Tipiṭaka Translation

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

นอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

අභිධම්මපිටකෙ

ในพระอภิธรรมปิฎก

පඤ්චපකරණ-මූලටීකා

ปัญจปกรณ์มูลฎีกา

ධාතුකථාපකරණ-මූලටීකා

ธาตุกถาปกรณ์มูลฎีกา

ගන්ථාරම්භවණ්ණනා

คำพรรณนาเริ่มต้นคัมภีร์

ධාතුකථාපකරණං [Pg.1] දෙසෙන්තො භගවා යස්මිං සමයෙ දෙසෙසි, තං සමයං දස්සෙතුං, විභඞ්ගානන්තරං දෙසිතස්ස පකරණස්ස ධාතුකථාභාවං දස්සෙතුං වා ‘‘අට්ඨාරසහී’’තිආදිමාහ. තත්ථ බලවිධමනවිසයාතික්කමනවසෙන දෙවපුත්තමාරස්ස, අප්පවත්තිකරණවසෙන කිලෙසාභිසඞ්ඛාරමාරානං, සමුදයප්පහානපරිඤ්ඤාවසෙන ඛන්ධමාරස්ස, මච්චුමාරස්ස ච බොධිමූලෙ එව භඤ්ජිතත්තා පරූපනිස්සයරහිතං නිරතිසයං තං භඤ්ජනං උපාදාය භගවා එව ‘‘මාරභඤ්ජනො’’ති ථොමිතො. තත්ථ මාරෙ අභඤ්ජෙසි, මාරභඤ්ජනං වා එතස්ස, න පරරාජාදිභඤ්ජනන්ති මාරභඤ්ජනො. මහාවික්කන්තො මහාවීරියොති මහාවීරො.

พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงธาตุกถาปกรณ์ ทรงแสดงในสมัยใด เพื่อแสดงสมัยนั้น หรือเพื่อแสดงความเป็นธาตุกถาแห่งปกรณ์ที่ทรงแสดงแล้วหลังจากวิภังค์ จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ด้วย ๑๘” ในบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงถูกสรรเสริญว่า “มารภัญชนะ” (ผู้ทำลายมาร) เพราะทรงทำลายมารคือเทวบุตรมารด้วยการทำลายกำลังและก้าวล่วงวิสัย, มารคือกิเลสสังขารมารด้วยการไม่ให้เป็นไป, มารคือขันธมารด้วยการกำหนดรู้สมุทัยและประหาณ, และมัจจุมาร ณ โพธิมณฑลนั่นเอง โดยอาศัยการทำลายอันยอดเยี่ยมที่ปราศจากการอาศัยผู้อื่นนั้น ในบทนั้น พระองค์ทรงทำลายมารทั้งหลาย หรือการทำลายมารเป็นของพระองค์ ไม่ใช่การทำลายพระราชาอื่นเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “มารภัญชนะ” ผู้มีกำลังมาก ผู้มีความเพียรมาก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “มหาวีระ”

ඛන්ධාදයො අරණන්තා ධම්මා සභාවට්ඨෙන ධාතුයො, අභිධම්මකථාධිට්ඨානට්ඨෙන වාති කත්වා තෙසං කථනතො ඉමස්ස පකරණස්ස ධාතුකථාති අධිවචනං. යදිපි අඤ්ඤෙසු ච පකරණෙසු තෙ සභාවා කථිතා, එත්ථ පන තෙසං සබ්බෙසං සඞ්ගහාසඞ්ගහාදීසු චුද්දසසු නයෙසු එකෙකස්මිං කථිතත්තා සාතිසයං කථනන්ති ඉදමෙව එවංනාමකං. එකදෙසකථනමෙව හි අඤ්ඤත්ථ කතන්ති. ඛන්ධායතනධාතූහි වා ඛන්ධාදීනං අරණන්තානං සඞ්ගහාසඞ්ගහාදයො නයා වුත්තාති තත්ථ මහාවිසයානං ධාතූනං [Pg.2] වසෙන ධාතූහි කථා ධාතුකථාති එවං අස්ස නාමං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ද්විධා තිධා ඡධා අට්ඨාරසධාති අනෙකධා ධාතුභෙදං පකාසෙසීති ධාතුභෙදප්පකාසනොති. තස්සත්ථන්ති තස්සා ධාතුකථාය අත්ථං. අ-කාරෙ ආ-කාරස්ස ලොපො දට්ඨබ්බො. ‘‘යං ධාතුකථ’’න්ති වා එත්ථ පකරණන්ති වචනසෙසො සත්තන්නං පකරණානං කමෙන වණ්ණනාය පවත්තත්තාති තෙන යොජනං කත්වා තස්ස පකරණස්ස අත්ථං තස්සත්ථන්ති අ-කාරලොපො වා. තන්ති තං දීපනං සුණාථ, තං වා අත්ථං තංදීපනවචනසවනෙන උපධාරෙථාති අත්ථො. සමාහිතාති නානාකිච්චෙහි අවික්ඛිත්තචිත්තා, අත්තනො චිත්තෙ ආහිතාති වා අත්ථො.

ธรรมทั้งหลายมีขันธ์เป็นต้นจนถึงอรณะ ชื่อว่าธาตุโดยสภาวะ หรือโดยเป็นที่ตั้งแห่งการกล่าวอภิธรรม เพราะเหตุที่กล่าวถึงธรรมเหล่านั้น ปกรณ์นี้จึงมีชื่อว่าธาตุกถา ถึงแม้สภาวะเหล่านั้นจะถูกกล่าวไว้ในปกรณ์อื่น ๆ ด้วย แต่ในปกรณ์นี้ การกล่าวถึงสภาวะเหล่านั้นทั้งหมดในนัย ๑๔ ประการ มีสังคหะและอสังคหะเป็นต้น ในแต่ละนัย เป็นการกล่าวที่ยิ่งกว่า เพราะเหตุนั้น ปกรณ์นี้จึงมีชื่อเช่นนี้ การกล่าวเพียงบางส่วนเท่านั้นที่ถูกกล่าวไว้ในที่อื่น หรือพึงทราบว่า ชื่อของปกรณ์นี้ว่าธาตุกถา เพราะนัยทั้งหลายมีสังคหะและอสังคหะเป็นต้น แห่งธรรมมีขันธ์เป็นต้นจนถึงอรณะ ถูกกล่าวไว้ด้วยขันธ์ อายตนะ และธาตุ ในที่นั้น การกล่าวด้วยธาตุทั้งหลายอันมีวิสัยกว้างขวาง จึงชื่อว่าธาตุกถา ชื่อว่า “ธาตุเภทัปปกาสนะ” เพราะทรงประกาศความแตกต่างแห่งธาตุหลายอย่าง คือ ๒ อย่าง ๓ อย่าง ๖ อย่าง ๑๘ อย่าง บทว่า “ตัสสัตถัง” คือ อรรถแห่งธาตุกถานั้น พึงเห็นการลบสระอะในสระอา หรือในบทว่า “ยัง ธาตุกถัง” พึงเห็นการลบสระอะในบทว่า “ตัสสัตถัง” โดยการโยงความว่า “ปกรณ์” เป็นบทที่เหลืออยู่ เพราะการพรรณนาปกรณ์ ๗ ปกรณ์ดำเนินไปตามลำดับ อรรถแห่งปกรณ์นั้น บทว่า “ตัง” คือ ท่านทั้งหลายจงฟังการชี้แจงนั้น หรือจงพิจารณาอรรถนั้นด้วยการฟังคำชี้แจงนั้น ดังนี้เป็นอรรถ บทว่า “สมาหิตา” คือ มีจิตไม่ฟุ้งซ่านด้วยกิจต่าง ๆ หรือมีจิตตั้งมั่นอยู่ในตน ดังนี้เป็นอรรถ

ගන්ථාරම්භවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำพรรณนาเริ่มต้นคัมภีร์จบแล้ว

1. මාතිකාවණ්ණනා

๑. คำพรรณนามาติกา

1. නයමාතිකාවණ්ණනා

๑. คำพรรณนานัยมาติกา

1. කො [Pg.3] පනෙතස්ස පකරණස්ස පරිච්ඡෙදොති? න සො ඉධ වත්තබ්බො, අට්ඨසාලිනියං (ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා) පකරණපරිච්ඡෙදො වුත්තො එවාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චුද්දසවිධෙන විභත්තන්ති වුත්ත’’න්ති. ඛන්ධාදීනං දෙසනා නීයති පවත්තීයති එතෙහි, ඛන්ධාදයො එව වා නීයන්ති ඤායන්ති එතෙහි පකාරෙහීති නයා, නයානං මාතිකා උද්දෙසො, නයා එව වා මාතිකාති නයමාතිකා. එතෙසං පදානං මූලභූතත්තාති ‘‘මූලමාතිකා’’ති වත්තබ්බානං සඞ්ගහාසඞ්ගහාදීනං චුද්දසන්නං පදානං ඛන්ධාදිධම්මවිභජනස්ස ඉමස්ස පකරණස්ස මූලභූතත්තා නිස්සයභූතත්තාති අත්ථො.

๑. ปริเฉทของปกรณ์นี้มีเท่าไร? ปริเฉทนั้นไม่พึงกล่าวในที่นี้ เพราะปริเฉทของปกรณ์ถูกกล่าวไว้แล้วในอรรถสาลินี (อรรถกถาธัมมสังคณี นิทานกถา) ดังนี้ จึงแสดงว่า “ถูกแบ่งออกเป็น ๑๔ อย่าง” การแสดงธรรมมีขันธ์เป็นต้น ย่อมดำเนินไปโดยนัยเหล่านี้ หรือธรรมมีขันธ์เป็นต้น ย่อมถูกนำไปรู้แจ้งโดยอาการเหล่านี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “นัย” มาติกาของนัยทั้งหลาย หรือนัยทั้งหลายนั่นเองชื่อว่า “มาติกา” เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “นัยมาติกา” บทว่า “มูลมาติกา” คือ บท ๑๔ ประการ มีสังคหะและอสังคหะเป็นต้น เป็นมูลฐานแห่งการจำแนกธรรมมีขันธ์เป็นต้นแห่งปกรณ์นี้ เพราะเป็นมูลฐานและเป็นที่อาศัย ดังนี้เป็นอรรถ

2. අබ්භන්තරමාතිකාවණ්ණනා

๒. คำพรรณนาอัพภันตรมาติกา

2. ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා’’තිආදීහි රූපක්ඛන්ධාදිපදානි දස්සිතානි, පටිච්චසමුප්පාදවචනෙන ච යෙසු ද්වාදසසු අඞ්ගෙසු පච්චෙකං පටිච්චසමුප්පාදසද්දො වත්තති, තදත්ථානි ද්වාදස පදානි දස්සිතානීති තෙසං තථාදස්සිතානං සරූපෙනෙව දස්සිතානං ඵස්සාදීනඤ්ච පදානං වසෙන ආහ ‘‘පඤ්චවීසාධිකෙන පදසතෙනා’’ති. තත්ථ කම්මුපපත්තිකාමභවාදීනං ඉධ විභත්තානං භාවනභවනභාවෙන භවෙ විය සොකාදීනං ජරාමරණස්ස විය අනිට්ඨත්තා තන්නිදානදුක්ඛභාවෙන ච ජරාමරණෙ අන්තොගධතාය පටිච්චසමුප්පාදස්ස ද්වාදසපදතා දට්ඨබ්බා. එත්ථ ච පාළියං භින්දිත්වා අවිස්සජ්ජිතානම්පි සතිපට්ඨානාදීනං භින්දිත්වා ගහණං කරොන්තො තෙසං භින්දිත්වාපි විස්සජ්ජිතබ්බතං දස්සෙතීති වෙදිතබ්බං.

๒. ด้วยบทมีอาทิว่า “ปัญจขันธา” (ขันธ์ ๕) บทมีรูปขันธ์เป็นต้นถูกแสดงแล้ว และด้วยคำว่าปฏิจจสมุปบาท บท ๑๒ บทอันเป็นอรรถแห่งองค์ ๑๒ ที่แต่ละองค์มีคำว่าปฏิจจสมุปบาทเป็นไป ก็ถูกแสดงแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ด้วยบท ๑๒๕” โดยอาศัยบทเหล่านั้นที่ถูกแสดงแล้วอย่างนั้น และบทมีผัสสะเป็นต้นที่ถูกแสดงโดยสภาวะของตน ในบทนั้น พึงเห็นความเป็น ๑๒ บทของปฏิจจสมุปบาท เพราะกรรม อุปบัติ กามภพเป็นต้น ที่ถูกจำแนกในที่นี้ ถูกสงเคราะห์เข้าในชรามรณะ โดยความเป็นทุกข์ที่มีชรามรณะเป็นเหตุ เพราะไม่เป็นที่ปรารถนาเหมือนโสกะเป็นต้นในภพ และโดยความเป็นภาวะที่เกิดขึ้น และในที่นี้ พึงทราบว่า เมื่อทรงแยกและทรงถือเอาสติปัฏฐานเป็นต้นที่ไม่ได้แยกและไม่ได้จำแนกไว้ในพระบาลี ก็ทรงแสดงว่าธรรมเหล่านั้นพึงแยกและจำแนกได้

නයමාතිකාදිකා ලක්ඛණමාතිකන්තා මාතිකා පකරණන්තරාසාධාරණතාය ධාතුකථාය මාතිකා නාම, තස්සා අබ්භන්තරෙ වුත්තො විභජිතබ්බානං උද්දෙසො අබ්භන්තරමාතිකා නාමාති ඉමමත්ථං පකාසෙන්තො ‘‘අයඤ්හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ එවං අවත්වාති යථා ‘‘සබ්බාපි…පෙ… මාතිකා’’ති අයං ධාතුකථාමාතිකතො බහිද්ධා වුත්තා, එවං අවත්වාති අත්ථො. ධාතුකථාය අබ්භන්තරෙයෙවාති ච ධාතුකථාමාතිකාය අබ්භන්තරෙයෙවාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. තදාවෙණිකමාතිකාඅබ්භන්තරෙ හි ඨපිතා තස්සායෙව අබ්භන්තරෙ ඨපිතාති වුත්තා[Pg.4]. අථ වා එවං අවත්වාති යථා ‘‘සබ්බාපි…පෙ… මාතිකා’’ති එතෙන වචනෙන ධාතුකථාතො බහිභූතා කුසලාදිඅරණන්තා මාතිකා පකරණන්තරගතා වුත්තා, එවං අවත්වාති අත්ථො. ධාතුකථාය අබ්භන්තරෙයෙවාති ච ඉමස්ස පකරණස්ස අබ්භන්තරෙ එව සරූපතො දස්සෙත්වා ඨපිතත්තාති අත්ථො. සබ්බස්ස අභිධම්මස්ස මාතිකාය අසඞ්ගහිතත්තා විකිණ්ණභාවෙන පකිණ්ණකතා වෙදිතබ්බා.

มาติกาที่เริ่มต้นด้วยนัยมาติกาจนถึงลักขณมาติกา ชื่อว่ามาติกาของธาตุกถา เพราะไม่ทั่วไปแก่ปกรณ์อื่น การแสดงอุทเทสของธรรมที่พึงจำแนกที่กล่าวไว้ภายในมาติกานั้น ชื่อว่าอัพภันตรมาติกา เมื่อทรงประกาศอรรถนี้ จึงตรัสคำมีอาทิว่า “อยัญหิ” ในบทนั้น บทว่า “เอวัง อวัตวา” คือ ไม่กล่าวอย่างนี้ หมายความว่า มาติกาที่กล่าวว่า “สัพพาปิ...เป...มาติกา” นี้ ถูกกล่าวไว้นอกธาตุกถามาติกา และบทว่า “ธาตุกถายะ อัพภันตเรเยวะ” พึงเห็นว่าหมายถึง ภายในธาตุกถามาติกานั่นเอง เพราะมาติกาที่ถูกตั้งไว้ภายในมาติกาเฉพาะนั้น ถูกกล่าวว่าตั้งไว้ภายในมาติกานั้นเอง อีกอย่างหนึ่ง บทว่า “เอวัง อวัตวา” คือ ไม่กล่าวอย่างนี้ หมายความว่า มาติกาที่อยู่นอกธาตุกถา มีกุศลเป็นต้นจนถึงอรณะ ที่กล่าวไว้ในปกรณ์อื่น ด้วยคำว่า “สัพพาปิ...เป...มาติกา” และบทว่า “ธาตุกถายะ อัพภันตเรเยวะ” หมายความว่า ถูกแสดงและตั้งไว้โดยสภาวะภายในปกรณ์นี้เอง พึงทราบว่า เป็นปกิณณกะ (เบ็ดเตล็ด) โดยความเป็นของกระจัดกระจาย เพราะไม่ถูกสงเคราะห์เข้าในมาติกาของพระอภิธรรมทั้งหมด

3. නයමුඛමාතිකාවණ්ණනා

๓. คำพรรณนานัยมุขมาติกา

3. නයානං පවත්තිද්වාරභූතා සඞ්ගහාසඞ්ගහවියොගීසහයොගීධම්මා නයමුඛානීති තෙසං උද්දෙසො නයමුඛමාතිකා. චුද්දසපි හි සඞ්ගහාසඞ්ගහසම්පයොගවිප්පයොගානං වොමිස්සකතාවසෙන පවත්තාති යෙහි තෙ චත්තාරොපි හොන්ති, තෙ ධම්මා චුද්දසන්නම්පි නයානං මුඛානි හොන්තීති. තත්ථ සඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදාදීසු සච්චාදීහිපි යථාසම්භවං සඞ්ගහාසඞ්ගහො යදිපි වුත්තො, සො පන සඞ්ගාහකභූතෙහි තෙහි වුත්තො, න සඞ්ගහභූතෙහි, සොපි ‘‘චක්ඛායතනෙන යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා ආයතනසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා’’තිආදිනා පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජිතබ්බධම්මුද්ධාරෙ තත්ථාපි ඛන්ධාදීහෙව සඞ්ගහෙහි නියමෙත්වා වුත්තො, තස්මා ‘‘තීහි සඞ්ගහො, තීහි අසඞ්ගහො’’ති වුත්තං. පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජිතබ්බධම්මුද්ධාරෙපි පන පුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙසු ච රූපක්ඛන්ධාදීනං අරණන්තානං යථාසම්භවං සම්පයොගවිප්පයොගා චතූහෙව ඛන්ධෙහි හොන්තීති ‘‘චතූහි සම්පයොගො, චතූහි විප්පයොගො’’ති වුත්තං.

๓. ธรรมทั้งหลายที่เป็นสังคหะ อสังคหะ วิโยคี และสหโยคี ซึ่งเป็นประตูแห่งการเป็นไปของนัยทั้งหลาย ชื่อว่า นัยมุข เพราะฉะนั้น การยกขึ้นแสดงนัยมุขเหล่านั้น จึงชื่อว่า นัยมุขมาติกา เพราะธรรมทั้งหลายที่เป็นสังคหะ อสังคหะ สัมปโยค และวิปปโยค ทั้ง ๑๔ อย่าง ย่อมเป็นไปโดยอาการที่ผสมกัน ธรรมทั้งหลายที่ทำให้ธรรมทั้ง ๔ อย่างนั้นมีอยู่ จึงเป็นนัยมุขของนัยทั้ง ๑๔ อย่าง ในนัยมุขนั้น แม้สังคหะและอสังคหะจะถูกกล่าวไว้โดยสัจจะ เป็นต้น ตามสมควร ในบทมีสังคหิตะและอสังคหิตะเป็นต้น แต่สังคหะและอสังคหะนั้นถูกกล่าวโดยธรรมที่เป็นสังคาหกะเหล่านั้น ไม่ใช่โดยธรรมที่เป็นสังคหะ และสังคหะและอสังคหะนั้นก็ถูกกล่าวไว้โดยการกำหนดด้วยขันธ์เป็นต้น ในการยกขึ้นแสดงธรรมที่ควรสอบถามและควรตอบ เช่น ‘ธรรมทั้งหลายที่จักขายตนะ สังคหะด้วยขันธสังคหะ แต่อสังคหะด้วยอายตนสังคหะ’ เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘สังคหะด้วย ๓ อย่าง อสังคหะด้วย ๓ อย่าง’ อนึ่ง ในการยกขึ้นแสดงธรรมที่ควรสอบถามและควรตอบ และในการถามตอบ สัมปโยคและวิปปโยคของรูปขันธ์เป็นต้น จนถึงอรณะ ย่อมมีด้วยขันธ์ ๔ อย่างเท่านั้น ตามสมควร เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘สัมปโยคด้วย ๔ อย่าง วิปปโยคด้วย ๔ อย่าง’

නනු ච විප්පයොගො රූපනිබ්බානෙහිපි හොති, කස්මා ‘‘චතූහි විප්පයොගො’’ති වුත්තන්ති? රූපනිබ්බානෙහි භවන්තස්සපි චතූහෙව භාවතො. න හි රූපං රූපෙන නිබ්බානෙන වා විප්පයුත්තං හොති, නිබ්බානං වා රූපෙන, චතූහෙව පන ඛන්ධෙහි හොතීති චතුන්නං ඛන්ධානං රූපනිබ්බානෙහි විප්පයොගොපි විප්පයුජ්ජමානෙහි චතූහි ඛන්ධෙහි නියමිතො තෙහි විනා විප්පයොගාභාවතො. සො චායං විප්පයොගො අනාරම්මණස්ස, අනාරම්මණඅනාරම්මණමිස්සකෙහි මිස්සකස්ස ච න හොති, අනාරම්මණස්ස පන මිස්සකස්ස ච සාරම්මණෙන, සාරම්මණස්ස සාරම්මණෙන අනාරම්මණෙන මිස්සකෙන ච හොතීති වෙදිතබ්බො.

ก็วิปปโยคย่อมมีกับรูปและนิพพานด้วยมิใช่หรือ เหตุไฉนจึงกล่าวว่า ‘วิปปโยคด้วย ๔ อย่าง’ เล่า? เพราะแม้การมีอยู่กับรูปและนิพพาน ก็มีด้วย ๔ อย่างเท่านั้น รูปย่อมไม่วิปปยุตจากรูปหรือนิพพาน หรือนิพพานย่อมไม่วิปปยุตจากรูป แต่ย่อมมีด้วยขันธ์ ๔ อย่างเท่านั้น แม้วิปปโยคของขันธ์ ๔ อย่างกับรูปและนิพพาน ก็ถูกกำหนดด้วยขันธ์ ๔ อย่างที่วิปปยุต เพราะไม่มีวิปปโยคหากปราศจากขันธ์เหล่านั้น อนึ่ง วิปปโยคนั้นย่อมไม่มีแก่ธรรมที่ไม่มีอารมณ์ และแก่ธรรมที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์และธรรมที่ระคนกับธรรมที่ไม่มีอารมณ์ แต่พึงทราบว่า วิปปโยคนั้นย่อมมีแก่ธรรมที่ไม่มีอารมณ์และธรรมที่ระคน กับธรรมที่มีอารมณ์ และย่อมมีแก่ธรรมที่มีอารมณ์ กับธรรมที่มีอารมณ์ ธรรมที่ไม่มีอารมณ์ และธรรมที่ระคน

4. ලක්ඛණමාතිකාවණ්ණනා

๔. อธิบายลักขณมาติกา

4. සඞ්ගහොයෙව [Pg.5] සඞ්ගහනයො. සභාගො. විසභාගොති එතස්ස ‘‘තීහි සඞ්ගහො, තීහි අසඞ්ගහො’’ති එතෙන, ‘‘චතූහි සම්පයොගො, චතූහි විප්පයොගො’’ති එතෙනපි විසුං යොජනා කාතබ්බා. තෙන සඞ්ගහො අසඞ්ගහො ච සභාගො විසභාගො ච භාවො, තථා සම්පයොගො විප්පයොගො චාති අයමත්ථො විඤ්ඤායති. යස්ස වා සඞ්ගහො ච අසඞ්ගහො ච, සො ධම්මො සභාගො විසභාගො ච, තථා යස්ස සම්පයොගො විප්පයොගො ච, සොපි සභාගො විසභාගො චාති. තත්ථ යෙන රූපක්ඛන්ධො…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණධාතූති ධම්මා ගණනං ගච්ඡන්ති, සො රුප්පනාදිකො සමානභාවො සඞ්ගහෙ සභාගතා, එකුප්පාදාදිකො සම්පයොගෙ වෙදිතබ්බො.

๔. สังคหะนั่นแหละคือสังคหนัย พึงประกอบคำว่า ‘สภาคะ’ และ ‘วิสภาคะ’ แยกต่างหากด้วยบทว่า ‘สังคหะด้วย ๓ อย่าง อสังคหะด้วย ๓ อย่าง’ และด้วยบทว่า ‘สัมปโยคด้วย ๔ อย่าง วิปปโยคด้วย ๔ อย่าง’ ด้วยเหตุนั้น ความหมายนี้จึงเป็นที่เข้าใจว่า สังคหะและอสังคหะเป็นสภาวะที่เป็นสภาคะและวิสภาคะ และสัมปโยคและวิปปโยคก็เป็นเช่นนั้น หรือว่า ธรรมใดมีทั้งสังคหะและอสังคหะ ธรรมนั้นเป็นสภาคะและวิสภาคะ และธรรมใดมีทั้งสัมปโยคและวิปปโยค ธรรมนั้นก็เป็นสภาคะและวิสภาคะ ในนัยมุขนั้น สภาวะที่เสมอกัน มีความแปรปรวนเป็นต้น ที่ทำให้ธรรมทั้งหลายมีรูปขันธ์เป็นต้น จนถึงมโนวิญญาณธาตุ เข้าถึงการนับ ชื่อว่า สภาคะในสังคหะ พึงทราบว่า สภาวะที่มีการเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้น ชื่อว่า สภาคะในสัมปโยค

5. බාහිරමාතිකාවණ්ණනා

๕. อธิบายพาหิรมาติกา

5. එවං ධාතුකථාය මාතිකතො බහි ඨපිතත්තාති ‘‘සබ්බාපි…පෙ… මාතිකා’’ති එතෙන ඨපනාකාරෙන බහි පිට්ඨිතො ඨපිතත්තාති අත්ථො. එතෙන වා ඨපනාකාරෙන කුසලාදීනං අරණන්තානං ඉධ අට්ඨපෙත්වා ධාතුකථාය මාතිකතො බහි පකරණන්තරමාතිකාය ඉමස්ස පකරණස්ස මාතිකාභාවෙන ඨපිතත්තා තථා පකාසිතත්තාති අත්ථො.

๕. คำว่า ‘ธาตุทั้งปวง...มาติกา’ ดังนี้ หมายถึง การที่มาติกาถูกวางไว้ภายนอกมาติกาของธาตุกถา โดยอาการที่วางไว้ภายนอก หรืออีกนัยหนึ่ง หมายถึง การที่มาติกาถูกวางไว้ภายนอกมาติกาของธาตุกถา โดยไม่ได้วางกุศลเป็นต้น จนถึงอรณะไว้ในที่นี้ แต่ถูกวางไว้ในมาติกาของคัมภีร์อื่น โดยเป็นมาติกาของคัมภีร์นี้ และถูกประกาศไว้เช่นนั้น

සඞ්ගහො අසඞ්ගහොතිආදීසු සඞ්ගහො එකවිධොව, සො කස්මා ‘‘චතුබ්බිධො’’ති වුත්තොති? සඞ්ගහොති අත්ථං අවත්වා අනිද්ධාරිතත්ථස්ස සද්දස්සෙව වුත්තත්තා. සඞ්ගහො අසඞ්ගහොතිආදීසු සද්දෙසු සඞ්ගහසද්දො තාව අත්තනො අත්ථවසෙන චතුබ්බිධොති අයඤ්හෙත්ථත්ථො. අත්ථොපි වා අනිද්ධාරිතවිසෙසො සාමඤ්ඤෙන ගහෙතබ්බතං පත්තො ‘‘සඞ්ගහො අසඞ්ගහො’’තිආදීසු ‘‘සඞ්ගහො’’ති වුත්තොති න කොචි දොසො. නිද්ධාරිතෙ හි විසෙසෙ තස්ස එකවිධතා සියා, න තතො පුබ්බෙති. ජාතිසද්දස්ස සාපෙක්ඛසද්දත්තා ‘‘ජාතියා සඞ්ගහො’’ති වුත්තෙ ‘‘අත්තනො ජාතියා’’ති විඤ්ඤායති සම්බන්ධාරහස්ස අඤ්ඤස්ස අවුත්තත්තාති ජාතිසඞ්ගහොති රූපකණ්ඩෙ වුත්තො සජාතිසඞ්ගහො වුත්තො හොති.

ในบทว่า ‘สังคหะ อสังคหะ’ เป็นต้น สังคหะมีเพียงอย่างเดียวเท่านั้น เหตุไฉนจึงกล่าวว่า ‘มี ๔ อย่าง’ เล่า? เพราะคำว่า ‘สังคหะ’ ถูกกล่าวโดยไม่ได้กล่าวถึงความหมาย แต่กล่าวถึงเพียงคำที่มีความหมายที่ยังไม่ถูกกำหนด ความหมายในที่นี้คือ คำว่า ‘สังคหะ’ ในบทว่า ‘สังคหะ อสังคหะ’ เป็นต้น ย่อมมี ๔ อย่างโดยความหมายของตน หรืออีกนัยหนึ่ง ความหมายที่ยังไม่ถูกกำหนดรายละเอียด ได้ถึงความเป็นที่พึงถือเอาโดยทั่วไป เมื่อกล่าวว่า ‘สังคหะ’ ในบทว่า ‘สังคหะ อสังคหะ’ เป็นต้น ก็ไม่มีโทษใดๆ เพราะเมื่อกำหนดรายละเอียดแล้ว สังคหะนั้นจึงจะมีเพียงอย่างเดียว ไม่ใช่ก่อนหน้านั้น เพราะคำว่า ‘ชาติ’ เป็นคำที่ต้องอาศัยคำอื่น เมื่อกล่าวว่า ‘สังคหะโดยชาติ’ ย่อมเป็นที่เข้าใจว่า ‘โดยชาติของตน’ เพราะไม่ได้กล่าวถึงสิ่งอื่นที่ควรเกี่ยวข้อง เพราะเหตุนั้น สชาตสังคหะที่กล่าวไว้ในรูปกัณฑ์ จึงชื่อว่า ชาติสังคหะ

එත්ථ [Pg.6] නයමාතිකාය ‘‘සඞ්ගහො අසඞ්ගහො, සම්පයොගො විප්පයොගො’’ති ඉමෙ ද්වෙ පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජිතබ්බධම්මවිසෙසං අනිද්ධාරෙත්වා සාමඤ්ඤෙන ධම්මානං පුච්ඡනවිස්සජ්ජනනයඋද්දෙසා, අවසෙසා නිද්ධාරෙත්වා. ‘‘සඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිත’’න්ති හි ‘‘සඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතං අසඞ්ගහිත’’න්ති වත්තබ්බෙ එකස්ස අසඞ්ගහිතසද්දස්ස ලොපො දට්ඨබ්බො. තෙන සඞ්ගහිතවිසෙසවිසිට්ඨො යො අසඞ්ගහිතො ධම්මවිසෙසො, තන්නිස්සිතො අසඞ්ගහිතතාසඞ්ඛාතො පුච්ඡාවිස්සජ්ජනනයො උද්දිට්ඨො හොති, ‘‘සඞ්ගහිතෙනා’’ති ච විසෙසනෙ කරණවචනං දට්ඨබ්බං. එස නයො තතියාදීසු දසමාවසානෙසු නයුද්දෙසෙසු ඡට්ඨවජ්ජෙසු. තෙසුපි හි වුත්තනයෙන ද්වීහි ද්වීහි පදෙහි පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජිතබ්බධම්මවිසෙසනිද්ධාරණං කත්වා තත්ථ තත්ථ අන්තිමපදසදිසෙන තතියපදෙන පුච්ඡනවිස්සජ්ජනනයා උද්දිට්ඨාති. තත්ථ චතුත්ථපඤ්චමෙසු කත්තුඅත්ථෙ කරණනිද්දෙසො, සත්තමාදීසු ච චතූසු සහයොගෙ දට්ඨබ්බො, න දුතියතතියෙසු විය සමානාධිකරණෙ විසෙසනෙ. තත්ථ හි සභාවන්තරෙන සභාවන්තරස්ස විසෙසනං කතං, එතෙසු ධම්මන්තරෙන ධම්මන්තරස්සාති. එකාදසමාදීසු පන චතූසු ආදිපදෙනෙව ධම්මවිසෙසනිද්ධාරණං කත්වා ඉතරෙහි පුච්ඡනවිස්සජ්ජනනයා උද්දිට්ඨා. විසෙසනෙ එව චෙත්ථ කරණවචනං දට්ඨබ්බං. පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානඤ්හි නිස්සයභූතා ධම්මා සඞ්ගහිතතාදිවිසෙසෙන කරණභූතෙන සම්පයුත්තවිප්පයුත්තාදිභාවං අත්තනො විසෙසෙන්තීති.

ในแม่บทแห่งนัยนี้ การแสดงนัยแห่งการถามและการตอบธรรมทั้งหลายโดยทั่วไป เป็นการแสดงโดยไม่กำหนดธรรมพิเศษที่ควรถามและควรตอบ ๒ อย่างเหล่านี้ คือ “สงเคราะห์ ไม่สงเคราะห์” และ “สัมปยุต วิปปยุต” ส่วนที่เหลือเป็นการแสดงโดยกำหนดแล้ว. อนึ่ง ในคำว่า “สงเคราะห์แล้วไม่สงเคราะห์” พึงเห็นว่ามีการลบคำว่า “ไม่สงเคราะห์” ไป ๑ บท ในที่ที่ควรกล่าวว่า “สงเคราะห์แล้วไม่สงเคราะห์ ไม่สงเคราะห์”. ด้วยเหตุนั้น นัยแห่งการถามและการตอบที่อาศัยธรรมพิเศษที่ไม่สงเคราะห์ ซึ่งประกอบด้วยความพิเศษที่สงเคราะห์แล้ว อันนับว่าความไม่สงเคราะห์ จึงถูกแสดงไว้ และพึงเห็นว่าคำว่า “สงเคราะห์แล้ว” เป็นวจนะที่เป็นกรณะในการขยาย. นัยนี้มีอยู่ในนัยที่แสดงไว้ตั้งแต่ที่ ๓ จนถึงที่ ๑๐ เว้นที่ ๖. แม้ในนัยเหล่านั้น ก็มีการกำหนดธรรมพิเศษที่ควรถามและควรตอบด้วยบท ๒ บท ตามนัยที่กล่าวไว้ และนัยแห่งการถามและการตอบก็ถูกแสดงไว้ด้วยบทที่ ๓ ซึ่งเหมือนกับบทสุดท้ายในที่นั้นๆ. ในนัยที่ ๔ และที่ ๕ พึงเห็นว่ามีการแสดงกรณะในอรรถแห่งกัตตุ และใน ๔ นัยตั้งแต่ที่ ๗ พึงเห็นว่ามีการประกอบร่วมกัน ไม่เหมือนกับการขยายที่มีอธิกรณ์เสมอกันในนัยที่ ๒ และที่ ๓. ในนัยเหล่านั้น มีการขยายสภาวะอื่นด้วยสภาวะหนึ่ง แต่ในนัยเหล่านี้มีการขยายธรรมอื่นด้วยธรรมอื่น. ส่วนใน ๔ นัยตั้งแต่ที่ ๑๑ มีการกำหนดธรรมพิเศษด้วยบทแรกเท่านั้น และนัยแห่งการถามและการตอบก็ถูกแสดงไว้ด้วยบทที่เหลือ. พึงเห็นว่าในที่นี้ วจนะที่เป็นกรณะมีอยู่ในการขยายเท่านั้น. เพราะธรรมทั้งหลายที่เป็นที่อาศัยของการถามและการตอบ ย่อมขยายความเป็นสัมปยุตและวิปปยุตเป็นต้นของตน ด้วยความพิเศษคือความเป็นสงเคราะห์เป็นต้น ซึ่งเป็นเครื่องมือ.

විකප්පතොති විවිධකප්පනතො, විභාගතොති අත්ථො. සන්නිට්ඨානවසෙනාති අධිමොක්ඛසම්පයොගවසෙන. සන්නිට්ඨානවසෙන වුත්තා ච සබ්බෙ ච චිත්තුප්පාදා සන්නිට්ඨානවසෙන වුත්තසබ්බචිත්තුප්පාදා, තෙසං සාධාරණවසෙනාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. අධිමොක්ඛො හි සන්නිට්ඨානවසෙන වුත්තානං චිත්තුප්පාදානං සාධාරණවසෙන වුත්තො, ඉතරෙ සබ්බෙසන්ති. තත්ථ සාධාරණා පසටා පාකටා චාති ආදිතො පරිග්ගහෙතබ්බා, තස්මා තෙසං සඞ්ගහාදිපරිග්ගහත්ථං උද්දෙසො කතො, අසාධාරණාපි පන පරිග්ගහෙතබ්බාවාති තෙසු මහාවිසයෙන අඤ්ඤෙසම්පි සඞ්ගහාදිපරිග්ගහං දස්සෙතුං අධිමොක්ඛො උද්දිට්ඨො. ‘‘සන්නිට්ඨානවසෙන වුත්තා’’ති ච ධම්මසඞ්ගහවණ්ණනායං පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගෙ ච වචනං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සන්නිට්ඨානවසෙන යෙ වුත්තා, තෙසං සබ්බෙසං සාධාරණතොති පන අත්ථෙ සති [Pg.7] සාධාරණාසාධාරණෙසු වත්තබ්බෙසු යො අසාධාරණෙසු මහාවිසයො අධිමොක්ඛො, තස්ස වසෙන වුත්තසබ්බචිත්තුප්පාදසාධාරණතො ඵස්සාදයො සබ්බසාධාරණාති අධිමොක්ඛො ච අසාධාරණෙසු මහාවිසයොති කත්වා වුත්තො අඤ්ඤස්ස තාදිසස්ස අභාවාති අයමධිප්පායො දට්ඨබ්බො.

ชื่อว่า “วิกัปปะ” เพราะการจำแนกโดยประการต่างๆ มีอรรถว่าการแบ่งแยก. ชื่อว่า “โดยเป็นไปตามการตัดสินใจ” คือโดยเป็นไปตามการประกอบด้วยอธิโมกข์. จิตตุปบาททั้งปวงที่กล่าวโดยเป็นไปตามการตัดสินใจ คือจิตตุปบาททั้งปวงที่กล่าวโดยเป็นไปตามการตัดสินใจ, พึงเห็นอรรถในที่นี้ว่า “โดยเป็นไปตามความทั่วไปของจิตตุปบาทเหล่านั้น” อย่างนี้. อธิโมกข์นั้นแลถูกกล่าวโดยเป็นไปตามความทั่วไปของจิตตุปบาททั้งหลายที่กล่าวโดยเป็นไปตามการตัดสินใจ, ส่วนธรรมที่เหลือเป็นของจิตตุปบาททั้งปวง. ในที่นั้น ธรรมทั้งหลายที่ทั่วไป แผ่ไปแล้ว และปรากฏแล้ว พึงกำหนดรู้ก่อน, เพราะฉะนั้น การแสดงจึงถูกกระทำเพื่อประโยชน์แก่การกำหนดรู้การสงเคราะห์เป็นต้นของธรรมเหล่านั้น. ส่วนธรรมทั้งหลายที่ไม่ทั่วไปก็พึงกำหนดรู้ด้วย, เพราะฉะนั้น อธิโมกข์จึงถูกแสดงไว้เพื่อแสดงการกำหนดรู้การสงเคราะห์เป็นต้นของธรรมอื่นๆ ด้วย โดยมีวิสัยกว้างขวางในธรรมเหล่านั้น. และพึงทราบว่าคำว่า “กล่าวโดยเป็นไปตามการตัดสินใจ” นี้ กล่าวอ้างถึงคำในอรรถกถาธรรมสังคณีและในวิภังค์ปฏิจจสมุปบาท. อนึ่ง เมื่อมีอรรถว่า “โดยเป็นไปตามความทั่วไปของจิตตุปบาททั้งปวงที่กล่าวโดยเป็นไปตามการตัดสินใจ” อธิโมกข์ใดมีวิสัยกว้างขวางในธรรมที่ไม่ทั่วไป ซึ่งเป็นธรรมที่ควรกล่าวในบรรดาธรรมที่ทั่วไปและไม่ทั่วไป, เพราะความเป็นไปตามความทั่วไปของจิตตุปบาททั้งปวงที่กล่าวโดยเป็นไปตามอธิโมกข์นั้น ผัสสะเป็นต้นจึงเป็นธรรมที่ทั่วไปทั้งปวง และอธิโมกข์ก็ถูกกล่าวไว้โดยเป็นธรรมที่มีวิสัยกว้างขวางในธรรมที่ไม่ทั่วไป เพราะไม่มีธรรมอื่นเช่นนั้น นี้พึงเห็นว่าเป็นอัธยาศัย.

ජීවිතින්ද්‍රියං පනෙත්ථ රූපමිස්සකත්තා න වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං, චිත්තෙකග්ගතා පන අසමාධිසභාවා සාමඤ්ඤසද්දෙනෙව සාමඤ්ඤවිසෙසසද්දෙහි ච සමාධිසභාවා විසෙසසද්දවචනීයං අඤ්ඤං බ්‍යාපෙතබ්බං නිවත්තෙතබ්බඤ්ච නත්ථීති අනඤ්ඤබ්‍යාපකනිවත්තකසාමඤ්ඤවිසෙසදීපනතො තස්සෙව ධම්මස්ස භෙදදීපකෙහි වත්තබ්බා, න සුඛාදිසභාවා වෙදනා විය වුත්තලක්ඛණවිපරීතෙහි සාමඤ්ඤවිසෙසසද්දෙහෙව, තස්මා ‘‘චිත්තෙකග්ගතා’’ති අයං සාමඤ්ඤසද්දො සමාධිසභාවෙ විසෙසසද්දනිරපෙක්ඛො පවත්තමානො සයමෙව විසෙසසද්දමාපජ්ජිත්වා අසමාධිසභාවමෙව පකාසෙය්‍ය, ඉතරො ච සමාධිසභාවමෙවාති ද්විධා භින්නා චිත්තෙකග්ගතා අසාධාරණා චෙව අප්පවිසයා චාති ඉධ උද්දෙසං න අරහති. අභින්නාපි වා ඵස්සාදීනං විය පාකටත්තාභාවතො අඤ්ඤධම්මනිස්සයෙන වත්තබ්බතො ච සා ජීවිතඤ්ච න අරහතීති න උද්දිට්ඨාති.

พึงทราบว่า ชีวิตินทรีย์ในที่นี้ไม่ได้กล่าวไว้เพราะความเป็นธรรมที่ปนกับรูป. ส่วนจิตเตกัคคตาที่มีสภาวะไม่เป็นสมาธิ ควรกล่าวด้วยศัพท์ทั่วไปเท่านั้น และจิตเตกัคคตาที่มีสภาวะเป็นสมาธิ ควรกล่าวด้วยศัพท์ที่แสดงความแตกต่างของธรรมนั้นเอง เพราะการแสดงศัพท์ทั่วไปและศัพท์พิเศษที่ไม่แผ่ไปและไม่ห้ามธรรมอื่น โดยที่ไม่มีธรรมอื่นที่ควรแผ่ไปและควรห้ามซึ่งควรกล่าวด้วยศัพท์พิเศษ ไม่เหมือนกับเวทนาที่มีสภาวะเป็นสุขเป็นต้น ซึ่งควรกล่าวด้วยศัพท์ทั่วไปและศัพท์พิเศษที่ตรงกันข้ามกับลักษณะที่กล่าวไว้. เพราะฉะนั้น ศัพท์ทั่วไปว่า “จิตเตกัคคตา” นี้ เมื่อเป็นไปโดยไม่ต้องอาศัยศัพท์พิเศษในสภาวะที่เป็นสมาธิ ก็พึงประกาศสภาวะที่ไม่เป็นสมาธิด้วยตนเอง และศัพท์พิเศษก็พึงประกาศสภาวะที่เป็นสมาธิเท่านั้น. ด้วยเหตุนี้ จิตเตกัคคตาที่แตกต่างกันเป็น ๒ อย่าง คือไม่ทั่วไปและมีวิสัยน้อย จึงไม่ควรแก่การแสดงในที่นี้. หรือแม้จิตเตกัคคตาที่ไม่แตกต่างกัน ก็ไม่ควรแก่การแสดงในที่นี้ และชีวิตินทรีย์ก็ไม่ควรแก่การแสดง เพราะไม่มีความเป็นธรรมที่ปรากฏเหมือนผัสสะเป็นต้น และเพราะควรกล่าวโดยอาศัยธรรมอื่น.

මාතිකාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาแม่บทจบแล้ว.

2. නිද්දෙසවණ්ණනා

๒. อรรถกถาแห่งนิเทศ.

1. පඨමනයො සඞ්ගහාසඞ්ගහපදවණ්ණනා

๑. นัยที่ ๑ อรรถกถาบทว่า สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์.

1. ඛන්ධපදවණ්ණනා

๑. อรรถกถาบทว่า ขันธ์.

6. ඛන්ධායතනධාතුයොමහන්තරෙ [Pg.8] අභිඤ්ඤෙය්‍යධම්මභාවෙන වුත්තා, තෙසං පන සභාවතො අභිඤ්ඤාතානං ධම්මානං පරිඤ්ඤෙය්‍යතාදිවිසෙසදස්සනත්ථං සච්චානි, අධිපතියාදිකිච්චවිසෙසදස්සනත්ථං ඉන්ද්‍රියාදීනි ච වුත්තානීති සච්චාදිවිසෙසො විය සඞ්ගහාසඞ්ගහවිසෙසො ච අභිඤ්ඤෙය්‍යනිස්සිතො වුච්චමානො සුවිඤ්ඤෙය්‍යො හොතීති ‘‘තීහි සඞ්ගහො. තීහි අසඞ්ගහො’’ති නයමුඛමාතිකා ඨපිතාති වෙදිතබ්බා. එවඤ්ච කත්වා ‘‘චතූහී’’ති වුත්තා සම්පයොගවිප්පයොගා ච අභිඤ්ඤෙය්‍යනිස්සයෙන ඛන්ධාදීහෙව පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජිතාති. රූපක්ඛන්ධො එකෙන ඛන්ධෙනාති යෙ ධම්මා ‘‘රූපක්ඛන්ධො’’ති වුච්චන්ති, තෙසං පඤ්චසු ඛන්ධෙසු රූපක්ඛන්ධභාවෙන සභාගතා හොතීති රූපක්ඛන්ධභාවසඞ්ඛාතෙන, රූපක්ඛන්ධවචනසඞ්ඛාතෙන වා ගණනෙන සඞ්ගහං ගණනං දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘යඤ්හි කිඤ්චී’’තිආදි. රූපක්ඛන්ධොති හි සඞ්ගහිතබ්බධම්මො දස්සිතො. යෙන සඞ්ගහෙන සඞ්ගය්හති, තස්ස සඞ්ගහස්ස දස්සනං ‘‘එකෙන ඛන්ධෙනා’’ති වචනං. පඤ්චසු ඛන්ධගණනෙසු එකෙන ඛන්ධගණනෙන ගණිතොති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො. යස්මා ච ඛන්ධාදිවචනෙහි සඞ්ගහො වුච්චති, තස්මා උපරි ‘‘ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා’’තිආදිං වක්ඛතීති.

๖. ในท่ามกลางขันธ์ อายตนะ และธาตุทั้งหลาย กล่าวไว้โดยความเป็นธรรมที่ควรรู้ยิ่ง (อภิญเญยยธรรม), ส่วนสัจจะทั้งหลาย กล่าวไว้เพื่อแสดงความพิเศษมีภาวะที่เป็นธรรมที่ควรแก่การกำหนดรู้ (ปริญเญยยธรรม) เป็นต้น ของธรรมทั้งหลายที่รู้ยิ่งแล้วโดยสภาวะนั้น และอินทรีย์เป็นต้น กล่าวไว้เพื่อแสดงความพิเศษแห่งกิจมีอธิปติเป็นต้น, ความพิเศษมีสัจจะ เป็นต้น และความพิเศษแห่งสังคหะและอสังคหะ เมื่อกล่าวโดยอาศัยธรรมที่ควรรู้ยิ่ง ย่อมเป็นสิ่งที่รู้ได้ง่าย, พึงทราบว่า มาติกาแห่งนัยคือ ‘สงเคราะห์ด้วย ๓ ไม่สงเคราะห์ด้วย ๓’ จึงตั้งไว้แล้ว. เมื่อทำอย่างนี้แล้ว สัมปยุตและวิปปยุตที่กล่าวว่า ‘ด้วย ๔’ ก็ถามและตอบโดยอาศัยธรรมที่ควรรู้ยิ่งคือขันธ์เป็นต้นนั่นเอง. คำว่า ‘รูปขันธ์ด้วยขันธ์หนึ่ง’ หมายถึง ธรรมเหล่าใดที่เรียกว่า ‘รูปขันธ์’, ธรรมเหล่านั้นย่อมมีความเป็นส่วนเดียวกันโดยความเป็นรูปขันธ์ในขันธ์ ๕ ด้วยการนับโดยความเป็นรูปขันธ์ หรือด้วยการนับโดยคำว่ารูปขันธ์ จึงแสดงการสงเคราะห์คือการนับ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่ง’ เป็นต้น. เพราะคำว่า ‘รูปขันธ์’ แสดงธรรมที่พึงสงเคราะห์. คำว่า ‘ด้วยขันธ์หนึ่ง’ เป็นการแสดงการสงเคราะห์นั้นว่าสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ใด. นี้เป็นอรรถในที่นี้ว่า นับด้วยการนับขันธ์หนึ่งในบรรดาการนับขันธ์ ๕. และเพราะการสงเคราะห์กล่าวด้วยคำมีขันธ์เป็นต้น เพราะฉะนั้น ในภายหลังท่านจึงจะกล่าวว่า ‘สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์’ เป็นต้น.

අසඞ්ගහනයනිද්දෙසෙති ඉදං ‘‘සඞ්ගහො අසඞ්ගහො’’ති එතස්සෙව නයස්ස එකදෙසනයභාවෙන වුත්තං, න නයන්තරතායාති දට්ඨබ්බං. රූපක්ඛන්ධමූලකායෙව චෙත්ථ දුකතිකචතුක්කා දස්සිතාති එතෙන වෙදනාක්ඛන්ධමූලකා පුරිමෙන යොජියමානෙ විසෙසො නත්ථීති පච්ඡිමෙහෙව යොජෙත්වා තයො දුකා ද්වෙ තිකා එකො චතුක්කො, සඤ්ඤාක්ඛන්ධමූලකා ද්වෙ දුකා එකො තිකො, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධමූලකො එකො දුකොති එතෙ ලබ්භන්තීති දස්සෙති. තෙසං පන භෙදතො පඤ්චකපුච්ඡාවිස්සජ්ජනානන්තරං පුච්ඡාවිස්සජ්ජනං කාතබ්බං සංඛිත්තන්ති දට්ඨබ්බං, වුත්තනයෙන වා සක්කා ඤාතුන්ති පාළිං න ආරොපිතන්ති.

ในการแสดงนัยแห่งอสังคหะนี้ พึงทราบว่า คำนี้กล่าวไว้โดยความเป็นนัยเพียงส่วนหนึ่งของนัยนั้นเองคือ ‘สังคหะ อสังคหะ’ ไม่ใช่โดยความเป็นนัยอื่น. และในที่นี้แสดงทุกะ ติกะ และจตุกะ โดยมีรูปขันธ์เป็นมูลเท่านั้น, ด้วยเหตุนี้ เมื่อนำไปประกอบกับธรรมที่มีเวทนาขันธ์เป็นมูลในก่อน ก็ไม่มีความพิเศษ จึงนำไปประกอบกับธรรมในภายหลังเท่านั้น จึงได้ทุกะ ๓ ติกะ ๒ จตุกะ ๑ ที่มีเวทนาขันธ์เป็นมูล, และได้ทุกะ ๒ ติกะ ๑ ที่มีสัญญาขันธ์เป็นมูล, และได้ทุกะ ๑ ที่มีสังขารขันธ์เป็นมูล. พึงทราบว่า การถามและการตอบโดยย่อ พึงทำหลังจากถามและตอบปัญจกะโดยจำแนกธรรมเหล่านั้น, หรือพึงทราบได้ตามนัยที่กล่าวไว้แล้ว ท่านจึงไม่ได้ยกขึ้นสู่บาลี.

ආයතනපදාදිවණ්ණනා

การพรรณนาบทมีอายตนะเป็นต้น

40. යස්මා [Pg.9] ච දුකතිකෙසූති යදිපි එකකෙපි සදිසං විස්සජ්ජනං, එකකෙ පන සදිසවිස්සජ්ජනානං චක්ඛුන්ද්‍රියසොතින්ද්‍රියසුඛින්ද්‍රියාදීනං දුකාදීසු අසදිසවිස්සජ්ජනං දිට්ඨං. න හෙත්ථ චක්ඛුසොතචක්ඛුසුඛින්ද්‍රියදුකානං අඤ්ඤමඤ්ඤසදිසවිස්සජ්ජනං, නාපි දුකෙහි තිකස්ස, ඉධ පන දුක්ඛසමුදයදුක්ඛමග්ගදුකානං අඤ්ඤමඤ්ඤං තිකෙන ච සදිසං විස්සජ්ජනන්ති දුකතිකෙස්වෙව සදිසවිස්සජ්ජනතං සමුදයානන්තරං මග්ගසච්චස්ස වචනෙ කාරණං වදති.

๔๐. ในคำว่า 'ในทุกะและติกะทั้งหลาย' นี้ มีอธิบายว่า แม้ในเอกกะจะมีการวิสัชนาที่เหมือนกันก็จริง, แต่ในเอกกะมีการวิสัชนาที่ไม่เหมือนกันของจักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ และสุขินทรีย์ เป็นต้น ที่เห็นในทุกะเป็นต้น. ในที่นี้ไม่มีการวิสัชนาที่เหมือนกันของจักขุโสตทุกะ และจักขุสุขินทรีย์ทุกะ, ทั้งไม่มีการวิสัชนาที่เหมือนกันของทุกะกับติกะ, แต่ในที่นี้มีการวิสัชนาที่เหมือนกันของทุกขสมุทยทุกะและทุกขมรรคทุกะกับติกะ, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวเหตุในการกล่าวถึงมรรคสัจจะต่อจากสมุทยสัจจะว่า มีการวิสัชนาที่เหมือนกันในทุกะและติกะเท่านั้น.

6. පටිච්චසමුප්පාදවණ්ණනා

๖. การพรรณนาปฏิจจสมุปบาท

61. ‘‘පුච්ඡං අනාරභිත්වා අවිජ්ජා එකෙන ඛන්ධෙන, අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා එකෙන ඛන්ධෙනා’’ති ලිඛිතබ්බෙපි පමාදවසෙන ‘‘අවිජ්ජා එකෙන ඛන්ධෙනා’’ති ඉදං න ලිඛිතන්ති දට්ඨබ්බං. සරූපෙකසෙසං වා කත්වා අවිජ්ජාවචනෙන අවිජ්ජාවිස්සජ්ජනං දස්සිතන්ති. සබ්බම්පි විපාකවිඤ්ඤාණන්ති එත්ථ විපාකග්ගහණෙන විසෙසනං න කාතබ්බං. කුසලාදීනම්පි හි විඤ්ඤාණානං ධාතුකථායං සඞ්ඛාරපච්චයාවිඤ්ඤාණාදිපදෙහි සඞ්ගහිතතා විප්පයුත්තෙනසඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතපදනිද්දෙසෙ ‘‘විපාකා ධම්මා’’ති ඉමස්ස විස්සජ්ජනාසදිසෙන තෙසං විස්සජ්ජනෙන දස්සිතා, ඉධ ච නාමරූපස්ස එකාදසහායතනෙහි සඞ්ගහවචනෙන අකම්මජානම්පි සඞ්ගහිතතා විඤ්ඤායතීති.

๖๑. พึงทราบว่า แม้เมื่อควรจะเขียนว่า ‘อวิชชาด้วยขันธ์หนึ่ง, อวิชชาปัจจยา สังขารา ด้วยขันธ์หนึ่ง’ แต่ด้วยความเผลอเรอจึงไม่ได้เขียนคำว่า ‘อวิชชาด้วยขันธ์หนึ่ง’ นี้ไว้. หรือมิฉะนั้น ท่านทำเป็นสรูปเอกเสสแล้วแสดงการวิสัชนาอวิชชาด้วยคำว่าอวิชชานั่นเอง. ในคำว่า ‘วิบากวิญญาณทั้งหมด’ นี้ ไม่พึงทำวิเสสนะด้วยการถือเอาคำว่า ‘วิบาก’. เพราะวิญญาณแม้ที่เป็นกุศลเป็นต้น ก็ปรากฏว่าสงเคราะห์เข้าด้วยบทมีสังขารปัจจยา วิญญาณเป็นต้นในธาตุกถา และปรากฏด้วยการวิสัชนาของวิญญาณเหล่านั้นที่เหมือนกับการวิสัชนาคำว่า ‘วิบากธรรม’ ในการแสดงบทที่สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ด้วยวิปปยุต, และในที่นี้ก็รู้ได้ว่า แม้ธรรมที่ไม่ใช่กรรมชก็สงเคราะห์เข้าด้วยการกล่าวว่านามรูปสงเคราะห์ด้วยอายตนะ ๑๑.

71. ජායමානපරිපච්චමානභිජ්ජමානානං ජායමානාදිභාවමත්තත්තා ජාතිජරාමරණානි පරමත්ථතො විනිබ්භුජ්ජිත්වා අනුපලබ්භමානානි පරමත්ථානං සභාවමත්තභූතානි, තානි රූපස්ස නිබ්බත්තිපාකභෙදභූතානි රුප්පනභාවෙන ගය්හන්තීති රූපක්ඛන්ධධම්මසභාගානි, අරූපානං පන නිබ්බත්තිආදිභූතානි රූපකලාපජාතිආදීනි විය සහුප්පජ්ජමානචතුක්ඛන්ධකලාපනිබ්බත්තිආදිභාවතො එකෙකභූතානි වෙදියනසඤ්ජානනවිජානනෙහි එකන්තපරමත්ථකිච්චෙහි අගය්හමානානි සඞ්ඛතාභිසඞ්ඛරණෙන අනෙකන්තපරමත්ථකිච්චෙන ගය්හන්තීති සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මසභාගානි, තථා දුවිධානිපි තානි චක්ඛායතනාදීහි එකන්තපරමත්ථකිච්චෙහි අගය්හමානානි නිස්සත්තට්ඨෙන ධම්මායතනධම්මධාතුධම්මෙහි සභාගානි, තෙන තෙහි ඛන්ධාදීහි සඞ්ගය්හන්තීති ‘‘ජාති ද්වීහි ඛන්ධෙහී’’තිආදිමාහ.

๗๑. เพราะชาติ ชรา และมรณะ ของธรรมที่กำลังเกิดขึ้น กำลังแก่ และกำลังแตกสลาย เป็นเพียงภาวะแห่งการเกิดขึ้นเป็นต้นเท่านั้น เมื่อแยกออกจากปรมัตถธรรมแล้ว ย่อมไม่มีปรากฏโดยปรมัตถ์ เป็นเพียงสภาวะของปรมัตถธรรมนั่นเอง, ธรรมเหล่านั้นเป็นความเกิดขึ้น ความแก่ และความแตกสลายของรูป ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าโดยภาวะแห่งการบีบคั้น (รุปปนภาวะ) จึงเป็นส่วนเดียวกันกับธรรมที่เป็นรูปขันธ์, ส่วนธรรมเหล่านั้นที่เป็นความเกิดขึ้นเป็นต้นของอรูป ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าโดยกิจที่ไม่ใช่ปรมัตถ์โดยส่วนเดียวคือการปรุงแต่งอันเป็นสังขตะ เพราะไม่ถูกสงเคราะห์เข้าด้วยกิจที่เป็นปรมัตถ์โดยส่วนเดียวคือการเสวย การจำได้ และการรู้แจ้ง โดยความเป็นความเกิดขึ้นเป็นต้นของกลุ่มขันธ์ ๔ ที่เกิดพร้อมกัน เหมือนการเกิดขึ้นเป็นต้นของกลุ่มรูป จึงเป็นส่วนเดียวกันกับธรรมที่เป็นสังขารขันธ์, อนึ่ง ธรรมเหล่านั้นแม้ทั้งสองอย่าง ย่อมเป็นส่วนเดียวกันกับธรรมที่เป็นธัมมายตนะและธัมมธาตุโดยความเป็นสภาพที่มิใช่สัตว์ เพราะไม่ถูกสงเคราะห์เข้าด้วยกิจที่เป็นปรมัตถ์โดยส่วนเดียวมีจักขายตนะเป็นต้น, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ชาติด้วยขันธ์ ๒’ เป็นต้น.

පඨමනයසඞ්ගහාසඞ්ගහපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาบทว่าสังคหะและอสังคหะแห่งนัยที่ ๑ จบแล้ว.

2. දුතියනයො සඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා

๒. นัยที่ ๒ การพรรณนาบทว่าสงเคราะห์แล้วและไม่สงเคราะห์แล้ว

171. සඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදනිද්දෙසෙ [Pg.10] යං තං උද්දෙසෙ අසඞ්ගහිතතාය පුච්ඡිතබ්බං විස්සජ්ජිතබ්බඤ්ච සඞ්ගහිතතාවිසිට්ඨං අසඞ්ගහිතං ධම්මජාතං නිද්ධාරිතං, තදෙව තාව දස්සෙන්තො ‘‘චක්ඛායතනෙන යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා ආයතනධාතුසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා’’ති ආහ. සබ්බත්ථ ඛන්ධාදිසඞ්ගහසාමඤ්ඤානං නිච්චං විසෙසාපෙක්ඛත්තා භෙදනිස්සිතත්තා ච පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානං සවිසෙසාව ඛන්ධාදිගණනා සුද්ධා. තත්ථ සඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතවචනමත්තෙන ධම්මවිසෙසස්ස නිද්ධාරිතත්තා තීසු සඞ්ගහෙසු එකෙන ද්වීහි වා යෙ සඞ්ගහිතා හුත්වා අඤ්ඤෙහි අසඞ්ගහිතා, තෙයෙව ධම්මා ‘‘ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා ආයතනධාතුසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා’’ති එත්තකෙනෙව දස්සෙතබ්බා සියුං, තෙසං පන එවංවිධානං අසම්භවා නයමාතිකාය ච අබ්භන්තරබාහිරමාතිකාපෙක්ඛත්තා උද්දෙසෙපි යං යං රූපක්ඛන්ධාදීසු අරණන්තෙසු සඞ්ගාහකං, තං තං අපෙක්ඛිත්වා සඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතං නිද්ධාරිතන්ති විඤ්ඤායතීති තෙන තෙන සඞ්ගාහකෙන යථානිද්ධාරිතං ධම්මං නියමෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛායතනෙනා’’තිආදිමාහ. යත්ථ හි පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජිතබ්බධම්මවිසෙසනිද්ධාරණං නත්ථි, තස්මිං පඨමනයෙ ඡට්ඨනයෙ ච පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජිතබ්බභාවෙන, ඉතරෙසු ච යං යං පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජිතබ්බං නිද්ධාරිතං, තස්ස තස්ස නියාමකභාවෙන රූපක්ඛන්ධාදයො අරණන්තා උද්දිට්ඨාති.

๑๗๑. ในบทนิเทศว่าด้วยธรรมที่สงเคราะห์ได้และสงเคราะห์ไม่ได้นั้น เพื่อจะแสดงธรรมที่ถูกกำหนดไว้ว่าพึงถามและพึงตอบโดยความเป็นธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ในบทอุทเทส อันมีความพิเศษคือความที่สงเคราะห์ได้ ท่านจึงกล่าวว่า 'โดยจักขายตนะ ธรรมทั้งหลายเหล่าใดที่สงเคราะห์ได้ด้วยขันธ์สังคหะ แต่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยอายตนสังคหะและธาตุสังคหะ' เพราะความที่สังคหะมีขันธ์เป็นต้นโดยทั่วไป ย่อมมุ่งหมายความพิเศษอยู่เสมอ และเพราะความที่การถามและการตอบอาศัยความแตกต่างกัน การนับขันธ์เป็นต้นที่ประกอบด้วยความพิเศษจึงเป็นสิ่งที่บริสุทธิ์ ในที่นั้น เพราะความที่ธรรมพิเศษถูกกำหนดไว้ด้วยเพียงคำว่า 'สงเคราะห์ได้และสงเคราะห์ไม่ได้' ธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์ได้ด้วยสังคหะหนึ่งหรือสองในสังคหะสาม แล้วสงเคราะห์ไม่ได้ด้วยสังคหะอื่น พึงแสดงด้วยเพียงเท่านี้ว่า 'สงเคราะห์ได้ด้วยขันธ์สังคหะ แต่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยอายตนสังคหะและธาตุสังคหะ' แต่เพราะธรรมเห็นปานนั้นไม่มีอยู่ และเพราะความที่นยมมาติกาอาศัยอัพภันตรมาติกาและพาหิรมาติกา จึงพึงทราบว่า แม้ในบทอุทเทส ธรรมที่สงเคราะห์ได้และสงเคราะห์ไม่ได้ถูกกำหนดไว้โดยอาศัยธรรมที่เป็นเครื่องสงเคราะห์แต่ละอย่างในธรรมทั้งหลายมีรูปขันธ์เป็นต้น มีอรณธรรมเป็นที่สุด เพื่อจะแสดงธรรมที่ถูกกำหนดไว้ตามที่กำหนดด้วยเครื่องสงเคราะห์แต่ละอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า 'โดยจักขายตนะ' เป็นต้น ในที่ใดไม่มีการกำหนดธรรมพิเศษที่พึงถามและพึงตอบ ในนัยที่หนึ่งและนัยที่หก รูปขันธ์เป็นต้นมีอรณธรรมเป็นที่สุด ถูกแสดงไว้โดยความเป็นธรรมที่พึงถามและพึงตอบ และในนัยอื่น ๆ รูปขันธ์เป็นต้นมีอรณธรรมเป็นที่สุด ถูกแสดงไว้โดยความเป็นเครื่องกำหนดธรรมที่พึงถามและพึงตอบที่ถูกกำหนดไว้แต่ละอย่าง

තත්ථ ‘‘චක්ඛායතනෙන…පෙ… ඵොට්ඨබ්බධාතුයා’’ති කත්තුඅත්ථෙ කරණනිද්දෙසො දට්ඨබ්බො, ‘‘ඛන්ධසඞ්ගහෙන ආයතනසඞ්ගහෙන ධාතුසඞ්ගහෙනා’’ති කරණත්ථෙ. එත්ථ ච යෙන යෙන සඞ්ගාහකෙන ඛන්ධාදිසඞ්ගහෙසු තෙන තෙන සඞ්ගහෙතබ්බාසඞ්ගහෙතබ්බං අඤ්ඤං අත්ථි, තං තදෙව සඞ්ගාහකාසඞ්ගාහකභාවෙන උද්ධටං. රූපක්ඛන්ධෙන පන ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහෙතබ්බො අඤ්ඤො ධම්මො නත්ථි, තථා වෙදනාක්ඛන්ධාදීහි, න ච සො එව තස්ස සඞ්ගාහකො අසඞ්ගාහකො වා හොති. යඤ්ච ‘‘රූපක්ඛන්ධො එකෙන ඛන්ධෙන සඞ්ගහිතො’’ති වුත්තං, තඤ්ච න තස්සෙව තෙන සඞ්ගහිතතං සන්ධාය වුත්තං, රූපක්ඛන්ධභාවෙන පන රූපක්ඛන්ධවචනෙන වා ගහිතතං සන්ධාය වුත්තන්ති පකාසිතොයමත්ථො.

ในที่นั้น พึงทราบว่าบทนิเทศว่า 'โดยจักขายตนะ... (ไปจนถึง) ...โดยโผฏฐัพพธาตุ' เป็นการระบุด้วยตติยาวิภัตติในอรรถแห่งกัตตา ส่วนคำว่า 'ด้วยขันธ์สังคหะ ด้วยอายตนสังคหะ ด้วยธาตุสังคหะ' เป็นการระบุในอรรถแห่งกะระณะ ในที่นี้ ธรรมอื่นที่พึงสงเคราะห์และไม่พึงสงเคราะห์ด้วยเครื่องสงเคราะห์แต่ละอย่างในสังคหะมีขันธ์เป็นต้นนั้น มีอยู่ ธรรมนั้นนั่นแหละถูกยกขึ้นมาโดยความเป็นเครื่องสงเคราะห์และไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์ แต่ด้วยรูปขันธ์ ไม่มีธรรมอื่นที่พึงสงเคราะห์ด้วยขันธ์สังคหะ เช่นเดียวกับด้วยเวทนาขันธ์เป็นต้น และรูปขันธ์นั้นเองก็ไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์หรือไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์ของรูปขันธ์นั้น อนึ่ง คำที่กล่าวว่า 'รูปขันธ์ถูกสงเคราะห์ด้วยขันธ์หนึ่ง' นั้น มิได้กล่าวหมายถึงการที่รูปขันธ์นั้นเองถูกสงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์นั้น แต่กล่าวหมายถึงการที่รูปขันธ์ถูกถือเอาโดยความเป็นรูปขันธ์ หรือด้วยคำว่ารูปขันธ์ ความหมายนี้ถูกประกาศไว้แล้ว

යදි ච සො එව තෙන සඞ්ගය්හෙය්‍ය, සඞ්ගහිතෙනසම්පයුත්තවිප්පයුත්තපදනිද්දෙසෙ – ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධෙන යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා ආයතනසඞ්ගහෙන [Pg.11] සඞ්ගහිතා ධාතුසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා, තෙ ධම්මා තීහි ඛන්ධෙහි එකෙනායතනෙන සත්තහි ධාතූහි සම්පයුත්තා’’තිආදි වත්තබ්බං සියා, න ච වුත්තං, තස්මා යථා චිත්තං චිත්තෙන සම්පයුත්තං විප්පයුත්තඤ්ච න හොති, එවං රූපක්ඛන්ධො රූපක්ඛන්ධෙන සඞ්ගහිතො අසඞ්ගහිතො ච න හොති, තථා වෙදනාක්ඛන්ධාදයො වෙදනාක්ඛන්ධාදීහි. න හි සො එව තස්ස සභාගො විසභාගො චාති. තෙනෙව න එකදෙසා විය සමුදායස්ස, සමුදායො එකදෙසානං සඞ්ගාහකො අසඞ්ගාහකො ච. යථා රූපක්ඛන්ධො චක්ඛායතනාදීනං, ධම්මායතනං වෙදනාක්ඛන්ධාදීනං, සරණා ධම්මා චතුන්නං ඛන්ධානං. සමුදායන්තොගධානඤ්හි එකදෙසානං න විභාගො අත්ථි, යෙන තෙ සමුදායස්ස සමුදායො ච තෙසං සභාගො විසභාගො ච සියාති, තථා න සමුදායො එකදෙසසභාගවිසභාගානං සඞ්ගාහකො අසඞ්ගාහකො ච. යථා ධම්මායතනං සුඛුමරූපසභාගස්ස වෙදනාදිවිසභාගස්ස ච රූපක්ඛන්ධෙකදෙසස්ස ඛන්ධසඞ්ගහෙන, ජීවිතින්ද්‍රියං රූපාරූපජීවිතසභාගවිසභාගස්ස රූපක්ඛන්ධෙකදෙසස්ස සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙකදෙසස්ස ච ජීවිතවජ්ජස්ස ඛන්ධසඞ්ගහෙනෙව. න හි එකදෙසසභාගං සමුදායසභාගං, නාපි එකදෙසවිසභාගං සමුදායවිසභාගන්ති, තස්මා සතිපි අත්තතො අත්තනි අන්තොගධතො අත්තෙකදෙසසභාගතො ච අඤ්ඤස්ස අසඞ්ගාහකත්තෙ සඞ්ගාහකත්තමෙව එතෙසං නත්ථි, යෙන සඞ්ගහිතස්ස අසඞ්ගාහකා සියුන්ති සඞ්ගාහකත්තාභාවතො එව එවරූපානං අග්ගහණං වෙදිතබ්බං.

หากว่ารูปขันธ์นั้นเองพึงถูกสงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์นั้น ในบทนิเทศว่าด้วยธรรมที่สงเคราะห์ได้ สัมปยุตต์และวิปปยุตต์ พึงกล่าวคำว่า 'โดยเวทนาขันธ์ ธรรมทั้งหลายเหล่าใดที่สงเคราะห์ได้ด้วยขันธ์สังคหะ สงเคราะห์ได้ด้วยอายตนสังคหะ สงเคราะห์ได้ด้วยธาตุสังคหะ ธรรมเหล่านั้นสัมปยุตต์ด้วยขันธ์ ๓ ด้วยอายตนะ ๑ ด้วยธาตุ ๗' เป็นต้น แต่ก็มิได้กล่าวไว้ เพราะฉะนั้น เหมือนอย่างว่าจิตไม่สัมปยุตต์และไม่วิปปยุตต์กับจิตฉันใด รูปขันธ์ก็ไม่สงเคราะห์ได้และไม่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยรูปขันธ์ฉันนั้น เช่นเดียวกับเวทนาขันธ์เป็นต้นกับเวทนาขันธ์เป็นต้น เพราะรูปขันธ์นั้นเองไม่เป็นสภาคะและวิสภาคะของรูปขันธ์นั้น ด้วยเหตุนั้น ส่วนย่อยจึงไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์และไม่เป็นเครื่องไม่สงเคราะห์ของส่วนรวม เหมือนอย่างที่ส่วนรวมไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์และไม่เป็นเครื่องไม่สงเคราะห์ของส่วนย่อย เช่น รูปขันธ์เป็นเครื่องสงเคราะห์ของจักขายตนะเป็นต้น ธัมมายตนะเป็นเครื่องสงเคราะห์ของเวทนาขันธ์เป็นต้น สรณธรรมเป็นเครื่องสงเคราะห์ของขันธ์ ๔ เพราะส่วนย่อยที่รวมอยู่ในส่วนรวมนั้นไม่มีความแตกต่างกัน ซึ่งจะทำให้ส่วนย่อยเหล่านั้นเป็นสภาคะและวิสภาคะของส่วนรวม และส่วนรวมก็เป็นสภาคะและวิสภาคะของส่วนย่อยเหล่านั้น เช่นเดียวกัน ส่วนรวมก็ไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์และไม่เป็นเครื่องไม่สงเคราะห์ของส่วนย่อยที่เป็นสภาคะและวิสภาคะ เช่น ธัมมายตนะเป็นเครื่องสงเคราะห์ของส่วนย่อยของรูปขันธ์ที่เป็นสภาคะคือสุขุมรูป และที่เป็นวิสภาคะคือเวทนาเป็นต้น ด้วยขันธ์สังคหะ ชีวิตินทรีย์เป็นเครื่องสงเคราะห์ของส่วนย่อยของรูปขันธ์และส่วนย่อยของสังขารขันธ์ที่เว้นชีวิตินทรีย์ ที่เป็นสภาคะคือชีวิตรูปและอรูปชีวิต และที่เป็นวิสภาคะ ด้วยขันธ์สังคหะนั่นเอง เพราะส่วนย่อยที่เป็นสภาคะไม่เป็นสภาคะของส่วนรวม และส่วนย่อยที่เป็นวิสภาคะก็ไม่เป็นวิสภาคะของส่วนรวม เพราะฉะนั้น แม้จะมีความเป็นเครื่องไม่สงเคราะห์ของสิ่งอื่นโดยความเป็นของตน โดยความเป็นสิ่งที่รวมอยู่ในตน และโดยความเป็นสภาคะของส่วนย่อยของตน แต่สิ่งเหล่านี้ก็ไม่มีความเป็นเครื่องสงเคราะห์เลย ซึ่งจะทำให้เป็นเครื่องไม่สงเคราะห์ของสิ่งที่ถูกสงเคราะห์ได้ จึงพึงทราบว่า การไม่ถือเอาธรรมเห็นปานนี้ ก็เพราะไม่มีความเป็นเครื่องสงเคราะห์นั่นเอง

යං පන ‘‘ධම්මායතනං අසඞ්ඛතං ඛන්ධතො ඨපෙත්වා චතූහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහිත’’න්ති (ධාතු. 25), ‘‘චක්ඛායතනඤ්ච සොතායතනඤ්ච එකෙන ඛන්ධෙන සඞ්ගහිත’’න්ති (ධාතු. 26) ච වුත්තං, න තෙන එකදෙසානං සමුදායසඞ්ගාහකත්තං, සමුදායස්ස ච එකදෙසසඞ්ගාහකත්තං දස්සෙති, චතුක්ඛන්ධගණනභෙදෙහි පන ධම්මායතනස්ස ගණෙතබ්බාගණෙතබ්බභාවෙන පඤ්චධා භින්නතං, චක්ඛායතනාදීනං එකක්ඛන්ධගණනෙන ගණෙතබ්බතාය එකවිධතඤ්ච දස්සෙති. සඞ්ගාහකාසඞ්ගාහකනිරපෙක්ඛානං ගණෙතබ්බාගණෙතබ්බානං තංතංගණනෙහි ගණනදස්සනමත්තමෙව හි පඨමනයො කම්මකරණමත්තසබ්භාවා, දුතියාදයො පන සඞ්ගාහකාසඞ්ගාහකෙහි සඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතානං අගණනාදිදස්සනානි කත්තුකරණකම්මත්තයසබ්භාවා. තථා පඨමනයෙ තථා තථා ගණෙතබ්බාගණෙතබ්බභාවසඞ්ඛාතො තංතංඛන්ධාදිභාවාභාවො සභාගවිසභාගතා[Pg.12], දුතියාදීසු යථානිද්ධාරිතධම්මදස්සනෙ සඞ්ගාහකසඞ්ගහෙතබ්බානං සමානක්ඛන්ධාදිභාවො සභාගතා, තදභාවො ච විසභාගතා. පුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙසු තංතංඛන්ධාදිභාවාභාවො එවාති අයමෙතෙසං විසෙසොති.

อนึ่ง ข้อที่กล่าวไว้ว่า “ธัมมายตนะอันเป็นอสังขตะ เว้นจากความเป็นขันธ์แล้ว สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๔” (ธาตุ. ๒๕) และ “จักขายตนะและโสตายตนะสงเคราะห์ด้วยขันธ์เดียว” (ธาตุ. ๒๖) ข้อนั้นไม่ได้แสดงความเป็นผู้สงเคราะห์ของเอกเทศต่อหมู่ และความเป็นผู้สงเคราะห์ของหมู่ต่อเอกเทศ แต่แสดงความที่ธัมมายตนะเป็นของต่างกัน ๕ ประการ โดยความเป็นสิ่งที่ควรนับและไม่ควรนับด้วยการนับขันธ์ ๔ และความที่จักขายตนะเป็นต้นเป็นอย่างเดียวกัน โดยความเป็นสิ่งที่ควรนับด้วยการนับขันธ์เดียว เพราะว่านัยที่ ๑ มีภาวะเป็นเพียงกรรมและกรณะ จึงเป็นเพียงการแสดงการนับสิ่งที่ควรนับและไม่ควรนับ ซึ่งไม่เพ่งเล็งถึงผู้สงเคราะห์และผู้ไม่สงเคราะห์ ด้วยการนับนั้นๆ ส่วนนัยที่ ๒ เป็นต้น มีภาวะเป็นกัตตุ กรณะ และกรรมทั้ง ๓ จึงเป็นการแสดงการไม่นับเป็นต้น ของสิ่งที่สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ด้วยผู้สงเคราะห์และผู้ไม่สงเคราะห์ อนึ่ง ในนัยที่ ๑ ความเป็นหรือไม่เป็นขันธ์เป็นต้นนั้นๆ อันนับว่าเป็นภาวะที่ควรนับและไม่ควรนับอย่างนั้นๆ เป็นสภาคะและวิสภาคะ ในนัยที่ ๒ เป็นต้น ในการแสดงธรรมที่กำหนดไว้แล้ว ความเป็นขันธ์เป็นต้นที่เสมอกันของผู้สงเคราะห์และสิ่งที่ถูกสงเคราะห์ เป็นสภาคะ และความไม่มีขันธ์เป็นต้นที่เสมอกันนั้น เป็นวิสภาคะ ในการถามและตอบ ความเป็นหรือไม่เป็นขันธ์เป็นต้นนั้นๆ เท่านั้น นี้เป็นความพิเศษของนัยเหล่านี้

සමුදයසච්චසුඛින්ද්‍රියසදිසානි පන තෙහි සඞ්ගහෙතබ්බමෙව අත්ථි, න සඞ්ගහිතං අසඞ්ගහෙතබ්බන්ති අසඞ්ගාහකත්තාභාවතො න උද්ධටානි. දුක්ඛසච්චසදිසානි තෙහි විසභාගසමුදායභූතෙහි අනෙකක්ඛන්ධෙහි ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහෙතබ්බං, ඉතරෙහි අසඞ්ගහෙතබ්බඤ්ච නත්ථීති සඞ්ගාහකත්තාසඞ්ගාහකත්තාභාවතො. එවං සඞ්ගාහකත්තාභාවතො අසඞ්ගාහකත්තාභාවතො උභයාභාවතො ච යථාවුත්තසදිසානි අනුද්ධරිත්වා සඞ්ගාහකත්තාසඞ්ගාහකත්තභාවතො චක්ඛායතනාදීනෙව උද්ධටානීති වෙදිතබ්බානි. තත්ථ ‘‘චක්ඛායතනෙන යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා’’ති චක්ඛායතනවජ්ජා රූපධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතාති වෙදිතබ්බා, න රූපක්ඛන්ධොති. න හි එකදෙසො සමුදායසඞ්ගාහකොති දස්සිතමෙතන්ති.

อนึ่ง สิ่งที่คล้ายกับสมุทยสัจและสุขินทรีย์นั้น มีแต่สิ่งที่ควรสงเคราะห์ด้วยสิ่งเหล่านั้น ไม่ใช่ว่าสิ่งที่สงเคราะห์แล้วจะไม่พึงสงเคราะห์ เพราะไม่มีความเป็นผู้ไม่สงเคราะห์ จึงไม่ได้ยกขึ้น สิ่งที่คล้ายกับทุกขสัจนั้น ควรสงเคราะห์ด้วยขันธ์หลายอย่างอันเป็นหมู่ที่เป็นวิสภาคด้วยการสงเคราะห์โดยขันธ์ และไม่มีสิ่งที่ควรสงเคราะห์ด้วยสิ่งอื่น เพราะไม่มีความเป็นผู้สงเคราะห์และผู้ไม่สงเคราะห์ พึงทราบว่า สิ่งที่คล้ายกับที่กล่าวมาแล้วไม่ได้ยกขึ้น เพราะไม่มีความเป็นผู้สงเคราะห์ เพราะไม่มีความเป็นผู้ไม่สงเคราะห์ และเพราะไม่มีทั้งสองอย่าง แต่จักขายตนะเป็นต้นเท่านั้นที่ยกขึ้น เพราะมีความเป็นผู้สงเคราะห์และผู้ไม่สงเคราะห์ ในข้อนั้น พึงทราบว่า “ธรรมเหล่าใดอันจักขายตนะสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์โดยขันธ์” หมายถึง รูปธรรมเว้นจักขายตนะสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์โดยขันธ์ ไม่ใช่รูปขันธ์ เพราะข้อนี้แสดงไว้แล้วว่า เอกเทศไม่ใช่ผู้สงเคราะห์หมู่

අට්ඨකථායං පන ඛන්ධපදෙනාති ඛන්ධපදසඞ්ගහෙනාති අත්ථො, න සඞ්ගාහකෙනාති. ‘‘කෙනචි සඞ්ගාහකෙනා’’ති ඉදං පන ආනෙත්වා වත්තබ්බං. තං පන රූපක්ඛන්ධාදීසු න යුජ්ජතීති තං විස්සජ්ජනං රූපක්ඛන්ධාදීසු සඞ්ගාහකෙසු න යුජ්ජතීති අත්ථො. රූපක්ඛන්ධෙන හි…පෙ… සඞ්ගහිතොති එතෙන නයෙන චක්ඛායතනෙන රූපක්ඛන්ධොව සඞ්ගහිතො, සො ච අඩ්ඪෙකාදසහි ආයතනධාතූහි අසඞ්ගහිතො නාම නත්ථීති එවං චක්ඛායතනාදීනිපි න ගහෙතබ්බානීති ආපජ්ජතීති චෙ? නාපජ්ජති. න හි අඤ්ඤමත්තනිවාරණං එවසද්දස්ස අත්ථො, අථ ඛො සඞ්ගාහකතො අඤ්ඤනිවාරණං. සො චාතිආදි ච න නිරපෙක්ඛවචනං, අථ ඛො සඞ්ගාහකාපෙක්ඛන්ති. කථං? රූපක්ඛන්ධෙන හි රූපක්ඛන්ධොව සඞ්ගහිතොති යථා චක්ඛායතනෙන චක්ඛායතනතො අඤ්ඤම්පි ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතං අත්ථි, යං ආයතනධාතුසඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහිතං හොති, න එවං රූපක්ඛන්ධෙන රූපක්ඛන්ධතො අඤ්ඤං ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතං අත්ථි, යං ආයතනධාතුසඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහිතං සියා, රූපක්ඛන්ධෙන පන රූපක්ඛන්ධොව ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතොති අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො යුත්තො. සියා පනෙතං ‘‘සො එව රූපක්ඛන්ධො රූපක්ඛන්ධෙන ආයතනධාතුසඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහිතො හොතූ’’ති, තං නිවාරෙන්තො ආහ ‘‘සො ච අඩ්ඪෙකාදසහි ආයතනධාතූහි අසඞ්ගහිතො නාම නත්ථී’’ති[Pg.13]. එත්ථ ච ‘‘රූපක්ඛන්ධෙනා’’ති ආනෙත්වා වත්තබ්බං. තත්ථ රූපක්ඛන්ධො රූපක්ඛන්ධස්ස වා තදෙකදෙසානං වා චක්ඛාදීනං ආයතනධාතුසඞ්ගහෙහි සඞ්ගාහකො අසඞ්ගාහකො ච න හොතීති ඉමිනා පරියායෙන අසඞ්ගහිතතාය අභාවො වුත්තොති යුජ්ජති, න රූපක්ඛන්ධෙන රූපක්ඛන්ධස්ස තදෙකදෙසානං වා අඩ්ඪෙකාදසහි ආයතනධාතුසඞ්ගහෙහි සඞ්ගහිතතාය. න හි සා සඞ්ගහිතතා අත්ථි. යදි සියා, සඞ්ගහිතෙනසම්පයුත්තවිප්පයුත්තපදනිද්දෙසෙ රූපක්ඛන්ධොපි උද්ධරිතබ්බො සියා. තෙන හි තීහිපි සඞ්ගහෙහි රූපක්ඛන්ධො තදෙකදෙසො වා සඞ්ගහිතා සියුං, අත්ථි ච තෙසං විප්පයුත්තතාති.

อนึ่ง ในอรรถกถา คำว่า “ด้วยบทว่าขันธ์” หมายถึง ด้วยการสงเคราะห์โดยบทว่าขันธ์ ไม่ใช่ด้วยผู้สงเคราะห์ ส่วนคำว่า “ด้วยผู้สงเคราะห์บางอย่าง” นี้ พึงนำมากล่าว แต่ข้อนั้นไม่สมควรในรูปขันธ์เป็นต้น หมายความว่า คำวิสัชนานั้นไม่สมควรในรูปขันธ์เป็นต้นซึ่งเป็นผู้สงเคราะห์ ถ้าพึงกล่าวว่า “ด้วยรูปขันธ์…ฯลฯ…สงเคราะห์แล้ว” ด้วยนัยนี้ รูปขันธ์เท่านั้นอันจักขายตนะสงเคราะห์แล้ว และรูปขันธ์นั้นชื่อว่าไม่สงเคราะห์ด้วยอายตนะและธาตุ ๑๐ กับอีกกึ่งหนึ่ง ไม่มี ดังนั้น จักขายตนะเป็นต้นก็ไม่พึงถือเอาอย่างนี้ ก็จะถึงซึ่งความไม่สมควรหรือ? ไม่ถึง เพราะความหมายของศัพท์ว่า “เอวะ” (เท่านั้น) ไม่ใช่การห้ามเพียงอย่างอื่น แต่เป็นการห้ามอย่างอื่นจากผู้สงเคราะห์ และคำว่า “รูปขันธ์นั้น” เป็นต้น ไม่ใช่คำที่กล่าวโดยไม่เพ่งเล็งถึงสิ่งอื่น แต่เป็นคำที่กล่าวโดยเพ่งเล็งถึงผู้สงเคราะห์ อย่างไร? เพราะรูปขันธ์เท่านั้นอันรูปขันธ์สงเคราะห์แล้ว เหมือนอย่างที่จักขายตนะมีสิ่งอื่นจากจักขายตนะที่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์โดยขันธ์ ซึ่งไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์โดยอายตนะและธาตุ แต่รูปขันธ์ไม่มีสิ่งอื่นจากรูปขันธ์ที่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์โดยขันธ์ ซึ่งพึงไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์โดยอายตนะและธาตุ ดังนั้น รูปขันธ์เท่านั้นอันรูปขันธ์สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์โดยขันธ์ นี้เป็นอัธยาศัยที่สมควรในข้อนี้ อนึ่ง พึงมีคำถามว่า “ขอให้รูปขันธ์นั้นเท่านั้นอันรูปขันธ์ไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์โดยอายตนะและธาตุเถิด” ผู้ห้ามคำถามนั้นจึงกล่าวว่า “และรูปขันธ์นั้นชื่อว่าไม่สงเคราะห์ด้วยอายตนะและธาตุ ๑๐ กับอีกกึ่งหนึ่ง ไม่มี” ในข้อนี้ พึงนำคำว่า “ด้วยรูปขันธ์” มากล่าว ในข้อนั้น รูปขันธ์ไม่เป็นผู้สงเคราะห์และผู้ไม่สงเคราะห์ของรูปขันธ์ หรือของเอกเทศเหล่านั้น คือจักขุเป็นต้น ด้วยการสงเคราะห์โดยอายตนะและธาตุ ด้วยเหตุนี้ การกล่าวว่าไม่มีความเป็นสิ่งที่ไม่ได้สงเคราะห์จึงสมควร ไม่ใช่เพราะรูปขันธ์สงเคราะห์รูปขันธ์ หรือเอกเทศเหล่านั้นด้วยการสงเคราะห์โดยอายตนะและธาตุ ๑๐ กับอีกกึ่งหนึ่ง เพราะการสงเคราะห์นั้นไม่มีอยู่ ถ้ามีอยู่ รูปขันธ์ก็พึงถูกยกขึ้นในการแสดงบทว่าสัมปยุตต์และวิปปยุตต์ที่สงเคราะห์แล้ว เพราะฉะนั้น รูปขันธ์หรือเอกเทศนั้นพึงถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ทั้งสาม และมีความเป็นวิปปยุตต์ของสิ่งเหล่านั้น

එවං අසඞ්ගහිතතාය අභාවතො එතානි, අඤ්ඤානි චාති එත්ථාපි චක්ඛායතනාදීහි විය එතෙහි අඤ්ඤෙහි ච සඞ්ගහිතානං අසඞ්ගහිතතාය අභාවතො එතානි අඤ්ඤානි ච යථා වා තථා වා එතානි විය අයුජ්ජමානවිස්සජ්ජනත්තා එවරූපානි පදානි සඞ්ගාහකභාවෙන න ගහිතානීති අධිප්පායො.

ด้วยเหตุนี้ ในข้อที่ว่า “สิ่งเหล่านี้และสิ่งอื่น” นี้ก็เหมือนกัน เพราะไม่มีความเป็นสิ่งที่ไม่ได้สงเคราะห์ของสิ่งที่สงเคราะห์แล้วด้วยสิ่งเหล่านี้และสิ่งอื่น เหมือนจักขายตนะเป็นต้น และเพราะมีคำวิสัชนาที่ไม่สมควรเหมือนสิ่งเหล่านี้อย่างนั้นๆ บทมีรูปอย่างนี้จึงไม่ได้ถือเอาโดยความเป็นผู้สงเคราะห์ นี้เป็นอัธยาศัย

තත්ථ යං වුත්තං ‘‘රූපක්ඛන්ධෙන හි රූපක්ඛන්ධොව සඞ්ගහිතො’’ති, තං තෙනෙව තස්ස සඞ්ගහිතත්තාසඞ්ගහිතත්තාභාවදස්සනෙන නිවාරිතං. යඤ්හෙත්ථ අග්ගහණෙ කාරණං වුත්තං, තඤ්ච සතිපි සඞ්ගහිතත්තෙ අසඞ්ගහිතතාය අභාවතොති විඤ්ඤායමානං සමුදයසච්චාදීසු යුජ්ජෙය්‍ය සති තෙහි සඞ්ගහිතෙ තදසඞ්ගහිතත්තාභාවතො. රූපක්ඛන්ධාදීහි පන සඞ්ගහිතමෙව නත්ථි, කුතො තස්ස අසඞ්ගහිතතා භවිස්සති, තස්මා සඞ්ගාහකත්තාභාවො එවෙත්ථ අග්ගහණෙ කාරණන්ති යුත්තං. සඞ්ගහිතත්තාභාවෙන අසඞ්ගහිතත්තං යදිපි රූපක්ඛන්ධාදිනා අත්තනො අත්තනි අන්තොගධස්ස අත්තෙකදෙසසභාගස්ස ච නත්ථි, අඤ්ඤස්ස පන අත්ථීති න දුක්ඛසච්චාදීසු විය උභයාභාවො චෙත්ථ අග්ගහණෙ කාරණං භවිතුං යුත්තොති. ධම්මායතනජීවිතින්ද්‍රියාදීනඤ්ච ඛන්ධචතුක්කදුකාදිසඞ්ගාහකත්තෙ සති න තෙසං සඞ්ගහිතානං තෙහි ධම්මායතනජීවිතින්ද්‍රියාදීහි ආයතනධාතුසඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහිතතා නත්ථීති අසඞ්ගහිතතාය අභාවො අනෙකන්තිකො, තස්මා පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව අග්ගහිතානං අග්ගහණෙ, ගහිතානඤ්ච ගහණෙ කාරණං වෙදිතබ්බන්ති.

ในข้อนั้น คำที่กล่าวว่า ‘รูปขันธ์ย่อมสงเคราะห์รูปขันธ์นั่นเอง’ นั้น ถูกห้ามแล้วด้วยการแสดงว่าไม่มีภาวะแห่งการสงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ของรูปขันธ์นั้นด้วยรูปขันธ์นั้นเอง อนึ่ง เหตุที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า ‘ในการไม่ถือเอา’ นั้น เมื่อเข้าใจว่า ‘เพราะไม่มีภาวะแห่งการไม่ถูกสงเคราะห์ แม้จะถูกสงเคราะห์แล้วก็ตาม’ ก็จะพึงสมควรในสมุทยสัจจะ เป็นต้น เมื่อสิ่งเหล่านั้นถูกสงเคราะห์แล้ว เพราะไม่มีภาวะแห่งการไม่ถูกสงเคราะห์ของสิ่งนั้น แต่สิ่งถูกสงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์เป็นต้นนั้นไม่มีเลย ภาวะแห่งการไม่ถูกสงเคราะห์ของสิ่งนั้นจะมีมาแต่ที่ไหน เพราะฉะนั้น ความไม่มีภาวะเป็นเครื่องสงเคราะห์นั่นเอง จึงเป็นเหตุในการไม่ถือเอาในที่นี้ จึงสมควร ภาวะแห่งการไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยความไม่มีภาวะแห่งการถูกสงเคราะห์นั้น แม้จะไม่มีแก่ส่วนหนึ่งของตนที่รวมอยู่ในตน และแก่ส่วนที่มีสภาพเหมือนส่วนหนึ่งของตนด้วยรูปขันธ์เป็นต้น แต่ก็มีแก่สิ่งอื่น เพราะฉะนั้น ความไม่มีทั้งสองอย่างจึงไม่สมควรที่จะเป็นเหตุในการไม่ถือเอาในที่นี้ เหมือนในทุกขสัจจะ เป็นต้น อนึ่ง เมื่อธัมมายตนะ ชีวิตินทรีย์ เป็นต้น มีภาวะเป็นเครื่องสงเคราะห์ขันธ์ ๔ และทุกะ เป็นต้น ภาวะแห่งการไม่ถูกสงเคราะห์ของสิ่งเหล่านั้นที่ถูกสงเคราะห์แล้วด้วยธัมมายตนะ ชีวิตินทรีย์ เป็นต้น อันเป็นเครื่องสงเคราะห์อายตนะและธาตุนั้นไม่มี เพราะฉะนั้น ภาวะแห่งการไม่ถูกสงเคราะห์จึงไม่แน่นอน เพราะฉะนั้น พึงทราบเหตุในการไม่ถือเอาสิ่งที่ไม่ถูกถือเอา และในการถือเอาสิ่งที่ถูกถือเอาด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเอง

අනිදස්සනං පුනදෙව සප්පටිඝන්ති එත්ථ අනිදස්සනන්ති එතෙන ‘‘සනිදස්සනසප්පටිඝ’’න්ති එත්ථ වුත්තෙන සප්පටිඝසද්දෙන සද්ධිං යොජෙත්වා අනිදස්සනසප්පටිඝා [Pg.14] දස්සිතා. පුනදෙවාති එතෙන තත්ථෙව අවිසිට්ඨං සනිදස්සනපදං නිවත්තෙත්වා ගණ්හන්තො සනිදස්සනදුකපදං දස්සෙති. ‘‘චක්ඛායතනෙන චක්ඛායතනමෙවෙකං සඞ්ගහිත’’න්ති ඉදං න සක්කා වත්තුං. න හි ‘‘චක්ඛායතනෙන චක්ඛායතනං ආයතනසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිත’’න්ති ච ‘‘අසඞ්ගහිත’’න්ති ච වත්තබ්බන්ති දස්සිතොයං නයොති. එවං සබ්බත්ථ තස්සෙව සමුදායෙකදෙසානඤ්ච සඞ්ගාහකසඞ්ගහිතන්ති වචනෙසු අසඞ්ගාහකඅසඞ්ගහිතන්ති වචනෙසු ච තදවත්තබ්බතා යොජෙතබ්බා. අසඞ්ගාහකත්තාභාවතො එව හි චක්ඛායතනාදීනි චක්ඛායතනාදීහි අසඞ්ගහිතානීති න වුච්චන්ති, න සඞ්ගාහකත්තාභාවතොති.

ในบทว่า ‘อนิทัสสนะ สัปปฏิฆะ อีกนั่นแหละ’ นี้ บทว่า ‘อนิทัสสนะ’ นี้ เมื่อนำไปประกอบกับบทว่า ‘สัปปฏิฆะ’ ที่กล่าวไว้ในบทว่า ‘สนิทัสสนะ สัปปฏิฆะ’ ในที่นี้ ก็แสดงถึงอนิทัสสนะ สัปปฏิฆะ ด้วยบทว่า ‘ปุนะเทวะ’ (อีกนั่นแหละ) นี้ เมื่อห้ามบทว่า ‘สนิทัสสนะ’ ที่ไม่จำเพาะในที่นั้นนั่นเอง แล้วถือเอา ก็แสดงบทแห่งสนิทัสสนทุกะ คำว่า ‘จักขายตนะถูกสงเคราะห์ด้วยจักขายตนะนั่นเอง’ นี้ ไม่สามารถกล่าวได้ เพราะว่าไม่พึงกล่าวว่า ‘จักขายตนะถูกสงเคราะห์ด้วยจักขายตนะด้วยการสงเคราะห์อายตนะ’ และ ‘ไม่ถูกสงเคราะห์’ ดังนี้ นัยนี้ได้แสดงไว้แล้ว อย่างนี้ พึงประกอบความเป็นสิ่งที่กล่าวไม่ได้นั้นในคำว่า ‘เป็นเครื่องสงเคราะห์และถูกสงเคราะห์’ ของส่วนรวมและส่วนย่อยของสิ่งนั้นนั่นเอง และในคำว่า ‘ไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์และไม่ถูกสงเคราะห์’ ในที่ทั้งปวง เพราะว่าจักขายตนะเป็นต้น ไม่ถูกเรียกว่า ‘ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยจักขายตนะเป็นต้น’ ก็เพราะความไม่มีภาวะที่ไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์นั่นเอง ไม่ใช่เพราะความไม่มีภาวะเป็นเครื่องสงเคราะห์

දුතියනයසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาบทว่า ‘โดยธรรมที่สงเคราะห์แล้ว (แต่) ไม่ถูกสงเคราะห์’ ในนัยที่สอง จบแล้ว

3. තතියනයො අසඞ්ගහිතෙනසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා

๓. นัยที่สาม การพรรณนาบทว่า ‘โดยธรรมที่ไม่ถูกสงเคราะห์ (แต่) สงเคราะห์แล้ว’

179. අසඞ්ගහිතෙනසඞ්ගහිතපදනිද්දෙසෙ රූපක්ඛන්ධෙන ඛන්ධසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතෙසු වෙදනාදීනං තිණ්ණං ඛන්ධානං නිබ්බානස්ස ච සුඛුමරූපෙන සහ ආයතනධාතුසභාගත්තෙ සතිපි න සුඛුමරූපමෙව රූපක්ඛන්ධොති රූපක්ඛන්ධෙන ආයතනධාතුසභාගත්තං නත්ථි, තස්මා න තෙන තානි ආයතනධාතුසඞ්ගහෙහි සඞ්ගහිතානි. න කෙවලං සඞ්ගහිතානෙව, අසඞ්ගහිතානිපි තෙන තානි තෙහි සඞ්ගහෙහි න හොන්තෙව තදෙකදෙසෙන සුඛුමරූපෙන ආයතනධාතුසභාගත්තා, සඞ්ගහිතාභාවො එව පන ඉධාධිප්පෙතො, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධචක්ඛායතනාදීහි පන අසඞ්ගහිතා න තෙ තෙහි කථඤ්චි සම්මිස්සාති සබ්බථා තෙ තෙහි න සඞ්ගහිතා. දුක්ඛසච්චාදීහි ච පඤ්චක්ඛන්ධසමුදායභූතෙහි ඛන්ධසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතං නිබ්බානං රූපක්ඛන්ධෙන විය ආයතනධාතුසඞ්ගහෙහි සඞ්ගහිතං තෙහි න හොති, තස්මා සඞ්ගාහකත්තාභාවතො එව එවරූපානං අසඞ්ගාහකභාවෙන අග්ගහණං වෙදිතබ්බං, සනිබ්බානපඤ්චක්ඛන්ධසමුදායභූතානං පන අබ්‍යාකතධම්මාදීනං අසඞ්ගාහකත්තාභාවතොව. න හි තං කඤ්චි අත්ථි, යස්ස තෙ ඛන්ධසඞ්ගහෙන අසඞ්ගාහකා සියුං, න ච අත්තනො එකදෙසො අත්තෙකදෙසසභාගො ච අත්තනා අසඞ්ගහිතො හොතීති අත්තනා අසඞ්ගහිතසඞ්ගාහකත්තා පන වෙදනාක්ඛන්ධාදීනං ගහණං කතන්ති.

๑๗๙. ในการแสดงบทว่า ‘โดยธรรมที่ไม่ถูกสงเคราะห์ (แต่) สงเคราะห์แล้ว’ นั้น แม้เมื่อเวทนาขันธ์เป็นต้น ๓ ขันธ์ และนิพพานที่รูปขันธ์ไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์ มีสภาพเหมือนอายตนะและธาตุพร้อมด้วยสุขุมรูป แต่สุขุมรูปไม่ใช่รูปขันธ์นั่นเอง เพราะฉะนั้น ภาวะที่มีสภาพเหมือนอายตนะและธาตุด้วยรูปขันธ์จึงไม่มี เพราะฉะนั้น สิ่งเหล่านั้นจึงไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยเครื่องสงเคราะห์อายตนะและธาตุเหล่านั้น ไม่เพียงแต่ถูกสงเคราะห์เท่านั้น แม้สิ่งที่ไม่ถูกสงเคราะห์เหล่านั้นก็ไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์ด้วยสิ่งเหล่านั้น เพราะมีสภาพเหมือนอายตนะและธาตุด้วยสุขุมรูปอันเป็นส่วนหนึ่งของสิ่งนั้น แต่ในที่นี้มุ่งหมายถึงความไม่มีภาวะแห่งการถูกสงเคราะห์เท่านั้น แต่สิ่งที่ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยวิญญาณขันธ์ จักขายตนะเป็นต้นนั้น ไม่ปะปนกับสิ่งเหล่านั้นโดยประการใดๆ เพราะฉะนั้น สิ่งเหล่านั้นจึงไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยสิ่งเหล่านั้นโดยประการทั้งปวง อนึ่ง นิพพานที่ทุกขสัจจะ เป็นต้น อันเป็นที่รวมแห่งขันธ์ ๕ ไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์นั้น ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยเครื่องสงเคราะห์อายตนะและธาตุเหล่านั้น เหมือนรูปขันธ์ เพราะฉะนั้น พึงทราบการไม่ถือเอาสิ่งที่มีรูปอย่างนี้ด้วยความเป็นเครื่องไม่สงเคราะห์ ก็เพราะความไม่มีภาวะเป็นเครื่องสงเคราะห์นั่นเอง แต่ของอัพยากตธรรมเป็นต้น อันเป็นที่รวมแห่งขันธ์ ๕ พร้อมด้วยนิพพานนั้น ก็เพราะความไม่มีภาวะเป็นเครื่องสงเคราะห์นั่นเอง เพราะว่าไม่มีสิ่งใดที่สิ่งเหล่านั้นจะเป็นเครื่องไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์ได้ และส่วนหนึ่งของตน หรือส่วนที่มีสภาพเหมือนส่วนหนึ่งของตน ก็ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยตนเอง เพราะฉะนั้น การถือเอาเวทนาขันธ์เป็นต้น จึงกระทำด้วยภาวะที่ตนเองไม่สงเคราะห์แต่เป็นเครื่องสงเคราะห์

යං [Pg.15] පන අට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘යෙ ධම්මායතනෙන සඞ්ගහිතා’’ති, තං න සක්කා වත්තුං. ධම්මායතනෙන හි න කොචි ධම්මො කෙනචි සඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතො අත්ථි විසභාගක්ඛන්ධනිබ්බානසමුදායත්තා, ඛන්ධසඞ්ගහෙන සයමෙව අත්තනො සඞ්ගාහකං න හොතීති ආයතනධාතුසඞ්ගහෙහි ච සඞ්ගාහකත්තාභාවතොති දස්සිතොයං නයොති එතස්ස ධම්මායතනගණනෙන ගණිතාති අත්ථො. යානි…පෙ… ගහිතානීති එතෙන විඤ්ඤාණසම්මිස්සං ධම්මායතනෙකදෙසං දීපෙන්තානි ඉද්ධිපාදාදිපදානි, ඔළාරිකරූපසම්මිස්සං දීපෙන්තානි රූපක්ඛන්ධාදිපදානි, සබ්බෙන සබ්බං ධම්මායතනං අදීපෙන්තානි විඤ්ඤාණක්ඛන්ධචක්ඛායතනාදිපදානි, සකලධම්මායතනදීපකානි ධම්මායතනාදිපදානි ච වජ්ජෙත්වා ධම්මායතනෙකදෙසං අඤ්ඤායතනෙන අසම්මිස්සං දීපෙන්තානි ගහිතානීති දස්සෙති.

แต่คำที่กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า ‘ธรรมเหล่าใดถูกสงเคราะห์ด้วยธัมมายตนะ’ นั้น ไม่สามารถกล่าวได้ เพราะว่าไม่มีธรรมใดถูกธัมมายตนะสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ใดๆ เพราะเป็นที่รวมแห่งขันธ์ที่ต่างกันและนิพพาน และด้วยการสงเคราะห์ขันธ์ ธัมมายตนะก็ไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์ของตนเอง และเพราะความไม่มีภาวะเป็นเครื่องสงเคราะห์ด้วยเครื่องสงเคราะห์อายตนะและธาตุ ดังนี้ นัยนี้ได้แสดงไว้แล้ว หมายความว่า นับแล้วด้วยการนับธัมมายตนะนี้ ด้วยบทว่า ‘ย่อมถูกถือเอา’ เป็นต้นนี้ แสดงว่า บทว่า ‘อิทธิบาท’ เป็นต้น ที่แสดงส่วนหนึ่งของธัมมายตนะที่ปะปนกับวิญญาณ, บทว่า ‘รูปขันธ์’ เป็นต้น ที่แสดงส่วนหนึ่งของธัมมายตนะที่ปะปนกับโอฬาริกรูป, บทว่า ‘วิญญาณขันธ์ จักขายตนะ’ เป็นต้น ที่ไม่แสดงธัมมายตนะทั้งหมดโดยประการทั้งปวง, และบทว่า ‘ธัมมายตนะ’ เป็นต้น ที่แสดงธัมมายตนะทั้งหมดนั้น เว้นเสียแล้ว บทที่แสดงส่วนหนึ่งของธัมมายตนะที่ไม่ปะปนกับอายตนะอื่น ย่อมถูกถือเอา

තතියනයඅසඞ්ගහිතෙනසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาบทว่า ‘โดยธรรมที่ไม่ถูกสงเคราะห์ (แต่) สงเคราะห์แล้ว’ ในนัยที่สาม จบแล้ว

4. චතුත්ථනයො සඞ්ගහිතෙනසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා

๔. นัยที่สี่ การพรรณนาบทว่า ‘โดยธรรมที่สงเคราะห์แล้ว (และ) สงเคราะห์แล้ว’

191. සඞ්ගහිතෙනසඞ්ගහිතපදනිද්දෙසෙ යස්මා යථා දුතියතතියනයා තිණ්ණං සඞ්ගහානං සඞ්ගහණාසඞ්ගහණප්පවත්තිවිසෙසෙන ‘‘සඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතං, අසඞ්ගහිතෙන සඞ්ගහිත’’න්ති ච උද්දිට්ඨා, නෙවං චතුත්ථපඤ්චමා. සඞ්ගහණප්පවත්තියා එව හි සඞ්ගහිතෙන සඞ්ගහිතං උද්දිට්ඨං, අසඞ්ගහණප්පවත්තියා එව ච අසඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතන්ති, තස්මා සඞ්ගහණප්පවත්තිවිසෙසවිරහෙ සඞ්ගහිතධම්මාසඞ්ගහිතධම්මවිසෙසෙ නිස්සිතා එතෙ ද්වෙ නයාති එත්ථ කෙනචි සඞ්ගහිතෙන ධම්මවිසෙසෙන පුන සඞ්ගහිතො ධම්මවිසෙසො සඞ්ගහිතෙන සඞ්ගහිතො සඞ්ගහිතතාය පුච්ඡිතබ්බො විස්සජ්ජිතබ්බො ච, තමෙව තාව යථානිද්ධාරිතං දස්සෙන්තො ‘‘සමුදයසච්චෙන යෙ ධම්මා ඛන්ධ…පෙ… සඞ්ගහිතා, තෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා ඛන්ධ…පෙ… සඞ්ගහිතා’’ති ආහ. එත්ථ ච යෙ තීහිපි සඞ්ගහෙහි න සඞ්ගාහකා රූපක්ඛන්ධවිඤ්ඤාණක්ඛන්ධධම්මායතනදුක්ඛසච්චාදීනි විය, යෙ ච ද්වීහායතනධාතුසඞ්ගහෙහි අසඞ්ගාහකා චක්ඛායතනාදීනි විය, යෙ ච එකෙන ඛන්ධසඞ්ගහෙනෙව ධාතුසඞ්ගහෙනෙව ච න සඞ්ගාහකා වෙදනාදික්ඛන්ධනිරොධසච්චජීවිතින්ද්‍රියාදීනි විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතාදයො විය ච, තෙ ධම්මා සඞ්ගාහකත්තාභාවසබ්භාවා සඞ්ගාහකභාවෙන න උද්ධටා, තීහිපි පන සඞ්ගහෙහි [Pg.16] යෙ සඞ්ගාහකා, තෙ සඞ්ගාහකත්තාභාවාභාවතො ඉධ උද්ධටා. තෙහි සඞ්ගහිතාපි හි එකන්තෙන අත්තනො සඞ්ගාහකස්ස සඞ්ගාහකා හොන්ති, යස්ස පුන සඞ්ගහො පුච්ඡිතබ්බො විස්සජ්ජිතබ්බො චාති.

๑๙๑. ในการแสดงบทว่า 'ธรรมที่สงเคราะห์ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์แล้ว' เพราะว่านัยที่สองและที่สามถูกแสดงไว้ว่า 'ธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์แล้ว' และ 'ธรรมที่สงเคราะห์ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้' ด้วยความพิเศษแห่งการเป็นไปของการสงเคราะห์และการไม่สงเคราะห์แห่งการสงเคราะห์ ๓ อย่าง แต่นัยที่สี่และที่ห้าไม่ได้เป็นเช่นนั้น เพราะว่า 'ธรรมที่สงเคราะห์ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์แล้ว' ถูกแสดงไว้ด้วยการเป็นไปแห่งการสงเคราะห์นั่นเอง และ 'ธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้' ถูกแสดงไว้ด้วยการเป็นไปแห่งการไม่สงเคราะห์นั่นเอง เพราะฉะนั้น นัยทั้งสองนี้อาศัยความพิเศษแห่งธรรมที่สงเคราะห์แล้วและธรรมที่ยังไม่สงเคราะห์ เมื่อไม่มีความพิเศษแห่งการเป็นไปของการสงเคราะห์ ในที่นี้ ธรรมวิเศษที่สงเคราะห์แล้วด้วยธรรมวิเศษบางอย่าง และธรรมวิเศษที่สงเคราะห์อีก พึงถามและพึงตอบด้วยความเป็นสิ่งที่สงเคราะห์แล้วว่า 'ธรรมที่สงเคราะห์ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์แล้ว' พระองค์จึงตรัสแสดงสิ่งที่กำหนดไว้แล้วนั้นว่า 'ธรรมเหล่าใดอันสมุทยสัจสงเคราะห์แล้วโดยขันธ์...เป็นต้น, ธรรมเหล่าใดอันธรรมเหล่านั้นสงเคราะห์แล้วโดยขันธ์...เป็นต้น' ในที่นี้ ธรรมเหล่าใดไม่เป็นตัวสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ทั้ง ๓ อย่าง เช่น รูปขันธ์ วิญญาณขันธ์ ธัมมายตนะ ทุกขสัจ เป็นต้น, และธรรมเหล่าใดไม่เป็นตัวสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ ๒ อย่างคืออายตนะและธาตุ เช่น จักขายตนะ เป็นต้น, และธรรมเหล่าใดไม่เป็นตัวสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์อย่างเดียวและด้วยการสงเคราะห์ธาตุอย่างเดียว เช่น เวทนาขันธ์ นิโรธสัจ ชีวิตินทรีย์ เป็นต้น และเช่น จักขุวิญญาณธาตุ เป็นต้น, ธรรมเหล่านั้นเพราะความมีอยู่แห่งความไม่มีภาวะเป็นตัวสงเคราะห์ จึงไม่ถูกยกขึ้นด้วยความเป็นตัวสงเคราะห์ แต่ธรรมเหล่าใดเป็นตัวสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ทั้ง ๓ อย่าง ธรรมเหล่านั้นเพราะความไม่มีแห่งความไม่มีภาวะเป็นตัวสงเคราะห์ จึงถูกยกขึ้นในที่นี้ และธรรมที่ถูกสงเคราะห์ด้วยธรรมเหล่านั้น ย่อมเป็นตัวสงเคราะห์ของตัวสงเคราะห์ของตนโดยส่วนเดียว และการสงเคราะห์ของสิ่งใดพึงถามและพึงตอบ

අට්ඨකථායං පන සකලෙන හි ඛන්ධාදිපදෙනාති සකලවාචකෙන රූපක්ඛන්ධාදිපදෙනාති අත්ථො. යං පනෙතං වුත්තං ‘‘යං අත්තනො සඞ්ගාහකං සඞ්ගණ්හිත්වා පුන තෙනෙව සඞ්ගහං ගච්ඡෙය්‍යා’’ති, තං තෙන ඛන්ධාදිපදෙනාති එවං අයොජෙත්වා තං අඤ්ඤං සඞ්ගහිතං නාම නත්ථීති එවං න සක්කා වත්තුං. න හි යෙන යං සඞ්ගහිතං, තෙනෙව තස්ස සඞ්ගහො පුච්ඡිතො විස්සජ්ජිතො, න ච තස්සෙව, අථ ඛො තෙන සඞ්ගහිතස්සාති. යථා වෙදනා සද්දො ච ඛන්ධො ආයතනඤ්ච, න එවං සුඛුමරූපං, තං පන ඛන්ධායතනානං එකදෙසොව, තස්මා ‘‘සුඛුමරූපෙකදෙසං වා’’ති අවත්වා ‘‘සුඛුමරූපං වා’’ති වුත්තං. සබ්බත්ථ ච අඤ්ඤෙන අසම්මිස්සන්ති යොජෙතබ්බං. යම්පි චෙතං වුත්තං ‘‘තදෙව යෙහි ධම්මෙහි ඛන්ධාදිවසෙන සඞ්ගහිතං, තෙ ධම්මෙ සන්ධායා’’ති, තම්පි තථා න සක්කා වත්තුං. න හි සඞ්ගහිතෙන සඞ්ගහිතස්ස සඞ්ගහිතෙන සඞ්ගහො එත්ථ පුච්ඡිතො විස්සජ්ජිතො ච, අථ ඛො සඞ්ගහොව, තස්මා එකෙන ඛන්ධෙනාති එකෙන ඛන්ධගණනෙනාති අයමෙවෙත්ථ අත්ථො, න සඞ්ගාහකෙනාති. න හි එකො ඛන්ධො අත්තනො එකදෙසස්ස සඞ්ගාහකොති.

ส่วนในอรรถกถา คำว่า 'โดยบทมีขันธ์เป็นต้นทั้งหมดนั่นเอง' อธิบายว่า โดยบทมีรูปขันธ์เป็นต้นที่กล่าวถึงทั้งหมด ส่วนคำที่กล่าวไว้ว่า 'สิ่งใดสงเคราะห์ตัวสงเคราะห์ของตนแล้ว และสิ่งนั้นพึงถึงการสงเคราะห์ด้วยสิ่งนั้นอีก' ไม่สามารถกล่าวได้ว่า 'สิ่งนั้นชื่อว่าถูกสงเคราะห์แล้วอย่างอื่นไม่มี' โดยไม่ประกอบอย่างนี้ว่า 'โดยบทมีขันธ์เป็นต้นนั้น' เพราะว่าการสงเคราะห์ของสิ่งใดอันสิ่งใดสงเคราะห์แล้ว การสงเคราะห์ของสิ่งนั้นไม่ได้ถูกถามและถูกตอบด้วยสิ่งนั้นเอง และไม่ใช่ของสิ่งนั้นเอง แต่เป็นของสิ่งที่ถูกสงเคราะห์ด้วยสิ่งนั้น เหมือนคำว่าเวทนาและสัททะเป็นทั้งขันธ์และอายตนะ แต่รูปละเอียดไม่เป็นเช่นนั้น รูปละเอียดนั้นเป็นเพียงส่วนหนึ่งของขันธ์และอายตนะ เพราะฉะนั้น จึงไม่กล่าวว่า 'หรือส่วนหนึ่งของรูปละเอียด' แต่กล่าวว่า 'หรือรูปละเอียด' และพึงประกอบในที่ทั้งปวงว่า 'ไม่ปะปนกับสิ่งอื่น' และคำที่กล่าวไว้ว่า 'สิ่งนั้นเองอันธรรมเหล่าใดสงเคราะห์แล้วโดยขันธ์เป็นต้น พึงหมายถึงธรรมเหล่านั้น' คำนั้นก็ไม่สามารถกล่าวได้เช่นนั้น เพราะว่าการสงเคราะห์ของสิ่งที่ถูกสงเคราะห์ด้วยสิ่งที่ถูกสงเคราะห์แล้ว ไม่ได้ถูกถามและถูกตอบด้วยสิ่งที่ถูกสงเคราะห์แล้วในที่นี้ แต่เป็นการสงเคราะห์เท่านั้น เพราะฉะนั้น คำว่า 'ด้วยขันธ์อย่างหนึ่ง' ในที่นี้จึงมีความหมายว่า 'ด้วยการนับขันธ์อย่างหนึ่ง' ไม่ใช่ 'ด้วยตัวสงเคราะห์' เพราะว่าขันธ์อย่างหนึ่งไม่ได้เป็นตัวสงเคราะห์ของส่วนหนึ่งของตนเอง

චතුත්ථනයසඞ්ගහිතෙනසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาบทว่า 'ธรรมที่สงเคราะห์ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์แล้ว' ในนัยที่สี่ จบแล้ว

5. පඤ්චමනයො අසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා

๕. นัยที่ห้า การพรรณนาบทว่า 'ธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้'

193. අසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදනිද්දෙසෙපි වුත්තනයෙනෙව යථානිද්ධාරිතධම්මදස්සනං වෙදිතබ්බං. එත්ථ ච සසුඛුමරූපවිඤ්ඤාණසහිතධම්මසමුදායා යෙ තෙ දුක්ඛසච්චඅනිදස්සනඅප්පටිඝඅචෙතසිකානුපාදාසදිසා සතිපි එකෙන ද්වීහි වා සඞ්ගහෙහි කෙසඤ්චි අසඞ්ගාහකත්තෙ තීහිපි අසඞ්ගහෙතබ්බස්ස අභාවතො පරිපුණ්ණසඞ්ගහාසඞ්ගාහකා න හොන්ති, අබ්‍යාකතධම්මසදිසා කෙනචි සඞ්ගහෙන අසඞ්ගහෙතබ්බභාවතො අසඞ්ගාහකා එව න හොන්ති, තෙන තෙ අසඞ්ගාහකභාවෙන න උද්ධටා, ඉතරෙ පන තබ්බිපරියායෙන උද්ධටාති.

๑๙๓. แม้ในการแสดงบทว่า 'ธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้' พึงทราบการแสดงธรรมที่กำหนดไว้แล้วโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ในที่นี้ หมู่แห่งธรรมที่ประกอบด้วยรูปละเอียดและวิญญาณ ธรรมเหล่าใดคล้ายกับทุกขสัจ อนิทัสสนะ อัปปฏิฆะ อเจตสิก อนุปาทา แม้จะมีความเป็นตัวไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์อย่างหนึ่งหรือสองอย่างของบางสิ่ง แต่เพราะไม่มีสิ่งที่พึงไม่สงเคราะห์ด้วยทั้ง ๓ อย่าง จึงไม่เป็นตัวไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ที่บริบูรณ์ ธรรมเหล่าใดคล้ายกับอัพยากตธรรม เพราะความเป็นสิ่งที่พึงไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์บางอย่าง จึงไม่เป็นตัวไม่สงเคราะห์นั่นเอง เพราะฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงไม่ถูกยกขึ้นด้วยความเป็นตัวไม่สงเคราะห์ ส่วนธรรมอื่นถูกยกขึ้นโดยตรงกันข้ามกับสิ่งนั้น

යං [Pg.17] පන අට්ඨකථායං ‘‘තාදිසෙන හි පදෙන නිබ්බානං ඛන්ධසඞ්ගහමත්තං න ගච්ඡෙය්‍යා’’ති වුත්තං, තං දුක්ඛසච්චං සන්ධාය වුත්තං. අනිදස්සනඅප්පටිඝෙසු පන අසඞ්ගාහකෙසු නිබ්බානං අන්තොගධං, න ච තදෙව තස්ස අසඞ්ගාහකන්ති. සදිසවිස්සජ්ජනානං වසෙන සමොධානෙත්වා කතෙහි සද්ධින්ති එවං කතෙහි දුතියපඤ්හාදීහි සද්ධිං පඨමපඤ්හනාමරූපපඤ්හාදයො සබ්බෙපි චතුත්තිංස හොන්තීති අත්ථො. යං පුච්ඡාය උද්ධටං පදං, තදෙවාති රූපක්ඛන්ධාදිවිසෙසකපදං වදති, න නිද්ධාරිතෙ පුච්ඡිතබ්බධම්මෙ. තෙ හි ලක්ඛණතො දස්සිතා, න පදෙන සරූපතොති. තත්ථ තදෙවාති එව-සද්දෙන න තං කදාචි සඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතං න හොතීති උද්ධටස්සෙව අසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතභාවෙ නියතතං අඤ්ඤස්ස ච අනියතතං දස්සෙතීති වෙදිතබ්බං. ‘‘තදෙව යෙහි අසඞ්ගහිත’’න්ති එත්ථ හි ‘‘නියමතො’’ති සක්කා වචනසෙසො යොජෙතුන්ති. අථ වා තදෙවාති පුච්ඡාය උද්ධටමෙව එවංපකාරමෙව හුත්වා යෙහි අසඞ්ගහිතන්ති තස්ස පුච්ඡාය උද්ධටභාවෙන එවං අසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතභාවනියමනත්ථො එව-සද්දො, න අඤ්ඤස්ස අසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතතානිවාරණත්ථොති දට්ඨබ්බො. පුච්ඡාය උද්ධටඤ්හි අඤ්ඤසහිතං අසහිතඤ්ච අසඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතං හොති. රූපක්ඛන්ධාදීනි හි අඤ්ඤසහිතානි විඤ්ඤාණක්ඛන්ධාදීනි අසහිතානීති.

ส่วนคำที่กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'ด้วยบทเช่นนั้น พระนิพพานย่อมไม่ถึงความเป็นเพียงการสงเคราะห์ด้วยขันธ์' คำนั้นกล่าวหมายถึงทุกขสัจ ส่วนในอนิทัสสนะและอัปปฏิฆะซึ่งไม่เป็นตัวสงเคราะห์ พระนิพพานย่อมรวมอยู่ภายใน และสิ่งนั้นเองก็ไม่ใช่ตัวไม่สงเคราะห์ของพระนิพพาน อธิบายว่า พร้อมด้วยคำถามที่สองเป็นต้นที่ทำไว้โดยรวบรวมตามนัยแห่งการตอบที่คล้ายกัน คำถามที่หนึ่ง คำถามเรื่องนามรูปเป็นต้น ทั้งหมดมี ๓๔ คำว่า 'สิ่งนั้นเอง' หมายถึงบทที่แสดงความพิเศษมีรูปขันธ์เป็นต้น ซึ่งถูกยกขึ้นในการถาม ไม่ใช่ธรรมที่พึงถามที่กำหนดไว้แล้ว เพราะธรรมเหล่านั้นถูกแสดงโดยลักษณะ ไม่ใช่โดยบทที่เป็นสภาวะ ในที่นั้น พึงทราบว่า คำว่า 'สิ่งนั้นเอง' ด้วยศัพท์ว่า 'เอวะ' (นั่นเอง) ย่อมแสดงความแน่นอนแห่งความเป็น 'ธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้' ของสิ่งที่ถูกยกขึ้นเท่านั้นว่า สิ่งนั้นไม่เคยไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยสิ่งที่สงเคราะห์แล้ว และแสดงความไม่แน่นอนของสิ่งอื่น เพราะในคำว่า 'สิ่งนั้นเองอันธรรมเหล่าใดไม่สงเคราะห์' สามารถประกอบบทที่เหลือว่า 'โดยแน่นอน' ได้ อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นว่า คำว่า 'สิ่งนั้นเอง' เป็นศัพท์ 'เอวะ' ที่มีความหมายว่า กำหนดความเป็น 'ธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้' อย่างนี้ ด้วยความเป็นสิ่งที่ถูกยกขึ้นในการถามว่า สิ่งที่ถูกยกขึ้นในการถามนั้นเอง เป็นเช่นนี้แล้วอันธรรมเหล่าใดไม่สงเคราะห์ ไม่ใช่เพื่อห้ามความเป็น 'ธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้' ของสิ่งอื่น เพราะสิ่งที่ถูกยกขึ้นในการถาม ย่อมเป็น 'ธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้' ทั้งที่ประกอบด้วยสิ่งอื่นและไม่ประกอบด้วยสิ่งอื่น เพราะรูปขันธ์เป็นต้นประกอบด้วยสิ่งอื่น ส่วนวิญญาณขันธ์เป็นต้นไม่ประกอบด้วยสิ่งอื่น

අවසෙසා සඞ්ගහිතාති ඉදං අවසෙසා අසඞ්ගහිතා න හොන්තීති එවං දට්ඨබ්බං. තෙහිපි විඤ්ඤාණධම්මෙහි තෙ රූපධම්මාව තීහි සඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහිතාති පුච්ඡාය උද්ධටා තීහිපි සඞ්ගහෙහි අසඞ්ගාහකා හුත්වා අසඞ්ගහිතාති අධිප්පායො. අනුද්ධටා වෙදනාදයොපි හි අසඞ්ගහිතා එවාති. එත්ථ ච පඨමෙ නයෙ වෙදනාදයොපි විඤ්ඤාණෙන අසඞ්ගහිතාති වුත්තා, දුතියෙ රූපධම්මාවාති අයං විසෙසො. වෙදනාදයො හි රූපවිඤ්ඤාණෙහෙව ඛන්ධාදිසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතාති ඔළාරිකරූපෙහි විඤ්ඤාණෙන ච තීහිපි සඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහිතාති අත්ථො. රූපෙකදෙසො හි එත්ථ රූපග්ගහණෙන ගහිතොති.

คำว่า Avasesā saṅgahitā (ธรรมที่เหลือสงเคราะห์ได้) พึงเห็นว่า ได้แก่ ธรรมที่เหลือไม่เป็นธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้. แม้รูปธรรมเหล่านั้นอันวิญญาณธรรมเหล่านั้นไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ ๓ ประการ ตามที่ยกขึ้นถาม ความหมายคือ เป็นธรรมที่ไม่สงเคราะห์ (ผู้อื่น) ด้วยการสงเคราะห์ ๓ ประการ จึงชื่อว่าไม่ถูกสงเคราะห์. เพราะแม้ธรรมมีเวทนาเป็นต้นที่ไม่ได้ยกขึ้นแสดง ก็เป็นธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้เช่นกัน. และในนัยที่ ๑ นี้ ท่านกล่าวว่า แม้เวทนาเป็นต้น ก็ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยวิญญาณ, ส่วนในนัยที่ ๒ มีข้อต่างกันคือ (กล่าวว่า) รูปธรรมเท่านั้น. อธิบายว่า เพราะเวทนาเป็นต้น ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยรูปและวิญญาณนั่นเอง โดยการสงเคราะห์มีขันธ์เป็นต้น จึงชื่อว่าไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ทั้ง ๓ ประการ กับด้วยโอฬาริกรูปและวิญญาณ. เพราะในที่นี้ รูปบางส่วนถูกสงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาว่ารูป.

196. චතුත්ථපඤ්හෙ චක්ඛායතනං වෙදනාදීහි චතූහීති එත්ථ චක්ඛායතනන්ති එතෙන පුච්ඡාය උද්ධටං අසඞ්ගාහකං දස්සෙතීති දට්ඨබ්බං. චක්ඛායතනෙන පන අසඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතානි දස ඔළාරිකායතනානි න චක්ඛායතනමෙවාති. ‘‘රූපඤ්ච ධම්මායතන’’න්තිආදිනා යෙහි ධම්මෙහි තීහිපි සඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහිතං තං විඤ්ඤාණමෙව හොති, අසඞ්ගහිතෙන තෙන [Pg.18] අසඞ්ගහිතඤ්ච විඤ්ඤාණවජ්ජං සබ්බං තෙව ධම්මෙ උදානෙති. සදිසවිස්සජ්ජනා හි එකතො උදානෙත්වා දස්සෙතබ්බා. තත්ථ පඨමෙන රූපක්ඛන්ධෙන සදිසවිස්සජ්ජනෙසු එකතො උදානෙත්වා දස්සිතෙසු අඤ්ඤෙ විසදිසවිස්සජ්ජනා නයදානෙන දස්සිතා හොන්ති. තෙනාහ ‘‘රූපඤ්ච ධම්මායතනන්ති…පෙ… අඤ්ඤෙනාකාරෙන සඞ්ඛිපිත්වා දස්සිතා’’ති. තත්ථ ද්වෙ භවාති අසඤ්ඤෙකවොකාරභවා. ද්වෙති බාහිරුපාදාධම්මෙ එව සන්ධාය වුත්තං. යෙන අසඞ්ගාහකෙන අසඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතං පුච්ඡිතබ්බං විස්සජ්ජිතබ්බඤ්ච පරිච්ඡිජ්ජති, සො රූපක්ඛන්ධාදිකො තස්ස පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානඤ්ච නිස්සයභාවතො ‘‘විසයො’’ති වුත්තො, යථාදස්සිතස්ස පන උද්දානස්ස නයදානමත්තත්තා ‘‘නයො’’ති වුත්තං. ‘‘ද්වෙවීසනයො චා’’තිපි පාඨො, ද්වෙවීසපදිකො එස නයො චාති අත්ථො.

