떤 원인 없는 마음들에서 삼매와 정진이 있고 기능의 상태에 이르는 것처럼, 여기서는 삼매와 정진이 기능의 상태에 이르지 못한다는 것이다. 삼매의 기능과 정진의 기능이 없음을 보임으로써 다른 원인 없는 상태와 구별한다. 거기에서 “삼매와 정진은 있지 않다”라고 말해야 할 때 “기능의 상태에 이르지 못한”이라고 한 것은 삼매의 기능의 상태에 이르지 못한 삼매의 흔적이 존재하기 때문이지 정진의 흔적이 존재하기 때문이 아니다. 왜냐하면 한정하는 말(visesana)은 한정되는 대상(visesitabba)에서 작용하기 때문이다. 그러나 어떤 판본에는 “거기에는 확실히 믿음, 정진, 사념, 지혜가 없다”라는 구절이 있는데 그것이 더 훌륭하다.

ยาว จกฺขุนฺทฺริยํ นุปฺปชฺชติ, ตาว คพฺภคตานํ อจกฺขุกานํ ภาโว อตฺถีติ อิมินา อธิปฺปาเยนาห ‘‘สเหตุกานํ อจกฺขุกานนฺติ คพฺภเสยฺยกวเสน เจว อรูปีวเสน จ วุตฺต’’นฺติ. คพฺภเสยฺยกาปิ ปน อวสฺสํ อุปฺปชฺชนกจกฺขุกา น ลพฺภนฺตีติ ทฏฺฐพฺพา. สจกฺขุกานํ ญาณวิปฺปยุตฺตานนฺติ กามธาตุยํ ทุเหตุกปฏิสนฺธิกานํ วเสน วุตฺตนฺติ อิธาปิ อเหตุกปฏิสนฺธิกา จ อจกฺขุกา ลพฺภนฺเตว. อิตฺถิปุริสินฺทฺริยสนฺตานานมฺปิ อุปปตฺติวเสน อุปฺปาโท, จุติวเสน นิโรโธ พาหุลฺลวเสน ทสฺสิโต. กทาจิ หิ เตสํ ปฐมกปฺปิกาทีนํ วิย ปวตฺติยมฺปิ อุปฺปาทนิโรธา โหนฺตีติ. เอตฺถ ปุริสินฺทฺริยาวสาเนสุ อินฺทฺริยมูลยมเกสุ ปฐมปุจฺฉาสุ สนฺนิฏฺฐาเนหิ คหิเตหิ อุปปตฺติจุติวเสน คจฺฉนฺเตหิ จกฺขุนฺทฺริยาทีหิ นิยมิตตฺตา ชีวิตินฺทฺริยาทีนํ ปวตฺติวเสนปิ ลพฺภมานานํ อุปปตฺติจุติวเสเนว ทุติยปุจฺฉาสุ สนฺนิฏฺฐาเนหิ คหณํ เวทิตพฺพํ.

안근(眼根)이 생기기 전까지는 모태에 들어 있는 자들에게 안근이 없는 상태가 있다는 이러한 의도로 “원인이 있는 안근이 없는 자들이란 태생(胎生)의 관점과 무색계의 관점에서 설해진 것이다”라고 하였다. 그러나 태생인 자들도 반드시 생겨날 안근을 얻지 못하는 것은 아님을 알아야 한다. 안근이 있는 자들 중 지혜가 결합되지 않은 자들이란 욕계에서 이인(二因) 재생연결을 하는 자들을 기준으로 설해진 것이니, 여기에서도 원인 없는 재생연결을 하는 자들과 안근이 없는 자들이 포함된다. 여근(女根)과 남근(男根)의 상속 또한 태어남에 따라 생겨나고 죽음에 따라 소멸함이 대부분의 경우로 제시되었다. 때때로 겁초의 인간들처럼 전개되는 과정 중에도 생겨남과 소멸함이 있기 때문이다. 여기서 남근이 끝나는 부분까지의 기능의 뿌리 쌍(Indriyamūlayamaka)의 첫 번째 질문들에서 확정된 것들을 취하여 태어남과 죽음에 따라 진행되는 안근 등에 의해 제한되므로, 생명기능(jīvitindriya) 등 전개되는 과정에서도 얻어지는 것들을 태어남과 죽음에 따라서만 두 번째 질문들에서 확정된 것들로 취해야 함을 알아야 한다.

๑๙๐. รูปชีวิตินฺทฺริยํ จกฺขุนฺทฺริยาทิสมานคติกํ จุติปฏิสนฺธิวเสเนว คจฺฉติ สนฺตานุปฺปตฺตินิโรธทสฺสนโตติ อาห ‘‘ปวตฺเต โสมนสฺสวิปฺปยุตฺตจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณติ อรูปชีวิตินฺทฺริยํ สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. เอเตสญฺเจว อญฺเญสญฺจ ปญฺจินฺทฺริยานํ ยถาลาภวเสนาติ เอตฺถ เอเตสํ ชีวิตินฺทฺริยาทีนํ จุติปฏิสนฺธิปวตฺเตสุ, อญฺเญสญฺจ จกฺขุนฺทฺริยาทีนํ จุติปฏิสนฺธีสูติ เอวํ ยถาลาโภ ทฏฺฐพฺโพ. อยํ ปน เฉเทเยวาติ เอตฺถ ตสฺส ตสฺส ปริปุณฺณปญฺหสฺส ตสฺมึ ตสฺมึ สรูปทสฺสเนน วิสฺสชฺชเน วิสฺสชฺชิเต ปจฺฉิมโกฏฺฐาสสฺส เฉโทติ นามํ ทฏฺฐพฺพํ.

190. 색(色)의 생명기능은 안근 등과 궤를 같이하며 상속의 일어남과 사라짐을 보여주기 위해 죽음과 재생연결에 따라서만 진행된다. 그래서 “전개되는 과정에서 기쁨이 결합되지 않은 마음이 일어나는 찰나란 무색(無色)의 생명기능을 염두에 두고 설해진 것이다”라고 하였다. “이것들과 다른 다섯 가지 기능들을 얻는 바에 따라”라는 구절에서, 이것들이란 생명기능 등이 죽음, 재생연결, 전개되는 과정에서, 그리고 다른 것들이란 안근 등이 죽음과 재생연결에서 이와 같이 얻어지는 바에 따라 보아야 한다. “이것은 체다(cheda, 절단)뿐이다”라는 구절에서, 각각의 완성된 질문에 대해 각각의 고유한 형태를 보임으로써 답변이 이루어졌을 때 마지막 부분을 ‘체다’라고 부름을 알아야 한다.

ยสฺส วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ น อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ชีวิตินฺทฺริยํ น อุปฺปชฺชตีติ? วินา โสมนสฺเสน อุปปชฺชนฺตานํ ปวตฺเต โสมนสฺสวิปฺปยุตฺตจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ น อุปฺปชฺชติ, โน จ เตสํ [Pg.160] ชีวิตินฺทฺริยํ น อุปฺปชฺชตีติ เอตฺถ ‘‘นิโรธสมาปนฺนานํ อสญฺญสตฺตาน’’นฺติ อวจนํ รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส จกฺขุนฺทฺริยาทิสมานคติกตํ ทีเปติ. ตสฺส หิ อุปปตฺติยํเยว อุปฺปาโท วตฺตพฺโพติ. ‘‘วินา โสมนสฺเสน อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติ เอตฺถ อสญฺญสตฺเต สงฺคเหตฺวา ปวตฺติวเสน เต จ นิโรธสมาปนฺนา จ น วุตฺตา, อนุปฺปาโทปิ ปเนตสฺส จุติอุปปตฺตีสฺเวว วตฺตพฺโพ, น ปวตฺเตติ. ปจฺฉิมโกฏฺฐาเสปิ ‘‘สพฺเพสํ จวนฺตานํ, ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ เตสํ โสมนสฺสินฺทฺริยญฺจ น อุปฺปชฺชติ ชีวิตินฺทฺริยญฺจ น อุปฺปชฺชตี’’ติ เอวํ ‘‘สพฺเพสํ จวนฺตาน’’นฺติ เอตฺเถว อสญฺญสตฺเต สงฺคณฺหิตฺวา ปวตฺติวเสน เต จ นิโรธสมาปนฺนา น จ วุตฺตา. ยสฺสยตฺถเก จ นิโรธสมาปนฺนา น ทสฺเสตพฺพา น คเหตพฺพาติ อตฺโถ. น หิ ‘‘นิโรธสมาปนฺนาน’’นฺติ วจนํ ‘‘อสญฺญสตฺตาน’’นฺติ วจนํ วิย โอกาสทีปกํ, นาปิ ‘‘อุเปกฺขาสมฺปยุตฺตจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ, สพฺเพสํ จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ’’ติอาทิวจนํ วิย โสมนสฺสินฺทฺริยาทีนํ อนุปฺปาทกฺขณทีปกํ, อถ โข ปุคฺคลทีปกเมวาติ.

“또는 기쁨의 기능이 일어나지 않는 자에게 생명기능이 일어나지 않는가? 기쁨 없이 태어나는 자들의 전개 과정에서 기쁨이 결합되지 않은 마음이 일어나는 찰나에 그들에게 기쁨의 기능은 일어나지 않지만, 그들에게 생명기능이 일어나지 않는 것은 아니다”라는 대목에서 “멸진정에 든 자들과 무상유정들”이라는 말이 없는 것은 색(色)의 생명기능이 안근 등과 궤를 같이함을 나타낸다. 그것은 오직 태어날 때에만 일어난다고 말해야 하기 때문이다. “기쁨 없이 태어나는 자들”이라는 말에는 무상유정들을 포함하여 전개되는 과정으로서 그들과 멸진정에 든 자들을 말하지 않았으며, 이것의 일어나지 않음 또한 죽음과 재생연결에서만 말해야지 전개되는 과정에서 말해서는 안 된다. 마지막 부분에서도 “죽는 모든 자들의, 전개되는 과정에서 마음이 사라지는 찰나에 그들에게 기쁨의 기능도 일어나지 않고 생명기능도 일어나지 않는다”라고 하여, “죽는 모든 자들”이라는 말에 무상유정들을 포함시켜 전개되는 과정으로서 그들과 멸진정에 든 자들을 말하지 않았다. ‘어떠한 곳에서’라는 질문에서는 멸진정에 든 자들을 나타내서도 안 되고 취해서도 안 된다는 뜻이다. 왜냐하면 “멸진정에 든 자들”이라는 말은 “무상유정들”이라는 말처럼 장소를 나타내는 것이 아니며, “평온이 결합된 마음이 일어나는 찰나에, 모든 마음이 사라지는 찰나에” 등의 말처럼 기쁨의 기능 등이 일어나지 않는 찰나를 나타내는 것도 아니고, 단지 인물을 나타내는 것이기 때문이다.

อตีตกาลเภเท สุทฺธาวาสานํ อุปปตฺติจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ ตตฺถ โสมนสฺสินฺทฺริยญฺจ น อุปฺปชฺชิตฺถ ชีวิตินฺทฺริยญฺจ น อุปฺปชฺชิตฺถาติ เอตฺถ ‘‘อุปปตฺติจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ‘‘สุทฺธาวาสํ อุปปชฺชนฺตานํ, อสญฺญสตฺตานํ เตสํ ตตฺถ โสมนสฺสินฺทฺริยญฺจ น อุปฺปชฺชิตฺถ มนินฺทฺริยญฺจ น อุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๒๗๗) เอตฺถ วิย ‘‘อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติ วตฺตพฺพนฺติ? น วตฺตพฺพํ. ยถา หิ โสมนสฺสมนินฺทฺริยานํ วเสน อุปปชฺชนฺตา ปุคฺคลา อุปปตฺติจิตฺตสมงฺคิโน โหนฺติ, น เอวํ โสมนสฺสชีวิตินฺทฺริยานํ วเสน อุปปตฺติสมงฺคิโนเยว โหนฺติ. ชีวิตินฺทฺริยสฺส หิ วเสน ยาว ปฐมรูปชีวิตินฺทฺริยํ ธรติ, ตาว อุปปชฺชนฺตา นาม โหนฺติ. ตทา จ ทุติยจิตฺตโต ปฏฺฐาย ‘‘ชีวิตินฺทฺริยญฺจ น อุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ น สกฺกา วตฺตุํ อรูปชีวิตินฺทฺริยสฺส อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธตฺตา, ตสฺมา อุภยํ อุปฺปาทกฺขเณน นิทสฺสิตํ. ยถา หิ ‘‘น นิรุชฺฌิตฺถา’’ติ อิทํ ลกฺขณํ อุปปตฺติจิตฺตสฺส ทฺวีสุ ขเณสุ ลพฺภมานํ สพฺพปฐเมน อุปปตฺติจิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณน นิทสฺสิตํ, เอวมิธาปิ ทฏฺฐพฺพํ.

과거 시간의 구분에서 정거천(Suddhāvāsa) 유정들에게 태어나는 마음의 일어나는 순간(uppādakkhaṇe)에 그곳에서 그들에게 희근(somanassindriya)도 일어나지 않았고 명근(jīvitindriya)도 일어나지 않았다고 할 때, 여기에서 왜 ‘태어나는 마음의 일어나는 순간에’라고 하였는가? ‘정거천에 태어나는 자들(upapajjantānaṃ), 무상유정들, 그들에게 그곳에서 희근도 일어나지 않았고 의근(manindriya)도 일어나지 않았다’(Yamaka 3.indriyayamaka.277)는 곳에서처럼 ‘태어나는 자들에게’라고 말해야 하지 않는가? 그렇게 말해서는 안 된다. 희근과 의근에 의해 태어나는 유정들은 태어나는 마음과 결합(samaṅgino)하지만, 희근과 명근에 의해서는 태어나는 마음과 결합한 상태인 것만은 아니기 때문이다. 명근의 경우에는 최초의 색계 명근이 지속되는 한 ‘태어나는 자들’이라 불린다. 그때 둘째 마음부터는 ‘명근도 일어나지 않았다’고 말할 수 없는데, 무색계 명근이 일어나서 소멸했기 때문이다. 그러므로 두 가지 모두 일어나는 순간(uppādakkhaṇe)으로 나타낸 것이다. 마치 ‘소멸하지 않았다’라는 이 특징이 태어나는 마음의 두 순간(일어남과 무너짐)에서 얻어지지만 가장 처음에 태어나는 마음의 무너지는 순간(bhaṅgakkhaṇe)으로 나타낸 것처럼, 여기에서도 이와 같이 보아야 한다.

อนาคตกาลเภเท อุปฺปชฺชิสฺสมาเน สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา อญฺญสฺส จ อุปฺปชฺชิสฺสมานตาว ปุจฺฉิตา. ตตฺถ ยถา ปจฺจุปฺปนฺนกาลเภเท สนฺนิฏฺฐานสํสยเภเทหิ อุปฺปชฺชมานสฺเสว คหิตตฺตา ‘‘ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยาทีนิ อุปฺปชฺชนฺติ[Pg.161], อุปปชฺชนฺตสฺส ตสฺส ชีวิตินฺทฺริยาทีนิ อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ อุปปชฺชนฺตสฺเสว ปุจฺฉิตานํ อุปปตฺติยํเยว เตสํ อุปฺปาโท สมฺภวติ, น อญฺญตฺถ, น เอวมิธ ‘‘ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยาทีนิ อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, อุปปชฺชนฺตสฺส ตสฺส ชีวิตินฺทฺริยาทีนิ อุปฺปชฺชิสฺสนฺตี’’ติ อุปปชฺชนฺตสฺเสว ปุจฺฉิตานํ เตสํ อุปปตฺติโต อญฺญตฺถ อุปฺปาโท น สมฺภวติ, ตสฺมา ‘‘ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสตีติ? อามนฺตา’’ติ วุตฺตํ. เอวญฺจ กตฺวา นิโรธวาเรปิ ‘‘ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ นิรุชฺฌิสฺสติ, ตสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ นิรุชฺฌิสฺสตีติ? อามนฺตา’’ติ วุตฺตํ. น หิ ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ นิรุชฺฌิสฺสติ, ตสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ น นิรุชฺฌิสฺสติ, อปิ ปจฺฉิมภวิกสฺส อุเปกฺขาสหคตปฏิสนฺธิกสฺส. น หิ อุปปชฺชนฺตสฺส ตสฺส จุติโต ปุพฺเพว โสมนสฺสินฺทฺริยนิโรโธ น สมฺภวตีติ. เอตฺถ หิ ปฐมปุจฺฉาสุ สนฺนิฏฺฐานตฺโถ ปุจฺฉิตพฺพตฺถนิสฺสโย มาทิโสว อุปปตฺติอุปฺปาทินฺทฺริยวา อุภยุปฺปาทินฺทฺริยวา อตฺโถ ปฏินิวตฺติตฺวาปิ ปุจฺฉิตพฺพตฺถสฺส นิสฺสโยติ เอวํ วิย ทุติยปุจฺฉาสุ สนฺนิฏฺฐานตฺถเมว นิยเมติ, น ตตฺเถว ปุจฺฉิตพฺพํ อนาคตภาวมตฺเตน สรูปโต คหิตํ อุปฺปาทํ วา นิโรธํ วา สํสยตฺถนฺติ. ยสฺมา เจวํ สนฺนิฏฺฐานตฺถสฺส นิยโม โหติ, ตสฺมา ‘‘ยสฺส วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสตีติ? อามนฺตา’’ติ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๒๘๑) วุตฺตํ. เอส นโย นิโรธวาเรปิ.

미래 시간의 구분에서, 장차 일어날 것(uppajjissamāne)을 확정(sanniṭṭhāna)한 뒤 다른 것이 장차 일어날 것인지에 대해 질문하였다. 거기서 현재 시간의 구분에서 확정과 의심의 구분에 의해 일어나는 자(uppajjamānassa)만을 취했기 때문에 ‘누구에게 안근 등이 일어나는가, 태어나는 그에게 명근 등이 일어나는가’라고 하여 태어나는 자에게만 물은 것들의 일어남은 태어나는 때에만 가능하고 다른 곳에서는 불가능한 것과 같지 않다. 여기(미래)에서는 ‘누구에게 안근 등이 일어날 것인가, 태어나는 그에게 명근 등이 일어날 것인가’라고 하여 태어나는 자에게만 물은 것들의 일어남이 태어나는 때 이외의 곳에서 불가능한 것이 아니다. 그러므로 ‘누구에게 안근이 일어날 것인가, 그에게 희근이 일어날 것인가? 그렇다(Āmantā)’고 하였다. 이와 같이 하여 소멸의 차례(nirodhavāra)에서도 ‘누구에게 안근이 소멸할 것인가, 그에게 희근이 소멸할 것인가? 그렇다’라고 하였다. 안근이 소멸할 자에게 희근이 소멸하지 않는 경우는 없기 때문인데, 평온과 결합한 재생연결을 가진 최후의 몸을 가진 자(pacchimabhavika)의 경우도 마찬가지이다. 태어나는 그에게 죽기 전부터 희근의 소멸이 일어나지 않는 것은 아니기 때문이다. 여기서 첫 번째 질문들에서 확정된 의미는 질문되어야 할 의미의 근거가 되는 것으로, 마치 태어날 때 일어나는 감관(upapatti-uppādindriya)이나 둘 다 일어나는 감관(ubhayuppādindriya)의 의미가 반전되더라도 질문될 의미의 근거가 되는 것과 같이, 두 번째 질문들에서도 확정된 의미만을 제한한다. 거기서 질문되어야 할 것은 미래에 있을 것이라는 사실만으로 그 자체로 취해진 일어남이나 소멸을 의심의 의미로 삼는 것이 아니다. 이와 같이 확정된 의미의 제한이 있기 때문에 ‘혹은 누구에게 희근이 일어날 것인가, 그에게 안근이 일어날 것인가? 그렇다’(Yamaka 3.indriyayamaka.281)고 하였다. 이 원리는 소멸의 차례에서도 마찬가지이다.

ปฏิโลเม ปน ยถา อนุโลเม ‘‘อุปฺปชฺชิสฺสติ นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ อุปฺปาทนิโรธา อนาคตา สรูปวเสน วุตฺตา, เอวํ อวุตฺตตฺตา ยถา ตตฺถ สํสยปเทน คหิตสฺส อินฺทฺริยสฺส ปวตฺติยมฺปิ อุปฺปาทนิโรธา จกฺขุนฺทฺริยาทิมูลเกสุ โยชิตา, น เอวํ โยเชตพฺพา. ยถา หิ อุปฺปาทนิโรเธ อติกฺกมิตฺวา อปฺปตฺวา จ อุปฺปาทนิโรธา สมฺภวนฺติ โยเชตุํ, น เอวํ อนุปฺปาทานิโรเธ อติกฺกมิตฺวา อปฺปตฺวา จ อนุปฺปาทานิโรธา สมฺภวนฺติ อภูตาภาวสฺส อภูตาภาวํ อติกฺกมิตฺวา อปฺปตฺวา จ สมฺภวานุปฺปตฺติโต, อภูตุปฺปาทนิโรธาภาโว จ ปฏิโลเม ปุจฺฉิโต, ตสฺมาสฺส วิเสสรหิตสฺส อภูตาภาวสฺส วตฺตมานานํ อุปฺปาทสฺส วิย กาลนฺตรโยคาภาวโต ยาทิสานํ จกฺขาทีนํ อุปฺปาทนิโรธาภาเวน ปุจฺฉิตพฺพสฺส นิสฺสโย สนฺนิฏฺฐาเนน สนฺนิจฺฉิโต, ตนฺนิสฺสยา ตาทิสานํเยว อุปปตฺติจุติอุปฺปาทนิโรธานํ ชีวิตาทีนมฺปิ อนุปฺปาทานิโรธา สํสยปเทน [Pg.162] ปุจฺฉิตา โหนฺตีติ ‘‘ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ นุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ นุปฺปชฺชิสฺสตีติ? อามนฺตา’’ติ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๓๐๘) จ, ‘‘ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ น นิรุชฺฌิสฺสติ, ตสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ น นิรุชฺฌิสฺสตีติ? อามนฺตา’’ติ จ วุตฺตํ, น วุตฺตํ ‘‘เย อรูปํ อุปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺตี’’ติอาทินา ชีวิตินฺทฺริยอุเปกฺขินฺทฺริยาทีสุ วิย วิสฺสชฺชนนฺติ.

반대 순서(Paṭilome)에서는, 순서(Anulome)에서 ‘일어날 것이다, 소멸할 것이다’라고 일어남과 소멸이 미래의 것임이 그 자체로 언급된 것처럼 그렇게 언급되지 않았으므로, 거기서 의심의 문구로 취해진 감관의 진행에서도 일어남과 소멸이 안근 등을 근거로 하여 결합한 것처럼 그렇게 결합해서는 안 된다. 일어남과 소멸을 넘어서거나 이르지 못하고서 일어남과 소멸이 생겨나는 것을 결합할 수 있는 것과는 달리, 일어나지 않음과 소멸하지 않음(anuppādānirodhe)은 이를 넘어서거나 이르지 못하고서 생겨나는 것이 불가능하니, 존재하지 않는 것의 존재하지 않음은 넘어서거나 이르지 못하고서 생겨나는 것이 발생하지 않기 때문이다. 그리고 존재하지 않는 일어남과 소멸의 없음이 반대 순서에서 질문되었다. 그러므로 차별이 없는 그 존재하지 않는 존재하지 않음에 대해서는 현재의 일어남처럼 시간 간격의 결합이 없기 때문에, 어떤 안근 등의 일어남과 소멸이 없음으로 인해 질문되어야 할 근거가 확정에 의해 결정되었다면, 그 근거에 의해 그러한 것들의 태어남과 죽음, 일어남과 소멸, 명근 등의 일어나지 않음과 소멸하지 않음이 의심의 문구로 질문되는 것이다. 그래서 ‘누구에게 안근이 일어나지 않을 것인가, 그에게 희근이 일어나지 않을 것인가? 그렇다’(Yamaka 3.indriyayamaka.308)라고 하였고, ‘누구에게 안근이 소멸하지 않을 것인가, 그에게 희근이 소멸하지 않을 것인가? 그렇다’라고 하였다. ‘무색계에 태어나서 반열반할 자들’ 등의 표현으로 명근이나 사근(upekkhindriya) 등에서처럼 답변을 하지는 않았다.

เย รูปาวจรํ อุปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ, เตสํ ฆานินฺทฺริยํ น อุปฺปชฺชิสฺสติ, โน จ เตสํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ น อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ เอตฺถ เย โสเปกฺขปฏิสนฺธิกา ภวิสฺสนฺติ, เต ‘‘เย จ อรูปํ อุปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺตี’’ติ เอเตน ปจฺฉิมโกฏฺฐาสวจเนน ตํสมานลกฺขณตาย สงฺคหิตาติ เย โสมนสฺสปฏิสนฺธิกา ภวิสฺสนฺติ, เต เอว วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา.

‘색계에 태어나서 반열반할 자들, 그들에게 비근(ghānindriya)은 일어나지 않을 것이나, 그들에게 희근이 일어나지 않는 것은 아니다’라고 할 때, 여기서 평온과 함께하는 재생연결(sopekkhapaṭisandhikā)을 가질 자들은 ‘무색계에 태어나서 반열반할 자들’이라는 이 마지막 부분의 말에 의해 그와 같은 특징을 가졌으므로 포함된 것이다. 그러므로 기쁨(희)과 함께하는 재생연결을 가질 자들만이 언급된 것으로 보아야 한다.

อฏฺฐกถายํ เยสุ อาทิมโปตฺถเกสุ ‘‘อตีตานาคตวาเร สุทฺธาวาสานํ อุปปตฺติจิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ มนินฺทฺริยญฺจ นุปฺปชฺชิตฺถาติ ธมฺมยมเก วิย อุปฺปาทกฺขณาติกฺกมวเสน อตฺถํ อคฺคเหตฺวา’’ติ ลิขิตํ, ตํ ปมาทลิขิตํ. เยสุ ปน โปตฺถเกสุ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนาตีตวาเร สุทฺธาวาสานํ อุปปตฺติจิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ มนินฺทฺริยญฺจ นุปฺปชฺชิตฺถาติ…เป… ตสฺมึ ภเว อนุปฺปนฺนปุพฺพวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ’’ติ ปาโฐ ทิสฺสติ, โส เอว สุนฺทรตโรติ.

주석서(Aṭṭhakathā)의 초기 판본들 중에 ‘과거·미래의 차례에서 정거천 유정들에게 태어나는 마음의 무너지는 순간에 의근도 일어나지 않았다고 하여 법쌍론(Dhammayamaka)에서처럼 일어나는 순간을 지나는 것으로 의미를 취하지 않고’라고 적힌 것은 잘못 적힌 것이다. 그러나 어떤 판본들에서 ‘현재·과거의 차례에서 정거천 유정들에게 태어나는 마음의 무너지는 순간에 의근도 일어나지 않았다고... (중략) ... 그 존재에서 이전에 일어나지 않았다는 의미로 취해야 한다’라는 구절이 보이는데, 이것이 훨씬 더 훌륭한 것이다.

ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

발생의 차례(Pavattivāra)에 대한 설명이 끝났다.

๓. ปริญฺญาวารวณฺณนา

3. 통달의 차례(Pariññāvāra)에 대한 설명

๔๓๕-๔๘๒. ปริญฺญาวาเร โลกิยอพฺยากตมิสฺสกานิ จาติ ทุกฺขสจฺจปริยาปนฺเนหิ เอกนฺตปริญฺเญยฺเยหิ โลกิยอพฺยากเตหิ มิสฺสกตฺตา ตานิ อุปาทาย มนินฺทฺริยาทีนํ เวทนากฺขนฺธาทีนํ วิย ปริญฺเญยฺยตา จ วุตฺตา. ยทิ ปริญฺเญยฺยมิสฺสกตฺตา ปริญฺเญยฺยตา โหติ, กสฺมา ธมฺมยมเก ‘‘โย กุสลํ ธมฺมํ ภาเวติ, โส อพฺยากตํ ธมฺมํ ปริชานาตี’’ติอาทินา อพฺยากตปเทน โยเชตฺวา ยมกานิ น วุตฺตานีติ? ยถา ‘‘กุสลํ ภาเวมิ, อกุสลํ ปชหามี’’ติ กุสลากุสเลสุ [Pg.163] ภาวนาปหานาภินิเวโส โหติ, ตถา ‘‘เวทนากฺขนฺโธ อนิจฺโจ, ธมฺมายตนํ อนิจฺจ’’นฺติอาทินา ขนฺธาทีสุ ปริชานาภินิเวโส โหติ, ตตฺถ เวทนากฺขนฺธาทโย ‘‘อนิจฺจ’’นฺติอาทินา ปริชานิตพฺพา, เต จ เวทนากฺขนฺธาทิภาวํ คเหตฺวา ปริชานิตพฺพา, น อพฺยากตภาวนฺติ.

435-482. 철지바라(Pariññāvāra)에서 '세간의 무기(無記)가 섞인 것들'이란 고성제에 포함되어 전적으로 철지해야 할 것들(ekantapariññeyya)인 세간의 무기법들과 섞여 있기 때문에, 그것들을 근거로 하여 마근(意根) 등이나 수온(受蘊) 등처럼 철지해야 할 성질이 설해진 것이다. 만약 철지해야 할 것과 섞여 있기 때문에 철지해야 할 성질이 된다면, 왜 법쌍론(Dhammayamaka)에서 '선한 법을 닦는 자는 무기인 법을 철저히 안다'는 등의 방식으로 무기구(無記句)와 연결하여 쌍론을 설하지 않았는가? '선(善)을 닦고 불선(不善)을 버린다'고 할 때 선·불선에 대해 수행과 버림에 대한 전념(abhinivesa)이 있는 것처럼, '수온은 무상하다, 법처는 무상하다'는 등으로 온(蘊) 등에 대해 철지하는 전념이 있게 된다. 거기서 수온 등은 '무상하다'는 등의 방식으로 철지되어야 하며, 그것들은 수온 등의 상태로서 파악되어 철지되어야 하는 것이지 무기(無記)의 상태로서 파악되는 것이 아니기 때문이다.

กสฺมา ปเนตฺถ ทุกฺขสจฺจภาชนีเย อาคตสฺส โทมนสฺสสฺส ปหาตพฺพตาว วุตฺตา, น ปริญฺเญยฺยตา, นนุ ทุกฺขสจฺจปริยาปนฺนา เวทนากฺขนฺธาทโย กุสลากุสลภาเวน อคฺคหิตา กุสลากุสลาปิ ปริญฺเญยฺยาติ? สจฺจํ, ยถา ปน เวทนากฺขนฺธาทิภาโว ภาเวตพฺพปหาตพฺพภาเวหิ วินาปิ โหติ, น เอวํ โทมนสฺสินฺทฺริยภาโว ปหาตพฺพภาเวน วินา โหตีติ อิมํ วิเสสํ ทสฺเสตุํ โทมนสฺสินฺทฺริยสฺส ปหาตพฺพตาว อิธ วุตฺตา, น ปริญฺเญยฺยภาวสฺส อภาวโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อกุสลํ เอกนฺตโต ปหาตพฺพเมวาติ เอเตน ปหาตพฺพเมว, น อปฺปหาตพฺพนฺติ อปฺปหาตพฺพเมว นิวาเรติ, น ปริญฺเญยฺยภาวนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อญฺญินฺทฺริยํ ภาเวตพฺพนิฏฺฐํ, น ปน สจฺฉิกาตพฺพนิฏฺฐนฺติ ภาเวตพฺพภาโว เอว ตสฺส คหิโตติ. ‘‘ทฺเว ปุคฺคลา’’ติอาทิ ‘‘จกฺขุนฺทฺริยํ น ปริชานาตี’’ติอาทิกสฺส ปรโต ลิขิตพฺพํ อุปฺปฏิปาฏิยา ลิขิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. จกฺขุนฺทฺริยมูลกญฺหิ อติกฺกมิตฺวา โทมนสฺสินฺทฺริยมูลเก อิทํ วุตฺตํ ‘‘ทฺเว ปุคฺคลา โทมนสฺสินฺทฺริยํ น ปชหนฺติ โน จ อญฺญินฺทฺริยํ น ภาเวนฺตี’’ติ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๔๔๐).

그런데 왜 여기서 고성제의 분류(bhājanīye)에 속하는 도마나사(domanassa, 근심)에 대해서는 단멸해야 할 성질(pahātabbatā)만 설하고 철지해야 할 성질(pariññeyyatā)은 설하지 않았는가? 고성제에 포함된 수온 등은 선·불선의 상태로 파악되지 않더라도 선·불선 또한 철지해야 할 대상이 아닌가? 맞다. 그러나 수온 등의 상태는 수행해야 하거나 단멸해야 하는 상태 없이도 존재할 수 있지만, 도마나사근(憂根)의 상태는 단멸해야 할 상태 없이는 존재할 수 없다. 이러한 차별을 보이기 위해 여기서 도마나사근의 단멸해야 할 성질만을 설한 것이지, 철지해야 할 성질이 없기 때문이 아니라고 보아야 한다. '불선은 전적으로 단멸해야만 한다'는 것은 단멸해야만 하는 것이지 단멸하지 않아야 할 것이 아니라는 점을 배제하는 것이지, 철지해야 할 성질을 배제하는 것이 아니라고 보아야 한다. 안근(aññindriya, 已知根)은 수행하여 완성해야 하는 것이지 실증하여 완성해야 하는 것이 아니므로, 그것에 대해서는 오직 수행해야 할 성질만이 취해진 것이다. '두 보걸(puggalā)' 등은 '안근을 철지하지 못한다'는 등의 구절 뒤에 적혀야 할 것이 순서가 바뀌어 적힌 것이라고 보아야 한다. 왜냐하면 안근을 근본으로 하는 것을 지나쳐 도마나사근을 근본으로 하는 것에서 '두 보걸은 도마나사근을 버리지 못하며 또한 안근을 닦지 못하는 것은 아니다'(Yama. 3.440)라고 설해졌기 때문이다.

เอตฺถ จ ปุถุชฺชโน, อฏฺฐ จ อริยาติ นว ปุคฺคลา. เตสุ ปุถุชฺชโน ภพฺพาภพฺพวเสน ทุวิโธ, โส ‘‘ปุถุชฺชโน’’ติ อาคตฏฺฐาเนสุ ‘‘ฉ ปุคฺคลา จกฺขุนฺทฺริยญฺจ น ปริชานิตฺถ โทมนสฺสินฺทฺริยญฺจ น ปชหิตฺถา’’ติอาทีสุ จ อภินฺทิตฺวา คหิโต. ‘‘เย ปุถุชฺชนา มคฺคํ ปฏิลภิสฺสนฺตี’’ติ (ยม. ๑.สจฺจยมก.๔๙, ๕๑-๕๒) อาคตฏฺฐาเนสุ ‘‘ปญฺจ ปุคฺคลา จกฺขุนฺทฺริยญฺจ ปริชานิสฺสนฺติ โทมนสฺสินฺทฺริยญฺจ ปชหิสฺสนฺตี’’ติอาทีสุ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๔๕๑) จ ภพฺโพ เอว ภินฺทิตฺวา คหิโต. ‘‘เย จ ปุถุชฺชนา มคฺคํ น ปฏิลภิสฺสนฺตี’’ติ (ยม. ๑.สจฺจยมก.๕๑) อาคตฏฺฐาเนสุ ‘‘ตโย ปุคฺคลา โทมนสฺสินฺทฺริยญฺจ นปฺปชหิสฺสนฺติ จกฺขุนฺทฺริยญฺจ น ปริชานิสฺสนฺตี’’ติอาทีสุ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๔๕๕) จ อภพฺโพ เอว. อคฺคผลสมงฺคี จ ปฐมผลสมงฺคี อรหา จาติ ทุวิโธ. โสปิ ‘‘อรหา’’ติ อาคตฏฺฐาเนสุ ‘‘ตโย ปุคฺคลา อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยญฺจ ภาวิตฺถ [Pg.164] โทมนสฺสินฺทฺริยญฺจ ปชหิตฺถา’’ติอาทีสุ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๔๔๔) จ อภินฺทิตฺวา คหิโต. ‘‘โย อคฺคผลํ สจฺฉิกโรตี’’ติ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๔๔๖) อาคตฏฺฐาเนสุ ‘‘ตโย ปุคฺคลา โทมนสฺสินฺทฺริยํ ปชหิตฺถ, โน จ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ สจฺฉิกริตฺถา’’ติอาทีสุ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๔๔๔) จ ปฐมผลสมงฺคี จ ภินฺทิตฺวา คหิโต. ‘‘โย อคฺคผลํ สจฺฉากาสี’’ติ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๔๔๓, ๔๔๖) อาคตฏฺฐาเนสุ อิตโรวาติ เอวํ ปุคฺคลเภทํ ญตฺวา ตตฺถ ตตฺถ สนฺนิฏฺฐาเนน คหิตปุคฺคเล นิทฺธาเรตฺวา วิสฺสชฺชนํ โยเชตพฺพนฺติ.

여기에는 범부와 여덟 성자라는 아홉 보걸(Puggala)이 있다. 그들 중 범부는 유분(bhabba, 수행 가능한 자)과 무분(abhabba, 수행 불가능한 자)의 두 종류가 있는데, '범부'라고 나타나는 곳들 중 '여섯 보걸은 안근을 철지하지 못했고 도마나사근을 버리지 못했다'는 등의 대목에서는 구분하지 않고 취해졌다. '도에 도달할 범부들'이라고 나타나는 곳들 중 '다섯 보걸은 안근을 철지할 것이고 도마나사근을 버릴 것이다'는 등의 대목(Yama. 3.451)에서는 유분(bhabba)인 자만을 구분하여 취했다. '도에 도달하지 못할 범부들'이라고 나타나는 곳들 중 '세 보걸은 도마나사근을 버리지 못할 것이고 안근을 철지하지 못할 것이다'는 등의 대목(Yama. 3.455)에서는 무분(abhabba)인 자만을 취했다. 그리고 아라한과를 얻는 자(aggaphalasamaṅgī), 첫 번째 과를 얻은 자(예류과), 아라한의 두 종류가 있다. 그 또한 '아라한'이라고 나타나는 곳들 중 '세 보걸은 미지당지근을 닦았고 도마나사근을 버렸다'는 등의 대목(Yama. 3.444)에서는 구분하지 않고 취해졌다. '아라한과를 실증하는 자'(Yama. 3.446)라고 나타나는 곳들 중 '세 보걸은 도마나사근을 버렸으나 구지근(aññātāvindriya)을 실증하지는 못했다'는 등의 대목(Yama. 3.444)에서는 첫 번째 과를 얻은 자를 구분하여 취했다. '아라한과를 실증한 자'라고 나타나는 곳들에서는 그 밖의 자를 취했다. 이와 같이 보걸의 구분을 알아서 각 대목의 결론(sanniṭṭhāna)에 따라 취해진 보걸을 가려내어 답변을 연결해야 한다.

ปริญฺญาวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

철지바라(Pariññāvāra)의 해설이 끝났다.

อินฺทฺริยยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

근쌍론(Indriyayamaka)의 해설이 끝났다.

ยมกปกรณ-มูลฏีกา สมตฺตา.

쌍론(Yamakapakaraṇa) 무라띠까(Mūlaṭīkā)가 완료되었다.

ปฏฺฐานปกรณ-มูลฏีกา

발취론(Paṭṭhānapakaraṇa) 무라띠까

คนฺถารมฺภวณฺณนา

서문(Ganthārambhavaṇṇanā)에 대한 해설

ทิพฺพนฺติ [Pg.165] กามคุณาทีหิ กีฬนฺติ ลฬนฺติ, เตสุ วา วิหรนฺติ, วิชยสมตฺถตาโยเคน ปจฺจตฺถิเก วิเชตุํ อิจฺฉนฺติ, อิสฺสริยฏฺฐานาทิสกฺการทานคฺคหณํ ตํตํอตฺถานุสาสนญฺจ กโรนฺตา โวหรนฺติ, ปุญฺญโยคานุภาวปฺปตฺตาย ชุติยา โชตนฺติ, ยถาภิลาสิตญฺจ วิสยํ อปฺปฏิฆาเตน คจฺฉนฺติ, ยถิจฺฉิตนิปฺผาทเน สกฺโกนฺตีติ วา เทวา, เทวนียา วา ตํตํพฺยสนนิตฺถรณตฺถิเกหิ สรณํ ปรายณนฺติ คมนียา, อภิตฺถวนียา วา. โสภาวิเสสโยเคน กมนียาติ วา เทวา. เต ติวิธา – สมฺมุติเทวา อุปปตฺติเทวา วิสุทฺธิเทวาติ. ภควา ปน นิรติสยาย อภิญฺญากีฬาย, อุตฺตเมหิ ทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเรหิ, สปรสนฺตานสิทฺธาย ปญฺจวิธมารวิชยิจฺฉานิปฺผตฺติยา, จิตฺติสฺสริยสตฺตธนาทิสมฺมาปฏิปตฺติอเวจฺจปฺปสาทสกฺการทานคฺคหณสงฺขาเตน ธมฺมสภาวปุคฺคลชฺฌาสยานุรูปานุสาสนีสงฺขาเตน จ โวหาราติสเยน, ปรมาย ปญฺญาสรีรปฺปภาสงฺขาตาย ชุติยา, อโนปมาย จ ญาณสรีรคติยา, มารวิชยสพฺพญฺญุคุณปรหิตนิปฺผาทเนสุ อปฺปฏิหตาย สตฺติยา จ สมนฺนาคตตฺตา สเทวเกน โลเกน สรณนฺติ คมนียโต, อภิตฺถวนียโต, ภตฺติวเสน กมนียโต จ สพฺเพ เต เทเว เตหิ คุเณหิ อติกฺกนฺโต อติสโย วา เทโวติ เทวาติเทโว. สพฺพเทเวหิ ปูชนียตโร เทโวติ วา เทวาติเทโว, วิสุทฺธิเทวภาวํ วา สพฺพญฺญุคุณาลงฺการํ ปตฺตตฺตา อญฺญเทเวหิ อติเรกตโร วา เทโว เทวาติเทโว. เทวานนฺติ อุปปตฺติเทวานํ ตทา ธมฺมปฏิคฺคาหกานํ. สกฺกาทีหิ เทเวหิ ปหาราทอสุรินฺทาทีหิ ทานเวหิ จ ปูชิโต. กายวจีสํยมสฺส สีลสฺส อินฺทฺริยสํวรสฺส จิตฺตสํยมสฺส สมาธิสฺส จ ปฏิปกฺขานํ อจฺจนฺตปฏิปฺปสฺสทฺธิยา สุทฺธสํยโม.

감각적 욕망의 가닥 등으로 즐기고, 노닐고, 유희하며, 혹은 그것들 가운데 머물기 때문에 '데와(devā, 천신)'라 한다. 혹은 승리할 수 있는 능력을 갖추어 적들을 이기기를 원하며, 지위나 명예 등을 누리고 보시를 받으며 여러 가지 일을 교계(敎誡)하며 말하기 때문에 '데와'라 한다. 혹은 공덕의 작용으로 얻은 광명으로 빛나기 때문에, 혹은 바라는 대상을 장애 없이 가기 때문에, 혹은 바라는 바를 이룰 수 있기 때문에 '데와'라 한다. 혹은 재난에서 벗어나기를 바라는 자들이 귀의처와 의지처로 삼아 가야 할 곳이기에 '데와니야(devanīya)'라 하며, 혹은 찬탄해야 할 분이기에 그러하다. 혹은 특별한 아름다움을 갖추어 사랑스럽기에 '데와'라 한다. 이들은 세 종류가 있으니, 가명천(sammutideva), 생천(upapattideva), 청정천(visuddhideva)이다. 한편 세존께서는 뛰어난 신통으로 유희하시고, 수승한 천상(dibbavihāra)·범천(brahmavihāra)·성문(ariyavihāra)의 머묾을 갖추셨으며, 자신과 타인의 상속에서 성취되는 다섯 가지 마라의 항복을 바라는 마음을 성취하셨고, 마음의 자재함과 일곱 가지 성스러운 재산 등으로 바르게 실천하여 흔들림 없는 청정한 믿음과 공양을 받으심이라 일컬어지는 것과 법의 자성(dhammasabhāva)과 보충하는 이의 의향에 따른 가르침이라 일컬어지는 뛰어난 표현력을 갖추셨으며, 최상의 지혜라는 몸의 광명이라 일컬어지는 빛과 비길 데 없는 지혜라는 몸의 진행(ñāṇasarīragati)을 갖추셨고, 마라의 항복과 일체지의 공덕과 타인의 이익을 성취함에 걸림 없는 힘을 갖추셨으므로, 천신을 포함한 세상의 귀의처로서 가야 할 분이며, 찬탄해야 할 분이며, 헌신(bhatti)을 통해 사랑해야 할 분이기에, 그 모든 천신들을 그러한 공덕으로 능가하거나 뛰어난 천신이라 하여 '데와띠데와(devātideva, 천중천)'라 한다. 혹은 모든 천신들보다 더 공양받을 만한 천신이라 하여 '데와띠데와'라 하며, 혹은 청정천의 상태나 일체지의 공덕이라는 장엄을 얻었기에 다른 천신들보다 뛰어난 천신이라 하여 '데와띠데와'라 한다. '천신들의(devānaṃ)'란 그때 법을 받아들였던 생천들을 의미한다. 삭까(Sakka, 제석천) 등의 천신들과 빠하라다(Pahārāda) 아수라왕 등의 다나와(Dānava)들에게 공양받으셨다. '순수한 단속(suddhasaṃyamo)'이란 신체와 언어의 절제인 계, 감관의 단속, 마음의 절제인 삼매에 반대되는 것들이 완전히 가라앉음으로써 이루어지는 단속이다.

อิสิสตฺตโมติ [Pg.166] จตุสจฺจาวโพธคติยา อิสโยติ สงฺขฺยํ คตานํ สตํ ปสตฺถานํ อิสีนํ อติสเยน สนฺโต ปสตฺโถติ อตฺโถ. วิปสฺสีอาทโย จ อุปาทาย ภควา ‘‘สตฺตโม’’ติ วุตฺโต. ยโต วิญฺญาณํ ปจฺจุทาวตฺตติ, ตํ นามรูปํ สมุทยนิโรธเนน นิโรเธสีติ นามรูปนิโรธโน. อติคมฺภีรนยมณฺฑิตเทสนํ ปฏฺฐานํ นาม เทเสสิ ปกรณนฺติ สมฺพนฺโธ.

'이시삿따모(Isisattamo, 일곱 번째 선인)'란 사성제를 깨달아 아는 경지에 이르렀기에 '이시(isi, 선인)'라 불리는, 수많은 훌륭한 선인들 중에서 매우 평온하고 수승하다는 의미이다. 위빳시(Vipassī) 부처님부터 시작하여 세존을 '일곱 번째'라고 한다. 식(識)이 되돌아오는 그 명색을 발생과 소멸을 통해 소멸시켰으므로 '명색을 소멸시킨 분(nāmarūpanirodhano)'이라 한다. '빳따나(Paṭṭhāna, 발취론)'라 이름하는, 매우 깊은 체계로 장엄된 가르침인 논서(pakaraṇa)를 설하셨다는 연결이다.

คนฺถารมฺภวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

저술 서두에 대한 설명이 끝났다.

ปจฺจยุทฺเทสวณฺณนา

연의 요약(Paccayuddesavaṇṇanā)에 대한 설명

‘‘เก ปน เต นยา, กิญฺจ ตํ ปฏฺฐานํ นามา’’ติ นยิทํ ปุจฺฉิตพฺพํ. กสฺมา? นิทานกถายํ ปฏฺฐานสมานเน อนุโลมาทีนํ นยานํ ปฏฺฐานสฺส จ ทสฺสิตตฺตาติ อิมมตฺถํ วิภาเวนฺโต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺเธน หิ…เป… นามาติ หิ วุตฺต’’นฺติ ตตฺถ วุตฺตํ อฏฺฐกถาปาฬึ อาหริ. ตตฺถ คาถาตฺถํ อฏฺฐกถาธิปฺปายญฺจ ปรโต วณฺณยิสฺสามาติ.

“그런데 그 방법들은 무엇이며, 발취(Paṭṭhāna)란 이름은 무엇인가?”라는 질문은 여기서 던져질 필요가 없다. 왜냐하면 서송(nidānakathā)에서 발취론을 결집할 때 순차적인 방법(anulomanaya) 등과 발취에 대해 이미 보여주었기 때문이다. 이러한 의미를 자세히 밝히기 위해 “정등각자께서는... 라고 말씀하셨다”라는 그곳의 주석서 구절을 인용하였다. 거기서 게송의 의미와 주석서의 취지는 뒤에서 설명할 것이다.

ปฏฺฐานนามตฺโถ ปน ติกปฏฺฐานาทีนํ ติกปฏฺฐานาทินามตฺโถ, อิมสฺส ปกรณสฺส จตุวีสติสมนฺตปฏฺฐานสโมธานตา เจตฺถ วตฺตพฺพา. เอวญฺหิ สงฺเขปโต ปฏฺฐาเน ญาเต วิตฺถาโร สุขวิญฺเญยฺโย โหตีติ. ตตฺถ จ นามตฺโถ ปฐมํ วตฺตพฺโพติ ‘‘ตตฺถ เยสํ…เป… นามตฺโถ ตาว เอวํ เวทิตพฺโพ’’ติ วตฺวา สพฺพสาธารณสฺส ปฏฺฐานนามสฺเสว ตาว อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เกนฏฺเฐน ปฏฺฐาน’’นฺติอาทิมาห. ป-กาโร หีติ อุปสคฺคปทํ ทสฺเสติ. โส ‘‘ปวิภตฺเตสุ ธมฺเมสุ, ยํ เสฏฺฐํ ตทุปาคมุนฺติอาทีสุ วิย นานปฺปการตฺถํ ทีเปติ. นนุ ปกาเรหิ วิภตฺตา ปวิภตฺตาติ ป-อิติ อุปสคฺโค ปการตฺถเมว ทีเปติ, น นานปฺปการตฺถนฺติ? น, เตสํ ปการานํ นานาวิธภาวโต. อตฺถโต หิ อาปนฺนํ นานาวิธภาวํ ทสฺเสตุํ นานา-สทฺโท วุตฺโตติ. ตตฺถ เอกสฺสปิ ธมฺมสฺส เหตุอาทีหิ อเนกปจฺจยภาวโต จ เอเกกสฺส ปจฺจยสฺส อเนกธมฺมภาวโต จ นานปฺปการปจฺจยตา เวทิตพฺพา.

발취(Paṭṭhāna)라는 이름의 의미는 티까빳따나(Tikapaṭṭhāna, 삼법발취) 등의 이름의 의미이며, 이 논서가 24가지 보편적 발취(Samantapaṭṭhāna)를 모아놓은 것이라는 점이 여기서 언급되어야 한다. 그래야 요약된 발취를 알았을 때 상세한 내용도 쉽게 이해될 수 있기 때문이다. 거기서 이름의 의미를 먼저 말해야 하므로 “거기서 어떤 이들에게... 이름의 의미는 먼저 이와 같이 알아야 한다”라고 말한 뒤, 모든 것에 공통되는 발취라는 이름 자체의 의미를 나타내기 위해 “어떠한 의미로 발취인가” 등을 설하셨다. ‘빠(pa-)’라는 글자는 접두사를 나타낸다. 그것은 “분류된 법들(pavibhattesu dhammesu) 가운데 수승한 것에 도달한 것” 등의 구절에서처럼 여러 가지 방식(nānappakāra)의 의미를 밝힌다. “여러 가지 방식(pakāra)으로 분류된 것이 빠위밧따(pavibhatta)이므로 접두사 빠(pa-)는 단지 방식이라는 의미만을 밝히지, 여러 가지 방식이라는 의미를 밝히는 것은 아니지 않는가?”라고 묻는다면, 그렇지 않다. 그 방식들이 다양하기 때문이다. 실제로 의미상으로 발생한 다양함을 나타내기 위해 ‘나나(nānā, 여러 가지)’라는 단어를 사용한 것이다. 거기서 단 하나의 법이라도 원인연(hetupaccaya) 등의 여러 가지 연이 된다는 점과 각각의 연이 여러 가지 법이 된다는 점에서 여러 가지 방식의 연(nānappakārapaccayatā)이 있음을 알아야 한다.

เหตุปจฺจยาทิวเสน วิภตฺตตฺตาติ เอเตน ธมฺมสงฺคหาทีสุ วุตฺตโต กุสลาทิวิภาคโต สาติสยวิภาคตํ ปฏฺฐานนามลาภสฺส การณํ [Pg.167] ทสฺเสติ. โคฏฺฐาติ วชา. ปฏฺฐิตคาโวติ คตคาโว. อาคตฏฺฐานสฺมินฺติ มหาสีหนาทสุตฺตํ วทติ. ปวตฺตคมนตฺตา เอตฺถาติ วจนเสโส. อถ วา คจฺฉติ เอตฺถาติ คมนํ, สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส นิสฺสงฺควเสน ปวตฺตสฺส คมนตฺตา คมนเทสภาวโต เอเกกํ ปฏฺฐานํ นามาติ อตฺโถ. ตตฺถ อญฺเญหิ คติมนฺเตหิ อติสยยุตฺตสฺส คติมโต คมนฏฺฐานภาวทสฺสนตฺถํ ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺสา’’ติ วุตฺตํ. ตสฺส มหาเวคสฺส ปุริสสฺส ปปาตฏฺฐานํ วิย ธมฺมสงฺคณีอาทีนํ สาสงฺคคมนฏฺฐานภาวํ อิมสฺส จ มหาปโถ วิย นิราสงฺคคมนฏฺฐานภาวํ ทสฺเสนฺโต อติสยยุตฺตคมนฏฺฐานภาโว ปฏฺฐานนามลาภสฺส การณนฺติ ทสฺเสติ.

“원인연 등의 방식으로 분류되었기 때문(vibhattattā)”이라는 이 말은, ‘법집론(Dhammasaṅgaṇī)’ 등에서 설한 유익한 법(kusaladhamma) 등의 분류보다 더 뛰어난 분류라는 점이 발취라는 이름을 얻게 된 원인임을 보여준다. ‘곳따(goṭṭhā)’는 축사(vaja)를 의미한다. ‘빳띠따가워(paṭṭhitagāvo)’는 이미 나간 소들을 의미한다. ‘온 곳(āgataṭṭhāna)’에서는 ‘사자후소경(Mahāsīhanādasutta)’을 말한다. “여기서 전개되어 진행하기 때문(pavattagamanattā)”이라는 말이 생략되어 있다. 혹은 여기서 진행하기 때문에 ‘가만(gamana, 진행)’이라 하니, 거리낌 없이 전개되는 일체지(sabbaññutaññāṇa)의 진행의 장소(gamanadesa)가 되기 때문에 각각을 ‘발취(Paṭṭhāna)’라 이름한다는 의미이다. 거기서 진행 능력을 가진 다른 이들보다 더 뛰어난 진행 능력을 가진 분의 진행 장소임을 나타내기 위해 “일체지(sabbaññutaññāṇa)의”라고 말하였다. 그것은 큰 힘을 가진 사람이 뛰어내리는 곳과 같아서, ‘법집론’ 등의 진행 장소는 거리낌이 있는 상태이지만, 이것은 마치 큰 길(mahāpatha)과 같아서 거리낌 없는 진행 장소임을 나타내며, 뛰어난 진행 장소임이 발취라는 이름을 얻게 된 원인임을 보여준다.

ติกานนฺติ ติกวเสน วุตฺตธมฺมานํ. สมนฺตาติ อนุโลมาทีหิ สพฺพากาเรหิปิ คตานิ จตุวีสติ โหนฺตีติ อตฺโถ. เอตสฺมึ อตฺเถ จตุวีสติสมนฺตปฏฺฐานานีติ ‘‘สมนฺตจตุวีสติปฏฺฐานานี’’ติ วตฺตพฺเพ สมนฺตสทฺทสฺส ปรโยคํ กตฺวา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา สมนฺตา ฉ ฉ หุตฺวาติ เอเตน อนุโลมาทิสพฺพโกฏฺฐาสโต ติกาทิฉฉภาวํ ทสฺเสติ. เตน สมนฺตสทฺโท ติกาทิฉฉปฏฺฐานวิเสสนํ โหติ, น จตุวีสติวิเสสนํ, ตสฺมา สมนฺตโต ปฏฺฐานานิ ตานิ จตุวีสตีติ กตฺวา ‘‘จตุวีสติสมนฺตปฏฺฐานานี’’ติ วุตฺตํ. สมนฺตโต วา ธมฺมานุโลมาทิติกาทิปฏิจฺจวาราทิปจฺจยานุโลมาทิเหตุมูลกาทิปฺปกาเรหิ ปวตฺตานิ ปฏฺฐานานิ สมนฺตปฏฺฐานานิ, อนูเนหิ นเยหิ ปวตฺตานีติ วุตฺตํ โหติ. ตานิ ปน จตุวีสติ โหนฺติ. เตเนวาห ‘‘อิเมสํ จตุวีสติยา ขุทฺทกปฏฺฐานสงฺขาตานํ สมนฺตปฏฺฐานานํ สโมธานวเสนา’’ติ.

‘티카(Tikā)들의’라는 것은 티카(삼법)의 방식으로 설해진 법들의 것이라는 의미이다. ‘사만따(Samantā, 도처의/모든 방식의)’라는 것은 순차(anuloma) 등의 모든 방식에 따라 24가지가 된다는 뜻이다. 이 의미에 있어서 ‘24가지의 사만따빳타나(catuvīsatisamantapaṭṭhānāni)’라는 말은, ‘사만따(samanta)’라는 단어를 뒤에 결합하여 ‘사만따 24가지의 빳타나’라고 불러야 할 것을 그렇게 표현한 것으로 보아야 한다. 혹은 ‘도처에서(samantā) 여섯 가지씩 되어’라는 이 말로써, 순차 등의 모든 부분으로부터 티카 등의 여섯 가지씩의 상태를 보여준다. 그로 인해 ‘사만따’라는 단어는 티카 등의 여섯 가지 빳타나를 수식하는 것이지, 24가지를 수식하는 것이 아니다. 그러므로 사방으로(samantato) 그러한 빳타나들이 24가지라고 하여 ‘24가지의 사만따빳타나’라고 부른 것이다. 또는 법의 순차 등의 티카 등의 연기발(paṭiccavāra) 등의 연(緣)의 순차 등의 원인근(hetumūlaka) 등의 방식으로 일어나는 빳타나들이 ‘사만따빳타나’이며, 부족함이 없는 방법들로 설해졌다는 뜻이다. 그것들은 24가지가 된다. 그래서 ‘소빳타나(khuddakapaṭṭhāna)라고 불리는 이들 24가지 사만따빳타나들의 종합에 의하여’라고 설해진 것이다.

เหตุ จ โส ปจฺจโย จาติ อิมินา วจเนน เหตุโน อธิปติปจฺจยาทิภูตสฺส จ คหณํ สิยาติ ตํ นิวาเรนฺโต อาห ‘‘เหตุ หุตฺวา ปจฺจโย’’ติ. เอเตนปิ โส เอว โทโส อาปชฺชตีติ ปุนาห ‘‘เหตุภาเวน ปจฺจโยติ วุตฺตํ โหตี’’ติ. เตน อิธ เหตุ-สทฺเทน ธมฺมคฺคหณํ น กตํ, อถ โข ธมฺมสตฺติวิเสโส คหิโตติ ทสฺเสติ. ตสฺส หิ ปจฺจยสทฺทสฺส จ สมานาธิกรณตํ สนฺธาย ‘‘เหตุ จ โส ปจฺจโย จา’’ติ, ‘‘เหตุ หุตฺวา ปจฺจโย’’ติ จ วุตฺตํ. เอวญฺจ กตฺวา ปรโต ปาฬิยํ ‘‘เหตู เหตุสมฺปยุตฺต…เป… เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑) เตน [Pg.168] เตน เหตุภาวาทิอุปกาเรน ตสฺส ตสฺส ธมฺมสฺส อุปการตฺตํ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘โย หิ ธมฺโม ยํ ธมฺมํ อปฺปจฺจกฺขาย ติฏฺฐติ วา อุปฺปชฺชติ วา, โส ตสฺส ปจฺจโย’’ติ ‘‘มูลฏฺเฐน อุปการโก ธมฺโม เหตุปจฺจโย’’ติจฺเจวมาทินา ธมฺมปฺปธานนิทฺเทเสน ธมฺมโต อญฺญา ธมฺมสตฺติ นาม นตฺถีติ ธมฺเมเหว ธมฺมสตฺติวิภาวนํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อิธาปิ วา เหตุ จ โส ปจฺจโย จาติ ธมฺเมเนว ธมฺมสตฺตึ ทสฺเสติ. น หิ เหตุปจฺจโยติอาทิโก อุทฺเทโส กุสลาทิอุทฺเทโส วิย ธมฺมปฺปธาโน, อถ โข ธมฺมานํ อุปการปฺปธาโนติ. เอตีติ เอตสฺส อตฺโถ วตฺตตีติ, ตญฺจ อุปฺปตฺติฏฺฐิตีนํ สาธารณวจนํ. เตเนวาห – ‘‘ติฏฺฐติ วา อุปฺปชฺชติ วา’’ติ. โกจิ หิ ปจฺจโย ฐิติยา เอว โหติ ยถา ปจฺฉาชาตปจฺจโย, โกจิ อุปฺปตฺติยาเยว ยถา อนนฺตราทโย, โกจิ อุภยสฺส ยถา เหตุอาทโยติ.

‘그것은 원인(hetu)이자 조건(paccayo)이다’라는 이 문구로 인해 지배연(adhipatipaccaya) 등이 된 원인(hetu)까지 포함될 수 있기에, 그것을 방지하기 위해 ‘원인이 되어 조건이 된다’라고 하였다. 이것으로도 역시 동일한 오류가 생길 수 있으므로 다시 ‘원인의 상태로 조건이라고 설해진 것이다’라고 하였다. 이로써 여기서는 원인이라는 단어로 법(dhammaggahaṇaṃ)을 취한 것이 아니라, 법의 특별한 힘(dhammasattiviseso)을 취했음을 보여준다. 그 법(hetu)과 조건(paccaya)이라는 단어의 동격 관계를 염두에 두고 ‘그것은 원인이자 조건이다’라거나 ‘원인이 되어 조건이 된다’라고 설한 것이다. 이와 같이 하여 나중에 경전 본문(Pāḷi)에서 ‘원인은 원인과 결합한… (중략) … 원인연에 의하여 조건이 된다’(Paṭṭhā. 1.1.1)는 등의 말씀으로 각각의 원인 상태 등의 보조하는 방식에 따라 그 법의 보조하는 성질을 설하였다. 주석서에서는 ‘어떤 법이 어떤 법을 배제하지 않고 유지되거나 발생하는 데 있어, 그것이 그 법의 조건이다’라거나 ‘뿌리의 의미로 보조하는 법이 원인연이다’라는 식의 법 중심의 설명에 따라, 법과는 다른 법의 힘(satti)이라는 것은 존재하지 않으며 법들에 의해서만 법의 힘을 설명하고 있음을 보아야 한다. 혹은 여기서도 ‘그것은 원인이자 조건이다’라는 말로 법 자체로 법의 힘을 보여주고 있다. 원인연 등의 주제(uddesa)는 유익한 법(kusalādi) 등의 주제처럼 법 자체가 중심이 되는 것이 아니라, 법들의 보조(upakāra)하는 기능이 중심이 되기 때문이다. ‘~로 간다(eti)’는 것의 의미는 ‘작용한다(vattati)’는 것이며, 그것은 발생과 지속에 대한 공통적인 표현이다. 그래서 ‘지속되거나 발생한다’고 설하였다. 어떤 조건은 후생연(pacchājātapaccaya)처럼 오직 지속에만 관련되고, 어떤 것은 무간연(anantarādayo) 등처럼 오직 발생에만 관련되며, 어떤 것은 원인연 등처럼 양자 모두에 관련되기 때문이다.

อุปการกลกฺขโณติ จ ธมฺเมน ธมฺมสตฺติอุปการํ ทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ. หิโนติ ปติฏฺฐาติ เอตฺถาติ เหตุ. อเนกตฺถตฺตา ธาตุสทฺทานํ หิ-สทฺโท มูล-สทฺโท วิย ปติฏฺฐตฺโถติ ทฏฺฐพฺโพติ. หิโนติ วา เอเตน กมฺมนิทานภูเตน อุทฺธํ โอชํ อภิหรนฺเตน มูเลน วิย ปาทโป ตปฺปจฺจยํ ผลํ คจฺฉติ ปวตฺตติ วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ อาปชฺชตีติ เหตุ. อาจริยานนฺติ เรวตตฺเถรํ วทติ.

‘보조하는 특징’이라는 것은 법에 의한 법의 힘의 도움을 보여주는 것이라고 보아야 한다. ‘뿌리 내린다(hinoti)’, 즉 여기에 머무른다(patiṭṭhāti)고 하여 원인(hetu)이라 한다. 어근의 의미는 다양하므로 ‘hi’라는 어근은 ‘뿌리(mūla)’라는 단어처럼 ‘머무름/토대’의 의미라고 보아야 한다. 혹은 ‘뿌리 내린다(hinoti)’는 것은, 업의 원인이 된 그것에 의해 위로 자양분(oja)을 실어 나르는 뿌리에 의해 나무가 그 뿌리를 조건으로 결실에 이르고 진행되며 성장하고 번식하는 것과 같으므로 원인(hetu)이라 한다. ‘스승님들’이라는 표현은 레바따(Revata) 장로를 말한다.

‘‘โยนิโส, ภิกฺขเว, มนสิกโรโต อนุปฺปนฺนา เจว กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา จ กุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺตี’’ติอาทีหิ (อ. นิ. ๑.๖๖-๖๗) กุสลภาวสฺส โยนิโสมนสิการปฏิพทฺธตา สิทฺธา โหตีติ อาห ‘‘โยนิโสมนสิการปฏิพทฺโธ กุสลภาโว’’ติ. เอเตเนว อกุสลาพฺยากตภาวา กุสลภาโว วิย น เหตุปฏิพทฺธาติ ทสฺสิตํ โหติ. ยํ ปเนเก มญฺเญยฺยุํ ‘‘อเหตุกเหตุสฺส อกุสลภาโว วิย สเหตุกเหตูนํ สภาวโตว กุสลาทิภาโว อญฺเญสํ ตํสมฺปยุตฺตานํ เหตุปฏิพทฺโธ’’ติ, ตสฺส อุตฺตรํ วตฺตุํ ‘‘ยทิ จา’’ติอาทิมาห. อโลโภ กุสโล วา สิยา อพฺยากโต วา, ยทิ อโลโภ สภาวโต กุสโล, กุสลตฺตา อพฺยากโต น สิยา. อถ อพฺยากโต, ตํสภาวตฺตา กุสโล น สิยา อโลภสภาวสฺส อโทสตฺตาภาโว วิย. ยสฺมา ปน อุภยถาปิ โส [Pg.169] โหติ, ตสฺมา ยถา อุภยถา โหนฺเตสุ ผสฺสาทีสุ สมฺปยุตฺเตสุ เหตุปฏิพทฺธกุสลาทิภาวํ ปริเยสถ, น สภาวโต, เอวํ เหตูสุปิ กุสลาทิตา อญฺญปฏิพทฺธา ปริเยสิตพฺพา, น สภาวโตติ. ยํ วุตฺตํ ‘‘สมฺปยุตฺตเหตูสุ สภาวโตว กุสลาทิภาโว’’ติ, ตํ น ยุชฺชติ, สา ปน ปริเยสิยมานา โยนิโสมนสิการาทิปฏิพทฺธา โหตีติ เหตูสุ วิย สมฺปยุตฺเตสุปิ โยนิโสมนสิการาทิปฏิพทฺโธ กุสลาทิภาโว, น เหตุปฏิพทฺโธติ สิทฺธํ โหตีติ อธิปฺปาโย.

“비구들이여, 지혜롭게 마음에 잡도리(yoniso manasikāra)하는 자에게는 아직 생겨나지 않은 유익한 법(kusalā dhammā)들이 생겨나고, 이미 생겨난 유익한 법들은 더욱 증장한다”(A. ni. 1.66-67)는 등의 말씀을 통해, 유익한 상태(kusalabhāva)가 지혜로운 마음에 잡도리에 결부되어 있음이 입증되기에 ‘지혜로운 마음에 잡도리에 결부된 유익한 상태’라고 하였다. 이것에 의해 해로운 상태와 무기의 상태는 유익한 상태처럼 (지혜로운 마음에 잡도리라는) 원인에 결부되지 않음이 드러난다. 만일 어떤 이들이 ‘원인이 없는 원인(ahetuka-hetu)의 해로운 상태처럼, 원인을 가진 원인(sahetuka-hetu)들은 그 자성상 유익한 상태 등이 되고, 그와 결합한 다른 법들은 그 원인에 결부되어 있다’고 생각한다면, 그에 대해 답변하기 위해 ‘만약~’ 등의 문장을 설하였다. 무탐(alobha)은 유익한 법일 수도 있고 무기일 수도 있다. 만약 무탐이 자성상 유익한 법이라면, 유익함 때문에 무기가 될 수 없을 것이다. 만약 무기라면, 그 자성 때문에 유익한 법이 될 수 없을 것이다. 마치 무탐의 자성이 부진(adosa)이 아닌 것이 될 수 없는 것과 같다. 그러나 그것은 두 가지 상태 모두가 될 수 있기 때문에, 두 가지 상태 모두가 될 수 있는 촉(phassa) 등의 결합된 법들에서 원인에 결부된 유익함의 상태 등을 찾아야지 자성에서 찾아서는 안 되는 것처럼, 원인들(뿌리들)에 있어서도 유익함 등은 다른 것(마음에 잡도리 등)에 결부된 것으로 찾아야지 자성에서 찾아서는 안 된다. ‘결합된 원인들에 있어서는 자성상 유익함 등의 상태가 있다’고 말한 것은 타당하지 않다. 그것을 탐구해 보면 지혜로운 마음에 잡도리 등에 결부되어 있으므로, 원인들에서와 마찬가지로 결합된 법들에 있어서도 유익함 등의 상태는 지혜로운 마음에 잡도리에 결부된 것이지, 원인(hetu, 뿌리) 자체에 결부된 것이 아님이 입증된다는 뜻이다.

อารภิตฺวาปีติ เอตฺถ ปิ-สทฺเทน อิมมตฺถํ ทสฺเสติ – รูปายตนาทิมตฺเต ยสฺมึ กิสฺมิญฺจิ เอกสฺมึ อฏฺฐตฺวา ‘‘ยํ ยํ ธมฺมํ อารพฺภา’’ติ อนิยเมน สพฺพรูปายตน…เป… ธมฺมายตนานญฺจ อารมฺมณปจฺจยภาวสฺส วุตฺตตฺตา น โกจิ ธมฺโม น โหตีติ.

‘대상으로 하여서도(ārabhitvāpi)’에서 ‘~도(pi)’라는 단어로 이 의미를 보여준다. 즉 루빠야따나(rūpāyatana, 형색의 장소) 등의 단지 어느 한 가지에 머무르지 않고, ‘어떤 법이든 대상으로 하여’라는 무규정적인 방식으로 모든 형색의 장소… (중략) … 법의 장소(dhammāyatana)가 대상연(ārammaṇapaccaya)이 됨을 설했으므로, 어떤 법도 대상연이 되지 않는 것은 없다는 뜻이다.

‘‘ฉนฺทวโต กึ นาม น สิชฺฌตี’’ติอาทิกํ ปุริมาภิสงฺขารูปนิสฺสยํ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชมาเน จิตฺเต ฉนฺทาทโย ธุรภูตา เชฏฺฐกภูตา สยํ สมฺปยุตฺตธมฺเม สาธยมานา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ, ตํสมฺปยุตฺตธมฺมา จ เตสํ วเส วตฺตนฺติ หีนาทิภาเวน ตทนุวตฺตนโต, เตน เต อธิปติปจฺจยา โหนฺติ. ครุกาตพฺพมฺปิ อารมฺมณํ ตนฺนินฺนโปณปพฺภารานํ ปจฺจเวกฺขณอสฺสาทมคฺคผลานํ อตฺตโน วเส วตฺตยมานํ วิย ปจฺจโย โหติ, ตสฺมายํ อตฺตาธีนานํ ปติภาเวน อุปการกตา อธิปติปจฺจยตาติ ทฏฺฐพฺพา.

“의욕(chanda)을 가진 자에게 무엇인들 이루어지지 않겠는가”라는 등의 앞선 형성의 의지연(purimābhisaṅkhārūpanissaya)을 얻어 생겨나는 마음에서 의욕 등은 주도적인 것(dhura)이 되고 으뜸인 것(jeṭṭhaka)이 되어, 스스로 결합된 법들을 성취시키면서 작용한다. 그리고 그 결합된 법들은 그것들을 따르기 때문에 저열하거나 수승한 상태 등으로 그것들의 위력 아래에서 작용한다. 그러므로 그것들은 지배연(adhipatipaccaya)이 된다. 중요하게 여겨져야 할 대상(garukātabba) 또한 그것에 온 마음을 쏟고 기울이고 몰입한 반조(paccavekkhaṇa), 맛들임(assāda), 도(magga), 과(phala)를 자신의 위력 아래에서 작용하게 하는 것처럼 조건이 된다. 그러므로 이것은 자신에게 종속된 것들을 지배하는 방식으로 보조하는 것이 지배연의 상태라고 보아야 한다.

มโนวิญฺญาณธาตูติอาทิ จิตฺตนิยโมติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน สนฺตีรณานนฺตรํ โวฏฺฐพฺพนํ, จุติอนนฺตรา ปฏิสนฺธีติ ยสฺส ยสฺส จิตฺตสฺส อนนฺตรา ยํ ยํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ตสฺส ตทนนฺตรุปฺปาทนิยโม ตํตํสหการีปจฺจยวิสิฏฺฐสฺส ปุริมปุริมจิตฺตสฺเสว วเสน อิชฺฌตีติ ทสฺเสติ. ภาวนาพเลน ปน วาริตตฺตาติ เอตฺถ ยถา รุกฺขสฺส เวเข ทินฺเน ปุปฺผิตุํ สมตฺถสฺเสว ปุปฺผนํ น โหติ, อคทเวเข ปน อปนีเต ตายเยว สมตฺถตาย ปุปฺผนํ โหติ, เอวมิธาปิ ภาวนาพเลน วาริตตฺตา สมุฏฺฐาปนสมตฺถสฺเสว อสมุฏฺฐาปนํ, ตสฺมิญฺจ อปคเต ตายเยว สมตฺถตาย สมุฏฺฐาปนํ โหตีติ อธิปฺปาโย.

‘의식계 등’이란 마음의 결정(cittaniyama)을 말한다. 여기서 ‘등’이라는 말은 조사(santīraṇa) 뒤에 결정(voṭṭhabbana)이, 죽음(cuti) 뒤에 재생연결(paṭisandhi)이 일어나는 것을 뜻한다. 즉 어떤 마음의 바로 다음에 어떤 마음이 일어나는지, 그 직후에 일어나는 결정은 각각의 협력 조건(sahakārīpaccaya)에 의해 구별되는 이전 이전의 마음의 힘에 의해 성취됨을 보여준다. ‘수행의 힘에 의해 저지되었기 때문에’라는 말에서, 예를 들어 나무에 쐐기를 박아 꽃을 피울 수 있는 능력이 있음에도 꽃이 피지 못하게 하다가, 약초 쐐기를 제거하면 그 능력에 의해 꽃이 피는 것과 같다. 이와 같이 여기서도 수행의 힘에 의해 저지되었기에 생겨날 능력이 있음에도 생겨나지 않으며, 그것이 제거되었을 때 그 능력에 의해 생겨난다는 뜻이다.