๑๙๖. ในปัญหาที่ ๔ คำว่า cakkhāyatanaṃ vedanādīhi catūhi (จักขายตนะกับธรรม ๔ มีเวทนาเป็นต้น) พึงเห็นว่า ด้วยคำว่า จักขายตนะ นี้ ท่านแสดงธรรมที่เป็นตัวไม่สงเคราะห์ (asaṅgāhaka) ที่ยกขึ้นตั้งเป็นคำถาม. แต่โอฬาริกายตนะ ๑๐ ที่ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยจักขายตนะที่ไม่ถูกสงเคราะห์นั้น ไม่ใช่จักขายตนะอย่างเดียว. ธรรมเหล่าใดที่ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ ๓ ประการ โดยนัยเป็นต้นว่า 'รูปและธัมมายตนะ' ธรรมนั้นย่อมเป็นวิญญาณนั่นเอง และธรรมทั้งหมดเว้นวิญญาณที่ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยวิญญาณที่ไม่ถูกสงเคราะห์นั้น ท่านย่อมรวบรวม (udāneti) ธรรมเหล่านั้นไว้. เพราะการวิสัชนาที่เหมือนกัน พึงแสดงโดยรวบรวมไว้เป็นอันเดียวกัน. ในบรรดาการวิสัชนาเหล่านั้น เมื่อการวิสัชนาที่เหมือนกับรูปขันธ์ข้อแรก ท่านแสดงโดยรวบรวมไว้เป็นอันเดียวกันแล้ว การวิสัชนาอื่นที่ไม่เหมือนกัน ท่านก็แสดงไว้ด้วยการให้นัย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'รูปและธัมมายตนะ... ฯลฯ ... แสดงไว้โดยย่อด้วยอาการอื่น'. ในคำนั้น คำว่า dve bhavā (ภพ ๒) ได้แก่ อสัญญภพและเอกโวการภพ. คำว่า dve (๒) ท่านกล่าวหมายเอาเฉพาะพาหิรุปาทาธรรมเท่านั้น. ธรรมมีรูปขันธ์เป็นต้นใด ที่เป็นตัวไม่สงเคราะห์ซึ่งไม่ถูกสงเคราะห์แล้ว เป็นเครื่องกำหนดธรรมที่พึงถามและพึงวิสัชนา ธรรมนั้นท่านเรียกว่า 'วิสัย' (visayo) เพราะเป็นที่อาศัยแห่งคำถามและคำวิสัชนาเหล่านั้น, แต่เพราะเป็นเพียงการให้นัยแห่งหัวข้อสรุป (uddāna) ตามที่แสดงไว้ จึงเรียกว่า 'นัย' (nayo). แม้บทว่า 'dvevīsanayo ca' ก็เป็นปาฐะ (อีกอย่างหนึ่ง) ความหมายคือ นัยนี้มี ๒๒ บท.

පඤ්චමනයඅසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาบทว่าด้วยธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ ในนัยที่ ๕ จบแล้ว.

6. ඡට්ඨනයො සම්පයොගවිප්පයොගපදවණ්ණනා

๖. นัยที่ ๖ การพรรณนาบทว่าด้วยสัมปยุตและวิปปยุต

228. සම්පයොගවිප්පයොගපදෙ යං ලබ්භති, යඤ්ච න ලබ්භති, තං සබ්බං පුච්ඡාය ගහිතන්ති ඉදං න රූපක්ඛන්ධාදීනි පදානි සන්ධාය වුත්තං, අථ ඛො සම්පයොගපදං විප්පයොගපදඤ්චාති වෙදිතබ්බං. රූපක්ඛන්ධාදීසු හි යං ධම්මායතනාදිපදං න ලබ්භති, තං පුච්ඡායපි න ගහිතං. සම්පයොගපදං පන රූපක්ඛන්ධාදීසු අලබ්භමානම්පි ‘‘රූපක්ඛන්ධො කතිහි…පෙ… සම්පයුත්තො’’ති එවං පුච්ඡාය ගහිතං, වෙදනාක්ඛන්ධාදීසු ලබ්භමානං, විප්පයොගපදං පන සබ්බත්ථ ලබ්භමානමෙවාති. රූපධම්මානං පන රූපෙන නිබ්බානෙන වා, නිබ්බානස්ස ච රූපෙන සද්ධිං සම්පයොගො නාම නත්ථීති එකුප්පාදාදිසභාගතාය අභාවතො සම්පයොගං නිවාරෙන්තෙන සා එව එකුප්පාදාදිතා එතෙසං විසභාගතාති තදභාවතො විප්පයොගොපි නිවාරිතො එව හොතීති දට්ඨබ්බො. චතූසු හි ඛන්ධෙසු විජ්ජමානා එකුප්පාදාදිතා තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං සභාගතා හොති රූපනිබ්බානෙහි තෙසං තෙහි ච රූපනිබ්බානානං විසභාගතා ච, න ච රූපෙකදෙසස්ස නිබ්බානස්ස වා සා එකුප්පාදාදිතා අත්ථි, යා රූපෙකදෙසෙන රූපෙකදෙසනිබ්බානානං නිබ්බානෙන ච රූපස්ස විසභාගතා සියා. තෙනෙව ‘‘චතූහි විප්පයොගො’’ති වුත්තන්ති.

๒๒๘. ในบทว่าด้วยสัมปยุตและวิปปยุต สิ่งใดที่ได้และสิ่งใดที่ไม่ได้ สิ่งทั้งหมดนั้นถูกถือเอาด้วยคำถาม พึงทราบว่า คำนี้ท่านไม่ได้กล่าวหมายถึงบทมีรูปขันธ์เป็นต้น แต่กล่าวหมายถึงบทว่าสัมปยุตและบทว่าวิปปยุต. จริงอยู่ ในบรรดาบทมีรูปขันธ์เป็นต้น บทใดมีธัมมายตนะเป็นต้นที่ไม่ได้ บทนั้นก็ไม่ถูกถือเอาแม้ในคำถาม. ส่วนบทว่าสัมปยุต แม้จะไม่ได้ในรูปขันธ์เป็นต้น แต่ก็ถูกถือเอาในคำถามอย่างนี้ว่า 'รูปขันธ์ สัมปยุตด้วยธรรมเท่าไร... ฯลฯ ...', ส่วนในเวทนาขันธ์เป็นต้น ย่อมได้ (สัมปยุต), ส่วนบทว่าวิปปยุต ย่อมได้ในที่ทั้งปวง. แต่สำหรับรูปธรรมทั้งหลาย การสัมปยุตกับรูปหรือกับนิพพานก็ดี และการสัมปยุตของนิพพานกับรูปก็ดี ย่อมไม่มี เพราะไม่มีสภาวะที่เสมอกันโดยการเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้น เมื่อปฏิเสธสัมปยุตด้วยเหตุที่มีสภาวะไม่เสมอกันโดยการเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้นนั้นเอง พึงเห็นว่า แม้วิปปยุตก็เป็นอันถูกปฏิเสธด้วย เพราะความไม่มีสภาวะที่เสมอกันโดยการเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้นนั้น. จริงอยู่ การเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้นที่มีอยู่ในขันธ์ ๔ ย่อมเป็นความเสมอกัน (สภาคะ) ของขันธ์เหล่านั้นแก่กันและกัน และเป็นความไม่เสมอกัน (วิสภาคะ) ของขันธ์เหล่านั้นกับรูปและนิพพาน และของรูปและนิพพานกับขันธ์เหล่านั้น, และการเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้นนั้น ย่อมไม่มีแก่รูปบางส่วนหรือแก่นิพพาน ซึ่งจะเป็นเหตุให้มีความเป็นวิสภาคะระหว่างรูปบางส่วนกับรูปบางส่วนและนิพพาน หรือระหว่างนิพพานกับรูป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'วิปปยุตด้วย ๔' (catūhi vippayogo).

සත්තසු [Pg.19] විඤ්ඤාණධාතූසු එකායපි අවිප්පයුත්තෙති යථා රූපභවො තීහි විඤ්ඤාණධාතූහි, නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මා පඤ්චහි, අවිතක්කඅවිචාරා එකාය විප්පයුත්තෙ අනාරම්මණමිස්සකෙ ධම්මෙ දීපෙන්ති, එවං අදීපෙත්වා එකායපි විප්පයුත්තෙ අහොන්තෙ සත්තහිපි සම්පයුත්තෙ සත්තපි වා තා දීපෙන්තීති අධිප්පායො. අවිප්පයුත්තෙති හි යෙ විප්පයුත්තා න හොන්ති, තෙ ධම්මෙති වුත්තං හොති, න සම්පයුත්තෙති. තෙන යානි තාහි සම්පයුත්තෙ දීපෙන්ති ධම්මායතනාදිපදානි, යානි ච සම්පයුත්තවිප්පයුත්තභාවෙහි නවත්තබ්බං දීපෙන්ති අචෙතසිකාදිපදානි, යානි ච සම්පයුත්තනවත්තබ්බානි දීපෙන්ති දුක්ඛසච්චාදිපදානි, තෙසං සබ්බෙසං අනාරම්මණමිස්සකධම්මදීපකානං අග්ගහණං වුත්තං හොති. න හි අනාරම්මණමිස්සකසබ්බවිඤ්ඤාණධාතුතංසම්පයුත්තතදුභයසමුදායානං ඛන්ධායතනධාතූසු කෙනචි සම්පයොගො විප්පයොගො වා අත්ථීති.

ในคำว่า 'ไม่วิปปยุตแม้ด้วยวิญญาณธาตุอย่างหนึ่ง ในบรรดาวิญญาณธาตุ ๗' นี้ มีอธิบายว่า เช่นเดียวกับรูปภพ (ไม่วิปปยุต) ด้วยวิญญาณธาตุ ๓, ธรรมที่ไม่ใช่ทั้งวิบากและธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิบาก (ไม่วิปปยุต) ด้วยวิญญาณธาตุ ๕, ธรรมที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจาร (ไม่วิปปยุต) ด้วยวิญญาณธาตุ ๑ ย่อมแสดงถึงธรรมที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์, เมื่อไม่แสดงอย่างนี้ หากไม่มีธรรมที่ไม่วิปปยุตแม้เพียงอย่างเดียว (วิญญาณธาตุ) ทั้ง ๗ ก็ย่อมสัมปยุต หรือวิญญาณธาตุทั้ง ๗ นั้นย่อมแสดงธรรมเหล่านั้น. จริงอยู่ ในคำว่า 'avippayutteti' (ในธรรมที่ไม่วิปปยุต) นี้ ท่านกล่าวหมายถึงธรรมที่ไม่เป็นวิปปยุต ไม่ใช่หมายถึงธรรมที่สัมปยุต. ด้วยเหตุนั้น จึงเป็นการกล่าวถึงการไม่ถือเอาบทมีธัมมายตนะเป็นต้นที่แสดงธรรมที่สัมปยุตด้วยวิญญาณธาตุเหล่านั้น และบทมีอเจตสิกเป็นต้นที่แสดงสภาวะที่กล่าวไม่ได้ว่าเป็นสัมปยุตหรือวิปปยุต และบทมีทุกขสัจเป็นต้นที่แสดงธรรมที่สัมปยุตและธรรมที่กล่าวไม่ได้ (ว่าเป็นสัมปยุตหรือวิปปยุต) ซึ่งธรรมทั้งหมดเหล่านั้นเป็นตัวแสดงธรรมที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์. เพราะว่า ขันธ์ อายตนะ และธาตุใดๆ ย่อมไม่มีการสัมปยุตหรือวิปปยุตกับธรรมที่ไม่มีอารมณ์ กับวิญญาณธาตุทั้งหมด กับธรรมที่สัมปยุตด้วยวิญญาณธาตุนั้น และกับธรรมที่รวมกันทั้งสองอย่างนั้น.

යදි එවං විප්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තපදනිද්දෙසෙ ‘‘කුසලෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා විප්පයුත්තා, තෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා විප්පයුත්තා’’ති න වත්තබ්බං. අකුසලාබ්‍යාකතා හි අනාරම්මණමිස්සොභයධම්මාති? න, යථාවුත්තසමුදායානං ඛන්ධාදීහෙව සම්පයොගවිප්පයොගාභාවවචනතො. ඛන්ධාදයො හි තදෙකදෙසා තදෙකදෙසඤ්ඤසමුදායා ච, සමුදායෙකදෙසානඤ්ච විභාගාභාවතො න සභාගවිසභාගතා අත්ථි, තෙන තෙසං ඛන්ධාදීහි සම්පයොගවිප්පයොගාභාවො හොති. කුසලා පන ධම්මා අකුසලාබ්‍යාකතෙහි විභත්තා, තෙ ච කුසලෙහි, න තෙසං සමුදායෙකදෙසභාවො තදෙකදෙසඤ්ඤසමුදායභාවො වා, තස්මා ඛන්ධාදීනි අනාමසිත්වා විප්පයුත්තතාමත්තෙන යථානිද්ධාරිතධම්මදස්සනෙ කුසලෙහි ඉතරෙසං, ඉතරෙහි ච කුසලානං විප්පයොගො න න හොති විසභාගතාසබ්භාවතොති තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤවිප්පයුත්තතා වුත්තා. එස නයො සබ්බෙසු එවරූපෙසු.

หากเป็นเช่นนั้น ในการแสดงบทวิปปยุตตะและอวิปปยุตตะ ไม่ควรกล่าวว่า "ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากกุศลธรรมทั้งหลาย ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากธรรมเหล่านั้น" เพราะอกุศลธรรมและอัพยากตธรรมเป็นอนารัมมณธรรม เป็นมิสสกธรรม และเป็นอุภยธรรม มิใช่หรือ? ไม่ใช่ เพราะมีการกล่าวว่าไม่มีสัมปโยคะและวิปปโยคะกับขันธ์เป็นต้น สำหรับหมู่ธรรมที่กล่าวมาแล้ว เพราะขันธ์เป็นต้นเป็นส่วนหนึ่งของหมู่ธรรมนั้น และเป็นหมู่ธรรมอื่นที่เป็นส่วนหนึ่งของหมู่ธรรมนั้น และเพราะไม่มีการแบ่งแยกส่วนย่อยของหมู่ธรรม จึงไม่มีความเป็นสภาคะและวิสภาคะ ด้วยเหตุนั้น จึงไม่มีสัมปโยคะและวิปปโยคะของขันธ์เป็นต้นเหล่านั้นกับขันธ์เป็นต้น แต่กุศลธรรมทั้งหลายถูกจำแนกออกจากอกุศลธรรมและอัพยากตธรรม และธรรมเหล่านั้นก็ถูกจำแนกออกจากกุศลธรรม ความเป็นส่วนหนึ่งของหมู่ธรรมนั้น หรือความเป็นหมู่ธรรมอื่นที่เป็นส่วนหนึ่งของหมู่ธรรมนั้น ย่อมไม่มีแก่ธรรมเหล่านั้น เพราะฉะนั้น เมื่อไม่กล่าวถึงขันธ์เป็นต้น โดยการแสดงธรรมที่กำหนดไว้แล้วด้วยความเป็นวิปปยุตเท่านั้น ความวิปปยุตของกุศลธรรมกับธรรมอื่น และของธรรมอื่นกับกุศลธรรม ย่อมไม่ใช่ว่าจะไม่มี เพราะมีความเป็นวิสภาคะอยู่จริง ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวถึงความเป็นวิปปยุตซึ่งกันและกันของธรรมเหล่านั้น นัยนี้พึงทราบในธรรมทั้งปวงที่มีลักษณะเช่นนี้

උද්දානෙ පන අට්ඨාරස තතො පරෙති ඉදං ‘‘සොළසා’’ති වත්තබ්බං, තෙවීසන්ති ඉදඤ්ච ‘‘එකවීස’’න්ති. සබ්බත්ථ ච කාලසන්තානභෙදරහිතාරහිතබහුධම්මසමොධානානං සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මායතනධම්මධාතූනං එකදෙසා සමුදයසච්චවෙදනාක්ඛන්ධාදයො එකදෙසසම්මිස්සා ච ඉද්ධිපාදාදයො අනාරම්මණෙහි අසම්මිස්සා රූපක්ඛන්ධාදයො ච සාරම්මණෙහි අසම්මිස්සා සම්පයොගීවිප්පයොගීභාවෙන [Pg.20] සමානකාලසන්තානෙහි ච එකදෙසන්තරෙහි විභත්තා එව ගහිතාති තෙහි තෙ කෙහිචි එකදෙසන්තරෙහි විභත්තෙහි යථායොගං සම්පයොගං විප්පයොගඤ්ච ලභන්ති. අත්ථි හි තෙසං එකුප්පාදාදිතා සභාගතා විසභාගතා චාති. තෙන තත්ථ තත්ථ ‘‘එකෙන ඛන්ධෙන එකෙනායතනෙන එකාය ධාතුයා කෙහිචි සම්පයුත්ත’’න්ති ච, ‘‘එකෙනායතනෙන එකාය ධාතුයා කෙහිචි විප්පයුත්ත’’න්ති ච වුත්තං. භින්නකාලසමුදායා එව පන වෙදනාසඤ්ඤාවිඤ්ඤාණක්ඛන්ධා වත්තමානා ච එකෙකධම්මා එව, තස්මා තෙසං සමානකාලස්ස විභජිතබ්බස්ස අභාවතො න සුඛින්ද්‍රියාදීනි වෙදනාක්ඛන්ධස්ස විභාගං කරොන්ති, චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතාදයො ච විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්ස මනායතනස්ස ච. තෙන ‘‘සුඛින්ද්‍රියං එකෙන ඛන්ධෙන කෙහිචි විප්පයුත්ත’’න්ති, ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු එකෙන ඛන්ධෙන එකෙනායතනෙන කෙහිචි විප්පයුත්තා’’ති ච එවමාදි න වුත්තං, ඛන්ධායතනවිභාගවිරහිතම්පි පන විඤ්ඤාණං ධාතුවිභාගෙන විභත්තමෙව වුත්තන්ති ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණධාතු සොළසහි ධාතූහි විප්පයුත්තා’’ති වුත්තං, එවමෙවං ඉන්ද්‍රියවිභාගෙන විභත්තානං සුඛින්ද්‍රියාදීනං ‘‘සුඛින්ද්‍රියෙන යෙ ධම්මා විප්පයුත්තා’’තිආදීසු යථායොගං විප්පයොගො දට්ඨබ්බො, නාවිභත්තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධස්සාති.

แต่ในอุททาน คำว่า "สิบแปดและหลังจากนั้น" นี้ พึงกล่าวว่า "สิบหก" และคำว่า "ยี่สิบสาม" นี้ พึงกล่าวว่า "ยี่สิบเอ็ด" และในทุกที่ ธรรมทั้งหลายคือสังขารขันธ์ ธัมมายตนะ และธรรมธาตุ ซึ่งเป็นการรวมกันของธรรมจำนวนมาก ทั้งที่ปราศจากและไม่ปราศจากความแตกต่างแห่งกาลและสันดาน คือส่วนหนึ่งของสมุทยสัจจะ เวทนาขันธ์เป็นต้น และอิทธิบาทเป็นต้นที่ระคนด้วยบางส่วน และรูปขันธ์เป็นต้นที่ไม่ระคนกับอนารัมมณธรรม และไม่ระคนกับสารัมมณธรรม ถูกถือเอาแล้วโดยความเป็นสัมปยุตและวิปปยุต และโดยส่วนอื่นที่มีกาลและสันดานเสมอกันที่ถูกจำแนกไว้แล้วนั่นเอง ธรรมเหล่านั้นย่อมได้สัมปโยคะและวิปปโยคะตามสมควรกับส่วนอื่นที่ถูกจำแนกเหล่านั้นบางเหล่า เพราะธรรมเหล่านั้นมีความเป็นสภาคะและวิสภาคะโดยความเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น ในที่นั้นๆ จึงกล่าวว่า "สัมปยุตด้วยขันธ์หนึ่ง อายตนะหนึ่ง ธาตุหนึ่ง กับธรรมบางเหล่า" และ "วิปปยุตจากอายตนะหนึ่ง ธาตุหนึ่ง กับธรรมบางเหล่า" แต่เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และวิญญาณขันธ์ เป็นหมู่ธรรมที่มีกาลต่างกัน และเป็นธรรมแต่ละอย่างที่กำลังเป็นไปอยู่เท่านั้น เพราะฉะนั้น เนื่องจากไม่มีกาลที่เสมอกันซึ่งจะพึงจำแนกได้สำหรับธรรมเหล่านั้น สุขินทรีย์เป็นต้นจึงไม่ทำการจำแนกเวทนาขันธ์ และจักขุวิญญาณธาตุเป็นต้นก็ไม่ทำการจำแนกวิญญาณขันธ์และมโนายตนะ ด้วยเหตุนั้น จึงไม่มีการกล่าวว่า "สุขินทรีย์วิปปยุตจากขันธ์หนึ่งกับธรรมบางเหล่า" หรือ "จักขุวิญญาณธาตุวิปปยุตจากขันธ์หนึ่ง อายตนะหนึ่ง กับธรรมบางเหล่า" เป็นต้น แต่ว่าวิญญาณ แม้จะปราศจากการจำแนกด้วยขันธ์และอายตนะ ก็ยังถูกกล่าวว่าจำแนกด้วยธาตุ ดังที่กล่าวว่า "จักขุวิญญาณธาตุ...ล... มโนวิญญาณธาตุ วิปปยุตจากธาตุ ๑๖" ในทำนองเดียวกัน สำหรับสุขินทรีย์เป็นต้นที่ถูกจำแนกด้วยการจำแนกอินทรีย์ ความวิปปยุตของธรรมเหล่านั้นพึงเห็นตามสมควรในบทว่า "ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากสุขินทรีย์" เป็นต้น แต่ไม่ใช่สำหรับเวทนาขันธ์ที่ไม่ได้ถูกจำแนก

235. යථා තංසම්පයොගීභාවං සන්ධාය ‘‘සමුදයසච්චං තීහි ඛන්ධෙහි සම්පයුත්ත’’න්ති වුත්තං, එවං තංවිප්පයොගීභාවං සන්ධාය ‘‘තීහි ඛන්ධෙහි විප්පයුත්ත’’න්ති කස්මා න වුත්තන්ති චෙ? අවිභාගෙහි තෙහි විප්පයොගවචනස්ස අයුත්තත්තා. විභාගෙ හි සති සමුදයසච්චං සුඛදුක්ඛදොමනස්සින්ද්‍රියෙහි මනොවිඤ්ඤාණධාතුතො අඤ්ඤවිඤ්ඤාණධාතූහි විප්පයුත්තන්ති යුත්තං වත්තුං විභාගෙනෙව විසභාගතාය සඞ්ගහිතත්තා, විභාගරහිතෙහි පන වෙදනාක්ඛන්ධාදීහි න යුත්තං, තෙහි විජ්ජමානෙහි විජ්ජමානස්ස සමුදයස්ස විසභාගභාවාභාවතො. යඤ්හි අනුප්පන්නා ධම්මා විය ආමට්ඨකාලභෙදං න හොති සඞ්ඛතං උද්ධරිතබ්බං, තං පච්චුප්පන්නභාවං නිස්සාය සම්පයොගීවිප්පයොගීභාවෙන උද්ධරීයති, තඤ්ච විභාගරහිතෙහි ඛන්ධාදීහි සඞ්ඛතෙහි පච්චුප්පන්නභාවමෙව නිස්සාය අනාමට්ඨකාලභෙදෙ අත්ථිතාය එව නිස්සිතබ්බත්තා. අවිජ්ජමානස්ස හි අවිජ්ජමානෙන, අවිජ්ජමානස්ස ච විජ්ජමානෙන, විජ්ජමානස්ස ච අවිජ්ජමානෙන සම්පයොගො නත්ථි, විප්පයොගො පන අවිජ්ජමානතාදීපකෙ භෙදෙ ගහිතෙ තෙනෙව විසභාගතාපි ගහිතා එවාති හොති[Pg.21]. භෙදෙ පන අග්ගහිතෙ තෙන තෙන ගහණෙන විසභාගතාය අග්ගහිතත්තා සති සභාගත්තෙ විජ්ජමානතාය එව ධම්මානං සභාගස්ස පරිච්ඡින්දනතො විජ්ජමානතා දස්සිතාති එකුප්පාදාදිභාවසඞ්ඛාතා සභාගතාපි ගහිතා එව හොති. තස්සා ච ගහිතත්තා සම්පයොගොව ලබ්භති, න විප්පයොගො, තස්මා සමුදයසච්චං වෙදනාක්ඛන්ධාදීහි සම්පයුත්තත්තෙන වුත්තං, න විප්පයුත්තත්තෙනාති. එස නයො මග්ගසච්චාදීසුපීති.

๒๓๕. เหมือนอย่างที่กล่าวว่า "สมุทยสัจจะสัมปยุตด้วยขันธ์ ๓" โดยหมายถึงความเป็นสัมปยุตของสมุทยสัจจะนั้น ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุใดจึงไม่กล่าวว่า "วิปปยุตจากขันธ์ ๓" โดยหมายถึงความเป็นวิปปยุตของสมุทยสัจจะนั้นเล่า? เพราะการกล่าวถึงความวิปปยุตกับขันธ์เหล่านั้นที่ไม่ได้ถูกจำแนก ย่อมไม่สมควร อันที่จริง เมื่อมีการจำแนก ย่อมสมควรที่จะกล่าวว่าสมุทยสัจจะวิปปยุตจากสุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ และจากวิญญาณธาตุอื่นนอกเหนือจากมโนวิญญาณธาตุ เพราะความเป็นวิสภาคะย่อมถูกสงเคราะห์เข้าด้วยการจำแนกนั่นเอง แต่ไม่สมควรกับเวทนาขันธ์เป็นต้นที่ปราศจากการจำแนก เพราะไม่มีความเป็นวิสภาคะของสมุทยสัจจะที่กำลังมีอยู่กับขันธ์เหล่านั้นที่กำลังมีอยู่ เพราะสังขตธรรมใดที่ไม่พึงยกขึ้นแสดงโดยความแตกต่างแห่งกาลที่ไม่ได้ถูกสัมผัส เหมือนธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้น สังขตธรรมนั้นย่อมถูกยกขึ้นแสดงโดยความเป็นสัมปยุตและวิปปยุต โดยอาศัยความเป็นปัจจุบัน และสังขตธรรมนั้นย่อมอาศัยความเป็นอยู่ของขันธ์เป็นต้นที่เป็นสังขตธรรมที่ปราศจากการจำแนก โดยอาศัยความเป็นปัจจุบันเท่านั้น ในความแตกต่างแห่งกาลที่ไม่ได้ถูกสัมผัส อันที่จริง สัมปโยคะย่อมไม่มีแก่ธรรมที่ไม่มีกับธรรมที่ไม่มี, แก่ธรรมที่ไม่มีกับธรรมที่มี, และแก่ธรรมที่มีกับธรรมที่ไม่มี แต่ความวิปปยุตนั้น เมื่อมีการจำแนกที่แสดงถึงความเป็นไม่มีถูกถือเอาไว้ ความเป็นวิสภาคะก็ย่อมถูกถือเอาไว้ด้วยการจำแนกนั้นเอง แต่เมื่อไม่มีการจำแนกถูกถือเอาไว้ เพราะความเป็นวิสภาคะไม่ได้ถูกถือเอาไว้ด้วยการถือเอาแต่ละอย่างนั้น เมื่อมีความเป็นสภาคะอยู่ การมีอยู่ของธรรมทั้งหลายย่อมถูกแสดงโดยการกำหนดสภาคะด้วยการมีอยู่ของมัน ด้วยเหตุนั้น ความเป็นสภาคะที่เรียกว่าความเป็นผู้เกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้น ก็ย่อมถูกถือเอาไว้ด้วย และเพราะความเป็นสภาคะนั้นถูกถือเอาไว้ จึงได้แต่สัมปโยคะเท่านั้น ไม่ได้วิปปยุต เพราะฉะนั้น สมุทยสัจจะจึงถูกกล่าวว่าสัมปยุตด้วยเวทนาขันธ์เป็นต้น ไม่ได้กล่าวว่าวิปปยุต นัยนี้พึงทราบในมรรคสัจจะ เป็นต้นด้วย

262. ‘‘දුතියජ්ඣානවිචාරඤ්හි ඨපෙත්වා සෙසා අවිතක්කවිචාරමත්තා’’ති අට්ඨකථාවචනං යෙ පධානා විතක්කො විය කොට්ඨාසන්තරචිත්තුප්පාදෙසු අලීනා, තෙ එව ඉධ අවිතක්කවිචාරමත්තාති අධිප්පෙතාති දස්සෙති. තෙනෙව හි අනන්තරනයෙ සමුදයසච්චෙන සමානගතිකා න සවිතක්කසවිචාරෙහීති තෙ න ගහිතා. දසමොසානනයෙසු ච තෙහි විප්පයුත්තෙහි විප්පයුත්තානං තෙහි විප්පයුත්තානඤ්ච සොළසහි ධාතූහි විප්පයොගො අට්ඨාරසසඞ්ගහිතො ච වුත්තො. විතක්කසහිතෙසුපි පන තෙසු ගහිතෙසු සබ්බෙපි තෙ විචාරෙන සම්පයුත්තාති ‘‘එකෙන ඛන්ධෙන කෙහිචි සම්පයුත්තා’’ති සක්කා වත්තුං. සො හි සමුදායො විචාරං වජ්ජෙත්වා අඤ්ඤෙන කෙනචි සම්පයුත්තො න හොති. න හි තදෙකදෙසස්ස විතක්කස්ස විචාරතො අඤ්ඤෙන සම්පයොගො සමුදායස්ස හොති. යථා නානාචිත්තුප්පාදෙසු උප්පජ්ජමානානං ඉද්ධිපාදානං සමුදායස්ස ඉද්ධිපාදස්ස එකදෙසානං තීහි ඛන්ධෙහි සම්පයොගො සමුදායස්ස න හොති, එවමිධාපි දට්ඨබ්බං. යථා පන තෙසු එකොපි වෙදනාසඤ්ඤාක්ඛන්ධෙහි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙකදෙසෙන ච අසම්පයුත්තො නාම නත්ථීති සමුදායස්ස තෙහි සම්පයුත්තතා වුත්තා, එවමිධාපි විචාරෙන අසම්පයුත්තස්ස අවිතක්කවිචාරමත්තස්ස කස්සචි අභාවතො සමුදායස්ස තෙන සම්පයුත්තතා න න සක්කා වත්තුං. න හි අවිතක්කවිචාරමත්තානං දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකාදීනං විය සම්පයුත්තතා න වත්තබ්බා. යථා හි දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකෙසු කෙචි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙකදෙසෙන මොහෙන සම්පයුත්තා, කෙචි අසම්පයුත්තාති න සමුදායො තෙන සම්පයුත්තො, නාපි අඤ්ඤො කොචි ධම්මො අත්ථි, යෙන සො සමුදායො සම්පයුත්තො සියාති ‘‘දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකා ධම්මා සම්පයුත්තාති නත්ථී’’ති වුත්තං, එවං භාවනායපහාතබ්බහෙතුකසහෙතුකාදයොපි. න පනෙවං යෙන අවිතක්කවිචාරමත්තසමුදායො සම්පයුත්තො සියා, තං නත්ථි අවිතක්කවිචාරමත්තෙසු කස්සචි විචාරෙන [Pg.22] අසම්පයුත්තස්ස අභාවා, තස්මා තෙ ‘‘සම්පයුත්තා’’ති න න වත්තබ්බාති. සබ්බත්ථ ච එකධම්මෙපි කෙහිචීති බහුවචනනිද්දෙසො සඞ්ඛාය අනියමිතත්තා කතොති වෙදිතබ්බො.

๒๖๒. คำอรรถกถาที่ว่า "เว้นวิจารในทุติยฌานเสีย ที่เหลือเป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม" แสดงว่า ธรรมทั้งหลายที่เป็นประธาน ไม่ติดอยู่ในจิตตุปบาทในระหว่างส่วน (ของฌาน) เหมือนอย่างวิตก ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละในที่นี้พึงประสงค์ว่าเป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม. ด้วยเหตุนั้นนั่นแล ในนัยที่ถัดไป ธรรมเหล่านั้นจึงไม่ถูกถือเอาด้วยบทว่า สวิตักกสวิจาร เพราะมีคติเสมอกับสมุทยสัจจะ. และในทศโมสานนัยทั้งหลาย ท่านกล่าวการวิปปยุตต์ของธรรมที่วิปปยุตต์จากธรรมเหล่านั้น และการวิปปยุตต์จากธาตุ 16 และการสงเคราะห์ด้วยธาตุ 18 ของธรรมที่วิปปยุตต์จากธรรมเหล่านั้น. อนึ่ง เมื่อถือเอาธรรมเหล่านั้นแม้ที่เกิดร่วมกับวิตก ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดก็ชื่อว่าประกอบด้วยวิจาร จึงอาจกล่าวได้ว่า 'ประกอบด้วยขันธ์หนึ่งด้วยธรรมบางอย่าง'. เพราะว่าส่วนรวม (สมุทยะ) นั้น เว้นวิจารเสียแล้ว ย่อมไม่ประกอบด้วยธรรมอื่นใด. จริงอยู่ การประกอบกับธรรมอื่นนอกจากวิจารของวิตกซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของส่วนรวมนั้น ย่อมไม่มีแก่ส่วนรวม. พึงเห็นในที่นี้เหมือนอย่างว่า การประกอบด้วยขันธ์ 3 ของอิทธิบาทบางส่วนแห่งอิทธิบาทที่เป็นส่วนรวม ซึ่งเกิดขึ้นในจิตตุปบาทต่างๆ ย่อมไม่มีแก่ส่วนรวม ฉันใด ในที่นี้ก็พึงเห็นฉันนั้น. แต่เหมือนอย่างว่า ในธรรมเหล่านั้น ไม่มีธรรมแม้สักอย่างเดียวที่ไม่ประกอบด้วยเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และส่วนหนึ่งของสังขารขันธ์ ท่านจึงกล่าวความที่ส่วนรวมประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น ฉันใด ในที่นี้ก็เหมือนกัน เพราะไม่มีอวิตักกวิจารมัตตธรรมใดๆ ที่ไม่ประกอบด้วยวิจาร จึงไม่ใช่ว่าจะกล่าวไม่ได้ว่าส่วนรวมประกอบด้วยวิจารนั้น. จริงอยู่ ความที่อวิตักกวิจารมัตตธรรมทั้งหลายเป็นธรรมประกอบ ไม่ใช่ว่าจะกล่าวไม่ได้ เหมือนอย่างธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะเป็นต้น. จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า ในบรรดาธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะ บางอย่างประกอบด้วยโมหะซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของสังขารขันธ์ บางอย่างไม่ประกอบ ส่วนรวมจึงไม่ชื่อว่าประกอบด้วยโมหะนั้น และไม่มีธรรมอื่นใดที่ส่วนรวมนั้นจะพึงประกอบด้วยได้ ท่านจึงกล่าวว่า 'ธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะที่ชื่อว่าสัมปยุตต์ไม่มี' ฉันใด แม้ธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยภาวนา และธรรมที่มีเหตุเป็นต้น ก็ฉันนั้น. แต่ในอวิตักกวิจารมัตตธรรมนี้ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะธรรมที่ส่วนรวมของอวิตักกวิจารมัตตะจะพึงประกอบด้วยนั้นไม่มีก็หาไม่ เพราะไม่มีอวิตักกวิจารมัตตธรรมใดๆ ที่ไม่ประกอบด้วยวิจาร ดังนั้น จึงไม่ใช่ว่าจะกล่าวไม่ได้ว่าธรรมเหล่านั้น 'เป็นธรรมประกอบ'. และในที่ทั้งปวง พึงทราบว่าการระบุด้วยพหูพจน์ว่า 'ด้วยธรรมบางอย่าง' แม้ในธรรมอย่างเดียว ท่านทำไว้เพราะความไม่แน่นอนแห่งจำนวน.

ඡට්ඨනයසම්පයොගවිප්පයොගපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาบทว่า สัมปโยควิปปโยค ในนัยที่ 6 จบแล้ว.

7. සත්තමනයො සම්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා

๗. นัยที่ 7 การพรรณนาบทว่า สัมปยุตเตนวิปปยุตต์

306. සම්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තපදනිද්දෙසෙ රූපක්ඛන්ධාදයො තෙහි සම්පයුත්තාභාවතො න ගහිතා. සමුදයසච්චාදීනි සතිපි තෙහි සම්පයුත්තෙ, සම්පයුත්තෙහි ච විප්පයුත්තෙ සම්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තානං ඛන්ධාදීහි විප්පයොගාභාවතො. න හි සමුදයසච්චෙන සම්පයුත්තෙහි ලොභසහගතචිත්තුප්පාදෙහි විප්පයුත්තානං තතො අඤ්ඤධම්මානං ඛන්ධාදීසු කෙනචි විප්පයොගො අත්ථි. නනු ච තෙ එව චිත්තුප්පාදා චත්තාරො ඛන්ධා අඩ්ඪදුතියානි ආයතනානි අඩ්ඪදුතියා ධාතුයො ච හොන්තීති තෙහි විප්පයොගො වත්තබ්බොති? න, තදඤ්ඤධම්මානං ඛන්ධාදිභාවතො. න හි තෙ එව ධම්මා චත්තාරො ඛන්ධා, අථ ඛො තෙ ච තතො අඤ්ඤෙ ච, තථා අඩ්ඪදුතියායතනධාතුයොපි. න ච තදඤ්ඤසමුදායෙහි අඤ්ඤෙ විප්පයුත්තා හොන්ති සමුදායෙකදෙසානං එකදෙසඤ්ඤසමුදායානඤ්ච විප්පයොගාභාවතො. එස නයො මග්ගසච්චසුඛින්ද්‍රියාදීසු. අවිතක්කවිචාරමත්තෙසුපි නිරවසෙසෙසු අධිප්පෙතෙසු තෙසං සවිතක්කසවිචාරසමානගතිකත්තා අග්ගහණෙ කාරණං න දිස්සති.

๓๐๖. ในการระบุบทว่า สัมปยุตเตนวิปปยุตต์ รูปขันธ์เป็นต้น ท่านไม่ถือเอา เพราะไม่มีการประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น. สมุทยสัจจะ เป็นต้น แม้จะมีการประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น และมีการวิปปยุตต์จากธรรมที่ประกอบด้วย (ท่านก็ไม่ถือเอา) เพราะไม่มีการวิปปยุตต์จากขันธ์เป็นต้น ของธรรมที่วิปปยุตต์จากธรรมที่ประกอบด้วย. จริงอยู่ การวิปปยุตต์จากขันธ์เป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ของธรรมอื่นจากจิตตุปบาทเหล่านั้นที่วิปปยุตต์จากโลภสหคตจิตตุปบาททั้งหลายซึ่งประกอบด้วยสมุทยสัจจะ ย่อมไม่มี. ก็จิตตุปบาทเหล่านั้นนั่นแหละ เป็นขันธ์ 4 อายตนะ 1 และอีกครึ่งหนึ่ง และธาตุ 1 และอีกครึ่งหนึ่ง มิใช่หรือ? ดังนั้น จึงควรกล่าวการวิปปยุตต์จากธรรมเหล่านั้นมิใช่หรือ? ไม่ใช่ เพราะธรรมอื่นจากจิตตุปบาทเหล่านั้นก็มีสภาวะเป็นขันธ์เป็นต้น. จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละไม่ใช่ขันธ์ 4 แต่ที่แท้คือธรรมเหล่านั้นด้วยและธรรมอื่นจากนั้นด้วย (รวมกัน) เป็นขันธ์ 4 แม้อายตนะและธาตุ 1 และอีกครึ่งหนึ่งก็เช่นกัน. และธรรมอื่นย่อมไม่วิปปยุตต์จากส่วนรวมอื่นจากธรรมเหล่านั้น เพราะไม่มีการวิปปยุตต์กันระหว่างส่วนหนึ่งของส่วนรวมกับส่วนรวมอื่นที่เป็นส่วนหนึ่ง. นัยนี้ (พึงทราบ) ในมรรคสัจจะและสุขินทรีย์เป็นต้น. แม้ในอวิตักกวิจารมัตตธรรมทั้งหลาย เมื่อประสงค์เอาโดยไม่เหลือ ก็ไม่เห็นเหตุในการไม่ถือเอา เพราะธรรมเหล่านั้นมีคติเสมอกับสวิตักกสวิจารธรรม.

අට්ඨකථායං පන එවරූපානීති යථා රූපක්ඛන්ධෙ විස්සජ්ජනං න යුජ්ජති, එවං යෙසු අඤ්ඤෙසුපි න යුජ්ජති, තානි විස්සජ්ජනස්ස අයොගෙන ‘‘එවරූපානී’’ති වුත්තානි, න සම්පයුත්තාභාවෙනාති දට්ඨබ්බං. යානි පන පදානි ධම්මධාතුයා සම්පයුත්තෙ ධම්මෙ දීපෙන්තීති එතෙන වෙදනාක්ඛන්ධාදිපදානි දස්සෙති, විඤ්ඤාණඤ්ච අඤ්ඤෙන අසම්මිස්සන්ති විඤ්ඤාණක්ඛන්ධමනායතනාදිපදානි. තත්ථ අඤ්ඤෙන අසම්මිස්සන්ති අසම්පයුත්තෙන අසම්මිස්සන්ති අත්ථො. අදුක්ඛමසුඛායවෙදනායසම්පයුත්තපදානිපි හි සම්පයුත්තෙහි සම්මිස්සවිඤ්ඤාණදීපකානි ඉධ ගහිතානීති. එතෙන ච ලක්ඛණෙන එවරූපානෙව ගහිතානීති දස්සෙති, න එවරූපානි ගහිතානෙවාති සමුදයසච්චාදිඉද්ධිපාදාදිපදානං [Pg.23] අසඞ්ගහිතත්තා. ‘‘අථ ඵස්සසත්තකං චිත්තං සහ යුත්තපදෙහි සත්තා’’ති පුරාණපාඨො, අයං පන ඌනොති කත්වා ‘‘අථ ඵස්සසත්තකං, තිකෙ තයො සත්ත මහන්තරෙ චා’’ති පාඨො කතො.

อนึ่ง ในอรรถกถา พึงทราบว่า คำว่า 'ธรรมมีรูปอย่างนี้' ท่านกล่าวหมายถึงธรรมที่การวิสัชนาไม่ควร เหมือนอย่างที่ไม่ควรในรูปขันธ์ และไม่ควรในธรรมอื่นเหล่าใด แม้ธรรมเหล่านั้นก็ชื่อว่า 'มีรูปอย่างนี้' เพราะความไม่ควรแก่การวิสัชนา ไม่ใช่เพราะไม่มีการประกอบ. ส่วนบทเหล่าใดแสดงธรรมที่ประกอบด้วยธรรมธาตุ ด้วยคำนี้ท่านแสดงบทมีเวทนาขันธ์เป็นต้น และ (แสดง) บทมีวิญญาณขันธ์และมนายตนะเป็นต้น ด้วยคำว่า 'และวิญญาณไม่ระคนด้วยธรรมอื่น'. ในคำนั้น คำว่า 'ไม่ระคนด้วยธรรมอื่น' มีความหมายว่า 'ไม่ระคนด้วยธรรมที่ไม่ประกอบ'. จริงอยู่ แม้บทที่ประกอบด้วยอทุกขมสุขเวทนา ท่านก็ถือเอาในที่นี้ เพราะเป็นบทที่แสดงวิญญาณที่ระคนด้วยธรรมที่ประกอบทั้งหลาย. และด้วยลักษณะนี้ ท่านแสดงว่า 'ธรรมที่มีรูปอย่างนี้เท่านั้นที่ถูกถือเอา' ไม่ใช่ว่า 'ธรรมที่มีรูปอย่างนี้ถูกถือเอาทั้งหมด' เพราะบทมีสมุทยสัจจะและอิทธิบาทเป็นต้น ไม่ถูกสงเคราะห์. ปาฐะเก่าว่า 'อถ ผัสสสัตตกัง จิตตัง สห ยุตตปเทหิ สัตตา' แต่เพราะเห็นว่าปาฐะนี้บกพร่อง จึงทำปาฐะใหม่ว่า 'อถ ผัสสสัตตกัง, ติเก ตโย สัตตะ มหันตเร จา'.

309. පුච්ඡාය උද්ධටපදෙනෙව සද්ධිං විප්පයුත්තානං වසෙනාති ඉදං පුච්ඡාය උද්ධටපදෙන සම්පයුත්තෙහි විප්පයුත්තා තෙන සද්ධිං විප්පයුත්තා හොන්තීති කත්වා වුත්තං. පාළිඋද්දානගාථායං ද්වෙ ච මනෙන යුත්තා, විතක්කවිචාරණාති මනොධාතුයා එකන්තසම්පයුත්තා ද්වෙ විතක්කවිචාරාති සවිතක්කපදං සවිචාරපදඤ්ච දස්සෙති.

๓๐๙. คำว่า 'ด้วยอำนาจแห่งธรรมที่วิปปยุตต์พร้อมกับบทที่ยกขึ้นถามนั่นเอง' นี้ ท่านกล่าวโดยทำความเข้าใจว่า 'ธรรมที่วิปปยุตต์จากธรรมที่ประกอบด้วยบทที่ยกขึ้นถาม ย่อมเป็นธรรมที่วิปปยุตต์พร้อมกับบทนั้น'. ในบาลีอุททานคาถาว่า 'สองอย่างประกอบด้วยมโน, วิตกและวิจาร' ท่านแสดงบทว่า สวิตักกะ และบทว่า สวิจาระ คือวิตกและวิจาร 2 อย่างที่ประกอบกับมโนธาตุโดยส่วนเดียว.

සත්තමනයසම්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาบทว่า สัมปยุตเตนวิปปยุตต์ ในนัยที่ 7 จบแล้ว.

8. අට්ඨමනයො විප්පයුත්තෙනසම්පයුත්තපදවණ්ණනා

๘. นัยที่ 8 การพรรณนาบทว่า วิปปยุตเตนสัมปยุตต์

317. විප්පයුත්තෙනසම්පයුත්තපදනිද්දෙසෙ රූපක්ඛන්ධාදීහි විප්පයුත්තෙනසම්පයුත්තමෙව යථානිද්ධාරිතං නත්ථීති ‘‘රූපක්ඛන්ධෙන යෙ ධම්මා විප්පයුත්තා, තෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා සම්පයුත්තා’’ති අවත්වා ‘‘රූපක්ඛන්ධෙන යෙ ධම්මා විප්පයුත්තා, තෙ ධම්මා කතිහි ඛන්ධෙහි…පෙ… සම්පයුත්තාති නත්ථී’’ති වුත්තං. තෙන රූපක්ඛන්ධෙන විප්පයුත්තානං කෙනචි ඛන්ධාදිනා සම්පයොගාභාවතො යථානිද්ධාරිතං විප්පයුත්තෙනසම්පයුත්තමෙව නත්ථි, කුතො තස්ස පුන ඛන්ධාදීහි සම්පයුත්තතාති දස්සෙති.

๓๑๗. ในการนิทเทสบทว่า วิปปยุตเตนะสัมปยุตตะ (ธรรมที่ประกอบกับธรรมที่วิปปยุต) ธรรมที่ประกอบกับธรรมที่วิปปยุตจากรูปขันธ์เป็นต้น ตามที่กำหนดไว้นั่นเองไม่มี เพราะฉะนั้น จึงไม่กล่าวว่า "ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากรูปขันธ์ ธรรมเหล่าใดประกอบกับธรรมเหล่านั้น" แต่กล่าวว่า "ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากรูปขันธ์ ธรรมเหล่านั้นประกอบกับขันธ์เท่าไร...เป... ไม่มี" ดังนี้. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า เพราะธรรมที่วิปปยุตจากรูปขันธ์นั้น ไม่มีการประกอบกับขันธ์เป็นต้นบางอย่าง ธรรมที่ประกอบกับธรรมที่วิปปยุตตามที่กำหนดไว้นั่นเองจึงไม่มี ความประกอบกับขันธ์เป็นต้นของธรรมนั้นจะมีอีกได้อย่างไร.

අට්ඨමනයවිප්පයුත්තෙනසම්පයුත්තපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาบทว่า วิปปยุตเตนะสัมปยุตตะ ในนัยที่ ๘ จบแล้ว.

9. නවමනයො සම්පයුත්තෙනසම්පයුත්තපදවණ්ණනා

๙. นัยที่ ๙ การพรรณนาบทว่า สัมปยุตเตนะสัมปยุตตะ.

319. සම්පයුත්තෙනසම්පයුත්තපදවණ්ණනායං යංඛන්ධාදිවසෙනාති සමාසපදං ඉදං දට්ඨබ්බං, යස්ස ඛන්ධාදිනො වසෙනාති අත්ථො. තස්සෙවාති ච තස්සෙව ඛන්ධාදිනොති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – යං ඉධ සම්පයුත්තං වුත්තං, තං රූපක්ඛන්ධාදීසු අරණන්තෙසු යෙන වෙදනාක්ඛන්ධාදිනා සම්පයුත්තං, පුන තස්සෙව වෙදනාක්ඛන්ධාදිනො ඛන්ධාදීහි සම්පයොගං පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජනං කතං[Pg.24]. තඤ්හි අත්තනා සම්පයුත්තෙන සම්පයුත්තත්තා ‘‘සම්පයුත්තෙන සම්පයුත්ත’’න්ති නිද්ධාරිතන්ති. රූපෙන වාති එතෙන නිරොධසච්චඅප්පච්චයඅසඞ්ඛතෙහිපි අයොගො වුත්තො හොතීති දට්ඨබ්බො, තථා රූපමිස්සකෙහි වාති එතෙන අනුපාදින්නඅනුපාදානියාදීහි නිබ්බානමිස්සකෙහිපි. වක්ඛති හි ‘‘නිබ්බානං පන සුඛුමරූපගතිකමෙවා’’ති. සබ්බාරූපක්ඛන්ධසඞ්ගාහකෙහීති වත්තමානානමෙව සම්පයොගො ලබ්භතීති වත්තමානෙසු එකම්පි ධම්මං අනපනෙත්වා අවිකලචතුක්ඛන්ධසඞ්ගාහකෙහි අරූපභවාදීහීති අත්ථො. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – යෙ සම්පයොගං න ලභන්ති රූපක්ඛන්ධාදයො, තෙ සබ්බෙ න ගහිතා, ඉතරෙ ච වෙදනාක්ඛන්ධාදයො සබ්බෙ ගහිතාති.

๓๑๙. ในการพรรณนาบทว่า สัมปยุตเตนะสัมปยุตตะ พึงทราบว่าบทสมาสนี้คือ "ยํขนฺธาทิวเสนาติ" มีอรรถว่า "โดยขันธ์เป็นต้นใด". และบทว่า "ตสฺเสว" มีอรรถว่า "ของขันธ์เป็นต้นนั้นนั่นเอง". อธิบายว่า ธรรมใดที่กล่าวว่าประกอบกันในที่นี้ ธรรมนั้นประกอบกับเวทนาขันธ์เป็นต้นใด ในบรรดาธรรมมีรูปขันธ์เป็นต้นจนถึงอรณธรรม ท่านถามถึงความประกอบของเวทนาขันธ์เป็นต้นนั้นนั่นเองกับขันธ์เป็นต้นแล้วจึงวิสัชนา. เพราะธรรมนั้นประกอบกับธรรมที่ประกอบกับตน จึงกำหนดว่า "สัมปยุตเตนะสัมปยุตตะ" (ประกอบกับธรรมที่ประกอบกัน). พึงทราบว่า ด้วยบทว่า "รูเปน วา" นี้ ท่านกล่าวถึงความไม่ประกอบกันแม้กับนิโรธสัจจะ อัปปัจจัย และอสังขตธรรมทั้งหลาย. เช่นเดียวกัน ด้วยบทว่า "รูปมิสฺสเกหิ วา" นี้ ท่านกล่าวถึงความไม่ประกอบกันแม้กับธรรมที่ระคนด้วยนิพพาน มีอนุปาทินนอนุปาทานิยธรรมเป็นต้น. เพราะท่านจะกล่าวว่า "ก็นิพพานมีคติ (ส่วน) อย่างเดียวกับสุขุมรูปนั่นเอง". บทว่า "สพฺพารูปกฺขนฺธสงฺคาหเกหิ" มีอรรถว่า ด้วยอรูปภพเป็นต้นที่สงเคราะห์อรูปขันธ์ ๔ ไม่ให้บกพร่อง โดยไม่ยกเว้นธรรมแม้แต่อย่างเดียวในบรรดาธรรมที่เป็นปัจจุบัน เพราะความประกอบกันย่อมได้ในธรรมที่เป็นปัจจุบันเท่านั้น. สรุปความในบทนี้คือ รูปขันธ์เป็นต้นเหล่าใดที่ไม่ประกอบกัน ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดไม่ถูกถือเอา ส่วนเวทนาขันธ์เป็นต้นที่เหลือทั้งหมดถูกถือเอา.

නවමනයසම්පයුත්තෙනසම්පයුත්තපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาบทว่า สัมปยุตเตนะสัมปยุตตะ ในนัยที่ ๙ จบแล้ว.

10. දසමනයො විප්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා

๑๐. นัยที่ ๑๐ การพรรณนาบทว่า วิปปยุตเตนะวิปปยุตตะ.

353. විප්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තපදනිද්දෙසෙ අග්ගහිතෙසු ධම්මායතනාදිධම්මා අනාරම්මණමිස්සකසබ්බචිත්තුප්පාදගතධම්මභාවතො තෙහි විප්පයුත්තස්ස අභාවා න ගහිතා, දුක්ඛසච්චචතුමහාභවඅබ්‍යාකතාදිධම්මා තෙහි විප්පයුත්තෙහි විප්පයුත්තානං ඛන්ධාදීහි විප්පයොගාභාවතොති අයං විසෙසො වෙදිතබ්බොති.

๓๕๓. ในการนิทเทสบทว่า วิปปยุตเตนะวิปปยุตตะ ในบรรดาธรรมที่ไม่ถูกถือเอา ธรรมมีธัมมายตนะเป็นต้น ท่านไม่ถือเอาเพราะไม่มีธรรมที่วิปปยุตจากธรรมเหล่านั้น เนื่องจากเป็นธรรมที่นับเนื่องในจิตตุปบาททั้งปวงที่ระคนกับธรรมที่ไม่มีอารมณ์. พึงทราบข้อพิเศษนี้ว่า ธรรมมีทุกขสัจจะ มหาภูตรูป ๔ และอัพยากตธรรมเป็นต้น ไม่ถูกถือเอาเพราะไม่มีความวิปปยุตจากขันธ์เป็นต้นของธรรมที่วิปปยุตจากธรรมเหล่านั้น.

දසමනයවිප්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาบทว่า วิปปยุตเตนะวิปปยุตตะ ในนัยที่ ๑๐ จบแล้ว.

11. එකාදසමනයො සඞ්ගහිතෙනසම්පයුත්තවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා

๑๑. นัยที่ ๑๑ การพรรณนาบทว่า สังคหิเตนะสัมปยุตตวิปปยุตตะ.

409. එකාදසමනයවණ්ණනායං ‘‘තෙ ච සෙසෙහි තීහි ඛන්ධෙහි එකෙන මනායතනෙන සත්තහි විඤ්ඤාණධාතූහී’’ති එතෙසං පදානං ‘‘සම්පයුත්තා නාමා’’ති එතෙන සහ සම්බන්ධො. ‘‘කෙහිචී’’ති එතස්ස පනත්ථං දස්සෙතුං ‘‘සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙ ධම්මායතනධම්මධාතූසු ච ඨපෙත්වා තණ්හ’’න්ති එතෙන ‘‘තෙ චා’’ති වුත්තෙ සමුදයසච්චෙන ඛන්ධාදිසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතධම්මෙ විසෙසෙත්වා තෙසං එව විසෙසිතානං අත්තවජ්ජෙහි සෙසෙහි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙ තණ්හාය ධම්මායතනධම්මධාතූසු ච තණ්හාය වෙදනාසඤ්ඤාක්ඛන්ධෙහි සම්පයොගාරහෙහි [Pg.25] සම්පයුත්තතං සන්ධායාහ ‘‘සෙසෙහි සම්පයුත්තත්තා කෙහිචි සම්පයුත්තා නාමා’’ති.

๔๐๙. ในการพรรณนาถึงนัยที่ ๑๑ บทเหล่านี้ว่า "เต จ เสเสหิ ตีหิ ขนฺเธหิ เอเกน มนายตเนน สตฺตหิ วิญฺญาณธาตูหิ" มีความสัมพันธ์กับบทว่า "สมฺปยุตฺตา นาม". ส่วนเพื่อจะแสดงอรรถของบทว่า "เกหิจิ" ท่านจึงกล่าวคำว่า "เต จ" เป็นต้น เพื่อจำแนกธรรมที่สงเคราะห์เข้าด้วยสมุทัยสัจจะโดยการสงเคราะห์ด้วยขันธ์เป็นต้น แล้วหมายถึงความที่ธรรมที่จำแนกเหล่านั้นประกอบกับเวทนาขันธ์และสัญญาขันธ์ที่เหลืออันควรแก่การประกอบกัน โดยเว้นตนเองและเว้นตัณหาในสังขารขันธ์ ในธัมมายตนะ และในธัมมธาตุเสีย จึงกล่าวว่า "ชื่อว่าประกอบกับธรรมบางอย่าง เพราะประกอบกับธรรมที่เหลือ".

එකාදසමනයසඞ්ගහිතෙනසම්පයුත්තවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาบทว่า สังคหิเตนะสัมปยุตตวิปปยุตตะ ในนัยที่ ๑๑ จบแล้ว.

12. ද්වාදසමනයො සම්පයුත්තෙනසඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා

๑๒. นัยที่ ๑๒ การพรรณนาบทว่า สัมปยุตเตนะสังคหิตาสังคหิตะ.

417. ද්වාදසමනයෙ ච නවමනයෙ විය සම්පයොගාරහාව ලබ්භන්තීති ආහ ‘‘තෙයෙව උද්ධටා’’ති.

๔๑๗. ในนัยที่ ๑๒ นี้ ท่านกล่าวว่า "ธรรมเหล่านั้นนั่นเองถูกยกขึ้นมา" เพราะย่อมได้เฉพาะธรรมที่ควรประกอบกันเท่านั้น เช่นเดียวกับในนัยที่ ๙.

ද්වාදසමනයසම්පයුත්තෙනසඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาบทว่า สัมปยุตเตนะสังคหิตาสังคหิตะ ในนัยที่ ๑๒ จบแล้ว.

13. තෙරසමනයො අසඞ්ගහිතෙනසම්පයුත්තවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා

๑๓. นัยที่ ๑๓ การพรรณนาบทว่า อสังคหิเตนะสัมปยุตตวิปปยุตตะ.

448. තෙරසමනයවණ්ණනායං යෙහි තීහිපි සඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහිතං විඤ්ඤාණමෙව හොති, තෙ පාළියං ‘‘රූපඤ්ච ධම්මායතන’’න්තිආදිඋද්දානගාථාය දස්සිතා බාවීස ධම්මා ‘‘රූපක්ඛන්ධෙන සදිසපඤ්හා ධම්මා’’ති වුත්තා. යෙහි පන තීහිපි සඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහිතානි අරූපභවෙන විය ඔළාරිකායතනානෙව හොන්ති, තෙ වුත්තාවසෙසා සබ්බෙ ඉධ උද්ධටා ‘‘අරූපභවෙන සදිසා’’ති වුත්තා. සෙසාති සෙසා පඤ්චමනයෙ ආගතා වෙදනාක්ඛන්ධාදයො සතිපි අසඞ්ගාහකත්තෙ ඉධ විස්සජ්ජනං න රුහන්තීති න උද්ධටා. යෙ පන අසඞ්ගාහකා එව න හොන්ති දුක්ඛසච්චාදිධම්මා, තෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි. යථා පන වෙදනාක්ඛන්ධාදයො න රුහන්ති, තං දස්සෙතුං ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධෙන හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ තෙසඤ්ච සම්පයොගො නාම නත්ථීති රූපාරූපධම්මානං අසම්පයොගෙහි වොමිස්සතාය සම්පයොගො නත්ථීති අත්ථො.

๔๔๘. ในการพรรณนาถึงนัยที่ ๑๓ ธรรมเหล่าใดที่วิญญาณเท่านั้นไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์แม้ทั้ง ๓ ธรรมเหล่านั้นคือธรรม ๒๒ ประการที่แสดงไว้ในบาลีด้วยคาถาอุททานว่า "รูปญฺจ ธมฺมายตนํ" เป็นต้น ท่านเรียกว่า "ธรรมที่มีปัญหาเช่นเดียวกับรูปขันธ์". ส่วนธรรมเหล่าใดที่อายตนะหยาบเท่านั้นไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์แม้ทั้ง ๓ เหมือนกับอรูปภพ ธรรมที่เหลือเหล่านั้นทั้งหมดถูกยกขึ้นมาในที่นี้และเรียกว่า "เป็นเช่นเดียวกับอรูปภพ". บทว่า "เสสา" หมายถึง เวทนาขันธ์เป็นต้นที่เหลือซึ่งมาในนัยที่ ๕ แม้จะมีความเป็นอสังคาหกะ (ธรรมที่ไม่สงเคราะห์) แต่ก็ไม่ปรากฏในการวิสัชนาในที่นี้ จึงไม่ถูกยกขึ้นมา. ส่วนธรรมมีทุกขสัจจะเป็นต้นที่ไม่เป็นอสังคาหกะเลยนั้น ไม่ต้องพูดถึง. แต่เพื่อจะแสดงว่าเวทนาขันธ์เป็นต้นไม่ปรากฏอย่างไร ท่านจึงกล่าวคำว่า "เวทนาขนฺเธน หิ" เป็นต้น. ในคำนั้น บทว่า "เตสญฺจ สมฺปโยโค นาม นตฺถิ" มีอรรถว่า ความประกอบกันไม่มี เพราะความที่รูปธรรมและอรูปธรรมระคนกับธรรมที่ไม่ประกอบกัน (อสัมปยุต).

යදි පන තෙ කදාචි අසබ්බවිඤ්ඤාණධාතුසම්පයුත්තා අරූපධම්මා රූපධම්මා ච සියුං, න තෙසං විප්පයොගො නත්ථීති ‘‘විප්පයොගො ච නත්ථී’’ති න වුත්තං, න වෙදනාක්ඛන්ධෙන අසඞ්ගහිතානං විප්පයොගස්ස අත්ථිතායාති වෙදිතබ්බං. උභයාභාවතො හි වෙදනාක්ඛන්ධාදයො ඉධ න රුහන්තීති. එවං පනෙත්ථ සියා ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධෙන හි ඛන්ධාදිවසෙන අනාරම්මණමිස්සකා සත්තවිඤ්ඤාණධාතුධම්මා අසඞ්ගහිතා හොන්ති, තෙසඤ්ච සම්පයොගො [Pg.26] විප්පයොගො ච නත්ථී’’ති. අනාරම්මණසහිතානඤ්හි සබ්බවිඤ්ඤාණධාතූනං සබ්බවිඤ්ඤාණධාතුසම්පයුත්තානං තදුභයධම්මානඤ්ච වෙදනාක්ඛන්ධාදිවිඤ්ඤාණක්ඛන්ධාදිචක්ඛායතනාදීහි තීහිපි සඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහිතානං සම්පයොගවිප්පයොගාභාවො අරුහණෙ කාරණං. ජාතිවිප්පයොගභූමිකාලසන්තානවිප්පයොගතො චතුබ්බිධො විප්පයොගො. තත්ථ ජාතිවිප්පයොගො ‘‘කුසලා ධම්මා, අකුසලා ධම්මා’’තිආදි, භූමිවිප්පයොගො ‘‘කාමාවචරා, රූපාවචරා’’තිආදි, කාලවිප්පයොගො ‘‘අතීතා ධම්මා, අනාගතා ධම්මා’’තිආදි, සන්තානවිප්පයොගො ‘‘අජ්ඣත්තා ධම්මා, බහිද්ධා ධම්මා’’තිආදි. එවං විප්පයොගො චතුධා වෙදිතබ්බො.

ก็ถ้าหากอรูปธรรมและรูปธรรมเหล่านั้นบางครั้งประกอบด้วยวิญญาณธาตุที่ไม่ใช่ทั้งหมดไซร้ คำว่า "ไม่มีความวิปปยุต" ก็จะไม่ถูกกล่าว เพราะพึงทราบว่ามิใช่เพราะความมีอยู่แห่งความวิปปยุตของธรรมที่ไม่สงเคราะห์ด้วยเวทนาขันธ์ เพราะเวทนาขันธ์เป็นต้นย่อมไม่หยั่งลงในที่นี้ เพราะความไม่มีแห่งธรรมทั้งสองอย่าง พึงมีในที่นี้อย่างนี้ว่า "ธรรมคือวิญญาณธาตุ ๗ ที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์ ซึ่งไม่สงเคราะห์ด้วยเวทนาขันธ์เป็นต้น โดยความเป็นขันธ์เป็นต้น ย่อมไม่มีการสัมปยุตและความวิปปยุต" เพราะความไม่มีแห่งการสัมปยุตและความวิปปยุตของวิญญาณธาตุทั้งปวงที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์ และธรรมทั้งสองนั้นที่สัมปยุตด้วยวิญญาณธาตุทั้งปวง ซึ่งไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ ๓ อย่าง มีเวทนาขันธ์เป็นต้น วิญญาณขันธ์เป็นต้น และจักขายตนะเป็นต้น เป็นเหตุแห่งการไม่หยั่งลง ความวิปปยุตมี ๔ อย่าง คือ ความวิปปยุตโดยชาติ โดยภูมิ โดยกาล และโดยสันดาน ในบรรดาความวิปปยุตเหล่านั้น ความวิปปยุตโดยชาติ เช่น "กุศลธรรม อกุศลธรรม" เป็นต้น ความวิปปยุตโดยภูมิ เช่น "กามาวจร รูปาวจร" เป็นต้น ความวิปปยุตโดยกาล เช่น "อดีตธรรม อนาคตธรรม" เป็นต้น ความวิปปยุตโดยสันดาน เช่น "อัชฌัตตธรรม พาหิรธรรม" เป็นต้น พึงทราบความวิปปยุต ๔ อย่าง ด้วยประการฉะนี้

තෙරසමනයඅසඞ්ගහිතෙනසම්පයුත්තවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายบทว่า สัมปยุตและวิปปยุต โดยไม่สงเคราะห์ในนัยที่ ๑๓ จบแล้ว

14. චුද්දසමනයො විප්පයුත්තෙනසඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා

๑๔. นัยที่ ๑๔ คำอธิบายบทว่า สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ โดยวิปปยุต

456. චුද්දසමනයෙ ධම්මායතනාදීනං අනාරම්මණමිස්සකසබ්බචිත්තුප්පාදගතධම්මභාවතො විප්පයොගස්ස අරුහණං දට්ඨබ්බං. ජාතිආදිත්තයස්ස චෙත්ථ ධම්මසභාවමත්තත්තා න කථඤ්චි සම්පයොගො විප්පයොගො ච රුහති අජ්ඣත්තබහිද්ධධම්මානං සබ්බධම්මසමොධානත්තා, අනිදස්සනඅප්පටිඝාදීනං අනාරම්මණමිස්සකසබ්බචිත්තුප්පාදත්තා. දුක්ඛසච්චාදිධම්මාව ඉධ තෙහි විප්පයුත්තානං සඞ්ගහාසඞ්ගහසබ්භාවා ගහිතාති.

๔๕๖. ในนัยที่ ๑๔ พึงทราบการไม่หยั่งลงแห่งความวิปปยุตของธัมมายตนะเป็นต้น เพราะความเป็นธรรมที่ถึงซึ่งจิตตุปบาททั้งปวงที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์ และในที่นี้ การสัมปยุตและความวิปปยุตย่อมไม่หยั่งลงโดยประการใดๆ เพราะธรรม ๓ ประการมีชาติเป็นต้นเป็นเพียงสภาวะของธรรม เพราะอัชฌัตตธรรมและพาหิรธรรมเป็นที่รวมแห่งธรรมทั้งปวง เพราะอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรมเป็นต้นเป็นจิตตุปบาททั้งปวงที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์ ธรรมมีทุกขสัจเป็นต้นเท่านั้นที่ถูกถือเอาในที่นี้ เพราะความมีอยู่แห่งการสงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ของธรรมที่วิปปยุตจากธรรมเหล่านั้น

පාළිඋද්දානගාථායං සමුච්ඡෙදෙ න ලබ්භන්තීති පරියොසානෙ නයෙ න ලබ්භන්තීති අත්ථො. මොඝපුච්ඡකෙන චාති අලබ්භමානා ච තෙ මොඝපුච්ඡකෙන හෙතුනා න ලබ්භන්ති තෙසං පුච්ඡාය මොඝත්තාති වුත්තං හොති. අථ වා මොඝපුච්ඡකො අට්ඨමො නයො, තෙන ච සහ ඔසානනයෙ එතෙ ධම්මා විප්පයොගස්සපි අභාවා සබ්බථාපි න ලබ්භන්තීති අත්ථො.

ในคาถาอุทานแห่งพระบาลี คำว่า "ไม่พึงได้ในสมุจเฉท" หมายความว่า ไม่พึงได้ในนัยสุดท้าย และคำว่า "และด้วยโมฆปุจฉกะ" หมายความว่า ธรรมเหล่านั้นที่ไม่พึงได้ ย่อมไม่พึงได้ด้วยเหตุคือโมฆปุจฉกะ เพราะความเป็นโมฆะแห่งการถามถึงธรรมเหล่านั้น อีกนัยหนึ่ง โมฆปุจฉกะเป็นนัยที่ ๘ หมายความว่า ธรรมเหล่านี้ย่อมไม่พึงได้โดยประการทั้งปวง เพราะความไม่มีแม้แห่งความวิปปยุตในนัยสุดท้ายพร้อมกับนัยนั้น

චුද්දසමනයවිප්පයුත්තෙනසඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายบทว่า สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ โดยวิปปยุตในนัยที่ ๑๔ จบแล้ว

ධාතුකථාපකරණ-මූලටීකා සමත්තා.

มูลฎีกาธาตุกถาปกรณ์ จบแล้ว

පුග්ගලපඤ්ඤත්තිපකරණ-මූලටීකා

มูลฎีกาปุคคลบัญญัติปกรณ์

1. මාතිකාවණ්ණනා

๑. คำอธิบายมาติกา

1. ධම්මසඞ්ගහෙ [Pg.27] තිකදුකවසෙන සඞ්ගහිතානං ධම්මානං විභඞ්ගෙ ඛන්ධාදිවිභාගං දස්සෙත්වා තථාසඞ්ගහිතවිභත්තානං ධාතුකථාය සඞ්ගහාසඞ්ගහාදිප්පභෙදං වත්වා යාය පඤ්ඤත්තියා තෙසං සභාවතො උපාදාය ච පඤ්ඤාපනං හොති, තං පභෙදතො දස්සෙතුං ‘‘ඡ පඤ්ඤත්තියො’’තිආදිනා පුග්ගලපඤ්ඤත්ති ආරද්ධා. තත්ථ යෙ ධම්මෙ පුබ්බාපරියභාවෙන පවත්තමානෙ අසභාවසමූහවසෙන උපාදාය ‘‘පුග්ගලො, ඉත්ථී, පුරිසො, දෙවො, මනුස්සො’’තිආදිකා පුග්ගලපඤ්ඤත්ති හොති, තෙසං අඤ්ඤෙසඤ්ච බාහිරරූපනිබ්බානානං සසභාවසමූහසසභාවභෙදවසෙන පඤ්ඤාපනා සභාවපඤ්ඤත්තීති ඛන්ධපඤ්ඤත්තිආදිකා පඤ්චවිධා වෙදිතබ්බා. තාය ධම්මසඞ්ගහාදීසු විභත්තා සභාවපඤ්ඤත්ති සබ්බාපි සඞ්ගහිතා හොති. පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පන අසභාවපඤ්ඤත්ති. තාය ච සමයවිමුත්තාදිප්පභෙදාය සත්තසන්තානගතෙ පරිඤ්ඤෙය්‍යාදිසභාවධම්මෙ උපාදාය පවත්තිතො පධානාය ‘‘විහාරො මඤ්චො’’තිආදිකා ච සබ්බා අසභාවපඤ්ඤත්ති සඞ්ගහිතා හොති.

๑. ในธัมมสังคณี หลังจากแสดงการจำแนกขันธ์เป็นต้นในวิภังค์ และกล่าวความต่างกันมีการสงเคราะห์และไม่สงเคราะห์เป็นต้นในธาตุกถาของธรรมที่สงเคราะห์และจำแนกแล้วอย่างนั้นแล้ว เพื่อแสดงบัญญัติที่การบัญญัติธรรมเหล่านั้นโดยสภาวะและโดยอาศัยบัญญัติย่อมมีนั้นโดยความต่างกัน ปุคคลบัญญัติจึงถูกเริ่มต้นด้วยคำว่า "บัญญัติ ๖ อย่าง" เป็นต้น ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น ปุคคลบัญญัติมี "บุคคล หญิง ชาย เทวดา มนุษย์" เป็นต้น ย่อมมี โดยอาศัยความเป็นกลุ่มที่ไม่มีสภาวะของธรรมที่เป็นไปโดยความเป็นเบื้องต้นและเบื้องปลาย ส่วนการบัญญัติโดยความต่างกันแห่งกลุ่มที่มีสภาวะและโดยความต่างแห่งสภาวะของตนของรูปภายนอกและนิพพานอื่นๆ ชื่อว่า สภาวบัญญัติ พึงทราบว่ามี ๕ อย่าง มีขันธบัญญัติเป็นต้น สภาวบัญญัติทั้งหมดที่จำแนกไว้ในธัมมสังคณีเป็นต้น ย่อมถูกสงเคราะห์ด้วยบัญญัตินั้น ส่วนปุคคลบัญญัติเป็นอัสสภาวบัญญัติ และอัสสภาวบัญญัติทั้งหมดมี "วิหาร เตียง" เป็นต้น ย่อมถูกสงเคราะห์ด้วยบัญญัตินั้น เพราะเป็นไปโดยอาศัยธรรมที่มีสภาวะที่พึงกำหนดรู้เป็นต้นที่อยู่ในสันดานสัตว์เป็นประธาน ซึ่งมีความต่างกันมีสมยวิมุตติเป็นต้น

එත්තාවතා ච පඤ්ඤත්ති නාම විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති ච. තා එව හි වොමිස්සා ඉතරා චතස්සොති. තස්මා තාසං දස්සනෙන ඉමස්මිං පකරණෙ සබ්බා පඤ්ඤත්තියො දස්සිතාති වෙදිතබ්බා. ඛන්ධාදිපඤ්ඤත්තීසු පන ඡසු අඤ්ඤත්ථ අදස්සිතප්පභෙදං ඉධෙව ච දස්සිතප්පභෙදං පුග්ගලපඤ්ඤත්තිං උපාදාය ඉමස්ස පකරණස්ස පුග්ගලපඤ්ඤත්තීති නාමං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. යෙ ධම්මෙ ඉධ පඤ්ඤපෙතුකාමොති පඤ්ඤත්තියා වත්ථුභාවෙන දස්සෙතුකාමොති අධිප්පායො. න හි එතස්මිං පකරණෙ පඤ්ඤාපනං කරොති, වත්ථූහි පන පඤ්ඤත්තියො දස්සෙතීති.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ บัญญัติชื่อว่า วิชชมานบัญญัติและอวิชชมานบัญญัติ บัญญัติเหล่านั้นนั่นแหละเป็นบัญญัติที่ปะปนกัน ส่วนบัญญัติที่เหลือมี ๔ อย่าง เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าบัญญัติทั้งหมดถูกแสดงไว้ในปกรณ์นี้ด้วยการแสดงบัญญัติเหล่านั้น ส่วนในบรรดาบัญญัติ ๖ อย่าง มีขันธบัญญัติเป็นต้น พึงทราบว่าชื่อว่า ปุคคลบัญญัติของปกรณ์นี้ถูกกล่าวโดยอาศัยปุคคลบัญญัติที่มีความต่างกันที่ไม่ได้แสดงไว้ในที่อื่น แต่แสดงไว้ในที่นี้ คำว่า "ประสงค์จะบัญญัติธรรมเหล่าใดในที่นี้" มีอธิบายว่า ประสงค์จะแสดงโดยความเป็นวัตถุของบัญญัติ เพราะในปกรณ์นี้ไม่ได้ทำการบัญญัติ แต่แสดงบัญญัติด้วยวัตถุ

ඛන්ධාති [Pg.28] පඤ්ඤාපනාති ඉදං ඛන්ධාති රූපං පථවීතිආදිකා සබ්බාපි සාමඤ්ඤප්පභෙදපඤ්ඤාපනා නාම හොති, තං සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. පඤ්ඤාපනාති එතස්ස පන දස්සනා ඨපනාති එතෙ ද්වෙ අත්ථා, තෙසං පකාසනා නික්ඛිපනාති. තත්ථ ‘‘රූපක්ඛන්ධො…පෙ… අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං සමයවිමුත්තො’’තිආදිනා ඉදමෙවංනාමකං ඉදමෙවංනාමකන්ති තංතංකොට්ඨාසිකකරණං බොධනමෙව නික්ඛිපනා, න පඤ්ඤපෙතබ්බානං මඤ්චාදීනං විය ඨානසම්බන්ධකරණං. යො පනායං ‘‘නාමපඤ්ඤත්ති හි දස්සෙති ච ඨපෙති චා’’ති කත්තුනිද්දෙසො කතො, සො භාවභූතාය කරණභූතාය වා නාමපඤ්ඤත්තියා තෙසං තෙසං ධම්මානං දිට්ඨතාය ඨපිතතාය ච තංනිමිත්තතං සන්ධාය කතොති වෙදිතබ්බො.

คำว่า "การบัญญัติว่าขันธ์" หมายถึงการบัญญัติที่มีความต่างกันโดยสามัญทั้งหมดมี "นี้คือขันธ์ นี้คือรูป นี้คือปฐวี" เป็นต้น พึงเห็นว่าถูกกล่าวโดยหมายถึงการบัญญัตินั้น ส่วนคำว่า "การบัญญัติ" นี้ มี ๒ อรรถ คือ การแสดงและการตั้งไว้ การประกาศธรรมเหล่านั้นคือการวางลง ในบรรดาอรรถเหล่านั้น การวางลงคือการทำให้เป็นส่วนๆ นั้นๆ และการให้รู้นั่นแหละคือการวางลง ด้วยคำว่า "รูปขันธ์...เป... อัญญาตาวินทรีย์ สมยวิมุตติ" เป็นต้น ไม่ใช่การกระทำความเกี่ยวข้องกับที่ตั้งเหมือนเตียงเป็นต้นที่พึงบัญญัติ ส่วนคำระบุผู้กระทำที่กล่าวว่า "นามบัญญัติย่อมแสดงและตั้งไว้" พึงทราบว่าถูกกล่าวโดยหมายถึงความเป็นเหตุแห่งการเห็นและการตั้งไว้ของธรรมเหล่านั้นด้วยนามบัญญัติที่เป็นภาวะหรือเป็นเครื่องมือ

විජ්ජමානපඤ්ඤත්තීතිආදිනා වචනෙන පාළියං අනාගතතං සන්ධාය ‘‘පාළිමුත්තකෙනා’’තිආදිමාහ. කුසලාකුසලස්සෙවාති කුසලාකුසලස්ස විය. විජ්ජමානස්සාති එතස්ස අත්ථො සතොති, තස්ස අත්ථො සම්භූතස්සාති. විජ්ජමානස්ස සතොති වා විජ්ජමානභූතස්සාති අත්ථො. තමෙවත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සම්භූතස්සා’’ති. තෙන අවිජ්ජමානභාවං පටික්ඛිපති. තථා අවිජ්ජමානස්සාති යථා කුසලාදීනි අකුසලාදිසභාවතො, ඵස්සාදයො ච වෙදනාදිසභාවතො විනිවත්තසභාවානි විජ්ජන්ති, තථා අවිජ්ජමානස්ස යෙ ධම්මෙ උපාදාය ‘‘ඉත්ථී, පුරිසො’’ති උපලද්ධි හොති, තෙ අපනෙත්වා තෙහි විනිවත්තස්ස ඉත්ථිආදිසභාවස්ස අභාවතො අසම්භූතස්සාති අත්ථො. යං පනෙතස්ස ‘‘තෙනාකාරෙන අවිජ්ජමානස්ස අඤ්ඤෙනාකාරෙන විජ්ජමානස්සා’’ති අත්ථං කෙචි වදන්ති, තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං පඤ්ඤත්තිදුකෙ වුත්තමෙව. අවිජ්ජමානෙපි සභාවෙ ලොකනිරුත්තිං අනුගන්ත්වා අනභිනිවෙසෙන චිත්තෙන ‘‘ඉත්ථී, පුරිසො’’ති ගහණසබ්භාවා ‘‘ලොකනිරුත්තිමත්තසිද්ධස්සා’’ති ආහ. සාභිනිවෙසෙන පන චිත්තෙන ගය්හමානං පඤ්චමසච්චාදිකං න සභාවතො, නාපි සඞ්කෙතෙන සිද්ධන්ති ‘‘සබ්බාකාරෙනපි අනුපලබ්භනෙය්‍ය’’න්ති වුත්තං. තාසු ඉමස්මිං…පෙ… ලබ්භන්තීති ඉමස්මිං පකරණෙ සරූපතො තිස්සන්නං ආගතතං සන්ධාය වුත්තං.

ด้วยคำว่า “วิชชมานบัญญัติ” เป็นต้น ในบาลีนั้น ท่านกล่าวถึงสิ่งที่ยังไม่มาถึง (ในบาลี) ว่า “ด้วยสิ่งที่พ้นจากบาลี” เป็นต้น. คำว่า “กุสลากุสลัสเสวะ” คือ เหมือนกุศลและอกุศล. คำว่า “วิชชมานัสสะ” นี้ มีความหมายว่า “มีอยู่” ซึ่งมีความหมายว่า “เกิดขึ้นแล้ว”. หรือมีความหมายว่า “มีอยู่แล้ว” หรือ “เป็นอยู่แล้ว”. เมื่อแสดงความหมายนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ของที่เกิดขึ้นแล้ว”. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงปฏิเสธภาวะที่ไม่มีอยู่. อนึ่ง คำว่า “อวิชชมานัสสะ” มีความหมายว่า เหมือนอย่างที่กุศลเป็นต้นมีอยู่โดยสภาพที่แยกออกไปจากอกุศลเป็นต้น และผัสสะเป็นต้นมีอยู่โดยสภาพที่แยกออกไปจากเวทนาเป็นต้น ฉันใด, สภาพแห่งหญิงเป็นต้นที่แยกออกไปจากธรรมเหล่านั้น โดยไม่มีสภาพแห่งหญิงเป็นต้น เพราะไม่มีอยู่จริง โดยอาศัยธรรมเหล่าใดแล้วมีการรับรู้ว่า “หญิง, ชาย” เมื่อนำธรรมเหล่านั้นออกไปแล้ว ก็มีความหมายว่า “ของที่ยังไม่เกิดขึ้น” (ไม่มีอยู่จริง). ส่วนความหมายที่บางท่านกล่าวว่า “ของที่ไม่มีอยู่โดยอาการนั้น แต่มีอยู่โดยอาการอื่น” นั้น สิ่งที่ควรกล่าวในเรื่องนั้นก็ได้กล่าวไว้แล้วในปัญญัตติทุกะ. แม้ในสภาพที่ไม่มีอยู่จริง ก็มีการรับรู้ว่า “หญิง, ชาย” ด้วยจิตที่ไม่อภินิเวส (ไม่ยึดมั่น) โดยคล้อยตามโลกโวหาร จึงกล่าวว่า “สำเร็จได้ด้วยโลกโวหารเท่านั้น”. ส่วนสิ่งที่ถูกยึดถือด้วยจิตที่อภินิเวส เช่น สัจจะที่ห้าเป็นต้น ย่อมไม่สำเร็จโดยสภาพจริง และไม่สำเร็จโดยสมมติ จึงกล่าวว่า “ไม่พึงปรากฏได้โดยอาการทั้งปวง”. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น ในปกรณ์นี้... (ละไว้)... “ย่อมได้” นี้ กล่าวถึงการมาถึงของบัญญัติสามอย่างโดยระบุชื่อ.

යථාවුත්තස්ස පන අට්ඨකථානයස්ස අවිරොධෙන ආචරියවාදා යොජෙතබ්බා, තස්මා පඤ්ඤපෙතබ්බට්ඨෙන චෙසා පඤ්ඤත්තීති එතස්ස සභාවතො අවිජ්ජමානත්තා පඤ්ඤපෙතබ්බමත්තට්ඨෙන පඤ්ඤත්තීති අත්ථො. පඤ්ඤපෙතබ්බම්පි හි සසභාවං තජ්ජපරමත්ථනාමලාභතො න පරතො ලභිතබ්බං [Pg.29] පඤ්ඤත්තිනාමං ලභති, නිසභාවං පන සභාවාභාවතො න අත්තනො සභාවෙන නාමං ලභතීති. සත්තොතිආදිකෙන නාමෙන පඤ්ඤපිතබ්බමත්තට්ඨෙන පඤ්ඤත්තීති නාමං ලභති, නිසභාවා ච සත්තාදයො. න හි සසභාවස්ස රූපාදීහි එකත්තෙන අඤ්ඤත්තෙන වා අනුපලබ්භසභාවතා අත්ථීති.

อนึ่ง วาทะของอาจารย์ทั้งหลายพึงประกอบให้ไม่ขัดแย้งกับนัยแห่งอรรถกถาที่กล่าวมาแล้ว. เพราะฉะนั้น คำว่า “บัญญัตินี้เป็นบัญญัติโดยอรรถว่าพึงบัญญัติ” นี้ มีความหมายว่า “เป็นบัญญัติโดยอรรถว่าพึงบัญญัติเท่านั้น” เพราะไม่มีอยู่โดยสภาพ. เพราะแม้สิ่งที่พึงบัญญัติที่มีสภาพของตน ย่อมได้ชื่อว่าบัญญัติอันไม่พึงได้จากผู้อื่น เพราะได้ชื่อตามปรมัตถธรรมนั้นๆ. ส่วนสิ่งที่ไม่มีสภาพ ย่อมไม่ได้ชื่อโดยสภาพของตน เพราะไม่มีสภาพ. ย่อมได้ชื่อว่าบัญญัติโดยอรรถว่าพึงบัญญัติเท่านั้น ด้วยชื่อว่า “สัตว์” เป็นต้น, และสัตว์เป็นต้นก็ไม่มีสภาพ. เพราะสภาพที่ปรากฏไม่ได้โดยความเป็นอย่างเดียวกันหรือความเป็นอย่างอื่นกับรูปเป็นต้น ย่อมไม่มีแก่สิ่งที่มีสภาพของตน.

කිරීටං මකුටං, තං අස්ස අත්ථීති කිරීටී. එතස්මිඤ්ච ආචරියවාදෙ අනූනෙන ලක්ඛණෙන භවිතබ්බන්ති සබ්බසමොරොධො කාතබ්බො. දුතියං තතියන්ති එවංපකාරා හි උපනිධාපඤ්ඤත්ති උපනික්ඛිත්තකපඤ්ඤත්ති ච සඞ්ඛාතබ්බප්පධානත්තා ඡපි පඤ්ඤත්තියො භජතීති යුත්තං වත්තුං, ඉතරා ච යථායොගං තං තං පඤ්ඤත්තින්ති. දුතියං තතියං ද්වෙ තීණීතිආදි පන සඞ්ඛා නාම කාචි නත්ථීති තාසං උපාදාසන්තතිපඤ්ඤත්තීනං අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවං, ඉතරාසඤ්ච උපනිධාපඤ්ඤත්තීනං යථානිදස්සිතානං අවිජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවං මඤ්ඤමානො ආහ ‘‘සෙසා අවිජ්ජමානපක්ඛඤ්චෙව අවිජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපක්ඛඤ්ච භජන්තී’’ති. දුතියං තතියං ද්වෙ තීණීතිආදීනං උපනිධාඋපනික්ඛිත්තකපඤ්ඤත්තීනං අවිජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවමෙව මඤ්ඤති. යඤ්හි පඨමාදිකං අපෙක්ඛිත්වා යස්ස චෙකාදිකස්ස උපනික්ඛිපිත්වා පඤ්ඤාපීයති, තඤ්ච සඞ්ඛානං කිඤ්චි නත්ථීති. තථා සන්තතිපඤ්ඤත්තියා ච. න හි අසීති ආසීතිකො ච විජ්ජමානොති.

“กีรีฏะ” คือ มงกุฎ. “กีรีฏี” คือ ผู้มีมงกุฎนั้น. และในวาทะของอาจารย์นี้ พึงทำให้เข้ากันได้ทั้งหมด เพราะพึงเป็นด้วยลักษณะที่ไม่บกพร่อง. เพราะว่าอุปนิธาบัญญัติและอุปนิกขิตตกบัญญัติมีประเภทอย่างนี้ว่า “ที่สอง, ที่สาม” ย่อมสงเคราะห์เข้าในบัญญัติหกอย่าง เพราะมีความสำคัญที่พึงนับได้. จึงควรกล่าวว่า “ส่วนบัญญัติอื่น ๆ ก็เป็นบัญญัติเหล่านั้นตามสมควร”. ส่วนคำว่า “ที่สอง, ที่สาม, สอง, สาม” เป็นต้น ชื่อว่าสังขยาไม่มีเลย. ท่านจึงเห็นว่าอุปาทาสันตติบัญญัติเหล่านั้นเป็นอวิชชมานบัญญัติ, และอุปนิธาบัญญัติอื่น ๆ ที่แสดงไว้แล้วเป็นอวิชชมาเนนอวิชชมานบัญญัติ. จึงกล่าวว่า “ที่เหลือย่อมเข้าถึงฝ่ายอวิชชมานะและฝ่ายอวิชชมาเนนอวิชชมานะ”. ท่านเห็นว่าอุปนิธาและอุปนิกขิตตกบัญญัติมี “ที่สอง, ที่สาม, สอง, สาม” เป็นต้น เป็นอวิชชมาเนนอวิชชมานบัญญัติเท่านั้น. เพราะสิ่งที่พึงบัญญัติโดยอุปนิกเขป (การวางลง) โดยอาศัย “ที่หนึ่ง” เป็นต้น และ “หนึ่ง” เป็นต้นนั้น ไม่มีสังขยาใด ๆ เลย. ฉันใดกับสันตติบัญญัติ. เพราะ “แปดสิบ” และ “ผู้มีแปดสิบ” ย่อมไม่มีอยู่.

එකච්චා භූමිපඤ්ඤත්තීති කාමාවචරාදිපඤ්ඤත්තිං සන්ධායාහ. කාමාවචරාදී හි සභාවධම්මාති අධිප්පායො. කාමොති පන ඔකාසෙ ගහිතෙ අවිජ්ජමානෙනවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති එසා භවිතුං අරහති, කම්මනිබ්බත්තක්ඛන්ධෙසු ගහිතෙසු විජ්ජමානෙනවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. යථා පන වචනසඞ්ඛාතාය වචනසමුට්ඨාපකචෙතනාසඞ්ඛාතාය වා කිරියාය භාණකොති පුග්ගලස්ස පඤ්ඤත්ති විජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිපක්ඛං භජති, එවං කිසො ථූලොති රූපායතනසඞ්ඛාතෙන සණ්ඨානෙන පුග්ගලාදීනං පඤ්ඤාපනා විජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති භවිතුං අරහති. සණ්ඨානන්ති වා රූපායතනෙ අග්ගහිතෙ අවිජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. රූපං ඵස්සොතිආදිකා පන විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති රුප්පනාදිකිච්චවසෙන කිච්චපඤ්ඤත්තියං, පච්චත්තධම්මනාමවසෙන පච්චත්තපඤ්ඤත්තියං වා අවරොධෙතබ්බා. විජ්ජමානාවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තීසු ච වුත්තාසු තාසං වොමිස්සතාවසෙන [Pg.30] පවත්තා ඉතරාපි වුත්තායෙව හොන්තීති අයම්පි ආචරියවාදො සබ්බසඞ්ගාහකොති දට්ඨබ්බො.

คำว่า “เอกัจจา ภูมิปัญญัติ” นี้ ท่านกล่าวถึงกามวจรบัญญัติเป็นต้น. มีอัธยาศัยว่า กามวจรเป็นต้นเป็นสภาวธรรม. ส่วนคำว่า “กาม” เมื่อถือเอาโดยเป็นโอกาส (สถานที่) บัญญัตินี้พึงเป็นอวิชชมาเนนวิชชมานบัญญัติ. เมื่อถือเอาโดยเป็นขันธ์ที่กรรมนิรมิต บัญญัตินี้พึงเป็นวิชชมาเนนวิชชมานบัญญัติ. อนึ่ง เหมือนอย่างที่บัญญัติของบุคคลว่า “ผู้กล่าว” โดยการกระทำที่ชื่อว่าวจนะ หรือเจตนาที่ยังวจนะให้เกิดขึ้น ย่อมเข้าถึงฝ่ายวิชชมาเนนอวิชชมานบัญญัติ. ฉันใด, การบัญญัติบุคคลเป็นต้นด้วยสัณฐานที่ชื่อว่ารูปายตนะว่า “ผอม, อ้วน” ก็พึงเป็นวิชชมาเนนอวิชชมานบัญญัติ. หรือคำว่า “สัณฐาน” เมื่อไม่ถือเอารูปายตนะ ก็เป็นอวิชชมาเนนอวิชชมานบัญญัติ. ส่วนวิชชมานบัญญัติมี “รูป, ผัสสะ” เป็นต้น พึงสงเคราะห์เข้าในกิจจบัญญัติโดยกิจมีการแตกสลายเป็นต้น, หรือในปัจจัตตบัญญัติโดยชื่อของปัจจัตตธรรม. และเมื่อกล่าวถึงวิชชมานบัญญัติและอวิชชมานบัญญัติแล้ว บัญญัติอื่น ๆ ที่เกิดขึ้นโดยความเป็นของผสมกันของบัญญัติเหล่านั้นก็เป็นอันกล่าวแล้วเช่นกัน. พึงเห็นว่าวาทะของอาจารย์นี้ก็สงเคราะห์ได้ทั้งหมด.

2. ‘‘යාවතා පඤ්චක්ඛන්ධා’’තිආදිකස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘යත්තකෙන පඤ්ඤාපනෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ යාවතා පඤ්චක්ඛන්ධාති යාවතා රූපක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධොති ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්ති, එත්තාවතා ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්ති, එවං පාළියොජනං කත්වා සඞ්ඛෙපප්පභෙදවසෙන අයං අත්ථො වුත්තොති වෙදිතබ්බො. ‘‘යාවතා පඤ්චක්ඛන්ධා’’ති, ‘‘ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්තී’’ති හි ඉමස්ස අත්ථො ‘‘යත්තකෙන පඤ්ඤාපනෙන සඞ්ඛෙපතො පඤ්චක්ඛන්ධාති වා’’ති එතෙන දස්සිතො, ‘‘යාවතා රූපක්ඛන්ධො’’තිආදිකස්ස පන ‘‘පභෙදතො රූපක්ඛන්ධො’’තිආදිකෙනාති. තත්ථ රූපක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධොති පභෙදනිදස්සනමත්තමෙතං. තෙන අවුත්තොපි සබ්බො සඞ්ගහිතො හොතීති ‘‘තත්‍රාපි රූපක්ඛන්ධො කාමාවචරො’’තිආදි වුත්තං. අයං වා එත්ථ පාළියා අත්ථයොජනා – ‘‘යාවතා’’ති ඉදං සබ්බෙහි පදෙහි යොජෙත්වා යත්තකා පඤ්චක්ඛන්ධා, තත්තකා ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්ති. යත්තකො පඤ්චන්නං ඛන්ධානං තප්පභෙදානඤ්ච රූපක්ඛන්ධාදීනං පභෙදො, තත්තකො ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්තියා පභෙදොති පකරණන්තරෙ වුත්තෙන වත්ථුභෙදෙන ඛන්ධපඤ්ඤත්තියා පභෙදං දස්සෙති. එස නයො ‘‘යාවතා ආයතනාන’’න්තිආදීසුපි.

๒. ท่านแสดงอรรถแห่งบทมีอาทิว่า “ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธา” (เท่าที่มีขันธ์ ๕) จึงกล่าวบทมีอาทิว่า “ยตฺตเกน ปญฺญาปเนน” (ด้วยการบัญญัติเท่าใด). ในบทเหล่านั้น บทว่า “ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธา” (เท่าที่มีขันธ์ ๕) คือ เท่าที่มีรูปขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณขันธ์ เป็นขันธบัญญัติของขันธ์ทั้งหลาย, ขันธบัญญัติของขันธ์ทั้งหลายมีประมาณเท่านี้. พึงทราบว่า อรรถนี้กล่าวไว้โดยย่อและโดยจำแนก ด้วยการประกอบบาลีอย่างนี้. ก็อรรถแห่งบทว่า “ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธา” (เท่าที่มีขันธ์ ๕) และ “ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺติ” (ขันธบัญญัติของขันธ์ทั้งหลาย) นี้ ท่านแสดงไว้ด้วยบทว่า “ยตฺตเกน ปญฺญาปเนน สงฺเขปโต ปญฺจกฺขนฺธาติ วา” (ด้วยการบัญญัติเท่าใด โดยย่อว่า ขันธ์ ๕) ส่วนอรรถแห่งบทมีอาทิว่า “ยาวตา รูปกฺขนฺโธ” (เท่าที่มีรูปขันธ์) ท่านแสดงไว้ด้วยบทมีอาทิว่า “ปเภทโต รูปกฺขนฺโธ” (รูปขันธ์โดยจำแนก). ในบทเหล่านั้น บทว่า รูปขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณขันธ์ นี้เป็นเพียงการแสดงการจำแนก. ด้วยเหตุนั้น แม้ที่ไม่ได้กล่าวไว้ทั้งหมดก็สงเคราะห์เข้าไว้ได้ จึงกล่าวบทมีอาทิว่า “ในขันธ์ ๕ นั้น รูปขันธ์เป็นกามาวจร” ดังนี้. หรืออีกนัยหนึ่ง การประกอบอรรถแห่งบาลีในที่นี้คือ บทว่า “ยาวตา” (เท่าใด) นี้ พึงประกอบกับบททั้งปวงว่า ขันธ์ ๕ มีประมาณเท่าใด ขันธบัญญัติของขันธ์ทั้งหลายก็มีประมาณเท่านั้น. การจำแนกขันธ์ ๕ และการจำแนกประเภทของขันธ์เหล่านั้น มีรูปขันธ์เป็นต้น มีประมาณเท่าใด การจำแนกขันธบัญญัติของขันธ์ทั้งหลายก็มีประมาณเท่านั้น. ท่านแสดงการจำแนกขันธบัญญัติด้วยการจำแนกวัตถุที่กล่าวไว้ในคัมภีร์อื่น. นัยนี้พึงทราบในบทมีอาทิว่า “ยาวตา อายตนานํ” (เท่าที่มีอายตนะ) ด้วย.

7. එකදෙසෙනෙවාති උද්දෙසමත්තෙනෙවාති අත්ථො.

๗. บทว่า “เอกเทเสเนว” (ด้วยส่วนเดียวเท่านั้น) คือ อรรถว่า “ด้วยการยกขึ้นแสดงเท่านั้น”.

මාතිකාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามาติกาจบแล้ว.

2. නිද්දෙසවණ්ණනා

๒. อรรถกถานิทเทส

1. එකකනිද්දෙසවණ්ණනා

๑. อรรถกถานิทเทสหมวดหนึ่ง

1. ඣානඞ්ගානෙව [Pg.31] විමොක්ඛොති ඉමිනා අධිප්පායෙනාහ ‘‘විමොක්ඛසහජාතෙන නාමකායෙනා’’ති. යෙන හි සද්ධින්තිආදිනා පඨමං සමඞ්ගිභාවත්ථං විවරති. ඵස්සෙනපි ඵුට්ඨායෙව නාමාති එතෙන ‘‘අපිචෙසා’’තිආදිනා වුත්තං දුතියං සම්ඵස්සෙන ඵුසනත්ථං, ඉතරෙහි ඉතරෙ කාරණත්ථෙ. සමඞ්ගිභාවඵුසනකාරණභාවා හි ඵුසනාති වුත්තාති. පුනපි පඨමත්ථමෙව දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යත්තා විවරන්තො ‘‘තත්‍රාස්සා’’තිආදිමාහ. ඨපෙත්වා තානි අඞ්ගානි සෙසා අතිරෙකපණ්ණාසධම්මාති එත්ථ වෙදනාසොමනස්සින්ද්‍රියානි සඞ්ගහිතානීති ආහ ‘‘චත්තාරො ඛන්ධා හොන්තී’’ති. එවං සති වෙදනාසොමනස්සින්ද්‍රියෙහි සුඛස්ස ඵුසිතබ්බත්තා තිණ්ණඤ්ච තෙසං අනඤ්ඤත්තා තෙනෙව තස්ස ඵුසනා ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, වෙදයිතාධිපතියට්ඨෙහි උපනිජ්ඣායනභාවපටිලාභස්ස වුත්තත්තා. අථ වා ඨපෙත්වා තානි අඞ්ගානීති අඞ්ගානං බහුත්තා බහුවචනං. තෙසු පන පච්චෙකම්පි යොජනා කාතබ්බා ‘‘විතක්කං ඨපෙත්වා’’තිආදිනා. තත්ථ ‘‘සුඛං ඨපෙත්වා’’ති ඉමිස්සා යොජනාය සෙසා තයො ඛන්ධා හොන්ති, ඉතරාසු චත්තාරොති. සබ්බයොජනාසු ච තයො අන්තො කත්වා ‘‘චත්තාරො ඛන්ධා හොන්තී’’ති වුත්තං.

๑. ด้วยอธิปรายนี้ว่า องค์ฌานนั่นแหละเป็นวิโมกข์ จึงกล่าวว่า “ด้วยนามกายที่เกิดพร้อมกับวิโมกข์”. ด้วยบทมีอาทิว่า “เยน หิ สทฺธึ” (ด้วยศรัทธาใด) ท่านย่อมแสดงอรรถแห่งความเป็นผู้ประกอบพร้อมเป็นอันดับแรก. ด้วยบทว่า “ผสฺเสนาปิ ผุฏฺฐาเยว นาม” (ชื่อว่าอันผัสสะถูกต้องแล้ว) ท่านแสดงอรรถแห่งการถูกต้องด้วยสัมผัสเป็นอันดับที่สอง ที่กล่าวไว้ด้วยบทมีอาทิว่า “อปิ เจสา” (อนึ่ง ผัสสะนั้น) ส่วนบทอื่น ๆ เป็นอรรถแห่งเหตุ. เพราะความเป็นผู้ประกอบพร้อม ความถูกต้อง และความเป็นเหตุ ท่านจึงกล่าวว่า “ผุสนา” (การถูกต้อง). อีกครั้งหนึ่ง ท่านแสดงอรรถแรกนั่นแหละ เพราะเป็นสิ่งที่รู้ได้ยาก จึงกล่าวบทมีอาทิว่า “ในวิโมกข์นั้น”. ในบทว่า “เว้นองค์เหล่านั้นเสีย ธรรมที่เหลือเกิน ๕๐” นี้ ท่านสงเคราะห์เวทนาและโสมนัสสินทรีย์เข้าไว้ด้วย จึงกล่าวว่า “ขันธ์ ๔ ย่อมมี”. เมื่อเป็นเช่นนี้ เพราะสุขพึงถูกต้องด้วยเวทนาและโสมนัสสินทรีย์ และเพราะธรรม ๓ อย่างนั้นไม่ต่างกัน การถูกต้องของสุขนั้นจึงเกิดขึ้นด้วยธรรมเหล่านั้นใช่หรือไม่? ไม่เกิดขึ้น เพราะท่านกล่าวถึงการได้มาซึ่งสภาวะที่เพ่งพินิจด้วยอรรถคือความเป็นใหญ่ในการเสวยอารมณ์. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า “เว้นองค์เหล่านั้นเสีย” เป็นพหูพจน์ เพราะองค์มีมาก. แต่ในองค์เหล่านั้น พึงประกอบเป็นรายองค์ด้วยบทมีอาทิว่า “เว้นวิตกเสีย”. ในการประกอบบทว่า “เว้นสุขเสีย” นั้น ขันธ์ที่เหลือมี ๓ ส่วนในการประกอบบทอื่น ๆ มี ๔. และในการประกอบทั้งหมด โดยรวม ๓ อย่างเข้าไว้ ท่านจึงกล่าวว่า “ขันธ์ ๔ ย่อมมี”.

2. යො අසමයවිමොක්ඛෙන එකච්චෙහි ආසවෙහි විමුත්තො අසමයවිමොක්ඛූපනිස්සයලාභෙන ච සාතිසයෙන සමයවිමොක්ඛෙන, සො එව සමයවිමුත්තො. සො හි තෙන විමුත්තො ඣානලාභී සෙක්ඛො රූපාරූපභවතො අපුනරාවට්ටකො කාමරාගාදීහි තථාවිමුත්තොව හොතීති සමයවිමුත්තපඤ්ඤත්තිං ලද්ධුං අරහති. පුථුජ්ජනො පන ඣානලාභී පුනරාවට්ටකධම්මො පුන කාමරාගාදිසමුදාචාරභාවතො විමුත්තො නාම න හොතීති සමයවිමුත්තපඤ්ඤත්තිං නාරහති, තෙන සො ‘‘සමයවිමුත්තො’’ති න වුත්තො. අරහතො පන අපරික්ඛීණා ආසවා නත්ථි, යතො විමුච්චෙය්‍ය. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරමත්තා හි තස්ස අට්ඨ විමොක්ඛාති. තස්මා තස්ස න අට්ඨ විමොක්ඛා සමයවිමුත්තපඤ්ඤත්තිභාවස්ස අසමයවිමුත්තපඤ්ඤත්තිභාවස්ස වා කාරණං. තදකාරණභාවමෙව දස්සෙතුං [Pg.32] ‘‘න හෙව ඛො…පෙ… විහරතී’’ති වුත්තං, න සුක්ඛවිපස්සකස්සෙව අසමයවිමුත්තභාවං දස්සෙතුන්ති දට්ඨබ්බං. සබ්බොපි හි අරහා අසමයවිමුත්තොති. බාහිරානන්ති ලොකුත්තරතො බහිභූතානං, ලොකියානන්ති අත්ථො.

๒. บุคคลใดหลุดพ้นจากอาสวะบางอย่างด้วยอสมยวิโมกข์ และด้วยสมยวิโมกข์ที่ยิ่งกว่าอันได้มาด้วยอุปนิสัยแห่งอสมยวิโมกข์ บุคคลนั้นแลชื่อว่าสมยวิมุตตะ. ก็บุคคลนั้นผู้หลุดพ้นด้วยวิโมกข์นั้น เป็นผู้ได้ฌาน เป็นเสกขะ ไม่กลับมาเกิดในรูปภพและอรูปภพอีก และเป็นผู้หลุดพ้นจากกามราคะเป็นต้นอย่างนั้น จึงควรได้ซึ่งสมยวิมุตตบัญญัติ. ส่วนปุถุชนผู้ได้ฌาน มีธรรมอันกลับมาเกิดอีก เพราะกามราคะเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นอีก จึงไม่ชื่อว่าผู้หลุดพ้น จึงไม่ควรได้ซึ่งสมยวิมุตตบัญญัติ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงไม่กล่าวปุถุชนนั้นว่า “สมยวิมุตตะ”. ส่วนพระอรหันต์ไม่มีอาสวะที่ยังไม่สิ้นไป ที่จะพึงหลุดพ้น. ก็วิโมกข์ ๘ ของพระอรหันต์นั้นเป็นเพียงเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบันเท่านั้น. เพราะฉะนั้น วิโมกข์ ๘ ของพระอรหันต์นั้นจึงไม่เป็นเหตุแห่งความเป็นสมยวิมุตตบัญญัติ หรือความเป็นอสมยวิมุตตบัญญัติ. พึงทราบว่า เพื่อแสดงความเป็นผู้ไม่มีเหตุนั้นนั่นเอง จึงกล่าวบทว่า “น เหว โข...ฯลฯ...วิหรติ” (ก็แล...ย่อมไม่อยู่) ไม่ใช่เพื่อแสดงความเป็นอสมยวิมุตตะของพระสุขวิปัสสกะเท่านั้น. เพราะพระอรหันต์ทั้งหมดเป็นอสมยวิมุตตะ. บทว่า “พาหิรานํ” (ของภายนอก) คือ ของที่อยู่นอกโลกุตตระ คือ อรรถว่า ของโลกิยะ.

3. අරූපක්ඛන්ධනිබ්බානමත්තවාචකො අරූපසද්දො න හොතීති දස්සනත්ථං ‘‘රූපතො අඤ්ඤ’’න්තිආදි වුත්තං. චිත්තමඤ්ජූසන්ති සමාධිං. අභිඤ්ඤාදීනඤ්හි ධම්මානං පාදකභාවෙන සමාධි මඤ්ජූසාසදිසො හොති. අද්ධානං ඵරිතුන්ති දීඝකාලං බ්‍යාපෙතුං, පවත්තෙතුන්ති අත්ථො. ‘‘සම්මජ්ජිතබ්බ’’න්ති චින්තෙත්වා තත්ථ ආදරස්ස අකතත්තා වත්තභෙදොති වෙදිතබ්බො. එවං වත්තභෙදමත්තෙන නට්ඨා පන සමාපත්ති කාමච්ඡන්දාදීහි නට්ඨා විය න කිඤ්චෙන පච්චාහරිතබ්බා හොති මන්දපාරිපන්ථකත්තා, තස්මා වත්තසමිතකරණමත්තෙනෙව පච්චාහරිතබ්බත්තා ‘‘අප්පෙන්තොව නිසීදී’’ති ආහ.

๓. เพื่อแสดงว่า ศัพท์ว่า “อรูป” ไม่ได้เป็นเพียงคำกล่าวถึงอรูปขันธ์และนิพพานเท่านั้น จึงกล่าวบทมีอาทิว่า “อื่นจากรูป”. บทว่า “จิตฺตมญฺชูสํ” (หีบแห่งจิต) คือ สมาธิ. ก็สมาธิย่อมเป็นเช่นกับหีบ เพราะเป็นบาทแห่งธรรมทั้งหลายมีอภิญญาเป็นต้น. บทว่า “อทฺธานํ ผริตุํ” (แผ่ไปตลอดกาล) คือ เพื่อแผ่ไปตลอดกาลนาน คือ อรรถว่า เพื่อให้เป็นไป. พึงทราบว่า บทว่า “สมฺมชฺชิตพฺพํ” (พึงกวาด) คือ ความบกพร่องในวัตร เพราะไม่ได้ทำความเอื้อเฟื้อในวัตรนั้น. อนึ่ง สมาบัติที่เสื่อมไปเพียงเพราะความบกพร่องในวัตรอย่างนี้ ไม่ต้องลำบากในการนำกลับมาเหมือนสมาบัติที่เสื่อมไปเพราะกามฉันท์เป็นต้น เพราะมีอุปสรรคน้อย ด้วยเหตุนั้น เพราะพึงนำกลับมาได้เพียงด้วยการทำวัตรให้สม่ำเสมอ ท่านจึงกล่าวว่า “นั่งเข้าสมาบัติ”.

4. අත්තනො අනුරූපෙන පමාදෙන වීතිනාමෙන්තානම්පි සමාපත්ති න කුප්පතීති පරිහීනො නාම න හොති, තස්මිං තස්මිං බ්‍යාසඞ්ගෙ පටිසංහටමත්තෙ සමාපජ්ජිතුං සමත්ථතායාති අධිප්පායො. ‘‘කිස්ස පන, භන්තෙ, ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො ලාභසක්කාරසිලොකො අන්තරායායාති? යා හිස්ස සා, ආනන්ද, අකුප්පා චෙතොවිමුත්ති, නාහං තස්සා ලාභසක්කාරසිලොකං අන්තරායාය වදාමි. යෙ ච ඛ්වස්ස, ආනන්ද, අප්පමත්තස්ස ආතාපිනො පහිතත්තස්ස විහරතො දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරා අධිගතා, තෙසාහමස්ස ලාභසක්කාරසිලොකං අන්තරායාය වදාමී’’ති සුත්තෙ (සං. නි. 2.179) පන සමයෙන සමයං ආපජ්ජනෙන පරිහරිතබ්බානං සමාපත්තිසුඛවිහාරානං තස්මිං තස්මිං බ්‍යාසඞ්ගකාලෙ අනිප්ඵත්තිතො ලාභසක්කාරසිලොකො අන්තරායොති වුත්තොති අධිප්පායෙනස්ස තෙන අවිරොධො වෙදිතබ්බො.

๔. แม้ผู้ที่ปล่อยเวลาให้ล่วงไปโดยความประมาทอันสมควรแก่ตน สมาบัติก็ไม่กำเริบ ชื่อว่าไม่เสื่อม มีความหมายว่า มีความสามารถที่จะเข้าสมาบัติได้ในเวลาที่ถอนความกังวลนั้นๆ ได้แล้ว ส่วนในพระสูตร (สํ. นิ. 2.179) ที่ตรัสว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ลาภสักการะและชื่อเสียงเป็นอันตรายแก่ภิกษุผู้สิ้นอาสวะได้อย่างไร? ดูกรอานนท์ เราไม่กล่าวว่าลาภสักการะและชื่อเสียงเป็นอันตรายแก่เจโตวิมุตติอันไม่กำเริบของเธอ ดูกรอานนท์ แต่เรากล่าวว่าลาภสักการะและชื่อเสียงเป็นอันตรายแก่สุขวิหารในปัจจุบันที่เธอผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่ ได้บรรลุแล้ว" พึงทราบว่าความไม่ขัดแย้งกันด้วยความหมายว่า ลาภสักการะและชื่อเสียงเป็นอันตราย เพราะสุขวิหารอันเป็นสมาบัติที่พึงรักษาไว้ด้วยการเข้าถึงเป็นครั้งคราว ย่อมไม่สำเร็จในเวลาที่มีความกังวลนั้นๆ

5. ධම්මානං…පෙ… පීති එත්ථ ‘‘ධම්මෙහී’’ති වත්තබ්බං. ඉධ හි තාහි සමාපත්තීහි පරිහායෙය්‍යාති ධම්මෙහි පුග්ගලස්ස පරිහානම්පි අපරිහානම්පි වුත්තං. තත්ථ ච පුග්ගලස්ස පමාදමාගම්ම තා සමාපත්තියො කුප්පෙය්‍යුන්ති ධම්මානං කුප්පනං අකුප්පනඤ්ච වුත්තං, පුග්ගලස්ස පන පරිහානධම්මානමෙව විනාසොති වචනනානත්තමත්තෙන වචනත්ථනානත්තමත්තෙන වා පරියායන්තරතා වුත්තාති දට්ඨබ්බා.

๕. ในบทว่า "ธัมมานํ...เป...ปีติ" พึงกล่าวว่า "ธัมเมหิ" (ด้วยธรรมทั้งหลาย) ในที่นี้กล่าวถึงความเสื่อมและความไม่เสื่อมของบุคคลด้วยธรรมทั้งหลายว่า "พึงเสื่อมจากสมาบัติเหล่านั้น" และในที่นั้นกล่าวถึงความกำเริบและความไม่กำเริบของธรรมทั้งหลายว่า "สมาบัติเหล่านั้นพึงกำเริบเพราะอาศัยความประมาทของบุคคล" ส่วนความเสื่อมของบุคคลนั้น เป็นความพินาศแห่งธรรมที่เสื่อมไปนั่นเอง พึงเห็นว่าเป็นการกล่าวถึงความแตกต่างกันเพียงโดยนัยแห่งถ้อยคำ หรือเพียงโดยนัยแห่งความหมายของถ้อยคำ

7-8. චෙතනා [Pg.33] සමාපත්තිචෙතනා තදායූහනා ච. අනුරක්ඛණා සමාපත්තිඋපකාරානුපකාරපරිග්ගාහිකා පඤ්ඤාසහිතා සති. තාහි චෙතියමානඅනුරක්ඛියමානසමාපත්තීනං භබ්බා චෙතනාභබ්බා අනුරක්ඛණාභබ්බා.

๗-๘. เจตนา คือ เจตนาในการเข้าสมาบัติ และการพยายามในสมาบัตินั้น อนุรักษณา คือ สติที่ประกอบด้วยปัญญาที่กำหนดรู้ประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์แก่สมาบัติ สมาบัติที่ถูกเจตนาและอนุรักษณาพยายามรักษาไว้ ย่อมเป็นสมาบัติที่ควรแก่เจตนาและควรแก่อนุรักษณา

10. පුථුජ්ජනගොත්තන්ති පුථුජ්ජනසික්ඛං, පුථුජ්ජනගතා තිස්සො සික්ඛා අතික්කන්තාති අත්ථො. තා හි සංයොජනත්තයානුපච්ඡෙදෙන ‘‘පුථුජ්ජනසික්ඛා’’ති වුච්චන්තීති.

๑๐. บทว่า "ปุถุชนโคตร" หมายถึง ปุถุชนสิกขา มีความหมายว่า ล่วงพ้นสิกขา 3 ที่เป็นไปในปุถุชน เพราะสิกขาเหล่านั้นยังไม่ตัดสังโยชน์ 3 จึงเรียกว่า "ปุถุชนสิกขา"

11. අරහත්තමග්ගට්ඨො ච වට්ටභයතො පඤ්ඤුබ්බෙගෙන උබ්බිජ්ජන්තො උද්ධම්භාගියසංයොජනෙහි උපරතොති භයූපරතො නාමාති ආහ ‘‘සත්ත සෙක්ඛා භයූපරතා’’ති.

๑๑. พระอรหัตตมรรคบุคคลผู้สะดุ้งกลัวด้วยความสลดใจเพราะปัญญาจากภัยในวัฏฏะ ย่อมสงบจากสังโยชน์เบื้องบน ชื่อว่าผู้สงบจากภัย จึงตรัสว่า "พระเสขะ 7 จำพวกเป็นผู้สงบจากภัย"

12. භවඞ්ගපඤ්ඤාවිරහිතා ‘‘විපාකාවරණෙන සමන්නාගතා’’ති ඉමිනා ගහිතාති තිහෙතුකපටිසන්ධිකා කෙචි ‘‘දුප්පඤ්ඤා’’ති ඉමිනා ගය්හන්තීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අප්පටිලද්ධමග්ගඵලූපනිස්සයා’’ති. පඤ්ඤාය හි විනා න තදුපනිස්සයො අත්ථීති.

๑๒. ผู้ปราศจากปัญญาในภวังค์ ถูกสงเคราะห์ด้วยบทว่า "ประกอบด้วยวิปากาวรณะ" เพื่อแสดงว่า ปฏิสนธิด้วยไตรเหตุบางพวก ถูกสงเคราะห์ด้วยบทว่า "มีปัญญาทราม" จึงตรัสว่า "ผู้ยังไม่ได้รับอุปนิสัยแห่งมรรคและผล" เพราะปราศจากปัญญาแล้ว อุปนิสัยนั้นย่อมไม่มี

14. යත්ථ නියතානියතවොමිස්සා පවත්ති අත්ථි, තත්ථෙව නියතධම්මා හොන්තීති උත්තරකුරූසු තදභාවා නියතො නාම නත්ථීති දස්සෙන්තො ‘‘යා පන උත්තරකුරුකාන’’න්තිආදිමාහ.

๑๔. ธรรมที่แน่นอนย่อมมีในที่ที่มีความประพฤติปะปนกันระหว่างแน่นอนและไม่แน่นอน เพื่อแสดงว่า ในอุตตรกุรุทวีปไม่มีสิ่งแน่นอน จึงตรัสบทว่า "ส่วนของชาวอุตตรกุรุ" เป็นต้น

16. තෙරසසු සීසෙසු පලිබොධසීසාදීනි පවත්තසීසඤ්ච පරියාදියිතබ්බානි, අධිමොක්ඛසීසාදීනි පරියාදකානි, පරියාදකඵලං ගොචරසීසං. තඤ්හි විසයජ්ඣත්තඵලවිමොක්ඛොති. පරියාදකස්ස මග්ගස්ස ඵලස්ස ච ආරම්මණං සඞ්ඛාරසීසං සඞ්ඛාරවිවෙකභූතො නිරොධොති පරියාදියිතබ්බානං පරියාදකඵලාරම්මණානං සහ විය සංසිද්ධිදස්සනෙන සමසීසිභාවං දස්සෙතුං පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 1.87) තෙරස සීසානි වුත්තානි. ඉධ පන ‘‘අපුබ්බං අචරිමං ආසවපරියාදානඤ්ච හොති ජීවිතපරියාදානඤ්චා’’ති වචනතො තෙසු කිලෙසපවත්තසීසානමෙව වසෙන යොජනං කරොන්තො ‘‘තත්ථ කිලෙසසීස’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ පවත්තසීසම්පි වට්ටතො වුට්ඨහන්තො මග්ගො චුතිතො උද්ධං අප්පවත්තිකරණවසෙන යදිපි පරියාදියති, යාව පන චුති, තාව පවත්තිසබ්භාවතො ‘‘පවත්තසීසං ජීවිතින්ද්‍රියං [Pg.34] චුතිචිත්තං පරියාදියතී’’ති ආහ. කිලෙසපරියාදානෙන පන අත්තනො අනන්තරං විය නිප්ඵාදෙතබ්බා පච්චවෙක්ඛණවාරා ච කිලෙසපරියාදානස්සෙව වාරාති වත්තබ්බතං අරහන්ති. ‘‘විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොතී’’ති (ම. නි. 1.78; සං. නි. 3.12, 14) වචනතො හි පච්චවෙක්ඛණපරිසමාපනෙන කිලෙසපරියාදානං සමාපිතං නාම හොති. තං පන පරිසමාපනං යදි චුතිචිත්තෙන හොති, තෙනෙව ජීවිතපරිසමාපනඤ්ච හොතීති ඉමාය වාරචුතිසමතාය කිලෙසපරියාදානජීවිතපරියාදානානං අපුබ්බාචරිමතා හොතීති ආහ ‘‘වාරසමතායා’’ති. භවඞ්ගං ඔතරිත්වා පරිනිබ්බායතීති එත්ථ පරිනිබ්බානචිත්තමෙව භවඞ්ගොතරණභාවෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

๑๖. ในหัวข้อ 13 ประการ หัวข้อเครื่องกั้นเป็นต้น และหัวข้อความประพฤติ เป็นสิ่งที่พึงทำให้สิ้นไป หัวข้ออธิโมกข์เป็นต้น เป็นสิ่งที่ทำให้สิ้นไป ผลของการทำให้สิ้นไปคือหัวข้อโคจร เพราะหัวข้อโคจรนั้นคือวิมุตติอันเป็นผลภายในแห่งอารมณ์ หัวข้อสังขารเป็นอารมณ์ของมรรคและผลที่ทำให้สิ้นไป นิโรธเป็นที่สงบแห่งสังขาร เพื่อแสดงความเท่าเทียมกันของหัวข้อ 13 ประการในปฏิสัมภิทามรรค (ปฏิ. ม. 1.87) โดยแสดงความสำเร็จพร้อมกันของสิ่งที่พึงทำให้สิ้นไป ผลของการทำให้สิ้นไป และอารมณ์ แต่ในที่นี้ เมื่ออธิบายโดยอาศัยหัวข้อกิเลสและหัวข้อความประพฤติเหล่านั้น ด้วยคำว่า "ความสิ้นอาสวะก็ดี ความสิ้นชีวิตก็ดี ย่อมไม่ก่อนไม่หลังกัน" จึงกล่าวบทว่า "ในหัวข้อกิเลส" เป็นต้น ในหัวข้อนั้น แม้มรรคที่ออกจากวัฏฏะ ย่อมทำให้สิ้นไปซึ่งหัวข้อความประพฤติโดยการไม่ให้เกิดขึ้นอีกหลังจากจุติ แต่เพราะความประพฤติยังมีอยู่จนกว่าจะจุติ จึงกล่าวว่า "หัวข้อความประพฤติย่อมทำให้สิ้นไปซึ่งอินทรีย์คือชีวิตและจุติจิต" ส่วนวาระแห่งการพิจารณาที่พึงให้สำเร็จเหมือนเกิดขึ้นทันทีหลังจากความสิ้นกิเลส ก็ควรกล่าวว่าเป็นวาระแห่งความสิ้นกิเลสนั่นเอง เพราะด้วยคำว่า "เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณว่าหลุดพ้นแล้ว" (ม. นิ. 1.78; สํ. นิ. 3.12, 14) ความสิ้นกิเลสชื่อว่าสำเร็จด้วยการพิจารณาจนจบ ส่วนการพิจารณาจนจบนั้น หากเกิดขึ้นพร้อมกับจุติจิต การสิ้นชีวิตก็ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกันด้วย ด้วยความพร้อมกันของวาระและจุตินี้ ความสิ้นกิเลสและความสิ้นชีวิตจึงไม่ก่อนไม่หลังกัน จึงกล่าวว่า "ด้วยความพร้อมกันแห่งวาระ" ในบทว่า "ลงสู่ภวังค์แล้วปรินิพพาน" พึงทราบว่าปรินิพพานจิตนั่นเองถูกกล่าวว่าเป็นภาวะที่ลงสู่ภวังค์

17. මහාපයොගොති මහාකිරියො විපත්තිකරණමහාමෙඝුට්ඨානාකාරවිනාසො. තිට්ඨෙය්‍යාති විනාසො නප්පවත්තෙය්‍යාති අත්ථො.

๑๗. บทว่า "มหาปโยโค" หมายถึง การกระทำอันยิ่งใหญ่ การทำลายอันเป็นเหตุแห่งความวิบัติ เหมือนการเกิดขึ้นของเมฆฝนใหญ่ บทว่า "ติฏฺเฐยฺย" มีความหมายว่า การทำลายนั้นไม่พึงเป็นไป

18. අරණීයත්තාති පයිරුපාසිතබ්බත්තා.

๑๘. บทว่า "อรณียตฺตา" หมายถึง เพราะเป็นสิ่งที่พึงเข้าไปนั่งใกล้

20. යාය කතකිච්චතා හොති, තාය අග්ගවිජ්ජාය අධිගතාය තෙවිජ්ජතාභාවො නිප්පරියායතා, සා ච ආගමනවසෙන සිද්ධා සාතිසයා තෙවිජ්ජතාති ආහ ‘‘ආගමනීයමෙව ධුර’’න්ති.

๒๐. ความเป็นผู้มีวิชชา 3 โดยตรง คือการบรรลุอัคควิชชาที่ได้ทำกิจแล้วด้วยวิชชานั้น และวิชชา 3 นั้นสำเร็จโดยการมาถึง เป็นวิชชา 3 ที่ยิ่งใหญ่ จึงตรัสว่า "ธุระที่พึงมาถึงเท่านั้น"

22. තත්ථ චාති නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණප්පත්තියා ආධාරභාවෙ වා. තත්ථෙව හි සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො නාම හොතීති.

๒๒. บทว่า "ตตฺถ จ" เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งนิมิต หรือในภาวะที่เป็นที่รองรับการบรรลุสัพพัญญุตญาณ เพราะบุคคลชื่อว่าบรรลุสัพพัญญุตญาณในที่นั้นนั่นเอง

23. අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසූති ච අනනුස්සුතෙසු සච්චෙසූති අත්ථො.

๒๓. บทว่า "อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ" มีความหมายว่า "ในสัจจะทั้งหลายที่ยังไม่เคยได้ยิน"

24. ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදිකෙ (ම. නි. 2.248; 3.312; පටි. ම. 1.209; ධ. ස. 248) නිරොධසමාපත්තිඅන්තෙ අට්ඨ විමොක්ඛෙ වත්වා ‘‘යතො ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු ඉමෙ අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. අයං වුච්චති, ආනන්ද, භික්ඛු උභතොභාගවිමුත්තො’’ති යදිපි මහානිදානසුත්තෙ වුත්තං, තං පන උභතොභාගවිමුත්තසෙට්ඨවසෙන වුත්තන්ති ඉධ කීටාගිරිසුත්තවසෙන සබ්බඋභතොභාගවිමුත්තසඞ්ගහත්ථං ‘‘අට්ඨ සමාපත්තියො සහජාතනාමකායෙන පටිලභිත්වා විහරතී’’ති ආහ. කීටාගිරිසුත්තෙ [Pg.35] හි ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො පුග්ගලො යෙ තෙ සන්තා විමොක්ඛා අතික්කම්ම රූපෙ ආරුප්පා, තෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, පුග්ගලො උභතොභාගවිමුත්තො’’ති (ම. නි. 2.182) අරූපසමාපත්තිවසෙන චත්තාරො උභතොභාගවිමුත්තා වුත්තා, උභතොභාගවිමුත්තසෙට්ඨො ච වුත්තලක්ඛණොපපත්තිතොති. කායසක්ඛිම්හිපි එසෙව නයො.

๒๔. เมื่อกล่าวถึงวิโมกข์ ๘ ประการ มีอาทิว่า "ผู้มีรูปเห็นรูป" (ม.อุ. ๒.๒๔๘; ๓.๓๑๒; ปฏิ.ม. ๑.๒๐๙; ธ.ส. ๒๔๘) จนถึงนิโรธสมาบัติ แม้ในมหานิทานสูตรจะกล่าวไว้ว่า "ดูกรอานนท์ ภิกษุใดแลเข้าถึงวิโมกข์ ๘ ประการนี้ด้วยกายอยู่ และอาสวะทั้งหลายของเธอก็สิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา ภิกษุนี้เราเรียกว่า อุภโตภาควิมุตติ" แต่คำนั้นกล่าวโดยความเป็นอุภโตภาควิมุตติผู้ประเสริฐ ส่วนในที่นี้กล่าวโดยนัยแห่งกีฏาคิริสูตร เพื่อสงเคราะห์อุภโตภาควิมุตติทั้งหมด จึงกล่าวว่า "เข้าถึงสมาบัติ ๘ ด้วยนามกายที่เกิดพร้อมกันอยู่" เพราะในกีฏาคิริสูตรกล่าวอุภโตภาควิมุตติ ๔ จำพวก โดยนัยแห่งอรูปสมาบัติว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ เข้าถึงวิโมกข์อันสงบที่ล่วงรูปเสียแล้ว คืออรูปวิโมกข์ ด้วยกายอยู่ และอาสวะทั้งหลายของเธอก็สิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เราเรียกว่า อุภโตภาควิมุตติ" (ม.อุ. ๒.๑๘๒) และอุภโตภาควิมุตติผู้ประเสริฐก็มีลักษณะตามที่กล่าวมาแล้ว แม้ในกายสักขีก็มีนัยนี้เหมือนกัน

පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තීති න ආසවා පඤ්ඤාය පස්සන්ති, දස්සනකාරණා පන පරික්ඛීණා දිස්වා පරික්ඛීණාති වුත්තා. දස්සනායත්තපරික්ඛයත්තා එව හි දස්සනං පුරිමකිරියා හොතීති. නාමනිස්සිතකො එසොති එසො උභතොභාගවිමුත්තො රූපතො මුච්චිත්වා නාමං නිස්සාය ඨිතො පුන තතො මුච්චනතො ‘‘නාමනිස්සිතකො’’ති වත්වා තස්ස ච සාධකං සුත්තං වත්වා ‘‘කායද්වයතො සුවිමුත්තත්තා උභතොභාගවිමුත්තො’’ති ආහාති අත්ථො. සුත්තෙ හි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනලාභිනො උපසීවබ්‍රාහ්මණස්ස භගවතා නාමකායා විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තොති මුනි අක්ඛාතොති.

คำว่า "อาสวะทั้งหลายของเธอก็สิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา" นั้น ไม่ใช่อาสวะเห็นด้วยปัญญา แต่กล่าวว่าสิ้นไปแล้วเพราะการเห็นเป็นเหตุแห่งการสิ้นไป จึงเรียกว่าเห็นแล้วสิ้นไป เพราะการสิ้นไปขึ้นอยู่กับการเห็นนั่นเอง การเห็นจึงเป็นกิริยาเบื้องต้น คำว่า "ผู้อาศัยนาม" นี้ หมายความว่า อุภโตภาควิมุตตินั้นหลุดพ้นจากรูปแล้วอาศัยนามตั้งอยู่ และหลุดพ้นจากนามนั้นอีก จึงเรียกว่า "ผู้อาศัยนาม" และเมื่อกล่าวถึงสูตรที่สนับสนุนคำนั้นแล้ว จึงกล่าวว่า "เป็นอุภโตภาควิมุตติเพราะหลุดพ้นดีแล้วจากกายทั้งสอง" เพราะในสูตร พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกอุปสีวพราหมณ์ผู้ได้อากิญจัญญายตนะว่า "มุนีผู้หลุดพ้นจากนามกาย เป็นอุภโตภาควิมุตติ"

පඨමත්ථෙරවාදෙ ද්වීහි භාගෙහි විමුත්තො උභතොභාගවිමුත්තො, දුතියත්ථෙරවාදෙ උභතො භාගතො විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තොති, තතියත්ථෙරවාදෙ ද්වීහි භාගෙහි ද්වෙ වාරෙ විමුත්තොති අයමෙතෙසං විසෙසො. තත්ථ විමුත්තොති කිලෙසෙහි විමුත්තො, කිලෙසවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදනෙහි වා කායද්වයතො විමුත්තොති අත්ථො දට්ඨබ්බො. අරූපාවචරං පන නාමකායතො ච විමුත්තන්ති නීවරණසඞ්ඛාතනාමකායතො විමුත්තන්ති වුත්තං හොති. තඤ්හි නීවරණදූරීභාවෙන නාමකායතො රූපතණ්හාවික්ඛම්භනෙන රූපකායතො ච විමුත්තත්තා එකදෙසෙන උභතොභාගවිමුත්තං නාම හොතීති අරහත්තමග්ගස්ස පාදකභූතං උභතොභාගවිමුත්තනාමලාභස්ස කාරණං භවිතුං යුත්තන්ති අධිප්පායො.

ในวาทะของพระเถระรูปที่หนึ่ง อุภโตภาควิมุตติคือผู้หลุดพ้นด้วยสองส่วน ในวาทะของพระเถระรูปที่สอง อุภโตภาควิมุตติคือผู้หลุดพ้นจากสองส่วน ในวาทะของพระเถระรูปที่สาม อุภโตภาควิมุตติคือผู้หลุดพ้นสองครั้งด้วยสองส่วน นี้คือความแตกต่างของท่านเหล่านั้น ในที่นั้น คำว่า "วิมุตติ" คือหลุดพ้นจากกิเลส หรือพึงทราบความหมายว่า หลุดพ้นจากกายทั้งสองด้วยการข่มกิเลสและการตัดขาดกิเลส ส่วนอรูปาวจรนั้นกล่าวว่าหลุดพ้นจากนามกาย คือหลุดพ้นจากนามกายอันเป็นนิวรณ์ เพราะอรูปาวจรนั้นหลุดพ้นจากนามกายด้วยการทำนิวรณ์ให้ห่างไกล และหลุดพ้นจากรูปกายด้วยการข่มรูปตัณหา จึงชื่อว่าเป็นอุภโตภาควิมุตติโดยส่วนหนึ่ง ย่อมควรเป็นเหตุแห่งการได้ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติอันเป็นบาทฐานแห่งอรหัตตมรรค ดังนี้เป็นอธิบาย

25. එතෙසු හි එකොපි අට්ඨවිමොක්ඛලාභී න හොතීති උභතොභාගවිමුත්තභාවස්ස කාරණභූතං රූපකායතො විමුත්තං එකම්පි විමොක්ඛං [Pg.36] අනධිගතොති අධිප්පායො. අරූපාවචරෙසු හි එකම්පි අධිගතො උභතොභාගවිමුත්තභාවකාරණපටිලාභතො අට්ඨවිමොක්ඛෙකදෙසෙන තෙන තංනාමදානෙ සමත්ථෙන ‘‘අට්ඨවිමොක්ඛලාභී’’ත්වෙව වුච්චති. තෙනාහ ‘‘අරූපාවචරජ්ඣානෙසු පනා’’තිආදි.

๒๕. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น แม้เพียงคนเดียวก็ไม่ได้วิโมกข์ ๘ ประการ หมายความว่า ยังไม่บรรลุวิโมกข์แม้สักอย่างเดียวที่หลุดพ้นจากรูปกายอันเป็นเหตุแห่งความเป็นอุภโตภาควิมุตติ เพราะผู้ที่บรรลุอรูปาวจรแม้เพียงอย่างเดียว ย่อมได้เหตุแห่งความเป็นอุภโตภาควิมุตติ และด้วยวิโมกข์ส่วนหนึ่งในวิโมกข์ ๘ ประการนั้น ย่อมสามารถให้ชื่อนั้นได้ จึงเรียกว่า "ผู้ได้วิโมกข์ ๘ ประการ" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ส่วนในอรูปาวจรฌาน" เป็นต้น

26. ඵුට්ඨන්තං සච්ඡිකරොතීති ඵුට්ඨානං අන්තො ඵුට්ඨන්තො, ඵුට්ඨානං අරූපාවචරජ්ඣානානං අනන්තරො කාලොති අධිප්පායො. අච්චන්තසංයොගෙ චෙත්ථ උපයොගවචනං දට්ඨබ්බං. ඵුට්ඨානන්තරකාලමෙව සච්ඡිකරොති සච්ඡිකාතබ්බොපායෙනාති වුත්තං හොති. ‘‘එකමන්තං නිසීදී’’තිආදීසු (දී. නි. 1.165) විය භාවනපුංසකං වා එතං. යො හි අරූපජ්ඣානෙන රූපකායතො නාමකායෙකදෙසතො ච වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන විමුත්තො, තෙන නිරොධසඞ්ඛාතො විමොක්ඛො ආලොචිතො පකාසිතො විය හොති, න පන කායෙන සච්ඡිකතො. නිරොධං පන ආරම්මණං කත්වා එකච්චෙසු ආසවෙසු ඛෙපිතෙසු තෙන සො සච්ඡිකතො හොති, තස්මා සො සච්ඡිකාතබ්බං නිරොධං යථාආලොචිතං නාමකායෙන සච්ඡිකරොතීති කායසක්ඛීති වුච්චති, න තු විමුත්තොති එකච්චානං ආසවානං අපරික්ඛීණත්තා.

๒๖. คำว่า "ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งธรรมที่ถูกต้องแล้ว" หมายถึงที่สุดแห่งธรรมที่ถูกต้องแล้ว คือเวลาอันเป็นลำดับถัดจากอรูปาวจรฌานที่ถูกต้องแล้ว ดังนี้เป็นอธิบาย ในที่นี้พึงทราบว่ามีการใช้ทุติยาวิภัตติในอรรถอัจจันตสังโยค กล่าวคือทำให้แจ้งในเวลาอันเป็นลำดับถัดจากสิ่งที่ถูกต้องแล้วนั่นเอง ด้วยอุบายที่พึงทำให้แจ้ง หรือคำนี้เป็นภาวนปุงสกลิงค์ เหมือนในคำว่า "นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง" (ที.สี. ๑.๑๖๕) เป็นต้น ผู้ใดหลุดพ้นจากรูปกายและนามกายบางส่วนด้วยวิกขัมภนวิโมกข์ด้วยอรูปฌาน วิโมกข์อันชื่อว่านิโรธนั้นย่อมเป็นเหมือนสิ่งที่เขาบอกกล่าวหรือประกาศแล้ว ไม่ใช่สิ่งที่ทำให้แจ้งด้วยกาย แต่เมื่อเขาทำนิโรธให้เป็นอารมณ์แล้วทำอาสวะบางส่วนให้สิ้นไป นิโรธนั้นย่อมเป็นสิ่งที่เขาทำให้แจ้งแล้ว เพราะฉะนั้น เขาจึงเรียกว่า "กายสักขี" เพราะทำให้แจ้งซึ่งนิโรธที่พึงทำให้แจ้งด้วยนามกายตามที่บอกกล่าวไว้ ไม่ใช่ "วิมุตติ" เพราะอาสวะบางส่วนยังไม่สิ้นไป

27. දිට්ඨත්තා පත්තොති එතෙන චතුසච්චදස්සනසඞ්ඛාතාය දිට්ඨියා නිරොධස්ස පත්තතං දීපෙති. ‘‘දිට්ඨන්තං පත්තො’’ති වා පාඨො, දස්සනසඞ්ඛාතස්ස සොතාපත්තිමග්ගඤාණස්ස අනන්තරං පත්තොති වුත්තං හොති. පඨමඵලතො පට්ඨාය හි යාව අග්ගමග්ගා දිට්ඨිප්පත්තොති.

๒๗. คำว่า "ถึงแล้วเพราะเห็นแล้ว" นี้ แสดงถึงการถึงนิโรธด้วยทิฏฐิอันชื่อว่าการเห็นอริยสัจ ๔ หรืออีกบทหนึ่งว่า "ถึงที่สุดแห่งทิฏฐิ" หมายความว่า ถึงแล้วในลำดับแห่งโสดาปัตติมรรคญาณอันชื่อว่าการเห็น เพราะตั้งแต่ปฐมผลจนถึงอัคคมรรค ย่อมเป็นผู้ถึงทิฏฐิ

28. ඉමං පන නයං ‘‘නො’’ති පටික්ඛිපිත්වාති එත්ථ දිට්ඨිප්පත්තසද්ධාවිමුත්තභාවප්පත්තානං පඤ්ඤානානත්තං වුත්තං, න පන යෙන විසෙසෙන සො විසෙසො පත්තො, සො වුත්තොති ඉමං දොසං දිස්වා පටික්ඛෙපො කතොති දට්ඨබ්බො. ආගමට්ඨකථාසූති ච වචනෙන ආගමනීයනානත්තසන්නිට්ඨානමෙව ථිරං කරොතීති වෙදිතබ්බං. සද්දහන්තො විමුත්තොති එතෙන සබ්බථා අවිමුත්තස්සපි සද්ධාමත්තෙන විමුත්තභාවං දස්සෙති. සද්ධාවිමුත්තොති වා සද්ධාය අධිමුත්තොති අත්ථො.

๒๘. ในคำว่า "ปฏิเสธโดยกล่าวว่า ไม่ใช่ ซึ่งนัยนี้" พึงทราบว่า การปฏิเสธนั้นทำไปเพราะเห็นโทษว่า ในที่นี้กล่าวถึงความแตกต่างแห่งปัญญาของผู้ถึงทิฏฐิและผู้ศรัทธาวิมุตติ แต่ไม่ได้กล่าวถึงคุณวิเศษที่ทำให้ถึงความต่างนั้น และพึงทราบว่าด้วยคำว่า "ในอรรถกถาแห่งอาคม" ย่อมทำให้การวินิจฉัยความแตกต่างแห่งอาคมนั้นมั่นคงขึ้น คำว่า "ผู้เชื่อแล้วหลุดพ้น" นี้ แสดงถึงความเป็นผู้หลุดพ้นด้วยศรัทธาเท่านั้น แม้ว่ายังไม่หลุดพ้นโดยประการทั้งปวง หรือคำว่า "ศรัทธาวิมุตติ" หมายถึงผู้ที่น้อมใจเชื่อด้วยศรัทธา

29. පඤ්ඤං වාහෙතීති පඤ්ඤං සාතිසයං පවත්තෙතීති අත්ථො. පඤ්ඤා ඉමං පුග්ගලං වහතීති නිබ්බානාභිමුඛං ගමෙතීති අත්ථො.

๒๙. คำว่า "ย่อมนำปัญญาไป" หมายถึงย่อมยังปัญญาให้เป็นไปอย่างยิ่ง คำว่า "ปัญญาย่อมนำบุคคลนี้ไป" หมายถึงย่อมนำบุคคลนี้ไปสู่นิพพาน

31. එවං [Pg.37] මග්ගක්ඛණෙපීති අයං අපි-සද්දො කස්මා වුත්තො, නනු අරියෙන අට්ඨඞ්ගිකෙන මග්ගෙන සමන්නාගතො මග්ගක්ඛණෙ එව හොතීති තදා එව සොතාපන්නො නාමාති ආපන්නන්ති? නාපන්නං. මග්ගෙන හි අත්තනා සදිසස්ස අට්ඨඞ්ගිකස්ස වා සත්තඞ්ගිකස්ස වා ඵලස්ස සොතොති නාමං දින්නන්ති තෙනපි සමන්නාගතස්ස සොතාපන්නභාවතො, සොතෙන වා මග්ගෙන පවත්තෙතුං අපරිහීනෙන ඵලට්ඨොපි සමන්නාගතො එව නාම, න ච තෙන පඨමමග්ගක්ඛණෙ විය සොතො සමාපජ්ජියමානො, තස්මා සමාපන්නසොතත්තා පඨමඵලතො පට්ඨාය ‘‘සොතාපන්නො’’ති වත්තුං යුත්තො. වුත්තඤ්හි ‘‘යෙ කෙචි, භික්ඛවෙ, මයි අවෙච්චප්පසන්නා, සබ්බෙ තෙ සොතාපන්නා. තෙසං සොතාපන්නානං පඤ්චන්නං ඉධ නිට්ඨා, පඤ්චන්නං ඉධ විහාය නිට්ඨා’’ති (අ. නි. 10.64). තත්ථ දුතියඵලට්ඨාදීනං විසුං නාමං අත්ථීති පඨමඵලට්ඨො එව ඉතරෙහි විසෙසියමානො ‘‘සොතාපන්නො’’ති වත්තුං යුත්තොති සො එව ඉධාධිප්පෙතො. පටිලද්ධමග්ගෙන බුජ්ඣතීති එතෙන පටිලද්ධමග්ගස්ස චතුසච්චපච්චවෙක්ඛණාදීනං උපනිස්සයභාවං දස්සෙති. සම්බොධි පරං අයනං නිස්සයො එතස්සාති හි සම්බොධිපරායණොති. දුතියෙනත්ථෙන සම්බොධි පරං අයනං ගති එතස්සාති සම්බොධිපරායණො.

๓๑. คำว่า “แม้ในขณะแห่งมรรค” นี้ คำว่า “แม้” (api) กล่าวไว้ทำไม? มิใช่หรือว่า ผู้ประกอบด้วยอริยมรรคมีองค์ ๘ ย่อมเป็นในขณะแห่งมรรคเท่านั้น ชื่อว่าโสดาบันก็เป็นในขณะนั้นเท่านั้น? ไม่ใช่เป็นอย่างนั้น เพราะว่า ชื่อว่า “โสดา” นั้น เป็นชื่อที่ให้แก่ผลที่มีองค์ ๘ หรือองค์ ๗ ซึ่งคล้ายคลึงกับมรรค เพราะผู้ประกอบด้วยผลนั้นก็เป็นโสดาบันด้วย หรือชื่อว่าผู้ประกอบด้วยโสดาคือมรรคที่ยังไม่เสื่อมเพื่อยังผลให้เป็นไป ก็เป็นผู้ประกอบด้วยโสดาบันนั่นเอง และโสดานั้นก็มิได้เข้าถึงเหมือนในขณะแห่งมรรคแรก เพราะฉะนั้น เพราะเข้าถึงโสดาแล้ว จึงควรกล่าวว่า “โสดาบัน” ตั้งแต่ผลแรกเป็นต้นไป ดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งเลื่อมใสไม่หวั่นไหวในเรา ชนเหล่านั้นทั้งหมดเป็นโสดาบัน โสดาบันเหล่านั้น ๕ จำพวกมีที่สุดในโลกนี้ ๕ จำพวกมีที่สุดในโลกอื่น” (อ. อังคุตตรนิกาย ๑๐.๖๔) ในพระสูตรนั้น เพราะผู้ดำรงอยู่ในผลที่สองเป็นต้นมีชื่อต่างหาก ผู้ดำรงอยู่ในผลแรกเท่านั้นที่ควรกล่าวว่า “โสดาบัน” โดยจำแนกจากผู้อื่น เพราะฉะนั้น ผู้ดำรงอยู่ในผลแรกนั้นแหละพึงประสงค์ในที่นี้ คำว่า “ย่อมตรัสรู้ด้วยมรรคที่ได้แล้ว” ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงภาวะที่มรรคที่ได้แล้วเป็นอุปนิสัยแห่งการพิจารณาสัจจะ ๔ เป็นต้น เพราะว่า “สัมโพธิเป็นที่ไปอันยิ่ง เป็นที่อาศัยของบุคคลนั้น” เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “สัมโพธิปรายณะ” ด้วยอรรถที่สอง “สัมโพธิเป็นที่ไปอันยิ่ง เป็นคติของบุคคลนั้น” เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “สัมโพธิปรายณะ”

32. කෙවලෙන කුලසද්දෙන මහාකුලමෙව වුච්චතීති ආහ ‘‘මහාභොගකුලෙසුයෙව නිබ්බත්තතීති අත්ථො’’ති.

๓๒. คำว่า “ด้วยคำว่า ‘กุล’ โดยลำพัง ย่อมหมายถึงตระกูลใหญ่เท่านั้น” จึงกล่าวว่า “ความว่า ย่อมเกิดในตระกูลที่มีโภคสมบัติมากเท่านั้น”

33. ඛන්ධබීජං නාම පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං. ඉහට්ඨකනිජ්ඣානිකවසෙනෙව ඉමස්මිං ඨානෙ කථිතාති සජ්ඣානකො අජ්ඣත්තසංයොජනසමුච්ඡෙදෙ අකතෙපි අනාගාමිසභාගො අනාවත්තිධම්මො ඉධ ගණනූපගො න හොති, හෙට්ඨා උපරි ච සංසරණකො කාමභවගතො හීනජ්ඣානකො ඉධ ගණනූපගොති අධිප්පායො.

๓๓. คำว่า “ขันธพืช” คือปฏิสนธิวิญญาณ คำว่า “ในที่นี้กล่าวไว้โดยนัยแห่งผู้เพ่งฌานในโลกนี้เท่านั้น” ดังนี้ หมายความว่า ผู้มีฌาน แม้ยังไม่ได้ตัดสังโยชน์ภายใน ก็เป็นผู้มีส่วนแห่งพระอนาคามี มีธรรมไม่กลับมาเกิดอีก ย่อมไม่นับรวมในที่นี้ แต่ผู้ท่องเที่ยวไปทั้งเบื้องล่างและเบื้องบน ผู้เกิดในกามภพ ผู้มีฌานต่ำ ย่อมเป็นผู้ที่นับรวมในที่นี้

34. යං වත්තබ්බන්ති ‘‘ද්වීහි කාරණෙහි තනුභාවො වෙදිතබ්බො’’තිආදි යං වත්තබ්බං සියාති අත්ථො.

๓๔. คำว่า “สิ่งที่ควรกล่าว” หมายความว่า สิ่งที่ควรกล่าวมีอยู่ เช่น “พึงทราบความเบาบางด้วยเหตุ ๒ ประการ” เป็นต้น

36. උපපන්නං වා සමනන්තරාති උපපන්නං වා එතෙන පුග්ගලෙන හොති, අථ සමනන්තරා අරියමග්ගං සඤ්ජනෙති. අප්පත්තං වා වෙමජ්ඣං ආයුප්පමාණන්ති ආයුප්පමාණං තස්ස පුග්ගලස්ස වෙමජ්ඣං අප්පත්තං හොති, එත්ථන්තරෙ අරියමග්ගං [Pg.38] සඤ්ජනෙතීති අයමෙත්ථ පාළිඅත්ථො. අට්ඨකථායං පන ‘‘අප්පත්වා පබ්බතං නදී’’ති විය ආයුප්පමාණං වෙමජ්ඣං අප්පත්තං වා හුත්වාති පරසද්දයොගෙ පරතො භූතො හුත්වා සද්දො වචනසෙසභූතො පයුත්තොති වෙදිතබ්බො.

๓๖. คำว่า “หรือเกิดขึ้นแล้วในลำดับ” หมายความว่า บุคคลนั้นเกิดขึ้นแล้ว หรือในลำดับนั้นย่อมยังอริยมรรคให้เกิดขึ้น คำว่า “หรือยังไม่ถึงกึ่งแห่งอายุ” หมายความว่า อายุของบุคคลนั้นยังไม่ถึงกึ่ง ในระหว่างนั้นย่อมยังอริยมรรคให้เกิดขึ้น นี้เป็นอรรถตามบาลีในที่นี้ แต่ในอรรถกถา “แม่น้ำยังไม่ถึงภูเขา” ดังนี้ คำว่า “หรือยังไม่ถึงกึ่งแห่งอายุ” พึงทราบว่า เมื่อประกอบกับศัพท์เบื้องหลัง คำว่า “เป็นแล้ว” (bhūto หรือ hutvā) ซึ่งอยู่เบื้องหลัง ถูกใช้เป็นบทที่เหลือของประโยค

37. උපහච්චාති එතස්ස උපගන්ත්වාති අත්ථො, තෙන වෙමජ්ඣාතික්කමො කාලකිරියොපගමනඤ්ච සඞ්ගහිතං හොති. තෙන වුත්තං ‘‘අතික්කමිත්වා වෙමජ්ඣ’’න්තිආදි.

๓๗. คำว่า “อุปหัจจะ” บทนี้มีความหมายว่า “เข้าไปถึง” ด้วยบทนี้ ย่อมสงเคราะห์การก้าวล่วงกึ่งกลางและการเข้าถึงการทำกาละ (ตาย) ไว้ด้วย เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ล่วงกึ่งกลางแล้ว” เป็นต้น

40. උද්ධංවාහිභාවෙනාති උද්ධං වහතීති උද්ධංවාහී, තණ්හාසොතං වට්ටසොතං වා, තස්ස භාවො, තෙන උද්ධංවාහිභාවෙනාති වුත්තං හොති. අවිහෙසු උද්ධංසොතො යදිපි තත්ථ පරිනිබ්බායී න හොති, යත්ථ වා තත්ථ වා ගන්ත්වා පරිනිබ්බායතු, පරිනිබ්බායිනො පන තස්ස අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිතා සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිතා ච අත්ථීති තත්ථ දස අනාගාමිනො වුත්තා, එවං අතප්පාදීසුපි. අනුපහච්චතලාති අප්පත්තතලා. අසඞ්ඛාරසසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායීනං ලහුසාලහුසගතිකා එව පරිත්තවිපුලතිණකට්ඨඣාපකපප්පටිකාසදිසතා වෙදිතබ්බා, න උප්පජ්ජිත්වාව නිබ්බායනකාදීහි අධිමත්තතා විය සමුද්දං පත්වා නිබ්බායනකතො අනධිමත්තතා විය ච අන්තරා උපහච්චපරිනිබ්බායීහි උද්ධංසොතතො ච අධිමත්තානධිමත්තතා. තෙ එව හි අසඞ්ඛාරසසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිනොති. තතො මහන්තතරෙති වචනං තිණකට්ඨඣාපනසමත්ථපප්පටිකාදස්සනත්ථං, න අධිමත්ත නාධිමත්තදස්සනත්ථන්ති.

๔๐. คำว่า “ด้วยความเป็นผู้มีกระแสขึ้นไปเบื้องบน” หมายความว่า “ย่อมนำขึ้นไปเบื้องบน” คือ “อุทธังวาหี” (ผู้มีกระแสขึ้นไปเบื้องบน) คือกระแสแห่งตัณหา หรือกระแสแห่งวัฏฏะ ภาวะของกระแสนั้น ด้วยบทนั้นจึงกล่าวว่า “ด้วยความเป็นผู้มีกระแสขึ้นไปเบื้องบน” แม้ผู้มีกระแสขึ้นไปเบื้องบนในอวิหาภูมิ แม้จะไม่ได้ปรินิพพานในที่นั้นก็ตาม จะไปปรินิพพานในที่ใดที่หนึ่งก็ตาม แต่ผู้ปรินิพพานนั้นย่อมมีทั้งแบบอสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายี เพราะฉะนั้น ในที่นั้นจึงกล่าวถึงอนาคามี ๑๐ จำพวก แม้ในอตัปปาเป็นต้นก็เช่นกัน คำว่า “อนุปหัจจตลา” คือ “ยังไม่ถึงพื้น” พึงทราบว่า ความเป็นผู้มีคติเร็วและไม่เร็วของอสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายีนั้น เปรียบเหมือนสะเก็ดไฟที่เผาหญ้าและไม้เล็กน้อยและที่กว้างขวาง ไม่ใช่ความยิ่งหย่อนกว่ากันเหมือนผู้ปรินิพพานทันทีที่เกิด หรือไม่ยิ่งหย่อนกว่ากันเหมือนผู้ปรินิพพานเมื่อถึงทะเล หรือความยิ่งหย่อนกว่ากันจากผู้ปรินิพพานในระหว่างและผู้มีกระแสขึ้นไปเบื้องบน เพราะว่าบุคคลเหล่านั้นแหละคืออสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายี คำว่า “ยิ่งใหญ่กว่านั้น” นั้น เพื่อแสดงสะเก็ดไฟที่สามารถเผาหญ้าและไม้ได้ ไม่ใช่เพื่อแสดงความยิ่งหย่อนกว่ากัน

නො චස්ස නො ච මෙ සියාති අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාදිකං හෙතුපඤ්චකං නො ච අස්ස, විඤ්ඤාණාදිකං ඉදං ඵලපඤ්චකං වත්තමානං නො ච මෙ සියාති අත්ථො. තෙන අතීතභවසංසිද්ධිතො දුක්ඛසමුදයතො ඉමස්ස දුක්ඛස්ස පවත්තිදස්සනතො පච්චයසමුදයට්ඨෙන ඛන්ධානං උදයදස්සනපටිපත්ති වුත්තා හොති. න භවිස්සති, න මෙ භවිස්සතීති යදි එතරහි හෙතුපඤ්චකං න භවිස්සති, අනාගතෙ ඵලපඤ්චකං න මෙ භවිස්සතීති අත්ථො. එතෙන පච්චයනිරොධට්ඨෙන වයදස්සනපටිපත්ති වුත්තා හොති, එතරහි අනාගතෙ ච අත්තත්තනියනිවාරණවසෙන සුඤ්ඤතාපටිපත්ති වා චතූහිපි වුත්තා. යදත්ථීති යං අත්ථි. භූතන්ති සසභාවං නිබ්බත්තං වා යථාදිට්ඨඋදයබ්බයං යථාදිට්ඨසුඤ්ඤතං වා ඛන්ධපඤ්චකං පරිකප්පිතඉත්ථිපුරිසසත්තාදිභාවරහිතං නාමරූපමත්තන්ති අත්ථො. විවට්ටානුපස්සනාය විවට්ටමානසො තං භූතං පජහාමීති [Pg.39] උපෙක්ඛං පටිලභති, සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණෙන උපෙක්ඛකො හොතීති වුත්තං හොති.

คำว่า “ไม่พึงมี ไม่พึงเป็นของเรา” หมายความว่า เหตุ ๕ ประการมีอวิชชาและสังขารเป็นต้น ไม่พึงมี และผล ๕ ประการมีวิญญาณเป็นต้นนี้ที่กำลังเป็นอยู่ ไม่พึงเป็นของเรา ด้วยบทนั้น ย่อมกล่าวถึงปฏิปทาในการเห็นความเกิดขึ้นของขันธ์ทั้งหลายโดยอรรถแห่งการเกิดขึ้นของปัจจัย เพราะเห็นการเกิดขึ้นของทุกข์นี้จากความสำเร็จแห่งภพในอดีตและจากสมุทัยแห่งทุกข์ คำว่า “จักไม่มี จักไม่เป็นของเรา” หมายความว่า หากเหตุ ๕ ประการในปัจจุบันจักไม่มี ผล ๕ ประการในอนาคตจักไม่เป็นของเรา ด้วยบทนี้ ย่อมกล่าวถึงปฏิปทาในการเห็นความเสื่อมโดยอรรถแห่งการดับปัจจัย หรือกล่าวถึงปฏิปทาแห่งสุญญตาโดยการห้ามความเป็นอัตตาและอัตตนิยะทั้งในปัจจุบันและอนาคตด้วยบททั้งสี่ คำว่า “ยทัตถิ” คือ “สิ่งใดมีอยู่” คำว่า “ภูตัง” คือ “สิ่งที่มีอยู่โดยสภาพ” หรือ “สิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว” หรือ “ขันธ์ ๕ ที่เห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปตามที่เป็นจริง” หรือ “สุญญตาตามที่เป็นจริง” หมายความว่า เป็นเพียงนามรูปที่ปราศจากภาวะแห่งหญิง ชาย สัตว์ เป็นต้น ที่ถูกสมมติขึ้น ด้วยวิวัฏฏานุปัสสนา ผู้มีใจน้อมไปในวิวัฏฏะ ย่อมละสิ่งที่มีอยู่นั้นได้ ย่อมได้อุเบกขา หมายความว่า ย่อมเป็นผู้วางเฉยด้วยสังขารุเปกขาญาณ

භවෙ න රජ්ජති, සම්භවෙ න රජ්ජතීති අවිසිට්ඨෙ විසිට්ඨෙ ච භවෙ න රජ්ජතීති කෙචි වදන්ති. පච්චුප්පන්නො පන භවො භවො, අනාගතො ජාතියා ගහණෙන ගහිතො සම්භවොති වෙදිතබ්බො. අථ වා භවොති භූතමෙව වුච්චති, සම්භවො තදාහාරො, තස්මිං ද්වයෙ න රජ්ජතීති සෙක්ඛපටිපත්තිං දස්සෙති. භූතෙ හි සසම්භවෙ ච විරාගො සෙක්ඛපටිපත්ති. යථාහ ‘‘භූතමිදන්ති, භන්තෙ, යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති, භූතමිදන්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දිස්වා භූතස්ස නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොති. තදාහාරසම්භවන්ති යථාභූතං…පෙ… දිස්වා තදාහාරසම්භවස්ස නිබ්බිදාය…පෙ… පටිපන්නො හොති. තදාහාරනිරොධාය යං භූතං, තං නිරොධධම්මන්ති යථාභූතං…පෙ… දිස්වා නිරොධධම්මස්ස නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොති. එවං ඛො, භන්තෙ, සෙක්ඛො හොතී’’ති (සං. නි. 2.31). අථුත්තරීති අථ එවං අරජ්ජමානො උත්තරි සන්තං පදං නිබ්බානං අනුක්කමෙන මග්ගපඤ්ඤාය සම්මා පස්සති, තඤ්ච ඛ්වස්ස පදං න සබ්බෙන සබ්බං සච්ඡිකතං චතුත්ථමග්ගෙනෙව සච්ඡිකාතබ්බස්ස තස්ස තෙන අසච්ඡිකතත්තා.

ไม่กำหนัดในภพ ไม่กำหนัดในสัมภพ ความว่า บางท่านกล่าวว่า ไม่กำหนัดในภพที่ไม่มีความพิเศษและที่มีความพิเศษ. ส่วนภพปัจจุบันพึงทราบว่าเป็นภพ, ภพในอนาคตที่ถือเอาด้วยการถือเอาชาติ พึงทราบว่าเป็นสัมภพ. อีกอย่างหนึ่ง ภพ ท่านเรียกว่าสิ่งที่เกิดมีขึ้นแล้ว (ภูตะ), สัมภพ คืออาหารของสิ่งนั้น, การไม่กำหนัดในสองอย่างนั้น ย่อมแสดงถึงปฏิปทาของพระเสกขะ. เพราะความคลายกำหนัดในสิ่งที่เกิดมีขึ้นแล้วพร้อมทั้งสัมภพ เป็นปฏิปทาของพระเสกขะ. สมดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุย่อมเห็นสิ่งนี้ว่า สิ่งนี้เกิดมีขึ้นแล้ว ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง, ครั้นเห็นว่า สิ่งนี้เกิดมีขึ้นแล้ว ตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบแล้ว ย่อมเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งสิ่งที่เกิดมีขึ้นแล้วนั้น. ย่อมเห็นความเกิดขึ้นเพราะอาหารนั้น ตามความเป็นจริง... (ละ)... ครั้นเห็นแล้ว ย่อมปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย... (ละ)... แห่งความเกิดขึ้นเพราะอาหารนั้น. ย่อมเห็นตามความเป็นจริงว่า สิ่งใดเกิดมีขึ้นแล้ว สิ่งนั้นมีความดับเป็นธรรมดา เพราะความดับแห่งอาหารนั้น... (ละ)... ครั้นเห็นแล้ว ย่อมปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งธรรมที่มีความดับเป็นธรรมดานั้น. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระเสกขะย่อมเป็นอย่างนี้แล" (สํ. นิ. 2.31). บทว่า อถุตฺตริ ความว่า เมื่อไม่กำหนัดอย่างนี้แล้ว ย่อมเห็นบทอันสงบคือพระนิพพานยิ่งขึ้นไปโดยลำดับด้วยมรรคปัญญาโดยชอบ, และบทนั้นของพระเสกขะนั้นยังไม่ชื่อว่าทำให้แจ้งได้โดยประการทั้งปวง เพราะบทนั้นพึงทำให้แจ้งได้ด้วยมรรคที่ 4 เท่านั้น และพระเสกขะนั้นยังไม่ได้ทำให้แจ้งบทนั้นด้วยมรรคนั้น.

එකකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาเอกกนิเทศ จบแล้ว.

2. දුකනිද්දෙසවණ්ණනා

๒. การพรรณนาทุกนิเทศ

63. කස්සචි කිලෙසස්ස අවික්ඛම්භිතත්තා කස්සචි කථඤ්චි අවිමුත්තො කාමභවො අජ්ඣත්තග්ගහණස්ස විසෙසපච්චයොති අජ්ඣත්තං නාම. තත්ථ බන්ධනං අජ්ඣත්තසංයොජනං, තෙන සම්පයුත්තො අජ්ඣත්තසංයොජනො.

๖๓. กามภพที่ยังไม่ถูกข่มกิเลสบางอย่างไว้ และยังไม่หลุดพ้นด้วยประการใดประการหนึ่ง เป็นปัจจัยพิเศษแห่งการยึดถือว่าเป็นภายใน ชื่อว่า อัชฌัตตะ. ในอัชฌัตตะนั้น เครื่องผูกคืออัชฌัตตสังโยชน์, บุคคลผู้ประกอบด้วยเครื่องผูกนั้น ชื่อว่า อัชฌัตตสังโยชนัง.

83. කාරණෙන විනා පවත්තහිතචිත්තො අකාරණවච්ඡලො. අනාගතම්පි පයොජනං අපෙක්ඛමානො පුරිමග්ගහිතං තං කතං උපාදාය කතඤ්ඤූ එව නාම හොති, න පුබ්බකාරීති ආහ ‘‘කරිස්සති මෙ’’තිආදි. තමොජොතිපරායණො පුඤ්ඤඵලං අනුපජීවන්තො එව පුඤ්ඤානි කරොතීති ‘‘පුබ්බකාරී’’ති වුත්තො. ‘‘ඉණං දෙමී’’ති සඤ්ඤං කරොතීති එවංසඤ්ඤං අකරොන්තොපි කරොන්තො විය හොතීති අත්ථො.

๘๓. ผู้มีจิตเป็นไปเพื่อประโยชน์โดยไม่มีเหตุ ชื่อว่า อการณวัจฉโล (ผู้เอ็นดูโดยไม่มีเหตุ). ส่วนผู้ที่หวังประโยชน์แม้ในอนาคต โดยอาศัยการกระทำที่ได้รับไว้ก่อนนั้น ชื่อว่า เป็นคนกตัญญูเท่านั้น ไม่ใช่บุพพการี ดังที่ท่านกล่าวว่า "เขาจักทำแก่เรา" เป็นต้น. บุคคลผู้เป็นตโมโชติปรายนะ (ผู้ไปจากมืดสู่สว่าง) ย่อมทำบุญทั้งหลายโดยไม่อาศัยผลแห่งบุญเลี้ยงชีพเลย ท่านเรียกว่า "บุพพการี". บทว่า "ทำความสำคัญว่า เราให้หนี้" ความว่า แม้ไม่ทำความสำคัญอย่างนี้ ก็เป็นเหมือนทำอยู่.

86. අච්ඡමංසං [Pg.40] ලභිත්වා සූකරමංසන්ති න කුක්කුච්චායතීති අච්ඡමංසන්ති ජානන්තොපි සූකරමංසන්ති න කුක්කුච්චායති, මද්දිත්වා වීතික්කමතීති වුත්තං හොති.

๘๖. บทว่า ได้เนื้อหมีแล้วไม่รังเกียจว่าเป็นเนื้อสุกร ความว่า แม้รู้อยู่ว่าเป็นเนื้อหมี ก็ไม่รังเกียจว่าเป็นเนื้อสุกร ท่านอธิบายว่า ย่อมเคี้ยวกินล่วงละเมิดไป.

90. තිත්තොති නිට්ඨිතකිච්චතාය නිරුස්සුක්කො.

๙๐. บทว่า ติตฺโต (อิ่มแล้ว) คือ ผู้ไม่มีความขวนขวายเพราะมีกิจเสร็จสิ้นแล้ว.

දුකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาทุกนิเทศ จบแล้ว.

3. තිකනිද්දෙසවණ්ණනා

๓. การพรรณนาติกนิเทศ

91. සෙසසංවරභෙදෙනාති මනොසංවරභෙදෙන, සතිසංවරාදිභෙදෙන වා. අකුසලසීලසමන්නාගමෙනාති ‘‘කතමෙ ච ථපති අකුසලා සීලා? අකුසලං කායකම්මං අකුසලං වචීකම්මං පාපකො ආජීවො’’ති වුත්තෙහි සමන්නාගමෙන. තස්ස හි…පෙ… එවං සාසඞ්කසමාචාරො හොතීති එවං සාසඞ්කො සමාචාරො හොතීති අත්ථො.

๙๑. บทว่า ด้วยความต่างแห่งสังวรที่เหลือ คือ ด้วยความต่างแห่งมโนสังวร หรือด้วยความต่างแห่งสติสังวรเป็นต้น. บทว่า ด้วยการประกอบด้วยอกุศลศีล คือ ด้วยการประกอบด้วยอกุศลศีลตามที่ตรัสไว้ว่า "ดูกรนายช่างไม้ อกุศลศีลเป็นไฉน? คือ กายกรรมที่เป็นอกุศล วจีกรรมที่เป็นอกุศล อาชีวะที่ลามก". บทว่า ของเขานั้น... (ละ)... ย่อมเป็นผู้มีความประพฤติที่น่าระแวงอย่างนี้ ความว่า ย่อมเป็นผู้มีความประพฤติที่น่าหวาดระแวงอย่างนี้.

94. සමානවිසයානං පුග්ගලානං විසෙසදස්සනවසෙන ‘‘කායසක්ඛී’’තිආදිකං වුත්තං.

๙๔. บทว่า "กายสักขี" เป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจการแสดงความพิเศษของบุคคลทั้งหลายผู้มีวิสัยเสมอกัน.

107. සමාධි වා ආදීති ලොකුත්තරධම්මා හි පරමත්ථතො සාසනන්ති තදත්ථො පාදකසමාධි තස්ස ආදි වුත්තො, තදාසන්නත්තා විපස්සනා, තස්ස මූලෙකදෙසත්තා මග්ගො.

๑๐๗. บทว่า สมาธิเป็นต้น ความว่า เพราะโลกุตรธรรมทั้งหลายเป็นศาสนาโดยปรมัตถ์ สมาธิที่เป็นบาทเพื่อโลกุตรธรรมนั้น ท่านจึงเรียกว่าเป็นเบื้องต้นของศาสนานั้น, วิปัสสนาชื่อว่าเป็นเบื้องต้นเพราะเป็นของใกล้ชิดกับสมาธินั้น, มรรคชื่อว่าเป็นเบื้องต้นเพราะเป็นส่วนหนึ่งของรากฐานของสมาธินั้น.

108. උච්ඡඞ්ගො විය උච්ඡඞ්ගපඤ්ඤො පුග්ගලො දට්ඨබ්බොති උච්ඡඞ්ගසදිසපඤ්ඤතාය එව පඤ්ඤා විය පුග්ගලොපි උච්ඡඞ්ගො විය හොති, තස්මිං ධම්මානං අචිරට්ඨානතොති අධිප්පායෙන වුත්තං. වක්ඛති හි ‘‘උච්ඡඞ්ගසදිසපඤ්ඤොතිඅත්ථො’’ති.

๑๐๘. พึงทราบว่า บุคคลผู้มีปัญญาเหมือนชายพกผ้า เป็นเหมือนชายพกผ้า. อธิบายว่า เพราะความที่ปัญญาเหมือนชายพกผ้า แม้บุคคลก็เป็นเหมือนชายพกผ้าเหมือนปัญญา เพราะธรรมทั้งหลายไม่ตั้งอยู่นานในบุคคลนั้น. เพราะท่านจักกล่าวว่า "ความว่า มีปัญญาเหมือนชายพกผ้า".

109. යථා ච උච්ඡඞ්ගසදිසා පඤ්ඤා, එවං නික්කුජ්ජකුම්භසදිසා පඤ්ඤා එවාති දට්ඨබ්බො, තත්ථ ධම්මානං අනවට්ඨානතො.

๑๐๙. และพึงทราบว่า ปัญญาเหมือนชายพกผ้าฉันใด ปัญญาเหมือนหม้อคว่ำก็ฉันนั้น เพราะธรรมทั้งหลายไม่ตั้งมั่นอยู่ในปัญญานั้น.

113. චිරට්ඨානතො ථිරට්ඨානතො ච පාසාණලෙඛසදිසා පරාපරාධනිබ්බත්තා කොධලෙඛා යස්ස සො පාසාණලෙඛූපමසමන්නාගතො පාසාණලෙඛූපමොති වුත්තො, එවං ඉතරෙපි.

๑๑๓. ผู้ใดมีรอยโกรธที่เกิดจากการประทุษร้ายซ้ำแล้วซ้ำเล่า เหมือนรอยจารึกบนหิน เพราะตั้งอยู่นานและตั้งมั่น ผู้นั้นชื่อว่าผู้ประกอบด้วยอุปมาด้วยรอยจารึกบนหิน เรียกว่า ผู้เปรียบด้วยรอยจารึกบนหิน แม้บุคคลที่เหลือก็เช่นเดียวกัน.

118. සුතාදිවත්ථුරහිතො [Pg.41] තුච්ඡමානො නළො වියාති ‘‘නළො’’ති වුච්චති, සො උග්ගතො නළො එතස්සාති උන්නළො.

๑๑๘. บุคคลผู้ปราศจากคุณธรรมมีสุตะเป็นต้น มีมานะอันว่างเปล่าเหมือนต้นอ้อ จึงเรียกว่า "นฬะ" (ต้นอ้อ), ต้นอ้อนั้นงอกขึ้นแล้วแก่บุคคลนั้น เหตุนั้น บุคคลนั้นจึงชื่อว่า "อุนนฬะ" (ผู้มีมานะฟูขึ้น).

122. ‘‘සීලකථා ච නො භවිස්සතී’’ති එත්ථ වුත්තං සීලකථාභවනං පඨමාරම්භොපි දුස්සීලෙන සහ න හොතීති දස්සෙන්තො ආහ නෙව සීලකථා හොතී’’ති.

๑๒๒. บทว่า "สีลกถาจักไม่มีแก่เรา" ในที่นี้ ท่านแสดงว่า การมีสีลกถาที่กล่าวไว้ แม้การเริ่มต้นครั้งแรกก็ไม่มีร่วมกับคนทุศีล จึงกล่าวว่า "สีลกถาจะไม่มีเลย".

123. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං තස්මිං අනුග්ගහෙතබ්බෙ පඤ්ඤාය සොධෙතබ්බෙ ච වඩ්ඪෙතබ්බෙ ච අධිකසීලං නිස්සාය උප්පන්නපඤ්ඤාය අනුග්ගණ්හාති නාමාති අත්ථො.

๑๒๓. บทว่า ตตฺถ ตตฺถ (ในที่นั้นๆ) ความว่า ย่อมอนุเคราะห์ด้วยปัญญาที่เกิดขึ้นโดยอาศัยอธิศีล ในที่นั้นๆ ที่พึงอนุเคราะห์ ที่พึงชำระ และที่พึงให้เจริญ.

124. ගූථකූපො විය දුස්සීල්‍යන්ති එතෙන දුස්සීල්‍යස්ස ගූථසදිසත්තමෙව දස්සෙති.

๑๒๔. บทว่า ความทุศีลเหมือนบ่อคูถ ด้วยคำนี้ ท่านแสดงถึงความเป็นเหมือนคูถของามทุศีลนั่นเอง.

130. නො ච සම්මා පඤ්ඤපෙතුං සක්කොන්තීති යෙභුය්‍යෙන න සක්කොන්තීති ඉමමත්ථං සන්ධාය වුත්තං, උප්පන්නෙ තථාගතෙ තස්මිං අනාදරියං කත්වා සමාපත්තිං උප්පාදෙතුං වායමන්තස්ස අසමත්ථභාවං වා. තිත්ථියා වා පූරණාදයො අධිප්පෙතා.

๑๓๐. บทว่า "ไม่สามารถบัญญัติได้โดยชอบ" ตรัสหมายถึงความที่โดยมากไม่สามารถจะบัญญัติได้ หรือหมายถึงความไม่สามารถของบุคคลผู้พยายามจะยังสมาบัติให้เกิดขึ้น โดยทำความไม่เอื้อเฟื้อในพระตถาคตผู้เสด็จอุบัติขึ้นแล้ว. อีกอย่างหนึ่ง หมายถึงพวกเดียรถีย์มีปูรณะเป็นต้น.

තිකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาติกนิเทศ จบแล้ว.

4. චතුක්කනිද්දෙසවණ්ණනා

๔. การพรรณนาจตุกกนิเทศ

133. පරෙන කතං දුස්සීල්‍යං ආණත්තියා අත්තනා ච පයොගෙන කතන්ති ආණත්තියා පාපස්ස දායාදො ‘‘තතො උපඩ්ඪස්ස දායාදො’’ති වුත්තො.

๑๓๓. ความทุศีลที่ผู้อื่นทำด้วยการสั่ง และที่ตนทำด้วยความพยายามของตนเอง. ผู้รับมรดกแห่งบาปด้วยการสั่ง ท่านเรียกว่า "เป็นผู้รับมรดกครึ่งหนึ่งจากบาปนั้น".

145. අයන්ති ‘‘තෙසු පඨමො’’තිආදිකං නයං වදති.

๑๔๕. บทว่า อะยัง (นี้) ท่านกล่าวถึงนัยมีคำว่า "เป็นที่หนึ่งในบุคคลเหล่านั้น" เป็นต้น.

148. දෙසනාය ධම්මානං ඤාණස්ස ආපාථභාවසම්පාදනං ඤාණුග්ඝාටනං. සහ උදාහටවෙලායාති උදාහටවෙලාය සද්ධිං තස්මිං කාලෙ අනතික්කන්තෙ එවාති අත්ථො.

๑๔๘. การทำความที่ธรรมทั้งหลายเป็นอารมณ์แห่งญาณด้วยการแสดง ชื่อว่า ญาณุคฆาฏนะ (การเปิดญาณ). บทว่า พร้อมด้วยเวลาที่ยกขึ้นแสดง ความว่า พร้อมกับเวลาที่ยกขึ้นแสดง คือในเวลาที่ยังไม่ล่วงเลยไปนั่นเอง.

152. තන්ති අනන්තරවචනං වදති. ‘‘කතමො ලොකො’’ති වුත්තෙ ‘‘පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා’’ති මහන්තං අත්ථං සඞ්ගහිත්වා ඨිතවචනං අත්ථයුත්තං. ලුජ්ජතීති ලොකොති කාරණයුත්තං.

๑๕๒. บทว่า ตัง (นั้น) ท่านกล่าวถึงคำที่อยู่ถัดไป. เมื่อมีคำถามว่า "โลกเป็นไฉน?" คำว่า "ปัญจุปาทานักขันธ์" เป็นคำที่ประกอบด้วยอรรถะ เพราะรวบรวมเนื้อความอันยิ่งใหญ่ไว้. คำว่า "ชื่อว่าโลก เพราะย่อมแตกสลาย" เป็นคำที่ประกอบด้วยเหตุผล.

156. සහිතාසහිතස්සාති [Pg.42] සහිතාසහිතෙති අත්ථො, සහිතාසහිතස්ස පරිච්ඡින්දනෙති වා. ද්වෙයෙවාති දුතියචතුත්ථායෙව. දෙසකසාවකසම්පත්තියා බොධෙතුං සමත්ථතාය සභාවධම්මකථිකා, සච්චධම්මකථිකාති අත්ථො.

๑๕๖. บทว่า สหิตาสหิตัสสะ ความว่า สหิตาสหิตะ หรือว่า ในการวินิจฉัยสหิตาสหิตะ บทว่า ทเวเยวะ ความว่า เฉพาะทุติยะและจตุตถะเท่านั้น บทว่า สภาวธัมมกถิกา ความว่า สัจจธัมมกถิกะ เพราะสามารถจะให้ตรัสรู้ได้ด้วยความสมบูรณ์แห่งผู้แสดงและสาวก

157. කුසලධම්මෙහි චිත්තස්ස වාසනාභාවනා වාසධුරං. අයං පාපපුග්ගලොති චතුත්ථො වුත්තො, න පඨමො. පඨමො හි අවිසංවාදෙතුකාමො වෙරඤ්ජබ්‍රාහ්මණසදිසො අධිප්පෙතොති.

๑๕๗. การอบรมจิตด้วยกุศลธรรม ชื่อว่า วาสธุระ บทว่า อะยัง ปาปะปุคคะโล นี้ หมายถึงบุคคลที่ ๔ ไม่ใช่บุคคลที่ ๑ เพราะบุคคลที่ ๑ นั้น มุ่งหมายถึงผู้ที่ประสงค์จะไม่กล่าวให้คลาดเคลื่อน เหมือนพราหมณ์ชาวเวรัญชา

159. පුග්ගලෙපි අරියානං අභික්කමනාදිසදිසතාති පුග්ගලෙ අභික්කමනාදීනං අරියානං අභික්කමනාදිසදිසතාති අත්ථො, අරියානං අභික්කමනාදිනා පුග්ගලස්ස සදිසතාති වා සදිසාභික්කමනාදිතාති අත්ථො.

๑๕๙. บทว่า ปุคคะเลปิ อะริยานัง อะภิกกะมะนาทิสะทิสตา ความว่า ความที่การก้าวไปเป็นต้นในบุคคล เหมือนกับการก้าวไปเป็นต้นของพระอริยะ หรือว่า ความที่บุคคลเหมือนกับการก้าวไปเป็นต้นของพระอริยะ ชื่อว่า มีการก้าวไปเป็นต้นที่เหมือนกัน

166. දුස්සීලං ‘‘දුස්සීලො’’ති වදන්තො භූතං භාසති නාම. පාණාතිපාතෙන දුස්සීලං අදින්නාදානෙන දුස්සීලොති අවත්වා පාණාතිපාතෙනෙවාති වදන්තො තච්ඡං භාසති නාම. යමිදං ‘‘කාලෙනා’’ති වුත්තං, තත්‍ර තස්මිං වචනෙ, යො ‘‘කාලෙන භණතී’’ති වුත්තො, සො කීදිසොති දස්සනත්ථං ‘‘කාලඤ්ඤූ හොතී’’තිආදි වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘යමිදං කාලෙනාති වුත්තං, තත්‍ර යො පුග්ගලො’’තිආදිමාහ.

๑๖๖. ผู้กล่าวว่า “เป็นคนทุศีล” แก่คนทุศีล ชื่อว่ากล่าวสิ่งที่เป็นจริง ผู้กล่าวว่า “เป็นคนทุศีลเพราะปาณาติบาตเท่านั้น” โดยไม่กล่าวว่า “เป็นคนทุศีลเพราะปาณาติบาต เป็นคนทุศีลเพราะอทินนาทาน” ชื่อว่ากล่าวสิ่งที่ถูกต้อง เพื่อแสดงว่าบุคคลที่กล่าวว่า “กล่าวตามกาล” ในคำที่กล่าวว่า “ตามกาล” นั้น เป็นอย่างไร จึงกล่าวบทว่า “เป็นผู้รู้จักกาล” เป็นต้น เมื่อจะแสดงความนั้น จึงกล่าวบทว่า “คำที่กล่าวว่าตามกาลนั้น บุคคลใด” เป็นต้น

168. ආගමනවිපත්ති නාම කම්මං, පුබ්බුප්පන්නපච්චයවිපත්ති සුක්කසොණිතං. පවත්තෙ, පවත්තස්ස වා පච්චයා පවත්තපච්චයා, ආහාරාදයො. ජොතෙතීති ජොති, ආලොකො. කුලසම්පත්තියාදීහි ජොතමානො ච ජොති වියාති ජොති.

๑๖๘. ความวิบัติแห่งการมา ชื่อว่ากรรม ความวิบัติแห่งปัจจัยที่เกิดขึ้นก่อน ชื่อว่าสุกกะและโลหิต ปัจจัยที่เกิดขึ้นในภพปัจจุบัน หรือปัจจัยของภพปัจจุบัน ชื่อว่าปัจจัยในภพปัจจุบัน ได้แก่ อาหารเป็นต้น บทว่า โชเตติ คือ โชติ ได้แก่ แสงสว่าง และผู้ที่รุ่งเรืองด้วยความสมบูรณ์แห่งตระกูลเป็นต้น ย่อมรุ่งเรืองเหมือนแสงสว่าง ฉะนั้น จึงชื่อว่า โชติ

173. පහීනාවසිට්ඨකිලෙසපච්චවෙක්ඛණාපි යෙහි කිලෙසෙහි විමුත්තො අවිමුත්තො ච, තෙසං දස්සනවසෙන විමුත්තිදස්සනමෙව හොතීති ආහ ‘‘විමුත්තිඤාණදස්සනං එකූනවීසතිවිධං පච්චවෙක්ඛණඤාණ’’න්ති.

๑๗๓. แม้การพิจารณากิเลสที่ละได้แล้วและที่เหลืออยู่ ก็เป็นการเห็นวิมุตติโดยการเห็นกิเลสที่หลุดพ้นแล้วและยังไม่หลุดพ้นเหล่านั้น จึงกล่าวว่า “วิมุตติญาณทัสสนะ คือ ปัจจเวกขณญาณ ๑๙ อย่าง”

174. යානි කානිචි තන්තාවුතානන්ති තන්තාවුතානං වත්ථානං යානි කානිචි වත්ථානීති වුත්තං හොති. සායං තතියං අස්සාති සායතතියො. අනුයුඤ්ජනං අනුයොගො. තං අනුයුත්තොති උපයොගවචනං දට්ඨබ්බං, භාවනපුංසකං වා.

๑๗๔. บทว่า ยานิ กานิจิ ตันตาวุตานิ ความว่า บรรดาผ้าที่ทอด้วยเส้นด้ายทั้งหลาย คือผ้าชนิดใดชนิดหนึ่ง บทว่า สายัง ตะติยัง อัสสาติ ความว่า เป็นที่สามในเวลาเย็น บทว่า อะนุยุญชะนัง คือ อะนุโยโค พึงเห็นว่า บทว่า ตัง อะนุยุตโต เป็นทุติยาวิภัตติ หรือเป็นภาวนปุงสกลิงค์

178. තත්ථ [Pg.43] සික්ඛනභාවෙනාති සික්ඛාය සාජීවෙ ච සික්ඛනභාවෙන. සික්ඛං පරිපූරෙන්තොති සීලසංවරං පරිපූරෙන්තො. සාජීවඤ්ච අවීතික්කමන්තොති ‘‘නාමකායො පදකායො නිරුත්තිකායො බ්‍යඤ්ජනකායො’’ති වුත්තං සික්ඛාපදං භගවතො වචනං අවීතික්කමන්තො හුත්වාති අත්ථො. ඉදමෙව ච ද්වයං ‘‘සික්ඛන’’න්ති වුත්තං. තත්ථ සාජීවානතික්කමො සික්ඛාපාරිපූරියා පච්චයො. තතො හි යාව මග්ගා සංවරපාරිපූරී හොතීති. විනාසනභාවතොති හිංසනභාවතො. හලිද්දිරාගො විය න ථිරකථො හොතීති එත්ථ කථාය අට්ඨිතභාවෙන හලිද්දිරාගසදිසතා වෙදිතබ්බා, න පුග්ගලස්ස.

๑๗๘. ในบทนั้น บทว่า สิกขะนะภาเวนะ ความว่า ด้วยความเป็นผู้ศึกษาในสิกขาและในอาชีวะ บทว่า สิกขัง ปะริปูเรนโต ความว่า บำเพ็ญศีลสังวรให้บริบูรณ์ บทว่า สาชีวัญจะ อะวีติกกะมันโต ความว่า เป็นผู้ไม่ล่วงละเมิดสิกขาบทอันเป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคที่ตรัสไว้ว่า “นามกาย ปทกาย นิรุตติกาย พยัญชนกาย” นี้แหละเป็นสองอย่างที่เรียกว่า “สิกขนะ” ในสิกขนะนั้น การไม่ล่วงละเมิดอาชีวะเป็นปัจจัยแห่งความบริบูรณ์ของสิกขา เพราะจากนั้นไปจนถึงมรรค ความบริบูรณ์แห่งสังวรย่อมมี บทว่า วินาสะนะภาวะโต ความว่า ด้วยความเป็นผู้เบียดเบียน บทว่า หะลิตทิราโค วิยะ นะ ถิระกะโถ โหตีติ ในบทนี้ พึงทราบความเหมือนกับสีขมิ้นด้วยความไม่ตั้งมั่นของถ้อยคำ ไม่ใช่ของบุคคล

179. දාරුමාසකොති යෙ වොහාරං ගච්ඡන්තීති ඉති-සද්දෙන එවංපකාරෙ දස්සෙති. අඤ්ඤං දස්සෙත්වා අඤ්ඤස්ස පරිවත්තනන්ති දසග්ඝනකං වත්ථයුගං දස්සෙත්වා තස්ස අජානන්තස්ස පඤ්චග්ඝනකස්ස දානං.

๑๗๙. บทว่า ดารุมาสโกติ แสดงประเภทเช่นนี้ด้วย อิติ ศัพท์ ในคำว่า เย โวหารัง คัจฉันตีติ การแสดงสิ่งหนึ่งแล้วแลกเปลี่ยนกับอีกสิ่งหนึ่ง คือ การแสดงผ้าคู่หนึ่งมีค่า ๑๐ กหาปณะ แล้วให้ผ้ามีค่า ๕ กหาปณะแก่ผู้ไม่รู้

181. අවිකිණ්ණසුඛන්ති රූපාදීසු සුභාදිපරිකප්පනවසෙන අවිසටසුඛං.

๑๘๑. บทว่า อะวิกิณณะสุขัง คือ สุขที่ไม่ฟุ้งซ่านด้วยการกำหนดหมายว่าสวยงามเป็นต้นในรูปารมณ์เป็นต้น

187. ඛන්ධධම්මෙසු අනිච්චාදිවසෙන පවත්තා විපස්සනා මග්ගඵලලාභෙන පටිලද්ධා නාම හොති තදලාභෙන අනවට්ඨානතොති මග්ගඵලලාභී එව ‘‘අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනාලාභී’’ති වුත්තො, මග්ගඵලඤාණමෙව ච අධිකපඤ්ඤාභාවතො චතුසච්චධම්මෙ සබ්බධම්මස්ස වරෙ නිබ්බානෙ එව වා විසිට්ඨදස්සනභාවතො ච අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනාති දට්ඨබ්බා.

๑๘๗. วิปัสสนาที่ดำเนินไปโดยความเป็นอนิจจังเป็นต้นในขันธธรรมทั้งหลาย ชื่อว่าได้มาด้วยการได้มรรคและผล เพราะเมื่อไม่ได้มรรคและผล วิปัสสนานั้นย่อมไม่ตั้งมั่น ดังนั้น ผู้ได้มรรคและผลเท่านั้นจึงชื่อว่า “ผู้ได้อธิปัญญาธรรมวิปัสสนา” และพึงทราบว่า มรรคผลญาณนั่นแหละเป็นอธิปัญญาธรรมวิปัสสนา เพราะมีความเป็นปัญญาที่ยิ่งกว่า หรือเพราะมีความเห็นที่วิเศษในพระนิพพานอันเป็นธรรมที่ประเสริฐที่สุดในสัจจธรรม ๔ หรือในธรรมทั้งปวง

189. සුතෙන අනුපපන්නොති යථාසුතෙන වා අත්ථෙන වා න සමන්නාගතොති අත්ථො.

๑๘๙. บทว่า สุเตนะ อะนุปะปันโน ความว่า ไม่ประกอบด้วยสิ่งที่ได้ยินมา หรือด้วยอรรถตามที่ได้ยินมา

චතුක්කනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

จบการอธิบายหมวด ๔

5. පඤ්චකනිද්දෙසවණ්ණනා

๕. การอธิบายหมวด ๕

191. පඨමපඤ්චකෙ උද්දෙසෙනෙව පුග්ගලවිභාගො විඤ්ඤායතීති යථා තෙසු පටිපජ්ජිතබ්බං, තාය පටිපත්තියා තෙ විභජන්තො ‘‘තත්‍ර ය්වාය’’න්තිආදිමාහ. ආරම්භසද්දොති ආරම්භකිරියාවාචකො සද්දොති අත්ථො. ඵලුප්පත්තියා [Pg.44] මග්ගකිච්චං නිට්ඨිතං හොතීති ‘‘මග්ගකිච්චවසෙන ඵලමෙව වුත්ත’’න්ති ආහ. ආයාචනසාධූති න පසංසනාදිසාධූති අත්ථො.

๑๙๑. ในปัญจกะแรก การจำแนกบุคคลย่อมเป็นที่รู้ได้ด้วยการยกขึ้นแสดงเท่านั้น ดังนั้น เพื่อแสดงว่าพึงปฏิบัติอย่างไรในบุคคลเหล่านั้น เมื่อจะจำแนกบุคคลเหล่านั้นด้วยปฏิปัตตินั้น จึงกล่าวบทว่า “ในบุคคลเหล่านั้น บุคคลใด” เป็นต้น บทว่า อารัมภะสัทโท ความว่า คำที่กล่าวถึงกิริยาคือการปรารภ บทว่า มรรคกิจย่อมสำเร็จด้วยการเกิดขึ้นแห่งผล จึงกล่าวว่า “ผลเท่านั้นที่กล่าวโดยมรรคกิจ” บทว่า อายาจะนะสาธุ ความว่า ดีด้วยการอ้อนวอน ไม่ใช่ดีด้วยการสรรเสริญเป็นต้น

192. ආදිතො ධෙය්‍යං ඨපෙතබ්බං ආධෙය්‍යං, දස්සනසවනපටිවචනදානවසෙන මුඛෙන විය පවත්තං ගහණං මුඛන්ති දට්ඨබ්බං. තං මුඛං ආධෙය්‍යං, ගහණත්ථං පකතිමුඛමෙව වා ආධෙය්‍යං යස්ස සො ආධෙය්‍යමුඛො, අවිචාරෙත්වා ආදිකථාය එව ඨපිතගහණොති වුත්තං හොති.

๑๙๒. สิ่งที่พึงตั้งไว้แต่แรก ชื่อว่า อาเธยยะ พึงทราบว่า การรับที่ดำเนินไปเหมือนปากด้วยการเห็น การฟัง การตอบ และการให้ ชื่อว่า ปาก ปากนั้นเป็นอาเธยยะ หรือปากตามธรรมชาติเป็นอาเธยยะของผู้ใด ผู้นั้นชื่อว่า อาเธยยมุขะ อธิบายว่า เป็นผู้มีการรับที่ตั้งไว้ด้วยคำพูดแรกโดยไม่พิจารณา

194. රජග්ගස්මින්ති රජග්ගභාවෙ.

๑๙๔. บทว่า ระชัคคัสมิง คือ ในความเป็นยอดแห่งธุลี

199. ගවා ඛීරං අග්ගමක්ඛායතීති න එවං සම්බන්ධො, උප්පත්තිතො පන පඤ්ච ගොරසෙ දස්සෙත්වා තෙසු සප්පිමණ්ඩස්ස අග්ගභාවදස්සනත්ථං ‘‘ගවා ඛීර’’න්තිආදි වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ගාවිතො ඛීරං නාම හොතී’’තිආදි.

๑๙๙. บทว่า ควา ขีรัง อัคคะมักขายะตีติ ไม่ได้มีความสัมพันธ์เช่นนี้ แต่กล่าวบทว่า “นมจากโค” เป็นต้น เพื่อแสดงความเป็นยอดของเนยใสในโครส ๕ อย่าง โดยแสดงโครส ๕ อย่างที่เกิดขึ้น ดังนั้น จึงกล่าวว่า “นมชื่อว่าย่อมมีจากโค” เป็นต้น

පඤ්චකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

จบการอธิบายหมวด ๕

6. ඡක්කනිද්දෙසවණ්ණනා

๖. การอธิบายหมวด ๖

202. ඡක්කෙ එකන්තතො පාකටා සම්මාසම්බුද්ධාදයො තෙ යථාවුත්තගුණා පුග්ගලාති දස්සෙන්තො ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො තෙන දට්ඨබ්බො’’තිආදිමාහ. තත්ථ තෙනාති සාමං සච්චාභිසමයො තත්ථ ච සබ්බඤ්ඤුතප්පත්තිබලෙසු ච වසිභාවප්පත්තීති එතෙන සබ්බෙන සමුදිතෙන. ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙනා’’ති පන වුත්තෙ සබ්බමිදං සඞ්ගහිතං හොති සාමං සච්චාභිසමයෙන බලෙසු ච වසිභාවප්පත්තියා ච විනා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස අභාවා, තස්මා අට්ඨකථායං ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙනා’’ති එත්තකමෙව වුත්තං. තත්ථ අනාචරියකෙන අත්තනා උප්පාදිතෙනාති වචනෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස සාචරියකත්තං පරතො උප්පත්තිඤ්ච පටිසෙධෙති, න සාචරියකං පරෙහි උප්පාදිතඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. න හි තං තාදිසං නිවාරෙතබ්බං අත්ථීති.

๒๐๒. ในหมวด ๖ นั้น เพื่อแสดงว่าบุคคลทั้งหลายมีพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นต้น ผู้มีคุณตามที่กล่าวแล้ว เป็นที่ปรากฏโดยส่วนเดียว จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพึงเห็นด้วยเหตุนั้น" ในคำว่า "ด้วยเหตุนั้น" นั้น หมายถึงการตรัสรู้สัจจะด้วยพระองค์เอง และการถึงความชำนาญในกำลังแห่งการบรรลุสัพพัญญุตญาณ ด้วยทั้งหมดนี้ที่รวมกัน แต่เมื่อกล่าวว่า "ด้วยสัพพัญญุตญาณ" ทั้งหมดนี้ย่อมสงเคราะห์เข้าไว้ได้ เพราะไม่มีสัพพัญญุตญาณโดยปราศจากการตรัสรู้สัจจะด้วยพระองค์เองและการถึงความชำนาญในกำลัง เพราะฉะนั้น ในอรรถกถาจึงกล่าวเพียงเท่านี้ว่า "ด้วยสัพพัญญุตญาณ" ในคำว่า "ที่พระองค์ทรงยังให้เกิดเองโดยไม่มีอาจารย์" นั้น ย่อมปฏิเสธความเป็นสัพพัญญุตญาณที่มีอาจารย์และที่เกิดขึ้นจากผู้อื่น ไม่ใช่สัพพัญญุตญาณที่มีอาจารย์และที่ผู้อื่นยังให้เกิด เพราะสัพพัญญุตญาณเช่นนั้นไม่มีที่จะพึงห้าม.

ඡක්කනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายหมวด ๖ จบแล้ว.

7. සත්තකනිද්දෙසවණ්ණනා

๗. คำอธิบายหมวด ๗

203. සද්ධා [Pg.45] නාම සාධුලද්ධිකාති උම්මුජ්ජතීති එතෙන කුසලෙසු ධම්මෙසු අන්තොගධා, බොධිපක්ඛියධම්මෙසු වා අධිමොක්ඛභූතා සද්ධා සාධූති උම්මුජ්ජමානං කුසලං දස්සෙති, එවං හිරීයාදීසු ච. කුසලෙසු ධම්මෙසූති එත්ථ භුම්මනිද්දෙසො තදන්තොගධතාය තදුපකාරතාය වා වෙදිතබ්බො. එත්ථ ච උම්මුජ්ජති සාහු සද්ධා කුසලෙසු ධම්මෙසූතිආදිනා සද්ධාදීනං උම්මුජ්ජනපඤ්ඤාය සද්ධාදීනං උප්පත්තිං දස්සෙති. තෙනෙව ‘‘තස්ස සා සද්ධා නෙව තිට්ඨතී’’තිආදි වුත්තං. ‘‘සාහු සද්ධා කුසලෙසු ධම්මෙසූ’’ති වා උම්මුජ්ජනස්ස උපකාරකං ආනිසංසදස්සනං වත්වා ‘‘උම්මුජ්ජතී’’ති එතෙන සද්ධාසඞ්ඛාතමෙව උම්මුජ්ජනං දස්සිතන්ති වෙදිතබ්බං. චඞ්කවාරෙති රජකානං ඛාරපරිසාවනෙ. එකකම්මනිබ්බත්තා පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිසන්තති එකො චිත්තවාරොති චුතිතො අනන්තරො යථාගහිතො දුතියො හොතීති ආහ ‘‘දුතියචිත්තවාරෙනා’’ති. උම්මුජ්ජිත්වා ඨිතාදයො චත්තාරො තාය තාය ජාතියා අරහත්තං අසච්ඡිකරොන්තා අනෙකෙ පුග්ගලා වෙදිතබ්බා, සච්ඡිකරොන්තො පන එකොපි පුබ්බභාගෙ තතියපුග්ගලාදිභාවං ආපජ්ජිත්වා අන්තෙ සත්තමපුග්ගලො හොතීති.

๒๐๓. ด้วยคำว่า "ศรัทธาชื่อว่ามีปกติผุดขึ้นด้วยดี" นี้ ย่อมแสดงกุศลที่ผุดขึ้นว่า "ดี" ซึ่งเป็นศรัทธาที่สงเคราะห์เข้าในกุศลธรรมทั้งหลาย หรือเป็นศรัทธาที่เป็นอธิโมกข์ในโพธิปักขิยธรรม แม้ในหิริเป็นต้นก็เช่นกัน ในคำว่า "ในกุศลธรรมทั้งหลาย" นี้ พึงทราบว่าเป็นภูมิวิภัตติ เพราะสงเคราะห์เข้าในกุศลธรรมเหล่านั้น หรือเพราะเป็นอุปการะแก่กุศลธรรมเหล่านั้น ในที่นี้ ด้วยคำมีอาทิว่า "ศรัทธาดีผุดขึ้นในกุศลธรรมทั้งหลาย" ย่อมแสดงการเกิดขึ้นแห่งศรัทธาเป็นต้น ด้วยปัญญาที่ผุดขึ้นแห่งศรัทธาเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ศรัทธานั้นของเขาย่อมไม่ตั้งอยู่" หรือกล่าวถึงการแสดงอานิสงส์ที่เป็นอุปการะแก่การผุดขึ้นแล้วว่า "ศรัทธาดีในกุศลธรรมทั้งหลาย" พึงทราบว่าด้วยคำว่า "ย่อมผุดขึ้น" นี้ ย่อมแสดงการผุดขึ้นอันนับว่าเป็นศรัทธาเท่านั้น คำว่า "จังกวาระ" คือการชะล้างด้วยน้ำด่างของพวกช่างย้อมผ้า ปฏิสนธิจิต ภวังคจิต และจุติจิตที่เกิดจากกรรมเดียว เป็นจิตตวาระหนึ่ง จึงกล่าวว่า "ด้วยจิตตวาระที่สอง" หมายถึงจิตที่สองที่รับอารมณ์ต่อจากจุติจิต บุคคล ๔ จำพวกมีผู้ผุดขึ้นแล้วตั้งอยู่เป็นต้น พึงทราบว่าเป็นบุคคลหลายคนที่ไม่บรรลุอรหัตตผลในชาตินั้นๆ แต่ผู้ที่บรรลุอรหัตตผล แม้คนเดียวก็ย่อมถึงความเป็นบุคคลที่ ๓ เป็นต้นในเบื้องต้น และเป็นบุคคลที่ ๗ ในที่สุด.

සත්තකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายหมวด ๗ จบแล้ว.

10. දසකනිද්දෙසවණ්ණනා

๑๐. คำอธิบายหมวด ๑๐

209. පඤ්චන්නං ඉධ නිට්ඨා, පඤ්චන්නං ඉධ විහාය නිට්ඨාති එත්ථ යෙ සොතාපන්නාදයො රූපාරූපභවෙ උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, තෙ ඉධ විහාය නිට්ඨාපක්ඛං භජමානාපි අජ්ඣත්තසංයොජනානං අසමුච්ඡින්නත්තා පුථුජ්ජනසාධාරණෙ ච ඨානෙ උපපත්තියා න ගහිතා. අසාධාරණට්ඨානුප්පත්තිවසෙන පන අන්තරාපරිනිබ්බායීආදයො එව ‘‘ඉධ විහාය නිට්ඨා’’ති වුත්තාති වෙදිතබ්බාති.

๒๐๙. ในคำว่า "๕ จำพวกปรินิพพานในภพนี้, ๕ จำพวกปรินิพพานละภพนี้ไป" นี้ พระโสดาบันเป็นต้นเหล่าใด จักอุบัติในรูปภพและอรูปภพแล้วปรินิพพาน แม้พระโสดาบันเป็นต้นเหล่านั้นจะจัดเข้าในฝ่ายที่ปรินิพพานละภพนี้ไป ก็ไม่ถูกสงเคราะห์เข้าไว้ เพราะความที่สังโยชน์ภายในยังไม่ถูกตัดขาด และเพราะอุบัติในฐานะที่ปุถุชนทั่วไปก็อุบัติได้ แต่พึงทราบว่า พระอันตราปรินิพพายีเป็นต้นเท่านั้น ที่ถูกกล่าวว่า "ปรินิพพานละภพนี้ไป" โดยเป็นผู้ที่อุบัติในฐานะที่ไม่ทั่วไป.

දසකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายหมวด ๑๐ จบแล้ว.

පුග්ගලපඤ්ඤත්තිපකරණ-මූලටීකා සමත්තා.

มูลฎีกาปุคคลบัญญัติปกรณ์ จบแล้ว.

කථාවත්ථුපකරණ-මූලටීකා

มูลฎีกากถาวัตถุปกรณ์

ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා

คำอธิบายเรื่องเริ่มต้นคัมภีร์

කථානං [Pg.47] වත්ථුභාවතොති කථාසමුදායස්ස පකරණස්ස අත්තනො එකදෙසානං ඔකාසභාවං වදති. සමුදායෙ හි එකදෙසා අන්තොගධාති. යෙන පකාරෙන සඞ්ඛෙපෙන අදෙසයි, තං දස්සෙන්තො ‘‘මාතිකාඨපනෙනෙව ඨපිතස්සා’’ති ආහ.

ในคำว่า "เพราะเป็นที่ตั้งแห่งเรื่องราว" นั้น ย่อมกล่าวถึงความเป็นที่ตั้งแห่งส่วนหนึ่งๆ ของปกรณ์อันเป็นที่รวมแห่งเรื่องราว เพราะว่าส่วนหนึ่งๆ ย่อมสงเคราะห์เข้าในที่รวม เพื่อแสดงว่าทรงแสดงโดยย่อด้วยประการใด จึงกล่าวว่า "ที่ตั้งไว้ด้วยการตั้งมาติกาเท่านั้น".

නිදානකථාවණ්ණනා

คำอธิบายเรื่องนิทาน

අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායීති පරිනිබ්බානමෙව පරිනිබ්බානස්ස පරිනිබ්බානන්තරතො විසෙසනත්ථං කරණභාවෙන වුත්තං. යාය වා නිබ්බානධාතුයා අධිගතාය පච්ඡිමචිත්තං අප්පටිසන්ධිකං ජාතං, සා තස්ස අප්පටිසන්ධිවූපසමස්ස කරණභාවෙන වුත්තාති. දුබ්බලපක්ඛන්ති න කාළාසොකං විය බලවන්තං, අථ ඛො එකමණ්ඩලිකන්ති වදන්ති. ධම්මවාදීඅධම්මවාදීවිසෙසජනනසමත්ථාය පන පඤ්ඤාය අභාවතො දුබ්බලතා වුත්තා. තෙසංයෙවාති බාහුලියානමෙව, බහුස්සුතිකාතිපි නාමං. භින්නකාති මූලසඞ්ගීතිතො මූලනිකායතො වා භින්නා, ලද්ධියා සුත්තන්තෙහි ලිඞ්ගාකප්පෙහි ච විසදිසභාවං ගතාති අත්ථො.

ในคำว่า "ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ" นั้น การปรินิพพานนั่นเอง ถูกกล่าวโดยความเป็นเหตุ เพื่อให้เป็นเครื่องต่างจากการปรินิพพานอื่น หรือนิพพานธาตุใดที่บุคคลบรรลุแล้ว จิตสุดท้ายย่อมไม่เป็นปฏิสนธิจิต นิพพานธาตุนั้นถูกกล่าวโดยความเป็นเหตุแห่งความสงบระงับที่ไม่เป็นปฏิสนธิของบุคคลนั้น คำว่า "ฝ่ายที่อ่อนแอ" นั้น ไม่ใช่ฝ่ายที่เข้มแข็งเหมือนพระเจ้ากาฬาโศก แต่กล่าวว่าเป็นฝ่ายที่มีคณะเดียว แต่เพราะไม่มีปัญญาที่สามารถจะยังความพิเศษแห่งธรรมวาทีและอธรรมวาทีให้เกิดขึ้นได้ จึงกล่าวว่าอ่อนแอ คำว่า "ของพวกนั้นเท่านั้น" นั้น คือของพวกพหุลลิยะเท่านั้น มีชื่อว่าพวกพหุสุติกะด้วย คำว่า "พวกที่แตกแยก" นั้น คือแตกแยกจากสังคายนาหลัก หรือจากนิกายหลัก หมายความว่า ถึงความเป็นผู้ไม่เหมือนกันโดยลัทธิ พระสูตร เพศ และเครื่องแต่งกาย.

මූලසඞ්ගහන්ති පඤ්චසතිකසඞ්ගීතිං. අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ගහිතාතිආදීසු දීඝාදීසු අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ගහිතතො සුත්තන්තරාසිතො තං තං සුත්තං නික්කඩ්ඪිත්වා අඤ්ඤත්‍ර අකරිංසූති වුත්තං හොති. සඞ්ගහිතතො වා අඤ්ඤත්‍ර අසඞ්ගහිතං සුත්තං අඤ්ඤත්‍ර කත්ථචි අකරිංසු, අඤ්ඤං වා අකරිංසූති අත්ථො. අත්ථං ධම්මඤ්චාති පාළියා අත්ථං පාළිඤ්ච. විනයෙ නිකායෙසු ච පඤ්චසූති විනයෙ ච අවසෙසපඤ්චනිකායෙසු ච.

คำว่า "การสงเคราะห์หลัก" นั้น คือการสังคายนา ๕๐๐ รูป ในคำมีอาทิว่า "ที่สงเคราะห์ไว้ในที่อื่น" ในทีฆนิกายเป็นต้น หมายความว่า ได้นำพระสูตรนั้นๆ ออกจากกองพระสูตรที่สงเคราะห์ไว้ในที่อื่น แล้วทำไว้ในที่อื่น หรือได้ทำพระสูตรที่ไม่ได้สงเคราะห์ไว้ในที่อื่นจากที่สงเคราะห์ไว้ ให้มีในที่อื่นบางแห่ง หรือได้ทำสิ่งอื่น คำว่า "อรรถและธรรม" นั้น คืออรรถของพระบาลีและพระบาลี ในคำว่า "ในพระวินัยและในนิกาย ๕" นั้น คือในพระวินัยและในนิกาย ๕ ที่เหลือ.

‘‘ද්වෙපානන්ද[Pg.48], වෙදනා වුත්තා මයා පරියායෙනා’’තිආදි (ම. නි. 2.89) පරියායදෙසිතං. උපෙක්ඛාවෙදනා හි සන්තස්මිං පණීතෙ සුඛෙ වුත්තා භගවතාති අයඤ්හෙත්ථ පරියායො. ‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, වෙදනා සුඛා දුක්ඛා උපෙක්ඛා වෙදනා’’තිආදි (සං. නි. 4.249-251) නිප්පරියායදෙසිතං. වෙදනාසභාවො හි තිවිධොති අයමෙත්ථ නිප්පරියායතා. ‘‘සුඛාපි වෙදනා අනිච්චා සඞ්ඛතා’’තිආදි (දී. නි. 2.123) නීතත්ථං. ‘‘යං කිඤ්චි වෙදයිතං, සබ්බං තං දුක්ඛ’’න්තිආදි (සං. නි. 2.32) නෙය්‍යත්ථං. ‘‘තීහි, භික්ඛවෙ, ඨානෙහි ජම්බුදීපකා මනුස්සා උත්තරකුරුකෙ ච මනුස්සෙ අධිග්ගණ්හන්ති දෙවෙ ච තාවතිංසෙ’’තිආදිකං (අ. නි. 9.21) අඤ්ඤං සන්ධාය භණිතං ගහෙත්වා අඤ්ඤං අත්ථං ඨපයිංසු. ‘‘නත්ථි දෙවෙසු බ්‍රහ්මචරියවාසො’’තිආදිකං (කථා. 270) සුත්තඤ්ච අඤ්ඤං සන්ධාය භණිතං අත්ථඤ්ච අඤ්ඤං ඨපයිංසූති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ‘‘අත්ථෙකච්චො පුග්ගලො අත්තහිතාය පටිපන්නො’’තිආදි (පු. ප. මාතිකා 4.24) බ්‍යඤ්ජනච්ඡායාය සණ්හසුඛුමං සුඤ්ඤතාදිඅත්ථං බහුං විනාසයුං.

"เวทนา ๒ อย่าง อันเรากล่าวโดยปริยาย" เป็นต้น (ม. ม. ๒.๘๙) เป็นการแสดงโดยปริยาย เพราะเวทนาคืออุเบกขา อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในสุขที่สงบประณีต นี้เป็นปริยายในที่นี้ "ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างเหล่านี้ คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อุเบกขาเวทนา" เป็นต้น (สํ. สฬา. ๔.๒๔๙-๒๕๑) เป็นการแสดงโดยไม่เป็นปริยาย เพราะสภาพของเวทนามี ๓ อย่าง นี้เป็นความไม่เป็นปริยายในที่นี้ "สุขเวทนาก็ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ" เป็นต้น (ที. ม. ๒.๑๒๓) เป็นนัยที่นำไปแล้ว (นัยตรง) "เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งหมดนั้นเป็นทุกข์" เป็นต้น (สํ. สฬา. ๒.๓๒) เป็นนัยที่พึงนำไป (นัยอ้อม) "ภิกษุทั้งหลาย มนุษย์ชาวชมพูทวีปย่อมยิ่งกว่ามนุษย์ชาวอุตตรกุรุและเทวดาชั้นดาวดึงส์ด้วยฐานะ ๓ อย่าง" เป็นต้น (อ. นวก. ๙.๒๑) พวกเขาถือเอาคำที่ตรัสหมายถึงสิ่งอื่น แล้วตั้งความหมายอื่นไว้ และสูตรที่ว่า "พรหมจรรย์ไม่มีในหมู่เทวดา" เป็นต้น (กถา. ๒๗๐) ก็ตรัสหมายถึงสิ่งอื่น แต่พวกเขากลับตั้งความหมายอื่นไว้ พึงเห็นความหมายในที่นี้อย่างนี้ "บุคคลบางคนปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน" เป็นต้น (ปุ. ป. มาติกา ๔.๒๔) พวกเขาได้ทำลายความหมายอันละเอียดอ่อนลึกซึ้ง เช่น สุญญตา เป็นต้น ไปเป็นอันมาก ด้วยเงาแห่งพยัญชนะ.

විනයගම්භීරන්ති විනයෙ ගම්භීරඤ්ච එකදෙසං ඡඩ්ඩෙත්වාති අත්ථො. කිලෙසවිනයෙන වා ගම්භීරං එකදෙසං සුත්තං ඡඩ්ඩෙත්වාති අත්ථො. පතිරූපන්ති අත්තනො අධිප්පායානුරූපං සුත්තං, සුත්තපතිරූපකං වා අසුත්තං. එකච්චෙ අට්ඨකථාකණ්ඩමෙව විස්සජ්ජිංසු, එකච්චෙ සකලං අභිධම්මපිටකන්ති ආහ ‘‘අත්ථුද්ධාරං අභිධම්මං ඡප්පකරණ’’න්ති. කථාවත්ථුස්ස සවිවාදත්තෙපි අවිවාදානි ඡප්පකරණානි පඨිතබ්බානි සියුං, තානි නප්පවත්තන්තීති හි දස්සනත්ථං ‘‘ඡප්පකරණ’’න්ති වුත්තන්ති. තතියසඞ්ගීතිතො වා පුබ්බෙ පවත්තමානානං වසෙන ‘‘ඡප්පකරණ’’න්ති වුත්තං. අඤ්ඤානීති අඤ්ඤානි අභිධම්මපකරණාදීනි. නාමන්ති යං බුද්ධාදිපටිසංයුත්තං න හොති මඤ්ජුසිරීතිආදිකං, තං නිකායනාමං. ලිඞ්ගන්ති නිවාසනපාරුපනාදිවිසෙසකතං සණ්ඨානවිසෙසං. සික්කාදිකං පරික්ඛාරං. ආකප්පො ඨානාදීසු අඞ්ගට්ඨපනවිසෙසො දට්ඨබ්බො. කරණන්ති චීවරසිබ්බනාදිකිච්චවිසෙසො.

คำว่า วินัยคัมภีร์ คือละทิ้งส่วนหนึ่งที่ลึกซึ้งในวินัยเสีย หรือละทิ้งพระสูตรส่วนหนึ่งที่ลึกซึ้งด้วยการกำจัดกิเลสเสีย คำว่า ปฏิรูป คือพระสูตรที่สมควรแก่ความเห็นของตน หรือพระสูตรเทียมที่ไม่ใช่พระสูตร บางพวกได้ละทิ้งเฉพาะส่วนอรรถกถา บางพวกได้ละทิ้งพระอภิธรรมปิฎกทั้งหมด จึงกล่าวว่า "พระอภิธรรม ๖ ปกรณ์ที่ยกเนื้อความขึ้นมา" แม้กถาวัตถุจะมีการโต้แย้งกัน แต่ ๖ ปกรณ์ที่ไม่มีการโต้แย้งก็พึงเล่าเรียนได้ แต่ ๖ ปกรณ์เหล่านั้นไม่เป็นไป จึงกล่าวว่า "๖ ปกรณ์" เพื่อแสดงความหมายนั้น หรือกล่าวว่า "๖ ปกรณ์" โดยเป็นไปตามที่เคยมีมาก่อนการสังคายนาครั้งที่ ๓ คำว่า อื่นๆ คือพระอภิธรรมปกรณ์อื่นๆ เป็นต้น คำว่า นาม คือชื่อที่ไม่ได้เกี่ยวข้องกับพระพุทธเจ้าเป็นต้น เช่น มัญชุสิรี เป็นต้น นั่นคือชื่อนิกาย คำว่า ลิงค์ คือลักษณะพิเศษที่เกิดจากการนุ่งห่มเป็นต้น บริขารมีสิกกะเป็นต้น คำว่า อากัปปะ พึงเห็นว่าเป็นลักษณะพิเศษของการตั้งอวัยวะในอิริยาบถยืนเป็นต้น คำว่า กรณะ คือกิจพิเศษเช่นการเย็บจีวรเป็นต้น.

සඞ්කන්තිකස්සපිකෙන නිකායෙන වාදෙන වා භින්නා සඞ්කන්තිකාති අත්ථො. සඞ්කන්තිකානං භෙදා සුත්තවාදී අනුපුබ්බෙන භිජ්ජථ භිජ්ජිංසූති අත්ථො. භින්නවාදෙනාති භින්නා වාදා එතස්මින්ති භින්නවාදො, තෙන අභින්නෙන [Pg.49] ථෙරවාදෙන සහ අට්ඨාරස හොන්තීති වුත්තං හොති. භින්නවාදෙනාති වා භින්නාය ලද්ධියා අට්ඨාරස හොන්ති, තෙ සබ්බෙපි සහාති අත්ථො. ථෙරවාදානමුත්තමොති එත්ථ ථෙර-ඉති අවිභත්තිකො නිද්දෙසො. ථෙරානං අයන්ති ථෙරො. කො සො? වාදො. ථෙරො වාදානමුත්තමොති අයමෙත්ථ අත්ථො.

คำว่า สังกันติกะ หมายถึงนิกายที่แตกแยกด้วยวาทะของสังกันติกกัสสปิกะ คำว่า สุตตวาทีแตกแยกไปตามลำดับเพราะความแตกแยกของสังกันติกะ คำว่า ภินนวาทะ คือวาทะที่แตกแยกจากนี้ เป็นภินนวาทะ ด้วยวาทะที่แตกแยกนั้นพร้อมกับเถรวาทที่ไม่แตกแยก จึงรวมเป็น ๑๘ นิกาย หรือคำว่า ภินนวาทะ คือด้วยลัทธิที่แตกแยก จึงมี ๑๘ นิกาย ทั้งหมดนั้นรวมกัน ในคำว่า เถรวาทานมุตตโม นี้ คำว่า เถระ เป็นการกล่าวโดยไม่แยกวิภัตติ นี้เป็นของพระเถระ จึงเป็นเถระ อะไรเล่า? คือวาทะ ความหมายในที่นี้คือ วาทะของพระเถระเป็นยอดเยี่ยม.

උප්පන්නෙ වාදෙ සන්ධාය ‘‘පරප්පවාදමථන’’න්ති ආහ. ආයතිං උප්පජ්ජනකවාදානං පටිසෙධනලක්ඛණභාවතො ‘‘ආයතිලක්ඛණ’’න්ති වුත්තං.

กล่าวว่า "การขยี้วาทะของผู้อื่น" โดยอ้างถึงวาทะที่เกิดขึ้นแล้ว กล่าวว่า "มีลักษณะในอนาคต" เพราะมีลักษณะเป็นการห้ามวาทะที่จะเกิดขึ้นในอนาคต.

නිදානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายเรื่องนิทานกถาจบแล้ว.

මහාවග්ගො

มหาวรรค.

1. පුග්ගලකථා

๑. ปุคคลกถา.

1. සුද්ධසච්චිකට්ඨො

๑. สัจจิกัตถะล้วน.

1. අනුලොමපච්චනීකවණ්ණනා

๑. คำอธิบายอนุโลมปัจจนีกะ.

1. මායාය [Pg.50] අමණිආදයො මණිආදිආකාරෙන දිස්සමානා ‘‘මායා’’ති වුත්තා. අභූතෙන මණිඋදකාදිආකාරෙන ගය්හමානා මායාමරීචිආදයො අභූතඤ්ඤෙය්‍යාකාරත්තා අසච්චිකට්ඨා. යො තථා න හොති, සො සච්චිකට්ඨොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මායා…පෙ… භූතත්ථො’’ති. අනුස්සවාදිවසෙන ගය්හමානො තථාපි හොති අඤ්ඤථාපීති තාදිසො ඤෙය්‍යො න පරමත්ථො, අත්තපච්චක්ඛො පන පරමත්ථොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අනුස්සවා…පෙ… උත්තමත්ථො’’ති.

๑. สิ่งที่ไม่ใช่แก้วมณีเป็นต้น ปรากฏเป็นรูปแก้วมณีเป็นต้นด้วยมายา จึงเรียกว่า "มายา" มายาและพยับแดดเป็นต้น ที่ถูกยึดถือว่าเป็นรูปแก้วมณีและน้ำเป็นต้นโดยไม่เป็นจริงนั้น ไม่เป็นสัจจิกัตถะ เพราะมีลักษณะเป็นอารมณ์ที่ไม่จริง เพื่อแสดงว่าสิ่งใดไม่เป็นเช่นนั้น สิ่งนั้นเป็นสัจจิกัตถะ จึงกล่าวว่า "มายา... (ละ)... ภูตัตถะ" อารมณ์ที่ถูกยึดถือโดยการได้ยินเป็นต้นนั้น บางทีก็เป็นอย่างนั้น บางทีก็เป็นอย่างอื่น อารมณ์เช่นนั้นไม่ใช่ปรมัตถะ แต่เพื่อแสดงว่าสิ่งที่ประจักษ์แก่ตนเป็นปรมัตถะ จึงกล่าวว่า "อนุสสวะ... (ละ)... อุตตมัตถะ".

ඡලවාදස්සාති අත්ථීති වචනසාමඤ්ඤෙන අත්ථීති වුත්තෙහි රූපාදීහි සාමඤ්ඤවචනස්සාති අධිප්පායො. ‘‘සො සච්චි…පෙ… ලද්ධිං ගහෙත්වා ආමන්තාති පටිජානාතී’’ති වචනතො පන ‘‘ඡලවාදස්සා’’ති න සක්කා වත්තුං. න හි ලද්ධි ඡලන්ති. ඔකාසං අදදමානොති පතිට්ඨං පච්ඡින්දන්තො. යදි සච්චිකට්ඨෙන උපලබ්භති, රූපාදයො විය උපලබ්භෙය්‍ය, තථා අනුපලබ්භනීයතො න තව වාදො තිට්ඨතීති නිවත්තෙන්තොති අධිප්පායො. තං සන්ධායාති ‘‘යො සච්චිකට්ඨො’’ති එත්ථ වුත්තො යො සච්චිකට්ඨො, සො සප්පච්චයාදිභාවෙන දීපිතො ‘‘රූපඤ්ච උපලබ්භතී’’තිආදීසු ආගතො ධම්මප්පභෙදොති දස්සෙති.

คำว่า ฉฬวาทัสสะ (ของวาทะ ๖) หมายถึงคำสามัญที่กล่าวว่า "มีอยู่" ด้วยรูปเป็นต้นที่กล่าวว่า "มีอยู่" โดยคำสามัญว่า "มีอยู่" แต่เพราะมีคำว่า "เขา... (ละ)... ถือเอาลัทธิแล้วปฏิญาณว่ามีอยู่" จึงไม่สามารถกล่าวว่า "ฉฬวาทัสสะ" ได้ เพราะลัทธิไม่ใช่ ๖ คำว่า ไม่ให้โอกาส คือตัดที่ตั้ง หากว่าถูกรู้ได้ด้วยสัจจิกัตถะ ก็พึงถูกรู้ได้เหมือนรูปเป็นต้น แต่เพราะไม่ถูกรู้ได้เช่นนั้น วาทะของท่านจึงตั้งอยู่ไม่ได้ นี้เป็นความหมายของการห้าม คำว่า อ้างถึงสิ่งนั้น คือสัจจิกัตถะที่กล่าวไว้ในคำว่า "สัจจิกัตถะใด" นั้น เป็นประเภทของธรรมที่มาในคำว่า "รูปก็ถูกรู้ได้" เป็นต้น ที่แสดงไว้ด้วยความเป็นสิ่งมีปัจจัยเป็นต้น.

‘‘තෙන සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනා’’ති වත්වා ‘‘තෙනාකාරෙනා’’ති වදතො අයමධිප්පායො – සච්චිකට්ඨපරමත්ථාකාරෙන උපලබ්භමානං සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙන උපලබ්භමානං නාම හොතීති. අඤ්ඤථා තතොති තස්ස තෙනාකාරෙනාති වත්තබ්බං සියා. කො පනෙතිස්සා පුරිමපුච්ඡාය ච විසෙසොති? පුරිමපුච්ඡාය සත්තපඤ්ඤාසවිධො ධම්මප්පභෙදො යථා භූතෙන සභාවත්ථෙන උපලබ්භති, එවං පුග්ගලො උපලබ්භතීති වුත්තං. ඉධ පන භූතසභාවත්ථෙන උපලබ්භමානො සො ධම්මප්පභෙදො යෙන රුප්පනාදිසප්පච්චයාදිආකාරෙන උපලබ්භති, කිං තෙනාකාරෙන පුග්ගලොපි [Pg.51] උපලබ්භතීති එස විසෙසො. යථා පන රූපං විය භූතසභාවත්ථෙන උපලබ්භමානා වෙදනා න රුප්පනාකාරෙන උපලබ්භති, එවං ධම්මප්පභෙදො විය භූතසභාවත්ථෙන උපලබ්භමානො පුග්ගලො න රුප්පනාදිසප්පච්චයාදිආකාරෙන උපලබ්භතීති සක්කා පරවාදිනා වත්තුන්ති අචොදනීයං එතං සියා. අවජානනඤ්ච තස්ස යුත්තන්ති නිග්ගහො ච න කාතබ්බො. ධම්මප්පභෙදතො පන අඤ්ඤස්ස සච්චිකට්ඨස්ස අසිද්ධත්තා ධම්මප්පභෙදාකාරෙනෙව චොදෙති. අවජානනෙනෙව නිග්ගහං දස්සෙති. අනුජානනාවජානනපක්ඛා සාමඤ්ඤවිසෙසෙහි පටිඤ්ඤාපටික්ඛෙපපක්ඛා අනුලොමපටිලොමපක්ඛා පඨමදුතියනයාති අයමෙතෙසං විසෙසො වෙදිතබ්බො.

เมื่อกล่าวว่า "ด้วยสัจจิกัฏฐปรมัตถ์นั้น" และเมื่อพูดว่า "ด้วยอาการนั้น" ความหมายนี้คือ สิ่งที่ปรากฏด้วยอาการแห่งสัจจิกัฏฐปรมัตถ์ ชื่อว่าปรากฏด้วยสัจจิกัฏฐปรมัตถ์ มิฉะนั้นแล้ว พึงกล่าวว่า "ด้วยอาการนั้น" ของสิ่งนั้น ก็อะไรคือความแตกต่างระหว่างคำถามนี้กับคำถามก่อนหน้า? ในคำถามก่อนหน้า ได้กล่าวไว้ว่า ธรรมประเภท ๕๗ อย่าง ปรากฏด้วยสภาวะที่เป็นจริงฉันใด บุคคลก็ปรากฏฉันนั้น แต่ในที่นี้ ความแตกต่างคือ ธรรมประเภทนั้นที่ปรากฏด้วยสภาวะที่เป็นจริง ปรากฏด้วยอาการมีการแตกสลายเป็นต้นอันมีปัจจัยเป็นต้นใด บุคคลก็ปรากฏด้วยอาการนั้นด้วยหรือ? ก็เหมือนอย่างเวทนาที่ปรากฏด้วยสภาวะที่เป็นจริงเหมือนรูป ย่อมไม่ปรากฏด้วยอาการแตกสลาย ฉันใด บุคคลที่ปรากฏด้วยสภาวะที่เป็นจริงเหมือนธรรมประเภท ย่อมไม่ปรากฏด้วยอาการมีการแตกสลายเป็นต้นอันมีปัจจัยเป็นต้น ฉันนั้น อันวาทะของฝ่ายตรงข้ามพึงกล่าวได้ว่า สิ่งนี้ไม่ควรถูกกล่าวหา และการปฏิเสธของเขาก็สมควร และไม่ควรทำการข่ม แต่เพราะสัจจิกัฏฐะอื่นจากธรรมประเภทไม่สำเร็จ จึงกล่าวหาด้วยอาการแห่งธรรมประเภทเท่านั้น แสดงการข่มด้วยการปฏิเสธเท่านั้น ฝ่ายอนุญาตและฝ่ายปฏิเสธ ฝ่ายปฏิญญาและฝ่ายปฏิเสธด้วยสามัญลักษณะและวิเสสลักษณะ ฝ่ายอนุโลมและฝ่ายปฏิโลม เป็นนัยที่หนึ่งและที่สอง ความแตกต่างของสิ่งเหล่านี้พึงทราบดังนี้

‘‘තෙන වත රෙ වත්තබ්බෙ’’ති වදන්තො වත්තබ්බස්ස අවචනෙ දොසං පාපෙතීති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘නිග්ගහස්ස පාපිතත්තා’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘එවමෙතං නිග්ගහස්ස ච අනුලොමපටිලොමතො චතුන්නං පාපනාරොපනඤ්ච වුත්තත්තා උපලබ්භතීතිආදිකං අනුලොමපඤ්චකං නාමා’’ති වුත්තං, අනුලොමපටිලොමතො පන ද්වීහි ඨපනාහි සහ සත්තකෙන භවිතබ්බං, තංවජ්ජනෙ වා කාරණං වත්තබ්බං. යං පන වක්ඛති ‘‘ඨපනා නාම පරවාදීපක්ඛස්ස ඨපනතො ‘අයං තව දොසො’ති දස්සෙතුං ඨපනමත්තමෙව හොති, න නිග්ගහස්ස වා පටිකම්මස්ස වා පාකටභාවකරණ’’න්ති (කථා. අට්ඨ. 2). තෙනාධිප්පායෙන ඉධාපි ඨපනාද්වයං වජ්ජෙති. යථා පන තත්ථ පටිකම්මපඤ්චකභාවං අවත්වා පටිකම්මචතුක්කභාවං වක්ඛති, එවමිධාපි නිග්ගහචතුක්කභාවො වත්තබ්බො සියා. සුද්ධිකනිග්ගහස්ස පන නිග්ගහප්පධානත්තා උද්දෙසභාවෙන වුත්තො නිග්ගහොව විසුං වුත්තොති දට්ඨබ්බො. යෙ පන ‘‘අයථාභූතනිග්ගහත්තා තත්ථ පටිකම්මං විසුං න වුත්ත’’න්ති වදන්ති, තෙසං දුතියෙ වාදමුඛෙ නිග්ගහචතුක්කභාවො පටිකම්මපඤ්චකභාවො ච ආපජ්ජති.

เมื่อกล่าวว่า "เพราะฉะนั้น ท่านพึงกล่าวเถิด" ย่อมยังโทษให้ถึงแก่ผู้ไม่กล่าวสิ่งที่ควรกล่าว ด้วยความหมายนี้ พึงทราบว่า ได้กล่าวไว้ว่า "เพราะการยังการข่มให้ถึงแล้ว" ได้กล่าวไว้ว่า "สิ่งนี้ชื่อว่าอนุโลมปัญจกะ มีคำว่า 'ย่อมปรากฏ' เป็นต้น เพราะได้กล่าวถึงการยังการข่ม ๔ อย่างให้ถึงและการตั้งขึ้นด้วยอนุโลมและปฏิโลม" แต่โดยอนุโลมและปฏิโลม พึงมี ๗ อย่างพร้อมด้วยการตั้งขึ้น ๒ อย่าง หรือพึงกล่าวเหตุผลในการเว้นสิ่งนั้น แต่ที่ท่านจะกล่าวต่อไปว่า "การตั้งขึ้น ชื่อว่าการตั้งขึ้น เพื่อแสดงว่า 'นี่คือโทษของท่าน' เพราะการตั้งขึ้นของฝ่ายตรงข้ามเท่านั้น ไม่ใช่การทำให้การข่มหรือการแก้ไขปรากฏชัดเจน" (กถา. อรรถ. ๒) ด้วยความหมายนั้น จึงเว้นการตั้งขึ้น ๒ อย่างในที่นี้ด้วย ก็เหมือนอย่างในที่นั้น ท่านไม่กล่าวถึงความเป็นปฏิกรรม ๕ อย่าง แต่จะกล่าวถึงความเป็นปฏิกรรม ๔ อย่าง ฉันใด ในที่นี้ก็พึงกล่าวถึงความเป็นนิกคหะ ๔ อย่าง ฉันนั้น แต่พึงทราบว่า นิกคหะที่กล่าวโดยเป็นบทตั้งนั้น ได้กล่าวแยกต่างหาก เพราะนิกคหะบริสุทธิ์มีนิกคหะเป็นประธาน แต่ชนเหล่าใดกล่าวว่า "เพราะเป็นนิกคหะที่ไม่เป็นจริง จึงไม่ได้กล่าวปฏิกรรมแยกต่างหากในที่นั้น" ความเป็นนิกคหะ ๔ อย่าง และความเป็นปฏิกรรม ๕ อย่าง ย่อมถึงแก่ชนเหล่านั้นในวาทมุขที่สอง

2. අත්තනා අධිප්පෙතං සච්චිකට්ඨමෙවාති සම්මුතිසච්චං සන්ධායාති අධිප්පායො. වක්ඛති හි ‘‘සුද්ධසම්මුතිසච්චං වා පරමත්ථමිස්සකං වා සම්මුතිසච්චං සන්ධාය ‘යො සච්චිකට්ඨො’ති පුන අනුයොගො පරවාදිස්සා’’ති (කථා. අට්ඨ. 6). තත්ථ යදි පරවාදිනා අත්තනා අධිප්පෙතසච්චිකට්ඨො සම්මුතිසච්චං, සම්මුතිසච්චාකාරෙන පුග්ගලො උපලබ්භතීති වදන්තෙන සමානලද්ධිකො නප්පටිසෙධිතබ්බො, කථා එවායං නාරභිතබ්බා. අථ සකවාදිනා අත්තනා [Pg.52] ච අධිප්පෙතසච්චිකට්ඨංයෙව සන්ධාය පරවාදී ‘‘යො සච්චිකට්ඨො’’තිආදිමාහාති අයමත්ථො. සකවාදිනා සම්මුතිසච්චංයෙව සච්චිකට්ඨොති අධිප්පෙතන්ති ආපජ්ජති. යදි උභයං අධිප්පෙතං, පුන ‘‘සම්මුතිසච්චපරමත්ථසච්චානි වා එකතො කත්වාපි එවමාහා’’ති න වත්තබ්බං සියාති. යදි ච ද්වෙපි සච්චානි සච්චිකට්ඨපරමත්ථා, සච්චිකට්ඨෙකදෙසෙන උපලද්ධිං ඉච්ඡන්තෙන ‘‘පුග්ගලො උපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනා’’තිආදි අනුයොගො න කාතබ්බො, න ච සච්චිකට්ඨෙකදෙසෙන අනුයොගො යුත්තො. න හි වෙදයිතාකාරෙන උපලබ්භමානා වෙදනා රුප්පනාකාරෙන උපලබ්භතීති අනුයුඤ්ජිතබ්බා, න ච පරවාදී රුප්පනාදිසභාවං පුග්ගලං ඉච්ඡති, අථ ඛො සච්චිකට්ඨපරමත්ථමෙවාති. පරමත්ථසච්චතො අඤ්ඤස්මිං සච්චිකට්ඨෙ විජ්ජමානෙ නාස්ස පරමත්ථසච්චතා අනුයුඤ්ජිතබ්බා. අසච්චිකට්ඨෙ සච්චිකට්ඨවොහාරං ආරොපෙත්වා තං සන්ධාය පුච්ඡතීති වදන්තානං වොහරිතසච්චිකට්ඨස්ස අත්තනා අධිප්පෙතසච්චිකට්ඨතා න යුත්තා. වොහරිතපරමත්ථසච්චිකට්ඨානඤ්ච ද්වින්නං සච්චිකට්ඨභාවෙ වුත්තනයොව දොසො. සම්මුතිසච්චාකාරෙන උපලබ්භමානඤ්ච භූතසභාවත්ථෙන උපලබ්භෙය්‍ය වා න වා. යදි භූතසභාවත්ථෙන උපලබ්භති, පුග්ගලොපි උපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනාති අනුජානන්තො නානුයුඤ්ජිතබ්බො. අථ න භූතසභාවත්ථෙන, තංවිනිමුත්තො සම්මුතිසච්චස්ස සච්චිකට්ඨපරමත්ථාකාරො න වත්තබ්බො අසිද්ධත්තා. වක්ඛති ච ‘‘යථා රූපාදයො පච්චත්තලක්ඛණසාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙන අත්ථි, න එවං පුග්ගලො’’ති. තස්මා මග්ගිතබ්බො එත්ථ අධිප්පායො.

๒. ความหมายคือ มุ่งหมายถึงสมมติสัจจะว่า 'สัจจิกัฏฐะที่ตนประสงค์เท่านั้น' ท่านจะกล่าวไว้ว่า 'การถามซ้ำของฝ่ายตรงข้ามว่า 'สัจจิกัฏฐะใด' โดยมุ่งหมายถึงสมมติสัจจะบริสุทธิ์ หรือสมมติสัจจะที่ปนกับปรมัตถ์' (กถา. อรรถ. ๖) ในที่นั้น หากสัจจิกัฏฐะที่ฝ่ายตรงข้ามประสงค์เป็นสมมติสัจจะ ผู้ที่กล่าวว่า 'บุคคลย่อมปรากฏด้วยอาการแห่งสมมติสัจจะ' ไม่ควรถูกปฏิเสธโดยผู้มีทิฏฐิเสมอกัน การสนทนานี้ก็ไม่ควรเริ่มต้นเลย อีกนัยหนึ่ง ความหมายนี้คือ ฝ่ายตรงข้ามกล่าวคำว่า 'สัจจิกัฏฐะใด' เป็นต้น โดยมุ่งหมายถึงสัจจิกัฏฐะที่ฝ่ายสกวาทีและตนเองประสงค์เท่านั้น ย่อมถึงว่า ฝ่ายสกวาทีประสงค์สมมติสัจจะเท่านั้นว่าเป็นสัจจิกัฏฐะ หากประสงค์ทั้งสองอย่าง ก็ไม่ควรกล่าวอีกว่า 'หรือแม้รวมสมมติสัจจะและปรมัตถสัจจะเข้าด้วยกัน ก็กล่าวอย่างนี้' และหากสัจจะทั้งสองเป็นสัจจิกัฏฐปรมัตถ์ ผู้ที่ต้องการการปรากฏด้วยสัจจิกัฏฐะส่วนหนึ่ง ไม่ควรทำการถามซ้ำว่า 'บุคคลย่อมปรากฏด้วยสัจจิกัฏฐปรมัตถ์' เป็นต้น และการถามซ้ำด้วยสัจจิกัฏฐะส่วนหนึ่งก็ไม่สมควร เวทนาที่ปรากฏด้วยอาการแห่งการเสวยอารมณ์ ไม่ควรถูกถามว่า 'ย่อมปรากฏด้วยอาการแตกสลาย' และฝ่ายตรงข้ามก็ไม่ประสงค์บุคคลที่มีสภาวะมีการแตกสลายเป็นต้น แต่ประสงค์สัจจิกัฏฐปรมัตถ์เท่านั้น เมื่อมีสัจจิกัฏฐะอื่นจากปรมัตถสัจจะอยู่ ไม่ควรถูกถามถึงความเป็นปรมัตถสัจจะของสิ่งนั้น สำหรับผู้ที่กล่าวว่า 'ยกสมมติสัจจิกัฏฐะขึ้นในสิ่งที่ไม่ใช่สัจจิกัฏฐะ แล้วถามโดยมุ่งหมายถึงสิ่งนั้น' ความเป็นสัจจิกัฏฐะที่ตนประสงค์ของสัจจิกัฏฐะที่ใช้เรียกนั้นไม่สมควร และในกรณีที่สัจจิกัฏฐะที่ใช้เรียกปรมัตถสัจจะทั้งสองเป็นสัจจิกัฏฐะ ก็มีโทษตามนัยที่กล่าวมาแล้ว และสิ่งที่ปรากฏด้วยอาการแห่งสมมติสัจจะ อาจปรากฏด้วยสภาวะที่เป็นจริงหรือไม่ก็ได้ หากปรากฏด้วยสภาวะที่เป็นจริง ผู้ที่อนุญาตว่า 'บุคคลย่อมปรากฏด้วยสัจจิกัฏฐปรมัตถ์' ไม่ควรถูกถามซ้ำ หากไม่ปรากฏด้วยสภาวะที่เป็นจริง อาการแห่งสัจจิกัฏฐปรมัตถ์ของสมมติสัจจะที่พ้นจากสิ่งนั้น ก็ไม่ควรกล่าว เพราะไม่สำเร็จ และท่านจะกล่าวว่า 'รูปเป็นต้นมีอยู่โดยลักษณะเฉพาะตนและลักษณะทั่วไป ฉันใด บุคคลก็ไม่มีฉันนั้น' เพราะฉะนั้น ความหมายในที่นี้พึงแสวงหา

ද්වින්නං සච්චානන්ති එත්ථ සච්චද්වයාකාරෙන අනුපලබ්භනීයතො අනුඤ්ඤෙය්‍යමෙතං සියා, න වා කිඤ්චි වත්තබ්බං. යථා හි එකදෙසෙන පරමත්ථාකාරෙන අනුපලබ්භනීයතා අනුජානනස්ස න කාරණං, එවං එකදෙසෙන සම්මුතියාකාරෙන උපලබ්භනීයතා පටික්ඛෙපස්ස චාති මග්ගිතබ්බො එත්ථාපි අධිප්පායො. නුපලබ්භතීති වචනසාමඤ්ඤමත්තන්ති නුපලබ්භතීති ඉදමෙව වචනං අනුඤ්ඤාතං පටික්ඛිත්තඤ්චාති එතං ඡලවාදං නිස්සායාති අධිප්පායො. යථා උපලබ්භතීති එතස්සෙව අනුජානනපටික්ඛෙපෙහි අහං නිග්ගහෙතබ්බො, එවං නුපලබ්භතීති එතස්සෙව අනුජානනපටික්ඛෙපෙහි ත්වන්ති එවං සම්භවන්තස්ස සාමඤ්ඤෙන අසම්භවන්තස්ස කප්පනං පනෙත්ථ ඡලවාදො භවිතුං අරහති. තෙන නුපලබ්භතීති වචනසාමඤ්ඤමත්තං ඡලවාදස්ස කාරණත්තා ‘‘ඡලවාදො’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. වචනසාමඤ්ඤමත්තඤ්ච ඡලවාදඤ්ච [Pg.53] නිස්සායාති වා අත්ථො. ඨපනා නිග්ගහප්පටිකම්මානං පාකටභාවකරණං න හොතීති ඉදං විචාරෙතබ්බං. න හි පක්ඛට්ඨපනෙන විනා පුරිමං අනුජානිත්වා පච්ඡිමස්ස අවජානනං, පච්ඡිමං වා අවජානන්තස්ස පුරිමානුජානනං මිච්ඡාති සක්කා ආරොපෙතුන්ති.

ในคำว่า Dvinnaṃ saccānaṃ (แห่งสัจจะ ๒) นี้ เพราะความที่บุคคลไม่อาจพบได้โดยอาการแห่งสัจจะทั้งสอง สิ่งนี้พึงเป็นสิ่งที่ควรอนุญาต หรือไม่พึงกล่าวอะไรเลย เพราะว่า การที่ไม่อาจพบได้โดยอาการแห่งปรมัตถ์เพียงส่วนหนึ่ง ไม่เป็นเหตุแห่งการอนุญาตฉันใด การที่อาจพบได้โดยอาการแห่งสมมติเพียงส่วนหนึ่ง ก็ไม่เป็นเหตุแห่งการปฏิเสธฉันนั้น พึงแสวงหาอธิบายในที่นี้ด้วย คำว่า Nupalabbhatīti vacanasāmaññamattaṃ (คำว่าไม่ปรากฏเป็นเพียงคำสามัญเท่านั้น) อธิบายว่า คำว่า 'ไม่ปรากฏ' นี้แหละที่ถูกอนุญาตและถูกปฏิเสธ อาศัยฉลวาท (การกล่าวเลี่ยง) นี้ การสมมติสิ่งที่ไม่เป็นไปได้โดยทั่วไป ให้เป็นไปได้แก่ผู้ที่ (คำว่าไม่ปรากฏ) เป็นไปได้อยู่ พึงเป็นฉลวาทในที่นี้ เช่น 'ฉันพึงถูกข่มขี่ด้วยการอนุญาตและการปฏิเสธคำว่า ปรากฏ นี้แหละ' 'ท่านพึงถูกข่มขี่ด้วยการอนุญาตและการปฏิเสธคำว่า ไม่ปรากฏ นี้แหละ' ดังนี้ เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่าคำว่า 'ไม่ปรากฏ' เป็นเพียงคำสามัญเท่านั้น ถูกเรียกว่า 'ฉลวาท' เพราะเป็นเหตุแห่งฉลวาท หรืออีกนัยหนึ่ง อธิบายว่า อาศัยเพียงคำสามัญและฉลวาท การตั้ง (ประเด็น) ไม่เป็นเหตุให้การข่มขี่และการแก้การข่มขี่ปรากฏชัดเจน สิ่งนี้พึงพิจารณา เพราะว่าหากไม่มีการตั้งฝ่าย (ปักขะ) ไว้แล้ว การอนุญาตสิ่งแรกแล้วปฏิเสธสิ่งหลัง หรือการปฏิเสธสิ่งหลังแล้วอนุญาตสิ่งแรก ก็ไม่อาจยกขึ้นกล่าวได้ว่าผิด

3. තවාති, පටිජානන්තන්ති ච පච්චත්තෙ සාමිඋපයොගවචනානීති අධිප්පායෙන ‘‘ත්වංයෙව පටිජානන්තො’’ති ආහ.

๓. คำว่า Tavā (ของท่าน) และคำว่า Paṭijānantaṃ (ผู้รับรองอยู่) เป็นคำสามีวิภัตติและอุปโยควิภัตติในอรรถแห่งปัจจัตตะ (ตฺวํ) ด้วยอธิบายว่า 'ท่านนั่นแหละเมื่อรับรองอยู่' ท่านจึงกล่าวว่า Tvaṃyeva paṭijānanto

4-5. චතූහි පාපනාරොපනාහි නිග්ගහස්ස උපනීතත්තාති ‘‘දුන්නිග්ගහිතා ච හොම, හඤ්චී’’තිආදිනා තයා මම කතො නිග්ගහො, මයා තව කතො නිග්ගහො විය මිච්ඡාති එවං තෙන අනුලොමපඤ්චකෙ චතූහි පාපනාරොපනාහි කතස්ස නිග්ගහස්ස තෙන නියාමෙන දුක්කටභාවස්ස අත්තනා කතනිග්ගහෙන සහ උපනීතත්තා අනිග්ගහභාවස්ස වා උපගමිතත්තාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. එවමෙව තෙන හි යං නිග්ගණ්හාසි හඤ්චි…පෙ… ඉදං තෙ මිච්ඡාති එතස්ස අනිග්ගහභාවනිගමනස්සෙව නිග්ගමනචතුක්කතා වෙදිතබ්බා.

๔-๕. คำว่า Catūhi pāpanāropanāhi niggahassa upanītattā (เพราะความที่การข่มขี่ถูกนำเข้าไปตั้งไว้ด้วยการยกความผิดขึ้นกล่าว ๔ อย่าง) อธิบายว่า การข่มขี่ที่ท่านทำแก่ฉันด้วยคำว่า Dunniggahitā ca homa, hañci เป็นต้น เป็นสิ่งที่ผิด (micchā) เหมือนการข่มขี่ที่ฉันทำแก่ท่าน พึงทราบอธิบายว่า เพราะความที่การข่มขี่ที่ทำด้วยการยกความผิดขึ้นกล่าว ๔ อย่างในอนุโลมปัญจกะนั้น เป็นความไม่ดี (dukkaṭabhāva) โดยนัยนั้น ถูกนำเข้าไปตั้งไว้พร้อมกับการข่มขี่ที่ตนทำ หรือเพราะความที่การข่มขี่นั้นถึงความเป็นอานิกคหะ (ความไม่ใช่การข่มขี่) เช่นเดียวกัน พึงทราบความเป็นจตุกกะแห่งการสรุป (นิคมนะ) ในการสรุปความเป็นอานิกคหะว่า 'ถ้าท่านข่มขี่สิ่งใด... ฯลฯ ... สิ่งนี้ของท่านเป็นสิ่งที่ผิด'

අනුලොමපච්චනීකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาอนุโลมปัจจนีกะจบแล้ว

2. පච්චනීකානුලොමවණ්ණනා

๒. การพรรณนาปัจจนีกานุโลม

7-10. ‘‘අත්තනො ලද්ධිං නිස්සාය පටිඤ්ඤා පරවාදිස්සා’’ති වත්වා පුන ‘‘පරමත්ථවසෙන පුග්ගලස්ස අභාවතො පටික්ඛෙපො පරවාදිස්සා’’ති වුත්තං. තත්‍රායං පටික්ඛෙපො අත්තනො ලද්ධියා යදි කතො, පරමත්ථතො අඤ්ඤෙන සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙන පුග්ගලො උපලබ්භතීති අයමස්ස ලද්ධීති ආපජ්ජති. තථා ච සති නායං සම්මුතිසච්චවසෙන උපලද්ධිං ඉච්ඡන්තෙන නිග්ගහෙතබ්බො. අථ අත්තනො ලද්ධිං නිග්ගූහිත්වා පරස්ස ලද්ධිවසෙන පටික්ඛිපති, පුරිමපටිඤ්ඤාය අවිරොධිතත්තා න නිග්ගහෙතබ්බො. න හි අත්තනො ච පරස්ස ච ලද්ධිං වදන්තස්ස දොසො ආපජ්ජතීති. අත්තනො පන ලද්ධියා පටිජානිත්වා පරලද්ධියා පටික්ඛිපන්තෙන අත්තනො ලද්ධිං ඡඩ්ඩෙත්වා පරලද්ධි ගහිතා හොතීති නිග්ගහෙතබ්බොති අයමෙත්ථ අධිප්පායො සියා.

7-10. หลังจากกล่าวว่า 'การปฏิญญาของปรวาทีอาศัยลัทธิของตน' แล้ว ท่านก็กล่าวอีกว่า 'การปฏิเสธของปรวาทีมีขึ้นเพราะความไม่มีบุคคลโดยปรมัตถ์' ในการปฏิเสธนั้น หากทำด้วยลัทธิของตน ก็จะกลายเป็นว่าลัทธิของผู้นั้นคือ บุคคลย่อมปรากฏโดยสัจจิกัตถปรมัตถ์อื่น และเมื่อเป็นเช่นนั้น ผู้นั้นก็ไม่พึงถูกข่มขี่โดยผู้ที่ประสงค์การปรากฏโดยสมมติสัจจะ หากผู้นั้นปกปิดลัทธิของตนแล้วปฏิเสธด้วยลัทธิของผู้อื่น ก็ไม่พึงถูกข่มขี่เพราะไม่ขัดแย้งกับการปฏิญญาในตอนแรก เพราะโทษย่อมไม่มีแก่ผู้ที่กล่าวลัทธิของตนและลัทธิของผู้อื่น แต่อธิบายในที่นี้พึงมีว่า ผู้ที่ปฏิญญาด้วยลัทธิของตนแล้วปฏิเสธด้วยลัทธิของผู้อื่น ชื่อว่าละลัทธิของตนแล้วถือเอาลัทธิของผู้อื่น จึงพึงถูกข่มขี่

පච්චනීකානුලොමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาปัจจนีกานุโลมจบแล้ว

සුද්ධසච්චිකට්ඨවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาสุทธสัจจิกัตถะจบแล้ว

2. ඔකාසසච්චිකට්ඨො

๒. โอกาสสัจจิกัตถะ

1. අනුලොමපච්චනීකවණ්ණනා

๑. การพรรณนาอนุโลมปัจจนีกะ

11. සබ්බත්ථාති [Pg.54] සබ්බස්මිං සරීරෙති අයමත්ථොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සරීරං සන්ධායා’’ති. තත්ථාති තස්මිං සංඛිත්තපාඨෙ. යස්මා සරීරං සන්ධාය ‘‘සබ්බත්ථ න උපලබ්භතී’’ති වුත්තෙ සරීරතො බහි උපලබ්භතීති ආපජ්ජති, තස්මා පච්චනීකෙ පටික්ඛෙපො සකවාදිස්සාති එතෙන න කෙනචි සභාවෙන පුග්ගලො උපලබ්භතීති අයමත්ථො වුත්තො හොති. න හි කෙනචි සභාවෙන උපලබ්භමානස්ස සරීරතදඤ්ඤාවිමුත්තො උපලද්ධිඔකාසො අත්ථීති.

๑๑. คำว่า Sabbatthā (ในที่ทั้งปวง) อธิบายว่า ในร่างกายทั้งหมด ท่านเมื่อจะแสดงอรรถนี้จึงกล่าวว่า 'หมายถึงร่างกาย' คำว่า Tatthā (ในที่นั้น) หมายถึงในพระบาลีที่ย่อไว้นั้น เพราะเมื่อกล่าวหมายถึงร่างกายว่า 'ไม่ปรากฏในที่ทั้งปวง' ก็จะกลายเป็นว่าปรากฏภายนอกร่างกาย เพราะฉะนั้น ในปัจจนีกะ การปฏิเสธของสกวาทีด้วยคำนี้ จึงเป็นอันกล่าวอรรถนี้ว่า บุคคลไม่ปรากฏโดยสภาวะใดๆ เลย เพราะว่าสำหรับบุคคลที่ปรากฏอยู่โดยสภาวะใดๆ ย่อมไม่มีโอกาสแห่งการปรากฏที่พ้นไปจากร่างกายและสิ่งที่นอกเหนือจากร่างกายนั้น

3. කාලසච්චිකට්ඨො

๓. กาลสัจจิกัตถะ

1. අනුලොමපච්චනීකවණ්ණනා

๑. การพรรณนาอนุโลมปัจจนีกะ

12. පුරිමපච්ඡිමජාතිකාලඤ්චාති මජ්ඣිමජාතිකාලෙ උපලබ්භමානස්ස තස්සෙව පුරිමපච්ඡිමජාතිකාලෙසු උපලද්ධිං සන්ධායාති අධිප්පායො. සෙසං පඨමනයෙ වුත්තසදිසමෙවාති ඉමෙසු තීසු පඨමෙ ‘‘සබ්බත්ථා’’ති එතස්මිං නයෙ වුත්තසදිසමෙව, කිං තං? පාඨස්ස සංඛිත්තතාති අත්ථො. ඉධාපි හි යස්මා ‘‘සබ්බදා න උපලබ්භතී’’ති වුත්තෙ එකදා උපලබ්භතීති ආපජ්ජති, තස්මා පච්චනීකෙ පටික්ඛෙපො සකවාදිස්සාති යොජෙතබ්බන්ති.

๑๒. คำว่า Purimapacchimajātikālañca (และกาลแห่งชาติก่อนและชาติหลัง) อธิบายว่า หมายถึงการปรากฏในกาลแห่งชาติก่อนและชาติหลังของบุคคลนั้นเองที่ปรากฏอยู่ในกาลแห่งชาติกลาง ส่วนที่เหลือก็เหมือนกับที่กล่าวไว้ในนัยแรกนั่นเอง ใน ๓ นัยนี้ นัยแรกที่กล่าวว่า Sabbatthā (ในที่ทั้งปวง) ก็เหมือนกับที่กล่าวไว้ในนัยนั้น อะไรคือสิ่งนั้น? อธิบายว่า คือความย่อของพระบาลี เพราะในที่นี้ก็เช่นกัน เมื่อกล่าวว่า 'ไม่ปรากฏตลอดกาล' ก็จะกลายเป็นว่าปรากฏในบางกาล เพราะฉะนั้น ในปัจจนีกะ พึงประกอบการปฏิเสธของสกวาทีเข้าด้วย

4. අවයවසච්චිකට්ඨො

๔. อวัยวสัจจิกัตถะ

1. අනුලොමපච්චනීකවණ්ණනා

๑. การพรรณนาอนุโลมปัจจนีกะ

13. තතියනයෙ ච යස්මා ‘‘සබ්බෙසු න උපලබ්භතී’’ති වුත්තෙ එකස්මිං උපලබ්භතීති ආපජ්ජති, තස්මා පච්චනීකෙ පටික්ඛෙපො සකවාදිස්සාති යොජෙතබ්බං. තෙනාහ ‘‘තාදිසමෙවා’’ති.

๑๓. และในนัยที่สาม เพราะเมื่อกล่าวว่า 'ไม่ปรากฏในอวัยวะทั้งปวง' ก็จะกลายเป็นว่าปรากฏในอวัยวะหนึ่ง เพราะฉะนั้น ในปัจจนีกะ พึงประกอบการปฏิเสธของสกวาทีเข้าด้วย ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เหมือนกันอย่างนั้นนั่นแหละ'

ඔකාසාදිසච්චිකට්ඨො

โอกาสาทิสัจจิกัตถะ

2. පච්චනීකානුලොමවණ්ණනා

๒. การพรรณนาปัจจนีกานุโลม

14. තත්ථ අනුලොමපඤ්චකස්සාතිආදිම්හි අනුලොමපඤ්චකන්ති නිග්ගහපඤ්චකං, පච්චනීකන්ති ච පටිකම්මං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තත්ථ අනුලොමපඤ්චකස්ස ‘‘සබ්බත්ථ [Pg.55] පුග්ගලො නුපලබ්භතී’’තිආදිකස්ස අත්ථො ‘‘සබ්බත්ථ පුග්ගලො නුපලබ්භතී’’තිආදිපාළිං සංඛිපිත්වා ආගතෙ සරූපෙන අවුත්තෙ ‘‘යස්මා සරීරං සන්ධායා’’තිආදිනා (කථා. අට්ඨ. 11) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො, පච්චනීකස්ස ච ‘‘සබ්බත්ථ පුග්ගලො උපලබ්භතී’’තිආදිකස්ස පටිකම්මකරණවසෙන වුත්තස්ස අත්ථො පටිකම්මාදිපාළිං සංඛිපිත්වා ආදිමත්තදස්සනෙන ආගතෙ ‘‘පුග්ගලො උපලබ්භතී’’තිආදිම්හි අනුලොමෙ ‘‘සබ්බත්ථාති සරීරං සන්ධාය අනුයොගො සකවාදිස්සා’’තිආදිනා (කථා. අට්ඨ. 11) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බොති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. අථ වා තත්ථාති යං ආරද්ධං, තස්මින්ති එවං අත්ථං අග්ගහෙත්වා තත්ථ තෙසු තීසු මුඛෙසූති අත්ථො ගහෙතබ්බො. අනුලොමපඤ්චකමූලකා චෙත්ථ සබ්බානුලොමපච්චනීකපඤ්චකපාළි අනුලොමපඤ්චකස්ස පාළීති වුත්තා, තථා පච්චනීකානුලොමපඤ්චකපාළි ච පච්චනීකස්ස පාළීති. තං සංඛිපිත්වා පටිකම්මවසෙන ආගතෙ සරූපෙන අවුත්තෙ ‘‘පුග්ගලො නුපලබ්භතී’’තිආදිකෙ පච්චනීකෙ ‘‘උපලබ්භතී’’තිආදිකෙ අනුලොමෙ ච අත්ථො හෙට්ඨා සුද්ධිකසච්චිකට්ඨෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති වුත්තං හොති.

๑๔. ในคำว่า "อนุลอมปัญจกัสสะ" เป็นต้นนั้น พึงทราบว่า "อนุลอมปัญจกะ" หมายถึง "นิกคหปัญจกะ" และ "ปัจจนีกะ" หมายถึง "ปฏิกรรม" ที่กล่าวไว้ ในความหมายของ "อนุลอมปัญจกะ" ที่มี "สัพพัตถะ ปุคคโล นุปะลัพภะติ" เป็นต้นนั้น ความหมายของคำว่า "สัพพัตถะ ปุคคโล นุปะลัพภะติ" เป็นต้น ซึ่งย่อพระบาลีมาและไม่ได้กล่าวไว้โดยตรงนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ใน "ยัสมา สรีรัง สันธายา" เป็นต้น (กถา. อรรถ. 11) ส่วนความหมายของ "ปัจจนีกะ" ที่มี "สัพพัตถะ ปุคคโล อุปะลัพภะติ" เป็นต้น ซึ่งกล่าวไว้โดยการทำปฏิกรรมนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ใน "สัพพัตถาติ สรีรัง สันธายะ อะนุโยโค สะกะวาทิสสา" เป็นต้น (กถา. อรรถ. 11) ใน "อนุลอมะ" ที่มี "ปุคคโล อุปะลัพภะติ" เป็นต้น ซึ่งย่อพระบาลีปฏิกรรมเป็นต้นมาและแสดงไว้เพียงเบื้องต้นเท่านั้น พึงทราบความหมายอย่างนี้ อีกนัยหนึ่ง คำว่า "ตัตถะ" นั้น ไม่พึงถือเอาความหมายว่า "ในสิ่งใดที่เริ่มไว้ ในสิ่งนั้น" แต่พึงถือเอาความหมายว่า "ในมุขทั้งสามเหล่านั้น" ในที่นี้ พระบาลีอนุลอมปัจจนีกปัญจกะทั้งหมดที่มีอนุลอมปัญจกะเป็นมูล กล่าวว่าเป็นพระบาลีของอนุลอมปัญจกะ และพระบาลีปัจจนีกอนุลอมปัญจกะก็กล่าวว่าเป็นพระบาลีของปัจจนีกะ ความหมายของปัจจนีกะที่มี "ปุคคโล นุปะลัพภะติ" เป็นต้น และอนุลอมะที่มี "อุปะลัพภะติ" เป็นต้น ซึ่งย่อมาและไม่ได้กล่าวไว้โดยตรงโดยการทำปฏิกรรมนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ใน "สุทธิกสัจจิกัฏฐะ" ข้างล่างนี้

සච්චිකට්ඨවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำพรรณนาสัจจิกัฏฐะจบแล้ว.

5. සුද්ධිකසංසන්දනවණ්ණනා

๕. คำพรรณนาสุทธิกสังสันทะนะ

17-27. රූපාදීහි සද්ධිං සච්චිකට්ඨසංසන්දනන්ති සච්චිකට්ඨස්ස පුග්ගලස්ස රූපාදීහි සද්ධිං සංසන්දනං, සච්චිකට්ඨෙ වා රූපාදීහි සද්ධිං පුග්ගලස්ස සංසන්දනන්ති අධිප්පායො. පුග්ගලො රූපඤ්චාති ච-කාරස්ස සමුච්චයත්ථත්තා යථා රූපන්ති එවං නිදස්සනවසෙන වුත්තො අත්ථො විචාරෙතබ්බො. රූපාදීහි අඤ්ඤො අනඤ්ඤො ච පුග්ගලො න වත්තබ්බොති ලද්ධි සමයො. ‘‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරන්ති අබ්‍යාකතමෙතං භගවතා’’තිආදිකං (සං. නි. 4.416) සුත්තං. අනුඤ්ඤායමානෙ තදුභයවිරොධො ආපජ්ජතීති ඉමමත්ථං සන්ධායාහ ‘‘සමයසුත්තවිරොධං දිස්වා’’ති.

ข้อ 17-27 คำว่า "รูปาทิหิ สัจจิกัฏฐสังสันทะนะ" หมายถึง การเปรียบเทียบบุคคลผู้เป็นสัจจิกัฏฐะกับรูปเป็นต้น หรือหมายถึง การเปรียบเทียบบุคคลกับรูปเป็นต้นในสัจจิกัฏฐะ คำว่า "ปุคคโล รูปัญจะ" เพราะมี "จะ" การะเป็นเครื่องรวมกัน ความหมายที่กล่าวไว้โดยยกรูปเป็นต้นมาเป็นตัวอย่างนั้น พึงพิจารณา ความเห็นที่ว่า "บุคคลไม่พึงกล่าวว่าต่างจากรูปเป็นต้น หรือไม่ต่างจากรูปเป็นต้น" เป็นสมยะ (ข้อตกลง) พระสูตรที่ว่า "ชีวิตอย่างหนึ่ง ร่างกายอย่างหนึ่ง นี้พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์" เป็นต้น (สํ. นิ. 4.416) เมื่ออนุญาตแล้ว ความขัดแย้งทั้งสองอย่างนั้นย่อมเกิดขึ้น จึงทรงหมายถึงความหมายนี้แล้วตรัสว่า "เมื่อเห็นความขัดแย้งกับสมยสูตร"

ධම්මතොති පාළිතො. ‘‘පටිකම්මචතුක්කාදීනි සංඛිත්තානි. පරවාදී…පෙ… දස්සිතානී’’ති වදන්තෙහි පුග්ගලො නුපලබ්භති…පෙ… ආජානාහි පටිකම්මන්ති [Pg.56] එත්ථ ආජානාහි නිග්ගහන්ති පාඨො දිට්ඨො භවිස්සති. අඤ්ඤත්තං පටිජානාපනත්ථන්ති යථා මයා අඤ්ඤත්තං වත්තබ්බං, තථා ච තයාපි තං වත්තබ්බන්ති අඤ්ඤත්තපටිඤ්ඤාය චොදනත්ථන්ති අත්ථො. සම්මුතිපරමත්ථානං එකත්තනානත්තපඤ්හස්ස ඨපනීයත්තාති අබ්‍යාකතත්තාති අත්ථො. යදි ඨපනීයත්තා පටික්ඛිපිතබ්බං, පරෙනපි ඨපනීයත්තා ලද්ධිමෙව නිස්සාය පටික්ඛෙපො කතොති සොපි න නිග්ගහෙතබ්බො සියා. පරො පන පුග්ගලොති කඤ්චි සභාවං ගහෙත්වා තස්ස ඨපනීයත්තං ඉච්ඡති, සති ච සභාවෙ ඨපනීයතා න යුත්තාති නිග්ගහෙතබ්බො. සම්මුති පන කොචි සභාවො නත්ථි. තෙනෙවස්ස එකත්තනානත්තපඤ්හස්ස ඨපනීයතං වදන්තො න නිග්ගහෙතබ්බොති සකවාදිනා පටික්ඛෙපො කතොති අයමෙත්ථ අධිප්පායො යුත්තො.