พฺยญฺชนมตฺตโตเวตฺถ นานากรณํ ปจฺเจตพฺพํ, น อตฺถโตติ อุปจยสนฺตติอธิวจนนิรุตฺติปทานํ วิย สทฺทตฺถมตฺตโต นานากรณํ, น วจนียตฺถโตติ [Pg.170] อธิปฺปาโย. เตเนว สทฺทตฺถวิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘กถ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปุริมปจฺฉิมานํ นิโรธุปฺปาทนฺตราภาวโต นิรนฺตรุปฺปาทนสมตฺถตา อนนฺตรปจฺจยภาโว. รูปธมฺมานํ วิย สณฺฐานาภาวโต ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนานํ สหาวฏฺฐานาภาวโต จ ‘‘อิทมิโต เหฏฺฐา อุทฺธํ ติริย’’นฺติ วิภาคาภาวา อตฺตนา เอกตฺตมิว อุปเนตฺวา สุฏฺฐุ อนนฺตรภาเวน อุปฺปาทนสมตฺถตา สมนนฺตรปจฺจยตา.

여기서는 단지 표현(byañjana)상의 차이만 있는 것으로 이해해야 하며, 의미(attha)상의 차이가 있는 것은 아니다. 마치 적집(upacaya), 상속(santati), 명칭(adhivacana), 어사(nirutti)라는 단어들처럼 단어의 뜻에서만 차이가 있을 뿐, 지시되는 의미에서의 차이는 아니라는 뜻이다. 그러므로 단어 뜻의 차이를 보이기 위해 ‘어떻게’ 등으로 시작하는 말을 하였다. 거기서 앞선 것과 뒤선 것의 멸함과 일어남 사이에 간격이 없기에 중단 없이 일으키는 능력은 무간연(anantarapaccayabhāvo)이다. 물질적인 현상들과 달리 형태가 없고, 조건(paccaya)과 조건에서 생긴 것(paccayuppanna)이 함께 머무는 일이 없으므로, ‘이것은 이것보다 아래, 위, 옆이다’라는 구분이 없어서 자신과 하나인 것처럼 이끌어 아주 밀접하게 무간의 상태로 일으키는 능력은 등무간연(samanantarapaccayatā)이다.

อุปฺปาทนสมตฺถตาติ จ อพฺยาปารตฺตา ธมฺมานํ ยสฺมึ ยทากาเร นิรุทฺเธ วตฺตมาเน วา สติ ตํตํวิเสสวนฺตา ธมฺมา โหนฺติ, ตสฺส โสว อากาโร วุจฺจตีติ ทฏฺฐพฺโพ. ธมฺมานํ ปวตฺติเมว จ อุปาทาย กาลโวหาโรติ นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส เนวสญฺญานาสญฺญายตนผลสมาปตฺตีนํ อสญฺญสตฺตา จวนฺตสฺส ปุริมจุติปจฺฉิมปฏิสนฺธีนญฺจ นิโรธุปฺปาทนิรนฺตรตาย กาลนฺตรตา นตฺถีติ ทฏฺฐพฺพา. น หิ เตสํ อนฺตรา อรูปธมฺมานํ ปวตฺติ อตฺถิ, ยํ อุปาทาย กาลนฺตรตา วุจฺเจยฺย, น จ รูปธมฺมปฺปวตฺติ อรูปธมฺมปฺปวตฺติยา อนฺตรํ กโรติ อญฺญสนฺตานตฺตา. รูปารูปธมฺมสนฺตติโย หิ ทฺเว อญฺญมญฺญํ วิสทิสสภาวตฺตา อญฺญมญฺโญปการภาเวน วตฺตมานาปิ วิสุํเยว โหนฺติ. เอกสนฺตติยญฺจ ปุริมปจฺฉิมานํ มชฺเฌ วตฺตมานํ ตํสนฺตติปริยาปนฺนตาย อนฺตรการกํ โหติ. ตาทิสญฺจ กญฺจิ เนวสญฺญานาสญฺญายตนผลสมาปตฺตีนํ มชฺเฌ นตฺถิ, น จ อภาโว อนฺตรการโก โหติ อภาวตฺตาเยว, ตสฺมา ชวนานนฺตรสฺส ชวนสฺส วิย, ภวงฺคานนฺตรสฺส ภวงฺคสฺส วิย จ นิรนฺตรตา สุฏฺฐุ จ อนนฺตรตา โหตีติ ตถา อุปฺปาทนสมตฺถตา เนวสญฺญานาสญฺญายตนจุตีนมฺปิ ทฏฺฐพฺพา. อุปฺปตฺติยา ปจฺจยภาโว เจตฺถ อนนฺตรปจฺจยาทีนํ ปากโฏติ อุปฺปาทนสมตฺถตาว วุตฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนานํ ปน ธมฺมานํ ปุพฺพนฺตาปรนฺตปริจฺเฉเทน คหิตานํ ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วจนํ อลภนฺตานํ ‘‘อตีโต ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๒.๑๘.๕) อนนฺตราทิปจฺจยภาโว วุตฺโตติ น โส อุปฺปตฺติยํเยวาติ วิญฺญายติ. น หิ กุสลาทิคฺคหณํ วิย ปจฺจุปฺปนฺนคฺคหณํ อปริจฺเฉทํ, ยโต อุปฺปตฺติมตฺตสมงฺคิโนเยว จ คหณํ สิยา, เตเนว จ อตีตตฺติเก ปฏิจฺจวาราทโย น สนฺตีติ.

‘일으키는 능력’이란 법들이 무작위성(abyāpāra)을 갖기에, 어떤 법이 어떤 상태로 소멸하거나 존재할 때 각각의 특수한 법들이 생겨나는 바로 그 상태를 일컫는 것으로 보아야 한다. 법들의 전개에 의거하여 시간이라는 개념이 쓰이므로, 멸진정에서 일어나는 자의 비상비비상처와 과증득, 무상유정에서 죽는 자의 이전 죽음의 마음과 이후 재생연결의 마음은 소멸과 발생이 중단 없기에 시간적 간격이 없는 것으로 보아야 한다. 왜냐하면 그 사이에 무색법의 전개가 없어서 그것에 근거해 시간적 간격을 말할 수 없기 때문이며, 물질적 현상의 전개가 정신적 현상의 전개 사이에 간격을 만들지도 않는데 이는 서로 다른 상속(santāna)이기 때문이다. 물질과 정신의 두 상속은 서로 다른 성질을 가졌기에 서로 돕는 상태로 존재하더라도 별개로 존재한다. 하나의 상속 안에서 앞선 것과 뒤선 것 사이에 존재하는 것이 그 상속에 포함됨으로써 간격을 만드는 원인이 된다. 그러나 비상비비상처와 과증득 사이에는 그러한 것이 전혀 없으며, 비존재(abhāva)는 비존재일 뿐이므로 간격을 만드는 원인이 될 수 없다. 그러므로 속행 바로 뒤의 속행처럼, 유분 바로 뒤의 유분처럼 중단 없음과 아주 밀접한 무간의 상태가 되듯이, 비상비비상처와 죽음의 마음 등에서도 그와 같이 일으키는 능력이 있는 것으로 보아야 한다. 여기서 일어남에 대한 조건의 상태는 무간연 등에서 분명하게 나타나므로 ‘일으키는 능력’이라 말하였다. 그러나 ‘일어난다’는 말을 얻지 못하고 앞뒤의 한계로 파악되는 현재의 법들에 대해서도 ‘과거의 법은 현재의 법에 무간연으로 조건이 된다’(발취 2.18.5)는 등의 말씀으로 무간연 등의 조건 상태를 설하셨으므로, 그것이 단지 일어남에만 국한되지 않음을 알 수 있다. 유익한 법 등을 취하는 것과 달리 현재를 취하는 것은 한계가 없는 것이 아니어서, 단지 일어남의 순간을 갖춘 것만을 취하게 되기 때문이다. 그러므로 과거 삼절(atītattika)에서 연기문(paṭiccavāra) 등이 있지 않은 것이다.

อุปฺปชฺชมาโนว [Pg.171] สหุปฺปาทภาเวนาติ เอตฺถาปิ อุปฺปตฺติยา ปจฺจยภาเวน ปากเฏน ฐิติยาปิ ปจฺจยภาวํ นิทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ, ปจฺจยุปฺปนฺนานํ ปน สหชาตภาเวน อุปการกตา สหชาตปจฺจยตาติ.

‘일어나면서 동시에 일어나는 상태로’라는 말에서도 일어남의 조건 상태가 분명하게 드러남으로써 머묾(ṭhiti)의 조건 상태도 보여주는 것으로 보아야 한다. 조건에서 생긴 법들이 함께 태어난 상태로 돕는 것이 공생연(sahajātapaccaya)이다.

อตฺตโน อุปการกสฺส อุปการกตา อญฺญมญฺญปจฺจยตา, อุปการกตา จ อญฺญมญฺญตาวเสเนว ทฏฺฐพฺพา, น สหชาตาทิวเสน. สหชาตาทิปจฺจโย โหนฺโตเยว หิ โกจิ อญฺญมญฺญปจฺจโย น โหติ, น จ ปุเรชาตปจฺฉาชาตภาเวหิ อุปการกสฺส อุปการกา วตฺถุขนฺธา อญฺญมญฺญปจฺจยา โหนฺตีติ.

자신을 돕는 것을 돕는 것이 상호연(aññamaññapaccayatā)이며, 이 도움은 오직 상호적이라는 관점에서만 보아야지 공생 등의 관점에서 보아서는 안 된다. 공생연 등인 것 중에도 어떤 것은 상호연이 아니며, 전생(purejāta)이나 후생(pacchājāta)의 상태로 돕는 것의 조력자인 토대(vatthu)와 온(khandha)들이 상호연이 되는 것은 아니기 때문이다.

ตรุอาทีนํ ปถวี วิย อธิฏฺฐานากาเรน ปถวีธาตุ เสสธาตูนํ, จกฺขาทโย จ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อุปการกา จิตฺตกมฺมสฺส ปฏาทโย วิย นิสฺสยากาเรน ขนฺธาทโย ตํตํนิสฺสยานํ ขนฺธาทีนํ.

나무 등에게 대지가 그러하듯 지대(pathavīdhātu)가 나머지 요소들에게 지지하는 방식으로 돕고, 안근 등이 안식 등에게 돕는 것처럼, 그림(cittakamma)에게 천(paṭa) 등이 그러하듯 의지처의 방식으로 온(khandha) 등이 각각의 의지하는 온 등에게 도움을 준다.

ตทธีนวุตฺติตาย อตฺตโน ผเลน นิสฺสิโตติ ยํ กิญฺจิ การณํ นิสฺสโยติ วทติ. ตตฺถ โย ภุโส, ตํ อุปนิสฺสโยติ นิทฺธาเรติ.

그것에 의존하여 전개되기에 자신의 결과에 의해 의지하는 모든 원인을 의지(nissaya)라고 한다. 그중에서 강력한 것을 강한 의지연(upanissaya)으로 규정한다.

ปกโตติ เอตฺถ ป-กาโร อุปสคฺโค, โส อตฺตโน ผลสฺส อุปฺปาทเน สมตฺถภาเวน สุฏฺฐุกตตํ ทีเปติ. ตถา จ กตํ อตฺตโน สนฺตาเน กตํ โหตีติ อาห ‘‘อตฺตโน สนฺตาเน’’ติ. กรณญฺจ ทุวิธํ นิปฺผาทนํ อุปเสวนญฺจาติ ทสฺเสตุํ ‘‘นิปฺผาทิโต วา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อุปเสวิโต วาติ เอเตน กายอลฺลียาปนวเสน อุปโภคูปเสวนํ วิชานนาทิวเสน อารมฺมณูปเสวนญฺจ ทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เตน อนาคตานมฺปิ จกฺขุสมฺปทาทีนํ อารมฺมณูปเสวเนน ยถาปฏิเสวิตานํ ปกตูปนิสฺสยตา วุตฺตา โหติ.

‘본성적으로(pakato)’에서 ‘pa-’는 접두사로, 자신의 결과를 일으키는 능력이 충분히 갖추어졌음을 나타낸다. 그리고 그렇게 행해진 것은 ‘자신의 상속(santāna)에서 행해진 것’이라고 하였다. 행함(karaṇa)에는 성취하는 것(nipphādana)과 수습하는 것(upasevana)의 두 가지가 있음을 보이기 위해 ‘성취되었거나’ 등을 말하였다. 여기서 ‘수습하였거나’라는 말은 몸으로 접촉하는 방식의 향유하는 수습과 아는 것 등의 방식에 의한 대상적 수습을 나타내는 것으로 보아야 한다. 따라서 아직 오지 않은 안근의 구족 등도 대상적 수습에 의해 수습된 바에 따라 본성적인 강한 의지연(pakatūpanissaya)이 된다고 설해진 것이다.

ยถา ปจฺฉาชาเตน วินา สนฺตานาวิจฺเฉทเหตุภาวํ อคจฺฉนฺตานํ ธมฺมานํ เย ปจฺฉาชาตากาเรน อุปการกา, เตสํ สา วิปฺปยุตฺตาการาทีหิ วิสิฏฺฐา อุปการกตา ปจฺฉาชาตปจฺจยตา, ตถา นิสฺสยารมฺมณาการาทีหิ วิสิฏฺฐา ปุเรชาตภาเวน วินา อุปการกภาวํ อคจฺฉนฺตานํ วตฺถารมฺมณานํ ปุเรชาตากาเรน อุปการกตา ปุเรชาตปจฺจยตา, เอวํ สพฺพตฺถ ปจฺจยานํ ปจฺจยนฺตราการวิสิฏฺฐา อุปการกตา โยเชตพฺพา.

마치 후생(pacchājāta)의 법이 없이는 상속이 끊어지지 않는 원인이 될 수 없는 법들에게 후생의 방식으로 돕는 것들에 대하여, 불상응(vippayutta) 등의 방식과 구별되는 그 도움의 상태가 후생연(pacchājātapaccaya)인 것과 같다. 이와 같이 의지처나 대상 등의 방식과 구별되며 전생(purejāta)의 상태가 없이는 돕는 상태가 될 수 없는 토대(vatthu)와 대상들에게 전생의 방식으로 돕는 상태가 전생연(purejātapaccaya)이다. 이처럼 모든 곳에서 조건들의 도움의 상태는 다른 조건의 방식과 구별되는 방식으로 연결되어야 한다.

คิชฺฌโปตกสรีรานํ [Pg.172] อาหาราสาเจตนา วิยาติ เอเตน มโนสญฺเจตนาหารวเสน ปวตฺตมาเนหิ อรูปธมฺเมหิ รูปกายสฺส อุปตฺถมฺภิตภาวํ ทสฺเสติ. เตเนว ‘‘อาหาราสา วิยา’’ติ อวตฺวา เจตนาคหณํ กโรติ.

수리 부엉이 새끼들의 몸에 대한 음식의 희망과 의도와 같다는 것은, 이로써 의사식(意思食)의 힘으로 전개되는 무색법들에 의해 색신(色身)이 지탱되는 상태를 보여준다. 그렇기 때문에 '음식의 희망과 같이'라고 말하지 않고 '의도(cetanā)'를 취한 것이다.

กุสลาทิภาเวน อตฺตนา สทิสสฺส ปโยเคน กรณียสฺส ปุนปฺปุนํ กรณํ ปวตฺตนํ อาเสวนฏฺโฐ, อตฺตสทิสสภาวตาปาทนํ วาสนํ วา. คนฺถาทีสุ ปุริมาปุริมาภิโยโค วิยาติ ปุริมา ปุริมา อาเสวนา วิยาติ อธิปฺปาโย.

유익함 등의 상태로서 자신과 유사한 방편으로 해야 할 일을 거듭 행하고 전개하는 것이 수행연(āsevana)의 의미이며, 자신과 유사한 성품을 야기하는 것 혹은 습기(vāsana)이다. '경전 등에서의 이전과 이전의 전념과 같이'라는 것은 '이전과 이전의 수행과 같이'라는 뜻이다.

จิตฺตปฺปโยโค จิตฺตกิริยา, อายูหนนฺติ อตฺโถ. ยถา หิ กายวจีปโยโค วิญฺญตฺติ, เอวํ จิตฺตปฺปโยโค เจตนา. สา ตาย อุปฺปนฺนกิริยตาวิสิฏฺเฐ สนฺตาเน เสสปจฺจยสมาคเม ปวตฺตมานานํ วิปากกฏตฺตารูปานมฺปิ เตเนว กิริยภาเวน อุปการิกา โหติ. ตสฺส หิ กิริยภาวสฺส ปวตฺตตฺตา เตสํ ปวตฺติ, น อญฺญถาติ. สหชาตานํ ปน เตน อุปการิกาติ กึ วตฺตพฺพนฺติ.

마음의 방편은 마음의 작용이며, 노력(āyūhananti)이라는 의미이다. 몸과 말의 방편이 암시(viññatti)인 것처럼, 마음의 방편은 의도(cetanā)이다. 그것은 그 의도에 의해 일어난 작용의 상태로 차별화된 상속(santāna)에서, 나머지 조건들이 결합할 때 전개되는 과보와 업에서 생긴 물질들(kaṭattārūpa)에게도 바로 그 작용의 상태로서 조력자가 된다. 왜냐하면 그 작용의 상태가 전개됨으로써 그것들의 전개가 있는 것이지, 그렇지 않기 때문이다. 그렇다면 함께 태어난 법들(sahajātā)에게 그것이 조력자가 된다는 것에 대해 무엇을 더 말하겠는가?

นิรุสฺสาหสนฺตภาเวนาติ เอเตน สอุสฺสาเหหิ วิปากธมฺมธมฺเมหิ กุสลากุสเลหิ สารมฺมณาทิภาเวน สทิสวิปากภาวํ ทสฺเสติ. โส หิ วิปากานํ ปโยเคน อสาเธตพฺพตาย ปโยเคน อญฺญถา วา เสสปจฺจเยสุ สิทฺเธสุ กมฺมสฺส กฏตฺตาเยว สิทฺธิโต นิรุสฺสาโห สนฺตภาโว โหติ, น กิเลสวูปสมสนฺตภาโว, ตถาสนฺตสภาวโตเยว ภวงฺคาทโย ทุวิญฺเญยฺยา. ปญฺจทฺวาเรปิ หิ ชวนปฺปวตฺติยา รูปาทีนํ คหิตตา วิญฺญายติ, อภินิปาตสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณมตฺตา ปน วิปากา ทุวิญฺเญยฺยาเยว. นิรุสฺสาหสนฺตภาวายาติ นิรุสฺสาหสนฺตภาวตฺถาย. เอเตน ตปฺปจฺจยวตํ อวิปากานมฺปิ วิปากานุกุลํ ปวตฺตึ ทสฺเสติ.

'노력 없음과 고요함의 상태로'라는 이것으로, 노력이 있는 '과보를 가져오는 성질의 법들(vipākadhamma)'인 유익함과 해로운 법들과 대상 등의 상태로서 유사한 과보의 상태임을 보여준다. 그 과보들은 방편으로 성취될 수 없는 것이기에, 방편이나 다른 방식으로 나머지 조건들이 갖추어졌을 때 업이 지어졌기 때문에 성취되므로 노력 없는 고요한 상태인 것이지, 번뇌가 가라앉은 고요한 상태가 아니다. 그와 같이 고요한 성품이기 때문에 유분거(bhavaṅga) 등은 알기 어렵다. 오문(五門)에서도 속행(javana)의 전개에 의해 색(色) 등이 파악됨은 알려지지만, 부딪힘[abhinipāta], 받아들임[sampaṭicchana], 조사[santīraṇa]일 뿐인 과보들은 참으로 알기 어렵다. '노력 없음과 고요함의 상태를 위하여'라는 것은 노력 없음과 고요함의 상태를 목적으로 한다는 것이다. 이것으로 그 조건에 의존하는 과보가 아닌 것들의 과보에 부합하는 전개도 보여준다.

สติปิ ชนกตฺเต อุปตฺถมฺภกตฺตํ อาหารานํ ปธานกิจฺจนฺติ อาห ‘‘รูปารูปานํ อุปตฺถมฺภกตฺเตนา’’ติ. อุปตฺถมฺภกตฺตญฺหิ สติปิ ชนกตฺเต อรูปีนํ อาหารานํ อาหารชรูปสมุฏฺฐาปกรูปาหารสฺส จ โหติ, อสติปิ จตุสมุฏฺฐานิกรูปูปตฺถมฺภกรูปาหารสฺส, อสติ ปน อุปตฺถมฺภกตฺเต อาหารานํ ชนกตฺตํ นตฺถีติ อุปตฺถมฺภกตฺตํ ปธานํ. ชนยมาโนปิ หิ [Pg.173] อาหาโร อวิจฺเฉทวเสน อุปตฺถมฺภยมาโนเยว ชเนตีติ อุปตฺถมฺภนภาโว อาหารภาโวติ.

생성하는 성질(janakatta)이 있음에도 불구하고 지탱하는 성질(upatthambhakatta)이 음식들의 주된 기능이기에 '색법과 무색법들을 지탱함으로써'라고 말하였다. 지탱하는 성질은 생성하는 성질이 있을 때에도 무색의 음식들과 식자생(食自生) 물질을 일으키는 물질적 음식에 있으며, [생성하는 성질이] 없을 때에도 네 가지 원인으로 생긴 물질을 지탱하는 물질적 음식에 있다. 그러나 지탱하는 성질이 없으면 음식들의 생성하는 성질도 없으므로 지탱하는 성질이 주된 것이다. 생성하는 중에도 음식은 끊어짐이 없는 방식으로 지탱하면서 생성하기 때문에, 지탱하는 상태가 음식의 상태이다.

อธิปติยฏฺเฐนาติ เอตฺถ น อธิปติปจฺจยธมฺมานํ วิย ปวตฺตินิวารเก อภิภวิตฺวา ปวตฺตเนน ครุภาโว อธิปติยฏฺโฐ, อถ โข ทสฺสนาทิกิจฺเจสุ จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ ชีวเน ชีวนฺเตหิ สุขิตาทิภาเว สุขิตาทีหิ อธิโมกฺขปคฺคหุปฏฺฐานาวิกฺเขปชานเนสุ อนญฺญาตญฺญสฺสามีติ ปวตฺติยํ อาชานเน อญฺญาตาวีภาเว จ สทฺธาทิสหชาเตหีติ เอวํ ตํตํกิจฺเจสุ จกฺขาทิปจฺจเยหิ จกฺขาทีนํ อนุวตฺตนียตา. เตสุ เตสุ หิ กิจฺเจสุ จกฺขาทีนํ อิสฺสริยํ ตปฺปจฺจยานญฺจ ตทนุวตฺตเนน ตตฺถ ปวตฺตีติ. อิตฺถิปุริสินฺทฺริยานํ ปน ยทิปิ ลิงฺคาทีหิ อนุวตฺตนียตา อตฺถิ, สา ปน น ปจฺจยภาวโต. ยถา หิ ชีวิตาหารา เยสํ ปจฺจยา โหนฺติ, เต เตสํ อนุปาลกอุปตฺถมฺภกา อตฺถิ, อวิคตปจฺจยภูตา จ โหนฺติ, น เอวํ อิตฺถิปุริสภาวา ลิงฺคาทีนํ เกนจิ ปกาเรน อุปการกา โหนฺติ, เกวลํ ปน ยถาสเกเหว ปจฺจเยหิ ปวตฺตมานานํ ลิงฺคาทีนํ ยถา อิตฺถาทิคฺคหณสฺส ปจฺจยภาโว โหติ, ตโต อญฺเญนากาเรน ตํสหิตสนฺตาเน อปฺปวตฺติโต ลิงฺคาทีหิ อนุวตฺตนียตา อินฺทฺริยตา จ เตสํ วุจฺจติ, ตสฺมา น เตสํ อินฺทฺริยปจฺจยภาโว วุตฺโต. จกฺขาทโย อรูปธมฺมานํเยวาติ เอตฺถ สุขทุกฺขินฺทฺริยานิปิ จกฺขาทิคฺคหเณน คหิตานีติ ทฏฺฐพฺพานิ.

'지배(adhipati)의 의미로'라는 것에서, 여기서 지배의 의미는 지배연(adhipatipaccaya)의 법들처럼 전개를 방해하는 것들을 압도하여 전개됨으로써 중요하게 되는 상태가 아니다. 오히려 봄 등의 기능에서 안비상(眼識) 등에 의해, 삶에서 살아있는 것들에 의해, 행복함 등의 상태에서 행복한 것 등에 의해, 확신·노력·확립·산란 없음·앎에서 '미지당지근', '기지근', '구지근'에 의해, 그리고 신(信) 등과 함께 태어난 것들에 의해, 이와 같이 각각의 기능에서 안(眼) 등의 조건들에 의해 안 등이 따르게 되는 성질(anuvattanīyatā)을 말한다. 각각의 기능에서 안 등의 지배력(issariya)이 있고, 그 조건들이 그것을 따름으로써 거기에서 전개가 있기 때문이다. 그러나 여근(女根)과 남근(남근)의 경우, 특징(liṅga) 등에 의해 따르게 되는 성질이 있다 하더라도 그것은 연(緣)의 상태 때문은 아니다. 생명과 음식이 그것들의 조건이 되는 것들에 대해 보호하고 지탱하는 것이 되고 불이연(不離緣)이 되는 것처럼, 여근과 남근의 상태가 특징 등에 어떤 방식으로든 도움이 되는 것은 아니기 때문이다. 다만 각자의 조건에 의해 전개되는 특징 등이 '여성' 등으로 파악되는 원인이 되고, 그 외의 다른 방식으로는 그것이 포함된 상속(santāna)에서 전개되지 않기 때문에 특징 등에 의한 '따름'과 '기능(indriya)의 상태'가 일컬어지는 것이니, 그러므로 그것들의 기능연(indriyapaccaya)의 상태는 언급되지 않았다. '안(眼) 등은 무색법들에게만 [조건이 된다]'라는 것에서 즐거움과 괴로움의 기능들도 안 등의 파악에 포함된 것으로 보아야 한다.

ลกฺขณารมฺมณูปนิชฺฌานภูตานํ วิตกฺกาทีนํ วิตกฺกนาทิวเสน อารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา นิชฺฌานํ เปกฺขนํ, จินฺตนํ วา วิตกฺกาทีนํเยว สาธารโณ พฺยาปาโร อุปนิชฺฌายนฏฺโฐ. ฐเปตฺวา สุขทุกฺขเวทนาทฺวยนฺติ สุขินฺทฺริยทุกฺขินฺทฺริยทฺวยํ ฐเปตฺวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘สพฺพานิปี’’ติ วตฺวา ‘‘สตฺตฌานงฺคานี’’ติ วจเนน อฌานงฺคานํ อุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตานํ นิวตฺตนํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยทิ เอวํ ‘‘สตฺต ฌานงฺคานี’’ติ เอเตเนว สิทฺเธ ‘‘ฐเปตฺวา สุขทุกฺขเวทนาทฺวย’’นฺติ กสฺมา วุตฺตํ? เวทนาเภเทสุ ปญฺจสุ สุขทุกฺขทฺวยสฺส เอกนฺเตน อฌานงฺคตฺตทสฺสนตฺถํ ฌานงฺคฏฺฐาเน นิทฺทิฏฺฐตฺตา. สติปิ วา ฌานงฺคโวหาเร เวทนาเภททฺวยสฺส เอกนฺเตน ฌานปจฺจยตฺตาภาวทสฺสนตฺถํ. อุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตานํ ปน ยทิปิ ฌานปจฺจยตฺตาภาโว อตฺถิ, ฌานปจฺจยภาโว ปน น นตฺถีติ ‘‘สพฺพานิปิ สตฺต ฌานงฺคานี’’ติ เอตฺถ คหณํ [Pg.174] กตํ. ตตฺถ ‘‘สพฺพานิปี’’ติ วจนํ สพฺพกุสลาทิเภทสงฺคณฺหนตฺถํ, น ปน สพฺพจิตฺตุปฺปาทคตสงฺคณฺหนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

특성(lakkhaṇa)과 대상(ārammaṇa)을 깊이 관찰하는 것(upanijjhāna)인 일으킨 생각(vitakka) 등이 생각함(vitakkana) 등의 방식으로 대상에 다가가서 깊이 관찰하고 주시하거나 사유하는 것이 일으킨 생각 등에 공통된 작용인 '깊이 관찰함(upanijjhāyana)'의 의미이다. '즐거움과 괴로움의 두 가지 느낌을 제외하고'라는 것은 낙근(樂根)과 고근(苦根) 두 가지를 제외한다는 뜻이다. '모두'라고 말하고 나서 '일곱 가지 선정 구성 요소(jhānaṅga)'라고 말한 것은 선정 요소가 아닌 평온(upekkhā)과 심일경성(cittekaggatā)을 배제한 것으로 보아야 한다. 만약 그렇다면 '일곱 가지 선정 요소'라는 말만으로도 충분한데 왜 '즐거움과 괴로움의 두 가지 느낌을 제외하고'라고 말했는가? 다섯 가지 느낌의 분류 중에서 즐거움과 괴로움 두 가지는 선정 요소의 자리에 명시되었음에도 불구하고 결정적으로 선정 요소가 아님을 보이기 위해서이다. 또는 선정 요소라는 명칭이 있다 하더라도 그 두 가지 느낌의 분류는 단호하게 선정연(jhānapaccaya)의 상태가 아님을 보이기 위해서이다. 반면 평온과 심일경성의 경우, 선정연이 아닐 때도 있지만 선정연인 상태가 없는 것은 아니기에 '모든 일곱 가지 선정 요소'에 포함시킨 것이다. 여기서 '모든'이라는 말은 모든 유익함 등의 분류를 포함하기 위한 것이지, 모든 마음의 일어남에 포함된 것들을 포함하기 위한 것이 아님을 알아야 한다.

ยโต ตโต วาติ สมฺมา วา มิจฺฉา วาติ อตฺโถ. เอเต ปน ทฺเวปิ ฌานมคฺคปจฺจยา อเหตุกจิตฺเตสุ น ลพฺภนฺตีติ อิทํ อเหตุกจิตฺเตสุ น ลพฺภนฺติ, น สเหตุกจิตฺเตสูติ สเหตุกจิตฺเตสุ อลาภาภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ, น อเหตุกจิตฺเตสุ ลาภาภาวทสฺสนตฺถนฺติ. เอวํ อตฺเถ คยฺหมาเน อเหตุกจิตฺเตสุ กตฺถจิ กสฺสจิ ลาโภ น วาริโตติ เอตฺตกเมว วิญฺญาเยยฺย, น สวิตกฺกาเหตุกจิตฺเตสุ ฌานปจฺจยสฺเสว อลาภาภาวทสฺสนตฺถํ กตนฺติ. อเหตุกจิตฺเตสุ วา ลาภาภาวทสฺสนตฺเถ ปน อิมสฺมึ วจเน สวิตกฺกาเหตุกจิตฺเตสุ ฌานปจฺจยสฺส ลาภาภาโว อาปชฺชติ, ตสฺมา เยน อลาเภน ธมฺมสงฺคณิยํ มโนธาตุอาทีนํ สงฺคหสุญฺญตวาเรสุ ฌานํ น อุทฺธฏํ, ตํ อลาภํ สนฺธาย เอส ฌานปจฺจยสฺสปิ อเหตุกจิตฺเตสุ อลาโภ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. ยถา หิ สเหตุเกสุ วิตกฺกาทีนํ สหชาเต สํกฑฺฒิตฺวา เอกตฺตคตภาวกรณํ อุปนิชฺฌายนพฺยาปาโร พลวา, น ตถา อเหตุกจิตฺเตสุ โหติ. อิมสฺมึ ปน ปกรเณ ทุพฺพลมฺปิ อุปนิชฺฌายนํ ยทิปิ กิญฺจิมตฺตมฺปิ อตฺถิ, เตน อุปการกตา โหตีติ สวิตกฺกาเหตุกจิตฺเตสุปิ ฌานปจฺจโย วุตฺโตว, ตสฺมา เย เอวํ ปฐนฺติ ‘‘น เอเต ปน ทฺเวปิ ฌานมคฺคปจฺจยา ยถาสงฺขฺยํ ทฺวิปญฺจวิญฺญาณอเหตุกจิตฺเตสุ ลพฺภนฺตี’’ติ, เตสํ โส ปาโฐ สุนฺทรตโร, อิมสฺส ปกรณสฺสายํ อตฺถวณฺณนา, น ธมฺมสงฺคณิยาติ.

'어디서든지'라는 것은 바르게 혹은 그릇되게라는 뜻이다. 그러나 이 선(jhāna)과 도(magga)의 두 연(paccaya)이 무인심(ahetukacitta)에서는 얻어지지 않는다는 것은, '무인심에서 얻어지지 않는다'는 것이지 '유인심에서 얻어지지 않는다'는 것이 아니다. 이는 유인심에서 얻어지지 않음이 없음을 보이기 위해 설해진 것이지, 무인심에서 얻어지지 않음이 없음을 보이기 위한 것이 아니다. 이와 같이 의미를 파악할 때 무인심의 어떤 곳에서도 어떤 것의 얻어짐도 금지되지 않았다는 것만을 알아야 하며, 유심무인심(savitakkāhetukacitta)에서 선연(jhānapaccaya) 자체가 얻어지지 않음을 나타내기 위해 작성된 것이 아님을 알아야 한다. 만약 이 문구에서 무인심에서 얻어지지 않음이 없음을 나타내고자 한다면, 유심무인심에서 선연의 얻어짐과 얻어지지 않음의 문제가 발생한다. 그러므로 법집론(Dhammasaṅgaṇī)의 의계(manodhātu) 등의 포섭과 공성(suññata) 장에서 어떤 얻어지지 않음 때문에 선이 거론되지 않았는가 하면, 그 얻어지지 않음을 염두에 두고 이 선연 또한 무인심에서는 얻어지지 않는다고 말한 것으로 이해해야 한다. 왜냐하면 유인심에서 일으킨 생각(vitakka) 등이 함께 일어나는 것들을 끌어당겨 하나가 되게 하는 긴밀히 관찰하는 작용(upanijjhāyana)은 강력하지만, 무인심에서는 그렇지 않기 때문이다. 그러나 이 논서(pakaraṇa)에서는 약한 긴밀히 관찰함이라 할지라도 그것이 조금이라도 있다면 그것에 의해 도움을 주는 상태가 되므로 유심무인심에서도 선연이 설해진 것이다. 그러므로 '그러나 이 선과 도의 두 연은 순서대로 오식(dvipañcaviññāṇa)과 무인심에서 얻어지지 않는다'라고 읽는 이들에게는 그 독법이 더 훌륭하다. 이것은 이 논서의 주석이지 법집론의 주석이 아니기 때문이다.

สมํ ปกาเรหิ ยุตฺตตาย เอกีภาโวปคเมน วิย อุปการกตา สมฺปยุตฺตปจฺจยตา.

동등한 방식들로 결합되어 하나가 됨에 이르는 것처럼 도움을 주는 상태가 상응연(sampayuttapaccaya)이다.

ยุตฺตานมฺปิ สตํ วิปฺปยุตฺตภาเวน นานตฺตูปคเมน อุปการกตา วิปฺปยุตฺตปจฺจยตา. น หิ วตฺถุสหชาตปจฺฉาชาตวเสน อยุตฺตานํ รูปาทีนํ อารมฺมณาทิภาเวน อุปการกานํ วิปฺปยุตฺตานํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยตา อตฺถีติ. รูปานํ ปน รูเปหิ สติปิ อวินิพฺโภเค วิปฺปโยโคเยว นตฺถีติ น เตสํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยตา. วุตฺตญฺหิ ‘‘จตูหิ สมฺปโยโค จตูหิ วิปฺปโยโค’’ติ (ธาตุ. ๓).

결합된 것일지라도 분리된 상태로 다름에 이르는 것으로 도움을 주는 상태가 불상응연(vippayuttapaccaya)이다. 토대(vatthu), 구생(sahajāta), 후생(pacchājāta)의 영향으로 결합되지 않은 색(rūpa) 등이 대상(ārammaṇa) 등의 상태로 도움을 주는 분리된 것들에게는 불상응연이 없기 때문이다. 그러나 색법들이 서로 분리되지 않는 성질(avinibbhoga)이 있더라도 분리(vippayoga) 자체가 없으므로 그들에게는 불상응연이 없다. '넷과 상응하고 넷과 불상응한다' (Dhātukathā 3)라고 설해졌기 때문이다.

ปจฺจุปฺปนฺนลกฺขเณนาติ [Pg.175] ปจฺจุปฺปนฺนสภาเวน. เตน ‘‘อตฺถิ เม ปาปกมฺมํ กต’’นฺติ (ปารา. ๓๘), ‘‘อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน’’ติ (ปุ. ป. มาติกา ๔.๒๔) จ เอวมาทีสุ วุตฺตํ นิพฺพตฺตอุปลพฺภมานตาลกฺขณํ อตฺถิภาวํ นิวาเรติ. สติปิ ชนกตฺเต อุปตฺถมฺภกปฺปธานา อตฺถิภาเวน อุปการกตาติ อาห ‘‘อุปตฺถมฺภกตฺเตนา’’ติ. อิทญฺจ อุปตฺถมฺภกตฺตํ วตฺถารมฺมณสหชาตาทีนํ สาธารณํ อตฺถิภาเวน อุปการกตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ.

'현재의 특징으로'라는 것은 현재의 자성으로라는 뜻이다. 이것으로 '나에게 지어진 악업이 있다', '자신의 이익을 위해 실천하는 어떤 사람이 있다' 등에서 설해진 바와 같이, 생겨나서 인식되는 특징인 존재 상태(atthibhāva)를 배제한다. 생겨나게 함(janakatta)이 있더라도 지탱함(upatthambhaka)이 위주가 되어 존재 상태로 도움을 주는 것이기 때문에 '지탱하는 성질로'라고 하였다. 이 지탱하는 성질은 토대, 대상, 구생 등에 공통된, 존재 상태로 도움을 주는 성질로 보아야 한다.

อารมฺมเณ ผุสนาทิวเสน วตฺตมานานํ ผสฺสาทีนํ อเนเกสํ สหภาโว นตฺถีติ เอกสฺมึ ผสฺสาทิสมุทาเย สติ ทุติโย น โหติ, อสติ ปน โหติ, เตน นตฺถิภาเวน อุปการกตา นตฺถิปจฺจยตา. สติปิ ปุริมตรจิตฺตานํ นตฺถิภาเว น ตานิ นตฺถิภาเวน อุปการกานิ, อนนฺตรเมว ปน อตฺตโน อตฺถิภาเวน ปวตฺติโอกาสํ อลภมานานํ นตฺถิภาเวน ปวตฺติโอกาสํ ททมานํ วิย อุปการกํ โหตีติ ‘‘ปวตฺติโอกาสทาเนน อุปการกตา’’ติ อาห.

대상에서 접촉 등의 작용으로 존재하는 많은 촉(phassa) 등이 함께 존재함이 없기 때문에, 하나의 촉 등의 무리가 있을 때 두 번째 것은 존재하지 않고, 없을 때 존재하게 된다. 그 '없음의 상태'로 도움을 주는 것이 무유연(natthipaccaya)이다. 이전의 마음들이 없는 상태일지라도 그것들이 '없음'으로 도움을 주는 것이 아니라, 바로 다음에 자신의 존재 상태로 일어날 기회를 얻지 못하는 것들에게 '없음'으로써 일어날 기회를 주는 것처럼 도움을 주기 때문에 '일어날 기회를 줌으로써 도움을 주는 상태'라고 하였다.

เอตฺถ จ อภาวมตฺเตน อุปการกตา โอกาสทานํ นตฺถิปจฺจยตา, สภาวาวิคเมน อปฺปวตฺตมานานํ สภาววิคเมน อุปการกตา วิคตปจฺจยตา, นตฺถิตา จ นิโรธานนฺตรสุญฺญตา, วิคตตา นิโรธปฺปตฺตตา, อยเมเตสํ วิเสโส, ตถา อตฺถิตาย สสภาวโต อุปการกตา อตฺถิปจฺจยตา, สภาวาวิคเมน นิโรธสฺส อปฺปตฺติยา อุปการกตา อวิคตปจฺจยตาติ ปจฺจยภาววิเสโส ธมฺมาวิเสเสปิ เวทิตพฺโพ. ธมฺมานญฺหิ สตฺติวิเสสํ สพฺพํ ยาถาวโต อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา ตถาคเตน จตุวีสติปจฺจยวิเสสา วุตฺตาติ ภควติ สทฺธาย ‘‘เอวํวิเสสา เอเต ธมฺมา’’ติ สุตมยญาณํ อุปฺปาเทตฺวา จินฺตาภาวนามเยหิ ตทภิสมยาย โยโค กาตพฺโพ.

여기서 단지 없음(abhāva)만으로 도움을 주어 기회를 제공하는 것이 무유연(natthipaccaya)이고, 자성이 물러나지 않음으로 인해 일어나지 못하는 것들에게 자성이 물러남으로써 도움을 주는 것이 이거연(vigatapaccaya)이다. '없음'은 소멸 직후의 비어 있음이고, '물러남'은 소멸에 도달함이다. 이것이 이 둘의 차이점이다. 이와 같이 존재함(atthitā)으로 그 자성에 따라 도움을 주는 것이 유연(atthipaccaya)이고, 자성이 물러나지 않음으로써 소멸에 이르지 않게 하여 도움을 주는 것이 불리연(avigatapaccaya)이다. 이와 같이 법 자체의 차이가 없더라도 연의 상태의 차이가 있음을 알아야 한다. 법들의 모든 특별한 힘을 있는 그대로 깨달으신 뒤에 여래께서 스물네 가지 연의 차별을 설하셨으니, 세존에 대한 믿음으로 '이 법들은 이와 같이 특별하다'라고 문혜(sutamayañāṇa)를 일으킨 뒤, 사혜와 수혜로 그것을 철저히 깨닫기 위해 정진해야 한다.

จตูสุ ขนฺเธสุ เอกสฺสปิ อสงฺคหิตตฺตาภาวโต นามธมฺเมกเทสตา อนนฺตราทีนํ นตฺถีติ ‘‘นามธมฺมาวา’’ติ วตฺวา น เกวลํ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนภาเว ภชนฺตานํ จตุนฺนํเยว ขนฺธานํ นามตา, อถ โข นิพฺพานญฺจ นามเมวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘นิพฺพานสฺส อสงฺคหิตตฺตา’’ติอาทิมาห. ปุเรชาตปจฺจโย รูเปกเทโสติ เอตฺถ เอกเทสวจเนน รูปรูปโต [Pg.176] อญฺญํ วชฺเชติ, รูปรูปํ ปน กุสลตฺติเก อนาคตมฺปิ ปุเรชาตปจฺจยภาเวน อญฺญตฺถ อาคตเมว. วุตฺตญฺหิ ‘‘อนิทสฺสนอปฺปฏิโฆ ธมฺโม อนิทสฺสนอปฺปฏิฆสฺส ธมฺมสฺส ปุเรชาตปจฺจเยน ปจฺจโย – อารมฺมณปุเรชาตํ, วตฺถุปุเรชาตํ. อารมฺมณปุเรชาตํ วตฺถุํ อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ อาโปธาตุํ กพฬีการํ อาหารํ อนิจฺจโต…เป… โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชตี’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๒๒.๓๙).

네 가지 온(khandha) 가운데 어느 하나도 포함되지 않음이 없기 때문에 무간연(anantara) 등은 명법(nāmadhamma)의 일부분이 아니라고 하며 '명법이거나'라고 말하였다. 단지 연(paccaya)과 연생(paccayuppanna)의 상태를 나누는 네 가지 온만이 명(nāma)인 것이 아니라, 실로 열반 또한 명이라는 것을 보이기 위해 '열반이 포함되지 않음' 등을 말하였다. '전생연(purejātapaccaya)은 색법의 일부분이다'라는 것에서 '일부분'이라는 말은 구체적인 색(rūparūpa) 이외의 것을 제외하는 것이다. 그러나 구체적인 색은 선(kusala)의 삼구(triplet)에서는 나타나지 않더라도, 전생연의 상태로서 다른 곳에서는 분명히 나타난다. '볼 수 없고 부딪힘이 없는 법이 볼 수 없고 부딪힘이 없는 법에게 전생연으로 연이 된다 — 대상전생, 토대전생이다. 대상전생인 토대, 여근, 남근, 수대, 덩어리진 음식을 무상하다고 ... (중략) ... 근심이 일어난다' (Paṭṭhāna 2.22.39)라고 설해졌기 때문이다.

ปจฺจยุทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

연의 요설(uddesa)에 대한 설명이 끝났다.

ปจฺจยนิทฺเทโส

연의 상세한 설명(niddesa)

๑. เหตุปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

1. 인연(hetupaccaya)의 상세한 설명에 대한 주석

๑. โย เหตุปจฺจโยติ อุทฺทิฏฺโฐ, โส เอวํ เวทิตพฺโพติ เอเตน เหตุสงฺขาตสฺส ปจฺจยธมฺมสฺส เหตุสมฺปยุตฺตกตํสมุฏฺฐานรูปสงฺขาตานํ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ เหตุปจฺจเยน ปจฺจยภาโว เหตุปจฺจโยติ อุทฺทิฏฺโฐติ. โย ปน เหตุภาเวน ยถาวุตฺโต ปจฺจยธมฺโม ยถาวุตฺตานํ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ ปจฺจโย โหติ, โส เหตุปจฺจโยติ อุทฺทิฏฺโฐติ เวทิตพฺโพติ ทสฺเสติ. อุภยถาปิ เหตุภาเวน อุปการกตา เหตุปจฺจโยติ อุทฺทิฏฺโฐติ ทสฺสิตํ โหติ. เอส นโย เสสปจฺจเยสุปิ. อุปการกตา ปน ธมฺมสภาโว เอว, น ธมฺมโต อญฺญา อตฺถีติ. ตถา ตถา อุปการกํ ตํ ตํ ธมฺมํ ทสฺเสนฺโต หิ ภควา ตํ ตํ อุปการกตํ ทสฺเสตีติ.

1. 원인연이라고 제시된 것은 다음과 같이 알아야 한다. 원인이라고 불리는 조건의 법(paccayadhamma)이 원인과 결합한 법들과 그 원인에 의해 일어난 물질들이라고 불리는 연생의 법(paccayuppannadhamma)들에 대해 원인연의 방식으로 조건이 되는 상태를 원인연이라고 제시한 것이다. 혹은 앞서 말한 원인의 상태를 가진 조건의 법이 앞서 말한 연생의 법들에 대해 조건이 된다는 것이 원인연이라고 제시된 것임을 보여준다. 두 경우 모두 원인의 상태로 도움을 주는 것이 원인연이라고 제시된 것임을 보여준다. 이러한 방식은 나머지 조건들에서도 마찬가지이다. 도움을 주는 상태는 단지 법의 자성일 뿐이며, 법 외에 다른 어떤 것은 없다. 그와 같이 도움을 주는 각각의 법을 보여주시면서 세존께서는 각각의 도움을 주는 상태를 보여주시는 것이다.

เหตู เหตุสมฺปยุตฺตกานนฺติ เอตฺถ ปฐโม เหตุ-สทฺโท ปจฺจตฺตนิทฺทิฏฺโฐ ปจฺจยนิทฺเทโส. เตน เอตสฺส เหตุภาเวน อุปการกตา เหตุปจฺจยตาติ ทสฺเสติ. ทุติโย ปจฺจยุปฺปนฺนวิเสสนํ. เตน น เยสํ เกสญฺจิ สมฺปยุตฺตกานํ เหตุปจฺจยภาเวน ปจฺจโย โหติ, อถ โข เหตุนา สมฺปยุตฺตานเมวาติ ทสฺเสติ. นนุ จ สมฺปยุตฺตสทฺทสฺส สาเปกฺขตฺตา ทุติเย เหตุสทฺเท อวิชฺชมาเนปิ อญฺญสฺส อเปกฺขิตพฺพสฺส อนิทฺทิฏฺฐตฺตา อตฺตนาว สมฺปยุตฺตกานํ เหตุปจฺจเยน ปจฺจโยติ อยมตฺโถ วิญฺญายตีติ? นายํ เอกนฺโต. เหตุสทฺโท หิ ปจฺจตฺตนิทฺทิฏฺโฐ ‘‘เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตฺเถว พฺยาวโฏ ยทา คยฺหติ[Pg.177], ตทา สมฺปยุตฺตวิเสสนํ น โหตีติ สมฺปยุตฺตา อวิสิฏฺฐา เย เกจิ คหิตา ภเวยฺยุนฺติ เอวํ สมฺปยุตฺตสทฺเทน อตฺตนิ เอว พฺยาวเฏน เหตุสทฺเทน วิเสสเนน วินา เยสํ เกสญฺจิ สมฺปยุตฺตานํ คหณํ โหตีติ ตํ สนฺธาย ‘‘อถาปิ…เป… อตฺโถ ภเวยฺยา’’ติ อาห. นนุ ยถา ‘‘อรูปิโน อาหารา สมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมาน’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑๕), ‘‘อรูปิโน อินฺทฺริยา สมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑๖) จ วุตฺเต ทุติเยน อาหารคฺคหเณน อินฺทฺริยคฺคหเณน จ วินาปิ อาหารินฺทฺริยสมฺปยุตฺตกาว คยฺหนฺติ, เอวมิธาปิ สิยาติ? น, อาหารินฺทฺริยาสมฺปยุตฺตสฺส อภาวโต. วชฺเชตพฺพาภาวโต หิ ตตฺถ ทุติยอาหารินฺทฺริยคฺคหเณ อสติปิ ตํสมฺปยุตฺตกาว คยฺหนฺตีติ ตํ น กตํ, อิธ ปน วชฺเชตพฺพํ อตฺถีติ วตฺตพฺพํ ทุติยํ เหตุคฺคหณนฺติ.

'원인들은 원인과 결합된 법들에게'에서 첫 번째 '원인(hetu)'이라는 단어는 주격으로 나타낸 조건의 제시이다. 그것은 이것이 원인의 상태로 돕는 것이 원인연임을 보여준다. 두 번째는 연생하는 법을 수식하는 것이다. 그것으로 인해 어떤 결합된 법들에 대해서든 원인연의 상태로 조건이 되는 것이 아니라, 오직 원인과 결합된 법들에 대해서만 조건이 됨을 보여준다. '결합된(sampayutta)'이라는 단어는 상대적인 의미를 가지므로, 두 번째 '원인'이라는 단어가 없더라도 지시될 다른 대상이 제시되지 않았으므로 자기 자신과 결합된 법들에 대해 원인연으로 조건이 된다는 의미가 이해되지 않겠는가? 그것은 결정적이지 않다. 주격으로 제시된 '원인'이라는 단어가 '원인연으로 조건이 된다'는 구절에만 전념하여 취해질 때, '결합된'이라는 말에 대한 수식어가 되지 않으므로 수식 없이 어떤 결합된 법들이든 취해질 수 있기 때문이다. 이처럼 수식어인 '원인'이라는 단어 없이 '결합된'이라는 단어만 있으면 어떤 결합된 법들이든 취해질 수 있음을 염두에 두고 '그럴지라도... (중략) ...의미가 있을 것이다'라고 말씀하신 것이다. '무색의 음식들은 결합된 법들에게', '무색의 기능들은 결합된 법들에게'라고 했을 때, 두 번째 '음식'이나 '기능'이라는 단어 없이도 음식이나 기능과 결합된 법들만이 취해지는 것과 같이 여기서도 그래야 하지 않겠는가? 그렇지 않다. 음식이나 기능과 결합되지 않은 법이 없기 때문이다. 거기서는 제외해야 할 대상이 없기에 두 번째로 음식이나 기능을 언급하지 않아도 그와 결합된 법들만이 취해지므로 그렇게 하지 않았으나, 여기서는 제외해야 할 대상이 있으므로 두 번째 '원인'이라는 말을 언급해야 하는 것이다.

เอวมฺปิ เหตู เหตุสมฺปยุตฺตกานนฺติ เอตฺถ เหตุสมฺปยุตฺตกานํ โส เอว สมฺปยุตฺตกเหตูติ วิเสสนสฺส อกตตฺตา โย โกจิ เหตุ ยสฺส กสฺสจิ เหตุสมฺปยุตฺตกสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโยติ อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ, ปจฺจตฺตนิทฺทิฏฺฐสฺเสว เหตุสฺส ปุน สมฺปยุตฺตวิเสสนภาเวน วุตฺตตฺตา, เอตทตฺถเมว จ วินาปิ ทุติเยน เหตุสทฺเทน เหตุสมฺปยุตฺตภาเว สิทฺเธปิ ตสฺส คหณํ กตํ. อถ วา อสติ ทุติเย เหตุสทฺเท เหตุสมฺปยุตฺตกานํ เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย, น ปน เหตูนนฺติ เอวมฺปิ คหณํ สิยาติ ตนฺนิวารณตฺถํ โส วุตฺโต, เตน เหตุสมฺปยุตฺตภาวํ เย ลภนฺติ, เตสํ สพฺเพสํ เหตูนํ อญฺเญสมฺปิ เหตุปจฺจเยน ปจฺจโยติ ทสฺสิตํ โหติ. ยสฺมา ปน เหตุฌานมคฺคา ปติฏฺฐามตฺตาทิภาเวน นิรเปกฺขา, น อาหารินฺทฺริยา วิย สาเปกฺขา เอว, ตสฺมา เอเตสฺเวว ทุติยํ เหตาทิคฺคหณํ กตํ. อาหารินฺทฺริยา ปน อาหริตพฺพอิสิตพฺพาเปกฺขา เอว, ตสฺมา เต วินาปิ ทุติเยน อาหารินฺทฺริยคฺคหเณน อตฺตนา เอว อาหริตพฺเพ จ อิสิตพฺเพ จ อาหารินฺทฺริยภูเต อญฺเญ จ สมฺปยุตฺตเก ปริจฺฉินฺทนฺตีติ ตํ ตตฺถ น กตํ, อิธ จ ทุติเยน เหตุคฺคหเณน ปจฺจยุปฺปนฺนานํ เหตุนา ปจฺจยภูเตเนว สมฺปยุตฺตานํ เหตูนํ อญฺเญสญฺจ ปริจฺฉินฺนตฺตา ปุน วิเสสนกิจฺจํ นตฺถีติ ปญฺหาวาเร ‘‘กุสลา เหตู สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธาน’’นฺติอาทีสุ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๐๑) ทุติยํ เหตุคฺคหณํ น กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

이와 같이 '원인들은 원인과 결합된 법들에게'에서 '원인과 결합된 법들'에 대해 '그것과 결합된 원인들'이라는 수식을 하지 않는다면, 어떤 원인이든 다른 어떤 원인과 결합된 법의 원인연이 된다는 결과가 초래되지 않겠는가? 그렇지 않다. 주격으로 제시된 원인이 다시 결합된 법들의 수식어가 되는 상태로 설해졌기 때문이며, 바로 이 목적을 위해 두 번째 '원인'이라는 단어가 없어도 원인과 결합된 상태가 성립함에도 불구하고 그것을 취한 것이다. 혹은, 두 번째 '원인'이라는 단어가 없다면 '원인과 결합된 법들에게는 원인연으로 조건이 되지만 원인들에게는 그렇지 않다'는 식으로 취해질 수도 있는데, 그것을 막기 위해 원인을 언급한 것이다. 그것을 통해 원인과 결합된 상태를 얻는 모든 원인과 다른 법들에게도 원인연으로 조건이 됨을 보여준 것이다. 그런데 원인, 선정, 도의 요소들은 확립함 등의 상태로 인해 다른 대상을 기대하지 않는 것이 아니라, 음식이나 기능처럼 반드시 상대적인 대상을 기대하는 것이므로, 이들에게만 두 번째로 '원인' 등을 언급한 것이다. 음식과 기능은 가져와야 할 대상이나 지배해야 할 대상을 기대하기 때문에, 두 번째 '음식'이나 '기능'의 언급 없이도 스스로 가져와야 할 대상과 지배해야 할 대상이 되는 음식과 기능인 법들과 다른 결합된 법들을 한정한다. 그래서 거기서는 그렇게 하지 않았으나, 여기서는 두 번째 '원인'이라는 언급을 통해 조건이 되는 원인과 결합된 연생의 법들인 원인들과 그 밖의 법들이 한정되었으므로 다시 수식할 필요가 없다. 따라서 문제 제기의 절(Pañhāvāra)인 '유익한 원인들은 결합된 무더기들에게' 등에서는 두 번째 '원인'이라는 언급을 하지 않은 것으로 보아야 한다.

นิทฺทิสิตพฺพสฺส [Pg.178] อปากฏตฺตาติ ตํ-สทฺโท ปุริมวจนาเปกฺโข วุตฺตสฺเสว นิทฺเทโส ‘‘รูปายตนํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา ตํสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติอาทีสุ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๒) ปุริมวจเนน นิทฺทิสิตพฺเพ ปากฏีภูเต เอว ปวตฺตติ. เอตฺถ จ ปจฺจตฺตนิทฺทิฏฺโฐ เหตุสทฺโท ‘‘เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตฺถ พฺยาวโฏ สมฺปยุตฺตสทฺเทน วิย ตํ-สทฺเทนปิ อนเปกฺขนีโย อญฺโญ จ โกจิ นิทฺทิสิตพฺพปฺปกาสโก วุตฺโต นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘ตํสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ จ น วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย.

'지시되어야 할 대상이 분명하지 않기 때문에'라고 한 것에 대해, '그(taṃ)'라는 단어는 앞의 말을 기대하는 것으로, '형색의 감각장소는 안식의 요소와 그와 결합된 법들에게' 등에서처럼 앞의 말에 의해 지시되어야 할 대상이 분명해졌을 때에만 쓰인다. 여기서 주격으로 제시된 '원인'이라는 단어는 '원인연으로 조건이 된다'는 구절에 전념하고 있어서, '결합된'이라는 단어와 마찬가지로 '그(taṃ)'라는 단어에 의해서도 기대될 수 없으며, 지시될 대상을 나타내는 다른 어떤 말도 언급되지 않았다. 그러므로 '그와 결합된 법들에게'라고 하지 않았다는 뜻이다.

‘‘เหตุสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ อิมินา ปน ปจฺจยุปฺปนฺนวจเนน อสมตฺเตน ปจฺจยุปฺปนฺนวจนนฺตราเปกฺเขน ปุพฺเพ วุตฺเตน ตํ-สทฺเทน นิทฺทิสิตพฺพํ ปากฏีกตํ, เตน ‘‘ตํสมุฏฺฐานาน’’นฺติ เอตฺถ ตํคหณํ กตนฺติ. กึ ปน ตสฺมึ เหตุสมฺปยุตฺตกสทฺเท ตํ-สทฺเทน นิทฺทิสิตพฺพํ ปากฏีภูตนฺติ? เยหิ เหตูหิ สมฺปยุตฺตา ‘‘เหตุสมฺปยุตฺตกา’’ติ วุตฺตา, เต เหตู เจว สมฺปยุตฺตกวิเสสนภูตา ตพฺพิเสสิตา จ เหตุสมฺปยุตฺตกา. เตนาห ‘‘เต เหตู เจวา’’ติอาทิ. อญฺญถา ‘‘เต เหตู เจวา’’ติ เอตสฺส ปจฺจตฺตนิทฺทิฏฺเฐน เหตุสทฺเทน สมฺพนฺเธ สติ ยถา อิธ เตเนว ตํ-สทฺเทน นิทฺทิสิตพฺพา ปากฏา, เอวํ ปุพฺเพปิ ภวิตุํ อรหนฺตีติ ‘‘นิทฺทิสิตพฺพสฺส อปากฏตฺตา ‘ตํสมฺปยุตฺตกาน’นฺติ น วุตฺต’’นฺติ อิทํ น ยุชฺเชยฺยาติ. ทุวิธมฺปิ วา เหตุคฺคหณํ อปเนตฺวา ตํสทฺทวจนียตํ โจเทติ ปริหรติ จ. ตํสมุฏฺฐานานนฺติ จ เหตุสมุฏฺฐานานนฺติ ยุตฺตํ. เหตู หิ ปจฺจยาติ.

하지만 '원인과 결합된 법들에게'라는 이 연생의 법에 대한 표현에 의해, 불충분하여 다른 연생의 표현을 필요로 하는 앞에서 언급된 '그(taṃ)'라는 단어에 의해 지시될 대상이 분명해졌다. 그리하여 '그들에 의해 일어난 법들에게'에서 '그(taṃ)'라는 표현을 사용한 것이다. 그러면 그 '원인과 결합된 법들'이라는 단어에서 '그'라는 단어에 의해 지시될 대상이 어떻게 분명해졌는가? 어떤 원인들과 결합되었기에 '원인과 결합된 법들'이라고 불리는가 하면, 바로 그 원인들이 결합된 것의 수식어가 되고, 그들에 의해 수식된 법들이 원인과 결합된 법들이다. 그래서 '그 원인들이기도 하고...'라고 말씀하신 것이다. 그렇지 않고 '그 원인들이기도 하고...'라는 이 말이 주격으로 제시된 '원인'이라는 단어와 연결된다면, 여기서 그 '그'라는 단어에 의해 지시될 대상이 분명한 것처럼 앞에서도 그러해야 할 것이며, 그렇다면 '지시될 대상이 분명하지 않기 때문에 그와 결합된 법들에게라고 하지 않았다'는 말은 타당하지 않게 될 것이다. 또는 두 종류의 '원인'이라는 단어 언급을 제외하고 '그(taṃ)'라는 단어로 표현되어야 함을 지적하고 해명한다. '그들에 의해 일어난 법들에게'는 '원인들에 의해 일어난 법들에게'라고 하는 것이 타당하다. 원인들이 조건이기 때문이다.

จิตฺตชรูปํ อชนยมานาปีติ ปิ-สทฺเทน ชนยมานาปิ. ยทิ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานาน’’นฺติ วจเนน ปฏิสนฺธิกฺขเณ กฏตฺตารูปสฺส อคฺคหณโต ตํ น วุตฺตํ, สหชาตปจฺจยวิภงฺเค จิตฺตเจตสิกานํ ตสฺส กฏตฺตารูปสฺส ปจฺจยภาโว น วุตฺโต ภเวยฺย. ยทิ จ ตตฺถ จิตฺตสมุฏฺฐานานํ ปจฺจยภาเวน ตํสมานลกฺขณานํ กฏตฺตารูปานมฺปิ ปจฺจยภาโว นิทสฺสิโต, เอวมิธาปิ ภวิตพฺพํ. ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานาน’’นฺติ ปน อวตฺวา ‘‘ตํสมุฏฺฐานาน’’นฺติ วจนํ จิตฺตสมุฏฺฐานานํ สพฺพจิตฺตเจตสิกสมุฏฺฐานตาทสฺสนตฺถํ. เอวํปกาเรน หิ ตํสมุฏฺฐานวจเนน ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตํ สมุฏฺฐานวจนํ วิเสสิตํ โหติ. นนุ ‘‘จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา จิตฺตสมุฏฺฐานาน’’นฺติ วจเนน จิตฺตสมุฏฺฐานานํ จิตฺตเจตสิกสมุฏฺฐานตา วุตฺตาติ? น วุตฺตา. จิตฺตเจตสิกานํ ปจฺจยภาโว เอว หิ ตตฺถ วุตฺโตติ.

“마음에서 생긴 물질을 생성하지 않더라도”라는 말에서 ‘도’(-pi)라는 단어는 생성하는 경우도 포함한다. 만약 ‘마음에서 기인한 것들의’라는 표현으로 재생연결의 순간에 업에서 생긴 물질(업생물질)을 포함하지 않아 그것을 언급하지 않았다면, 구생연분석(Sahajātapaccayavibhaṅga)에서 마음과 마음부수들이 그 업생물질의 연(paccaya)이 된다는 사실이 언급되지 않았을 것이다. 만약 거기서 마음에서 기인한 것들의 연이 됨으로써 그와 동일한 특징을 가진 업생물질들의 연이 됨도 나타내었다면, 여기서도 마땅히 그러해야 한다. ‘마음에서 기인한 것들의’라고 말하지 않고 ‘그것에서 기인한 것들의’라고 말한 것은 마음에서 기인한 것들이 모든 마음과 마음부수에서 기인한다는 것을 보이기 위함이다. 이런 방식으로 ‘그것에서 기인한’이라는 표현은 여기저기서 언급된 ‘기인한’이라는 말을 구별해준다. “마음과 마음부수 법들은 마음에서 기인한 것들의 [연이 된다]”는 말로써 마음에서 기인한 것들이 마음과 마음부수에서 기인함이 언급된 것이 아닌가? 아니다. 거기서는 마음과 마음부수들의 연이 됨만이 언급되었기 때문이다.

จิตฺตปฏิพทฺธวุตฺติตายาติ [Pg.179] เอเตเนว เหตุอาทิปฏิพทฺธตญฺจ ทสฺเสติ. ‘‘ยญฺจ, ภิกฺขเว, เจเตติ, ยญฺจ ปกปฺเปติ, ยญฺจ อนุเสติ, อารมฺมณเมตํ โหติ, วิญฺญาณสฺส ฐิติยา อารมฺมเณ สติ ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺส โหติ, ตสฺมึ ปติฏฺฐิเต วิญฺญาเณ วิรุฬฺเห นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ โหติ, นามรูปปจฺจยา สฬายตน’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๓๙) อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต ปฏิสนฺธินามรูปสฺส วิญฺญาณปจฺจยตา วุตฺตาติ อาห ‘‘ตสฺมึ ปติฏฺฐิเต’’ติอาทิ.

“마음에 결속되어 작용하기 때문에”라는 말로써 원인 등에 결속됨도 나타낸다. “비구들이여, 의도하고 계획하고 잠재시키는 것, 이것이 식(識)이 머물기 위한 대상이 된다. 대상이 있을 때 식의 확립이 있고, 그 식이 확립되어 증장할 때 명색의 하생(avakkanti)이 있으며, 명색을 연하여 육입이 있다”(S.ni. 2.39)는 이 경에서도 재생연결의 명색이 식을 연하여 있음이 언급되었기에 “그것이 확립되었을 때” 등을 설한 것이다.

ปุริมตรสิทฺธาย ปถวิยา พีชปติฏฺฐานํ วิย ปุริมตรสิทฺเธ กมฺเม ตนฺนิพฺพตฺตสฺเสว วิญฺญาณพีชสฺส ปติฏฺฐานํ กมฺมสฺส กฏตฺตา อุปฺปตฺตีติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห – ‘‘กมฺมํ เขตฺตํ, วิญฺญาณํ พีช’’นฺติ. กสฺส ปน ตํ เขตฺตํ พีชญฺจาติ? นามรูปงฺกุรสฺส.

먼저 성립된 땅에 씨앗이 확립되는 것처럼, 먼저 성립된 업에 그 업에서 생긴 식의 씨앗이 확립되는 것이 업이 지어짐으로 인한 발생(uppatti)이라고 설한 것이다. 그래서 “업은 들판이요, 식은 씨앗이다”라고 하셨다. 그런데 누구를 위한 들판이며 씨앗인가? 명색의 싹을 위한 것이다.

อยญฺจ ปนตฺโถติ ปฏิสนฺธิยํ กมฺมชรูปานํ จิตฺตปฏิพทฺธวุตฺติตา. โอกาสวเสเนวาติ นามรูโปกาสวเสเนว. โส หิ ตสฺส อตฺถสฺส โอกาโสติ. วตฺถุรูปมตฺตมฺปีติ วทนฺโต วตฺถุรูปสฺส อุปตฺถมฺภกานํ เสสรูปานมฺปิ ตทุปตฺถมฺภกภาเวเนว อรูปธมฺมานํ ปจฺจยภาวํ ทสฺเสติ, สหภวนมตฺตํ วา. ตตฺถ กายภาวาทิกลาปานํ กตฺถจิ อภาวโต กตฺถจิ อภาวาภาวโต ‘‘วตฺถุรูปมตฺตมฺปิ วินา’’ติ อาห. สสฺสามิเกติ เอตสฺเสว วิเสสนตฺถํ ‘‘สราชเก’’ติ วุตฺตํ.

이 뜻은 재생연결 시에 업에서 생긴 물질들이 마음에 결속되어 작용한다는 것이다. “처소의 힘으로만”이라는 것은 명색의 처소의 힘으로만이라는 뜻이다. 그것이 그 뜻의 처소이기 때문이다. “의지물질(vatthurūpa)만이라도”라고 말하면서, 의지물질을 보조하는 나머지 물질들도 그 보조하는 상태로서만 무색법들의 연이 됨을 보이거나, 혹은 단지 함께 존재함만을 보인다. 거기서 신표(kāyabhāva) 등의 깔라빠들이 어떤 곳에는 없고 어떤 곳에는 있기도 없기도 하므로 “의지물질만이라도 없이”라고 하였다. “주인이 있는”이라는 말은 이것을 수식하기 위해 “왕이 있는”이라고 하였다.

ปวตฺติยํ กฏตฺตารูปาทีนํ ปจฺจยภาวปฏิพาหนโตติ อิทํ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ เตสํ ปจฺจยภาวปฺปสงฺโคเยว นตฺถิ ‘‘เหตู สหชาตาน’’นฺติ (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ๑.๑) วจนโต. น หิ เยสํ เหตู สหชาตปจฺจโย น โหนฺติ, ตานิ เหตุสหชาตานิ นาม โหนฺติ. ยทิ สิยุํ, ‘‘กุสลํ ธมฺมํ สหชาโต อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ น เหตุปจฺจยา’’ติอาทิ จ ลพฺเภยฺย, น ปน ลพฺภติ, ตสฺมา น ตานิ เหตุสหชาตานีติ? สจฺจเมตํ, โย ปน เหตูหิ สมานกาลุปฺปตฺติมตฺตํ คเหตฺวา เหตุสหชาตภาวํ มญฺเญยฺย, ตสฺสายํ ปสงฺโค อตฺถีติ อิทํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ภควา ปน วจนานํ ลหุครุภาวํ น คเณติ, โพธเนยฺยานํ ปน อชฺฌาสยานุรูปโต ธมฺมสภาวํ อวิโลเมนฺโต ตถา ตถา เทสนํ นิยาเมตีติ น กตฺถจิ อกฺขรานํ พหุตา วา อปฺปตา วา โจเทตพฺพาติ.

“전개(pavatti) 시에 업생물질 등의 연이 됨을 차단하기 위해서”라는 말은 왜 하였는가? “원인은 구생하는 것들의 [연이다]”(Paṭṭhā. aṭṭha. 1.1)라는 말씀에 따르면 그것들이 연이 될 가능성 자체가 없지 않은가? 원인이 구생연이 되지 않는 법들은 ‘원인과 구생하는 것’이라 불리지 않기 때문이다. 만약 그렇다면 “유익한 법에 구생하는 무기법이 원인연이 아닌 것에 의해 일어난다” 등의 표현도 얻어지겠지만, 실제로는 얻어지지 않는다. 그러므로 그것들은 원인과 구생하는 것이 아니지 않은가? 그것은 사실이다. 그러나 원인들과 단지 같은 시간에 일어난다는 점만 취하여 원인과 구생하는 상태라고 생각하는 사람이 있다면, 그에게는 이러한 가능성이 있기에 이 말을 한 것이라고 보아야 한다. 그러나 세존께서는 말의 가볍고 무거움을 따지지 않으시고, 제도될 자들의 성향에 따라 법의 자성을 어기지 않으면서 그에 맞게 설법을 규정하신다. 그러므로 어느 곳에서도 글자가 많다거나 적다는 것으로 따져서는 안 된다.

เหตุปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

원인연(Hetupaccaya)의 상세한 설명에 대한 주해를 마친다.

๒. อารมฺมณปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

2. 대상연(Ārammaṇapaccaya)의 상세한 설명에 대한 주해

๒. อุปฺปชฺชนกฺขเณเยวาติ [Pg.180] เอเตน วตฺตมานกฺขเณกเทเสน สพฺพํ วตฺตมานกฺขณํ คยฺหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ อุปฺปชฺชนกฺขเณเยว จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ รูปาทีนิ อารมฺมณปจฺจโย, อถ โข สพฺพสฺมึ วตฺตมานกฺขเณติ. เตน อาลมฺพิยมานานมฺปิ รูปาทีนํ จกฺขุวิญฺญาณาทิวตฺตมานตาย ปุเร ปจฺฉา จ วิชฺชมานานํ อารมฺมณปจฺจยตฺตาภาวํ ทสฺเสติ, โก ปน วาโท อนาลมฺพิยมานานํ. น เอกโต โหนฺตีติ นีลาทีนิ สพฺพรูปานิ สห น โหนฺติ, ตถา สทฺทาทโยปีติ อตฺโถ. ‘‘ยํ ย’’นฺติ หิ วจนํ รูปาทีนิ ภินฺทตีติ. ตตฺถ ปุริเมนตฺเถน ‘‘อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วจเนน อารมฺมณปจฺจยภาวลกฺขณทีปนตฺถํ ‘‘ยํ ยํ ธมฺม’’นฺติอาทิ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ, ปจฺฉิเมน ‘‘ยํ ย’’นฺติ วจเนน รูปาทิเภททีปนตฺถนฺติ. ‘‘ยํ ยํ วา ปนารพฺภา’’ติ เอตสฺส วณฺณนายํ ทสฺสิตสพฺพารมฺมณาทิวเสน วา อิธาปิ อตฺโถ คเหตพฺโพติ.

2. “일어나는 찰나에만”이라는 말은 현재 찰나의 일부분으로 현재 찰나 전체를 취하는 것으로 보아야 한다. 안식 등의 대상연이 되는 색 등이 단지 일어나는 찰나에만 그러한 것이 아니라, 모든 현재의 찰나에 그러하기 때문이다. 이로써 인지되고 있는 색 등이 안식 등의 현재성보다 앞서거나 뒤에 존재하는 경우에는 대상연이 되지 않음을 나타낸다. 하물며 인지되지 않는 것들이야 말할 것도 있겠는가. “동시에 존재하지 않는다”는 것은 청색 등의 모든 색이 함께 있지 않으며, 소리 등도 마찬가지라는 뜻이다. “어떤 어떤”이라는 말은 색 등을 구분하기 때문이다. 거기서 앞의 뜻으로는 “일어난다”는 말로써 대상연이 되는 상태의 특징을 밝히기 위해 “어떤 어떤 법을” 등을 설했음을 보이고, 뒤의 뜻으로는 “어떤 어떤”이라는 말로써 색 등의 구분을 밝히기 위한 것임을 보인다. “혹은 어떤 어떤 것을 반연하여”라는 이 구절의 설명에서 제시된 모든 대상 등의 구분에 따라 여기서도 뜻을 파악해야 한다.