คำว่า "ธัมมะโต" หมายถึง จากพระบาลี เมื่อกล่าวว่า "ปฏิกรรมจตุกกะเป็นต้นย่อไว้แล้ว. ปรวาที...เป็นต้น...แสดงไว้แล้ว" ในคำว่า "ปุคคโล นุปะลัพภะติ...เป็นต้น...อาชานาหิ ปฏิกรรม" นั้น พึงเห็นว่ามีบทว่า "อาชานาหิ นิกคหัง" คำว่า "อัญญัตตัง ปฏิชานาปะนัตถัง" หมายถึง เพื่อให้ยอมรับความต่างกัน คือ เพื่อให้ยอมรับว่า "ข้าพเจ้าพึงกล่าวความต่างกันอย่างไร ท่านก็พึงกล่าวอย่างนั้น" คำว่า "สมมุติปรมัตถานัง เอกัตตะนานัตตะปัญหัสสะ ฐะปะนียัตตา" หมายถึง เพราะเป็นปัญหาที่พึงงดไว้ (อัพยากฤต) ซึ่งความมีอย่างเดียวกันและความต่างกันของสมมุติและปรมัตถ์ ถ้าพึงปฏิเสธเพราะเป็นปัญหาที่พึงงดไว้ แม้ปรวาทีก็ปฏิเสธโดยอาศัยความเห็นว่าเป็นปัญหาที่พึงงดไว้ เขาก็ไม่พึงถูกข่ม แต่ปรวาทีนั้นถือเอาสภาวะบางอย่างว่าเป็นบุคคล แล้วปรารถนาให้เป็นปัญหาที่พึงงดไว้ และเมื่อมีสภาวะอยู่ การงดไว้ก็ไม่สมควร จึงพึงถูกข่ม แต่สมมุติไม่มีสภาวะใดๆ เพราะฉะนั้น การที่สกวาทีปฏิเสธโดยกล่าวว่า "ผู้ที่กล่าวว่าปัญหาเรื่องความมีอย่างเดียวกันและความต่างกันของสมมุตินั้นเป็นปัญหาที่พึงงดไว้ ไม่พึงถูกข่ม" นี้เป็นความหมายที่สมควรในที่นี้

සුද්ධිකසංසන්දනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำพรรณนาสุทธิกสังสันทะนะจบแล้ว.

6. ඔපම්මසංසන්දනවණ්ණනා

๖. คำพรรณนาโอปัมมสังสันทะนะ

28-36. උපලද්ධිසාමඤ්ඤෙන අඤ්ඤත්තපුච්ඡා චාති ඉදඤ්ච ද්වින්නං සමානතා නො අඤ්ඤත්තස්ස කාරණං යුත්තං, අථ ඛො විසුං අත්තනො සභාවෙන සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙන උපලබ්භනීයතාති විචාරෙතබ්බං. ‘‘එකවීසාධිකානී’’ති පුරිමපාඨො, වීසාධිකානීති පන පඨිතබ්බං.

ข้อ 28-36 คำว่า "อุปะลัทธิสามัญเญนะ อัญญัตตะปุจฉา จะ" นี้ พึงพิจารณาว่า ความเสมอกันของสองสิ่งนี้ไม่สมควรเป็นเหตุแห่งความต่างกัน แต่พึงเป็นสิ่งที่พึงเข้าถึงได้ด้วยสภาวะของตนเองโดยปรมัตถ์ที่เป็นสัจจิกัฏฐะ บทว่า "เอกะวีสาธิกานิ" เป็นบทเดิม แต่พึงอ่านว่า "วีสาธิกานิ"

37-45. ‘‘අත්ථි පුග්ගලො’’ති සුත්තං අනුජානාපෙන්තෙන උපලද්ධි අනුජානිතා හොතීති මඤ්ඤමානො ආහ ‘‘උපලද්ධිසාමඤ්ඤං ආරොපෙත්වා’’ති. වීසාධිකානි නව පටිකම්මපඤ්චකසතානි දස්සිතානීති එතෙන සුද්ධිකසංසන්දනෙපි ‘‘ආජානාහි පටිකම්ම’’මිච්චෙව පාඨොති විඤ්ඤායති. යඤ්ච වාදමුඛෙසු සුද්ධිකසච්චිකට්ඨෙ ‘‘පටිකම්මචතුක්ක’’න්ති වුත්තං, තම්පි ‘‘පටිකම්මපඤ්චක’’න්ති.

ข้อ 37-45 ผู้ที่คิดว่า "เมื่ออนุญาตพระสูตรว่า 'มีบุคคล' ชื่อว่าอนุญาตการเข้าถึง" จึงกล่าวว่า "ยกความเสมอกันแห่งการเข้าถึงขึ้น" ด้วยเหตุที่แสดงปฏิกรรมปัญจกะเก้าร้อยยี่สิบ (920) นี้ จึงพึงทราบว่า แม้ในสุทธิกสังสันทะนะก็มีบทว่า "อาชานาหิ ปฏิกรรม" นั่นเอง และที่กล่าวไว้ในวาทมุขทั้งหลายในสุทธิกสัจจิกัฏฐะว่า "ปฏิกรรมจตุกกะ" นั้น ก็คือ "ปฏิกรรมปัญจกะ"

ඔපම්මසංසන්දනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำพรรณนาโอปัมมสังสันทะนะจบแล้ว.

7. චතුක්කනයසංසන්දනවණ්ණනා

๗. คำพรรณนาจตุกกนัยสังสันทะนะ

46-52. එකධම්මතොපි [Pg.57] අඤ්ඤත්තං අනිච්ඡන්තො රූපාදිඑකෙකධම්මවසෙන නානුයුඤ්ජිතබ්බො. සමුදායතො හි අයං අඤ්ඤත්තං අනිච්ඡන්තො එකදෙසතො අනඤ්ඤත්තං පටික්ඛිපන්තො න නිග්ගහාරහො සියාති එතං වචනොකාසං නිවත්තෙතුං ‘‘අයඤ්ච අනුයොගො’’තිආදිමාහ. සකලන්ති සත්තපඤ්ඤාසවිධො ධම්මප්පභෙදො පුග්ගලොති වා පරමත්ථසච්චං පුග්ගලොති වා එවං සකලං සන්ධායාති අත්ථො. එවං සකලං පරමත්ථං චින්තෙත්වා තන්තිවසෙන අනුයොගලක්ඛණස්ස ඨපිතත්තා සකලපරමත්ථතො ච අඤ්ඤස්ස සච්චිකට්ඨස්ස අභාවා සච්චිකට්ඨෙන පුග්ගලෙන තතො අඤ්ඤෙන න භවිතබ්බන්ති ‘‘රූපං පුග්ගලො’’ති ඉමං පඤ්හං පටික්ඛිපන්තස්ස නිග්ගහාරොපනං යුත්තන්ති අත්ථො.

ข้อ 46-52 ผู้ไม่ปรารถนาความต่างกันแม้โดยธรรมอย่างเดียว ก็ไม่พึงถูกสอบสวนโดยธรรมแต่ละอย่างมีรูปเป็นต้น เพราะว่าผู้นี้ไม่ปรารถนาความต่างกันโดยรวม เมื่อปฏิเสธความไม่ต่างกันโดยส่วนเดียว ก็ไม่พึงควรแก่การข่ม เพื่อจะระงับโอกาสแห่งคำกล่าวนี้ จึงกล่าวว่า "อนุยอกะนี้" เป็นต้น คำว่า "สักกะลัง" หมายถึง โดยหมายถึงทั้งหมดอย่างนี้ คือ ธรรมประเภท 57 อย่างว่าเป็นบุคคล หรือปรมัตถสัจจะว่าเป็นบุคคล เมื่อพิจารณาปรมัตถ์ทั้งหมดอย่างนี้ และเพราะลักษณะแห่งการสอบสวนถูกตั้งไว้โดยนัยแห่งคัมภีร์ และเพราะไม่มีสัจจิกัฏฐะอื่นนอกจากปรมัตถ์ทั้งหมด บุคคลผู้เป็นสัจจิกัฏฐะจึงไม่พึงเป็นอื่นจากนั้น การข่มผู้ที่ปฏิเสธปัญหาว่า "รูปเป็นบุคคล" นี้ จึงสมควร

සභාගවිනිබ්භොගතොති රූපතො අඤ්ඤසභාගත්තාති වුත්තං හොති. සබ්බධම්මාති රූපවජ්ජෙ සබ්බධම්මෙ වදති. ‘‘රූපස්මිං පුග්ගලො’’ති එත්ථ නිස්සයවිනාසෙ විනාසාපත්තිභයෙන පටික්ඛිපතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘උච්ඡෙදදිට්ඨිභයෙන චෙවා’’ති. තීසු පන සමයවිරොධෙන පටික්ඛෙපො අධිප්පෙතො. න හි සො සක්කායදිට්ඨිං ඉච්ඡති, අපිච සස්සතදිට්ඨිභයෙන පටික්ඛිපතීති යුත්තං වත්තුං. සක්කායදිට්ඨීසු හි පඤ්චෙව උච්ඡෙදදිට්ඨියො, සෙසාසස්සතදිට්ඨියොති. අඤ්ඤත්‍ර රූපාති එත්ථ ච රූපවා පුග්ගලොති අයමත්ථො සඞ්ගහිතොති වෙදිතබ්බො.

คำว่า สภาควินิพโภคโต (โดยการแยกส่วนที่มีสภาพเสมอกัน) หมายถึง มีสภาพต่างจากรูป คำว่า สัพพธัมมา (ธรรมทั้งปวง) หมายถึง ธรรมทั้งปวงเว้นรูป คำว่า “บุคคลในรูป” ในที่นี้มีอธิบายว่า ปฏิเสธด้วยความกลัวว่าจะถึงความพินาศเมื่อที่อาศัยพินาศไป จึงกล่าวว่า “ด้วยความกลัวในอุจเฉททิฏฐิด้วย” แต่ในสามกาลนั้น การปฏิเสธด้วยความขัดแย้งกันในกาลเป็นที่ประสงค์ แท้จริงแล้ว เขาไม่ปรารถนาสักกายทิฏฐิ แต่ควรกล่าวว่า ปฏิเสธด้วยความกลัวในสัสสตทิฏฐิ เพราะในสักกายทิฏฐิ มีอุจเฉททิฏฐิ ๕ อย่างเท่านั้น ที่เหลือเป็นสัสสตทิฏฐิ คำว่า อัญญัตระรูปา (เว้นรูป) ในที่นี้พึงทราบว่า ความหมายว่า บุคคลมีรูป ได้สงเคราะห์ไว้แล้ว

චතුක්කනයසංසන්දනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายการเชื่อมโยงนัย ๔ จบแล้ว

නිට්ඨිතා ච සංසන්දනකථාවණ්ණනා.

คำอธิบายเรื่องการเชื่อมโยงก็จบแล้ว

8. ලක්ඛණයුත්තිවණ්ණනා

๘. คำอธิบายลักษณะและเหตุผล

54. පච්චනීකානුලොමෙති ඉදං යං වක්ඛති ‘‘ඡලවසෙන පන වත්තබ්බං ‘ආජානාහි පටිකම්ම’න්තිආදී’’ති (කථා. අට්ඨ. 54), තෙන පන න සමෙති. පච්චනීකානුලොමෙ හි පච්චනීකෙ ‘‘ආජානාහි නිග්ගහ’’න්ති වත්තබ්බං, න පන ‘‘පටිකම්ම’’න්ති.

๕๔. คำว่า ปัจจนีกานุโลเม (ในปัจจนีกะและอนุโลม) นี้ ไม่ตรงกับที่ท่านจะกล่าวว่า “แต่พึงกล่าวโดยนัย ๖ อย่างว่า ‘พึงรู้ พึงแก้ไข’ เป็นต้น” (กถา. อรรถ. ๕๔) เพราะในปัจจนีกะและอนุโลมนั้น พึงกล่าวในปัจจนีกะว่า “พึงรู้ พึงข่ม” ไม่ใช่ “พึงแก้ไข”

ලක්ඛණයුත්තිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายลักษณะและเหตุผลจบแล้ว

9. වචනසොධනවණ්ණනා

๙. คำอธิบายการชำระถ้อยคำ

55-59. පුග්ගලො [Pg.58] උපලබ්භතීති පදද්වයස්ස අත්ථතො එකත්තෙති එත්ථ තදෙව එකත්තං පරෙන සම්පටිච්ඡිතං අසම්පටිච්ඡිතන්ති විචාරෙතබ්බමෙතං. පුග්ගලස්ස හි අවිභජිතබ්බතං, උපලබ්භතීති එතස්ස විභජිතබ්බතං වදන්තො විභජිතබ්බාවිභජිතබ්බත්ථානං උපලබ්භතිපුග්ගල-සද්දානං කථං අත්ථතො එකත්තං සම්පටිච්ඡෙය්‍යාති? යථා ච විභජිතබ්බාවිභජිතබ්බත්ථානං උපලබ්භති-රූප-සද්දානං තං විභාගං වදතො රූපං කිඤ්චි උපලබ්භති, කිඤ්චි න උපලබ්භතීති අයං පසඞ්ගො නාපජ්ජති, එවං එතස්සපි යථාවුත්තවිභාගං වදතො යථාආපාදිතෙන පසඞ්ගෙන න භවිතබ්බන්ති මග්ගිතබ්බො එත්ථ අධිප්පායො.

๕๕-๕๙. คำว่า “บุคคลย่อมปรากฏ” ในที่นี้ ความเป็นอันเดียวกันโดยอรรถของบททั้งสองนั้น พึงพิจารณาว่า ผู้อื่นยอมรับหรือไม่ยอมรับความเป็นอันเดียวกันนั้น เพราะเมื่อกล่าวว่า บุคคลเป็นสิ่งที่แบ่งแยกไม่ได้ และคำว่า “ย่อมปรากฏ” เป็นสิ่งที่แบ่งแยกได้ ไฉนจึงจะยอมรับความเป็นอันเดียวกันโดยอรรถของคำว่า “ย่อมปรากฏ” และ “บุคคล” ซึ่งมีความหมายว่าสิ่งที่แบ่งแยกได้และสิ่งที่แบ่งแยกไม่ได้เล่า? และพึงแสวงหาความหมายในที่นี้ว่า เหมือนอย่างที่เมื่อกล่าวการแบ่งแยกนั้นของคำว่า “ย่อมปรากฏ” และ “รูป” ซึ่งมีความหมายว่าสิ่งที่แบ่งแยกได้และสิ่งที่แบ่งแยกไม่ได้ ข้อขัดข้องที่ว่า รูปบางอย่างย่อมปรากฏ บางอย่างไม่ปรากฏ ย่อมไม่เกิดขึ้น ฉันใด แม้ในเรื่องนี้ เมื่อกล่าวการแบ่งแยกที่กล่าวมาแล้ว ข้อขัดข้องที่เกิดขึ้นก็ไม่ควรมี ฉันนั้น

60. ‘‘සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛස්සූ’’ති (සු. නි. 1125) එතෙන අත්ථතො පුග්ගලො නත්ථීති වුත්තං හොතීති ආහ ‘‘නත්ථීතිපි වුත්ත’’න්ති.

๖๐. คำว่า “พึงพิจารณาโลกโดยความเป็นของว่างเปล่า” (สุ. นิ. ๑๑๒๕) นี้ หมายถึง โดยอรรถแล้ว บุคคลไม่มี จึงกล่าวว่า “ก็กล่าวว่าไม่มี”

වචනසොධනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายการชำระถ้อยคำจบแล้ว

10. පඤ්ඤත්තානුයොගවණ්ණනා

๑๐. คำอธิบายการสอบสวนบัญญัติ

61-66. රූපකායාවිරහං සන්ධාය ‘‘රූපකායසබ්භාවතො’’ති ආහ. ‘‘රූපිනො වා අරූපිනො වා’’ති (ඉතිවු. 90) සුත්තෙ ආගතපඤ්ඤත්තිං සන්ධාය ‘‘තථාරූපාය ච පඤ්ඤත්තියා අත්ථිතායා’’ති. වීතරාගසබ්භාවතොති කාමීභාවස්ස අනෙකන්තිකත්තා කාමධාතුයා ආයත්තත්තාභාවතො ච ‘‘කාමී’’ති න වත්තබ්බොති පටික්ඛිපතීති අධිප්පායො.

๖๑-๖๖. กล่าวว่า “เพราะมีรูปกายอยู่” โดยอ้างถึงการไม่ปราศจากรูปกาย กล่าวว่า “เพราะมีบัญญัติเช่นนั้นอยู่” โดยอ้างถึงบัญญัติที่มาในพระสูตรว่า “มีรูปหรือไม่มีรูป” (อิติวุ. ๙๐) คำว่า วีตราคสัพภาวโต (เพราะมีสภาพปราศจากราคะ) มีความหมายว่า ปฏิเสธว่าไม่ควรกล่าวว่า “ผู้ใคร่กาม” เพราะความเป็นผู้ใคร่กามไม่แน่นอน และเพราะไม่มีความขึ้นอยู่กับกามธาตุ

67. කායානුපස්සනායාති කාරණවචනමෙතං, කායානුපස්සනාය කාරණභූතාය එවංලද්ධිකත්තාති අත්ථො. ආහච්ච භාසිතන්ති ‘‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරන්ති අබ්‍යාකතමෙතං මයා’’ති (ම. නි. 2.128) ආහච්ච භාසිතං.

๖๗. คำว่า กายานุปัสสนายาติ (เพราะกายานุปัสสนา) นี้เป็นคำบอกเหตุ หมายความว่า เพราะกายานุปัสสนาเป็นเหตุ จึงมีความเห็นอย่างนี้ คำว่า อาหัจจภาสิตัง (ตรัสโดยเจาะจง) หมายถึง ตรัสโดยเจาะจงว่า “ชีวิตอย่างหนึ่ง ร่างกายอย่างหนึ่ง นี้เราไม่ได้พยากรณ์” (ม. นิ. ๒.๑๒๘)

පඤ්ඤත්තානුයොගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายการสอบสวนบัญญัติจบแล้ว

11. ගතිඅනුයොගවණ්ණනා

๑๑. คำอธิบายการสอบสวนคติ

69-72. ‘‘දස්සෙන්තො [Pg.59] ‘තෙන හි පුග්ගලො සන්ධාවතී’තිආදිමාහා’’ති වුත්තං, ‘‘දස්සෙන්තො ‘න වත්තබ්බං පුග්ගලො සන්ධාවතී’තිආදිමාහා’’ති පන භවිතබ්බං, දස්සෙත්වාති වා වත්තබ්බං.

๖๙-๗๒. ที่กล่าวว่า “แสดงว่า ‘ถ้าอย่างนั้น บุคคลย่อมท่องเที่ยวไป’ เป็นต้น” นั้น ควรเป็น “แสดงว่า ‘ไม่ควรกล่าวว่า บุคคลย่อมท่องเที่ยวไป’ เป็นต้น” หรือควรกล่าวว่า “แสดงแล้ว”

91. යෙන රූපසඞ්ඛාතෙන සරීරෙන සද්ධිං ගච්ඡතීති එත්ථ ‘‘රූපෙන සද්ධිං ගච්ඡතී’’ති වදන්තෙන ‘‘රූපං පුග්ගලො’’ති අනනුඤ්ඤාතත්තා යෙනාකාරෙන තං ජීවං තං සරීරන්ති ඉදං ආපජ්ජති, සො වත්තබ්බො. අසඤ්ඤූපපත්තිං සන්ධායාති නිරයූපගස්ස පුග්ගලස්ස අසඤ්ඤූපගස්ස අරූපූපගස්ස ච අන්තරාභවං න ඉච්ඡතීති චුතිතො අනන්තරං උපපත්තිං සන්ධායාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. යෙ පන චුතිකාලෙ උපපත්තිකාලෙ ච අසඤ්ඤූපපත්තිකාලෙ ච අසඤ්ඤසත්තෙසු සඤ්ඤා අත්ථීති ගහෙත්වා අසඤ්ඤූපගස්ස ච අන්තරාභවං ඉච්ඡෙය්‍යුං, තෙසං අන්තරාභවභාවතො ‘‘අසඤ්ඤූපපත්ති අවෙදනා’’ති න සක්කා වත්තුන්ති.

๙๑. คำว่า “ย่อมไปพร้อมกับร่างกายอันนับว่าเป็นรูปใด” ในที่นี้ เมื่อกล่าวว่า “ย่อมไปพร้อมกับรูป” โดยที่ไม่ได้อนุญาตว่า “รูปคือบุคคล” จึงเกิดข้อที่ว่า ชีวิตนั้น ร่างกายนั้นเป็นอย่างไร พึงกล่าวอย่างนั้น คำว่า อสัญญูปปัตติง สันธายาติ (หมายถึงการอุบัติในอสัญญีภพ) พึงทราบความหมายว่า หมายถึงการอุบัติทันทีจากการจุติ เพราะไม่ปรารถนาภพในระหว่างของบุคคลผู้ไปสู่นรก ผู้ไปสู่อสัญญีภพ และผู้ไปสู่อรูปภพ ส่วนชนเหล่าใดถือว่า ในอสัญญีสัตว์มีสัญญาอยู่ทั้งในเวลาจุติ เวลาอุบัติ และเวลาอุบัติในอสัญญีภพ และปรารถนาภพในระหว่างของอสัญญีภพ ชนเหล่านั้นไม่สามารถกล่าวได้ว่า “การอุบัติในอสัญญีภพไม่มีเวทนา” เพราะมีภพในระหว่าง

92. අවෙදනොතිආදීසු තදඤ්ඤන්ති සඤ්ඤභවතො අඤ්ඤං අසඤ්ඤානෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනුපපත්තිං. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙපි හි න වත්තබ්බං සඤ්ඤා අත්ථීති ඉච්ඡන්ති.

๙๒. ในคำว่า อเวทโน (ไม่มีเวทนา) เป็นต้น คำว่า ตทัญญัง (อย่างอื่นจากนั้น) หมายถึง การอุบัติในอสัญญีภพและเนวสัญญานาสัญญายตนภพที่ต่างจากภพที่มีสัญญา เพราะในเนวสัญญานาสัญญายตนภพก็ไม่ควรกล่าวว่ามีสัญญาอยู่ พวกเขาย่อมปรารถนาอย่างนั้น

93. යස්මා රූපාදිධම්මෙ විනා පුග්ගලො නත්ථීති ඉන්ධනුපාදානො අග්ගි විය ඉන්ධනෙන රූපාදිඋපාදානො පුග්ගලො රූපාදිනා විනා නත්ථීති ලද්ධිවසෙන වදති.

๙๓. เพราะบุคคลไม่มีเว้นรูปธรรมเป็นต้น จึงกล่าวโดยนัยที่ว่า บุคคลผู้มีรูปเป็นต้นเป็นอุปาทาน ย่อมไม่มีเว้นรูปเป็นต้น เหมือนไฟมีเชื้อเป็นอุปาทาน ย่อมไม่มีเว้นเชื้อ

ගතිඅනුයොගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายการสอบสวนคติจบแล้ว

12. උපාදාපඤ්ඤත්තානුයොගවණ්ණනා

๑๒. คำอธิบายการสอบสวนบัญญัติโดยอุปาทาน

97. නීලං රූපං උපාදාය නීලොතිආදීසූති ‘‘නීලං රූපං උපාදාය නීලකස්ස පුග්ගලස්ස පඤ්ඤත්තී’’ති එත්ථ යො පුට්ඨො නීලං උපාදාය නීලොති, තදාදීසූති අත්ථො.

๙๗. ในคำว่า นีฬัง รูปัง อุปาทายะ นีโฬติอาทีสุ (เพราะอาศัยรูปสีเขียว จึงเป็นสีเขียว เป็นต้น) หมายถึง ในที่นี้ที่ว่า “บัญญัติของบุคคลผู้มีสีเขียวเพราะอาศัยรูปสีเขียว” ผู้ถูกถามว่า “เพราะอาศัยสีเขียว จึงเป็นสีเขียว” เป็นต้น

98. ඡෙකට්ඨං සන්ධායාති ඡෙකට්ඨං සන්ධාය වුත්තං, න කුසලපඤ්ඤත්තිං. ‘‘කුසලං වෙදනං උපාදායා’’ති මඤ්ඤමානො පටිජානාතීති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

๙๘. คำว่า เฉกัฏฐัง สันธายาติ (หมายถึงผู้ฉลาด) หมายถึง กล่าวโดยอ้างถึงผู้ฉลาด ไม่ใช่บัญญัติที่เป็นกุศล พึงทราบความหมายว่า สำคัญว่า “เพราะอาศัยเวทนาที่เป็นกุศล” จึงยอมรับ

112. ඉදානි [Pg.60]…පෙ… දස්සෙතුං ‘‘යථා රුක්ඛ’’න්තිආදිමාහාති පුබ්බපක්ඛං දස්සෙත්වා උත්තරමාහාති වුත්තං හොති.

๑๑๒. บัดนี้ ...เป... เพื่อแสดงว่า “กล่าวว่า ‘เหมือนต้นไม้’ เป็นต้น” หมายถึง แสดงปุพพปักษ์แล้วจึงกล่าวอุตตรปักษ์

115. ‘‘යස්ස රූපං සො රූපවා’’ති උත්තරපක්ඛෙ වුත්තං වචනං උද්ධරිත්වා ‘‘යස්මා’’තිආදිමාහ.

๑๑๕. ยกคำที่กล่าวในอุตตรปักษ์ว่า “รูปของบุคคลใด บุคคลนั้นมีรูป” ขึ้นมาแล้วกล่าวว่า “เพราะเหตุใด” เป็นต้น

116. චිත්තානුපස්සනාවසෙනාති චිත්තානුපස්සනාවසෙන පරිදීපිතස්ස සරාගාදිචිත්තයොගස්ස වසෙනාති අධිප්පායො.

๑๑๖. คำว่า จิตตานุปัสสนาวเสนาติ (โดยอำนาจแห่งจิตตานุปัสสนา) มีความหมายว่า โดยอำนาจแห่งการประกอบด้วยจิตมีราคะเป็นต้นที่แสดงไว้โดยอำนาจแห่งจิตตานุปัสสนา

118. යෙනාති චක්ඛුන්ති ‘‘යෙනා’’ති වුත්තං කරණං චක්ඛුන්ති අත්ථො. චක්ඛුමෙව රූපං පස්සතීති විඤ්ඤාණනිස්සයභාවූපගමනමෙව චක්ඛුස්ස දස්සනං නාම හොතීති සන්ධාය වදති.

๑๑๘. คำว่า เยนาติ จักขุนติ (ด้วยสิ่งใด คือตา) หมายถึง คำว่า “ด้วยสิ่งใด” ที่กล่าวมานั้นคือตา ตาเท่านั้นย่อมเห็นรูป หมายถึง กล่าวโดยอ้างถึงว่า การที่ตาเข้าถึงภาวะเป็นที่อาศัยของวิญญาณนั่นแหละชื่อว่าการเห็นของตา

උපාදාපඤ්ඤත්තානුයොගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายการสอบสวนเรื่องอุปาทาบัญญัติ จบแล้ว.

13. පුරිසකාරානුයොගවණ්ණනා

๑๓. คำอธิบายการสอบสวนเรื่องปุริสการ.

123. කරණමත්තන්ති කම්මානං නිප්ඵාදකප්පයොජකභාවෙන පවත්තා ඛන්ධා.

๑๒๓. คำว่า "เป็นเพียงเครื่องกระทำ" นั้น หมายถึงขันธ์ทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยความเป็นผู้ยังกรรมให้สำเร็จและเป็นผู้ชักนำกรรมทั้งหลาย.

124. පුරිමකම්මෙන විනා පුග්ගලස්ස ජාති, ජාතස්ස ච විජ්ජට්ඨානාදීසු සම්මා මිච්ඡා වා පවත්ති නත්ථීති සන්ධාය ‘‘පුරිමකම්මමෙව තස්සා’’තිආදිමාහ.

๑๒๔. มุ่งหมายถึงว่า หากปราศจากกรรมในปางก่อน การเกิดของบุคคลย่อมไม่มี และการดำเนินไปของบุคคลผู้เกิดแล้วในฐานะแห่งวิชชาเป็นต้น โดยชอบหรือโดยผิด ย่อมไม่มี จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "กรรมในปางก่อนเท่านั้นของบุคคลนั้น".

125. කම්මවට්ටස්සාති එත්ථ කම්මකාරකස්ස යො කාරකො, තෙනපි අඤ්ඤං කම්මං කාතබ්බං, තස්ස කාරකෙනපි අඤ්ඤන්ති එවං කම්මවට්ටස්ස අනුපච්ඡෙදං වදන්ති. පුග්ගලස්ස කාරකො කම්මස්ස කාරකො ආපජ්ජතීති විචාරෙතබ්බමෙතං. මාතාපිතූහි ජනිතතාදිනා තස්ස කාරකං ඉච්ඡන්තස්ස කම්මකාරකානං කාරකපරම්පරා ආපජ්ජතීති ඉදඤ්ච විචාරෙතබ්බං.

๑๒๕. ในคำว่า "แห่งวัฏฏะแห่งกรรม" นี้ ผู้กระทำของผู้กระทำกรรมใด ผู้นั้นก็พึงทำกรรมอื่น และผู้กระทำของผู้นั้นก็พึงทำกรรมอื่น พวกเขากล่าวถึงความไม่ขาดสายแห่งวัฏฏะแห่งกรรมอย่างนี้. พึงพิจารณาเรื่องนี้ว่า ผู้กระทำของบุคคลย่อมถึงซึ่งความเป็นผู้กระทำของกรรม. สำหรับผู้ที่ต้องการผู้กระทำของบุคคลนั้นโดยความเป็นผู้ถูกมารดาบิดาให้เกิดเป็นต้น พึงพิจารณาเรื่องนี้ด้วยว่า ลำดับแห่งผู้กระทำของผู้กระทำกรรมย่อมถึงซึ่งความเป็นผู้กระทำ.

170. සුත්තවිරොධභයෙනාති ‘‘සො කරොති සො පටිසංවෙදයතීති ඛො, බ්‍රාහ්මණ, අයමෙකො අන්තො’’තිආදීහි (සං. නි. 2.46) විරොධභයා.

๑๗๐. ด้วยคำว่า "ด้วยความกลัวการขัดแย้งกับพระสูตร" คือด้วยความกลัวการขัดแย้งกับพระสูตรมีอาทิว่า "ดูกรพราหมณ์ 'เขาทำ เขาเสวย' นี้เป็นที่สุดข้างหนึ่ง" (สํ. นิ. 2.46).

171. ‘‘ඉධ නන්දති පෙච්ච නන්දතී’’ති (ධ. ප. 18) වචනතො කම්මකරණකාලෙ විපාකපටිසංවෙදනකාලෙ ච සොයෙවාති පටිජානාතීති අධිප්පායො. සයංකතං [Pg.61] සුඛදුක්ඛන්ති ච පුට්ඨො ‘‘කිං නු ඛො, භො ගොතම, සයංකතං සුඛං දුක්ඛන්ති? මා හෙවං කස්සපා’’තිආදිසුත්තවිරොධා (සං. නි. 2.18) පටික්ඛිපති.

๑๗๑. ด้วยคำว่า "ย่อมยินดีในโลกนี้ ย่อมยินดีในโลกหน้า" (ธ.ป. 18) มีความหมายว่า ย่อมปฏิญาณว่า "เป็นคนนั้นเอง" ทั้งในเวลาทำกรรมและในเวลาเสวยวิบาก. และเมื่อถูกถามว่า "สุขและทุกข์ที่ตนทำเองหรือ?" ย่อมปฏิเสธเพราะขัดแย้งกับพระสูตรมีอาทิว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ สุขและทุกข์ที่ตนทำเองหรือ? อย่าเลย กัสสปะ" (สํ. นิ. 2.18).

176. ලද්ධිමත්තමෙවෙතන්ති සොයෙවෙකො නෙව සො හොති න අඤ්ඤොති ඉදං පන නත්ථෙව, තස්මා එවංවාදිනො අසයංකාරන්තිආදි ආපජ්ජතීති අධිප්පායො. අපිචාතිආදිනා ඉදං දස්සෙති – න පරස්ස ඉච්ඡාවසෙනෙව ‘‘සො කරොතී’’තිආදි අනුයොගො වුත්තො, අථ ඛො ‘‘සො කරොතී’’තිආදීසු එකං අනිච්ඡන්තස්ස ඉතරං, තඤ්ච අනිච්ඡන්තස්ස අඤ්ඤං ආපන්නන්ති එවං කාරකවෙදකිච්ඡාය ඨත්වා ‘‘සො කරොතී’’තිආදීසු තං තං අනිච්ඡාය ආපන්නවසෙනාපීති. අථ වා න කෙවලං ‘‘සො කරොතී’’තිආදීනං සබ්බෙසං ආපන්නත්තා, අථ ඛො එකෙකස්සෙව ච ආපන්නත්තා අයං අනුයොගො කතොති දස්සෙති. පුරිමනයෙනෙවාති එතෙන ‘‘ඉධ නන්දතී’’තිආදි සබ්බං පටිජානනාදිකාරණං එකතො යොජෙතබ්බන්ති දස්සෙති.

๑๗๖. คำว่า "เป็นเพียงทิฏฐิเท่านั้น" นั้น "คนนั้นคนเดียว ไม่ใช่คนนั้น ไม่ใช่คนอื่น" นี้ไม่มีอยู่จริง เพราะฉะนั้น มีความหมายว่า ผู้กล่าวอย่างนี้ย่อมถึงซึ่งคำมีอาทิว่า "ไม่ใช่ผู้ทำเอง". และด้วยคำมีอาทิว่า "อีกอย่างหนึ่ง" นี้ ย่อมแสดงสิ่งนี้ว่า การสอบสวนมีอาทิว่า "เขาทำ" ไม่ได้ถูกกล่าวโดยอาศัยความต้องการของผู้อื่นเท่านั้น แต่ว่า เมื่อไม่ต้องการอย่างหนึ่งในคำมีอาทิว่า "เขาทำ" ก็ย่อมถึงอีกอย่างหนึ่ง และเมื่อไม่ต้องการอย่างนั้น ก็ย่อมถึงอีกอย่างหนึ่ง อย่างนี้ เมื่อตั้งอยู่ในความประสงค์ในผู้กระทำและผู้เสวย ย่อมถึงโดยอาศัยความไม่ต้องการสิ่งนั้นๆ ในคำมีอาทิว่า "เขาทำ" ด้วย. อีกนัยหนึ่ง ย่อมแสดงว่า การสอบสวนนี้ถูกกระทำ ไม่ใช่เพราะถึงซึ่งทั้งหมดของคำมีอาทิว่า "เขาทำ" เท่านั้น แต่เพราะถึงซึ่งแต่ละอย่างด้วย. ด้วยคำว่า "ด้วยนัยก่อนนั่นเอง" นี้ ย่อมแสดงว่า เหตุแห่งการปฏิญาณเป็นต้นทั้งหมดมีอาทิว่า "ย่อมยินดีในโลกนี้" พึงประกอบเข้าด้วยกัน.

පුරිසකාරානුයොගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายการสอบสวนเรื่องปุริสการ จบแล้ว.

කල්‍යාණවග්ගො නිට්ඨිතො.

กัลยาณวรรค จบแล้ว.

14. අභිඤ්ඤානුයොගවණ්ණනා

๑๔. คำอธิบายการสอบสวนเรื่องอภิญญา.

193. අභිඤ්ඤානුයොගාදිවසෙන අරහත්තසාධනාති එත්ථ ‘‘නනු අත්ථි කොචි ඉද්ධිං විකුබ්බතී’’ති අභිඤ්ඤාඅනුයොගො ච ‘‘හඤ්චි අත්ථි කොචි ඉද්ධිං විකුබ්බතී’’ති ඨපනා ච ‘‘තෙන වත රෙ’’තිආදි පාපනා ච ආදිසද්දසඞ්ගහිතො අත්ථොව දට්ඨබ්බො. ආසවක්ඛයඤාණං පනෙත්ථ අභිඤ්ඤා වුත්තාති තදභිඤ්ඤාවතො අරහතො සාධනං ‘‘අරහත්තසාධනා’’ති ආහ. අරහතො හි සාධනා තබ්භාවස්ස ච සාධනා හොතියෙවාති.

๑๙๓. ในคำว่า "การยังอรหัตให้สำเร็จโดยอาศัยการสอบสวนเรื่องอภิญญาเป็นต้น" นี้ พึงเห็นว่าเนื้อความที่สงเคราะห์ด้วยคำว่า "เป็นต้น" นั้น คือการสอบสวนเรื่องอภิญญาว่า "ก็ใครเล่าจะแสดงฤทธิ์ได้?" การตั้งไว้ว่า "ถ้าใครแสดงฤทธิ์ได้" และการนำไปสู่คำมีอาทิว่า "เพราะเหตุนั้นแล". ในที่นี้ อาสวักขยญาณถูกกล่าวว่าเป็นอภิญญา จึงกล่าวว่า "การยังอรหัตให้สำเร็จ" ซึ่งเป็นการยังอรหัตของผู้มีอภิญญานั้นให้สำเร็จ. เพราะว่า การยังอรหัตให้สำเร็จ ย่อมเป็นการยังความเป็นอรหันต์ให้สำเร็จนั่นเอง.

අභිඤ්ඤානුයොගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายการสอบสวนเรื่องอภิญญา จบแล้ว.

15-18. ඤාතකානුයොගාදිවණ්ණනා

๑๕-๑๘. คำอธิบายการสอบสวนเรื่องญาติเป็นต้น.

209. තථාරූපස්සාති [Pg.62] තතියකොටිභූතස්ස සච්චිකට්ඨස්ස අභාවාති අධිප්පායො. එවං පන පටික්ඛිපන්තො අසච්චිකට්ඨං තතියකොටිභූතං පුග්ගලං වදෙය්‍යාති තාදිසං පුග්ගලං ඉච්ඡන්තො හි සුත්තෙන නිග්ගහෙතබ්බො සියා. කස්මා? තථාරූපස්ස සච්චිකට්ඨස්ස අභාවතොති, තථාරූපස්ස කස්සචි සභාවස්ස අභාවතො පටික්ඛෙපාරහත්තා අත්තනො ලද්ධිං නිගූහිත්වා පටික්ඛෙපො පරවාදිස්සාති අයමත්ථො දට්ඨබ්බො.

๒๐๙. คำว่า "เช่นนั้น" นั้น มีความหมายว่า ไม่มีสัจฉิกัตถะ (สิ่งที่เป็นจริง) ที่เป็นโกฏิที่สาม. แต่ผู้ปฏิเสธอย่างนี้ พึงกล่าวถึงบุคคลผู้เป็นโกฏิที่สามซึ่งไม่เป็นสัจฉิกัตถะ. เพราะผู้ที่ต้องการบุคคลเช่นนั้น พึงถูกข่มด้วยพระสูตร. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีสัจฉิกัตถะเช่นนั้น. เพราะไม่มีสภาวะเช่นนั้นของใครๆ จึงควรปฏิเสธ. พึงเห็นเนื้อความนี้ว่า การปฏิเสธนั้นเป็นการซ่อนทิฏฐิของตนและเป็นการปฏิเสธวาทะของผู้อื่น.

ඤාතකානුයොගාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ญาตกานุโยควัณณนาเป็นต้น จบแล้ว.

19. පටිවෙධානුයොගාදිවණ්ණනා

๑๙. คำอธิบายการสอบสวนเรื่องการแทงตลอดเป็นต้น.

218. පරිග්ගහිතවෙදනොති වචනෙන අපරිග්ගහිතවෙදනස්ස ‘‘සුඛිතොස්මි, දුක්ඛිතොස්මී’’ති ජානනං පජානනං නාම න හොතීති දස්සෙති යොගාවචරස්ස සුඛුමානම්පි වෙදනානං පරිච්ඡෙදනසමත්ථතඤ්ච.

๒๑๘. ด้วยคำว่า "เวทนาที่กำหนดรู้แล้ว" นั้น ย่อมแสดงว่า การรู้ว่า "เราสุข เราทุกข์" ของผู้ที่ยังไม่ได้กำหนดรู้เวทนา ไม่ชื่อว่าเป็นการรู้แจ้ง และความสามารถในการกำหนดรู้เวทนาที่ละเอียดอ่อนของโยคาวจร.

228. ලක්ඛණවචනන්ති රූපබ්භන්තරගමනං සහරූපභාවො, බහිද්ධා නික්ඛමනං විනාරූපභාවොති අධිප්පායො.

๒๒๘. คำว่า "คำแสดงลักษณะ" นั้น มีความหมายว่า การเข้าไปภายในรูปคือความเป็นไปพร้อมกับรูป การออกไปภายนอกคือความเป็นไปปราศจากรูป.

237. ඉමා ඛොති ඔළාරිකො අත්තපටිලාභො මනොමයො අත්තපටිලාභො අරූපො අත්තපටිලාභොති ඉමා ලොකස්ස සමඤ්ඤා, යාහි තථාගතො වොහරති අපරාමසං, යො සච්චො මොඝො වා සියා, තස්මිං අනුපලබ්භමානෙපි අත්තනි තදනුපලබ්භතොයෙව පරාමාසං අත්තදිට්ඨිං අනුප්පාදෙන්තො ලොකෙ අත්තපටිලාභොති පවත්තවොහාරවසෙනෙව වොහරතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. එත්ථ ච පච්චත්තසාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙන පුග්ගලස්ස අත්ථිතං පටික්ඛිපිත්වා ලොකවොහාරෙන අත්ථිතං වදන්තෙන පුග්ගලොති කොචි සභාවො නත්ථීති වුත්තං හොති. සති හි තස්මිං අත්තනො සභාවෙනෙව අත්ථිතා වත්තබ්බා සියා, න ලොකවොහාරෙනාති. ඉමිනා පන යථා සමෙති, යථා ච [Pg.63] පරාමාසො න හොති, එවං ඉතො පුරිමා ච අත්ථවණ්ණනා යොජෙතබ්බා.

๒๓๗. คำว่า "เหล่านี้แล" นั้น อัตตปฏิลาภอย่างหยาบ อัตตปฏิลาภที่สำเร็จด้วยใจ อัตตปฏิลาภที่ไม่มีรูป เหล่านี้เป็นสมัญญาของโลก ซึ่งพระตถาคตย่อมตรัสเรียกโดยไม่ยึดมั่น ซึ่งจะเป็นจริงหรือเป็นโมฆะก็ได้ แม้เมื่ออัตตานั้นไม่ปรากฏ ก็ไม่ยังอัตตทิฏฐิอันเป็นเครื่องยึดมั่นให้เกิดขึ้น เพราะอัตตานั้นไม่ปรากฏนั่นเอง ในที่นี้มีความหมายว่า ย่อมตรัสเรียกโดยอาศัยโวหารที่ดำเนินไปในโลกว่า "อัตตปฏิลาภ". ในที่นี้ เมื่อปฏิเสธความมีอยู่ของบุคคลโดยอาศัยลักษณะเฉพาะตนและลักษณะทั่วไป และกล่าวถึงความมีอยู่โดยโวหารโลก ก็ชื่อว่ากล่าวว่า "บุคคล" ไม่มีสภาวะใดๆ. เพราะถ้ามีสภาวะนั้นอยู่ ก็พึงกล่าวถึงความมีอยู่ด้วยสภาวะของตนเอง ไม่ใช่ด้วยโวหารโลก. แต่ด้วยเหตุนี้ พึงประกอบคำอธิบายเนื้อความก่อนหน้านี้ให้เข้ากันได้ และไม่ให้มีการยึดมั่น.

ලොකසම්මුතිකාරණන්ති යස්මා ලොකසම්මුතිවසෙන පවත්තං, තස්මා සච්චන්ති වුත්තං හොති. තථලක්ඛණන්ති තථකාරණං. යස්මා ධම්මානං තථතාය පවත්තං, තස්මා සච්චන්ති දස්සෙති.

คำว่า "เหตุแห่งโลกสมมติ" นั้น เพราะดำเนินไปโดยอาศัยโลกสมมติ จึงชื่อว่ากล่าวว่า "จริง". คำว่า "มีลักษณะเช่นนั้น" นั้น มีเหตุเช่นนั้น. ย่อมแสดงว่า เพราะดำเนินไปโดยความเป็นอย่างนั้นของธรรมทั้งหลาย จึงชื่อว่า "จริง".

පටිවෙධානුයොගාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ปฏิเวธานุโยควัณณนาเป็นต้น จบแล้ว.

පුග්ගලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายเรื่องบุคคล จบแล้ว.

2. පරිහානිකථා

๒. เรื่องความเสื่อม.

1. වාදයුත්තිපරිහානිකථාවණ්ණනා

๑. คำอธิบายเรื่องความเสื่อมแห่งวาทะและเหตุผล.

239. ‘‘ද්වෙමෙ[Pg.64], භික්ඛවෙ, ධම්මා සෙක්ඛස්ස භික්ඛුනො පරිහානාය සංවත්තන්තී’’ති (අ. නි. 2.185) ඉදං සුත්තං අරහතො පරිහානිලද්ධියා න නිස්සයො, අථ ඛො අනාගාමිආදීනං පරිහානිලද්ධියා, තස්මා අරහතොපි පරිහානිං ඉච්ඡන්තීති එත්ථ පි-සද්දෙන අනාගාමිස්සපි සකදාගාමිස්සපීති යොජෙතබ්බං.

๒๓๙. “ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๒ ประการนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมแก่ภิกษุผู้ยังเป็นเสกขะ” (อ. อังคุตตรนิกาย 2.185) พระสูตรนี้ไม่เป็นหลักฐานสำหรับลัทธิที่ถือว่าพระอรหันต์เสื่อมได้ แต่เป็นหลักฐานสำหรับลัทธิที่ถือว่าพระอนาคามีเป็นต้นเสื่อมได้ เพราะฉะนั้น ในคำว่า “ปรารถนาความเสื่อมแม้แก่พระอรหันต์” พึงประกอบคำว่า “แม้แก่พระอนาคามี แม้แก่พระสกทาคามี” ด้วยคำว่า “แม้” นั้น.

‘‘තතියස්මිම්පි මුදින්ද්‍රියාව අධිප්පෙතා. තෙසඤ්හි සබ්බෙසම්පි පරිහානි න හොතීති තස්ස ලද්ධී’’ති පුරිමපාඨො, මුදින්ද්‍රියෙස්වෙව පන අධිප්පෙතෙසු පරික්ඛෙපො න කාතබ්බො සියා, කතො ච, තස්මා ‘‘තතියස්මිම්පි තික්ඛින්ද්‍රියාව අධිප්පෙතා. තෙසඤ්හි සබ්බෙසම්පි පරිහානි න හොතීති තස්ස ලද්ධී’’ති පඨන්ති.

“แม้ในข้อที่ ๓ ก็มุ่งหมายถึงผู้มีอินทรีย์อ่อนเท่านั้น เพราะว่าความเสื่อมย่อมไม่มีแก่บุคคลเหล่านั้นทั้งหมด” นี้เป็นบทอ่านเดิม แต่เมื่อมุ่งหมายถึงผู้มีอินทรีย์อ่อนเท่านั้น ก็ไม่ควรมีการจำกัดความไว้ แต่มีการจำกัดความไว้ เพราะฉะนั้น จึงอ่านว่า “แม้ในข้อที่ ๓ ก็มุ่งหมายถึงผู้มีอินทรีย์แก่กล้าเท่านั้น เพราะว่าความเสื่อมย่อมไม่มีแก่บุคคลเหล่านั้นทั้งหมด”

අයොනිසො අත්ථං ගහෙත්වාති සොතාපන්නොයෙව නියතොති වුත්තොති සොයෙව න පරිහායති, න ඉතරෙති අත්ථං ගහෙත්වා. ‘‘උපරිමග්ගත්ථායා’’ති වුත්තං අත්ථං අග්ගහෙත්වා නියතොති සොතාපත්තිඵලා න පරිහායතීති එතමත්ථං ගණ්හීති පන වදන්ති.

การถือเอาความโดยไม่แยบคาย คือถือเอาความว่า “พระโสดาบันเท่านั้นเป็นผู้เที่ยง” ดังที่กล่าวไว้ว่า “พระโสดาบันเท่านั้นไม่เสื่อม” ไม่ใช่ถือเอาความว่า “ผู้อื่นไม่เสื่อม” แต่บางท่านกล่าวว่า “ไม่ถือเอาความที่กล่าวไว้ว่า ‘เพื่อประโยชน์แก่ทางเบื้องบน’ แต่ถือเอาความว่า ‘พระโสดาบันเป็นผู้เที่ยง ไม่เสื่อมจากโสดาปัตติผล’”

වාදයුත්තිපරිහානිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยความเสื่อมที่ประกอบด้วยเหตุผลแห่งวาทะ จบลงแล้ว.

2. අරියපුග්ගලසංසන්දනපරිහානිවණ්ණනා

๒. อรรถกถาว่าด้วยความเสื่อมที่เทียบเคียงด้วยอริยบุคคล.

241. යං පනෙත්ථාතිආදිම්හි දස්සනමග්ගඵලෙ ඨිතස්ස අනන්තරං අරහත්තප්පත්තිං, තතො පරිහායිත්වා තත්ථ ච ඨානං ඉච්ඡන්තො පුන වායාමෙන තදනන්තරං අරහත්තප්පත්තිං න ඉච්ඡතීති විචාරෙතබ්බමෙතං.

๒๔๑. ในคำว่า “ก็ในเรื่องนี้” เป็นต้น พึงพิจารณาว่า “ผู้ที่ตั้งอยู่ในมรรคและผลแห่งทัสสนะ ย่อมปรารถนาการบรรลุอรหัตต์ในลำดับนั้น และปรารถนาการตั้งอยู่ ณ ที่นั้นหลังจากเสื่อมแล้ว แต่ไม่ปรารถนาการบรรลุอรหัตต์ในลำดับนั้นอีกด้วยความพยายาม”

262. අවසිප්පත්තො ඣානලාභීති සෙක්ඛො වුත්තොති දට්ඨබ්බො. පුථුජ්ජනො පන වසිප්පත්තො අවසිප්පත්තො ච සමයවිමුත්තඅසමයවිමුත්තතන්තියා අග්ගහිතො, භජාපියමානො පන සමාපත්තිවික්ඛම්භිතානං කිලෙසානං වසෙන සමයවිමුත්තභාවං භජෙය්‍යාති වුත්තොති.

๒๖๒. พึงทราบว่า “ผู้ได้ฌานที่ยังไม่ถึงความชำนาญ” เรียกว่า “เสกขะ” ส่วนปุถุชนผู้ถึงความชำนาญและผู้ยังไม่ถึงความชำนาญนั้น ไม่ถูกรวมอยู่ในหลักเกณฑ์ของ “สมัยวิมุตติ” และ “อสมัยวิมุตติ” แต่เมื่อจะจัดเข้า ก็พึงจัดเข้าในความเป็น “สมัยวิมุตติ” โดยอาศัยกิเลสที่ถูกข่มไว้ด้วยสมาบัติ.

අරියපුග්ගලසංසන්දනපරිහානිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยความเสื่อมที่เทียบเคียงด้วยอริยบุคคล จบลงแล้ว.

3. සුත්තසාධනපරිහානිවණ්ණනා

๓. อรรถกถาว่าด้วยความเสื่อมที่อ้างอิงพระสูตร.

265. උත්තමහීනභෙදො [Pg.65] ‘‘තත්‍ර යායං පටිපදා සුඛා ඛිප්පාභිඤ්ඤා, සා උභයෙනෙව පණීතා අක්ඛායතී’’තිආදිසුත්තවසෙන (දී. නි. 3.152) වුත්තො. ‘‘දිට්ඨං සුතං මුත’’න්ති එත්ථ විය මුතසද්දො පත්තබ්බං වදතීති ආහ ‘‘ඵුසනාරහ’’න්ති.

๒๖๕. การจำแนกประเภทสูงสุดและต่ำสุดนั้น กล่าวไว้โดยอาศัยพระสูตรมีอาทิว่า “ในบรรดาปฏิปทานั้น ปฏิปทาใดเป็นสุขและรู้ได้เร็ว ปฏิปทานั้นย่อมชื่อว่าประณีตด้วยเหตุทั้งสอง” (ที. ปาฏิกวรรค 3.152) และในคำว่า “สิ่งที่เห็น สิ่งที่ได้ยิน สิ่งที่รู้” คำว่า “มุตะ” ย่อมกล่าวถึงสิ่งที่พึงบรรลุ จึงกล่าวว่า “สิ่งที่ควรถูกต้อง”

267. අප්පත්තපරිහානාය චෙව සංවත්තන්ති යථාකතසන්නිට්ඨානස්ස සමයවිමුත්තස්සාති අධිප්පායො.

๒๖๗. มีความหมายว่า “ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมจากสิ่งที่ยังไม่บรรลุ และแก่ผู้เป็นสมัยวิมุตติตามที่ได้ตั้งข้อวินิจฉัยไว้”

සුත්තසාධනපරිහානිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยความเสื่อมที่อ้างอิงพระสูตร จบลงแล้ว.

පරිහානිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยความเสื่อม จบลงแล้ว.

3. බ්‍රහ්මචරියකථා

๓. เรื่องพรหมจรรย์.

1. සුද්ධබ්‍රහ්මචරියකථාවණ්ණනා

๑. อรรถกถาว่าด้วยพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์.

269. ‘‘පරනිම්මිතවසවත්තිදෙවෙ [Pg.66] උපාදාය තදුපරී’’ති වුත්තං, ‘‘තීහි, භික්ඛවෙ, ඨානෙහී’’ති (අ. නි. 9.21) පන සුත්තස්ස වචනෙන හෙට්ඨාපි මග්ගභාවනම්පි න ඉච්ඡන්තීති විඤ්ඤායති.

๒๖๙. กล่าวไว้ว่า “อาศัยเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดีและที่สูงกว่านั้น” แต่ด้วยคำในพระสูตรว่า “ภิกษุทั้งหลาย ด้วยฐานะ ๓ ประการ” (อ. อังคุตตรนิกาย 9.21) ย่อมเข้าใจว่า “ไม่ปรารถนาแม้การเจริญมรรคในเบื้องต่ำ”

270. ‘‘ගිහීනඤ්චෙව එකච්චානඤ්ච දෙවානං මග්ගපටිලාභං සන්ධාය පටික්ඛෙපො තස්සෙවා’’ති වුත්තං, ‘‘යත්ථ නත්ථී’’ති පන ඔකාසවසෙන පුට්ඨො පුග්ගලවසෙන තස්ස පටික්ඛෙපො න යුත්තො. යදි ච තස්සායං අධිප්පායො, සකවාදිනා සමානාධිප්පායත්තා න නිග්ගහෙතබ්බො.

๒๗๐. กล่าวไว้ว่า “การปฏิเสธนั้นมุ่งหมายถึงการบรรลุมรรคของคฤหัสถ์และเทวดาบางพวก” แต่เมื่อถูกถามโดยอาศัยโอกาส (สถานที่) ว่า “ในที่ใดไม่มี” การปฏิเสธนั้นโดยอาศัยบุคคลไม่สมควร และหากเขามีความหมายเช่นนี้ ก็ไม่ควรตำหนิ เพราะมีความหมายเช่นเดียวกับฝ่ายตน.

271. එකන්තරිකපඤ්හාති පරවාදීසකවාදීනං අඤ්ඤමඤ්ඤං පඤ්හන්තරිකා පඤ්හා.

๒๗๑. “ปัญหาคั่นกลาง” คือปัญหาที่คั่นกลางระหว่างฝ่ายปรวาทีและฝ่ายสกวาที.

සුද්ධබ්‍රහ්මචරියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์ จบลงแล้ว.

2. සංසන්දනබ්‍රහ්මචරියකථාවණ්ණනා

๒. อรรถกถาว่าด้วยพรหมจรรย์ที่เทียบเคียง.

273. රූපාවචරමග්ගෙන හි සො ඉධවිහායනිට්ඨො නාම ජාතොති ඉදං ‘‘ඉධ භාවිතමග්ගො හි අනාගාමී ඉධවිහායනිට්ඨො නාම හොතී’’තිආදිකෙන ලද්ධිකිත්තනෙන කථං සමෙතීති විචාරෙතබ්බං. පුබ්බෙ පන අනාගාමී එව අනාගාමීති වුත්තො, ඉධ ඣානානාගාමිසොතාපන්නාදිකොති අධිප්පායො. ඉධ අරහත්තමග්ගං භාවෙත්වා ඉධෙව ඵලං සච්ඡිකරොන්තං ‘‘ඉධපරිනිබ්බායී’’ති වදති, ඉධ පන මග්ගං භාවෙත්වා තත්ථ ඵලං සච්ඡිකරොන්තං ‘‘තත්ථපරිනිබ්බායී අරහා’’ති.

๒๗๓. พึงพิจารณาว่า “การที่บุคคลนั้นชื่อว่า ‘ผู้มีอันอยู่จบในโลกนี้’ ด้วยรูปาวจรมรรคนี้ จะเข้ากันได้อย่างไรกับคำกล่าวถึงลัทธิมีอาทิว่า ‘พระอนาคามีผู้เจริญมรรคในโลกนี้ ย่อมชื่อว่า ‘ผู้มีอันอยู่จบในโลกนี้’” แต่ก่อนหน้านี้กล่าวถึงพระอนาคามีเท่านั้นว่าเป็นพระอนาคามี ในที่นี้มีความหมายว่า “ผู้ได้ฌาน พระอนาคามี พระโสดาบัน เป็นต้น” ในที่นี้กล่าวถึงผู้เจริญอรหัตตมรรคแล้วทำให้แจ้งผลในโลกนี้ว่า “ผู้ปรินิพพานในโลกนี้” แต่ในที่นี้กล่าวถึงผู้เจริญมรรคแล้วทำให้แจ้งผลในภพนั้นว่า “พระอรหันต์ผู้ปรินิพพานในภพนั้น”

සංසන්දනබ්‍රහ්මචරියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยพรหมจรรย์ที่เทียบเคียง จบลงแล้ว.

බ්‍රහ්මචරියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยพรหมจรรย์ จบลงแล้ว.

4. ඔධිසොකථාවණ්ණනා

๔. อรรถกถาว่าด้วยการจำแนกเป็นส่วนๆ.

274. ඔධිසො [Pg.67] ඔධිසොති එතස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘එකදෙසෙන එකදෙසෙනා’’ති ආහ.

๒๗๔. เมื่อแสดงความหมายของคำว่า “โอธิโส โอธิโส” จึงกล่าวว่า “โดยส่วนหนึ่ง โดยส่วนหนึ่ง”

ඔධිසොකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยการจำแนกเป็นส่วนๆ จบลงแล้ว.

4. ජහතිකථාවණ්ණනා

๔. อรรถกถาว่าด้วยการละ.

1. නසුත්තාහරණකථාවණ්ණනා

๑. อรรถกถาว่าด้วยการไม่อ้างอิงพระสูตร.

280. කිච්චසබ්භාවන්ති තීහි පහාතබ්බස්ස පහීනතං. තං පන කිච්චං යදි තෙනෙව මග්ගෙන සිජ්ඣතීති ලද්ධි, පුථුජ්ජනකාලෙ එව කාමරාගබ්‍යාපාදා පහීනාති ලද්ධීති එතං න සමෙති, තස්මා පුථුජ්ජනකාලෙ පහීනානම්පි දස්සනමග්ගෙ උප්පන්නෙ පුන කදාචි අනුප්පත්තිතො තිණ්ණං මග්ගානං කිච්චං සම්භවතීති අධිප්පායො.

๒๘๐. “ความเป็นแห่งกิจ” คือการละกิเลสที่พึงละด้วยมรรค ๓ ประการนั้น. แต่หากเป็นลัทธิที่ว่า “กิจนั้นสำเร็จด้วยมรรคนั้นเท่านั้น” ลัทธิที่ว่า “กามราคะและพยาบาทละได้แล้วในสมัยที่เป็นปุถุชนเท่านั้น” นี้ย่อมไม่เข้ากัน เพราะฉะนั้น จึงมีความหมายว่า “แม้กิเลสที่ละได้แล้วในสมัยที่เป็นปุถุชน เมื่อทัสสนมรรคเกิดขึ้นแล้ว ย่อมไม่เกิดขึ้นอีกในบางครั้ง กิจของมรรคทั้งสามจึงเป็นไปได้”

නසුත්තාහරණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยการไม่อ้างอิงพระสูตร จบลงแล้ว.

ජහතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายเรื่องชหติกถา จบแล้ว.

5. සබ්බමත්ථීතිකථා

๕. เรื่องสัพพมัตถีติกถา

1. වාදයුත්තිවණ්ණනා

๑. คำอธิบายเรื่องวาทะและเหตุผล

282. සබ්බස්මිං සරීරෙ සබ්බන්ති සිරසි පාදා පච්ඡතො චක්ඛූනීති එවං සබ්බං සබ්බත්ථ අත්ථීති අත්ථො. සබ්බස්මිං කාලෙති බාලකාලෙ යුවතා, වුඩ්ඪකාලෙ බාලතා, එවං සබ්බස්මිං කාලෙ සබ්බං. සබ්බෙනාකාරෙනාති නීලාකාරෙන පීතං, පීතාකාරෙන ලොහිතන්ති එවං. සබ්බෙසු ධම්මෙසූති චක්ඛුස්මිං සොතං, සොතස්මිං ඝානන්ති එවං. අයුත්තන්ති යොගරහිතං වදති, තං පන එකසභාවං. කථං පන එකසභාවස්ස යොගරහිතතාති තං දස්සෙන්තො ‘‘නානාසභාවානඤ්හී’’තිආදිමාහ. ද්වින්නඤ්හි නානාසභාවානං අඞ්ගුලීනං මෙණ්ඩකානං වා අඤ්ඤමඤ්ඤයොගො හොති, න එකස්සෙව සතො, තස්මා යො නානාසභාවෙසු හොති යොගො, තෙන රහිතං එකසභාවං අයොගන්ති වුත්තං. ඉදං පුච්ඡතීති පරවාදීදිට්ඨියා [Pg.68] මිච්ඡාදිට්ඨිභාවං ගහෙත්වා උප්පන්නාය අත්තනො දිට්ඨියා සම්මාදිට්ඨිභාවො අත්ථීති වුත්තං හොති.

๒๘๒. คำว่า 'สัพพัง สัพพัตถะ อัตถีติ' (มีทุกสิ่งในทุกที่) หมายถึง ในร่างกายทั้งหมด มีทุกสิ่ง เช่น เท้าอยู่ที่ศีรษะ ตาอยู่ที่ด้านหลัง เป็นต้น อย่างนี้คือมีทุกสิ่งในทุกที่. คำว่า 'สัพพัสสมิง กาเล' (ในกาลทั้งปวง) หมายถึง ในวัยเด็กมีความเป็นหนุ่มสาว ในวัยชรามีความเป็นเด็ก อย่างนี้คือมีทุกสิ่งในกาลทั้งปวง. คำว่า 'สัพเพนากาเรนาติ' (ด้วยอาการทั้งปวง) หมายถึง สีเหลืองด้วยอาการแห่งสีเขียว สีแดงด้วยอาการแห่งสีเหลือง เป็นต้น อย่างนี้. คำว่า 'สัพเพสุ ธัมเมสูติ' (ในธรรมทั้งปวง) หมายถึง มีหูในตา มีจมูกในหู เป็นต้น อย่างนี้. คำว่า 'อยุตตัง' (ไม่ประกอบกัน) หมายถึง กล่าวว่าปราศจากการประกอบกัน แต่สิ่งนั้นมีสภาวะเดียว. ก็สภาวะเดียวจะปราศจากการประกอบกันได้อย่างไร? เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'เพราะสิ่งที่มีสภาวะต่างกัน'. เพราะการประกอบกันซึ่งกันและกันย่อมมีแก่นิ้วมือหรือแกะสองตัวที่มีสภาวะต่างกัน ไม่ใช่มีแก่สิ่งเดียวเท่านั้น เพราะฉะนั้น สิ่งใดเป็นการประกอบกันที่มีอยู่ในสิ่งที่มีสภาวะต่างกัน สิ่งที่มีสภาวะเดียวที่ปราศจากสิ่งนั้น จึงเรียกว่า 'ไม่ประกอบกัน'. คำว่า 'อิทัง ปุจฉติ' (ถามสิ่งนี้) หมายถึง เมื่อถือเอาความเป็นมิจฉาทิฏฐิแห่งทิฏฐิของฝ่ายปรปักษ์แล้ว ทิฏฐิของตนที่เกิดขึ้นย่อมมีความเป็นสัมมาทิฏฐิ.

වාදයුත්තිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายเรื่องวาทะและเหตุผล จบแล้ว.

2. කාලසංසන්දනවණ්ණනා

๒. คำอธิบายเรื่องการเทียบเคียงกาล

285. අතීතානාගතං පහාය පච්චුප්පන්නරූපමෙව අප්පියං අවිභජිතබ්බං කරිත්වාති පච්චුප්පන්නසද්දෙන රූපසද්දෙන චාති උභොහිපි පච්චුප්පන්නරූපමෙව වත්තබ්බං කත්වාති වුත්තං හොති. පඤ්ඤත්තියා අවිගතත්තාති එතෙන ඉදං විඤ්ඤායති ‘‘න රූපපඤ්ඤත්ති විය වත්ථපඤ්ඤත්ති සභාවපරිච්ඡින්නෙ පවත්තා විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, අථ ඛො පුබ්බාපරියවසෙන පවත්තමානං රූපසමූහං උපාදාය පවත්තා අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, තස්මා වත්ථභාවස්ස ඔදාතභාවවිගමෙ විගමාවත්තබ්බතා යුත්තා, න පන රූපභාවස්ස පච්චුප්පන්නභාවවිගමෙ’’ති.

๒๘๕. คำว่า 'ละอดีตและอนาคตแล้ว กระทำรูปปัจจุบันเท่านั้นให้เป็นสิ่งไม่น่ารัก ไม่พึงแบ่งแยก' หมายถึง กล่าวว่า 'พึงกล่าวรูปปัจจุบันเท่านั้น' ด้วยคำว่า 'ปัจจุบัน' และด้วยคำว่า 'รูป' ทั้งสองคำ. คำว่า 'เพราะบัญญัติไม่หายไป' ด้วยคำนี้พึงทราบว่า 'บัญญัติวัตถุไม่ใช่บัญญัติที่มีอยู่ซึ่งเป็นไปในสภาวะที่กำหนดได้เหมือนบัญญัติรูป แต่เป็นบัญญัติที่ไม่มีอยู่ซึ่งเป็นไปอาศัยกลุ่มรูปที่กำลังเป็นไปตามลำดับก่อนหลัง เพราะฉะนั้น การกล่าวว่าหายไปย่อมสมควรเมื่อความเป็นวัตถุหายไปจากความเป็นของขาวผ่อง แต่ไม่สมควรเมื่อความเป็นรูปหายไปจากความเป็นปัจจุบัน'.

කාලසංසන්දනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายเรื่องการเทียบเคียงกาล จบแล้ว.

වචනසොධනවණ්ණනා

คำอธิบายเรื่องการชำระถ้อยคำ

288. අනාගතං වා පච්චුප්පන්නං වා හුත්වා හොතීති වුත්තන්ති එත්ථ අනාගතං අනාගතං හුත්වා පුන පච්චුප්පන්නං හොන්තං හුත්වා හොතීති, තථා පච්චුප්පන්නං පච්චුප්පන්නං හොන්තං පුබ්බෙ අනාගතං හුත්වා පච්චුප්පන්නං හොතීති හුත්වා හොතීති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. කිං තෙ තම්පි හුත්වා හොතීති තබ්භාවාවිගමතො හුත්වාහොතිභාවානුපරමං අනුපච්ඡෙදං පුච්ඡතීති අධිප්පායො යුත්තො. හුත්වා භූතස්ස පුන හුත්වා අභාවතොති අනාගතං හුත්වා පච්චුප්පන්නභූතස්ස පුන අනාගතං හුත්වා පච්චුප්පන්නාභාවතො.

๒๘๘. ในคำว่า 'อนาคตหรือปัจจุบันเป็นแล้วย่อมมี' พึงเห็นว่า อนาคตเป็นอนาคตแล้วกลับเป็นปัจจุบัน ย่อมมีแล้วเป็นแล้ว, เช่นเดียวกัน ปัจจุบันเป็นปัจจุบันแล้วเป็นอนาคตในเบื้องต้นแล้วเป็นปัจจุบัน ย่อมมีแล้วเป็นแล้ว. คำว่า 'สิ่งนั้นของท่านก็เป็นแล้วย่อมมีหรือ?' มีความหมายว่า ถามถึงความไม่ขาดสายแห่งความเป็นแล้วย่อมมี คือความไม่หายไปแห่งความเป็นเช่นนั้น ย่อมสมควร. คำว่า 'เพราะสิ่งที่เป็นแล้วย่อมไม่มีอีก' หมายถึง เพราะสิ่งที่เป็นปัจจุบันแล้วโดยเป็นอนาคต ย่อมไม่มีอีกโดยเป็นอนาคตแล้วเป็นปัจจุบัน.

යස්මා තන්ති තං හුත්වා භූතං පච්චුප්පන්නං යස්මා අනාගතං හුත්වා පච්චුප්පන්නං හොන්තං ‘‘හුත්වා හොතී’’ති සඞ්ඛ්‍යං ගතං, තස්මා දුතියම්පි ‘‘හුත්වා හොතී’’ති වචනං අරහතීති පටිජානාතීති අධිප්පායො. එවං පන ධම්මෙ හුත්වාහොතිභාවානුපරමං වදන්තස්ස අධම්මෙ සසවිසාණෙ නහුත්වාන හොතිභාවානුපරමො ආපජ්ජතීති අධිප්පායෙන ‘‘අථ න’’න්තිආදිමාහ.

คำว่า 'เพราะเหตุนั้น' มีความหมายว่า เพราะสิ่งนั้นเป็นปัจจุบันที่ได้เป็นแล้ว เพราะอนาคตเป็นปัจจุบันแล้วถึงซึ่งการนับว่า 'เป็นแล้วย่อมมี' เพราะฉะนั้น จึงยอมรับว่าคำว่า 'เป็นแล้วย่อมมี' ครั้งที่สองก็สมควร. แต่เมื่อกล่าวถึงความไม่ขาดสายแห่งความเป็นแล้วย่อมมีในธรรมอย่างนี้ ความไม่ขาดสายแห่งความเป็นแล้วย่อมมีโดยไม่เป็นแล้วย่อมมี ย่อมถึงแก่สิ่งที่ไม่ใช่ธรรม เช่น เขากระต่าย ด้วยความหมายนี้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'อถ นัง' (ถ้าไม่).

පටික්ඛිත්තනයෙනාති [Pg.69] කාලනානත්තෙන. පටිඤ්ඤාතනයෙනාති අත්ථානානත්තෙන. අත්ථානානත්තං ඉච්ඡන්තොපි පන අනාගතස්ස පච්චුප්පන්නෙ වුත්තං හොතිභාවං, පච්චුප්පන්නස්ස ච අනාගතෙ වුත්තං හුත්වාභාවං කථං පටිජානාතීති විචාරෙතබ්බං. අත්ථානානත්තමෙව හි තෙන අනුඤ්ඤායති, න අනාගතෙ පච්චුප්පන්නභාවො, පච්චුප්පන්නෙ වා අනාගතභාවොති. පුරිමං පටික්ඛිත්තපඤ්හං පරිවත්තිත්වාති අනුඤ්ඤාතපඤ්හස්ස හුත්වා හොති හුත්වා හොතීති දොසො වුත්තොති අවුත්තදොසං අතික්කම්ම පටික්ඛිත්තපඤ්හං පුන ගහෙත්වා තෙන චොදෙතීති අත්ථො. එත්ථ ච අත්ථානානත්තෙන හුත්වාහොතීති අනුජානන්තස්ස දොසො කාලනානත්තායෙව අනාගතං පච්චුප්පන්නන්ති පටික්ඛෙපෙන කථං හොතීති? තස්සෙව අනුජානනපටික්ඛෙපතොති අධිප්පායො.

คำว่า 'ด้วยนัยที่ปฏิเสธ' หมายถึง ด้วยความต่างกันแห่งกาล. คำว่า 'ด้วยนัยที่ยอมรับ' หมายถึง ด้วยความต่างกันแห่งอรรถ. แต่แม้เมื่อปรารถนาความต่างกันแห่งอรรถ ก็พึงพิจารณาว่า จะยอมรับความเป็นแล้วย่อมมีที่กล่าวในปัจจุบันของอนาคต และความเป็นแล้วที่กล่าวในอนาคตของปัจจุบันได้อย่างไร? เพราะเขาอนุญาตแต่ความต่างกันแห่งอรรถเท่านั้น ไม่ใช่ความเป็นปัจจุบันในอนาคต หรือความเป็นอนาคตในปัจจุบัน. คำว่า 'พลิกปัญหาที่ปฏิเสธไว้ก่อน' หมายถึง เมื่อกล่าวโทษว่า 'เป็นแล้วย่อมมี เป็นแล้วย่อมมี' แก่ปัญหาที่อนุญาตแล้ว จึงก้าวล่วงโทษที่ยังไม่ได้กล่าว แล้วกลับถือเอาปัญหาที่ปฏิเสธไว้ก่อนมากล่าวหาอีก. ในที่นี้ โทษของผู้ที่อนุญาตว่า 'เป็นแล้วย่อมมี' ด้วยความต่างกันแห่งอรรถ ย่อมเป็นไปโดยความต่างกันแห่งกาลเท่านั้นว่า 'อนาคตเป็นปัจจุบัน' โดยการปฏิเสธได้อย่างไร? มีความหมายว่า เป็นการปฏิเสธการอนุญาตของเขานั่นเอง.

එකෙකන්ති අනාගතම්පි න හුත්වා න හොති පච්චුප්පන්නම්පීති තදුභයං ගහෙත්වා ‘‘එකෙකං න හුත්වා න හොති න හුත්වා න හොතී’’ති වුත්තං, න එකෙකමෙව න හුත්වා න හොති න හුත්වා න හොතීති. එස නයො පුරිමස්මිං ‘‘එකෙකං හුත්වා හොති හුත්වා හොතී’’ති වචනෙපි. අනාගතස්ස හි ‘‘හුත්වා හොතී’’ති නාමං පච්චුප්පන්නස්ස චාති ද්වෙපි නාමානි සඞ්ගහෙත්වා ‘‘හුත්වා හොති හුත්වා හොතී’’ති චොදිතං, තථා ‘‘න හුත්වා න හොති න හුත්වා න හොතී’’ති චාති අධිප්පායො. සබ්බතො අන්ධකාරෙන පරියොනද්ධො වියාති එතෙන අපරියොනද්ධෙන පටිජානිතබ්බං සියාති දස්සෙති. එත්ථ ච පුරිමනයෙ හුත්වා භූතස්ස පුන හුත්වාහොතිභාවො චොදිතො, දුතියනයෙ අනාගතාදීසු එකෙකස්ස හුත්වාහොතිනාමතාති අයං විසෙසො.

คำว่า 'แต่ละอย่าง' หมายถึง เมื่อถือเอาทั้งสองอย่างคืออนาคตก็ไม่เป็นแล้วย่อมไม่มี ปัจจุบันก็ไม่เป็นแล้วย่อมไม่มี จึงกล่าวว่า 'แต่ละอย่างไม่เป็นแล้วย่อมไม่มี ไม่เป็นแล้วย่อมไม่มี' ไม่ใช่กล่าวว่าแต่ละอย่างเท่านั้นไม่เป็นแล้วย่อมไม่มี ไม่เป็นแล้วย่อมไม่มี. นัยนี้ก็เช่นเดียวกันในคำว่า 'แต่ละอย่างเป็นแล้วย่อมมี เป็นแล้วย่อมมี' ในเบื้องต้น. เพราะชื่อว่า 'เป็นแล้วย่อมมี' ของอนาคตและของปัจจุบัน เมื่อรวบรวมชื่อทั้งสองแล้ว จึงถูกกล่าวหาว่า 'เป็นแล้วย่อมมี เป็นแล้วย่อมมี' และเช่นเดียวกัน 'ไม่เป็นแล้วย่อมไม่มี ไม่เป็นแล้วย่อมไม่มี' มีความหมายอย่างนี้. คำว่า 'ถูกความมืดห่อหุ้มไว้โดยประการทั้งปวง' ด้วยคำนี้แสดงว่า พึงยอมรับด้วยสิ่งที่ไม่ถูกห่อหุ้ม. ในที่นี้ ในนัยก่อนมีการกล่าวหาถึงความเป็นแล้วย่อมมีอีกของสิ่งที่เป็นแล้ว ส่วนในนัยที่สอง ความเป็นชื่อว่า 'เป็นแล้วย่อมมี' ของแต่ละอย่างในอนาคตเป็นต้น นี้คือความแตกต่าง.

වචනසොධනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายเรื่องการชำระถ้อยคำ จบแล้ว.

අතීතඤාණාදිකථාවණ්ණනා

คำอธิบายเรื่องอดีตญาณเป็นต้น

290. පුන පුට්ඨො…පෙ… අත්ථිතාය පටිජානාතීති එත්ථ පච්චුප්පන්නං ඤාණං තෙනාති එතෙන අනුවත්තමානාපෙක්ඛනවචනෙන කථං වුච්චතීති විචාරෙතබ්බං.

๒๙๐. ในคำว่า 'ถูกถามอีก...เป็นต้น...ยอมรับว่ามีอยู่' พึงพิจารณาว่า ญาณปัจจุบันด้วยคำว่า 'เตนะ' (ด้วยสิ่งนั้น) นี้ จะกล่าวด้วยคำที่อ้างอิงถึงสิ่งที่กำลังดำเนินไปได้อย่างไร?

අතීතඤාණාදිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายเรื่องอดีตญาณเป็นต้น จบแล้ว.

අරහන්තාදිකථාවණ්ණනා

คำอธิบายเรื่องพระอรหันต์เป็นต้น

291. යුත්තිවිරොධො [Pg.70] අරහතො සරාගාදිභාවෙ පුථුජ්ජනෙන අනානත්තං බ්‍රහ්මචරියවාසස්ස අඵලතාති එවමාදිකො දට්ඨබ්බො.

๒๙๑. พึงเห็นความขัดแย้งด้วยเหตุผลมีอาทิว่า 'ความเป็นผู้มีราคะเป็นต้นของพระอรหันต์ ไม่ต่างจากปุถุชน และการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ก็ไร้ผล'.

අරහන්තාදිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายเรื่องพระอรหันต์เป็นต้น จบแล้ว.

පදසොධනකථාවණ්ණනා

คำอธิบายเรื่องปทโสธนกถา

295. තෙන කාරණෙනාති අතීතඅත්ථිසද්දානං එකත්ථත්තා අත්ථිසද්දත්ථස්ස ච න්වාතීතභාවතො ‘‘අතීතං න්වාතීතං, න්වාතීතඤ්ච අතීතං හොතී’’ති වුත්තං හොති. එත්ථ පන අතීතාදීනං අත්ථිතං වදන්තස්ස පරවාදිස්සෙවායං දොසො යථා ආපජ්ජති, න පන ‘‘නිබ්බානං අත්ථී’’ති වදන්තස්ස සකවාදිස්ස, තථා පටිපාදෙතබ්බං.

๒๙๕. ด้วยเหตุนั้น เพราะคำว่า 'อดีต' และคำว่า 'มี' มีความหมายอย่างเดียวกัน และเพราะความหมายของคำว่า 'มี' ไม่เป็นอดีต จึงเป็นอันกล่าวว่า 'อดีตไม่เป็นอดีต และสิ่งที่ไม่เป็นอดีตก็เป็นอดีต' ในที่นี้ พึงแสดงให้เห็นว่า โทษนี้ย่อมเกิดแก่ปรวาทีผู้กล่าวความมีอยู่แห่งอดีตเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่แก่สวาทีผู้กล่าวว่า 'นิพพานมีอยู่' พึงปฏิบัติ (ชี้แจง) อย่างนั้น

පදසොධනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปทโสธนกถา จบแล้ว.

සබ්බමත්ථීතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสัพพมัตถีติกถา จบแล้ว.

7. එකච්චංඅත්ථීතිකථා

๗. เอกัจจมัตถีติกถา

1. අතීතාදිඑකච්චකථාවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอดีตาทิเอกัจจกถา

299. තිණ්ණං රාසීනන්ති අවිපක්කවිපාකවිපක්කවිපාකඅවිපාකානං. වොහාරවසෙන අවිපක්කවිපාකානං අත්ථිතං වදන්තො කථං චොදෙතබ්බොති විචාරෙති ‘‘කම්මුපචයං චිත්තවිප්පයුත්තං සඞ්ඛාරං ඉච්ඡන්තී’’ති.

๒๙๙. คำว่า 'แห่งกอง ๓' คือ แห่งธรรมที่มีวิบากยังไม่เผล็ดผล แห่งธรรมที่มีวิบากเผล็ดผลแล้ว และแห่งธรรมที่ไม่มีวิบาก. ท่านพิจารณาว่า ผู้กล่าวความมีอยู่แห่งธรรมที่มีวิบากยังไม่เผล็ดผลโดยโวหาร พึงถูกตำหนิอย่างไร ด้วยคำว่า 'พวกเขาย่อมปรารถนากรรมุปจยะ (ความพอกพูนแห่งกรรม) อันเป็นสังขารที่วิปปยุตจากจิต'

එකච්චංඅත්ථීතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเอกัจจมัตถีติกถา จบแล้ว.

8. සතිපට්ඨානකථාවණ්ණනා

๘. อรรถกถาสติปัฏฐานกถา

301. ලොකුත්තරභාවං පුච්ඡනත්ථායාති ලොකියලොකුත්තරාය සම්මාසතියා සතිපට්ඨානත්තා, ලොකුත්තරායයෙව වා පරමත්ථසතිපට්ඨානත්තා තස්සා වසෙන ලොකුත්තරභාවං පුච්ඡනත්ථායාති අත්ථො. පභෙදපුච්ඡාවසෙනාති [Pg.71] ලොකියලොකුත්තරසතිපට්ඨානසමුදායභූතස්ස සතිපට්ඨානස්ස පභෙදානං පුච්ඡාවසෙන.

๓๐๑. คำว่า 'เพื่อถามถึงความเป็นโลกุตตระ' ความว่า เพราะสัมมาสติที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระเป็นสติปัฏฐาน หรือเพราะสติปัฏฐานที่เป็นโลกุตตระเท่านั้นเป็นปรมัตถสติปัฏฐาน จึงมีอรรถว่า เพื่อถามถึงความเป็นโลกุตตระด้วยอำนาจแห่งสติปัฏฐานนั้น. คำว่า 'ด้วยอำนาจการถามถึงประเภท' คือ ด้วยอำนาจการถามถึงประเภทแห่งสติปัฏฐานอันเป็นที่รวมแห่งสติปัฏฐานที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ

සතිපට්ඨානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสติปัฏฐานกถา จบแล้ว.

9. හෙවත්ථිකථාවණ්ණනා

๙. อรรถกถาเหวัตถิกถา

304. අයොනිසො පතිට්ඨාපිතත්තාති අවත්තබ්බුත්තරෙන උපෙක්ඛිතබ්බෙන පතිට්ඨාපිතත්තාති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

๓๐๔. คำว่า 'เพราะตั้งไว้โดยไม่แยบคาย' พึงเห็นอรรถว่า เพราะตั้งไว้ด้วยคำตอบที่ไม่ควรกล่าว ซึ่งควรเพิกเฉยเสีย

හෙවත්ථිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเหวัตถิกถา จบแล้ว.

මහාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามหาวรรค จบแล้ว.

2. දුතියවග්ගො

๒. วรรคที่ ๒

1. පරූපහාරවණ්ණනා

๑. อรรถกถาปรูปหารกถา

307. අධිමානිකානං සුක්කවිස්සට්ඨිදස්සනං විචාරෙතබ්බං. තෙ හි සමාධිවිපස්සනාහි වික්ඛම්භිතරාගාව, බාහිරකානම්පි ච කාමෙසු වීතරාගානං සුක්කවිස්සට්ඨියා අභාවො වුත්තොති. අධිමානිකපුබ්බා පන අධිප්පෙතා සියුං.

๓๐๗. พึงพิจารณาการแสดงการเคลื่อนอสุจิของพวกผู้มีอธิมานะ (สำคัญตัวผิด). เพราะพวกเขามีราคะถูกข่มไว้ด้วยสมาธิและวิปัสสนาเท่านั้น และมีการกล่าวไว้ว่า การเคลื่อนอสุจิย่อมไม่มีแม้แก่พวกภายนอกศาสนาผู้ปราศจากราคะในกามทั้งหลาย. แต่ในที่นี้พึงประสงค์เอาผู้ที่เคยมีอธิมานะมาก่อน

308. වචසායත්ථෙති නිච්ඡයත්ථෙ, ‘‘කිං කාරණා’’ති පන කාරණස්ස පුච්ඡිතත්තා බ්‍රහ්මචරියකථායං විය කාරණත්ථෙති යුත්තං.

๓๐๘. คำว่า 'ในอรรถว่า วจสา' คือ ในอรรถว่าแน่นอน. แต่เพราะมีการถามถึงเหตุว่า 'เพราะเหตุไร' จึงควรเป็นในอรรถแห่งเหตุ เหมือนในพรหมจริยกถา

පරූපහාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปรูปหารกถา จบแล้ว.

5. වචීභෙදකථාවණ්ණනා

๕. อรรถกถาวจีเภทกถา

326. වචීභෙදකථායං ලොකුත්තරං පඨමජ්ඣානං සමාපන්නොති පඨමමග්ගං සන්ධාය වදති, යස්මා සො දුක්ඛන්ති විපස්සති, තස්මා දුක්ඛමිච්චෙව වාචං භාසති, න සමුදයොතිආදීනීති අධිප්පායො.

๓๒๖. ในวจีเภทกถา คำว่า 'ผู้เข้าถึงปฐมฌานที่เป็นโลกุตตระ' ท่านกล่าวหมายถึงปฐมมรรค. อธิบายว่า เพราะท่านผู้นั้นย่อมวิปัสสนา (เห็นแจ้ง) ว่า 'ทุกข์' เพราะฉะนั้น จึงเปล่งวาจาว่า 'ทุกข์' เท่านั้น ไม่ใช่ 'สมุทัย' เป็นต้น

328. යෙන [Pg.72] තං සද්දං සුණාතීති ඉදං වචීසමුට්ඨාපනක්ඛණෙ එව එතං සද්දං සුණාතීති ඉච්ඡිතෙ ආරොපිතෙ වා යුජ්ජති.

๓๒๘. คำว่า 'ด้วยเหตุที่เขาย่อมได้ยินเสียงนั้น' นี้ ย่อมสมควรในเมื่อมีความประสงค์หรือมีการยกขึ้นแสดงว่า เขาย่อมได้ยินเสียงนั้นในขณะที่ตั้งต้นเปล่งวาจานั่นเอง

332. ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ වචීභෙදං ඉච්ඡතො පරස්ස අභිභූසුත්තාහරණෙ අධිප්පායො වත්තබ්බො.

๓๓๒. พึงกล่าวถึงอธิบายในการยกอภิภูสูตรมาอ้างของปรวาทีผู้ปรารถนา (จะให้มี) วจีเภท (การเปล่งวาจา) ในขณะแห่งโลกุตตรมรรค

වචීභෙදකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวจีเภทกถา จบแล้ว.

7. චිත්තට්ඨිතිකථාවණ්ණනා

๗. อรรถกถาจิตตฐิติกถา

335. චිත්තට්ඨිතිකථායං චුල්ලාසීති…පෙ… ආදිවචනවසෙනාති ආරුප්පෙයෙව එවං යාවතායුකට්ඨානං වුත්තං, න අඤ්ඤත්ථාති කත්වා පටික්ඛිපතීති අධිප්පායො. එතෙන පන ‘‘න ත්වෙව තෙපි තිට්ඨන්ති, ද්වීහි චිත්තසමොහිතා’’ති (මහානි. 10 ථොකං විසදිසං) දුතියාපි අඩ්ඪකථා පස්සිතබ්බා. පුරිමාය ච වස්සසතාදිට්ඨානානුඤ්ඤාය අවිරොධො විභාවෙතබ්බො. මුහුත්තං මුහුත්තන්ති පඤ්හො සකවාදිනා පුච්ඡිතො විය වුත්තො, පරවාදිනා පන පුච්ඡිතොති දට්ඨබ්බො.

๓๓๕. ในจิตตฐิติกถา อธิบายว่า ด้วยอำนาจแห่งคำว่า 'แปดหมื่นสี่พัน...' เป็นต้น ท่านปฏิเสธโดยถือว่า การดำรงอยู่ตลอดอายุขัยเช่นนั้น ตรัสไว้ในอรูปภพเท่านั้น ไม่ใช่ในที่อื่น. ด้วยเหตุนี้ พึงดูอรรถกถาที่สองด้วยว่า 'แต่ชนเหล่านั้นย่อมไม่ดำรงอยู่เลย (ด้วยจิตดวงเดียว) ถูกทำให้หลงด้วยจิตสองดวง' (เทียบเคียงกับ มหา. ๑๐ เล็กน้อย). และพึงแสดงความไม่ขัดแย้งกับการอนุญาตให้ดำรงอยู่ได้ตลอดร้อยปีเป็นต้นในอรรถกถาก่อน. คำว่า 'ชั่วครู่ ชั่วครู่' ท่านกล่าวไว้เหมือนเป็นปัญหาที่สวาทีถาม แต่พึงเห็นว่าปรวาทีเป็นผู้ถาม

චිත්තට්ඨිතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาจิตตฐิติกถา จบแล้ว.

9. අනුපුබ්බාභිසමයකථාවණ්ණනා

๙. อรรถกถาอนุปุพพาภิสมัยกถา

339. අනුපුබ්බාභිසමයකථායං අථවාතිආදිනා ඉදං දස්සෙති – චතුන්නං ඤාණානං එකමග්ගභාවතො න එකමග්ගස්ස බහුභාවාපත්ති, අනුපුබ්බෙන ච සොතාපත්තිමග්ගං භාවෙතීති උපපන්නන්ති පටිජානාතීති.

๓๓๙. ในอนุปุพพาภิสมัยกถา ด้วยคำว่า 'หรือว่า' เป็นต้นนี้ ท่านแสดงเนื้อความนี้ว่า - เพราะญาณ ๔ มีความเป็นมรรคเดียวกัน จึงไม่ประสบกับภาวะที่มรรคเดียวกลายเป็นหลายมรรค และย่อมยอมรับว่า การเจริญโสดาปัตติมรรคไปตามลำดับนั้น เป็นสิ่งที่สมควร

344. තදාති දස්සනෙ පරිනිට්ඨිතෙ.

๓๔๔. คำว่า 'เมื่อนั้น' คือ เมื่อการเห็นสำเร็จบริบูรณ์แล้ว

345. අට්ඨහි ඤාණෙහීති එත්ථ පටිසම්භිදාඤාණෙහි සහ අට්ඨසු ගහිතෙසු නිරුත්තිපටිභානපටිසම්භිදාහි සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියා කථං හොතීති විචාරෙතබ්බං.

๓๔๕. ในคำว่า "ด้วยญาณ ๘" นี้ เมื่อญาณ ๘ ถูกถือเอาพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาญาณ พึงพิจารณาว่า การทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลย่อมมีได้อย่างไรด้วยนิรุตติปฏิสัมภิทาและปฏิภาณปฏิสัมภิทา.

අනුපුබ්බාභිසමයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยการตรัสรู้ตามลำดับ จบแล้ว.

10. වොහාරකථාවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาว่าด้วยโวหาร.

347. වොහාරකථායං [Pg.73] උදාහු සොතාදීනිපීති එකන්තලොකියෙසු විසයවිසයීසු විසයස්සෙව ලොකුත්තරභාවො, න විසයීනන්ති නත්ථෙත්ථ කාරණං. යථා ච විසයීනං ලොකුත්තරභාවො අසිද්ධො, තථා විසයස්ස සද්දායතනස්ස. තත්ථ යථා අසිද්ධලොකුත්තරභාවස්ස තස්ස ලොකුත්තරතා, එවං සොතාදීනං ආපන්නාති කින්ති තානිපි ලොකුත්තරානීති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

๓๔๗. ในโวหารกถานี้ หรือว่าแม้โสตเป็นต้น ในอารมณ์และอารัมมณิกะที่เป็นโลกิยะโดยส่วนเดียว ความเป็นโลกุตตระมีแก่อารมณ์เท่านั้น ไม่มีแก่อารัมมณิกะ ดังนี้ ไม่มีเหตุในเรื่องนั้น. ความเป็นโลกุตตระของอารัมมณิกะไม่สำเร็จฉันใด ความเป็นโลกุตตระของอารมณ์คือสัททายตนะก็ไม่สำเร็จฉันนั้น. ในเรื่องนั้น ความเป็นโลกุตตระของสิ่งนั้นซึ่งความเป็นโลกุตตระไม่สำเร็จฉันใด ความเป็นโลกุตตระก็ถึงแก่โสตเป็นต้นฉันนั้น ด้วยเหตุนั้น พึงเห็นอรรถว่า แม้สิ่งเหล่านั้นก็เป็นโลกุตตระหรือ.

යදි ලොකුත්තරෙ පටිහඤ්ඤෙය්‍ය, ලොකුත්තරො සියාති අත්ථො න ගහෙතබ්බො. න හි ලොකුත්තරෙ පටිහඤ්ඤතීති පරිකප්පිතෙපි සද්දස්ස ලොකුත්තරභාවො අත්ථීති අධිප්පායො. ‘‘ලොකියෙන ඤාණෙනා’’ති උද්ධටං, ‘‘විඤ්ඤාණෙනා’’ති පන පාළි, තඤ්ච විඤ්ඤාණං සොතසම්බන්ධෙන සොතවිඤ්ඤාණන්ති විඤ්ඤායතීති. අනෙකන්තතාති ලොකියෙන ඤාණෙන ජානිතබ්බතො ලොකියොති එතස්ස හෙතුස්ස ලොකියෙ ලොකුත්තරෙ ච සම්භවතො අනෙකන්තභාවො සියාති අධිප්පායො.

หากกระทบในโลกุตตระ พึงเป็นโลกุตตระ ดังนี้ ไม่พึงถือเอาอรรถ. อธิบายว่า เพราะว่า แม้เมื่อสมมติว่า (เสียง) กระทบในโลกุตตระ ความเป็นโลกุตตระของเสียงก็หามีไม่. คำว่า "ด้วยญาณที่เป็นโลกิยะ" นี้ถูกยกขึ้นมา แต่บาลีคือ "ด้วยวิญญาณ" และวิญญาณนั้นย่อมรู้ได้ว่าเป็นโสตวิญญาณโดยความเกี่ยวข้องกับโสต. อธิบายว่า ความไม่แน่นอนย่อมมี เพราะเหตุนี้ว่า "เป็นโลกิยะเพราะพึงรู้ได้ด้วยญาณที่เป็นโลกิยะ" ย่อมมีได้ทั้งในโลกิยะและโลกุตตระ.

වොහාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยโวหาร จบแล้ว.

11. නිරොධකථාවණ්ණනා

๑๑. อรรถกถาว่าด้วยนิโรธ.

353. ද්වෙ දුක්ඛසච්චානි න ඉච්ඡතීති යෙසං ද්වින්නං ද්වීහි නිරොධෙහි භවිතබ්බං, තානි ද්වෙ දුක්ඛසච්චානි න ඉච්ඡතීති වුත්තං හොති. යෙ පටිසඞ්ඛාය ලොකුත්තරෙන ඤාණෙන අනිරුද්ධාතිආදිනා පටිසඞ්ඛාය විනා නිරුද්ධා අසමුදාචරණසඞ්ඛාරා අප්පටිසඞ්ඛානිරුද්ධාති දස්සෙති, න උප්පජ්ජිත්වා භඞ්ගාති. තෙන අප්පටිසඞ්ඛානිරොධො ච අසමුදාචරණනිරොධොති දස්සිතං හොති.

๓๕๓. ไม่ปรารถนาทุกขสัจ ๒ กล่าวคือ ทุกขสัจ ๒ นั้น ซึ่งควรมีนิโรธ ๒ อย่าง ย่อมไม่ปรารถนาทุกขสัจ ๒. แสดงว่า สังขารทั้งหลายที่ดับไปโดยไม่มีการพิจารณา คือการไม่เกิดขึ้นอีก ซึ่งดับไปโดยไม่มีการพิจารณาด้วยญาณที่เป็นโลกุตตระด้วยบทว่า "อนิรุทธะ" เป็นต้น ไม่ใช่การเกิดขึ้นแล้วสลายไป. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า อัปปฏิสังขานิโรธคืออสมุทาจารนิโรธ (การดับเพราะไม่เกิดขึ้นอีก).

නිරොධකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยนิโรธ จบแล้ว.

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่ ๒ จบแล้ว.

3. තතියවග්ගො

๓. วรรคที่ ๓.

1. බලකථාවණ්ණනා

๑. อรรถกถาว่าด้วยพละ.

354. ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තං [Pg.74] අසාධාරණන්ති යථා නිද්දෙසතො විත්ථාරතො සබ්බං සබ්බාකාරං ඨානාට්ඨානාදිං අජානන්තාපි ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො, යං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො කඤ්චි සඞ්ඛාරං නිච්චතො උපගච්ඡෙය්‍යා’’තිආදිනා (අ. නි. 1.268) ඨානාට්ඨානානි උද්දෙසතො සඞ්ඛෙපතො සාවකා ජානන්ති, න එවං ‘‘ආසයං ජානාති අනුසයං ජානාතී’’තිආදිනා (පටි. ම. 1.113) උද්දෙසමත්තෙනපි ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තං ජානන්තීති ‘‘අසාධාරණ’’න්ති ආහ. ථෙරෙන පන සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං තික්ඛමුදුභාවජානනමත්තං සන්ධාය ‘‘සත්තානං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තං යථාභූතං පජානාමී’’ති (පටි. ම. 2.44) වුත්තං, න යථාවුත්තං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණං තථාගතබලන්ති අයමෙත්ථ අධිප්පායො දට්ඨබ්බො. ‘‘උද්දෙසතො ඨානාට්ඨානාදිමත්තජානනවසෙන පටිජානාතී’’ති වුත්තං, එවං පන පටිජානන්තෙන ‘‘තථාගතබලං සාවකසාධාරණ’’න්ති ඉදම්පි එවමෙව පටිඤ්ඤාතං සියාති කථමයං චොදෙතබ්බො සියා.

๓๕๔. ความรู้ยิ่งในอินทรีย์ของสัตว์อื่นไม่ทั่วไป แม้ไม่รู้ฐานะและอฐานะเป็นต้นทั้งหมดโดยประการทั้งปวง โดยพิสดารตามที่แสดงไว้ แต่สาวกย่อมรู้ฐานะและอฐานะโดยย่อ โดยบทว่า "ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิพึงเข้าไปยึดถือสังขารใดสังขารหนึ่งโดยความเป็นของเที่ยงนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส" เป็นต้น แต่สาวกย่อมไม่รู้ความรู้ยิ่งในอินทรีย์ของสัตว์อื่นแม้โดยย่อ ด้วยบทว่า "ย่อมรู้อัธยาศัย ย่อมรู้อนุสัย" เป็นต้น ฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ไม่ทั่วไป". แต่พระเถระกล่าวคำว่า "เราย่อมรู้ความรู้ยิ่งในอินทรีย์ของสัตว์ทั้งหลายตามความเป็นจริง" โดยอ้างถึงเพียงการรู้ความแก่กล้าและความอ่อนของอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้น ไม่ใช่ความรู้ยิ่งในอินทรีย์ของสัตว์อื่นตามที่กล่าวมาแล้วว่าเป็นพละของพระตถาคต พึงเห็นอธิบายในเรื่องนี้. กล่าวว่า "ย่อมปฏิญาณโดยการรู้เพียงฐานะและอฐานะเป็นต้นโดยย่อ" แต่เมื่อปฏิญาณอย่างนี้ ข้อนี้ว่า "พละของพระตถาคตเป็นของทั่วไปแก่สาวก" ก็พึงเป็นอันปฏิญาณอย่างนี้เหมือนกัน ผู้นี้พึงถูกตำหนิได้อย่างไร.

356. සෙසෙසු පටික්ඛෙපො සකවාදිස්ස ඨානාට්ඨානඤාණාදීනං සාධාරණාසාධාරණත්තා තත්ථ සාධාරණපක්ඛං සන්ධායාති අධිප්පායො.

๓๕๖. การปฏิเสธในข้อที่เหลือ อธิบายว่า มุ่งถึงฝ่ายที่ทั่วไปในเรื่องนั้น เพราะความทั่วไปและไม่ทั่วไปของฐานะและอฐานะญาณเป็นต้นของวาทะของตน.

බලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยพละ จบแล้ว.

2. අරියන්තිකථාවණ්ණනා

๒. อรรถกถาว่าด้วยอริยันติกะ.

357. සඞ්ඛාරෙ සන්ධාය පටිජානන්තස්ස ද්වින්නං ඵස්සානං සමොධානං කථං ආපජ්ජති යථාවුත්තනයෙනාති විචාරෙතබ්බං. පරිකප්පනවසෙන ආරොපෙත්වා ඨපෙතබ්බතාය සත්තො ‘‘පණිධී’’ති වුත්තො. සො පන එකස්මිම්පි ආරොපෙත්වා න ඨපෙතබ්බොති එකස්මිම්පි ආරොපෙත්වා ඨපෙතබ්බෙන තෙන රහිතතා වුත්තා.

๓๕๗. พึงพิจารณาว่า การประชุมกันแห่งผัสสะ ๒ อย่างของผู้ปฏิญาณโดยอ้างถึงสังขาร ย่อมมีได้อย่างไรโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. สัตว์ถูกเรียกว่า "ปณิธิ" เพราะพึงตั้งไว้โดยการกำหนด. แต่สัตว์นั้นไม่พึงตั้งไว้ในสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ฉะนั้น จึงกล่าวถึงความปราศจากสิ่งนั้นที่พึงตั้งไว้ในสิ่งใดสิ่งหนึ่ง.

අරියන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอริยันติกะ จบแล้ว.

4. විමුච්චමානකථාවණ්ණනා

๔. อรรถกถาว่าด้วยวิมุจจมานะ.

366. ඣානෙන [Pg.75] වික්ඛම්භනවිමුත්තියා විමුත්තං චිත්තං මග්ගක්ඛණෙ සමුච්ඡෙදවිමුත්තියා විමුච්චමානං නාම හොතීති එතිස්සා ලද්ධියා කො දොසොති විචාරෙතබ්බං. යදි විප්පකතනිද්දෙසෙ දොසො, තත්‍රාපි තෙන විමුච්චමානතාය ‘‘විමුත්තං විමුච්චමාන’’න්ති වුත්තං. සති ච දොසෙ උප්පාදක්ඛණෙ විමුත්තං, වයක්ඛණෙ විමුච්චමානන්ති විමුත්තවිමුච්චමානවචනස්ස න චොදෙතබ්බං සියා, අථ ඛො විමුච්චමානවචනමෙවාති. එකදෙසෙන, එකදෙසෙ වා විමුච්චමානස්ස ච විමුත්තකිරියාය එකදෙසො විසෙසනං හොතීති ‘‘භාවනපුංසක’’න්ති වුත්තං. කටාදයොති කටපටාදයො. එකෙනෙව චිත්තෙනාති එකෙනෙව ඵලචිත්තෙනාති අධිප්පායො.

๓๖๖. พึงพิจารณาว่า อะไรคือโทษของลัทธินี้ที่ว่า จิตที่หลุดพ้นด้วยวิกขัมภนวิมุตติด้วยฌาน ย่อมชื่อว่ากำลังหลุดพ้นด้วยสมุจเฉทวิมุตติในขณะแห่งมรรค. หากมีโทษในการแสดงที่ผิดพลาด แม้ในที่นั้นก็กล่าวว่า "หลุดพ้นแล้ว กำลังหลุดพ้น" เพราะความเป็นผู้กำลังหลุดพ้นนั้น. และเมื่อมีโทษ พึงไม่ตำหนิคำว่า "หลุดพ้นแล้ว กำลังหลุดพ้น" ที่ว่า "หลุดพ้นแล้วในขณะแห่งการเกิดขึ้น กำลังหลุดพ้นในขณะแห่งความเสื่อม" แต่พึงตำหนิเพียงคำว่า "กำลังหลุดพ้น" เท่านั้น. กล่าวว่า "ภาวนปุงสกลิงค์" เพราะส่วนหนึ่งเป็นวิเสสนะของการกำลังหลุดพ้นและการหลุดพ้นด้วยส่วนเดียว หรือในส่วนเดียว. คำว่า "กะฏะเป็นต้น" คือ กะฏะและปะฏะเป็นต้น. อธิบายว่า "ด้วยจิตดวงเดียวเท่านั้น" คือด้วยจิตที่เป็นผลดวงเดียวเท่านั้น.

විමුච්චමානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยวิมุจจมานะ จบแล้ว.

5. අට්ඨමකකථාවණ්ණනා

๕. อรรถกถาว่าด้วยอัฏฐมกะ.

368. අනුලොමගොත්‍රභුක්ඛණෙපි අසමුදාචරන්තා මග්ගක්ඛණෙපි පහීනා එව නාම භවෙය්‍යුන්ති ලද්ධි උප්පන්නාති අධිප්පායෙන අනුලොමගොත්‍රභුග්ගහණං කරොති.

๓๖๘. ลัทธิเกิดขึ้นว่า แม้ในขณะแห่งอนุโลมโคตรภู สังขารทั้งหลายที่ไม่เกิดขึ้นอีก ย่อมเป็นอันละได้แล้วในขณะแห่งมรรค. ด้วยอธิบายนี้ จึงถือเอาอนุโลมโคตรภู.

අට්ඨමකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอัฏฐมกะ จบแล้ว.

6. අට්ඨමකස්ස ඉන්ද්‍රියකථාවණ්ණනා

๖. อรรถกถาว่าด้วยอินทรีย์ของอัฏฐมกะ.

371. ඉන්ද්‍රියානි පටිලභති අප්පටිලද්ධින්ද්‍රියත්තා අනින්ද්‍රියභූතානි සද්ධාදීනි නිය්‍යානිකානි භාවෙන්තො ඉන්ද්‍රියානි පටිලභති, න පන ඉන්ද්‍රියානි භාවෙන්තොති අධිප්පායො.

๓๗๑. ย่อมได้อินทรีย์ เพราะยังไม่ได้อินทรีย์ จึงเจริญธรรมมีศรัทธาเป็นต้นที่ยังไม่เป็นอินทรีย์และเป็นเครื่องนำออกไป ย่อมได้อินทรีย์ อธิบายว่า ไม่ใช่เจริญอินทรีย์.

අට්ඨමකස්ස ඉන්ද්‍රියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอินทรีย์ของอัฏฐมกะ จบแล้ว.

7. දිබ්බචක්ඛුකථාවණ්ණනා

๗. อรรถกถาว่าด้วยทิพยจักษุ.

373. උපත්ථද්ධන්ති [Pg.76] යථා විසයානුභාවගොචරෙහි විසිට්ඨං හොති, තථා පච්චයභූතෙන කතබලාධානන්ති අත්ථො. තංමත්තමෙවාති පුරිමං මංසචක්ඛුමත්තමෙව ධම්මුපත්ථද්ධං න හොතීති අත්ථො. අනාපාථගතන්ති මංසචක්ඛුනා ගහෙතබ්බට්ඨානං ආපාථං නාගතං. එත්ථ ච විසයස්ස දීපකං ආනුභාවගොචරානමෙව අසදිසතං වදන්තො යාදිසො මංසචක්ඛුස්ස විසයොති විසයග්ගහණං න විසයවිසෙසදස්සනත්ථං, අථ ඛො යාදිසෙ විසයෙ ආනුභාවගොචරවිසෙසා හොන්ති, තාදිසස්ස රූපවිසයස්ස දස්සනත්ථන්ති දීපෙති, සදිසස්ස වා විසයස්ස ආනුභාවගොචරවිසෙසොව විසෙසං.

๓๗๓. คำว่า "อุปัตถัทธัง" (อันธรรมอุปถัมภ์) หมายความว่า เป็นสิ่งที่ปัจจัยกระทำกำลังให้ตั้งมั่นแล้ว ย่อมวิเศษกว่าด้วยอานุภาพและโคจรอย่างไร. คำว่า "ตังมัตตเมวะ" (เพียงเท่านั้น) หมายความว่า เพียงแต่จักษุเนื้อเดิมเท่านั้น ไม่ใช่สิ่งที่ธรรมอุปถัมภ์. คำว่า "อนาปาถคตัง" (ไม่มาสู่คลอง) หมายความว่า ไม่มาสู่คลองคือสถานที่ที่จักษุเนื้อพึงรับได้. ในที่นี้ เมื่อกล่าวถึงความไม่เหมือนกันของอานุภาพและโคจรเท่านั้น ซึ่งเป็นเครื่องแสดงอารมณ์ การระบุอารมณ์ว่า อารมณ์ของจักษุเนื้อเป็นเช่นใดนั้น ไม่ใช่เพื่อแสดงความพิเศษของอารมณ์ แต่แสดงเพื่อชี้ให้เห็นว่า ในอารมณ์เช่นใดที่มีความพิเศษของอานุภาพและโคจร การเห็นรูปารมณ์เช่นนั้น (จึงจะมีได้) หรือความพิเศษของอานุภาพและโคจรในอารมณ์ที่เหมือนกันนั่นเอง คือความพิเศษ.

න ච මංසචක්ඛුමෙව දිබ්බචක්ඛූති ඉච්ඡතීති ධම්මුපත්ථද්ධකාලෙ පුරිමං මංසචක්ඛුමෙවාති න ඉච්ඡතීති අධිප්පායො. මංසචක්ඛුස්ස උප්පාදො මග්ගොති මංසචක්ඛුපච්චයතාදස්සනත්ථමෙව වුත්තං, න තෙන අනුපාදින්නතාසාධනත්ථං. රූපාවචරිකානන්ති රූපාවචරජ්ඣානපච්චයෙන උප්පන්නානි මහාභූතානි රූපාවචරිකානීති සො ඉච්ඡතීති අධිප්පායො. එස නයො ‘‘අරූපාවචරිකාන’’න්ති එත්ථාපි. අරූපාවචරක්ඛණෙ රූපාවචරචිත්තස්ස අභාවා පටික්ඛිපතීති තස්මිංයෙව ඛණෙ රූපාවචරං හුත්වා අරූපාවචරං න ජාතන්ති පටික්ඛිපතීති අධිප්පායො.

คำว่า "ไม่ประสงค์ว่าจักษุเนื้อนั่นแหละเป็นทิพยจักษุ" หมายความว่า ในขณะที่ธรรมอุปถัมภ์นั้น ไม่ประสงค์ว่าจักษุเนื้อเดิมนั่นแหละ (เป็นทิพยจักษุ). คำว่า "การเกิดขึ้นของจักษุเนื้อเป็นทาง" (มรรค) กล่าวไว้เพียงเพื่อแสดงความเป็นปัจจัยของจักษุเนื้อเท่านั้น ไม่ใช่เพื่อพิสูจน์ความเป็นอนุปาทินนกะด้วยจักษุเนื้อนั้น. คำว่า "รูปาวจริกานัง" (แห่งรูปาวจรธรรมทั้งหลาย) หมายความว่า มหาภูตรูปที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยแห่งรูปาวจรฌาน ชื่อว่ารูปาวจริกะ เขาประสงค์อย่างนั้น. นัยนี้พึงทราบในคำว่า "อรูปาวจริกานัง" นี้ด้วย. คำว่า "ปฏิเสธเพราะไม่มีรูปาวจรจิตในขณะอรูปาวจร" หมายความว่า ปฏิเสธว่า ในขณะนั้น (รูปาวจรธรรม) ไม่ได้เกิดขึ้นเป็นอรูปาวจรโดยเป็นรูปาวจรมาก่อน.

374. කිඤ්චාපි දිබ්බචක්ඛුනො ධම්මුපත්ථද්ධස්ස පඤ්ඤාචක්ඛුභාවං න ඉච්ඡති, යෙන තීණි චක්ඛූනි ධම්මුපත්ථම්භෙන චක්ඛුන්තරභාවං වදතො භවෙය්‍යුන්ති අධිප්පායො.

๓๗๔. แม้จะไม่ประสงค์ความเป็นปัญญาจักษุแห่งทิพยจักษุที่ธรรมอุปถัมภ์แล้วก็ตาม แต่อธิบายว่า เพราะเหตุใด (เมื่อเป็นเช่นนั้น) จักษุ ๓ อย่างจึงพึงมีแก่ผู้ที่กล่าวว่า (จักษุหนึ่ง) เป็นจักษุอื่นได้ด้วยการอุปถัมภ์ของธรรม.

දිබ්බචක්ඛුකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความในทิพยจักษุกถา จบแล้ว.

9. යථාකම්මූපගතඤාණකථාවණ්ණනා

๙. การพรรณนาความในยถากัมมูปคญาณกถา.

377. දිබ්බෙන චක්ඛුනා යථාකම්මූපගෙ සත්තෙ පජානාතීති යථාකම්මූපගතඤාණස්ස උපනිස්සයෙ දිබ්බචක්ඛුම්හි කරණනිද්දෙසො කතො, න යථාකම්මූපගතජානනකිච්චකෙ. තංකිච්චකෙයෙව පන පරො කරණනිද්දෙසං මඤ්ඤතීති ආහ ‘‘අයොනිසො ගහෙත්වා’’ති. යථාකම්මූපගතඤාණමෙව දිබ්බචක්ඛුන්ති ලද්ධීති ඉමිනා වචනෙන දිබ්බචක්ඛුමෙව යථාකම්මූපගතඤාණන්ති එවං [Pg.77] භවිතබ්බං. එව-සද්දො ච අට්ඨානෙ ඨිතො දිබ්බචක්ඛුසද්දස්ස පරතො යොජෙතබ්බො. යථාකම්මූපගතඤාණස්ස හි සො දිබ්බචක්ඛුතො අත්ථන්තරභාවං නිවාරෙති. න හි දිබ්බචක්ඛුස්ස යථාකම්මූපගතඤාණතොති.

๓๗๗. คำว่า "ย่อมรู้สัตว์ทั้งหลายผู้เป็นไปตามกรรมด้วยทิพยจักษุ" เป็นการระบุด้วยตติยาวิภัตติ (กรณนิทเทส) ในทิพยจักษุซึ่งเป็นอุปนิสัยแห่งยถากัมมูปคญาณ ไม่ใช่ในกิจคือการรู้ยถากัมมูปคญาณ. แต่ผู้อื่นสำคัญว่าเป็นการระบุด้วยตติยาวิภัตติในกิจนั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า "ถือเอาโดยไม่แยบคาย". ด้วยคำว่า "ยถากัมมูปคญาณนั่นแหละเป็นทิพยจักษุ" นี้ เป็นลัทธิว่า ทิพยจักษุนั่นแหละพึงเป็นยถากัมมูปคญาณ. และพึงประกอบศัพท์ว่า "เอว" (นั่นแหละ) ซึ่งวางไว้ผิดที่ ให้มาอยู่หลังคำว่า "ทิพยจักษุ". เพราะศัพท์นั้นย่อมปฏิเสธความมีเนื้อความต่างไปจากทิพยจักษุของยถากัมมูปคญาณ. เพราะทิพยจักษุ (ในความเห็นนั้น) ไม่ได้ต่างจากยถากัมมูปคญาณ.

යථාකම්මූපගතඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความในยถากัมมูปคญาณกถา จบแล้ว.

10. සංවරකථාවණ්ණනා

๑๐. การพรรณนาความในสังวรกถา.

379. චාතුමහාරාජිකානං සංවරාසංවරසබ්භාවො ආටානාටියසුත්තෙන පකාසිතොති ‘‘තාවතිංසෙ දෙවෙ උපාදායා’’ති ආහ. එවං සති සුගතිකථායං ‘‘තාවතිංසෙ සඞ්ගහිතානං පුබ්බදෙවානං සුරාපානං, සක්කදෙවානං සුරාපානනිවාරණං සුය්‍යති, තං තෙසං සුරාපානං අසංවරො න හොතී’’ති වත්තබ්බං හොති.

๓๗๙. ความมีอยู่แห่งสังวรและอสังวรของเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา พระผู้มีพระภาคทรงประกาศไว้ด้วยอาฏานาฏิยสูตรแล้ว (พระอรรถกถาจารย์) จึงกล่าวว่า "นับตั้งแต่เทวดาชั้นดาวดึงส์ขึ้นไป" (ตาวติงเส เทเว อุปาทายะ). เมื่อเป็นเช่นนี้ ในสุคติกถา พึงกล่าวว่า "การดื่มสุราของพวกปุพพเทวา (อสูร) ที่สงเคราะห์เข้าในชั้นดาวดึงส์ และการห้ามการดื่มสุราของพวกสักกเทวราช มีปรากฏอยู่ (ในพระสูตร) การดื่มสุราของเทวดาเหล่านั้นไม่เป็นอสังวรหรือ".

සංවරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความในสังวรกถา จบแล้ว.

තතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความในวรรคที่ ๓ จบแล้ว.

4. චතුත්ථවග්ගො

๔. วรรคที่ ๔.

1. ගිහිස්ස අරහාතිකථාවණ්ණනා

๑. การพรรณนาความในคฤหัสถ์เป็นพระอรหันต์กถา.

387. ගිහිසංයොජනසම්පයුත්තතායාති එතෙන ගිහිඡන්දරාගසම්පයුත්තතාය එව ‘‘ගිහී’’ති වුච්චති, න බ්‍යඤ්ජනමත්තෙනාති ඉමමත්ථං දස්සෙති.

๓๘๗. ด้วยคำว่า "เพราะความที่ตนประกอบด้วยสังโยชน์ของคฤหัสถ์" นี้ ท่านแสดงเนื้อความนี้ว่า ที่เรียกว่า "คฤหัสถ์" ก็เพราะความที่ตนประกอบด้วยกามฉันทราคะของคฤหัสถ์นั่นเอง ไม่ใช่เพียงเพราะเครื่องหมาย (เพศคฤหัสถ์) เท่านั้น.

ගිහිස්ස අරහාතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความในคฤหัสถ์เป็นพระอรหันต์กถา จบแล้ว.

2. උපපත්තිකථාවණ්ණනා

๒. การพรรณนาความในอุปบัตติกถา.

388. අයොනිසොති ඔපපාතිකො හොති, තත්ථ තස්සායෙවූපපත්තියා පරිනිබ්බායීති අත්ථං ගහෙත්වාති අධිප්පායො.

๓๘๘. คำว่า "อโยนิโส" (โดยไม่แยบคาย) อธิบายว่า (เขา) ถือเอาความหมายว่า เป็นโอปปาติกะ แล้วปรินิพพานด้วยอุปบัติ (การเกิด) นั้นนั่นเองในภพนั้น.

උපපත්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความในอุปบัตติกถา จบแล้ว.

4. සමන්නාගතකථාවණ්ණනා

๔. การพรรณนาความในสมันนาคตกถา.

393. සමන්නාගතකථායං [Pg.78] පත්තිං සන්ධාය පටිජානන්තො චතූහි ඛන්ධෙහි විය සමන්නාගමං න වදතීති තස්ස චතූහි ඵස්සාදීහි සමන්නාගමප්පසඞ්ගො යථා හොති, තං වත්තබ්බං.

๓๙๓. ในสมันนาคตกถา เมื่อ (ฝ่ายปรวาที) ปฏิญาณโดยหมายถึงปัตติ (การบรรลุ) ย่อมไม่กล่าวถึงความพรั่งพร้อม (สมันนาคต) เหมือนความพรั่งพร้อมด้วยขันธ์ ๔ ดังนั้น จึงควรกล่าวถึงการที่บุคคลนั้นจะพึงมีความพรั่งพร้อมด้วยธรรม ๔ ประการมีผัสสะเป็นต้นได้อย่างไร.

සමන්නාගතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความในสมันนาคตกถา จบแล้ว.

5. උපෙක්ඛාසමන්නාගතකථාවණ්ණනා

๕. การพรรณนาความในอุเบกขาสมันนาคตกถา.

397. ඉමිනාව නයෙනාති ‘‘තත්ථ ද්වෙ සමන්නාගමා’’තිආදි සබ්බං යොජෙතබ්බං. තත්ථ පත්තිධම්මො නාම රූපාවචරාදීසු අඤ්ඤතරභූමිං පඨමජ්ඣානාදිවසෙන පාපුණන්තස්ස පඨමජ්ඣානාදීනං පටිලාභො. නිරුද්ධෙසුපි පඨමජ්ඣානාදීසු අනිරුජ්ඣනතො චිත්තවිප්පයුත්තො සඞ්ඛාරො, යෙන සුපන්තො සජ්ඣායාදිපසුතො ච තෙහි සමන්නාගතොති වුච්චතීති වදන්ති.

๓๙๗. ด้วยนัยนี้แหละ พึงประกอบข้อความทั้งหมดมีคำว่า "ในสมันนาคตะนั้นมีความพรั่งพร้อม ๒ อย่าง" เป็นต้น. ในความพรั่งพร้อมนั้น ธรรมที่ชื่อว่าปัตติ คือการได้ปฐมฌานเป็นต้น ของผู้ที่บรรลุภูมิใดภูมิหนึ่งในบรรดารูปาวจรภูมิเป็นต้นด้วยอำนาจแห่งปฐมฌานเป็นต้น. (ฝ่ายปรวาที) กล่าวว่า สังขารที่เป็นจิตตวิปปยุตซึ่งไม่ดับไปแม้เมื่อปฐมฌานเป็นต้นดับไปแล้ว เป็นเหตุให้เรียกบุคคลผู้หลับอยู่หรือผู้ขวนขวายในการสาธยายเป็นต้นว่าเป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยธรรมเหล่านั้น.

උපෙක්ඛාසමන්නාගතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความในอุเบกขาสมันนาคตกถา จบแล้ว.

6. බොධියාබුද්ධොතිකථාවණ්ණනා

๖. การพรรณนาความในโพธิยาพุทโธติกถา.

398. තස්මාති යථාවුත්තස්ස ඤාණද්වයස්ස බොධිභාවතො. තං අග්ගහෙත්වා පත්තිධම්මවසෙන නත්ථිතාය බොධියා සමන්නාගතො බුද්ධොති යෙසං ලද්ධි, තෙ සන්ධාය පුච්ඡා ච අනුයොගො ච සකවාදිස්සාති යොජනා දට්ඨබ්බා.

๓๙๘. คำว่า "เพราะเหตุนั้น" หมายถึง เพราะความที่ญาณ ๒ อย่างตามที่กล่าวแล้วเป็นโพธิ. พึงทราบการประกอบความว่า คำถามและการสอบสวนเป็นของสกวาที โดยหมายถึงผู้ที่มีลัทธิว่า "พระพุทธเจ้าเป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยโพธิ" เพราะความไม่มีแห่งโพธิโดยความเป็นปัตติธรรม เพราะไม่ถือเอาญาณ ๒ อย่างนั้น.

බොධියාබුද්ධොතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความในโพธิยาพุทโธติกถา จบแล้ว.

7. ලක්ඛණකථාවණ්ණනා

๗. การพรรณนาความในลักขณกถา.

402. බොධිසත්තමෙව සන්ධාය වුත්තන්ති ලක්ඛණසමන්නාගතෙසු අබොධිසත්තෙ ඡඩ්ඩෙත්වා බොධිසත්තමෙව ගහෙත්වා ඉදං සුත්තං වුත්තං, න [Pg.79] බොධිසත්තතො අඤ්ඤො ලක්ඛණසමන්නාගතො නත්ථීති. නාපි සබ්බෙසං ලක්ඛණසමන්නාගතානං බොධිසත්තතා, තස්මා අසාධකන්ති අධිප්පායො.

๔๐๒. คำว่า "ตรัสหมายถึงพระโพธิสัตว์เท่านั้น" อธิบายว่า พระสูตรนี้ตรัสโดยยกเว้นผู้ที่ไม่ใช่พระโพธิสัตว์ในบรรดาผู้พรั่งพร้อมด้วยลักษณะ แล้วทรงถือเอาเฉพาะพระโพธิสัตว์เท่านั้น ไม่ใช่ว่าผู้พรั่งพร้อมด้วยลักษณะอื่นนอกจากพระโพธิสัตว์จะไม่มี. และไม่ใช่ว่าผู้พรั่งพร้อมด้วยลักษณะทุกคนจะเป็นพระโพธิสัตว์ ดังนั้น (พระสูตรนี้) จึงไม่เป็นเครื่องพิสูจน์ (ตามที่ปรวาทีอ้าง).

ලක්ඛණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความในลักขณกถา จบแล้ว.

8. නියාමොක්කන්තිකථාවණ්ණනා

๘. อธิบายเรื่องการหยั่งลงสู่ความแน่นอน

403. ඨපෙත්වා පාරමීපූරණන්ති පාරමීපූරණෙනෙව තෙ ‘‘බොධියා නියතා නරා’’ති වුච්චන්තීති දස්සෙති. කෙවලඤ්හි නන්තිආදිනා ච න නියාමකස්ස නාම කස්සචි උප්පන්නත්තා බ්‍යාකරොන්තීති දස්සෙති.

๔๐๓. แสดงว่า (ในคำว่า) "เว้นการบำเพ็ญบารมี" นั้น (หมายความว่า) ชนเหล่านั้นย่อมถูกเรียกว่า "เป็นผู้แน่นอนต่อโพธิญาณ" ด้วยการบำเพ็ญบารมีนั่นเอง และแสดงว่าพระองค์ย่อมทรงพยากรณ์ด้วยบทว่า "น" เป็นต้นเท่านั้น เพราะความที่ไม่มีใครชื่อว่าเป็นผู้กำหนดเกิดขึ้นแล้ว

නියාමොක්කන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเรื่องการหยั่งลงสู่ความแน่นอน จบแล้ว

10. සබ්බසංයොජනප්පහානකථාවණ්ණනා

๑๐. อธิบายเรื่องการละสังโยชน์ทั้งปวง

413. නිප්පරියායෙනෙවාති අවසිට්ඨස්ස පහාතබ්බස්ස අභාවා ‘‘සබ්බසංයොජනප්පහාන’’න්ති ඉමං පරියායං අග්ගහෙත්වා අරහත්තමග්ගෙන පජහනතො එවාති ගණ්හාතීති වුත්තං හොති. අප්පහීනස්ස අභාවාති අවසිට්ඨස්ස පහාතබ්බස්ස අභාවා පටිජානාතීති වදන්ති, තථා ‘‘අනවසෙසප්පහාන’’න්ති එත්ථාපි. එවං සති තෙන අත්තනො ලද්ධිං ඡඩ්ඩෙත්වා සකවාදිස්ස ලද්ධියා පටිඤ්ඤාතන්ති ආපජ්ජති.

๔๑๓. พึงทราบว่าที่กล่าวว่า "โดยไม่มีปริยาย" นั้น หมายถึงการละด้วยอรหัตตมรรค โดยไม่ถือเอาปริยายว่า "การละสังโยชน์ทั้งปวง" เพราะไม่มีสิ่งที่เหลือที่จะพึงละ พวกเขากล่าวว่า "เพราะไม่มีสิ่งที่ยังไม่ละ" หมายถึงการปฏิญาณว่าไม่มีสิ่งที่เหลือที่จะพึงละ แม้ในบทว่า "การละโดยไม่เหลือ" ก็เช่นกัน เมื่อเป็นเช่นนี้ ย่อมถึงการที่เขาละลัทธิของตนแล้วปฏิญาณตามลัทธิของสกวาที

සබ්බසංයොජනප්පහානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเรื่องการละสังโยชน์ทั้งปวง จบแล้ว

චතුත්ථවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายวรรคที่ ๔ จบแล้ว

5. පඤ්චමවග්ගො

๕. วรรคที่ ๕

1. විමුත්තිකථාවණ්ණනා

๑. อธิบายเรื่องวิมุตติ

418. ඵලඤාණං න හොතීති ‘‘විමුත්තානී’’ති වා තදඞ්ගවිමුත්තියාදිභාවතො මග්ගෙන පහීනානං පුන අනුප්පත්තිතො ච ‘‘අවිමුත්තානී’’ති වා [Pg.80] න වත්තබ්බානීති අධිප්පායො. ගොත්‍රභුඤාණඤ්චෙත්ථ විපස්සනාග්ගහණෙන ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං.

๔๑๘. ความว่า ผลญาณไม่เป็นไป ไม่ควรกล่าวว่า "หลุดพ้นแล้ว" หรือ "ยังไม่หลุดพ้น" เพราะความเป็นตทังควิมุตติเป็นต้น และเพราะสิ่งที่ละได้ด้วยมรรคย่อมไม่เกิดขึ้นอีก พึงทราบว่า โคตรภูญาณในที่นี้ถูกถือเอาด้วยการถือเอาวิปัสสนา

විමුත්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเรื่องวิมุตติ จบแล้ว

2. අසෙඛඤාණකථාවණ්ණනා

๒. อธิบายเรื่องอเสขญาณ

421. න පනෙතං අසෙඛන්ති එතෙන අසෙඛවිසයත්තා අසෙඛමෙව ඤාණන්ති පරස්ස ලද්ධි, න පන අසෙඛස්සාති ඉමමත්ථං දස්සෙති.

๔๒๑. ด้วยบทว่า "แต่สิ่งนี้ไม่ใช่อเสขะ" นี้ ย่อมแสดงความหมายว่า ลัทธิของผู้อื่นกล่าวว่า ญาณเป็นอเสขะเท่านั้น เพราะเป็นอารมณ์ของอเสขะ แต่ไม่ใช่ของอเสขะ

අසෙඛඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเรื่องอเสขญาณ จบแล้ว

3. විපරීතකථාවණ්ණනා

๓. อธิบายเรื่องวิปลาส

424. න පථවීයෙවාති ලක්ඛණපථවීයෙව, සසම්භාරපථවීයෙව වා න හොතීති අත්ථො. අනිච්චෙ නිච්චන්තිආදිවිපරියෙසො පන විපරීතඤාණං නාමාති අඤ්ඤාණෙපි ඤාණවොහාරං ආරොපෙත්වා වදතීති දට්ඨබ්බං.

๔๒๔. ความว่า "ไม่ใช่ปฐวีเท่านั้น" หมายถึงไม่ใช่ปฐวีที่มีลักษณะ หรือไม่ใช่ปฐวีที่มีองค์ประกอบ พึงทราบว่า ส่วนความวิปลาสมี "เห็นว่าเที่ยงในสิ่งไม่เที่ยง" เป็นต้น ชื่อว่าวิปลาสญาณนั้น ย่อมกล่าวโดยยกเอาโวหารว่า "ญาณ" มาใช้แม้ในอัญญาณ

විපරීතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเรื่องวิปลาส จบแล้ว

4. නියාමකථාවණ්ණනා

๔. อธิบายเรื่องความแน่นอน

428-431. ඤාණං අත්ථි, යං සච්චානුලොමං මග්ගඤාණානුගතිකං පස්සන්තො භගවා ‘‘භබ්බො’’ති ජානාතීති ලද්ධි. පඨමපඤ්හමෙව චතුත්ථං කත්වාති එත්ථ ‘‘නියතස්ස අනියාමගමනායා’’ති විපරීතානුයොගතො පභුති ගණෙත්වා ‘‘චතුත්ථ’’න්ති ආහ.

(ข้อ ๔๒๘-๔๓๑) มีญาณที่พระผู้มีพระภาคทรงเห็นว่าคล้อยตามสัจจะ และเป็นไปตามมรรคญาณ แล้วทรงทราบว่า "เป็นผู้ควร" ดังนี้เป็นลัทธิ ในบทว่า "ทำปัญหาที่หนึ่งให้เป็นที่สี่" นี้ ท่านกล่าวว่า "ที่สี่" โดยนับตั้งแต่การสอบสวนที่ตรงกันข้ามว่า "เพื่อการไปสู่ความไม่แน่นอนของผู้แน่นอน"

නියාමකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเรื่องความแน่นอน จบแล้ว

5. පටිසම්භිදාකථාවණ්ණනා

๕. อธิบายเรื่องปฏิสัมภิทา

432-433. යංකිඤ්චි අරියානං ඤාණං, සබ්බං ලොකුත්තරමෙවාති ගණ්හන්තෙනපි සබ්බං ඤාණං පටිසම්භිදාති න සක්කා වත්තුං. අනරියානම්පි හි ඤාණං ඤාණමෙවාති[Pg.81]. තස්ස වා ඤාණතං න ඉච්ඡතීති වත්තබ්බං. පථවීකසිණසම්මුතියං සමාපත්තිඤාණං සන්ධායාති අනරියස්ස එතං ඤාණං සන්ධායාති අධිප්පායො සියා.