เอวํ วุตฺตนฺติ ยถา นทีปพฺพตานํ สนฺทนํ ฐานญฺจ ปวตฺตํ อวิรตํ อวิจฺฉินฺนนฺติ สนฺทนฺติ ติฏฺฐนฺตีติ วตฺตมานวจนํ วุตฺตํ, เอวํ ‘‘เย เย ธมฺมา’’ติ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ สพฺพสงฺคหสมุทายวเสน คหิตตฺตา เตสํ อุปฺปชฺชนํ ปวตฺตนํ อวิรตนฺติ อุปฺปชฺชนฺตีติ วตฺตมานวจนํ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. อิเม ปน น เหตาทิปจฺจยา สพฺเพปิ อตีตานาคตานํ โหนฺติ. น หิ อตีโต จ อนาคโต จ อตฺถิ, ยสฺเสเต ปจฺจยา สิยุํ. เอวญฺจ กตฺวา อตีตตฺติเก อตีตานาคตานํ น โกจิ ปจฺจโย วุตฺโต, ตสฺมา อิธาปิ ‘‘อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วจเนน เยสํ รูปาทโย อารมฺมณธมฺมา อารมฺมณปจฺจยา โหนฺติ, เต ปจฺจุปฺปนฺนาว ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพา. เตสุ หิ ทสฺสิเตสุ อตีตานาคเตสุ ตํตํปจฺจยา อเหสุํ ภวิสฺสนฺติ จาติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต โหติ, น ปน ตํตํปจฺจยวนฺตตา. ปจฺจยวนฺโต หิ ปจฺจุปฺปนฺนาเยวาติ.

“그와 같이 설해졌다”는 것은 강이나 산의 흐름과 위치가 끊임없이 지속되는 것을 “흐른다”, “서 있다”라고 현재형으로 말하는 것과 같다. 이처럼 “어떤 어떤 법들”이라고 하여 과거, 미래, 현재의 모든 포섭된 무더기를 통틀어 취했기에, 그것들의 일어남과 전개가 끊이지 않는다는 점에서 “일어난다”는 현재형을 썼다는 뜻이다. 그러나 이들 모든 것이 과거와 미래의 것들에 대해 원인연 등은 되지 않는다. 그것들의 연이 될 수 있는 과거와 미래라는 것이 존재하지 않기 때문이다. 이와 같이 하여 과거 삼세(Atītattika)에서 과거와 미래의 것에 대해서는 어떤 연도 설해지지 않았다. 그러므로 여기서도 “일어난다”는 말로써 색 등이 대상법으로서 대상연이 되는 것은 현재의 법들임을 보인 것이라고 보아야 한다. 그것들이 보여졌을 때, 과거와 미래의 것들에서도 각각의 연이 있었고 있을 것이라는 이 뜻이 나타나는 것이지, 각각의 연을 가진 상태를 말하는 것은 아니다. 연을 가진 것은 오직 현재뿐이기 때문이다.

เอตฺถ จ ‘‘ยํ ยํ ธมฺมํ อารพฺภา’’ติ เอกวจนนิทฺเทสํ กตฺวา ปุน ‘‘เต เต ธมฺมา’’ติ พหุวจนนิทฺเทโส ‘‘ยํ ย’’นฺติ วุตฺตสฺส อารมฺมณธมฺมสฺส อเนกภาโวปิ อตฺถีติ ทสฺสนตฺโถ. จตฺตาโร หิ ขนฺธา สเหว อารมฺมณปจฺจยา โหนฺติ, เต สพฺเพปิ อารพฺภ อุปฺปชฺชมานมฺปิ เตสุ เอเกกํ อารพฺภ อุปฺปชฺชมานํ น น โหติ, ตสฺมา เวทนาทีสุ ผสฺสาทีสุ จ เอเกกสฺสปิ อารมฺมณปจฺจยภาวทสฺสนตฺถํ ‘‘ยํ ย’’นฺติ วุตฺตํ, สพฺเพสํ เอกจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนานํ [Pg.181] อารมฺมณปจฺจยภาวทสฺสนตฺถํ ‘‘เต เต’’ติ. ตตฺถ โย จ รูปาทิโก เอเกโกว ยํยํ-สทฺเทน วุตฺโต, เย จ อเนเก ผสฺสาทโย เอเกกวเสน ยํยํ-สทฺเทน วุตฺตา, เต สพฺเพ คเหตฺวา ‘‘เต เต’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา ยสฺมึ กาเล อารพฺภ อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมึ กาเล นีลาทีสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ จ เอเกกเมว อารพฺภ อุปฺปชฺชนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ยํ ย’’นฺติ วุตฺตํ, เต ปน อาลมฺพิยมานา รูปารมฺมณธมฺมา จ อเนเก, ตถา สทฺทาทิอารมฺมณธมฺมา จาติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘เต เต’’ติ.

여기서 ‘어떤 어떤 법을 반연하여’라고 단수(ekavacana)로 지시하고 다시 ‘그들 그들의 법들이’라고 복수(bahuvacana)로 지시한 것은, ‘어떤 어떤 것’이라고 설해진 대상인 법이 여럿인 경우도 있음을 나타내기 위한 것이다. 왜냐하면 네 가지 무더기(khandha)는 함께 대상 연이 되는데, 그 모든 것을 반연하여 일어나는 경우에도 그들 중 하나하나를 반연하여 일어나는 것이 불가능하지 않기 때문이다. 그러므로 수(受) 등과 촉(觸) 등의 하나하나에 대해서도 대상 연이 됨을 나타내기 위해 ‘어떤 어떤’이라고 설하였고, 한 마음의 일어남(cittuppāda)에 포함된 모든 것들에 대해 대상 연이 됨을 나타내기 위해 ‘그들 그들의’라고 설하였다. 거기서 색(色) 등의 하나하나가 ‘어떤 어떤’이라는 말로 설해졌고, 하나하나의 관점에서 ‘어떤 어떤’이라는 말로 설해진 여러 촉(觸) 등, 그 모든 것을 취하여 ‘그들 그들의’라고 설한 것으로 보아야 한다. 또는 어떤 시기에 반연하여 일어날 때, 그 시기의 청색 등과 마음의 일어남들 중에서 하나하나만을 반연하여 일어난다는 것을 나타내기 위해 ‘어떤 어떤’이라고 설하였고, 그러나 그것들이 대상으로 취해질 때 색(色) 등의 대상인 법들도 여럿이며, 그와 같이 소리 등의 대상인 법들도 여럿임을 나타내기 위해 ‘그들 그들의’라고 설하였다.

นิพฺพานารมฺมณํ กามาวจรรูปาวจรกุสลสฺส อปริยาปนฺนโต กุสลวิปากสฺส กามาวจรรูปาวจรกิริยสฺส จาติ อิเมสํ ฉนฺนํ ราสีนํ อารมฺมณปจฺจโย โหตีติ อิทํ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน ขนฺธปฏิพทฺธานุสฺสรณกาเล นิพฺพานมฺปิ รูปาวจรกุสลกิริยานํ อารมฺมณํ โหตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน วุตฺตํ. เอวํ สติ ยถา ‘‘อปฺปมาณา ขนฺธา ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๒.๕๘) วุตฺตํ, เอวํ ‘‘นิพฺพาน’’นฺติ จ วตฺตพฺพํ สิยา, น จ ตํ วุตฺตํ. น หิ นิพฺพานํ ปุพฺเพ นิวุฏฺฐํ อสงฺขตตฺตา, น จ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน ปุพฺเพ นิวุฏฺเฐสุ อปฺปมาณกฺขนฺเธสุ ญาเตสุ นิพฺพานชานเน น เตน ปโยชนํ อตฺถิ. ยถา หิ เจโตปริยญาณํ จิตฺตํ วิภาเวนฺตเมว จิตฺตารมฺมณชานนสฺส กามาวจรสฺส ปจฺจโย โหติ, เอวมิทมฺปิ อปฺปมาณกฺขนฺเธ วิภาเวนฺตเมว ตทารมฺมณชานนสฺส กามาวจรสฺส ปจฺจโย โหตีติ. ทิฏฺฐนิพฺพาโนเยว จ ปุพฺเพ นิวุฏฺเฐ อปฺปมาณกฺขนฺเธ อนุสฺสรติ, เตน ยถาทิฏฺฐเมว นิพฺพานํ เตสํ ขนฺธานํ อารมฺมณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, น ปน ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน ตทารมฺมณวิภาวนํ กาตพฺพํ. วิภูตเมว หิ ตํ ตสฺสาติ. เอวํ อนาคตํสญาเณปิ ยถารหํ โยเชตพฺพํ, ตสฺมา นิพฺพานํ น กสฺสจิ รูปาวจรสฺส อารมฺมณนฺติ ‘‘จตุนฺนํ ราสีน’’นฺติ วตฺตุํ ยุตฺตํ.

열반을 대상으로 함은 욕계·색계 유익한 업, 출세간이 아닌 과보, 욕계·색계 작용의 이 여섯 가지 무리에 대해 대상 연이 된다는 것은, 숙명통(pubbenivāsānussatiñāṇa)으로 무더기(khandha)에 결부된 것을 회상할 때 열반 또한 색계 유익한 작용들의 대상이 된다는 의도로 설해진 것이다. 만약 그렇다면 ‘무량한 무더기들이 숙명통의 대상 연으로 연이 된다’(Paṭṭhā. 2.12.58)고 설해진 것처럼, ‘열반’도 그렇게 설해져야 하겠지만, 그렇게 설해지지 않았다. 열반은 형성되지 않은 것(asaṅkhata)이기에 이전에 머물렀던 것(nivuṭṭha)이 아니며, 숙명통에 의해 이전에 머물렀던 무량한 무더기들이 알려졌을 때 열반을 아는 것은 그것(숙명통)에 의한 필요가 없기 때문이다. 마치 타심통(cetopariyañāṇa)이 마음을 분명히 나타내면서 마음을 대상으로 아는 욕계(마음)의 연이 되는 것처럼, 이와 같이 이것(숙명통)도 무량한 무더기들을 분명히 나타내면서 그것을 대상으로 아는 욕계(마음)의 연이 되는 것이다. 이미 열반을 본 자만이 이전에 머물렀던 무량한 무더기들을 회상하므로, 이미 본 그대로의 열반이 그 무더기들의 대상이라고 보아야 하며, 숙명통에 의해 그 대상의 구분이 이루어져야 하는 것은 아니다. 그것은 그에게 이미 분명히 드러난 것이기 때문이다. 이와 같이 미래를 아는 지혜(anāgataṃsañāṇa)에서도 적절하게 적용해야 하므로, 열반은 어떤 색계(마음)의 대상도 아니며 ‘네 가지 무리’라고 말하는 것이 타당하다.

อารมฺมณปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

대상 연(ārammaṇapaccaya)의 설명에 대한 주석이 끝났다.

๓. อธิปติปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

3. 지배 연(adhipatipaccaya)의 설명에 대한 주석

๓. ธุรนฺติ [Pg.182] ธุรคฺคาหํ. เชฏฺฐกนฺติ เสฏฺฐํ. ฉนฺทาธิปติ ฉนฺทสมฺปยุตฺตกานนฺติ เอตฺถ ปุริมฉนฺทสฺส สมานรูเปน ตทนนฺตรํ นิทฺทิฏฺเฐน ตํสมฺพนฺเธน ฉนฺทสทฺเทเนว ปจฺจยภูตสฺส ฉนฺทสฺส สมฺปยุตฺตกวิเสสนภาโว ทสฺสิโต โหตีติ ‘‘ฉนฺทาธิปติ สมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ อวตฺวา ‘‘ฉนฺทสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอส นโย อิตเรสุปิ.

3. ‘Dhuram’은 책임짐(dhuraggāha)을 뜻한다. ‘Jeṭṭhakam’은 으뜸(seṭṭha)을 뜻한다. ‘열의 지배는 열의와 결합한 것들에게’라는 구절에서, 앞의 ‘열의(chanda)’와 같은 형태로서 그 직후에 지시된 그것과의 관계를 통해, ‘열의’라는 단어에 의해 연(paccaya)이 되는 열의가 결합한 것들의 특수한 상태가 나타난 것이다. 그러므로 ‘열의 지배는 결합한 것들에게’라고 말하지 않고 ‘열의와 결합한 것들에게’라고 설한 것으로 보아야 한다. 이러한 원리는 다른 것들에도 적용된다.

ครุการจิตฺตีการวเสน วาติ กุสลาพฺยากตานํ ปวตฺตึ ทสฺเสติ. อลทฺธํ ลทฺธพฺพํ, ลทฺธํ อวิชหิตพฺพํ. เยน วา วินา น ภวิตพฺพํ, ตํ ลทฺธพฺพํ, ตสฺเสวตฺโถ อวิชหิตพฺพนฺติ. อนวญฺญาตนฺติ อวญฺญาตมฺปิ อโทสทสฺสิตาย อสฺสาทเนน อนวญฺญาตํ กตฺวา.

‘무겁게 여김(garukāra)과 존중함(cittīkāra)에 의해서’라는 말은 유익하거나 무기인 것들의 전개를 나타낸다. ‘얻지 못한 것을 얻어야 함, 얻은 것을 잃지 않아야 함’이란, 그것 없이는 존재할 수 없는 것을 얻어야 한다는 것이며, 바로 그것의 의미가 잃지 않아야 한다는 것이다. ‘업신여기지 않음(anavaññāta)’이란 업신여겨질 만한 것이라도 허물을 보지 않고 즐김으로써 업신여기지 않게 만드는 것을 말한다.

มิจฺฉตฺตนิยตา อปฺปนาสทิสา มหาพลา วินา อธิปตินา นุปฺปชฺชนฺตีติ ‘‘เอกนฺเตเนวา’’ติ อาห. กมฺมกิเลสาวรณภูตา จ เต สคฺคาวรณา จ มคฺคาวรณา จ ปจฺจกฺขสคฺคานํ กามาวจรเทวานมฺปิ อุปฺปชฺชิตุํ น อรหนฺติ, โก ปน วาโท รูปารูปีนนฺติ.

삿됨이 결정된 것(micchattaniyatā, 五逆罪 등)은 안지(appanā, 禪定)와 유사하여 큰 힘이 있으므로 지배(adhipati) 없이는 일어나지 않기에 ‘반드시(ekanteneva)’라고 하였다. 또한 그것들은 업의 장애와 번뇌의 장애가 되어 천상의 장애와 도(道)의 장애가 되므로, 눈앞의 천상인 욕계 천신들에게조차 일어날 수 없는데, 하물며 색계나 무색계 존재들에게야 말할 것이 있겠는가.

กามาวจราทิเภทโต ปน ติวิโธ กิริยารมฺมณาธิปติ โลภสหคตากุสลสฺเสว อารมฺมณาธิปติปจฺจโย โหตีติ อิทํ ปรสนฺตานคตานํ สารมฺมณธมฺมานํ ‘‘อชฺฌตฺตารมฺมโณ ธมฺโม พหิทฺธารมฺมณสฺส ธมฺมสฺส อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตสฺส อภาวโต ‘‘พหิทฺธารมฺมโณ ธมฺโม พหิทฺธารมฺมณสฺสา’’ติ เอตฺถ จ อารมฺมณาธิปติโน อนุทฺธฏตฺตา อธิปติปจฺจยตา นตฺถีติ วิญฺญายมาเนปิ ‘‘พหิทฺธา ขนฺเธ ครุํ กตฺวา อสฺสาเทตี’’ติอาทิวจนํ (ปฏฺฐา. ๒.๒๐.๓๑) นิสฺสาย อรหโต กิริยธมฺมา ปุถุชฺชนาทีหิ ครุํ กตฺวา อสฺสาทิยนฺตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘สนิทสฺสนสปฺปฏิฆา ขนฺธา’’ติอาทีสุ (ปฏฺฐา. ๒.๒๒.๓๐) วิย ขนฺธสทฺโท รูเป เอว ภวิตุํ อรหตีติ วิจาริตเมตํ. ปุถุชฺชนาทิกาเล วา อนาคเต กิริยธมฺเม ครุํ กตฺวา อสฺสาทนํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ‘‘เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺเม ขนฺเธ ครุํ กตฺวา อสฺสาเทติ อภินนฺทตี’’ติอาทิวจนโต (ปฏฺฐา. ๑.๓.๙๖) กิริยธมฺมา ราคทิฏฺฐีนํ อธิปติปจฺจโย โหนฺเตว, เต จ ‘‘อตีตารมฺมเณ อนาคเต ขนฺเธ ครุํ กตฺวา อสฺสาเทตี’’ติอาทิวจนโต [Pg.183] (ปฏฺฐา. ๒.๑๙.๒๓) อนาคตา เตภูมกาปิ อธิปติปจฺจโย โหนฺตีติ. อาวชฺชนกิริยสพฺภาวโต ปน อิทมฺปิ วิจาเรตพฺพํ.

욕계 등의 차별에 따라 세 가지인 작용 대상 지배는 탐욕이 함께하는 해로운 것에게만 대상 지배 연이 된다는 것은, 타인의 상속에 속한 대상 법들에 대해 ‘안의 대상을 가진 법이 밖의 대상을 가진 법에 지배 연으로 연이 된다’는 구절이 없기 때문이다. 또한 ‘밖의 대상을 가진 법이 밖의 대상을 가진 법에’라는 구절에서도 대상 지배가 언급되지 않아 지배 연의 상태가 없는 것으로 이해됨에도 불구하고, ‘밖의 무더기들을 무겁게 여겨 즐긴다’는 등의 말씀(Paṭṭhā. 2.20.31)에 근거하여 아라한의 작용하는 법들을 범부 등이 무겁게 여겨 즐긴다는 의도로 설해진 것으로 보아야 한다. ‘형색이 있고 부딪침이 있는 무더기들’ 등의 구절(Paṭṭhā. 2.22.30)에서처럼 ‘무더기(khandha)’라는 단어가 물질(rūpa)에만 해당할 수 있다는 점은 고찰된 바 있다. 또는 범부 시절 등에 미래의 작용하는 법들을 무겁게 여겨 즐기는 것을 염두에 두고 설해진 것이다. ‘과보도 아니고 과보의 성질을 가진 법도 아닌 법인 무더기들을 무겁게 여겨 즐기고 기뻐한다’는 등의 말씀(Paṭṭhā. 1.3.96)에 따라 작용하는 법들은 탐욕과 견해의 지배 연이 분명히 되며, 그것들은 ‘과거의 대상을 가진 미래의 무더기들을 무겁게 여겨 즐긴다’는 등의 말씀(Paṭṭhā. 2.19.23)에 따라 미래의 삼계에 속한 것들이라도 지배 연이 된다. 그러나 전향(āvajjana)의 작용이 존재하므로 이 점 또한 고찰되어야 한다.

อธิปติปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

지배 연의 설명에 대한 주석이 끝났다.

๔. อนนฺตรปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

4. 무간 연(anantarapaccaya)의 설명에 대한 주석

๔. ยถา โอกาสทานวิเสสภาเวน นตฺถิวิคตา วุตฺตา, น เอวํ อนนฺตรสมนนฺตรา, เอเต ปน จิตฺตนิยามเหตุวิเสสภาเวน วุตฺตา, ตสฺมา ตํ จิตฺตนิยามเหตุวิเสสภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘จกฺขุวิญฺญาณธาตู’’ติอาทินา ธาตุวเสน กุสลาทิวเสน จ นิทฺเทสมาห. ตตฺถ ‘‘มโนวิญฺญาณธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุยา’’ติ วุตฺเต ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนวิเสโส น วิญฺญายตีติ ‘‘ปุริมา ปุริมา ปจฺฉิมาย ปจฺฉิมายา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา. ตถา จ สติ ธาตุวิเสเสน จิตฺตวิเสเส ทสฺสนํ ยํ กาตุํ อารทฺโธ, ตํ โวจฺฉิชฺเชยฺย. ‘‘มโนวิญฺญาณธาตุ มโนธาตุยา’’ติ อิทมฺปิ น สกฺกา วตฺตุํ นิยามาภาวโต, ‘‘มโนธาตุ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา’’ติ จ ตเถว น สกฺกา. น หิ มโนธาตุ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยาเยว อนนฺตรปจฺจโยติ นิยาโม อตฺถิ, ตสฺมา ปากฏา ปญฺจวิญฺญาณธาตุโย อาทึ กตฺวา ยาว ธาตุวิเสสนิยาโม อตฺถิ, ตาว นิทสฺสเนน นยํ ทสฺเสตฺวา ปุน นิรวเสสทสฺสนตฺถํ ‘‘ปุริมา ปุริมา กุสลา’’ติอาทิมาห. สทิสกุสลานนฺติ เวทนาย วา เหตูหิ วา สทิสกุสลานํ อนุรูปกุสลานนฺติ วา อตฺโถ. เตน ภูมิภินฺนานมฺปิ ปจฺจยภาโว วุตฺโต โหติ. ภวงฺคคฺคหเณน กุสลากุสลมูลเกสุ จุติปิ คหิตาติ ทฏฺฐพฺพํ, อพฺยากตมูลเก ตทารมฺมณมฺปิ.

4. 공간을 제공하는 특별한 상태에 따라 ‘없음연(natthi)’과 ‘떠남연(vigata)’이 설해진 것처럼, 무간연(anantara)과 유간연(samanantara)은 그렇게 설해진 것이 아니다. 이것들은 마음의 결정된 질서(cittaniyāma)의 원인이 되는 특별한 상태에 따라 설해졌다. 그러므로 그 마음의 결정된 질서의 원인이 되는 특별한 상태를 보이기 위해 ‘안식계(cakkhuviññāṇadhātu)’ 등을 시작으로 계(dhātu)의 방식과 유익한 것(kusala) 등의 방식에 따라 상세한 설명을 설하셨다. 거기서 ‘의식계가 의식계에게’라고 말했을 때, 연(paccaya)이 되는 법과 연에서 생긴(paccayuppanna) 법의 차이가 알려지지 않으므로, ‘앞선 것이 뒤의 것에게’라고 말해야 할 것이다. 그렇게 되면 계의 차이를 통해 마음의 차이를 보이려고 시작한 의도가 끊어지게 될 것이다. ‘의식계가 의계(manodhātu)에게’라고 말하는 것도 질서가 없기 때문에 말할 수 없으며, ‘의계가 안식계에게’라고 말하는 것도 마찬가지로 불가능하다. 의계가 오직 안식계에 대해서만 무간연이 된다는 법의 질서는 없기 때문이다. 그러므로 분명하게 드러나는 오식계(pañcaviññāṇadhātu)를 시작으로 하여 계의 차이에 의한 질서가 있는 한, 그 실례를 통해 방법을 보여주고, 다시 남김없이 보여주기 위해 ‘앞선 유익한 것이’ 등을 설하셨다. ‘비슷한 유익한 것들’이란 수(vedanā)에 의해서나 원인(hetu)들에 의해서 비슷한 유익한 것들, 즉 상응하는 유익한 것들이라는 의미이다. 이것에 의해 계(bhūmi)가 다른 것들 사이의 연의 상태도 설해진 것이다. ‘유분(bhavaṅga)을 취함’으로써 유익함과 해로운 것을 근본으로 하는 것들 중에서의 죽음(cuti)도 포함된 것으로 보아야 하며, 무기(abyākata)를 근본으로 하는 것들 중에서의 대상접수(tadārammaṇa)도 그러하다.

กามาวจรกิริยาวชฺชนสฺสาติ กามาวจรกิริยาย อาวชฺชนสฺสาติ อาวชฺชนคฺคหเณน กามาวจรกิริยํ วิเสเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ. กามาวจรวิปาโก กามาวจรกิริยราสิสฺส จ อนนฺตรปจฺจโย โหติ, โหนฺโต จ อาวชฺชนสฺเสวาติ อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย. อาวชฺชนคฺคหเณเนว เจตฺถ โวฏฺฐพฺพนมฺปิ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘욕계 작용 전향(kāmāvacarakiriyāvajjanassa)의’라는 것은 욕계 작용의 전향(āvajjanassa)을 의미하며, 전향이라는 명칭을 통해 욕계 작용을 구별하는 것으로 보아야 한다. 욕계 과보와 욕계 작용의 무리가 무간연이 되는데, 그것이 전향에 대해서만 그러하다는 것이 여기에서의 의도이다. 또한 전향이라는 명칭을 취함으로써 여기서는 결정(voṭṭhabbana)도 포함된 것으로 보아야 한다.

อนนฺตรปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무간연(anantarapaccaya)의 상세한 설명에 대한 주석이 끝났다.

๖. สหชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

6. 구생연(sahajātapaccaya)의 상세한 설명에 대한 주석

๖. ‘‘อญฺญมญฺญสฺสาติ [Pg.184] อญฺโญ อญฺญสฺสา’’ติ โปราณปาโฐ. ปาฬิยํ ปน ‘‘อญฺญมญฺญํ สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตฺถ วุตฺตสฺส ‘‘อญฺญมญฺญ’’นฺติ อิมสฺส อตฺโถ วตฺตพฺโพ, น อวุตฺตสฺส ‘‘อญฺญมญฺญสฺสา’’ติ อิมสฺส, น จ สมานตฺถสฺสปิ สทฺทนฺตรสฺส อตฺเถ วุตฺเต สทฺทนฺตรสฺส อตฺโถ วุตฺโต โหติ, ตสฺมา ‘‘อญฺญมญฺญนฺติ อญฺโญ อญฺญสฺสา’’ติ ปฐนฺติ. โอกฺกนฺตีติ ปญฺจโวการปฏิสนฺธิเยว วุจฺจติ, น อิตราติ อิมินา อธิปฺปาเยนาห ‘‘ปญฺจโวการภเว ปฏิสนฺธิกฺขเณ’’ติ. รูปิโน ธมฺมา อรูปีนํ ธมฺมานนฺติ อิทํ ยทิปิ ปุพฺเพ ‘‘โอกฺกนฺติกฺขเณ นามรูป’’นฺติ วุตฺตํ, ตถาปิ น เตน ขณนฺตเร ปจฺจยภาโว รูปีนํ นิวาริโตติ ตนฺนิวารณตฺถํ วุตฺตํ. กญฺจิ กาเลติ เกจิ กิสฺมิญฺจิ กาเลติ วา อตฺโถ. เตน รูปิโน ธมฺมา เกจิ วตฺถุภูตา กิสฺมิญฺจิ ปฏิสนฺธิกาเลติ รูปนฺตรานํ วตฺถุสฺส จ กาลนฺตเร อรูปีนํ สหชาตปจฺจยํ ปุพฺเพ อนิวาริตํ นิวาเรติ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘กญฺจิ กาล’’นฺติ วา ‘‘กิสฺมิญฺจิ กาเล’’ติ วา วตฺตพฺเพ วิภตฺติวิปลฺลาโส กโต. เตน หิ ‘‘กญฺจี’’ติ อุปโยเคกวจนํ ‘‘รูปิโน ธมฺมา’’ติ เอเตน สห สมฺพนฺเธน ปจฺจตฺตพหุวจนสฺส อาเทโส, ‘‘กาเล’’ติ อิมินา สมฺพนฺเธน ภุมฺเมกวจนสฺสาติ วิญฺญายติ. ปุริเมน จ ‘‘เอโก ขนฺโธ วตฺถุ จ ติณฺณนฺนํ ขนฺธาน’’นฺติอาทินา นามสหิตสฺเสว วตฺถุสฺส ‘‘นามสฺส ปจฺจโย’’ติ วตฺตพฺพตฺเต อาปนฺเน เอเตน เกวลสฺเสว ตถา วตฺตพฺพตํ ทสฺเสติ.

6. ‘서로(aññamaññaṃ)’에 대하여 ‘서로에게(añño aññassa)’라고 하는 것이 옛 독송 방식이다. 그러나 빠알리 본문에서 ‘서로 구생연으로 연이 된다’라고 할 때 설해진 ‘서로(aññamaññaṃ)’라는 말의 의미를 말해야 하지, 설해지지 않은 ‘서로에게’의 의미를 말해서는 안 된다. 비록 뜻이 같더라도 다른 단어의 의미를 말한다고 해서 본래 단어의 의미가 설명되는 것은 아니기 때문이다. 그러므로 ‘서로(aññamaññaṃ)란 서로에게(añño aññassa)’라고 읽는다. ‘하생(okkantī)’은 오온유(pañcavokāra-bhava)에서의 재생연결만을 말하며 다른 것은 아니라는 의도로 ‘오온유의 재생연결 순간에’라고 하였다. ‘물질적인 법들이 비물질적인 법들에게’라는 이것은 비록 앞에서 ‘하생의 순간에 명색이’라고 설해졌음에도 불구하고, 그것에 의해 다른 순간에 물질적인 것들이 연이 되는 상태가 차단된 것은 아니므로, 그것을 차단하지 않기 위해 설해진 것이다. ‘어떤 때에(kañci kālaṃ)’는 어떤 이들에게는 ‘어떤 시기에(kismiñci kāle)’라는 의미이다. 이로써 토대가 된 물질적인 법들이 어떤 재생연결의 시기에 다른 물질들과 토대에 대해 비물질적인 법들의 구생연이 됨을 예전에 차단되지 않았던 방식대로 차단하지 않는다. 이와 같이 하여 ‘어떤 때에(kañci kālaṃ)’ 또는 ‘어떤 시기에(kismiñci kāle)’라고 말해야 할 때 격의 전도(vipallāsa)가 일어난 것이다. 즉 ‘kañci’라는 대격 단수형은 ‘물질적인 법들’이라는 단어와 연결되어 주격 복수형을 대신한 것이며, ‘kāle’라는 단어와 연결되어 처격 단수형으로 이해된다. 앞의 ‘한 무더기와 토대가 세 무더기에게’ 등에서 명칭(nāma)과 결합된 토대만이 ‘명칭의 연’이라고 말해져야 하는 상황에서, 이것에 의해 토대 단독으로도 그렇게 말해질 수 있음을 보여준다.

ตโย น อญฺญมญฺญวเสนาติ ลพฺภมาเนปิ กตฺถจิ อญฺญมญฺญสหชาตปจฺจยภาเว วจเนน อสงฺคหิตตฺตา ตสฺส เอวํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. จตุสมุฏฺฐานิกสฺส รูปสฺส เอกเทสภูเต กมฺมสมุฏฺฐานรูเป สมุทาเยกเทสวเสน สามิวจนํ ทฏฺฐพฺพํ, นิทฺธารเณ วา.

‘세 가지는 상호적인 방식에 의한 것이 아니다’라는 것은, 어떤 곳에서 상호 구생연의 상태가 얻어지더라도 그 문구에 포함되지 않았기 때문에 이와 같이 설해진 것으로 보아야 한다. 네 가지 원인에서 생긴 물질의 일부분인 업에서 생긴 물질(kammasamuṭṭhānarūpa)에 대해서는 전체와 부분의 관계에 따른 소유격(sāmivacana)으로 보아야 하며, 혹은 한정(niddhāraṇa)의 의미로 보아야 한다.

สหชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

구생연(sahajātapaccaya)의 상세한 설명에 대한 주석이 끝났다.

๘. นิสฺสยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

8. 의지연(nissayapaccaya)의 상세한 설명에 대한 주석

๘. นิสฺสยปจฺจยนิทฺเทเส ‘‘รูปิโน ธมฺมา อรูปีนํ ธมฺมานํ กิสฺมิญฺจิ กาเล’’ติ อิทํ น ลพฺภติ. ยํ ปเนตฺถ ลพฺภติ ‘‘รูปิโน ธมฺมา เกจี’’ติ, ตตฺถ [Pg.185] เต เอว ธมฺเม ทสฺเสตุํ ‘‘จกฺขายตน’’นฺติอาทิ วุตฺตนฺติ. ‘‘วตฺถุรูปํ ปญฺจโวการภเว’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘ฐเปตฺวา อารุปฺปวิปาก’’นฺติ อิทํ น วตฺตพฺพนฺติ เจ? น, ‘‘เตภูมกวิปากสฺสา’’ติ วุตฺเต ปญฺจโวการภเว อนุปฺปชฺชนกํ ฐเปตพฺพํ อชานนฺตสฺส ตสฺส ปกาเสตพฺพตฺตา.

8. 의지연의 상세한 설명에서 ‘물질적인 법들이 비물질적인 법들에게 어떤 때에’라는 이것은 얻어지지 않는다. 여기에서 얻어지는 ‘물질적인 법들 중 어떤 것들(kecī)’이라는 것에 대해서는 바로 그 법들을 보이기 위해 ‘안처(cakkhāyatana)’ 등이 설해졌다. ‘토대 물질은 오온유에서’라고 설했기 때문에 ‘무색계 과보를 제외하고’라는 말은 할 필요가 없지 않느냐고 한다면? 아니다. ‘삼계의 과보에게’라고 말했을 때 오온유에서 생기지 않는 것을 제외해야 함을 모르는 사람에게 그것을 분명히 밝혀주어야 하기 때문이다.

นิสฺสยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

의지연(nissayapaccaya)의 상세한 설명에 대한 주석이 끝났다.

๙. อุปนิสฺสยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

9. 강한 의지연[친의지연](upanissayapaccaya)의 상세한 설명에 대한 주석

๙. เต ตโยปิ ราสโยติ อุปนิสฺสเย ตโย อเนกสงฺคาหกตาย ราสโยติ วทติ. เอตสฺมึ ปน อุปนิสฺสยนิทฺเทเส เย ปุริมา เยสํ ปจฺฉิมานํ อนนฺตรูปนิสฺสยา โหนฺติ, เต เตสํ สพฺเพสํ เอกนฺเตเนว โหนฺติ, น เกสญฺจิ กทาจิ, ตสฺมา เยสุ ปเทสุ อนนฺตรูปนิสฺสโย สงฺคหิโต, เตสุ ‘‘เกสญฺจี’’ติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ น วุตฺตํ. เย ปน ปุริมา เยสํ ปจฺฉิมานํ อารมฺมณปกตูปนิสฺสยา โหนฺติ, เต เตสํ น สพฺเพสํ เอกนฺเตน โหนฺติ, เยสํ อุปฺปตฺติปฏิพาหิกา ปจฺจยา พลวนฺโต โหนฺติ, เตสํ น โหนฺติ, อิตเรสํ โหนฺติ. ตสฺมา เยสุ ปเทสุ อนนฺตรูปนิสฺสโย น ลพฺภติ, เตสุ ‘‘เกสญฺจี’’ติ วุตฺตํ. สิทฺธานํ ปจฺจยธมฺมานํ เยหิ ปจฺจยุปฺปนฺเนหิ อกุสลาทีหิ ภวิตพฺพํ, เตสํ เกสญฺจีติ อยญฺเจตฺถ อตฺโถ, น ปน อวิเสเสน อกุสลาทีสุ เกสญฺจีติ.

9. ‘그 세 가지 무리들(rāsayoti)’이란 강한 의지연에서 세 가지가 여러 가지를 포함하므로 무리라고 말한다. 이 강한 의지연의 상세한 설명에서, 어떤 앞선 것들이 어떤 뒤따르는 것들에게 무간 강한 의지연(anantarūpanissaya)이 되는 경우, 그것들은 그것들 모두에게 결정적으로 연이 되며, 어떤 것들에게 때때로 되는 것이 아니다. 그러므로 무간 강한 의지연이 포함된 구절에서는 ‘어떤 것들에게(kesañci)’라고 말할 수 없으므로 설하지 않았다. 그러나 어떤 앞선 것들이 어떤 뒤따르는 것들에게 대상(ārammaṇa) 및 본성적(pakatu) 강한 의지연이 되는 경우, 그것들은 그것들 모두에게 결정적으로 연이 되는 것이 아니라, 일어남을 방해하는 연들이 강력한 자들에게는 연이 되지 않고 그 밖의 자들에게만 연이 된다. 그러므로 무간 강한 의지연이 얻어지지 않는 구절들에서는 ‘어떤 것들에게’라고 설해졌다. 확정된 연의 법들이 가져야 할 연에서 생긴 법들인 해로운 것(akusala) 등에 대하여 ‘그들 중 어떤 것들에게’라는 것이 여기의 의미이지, 차별 없이 해로운 것들 중의 어떤 것들이라는 의미가 아니다.

ปุริมา ปุริมา กุสลา…เป… อพฺยากตานํ ธมฺมานนฺติ เยสํ อุปนิสฺสยปจฺจเยน ภวิตพฺพํ, เตสํ อพฺยากตานํ ปจฺฉิมานนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ รูปาพฺยากตํ อุปนิสฺสยํ ลภตีติ. กถํ? อารมฺมณานนฺตรูปนิสฺสเย ตาว น ลภติ อนารมฺมณตฺตา ปุพฺพาปรนิยเมน อปฺปวตฺติโต จ, ปกตูปนิสฺสยญฺจ น ลภติ อเจตเนน รูปสนฺตาเนน ปกตสฺส อภาวโต. ยถา หิ อรูปสนฺตาเนน สทฺธาทโย นิปฺผาทิตา อุตุโภชนาทโย จ อุปเสวิตา, น เอวํ รูปสนฺตาเนน. ยสฺมิญฺจ อุตุพีชาทิเก กมฺมาทิเก จ สติ รูปํ ปวตฺตติ, น ตํ เตน ปกตํ โหติ. สเจตนสฺเสว หิ อุปฺปาทนุปตฺถมฺภนุปโยคาทิวเสน เจตนํ ปกปฺปนํ ปกรณํ, รูปญฺจ อเจตนนฺติ. ยถา จ นิรีหเกสุ ปจฺจยายตฺเตสุ ธมฺเมสุ เกสญฺจิ สารมฺมณสภาวตา โหติ, เกสญฺจิ น, เอวํ [Pg.186] สปฺปกรณสภาวตา นิปฺปกรณสภาวตา จ ทฏฺฐพฺพา. อุตุพีชาทโย ปน องฺกุราทีนํ เตสุ อสนฺเตสุ อภาวโต เอว ปจฺจยา, น ปน อุปนิสฺสยาทิภาวโตติ. ปุริมปุริมานํเยว ปเนตฺถ อุปนิสฺสยปจฺจยภาโว พาหุลฺลวเสน ปากฏวเสน จ วุตฺโต. ‘‘อนาคเต ขนฺเธ ปตฺถยมาโน ทานํ เทตี’’ติอาทิวจนโต (ปฏฺฐา. ๒.๑๘.๘) ปน อนาคตาปิ อุปนิสฺสยปจฺจยา โหนฺติ, เต ปุริเมหิ อารมฺมณปกตูปนิสฺสเยหิ ตํสมานลกฺขณตาย อิธ สงฺคยฺหนฺตีติ ทฏฺฐพฺพา.

이전의 유익한... 등... 무기법들의 경우에는 강한 의존 연(upanissaya-paccaya)이 되어야 하는 것들과 그 무기법들 중 뒤의 것들에 대해서라고 보아야 한다. 왜냐하면 물질인 무기는 강한 의존 연을 얻지 못하기 때문이다. 어떻게 그러한가? 우선 대상·무간·강한 의존 연에서는 대상이 없기 때문에, 그리고 앞뒤의 법칙에 따라 발생하지 않기 때문에 얻지 못하며, 본래적인 강한 의존 연(pakatūpanissaya)도 의식이 없는 물질의 상속으로는 본래적인 것이 존재하지 않기 때문에 얻지 못한다. 마치 비물질의 상속으로는 믿음 등이 성취되고 온도와 음식 등이 수용되지만, 물질의 상속으로는 그렇지 않은 것과 같다. 온도나 종자 등과 업 등이 있을 때 물질이 발생하지만, 그것이 그것에 의해 본래적인 것이 되지는 않는다. 의식을 가진 존재에게만 생겨남, 보조, 사용 등의 방식에 의해 의도적인 의도함과 행함이 있고, 물질은 의식이 없기 때문이다. 마치 의욕이 없고 조건에 속박된 법들 중에서 어떤 것은 대상과 함께하는 성질(sārammaṇasabhāvatā)이 있고 어떤 것은 그렇지 않듯이, 행함이 있는 성질과 행함이 없는 성질 또한 그러하다고 보아야 한다. 온도나 종자 등은 싹 등이 그것들이 없을 때 존재하지 않기 때문에 조건이 되기는 하지만, 강한 의존 연 등의 상태로는 아니다. 여기서는 이전의 것들에게만 강한 의존 연의 상태가 있음이 대부분의 경우와 분명한 경우를 따라 설해졌다. "미래의 오온을 갈망하며 보시를 한다"는 등의 말씀에 따라 미래의 것들도 강한 의존 연이 되는데, 그것들은 이전의 대상·본래적 강한 의존 연들과 그 특징이 동일하므로 여기에 포함되는 것이라고 보아야 한다.

ปุคฺคโลปิ เสนาสนมฺปีติ ปุคฺคลเสนาสนคฺคหณวเสน อุปนิสฺสยภาวํ ภชนฺเต ธมฺเม ทสฺเสติ, ปิ-สทฺเทน จีวรารญฺญรุกฺขปพฺพตาทิคฺคหณวเสน อุปนิสฺสยภาวํ ภชนฺเต สพฺเพ สงฺคณฺหาติ. ‘‘อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺส ธมฺมสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทีสุ หิ ‘‘เสนาสนํ กายิกสฺส สุขสฺสา’’ติอาทิวจเนน เสนาสนคฺคหเณน อุปนิสฺสยภาวํ ภชนฺตาว ธมฺมา อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโยติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺเตน ปุคฺคลาทีสุปิ อยํ นโย ทสฺสิโต โหตีติ. ปจฺจุปฺปนฺนาปิ อารมฺมณปกตูปนิสฺสยา ปจฺจุปฺปนฺนตาย เสนาสนสมานลกฺขณตฺตา เอตฺเถว สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. วกฺขติ หิ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนํ อุตุํ โภชนํ เสนาสนํ อุปนิสฺสาย ฌานํ อุปฺปาเทตี’’ติอาทินา เสนาสนสฺส ปจฺจุปฺปนฺนภาวํ วิย ปจฺจุปฺปนฺนานํ อุตุอาทีนํ ปกตูปนิสฺสยภาวํ, ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนํ จกฺขุํ…เป… วตฺถุํ ปจฺจุปฺปนฺเน ขนฺเธ ครุํ กตฺวา อสฺสาเทตี’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๒.๑๘.๔) จกฺขาทีนํ อารมฺมณูปนิสฺสยภาวญฺจาติ. ปจฺจุปฺปนฺนานมฺปิ จ ตาทิสานํ ปุพฺเพ ปกตตฺตา ปกตูปนิสฺสยตา ทฏฺฐพฺพา.

'사람도, 처소도'라는 것은 사람과 처소를 취하는 방식을 통해 강한 의존의 상태를 취하는 법들을 나타내며, '도(pi)'라는 단어를 통해 가사, 숲, 나무, 산 등을 취하는 방식을 통해 강한 의존의 상태를 취하는 모든 것을 포함한다. "무기법은 무기법에게 강한 의존 연으로 연이 된다"는 등의 구절에서 "처소는 신체적 즐거움의 (연이 된다)"는 등의 말씀으로 처소를 취함으로써 강한 의존의 상태를 취하는 법들만이 강한 의존 연으로 연이 된다는 이 뜻을 나타내면서, 사람 등에 대해서도 이 방식이 나타난 것이다. 현재의 대상·본래적 강한 의존 연들도 현재성 때문에 처소와 동일한 특징을 가지므로 여기에 포함된다고 보아야 한다. 왜냐하면 "현재의 온도, 음식, 처소를 의지하여 선정을 일으킨다"는 등의 말씀으로 처소의 현재성처럼 현재의 온도 등의 본래적 강한 의존의 상태를 설할 것이고, "현재의 눈... 등... 토대를 현재의 오온에서 중시하며 즐긴다"는 등의 말씀으로 안근 등의 대상 강한 의존의 상태를 설할 것이기 때문이다. 현재의 그러한 것들도 이전에 만들어진 것이기에 본래적인 강한 의존의 상태(pakatūpanissayatā)라고 보아야 한다.

กสิณารมฺมณาทีนิ อารมฺมณเมว โหนฺติ, น อุปนิสฺสโยติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘เอกจฺจายา’’ติ อาห.

카시나 대상 등은 대상일 뿐이며 강한 의존 연은 아니라는 의도로 '어떤 것들(ekaccāyā)'이라고 말했다.

อรูปาวจรกุสลมฺปิ ยสฺมึ กสิณาทิมฺหิ ฌานํ อนุปฺปาทิตํ, ตสฺมึ อนุปฺปนฺนฌานุปฺปาทเน สพฺพสฺส จ อุปฺปนฺนฌานสฺส สมาปชฺชเน อิทฺธิวิธาทีนํ อภิญฺญานญฺจ อุปนิสฺสโยติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห ‘‘เตภูมกกุสโล จตุภูมกสฺสปิ กุสลสฺสา’’ติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘อรูปาวจรํ สทฺธํ อุปนิสฺสาย รูปาวจรํ ฌานํ วิปสฺสนํ มคฺคํ อภิญฺญํ สมาปตฺตึ อุปฺปาเทตี’’ติ (ปฏฺฐา. ๔.๑๓.๒๘๕). กามาวจรกุสลํ รูปาวจรารูปาวจรวิปากานมฺปิ ตทุปฺปาทกกุสลานํ อุปนิสฺสยภาววเสน[Pg.187], ปฏิสนฺธินิยามกสฺส จุติโต ปุริมชวนสฺส จ วเสน อุปนิสฺสโย, รูปาวจรกุสลํ อรูปาวจรวิปากสฺส, อรูปาวจรกุสลญฺจ รูปาวจรวิปากสฺส ตทุปฺปาทกกุสลูปนิสฺสยภาเวนาติ เอวํ ปจฺเจกํ เตภูมกกุสลานํ จตุภูมกวิปากสฺส เตภูมกกิริยสฺส จ ยถาโยคํ ปจฺจยภาโว เวทิตพฺโพ. ปาฬิยมฺปิ หิ ปกตูปนิสฺสโย นยทสฺสนมตฺเตเนว ปญฺหาวาเรสุ วิสฺสชฺชิโตติ.

무색계 유익한 업도 어떤 카시나 등에서 선정이 일어나지 않았을 때, 그 일어나지 않은 선정을 일으키는 데에, 그리고 이미 일어난 모든 선정을 증득하는 데에, 신변족 등의 신통(abhiññā)의 강한 의존 연이 된다는 이 뜻을 염두에 두고 "삼계의 유익한 업은 사계의 유익한 업에게도 (연이 된다)"라고 하였다. "무색계의 믿음에 의지하여 색계의 선정, 위빳사나, 도, 신통, 증득을 일으킨다"라고도 설해졌다. 욕계 유익한 업은 색계·무색계 과보의 경우 그것을 일으키는 유익한 업들의 강한 의존의 상태가 됨으로써, 재생연결을 규정하는 죽음 이전의 속행(javana)의 상태가 됨으로써 강한 의존 연이 된다. 색계 유익한 업은 무색계 과보의, 무색계 유익한 업은 색계 과보의 강한 의존 연이 되는데, 그것을 일으키는 유익한 업의 강한 의존의 상태가 됨으로써 그러하다. 이와 같이 각각 삼계의 유익한 업들이 사계의 과보와 삼계의 작용(kiriyā)에 대해 적절하게 연이 되는 상태를 알아야 한다. 빠알리 원문에서도 본래적 강한 의존 연은 문답법에서 방식만을 보여주는 정도로 설명되었다.

อิมินา ปน นเยนาติ โลกุตฺตรนิพฺพตฺตนํ อุปนิสฺสาย สิเนหุปฺปาทนเลเสนาติ อตฺโถ. โลกุตฺตรา ปน ธมฺมา อกุสลานํ น เกนจิ ปจฺจเยน ปจฺจโย โหนฺตีติ น อิทํ สารโต ทฏฺฐพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. กามาวจราทิติเหตุกภวงฺคํ กายิกสุขาทิ จ รูปาวจราทิกุสลานํ อุปนิสฺสโย, อรูปาวจรวิปาโก รูปาวจรกุสลสฺส ตํ ปตฺเถตฺวา ตนฺนิพฺพตฺตกกุสลุปฺปาทนตฺถํ อุปฺปาทิยมานสฺส, รูปาวจรกิริยสฺส จ ปุพฺเพ นิวุฏฺฐาทีสุ อรูปาวจรวิปากชานนตฺถํ ฌานาภิญฺญาโย อุปฺปาเทนฺตสฺส อรหโต, จตุภูมกวิปากานํ ปน ตทุปฺปาทกกุสลูปนิสฺสยภาววเสน โส โส วิปาโก อุปนิสฺสโย. เตนาห ‘‘ตถา เตภูมกวิปาโก’’ติ. ยทิปิ อรหตฺตผลตฺตํ ฌานวิปสฺสนา อุปฺปาเทติ อนาคามี, น ปน เตน ตํ กทาจิ ทิฏฺฐปุพฺพํ ปุถุชฺชนาทีหิ โสตาปตฺติผลาทีนิ วิย, ตสฺมา ตานิ วิย เตสํ ฌานาทีนํ อิมสฺส จ อคฺคผลํ น ฌานาทีนํ อุปนิสฺสโย. อุปลทฺธปุพฺพสทิสเมว หิ อนาคตมฺปิ อุปนิสฺสโยติ. เตนาห ‘‘อุปริฏฺฐิมํ กุสลสฺสปี’’ติ.

'이런 방식으로는'이란 출세간의 발생을 의지하여 애착을 일으키는 구실로라는 뜻이다. 그러나 출세간의 법들은 불선법들에게 어떤 조건으로도 연이 되지 않으므로, 이것을 본질적인 것으로 보아서는 안 된다는 의도이다. 욕계 등의 이인(ahetuka) 유분과 신체적 즐거움 등은 색계 등의 유익한 법들의 강한 의존 연이며, 무색계 과보는 그것을 갈망하여 그것을 발생시키는 유익한 법을 일으키기 위해 발생하는 색계 유익한 법의 강한 의존 연이다. 또한 이전에 머물렀던 것 등의 무색계 과보를 알기 위해 선정의 신통을 일으키는 아라한에게는 색계 작용의 강한 의존 연이 된다. 사계의 과보들의 경우 그것을 일으키는 유익한 업의 강한 의존의 상태가 됨으로써 각각의 과보가 강한 의존 연이 된다. 그래서 "그와 같이 삼계의 과보도"라고 하였다. 비록 아나함이 아라한과를 위해 선정과 위빳사나를 일으키지만, 범부 등이 예류과 등을 본 적이 없는 것처럼 그것을 이전에 본 적이 없으므로, 그것들처럼 그 선정 등에게나 이것에게나 제일 높은 과(arahatta-phala)는 선정 등의 강한 의존 연이 아니다. 이전에 얻었던 것과 유사한 것만이 미래의 것이라도 강한 의존 연이 되기 때문이다. 그래서 "위 단계의 유익한 법에게도"라고 하였다.

กิริยอตฺถปฏิสมฺภิทาทิมฺปิ ปตฺเถตฺวา ทานาทิกุสลํ กโรนฺตสฺส เตภูมกกิริยาปิ จตุภูมกสฺสปิ กุสลสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย. โยนิโสมนสิกาเร วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, ตํ อุปนิสฺสาย ราคาทิอุปฺปาทเน อกุสลสฺส, กุสลากุสลูปนิสฺสยภาวมุเขน จตุภูมกวิปากสฺส. เอวํ กิริยสฺสปิ โยเชตพฺพํ. เตนาห ‘‘กิริยสงฺขาโตปิ ปกตูปนิสฺสโย จตุภูมกานํ กุสลาทิขนฺธานํ โหติเยวา’’ติ. เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺเมสุ ปน อุตุโภชนเสนาสนานเมว ติณฺณํ ราสีนํ ปกตูปนิสฺสยภาวทสฺสนํ นยทสฺสนเมวาติ. อิมสฺมึ ปฏฺฐานมหาปกรเณ อาคตนเยนาติ อิทํ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ น อุปนิสฺสยปจฺจยา, กุสเล ขนฺเธ ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูป’’นฺติ [Pg.188] (ปฏฺฐา. ๑.๑.๙๑) เอวมาทิกํ อุปนิสฺสยปฏิกฺเขปํ, อนุโลเม จ อนาคมนํ สนฺธาย วุตฺตํ. สุตฺตนฺติกปริยาเยนาติ ‘‘วิญฺญาณูปนิสํ นามรูปํ, นามรูปนิสํ สฬายตน’’นฺติอาทิเกน (สํ. นิ. ๒.๒๓),

작용의 무애해(kiriya-attha-paṭisambhidā) 등을 서원하면서 보시 등의 선법을 행하는 이에게는 삼계(三界)의 작용 또한 사계(四界)의 선법에 대해 강한 의지연(upanissaya-paccaya)에 의해 조건이 된다. 여리작의(yonisomanasikāra)에 대해서는 말할 필요도 없다. 그것을 의지하여 탐욕 등이 일어날 때는 불선법의, 선법과 불선법이 강한 의지가 되는 방식을 통해서는 사계의 과보의 강한 의지연이 된다. 작용(kiriya)에 대해서도 이와 같이 결합해야 한다. 그래서 '작용이라 불리는 것도 역시 사계의 선한 무더기(khandha) 등에 대해 본래의 강한 의지연이 된다'라고 하였다. 그러나 과보도 아니고 과보의 성질을 가진 법도 아닌 법들(비과보비과보법)에 있어서는 기온, 음식, 거처라는 세 가지 부류에 대해서만 본래의 강한 의지연의 상태를 보이는 것이 법의 체계를 보이는 것이다. '이 위대한 논서인 빠땨나(Paṭṭhāna)에 전해지는 방식에 따라'라는 것은 '선법을 인연하여 무기법이 일어나는데, 이는 강한 의지연에 의한 것은 아니며, 선한 무더기들을 인연하여 마음에서 생긴 형색이 일어난다'(Paṭṭhāna. 1.1.91)는 등의 강한 의지연의 배제와 순차적 설명(anuloma)에서 나타나지 않음을 염두에 두고 한 말이다. '경장의 방식에 따라'라는 것은 '식(識)을 강한 의지로 하여 명색이, 명색을 강한 의지로 하여 육입이'(Saṃ. Ni. 2.23)

‘‘ยถาปิ ปพฺพโต เสโล, อรญฺญสฺมึ พฺรหาวเน;

ตํ รุกฺขา อุปนิสฺสาย, วฑฺฒนฺเต เต วนปฺปตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๔๙). –

'마치 숲이 우거진 큰 정글 속에 바위산이 있는 것과 같으니, 나무들은 그 산을 의지하여 자라나고 저 숲의 왕(큰 나무)들도 그러하다'(A. Ni. 3.49).

อาทิเกน จ.

등으로 시작하는 구절에 의해서이다.

อุปนิสฺสยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

강한 의지연(upanissaya-paccaya)의 상세한 설명에 대한 주해가 끝났다.

๑๐. ปุเรชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

10. 전생연(purejāta-paccaya)의 상세한 설명에 대한 주해

๑๐. นยทสฺสนวเสน ยานิ วินา อารมฺมณปุเรชาเตน น วตฺตนฺติ, เตสํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อารมฺมณปุเรชาตทสฺสเนน มโนทฺวาเรปิ ยํ ยทารมฺมณปุเรชาเตน วตฺตติ, ตสฺส ตทาลมฺพิตํ สพฺพมฺปิ รูปรูปํ อารมฺมณปุเรชาตนฺติ ทสฺสิตเมว โหติ, สรูเปน ปน อทสฺสิตตฺตา ‘‘สาวเสสวเสน เทสนา กตา’’ติ อาห. จิตฺตวเสน กายํ ปริณามยโต อิทฺธิวิธาภิญฺญาย จ อฏฺฐารสสุ ยํกิญฺจิ อารมฺมณปุเรชาตํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

10. 이치를 보이는 방식에 따라 대상전생연(ārammaṇa-purejāta) 없이는 일어나지 않는 저 안식(眼識) 등에 대해 대상전생연을 보여줌으로써, 의문(意門)에서도 어떤 것이 언제든 대상전생연에 의해 일어날 때, 그 대상을 취하는 모든 색법(色法)이 대상전생연임을 이미 보여준 것이 된다. 그러나 그 자체의 형태로 보여주지 않았기에 '나머지 부분을 포함하는 방식으로 설법이 이루어졌다'고 하였다. 마음의 힘으로 몸을 변화시키는 것과 신변통(iddhividhābhiññā)의 경우, 18가지 색법 중 그 어떤 것이든 대상전생연이 된다고 보아야 한다.

ตทารมฺมณภาวิโนติ เอตฺถ ปฏิสนฺธิภาวิโน วตฺถุปุเรชาตาภาเวน อิตรสฺสปิ อภาวา อคฺคหณํ. ภวงฺคภาวิโน ปน คหณํ กาตพฺพํ น วา กาตพฺพํ ปฏิสนฺธิยา วิย อปริพฺยตฺตสฺส อารมฺมณสฺส อารมฺมณมตฺตภาวโต, ‘‘มโนธาตูนญฺจา’’ติ เอตฺถ สนฺตีรณภาวิโน มโนวิญฺญาณธาตุยาปิ.

'그 대상을 취하는 성질을 가진 것(tadārammaṇabhāvino)'이라는 구절에서, 재생연결(paṭisandhi)의 성질을 가진 것은 토대 전생(vatthu-purejāta)이 없으므로 다른 것(대상 전생) 또한 존재하지 않기에 취하지 않는다. 그러나 유분(bhavaṅga)의 성질을 가진 것은 취해야 하거나 혹은 취하지 않아야 하는데, 이는 재생연결의 경우처럼 분명하지 않은 대상에 대해서는 대상으로서의 상태만 있기 때문이다. '의계(manodhātū) 등과'라는 구절에서는 조사(santīraṇa)의 성질을 가진 의식계(manoviññāṇadhātu)도 포함된다.

ปุเรชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

전생연(purejāta-paccaya)의 상세한 설명에 대한 주해가 끝났다.

๑๑. ปจฺฉาชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

11. 후생연(pacchājāta-paccaya)의 상세한 설명에 대한 주해

๑๑. ตสฺเสวาติ [Pg.189] อิทํ กามาวจรรูปาวจรวิปากานํ นิรวเสสทสฺสิตปุเรชาตทสฺสนวเสน วุตฺตํ, รูปาวจรวิปาโก ปน อาหารสมุฏฺฐานสฺส น โหตีติ.

11. '그것에 대해서만'이라는 것은 욕계와 색계 과보에 대해 남김없이 보여준 전생연을 보여주는 방식에 따라 설해진 것이다. 그러나 색계의 과보는 음식에서 생긴 것(āhārasamuṭṭhāna)에 대해 (후생연이) 되지 않는다.

ปจฺฉาชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

후생연(pacchājāta-paccaya)의 상세한 설명에 대한 주해가 끝났다.

๑๒. อาเสวนปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

12. 친근연(āsevana-paccaya)의 상세한 설명에 대한 주해

๑๒. ปคุณตรพลวตรภาววิสิฏฺฐนฺติ เอเตน วิปากาพฺยากตโต วิเสเสติ.

12. '더욱 숙달되고 강력해지는 상태의 차별'이라는 이 말로 과보무기(vipāka-abyākata)와 구별한다.

อาเสวนปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

친근연(āsevana-paccaya)의 상세한 설명에 대한 주해가 끝났다.

๑๓. กมฺมปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

13. 업연(kamma-paccaya)의 상세한 설명에 대한 주해

๑๓. เจตนาสมฺปยุตฺตกมฺมํ อภิชฺฌาทิ กมฺมปจฺจโย น โหตีติ ‘‘เจตนากมฺมเมวา’’ติ อาห. สติปิ หิ วิปากธมฺมธมฺมตฺเต น เจตนาวชฺชา เอวํสภาวาติ. อตฺตโน ผลํ อุปฺปาเทตุํ สมตฺเถนาติ กมฺมสฺส สมตฺถตา ตสฺส กมฺมปจฺจยภาโว วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา.

13. 의도와 상응하는 업인 간탐(abhijjhā) 등은 업연이 되지 않기에 '의도의 업일 뿐이다'라고 하였다. 과보를 가져오는 성질을 가진 법이라 할지라도 의도를 제외한 나머지 법들은 이와 같은 성질을 가지지 않기 때문이다. '자신의 결과를 일으킬 능력이 있는 것'에 의해 업의 능력이 바로 그 업연의 상태라고 설명된 것으로 보아야 한다.

ปญฺจโวกาเรเยว, น อญฺญตฺถาติ เอเตน กามาวจรเจตนา เอกโวกาเร รูปมฺปิ น ชเนตีติ ทสฺเสติ.

'오직 오온이 있는 존재(pañcavokāra)에서만 그러하고 다른 곳에서는 아니다'라는 것은 욕계의 의도가 일온(ekavokāra)인 존재에서는 형색을 생성하지 않음을 보여준다.

กมฺมปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

업연(kamma-paccaya)의 상세한 설명에 대한 주해가 끝났다.

๑๔. วิปากปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

14. 과보연(vipāka-paccaya)의 상세한 설명에 대한 주해

๑๔. วิปากปจฺจยนิทฺเทเส เยสํ เอกนฺเตน วิปาโก วิปากปจฺจโย โหติ, เตสํ วเสน นยทสฺสนํ กตํ. น หิ อารุปฺเป ภูมิทฺวยวิปาโก รูปสฺส ปจฺจโย โหติ.

14. 과보연의 상세한 설명에서 전적으로 과보가 과보연이 되는 것들에 대해 이치를 보여주었다. 무색계의 두 지위의 과보는 형색에 대해 조건이 되지 않기 때문이다.

วิปากปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

과보연(vipāka-paccaya)의 상세한 설명에 대한 주해가 끝났다.

๑๕. อาหารปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

15. 음식연(āhāra-paccaya)의 상세한 설명에 대한 주해

๑๕. กพฬํ [Pg.190] กริตฺวา อชฺโฌหริโตวาติ อสิตปีตาทิวตฺถูหิ สห อชฺโฌหริโตวาติ วุตฺตํ โหติ. ปาตพฺพสายิตพฺพานิปิ หิ สภาววเสน กพฬาเยว โหนฺตีติ.

15. '덩어리로 만들어 삼킨다'는 것은 먹거나 마시는 등의 물질과 함께 삼킨다는 의미이다. 마시는 것이나 맛보는 것들도 그 성질상 덩어리 음식(kabaḷā)이 되기 때문이다.

เสสติสนฺตติสมุฏฺฐานสฺส อนุปาลโกว หุตฺวาติ เอตฺถ จิตฺตสมุฏฺฐานสฺส อาหารปจฺจยภาโว วิจาเรตฺวา คเหตพฺโพ. น หิ จิตฺตสมุฏฺฐาโน กพฬีกาโร อาหาโร โนจิตฺตสมุฏฺฐาโน ตทุภยญฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานกายสฺส อาหารปจฺจโย วุตฺโต, ติวิโธปิ ปน โส โนจิตฺตสมุฏฺฐานกายสฺส วุตฺโตติ.

'나머지 세 가지 상속(santati)에서 생긴 것을 보호하는 자가 되어'라는 구절에서, 마음에서 생긴 것(citta-samuṭṭhāna)에 대한 음식연의 상태는 잘 살펴서 파악해야 한다. 마음에서 생긴 덩어리 음식은 존재하지 않고, 마음에서 생기지 않은 것도 아니지만, 그 두 가지 모두 마음에서 생긴 몸에 대한 음식연이라고 설해졌으며, 세 가지 음식 모두 마음에서 생기지 않은 몸에 대해서도 설해졌기 때문이다.

อาหารปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

음식연(āhāra-paccaya)의 상세한 설명에 대한 주해가 끝났다.

๑๖. อินฺทฺริยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

16. 지배연(indriya-paccaya)의 상세한 설명에 대한 주해

๑๖. อรูปชีวิตินฺทฺริยมฺปิ สงฺคหิตนฺติ มิสฺสกตฺตา ชีวิตินฺทฺริยํ น สพฺเพน สพฺพํ วชฺชิตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย.

16. '무색계의 생명기능(jīvitindriya) 또한 포함된다'는 것은 그것이 섞여 있는 것이기에 생명기능을 전적으로 배제해서는 안 된다는 뜻이다.

อวินิพฺภุตฺตธมฺมานนฺติ เอตฺถ อยํ อธิปฺปาโย – รูปารูปานํ อญฺญมญฺญํ อวินิพฺภุตฺตโวหาโร นตฺถีติ อรูปานํ อินฺทฺริยปจฺจยภูตานิ ปจฺจยนฺตราเปกฺขานิ จกฺขาทีนิ อตฺตโน วิชฺชมานกฺขเณ อวินิพฺภุตฺตธมฺมานํ อินฺทฺริยปจฺจยตํ อผรนฺตานิปิ อินฺทฺริยปจฺจยา สิยุํ. โย ปน นิรเปกฺโข อินฺทฺริยปจฺจโย อวินิพฺภุตฺตธมฺมานํ โหติ, โส อตฺตโน วิชฺชมานกฺขเณ เตสํ อินฺทฺริยปจฺจยตํ อผรนฺโต นาม นตฺถิ. ยทิ จ อิตฺถินฺทฺริยปุริสินฺทฺริยานิ อินฺทฺริยปจฺจโย ลิงฺคาทีนํ สิยุํ, อวินิพฺภุตฺตานํ เตสมฺปิ สิยุํ. น หิ รูปํ รูปสฺส, อรูปํ วา อรูปสฺส วินิพฺภุตฺตสฺส อินฺทฺริยปจฺจโย อตฺถีติ. สติ เจวํ อิตฺถิปุริสินฺทฺริเยหิ อวินิพฺภุตฺตตฺตา กลลาทิกาเล จ ลิงฺคาทีนิ สิยุํ, เยสํ ตานิ อินฺทฺริยปจฺจยตํ ผเรยฺยุํ, น จ ผรนฺติ. ตสฺมา น เตหิ ตานิ อวินิพฺภุตฺตกานิ, อวินิพฺภุตฺตตฺตาภาวโต จ เตสํ อินฺทฺริยปจฺจยตํ น ผรนฺติ. อญฺเญสํ ปน เยหิ ตานิ สหชาตานิ, เตสํ อพีชภาวโตเยว น ผรนฺติ, ตสฺมา อาปนฺนวินิพฺภุตฺตภาวานํ เตสํ ลิงฺคาทีนํ อวินิพฺภุตฺตานํ อญฺเญสญฺจ สมานกลาปธมฺมานํ อินฺทฺริยปจฺจยตาย [Pg.191] อผรณโต ตานิ อินฺทฺริยปจฺจโย น โหนฺตีติ. เยสํ พีชภูตานิ อิตฺถิปุริสินฺทฺริยานิ, เตสํ ลิงฺคาทีนํ อปรมตฺถภาวโตติ เกจิ, เต ปน กลลาทิกาเลปิ ลิงฺคาทีนํ ตทนุรูปานํ อตฺถิตํ อิจฺฉนฺติ.

‘분리되지 않은 법들에 대하여(avinibbhuttadhammānaṃ)’라는 구절의 뜻은 이러하다. 물질과 비물질(rūpārūpa) 사이에는 서로 분리되지 않는다는 표현이 없으므로, 비물질의 기능연(indriyapaccaya)의 원인이 되는 감각기관들인 안근 등은 다른 조건들을 기다리며 자신이 존재하는 순간에 분리되지 않은 법들에 대해 기능연의 상태를 미치지 않더라도 기능연이 될 수 있을 것이다. 그러나 만약 분리되지 않은 법들에 대해 다른 조건에 의존하지 않는 기능연이 있다면, 그것은 자신이 존재하는 순간에 그들에 대해 기능연의 상태를 미치지 않는 것이란 있을 수 없다. 만일 여근과 남근이 성징(liṅga) 등의 기능연이 된다면, 분리되지 않은 그것들에게도 [기능연이] 될 것이다. 왜냐하면 물질이 물질에 대해, 혹은 비물질이 비물질에 대해, 분리된 상태에서 기능연이 되는 것은 없기 때문이다. 이와 같이 여근과 남근으로 인해 분리되지 않았기 때문에 갈라라(kalala, 배아) 시기 등에도 성징 등이 있을 것이며, 그것들에 대해 기능연의 상태를 미쳐야 할 것인데도 미치지 않는다. 그러므로 그것들은 그것들에 의해 분리되지 않은 상태에 있는 것이 아니며, 분리되지 않은 상태가 아니기 때문에 그것들에 대해 기능연의 상태를 미치지 않는 것이다. 그러나 그것들과 함께 생겨난 다른 것들에 대해서는, 그것들이 종자(bīja)의 상태가 아니기 때문에 미치지 않는다. 그러므로 분리된 상태에 이른 성징 등과 분리되지 않은 다른 동일한 무리(kalāpa)의 법들에 대해 기능연으로서 미치지 않기 때문에, 그것들은 기능연이 되지 않는 것이다. 여근과 남근을 종자로 삼는 성징 등에 대해서는, 그것들이 승의(aparamattha)의 상태가 아니기 때문이라고 어떤 이들은 말하지만, 그들은 갈라라 시기 등에도 그에 상응하는 성징 등이 존재함을 인정하는 것이다.

ชาติภูมิวเสน วุตฺเตสุ เภเทสุ กุสลชาติยํ รูปาวจรกุสลเมว อารุปฺเป ฐเปตพฺพนฺติ ‘‘ฐเปตฺวา ปน รูปาวจรกุสลํ อวเสสา กุสลากุสลา’’ติ วุตฺตํ. ปฐมโลกุตฺตรํ ปน โทมนสฺสยุตฺตญฺจ วิสุํ เอกา ชาติ ภูมิ วา น โหตีติ อารุปฺเป อลพฺภมานมฺปิ น ฐปิตํ. เหตุอาทีสุปิ ‘‘ตถา อปริยาปนฺนกุสลเหตุ, ตถา อกุสลเหตู’’ติอาทีสุ (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ๑.๑) เอส นโย โยเชตพฺโพ.

태생(jāti)과 지(bhūmi, 계)의 구분에 따라 설해진 차이들 중에서, 유익한 종류(kusalajāti)에는 색계의 유익한 것만을 무색계에서 제외하여 배치해야 하므로, ‘색계의 유익한 것을 제외한 나머지 유익한 것과 해로운 것’이라고 설해졌다. 그러나 첫 번째 출세간[도]과 근심(domanassa)과 결합된 것 등은 별도의 한 종류나 지(계)가 되지 않으므로, 무색계에서 얻어지지 않더라도 제외되지 않았다. 원인(hetu) 등에서도 ‘이와 같이 출세간에 포함되지 않은 유익한 원인, 이와 같이 해로운 원인’ 등의 구절에서 이 방식을 적용해야 한다.

ฐิติกฺขเณติ อิทํ รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส สหชาตปจฺจยตฺตาภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. อุปฺปาทกฺขเณปิ ปน ตสฺส อินฺทฺริยปจฺจยตา น สกฺกา นิวาเรตุํ. วกฺขติ หิ ‘‘อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ…เป… อสญฺญสตฺตานํ เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจ…เป… อินฺทฺริยปจฺจยํ กมฺมปจฺจยสทิส’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๖๖). น หิ อสญฺญสตฺตานํ อินฺทฺริยปจฺจยา อุปฺปชฺชมานสฺส รูปสฺส รูปชีวิตินฺทฺริยโต อญฺโญ อินฺทฺริยปจฺจโย อตฺถิ, ปญฺจโวกาเร ปวตฺเต จ กฏตฺตารูปสฺส. ปฏิจฺจวาราทโย จ ฉ อุปฺปาทกฺขณเมว คเหตฺวา ปวตฺตา, เอวญฺจ กตฺวา ปจฺฉาชาตปจฺจโย เอเตสุ อนุโลมโต น ติฏฺฐตีติ.

‘머무는 순간(ṭhitikkhaṇe)에’라는 말은 물질적 생명기능(rūpajīvitindriya)이 함께 태어나는 조건(동생연)의 상태가 아님을 염두에 두고 설해진 것이다. 그러나 일어나는 순간(uppādakkhaṇa)에도 그것의 기능연으로서의 상태를 막을 수는 없다. 왜냐하면 ‘무기법을 인연하여… 무상유정(asaññasatta)의 하나의 대종을 인연하여… 기능연은 업연과 같다’(Paṭṭhāna 1.1.66)고 설할 것이기 때문이다. 무상유정들에게 기능연에 의해 일어나는 물질에 대해 물질적 생명기능 이외의 다른 기능연은 없으며, 오온의 세계(pañcavokāra)에서 전개될 때 업에서 생긴 물질(kaṭattārūpa)의 경우도 그러하다. 연기(paṭiccavāra)의 전개 등도 여섯 가지 일어나는 순간만을 취하여 전개되므로, 이와 같이 함으로써 후생연(pacchājātapaccaya)은 이들 중에 순차적으로 머물지 않게 된다.

อินฺทฺริยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

기능연(indriyapaccaya)의 명시와 해설이 끝났다.

๑๗. ฌานปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

17. 선정연(jhānapaccaya)의 명시와 해설

๑๗. วิตกฺกวิจารปีติโสมนสฺสโทมนสฺสุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตาสงฺขาตานีติ เอตฺถ ยทิปิ โสมนสฺสโทมนสฺสสงฺขาตานิ ฌานงฺคานิ นตฺถิ, สุขทุกฺขสงฺขาตานิ ปน โสมนสฺสโทมนสฺสภูตาเนว ฌานงฺคานิ, น กายิกสุขทุกฺขภูตานีติ อิมสฺส ทสฺสนตฺถํ โสมนสฺสโทมนสฺสคฺคหณํ กตํ. นนุ จ ‘‘ทฺวิปญฺจวิญฺญาณวชฺเชสู’’ติ วจเนเนว กายิกสุขทุกฺขานิ วชฺชิตานีติ สุขทุกฺขคฺคหณเมว กตฺตพฺพนฺติ? น, ฌานงฺคสุขทุกฺขานํ ฌานงฺคภาววิเสสนโต. ‘‘ทฺวิปญฺจวิญฺญาณวชฺเชสุ สุขทุกฺขุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตาสงฺขาตานี’’ติ หิ วุตฺเต ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณสุ อุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตาหิ สทฺธึ กายิกสุขทุกฺขานิปิ [Pg.192] วชฺชิตานีติ เอตฺตกเมว วิญฺญายติ, น ปน ยานิ สุขทุกฺขานิ ฌานงฺคานิ โหนฺติ, เตสํ ฌานงฺคภูโต สุขภาโว ทุกฺขภาโว จ วิเสสิโต, ตสฺมา โสมนสฺสโทมนสฺสภาววิสิฏฺโฐเยว สุขทุกฺขภาโว สุขทุกฺขานํ ฌานงฺคภาโวติ ทสฺสนตฺถํ โสมนสฺสโทมนสฺสคฺคหณํ กโรติ. เตน ‘‘ทฺวิปญฺจวิญฺญาณวชฺเชสู’’ติ วจเนน วชฺชิยมานานมฺปิ สุขทุกฺขานํ โสมนสฺสโทมนสฺสภาวาภาวโต ฌานงฺคภาวาภาโวติ ทสฺสิตํ โหติ. ยถาวชฺชิตา ปน สุขทุกฺโขเปกฺเขกคฺคตา กสฺมา วชฺชิตาติ? ยตฺถ ฌานงฺคานิ อุทฺธรียนฺติ จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ, ตตฺถ จ ฌานงฺคนฺติ อนุทฺธฏตฺตา. กสฺมา ปน น อุทฺธฏาติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺจนฺนํ ปน วิญฺญาณกายาน’’นฺติอาทิมาห.