(ข้อ ๔๓๒-๔๓๓) แม้ผู้ที่ถือว่าญาณใดๆ ของพระอริยะทั้งหมดเป็นโลกุตตระเท่านั้น ก็ไม่สามารถกล่าวได้ว่าญาณทั้งหมดเป็นปฏิสัมภิทา เพราะญาณของอนริยะก็เป็นญาณเหมือนกัน หรือควรกล่าวว่าไม่ปรารถนาความเป็นญาณของสิ่งนั้น พึงทราบว่าในสมมติปฐวีกสิณนั้น หมายถึงสมาบัติญาณ ความหมายอาจเป็นว่าหมายถึงญาณนี้ของอนริยะ

පටිසම්භිදාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเรื่องปฏิสัมภิทา จบแล้ว

6. සම්මුතිඤාණකථාවණ්ණනා

๖. อธิบายเรื่องสมมติญาณ

434-435. සච්චන්ති වචනසාමඤ්ඤෙන උභයස්සපි සච්චසාමඤ්ඤත්තං ගහෙත්වා වදතීති දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ.

(ข้อ ๔๓๔-๔๓๕) แสดงว่าเมื่อกล่าวว่า "สัจจะ" นั้น ย่อมกล่าวโดยถือเอาความเป็นสัจจะโดยทั่วไปของทั้งสองอย่างด้วยคำพูดโดยทั่วไป จึงกล่าวบทว่า "ในบรรดาสัจจะนั้น" เป็นต้น

සම්මුතිඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเรื่องสมมติญาณ จบแล้ว

7. චිත්තාරම්මණකථාවණ්ණනා

๗. อธิบายเรื่องจิตตารมณ์

436-438. ඵස්සස්ස ඵුසනලක්ඛණං මනසිකරොතොති එතෙන පුරිමා වත්තබ්බපටිඤ්ඤා අනුපදධම්මමනසිකාරතො අඤ්ඤං සමුදායමනසිකාරං සන්ධාය කතාති දස්සෙති.

(ข้อ ๔๓๖-๔๓๘) ด้วยบทว่า "เมื่อมนสิการลักษณะแห่งการถูกต้องของผัสสะ" นี้ ย่อมแสดงว่าการปฏิญาณที่กล่าวไว้ก่อนนั้น กระทำโดยอ้างถึงสมุทัยมนสิการอื่นจากการมนสิการธรรมทีละบท

චිත්තාරම්මණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเรื่องจิตตารมณ์ จบแล้ว

8. අනාගතඤාණකථාවණ්ණනා

๘. อธิบายเรื่องอนาคตญาณ

439-440. සබ්බස්මිම්පීති ‘‘පාටලිපුත්තස්ස ඛො’’තිආදිනා අනාගතෙ ඤාණන්ති වුත්තන්ති අනාගතභාවසාමඤ්ඤෙන අනන්තරානාගතෙපි ඤාණං ඉච්ඡන්තීති වුත්තං හොති.

๔๓๙-๔๔๐. ในคำว่า Sabbasmimpi นี้ มีอธิบายว่า ที่ตรัสว่า 'ญาณในอนาคต' ด้วยคำเป็นต้นว่า 'ของเมืองปาฏลีบุตร' นั้น ทรงประสงค์เอาญาณแม้ในอนาคตที่ใกล้ชิด ด้วยความเป็นอนาคตโดยทั่วไป

අනාගතඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอนาคตญาณ จบแล้ว

9. පටුප්පන්නඤාණකථාවණ්ණනා

๙. อรรถกถาว่าด้วยปัจจุบันญาณ

441-442. වචනං [Pg.82] නිස්සායාති අත්ථතො ආපන්නං වචනං, අනුජානනවචනං වා නිස්සාය. සන්තතිං සන්ධායාති භඞ්ගානුපස්සනානං භඞ්ගතො අනුපස්සනාසන්තතිං සන්ධායාති අධිප්පායො.

๔๔๑-๔๔๒. บทว่า Vacanaṃ nissāya คือ อาศัยคำที่มาถึงแล้วโดยอรรถ หรืออาศัยคำที่ทรงอนุญาต. บทว่า Santatiṃ sandhāya มีอธิบายว่า ทรงหมายถึงความสืบต่อแห่งการพิจารณาเห็นเนืองๆ จากการแตกดับแห่งภังคานุปัสสนาทั้งหลาย

පටුප්පන්නඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยปัจจุบันญาณ จบแล้ว

10. ඵලඤාණකථාවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาว่าด้วยผลญาณ

443-444. බුද්ධානං වියාති යථා බුද්ධා සබ්බප්පකාරඵලපරොපරියත්තජානනවසෙන අත්තනො එව ච බලෙන ඵලං ජානන්ති, එවන්ති වුත්තං හොති.

๔๔๓-๔๔๔. บทว่า Buddhānaṃ viya มีอธิบายว่า พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมทรงรู้ผลโดยอำนาจการรู้ความยิ่งและหย่อนแห่งผลทุกประการ และด้วยกำลังของพระองค์เองนั่นแหละ

ඵලඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยผลญาณ จบแล้ว

පඤ්චමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่ ๕ จบแล้ว

මහාපණ්ණාසකො සමත්තො.

มหาปัณณาสก์ จบแล้ว

6. ඡට්ඨවග්ගො

๖. วรรคที่ ๖

1. නියාමකථාවණ්ණනා

๑. อรรถกถาว่าด้วยนิยาม

445-447. අනියතො නාම න හොතීති යථා මිච්ඡත්තනියතස්ස භවන්තරෙ අනියතං නාම හොති, එවං එතස්ස කදාචිපි අනියතතා න හොතීති යො නියාමො, සො අසඞ්ඛතොති අධිප්පායො.

๔๔๕-๔๔๗. บทว่า Aniyato nāma na hoti มีอธิบายว่า ความเป็นผู้ไม่แน่นอนย่อมมีแก่บุคคลผู้เป็นมิจฉัตตนิยตะในภพอื่นฉันใด ความเป็นผู้ไม่แน่นอนย่อมไม่มีแก่บุคคลนี้ในกาลไหนๆ เลยฉันนั้น นิยามใด นิยามนั้นเป็นอสังขตะ

නියාමකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยนิยาม จบแล้ว

2. පටිච්චසමුප්පාදකථාවණ්ණනා

๒. อรรถกถาว่าด้วยปฏิจจสมุปบาท

451. කාරණට්ඨෙන ඨිතතාති කාරණභාවොයෙව. එතෙන ච ධම්මානං කාරණභාවො ධම්මට්ඨිතතාති එතමත්ථං දස්සෙති. තථා ‘‘ධම්මනියාමතා’’ති එත්ථාපි.

๔๕๑. บทว่า Kāraṇaṭṭhena ṭhitatā คือ ความเป็นเหตุเท่านั้น. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงอรรถว่า ความเป็นเหตุของธรรมทั้งหลาย คือความตั้งอยู่แห่งธรรม. แม้ในบทว่า Dhammaniyāmatā ก็เช่นกัน

පටිච්චසමුප්පාදකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยปฏิจจสมุปบาท จบแล้ว

3. සච්චකථාවණ්ණනා

๓. อรรถกถาว่าด้วยสัจจะ

452-454. වත්ථුසච්චන්ති [Pg.83] ජාතියාදි කාමතණ්හාදි සම්මාදිට්ඨිආදි ච. බාධනපභවනිය්‍යානිකලක්ඛණෙහි ලක්ඛණසච්චං බාධනාදි.

๔๕๒-๔๕๔. บทว่า Vatthusacca ได้แก่ ชาติเป็นต้น กามตัณหาเป็นต้น และสัมมาทิฏฐิเป็นต้น. ลักขณสัจจะ ได้แก่ การบีบคั้นเป็นต้น ด้วยลักษณะทั้งหลายมีการบีบคั้น การเป็นแดนเกิด และการนำออก

සච්චකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยสัจจะ จบแล้ว

5. නිරොධසමාපත්තිකථාවණ්ණනා

๕. อรรถกถาว่าด้วยนิโรธสมาบัติ

457-459. කරියමානා කරීයතීති අරූපක්ඛන්ධානං පවත්තමානානං සමථවිපස්සනානුක්කමෙන අප්පවත්ති සාධීයතීති අත්ථො. සඞ්ඛතාසඞ්ඛතලක්ඛණානං පන අභාවෙනාති වදන්තො සභාවධම්මතං පටිසෙධෙති. වොදානඤ්ච වුට්ඨානපරියායොව. අසඞ්ඛතභාවෙ කාරණං න හොති සභාවධම්මත්තාසාධකත්තාති අධිප්පායො.

๔๕๗-๔๕๙. บทว่า Kariyamānā karīyati มีอรรถว่า ความไม่เป็นไปแห่งอรูปขันธ์ทั้งหลายที่กำลังเป็นไป ย่อมสำเร็จได้ด้วยลำดับแห่งสมถะและวิปัสสนา. ส่วนคำว่า 'เพราะไม่มีลักษณะแห่งสังขตะและอสังขตะ' เป็นการกล่าวปฏิเสธความเป็นสภาวธรรม. และความผ่องแผ้วก็เป็นเพียงปริยายแห่งการออกจากสมาบัติ. มีอธิบายว่า ความเป็นสภาวธรรมไม่เป็นเหตุให้สำเร็จความเป็นอสังขตะ

නිරොධසමාපත්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยนิโรธสมาบัติ จบแล้ว

ඡට්ඨවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่ ๖ จบแล้ว

7. සත්තමවග්ගො

๗. วรรคที่ ๗

1. සඞ්ගහිතකථාවණ්ණනා

๑. อรรถกถาว่าด้วยสังคหิตะ

471-472. සඞ්ගහිතාති සම්බන්ධා.

๔๗๑-๔๗๒. บทว่า Saṅgahitā คือ ความเกี่ยวข้องกัน

සඞ්ගහිතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยสังคหิตะ จบแล้ว

2. සම්පයුත්තකථාවණ්ණනා

๒. อรรถกถาว่าด้วยสัมปยุตต์

473-474. නානත්තවවත්ථානං නත්ථීති වදන්තො ‘‘තිලම්හි තෙලං අනුපවිට්ඨ’’න්ති වචනමෙව න යුජ්ජතීති ‘‘න හෙව’’න්ති පටික්ඛිත්තන්ති දස්සෙති.

๔๗๓-๔๗๔. ผู้กล่าวว่า 'ความกำหนดความต่างกันย่อมไม่มี' นั้น ย่อมแสดงว่าคำว่า 'น้ำมันเข้าไปอยู่ในงา' นั้นไม่สมควร จึงปฏิเสธด้วยบทว่า 'หามิได้เลย' ดังนี้

සම්පයුත්තකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความในสัมปยุตตกถา จบแล้ว.

3. චෙතසිකකථාවණ්ණනා

๓. การพรรณนาความในเจตสิกกถา

475-477. ඵස්සාදීනං [Pg.84] එකුප්පාදතාදිවිරහිතා සහජාතතා නත්ථීති ආහ ‘‘සම්පයුත්තසහජාතතං සන්ධායා’’ති.

๔๗๕-๔๗๗. ท่านกล่าวว่า "หมายถึงความเป็นสหชาตธรรมที่สัมปยุตกัน" เพราะความเป็นสหชาตธรรมของผัสสะเป็นต้นที่ปราศจากความเป็นเอกุปปาทะ (ความเกิดพร้อมกัน) เป็นต้นนั้น ไม่มี.

චෙතසිකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความในเจตสิกกถา จบแล้ว.

4. දානකථාවණ්ණනා

๔. การพรรณนาความในทานกถา

478. දෙය්‍යධම්මවසෙන චොදෙතුන්ති යදි චෙතසිකොව ධම්මො දානං, ‘‘දිය්‍යතීති දාන’’න්ති ඉමිනාපි අත්ථෙන චෙතසිකස්සෙව දානභාවො ආපජ්ජතීති චොදෙතුන්ති අත්ථො.

๔๗๘. อธิบายว่า เพื่อจะคัดค้านด้วยอำนาจเทยยธรรมว่า หากเจตสิกธรรมเท่านั้นเป็นทาน แม้ด้วยอรรถว่า "สิ่งที่เขาให้ ชื่อว่าทาน" ดังนี้ ความเป็นทานก็ย่อมตกแก่เจตสิกเท่านั้น.

479. අනිට්ඨඵලන්තිආදි අචෙතසිකස්ස ධම්මස්ස දානභාවදීපනත්ථං වුත්තන්ති ඵලදානභාවදීපනත්ථං න වුත්තන්ති අත්ථො දට්ඨබ්බො. අනිට්ඨඵලන්තිආදිනා අචෙතසිකස්ස ධම්මස්ස ඵලදානං වුත්තං විය හොති, න දානභාවො, තන්නිවාරණත්ථඤ්චෙතමාහාති. එවඤ්ච කත්වා අනන්තරමෙවාහ ‘‘න හි අචෙතසිකො අන්නාදිධම්මො ආයතිං විපාකං දෙතී’’ති. ඉට්ඨඵලභාවනියමනත්ථන්ති දෙය්‍යධම්මො විය කෙනචි පරියායෙන අනිට්ඨඵලතා දානස්ස නත්ථි, එකන්තං පන ඉට්ඨඵලමෙවාති නියමනත්ථන්ති අත්ථො.

๔๗๙. พึงทราบความว่า คำว่า "มีผลไม่น่าปรารถนา" เป็นต้น ท่านกล่าวเพื่อแสดงความเป็นทานของอเจตสิกธรรม ไม่ได้กล่าวเพื่อแสดงความเป็นผู้ให้ผล. ด้วยคำว่า "มีผลไม่น่าปรารถนา" เป็นต้น เป็นเหมือนกล่าวถึงการให้ผลของอเจตสิกธรรม ไม่ใช่ความเป็นทาน และท่านกล่าวคำนี้เพื่อห้ามความเข้าใจนั้น. เมื่อเป็นเช่นนั้น ท่านจึงกล่าวคำถัดมาทันทีว่า "เพราะว่าอเจตสิกธรรมมีข้าวเป็นต้น ย่อมไม่ให้วิบากในอนาคต". อธิบายว่า คำว่า "เพื่อกำหนดความเป็นผู้มีผลน่าปรารถนา" หมายความว่า ความเป็นผู้มีผลไม่น่าปรารถนาของทานโดยปริยายบางอย่างเหมือนเทยยธรรมนั้นไม่มี แต่เพื่อกำหนดว่ามีผลที่น่าปรารถนาโดยส่วนเดียวเท่านั้น.

ඉතරෙනාති ‘‘දිය්‍යතීති දාන’’න්ති ඉමිනා පරියායෙන. න පන එකෙනත්ථෙනාති ‘‘දෙය්‍යධම්මොව දාන’’න්ති ඉමං සකවාදීවාදං නිවත්තෙතුං ‘‘සද්ධා හිරිය’’න්තිආදිකං සුත්තසාධනං පරවාදීවාදෙ යුජ්ජති, ‘‘ඉධෙකච්චො අන්නං දෙතී’’තිආදිකඤ්ච, ‘‘චෙතසිකොව ධම්මො දාන’’න්ති ඉමං නිවත්තෙතුං ‘‘චෙතසිකො ධම්මො දාන’’න්ති ඉමං පන සාධෙතුං ‘‘සද්ධා හිරිය’’න්තිආදිකං සකවාදීවාදෙ යුජ්ජති, ‘‘ඉධෙකච්චො අන්නං දෙතී’’තිආදිකං වා ‘‘දෙය්‍යධම්මො දාන’’න්ති සාධෙතුන්ති එවං නිවත්තනසාධනත්ථනානත්තං සන්ධාය ‘‘න පන එකෙනත්ථෙනා’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තත්ථ යථා පරවාදීවාදෙ ච සුත්තසාධනත්ථං ‘‘න වත්තබ්බං චෙතසිකො ධම්මො දාන’’න්ති පුච්ඡායං චෙතසිකොවාති අත්ථො දට්ඨබ්බො, තථා ‘‘න වත්තබ්බං දෙය්‍යධම්මො දාන’’න්ති පුච්ඡාය ච දෙය්‍යධම්මොවාති. දෙය්‍යධම්මො ඉට්ඨඵලොති ඉට්ඨඵලාභාවමත්තමෙව පටික්ඛිත්තන්ති එත්ථ ‘‘ඉට්ඨඵලභාවමත්තමෙව පටික්ඛිත්ත’’න්ති පාඨෙන භවිතබ්බන්ති[Pg.85]. ‘‘ඉට්ඨඵලාභාවමත්තමෙව දිස්වා පටික්ඛිත්ත’’න්ති වා වත්තබ්බං. සඞ්කරභාවමොචනත්ථන්ති චෙතසිකස්ස දාතබ්බට්ඨෙන දෙය්‍යධම්මස්ස ච ඉට්ඨඵලට්ඨෙන දානභාවමොචනත්ථන්ති වුත්තං හොති.

คำว่า "ด้วยคำอื่น" คือด้วยปริยายว่า "สิ่งที่เขาให้ ชื่อว่าทาน". พึงทราบว่า คำว่า "แต่ไม่ใช่ด้วยอรรถเดียว" ท่านกล่าวหมายถึงความต่างกันแห่งเนื้อความในการห้ามและการพิสูจน์อย่างนี้ คือ เพื่อห้ามวาทะของสกวาทีที่ว่า "เทยยธรรมเท่านั้นเป็นทาน" การอ้างพระสูตรเป็นต้นว่า "ศรัทธา หิริ" ย่อมสมควรในวาทะของปรวาที และคำว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมให้ข้าว" เป็นต้นด้วย. เพื่อห้ามวาทะที่ว่า "เจตสิกธรรมเท่านั้นเป็นทาน" แต่เพื่อพิสูจน์วาทะที่ว่า "เจตสิกธรรมเป็นทาน" การอ้างพระสูตรเป็นต้นว่า "ศรัทธา หิริ" ย่อมสมควรในวาทะของสกวาที หรือเพื่อพิสูจน์ว่า "เทยยธรรมเป็นทาน" ด้วยคำว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมให้ข้าว" เป็นต้น. ในข้อนั้น ในคำถามว่า "ไม่พึงกล่าวว่าเจตสิกธรรมเป็นทาน" พึงทราบความว่า "เจตสิกเท่านั้น" เช่นเดียวกับในวาทะของปรวาทีเพื่อประโยชน์แก่การพิสูจน์ตามพระสูตร และในคำถามว่า "ไม่พึงกล่าวว่าเทยยธรรมเป็นทาน" ก็พึงทราบความว่า "เทยยธรรมเท่านั้น". คำว่า "เทยยธรรมมีผลน่าปรารถนา" ในที่นี้ พึงมีด้วยบทว่า "ปฏิเสธเพียงความเป็นผู้ไม่มีผลน่าปรารถนาเท่านั้น" หรือพึงกล่าวว่า "เห็นเพียงความไม่มีผลน่าปรารถนาแล้วจึงปฏิเสธ". คำว่า "เพื่อเปลื้องความเป็นสังกะ (ความปะปนกัน)" คือกล่าวเพื่อเปลื้องความเป็นทานของเจตสิกโดยอรรถว่าสิ่งที่ควรให้ และของเทยยธรรมโดยอรรถว่ามีผลน่าปรารถนา.

දානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความในทานกถา จบแล้ว.

5. පරිභොගමයපුඤ්ඤකථාවණ්ණනා

๕. การพรรณนาความในบริโภคมยบุญกถา

483. පරිභොගමයං නාම චිත්තවිප්පයුත්තං පුඤ්ඤං අත්ථීති ලද්ධි. තඤ්හි තෙ සන්ධාය පරිභොගමයං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති වදන්තීති අධිප්පායො.

๔๘๓. อธิบายว่า ลัทธิว่า บุญที่ชื่อว่าบริโภคมัยซึ่งเป็นจิตวิปปยุต (ปราศจากจิต) มีอยู่. เพราะพวกเขามุ่งหมายถึงบุญนั้น จึงกล่าวว่า บุญที่สำเร็จด้วยการบริโภคย่อมเจริญ.

485. තස්සාපි වසෙනාති තස්සාපි ලද්ධියා වසෙන. පඤ්චවිඤ්ඤාණානං විය එතෙසම්පි සමොධානං සියාති පටිජානාතීති වදන්ති. පඤ්චවිඤ්ඤාණඵස්සාදීනමෙව පන සමොධානං සන්ධාය පටිජානාතීති අධිප්පායො.

๔๘๕. คำว่า "ด้วยอำนาจแห่งลัทธินั้นด้วย" คือด้วยอำนาจแห่งลัทธินั้น. ท่านกล่าวว่า เขายอมรับว่า การรวมกันของธรรมเหล่านี้พึงมีเหมือนของปัญจวิญญาณ. แต่อธิบายว่า เขายอมรับโดยมุ่งหมายถึงการรวมกันของผัสสะเป็นต้นแห่งปัญจวิญญาณเท่านั้น.

486. අපරිභුත්තෙපීති ඉමිනා ‘‘පටිග්ගාහකො පටිග්ගහෙත්වා න පරිභුඤ්ජති ඡඩ්ඩෙතී’’තිආදිකං දස්සෙති. අපරිභුත්තෙ දෙය්‍යධම්මෙ පුඤ්ඤභාවතො පරිභොගමයං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති අයං වාදො හීයති. තස්මිඤ්ච හීනෙ සකවාදීවාදො බලවා. චාගචෙතනාය එව හි පුඤ්ඤභාවො එවං සිද්ධො හොතීති අධිප්පායො. අපරිභුත්තෙපි දෙය්‍යධම්මෙ පුඤ්ඤභාවෙ චාගචෙතනාය එව පුඤ්ඤභාවොති ආහ ‘‘සකවාදීවාදොව බලවා’’ති.

๔๘๖. ด้วยคำว่า "แม้เมื่อยังไม่ได้บริโภค" ท่านแสดงคำว่า "ผู้รับรับไปแล้วไม่บริโภค ทิ้งเสีย" เป็นต้น. เพราะเมื่อมีความเป็นบุญในเทยยธรรมที่ยังไม่ได้บริโภค วาทะที่ว่าบุญที่สำเร็จด้วยการบริโภคย่อมเจริญนี้ย่อมตกไป. และเมื่อวาทะนั้นตกไป วาทะของสกวาทีย่อมมีกำลัง. อธิบายว่า เพราะความเป็นบุญย่อมสำเร็จด้วยจาคะเจตนาเท่านั้นอย่างนี้. เมื่อมีความเป็นบุญแม้ในเทยยธรรมที่ยังไม่ได้บริโภค ความเป็นบุญย่อมมีได้ด้วยจาคะเจตนาเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วาทะของสกวาทีเท่านั้นมีกำลัง".

පරිභොගමයපුඤ්ඤකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความในบริโภคมยบุญกถา จบแล้ว.

6. ඉතොදින්නකථාවණ්ණනා

๖. การพรรณนาความในอิโตทินนกถา

488-491. තෙනෙව යාපෙන්තීති තෙනෙව චීවරාදිනා යාපෙන්ති, තෙනෙව වා චීවරාදිදානෙන යාපෙන්ති, සයංකතෙන කම්මුනා විනාපීති අධිප්පායො. ඉමිනා කාරණෙනාති යදි යං ඉතො චීවරාදි දින්නං, න තෙන යාපෙය්‍යුං, කථං අනුමොදෙය්‍යුං…පෙ… සොමනස්සං පටිලභෙය්‍යුන්ති ලද්ධිං පතිට්ඨපෙන්තස්සපීති වුත්තං හොති.

๔๘๘-๔๙๑. อธิบายว่า "ย่อมยังชีพด้วยสิ่งนั้นนั่นแหละ" คือ ย่อมยังชีพด้วยจีวรเป็นต้นนั้นนั่นแหละ หรือย่อมยังชีพด้วยการให้จีวรเป็นต้นนั้นนั่นแหละ แม้จะปราศจากกรรมที่ตนทำเองก็ตาม. คำว่า "ด้วยเหตุนี้" เป็นคำที่กล่าวแม้แก่ผู้ตั้งลัทธิว่า หากว่าจีวรเป็นต้นใดที่ให้จากโลกนี้ไปแล้ว พวกเขาไม่พึงยังชีพด้วยสิ่งนั้น พวกเขาจะอนุโมทนาได้อย่างไร...ล... จะได้โสมนัสได้อย่างไร.

ඉතොදින්නකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความในอิโตทินนกถา จบแล้ว.

7. පථවීකම්මවිපාකොතිකථාවණ්ණනා

๗. การพรรณนาความในปฐวีกัมมวิปากกถา

492. ඵස්සො [Pg.86] සුඛවෙදනීයාදිභෙදො හොතීති ඵස්සෙන සබ්බම්පි කම්මවිපාකං දස්සෙත්වා පුන අත්තවජ්ජෙහි සම්පයොගදස්සනත්ථං ‘‘සො ච සඤ්ඤාදයො චා’’තිආදි වුත්තං. අත්ථි ච නෙසන්ති සාවජ්ජනෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිසහජාතධම්මෙ සන්ධාය වුත්තං. යො තත්ථ ඉට්ඨවිපාකො, තස්ස පත්ථනාති ඉට්ඨවිපාකෙ එව පත්ථනං කත්වා කම්මං කරොන්තීති කම්මූපනිස්සයභූතමෙව පත්ථනං දස්සෙති, පච්චුප්පන්නවෙදනාපච්චයං වා තණ්හං උපාදානාදිනිබ්බත්තනවසෙන දුක්ඛස්ස පභාවිතං. මූලතණ්හාති පච්චුප්පන්නවිපාකවට්ටනිබ්බත්තකකම්මස්ස උපනිස්සයභූතං පුරිමතණ්හං, කම්මසහායං වා විපාකස්ස උපනිස්සයභූතං.

๔๙๒. คำว่า "ผัสสะย่อมมีประเภทมีสุขเวทนีย์เป็นต้น" คือแสดงกรรมวิบากทั้งหมดด้วยผัสสะแล้ว เพื่อจะแสดงการประกอบกับธรรมที่เหลือของตนอีก จึงกล่าวคำว่า "ผัสสะนั้นด้วย สัญญาเป็นต้นด้วย" เป็นต้น. คำว่า "และของธรรมเหล่านั้นมีอยู่" ท่านกล่าวหมายถึงสหชาตธรรมมีจักขุวิญญาณเป็นต้นในขณะอาวัชชนะ. คำว่า "ความปรารถนาในวิบากนั้น" คือแสดงความปรารถนาที่เป็นอุปนิสัยแห่งกรรมนั่นเองว่า "บุคคลทำกรรมโดยปรารถนาในวิบากที่น่าปรารถนาเท่านั้น" หรือแสดงตัณหาที่มีเวทนาในปัจจุบันเป็นปัจจัย อันเป็นเหตุให้เกิดทุกข์โดยอำนาจการบังเกิดแห่งอุปาทานเป็นต้น. คำว่า "ตัณหาที่เป็นมูล" คือตัณหาในกาลก่อนที่เป็นอุปนิสัยแห่งกรรมที่ยังวิปากวัฏในปัจจุบันให้บังเกิด หรือตัณหาที่เป็นสหายแห่งกรรมที่เป็นอุปนิสัยแห่งวิบาก.

493. සකසමයවසෙන ච චොදනාය පයුජ්ජමානතං දස්සෙතුං ‘‘තෙසඤ්ච ලද්ධියා’’තිආදිමාහ.

๔๙๓. และเพื่อแสดงความที่คำคัดค้านนั้นถูกนำมาใช้ด้วยอำนาจแห่งลัทธิของตน ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "และด้วยลัทธิของชนเหล่านั้น".

494. පටිලාභවසෙනාති කම්මෙ සති පථවියාදීනං පටිලාභො හොතීති කම්මං තංසංවත්තනිකං නාම හොතීති දස්සෙති.

๔๙๔. คำว่า "ด้วยอำนาจแห่งการได้" คือแสดงว่า เมื่อมีกรรม การได้ปฐวีเป็นต้นย่อมมี กรรมจึงชื่อว่าเป็นไปเพื่อการได้สิ่งนั้น.

පථවීකම්මවිපාකොතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความในปฐวีกัมมวิปากกถา จบแล้ว.

8. ජරාමරණංවිපාකොතිකථාවණ්ණනා

๘. การพรรณนาความในชรามรณวิปากกถา

495. සම්පයොගලක්ඛණාභාවාති ‘‘එකාරම්මණා’’ති ඉමස්ස සම්පයොගලක්ඛණස්ස අභාවාති අධිප්පායො.

๔๙๕. อธิบายว่า "เพราะไม่มีลักษณะแห่งสัมปยุต" คือ เพราะไม่มีลักษณะแห่งสัมปยุตที่ว่า "มีอารมณ์เดียวกัน" นี้.

496. පරියායො නත්ථීති සකවාදිනා අත්තනා වත්තබ්බතාය පරියායො නත්ථීති අබ්‍යාකතානං ජරාමරණස්ස විපාකනිවාරණත්ථං අබ්‍යාකතවසෙන පුච්ඡා න කතාති දස්සෙති.

๔๙๖. แสดงว่า (คำว่า) 'ไม่มีทาง' (หมายความว่า) เพราะตนผู้เป็นสกวาทีไม่พึงกล่าวว่า 'ไม่มีทาง' จึงแสดงว่า ไม่ได้ถามโดยความเป็นอัพยากฤต เพื่อป้องกันความเป็นวิบากของชรามรณะที่เป็นอัพยากฤต.

497. අපරිසුද්ධවණ්ණතා ජරායෙවාති කෙචි, තං අකුසලකම්මං කම්මසමුට්ඨානස්සාතිආදිනා රූපස්සෙව දුබ්බණ්ණතාදස්සනෙන සමමෙවාති.

๔๙๗. บางพวกกล่าวว่า ความมีวรรณะไม่บริสุทธิ์เป็นชรานั่นเอง (คำว่า) อกุศลกรรมนั้น (หมายความว่า) ย่อมเสมอกันด้วยการแสดงความมีวรรณะทรามของรูปนั่นเอง ด้วยคำเป็นต้นว่า (เป็นรูป) มีกรรมสมุฏฐาน.

ජරාමරණංවිපාකොතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยชรามรณะเป็นวิบาก จบแล้ว.

9. අරියධම්මවිපාකකථාවණ්ණනා

๙. อรรถกถาว่าด้วยวิบากแห่งอริยธรรม.

500. වට්ටන්ති [Pg.87] කම්මාදිවට්ටං.

๕๐๐. ย่อมหมุนไปซึ่งวัฏฏะมีกรรมเป็นต้น.

අරියධම්මවිපාකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยวิบากแห่งอริยธรรม จบแล้ว.

10. විපාකොවිපාකධම්මධම්මොතිකථාවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาว่าด้วยวิบากเป็นธรรมมีวิบากเป็นธรรม.

501. තප්පච්චයාපීති යස්ස විපාකස්ස විපාකො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො හොති තප්පච්චයාපි අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභූතතොපීති අධිප්පායො. සො හීතිආදිනා පුරිමපටිඤ්ඤාය ඉමස්ස චොදනස්ස කාරණභාවං දස්සෙති. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයාදීසු පච්චයට්ඨෙනාති ආදි-සද්දෙන සහජාතාදිපච්චයෙ සඞ්ගණ්හිත්වා තෙසු තෙන තෙන පච්චයභාවෙනාති දස්සෙති.

๕๐๑. บทว่า 'แม้เพราะปัจจัยนั้น' มีความหมายว่า วิบากของวิบากใดเป็นปัจจัยซึ่งกันและกัน (คำว่า) แม้เพราะปัจจัยนั้น (หมายถึง) แม้เพราะความเป็นปัจจัยซึ่งกันและกัน. ด้วยคำว่า 'ก็วิบากนั้น' เป็นต้น แสดงความเป็นเหตุแห่งการคัดค้านนี้แก่ปฏิญญาเดิม. ในคำว่า 'โดยอรรถว่าเป็นปัจจัย' ในปัจจัยซึ่งกันและกันเป็นต้น ด้วย 'อาทิ' ศัพท์ ทรงสงเคราะห์ปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น แล้วแสดงความเป็นปัจจัยนั้นๆ ในปัจจัยเหล่านั้น.

විපාකොවිපාකධම්මධම්මොතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยวิบากเป็นธรรมมีวิบากเป็นธรรม จบแล้ว.

සත්තමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาหมวดที่ ๗ จบแล้ว.

8. අට්ඨමවග්ගො

๘. หมวดที่ ๘.

1. ඡගතිකථාවණ්ණනා

๑. อรรถกถาว่าด้วยคติ ๖.

503-504. වණ්ණොති වණ්ණනිභා සණ්ඨානඤ්ච වුච්චතීති ආහ ‘‘සදිසරූපසණ්ඨානා’’ති.

ข้อ ๕๐๓-๕๐๔. บทว่า 'วรรณะ' กล่าวถึงความสว่างแห่งวรรณะและสัณฐาน จึงกล่าวว่า 'มีสัณฐานและรูปคล้ายกัน'.

ඡගතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยคติ ๖ จบแล้ว.

2. අන්තරාභවකථාවණ්ණනා

๒. อรรถกถาว่าด้วยอันตรภพ.

505. අතිදූරස්ස අන්තරිතස්ස පත්තබ්බස්ස දෙසස්ස දස්සනතො දිබ්බචක්ඛුකො විය. ආකාසෙන පථවන්තරට්ඨානානි භින්දිත්වා ගමනතො ඉද්ධිමා විය. න සහධම්මෙනාති යදි සො භවානං අන්තරා න සියා, න නාම අන්තරාභවොති පටික්ඛෙපෙ කරණං නත්ථීති අධිප්පායො.

๕๐๕. เพราะเห็นประเทศที่ไกลมาก ที่ถูกกั้นไว้ ที่พึงถึง เหมือนผู้มีทิพยจักษุ. เพราะไปโดยทำลายที่ตั้งอันเป็นช่องว่างในอากาศ เหมือนผู้มีฤทธิ์. บทว่า 'ไม่เป็นไปโดยธรรม' มีความหมายว่า หากภพนั้นไม่พึงมีในระหว่างภพทั้งหลาย ก็ไม่มีเหตุในการปฏิเสธว่า 'ชื่อว่าอันตรภพไม่มี'.

506. තත්ථ [Pg.88] ජාතිජරාමරණානි චෙව චුතිපටිසන්ධිපරම්පරඤ්ච අනිච්ඡන්තොති එතෙන චුතිඅනන්තරං අන්තරාභවං ඛන්ධාති, වත්තමානා ජාතීති, මාතුකුච්ඡිමෙව පවිට්ඨා අන්තරධායමානා මරණන්ති න ඉච්ඡති.

๕๐๖. ในข้อนั้น ด้วยคำว่า 'ไม่ปรารถนาทั้งชาติ ชรา มรณะ และการสืบต่อจุติปฏิสนธิ' นี้ (แสดงว่า) เขาไม่ปรารถนาอันตรภพ (โดยเรียกว่า) ขันธ์ในลำดับแห่งจุติ, ไม่ปรารถนาชาติที่กำลังเป็นไป, และไม่ปรารถนามรณะที่กำลังอันตรธานไป (ของสัตว์) ผู้เข้าไปสู่ครรภ์มารดานั่นเอง.

507. යථා කාමභවාදීසු තත්ථ තත්ථෙව පුනප්පුනං චවිත්වා උපපත්තිවසෙන චුතිපටිසන්ධිපරම්පරා හොති, එවං තං තත්ථ න ඉච්ඡතීති දස්සෙති.

๕๐๗. แสดงว่า เขาไม่ปรารถนาการสืบต่อจุติและปฏิสนธินั้นในอันตรภพนั้น เหมือนอย่างที่มีการสืบต่อจุติและปฏิสนธิโดยความเป็นอุปบัติ ด้วยการจุติซ้ำแล้วซ้ำเล่าในภพนั้นๆ ในกามภพเป็นต้น ฉันใด ฉันนั้น.

අන්තරාභවකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอันตรภพ จบแล้ว.

3. කාමගුණකථාවණ්ණනා

๓. อรรถกถาว่าด้วยกามคุณ.

510. කාමභවස්ස කමනට්ඨෙන කාමභවභාවො සබ්බෙපි කාමාවචරා ඛන්ධාදයො කාමභවොති ඉමිනා අධිප්පායෙන දට්ඨබ්බො. උපාදින්නක්ඛන්ධානමෙව පන කාමභවභාවො ධාතුකථායං දස්සිතො, න කමනට්ඨෙන කාමභවභාවො. ‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, කාමගුණා’’ති වචනමත්තං නිස්සායාති පඤ්චෙව කාමකොට්ඨාසා ‘‘කාමො’’ති වුත්තාති කාමධාතූතිවචනං න අඤ්ඤස්ස නාමන්ති ඉමිනා අධිප්පායෙනෙවං වචනමත්තං නිස්සායාති අත්ථො.

๕๑๐. ความเป็นกามภพโดยอรรถว่า (สัตว์) ย่อมไป พึงเห็นโดยนัยนี้ว่า ขันธ์เป็นต้นที่เป็นกามาวจรทั้งหมดเป็นกามภพ. แต่ในธาตุกถาแสดงความเป็นกามภพเฉพาะอุปาทินนกขันธ์เท่านั้น ไม่ใช่ความเป็นกามภพโดยอรรถว่าไป. บทว่า 'อาศัยเพียงพระดำรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย กามคุณ ๕ เหล่านี้' มีความหมายว่า อาศัยเพียงพระดำรัสอย่างนี้ ด้วยประสงค์ว่า กาม ๕ ส่วนเท่านั้นที่เรียกว่า 'กาม' และคำว่า 'กามธาตุ' ไม่ใช่ชื่อของสิ่งอื่น.

කාමගුණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยกามคุณ จบแล้ว.

5. රූපධාතුකථාවණ්ණනා

๕. อรรถกถาว่าด้วยรูปธาตุ.

515-516. රූපධාතුකථායං රූපධාතූති වචනතො රූපීධම්මෙහෙව රූපධාතුයා භවිතබ්බන්ති ලද්ධි දට්ඨබ්බා. සුත්තෙසු ‘‘තයොමෙ භවා’’තිආදිනා (දී. නි. 3.305) පරිච්ඡින්නභූමියොව භූමිපරිච්ඡෙදො, ‘‘හෙට්ඨතො අවීචිනිරයං පරියන්තං කරිත්වා’’තිආදිකම්මපරිච්ඡින්දනම්පි (විභ. 182) වදන්ති.

ข้อ ๕๑๕-๕๑๖. ในรูปธาตุกถา พึงทราบลัทธิว่า เพราะคำว่า 'รูปธาตุ' รูปธาตุจึงควรมีเฉพาะรูปธรรมเท่านั้น. ในพระสูตรทั้งหลาย การกำหนดภูมิเป็นภูมิที่ถูกกำหนดไว้แล้วด้วยคำเป็นต้นว่า 'ภพ ๓ เหล่านี้' (ที. นิ. ๓.๓๐๕) และท่านกล่าวถึงการกำหนดแม้ด้วยอำนาจกรรม มีคำเป็นต้นว่า 'เบื้องล่างมีอเวจีมหานรกเป็นที่สุด' (วิภงฺค. ๑๘๒).

රූපධාතුකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยรูปธาตุ จบแล้ว.

6. අරූපධාතුකථාවණ්ණනා

๖. อรรถกถาว่าด้วยอรูปธาตุ.

517-518. ඉමිනාවුපායෙනාති [Pg.89] යථා හි පුරිමකථායං රූපිනො ධම්මා අවිසෙසෙන ‘‘රූපධාතූ’’ති වුත්තා, එවමිධාපි අරූපිනො ධම්මා අවිසෙසෙන ‘‘අරූපධාතූ’’ති වුත්තාති තත්ථ වුත්තනයො ඉධාපි සමානොති අධිප්පායො.

ข้อ ๕๑๗-๕๑๘. บทว่า 'ด้วยอุบายนี้' มีความหมายว่า เหมือนอย่างในกถาเบื้องต้น รูปธรรมทั้งหลายกล่าวว่า 'รูปธาตุ' โดยไม่จำกัด แม้ในที่นี้ก็ฉันนั้น อรูปธรรมทั้งหลายกล่าวว่า 'อรูปธาตุ' โดยไม่จำกัด นัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นย่อมเสมอกันในที่นี้ด้วย.

අරූපධාතුකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอรูปธาตุ จบแล้ว.

7. රූපධාතුයාආයතනකථාවණ්ණනා

๗. อรรถกถาว่าด้วยอายตนะในรูปธาตุ.

519. ඝානනිමිත්තානිපීති ඉදං ඝානාදිනිමිත්තානිපීති වත්තබ්බං. නිමිත්තන්ති ඝානාදීනං ඔකාසභාවෙන උපලක්ඛිතං තථාවිධසණ්ඨානං රූපසමුදායමාහ.

๕๑๙. บทว่า 'แม้ซึ่งนิมิตแห่งฆานะ' นี้ พึงกล่าวว่า 'แม้ซึ่งนิมิตมีฆานะเป็นต้น'. บทว่า 'นิมิต' หมายถึงกลุ่มรูปที่มีสัณฐานเช่นนั้นซึ่งกำหนดได้โดยความเป็นที่ตั้งแห่งฆานะเป็นต้น.

රූපධාතුයාආයතනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอายตนะในรูปธาตุ จบลงแล้ว.

8. අරූපෙරූපකථාවණ්ණනා

๘. อรรถกถาว่าด้วยรูปในอรูป

524-526. සුඛුමරූපං අත්ථි, යතො නිස්සරණං තං ආරුප්පන්ති අධිප්පායො.

๕๒๔-๕๒๖. รูปที่ละเอียดมีอยู่ ความประสงค์คือ สิ่งที่พ้นจากรูปนั้น ชื่อว่าอรูป.

අරූපෙරූපකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยรูปในอรูป จบลงแล้ว.

9. රූපංකම්මන්තිකථාවණ්ණනා

๙. อรรถกถาว่าด้วยรูปเป็นกรรม

527-537. පකප්පයමානාති ආයූහමානා, සම්පයුත්තෙසු අධිකං බ්‍යාපාරං කුරුමානාති අත්ථො. පුරිමවාරෙති ‘‘යංකිඤ්චි අකුසලෙන චිත්තෙන සමුට්ඨිතං රූපං, සබ්බං තං අකුසල’’න්ති ඉමං පඤ්හං වදති.

๕๒๗-๕๓๗. คำว่า ปะกัปปะยะมานาติ หมายถึง อายูหมานา คือกระทำความพยายามมากในธรรมที่สัมปยุตต์กัน. คำว่า ปุริมะวาเรติ หมายถึงกล่าวปัญหาว่า “รูปใดก็ตามที่เกิดจากอกุศลจิต รูปทั้งหมดนั้นเป็นอกุศล”.

රූපංකම්මන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยรูปเป็นกรรม จบลงแล้ว.

10. ජීවිතින්ද්‍රියකථාවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาว่าด้วยชีวิตินทรีย์

540. අරූපජීවිතින්ද්‍රියන්තිපඤ්හෙ [Pg.90] ‘‘අත්ථි අරූපීනං ධම්මානං ආයූ’’තිආදිකං පඤ්හං අන්තං ගහෙත්වා වදති. අරූපධම්මානං චිත්තවිප්පයුත්තං ජීවිතින්ද්‍රියසන්තානං නාම අත්ථීති ඉච්ඡතීති එත්ථ රූපාරූපධම්මානං තං ඉච්ඡන්තො අරූපධම්මානං ඉච්ඡතීති වත්තුං යුත්තොති ‘‘අරූපධම්මාන’’න්ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

๕๔๐. ในปัญหาว่า อรูปชีวิตินทรีย์นั้น ท่านกล่าวโดยถือเอาปัญหาที่ว่า “การดำรงอยู่ของอรูปธรรมมีอยู่หรือ” เป็นต้น. ในที่นี้ พึงเห็นว่า เมื่อปรารถนาชีวิตินทรีย์สันดานที่วิปปยุตต์จากจิตของรูปธรรมและอรูปธรรมนั้น การกล่าวว่าปรารถนาของอรูปธรรม ย่อมสมควร ดังนั้นจึงกล่าวว่า “ของอรูปธรรม”.

541. සත්තසන්තානෙ රූපිනො වා ධම්මා හොන්තූතිආදිනාපි තමෙව ජීවිතින්ද්‍රියසන්තානං වදතීති වෙදිතබ්බං.

๕๔๑. พึงทราบว่า แม้ด้วยคำว่า “ขอให้ธรรมทั้งหลายเป็นรูปในสันดานของสัตว์” เป็นต้น ก็กล่าวถึงชีวิตินทรีย์สันดานนั้นเอง.

542. පුබ්බාපරභාගං සන්ධායාති සමාපත්තියා ආසන්නභාවතො තදාපි සමාපන්නොයෙවාති අධිප්පායො.

๕๔๒. คำว่า ปุพพาปะระภาคัง สันธายะ หมายถึง ความประสงค์ว่า เพราะความใกล้แห่งสมาบัติ แม้ในขณะนั้นก็ชื่อว่าเข้าสมาบัติแล้วนั่นเอง.

544-545. ද්වෙ ජීවිතින්ද්‍රියානීති ‘‘පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්සා’’ති පුරිමපාඨො. ‘‘පුච්ඡා පරවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා සකවාදිස්සා’’ති පච්ඡිමපාඨො, සො යුත්තො.

๕๔๔-๕๔๕. คำว่า ทเว ชีวิตินทริยานี บทก่อนคือ “คำถามเป็นของสกวาที คำปฏิญาณเป็นของอีกฝ่ายหนึ่ง”. บทหลังคือ “คำถามเป็นของปรวาที คำปฏิญาณเป็นของสกวาที” ซึ่งสมควร.

ජීවිතින්ද්‍රියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยชีวิตินทรีย์ จบลงแล้ว.

11. කම්මහෙතුකථාවණ්ණනා

๑๑. อรรถกถาว่าด้วยกรรมเป็นเหตุ

546. සෙසන්ති පාණාතිපාතාදිකම්මස්ස හෙතූති ඉතො පුරිමං සොතාපන්නාදිඅනුයොගං වදති. හන්ද හීති පරවාදිස්සෙවෙතං සම්පටිච්ඡනවචනන්ති සම්පටිච්ඡාපෙතුන්ති න සක්කා වත්තුං, ‘‘කතමස්ස කම්මස්ස හෙතූ’’ති පන සකවාදී තං සම්පටිච්ඡාපෙතුං වදතීති යුජ්ජෙය්‍ය, සම්පටිච්ඡාපෙතුන්ති පන පක්ඛං පටිජානාපෙතුන්ති අත්ථං අග්ගහෙත්වා පරවාදී අත්තනො ලද්ධිං සකවාදිං ගාහාපෙතුන්ති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

๕๔๖. คำว่า เสสันติ หมายถึงกล่าวถึงการสอบสวนพระโสดาบันเป็นต้นก่อนหน้านี้ว่า “เป็นเหตุแห่งกรรมคือปาณาติบาตเป็นต้น”. คำว่า หันทะ หีติ เป็นคำยอมรับของปรวาที ดังนั้นจึงไม่สามารถกล่าวได้ว่า “ให้ยอมรับ” แต่สกวาทีกล่าวเพื่อให้ปรวาทียอมรับว่า “เป็นเหตุแห่งกรรมอะไร” ย่อมสมควร. พึงเห็นว่า คำว่า สัมปะฏิฉาเปตุง ไม่ได้หมายถึงให้ยอมรับฝ่ายตน แต่หมายถึงปรวาทีให้สกวาทีถือเอาลัทธิของตน.

කම්මහෙතුකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยกรรมเป็นเหตุ จบลงแล้ว.

අට්ඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาหมวดที่ 8 จบลงแล้ว.

9. නවමවග්ගො

๙. หมวดที่ 9

1. ආනිසංසදස්සාවීකථාවණ්ණනා

๑. อรรถกถาว่าด้วยผู้เห็นอานิสงส์

547. විභාගදස්සනත්ථන්ති [Pg.91] විසභාගදස්සනත්ථන්ති වුත්තං හොති. නානාචිත්තවසෙන පටිජානන්තස්ස අධිප්පායමද්දනං කථං යුත්තන්ති විචාරෙතබ්බං. ආරම්මණවසෙන හි දස්සනද්වයං සහ වදන්තස්ස තදභාවදස්සනත්ථං ඉදං ආරද්ධන්ති යුත්තන්ති. අනුස්සවවසෙනාතිආදිනා න කෙවලං අනිච්චාදිආරම්මණමෙව ඤාණං විපස්සනා, අථ ඛො ‘‘අනුප්පාදො ඛෙම’’න්තිආදිකං නිබ්බානෙ ආනිසංසදස්සනඤ්චාති දීපෙති.

๕๔๗. คำว่า วิภาคทัสสนัตถัง หมายถึงกล่าวว่า เพื่อแสดงความแตกต่าง. พึงพิจารณาว่า การบดขยี้ความประสงค์ของผู้ปฏิญาณโดยอาศัยจิตที่ต่างกัน ย่อมสมควรอย่างไร. เพราะการกล่าวการเห็นสองอย่างพร้อมกันโดยอาศัยอารมณ์ ย่อมสมควรว่า สิ่งนี้เริ่มขึ้นเพื่อแสดงความไม่มีของสิ่งนั้น. ด้วยคำว่า อะนุสสะวะวะเสนาติ เป็นต้น แสดงว่า ญาณวิปัสสนาไม่ได้มีเพียงอารมณ์คืออนิจจะ เป็นต้นเท่านั้น แต่ยังมีการเห็นอานิสงส์ในนิพพาน เช่น “ความไม่เกิดเป็นความเกษม” เป็นต้น.

ආනිසංසදස්සාවීකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยผู้เห็นอานิสงส์ จบลงแล้ว.

2. අමතාරම්මණකථාවණ්ණනා

๒. อรรถกถาว่าด้วยอารมณ์คือนิพพาน

549. සුත්තභයෙනාති ‘‘පාරිමං තීරං ඛෙමං අප්පටිභයන්ති ඛො, භික්ඛවෙ, නිබ්බානස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (සං. නි. 4.238) අසංයොජනියාදිභාවං සන්ධාය ඛෙමාදිභාවො වුත්තොති එවමාදිනා සුත්තභයෙනාති දට්ඨබ්බං.

๕๔๙. คำว่า สุตตะภะเยนาติ พึงเห็นว่า ด้วยความกลัวพระสูตรเป็นต้นอย่างนี้ คือ “ภิกษุทั้งหลาย ฝั่งโน้นเป็นความเกษม ไม่มีภัย นี้เป็นชื่อของนิพพาน” (สํ. ส. 4.238) โดยอ้างถึงภาวะที่ไม่มีสังโยชน์เป็นต้น จึงกล่าวถึงภาวะที่เป็นความเกษมเป็นต้น.

අමතාරම්මණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอารมณ์คือนิพพาน จบลงแล้ว.

3. රූපංසාරම්මණන්තිකථාවණ්ණනා

๓. อรรถกถาว่าด้วยรูปมีอารมณ์

552-553. ආරම්මණත්ථස්ස විභාගදස්සනත්ථන්ති පච්චයට්ඨො ඔලුබ්භට්ඨොති එවං විභාගෙ විජ්ජමානෙ පච්චයොලුබ්භානං විසෙසාභාවං කප්පෙත්වා අකප්පෙත්වා වා සප්පච්චයත්තා ඔලුබ්භාරම්මණෙනපි සාරම්මණමෙවාති න ගහෙතබ්බන්ති දස්සනත්ථන්ති වුත්තං හොති.

๕๕๒-๕๕๓. คำว่า อารัมมณัตถัสสะ วิภาคทัสสนัตถัง หมายถึงกล่าวว่า เพื่อแสดงว่าไม่ควรยึดถือว่า แม้โดยอารมณ์ที่อาศัยก็เป็นสอารมณ์นั่นเอง เพราะมีปัจจัย โดยการกำหนดหรือไม่กำหนดความไม่มีความพิเศษของปัจจัยที่อาศัย เมื่อมีความแตกต่างกันอย่างนี้ว่า ปัจจัยเป็นที่อาศัย.

රූපංසාරම්මණන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยรูปมีอารมณ์ จบลงแล้ว.

4. අනුසයාඅනාරම්මණාතිකථාවණ්ණනා

๔. อรรถกถาว่าด้วยอนุสัยไม่มีอารมณ์

554-556. අප්පහීනත්තාව [Pg.92] අත්ථීති වුච්චති, න පන විජ්ජමානත්තාති අධිප්පායො.

๕๕๔-๕๕๖. ความประสงค์คือ กล่าวว่ามีอยู่เพราะยังไม่ละ ไม่ใช่เพราะมีอยู่จริง.

අනුසයාඅනාරම්මණාතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอนุสัยไม่มีอารมณ์ จบลงแล้ว.

5. ඤාණංඅනාරම්මණන්තිකථාවණ්ණනා

๕. อธิบายเรื่องญาณไม่มีอารมณ์

557-8. තස්ස ඤාණස්සාති මග්ගඤාණස්සාති වදන්ති.

๕๕๗-๘. คำว่า ญาณนั้น คือ ญาณในมรรค ดังนี้ พวกอรรถกถาจารย์กล่าวไว้

ඤාණංඅනාරම්මණන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเรื่องญาณไม่มีอารมณ์ จบ

7. විතක්කානුපතිතකථාවණ්ණනා

๗. อธิบายเรื่องวิตกตามไป

562. අවිසෙසෙනෙවාති ආරම්මණසම්පයොගෙහි ද්වීහිපීති අත්ථො.

๕๖๒. คำว่า โดยไม่ต่างกันเลย คือ โดยอารมณ์และสัมปยุตทั้งสองอย่าง ดังนี้ เป็นอรรถ

විතක්කානුපතිතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเรื่องวิตกตามไป จบ

8. විතක්කවිප්ඵාරසද්දකථාවණ්ණනා

๘. อธิบายเรื่องเสียงแห่งวิตกแผ่ไป

563. සබ්බසොති සවිතක්කචිත්තෙසු සබ්බත්ථ සබ්බදා වාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අන්තමසො මනොධාතුපවත්තිකාලෙපී’’ති. විතක්කවිප්ඵාරමත්තන්ති විතක්කස්ස පවත්තිමත්තන්ති අධිප්පායො.

๕๖๓. คำว่า โดยประการทั้งปวง คือ ในจิตที่มีวิตกทุกแห่งทุกกาล ดังนี้ แสดงอรรถนี้ จึงกล่าวว่า แม้ในกาลที่มโนธาตุเป็นไป คำว่า เพียงแค่ความแผ่ไปแห่งวิตก คือ เพียงแค่ความเกิดขึ้นแห่งวิตก ดังนี้ เป็นอัธยาศัย

විතක්කවිප්ඵාරසද්දකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเรื่องเสียงแห่งวิตกแผ่ไป จบ

9. නයථාචිත්තස්සවාචාතිකථාවණ්ණනා

๙. อธิบายเรื่องวาจาไม่เป็นไปตามจิต

565. අනාපත්තීති විසංවාදනාධිප්පායස්ස අභාවා මුසාවාදො න හොතීති වුත්තං.

๕๖๕. คำว่า ไม่มีอาบัติ คือ เพราะไม่มีเจตนาจะลวง จึงไม่เป็นมุสาวาท ดังนี้ กล่าวไว้แล้ว

නයථාචිත්තස්සවාචාතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเรื่องวาจาไม่เป็นไปตามจิต จบ

11. අතීතානාගතසමන්නාගතකථාවණ්ණනා

๑๑. อธิบายเรื่องประกอบด้วยอดีตและอนาคต

568-570. තාසූති [Pg.93] තාසු පඤ්ඤත්තීසු. සමන්නාගමපඤ්ඤත්තියා සමන්නාගතොති වුච්චති, පටිලාභපඤ්ඤත්තියා ලාභීති වුච්චති. සමන්නාගතොති වුච්චති අයං සමන්නාගමපඤ්ඤත්ති නාම. ලාභීති වුච්චති අයං පටිලාභපඤ්ඤත්ති නාමාති වා අධිප්පායො යොජෙතබ්බො.

๕๖๘-๕๗๐. คำว่า ในปัญญัติเหล่านั้น คือ ในปัญญัติเหล่านั้น. บุคคลชื่อว่าประกอบด้วยปัญญัติแห่งการประกอบ, บุคคลชื่อว่าผู้ได้ด้วยปัญญัติแห่งการได้. หรือพึงประกอบอัธยาศัยว่า บุคคลชื่อว่าประกอบด้วยปัญญัติแห่งการประกอบนี้, บุคคลชื่อว่าผู้ได้ด้วยปัญญัติแห่งการได้นี้

අතීතානාගතසමන්නාගතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเรื่องประกอบด้วยอดีตและอนาคต จบ

නවමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายวรรคที่ ๙ จบ

10. දසමවග්ගො

๑๐. วรรคที่ ๑๐

1. නිරොධකථාවණ්ණනා

๑. อธิบายเรื่องนิโรธ

571-2. භවඞ්ගචිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙන සහෙවාතිආදිං වදන්තෙන කිරියඛන්ධානං භඞ්ගක්ඛණෙන සහ උපපත්තෙසියා ඛන්ධා උප්පජ්ජන්තීති ච වත්තබ්බං, තථා උපපත්තෙසියානං භඞ්ගක්ඛණෙන සහ උපපත්තෙසියා, කිරියානං භඞ්ගක්ඛණෙන සහ කිරියාති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං කිරියාචතුක්ඛන්ධග්ගහණෙන ගහණං. ඤාණන්ති මග්ගඤාණං යුත්තං.

๕๗๑-๒. เมื่อกล่าวคำว่า พร้อมด้วยขณะแตกแห่งภวังคจิต เป็นต้น พึงกล่าวว่า ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดในปฏิสนธิ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมด้วยขณะแตกแห่งกิริยาขันธ์ทั้งหลาย, อีกอย่างหนึ่ง ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดในปฏิสนธิ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมด้วยขณะแตกแห่งขันธ์ทั้งหลายที่เกิดในปฏิสนธิ, กิริยาขันธ์ทั้งหลาย ย่อมเกิดขึ้นพร้อมด้วยขณะแตกแห่งกิริยาขันธ์ทั้งหลาย. การถือเอาจักขุวิญญาณเป็นต้น เป็นการถือเอาขันธ์ ๔ ที่เป็นกิริยา. คำว่า ญาณ พึงประกอบกับมรรคญาณ

නිරොධකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเรื่องนิโรธ จบ

3. පඤ්චවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිස්සමග්ගකථාවණ්ණනා

๓. อธิบายเรื่องมรรคที่ประกอบด้วยปัญจวิญญาณ

576. තං ලක්ඛණන්ති ‘‘ඡ විඤ්ඤාණා’’ති අවත්වා ‘‘පඤ්චවිඤ්ඤාණා උප්පන්නවත්ථුකා’’තිආදිනා වුත්තං ලක්ඛණං. ‘‘ඡ විඤ්ඤාණා’’ති අවචනං පනෙත්ථ ‘‘නො ච වත රෙ වත්තබ්බෙ’’තිආදිවචනස්ස කාරණන්ති අධිප්පෙතං.

๕๗๖. คำว่า ลักษณะนั้น คือ ลักษณะที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า ปัญจวิญญาณมีวัตถุเกิดขึ้นแล้ว เป็นต้น โดยไม่กล่าวว่า วิญญาณ ๖. การไม่กล่าวว่า วิญญาณ ๖ ในที่นี้ พึงประสงค์ว่าเป็นเหตุแห่งคำว่า ไม่พึงกล่าวเลย ดังนี้ เป็นต้น

577. ලොකියොති විපස්සනාමග්ගමාහ. යං තත්ථ අනිමිත්තන්ති චක්ඛුවිඤ්ඤාණසමඞ්ගික්ඛණෙ යං අනිමිත්තං ගණ්හන්තො න නිමිත්තග්ගාහීති වුත්තො, තදෙව සුඤ්ඤතන්ති අධිප්පායො.

๕๗๗. คำว่า โลกีย์ คือ กล่าวถึงวิปัสสนามรรค. คำว่า อนิมิตในที่นั้น คือ อนิมิตใดที่บุคคลผู้รับอารมณ์นั้น ไม่ชื่อว่าเป็นผู้รับนิมิต ในขณะที่จักขุวิญญาณประกอบกัน, อนิมิตนั้นแหละเป็นสุญญตะ ดังนี้ เป็นอัธยาศัย

පඤ්චවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිස්සමග්ගකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเรื่องมรรคที่ประกอบด้วยปัญจวิญญาณ จบ

5. පඤ්චවිඤ්ඤාණාසාභොගාතිකථාවණ්ණනා

๕. อธิบายเรื่องปัญจวิญญาณไม่มีอาโภคะ

584-586. කුසලාකුසලවසෙන [Pg.94] නමීති කුසලාකුසලභාවෙන නමිත්වා පවත්තීති වුත්තං හොති. සා පන ආරම්මණප්පකාරග්ගහණං යෙන අලොභාදීහි ලොභාදීහි ච සම්පයොගො හොතීති දට්ඨබ්බො ‘‘සුඛමිති චෙතසො අභාගො’’තිආදීසු විය.

๕๘๔-๕๘๖. คำว่า น้อมไปโดยส่วนแห่งกุศลและอกุศล คือ เป็นไปโดยน้อมไปในความเป็นกุศลและอกุศล ดังนี้ กล่าวไว้แล้ว. อนึ่ง การรับอารมณ์นั้น พึงเห็นว่า เป็นการประกอบด้วยอโลภะเป็นต้น และโลภะเป็นต้น ดังที่กล่าวไว้ในคำว่า ความไม่แบ่งแยกแห่งจิตว่าสุข เป็นต้น

පඤ්චවිඤ්ඤාණාසාභොගාතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเรื่องปัญจวิญญาณไม่มีอาโภคะ จบ

6. ද්වීහිසීලෙහීතිකථාවණ්ණනා

๖. อธิบายเรื่องด้วยศีล ๒ อย่าง

587-589. ඛණභඞ්ගනිරොධං, න අප්පවත්තිනිරොධං, සීලවීතික්කමනිරොධං වා. වීතික්කමං වියාති යථා වීතික්කමෙ කතෙ දුස්සීලො, එවං නිරුද්ධෙපීති එවං වීතික්කමෙන නින්නානං සල්ලක්ඛෙන්තොති අත්ථො.

๕๘๗-๕๘๙. นิโรธคือขณะแตก, ไม่ใช่นิโรธคือความไม่เป็นไป, หรือนิโรธคือการล่วงศีล. คำว่า เหมือนการล่วงละเมิด คือ เหมือนเมื่อมีการล่วงละเมิดแล้วเป็นผู้ทุศีล, แม้เมื่อดับไปแล้วก็เป็นเช่นนั้น ดังนี้ เป็นอรรถว่า ย่อมพิจารณาเห็นความน้อมไปโดยการล่วงละเมิดอย่างนี้

ද්වීහිසීලෙහීතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเรื่องด้วยศีล ๒ อย่าง จบ

7. සීලංඅචෙතසිකන්තිකථාවණ්ණනා

๗. อธิบายเรื่องศีลไม่เป็นเจตสิก

590-594. යෙන සො සීලවායෙව නාම හොතීති යෙන චිත්තවිප්පයුත්තෙන ඨිතෙන උපචයෙන අකුසලාබ්‍යාකතචිත්තසමඞ්ගී සීලවායෙව නාම හොතීති අධිප්පායො. සෙසමෙත්ථ ‘‘දානං අචෙතසික’’න්ති කථායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති වුත්තං, සා පන කථා මග්ගිතබ්බා.

๕๙๐-๕๙๔. คำว่า ‘ด้วยเหตุใด บุคคลนั้นชื่อว่าเป็นผู้มีศีล’ มีอธิบายว่า ด้วยอุปจยะที่ตั้งอยู่ซึ่งไม่ประกอบด้วยจิตใด บุคคลผู้ประกอบด้วยจิตที่เป็นอกุศลและอัพยากฤต ย่อมชื่อว่าเป็นผู้มีศีลด้วยอุปจยะนั้น. ส่วนที่เหลือในเรื่องนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในเรื่อง ‘ทานไม่เป็นเจตสิก’ เรื่องนั้นพึงค้นหาดู.

සීලංඅචෙතසිකන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเรื่องศีลไม่เป็นเจตสิก จบ.

9. සමාදානහෙතුකථාවණ්ණනා

๙. อธิบายเรื่องเหตุแห่งการสมาทาน

598-600. සමාදානහෙතුකථායං \100 පුරිමකථාසදිසමෙවාති පරිභොගකථෙකදෙසසදිසතා දට්ඨබ්බා.

๕๙๘-๖๐๐. ในเรื่องเหตุแห่งการสมาทาน พึงเห็นความคล้ายคลึงกับส่วนหนึ่งของเรื่องการบริโภค เหมือนกับเรื่องก่อนๆ.

සමාදානහෙතුකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเรื่องเหตุแห่งการสมาทาน จบ.

11. අවිඤ්ඤත්තිදුස්සීල්‍යන්තිකථාවණ්ණනා

๑๑. อธิบายเรื่องทุศีลที่เป็นอวิญญัติ

603-604. ආණත්තියා [Pg.95] ච පාණාතිපාතාදීසු අඞ්ගපාරිපූරින්ති එකස්මිං දිවසෙ ආණත්තස්ස අපරස්මිං දිවසෙ පාණාතිපාතං කරොන්තස්ස තදා සා ආණත්ති විඤ්ඤත්තිං විනායෙව අඞ්ගං හොතීති අවිඤ්ඤත්ති දුස්සීල්‍යන්ති අධිප්පායො.

๖๐๓-๖๐๔. คำว่า ‘ด้วยอาณัติและความบริบูรณ์แห่งองค์ในปาณาติบาตเป็นต้น’ มีอธิบายว่า เมื่อบุคคลถูกสั่งในวันหนึ่ง แล้วกระทำปาณาติบาตในอีกวันหนึ่ง ในเวลานั้น อาณัตินั้นย่อมเป็นองค์ประกอบโดยไม่มีวิญญัติเลย ชื่อว่าทุศีลที่เป็นอวิญญัติ.

අවිඤ්ඤත්තිදුස්සීල්‍යන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเรื่องทุศีลที่เป็นอวิญญัติ จบ.

දසමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายวรรคที่ ๑๐ จบ.

දුතියො පණ්ණාසකො සමත්තො.

ปัณณาสก์ที่ ๒ จบ.

11. එකාදසමවග්ගො

๑๑. วรรคที่ ๑๑

4. ඤාණකථාවණ්ණනා

๔. อธิบายเรื่องญาณ

614-615. ඤාණකථායං සෙය්‍යථාපි මහාසඞ්ඝිකානන්ති පුබ්බෙ ඤාණංඅනාරම්මණන්තිකථායං (කථා. 557 ආදයො) වුත්තෙහි අන්ධකෙහි අඤ්ඤෙ ඉධ මහාසඞ්ඝිකා භවෙය්‍යුං. යදි අඤ්ඤාණෙ විගතෙතිආදිනා රාගවිගමො විය වීතරාගපඤ්ඤත්තියා අඤ්ඤාණවිගමො ඤාණීපඤ්ඤත්තියා කාරණන්ති දස්සෙති. න හි ඤාණං අස්ස අත්ථීති ඤාණී, අථ ඛො අඤ්ඤාණීපටිපක්ඛතො ඤාණීති. යස්මා ඤාණපටිලාභෙනාති එත්ථ ච ඤාණපටිලාභෙන අඤ්ඤාණස්ස විගතත්තා සො ඤාණීති වත්තබ්බතං ආපජ්ජතීති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

๖๑๔-๖๑๕. ในเรื่องญาณ คำว่า ‘เหมือนพวกมหาสังฆิกะ’ คือ พวกมหาสังฆิกะในที่นี้ อาจเป็นพวกอื่นจากพวกอันธกะที่กล่าวไว้ในเรื่อง ‘ญาณไม่มีอารมณ์’ (กถา. 557 เป็นต้น) ก่อนหน้านี้. คำว่า ‘ถ้าอวิชชาหมดไป’ เป็นต้น แสดงว่า การหมดไปแห่งอวิชชาเป็นเหตุแห่งการบัญญัติว่า ‘ผู้มีญาณ’ เหมือนกับการหมดไปแห่งราคะเป็นเหตุแห่งการบัญญัติว่า ‘ผู้ปราศจากราคะ’. แท้จริงแล้ว บุคคลไม่ได้ชื่อว่า ‘ผู้มีญาณ’ เพราะมีญาณ แต่ชื่อว่า ‘ผู้มีญาณ’ เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อผู้ไม่มีญาณ. เพราะเหตุที่คำว่า ‘ด้วยการได้ญาณ’ ในที่นี้ พึงเห็นอธิบายว่า เพราะการได้ญาณ อวิชชาจึงหมดไป บุคคลนั้นจึงควรกล่าวได้ว่าเป็น ‘ผู้มีญาณ’.

ඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเรื่องญาณ จบ.

6. ඉදංදුක්ඛන්තිකථාවණ්ණනා

๖. อธิบายเรื่อง ‘นี้คือทุกข์’

618-620. ඉතරො පන සකසමයෙති පරවාදී අත්තනො සමයෙති අත්ථො.

๖๑๘-๖๒๐. ส่วนคำว่า ‘อิตโร ปน สกสมเย’ มีอธิบายว่า ปรวาที (กล่าว) ในลัทธิของตน.

ඉදංදුක්ඛන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเรื่อง ‘นี้คือทุกข์’ จบ.

7. ඉද්ධිබලකථාවණ්ණනා

๗. อธิบายเรื่องอิทธิพละ

621-624. කම්මස්ස [Pg.96] විපාකවසෙන වාති නිරයංව සන්ධාය වුත්තං. තත්ථ හි අබ්බුදාදිපරිච්ඡෙදො තාදිසස්ස කම්මවිපාකස්ස වසෙන වුත්තො. වස්සගණනාය වාති මනුස්සෙ චාතුමහාරාජිකාදිදෙවෙ ච සන්ධාය. තෙසඤ්හි අසඞ්ඛ්‍යෙයම්පි කාලං විපාකදානසමත්ථං කම්මං වස්සගණනාය පරිච්ඡිජ්ජතීති.

๖๒๑-๖๒๔. คำว่า ‘หรือโดยวิบากแห่งกรรม’ กล่าวหมายถึงนรก. ในนรกนั้น การกำหนดระยะเวลาเป็นอัพพุทะเป็นต้น กล่าวไว้โดยวิบากแห่งกรรมเช่นนั้น. คำว่า ‘หรือโดยการนับปี’ กล่าวหมายถึงมนุษย์และเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นต้น. เพราะกรรมที่สามารถให้ผลได้แม้เป็นอสงไขยปีของพวกเขานั้น ย่อมถูกกำหนดโดยการนับปี.

ඉද්ධිබලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเรื่องอิทธิพละ จบ.

8. සමාධිකථාවණ්ණනා

๘. อธิบายเรื่องสมาธิ

625-626. සමාධානට්ඨෙනාති සමං ඨපනට්ඨෙන සමාධි නාම චෙතසිකන්තරං අත්ථීති අග්ගහෙත්වාති අත්ථො. ඡලෙනාති එකචිත්තක්ඛණිකත්තෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ච ඣානචිත්තස්ස ච න කොචි විසෙසොති එතෙන සාමඤ්ඤමත්තෙනාති අධිප්පායො.

๖๒๕-๖๒๖. คำว่า ‘โดยอรรถว่าตั้งมั่น’ คือ มีอธิบายว่า ไม่ถือเอาว่าสมาธิชื่อว่าเจตสิกอื่นมีอยู่ โดยอรรถว่าตั้งไว้เสมอกัน. คำว่า ‘โดยอุบาย’ คือ มีอธิบายว่า ด้วยความเป็นสามัญเท่านั้น โดยที่ไม่มีความแตกต่างกันระหว่างจักขุวิญญาณและจิตที่เป็นฌาน ในความเป็นจิตขณะเดียว.

සමාධිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเรื่องสมาธิ จบ.

9. ධම්මට්ඨිතතාකථාවණ්ණනා

๙. อธิบายเรื่องธัมมฐิติญาณ

627. අනන්තරපච්චයතඤ්චෙවාති අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං අනන්තරපච්චයො අවිජ්ජාය යා ඨිතතා තතො හොති, තාය ඨිතතාය අනන්තරපච්චයභාවසඞ්ඛාතා ඨිතතා හොතීති අධිප්පායො. අනන්තරපච්චයග්ගහණඤ්චෙත්ථ අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභාවරහිතස්ස එකස්ස පච්චයස්ස දස්සනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං. තෙන හි සබ්බො තාදිසො පච්චයො දස්සිතො හොතීති. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතඤ්චාති අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං පච්චයො, සඞ්ඛාරා ච අවිජ්ජාය. තත්ථ අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරානං පච්චයභාවසඞ්ඛාතාය ඨිතතාය සඞ්ඛාරානං අවිජ්ජාය පච්චයභාවසඞ්ඛාතා ඨිතතා හොති, තස්සා ච ඉතරාති අධිප්පායො.

๖๒๗. คำว่า ‘และความเป็นปัจจัยที่ไม่มีระหว่างคั่น’ มีอธิบายว่า อวิชชาเป็นปัจจัยที่ไม่มีระหว่างคั่นของสังขาร ความตั้งอยู่ของอวิชชาใดมีอยู่จากนั้น ความตั้งอยู่ซึ่งนับว่าเป็นภาวะแห่งปัจจัยที่ไม่มีระหว่างคั่น ย่อมมีด้วยความตั้งอยู่นั้น. การถือเอาปัจจัยที่ไม่มีระหว่างคั่นในที่นี้ พึงทราบว่าเพื่อแสดงปัจจัยหนึ่งที่ปราศจากภาวะแห่งปัจจัยซึ่งกันและกัน. เพราะด้วยเหตุนั้น ปัจจัยเช่นนั้นทั้งหมดจึงถูกแสดงแล้ว. คำว่า ‘และความเป็นปัจจัยซึ่งกันและกัน’ คือ อวิชชาเป็นปัจจัยของสังขาร และสังขารก็เป็นปัจจัยของอวิชชา. ในที่นั้น ด้วยความตั้งอยู่ซึ่งนับว่าเป็นภาวะแห่งปัจจัยของอวิชชาต่อสังขาร ความตั้งอยู่ซึ่งนับว่าเป็นภาวะแห่งปัจจัยของสังขารต่ออวิชชา ย่อมมี และความตั้งอยู่ของอีกฝ่ายหนึ่งก็มีด้วย.

ධම්මට්ඨිතතාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเรื่องธัมมฐิติญาณ จบ.

10. අනිච්චතාකථාවණ්ණනා

๑๐. อธิบายเรื่องอนิจจตา

628. රූපාදයො [Pg.97] විය පරිනිප්ඵන්නාති රූපාදීහි සහ උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣනතො පරිනිප්ඵන්නාති අත්ථො. අනිච්චතාවිභාගානුයුඤ්ජනවසෙනාති තීසු දණ්ඩෙසු දණ්ඩවොහාරො විය තීසු ලක්ඛණෙසු අනිච්චතාවොහාරො හොතීති තස්සා විභාගානුයුඤ්ජනවසෙනාති වදන්ති.

๖๒๘. คำว่า ‘สำเร็จแล้วเหมือนรูปเป็นต้น’ มีอธิบายว่า สำเร็จแล้วเพราะเกิดขึ้นพร้อมกับรูปเป็นต้นแล้วดับไป. คำว่า ‘โดยการสอบสวนการจำแนกอนิจจตา’ คือ พวกเขากล่าวว่า อนิจจตาโวหารย่อมมีในลักษณะทั้งสาม เหมือนโวหารว่า ‘ท่อนไม้’ ในท่อนไม้สามท่อน ฉะนั้น โดยการสอบสวนการจำแนกอนิจจตานั้น.

අනිච්චතාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเรื่องอนิจจตา จบ.

එකාදසමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวรรคที่ ๑๑ จบแล้ว.

12. ද්වාදසමවග්ගො

๑๒. วรรคที่ ๑๒

1. සංවරොකම්මන්තිකථාවණ්ණනා

๑. อรรถกถาเรื่องกรรมอันเป็นไปเพื่อสังวร

630-632. විපාකද්වාරන්ති භවඞ්ගමනං වදති. කම්මද්වාරන්ති කුසලාකුසලමනං.

๖๓๐-๖๓๒. คำว่า วิปากทวาร หมายถึง การไปสู่ภวังค์. คำว่า กรรมทวาร หมายถึง มโนกรรมที่เป็นกุศลและอกุศล.

සංවරොකම්මන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเรื่องกรรมอันเป็นไปเพื่อสังวร จบแล้ว.

2. කම්මකථාවණ්ණනා

๒. อรรถกถาเรื่องกรรม

633-635. අබ්‍යාකතං සන්ධාය පටික්ඛෙපොති සකසමයලක්ඛණෙන පටික්ඛෙපො කතොති වදන්ති. අවිපාකචෙතනාය සරූපෙන දස්සිතාය සවිපාකාපි දස්සිතායෙව නාම හොතීති මඤ්ඤමානො ආහ ‘‘සවිපාකාවිපාකචෙතනං සරූපෙන දස්සෙතු’’න්ති.

๖๓๓-๖๓๕. คำว่า ปฏิเขปะ (การปฏิเสธ) โดยอ้างอิงอัพยากตะนั้น พวกเขา (นักอรรถกถา) กล่าวว่า การปฏิเสธนั้นทำด้วยลักษณะแห่งลัทธิของตน. ผู้สำคัญว่า เมื่อเจตนาที่ไม่มีวิบากถูกแสดงโดยสภาวะของตนแล้ว ก็ชื่อว่าเจตนาที่มีวิบากก็ถูกแสดงแล้วด้วยเหมือนกัน ดังนี้ จึงกล่าวว่า "จงแสดงเจตนาที่มีวิบากและไม่มีวิบากโดยสภาวะของตน".

කම්මකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเรื่องกรรม จบแล้ว.

3. සද්දොවිපාකොතිකථාවණ්ණනා

๓. อรรถกถาเรื่องว่าเสียงเป็นวิบาก

636-637. කම්මසමුට්ඨානා අරූපධම්මාවාතිආදිනා කම්මසමුට්ඨානෙසු චක්ඛාදීසුපි විපාකවොහාරො නත්ථි, කො පන වාදො අකම්මසමුට්ඨානෙ සද්දෙති දස්සෙති.

๖๓๖-๖๓๗. ด้วยบทว่า "แม้ธรรมอันไม่มีรูปที่เกิดจากกรรม" เป็นต้น ท่านแสดงว่า แม้ในธรรมที่เกิดจากกรรมมีจักขุเป็นต้น ก็ไม่มีการเรียกโดยวิบาก จะกล่าวอะไรถึงเสียงที่ไม่ได้เกิดจากกรรมเล่า.

සද්දොවිපාකොතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเรื่องว่าเสียงเป็นวิบาก จบแล้ว.

4. සළායතනකථාවණ්ණනා

๔. อรรถกถาเรื่องสฬายตนะ

638-640. තස්මා [Pg.98] විපාකොති අවිසෙසෙන සළායතනං විපාකොති යෙසං ලද්ධීති වුත්තං හොති.

๖๓๘-๖๔๐. เพราะเหตุนั้น คำว่า วิบาก หมายถึง ลัทธิของชนเหล่าใดที่กล่าวว่า สฬายตนะเป็นวิบากโดยไม่จำแนก.

සළායතනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเรื่องสฬายตนะ จบแล้ว.

5. සත්තක්ඛත්තුපරමකථාවණ්ණනා

๕. อรรถกถาเรื่องผู้มีภพอย่างยิ่ง ๗ ครั้ง

641-645. සත්තක්ඛත්තුපරමතානියතොති සත්තක්ඛත්තුපරමතාය නියතො. ඉමං විභාගන්ති ඉමං විසෙසං. ත්වං පනස්ස නියාමං ඉච්ඡසීති අවිනිපාතධම්මතාඵලප්පත්තීහි අඤ්ඤස්මිං සත්තක්ඛත්තුපරමභාවෙ ච නියාමං ඉච්ඡසීති අත්ථො.

๖๔๑-๖๔๕. คำว่า สัตตักขัตตุปรมตานิยตะ หมายถึง ผู้เที่ยงด้วยความเป็นผู้มีภพอย่างยิ่ง ๗ ครั้ง. คำว่า อิมัง วิภาคัง หมายถึง ความพิเศษนี้. คำว่า ตฺวํ ปนสฺส นิยามํ อิจฺฉสิ หมายถึง ท่านประสงค์ความแน่นอนในความเป็นผู้มีภพอย่างยิ่ง ๗ ครั้งอื่นจากความเป็นผู้มีธรรมไม่ตกต่ำและจากการบรรลุผล.

ආනන්තරියාභාවන්ති යෙන සො ධම්මාභිසමයෙන භබ්බො නාම හොති, තස්ස ආනන්තරියකම්මස්ස අභාවන්ති අත්ථො, පුග්ගලස්ස වා ආනන්තරියභාවස්ස අභාවන්ති. කිං පන සො අන්තරාධම්මං අභිසමිස්සතීති? කෙචි වදන්ති ‘‘සත්තක්ඛත්තුපරමො සත්තමං භවං නාතික්කමති, ඔරතො පන නත්ථි පටිසෙධො’’ති. අපරෙ ‘‘යො භගවතා ඤාණබලෙන බ්‍යාකතො, තස්ස අන්තරා අභිසමයො නාම නත්ථි, තථාපි භවනියාමස්ස කස්සචි අභාවා භබ්බොති වුච්චති. යථා කුසලා අභිඤ්ඤාචෙතනා කදාචි විපාකං අදදමානාපි සති කාරණෙ දාතුං භබ්බතාය විපාකධම්මධම්මා නාම, තථා ඉන්ද්‍රියානං මුදුතාය සත්තක්ඛත්තුපරමො, න නියාමසබ්භාවා නාපි භගවතා බ්‍යාකතත්තා, න ච ඉන්ද්‍රියමුදුතා අභබ්බතාකරො ධම්මොති න සො අභබ්බො නාම. අභබ්බතාකරධම්මාභාවතො චෙත්ථ අභබ්බතා පටිසෙධිතා, න පන අන්තරා අභිසමෙතුං භබ්බතා වුත්තා. යදි ච සත්තක්ඛත්තුපරමො අන්තරා අභිසමෙය්‍ය, කොලංකොලො සියා’’ති. විසෙසං පන අකත්වා භබ්බසභාවතාය භබ්බොති වත්තුං යුත්තං. න භවනියාමකං කිඤ්චීති එත්ථ පස්සිත්වාති වචනසෙසො, බ්‍යාකරොතීති වා සම්බන්ධො.

คำว่า อานันตริยาภาวะ หมายถึง ความไม่มีกรรมอันเป็นอนันตริยะของบุคคลนั้น ซึ่งเป็นผู้ควรแก่การตรัสรู้ธรรม หรือหมายถึง ความไม่มีความเป็นอนันตริยะของบุคคล. แต่เขาจะตรัสรู้ธรรมในระหว่าง (ภพ) หรือ? บางพวกกล่าวว่า "ผู้มีภพอย่างยิ่ง ๗ ครั้ง ย่อมไม่ล่วงภพที่ ๗ แต่เบื้องต่ำลงมาไม่มีการห้าม". พวกอื่นกล่าวว่า "ผู้ที่พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ด้วยกำลังพระญาณแล้ว ย่อมไม่มีการตรัสรู้ในระหว่าง (ภพ) แต่ถึงอย่างนั้น เพราะไม่มีความแน่นอนแห่งภพใดๆ จึงเรียกว่า ผู้ควร (ภพ). เหมือนอย่างเจตนาที่เป็นกุศลอันเป็นอภิญญา แม้บางครั้งไม่ให้วิบาก แต่เพราะเป็นผู้ควรให้ (วิบาก) เมื่อมีเหตุ จึงชื่อว่าเป็นธรรมที่มีวิบากเป็นธรรมดา ฉันใด ผู้มีภพอย่างยิ่ง ๗ ครั้ง ก็ฉันนั้น เพราะความอ่อนแห่งอินทรีย์ ไม่ใช่เพราะมีความแน่นอน หรือเพราะพระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์แล้ว. และความอ่อนแห่งอินทรีย์ก็ไม่ใช่ธรรมที่ทำให้ไม่ควร ดังนั้น เขาจึงไม่ชื่อว่าเป็นผู้ไม่ควร. ในที่นี้ ความไม่ควรถูกปฏิเสธเพราะไม่มีธรรมที่ทำให้ไม่ควร แต่ไม่ได้กล่าวถึงความเป็นผู้ควรตรัสรู้ในระหว่าง (ภพ). และถ้าผู้มีภพอย่างยิ่ง ๗ ครั้ง จะตรัสรู้ในระหว่าง (ภพ) ก็จะเป็นโกลังโกละไป". แต่การกล่าวว่า "ผู้ควร" เพราะความเป็นผู้ควร โดยไม่ทำความพิเศษ (จำแนก) ย่อมสมควร. ในบทว่า "ไม่มีอะไรเป็นเครื่องกำหนดภพ" นี้ มีบทที่เหลือคือ "เห็นแล้ว" หรือมีความสัมพันธ์กับบทว่า "พยากรณ์".

සත්තක්ඛත්තුපරමකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเรื่องผู้มีภพอย่างยิ่ง ๗ ครั้ง จบแล้ว.

ද්වාදසමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวรรคที่ ๑๒ จบแล้ว.

13. තෙරසමවග්ගො

๑๓. วรรคที่ ๑๓

1. කප්පට්ඨකථාවණ්ණනා

๑. อรรถกถาเรื่องผู้ดำรงอยู่ตลอดกัป

654-657. කප්පට්ඨකථායං [Pg.99] හෙට්ඨාති ඉද්ධිබලකථායං.

๖๕๔-๖๕๗. คำว่า "ในกัปปัฏฐกถาข้างล่าง" หมายถึง ในอรรถกถาเรื่องอิทธิพล.

කප්පට්ඨකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเรื่องผู้ดำรงอยู่ตลอดกัป จบแล้ว.

3. අනන්තරාපයුත්තකථාවණ්ණනා

๓. อรรถกถาเรื่องกรรมที่ประกอบด้วยอนันตริยะ

660-662. අනන්තරාපයුත්තකථායං ආනන්තරියං පයුත්තං එතෙනාති අනන්තරාපයුත්තොති ආනන්තරියෙ අනන්තරාසද්දං ආරොපෙත්වා අට්ඨකථායං අත්ථො වුත්තොති දට්ඨබ්බො. ‘‘අනන්තරපයුත්තො’’තිපි පාළි දිස්සති.

๖๖๐-๖๖๒. ในอรรถกถาเรื่องอนันตริยปยุตต์ พึงทราบว่า อรรถกถาได้กล่าวความหมายโดยการนำคำว่า อนันตระ มาใช้ในความหมายของอนันตริยะว่า อนันตริยปยุตต์ หมายถึง กรรมอันเป็นอนันตริยะที่ประกอบด้วยสิ่งนี้. บาลีว่า "อนันตรปยุตต์" ก็ปรากฏ.

අනන්තරාපයුත්තකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเรื่องกรรมที่ประกอบด้วยอนันตริยะ จบแล้ว.

4. නියතස්සනියාමකථාවණ්ණනා

๔. อรรถกถาเรื่องความแน่นอนของผู้แน่นอน

663-664. සෙසා තෙභූමකධම්මා අනියතා නාමාති එත්ථ අප්පත්තනියාමානං ධම්මෙ සන්ධාය ‘‘තෙභූමකධම්මා’’ති ආහ. එතෙව හි සන්ධාය ‘‘තෙහි සමන්නාගතොපි අනියතොයෙවා’’ති වුත්තන්ති. ඉති ඉමං වොහාරමත්තං ගහෙත්වා ‘‘නියතො බොධිසත්තො පච්ඡිමභවිකො භබ්බො ධම්මං අභිසමෙතුං ඔක්කමිතු’’න්ති අධිප්පායෙන ‘‘නියාමං ඔක්කමතී’’ති යෙසං ලද්ධීති අත්ථයොජනා. එවං පන වොහාරමත්තසබ්භාවො ‘‘නියතො’’ති වචනස්ස, ධම්මං අභිසමෙතුං භබ්බතා ච ‘‘නියාමං ඔක්කමතී’’ති වචනස්ස කාරණභාවෙන වුත්තා හොති, භබ්බතායෙව පන උභයස්සපි කාරණන්ති යුත්තං. අඤ්ඤෙනාති යදි නියතො නියාමං ඔක්කමෙය්‍ය, මිච්ඡත්තනියතො සම්මත්තනියාමං, සම්මත්තනියතො වා මිච්ඡත්තනියාමං ඔක්කමෙය්‍ය, න ච තං අත්ථීති දස්සනත්ථන්ති අත්ථො.

๖๖๓-๖๖๔. ในบทว่า "ธรรมที่เป็นไตรภูมิที่เหลือชื่อว่าไม่แน่นอน" นี้ ท่านกล่าวคำว่า "ธรรมที่เป็นไตรภูมิ" โดยอ้างถึงธรรมที่ยังไม่ถึงความแน่นอน. เพราะอ้างถึงธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ จึงกล่าวว่า "แม้ผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านั้นก็ยังไม่แน่นอน". การอธิบายความหมายว่า "คำว่า นิยามัง โอกกมติ (เข้าสู่ความแน่นอน) เป็นลัทธิของชนเหล่าใด" โดยถือเอาเพียงโวหารนี้ว่า "พระโพธิสัตว์ผู้แน่นอน มีภพสุดท้าย เป็นผู้ควรเพื่อตรัสรู้ธรรม เพื่อเข้าสู่ความแน่นอน" ดังนี้. อย่างไรก็ตาม ความมีอยู่เพียงโวหารของคำว่า "นิยตะ" และความเป็นผู้ควรเพื่อตรัสรู้ธรรมของคำว่า "นิยามัง โอกกมติ" ย่อมถูกกล่าวโดยเป็นเหตุ. แต่ความเป็นผู้ควรนั่นแหละเป็นเหตุของทั้งสองอย่าง ย่อมสมควร. คำว่า "ด้วยอย่างอื่น" หมายถึง เพื่อแสดงว่า ถ้าผู้แน่นอนจะเข้าสู่ความแน่นอน ผู้แน่นอนด้วยมิจฉัตตะก็จะเข้าสู่ความแน่นอนด้วยสัมมัตตะ หรือผู้แน่นอนด้วยสัมมัตตะก็จะเข้าสู่ความแน่นอนด้วยมิจฉัตตะ ซึ่งสิ่งนั้นไม่มี.

නියතස්සනියාමකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเรื่องความแน่นอนของผู้แน่นอน จบแล้ว.

8. අසාතරාගකථාවණ්ණනා

๘. อรรถกถาเรื่องความกำหนัดในสิ่งที่ไม่น่าพอใจ

674. අසාතරාගකථායං [Pg.100] ‘‘අහො වත මෙ එතදෙව භවෙය්‍යා’’ති රජ්ජනාති ඉමිනා එවං පවත්තමානොයෙව ලොභො ඉධ ‘‘රාගො’’ති අධිප්පෙතො, න අඤ්ඤථාති දස්සෙති.

๖๗๔. ในอสาตรราคกถา แสดงให้เห็นว่า โลภะที่ดำเนินไปอย่างนี้ด้วยความกำหนัดยินดีว่า “โอหนอ ขอสิ่งนี้จงมีแก่เราเถิด” ในที่นี้ประสงค์เอาว่า “ราคะ” ไม่ใช่เป็นอย่างอื่น

675. සුත්තෙ පනාති එතස්ස ‘‘අධිප්පායො’’ති එතෙන සම්බන්ධො.

๖๗๕. ส่วนในพระสูตรนั้น มีความสัมพันธ์กับคำว่า “อธิปปาโย” (ความประสงค์)

අසාතරාගකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยราคะที่ไม่น่าพอใจ จบแล้ว

9. ධම්මතණ්හාඅබ්‍යාකතාතිකථාවණ්ණනා

๙. อรรถกถาว่าด้วยธรรมตัณหาเป็นอัพยากฤต

676-680. යස්මා ධම්මතණ්හාති වුත්තා, තස්මා අබ්‍යාකතාති කුසලෙසු ධම්මෙසු ලොකුත්තරෙසු වා සබ්බෙසු තණ්හා ‘‘ධම්මතණ්හා’’ති ගහෙත්වා යස්මා සා තණ්හා, තස්මා කුසලා න හොති, යස්මා පන ධම්මෙ පවත්තා, තස්මා අකුසලා න හොතීති අබ්‍යාකතාති ලද්ධීති දස්සෙති. තීහි කොට්ඨාසෙහි ඡපි තණ්හා සංඛිපිත්වා දස්සිතා, තස්මා ධම්මතණ්හාපි කාමතණ්හාදිභාවතො න අබ්‍යාකතාති අධිප්පායො.

อธิบายข้อ 676-680: เพราะเหตุที่กล่าวว่าธรรมตัณหา จึงเป็นอัพยากฤต พึงถือเอาว่า ตัณหาทั้งหมดในกุศลธรรมหรือโลกุตรธรรมนั้นเป็น “ธรรมตัณหา” เพราะเหตุที่ตัณหานั้นเป็นตัณหา จึงไม่เป็นกุศล แต่เพราะเหตุที่ดำเนินไปในธรรม จึงไม่เป็นอกุศล ดังนี้แสดงให้เห็นว่า เป็นลัทธิที่ว่า “เป็นอัพยากฤต” ตัณหา 6 อย่างถูกแสดงโดยย่อด้วย 3 ส่วน เพราะฉะนั้น ธรรมตัณหาจึงไม่เป็นอัพยากฤต เพราะมีสภาพเป็นกามตัณหาเป็นต้น ดังนี้เป็นความประสงค์

ධම්මතණ්හාඅබ්‍යාකතාතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยธรรมตัณหาเป็นอัพยากฤต จบแล้ว

තෙරසමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่ 13 จบแล้ว

14. චුද්දසමවග්ගො

๑๔. วรรคที่ 14

1. කුසලාකුසලපටිසන්දහනකථාවණ්ණනා

๑. อรรถกถาว่าด้วยการสืบต่อปฏิสนธิของกุศลและอกุศล

686-690. තන්ති කුසලං අකුසලඤ්චාති විසුං සම්බන්ධො දට්ඨබ්බො. තං උභයන්ති වා වචනසෙසො. පටිසන්දහතීති ඝටෙති, අනන්තරං උප්පාදෙතීති වුත්තං හොති.

อธิบายข้อ 686-690: พึงเห็นความสัมพันธ์แยกกันว่า “นั้นคือกุศล” และ “นั้นคืออกุศล” หรือเป็นบทที่เหลือว่า “ทั้งสองนั้น” คำว่า “ปฏิสนธติ” หมายถึง “ประกอบ” คือ “ยังให้เกิดติดต่อกัน” ดังนี้

කුසලාකුසලපටිසන්දහනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยการสืบต่อปฏิสนธิของกุศลและอกุศล จบแล้ว

2. සළායතනුප්පත්තිකථාවණ්ණනා

๒. อรรถกถาว่าด้วยการเกิดขึ้นของสฬายตนะ

691-692. කෙචි [Pg.101] වාදිනො ‘‘අඞ්කුරෙ සාඛාවිටපාදිසම්පන්නානං රුක්ඛාදීනං බීජමත්තං ආවිභාවං ගච්ඡතී’’ති වදන්තීති තෙසං වාදං නිදස්සනං කරොන්තො ආහ ‘‘සම්පන්නසාඛාවිටපාන’’න්තිආදි.

อธิบายข้อ 691-692: นักวาทะบางพวกกล่าวว่า “ในหน่อ ความเป็นเพียงเมล็ดของต้นไม้เป็นต้นที่สมบูรณ์ด้วยกิ่งและก้าน ย่อมถึงความปรากฏ” เมื่อจะแสดงวาทะของพวกเขานั้นเป็นตัวอย่าง จึงกล่าวว่า “ต้นไม้เป็นต้นที่มีกิ่งก้านสาขาบริบูรณ์” เป็นต้น

සළායතනුප්පත්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยการเกิดขึ้นของสฬายตนะ จบแล้ว

3. අනන්තරපච්චයකථාවණ්ණනා

๓. อรรถกถาว่าด้วยอนันตรปัจจัย

693-697. චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති සොතවිඤ්ඤාණන්ති එත්ථ ‘‘ලද්ධිවසෙන පටිජානාතී’’ති අනන්තරුප්පත්තිං සල්ලක්ඛෙන්තොපි න සො චක්ඛුම්හි රූපාරම්මණං සොතවිඤ්ඤාණං ඉච්ඡති, අථ ඛො සොතම්හියෙව සද්දාරම්මණන්ති අනන්තරූපලද්ධිවසෙන ආපන්නත්තා ‘‘පටිජානාතී’’ති යුත්තං වත්තුං.

อธิบายข้อ 693-697: ในประโยคที่ว่า “โสตวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยตาและรูป” แม้จะพิจารณาการเกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่นว่า “ย่อมรับรู้โดยลัทธิ” เขาก็ไม่ประสงค์โสตวิญญาณที่มีรูปเป็นอารมณ์ในตา แต่ประสงค์โสตวิญญาณที่มีเสียงเป็นอารมณ์ในหูเท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงควรกล่าวว่า “ย่อมรับรู้” โดยนัยแห่งลัทธิที่เกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่น

අනන්තරපච්චයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอนันตรปัจจัย จบแล้ว

4. අරියරූපකථාවණ්ණනා

๔. อรรถกถาว่าด้วยอริยรูป

698-699. සම්මාවාචාදි රූපං මග්ගො චාති ඉච්ඡන්තො ‘‘අරියරූප’’න්තිපි වදති.

อธิบายข้อ 698-699: ผู้ประสงค์ว่า วาจาชอบเป็นต้นเป็นรูปและเป็นมรรค ย่อมกล่าวว่า “อริยรูป” ด้วย

අරියරූපකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอริยรูป จบแล้ว

5. අඤ්ඤොඅනුසයොතිකථාවණ්ණනා

๕. อรรถกถาว่าด้วยอนุสัยเป็นอย่างอื่น

700-701. ‘‘සරාගොතිආදි පන තස්මිං සමයෙ රාගස්ස අප්පහීනත්තා සරාගොති වත්තබ්බත’’න්ති පුරිමපාඨො, ‘‘සානුසයොතිආදි පන තස්මිං සමයෙ අනුසයස්ස අප්පහීනත්තා සානුසයොති වත්තබ්බත’’න්ති පච්ඡිමපාඨො, සො යුත්තො. සො හි න අනුසයපරියුට්ඨානානං අඤ්ඤත්තං, තස්මා තං අසාධකන්ති එතෙන සමෙතීති.

อธิบายข้อ 700-701: บทอ่านก่อนคือ “คำว่า ‘มีราคะ’ เป็นต้น หมายถึงการที่ราคะยังไม่ถูกละในขณะนั้น จึงควรกล่าวว่า ‘มีราคะ’” ส่วนบทอ่านหลังคือ “คำว่า ‘มีอนุสัย’ เป็นต้น หมายถึงการที่อนุสัยยังไม่ถูกละในขณะนั้น จึงควรกล่าวว่า ‘มีอนุสัย’” บทหลังนี้ถูกต้อง เพราะว่าสิ่งนั้นไม่ใช่ความแตกต่างกันของอนุสัยและปริยุฏฐาน เพราะฉะนั้น สิ่งนั้นจึงไม่เป็นเครื่องสนับสนุน ดังนี้จึงสอดคล้องกัน

අඤ්ඤොඅනුසයොතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอนุสัยเป็นอย่างอื่น จบแล้ว

6. පරියුට්ඨානංචිත්තවිප්පයුත්තන්තිකථාවණ්ණනා

๖. อรรถกถาว่าด้วยปริยุฏฐานไม่ประกอบด้วยจิต

702. යස්මා [Pg.102] අනිච්චාදිතො මනසිකරොතොපි රාගාදයො උප්පජ්ජන්ති, න ච තෙ විපස්සනාය සම්පයුත්තා, තස්මා පරියුට්ඨානං චිත්තවිප්පයුත්තන්ති ලද්ධීති අධිප්පායො.

๗๐๒. เพราะเหตุที่แม้เมื่อมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ราคะเป็นต้นก็ย่อมเกิดขึ้น และสิ่งเหล่านั้นก็ไม่ประกอบด้วยวิปัสสนา เพราะฉะนั้น จึงเป็นลัทธิที่ว่า ปริยุฏฐานไม่ประกอบด้วยจิต ดังนี้เป็นความประสงค์

පරියුට්ඨානංචිත්තවිප්පයුත්තන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยปริยุฏฐานไม่ประกอบด้วยจิต จบแล้ว

7. පරියාපන්නකථාවණ්ණනා

๗. อรรถกถาว่าด้วยการสงเคราะห์เข้า

703-705. තිවිධායාති කිලෙසවත්ථුඔකාසවසෙන, කාමරාගකාමවිතක්කකාමාවචරධම්මවසෙන වා තිවිධාය. කිලෙසකාමවසෙනාති කිලෙසකාමභූතකාමධාතුභාවෙනාති වුත්තං හොති. අධිප්පායං අසල්ලක්ඛෙන්තොති රූපධාතුසහගතවසෙන අනුසෙතීති, රූපධාතුධම්මෙසු අඤ්ඤතරභාවෙන රූපධාතුපරියාපන්නොති ච පුච්ඡිතභාවං අසල්ලක්ඛෙන්තොති අත්ථො.

อธิบายข้อ 703-705: คำว่า “โดย 3 อย่าง” หมายถึง โดยกิเลส วัตถุ และโอกาส หรือโดยกามราคะ กามวิตก และกามวจรธรรม 3 อย่าง คำว่า “โดยกิเลสกาม” หมายถึง โดยความเป็นกิเลสกามและโดยความเป็นกามธาตุ คำว่า “ไม่พิจารณาความประสงค์” หมายถึง ไม่พิจารณาสภาพที่ถูกถามว่า “อนุสัยย่อมตามนอนโดยอาการที่สหรคตกับรูปธาตุ” และ “สงเคราะห์เข้าในรูปธาตุโดยความเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในรูปธาตุธรรม”

පරියාපන්නකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยการสงเคราะห์เข้า จบแล้ว

8. අබ්‍යාකතකථාවණ්ණනා

๘. อรรถกถาว่าด้วยอัพยากฤต

706-708. දිට්ඨිගතං ‘‘සස්සතො ලොකොති ඛො, වච්ඡ, අබ්‍යාකතමෙත’’න්ති සස්සතාදිභාවෙන අකථිතත්තා ‘‘අබ්‍යාකත’’න්ති වුත්තන්ති සම්බන්ධො. එත්ථ පන න දිට්ඨිගතං ‘‘අබ්‍යාකත’’න්ති වුත්තං, අථ ඛො ‘‘ඨපනීයො එසො පඤ්හො’’ති දස්සිතං, තස්මා සබ්බථාපි දිට්ඨිගතං ‘‘අබ්‍යාකත’’න්ති න වත්තබ්බන්ති යුත්තං.

๗๐๖-๗๐๘. ทิฏฐิคตะ (ความเห็น) ที่ว่า ‘‘วัจฉะ โลกเที่ยงนี้แล เป็นอัพยากฤต’’ ดังนี้ มีความสัมพันธ์กันว่า เพราะไม่ได้กล่าวถึงความเป็นโลกเที่ยงเป็นต้น จึงกล่าวว่า ‘‘เป็นอัพยากฤต’’ แต่ในที่นี้ไม่ได้กล่าวว่าทิฏฐิคตะเป็นอัพยากฤต หากแต่แสดงว่า ‘‘ปัญหานี้ควรตั้งไว้’’ เพราะฉะนั้น จึงสมควรที่จะไม่กล่าวว่าทิฏฐิคตะเป็นอัพยากฤตโดยประการทั้งปวง.

අබ්‍යාකතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอัพยากฤต จบ.

9. අපරියාපන්නකථාවණ්ණනා

๙. อรรถกถาว่าด้วยธรรมที่ไม่สงเคราะห์เข้า.

709-710. තස්මාති යස්මා දිට්ඨිරාගානං සමානෙ වික්ඛම්භනභාවෙපි ‘‘වීතරාගො’’ති වුච්චති, න පන ‘‘විගතදිට්ඨිකො’’ති, තස්මා දිට්ඨි ලොකියපරියාපන්නා න හොතීති අත්ථං වදන්ති. රූපදිට්ඨියා අභාවා පන කාමධාතුපරියාපන්නාය දිට්ඨියා භවිතබ්බං. යදි ච පරියාපන්නා සියා, තථා ච [Pg.103] සති කාමරාගො විය ඣානලාභිනො දිට්ඨිපි විගච්ඡෙය්‍යාති ‘‘විගතදිට්ඨිකො’’ති වත්තබ්බො සියා, න ච වුච්චති, තස්මා අපරියාපන්නා දිට්ඨි. න හි සා තස්ස අවිගතා දිට්ඨි කාමරාගො විය කාමදිට්ඨි යෙන කාමධාතුයා පරියාපන්නා සියාති වදතීති වෙදිතබ්බං.

๗๐๙-๗๑๐. เพราะเหตุนั้น คือ เพราะเหตุที่แม้ราคะและทิฏฐิมีสภาพข่มไว้ได้เหมือนกัน แต่ก็เรียกว่า ‘‘ผู้ปราศจากราคะ’’ ไม่เรียกว่า ‘‘ผู้ปราศจากทิฏฐิ’’ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวอรรถว่า ทิฏฐิไม่สงเคราะห์เข้าในโลกิยะ. แต่เพราะไม่มีรูปทิฏฐิ จึงควรมีทิฏฐิที่สงเคราะห์เข้าในกามธาตุ. และหากทิฏฐิพึงสงเคราะห์เข้าได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ทิฏฐิของผู้ได้ฌานก็พึงหมดไปเหมือนกามราคะ จึงพึงเรียกว่า ‘‘ผู้ปราศจากทิฏฐิ’’ แต่ก็ไม่ได้เรียก เพราะฉะนั้น ทิฏฐิจึงไม่สงเคราะห์เข้า. พึงทราบว่า ทิฏฐิที่ยังไม่หมดไปของเขานั้น ไม่ใช่กามทิฏฐิเหมือนกามราคะ ซึ่งทิฏฐินั้นพึงสงเคราะห์เข้าในกามธาตุได้ ดังนี้.

අපරියාපන්නකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยธรรมที่ไม่สงเคราะห์เข้า จบ.

චුද්දසමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่ 14 จบ.

15. පන්නරසමවග්ගො

๑๕. วรรคที่ 15.

1. පච්චයතාකථාවණ්ණනා

๑. อรรถกถาว่าด้วยความเป็นปัจจัย.

711-717. තස්මා පච්චයතා වවත්ථිතාති හෙතුපච්චයභූතස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයභාවාදිනා විය අධිපතිපච්චයතාදිනා ච න භවිතබ්බන්ති හෙතුපච්චයභාවොයෙවෙතස්ස වවත්ථිතො හොතීති අත්ථො.

๗๑๑-๗๑๗. เพราะเหตุนั้น ความเป็นปัจจัยจึงถูกกำหนดไว้แล้ว ดังนี้ หมายความว่า ธรรมที่เป็นเหตุปัจจัยไม่ควรเป็นอารัมมณปัจจัยเป็นต้น หรืออธิปติปัจจัยเป็นต้น เหมือนอย่างนั้น ความเป็นเหตุปัจจัยเท่านั้นของธรรมนั้นจึงถูกกำหนดไว้แล้ว.

පච්චයතාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยความเป็นปัจจัย จบ.

2. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයකථාවණ්ණනා

๒. อรรถกถาว่าด้วยปัจจัยซึ่งกันและกัน.

718-719. අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරොව ගහිතො ‘‘නනු අවිජ්ජා සඞ්ඛාරෙන සහජාතා’’ති වුත්තත්තාති අධිප්පායො. සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤඅත්ථිඅවිගතසම්පයුත්තවසෙනාති එත්ථ නිස්සයො කමභෙදෙන අත්ථිග්ගහණෙන ගහිතො හොතීති න වුත්තො, කම්මාහාරා අසාධාරණතායාති වෙදිතබ්බා. වක්ඛති හි ‘‘තීණි උපාදානානි අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරා විය තණ්හාය පච්චයා හොන්තී’’ති (කථා. අට්ඨ. 718-719), තස්මා උපාදානෙහි සමානා එවෙත්ථ සඞ්ඛාරානං පච්චයතා දස්සිතාති.

๗๑๘-๗๑๙. อปุญญาภิสังขารเท่านั้นถูกถือเอาแล้ว มีอธิบายว่า เพราะกล่าวว่า ‘‘อวิชชาเกิดพร้อมกับสังขารมิใช่หรือ’’ ดังนี้. ในบทว่า โดยความเป็นสหชาตะ อัญญมัญญะ อัตถิ อวิคตะ สัมปยุตตะ นี้ พึงทราบว่า นิสสยะไม่ได้กล่าวไว้ เพราะถูกถือเอาด้วยการถือเอาอัตถิโดยจำแนกตามลำดับ และกรรมกับอาหารมีความไม่ทั่วไป. เพราะพระผู้มีพระภาคจักตรัสว่า ‘‘อุปาทาน 3 เป็นปัจจัยของตัณหา เหมือนสังขารเป็นปัจจัยของอวิชชา’’ (กถา. อรรถ. 718-719) เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงแสดงความเป็นปัจจัยของสังขารทั้งหลายเสมอกับอุปาทานทั้งหลาย ดังนี้.

අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยปัจจัยซึ่งกันและกัน จบ.

9. තතියසඤ්ඤාවෙදයිතකථාවණ්ණනා

๙. อรรถกถาว่าด้วยสัญญาเวทยิตะที่ 3.

732. තතියසඤ්ඤාවෙදයිතකථායං [Pg.104] සෙසසත්තෙ සන්ධායාති නිරොධසමාපන්නතො අඤ්ඤෙ යෙසං නිරොධසමාපත්තියා භවිතබ්බං, තෙ පඤ්චවොකාරසත්තෙ සන්ධායාති අධිප්පායො, අසඤ්ඤසත්තානම්පි ච සඤ්ඤුප්පාදා චුතිං ඉච්ඡන්තීති සෙසසබ්බසත්තෙ සන්ධායාති වා. සරීරපකතින්ති තථාරූපො අයං කායො, යථාරූපෙ කායෙ පාණිසම්ඵස්සාපි කමන්තීතිආදිකං.

๗๓๒. ในสัญญาเวทยิตกถาที่ 3 บทว่า หมายถึงสัตว์ที่เหลือ มีอธิบายว่า หมายถึงสัตว์ปัญจโวการะเหล่านั้น ซึ่งเป็นสัตว์อื่นจากผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติ และสัตว์เหล่านั้นควรเข้าถึงนิโรธสมาบัติ หรืออีกนัยหนึ่ง หมายถึงสัตว์ทั้งปวงที่เหลือ เพราะแม้สัตว์อสัญญีสัตว์ก็ปรารถนาความจุติจากการเกิดสัญญา. บทว่า สภาพปกติของร่างกาย หมายถึง ร่างกายนี้มีสภาพเช่นนั้น คือในร่างกายที่มีสภาพเช่นนั้น แม้การสัมผัสแห่งมือก็ดำเนินไปได้ เป็นต้น.

733-734. සුත්තවිරොධො සියාති ඉදං පරවාදිං සම්පටිච්ඡාපෙත්වා වත්තබ්බං.

๗๓๓-๗๓๔. บทว่า พึงขัดแย้งกับพระสูตร ดังนี้ พึงกล่าวโดยให้ฝ่ายปรวาทีรับรอง.

තතියසඤ්ඤාවෙදයිතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยสัญญาเวทยิตะที่ 3 จบ.

10. අසඤ්ඤසත්තුපිකාකථාවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาว่าด้วยอสัญญีสัตว์และอุเบกขา.

735. සඤ්ඤාවිරාගවසෙන පවත්තභාවනා අසඤ්ඤසමාපත්තිපීති ලද්ධිකිත්තනෙ සඤ්ඤාවිරාගවසෙන පවත්තභාවනං චතුත්ථජ්ඣානසමාපත්තිං ‘‘අසඤ්ඤසමාපත්තී’’ති අග්ගහෙත්වා සාපි අසඤ්ඤිතා සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධසමාපත්තියෙව නාමාති පරස්ස ලද්ධීති දස්සෙති. යස්මා අසඤ්ඤසමාපත්තිං සමාපන්නස්ස අලොභාදයො අත්ථීති එත්ථ සකසමයසිද්ධා චතුත්ථජ්ඣානසමාපත්ති ‘‘අසඤ්ඤසමාපත්තී’’ති වුත්තා.

๗๓๕. ในการกล่าวถึงลัทธิว่า ‘‘การเจริญที่ดำเนินไปโดยความคลายกำหนัดในสัญญา ก็เป็นอสัญญีสมาบัติ’’ ดังนี้ แสดงว่า ลัทธิของฝ่ายปรวาทีคือ การเจริญที่ดำเนินไปโดยความคลายกำหนัดในสัญญา คือ จตุตถฌานสมาบัติ ไม่ได้ถือเอาว่าเป็น ‘‘อสัญญีสมาบัติ’’ แต่สมาบัตินั้นก็ชื่อว่า สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติที่ไม่มีสัญญา. เพราะเหตุที่ในบทว่า ‘‘ผู้เข้าถึงอสัญญีสมาบัติมีอโลภะเป็นต้น’’ นี้ จตุตถฌานสมาบัติที่สำเร็จตามคติของตน ถูกเรียกว่า ‘‘อสัญญีสมาบัติ’’.

736. සඤ්ඤාවිරාගවසෙන සමාපන්නත්තා අසඤ්ඤිතා, න සඤ්ඤාය අභාවතොති චතුත්ථජ්ඣානසමාපත්තිමෙව සන්ධාය වදති.

๗๓๖. บทว่า ไม่มีสัญญาเพราะเข้าถึงโดยความคลายกำหนัดในสัญญา ไม่ใช่เพราะไม่มีสัญญา ดังนี้ หมายถึงจตุตถฌานสมาบัติเท่านั้น.

අසඤ්ඤසත්තුපිකාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอสัญญีสัตว์และอุเบกขา จบ.

11. කම්මූපචයකථාවණ්ණනා

๑๑. อรรถกถาว่าด้วยกรรมูปจยะ.

738-739. කම්මෙන සහජාතොති පඤ්හෙසු ‘‘කම්මූපචයං සන්ධාය පටික්ඛිපති, චිත්තවිප්පයුත්තං සන්ධාය පටිජානාතී’’ති කත්ථචි පාඨො, ‘‘චිත්තසම්පයුත්තං [Pg.105] සන්ධාය පටික්ඛිපති, චිත්තවිප්පයුත්තං සන්ධාය පටිජානාතී’’ති අඤ්ඤත්ථ. උභයම්පි විචාරෙතබ්බං.

๗๓๘-๗๓๙. บทว่า เกิดพร้อมกับกรรม ดังนี้ ในปัญหาบางแห่งมีบทว่า ‘‘ปฏิเสธโดยหมายถึงกรรมูปจยะ ยอมรับโดยหมายถึงธรรมที่ปราศจากจิต’’ ในที่อื่นมีบทว่า ‘‘ปฏิเสธโดยหมายถึงธรรมที่สัมปยุตด้วยจิต ยอมรับโดยหมายถึงธรรมที่ปราศจากจิต’’ ทั้งสองอย่างนี้ควรพิจารณา.

741. තස්මාති තිණ්ණම්පි එකක්ඛණෙ සබ්භාවතො තිණ්ණං ඵස්සානඤ්ච සමොධානා ච එකත්තං පුච්ඡතීති අධිප්පායො දට්ඨබ්බො.

๗๔๑. บทว่า เพราะเหตุนั้น ดังนี้ พึงทราบว่า มีอธิบายว่า เพราะทั้งสามมีอยู่พร้อมกันในขณะเดียว และเพราะการรวมกันของผัสสะทั้งสาม จึงถามถึงความเป็นอันเดียวกัน.

කම්මූපචයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยกรรมูปจยะ จบ.

පන්නරසමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่ 15 จบ.

තතියො පණ්ණාසකො සමත්තො.

ปัณณาสกะที่ 3 จบ.

16. සොළසමවග්ගො

๑๖. วรรคที่ 16.

3. සුඛානුප්පදානකථාවණ්ණනා

๓. อรรถกถาว่าด้วยการให้สุข.

747-748. සුඛානුප්පදානකථායං යං එවරූපන්ති යං නෙවත්තනො, න පරෙසං, න තස්ස, එවරූපං නාම අනුප්පදින්නං භවිතුං න අරහති අඤ්ඤස්ස අසක්කුණෙය්‍යත්තාති ලද්ධිමත්තෙන පටිජානාති, න යුත්තියාති අධිප්පායො.

๗๔๗-๗๔๘. ในสุขานุปปทานกถา บทว่า อย่างนี้ ดังนี้ มีอธิบายว่า สิ่งใดไม่ใช่ของตน ไม่ใช่ของผู้อื่น ไม่ใช่ของสิ่งนั้น สิ่งที่มีสภาพอย่างนี้ไม่ควรเป็นสิ่งที่ถูกให้ได้ เพราะผู้อื่นไม่สามารถให้ได้ ดังนี้ ยอมรับด้วยลัทธิเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยเหตุผล.

සුඛානුප්පදානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยการให้สุข จบแล้ว

4. අධිගය්හමනසිකාරකථාවණ්ණනා

๔. อรรถกถาว่าด้วยการมนสิการโดยถือเอา

749-753. තංචිත්තතායාති තදෙව ආරම්මණභූතං චිත්තං එතස්සාති තංචිත්තො, තස්ස භාවො තංචිත්තතා, තාය තංචිත්තතාය. තං වා ආලම්බකං ආලම්බිතබ්බඤ්ච චිත්තං තංචිත්තං, තස්ස භාවො තස්සෙව ආලම්බකආලම්බිතබ්බතා තංචිත්තතා, තාය චොදෙතුන්ති අත්ථො.

๗๔๙-๗๕๓. คำว่า ตังจิตตตายะ (ด้วยความเป็นผู้มีจิตนั้น) คือ จิตนั้นนั่นแหละเป็นอารมณ์ของบุคคลนั้น เหตุนั้นบุคคลนั้นจึงชื่อว่า ตังจิตตะ (มีจิตนั้น) ภาวะของบุคคลนั้นชื่อว่า ตังจิตตตา (ความเป็นผู้มีจิตนั้น) ด้วยความเป็นผู้มีจิตนั้น หรือว่า จิตนั้นเป็นผู้หน่วงอารมณ์และเป็นอารมณ์ที่พึงหน่วง ชื่อว่า ตังจิตตะ ภาวะของจิตนั้นนั่นแหละ คือความเป็นผู้หน่วงอารมณ์และเป็นอารมณ์ที่พึงหน่วง ชื่อว่า ตังจิตตตา อธิบายว่า พึงชี้แจงด้วยความเป็นผู้มีจิตนั้น

අධිගය්හමනසිකාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยการมนสิการโดยถือเอา จบแล้ว

9. රූපංරූපාවචරාරූපාවචරන්තිකථාවණ්ණනා

๙. อรรถกถาว่าด้วยรูป รูปาวจร และอรูปาวจร

768-770. රූපංරූපාවචරාරූපාවචරන්තිකථායං හෙට්ඨාති චුද්දසමවග්ගෙ ආගතපරියාපන්නකථායං (කථා. අට්ඨ. 703-705). ‘‘සමාපත්තෙසිය’’න්තිආදි වුත්තනයමෙව. යඤ්චෙත්ථ [Pg.106] ‘‘අත්ථි රූපං අරූපාවචර’’න්ති අරූපාවචරකම්මස්ස කතත්තා රූපං වුත්තං, තත්ථ ච යං වත්තබ්බං, තං අට්ඨමවග්ගෙ අරූපෙරූපකථායං (කථා. අට්ඨ. 524-526) වුත්තනයමෙවාති.

๗๖๘-๗๗๐. ในอรรถกถาว่าด้วยรูป รูปาวจร และอรูปาวจร คำว่า ในตอนก่อน หมายถึง ในอรรถกถาว่าด้วยปริยาปันนะที่มาในวรรคที่ ๑๔ (อรรถกถา ๗๐๓-๗๐๕) คำว่า “พึงเข้าถึง” เป็นต้น มีนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง อนึ่ง คำว่า “มีรูปเป็นอรูปาวจร” ที่กล่าวไว้ในที่นี้ หมายถึงรูปที่กล่าวไว้เพราะความเป็นรูปที่เกิดจากการกระทำของอรูปาวจรกรรม และสิ่งที่ควรกล่าวในเรื่องนั้น ก็มีนัยที่กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาว่าด้วยอรูปและรูป ในวรรคที่ ๘ (อรรถกถา ๕๒๔-๕๒๖) นั่นเอง

රූපංරූපාවචරාරූපාවචරන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยรูป รูปาวจร และอรูปาวจร จบแล้ว

සොළසමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวรรคที่ ๑๖ จบแล้ว

17. සත්තරසමවග්ගො

๑๗. วรรคที่ ๑๗

1. අත්ථිඅරහතොපුඤ්ඤූපචයකථාවණ්ණනා

๑. อรรถกถาว่าด้วยพระอรหันต์มีการสั่งสมบุญอยู่

776-779. චිත්තං අනාදියිත්වාති ‘‘කිරියචිත්තෙන දානාදිපවත්තිසබ්භාවතො’’ති වුත්තං කිරියචිත්තං අබ්‍යාකතං අනාදියිත්වාති අත්ථො.

๗๗๖-๗๗๙. คำว่า จิตตัง อนาทิยิตวา (ไม่ถือเอาจิต) อธิบายว่า ไม่ถือเอาจิตที่เป็นกิริยาอันเป็นอัพยากฤต ที่กล่าวไว้ว่า “เพราะมีการเป็นไปแห่งทานเป็นต้นด้วยกิริยาจิต”

අත්ථිඅරහතොපුඤ්ඤූපචයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยพระอรหันต์มีการสั่งสมบุญอยู่ จบแล้ว

2. නත්ථිඅරහතොඅකාලමච්චූතිකථාවණ්ණනා

๒. อรรถกถาว่าด้วยพระอรหันต์ไม่มีความตายก่อนกาล

780. අයොනිසො ගහෙත්වාති අලද්ධවිපාකවාරානම්පි කම්මානං බ්‍යන්තීභාවං න වදාමීති අත්ථං ගහෙත්වාති අධිප්පායො. කෙචි පන ‘‘කම්මානං විපාකං අප්පටිසංවිදිත්වා පුග්ගලස්ස බ්‍යන්තීභාවං න වදාමීති එවං අයොනිසො අත්ථං ගහෙත්වා’’ති වදන්ති.

๗๘๐. คำว่า อโยนิโส คเหตวา (ถือเอาโดยไม่แยบคาย) มีอธิบายว่า ถือเอาความหมายว่า “เราไม่กล่าวถึงความสิ้นไปแห่งกรรมทั้งหลายที่ยังไม่ได้รับผล” แต่บางท่านกล่าวว่า “ถือเอาความหมายโดยไม่แยบคายอย่างนี้ว่า ‘เราไม่กล่าวถึงความสิ้นไปของบุคคลโดยไม่รู้ผลของกรรม’”

781. තාව න කමතීති ලද්ධියා පටික්ඛිපතීති තාව න කමති, තතො පරං කමතීති ලද්ධියා පටික්ඛිපතීති අධිප්පායො. එත්ථ කිර ‘‘සති ජීවිතෙ ජීවිතාවසෙසෙ ජීවිතා වොරොපෙතී’’ති වචනතො අත්තනො ධම්මතාය මරන්තං කොට්ටෙන්තස්ස වා සීසං වා ඡින්දන්තස්ස නත්ථි පාණාතිපාතොති ආචරියා වදන්ති. පාණො පාණසඤ්ඤිතා වධකචිත්තඋපක්කමමරණෙසු විජ්ජමානෙසුපි න තෙන උපක්කමෙන මතොති නත්ථි පාණාතිපාතොති අධිප්පායො. එවං පන මරන්තෙන තෙන එකචිත්තවාරම්පි ධම්මතාමරණතො ඔරතො න මතොති දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යමෙතං.

๗๘๑. คำว่า ตาวะ นะ กะมะตีติ (ยังไม่สำเร็จ) หมายถึง ปฏิเสธด้วยลัทธิว่ายังไม่สำเร็จ มีอธิบายว่า ปฏิเสธด้วยลัทธิว่าหลังจากนั้นจึงสำเร็จ ในเรื่องนี้ อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า “เมื่อมีชีวิตอยู่ ยังมีชีวิตเหลืออยู่ ผู้ที่ทุบหรือตัดศีรษะผู้ที่กำลังจะตายตามธรรมชาติ ย่อมไม่มีปาณาติบาต” ตามพุทธพจน์ที่ว่า “พรากจากชีวิต” มีอธิบายว่า แม้จะมีสัตว์ มีความสำคัญว่าเป็นสัตว์ มีจิตคิดฆ่า มีความพยายาม และมีการตายอยู่ แต่สัตว์นั้นไม่ได้ตายด้วยความพยายามนั้น จึงไม่มีปาณาติบาต แต่การที่สัตว์นั้นตายไปโดยไม่ตายด้วยการตายตามธรรมชาติแม้เพียงชั่วขณะจิตเดียวเช่นนี้ เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ยาก

නත්ථිඅරහතොඅකාලමච්චූතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยพระอรหันต์ไม่มีความตายก่อนกาล จบแล้ว

3. සබ්බමිදංකම්මතොතිකථාවණ්ණනා

๓. อรรถกถาว่าด้วยสิ่งทั้งปวงนี้เกิดจากกรรม

784. බීජතො [Pg.107] අඞ්කුරස්සෙවාති යථා අඞ්කුරස්ස අබීජතො නිබ්බත්ති නත්ථි, තථා පච්චුප්පන්නපවත්තස්සපි අකම්මතො කම්මවිපාකතො නිබ්බත්ති නත්ථි, තං සන්ධාය පටික්ඛිපතීති අධිප්පායො. දෙය්‍යධම්මවසෙන දානඵලං පුච්ඡතීති දෙය්‍යධම්මවසෙන යාය චෙතනාය තං දෙති, තස්ස දානස්ස ඵලං පුච්ඡති, න දෙය්‍යධම්මස්සාති වුත්තං හොති.

๗๘๔. คำว่า พีชะโต อังกุรัสเสวะ (เหมือนหน่อจากเมล็ดพืช) มีอธิบายว่า เหมือนหน่อไม่มีการเกิดขึ้นโดยปราศจากเมล็ดพืชฉันใด การเป็นไปในปัจจุบันก็ไม่มีการเกิดขึ้นโดยปราศจากกรรมและวิบากแห่งกรรมฉันนั้น จึงปฏิเสธโดยอ้างถึงสิ่งนั้น คำว่า ทานผลัง ปุจฉะตีติ (ถามถึงผลของทานโดยอาศัยวัตถุทาน) หมายความว่า ถามถึงผลของทานนั้น โดยอาศัยเจตนาที่ให้วัตถุทานนั้น ไม่ใช่ถามถึงผลของวัตถุทาน

සබ්බමිදංකම්මතොතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยสิ่งทั้งปวงนี้เกิดจากกรรม จบแล้ว

4. ඉන්ද්‍රියබද්ධකථාවණ්ණනා

๔. อรรถกถาว่าด้วยอินทรีย์ที่ผูกพัน

788. විනාපි අනිච්චත්තෙනාති ‘‘යාව දුක්ඛා නිරයා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.250) විය දුක්ඛාරම්මණත්තෙනපි දුක්ඛං වත්තබ්බන්ති අධිප්පායො.

๗๘๘. คำว่า วินาปิ อะนิจจะเตนะ (แม้ปราศจากความเป็นของไม่เที่ยง) มีอธิบายว่า หมายถึงทุกข์ที่กล่าวไว้ว่า “นรกเป็นทุกข์เพียงใด” เป็นต้น (ม.อุ. ๓.๒๕๐) แม้ด้วยความเป็นอารมณ์แห่งทุกข์ก็เป็นทุกข์

ඉන්ද්‍රියබද්ධකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอินทรีย์ที่ผูกพัน จบแล้ว

7. නවත්තබ්බංසඞ්ඝොදක්ඛිණංවිසොධෙතීතිකථාවණ්ණනා

๗. อรรถกถาว่าด้วยไม่ควรกล่าวว่าสงฆ์ชำระทักษิณาให้บริสุทธิ์

793-794. නවත්තබ්බංසඞ්ඝොදක්ඛිණංවිසොධෙතීතිකථායං න ච තානි දක්ඛිණං විසොධෙතුං සක්කොන්තීති යථා පුග්ගලො සීලපරිසොධනාදීනි කත්වා නිරොධම්පි සමාපජ්ජිත්වා විසොධෙතුං සක්කොති, න එවං මග්ගඵලානීති අධිප්පායො, අප්පටිග්ගහණතොති වා.

๗๙๓-๗๙๔. ในอรรถกถาว่าด้วยไม่ควรกล่าวว่าสงฆ์ชำระทักษิณาให้บริสุทธิ์ และสิ่งเหล่านั้นไม่สามารถชำระทักษิณาให้บริสุทธิ์ได้ มีอธิบายว่า เหมือนบุคคลสามารถชำระให้บริสุทธิ์ได้ด้วยการทำศีลให้บริสุทธิ์เป็นต้น และเข้าถึงนิโรธสมาบัติ แต่ไม่ใช่ด้วยมรรคผลอย่างนั้น หรือเพราะไม่รับ

නවත්තබ්බංසඞ්ඝොදක්ඛිණංවිසොධෙතීතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยไม่ควรกล่าวว่าสงฆ์ชำระทักษิณาให้บริสุทธิ์ จบแล้ว

11. දක්ඛිණාවිසුද්ධිකථාවණ්ණනා

๑๑. อรรถกถาว่าด้วยความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา

800-801. දක්ඛිණාවිසුද්ධිකථායං විසුජ්ඣෙය්‍යාති එතස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘මහප්ඵලා භවෙය්‍යා’’ති ආහ. දායකස්සෙව චිත්තවිසුද්ධි විපාකදායිකා හොතීති පටිග්ගාහකනිරපෙක්ඛා පටිග්ගාහකෙන පච්චයභූතෙන විනා දායකෙනෙව මහාවිපාකචෙතනත්තං ආපාදිකා, පටිග්ගාහකනිරපෙක්ඛා විපාකදායිකා හොතීති අධිප්පායො. අඤ්ඤො අඤ්ඤස්ස කාරකොති [Pg.108] යදි දායකස්ස දානචෙතනා නාම පටිග්ගාහකෙන කතා භවෙය්‍ය, යුත්තරූපං සියාති කස්මා වුත්තං, නනු ලද්ධිකිත්තනෙ ‘‘දායකෙන දානං දින්නං, පටිග්ගාහකෙන විපාකො නිබ්බත්තිතොති අඤ්ඤො අඤ්ඤස්ස කාරකො භවෙය්‍යා’’ති වුත්තන්ති? සච්චමෙතං, පටිග්ගාහකෙන විපාකනිබ්බත්තනම්පි පන දානචෙතනානිබ්බත්තනෙන යදි භවෙය්‍ය, එවං සති අඤ්ඤො අඤ්ඤස්ස කාරකොති යුත්තරූපං සියාති අධිප්පායො.

๘๐๐-๘๐๑. ในอรรถกถาว่าด้วยความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา เมื่อแสดงความหมายของคำว่า “พึงบริสุทธิ์” จึงกล่าวว่า “พึงมีผลมาก” ความบริสุทธิ์แห่งจิตของผู้ให้เท่านั้นเป็นเหตุให้เกิดผล มีอธิบายว่า เป็นเหตุให้เกิดความเป็นผู้มีเจตนาที่มีผลมากด้วยตัวผู้ให้เอง โดยไม่ขึ้นกับผู้รับซึ่งเป็นปัจจัย และเป็นเหตุให้เกิดผลโดยไม่ขึ้นกับผู้รับ คำว่า อัญโญ อัญญัสสะ การะโกติ (คนหนึ่งเป็นผู้กระทำของอีกคนหนึ่ง) ถ้าเจตนาในการให้ของทายกถูกผู้รับกระทำแล้ว ก็ควรจะเป็นอย่างนั้น ทำไมจึงกล่าวเช่นนั้น ก็ในการกล่าวถึงลัทธิมิได้กล่าวไว้หรือว่า “ทานอันทายกให้แล้ว ผลย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้รับ เหตุนั้นคนหนึ่งจึงเป็นผู้กระทำของอีกคนหนึ่ง” ข้อนั้นจริงอยู่ แต่ถ้าการเกิดขึ้นของผลโดยผู้รับ เกิดขึ้นด้วยการเกิดขึ้นของเจตนาในการให้แล้วไซร้ เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็ควรจะกล่าวว่า “คนหนึ่งเป็นผู้กระทำของอีกคนหนึ่ง”

දක්ඛිණාවිසුද්ධිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา จบแล้ว

සත්තරසමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวรรคที่ ๑๗ จบแล้ว

18. අට්ඨාරසමවග්ගො

๑๘. วรรคที่ ๑๘

1. මනුස්සලොකකථාවණ්ණනා

๑. อรรถกถาเรื่องโลกมนุษย์

802-803. අයොනිසොති ‘‘තුසිතපුරං සන්ධායා’’තිආදිකං ගහණං සන්ධායාහ.

๘๐๒-๘๐๓. คำว่า "โดยไม่แยบคาย" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการถือเอาเป็นต้นว่า "หมายถึงเมืองดุสิต".