17. ‘심(vitakka), 사(vicāra), 희(pīti), 희(somanassa), 우(domanassa), 사(upekkhā), 일념(cittekaggatā)이라고 불리는 것들’이라는 구절에서, 비록 희(somanassa)와 우(domanassa)라고 불리는 선정의 요소(jhānaṅga)는 별도로 없으나, 즐거움(sukha)과 괴로움(dukkha)으로 불리는 것들이 곧 희와 우가 된 선정의 요소들이며, 신체적인 즐거움과 괴로움이 된 것들이 아님을 보이기 위해 희와 우를 언급한 것이다. ‘전오식을 제외하고’라는 말만으로 신체적인 즐거움과 괴로움은 제외된 것이니, 즐거움과 괴로움이라는 용어만 사용해야 하는 것 아닌가? 아니다. 선정의 요소인 즐거움과 괴로움은 선정의 요소로서의 상태가 특별하기 때문이다. ‘전오식을 제외한 즐거움, 괴로움, 평온, 일념이라고 불리는 것들’이라고 말하면, 전오식에 있는 평온과 일념과 더불어 신체적 즐거움과 괴로움도 제외된다는 것만을 알 수 있을 뿐, 선정의 요소가 되는 즐거움과 괴로움들 중에서 선정의 요소가 된 즐거움의 상태와 괴로움의 상태가 차별화되지 않는다. 그러므로 희와 우의 상태로 차별화된 즐거움과 괴로움의 상태만이 즐거움과 괴로움이 선정의 요소가 되는 상태임을 보이기 위해 희와 우를 언급한 것이다. 이를 통해 ‘전오식을 제외하고’라는 말로 제외되는 즐거움과 괴로움일지라도, 희와 우의 상태가 아니기 때문에 선정의 요소가 되지 않음을 보인 것이다. 그렇다면 제외된 즐거움, 괴로움, 평온, 일념은 왜 제외되었는가? 선정의 요소들이 추출되는 심부(cittuppādakaṇḍa)에서 선정의 요소로서 추출되지 않았기 때문이다. 왜 추출되지 않았는지를 보이기 위해 ‘다섯 가지 알음알이의 무리(pañcannaṃ viññāṇakāyānaṃ)…’ 등을 설하였다.

อภินิปาตมตฺตตฺตาติ เอเตน อาวชฺชนสมฺปฏิจฺฉนมตฺตายปิ จินฺตนาปวตฺติยา อภาวํ ทสฺเสติ. ‘‘เตสุ วิชฺชมานานิปิ อุเปกฺขาสุขทุกฺขานี’’ติ โปราณปาโฐ. ตตฺถ อุเปกฺขาสุขทุกฺเขเหว ตํสมานลกฺขณาย จิตฺเตกคฺคตายปิ ยถาวุตฺเตเนว การเณน อนุทฺธฏภาโว ทสฺสิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ปุพฺเพ ปน สตฺต องฺคานิ ทสฺเสนฺเตน จตฺตาริ องฺคานิ วชฺชิตานีติ เตสํ วชฺชเน การณํ ทสฺเสนฺเตน น สมานลกฺขเณน เลเสน ทสฺเสตพฺพํ. อฏฺฐกถา เหสาติ. ยทิ จ เลเสน ทสฺเสตพฺพํ, ยถาวุตฺเตสุปิ ตีสุ เอกเมว วตฺตพฺพํ สิยา, ติณฺณํ ปน วจเนน ตโต อญฺญสฺส ฌานงฺคนฺติ อุทฺธฏภาโว อาปชฺชติ, ยถาวุตฺตการณโต อญฺเญน การเณน อนุทฺธฏภาโว วา, ตสฺมา ตํโทสปริหรณตฺถํ ‘‘อุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตาสุขทุกฺขานี’’ติ ปฐนฺติ. เย ปน ‘‘ฌานงฺคภูเตหิ โสมนสฺสาทีหิ สุขทุกฺเขน อวิภูตภาเวน ปากฏตาย อินฺทฺริยกิจฺจยุตฺตตาย จ สมานานํ สุขาทีนํ ฌานงฺคนฺติ อนุทฺธฏภาเว การณํ วตฺตพฺพํ, น จิตฺเตกคฺคตายาติ สา เอตฺถ น คหิตา’’ติ วทนฺติ, เตสํ ตํ รุจิมตฺตํ. ยทิ ฌานงฺคสมานานํ ฌานงฺคนฺติ อนุทฺธฏภาเว การณํ วตฺตพฺพํ, จิตฺเตกคฺคตา เจตฺถ ฌานงฺคภูตาย วิจิกิจฺฉายุตฺตมโนธาตุอาทีสุ จิตฺเตกคฺคตาย สมานาติ ตสฺสา อนุทฺธฏภาเว การณํ วตฺตพฺพเมวาติ. เสสาเหตุเกสุปิ ฌานงฺคํ อุทฺธฏเมว อุทฺธรณฏฺฐาเน จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑติ อธิปฺปาโย.

'단지 충돌할 뿐이기 때문에'라는 말로, 이를 통해 전향(āvajjana)과 받아들임(sampaṭicchanā)만으로는 사유의 전개가 없음을 보여준다. '그것들 중에 존재하는 평온과 즐거움과 괴로움'이라는 것이 옛 문구이다. 거기서 평온과 즐거움과 괴로움에 의해서만 그것과 동일한 특징을 가진 심일경성(cittekaggatā)에서도 위에서 말한 이유 때문에 (선정의 요소로) 끌어올려지지 않음이 나타난다고 보아야 한다. 예전에 일곱 가지 요소를 보여주면서 네 가지 요소를 제외했는데, 그것들을 제외한 이유를 보여줄 때 동일한 특징이라는 구실로 보여주어서는 안 된다. 이것은 주석서이기 때문이다. 만약 구실로 보여주어야 한다면, 위에서 언급한 세 가지 중 하나만 말해야 할 것이다. 세 가지를 말함으로써 그 외의 것은 선정의 요소라고 끌어올려지는 일이 발생하거나, 위에서 언급한 이유와 다른 이유로 끌어올려지지 않는 일이 발생하기 때문이다. 그러므로 그러한 과실을 피하기 위해 '평온, 심일경성, 즐거움, 괴로움'이라고 읽는다. "선정의 요소가 된 기쁨 등과 즐거움, 괴로움은 분명하지 않은 상태에서 분명해짐으로써 그리고 감각기능의 역할과 결합됨으로써 동일한 즐거움 등에 대해 선정의 요소라고 끌어올려지지 않는 이유를 말해야 하며, 심일경성에 대해서는 말할 필요가 없으므로 여기서 그것은 취해지지 않았다"라고 말하는 사람들에게 그것은 단지 그들의 견해일 뿐이다. 만약 선정의 요소와 동일한 것들에 대해 선정의 요소라고 끌어올려지지 않는 이유를 말해야 한다면, 여기서 선정의 요소가 된 심일경성도 의혹과 결합된 의계(manodhātu) 등에서의 심일경성과 동일하므로 그것이 끌어올려지지 않는 이유도 반드시 말해야 하기 때문이다. 나머지 원인 없는 마음의 일어남에서도 선정의 요소는 '마음의 일어남의 마디(cittuppādakaṇḍa)'에서 끌어올려야 할 곳에서 끌어올려진 것일 뿐이라는 것이 그 뜻이다.

ฌานปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

선연(禪緣)의 설명에 대한 주석이 끝났다.

๑๘. มคฺคปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

18. 도연(道緣)의 설명에 대한 주석

๑๘. ปญฺญา [Pg.193] วิตกฺโก สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีวา วีริยํ สติ สมาธิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ มิจฺฉาวาจากมฺมนฺตาชีวาติ อิมานิ ทฺวาทสงฺคานีติ เอตฺถ ทุวิธมฺปิ สงฺกปฺปํ วีริยํ สมาธิญฺจ วิตกฺกวีริยสมาธิวจเนหิ สงฺคณฺหิตฺวา ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อฏฺฐงฺคิโก มิจฺฉามคฺโค อพฺรหฺมจริยํ. เสยฺยถิทํ – มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… มิจฺฉาสมาธี’’ติอาทีหิ (สํ. นิ. ๕.๑๘) สุตฺตวจเนหิ มิจฺฉาวาจากมฺมนฺตาชีเวสุปิ มคฺคงฺคโวหารสิทฺธิโต เตหิ สห ทฺวาทสงฺคานิ อิธ ลพฺภมานานิ จ อลพฺภมานานิ จ มคฺคงฺควจนสามญฺเญน สงฺคณฺหิตฺวา วุตฺตานิ. เอวญฺหิ สุตฺตนฺตโวหาโรปิ ทสฺสิโต โหติ, เอวํ ปน ทสฺเสนฺเตน ‘‘มคฺคปจฺจยนิทฺเทเส มคฺคงฺคานี’’ติ เอวํ อุทฺธริตฺวา ตสฺส ปาฐคตสฺส มคฺคงฺคสทฺทสฺส อตฺถภาเวน อิมานิ ทฺวาทสงฺคานิ น ทสฺเสตพฺพานิ. น หิ ปาฬิยํ มคฺคงฺคสทฺทสฺส มิจฺฉาวาจากมฺมนฺตาชีโวติ อตฺโถ วตฺตพฺโพ. เตหิ สมฺมาวาจาทีหิ ปฏิปกฺขา เจตนาธมฺมา ตปฺปฏิปกฺขภาวโตเยว ‘‘มิจฺฉามคฺคงฺคานี’’ติ สุตฺเต วุตฺตานิ, น ปน มคฺคปจฺจยภาเวน. มคฺคงฺคานิ มคฺคปจฺจยภูตานิ จ อิธ ปาฬิยํ ‘‘มคฺคงฺคานี’’ติ วุตฺตานิ, น จ อญฺญํ อุทฺธริตฺวา อญฺญสฺส อตฺโถ วตฺตพฺโพ. ปริยายนิปฺปริยายมคฺคงฺคทสฺสนตฺถํ ปน อิจฺฉนฺเตน ปาฬิคตมคฺคงฺคสทฺทปติรูปโก อญฺโญ มคฺคงฺคสทฺโท อุภยปทตฺโถ อุทฺธริตพฺโพ ยถา ‘‘อธิกรณํ นาม จตฺตาริ อธิกรณานี’’ติ (ปารา. ๓๘๖, ๔๐๕). อิธ ปน ‘‘มคฺคปจฺจยนิทฺเทเส มคฺคงฺคานี’’ติ ปาฬิคโตเยว มคฺคงฺคสทฺโท อุทฺธโฏ, น จ อตฺถุทฺธรณวเสน ทสฺเสตฺวา อธิปฺเปตตฺถนิยมนํ กตํ, ตสฺมา ปาฬิยํ มคฺคงฺคสทฺทสฺส มิจฺฉาวาจาทีนํ อตฺถภาโว มา โหตูติ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิสงฺกปฺปวาจากมฺมนฺตาชีววายามสติสมาธิมิจฺฉาทิฏฺฐิสงฺกปฺปวายามสมาธโยติ อิมานิ ทฺวาทสงฺคานี’’ติ ปฐนฺติ. นนุ เอวํ ‘‘อเหตุกจิตฺตุปฺปาทวชฺเชสู’’ติ น วตฺตพฺพํ. น หิ เตสุ สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย ยถาวุตฺตา สนฺติ, เย วชฺเชตพฺพา สิยุนฺติ? น, อุปฺปตฺติฏฺฐานนิยมนตฺถตฺตา. อเหตุกจิตฺตุปฺปาทวชฺเชสฺเวว เอตานิ อุปฺปชฺชนฺติ, นาเหตุกจิตฺตุปฺปาเทสุ. ตตฺถุปฺปนฺนานิ ทฺวาทสงฺคานีติ อยญฺเหตฺถ อตฺโถ.

18. 통찰지, 일으킨 생각, 바른 말, 바른 행위, 바른 생계, 정진, 마음챙김, 집중, 그릇된 견해, 그릇된 말, 그릇된 행위, 그릇된 생계 등 이들 12가지 요소가 있다. 여기서 두 가지 종류의 사유(saṅkappa), 정진, 집중을 '일으킨 생각, 정진, 집중'이라는 말로 포함시키고, "도반들이여, 이것이 바로 여덟 가지 그릇된 도이며 사집(abrahmacariya)이다. 즉 그릇된 견해... (중략) ...그릇된 집중이다" 등의 경의 말씀에 의해 그릇된 말, 그릇된 행위, 그릇된 생계에서도 도의 요소라는 명칭이 성립하므로, 그것들과 함께 12가지 요소를 여기서 얻어지는 것과 얻어지지 않는 것을 '도의 요소'라는 일반적인 용어로 포함하여 설하였다. 이와 같이 경의 명칭도 나타나게 된다. 그러나 이와 같이 나타내면서 '도연의 설명에서 도의 요소들'이라고 이렇게 발췌하여, 그 본문에 나온 '도의 요소'라는 단어의 의미로서 이 12가지 요소를 나타내서는 안 된다. 왜냐하면 성전(Pāli)에서 '도의 요소'라는 단어의 의미로 그릇된 말, 그릇된 행위, 그릇된 생계가 말해져서는 안 되기 때문이다. 그러한 바른 말 등과 반대되는 의지의 법(cetanādhamma)들은 그것들과 반대되는 상태이기 때문에 경에서 '그릇된 도의 요소들'이라고 설해진 것이지, 도연의 상태로서 설해진 것은 아니다. 여기서 성전에서 '도의 요소들'이라고 설해진 것은 도의 요소이며 도연이 된 것들이지, 다른 것을 발췌하여 다른 것의 의미로 말해서는 안 된다. 방편적인(pariyāya) 도의 요소와 방편이 아닌(nippariyāya) 도의 요소를 보여주기를 원하는 경우에는 성전의 '도의 요소'라는 단어와 유사한 다른 '도의 요소'라는 단어, 즉 두 가지 의미를 가진 단어를 발췌해야 한다. 마치 "소송(adhikaraṇa)이란 네 가지 소송이다"라고 하는 것과 같다. 그러나 여기서는 '도연의 설명에서 도의 요소들'이라고 성전에 있는 '도의 요소'라는 단어 자체가 발췌되었고, 구절을 발췌하는 방식으로써 나타내어 의도된 의미를 규정하지 않았으므로, 성전에서 '도의 요소'라는 단어가 그릇된 말 등의 의미가 되지 않도록 하기 위해, "바른 견해, 바른 사유, 바른 말, 바른 행위, 바른 생계, 바른 노력, 바른 마음챙김, 바른 집중, 그릇된 견해, 그릇된 사유, 그릇된 노력, 그릇된 집중의 12가지 요소이다"라고 읽는다. 그렇다면 "원인 없는 마음의 일어남을 제외하고"라고 말해서는 안 되지 않겠는가? 왜냐하면 거기에는 제외되어야 할 위에서 언급한 바른 견해 등이 없기 때문인가? 아니다, 일어나는 장소를 규정하기 위함이다. 원인 없는 마음의 일어남을 제외한 것에서만 이것들이 일어나고, 원인 없는 마음의 일어남에서는 일어나지 않는다. 거기서 일어나는 12가지 요소라는 것이 여기서의 의미이다.

มคฺคปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

도연(道緣)의 설명에 대한 주석이 끝났다.

๒๐. วิปฺปยุตฺตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

20. 불상응연(不相應緣)의 설명에 대한 주석

๒๐. สมฺปโยคาสงฺกาย [Pg.194] อภาวโตติ เอเตน สมฺปโยคาสงฺกาวตฺถุภูโต อุปการกภาโว วิปฺปยุตฺตปจฺจยตาติ ทสฺเสติ.

20. '상응에 대한 의심이 없기 때문에'라는 말로, 이를 통해 상응에 대한 의심의 대상이 되는 보조적인 상태가 불상응연임을 보여준다.

วิปฺปยุตฺตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

불상응연(不相應緣)의 설명에 대한 주석이 끝났다.

๒๑. อตฺถิปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

21. 유연(有緣)의 설명에 대한 주석

๒๑. กุสลาทิวเสน ปญฺจวิโธ อตฺถิปจฺจโย วุตฺโต, น นิพฺพานํ. โย หิ อตฺถิภาวาภาเวน อนุปการโก อตฺถิภาวํ ลภิตฺวา อุปการโก โหติ, โส อตฺถิปจฺจโย โหติ. นิพฺพานญฺจ นิพฺพานารมฺมณานํ น อตฺตโน อตฺถิภาวาภาเวน อนุปการกํ หุตฺวา อตฺถิภาวลาเภน อุปการกํ โหติ. อุปฺปาทาทิยุตฺตานํ วา นตฺถิภาโวปการกตาวิรุทฺโธ อุปการกภาโว อตฺถิปจฺจยตาติ น นิพฺพานํ อตฺถิปจฺจโย.

21. 유익한 법 등의 구분에 따라 다섯 가지 종류의 유연이 설해졌으며, 열반은 설해지지 않았다. 존재함과 존재하지 않음에 따라 도움이 되지 않다가 존재함을 얻어 도움이 되는 것이 유연이기 때문이다. 그리고 열반은 열반을 대상으로 하는 법들에게 자신의 존재함과 존재하지 않음에 따라 도움이 되지 않다가 존재함을 얻음으로써 도움이 되는 것이 아니다. 또는 일어남 등을 가진 법들에게 존재하지 않음으로써 돕는 것과 상반되는 도움의 상태가 유연이기 때문에 열반은 유연이 아니다.

สติ จ เยสํ ปจฺจยา โหนฺติ, เตหิ เอกโต ปุเรตรํ ปจฺฉา จ อุปฺปนฺนตฺเต สหชาตาทิปจฺจยตฺตาภาวโต อาห ‘‘อาหาโร อินฺทฺริยญฺจ สหชาตาทิเภทํ น ลภตี’’ติ. ตทภาโว จ เอเตสํ ธมฺมสภาววเสน ทฏฺฐพฺโพ.

그리고 그것들이 조건이 되는 것들이 있을 때, 그것들과 함께 혹은 이전에 혹은 이후에 일어나는 상태에 대해서는 구생연 등의 조건의 상태가 없기 때문에 "음식과 감각기능은 구생 등의 구분을 얻지 못한다"라고 하였다. 그리고 그것들이 없음은 법의 자성(dhammasabhāva)에 따른 것으로 보아야 한다.

อตฺถิปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

유연(有緣)의 설명에 대한 주석이 끝났다.

๒๒-๒๓-๒๔. นตฺถิวิคตอวิคตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

22-23-24. 무연·이거연·부이거연의 설명에 대한 주석

๒๒-๒๓. ปจฺจยลกฺขณเมว เหตฺถ นานนฺติ เอเตน นตฺถิวิคตปจฺจเยสุ อตฺถิอวิคตปจฺจเยสุ จ พฺยญฺชนมตฺเตเยว นานตฺตํ, น อตฺเถติ อิทํ โย ปจฺจโยติ อตฺโถ, ตสฺมึ นานตฺตํ นตฺถิ, พฺยญฺชนสงฺคหิเต ปจฺจยลกฺขณมตฺเตเยว นานตฺตนฺติ อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ วิญฺญายติ.

22-23. '여기서 조건의 특징만이 다르다'는 말로, 이를 통해 무연과 이거연에서 그리고 유연과 부이거연에서 단지 표현(byañjana)에만 차이가 있을 뿐, 어떤 것이 조건인가라는 의미에는 차이가 없으며, 표현에 포함된 조건의 특징에만 차이가 있다는 이 의미를 염두에 두고 설해진 것임을 알 수 있다.

นตฺถิวิคตอวิคตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무연·이거연·부이거연의 설명에 대한 주석이 끝났다.

ปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

연(緣)의 설명에 대한 주석이 끝났다.

ปจฺจยนิทฺเทสปกิณฺณกวินิจฺฉยกถาวณฺณนา

연의 설명에 대한 잡다한 판별의 논의에 대한 주석

‘‘โลภโทสโมหา [Pg.195] วิปากปจฺจยาปิ น โหนฺติ, เสสานํ สตฺตรสนฺนํ ปจฺจยานํ วเสน ปจฺจยา โหนฺตี’’ติอาทิมปาโฐ. เอตฺถ จ โลภโทสโมหานํ ปจฺเจกํ สตฺตรสหิ ปจฺจเยหิ ปจฺจยภาโว วุตฺโต, สพฺเพ เหตู สห อคฺคเหตฺวา เอกธมฺมสฺส อเนกปจฺจยภาวทสฺสนตฺถํ อโมหาทีนํ วิสุํ คหิตตฺตาติ โทสสฺสปิ สตฺตรสหิ ปจฺจยภาโว อาปชฺชติ, ตถา จ สติ โทสสฺสปิ ครุกรณํ ปาฬิยํ วตฺตพฺพํ สิยา. ‘‘อกุสโล ปน อารมฺมณาธิปติ นาม โลภสหคตจิตฺตุปฺปาโท วุจฺจตี’’ติ (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ๑.๔) เอตฺถาปิ โลภโทสสหคตจิตฺตุปฺปาทาติ วตฺตพฺพํ สิยา, น ปน วุตฺตํ, ตสฺมา โทสสฺส อธิปติปจฺจยตาปิ นิวาเรตพฺพา. น จ ‘‘เสสาน’’นฺติ วจเนน อธิปติปจฺจโย นิวาริโต, อถ โข สงฺคหิโต ปุเรชาตาทีหิ ยถาวุตฺเตหิ เสสตฺตาติ ตนฺนิวารณตฺถํ โทสํ โลภโมเหหิ สห อคฺคเหตฺวา วิสุญฺจ อคฺคเหตฺวา ‘‘โทโส อธิปติปจฺจโยปิ น โหติ, เสสานํ ปจฺจยานํ วเสน ปจฺจโย โหตี’’ติ ปฐนฺติ. อิมินา นเยนาติ เอเตน โผฏฺฐพฺพายตนสฺส สหชาตาทิปจฺจยภาวํ, สพฺพธมฺมานํ ยถาโยคํ เหตาทิปจฺจยภาวญฺจ ทสฺเสติ. น หิ เอตํ เอกปจฺจยสฺส อเนกปจฺจยภาวทสฺสนนฺติ รูปาทีนํ ปกตูปนิสฺสยภาโว จ เอเตน ทสฺสิโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

“탐욕·성냄·어리석음은 과보의 연(vipākapaccaya)도 되지 않으며, 나머지 17가지 연의 세력을 통해 연이 된다”는 등의 이전의 독송이 있다. 여기서 탐욕·성냄·어리석음 각각에 대해 17가지 연의 상태로 연이 됨을 설한 것은, 모든 원인(hetū)을 함께 취하지 않고 하나의 법에 대해 여러 가지 연의 상태가 됨을 보이기 위해 어리석음 없음(amoha) 등을 별도로 취했기 때문이다. 그래서 성냄(dosa)에 대해서도 17가지 연의 상태가 됨이 도출되며, 그렇게 된다면 성냄에 대해서도 (그것을) 소중히 여기는 것(garukaraṇa)을 성전(Pāḷi)에서 설해야 할 것이다. “해로운 것이지만 대상증상연(ārammaṇādhipati)이라 이름하는 것은 탐욕과 결합한 심복합체(cittuppāda)를 말한다”(Paṭṭhā. Aṭṭha. 1.4)는 여기에서도 탐욕과 성냄이 결합한 심복합체라고 설해야 하겠지만, 그렇게 설하지 않았다. 그러므로 성냄의 증상연 상태 또한 부정되어야 한다. 그리고 ‘나머지’라는 말로 증상연이 배제된 것은 아니며, 오히려 앞에서 설한 전생연 등과 함께 나머지에 포함되기 때문에 그것을 배제하기 위해 성냄을 탐욕·어리석음과 함께 취하지 않고 또한 별도로 취하지도 않으면서 “성냄은 증상연도 되지 않으며, 나머지 연의 세력을 통해 연이 된다”라고 읽는다. ‘이러한 방법으로’라는 이것은 감촉의 장소(phoṭṭhabbāyatana)의 구생연(sahajātāpaccaya) 등의 상태와 모든 법의 적절한 원인연(hetupaccaya) 등의 상태를 보여준다. 이것이 하나의 연이 여러 연의 상태가 됨을 보여주는 것만이 아니기 때문에, 색(rūpa) 등의 본래적 의지연(pakatūpanissaya)의 상태도 이것에 의해 보여진 것으로 보아야 한다.

จตุนฺนํ ขนฺธานํ เภทา จกฺขุวิญฺญาณธาตุอาทโยติ เภทํ อนามสิตฺวา เต เอว คเหตฺวา อาห ‘‘จตูสุ ขนฺเธสู’’ติ. มิจฺฉาวาจากมฺมนฺตาชีวา เตหิ เจว กมฺมาหารปจฺจเยหิ จาติ เอกูนวีสติธาติ อิทเมวํ น สกฺกา วตฺตุํ. น หิ มิจฺฉาวาจาทโย มิจฺฉาทิฏฺฐิ วิย มคฺคปจฺจยา โหนฺติ เจตนาย มคฺคปจฺจยตฺตาภาวโต. ยทิ จ ภเวยฺย, ปญฺหาวาเร ‘‘กมฺมปจฺจยา มคฺเค ตีณี’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา, ตสฺมา มิจฺฉาวาจาทีนํ มคฺคปจฺจยภาโว น วตฺตพฺโพ. ปฏฺฐานสํวณฺณนา เหสา. เสสปจฺจยภาโว จ เจตนาย อเนกปจฺจยภาววจเนน วุตฺโตเยวาติ น อิทํ ปฐิตพฺพนฺติ น ปฐนฺติ. ‘‘อหิริกํ…เป… มิทฺธํ อุทฺธจฺจํ วิจิกิจฺฉา’’ติอาทิมปาโฐ, วิจิกิจฺฉา ปน อธิปติปจฺจโย น โหตีติ ตํ ตตฺถ อปฐิตฺวา ‘‘วิจิกิจฺฉาอิสฺสามจฺฉริยกุกฺกุจฺจานิ ตโต อธิปติปจฺจยํ อปเนตฺวา’’ติ เอวเมตฺถ ปฐนฺติ.

네 가지 무더기(khandha)의 차이가 안식계(cakkhuviññāṇadhātu) 등인데, 그 차이를 언급하지 않고 그것들을 그대로 취하여 “네 가지 무더기에서”라고 하였다. 그릇된 말·그릇된 행위·그릇된 생계와 그것들 및 업연·음식연에 의한 19가지라는 것은 이와 같이 말할 수 없다. 그릇된 말 등은 그릇된 견해(micchādiṭṭhi)처럼 도연(maggapaccaya)이 되지 않으니, 의도(cetanā)가 도연이 아니기 때문이다. 만약 (도연이) 된다면, 질문의 절(pañhāvāra)에서 “업연에 의해 도(magga)에서 세 가지”라고 설해야 했을 것이다. 그러므로 그릇된 말 등의 도연 상태는 설해서는 안 된다. 이것은 발취론의 주석(Paṭṭhānasaṃvaṇṇanā)이다. 나머지 연의 상태는 의도의 여러 연의 상태라는 말로 이미 설해졌으므로, 이것은 독송해서는 안 된다고 하여 독송하지 않는다. “부끄러움 없음(ahirika) …내지… 혼침(middha), 들뜸(uddhacca), 의심(vicikicchā)”이라는 등의 이전의 독송이 있으나, 의심은 증상연이 되지 않으므로 거기서 그것을 읽지 않고 “의심·질투·인색·후회를 거기서(tato) 증상연에서 제외하고” 이와 같이 여기서는 읽는다.

‘‘จตฺตาริ [Pg.196] มหาภูตานิ อารมฺมณ…เป… ปุเรชาตวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสน ทสธา ปจฺจยา โหนฺติ, ปุน ตถา หทยวตฺถู’’ติ ปุริมปาโฐ, มหาภูตานิ ปน วิปฺปยุตฺตปจฺจยา น โหนฺตีติ ‘‘ปุเรชาตอตฺถิอวิคตวเสน นวธา ปจฺจยา โหนฺติ, วิปฺปยุตฺตปจฺจยํ ปกฺขิปิตฺวา ทสธา วตฺถุ’’นฺติ ปฐนฺติ. เอตฺตกเมเวตฺถ อปุพฺพนฺติ เอตสฺมึ ปุเรชาตปจฺจเย สหชาตนิสฺสเยหิ อปุพฺพํ รูปสทฺทคนฺธรสายตนมตฺตเมวาติ อตฺโถ, อารมฺมณานิ ปเนตานิ อารมฺมณปจฺจยธมฺมานํ อเนกปจฺจยภาเว วุตฺตานีติ สพฺพาติกฺกนฺตปจฺจยาเปกฺขา เอเตสํ อปุพฺพตา นตฺถีติ. อินฺทฺริยาทีสุ อปุพฺพํ นตฺถีติ รูปชีวิตินฺทฺริยสฺสปิ อรูปชีวิตินฺทฺริยโต อปุพฺพสฺส ปจฺจยภาวสฺส อภาวํ มญฺญมาเนน อปุพฺพตา น วุตฺตา. ตสฺส ปน ปุเรชาตปจฺจยภาวโต อปุพฺพตา. กพฬีการาหารสฺส จ ปุเรชาเตน สทฺธึ สตฺตธา ปจฺจยภาโว โยเชตพฺโพ.

“네 가지 근본 물질(mahābhūta)은 대상(ārammaṇa) …내지… 전생(purejāta), 이숙(vippayutta), 존재(atthi), 비이탈(avigata)의 방식으로 10가지 연이 되고, 다시 그와 같이 심장 토대(hadayavatthu)도 그러하다”라는 이전의 독송이 있으나, 근본 물질은 이숙연(vippayuttapaccaya)이 되지 않으므로 “전생, 존재, 비이탈의 방식으로 9가지 연이 되고, 이숙연을 포함하여 토대(vatthu)는 10가지이다”라고 읽는다. ‘여기서 이만큼만 새로운 것(apubba)’이라는 것은 이 전생연에서 구생의지연(sahajātanissaya)들보다 새로운 것은 색·소리·냄새·맛의 장소뿐이라는 의미이다. 그러나 대상인 이것들은 대상연의 법들이 여러 연의 상태가 됨에서 설해졌으므로, 모든 것을 초과한 연을 고려할 때 이것들의 새로움은 없다. 감관(indriya) 등에서 새로운 것은 없다는 것은, 물질적 생명기능(rūpajīvitindriya) 또한 정신적 생명기능(arūpajīvitindriya)보다 새로운 연의 상태가 없다고 생각하여 새로움을 설하지 않은 것이다. 그러나 그것은 전생연의 상태이기 때문에 새로운 것이다. 덩어리진 음식(kabaḷīkārāhāra)은 전생연과 함께 7가지 연의 상태로 연결되어야 한다.

อากาโรติ มูลาทิอากาโร. อตฺโถติ เตนากาเรน อุปการกตา. ‘‘เยนากาเรนา’’ติ เอตสฺส วา อตฺถวจนํ ‘‘เยนตฺเถนา’’ติ. วิปากเหตูสุเยว ลพฺภตีติ เอตฺถ อโมหวิปากเหตุสฺส อธิปติปจฺจยภาโว จ โลกุตฺตรวิปาเกเยว ลพฺภตีติ. เอวํ สพฺพตฺถ ลพฺภมานาลพฺภมานํ สลฺลกฺเขตพฺพํ. วิปฺปยุตฺตํ อปฐิตฺวา ‘‘ฉหากาเรหี’’ติ ปุริมปาโฐ, ตํ ปน ปฐิตฺวา ‘‘สตฺตหากาเรหี’’ติ ปฐนฺติ. อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉโท เหตฺถ วุจฺจติ, น จ ยํ อารมฺมณํ นิสฺสโย โหติ, ตํ วิปฺปยุตฺตํ น โหตีติ.

양상(ākāra)이란 뿌리 등의 양상이다. 의미(attha)란 그 양상으로써 도움을 주는 상태이다. ‘어떤 양상으로’라는 것의 의미를 ‘어떤 의미로’라고 말한 것이다. ‘과보의 원인에서만 얻어진다’는 것은 여기서 어리석음 없음(amoha)인 과보 원인의 증상연 상태가 출세간의 과보에서만 얻어진다는 것이다. 이와 같이 모든 곳에서 얻어지는 것과 얻어지지 않는 것을 관찰해야 한다. 이숙(vippayutta)을 읽지 않고 ‘여섯 가지 양상으로’라고 한 이전의 독송이 있으나, 그것을 읽어서 ‘일곱 가지 양상으로’라고 읽는다. 여기서는 가장 뛰어난 구분(ukkaṭṭhaparicchedo)이 설해지는데, 어떤 대상이 의지(nissaya)가 된다고 해서 그것이 이숙(vippayutta)이 되지 않는 것은 아니기 때문이다.

อนนฺตรสมนนฺตเรสุ ยํ กมฺมปจฺจโย โหติ, ตํ น อาเสวนปจฺจโย. ยญฺจ อาเสวนปจฺจโย โหติ, น ตํ กมฺมปจฺจโยติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ปกตูปนิสฺสโย ปกตูปนิสฺสโยวา’’ติ วุตฺตํ, กมฺมปจฺจโยปิ ปน โส โหติ, ตสฺมา ‘‘กมฺมปจฺจโย จา’’ติ ปฐนฺติ. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – ปกตูปนิสฺสโย เยภุยฺเยน ปกตูปนิสฺสโยว โหติ, โกจิ ปเนตฺถ กมฺมปจฺจโย จ โหตีติ. ‘‘อารมฺมณปุเรชาเต ปเนตฺถ อินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตปจฺจยตา น ลพฺภตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อารมฺมณปุเรชาตนฺติ ยทิ กญฺจิ อารมฺมณภูตํ ปุเรชาตํ วุตฺตํ, อารมฺมณภูตสฺส วตฺถุสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจยตา ลพฺภตีติ สา น ลพฺภตีติ น วตฺตพฺพา. อถ ปน [Pg.197] วตฺถุปุเรชาตโต อญฺญํ วตฺถุภาวรหิตารมฺมณเมว ‘‘อารมฺมณปุเรชาต’’นฺติ วุตฺตํ, ตสฺส นิสฺสยปจฺจยตา น ลพฺภตีติ ‘‘นิสฺสยินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตปจฺจยตา น ลพฺภตี’’ติ วตฺตพฺพํ. อิโต อุตฺตริปีติ ปุเรชาตโต ปรโตปีติ อตฺโถ, อิโต วา อินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตโต นิสฺสยินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตโต วา อุตฺตริ อารมฺมณาธิปติอาทิ จ ลพฺภมานาลพฺภมานํ เวทิตพฺพนฺติ อตฺโถ วตฺตพฺโพ. กมฺมาทีสุ ปน ลพฺภมานาลพฺภมานํ น วกฺขตีติ ปุริโมเยเวตฺถ อตฺโถ อธิปฺเปโต.

무간(anantara)·동무간(samanantara)에서 업연(kammapaccaya)이 되는 것은 수행연(āsevanapaccaya)이 되지 않는다. 그리고 수행연이 되는 것은 업연이 되지 않는다고 보아야 한다. “본래적 의지연은 본래적 의지연일 뿐이다”라고 설해졌으나, 그것은 업연도 되기 때문에 “업연이기도 하다”라고 읽는다. 여기서 이 의미는, 본래적 의지연은 대체로 본래적 의지연일 뿐이지만, 여기서 어떤 것은 업연이기도 하다는 것이다. “대상전생(ārammaṇapurejāta)에서는 여기서 기능(indriya)·이숙(vippayutta)의 연의 상태가 얻어지지 않는다”라고 설해졌다. 거기서 대상전생이란 만약 어떤 대상이 된 전생(법)을 말한다면, 대상이 된 토대(vatthu)의 이숙연 상태는 얻어지므로 그것이 얻어지지 않는다고 말해서는 안 된다. 그러나 토대전생(vatthupurejāta)과는 다른, 토대의 상태가 없는 대상만을 ‘대상전생’이라 하였다면, 그것의 의지연(nissayapaccaya) 상태는 얻어지지 않으므로 “의지·기능·이숙의 연의 상태가 얻어지지 않는다”라고 설해야 한다. ‘이보다 위로도(ito uttaripi)’라는 것은 전생연보다 이후로도라는 의미이거나, 이 기능·이숙에서보다 위로, 즉 의지·기능·이숙에서보다 위로 대상증상연 등이 얻어지는 것과 얻어지지 않는 것을 알아야 한다는 의미로 설해져야 한다. 업(kamma) 등에서는 얻어지는 것과 얻어지지 않는 것을 설하지 않을 것이기에 이전의 의미가 여기서 의도된 것이다.

‘‘กพฬีกาโร อาหาโร อาหารปจฺจโยวา’’ติ ปุริมปาโฐ, อตฺถิอวิคตปจฺจโยปิ ปน โส โหติ, เตน ‘‘กพฬีกาโร อาหาโร อาหารปจฺจยตฺตํ อวิชหนฺโตว อตฺถิอวิคตานํ วเสน อปเรหิปิ ทฺวีหากาเรหิ อเนกปจฺจยภาวํ คจฺฉตี’’ติ ปฐนฺติ.

“덩어리진 음식은 음식연(āhārapaccaya)일 뿐이다”라는 이전의 독송이 있으나, 그것은 존재연(atthipaccaya)과 비이탈연(avigatapaccaya)도 된다. 그러므로 “덩어리진 음식은 음식연의 상태를 버리지 않으면서 존재·비이탈의 세력을 통해 다른 두 가지 양상으로 여러 연의 상태에 이른다”라고 읽는다.

‘‘ยถานุรูปํ ฌานปจฺจเย วุตฺตานํ ทสนฺนํ เหตุอธิปตีนญฺจาติ อิเมสํ วเสนา’’ติ ปุริมปาโฐ, ‘‘ยถานุรูปํ ฌานปจฺจเย วุตฺตานํ มคฺควชฺชานํ นวนฺนํ เหตุอธิปติฌานานญฺจาติ อิเมสํ วเสนา’’ติ ปจฺฉิมปาโฐ, เตสุ วิจาเรตฺวา ยุตฺโต คเหตพฺโพ.

“‘선(jhāna)의 조건에서 설해진 바와 같이 적절하게 열 가지 원인(hetu)과 증상(adhipati) 등의 힘에 의해서’라는 것이 이전의 독송(구절)이고, ‘선(jhāna)의 조건에서 설해진 바와 같이 적절하게 도(magga)를 제외한 아홉 가지 원인·증상·선 등의 힘에 의해서’라는 것이 이후의 독송이다. 이들 중에서 검토하여 적절한 것을 취해야 한다.”

สมนนฺตรนิรุทฺธตาย อารมฺมณภาเวน จ สทิโส ปจฺจยภาโว ปจฺจยสภาคตา, วิรุทฺธปจฺจยตา ปจฺจยวิสภาคตา. ‘‘อิมินา อุปาเยนา’’ติ วจนโต เหตุอาทีนํ สหชาตานํ สหชาตภาเวน สภาคตา, สหชาตาสหชาตานํ เหตุอารมฺมณาทีนํ อญฺญมญฺญวิสภาคตาติ เอวมาทินา อุปาเยน สภาคตา วิสภาคตา โยเชตพฺพา.

“직후에 소멸함(등무간)과 대상이 됨(소연)에 있어서 서로 같은 조건의 성질이 조건의 공통성(paccayasabhāgatā)이고, 반대되는 조건의 성질이 조건의 차별성(paccayavisabhāgatā)이다. ‘이러한 방법으로’라는 말에 따라, 원인(hetu) 등의 구생연(sahajātā)들은 구생(함께 일어남)하는 상태로서 공통성이 있고, 구생연과 비구생연인 원인·소연 등의 조건들은 서로 차별성이 있다는 등의 방법으로 공통성과 차별성을 결합해야 한다.”

ชนกาเยว, น อชนกาติ ชนกภาวปฺปธานาเยว หุตฺวา ปจฺจยา โหนฺติ, น อุปตฺถมฺภกภาวปฺปธานาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เยสํ เหตุอาทโย ปจฺจยา โหนฺติ, เต เตหิ วินา เนว อุปฺปชฺชนฺติ, น จ ปวตฺตนฺตีติ เตสํ อุภยปฺปธานตา วุตฺตา. น หิ เต อนนฺตราทโย วิย ชนเนเนว ปวตฺตึ กโรนฺตีติ.

“생성하는 것일 뿐 생성하지 않는 것이 아니라는 것은, 생성하는 상태가 주된 것이 되어 조건이 되는 것이지, 보조하는 상태가 주된 것이 되는 것이 아니라는 의미로 보아야 한다. 원인 등의 조건이 되는 법들은 그것들 없이는 결코 일어나지 않고 유지되지도 않으므로, 그것들의 두 가지(발생과 유지) 주도성이 설해졌다. 참으로 그것들은 등무간연 등과 같이 생성하는 것만으로 유지를 가능하게 하지는 않기 때문이다.”

สพฺเพสํ ฐานํ การณภาโว สพฺพฏฺฐานํ, ตํ เอเตสํ อตฺถีติ สพฺพฏฺฐานิกา. อุปนิสฺสยํ ภินฺทนฺเตน ตโยปิ อุปนิสฺสยา วตฺตพฺพา, อภินฺทิตฺวา [Pg.198] วา อุปนิสฺสยคฺคหณเมว กาตพฺพํ. ตตฺถ ภินฺทนํ ปกตูปนิสฺสยสฺส รูปานํ ปจฺจยตฺตาภาวทสฺสนตฺถํ, อารมฺมณานนฺตรูปนิสฺสยานํ ปน ปุพฺเพ อารมฺมณาธิปติอนนฺตรคฺคหเณหิ คหิตตฺตา เตสุ เอกเทเสน อนนฺตรูปนิสฺสเยน อิตรมฺปิ ทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ปุเรชาตปจฺฉาชาตาปิ อสพฺพฏฺฐานิกา อรูปรูปานญฺเญว ยถากฺกเมน ปจฺจยภาวโตติ เอตฺถ ปุเรชาตปจฺจโย อนนฺตราทีสุ เอว วตฺตพฺโพ ตํสมานคติกตฺตา, น จ ยุคฬภาโว ปจฺฉาชาเตน สห กถเน การณํ อสพฺพฏฺฐานิกทสฺสนมตฺตสฺส อธิปฺเปตตฺตาติ ตํ ตตฺถ ปฐิตฺวา ‘‘ปจฺฉาชาโตปิ อสพฺพฏฺฐานิโก รูปานํเยว ปจฺจยภาวโต’’ติ ปฐนฺติ.

“모든 장소(상태)의 원인이 되는 성질이 일체처(sabbaṭṭhāna)이며, 그것이 이들에게 있다는 것이 일체처적(sabbaṭṭhānikā)인 것이다. 강력한 의지처(upanissaya)를 구분할 때는 세 가지 강력한 의지처를 모두 말해야 하고, 구분하지 않을 때는 강력한 의지처라고만 잡아야 한다. 거기서 구분하는 것은 자연적 강력한 의지처(pakatūpanissaya)가 물질들의 조건이 되지 못함을 보이기 위함이며, 소연·등무간 강력한 의지처는 이전에 소연·증상·등무간을 취할 때 포함되었으므로, 그들 중 일부분인 등무간 강력한 의지처로 나머지 또한 나타낸다고 보아야 한다. 전생연(purejāta)과 후생연(pacchājāta) 또한 일체처적이 아닌데, 순서대로 무색법과 색법에 대해서만 조건이 되기 때문이다. 여기서 전생연은 등무간연 등에서 말해야 하는데, 그와 같은 경로를 따르기 때문이다. 또한 쌍(yugaḷa)을 이루는 상태가 후생연과 함께 설해지는 원인은 아니며, 단지 일체처적이 아님을 보여주려는 의도일 뿐이므로, 그것을 거기서 읽고 ‘후생연 또한 물질들에 대해서만 조건이 되므로 일체처적이 아니다’라고 읽는다.”

ปจฺจยนิทฺเทสปกิณฺณกวินิจฺฉยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

“조건의 명시(연설)에 대한 잡다한 판별의 설명이 끝났다.”

ปุจฺฉาวาโร

“질문의 장(Pucchāvāra)”

๑. ปจฺจยานุโลมวณฺณนา

1. “조건의 순차적 설명(Paccayānuloma-vaṇṇanā)”

เอเกกํ ติกทุกนฺติ เอเกกํ ติกํ ทุกญฺจาติ อตฺโถ, น ติกทุกนฺติ.

“‘각각의 삼법(tika)과 이법(duka)’이라는 것은 각각 하나의 삼법과 하나의 이법이라는 의미이지, 삼법-이법(복합된 것)이 아니라는 뜻이다.”

ปจฺจยา เจวาติ เย กุสลาทิธมฺเม ปฏิจฺจาติ วุตฺตา, เต ปฏิจฺจตฺถํ ผรนฺตา กุสลาทิปจฺจยา เจวาติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘เต จ โข สหชาตาวา’’ติ. เยหิ ปน เหตาทิปจฺจเยหิ อุปฺปตฺติ วุตฺตา, เต สหชาตาปิ โหนฺติ อสหชาตาปีติ. เอตฺถ ปฏิจฺจสหชาตวาเรหิ สมานตฺเถหิ ปฏิจฺจสหชาตาภิธาเนหิ สมานตฺถํ โพเธนฺเตน ภควตา ปจฺฉิมวาเรน ปุริมวาโร, ปุริมวาเรน จ ปจฺฉิมวาโร จ โพธิโตติ เวทิตพฺโพ. เอส นโย ปจฺจยนิสฺสยวาเรสุ สํสฏฺฐสมฺปยุตฺตวาเรสุ จ, เอวญฺจ นิรุตฺติโกสลฺลํ ชนิตํ โหตีติ.

“‘조건들이기도 하고’라는 것은 유익한 법 등을 ‘의지하여’라고 설해진 것들이, 그 의지하는 의미에 스며들면서 유익한 법 등의 조건들이기도 하다는 의미이다. 그래서 ‘그것들은 참으로 구생연들이다’라고 말씀하신 것이다. 원인 등의 조건에 의해 발생한다고 설해진 것들은 구생(함께 일어남)이기도 하고 비구생이기도 하다. 여기서 의지하는 장(paṭiccavāra)과 구생의 장(sahajātavāra)이 같은 의미이므로, 의지함과 구생함의 명칭으로 같은 의미를 일깨워주시는 세존께서는 나중의 장으로 이전의 장을, 이전의 장으로 나중의 장을 깨닫게 하신 것임을 알아야 한다. 이러한 방식은 조건의 의지처 장(paccayanissayavāra)과 혼합·상응 장(saṃsaṭṭhasampayuttavāra)에서도 마찬가지이며, 이렇게 하여 언어적 숙련(niruttikosalla)이 생기게 된다.”

‘‘เต เต ปน ปญฺเห อุทฺธริตฺวา ปุน กุสโล เหตุ เหตุสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมาน’’นฺติ ลิขิตํ. ‘‘กุสลา เหตู สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธาน’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๐๑) ปญฺหาวารปาโฐติ ปมาทเลขา เอสาติ ปาฬิยํ อาคตปาฐเมว ปฐนฺติ. ปุริมวาเรสุ สหชาตนิสฺสยสมฺปยุตฺตปจฺจยภาเวหิ กุสลาทิธมฺเม นิยเมตฺวา ตสฺมึ นิยเม กุสลาทีนํ เหตุปจฺจยาทีหิ อุปฺปตฺตึ ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชนํ กตํ, น ตตฺถ ‘‘อิเม นาม เต ธมฺมา เหตาทิปจฺจยภูตา’’ติ วิญฺญายนฺติ, ตสฺมา ตตฺถ ‘‘สิยา กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย [Pg.199] เหตุปจฺจยา’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๒๕) เอวมาทีหิ สงฺคหิเต ปฏิจฺจตฺถาทิผรณกภาเว เหตาทิปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺเนสุ เหตาทิปจฺจยานํ นิจฺฉยาภาวโต ปญฺหา นิชฺชฏา นิคฺคุมฺพา จ กตฺวา น วิภตฺตา, อิธ ปน ‘‘สิยา กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวมาทีหิ สงฺคหิตา เหตาทิปจฺจยภูตา กุสลาทโย ปจฺจยุปฺปนฺนา จ นิจฺฉิตา, น โกจิ ปุจฺฉาสงฺคหิโต อตฺโถ อนิจฺฉิโต นาม อตฺถีติ อาห ‘‘สพฺเพปิ เต ปญฺหา นิชฺชฏา นิคฺคุมฺพา จ กตฺวา วิภตฺตา’’ติ. ปญฺหา ปน อุทฺธริตฺวา วิสฺสชฺชนํ สพฺพตฺถ สมานนฺติ น ตํ สนฺธาย นิชฺชฏตา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา.

“‘그 여러 질문을 제기하고 다시 유익한 원인은 원인과 상응하는 법들의 (조건이다)’라고 기록되어 있다. ‘유익한 원인들은 상응하는 온(khandha)들의 (조건이다)’라는 것이 질문의 장의 독송 구절인데, 이것은 기록상의 실수이므로 성전에 전해지는 독송 구절 그대로 읽는다. 이전의 장들에서 구생·의지·상응의 조건 상태로 유익한 법 등을 규정하고, 그 규정 속에서 유익한 법 등이 원인 조건 등에 의해 발생하는지를 물어 답변이 이루어졌다. 거기서는 ‘이러한 법들이 원인 등의 조건이 된 것이다’라고 알려지지 않는다. 그러므로 거기서 ‘유익한 법을 의지하여 유익한 법이 원인 조건에 의해 일어날 수 있는가’ 등의 방식으로 포함된 의지함의 의미 등에 스며드는 상태는 원인 등의 조건과 조건에서 생긴 법들에 대해 원인 등의 조건이 확정되지 않았기 때문에, 질문들이 얽힘이 없고 덩어리짐이 없게 분석되지 않았다. 그러나 여기서는 ‘유익한 법이 유익한 법에게 원인 조건으로 조건이 될 수 있는가’ 등의 방식으로 포함된 원인 등의 조건이 된 유익한 법 등과 조건에서 생긴 법들이 확정되었으므로, 질문에 포함된 어떤 의미도 확정되지 않은 것이 없다는 뜻에서 ‘그 모든 질문은 얽힘이 없고 덩어리짐이 없게 분석되었다’라고 말씀하신 것이다. 그러나 질문을 제기하여 답변하는 것은 모든 곳에서 동일하므로, 그것을 염두에 두고 얽힘이 없다고 말한 것은 아님을 알아야 한다.”

อุปฺปตฺติยา ปญฺญาปิตตฺตาติ ปุจฺฉามตฺเตเนว อุปฺปตฺติยา ฐปิตตฺตา ปกาสิตตฺตา, นานปฺปกาเรหิ วา ญาปิตตฺตาติ อตฺโถ.

“‘발생에 의해 알려졌기 때문에’라는 것은 질문만으로 발생이 설정되고 밝혀졌기 때문이거나, 다양한 방식으로 알려졌기 때문이라는 의미이다.”

๒๕-๓๔. ปริกปฺปปุจฺฉาติ วิธิปุจฺฉา. กึ สิยาติ เอโส วิธิ กึ อตฺถีติ อตฺโถ. กึ สิยา, อถ น สิยาติ สมฺปุจฺฉนํ วา ปริกปฺปปุจฺฉาติ วทติ. กิมิทํ สมฺปุจฺฉนํ นาม? สเมจฺจ ปุจฺฉนํ, ‘‘กึ สุตฺตนฺตํ ปริยาปุเณยฺย, อถ อภิธมฺม’’นฺติ อญฺเญน สห สมฺปธารณนฺติ อตฺโถ. โย กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยา, โส กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ สิยาติ เอตสฺมึ อตฺเถ สติ ปจฺฉาชาตวิปากปจฺจเยสุปิ สพฺพปุจฺฉานํ ปวตฺติโต ‘‘โย กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย ปจฺฉาชาตปจฺจยา วิปากปจฺจยา, โส กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ สิยา’’ติ อยมตฺโถ วิญฺญาเยยฺย, ตถา จ สติ ปจฺฉาชาตปจฺจยา วิปากปจฺจยาติ อุปฺปชฺชมานํ นิทฺธาเรตฺวา ตสฺส กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ภวนสฺส ปุจฺฉนโต กุสลานํ เตหิ ปจฺจเยหิ อุปฺปตฺติ อนุญฺญาตาติ อาปชฺชติ, น จ ตํตํปจฺจยา อุปฺปชฺชมานานํ กุสลาทีนํ กุสลาทิธมฺเม ปฏิจฺจ ภวนมตฺถิตา เอตฺถ ปุจฺฉิตา, อถ โข อุปฺปตฺติ, เอวญฺจ กตฺวา วิสฺสชฺชเน ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชตี’’ติ อุปฺปตฺติเยว วิสฺสชฺชิตาติ, ตสฺมา อยมตฺโถ สโทโสติ ‘‘อถ วา’’ติ อตฺถนฺตรวจนํ วุตฺตํ.

“25-34. 가정하는 질문(parikappapucchā)이란 형식(방법)에 대한 질문이다. ‘~일 수 있는가(kiṃ siyā)’라는 것이 이 형식이며 ‘있는가’라는 의미이다. ‘~일 수 있는가, 아니면 아닐 수 있는가’라고 함께 묻는 것을 가정하는 질문이라고 한다. ‘함께 묻는 것(sampucchana)’이란 무엇인가? 모여서 묻는 것, 즉 ‘경장을 공부해야 하는가, 아니면 논장을 공부해야 하는가’라고 다른 것과 함께 고려하는 것을 의미한다. 원인 조건에 의해 일어날 수 있는 유익한 법이, 유익한 법을 의지하여 일어날 수 있는가라는 이 의미가 있을 때, 후생연과 과보연에서도 모든 질문이 진행되므로 ‘후생연이나 과보연에 의해 일어날 수 있는 유익한 법이, 유익한 법을 의지하여 일어날 수 있는가’라는 이 의미가 알려질 것이다. 그렇게 될 경우, 후생연이나 과보연에 의해 일어나는 것을 가려내어 그것이 유익한 법을 의지하여 존재하는지를 묻는 것이 되므로, 유익한 법들이 그러한 조건들에 의해 발생함이 허용되는 셈이 된다. 그러나 그러한 각각의 조건에 의해 일어나는 유익한 법 등이 유익한 법 등을 의지하여 존재하는지를 여기서 묻는 것이 아니라, 오직 발생(uppatti)에 대해 묻는 것이다. 그래서 답변에서 ‘유익한 법을 의지하여 유익한 법이 일어난다’라고 오직 발생에 대해서만 답변된 것이다. 그러므로 이 (전자의) 의미에는 결함이 있다고 보고 ‘또는(atha vā)’이라며 다른 의미의 설명을 하신 것이다.”

ตตฺถ ‘‘กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ อุปฺปตฺตึ อนุชานิตฺวา ‘‘เหตุปจฺจยา สิยา เอต’’นฺติ ตสฺสา เหตุปจฺจยา ภวนปุจฺฉนํ, ‘‘อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยา’’ติ เหตุปจฺจยา อุปฺปตฺตึ อนุชานิตฺวา ตสฺสา ‘‘สิยา เอต’’นฺติ ภวนปุจฺฉนญฺจ น ยุตฺตํ. อนุญฺญาตญฺหิ นิจฺฉิตเมวาติ. ตสฺมา อนนุชานิตฺวา [Pg.200] ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยา’’ติ เอวํ ยถาวุตฺตํ อุปฺปชฺชนํ กึ สิยาติ ปุจฺฉตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อุปฺปชฺเชยฺยาติ วา อิทมฺปิ สมฺปุจฺฉนเมว, กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม กึ อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยาติ อตฺโถ. สิยาติ ยถาปุจฺฉิตสฺเสว อุปฺปชฺชนสฺส สมฺภวํ ปุจฺฉติ ‘‘กึ เอวํ อุปฺปชฺชนํ สิยา สมฺภเวยฺยา’’ติ, อยํ นโย สิยาสทฺทสฺส ปจฺฉาโยชเน. ยถาฐาเนเยว ปน ฐิตา ‘‘สิยา’’ติ เอสา สามญฺญปุจฺฉา, ตาย ปน ปุจฺฉาย ‘‘อิทํ นาม ปุจฺฉิต’’นฺติ น วิญฺญายตีติ ตสฺสาเยว ปุจฺฉาย วิเสสนตฺถํ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยา’’ติ ปุจฺฉติ, เอวํ วิเสสิตพฺพวิเสสนภาเวน ทฺเวปิ ปุจฺฉา เอกาเยว ปุจฺฉาติ ทฏฺฐพฺพา.

이 부분에서 '유익한 법이 생겨날 것이다'라고 발생을 인정한 뒤, '이것이 원인 조건(인연)에 의할 수 있는가'라고 그 원인 조건에 의한 존재 여부를 묻는 것과, '원인 조건에 의해 생겨날 것이다'라고 원인 조건에 의한 발생을 인정한 뒤, 그 발생에 대해 '그럴 수 있는가'라고 존재 여부를 묻는 것은 적절하지 않다. 왜냐하면 승인된 것은 이미 확정된 것이기 때문이다. 그러므로 발생을 미리 인정하지 않은 채 '유익한 법을 연하여 유익한 법이 원인 조건에 의해 생겨날 수 있는가'라고 이와 같이 말한 대로의 발생이 무엇인지를 묻는 것이라고 보아야 한다. '생겨날 것이다(uppajjeyya)'라는 말 또한 단지 질문일 뿐이며, 유익한 법을 연하여 유익한 법이 원인 조건에 의해 생겨나는지를 뜻한다. '일 수 있는가(siyā)'라는 말은 질문된 그대로의 발생의 가능성을 묻는 것이니, '이와 같은 발생이 있을 수 있는가, 가능한가'라는 뜻이다. 이것은 'siyā'라는 단어를 뒤에 배치하는 방식이다. 그러나 본래 자리에 머물러 있는 'siyā'는 일반적인 질문이며, 그 질문만으로는 '이것을 묻는다'는 것이 알려지지 않으므로, 그 질문을 한정하기 위해 '유익한 법을 연하여 유익한 법이 원인 조건에 의해 생겨날 수 있는가'라고 묻는 것이다. 이와 같이 한정되어야 할 것(visesitabba)과 한정하는 것(visesana)의 관계에 의해 두 질문은 결국 하나의 질문이라고 보아야 한다.

คมนุสฺสุกฺกวจนนฺติ คมนสฺส สมานกตฺตุกปจฺฉิมกาลกิริยาเปกฺขวจนนฺติ อตฺโถ. ยทิปิ ปฏิคมนุปฺปตฺตีนํ ปุริมปจฺฉิมกาลตา นตฺถิ, ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนานํ ปน สหชาตานมฺปิ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน คหณํ ปุริมปจฺฉิมภาเวเนว โหตีติ คหณปฺปวตฺติอาการวเสน ปจฺจยายตฺตตาอตฺตปฏิลาภสงฺขาตานํ ปฏิคมนุปฺปตฺติกิริยานมฺปิ ปุริมปจฺฉิมกาลโวหาโร โหตีติ ทฏฺฐพฺโพ. คมนํ วา อุปฺปตฺติ เอวาติ คจฺฉนฺตสฺส ปฏิคมนํ อุปฺปชฺชนฺตสฺส ปฏิอุปฺปชฺชนํ สมานกิริยา. ปฏิกรณญฺหิ ปฏิสทฺทตฺโถติ. ตสฺมา ‘‘กุสลํ ธมฺม’’นฺติ อุปโยคนิทฺทิฏฺฐํ ปจฺจยํ อุปฺปชฺชมานํ ปฏิจฺจ ตทายตฺตุปฺปตฺติยา ปฏิคนฺตฺวาติ อยเมตฺถ อตฺโถ, เตน ปฏิจฺจาติ สหชาตปจฺจยํ กตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. สหชาตปจฺจยกรณญฺหิ อุปฺปชฺชมานาภิมุขอุปฺปชฺชมานํ ปฏิคมนํ, ตํ กตฺวาติ ปฏิจฺจสทฺทสฺส อตฺโถติ.

'가려는 의욕의 표현(gamanussukkavacana)'이란 가는 행위와 동일한 행위자의 후속 시점의 동작을 기대하는 표현이라는 뜻이다. 비록 뒤따라감(paṭigamana)과 발생(uppatti) 사이에 전후 시점의 차이가 없다 하더라도, 함께 생겨나는(구생) 조건과 조건 지어진 법들의 경우에도 조건과 조건 지어진 법의 상태로 파악하는 것은 오직 전후 관계를 통해서만 이루어진다. 따라서 파악이 일어나는 방식에 따라, 조건에 의존하여 자기 존재를 얻는 것으로 일컬어지는 뒤따라감과 발생의 행위들에 대해서도 전후 시점의 표현이 사용된다고 보아야 한다. 또는 가는 것(gamana)이 곧 발생이다. 그러므로 가는 자에게 뒤따라감(paṭigamana)이 있고, 생겨나는 자에게는 그에 대응하는 발생(paṭiuppajjana)이 있는 것이 동일한 행위이다. 'paṭi-'라는 접두사의 의미는 '대응하여 행함(paṭikaraṇa)'이기 때문이다. 그러므로 '유익한 법을(kusalaṃ dhammaṃ)'이라고 대격으로 표시된 조건을 발생하면서 연하여(의지하여), 그 조건에 의존한 발생으로 뒤따라간다는 것이 여기서의 뜻이다. 그에 따라 '연하여(paṭicca)'라는 말은 '함께 생겨나는 조건(구생연)을 삼아서'라고 말한 것이 된다. 왜냐하면 함께 생겨나는 조건을 만드는 것은 발생하는 것에 직면하여 발생하는 것을 뒤따라가는 것이며, 그렇게 하는 것이 'paṭicca'라는 단어의 의미이기 때문이다.

๓๕-๓๘. ตาสุ ปาฬิยํ ทฺเวเยว ทสฺสิตาติ เหตารมฺมณทุเก ทฺวินฺนํ ปุจฺฉานํ ทสฺสิตตฺตา วุตฺตํ. เอตฺถ จ เอกมูลกาทิภาโว ปุจฺฉานํ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ, ปจฺจยานํ ปน วเสน สพฺพปฐโม ปจฺจยนฺตเรน อโวมิสฺสกตฺตา สุทฺธิกนโย, ทุติโย อารมฺมณาทีสุ เอเกกสฺส เหตุ เอว เอกมูลกนฺติ กตฺวา เอกมูลกนโย. เอวํ เหตารมฺมณทุกาทีนํ อธิปติอาทีนํ มูลภาวโต ทุกมูลกาทโย นยา เวทิตพฺพา. เตวีสติมูลกนโย จ ตโต ปรํ มูลสฺส อภาวโต ‘‘สพฺพมูลก’’นฺติ ปาฬิยํ วุตฺโต. ตตฺถ นปุํสกนิทฺเทเสน เอก…เป… สพฺพมูลกํ ปจฺจยคมนํ ปาฬิคมนํ วาติ วิญฺญายติ, เอก…เป… สพฺพมูลกํ นยํ อสมฺมุยฺหนฺเตนาติ อุปโยโค วา[Pg.201], อิธ จ สพฺพมูลกนฺติ จ เตวีสติมูลกสฺเสว วุตฺตตฺตา ปจฺจนีเย วกฺขติ ‘‘ยถา อนุโลเม เอเกกสฺส ปทสฺส เอกมูลกํ…เป… ยาว เตวีสติมูลกํ, เอวํ ปจฺจนีเยปิ วิตฺถาเรตพฺพ’’นฺติ (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ๑.๔๒-๔๔).

35-38. 그것들 중 성전(Pāḷi)에서는 오직 두 가지만 제시되었는데, 이는 인연(hetu)과 소연연(ārammaṇa)의 두 법의 묶음(duka)에서 두 질문이 제시되었기 때문에 말한 것이다. 그리고 여기서 질문들의 일근본(ekamūlaka) 등의 상태가 언급된 것으로 이해해야 한다. 그러나 조건(paccaya)들에 따르면, 맨 처음은 다른 조건과 섞이지 않았으므로 순수 방식(suddhikanayo)이고, 두 번째는 소연연 등에서 각각의 원인(hetu)만을 하나의 근본으로 삼았으므로 일근본 방식(ekamūlakanayo)이다. 이와 같이 인연-소연연의 묶음 등과 증상연(adhipati) 등이 근본이 되므로 이근본(dukamūlaka) 등의 방식들을 알아야 한다. 그리고 23근본 방식(tevīsatimūlakanayo)은 그 이상의 근본이 없으므로 성전에서 '일체근본(sabbamūlaka)'이라고 언급되었다. 거기서 중성으로 지칭된 것은 '일(eka) … 내지 … 일체근본의 조건의 전개는 성전의 전개이다'라고 이해되거나, 혹은 '일 … 내지 … 일체근본의 방식을 혼동하지 않는 이가'라는 대격으로 이해된다. 그리고 여기서는 일체근본이 바로 23근본을 말하는 것이므로, 부정(paccanīya) 부분에서 "순결(anuloma)에서 각각의 구절에 대해 일근본 … 내지 … 23근본까지인 것처럼, 부정에서도 이와 같이 상세히 설명해야 한다"라고 말할 것이다.

๓๙-๔๐. ‘‘อารมฺมณปจฺจยา เหตุปจฺจยาติ เอตฺตาวตา อารมฺมณปจฺจยํ อาทึ กตฺวา เหตุปจฺจยปริโยสาโน เอกมูลกนโย ทสฺสิโต’’ติ วุตฺตํ, เอวํ สติ วินเย วิย จกฺกพนฺธนวเสน ปาฬิคติ อาปชฺชติ, น เหฏฺฐิมโสธนวเสน. เหฏฺฐิมโสธนวเสน จ อิธ อภิธมฺเม ปาฬิ คตา, เอวญฺจ กตฺวา วิสฺสชฺชเน ‘‘อารมฺมณปจฺจยา เหตุยา ตีณิ, อธิปติปจฺจยา ตีณิ, อธิปติปจฺจยา เหตุยา นว, อารมฺมเณ ตีณี’’ติอาทินา เหฏฺฐิมํ โสเธตฺวาว ปาฬิ ปวตฺตา. โย เจตฺถ ‘‘เอกมูลกนโย’’ติ วุตฺโต, โส สุทฺธิกนโยว. โส จ วิเสสาภาวโต อารมฺมณมูลกาทีสุ น ลพฺภติ. น หิ อารมฺมณาทีสุ ตสฺมึ ตสฺมึ อาทิมฺหิ ฐปิเตปิ ปจฺจยนฺตเรน สมฺพนฺธาภาเวน อาทิมฺหิ วุตฺตสุทฺธิกโต วิเสสตฺโถ ลพฺภติ, เตเนว วิสฺสชฺชเนปิ อารมฺมณมูลกาทีสุ สุทฺธิกนโย น ทสฺสิโตติ, ตสฺมา ‘‘อารมฺมณปจฺจยา เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา อธิปติปจฺจยา…เป… อารมฺมณปจฺจยา อวิคตปจฺจยา’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๓๙) อยํ เหฏฺฐิมโสธนวเสน เอกสฺมึ อารมฺมณปจฺจเย เหตุปจฺจยาทิเก โยเชตฺวา วุตฺโต เอกมูลกนโย ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘อารมฺมณปจฺจยา…เป… อวิคตปจฺจยา’’ติ วา เอกมูลเกสุ อนนฺตรปจฺจยสฺส มูลกํ อารมฺมณํ ทสฺเสตฺวา เอกมูลกาทีนิ สํขิปิตฺวา สพฺพมูลกสฺสาวสาเนน อวิคตปจฺจเยน นิฏฺฐาปิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อธิปติปจฺจยา อนนฺตรปจฺจยา สมนนฺตรปจฺจยา สหชาตปจฺจยา อญฺญมญฺญปจฺจยาติ อิทํ มูลเมว ทสฺเสตฺวา เอกมูลกาทีนํ สํขิปนํ ทฏฺฐพฺพํ, น สุทฺธิกทสฺสนํ, นาปิ สพฺพมูลเก กติปยปจฺจยทสฺสนํ.

39-40. "'소연연에서 인연으로'라는 이 대목까지 소연연을 시작으로 하고 인연을 끝으로 하는 일근본 방식이 제시되었다"라고 설명되었다. 상황이 이러하다면 율장(Vinaya)에서처럼 바퀴를 묶는 방식(cakkabandhana)에 따라 성전의 흐름이 생기며, 아래의 것을 씻어내는 방식(heṭṭhimasodhana)에 의한 것이 아니다. 그런데 여기 아비달마에서는 아래의 것을 씻어내는 방식에 따라 성전이 진행되었다. 그렇게 하여 답변(vissajjana)에서 "소연연에서 인연으로 세 가지, 증상연에서 세 가지, 증상연에서 인연으로 아홉 가지, 소연연에서 세 가지"라는 등의 방식으로 아래의 것을 씻어낸 뒤에 성전이 전개된 것이다. 여기서 '일근본 방식'이라고 언급된 것은 바로 순수 방식(suddhikanayo)이다. 그리고 그것은 특별한 차이가 없기 때문에 소연연을 근본으로 하는 방식 등에서는 나타나지 않는다. 왜냐하면 소연연 등을 각각 처음에 두더라도 다른 조건과의 결합이 없으면, 처음에 언급된 순수 방식과 차별되는 의미를 얻지 못하기 때문이다. 바로 그렇기 때문에 답변에서도 소연연을 근본으로 하는 방식 등에서는 순수 방식이 제시되지 않았다. 그러므로 "소연연에서 인연으로, 소연연에서 증상연으로 … 내지 … 소연연에서 불이연(avigatapaccaya)으로"라는 이것은 아래의 것을 씻어내는 방식에 의해 하나의 소연연에 인연 등을 결합하여 언급한 일근본 방식이라고 보아야 한다. 또는 "소연연에서 … 내지 … 불이연으로"라는 것은 일근본 방식들 중에서 무간연(anantarapaccaya)의 근본인 소연을 보여주고, 일근본 등을 생략하여 일체근본의 마지막인 불이연으로 끝맺은 것이라고 보아야 한다. '증상연에서, 무간연에서, 등무간연에서, 구생연에서, 상호연에서'라는 이것은 근본만을 보여주어 일근본 등을 생략한 것으로 보아야지, 순수 방식을 보여주는 것도 아니며 일체근본에서 몇몇 조건을 보여주는 것도 아니다.

๔๑. ตโต นิสฺสยาทีนิ มูลานิปิ สํขิปิตฺวา อวิคตมูลกนยํ ทสฺเสตุํ ‘‘อวิคตปจฺจยา เหตุปจฺจยา’’ติอาทิ อารทฺธํ. เอตสฺมิญฺจ สุทฺธิกสฺส อทสฺสเนน อารมฺมณมูลกาทีสุ วิสุํ วิสุํ สุทฺธิกนโย น ลพฺภตีติ ญาปิโต โหติ. น หิ อาทิ กตฺถจิ สํเขปนฺตรคโต โหติ. อาทิอนฺเตหิ มชฺฌิมานํ ทสฺสนญฺหิ สงฺเขโป, อาทิโต ปภุติ กติจิ [Pg.202] วตฺวา คติทสฺสนํ วาติ. ทุติยจตุกฺกํ วตฺวา ‘‘วิคตปจฺจยา’’ติ ปทํ อุทฺธริตฺวา ฐปิตํ. เตน โอสานจตุกฺกํ ทสฺเสติ. ตติยจตุกฺกโต ปภุติ วา ปญฺจกมูลานิ สํขิปิตฺวา สพฺพมูลกสฺส อวสาเนน นิฏฺฐเปติ.

41. 그 후 의지연(nissaya) 등의 근본들도 생략하고 불이근본 방식을 보여주기 위해 "불이연에서 인연으로" 등이 시작되었다. 그리고 여기에서 순수 방식이 보이지 않는 것은 소연근본 방식 등에서 각각 별도의 순수 방식이 얻어지지 않음을 알려주는 것이다. 시작 부분은 결코 다른 생략 속에 포함되지 않기 때문이다. 시작과 끝으로 중간의 것들을 보여주는 것이 생략이며, 시작부터 몇 가지를 말하여 흐름을 보여주는 것도 생략이다. 두 번째 4개 조(catukka)를 말한 뒤 '유리연(vigatapaccaya)'이라는 구절을 들어내어 놓았다. 그것으로 마지막 4개 조를 보여준다. 또는 세 번째 4개 조부터 5개 근본들을 생략하고 일체근본의 마지막으로 끝맺는다.

เอตฺถ จ ทุกมูลกาทีสุ ยถา เหตุอารมฺมณทุเกน สทฺธึ อวเสสา ปจฺจยา โยชิตา, เหตารมฺมณาธิปติติกาทีหิ จ อวเสสาวเสสา, เอวํ เหตุอธิปติทุกาทีหิ เหตุอธิปติอนนฺตรติกาทีหิ จ อวเสสาวเสสา โยเชตพฺพา สิยุํ. ยทิ จ สพฺเพสํ ปจฺจยานํ มูลภาเวน โยชิตตฺตา เหตุมูลเก เหตุอธิปติอาทิทุกานํ อธิปติมูลกาทีสุ อธิปติเหตุอาทิทุเกหิ วิเสโส นตฺถิ. เต เอว หิ ปจฺจยา อุปฺปฏิปาฏิยา วุตฺตา, ตถาปิ อารมฺมณมูลกาทีสุ อารมฺมณาธิปติทุกาทีนํ อวเสสาวเสเสหิ, เหตุมูลเก จ เหตุอธิปติอนนฺตรติกาทีนํ อวเสสาวเสเสหิ โยชเน อตฺถิ วิเสโสติ. ยสฺมา ปน เอวํ โยชิยมาเนสุปิ สุขคฺคหณํ น โหติ, น จ ยถาวุตฺตาย โยชนาย สพฺพา สา โยชนา ปญฺญวตา น สกฺกา วิญฺญาตุํ, ตสฺมา ตถา อโยเชตฺวา อนุปุพฺเพเนว โยชนา กตาติ ทฏฺฐพฺพา. ธมฺมานํ เทสนาวิธาเน หิ ภควาว ปมาณนฺติ. คณนาคาถา อาทิมปาเฐ กาจิ วิรุทฺธา, ตสฺมา สุฏฺฐุ คเณตฺวา คเหตพฺพา.

이 2법 뿌리[二法根] 등에서 원인·대상 2법(因所緣二法)과 함께 나머지 연(緣)들이 결합된 것과 같이, 원인·대상·증상 3법 등과 나머지 중의 나머지들이, 이와 같이 원인·증상 2법 등과 원인·증상·무간 3법 등과 나머지 중의 나머지들이 결합되어야 한다. 만일 모든 연들의 뿌리 상태(根性)에 의해 결합되었기 때문에 원인 뿌리에서 원인·증상 등의 2법이 증상 뿌리 등에서 증상·원인 등의 2법과 차이가 없다면, 그것들은 단지 역순으로 설해진 것일 뿐이다. 그럼에도 불구하고 대상 뿌리 등에서 대상·증상 2법 등의 나머지 중의 나머지들과의 결합에 차이가 있고, 원인 뿌리에서 원인·증상·무간 3법 등의 나머지 중의 나머지들과의 결합에 차이가 있다. 그러나 이와 같이 결합될지라도 쉽게 파악되지 않으며, 위에서 말한 결합 방식에 의해 그 모든 결합을 지혜로운 이가 알 수 없는 것도 아니므로, 그와 같이 결합하지 않고 순서대로만 결합이 이루어진 것으로 보아야 한다. 법의 설법 방식에 있어서는 세존만이 기준이기 때문이다. 계산 게송은 처음의 독송에서 일부 모순되므로, 잘 계산하여 파악해야 한다.

‘‘ทฺวาวีสติยา ติเกสุ เอเกกํ ติกํ ทุกานํ สเตน สเตน สทฺธึ โยเชตฺวา’’ติ วุตฺตํ, ตํ ทุกติกปฏฺฐาเน เกสญฺจิ โปตฺถกานํ วเสน วุตฺตํ. เกสุจิ ปน เอเกโก ทุโก ทฺวาวีสติยา ทฺวาวีสติยา ติเกหิ โยชิโต, ตญฺจ คมนํ ยุตฺตํ. น หิ ตตฺถ ติกสฺส โยชนา อตฺถิ, อถ โข ติกานํ เอเกเกน ปเทน ทุกสฺสาติ. ตตฺถ ฉสฏฺฐิยา ติกปเทสุ เอเกเกน สํสนฺทิตฺวา ฉสฏฺฐิ เหตุทุกา, ตถา สเหตุกทุกาทโย จาติ ทุกานํ ฉสตาธิกานิ ฉสหสฺสานิ โหนฺติ. เตสุ เอเกกสฺมึ ปฏิจฺจวาราทโย สตฺต วารา นยา ปุจฺฉา จ สพฺพา ทุกปฏฺฐาเน เหตุทุเกน สมานา.

“22가지 3법들에서 각각의 3법을 100가지 2법들과 각각 결합하여”라고 설해진 것은, 그것은 2법-3법 발취(二法三法發趣)의 일부 판본들에 따라 설해진 것이다. 그러나 일부에서는 각각의 2법이 22가지 3법들과 결합되었는데, 그 진행이 타당하다. 거기에는 3법의 결합이 있는 것이 아니라, 오히려 3법의 각각의 항(padā)에 의한 2법의 결합이 있기 때문이다. 거기서 66가지 3법의 항들 각각과 대조하여 66가지 원인 2법이 있고, 그와 같이 유인 2법(有因二法) 등도 있으므로 2법들은 6,600개가 된다. 그 각각에서 연의 문(緣部) 등 7가지 문과 방법(naya), 질문(pucchā)은 모두 2법 발취의 원인 2법과 같다.

‘‘ทุกสเต เอเกกํ ทุกํ ทฺวาวีสติยา ติเกหิ สทฺธึ โยเชตฺวา’’ติ จ วุตฺตํ, ตมฺปิ ติกทุกปฏฺฐาเน เกสญฺจิ โปตฺถกานํ วเสน วุตฺตํ. วุตฺตนเยน ปน ยุตฺตคมเนสุ เอเกโก ติโก ทุกสเตน โยชิโต. ตตฺถ เหตุปทํ ปกฺขิปิตฺวา วุตฺโต เอโก กุสลตฺติโก, ตถา นเหตุปทํ…เป… อรณปทนฺติ กุสลตฺติกานํ ทฺเว [Pg.203] สตานิ โหนฺติ, ตถา เวทนาตฺติกาทีนมฺปีติ สพฺเพสํ จตุสตาธิกานิ จตฺตาริ สหสฺสานิ โหนฺติ. เตสุ เอเกกสฺมึ วารนยปุจฺฉา ติกปฏฺฐาเน กุสลตฺติเกน สมานา.

“100가지 2법에서 각각의 2법을 22가지 3법과 함께 결합하여”라고 설해진 것도, 그것 역시 3법-2법 발취(三法二法發趣)의 일부 판본들에 따라 설해진 것이다. 설해진 방식에 따라 타당한 진행들에서는 각각의 3법이 100가지 2법과 결합된다. 거기서 원인 항(因分)을 넣어 설해진 한 가지 유익한 법의 3법(善三法)이 있고, 그와 같이 비원인 항... (중략) ... 아라나(無諍) 항까지 하여 유익한 법의 3법들은 200가지가 되며, 그와 같이 수(受) 3법 등도 그러하여 모든 [3법의 항]들은 4,400개가 된다. 그 각각에서 문, 방법, 질문은 3법 발취의 유익한 법의 3법과 같다.

‘‘ฉ อนุโลมมฺหิ นยา สุคมฺภีรา’’ติ วจนโต ปนาติ เอเตน อิทํ ทสฺเสติ – ‘‘อนุโลมมฺหี’’ติ ‘‘ติกาทโย ฉนยา’’ติ จ อวิเสเสน วุตฺตตฺตา ปฏิจฺจวาราทิวเสน สตฺตวิธมฺปิ อนุโลมํ สห คเหตฺวา ‘‘ฉ อนุโลมมฺหี’’ติ วุตฺตํ, อนุโลมาทิวเสน จตุพฺพิธํ ติกปฏฺฐานํ สห คเหตฺวา ‘‘ติกญฺจ ปฏฺฐานวร’’นฺติ, ตถา จตุพฺพิธานิ ทุกปฏฺฐานาทีนิ สห คเหตฺวา ‘‘ทุกุตฺตม’’นฺติอาทึ วตฺวา ‘‘ฉ นยา สุคมฺภีรา’’ติ วุตฺตนฺติ อิมมตฺถํ คเหตฺวา อิมสฺมึ ปจฺจยานุโลเม สตฺตปฺปเภเท ฉปิ เอเต ปฏฺฐานา ปฏฺฐานนยา จตุปฺปเภทา ปุจฺฉาวเสน อุทฺธริตพฺพาติ. เอวญฺหิ สพฺพสฺมึ ปฏฺฐาเน สพฺโพ ปจฺจยานุโลโม ทสฺสิโต โหตีติ. ปจฺจนียคาถาทีสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ ทุกติกปฏฺฐานาทีสุ วิเสสิตพฺเพหิ ติเกหิ ปฏฺฐานํ ติกปฏฺฐานํ. ทุกานํ ติกปฏฺฐานํ ทุกติกปฏฺฐานํ. ทุกวิเสสิตา วา ติกา ทุกติกา, ทุกติกานํ ปฏฺฐานํ ทุกติกปฏฺฐานนฺติ อิมินา นเยน วจนตฺโถ เวทิตพฺโพ. ทุกาทิวิเสสิตสฺส เจตฺถ ติกาทิปทสฺส ทุกาทิภาโว ทฏฺฐพฺโพ. ทุกปฏฺฐานเมว หิ ติกปทสํสนฺทนวเสน ทุกปทสํสนฺทนวเสน จ ปวตฺตํ ทุกติกปฏฺฐานํ ทุกทุกปฏฺฐานญฺจ, ตถา ติกปฏฺฐานเมว ทุกปทสํสนฺทนวเสน ติกปทสํสนฺทนวเสน จ ปวตฺตํ ติกทุกปฏฺฐานํ ติกติกปฏฺฐานญฺจาติ.

“순결(順結)에서 여섯 가지 방법은 매우 깊다”라는 말에 대해서는, 이것을 보여준다. “순결에서”라는 것과 “3법 등 6가지 방법”이라고 특별한 구별 없이 설해졌기 때문에, 연의 문(緣部) 등의 방식에 따라 7가지 종류의 순결도 함께 취하여 “순결에서 여섯 가지”라고 설해졌고, 순결 등의 방식에 따라 4가지 종류의 3법 발취를 함께 취하여 “3법과 발취의 최상”이라고 했으며, 그와 같이 4가지 종류의 2법 발취 등을 함께 취하여 “2법의 으뜸” 등이라고 말한 뒤 “여섯 가지 방법은 매우 깊다”라고 설해진 것으로 이 뜻을 파악하여, 이 연의 순결 7가지 분류에서 이 6가지 발취도 발취 방법의 4가지 분류와 질문의 방식에 따라 추출되어야 한다. 이와 같이 모든 발취에서 모든 연의 순결이 표시된 것이 된다. 역결(逆結)의 게송 등에서도 이와 같은 방식이다. 그리고 여기서 2법-3법 발취 등에서 수식되는 3법들에 의한 발취가 3법 발취이다. 2법들의 3법 발취가 2법-3법 발취이다. 또는 2법으로 수식된 3법들이 2법-3법이며, 2법-3법들의 발취가 2법-3법 발취라는 방식으로 문구의 뜻을 알아야 한다. 그리고 여기서 2법 등으로 수식된 3법 등의 항의 2법 등의 상태를 보아야 한다. 2법 발취 자체가 3법의 항과의 대조를 통해, 그리고 2법의 항과의 대조를 통해 전개된 것이 2법-3법 발취와 2법-2법 발취이며, 그와 같이 3법 발취 자체가 2법의 항과의 대조를 통해, 그리고 3법의 항과의 대조를 통해 전개된 것이 3법-2법 발취와 3법-3법 발취이기 때문이다.

ปจฺจยานุโลมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

연의 순결(緣順)에 대한 설명이 끝났다.

๒. ปจฺจยปจฺจนียวณฺณนา

2. 연의 역결(緣逆)에 대한 설명

๔๒-๔๔. เตวีสติมูลกนฺติ อิทญฺเจตฺถ ทุมูลกํเยว สนฺธาย วุตฺตนฺติ อิทํ ทุกมูลเก ปุจฺฉานํ มูลภูตา เตวีสติ ทุกา สมฺภวนฺตีติ ตสฺส ‘‘เตวีสติมูลก’’นฺติ นามํ กตฺวา ยาว ยตฺตโก ปเภโท อตฺถิ, ตาว ตตฺตกํ เตวีสติมูลกํ ยถานุโลเม วิตฺถาริตํ. เอวํ ปจฺจนีเยปิ วิตฺถาเรตพฺพนฺติ ทุกมูลเกน ติกมูลกาทีสุ นยํ ทสฺเสตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน วุตฺตํ สิยา. ยทิ ปน ยาว เตวีสติมํ มูลํ ยถา วิตฺถาริตนฺติ อยมตฺโถ อธิปฺเปโต, ‘‘ยาว เตวีสติมํ มูล’’นฺตฺเวว ปาเฐน ภวิตพฺพํ [Pg.204] สิยา. น หิ ‘‘เตวีสติมูลก’’นฺติ เอตสฺส พฺยญฺชนสฺส เตวีสติมํ มูลกนฺติ อยมตฺโถ สมฺภวติ. ยถา อนุโลเม ‘‘เอเกกปทสฺสา’’ติอาทินา ปน เอกมูลาทิสพฺพมูลกปริโยสานํ ตตฺถ นยทสฺสนวเสน ทสฺสิตํ เอเกกสฺส ปทสฺส วิตฺถารํ ทสฺเสตีติ สพฺพมูลกเมว เจตฺถ ‘‘เตวีสติมูลก’’นฺติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตญฺหิ เตวีสติยา ปจฺจยานํ อวเสสสฺส ปจฺจยสฺส มูลภาวโต ‘‘เตวีสติมูลก’’นฺติ จ ตโต ปรํ มูลสฺส อญฺญสฺส อภาวโต ‘‘สพฺพมูลก’’นฺติ จ วุจฺจติ.

42-44. “23가지 뿌리를 가진 것[二十三根]”이라는 이 말은 여기서 두 가지 뿌리를 가진 것(二根)을 염두에 두고 설해진 것이다. 이것은 2법 뿌리에서 질문의 근간이 되는 23가지 2법이 생긴다는 것으로서, 그것에 “23가지 뿌리를 가진 것”이라는 이름을 붙여서 분류가 있는 만큼 그만큼의 23가지 뿌리를 가진 것을 순결에서와 같이 상세히 설명하였다. 이와 같이 역결에서도 상세히 설명되어야 한다는 뜻에서 2법 뿌리로써 3법 뿌리 등에서의 방법을 보여준다는 의도로 설해진 것이다. 만일 23번째 뿌리까지 상세히 설명된 대로라는 이 뜻이 의도된 것이라면, “23번째 뿌리까지”라고만 독송되어야 했을 것이다. “23가지 뿌리를 가진 것”이라는 이 표현이 23번째 뿌리라는 뜻으로 성립되지는 않기 때문이다. 그러나 순결에서 “각각의 항에 대하여” 등으로써 한 가지 뿌리 등 모든 뿌리의 끝까지 거기서 방법의 제시를 통해 보여준 각각의 항의 상세한 설명을 보여주므로, 여기서 모든 뿌리 자체가 “23가지 뿌리를 가진 것”으로 설해진 것임을 알아야 한다. 그것은 23가지 연의 나머지 연에 대한 뿌리 상태가 되기 때문에 “23가지 뿌리를 가진 것”이라 불리고, 그 이후로는 다른 뿌리가 없기 때문에 “모든 뿌리를 가진 것”이라고도 불린다.

ปจฺจยปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

연의 역결에 대한 설명이 끝났다.

๓. อนุโลมปจฺจนียวณฺณนา

3. 순역결(順逆結)에 대한 설명

๔๕-๔๘. อนุโลเม วุตฺเตสุ สพฺเพสุ เอกมูลกาทีสุ เอเกกํ ปทํ ปริหาเปตฺวาติ ตตฺถ เอกมูลเก จตุวีสติ ปจฺจยปทานิ อิธ เอกมูลเก เตวีสติ, เอโก ปน ปจฺจโย มูลภาเวน ฐิโต อปุพฺพตาภาวโต อคณนูปโค. ตตฺถ ทุมูลเก เตวีสติ ปจฺจยปทานิ คณนูปคานิ, อิธ ทุมูลเก ทฺวาวีสตีติ เอวํ ปริหาเปตฺวาติ อตฺโถ.

45-48. “순결에서 설해진 모든 한 가지 뿌리 등에서 각각 한 가지 항을 제외하고”라는 것은, 거기 순결의 한 가지 뿌리에서는 24가지 연의 항이 있고, 여기 순역결의 한 가지 뿌리에서는 23가지가 있는데, 뿌리의 상태로 머무는 한 가지 연은 새로운 것이 아니므로 계산에 넣지 않기 때문이다. 거기 두 가지 뿌리에서는 23가지 연의 항이 계산에 들어가고, 여기 순역결의 두 가지 뿌리에서는 22가지라고 하는 식으로 제외한다는 뜻이다.

อนุโลมโต ฐิตสฺส ปจฺจนียโต อลพฺภมานานํ สุทฺธิกปจฺจยานญฺจ อลพฺภมานตํ สนฺธาย ‘‘ลพฺภมานปทาน’’นฺติ วุตฺตํ. น หิ อญฺญถา ปุจฺฉาวเสน โกจิ ปจฺจโย อลพฺภมาโน นาม อตฺถีติ. วิสฺสชฺชนาวเสเนว วา ปวตฺตํ อนุโลมปจฺจนียเทสนํ สนฺธาย ‘‘ลพฺภมานปทาน’’นฺติ วุตฺตํ.

순차(anuloma)에 머무는 자에게 역차(paccanīya)에서 얻어지지 않는 구절들과 순수한 조건(suddhika-paccaya)들이 얻어지지 않는 점을 고려하여 ‘얻어지는 구절들(labbhamānapadāna)’이라고 말하였다. 왜냐하면 다르게는 질문의 방식에 따라 어떤 조건도 얻어지지 않는 것은 없기 때문이다. 또는 답변의 방식에 따라 일어난 순차-역차의 설법을 고려하여 ‘얻어지는 구절들’이라고 말하였다.

อนุโลมปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

순차-역차의 해설(Anulomapaccanīyavaṇṇanā)이 끝났다.

ปุจฺฉาวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

질문 편의 해설(Pucchāvāravaṇṇanā)이 끝났다.

๑. กุสลตฺติกํ

1. 유익한 법의 삼종(Kusalattika)

๑. ปฏิจฺจวารวณฺณนา

1. 연기 편의 해설(Paṭiccavāravaṇṇanā)

๑. ปจฺจยานุโลมํ

1. 조건의 순차(Paccayānuloma)

(๑) วิภงฺควาโร

(1) 분별 편(Vibhaṅgavāra)

๕๓. ยา กุสลตฺติเก ลภนฺติ, น ตาเยว เวทนาตฺติกาทีสูติ ติกปทนานตฺตมตฺเตน วินา มูลาวสานวเสน สทิสตํ สนฺธาย ‘‘น [Pg.205] ตาเยวา’’ติ วุตฺตํ, น จ เกวลํ ติกนฺตเรเยว, กุสลตฺติเกปิ ปน ยา ปฏิจฺจวาเร ลภนฺติ, น ตาเยว ปจฺจยวาราทีสูติ สพฺพปุจฺฉาสมาหรณํ อิธ กตฺตพฺพเมว. ธมฺมานุโลมปจฺจนีเย จ ติกปฏฺฐาเน วิตกฺกตฺติกปีติตฺติกานํ วิสฺสชฺชเน สพฺพาเปตา วิสฺสชฺชนํ ลภนฺตีติ เอตฺถ ปีติตฺติกคฺคหณํ น กาตพฺพํ. น หิ ตตฺถ เอกูนปญฺญาส ปุจฺฉา วิสฺสชฺชนํ ลภนฺตีติ.

53. 유익한 법의 삼종에서 얻는 것들을 바로 그 느낌 삼종 등에서는 얻지 못한다는 것은, 삼종의 구절이 다르다는 점만 제외하고 근본(mūla)에서 끝(avasāna)까지의 유사성을 고려하여 ‘바로 그것들은 아니다(na tāyeva)’라고 말한 것이다. 단지 다른 삼종에서만이 아니라, 유익한 법의 삼종에서도 연기 편에서 얻는 것들을 조건 편 등에서는 얻지 못하므로, 모든 질문의 요약(sabbapucchāsamāharaṇa)을 여기서 해야만 한다. 법의 순차-역차와 삼종 발취(tikapaṭṭhāna)에서 일으킨 생각 삼종(vitakkattika)과 희열 삼종(pītittika)의 답변에서 ‘이 모든 답변을 얻는다’고 할 때 여기서 희열 삼종은 포함시켜서는 안 된다. 거기서는 49가지 질문이 답변을 얻지 못하기 때문이다.

เตน สทฺธินฺติ เตน สหชาตปจฺจยภูเตน สทฺธินฺติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘ยาว นิโรธคมนา อุทฺธํ ปชฺชตี’’ติ จ ‘‘อุปฺปาทาทโย วา ปาปุณาตี’’ติ จ วจเนหิ ขณตฺตยสมงฺคี อุปฺปชฺชตีติ วุจฺจตีติ อนุญฺญาตํ วิย โหติ, อุปฺปาทกฺขณสมงฺคีเยว ปน เอวํ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

‘그것과 함께’란 그것과 함께 일어나는 조건(sahajātapaccaya)이 된 것과 함께라는 뜻으로 보아야 한다. ‘소멸에 이르기까지 위로 나아간다’거나 ‘생겨남 등에 도달한다’는 말들로 세 찰나를 갖춘 자(khaṇattayasamaṅgī)가 생겨난다고 말해지는 것은 허용된 것과 같으나, 생겨나는 찰나를 갖춘 자(uppādakkhaṇasamaṅgī)만이 이와 같이 말해진 것으로 보아야 한다.

ยสฺมา ปน เอโก ขนฺโธ เอกสฺสาติอาทิ อิธ กุสลวจเนน คหิเต ขนฺเธ สนฺธาย วุตฺตํ. เวทนาตฺติกาทีสุ ปน เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ทฺวินฺนํ, ทฺเว ปฏิจฺจ เอกสฺสปิ, เหตุทุกาทีสุ จ สงฺขารกฺขนฺเธกเทสํ ปฏิจฺจ สงฺขารกฺขนฺเธกเทสสฺสปิ อุปฺปตฺติ วุตฺตาติ สห อุปฺปชฺชมานานํ สพฺเพสํ ธมฺมานํ ปจฺจโย โหนฺโต เอเกกสฺสปิ ทุกติกาทิเภทานญฺจ ปจฺจโย นาม โหติเยว, ตถา ทุกาทิเภทานญฺจาติ.

왜냐하면 ‘하나의 온이 하나에게’ 등은 여기서 유익함이라는 말로 취해진 온들을 고려하여 말해진 것이기 때문이다. 그러나 느낌 삼종 등에서는 하나의 온을 조건으로 두 개가, 두 개를 조건으로 하나가 생겨나는 것이 설해졌고, 원인 이종(hetuduka) 등에서는 형성온의 일부를 조건으로 형성온의 일부가 생겨나는 것이 설해졌으므로, 함께 일어나는 모든 법의 조건이 되면서 각각의 이종과 삼종 등의 분류에 대한 조건이 되기도 한다. 이와 같이 이종 등의 분류에 대해서도 마찬가지이다.

‘‘รูเปน สทฺธึ อนุปฺปตฺติโต อารุปฺปวิปากญฺจ น คเหตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ ปน น สพฺพสฺมึ เอตสฺมึ วจเน คเหตพฺพํ, อถ โข ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูป’’นฺติ เอตฺเถว. น เกวลญฺจ อารุปฺปวิปาโกว, อถ โข โลกุตฺตรวิปากกิริยาพฺยากตมฺปิ อารุปฺเป อุปฺปชฺชมานํ เอตฺถ น คเหตพฺพํ. ‘‘วิปากาพฺยากตํ กิริยาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา’’ติ เอตฺถ ปน น กิญฺจิ รูเปน วินา สห วา อุปฺปชฺชมานํ สเหตุกํ วิปากกิริยาพฺยากตํ อคฺคหิตํ นาม อตฺถิ. ตตฺถ ปน ยํ รูเปน สห อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนวิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูป’’นฺติ วุตฺตํ.

‘물질과 함께 생겨나지 않으므로 무색계의 과보(āruppavipāka)도 취해서는 안 된다’고 말해졌는데, 그것은 이 모든 문구에서 취해져야 하는 것이 아니라, 오직 ‘마음에서 생긴 물질(cittasamuṭṭhāna-rūpa)’이라는 대목에서만 그러하다. 단지 무색계의 과보뿐만 아니라, 무색계에서 일어나는 출세간의 과보와 작용만 무기법(kiriyābyākata)도 여기서 취해서는 안 된다. 그러나 ‘과보 무기와 작용 무기에서 하나의 온을 조건으로 세 개의 온이’라는 대목에서는, 물질 없이 혹은 물질과 함께 일어나는 원인을 가진(sahetuka) 과보와 작용 무기법 중에서 취해지지 않은 것이란 없다. 거기서 물질과 함께 일어나는 것에 대해서는 조건에서 생겨난 것(paccayuppanna)의 차별을 보이기 위해 ‘마음에서 생긴 물질’이라고 말해졌다.

‘‘วตฺถุํ ปฏิจฺจ ขนฺธา’’ติ เอตฺตเก วตฺตพฺเพ ปจฺจยภูตสฺส วตฺถุสฺส ‘‘กฏตฺตา จ รูป’’นฺติ เอตสฺมึ สามญฺญวจเน ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน อคฺคหิตตาปตฺตึ นิวาเรตุํ ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ วตฺถู’’ติ วุตฺตํ. ขนฺเธ ปฏิจฺจ วตฺถุ, วตฺถุํ ปฏิจฺจ ขนฺธาติ วา วตฺถุขนฺธานํ อญฺญมญฺญปจฺจยภูตานํ ปจฺจยภาววิเสสทสฺสนตฺถํ อญฺญมญฺญาเปกฺขํ วจนทฺวยํ วุตฺตํ สามญฺเญน คหิตมฺปิ วิสุํ อุทฺธฏํ.

‘토대(vatthu)를 조건으로 온들이’라고만 말해야 할 때, 조건이 된 토대가 ‘업에서 생긴 물질(kaṭattārūpa)’이라는 일반적인 용어에서 조건에서 생겨난 상태(paccayuppannabhāva)로 취해지지 않게 되는 오류를 막기 위해 ‘온들을 조건으로 토대가’라고 말해졌다. ‘온들을 조건으로 토대가, 토대를 조건으로 온들이’라고 한 것은, 토대와 온들이 서로의 조건이 되는 관계에서 조건이 되는 상태의 차별을 보이기 위해 서로를 의존하는 두 구절을 말한 것이며, 일반적인 것으로 취해졌더라도 별도로 추출된 것이다.

มหาภูเตปิ [Pg.206] ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติทสฺสนตฺตนฺติ ยํ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ กฏตฺตารูปญฺจ อุปาทารูปํ อุปาทารูปคฺคหเณน วินา ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ, ตสฺส มหาภูเตปิ ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติทสฺสนตฺถนฺติ อตฺโถ. เอตสฺมึ ปน ทสฺสเน ขนฺธปจฺจยสหิตาสหิตญฺจ สพฺพํ อุปาทารูปํ อิโต ปเรสุ สหชาตปจฺจยาทีสุ สงฺคหิตนฺติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ‘‘กฏตฺตารูปํ ปฏิสนฺธิยมฺปี’’ติ ปิ-สทฺโท วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

‘근본 물질(mahābhūta)을 조건으로 일어남을 보이기 위함’이라는 것은, 마음에서 생긴 물질과 업에서 생긴 물질인 파생된 물질(upādārūpa)이 파생된 물질이라는 용어 없이 ‘온들을 조건으로 일어난다’고 말해진 것인데, 그것이 근본 물질을 조건으로 일어남을 보이기 위함이라는 뜻이다. 이 설명에서 온의 조건을 포함하거나 포함하지 않는 모든 파생된 물질이 이 뒤의 구생연(sahajātapaccaya) 등에 포함된다는 이 의미를 고려하여 ‘업에서 생긴 물질은 재생연결 시에도(paṭisandhiyampī)’라며 ‘도(pi)’라는 단어가 쓰였다고 보아야 한다.

มหาภูเต ปฏิจฺจ อุปาทารูปนฺติ วุตฺตนเยนาติ ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ เอตฺถ อตฺถโต อยํ นโย วุตฺโตติ สนฺธายาห.

‘근본 물질을 조건으로 파생된 물질’이라고 설해진 방식에 따라, ‘근본 물질을 조건으로 마음에서 생긴 물질, 업에서 생긴 물질, 파생된 물질’이라는 대목에서 뜻으로 이 방식이 설해졌음을 고려하여 말한 것이다.

๕๔. รูปมิสฺสกา ปหายาติ ยาสุ ปุจฺฉาสุ รูเปน วินา ปจฺจยุปฺปนฺนํ น ลพฺภติ, อถ โข รูปมิสฺสกเมว ลพฺภติ, ตา ปหายาติ อธิปฺปาโย.

54. ‘물질과 섞인 것들을 제외하고’라는 것은, 어떤 질문들에서 물질 없이는 조건에서 생겨난 것이 얻어지지 않고 오직 물질과 섞인 것만 얻어질 때, 그것들을 제외한다는 취지이다.

๕๗. ‘‘ติณฺณํ สนฺนิปาตา คพฺภสฺส อวกฺกนฺติ โหตี’’ติ วจนโตติ คพฺภเสยฺยกปฏิสนฺธิยา ปญฺจกฺขนฺธสพฺภาเวน ตาย สมานลกฺขณา สพฺพาปิ ปญฺจโวการปฏิสนฺธิ โอกฺกนฺตินามกาติ สาเธติ. ปริปุณฺณธมฺมานํ วิสฺสชฺชนํ เอตฺถ อตฺถีติ ปริปุณฺณวิสฺสชฺชนา.

57. ‘세 가지의 화합으로 태(gabbha)의 내려앉음(avakkanti)이 있다’는 문구에 따라, 모태에 드는 재생연결(gabbhaseyyaka-paṭisandhi)에 다섯 온이 존재하므로, 그와 같은 특징을 가진 모든 오온의 재생연결이 ‘내려앉음(okkantināmaka)’이라는 명칭을 가짐을 확립한다. 원만한 법들에 대한 답변이 여기에 있으므로 ‘원만한 답변(paripuṇṇavissajjanā)’이라 한다.

เอตฺถ จ ‘‘เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจ ตโย…เป… มหาภูเต ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๕๓) เอตฺตาวตา ปญฺจโวกาเร สพฺพํ จิตฺตกมฺมสมุฏฺฐานรูปํ ทสฺสิตํ. อวเสสํ ปน ทสฺเสตุํ ‘‘พาหิร’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ พาหิรนฺติ เอเตน อนินฺทฺริยพทฺธรูปํ ทสฺเสติ, ปุน อาหารสมุฏฺฐานํ อุตุสมุฏฺฐานนฺติ เอเตหิ สพฺพํ อินฺทฺริยพทฺธํ อาหารอุตุสมุฏฺฐานรูปํ. ตตฺถ ‘‘อุตุสมุฏฺฐานํ เอก’’นฺติอาทินา อสญฺญสตฺตานมฺปิ อุตุสมุฏฺฐานํ วุตฺตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ ตตฺถ ตสฺส วชฺชเน การณํ อตฺถีติ. อาทิมฺหิ ปน ‘‘เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจา’’ติอาทิ อวิเสสวจนํ สหชาตํ อรูปมฺปิ ปจฺจยํ เหตาทิเก จ ปจฺจเย พหุตเร ลภนฺตํ จิตฺตสมุฏฺฐานกฏตฺตารูปทฺวยํ สห สงฺคณฺหิตฺวา วุตฺตํ, เอวญฺจ กตฺวา ตสฺส ปริโยสาเน ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ วุตฺตํ, ตสฺมา ตตฺถ กฏตฺตารูปํ จิตฺตสมุฏฺฐานสมฺพนฺธํ ตํสมานคติกํ ปญฺจโวกาเร วตฺตมานเมว คหิตนฺติ อคฺคหิตํ กฏตฺตารูปํ ทสฺเสตุํ ‘‘อสญฺญสตฺตานํ เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ, ตสฺมา อุปาทารูปํ อิธปิ [Pg.207] กมฺมปจฺจยวิภงฺเค วิย ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๖๓) กฏตฺตารูปภาววิสิฏฺฐํ อุปาทารูปํ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ วุตฺตสฺส อุตุสมุฏฺฐานสฺส ปุนวจเน ปโยชนํ อตฺถีติ.

여기서 '한 대종에 의지하여 셋이... (중략) 대종들에 의지하여 마음에서 생긴 물질, 업으로 인해 생긴 물질, 파생된 물질이 있다'(발취론 1.1.53)라는 말로써 오온의 존재(오온유)에서의 모든 마음과 업에서 생긴 물질이 제시되었습니다. 나머지를 보이기 위해 '외부의' 등의 말이 설해졌습니다. 거기서 '외부의'라는 말로써 감관에 속하지 않는 물질을 보이고, 다시 '음식에서 생긴 것, 기온에서 생긴 것'이라는 말들로 감관에 속하는 모든 음식과 기온에서 생긴 물질을 보입니다. 거기서 '기온에서 생긴 것 하나' 등의 말로 무상유정들의 기온에서 생긴 물질도 이미 설해진 것으로 보아야 합니다. 거기서 그것을 제외할 이유가 없기 때문입니다. 그러나 처음에 '한 대종에 의지하여' 등의 차별 없는 말은, 함께 일어나는 비물질적 조건도 얻고 원인 조건(인연) 등에서 더 많은 조건을 얻는 마음에서 생긴 물질과 업으로 인해 생긴 물질의 두 가지를 함께 포함하여 설해진 것입니다. 이와 같이 하여 그 끝에 '대종들에 의지하여 마음에서 생긴 물질, 업으로 인해 생긴 물질, 파생된 물질'이라고 설해졌습니다. 그러므로 거기서의 업으로 인해 생긴 물질은 마음에서 생긴 물질과 결합되어 그것과 같은 행보를 하는 오온의 존재(오온유)에 있는 것만을 취한 것이므로, 취해지지 않은 업으로 인해 생긴 물질을 보이기 위해 '무상유정들의 한 대종에 의지하여' 등이 설해진 것입니다. 그러므로 여기서도 업의 조건(업연)의 분석에서처럼, '대종들에 의지하여 업으로 인해 생긴 물질, 파생된 물질'(발취론 1.1.63)이라고 하여 업으로 인해 생긴 물질의 상태로 구별된 파생된 물질이 취해진 것으로 보아야 합니다. 이미 설해진 기온에서 생긴 물질을 다시 말하는 것은 실익이 없기 때문입니다.

กสฺมา ปน ยถา พาหิราทีสุ ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ อุปาทารูป’’นฺติ อวิเสเสตฺวา อุปาทารูปํ วุตฺตํ, เอวํ อวตฺวา จิตฺตกมฺมชอุปาทารูปานิ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ เหตุปจฺจยาทีสุ สห ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ อุปาทารูปํ อสญฺญสตฺตานํ…เป… กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ อธิปติปจฺจยาทีสุ วิสุํ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปภาวกฏตฺตารูปภาเวหิ วิเสเสตฺวาว วุตฺตานีติ? ตตฺถ พาหิรคฺคหณาทีหิ วิย เอตฺถ มหาภูตานํ เกนจิ อวิเสสิตตฺตา. อปิจ อิทฺธิจิตฺตนิพฺพตฺตานํ กมฺมปจฺจยานญฺจ อิฏฺฐานิฏฺฐานํ พาหิรรูปายตนาทีนํ จิตฺตํ กมฺมญฺจ เหตาทีสุ น โกจิ ปจฺจโย, อาหารอุตุสมุฏฺฐานานํ ปน จิตฺตํ ปจฺฉาชาตภาเวน อุปตฺถมฺภกเมว, น ชนกํ, มหาภูตาเนว ปน เตสํ สหชาตาทิภาเวน ชนกานิ, ตสฺมา สติปิ จิตฺเตน กมฺเมน จ วินา อภาเว เหตาทิปจฺจยภูเตหิ อรูเปหิ อุปฺปชฺชมานานิ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปกฏตฺตารูปภูตาเนว อุปาทารูปานิ โหนฺติ, น อญฺญานีติ อิมํ วิเสสํ ทสฺเสตุํ จิตฺตกมฺมเชสฺเวว อุปาทารูเปสุ วิเสสนํ กตํ. อญฺญานิ วา สมานชาติเกน รูเปน สมุฏฺฐานานิ ปากฏวิเสสนาเนวาติ น วิเสสนํ อรหนฺติ, เอตานิ ปน อสมานชาติเกหิ อรูเปหิ สมุฏฺฐิตานิ วิเสสนํ อรหนฺตีติ วิเสสิตานีติ เวทิตพฺพานิ. ยถา วา จิตฺตกมฺมานิ จิตฺตกมฺมสมุฏฺฐานานํ สวิเสเสน ปจฺจยภาเวน ปจฺจยา โหนฺติ สหชาตาทิปจฺจยภาวโต มูลกรณภาวโต จ, น เอวํ อุตุอาหารา ตํสมุฏฺฐานานนฺติ จิตฺตกมฺมชาเนว วิสุํ วิเสสนํ อรหนฺติ. อิตรานิ ปน มหาภูตวิเสเสเนว วิเสสิตานิ, อิธ อุปาทารูปวิเสสเนน มหาภูตานิ วิย. น หิ อญฺญตรวิเสสนํ อุภยวิเสสนํ น โหตีติ.

그런데 왜 외부의 것 등에서 '대종들에 의지하여 파생된 물질'이라고 차별 없이 파생된 물질이 설해진 것처럼 그렇게 하지 않고, 마음과 업에서 생긴 파생된 물질들은 원인 조건 등에서는 함께 '마음에서 생긴 물질, 업으로 인해 생긴 물질, 파생된 물질'이라 하고, 증상 조건(증상연) 등에서는 따로 '마음에서 생긴 물질, 파생된 물질; 무상유정들의... 업으로 인해 생긴 물질, 파생된 물질'이라고 하여 마음에서 생긴 물질의 상태와 업으로 인해 생긴 물질의 상태로 구별하여 설했습니까? 거기서 외부의 것을 취하는 등에서처럼 여기서 대종들이 어떤 것에 의해서도 차별되지 않았기 때문입니다. 또한 신통한 마음에서 생겨난 것들과 업의 조건인 것들 중 바람직하거나 바람직하지 않은 외부의 형색의 장소(색처) 등에게 마음과 업은 원인 등에서 어떤 조건도 아닙니다. 그러나 음식과 기온에서 생긴 것들에게 마음은 뒤에 생기는 상태(후생)로서 지원할 뿐이지 생성하는 것은 아닙니다. 오직 대종들만이 그것들에게 함께 일어나는 상태(구생) 등으로 생성하는 것들입니다. 그러므로 비록 마음과 업 없이 존재할 수 없다 하더라도, 원인 조건 등이 되는 비물질들로부터 일어나는 마음에서 생긴 물질과 업으로 인해 생긴 물질이 된 것들만이 파생된 물질이 되고 다른 것들은 그렇지 않다는 이 차별을 보이기 위해 마음과 업에서 생긴 파생된 물질들에만 구별이 행해진 것입니다. 또는 다른 것들은 같은 종류의 물질로부터 생겨나므로 차별이 명백하여 구별을 필요로 하지 않지만, 이것들은 다른 종류인 비물질들로부터 생겨나므로 구별할 가치가 있어 구별된 것으로 알아야 합니다. 또는 마음과 업이 마음과 업에서 생긴 것들에게 구별되는 조건의 상태로서, 함께 일어나는 조건의 상태나 근본 원인의 상태로 조건이 되는 것과 달리, 기온과 음식은 그것들로부터 생긴 것들에게 그렇게 되지 않으므로 마음과 업에서 생긴 것들만이 따로 구별을 필요로 합니다. 그러나 다른 것들은 대종의 차별만으로 구별되니, 여기서 파생된 물질의 구별에 의한 대종들과 같습니다. 어느 한쪽의 구별이 양쪽 모두의 구별이 되지 않는 것은 아니기 때문입니다.

๕๘. อญฺญมญฺญปจฺจเย ขนฺเธ ปฏิจฺจ วตฺถุ, วตฺถุํ ปฏิจฺจ ขนฺธาติ ขนฺธวตฺถูนํ อญฺญมญฺญปจฺจยตาทสฺสเนน ปุพฺเพ วิสุํ ปจฺจยภาเวน ทสฺสิตานํ ขนฺธานํ เอกโต ปจฺจยภาโว ทสฺสิโต โหตีติ อิมินา อธิปฺปาเยนาห ‘‘จตุนฺนมฺปิ ขนฺธานํ เอกโต วตฺถุนา อญฺญมญฺญปจฺจยตํ ทสฺเสตุํ วุตฺต’’นฺติ. ‘‘ขนฺเธ [Pg.208] ปฏิจฺจ วตฺถู’’ติ อิทํ ปน จตุนฺนมฺปิ ขนฺธานํ เอกโต ปฏิจฺจตฺถผรณตาทสฺสนตฺถํ, ‘‘วตฺถุํ ปฏิจฺจ ขนฺธา’’ติ วตฺถุสฺส. น เกวลญฺจ ขนฺธานํ อิเธว, เหตุปจฺจยาทีสุปิ อยเมว นโย. ตตฺถ สพฺเพสํ ขนฺธานํ วิสุํ ปฏิจฺจตฺถผรณตํ ทสฺเสตฺวา ปุน ‘‘วตฺถุํ ปฏิจฺจ ขนฺธา’’ติ วตฺถุสฺสปิ ทสฺสิตาย ‘‘เอกํ ขนฺธญฺจ วตฺถุญฺจ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา’’ติอาทินา ขนฺธวตฺถูนญฺจ ทสฺสิตาเยว โหตีติ ทฏฺฐพฺพา.

58. 상호 조건(상호연)에서 '무더기(온)들에 의지하여 토대(의처)가, 토대에 의지하여 무더기들이'라고 무더기들과 토대의 상호 조건 상태를 보임으로써, 이전에 따로 조건의 상태로 제시된 무더기들이 한데 어우러진 조건의 상태가 제시된 것입니다. 이러한 의도로 '네 무더기 모두가 함께 토대와 더불어 상호 조건임을 보이기 위해 설해졌다'라고 하였습니다. '무더기들에 의지하여 토대가'라는 이것은 네 무더기 모두가 함께 의지하는 의미가 퍼져 있음을 보이기 위한 것이고, '토대에 의지하여 무더기들이'라는 것은 토대에 대한 것입니다. 그리고 무더기들에 대해서만 단지 여기뿐만 아니라, 원인 조건 등에서도 이와 같은 방식입니다. 거기서 모든 무더기들에 대해 따로 의지하는 의미가 퍼져 있음을 보이고 다시 '토대에 의지하여 무더기들이'라고 하여 토대에 대해서도 보였으므로, '한 무더기와 토대에 의지하여 세 무더기가' 등의 말로 무더기들과 토대의 관계가 이미 제시된 것으로 보아야 합니다.

กสฺมา ปเนตฺถ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อญฺญมญฺญปจฺจยา, กุสเล ขนฺเธ ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานา มหาภูตา’’ติ เอวมาทิ น วุตฺตํ, นนุ ยเทว ปฏิจฺจตฺถํ ผรติ, น เตเนว อญฺญมญฺญปจฺจเยน ภวิตพฺพํ เหตุปจฺจยาทีหิ วิย. น หิ ยํ ‘‘เอกํ ตโย ทฺเว จ ขนฺเธ ปฏิจฺจา’’ติ วุตฺตํ, เต เหตุปจฺจยภูตา เอว โหนฺติ. เอส นโย อารมฺมณปจฺจยาทีสุปิ. ปจฺจยวาเร จ ‘‘อพฺยากตํ ธมฺมํ ปจฺจยา กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อญฺญมญฺญปจฺจยา’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๒๕๖) วุตฺตํ, น วตฺถุ กุสลานํ อญฺญมญฺญปจฺจโย โหติ, อถ จ ปน ตํปจฺจยา ขนฺธานํ อญฺญมญฺญปจฺจยา อุปฺปตฺติ วุตฺตา เอว. ยทิปิ กุสลา ขนฺธา มหาภูตานํ อญฺญมญฺญปจฺจยา น โหนฺติ, ตถาปิ เต ปฏิจฺจ เตสํ อุปฺปตฺติ วตฺตพฺพา สิยาติ? น วตฺตพฺพา ขนฺธสหชาตานํ มหาภูตานํ ขนฺธานํ ปจฺจยภาวาภาวโต. อญฺญมญฺญสทฺโท หิ น เหตาทิสทฺโท วิย นิรเปกฺโข, สหชาตาทิสทฺโท วิย วา อญฺญตราเปกฺโข, อถ โข ยถาวุตฺเตตเรตราเปกฺโข. ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนา จ ขนฺธา มหาภูตา อิธ ยถาวุตฺตา ภเวยฺยุํ, เตสุ จ มหาภูตา ขนฺธานํ น โกจิ ปจฺจโย. ยสฺส จ สยํ ปจฺจโย, ตโต เตน ตนฺนิสฺสิเตน วา อญฺญมญฺญปจฺจเยน อุปฺปชฺชมานํ อญฺญมญฺญปจฺจยา อุปฺปชฺชตีติ วตฺตพฺพตํ อรหติ, ยถา ขนฺเธ ปฏิจฺจ ขนฺธา, วตฺถุํ ปจฺจยา ขนฺธา. ตสฺมา อตฺตโน ปจฺจยสฺส ปจฺจยตฺตาภาวโต ตทเปกฺขตฺตา จ อญฺญมญฺญสทฺทสฺส ขนฺเธ ปฏิจฺจ ปจฺจยา จ มหาภูตานํ อญฺญมญฺญปจฺจยา อุปฺปตฺติ น วุตฺตา, น อญฺญมญฺญปจฺจยา จ วุตฺตา. ขนฺธา ปน วตฺถุํ ปจฺจยา อุปฺปชฺชมานา วตฺถุสฺส ปจฺฉาชาตปจฺจยา โหนฺติ, ตนฺนิสฺสิเตน จ อญฺญมญฺญปจฺจเยน อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา วตฺถุํ ปจฺจยา ขนฺธานํ กุสลาทีนํ อญฺญมญฺญปจฺจยา อุปฺปตฺติ วุตฺตาติ.

왜 여기에서 '유익한 법을 연하여 무기법이 상호연(aññamaññapaccayā)으로 일어난다. 유익한 온(khandha)을 연하여 마음에서 생긴 대종(mahābhūta)들이 일어난다'는 등과 같이 설하지 않았는가? 연(緣)의 의미가 작용하는 바로 그것이 원인연(hetupaccaya) 등과 마찬가지로 그 상호연이어야 하는 것이 아닌가? '하나의 온을 연하여 세 개의 온이, 혹은 두 개의 온을 연하여'라고 설해진 것이 단지 원인연이 되는 것만은 아니기 때문이다. 이러한 방식은 대상연(ārammaṇapaccaya) 등에서도 마찬가지이다. 그리고 연의 장(paccayavāra)에서 '무기법을 연하여 유익한 법이 상호연으로 일어난다'(Paṭṭhā. 1.1.256)라고 설해졌으나, 토대(vatthu)가 유익한 법들의 상호연이 되는 것은 아니며, 그런데도 그 연에 의해 온들의 상호연에 의한 발생이 설해졌을 뿐이다. 비록 유익한 온들이 대종들의 상호연이 되지는 않더라도, 그것들을 연하여 대종들이 발생하는 것은 설해져야 하는 것이 아닌가? 설해져서는 안 된다. 온과 구생(sahajāta)하는 대종들이 온들의 연이 되는 상태가 존재하지 않기 때문이다. 상호(aññamañña)라는 말은 원인(hetu) 등의 단어처럼 [상대방과] 관계없는 것이 아니며, 구생(sahajāta) 등의 단어처럼 어느 한쪽만 관계하는 것도 아니라, 바로 앞에서 말한 대로 서로가 서로에게 의존하는 것이다. 여기서 연이 되는 법과 연에 의해 생긴 법인 온들과 대종들이 앞에서 말한 대로 있어야 하는데, 그중 대종들은 온들의 어떤 연도 되지 않는다. 스스로 연이 되면서, 그로부터 그것에 의지하거나 혹은 상호연에 의해 일어나는 것에 대해 '상호연으로 일어난다'라고 말하는 것이 마땅하다. 마치 온을 연하여 온들이, 토대를 연하여 온들이 [일어나는 것]과 같다. 그러므로 자신의 연에 대하여 연이 되는 상태가 없기 때문에, 그리고 상호라는 말이 그것(상대방이 연이 됨)을 기대하기 때문에, 온을 연하여 발생하는 것과 대종들의 상호연에 의한 발생은 설해지지 않았으며, 상호연으로서도 설해지지 않았다. 그러나 온들은 토대를 연하여 일어나면서 토대의 후생연(pacchājātapaccaya)이 되며, 그것에 의지하는 상호연에 의해 일어난다. 그러므로 토대를 연하여 유익한 법 등의 온들이 상호연으로 발생한다는 것은 설해진 것이다.

๕๙. น [Pg.209] สา คหิตาติ จกฺขายตนาทีนิ นิสฺสยภูตานิ ปฏิจฺจาติ น วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. นิสฺสยปจฺจยภาเวน ปน น จกฺขายตนาทีนิ อารมฺมณปจฺจยภาเวน รูปายตนาทีนิ วิย น คหิตานีติ.

59. ‘그것이 취해지지 않았다’는 것은 의지처가 되는 안처 등을 연하여라고 설하지 않았다는 뜻이다. 그러나 의지연(nissayapaccaya)의 상태로서 안처 등은 취해지지 않았는데, 이는 대상연의 상태로서 색처 등이 취해지지 않은 것과 같다.

๖๐. ทฺวีสุ อุปนิสฺสเยสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, อารมฺมณูปนิสฺสยมฺปิ ปน เย ลภนฺติ, เตสํ วเสน อารมฺมณปจฺจยสทิสนฺติ เอวํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ กิญฺจาปี’’ติ อาห. ตตฺถ ‘‘น สพฺเพ อกุสลา อพฺยากตา อารมฺมณูปนิสฺสยํ ลภนฺตี’’ติ ปุริมปาโฐ. กุสลาปิ ปน มหคฺคตา เอกนฺเตน, กามาวจรา จ กทาจิ น ลภนฺตีติ ‘‘น สพฺเพ กุสลากุสลาพฺยากตา’’ติ ปฐนฺติ.

60. 두 가지 강력한 의지연(upanissaya)에 대해서는 말할 것도 없으나, 대상 강력한 의지연(ārammaṇūpanissaya)을 얻는 법들의 경우에 그것들에 의해 대상연과 유사하다는 것을 보이기 위해 '거기에 비록 ~일지라도'라고 하였다. 거기서 '모든 불선법과 무기법이 대상 강력한 의지연을 얻는 것은 아니다'라는 것이 이전의 본문이다. 그러나 유익한 법이라도 고귀한(mahaggata) 법은 결정적으로, 욕계의 법은 때때로 얻지 못하므로 '모든 유익·불선·무기법이 그런 것은 아니다'라고 읽기도 한다.

๖๑. ปุเรชาตปจฺจเย ยถา อญฺญตฺถ ปจฺจยํ อนิทฺทิสิตฺวาว เทสนา กตา, เอวํ อกตฺวา กสฺมา ‘‘วตฺถุํ ปุเรชาตปจฺจยา’’ติ วุตฺตนฺติ? นิยมสพฺภาวา. เหตุอาทีสุ หิ นิยโม นตฺถิ. น หิ เตหิ อุปฺปชฺชมานานํ อโลภาทีสุ กุสลาทีสุ รูปาทีสุ จ อยเมว ปจฺจโยติ นิยโม อตฺถิ, อิธ ปน วตฺถุ น วตฺถุธมฺเมสุ ปุเรชาตปจฺจยา อุปฺปชฺชมานานํ ธมฺมานํ นิยมโต ฉพฺพิธํ วตฺถุ ปุเรชาตปจฺจโย โหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ อิทํ วุตฺตํ. อารมฺมณปุเรชาตมฺปิ หิ วตฺถุปุเรชาเต อวิชฺชมาเน น ลพฺภติ, เอวญฺจ กตฺวา ปฏิสนฺธิวิปากสฺส นปุเรชาตปจฺจยา เอว อุปฺปตฺติ วุตฺตา, ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺสปิ ตสฺส ปุเรชาตปจฺจโย น อุทฺธโฏ. ‘‘เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมํ ปฏิจฺจ วิปาโก ธมฺโม อุปฺปชฺชติ ปุเรชาตปจฺจยา’’ติ เอตสฺสปิ อลาภโต ตตฺถ ‘‘ปุเรชาเต ตีณี’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๓.๑๒๔) วุตฺตนฺติ.

61. 전생연(purejātapaccaya)에서 다른 곳처럼 연을 지시하지 않고 가르침이 베풀어진 것과 같이 하지 않고, 왜 '토대를 전생연으로'라고 설했는가? 결정성(niyama)이 있기 때문이다. 원인연 등에서는 결정성이 없다. 그것들로 인해 일어나는 무탐 등의 유익한 법들이나 색(rūpa) 등에 대해 '이것만이 연이다'라는 결정성이 없기 때문이다. 그러나 여기 토대는 토대와 관련된 법들에서 전생연으로 일어나는 법들에게 결정적으로 여섯 가지 토대가 전생연이 된다는 이 의미를 보이기 위해 이것을 설하였다. 대상 전생연(ārammaṇapurejāta)도 토대 전생연이 없을 때는 얻어지지 않으며, 이와 같이 하여 재생연결의 과보에는 전생연이 아닌 상태로만 발생이 설해졌고, 현재의 대상을 가진 그것에게도 전생연은 언급되지 않았다. '과보도 아니고 과보의 성질을 가진 법도 아닌 법을 연하여 과보인 법이 전생연으로 일어난다'는 이것도 얻어지지 않기 때문에 거기서 '전생연에 세 가지'(Paṭṭhā. 1.3.124)라고 설해진 것이다.

๖๓. ตถา ปฏิสนฺธิกฺขเณ มหาภูตานนฺติ มหาภูตานํ เอกกฺขณิกนานากฺขณิกกมฺมปจฺจยวเสเนว ตทุปาทารูปานมฺปิ วทตีติ จ ทฏฺฐพฺพํ. กฏตฺตารูปานนฺติ ปวตฺติยํ กฏตฺตารูปานนฺติ อธิปฺปาโย.

63. 이와 같이 '재생연결 찰나에 대종들의'라는 것은, 대종들의 일시적·이시적 업연(kammapaccaya)의 힘에 의해서만 그 파생물질(upādārūpa)들에 대해서도 말하는 것임을 알아야 한다. '업에서 생긴 물질(kaṭattārūpa)들의'라는 것은 과정(pavatti)에서 업에서 생긴 물질들이라는 뜻이다.

๖๔. ยถาลาภวเสนาติ อินฺทฺริยรูเปสุ ยํ ยํ ปฏิสนฺธิยํ ลพฺภติ, ตสฺส ตสฺส วเสน.

64. '얻어지는 바에 따라(yathālābhavasena)'라는 것은 기능 물질(indriyarūpa)들 중에서 재생연결 시에 얻어지는 각각의 기능에 따른다는 의미이다.

๖๙. วิปฺปยุตฺตปจฺจยา อุปฺปชฺชมานานมฺปิ เกสญฺจิ นิยมโต วตฺถุ วิปฺปยุตฺตปจฺจโย, เกสญฺจิ ขนฺธา, น จ สมานวิปฺปยุตฺตปจฺจยา เอว กุสลาทิเก ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชนฺติ, อถ โข นานาวิปฺปยุตฺตปจฺจยาปิ, ตสฺมา ตํ [Pg.210] วิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘วตฺถุํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา, ขนฺเธ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา’’ติ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตํ. ตตฺถ ตทายตฺตวุตฺติตาย ปจฺจยุปฺปนฺโน ปจฺจยํ ปจฺจยํ กโรตีติ อิมสฺสตฺถสฺส วเสน อุปโยควจนํ ทฏฺฐพฺพํ. วตฺถุํ ขนฺเธ วิปฺปยุตฺตปจฺจยกรณโตติ อยญฺเหตฺถ อตฺโถ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘วตฺถุํ ปฏิจฺจ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา, วตฺถุนา วิปฺปยุตฺตปจฺจยตํ สาเธนฺเตนา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต, ตตฺถ กุสลานํ ขนฺธานํ วตฺถุํ ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติ นตฺถีติ ‘‘วตฺถุํ ปฏิจฺจา’’ติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ, อิทํ ปน ปฏิจฺจสทฺเทน อโยเชตฺวา ‘‘ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนฺติ วตฺถุํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา’’ติ โยเชตฺวา ตสฺสตฺโถ ‘‘วตฺถุนา วิปฺปยุตฺตปจฺจยตํ สาเธนฺเตนา’’ติ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. กึ ปน ปฏิจฺจาติ? ยํ ‘‘เอกํ ขนฺธ’’นฺติอาทิกํ ปาฬิยํ ปฏิจฺจาติ วุตฺตํ. ตเมว อตฺถํ ปากฏํ กตฺวา ‘‘วตฺถุํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยาติ ขนฺเธ ปฏิจฺจ ขนฺธา, วตฺถุนา วิปฺปยุตฺตปจฺจยตํ สาเธนฺเตนา’’ติ ปฐนฺติ. อนนฺตรตฺตา ปากฏสฺส อพฺยากตจิตฺตสมุฏฺฐานสฺเสว คหณํ มา โหตูติ ‘‘อพฺยากตจิตฺตสมุฏฺฐานมฺปิ กุสลากุสลจิตฺตสมุฏฺฐานมฺปี’’ติ อาห. อาสนฺนมฺปิ ทูรมฺปิ สพฺพนฺติ วุตฺตํ โหตีติ.

69. 이유연(vippayuttapaccaya)으로 일어나는 것들 중에서도 어떤 것들에게는 결정적으로 토대가 이유연이고, 어떤 것들에게는 온(khandha)들이 그러하며, 유익한 법 등을 연하여 일어날 때 동일한 이유연으로만 일어나는 것이 아니라 서로 다른 이유연으로도 일어나기 때문에, 그 차이를 보이기 위해 '토대를 이유연으로, 온을 이유연으로'라고 곳곳에서 설하였다. 거기서 그것에 의존하여 작용하기 때문에 연에 의해 생긴 법이 연을 연으로 만든다는 이 의미에 따라 대격(upayogavacana)으로 보아야 한다. '토대와 온을 이유연으로 만든다'는 것이 여기서의 의미이다. 그러나 주석서에서는 '토대를 연하여 이유연으로, 토대로써 이유연의 상태를 성취하면서'라고 의미가 설명되었는데, 거기서 유익한 온들이 토대를 연하여 발생하는 것은 없으므로 '토대를 연하여'라고 말할 수 없다. 이것은 연(paṭicca)이라는 단어와 결합하지 않고 '토대를 이유연으로 연하여 일어난다'라고 결합하여 그 의미가 '토대로써 이유연의 상태를 성취하면서'라고 설해진 것으로 보아야 한다. 그렇다면 무엇을 연한다는 것인가? 성전에서 '하나의 온을' 등과 같이 연하여라고 설해진 바로 그것이다. 바로 그 의미를 분명히 하기 위해 '토대를 이유연으로라는 것은 온을 연하여 온들이 일어날 때, 토대로써 이유연의 상태를 성취하면서'라고 읽기도 한다. 앞의 것과 다르기 때문에 분명한 무기심에서 생긴 것만 취해지지 않도록 '무기심에서 생긴 것뿐만 아니라 유익·불선심에서 생긴 것까지도'라고 하였다. 가까운 것이든 먼 것이든 모두를 말한 것이다.

๗๑-๗๒. ‘‘อิเม วีสติ ปจฺจยาติ สํขิปิตฺวา ทสฺสิตานํ วเสเนตํ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ ยทิ เอเกนปิ เทสนํ สํขิตฺตํ สํขิตฺตเมว, อาทิมฺหิ ปน ตโย ปจฺจยา วิปฺปยุตฺตปจฺจโย เอกมฺปิ ปทํ อปริหาเปตฺวา วิตฺถาริตาติ เต จตฺตาโร ปจฺฉาชาตญฺจ วชฺเชตฺวา ‘‘อิเม เอกูนวีสติ ปจฺจยา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา. เอตฺตกา หิ สํขิปิตฺวา ทสฺสิตาติ. เย ปน ปาฬิยํ วิตฺถาริตํ อวิตฺถาริตญฺจ สพฺพํ สงฺคเหตฺวา วุตฺตนฺติ วทนฺติ, เตสํ ‘‘อิเม เตวีสติ ปจฺจยา’’ติ ปาเฐน ภวิตพฺพํ. อาทิมฺหิ ปน ตโย ปจฺจเย วิตฺถาริเต วชฺเชตฺวา ยโต ปภุติ สงฺเขโป อารทฺโธ, ตโต จตุตฺถโต ปภุติ สํขิตฺตํ วิตฺถาริตญฺจ สห คเหตฺวา ‘‘อิเม เตวีสติ ปจฺจยา’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

71-72. ‘이들 20가지 연’이라고 요약하여 보여준 것에 따라 말씀하신 것이라고 하였다. 거기서 만일 하나라도 설법이 요약되었다면 요약된 것뿐이나, 처음에 세 가지 연, 즉 이응연(vippayutta-paccaya)을 포함하여 한 구절도 생략하지 않고 상세히 설명했다면, 그 네 가지와 후생연을 제외하고 ‘이들 19가지 연’이라고 말해야 할 것이다. 이만큼이 요약하여 보여준 것이기 때문이다. 그러나 법본(Pāḷi)에서 상세한 것과 상세하지 않은 것 모두를 포함하여 설한 것이라고 말하는 사람들에게는, ‘이들 23가지 연’이라는 독송이 있어야 한다. 처음에 상세히 설명된 세 가지 연을 제외하고 요약이 시작된 부분부터, 즉 네 번째부터는 요약된 것과 상세히 설명된 것을 함께 취하여 ‘이들 23가지 연’이라고 말한 것으로 보아야 한다.

วิภงฺควารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

분별절(Vibhaṅgavāra)의 주석이 끝났다.

(๒) สงฺขฺยาวาโร

(2) 산수절(Saṅkhyāvāra)

๗๓. ตถา ปุเรชาตปจฺจเยติ ยถา อญฺญมญฺญปจฺจเย วิเสโส วิภงฺเค อตฺถิ, ตถา ปุเรชาตปจฺจเยปิ อตฺถีติ อตฺโถ. ‘‘วตฺถุํ ปุเรชาตปจฺจยา’’ติ หิ ตตฺถ วิเสโส ปฏิสนฺธิอภาโว จาติ. วิปากานิ เจว [Pg.211] วีถิจิตฺตานิ จ น ลพฺภนฺตีติ เอเตน ‘‘กิริยาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจา’’ติอาทิเก (ปฏฺฐา. ๑.๑.๕๓) วิภงฺเค วิปากาพฺยากตาภาวํ กิริยาพฺยากเต จ อชวนสฺส สพฺเพน สพฺพํ อลพฺภมานตํ วิเสสํ ทสฺเสติ.

73. ‘그와 같이 전생연에서도’라는 것은 상호연에서 차이가 분별(vibhaṅga)에 있는 것처럼, 전생연에도 차이가 있다는 뜻이다. 거기서 ‘물질(vatthu)을 전생연으로’라는 말에는 재생의 부재라는 차이가 있기 때문이다. ‘과보의 마음들과 노정의 마음들은 얻어지지 않는다’는 이 말로, ‘작용 무기인 하나의 온을 인연하여’(Paṭṭhā. 1.1.53) 등의 분별에서 과보 무기가 없음과 작용 무기에서 속행이 아닌 것은 전적으로 얻어지지 않는다는 차이를 보여준다.

๗๔. เอกมูลเก ทสฺสิตาย เทสนาย ลพฺภมานคณนญฺเญว อาทายาติ อิทํ เอตสฺมึ อนุโลเม สุทฺธิกนเย ทสฺสิตคณนโต ตโต ปเรสุ นเยสุ อญฺญิสฺสา อภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. อพหุคณเนน ยุตฺตสฺส เตน สมานคณนตา จ อิมสฺมึ อนุโลเมเยว ทฏฺฐพฺพา. ปจฺจนีเย ปน ‘‘นเหตุปจฺจยา นารมฺมเณ เอก’’นฺติอาทึ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑๐๔) วกฺขตีติ.

74. 하나의 뿌리(ekamūlaka)로 보여준 설법에서 얻어지는 숫자만을 취했다는 이것은, 이 순차설(anuloma)의 순수 방식(suddhikanaya)에서 보여준 숫자 이외에 그 다음 방식들에서는 다른 것이 없음을 염두에 두고 한 말이다. 많은 숫자가 아닌 것으로 적절한 것과 그것이 같은 숫자를 가짐은 이 순차설에서만 보아야 한다. 역차설(paccanīya)에서는 ‘비인연(na-hetu)에 비대상(nārammaṇa)은 하나’ 등(Paṭṭhā. 1.1.104)으로 말할 것이기 때문이다.

๗๖-๗๙. เต ปน สงฺขิปิตฺวา เตวีสติมูลโกเวตฺถ ทสฺสิโตติ เอตฺถ ปจฺฉาชาตวิปากานํ ปริหีนตฺตา ‘‘ทฺวาวีสติมูลโก’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา สาเสวนสวิปากานํ วเสน. ทุวิธมฺปิ ปน ทฺวาวีสติมูลกํ สห คเหตฺวา สงฺคหิเต ตสฺมึ อุภยสพฺภาวโต ‘‘เตวีสติมูลโก’’ติ อาหาติ ทฏฺฐพฺพํ. อาเสวนวิปากานํ วา วิโรธาภาเว สติ ปุจฺฉาย ทสฺสิตนเยน เตวีสติมูลเกน ภวิตพฺพํ, ตสฺส จ นามํ ทฺวาวีสติมูลเก อาโรเปตฺวา ‘‘เตวีสติมูลโก’’ติ วุตฺตนฺติ อยเมตฺถ รุฬฺหี.

76-79. 그러나 그것들을 요약하여 여기서는 ‘23가지 뿌리’로 보여주었다는 것에서, 여기서는 후생연과 과보연이 빠졌으므로 아세반연과 과보연에 따라 ‘22가지 뿌리’라고 말해야 할 것이나, 두 종류의 22가지 뿌리를 함께 취하여 포함시켰을 때 그 둘이 모두 존재하므로 ‘23가지 뿌리’라고 말한 것으로 보아야 한다. 혹은 아세반연과 과보연에 모순이 없을 때, 질문에서 보여준 방식에 따라 23가지 뿌리가 되어야 하며, 그것의 이름을 22가지 뿌리에 얹어서 ‘23가지 뿌리’라고 말한 것이 여기에서의 관례(ruḷhī)이다.

อารมฺมณปเท เจวาติ เอเตน เอกมูลเก อญฺญปทานิ วชฺเชติ. น หิ เอกมูลเก เหตาทีสุ ตโยวาติ อธิปฺปาโย. สุทฺธิกนโย ปน อารมฺมณมูลกาทีสุ น ลพฺภตีติ อารมฺมณมูลเก ‘‘นวา’’ติ เอตาย อธิกคณนาย อภาวทสฺสนตฺถํ ‘‘อารมฺมเณ ฐิเตน สพฺพตฺถ ตีเณว ปญฺหา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ กาตพฺพาติ วจนเสโส. ตีเณวาติ จ ตโต อุทฺธํ คณนํ นิวาเรติ, น อโธ ปฏิกฺขิปติ. เตน ‘‘วิปาเก เอก’’นฺติ คณนา น นิวาริตาติ ทฏฺฐพฺพา. ตีสุ เอกสฺส อนฺโตคธตาย จ ‘‘ตีเณวา’’ติ วุตฺตนฺติ. อิตีติอาทินา ‘‘สพฺพตฺถ ตีเณวา’’ติ วจเนน อตฺตโน วจนํ ทฬฺหํ กโรติ.

‘대상의 구절에서도’라는 이 말로 하나의 뿌리에서 다른 구절들은 제외한다. 하나의 뿌리에서 원인(hetu) 등의 항목이 세 가지뿐이라는 뜻은 아니기 때문이다. 그러나 순수 방식(suddhikanaya)은 대상의 뿌리 등에서는 얻어지지 않으므로, 대상의 뿌리에서 ‘아홉’이라는 이 더 많은 숫자가 없음을 보여주기 위해 ‘대상에 머물러 모든 곳에서 세 가지 질문뿐이다’라고 말한 것이다. 거기에는 ‘해야 한다’는 말이 생략되어 있다. ‘세 가지뿐’이라는 말은 그 이상의 숫자를 막는 것이지, 그 이하를 부정하는 것은 아니다. 그러므로 ‘과보에 하나’라는 숫자는 배제되지 않은 것으로 보아야 한다. 세 가지 안에 하나가 포함되어 있으므로 ‘세 가지뿐’이라고 말한 것이다. ‘이와 같이’ 등으로 시작하여 ‘모든 곳에서 세 가지뿐’이라는 말로 자신의 말을 확고히 한다.

๘๐-๘๕. เย …เป… ตํ ทสฺเสตุนฺติ เอตฺถายมธิปฺปาโย – ยทิปิ อวิคตานนฺตรํ ‘‘อารมฺมณปจฺจยา เหตุยา ตีณี’’ติ วุตฺเตปิ อูนตรคณเนน สทฺธึ สํสนฺทเน ยา คณนา ลพฺภติ, สา ทสฺสิตา โหติ, ตถาปิ [Pg.212] อูนตรคณเนหิ สมานคณเนหิ จ สทฺธึ สํสนฺทเน อูนตรา สมานา จ โหติ, น เอวํ อาวิกรณวเสน ทสฺสิตา โหติ, วิปลฺลาสโยชนาย ปน ตถา ทสฺเสติ. วจเนน วา หิ ลิงฺเคน วา อตฺถวิเสสาวิกรณํ โหตีติ. เตเนตํ อาวิกโรตีติ เอตฺถาปิ เอวเมว อธิปฺปาโย โยเชตพฺโพ. ปจฺจนียาทีสุปิ ปน ‘‘นารมฺมณปจฺจยา นเหตุยา เอกํ…เป… โนวิคตปจฺจยา นเหตุยา เอก’’นฺติอาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑๐๗) มูลปทํ อาทิมฺหิเยว ฐเปตฺวา โยชนา กตา, น จ ตตฺถ เอตํ ลกฺขณํ ลพฺภติ, ตสฺมา มูลปทสฺส อาทิมฺหิ ฐเปตฺวา โยชนเมว กโม, น จกฺกพนฺธนนฺติ ‘‘อารมฺมณปจฺจยา เหตุยา ตีณี’’ติอาทิ โยชิตํ, น จ วิญฺญาเต อตฺเถ วจเนน ลิงฺเคน จ ปโยชนมตฺถีติ.

80-85. ‘어떤... 그것을 보여주기 위해’라는 여기에는 이러한 뜻이 있다. 비록 불리연(avigata) 바로 다음에 ‘대상의 조건으로 원인에 세 가지’라고 말했을 때 더 적은 숫자와 비교하여 얻어지는 그 숫자가 보여진 것이라 하더라도, 더 적은 숫자나 같은 숫자와 비교할 때 그것이 더 적거나 같게 되며, 이처럼 분명하게 드러내는 방식으로 보여진 것은 아니다. 그러나 전도된 결합(vipallāsayojanā)에 의해서는 그렇게 보여준다. 말이나 특징에 의해 의미의 차이가 분명해지기 때문이다. 그러므로 ‘이것을 분명히 드러낸다’는 여기에서도 이와 똑같은 의도를 적용해야 한다. 역차설(paccanīya) 등에서도 ‘비대상연에 비인연은 하나... 비불리연에 비인연은 하나’ 등(Paṭṭhā. 1.1.107)으로 뿌리 구절을 처음에 두고 결합이 이루어졌는데, 거기서는 이러한 특징이 얻어지지 않는다. 그러므로 뿌리 구절을 처음에 두고 결합하는 것이 순서이지 원형 결합(cakkabandhana)이 아니기에 ‘대상연에 인연은 세 가지’ 등으로 결합한 것이며, 이미 알려진 의미에 대해서는 말이나 특징에 의한 용도가 필요 없기 때문이다.

ปจฺจยานุโลมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

연순차설(Paccayānuloma)의 주석이 끝났다.

ปฏิจฺจวาโร

의존절(Paṭiccavāra)

ปจฺจยปจฺจนียวณฺณนา

연역차주석(Paccayapaccanīyavaṇṇanā)

๘๖-๘๗. ‘‘อเหตุกํ วิปากาพฺยากตนฺติ อิทํ รูปสมุฏฺฐาปกวเสเนว เวทิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ, สพฺพสงฺคาหกวเสน ปเนตํ น น สกฺกา โยเชตุํ.

86-87. ‘원인 없는 과보 무기’라는 이것은 물질을 일으키는 원인에 의해서만 알아야 한다고 말했지만, 모든 것을 포함하는 방식으로는 이것을 적용할 수 없는 것이 아니다.

๙๓. สหชาตปุเรชาตปจฺจยา สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติ เอตฺถ จ สหชาตา จ เหตาทโย ปุเรชาตา จ อารมฺมณาทโย ปจฺจยา สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. น หิ นปจฺฉาชาตปจฺจยา อุปฺปชฺชมานา ทฺวีเหว สหชาตปุเรชาตปจฺจเยหิ อุปฺปชฺชนฺติ, อถ โข ปจฺฉาชาตวชฺเชหิ สพฺเพหีติ.

93. 구생연과 전생연이 포함된다는 것에서, 구생연인 원인(hetu) 등과 전생연인 대상(ārammaṇa) 등의 조건들이 포함된다는 뜻으로 보아야 한다. 비후생연(na-pacchājāta-paccaya)으로 발생하는 것들이 구생연과 전생연 두 가지만으로 발생하는 것이 아니라, 후생연을 제외한 모든 연에 의해 발생하기 때문이다.

๙๔-๙๗. นาหารปจฺจเย เอกจฺจํ รูปเมว ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนนฺติ ยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ, โส ปจฺจโย รูปเมวาติ กตฺวา วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ปจฺจยา อุปฺปชฺชติ, โส อรูปมฺปิ โหติ ยถา กมฺมํ กฏตฺตารูปสฺส.

94-97. 비음식연(na-āhāra-paccaya)에서 어떤 물질만이 조건이자 연생(paccayuppanna)이라는 것은, 무엇을 의지하여 발생하는지 그 조건이 물질일 뿐이라고 하여 말한 것이다. 그러나 어떤 조건으로부터 발생하는지 그 조건은 업이 업에서 생긴 물질(kaṭattārūpa)에 대해서 그러하듯 비물질(arūpa)이기도 하다.

๙๙-๑๐๒. นมคฺคปจฺจเย ยทิปิ จิตฺตสมุฏฺฐานาทโย สพฺเพ รูปโกฏฺฐาสา ลพฺภนฺติ, ตถาปิ ยํ มคฺคปจฺจยํ ลภติ, ตสฺส ปหีนตฺตา ‘‘เอกจฺจํ รูปํ [Pg.213] ปจฺจยุปฺปนฺน’’นฺติ วุตฺตํ, เอวเมว ปน นเหตุปจฺจยาทีสุปิ เอกจฺจรูปสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนตา ทฏฺฐพฺพา.

99-102. 비도연(na-magga-paccaya)에서 비록 마음에서 생긴 물질(cittasamuṭṭhāna) 등 모든 물질의 부류가 얻어지더라도, 도연을 얻는 그것이 제거되었기 때문에 ‘어떤 물질이 연생’이라고 말했다. 이와 마찬가지로 비인연(na-hetu-paccaya) 등에서도 어떤 물질이 연생임을 보아야 한다.

๑๐๗-๑๓๐. นาหารนอินฺทฺริยนฌานนมคฺคปจฺจยา สพฺพตฺถ สทิสวิสฺสชฺชนาติ อิทํ เอเตสุ มูลภาเวน ฐิเตสุ คณนาย สมานตํ สนฺธาย วุตฺตํ. มูลานญฺหิ อิธ วิสฺสชฺชนํ คณนาเยว, น สรูปทสฺสนนฺติ. นสหชาตาทิจตุกฺกํ อิธาปิ ปริหีนเมวาติ สุทฺธิกนเย วิย มูเลสุปิ ปริหีนเมวาติ อตฺโถ.

107-130. 비음식연·비인연·비선연·비도연은 모든 곳에서 대답이 같다는 것은, 이것들이 뿌리(mūla)로서 있을 때 숫자의 동일함을 염두에 두고 한 말이다. 여기서 뿌리들에 대한 대답은 숫자일 뿐이며, 그 형태(sarūpa)를 보여주는 것은 아니기 때문이다. 비구생연 등의 네 가지가 여기서도 역시 생략되었다는 것은, 순수 방식(suddhikanaya)에서처럼 뿌리들에서도 역시 생략되었다는 뜻이다.

ปจฺจยปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

연역차주석이 끝났다.