මනුස්සලොකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเรื่องโลกมนุษย์ จบแล้ว.

2. ධම්මදෙසනාකථාවණ්ණනා

๒. อรรถกถาเรื่องการแสดงธรรม

804-806. තස්ස ච දෙසනං සම්පටිච්ඡිත්වා සයමෙව ච ආයස්මතා ආනන්දත්ථෙරෙන දෙසිතොති වදති.

๘๐๔-๘๐๖. ท่านกล่าวว่า พระเถระอานนท์ผู้มีอายุรับเอาการแสดงธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว และแสดงธรรมด้วยตนเอง.

ධම්මදෙසනාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเรื่องการแสดงธรรม จบแล้ว.

6. ඣානසඞ්කන්තිකථාවණ්ණනා

๖. อรรถกถาเรื่องการก้าวล่วงฌาน

813-816. ඣානසඞ්කන්තිකථායං උප්පටිපාටියාති පඨමජ්ඣානතො වුට්ඨාය විතක්කවිචාරා ආදීනවතො මනසිකාතබ්බා, තතො දුතියජ්ඣානෙන භවිතබ්බන්ති එවං යො උපචාරානං ඣානානඤ්ච අනුක්කමො, තෙන විනාති අත්ථො.

๘๑๓-๘๑๖. ในเรื่องการก้าวล่วงฌาน คำว่า "โดยลำดับที่กลับกัน" หมายถึงว่า ออกจากปฐมฌานแล้ว พึงมนสิการวิตกวิจารโดยความเป็นโทษ จากนั้นพึงเข้าทุติยฌาน ลำดับแห่งอุปจาระและฌานใดเป็นอย่างนี้ อธิบายว่า โดยปราศจากลำดับนั้น.

ඣානසඞ්කන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเรื่องการก้าวล่วงฌาน จบแล้ว.

7. ඣානන්තරිකකථාවණ්ණනා

๗. อรรถกถาเรื่องฌานอันตริกา

817-819. ඣානන්තරිකා [Pg.109] නාම එසාති පඨමජ්ඣානාදීසු අඤ්ඤතරභාවාභාවතො න ඣානං, අථ ඛො දක්ඛිණපුබ්බාදිදිසන්තරිකා විය ඣානන්තරිකා නාම එසාති. කතරා? යොයං අවිතක්කවිචාරමත්තො සමාධීති යොජෙතබ්බං.

๘๑๗-๘๑๙. คำว่า "นี้ชื่อว่าฌานอันตริกา" หมายถึงว่า ไม่ใช่ฌานเพราะไม่มีความเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในปฐมฌานเป็นต้น แต่ว่านี้ชื่อว่าฌานอันตริกา เหมือนทิศอันตริกา (ทิศคั่น) มีทิศตะวันออกเฉียงใต้เป็นต้น. อย่างไร? พึงประกอบความว่า สมาธิใดที่ปราศจากวิตกวิจารเท่านั้น.

ඣානන්තරිකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเรื่องฌานอันตริกา จบแล้ว.

9. චක්ඛුනාරූපංපස්සතීතිකථාවණ්ණනා

๙. อรรถกถาเรื่องการเห็นรูปด้วยตา

826-827. පටිජානනං සන්ධායාති ‘‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නිමිත්තග්ගාහී හොතී’’තිආදිනා (ධ. ස. 1352) නයෙන වුත්තං මනොවිඤ්ඤාණපටිජානනං කිර සන්ධායාති අධිප්පායො, තස්මා ‘‘එවං සන්තෙ රූපං මනොවිඤ්ඤාණං ආපජ්ජතීති මනොවිඤ්ඤාණපටිජානනං පන රූපදස්සනං කථං හොතී’’ති විචාරෙතබ්බං.

๘๒๖-๘๒๗. คำว่า "หมายถึงการรับรู้" มีอัธยาศัยว่า หมายถึงการรับรู้ทางมโนวิญญาณที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "เห็นรูปด้วยตาแล้วเป็นผู้ถือเอานิมิต" (ธ.ส. 1352) นั่นเอง เพราะเหตุนั้น พึงพิจารณาว่า "เมื่อเป็นเช่นนี้ รูปย่อมเข้าถึงมโนวิญญาณ แต่การรับรู้ทางมโนวิญญาณนั้น การเห็นรูปย่อมเป็นอย่างไร".

චක්ඛුනාරූපංපස්සතීතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเรื่องการเห็นรูปด้วยตา จบแล้ว.

අට්ඨාරසමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่สิบแปด จบแล้ว.

19. එකූනවීසතිමවග්ගො

๑๙. วรรคที่สิบเก้า

1. කිලෙසපජහනකථාවණ්ණනා

๑. อรรถกถาเรื่องการละกิเลส

828-831. අනුප්පන්නායෙව නුප්පජ්ජන්තීති පහීනා නාම හොන්ති, තස්මා නත්ථි කිලෙසපජහනාති පටික්ඛිපති. තෙ පන නෙව උප්පජ්ජිත්වා විගතා, නාපි භවිස්සන්ති, න ච උප්පන්නාති අතීතෙ කිලෙසෙ පජහතීතිආදි න වත්තබ්බන්ති දස්සෙති.

๘๒๘-๘๓๑. กิเลสทั้งหลายที่ไม่เกิดขึ้นนั่นแหละ ย่อมไม่เกิด ชื่อว่าอันละได้แล้ว เพราะเหตุนั้น จึงปฏิเสธว่า "ไม่มีการละกิเลส" แต่ท่านแสดงว่า กิเลสเหล่านั้นไม่เคยเกิดขึ้นแล้วดับไป ทั้งจักไม่เกิด และไม่เกิดขึ้นแล้ว จึงไม่พึงกล่าวเป็นต้นว่า "ละกิเลสในอดีต".

කිලෙසපජහනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเรื่องการละกิเลส จบแล้ว.

2. සුඤ්ඤතකථාවණ්ණනා

๒. อรรถกถาเรื่องสุญญตา

832. අනත්තලක්ඛණං [Pg.110] තාව එකච්චන්ති අරූපක්ඛන්ධානං අනත්තලක්ඛණං වදති. එකෙන පරියායෙනාති අනත්තලක්ඛණස්ස ජරාමරණභාවපරියායෙනාති වදන්ති. රූපක්ඛන්ධාදීනඤ්හි මා ජීරතු මා මරතූති අලබ්භනෙය්‍යො අවසවත්තනාකාරො අනත්තතා, සා අත්ථතො ජරාමරණමෙව, තඤ්ච ‘‘ජරාමරණං ද්වීහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහිත’’න්ති (ධාතු. 71) වුත්තත්තා අරූපක්ඛන්ධානං ජරාමරණං සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නන්ති අයමෙතෙසං අධිප්පායො.

๘๓๒. คำว่า "อนัตตลักษณะบางอย่าง" ท่านกล่าวอนัตตลักษณะของอรูปขันธ์. คำว่า "โดยปริยายหนึ่ง" ท่านกล่าวโดยปริยายแห่งความเป็นชรามรณะของอนัตตลักษณะ. ก็อนัตตตาของรูปขันธ์เป็นต้น คืออาการที่ไม่เป็นไปในอำนาจ อันไม่พึงได้ว่า "อย่าแก่ อย่าตายเลย" ความเป็นอนัตตานั้น โดยอรรถคือชรามรณะนั่นเอง และเพราะเหตุที่กล่าวไว้ว่า "ชรามรณะสงเคราะห์ด้วยขันธ์สอง" (ธาตุ. 71) ชรามรณะของอรูปขันธ์สงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์ นี้เป็นอัธยาศัยของท่านเหล่านั้น.

සුඤ්ඤතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเรื่องสุญญตา จบแล้ว.

3. සාමඤ්ඤඵලකථාවණ්ණනා

๓. อรรถกถาเรื่องสามัญญผล

835-836. ඵලුප්පත්ති චාති පත්තිධම්මං වදති.

๘๓๕-๘๓๖. คำว่า "และการเกิดขึ้นแห่งผล" ท่านกล่าวถึงธรรมที่พึงบรรลุ.

සාමඤ්ඤඵලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเรื่องสามัญญผล จบแล้ว.

5. තථතාකථාවණ්ණනා

๕. อรรถกถาเรื่องตถตา

841-843. රූපාදිසභාවතාසඞ්ඛාතාති එත්ථ රූපාදීනං සභාවතාති රූපාදිසභාවතාති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. භාවං හෙස තථතාති වදති, න භාවයොගන්ති.

๘๔๑-๘๔๓. ในคำว่า "อันนับว่าเป็นสภาวะของรูปเป็นต้น" พึงเห็นอรรถอย่างนี้ว่า "สภาวะของรูปเป็นต้น" ท่านกล่าวความเป็นอยู่ (ภาวะ) ว่าเป็นตถตา ไม่ใช่การประกอบด้วยภาวะ.

තථතාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเรื่องตถตา จบแล้ว.

6. කුසලකථාවණ්ණනා

๖. อรรถกถาเรื่องกุศล

844-846. අනවජ්ජභාවමත්තෙනෙව නිබ්බානං කුසලන්ති යංකිඤ්චි කුසලං, සබ්බං තං අනවජ්ජභාවමත්තෙනෙව, තස්මා නිබ්බානං කුසලන්ති වුත්තං හොති.

๘๔๔-๘๔๖. นิพพานเป็นกุศลเพียงด้วยความเป็นสภาพไม่มีโทษเท่านั้น กุศลอย่างใดอย่างหนึ่งทั้งหมดนั้น ก็เพียงด้วยความเป็นสภาพไม่มีโทษเท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่ากล่าวว่า นิพพานเป็นกุศล

කුසලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนากถาว่าด้วยกุศล จบแล้ว

7. අච්චන්තනියාමකථාවණ්ණනා

๗. การพรรณนากถาว่าด้วยความแน่นอนอย่างยิ่ง

847. ‘‘සකිං [Pg.111] නිමුග්ගො නිමුග්ගොව හොතී’’ති සුත්තං නිස්සායාති තාය ජාතියා ලොකුත්තරසද්ධාදීනං අනුප්පත්තිං සන්ධාය කතං අවධාරණං සංසාරඛාණුකභාවං සන්ධාය කතන්ති මඤ්ඤමානො පුථුජ්ජනස්සායං අච්චන්තනියාමතා, යායං නියතමිච්ඡාදිට්ඨීති ‘‘අත්ථි පුථුජ්ජනස්ස අච්චන්තනියාමතා’’ති වදති. විචිකිච්ඡුප්පත්ති නියාමන්තරුප්පත්ති ච අච්චන්තනියාමනිවත්තකා විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බා.

๘๔๗. อาศัยพระสูตรว่า "จมลงคราวเดียว ก็เป็นผู้จมลงอยู่นั่นเอง" ดังนี้ การกำหนดที่ทำโดยหมายถึงการไม่เกิดขึ้นแห่งโลกุตตรศรัทธาเป็นต้นในชาตินั้น (ฝ่ายหนึ่ง) เข้าใจว่าทำโดยหมายถึงความเป็นดุจตอในสังสารวัฏ (อีกฝ่ายหนึ่ง) ความแน่นอนอย่างยิ่งนี้ของปุถุชนใดที่เป็นนิยตมิจฉาทิฏฐิ ผู้นั้นย่อมกล่าวว่า "ความแน่นอนอย่างยิ่งของปุถุชนมีอยู่" การเกิดขึ้นแห่งวิจิกิจฉาและการเกิดขึ้นแห่งนิยามอื่น เป็นเครื่องระงับความแน่นอนอย่างยิ่ง พึงพิจารณาถือเอา

අච්චන්තනියාමකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนากถาว่าด้วยความแน่นอนอย่างยิ่ง จบแล้ว

8. ඉන්ද්‍රියකථාවණ්ණනා

๘. การพรรณนากถาว่าด้วยอินทรีย์

853-856. ලොකියානම්පීති ලොකුත්තරානං විය ලොකියානම්පි සද්ධාදීනංයෙව සද්ධින්ද්‍රියාදිභාවදස්සනෙන ලොකියසද්ධින්ද්‍රියාදිභාවං සාධෙතුං සද්ධාදීනංයෙව සද්ධින්ද්‍රියාදිභාවදස්සනත්ථං වුත්තන්ති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

๘๕๓-๘๕๖. พึงทราบความหมายว่า คำว่า "แม้ของโลกีย์" นี้ ท่านกล่าวเพื่อแสดงความเป็นสัทธินทรีย์เป็นต้นของศรัทธาเป็นต้นนั่นเอง เพื่อให้สำเร็จความเป็นสัทธินทรีย์เป็นต้นที่เป็นโลกีย์ ด้วยการแสดงความเป็นสัทธินทรีย์เป็นต้นของศรัทธาเป็นต้นแม้ที่เป็นโลกีย์ เหมือนของโลกุตระ

ඉන්ද්‍රියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนากถาว่าด้วยอินทรีย์ จบแล้ว

එකූනවීසතිමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาวรรคที่สิบเก้า จบแล้ว

20. වීසතිමවග්ගො

๒๐. วรรคที่ยี่สิบ

2. ඤාණකථාවණ්ණනා

๒. การพรรณนากถาว่าด้วยญาณ

863-865. ඤාණකථායං දුක්ඛං පරිජානාතීති ලොකුත්තරමග්ගඤාණමෙව දීපෙතීති ‘‘දුක්ඛං පරිජානාතී’’ති වදන්තො ඉදං තව වචනං ලොකුත්තරමග්ගඤාණමෙව දීපෙති, න තස්සෙව ඤාණභාවං. කස්මා? යස්මා න ලොකුත්තරමෙව ඤාණං, තස්මා න ඉදං සාධකන්ති වුත්තං හොති.

๘๖๓-๘๖๕. ในกถาว่าด้วยญาณ คำว่า "ย่อมกำหนดรู้ทุกข์" ย่อมแสดงถึงโลกุตตรมรรคญาณเท่านั้น เมื่อท่านกล่าวว่า "ย่อมกำหนดรู้ทุกข์" คำพูดของท่านนี้ย่อมแสดงถึงโลกุตตรมรรคญาณเท่านั้น ไม่ใช่แสดงความเป็นญาณของมรรคญาณนั้น (โดยส่วนเดียว) เพราะเหตุไร? เพราะญาณมิใช่มีเพียงโลกุตระเท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่ากล่าวว่า คำนี้ไม่ใช่เครื่องสาธก

ඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนากถาว่าด้วยญาณ จบแล้ว

3. නිරයපාලකථාවණ්ණනා

๓. การพรรณนากถาว่าด้วยนายนิรยบาล

867-868. පණුන්නන්ති [Pg.112] පණුදිතං, අනවසෙසඛිත්තන්ති අත්ථො.

๘๖๗-๘๖๘. คำว่า "ปณุนฺนํ" คือถูกขับไล่ไป หมายถึงถูกขว้างไปโดยไม่เหลือ

නිරයපාලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนากถาว่าด้วยนายนิรยบาล จบแล้ว

4. තිරච්ඡානකථාවණ්ණනා

๔. การพรรณนากถาว่าด้วยสัตว์เดรัจฉาน

869-871. තස්ස අත්ථිතාය පටිඤ්ඤාති තස්ස හත්ථිනාගස්ස ච දිබ්බයානස්ස ච අත්ථිතායාති විසුං යොජෙතබ්බං.

๘๖๙-๘๗๑. คำว่า "เพราะความมีอยู่ของสิ่งนั้น" พึงประกอบแยกกันว่า "เพราะความมีอยู่ของช้างนาคและเพราะความมีอยู่ของยานทิพย์นั้น"

තිරච්ඡානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนากถาว่าด้วยสัตว์เดรัจฉาน จบแล้ว

6. ඤාණකථාවණ්ණනා

๖. การพรรณนากถาว่าด้วยญาณ

876-877. ඤාණකථායං සචෙ තං ද්වාදසවත්ථුකන්ති එත්ථ ච ‘‘ලොකුත්තර’’න්ති වචනසෙසො, තං වා ලොකුත්තරඤාණං සචෙ ද්වාදසවත්ථුකන්ති අත්ථො. පරිඤ්ඤෙය්‍යන්ති පුබ්බභාගො, පරිඤ්ඤාතන්ති අපරභාගො, සච්චඤාණං පන මග්ගක්ඛණෙපි පරිජානනාදිකිච්චසාධනවසෙන හොතීති ආහ ‘‘සද්ධිං පුබ්බභාගපරභාගෙහී’’ති.

๘๗๖-๘๗๗. ในกถาว่าด้วยญาณ ในคำว่า "ถ้าญาณนั้นมีวัตถุ ๑๒" นี้ มีคำที่ละไว้ว่า "โลกุตระ" หรือมีอธิบายว่า ถ้าโลกุตตรญาณนั้นมีวัตถุ ๑๒ คำว่า "ปริญเญยยะ" (สิ่งที่ควรกำหนดรู้) เป็นส่วนเบื้องต้น คำว่า "ปริญญาตะ" (สิ่งที่กำหนดรู้แล้ว) เป็นส่วนเบื้องปลาย ส่วนสัจจญาณย่อมมีได้แม้ในขณะแห่งมรรค ด้วยอำนาจการยังกิจมีการกำหนดรู้เป็นต้นให้สำเร็จ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "พร้อมด้วยส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลาย"

ඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนากถาว่าด้วยญาณ จบแล้ว

වීසතිමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาวรรคที่ยี่สิบ จบแล้ว

චතුත්ථො පණ්ණාසකො සමත්තො.

ปัณณาสกะที่สี่ จบแล้ว

21. එකවීසතිමවග්ගො

๒๑. วรรคที่ยี่สิบเอ็ด

1. සාසනකථාවණ්ණනා

๑. การพรรณนากถาว่าด้วยพระศาสนา

878. තීසුපි පුච්ඡාසු චොදනත්ථං වුත්තන්ති තීසුපි පුච්ඡාසු ‘‘සාසන’’න්තිආදිවචනං වුත්තන්ති සමුදායා එකදෙසානං අධිකරණභාවෙන වුත්තාති දට්ඨබ්බා.

๘๗๘. พึงทราบว่า คำว่า "ศาสนา" เป็นต้น ในปัญหาทั้ง ๓ ท่านกล่าวเพื่อต้องการจะคัดค้าน (โจทนา) ในปัญหาทั้ง ๓ นั้น โดยกล่าวถึงส่วนรวมโดยความเป็นที่ตั้งของส่วนย่อยทั้งหลาย

සාසනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนากถาว่าด้วยพระศาสนา จบแล้ว

4. ඉද්ධිකථාවණ්ණනා

๔. การพรรณนากถาว่าด้วยฤทธิ์

883-884. ඉද්ධිකථායං [Pg.113] අත්ථි අධිප්පායඉද්ධීති අධිප්පායවසෙන ඉජ්ඣනතො අධිප්පායොති එවංනාමිකා ඉද්ධි අත්ථීති අත්ථො.

๘๘๓-๘๘๔. ในกถาว่าด้วยฤทธิ์ คำว่า "มีอธิปปายอิทธิ" หมายถึง ฤทธิ์ชื่อว่าอธิปปายะอย่างนี้มีอยู่ เพราะสำเร็จด้วยอำนาจแห่งความจงใจ (อธิปปายะ)

ඉද්ධිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อิทธิกถาวัณณนาจบแล้ว

7. ධම්මකථාවණ්ණනා

๗. ธัมมกถาวัณณนา

887-888. ධම්මකථායං රූපට්ඨතො අඤ්ඤස්ස රූපස්ස අභාවාති යො රූපස්ස නියාමො වුච්චෙය්‍ය, සො රූපට්ඨො නාම කොචි රූපතො අඤ්ඤො නත්ථීති රූපට්ඨතො අඤ්ඤං රූපඤ්ච න හොති, තස්මා රූපං රූපමෙව, න වෙදනාදිසභාවන්ති අධිප්පායෙන ‘‘රූපං රූපට්ඨෙන නියත’’න්ති වත්තබ්බං, න අඤ්ඤථා රූපට්ඨෙන නියාමෙනාති අධිප්පායො. තත්ථ රූපතො අඤ්ඤස්ස රූපට්ඨස්ස අභාවෙ දස්සිතෙ රූපට්ඨතො අඤ්ඤස්ස රූපස්ස අභාවො දස්සිතොයෙව නාම හොතීති තමෙව රූපතො අඤ්ඤස්ස රූපට්ඨස්ස අභාවං දස්සෙන්තො ‘‘රූපසභාවො හී’’තිආදිමාහ. එස වොහාරොති රූපස්ස සභාවො රූපසභාවො, රූපස්ස අත්ථො රූපට්ඨොති එවං අඤ්ඤත්තං ගහෙත්වා විය පවත්තො රූපසභාවවොහාරො රූපට්ඨවොහාරො වා වෙදනාදීහි නානත්තමෙව සො සභාවොති නානත්තසඤ්ඤාපනත්ථං හොතීති අත්ථො. තස්මාති රූපස්ස රූපට්ඨෙන අනඤ්ඤත්තා. ‘‘රූපං රූපමෙව, න වෙදනාදිසභාව’’න්ති අවත්වා ‘‘රූපං රූපට්ඨෙන නියත’’න්ති වදතො තඤ්ච වචනං වුත්තප්පකාරෙන සදොසං, අථ කස්මා ‘‘රූපඤ්හි රූපට්ඨෙන නියතන්ති රූපං රූපමෙව, න වෙදනාදිසභාවන්ති අධිප්පායෙන වත්තබ්බ’’න්ති වදන්තො ‘‘රූපං රූපට්ඨෙන නියත’’න්ති පටිජානාතීති අත්ථො දට්ඨබ්බො. නනු චෙතං අත්තනාව වුත්තං, න පරෙනාති පටිජානාතීති න වත්තබ්බන්ති? න, අත්තානම්පි පරං විය වචනතො. වත්තබ්බන්ති වා සකවාදිනා වත්තබ්බන්ති වුත්තං හොති. යදි ච තෙන වත්තබ්බං පටිජානාති ච සො එතමත්ථන්ති, අථ කස්මා පටිජානාති සකවාදීති අයමෙත්ථ අත්ථො. අත්ථන්තරවසෙනාති තත්ථ වුත්තමෙව කාරණං නිගූහිත්වා පරෙන චොදිතන්ති තමෙව කාරණං දස්සෙත්වා චොදනං නිවත්තෙති. ඉතො අඤ්ඤථාති රූපාදිසභාවමත්තං මුඤ්චිත්වා තෙන පරිකප්පිතං නියතං නත්ථීති තස්ස [Pg.114] පරිකප්පිතස්ස නිවත්තනත්ථං පුන තෙනෙව නයෙන චොදෙතුං ‘‘මිච්ඡත්තනියත’’න්තිආදිමාහාති අත්ථො.

ในธัมมกถา ข้อ ๘๘๗-๘๘๘ พึงกล่าวว่า "รูปถูกกำหนดด้วยความเป็นรูป" ด้วยความหมายว่า "รูปเป็นรูปนั่นเอง ไม่ใช่สภาพแห่งเวทนาเป็นต้น" เพราะไม่มีรูปอื่นจากความเป็นรูป คือไม่มีความเป็นรูปอื่นจากรูป และไม่มีรูปอื่นจากความเป็นรูป ดังนั้นรูปจึงเป็นรูปนั่นเอง ไม่ใช่สภาพแห่งเวทนาเป็นต้น ไม่ใช่ถูกกำหนดด้วยความกำหนดคือความเป็นรูปโดยประการอื่น ในข้อนั้น เมื่อแสดงความไม่มีความเป็นรูปอื่นจากรูปแล้ว ชื่อว่าได้แสดงความไม่มีรูปอื่นจากความเป็นรูปนั่นเอง เมื่อจะแสดงความไม่มีความเป็นรูปอื่นจากรูปนั้นนั่นเอง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "เพราะสภาพแห่งรูป" คำว่า "นี้เป็นโวหาร" หมายความว่า โวหารว่าสภาพแห่งรูป หรือโวหารว่าความเป็นรูป ที่เป็นไปประหนึ่งถือเอาความต่างกันอย่างนี้ว่า "สภาพของรูปคือสภาพแห่งรูป" "อรรถของรูปคือความเป็นรูป" นั้น ย่อมมีเพื่อแสดงความต่างกันว่า สภาพนั้นต่างจากเวทนาเป็นต้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น เพราะรูปไม่ต่างจากความเป็นรูป คำกล่าวที่ว่า "รูปถูกกำหนดด้วยความเป็นรูป" โดยไม่กล่าวว่า "รูปเป็นรูปนั่นเอง ไม่ใช่สภาพแห่งเวทนาเป็นต้น" นั้น มีโทษตามที่กล่าวมาแล้ว พึงทราบความหมายว่า เหตุไฉนผู้กล่าวว่า "พึงกล่าวว่า รูปถูกกำหนดด้วยความเป็นรูป ด้วยความหมายว่า รูปเป็นรูปนั่นเอง ไม่ใช่สภาพแห่งเวทนาเป็นต้น" จึงยอมรับว่า "รูปถูกกำหนดด้วยความเป็นรูป" ก็คำนี้ตนเองกล่าวไว้ ไม่ใช่ผู้อื่นกล่าวไว้ มิใช่หรือ เหตุไฉนจึงไม่ควรกล่าวว่า "ยอมรับ" เล่า? ไม่ใช่ เพราะกล่าวถึงตนเองเหมือนกล่าวถึงผู้อื่น หรือคำว่า "พึงกล่าว" นั้น หมายถึงว่า สกวาทีพึงกล่าว และหากว่าเขาพึงกล่าว และเขายอมรับความหมายนี้ เหตุไฉนสกวาทีจึงยอมรับ นี่คือความหมายในข้อนี้ คำว่า "โดยนัยแห่งอรรถอื่น" หมายความว่า เมื่อผู้อื่นท้วงติงโดยปกปิดเหตุผลที่กล่าวไว้ในข้อนั้นแล้ว จึงแสดงเหตุผลนั้นนั่นเอง แล้วระงับการท้วงติง คำว่า "นอกไปจากนี้" หมายความว่า เพื่อระงับสิ่งที่เขาสมมติว่า "ไม่มีสิ่งที่ถูกกำหนดที่เขาสมมติขึ้น นอกไปจากเพียงสภาพแห่งรูปเป็นต้น" จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ถูกกำหนดด้วยมิจฉัตตะ" เพื่อท้วงติงด้วยนัยนั้นอีก

ධම්මකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ธัมมกถาวัณณนาจบแล้ว

එකවීසතිමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

เอกวีสติมวรรควัณณนาจบแล้ว

22. බාවීසතිමවග්ගො

๒๒. พาวีสติมวรรค

2. කුසලචිත්තකථාවණ්ණනා

๒. กุสลจิตตกถาวัณณนา

894-895. කුසලචිත්තකථායං ජවනක්ඛණෙති පරිනිබ්බානචිත්තතො පුරිමජවනක්ඛණෙ.

ในกุสลจิตตกถา ข้อ ๘๙๔-๘๙๕ คำว่า "ในขณะแห่งชวนะ" หมายถึง ในขณะแห่งชวนะก่อนปรินิพพานจิต

කුසලචිත්තකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

กุสลจิตตกถาวัณณนาจบแล้ว

3. ආනෙඤ්ජකථාවණ්ණනා

๓. อาเนญชกถาวัณณนา

896. භවඞ්ගචිත්තෙති භවඞ්ගපරියොසානත්තා චුතිචිත්තං ‘‘භවඞ්ගචිත්ත’’න්ති ආහ.

๘๙๖. คำว่า "ในภวังคจิต" หมายความว่า เพราะความที่จุติจิตมีภวังค์เป็นที่สุด ท่านจึงเรียกว่า "ภวังคจิต"

ආනෙඤ්ජකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อาเนญชกถาวัณณนาจบแล้ว

5-7. තිස්සොපිකථාවණ්ණනා

ติสโสปิกถาวัณณนา ข้อ ๕-๗

898-900. සත්තවස්සිකං ගබ්භං දිස්වා ‘‘ගබ්භෙයෙව අරහත්තප්පත්තිහෙතුභූතො ඉන්ද්‍රියපරිපාකො අත්ථී’’ති ‘‘අරහත්තප්පත්තිපි අත්ථී’’ති මඤ්ඤති, ආකාසසුපිනං දිස්වා ‘‘ආකාසගමනාදිඅභිඤ්ඤා විය ධම්මාභිසමයො අරහත්තප්පත්ති ච අත්ථී’’ති මඤ්ඤතීති අධිප්පායො.

ในข้อ ๘๙๘-๙๐๐ ความหมายคือ เมื่อเห็นครรภ์ ๗ ปี ก็สำคัญว่า "ความแก่รอบแห่งอินทรีย์อันเป็นเหตุแห่งการบรรลุอรหัตต์มีอยู่ในครรภ์นั่นเอง" และ "การบรรลุอรหัตต์ก็มีอยู่" เมื่อเห็นความฝันในอากาศ ก็สำคัญว่า "การตรัสรู้ธรรมและการบรรลุอรหัตต์มีอยู่ เหมือนอภิญญาคือการเหาะไปในอากาศเป็นต้น"

තිස්සොපිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ติสโสปิกถาวัณณนาจบแล้ว

9. ආසෙවනපච්චයකථාවණ්ණනා

๙. อาเสวนปัจจัยกถาวัณณนา

903-905. න [Pg.115] කොචි ආසෙවනපච්චයං ආසෙවති නාමාති යථා බීජං චතුමධුරභාවං න ගණ්හාති, එවං භාවනාසඞ්ඛාතං ආසෙවනපච්චයං ගණ්හන්තො ආසෙවන්තො නාම කොචි නත්ථීති අත්ථො.

ในข้อ ๙๐๓-๙๐๕ คำว่า "ไม่มีใครชื่อว่าเสพอาเสวนปัจจัย" หมายความว่า ไม่มีใครชื่อว่าเสพ คือรับอาเสวนปัจจัยอันนับว่าเป็นการเจริญภาวนา เหมือนเมล็ดพืชไม่รับความเป็นจตุรมธุก็ฉะนั้น

ආසෙවනපච්චයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อาเสวนปัจจัยกถาวัณณนาจบแล้ว

10. ඛණිකකථාවණ්ණනා

๑๐. ขณิกกถาวัณณนา

906-907. පථවියාදිරූපෙසු කෙසඤ්චි උප්පාදො කෙසඤ්චි නිරොධොති එවං පතිට්ඨානං රූපසන්තතියා හොති. න හි රූපානං අනන්තරාදිපච්චයා සන්ති, යෙහි අරූපසන්තතියා විය රූපසන්තතියා පවත්ති සියාති චිත්තෙ ‘‘චිත්තෙ මහාපථවී සණ්ඨාතී’’තිආදි චොදිතං.

ในข้อ ๙๐๖-๙๐๗ การตั้งอยู่แห่งรูปสันตติย่อมมีอย่างนี้ คือ รูปบางอย่างเกิดขึ้น บางอย่างดับไป ในรูปทั้งหลายมีปฐพีเป็นต้น เพราะปัจจัยมีอนันตรปัจจัยเป็นต้นของรูปทั้งหลายไม่มี ซึ่งจะทำให้รูปสันตติเป็นไปได้เหมือนอรูปสันตติ จึงมีการท้วงติงในจิตว่า "มหาปฐพีตั้งอยู่ในจิต" เป็นต้น

ඛණිකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ขณิกกถาวัณณนาจบแล้ว

බාවීසතිමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พาวีสติมวรรควัณณนาจบแล้ว

23. තෙවීසතිමවග්ගො

๒๓. เตวีสติมวรรค

1. එකාධිප්පායකථාවණ්ණනා

๑. เอกาธิปปายกถาวัณณนา

908. කරුණාධිප්පායෙන එකාධිප්පායොති රාගාධිප්පායතො අඤ්ඤාධිප්පායොවාති වුත්තං හොති. එකො අධිප්පායොති එත්ථ එකතොභාවෙ එකසද්දො දට්ඨබ්බො. සමානත්ථෙ හි සති රාගාධිප්පායෙපි එකාධිප්පායෙනාති එකාධිප්පායතා අත්ථීති.

๙๐๘. คำว่า "มีอธิปปายะเดียวด้วยกรุณา" หมายความว่า เป็นอธิปปายะอื่นจากอธิปปายะคือราคะเป็นต้น พึงทราบว่า คำว่า "อธิปปายะเดียว" ในที่นี้ คำว่า "เอก" (เดียว) พึงเห็นในความหมายว่าความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เพราะเมื่อมีความหมายเหมือนกัน แม้ในอธิปปายะคือราคะเป็นต้น ก็มีความเป็นอธิปปายะเดียวได้

එකාධිප්පායකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

เอกาธิปปายกถาวัณณนาจบแล้ว

3-7. ඉස්සරියකාමකාරිකාකථාවණ්ණනා

อิสสริยกามการิกากถาวัณณนา ข้อ ๓-๗

910-914. ඉස්සරියෙන යථාධිප්පෙතස්ස කරණං ඉස්සරියකාමකාරිකා. ගච්ඡෙය්‍යාති ගබ්භසෙය්‍යොක්කමනං ගච්ඡෙය්‍ය. ඉස්සරියකාමකාරිකාහෙතු [Pg.116] නාම දුක්කරකාරිකා මිච්ඡාදිට්ඨියා කරීයතීති එත්ථ දුක්කරකාරිකා නාම ඉස්සරියකාමකාරිකාහෙතු කරියමානා මිච්ඡාදිට්ඨියා කරීයතීති අත්ථො දට්ඨබ්බො, ඉස්සරියකාමකාරිකාහෙතු නාම විනා මිච්ඡාදිට්ඨියා කරියමානා නත්ථීති වා.

ในข้อ ๙๑๐-๙๑๔ การทำตามที่ปรารถนาด้วยอำนาจ ชื่อว่า อิสสริยกามการิกา คำว่า "พึงไป" หมายถึง พึงไปสู่การหยั่งลงสู่ครรภ์ พึงทราบความหมายว่า คำว่า "ทุกกรกิริยาชื่อว่ากระทำด้วยมิจฉาทิฏฐิเพราะอิสสริยกามการิกาเป็นเหตุ" ในที่นี้ หมายถึง ทุกกรกิริยาที่กระทำเพราะอิสสริยกามการิกาเป็นเหตุ ย่อมกระทำด้วยมิจฉาทิฏฐิ หรืออีกนัยหนึ่ง ทุกกรกิริยาที่กระทำเพราะอิสสริยกามการิกาเป็นเหตุโดยปราศจากมิจฉาทิฏฐิ ย่อมไม่มี

ඉස්සරියකාමකාරිකාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อิสสริยกามการิกากถาวัณณนาจบแล้ว

8. පතිරූපකථාවණ්ණනා

๘. ปฏิรูปกถาวัณณนา

915-916. මෙත්තාදයො සන්ධාය ‘‘මෙත්තාදයො විය න රාගො රාගපතිරූපකො කොචි අත්ථීති රාගමෙව ගණ්හාති, එවං දොසෙපී’’ති වදන්ති.

๙๑๕-๙๑๖. พวกเขาหมายถึงเมตตาเป็นต้นแล้วกล่าวว่า "ไม่มีสิ่งที่เป็นปฏิรูปของราคะ (ที่มิใช่ราคะ) เหมือนเมตตาเป็นต้น" ดังนี้ จึงถือเอา (เมตตา) ว่าเป็นราคะนั่นเอง แม้ในโทสะก็กล่าวไว้เช่นนี้.

පතිරූපකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การอธิบายปฏิรูปกถา จบแล้ว.

9. අපරිනිප්ඵන්නකථාවණ්ණනා

๙. การอธิบายอปรินิปผันนกถา

917-918. න අනිච්චාදිභාවන්ති එත්ථ අනිච්චාදිකො භාවො එතස්සාති අනිච්චාදිභාවන්ති රූපං වුත්තං. ‘‘න කෙවලඤ්හි පඨමසච්චමෙව දුක්ඛ’’න්ති වදන්තෙන ‘‘දුක්ඛඤ්ඤෙව පරිනිප්ඵන්න’’න්ති දුක්ඛසච්චං සන්ධාය පුච්ඡා කතාති දස්සිතං හොති. එවං සති තෙන ‘‘චක්ඛායතනං අපරිනිප්ඵන්න’’න්තිආදි න වත්තබ්බං සියා. න හි චක්ඛායතනාදීනි අනුපාදින්නානි ලොකුත්තරානි වා. තන්ති ‘‘දුක්ඛඤ්ඤෙව පරිනිප්ඵන්නං, න පන රූප’’න්ති එතං රූපස්ස ච දුක්ඛත්තා නො වත රෙ වත්තබ්බෙති අත්ථො.

๙๑๗-๙๑๘. ในคำว่า "น อนิจฺจาทิภาวํ" นี้ รูปที่ถูกกล่าวว่า "ความเป็นอนิจจะ เป็นต้น มีแก่รูปนั้น" ชื่อว่า "อนิจจาทิภาวะ". เมื่อเขากล่าวว่า "ไม่ใช่แต่เพียงปฐมสัจเท่านั้นที่เป็นทุกข์" ย่อมเป็นอันแสดงว่า เขาทำคำถามโดยหมายถึงทุกขสัจว่า "ทุกข์เท่านั้นเป็นปรินิปผันนะ". เมื่อเป็นเช่นนี้ เขาไม่ควรกล่าวคำเป็นต้นว่า "จักขายตนะเป็นอปรินิปผันนะ". เพราะจักขายตนะเป็นต้น ไม่ใช่ธรรมที่กรรมไม่ยึดถือ (อนุปาทินนะ) หรือเป็นโลกุตตระ. คำว่า "ตํ" (นั้น) มีความหมายว่า คำที่ว่า "ทุกข์เท่านั้นเป็นปรินิปผันนะ แต่รูปหาใช่ไม่" นี้ ไม่ควรกล่าวเลย เพราะรูปก็เป็นทุกข์.

අපරිනිප්ඵන්නකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การอธิบายอปรินิปผันนกถา จบแล้ว.

තෙවීසතිමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การอธิบายวรรคที่ 23 จบแล้ว.

කථාවත්ථුපකරණ-මූලටීකා සමත්තා.

มูลฎีกาแห่งปกรณ์กถาวัตถุ จบสมบูรณ์.

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น.

යමකපකරණ-මූලටීකා

มูลฎีกาแห่งปกรณ์ยมก

ගන්ථාරම්භවණ්ණනා

การอธิบายการเริ่มต้นคัมภีร์

කථාවත්ථුපකරණෙන [Pg.117] සඞ්ඛෙපෙනෙව දෙසිතෙන ධම්මෙසු විපරීතග්ගහණං නිවාරෙත්වා තෙස්වෙව ධම්මෙසු ධම්මසඞ්ගහාදීසු පකාසිතෙසු ධම්මපුග්ගලොකාසාදිනිස්සයානං සන්නිට්ඨානසංසයානං වසෙන නානප්පකාරකඔසල්ලත්ථං යමකපකරණං ආරද්ධං, තං සමයදෙසදෙසකවසෙනෙව දස්සෙත්වා සංවණ්ණනාක්කමඤ්චස්ස අනුප්පත්තං ‘‘ආගතො භාරො අවස්සං වහිතබ්බො’’ති සංවණ්ණනමස්ස පටිජානන්තො ආහ ‘‘සඞ්ඛෙපෙනෙවා’’තිආදි.

พระผู้มีพระภาคทรงห้ามการถือผิดในธรรมทั้งหลายด้วยปกรณ์กถาวัตถุที่ทรงแสดงไว้โดยย่อแล้ว จึงทรงเริ่มปกรณ์ยมกเพื่อประโยชน์แก่ความเชี่ยวชาญในหลายประการ ด้วยอำนาจแห่งการวินิจฉัยและความสงสัยอันอาศัยธรรม บุคคล และโอกาสเป็นต้น ในธรรมเหล่านั้นนั่นเองที่ทรงประกาศไว้ในธรรมสังคณีเป็นต้น. พระอาจารย์เมื่อจะแสดงปกรณ์นั้นด้วยอำนาจแห่งสมัย เทศะ และผู้แสดง และเมื่อถึงลำดับแห่งการอธิบายปกรณ์นั้น จึงรับรองการอธิบายนั้นว่า "ภาระที่มาถึงแล้ว จำต้องแบกรับไป" แล้วจึงกล่าวคำว่า "สงฺเขเปเนว" (โดยย่อเท่านั้น) เป็นต้น.

තත්ථ යමස්ස විසයාතීතොති ජාතියා සති මරණං හොතීති ජාති, පඤ්ච වා උපාදානක්ඛන්ධා යමස්ස විසයො, තං සමුදයප්පහානෙන අතීතොති අත්ථො. යමස්ස වා රඤ්ඤො විසයං මරණං, තස්ස ආණාපවත්තිට්ඨානං දෙසං වා අතීතො. ‘‘ඡච්චාභිඨානානි අභබ්බ කාතු’’න්ති (ඛු. පා. 6.11; සු. නි. 234) වුත්තානං ඡන්නං අභබ්බට්ඨානානං දෙසකොති ඡට්ඨානදෙසකො. අයමා එකෙකා හුත්වා ආවත්තා නීලා අමලා ච තනුරුහා අස්සාති අයමාවත්තනීලාමලතනුරුහො.

ในบทเหล่านั้น คำว่า "ยมสฺส วิสยาตีโต" (ผู้ล่วงพ้นวิสัยแห่งพญายม) มีความหมายว่า ชาติ (ความเกิด) ชื่อว่าเป็นวิสัยของพญายม เพราะเมื่อมีชาติ มรณะย่อมมี หรืออุปาทานขันธ์ 5 เป็นวิสัยของพญายม พระองค์ล่วงพ้นวิสัยนั้นได้ด้วยการละสมุทัย. อีกนัยหนึ่ง มรณะเป็นวิสัยของพญายมราช พระองค์ล่วงพ้นมรณะนั้น หรือล่วงพ้นดินแดนอันเป็นที่แผ่ไปแห่งอำนาจของพญายมนั้น. คำว่า "ฉฏฺฐานเทสโก" (ผู้แสดงฐานะ 6) คือผู้แสดงฐานะที่ไม่อาจเป็นไปได้ 6 ประการ ตามที่ตรัสไว้ว่า "บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ไม่อาจทำฐานะ 6 ประการ" (ขุ. ปา. 6.11; สุ. นิ. 234). คำว่า "อยมาวตฺตนีลามลตนรุโห" (ผู้มีพระโลมาสีเขียวเข้มบริสุทธิ์เวียนขวาเป็นวงแต่ละเส้น) หมายถึง พระองค์มีพระโลมา (ขน) ที่เวียนเป็นวง (อาวัตตะ) มีสีเขียวเข้ม (นีละ) บริสุทธิ์ (อมละ) และเป็นไปทีละเส้น (อยมะ).

ගන්ථාරම්භවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การอธิบายการเริ่มต้นคัมภีร์ จบแล้ว.

1. මූලයමකං

๑. มูลยมก

උද්දෙසවාරවණ්ණනා

การอธิบายอุเทศวาระ

1. යමකානං වසෙන දෙසිතත්තාති ඉමිනා දසසු එකෙකස්ස යමකසමූහස්ස තංසමූහස්ස ච සකලස්ස පකරණස්ස යමකානං වසෙන ලද්ධවොහාරතං දස්සෙති.

๑. ด้วยคำว่า "เพราะทรงแสดงโดยอำนาจแห่งยมกทั้งหลาย" นี้ ท่านแสดงถึงการได้รับชื่อว่า "ยมก" โดยอำนาจแห่งยมกทั้งหลาย ของกลุ่มแห่งยมกแต่ละกลุ่มในบรรดากลุ่มทั้ง 10 และของปกรณ์ทั้งหมดที่เป็นกลุ่มแห่งยมกนั้น.

කුසලාකුසලමූලසඞ්ඛාතානං [Pg.118] ද්වින්නං අත්ථානං වසෙන අත්ථයමකන්ති එතෙන ‘‘යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා, සබ්බෙ තෙ කුසලමූලා’’ති එතස්සෙව යමකභාවො ආපජ්ජතීති චෙ? නාපජ්ජති ඤාතුං ඉච්ඡිතානං දුතියපඨමපුච්ඡාසු වුත්තානං කුසලකුසලමූලවිසෙසානං, කුසලමූලකුසලවිසෙසෙහි වා ඤාතුං ඉච්ඡිතානං පඨමදුතියපුච්ඡාසු සන්නිට්ඨානපදසඞ්ගහිතානං කුසලකුසලමූලානං වසෙන අත්ථයමකභාවස්ස වුත්තත්තා. ඤාතුං ඉච්ඡිතානඤ්හි විසෙසානං විසෙසවන්තාපෙක්ඛානං, තංවිසෙසවතං වා ධම්මානඤ්ච විසෙසාපෙක්ඛානං එත්ථ පධානභාවොති එකෙකාය පුච්ඡාය එකෙකො එව අත්ථො සඞ්ගහිතො හොතීති. අත්ථසද්දො චෙත්ථ න ධම්මවාචකො හෙතුඵලාදිවාචකො වා, අථ ඛො පාළිඅත්ථවාචකො. තෙනෙවාහ ‘‘තෙසඤ්ඤෙව අත්ථාන’’න්තිආදි.

หากมีคำถามว่า ชื่อว่า "อัตถยมก" (ยมกแห่งเนื้อความ) เพราะอาศัยเนื้อความ 2 อย่างที่นับว่าเป็นกุศลมูลและอกุศลมูล ด้วยคำนี้ ความเป็นยมกย่อมมีแก่คำเพียงเท่านี้ว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นกุศล ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศลมูล" หรือ? ตอบว่า ไม่ใช่เช่นนั้น เพราะความเป็นอัตถยมก ท่านกล่าวไว้โดยอาศัยความต่างกันของกุศลและกุศลมูลที่ต้องการทราบ ซึ่งกล่าวไว้ในคำถามที่ 2 และที่ 1 หรือโดยอาศัยกุศลมูลและกุศลที่ต่างกันซึ่งต้องการทราบด้วยกุศลมูลและกุศลที่รวมอยู่ในบทสันนิษฐานในคำถามที่ 1 และที่ 2. เพราะในที่นี้ ความเป็นประธานอยู่ที่ความต่างกันที่ต้องการทราบซึ่งอาศัยสิ่งที่มีความต่างนั้น หรืออยู่ที่ธรรมที่มีความต่างซึ่งอาศัยความต่างนั้น ดังนั้น ในแต่ละคำถามจึงรวมเนื้อความไว้เพียงอย่างเดียว. อนึ่ง คำว่า "อัตถะ" ในที่นี้ ไม่ได้หมายถึงสภาวธรรม หรือหมายถึงเหตุและผลเป็นต้น แต่หมายถึงเนื้อความของบาลี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ของเนื้อความเหล่านั้นนั่นเอง" เป็นต้น.

තීණිපි පදානි එකතො කත්වාති ඉදං නාමපදස්ස කුසලාදීනං සඞ්ගාහකත්තමත්තමෙව සන්ධාය වුත්තං, න නිරවසෙසසඞ්ගාහකත්තං. සබ්බකුසලාදිසඞ්ගණ්හනත්ථමෙව ච නාමපදස්ස වුත්තත්තා ‘‘කුසලත්තිකමාතිකාය චතූසු පදෙසූ’’ති වුත්තං.

คำว่า "รวมบททั้ง 3 เข้าด้วยกัน" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงเพียงความเป็นบทนามที่รวบรวมกุศลเป็นต้นไว้เท่านั้น ไม่ใช่การรวบรวมไว้ทั้งหมดโดยไม่เหลือ. และเพราะบทนามนั้นถูกกล่าวไว้เพื่อรวบรวมกุศลเป็นต้นทั้งหมดนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า "ในบท 4 บทแห่งมาติกากุศลติกะ".

උද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การอธิบายอุเทศวาระ จบแล้ว.

නිද්දෙසවාරවණ්ණනා

การอธิบายนิทเทสวาระ

52. අඤ්ඤමඤ්ඤයමකෙ යෙ කෙචි කුසලාති අපුච්ඡිත්වාති එත්ථ යථා දුතියයමකෙ ‘‘යෙ කෙචි කුසලමූලා’’ති අපුච්ඡිත්වා ‘‘යෙ කෙචි කුසලා’’ති පුච්ඡා කතා, එවමිධාපි ‘‘යෙ කෙචි කුසලා’’ති පුච්ඡා කාතබ්බා සියා පුරිමයමකවිසිට්ඨං අපුබ්බං ගහෙත්වා පච්ඡිමයමකස්ස අප්පවත්තත්තාති අධිප්පායො. ‘‘පටිලොමපුච්ඡානුරූපභාවතො’’ති කෙචි. පුරිමපුච්ඡාය පන අත්ථවසෙන කතාය තදනුරූපාය පච්ඡිමපුච්ඡාය භවිතබ්බං අනුලොමෙ විගතසංසයස්ස පටිලොමෙ සංසයුප්පත්තිතො. තෙන න ච පච්ඡිමපුච්ඡානුරූපාය පුරිමපුච්ඡාය භවිතබ්බන්ති පුරිමොවෙත්ථ අධිප්පායො යුත්තො. ඉමිනාපි බ්‍යඤ්ජනෙන තස්සෙවත්ථස්ස සම්භවතොති ඉදමෙවං න සක්කා වත්තුං. න හි කුසලබ්‍යඤ්ජනත්ථො එව කුසලමූලෙන එකමූලබ්‍යඤ්ජනත්ථො, තෙනෙව විස්සජ්ජනම්පි අසමානං හොති. කුසලබ්‍යඤ්ජනෙන හි [Pg.119] පුච්ඡාය කතාය ‘‘අවසෙසා’’ති ඉමස්මිං ඨානෙ ‘‘අවසෙසා කුසලා ධම්මා’’ති වත්තබ්බං හොති, ඉතරථා අවසෙසා කුසලමූලසහජාතා ධම්මාති, න ච තානි වචනානි සමානත්ථානි කුසලකුසලාබ්‍යාකතදීපනතොති. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො සියා – ‘‘යෙ කෙචි කුසලා’’ති ඉමිනාපි බ්‍යඤ්ජනෙන ‘‘යෙ කෙචි කුසලමූලෙන එකමූලා’’ති වුත්තබ්‍යඤ්ජනත්ථස්සෙව සම්භවතො දුතියයමකෙ විය අපුච්ඡිත්වා ‘‘යෙ කෙචි කුසලමූලෙන එකමූලා’’ති පුච්ඡා කතා. න හි කුසලමූලෙහි විය කුසලමූලෙන එකමූලෙහි අඤ්ඤෙ කුසලා සන්ති, කුසලෙහි පන අඤ්ඤෙපි තෙ සන්තීති.

๕๒. ในอัญญมัญญยมก คำว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นกุศล" โดยไม่ถามนั้น ในที่นี้มีความประสงค์ว่า พึงมีการถามว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นกุศล" เหมือนในทุติยยมกที่มีการถามว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นกุศล" โดยไม่ถามว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่มีกุศลมูล" ทั้งนี้เพราะถือเอาสิ่งที่ไม่เคยมีมาก่อนซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะของยมกก่อน เพราะยมกหลังไม่เป็นไป. บางท่านกล่าวว่า "เพราะความเป็นไปตามปฏิลอมปุจฉา". แต่เมื่อปุจฉาแรกกระทำไปตามอรรถ ปุจฉาหลังก็พึงเป็นไปตามนั้น เพราะในอนุโลมความสงสัยหมดไป แต่ในปฏิโลมความสงสัยเกิดขึ้น. เพราะฉะนั้น ความประสงค์แรกในที่นี้จึงสมควร. คำว่า "แม้ด้วยพยัญชนะนี้ก็เป็นไปได้ซึ่งอรรถนั้น" จึงไม่ควรกล่าวอย่างนี้. เพราะอรรถแห่งพยัญชนะว่ากุศลเท่านั้น ไม่ใช่เป็นอรรถแห่งพยัญชนะว่ามีกุศลมูลเป็นมูลเดียวกัน เพราะเหตุนั้น แม้การวิสัชนาก็ไม่เหมือนกัน. เพราะเมื่อมีการถามด้วยพยัญชนะว่ากุศล ในที่นี้พึงกล่าวว่า "ธรรมที่เหลือเป็นกุศล" มิฉะนั้น พึงกล่าวว่า "ธรรมที่เหลือเป็นธรรมที่เกิดพร้อมกับกุศลมูล" และคำเหล่านั้นก็ไม่มีอรรถเสมอกัน เพราะเป็นการแสดงธรรมที่เป็นกุศล อกุศล และอัพยากฤต. ความประสงค์ในที่นี้พึงเป็นอย่างนี้ คือ แม้ด้วยพยัญชนะว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นกุศล" ก็เป็นไปได้ซึ่งอรรถแห่งพยัญชนะที่กล่าวแล้วว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่มีกุศลมูลเป็นมูลเดียวกัน" จึงมีการถามเหมือนในทุติยยมก โดยไม่ถามว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่มีกุศลมูลเป็นมูลเดียวกัน". เพราะธรรมที่เป็นกุศลอื่นนอกจากธรรมที่มีกุศลมูลเป็นมูลเดียวกันนั้น ไม่มีเหมือนกับกุศลมูล แต่ธรรมเหล่านั้น (ธรรมที่มีกุศลมูลเป็นมูลเดียวกัน) แม้เป็นอย่างอื่นจากกุศลก็มีอยู่.

පටිලොමපුච්ඡාවණ්ණනායං ‘‘කුසලමූලෙන එකමූලා’’ති හි පුච්ඡාය කතාය ‘‘මූලානි යානි එකතො උප්පජ්ජන්තී’’ති හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව විස්සජ්ජනං කාතබ්බං භවෙය්‍යාති වුත්තං, තම්පි තථා න සක්කා වත්තුං. ‘‘යෙ වා පන කුසලමූලෙන අඤ්ඤමඤ්ඤමූලා, සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලමූලෙන එකමූලා’’ති ච පුච්ඡිතෙ ‘‘ආමන්තා’’ ඉච්චෙව විස්සජ්ජනෙන භවිතබ්බං. න හි කුසලමූලෙන අඤ්ඤමඤ්ඤමූලෙසු කිඤ්චි එකමූලං න හොති, යෙන අනුලොමපුච්ඡාය විය විභාගො කාතබ්බො භවෙය්‍ය. යත්ථ තීණි කුසලමූලානි උප්පජ්ජන්ති, තත්ථ තානි අඤ්ඤමඤ්ඤමූලානි එකමූලානි ච ද්වින්නං ද්වින්නං එකෙකෙන අඤ්ඤමඤ්ඤෙකමූලත්තා. යත්ථ පන ද්වෙ උප්පජ්ජන්ති, තත්ථ තානි අඤ්ඤමඤ්ඤමූලානෙව, න එකමූලානීති එතස්ස ගහණස්ස නිවාරණත්ථං ‘‘මූලානි යානි එකතො උප්පජ්ජන්තී’’තිආදිනා විස්සජ්ජනං කාතබ්බන්ති චෙ? න, ‘‘ආමන්තා’’ති ඉමිනාව විස්සජ්ජනෙන තංගහණනිවාරණතො අනුලොමපුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙන ච එකතො උප්පජ්ජමානානං ද්වින්නං තිණ්ණඤ්ච මූලානං අඤ්ඤමඤ්ඤෙකමූලභාවස්ස නිච්ඡිතත්තා. අඤ්ඤමඤ්ඤමූලානඤ්හි සමානමූලතා එව එකමූලවචනෙන පුච්ඡීයති, න අඤ්ඤමඤ්ඤසමානමූලතා, අත්ථි ච ද්වින්නං මූලානං සමානමූලතා. තෙසු හි එකෙකං ඉතරෙන මූලෙන තංමූලෙහි අඤ්ඤෙහි සමානමූලන්ති.

ในคำอธิบายปฏิลอมปุจฉา ที่กล่าวว่า เมื่อมีการถามว่า "มีกุศลมูลเป็นมูลเดียวกัน" พึงวิสัชนาด้วยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างว่า "มูลทั้งหลายที่เกิดขึ้นพร้อมกัน" แม้ข้อนั้นก็ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น. เมื่อถูกถามว่า "หรือว่าธรรมเหล่าใดมีกุศลมูลเป็นมูลซึ่งกันและกัน ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดมีกุศลมูลเป็นมูลเดียวกันหรือ" พึงวิสัชนาว่า "อามันตา" เท่านั้น. เพราะในธรรมที่มีกุศลมูลเป็นมูลซึ่งกันและกันนั้น ไม่มีสิ่งใดที่ไม่เป็นมูลเดียวกัน ซึ่งจะพึงมีการจำแนกเหมือนในอนุโลมปุจฉา. หากจะกล่าวว่า "ในที่ใดกุศลมูล ๓ เกิดขึ้น ในที่นั้น กุศลมูลเหล่านั้นเป็นมูลซึ่งกันและกันและเป็นมูลเดียวกัน เพราะแต่ละคู่มีมูลซึ่งกันและกันเป็นมูลเดียวกัน แต่ในที่ใด ๒ เกิดขึ้น ในที่นั้น กุศลมูลเหล่านั้นเป็นมูลซึ่งกันและกันเท่านั้น ไม่เป็นมูลเดียวกัน เพื่อป้องกันการยึดถือนี้ จึงพึงวิสัชนาว่า มูลทั้งหลายที่เกิดขึ้นพร้อมกัน เป็นต้น ดังนี้หรือ?" ไม่ใช่ เพราะการวิสัชนาด้วยคำว่า "อามันตา" เท่านั้น ย่อมป้องกันการยึดถือนั้น และเพราะการวิสัชนาในอนุโลมปุจฉาได้กำหนดความเป็นมูลซึ่งกันและกันและเป็นมูลเดียวกันของมูล ๒ หรือ ๓ ที่เกิดขึ้นพร้อมกันไว้แน่นอนแล้ว. เพราะความเป็นผู้มีมูลเสมอกันของมูลซึ่งกันและกันเท่านั้น ที่ถูกถามด้วยคำว่า "มูลเดียวกัน" ไม่ใช่ความเป็นผู้มีมูลเสมอกันซึ่งกันและกัน และความเป็นผู้มีมูลเสมอกันของมูล ๒ ก็มีอยู่. เพราะในมูลเหล่านั้น แต่ละมูลย่อมเป็นมูลเสมอกันกับมูลอื่น และกับมูลอื่นจากมูลเหล่านั้น.

අඤ්ඤමඤ්ඤමූලත්තෙ පන නිච්ඡිතෙ එකමූලත්තසංසයාභාවතො ‘‘සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලමූලෙන එකමූලා’’ති පුච්ඡා න කතාති දට්ඨබ්බා. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස මූලා එතෙසන්තිපි අඤ්ඤමඤ්ඤමූලා, සමානත්ථෙන එකං මූලං එතෙසන්ති එකමූලා’’ති උභයම්පි වචනං මූලයුත්තතමෙව වදති, තෙනෙව ච උභයත්ථාපි ‘‘කුසලමූලෙනා’’ති වුත්තං. තත්ථ මූලයොගසාමඤ්ඤෙ එකමූලත්තෙ නිච්ඡිතෙ තබ්බිසෙසො අඤ්ඤමඤ්ඤමූලභාවො න නිච්ඡිතො හොතීති අනුලොමපුච්ඡා පවත්තා, මූලයොගවිසෙසෙ පන අඤ්ඤමඤ්ඤමූලත්තෙ නිච්ඡිතෙ න විනා එකමූලත්තෙන [Pg.120] අඤ්ඤමඤ්ඤමූලත්තං අත්ථීති මූලයොගසාමඤ්ඤං එකමූලත්තං නිච්ඡිතමෙව හොති, තස්මා ‘‘එකමූලා’’ති පුච්ඡං අකත්වා යථා කුසලමූලවචනං එකමූලවචනඤ්ච කුසලභාවදීපකං න හොතීති කුසලභාවෙ සංසයසබ්භාවා පඨමදුතියයමකෙසු ‘‘සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලා’’ති පටිලොමපුච්ඡා කතා, එවං අඤ්ඤමඤ්ඤමූලවචනං කුසලභාවදීපකං න හොතීති කුසලභාවෙ සංසයසබ්භාවා කුසලාධිකාරස්ස ච අනුවත්තමානත්තා ‘‘සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලා’’ති පටිලොමපුච්ඡා කතාති.

แต่เมื่อความเป็นมูลซึ่งกันและกันถูกกำหนดแน่นอนแล้ว พึงเห็นว่าไม่มีการถามว่า "ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดมีกุศลมูลเป็นมูลเดียวกัน" เพราะไม่มีความสงสัยในความเป็นมูลเดียวกัน. คำทั้งสองคือ "มูลของกันและกันมีอยู่ในธรรมเหล่านั้น จึงชื่อว่ามีมูลซึ่งกันและกัน" และ "มูลอันเดียวกันมีอยู่ในธรรมเหล่านั้นโดยอรรถเสมอกัน จึงชื่อว่ามีมูลเดียวกัน" ทั้งสองคำนี้ย่อมกล่าวถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยมูลเท่านั้น และด้วยเหตุนั้น ในทั้งสองกรณีจึงกล่าวว่า "ด้วยกุศลมูล". ในที่นั้น เมื่อความเป็นมูลเดียวกันซึ่งเป็นความทั่วไปของการประกอบด้วยมูลถูกกำหนดแน่นอนแล้ว ความเป็นมูลซึ่งกันและกันซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะของมูลนั้นยังไม่ถูกกำหนดแน่นอน จึงมีการถามอนุโลมปุจฉา. แต่เมื่อความเป็นมูลซึ่งกันและกันซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะของการประกอบด้วยมูลถูกกำหนดแน่นอนแล้ว ความเป็นมูลซึ่งกันและกันย่อมไม่มีโดยปราศจากความเป็นมูลเดียวกัน ความเป็นมูลเดียวกันซึ่งเป็นความทั่วไปของการประกอบด้วยมูลย่อมถูกกำหนดแน่นอนแล้ว. เพราะฉะนั้น โดยไม่ถามว่า "เป็นมูลเดียวกัน" เหมือนคำว่ากุศลมูลและคำว่ามูลเดียวกันไม่เป็นเครื่องแสดงความเป็นกุศล เพราะมีความสงสัยในความเป็นกุศล ในยมกที่หนึ่งและที่สอง จึงมีการถามปฏิลอมปุจฉาว่า "ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศลหรือ". อย่างนี้ คำว่ามีมูลซึ่งกันและกันก็ไม่เป็นเครื่องแสดงความเป็นกุศล เพราะมีความสงสัยในความเป็นกุศล และเพราะอธิการแห่งกุศลยังคงดำเนินอยู่ จึงมีการถามปฏิลอมปุจฉาว่า "ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศลหรือ".

53-61. මූලනයෙ වුත්තෙ එව අත්ථෙ කුසලමූලභාවෙන මූලස්ස විසෙසනෙන සමානෙන මූලෙන අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ච මූලෙන මූලයොගදීපනෙන චාති ඉමිනා පරියායන්තරෙන පකාසෙතුං මූලමූලනයො වුත්තො. අඤ්ඤපදත්ථසමාසන්තෙන ක-කාරෙන තීසුපි යමකෙසු මූලයොගමෙව දීපෙතුං මූලකනයො වුත්තො. මූලමූලකනයවචනපරියායො වුත්තප්පකාරොව.

ข้อ ๕๓-๖๑ มูลมูลนัยท่านกล่าวไว้ เพื่อแสดงด้วยปริยายอื่นนี้ คือด้วยการวิเสสนะมูลด้วยความเป็นกุศลมูล ด้วยมูลที่เสมอกัน และด้วยมูลซึ่งกันและกัน และด้วยการแสดงการประกอบด้วยมูล ในอรรถที่กล่าวไว้ในมูลนัยนั่นเอง. มูลกนัยท่านกล่าวไว้ เพื่อแสดงการประกอบด้วยมูลเท่านั้นในยมกทั้งสาม ด้วย ก-อักษรในที่สุดแห่งสมาสที่มีอัญญบทเป็นประธาน. ปริยายแห่งคำว่ามูลมูลกนัยก็เป็นไปตามที่กล่าวมาแล้วนั่นแล.

74-85. අබ්බොහාරිකං කත්වාති න එකමූලභාවං ලභමානෙහි එකතො ලබ්භමානත්තා සහෙතුකවොහාරරහිතං කත්වා. න වා සහෙතුකදුකෙ විය එත්ථ හෙතුපච්චයයොගායොගවසෙන අබ්බොහාරිකං කතං, අථ ඛො සහෙතුකවොහාරමෙව ලභති, න අහෙතුකවොහාරන්ති අබ්බොහාරිකං කතං. එකතො ලබ්භමානකවසෙනාති අහෙතුකචිත්තුප්පාදනිබ්බානෙහි හෙතුපච්චයරහිතෙහි සහ ලබ්භමානකරූපවසෙනාති අත්ථො.

ข้อ ๗๔-๘๕ คำว่า "โดยทำให้เป็นอัพโพหาริก" คือ โดยทำให้ปราศจากโวหารว่ามีเหตุ เพราะเป็นสิ่งที่ได้รับพร้อมกันกับธรรมที่ไม่ได้รับความเป็นมูลเดียวกัน. หรือว่าในที่นี้ไม่ได้ทำให้เป็นอัพโพหาริกโดยความเป็นไปแห่งการประกอบด้วยเหตุปัจจัยหรือไม่ประกอบด้วยเหตุปัจจัยเหมือนในสเหตุกทุกะ แต่ได้รับโวหารว่ามีเหตุเท่านั้น ไม่ได้รับโวหารว่าไม่มีเหตุ จึงทำให้เป็นอัพโพหาริก. คำว่า "โดยความเป็นสิ่งที่ได้รับพร้อมกัน" หมายถึง โดยความเป็นรูปที่ได้รับพร้อมกับอเหตุกจิตตุปบาทและนิพพานที่ปราศจากเหตุปัจจัย.

86-97. යස්සං පාළියං ‘‘අහෙතුකං නාමමූලෙන න එකමූලං, සහෙතුකං නාමමූලෙන එකමූල’’න්ති (යම. 1.මූලයමක.87) පාඨො ආගතො, තත්ථ ‘‘යෙ කෙචි නාමා ධම්මා’’ති නාමානං නිද්ධාරිතත්තා ‘‘අහෙතුකං සහෙතුක’’න්ති ච වුත්තෙ ‘‘නාම’’න්ති ච ඉදං විඤ්ඤායමානමෙවාති න වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. යත්ථ පන ‘‘අහෙතුකං නාමං, සහෙතුකං නාම’’න්ති (යම. 1.මූලයමක.87) ච පාඨො, තත්ථ සුපාකටභාවත්ථං ‘‘නාම’’න්ති වුත්තන්ති.

๘๖-๙๗. ในพระบาลีใด มีพระบาลีมาว่า "อเหตุกัง นามมูเลนะ นะ เอกะมูลัง, สะเหตุกัง นามมูเลนะ เอกะมูลัง" (ยมก. 1. มูลยมก. 87) ในพระบาลีนั้น เพราะมีการกำหนดนามธรรมทั้งหลายไว้ด้วยบทว่า "เย เกจิ นาม ธัมมา" เมื่อกล่าวว่า "อเหตุกัง สะเหตุกัง" พึงทราบว่าไม่ได้กล่าวคำว่า "นามัง" นี้ไว้ เพราะเป็นอันรู้กันอยู่แล้ว. ส่วนในพระบาลีใด มีพระบาลีว่า "อเหตุกัง นามัง, สะเหตุกัง นามัง" (ยมก. 1. มูลยมก. 87) ในพระบาลีนั้น ท่านกล่าวคำว่า "นามัง" ไว้ เพื่อให้ปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้น.

නිද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยนิทเทสวาระ จบแล้ว.

මූලයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยมูลยมก จบแล้ว.

2. ඛන්ධයමකං

๒. ขันธยมก

1. පණ්ණත්තිවාරො

๑. ปัญญัตติวาระ

උද්දෙසවාරවණ්ණනා

อรรถกถาว่าด้วยอุทเทสวาระ

2-3. ඛන්ධයමකෙ [Pg.121] ඡසු කාලභෙදෙසු පුග්ගලඔකාසපුග්ගලොකාසවසෙන ඛන්ධානං උප්පාදනිරොධා තෙසං පරිඤ්ඤා ච වත්තබ්බා. තෙ පන ඛන්ධා ‘‘රූපක්ඛන්ධො’’තිආදීහි පඤ්චහි පදෙහි වුච්චන්ති, තෙසං දස අවයවපදානි. තත්ථ යො රූපාදිඅවයවපදාභිහිතො ධම්මො, කිං සො එව සමුදායපදස්ස අත්ථො. යො ච සමුදායපදෙන වුත්තො, සො එව අවයවපදස්සාති එතස්මිං සංසයට්ඨානෙ රූපාදිඅවයවපදෙහි වුත්තො එකදෙසො සකලො වා සමුදායපදානං අත්ථො, සමුදායපදෙහි පන වුත්තො එකන්තෙන රූපාදිඅවයවපදානං අත්ථොති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘රූපං රූපක්ඛන්ධො, රූපක්ඛන්ධො රූප’’න්තිආදිනා පදසොධනවාරො වුත්තො.

๒-๓. ในขันธยมก พึงกล่าวถึงความเกิดขึ้นและความดับไปของขันธ์ทั้งหลาย และการกำหนดรู้ขันธ์เหล่านั้น โดยประเภทแห่งกาล 6 โดยอำนาจแห่งบุคคล โอกาส และบุคคลกับโอกาส. ก็ขันธ์เหล่านั้น ท่านกล่าวด้วยบท 5 บท มีคำว่า "รูปขันธ์" เป็นต้น บทเหล่านั้นมีบทส่วนย่อย 10 บท. ในบทเหล่านั้น ธรรมที่กล่าวด้วยบทส่วนย่อยมีรูปเป็นต้นนั้น เป็นความหมายของบทส่วนรวมนั่นเองหรือ? และธรรมที่กล่าวด้วยบทส่วนรวม เป็นความหมายของบทส่วนย่อยนั่นเองหรือ? เพื่อแสดงเนื้อความนี้ว่า ในฐานะที่น่าสงสัยนี้ เนื้อความของบทส่วนรวม คือส่วนหนึ่งหรือทั้งหมดที่กล่าวด้วยบทส่วนย่อยมีรูปเป็นต้น แต่เนื้อความของบทส่วนย่อยมีรูปเป็นต้น โดยส่วนเดียวคือสิ่งที่กล่าวด้วยบทส่วนรวม ท่านจึงกล่าวปทโสธนวาระไว้ ด้วยคำว่า "รูปัง รูปักขันโธ, รูปักขันโธ รูปัง" เป็นต้น.

පුන ‘‘රූපක්ඛන්ධො’’තිආදීනං සමාසපදානං උත්තරපදත්ථප්පධානත්තා පධානභූතස්ස ඛන්ධපදස්ස වෙදනාදිඋපපදත්ථස්ස ච සම්භවතො යථා ‘‘රූපක්ඛන්ධො’’ති එතස්මිං පදෙ රූපාවයවපදෙන වුත්තස්ස රූපක්ඛන්ධභාවො හොති රූපසද්දස්ස ඛන්ධසද්දස්ස ච සමානාධිකරණභාවතොති, එවං තත්ථ පධානභූතෙන ඛන්ධාවයවපදෙන වුත්තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධාදිභාවො හොති ඛන්ධපදෙන වෙදනාදිපදානං සමානාධිකරණත්තාති එතස්මිං සංසයට්ඨානෙ ඛන්ධාවයවපදෙන වුත්තො ධම්මො කොචි කෙනචි සමුදායපදෙන වුච්චති, න සබ්බො සබ්බෙනාති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘රූපං රූපක්ඛන්ධො, ඛන්ධා වෙදනාක්ඛන්ධො’’තිආදිනා පදසොධනමූලචක්කවාරො වුත්තො. එවඤ්ච දස්සෙන්තෙන රූපාදිසද්දස්ස විසෙසනභාවො, ඛන්ධසද්දස්ස විසෙසිතබ්බභාවො, විසෙසනවිසෙසිතබ්බානං සමානාධිකරණභාවො ච දස්සිතො හොති.

อนึ่ง เพราะบทสมาสมีคำว่า "รูปขันธ์" เป็นต้น มีเนื้อความของบทหลังเป็นประธาน และเพราะมีความเป็นไปได้แห่งเนื้อความของบทหน้ามีเวทนาเป็นต้น และของบทคือขันธ์ที่เป็นประธาน ความเป็นรูปขันธ์ของสิ่งที่กล่าวด้วยบทส่วนย่อยคือรูปในบทว่า "รูปขันธ์" นี้ ย่อมมีได้ เพราะความเป็นสมานาธิกรณะของรูปศัพท์และขันธศัพท์ฉันใด, ในฐานะที่น่าสงสัยนี้ ความเป็นเวทนาขันธ์เป็นต้นของสิ่งที่กล่าวด้วยบทส่วนย่อยคือขันธ์ที่เป็นประธานในที่นั้น ย่อมมีได้ เพราะความที่ขันธศัพท์เป็นสมานาธิกรณะกับบทมีเวทนาเป็นต้นฉันนั้น เพื่อแสดงเนื้อความนี้ว่า ธรรมบางอย่างที่กล่าวด้วยบทส่วนย่อยคือขันธ์ ย่อมถูกกล่าวด้วยบทส่วนรวมบางบท ไม่ใช่ธรรมทั้งหมดถูกกล่าวด้วยบททั้งหมด ท่านจึงกล่าวปทโสธนมูลจักกวาระไว้ ด้วยคำว่า "รูปัง รูปักขันโธ, ขันธา เวทนากขันโธ" เป็นต้น. และเมื่อแสดงอย่างนี้ เป็นอันแสดงความเป็นวิเสสนะของรูปศัพท์เป็นต้น ความเป็นวิเสสยะของขันธศัพท์ และความเป็นสมานาธิกรณะของบทที่เป็นวิเสสนะและวิเสสยะ.

තෙනෙත්ථ සංසයො හොති – කිං ඛන්ධතො අඤ්ඤම්පි රූපං අත්ථි, යතො විනිවත්තං රූපං ඛන්ධවිසෙසනං හොති, සබ්බෙව ඛන්ධා කිං ඛන්ධවිසෙසනභූතෙන රූපෙන විසෙසිතබ්බාති, කිං පන තං ඛන්ධවිසෙසනභූතං රූපන්ති? භූතුපාදායරූපං තස්සෙව ගහිතත්තා. නිද්දෙසෙ ‘‘ඛන්ධා රූපක්ඛන්ධො’’ති පදං උද්ධරිත්වා විස්සජ්ජනං කතන්ති. එවං එතස්මිං සංසයට්ඨානෙ න ඛන්ධතො අඤ්ඤං රූපං අත්ථි, තෙනෙව චෙතෙන රූපසද්දෙන වුච්චමානං සුද්ධෙන ඛන්ධසද්දෙන වුච්චතෙ, න [Pg.122] ච සබ්බෙ ඛන්ධා ඛන්ධවිසෙසනභූතෙන රූපෙන විසෙසිතබ්බා, තෙනෙව තෙ විභජිතබ්බා, එස නයො වෙදනාක්ඛන්ධාදීසුපීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘රූපං ඛන්ධො, ඛන්ධා රූප’’න්තිආදිනා සුද්ධඛන්ධවාරො වුත්තො.

เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงเกิดความสงสัยว่า รูปอื่นจากขันธ์มีอยู่หรือ ซึ่งรูปที่แยกออกไปนั้นเป็นวิเสสนะของขันธ์, ขันธ์ทั้งปวงพึงถูกวิเสสนะด้วยรูปที่เป็นวิเสสนะของขันธ์หรือ? ก็รูปที่เป็นวิเสสนะของขันธ์นั้นคืออะไร? คือมหาภูตรูปและอุปาทายรูป เพราะรูปนั้นนั่นแหละถูกถือเอาแล้ว. ในนิทเทส ท่านยกบทว่า "ขันธา รูปักขันโธ" ขึ้นแล้วจึงวิสัชนา. เพื่อแสดงเนื้อความนี้ว่า ในฐานะที่น่าสงสัยนี้ รูปอื่นจากขันธ์ไม่มี เพราะเหตุนั้น รูปที่กล่าวด้วยรูปศัพท์นั้นนั่นแหละ ท่านจึงกล่าวด้วยขันธศัพท์ล้วนๆ และขันธ์ทั้งปวงไม่พึงถูกวิเสสนะด้วยรูปที่เป็นวิเสสนะของขันธ์ เพราะเหตุนั้น ขันธ์เหล่านั้นจึงพึงถูกจำแนก แม้ในเวทนาขันธ์เป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน ท่านจึงกล่าวสุทธขันธวาระไว้ ด้วยคำว่า "รูปัง ขันโธ, ขันธา รูปัง" เป็นต้น.

තතො ‘‘රූපං ඛන්ධො’’ති එතස්මිං අනුඤ්ඤායමානෙ ‘‘න කෙවලං අයං ඛන්ධසද්දො රූපවිසෙසනොව, අථ ඛො වෙදනාදිවිසෙසනො චා’’ති රූපස්ස ඛන්ධභාවනිච්ඡයානන්තරං ඛන්ධානං රූපවිසෙසනයොගෙ ච සංසයො හොති. තත්ථ න සබ්බෙ ඛන්ධා වෙදනාදිවිසෙසනයුත්තා, අථ ඛො කෙචි කෙනචි විසෙසනෙන යුඤ්ජන්තීති දස්සෙතුං සුද්ධඛන්ධමූලචක්කවාරො වුත්තොති. එවං යෙසං උප්පාදාදයො වත්තබ්බා, තෙසං ඛන්ධානං පණ්ණත්තිසොධනවසෙන තන්නිච්ඡයත්ථං පණ්ණත්තිවාරො වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

จากนั้น เมื่อบทว่า "รูปัง ขันโธ" นี้ ท่านยอมรับแล้ว ลำดับหลังจากการวินิจฉัยความเป็นขันธ์ของรูป ย่อมเกิดความสงสัยในการประกอบวิเสสนะคือรูปเข้ากับขันธ์ทั้งหลายว่า "ขันธศัพท์นี้ไม่ใช่เป็นวิเสสนะของรูปเท่านั้น ที่แท้เป็นวิเสสนะของเวทนาเป็นต้นด้วย". เพื่อแสดงว่า ในฐานะที่น่าสงสัยนั้น ขันธ์ทั้งปวงไม่ได้ประกอบด้วยวิเสสนะมีเวทนาเป็นต้น แต่ที่แท้บางอย่างประกอบด้วยวิเสสนะบางอย่าง ท่านจึงกล่าวสุทธขันธมูลจักกวาระไว้. พึงทราบว่า ท่านกล่าวปัญญัตติวาระไว้เพื่อต้องการวินิจฉัยขันธ์เหล่านั้น โดยการชำระปัญญัตติของขันธ์ทั้งหลายที่พึงกล่าวถึงความเกิดขึ้นเป็นต้นเหล่านั้น ด้วยประการฉะนี้.

චත්තාරි චත්තාරි චක්කානි බන්ධිත්වාති එත්ථ චක්කාවයවභාවතො චක්කානීති යමකානි වුත්තානි එකෙකඛන්ධමූලානි චත්තාරි චත්තාරි යමකානි බන්ධිත්වාති. ඉමිනා හි එත්ථ අත්ථෙන භවිතබ්බන්ති. චත්තාරි චත්තාරි යමකානි යථා එකෙකඛන්ධමූලකානි හොන්ති, එවං බන්ධිත්වාති වා අත්ථො දට්ඨබ්බො. තත්ථ ‘‘රූපං රූපක්ඛන්ධො’’ති එවමාදිකං මූලපදං නාභිං කත්වා ‘‘ඛන්ධා’’ති ඉදං නෙමිං, ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධො’’තිආදීනි අරෙ කත්වා චක්කභාවො වුත්තොති වෙදිතබ්බො, න මණ්ඩලභාවෙන සම්බජ්ඣනතො. වෙදනාක්ඛන්ධමූලකාදීසුපි හි හෙට්ඨිමං සොධෙත්වාව පාඨො ගතො, න මණ්ඩලසම්බන්ධෙනාති. තෙනෙව ච කාරණෙනාති සුද්ධඛන්ධලාභමත්තමෙව ගහෙත්වා ඛන්ධවිසෙසනෙ රූපාදිම්හි සුද්ධරූපාදිමත්තතාය අට්ඨත්වා ඛන්ධවිසෙසනභාවසඞ්ඛාතං රූපාදිඅත්ථං දස්සෙතුං ඛන්ධසද්දෙන සහ යොජෙත්වා ‘‘ඛන්ධා රූපක්ඛන්ධො’’තිආදිනා නයෙන පදං උද්ධරිත්වා අත්ථස්ස විභත්තත්තාති අත්ථො.

ในบทว่า "จัตตาริ จัตตาริ จักกานิ พันธิตวา" นี้ ท่านเรียกยมกทั้งหลายว่า "จักร" เพราะความเป็นส่วนประกอบของจักร ความว่า ผูกยมก 4 ยมกๆ ที่มีขันธ์หนึ่งๆ เป็นมูล. ด้วยว่า ในที่นี้พึงมีเนื้อความอย่างนี้. หรือพึงเห็นเนื้อความว่า ผูกยมก 4 ยมกๆ โดยประการที่ให้มีขันธ์หนึ่งๆ เป็นมูล. ในจักรนั้น พึงทราบว่า ท่านกล่าวความเป็นจักรไว้ โดยทำบทมูลมีคำว่า "รูปัง รูปักขันโธ" เป็นต้นให้เป็นดุม ทำบทว่า "ขันธา" นี้ให้เป็นกง และทำบทมีคำว่า "เวทนากขันโธ" เป็นต้นให้เป็นกำ เพราะไม่ได้เชื่อมต่อกันโดยความเป็นวงกลม. ด้วยว่า แม้ในยมกที่มีเวทนาขันธ์เป็นมูลเป็นต้น พระบาลีก็ดำเนินไปโดยชำระบทเบื้องต่ำนั่นเอง ไม่ใช่โดยความเกี่ยวข้องเป็นวงกลม. และด้วยเหตุนั้นนั่นเอง ความว่า เพราะถือเอาเพียงการได้สุทธขันธ์ ไม่หยุดอยู่เพียงความเป็นรูปล้วนเป็นต้นในรูปเป็นต้นที่เป็นวิเสสนะของขันธ์ เพื่อแสดงเนื้อความมีรูปเป็นต้นที่เรียกว่าความเป็นวิเสสนะของขันธ์ จึงประกอบเข้ากับขันธศัพท์ แล้วยกบทขึ้นตามนัยมีคำว่า "ขันธา รูปักขันโธ" เป็นต้น แล้วจำแนกเนื้อความ.

උද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอุทเทสวาระ จบแล้ว.

නිද්දෙසවාරවණ්ණනා

อรรถกถาว่าด้วยนิทเทสวาระ

26. පියරූපං සාතරූපන්ති ‘‘චක්ඛුං ලොකෙ පියරූපං…පෙ… රූපා ලොකෙ…පෙ… චක්ඛුවිඤ්ඤාණං…පෙ… චක්ඛුසම්ඵස්සො…පෙ… චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනා…පෙ… රූපසඤ්ඤා…පෙ… රූපසඤ්චෙතනා…පෙ… රූපතණ්හා…පෙ… රූපවිතක්කො…පෙ… රූපවිචාරො’’ති (දී. නි. 2.400; ම. නි. 1.133; විභ. 203) එවං වුත්තං තණ්හාවත්ථුභූතං [Pg.123] තෙභූමකං වෙදිතබ්බං, තස්මා යං පඤ්චක්ඛන්ධසමුදායභූතං පියරූපසාතරූපං, තං එකදෙසෙන රූපක්ඛන්ධො හොතීති ආහ ‘‘පියරූපං සාතරූපං රූපං න රූපක්ඛන්ධො’’ති. පියසභාවතාය වා රූපක්ඛන්ධො පියරූපෙ පවිසති, න රුප්පනසභාවෙනාති ‘‘පියරූපං සාතරූපං රූපං න රූපක්ඛන්ධො’’ති වුත්තං. සඤ්ඤායමකෙ තාව දිට්ඨිසඤ්ඤාති ‘‘විසෙසො’’ති වචනසෙසො. තත්ථ දිට්ඨි එව සඤ්ඤා දිට්ඨිසඤ්ඤා. ‘‘සයං සමාදාය වතානි ජන්තු, උච්චාවචං ගච්ඡති සඤ්ඤසත්තො’’ති (සු. නි. 798), ‘‘සඤ්ඤාවිරත්තස්ස න සන්ති ගන්ථා’’ති (සු. නි. 853) ච එවමාදීසු හි දිට්ඨි ච ‘‘සඤ්ඤා’’ති වුත්තාති.

๒๖. คำว่า ปิยรูปสาตรูป พึงทราบว่า ได้แก่ ปิยรูปสาตรูปในโลก คือ ตา...เป... รูป...เป... จักษุวิญญาณ...เป... จักษุสัมผัส...เป... เวทนาที่เกิดจากจักษุสัมผัส...เป... รูปสัญญา...เป... รูปสัญเจตนา...เป... รูปตัณหา...เป... รูปวิตก...เป... รูปวิจาร ดังที่กล่าวไว้ใน (ที.มหา. ๒/๔๐๐; ม.มู. ๑/๑๓๓; วิภังค์ ๒๐๓) ซึ่งเป็นวัตถุแห่งตัณหาอันเป็นไปในภูมิ ๓ เพราะฉะนั้น ปิยรูปสาตรูปใดที่เป็นที่รวมแห่งขันธ์ ๕ ปิยรูปสาตรูปนั้นย่อมเป็นรูปขันธ์เพียงส่วนหนึ่ง ท่านจึงกล่าวว่า "ปิยรูปสาตรูปเป็นรูป แต่ไม่ใช่รูปขันธ์" หรืออีกนัยหนึ่ง รูปขันธ์ย่อมเข้าถึงความเป็นปิยรูปโดยความเป็นสภาวะที่น่ารัก ไม่ใช่โดยความเป็นสภาวะที่แตกสลาย ท่านจึงกล่าวว่า "ปิยรูปสาตรูปเป็นรูป แต่ไม่ใช่รูปขันธ์" ในสัญญายมกก่อน คำว่า ทิฏฐิสัญญา มีคำที่เหลือว่า "วิเสโส" (ความต่าง) ในคำนั้น ทิฏฐินั่นแหละคือสัญญา ชื่อว่าทิฏฐิสัญญา เพราะในพระสูตรเป็นต้นว่า "สัตว์ผู้ติดอยู่ในสัญญา ย่อมถือมั่นวัตรทั้งหลายด้วยตนเอง ย่อมไปสู่ภพสูงและต่ำ" (สุ.นิ. ๗๙๘) และว่า "เครื่องผูกทั้งหลายย่อมไม่มีแก่ผู้คลายกำหนัดในสัญญา" (สุ.นิ. ๘๕๓) ทิฏฐิจึงถูกเรียกว่า "สัญญา" ด้วย

28. ‘‘න ඛන්ධා න වෙදනාක්ඛන්ධොති? ආමන්තා’’ති එවං ඛන්ධසද්දප්පවත්තියා අභාවෙ වෙදනාක්ඛන්ධසද්දප්පවත්තියා ච අභාවොති පණ්ණත්තිසොධනමත්තමෙව කරොතීති දට්ඨබ්බං, න අඤ්ඤධම්මසබ්භාවො එවෙත්ථ පමාණං. එවඤ්ච කත්වා ‘‘නායතනා න සොතායතනන්ති? ආමන්තා’’තිආදිං වක්ඛතීති.

๒๘. พึงทราบว่า ในคำถามว่า "ไม่ใช่ขันธ์ ไม่ใช่เวทนาขันธ์หรือ? ตอบว่า ใช่" นี้ เป็นเพียงการชำระบัญญัติในเมื่อไม่มีการใช้คำว่าขันธ์และไม่มีการใช้คำว่าเวทนาขันธ์เท่านั้น ความมีอยู่แห่งธรรมอื่นไม่ใช่ประมาณในที่นี้ และเมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านจึงจะกล่าวคำเป็นต้นว่า "ไม่ใช่อายตนะ ไม่ใช่โสตายตนะหรือ? ตอบว่า ใช่"

39. රූපතො අඤ්ඤෙ වෙදනාදයොති එත්ථ ලොකුත්තරා වෙදනාදයො දට්ඨබ්බා. තෙ හි පියරූපා ච සාතරූපා ච න හොන්ති තණ්හාය අනාරම්මණත්තාති රූපතො අඤ්ඤෙ හොන්තීති. රූපඤ්ච ඛන්ධෙ ච ඨපෙත්වා අවසෙසාති ඉදම්පි එතෙහි සද්ධිං න-සද්දානං අප්පවත්තිමත්තමෙව සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එවඤ්ච කත්වා ‘‘චක්ඛුඤ්ච ආයතනෙ ච ඨපෙත්වා අවසෙසා න චෙව චක්ඛු න ච ආයතනා’’තිආදිං (යම. 1.ආයතනයමක.15) වක්ඛති. න හි තත්ථ අවසෙසග්ගහණෙන ගය්හමානං කඤ්චි අත්ථි. යදි සියා, ධම්මායතනං සියා. වක්ඛති හි ‘‘ධම්මො ආයතනන්ති? ආමන්තා’’ති (යම. 1.ආයතනයමක.16). තණ්හාවත්ථු ච න තං සියා. යදි සියා, පියරූපසාතරූපභාවතො රූපං සියා ‘‘රූපං ඛන්ධොති? ආමන්තා’’ති (යම. 1.ඛන්ධයමක.40) වචනතො ඛන්ධො චාති. අට්ඨකථායං පන අවිජ්ජමානෙපි විජ්ජමානං උපාදාය ඉත්ථිපුරිසාදිග්ගහණසබ්භාවං සන්ධාය අවසෙසාති එත්ථ පඤ්ඤත්තියා ගහණං කතන්ති වෙදිතබ්බං.

๓๙. ในคำว่า "เวทนาเป็นต้นที่ต่างจากรูป" นี้ พึงเห็นว่าได้แก่โลกุตตรเวทนาเป็นต้น เพราะเวทนาเป็นต้นเหล่านั้นไม่เป็นปิยรูปและสาตรูป เนื่องจากไม่เป็นอารมณ์ของตัณหา จึงชื่อว่าเป็นสิ่งที่ต่างจากรูป แม้คำว่า "ยกเว้นรูปและขันธ์เสีย ที่เหลือ..." นี้ พึงทราบว่าท่านกล่าวหมายถึงเพียงการไม่ใช้ "นะ-อักษร" (ปฏิเสธ) ร่วมกับสิ่งเหล่านี้เท่านั้น และเมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านจึงจะกล่าวคำเป็นต้นว่า "ยกเว้นจักษุและอายตนะเสีย ที่เหลือไม่ใช่จักษุและไม่ใช่อายตนะ" (ยมก. ๑/อายตนยมก.๑๕) เพราะในที่นั้นไม่มีสภาวะอะไรที่ถูกถือเอาด้วยการถือเอาว่า "ที่เหลือ" หากจะมี ก็พึงเป็นธัมมายตนะ เพราะท่านจะกล่าวว่า "ธรรมเป็นอายตนะหรือ? ตอบว่า ใช่" (ยมก. ๑/อายตนยมก.๑๖) และธัมมายตนะนั้นก็ไม่พึงเป็นวัตถุแห่งตัณหา หากเป็น ก็พึงเป็นรูปเพราะความเป็นปิยรูปสาตรูป และพึงเป็นขันธ์เพราะคำว่า "รูปเป็นขันธ์หรือ? ตอบว่า ใช่" (ยมก. ๑/ขันธยมก.๔๐) ส่วนในอรรถกถา พึงทราบว่า การถือเอา "ที่เหลือ" ในที่นี้ ท่านถือเอาบัญญัติโดยหมายถึงความมีอยู่ของการถือเอาว่าเป็นหญิงเป็นชายเป็นต้น โดยอาศัยสภาวะที่มีอยู่แม้ในสิ่งที่ไม่มีอยู่

නිද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาหมวดนิเทศจบแล้ว

2. පවත්තිවාරවණ්ණනා

๒. อรรถกถาหมวดปวัตติ

50-205. පවත්තිවාරෙ [Pg.124] වෙදනාක්ඛන්ධාදිමූලකානි පච්ඡිමෙනෙව සහ යොජෙත්වා තීණි ද්වෙ එකඤ්ච යමකානි වුත්තානි, න පුරිමෙන. කස්මා? අමිස්සකකාලභෙදෙසු වාරෙසු අත්ථවිසෙසාභාවතො. පුරිමස්ස හි පච්ඡිමෙන යොජිතයමකමෙව පච්ඡිමස්ස පුරිමෙන යොජනාය පුච්ඡානං උප්පටිපාටියා වුච්චෙය්‍ය, අත්ථෙ පන න කොචි විසෙසොති. පුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙසුපි විසෙසො නත්ථි, තෙන තථා යොජනා න කතාති. කාලභෙදා පනෙත්ථ ඡ එව වුත්තා. අතීතෙන පච්චුප්පන්නො, අනාගතෙන පච්චුප්පන්නො, අනාගතෙනාතීතොති එතෙ පන තයො යථාදස්සිතා මිස්සකකාලභෙදා එව තයො, න විසුං විජ්ජන්තීති න ගහිතා. තත්ථ තත්ථ හි පටිලොමපුච්ඡාහි අතීතෙන පච්චුප්පන්නාදයො කාලභෙදා දස්සිතා, තෙනෙව ච නයෙන ‘‘යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජිත්ථ, තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජතී’’තිආදි සක්කා යොජෙතුං. තෙනෙව හි මිස්සකකාලභෙදෙසු ච න පච්ඡිමපච්ඡිමස්ස ඛන්ධස්ස පුරිමපුරිමෙන යොජනං කත්වා යමකානි වුත්තානි, අමිස්සකකාලභෙදෙසු ගහිතනියාමෙන සුඛග්ගහණත්ථම්පි පච්ඡිමපච්ඡිමෙනෙව යොජෙත්වා වුත්තානීති.

๕๐-๒๐๕. ในปวัตติวาร ท่านกล่าวยมก ๓, ๒ และ ๑ ที่มีเวทนาขันธ์เป็นต้นเป็นมูล โดยประกอบกับบทหลังเท่านั้น ไม่ได้ประกอบกับบทหน้า เพราะเหตุไร? เพราะในวารที่แบ่งกาลไม่ปะปนกันไม่มีเนื้อความพิเศษ เพราะยมกที่ประกอบบทหน้ากับบทหลังนั่นแหละ หากจะกล่าวโดยการประกอบบทหลังกับบทหน้า ก็พึงกล่าวโดยลำดับคำถามที่สลับกัน แต่ในเนื้อความไม่มีความพิเศษอะไร แม้ในการวิสัชนาปัญหาก็ไม่มีความพิเศษ ท่านจึงไม่ได้ประกอบไว้อย่างนั้น อนึ่ง ในที่นี้ท่านกล่าวการแบ่งกาลไว้เพียง ๖ อย่างเท่านั้น ส่วนการแบ่งกาล ๓ อย่างเหล่านี้ คือ อดีตกับปัจจุบัน, อนาคตกับปัจจุบัน, อนาคตกับอดีต เป็นการแบ่งกาลแบบปะปนกัน ๓ อย่างตามที่แสดงไว้แล้ว ไม่ได้มีอยู่ต่างหาก ท่านจึงไม่ได้ถือเอาไว้ เพราะในที่นั้นๆ ท่านแสดงการแบ่งกาลมีอดีตกับปัจจุบันเป็นต้นไว้ด้วยปฏิโลมปุจฉา และด้วยนัยนั้นนั่นเอง ก็สามารถประกอบคำเป็นต้นว่า "รูปขันธ์ของบุคคลใดเคยเกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้นย่อมเกิดขึ้น" ได้ เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ในการแบ่งกาลแบบปะปนกัน ท่านจึงไม่ได้กล่าวยมกโดยประกอบขันธ์หลังสุดกับขันธ์ก่อนๆ แต่กล่าวยมกโดยประกอบกับบทหลังๆ เท่านั้น แม้เพื่อให้ถือเอาได้ง่ายตามนัยที่ถือเอาไว้ในการแบ่งกาลที่ไม่ปะปนกัน

ඉමිනායෙව ච ලක්ඛණෙනාතිආදිනා යෙන කාරණෙන ‘‘පුරෙපඤ්හො’’ති ච ‘‘පච්ඡාපඤ්හො’’ති ච නාමං වුත්තං, තං දස්සෙති. යස්ස හි සරූපදස්සනෙන විස්සජ්ජනං හොති, සො පරිපූරෙත්වා විස්සජ්ජෙතබ්බත්ථසඞ්ගණ්හනතො පරිපුණ්ණපඤ්හො නාම. තංවිස්සජ්ජනස්ස පන පුරිමකොට්ඨාසෙන සදිසත්ථතාය පුරෙපඤ්හො, පච්ඡිමකොට්ඨාසසදිසත්ථතාය ‘‘පච්ඡාපඤ්හො’’ති ච නාමං වුත්තං. සදිසත්ථතා ච සන්නිට්ඨානසංසයපදවිසෙසං අවිචාරෙත්වා එකෙන පදෙන සඞ්ගහිතස්ස ඛන්ධස්ස උප්පාදනිරොධලාභසාමඤ්ඤමත්තෙන පුරෙපඤ්හෙ දට්ඨබ්බා. සන්නිට්ඨානපදසඞ්ගහිතස්ස වා ඛන්ධස්ස අනුඤ්ඤාතවසෙන පුරෙපඤ්හො වුත්තොති යුත්තං.

ด้วยคำว่า "โดยลักษณะนี้เป็นต้น" ท่านแสดงเหตุผลที่เรียกชื่อว่า "ปุเรปัญหะ" และ "ปัจฉาปัญหะ" เพราะปัญหาใดมีการวิสัชนาด้วยการแสดงสภาวะของตน ปัญหานั้นชื่อว่า "ปริปุณณปัญหะ" เพราะรวบรวมเนื้อความที่พึงวิสัชนาไว้ครบถ้วน แต่เรียกชื่อการวิสัชนาปัญหานั้นว่า "ปุเรปัญหะ" เพราะมีเนื้อความคล้ายกับส่วนหน้า และเรียกชื่อว่า "ปัจฉาปัญหะ" เพราะมีเนื้อความคล้ายกับส่วนหลัง อนึ่ง ความคล้ายคลึงกันนั้น พึงเห็นในปุเรปัญหะโดยความเป็นเพียงความทั่วไปแห่งการได้ความเกิดขึ้นและความดับแห่งขันธ์ที่สงเคราะห์ด้วยบทเดียว โดยไม่พิจารณาความต่างของบทสันนิษฐานและบทสังสัย หรือจะว่าเรียกชื่อว่า ปุเรปัญหะ เพราะเป็นการตอบรับขันธ์ที่สงเคราะห์ด้วยบทสันนิษฐาน ก็สมควร

සන්නිට්ඨානත්ථස්සෙව පටික්ඛිපනං පටික්ඛෙපො, සංසයත්ථනිවාරණං පටිසෙධොති අයං පටික්ඛෙපපටිසෙධානං විසෙසො. පාළිපදමෙව හුත්වාති පුච්ඡාපාළියා ‘‘නුප්පජ්ජතී’’ති යං පදං වුත්තං, න-කාරවිරහිතං තදෙව පදං හුත්වාති අත්ථො. තත්ථ උප්පත්තිනිරොධපටිසෙධස්ස පටිසෙධනත්ථං පාළිගතියා විස්සජ්ජනං උප්පත්තිනිරොධානමෙව පටිසෙධනත්ථං පටිසෙධෙන විස්සජ්ජනං කතන්ති වෙදිතබ්බං.

การปฏิเสธเนื้อความแห่งบทสันนิษฐานนั่นเอง ชื่อว่า ปฏิกเขปะ, การห้ามเนื้อความแห่งบทสังสัย ชื่อว่า ปฏิเสธะ นี้คือความต่างกันของปฏิกเขปะและปฏิเสธะ คำว่า "เป็นบทพระบาลีเท่านั้น" ความว่า เป็นบทนั้นเองที่ปราศจาก "นะ-อักษร" (ปฏิเสธ) ตามที่กล่าวไว้ในพระบาลีแห่งปุจฉาว่า "นุพพัชชะติ" (ย่อมไม่เกิดขึ้น) ในที่นั้น พึงทราบว่า ท่านทำการวิสัชนาตามแนวพระบาลีเพื่อปฏิเสธการปฏิเสธความเกิดขึ้นและความดับ และทำการวิสัชนาด้วยการปฏิเสธเพื่อปฏิเสธความเกิดขึ้นและความดับนั่นเอง

චතුන්නං [Pg.125] පඤ්හානං පඤ්චන්නඤ්ච විස්සජ්ජනානං සත්තවීසතියා ඨානෙසු පක්ඛෙපො තදෙකදෙසපක්ඛෙපවසෙන වුත්තොති වෙදිතබ්බො. පරිපුණ්ණපඤ්හො එව හි සරූපදස්සනෙන ච විස්සජ්ජනං සත්තවීසතියා ඨානෙසු පක්ඛිපිතබ්බන්ති.

พึงทราบว่า การสงเคราะห์ปัญหา ๔ อย่าง และวิสัชนา ๕ อย่าง เข้าในฐานะ ๒๗ นั้น ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งการสงเคราะห์เข้าเพียงส่วนหนึ่งแห่งการสงเคราะห์นั้น เพราะว่าปัญหาที่บริบูรณ์นั่นแล และวิสัชนาด้วยการแสดงสภาวะ พึงสงเคราะห์เข้าในฐานะ ๒๗.

කිං නු සක්කා ඉතො පරන්ති ඉතො පාළිවවත්ථානදස්සනාදිතො අඤ්ඤො කිං නු සක්කා කාතුන්ති අඤ්ඤස්ස සක්කුණෙය්‍යස්ස අභාවං දස්සෙති.

คำว่า 'อะไรหนอที่สามารถยิ่งกว่านี้' คือ นอกจากจากการแสดงการกำหนดด้วยพระบาลีนี้เป็นต้นแล้ว อะไรหนอที่สามารถจะทำอย่างอื่นได้? (คำนี้) แสดงถึงความไม่มีสิ่งอื่นที่สามารถจะทำได้.

‘‘සුද්ධාවාසානං තෙසං තත්ථ රූපක්ඛන්ධො ච නුප්පජ්ජිත්ථ වෙදනාක්ඛන්ධො ච නුප්පජ්ජිත්ථා’’ති එතෙන සුද්ධාවාසභූමීසු එකභූමියම්පි දුතියා උපපත්ති නත්ථීති ඤාපිතං හොති. පටිසන්ධිතො පභුති හි යාව චුති, තාව පවත්තකම්මජසන්තානං එකත්තෙන ගහෙත්වා තස්ස උප්පාදනිරොධවසෙන අයං දෙසනා පවත්තා. තස්මිඤ්හි අබ්බොච්ඡින්නෙ කුසලාදීනඤ්ච පවත්ති හොති, වොච්ඡින්නෙ ච අප්පවත්තීති තෙනෙව ච උප්පාදනිරොධා දස්සිතා, තස්මා තස්ස එකසත්තස්ස පටිසන්ධිඋප්පාදතො යාව චුතිනිරොධො, තාව අතීතතා නත්ථි, න ච තතො පුබ්බෙ තත්ථ පටිසන්ධිවසෙන කම්මජසන්තානං උප්පන්නපුබ්බන්ති ඛන්ධද්වයම්පි ‘‘නුප්පජ්ජිත්ථා’’ති වුත්තං. කස්මා පන එතාය පාළියා සකලෙපි සුද්ධාවාසෙ දුතියා පටිසන්ධි නත්ථීති න විඤ්ඤායතීති? උද්ධංසොතපාළිසබ්භාවා. ද්වෙපි හි පාළියො සංසන්දෙතබ්බාති.

ด้วยบทว่า 'รูปขันธ์ก็ไม่เคยเกิดขึ้น เวทนาขันธ์ก็ไม่เคยเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นในสุทธาวาสนั้น' นี้ เป็นอันแสดงให้รู้ว่า การอุบัติครั้งที่สองในสุทธาวาสภูมิแม้เพียงภูมิเดียวก็ไม่มี เพราะว่า ตั้งแต่ปฏิสนธิจนถึงจุติ การเทศนานี้ดำเนินไปโดยถือเอาสันดานที่เกิดจากกรรมซึ่งเป็นไปอยู่โดยความเป็นอันเดียวกัน และด้วยอำนาจแห่งความเกิดขึ้นและความดับไปของสันดานนั้น เพราะเมื่อสันดานนั้นไม่ขาดสาย ความเป็นไปแห่งกุศลเป็นต้นย่อมมี และเมื่อสันดานนั้นขาดสาย ความเป็นไปก็ไม่มี ด้วยเหตุนั้นนั่นแล ความเกิดขึ้นและความดับไปจึงเป็นอันท่านแสดงไว้แล้ว เพราะฉะนั้น ตั้งแต่ความเกิดขึ้นแห่งปฏิสนธิของสัตว์นั้นจนถึงความดับแห่งจุติ ความเป็นอดีตจึงไม่มี และก่อนหน้านั้น สันดานที่เกิดจากกรรมก็ไม่เคยเกิดขึ้นในสุทธาวาสนั้นด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ เพราะฉะนั้น ขันธ์แม้ทั้งสองจึงตรัสว่า 'ไม่เคยเกิดขึ้น' แต่เพราะเหตุไร จึงไม่ทราบด้วยพระบาลีนี้ว่า การปฏิสนธิครั้งที่สองในสุทธาวาสทั้งหมดไม่มี? เพราะมีพระบาลีว่า 'อุทธังโสตะ' อยู่ เพราะว่า พระบาลีแม้ทั้งสองพึงนำมาเทียบเคียงกัน.

‘‘අසඤ්ඤසත්තානං තෙසං තත්ථ රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජිස්සතී’’ති එත්ථ ‘‘යස්ස යත්ථ රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජිස්සතී’’ති එතෙන සන්නිට්ඨානෙන විසෙසිතා අසඤ්ඤසත්තාපි සන්තීති තෙ එව ගහෙත්වා ‘‘අසඤ්ඤසත්තාන’’න්ති වුත්තං. තෙන යෙ සන්නිට්ඨානෙන වජ්ජිතා, තෙ තතො පඤ්චවොකාරං ගන්ත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, න තෙසං පුන අසඤ්ඤෙ උපපත්තිප්පසඞ්ගො අත්ථීති තෙ සන්ධායාහ – ‘‘පච්ඡිමභවිකානං තෙසං තත්ථ රූපක්ඛන්ධො ච නුප්පජ්ජිස්සති වෙදනාක්ඛන්ධො ච නුප්පජ්ජිස්සතී’’ති (යම. 1.ඛන්ධයමක.65). එත්ථ කිං පඤ්චවොකාරාදිභාවො විය පච්ඡිමභවොපි කොචි අත්ථි, යත්ථ තෙසමනුප්පත්ති භවිස්සතීති? නත්ථි පඤ්චවොකාරාදිභවෙස්වෙව යත්ථ වා තත්ථ වා ඨිතානං පච්ඡිමභවිකානං ‘‘යස්ස යත්ථ රූපක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජිස්සතී’’ති එතෙන සන්නිට්ඨානෙන සඞ්ගහිතත්තා. තෙසං තත්ථ ඉතරානුප්පත්තිභාවඤ්ච අනුජානන්තො ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධො ච නුප්පජ්ජිස්සතී’’ති ආහාති.

ในบทว่า 'รูปขันธ์จะเกิดขึ้นแก่สัตว์อสัญญีเหล่านั้นในภพนั้น' นี้ สัตว์อสัญญีที่ถูกจำแนกด้วยสันนิฏฐานบทว่า 'รูปขันธ์จะเกิดขึ้นแก่สัตว์ใดในภพใด' ก็มีอยู่ จึงถือเอาสัตว์เหล่านั้นนั่นแลแล้วตรัสว่า 'แก่สัตว์อสัญญี' ด้วยเหตุนั้น สัตว์เหล่าใดที่ถูกยกเว้นด้วยสันนิฏฐานบท สัตว์เหล่านั้นจะไปสู่ปัญจโวการภพแล้วปรินิพพาน การอุบัติในอสัญญีภพอีกครั้งย่อมไม่มีแก่สัตว์เหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหมายถึงสัตว์เหล่านั้นจึงตรัสว่า 'รูปขันธ์ก็จะไม่เกิดขึ้น เวทนาขันธ์ก็จะไม่เกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีภพสุดท้ายเหล่านั้นในภพนั้น' (ยมก 1. ขันธยมก.65) ในที่นี้ ภพสุดท้ายมีอยู่เหมือนความเป็นปัญจโวการภพเป็นต้น ซึ่งการไม่เกิดขึ้นของขันธ์เหล่านั้นจะมีอยู่หรือ? หามิได้ เพราะสัตว์ผู้มีภพสุดท้ายที่ตั้งอยู่ในปัญจโวการภพเป็นต้น ไม่ว่าจะอยู่ที่ใดก็ตาม ถูกสงเคราะห์เข้าด้วยสันนิฏฐานบทว่า 'รูปขันธ์จะไม่เกิดขึ้นแก่สัตว์ใดในภพใด' และเมื่อจะทรงยอมรับความเป็นไปแห่งการไม่เกิดขึ้นของขันธ์อื่นแก่สัตว์เหล่านั้นในภพนั้น จึงตรัสว่า 'เวทนาขันธ์ก็จะไม่เกิดขึ้น'.

‘‘සුද්ධාවාසෙ [Pg.126] පරිනිබ්බන්තාන’’න්ති ඉදං සප්පටිසන්ධිකානං අප්පටිසන්ධිකානඤ්ච සුද්ධාවාසානං තංතංභූමියං ඛන්ධපරිනිබ්බානවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සබ්බෙසඤ්හි තෙසං තත්ථ වෙදනාක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජිත්ථාති. යථා පන ‘‘නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති වචනං පච්චුප්පන්නෙපි උප්පාදක්ඛණසමඞ්ගිම්හි පවත්තති, න එවං ‘‘උප්පජ්ජිත්ථා’’ති වචනං පච්චුප්පන්නෙ පවත්තති, අථ ඛො උප්පජ්ජිත්වා විගතෙ අතීතෙ එව, තස්මා ‘‘පරිනිබ්බන්තානං නුප්පජ්ජිත්ථා’’ති වුත්තං උප්පන්නසන්තානස්ස අවිගතත්තා. අනන්තා ලොකධාතුයොති ඔකාසස්ස අපරිච්ඡින්නත්තා ඔකාසවසෙන වුච්චමානානං උප්පාදනිරොධානම්පි පරිච්ඡෙදාභාවතො සංකිණ්ණතා හොතීති ‘‘යත්ථ වෙදනාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති, තත්ථ සඤ්ඤාක්ඛන්ධො නිරුජ්ඣතීති? ආමන්තා’’ති වුත්තං.

บทว่า 'แก่สัตว์ผู้ปรินิพพานในสุทธาวาส' นี้ พึงทราบว่ากล่าวด้วยอำนาจแห่งการปรินิพพานแห่งขันธ์ในภูมินั้นๆ ของสัตว์สุทธาวาสทั้งที่มีปฏิสนธิและไม่มีปฏิสนธิ เพราะว่าเวทนาขันธ์ไม่เคยเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นทั้งหมดในภูมินั้น แต่คำว่า 'จะดับ' ย่อมเป็นไปแม้ในปัจจุบันแก่บุคคลผู้ประกอบด้วยอุปปาทขณะ แต่คำว่า 'เคยเกิดขึ้น' ย่อมไม่เป็นไปในปัจจุบัน ที่แท้ ย่อมเป็นไปในอดีตที่เกิดขึ้นแล้วล่วงไปแล้วเท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า 'ไม่เคยเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้ปรินิพพาน' เพราะสันดานที่เกิดขึ้นแล้วยังไม่ล่วงไป เพราะโลกธาตุทั้งหลายไม่มีที่สุด เพราะอวกาศไม่มีขอบเขต แม้ความเกิดขึ้นและความดับที่กล่าวโดยอำนาจแห่งอวกาศก็ไม่มีขอบเขต จึงมีความปะปนกัน ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'เวทนาขันธ์เกิดขึ้นในที่ใด สัญญาขันธ์ย่อมดับไปในที่นั้นหรือ? ใช่'.

පවත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาปวัตติวารจบแล้ว.

3. පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා

๓. การพรรณนาปริญญาวาร

206-208. පුග්ගලොකාසවාරො ලබ්භමානොපීති කස්මා වුත්තං, නනු ඔකාසවාරස්ස අලාභෙ තස්සපි අලාභෙන භවිතබ්බන්ති? න, තත්ථ පුග්ගලස්සෙව පරිඤ්ඤාවචනතො. පුග්ගලොකාසවාරෙපි හි ඔකාසෙ පුග්ගලස්සෙව පරිඤ්ඤා වුච්චති, න ඔකාසස්ස. ඔකාසවාරොපි ච යදි වුච්චෙය්‍ය, ‘‘යත්ථ රූපක්ඛන්ධං පරිජානාතී’’ති ඔකාසෙ පුග්ගලස්සෙව පරිජානනවසෙන වුච්චෙය්‍ය, තස්මා පුග්ගලොකාසවාරස්සෙව ලබ්භමානතා වුත්තා, න ඔකාසවාරස්සාති. තෙනාහ – ‘‘ආමන්තා…පෙ… සියා’’ති.

ข้อ 206-208. เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า 'แม้ปุคคลอกาสวารก็พึงได้' มิใช่หรือว่า เมื่อไม่ได้อกาสวาร ปุคคลอกาสวารนั้นก็ไม่พึงได้ด้วย? ไม่ใช่ เพราะในวารนั้นกล่าวถึงปริญญาของบุคคลเท่านั้น เพราะแม้ในปุคคลอกาสวาร ก็กล่าวถึงปริญญาของบุคคลในโอกาส (ที่) ไม่ใช่ของโอกาส และหากจะกล่าวอกาสวาร ก็พึงกล่าวโดยอำนาจแห่งการกำหนดรู้ของบุคคลในโอกาสว่า 'ในที่ใด บุคคลย่อมกำหนดรู้รูปขันธ์' เพราะฉะนั้น จึงกล่าวถึงความที่ปุคคลอกาสวารเท่านั้นเป็นวารที่พึงได้ ไม่ใช่อกาสวาร ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ใช่...เป...พึงมี'.

තෙනෙවාති පවත්තෙ චිත්තක්ඛණවසෙන තිණ්ණං අද්ධානං ලාභතො එව, අඤ්ඤථා චුතිපටිසන්ධික්ඛණෙ රූපක්ඛන්ධපරිජානනස්ස අභාවා ‘‘යො රූපක්ඛන්ධං පරිජානාති, සො වෙදනාක්ඛන්ධං පරිජානාතී’’ති එත්ථ ‘‘නත්ථී’’ති විස්සජ්ජනෙන භවිතබ්බං සියා, ‘‘ආමන්තා’’ති ච කතන්ති. සන්නිට්ඨානසංසයපදසඞ්ගහිතානං පරිඤ්ඤානං පවත්තෙ චිත්තක්ඛණෙ එව ලාභං දස්සෙන්තො ‘‘ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණස්මිඤ්හී’’තිආදිමාහ. න පරිජානාතීති පඤ්හෙ පුථුජ්ජනං සන්ධාය ආමන්තාති වුත්තන්ති ඉදං පුථුජ්ජනස්ස සබ්බථා පරිඤ්ඤාකිච්චස්ස අභාවතො වුත්තං. ‘‘අරහා රූපක්ඛන්ධං න පරිජානාති නො ච වෙදනාක්ඛන්ධං න පරිජානිත්ථ, අග්ගමග්ගසමඞ්ගිඤ්ච අරහන්තඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසා පුග්ගලා රූපක්ඛන්ධඤ්ච න පරිජානන්ති [Pg.127] වෙදනාක්ඛන්ධඤ්ච න පරිජානිත්ථා’’ති පන වචනෙන ‘‘අග්ගමග්ගසමඞ්ගිං ඨපෙත්වා අඤ්ඤො කොචි පරිජානාතී’’ති වත්තබ්බො නත්ථීති දස්සිතං හොති, තෙන තදවසෙසපුග්ගලෙ සන්ධාය ‘‘ආමන්තා’’ති වුත්තන්ති විඤ්ඤායතීති.

คำว่า 'ด้วยเหตุนั้นนั่นแล' คือ เพราะได้กาลทั้งสามโดยอำนาจแห่งจิตขณะในปวัตติกาลนั่นเอง มิฉะนั้นแล้ว เมื่อไม่มีการกำหนดรู้รูปขันธ์ในขณะจุติและปฏิสนธิ ในบทว่า 'บุคคลใดย่อมกำหนดรู้รูปขันธ์ บุคคลนั้นย่อมกำหนดรู้เวทนาขันธ์' นี้ พึงมีวิสัชนาว่า 'ไม่มี' แต่ท่านกลับทำวิสัชนาว่า 'ใช่' เมื่อจะทรงแสดงการได้ซึ่งปริญญาทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าด้วยสันนิฏฐานบทและสังสยบทในขณะแห่งจิตในปวัตติกาลนั่นเอง จึงตรัสคำว่า 'ในขณะแห่งโลกุตตรมรรค' เป็นต้น ในปัญหาว่า 'ย่อมไม่กำหนดรู้' ที่วิสัชนาว่า 'ใช่' นั้น ตรัสหมายถึงปุถุชน คำนี้กล่าวไว้เพราะปุถุชนไม่มีกิจแห่งปริญญาโดยประการทั้งปวง แต่ด้วยคำว่า 'พระอรหันต์ย่อมไม่กำหนดรู้รูปขันธ์ แต่ไม่ใช่ไม่เคยกำหนดรู้เวทนาขันธ์ บุคคลที่เหลือเว้นบุคคลผู้ประกอบด้วยอัคคมรรคและพระอรหันต์เสีย ย่อมไม่กำหนดรู้รูปขันธ์ และไม่เคยกำหนดรู้เวทนาขันธ์' นี้ เป็นอันแสดงว่า 'เว้นบุคคลผู้ประกอบด้วยอัคคมรรคเสียแล้ว ไม่มีใครอื่นที่ชื่อว่าย่อมกำหนดรู้' ด้วยเหตุนั้น พึงทราบว่า ท่านกล่าวหมายถึงบุคคลที่เหลือจากนั้นจึงวิสัชนาว่า 'ใช่'.

පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาปริญญาวารจบแล้ว.

ඛන්ධයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาขันธยมกจบแล้ว.

3. ආයතනයමකං

๓. อายตนยมก

1. පණ්ණත්තිවාරො

๑. ปัณณัตติวาระ

උද්දෙසවාරවණ්ණනා

อุทเทสวารวรรณนา

1-9. ආයතනයමකාදීසු ච පණ්ණත්තිවාරෙ පදසොධනවාරාදීනං වචනෙ කාරණං ඛන්ධයමකෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ‘‘එකාදස එකාදස කත්වා තෙත්තිංසසතං යමකානී’’තිආදිනා කෙසුචි පොත්ථකෙසු ගණනා ලිඛිතා, සා තථා න හොති. ‘‘ද්වත්තිංසසත’’න්තිආදිනා අඤ්ඤත්ථ ලිඛිතා.

๑-๙. เหตุผลในการกล่าวถึงปทโสธนวาระเป็นต้น ในปัณณัตติวาระและอายตนยมกเป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในขันธยมกนั่นเอง. การนับว่า ‘ยมกมี ๑๓๓ โดยการทำ ๑๑ คูณ ๑๑’ เป็นต้น ที่เขียนไว้ในหนังสือบางเล่มนั้น ไม่เป็นเช่นนั้น. ที่อื่นเขียนไว้ว่า ‘๑๓๒’ เป็นต้น.

උද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อุทเทสวารวรรณนา จบ.

නිද්දෙසවාරවණ්ණනා

นิทเทสวารวรรณนา

10-17. වායනට්ඨෙනාති පසාරණට්ඨෙන, පාකටභාවට්ඨෙන වා. ‘‘කායො ධම්මො’’ති ච වුච්චමානං සබ්බං සසභාවං ආයතනමෙවාති ‘‘කායො ආයතන’’න්ති, ‘‘ධම්මො ආයතන’’න්ති ච එත්ථ ‘‘ආමන්තා’’ති වුත්තං. කායවචනෙන පන ධම්මවචනෙන ච අවුච්චමානං කඤ්චි සසභාවං නත්ථීති ‘‘න කායො නායතනං, න ධම්මො නායතන’’න්ති එත්ථ ‘‘ආමන්තා’’ඉච්චෙව වුත්තං.

๑๐-๑๗. ด้วยอรรถว่าแผ่ไป หรือด้วยอรรถว่าปรากฏ. สิ่งทั้งปวงที่มีสภาวะของตน ที่เรียกว่า ‘กาย’ และ ‘ธรรม’ ย่อมเป็นอายตนะนั่นเอง เพราะฉะนั้น ในประโยคว่า ‘กายเป็นอายตนะ’ และ ‘ธรรมเป็นอายตนะ’ จึงกล่าวว่า ‘ใช่’. แต่สิ่งที่มีสภาวะของตน ที่ไม่ถูกกล่าวด้วยคำว่า ‘กาย’ และด้วยคำว่า ‘ธรรม’ ไม่มีเลย เพราะฉะนั้น ในประโยคว่า ‘ไม่ใช่กาย ไม่ใช่อายตนะ, ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่อายตนะ’ จึงกล่าวว่า ‘ใช่’ นั่นเอง.

නිද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

นิทเทสวารวรรณนา จบ.

2. පවත්තිවාරො

๒. ปวัตติวาระ

1. උප්පාදවාරවණ්ණනා

๑. อุปปาทวารวรรณนา

18-21. පවත්තිවාරෙ [Pg.128] චක්ඛායතනමූලකානි එකාදසාති පටිසන්ධිචුතිවසෙන උපාදින්නපවත්තස්ස උප්පාදනිරොධවචනෙ එතස්මිං අලබ්භමානවිස්සජ්ජනම්පි සද්දායතනෙන සද්ධිං යමකං පුච්ඡාමත්තලාභෙන සඞ්ගණ්හිත්වා වදතීති දට්ඨබ්බං. ඡසට්ඨි යමකානීති එත්ථ චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායරූපායතනමූලකෙසු එකෙකං සද්දායතනමූලකානි පඤ්චාති එකාදස යමකානි විස්සජ්ජනවසෙන හාපෙතබ්බානි. වක්ඛති හි ‘‘සද්දායතනස්ස පටිසන්ධික්ඛණෙ අනුප්පත්තිතො තෙන සද්ධිං යමකස්ස විස්සජ්ජනමෙව නත්ථී’’ති (යම. අට්ඨ. ආයතනයමක 18-21).

๑๘-๒๑. ในปวัตติวาระ พึงทราบว่า ยมก ๑๑ หมวดที่มีจักขายตนะเป็นมูลนั้น แม้คำตอบที่ไม่ได้ในบทว่าด้วยการเกิดและดับของปวัตติธรรมที่กรรมชักนำมา โดยเป็นปฏิสนธิและจุติ ก็กล่าวโดยสงเคราะห์ยมกกับสัททายตนะเข้าไว้เพียงเป็นคำถาม. ในบทว่า ‘ยมก ๖๖ หมวด’ นี้ ยมก ๑๑ หมวด คือ ยมกที่มีสัททายตนะเป็นมูล ๕ หมวดในยมกที่มีจักขุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย รูปายตนะเป็นมูลแต่ละหมวด พึงงดเว้นในส่วนของคำตอบ. เพราะท่านจักกล่าวว่า ‘เพราะสัททายตนะไม่เกิดในขณะปฏิสนธิ จึงไม่มีคำตอบของยมกกับสัททายตนะ’ (ยมก. อฏฺฐ. อายตนยมก ๑๘-๒๑).

දුතියං කිඤ්චාපි පඨමෙන සදිසවිස්සජ්ජනන්තිආදි පුග්ගලවාරමෙව සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ඔකාසවාරෙ පන අසදිසවිස්සජ්ජනත්තා වුත්තං, න තං සබ්බත්ථ සදිසවිස්සජ්ජනන්ති ඤාපෙතුං පුග්ගලවාරෙපි විස්සජ්ජිතන්ති. ගන්ධරසඵොට්ඨබ්බායතනෙහි සද්ධිං තීණි යමකානි සදිසවිස්සජ්ජනානීති රූපාවචරසත්තෙ සන්ධාය ‘‘සචක්ඛුකානං අගන්ධකාන’’න්තිආදිනා විස්සජ්ජිතබ්බත්තා වුත්තං. තෙසඤ්හි විරත්තකාමකම්මනිබ්බත්තස්ස පටිසන්ධිබීජස්ස එවංසභාවත්තා ඝානාදීනි ගන්ධාදයො ච න සන්තීති. ඝානායතනයමකෙන සදිසවිස්සජ්ජනත්තාති චක්ඛායතනමූලකෙසු ඝානායතනයමකෙන සද්ධිං සදිසවිස්සජ්ජනත්තාති අත්ථො. නනු තත්ථ ‘‘සචක්ඛුකානං අඝානකානං උපපජ්ජන්තාන’’න්තිආදිනා විස්සජ්ජනං පවත්තං, ඉධ පන ඝානායතනමූලකෙසු ‘‘යස්ස ඝානායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස ජිව්හායතනං උප්පජ්ජතීති? ආමන්තා’’ති විස්සජ්ජනෙන භවිතබ්බන්ති නත්ථි සදිසවිස්සජ්ජනතාති? සච්චං, යථා පන තත්ථ ඝානායතනයමකෙන ජිව්හාකායායතනයමකානි සදිසවිස්සජ්ජනානි, එවමිධාපි ජිව්හාකආයායතනයමකානි සදිසවිස්සජ්ජනානි, තස්මා තත්ථ තත්ථෙව සදිසවිස්සජ්ජනතා පාළියං අනාරුළ්හතාය කාරණන්ති. නිදස්සනභාවෙන පන ගහිතං චක්ඛායතනමූලකානං සදිසවිස්සජ්ජනකානං සදිසවිස්සජ්ජනං නිදස්සනභාවෙනෙව කාරණන්ති දස්සෙන්තො ‘‘ඝානායතනයමකෙන සදිසවිස්සජ්ජනත්තා’’ති ආහ. සදිසවිස්සජ්ජනතා චෙත්ථ ඝානායතනමූලකෙසු යෙභුය්‍යතාය දට්ඨබ්බා. තෙසු හි ජිව්හාකායායතනයමකෙසු තිණ්ණං පුච්ඡානං ‘‘ආමන්තා’’ති විස්සජ්ජනෙන භවිතබ්බං[Pg.129], පච්ඡිමපුච්ඡාය ‘‘සකායකානං අඝානකානං උපපජ්ජන්තාන’’න්තිආදිනාති.

บทว่า ‘แม้บทที่สองก็มีคำตอบเหมือนบทแรก’ เป็นต้นนั้น พึงทราบว่า ท่านกล่าวหมายถึงเฉพาะปุคคลวาระเท่านั้น. แต่ในโอกาสวาระ ท่านกล่าวไว้เพราะมีคำตอบไม่เหมือนกัน และท่านตอบไว้ในปุคคลวาระด้วย เพื่อให้ทราบว่า คำตอบนั้นไม่เหมือนกันในทุกที่. บทว่า ‘ยมก ๓ หมวดกับคันธะ รสะ โผฏฐัพพายตนะ มีคำตอบเหมือนกัน’ นั้น ท่านกล่าวไว้หมายถึงสัตว์ในรูปาวจรภูมิ เพราะต้องตอบด้วยบทว่า ‘สำหรับสัตว์ผู้มีจักขุ แต่ไม่มีฆานะ’ เป็นต้น. เพราะว่าเมล็ดปฏิสนธิที่เกิดจากกรรมที่ปราศจากกามราคะของสัตว์เหล่านั้น มีสภาพเป็นเช่นนั้น ฆานะเป็นต้น และคันธะเป็นต้น จึงไม่มี. บทว่า ‘เพราะมีคำตอบเหมือนกับฆานายตนยมก’ นั้น มีอรรถว่า เพราะมีคำตอบเหมือนกับฆานายตนยมกในยมกที่มีจักขายตนะเป็นมูล. ก็ในที่นั้น คำตอบดำเนินไปโดยบทว่า ‘สำหรับสัตว์ผู้มีจักขุ แต่ไม่มีฆานะ กำลังเกิด’ เป็นต้น แต่ในที่นี้ ในยมกที่มีฆานายตนะเป็นมูล พึงตอบว่า ‘ฆานายตนะเกิดแก่บุคคลใด ชิวหายตนะก็เกิดแก่บุคคลนั้นใช่ไหม? ใช่’ ดังนี้ จึงไม่มีคำตอบที่เหมือนกันใช่ไหม? จริงอยู่ แต่ในที่นั้น ยมกที่มีชิวหายตนะและกายายตนะเป็นมูล มีคำตอบเหมือนกับฆานายตนยมกฉันใด ในที่นี้ ยมกที่มีชิวหายตนะและกายายตนะเป็นมูล ก็มีคำตอบเหมือนกันฉันนั้น. เพราะฉะนั้น เหตุผลคือความที่คำตอบเหมือนกันนั้น ไม่ได้ถูกยกขึ้นไว้ในบาลีในที่นั้นๆ. แต่ท่านกล่าวว่า ‘เพราะมีคำตอบเหมือนกับฆานายตนยมก’ เพื่อแสดงว่า คำตอบที่เหมือนกันของยมกที่มีจักขายตนะเป็นมูลที่ถูกยกมาเป็นตัวอย่างนั้น เป็นเหตุผลโดยเป็นตัวอย่างนั่นเอง. อนึ่ง ในที่นี้ พึงทราบว่า ความที่คำตอบเหมือนกันนั้น มีอยู่โดยมากในยมกที่มีฆานายตนะเป็นมูล. เพราะในยมกที่มีชิวหายตนะและกายายตนะเป็นมูลเหล่านั้น คำถาม ๓ ข้อ พึงตอบด้วยบทว่า ‘ใช่’ และคำถามสุดท้าย พึงตอบด้วยบทว่า ‘สำหรับสัตว์ผู้มีกาย แต่ไม่มีฆานะ กำลังเกิด’ เป็นต้น.

අථ වා යථා වෙදනාක්ඛන්ධාදිමූලකානං සඤ්ඤාක්ඛන්ධාදියමකානං අමිස්සකකාලභෙදෙසු තීසු ‘‘ආමන්තා’’ති පටිවචනවිස්සජ්ජනෙන යථාවුත්තවචනස්ස විස්සජ්ජනභාවානුජානනං කත්තබ්බන්ති අපුබ්බස්ස වත්තබ්බස්ස අභාවා විස්සජ්ජනං න කතං, එවමිධාපි ඝානායතනමූලකං ජිව්හායතනයමකං අපුබ්බස්ස වත්තබ්බස්ස අභාවා පාළිං අනාරුළ්හන්ති පාකටොයමත්ථො. කායායතනයමකං පන දුතියපුච්ඡාය වසෙන විස්සජ්ජිතබ්බං සියා, සා ච චක්ඛායතනමූලකෙසු ඝානායතනයමකෙන සදිසවිස්සජ්ජනා, තස්මා යස්සා පුච්ඡාය විස්සජ්ජනා කාතබ්බා, තස්සා ඝානායතනයමකෙන සදිසවිස්සජ්ජනත්තා තංසෙසානි පාළිං අනාරුළ්හානීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. තථාති ඉදං පාළිඅනාරුළ්හතාසාමඤ්ඤෙනෙව වුත්තං, න කාරණසාමඤ්ඤෙන. ඝානජිව්හාකායායතනානං පන අගබ්භසෙය්‍යකෙසු පවත්තමානානං ගබ්භසෙය්‍යකෙසු ච ආයතනපාරිපූරිකාලෙ සහචාරිතාය අවිසෙසත්තා ච අප්පවිසෙසත්තා ච එකස්මිං ඝානායතනයමකෙ විස්සජ්ජිතෙ ඉතරානි ද්වෙ, ඝානායතනමූලකෙසු ච විස්සජ්ජිතෙසු ඉතරද්වයමූලකානි න විස්සජ්ජීයන්තීති වෙදිතබ්බානි. රූපායතනමනායතනෙහි සද්ධින්ති ‘‘යස්ස රූපායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස මනායතනං උප්පජ්ජතී’’ති එතිස්සා පුච්ඡාය වුත්තෙහි රූපායතනමනායතනෙහි සද්ධින්ති අධිප්පායො. රූපායතනමූලකෙසු හි මනායතනයමකෙ ආදිපුච්ඡාය ගන්ධරසඵොට්ඨබ්බයමකෙසු ආදිපුච්ඡානං සදිසවිස්සජ්ජනතා යමකානං අවිස්සජ්ජනෙ කාරණභාවෙන වුත්තා. දුතියපුච්ඡානඤ්හි පටිවචනවිස්සජ්ජනෙන භවිතබ්බන්ති පුබ්බෙ වුත්තනයෙන විස්සජ්ජනං න කාතබ්බං, ආදිපුච්ඡානඤ්ච න කාතබ්බන්ති.

อีกอย่างหนึ่ง เหมือนอย่างที่การอนุญาตความเป็นวิสัชนาแห่งคำที่กล่าวแล้ว ด้วยการวิสัชนาตอบว่า 'อามันตา' ในกาลที่แยกกัน ๓ กาล (ไม่ปนกัน) อันเป็นยมกะมีสัญญาขันธ์เป็นต้น มีเวทนาขันธ์เป็นต้นเป็นมูล ควรทำ เพราะไม่มีคำที่จะต้องกล่าวใหม่ จึงไม่มีการวิสัชนา ฉันใด แม้ในที่นี้ ชิวหายตนยมกะที่มีฆานายตนะเป็นมูล ก็ไม่ขึ้นสู่พระบาลี เพราะไม่มีคำที่จะต้องกล่าวใหม่ อรรถนี้ชัดเจนอยู่แล้ว ฉันนั้น. ส่วนกายายตนยมกะ พึงวิสัชนาด้วยอำนาจปุจฉาที่สอง และปุจฉานั้นมีการวิสัชนาเหมือนกับฆานายตนยมกะในยมกะที่มีจักขายตนะเป็นต้นเป็นมูล เพราะฉะนั้น ปุจฉาใดที่ควรทำการวิสัชนา ปุจฉานั้นมีการวิสัชนาเหมือนกับฆานายตนยมกะ ยมกะที่เหลือเหล่านั้นจึงไม่ขึ้นสู่พระบาลี พึงทราบอรรถในที่นี้อย่างนี้. คำว่า 'ตถา' นี้ ตรัสด้วยความเป็นสามัญแห่งการไม่ขึ้นสู่พระบาลีเท่านั้น มิใช่ด้วยความเป็นสามัญแห่งเหตุ. ส่วนฆานายตนะ ชิวหายตนะ และกายายตนะ ของเหล่าสัตว์ผู้ไม่เกิดในครรภ์และเหล่าสัตว์ผู้เกิดในครรภ์ที่กำลังเป็นไปอยู่ ในกาลที่อายตนะบริบูรณ์ เพราะความไม่ต่างกันและความต่างกันเพียงเล็กน้อย โดยความเป็นผู้ไปร่วมกัน เมื่อวิสัชนาฆานายตนยมกะหนึ่งแล้ว อีกสองยมกะที่เหลือ และเมื่อวิสัชนาฆานายตนะที่เป็นมูลแล้ว ยมกะที่มีอายตนะอีกสองอย่างที่เหลือเป็นมูล ก็ไม่พึงวิสัชนา พึงทราบอย่างนี้. คำว่า 'พร้อมด้วยรูปายตนะและมนายตนะ' มีอธิบายว่า พร้อมด้วยรูปายตนะและมนายตนะที่ตรัสไว้ในปุจฉานี้ว่า 'รูปายตนะของบุคคลใดเกิดขึ้น มนายตนะของบุคคลนั้นก็เกิดขึ้น'. เพราะในมนายตนยมกะที่มีรูปายตนะเป็นมูล ความที่ปุจฉาแรกมีการวิสัชนาเหมือนกับปุจฉาแรกในคันธะ รส และโผฏฐัพพะยมกะทั้งหลาย ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นเหตุในการไม่วิสัชนาของยมกะทั้งหลาย. ด้วยว่า ปุจฉาที่สองพึงมีการวิสัชนาตอบ จึงไม่ควรทำการวิสัชนาตามนัยที่กล่าวไว้ก่อน และไม่ควรทำแม้ในปุจฉาแรก.

හෙට්ඨිමෙහි සදිසවිස්සජ්ජනත්තාති එත්ථ ගන්ධායතනමූලකානං රසඵොට්ඨබ්බයමකානං රසායතනමූලකස්ස ච ඵොට්ඨබ්බයමකස්ස පටිවචනවිස්සජ්ජනෙනෙව භවිතබ්බන්ති පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව විස්සජ්ජනං න කාතබ්බන්ති යෙසං කාතබ්බං, තෙසං ගන්ධරසඵොට්ඨබ්බමූලකානං මනායතනධම්මායතනයමකානං චක්ඛාදිපඤ්චායතනමූලකෙහි මනායතනධම්මායතනයමකෙහි සදිසවිස්සජ්ජනත්තාති අත්ථො. චක්ඛායතනාදිමූලකානි සද්දායතනයමකානි සද්දායතනමූලකානි සබ්බානි අවිස්සජ්ජනෙනෙව අලබ්භමානවිස්සජ්ජනතාදස්සනෙන [Pg.130] විස්සජ්ජිතානි නාම හොන්තීති ආහ ‘‘ඡසට්ඨි යමකානි විස්සජ්ජිතානි නාම හොන්තී’’ති.

คำว่า 'เพราะมีการวิสัชนาเหมือนกับที่กล่าวไว้ข้างล่าง' ในที่นี้ มีอธิบายว่า รสยมกะและโผฏฐัพพะยมกะที่มีคันธายตนะเป็นมูล และโผฏฐัพพะยมกะที่มีรสายตนะเป็นมูล พึงมีการวิสัชนาตอบเท่านั้น จึงไม่ควรทำการวิสัชนาตามนัยที่กล่าวไว้ก่อน ส่วนยมกะเหล่าใดที่ควรทำ (การวิสัชนา) ยมกะเหล่านั้น คือ มนายตนยมกะและธัมมายตนยมกะที่มีคันธะ รส และโผฏฐัพพะเป็นมูล มีการวิสัชนาเหมือนกับมนายตนยมกะและธัมมายตนยมกะที่มีจักขายตนะเป็นต้นเป็นมูล. สัททายตนยมกะที่มีจักขายตนะเป็นต้นเป็นมูล และสัททายตนยมกะที่มีสัททายตนะเป็นมูลทั้งหมด ชื่อว่าวิสัชนาแล้วด้วยการไม่วิสัชนาทีเดียว โดยการแสดงความที่ไม่มีการวิสัชนาที่จะพึงได้ จึงกล่าวว่า 'ยมกะ ๖๖ ชื่อว่าวิสัชนาแล้ว'.

ජච්චන්ධම්පි ජච්චබධිරම්පීති එත්ථ ච ජච්චබධිරග්ගහණෙන ජච්චන්ධබධිරො ගහිතොති වෙදිතබ්බො. සඝානකානං සචක්ඛුකානන්ති පරිපුණ්ණායතනමෙව ඔපපාතිකං සන්ධාය වුත්තන්ති එත්ථ එව-සද්දං වුත්තන්ති-එතස්ස පරතො යොජෙත්වා යථා ‘‘සඝානකානං අචක්ඛුකාන’’න්ති ඉදං අපරිපුණ්ණායතනං සන්ධාය වුත්තං, න එවං ‘‘සඝානකානං සචක්ඛුකාන’’න්ති එතං. එතං පන පරිපුණ්ණායතනං සන්ධාය වුත්තමෙවාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. තෙන ජච්චබධිරම්පි සන්ධාය වුත්තතා න වාරිතා හොතීති.

คำว่า 'แม้คนตาบอดแต่กำเนิด แม้คนหูหนวกแต่กำเนิด' ในที่นี้ พึงทราบว่า คนทั้งตาบอดและหูหนวกแต่กำเนิด ท่านสงเคราะห์เข้าด้วยการระบุถึงคนหูหนวกแต่กำเนิด. คำว่า 'ของบุคคลที่มีฆานะ มีจักขุ' นี้ ตรัสหมายถึงโอปปาติกะผู้มีอายตนะบริบูรณ์เท่านั้น ในที่นี้ พึงประกอบศัพท์ว่า 'เอว' ไว้ข้างหลังคำว่า 'วุตฺตนฺติ' แล้วพึงเห็นอรรถว่า คำว่า 'ของบุคคลที่มีฆานะ ไม่มีจักขุ' นี้ ตรัสหมายถึงผู้มีอายตนะไม่บริบูรณ์ฉันใด คำว่า 'ของบุคคลที่มีฆานะ มีจักขุ' นี้ มิได้ตรัสอย่างนั้น แต่คำนี้ตรัสหมายถึงผู้มีอายตนะบริบูรณ์เท่านั้น. ด้วยเหตุนั้น ความเป็นผู้ที่ตรัสหมายถึงคนตาบอดและหูหนวกแต่กำเนิดด้วย จึงไม่ถูกห้าม.

22-254. යත්ථ චක්ඛායතනන්ති රූපීබ්‍රහ්මලොකං පුච්ඡතීති නියමතො තත්ථ චක්ඛුසොතානං සහුප්පත්තිමත්තං පස්සන්තො වදති, ඔකාසවාරෙ පන තස්මිං පුග්ගලස්ස අනාමට්ඨත්තා යත්ථ කාමධාතුයං රූපධාතුයඤ්ච චක්ඛායතනං උප්පජ්ජති, තත්ථ සොතායතනම්පි එකන්තෙන උප්පජ්ජතීති ‘‘ආමන්තා’’ති (යම. 1.ආයතනයමක.22) වුත්තං.

๒๒-๒๕๔. คำว่า 'จักขายตนะเกิดในที่ใด' นี้ ถามถึงรูปพรหมโลกโดยแน่นอน ในที่นั้น ท่านกล่าวโดยมองเห็นเพียงการเกิดขึ้นพร้อมกันของจักขุและโสตะ. แต่ในโอกาสวาระ เพราะความเป็นสภาวะที่บุคคลมิได้ถูกยกขึ้นพิจารณาในวาระนั้น จึงตรัสว่า 'อามันตา' (ยมก. ๑. อายตนยมก. ๒๒) ด้วยหมายความว่า จักขายตนะเกิดในกามธาตุและรูปธาตุในที่ใด โสตายตนะก็ย่อมเกิดในที่นั้นโดยส่วนเดียว.

‘‘යස්ස වා පන රූපායතනං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛායතනං උප්පජ්ජිස්සතීති? ආමන්තා’’ති කස්මා පටිඤ්ඤාතං, නනු යො ගබ්භසෙය්‍යකභාවං ගන්ත්වා පරිනිබ්බායිස්සති, තස්ස රූපායතනං පටිසන්ධියං උප්පජ්ජිස්සති, න පන චක්ඛායතනන්ති? යස්ස රූපායතනං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස තදවත්ථස්ස පුග්ගලස්ස රූපායතනුප්පාදතො උද්ධං චක්ඛායතනසන්තානුප්පාදස්ස පවත්තියම්පි භවිස්සන්තස්ස පටිඤ්ඤාතබ්බත්තා. අථ කස්මා ‘‘යස්ස වා පන රූපායතනං නුප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛායතනං නුප්පජ්ජිස්සතීති? ආමන්තා’’ති පටිඤ්ඤාතං, නනු ගබ්භසෙය්‍යකස්ස පච්ඡිමභවිකස්ස උපපජ්ජන්තස්ස එකාදසමසත්තාහා ඔරතො ඨිතස්ස රූපායතනං නුප්පජ්ජිස්සති නො ච චක්ඛායතනං නුප්පජ්ජිස්සතීති? තස්මිං භවෙ භවිස්සන්තස්ස උප්පාදස්ස අනාගතභාවෙන අවචනතො. භවන්තරෙ හි තස්ස තස්ස ආයතනසන්තානස්ස යො ආදිඋප්පාදො පටිසන්ධියං පවත්තෙ ච භවිස්සති, සො අනාගතුප්පාදො තබ්භාවෙන වුච්චති අද්ධාපච්චුප්පන්නානන්තොගධත්තා. න පන යො තස්මිංයෙව භවෙ පවත්තෙ භවිස්සති, සො අනාගතුප්පාදභාවෙන වුච්චති අද්ධාපච්චුප්පන්නන්තොගධත්තා. අද්ධාවසෙන හෙත්ථ කම්මජපවත්තස්ස පච්චුප්පන්නාදිකාලභෙදො අධිප්පෙතො. එවඤ්ච කත්වා ඉන්ද්‍රියයමකෙ (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.368) ‘‘යස්ස ඉත්ථින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති[Pg.131], තස්ස පුරිසින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතීති? පච්ඡිමභවිකානං ඉත්ථීනං උපපජ්ජන්තීනං, යා ච ඉත්ථියො රූපාවචරං අරූපාවචරං උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, යා ච ඉත්ථියො එතෙනෙව භාවෙන කතිචි භවෙ දස්සෙත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, තාසං උපපජ්ජන්තීනං තාසං ඉත්ථින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, නො ච තාසං පුරිසින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති වුත්තං. න හි තාසං සබ්බාසං තස්මිං භවෙ පවත්තෙ පුරිසින්ද්‍රියං න උප්පජ්ජිස්සති ලිඞ්ගපරිවත්තනසබ්භාවා, භවන්තරෙ පන ආදිඋප්පාදස්ස අභාවං සන්ධාය ‘‘නො ච තාසං පුරිසින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති වුත්තං. භවන්තරෙ හි ආදිඋප්පාදස්ස අනාගතත්තං අධිප්පෙතන්ති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘කතිචි භවෙ දස්සෙත්වා’’ති භවග්ගහණං කතන්ති.

เหตุไฉนจึงรับรองว่า ‘ก็หรือว่า รูปายตนะจักเกิดขึ้นแก่บุคคลใด จักขายตนะจักเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ? ตอบว่า ใช่’ ก็บุคคลใดไปสู่ความเป็นผู้เกิดในครรภ์แล้วจักปรินิพพาน รูปายตนะย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นในปฏิสนธิ แต่จักขายตนะย่อมไม่เกิดขึ้นมิใช่หรือ? เพราะบุคคลใดรูปายตนะจักเกิดขึ้น การเกิดขึ้นแห่งจักขายตนะที่สืบต่อกันไปของบุคคลนั้นในสภาพนั้น แม้จักมีในอนาคตหลังจากรูปายตนะเกิดขึ้น ก็เป็นอันรับรองไว้แล้ว. อนึ่ง เหตุไฉนจึงรับรองว่า ‘ก็หรือว่า รูปายตนะจักไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลใด จักขายตนะจักไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ? ตอบว่า ใช่’ ก็รูปายตนะย่อมไม่เกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้เกิดในครรภ์ ผู้มีภพสุดท้าย ผู้กำลังเกิด ผู้ตั้งอยู่ภายในสัปดาห์ที่ ๑๑ แต่จักขายตนะย่อมไม่เกิดขึ้นมิใช่หรือ? เพราะการเกิดขึ้นที่จะมีในภพนั้น ไม่ได้กล่าวโดยความเป็นอนาคต. ด้วยว่าการเกิดขึ้นครั้งแรกแห่งอายตนะที่สืบต่อกันไปนั้นๆ ที่จักมีในปฏิสนธิและในกาลที่ดำเนินไปในภพอื่น ย่อมเรียกว่าอนาคต เพราะไม่สงเคราะห์เข้าในกาลปัจจุบัน. แต่การเกิดขึ้นที่จะมีในกาลที่ดำเนินไปในภพนั้นเอง ย่อมไม่เรียกว่าอนาคต เพราะสงเคราะห์เข้าในกาลปัจจุบัน. ในที่นี้ประสงค์ความต่างแห่งกาลมีปัจจุบันเป็นต้น ของกรรมชรูปที่ดำเนินไปโดยกาล. เมื่อเป็นเช่นนี้ จึงกล่าวไว้ในอินทริยยมก (ยมก ๓. อินทริยยมก. ๓๖๘) ว่า ‘อิฐินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ปุริสินทรีย์จักเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ? หญิงผู้มีภพสุดท้าย ผู้กำลังเกิด และหญิงเหล่าใดเกิดในรูปาวจร อรูปาวจรแล้วจักปรินิพพาน และหญิงเหล่าใดแสดงภพด้วยภาวะนี้แหละหลายภพแล้วจักปรินิพพาน อิฐินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นแก่หญิงเหล่านั้นผู้กำลังเกิด แต่ปุริสินทรีย์จักไม่เกิดขึ้นแก่หญิงเหล่านั้น’ ก็ปุริสินทรีย์ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่หญิงเหล่านั้นทั้งหมดในภพนั้นที่ดำเนินไปก็หามิได้ เพราะมีการเปลี่ยนเพศได้ แต่กล่าวว่า ‘ปุริสินทรีย์จักไม่เกิดขึ้นแก่หญิงเหล่านั้น’ โดยหมายถึงการไม่มีการเกิดขึ้นครั้งแรกในภพอื่น. ด้วยว่าในภพอื่นประสงค์ความเป็นอนาคตของการเกิดขึ้นครั้งแรก. เมื่อเป็นเช่นนี้ จึงมีการกล่าวถึงภพว่า ‘แสดงภพหลายภพแล้ว’

‘‘ආයතනානං පටිලාභො ජාතී’’ති (දී. නි. 2.388; විභ. 235) වචනතො තංතංආයතනනිබ්බත්තකකම්මෙන ගහිතපටිසන්ධිකස්ස අවස්සංභාවීආයතනස්ස යාව ආයතනපාරිපූරි, තාව උප්පජ්ජතීති පන අත්ථෙ ගය්හමානෙ පුච්ඡාද්වයවිස්සජ්ජනං සූපපන්නං හොති. එවඤ්ච සති ‘‘යස්ස වා පන සොතායතනං නුප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛායතනං නුප්පජ්ජතීති? පච්ඡිමභවිකානං පඤ්චවොකාරං උපපජ්ජන්තානං, යෙ ච අරූපං උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, තෙසං උපපජ්ජන්තානං තෙසං සොතායතනං නුප්පජ්ජිස්සති, නො ච තෙසං චක්ඛායතනං නුප්පජ්ජතී’’ති එවමාදීසු (යම. 1.ආයතනයමක.95) ගබ්භසෙය්‍යකාපි පච්ඡිමභවිකාදයො උපපජ්ජන්තා ගහිතා හොන්ති. එවඤ්ච කත්වා ඉන්ද්‍රියයමකෙ (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.186) ‘‘යස්ස වා පන සොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති? ආමන්තා’’ති ඉදම්පි උපපන්නං හොති. සොමනස්සින්ද්‍රියුප්පාදකස්ස කම්මස්ස එකන්තෙන චක්ඛුන්ද්‍රියුප්පාදනතො ගබ්භෙපි යාව චක්ඛුන්ද්‍රියුප්පත්ති, තාව උප්පජ්ජමානතාය තස්සා අභිනන්දිතබ්බත්තා.

เมื่อถือเอาความตามพระดำรัสว่า ‘การได้อายตนะเป็นชาติ’ (ที. นิ. ๒.๓๘๘; วิภงฺค. ๒๓๕) ว่า อายตนะที่พึงมีแน่นอนของสัตว์ผู้ถือปฏิสนธิด้วยกรรมที่ยังอายตนะนั้นๆ ให้เกิด ย่อมชื่อว่ากำลังเกิดขึ้นจนกว่าอายตนะจะบริบูรณ์ การวิสัชนาปัญหาทั้งสองจึงสมเหตุสมผล. เมื่อเป็นเช่นนี้ ในประโยคมีอาทิว่า ‘ก็หรือว่า โสตายตนะจักไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลใด จักขายตนะย่อมไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ? โสตายตนะจักไม่เกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีภพสุดท้าย ผู้กำลังเกิดในปัญจโวการภพ และสัตว์เหล่าใดเกิดในอรูปภพแล้วจักปรินิพพาน โสตายตนะจักไม่เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นผู้กำลังเกิด แต่จักขายตนะย่อมไม่เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นก็หาไม่’ (ยมก ๑. อายตนยมก. ๙๕) สัตว์ผู้เกิดในครรภ์เป็นต้น ผู้มีภพสุดท้ายผู้กำลังเกิด ก็เป็นอันสงเคราะห์เข้าไว้ด้วย. เมื่อเป็นเช่นนี้ ในอินทริยยมก (ยมก ๓. อินทริยยมก. ๑๘๖) ที่กล่าวว่า ‘ก็หรือว่า โสมนัสสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด จักขุนทรีย์ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ? ตอบว่า ใช่’ ข้อนี้ก็สมเหตุสมผล. เพราะกรรมที่ยังโสมนัสสินทรีย์ให้เกิด ย่อมยังจักขุนทรีย์ให้เกิดโดยส่วนเดียว และเพราะการเกิดขึ้นของโสมนัสสินทรีย์นั้นในครรภ์จนกว่าจักขุนทรีย์จะเกิดขึ้น ก็เป็นสิ่งที่พึงยอมรับ

යං පන ‘‘යස්ස වා පන යත්ථ රූපායතනං උප්පජ්ජිත්ථ, තස්ස තත්ථ ඝානායතනං උප්පජ්ජතීති? කාමාවචරා චවන්තානං, අඝානකානං කාමාවචරං උපපජ්ජන්තානං, රූපාවචරානං තෙසං තත්ථ රූපායතනං උප්පජ්ජිත්ථ, නො ච තෙසං තත්ථ ඝානායතනං උප්පජ්ජතී’’ති එත්ථ ‘‘අඝානකානං කාමාවචරං උපපජ්ජන්තාන’’න්ති (යම. 1.ආයතනයමක.76) වුත්තං, තං යෙ එකාදසමසත්තාහා ඔරතො කාලං කරිස්සන්ති, තෙසං ඝානායතනානිබ්බත්තකකම්මෙන ගහිතපටිසන්ධිකානං වසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘යස්ස යත්ථ ඝානායතනං න නිරුජ්ඣති, තස්ස [Pg.132] තත්ථ රූපායතනං න නිරුජ්ඣිස්සතීති? කාමාවචරං උපපජ්ජන්තානං, අඝානකානං කාමාවචරා චවන්තානං, රූපාවචරානං තෙසං තත්ථ ඝානායතනං න නිරුජ්ඣති, නො ච තෙසං තත්ථ රූපායතනං න නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති හි එත්ථ ‘‘අඝානකානං කාමාවචරා චවන්තාන’’න්ති (යම. 1.ආයතනයමක.181) වචනං අනුප්පන්නෙයෙව ඝානායතනෙ ගබ්භසෙය්‍යකානං චුති අත්ථීති දීපෙති. න හි කාමාවචරෙ ගබ්භසෙය්‍යකතො අඤ්ඤො අඝානකො අත්ථි ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ (විභ. 978 ආදයො) ‘‘කාමධාතුයා උපපත්තික්ඛණෙ කස්සචි අට්ඨායතනානි පාතුභවන්තී’’ති අවුත්තත්තාති. අථ කස්මා ඔපපාතිකෙ එව සන්ධාය ඉධ, ඉන්ද්‍රියයමකෙ ච යථාදස්සිතාසු පුච්ඡාසු ‘‘ආමන්තා’’ති වුත්තන්ති න විඤ්ඤායතීති? යමකෙ සන්නිට්ඨානෙන ගහිතත්ථස්ස එකදෙසෙ සංසයත්ථසම්භවෙන පටිවචනස්ස අකරණතො. භින්දිතබ්බෙ හි න පටිවචනවිස්සජ්ජනං හොති. යදි සියා, පරිපුණ්ණවිස්සජ්ජනමෙව න සියාති. අථ කස්මා ‘‘යස්ස වා පන සොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති? ආමන්තා’’ති (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.186) ඉමිනා ‘‘ගබ්භසෙය්‍යකානං සොමනස්සපටිසන්ධි නත්ථී’’ති න විඤ්ඤායතීති? ‘‘කාමධාතුයා උපපත්තික්ඛණෙ කස්ස දසින්ද්‍රියානි පාතුභවන්ති? ගබ්භසෙය්‍යකානං සත්තානං සහෙතුකානං ඤාණසම්පයුත්තානං උපපත්තික්ඛණෙ දසින්ද්‍රියානි පාතුභවන්ති කායින්ද්‍රියං මනින්ද්‍රියං ඉත්ථින්ද්‍රියං වා පුරිසින්ද්‍රියං වා ජීවිතින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං වා උපෙක්ඛින්ද්‍රියං වා සද්ධින්ද්‍රිය’’න්තිආදිවචනතො (විභ. 1012).

อนึ่ง คำที่กล่าวไว้ใน (ยมก ๑.อายตนยมก.๗๖) ว่า “รูปายตนะเกิดแก่บุคคลใดในภูมิใด ฆานายตนะย่อมเกิดแก่บุคคลนั้นในภูมินั้นหรือ? รูปายตนะเกิดแก่บุคคลผู้กำลังจุติจากกามภูมิ ผู้กำลังเกิดในกามภูมิที่ไม่มีฆานะ และรูปาวจรบุคคลในภูมินั้น แต่ฆานายตนะไม่เกิดแก่บุคคลเหล่านั้นในภูมินั้น” นั้น พึงทราบว่ากล่าวโดยหมายถึงบุคคลผู้ถือปฏิสนธิด้วยกรรมที่ไม่ให้ฆานายตนะเกิด ผู้จะทำกาละก่อนสัปดาห์ที่ ๑๑. อนึ่ง คำว่า “ผู้กำลังจุติจากกามภูมิที่ไม่มีฆานะ” ใน (ยมก ๑.อายตนยมก.๑๘๑) ที่ว่า “ฆานายตนะไม่ดับแก่บุคคลใดในภูมิใด รูปายตนะย่อมไม่ดับแก่บุคคลนั้นในภูมินั้นหรือ? ฆานายตนะไม่ดับแก่บุคคลผู้กำลังเกิดในกามภูมิ ผู้กำลังจุติจากกามภูมิที่ไม่มีฆานะ และรูปาวจรบุคคลในภูมินั้น แต่รูปายตนะย่อมไม่ดับแก่บุคคลเหล่านั้นในภูมินั้น” นั้น แสดงว่าการจุติของสัตว์ที่อยู่ในครรภ์ย่อมมีในขณะที่ฆานายตนะยังไม่เกิด. เพราะในกามภูมิ ไม่มีสัตว์ที่ไม่มีฆานะอื่นนอกจากสัตว์ที่อยู่ในครรภ์ ดังที่ไม่ได้กล่าวไว้ในธัมมหทัยวิภังค์ (วิภังค์ ๙๗๘ เป็นต้น) ว่า “ในขณะแห่งการเกิดในกามธาตุ อายตนะ ๘ ย่อมปรากฏแก่บุคคลบางคน”. ก็เหตุไฉนจึงไม่ทราบว่าในที่นี้และในอินทริยยมก ในปัญหาที่แสดงไว้ คำว่า “อามันตา” (ใช่) นั้นกล่าวโดยหมายถึงโอปปาติกะเท่านั้น? เพราะในยมก ไม่มีการตอบคำถามในส่วนหนึ่งของเนื้อความที่ถูกถือเอาด้วยการวินิจฉัย ซึ่งมีความสงสัยในเนื้อความนั้นเกิดขึ้นได้. เพราะในส่วนที่ควรแยกออก ไม่มีการตอบคำถาม. หากมี ก็จะไม่เป็นการตอบคำถามที่สมบูรณ์. ก็เหตุไฉนจึงไม่ทราบว่า “ปฏิสนธิที่มีโสมนัสของสัตว์ที่อยู่ในครรภ์ไม่มี” ด้วยคำว่า “อนึ่ง โสมนัสสินทรีย์เกิดแก่บุคคลใด จักขุนทรีย์ย่อมเกิดแก่บุคคลนั้นหรือ? อามันตา” (ยมก ๓.อินทริยยมก.๑๘๖)? เพราะมีคำกล่าวไว้ใน (วิภังค์ ๑๐๑๒) ว่า “ในขณะแห่งการเกิดในกามธาตุ อินทรีย์ ๑๐ ย่อมปรากฏแก่บุคคลใด? อินทรีย์ ๑๐ ย่อมปรากฏแก่สัตว์ที่อยู่ในครรภ์ ผู้มีเหตุพร้อมด้วยญาณในขณะแห่งการเกิด คือ กายินทรีย์ มนินทรีย์ อิตถินทรีย์ หรือ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ หรือ อุเบกขินทรีย์ สัทธินทรีย์” เป็นต้น.

නිරොධවාරෙ අනාගතකාලභෙදෙ යථා තස්සෙව චිත්තස්ස නිරොධො අනාගතභාවෙන තස්ස උප්පත්තික්ඛණෙ වුත්තො, එවං තස්සෙව කම්මජසන්තානස්ස නිරොධො අනාගතභාවෙන තස්ස උප්පාදෙ වත්තබ්බොති සබ්බත්ථ උපපජ්ජන්තානං එව සො තථා වුත්තො, න උප්පන්නානං. උප්පන්නානං පන අඤ්ඤස්ස අනාගතස්ස සන්තානස්ස නිරොධො අනාගතභාවෙන වත්තබ්බො, න තස්සෙව. තස්ස හි උප්පාදානන්තරං නිරොධො ආරද්ධො නාම හොතීති. තස්මා අරහතං පවත්තෙ සොතස්ස චක්ඛුස්ස ච භෙදෙ සතිපි අනාගතකාලාමසනවසෙනෙව ‘‘යස්ස චක්ඛායතනං නිරුජ්ඣිස්සති, තස්ස සොතායතනං නිරුජ්ඣිස්සතීති? ආමන්තා. යස්ස වා පන සොතායතනං නිරුජ්ඣිස්සති, තස්ස චක්ඛායතනං නිරුජ්ඣිස්සතීති? ආමන්තා’’ති විස්සජ්ජනද්වයං උපපන්නමෙව හොතීති. යස්මා ච උපපත්තිඅනන්තරං නිරොධො [Pg.133] ආරද්ධො නාම හොති, තංනිට්ඨානභාවතො පන චුතියා නිරොධවචනං, තස්මා පවත්තෙ නිරුද්ධෙපි සන්තානෙකදෙසෙ අනිරුද්ධං උපාදාය අනිට්ඨිතනිරොධොති චුතියාව තස්ස නිරොධොති වුච්චති. වක්ඛති හි ‘‘යස්ස වා පන සොමනස්සින්ද්‍රියං නිරුජ්ඣති, තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං නිරුජ්ඣතීති? ආමන්තා’’ති, තෙනෙත්ථාපි චුතිනිරොධෙ එව ච අධිප්පෙතෙ යඤ්ච පවත්තෙ නිරුජ්ඣිස්සති, තඤ්ච නිට්ඨානවසෙන චුතියා එව නිරුජ්ඣිස්සතීති වුත්තන්ති ‘‘ආමන්තා’’ති යුත්තං පටිවචනං. ‘‘සචක්ඛුකාන’’න්තිආදීසු ච ‘‘පටිලද්ධචක්ඛුකාන’’න්තිආදිනා අත්ථො විඤ්ඤායතීති.

ในนิโรธวาระ การจำแนกเวลาในอนาคตนั้น การดับของจิตนั้นเองที่กล่าวไว้ในขณะแห่งการเกิดของจิตนั้นโดยความเป็นอนาคตฉันใด การดับของกรรมชสันดานนั้นเองก็พึงกล่าวในขณะแห่งการเกิดของกรรมชสันดานนั้นโดยความเป็นอนาคตฉันนั้น. ดังนั้น ในทุกกรณี การดับนั้นจึงกล่าวไว้แก่บุคคลผู้กำลังเกิดเท่านั้น ไม่ใช่แก่บุคคลที่เกิดแล้ว. ส่วนการดับของสันดานอื่นที่จะเกิดในอนาคต พึงกล่าวโดยความเป็นอนาคต ไม่ใช่ของสันดานนั้นเอง. เพราะการดับของสันดานนั้นย่อมชื่อว่าเริ่มขึ้นแล้วหลังจากที่เกิด. เพราะฉะนั้น แม้ในปวัตติกาลของพระอรหันต์ เมื่อมีการจำแนกโสตายตนะและจักขายตนะแล้ว การตอบสองอย่างที่ว่า “จักขายตนะจักดับแก่บุคคลใด โสตายตนะจักดับแก่บุคคลนั้นหรือ? ใช่. อนึ่ง โสตายตนะจักดับแก่บุคคลใด จักขายตนะจักดับแก่บุคคลนั้นหรือ? ใช่” ย่อมสมควรด้วยการอ้างถึงกาลในอนาคตเท่านั้น. และเพราะการดับย่อมชื่อว่าเริ่มขึ้นแล้วหลังจากที่เกิด และคำว่าดับนั้นกล่าวถึงการจุติโดยความเป็นที่สุดของการดับนั้น. เพราะฉะนั้น แม้ในปวัตติกาล เมื่อส่วนหนึ่งของสันดานดับไปแล้ว แต่ยังมีการอุปาทะที่ไม่ดับอยู่ จึงชื่อว่าการดับยังไม่สิ้นสุด และกล่าวว่าการดับของสันดานนั้นย่อมมีด้วยการจุติเท่านั้น. เพราะจะกล่าวว่า “อนึ่ง โสมนัสสินทรีย์ดับแก่บุคคลใด จักขุนทรีย์ย่อมดับแก่บุคคลนั้นหรือ? ใช่” ดังนั้น ในที่นี้ก็เช่นกัน เมื่อประสงค์ถึงการดับด้วยการจุติ และสิ่งใดที่จะดับในปวัตติกาล สิ่งนั้นก็จะดับด้วยการจุติโดยความเป็นที่สุด คำตอบว่า “ใช่” จึงสมควร. และในคำว่า “สจักขุกานัง” เป็นต้น พึงทราบอรรถด้วยคำว่า “ผู้ได้จักขุแล้ว” เป็นต้น.

‘‘යස්ස චක්ඛායතනං න නිරුජ්ඣති, තස්ස සොතායතනං න නිරුජ්ඣිස්සතීති? සබ්බෙසං උපපජ්ජන්තානං, අචක්ඛුකානං චවන්තානං තෙසං චක්ඛායතනං න නිරුජ්ඣති, නො ච තෙසං සොතායතනං න නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති එත්ථ ආරුප්පෙ පච්ඡිමභවිකෙ ඨපෙත්වා සබ්බෙ උපපජ්ජන්තා, අචක්ඛුකා චවන්තා ච ගහිතාති දට්ඨබ්බා. තෙ හි දුතියකොට්ඨාසෙන සඞ්ගය්හන්තීති තදපෙක්ඛත්තා සාවසෙසමිදං සබ්බවචනං අචක්ඛුකවචනඤ්චාති. ‘‘ආරුප්පෙ පච්ඡිමභවිකාන’’න්ති එත්ථ ච අරූපතො පඤ්චවොකාරං අගච්ඡන්තා අනඤ්ඤූපපත්තිකාපි ‘‘අරූපෙ පච්ඡිමභවිකා’’ඉච්චෙව සඞ්ගය්හන්තීති වෙදිතබ්බා. එස නයො අඤ්ඤෙසුපි එවරූපෙසූති.

ในคำว่า “จักขายตนะไม่ดับแก่บุคคลใด โสตายตนะย่อมไม่ดับแก่บุคคลนั้นหรือ? จักขายตนะไม่ดับแก่บุคคลผู้กำลังเกิดทั้งหมด และบุคคลผู้กำลังจุติที่ไม่มีจักขุ แต่โสตายตนะย่อมไม่ดับแก่บุคคลเหล่านั้น” นี้ พึงทราบว่าบุคคลผู้กำลังเกิดทั้งหมด เว้นผู้มีภพสุดท้ายในอรูปภูมิ และบุคคลผู้กำลังจุติที่ไม่มีจักขุ ถูกรวบรวมไว้. เพราะบุคคลเหล่านั้นถูกสงเคราะห์ด้วยส่วนที่สอง และเพราะเหตุที่อ้างถึงส่วนนั้น คำว่า “ทั้งหมด” นี้จึงเป็นคำที่มีส่วนเหลือ และคำว่า “ไม่มีจักขุ” ก็เช่นกัน. และในคำว่า “ผู้มีภพสุดท้ายในอรูปภูมิ” นี้ พึงทราบว่าบุคคลผู้ไม่ไปสู่ปัญจโวการภูมิจากอรูปภูมิ ผู้ไม่มีการเกิดอื่นอีก ก็ถูกสงเคราะห์ว่าเป็น “ผู้มีภพสุดท้ายในอรูปภูมิ” เช่นกัน. นัยนี้พึงทราบในกรณีอื่น ๆ ที่เป็นเช่นนี้ด้วย.

පවත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายปวัตติวาระจบลงแล้ว.

ආයතනයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายอายตนยมกจบลงแล้ว.

4. ධාතුයමකං

๔. ธาตุยมก.

1-19. ලබ්භමානානන්ති ඉදං පවත්තිවාරෙ සද්දධාතුසම්බන්ධානං යමකානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතාදිසම්බන්ධානඤ්ච චුතිපටිසන්ධිවසෙන අලබ්භමානතං සන්ධාය වුත්තං.

คำว่า “ลัพภมานานัง” นี้ กล่าวโดยหมายถึงความที่ยมกที่เกี่ยวข้องกับสัทธธาตุ และที่เกี่ยวข้องกับจักขุวิญญาณธาตุเป็นต้น ไม่พึงได้ในปวัตติวาระ โดยอาศัยการจุติและปฏิสนธิ.

ධාතුයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายธาตุยมกจบลงแล้ว.

5. සච්චයමකං

๕. สัจจยมก.

1. පණ්ණත්තිවාරො

๑. ปัญญัตติวาระ.

නිද්දෙසවාරවණ්ණනා

คำอธิบายนิทเทสวาระ.

10-26. ‘‘දුක්ඛං [Pg.134] දුක්ඛසච්චන්ති? ආමන්තා’’ති එත්ථ කිඤ්චාපි දුක්ඛදුක්ඛං සඞ්ඛාරදුක්ඛං විපරිණාමදුක්ඛන්ති තීසුපි දුක්ඛසද්දො පවත්තති, ‘‘ජාතිපි දුක්ඛා’’තිආදිනා (මහාව. 14; විභ. 190) ජාතිආදීසු ච, සො පන දුක්ඛදුක්ඛතො අඤ්ඤත්ථ පවත්තමානො අඤ්ඤනිරපෙක්ඛො නප්පවත්තති. සුද්ධඤ්චෙත්ථ දුක්ඛපදං අඤ්ඤනිරපෙක්ඛං ගහෙත්වා පණ්ණත්තිසොධනං කරොති, තෙන නිප්පරියායතො දුක්ඛසභාවත්තා එව යං දුක්ඛදුක්ඛං, තස්මිං දුක්ඛදුක්ඛෙ එස දුක්ඛසද්දො, තඤ්ච එකන්තෙන දුක්ඛසච්චමෙවාති ‘‘ආමන්තා’’ති වුත්තං. සුද්ධසච්චවාරෙ සච්චවිභඞ්ගෙ වුත්තෙසු සමුදයෙසු කොචි ඵලධම්මෙසු නත්ථි, න ච ඵලධම්මෙසු කොචි නිරොධොති වුච්චමානො අත්ථි, මග්ගසද්දො ච ඵලඵලඞ්ගෙසු මග්ගඵලත්තා පවත්තති, න මග්ගකිච්චසබ්භාවා. පරිනිට්ඨිතනිය්‍යානකිච්චානි හි තානි. නිය්‍යානවාචකො චෙත්ථ මග්ගසද්දො, න නිය්‍යානඵලවාචකො, තස්මා සමුදයො සච්චං, නිරොධො සච්චං, මග්ගො සච්චන්ති එතෙසුපි ‘‘ආමන්තා’’ඉච්චෙව විස්සජ්ජනං කතං.

10-26. ในประโยคที่ว่า “ทุกข์เป็นทุกขสัจหรือ? ใช่” นี้ แม้คำว่า “ทุกข์” จะใช้ในทุกข์ ๓ อย่าง คือ ทุกข์คือทุกข์ (ทุกขทุกข์), ทุกข์เพราะสังขาร (สังขารทุกข์) และทุกข์เพราะความแปรปรวน (วิปริณามทุกข์) และในชาติเป็นต้น ดังที่กล่าวว่า “แม้ชาติก็เป็นทุกข์” (มหาวรรค ๑๔; วิภังค์ ๑๙๐) แต่คำว่า “ทุกข์” นั้น เมื่อใช้ในที่อื่นนอกจากทุกข์คือทุกข์ จะไม่ใช้โดยไม่เกี่ยวเนื่องกับสิ่งอื่น ในที่นี้ ท่านถือเอาบทว่า “ทุกข์” ที่บริสุทธิ์ ไม่เกี่ยวเนื่องกับสิ่งอื่น มาชำระบัญญัติ ด้วยเหตุนั้น คำว่า “ทุกข์” นี้ จึงหมายถึงทุกข์คือทุกข์ ซึ่งมีสภาพเป็นทุกข์โดยตรง และทุกข์คือทุกข์นั้นเป็นทุกขสัจโดยส่วนเดียว จึงกล่าวว่า “ใช่” ในสุทธสัจจวาร ในสมุทัยที่กล่าวไว้ในสัจจวิภังค์ ไม่มีธรรมบางอย่างอยู่ในผลธรรม และไม่มีธรรมบางอย่างที่เรียกว่านิโรธอยู่ในผลธรรม ส่วนคำว่า “มรรค” นั้น ใช้ในผลและองค์แห่งผล เพราะเป็นมรรคผล ไม่ใช่เพราะมีกิจแห่งมรรค เพราะสิ่งเหล่านั้นมีกิจแห่งการนำออกสำเร็จแล้ว และคำว่า “มรรค” ในที่นี้เป็นคำกล่าวถึงการนำออก ไม่ใช่คำกล่าวถึงผลของการนำออก เพราะฉะนั้น ในประโยคที่ว่า “สมุทัยเป็นสัจจะ, นิโรธเป็นสัจจะ, มรรคเป็นสัจจะ” เหล่านี้ ก็ได้มีการวิสัชนาว่า “ใช่” เช่นกัน

අථ වා පදසොධනෙන පදෙසු සොධිතෙසු සච්චවිසෙසනභූතා එව දුක්ඛාදිසද්දා ඉධ ගහිතාති විඤ්ඤායන්ති. තෙසං පන එකන්තෙන සච්චවිසෙසනභාවං, සච්චානඤ්ච තබ්බිසෙසනයොගවිසෙසං දීපෙතුං සුද්ධසච්චවාරො වුත්තොති සච්චවිසෙසනානං දුක්ඛාදීනං එකන්තසච්චත්තා ‘‘දුක්ඛං සච්චං…පෙ… මග්ගො සච්චන්ති? ආමන්තා’’ති වුත්තන්ති. යථා චෙත්ථ, එවං ඛන්ධයමකාදීසුපි සුද්ධඛන්ධාදිවාරෙසු ඛන්ධාදිවිසෙසනභූතානමෙව රූපාදීනං ගහණං යුත්තං. අට්ඨකථායං (යම. අට්ඨ. ඛන්ධයමක 38) පන ‘‘යස්මා පියරූපසාතරූපසඞ්ඛාතං වා රූපං හොතු භූතුපාදාරූපං වා, සබ්බං පඤ්චසු ඛන්ධෙසු සඞ්ගහං ගච්ඡතෙව, තස්මා ආමන්තාති පටිජානාතී’’ති වචනෙන රූපාදිචක්ඛාදිදුක්ඛාදිග්ගහණෙහි සුද්ධඛන්ධාදිවාරෙසුපි ඛන්ධාදිවිසෙසනතො අඤ්ඤෙපි ගහිතාති අයමත්ථො දීපිතො හොති, තෙන තදනුරූපතාවසෙන ඉතරො අත්ථො වුත්තො.

อีกอย่างหนึ่ง เมื่อชำระบทแล้ว บทวิเสสนะของสัจจะ คือคำว่าทุกข์เป็นต้นเท่านั้น ย่อมเป็นที่เข้าใจว่าถูกถือเอาในที่นี้ อนึ่ง เพื่อแสดงความเป็นบทวิเสสนะของสัจจะโดยส่วนเดียวของคำเหล่านั้น และความพิเศษแห่งการประกอบด้วยบทวิเสสนะนั้นของสัจจะ จึงกล่าวสุทธสัจจวารไว้ ด้วยเหตุนั้น เพราะทุกข์เป็นต้นซึ่งเป็นบทวิเสสนะของสัจจะ เป็นสัจจะโดยส่วนเดียว จึงกล่าวว่า “ทุกข์เป็นสัจจะ... มรรคเป็นสัจจะหรือ? ใช่” ในที่นี้เป็นฉันใด แม้ในขันธยมกเป็นต้น ในสุทธขันธวารเป็นต้น การถือเอารูปเป็นต้นซึ่งเป็นบทวิเสสนะของขันธ์เป็นต้นเท่านั้น ก็ย่อมสมควร แต่ในอรรถกถา (ยมก.อรรถกถา ขันธยมก ๓๘) ด้วยคำว่า “เพราะรูปไม่ว่าจะเป็นรูปที่นับว่าเป็นที่รักและน่าพอใจ หรือรูปที่เป็นมหาภูตรูปและอุปาทายรูป ทั้งหมดก็ย่อมสงเคราะห์เข้าในขันธ์ ๕ ได้ เพราะฉะนั้น จึงรับรองว่า ‘ใช่’” นี้ ความหมายที่ว่า แม้สิ่งอื่นนอกจากบทวิเสสนะของขันธ์เป็นต้น ก็ถูกถือเอาในสุทธขันธวารเป็นต้น ด้วยการถือเอารูปเป็นต้น จักขุเป็นต้น ทุกข์เป็นต้น ก็ได้ถูกแสดงแล้ว ด้วยเหตุนั้น ความหมายอื่นจึงถูกกล่าวไว้โดยเป็นไปตามความเหมาะสมนั้น

නිද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาแห่งนิเทศวารจบแล้ว.

2. පවත්තිවාරවණ්ණනා

๒. อรรถกถาแห่งปวัตติวาร

27-164. අන්තමසො [Pg.135] සුද්ධාවාසානම්පීති ඉදං තෙසං අරියත්තා දුක්ඛසච්චෙන උපපජ්ජනෙ ආසඞ්කා සියාති කත්වා වුත්තං. තණ්හාවිප්පයුත්තචිත්තස්සාති ඉදං පඤ්චවොකාරවසෙනෙව ගහෙතබ්බන්ති වුත්තං. යස්ස දුක්ඛසච්චං උප්පජ්ජතීති එතෙන පන සන්නිට්ඨානෙන සබ්බෙ උපපජ්ජන්තා පවත්තියං චතුවොකාරෙ මග්ගඵලතො අඤ්ඤචිත්තානං උප්පාදක්ඛණසමඞ්ගිනො පඤ්චවොකාරෙ ච සබ්බචිත්තානං උප්පාදක්ඛණසමඞ්ගිනො සඞ්ගහිතාති තෙස්වෙව සන්නිට්ඨානෙන නිච්ඡිතෙසු කෙචි ‘‘පවත්තෙ තණ්හාවිප්පයුත්තචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ’’ති එතෙන දුක්ඛසමුදයෙසු එකකොට්ඨාසප්පවත්තිසමඞ්ගිනො දස්සීයන්ති සන්නිට්ඨානෙන ගහිතස්සෙව විභාගදස්සනතො, තෙන චතුවොකාරානම්පි ගහණං උපපන්නමෙව. න හි තෙසු මග්ගඵලුප්පාදසමඞ්ගීසු පසඞ්ගතා අත්ථි තංසමඞ්ගීනං තෙසං සන්නිට්ඨානෙන අග්ගහිතත්තාති. ඉදං ඉධ න ගහෙතබ්බන්ති ඉදං චතුවොකාරෙ ඵලසමාපත්තිචිත්තං ඉධ සච්චානං උප්පාදවචනෙ න ගහෙතබ්බන්ති වුත්තං හොති.

๒๗-๑๖๔. ข้อความว่า “แม้ที่สุดแม้สุทธาวาสภูมิ” นี้ กล่าวไว้โดยถือว่าอาจมีความสงสัยในการอุบัติด้วยทุกขสัจของท่านเหล่านั้น เพราะท่านเหล่านั้นเป็นอริยะ ข้อความว่า “แห่งจิตที่ปราศจากตัณหา” นี้ กล่าวไว้ว่าพึงถือเอาโดยเป็นไปตามปัญจโวการภูมิเท่านั้น อนึ่ง ด้วยสันนิษฐานบทว่า “ทุกขสัจเกิดขึ้นแก่ผู้ใด” นี้ สัตว์ทั้งปวงที่กำลังอุบัติ ผู้ประกอบด้วยขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตอื่นจากมรรคและผลในจตุโวการภูมิ และผู้ประกอบด้วยขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตทั้งปวงในปัญจโวการภูมิ ย่อมสงเคราะห์เข้าได้ ด้วยเหตุนั้น ในสัตว์เหล่านั้นที่กำหนดด้วยสันนิษฐานบทแล้ว บางพวกก็ถูกแสดงว่าเป็นผู้ประกอบด้วยการเป็นไปส่วนหนึ่งในทุกขสมุทัย ด้วยข้อความว่า “ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตที่ปราศจากตัณหาในปวัตติกาล” เพราะเห็นการจำแนกของสิ่งที่ถูกถือเอาด้วยสันนิษฐานบทนั้น ด้วยเหตุนั้น การถือเอาสัตว์ในจตุโวการภูมิก็ย่อมสมควร เพราะในผู้ประกอบด้วยการเกิดขึ้นแห่งมรรคและผลเหล่านั้น ไม่มีความเกี่ยวข้อง (แห่งกฎนี้) เพราะผู้ประกอบด้วยสิ่งเหล่านั้นไม่ถูกถือเอาด้วยสันนิษฐานบทนั้น ข้อความว่า “สิ่งนี้ไม่พึงถือเอาในที่นี้” นี้ หมายความว่า จิตในผลสมาบัติในจตุโวการภูมิ ไม่พึงถือเอาในคำกล่าวถึงการเกิดขึ้นแห่งสัจจะในที่นี้

එත්ථ ච සබ්බෙසං උපපජ්ජන්තානන්ති ඉදං කම්මජපවත්තස්ස පඨමුප්පාදදස්සනෙන වුත්තං, අසඤ්ඤසත්තාපෙත්ථ සඞ්ගහිතා. පවත්තෙ තණ්හාවිප්පයුත්තචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙති ඉදං පන සමුදයසච්චුප්පාදවොමිස්සස්ස දුක්ඛසච්චුප්පාදස්ස තංරහිතස්ස දස්සනවසෙන වුත්තං. තණ්හාය උප්පාදක්ඛණෙති තංසහිතස්ස සමුදයසච්චුප්පාදවොමිස්සස්ස. තෙසං පන අසඤ්ඤසත්තානං පවත්තියං දුක්ඛසච්චස්ස උප්පාදො සබ්බත්ථ න ගහිතො, තථා නිරොධො චාති. මග්ගසච්චයමකෙපි එසෙව නයො. තෙසං තස්මිං උපපත්තික්ඛණෙ ච තණ්හාවිප්පයුත්තචිත්තුප්පත්තික්ඛණෙ චාති එවමෙත්ථ ඛණවසෙන ඔකාසො වෙදිතබ්බොති වුත්තං, එවඤ්ච සති ‘‘යස්ස යත්ථ දුක්ඛසච්චං උප්පජ්ජති, තස්ස තත්ථ සමුදයසච්චං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති (යම. 1.සච්චයමක.71) එතස්ස විස්සජ්ජනෙ පච්ඡිමකොට්ඨාසෙ ‘‘ඉතරෙසං චතුවොකාරං පඤ්චවොකාරං උපපජ්ජන්තානං, පවත්තෙ චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ තෙසං තත්ථ දුක්ඛසච්චඤ්ච උප්පජ්ජති සමුදයසච්චඤ්ච උප්පජ්ජිස්සතී’’ති ඉදං න යුජ්ජෙය්‍ය. න හි උපපත්තික්ඛණෙ චිත්තුප්පත්තික්ඛණෙ ච සමුදයසච්චං උප්පජ්ජිස්සතීති. තස්මා උපපත්තික්ඛණතණ්හාවිප්පයුත්තචිත්තුප්පත්තික්ඛණසමඞ්ගීනං පුග්ගලානං යස්මිං කාමාවචරාදිඔකාසෙ සා උපපත්ති චිත්තුප්පත්ති ච පවත්තමානා, තත්ථ තෙසන්ති ඔකාසවසෙනෙවෙත්ථ [Pg.136] තත්ථ-සද්දස්ස අත්ථො යුජ්ජති. පුග්ගලොකාසවාරො හෙස. තත්ථ පුග්ගලවිසෙසදස්සනත්ථං ‘‘සබ්බෙසං උපපජ්ජන්තාන’’න්තිආදි වුත්තං, ඔකාසො පන යත්ථ තෙ, සො එවාති.

ในที่นี้ ข้อความว่า “แห่งสัตว์ทั้งปวงที่กำลังอุบัติ” นี้ กล่าวไว้ด้วยการแสดงการเกิดขึ้นครั้งแรกของความเป็นไปแห่งกัมมชรูป แม้อสัญญีสัตว์ก็สงเคราะห์เข้าในที่นี้ ส่วนข้อความว่า “ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตที่ปราศจากตัณหาในปวัตติกาล” นี้ กล่าวไว้โดยเป็นไปตามการแสดงการเกิดขึ้นของทุกขสัจที่ปราศจากสิ่งนั้น ซึ่งปะปนกับการเกิดขึ้นของสมุทัยสัจจะ ข้อความว่า “ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของตัณหา” นี้ หมายถึงการเกิดขึ้นของสมุทัยสัจจะที่ปะปนกับสิ่งนั้น อนึ่ง การเกิดขึ้นของทุกขสัจในปวัตติกาลของอสัญญีสัตว์เหล่านั้น ไม่ถูกถือเอาในทุกที่ เช่นเดียวกับนิโรธ แม้ในมรรคสัจจยมกก็มีนัยนี้เช่นกัน ในที่นี้ กล่าวไว้ว่า “พึงทราบโอกาสโดยเป็นไปตามขณะ” ดังนี้ คือ “ในขณะแห่งการอุบัติของสัตว์เหล่านั้น และในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตที่ปราศจากตัณหา” และเมื่อเป็นเช่นนั้น ในส่วนท้ายของการวิสัชนาประโยคที่ว่า “ทุกขสัจเกิดขึ้นแก่ผู้ใดในที่ใด สมุทัยสัจจักเกิดขึ้นแก่ผู้นั้นในที่นั้น” (ยมก. ๑. สัจจยมก. ๗๑) ข้อความที่ว่า “แก่สัตว์เหล่าอื่นที่กำลังอุบัติในจตุโวการภูมิและปัญจโวการภูมิ ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตในปวัตติกาล ทุกขสัจก็เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นในที่นั้น และสมุทัยสัจจักเกิดขึ้น” นี้ ก็จะไม่สมควร เพราะสมุทัยสัจจักไม่เกิดขึ้นในขณะแห่งการอุบัติและในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิต เพราะฉะนั้น คำว่า “ในที่นั้นแก่สัตว์เหล่านั้น” ในที่นี้ ย่อมสมควรโดยเป็นไปตามโอกาสเท่านั้น คือ ในโอกาสมีกามวจรภูมิเป็นต้นใด การอุบัติและการเกิดขึ้นของจิตนั้นกำลังเป็นไปของบุคคลผู้ประกอบด้วยขณะแห่งการอุบัติและขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตที่ปราศจากตัณหา นี้เป็นปุคคลโอกาสวาร ในที่นั้น ข้อความว่า “แห่งสัตว์ทั้งปวงที่กำลังอุบัติ” เป็นต้น กล่าวไว้เพื่อแสดงความพิเศษของบุคคล ส่วนโอกาสคือที่ที่สัตว์เหล่านั้นอยู่เท่านั้น

‘‘සබ්බෙසං චවන්තානං පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ ආරුප්පෙ මග්ගස්ස ච ඵලස්ස ච උප්පාදක්ඛණෙ තෙසං සමුදයසච්චඤ්ච නුප්පජ්ජති දුක්ඛසච්චඤ්ච නුප්පජ්ජතී’’ති එත්ථ පන ‘‘පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ දුක්ඛසච්චං නුප්පජ්ජතී’’ති චිත්තපටිබද්ධවුත්තිත්තා චිත්තජරූපමෙව ඉධාධිප්පෙතං, න කම්මජාදිරූපං චිත්තං අනපෙක්ඛිත්වාව උප්පජ්ජනතොති කෙචි වදන්ති. ‘‘යස්ස වා පන සමුදයසච්චං නුප්පජ්ජතී’’ති එතෙන පන සන්නිට්ඨානෙන ගහිතො පුග්ගලො න චිත්තං අපෙක්ඛිත්වාව ගහිතො, අථ ඛො යො කොචි එවංපකාරො, තස්මා ‘‘තස්ස දුක්ඛසච්චං නුප්පජ්ජතී’’ති එතෙන ච න චිත්තාපෙක්ඛමෙව දුක්ඛසච්චං වුත්තං, අථ ඛො යං කිඤ්චීති චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ යං කිඤ්චි දුක්ඛසච්චං නුප්පජ්ජතීති අයමත්ථො විඤ්ඤායතීති. න හි යමකෙ විභජිතබ්බෙ අවිභත්තා නාම පුච්ඡා අත්ථීති.

ในคำว่า 'ในขณะภังคะแห่งจิตในปวัตติของสัตว์ทั้งปวงที่กำลังจุติ และในขณะอุปปาทขณะแห่งมรรคและผลในอรูป สมุทยสัจจะก็ไม่เกิดขึ้น และทุกขสัจจะก็ไม่เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น' นี้ มีคำอธิบายว่า ในคำว่า 'ในขณะภังคะแห่งจิตในปวัตติ ทุกขสัจจะย่อมไม่เกิดขึ้น' นี้ เพราะความที่ทุกขสัจจะนั้นเป็นไปเนื่องด้วยจิต ในที่นี้ท่านจึงประสงค์เอาเฉพาะจิตตชรูปเท่านั้น ไม่ประสงค์เอากัมมชรูปเป็นต้น เพราะกัมมชรูปเป็นต้นนั้นย่อมเกิดขึ้นโดยไม่ต้องอาศัยจิตเลย นี้เป็นวาทะของอาจารย์บางพวก. ส่วนโดยสันนิฏฐานบทว่า 'หรือว่า สมุทยสัจจะย่อมไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลใด' นี้ บุคคลที่ถือเอาแล้ว มิใช่ถือเอาโดยอาศัยจิต แต่ที่แท้แล้วหมายถึงบุคคลใดก็ตามที่เป็นเช่นนั้น เพราะฉะนั้น โดยคำว่า 'ทุกขสัจจะย่อมไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น' นี้ ท่านจึงมิได้กล่าวถึงทุกขสัจจะโดยอาศัยจิตอย่างเดียว แต่ที่แท้แล้วพึงทราบเนื้อความนี้ว่า ในขณะภังคะแห่งจิต ทุกขสัจจะอย่างใดอย่างหนึ่งย่อมไม่เกิดขึ้น. จริงอยู่ ในยมกที่ควรจำแนก ย่อมไม่มีปัญหาที่ชื่อว่าไม่จำแนก.

‘‘සුද්ධාවාසානං දුතියෙ චිත්තෙවත්තමානෙ’’ති ඉදං සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන යස්ස යත්ථ දුක්ඛසච්චං උප්පජ්ජිත්ථ, නො ච සමුදයසච්චං, තංදස්සනවසෙන වුත්තං. තස්මිං පන දස්සිතෙ තෙන සමානගතිකත්තා දුතියාකුසලචිත්තතො පුරිමසබ්බචිත්තසමඞ්ගිනො තෙනෙව දස්සිතා හොන්ති. තෙසම්පි හි තත්ථ දුක්ඛසච්චං උප්පජ්ජිත්ථ නො ච තෙසං තත්ථ සමුදයසච්චං උප්පජ්ජිත්ථාති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘ඉතරෙසං චතුවොකාරපඤ්චවොකාරාන’’න්ති එත්ථ යථාවුත්තා සුද්ධාවාසා අග්ගහිතා හොන්ති. යථා ‘‘යස්ස යත්ථ දුක්ඛසච්චං උප්පජ්ජති, තස්ස තත්ථ සමුදයසච්චං උප්පජ්ජිත්ථා’’ති (යම. 1.සච්චයමක.61) එතස්ස විස්සජ්ජනෙ ‘‘සුද්ධාවාසානං උපපත්තිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ’’ති (යම. 1.සච්චයමක.61) එතෙනෙව උපපත්තිචිත්තුප්පාදක්ඛණසමඞ්ගිසමානගතිකා දුතියාකුසලතො පුරිමසබ්බචිත්තුප්පාදක්ඛණසමඞ්ගිනො දස්සිතා හොන්තීති න තෙ ‘‘ඉතරෙස’’න්ති එතෙන ගය්හන්ති, එවමිධාපි දට්ඨබ්බන්ති. ‘‘ඉතරෙස’’න්ති වචනං පඤ්චවොකාරානං විසෙසනත්ථං, න චතුවොකාරානං. න හි තෙ පුබ්බෙ වුත්තා වජ්ජෙතබ්බා සන්ති පඤ්චවොකාරා විය යථාවුත්තා සුද්ධාවාසාති. ‘‘අභිසමෙතාවීනං තෙසං තත්ථ දුක්ඛසච්චඤ්ච උප්පජ්ජිත්ථ මග්ගසච්චඤ්ච උප්පජ්ජිත්ථා’’ති (යම. 1.සච්චයමක.41) එතෙන සන්නිට්ඨානෙන පුග්ගලොකාසා අඤ්ඤමඤ්ඤපරිච්ඡින්නා ගහිතාති යස්මිං ඔකාසෙ අභිසමෙතාවිනො, තෙ එවං ‘‘අභිසමෙතාවීන’’න්ති එතෙන ගහිතාති දට්ඨබ්බා[Pg.137]. තෙන යෙ කාමාවචරෙ රූපාවචරෙ අරූපාවචරෙ වා අභිසමෙතාවිනො රූපාවචරං අරූපාවචරං වා උපපන්නා, යාව තත්ථාභිසමයො උප්පන්නො භවිස්සති, තාව තෙ එත්ථ න ගය්හන්ති, තෙ පන පුරිමකොට්ඨාසෙ ‘‘සුද්ධාවාසානං දුතියෙ චිත්තෙ වත්තමානෙ’’ති එවං දස්සිතෙහි සුද්ධාවාසෙ අනුප්පන්නාභිසමයෙහි සමානගතිකාති විසුං න දස්සිතා. ‘‘අනභිසමෙතාවීන’’න්ති ගහිතා යෙ සබ්බත්ථ තත්ථ ච අනභිසමෙතාවිනො, තෙසු සුද්ධාවාසානං ගහණකාලවිසෙසනත්ථං ‘‘සුද්ධාවාසානං දුතියෙ චිත්තෙ වත්තමානෙ’’ති (යම. 1.සච්චයමක.42) වුත්තන්ති.

คำว่า 'เมื่อจิตดวงที่ ๒ ของสุทธาวาสพรหมทั้งหลายเป็นไปอยู่' นี้ ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจการแสดงบุคคลที่ทุกขสัจจะเคยเกิด แต่สมุทยสัจจะยังไม่เคยเกิดในที่ใด โดยกำหนดอย่างต่ำที่สุด. เมื่อแสดงบุคคลนั้นแล้ว บุคคลผู้ประกอบด้วยจิตทั้งหมดก่อนหน้าอกุศลจิตดวงที่ ๒ ก็ชื่อว่าท่านแสดงแล้วด้วยคำนั้นนั่นเอง เพราะมีความเป็นไปอย่างเดียวกัน. ด้วยว่า แม้แก่บุคคลเหล่านั้น ทุกขสัจจะก็เคยเกิดในที่นั้น แต่สมุทยสัจจะยังไม่เคยเกิดแก่บุคคลเหล่านั้นในที่นั้น. และเมื่อทำอย่างนี้ สุทธาวาสพรหมตามที่กล่าวแล้ว ย่อมไม่ถูกถือเอาในคำว่า 'ของบุคคลที่นอกเหนือจากนั้นในจตุโวการภูมิและปัญจโวการภูมิ'. เหมือนอย่างในคำวิสัชนาแห่งปัญหานี้ว่า 'ทุกขสัจจะย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใดในที่ใด สมุทยสัจจะก็เคยเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นในที่นั้นใช่ไหม' ว่า 'ในขณะอุปปาทขณะแห่งอุปปัตติจิตของสุทธาวาสพรหมทั้งหลาย' ด้วยคำนี้เอง บุคคลผู้ประกอบด้วยอุปปาทขณะแห่งจิตทั้งหมดก่อนหน้าอกุศลจิตดวงที่ ๒ ซึ่งมีความเป็นไปอย่างเดียวกันกับบุคคลผู้ประกอบด้วยอุปปาทขณะแห่งอุปปัตติจิต ท่านก็แสดงไว้แล้ว ดังนั้น บุคคลเหล่านั้นจึงไม่ถูกถือเอาด้วยคำว่า 'ของบุคคลที่นอกเหนือจากนั้น' แม้ในที่นี้ก็พึงทราบอย่างนี้เช่นกัน. คำว่า 'ของบุคคลที่นอกเหนือจากนั้น' เป็นคำวิเศษณะของปัญจโวการพรหม ไม่ใช่ของจตุโวการพรหม. เพราะจตุโวการพรหมเหล่านั้นที่ถูกกล่าวไว้ก่อนแล้ว ไม่ใช่ผู้ที่ควรยกเว้น เหมือนสุทธาวาสพรหมตามที่กล่าวแล้วในปัญจโวการภูมิ. ด้วยสันนิฏฐานบทว่า 'ทุกขสัจจะก็เคยเกิด และมรรคสัจจะก็เคยเกิดแก่บุคคลเหล่านั้นในที่นั้น ผู้เป็นอภิสมิตาวี' นี้ พึงทราบว่าท่านถือเอาบุคคลและโอกาสที่กำหนดซึ่งกันและกัน คือ ในโอกาสใดที่มีอภิสมิตาวีบุคคล บุคคลเหล่านั้นนั่นแหละท่านถือเอาด้วยคำว่า 'อภิสมิตาวีนัง' นี้. เพราะฉะนั้น บุคคลเหล่าใดที่เป็นอภิสมิตาวีในกามพจร รูปพจร หรืออรูปพจร แล้วไปเกิดในรูปพจรหรืออรูปพจร ตราบเท่าที่อภิสมยะยังไม่เกิดขึ้นในที่นั้น ตราบนั้นบุคคลเหล่านั้นย่อมไม่ถูกถือเอาในที่นี้ แต่บุคคลเหล่านั้นท่านมิได้แสดงไว้ต่างหาก เพราะมีความเป็นไปอย่างเดียวกันกับสุทธาวาสพรหมที่อภิสมยะยังไม่เกิดขึ้น ซึ่งแสดงไว้ในโกฏฐาสก่อนว่า 'เมื่อจิตดวงที่ ๒ ของสุทธาวาสพรหมทั้งหลายเป็นไปอยู่'. คำว่า 'เมื่อจิตดวงที่ ๒ ของสุทธาวาสพรหมทั้งหลายเป็นไปอยู่' ท่านกล่าวไว้เพื่อต้องการระบุเวลาที่ถือเอาสุทธาวาสพรหม ในบรรดาบุคคลที่ท่านถือเอาว่า 'อนภิสมิตาวีนัง' ซึ่งหมายถึงบุคคลที่ยังไม่เป็นอภิสมิตาวีในที่ทั้งปวงและในที่นั้น.

යස්ස චිත්තස්ස අනන්තරා අග්ගමග්ගං පටිලභිස්සන්තීති එතෙන වොදානචිත්තසමඞ්ගිනා සමානගතිකා තතො පුරිමතරචිත්තසමඞ්ගිනොපි යාව සබ්බන්තිමතණ්හාසම්පයුත්තචිත්තසමඞ්ගී, තාව දස්සිතාති වෙදිතබ්බා. එස නයො අඤ්ඤෙසු එවරූපෙසූති.

พึงทราบว่า ด้วยบทว่า 'บุคคลเหล่าใดจักได้อรหัตตมรรคในลำดับแห่งจิตใด' นี้ ท่านแสดงบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตที่เกิดก่อนหน้านั้นลงไป จนถึงบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยตัณหาดวงสุดท้าย ซึ่งมีความเป็นไปอย่างเดียวกันกับบุคคลผู้ประกอบด้วยโวทานจิต. นัยนี้พึงใช้ในบทอื่นๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้.

පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙති ආගතට්ඨානෙ පටිසන්ධිචිත්තස්සපි භඞ්ගක්ඛණග්ගහණං දට්ඨබ්බං, තථා ‘‘පවත්තෙ චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ’’ති ආගතට්ඨානෙ ච චුතිචිත්තස්සපි උප්පාදක්ඛණස්සාති. ‘‘යස්ස දුක්ඛසච්චං න නිරුජ්ඣති, තස්ස සමුදයසච්චං න නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති (යම. 1.සච්චයමක.116) එතස්ස විස්සජ්ජනෙ ද්වීසුපි කොට්ඨාසෙසු ‘‘අරූපෙ මග්ගස්ස ච ඵලස්ස ච භඞ්ගක්ඛණෙ’’ඉච්චෙව (යම. 1.සච්චයමක.116) වුත්තං, න විසෙසිතං. කස්මා? එකස්සපි මග්ගස්ස ච ඵලස්ස ච භඞ්ගක්ඛණසමඞ්ගිනො උභයකොට්ඨාසභජනතො. යස්ස දුක්ඛසච්චං න නිරුජ්ඣතීති එතෙන සන්නිට්ඨානෙන ගහිතෙසු හි අරුපෙ මග්ගඵලභඞ්ගක්ඛණසමඞ්ගීසු කෙසඤ්චි තිණ්ණං ඵලානං ද්වින්නඤ්ච මග්ගානං භඞ්ගක්ඛණසමඞ්ගීනං නිරන්තරං අනුප්පාදෙත්වා අන්තරන්තරා විපස්සනානිකන්තිං භවනිකන්තිං උප්පාදෙත්වා යෙ උපරිමග්ගෙ උප්පාදෙස්සන්ති, තෙසං සමුදයසච්චං නිරුජ්ඣිස්සතීති තෙසංයෙව පන කෙසඤ්චි අන්තරා තණ්හං අනුප්පාදෙත්වා උපරිමග්ගඋප්පාදෙන්තානං මග්ගඵලභඞ්ගක්ඛණසමඞ්ගීනං සමුදයසච්චං න නිරුජ්ඣිස්සතීති. සාමඤ්ඤවචනෙනපි ච පුරිමකොට්ඨාසෙ වුච්චමානෙන පච්ඡිමකොට්ඨාසෙ වක්ඛමානෙ වජ්ජෙත්වාව ගහණං හොතීති දස්සිතොයං නයොති.

ในที่ที่มาว่า 'ในขณะภังคะแห่งจิตในปวัตติ' พึงทราบว่ารวมเอาขณะภังคะแห่งปฏิสนธิจิตด้วย และในที่ที่มาว่า 'ในขณะอุปปาทขณะแห่งจิตในปวัตติ' ก็พึงทราบว่ารวมเอาขณะอุปปาทขณะแห่งจุติจิตด้วย. ในคำวิสัชนาแห่งปัญหานี้ว่า 'ทุกขสัจจะย่อมไม่ดับแก่บุคคลใด สมุทยสัจจะก็จักไม่ดับแก่บุคคลนั้นใช่ไหม' ท่านกล่าวไว้ในโกฏฐาสทั้งสองเพียงว่า 'ในขณะภังคะแห่งมรรคและผลในอรูป' เท่านั้น มิได้ระบุให้พิเศษไปกว่านี้. เพราะเหตุไร? เพราะบุคคลผู้ประกอบด้วยขณะภังคะแห่งมรรคและผลแม้เพียงดวงเดียว ย่อมเข้าได้กับทั้งสองโกฏฐาส. ด้วยว่า ในบรรดาบุคคลผู้ประกอบด้วยขณะภังคะแห่งมรรคและผลในอรูปที่ถือเอาด้วยสันนิฏฐานบทว่า 'ทุกขสัจจะย่อมไม่ดับแก่บุคคลใด' นั้น บุคคลบางพวกผู้ประกอบด้วยขณะภังคะแห่งผล ๓ และมรรค ๒ เมื่อยังไม่ทำให้เกิดขึ้นโดยลำดับ แต่ทำให้วิปัสสนานิกนติและภวนิกนติเกิดขึ้นในระหว่างๆ แล้วจักยังมรรคเบื้องบนให้เกิดขึ้น สมุทยสัจจะของบุคคลเหล่านั้นจักดับ แต่บุคคลบางพวกเหล่านั้นนั่นแหละ เมื่อไม่ให้ตัณหาเกิดขึ้นในระหว่าง แล้วยังมรรคเบื้องบนให้เกิดขึ้นอยู่ สมุทยสัจจะของบุคคลผู้ประกอบด้วยขณะภังคะแห่งมรรคและผลเหล่านั้นจักไม่ดับ. อนึ่ง นัยนี้ท่านแสดงไว้ว่า แม้ด้วยคำทั่วไปที่กล่าวในโกฏฐาสแรก ก็เป็นการถือเอาโดยยกเว้นบุคคลที่จะกล่าวในโกฏฐาสหลังนั่นเอง.

පවත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาปวัตติวาระจบแล้ว

3. පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා

๓. พรรณนาปริญญาวาระ

165-170. පරිඤ්ඤාවාරෙ [Pg.138]…පෙ… තිස්සොපෙත්ථ පරිඤ්ඤා ලබ්භන්තීති එත්ථෙව විසෙසනං ඛන්ධයමකාදීසු සබ්බඛන්ධාදීනං විය සබ්බසච්චානං අපරිඤ්ඤෙය්‍යතාදස්සනත්ථං සච්ඡිකරණභාවනාවසෙන ඉමස්ස වාරස්ස අප්පවත්තිදස්සනත්ථඤ්ච. දුක්ඛස්ස පරිඤ්ඤත්ථං සමුදයස්ස ච පහානත්ථං භගවති බ්‍රහ්මචරියං වුස්සතීති පරිඤ්ඤාපහානං සච්චෙසු දස්සෙතුං දුක්ඛෙ තීරණපරිඤ්ඤා වුත්තා, න පහානපරිඤ්ඤා. සමුදයෙ ච පහානපරිඤ්ඤා, න තීරණපරිඤ්ඤා. ඤාතපරිඤ්ඤා පන සාධාරණාති උභයත්ථ වුත්තා. මග්ගඤාණඤ්හි දුක්ඛසමුදයානි විභාවෙතීති ඤාතපරිඤ්ඤා ච හොති, දුක්ඛතීරණකිච්චානං නිප්ඵාදනතො තීරණපරිඤ්ඤා ච, සමුදයස්ස අප්පවත්තිකරණතොව පහානපරිඤ්ඤා චාති තිස්සොපි පරිඤ්ඤා මග්ගක්ඛණෙ එව යොජෙතබ්බාති.

๑๖๕-๑๗๐. ในปริญญาวาระ ...เป... คำว่า ปริญญา ๓ อย่างพึงได้ในที่นี้ เป็นบทวิเสสนะในที่นี้เท่านั้น เพื่อแสดงความที่สัจจะทั้งปวงไม่ใช่สิ่งที่พึงกำหนดรู้ เหมือนความที่ขันธ์ทั้งปวงเป็นต้นไม่ใช่สิ่งที่พึงกำหนดรู้ในขันธยมกเป็นต้น และเพื่อแสดงความไม่เป็นไปของวาระนี้ด้วยอำนาจแห่งการทำให้แจ้งและการเจริญ. พรหมจรรย์อันบุคคลประพฤติในพระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่อกำหนดรู้ทุกข์ เพื่อละสมุทัย ดังนี้ เพื่อแสดงปริญญาและปหานะในสัจจะทั้งหลาย จึงกล่าวตีรณปริญญาในทุกข์ ไม่กล่าวปหานปริญญา. และกล่าวปหานปริญญาในสมุทัย ไม่กล่าวตีรณปริญญา. ส่วนญาตปริญญาเป็นสาธารณะ จึงกล่าวไว้ในที่ทั้งสอง. เพราะมรรคญาณย่อมจำแนกทุกข์และสมุทัย ฉะนั้น จึงเป็นญาตปริญญาด้วย เป็นตีรณปริญญาด้วย เพราะยังกิจคือการกำหนดรู้ทุกข์ให้สำเร็จ และเป็นปหานปริญญาด้วย เพราะยังสมุทัยให้ไม่เป็นไป ฉะนั้น ปริญญาทั้ง ๓ อย่างนี้ พึงประกอบในขณะแห่งมรรคเท่านั้น.

පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายปริญญาวาระ จบแล้ว.

සච්චයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายสัจจยมก จบแล้ว.

6. සඞ්ඛාරයමකං

๖. สังขารยมก

1. පණ්ණත්තිවාරවණ්ණනා

๑. คำอธิบายปัญญัตติวาระ

1. ඛන්ධාදයො විය පුබ්බෙ අවිභත්තා කායසඞ්ඛාරාදයොති තෙසං අවිඤ්ඤාතත්තා ‘‘අස්සාසපස්සාසා කායසඞ්ඛාරො’’තිආදිනා (සං. නි. 4.348) තයො සඞ්ඛාරෙ විභජති. කායස්ස සඞ්ඛාරොති පඨමෙ අත්ථෙ සාමිඅත්ථෙ එව සාමිවචනං, දුතියෙ අත්ථෙ කත්තුඅත්ථෙ. වචියා සඞ්ඛාරොති කම්මත්ථෙ සාමිවචනං. චිත්තස්ස සඞ්ඛාරොති ච කත්තුඅත්ථෙයෙව. සො පන කරණවචනස්ස අත්ථොති කත්වා ‘‘කරණත්ථෙ සාමිවචනං කත්වා’’ති වුත්තං.

๑. เพราะกายสังขารเป็นต้นยังไม่จำแนกไว้ก่อน เหมือนขันธ์เป็นต้น และเพราะยังไม่รู้แจ้งซึ่งกายสังขารเป็นต้นนั้น จึงจำแนกสังขาร ๓ อย่างว่า ‘ลมหายใจเข้าออกเป็นกายสังขาร’ เป็นต้น (สํ. นิ. 4.348). ในอรรถแรกว่า ‘กายัสส สังขาโร’ เป็นสวามิวจนะในอรรถแห่งสวามีเท่านั้น, ในอรรถที่สองเป็นอรรถแห่งกัตตุ. ใน ‘วจิยา สังขาโร’ เป็นสวามิวจนะในอรรถแห่งกรรม. ใน ‘จิตตัสส สังขาโร’ ก็เป็นอรรถแห่งกัตตุเท่านั้น. แต่เพราะอรรถนั้นเป็นอรรถแห่งกรณวจนะ จึงกล่าวว่า ‘ทำสวามิวจนะในอรรถแห่งกรณะ’.

2-7. සුද්ධිකඑකෙකපදවසෙන අත්ථාභාවතොති පදසොධනතංමූලකචක්කවාරෙහි යොපි අත්ථො දස්සිතො ද්වීහි පදෙහි ලබ්භමානො එකො අස්සාසපස්සාසාදිකො, තස්ස සුද්ධිකෙහි කායාදිපදෙහි සුද්ධිකෙන [Pg.139] ච සඞ්ඛාරපදෙන අවචනීයත්තා යථා රූපපදස්ස ඛන්ධෙකදෙසො ඛන්ධපදස්ස ඛන්ධසමුදායො පදසොධනෙ දස්සිතො යථාධිප්පෙතො අත්ථො අත්ථි, එවං එකෙකපදස්ස යථාධිප්පෙතත්ථාභාවතොති අධිප්පායො. කායො කායසඞ්ඛාරොතිආදි පන වත්තබ්බං සියාති යදි විසුං අදීපෙත්වා සමුදිතො කායසඞ්ඛාරසද්දො එකත්ථ දීපෙති, කායසඞ්ඛාරසද්දො කායසඞ්ඛාරත්ථෙ වත්තමානො ඛන්ධසද්දො විය රූපසද්දෙන කායසද්දෙන විසෙසිතබ්බොති අධිප්පායෙන වදති. සුද්ධසඞ්ඛාරවාරො හෙසාති එතෙන ඉමස්ස වාරස්ස පදසොධනෙන දස්සිතානං යථාධිප්පෙතානමෙව ගහණතො තෙසඤ්ච කායාදිපදෙහි අග්ගහිතත්තා ‘‘කායො කායසඞ්ඛාරො’’තිආදිවචනස්ස අයුත්තිං දස්සෙති. ඉධ පන සඞ්ඛාරයමකෙ කායාදිපදානං සඞ්ඛාරපදස්ස ච අසමානාධිකරණත්තා ‘‘කායො සඞ්ඛාරො, සඞ්ඛාරා කායො’’තිආදිම්හි වුච්චමානෙ අධිප්පෙතත්ථපරිච්චාගො අනධිප්පෙතත්ථපරිග්ගහො ච කතො සියාති සුද්ධසඞ්ඛාරතංමූලචක්කවාරා න වුත්තා. පදසොධනවාරතංමූලචක්කවාරෙහි පන අසමානාධිකරණෙහි කායාදිපදෙහි සඞ්ඛාරසද්දස්ස විසෙසනීයතාය දස්සිතාය සංසයො හොති ‘‘යො අත්ථන්තරප්පවත්තිනා කායසද්දෙන විසෙසිතො කායසඞ්ඛාරො, එසො අත්ථන්තරප්පවත්තීහි වචීචිත්තෙහි විසෙසිතො උදාහු අඤ්ඤො’’ති. එවං සෙසෙසුපි. එත්ථ තෙසං අඤ්ඤත්ථ දස්සනත්ථං ‘‘කායසඞ්ඛාරො වචීසඞ්ඛාරො’’තිආදිනා අනුලොමපටිලොමවසෙන ඡ යමකානි වුත්තානීති දට්ඨබ්බං. අට්ඨකථායං පන සුද්ධසඞ්ඛාරවාරට්ඨානෙ වුත්තත්තා අයං නයො සුද්ධසඞ්ඛාරවාරොති වුත්තො.

๒-๗. เพราะไม่มีอรรถโดยบทที่เป็นสุทธกะแต่ละบท คือ อรรถใดที่แสดงไว้ด้วยปทโสธนวาระและตัมมูลกจักกวาระ เป็นอัสสาสปัสสาสะเป็นต้นอย่างหนึ่งที่พึงได้ด้วยบท ๒ บท อรรถนั้นไม่พึงกล่าวด้วยบทกายะเป็นต้นที่เป็นสุทธกะ และด้วยบทสังขาระที่เป็นสุทธกะ เหมือนอรรถที่พึงประสงค์ที่แสดงไว้ในปทโสธนะว่า รูปบทเป็นส่วนหนึ่งของขันธ์ ขันธบทเป็นหมู่ของขันธ์ มีอยู่ ฉะนั้น ความหมายคือเพราะไม่มีอรรถที่พึงประสงค์ของบทแต่ละบท. ส่วนคำว่า ‘กายเป็นกายสังขาร’ เป็นต้น พึงกล่าวได้หรือ คือ ถ้ากายสังขารศัพท์ที่รวมกันแล้วแสดงอรรถอย่างหนึ่ง โดยไม่แยกแสดง กายสังขารศัพท์ที่เป็นไปในอรรถแห่งกายสังขาร พึงถูกวิเสสนะด้วยรูปศัพท์และกายศัพท์ เหมือนขันธศัพท์ ดังนี้ ย่อมกล่าวด้วยความหมาย. คำว่า ‘เป็นสุทธสังขารวาระ’ ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงความไม่สมควรของคำว่า ‘กายเป็นกายสังขาร’ เป็นต้น เพราะการถือเอาเฉพาะอรรถที่พึงประสงค์ที่แสดงไว้ด้วยปทโสธนะของวาระนี้ และเพราะอรรถเหล่านั้นไม่ถูกถือเอาด้วยบทกายะเป็นต้น. แต่ในสังขารยมกนี้ เพราะบทกายะเป็นต้นและบทสังขาระมีอธิกรณ์ไม่เสมอกัน ถ้ากล่าวว่า ‘กายเป็นสังขาร, สังขารเป็นกาย’ เป็นต้น การสละอรรถที่พึงประสงค์และการถือเอาอรรถที่ไม่พึงประสงค์ก็พึงมี ฉะนั้น สุทธสังขารตัมมูลกจักกวาระจึงไม่กล่าวไว้. แต่ด้วยปทโสธนวาระและตัมมูลกจักกวาระ เมื่อแสดงการที่สังขารศัพท์พึงถูกวิเสสนะด้วยบทกายะเป็นต้นที่มีอธิกรณ์ไม่เสมอกัน ย่อมเกิดความสงสัยว่า ‘กายสังขารใดที่ถูกวิเสสนะด้วยกายศัพท์ที่เป็นไปในอรรถอื่น กายสังขารนั้นถูกวิเสสนะด้วยวจีและจิตที่เป็นไปในอรรถอื่น หรือเป็นอย่างอื่น’ ดังนี้. แม้ในที่เหลือก็เช่นกัน. ในที่นี้ พึงเห็นว่า เพื่อแสดงอรรถเหล่านั้นในที่อื่น จึงกล่าวียมก ๖ อย่างโดยอนุโลมและปฏิโลมว่า ‘กายสังขาร วจีสังขาร’ เป็นต้น. ส่วนในอรรถกถา เพราะกล่าวไว้ในที่แห่งสุทธสังขารวาระ นัยนี้จึงเรียกว่า สุทธสังขารวาระ.

පණ්ණත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายปัญญัตติวาระ จบแล้ว.

2. පවත්තිවාරවණ්ණනා

๒. คำอธิบายปวัตติวาระ

19. පවත්තිවාරෙ සඞ්ඛාරානං පුග්ගලානඤ්ච ඔකාසත්තා ඣානං භූමි ච විසුං ඔකාසභාවෙන ගහිතාති පුග්ගලවාරෙ ච ඔකාසවසෙන පුග්ගලග්ගහණෙන තෙසං ද්වින්නං ඔකාසානං වසෙන ගහණං හොති, තස්මා ‘‘විනා විතක්කවිචාරෙහි අස්සාසපස්සාසානං උප්පාදක්ඛණෙ’’ති දුතියතතියජ්ඣානොකාසවසෙන ගහිතා පුග්ගලා විසෙසෙත්වා දස්සිතාති දට්ඨබ්බා[Pg.140]. පුන පඨමජ්ඣානං සමාපන්නානන්ති ඣානොකාසවසෙන පුග්ගලං දස්සෙති, කාමාවචරානන්ති භූමොකාසවසෙන. ද්විප්පකාරානම්පි පන තෙසං විසෙසනත්ථමාහ ‘‘අස්සාසපස්සාසානං උප්පාදක්ඛණෙ’’ති. තෙන රූපාරූපාවචරෙසු පඨමජ්ඣානසමාපන්නකෙ කාමාවචරෙ ගබ්භගතාදිකෙ ච නිවත්තෙති. කාමාවචරානම්පි හි ගබ්භගතාදීනං විනා අස්සාසපස්සාසෙහි විතක්කවිචාරානං උප්පත්ති අත්ථි. අට්ඨකථායං පන එකන්තිකත්තා රූපාරූපාවචරා නිදස්සිතා. විනා අස්සාසපස්සාසෙහි විතක්කවිචාරානං උප්පාදක්ඛණෙති එතෙන පන දස්සිතා පුග්ගලා පඨමජ්ඣානොකාසා කාමාවචරාදිඔකාසා ච අස්සාසපස්සාසවිරහවිසිට්ඨා දට්ඨබ්බා. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ පුග්ගලවිභාගො වෙදිතබ්බො.

๑๙. ในปวัตติวาระ เพราะสังขารและบุคคลเป็นโอกาส จึงถือเอาฌานและภูมิโดยเป็นโอกาสต่างหาก และในปุคคลวาระก็มีการถือเอาโอกาสทั้งสองนั้นโดยการถือเอาบุคคลโดยเป็นโอกาส ฉะนั้น พึงเห็นว่า บุคคลที่ถูกถือเอาโดยเป็นโอกาสแห่งทุติยฌานและตติยฌานนั้น ถูกแสดงโดยวิเสสนะว่า ‘ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของลมหายใจเข้าออกโดยปราศจากวิตกและวิจาร’ อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ‘ผู้เข้าปฐมฌาน’ ย่อมแสดงบุคคลโดยเป็นโอกาสแห่งฌาน, คำว่า ‘ผู้เป็นกามวจร’ ย่อมแสดงโดยเป็นโอกาสแห่งภูมิ. เพื่อวิเสสนะบุคคลทั้งสองประเภทนั้น จึงกล่าวว่า ‘ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของลมหายใจเข้าออก’. ด้วยคำนั้น ย่อมปฏิเสธผู้เข้าปฐมฌานในรูปาวจรและอรูปาวจร และผู้ที่อยู่ในครรภ์เป็นต้นในกามวจร. เพราะแม้ผู้ที่อยู่ในครรภ์เป็นต้นในกามวจร ก็มีการเกิดขึ้นของวิตกและวิจารโดยปราศจากลมหายใจเข้าออก. ส่วนในอรรถกถา เพราะเป็นเอกันตะ จึงแสดงรูปาวจรและอรูปาวจร. แต่ด้วยคำว่า ‘ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของวิตกและวิจารโดยปราศจากลมหายใจเข้าออก’ บุคคลที่แสดงไว้นั้น พึงเห็นว่าเป็นผู้มีโอกาสแห่งปฐมฌานและโอกาสแห่งกามวจรเป็นต้น ที่วิเศษด้วยการปราศจากลมหายใจเข้าออก. ด้วยนัยนี้ พึงทราบการจำแนกบุคคลในที่ทั้งปวง.

21. ‘‘පඨමජ්ඣානෙ කාමාවචරෙති කාමාවචරභූමියං උප්පන්නෙ පඨමජ්ඣානෙ’’ති අට්ඨකථායං වුත්තං, එතස්මිං පන අත්ථෙ සති ‘‘චතුත්ථජ්ඣානෙ රූපාවචරෙ අරූපාවචරෙ තත්ථ චිත්තසඞ්ඛාරො උප්පජ්ජති, නො ච තත්ථ කායසඞ්ඛාරො උප්පජ්ජතී’’ති එත්ථාපි රූපාරූපාවචරභූමීසු උප්පන්නෙ චතුත්ථජ්ඣානෙති අත්ථො භවෙය්‍ය, සො ච අනිට්ඨො භූමීනං ඔකාසභාවස්සෙව අග්ගහිතතාපත්තිතො, සබ්බචතුත්ථජ්ඣානස්ස ඔකාසවසෙන අග්ගහිතතාපත්තිතො ච, තස්මා ඣානභූමොකාසානං සඞ්කරං අකත්වා විසුං එව ඔකාසභාවො යොජෙතබ්බො. පඨමජ්ඣානොකාසෙපි හි කායසඞ්ඛාරො ච උප්පජ්ජති වචීසඞ්ඛාරො ච උප්පජ්ජති කාමාවචරොකාසෙ ච. යදිපි න සබ්බම්හි පඨමජ්ඣානෙ සබ්බම්හි ච කාමාවචරෙ ද්වයං උප්පජ්ජති, තත්ථ පන තංද්වයුප්පත්ති අත්ථීති කත්වා එවං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. විසුං ඔකාසත්තා ච ‘‘අඞ්ගමත්තවසෙන චෙත්ථා’’තිආදිවචනං න වත්තබ්බං හොතීති. ඉමම්හි ච යමකෙ අවිතක්කවිචාරමත්තං දුතියජ්ඣානං විචාරවසෙන පඨමජ්ඣානෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතීති දට්ඨබ්බං. මුද්ධභූතං දුතියජ්ඣානං ගහෙත්වා ඉතරං අසඞ්ගහිතන්ති වා. යස්සයත්ථකෙ ‘‘නිරොධසමාපන්නාන’’න්ති න ලබ්භති. න හි තෙ අසඤ්ඤසත්තා විය ඔකාසෙ හොන්තීති.

๒๑. อรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า ‘ในปฐมฌานที่เป็นกามาวจร คือปฐมฌานที่เกิดขึ้นในกามาวจรภูมิ’ แต่เมื่อมีความหมายเช่นนี้แล้ว ในประโยคที่ว่า ‘ในจตุตถฌานที่เป็นรูปาวจรและในอรูปาวจร จิตตสังขารย่อมเกิดขึ้นในที่นั้น แต่กายสังขารย่อมไม่เกิดขึ้นในที่นั้น’ ก็พึงมีความหมายว่า ‘จตุตถฌานที่เกิดขึ้นในรูปาวจรภูมิและอรูปาวจรภูมิ’ ซึ่งเป็นสิ่งที่ไม่พึงปรารถนา เพราะจะทำให้ไม่ถือเอาความเป็นโอกาสของภูมิทั้งหลายนั่นเอง และจะทำให้ไม่ถือเอาจตุตถฌานทั้งหมดโดยความเป็นโอกาส เพราะฉะนั้น พึงประกอบความเป็นโอกาสต่างหาก โดยไม่ทำความปะปนกันแห่งฌาน ภูมิ และโอกาส อนึ่ง ในโอกาสแห่งปฐมฌาน กายสังขารก็ย่อมเกิดขึ้น วจีสังขารก็ย่อมเกิดขึ้น และในโอกาสแห่งกามาวจรก็เช่นกัน ถึงแม้ว่าสังขารทั้งสองจะไม่เกิดขึ้นในปฐมฌานทั้งหมดและในกามาวจรทั้งหมด แต่ก็พึงเห็นว่าได้กล่าวไว้เช่นนี้โดยถือว่ามีการเกิดขึ้นของสังขารทั้งสองนั้นในที่นั้น และเพราะความเป็นโอกาสต่างหาก จึงไม่พึงกล่าวคำว่า ‘ในยมกนี้โดยเป็นเพียงองค์’ เป็นต้น อนึ่ง ในยมกนี้ พึงเห็นว่าทุติยฌานที่มีแต่วิจารไม่มีวิตก ย่อมสงเคราะห์เข้าในปฐมฌานโดยวิจาร หรือว่าถือเอาทุติยฌานที่เป็นประธาน ส่วนฌานอื่นไม่สงเคราะห์เข้า ในยมกใดที่ไม่มีคำว่า ‘ของบุคคลผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติ’ เพราะบุคคลเหล่านั้นไม่ได้อยู่ในโอกาสเหมือนอย่างพวกอสัญญีสัตว์

37. සුද්ධාවාසානං දුතියෙ චිත්තෙ වත්තමානෙති තෙසං පඨමතො අවිතක්කඅවිචාරතො දුතියෙ සවිතක්කසවිචාරෙපි භවනිකන්තිආවජ්ජනෙ වත්තමානෙ උභයං නුප්පජ්ජිත්ථාති දස්සෙන්තෙන තතො පුරිමචිත්තක්ඛණෙසුපි නුප්පජ්ජිත්ථාති [Pg.141] දස්සිතමෙව හොති. යථා පන චිත්තසඞ්ඛාරස්ස ආදිදස්සනත්ථං ‘‘සුද්ධාවාසං උපපජ්ජන්තාන’’න්ති වුත්තං, එවං වචීසඞ්ඛාරස්ස ආදිදස්සනත්ථං ‘‘දුතියෙ චිත්තෙ වත්තමානෙ’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

๓๗. คำว่า ‘เมื่อจิตดวงที่สองกำลังเป็นไปของเหล่าสุทธาวาส’ นั้น โดยแสดงว่าสังขารทั้งสองไม่เกิดขึ้น แม้เมื่อจิตดวงที่สองที่มีวิตกมีวิจารกำลังเป็นไปในภวนิกนติอาวัชชนะ จากจิตดวงแรกที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจารของเหล่าสุทธาวาสเหล่านั้น ก็เป็นอันแสดงแล้วว่าสังขารทั้งสองไม่เกิดขึ้นแม้ในขณะจิตก่อนหน้านั้น อนึ่ง พึงเห็นว่า คำว่า ‘ของบุคคลผู้กำลังเข้าถึงสุทธาวาส’ ได้กล่าวไว้เพื่อแสดงการเริ่มต้นของจิตตสังขารฉันใด คำว่า ‘เมื่อจิตดวงที่สองกำลังเป็นไป’ ก็ได้กล่าวไว้เพื่อแสดงการเริ่มต้นของวจีสังขารฉันนั้น

පවත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายวาระแห่งปวัตติจบแล้ว

සඞ්ඛාරයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายสังขารยมกจบแล้ว

7. අනුසයයමකං

๗. อนุสัยยมก

පරිච්ඡෙදපරිච්ඡින්නුද්දෙසවාරවණ්ණනා

คำอธิบายวาระแห่งอุทเทสที่กำหนดด้วยปริจเฉท

1. පච්චයපරිග්ගහපරියොසානා ඤාතපරිඤ්ඤාති පච්චයදීපකෙන මූලයමකෙන ඤාතපරිඤ්ඤං, ඛන්ධාදීසු තීරණබාහුල්ලතො ඛන්ධාදියමකෙහි තීරණපරිඤ්ඤඤ්ච විභාවෙත්වා අනුසයපහානන්තා පහානපරිඤ්ඤාති පහාතබ්බමුද්ධභූතෙහි අනුසයෙහි පහානපරිඤ්ඤං විභාවෙතුං අනුසයයමකං ආරද්ධං. ලබ්භමානවසෙනාති අනුසයභාවෙන ලබ්භමානානං වසෙනාති අත්ථො. තීහාකාරෙහි අනුසයානං ගාහාපනං තෙසු තථා අග්ගහිතෙසු අනුසයවාරාදිපාළියා දුරවබොධත්තා.

๑. อนุสัยยมกได้เริ่มต้นขึ้น เพื่อแสดงญาตปริญญาที่มีการกำหนดปัจจัยเป็นที่สุด ด้วยมูลยมกที่แสดงปัจจัย และเพื่อแสดงตีรณปริญญา เพราะมีความพิจารณามากในขันธ์เป็นต้น ด้วยขันธยมกเป็นต้นแล้ว เพื่อแสดงปหานปริญญาที่มีการละอนุสัยเป็นที่สุด ด้วยอนุสัยทั้งหลายที่เป็นประธานที่พึงละ คำว่า ‘โดยความเป็นอันพึงได้’ หมายถึง ‘โดยความเป็นอันพึงได้โดยความเป็นอนุสัย’ การให้ถือเอาอนุสัยด้วยอาการ ๓ อย่างนั้น เพราะเมื่ออนุสัยเหล่านั้นไม่ถูกถือเอาอย่างนั้น ปาฬิในอนุสัยวาระเป็นต้นก็ยากที่จะเข้าใจ

අයං පනෙත්ථ පුරිමෙසූති එතෙසු සානුසයවාරාදීසු පුරිමෙසූති අත්ථො. අත්ථවිසෙසාභාවතො ‘‘කාමධාතුං වා පන උපපජ්ජන්තස්ස කාමධාතුයා චුතස්ස, රූපධාතුං වා පන උපපජ්ජන්තස්ස කාමධාතුයා චුතස්සා’’ති එවමාදීහි අවුච්චමානෙ කථමයං යමකදෙසනා සියාති? නායං යමකදෙසනා, පුරිමවාරෙහි පන යමකවසෙන දෙසිතානං අනුසයානං චුතිඋපපත්තිවසෙන අනුසයට්ඨානපරිච්ඡෙදදස්සනං. යමකදෙසනාබාහුල්ලතො පන සබ්බවාරසමුදායස්ස අනුසයයමකන්ති නාමං දට්ඨබ්බං. අථ වා පටිලොමපුච්ඡාපි අත්ථවසෙන ලබ්භන්ති, අත්ථවිසෙසාභාවතො පන න වුත්තාති ලබ්භමානතාවසෙන එතිස්සාපි දෙසනාය යමකදෙසනතා වෙදිතබ්බා.

คำว่า ‘ในวาระก่อนๆ ในยมกนี้’ ในที่นี้ หมายถึง ‘ในวาระก่อนๆ ในวาระที่มีอนุสัยเป็นต้นเหล่านี้’ เพราะไม่มีความหมายพิเศษ จึงมีคำถามว่า ‘เมื่อไม่ได้กล่าวคำว่า “ของบุคคลผู้กำลังเข้าถึงกามธาตุ หรือผู้จุติจากกามธาตุ, ของบุคคลผู้กำลังเข้าถึงรูปธาตุ หรือผู้จุติจากกามธาตุ” เป็นต้น การแสดงยมกนี้จะเป็นไปได้อย่างไร’ คำตอบคือ ‘นี้ไม่ใช่การแสดงยมก แต่เป็นการแสดงการกำหนดที่ตั้งแห่งอนุสัยโดยอำนาจแห่งจุติและอุบัติ ของอนุสัยที่แสดงโดยยมกในวาระก่อนๆ’ แต่เพราะมีการแสดงยมกเป็นส่วนมาก พึงเห็นว่าชื่อว่าอนุสัยยมกเป็นชื่อของวาระทั้งหมดโดยรวม อีกอย่างหนึ่ง แม้คำถามย้อนกลับก็พึงได้โดยความหมาย แต่เพราะไม่มีความหมายพิเศษจึงไม่ได้กล่าวไว้ พึงทราบว่าการแสดงนี้ก็เป็นยมกเทศนาโดยความเป็นอันพึงได้

අනුරූපං කාරණං ලභිත්වා උප්පජ්ජන්තීති එතෙන කාරණලාභෙ උප්පත්තිඅරහතං දස්සෙති. අප්පහීනා හි අනුසයා කාරණලාභෙ සති උප්පජ්ජන්ති. යාව ච මග්ගෙන තෙසං අනුප්පත්තිඅරහතා න කතා හොති, තාව [Pg.142] තෙ එවංපකාරා එවාති ‘‘අනුසයා’’ති වුච්චන්ති. සො එවංපකාරො උප්පජ්ජති-සද්දෙන ගහිතො, න ඛන්ධයමකාදීසු විය උප්පජ්ජමානතා. තෙනෙව ‘‘යස්ස කාමරාගානුසයො උප්පජ්ජති, තස්ස පටිඝානුසයො උප්පජ්ජතීති? ආමන්තා’’තිආදිනා උප්පජ්ජනවාරො අනුසයවාරෙන නින්නානාකරණො විභත්තො. අනුරූපං කාරණං පන ලභිත්වා යෙ උප්පජ්ජිංසු උප්පජ්ජමානා ච, තෙපි අප්පහීනට්ඨෙන ථාමගතා අහෙසුං භවන්ති ච. උප්පත්තිඅරහතාය එව ච තෙ උප්පජ්ජිංසු උප්පජ්ජන්ති ච, න ච අතීතානාගතපච්චුප්පන්නතො අඤ්ඤෙ උප්පත්තිඅරහා නාම අත්ථි, තස්මා සබ්බෙ අතීතානාගතපච්චුප්පන්නා කාමරාගාදයො ‘‘අනුසයා’’ති වුච්චන්ති. අප්පහීනට්ඨෙනෙව හි අනුසයා, අප්පහීනා ච අතීතාදයො එව, මග්ගස්ස පන තාදිසානං අනුප්පත්තිඅරහතාපාදනෙන අනුසයප්පහානං හොතීති. අප්පහීනාකාරො නාම ධම්මාකාරො, න ධම්මො, ධම්මො එව ච උප්පජ්ජතීති ඉමිනා අධිප්පායෙනාහ ‘‘අප්පහීනාකාරො ච උප්පජ්ජතීති වත්තුං න යුජ්ජතී’’ති. සත්තානුසයාති එත්ථ යදි අප්පහීනට්ඨෙන සන්තානෙ අනුසෙන්තීති අනුසයා, අථ කස්මා සත්තෙව වුත්තා, නනු සත්තානුසයතො අඤ්ඤෙසම්පි කිලෙසානං අප්පහීනත්තා අනුසයභාවො ආපජ්ජතීති චෙ? නාපජ්ජති, අප්පහීනමත්තස්සෙව අනුසයභාවස්ස අවුත්තත්තා. වුත්තඤ්හි ‘‘අනුසයොති පන අප්පහීනට්ඨෙන ථාමගතකිලෙසො වුච්චතී’’ති (යම. අට්ඨ. අනුසයයමක 1), තස්මා අප්පහීනට්ඨෙන ථාමගතො කිලෙසොයෙව අනුසයො නාමාති යුත්තං. ථාමගතන්ති ච අඤ්ඤෙහි අසාධාරණො සභාවො දට්ඨබ්බො. තථා හි ධම්මසභාවබොධිනා තථාගතෙන ඉමෙයෙව ‘‘අනුසයා’’ති වුත්තා. ථාමගතොති අනුසයසමඞ්ගීති අත්ථො.

ด้วยคำว่า "เกิดขึ้นเมื่อได้เหตุที่เหมาะสม" นี้ ท่านแสดงถึงความควรเกิดขึ้นเมื่อได้เหตุ เพราะอนุสัยที่ยังไม่ละ ย่อมเกิดขึ้นเมื่อมีการได้เหตุ และตราบใดที่ความไม่ควรเกิดขึ้นของอนุสัยเหล่านั้นยังไม่ถูกกระทำด้วยมรรค ตราบนั้นอนุสัยเหล่านั้นก็มีประการอย่างนั้นนั่นเอง จึงเรียกว่า "อนุสัย" อนุสัยที่มีประการอย่างนั้นนั่นเอง ถูกถือเอาด้วยศัพท์ว่า "เกิดขึ้น" ไม่ใช่ความเป็นสภาวะที่กำลังเกิดขึ้นเหมือนในขันธยมกเป็นต้น ด้วยเหตุนั้นเอง วาระแห่งการเกิดขึ้นจึงถูกจำแนกโดยไม่ต่างจากวาระแห่งอนุสัย ด้วยคำเป็นต้นว่า "กามราคานุสัยย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ปฏิฆานุสัยย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ? ตอบว่า ใช่" ส่วนอนุสัยเหล่าใดเกิดขึ้นแล้วและกำลังเกิดขึ้นเมื่อได้เหตุที่เหมาะสม แม้อนุสัยเหล่านั้นก็เป็นผู้ตั้งมั่นแล้วและย่อมเป็นผู้ตั้งมั่นด้วยอรรถว่ายังไม่ถูกละ และอนุสัยเหล่านั้นเกิดขึ้นแล้วและกำลังเกิดขึ้นด้วยความควรเกิดขึ้นนั่นเอง และชื่อว่าความควรเกิดขึ้นอื่นนอกจากอดีต อนาคต และปัจจุบัน ย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น กามราคะเป็นต้นที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบันทั้งหมด จึงเรียกว่า "อนุสัย" เพราะอนุสัยทั้งหลายมีความหมายว่ายังไม่ถูกละนั่นเอง และธรรมที่เป็นอดีตเป็นต้นนั่นเองที่ยังไม่ถูกละ ส่วนการละอนุสัยย่อมมีได้ด้วยการทำความไม่ควรเกิดขึ้นแห่งอนุสัยเห็นปานนั้นด้วยมรรค อาการที่ยังไม่ละชื่อว่าอาการของธรรม ไม่ใช่ธรรม และธรรมนั่นเองย่อมเกิดขึ้น ด้วยความหมายนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่ควรจะกล่าวว่า อาการที่ยังไม่ละย่อมเกิดขึ้น" ในคำว่า "อนุสัย ๗" นี้ หากอนุสัยทั้งหลายชื่อว่าอนุสัย เพราะอรรถว่านอนเนื่องอยู่ในสันดานด้วยความเป็นสภาวะยังไม่ถูกละ ถ้าอย่างนั้น เพราะเหตุไรจึงตรัสไว้เพียง ๗ เท่านั้น กิเลสเหล่าอื่นนอกจากอนุสัย ๗ แม้เหล่านั้นก็ยังไม่ถูกละ จึงควรถึงความเป็นอนุสัยด้วยมิใช่หรือ? ไม่ควรถึง เพราะไม่ได้กล่าวความเป็นอนุสัยเพียงเพราะความเป็นสภาวะยังไม่ถูกละเท่านั้น จริงอยู่ ท่านกล่าวไว้ว่า "แต่กิเลสที่ตั้งมั่นด้วยอรรถว่ายังไม่ถูกละ ท่านเรียกว่า อนุสัย" (ยมก. อรรถกถา อนุสัยยมก 1) เพราะฉะนั้น กิเลสที่ตั้งมั่นด้วยอรรถว่ายังไม่ถูกละนั่นเอง ชื่อว่าอนุสัย จึงสมควร และคำว่า "ตั้งมั่น" พึงเห็นว่าเป็นสภาวะที่ไม่ทั่วไปกับกิเลสเหล่าอื่น จริงอย่างนั้น พระตถาคตผู้ทรงรู้แจ้งสภาวะแห่งธรรม ได้ตรัสเรียกกิเลสเหล่านี้เท่านั้นว่า "อนุสัย" คำว่า "ตั้งมั่น" มีความหมายว่า เป็นผู้ประกอบด้วยอนุสัย

අනුසයඋප්පජ්ජනවාරානං සමානගතිකත්තා යථා ‘‘අනුසෙතී’’ති වචනං අප්පහීනාකාරදීපකං, එවං ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වචනං සියාති උප්පජ්ජනවාරෙන ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වචනස්ස අවුත්තතා සක්කා වත්තුන්ති චෙ? තං න, වචනත්ථවිසෙසෙන තංද්වයස්ස වුත්තත්තා. ‘‘අනුරූපං කාරණං ලභිත්වා උප්පජ්ජතී’’ති හි එතස්මිං අත්ථෙ අවිසිට්ඨෙපි ‘‘අනුසෙතී’’ති වචනං සන්තානෙ අනුසයිතතං ථාමගතභාවං දීපෙති. යදි තමෙව ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වචනං දීපෙය්‍ය, කස්සචි විසෙසස්ස අභාවා උප්පජ්ජනවාරො න වත්තබ්බො සියා, ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වචනං පන උප්පත්තියොග්ගං දීපෙති. කස්මා? උප්පජ්ජනවාරෙන උප්පත්තියොග්ගස්ස [Pg.143] දස්සිතත්තා, අනුසයසද්දස්ස සබ්බදා විජ්ජමානානං අපරිනිප්ඵන්නසයනත්ථතාය නිවාරණත්ථං උප්පත්තිඅරහතාය ථාමගතභාවසඞ්ඛාතස්ස යථාධිප්පෙතසයනත්ථස්ස දස්සනත්ථං ‘‘අනුසෙන්තීති අනුරූපං කාරණං ලභිත්වා උප්පජ්ජන්තී’’ති යං උප්පත්තියොග්ගවචනං වුත්තං, තං සුවුත්තමෙවාති අධිප්පායො. තම්පි සුවුත්තමෙව ඉමිනා තන්තිප්පමාණෙනාති සම්බන්ධො. තන්තිත්තයෙනපි හි චිත්තසම්පයුත්තතා දීපිතා හොති.

เพราะวาระแห่งอนุสัยและวาระแห่งการเกิดขึ้นมีแนวทางเดียวกัน หากคำว่า "นอนเนื่อง" เป็นเครื่องแสดงอาการที่ยังไม่ละ คำว่า "เกิดขึ้น" ก็พึงเป็นเช่นนั้น (ถามว่า) เมื่อเป็นเช่นนั้น จะสามารถกล่าวได้ไหมว่า คำว่า "เกิดขึ้น" ไม่ได้ถูกกล่าวไว้ด้วยวาระแห่งการเกิดขึ้น? (ตอบว่า) ไม่ได้ เพราะคำทั้งสองนั้นท่านกล่าวไว้ด้วยความต่างกันแห่งเนื้อความของศัพท์ เพราะถึงแม้ในเนื้อความว่า "เกิดขึ้นเมื่อได้เหตุที่เหมาะสม" นี้ จะไม่ต่างกันก็ตาม แต่คำว่า "นอนเนื่อง" ย่อมแสดงความเป็นสภาวะที่นอนเนื่องอยู่และความเป็นสภาวะที่ตั้งมั่นในสันดาน หากคำว่า "เกิดขึ้น" นั้นจะพึงแสดงเนื้อความนั้นไซร้ วาระแห่งการเกิดขึ้นก็ไม่พึงต้องกล่าว เพราะไม่มีความต่างกันอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่คำว่า "เกิดขึ้น" ย่อมแสดงความควรเกิดขึ้น เพราะเหตุไร? เพราะความควรเกิดขึ้น ท่านแสดงไว้ด้วยวาระแห่งการเกิดขึ้น อธิบายว่า คำที่แสดงความควรเกิดขึ้นใดที่ท่านกล่าวไว้ว่า "ชื่อว่านอนเนื่อง เพราะอรรถว่าเกิดขึ้นเมื่อได้เหตุที่เหมาะสม" เพื่อป้องกันความหมายว่านอนอยู่ซึ่งยังไม่สำเร็จของอนุสัยที่มีอยู่ตลอดเวลา และเพื่อแสดงความหมายว่านอนอยู่ตามที่ประสงค์ อันได้แก่ความเป็นสภาวะที่ตั้งมั่นซึ่งกล่าวคือความควรเกิดขึ้น คำนั้นเป็นคำที่ท่านกล่าวไว้ดีแล้วนั่นเอง คำนั้นแม้ท่านก็กล่าวไว้ดีแล้วด้วยหลักฐานคือพระบาลีนี้ มีความเชื่อมโยงอย่างนี้ เพราะแม้ด้วยพระบาลีทั้งสามนั้น ความเป็นสภาวะที่ประกอบด้วยจิต ท่านก็แสดงไว้แล้ว

පරිච්ඡෙදපරිච්ඡින්නුද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาวาระแห่งการแสดงโดยย่อที่กำหนดด้วยการกำหนดขอบเขต จบแล้ว

උප්පත්තිට්ඨානවාරවණ්ණනා

การพรรณนาวาระแห่งสถานที่เกิด

2. කාමධාතුයා ද්වීසු වෙදනාසූති කාමාවචරභූමියං සුඛාය ච උපෙක්ඛාය චාති අට්ඨකථායං කාමධාතුග්ගහණං ද්වින්නං වෙදනානං විසෙසනභාවෙන වුත්තං, එවං සති කාමධාතුයා කාමරාගානුසයස්ස අනුසයට්ඨානතා න වුත්තා හොති. ද්වීසු පන රාගෙසු භවරාගස්ස තීසු ධාතූසු රූපාරූපධාතූනං අනුසයට්ඨානතා වුත්තාති කාමධාතුයා කාමරාගස්ස අනුසයට්ඨානතා වත්තබ්බා. ධාතුවෙදනාසබ්බසක්කායපරියාපන්නවසෙන හි තිප්පකාරං අනුසයානං අනුසයට්ඨානං වුත්තන්ති. තස්මා තීසු ධාතූසු කාමධාතුයා තීසු වෙදනාසු ද්වීසු වෙදනාසු එත්ථ කාමරාගානුසයො අනුසෙතීති විසුං අනුසයට්ඨානතා ධාතුයා වෙදනානඤ්ච යොජෙතබ්බා. ද්වීසු වෙදනාසූති ඉදඤ්ච වෙදනාසු අනුසයමානො කාමරාගානුසයො ද්වීස්වෙව අනුසෙති, න තීසූති තිණ්ණම්පි ඨානතානිවාරණත්ථමෙව වුත්තන්ති න සබ්බාසු ද්වීසු අනුසයනප්පත්තො අත්ථි, තෙන වෙදනාවිසෙසනත්ථං න කාමධාතුග්ගහණෙන කොචි අත්ථො. භවරාගානුසයනට්ඨානඤ්හි අට්ඨානඤ්ච අනුසයානං අපරියාපන්නං සක්කායෙ කාමරාගානුසයස්ස අනුසයට්ඨානං න හොතීති පාකටමෙතං. යථා ච ‘‘ද්වීසු වෙදනාසූ’’ති වුත්තෙ පටිඝානුසයානුසයට්ඨානතො අඤ්ඤා ද්වෙ වෙදනා ගය්හන්ති, එවං භවරාගානුසයානුසයනට්ඨානතො ච අඤ්ඤා තා ගය්හන්තීති.

๒. ในคำว่า "ในกามธาตุ ในเวทนา ๒" นี้ การถือเอาคำว่า กามธาตุ ในอรรถกถาว่า "ในกามภูมิ ในสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา" ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นบทวิเศษณ์ของเวทนาทั้งสอง เมื่อเป็นเช่นนี้ ความเป็นสถานที่นอนเนื่องของกามราคานุสัยในกามธาตุ ก็เป็นอันไม่ได้กล่าวไว้ แต่ในราคะทั้งสอง ความเป็นสถานที่นอนเนื่องของภวราคะในธาตุทั้งสองคือรูปธาตุและอรูปธาตุในบรรดาธาตุ ๓ ท่านกล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้น ความเป็นสถานที่นอนเนื่องของกามราคะในกามธาตุ จึงควรกล่าวถึง เพราะท่านกล่าวสถานที่นอนเนื่องของอนุสัย ๓ ประการไว้ด้วยอำนาจแห่งธาตุ เวทนา และธรรมที่นับเนื่องในสักกายะทั้งหมด เพราะฉะนั้น ในบรรดาธาตุ ๓ ในกามธาตุ ในบรรดาเวทนา ๓ ในเวทนา ๒ ในที่นี้ กามราคานุสัยย่อมนอนเนื่องอยู่ ดังนี้ ความเป็นสถานที่นอนเนื่องแห่งธาตุและเวทนาทั้งหลาย พึงนำมาประกอบกันต่างหาก และคำว่า "ในเวทนา ๒" นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อป้องกันความเป็นสถานที่นอนเนื่องแม้ในเวทนาทั้ง ๓ ว่า กามราคานุสัยเมื่อนอนเนื่องในเวทนาทั้งหลาย ย่อมนอนเนื่องในเวทนา ๒ เท่านั้น ไม่ใช่นอนเนื่องในเวทนา ๓ ไม่ใช่ว่าไม่มีการนอนเนื่องในเวทนา ๒ ทั้งหมด เพราะฉะนั้น การถือเอาคำว่า กามธาตุ เพื่อเป็นบทวิเศษณ์ของเวทนาจึงไม่มีประโยชน์อย่างใด ข้อนี้เป็นสิ่งที่ชัดเจนว่า สถานที่นอนเนื่องของภวราคานุสัย และสถานที่ที่ไม่ใช่สถานที่นอนเนื่องของอนุสัยทั้งหลาย ซึ่งไม่นับเนื่องในสักกายะ ย่อมไม่เป็นสถานที่นอนเนื่องของกามราคานุสัย และเมื่อกล่าวว่า "ในเวทนา ๒" เวทนา ๒ อย่างอื่นจากสถานที่นอนเนื่องของปฏิฆานุสัย ย่อมถูกถือเอาฉันใด เวทนาเหล่านั้นแม้อื่นจากสถานที่นอนเนื่องของภวราคานุสัย ก็ย่อมถูกถือเอาฉันนั้น

එත්ථ ච ද්වීහි වෙදනාහි සම්පයුත්තෙසු අඤ්ඤෙසු ච පියරූපසාතරූපෙසු ඉට්ඨරූපාදීසු උප්පජ්ජමානො කාමරාගානුසයො සාතසන්තසුඛගිද්ධියා පවත්තතීති ද්වීසු වෙදනාසු තස්ස අනුසයනං වුත්තං. අඤ්ඤත්ථ උප්පජ්ජමානොපි [Pg.144] හි සො ඉමාසු ද්වීසු වෙදනාසු අනුගතො හුත්වා සෙති සුඛමිච්චෙව අභිලභතීති. එවං පටිඝානුසයො ච දුක්ඛවෙදනාසම්පයුත්තෙසු අඤ්ඤෙසු ච අප්පියරූපාසාතරූපෙසු අනිට්ඨරූපාදීසු උප්පජ්ජමානො දුක්ඛපටිකූලතො දුක්ඛමිච්චෙව පටිහඤ්ඤතීති දුක්ඛවෙදනමෙව අනුගතො හුත්වා සෙති, තෙන පන තස්මිං අනුසයනං වුත්තං. එවං කාමරාගපටිඝානං තීසු වෙදනාසු අනුසයවචනෙන ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තඅනිට්ඨෙසු ආරම්මණපකතියා විපරීතසඤ්ඤාය ච වසෙන ඉට්ඨාදිභාවෙන ගහිතෙසු කාමරාගපටිඝානං උප්පත්ති දස්සිතා හොති. තත්ථ උප්පජ්ජමානා හි තෙ තීසු වෙදනාසු අනුසෙන්ති නාම. වෙදනාත්තයමුඛෙන වා එත්ථ ඉට්ඨාදීනං ආරම්මණානං ගහණං වෙදිතබ්බං, කාමධාතුආදිග්ගහණෙන කාමස්සාදාදිවත්ථුභූතානං කාමභවාදීනං. තත්ථ කාමරාගානුසයො භවස්සාදවසෙන අනුසයමානො කාමධාතුයා අනුසෙති, කාමසුඛස්සාදවසෙන අනුසයමානො සුඛොපෙක්ඛාවෙදනාසු. පටිඝො දුක්ඛපටිඝාතවසෙනෙව පවත්තතීති යත්ථ තත්ථ පටිහඤ්ඤමානොපි දුක්ඛවෙදනාය එව අනුසෙති. රූපාරූපභවෙසු පන රූපාරූපාවචරධම්මෙසු ච කාමස්සාදස්ස පවත්ති නත්ථීති තත්ථ අනුසයමානො රාගො භවරාගොඉච්චෙව වෙදිතබ්බො. ධාතුත්තයවෙදනාත්තයග්ගහණෙන ච සබ්බසක්කායපරියාපන්නානං ගහිතත්තා ‘‘යත්ථ කාමරාගානුසයො නානුසෙති, තත්ථ දිට්ඨානුසයො නානුසෙතී’’ති (යම. 2.අනුසයයමක.46) එවමාදීනං විස්සජ්ජනෙසු ධාතුත්තයවෙදනාත්තයවිනිමුත්තං දිට්ඨානුසයාදීනං අනුසයට්ඨානං න වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. නනු ච අනුත්තරෙසු විමොක්ඛෙසු පිහං උපට්ඨාපයතො පිහපච්චයා උප්පන්නදොමනස්සෙ පටිඝානුසයො නානුසෙති, තථා නෙක්ඛම්මස්සිතසොමනස්සුපෙක්ඛාසු කාමරාගෙන නානුසයිතබ්බන්ති තදනුසයනට්ඨානතො අඤ්ඤාපි දිට්ඨානුසයානුසයනට්ඨානභූතා කාමාවචරවෙදනා සන්තීති? හොන්තු, න පන ධාතුත්තයවෙදනාත්තයතො අඤ්ඤං තදනුසයනට්ඨානං අත්ථි, තස්මා තං න වුත්තං. යස්මා පන ‘‘යත්ථ කාමරාගානුසයො ච පටිඝානුසයො ච මානානුසයො ච නානුසෙන්ති, තත්ථ දිට්ඨානුසයො විචිකිච්ඡානුසයො නානුසෙතීති? ආමන්තා’’ති (යම. 2.අනුසයයමක.52) වුත්තං, තස්මා අවිසෙසෙන දුක්ඛං පටිඝානුසයස්ස අනුසයනට්ඨානන්ති සමුදායවසෙන ගහෙත්වා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තථා ලොකියසුඛොපෙක්ඛා කාමරාගමානානුසයනට්ඨානන්ති.

ในที่นี้ กามราคานุสัยที่เกิดขึ้นในอารมณ์อันเป็นที่รักที่ชอบใจ มีรูปที่น่าปรารถนาเป็นต้น ซึ่งประกอบด้วยเวทนา ๒ อย่าง และในอารมณ์อื่น ย่อมเป็นไปโดยความยินดีในสุขที่น่าพอใจ ดังนั้น จึงกล่าวว่ากามราคานุสัยนั้นย่อมนอนเนื่องในเวทนา ๒ อย่าง แม้กามราคานุสัยนั้นจะเกิดขึ้นในที่อื่น ก็ย่อมนอนเนื่องตามเวทนา ๒ อย่างนี้ และย่อมปรารถนาว่า 'สุขนั่นเอง' ปฏิฆานุสัยก็เช่นกัน เมื่อเกิดขึ้นในอารมณ์อันไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจ มีรูปที่ไม่น่าปรารถนาเป็นต้น ซึ่งประกอบด้วยทุกขเวทนา และในอารมณ์อื่น ย่อมกระทบกระทั่งด้วยความเป็นของไม่น่าปรารถนาแห่งทุกข์ว่า 'ทุกข์นั่นเอง' จึงย่อมนอนเนื่องตามทุกขเวทนาเท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่าปฏิฆานุสัยนั้นย่อมนอนเนื่องในทุกขเวทนานั้น การกล่าวถึงกามราคะและปฏิฆะว่านอนเนื่องในเวทนา ๓ อย่างนี้ ย่อมแสดงถึงการเกิดขึ้นของกามราคะและปฏิฆะในอารมณ์อันเป็นที่ปรารถนา อารมณ์อันไม่เป็นที่ปรารถนา และอารมณ์อันเป็นกลาง ซึ่งถูกยึดถือโดยความเป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งสภาพของอารมณ์ และด้วยอำนาจแห่งวิปลาสสัญญา แท้จริงแล้ว กามราคะและปฏิฆะเหล่านั้นเมื่อเกิดขึ้นในที่นั้น ย่อมชื่อว่านอนเนื่องในเวทนา ๓ อย่าง พึงทราบว่า ในที่นี้ การยึดถืออารมณ์อันเป็นที่ปรารถนาเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยอาศัยเวทนา ๓ อย่างเป็นหลัก และการยึดถือธาตุกามเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยอาศัยกามภพเป็นต้น ซึ่งเป็นวัตถุแห่งกามัสสาทะเป็นต้น ในที่นั้น กามราคานุสัยเมื่อนอนเนื่องโดยอาศัยภวัสสาทะ ย่อมนอนเนื่องในกามธาตุ เมื่อนอนเนื่องโดยอาศัยกามสุขัสสาทะ ย่อมนอนเนื่องในสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา ปฏิฆะย่อมเป็นไปโดยอาศัยการกระทบกระทั่งทุกข์เท่านั้น ดังนั้น แม้จะกระทบกระทั่งในที่ใดก็ตาม ก็ย่อมนอนเนื่องในทุกขเวทนาเท่านั้น แต่ในรูปภพและอรูปภพ และในธรรมอันเป็นรูปาวจรและอรูปาวจร ย่อมไม่มีการเป็นไปแห่งกามัสสาทะ ดังนั้น ราคะที่นอนเนื่องในที่นั้น พึงทราบว่าเป็นภวราคะเท่านั้น ด้วยการยึดถือธาตุ ๓ และเวทนา ๓ ย่อมเป็นการยึดถือธรรมทั้งปวงที่สงเคราะห์เข้าในสักกายะได้ทั้งหมด ดังนั้น ในการวิสัชนาปัญหาเช่นที่ว่า ‘ที่ใดกามราคานุสัยไม่นอนเนื่อง ที่นั้นทิฏฐานุสัยไม่นอนเนื่อง’ (ยมก ๒. อนุสยยมก.๔๖) เป็นต้น พึงเห็นว่าไม่ได้กล่าวถึงที่นอนเนื่องของทิฏฐานุสัยเป็นต้นที่พ้นจากธาตุ ๓ และเวทนา ๓ ก็ปฏิฆานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในโทมนัสที่เกิดขึ้นเพราะความอยากได้ เมื่อบุคคลตั้งความอยากได้ในวิโมกข์อันยอดเยี่ยมมิใช่หรือ? และกามราคะย่อมไม่นอนเนื่องในโสมนัสและอุเบกขาที่อาศัยเนกขัมมะมิใช่หรือ? ดังนั้น จึงมีเวทนาที่เป็นกามวจรอื่นอีก ซึ่งเป็นที่นอนเนื่องของทิฏฐานุสัย นอกเหนือจากที่นอนเนื่องของอนุสัยเหล่านั้นใช่หรือไม่? มีอยู่ แต่ไม่มีที่นอนเนื่องของอนุสัยเหล่านั้นที่นอกเหนือไปจากธาตุ ๓ และเวทนา ๓ ดังนั้น จึงไม่ได้กล่าวถึง เพราะเหตุที่กล่าวไว้ว่า ‘ที่ใดกามราคานุสัย ปฏิฆานุสัย และมานานุสัยไม่นอนเนื่อง ที่นั้นทิฏฐานุสัยและวิจิกิจฉานุสัยไม่นอนเนื่องใช่หรือไม่? ใช่’ (ยมก ๒. อนุสยยมก.๕๒) ดังนั้น พึงทราบว่า ทุกข์ถูกกล่าวว่าเป็นที่นอนเนื่องของปฏิฆานุสัยโดยไม่จำกัด โดยรวมเอาไว้ทั้งหมด เช่นเดียวกัน สุขและอุเบกขาที่เป็นโลกีย์ก็เป็นที่นอนเนื่องของกามราคานุสัยและมานานุสัย

අපිච [Pg.145] සුත්තෙ ‘‘ඉධාවුසො විසාඛ, භික්ඛු ඉති පටිසඤ්චික්ඛති ‘කුදාස්සු නාමාහං දොමනස්සං පජහෙය්‍ය’න්ති, සො ඉති පටිසඤ්චික්ඛිත්වා පටිඝං තෙන පජහති, න තත්ථ පටිඝානුසයො අනුසෙතී’’ති නෙක්ඛම්මස්සිතං දොමනස්සං උප්පාදෙත්වා තං වික්ඛම්භෙත්වා වීරියං කත්වා අනාගාමිමග්ගෙන පටිඝස්ස සමුග්ඝාතනං සන්ධාය වුත්තං. න හි පටිඝෙනෙව පටිඝප්පහානං, දොමනස්සෙන වා දොමනස්සප්පහානං අත්ථීති. පටිඝුප්පත්තිරහට්ඨානතාය පන ඉධ සබ්බං දුක්ඛං ‘‘පටිඝානුසයස්ස අනුසයනට්ඨාන’’න්ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. නිප්පරියායදෙසනා හෙසා, සා පන පරියායදෙසනා. එවඤ්ච කත්වා පඨමජ්ඣානවික්ඛම්භිතං කාමරාගානුසයං තථා වික්ඛම්භිතමෙව කත්වා අනාගාමිමග්ගෙන සමුග්ඝාතනං සන්ධාය ‘‘විවිච්චෙව…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, රාගං තෙන පජහති, න තත්ථ රාගානුසයො අනුසෙතී’’ති වුත්තං. එවං චතුත්ථජ්ඣානවික්ඛම්භිතං අවිජ්ජානුසයං තථා වික්ඛම්භිතමෙව කත්වා අරහත්තමග්ගෙන සමුග්ඝාතනං සන්ධාය ‘‘සුඛස්ස ච පහානා…පෙ… චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, අවිජ්ජං තෙන පජහති, න තත්ථ අවිජ්ජානුසයො අනුසෙතී’’ති (ම. නි. 1.465) වුත්තං. න හි ලොකියචතුත්ථජ්ඣානුපෙක්ඛාය අවිජ්ජානුසයො සබ්බථා නානුසෙතීති සක්කා වත්තුං ‘‘සබ්බසක්කායපරියාපන්නෙසු ධම්මෙසු එත්ථ අවිජ්ජානුසයො අනුසෙතී’’ති (යම. අට්ඨ. අනුසයයමක 2) වුත්තත්තා, තස්මා අවිජ්ජානුසයස්සෙව වත්ථු චතුත්ථජ්ඣානුපෙක්ඛා, නෙක්ඛම්මස්සිතදොමනස්සඤ්ච පටිඝානුසයස්ස වත්ථු න න හොතීති තත්ථාපි තස්ස අනුසයනං වෙදිතබ්බං. අවත්ථුභාවතො හි ඉධ අනුසයනං න වුච්චති, න සුත්තන්තෙසු විය වුත්තනයෙන තංපටිපක්ඛභාවතො තංසමුග්ඝාතකමග්ගස්ස බලවූපනිස්සයභාවතො චාති.

อนึ่ง ในพระสูตรกล่าวไว้ว่า ‘ดูกรท่านวิสาขะ ในธรรมวินัยนี้ ภิกษุย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘เมื่อไรหนอ เราจะละโทมนัสได้’ ภิกษุนั้นพิจารณาอย่างนี้แล้ว ย่อมละปฏิฆะได้ด้วยโทมนัสนั้น ปฏิฆานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในที่นั้น’ ดังนี้ หมายถึงการที่ภิกษุยังโทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะให้เกิดขึ้น แล้วข่มโทมนัสนั้นไว้ ทำความเพียร แล้วถอนปฏิฆะได้ด้วยอนาคามิมรรค แท้จริงแล้ว การละปฏิฆะด้วยปฏิฆะเอง หรือการละโทมนัสด้วยโทมนัสเองนั้นไม่มี แต่ในที่นี้ พึงเห็นว่าทุกข์ทั้งหมดถูกกล่าวว่าเป็น ‘ที่นอนเนื่องของปฏิฆานุสัย’ เพราะเป็นที่ที่ปฏิฆะเกิดขึ้นได้ การแสดงนี้เป็นการแสดงโดยตรง ส่วนการแสดงนั้น (ในพระสูตร) เป็นการแสดงโดยอ้อม และเมื่อเป็นเช่นนี้ จึงกล่าวถึงกามราคานุสัยที่ถูกข่มไว้ด้วยปฐมฌานว่า ‘สงัดจากกาม... (ละ)... เข้าถึงปฐมฌานอยู่ ย่อมละราคะได้ด้วยปฐมฌานนั้น ราคานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในที่นั้น’ ดังนี้ หมายถึงการที่กามราคานุสัยถูกข่มไว้เช่นนั้น แล้วถูกถอนได้ด้วยอนาคามิมรรค เช่นเดียวกัน อวิชชานุสัยที่ถูกข่มไว้ด้วยจตุตถฌาน ก็ถูกกล่าวไว้ว่า ‘เพราะละสุขได้... (ละ)... เข้าถึงจตุตถฌานอยู่ ย่อมละอวิชชาได้ด้วยจตุตถฌานนั้น อวิชชานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในที่นั้น’ (ม.นิ. ๑.๔๖๕) ดังนี้ หมายถึงการที่อวิชชานุสัยถูกข่มไว้เช่นนั้น แล้วถูกถอนได้ด้วยอรหัตตมรรค ไม่สามารถกล่าวได้ว่าอวิชชานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในอุเบกขาแห่งจตุตถฌานที่เป็นโลกีย์โดยประการทั้งปวง เพราะมีการกล่าวไว้ว่า ‘ในธรรมทั้งปวงที่สงเคราะห์เข้าในสักกายะได้ทั้งหมด อวิชชานุสัยย่อมนอนเนื่องในที่นี้’ (ยมก.อรรถ. อนุสยยมก ๒) ดังนั้น อุเบกขาแห่งจตุตถฌานจึงเป็นวัตถุของอวิชชานุสัย และโทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะก็เป็นวัตถุของปฏิฆานุสัย ไม่ใช่ว่าจะไม่เป็น ดังนั้น พึงทราบว่าอนุสัยนั้นย่อมนอนเนื่องในที่นั้นด้วย แท้จริงแล้ว ในที่นี้ไม่ได้กล่าวถึงการนอนเนื่องเพราะความไม่มีวัตถุ ไม่ใช่เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อกัน หรือเพราะเป็นปัจจัยอันมีกำลังแก่การถอนอนุสัยนั้น ดังที่กล่าวไว้ในพระสูตร

එත්ථ ච ආරම්මණෙ අනුසයට්ඨානෙ සති භවරාගවජ්ජො සබ්බො ලොභො කාමරාගානුසයොති න සක්කා වත්තුං. දුක්ඛාය හි වෙදනාය රූපාරූපධාතූසු ච අනුසයමානෙන දිට්ඨානුසයෙන සම්පයුත්තොපි ලොභො ලොභො එව, න කාමරාගානුසයො. යදි සියා, දිට්ඨානුසයස්ස විය එතස්සපි ඨානං වත්තබ්බං සියාති. අථ පන අජ්ඣාසයවසෙන තන්නින්නතාය අනුසයනට්ඨානං වුත්තං. යථා ඉට්ඨානං රූපාදීනං සුඛාය ච වෙදනාය අප්පටිලද්ධං වා අප්පටිලාභතො සමනුපස්සතො, පටිලද්ධපුබ්බං වා අතීතං නිරුද්ධං විගතං පරිණතං සමනුපස්සතො උප්පජ්ජමානො පටිඝො දුක්ඛෙ පටිහඤ්ඤනවසෙනෙව පවත්තතීති දුක්ඛමෙව තස්ස අනුසයනට්ඨානං වුත්තං, නාලම්බිතං, එවං දුක්ඛාදීසු අභිනිවෙසනවසෙන [Pg.146] උප්පජ්ජමානෙන දිට්ඨානුසයෙන සම්පයුත්තොපි ලොභො සුඛාභිසඞ්ගවසෙනෙව පවත්තතීති සාතසන්තසුඛද්වයමෙවස්ස අනුසයට්ඨානං වුත්තන්ති භවරාගවජ්ජස්ස සබ්බලොභස්ස කාමරාගානුසයතා න විරුජ්ඣති, එකස්මිංයෙව ච ආරම්මණෙ රජ්ජන්ති දුස්සන්ති ච. තත්ථ රාගො සුඛජ්ඣාසයො පටිඝො දුක්ඛජ්ඣාසයොති තෙසං නානානුසයට්ඨානතා හොති.