ปจฺจยานุโลมปจฺจนียวณฺณนา

조건 순결-역결에 대한 해설

๑๓๑-๑๘๙. เหตาธิปติมคฺคปจฺจเยสุ อนุโลมโต ฐิเตสุ…เป… อฏฺฐ ปจฺจนียโต น ลพฺภนฺตีติ ติณฺณมฺปิ สาธารณานํ ปจฺจนียโต อลพฺภมานานํ สพฺเพสํ สงฺคหวเสน วุตฺตํ, ตสฺมา มคฺคปจฺจเย อิตเรหิ สาธารณา สตฺเตว โยเชตพฺพา. อธิปติปจฺจเย อนุโลมโต ฐิเต เหตุปจฺจโยปิ ปจฺจนียโต น ลพฺภติ, โส ปน มคฺเคน อสาธารโณติ กตฺวา น วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. เยหิ วินา อรูปํ น อุปฺปชฺชติ, เต เอกนฺติกตฺตา อรูปฏฺฐานิกาติ อิธ วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา, เตน ปุเรชาตาเสวนปจฺจยา เตหิ วินาปิ อรูปสฺส อุปฺปตฺติโต วชฺชิตา โหนฺติ. สพฺพฏฺฐานิกา อญฺญมญฺญอาหารินฺทฺริยา จ เตหิ วินา อรูปสฺส อนุปฺปตฺติโต สงฺคหิตาติ. อูนตรคณนานํเยว วเสนาติ ยทิ อนุโลมโต ฐิตา เอกกาทโย ทฺวาวีสติปริโยสานา อูนตรคณนา โหนฺติ, เตสํ วเสน ปจฺจนียโต โยชิตสฺส ตสฺส ตสฺส คณนา เวทิตพฺพา. อถ ปจฺจนียโต โยชิโต อูนตรคณโน, ตสฺส วเสน อนุโลมโต ฐิตสฺสปิ คณนา เวทิตพฺพาติ อตฺโถ. ‘‘อญฺญมญฺญปจฺจยา นารมฺมเณ เอก’’นฺติอาทิวจนโต (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑๔๖) ปน น อิทํ ลกฺขณํ เอกนฺติกํ.

131-189. 인·증상·도 조건들이 순결(anuloma)로 머물 때 …(중략)… 역결(paccanīya)에서 여덟 가지를 얻지 못한다는 것은, 역결에서 얻어지지 않는 세 가지 공통된 것들 모두를 포함하는 방식에 따라 설해진 것이다. 그러므로 도 조건에서는 다른 것들과 공통된 일곱 가지만이 조합되어야 한다. 증상 조건이 순결로 머물 때 인 조건 또한 역결에서 얻어지지 않는데, 그것은 도와는 공통되지 않기 때문에 설하지 않은 것으로 보아야 한다. 그것들 없이는 무색(arūpa)이 일어나지 않는 것들은 결정적인 것이므로 여기서 무색에 속하는 것들이라고 설해진 것으로 보아야 하며, 그로 인해 전생·수습 조건들은 그것들 없이도 무색이 일어나기 때문에 제외된다. 모든 곳에 속하는 것들과 상호·음식·기능 조건들은 그것들 없이는 무색이 일어나지 않기 때문에 포함된다. ‘더 적은 수에 따라서’라는 것은, 만약 순결로 머무는 1에서 22까지가 더 적은 수라면, 그것들에 따라 역결로 조합된 각각의 수를 알아야 한다는 것이다. 또한 역결로 조합된 것이 더 적은 수라면, 그것에 따라 순결로 머무는 것의 수도 알아야 한다는 뜻이다. 그러나 ‘상호 조건에서 대상이 아닐 때 하나’ 등의 말씀(Paṭṭh. 1.1.146) 때문에 이 특징은 결정적인 것은 아니다.

ปจฺจยานุโลมปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

조건 순결-역결에 대한 해설이 끝났다.

ปจฺจยปจฺจนียานุโลมวณฺณนา

조건 역결-순결에 대한 해설

๑๙๐. สพฺพตฺเถวาติ [Pg.214] น เกวลํ เหตุมฺหิเยว, อถ โข สพฺเพสุ ปจฺจเยสุ ปจฺจนีกโต ฐิเตสูติ อตฺโถ. ปุเรชาตํ อาเสวนญฺจ อลภนฺตํ กญฺจิ นิทสฺสนวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘ปฏิสนฺธิวิปาโก ปนา’’ติอาทิมาห.

190. ‘모든 곳에서’라는 것은 단지 인(hetu)에서만이 아니라, 모든 조건이 역결(paccanīka)로 머물 때라는 뜻이다. 전생(purejāta)과 수습(āsevana) 조건을 얻지 못하는 어떤 사례를 보기로 보여주기 위해 ‘그러나 재생연결의 과보(paṭisandhivipāko)는’ 등으로 설하였다.

‘‘ปุเรชาตปจฺฉาชาตาเสวนวิปากวิปฺปยุตฺเตสุ ปจฺจนีกโต ฐิเตสุ เอกํ ฐเปตฺวา อวเสสา อนุโลมโต ลพฺภนฺตี’’ติ อิทํ อวเสสานํ ลาภมตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ. น สพฺเพสํ อวเสสานํ ลาภนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยทิปิ หิ ปจฺฉาชาเต ปสงฺโค นตฺถิ ‘‘อนุโลมโต สพฺพตฺเถว น ลพฺภตี’’ติ อปวาทสฺส กตตฺตา, ปุเรชาโต ปน วิปฺปยุตฺเต ปจฺจนีกโต ฐิเต อนุโลมโต ลพฺภตีติ อิทมฺปิ อวเสสา สพฺเพติ อตฺเถ คยฺหมาเน อาปชฺเชยฺย. ยมฺปิ เกจิ ‘‘วิปฺปยุตฺตปจฺจยรหิเต อารุปฺเปปิ อารมฺมณปุเรชาตสฺส สมฺภวํ ญาเปตุํ เอวํ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ, ตมฺปิ เตสํ รุจิมตฺตเมว. น หิ ยตฺถ วตฺถุปุเรชาตํ น ลพฺภติ, ตตฺถ อารมฺมณปุเรชาตภาเวน อุปการกํ โหตีติ ทสฺสิโตยํ นโยติ. ยุชฺชมานกวเสนาติ ปจฺจนีกโต ฐิตสฺส ฐเปตพฺพตฺตา วุตฺตํ, ยุชฺชมานกปจฺจยุปฺปนฺนวเสน วาติ อตฺโถ. ‘‘มคฺคปจฺจเย ปจฺจนีกโต ฐิเต เหตุปจฺจโย อนุโลมโต น ลพฺภตี’’ติ ปุริมปาโฐ, อธิปติปจฺจโยปิ ปน น ลพฺภตีติ ‘‘เหตาธิปติปจฺจยา อนุโลมโต น ลพฺภนฺตี’’ติ ปฐนฺติ. อธิปติปจฺจเย ปจฺจนีกโต ฐิเต ปจฺฉาชาตโต อญฺโญ อนุโลมโต อลพฺภมาโน นาม นตฺถีติ น วิจาริตํ. อญฺญมญฺเญ ปจฺจนีกโต ฐิเต ‘‘อรูปานํเยวา’’ติ วุตฺตา นว อนุโลมโต น ลพฺภนฺติ, ตมฺปิ ปจฺจนีกโต ฐิเตหิ อารมฺมณปจฺจยาทีหิ สทิสตาย สุวิญฺเญยฺยนฺติ น วิจาริตํ ภวิสฺสตีติ.

‘전생·후생·수습·과보·이유(vippayutta) 조건들이 역결로 머물 때 하나를 제외하고 나머지는 순결로 얻어진다’는 것은 나머지들이 단지 얻어짐을 염두에 두고 설한 것이다. 나머지가 모두 얻어지는 것으로 보아서는 안 된다. 비록 후생 조건에서는 ‘순결에서 모든 곳에서 얻어지지 않는다’는 예외가 만들어졌기 때문에 (그것을 얻는다는) 오류가 없지만, 이유 조건이 역결로 머물 때 전생 조건이 순결에서 얻어진다는 이것 또한 ‘나머지 모두’라는 의미로 취해질 때 문제가 발생할 수 있다. 어떤 이들이 ‘이유 조건이 없는 무색계(āruppa)에서도 대상-전생(ārammaṇa-purejāta)이 발생함을 알리기 위해 이와 같이 설해졌다’고 말하는 것도 그들의 개인적 견해일 뿐이다. 토대-전생(vatthu-purejāta)이 얻어지지 않는 곳에서 대상-전생의 상태로서 조력자가 된다는 것을 보여주는 방식은 아니기 때문이다. ‘조합되는 것에 따라서’라는 것은 역결로 머무는 것이 제외되어야 하기 때문에 설한 것이니, 조합되는 조건에서 생겨난 것에 따라서라는 뜻이다. ‘도 조건이 역결로 머물 때 인 조건은 순결로 얻어지지 않는다’는 것이 이전의 구절이지만, 증상 조건 또한 얻어지지 않으므로 ‘인·증상 조건은 순결로 얻어지지 않는다’라고 읽는다. 증상 조건이 역결로 머물 때 후생 조건 이외에 순결로 얻어지지 않는 것은 없으므로 고찰하지 않았다. 상호 조건이 역결로 머물 때 ‘무색들만의’라고 설해진 아홉 가지는 순결로 얻어지지 않는데, 그것 또한 역결로 머무는 대상 조건 등과 유사하여 쉽게 알 수 있으므로 고찰하지 않았을 것이다.

๑๙๑-๑๙๕. ยาว อาเสวนา สพฺพํ สทิสนฺติ น อญฺญมญฺเญน ฆฏิตสฺส มูลสฺส วิตฺถาริตตฺตา ตโต ปรานิ มูลานิ สนฺธาย วุตฺตํ. เตสุ หิ อนุโลมโต โยเชตพฺพปจฺจยา จ ปญฺหา จาติ สพฺพํ สทิสนฺติ.

191-195. 수습(āsevana) 조건까지는 모든 것이 유사하다는 것은, 상호 조건과 결합된 근본(mūla)이 상세히 설명되었기 때문에 그 이후의 근본들을 염두에 두고 설한 것이다. 그것들 중에서 순결로 조합되어야 할 조건과 질문 등 모든 것이 유사하다.

อิมสฺมึ ปจฺจนียานุโลเมติ เอตสฺส ‘‘อิเมสมฺปิ ปกิณฺณกานํ วเสเนตฺถ คณนวาโร อสมฺโมหโต เวทิตพฺโพ’’ติ เอเตน สห สมฺพนฺโธ[Pg.215]. ตตฺถ เอตฺถาติ เอเตสุ ปจฺจเยสูติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ ปจฺจนียานุโลเม ลพฺภมาเนสุ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺเมสุปีติ วา โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ปิ-สทฺเทน อิมมตฺถํ ทีเปติ – น เกวลํ ปจฺจเยสฺเวว กิสฺมิญฺจิ ปจฺจนีกโต ฐิเต เกจิ อนุโลมโต น ลพฺภนฺติ, อถ โข ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺเมสุปิ โกจิ เอกจฺจํ ปจฺจยํ ลภมาโน กญฺจิ ปจฺจยํ น ลภตีติ. ตตฺถ กมฺมปจฺจยํ ลภมาโน เยภุยฺเยน อินฺทฺริยปจฺจยํ ลภติ, มคฺคปจฺจยํ ลภมาโน เยภุยฺเยน เหตุปจฺจยํ, ตถา จ ฌานปจฺจยํ ลภมาโน มคฺคปจฺจยนฺติ เอเตสฺเวว ลาภาลาภา วิจาริตา. ยตฺถาติ ปญฺจโวการปวตฺเต อสญฺเญสุ จ. รูปธมฺมาติ ยถาวุตฺตานิ กฏตฺตารูปาเนว สนฺธาย วทติ. น หิ ปญฺจโวการปวตฺเต สพฺเพ รูปธมฺมา เหตาทีนิ น ลภนฺตีติ. ‘‘เหตาธิปติวิปากินฺทฺริยปจฺจเย น ลภนฺตี’’ติ ปุริมปาโฐ, ฌานมคฺเคปิ ปน น ลภนฺตีติ ‘‘เหตาธิปติวิปากินฺทฺริยฌานมคฺคปจฺจเย น ลภนฺตี’’ติ ปฐนฺติ. เย รูปธมฺมานํ ปจฺจยา โหนฺติ, เตสุ อรูปฏฺฐานิกวชฺเชสุ เอเตเยว น ลภนฺตีติ อธิปฺปาโย. ปจฺฉาชาตาหารวิปฺปยุตฺตปจฺจเยปิ หิ ปวตฺเต กฏตฺตารูปํ ลภตีติ. ลพฺภมานาลพฺภมานปจฺจยทสฺสนมตฺตญฺเจตํ, น เตหิ ปจฺจเยหิ อุปฺปตฺติอนุปฺปตฺติทสฺสนนฺติ. เอวํ อินฺทฺริยปจฺจยาลาโภ ชีวิตินฺทฺริยํ สนฺธาย วุตฺโต สิยา. ยถาวุตฺเตสุ หิ ธมฺมวเสน ปจฺฉาชาตาทิตฺตยมฺปิ อลภนฺตํ นาม กฏตฺตารูปํ นตฺถิ. โก ปน วาโท สพฺพฏฺฐานิกกมฺเมสุ. อินฺทฺริยํ ปน อลภนฺตํ อตฺถิ, กินฺตํ? ชีวิตินฺทฺริยนฺติ. ยทิ เอวํ อุปาทารูปานิ สนฺธาย อญฺญมญฺญปจฺจยมฺปิ น ลภนฺตีติ วตฺตพฺพํ, ตํ ปน ปากฏนฺติ น วุตฺตํ สิยา. อรูปินฺทฺริยาลาภํ วา สนฺธาย อินฺทฺริยปจฺจยาลาโภ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

‘이 역결-순결에서’라는 이것은 ‘이러한 잡다한 것들에 따라서 여기서 계산의 방법이 혼동 없이 알려져야 한다’는 것과 연결된다. 거기서 ‘여기서(ettha)’란 ‘이 조건들에서’라는 뜻으로 알아야 한다. ‘이 역결-순결에서 얻어지는 조건에서 생긴 법들에서도’라고 연결해야 한다. 여기서 ‘또한(pi)’이라는 단어는 이 의미를 나타낸다. 즉, 단지 조건들에서만 어떤 것이 역결로 머물 때 어떤 것들이 순결로 얻어지지 않는 것이 아니라, 조건에서 생긴 법들에서도 어떤 것이 일부 조건을 얻으면서 어떤 조건을 얻지 못한다는 것이다. 거기서 업(kamma) 조건을 얻는 것은 대개 기능(indriya) 조건을 얻고, 도 조건을 얻는 것은 대개 인 조건을 얻으며, 마찬가지로 선정(jhāna) 조건을 얻는 것은 도 조건을 얻는다는 이들에서만 얻음과 얻지 못함이 고찰되었다. ‘어디서’란 오온이 있는 존재(pañcavokāra)의 전개와 무상유정(asañña)들에서이다. ‘색법들(rūpadhammā)’이란 앞에서 설한 업에서 생긴 물질(kaṭattārūpa)들만을 염두에 두고 말한 것이다. 오온이 있는 존재의 전개에서 모든 색법이 인 등을 얻지 못하는 것은 아니기 때문이다. ‘인·증상·과보·기능 조건을 얻지 못한다’는 것이 이전 구절이지만, 선정·도 조건 또한 얻지 못하므로 ‘인·증상·과보·기능·선정·도 조건을 얻지 못한다’라고 읽는다. 색법들의 조건이 되는 것들 중에서 무색에 속하는 것들을 제외하고 이것들이 얻어지지 않는다는 취지이다. 후생·음식·이유 조건에서도 전개되는 업에서 생긴 물질을 얻기 때문이다. 또한 이것은 얻어지는 조건과 얻어지지 않는 조건을 보여주는 것일 뿐이지, 그 조건들에 의해 생겨남과 생겨나지 않음을 보여주는 것이 아니다. 이와 같이 기능 조건을 얻지 못함은 생명기능(jīvitindriya)을 염두에 두고 설한 것일 수 있다. 앞에서 설한 법들의 성질에 따르면 후생 등의 세 가지를 얻지 못하는 업에서 생긴 물질은 없기 때문이다. 모든 곳에 속하는 업들에 대해서는 더 말할 필요가 있겠는가? 그러나 기능을 얻지 못하는 것이 있으니, 그것은 무엇인가? 생명기능이다. 만약 그렇다면 파생된 물질(upādārūpa)들을 염두에 두고 상호 조건 또한 얻지 못한다고 말해야 하겠지만, 그것은 분명하기 때문에 설하지 않았을 것이다. 혹은 무색의 기능(arūpindriya)을 얻지 못함을 염두에 두고 기능 조건을 얻지 못함이 설해진 것으로 보아야 한다.

๑๙๖-๑๙๗. นารมฺมณมูลเกสุ ทุกาทีสุ เหตุยา ปญฺจาติ ยทิปิ ติกาทีสุ ‘‘เหตุยา ปญฺจา’’ติ อิทํ นตฺถิ, ตถาปิ ทุกาทีสุ สพฺพตฺถ อนุตฺตานํ วตฺตุกาโม ‘‘ทุกาทีสู’’ติ สพฺพสงฺคหวเสน วตฺวา ตตฺถ ยํ อาทิทุเก วุตฺตํ ‘‘เหตุยา ปญฺจา’’ติ, ตํ นิทฺธาเรติ. เกจิ ปน ‘‘นารมฺมณมูลเก เหตุยา ปญฺจา’’ติ ปาฐํ วทนฺติ. ‘‘อญฺญมญฺเญ เอกนฺติ ภูตรูปเมว สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ ปุริมปาโฐ, วตฺถุปิ ปน ลพฺภตีติ ‘‘ภูตรูปานิ เจว วตฺถุญฺจ สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ ปฐนฺติ. ติมูลเกติ อิธาปิ ทุมูลกํ ติมูลกนฺติ วทนฺติ.

196-197. 비소연근(nārammaṇamūlaka)의 2법(duka) 등에서 '원인에 다섯(hetuyā pañca)'이라는 것은, 비록 3법(tika) 등에서 '원인에 다섯'이라는 이것이 없더라도, 2법 등의 모든 곳에서 분명하지 않은 것을 설하고자 하여 '2법 등에서'라고 전체를 포괄하는 방식으로 말한 뒤, 거기서 첫 번째 2법에서 설해진 '원인에 다섯'이라는 것을 확정한다. 그러나 어떤 이들은 '비소연근에서 원인에 다섯'이라는 구절을 말한다. 이전의 구절은 '상호(연)은 오직 근본 물질(bhūtarūpa)만을 염두에 두고 설해진 것'이라 하나, 토대(vatthu) 또한 얻어지므로 '근본 물질들과 토대를 염두에 두고 설해진 것'이라고 읽는다. '3근(三根)'에 대해서도 여기서는 '2근'과 '3근'이라고 말한다.

๒๐๓-๒๓๓. นกมฺมมูลเก [Pg.216] เหตุยา ตีณีติอาทีสุ เจตนาว ปจฺจยุปฺปนฺนาติ อิทํ ‘‘เหตุยา ตีณี’’ติ เอวํปกาเร เจตนามตฺตสงฺคาหเก สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อาทิ-สทฺโท หิ ปการตฺโถว โหตีติ. สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยาหารอตฺถิอวิคเตสุ ปน รูปมฺปิ ลพฺภตีติ.

203-233. 비업근(nakammamūlake)의 '원인에 셋(hetuyā tīṇi)' 등에서 의도(cetanā)만이 조건에서 생긴 것(paccayuppanna)이라는 이것은, '원인에 셋'과 같이 의도만을 포함하는 것을 염두에 두고 설해진 것으로 보아야 한다. 왜냐하면 '등(ādi)'이라는 말은 종류(pakāra)의 의미이기 때문이다. 그러나 구생(sahajāta)·상호(aññamañña)·의지(nissaya)·음식(āhāra)·유(atthi)·비유(avigata) 연에서는 물질(rūpa) 또한 얻어진다.

ปจฺจยปจฺจนียานุโลมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

조건-역순-순차 주해(Paccayapaccanīyānulomavaṇṇanā)가 끝났다.

ปฏิจฺจวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

연기절 주해(Paṭiccavāravaṇṇanā)가 끝났다.

๒. สหชาตวารวณฺณนา

2. 구생절 주해(Sahajātavāravaṇṇanā)

๒๓๔-๒๔๒. กุสลํ ธมฺมํ สหชาโต, กุสลํ เอกํ ขนฺธํ สหชาโตติอาทีสุ สหชาตสทฺเทน สหชาตปจฺจยกรณํ สหชาตายตฺตภาวคมนํ วา วุตฺตนฺติ ตสฺส กรณสฺส คมนสฺส วา กุสลาทีนํ กมฺมภาวโต อุปโยควจนํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอส นโย ปจฺจยวาราทีสุปิ. ตตฺราปิ หิ ปจฺจยสทฺเทน จ นิสฺสยปจฺจยกรณํ นิสฺสยายตฺตภาวคมนํ วา วุตฺตํ, สํสฏฺฐสทฺเทน จ สมฺปยุตฺตปจฺจยกรณํ สมฺปยุตฺตายตฺตภาวคมนํ วาติ ตํกมฺมภาวโต อุปโยควจนํ กุสลาทีสุ กตนฺติ. สหชาตมฺปิ จ อุปาทารูปํ ภูตรูปสฺส ปจฺจโย น โหตีติ ‘‘ปฏิจฺจา’’ติ อิมินา วจเนน ทีปิโต ปจฺจโย น โหตีติ อตฺโถ. ‘‘อุปาทารูปํ ภูตรูปสฺสา’’ติ จ นิทสฺสนวเสน วุตฺตํ. อุปาทารูปสฺสปิ หิ อุปาทารูปํ ยถาวุตฺโต ปจฺจโย น โหติ, วตฺถุวชฺชานิ รูปานิ จ อรูปานนฺติ.

234-242. '선한 법이 구생(sahajāta)하고', '선한 하나의 온이 구생한다'는 등의 구절에서, 구생이라는 단어로 구생연의 작용을 하거나 구생에 의존하는 상태에 이르는 것을 설했으므로, 그 작용이나 도달함이 선한 법 등의 목적어 상태(kammabhāva)가 되도록 대격(upayogavacana)으로 표현된 것으로 보아야 한다. 이러한 방식은 조건절(paccayavāra) 등에서도 마찬가지이다. 거기에서도 '조건(paccaya)'이라는 단어로 의지연의 작용이나 의지에 의존하는 상태에 이르는 것을 설했고, '상응(saṃsaṭṭha)'이라는 단어로 상응연의 작용이나 상응에 의존하는 상태에 이르는 것을 설했으므로, 그것이 목적어 상태가 되도록 선한 법 등에서 대격으로 표현된 것이다. 또한 구생하는 소조색(upādārūpa)은 근본 물질(bhūtarūpa)의 조건이 되지 않으므로, '의지하여(paṭicca)'라는 이 말로 나타난 조건이 되지 않는다는 뜻이다. '소조색이 근본 물질의 (조건이 된다)'는 것은 예시로서 설해진 것이다. 소조색에 대해서도 소조색은 앞에서 언급한 조건이 되지 않으며, 토대를 제외한 물질들과 비물질(arūpa)들도 그러하다.

สหชาตวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

구생절 주해(Sahajātavāravaṇṇanā)가 끝났다.

๓. ปจฺจยวารวณฺณนา

3. 조건절 주해(Paccayavāravaṇṇanā)

๒๔๓. ปจฺจยาติ เอตฺถ ปติ อโย ปจฺจโย. ปติ-สทฺโท ปติฏฺฐตฺถํ ทีเปติ, อย-สทฺโท คตึ, ปติฏฺฐาภูตา คติ นิสฺสโย ปจฺจโยติ วุตฺตํ โหติ, ตโต ปจฺจยา, ปจฺจยกรณโต ตทายตฺตภาวคมนโต วาติ อตฺโถ.

243. '조건(paccaya)'이란 여기에서 '빠띠(pati)'와 '아야(aya)'가 '빳짜야(paccaya)'가 된 것이다. '빠띠'라는 단어는 토대(patiṭṭhā)의 의미를 나타내고, '아야'라는 단어는 감(gati)을 나타내니, 토대가 되는 감인 의지처(nissaya)가 조건이라고 설해진 것이다. 그러므로 '조건으로부터(paccayā)'라는 것은 조건을 만듦으로부터 혹은 그것에 의존하는 상태에 이름으로부터라는 뜻이다.

‘‘มหาภูเต [Pg.217] ปจฺจยา จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูป’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๒๔๕) ภูตุปาทารูปานิ สห สงฺคณฺหิตฺวา วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน จิตฺตสมุฏฺฐาเน จ มหาภูเต นิสฺสาย จิตฺตสมุฏฺฐานํ อุปาทารูปนฺติ สยํ นิสฺสโย อหุตฺวา นิสฺสเย อุปฺปชฺชมาเนน อุปาทารูเปน นิทสฺสนํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

'대종을 조건으로 마음에서 생긴 물질이(mahābhūte paccayā cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ)'라는 것은 대종과 소조색을 함께 포함하여 설해진 것이다. 주석서에서는 마음에서 생긴 대종에 의지하여 마음에서 생긴 소조색이 일어날 때, 스스로는 의지처가 되지 않으면서 의지처에서 생겨나는 소조색으로써 예시를 든 것으로 보아야 한다.

๒๕๕. อสญฺญ…เป… กฏตฺตารูปํ อุปาทารูปนฺติ เอตฺถ โย ปฏิจฺจวาเร สหชาเต กมฺมอุตุชานํ, กมฺเม จ เอกนฺตาเนกนฺตกมฺมชานํ วเสน อตฺโถ วุตฺโต, โส นาธิปฺเปโต เอว ‘‘กฏตฺตารูป’’นฺติ กมฺมสมุฏฺฐานรูปสฺเสว สพฺพสฺส จ คหิตตฺตาติ ตํ ปหาย ยถาคหิตสฺส กฏตฺตารูปสฺส วิเสสนวเสน ‘‘อุปาทารูปสงฺขาตํ กฏตฺตารูป’’นฺติ อตฺถมาห. มหาภูเต ปน ปฏิจฺจ ปจฺจยา จ มหาภูตานํ อุปฺปตฺติ น นิวาเรตพฺพาติ อุปาทารูปคฺคหเณน กฏตฺตารูปคฺคหณํ อวิเสเสตฺวา อุปาทารูปานํ นิวตฺเตตพฺพานํ อตฺถิตาย กฏตฺตารูปคฺคหเณเนว อุปาทารูปคฺคหณสฺส วิเสสนํ ทฏฺฐพฺพํ.

255. '무상유정(asañña)... 업에서 생겨난 색(kaṭattārūpa)은 소조색이다'라는 것에서, 연기절의 구생에서 업과 계절에서 생긴 것의 방식에 따라, 그리고 업에서 결정적이거나 비결정적인 업생색의 방식에 따라 설해진 의미는 의도된 것이 아니다. 왜냐하면 '업에서 생겨난 색'이라는 것은 모든 업생색(kammasamuṭṭhānarūpa)이 포함되기 때문이다. 그래서 그것을 버리고 이미 파악된 업생색의 차별로서 '소조색이라 일컬어지는 업생색'이라고 그 의미를 설명하였다. 대종을 의지하고 조건으로 하여 대종들이 발생하는 것은 막을 수 없으므로, 소조색을 취함으로써 업생색을 구별하지 않고, 배제되어야 할 소조색들이 존재하기 때문에 업생색을 취함으로써만 소조색의 구별이 이루어지는 것으로 보아야 한다.

๒๖๙-๒๗๖. ‘‘อพฺยากเตน อพฺยากตํ, กุสลํ, อกุสล’’นฺติ วตฺตพฺเพ ‘‘อพฺยากเตน กุสลํ, อกุสลํ, อพฺยากต’’นฺติ, ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล จ อกุสโล จ ธมฺมา กุสลสฺสาติ อนามสิตฺวา’’ติ จ ปุริมปาเฐ ปมาทเลขา ทฏฺฐพฺพา.

269-276. '무기로 무기가, 선이, 불선이'라고 말해야 할 곳에 '무기로 선이, 불선이, 무기가'라고 되어 있거나, '선한 법을 의지하여 선한 것과 불선한 법들이 선한 것의 (조건이 된다)고 언급하지 않고'라고 되어 있는 이전의 구절은 필사 오류(pamādalekhā)로 보아야 한다.

๒๘๖-๒๘๗. นเหตุปจฺจยา นปุเรชาเต ทฺเวติ เอตฺถ อฏฺฐกถายํ ‘‘อารุปฺเป ปน อเหตุกโมหสฺส อเหตุกกิริยสฺส จ วเสน ทฺเวติ วุตฺตา, นวิปฺปยุตฺเต ทฺเวติ อารุปฺเป อเหตุกากุสลกิริยวเสนา’’ติ วุตฺตํ, ตํ ลพฺภมาเนสุ เอกเทเสน นิทสฺสนวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อารุปฺเป ปน อเหตุกโมหสฺส อเหตุกกิริยาย อเหตุกปฏิสนฺธิยา เอกจฺจสฺส จ รูปสฺส วเสน ทฺเว วุตฺตาติ, นวิปฺปยุตฺเต ทฺเวติ อารุปฺเป อเหตุกากุสลกิริยาเอกจฺจรูปานํ วเสนาติ วุตฺตนฺติ. ‘‘โนนตฺถิโนวิคเตสุ เอกนฺติ สพฺพรูปสฺส วเสนา’’ติ วุตฺตํ, นเหตุมูลกตฺตา อิมสฺส นยสฺส เหตุปจฺจยํ ลภนฺตํ น ลพฺภตีติ ‘‘เอกจฺจสฺส รูปสฺส วเสนา’’ติ ภวิตพฺพํ. จกฺขาทิธมฺมวเสน ปน จิตฺตสมุฏฺฐานาทิโกฏฺฐาสวเสน วา สพฺพํ ลพฺภตีติ ‘‘สพฺพรูปสฺสา’’ติ วุตฺตํ สิยา.

286-287. '비원인연(nahetu)에서 비전생(napurejāta)에 둘'이라는 것에서 주석서에는 '무색계에서 원인 없는 어리석음과 원인 없는 작용의 방식에 따라 둘이라 설했고, 비이숙(navippayutta)에서 둘이라는 것은 무색계에서 원인 없는 불선과 작용의 방식에 따른 것이다'라고 설해졌다. 이것은 얻어지는 것들 중 일부분을 예시로서 설한 것으로 보아야 한다. 즉 무색계에서 원인 없는 어리석음, 원인 없는 작용, 원인 없는 재생연결, 그리고 일부 물질의 방식에 따라 둘이라 설해진 것이고, 비이숙에서 둘이라는 것은 무색계에서 원인 없는 불선, 작용, 일부 물질들의 방식에 따라 설해진 것이다. '비무유(nonatthi)와 비비유(novigata)에서 하나는 모든 물질의 방식에 따른 것'이라 설해졌는데, 비원인근(nahetumūlaka)이므로 이 방식에서 원인연을 얻는 것은 얻어지지 않기에 '일부 물질의 방식에 따른 것'이 되어야 한다. 그러나 안처(cakkhāyatana) 등의 법의 방식이나 마음에서 생긴 것 등의 구분의 방식으로는 모든 것이 얻어지므로 '모든 물질의'라고 설해졌을 것이다.

๒๘๙-๒๙๖. อาคตานาคตนฺติ [Pg.218] ปญฺหวเสน วุตฺตํ, ลพฺภมานาลพฺภมานนฺติ อาคเต จ ปญฺเห ลพฺภมานาลพฺภมานธมฺมวเสน.

289-296. '온 것과 오지 않은 것(āgatānāgata)'은 질문의 방식에 따라 설해진 것이고, '얻어지는 것과 얻어지지 않는 것(labbhamānālabbhamāna)'은 질문에 나타난 얻어지는 법과 얻어지지 않는 법의 방식에 따른 것이다.

ปจฺจยวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

조건절 주해(Paccayavāravaṇṇanā)가 끝났다.

๔. นิสฺสยวารวณฺณนา

4. 의지절 주해(Nissayavāravaṇṇanā)

๓๒๙-๓๓๗. ปจฺจยวาเรน นิสฺสยปจฺจยภาวนฺติ นิสฺสยวาเร วุตฺตสฺส นิสฺสยปจฺจยภาวํ นิยเมตุนฺติ อตฺโถ.

329-337. '조건절에 의해 의지연의 상태를(paccayavārena nissayapaccayabhāvaṃ)'이라는 것은 의지절에서 설해진 의지연의 상태를 확정하기 위함이라는 뜻이다.

นิสฺสยวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

의지절 주해(Nissayavāravaṇṇanā)가 끝났다.

๕. สํสฏฺฐวารวณฺณนา

5. 상응절 주해(Saṃsaṭṭhavāravaṇṇanā)

๓๕๑-๓๖๘. สํสฏฺฐวาเร ปจฺจนีเย ‘‘นวิปฺปยุตฺเต ปฏิสนฺธิ นตฺถี’’ติ อิทํ วตฺถุวิรหิตาย ปฏิสนฺธิยา วิสุํ อนุทฺธรณโต วุตฺตํ. ปฏิจฺจวาราทีสุ หิ สหชาตสฺส ปจฺจยภาวทสฺสนตฺถํ สวตฺถุกา ปฏิสนฺธิ อุทฺธฏา, สา อิธาปิ อธิปติปุเรชาตาเสวเนสุ นกมฺมนวิปากนฌานนวิปฺปยุตฺเตสุ น ลพฺภติ, อญฺเญสุ จ อนุโลมโต ปจฺจนียโต จ ลพฺภมานปจฺจเยสุ ลพฺภตีติ อิมสฺส วิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ อุทฺธฏาติ. เสสา เตรส น ลพฺภนฺตีติ เอตฺถ ‘‘เสสา จุทฺทสา’’ติ ภวิตพฺพํ. น ฌาเน เอกนฺติ อเหตุกปญฺจวิญฺญาณวเสนาติ ปญฺจวิญฺญาณานํ เหตุปจฺจยวิรหิตมตฺตทสฺสนตฺถํ อเหตุกคฺคหณํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, ‘‘นมคฺเค เอกนฺติ อเหตุกกิริยวเสนา’’ติ วุตฺตํ, ‘‘อเหตุกวิปากกิริยวเสนา’’ติ ภวิตพฺพํ.

351-368. 혼합문(Saṃsaṭṭhavāra)의 부정문(paccanīya)에서 ‘불상응(navippayutta)에는 재생연결이 없다’고 한 것은 토대(vatthu)가 없는 재생연결을 별도로 언급하지 않았기 때문에 설해진 것이다. 연기문(Paṭiccavāra) 등에서는 함께 생긴 것(sahajāta)의 조건 상태를 보이기 위해 토대를 가진 재생연결을 언급했는데, 그것은 여기서도 증상(adhipati), 전생(purejāta), 후생(āsevana)과 비업(nakamma), 비과보(navipāka), 비선(najhāna), 비불상응(navippayutta)에서는 얻어지지 않으며, 그 밖의 순문(anuloma)과 부정문(paccanīya)에서 얻어지는 조건들에서는 얻어진다는 이러한 차이점을 보이기 위해 언급된 것이다. 나머지 13가지는 얻어지지 않는다는 말은 여기서 ‘나머지 14가지’가 되어야 한다. 선(jhāna)에서 한 가지라는 것은 원인 없는 오비응(ahetukapañcaviññāṇavasena)에 의한 것이니, 오비응이 원인 조건(hetupaccaya)을 결여했다는 점만을 보이기 위해 ‘원인 없음(ahetuka)’이라는 용어를 사용한 것으로 보아야 한다. ‘도(magga)에서 한 가지라는 것은 원인 없는 작용(ahetukakiriyavasena)에 의한 것’이라고 했으나, 이는 ‘원인 없는 과보와 작용(ahetukavipākakiriyavasena)에 의한 것’이 되어야 한다.

๓๖๙-๓๙๑. เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนวาติ ปฏิจฺจวาเร อนุโลมปจฺจนีเย วุตฺตนเยน. ‘‘นเหตุปจฺจยุปฺปนฺเนสุ อเหตุกโมโหว ฌานมคฺคปจฺจยํ ลภติ, เสสา น ลภนฺตี’’ติ วุตฺตํ, เสเสสุ ปน ปญฺจวิญฺญาณวชฺชาเหตุกกฺขนฺธา ตํสมุฏฺฐานา ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมา ฌานปจฺจยํ ลภนฺติ, น ปจฺจนียานุโลเม ทฺวินฺนํ ปจฺจยานํ อนุโลเมน สห โยชนา อตฺถีติ ฌานมคฺคปจฺจยํ สหิตํ ลภตีติ จ น สกฺกา วตฺตุํ, ตสฺมา ‘‘อเหตุกโมโหว มคฺคปจฺจยํ ลภตี’’ติ วตฺตพฺพํ.

369-391. ‘앞에서 설한 방식대로’란 연기문의 순문-부정문에서 설한 방식과 같다. ‘원인 조건에서 생겨난 것들 중 원인 없는 미혹(ahetukamoha)만이 선과 도의 조건을 얻고, 나머지는 얻지 못한다’고 설해졌는데, 그 나머지 중에서 오비응(pañcaviññāṇa)을 제외한 원인 없는 온(khandha)들과 그로부터 일어난 법들은 선의 조건을 얻는다. 부정문-순문(paccanīyānulome)에서는 두 조건의 순문과 함께 결합되는 경우가 없으므로 선과 도의 조건을 함께 얻는다고 말할 수 없다. 그러므로 ‘원인 없는 미혹만이 도의 조건을 얻는다’고 말해야 한다.

สํสฏฺฐวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

혼합문(Saṃsaṭṭhavāra)에 대한 설명이 끝났다.

๖. สมฺปยุตฺตวารวณฺณนา

6. 상응문(Sampayuttavāra)에 대한 설명

๓๙๒-๔๐๐. สทิสํ [Pg.219] สมฺปยุตฺตํ สํสฏฺฐํ โวกิณฺณญฺจ สํสฏฺฐํ น โหตีติ อุภยํ อญฺญมญฺญาเปกฺขํ วุจฺจมานํ อญฺญมญฺญสฺส นิยามกํ โหตีติ.

392-400. 상응(sampayutta)은 유사하고, 혼합(saṃsaṭṭha)은 섞인 것이며, 혼합된 것과 혼합되지 않은 것, 이 두 가지는 서로를 의존하여 언급될 때 서로의 규정자가 된다.

สมฺปยุตฺตวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

상응문(Sampayuttavāra)에 대한 설명이 끝났다.

๗. ปญฺหาวารวิภงฺควณฺณนา

7. 질문문 분석(Pañhāvāravibhaṅga)에 대한 설명

๔๐๑-๔๐๓. เยหิ ปจฺจเยหิ กุสโล กุสลสฺส ปจฺจโย โหติ, เต ปจฺจเย ปฏิปาฏิยา ทสฺเสตุนฺติ ยถากฺกเมน อาคตาคตปฏิปาฏิยา ทสฺเสตุนฺติ อตฺโถ. กุสโล กุสลสฺสาติ นิทสฺสนมตฺตเมตํ, เตน กุสโล กุสลาทีนํ, อกุสโล อกุสลาทีนํ, อพฺยากโต อพฺยากตาทีนํ, กุสลาพฺยากตา กุสลาทีนนฺติอาทิโก สพฺโพ ปเภโท นิทสฺสิโต โหตีติ ยถานิทสฺสิเต สพฺเพ คเหตฺวา อาห ‘‘เต ปจฺจเย ปฏิปาฏิยา ทสฺเสตุ’’นฺติ.

401-403. 어떤 조건들에 의해 유익한 법이 유익한 법의 조건이 되는가에 대하여, 그 조건들을 순서대로 보이기 위해 ‘차례대로 나타난 순서에 따라 보이기 위함’이라는 뜻이다. ‘유익한 법이 유익한 법의’라는 것은 단지 예시일 뿐이다. 그것에 의해 유익한 법이 유익한 법 등의 조건이 되고, 해로운 법이 해로운 법 등의 조건이 되며, 무기(abyākata)의 법이 무기의 법 등의 조건이 되고, 유익한 법과 무기의 법이 유익한 법 등의 조건이 되는 등의 모든 분류가 예시된 것이다. 예시된 모든 것을 취하여 ‘그 조건들을 순서대로 보이기 위해’라고 말한 것이다.

๔๐๔. ทตฺวาติ เอตฺถ ทา-สทฺโท โสธนตฺโถปิ โหตีติ มนฺตฺวา อาห ‘‘วิสุทฺธํ กตฺวา’’ติ. เตสญฺหิ ตํ จิตฺตนฺติ เตสนฺติ วตฺตพฺพตารหํ สกทาคามิมคฺคาทิปุเรจาริกํ ตํ โคตฺรภุจิตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. วิปสฺสนากุสลํ ปน กามาวจรเมวาติ ปจฺจยุปฺปนฺนํ ภูมิโต ววตฺถเปติ. เตเนวาติ ธมฺมวเสเนว ทสฺสนโต, เทสนนฺตรตฺตาติ อธิปฺปาโย.

404. ‘주고서(datvā)’에서 ‘다(dā)’라는 말은 정화한다는 뜻도 있으므로 ‘깨끗하게 하여’라고 말한 것이다. ‘그들의 그 마음’이란 그들이라고 불릴 만한 일래도(sakadāgāmimagga) 등의 앞에 일어나는 고뜨라부(gotrabhu, 종성)의 마음을 의미한다. ‘위빳사나의 유익함은 욕계의 것일 뿐이다’라고 하여 조건에서 생겨난 법을 지위(bhūmi)에 따라 규정한다. ‘바로 그 때문에’란 법의 힘에 따라서만 보이기 때문이니, 가르침의 차이 때문이라는 의미이다.

๔๐๕. อสฺสาทนํ สราคสฺส โสมนสฺสสฺส สโสมนสฺสสฺส ราคสฺส จ กิจฺจนฺติ อาห ‘‘อนุภวติ เจว รชฺชติ จา’’ติ. อภินนฺทนํ ปีติกิจฺจสหิตาย ตณฺหาย กิจฺจนฺติ อาห ‘‘สปฺปีติกตณฺหาวเสนา’’ติ. ทิฏฺฐาภินนฺทนา ทิฏฺฐิเยว. เอตฺถ ปน ปจฺฉิมตฺถเมว คเหตฺวา ‘‘อภินนฺทนฺตสฺส อตฺตา อตฺตนิยนฺติอาทิวเสน…เป… ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. อภินนฺทนา ปน ทิฏฺฐาภินนฺทนาเยวาติ น สกฺกา วตฺตุํ ‘‘ภาวนาย ปหาตพฺโพ ธมฺโม ภาวนาย ปหาตพฺพสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณ…เป… ภาวนาย ปหาตพฺพํ ราคํ อสฺสาเทติ อภินนฺทตี’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๘.๗๒) วจนโต, ตสฺมา ปุริโมปิ อตฺโถ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ทฺวีสุ ปน โสมนสฺสสหคตจิตฺเตสุ ยถาวุตฺเตน โสมนสฺเสน [Pg.220] ราเคน จ อสฺสาเทนฺตสฺส เตสุเยว สปฺปีติกตณฺหาย จตูสุปิ ทิฏฺฐาภินนฺทนาย อภินนฺทนฺตสฺส จ ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชตีติปิ สกฺกา โยเชตุํ. ชาติวเสนาติ สุจิณฺณสามญฺญวเสนาติ อตฺโถ.

405. ‘즐김(assādana)’은 탐욕이 있고 즐거운 느낌(somanassa)과 함께하는 탐욕의 작용이므로 ‘경험하고 또한 탐착한다’고 말한다. ‘기뻐함(abhinandana)’은 희열(pīti)의 작용이 수반된 갈애의 작용이므로 ‘희열이 있는 갈애의 힘으로’라고 말한다. ‘견해로 기뻐함(diṭṭhābhinandanā)’은 바로 견해이다. 여기서는 후자의 의미만을 취하여 ‘기뻐하는 자에게 나, 나의 것이라는 등의 방식으로… (중략) … 견해가 일어난다’고 설해졌다. 그러나 ‘수행으로 제거되어야 할 법은 수행으로 제거되어야 할 법의 대상… (중략) … 수행으로 제거되어야 할 탐욕을 즐기고 기뻐한다’(Paṭṭhāna 2.8.72)는 구절이 있으므로, 기뻐함이 오직 견해로 기뻐함이라고만 말할 수는 없다. 그러므로 전자의 의미도 설해진 것으로 보아야 한다. 두 가지 즐거운 느낌과 상응하는 마음에서, 앞에서 말한 즐거운 느낌과 탐욕으로 즐기는 자에게는 바로 그 희열이 있는 갈애에 의해, 네 가지 견해로 기뻐함에 의해 기뻐하는 자에게는 견해가 일어난다고 연결할 수 있다. ‘종류에 의해’란 잘 닦여진 사문법에 의해서라는 뜻이다.

๔๐๖. ตทารมฺมณตาติ ตทารมฺมณภาเวน. วิภตฺติโลโป เหตฺถ กโตติ. ภาววนฺตโต วา อญฺโญ ภาโว นตฺถีติ ภาเวเนว วิปากํ วิเสเสติ, วิปาโก ตทารมฺมณภาวภูโตติ อตฺโถ. วิญฺญาณญฺจายตนเนวสญฺญานาสญฺญายตนวิปากานํ วิย น กามาวจรวิปากานํ นิโยคโต ววตฺถิตํ อิทญฺจ กมฺมํ อารมฺมณนฺติ ตํ ลพฺภมานมฺปิ น วุตฺตํ. ตทารมฺมเณน ปน กุสลารมฺมณภาเวน สมานลกฺขณตาย กมฺมารมฺมณา ปฏิสนฺธิอาทโยปิ ทสฺสิตาเยวาติ ทฏฺฐพฺพา. ปฏิโลมโต วา เอกนฺตริกวเสน วาติ วทนฺเตน อนุโลมโต สมาปชฺชเน เยภุยฺเยน อาสนฺนสมาปตฺติยา อารมฺมณภาโว ทสฺสิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ยถา ปน ปฏิโลมโต เอกนฺตริกวเสน จ สมาปชฺชนฺตสฺส อนาสนฺนาปิ สมาปตฺติ อารมฺมณํ โหติ, เอวํ อนุโลมโต สมาปชฺชนฺตสฺสปิ ภเวยฺยาติ. ‘‘เจโตปริยญาณสฺสาติอาทีนิ ปรโต อาวชฺชนาย โยเชตพฺพานี’’ติ วตฺวา ‘‘ยา เอเตสํ อาวชฺชนา, ตสฺสา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต, เอวํ สติ ‘‘อิทฺธิวิธญาณสฺสา’’ติปิ วตฺตพฺพํ สิยา. ยสฺมา ปน กุสลา ขนฺธา อพฺยากตสฺส อิทฺธิวิธญาณสฺส อารมฺมณํ น โหนฺตีติ ตํ น วุตฺตํ, เจโตปริยญาณาทีนญฺจ โหนฺตีติ ตานิ วุตฺตานิ, ตสฺมา กิริยานํ เจโตปริยญาณาทีนํ ยาย กายจิ อาวชฺชนาย จ กุสลารมฺมณาย กุสลา ขนฺธา อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโยติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

406. ‘등록임(tadārammaṇatā)’이란 등록의 상태를 의미한다. 여기서는 격 변화가 생략되었다. 혹은 본질을 가진 것 외에 다른 상태는 없으므로 그 상태만으로 과보를 구별하니, 과보는 등록의 상태가 된 것이라는 뜻이다. 식무변처와 비상비비상처의 과보처럼 욕계 과보가 반드시 규정된 것은 아니며, 이 업이 대상이라는 것도 비록 얻어지기는 하지만 언급되지 않았다. 그러나 등록에 의해 유익한 대상이 되는 것과 공통된 특성을 가지므로, 업을 대상으로 하는 재생연결 등도 이미 보여준 것으로 보아야 한다. 역순으로 혹은 한 단계씩 건너뛰어 증득하는 것에 대해 말하는 것은, 순차적으로 증득할 때 대체로 가까운 증득이 대상이 됨을 보여준 것으로 보아야 한다. 역순으로 혹은 한 단계씩 건너뛰어 증득하는 자에게 가깝지 않은 증득도 대상이 되듯이, 순차적으로 증득하는 자에게도 그러할 것이다. ‘타심통(cetopariyañāṇa) 등에 대해서는 뒤에 전향(āvajjana)과 연결해야 한다’고 말하고 ‘그것들의 전향에 대하여’라고 뜻을 풀이했는데, 그렇게 되면 ‘신족통(iddhividhañāṇa)에 대해서도’라고 말해야 할 것이다. 그러나 유익한 온들은 무기인 신족통의 대상이 되지 않기 때문에 그것은 언급하지 않았고, 타심통 등의 대상은 되기 때문에 그것들은 언급한 것이다. 그러므로 작용(kiriya)인 타심통 등의 어떤 전향이 유익한 것을 대상으로 할 때, 유익한 온들이 대상 조건으로 조건이 된다는 이러한 뜻으로 보아야 한다.

๔๐๗-๔๐๙. วิปฺปฏิสาราทิวเสน วาติ อาทิ-สทฺเทน อาทีนวทสฺสเนน สภาวโต จ อนิฏฺฐตามตฺตํ สงฺคณฺหาติ, อกฺขนฺติเภทา วา.

407-409. ‘후회(vippaṭisāra) 등에 의해서’에서 ‘등’이라는 말은 과실을 봄으로써 자성상 원치 않는 상태인 것만을 포함하거나, 혹은 인내(khanti)가 깨어지는 것을 포함한다.

๔๑๐. รูปายตนํ จกฺขุวิญฺญาณสฺสาติอาทินา วิญฺญาณกาเยหิ นิยตารมฺมเณหิ อพฺยากตสฺส อพฺยากตานํ อารมฺมณปจฺจยภาวํ นิทสฺเสติ. สพฺพสฺส หิ วตฺตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา เอกสฺมึ สนฺตาเน ธมฺมานํ เอกเทเสน นิทสฺสนํ กโรตีติ.

410. ‘색처(rūpāyatana)는 안식(cakkhuviññāṇa)에’ 등의 구절로 대상이 결정된 식의 무리들에 의해 무기의 법이 무기의 법들의 대상 조건이 됨을 예시한다. 모든 것을 말할 수는 없으므로 한 상속(santāna) 내에서 법들의 일부분으로 예시를 드는 것이다.

๔๑๓-๔๑๖. จตุภูมกํ [Pg.221] กุสลํ อารมฺมณาธิปติปจฺจยภาเวน ทสฺสิตํ, ปจฺจยุปฺปนฺนํ ปน กามาวจรเมว.

413-416. 네 가지 지위(四地)의 유익한 법(善法)이 대상-지배-조건(所緣增上緣)의 상태로 제시되었으며, 그 조건에서 생긴 법(果)은 오직 욕계의 것일 뿐이다.

๔๑๗. อปุพฺพโต จิตฺตสนฺตานโต วุฏฺฐานํ ภวงฺคเมว, ตํ ปน มูลาคนฺตุกภวงฺคสงฺขาตํ ตทารมฺมณํ ปกติภวงฺคญฺจ. อนุโลมํ เสกฺขาย ผลสมาปตฺติยาติ เอตฺถ กายจิ เสกฺขผลสมาปตฺติยา อวชฺเชตพฺพตฺตา วตฺตพฺพํ นตฺถีติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนกุสลํ ผลสมาปตฺติยาติ อิมํ นิพฺพิเสสนํ ผลสมาปตฺตึ อุทฺธริตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ผลสมาปตฺติยาติ อนาคามิผลสมาปตฺติยา’’ติ. กามาวจรกิริยา ทุวิธสฺสปิ วุฏฺฐานสฺสาติ เอตฺถ กิริยานนฺตรํ ตทารมฺมณวุฏฺฐาเน ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ วุตฺตเมว.

417. 이전과 다른 심상속(心相續)으로부터의 나옴(出)은 오직 유분(有分, bhavaṅga)일 뿐이며, 그것은 근본 유분과 객(客) 유분으로 일컬어지는 등록(彼所緣, tadārammaṇa)과 본래 유분을 의미한다. '유학(有學)의 수순(隨順)이 과등지(果等至)에 [연(緣)이 된다]'라는 구절에서, 어떤 유학의 과등지도 주의(作意)되어야 하므로 특별히 말할 것이 없기에, '비상비비상처의 유익한 법이 과등지에 [연이 된다]'라고 이 차별 없는 과등지를 들어서 설명하면서 "과등지는 아나함 과등지를 의미한다"라고 말씀하셨다. '욕계 작용심이 두 가지 종류의 나옴(出)에 대해서도 [연이 된다]'라는 구절에서, 작용심 직후의 등록심으로의 나옴에 대해 말해야 할 것은 '심발생문(心發生門, Cittuppādakaṇḍe)'에서 이미 설명된 바와 같다.

ตา อุโภปิ…เป… ทฺวาทสนฺนนฺติ อิทํ โสมนสฺสสหคตมโนวิญฺญาณธาตุวเสน วุตฺตํ, อุเปกฺขาสหคตา ปน ยถาวุตฺตานํ ทสนฺนํ วิญฺญาณธาตูนํ โวฏฺฐพฺพนกิริยสฺส มโนธาตุกิริยสฺส จาติ ทฺวาทสนฺนํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

'그 둘 다' ... '열둘의'라는 구절은 기쁨(喜)이 함께하는 의식계(意識界)의 관점에서 설해진 것이다. 그러나 평온(捨)이 함께하는 것은 위에서 언급한 열 가지 식계(識界)와 결정하는 작용심(確定作用意)과 의계(意界) 작용심의 열둘이 된다고 보아야 한다.

๔๒๓. ทานาทิปุญฺญกิริยายตฺตา สพฺพสมฺปตฺติโย ปฏิวิชฺฌิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. น ปเนตํ เอกนฺเตน คเหตพฺพนฺติ ‘‘พลวเจตนาว ลพฺภติ, น ทุพฺพลา’’ติ เอตํ เอกนฺตํ น คเหตพฺพํ, ทฬฺหํ วา น คเหตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. กึ การณนฺติ? พลวโต ทุพฺพลสฺส วา กโตกาสสฺส อนฺตรายํ ปฏิพาหิตฺวา วิปจฺจนโต ‘‘ยํกญฺจิ ยทิ วิปากํ ชเนติ, อุปนิสฺสโย น โหตี’’ติ นวตฺตพฺพตฺตา จาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กโตกาสญฺหี’’ติอาทิมาห. วิปากตฺติเก ปน ปญฺหาวารปจฺจนีเย ‘‘วิปากธมฺมธมฺโม วิปากสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย, อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย, กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๓.๙๓) กมฺมปจฺจยสฺส วิสุํ อุทฺธฏตฺตา, เวทนาตฺติเก จ ปญฺหาวารปจฺจนีเย ‘‘นเหตุปจฺจยา นอารมฺมณปจฺจยา นอุปนิสฺสเย อฏฺฐา’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๒.๘๗) วุตฺตตฺตา ‘‘วิปากชนกมฺปิ กิญฺจิ กมฺมํ อุปนิสฺสยปจฺจโย น โหตี’’ติ สกฺกา วตฺตุนฺติ.

423. '보시 등 공덕행에 의한 모든 성취를 깨닫고서'라고 연결된다. 그러나 이것을 단정적으로 취해서는 안 되니, "강한 의도(思)만이 [연을] 얻고, 약한 것은 얻지 못한다"라고 단정적으로 취해서는 안 된다. 즉, 고집해서는 안 된다는 뜻이다. 무슨 까닭인가? 강하든 약하든 기회를 얻은 업은 장애를 물리치고 과보를 맺기 때문에, "어떠한 것이든 만약 과보를 생성한다면 강한 의지처(親依緣)가 되지 못한다"라고 말할 수 없기 때문이다. 이를 보여주기 위해 "기회를 얻은 것은" 등으로 말씀하셨다. 과보삼구(果報三句)의 문답절(問答節) 반대편에서 "과보의 성질을 가진 법은 과보의 법에 대상연, 강한의지처연, 업연으로 연이 된다"라고 업연을 별도로 들었으며, 느낌삼구(受三句)의 문답절 반대편에서 "원인연이 아니고, 대상연이 아니고, 강한의지처에서 여덟 가지"라고 설했으므로, "과보를 생성하는 어떤 업도 강한 의지처연이 되지 않는다"라고 말할 수 있다.

ตสฺมึ วา วิรุทฺโธติ ตํนิมิตฺตํ วิรุทฺโธ, วิรุทฺธนฺติ วา ปาโฐ. โอมานนฺติ ปรสฺส ปวตฺตโอมานํ. ราโค รญฺชนวเสน ปวตฺตา กามราคตณฺหา, ‘‘อิติ เม จกฺขุํ สิยา อนาคตมทฺธานํ, อิติ รูปา’’ติ อปฺปฏิลทฺธสฺส ปฏิลาภาย จิตฺตปณิทหนตณฺหา ปตฺถนาติ อยเมเตสํ วิเสโส.

'혹은 그것에 거스르는 자(viruddho)'란 그것을 원인으로 거스르는 자를 말하며, 혹은 'viruddhaṃ'이라는 독본도 있다. '경멸(omāna)'이란 타인에 대해 일어나는 경멸이다. '탐욕(rāgo)'은 물드는 작용으로 일어나는 감각적 욕탐(欲貪)이며, '이처럼 나의 눈이 미래에 있게 되기를, 이처럼 형색들이 [있게 되기를]'이라며 아직 얻지 못한 것을 얻기 위해 마음을 기울이는 갈애가 '갈망(patthanā)'이다. 이것이 이들의 차이점이다.

เตสุ [Pg.222] อญฺญมฺปีติ เตสุ ยํกิญฺจิ ปุพฺเพ หนิตโต อญฺญมฺปิ ปาณํ หนตีติ อตฺโถ.

'그들 가운데 다른 것도'라는 것은 그들 중 이전에 살해된 자 외에 다른 생명도 죽인다는 뜻이다.

ปุนปฺปุนํ อาณาปนวเสน วาติ มาตุฆาตกมฺเมน สทิสตาย ปุพฺเพ ปวตฺตายปิ อาณตฺตเจตนาย มาตุฆาตกมฺมนามํ อาโรเปตฺวา วทนฺติ. เอส นโย ทฺวีหิ ปหาเรหีติ เอตฺถาปิ.

'혹은 거듭해서 명령함에 의해서'라는 것은 어머니를 살해한 업과 유사하기 때문에, 이전에 일어난 명령의 의도(思)에도 '어머니를 살해한 업'이라는 명칭을 부여하여 부르는 것이다. '두 번의 타격으로'라는 구절에서도 이와 같은 방식이 적용된다.

ยเถว หิ…เป… อุปฺปาเทติ นามาติ ราคํ อุปนิสฺสาย ทานํ เทตีติ ราคํ อุปนิสฺสาย ทานวเสน สทฺธํ อุปฺปาเทตีติ อยมตฺโถ วุตฺโต โหตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน วทติ. ยถา ราคํ อุปนิสฺสาย ทานํ เทตีติเอวมาทิ โหติ, เอวํ ราคาทโย สทฺธาทีนํ อุปนิสฺสยปจฺจโยติ อิทมฺปิ โหตีติ ทสฺเสติ. กายิกํ สุขนฺติอาทีนํ เอกโต ทสฺสเนน วิสุํเยว น เอเตสํ ปจฺจยภาโว, อถ โข เอกโตปีติ ทสฺสิตํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

'이와 같이 ... 일으킨다'는 것은 탐욕을 의지하여 보시를 베푸는 것이며, 탐욕을 강한 의지처(親依緣)로 하여 보시를 통해 믿음을 일으킨다는 뜻이 설해진 것이라고 이런 의도로 말한 것이다. 탐욕을 의지하여 보시를 베푸는 것 등이 있는 것과 같이, 이처럼 탐욕 등이 믿음 등의 강한 의지처연이 된다는 사실 또한 보여준다. '신체적인 즐거움' 등을 함께 제시한 것은 이것들이 별개로만 조건이 되는 것이 아니라, 함께 조건이 되기도 한다는 것을 보여준 것으로 보아야 한다.

๔๒๕. อุปตฺถมฺภกตฺเตน ปจฺจยตฺตาเยวาติ เอเตน อิทํ ทสฺเสติ – น ปุริมวาเรสุ วิย อิมสฺมึ ปจฺจเยน อุปฺปตฺติ วุจฺจติ, อถ โข ตสฺส ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส เตสํ เตสํ ธมฺมานํ ตํตํปจฺจยภาโว, น จ ปจฺฉาชาตกฺขนฺธา อุปตฺถมฺภกตฺเตน ปจฺจยา น โหนฺติ, เตเนส ปจฺฉาชาตปจฺจโย อิธ อนุโลมโต อาคโตติ.

425. '후원하는 상태로서의 조건이기 때문에'라는 것은 다음을 보여준다. 이전의 방식들에서처럼 여기서는 조건에 의한 발생을 말하는 것이 아니라, 각각의 조건에서 생긴 법(果)에 대하여 그 법들이 각각의 조건이 되는 상태를 말한다. 또한 뒤에 생긴 무더기(後生蘊)들이 후원하는 상태로서 조건이 되지 않는 것이 아니므로, 이 후생연(後生緣)이 여기서 순서대로 언급된 것이다.

๔๒๗. เจตนา วตฺถุสฺสปิ ปจฺจโยติ อตฺตโน ปติฏฺฐาภูตสฺสปิ กมฺมปจฺจโยติ อธิปฺปาโย.

427. '의도(思)는 토대(vatthu)에 대해서도 조건이 된다'는 것은 자신의 의지처가 되는 것에 대해서도 업연(業緣)이 된다는 뜻이다.

กสฺมา ปเนตฺถ ปจฺจยวาเร วิย นิสฺสยอตฺถิอวิคเตสุ ทุมูลกทุกาวสานา ปญฺหา น อุทฺธฏาติ? อลพฺภมานตฺตา. ตตฺถ หิ ปจฺจยุปฺปนฺนปฺปธานตฺตา เทสนาย กุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมา เอกโต อุปฺปชฺชมานา กุสลาพฺยากตปจฺจยา ลพฺภนฺตีติ ‘‘กุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ ธมฺมํ ปจฺจยา กุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๒๔๖) วุตฺตํ. ยโต ตโต วา อุภยปจฺจยโต ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อุปฺปตฺติมตฺตํเยว หิ ตตฺถ อธิปฺเปตํ, น อุภยสฺส อุภินฺนํ ปจฺจยภาโวติ. อิธ ปน ปจฺจยปฺปธานตฺตา เทสนาย กุสลาพฺยากตา กุสลาพฺยากตานํ อุภินฺนํ นิสฺสยาทิภูตา น ลพฺภนฺตีติ [Pg.223] ‘‘กุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมา กุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จ ธมฺมสฺส นิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิ น วุตฺตํ.

왜 여기서는 조건절(緣次, paccayavāra)에서처럼 의지연(依止緣), 유연(有緣), 미거연(未去緣)에서 두 가지 뿌리(二因)의 2법(duka)으로 끝나는 질문들이 제기되지 않았는가? 얻어질 수 없기 때문이다. 거기(조건절)서는 조건에서 생긴 법(果)을 위주로 설법하기 때문에, 유익한 법과 무기법이 함께 일어날 때 '유익한 법과 무기법을 조건으로'가 성립되므로 "유익한 법과 무기법을 조건으로 유익한 법과 무기법이 일어난다"라고 설해졌다. 거기서는 어떤 방식으로든 양쪽 조건으로부터 결과가 발생하는 것만을 의도한 것이지, 양쪽 모두가 둘 다의 조건이 되는 상태를 의도한 것이 아니기 때문이다. 그러나 여기서는 조건(因)을 위주로 설법하기 때문에, 유익한 법과 무기법이 유익한 법과 무기법 모두의 의지처 등이 되는 경우가 존재하지 않으므로 "유익한 법과 무기법은 유익한 법과 무기법의 의지연으로 연이 된다" 등은 설해지지 않았다.

ปญฺหาวารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

문답절(問答節)의 분석에 대한 설명이 끝났다.

ปญฺหาวารสฺส ฆฏเน อนุโลมคณนา

문답절의 조합에서의 순방향 계산

๔๓๙. ‘‘เอตฺถ ปน ปุเรชาตมฺปิ ลพฺภตี’’ติ วุตฺตํ, ยทิ เอวํ กสฺมา ‘‘ตถา’’ติ วุตฺตนฺติ? ‘‘ตีณี’’ติ คณนมตฺตสามญฺญโต.

439. "여기서는 전생연(前生緣)도 얻어진다"라고 설해졌는데, 만약 그렇다면 왜 "이와 같이(tathā)"라고 말했는가? '셋'이라는 수치상의 공통점 때문이다.

๔๔๐. ‘‘อธิปติปจฺจเย ฐเปตฺวา วีมํสํ เสสาธิปติโน วิสภาคา’’ติ ปุริมปาโฐ นิทสฺสนวเสน ทฏฺฐพฺโพ. ยสฺมา ปน เหตุปจฺจยสฺส วิสภาเคน เอเกน อารมฺมเณน นิทสฺสนํ อกตฺวา อนนฺตราทีนิ วทนฺโต สพฺเพ วิสภาเค ทสฺเสติ, ตสฺมา อินฺทฺริยมคฺคปจฺจยา จ วิสภาคา ทสฺเสตพฺพาติ ‘‘อธิปตินฺทฺริยมคฺคปจฺจเยสุ ฐเปตฺวา ปญฺญํ เสสา ธมฺมา วิสภาคา’’ติ ปฐนฺติ. ตถา ภาวาภาวโต เหตุปจฺจยภาเว สหชาตาทิปจฺจยภาวโต. นนุ ยถา อโมหวชฺชานํ เหตูนํ เหตุปจฺจยภาเว อธิปตินฺทฺริยมคฺคปจฺจยภาโว นตฺถีติ ปญฺญาวชฺชานํ อธิปติปจฺจยาทีนํ วิสภาคตา, เอวํ กุสลาทิเหตูนํ เหตุปจฺจยภาเว วิปากปจฺจยภาวาภาวโต เหตุวชฺชานํ วิปากานํ วิสภาคตาย ภวิตพฺพนฺติ? น ภวิตพฺพํ, อุภยปจฺจยสหิเต จิตฺตเจตสิกราสิมฺหิ เหตุปจฺจยภาเว วิปากปจฺจยตฺตาภาวาภาวโต. ยถา หิ เหตุสหชาตปจฺจยสหิตราสิมฺหิ สติปิ เหตุวชฺชสพฺภาเว เหตูนํ เหตุปจฺจยภาเว สหชาตปจฺจยตฺตาภาโว นตฺถีติ น เหตุวชฺชานํ สหชาตานํ เหตุสฺส วิสภาคตา วุตฺตา, เอวมิธาปีติ. เอส นโย วิปฺปยุตฺตปจฺจเยปิ. อปิจ ปจฺจยุปฺปนฺนสฺเสว ปจฺจยา วุจฺจนฺตีติ ปจฺจยุปฺปนฺนกฺขเณ ตถา ภาวาภาววเสน สภาคตาย วุจฺจมานาย นานากฺขณวเสน วิสภาคตา ตสฺเสว น วตฺตพฺพาติ.

440. ‘지배연(adhipatipaccaye)을 제외하고 탐구(vīmaṃsa)와 나머지 지배인들은 이질적이다(visabhāga)’라는 이전의 독법은 예시를 보여주는 것으로 보아야 한다. 원인연(hetupaccaya)과 이질적인 하나의 대상(ārammaṇa)으로 예시를 들지 않고 무간연(anantara) 등을 말하면서 모든 이질적인 것들을 보여주기 때문에, 기능연(indriya)과 도연(magga)으로부터도 이질적인 것들이 보여져야 한다. 그러므로 ‘지배연, 기능연, 도연에서 지혜(pañña)를 제외하고 나머지 법들은 이질적이다’라고 읽는다. 그와 같이 유(bhāva)와 무(abhāva)에 따라 원인연의 상태가 있고, 구생연(sahajātā-paccaya) 등의 상태가 있기 때문이다. [반문:] 지혜를 제외한 원인들이 원인연으로 있을 때 지배연, 기능연, 도연의 상태가 없는 것처럼 지혜를 제외한 지배연 등의 이질성이 성립한다면, 이와 같이 유익한 원인 등이 원인연으로 있을 때 과보연(vipāka-paccaya)이 있고 없음(bhāvābhāva)에 따라 원인을 제외한 과보들의 이질성도 있어야 하지 않겠는가? [답:] 그렇지 않다. 두 가지 연이 결합된 심-심소의 무리에서 원인연의 상태가 있을 때 과보연인 성질이 있고 없음이 결정되지 않기 때문이다. 원인과 구생연이 결합된 무리에 원인을 제외한 것들이 있더라도, 원인들이 원인연으로 있을 때 구생연인 성질이 없는 것이 아니므로 원인을 제외한 구생법들의 원인에 대한 이질성이 설해지지 않은 것과 같이, 여기서도 그러하다. 이 원리는 이리연(vippayutta-paccaya)에서도 마찬가지이다. 또한 연(paccaya)은 연생(paccayuppanna)에 대해서만 설해지므로, 연생의 찰나에 그와 같은 유무의 상태에 따라 동질성(sabhāgatā)이 설해질 때, 다른 찰나를 근거로 그것에 대해 이질성을 말해서는 안 되기 때문이다.

กุสลา วีมํสาติ อิทํ ‘‘กุสลา วีมํสาธิปตี’’ติ เอวํ วตฺตพฺพํ. น หิ อนธิปติภูตา วีมํสา อธิปติปจฺจโย โหตีติ.

‘유익한 탐구(vīmaṃsā)’라는 이것은 ‘유익한 탐구지배(vīmaṃsādhipati)’라고 말해야 한다. 지배적인 상태가 되지 않은 탐구는 지배연이 되지 않기 때문이다.

๔๔๑-๔๔๓. ‘‘สเจ [Pg.224] ปน วิปฺปยุตฺตปจฺจโย ปวิสติ, อิตรานิ ทฺเว ลภตี’’ติ ปุริมปาโฐ, ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จา’’ติ อิทํ ปน น ลพฺภตีติ ‘‘กุสโล อพฺยากตสฺส, อพฺยากโต อพฺยากตสฺสาติ ทฺเว ลภตี’’ติ ปฐนฺติ. อูนตรคณเนสูติ เยสุ ปวิฏฺเฐสุ อูนตรา คณนา โหติ, เตสูติ อตฺโถ. ตีณิ ทฺเว เอกนฺติ เอวํ อูนตรคณเนสุ วา อญฺญมญฺญาทีสุ ปวิสนฺเตสุ เตสํ วเสน ติกโต อูนํ ยถาลทฺธญฺจ เอกนฺติ คณนํ ลภตีติ อตฺโถ.

441-443. ‘만약 이리연(vippayutta-paccaya)이 들어가면, 나머지 두 가지를 얻는다’라는 이전의 독법에서, ‘유익한 법이 유익한 법과 무기법의 [연이 된다]’는 이것은 얻어지지 않으므로, ‘유익한 법이 무기법의, 무기법이 무기법의 [연이 된다]는 두 가지를 얻는다’라고 읽는다. ‘더 적은 수의 계산에서’라는 것은 그것들이 들어갔을 때 더 적은 수의 계산이 되는 경우를 의미한다. 셋, 둘, 하나와 같이 더 적은 수의 계산에서 혹은 상호연(aññamañña) 등이 들어갈 때, 그것들에 의해 3개보다 적게 혹은 얻어진 대로 하나라는 계산을 얻는다는 의미이다.

อวิปากานีติ อนามฏฺฐวิปากานีติ อตฺโถ, น วิปากเหตุรหิตานีติ.

‘과보가 아닌 것들(avipākāni)’이라는 것은 언급되지 않은 과보들이라는 의미이지, 과보의 원인이 없는 것들이라는 의미가 아니다.

ตตฺถ สพฺเพปิ สหชาตวิปากา เจวาติ ตตฺถ เย สหชาตา ปจฺจยุปฺปนฺนา วุตฺตา, เต สพฺเพปิ วิปากา เจว วิปากสหชาตรูปา จาติ อตฺโถ. ตํสมุฏฺฐานรูปา จาติ เอตฺถ ปฏิสนฺธิยํ กฏตฺตารูปมฺปิ ตํสมุฏฺฐานคฺคหเณเนว สงฺคณฺหาตีติ เวทิตพฺพํ. ‘‘ตํสมุฏฺฐานรูปกฏตฺตารูปา จ ลพฺภนฺตี’’ติปิ ปฐนฺติ. จตุตฺเถ วิปากจิตฺตสมุฏฺฐานรูปเมวาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ‘‘กฏตฺตารูปญฺจา’’ติปิ ปน ปฐนฺติ.

거기서 ‘모든 구생과보들이고’라는 것은, 거기서 구생하는 연생(paccayuppanna)으로 설해진 것들은 모두 과보이며 과보구생색(vipākasahajātārūpa)이라는 의미이다. ‘그로부터 생긴 색(taṃsamuṭṭhānarūpa)들’이라는 여기서는 재생연결 시의 업생색(kaṭattārūpa)도 ‘그로부터 생긴 것’이라는 파악에 포함된다고 보아야 한다. ‘그로부터 생긴 색과 업생색이 얻어진다’라고도 읽는다. 네 번째에서 ‘과보심으로부터 생긴 색일 뿐이다’라는 여기에서도 이와 같은 원리이다. 그러나 ‘업생색과’라고도 읽는다.

เอวมฺปีติ ‘‘เอเตสุ ปน ฆฏเนสุ สพฺพปฐมานี’’ติอาทินา วุตฺตนเยนปิ. ฆฏเนสุ ปน โย โย ปจฺจโย มูลภาเวน ฐิโต, ตํปจฺจยธมฺมานํ นิรวเสสอูนอูนตรอูนตมลาภกฺกเมน ฆฏนา วุจฺจติ, นิรวเสสลาเภ จ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ นิรวเสสลาภกฺกเมน. ตถา อูนลาภาทีสูติ อยํ กโม เวทิตพฺโพ.

‘이와 같이’라는 것은 ‘이러한 조합들 중에서 가장 첫 번째 것들’ 등에서 설해진 방식에 의해서이다. 조합들 중에서 어떤 연이 근본(mūla)으로 서 있다면, 그 연의 법들이 남김없이 적어지고, 더 적어지고, 가장 적어지며 얻어지는 순서에 따라 조합이 설해지며, 남김없이 얻어질 때는 연생(paccayuppanna)들이 남김없이 얻어지는 순서에 따른다. 그와 같이 적게 얻어짐 등의 경우에 이 순서를 알아야 한다.

เหตุมูลกํ นิฏฺฐิตํ.

원인근본(Hetumūlaka)이 끝났다.

๔๔๕. วตฺถุวเสน สนิสฺสยํ วกฺขตีติ น อิทํ ลพฺภมานสฺสปิ วตฺถุสฺส วเสน ฆฏนนฺติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘อารมฺมณวเสเนว วา’’ติ.

445. 물질(vatthu)을 근거로 하여 의지연(sanissaya)을 설할 것이므로, 이것은 얻어지는 물질을 근거로 한 조합이 아니라는 의도로 ‘혹은 대상(ārammaṇa)에 의해서만’이라고 하였다.

๔๔๖. สหชาเตน ปน สทฺธึ อารมฺมณาธิปติ, อารมฺมณาธิปตินา จ สทฺธึ สหชาตํ น ลพฺภตีติ อิทํ ยถา สหชาตปุเรชาตา เอโก นิสฺสยปจฺจโย อตฺถิปจฺจโย จ โหนฺติ, เอวํ สหชาตารมฺมณาธิปตีนํ เอกสฺส อธิปติปจฺจยภาวสฺส อภาวโต วุตฺตํ[Pg.225]. นิสฺสยภาโว หิ อตฺถิอวิคตภาโว จ สหชาตปุเรชาตนิสฺสยาทีนํ สมาโน, น ปเนวํ สหชาตารมฺมณาธิปติภาโว สมาโน. สหชาโต หิ อารมฺมณภาวํ อนุปคนฺตฺวา อตฺตนา สห ปวตฺตนวเสน อธิปติ โหติ, อิตโร อารมฺมณํ หุตฺวา อตฺตนิ นินฺนตากรเณน. สหชาโต จ วิชฺชมานภาเวเนว อุปการโก, อิตโร อตีตานาคโตปิ อารมฺมณภาเวเนว, ตสฺมา สหชาตารมฺมณปจฺจยา วิย ภินฺนสภาวา สหชาตารมฺมณาธิปติโนติ น เต เอกโต เอว อธิปติปจฺจยภาวํ ภชนฺติ, เตเนว ปญฺหาวารวิภงฺเค จ ‘‘กุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมา กุสลสฺส ธมฺมสฺส อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิ น วุตฺตนฺติ.

446. 구생(sahajāta)과 함께하는 대상지배(ārammaṇādhipati), 그리고 대상지배와 함께하는 구생은 얻어지지 않는다. 이것은 구생연과 전생연(purejāta-paccaya)이 하나의 의지연(nissaya-paccaya)과 유연(atthi-paccaya)이 되는 것과 같이, 구생지배와 대상지배의 경우에는 하나의 지배연(adhipati-paccaya) 상태가 존재하지 않기 때문에 설해진 것이다. 의지인 상태와 유(atthi)·비이(avigata)인 상태는 구생의지연과 전생의지연 등에서 공통적이지만, 구생지배와 대상지배의 상태는 그와 같이 공통적이지 않다. 구생지배는 대상의 상태가 되지 않고 자신과 함께 일어나는 방식으로 지배자가 되며, 다른 것(대상지배)은 대상이 되어 자신에게 기울게 함으로써 [지배자가 된다]. 또한 구생은 존재하는 상태로서만 도움을 주지만, 다른 것(대상지배)은 과거이거나 미래이더라도 대상인 상태로서만 [도움을 준다]. 그러므로 구생연과 대상연처럼 서로 성질이 다르기 때문에 구생지배와 대상지배는 하나로 묶여 지배연의 상태를 공유하지 않는다. 바로 그렇기 때문에 질문절의 분석(pañhāvāravibhaṅga)에서도 ‘유익한 법과 무기인 법은 유익한 법에 지배연으로 연이 된다’ 등이 설해지지 않은 것이다.

๔๔๗-๔๕๒. สาหารกฆฏนานํ ปุรโต วีริยจิตฺตวีมํสานํ สาธารณวเสน อนาหารกามคฺคกานิ สอินฺทฺริยฆฏนานิ วตฺตพฺพานิ สิยุํ ‘‘อธิปติสหชาตนิสฺสยอินฺทฺริยอตฺถิอวิคตนฺติ สตฺต. อธิปติสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยอินฺทฺริยสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตนฺติ ตีณิ. อธิปติสหชาตนิสฺสยอินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตนฺติ ตีณิ. อธิปติสหชาตนิสฺสยวิปากอินฺทฺริยอตฺถิอวิคตนฺติ เอกํ. อธิปติสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยวิปากอินฺทฺริยสมฺปยุตฺตอวิคตนฺติ เอกํ. อธิปติสหชาตนิสฺสยวิปากอินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตนฺติ เอก’’นฺติ. กสฺมา ตานิ น วุตฺตานีติ? อินฺทฺริยภูตสฺส อธิปติสฺส อาหารมคฺเคหิ อญฺญสฺส อภาวา. จิตฺตาธิปติ หิ อาหาโร, วีริยวีมํสา จ มคฺโค โหติ, น จ อญฺโญ อินฺทฺริยภูโต อธิปติ อตฺถิ, ยสฺส วเสน อนาหารกามคฺคกานิ สอินฺทฺริยฆฏนานิ วตฺตพฺพานิ สิยุํ, ตสฺมา ตานิ อวตฺวา จิตฺตาธิปติอาทีนํ เอกนฺเตน อาหารมคฺคภาวทสฺสนตฺถํ สาหารกสมคฺคกาเนว วุตฺตานิ. เตสุ จ สมคฺคเกสุ ทฺเว ปจฺจยธมฺมา ลพฺภนฺติ, สาหารเกสุ เอโกเยวาติ สมคฺคกานิ ปุพฺเพ วตฺตพฺพานิ สิยุํ. สอินฺทฺริยกานิ ปน เยหิ อาหารมคฺเคหิ ภินฺทิตพฺพานิ, เตสํ กมวเสน ปจฺฉา วุตฺตานิ. อฏฺฐกถายํ ปน สทิสตฺตาติ สมคฺคกตฺเตน สมานตฺตา, อนนฺตรรูปตฺตาติ วา อตฺโถ.

447-452. 음식을 포함하는 결합들보다 앞서서, 정진(vīriya), 마음(citta), 검사(vīmaṃsā)가 공통적으로 작용하는 경우에는 음식이나 도(magga)가 없으면서 기능(indriya)을 포함하는 결합들이 언급되어야 할 것이다. 즉, ‘지배(adhipati), 함께 생김(sahajāta), 의지(nissaya), 기능(indriya), 존재(atthi), 소멸하지 않음(avigata)의 7가지’, ‘지배, 함께 생김, 서로 의지(aññamañña), 의지, 기능, 상응(sampayutta), 존재, 소멸하지 않음의 3가지’, ‘지배, 함께 생김, 의지, 기능, 불상응(vippayutta), 존재, 소멸하지 않음의 3가지’, ‘지배, 함께 생김, 의지, 과보(vipāka), 기능, 존재, 소멸하지 않음의 1가지’, ‘지배, 함께 생김, 서로 의지, 의지, 과보, 기능, 상응, 소멸하지 않음의 1가지’, ‘지배, 함께 생김, 의지, 과보, 기능, 불상응, 존재, 소멸하지 않음의 1가지’라고 말이다. 왜 그것들이 언급되지 않았는가? 기능이 된 지배(adhipati)가 음식과 도 이외에 다른 것으로 존재하지 않기 때문이다. 왜냐하면 마음의 지배(cittādhipati)는 음식이고, 정진과 검사는 도이기 때문이며, 기능이 된 다른 지배는 존재하지 않으므로, 그것들에 의해 음식이나 도가 없는 기능을 포함한 결합들이 언급될 수 있었을 것이기 때문이다. 그러므로 그것들을 말하지 않고, 마음의 지배 등이 결정적으로 음식과 도의 상태임을 보이기 위해 음식을 포함하고 도를 포함하는 것들만 언급되었다. 그 도를 포함하는 것들 중에는 두 가지 조건법이 얻어지고, 음식을 포함하는 것들 중에는 오직 하나만 얻어지므로 도를 포함하는 것들이 먼저 언급되어야 했을 것이다. 그러나 기능을 포함하는 것들은 그것들을 분리해야 할 음식과 도의 순서에 따라 나중에 언급되었다. 주석서에서 ‘유사함(sadisattā)’이란 도를 포함하는 것과 같다는 뜻이며, 혹은 ‘다음에 나오는 형태(anantararūpattā)’라는 뜻이다.

๔๕๗-๔๖๐. กุสลาพฺยากโต อพฺยากตสฺสาติ จตฺตารีติ อพฺยากตสหิตสฺส กุสลสฺส ปจฺจยภาวทสฺสนวเสน กุสลมูลเกสฺเวว ทุมูลกมฺปิ อาหริตฺวา วุตฺตํ. อพฺยากเต วตฺถุรูปมฺปีติ อิทํ ‘‘กฏตฺตารูปมฺปี’’ติ [Pg.226] เอวํ วตฺตพฺพํ. ‘‘ทุติยฆฏเน อพฺยากตวิสฺสชฺชเน รูเปสุ วตฺถุเมว ลพฺภตี’’ติ ปุริมปาโฐ, ภูตรูปมฺปิ ปน ลพฺภตีติ ‘‘วตฺถุญฺจ ภูตรูปญฺจ ลพฺภตี’’ติ ปฐนฺติ. ‘‘จตุตฺเถ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปเมวา’’ติ วุตฺตํ, ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ กฏตฺตารูปญฺจา’’ติ ปน วตฺตพฺพํ. สวิปาเกสุ ปฐเม วิปากา เจว วิปากจิตฺตสมุฏฺฐานรูปญฺจาติ เอตฺถ จตุตฺเถ วิปากจิตฺตสมุฏฺฐานเมวาติ อิธ จ กฏตฺตารูปมฺปิ วิปากจิตฺตสมุฏฺฐานคฺคหเณน คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘กฏตฺตารูปญฺจา’’ติปิ ปน ปฐนฺติ. เอตฺถ ปน สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยวิปากสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตอตฺถิ อวิคตมูลเกสุ ฆฏเนสุ เหตุกมฺมฌานมคฺเคหิ ฆฏนานิ น โยชิตานิ, ยถาวุตฺเตสุ อตฺถิอวิคตมูลวชฺเชสุ อาหาเรน, นิสฺสยวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตวชฺเชสุ อธิปติอินฺทฺริเยหิ จ. กสฺมาติ? เตสุ หิ โยชิยมาเนสุ ตํตํจิตฺตุปฺปาเทกเทสภูตา เหตุอาทโย อรูปธมฺมาว ปจฺจยภาเวน ลพฺภนฺติ. เตน เตหิ ฆฏนานิ เหตุมูลกาทีสุ วุตฺตสทิสาเนว รูปมิสฺสกตฺตาภาเวน สุวิญฺเญยฺยานีติ น วุตฺตานิ. อตฺถิอวิคเตหิ ปน โยชิยมาโน อาหาโร นิสฺสยาทีหิ อธิปติอินฺทฺริยานิ จ รูปมิสฺสกานิ โหนฺตีติ อธิปตาหารินฺทฺริยมูลเกสุ วุตฺตสทิสานิปิ ฆฏนานิ อตฺถิอวิคตมูลเกสุ นิสฺสยาทิมูลเกสุ จ อาหาเรน อธิปตินฺทฺริเยหิ จ สุปากฏภาวตฺถํ โยชิตานีติ ทฏฺฐพฺพานีติ.

457-460. 유익함과 무기가 무기에게 조건이 된다는 것에 대해 4가지가 있다고 한 것은, 무기를 동반한 유익함이 조건이 됨을 보이는 것에 따라 유익함을 근본으로 하는 것들 중에서 두 가지 근본(dumūlaka)을 가져와서 말한 것이다. 무기에서 ‘토대 물질(vatthurūpa)도’라는 것은 ‘업에서 생긴 물질(kaṭattārūpa)도’라고 말해야 한다. ‘두 번째 결합인 무기에서의 해설에서 물질들 가운데 토대(vatthu)만이 얻어진다’는 것이 이전의 구절이지만, 근본 물질(bhūtarūpa)도 얻어지므로 ‘토대와 근본 물질이 얻어진다’라고 읽는다. ‘네 번째에서 마음에서 생긴 물질(cittasamuṭṭhānarūpa)뿐이다’라고 말했지만, ‘마음에서 생긴 물질과 재생 연결의 순간에 업에서 생긴 물질’이라고 말해야 한다. 과보를 동반하는 것들 중 첫 번째에서 ‘과보들과 과보의 마음에서 생긴 물질’이라고 한 것에서, 여기 네 번째의 ‘과보의 마음에서 생긴 것뿐이다’라는 것과 여기에서 ‘업에서 생긴 물질도 과보의 마음에서 생긴 것을 취함에 포함된다’고 보아야 한다. 그러나 ‘업에서 생긴 물질도’라고 읽기도 한다. 여기에서 함께 생김, 서로 의지, 의지, 과보, 상응, 불상응, 존재, 소멸하지 않음을 근본으로 하는 결합들에서 원인(hetu), 업(kamma), 선정(jhāna), 도(magga)와의 결합들은 적용되지 않았는데, 그것은 위에서 말한 존재와 소멸하지 않음을 근본으로 하는 것들을 제외한 ‘음식’과, 의지, 불상응, 존재, 소멸하지 않음을 제외한 ‘지배’와 ‘기능’에 의한 것이다. 왜 그런가? 그것들이 적용될 때, 각각의 마음의 일어남의 일부가 된 원인 등의 무색법들만이 조건의 상태로 얻어지기 때문이다. 그러므로 그것들과의 결합들은 원인을 근본으로 하는 것 등에서 말한 것과 유사하며, 물질이 섞여 있지 않기 때문에 쉽게 알 수 있으므로 언급되지 않았다. 그러나 존재와 소멸하지 않음으로 적용되는 음식은 의지 등과 함께, 그리고 지배와 기능은 물질과 섞이게 되므로, 지배, 음식, 기능을 근본으로 하는 것들에서 말한 것과 유사하더라도 존재와 소멸하지 않음을 근본으로 하는 것들과 의지 등을 근본으로 하는 것들에서 음식, 지배, 기능에 의해 더 분명하게 하기 위해 적용된 것으로 보아야 한다.

๔๖๒-๔๖๔. นิสฺสยมูลเก ‘‘ฉฏฺเฐ ตีณีติ กุสลาทีนิ จิตฺตสมุฏฺฐานสฺสา’’ติ ปุริมปาโฐ, จกฺขาทีนิ ปน จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ลพฺภนฺตีติ ‘‘อพฺยากตสฺส จกฺขายตนาทีนิ จา’’ติ ปฐนฺติ.

462-464. 의지(nissaya)를 근본으로 하는 것에서 ‘여섯 번째에 세 가지란 유익함 등이 마음에서 생긴 것의’라는 것이 이전 구절이지만, 안구(cakkhu) 등이 안식(cakkhuviññāṇa) 등의 토대로 얻어지므로 ‘무기의 안처(cakkhāyatana) 등도’라고 읽는다.

๔๖๖. อุปนิสฺสยมูลเก ปกตูปนิสฺสยวเสน วุตฺเตสุ ทฺวีสุ ปฐเม ‘‘โลกิยกุสลากุสลเจตนา ปจฺจยภาวโต คเหตพฺพา’’ติ วุตฺตํ, โลกุตฺตราปิ ปน คเหตพฺพาว.

466. 강한 의지(upanissaya)를 근본으로 하는 것에서 본래적인 강한 의지(pakatūpanissaya)의 힘으로 언급된 두 가지 중 첫 번째에서 ‘세간적인 유익하고 해로운 의도(cetanā)를 조건의 상태로 취해야 한다’고 말했지만, 출세간적인 것들도 역시 취해져야만 한다.

๔๗๓-๔๗๗. กมฺมมูลเก ปฏิสนฺธิยํ วตฺถุปีติ เอตฺถ น ปวตฺเต วิย ขนฺธาเยว ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน คเหตพฺพาติ อธิปฺปาโย. วิปากาวิปากสาธารณวเสน วุตฺเตสุ จตูสุ ปฐเม ‘‘อรูเปน สทฺธึ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ ลพฺภตี’’ติ วุตฺตํ, กฏตฺตารูปมฺปิ ปน ลพฺภเตว. อิมสฺมึ ปน กมฺมมูลเก ‘‘กมฺมปจฺจยา อารมฺมเณ ทฺเว’’ติ, อารมฺมณมูลเก จ ‘‘อารมฺมณปจฺจยา กมฺเม [Pg.227] ทฺเว’’ติ กสฺมา น วุตฺตํ, นนุ กุสลากุสลเจตนา กมฺมารมฺมณานํ ปฏิสนฺธิยาทีนํ กมฺมปจฺจโย อารมฺมณปจฺจโย จ โหติ. ยถา จ อารมฺมณภูตํ วตฺถุํ อารมฺมณนิสฺสยปจฺจยภาเวน วุจฺจติ, เอวํ กมฺมมฺปิ อารมฺมณปจฺจยภาเวน วตฺตพฺพนฺติ? น, ทฺวินฺนํ ปจฺจยภาวานํ อญฺญมญฺญปฏิกฺเขปโต. ปจฺจุปฺปนฺนญฺหิ วตฺถุ นิสฺสยภาวํ อปริจฺจชิตฺวา เตเนวากาเรน ตนฺนิสฺสิเตน อาลมฺพิยมานํ นิสฺสยภาเวน จ นิสฺสยปจฺจโยติ ยุตฺตํ วตฺตุํ. กมฺมํ ปน ตสฺมึ กเต ปวตฺตมานานํ กตูปจิตภาเวน กมฺมปจฺจโย โหติ, นารมฺมณากาเรน, วิสยมตฺตตาวเสน จ อารมฺมณปจฺจโย โหติ, น สนฺตานวิเสสํ กตฺวา ผลุปฺปาทนสงฺขาเตน กมฺมปจฺจยากาเรน, ตสฺมา กมฺมปจฺจยภาโว อารมฺมณปจฺจยภาวํ ปฏิกฺขิปติ, อารมฺมณปจฺจยภาโว จ กมฺมปจฺจยภาวนฺติ ‘‘กมฺมปจฺจโย หุตฺวา อารมฺมณปจฺจโย โหตี’’ติ, ‘‘อารมฺมณปจฺจโย หุตฺวา กมฺมปจฺจโย โหตี’’ติ จ น สกฺกา วตฺตุนฺติ น วุตฺตํ. เอส จ สภาโว วตฺตมานานญฺจ อารมฺมณปุเรชาตานํ วตฺถุจกฺขาทีนํ, ยํ อารมฺมณปจฺจยภาเวน สห นิสฺสยาทิปจฺจยา โหนฺตีติ วตฺตพฺพตา, อตีตสฺส จ กมฺมสฺส อยํ สภาโว, ยํ อารมฺมณปจฺจยภาเวน สห กมฺมปจฺจโย โหตีติ นวตฺตพฺพตา. ยถา สหชาตปุเรชาตนิสฺสยานํ สห นิสฺสยปจฺจยภาเวน วตฺตพฺพตา สภาโว, สหชาตารมฺมณาธิปตีนญฺจ สห อธิปติปจฺจยภาเวน นวตฺตพฺพตา, เอวมิธาปีติ.

'업을 근원으로 하는 것(Kammamūlaka)'에서 '재생연결 시에 토대(vatthu)도'라는 말은, 여기서는 전개되는 과정(pavatte)에서와 마찬가지로 오온들만이 연생(paccayuppanna)의 상태로 취해져야 한다는 의미이다. 보편적인 과보와 비과보의 구분에 따라 설해진 네 가지 중에서 첫 번째에 '무색과 함께 마음에서 생긴 물질(cittasamuṭṭhānarūpa)을 얻는다'고 설해졌으나, 업에서 생긴 물질(kaṭattārūpa) 또한 당연히 얻어진다. 그러나 이 '업을 근원으로 하는 것'에서 '업연에 의해 대상에 두 가지'라고, '대상을 근원으로 하는 것'에서 '대상연에 의해 업에 두 가지'라고 왜 설하지 않았는가? 유익하거나 해로운 의도인 업은 재생연결 등의 업대상(kammārammaṇa)에 대해 업연(kammapaccaya)과 대상연(ārammaṇapaccaya)이 되지 않는가? 또한 대상이 된 토대를 대상의지연(ārammaṇanissaya)의 상태로 부르는 것처럼, 업 또한 대상연의 상태로 불러야 하지 않겠는가? 아니다. 두 가지 연의 상태는 서로를 배제하기 때문이다. 현재의 토대는 의지의 상태를 버리지 않고 그 상태 그대로 그것에 의지하여 대상화될 때, 의지의 상태이면서 의지연이라고 부르는 것이 타당하다. 그러나 업은 그것이 행해졌을 때 일어나는 '행하여 쌓인 상태'로서 업연이 되는 것이지 대상의 방식(ākāra)으로 되는 것이 아니며, 대상이 되는 범위 내에서 대상연이 되는 것이지 상속의 차이를 만들어 결과를 발생시키는 이른바 업연의 방식(ākāra)으로 되는 것이 아니다. 그러므로 업연의 상태는 대상연의 상태를 배제하고, 대상연의 상태는 업연의 상태를 배제한다. 따라서 '업연이 되면서 대상연이 된다'거나 '대상연이 되면서 업연이 된다'고 말할 수 없으므로 설하지 않은 것이다. 이러한 자성은 대상전생(ārammaṇapurejāta)으로 존재하는 현재의 토대와 안구 등에는 대상연의 상태와 함께 의지연 등의 연이 된다고 말해야 하는 자성이 있지만, 과거의 업에는 대상연의 상태와 함께 업연이 된다고 말할 수 없는 자성이 있는 것과 같다. 마치 구생의지연과 전생의지연이 의지연의 상태와 함께 말해질 수 있는 것이 자성이고, 구생대상증상연(sahajātārammaṇādhipati)들이 증상연의 상태와 함께 말해질 수 없는 것이 자성인 것처럼, 여기서도 그러하다.

๔๗๘-๔๘๓. นิราธิปติวิญฺญาณาหารวเสนาติ อนามฏฺฐาธิปติภาวสฺส วิญฺญาณาหารสฺส วเสนาติ อธิปฺปาโย. วตฺถุ ปริหายตีติ อญฺญมญฺญมฺปิ ลภนฺตสฺส วตฺถุสฺส วเสน สพฺพสฺส กฏตฺตารูปสฺส ปริหานํ ทสฺเสติ.

'증상이 없는 식의 자양에 의해서(Nirādhipativiññāṇāhāravasena)'라는 말은, 증상의 상태가 언급되지 않은 식의 자양의 힘에 의한다는 뜻이다. '토대가 줄어든다'는 것은 서로를 얻는 토대의 힘에 의해 모든 업에서 생긴 물질(kaṭattārūpa)이 감소함을 나타낸다.

๔๘๔-๔๙๕. ‘‘ตติเย อรูปินฺทฺริยานิ รูปาน’’นฺติ วุตฺตํ, จกฺขาทีนิ จ ปน จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ลพฺภนฺติ. ตโต วีริยวเสน มคฺคสมฺปยุตฺตานิ ฉาติ เอตฺถ ยทิปิ วีมํสา ลพฺภติ, วีริยสฺส ปน วเสน ตํสมานคติกา วีมํสาปิ คหิตาติ ‘‘วีริยวเสนา’’ติ วุตฺตํ.

'세 번째에서 무색계의 기능(arūpindriya)들이 물질들에게'라고 설해졌으나, 안구 등은 안식 등의 연으로 얻어진다. '그 후 정진(vīriya)의 힘에 의해 도와 결합된 것이 여섯 가지'라는 것에서, 비록 조사(vīmaṃsā)가 얻어지더라도 정진의 힘에 의해 그와 같은 경로를 가는 조사 또한 포함되었으므로 '정진의 힘에 의해'라고 설한 것이다.

๕๑๑-๕๑๔. วิปฺปยุตฺตมูลเก ‘‘ทสเม กุสลาทโย จิตฺตสมุฏฺฐานาน’’นฺติ วุตฺตํ, ปฏิสนฺธิยํ ปน ‘‘ขนฺธา กฏตฺตารูปานํ วตฺถุ จ ขนฺธาน’’นฺติ อิทมฺปิ ลพฺภติ. ‘‘เอกาทสเม ปฏิสนฺธิยํ วตฺถุ ขนฺธาน’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ วิปากปจฺจยสฺส [Pg.228] อคฺคหิตตฺตา ยสฺส วตฺถุสฺส วเสน ฆฏนํ กตํ, ตสฺส ทสฺสนวเสน วุตฺตํ. ‘‘ขนฺธา จ วตฺถุสฺสา’’ติ อิทมฺปิ ปน ลพฺภเตว. ‘‘ทฺวาทสเม ปฏิสนฺธิยํ ขนฺธา กฏตฺตารูปาน’’นฺติ ปุพฺพปาโฐ, จิตฺตสมุฏฺฐานานิ ปน น วชฺเชตพฺพานีติ ‘‘ทฺวาทสเม ขนฺธา ปวตฺเต จิตฺตสมุฏฺฐานรูปานํ ปฏิสนฺธิยํ กฏตฺตารูปานญฺจา’’ติ ปฐนฺติ.

'이식(vippayutta)을 근원으로 하는 것 중 열 번째에서 유익한 것 등이 마음에서 생긴 물질들에게'라고 설해졌으나, 재생연결에서는 '온(khandha)들이 업에서 생긴 물질들에게, 그리고 토대가 온들에게'라는 이것 또한 얻어진다. '열한 번째에서 재생연결 시에 토대가 온들에게'라고 설해진 것은, 과보연(vipākapaccaya)이 취해지지 않았기 때문에 어떤 토대에 의해 결합이 이루어졌는지를 보여주기 위해 설해진 것이다. '온들이 토대에게'라는 이것 또한 당연히 얻어진다. '열두 번째에서 재생연결 시에 온들이 업에서 생긴 물질들에게'라는 것이 이전의 독법이나, 마음에서 생긴 물질들을 배제해서는 안 되므로 '열두 번째에서 온들이 전개되는 과정에서는 마음에서 생긴 물질들에게, 재생연결 시에는 업에서 생긴 물질들에게'라고 읽는다.

๕๑๕-๕๑๘. อตฺถิปจฺจยมูลเก ปฐมฆฏเน ‘‘อรูปวตฺถารมฺมณมหาภูตอินฺทฺริยาหารานํ วเสน สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตปจฺจยา ลพฺภนฺตี’’ติ วุตฺตํ, ‘‘อาหารินฺทฺริยปจฺจยา จา’’ติปิ ปน วตฺตพฺพํ. น หิ อินฺทฺริยาหารานํ วเสน สหชาตาทโย ลพฺภนฺตีติ. ‘‘ทุติเย ปจฺฉาชาตกพฬีการาหารา น ลพฺภนฺตี’’ติ วุตฺตํ, สพฺพานิปิ ปน อลพฺภมานานิ ทสฺเสตุํ ‘‘ปจฺฉาชาตกพฬีการาหารรูปชีวิตินฺทฺริยรูปาทิอารมฺมณานิ จ น ลพฺภนฺตี’’ติ ปฐนฺติ, ฉฏฺฐํ สพฺเพสํ อินฺทฺริยานํ วเสน วุตฺตํ. สตฺตเม ตโต รูปชีวิตินฺทฺริยมตฺตํ ปริหายตีติ เอวเมเตสํ วิเสโส วตฺตพฺโพ. ตโต เอกาทสเมติ เอตฺถ ตโตติ นวมโตติ อตฺโถ. เตรสเม วตฺถารมฺมณาติ เอตฺถ วตฺถุคฺคหเณน จกฺขาทิวตฺถูนิปิ คหิตานิ, ตถา จุทฺทสเม วตฺถุเมวาติ เอตฺถาปิ. ‘‘สตฺตรสเม ปน ตเทว อารมฺมณาธิปติภาเวน, อฏฺฐารสเมปิ ตเทว อารมฺมณูปนิสฺสยวเสนา’’ติ ปุริมปาโฐ, ‘‘อารมฺมณูปนิสฺสยวเสนา’’ติ อยํ ปน สตฺตรสมโต วิเสโส น โหติ, วตฺถารมฺมณานํ ปน สตฺตรสเม อฏฺฐารสเม จ วตฺถุสฺเสว ปจฺจยภาโว วิเสโสติ ‘‘สตฺตรสเม ปน อารมฺมณาธิปติภาเวน จกฺขาทีนิ จ, อฏฺฐารสเม วตฺถุสฺเสว อารมฺมณูปนิสฺสยวเสนา’’ติ ปฐนฺติ.

'유연(atthipaccaya)을 근원으로 하는 것'의 첫 번째 조합에서 '무색, 토대대상, 근대색, 기능, 자양의 힘에 의해 구생, 전생, 후생의 연들이 얻어진다'고 설해졌으나, '자양연과 기능연 또한'이라고 말해야 한다. 기능과 자양의 힘에 의해 구생연 등이 얻어지는 것은 아니기 때문이다. '두 번째에서 후생연과 덩어리 식물(kabaḷīkārāhāra)은 얻어지지 않는다'고 설해졌으나, 얻어지지 않는 모든 것을 보여주기 위해 '후생연, 덩어리 식물, 색명근, 색 등 대상들은 얻어지지 않는다'고 읽는다. 여섯 번째는 모든 기능(indriya)의 힘에 의해 설해진 것이다. 일곱 번째는 '그로부터 색명근(rūpajīvitindriya)만이 줄어든다'고 하여 이들의 차이점을 말해야 한다. '그 후 열한 번째에서'라는 말에서 '그 후'란 아홉 번째로부터라는 뜻이다. 열세 번째의 '토대대상(vatthārammaṇā)'에서 토대를 취함으로 인해 안구 등의 토대들 또한 취해진 것이며, 열네 번째의 '토대만을(vatthumeva)'에서도 그러하다. '열일곱 번째에서는 바로 그것이 대상증상의 상태로, 열여덟 번째에서도 바로 그것이 대상강의지(ārammaṇūpanissaya)의 힘에 의해'라는 것이 이전의 독법이나, '대상강의지의 힘에 의해'라는 것은 열일곱 번째와 차이가 없다. 그러나 토대대상의 경우 열일곱 번째와 열여덟 번째에서 토대만의 연의 상태가 차이점이므로, '열일곱 번째에서는 대상증상의 상태로 안구 등이, 열여덟 번째에서는 토대만의 대상강의지의 힘에 의해'라고 읽는다.

๕๑๙. สหชาตานิ วิย สหชาเตน เกนจิ เอเกน ปจฺจเยน อนิยมิตตฺตา ตานิ ปกิณฺณกานีติ วุตฺตานีติ เอตฺถ ปุเรชาตปจฺฉาชาตาหารินฺทฺริยานิ สหชาเตน อญฺญมญฺญญฺจ อสามญฺญวเสน วิปฺปกิณฺณานิ วุตฺตานิ. อารมฺมณมูลเก อนนฺตรสมนนฺตรปุเรชาตาติ เอตฺถ อุปนิสฺสโยปิ ปฐิตพฺโพ.

519. '구생연들처럼 어떤 하나의 구생연에 의해 규정되지 않기 때문에 그것들은 잡다한 것(pakiṇṇaka)들이라 불린다'는 말에서, 전생, 후생, 자양, 기능연들은 구생연과 더불어 서로 보편적이지 않은 방식에 의해 흩어져 설해진 것이다. '대상을 근원으로 하는 것'에서 '무간, 유간, 전생'이라고 한 부분에서는 의지연(upanissaya) 또한 읽어야 한다.

เยสุ ปากฏา หุตฺวา ปญฺญายนฺติ, ตานิ ทสฺเสตุํ ‘‘เหตุมูลกาทีน’’นฺติอาทิมาห. อโลภาทิตํตํนามวเสน ปน เหตุอารมฺมณาธิปติอาหารินฺทฺริยฌานมคฺคปจฺจยธมฺมา เอวํ ปากฏา หุตฺวา น ปญฺญาเยยฺยุนฺติ เต [Pg.229] ปริจฺเฉทวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘ทฺวาทเสว หิ เหตู’’ติอาทิมาห. เตน ‘‘เอตฺตกาเยว ปจฺจยธมฺมา’’ติ นิจฺฉยํ กตฺวา ปากโฏ หุตฺวา อปญฺญายมาโนปิ เตสฺเวว มคฺคิตพฺโพติ ทสฺเสติ. ตตฺถ ฉ อารมฺมณาติ เอเตน อารมฺมณาธิปติ รูปาทิอารมฺมณภาวโต สงฺคหิโตติ ตํ อคฺคเหตฺวา ‘‘จตฺตาโร อธิปตโย’’ติ วุตฺตํ. เอกนฺเตน กุสลวิปากาติ อิทํ อินฺทฺริเยสุ อญฺญินฺทฺริยวเสน ลพฺภติ. เอกนฺเตน อกุสลวิปากาติ อิทํ ปน น สกฺกา ลทฺธุํ. ฌานงฺเคสฺวปิ หิ ทุกฺขํ อกุสลเมว วิปากสฺส อฌานงฺคตฺตา. จิตฺตฏฺฐิติปิ อกุสลวิปากกิริยา โหตีติ. อกุสลสฺส วิปากา อกุสลวิปากาติ เอวํ ปน อตฺเถ คยฺหมาเน อินฺทฺริเยสุ ทุกฺขินฺทฺริยวเสน ลพฺเภยฺย, กุสลวิปากากุสลวิปากวิเสเสน ปน ปจฺจยโยชนา นตฺถีติ อยมตฺโถ อธิปฺเปโตติ สกฺกา วตฺตุนฺติ.

원인-근본(hetumūlaka) 등으로 시작하는 것들이 분명하게 되어 알려지는 것을 보이기 위해 ‘원인-근본 등’이라고 말하였다. 무탐 등 각각의 명칭에 의해서 원인(hetu), 대상(ārammaṇa), 지배(adhipati), 음식(āhāra), 기능(indriya), 선(jhāna), 도(magga)의 연의 법들이 이처럼 분명하게 되어 알려지지 않을 것이라고 생각하여, 그들을 구분하여 보이기 위해서 ‘열두 가지 원인’ 등을 말하였다. 그것에 의해 ‘이만큼만이 연의 법이다’라고 확정하여, 분명하게 되었어도 알려지지 않는 것 또한 그들 안에서만 찾아야 함을 보인다. 거기서 ‘여섯 가지 대상’이라는 이것에 의해 대상-지배(ārammaṇādhipati)는 색 등의 대상인 상태로부터 포함되기에 그것을 잡지 않고 ‘네 가지 지배’라고 설해졌다. ‘결정적으로 유익한 과보’라는 이것은 기능들 중에서 미래의 기능(aññindriya)에 따라 얻어진다. ‘결정적으로 해로운 과보’라는 이것은 얻을 수 없다. 선의 구성 요소들에서도 고통(dukkha)은 단지 해로운 것일 뿐 과보의 선의 구성 요소가 아니기 때문이다. 마음의 머묾(cittaṭṭhiti) 또한 해로운 과보의 작용이 되기도 한다. ‘해로운 것의 과보가 해로운 과보이다’라는 식으로 의미가 파악된다면 기능들 중에서 고근(dukkhindriya)에 따라 얻어질 수도 있겠지만, 유익한 과보와 해로운 과보의 차별에 의한 연의 조합은 없으므로 이러한 의미가 의도된 것이라고 말할 수 있다.

ปญฺหาวารสฺส ฆฏเน อนุโลมคณนา นิฏฺฐิตา.

질문절(Pañhāvāra)의 결합에서 순방향의 계산(anulomagaṇanā)이 끝났다.

ปจฺจนียุทฺธารวณฺณนา

반대편(paccanīya)의 발췌에 대한 설명.

๕๒๗. เอเกน ลกฺขเณนาติ ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส นเหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เหตุปจฺจยโต อญฺเญน ปจฺจเยน ปจฺจโยติ อตฺโถ. เหตุปจฺจยโต จ อญฺเญ ปจฺจยา อคฺคหิตคฺคหเณน อฏฺฐ โหนฺติ, เตสุ กุสโล กุสลสฺส ตีหิ ปจฺจเยหิ ปจฺจโย, อกุสลสฺส ทฺวีหิ, เอวํ ตสฺมึ ตสฺมึ ปจฺจเย ปจฺจนียโต ฐิเต ตโต อญฺเญ ปจฺจยา อิเมสฺเวว อารมฺมณาทีสุ อฏฺฐสุ ปจฺจเยสุ ยถาโยคํ โยเชตพฺพาติ อิทเมตฺถ ลกฺขณํ เวทิตพฺพํ. เอเตสุ จ อฏฺฐสุ ปจฺจเยสุ ปุริมปุริเมหิ อสงฺคหิเต สงฺคเหตฺวา ปจฺฉิมปจฺฉิมา วุตฺตาติ อารมฺมณโต อญฺเญสํ ทฺวินฺนํ วเสน อุปนิสฺสโย, วตฺถุปุเรชาตสฺส วเสน ปุเรชาตํ, สหชาตโต อุปนิสฺสยโต จ, อญฺญิสฺสา เจตนาย วเสน กมฺมํ, สหชาตโต อญฺญสฺส กพฬีการาหารสฺส วเสน อาหาโร, สหชาตโต ปุเรชาตโต จ อญฺญสฺส รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส วเสน อินฺทฺริยํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย, สหชาตอุปนิสฺสยปจฺจเยน [Pg.230] ปจฺจโย’’ติจฺเจว (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๐๔, ๔๑๙, ๔๒๓) วุตฺตํ, ตทญฺญาภาวา น วุตฺตํ ‘‘กมฺมาหารินฺทฺริยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ, ตสฺมา ‘‘อารมฺมณาธิปติ อารมฺมณปจฺจเย สงฺคหํ คจฺฉตี’’ติ เอวํ วตฺตพฺพํ. ยํ ปน ปริตฺตตฺติเก ปญฺหาวารปจฺจนีเย ‘‘อปฺปมาโณ ธมฺโม อปฺปมาณสฺส ธมฺมสฺส สหชาตอุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๒.๖๖, ๗๔) เอตฺถ อารมฺมณสฺส อวจนํ, ตํ ปุริเมหิ อสงฺคหิตวเสน วุตฺตานํ สงฺคหิตวิวชฺชนาภาวโต อุปนิสฺสยโต อญฺญารมฺมณาภาวโต จ, น ปน อารมฺมณูปนิสฺสยสฺส อารมฺมเณ อสงฺคหิตตฺตา.

527. ‘하나의 특징으로’라는 것은 ‘유익한 법은 유익한 법에 원인 연이 아닌 것에 의해 연이 된다’라는 식으로, 원인 연 이외의 다른 연에 의해 연이 된다는 의미이다. 원인 연 이외의 다른 연들은 이미 취한 것을 다시 취하지 않음(aggahitaggahaṇa)에 의해 여덟 가지가 되는데, 그 중에서 유익한 것은 유익한 것의 세 가지 연에 의해 연이 되고, 해로운 것에는 두 가지에 의해서이다. 이와 같이 각각의 연에서 반대편에 머물 때, 그 밖의 다른 연들은 바로 이 대상 등 여덟 가지 연에서 적절하게 조합되어야 한다는 것이 여기서 알아야 할 특징이다. 이 여덟 가지 연들 중에서 앞선 것들에 포함되지 않은 것들을 포함시켜서 뒤에 오는 것들을 설하였다. 대상(ārammaṇa)으로부터 다른 두 가지의 관점에서 강한 의지(upanissaya)가, 물질적 전생(vatthupurejāta)의 관점에서 전생(purejāta)이, 구생(sahajāta)과 강한 의지로부터 다른 의도(cetanā)의 관점에서 업(kamma)이, 구생으로부터 다른 덩어리진 음식(kabaḷīkārāhāra)의 관점에서 음식(āhāra)이, 구생과 전생으로부터 다른 색-생명기능(rūpajīvitindriya)의 관점에서 기능(indriya)이 설해졌다고 보아야 한다. 이와 같이 하여 ‘유익한 법은 유익한 법에 대상 연으로 연이 되고, 구생-강한 의지 연으로 연이 된다’라고만 설해졌으며, 그 밖의 것이 없으므로 ‘업-음식-기능 연으로 연이 된다’라고는 설해지지 않았다. 그러므로 ‘대상-지배는 대상 연에 포함된다’라고 이와 같이 말해야 한다. 한편 소(paritta) 삼구(tikka)의 질문절 반대편에서 ‘무량한 법은 무량한 법에 구생-강한 의지 연으로 연이 된다’라고 할 때 대상을 언급하지 않은 것은, 앞선 것들에 포함되지 않은 관점에서 설해진 것들에 포함된 것을 제외하는 일이 없기 때문이며, 강한 의지 이외의 다른 대상이 없기 때문이지, 대상-강한 의지가 대상에 포함되지 않았기 때문은 아니다.

อตฺถิอวิคตปจฺจยา ยทิปิ สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตาหารินฺทฺริยานํ วเสน ปญฺจวิธาว, สหชาตปุเรชาตานํ ปน ปจฺฉาชาตาหารานํ ปจฺฉาชาตินฺทฺริยานญฺจ สหาปิ อตฺถิอวิคตปจฺจยภาโว โหติ, น ติณฺณํ วิปฺปยุตฺตตา วิย วิสุํเยวาติ ‘‘อตฺถิอวิคเตสุ จ เอเกกสฺส วเสน ฉหิ เภเทหิ ฐิตา’’ติ อตฺถิอวิคตปจฺจยลกฺขเณสุ เอเกกํ สงฺคเหตฺวา วุตฺตํ.

유 연(atthi)과 비유거 연(avigata)이 비록 구생, 전생, 후생, 음식, 기능의 관점에서 다섯 가지 종류일 뿐이지만, 구생-전생의 경우와 후생-음식, 후생-기능의 경우에는 함께 있을 때에도 유 연과 비유거 연의 상태가 되며, 세 가지 불상응(vippayuttatā)처럼 따로따로인 것만은 아니므로, ‘유와 비유거에서 각각의 관점에서 여섯 가지 분류로 머문다’라고 유 연과 비유거 연의 특징들 중에서 각각을 포함하여 설하였다.

‘‘รูปินฺทฺริยปจฺจโย ปน อชฺฌตฺตพหิทฺธาเภทโต ทุวิโธ’’ติ วุตฺตํ, ตํ ‘‘อชฺฌตฺติกพาหิรเภทโต’’ติ เอวํ วตฺตพฺพํ.

‘물질적 기능 연(rūpindriyapaccaya)은 내적·외적의 차별에 의해 두 가지이다’라고 설해진 것은, ‘내적인 것과 외적인 것의 차별에 의해’라고 이와 같이 말해야 한다.

จตุวีสติยาปีติ น โสฬสนฺนํเยว, นาปิ อฏฺฐนฺนํเยว, อถ โข จตุวีสติยาปีติ อตฺโถ. อารมฺมณภูตานํ อธิปติอุปนิสฺสยปจฺจยานํ อุปนิสฺสเย นิสฺสยปุเรชาตวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตานญฺจ ปุเรชาเต สงฺคโห อตฺถีติ อารมฺมณปจฺจยํ อารมฺมณปจฺจยภาเวเยว ฐเปตฺวา ตเทกเทสสฺส เตสญฺจ อุปนิสฺสยาทีสุ สงฺคหํ วตฺตุกาโม ‘‘อารมฺมณปจฺจเย อารมฺมณปจฺจโยว สงฺคหํ คจฺฉติ, น เสสา เตวีสตี’’ติ อาห. จตุตฺเถ ปุเรชาตปจฺจเยติ เอตฺถ ยถา ‘‘อุปนิสฺสยปจฺจเย อธิปติภูโต อารมฺมณปจฺจโย’’ติ วุตฺตํ, เอวํ ‘‘ปุเรชาตภูโต อารมฺมณปจฺจโย’’ติปิ วตฺตพฺพํ, ตํ ปน ตตฺถ วุตฺตนเยน คเหตุํ สกฺกาติ กตฺวา น วุตฺตํ สิยา. อถ ปน ‘‘อารมฺมณโต อญฺญํ ปุเรชาตคฺคหเณน คหิต’’นฺติ น วุตฺตํ, เอวํ สติ อุปนิสฺสยคฺคหเณนปิ อารมฺมณโต อญฺญสฺส คหิตตาย ภวิตพฺพนฺติ ‘‘อธิปติภูโต อารมฺมณปจฺจโย อุปนิสฺสเย สงฺคหํ คจฺฉตี’’ติ น วตฺตพฺพํ สิยาติ.

‘스물네 가지 모두’라는 것은 열여섯 가지만도 아니고 여덟 가지만도 아니며, 바로 스물네 가지 모두라는 의미이다. 대상이 된 지배 연과 강한 의지 연이 강한 의지에, 그리고 의지(nissaya)·전생(purejāta)·불상응(vippayutta)·유(atthi)·비유거(avigata)가 전생에 포함되는 것이 있으므로, 대상 연을 대상 연인 상태에만 두고 그것의 일부분과 그들을 강한 의지 등에 포함시킴을 말하고자 ‘대상 연에는 대상 연만이 포함되며 나머지 스물세 가지는 포함되지 않는다’라고 하였다. 네 번째 전생 연에서, 여기서 ‘강한 의지 연에는 지배가 된 대상 연이 포함된다’라고 설해진 것처럼, ‘전생이 된 대상 연’이라고도 말해야 한다. 그러나 그것은 거기서 설해진 방식대로 파악할 수 있기 때문에 설하지 않았을 것이다. 또한 ‘대상으로부터 다른 전생을 취함에 의해 취해졌다’라고 설하지 않았는데, 이와 같을 때 강한 의지를 취함에 의해서도 대상으로부터 다른 것이 취해진 상태가 되어야 하므로 ‘지배가 된 대상 연은 강한 의지에 포함된다’라고 말하지 않아야 할 것이다.

เยสุ [Pg.231] ปญฺเหสุ…เป… เอโกว ปจฺจโย อาคโตติ เอตฺถ อาคโตวาติ เอวํ เอวสทฺโท อาเนตฺวา โยเชตพฺโพ. เตน ทฺวาทสมจุทฺทสเมสุ ปญฺเหสุ สหชาตปุเรชาเตสุ เอเกโก ปจฺจโย น อนาคโต โหติ, อถ โข อาคโตวาติ เตสุ อญฺญตรปฏิกฺเขเป เตปิ ปญฺหา ปริหายนฺตีติ ทสฺสิตํ โหตีติ. ยสฺมึ ปน ปญฺเหติ ทุติยฉฏฺฐปญฺเหสุ เอเกกวเสน คเหตฺวา เอกวจเนน นิทฺทิสียติ. เอวนฺติ อารมฺมณอุปนิสฺสยวเสนาติ อตฺโถ. เตน ทฺวาทสมจุทฺทสเม นิวตฺเตติ. เตสุปิ หิ ทฺเว ปจฺจยา อาคตา, น ปน อารมฺมณอุปนิสฺสยวเสนาติ. อวเสสานํ วเสนาติ อวเสสานํ ลพฺภมานานํ วเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ เตรสมปนฺนรสเมสุ ปจฺฉาชาเตปิ ปฏิกฺขิตฺเต อาหารินฺทฺริยานํ วเสน เต ปญฺหา ลพฺภนฺติ, อถ โข สหชาตสฺเสว วเสนาติ. อิทเมว เจตฺถ ลกฺขณนฺติ อฏฺฐนฺนํ ปจฺจยานํ สพฺพปจฺจยสงฺคาหกตฺตํ, อุกฺกฏฺฐวเสน ปญฺหาปริจฺเฉโท, เต เต ปจฺจเย สงฺคเหตฺวา ทสฺสิตปจฺจยปริจฺเฉโท, ตสฺมึ ตสฺมึ ปจฺจเย ปฏิกฺขิตฺเต ตสฺส ตสฺส ปญฺหสฺส ปริหานาปริหานีติ เอตํ สพฺพํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนว ‘‘อิมินา ลกฺขเณนา’’ติ วุตฺตํ.

‘어떤 질문들에서…(중략)… 오직 하나의 연(緣)만이 온다’는 여기에서, ‘온다(āgato)’는 말에 이와 같이 ‘오직(eva)’이라는 단어를 가져와서 연결해야 한다. 그 때문에 12번째와 14번째 질문에서 동생(同生)과 전생(前生)의 연들이 각각 하나씩 오는 것이지 오지 않는 것이 아니다. 오히려 오직 온다는 것이니, 그들 중에서 다른 것을 부정할 때 그 질문들도 제외된다는 것이 나타난다. ‘그런데 어떤 질문에서’라는 것은 두 번째와 여섯 번째 질문들에서 각각의 방식으로 취하여 단수로 지시한 것이다. ‘이와 같이’라는 것은 대상(ārammaṇa)과 강한 의지(upanissaya)의 방식이라는 뜻이다. 그것으로 12번째와 14번째 질문을 물리친다. 거기에서도 두 연이 오지만, 대상과 강한 의지의 방식으로는 아니기 때문이다. ‘나머지들의 방식’이라는 것은 얻어지는 나머지들의 방식에 의한 것으로 보아야 한다. 왜냐하면 13번째와 15번째 질문에서 후생(後生)이 부정되더라도 음식(āhāra)과 인드리야(indriya)의 방식으로는 그 질문들이 얻어지지 않고, 오직 동생의 방식에 의해서만 얻어지기 때문이다. 바로 이것이 여기서의 특징이니, 여덟 가지 연이 모든 연을 포함한다는 것, 뛰어난 방식에 의한 질문의 한정, 각각의 연들을 포함하여 나타낸 연의 한정, 그 연이 부정될 때 그 질문의 제외 여부 등에 대해 이 모든 것을 염두에 두고 설해진 것으로 보아야 한다. 그래서 ‘이러한 특징에 의해서’라고 설해진 것이다.

ตตฺราติ ปเภทปริหานีสุ. ตีหิ ปจฺจเยหิ เอกูนวีสติ ปจฺจยา ทสฺสิตาติ ‘‘นเหตุปจฺจยา’’ติ เอตฺถ ลพฺภมานปจฺจเย สนฺธาย วุตฺตํ. อยํ ปน ปจฺจยุทฺธาโร สพฺพปจฺจนียสฺส สาธารณลกฺขณวเสน วุตฺโต, น ‘‘นเหตุปจฺจยา’’ติ เอตฺเถว ลพฺภมานปจฺจยทสฺสนวเสน. เอวญฺจ กตฺวา เหตุทุกปญฺหาวารปจฺจนีเย ‘‘เหตุธมฺโม เหตุสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย, สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย, อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๑.๔๓) วุตฺตํ, อญฺญถา ‘‘นเหตุปจฺจยา’’ติ เอตฺถ ลพฺภมานปจฺจยทสฺสเน ‘‘สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ น วตฺตพฺพํ สิยา, ตสฺมา อิธาปิ สพฺพลพฺภมานปจฺจยสงฺคหวเสน ปจฺจยุทฺธารสฺส วุตฺตตฺตา ตีหิ ปจฺจเยหิ วีสติ ปจฺจยา ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพา. ยํ วุตฺตํ ‘‘ตตฺรายํ วิตฺถารกถา’’ติ, ตตฺร ปเภเท วิตฺถารกถํ วตฺวา ปริหานียํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตสฺมึ ปน ปจฺจเย…เป… เต ปรโต วกฺขามา’’ติ อาห.

‘거기에서(tatra)’란 분류와 제외에 있어서이다. 세 가지 연으로 19가지 연이 나타났다는 것은 ‘원인 아닌 연(nahetupaccaya)’에서 얻어지는 연을 염두에 두고 설해진 것이다. 그러나 이 연의 추출(paccayuddhāra)은 모든 반대되는 것의 공통된 특징의 방식에 의해 설해진 것이지, ‘원인 아닌 연’에서 얻어지는 연을 나타내는 방식에 의한 것만은 아니다. 이와 같이 하여 원인(hetu)에 관한 두 가지(duka) 질문절의 반대에서 ‘원인인 법은 원인인 법의 대상연으로 연이 되고, 동생연으로 연이 되고, 강한 의지연으로 연이 된다’(Paṭṭhā. 3.1.43)고 설해졌다. 그렇지 않고 ‘원인 아닌 연’에서 얻어지는 연을 나타내는 것이라면 ‘동생연으로 연이 된다’고 말해서는 안 될 것이다. 그러므로 여기에서도 얻어지는 모든 연을 포함하는 방식에 의해 연의 추출이 설해졌기 때문에, 세 가지 연으로 20가지 연이 나타난 것으로 보아야 한다. ‘거기에 상세한 설명이 있다’라고 설해진 것에 대해, 거기서 분류에 대한 상세한 설명을 말한 뒤, 제외되는 것을 나타내면서 ‘그런데 그 연에서…(중략)… 그 뒤에서 설명하겠다’라고 하였다.

๕๒๘. ตถา อกุสลาทิเกสุปิ จตูสุ ปญฺเหสุ เตหิ เตหิ ปจฺจเยหิ เต เตเยว ปจฺจยา ทสฺสิตาติ กุสลาทิเกสุ ทสฺสิเตหิ [Pg.232] อญฺเญสํ อภาวํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. น หิ ‘‘อกุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺสา’’ติ เอตฺถ ทฺวีหิ ปจฺจเยหิ ตโย ปจฺจยา ทสฺสิตา, อถ โข ทฺเวเยว, อพฺยากตสฺสปิ อกุสโล อารมฺมณาธิปติปจฺจโย น โหตีติ.

528. 마찬가지로 불선(akusala) 등의 네 가지 질문에서도 각각의 연들로 각각의 연들만이 나타난다는 것은, 유익(kusala) 등에서 나타난 것 외에 다른 것이 없음을 염두에 두고 설해진 것임을 알아야 한다. ‘불선법은 유익법의’라는 여기에서 두 가지 연으로 세 가지 연이 나타난 것이 아니라 오직 두 가지뿐이니, 무기(abyākata)에 대해서도 불선은 대상과 증상(adhipati)의 연이 되지 않기 때문이다.

๕๓๐. สหชาตปจฺจยา ปน น โหนฺติ วตฺถุมิสฺสกตฺตาติ อสหชาตปจฺจเยน วตฺถุนา สหชาตปจฺจยภาเวน คหิตตฺตา เตน สทฺธึ สหชาตปจฺจยา น โหนฺตีติ ทสฺเสติ, น ปน สุทฺธานํ สหชาตปจฺจยภาวํ นิวาเรติ. วตฺถุนา ปน สทฺธึ เยน นิสฺสยาทินา ปจฺจยา โหนฺติ, ตเมว นิสฺสยาทึ วิเสเสตุํ สหชาตนฺติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตสฺมา เตส’’นฺติอาทิมาห.

530. ‘그러나 동생연들은 물질(vatthu)과 섞여 있기 때문에 [순수한 동생연이] 되지 않는다’는 것은, 동생연이 아닌 물질이 동생연의 상태로 취해졌기 때문에 그것과 함께하면 동생연이 되지 않음을 나타낸 것이지, 순수한 것들의 동생연 상태를 부정하는 것은 아니다. 물질과 함께 의지(nissaya) 등의 연이 되는 것, 바로 그 의지 등을 구별하기 위해 ‘동생(sahajāta)’이라고 설해졌음을 나타내면서 ‘그러므로 그들의’ 등의 문장을 설하였다.

อิมสฺมึ ปน ปจฺจยุทฺธาเร อารมฺมณอุปนิสฺสยกมฺมอตฺถิปจฺจเยสุ จตูสุ สพฺพปจฺจเย สงฺคณฺหิตฺวา กสฺมา เตสํ วเสน ปจฺจยุทฺธาโร น กโตติ? มิสฺสกามิสฺสกสฺส อตฺถิปจฺจยวิภาคสฺส ทุวิญฺเญยฺยตฺตา. น หิ ‘‘อวิภาเคน อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วุตฺเต สกฺกา วิญฺญาตุํ ‘‘กึ สุทฺเธน สหชาตอตฺถิปจฺจเยน ปุเรชาตปจฺฉาชาตาหารินฺทฺริยอตฺถิปจฺจเยน วา, อถ สหชาตปุเรชาตมิสฺสเกน ปจฺฉาชาตาหารมิสฺสเกน ปจฺฉาชาตินฺทฺริยมิสฺสเกน วา’’ติ. อตฺถิปจฺจยวิเสเสสุ ปน สหชาตาทีสุ สรูปโต วุจฺจมาเนสุ ยตฺถ สุทฺธานํ สหชาตาทีนํ ปจฺจยภาโว, ตตฺถ ‘‘สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทินา สุทฺธานํ, ยตฺถ จ มิสฺสกานํ ปจฺจยภาโว, ตตฺถ ‘‘สหชาตํ ปุเรชาต’’นฺติอาทินา มิสฺสกานํ คหณโต สุวิญฺเญยฺยตา โหติ, ตสฺมา อตฺถิปจฺจยวิเสสทสฺสนตฺถํ สหชาตาทโย คหิตา, เตน จ สพฺพปจฺจยานํ จตูสุ ปจฺจเยสุ สงฺคโห ทสฺสิโต โหติ.

그런데 이 연의 추출에서 대상, 강한 의지, 업(kamma), 유(atthi)라는 네 가지 연에 모든 연을 포함시켜 놓고, 왜 그것들에 의한 연의 추출을 하지 않았는가? 섞인 것과 섞이지 않은 것의 유연(atthipaccaya)의 분류는 이해하기 어렵기 때문이다. ‘분류하지 않은 유연으로 연이 된다’고 말했을 때, ‘순수한 동생유연인지, 전생·후생·음식·인드리야 유연인지, 아니면 동생과 전생이 섞인 것인지, 후생과 음식이 섞인 것인지, 후생과 인드리야가 섞인 것인지’를 알 수 없다. 그러나 유연의 구체적 종류인 동생(sahajāta) 등이 그 자체로 설해질 때는, 순수한 동생 등의 연의 상태가 있는 곳에서는 ‘동생연으로 연이 된다’는 등의 방식으로 순수한 것들을, 섞인 것들의 연의 상태가 있는 곳에서는 ‘동생과 전생이’라는 등의 방식으로 섞인 것들을 취함으로써 이해하기 쉬워진다. 그러므로 유연의 구체적 특징을 나타내기 위해 동생 등이 취해졌으며, 그것으로 모든 연이 네 가지 연에 포함됨이 나타난 것이다.

กสฺมา ปน สหชาตปุเรชาเต อคฺคเหตฺวา นิสฺสโย, ปุเรชาตปจฺฉาชาเต อคฺคเหตฺวา วิปฺปยุตฺโต วา อตฺถิปจฺจยวิเสสภาเวน น วุตฺโตติ? อวตฺตพฺพตฺตา, นิสฺสโย ตาว น วตฺตพฺโพ สหชาตปุเรชาตานํ สุทฺธานํ มิสฺสกานญฺจ นิสฺสยปจฺจยภาวโต วิภชิตพฺพตาย อตฺถิปจฺจเยน อวิสิฏฺฐตฺตา, วิปฺปยุตฺตปจฺจโย จ สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตภาวโต อตฺถิปจฺจโย วิย วิเสสิตพฺโพติ โส วิย น วตฺตพฺโพ. สหชาตปุเรชาตานญฺจ มิสฺสกานํ อตฺถิปจฺจยภาโว โหติ, น [Pg.233] วิปฺปยุตฺตภาโว. ตถา สหชาตปจฺฉาชาตานญฺจ มิสฺสกานํ อตฺถิปจฺจยภาโว โหติ. วกฺขติ หิ ‘‘อนุปาทินฺนอนุปาทานิโย ธมฺโม อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส จ อนุปาทินฺนอนุปาทานิยสฺส จ ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย สหชาตํ ปจฺฉาชาต’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๑.๔.๘๔), น ปน วิปฺปยุตฺตปจฺจยภาโว, ตสฺมา วิปฺปยุตฺตคฺคหเณน มิสฺสกานํ อตฺถิปจฺจยภาวสฺส อคฺคหณโต น โส อตฺถิปจฺจยวิเสโส ภวิตุํ ยุตฺโตติ ภิยฺโยปิ น วตฺตพฺโพ.

왜 동생과 전생을 취하지 않고 의지(nissaya)를, 혹은 전생과 후생을 취하지 않고 불상응(vippayutta)을 유연의 구체적 상태로 설하지 않았는가? [그렇게] 말할 수 없기 때문이다. 우선 의지는 동생과 전생의 순수한 것들과 섞인 것들의 의지연 상태를 분류해야 하므로 유연과 차별되지 않기에 말해서는 안 된다. 또한 불상응연도 동생, 전생, 후생의 상태에 따라 유연처럼 구별되어야 하므로 그것과 마찬가지로 말해서는 안 된다. 그리고 동생과 전생이 섞인 것들은 유연의 상태는 되지만 불상응의 상태는 되지 않는다. 실제로 ‘업에 의해 집착되지 않고 번뇌의 대상이 되지 않는 법은 업에 의해 집착되고 번뇌의 대상이 되는 법과 업에 의해 집착되지 않고 번뇌의 대상이 되지 않는 법의 유연으로 연이 되니 동생과 후생이다’(Paṭṭhā. 1.4.84)라고 설해질 것이지만, 불상응연의 상태는 아니다. 그러므로 불상응을 취하는 것으로는 섞인 것들의 유연 상태를 취할 수 없으므로, 그것은 유연의 구체적 분류가 되기에 적당하지 않으니 더더욱 말해서는 안 된다.

นนุ จ สหชาตปจฺจโย จ เหตุอาทีหิ วิเสสิตพฺโพติ โสปิ นิสฺสยวิปฺปยุตฺตา วิย อตฺถิปจฺจยวิเสสภาเวน น วตฺตพฺโพติ? น, วิรุทฺธปจฺจเยหิ อวิเสสิตพฺพตฺตา. นิสฺสยวิปฺปยุตฺตา หิ อตฺถิปจฺจโย วิย อุปฺปตฺติกาลวิรุทฺเธหิ ปจฺจเยหิ วิเสสิตพฺพา, น ปน สหชาโต. เหตุอาทโย หิ สหชาตา เอว, น อุปฺปตฺติกาลวิรุทฺธาติ.

‘그렇다면 동생연도 원인(hetu) 등에 의해 구별되어야 하므로 그것 역시 의지나 불상응처럼 유연의 구체적 상태로 말해서는 안 되지 않는가?’ 아니다. 반대되는 연들에 의해 구별될 필요가 없기 때문이다. 의지와 불상응은 유연과 마찬가지로 [동생과 전생처럼] 일어나는 시간이 반대되는 연들에 의해 구별되어야 하지만, 동생은 그렇지 않다. 원인 등은 동생일 뿐이며, 일어나는 시간이 반대되는 것이 아니기 때문이다.

ปจฺจนียุทฺธารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

역의 발췌에 대한 설명이 끝났다.

ปจฺจนียคณนวณฺณนา

역의 수에 대한 설명

นเหตุมูลกวณฺณนา

나헤투(원인 아님)를 근본으로 하는 것에 대한 설명

๕๓๒. สุทฺโธ อารมฺมณปจฺจโย ปริหายตีติ เอตฺถ สุทฺธคฺคหเณน น กิญฺจิ ปโยชนํ. อารมฺมเณ หิ ปจฺจนียโต ฐิเต อธิปติปจฺจยาทิภูโต อารมฺมณปจฺจโย ปริหายติเยวาติ. สุทฺโธติ วา อฏฺฐสุ ปจฺจเยสุ เกวลํ อารมฺมณปจฺจโย ปริหายติ, น เสสาติ ทสฺเสติ. เอกาทสนฺนนฺติ สหชาเต สงฺคหํ คจฺฉนฺเตสุ ปนฺนรสสุ อญฺญมญฺญวิปากสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺเต วชฺเชตฺวา เอกาทสนฺนํ วเสน. เตติ เต สหชาเต อนฺโตคธาเยว ตสฺมึ ปฏิกฺขิตฺเต อญฺเญนากาเรน วิสฺสชฺชนํ น ลภนฺตีติ ทสฺเสติ, อนนฺโตคธา ปน อารมฺมณาธิปติปุเรชาตนิสฺสยาทโย อารมฺมณาทิอากาเรน ลภนฺตีติ.

532. "순수한 대상의 조건이 감소한다"라는 여기서 '순수함'이라는 표현을 취하는 것은 아무런 이득이 없다. 왜냐하면 대상의 조건이 역(逆)으로 있을 때, 지배의 조건 등이 된 대상의 조건은 필연적으로 감소하기 때문이다. 또는 '순수함'이란 여덟 가지 조건들 중에서 오직 대상의 조건만 감소하고 나머지는 그렇지 않음을 보여준다. '열한 가지'란 함께 태어남에 포함되는 열다섯 가지 중에서 상호, 과보, 상응, 불상응을 제외한 열한 가지에 의한 것이다. '그것들'이란 그것들이 함께 태어남에 포함되어 있으므로 그것이 부정되었을 때 다른 방식으로 해답을 얻지 못함을 보여준다. 그러나 포함되지 않은 것들, 즉 대상, 지배, 전생, 의지 등은 대상 등의 방식으로 [해답을] 얻는다.

กิญฺจาปิ สหชาตปจฺจโยเยว นตฺถีติ ตสฺมึ ปฏิกฺขิตฺเต อิเม วารา น ลพฺเภยฺยุํ, อถ โข นิสฺสยอตฺถิอวิคตานํ วเสน เอเต ลภิตพฺพา สิยุนฺติ อธิปฺปาโย. ยสฺมา ปนาติอาทินา ยทิปิ สหชาตปจฺจโย นตฺถิ[Pg.234], ยสฺมา ปน สหชาตปจฺจยธมฺเม ฐิตา เอเต น นิสฺสยาทโย น โหนฺติ, ยสฺมา จ สหชาเต ปฏิกฺขิตฺเต เย ปฏิกฺขิตฺตา โหนฺติ, เต อิธ สหชาตปฏิกฺเขเปน ปฏิกฺขิตฺตา, ตสฺมา เตปิ วารา น ลพฺภนฺตีติ ทสฺเสติ.

비록 함께 태어남의 조건 자체가 없으므로 그것이 부정되었을 때 이러한 절들을 얻을 수 없지만, 그럼에도 불구하고 의지, 있음, 떠나지 않음에 의해 이것들을 얻어야 한다는 뜻이다. "그러나 ~ 때문에" 등에 의하면, 비록 함께 태어남의 조건이 없더라도, 함께 태어남의 조건의 법에 머무는 이것들이 의지 등이 아님이 아니기 때문이며, 함께 태어남이 부정되었을 때 부정되는 것들은 여기서 함께 태어남의 부정에 의해 부정되므로, 그 절들도 얻어지지 않음을 보여준다.

ฐเปตฺวา สหชาตปจฺจยนฺติ เอเตน นิสฺสยาทิภูตญฺจ สหชาตปจฺจยํ ฐเปตฺวาติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กุสลโต ปวตฺตมาเนสุ กุสลาพฺยากเตสุ กุสลสฺส กุสโล อญฺญมญฺญปจฺจโย โหตีติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห ‘‘อญฺญมญฺญปจฺจยธมฺมวเสน ปวตฺติสพฺภาวโต’’ติ. เย ธมฺมา อญฺญมญฺญปจฺจยสงฺคหํ คตาติ เตสํ เตสํ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ ปจฺจยภาเวน วุจฺจมานา เย ธมฺมา อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน วุจฺจมานานํ อญฺญมญฺญปจฺจโยติ สงฺคหํ คตาติ อตฺโถ. กุสโล จ กุสลสฺส อญฺญมญฺญปจฺจโยติ กตฺวา กุสลาพฺยากตานํ อญฺญมญฺญปจฺจยสงฺคหํ คเตเหว ธมฺเมหิ ปจฺจโย โหติ, สมุทายภูโต เอกเทสภูเตหีติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. กุสโล ปน กุสลสฺส อญฺญมญฺญปจฺจยภูเตเหว กุสลาพฺยากตานํ สหชาตาทีหิ, น อญฺญถาติ อญฺญมญฺเญ ปฏิกฺขิตฺเต โส วาโร ปริหายตีติ วตฺตพฺพํ.

'함께 태어남의 조건을 제외하고'라는 것은 의지 등이 된 함께 태어남의 조건을 제외하고라고 말한 것으로 보아야 한다. 유익한 법에서 일어나는 유익함과 무기에 대해 유익함이 상호 조건이 된다는 이 뜻을 염두에 두고 "상호 조건의 법의 힘으로 존재의 발생 때문에"라고 하였다. '상호 조건의 분류에 들어간 법들'이란 각 조건에서 생긴 것들의 조건 상태로 불리는 법들이, 자신의 조건에서 생긴 상태로 불리는 것들에 대해 '상호 조건'이라고 분류에 들어갔다는 뜻이다. 유익함이 유익함의 상호 조건이 되므로, 유익함과 무기에 대해 상호 조건의 분류에 들어간 법들에 의해서만 조건이 되며, 전체가 된 것이 부분인 것들에 의한다는 것이 여기서의 뜻이다. 그러나 유익함이 유익함의 상호 조건이 된 것들에 의해서만 유익함과 무기에 대해 함께 태어남 등에 의해 조건이 되고 다른 방식으로는 아니므로, 상호 조건이 부정되었을 때 그 절은 감소한다고 말해야 한다.

จตุนฺนํ ขนฺธานํ เอกเทโสวาติ สหชาเต สนฺธาย วุตฺตํ. อสหชาตา หิ อาหารินฺทฺริยา รูปกฺขนฺเธกเทโสว โหนฺติ. เตติ เต วิปฺปยุตฺตปจฺจยธมฺมา.

'네 가지 무더기의 일부분'이라는 것은 함께 태어남을 염두에 두고 말한 것이다. 왜냐하면 함께 태어나지 않은 음식과 기능은 색온의 일부분일 뿐이기 때문이다. '그것들'이란 그 불상응 조건의 법들이다.

๕๓๓. ‘‘ทุมูลกาทิวเสน ปจฺจยคณนํ ทสฺเสตุ’’นฺติ ลิขิตํ, ‘‘ปจฺจนียคณนํ ทสฺเสตุ’’นฺติ ปน วตฺตพฺพํ. ปจฺจนียวารคณนา หิ ทสฺสิตาติ.

533. "두 가지 근본 등에 의한 조건의 수를 보여주기 위해"라고 쓰여 있지만, "역의 수를 보여주기 위해"라고 말해야 한다. 왜냐하면 역의 절의 수가 제시되었기 때문이다.

‘‘วิปากํ ปเนตฺถ นอุปนิสฺสยปจฺจเยน สทฺธึ ฆฏิตตฺตา น ลพฺภตี’’ติ วุตฺตํ, วิปากสฺสปิ ปน กมฺมํ อุปนิสฺสโย อหุตฺวาปิ กมฺมปจฺจโย โหตีติ วิปากตฺติเก ทสฺสิตเมตนฺติ.

"여기서 과보는 강한 의지 조건 아님과 함께 결합되어 있으므로 얻어지지 않는다"라고 하였으나, 과보에 대해서도 업이 강한 의지가 되지 않더라도 업의 조건이 된다는 것이 과보 삼각법에서 보여졌다.

นเหตุมูลกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

나헤투를 근본으로 하는 것에 대한 설명이 끝났다.

๕๓๔. สตฺต ปญฺจ ตีณิ ทฺเว เอกนฺติ ปริจฺฉินฺนคณนานีติ สตฺตาทิปริจฺเฉเทหิ ปริจฺฉินฺนคณนานิ วิสฺสชฺชนานิ เหตุมูลเก ทสฺสิตานีติ อาห.

534. '일곱, 다섯, 셋, 둘, 하나'라는 한정된 수들이란, 일곱 등의 한정된 수에 의한 해답들이 헤투를 근본으로 하는 것에서 제시되었음을 말한다.

๕๓๘. นนิสฺสยปจฺจยา [Pg.235] นอุปนิสฺสยปจฺจยา นปจฺฉาชาเต ตีณีติ มูลกํ สงฺขิปิตฺวา ทสมูลเก ‘‘นปจฺฉาชาเต ตีณี’’ติ วุตฺตํ คณนํ อุทฺธรติ. ‘‘เตสุ กฏตฺตารูปญฺจ อาหารสมุฏฺฐานญฺจ ปจฺจยุปฺปนฺน’’นฺติ วุตฺตํ, ทฺวีสุ ปน วิปาโก ตติเย เตสมุฏฺฐานิกกาโย จ ปจฺจยุปฺปนฺโน โหติเยว.

538. '의지 조건 아님, 강한 의지 조건 아님, 후생 조건 아님에서 셋'이라고 근본을 요약한 후, 열 가지 근본에서 '후생 조건 아님에서 셋'이라고 말한 수를 인용한다. "그중에서 업에서 생긴 물질과 음식에서 생긴 것이 조건에서 생긴 것"이라고 하였다. 그러나 [앞의] 둘에서는 과보가, 세 번째에서는 그것들에서 생긴 몸이 조건에서 생긴 것이 된다.

๕๔๕. อพฺยากโต จ สหชาตอพฺยากตสฺสาติ ‘‘อรูปาพฺยากโต อรูปาพฺยากตสฺส, รูปาพฺยากโต จ รูปาพฺยากตสฺสา’’ติ เอตํ ทฺวยํ สนฺธาย วุตฺตํ. รูปาพฺยากโต ปน อรูปาพฺยากตสฺส, อรูปาพฺยากโต จ รูปาพฺยากตสฺส สหชาตปจฺจโย โหนฺโต วิปฺปยุตฺตปจฺจโย โหติเยว. ‘‘อพฺยากโต สหชาตาหารินฺทฺริยวเสน อพฺยากตสฺสาติ เอวํ ปญฺจา’’ติ ปน วตฺตพฺพํ.

545. '무기도 함께 태어난 무기에 대해'라는 것은 "무색의 무기가 무색의 무기에 대해, 그리고 색의 무기가 색의 무기에 대해"라는 이 두 가지를 염두에 두고 말한 것이다. 그러나 색의 무기가 무색의 무기에 대해, 그리고 무색의 무기가 색의 무기에 대해 함께 태어남의 조건이 될 때는 필연적으로 불상응 조건이 된다. "무기가 함께 태어난 음식과 기능의 힘으로 무기에 대해 이와 같이 다섯"이라고 말해야 한다.

๕๔๖. โนอตฺถิปจฺจยา นเหตุยา นวาติ เอตฺถ ‘‘เอกมูลเกกาวสานา อนนฺตรปกตูปนิสฺสยวเสน ลพฺภนฺตี’’ติ วุตฺตํ, อตฺถิปจฺจเย ปน ปฏิกฺขิตฺเต อฏฺฐสุ ปจฺจเยสุ สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตาหารินฺทฺริยานิ ปฏิกฺขิตฺตานิ, อารมฺมณอุปนิสฺสยกมฺมานิ ฐิตานีติ เตสํ ติณฺณํ ฐิตานํ วเสน ลพฺภนฺตีติ วตฺตพฺพํ. สพฺพตฺถ หิ อฏฺฐสุ ปจฺจเยสุ เย เย ปฏิกฺขิตฺตา, เต เต อปเนตฺวา เย เย ฐิตา, เตสํ วเสน เต เต วารา ลพฺภนฺตีติ อิทเมตฺถ ลกฺขณนฺติ. ยาว นิสฺสยมฺปีติ น เกวลํ นารมฺมเณเยว ฐตฺวา, อถ โข ยาว นิสฺสยํ, ตาว ฐตฺวาปิ นอุปนิสฺสเย ทฺเว กาตพฺพาติ อตฺโถ. นอุปนิสฺสยโต หิ ปุริเมสุ จ นวปิ ลพฺภนฺติ, นอุปนิสฺสเย ปน ปวตฺเต อตฺถิอารมฺมณอุปนิสฺสยปฏิกฺเขเปน สตฺต ปจฺจยา ปฏิกฺขิตฺตาติ อวสิฏฺฐสฺส กมฺมสฺส วเสน ทฺเวเยวาติ.

546. '없음 조건 아님과 원인 아님에서 아홉'이라는 것에서, "한 가지 근본에서 시작하여 한 가지로 끝나는 것들은 무간과 본래적인 강한 의지의 힘으로 얻어진다"고 하였다. 그러나 있음 조건이 부정되었을 때, 여덟 가지 조건들 중에서 함께 태어남, 전생, 후생, 음식, 기능이 부정되고, 대상, 강한 의지, 업은 남게 되므로, 남아 있는 그 세 가지의 힘으로 얻어진다고 말해야 한다. 왜냐하면 모든 곳에서 여덟 가지 조건들 중에 부정된 것들을 제외하고 남은 것들에 의해 해당 절들을 얻는다는 것이 여기서의 특징이기 때문이다. '의지까지도'라는 것은 단지 대상 아님에만 머무는 것이 아니라, 의지까지 머물면서 강한 의지 아님에서 둘을 해야 한다는 뜻이다. 왜냐하면 강한 의지 아님보다 앞선 것들에서도 아홉 가지 모두를 얻지만, 강한 의지 아님이 진행될 때는 있음, 대상, 강한 의지의 부정으로 일곱 가지 조건이 부정되므로 남은 업의 힘으로 단지 둘뿐이기 때문이다.

ปจฺจนียคณนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

역의 수에 대한 설명이 끝났다.

อนุโลมปจฺจนียวณฺณนา

순역(順逆)에 대한 설명

๕๕๐. สทิสวาราติ อนุรูปวาราติ อตฺโถ. นอญฺญมญฺเญ ลทฺเธสุ หิ เอกาทสสุ ‘‘กุสโล กุสลสฺส อกุสโล อกุสลสฺสา’’ติ อิเม เหตุยา ลทฺเธสุ สตฺตสุ อิเมเหว ทฺวีหิ สมานา โหนฺติ, อตฺถาภาวโต [Pg.236] ปน น อนุรูปาติ. อถ วา วจนโต อตฺถโต จ อุทฺเทสโต ยถาโยคํ นิทฺเทสโต จาติ สพฺพถา สมานตํ สนฺธาย ‘‘สทิสวารา’’ติ อาห.

550. '유사한 절들'이란 상응하는 절들이라는 뜻이다. 상호 아님에서 얻어진 열한 가지 중에서 "유익함이 유익함에 대해, 해로움이 해로움에 대해"라는 이들이 원인에서 얻어진 일곱 가지 중 이 두 가지와 같지만, 의미의 부재 때문에 상응하지는 않는다. 또는 문구와 의미, 개요, 적절한 상세 설명에 따라 모든 면에서 동일함을 염두에 두고 '유사한 절들'이라고 하였다.

๕๕๑. ปฏิสนฺธินามรูปํ สนฺธายาติ ปฏิสนฺธิยํ เหตุนามปจฺจยํ วตฺถุรูปญฺจ ปจฺจยุปฺปนฺนํ สนฺธาย. ตีณิ กุสลาทีนิ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปสฺสาติ เอตฺถ ‘‘อพฺยากโต กฏตฺตารูปสฺส จา’’ติ อิทมฺปิ วตฺตพฺพํ.

551. '재생연결의 명색을 염두에 두고'라는 것은 재생연결 시에 원인이 되는 명칭 조건과 조건에서 생긴 토대 물질을 염두에 둔 것이다. '마음에서 생긴 물질에 대한 유익함 등 세 가지'라는 것에서 "무기가 업에서 생긴 물질에 대해서도"라는 이것도 말해야 한다.

๕๕๖. อธิปติมูลเก นเหตุยา ทสาติ ทฺวินฺนมฺปิ อธิปตีนํ วเสน วุตฺตํ, นารมฺมเณ สตฺตาติ สหชาตาธิปติสฺส, นสหชาเต สตฺตาติ อารมฺมณาธิปติสฺสาติ เอวํ สพฺพตฺถ ตสฺมึ ตสฺมึ ปจฺจเย ปฏิกฺขิตฺเต ฆฏเนสุ จ ตสฺมึ ตสฺมึ ปจฺจเย ฆฏิเต มูลภาเวน ฐิเต ปจฺจเย เย ธมฺมา ปริหายนฺติ, เย จ ติฏฺฐนฺติ, เต สาธุกํ สลฺลกฺเขตฺวา เย ธมฺมา ฐิตา เยสํ ปจฺจยา โหนฺติ, เตสํ วเสน คณนา อุทฺธริตพฺพา. อนุโลเม วุตฺตฆฏิเต หิ มูลภาเวน ฐเปตฺวา ฆฏิตาวเสสา ปจฺจยา ปจฺจนียโต โยชิตาติ ตตฺถ ลทฺธาเยว ปจฺจนียโต ฐิตปจฺจยานํ วเสน สมานา อูนา จ สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ.

556. 지배연을 뿌리로 하는 것에서 ‘아헤뚜(원인 아님)에 10’이라고 한 것은 두 가지 지배연 모두의 힘에 의한 것이고, ‘나아람마나(대상 아님)에 7’이라고 한 것은 구생지배연의 힘에 의한 것이며, ‘나사하자따(구생 아님)에 7’이라고 한 것은 대상지배연의 힘에 의한 것이다. 이와 같이 모든 곳에서 각각의 연이 부정되고 결합될 때, 각각의 연이 결합되어 근본(mūla)이 된 연에서 어떤 법들이 사라지고 어떤 법들이 남는지를 잘 관찰하여, 남겨진 법들이 어떤 법들의 연이 되는지에 따라 그 숫자를 산출해야 한다. 순방향(anuloma)에서 언급되고 결합된 것을 근본으로 삼고, 결합된 나머지 연들을 역방향(paccanīya)으로 연결하면, 거기서 얻어진 역방향의 연들의 수에 따라 동일한지 혹은 적은지를 알 수 있다.

อนุโลมปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

순역(順逆) 주석이 끝났다.

ปจฺจนียานุโลมวณฺณนา

역순(逆順) 주석

๖๓๑. อูนตรคณเนน สทฺธึ อติเรกคณนสฺสปิ คณนํ ปริหาเปตฺวาติ เอตฺถ อนุโลมโต โยชิยมาเนน ปจฺจเยน สทฺธึ ปจฺจนียโต ฐิตสฺส อติเรกคณนสฺสปิ คณนํ ปริหาเปตฺวาติ อธิปฺปาโย. ปริหาปนคณนาย อูนตรคณเนน สทฺธึ สมานตฺตญฺจ น เอกนฺติกํ. นเหตุนารมฺมณทุกสฺส หิ คณนา อธิปติปจฺจเยน โยชิยมาเนน อูนตรคณเนน สทฺธึ ปริหีนาปิ อธิปติปจฺจเย ลทฺธคณนาย น สมานา, อถ โข ตโตปิ อูนตรา โหตีติ อาห ‘‘น ปเนตํ สพฺพสํสนฺทเนสุ คจฺฉตี’’ติ.

631. “더 적은 수와 함께 초과된 수의 계산도 줄여서”라는 말은 순방향으로 연결된 연과 함께 역방향으로 놓인 연의 초과된 수의 계산도 줄인다는 뜻이다. 줄여진 숫자가 더 적은 숫자와 같아지는 것이 반드시 확정적인 것은 아니다. 왜냐하면 ‘나헤뚜-나아람마나’ 2법(duka)의 숫자는 지배연과 연결될 때 더 적은 숫자와 함께 줄어들지만, 지배연에서 얻어진 숫자와는 같지 않고 오히려 그보다 더 적어지기 때문이다. 그래서 “그러나 이것이 모든 비교에서 성립하는 것은 아니다”라고 하였다.

นิสฺสเย ปจฺจนียโต ฐิเต สหชาเต จ อนุโลมโต อติฏฺฐมานานํ เหตุอาทีนํ สหชาตสฺส จ อฏฺฐานํ ปากฏนฺติ อปากฏเมว [Pg.237] ทสฺเสนฺโต ‘‘วตฺถุปุเรชาโต อนุโลมโต น ติฏฺฐตี’’ติ อาห. อาหาเร วาติอาทินา อิทํ ทสฺเสติ – สหชาเต ปจฺจนียโต ฐิเต อนุโลมโต อติฏฺฐมานา ฌานมคฺคสมฺปยุตฺตา อาหาเร วา อินฺทฺริเย วา ปจฺจนียโต ฐิเต ติฏฺฐนฺตีติ เหตุอาทโยปิ ติฏฺฐนฺติ. สพฺพฌานมคฺเคหิ ปน จตุกฺขนฺเธกเทสภูตานํ สมฺปยุตฺเตน จ จตุกฺขนฺธภูตานํ สพฺเพสํ เตสํ อนุโลมโต ฐานํ ทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ, อิตเรสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. อธิปติอุปนิสฺสยาติ อารมฺมณมิสฺสานมฺปิ อนุโลมโต ฐานํ ทสฺเสติ.

의지연(nissaya)이 역방향에 있을 때, 구생연과 순방향에 머물지 않는 원인(hetu) 등의 연들과 구생연이 존재하지 않음이 분명하므로, 분명하지 않은 것을 나타내기 위해 “토대 전생연(vatthupurejāta)은 순방향으로 머물지 않는다”라고 하였다. “음식연에서(āhāre vā)” 등으로는 다음을 나타낸다. 즉, 구생연이 역방향에 있을 때 순방향으로 머물지 않는 선정(jhāna), 도(magga), 상응(sampayutta) 법들이 음식연이나 근연(indriya)이 역방향에 있을 때 머문다면, 원인 등의 연들도 머문다는 것이다. 모든 선정과 도의 구성 요소가 되는 4온의 일부와 그와 상응하는 4온 전체가 순방향으로 머무는 것을 보여주는 것으로 보아야 하며, 그 외의 것들에 대해서는 더 말할 필요가 없다. “지배연과 강한 의지연”이라는 말은 대상이 섞인 것들도 순방향으로 머무는 것을 나타낸다.

‘‘อินฺทฺริเย เอกนฺติ รูปชีวิตินฺทฺริยวเสนา’’ติ วุตฺตํ, ‘‘จกฺขุนฺทฺริยาทีนํ รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส จ วเสนา’’ติ ปน วตฺตพฺพํ. กเมน คนฺตฺวา วิปฺปยุตฺเต ตีณีติ อิทํ ปากฏภาวตฺถํ ‘‘นวมูลกาทีสุ วิปฺปยุตฺเต ตีณี’’ติ เอวํ เกสุจิ โปตฺถเกสุ อุทฺธฏํ. อิมานิ จ ทฺเว ปจฺฉาชาตินฺทฺริยวเสนาติ อิทํ ‘‘อิมานิ จ ทฺเว ปจฺฉาชาตาหารินฺทฺริยวเสนา’’ติ จ วตฺตพฺพํ.

“근연(indriya)에 하나”라고 한 것은 ‘색명근(rūpajīvitindriya)’의 힘에 의한 것이라고 설명되었지만, “안근(cakkhundriya) 등과 색명근의 힘에 의한 것”이라고 말해야 한다. 순서대로 진행하여 “불상응연(vippayutta)에 3”이라고 한 것은 그 의미를 명확히 하기 위해 어떤 판본들에서는 “나(na)-뿌리 등에서 불상응연에 3”이라고 인용되어 있다. “그리고 이 두 가지는 후생근연의 힘에 의한 것”이라는 말은 “이 두 가지는 후생 음식연과 후생 근연의 힘에 의한 것”이라고 말해야 한다.

นเหตุมูลกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아헤뚜(nahetu)를 뿌리로 하는 부분의 주석이 끝났다.

๖๓๖. นอญฺญมญฺญปจฺจยา เหตุยา ตีณีติ กุสลาทีนิ จิตฺตสมุฏฺฐานานนฺติ เอตฺถ ‘‘ปฏิสนฺธิยํ กฏตฺตารูปานญฺจา’’ติปิ วตฺตพฺพํ. เหตุยา วุตฺเตหิ ตีหีติ วารสามญฺญเมว สนฺธาย วทติ, ตถา กมฺเม ตีณีติ เหตุยา วุตฺตาเนวาติ จ. ปจฺจเยสุ ปน สพฺพตฺถ วิเสโส สลฺลกฺเขตพฺโพ. อธิปติยา ตีณีติ นอญฺญมญฺญนเหตุนอารมฺมณปจฺจยา อธิปติยา ตีณีติ เอตานิ เหฏฺฐา เหตุยา วุตฺตาเนวาติ.

636. “상호연(aññamañña) 아님에서 원인연(hetu)에 3”이라는 것은 유익한 법 등의 마음에서 생긴 물질들을 의미하는데, 여기에는 “재생 연결 시의 업에서 생긴 물질들(kaṭattārūpa)에 대해서도”라고 말해야 한다. “원인연에서 언급된 3가지”라고 한 것은 일반적인 경우를 염두에 두고 말한 것이며, “업연(kamma)에서 3”도 원인연에서 언급된 것들과 같다는 말이다. 그러나 연들에 있어서는 모든 곳에서 차이점을 관찰해야 한다. “지배연(adhipati)에서 3”이라는 것은 ‘상호연 아님, 원인연 아님, 대상연 아님’에서 지배연에 3가지가 있다는 것으로, 이것들은 앞에서 원인연에 대해 언급한 것들과 같은 것이다.

๖๔๔. ยถา จ เหฏฺฐาติ ยถา นเหตุมูลเก ยาว นวิปากา, ตาว คนฺตฺวา นาหารินฺทฺริเยสุ เอเกกเมว คหิตํ, ตถา อิธาปิ นารมฺมณมูลกาทีสุ เอเกกเมว คหิตนฺติ อธิปฺปาโย.

644. “앞에서와 같이”라는 말은 ‘나헤뚜’를 뿌리로 할 때 ‘나위빠까(과보 아님)’까지 진행하여 ‘나아하라(음식 아님)’와 ‘나인드리야(근 아님)’에서 각각 하나씩만 취한 것처럼, 여기서도 ‘나아람마나’를 뿌리로 하는 것 등에서 각각 하나씩만 취했다는 뜻이다.

๖๔๘. นานากฺขณิกา กุสลากุสลเจตนา กมฺมสมุฏฺฐานรูปสฺสาติ เอตฺถ ‘‘วิปากาน’’นฺติปิ วตฺตพฺพํ. อาหารินฺทฺริเยสุ ตีณิ สหชาตสทิสานิ รูปสฺสปิ ปจฺจยภาวโต, ฌานมคฺคาทีสุ ตีณิ เหตุสทิสานิ อรูปานํเยว ปจฺจยภาวโตติ อธิปฺปาโย ทฏฺฐพฺโพ. อาทิ-สทฺเทน จ ‘‘นวิปฺปยุตฺตนเหตุนารมฺมณปจฺจยา อธิปติยา ตีณี’’ติอาทีนิ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๖๔๙) สงฺคณฺหาติ.

648. “이시찰나(nānākkhaṇikā)의 유익하거나 해로운 의도가 업에서 생긴 물질에 대해”라는 대목에서 “과보의 법들에 대해서도”라고 말해야 한다. ‘음식연’과 ‘근연’에서 3가지는 물질에 대해서도 연이 되기 때문에 구생연과 유사하고, ‘선정연’, ‘도연’ 등에서 3가지는 무색의 법들에 대해서만 연이 되기 때문에 원인연과 유사하다는 뜻으로 이해해야 한다. 그리고 ‘~등(ādi)’이라는 단어로 “불상응연 아님, 원인연 아님, 대상연 아님에서 지배연에 3” 등을 포함한다.

๖๕๐. ยํ [Pg.238] ปนาติ ยํ ปจฺจยํ สกฏฺฐาเน อนุโลมโต ลภนฺตมฺปิ อคฺคเหตฺวา ตโต ปเรตรา ปจฺจนียโต คยฺหนฺติ, โส ปจฺจโย ปจฺฉา อนุโลมโตว โยชนํ ลภตีติ อตฺโถ. ยถา ปน นเหตุมูลกาทีสุ นาหาเร ฆฏิเต อินฺทฺริยวเสน, นินฺทฺริเย จ ฆฏิเต อาหารวเสน ปญฺหลาโภ โหตีติ เตสุ อญฺญตรํ ปจฺจนียโต อโยเชตฺวา อนุโลมโต โยชิตํ, เอวํ โนอตฺถิโนอวิคตมูลเกสุ อุปนิสฺสเย ฆฏิเต กมฺมวเสน, กมฺเม จ ฆฏิเต อุปนิสฺสยวเสน ปญฺหลาโภ โหตีติ เตสุ อญฺญตรํ ปจฺจนียโต อโยเชตฺวา อนุโลมโต โยชิตนฺติ เวทิตพฺพํ. เอวเมตสฺมึ ปจฺจนียานุโลเม สพฺพานิ มูลานิ ทฺเวธา ภินฺนานิ นาหารนินฺทฺริยานิ นอุปนิสฺสยนกมฺมานิ จ ปตฺวาติ.

650. “그런데 어떤 것은”라는 말은 어떤 연이 자신의 자리에서 순방향으로 얻어지더라도 그것을 취하지 않고 그 너머의 다른 것들을 역방향으로 취할 때, 그 연은 나중에 순방향으로만 연결을 얻는다는 뜻이다. 마치 ‘나헤뚜’를 뿌리로 하는 것 등에서 ‘나아하라’가 결합될 때 ‘근(indriya)’의 힘에 의해, ‘나인드리야’가 결합될 때 ‘음식(āhāra)’의 힘에 의해 질문의 성립(pañhalābha)이 있는 것처럼, 그것들 중 하나를 역방향으로 연결하지 않고 순방향으로 연결한 것과 같다. 이와 같이 ‘나앗띠(없음 아님)’와 ‘나아위가따(떠나지 않음 아님)’를 뿌리로 할 때 ‘강한 의지연(upanissaya)’이 결합되면 ‘업(kamma)’의 힘에 의해, ‘업’이 결합되면 ‘강한 의지연’의 힘에 의해 질문의 성립이 있으므로, 그것들 중 하나를 역방향으로 연결하지 않고 순방향으로 연결한 것임을 알아야 한다. 이와 같이 이 역순(paccanīyānuloma)에서 모든 뿌리는 ‘나아하라’와 ‘나인드리야’, ‘나우빠닛사야’와 ‘나깜마’에 이르러 두 갈래로 나뉜다.

ปจฺจนียานุโลมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

역순(逆順) 주석이 끝났다.

กุสลตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

유익한 법 3법(kusalattika) 주석이 끝났다.

๒. เวทนาตฺติกวณฺณนา

2. 수(受) 3법(vedanāttika) 주석

๑. เวทนารูปนิพฺพานานิ ปน ติกมุตฺตกานิ ปฏิจฺจาทินิยมํ ปจฺจยุปฺปนฺนวจนญฺจ น ลภนฺติ. ปฏิจฺจวาราทีสุ ปน ฉสุ ยโต เหตุปจฺจยาทิโต ติกธมฺมานํ อุปฺปตฺติ วุตฺตา, ตตฺถ ยถานุรูปโต อารมฺมณาทิปจฺจยภาเวน ลพฺภนฺตีติ เวทิตพฺพานีติ.

1. 수(受), 색(rūpa), 열반은 3법에서 벗어난 것들이라 조건절(paṭicca) 등의 규정과 ‘연생(paccayuppanna)’이라는 표현을 얻지 못한다. 그러나 연기절(paṭiccavāra) 등 6가지 절에서 원인연(hetu) 등에 의해 3법의 법들이 생겨난다고 기술된 경우, 거기서는 상황에 따라 대상연 등의 연의 상태로 얻어지는 것임을 알아야 한다.

๑๐. สพฺพอรูปธมฺมปริคฺคาหกา ปน สหชาตาทโย ปจฺจยาติ อิมินา กุสลตฺติเกปิ ปริหีนํ สหชาตํ รูปารูปธมฺมปริคฺคาหกตฺตา อาทิมฺหิ ฐเปตฺวา อาทิสทฺเทน สพฺพารูปธมฺมปริคฺคาหกวจเนน จ ปจฺจยุปฺปนฺนวเสน สพฺพอรูปธมฺมปริคฺคาหกานํ อารมฺมณาทีนํ ปริหานึ ทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เตน กุสลตฺติกปริหีนานํ สพฺพฏฺฐานิกานํ จตุนฺนํ สพฺพติกาทีสุ ปริหานิ ทสฺสิตา โหติ. ปจฺฉาชาตปจฺจยญฺจ วินาว อุปฺปตฺติโตติ เอเตน ปน ปจฺฉาชาตปจฺจยสฺส อนุโลเม ปริหานึ, ปจฺจนีเย จ ลาภํ ทสฺเสติ. สหชาตาทโยติ วา สหชาตมูลกา สหชาตนิพนฺธนา ปฏิจฺจาทึ ผรนฺเตหิ สหชาตธมฺเมหิ วินา ปจฺจยา อโหนฺตาติ วุตฺตํ โหติ. กสฺมา ปน สหชาตนิพนฺธนา สพฺพารูปธมฺมปริคฺคาหกา จ เย, เตว [Pg.239] ปริหายนฺติ, น ปน โย สหชาตานิพนฺธโน สพฺพารูปธมฺมปริคฺคาหโก จ น โหติ, โส ปจฺฉาชาโตติ ตตฺถ การณํ วทนฺโต ‘‘สหชาตาทีหิ วินา อนุปฺปตฺติโต ปจฺฉาชาตปจฺจยญฺจ วินาว อุปฺปตฺติโต’’ติ อาห. ตตฺถ สหชาตาทีหิ วินาติ สหชาตนิพนฺธเนหิ สพฺพารูปธมฺมปริคฺคาหเกหิ จ วินาติ อตฺโถ. อถ วา สหชาตนิพนฺธนานเมว ปริหานิ, น ปจฺฉาชาตสฺส สหชาตานิพนฺธนสฺสาติ เอตฺเถว การณํ วทนฺโต ‘‘สหชาตาทีหิ วินา อนุปฺปตฺติโต ปจฺฉาชาตปจฺจยญฺจ วินาว อุปฺปตฺติโต’’ติ อาห. สหชาตนิพนฺธนาปิ ปน สพฺพอรูปธมฺมปริคฺคาหกาเยว ปริหายนฺตีติ ทสฺสิตเมตนฺติ.

10. 모든 비색법(무색법)을 파악하는 것들에 대하여, ‘구생연 등이 연(paccaya)이다’라는 이 구절에 의해 선삼정(kusalattika)에서도 제외된 구생연은 모든 명색법을 파악하기 때문에 처음에 두고, ‘등(ādi)’이라는 단어와 ‘모든 비색법을 파악한다’는 말로써 연이 발생함에 따라 모든 비색법을 파악하는 대상(ārammaṇa) 등의 결여를 보여준다고 보아야 한다. 이로써 선삼정에서 제외된 모든 처소의 네 가지 법이 모든 삼정 등에서의 결여가 보여진 것이다. ‘후생연(pacchājātapaccaya) 없이 발생하기 때문’이라는 이 구절에 의해서는 순(anulome)에서의 결여와 역(paccanīye)에서의 획득을 보여준다. ‘구생연 등’이란 구생을 근원으로 하거나 구생에 결합된 것으로, 의지(paṭicca) 등을 두루 미치는 구생의 법들 없이는 연이 되지 않는다는 뜻이다. 왜 구생에 결합된 것들과 모든 비색법을 파악하는 것들만이 제외되고, 구생에 결합되지 않고 모든 비색법을 파악하지 않는 후생연은 그렇지 않은가? 그에 대한 이유를 말하며 ‘구생연 등이 없이는 생겨나지 않기 때문이며 후생연 없이 발생하기 때문’이라고 하였다. 여기서 ‘구생연 등이 없이’란 구생에 결합된 것들과 모든 비색법을 파악하는 것들이 없이라는 뜻이다. 또는 구생에 결합된 것들만이 결여되는 것이지, 구생에 결합되지 않은 후생연은 결여되지 않는다는 바로 이 점에 대해 이유를 말하며 ‘구생연 등이 없이는 생겨나지 않기 때문이며 후생연 없이 발생하기 때문’이라고 하였다. 그러나 구생에 결합된 것들일지라도 모든 비색법을 파악하는 것들만이 제외된다는 것이 여기에서 보여진 것이다.

๑๗. นวิปาเกปิ เอเสว นโยติ นยทสฺสนเมว กโรติ, น จ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนสามญฺญทสฺสนํ. สุขาย หิ อทุกฺขมสุขาย จ เวทนาย สมฺปยุตฺเต ธมฺเม ปฏิจฺจ ตาหิ เวทนาหิ สมฺปยุตฺตา อเหตุกกิริยธมฺมา วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสหชาตโมโห จาติ อยญฺเหตฺถ นโยติ. นวิปฺปยุตฺเต เอกนฺติ อารุปฺเป อาวชฺชนวเสน วุตฺตนฺติ อิทํ อาวชฺชนาเหตุกโมหานํ วเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

17. ‘비과보(navipāka)에서도 이와 같은 방식이다’라는 것은 방식(naya)만을 보여주는 것이지, 연과 연생의 공통성을 보여주는 것은 아니다. 즐거운 느낌(sukhā vedanā)과 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌(adukkhamasukhā vedanā)과 결합된 법들을 연하여 그 느낌들과 결합된 무인작용법(ahetukakiriyadhamma)과 의혹(vicikicchā)·들뜸(uddhacca)에 구생하는 어리석음(moha)이 있다는 것이 여기서의 방식이다. ‘비결합(navippayutta)에서 결정적으로 무색계에서 전향(āvajjanā)의 관점에서 설해졌다’는 것은 전향과 무인의 어리석음의 관점에서 설해진 것이라고 보아야 한다.

๒๕-๓๗. อนุโลมปจฺจนีเย ยถา กุสลตฺติกํ, เอวํ คเณตพฺพนฺติ เหตุมูลกาทีนํ นยานํ เอกมูลกทฺวิมูลกาทิวเสน จ โยเชตฺวา คเหตพฺพตาสามญฺญํ สนฺธาย วุตฺตํ, น คณนสามญฺญํ. อิโต ปเรสุปิ เอวรูเปสุ เอเสว นโย. อเหตุกสฺส ปน จิตฺตุปฺปาทสฺสาติอาทิ นเหตุมูลกํ สนฺธาย วุตฺตํ, ‘‘อเหตุกสฺส ปน จิตฺตุปฺปาทสฺส โมหสฺส จา’’ติ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ. โมหสฺส จาปิ หิ อเหตุกสฺส อธิปติอภาวโต อธิปติโน นเหตุมูลเก อนุโลมโต อฏฺฐานนฺติ. ปริวตฺเตตฺวาปีติ นเหตุปจฺจยา นอธิปติปจฺจยา อารมฺมเณ ตีณีติ เอวํ ปุรโต ฐิตมฺปิ อารมฺมณาทึ ปจฺฉโต โยเชตฺวาติ อตฺโถ.

25-37. 순역(Anulomapaccanīya)에서 선삼정과 같이 계산해야 한다는 것은, 인근(hetumūlaka) 등의 방식에서 일근(ekamūlaka)·이근(dvimūlaka) 등의 방식으로 조합하여 파악해야 할 공통성을 염두에 두고 설한 것이지, 수치의 공통성을 뜻하는 것은 아니다. 이후의 이와 같은 다른 것들에서도 이와 같은 방식이다. ‘무인(ahetuka)의 심복합체(cittuppāda)에 대하여’ 등은 비인근(nahetumūlaka)을 염두에 두고 설한 것인데, 여기서는 ‘무인의 심복합체와 어리석음(moha)에 대하여’라고 말해야 한다. 왜냐하면 무인의 어리석음도 증상(adhipati)이 없으므로 증상연이 비인근의 순(anuloma)에서 불가능하기 때문이다. ‘회전시켜서도(parivattetvāpi)’라는 것은 비인연·비증상연의 대상(ārammaṇa)에서 세 가지라는 식으로 앞에 놓인 대상 등을 뒤에 조합한다는 뜻이다.

๓๙. ปญฺหาวาเร โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชตีติ เอเตน ตํสมฺปยุตฺเต ทสฺเสติ. อุปนิสฺสยวิภงฺเค ‘‘สทฺธาปญฺจเกสุ มานํ ชปฺเปติ ทิฏฺฐึ คณฺหาตีติ กตฺตพฺพํ, อวเสเสสุ น กตฺตพฺพ’’นฺติ อิทํ ปาฐคติทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ, น ปน ราคาทีหิ มานทิฏฺฐีนํ อนุปฺปตฺติโต. กุสลตฺติเกปิ หิ ราคาทีสุ ‘‘มานํ ชปฺเปติ ทิฏฺฐึ คณฺหาตี’’ติ ปาฬิ น วุตฺตา, ‘‘ราโค โทโส โมโห มาโน ทิฏฺฐิ ปตฺถนา ราคสฺส โทสสฺส โมหสฺส มานสฺส [Pg.240] ทิฏฺฐิยา ปตฺถนาย อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๒.๕๓) ปน ราคาทีนํ มานทิฏฺฐิอุปนิสฺสยภาโว วุตฺโต. ตถา อิธาปิ ทฏฺฐพฺพนฺติ. ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺเตน ปน จิตฺเตน คามฆาตํ นิคมฆาตํ กโรตี’’ติ โสมนสฺสสมฺปยุตฺตโลภสหคตจิตฺเตน คามนิคมวิลุปฺปนํ สนฺธาย วุตฺตํ.

39. 문제절(Pañhāvāra)에서 ‘근심(domanassa)이 일어난다’는 것으로써 그것과 결합된 것을 보여준다. 강력한 의지연(Upanissayavibhaṅga)에서 ‘믿음의 다섯 가지(saddhāpañcake)에서 자만(māna)을 부리고 사견(diṭṭhi)을 거머쥔다고 해야 하며, 나머지에 대해서는 하지 않아야 한다’는 것은 독송의 흐름을 보여주기 위해 설해진 것이지, 탐욕 등으로부터 자만과 사견이 일어나지 않기 때문은 아니다. 선삼정에서도 탐욕 등에 대해 ‘자만을 부리고 사견을 거머쥔다’는 성전(Pāḷi) 구절은 설해지지 않았지만, ‘탐욕·성냄·어리석음·자만·사견·갈망은 탐욕·성냄·어리석음·자만·사견·갈망에 강력한 의지연으로 연이 된다’(Paṭṭhāna 1.2.53)라고 하여 탐욕 등이 자만과 사견의 강력한 의지가 됨을 설하였다. 이와 같이 여기에서도 보아야 한다. ‘즐거운 느낌과 결합된 마음으로 마을을 습격하거나 도읍을 습격한다’는 것은 기쁨(somanassa)과 결합되고 탐욕(lobha)과 함께하는 마음으로 마을과 도읍을 약탈하는 것을 염두에 두고 설한 것이다.

๖๒. สุทฺธานนฺติ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนปทานํ อนญฺญตฺตํ ทสฺเสติ. ปุเรชาตปจฺฉาชาตา ปเนตฺถ น วิชฺชนฺติ. น หิ ปุเรชาตา ปจฺฉาชาตา วา อรูปธมฺมา อรูปธมฺมานํ ปจฺจยา โหนฺตีติ เอตฺถ ปุเรชาตาติ อิมสฺมึ ติเก วุจฺจมานา อธิการปฺปตฺตา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตาทโยว อรูปธมฺมานํ ปุเรชาตา หุตฺวา ปจฺจยา น โหนฺติ ปุเรชาตตฺตาภาวโตติ อธิปฺปาโย, ตถา ปจฺฉาชาตตฺตาภาวโต ปจฺฉาชาตา วา หุตฺวา น โหนฺตีติ.

62. ‘순수한 것들(suddhānaṃ)의’란 연의 항과 연생의 항이 다르지 않음을 보여준다. 여기에는 전생연(purejāta)과 후생연(pacchājāta)이 존재하지 않는다. 비색법(arūpadhamma)들이 비색법들에게 전생연이나 후생연이 되지 않기 때문이다. 여기서 전생연이란 이 삼정(tika)에서 언급되는 권한을 얻은(adhikārappatta) ‘즐거운 느낌과 결합된 것들’ 등이 비색법들에게 전생하여 연이 되는 일이 전생성(purejātatta)이 없기 때문에 없다는 뜻이며, 마찬가지로 후생성(pacchājātatta)이 없기 때문에 후생하여 연이 되는 일도 없다는 것이다.

๖๓-๖๔. สาธิปติอโมหวเสนาติ อธิปติภาวสหิตาโมหวเสนาติ อตฺโถ.

63-64. ‘증상을 동반한 무치(sādhipatiamoha)의 관점에서’란 증상의 상태를 갖춘 어리석음 없음(amoha)의 관점에서라는 뜻이다.

๘๓-๘๗. นเหตุปจฺจยา…เป… นอุปนิสฺสเย อฏฺฐาติ นเหตุปจฺจยา นารมฺมณปจฺจยา นอุปนิสฺสเย อฏฺฐาติ เอวํ สงฺขิปิตฺวา อุทฺธรติ. นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยวเสน เวทิตพฺพาติ อิทํ ‘‘ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตสฺสา’’ติ เอตํ วชฺเชตฺวา อวเสเสสุ อฏฺฐสุปิ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยสมฺภวํ สนฺธาย วุตฺตํ. น หิ สหชาตปจฺจโย อฏฺฐสุปิ ลพฺภติ, อถ โข ตีสฺเววาติ.

83-87. 비인연…생략…비강력의지연에서 여덟이란, 비인연·비대상연·비강력의지연에서 여덟이라는 식으로 요약하여 추출한 것이다. ‘찰나를 달리하는 업연(nānākkhaṇikakammapaccaya)의 관점에서 알아야 한다’는 것은 ‘괴로운 느낌과 결합된 것이 즐거운 느낌과 결합된 것에’라는 것을 제외한 나머지 여덟 가지 모두에서 찰나를 달리하는 업연이 발생할 가능성을 염두에 두고 설한 것이다. 왜냐하면 구생연(sahajātapaccaya)은 여덟 가지 모두에서 얻어지는 것이 아니라 오직 세 가지에서만 얻어지기 때문이다.

เวทนาตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

수삼정(Vedanāttika)에 대한 설명이 끝났다.

๓. วิปากตฺติกวณฺณนา

3. 과보삼정(Vipākattika)에 대한 설명

๑-๒๓. วิปากตฺติเก วิปากธมฺมํ ปฏิจฺจาติ วิปากํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ. สมาเสนปิ หิ โสเยวตฺโถ วุตฺโตติ ปาฬิยํ สมาสํ กตฺวา ลิขิตํ.

1-23. 과보삼정에서 ‘과보의 법을 연하여(vipākadhammaṃ paṭicca)’란 과보인 법을 연하여라는 뜻이다. 요약해서도(samāsenapi) 바로 그 의미가 설해졌으므로 성전에서 복합어(samāsa)를 만들어 기록한 것이다.

๒๔-๕๒. ‘‘เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมํ [Pg.241] ปฏิจฺจ เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺโม อุปฺปชฺชติ นวิปากปจฺจยา’’ติ เอตสฺส วิภงฺเค ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ อุปาทารูป’’นฺติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ, น วุตฺตํ ‘‘กฏตฺตารูป’’นฺติ. ตํ ขนฺเธ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชมานสฺส มหาภูเต ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติทสฺสนตฺถตฺตา น วุตฺตํ. น เหตฺถ กฏตฺตารูปสฺส ขนฺเธ ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติ อตฺถิ, ยสฺส มหาภูเต ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติ วตฺตพฺพา สิยา. ปวตฺติยํ ปน กฏตฺตารูปํ ‘‘อสญฺญสตฺตานํ…เป… มหาภูเต ปฏิจฺจ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ เอเตเนว ทสฺสิตํ โหติ. เอวญฺจ กตฺวา อสญฺญสตฺตานํ รูปสมานคติกตฺตา นาหารปจฺจเย จ ปวตฺติยํ กฏตฺตารูปํ น อุทฺธฏํ. ตมฺปิ หิ อุปฺปาทกฺขเณ อาหารปจฺจเยน วินา อุปฺปชฺชตีติ อุทฺธริตพฺพํ สิยาติ.

“과보도 아니고 과보의 성질을 가진 법도 아닌 법을 조건으로 하여 과보도 아니고 과보의 성질을 가진 법도 아닌 법이 비과보연으로 일어난다”는 이것의 분석에서 “대종(大種)을 조건으로 하여 마음에서 생긴 형색과 파생된 형색”이라고만 설해졌고, “업에서 생긴 형색(kaṭattārūpa)”이라고는 설해지지 않았다. 그것은 온(khandha)을 조건으로 일어나는 것에 대해 대종을 조건으로 일어남을 보이기 위함이므로 설하지 않은 것이다. 여기서 업에서 생긴 형색이 온을 조건으로 하여 일어나는 것은 없으므로, 대종을 조건으로 일어난다고 말해야 할 것이 없다. 그러나 전개 과정(pavatti)에서 업에서 생긴 형색은 “무상유정(asaññasattānaṃ)의 … 대종을 조건으로 업에서 생긴 형색과 파생된 형색”이라는 이것에 의해 이미 나타나 있다. 이와 같이 하여 무상유정의 형색과 동일한 추이를 가지기 때문에 영양연(āhārapaccaya)과 전개 과정에서 업에서 생긴 형색은 제외되지 않았다. 그것 또한 일어나는 순간(uppādakkhaṇe)에는 영양연 없이 일어나기 때문에 제외되어야 할 것이기 때문이다.

วิปากตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

과보삼구(Vipākattika)에 대한 설명이 끝났다.

๔. อุปาทินฺนตฺติกวณฺณนา

4. 업에 의해 집수된 삼구(Upādinnattika)에 대한 설명

๑๕. อุปาทินฺนตฺติเก อนุปาทินฺนอนุปาทานิยํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อนุปาทินฺนอนุปาทานิโย ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นาธิปติปจฺจยาติ เอเตน สยํ อธิปติภูตตฺตา อวิรหิตารมฺมณาธิปตีสุปิ อธิปติ ทุวิเธนปิ อธิปติปจฺจเยน อุปฺปชฺชตีติ น วตฺตพฺโพ, อยเมตสฺส สภาโวติ ทสฺเสติ.

15. 업에 의해 집수된 삼구에서 “업에 의해 집수되지 않고 집착의 대상도 아닌 법을 조건으로 하여 업에 의해 집수되지 않고 집착의 대상도 아닌 법이 비증상연(nādhipatipaccaya)으로 일어난다”는 이것에 의해, 스스로 증상(adhipati)이 된 상태이므로 떨어지지 않은 대상증상(ārammaṇādhipatī)들에서도 증상은 두 가지 종류의 증상연으로도 일어난다고 말해서는 안 된다는 이것이 그 자성(sabhāvo)임을 나타낸다.

๗๒. อุปาทินฺนุปาทานิโย กพฬีการาหาโร อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส กายสฺส อาหารปจฺจเยน ปจฺจโยติ เอตฺถ กมฺมชานํ รูปานํ อพฺภนฺตรคตา โอชา ตสฺเสว กมฺมชกายสฺส รูปชีวิตินฺทฺริยํ วิย กฏตฺตารูปานํ อนุปาลนุปตฺถมฺภนวเสน ปจฺจโย, น ชนกวเสนาติ อยมตฺโถ อฏฺฐกถายํ วุตฺโต. เอตสฺมึ ปน อตฺเถ สติ อุปาทินฺนุปาทานิโย จ อนุปาทินฺนอนุปาทานิโย จ ธมฺมา อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย ปจฺฉาชาตินฺทฺริยนฺติ เอตฺถ ‘‘อาหาร’’นฺติปิ วตฺตพฺพํ, ยทิ จ กมฺมชา โอชา สกลาปรูปานเมว อาหารปจฺจโย โหติ, เอวํ สติ ‘‘อุปาทินฺนุปาทานิโย กพฬีการาหาโร อนุปาทินฺนุปาทานิยสฺส กายสฺส อาหารปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ น วตฺตพฺพํ สิยา, วุตฺตญฺจิทํ, ตมฺปิ อนชฺโฌหฏาย สสนฺตานคตาย อุปาทินฺโนชาย อนุปาทินฺนุปาทานิยสฺส กายสฺส อาหารปจฺจยํ สนฺธาย วุตฺตํ. เอวญฺจ สติ [Pg.242] ‘‘อุปาทินฺนุปาทานิโย จ อนุปาทินฺนอนุปาทานิโย จ ธมฺมา อนุปาทินฺนุปาทานิยสฺส ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๔.๘๕) อยมฺปิ ปญฺโห ปจฺฉาชาตาหารวเสน อุทฺธริตพฺโพ สิยา, ตสฺมา อชฺโฌหฏสฺส อุปาทินฺนาหารสฺส โลกุตฺตรกฺขเณ อภาวโต ทุมูลเกสุ ปฐมปญฺเห ‘‘อาหาร’’นฺติ น วุตฺตํ. ทุติยปญฺโห จ น อุทฺธโฏ, น อิตรสฺส อุปาทินฺนาหารสฺส กามภเว อสมฺภวาภาวโตติ อชฺโฌหฏเมว มณฺฑูกาทิสรีรคตํ อุปาทินฺนาหารํ สนฺธาย ‘‘อุปาทินฺนุปาทานิโย กพฬีการาหาโร อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส จ อนุปาทินฺนุปาทานิยสฺส จ กายสฺส อาหารปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๔.๗๔) วทนฺตานํ วาโท พลวตโร. น หิ อชฺโฌหฏมตฺตาว มณฺฑูกาทโย กุจฺฉิวิตฺถตํ น กโรนฺติ, น จ พลํ น อุปชายนฺติ, น จ รูปวิเสโส น วิญฺญายตีติ.

72. “업에 의해 집수되고 집착의 대상인 덩어리진 식물(kabaḷīkārāhāra)은 업에 의해 집수되고 집착의 대상인 몸에 영양연으로 조건이 된다”는 여기서, 업에서 생긴 형색들의 내부에 들어있는 영양소(ojā)는 바로 그 업에서 생긴 몸의 명근(rūpajīvitindriya)처럼 업에서 생긴 형색들을 보호하고 지탱하는 방식에 의한 조건이지, 발생시키는 방식에 의한 조건은 아니라는 이 뜻이 주석서에 설해져 있다. 그러나 이 뜻이 성립할 때 “업에 의해 집수되고 집착의 대상인 법과 업에 의해 집수되지 않고 집착의 대상도 아닌 법은 업에 의해 집수되고 집착의 대상인 법에 존재연(atthipaccaya)으로 조건이 된다. 후생근(pacchājātindriya)이다”라는 여기서 “영양”이라고도 말해야 한다. 만약 업에서 생긴 영양소가 오직 모든 다른 형색들에 대해서만 영양연이 된다면, 그렇게 되었을 때 “업에 의해 집수되고 집착의 대상인 덩어리진 식물은 업에 의해 집수되지 않고 집착의 대상도 아닌 몸에 영양연으로 조건이 된다”고 말해서는 안 될 것이다. 그러나 이것은 설해져 있다. 그것 또한 삼켜지지 않고 자신의 상속에 들어있는 집수된 영양소가 집수되지 않고 집착의 대상도 아닌 몸에 영양연이 되는 것을 염두에 두고 설한 것이다. 이와 같이 될 때 “업에 의해 집수되고 집착의 대상인 법과 업에 의해 집수되지 않고 집착의 대상도 아닌 법은 업에 의해 집수되지 않고 집착의 대상도 아닌 법에 존재연으로 조건이 된다” (Paṭṭhāna 1.4.85)라는 이 문제 역시 후생 영양(pacchājātāhāra)의 힘으로 제기되어야 할 것이다. 그러므로 삼켜진 집수된 영양은 출세간의 순간에는 존재하지 않기 때문에 뿌리가 두 개인(dumūlaka) 첫 번째 문제에서는 “영양”이라고 설하지 않았다. 그리고 두 번째 문제는 제기되지 않았는데, 다른 집수된 영양이 욕계의 존재(kāmabhava)에서 불가능하지 않기 때문이다. 그러므로 개구리 등의 몸에 들어있는 삼켜진 집수된 영양만을 염두에 두고 “업에 의해 집수되고 집착의 대상인 덩어리진 식물은 업에 의해 집수되고 집착의 대상인 몸과 업에 의해 집수되지 않고 집착의 대상도 아닌 몸에 영양연으로 조건이 된다” (Paṭṭhāna 1.4.74)라고 말하는 자들의 주장이 더 강력하다. 왜냐하면 삼켜진 것만으로 개구리 등은 배를 불리지 않는 것이 아니며, 힘이 생기지 않는 것도 아니며, 특별한 형색이 인식되지 않는 것도 아니기 때문이다.

‘‘อนุปาทินฺนอนุปาทานิโย ธมฺโม อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส จ อนุปาทินฺนอนุปาทานิยสฺส จ ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย สหชาตํ ปจฺฉาชาต’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๑.๔.๘๓) เอวมาทีหิ อิธ วุตฺเตหิ เอกมูลกทุกติกาวสานปญฺหวิสฺสชฺชเนหิ ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จ ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย สหชาต’’นฺติอาทินา อิธ ทุติยทุกาวสาเน วิย วิสฺสชฺชนํ ลพฺภตีติ วิญฺญายติ. สุขาวโพธนตฺถํ ปน ตตฺถ สหชาตวเสเนว วิสฺสชฺชนํ กตํ. ปจฺจนีเย ปน สหชาตสฺเสว อปฏิกฺเขเป ลาภโต, ปฏิกฺเขเป จ อลาภโต สหชาตปจฺจยวเสเนว เอกมูลกทุกาวสานา ตตฺถ อุทฺธฏา, อิธ ปเนเตหิ วิสฺสชฺชเนหิ เอโก ธมฺโม สหชาตาทีสุ อตฺถิปจฺจยวิเสเสสุ อเนเกหิปิ อเนเกสํ ธมฺมานํ เอโก อตฺถิปจฺจโย โหตีติ ทสฺสิตํ โหติ. เอโก หิ ธมฺโม เอกสฺส ธมฺมสฺส เอเกเนว อตฺถิปจฺจยวิเสเสน อตฺถิปจฺจโย โหติ, เอโก อเนเกสํ เอเกนปิ อเนเกหิปิ, ตถา อเนโก เอกสฺส, อเนโก อเนเกสํ สมานตฺเต ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ, อตฺถิปจฺจยวิเสเสสุ ปน ปญฺจสุ สหชาตํ ปุเรชาเตเนว สห อตฺถิปจฺจโย โหติ, อนญฺญธมฺมตฺเต ปจฺฉาชาเตน จ, น นานาธมฺมตฺเต.

“업에 의해 집수되지 않고 집착의 대상도 아닌 법은 업에 의해 집수되고 집착의 대상인 법과 업에 의해 집수되지 않고 집착의 대상도 아닌 법에 존재연으로 조건이 된다. 구생(sahajāta)과 후생(pacchājāta)이다” (Paṭṭhāna 1.4.83) 등과 같이 여기서 설해진 하나의 뿌리를 가진 2구와 3구의 마지막 문제의 해설들에 의해, “유익한 법은 유익한 법과 무기인 법에 존재연으로 조건이 된다. 구생이다” 등과 같이 여기서 두 번째 2구의 마지막에서와 같은 해설을 얻는다고 알려져 있다. 이해를 돕기 위해 거기서는 구생의 방식에 의해서만 해설되었다. 그러나 부정(paccanīya)에서는 구생인 것이 배제되지 않으면 얻어지고, 배제되면 얻어지지 않으므로, 구생연의 힘에 의해서만 하나의 뿌리를 가진 2구의 마지막들이 거기서 제기되었다. 그러나 여기서는 이러한 해설들에 의해 하나의 법이 구생 등의 존재연의 차별들 속에서 여러 법들에 대해 여러 가지로 하나의 존재연이 된다는 것이 나타나 있다. 참으로 하나의 법은 하나의 법에 대해 하나의 존재연의 차별로 존재연이 되고, 하나가 여럿에 대해 하나로도 여럿으로도 되며, 그와 같이 여럿이 하나에 대해, 여럿이 여럿에 대해 결과로 생겨난 법들이 동일할 때 그러하다. 존재연의 다섯 가지 차별들 중에서 구생은 전생(purejāta)과 함께 존재연이 되고, 법이 다르지 않을 때는 후생과도 그러하지만, 법이 다를 때는 그렇지 않다.

ยทิ สิยา, ‘‘อุปาทินฺนุปาทานิโย จ อนุปาทินฺนอนุปาทานิโย จ ธมฺมา อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย ปจฺฉาชาตํ อินฺทฺริย’’นฺติ เอตฺถ ‘‘สหชาต’’นฺติปิ วตฺตพฺพํ สิยา. กมฺมชานญฺหิ ภูตานํ สหชาตานํ [Pg.243] ปจฺฉาชาตานญฺจ โลกุตฺตรานํ เอกกฺขเณ ลพฺภมานานมฺปิ เอโก อตฺถิปจฺจยภาโว นตฺถิ สหชาตปจฺฉาชาตานํ นานาธมฺมานํ วิรุทฺธสภาวตฺตาติ ตํ น วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา ปจฺจนีเย จ ‘‘นอินฺทฺริเย พาวีสา’’ติ วุตฺตํ. อญฺญถา หิ อินฺทฺริยปฏิกฺเขเปปิ สหชาตปจฺฉาชาตวเสน ตสฺส ปญฺหสฺส ลาภโต ‘‘เตวีสา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยาติ. ปุเรชาตํ สหชาเตเนว สห อตฺถิปจฺจโย โหติ, น อิตเรหิ, ตมฺปิ วตฺถุ ตํสหิตปุเรชาตเมว, น อิตรํ. กุสลตฺติเก หิ ปญฺหาวาเร ‘‘นวิปฺปยุตฺตปจฺจยา อตฺถิยา ปญฺจา’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๖๔๙) วุตฺตํ, สนิทสฺสนตฺติเก ปน ‘‘วิปฺปยุตฺเต พาวีสา’’ติ. ยํ ปน ตตฺถ อตฺถิวิภงฺเค ปจฺจยุทฺธาเร จ ติมูลเกกาวสานํ อุทฺธฏํ, ตํ วตฺถุสหิตสฺส อารมฺมณปุเรชาตสฺส สหชาเตน, สห ปจฺจยภาวโตติ ปจฺฉาชาตํ อาหารินฺทฺริเยเหว, อนญฺญธมฺมตฺเต จ สหชาเตน จ, อาหาโร ปจฺฉาชาตินฺทฺริเยเหว, อินฺทฺริยํ ปจฺฉาชาตาหาเรนาติ เอวเมตํ อตฺถิปจฺจยวิภาคํ สลฺลกฺเขตฺวา อนุโลเม ปจฺจนียาทีสุ จ ลพฺภมานา ปญฺหา อุทฺธริตพฺพา.

만일 ‘업에 의해 집수되고 집착의 대상이 되는 법들과 업에 의해 집수되지 않고 집착의 대상도 아닌 법들이 업에 의해 집수되고 집착의 대상이 되는 법에게 존재 연으로 연이 된다. 뒤에 일어난 기능이다’라고 한다면, 여기서 ‘함께 일어난 것’이라고도 말해야 할 것이다. 왜냐하면 함께 일어난 업에서 생긴 근(bhūta)들과 뒤에 일어난 출세간의 법들이 한 찰나에 얻어지더라도, 함께 일어난 것과 뒤에 일어난 것이라는 서로 다른 법들은 반대되는 성질을 가지기 때문에 하나의 존재 연의 상태가 없기 때문이다. 그래서 그것을 말하지 않았음을 알아야 한다. 이와 같이 하여 역(paccanīya)에서 ‘기능 연이 아닌 것에 22’라고 설해졌다. 그렇지 않고 기능 연을 부정할 때에도 함께 일어난 것과 뒤에 일어난 것의 측면에서 그 질문을 얻는다면 ‘23’이라고 말해야 할 것이기 때문이다. 앞에 일어난 것은 함께 일어난 것과 함께 존재 연이 되지만, 다른 것들과는 그렇지 않다. 그것도 물질(vatthu)은 그것과 함께하는 앞에 일어난 것일 뿐이지 다른 것이 아니다. 유익함의 삼구(Kusalattika)의 질문의 절(Pañhāvāra)에서는 ‘불상응 연이 아닌 존재 연에 5’라고 설해졌으나, 가시성의 삼구(Sanidassanattika)에서는 ‘불상응 연에 22’라고 설해졌다. 그곳의 존재의 분류와 연의 도출에서 세 가지 뿌리를 바탕으로 하나로 끝나는 것이 도출된 것은, 물질을 포함하는 대상-앞에 일어난 것이 함께 일어난 것과 더불어 연의 상태가 되기 때문이며, 뒤에 일어난 것은 음식과 기능 연에 의해서만, 그리고 다른 법이 아닐 때는 함께 일어난 것과 더불어, 음식은 뒤에 일어난 기능들에 의해서만, 기능은 뒤에 일어난 음식에 의해서이다. 이와 같이 존재 연의 분류를 파악하여 순(anuloma)과 역(paccanīya) 등에서 얻어지는 질문들을 도출해야 한다.

อุปาทินฺนตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

업에 의해 집수됨의 삼구(Upādinnattika)에 대한 설명이 끝났다.

๖. วิตกฺกตฺติกวณฺณนา

6. 일으킨 생각의 삼구(Vitakkattika)에 대한 설명

๒๒. วิตกฺกตฺติเก ปฏิจฺจวารานุโลเม อธิปติยา เตวีสาติ สตฺตสุ มูลเกสุ ยถากฺกมํ สตฺต ปญฺจ ตีณิ เอกํ ตีณิ ตีณิ เอกนฺติ เอวํ เตวีส, อญฺญมญฺเญ อฏฺฐวีส สตฺต ปญฺจ ปญฺจ ตีณิ จตฺตาริ ตีณิ เอกนฺติ เอวํ, ปุเรชาเต เอกาทส ตีณิ จตฺตาริ ทฺเว ทุติยตติยทุมูลเกสุ เอกํ เอกนฺติ เอวํ, ตถา อาเสวเน. อญฺญานิ คณนานิ เหตุอารมฺมณสทิสานิ.

22. 일으킨 생각의 삼구에서 의지하는 절(Paṭiccavāra)의 순(anuloma)의 증상 연(adhipati)에는 23이다. 일곱 가지 뿌리에서 순서대로 7, 5, 3, 1, 3, 3, 1로 하여 23이다. 상호 연(aññamañña)에는 28, 7, 5, 5, 3, 4, 3, 1로 하여 이와 같으며, 앞에 일어남 연(purejāta)에는 11, 3, 4, 2이며, 두 번째와 세 번째의 두 뿌리 조합(dumūlaka)에서 각각 1, 1로 하여 이와 같으며, 반복 연(āsevana)에서도 마찬가지이다. 다른 숫자들은 원인(hetu) 연 및 대상(ārammaṇa) 연과 같다.

๓๑. ปจฺจนีเย นาธิปติปจฺจเย ปฐมปญฺเห ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺเต ขนฺเธ ปฏิจฺจ อวิตกฺกวิจารมตฺตา อธิปตี’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘วิปากํ อวิตกฺกวิจารมตฺตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจา’’ติอาทินา วิสฺสชฺชนํ กตํ, น ปน อวิเสเสน. กสฺมา? วิปากวชฺชานํ อวิตกฺกวิจารมตฺตกฺขนฺธานํ เอกนฺเตน สาธิปติภาวโต[Pg.244]. วิปากานํ ปน โลกุตฺตรานเมว สาธิปติภาโว, น อิตเรสนฺติ เต วิสุํ นิทฺธาเรตฺวา วุตฺตา. โลกุตฺตรวิปากาธิปติสฺส เจตฺถ ปุริมโกฏฺฐาเสเยว สงฺคโห เวทิตพฺโพ.

31. 역(paccanīya)의 증상 연이 아닌 것(nādhipati)의 첫 번째 질문에서 ‘일으킨 생각은 없으나 머문 생각만 있는 무더기(khandha)를 의지하여 일으킨 생각은 없으나 머문 생각만 있는 증상이 일어난다’라고 말하고, 다시 ‘과보인 일으킨 생각은 없으나 머문 생각만 있는 하나의 무더기를 의지하여’ 등으로 답변이 이루어졌지, 차별 없이 말한 것은 아니다. 왜냐하면 과보를 제외한 일으킨 생각은 없으나 머문 생각만 있는 무더기들은 결정적으로 증상이 있는 상태(sādhipati)이기 때문이다. 그러나 과보의 경우에는 오직 출세간의 과보들만이 증상이 있는 상태이고 다른 것들은 그렇지 않으므로, 그것들을 따로 구별하여 설한 것이다. 출세간의 과보 증상은 여기 첫 번째 항목(koṭṭhāsa)에 포함되는 것으로 알아야 한다.

๓๘. นาเสวนมูลเก อวิตกฺกวิจารมตฺตํ วิปาเกน สห คจฺฉนฺเตนาติ เอตํ มูลํ อวิตกฺกวิจารมตฺตอวิตกฺกวิจารปเทหิ อวิตกฺเกหิ สห โยเชนฺเตน นปุเรชาตสทิสํ ปาฬิคมนํ กาตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. สทิสตา เจตฺถ เยภุยฺเยน วิสทิสตา จ ทฏฺฐพฺพา. ตตฺถ หิ อารุปฺเป อวิตกฺกวิจารมตฺตํ อิธ วิปากํ อวิตกฺกวิจารมตฺตนฺติอาทิ โยเชตพฺพนฺติ อยเมตฺถ วิเสโส. อิทญฺจ นาเสวนวิภงฺคานนฺตรํ ลิขิตพฺพํ, น ฌานานนฺตรํ, เกสุจิ โปตฺถเกสุ ลิขิตํ.

38. 반복 연이 아닌 것(nāsevana)을 뿌리로 할 때, 일으킨 생각은 없으나 머문 생각만 있는 것이 과보와 함께 가는 것으로서, 이 뿌리를 일으킨 생각은 없으나 머문 생각만 있는 구와 일으킨 생각이 없는 구들에 대해 일으킨 생각이 없는 것들과 함께 결합할 때는 앞에 일어남 연과 유사하지 않게 성전의 진행을 해야 한다고 말한 것이다. 여기서 유사함과 대부분의 불일치함을 보아야 한다. 왜냐하면 거기 무색계(āruppe)에서 일으킨 생각은 없으나 머문 생각만 있는 것을 여기서는 과보인 일으킨 생각은 없으나 머문 생각만 있는 것 등과 결합해야 한다는 점이 여기의 차이점이기 때문이다. 그리고 이것은 반복 연의 분류 바로 다음에 기록되어야 하며, 선정(jhāna) 다음에 기록되어서는 안 된다. 어떤 판본에는 그렇게 기록되어 있다.

ปจฺจยวาเร ปฐมฆฏเน ปวตฺติปฏิสนฺธิโยติ ทุมูลเกสุ ปฐเม สตฺตสุปิ ปญฺเหสุ ปวตฺติญฺจ ปฏิสนฺธิญฺจ โยเชตฺวาติ วุตฺตํ โหติ.

연의 절(Paccayavāra)의 첫 번째 조합에서 ‘전개(pavatti)와 재생연결(paṭisandhi)’이라는 것은, 두 뿌리 조합(dumūlaka)의 첫 번째 일곱 질문 모두에서 전개와 재생연결을 결합하여 설했다는 말이다.

๔๙. ปจฺจนีเย สตฺตสุ ฐาเนสุ สตฺต โมหา อุทฺธริตพฺพา มูลปเทสุ เอวาติ สวิตกฺกสวิจาราทิปเทสุ มูลปทเมว อวสานภาเวน เยสุ ปญฺเหสุ โยชิตํ, เตสุ สตฺตสุ ปญฺเหสุ สตฺต โมหา อุทฺธริตพฺพาติ อตฺโถ.

49. 역(paccanīya)의 일곱 곳에서 일곱 가지 미혹(moha)을 뿌리의 구절들에서 이와 같이 도출해야 한다는 것은, 일으킨 생각과 머문 생각이 있는 구(savitakkasavicāra) 등의 구절들에서 뿌리의 구절 자체가 마지막 부분으로 질문들에 결합된 경우, 그 일곱 질문에서 일곱 가지 미혹을 도출해야 한다는 뜻이다.

ปญฺหาวารปจฺจนีเย ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺโต ธมฺโม อวิตกฺกวิจารมตฺตสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณสหชาตอุปนิสฺสยกมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เกสุจิ โปตฺถเกสุ ปาโฐ ทิสฺสติ, อุปนิสฺสเยน ปน สงฺคหิตตฺตา ‘‘กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ น สกฺกา วตฺตุํ. อุปาทินฺนตฺติกปญฺหาวารปจฺจนีเย หิ ‘‘อนุปาทินฺนอนุปาทานิโย ธมฺโม อนุปาทินฺนอนุปาทานิยสฺส ธมฺมสฺส สหชาตอุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๔.๕๘, ๖๒) เอตฺตกเมว วุตฺตํ. ปริตฺตตฺติกปญฺหาวารปจฺจนีเย จ ‘‘มหคฺคโต ธมฺโม มหคฺคตสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณสหชาตอุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๒.๕๗, ๖๕, ๗๓) เอตฺตกเมว วุตฺตนฺติ. เอตฺตกเมว จ อวิตกฺกวิจารมตฺตํ กมฺมํ อปฺปมาณํ มหคฺคตญฺจ, ตญฺจ ทุพฺพลํ น โหตีติ เอเตหิเยว วจเนหิ วิญฺญายตีติ.

질문의 절(Pañhāvāra)의 역(paccanīya)에서 ‘일으킨 생각은 없으나 머문 생각만 있는 법은 일으킨 생각은 없으나 머문 생각만 있는 법에게 대상, 함께 일어남, 강력한 의지, 업 연으로 연이 된다’라는 문구가 일부 판본에서 보이지만, 강력한 의지 연(upanissaya)에 포함되어 있으므로 ‘업 연으로 연이 된다’라고 말할 수 없다. 왜냐하면 업에 의해 집수됨의 삼구의 질문의 절의 역에서는 ‘업에 의해 집수되지 않고 집착의 대상도 아닌 법은 업에 의해 집수되지 않고 집착의 대상도 아닌 법에게 함께 일어남, 강력한 의지 연으로 연이 된다’라고만 설해졌기 때문이다. 또한 소(小)의 삼구(Parittattika)의 질문의 절의 역에서도 ‘고귀한 법은 고귀한 법에게 대상, 함께 일어남, 강력한 의지 연으로 연이 된다’라고만 설해졌다. 오직 이것만이 일으킨 생각은 없으나 머문 생각만 있는 업이고 무량(appamāṇa)하며 고귀한(mahaggata) 것이며, 그것은 약한 것이 아니라는 사실이 바로 이 말들로 이해된다.

วิตกฺกตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

일으킨 생각의 삼구(Vitakkattika)에 대한 설명이 끝났다.

๘. ทสฺสเนนปหาตพฺพตฺติกวณฺณนา

8. 견해에 의해 버려지는 삼구(Dassanenapahātabbattika)에 대한 설명

ทสฺสเนนปหาตพฺพตฺติเก [Pg.245] ทสฺสเนน ปหาตพฺโพ ธมฺโม ภาวนาย ปหาตพฺพสฺส ธมฺมสฺส เอเกนปิ ปจฺจเยน ปจฺจโย น โหตีติ อิทํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺเค วิจาริตนเยน วิจาเรตพฺพนฺติ.

견해에 의해 버려지는 삼구에서 ‘견해에 의해 버려지는 법은 수행에 의해 버려지는 법에게 단 하나의 연으로도 연이 되지 않는다’라는 이것은 연기(Paṭiccasamuppāda)의 분류에서 고찰된 방식대로 고찰되어야 한다.

ทสฺสเนนปหาตพฺพตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

견해에 의해 버려지는 삼구에 대한 설명이 끝났다.

ปุจฺฉาคณนคาถาโย

질문 개수의 게송들

กุสลาทิ เอกกตฺตย-มถาทิ อนฺเตน มชฺฌิมนฺเตน;

อาทิ จ มชฺเฌน ทุกา, ตโย ติเกโก จ วิญฺเญยฺโย.

유익함 등의 한 가지씩 세 개, 처음 등으로 끝까지, 중간과 끝으로, 처음과 중간으로 하여 두 개씩의 구(duka), 세 개의 삼구(tika)와 하나를 알아야 한다.

เตสฺเวเกกํ มูลํ กตฺวา, ตํ สตฺตสตฺตกา ปุจฺฉา;

เอเกกปจฺจเย ยถา, ภวนฺติ เอกูนปญฺญาส.

그것들 중 하나하나를 뿌리로 하여, 그것은 각각 일곱의 일곱 배인 질문이 되니, 각각의 연에 따라 마흔아홉(49)이 된다.

ฉสตฺตตาธิกสตํ, สหสฺสเมกญฺจ สุทฺธิเก ปุจฺฉา;

เอส จ นโยนุโลเม, ปจฺจนีเย จาติ นาญฺญตฺถ.

순수한 질문은 1,176개이다. 이 방식은 순(anuloma)과 역(paccanīya)에서 동일하며 다른 곳은 그렇지 않다.

ราสิคุณิตสฺส ราสิสฺสฑฺฒํ, สห ราสิกสฺส ปิณฺโฑ โส;

ราสิสฺส วา สเหกสฺสฑฺฒํ, ปุน ราสินา คุณิตํ.

무더기(rāsi)를 곱한 것의 절반에 그 무더기를 더한 것이 그 합계이다. 또는 무더기에 1을 더한 것의 절반에 다시 그 무더기를 곱한 것이다.

อิติ เหตุมูลกาทุก-ติกาทโย ฉจฺจ สตฺตติสตา ทฺเว;

จตุวีสเตตฺถ ปุจฺฉา, อฑฺฒุฑฺฒสหสฺสนหุตญฺจ.

이와 같이 원인 연을 뿌리로 하는 이구(duka)와 삼구(tika) 등에서 질문은 176,224개이며, 35,000이다.

ตาสํ ยสฺมา สุทฺธิก-นโย น ปจฺเจกปจฺจเย ตสฺมา;

จตุวีสติคุณิตานํ, สสุทฺธิกานํ อยํ คณนา.

그것들 중 순수한 방식은 각각의 연에 있지 않으므로, 24를 곱한 순수한 것을 포함한 이 계산은 다음과 같다.

ลกฺขตฺตยํ ทฺวินหุตํ, ปญฺจ สหสฺสานิ สตฺต จ สตานิ;

ทฺวาปญฺญาสา เอตา, อนุโลเม ปิณฺฑิตา ปุจฺฉา.

325,752개이다. 이것들이 순(anuloma)에서 합산된 질문들이다.

อนุโลมสทิสคณนา, ภวนฺติ ปุจฺฉานเย จ ปจฺจนีเย;

หาเปตฺวา ปน เสเส, นยทฺวเย สุทฺธิเก ลทฺธา.

순차(Anuloma)와 같은 계산이 질문의 방법(pucchānaya)과 역순(paccanīya)에서 나타나는데, 순수(suddhika)의 두 방법에서 얻어진 나머지를 제외한 것이다.

ฉปฺปญฺญาส ภวนฺติ ปุจฺฉา, ฉสตสหิตญฺจ ลกฺขเตรสกํ;

ปุจฺฉานเยสุ คณิตา, ปฏิจฺจวาเร จตูสฺวปิ.

네 가지 연관(paṭiccavāra) 모두에서 질문의 방법으로 계산된 것은 56개와 130만 600개가 된다.

สตฺตหิ [Pg.246] คุณิตา กุสลตฺติเก ทฺวยํ, นวุติญฺเจว ปญฺจสตา;

จตฺตาริ สหสฺสานิ จ, ตเถกนวุเต จ ลกฺขกา.

7을 곱하면 유익한 삼구(kusalattika)에서 592와 4,000, 그리고 91 락카(910만)가 된다.

นาทฺวาวีสติ คุณิตา, ติเกสุ สพฺเพสุ วีสติ จ โกฏิ;

ลกฺขตฺตยํ สหสฺสํ, จตุวีสติ จาปิ วิญฺเญยฺยา.

22를 곱하면 모든 삼구(tika)에서 20코티 30만 1천 24개로 알아야 한다.

ติกปฏฺฐานํ.

삼구발취(Tikapaṭṭhāna).

เอกกปจฺจเย ปน, นว นว กตฺวา สโสฬสทฺวิสตํ;

เหตุทุกปฐมวาเร, ปฐมนเย สุทฺธิเก ปุจฺฉา.

단일 조건(ekakapaccaya)에서 각각 9개씩 하여 216이 되니, 인의 이구(hetuduka) 첫 번째 편의 순수한 질문의 첫 번째 방법이다.

เหตาทิมูลกนเย-สฺเวเกกสฺมึ ทุกาทิเภทยุเต;

จตุราสีติจตุสต-สหิตํ สหสฺสทฺวยํ ปุจฺฉา.

인(hetu) 등을 근본으로 하는 방법에서 각각의 이구 등이 결합된 구분에서 2,484개가 질문이다.

ตา จตุวีสติคุณิตา, สสุทฺธิกา เอตฺถ โหนฺติ อนุโลเม;

ทฺวตฺตึสฏฺฐสตาธิก-สหสฺสนวกฑฺฒลกฺขกา.

그것들에 24를 곱하고 순수한 것을 포함하면 여기서 순차(anuloma)에 59,832와 반 락카(50,000)가 된다.

เอวํ ปจฺจนีเย ทฺเว, สุทฺธิกรหิตา จตูสฺวโต โหนฺติ;

ฉนฺนวุตฏฺฐสตฏฺฐ-ตึสสหสฺสทฺวิลกฺขกานิ.

이와 같이 역순에서 두 가지가 있고, 순수한 것이 제외된 네 가지 연관에서 238,896이 된다.

ตา ปน สตฺตคุณา ทฺเว, สตฺตติสตทฺวยํ สหสฺสานิ;

ทฺวาสตฺตติ โหนฺติ ตโต, โสฬส ลกฺขานิ เหตุทุเก.

그것에 7을 곱하면 2,272와 272,000이 되고, 그로부터 인의 이구에서 16 락카가 된다.

ตา สตคุณา ทุกสเต, สตทฺวยํ สตฺตวีสติ สหสฺสา;

ทฺวาสตฺตติลกฺขานิ จ, โสฬสโกฏิ ตโต ปุจฺฉา.

그것에 100을 곱하면 100개의 이구에서 227,000과 72 락카, 그리고 16코티가 질문이다.

ทุกปฏฺฐานํ.

이구발취(Dukapaṭṭhāna).

ทุกติกปฏฺฐาเน ติก-ปกฺเขโป โหติ เอกเมกทุเก;

ตสฺส ฉสฏฺฐิคุเณน เต, ฉสฏฺฐิสตํ ทุกา โหนฺติ.

이구삼구발취(Dukatikapaṭṭhāna)에서는 매 이구에 삼구가 삽입된다. 66을 곱함으로써 6,600개의 이구가 된다.

เหตุทุกลทฺธปุจฺฉา, คุณิตา เตหิ จ โหนฺติ ติกปทเมว;

ทุกปฏฺฐาเน ปุจฺฉา, ตาสํ คณนา อยํ เญยฺยา.

인의 이구에서 얻어진 질문들을 그것들로 곱하면 삼구의 구(pada)가 되니, 이구발취에서의 질문들에 대한 이 계산을 알아야 한다.

ทฺวาปญฺญาส สตานิ จ, นเวว นหุตานิ นว จ สฏฺฐิญฺจ;

ลกฺขานิ ตีหิ สหิตํ, สตํ สหสฺสญฺจ โกฏินํ.

5,200과 9 나후타(nahuta)와 69 락카, 그리고 101,003 코티이다.

ทุกติกปฏฺฐานํ.

이구삼구발취(Dukatikapaṭṭhāna).

ติกทุกปฏฺฐาเน [Pg.247] ติก-เมเกกํ ทฺวิสตเภทนํ กตฺวา;

ทฺวาวีสทฺวิสตคุณา, เญยฺยา กุสลตฺติเก ลทฺธา.

삼구이구발취(Tikadukapaṭṭhāna)에서는 각각의 삼구를 200개의 구분으로 나누고, 222를 곱한 것을 유익한 삼구에서 얻은 것으로 알아야 한다.

ปุจฺฉา อฏฺฐสตาธิก-จตุสหสฺสทฺวิลกฺขยุตฺตานํ;

โกฏีนํ ฉกฺกมโถ, โกฏิสหสฺสานิ จตฺตาริ.

800과 4,000과 20만(2 락카)을 더한 것의 6코티와 4,000 코티이다.

ติกทุกปฏฺฐานํ.

삼구이구발취(Tikadukapaṭṭhāna).

ติกติกปฏฺฐาเน, เตสฏฺฐิวิเธเกกเภทนา ตุ ติกา;

เตหิ จ คุณิตา กุสล-ตฺติกปุจฺฉาปิ โหนฺติ ปุจฺฉา ตา.

삼구삼구발취(Tikatikapaṭṭhāna)에서는 63가지의 구분으로 된 각각의 삼구가 있다. 그것들로 유익한 삼구의 질문들을 곱하면 이 질문들이 된다.

ทฺวาทส ปญฺจสตา จตุ-สฏฺฐิสหสฺสานิ นวุติ เจกูนา;

ลกฺขานเมกสฏฺฐิ, ทฺวาทสสตโกฏิโย เจว.

12와 500과 64,000과 89와 61 락카, 그리고 1,200 코티이다.

ติกติกปฏฺฐานํ.

삼구삼구발취(Tikatikapaṭṭhāna).

ทฺวยหีนทฺวยสตคุโณ, เอเกโก ทุกทุเก เตหิ;

เหตุทุเก ลทฺธา สงฺขฺย-เภเทหิ จ วฑฺฒิตา ปุจฺฉา.

198을 각각의 이구이구에 곱한다. 인의 이구에서 얻은 수의 구분에 의해 증장된 질문들이다.

ฉสตยุตานิ ปญฺจา-สีติสหสฺสานิ ลกฺขนวกญฺจ;

เอกาทสาปิ โกฏิ, ปุน โกฏิสตานิ เตตฺตึส.

600을 더한 85,000과 9 락카와 11 코티, 그리고 다시 3,300 코티이다.

ทุกทุกปฏฺฐานํ.

이구이구발취(Dukadukapaṭṭhāna).

สมฺปิณฺฑิตา ตุ ปุจฺฉา, อนุโลเม ฉพฺพิเธปิ ปฏฺฐาเน;

ฉตฺตึสติสตสหสฺส-ฏฺฐกยุตสตฺตนหุตานิ.

여섯 가지 방식의 발취에서 순차에 합쳐진 질문들은 3,600 락카와 8 아유타(ayuta), 7 나후타(nahuta)이다.

ลกฺขานิ ฉจฺจ จตฺตา-ลีเสว นวาถ โกฏิโย ทส จ;

สตฺตโกฏิสเตหิ จ, โกฏิสหสฺสานิ นว โหนฺติ.

6 락카와 49, 그리고 10 코티와 700 코티와 9,000 코티가 된다.

ตา จตุคุณิตา ปุจฺฉา, จตุปฺปเภเท สมนฺตปฏฺฐาเน;

จตุจตฺตาลีสสตตฺตยํ, สหสฺสานิ เตรส จ.

그 질문들에 4를 곱하면 네 가지 구분으로 된 일체발취(Samantapaṭṭhāna)에서 344와 13,000이 된다.

สตฺตาสีติ [Pg.248] จ ลกฺขานํ, โกฏีนญฺจ สตฺตสตฺตติโย;

โหนฺติฏฺฐสตานิฏฺฐ-ตึสสตสหสฺสานิ อิติ คณนา.

87 락카와 77 코티, 800과 38 락카가 그 계산이다.

ปฏฺฐานสฺส ปุจฺฉาคณนคาถา.

발취의 질문 계산 게송.

ปฏฺฐานปกรณ-มูลฏีกา สมตฺตา.

빳타나빠카라나 물라띠까(발취론 근본복주)가 끝났다.

อิติ ภทนฺตอานนฺทาจริยเกน กตา ลีนตฺถปทวณฺณนา

이와 같이 존자 아난다 스승께서 지으신 리낫타빠다완나나가 끝났다.

อภิธมฺมสฺส มูลฏีกา สมตฺตา.

아비담마 물라띠까(아비담마 근본복주)가 끝났다.