ในที่นี้ เมื่อมีอารมณ์เป็นที่ตั้งแห่งอนุสัย ไม่สามารถกล่าวได้ว่า โลภะทั้งหมดเว้นภวราคะเป็นกามราคานุสัย. เพราะว่าโลภะที่สัมปยุตด้วยทิฏฐานุสัย ซึ่งนอนเนื่องอยู่ในทุกขเวทนาและในรูปธาตุอรูปธาตุ ก็เป็นโลภะนั่นเอง ไม่ใช่กามราคานุสัย. หากเป็นเช่นนั้น ก็พึงกล่าวที่ตั้งของโลภะนี้เหมือนที่ตั้งของทิฏฐานุสัย. แต่ที่ตั้งแห่งอนุสัยนั้น ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นไปตามอัธยาศัย (ความโน้มเอียง). เหมือนอย่างปฏิฆะที่เกิดขึ้นแก่ผู้พิจารณาเห็นรูปารมณ์เป็นต้นที่น่าปรารถนาและสุขเวทนาที่ยังไม่ได้ หรือเพราะไม่ได้ หรือที่เคยได้แล้วในอดีตที่ดับไปแล้ว ล่วงไปแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ย่อมเป็นไปโดยอาการกระทบกระทั่งในทุกข์เท่านั้น เพราะฉะนั้น ทุกข์นั่นแหละจึงชื่อว่าเป็นที่ตั้งแห่งอนุสัยของปฏิฆะนั้น ไม่ใช่อารมณ์. ฉันใด โลภะที่สัมปยุตด้วยทิฏฐานุสัยที่เกิดขึ้นโดยอาการยึดมั่นในทุกข์เป็นต้น ก็ย่อมเป็นไปโดยอาการติดข้องในสุขเท่านั้น เพราะฉะนั้น สุขสองอย่างคือสาทะและสันตะนั่นแหละจึงชื่อว่าเป็นที่ตั้งแห่งอนุสัยของโลภะนั้น. ด้วยเหตุนี้ ความที่โลภะทั้งหมดเว้นภวราคะเป็นกามราคานุสัยจึงไม่ขัดแย้งกัน. และย่อมกำหนัดและขัดเคืองในอารมณ์เดียวกันนั่นเอง. ในบรรดาอนุสัยเหล่านั้น ราคะมีสุขเป็นอัธยาศัย ปฏิฆะมีทุกข์เป็นอัธยาศัย เพราะฉะนั้น อนุสัยเหล่านั้นจึงมีที่ตั้งแห่งอนุสัยต่างกัน.

එවඤ්ච කත්වා ‘‘යත්ථ කාමරාගානුසයො අනුසෙති, තත්ථ පටිඝානුසයො අනුසෙතීති? නො’’ති (යම. 2.අනුසයයමක.14) වුත්තන්ති. අට්ඨකථායං පන ද්වීසු වෙදනාසු ඉට්ඨාරම්මණෙ ච දොමනස්සුප්පත්තිං වත්වා ‘‘දොමනස්සමත්තමෙව පන තං හොති, න පටිඝානුසයො’’ති (යම. අට්ඨ. අනුසයයමක 2) වුත්තත්තා යථා තත්ථ පටිඝො පටිඝානුසයො න හොති, එවං දුක්ඛාදීසු උප්පජ්ජමානෙන දිට්ඨානුසයෙන සහජාතො ලොභො කාමරාගානුසයො න හොතිච්චෙව විඤ්ඤායතීති. යං පනෙතං වුත්තං ‘‘දොමනස්සමත්තමෙව පන තං හොති, න පටිඝානුසයො’’ති, එත්ථ න පටිඝානුසයොති නත්ථි පටිඝානුසයොති අත්ථො දට්ඨබ්බො. න හි දොමනස්සස්ස පටිඝානුසයභාවාසඞ්කා අත්ථීති.

และเมื่อเป็นเช่นนี้ จึงกล่าวไว้ว่า "กามราคานุสัยนอนเนื่องอยู่ในที่ใด ปฏิฆานุสัยก็นอนเนื่องอยู่ในที่นั้นหรือ? ไม่ใช่" (ยมก 2. อนุสัยยมก.14). ส่วนในอรรถกถา เมื่อกล่าวถึงการเกิดขึ้นแห่งโทมนัสในเวทนาสองอย่างและในอารมณ์ที่น่าปรารถนาแล้ว ได้กล่าวไว้ว่า "โทมนัสนั้นเป็นเพียงโทมนัสเท่านั้น ไม่ใช่ปฏิฆานุสัย" (ยมก.อรรถกถา.อนุสัยยมก 2). เพราะฉะนั้น จึงพึงทราบว่า เหมือนอย่างปฏิฆะในที่นั้นไม่เป็นปฏิฆานุสัย ฉันใด โลภะที่เกิดร่วมกับทิฏฐานุสัยที่เกิดขึ้นในทุกข์เป็นต้น ก็ไม่เป็นกามราคานุสัยนั่นเอง. อนึ่ง ที่กล่าวไว้ว่า "โทมนัสนั้นเป็นเพียงโทมนัสเท่านั้น ไม่ใช่ปฏิฆานุสัย" ในที่นี้ พึงเห็นว่าคำว่า "ไม่ใช่ปฏิฆานุสัย" หมายถึง "ไม่มีปฏิฆานุสัย". เพราะไม่มีความสงสัยว่าโทมนัสจะเป็นปฏิฆานุสัย.

දෙසනා සංකිණ්ණා විය භවෙය්‍යාති භවරාගස්සපි කාමධාතුයා ද්වීසු වෙදනාසු ආරම්මණකරණවසෙනෙව උප්පත්ති වුත්තා විය භවෙය්‍ය, තස්මා ආරම්මණවිසෙසෙන විසෙසදස්සනත්ථං එවං දෙසනා කතා සහජාතවෙදනාවිසෙසාභාවතොති අධිප්පායො.

การแสดงธรรมอาจจะดูเหมือนปะปนกันไป เหมือนกับว่าภวราคะก็เกิดขึ้นโดยอาการที่ทำกามธาตุให้เป็นอารมณ์ในเวทนาสองอย่าง. เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงความพิเศษด้วยอารมณ์ที่แตกต่างกัน จึงได้แสดงธรรมเช่นนี้ เพราะไม่มีความพิเศษของเวทนาที่เกิดร่วมกัน. นี้คืออัธยาศัย (ความประสงค์).

උප්පත්තිට්ඨානවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำพรรณนาว่าด้วยที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้น จบแล้ว.

මහාවාරො

มหาวาร (หมวดใหญ่).

1. අනුසයවාරවණ්ණනා

๑. คำพรรณนาว่าด้วยอนุสัยวาร.

3. අනුසෙති උප්පජ්ජතීති පච්චුප්පන්නවොහාරා පවත්තාවිරාමවසෙන වෙදිතබ්බා. මග්ගෙනෙව හි අනුසයානං විරාමො විච්ඡෙදො හොති, න තතො පුබ්බෙති.

๓. คำว่า "อนุเสติ" (นอนเนื่อง) และ "อุปปัชชติ" (เกิดขึ้น) เป็นโวหารปัจจุบัน พึงทราบโดยอาการที่ยังเป็นไปอยู่และยังไม่ดับไป. เพราะการดับและขาดไปแห่งอนุสัยย่อมมีได้ด้วยมรรคเท่านั้น ไม่ใช่ก่อนหน้านั้น.

20. නාපි එකස්මිං ඨානෙ උප්පජ්ජන්ති, න එකං ධම්මං ආරම්මණං කරොන්තීති එත්ථ පුරිමෙන එකස්මිං චිත්තුප්පාදෙ උප්පත්ති නිවාරිතා, පච්ඡිමෙන එකස්මිං ආරම්මණෙති අයං විසෙසො. පුග්ගලොකාසවාරස්ස පටිලොමෙ තෙසං තෙසං පුග්ගලානං [Pg.147] තස්ස තස්ස අනුසයස්ස අනනුසයනට්ඨානං පකතියා පහානෙන ච වෙදිතබ්බං, ‘‘තිණ්ණං පුග්ගලානං දුක්ඛාය වෙදනාය තෙසං තත්ථ කාමරාගානුසයො නානුසෙති, නො ච තෙසං තත්ථ පටිඝානුසයො නානුසෙති, තෙසඤ්ඤෙව පුග්ගලානං රූපධාතුයා අරූපධාතුයා අපරියාපන්නෙ තෙසං තත්ථ කාමරාගානුසයො ච නානුසෙති, පටිඝානුසයො ච නානුසෙතී’’ති පකතියා දුක්ඛාදීනං කාමරාගාදීනං අනනුසයට්ඨානතං සන්ධාය වුත්තං, ‘‘ද්වින්නං පුග්ගලානං සබ්බත්ථ කාමරාගානුසයො ච නානුසෙති, පටිඝානුසයො ච නානුසෙතී’’ති (යම. 2.අනුසයයමක.56) අනුසයප්පහානෙන. එත්ථ පුරිමනයෙන ඔකාසං අවෙක්ඛිත්වා පුග්ගලස්ස විජ්ජමානානං අනුසයානං අනනුසයනං වුත්තං, පච්ඡිමනයෙන පුග්ගලං අවෙක්ඛිත්වා ඔකාසස්ස කාමධාතුආදිකස්ස අනොකාසතාති.

๒๐. และอนุสัยทั้งหลายย่อมไม่เกิดขึ้นในที่เดียวกัน และไม่ทำธรรมารมณ์อันเดียวกันให้เป็นอารมณ์. ในที่นี้ ข้อความแรกห้ามการเกิดขึ้นในจิตตุปบาทเดียวกัน ข้อความหลังห้ามในอารมณ์เดียวกัน. นี้คือความแตกต่าง. ในปฏิโลมของปุคคลโอกาสวาร พึงทราบที่ตั้งแห่งการไม่นอนเนื่องของอนุสัยนั้นๆ ของบุคคลนั้นๆ โดยปกติและโดยการละ. ที่กล่าวว่า "กามราคานุสัยไม่นอนเนื่องในทุกขเวทนาของบุคคล ๓ จำพวกในที่นั้น และปฏิฆานุสัยก็ไม่นอนเนื่องในที่นั้นของบุคคลเหล่านั้น. กามราคานุสัยและปฏิฆานุสัยก็ไม่นอนเนื่องในที่นั้นของบุคคลเหล่านั้นในรูปธาตุ อรูปธาตุ และในอปริยาปันนธรรม" นั้น กล่าวโดยหมายถึงความเป็นที่ตั้งแห่งการไม่นอนเนื่องของกามราคะเป็นต้นในทุกข์เป็นต้นโดยปกติ. ส่วนที่กล่าวว่า "กามราคานุสัยและปฏิฆานุสัยไม่นอนเนื่องในที่ทั้งปวงของบุคคล ๒ จำพวก" (ยมก 2. อนุสัยยมก.56) นั้น กล่าวโดยการละอนุสัย. ในที่นี้ โดยนัยแรก กล่าวถึงการไม่นอนเนื่องของอนุสัยที่มีอยู่แก่บุคคล โดยพิจารณาถึงโอกาส. โดยนัยหลัง กล่าวถึงการไม่เป็นโอกาสของกามธาตุเป็นต้น โดยพิจารณาถึงบุคคล.

අනුසයවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำพรรณนาว่าด้วยอนุสัยวาร จบแล้ว.

2. සානුසයවාරවණ්ණනා

๒. คำพรรณนาว่าด้วยสาสนุสัยวาร.

66-131. සානුසයපජහනපරිඤ්ඤාවාරෙසු ‘‘සානුසයො, පජහති, පරිජානාතී’’ති පුග්ගලො වුත්තො. පුග්ගලස්ස ච ඉමස්මිං භවෙ සානුසයොති එවං භවවිසෙසෙන වා, ඉමස්මිං කාමරාගානුසයෙන සානුසයො ඉමස්මිං ඉතරෙසු කෙනචීති එවං භවානුසයවිසෙසෙන වා සානුසයතානිරනුසයතාදිකා නත්ථි. තථා ද්වීසු වෙදනාසු කාමරාගානුසයෙන සානුසයො, දුක්ඛාය වෙදනාය නිරනුසයොති ඉදම්පි නත්ථි. න හි පුග්ගලස්ස වෙදනා ඔකාසො, අථ ඛො අනුසයානන්ති. අනුසයස්ස පන තස්ස තස්ස සො සො අනුසයනොකාසො පුග්ගලස්ස තෙන තෙන අනුසයෙන සානුසයතාය, තස්ස තස්ස පජහනපරිජානනානඤ්ච නිමිත්තං හොති, අනනුසයනොකාසො ච නිරනුසයතාදීනං, තස්මා ඔකාසවාරෙසු භුම්මනිද්දෙසං අකත්වා ‘‘යතො තතො’’ති නිමිත්තත්ථෙ නිස්සක්කවචනං කතං, පජහනපරිඤ්ඤාවාරෙසු අපාදානත්ථෙ එව වා. තතො තතො හි ඔකාසතො අපගමකරණං විනාසනං පජහනං පරිජානනඤ්චාති.

ในสาสนุสัยปหานปริญญาวารที่ 66-131 คำว่า "สาสนุสัย" (มีอนุสัย), "ปชหติ" (ละได้), "ปริชานาติ" (กำหนดรู้ได้) หมายถึงบุคคล. และความเป็นผู้มีอนุสัยหรือไม่มีอนุสัยเป็นต้นของบุคคล โดยความพิเศษแห่งภพว่า "ในภพนี้เป็นผู้มีอนุสัย" หรือโดยความพิเศษแห่งภวานุสัยว่า "ในภพนี้เป็นผู้มีกามราคานุสัย ในภพนี้เป็นผู้มีอนุสัยอื่นใด" ดังนี้ ไม่มี. เช่นเดียวกัน ความเป็นผู้มีกามราคานุสัยในเวทนาสองอย่าง หรือเป็นผู้ไม่มีอนุสัยในทุกขเวทนา ดังนี้ก็ไม่มี. เพราะเวทนาไม่ใช่โอกาสของบุคคล แต่เป็นโอกาสของอนุสัยทั้งหลาย. ส่วนโอกาสแห่งการนอนเนื่องของอนุสัยนั้นๆ ย่อมเป็นเครื่องหมายแห่งความเป็นผู้มีอนุสัยนั้นๆ ของบุคคล และเป็นเครื่องหมายแห่งการละและการกำหนดรู้ของอนุสัยนั้นๆ. และโอกาสแห่งการไม่นอนเนื่องก็เป็นเครื่องหมายแห่งความเป็นผู้ไม่มีอนุสัยเป็นต้น. เพราะฉะนั้น ในโอกาสวารทั้งหลาย จึงไม่ได้ทำภุมมนิทเทส แต่ใช้คำว่า "ยโต ตโต" (จากที่นั้นๆ) เป็นนิสสกะวจนะในอรรถแห่งเครื่องหมาย หรือในปหานปริญญาวารทั้งหลาย ก็เป็นอรรถแห่งอัปปาทานะ (จาก). เพราะการหลีกไป การทำลาย การละ และการกำหนดรู้ ย่อมมีได้จากโอกาสนั้นๆ.

තත්ථ යතොති යතො අනුසයට්ඨානතො අනුලොමෙ, පටිලොමෙ අනනුසයට්ඨානතොති අත්ථො. අනුසයානානුසයස්සෙව හි නිමිත්තාපාදානභාවදස්සනත්ථං [Pg.148] ‘‘රූපධාතුයා අරූපධාතුයා තතො මානානුසයෙන සානුසයොති (යම.2.අනුසයයමක.77), පජහතී’’ති (යම. 2.අනුසයයමක.143) ච ‘‘දුක්ඛාය වෙදනාය තතො කාමරාගානුසයෙන නිරනුසයොති (යම. 2.අනුසයයමක.110), න පජහතී’’ති (යම. 2.අනුසයයමක.174-176) ච එවමාදීසු රූපධාතුආදයො එව භුම්මනිද්දෙසෙනෙව නිද්දිට්ඨාති. අට්ඨකථායං පන චතුත්ථපඤ්හවිස්සජ්ජනෙන සරූපතො අනුසයනට්ඨානස්ස දස්සිතත්තා තදත්ථෙ ආදිපඤ්හෙපි ‘‘යතො’’ති අනුසයනට්ඨානං වුත්තන්ති ඉමමත්ථං විභාවෙත්වා පුන ‘‘යතො’’ති එතස්ස වචනත්ථං දස්සෙතුං ‘‘උප්පන්නෙන කාමරාගානුසයෙන සානුසයො’’ති වුත්තං, තං පමාදලිඛිතං විය දිස්සති. න හි උප්පන්නෙනෙව අනුසයෙන සානුසයො, උප්පත්තිරහට්ඨානතඤ්ච සන්ධායෙව නිස්සක්කවචනං න සක්කා වත්තුං. න හි අපරියාපන්නානං අනුසයුප්පත්තිරහට්ඨානතාති තං තථෙව දිස්සති. එවං පනෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො – යතො උප්පන්නෙනාති යතො උප්පන්නෙන භවිතබ්බං, තෙනාති උප්පත්තිරහට්ඨානෙ නිස්සක්කවචනං කතන්ති. තථා සබ්බධම්මෙසු උප්පජ්ජනකෙනාති. උප්පත්තිපටිසෙධෙ අකතෙ අනුප්පත්තියා අනිච්ඡිතත්තා සබ්බධම්මෙසු උප්පජ්ජනකභාවං ආපන්නෙන අනුප්පජ්ජනභාවං අපනෙති නාම. සබ්බත්ථාති එතස්ස පන සබ්බට්ඨානතොති අයමත්ථො න න සම්භවති. ත්ථ-කාරඤ්හි භුම්මතො අඤ්ඤත්ථාපි සද්දවිදූ ඉච්ඡන්තීති.

ในคำว่า “ยโต” นั้น หมายถึง “จากที่” คือจากที่ตั้งแห่งอนุสัยในบทอนุโลม และจากที่มิใช่ที่ตั้งแห่งอนุสัยในบทปฏิโลม ก็เพื่อแสดงความเป็นเหตุแห่งอนุสัยและอนนุสัยนั่นเอง ในประโยคเหล่านี้ว่า “ในรูปธาตุ ในอรูปธาตุ ผู้นั้นเป็นผู้มีอนุสัยด้วยมานานุสัย” (ยมก 2.อนุสัยยมก.77), “ละได้” (ยมก 2.อนุสัยยมก.143), และ “ในทุกขเวทนา ผู้นั้นเป็นผู้ไม่มีอนุสัยด้วยกามราคานุสัย” (ยมก 2.อนุสัยยมก.110), “ละไม่ได้” (ยมก 2.อนุสัยยมก.174-176) เป็นต้น รูปธาตุเป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละถูกแสดงด้วยการระบุถึงภูมิ ส่วนในอรรถกถา เพราะได้แสดงที่ตั้งแห่งอนุสัยโดยสภาพด้วยการตอบปัญหาที่ ๔ ในปัญหาเบื้องต้นนั้น คำว่า “ยโต” จึงหมายถึงที่ตั้งแห่งอนุสัย เมื่ออธิบายความหมายนี้แล้ว เพื่อแสดงความหมายของคำว่า “ยโต” อีกครั้ง จึงกล่าวว่า “เป็นผู้มีอนุสัยด้วยกามราคานุสัยที่เกิดขึ้นแล้ว” คำนั้นดูเหมือนเขียนผิดพลาด เพราะว่าบุคคลมิได้เป็นผู้มีอนุสัยด้วยอนุสัยที่เกิดขึ้นแล้วเท่านั้น และไม่สามารถกล่าวคำที่เป็นนิสสกะ (ปัญจมีวิภัตติ) โดยอ้างถึงที่ที่ควรเกิดได้ เพราะว่าที่ที่ควรเกิดแห่งอนุสัยมิได้เป็นของโลกุตตรธรรม ดังนั้นจึงปรากฏเช่นนั้น ในที่นี้พึงเห็นความหมายดังนี้ว่า: “ยโต อุปปันเนน” หมายถึง “จากที่ที่ควรเกิดขึ้น” ดังนั้นจึงเป็นคำนิสสกะที่ทำขึ้นในที่ที่ควรเกิด เช่นเดียวกันในธรรมทั้งปวงด้วยคำว่า “อุปปัชชนเกน” (โดยธรรมที่เกิดขึ้น) เมื่อไม่ได้ห้ามการเกิดขึ้น เพราะไม่ปรารถนาการไม่เกิดขึ้น จึงชื่อว่าขจัดความเป็นผู้ไม่เกิดขึ้นด้วยการถึงความเป็นผู้เกิดขึ้นในธรรมทั้งปวง ส่วนความหมายของคำว่า “สัพพัตถะ” ว่า “ในที่ทั้งปวง” นั้น ไม่ใช่ว่าจะไม่เป็นไปได้ เพราะนักปราชญ์ทางไวยากรณ์ย่อมประสงค์ให้พยางค์ “ตฺถ” มีความหมายอื่นนอกจากสัตตมีวิภัตติด้วย

සානුසයවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายวาระว่าด้วยผู้มีอนุสัย จบแล้ว

3. පජහනවාරවණ්ණනා

๓. คำอธิบายวาระว่าด้วยการละ

132-197. පජහනවාරෙ යෙන කාමරාගානුසයාදයො සාවසෙසා පහීයන්ති, සො තෙ පජහතීති සන්නිට්ඨානං කත්වා වත්තබ්බො න හොති අපජහනසබ්භාවා, තස්මා සන්නිට්ඨානෙ නිරවසෙසප්පජහනකොයෙව පජහතීති වුත්තො, තස්මා ‘‘යො වා පන මානානුසයං පජහති, සො කාමරාගානුසයං පජහතීති? නො’’ති (යම. 2.අනුසයයමක.132) වුත්තං. යස්මා පන සංසයපදෙන පහානකරණමත්තමෙව පුච්ඡති, න සන්නිට්ඨානං කරොති, තස්මා යථාවිජ්ජමානං පහානං සන්ධාය ‘‘යො කාමරාගානුසයං පජහති, සො මානානුසයං පජහතීති? තදෙකට්ඨං පජහතී’’ති වුත්තං. පටිලොමෙ පන ‘‘නප්පජහතී’’ති පජහනාභාවො එව සන්නිට්ඨානපදෙන සංසයපදෙන ච විනිච්ඡිතො [Pg.149] පුච්ඡිතො ච, තස්මා යෙසං පජහනං නත්ථි නිරවසෙසවසෙන පජහනකානං, තෙ ඨපෙත්වා අවසෙසා අප්පජහනසබ්භාවෙනෙව නප්පජහන්තීති වුත්තා, න ච යථාවිජ්ජමානෙන පහානෙනෙව වජ්ජිතාති දට්ඨබ්බාති. ‘‘අනාගාමිමග්ගසමඞ්ගිඤ්ච අට්ඨමකඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසා පුග්ගලා කාමරාගානුසයඤ්ච නප්පජහන්ති විචිකිච්ඡානුසයඤ්ච නප්පජහන්තී’’ති (යම. 2.අනුසයයමක.165) එත්ථ අට්ඨකථායං ‘‘පුථුජ්ජනො පහානපරිඤ්ඤාය අභාවෙන නප්පජහති, සෙසා තෙසං අනුසයානං පහීනත්තා’’ති (යම. අට්ඨ. අනුසයයමක 132-197) වුත්තං.

ในวาระว่าด้วยการละ (ข้อ 132-197) บุคคลใดละกามราคานุสัยเป็นต้นที่ยังเหลืออยู่ บุคคลนั้นละอนุสัยเหล่านั้นได้ ดังนี้ ไม่พึงกล่าวโดยการตั้งสันนิฏฐาน (การตัดสิน) เพราะมีความเป็นผู้ไม่ละอยู่ ดังนั้น ในสันนิฏฐานจึงกล่าวว่า ผู้ที่ละได้โดยไม่เหลือเท่านั้นชื่อว่าละได้ ดังนั้นจึงกล่าวว่า “ก็บุคคลใดละมานานุสัย บุคคลนั้นละกามราคานุสัยได้หรือ? ไม่ได้” (ยมก 2.อนุสัยยมก.132) แต่เพราะคำถาม (สังสยบท) ถามเพียงแค่การกระทำซึ่งการละเท่านั้น ไม่ได้ตั้งสันนิฏฐาน ดังนั้นจึงกล่าวโดยอ้างถึงการละที่มีอยู่ว่า “บุคคลใดละกามราคานุสัย บุคคลนั้นละมานานุสัยได้หรือ? ละได้ในที่เดียวกัน” ส่วนในบทปฏิโลม ความไม่มีการละนั่นแหละถูกวินิจฉัยและถูกถามด้วยสันนิฏฐานบทและสังสยบท ดังนั้น บุคคลที่ละได้โดยไม่เหลือ ผู้ที่ไม่มีการละเหล่านั้น เว้นบุคคลเหล่านั้นแล้ว บุคคลที่เหลือชื่อว่าไม่ละด้วยความเป็นผู้ไม่ละนั่นเอง และไม่พึงเห็นว่าถูกยกเว้นด้วยการละที่มีอยู่ ในประโยคที่ว่า “เว้นอนาคามิมรรคสมังคีและบุคคลที่ ๘ แล้ว บุคคลที่เหลือไม่ละกามราคานุสัยและไม่ละวิจิกิจฉานุสัย” (ยมก 2.อนุสัยยมก.165) ในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า “ปุถุชนไม่ละเพราะไม่มีการกำหนดรู้การละ ส่วนบุคคลที่เหลือไม่ละเพราะอนุสัยเหล่านั้นถูกละแล้ว” (ยมก.อรรถ.อนุสัยยมก 132-197)

තත්ථ කිඤ්චාපි කෙසඤ්චි විචිකිච්ඡානුසයො කෙසඤ්චි උභයන්ති සෙසානං තෙසං පහීනතා අත්ථි, තථාපි සොතාපන්නාදීනං විචිකිච්ඡානුසයස්ස පහීනතා උභයාපජහනස්ස කාරණං න හොතීති තෙසං පහීනත්තා ‘‘නප්පජහන්තී’’ති න සක්කා වත්තුං, අථ පන කාමරාගානුසයඤ්ච නප්පජහන්තීති ඉමං සන්නිට්ඨානෙන තෙසං පුග්ගලානං සඞ්ගහිතතාදස්සනත්ථං වුත්තන්ති න තත්ථ කාරණං වත්තබ්බං, පුච්ඡිතස්ස පන සංසයත්ථස්ස කාරණං වත්තබ්බං. එවං සති ‘‘සෙසා තස්ස අනුසයස්ස පහීනත්තා’’ති වත්තබ්බන්ති? න වත්තබ්බං ‘‘යො කාමරාගානුසයං නප්පජහති, සො දිට්ඨානුසයං විචිකිච්ඡානුසයං නප්පජහතී’’ති පටික්ඛිපිත්වා පුච්ඡිතෙ සදිසවිස්සජ්ජනකෙ දිට්ඨිවිචිකිච්ඡානුසයෙ සන්ධාය කාරණස්ස වත්තබ්බත්තා, තස්මා තෙසං අනුසයානං පහීනත්තාති තෙසං දිට්ඨිවිචිකිච්ඡානුසයානං පහීනත්තා තෙ සංසයත්ථසඞ්ගහිතෙ අනුසයෙ නප්පජහන්තීති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

ในที่นั้น แม้ว่าวิจิกิจฉานุสัยของบางคน และทั้งสองอย่างของบางคน คืออนุสัยที่เหลือเหล่านั้นถูกละแล้วก็ตาม แต่การที่วิจิกิจฉานุสัยของพระโสดาบันเป็นต้นถูกละแล้วนั้น ไม่ใช่เหตุแห่งการไม่ละทั้งสองอย่าง ดังนั้นจึงไม่สามารถกล่าวได้ว่า “ไม่ละ” เพราะอนุสัยเหล่านั้นถูกละแล้ว แต่กล่าวเพื่อแสดงว่าบุคคลเหล่านั้นถูกสงเคราะห์ด้วยสันนิฏฐานที่ว่า “ไม่ละกามราคานุสัย” ดังนั้นจึงไม่พึงกล่าวเหตุในที่นั้น แต่พึงกล่าวเหตุของความหมายที่ถูกถามในสังสยบท เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงกล่าวว่า “บุคคลที่เหลือไม่ละเพราะอนุสัยนั้นถูกละแล้ว” หรือไม่? ไม่พึงกล่าว เพราะเมื่อถูกถามปฏิเสธว่า “บุคคลใดไม่ละกามราคานุสัย บุคคลนั้นไม่ละทิฏฐานุสัย วิจิกิจฉานุสัยหรือ?” ในคำตอบที่คล้ายกันนั้น ไม่พึงกล่าวเหตุโดยอ้างถึงทิฏฐิและวิจิกิจฉานุสัย ดังนั้น พึงเห็นความหมายว่า “เพราะอนุสัยเหล่านั้นถูกละแล้ว” คือเพราะทิฏฐิและวิจิกิจฉานุสัยเหล่านั้นถูกละแล้ว บุคคลเหล่านั้นจึงไม่ละอนุสัยที่ถูกสงเคราะห์ในความหมายของสังสยบท

පජහනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายวาระว่าด้วยการละ จบแล้ว

5. පහීනවාරවණ්ණනා

๕. คำอธิบายวาระว่าด้วยอนุสัยที่ถูกละแล้ว

264-274. පහීනවාරෙ ඵලට්ඨවසෙනෙව දෙසනා ආරද්ධාති අනුලොමං සන්ධාය වුත්තං. පටිලොමෙ හි පුථුජ්ජනවසෙනපි දෙසනා ගහිතාති. ‘‘ඵලට්ඨවසෙනෙවා’’ති ච සාධාරණවචනෙන මග්ගසමඞ්ගීනං අග්ගහිතතං දීපෙති. අනුසයච්චන්තපටිපක්ඛෙකචිත්තක්ඛණිකානඤ්හි මග්ගසමඞ්ගීනං න කොචි අනුසයො උප්පත්තිරහො, නාපි අනුප්පත්තිරහතං ආපාදිතො, තස්මා තෙ න අනුසයසානුසයපහීනඋප්පජ්ජනවාරෙසු ගහිතාති.

ในวาระว่าด้วยอนุสัยที่ถูกละแล้ว (ข้อ 264-274) การแสดงธรรมเริ่มต้นด้วยอำนาจแห่งพระผลัฏฐบุคคลเท่านั้น ดังนี้กล่าวโดยอ้างถึงบทอนุโลม เพราะในบทปฏิโลม การแสดงธรรมก็ถูกถือเอาด้วยอำนาจแห่งปุถุชนด้วย และด้วยคำว่า “ด้วยอำนาจแห่งพระผลัฏฐบุคคลเท่านั้น” ซึ่งเป็นคำทั่วไป ย่อมแสดงถึงการไม่ถูกถือเอาของบุคคลผู้ประกอบด้วยมรรค เพราะว่าสำหรับบุคคลผู้ประกอบด้วยมรรค ซึ่งมีจิตขณะเดียวที่เป็นปฏิปักษ์อย่างยิ่งต่ออนุสัย ไม่มีอนุสัยใดที่ควรเกิดขึ้น และก็ไม่ได้ถูกทำให้เป็นผู้ไม่ควรเกิดขึ้น ดังนั้น บุคคลเหล่านั้นจึงไม่ถูกถือเอาในวาระว่าด้วยอนุสัย, ผู้มีอนุสัย, อนุสัยที่ถูกละแล้ว, และอนุสัยที่เกิดขึ้น

275-296. ඔකාසවාරෙ [Pg.150] සො සො අනුසයො අත්තනො අත්තනො ඔකාසෙ එව අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදිතො පහීනො, අනාපාදිතො ච අප්පහීනොති පහීනාප්පහීනවචනානි තදොකාසමෙව දීපෙන්ති, තස්මා අනොකාසෙ තදුභයාවත්තබ්බතා වුත්තාති. සාධාරණට්ඨානෙ තෙන සද්ධිං පහීනො නාම හොතීති තෙන සද්ධිං සමානොකාසෙ පහීනො නාමාති අත්ථො, න සමානකාලෙ පහීනොති.

๒๗๕-๒๙๖. ในโอกาสวาระ อนุสัยนั้นๆ เมื่อถึงความเป็นธรรมดาที่จะไม่เกิดขึ้นในโอกาสของตนๆ ก็ชื่อว่าละได้แล้ว, เมื่อไม่ถึงความเป็นธรรมดาที่จะไม่เกิดขึ้น ก็ชื่อว่ายังละไม่ได้ คำว่าละได้แล้วและยังละไม่ได้ ย่อมแสดงถึงโอกาสนั้นนั่นเอง เพราะฉะนั้น จึงกล่าวถึงความที่คำทั้งสองนั้นเป็นสิ่งที่ไม่ควรกล่าวในที่ที่มิใช่โอกาส. คำว่า ‘ชื่อว่าละได้แล้วพร้อมกับสิ่งนั้น’ ในที่ที่เป็นสาธารณะ หมายความว่า ‘ชื่อว่าละได้แล้วในโอกาสที่เสมอกันกับสิ่งนั้น’ ไม่ใช่หมายความว่า ‘ละได้แล้วในเวลาที่เสมอกัน’

පහීනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายปหีนวาระ จบแล้ว.

7. ධාතුවාරවණ්ණනා

๗. คำอธิบายธาตุวาระ

332-340. ධාතුවාරෙ සන්තානං අනුගතා හුත්වා සයන්තීති යස්මිං සන්තානෙ අප්පහීනා, තංසන්තානෙ අප්පහීනභාවෙන අනුගන්ත්වා උප්පත්තිඅරහභාවෙන සයන්තීති අත්ථො. උප්පත්තිරහතා එව හි අනුරූපං කාරණං ලභිත්වා උප්පජ්ජන්තීති ඉධාපි යුත්තාති. එත්ථ ච න කාමධාතුආදීනි ඡ පටිනිසෙධවචනානි ධාතුවිසෙසනිද්ධාරණානි න හොන්තීති ‘‘න කාමධාතුයා චුතස්ස න කාමධාතුං උපපජ්ජන්තස්සා’’තිආදිම්හි වුච්චමානෙ ඉමං නාම උපපජ්ජන්තස්සාති න විඤ්ඤායෙය්‍ය, තස්මා තංමූලිකාසු යොජනාසු ‘‘න කාමධාතුයා චුතස්ස කාමධාතුං රූපධාතුං අරූපධාතුං උපපජ්ජන්තස්සා’’ති පඨමං යොජෙත්වා පුන අනුක්කමෙන ‘‘න කාමධාතුං උපපජ්ජන්තස්සා’’තිආදිකා යොජනා කතා. එවඤ්හි න කාමධාතුආදිපදෙහි යථාවුත්තධාතුයොයෙව ගහිතා, න කඤ්චීති විඤ්ඤායති. යථා අනුසයවාරෙ ‘‘අනුසෙන්තීති පදස්ස උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො ගහිතො’’ති වුත්තං, තත්ථාපි උප්පජ්ජමානමෙව සන්ධාය උප්පජ්ජන්තීති ගහෙතුං න සක්කා ‘‘යස්ස කාමරාගානුසයො අනුසෙති, තස්ස පටිඝානුසයො අනුසෙතීති? ආමන්තා’’තිආදිවචනතො. අථාපි අප්පහීනතං සන්ධාය උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො තත්ථ ගහිතො, ඉධාපි සො න න යුජ්ජතීති. භඞ්ගාති භඤ්ජිතබ්බා, ද්විධා කාතබ්බාති අත්ථො. නනු න කොචි අනුසයො යත්ථ උප්පජ්ජන්තස්ස අනුසෙති නානුසෙති චාති ද්විධා කාතබ්බා, තත්ථෙව කස්මා ‘‘කති අනුසයා භඞ්ගා? අනුසයා භඞ්ගා නත්ථී’’ති පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානි කතානි. න හි පකාරන්තරාභාවෙ සංසයො යුත්තොති[Pg.151]? න න යුත්තො, ‘‘අනුසයා භඞ්ගා නත්ථී’’ති අවුත්තෙ භඞ්ගාභාවස්ස අවිඤ්ඤාතත්තාති.

๓๓๒-๓๔๐. ในธาตุวาระ คำว่า ‘นอนเนื่องตามไปในสันดาน’ หมายความว่า อนุสัยทั้งหลายที่ยังละไม่ได้ในสันดานใด ย่อมตามไปในสันดานนั้นด้วยความเป็นสิ่งที่ยังละไม่ได้ และย่อมนอนเนื่องด้วยความเป็นสิ่งที่ควรจะเกิดขึ้น. เพราะว่าความเป็นสิ่งที่ควรจะเกิดขึ้นนั่นแหละ เมื่อได้เหตุที่เหมาะสมแล้ว ย่อมเกิดขึ้น ข้อนี้ก็สมควรในที่นี้ด้วย. อนึ่ง ในที่นี้ คำปฏิเสธ 6 อย่างมีกามธาตุเป็นต้น ไม่ใช่การกำหนดวิเสสนะของธาตุ เพราะเมื่อกล่าวว่า ‘สำหรับผู้ที่จุติจากกามธาตุ ไม่ไปเกิดในกามธาตุ’ เป็นต้น ก็จะไม่เข้าใจว่า ‘สำหรับผู้ที่ไปเกิดในธาตุชื่อนี้’ เพราะฉะนั้น ในการประกอบที่อิงอาศัยคำนั้น จึงประกอบก่อนว่า ‘สำหรับผู้ที่จุติจากกามธาตุ ไปเกิดในกามธาตุ รูปธาตุ อรูปธาตุ’ แล้วจึงประกอบตามลำดับอีกว่า ‘สำหรับผู้ที่ไปเกิดในกามธาตุ’ เป็นต้น. ด้วยประการฉะนี้ จึงเข้าใจได้ว่า บทมีกามธาตุเป็นต้น ย่อมรับเอาเฉพาะธาตุที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น ไม่รับเอาธาตุอื่นใด. เหมือนในอนุสัยวาระที่กล่าวว่า ‘คำว่า อนุเสติ (นอนเนื่อง) มีความหมายว่า อุปปัชชันติ (เกิดขึ้น)’ ในที่นั้นก็ไม่สามารถจะถือเอาว่า ‘เกิดขึ้น’ โดยมุ่งถึงสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นเท่านั้น เพราะมีคำกล่าวว่า ‘กามราคานุสัยของบุคคลใดนอนเนื่อง ปฏิฆานุสัยของบุคคลนั้นนอนเนื่องหรือ? ใช่’ เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง หากว่าในที่นั้นถือเอาความหมายว่า ‘เกิดขึ้น’ โดยมุ่งถึงความเป็นสิ่งที่ยังละไม่ได้ ในที่นี้ก็ไม่ขัดแย้งกัน. คำว่า ‘ภังคา’ หมายถึงสิ่งที่ควรทำลาย ควรทำให้เป็นสองส่วน. ก็ไม่มีอนุสัยใดที่ควรทำให้เป็นสองส่วนว่า ‘สำหรับผู้ที่กำลังเกิดขึ้น อนุสัยนอนเนื่องบ้าง ไม่นอนเนื่องบ้าง’ เหตุใดจึงมีการถามตอบว่า ‘อนุสัยกี่อย่างที่ควรทำลาย? อนุสัยที่ควรทำลายไม่มี’ ในที่นั้นเล่า? เพราะเมื่อไม่มีทางอื่น ก็ไม่ควรสงสัยมิใช่หรือ? ไม่ใช่ว่าไม่ควรสงสัย เพราะเมื่อไม่กล่าวว่า ‘อนุสัยที่ควรทำลายไม่มี’ ก็จะไม่เข้าใจถึงการไม่มีสิ่งที่ควรทำลาย.

ධාතුවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายธาตุวาระ จบแล้ว.

අනුසයයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายอนุสัยยมก จบแล้ว.

8. චිත්තයමකං

๘. จิตตยมก

උද්දෙසවාරවණ්ණනා

คำอธิบายอุทเทสวาระ

1-62. චිත්තයමකවණ්ණනායං ආදිතොව තයො සුද්ධිකමහාවාරා හොන්තීති ඉමෙ තයො මහාවාරා සරාගාදිකුසලාදීහි මිස්සකා සුද්ධිකා ච, තෙසු ආදිතො සුද්ධිකා හොන්තීති අත්ථො. මිස්සකෙසු ච එකෙකස්මිං සරාගාදිමිස්සකචිත්තෙ තයො තයො මහාවාරා, තෙ තත්ථ තත්ථ පන වුත්තෙ සම්පිණ්ඩෙත්වා ‘‘සොළස පුග්ගලවාරා’’තිආදි වුත්තං, න නිරන්තරං වුත්තෙති. ‘‘යස්ස චිත්තං උප්පජ්ජති න නිරුජ්ඣති, තස්ස චිත්තං නිරුජ්ඣිස්සති නුප්පජ්ජිස්සතී’’තිආදිනා උප්පාදනිරොධානං පච්චුප්පන්නානාගතකාලානඤ්ච සංසග්ගවසෙන එකෙකාය පුච්ඡාය පවත්තත්තා ‘‘උප්පාදනිරොධකාලසම්භෙදවාරො’’ති වුත්තො. එවං සෙසානම්පි වාරානං තංතංනාමතා පාළිඅනුසාරෙන වෙදිතබ්බා.

๑-๖๒. ในคำอธิบายจิตตยมก คำว่า ‘ในเบื้องต้นมีมหาวาระที่เป็นสุทธิกะ 3 อย่าง’ หมายความว่า มหาวาระ 3 อย่างเหล่านี้เป็นทั้งแบบผสมกับสราคะและกุศลเป็นต้น และเป็นแบบสุทธิกะ ในบรรดามหาวาระเหล่านั้น ในเบื้องต้นมีแบบสุทธิกะ. อนึ่ง ในจิตที่ผสมมีสราคะเป็นต้นแต่ละอย่างในแบบผสม มีมหาวาระ 3 อย่างๆ ซึ่งเมื่อกล่าวถึงในที่นั้นๆ แล้วรวบรวมเข้าด้วยกัน จึงกล่าวว่า ‘ปุคคลวาระ 16’ เป็นต้น ไม่ได้กล่าวต่อเนื่องกันไป. คำว่า ‘อุปปาทนิโรธกาลสัมเภทวาระ’ กล่าวไว้เพราะมีการถามแต่ละอย่างโดยการผสมกันระหว่างการเกิดขึ้นและการดับ กับกาลปัจจุบันและอนาคต ด้วยคำว่า ‘จิตของบุคคลใดเกิดขึ้นแต่ไม่ดับ จิตของบุคคลนั้นจะดับแต่ไม่เกิดขึ้นหรือ?’ เป็นต้น. พึงทราบชื่อของวาระที่เหลือตามนัยแห่งบาลีอย่างนี้.

උද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายอุทเทสวาระ จบแล้ว.

නිද්දෙසවාරවණ්ණනා

คำอธิบายนิทเทสวาระ

63. තථාරූපස්සෙව ඛීණාසවස්ස චිත්තං සන්ධායාති ඉදං උප්පාදක්ඛණසමඞ්ගිපච්ඡිමචිත්තසමඞ්ගිම්හි පුග්ගලෙ අධිප්පෙතෙ තඤ්ච චිත්තං අධිප්පෙතමෙව හොතීති කත්වා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අරහතො පච්ඡිමචිත්තම්පීති නුප්පජ්ජති නිරුජ්ඣතීති එවංපකාරං භඞ්ගක්ඛණසමඞ්ගිමෙව සන්ධාය වුත්තං.

๖๓. คำว่า ‘มุ่งหมายถึงจิตของพระขีณาสพผู้มีรูปอย่างนั้นนั่นเอง’ พึงทราบว่ากล่าวไว้โดยถือว่าบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตสุดท้ายที่ประกอบด้วยขณะแห่งการเกิดขึ้น และจิตนั้นก็เป็นสิ่งที่มุ่งหมายนั่นเอง. คำว่า ‘แม้จิตสุดท้ายของพระอรหันต์’ กล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงจิตที่ประกอบด้วยขณะแห่งการแตกดับซึ่งมีลักษณะว่า ‘ไม่เกิดขึ้นแต่ดับไป’ อย่างนี้.

65-82. උප්පාදවාරස්ස දුතියපුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ, නිරොධසමාපන්නානං, අසඤ්ඤසත්තානං තෙසං චිත්තං උප්පජ්ජිත්ථ, නො ච තෙසං චිත්තං උප්පජ්ජතීති [Pg.152] එත්ථ ‘‘චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ තෙසං චිත්තං උප්පජ්ජිත්ථා’’ති එතස්ස ‘‘සබ්බෙසං චිත්තං ඛණපච්චුප්පන්නමෙව හුත්වා උප්පාදක්ඛණං අතීතත්තා උප්පජ්ජිත්ථ නාමා’’ති අත්ථො වුත්තො. චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ තෙසං චිත්තං උප්පජ්ජිත්ථ චෙව උප්පජ්ජති චාති එතස්සපි උප්පාදං පත්තත්තා උප්පජ්ජිත්ථ, අනතීතත්තා උප්පජ්ජති නාමාති ද්වයමෙතං එවං න සක්කා වත්තුං. න හි ඛණපච්චුප්පන්නෙ ‘‘උප්පජ්ජිත්ථා’’ති අතීතවොහාරො අත්ථි. යදි සියා, යං වා පන චිත්තං උප්පජ්ජිත්ථ, තං චිත්තං උප්පජ්ජතීති එත්ථ ‘‘නො’’ති අවත්වා විභජිතබ්බං සියා. තථා ‘‘යං චිත්තං උප්පජ්ජති, තං චිත්තං උප්පජ්ජිත්ථා’’ති එත්ථ ච ‘‘නො’’ති අවත්වා ‘‘ආමන්තා’’ති වත්තබ්බං සියා. ‘‘චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ’’ති පන භිජ්ජමානචිත්තසමඞ්ගී පුග්ගලො වුත්තො, තස්ස අතීතං චිත්තං උප්පජ්ජිත්ථ, න ච කිඤ්චි චිත්තං උප්පජ්ජති. චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙති ච උප්පජ්ජමානචිත්තසමඞ්ගී පුග්ගලො වුත්තො, තස්සපි අතීතං චිත්තං උප්පජ්ජිත්ථ, තං පන චිත්තං උප්පජ්ජතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. චිත්තන්ති හි සාමඤ්ඤවචනං එකස්මිං අනෙකස්මිඤ්ච යථාගහිතවිසෙසෙ තිට්ඨතීති. ‘‘යස්ස වා පන චිත්තං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චිත්තං උප්පජ්ජතීති? චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ’’ති එත්ථ යස්ස වා පන චිත්තං උප්පජ්ජිස්සතීති එතෙන සන්නිට්ඨානෙන ගහිතපුග්ගලස්සෙව චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙති එවං සබ්බත්ථ සන්නිට්ඨානවසෙන නියමො වෙදිතබ්බො. උප්පන්නුප්පජ්ජමානවාරො නිරුද්ධනිරුජ්ඣමානවාරො ච පුග්ගලවාරාදීසු තීසුපි නින්නානාකරණා උද්දිට්ඨා නිද්දිට්ඨා ච. තත්ථ පුග්ගලවාරෙ අවිසෙසෙන යං කඤ්චි තාදිසං පුග්ගලං සන්ධාය ‘‘උප්පන්නං උප්පජ්ජමාන’’න්තිආදි වුත්තං, ධම්මවාරෙ චිත්තමෙව, පුග්ගලධම්මවාරෙ පුග්ගලං චිත්තඤ්චාති අයමෙත්ථ විසෙසො දට්ඨබ්බො.

๖๕-๘๒. ในการวิสัชนาปัญหาที่สองแห่งอุปปาทวาระ ในขณะแห่งภังคะของจิต ของบุคคลผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติ ของอสัญญีสัตว์ จิตของบุคคลเหล่านั้นเคยเกิดขึ้นแล้ว แต่จิตของบุคคลเหล่านั้นย่อมไม่เกิดขึ้น ดังนี้ ในข้อนี้ คำว่า "ในขณะแห่งภังคะของจิต จิตของบุคคลเหล่านั้นเคยเกิดขึ้นแล้ว" นี้ มีอธิบายว่า "จิตทั้งหมดเป็นขณะปัจจุบันนั่นเอง เพราะก้าวล่วงอุปปาทขณะไปแล้ว จึงชื่อว่าเคยเกิดขึ้นแล้ว" ส่วนคำว่า "ในอุปปาทขณะแห่งจิต จิตของบุคคลเหล่านั้นเคยเกิดขึ้นแล้วด้วย ย่อมเกิดขึ้นด้วย" นี้ เพราะถึงความเกิดขึ้น จึงชื่อว่าเคยเกิดขึ้นแล้ว เพราะยังไม่ล่วงไป จึงชื่อว่าย่อมเกิดขึ้น ดังนี้ ทั้งสองอย่างนี้ไม่สามารถจะกล่าวได้เช่นนั้น เพราะโวหารที่เป็นอดีตว่า "เคยเกิดขึ้นแล้ว" ย่อมไม่มีในขณะปัจจุบัน ถ้ามีอยู่ ในข้อที่ว่า "หรือว่า จิตใดเคยเกิดขึ้นแล้ว จิตนั้นย่อมเกิดขึ้น" นี้ ก็พึงจำแนกโดยไม่กล่าวว่า "ไม่" และในข้อที่ว่า "จิตใดย่อมเกิดขึ้น จิตนั้นเคยเกิดขึ้นแล้ว" นี้ ก็พึงกล่าวว่า "อามันตา" โดยไม่กล่าวว่า "ไม่" แต่คำว่า "ในขณะแห่งภังคะของจิต" นี้ กล่าวถึงบุคคลผู้สมังคีด้วยจิตที่กำลังแตกดับ จิตที่เป็นอดีตของบุคคลนั้นเคยเกิดขึ้นแล้ว แต่จิตไรๆ ย่อมไม่เกิดขึ้น และในคำว่า "ในอุปปาทขณะแห่งจิต" นี้ กล่าวถึงบุคคลผู้สมังคีด้วยจิตที่กำลังเกิดขึ้น แม้จิตที่เป็นอดีตของบุคคลนั้นก็เคยเกิดขึ้นแล้ว แต่จิตนั้นย่อมเกิดขึ้น พึงทราบอรรถในข้อนี้อย่างนี้ เพราะคำว่า "จิต" เป็นคำสามัญ ย่อมตั้งอยู่ในความพิเศษที่ถือเอาแล้วในสิ่งเดียวและหลายสิ่ง คำว่า "หรือว่า จิตของบุคคลใดจักเกิดขึ้น จิตของบุคคลนั้นย่อมเกิดขึ้นหรือ? ในขณะแห่งภังคะของจิต" นี้ พึงทราบข้อกำหนดโดยอำนาจแห่งสันนิษฐานในที่ทั้งปวงว่า เป็นของบุคคลที่ถูกถือเอาด้วยสันนิษฐานที่ว่า "หรือว่า จิตของบุคคลใดจักเกิดขึ้น" นั้นนั่นแล อุปปันนุปปัชชมานวาระ และนิรุทธนิรุชฌมานวาระ ในวาระทั้งสามมีบุคคลวาระเป็นต้น ท่านแสดงและจำแนกไว้โดยไม่แตกต่างกัน ในวาระเหล่านั้น พึงทราบความพิเศษในข้อนี้ว่า ในบุคคลวาระ ท่านกล่าวถึง "เกิดขึ้นแล้ว กำลังเกิดขึ้น" เป็นต้น โดยไม่เจาะจง มุ่งหมายเอาบุคคลใดบุคคลหนึ่งเช่นนั้น ในธรรมวาระ มุ่งเอาเฉพาะจิต ในบุคคลธรรมวาระ มุ่งเอาทั้งบุคคลและจิต

83. අතික්කන්තකාලවාරෙ ඉමස්ස පුග්ගලවාරත්තා පුග්ගලො පුච්ඡිතොති පුග්ගලස්සෙව විස්සජ්ජනෙන භවිතබ්බං. යථා යස්ස චිත්තං උප්පජ්ජිත්ථාති එතෙන න කොචි පුග්ගලො න ගහිතො, එවං යස්ස චිත්තං උප්පජ්ජමානං ඛණං ඛණං වීතික්කන්තං අතික්කන්තකාලන්ති එතෙන සන්නිට්ඨානෙන න කොචි න ගහිතො. න හි සො පුග්ගලො අත්ථි, යස්ස චිත්තං උප්පාදක්ඛණං අතීතං නත්ථි, තෙ ච පන නිරුජ්ඣමානක්ඛණාතීතචිත්තා න න හොන්තීති පඨමො පඤ්හො ‘‘ආමන්තා’’ති විස්සජ්ජිතබ්බො සියා, තථා දුතියතතියා. චතුත්ථො පන ‘‘පච්ඡිමචිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ තෙසං චිත්තං භඞ්ගක්ඛණං අවීතික්කන්තං, නො ච තෙසං චිත්තං උප්පාදක්ඛණං අවීතික්කන්තං, ඉතරෙසං චිත්තං භඞ්ගක්ඛණඤ්ච අවීතික්කන්තං උප්පාදක්ඛණඤ්ච අවීතික්කන්ත’’න්ති විස්සජ්ජිතබ්බො භවෙය්‍ය, තථා අවිස්සජ්ජෙත්වා කස්මා සබ්බත්ථ චිත්තමෙව විභත්තන්ති[Pg.153]? චිත්තවසෙන පුග්ගලවවත්ථානතො. ඛණස්ස හි වීතික්කන්තතාය අතික්කන්තකාලතාවචනෙන වත්තමානස්ස ච චිත්තස්ස වසෙන පුග්ගලො උප්පාදක්ඛණාතීතචිත්තො වුත්තො අතීතස්ස ච, තත්ථ පුරිමස්ස චිත්තං න භඞ්ගක්ඛණං වීතික්කන්තං පච්ඡිමස්ස වීතික්කන්තන්ති එවමාදිකො පුග්ගලවිභාගො යස්ස චිත්තස්ස වසෙන පුග්ගලවවත්ථානං හොති, තස්ස චිත්තස්ස තංතංඛණවීතික්කමාවීතික්කමදස්සනවසෙන දස්සිතො හොතීති සබ්බවිස්සජ්ජනෙසු චිත්තමෙව විභත්තං. අථ වා නයිධ ධම්මමත්තවිසිට්ඨො පුග්ගලො පුච්ඡිතො, අථ ඛො පුග්ගලවිසිට්ඨං චිත්තං, තස්මා චිත්තමෙව විස්සජ්ජිතන්ති වෙදිතබ්බං. යදිපි පුග්ගලප්පධානා පුච්ඡා, අථාපි චිත්තප්පධානා, උභයථාපි දුතියපුච්ඡාය ‘‘ආමන්තා’’ති වත්තබ්බං සියා, තථා පන අවත්වා නිරොධක්ඛණවීතික්කමෙන අතික්කන්තකාලතා න උප්පාදක්ඛණවීතික්කමෙන අතික්කන්තකාලතා විය වත්තමානස්ස අත්ථීති දස්සනත්ථං ‘‘අතීතං චිත්ත’’න්ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. යස්ස චිත්තං න උප්පජ්ජමානන්ති එත්ථ උප්පජ්ජමානං ඛණං ඛණං වීතික්කන්තං අතික්කන්තකාලං යස්ස චිත්තං න හොතීති අත්ථො. එස නයො ‘‘න නිරුජ්ඣමාන’’න්ති එත්ථාපි.

๘๓. ในอติกกันตกาลวาระ เพราะเป็นบุคคลวาระ บุคคลถูกถาม เพราะฉะนั้น พึงมีการวิสัชนาด้วยบุคคลนั่นแล เหมือนอย่างที่ด้วยคำว่า "จิตของบุคคลใดเคยเกิดขึ้นแล้ว" นี้ ไม่มีบุคคลใดที่ไม่ถูกถือเอา ฉันใด ด้วยสันนิษฐานที่ว่า "จิตของบุคคลใดที่กำลังเกิดขึ้น ล่วงเลยไปขณะแล้วขณะเล่า เป็นอติกกันตกาล" นี้ ก็ไม่มีบุคคลใดที่ไม่ถูกถือเอา ฉันนั้น เพราะบุคคลที่จิตของเขาไม่มีอุปปาทขณะที่เป็นอดีตนั้นไม่มี และบุคคลเหล่านั้นผู้มีจิตล่วงเลยขณะที่กำลังดับไปแล้ว ย่อมไม่เป็นผู้ไม่มี เพราะฉะนั้น ปัญหาที่หนึ่งพึงวิสัชนาว่า "อามันตา" ปัญหาที่สองและสามก็เช่นกัน ส่วนปัญหาที่สี่ พึงวิสัชนาว่า "ในขณะแห่งภังคะของจิตดวงสุดท้าย จิตของบุคคลเหล่านั้น ขณะแห่งภังคะยังไม่ล่วงเลยไป แต่ขณะแห่งอุปปาทะล่วงเลยไปแล้ว จิตของบุคคลที่เหลือ ขณะแห่งภังคะก็ยังไม่ล่วงเลยไป ขณะแห่งอุปปาทะก็ยังไม่ล่วงเลยไป" ดังนี้ แต่เพราะเหตุใดจึงไม่วิสัชนาเช่นนั้น แต่จำแนกจิตเท่านั้นในที่ทั้งปวง? เพราะการกำหนดบุคคลโดยอำนาจแห่งจิต ด้วยคำว่า "ความเป็นอติกกันตกาลเพราะความล่วงเลยไปแห่งขณะ" นี้ บุคคลถูกกล่าวว่าเป็นผู้มีจิตที่อุปปาทขณะเป็นอดีต โดยอำนาจแห่งจิตที่เป็นปัจจุบันและที่เป็นอดีต ในข้อนั้น การจำแนกบุคคลเป็นต้นว่า จิตของบุคคลก่อน ขณะแห่งภังคะยังไม่ล่วงเลยไป จิตของบุคคลหลังล่วงเลยไปแล้ว ย่อมมีการกำหนดบุคคลโดยอำนาจแห่งจิตของบุคคลใด ย่อมแสดงโดยอำนาจแห่งการแสดงความล่วงเลยไปและไม่ล่วงเลยไปแห่งขณะนั้นๆ ของจิตนั้น เพราะฉะนั้น ในการวิสัชนาทั้งหมด จิตเท่านั้นที่ถูกจำแนก อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า ในที่นี้ไม่ได้ถามถึงบุคคลผู้พิเศษเพียงสักว่าธรรม แต่ถามถึงจิตที่พิเศษด้วยบุคคล เพราะฉะนั้น จิตเท่านั้นที่ถูกวิสัชนา ถึงแม้ปัญหาจะสำคัญที่บุคคล หรือสำคัญที่จิต ในทั้งสองกรณี ปัญหาที่สองพึงกล่าวว่า "อามันตา" แต่เพราะไม่กล่าวเช่นนั้น เพื่อแสดงว่า ความเป็นอติกกันตกาลโดยความล่วงเลยไปแห่งภังคขณะ ย่อมไม่มีแก่จิตที่เป็นปัจจุบัน เหมือนความเป็นอติกกันตกาลโดยความล่วงเลยไปแห่งอุปปาทขณะ จึงกล่าวว่า "จิตที่เป็นอดีต" ดังนี้ พึงทราบอรรถ ในคำว่า "จิตของบุคคลใดไม่กำลังเกิดขึ้น" นี้ หมายความว่า จิตของบุคคลใดที่กำลังเกิดขึ้น ล่วงเลยไปขณะแล้วขณะเล่า เป็นอติกกันตกาล ย่อมไม่มี นัยนี้พึงทราบในคำว่า "ไม่กำลังดับ" นี้ด้วย

114-116. මිස්සකවාරෙසු යස්ස සරාගං චිත්තං උප්පජ්ජති න නිරුජ්ඣති, තස්ස චිත්තං නිරුජ්ඣිස්සති නුප්පජ්ජිස්සතීති පුච්ඡා, නොති විස්සජ්ජනඤ්ච අට්ඨකථායං දස්සිතං. පාළියං පන ‘‘යස්ස සරාගං චිත්තං උප්පජ්ජති න නිරුජ්ඣති, තස්ස සරාගං චිත්තං නිරුජ්ඣිස්සති නුප්පජ්ජිස්සතී’’ති මාතිකාඨපනායං වුත්තත්තා විස්සජ්ජනෙපි තථෙව සන්නිට්ඨානසංසයත්ථෙසු සරාගාදිමිස්සකචිත්තවසෙනෙව පුච්ඡා උද්ධරිත්වා ‘‘සරාගපච්ඡිමචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ තෙසං සරාගං චිත්තං උප්පජ්ජති න නිරුජ්ඣති නිරුජ්ඣිස්සති නුප්පජ්ජිස්සති, ඉතරෙසං සරාගචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ තෙසං සරාගං චිත්තං උප්පජ්ජති න නිරුජ්ඣති නිරුජ්ඣිස්සති චෙව උප්පජ්ජිස්සති චා’’ති එවමාදිනා නයෙන යෙභුය්‍යෙන සුද්ධිකවාරසදිසමෙව විස්සජ්ජනං කාතබ්බන්ති කත්වා සංඛිත්තන්ති විඤ්ඤායති.

๑๑๔-๑๑๖. ในมิสสกวาระ (วาระผสม) คำถามว่า "จิตที่มีราคะของบุคคลใดเกิดขึ้นแต่ไม่ดับไป จิตของบุคคลนั้นจักดับไปแต่จักไม่เกิดขึ้นหรือ?" และคำตอบว่า "ไม่ใช่" นั้น แสดงไว้ในอรรถกถา. แต่ในบาลี เพราะมีการกล่าวไว้ในมาติกาว่า "จิตที่มีราคะของบุคคลใดเกิดขึ้นแต่ไม่ดับไป จิตที่มีราคะของบุคคลนั้นจักดับไปแต่จักไม่เกิดขึ้น" ฉะนั้น ในการวิสัชนา ก็พึงยกคำถามขึ้นด้วยอำนาจแห่งจิตผสมมีจิตมีราคะเป็นต้น ในอรรถแห่งสันนิษฐานและสังสัยอย่างนั้นนั่นแหละว่า "ในขณะเกิดแห่งจิตมีราคะอันเป็นที่สุดของบุคคลเหล่านั้น จิตมีราคะของบุคคลเหล่านั้นเกิดขึ้นแต่ไม่ดับไป จักดับไปแต่จักไม่เกิดขึ้น, ในขณะเกิดแห่งจิตมีราคะของบุคคลนอกนั้น จิตมีราคะของบุคคลเหล่านั้นเกิดขึ้นแต่ไม่ดับไป จักดับไปและจักเกิดขึ้นด้วย" ดังนี้เป็นต้น โดยนัยนี้ พึงทำวิสัชนาให้เหมือนกับสุทธิกวาระโดยมาก จึงเป็นอันรู้กันว่าย่อไว้.

නිද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายวาระนิทเทส จบแล้ว.

චිත්තයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายจิตยมก จบแล้ว.

9. ධම්මයමකං

๙. ธรรมยมก

1. පණ්ණත්තිවාරො

๑. ปัญญัตติวาระ

උද්දෙසවාරවණ්ණනා

คำอธิบายวาระอุทเทส

1-16. ධම්මයමකවණ්ණනායං [Pg.154] කුසලාදිධම්මානං මාතිකං ඨපෙත්වාති යථා මූලයමකෙ කුසලාදිධම්මා දෙසිතා, යථා ච ඛන්ධයමකාදීසු ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා’’තිආදිනා අඤ්ඤථා සඞ්ගහෙත්වා දෙසිතා, තථා අදෙසෙත්වා යා කුසලාදීනං ධම්මානං ‘‘කුසලාකුසලා ධම්මා’’තිආදිකා මාතිකා, තං ඉධ ආදිම්හි ඨපෙත්වා දෙසිතස්සාති අත්ථො.

๑-๑๖. ในคำอธิบายธรรมยมก คำว่า "ตั้งมาติกาแห่งธรรมมีกุศลเป็นต้น" นั้น หมายถึง ไม่แสดงเหมือนอย่างที่ธรรมมีกุศลเป็นต้นแสดงไว้ในมูลยมก และไม่แสดงโดยรวบรวมไว้ต่างหากด้วยบทมี "ปัญจขันธ์" เป็นต้น เหมือนอย่างในขันธยมกเป็นต้น แต่มีความหมายว่า มาติกาแห่งธรรมมีกุศลเป็นต้น คือ "กุสลากุสลา ธัมมา" เป็นต้นนั้น ได้แสดงไว้โดยตั้งไว้ในเบื้องต้นในที่นี้.

උද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายวาระอุทเทส จบแล้ว.

2. පවත්තිවාරවණ්ණනා

๒. คำอธิบายวาระปวัตติ

33-34. ‘‘යස්ස කුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, තස්ස අබ්‍යාකතා ධම්මා උප්පජ්ජන්තී’’ති එතස්ස විස්සජ්ජනෙ ‘‘අබ්‍යාකතා චාති චිත්තසමුට්ඨානරූපවසෙන වුත්ත’’න්ති අට්ඨකථායං වුත්තං, ඉමස්මිං පන පඤ්හෙ කම්මසමුට්ඨානාදිරූපඤ්ච ලබ්භති, තං පන පටිලොමවාරස්ස විස්සජ්ජනෙ සබ්බෙසං චවන්තානං, පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ, ආරුප්පෙ අකුසලානං උප්පාදක්ඛණෙ තෙසං කුසලා ච ධම්මා න උප්පජ්ජන්ති අබ්‍යාකතා ච ධම්මා න උප්පජ්ජන්තීති එත්ථ පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානම්පි කම්මසමුට්ඨානාදිරූපං අග්ගහෙත්වා ‘‘අබ්‍යාකතා ච ධම්මා න උප්පජ්ජන්තී’’ති වුත්තත්තා චිත්තසමුට්ඨානරූපමෙව ඉධාධිප්පෙතං. කම්මසමුට්ඨානාදිරූපෙ න විධානං, නාපි පටිසෙධොති කෙචි වදන්ති, තථා චිත්තසමුට්ඨානරූපමෙව සන්ධාය ‘‘යස්ස කුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, තස්ස අබ්‍යාකතා ධම්මා නිරුජ්ඣන්තීති? නො’’ති (යම. 3.ධම්මයමක.163) වුත්තන්ති. තං පනෙතං එවං න සක්කා වත්තුං චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ කම්මසමුට්ඨානරූපාදීනම්පි උප්පාදස්ස උප්පාදක්ඛණෙ ච නිරොධස්ස එවමාදීහි එව පාළීහි පටිසෙධසිද්ධිතො.

33-34. ในการวิสัชนาคำถามว่า "ธรรมที่เป็นกุศลของบุคคลใดเกิดขึ้น ธรรมที่เป็นอัพยากฤตของบุคคลนั้นก็เกิดขึ้นหรือ?" นั้น อรรถกถากล่าวไว้ว่า "คำว่า 'และอัพยากตธรรม' นั้น กล่าวโดยอำนาจแห่งรูปที่เกิดจากจิต". แต่ในปัญหานี้ รูปที่เกิดจากกรรมเป็นต้นก็พึงได้ แต่ในการวิสัชนาปฏิโลมวาระว่า "ในขณะจุติของสัตว์ทั้งปวง, ในขณะภังคะแห่งจิตในปวัตติกาล, ในขณะเกิดแห่งอกุศลในอรูปภพ ธรรมที่เป็นกุศลของบุคคลเหล่านั้นก็ไม่เกิดขึ้น และธรรมที่เป็นอัพยากฤตก็ไม่เกิดขึ้น" ในที่นี้ เพราะมีการกล่าวว่า "และธรรมที่เป็นอัพยากฤตก็ไม่เกิดขึ้น" โดยไม่เอารูปที่เกิดจากกรรมเป็นต้นที่กำลังเกิดขึ้นในขณะภังคะแห่งจิตในปวัตติกาล ฉะนั้น รูปที่เกิดจากจิตเท่านั้นจึงเป็นที่ประสงค์ในที่นี้. บางพวกกล่าวว่า "ในรูปที่เกิดจากกรรมเป็นต้น ไม่มีการบัญญัติ และไม่มีการปฏิเสธ" และกล่าวว่า "คำว่า 'ธรรมที่เป็นอัพยากฤตของบุคคลนั้นดับไปหรือ? ไม่ใช่' (ยมก. 3.ธรรมยมก.163) นั้น ก็หมายถึงรูปที่เกิดจากจิตเท่านั้น". แต่คำนั้นไม่สามารถกล่าวได้อย่างนั้น เพราะการปฏิเสธย่อมสำเร็จได้ด้วยบาลีเหล่านี้เอง เช่น การเกิดขึ้นของรูปที่เกิดจากกรรมเป็นต้นในขณะภังคะแห่งจิต และการดับไปในขณะเกิด.

යෙ ච වදන්ති ‘‘යථා පටිසම්භිදාමග්ගෙ නිරොධකථායං ‘සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ ජාතා ධම්මා ඨපෙත්වා චිත්තසමුට්ඨානරූපං සබ්බෙපි විරාගා චෙව හොන්ති විරාගාරම්මණා විරාගගොචරා විරාගසමුදාගතා විරාගපතිට්ඨා’තිආදීසු ‘ඨපෙත්වා රූප’න්ති අවත්වා චිත්තපටිබද්ධත්තා චිත්තජරූපානං [Pg.155] ‘ඨපෙත්වා චිත්තසමුට්ඨානරූප’න්ති වුත්තං, එවමිධාපි චිත්තපටිබද්ධත්තා චිත්තජරූපමෙව කථිත’’න්ති, තඤ්ච තථා න හොති. යෙසඤ්හි සොතාපත්තිමග්ගො සහජාතපච්චයො හොති, යෙසු ච විරාගාදිආසඞ්කා හොති, තෙ සොතාපත්තිමග්ගසහජාතා ධම්මා සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ ජාතා ධම්මාති තත්ථ වුත්තා. සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ ජාතාති හි වචනං මග්ගෙ ජාතතං දීපෙති, න ච කම්මජාදීනි අමග්ගෙ ජායමානානි මග්ගක්ඛණෙ ජාතවොහාරං අරහන්ති තෙසං තස්ස සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ සහජාතපච්චයත්තාභාවතො, තස්මා මග්ගක්ඛණෙ තංසහජාතධම්මෙසු ඨපෙතබ්බං ඨපෙතුං ‘‘ඨපෙත්වා චිත්තසමුට්ඨානරූප’’න්ති වුත්තං, ඉධ පන කුසලාදිධම්මා යස්ස යත්ථ උප්පජ්ජන්ති නිරුජ්ඣන්ති ච, තස්ස පුග්ගලස්ස තස්මිඤ්ච ඔකාසෙ අබ්‍යාකතධම්මානං උප්පාදනිරොධානං කුසලාදිපටිබද්ධතා අප්පටිබද්ධතා ච ආමට්ඨා, න ච කම්මජාදිරූපං අබ්‍යාකතං න හොති, තස්මා සන්නිට්ඨානෙන ගහිතස්ස පුග්ගලස්ස ඔකාසෙ වා උප්පාදනිරොධෙසු විජ්ජමානෙසු අබ්‍යාකතානං තෙ වෙදිතබ්බා, අවිජ්ජමානෙසු ච පටිසෙධෙතබ්බා, න ච අචිත්තපටිබද්ධා අබ්‍යාකතාති එත්ථ න ගහිතාති සක්කා වත්තුං නිරොධසමාපන්නානං අසඤ්ඤසත්තානඤ්ච උප්පාදනිරොධවචනතොති.

อนึ่ง ชนเหล่าใดกล่าวว่า "เหมือนอย่างในนิโรธกถาในปฏิสัมภิทามรรค ในบทมีอาทิว่า 'ธรรมทั้งปวงที่เกิดขึ้นในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค เว้นรูปที่เกิดจากจิต ย่อมเป็นวิราคะ เป็นอารมณ์แห่งวิราคะ เป็นโคจรแห่งวิราคะ เป็นสมุฏฐานแห่งวิราคะ เป็นที่ตั้งแห่งวิราคะ' นั้น ไม่ได้กล่าวว่า 'เว้นรูป' แต่กล่าวว่า 'เว้นรูปที่เกิดจากจิต' เพราะรูปที่เกิดจากจิตนั้นเนื่องด้วยจิต, แม้ในที่นี้ก็กล่าวถึงรูปที่เกิดจากจิตเท่านั้น เพราะเนื่องด้วยจิต" คำนั้นไม่เป็นอย่างนั้น. เพราะธรรมเหล่าใดที่โสดาปัตติมรรคเป็นสหชาตปัจจัย และธรรมเหล่าใดที่พึงสงสัยว่าจะเป็นวิราคะเป็นต้น ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า ธรรมที่เกิดพร้อมกับโสดาปัตติมรรค ธรรมที่เกิดขึ้นในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค ดังที่กล่าวไว้ในที่นั้น. อนึ่ง คำว่า "เกิดขึ้นในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค" ย่อมแสดงความเป็นธรรมที่เกิดขึ้นในมรรค และรูปที่เกิดจากกรรมเป็นต้นที่เกิดขึ้นในสภาวะที่ไม่ใช่มรรค ย่อมไม่ควรแก่การเรียกขานว่า "เกิดขึ้นในขณะแห่งมรรค" เพราะรูปเหล่านั้นไม่มีความเป็นสหชาตปัจจัยแก่โสดาปัตติมรรคในขณะนั้น ฉะนั้น เพื่อจะเว้นสิ่งที่ควรเว้นในธรรมที่เกิดพร้อมกับมรรคในขณะแห่งมรรค จึงกล่าวว่า "เว้นรูปที่เกิดจากจิต". แต่ในที่นี้ ความเนื่องด้วยกุศลเป็นต้น และความไม่เนื่องด้วยกุศลเป็นต้น แห่งการเกิดขึ้นและการดับไปของอัพยากตธรรมของบุคคลนั้นในโอกาสนั้น ที่ธรรมมีกุศลเป็นต้นเกิดขึ้นและดับไป ย่อมถูกพิจารณาแล้ว และรูปที่เกิดจากกรรมเป็นต้น จะไม่เป็นอัพยากตะก็หามิได้ ฉะนั้น อัพยากตธรรมเหล่านั้นพึงทราบว่ามีอยู่ในการเกิดขึ้นและการดับไปของบุคคลที่ถูกถือเอาโดยสันนิษฐาน หรือในโอกาสที่มีอยู่ และพึงปฏิเสธในที่ที่ไม่มีอยู่ และไม่สามารถกล่าวได้ว่า "อัพยากตธรรมที่ไม่เนื่องด้วยจิต ไม่ถูกถือเอาในที่นี้" เพราะมีการกล่าวถึงการเกิดขึ้นและการดับไปของบุคคลผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติและอสัญญีสัตว์.

චතුත්ථපඤ්හෙ පවත්තෙ අකුසලාබ්‍යාකතචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙති ඉදං ‘‘යස්ස වා පන අබ්‍යාකතා ධම්මා උප්පජ්ජන්තී’’ති එතෙන සන්නිට්ඨානෙන ගහිතෙසු පඤ්චවොකාරෙ අකුසලාබ්‍යාකතචිත්තානං චතුවොකාරෙ ච අබ්‍යාකතචිත්තස්සෙව උප්පාදක්ඛණසමඞ්ගිනො සන්ධාය වුත්තං. එවං සබ්බත්ථ සන්නිට්ඨානවසෙන විසෙසො වෙදිතබ්බො.

ในปัญหาที่ 4 คำว่า "ในขณะเกิดแห่งอกุศลจิตและอัพยากตจิตในปวัตติกาล" นี้ กล่าวหมายถึงบุคคลผู้ประกอบด้วยขณะเกิดแห่งอกุศลจิตและอัพยากตจิตในปัญจโวการภูมิ และแห่งอัพยากตจิตเท่านั้นในจตุโวการภูมิ ที่ถูกถือเอาโดยสันนิษฐานด้วยบทว่า "หรือว่า ธรรมที่เป็นอัพยากฤตของบุคคลใดเกิดขึ้น". พึงทราบความแตกต่างโดยสันนิษฐานอย่างนี้ในที่ทั้งปวง.

79. ‘‘එකාවජ්ජනෙන 166 උප්පන්නස්සා’’ති වුත්තං, නානාවජ්ජනෙනපි පන තතො පුරිමතරජවනවීථීසු උප්පන්නස්ස ‘‘උප්පාදක්ඛණෙ තෙසං අකුසලා ධම්මා නුප්පජ්ජිස්සන්ති, නො ච තෙසං කුසලා ධම්මා නුප්පජ්ජන්තී’’ති ඉදං ලක්ඛණං ලබ්භතෙව, තස්මා එතෙන ලක්ඛණෙන සමානලක්ඛණං සබ්බං යස්ස චිත්තස්ස අනන්තරා අග්ගමග්ගං පටිලභිස්සන්ති, තස්ස චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙති එතෙනෙව කුසලානාගතභාවපරියොසානෙන තාය එව සමානලක්ඛණතාය දීපිතං හොතීති දට්ඨබ්බං. එස නයො අකුසලාතීතභාවස්ස අබ්‍යාකතාතීතභාවස්ස ච ආදිම්හි ‘‘දුතියෙ අකුසලෙ’’ති, ‘‘දුතියෙ චිත්තෙ’’ති ච වුත්තට්ඨානෙ. යථා හි භාවනාවාරෙ භාවනාපහානානං පරියොසානෙන [Pg.156] අග්ගමග්ගෙන තතො පුරිමතරානිපි භාවනාපහානානි දස්සිතානි හොන්ති, එවමිධාපි තං තං තෙන තෙන ආදිනා අන්තෙන ච දස්සිතන්ති.

๗๙. คำว่า “เกิดขึ้นด้วยการอาวัชชนะครั้งเดียว” นั้นกล่าวไว้แล้ว แต่ลักษณะที่ว่า “ในขณะเกิดของจิตเหล่านั้น อกุศลธรรมทั้งหลายจักไม่เกิดขึ้น แต่กุศลธรรมทั้งหลายย่อมไม่เกิดขึ้นแก่จิตเหล่านั้นก็หามิได้” นี้ ย่อมได้แม้แก่จิตที่เกิดขึ้นในชวนวิถีที่ก่อนกว่านั้นด้วยการอาวัชชนะหลายครั้ง เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ลักษณะที่เสมอด้วยลักษณะนี้ทั้งหมด คือในขณะเกิดของจิตใดที่บุคคลทั้งหลายจักได้อัคคมรรคในลำดับแห่งจิตนั้น ย่อมเป็นอันแสดงถึงความสิ้นสุดแห่งกุศลอนาคตภาวะด้วยความมีลักษณะเสมอกันนั้นเอง. นัยนี้พึงทราบในที่ที่กล่าวว่า “ในอกุศลที่สอง” และ “ในจิตที่สอง” ในเบื้องต้นแห่งอกุศลอดีตภาวะและอัพยากตอดีตภาวะด้วย. เหมือนอย่างในภาวนาวาระ การเจริญและการละทั้งหลายที่ก่อนหน้าอัคคมรรค ย่อมเป็นอันแสดงด้วยความสิ้นสุดแห่งการเจริญและการละด้วยอัคคมรรค ฉันใด ในที่นี้ก็เป็นอันแสดงสิ่งนั้นๆ ด้วยเบื้องต้นและที่สุดนั้นๆ ฉันนั้น.

100. පඤ්චවොකාරෙ අකුසලානං භඞ්ගක්ඛණෙ තෙසං අකුසලා ච ධම්මා නිරුජ්ඣන්ති අබ්‍යාකතා ච ධම්මා නිරුජ්ඣන්තීති වචනෙන පටිසන්ධිචිත්තතො සොළසමං, තතො පරම්පි වා භවනිකන්තිචිත්තං හොති, න තතො ඔරන්ති විඤ්ඤායතීති.

๑๐๐. ด้วยคำว่า “ในขณะดับแห่งอกุศลทั้งหลายในปัญจโวการภูมิ อกุศลธรรมทั้งหลายของบุคคลเหล่านั้นย่อมดับ และอัพยากตธรรมทั้งหลายย่อมดับ” พึงทราบว่า จิตที่ ๑๖ นับจากปฏิสนธิจิต หรือจิตที่ยิ่งกว่านั้น ย่อมเป็นภวนิกันติกจิต แต่จิตที่ต่ำกว่านั้นย่อมไม่เป็น.

පවත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายปวัตติวาระจบลงแล้ว.

ධම්මයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายธัมมยมกะจบลงแล้ว.

10. ඉන්ද්‍රියයමකං

๑๐. อินทริยยมกะ

1. පණ්ණත්තිවාරො

๑. ปัญญัตติวาระ

උද්දෙසවාරවණ්ණනා

คำอธิบายอุทเทสวาระ

1. ඉන්ද්‍රියයමකෙ විභඞ්ගෙ විය ජීවිතින්ද්‍රියං මනින්ද්‍රියානන්තරං අනිද්දිසිත්වා පුරිසින්ද්‍රියානන්තරං උද්දිට්ඨං ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, ඉන්ද්‍රියානි. කතමානි තීණි? ඉත්ථින්ද්‍රියං පුරිසින්ද්‍රියං ජීවිතින්ද්‍රිය’’න්ති (සං. නි. 5.492) සුත්තෙ දෙසිතක්කමෙන. පවත්තිවාරෙ හි එකන්තං පවත්තියං එව උප්පජ්ජමානානං සුඛින්ද්‍රියාදීනං කම්මජානං අකම්මජානඤ්ච අනුපාලකං ජීවිතින්ද්‍රියං චුතිපටිසන්ධීසු ච පවත්තමානානං කම්මජානන්ති තංමූලකානි යමකානි චුතිපටිසන්ධිපවත්තිවසෙන වත්තබ්බානීති වෙදිතබ්බානි. චක්ඛුන්ද්‍රියාදීසු පන පුරිසින්ද්‍රියාවසානෙසු යං මූලකමෙව න හොති මනින්ද්‍රියං, තං ඨපෙත්වා අවසෙසමූලකානි චුතිඋපපත්තිවසෙනෙව වත්තබ්බානි ආයතනයමකෙ විය, තස්මා ජීවිතින්ද්‍රියං තෙසං මජ්ඣෙ අනුද්දිසිත්වා අන්තෙ උද්දිට්ඨන්ති.

๑. ในอินทริยยมกะนี้ ชีวิตินทรีย์ไม่ได้แสดงไว้ลำดับถัดจากมนินทรีย์เหมือนในวิภังค์ แต่แสดงไว้ลำดับถัดจากปุริสินทรีย์ ตามลำดับที่แสดงไว้ในพระสูตรว่า “ภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๓ อย่างเหล่านี้มีอยู่. ๓ อย่างอะไรบ้าง? คือ อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์” (สํ. นิ. ๕.๔๙๒). อนึ่ง ในปวัตติวาระ พึงทราบว่า ชีวิตินทรีย์เป็นเครื่องตามรักษาอินทรีย์มีสุขินทรีย์เป็นต้นที่เกิดขึ้นในปวัตติกาลโดยส่วนเดียว ทั้งที่เป็นกัมมชะและอกัมมชะ และเป็นเครื่องตามรักษากัมมชธรรมที่เกิดขึ้นในจุติและปฏิสนธิด้วย ยมกะที่มีชีวิตินทรีย์เป็นมูลเหล่านั้น พึงกล่าวโดยอำนาจจุติ ปฏิสนธิ และปวัตติ. ส่วนในจักขุนทรีย์เป็นต้นจนถึงปุริสินทรีย์นั้น เว้นมนินทรีย์ซึ่งไม่เป็นมูลเลยเสียแล้ว ยมกะที่มีอินทรีย์ที่เหลือเป็นมูล พึงกล่าวโดยอำนาจจุติและอุบัติเท่านั้น เหมือนในอายตนยมกะ เพราะฉะนั้น ชีวิตินทรีย์จึงไม่ได้แสดงไว้ในท่ามกลางอินทรีย์เหล่านั้น แต่แสดงไว้ในที่สุด.

උද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายอุทเทสวาระจบลงแล้ว.

නිද්දෙසවාරවණ්ණනා

คำอธิบายนิทเทสวาระ

94. ඉත්ථී ඉත්ථින්ද්‍රියන්ති එත්ථ යස්මා ඉත්ථීති කොචි සභාවො නත්ථි, න ච රූපාදිධම්මෙ උපාදාය ඉත්ථිග්ගහණං න හොති, තස්මා ඉත්ථිග්ගහණස්ස අවිජ්ජමානම්පි [Pg.157] විජ්ජමානමිව ගහෙත්වා පවත්තිතො තථාගහිතස්ස වසෙන ‘‘නත්ථී’’ති අවත්වා ‘‘නො’’ති වුත්තං. සුඛස්ස ච භෙදං කත්වා ‘‘සුඛං සොමනස්ස’’න්ති, දුක්ඛස්ස ච ‘‘දුක්ඛං දොමනස්ස’’න්ති වචනෙනෙව සොමනස්සතො අඤ්ඤා සුඛා වෙදනා සුඛං, දොමනස්සතො ච අඤ්ඤා දුක්ඛා වෙදනා දුක්ඛන්ති අයං විසෙසො ගහිතොයෙවාති ‘‘සුඛං සුඛින්ද්‍රියං දුක්ඛං දුක්ඛින්ද්‍රිය’’න්ති එත්ථ ‘‘ආමන්තා’’ති වුත්තං.

๙๔. ในบทว่า “หญิงเป็นอิตถินทรีย์” นี้ เพราะเหตุที่สภาวะชื่อว่าหญิงไม่มี และการกำหนดว่าเป็นหญิงจะไม่อาศัยรูปธรรมเป็นต้นก็หามิได้ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ไม่ใช่” (โน) โดยถือเอาการกำหนดว่าเป็นหญิงที่ไม่มีอยู่จริงให้เหมือนมีอยู่ แล้วดำเนินไปตามที่ถือเอาไว้อย่างนั้น โดยไม่กล่าวว่า “ไม่มี” (นัตถิ). และด้วยคำที่จำแนกสุขว่า “สุขและโสมนัส” และจำแนกทุกข์ว่า “ทุกข์และโทมนัส” นี้เอง ความพิเศษที่ว่า สุขเวทนาอื่นจากโสมนัสเป็นสุข และทุกขเวทนาอื่นจากโทมนัสเป็นทุกข์ ย่อมเป็นอันถือเอาไว้แล้ว เพราะฉะนั้น ในบทว่า “สุขเป็นสุขินทรีย์ ทุกข์เป็นทุกขินทรีย์” จึงกล่าวว่า “ใช่” (อามันตา).

140. සුද්ධින්ද්‍රියවාරෙ චක්ඛු ඉන්ද්‍රියන්ති එත්ථ දිබ්බචක්ඛුපඤ්ඤාචක්ඛූනි පඤ්ඤින්ද්‍රියානි හොන්තීති ‘‘ආමන්තා’’ති වුත්තං. අවසෙසං සොතන්ති තණ්හාසොතමෙවාහ.

๑๔๐. ในสุทธินทริยวาระ ในบทว่า “จักขุเป็นอินทรีย์” นี้ ที่กล่าวว่า “ใช่” (อามันตา) ก็เพราะทิพยจักษุและปัญญาจักษุเป็นปัญญินทรีย์. ส่วนคำที่เหลือว่า “โสตะ” นั้น ท่านหมายถึงตัณหาโสตะเท่านั้น.

නිද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายนิทเทสวาระจบลงแล้ว.

2.පවත්තිවාරවණ්ණනා

๒. คำอธิบายปวัตติวาระ

186. පවත්තිවාරෙ ‘‘ඡයිමානි, භික්ඛවෙ, ඉන්ද්‍රියානි. කතමානි ඡ? චක්ඛුන්ද්‍රියං…පෙ… කායින්ද්‍රියං මනින්ද්‍රිය’’න්ති (සං. නි. 5.495) සුත්තෙ වුත්තනයෙන ඉධ උද්දිට්ඨං මනින්ද්‍රියං චුතිපටිසන්ධිපවත්තීසු පවත්තමානෙහි කම්මජාකම්මජෙහි සබ්බෙහිපි යොගං ගච්ඡති, න ච ජීවිතින්ද්‍රියං විය අඤ්ඤධම්මනිස්සයෙන ගහෙතබ්බං, පුබ්බඞ්ගමත්තාව පධානං, තස්මා කූටං විය ගොපානසීනං සබ්බින්ද්‍රියානං සමොසරණට්ඨානං අන්තෙ ඨපෙත්වා යොජිතං. ජීවිතින්ද්‍රියාදිමූලකෙසු පවත්තිඤ්ච ගහෙත්වා ගතෙසු ‘‘යස්ස ජීවිතින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තස්ස සුඛින්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති? සබ්බෙසං උපපජ්ජන්තානං, පවත්තෙ සුඛින්ද්‍රියවිප්පයුත්තචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ තෙසං ජීවිතින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, නො ච තෙසං සුඛින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, සුඛින්ද්‍රියසම්පයුත්තචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ තෙසං ජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච උප්පජ්ජති සුඛින්ද්‍රියඤ්ච උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා සුඛදුක්ඛදොමනස්සින්ද්‍රියෙහි ලොකුත්තරින්ද්‍රියෙහි ච යොජනා ලබ්භති, තථා ‘‘යස්ස සුඛින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තස්ස දුක්ඛින්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති? නො’’තිආදිනා තංමූලකා ච නයා. තෙහි පන පවත්තියංයෙව උප්පජ්ජමානෙහි යොජනා තංමූලකා ච චුතිපටිසන්ධිපවත්තීසු පවත්තමානෙහි සොමනස්සින්ද්‍රියාදීහි යොජනාය ජීවිතින්ද්‍රියමූලකෙහි ච නයෙහි පාකටායෙවාති කත්වා න වුත්තාති දට්ඨබ්බා.

๑๘๖. ในปวัตติวาระ มนินทรีย์ที่แสดงไว้ในที่นี้ตามนัยที่กล่าวไว้ในพระสูตรว่า “ภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๖ อย่างเหล่านี้มีอยู่. ๖ อย่างอะไรบ้าง? คือ จักขุนทรีย์...เป...กายินทรีย์ มนินทรีย์” (สํ. นิ. ๕.๔๙๕) ย่อมเข้าถึงการประกอบกับธรรมทั้งปวงที่เป็นกัมมชะและอกัมมชะที่เกิดขึ้นในจุติ ปฏิสนธิ และปวัตติ และไม่พึงถือเอาโดยอาศัยธรรมอื่นเหมือนชีวิตินทรีย์ เพราะความเป็นประธานโดยเป็นธรรมนำหน้าเท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงจัดวางไว้ในที่สุดเหมือนยอดเรือนที่เป็นที่รวมของไม้กลอนของอินทรีย์ทั้งปวง. ในยมกะที่มีชีวิตินทรีย์เป็นมูลเป็นต้น ที่ดำเนินไปโดยถือเอาปวัตติด้วย ย่อมมีการประกอบกับสุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ และโลกุตตรินทรีย์ โดยนัยมีอาทิว่า “ชีวิตินทรีย์เกิดขึ้นแก่บุคคลใด สุขินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ? ชีวิตินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งปวงที่กำลังอุบัติ และในขณะเกิดของจิตที่วิปปยุตจากสุขินทรีย์ในปวัตติกาล ชีวิตินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น แต่สุขินทรีย์ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น. ในขณะเกิดของจิตที่สัมปยุตด้วยสุขินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ก็ย่อมเกิดขึ้น สุขินทรีย์ก็ย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น” และนัยที่มีสุขินทรีย์เป็นมูลมีอาทิว่า “สุขินทรีย์เกิดขึ้นแก่บุคคลใด ทุกขินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ? ไม่ใช่” แต่การประกอบกับอินทรีย์เหล่านั้นที่เกิดขึ้นในปวัตติกาลเท่านั้น และนัยที่มีอินทรีย์เหล่านั้นเป็นมูลที่ดำเนินไปโดยการประกอบกับโสมนัสสินทรีย์เป็นต้นที่เกิดขึ้นในจุติ ปฏิสนธิ และปวัตติ และนัยที่มีชีวิตินทรีย์เป็นมูล ย่อมเป็นที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่กล่าวไว้ พึงทราบดังนี้.

‘‘සචක්ඛුකානං [Pg.158] විනා සොමනස්සෙනාති උපෙක්ඛාසහගතානං චතුන්නං මහාවිපාකපටිසන්ධීනං වසෙන වුත්ත’’න්ති අට්ඨකථායං වුත්තං, තං සොමනස්සවිරහිතසචක්ඛුකපටිසන්ධිනිදස්සනවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. න හි ‘‘චතුන්නංයෙවා’’ති නියමො කතො, තෙන තංසමානලක්ඛණා පරිත්තවිපාකරූපාවචරපටිසන්ධියොපි දස්සිතා හොන්ති. තත්ථ කාමාවචරෙසු සොමනස්සපටිසන්ධිසමානතාය මහාවිපාකෙහි චතූහි නිදස්සනං කතං, තෙන යථා සසොමනස්සපටිසන්ධිකා අචක්ඛුකා න හොන්ති, එවං ඉතරමහාවිපාකපටිසන්ධිකාපීති අයමත්ථො දස්සිතො හොති. ගබ්භසෙය්‍යකානඤ්ච අනුප්පන්නෙසු චක්ඛාදීසු චවන්තානං අහෙතුකපටිසන්ධිකතා සහෙතුකපටිසන්ධිකානං කාමාවචරානං නියමතො සචක්ඛුකාදිභාවදස්සනෙන දස්සිතා හොති. ගබ්භසෙය්‍යකෙපි හි සන්ධාය ‘‘යස්ස වා පන සොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති? ආමන්තා’’ති ඉදං වචනං යථා යුජ්ජති, තථා ආයතනයමකෙ දස්සිතං. න හි සන්නිට්ඨානෙන සඞ්ගහිතානං ගබ්භසෙය්‍යකානං වජ්ජනෙ කාරණං අත්ථි, ‘‘ඉත්ථීනං අඝානකානං උපපජ්ජන්තීන’’න්තිආදීසු (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.187) ච තෙ එව වුත්තාති.

ในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า "คำว่า 'ผู้มีจักษุโดยปราศจากโสมนัส' นั้น กล่าวโดยเป็นปฏิสนธิมหาวิบาก ๔ ที่สหรคด้วยอุเบกขา" พึงเห็นว่าคำนั้นกล่าวโดยเป็นเครื่องแสดงปฏิสนธิที่มีจักษุแต่ปราศจากโสมนัส เพราะไม่ได้กำหนดว่า "เฉพาะ ๔ เท่านั้น" ด้วยเหตุนั้น ปฏิสนธิที่เป็นปริตตวิบากและรูปาวจรวิบากที่มีลักษณะเสมอกันนั้นก็ย่อมแสดงไว้ด้วย ในกามวจรนั้น การแสดงได้ทำด้วยมหาวิบาก ๔ โดยความที่ปฏิสนธิมีโสมนัสเสมอกัน ด้วยเหตุนั้น อรรถนี้จึงแสดงไว้ว่า "ผู้มีปฏิสนธิพร้อมด้วยโสมนัสย่อมไม่เป็นผู้ไม่มีจักษุฉันใด ปฏิสนธิมหาวิบากอื่นก็ฉันนั้น" และความเป็นปฏิสนธิอเหตุกะของผู้ที่จุติในเมื่อจักษุเป็นต้นยังไม่เกิดของผู้ที่อยู่ในครรภ์ ก็ได้แสดงไว้ด้วยการแสดงความเป็นผู้มีจักษุเป็นต้นโดยแน่นอนของปฏิสนธิสเหตุกะในกามวจร อนึ่ง คำว่า "อนึ่ง โสมนัสสินทรีย์ของบุคคลใดเกิดขึ้น จักษุนทรีย์ของบุคคลนั้นย่อมเกิดขึ้นใช่ไหม? ใช่" นี้ ย่อมสมควรอย่างไร โดยอ้างถึงผู้ที่อยู่ในครรภ์ ก็ได้แสดงไว้ในอายตนยมกอย่างนั้น เพราะไม่มีเหตุในการเว้นผู้ที่อยู่ในครรภ์ที่สงเคราะห์ด้วยสันนิษฐาน และในคำว่า "ของหญิงผู้ไม่มีฆานะกำลังเกิด" เป็นต้น (ยมก 3. อินทริยยมก.187) ก็กล่าวถึงพวกนั้นนั่นเอง

උපෙක්ඛාය අචක්ඛුකානන්ති අහෙතුකපටිසන්ධිවසෙන වුත්තන්ති එත්ථ ච කාමාවචරෙ සොපෙක්ඛඅචක්ඛුකපටිසන්ධියා තංසමානලක්ඛණං අරූපපටිසන්ධිඤ්ච නිදස්සෙතීති දට්ඨබ්බං. කෙසුචි පන පොත්ථකෙසු ‘‘අහෙතුකාරූපපටිසන්ධිවසෙනා’’ති පාඨො දිස්සති, සො එව සෙය්‍යො.

คำว่า "ผู้ไม่มีจักษุโดยอุเบกขา" นั้น กล่าวโดยเป็นปฏิสนธิอเหตุกะ ในที่นี้ พึงเห็นว่าย่อมแสดงปฏิสนธิอรูปที่มีลักษณะเสมอกันกับปฏิสนธิไม่มีจักษุที่สหรคด้วยอุเบกขาในกามวจร อนึ่ง ในบางคัมภีร์ ปรากฏบทว่า "โดยเป็นปฏิสนธิอเหตุกะและปฏิสนธิอรูป" บทนั้นนั่นแหละดีกว่า

‘‘තත්ථ හි එකන්තෙනෙව සද්ධාසතිපඤ්ඤායො නත්ථි, සමාධිවීරියානි පන ඉන්ද්‍රියප්පත්තානි න හොන්තී’’ති වුත්තං, යදි පන සමාධිවීරියානි සන්ති, ‘‘ඉන්ද්‍රියප්පත්තානි න හොන්තී’’ති න සක්කා වත්තුං ‘‘සමාධි සමාධින්ද්‍රියන්ති? ආමන්තා’’ති (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.113) ‘‘වීරියං වීරියින්ද්‍රියන්ති? ආමන්තා’’ති (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.111) වචනතො. අහෙතුකපටිසන්ධිචිත්තෙ ච යථා සමාධිලෙසො එකග්ගතා අත්ථි, න එවං වීරියලෙසො අත්ථි, තස්මා එවමෙත්ථ වත්තබ්බං සියා ‘‘තත්ථ හි එකන්තෙනෙව සද්ධාවීරියසතිපඤ්ඤායො නත්ථි, එකග්ගතා පන සමාධිලෙසො එව හොතී’’ති. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො සියා – යථා අඤ්ඤෙසු කෙසුචි අහෙතුකචිත්තෙසු සමාධිවීරියානි හොන්ති ඉන්ද්‍රියප්පත්තානි ච, එවමිධ සමාධිවීරියානි ඉන්ද්‍රියප්පත්තානි න හොන්තීති. සමාධිවීරියින්ද්‍රියානමෙව අභාවං දස්සෙන්තො අහෙතුකන්තරතො විසෙසෙති[Pg.159]. තත්ථ ‘‘සමාධිවීරියානි පන න හොන්තී’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘ඉන්ද්‍රියප්පත්තානී’’ති සමාධිලෙසස්ස සමාධින්ද්‍රියභාවං අප්පත්තස්ස සබ්භාවතො වුත්තං, න වීරියලෙසස්ස. විසෙසනඤ්හි විසෙසිතබ්බෙ පවත්තති. යෙසු පන පොත්ථකෙසු ‘‘තත්ථ එකන්තෙනෙව සද්ධාවීරියසතිපඤ්ඤායො නත්ථී’’ති පාඨො, සො එව සුන්දරතරො.

ได้กล่าวไว้ว่า "ในที่นั้น ศรัทธา สติ ปัญญา ย่อมไม่มีโดยส่วนเดียว ส่วนสมาธิและวิริยะย่อมไม่ถึงความเป็นอินทรีย์" อนึ่ง ถ้าสมาธิและวิริยะมีอยู่ ก็ไม่สามารถกล่าวได้ว่า "ย่อมไม่ถึงความเป็นอินทรีย์" เพราะมีคำกล่าวว่า "สมาธิเป็นสมาธินทรีย์ใช่ไหม? ใช่" (ยมก 3. อินทริยยมก.113) "วิริยะเป็นวิริยินทรีย์ใช่ไหม? ใช่" (ยมก 3. อินทริยยมก.111) และในจิตปฏิสนธิอเหตุกะ เอกัคคตาซึ่งเป็นส่วนของสมาธิมีอยู่ฉันใด ส่วนของวิริยะย่อมไม่มีฉันนั้น เพราะฉะนั้น พึงกล่าวในที่นี้อย่างนี้ว่า "ในที่นั้น ศรัทธา วิริยะ สติ ปัญญา ย่อมไม่มีโดยส่วนเดียว ส่วนเอกัคคตาเป็นเพียงส่วนของสมาธิเท่านั้น" อนึ่ง อธิปรายะในที่นี้พึงมีอย่างนี้ว่า – สมาธิและวิริยะย่อมถึงความเป็นอินทรีย์ในอเหตุกจิตบางอย่างอื่นฉันใด สมาธิและวิริยะในที่นี้ย่อมไม่ถึงความเป็นอินทรีย์ฉันนั้น การแสดงความไม่มีแห่งสมาธิและวิริยินทรีย์นั่นเอง ย่อมทำให้แตกต่างจากอเหตุกะอื่น ในที่นั้น เมื่อจะกล่าวว่า "ส่วนสมาธิและวิริยะย่อมไม่มี" คำว่า "ย่อมไม่ถึงความเป็นอินทรีย์" นั้น กล่าวโดยความมีอยู่ของส่วนของสมาธิที่ยังไม่ถึงความเป็นสมาธินทรีย์ ไม่ใช่ส่วนของวิริยะ เพราะวิเสสนะย่อมเป็นไปในวิเสสิตะ อนึ่ง ในคัมภีร์บางเล่ม บทว่า "ในที่นั้น ศรัทธา วิริยะ สติ ปัญญา ย่อมไม่มีโดยส่วนเดียว" บทนั้นนั่นแหละไพเราะกว่า

යාව චක්ඛුන්ද්‍රියං නුප්පජ්ජති, තාව ගබ්භගතානං අචක්ඛුකානං භාවො අත්ථීති ඉමිනා අධිප්පායෙනාහ ‘‘සහෙතුකානං අචක්ඛුකානන්ති ගබ්භසෙය්‍යකවසෙන චෙව අරූපීවසෙන ච වුත්ත’’න්ති. ගබ්භසෙය්‍යකාපි පන අවස්සං උප්පජ්ජනකචක්ඛුකා න ලබ්භන්තීති දට්ඨබ්බා. සචක්ඛුකානං ඤාණවිප්පයුත්තානන්ති කාමධාතුයං දුහෙතුකපටිසන්ධිකානං වසෙන වුත්තන්ති ඉධාපි අහෙතුකපටිසන්ධිකා ච අචක්ඛුකා ලබ්භන්තෙව. ඉත්ථිපුරිසින්ද්‍රියසන්තානානම්පි උපපත්තිවසෙන උප්පාදො, චුතිවසෙන නිරොධො බාහුල්ලවසෙන දස්සිතො. කදාචි හි තෙසං පඨමකප්පිකාදීනං විය පවත්තියම්පි උප්පාදනිරොධා හොන්තීති. එත්ථ පුරිසින්ද්‍රියාවසානෙසු ඉන්ද්‍රියමූලයමකෙසු පඨමපුච්ඡාසු සන්නිට්ඨානෙහි ගහිතෙහි උපපත්තිචුතිවසෙන ගච්ඡන්තෙහි චක්ඛුන්ද්‍රියාදීහි නියමිතත්තා ජීවිතින්ද්‍රියාදීනං පවත්තිවසෙනපි ලබ්භමානානං උපපත්තිචුතිවසෙනෙව දුතියපුච්ඡාසු සන්නිට්ඨානෙහි ගහණං වෙදිතබ්බං.

ด้วยอธิปรายะนี้ว่า "ความเป็นผู้ไม่มีจักษุของผู้ที่อยู่ในครรภ์ย่อมมีอยู่ตราบเท่าที่จักษุนทรีย์ยังไม่เกิดขึ้น" จึงกล่าวว่า "คำว่า 'ผู้ไม่มีจักษุที่เป็นสเหตุกะ' นั้น กล่าวโดยเป็นผู้ที่อยู่ในครรภ์และโดยเป็นอรูป" อนึ่ง พึงเห็นว่า ผู้ที่อยู่ในครรภ์ก็ย่อมไม่ได้ผู้มีจักษุที่ต้องเกิดขึ้นเสมอไป คำว่า "ผู้มีจักษุที่วิปปยุตจากญาณ" นั้น กล่าวโดยเป็นปฏิสนธิทุเหตุกะในกามธาตุ ในที่นี้ก็ย่อมได้ปฏิสนธิอเหตุกะและผู้ไม่มีจักษุ การเกิดขึ้นโดยเป็นอุปบัติ และการดับโดยเป็นจุติของสันดานแห่งอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์ ก็ได้แสดงไว้โดยส่วนมาก เพราะบางครั้ง การเกิดขึ้นและการดับของพวกนั้นก็ย่อมมีในปวัตติเหมือนพวกปฐมกัปปิกะเป็นต้น ในที่นี้ พึงทราบว่า การรับด้วยสันนิษฐานในปุจฉาที่สองนั้น เป็นการรับด้วยอุปบัติและจุติเท่านั้น ของชีวิตินทรีย์เป็นต้นที่พึงได้โดยเป็นปวัตติด้วย เพราะถูกกำหนดด้วยจักษุนทรีย์เป็นต้นที่ไปโดยเป็นอุปบัติและจุติที่รับด้วยสันนิษฐานในปุจฉาแรกในอินทริยมูลยมกที่จบด้วยปุริสินทรีย์

190. රූපජීවිතින්ද්‍රියං චක්ඛුන්ද්‍රියාදිසමානගතිකං චුතිපටිසන්ධිවසෙනෙව ගච්ඡති සන්තානුප්පත්තිනිරොධදස්සනතොති ආහ ‘‘පවත්තෙ සොමනස්සවිප්පයුත්තචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙති අරූපජීවිතින්ද්‍රියං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. එතෙසඤ්චෙව අඤ්ඤෙසඤ්ච පඤ්චින්ද්‍රියානං යථාලාභවසෙනාති එත්ථ එතෙසං ජීවිතින්ද්‍රියාදීනං චුතිපටිසන්ධිපවත්තෙසු, අඤ්ඤෙසඤ්ච චක්ඛුන්ද්‍රියාදීනං චුතිපටිසන්ධීසූති එවං යථාලාභො දට්ඨබ්බො. අයං පන ඡෙදෙයෙවාති එත්ථ තස්ස තස්ස පරිපුණ්ණපඤ්හස්ස තස්මිං තස්මිං සරූපදස්සනෙන විස්සජ්ජනෙ විස්සජ්ජිතෙ පච්ඡිමකොට්ඨාසස්ස ඡෙදොති නාමං දට්ඨබ්බං.

๑๙๐. รูปชีวิตินทรีย์ย่อมไปโดยเป็นจุติและปฏิสนธิเท่านั้น มีการดำเนินไปเสมอกับจักษุนทรีย์เป็นต้น เพื่อแสดงการเกิดขึ้นและการดับของสันดาน จึงกล่าวว่า "ในขณะที่จิตวิปปยุตจากโสมนัสเกิดขึ้นในปวัตติ" นั้น กล่าวอ้างถึงอรูปชีวิตินทรีย์ ในคำว่า "โดยเป็นไปตามที่ได้ของอินทรีย์ ๕ เหล่านี้และอินทรีย์อื่น" นี้ พึงเห็นการได้ตามที่ได้อย่างนี้ว่า "ในจุติ ปฏิสนธิ และปวัตติของชีวิตินทรีย์เป็นต้นเหล่านี้ และในจุติและปฏิสนธิของจักษุนทรีย์เป็นต้นอื่น" อนึ่ง ในคำว่า "นี้แหละคือการตัด" นี้ พึงทราบว่าชื่อว่า "การตัด" คือส่วนสุดท้ายที่วิสัชนาแล้วด้วยการแสดงสภาวะในปัญหาที่บริบูรณ์นั้นๆ

යස්ස වා පන සොමනස්සින්ද්‍රියං න උප්පජ්ජති, තස්ස ජීවිතින්ද්‍රියං න උප්පජ්ජතීති? විනා සොමනස්සෙන උපපජ්ජන්තානං පවත්තෙ සොමනස්සවිප්පයුත්තචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ තෙසං සොමනස්සින්ද්‍රියං න උප්පජ්ජති, නො ච තෙසං [Pg.160] ජීවිතින්ද්‍රියං න උප්පජ්ජතීති එත්ථ ‘‘නිරොධසමාපන්නානං අසඤ්ඤසත්තාන’’න්ති අවචනං රූපජීවිතින්ද්‍රියස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියාදිසමානගතිකතං දීපෙති. තස්ස හි උපපත්තියංයෙව උප්පාදො වත්තබ්බොති. ‘‘විනා සොමනස්සෙන උපපජ්ජන්තාන’’න්ති එත්ථ අසඤ්ඤසත්තෙ සඞ්ගහෙත්වා පවත්තිවසෙන තෙ ච නිරොධසමාපන්නා ච න වුත්තා, අනුප්පාදොපි පනෙතස්ස චුතිඋපපත්තීස්වෙව වත්තබ්බො, න පවත්තෙති. පච්ඡිමකොට්ඨාසෙපි ‘‘සබ්බෙසං චවන්තානං, පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ තෙසං සොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච න උප්පජ්ජති ජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච න උප්පජ්ජතී’’ති එවං ‘‘සබ්බෙසං චවන්තාන’’න්ති එත්ථෙව අසඤ්ඤසත්තෙ සඞ්ගණ්හිත්වා පවත්තිවසෙන තෙ ච නිරොධසමාපන්නා න ච වුත්තා. යස්සයත්ථකෙ ච නිරොධසමාපන්නා න දස්සෙතබ්බා න ගහෙතබ්බාති අත්ථො. න හි ‘‘නිරොධසමාපන්නාන’’න්ති වචනං ‘‘අසඤ්ඤසත්තාන’’න්ති වචනං විය ඔකාසදීපකං, නාපි ‘‘උපෙක්ඛාසම්පයුත්තචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ, සබ්බෙසං චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ’’තිආදිවචනං විය සොමනස්සින්ද්‍රියාදීනං අනුප්පාදක්ඛණදීපකං, අථ ඛො පුග්ගලදීපකමෙවාති.

หรือว่าโสมนัสสินทรีย์ไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลใด ชีวิตินทรีย์ก็ไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นใช่ไหม? แก่สัตว์ทั้งหลายที่กำลังเกิดโดยปราศจากโสมนัส ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตที่ปราศจากโสมนัสในปวัตติกาล โสมนัสสินทรีย์ไม่เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น แต่ชีวิตินทรีย์ก็ไม่ได้ไม่เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น ในข้อนี้ การไม่กล่าวถึง "สัตว์ผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติและอสัญญีสัตว์" ย่อมแสดงว่ารูปชีวิตินทรีย์มีคติเสมอกับจักขุนทรีย์เป็นต้น เพราะการเกิดขึ้นของชีวิตินทรีย์นั้น พึงกล่าวได้เฉพาะในขณะแห่งการปฏิสนธิเท่านั้น ในข้อว่า "แก่สัตว์ทั้งหลายที่กำลังเกิดโดยปราศจากโสมนัส" นี้ ได้รวบรวมอสัญญีสัตว์ไว้แล้ว แต่ไม่ได้กล่าวถึงสัตว์เหล่านั้นและสัตว์ผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติโดยความเป็นไปในปวัตติกาล และการไม่เกิดขึ้นของชีวิตินทรีย์นั้น พึงกล่าวได้เฉพาะในขณะแห่งจุติและปฏิสนธิเท่านั้น ไม่ใช่ในปวัตติกาล แม้ในส่วนสุดท้ายก็กล่าวว่า "แก่สัตว์ทั้งหลายที่กำลังจุติทั้งหมด ในขณะแห่งการแตกดับของจิตในปวัตติกาล โสมนัสสินทรีย์ก็ไม่เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น ชีวิตินทรีย์ก็ไม่เกิดขึ้น" ดังนี้ ในข้อว่า "แก่สัตว์ทั้งหลายที่กำลังจุติทั้งหมด" นี้ ได้รวบรวมอสัญญีสัตว์ไว้แล้ว แต่ไม่ได้กล่าวถึงสัตว์เหล่านั้นและสัตว์ผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติโดยความเป็นไปในปวัตติกาล ความหมายคือ ในส่วนที่ถามว่า "แก่บุคคลใด" ไม่พึงแสดงและไม่พึงรวบรวมสัตว์ผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติ เพราะคำว่า "แก่สัตว์ผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติ" ไม่ใช่คำที่แสดงถึงโอกาส (สถานที่) เหมือนคำว่า "แก่อสัญญีสัตว์" และก็ไม่ใช่คำที่แสดงถึงขณะแห่งการไม่เกิดขึ้นของโสมนัสสินทรีย์เป็นต้น เหมือนคำว่า "ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตที่ประกอบด้วยอุเบกขา, ในขณะแห่งการแตกดับของจิตของสัตว์ทั้งปวง" เป็นต้น แต่เป็นคำที่แสดงถึงบุคคลเท่านั้น

අතීතකාලභෙදෙ සුද්ධාවාසානං උපපත්තිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ තෙසං තත්ථ සොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච න උප්පජ්ජිත්ථ ජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච න උප්පජ්ජිත්ථාති එත්ථ ‘‘උපපත්තිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ’’ති කස්මා වුත්තං, නනු ‘‘සුද්ධාවාසං උපපජ්ජන්තානං, අසඤ්ඤසත්තානං තෙසං තත්ථ සොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච න උප්පජ්ජිත්ථ මනින්ද්‍රියඤ්ච න උප්පජ්ජිත්ථා’’ති (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.277) එත්ථ විය ‘‘උපපජ්ජන්තාන’’න්ති වත්තබ්බන්ති? න වත්තබ්බං. යථා හි සොමනස්සමනින්ද්‍රියානං වසෙන උපපජ්ජන්තා පුග්ගලා උපපත්තිචිත්තසමඞ්ගිනො හොන්ති, න එවං සොමනස්සජීවිතින්ද්‍රියානං වසෙන උපපත්තිසමඞ්ගිනොයෙව හොන්ති. ජීවිතින්ද්‍රියස්ස හි වසෙන යාව පඨමරූපජීවිතින්ද්‍රියං ධරති, තාව උපපජ්ජන්තා නාම හොන්ති. තදා ච දුතියචිත්තතො පට්ඨාය ‘‘ජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච න උප්පජ්ජිත්ථා’’ති න සක්කා වත්තුං අරූපජීවිතින්ද්‍රියස්ස උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධත්තා, තස්මා උභයං උප්පාදක්ඛණෙන නිදස්සිතං. යථා හි ‘‘න නිරුජ්ඣිත්ථා’’ති ඉදං ලක්ඛණං උපපත්තිචිත්තස්ස ද්වීසු ඛණෙසු ලබ්භමානං සබ්බපඨමෙන උපපත්තිචිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙන නිදස්සිතං, එවමිධාපි දට්ඨබ්බං.

ในอดีตกาลวิภาค ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของปฏิสนธิจิตของสัตว์ในสุทธาวาส โสมนัสสินทรีย์ก็ไม่ได้เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นในภพนั้น ชีวิตินทรีย์ก็ไม่ได้เกิดขึ้น ในข้อนี้ เหตุใดจึงกล่าวว่า "ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของปฏิสนธิจิต" ไม่ควรกล่าวว่า "แก่สัตว์ทั้งหลายที่กำลังเกิด" เหมือนในข้อว่า "แก่สัตว์ทั้งหลายที่กำลังเกิดในสุทธาวาส, แก่อสัญญีสัตว์ โสมนัสสินทรีย์ก็ไม่ได้เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นในภพนั้น มนินทรีย์ก็ไม่ได้เกิดขึ้น" (ยมก 3.อินทริยยมก.277) ใช่ไหม? ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น เพราะบุคคลที่กำลังเกิดโดยอาศัยโสมนัสและมนินทรีย์ ย่อมเป็นผู้ประกอบด้วยปฏิสนธิจิต แต่บุคคลที่กำลังเกิดโดยอาศัยโสมนัสและชีวิตินทรีย์ ย่อมไม่ได้เป็นผู้ประกอบด้วยปฏิสนธิเท่านั้น เพราะโดยอาศัยชีวิตินทรีย์ ตราบใดที่รูปชีวิตินทรีย์แรกยังดำรงอยู่ ตราบนั้นชื่อว่ากำลังเกิด และในขณะนั้น ตั้งแต่จิตดวงที่สองเป็นต้นไป ไม่สามารถกล่าวได้ว่า "ชีวิตินทรีย์ก็ไม่ได้เกิดขึ้น" เพราะอรูปชีวิตินทรีย์เกิดขึ้นแล้วดับไปแล้ว เพราะฉะนั้น จึงแสดงทั้งสองอย่างด้วยขณะแห่งการเกิดขึ้น เหมือนอย่างที่ลักษณะว่า "ไม่ได้ดับไป" นี้ ซึ่งปรากฏในสองขณะของปฏิสนธิจิต ได้แสดงด้วยขณะแห่งการแตกดับของปฏิสนธิจิตเป็นอันดับแรก ฉันใด ในข้อนี้ก็พึงเห็นฉันนั้น

අනාගතකාලභෙදෙ උප්පජ්ජිස්සමානෙ සන්නිට්ඨානං කත්වා අඤ්ඤස්ස ච උප්පජ්ජිස්සමානතාව පුච්ඡිතා. තත්ථ යථා පච්චුප්පන්නකාලභෙදෙ සන්නිට්ඨානසංසයභෙදෙහි උප්පජ්ජමානස්සෙව ගහිතත්තා ‘‘යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියාදීනි උප්පජ්ජන්ති[Pg.161], උපපජ්ජන්තස්ස තස්ස ජීවිතින්ද්‍රියාදීනි උප්පජ්ජන්තී’’ති උපපජ්ජන්තස්සෙව පුච්ඡිතානං උපපත්තියංයෙව තෙසං උප්පාදො සම්භවති, න අඤ්ඤත්ථ, න එවමිධ ‘‘යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියාදීනි උප්පජ්ජිස්සන්ති, උපපජ්ජන්තස්ස තස්ස ජීවිතින්ද්‍රියාදීනි උප්පජ්ජිස්සන්තී’’ති උපපජ්ජන්තස්සෙව පුච්ඡිතානං තෙසං උපපත්තිතො අඤ්ඤත්ථ උප්පාදො න සම්භවති, තස්මා ‘‘යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස සොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතීති? ආමන්තා’’ති වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා නිරොධවාරෙපි ‘‘යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං නිරුජ්ඣිස්සති, තස්ස සොමනස්සින්ද්‍රියං නිරුජ්ඣිස්සතීති? ආමන්තා’’ති වුත්තං. න හි යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං නිරුජ්ඣිස්සති, තස්ස සොමනස්සින්ද්‍රියං න නිරුජ්ඣිස්සති, අපි පච්ඡිමභවිකස්ස උපෙක්ඛාසහගතපටිසන්ධිකස්ස. න හි උපපජ්ජන්තස්ස තස්ස චුතිතො පුබ්බෙව සොමනස්සින්ද්‍රියනිරොධො න සම්භවතීති. එත්ථ හි පඨමපුච්ඡාසු සන්නිට්ඨානත්ථො පුච්ඡිතබ්බත්ථනිස්සයො මාදිසොව උපපත්තිඋප්පාදින්ද්‍රියවා උභයුප්පාදින්ද්‍රියවා අත්ථො පටිනිවත්තිත්වාපි පුච්ඡිතබ්බත්ථස්ස නිස්සයොති එවං විය දුතියපුච්ඡාසු සන්නිට්ඨානත්ථමෙව නියමෙති, න තත්ථෙව පුච්ඡිතබ්බං අනාගතභාවමත්තෙන සරූපතො ගහිතං උප්පාදං වා නිරොධං වා සංසයත්ථන්ති. යස්මා චෙවං සන්නිට්ඨානත්ථස්ස නියමො හොති, තස්මා ‘‘යස්ස වා පන සොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතීති? ආමන්තා’’ති (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.281) වුත්තං. එස නයො නිරොධවාරෙපි.

ในอนาคตกาลวิภาค เมื่อมีการตั้งสัณฐาน (การกำหนด) ว่าจะเกิดขึ้น ก็มีการถามถึงการที่จะเกิดขึ้นของสิ่งอื่น ในข้อนั้น เหมือนอย่างในปัจจุบันกาลวิภาค เพราะมีการถือเอาเฉพาะสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นด้วยสัณฐานและสังสัยวิภาค จึงกล่าวว่า "จักขุนทรีย์เป็นต้นเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ชีวิตินทรีย์เป็นต้นก็เกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นผู้กำลังเกิด" การเกิดขึ้นของอินทรีย์เหล่านั้นที่ถูกถามถึงเฉพาะผู้กำลังเกิด ย่อมเป็นไปได้เฉพาะในการปฏิสนธิเท่านั้น ไม่ใช่ในที่อื่น แต่ในข้อนี้ไม่ได้เป็นเช่นนั้น คือ "จักขุนทรีย์เป็นต้นจะเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ชีวิตินทรีย์เป็นต้นก็จะเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นผู้กำลังเกิด" การเกิดขึ้นของอินทรีย์เหล่านั้นที่ถูกถามถึงเฉพาะผู้กำลังเกิด ย่อมเป็นไปไม่ได้ในที่อื่นนอกจากการปฏิสนธิ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "จักขุนทรีย์จะเกิดขึ้นแก่บุคคลใด โสมนัสสินทรีย์ก็จะเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นใช่ไหม? ใช่" และเมื่อเป็นเช่นนี้ ในนิโรธวารก็กล่าวว่า "จักขุนทรีย์จะดับไปแก่บุคคลใด โสมนัสสินทรีย์ก็จะดับไปแก่บุคคลนั้นใช่ไหม? ใช่" เพราะไม่ใช่ว่าจักขุนทรีย์จะดับไปแก่บุคคลใด โสมนัสสินทรีย์จะไม่ดับไปแก่บุคคลนั้น แต่สำหรับผู้มีปฏิสนธิประกอบด้วยอุเบกขาในภพสุดท้าย เพราะการดับไปของโสมนัสสินทรีย์ก่อนจุติของบุคคลผู้กำลังเกิดนั้น ย่อมเป็นไปไม่ได้ ในข้อนี้ ในคำถามแรก ความหมายของการตั้งสัณฐานเป็นที่อาศัยของสิ่งที่ถูกถาม เหมือนอย่างความหมายของอินทรีย์ที่เกิดขึ้นในการปฏิสนธิ หรืออินทรีย์ที่เกิดขึ้นทั้งสองอย่าง แม้จะกลับกัน ก็เป็นที่อาศัยของสิ่งที่ถูกถาม ดังนี้ ในคำถามที่สอง ย่อมกำหนดเฉพาะความหมายของการตั้งสัณฐานเท่านั้น ไม่ใช่การเกิดขึ้นหรือการดับไปที่ถูกถามในที่นั้น ซึ่งถูกถือเอาโดยสภาพแห่งความเป็นอนาคตเท่านั้น อันเป็นความหมายของสังสัย และเพราะมีการกำหนดความหมายของการตั้งสัณฐานเช่นนี้ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "หรือว่าโสมนัสสินทรีย์จะเกิดขึ้นแก่บุคคลใด จักขุนทรีย์ก็จะเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นใช่ไหม? ใช่" (ยมก 3.อินทริยยมก.281) นัยนี้พึงเห็นในนิโรธวารด้วย

පටිලොමෙ පන යථා අනුලොමෙ ‘‘උප්පජ්ජිස්සති නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති උප්පාදනිරොධා අනාගතා සරූපවසෙන වුත්තා, එවං අවුත්තත්තා යථා තත්ථ සංසයපදෙන ගහිතස්ස ඉන්ද්‍රියස්ස පවත්තියම්පි උප්පාදනිරොධා චක්ඛුන්ද්‍රියාදිමූලකෙසු යොජිතා, න එවං යොජෙතබ්බා. යථා හි උප්පාදනිරොධෙ අතික්කමිත්වා අප්පත්වා ච උප්පාදනිරොධා සම්භවන්ති යොජෙතුං, න එවං අනුප්පාදානිරොධෙ අතික්කමිත්වා අප්පත්වා ච අනුප්පාදානිරොධා සම්භවන්ති අභූතාභාවස්ස අභූතාභාවං අතික්කමිත්වා අප්පත්වා ච සම්භවානුප්පත්තිතො, අභූතුප්පාදනිරොධාභාවො ච පටිලොමෙ පුච්ඡිතො, තස්මාස්ස විසෙසරහිතස්ස අභූතාභාවස්ස වත්තමානානං උප්පාදස්ස විය කාලන්තරයොගාභාවතො යාදිසානං චක්ඛාදීනං උප්පාදනිරොධාභාවෙන පුච්ඡිතබ්බස්ස නිස්සයො සන්නිට්ඨානෙන සන්නිච්ඡිතො, තන්නිස්සයා තාදිසානංයෙව උපපත්තිචුතිඋප්පාදනිරොධානං ජීවිතාදීනම්පි අනුප්පාදානිරොධා සංසයපදෙන [Pg.162] පුච්ඡිතා හොන්තීති ‘‘යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං නුප්පජ්ජිස්සති, තස්ස සොමනස්සින්ද්‍රියං නුප්පජ්ජිස්සතීති? ආමන්තා’’ති (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.308) ච, ‘‘යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං න නිරුජ්ඣිස්සති, තස්ස සොමනස්සින්ද්‍රියං න නිරුජ්ඣිස්සතීති? ආමන්තා’’ති ච වුත්තං, න වුත්තං ‘‘යෙ අරූපං උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්තී’’තිආදිනා ජීවිතින්ද්‍රියඋපෙක්ඛින්ද්‍රියාදීසු විය විස්සජ්ජනන්ති.

ในปฏิโลมนั้น เพราะไม่ได้กล่าวการเกิดขึ้นและการดับไปในอนาคตโดยสภาวะ (โดยตรง) เหมือนในอนุโลมที่กล่าวว่า 'จักเกิดขึ้น จักดับไป' ฉะนั้น การเกิดขึ้นและการดับไปจึงไม่พึงประกอบเข้าในมูลแห่งจักขุนทรีย์เป็นต้น แม้ในการเป็นไปของอินทรีย์ที่ถูกถือเอาด้วยบทสงสัยในที่นั้นอย่างนั้น เพราะการเกิดขึ้นและการดับไปย่อมเป็นไปได้ที่จะประกอบโดยก้าวล่วงและไม่ถึงการเกิดขึ้นและการดับไป แต่การไม่เกิดขึ้นและการไม่ดับไปย่อมไม่เป็นไปได้ที่จะประกอบโดยก้าวล่วงและไม่ถึงการไม่เกิดขึ้นและการไม่ดับไปอย่างนั้น เพราะความไม่มีแห่งสิ่งที่ไม่มี (abhūtābhāvassa) ย่อมไม่เป็นไปได้โดยก้าวล่วงและไม่ถึงความไม่มีแห่งสิ่งที่ไม่มี เพราะความไม่เกิดขึ้นแห่งความมี (sambhavānuppattito) และในปฏิโลมท่านถามถึงความไม่มีแห่งการเกิดขึ้นและการดับไปของสิ่งที่ไม่มี (abhūtuppādanirodhābhāvo) เพราะฉะนั้น เมื่อที่อาศัยของสิ่งที่พึงถามด้วยความไม่มีแห่งการเกิดขึ้นและการดับไปของจักขุเป็นต้นเช่นใด ถูกวินิจฉัยด้วยการกำหนดแล้วว่า เป็นความไม่มีแห่งสิ่งที่ไม่มีที่ปราศจากความพิเศษ เพราะไม่มีการประกอบด้วยกาลอื่น เหมือนการเกิดขึ้นของสิ่งที่เป็นปัจจุบัน การไม่เกิดขึ้นและการไม่ดับไปของชีวิตินทรีย์เป็นต้น แห่งการอุบัติ การจุติ การเกิดขึ้นและการดับไปเช่นนั้นนั่นเอง ย่อมถูกถามด้วยบทสงสัยว่า 'จักขุนทรีย์ของบุคคลใดจักไม่เกิดขึ้น โสมนัสสินทรีย์ของบุคคลนั้นจักไม่เกิดขึ้นหรือ? ใช่' และกล่าวว่า 'จักขุนทรีย์ของบุคคลใดจักไม่ดับไป โสมนัสสินทรีย์ของบุคคลนั้นจักไม่ดับไปหรือ? ใช่' แต่ไม่ได้กล่าววิสัชนาเหมือนในชีวิตินทรีย์และอุเบกขินทรีย์เป็นต้น ด้วยบทว่า 'บุคคลเหล่าใดจักเข้าถึงอรูปภพแล้วปรินิพพาน' เป็นต้น

යෙ රූපාවචරං උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, තෙසං ඝානින්ද්‍රියං න උප්පජ්ජිස්සති, නො ච තෙසං සොමනස්සින්ද්‍රියං න උප්පජ්ජිස්සතී’’ති එත්ථ යෙ සොපෙක්ඛපටිසන්ධිකා භවිස්සන්ති, තෙ ‘‘යෙ ච අරූපං උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්තී’’ති එතෙන පච්ඡිමකොට්ඨාසවචනෙන තංසමානලක්ඛණතාය සඞ්ගහිතාති යෙ සොමනස්සපටිසන්ධිකා භවිස්සන්ති, තෙ එව වුත්තාති දට්ඨබ්බා.

ในข้อว่า 'บุคคลเหล่าใดจักเข้าถึงรูปาวจรภพแล้วปรินิพพาน ฆานินทรีย์ของบุคคลเหล่านั้นจักไม่เกิดขึ้น แต่โสมนัสสินทรีย์ของบุคคลเหล่านั้นจักไม่เกิดขึ้นก็หามิได้' นี้ พึงเห็นว่า บุคคลเหล่าใดจักมีปฏิสนธิพร้อมด้วยอุเบกขา บุคคลเหล่านั้นถูกสงเคราะห์เข้าด้วยบทส่วนหลังที่ว่า 'และบุคคลเหล่าใดจักเข้าถึงอรูปภพแล้วปรินิพพาน' เพราะมีลักษณะเสมอกันกับบุคคลนั้น ดังนั้น บุคคลเหล่าใดจักมีปฏิสนธิพร้อมด้วยโสมนัส บุคคลเหล่านั้นนั่นเองที่ถูกกล่าวถึง

අට්ඨකථායං යෙසු ආදිමපොත්ථකෙසු ‘‘අතීතානාගතවාරෙ සුද්ධාවාසානං උපපත්තිචිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ මනින්ද්‍රියඤ්ච නුප්පජ්ජිත්ථාති ධම්මයමකෙ විය උප්පාදක්ඛණාතික්කමවසෙන අත්ථං අග්ගහෙත්වා’’ති ලිඛිතං, තං පමාදලිඛිතං. යෙසු පන පොත්ථකෙසු ‘‘පච්චුප්පන්නාතීතවාරෙ සුද්ධාවාසානං උපපත්තිචිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ මනින්ද්‍රියඤ්ච නුප්පජ්ජිත්ථාති…පෙ… තස්මිං භවෙ අනුප්පන්නපුබ්බවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො’’ති පාඨො දිස්සති, සො එව සුන්දරතරොති.

ในอรรถกถา ในฉบับเบื้องต้นเหล่าใดที่เขียนไว้ว่า 'ในอดีตานาคตวาร ในภังคขณะแห่งอุปปัตติจิตของเหล่าสุทธาวาสพรหม และมนินทรีย์ก็ไม่เคยเกิดขึ้น' โดยไม่ถือเอาเนื้อความโดยการก้าวล่วงอุปปาทขณะเหมือนในธรรมยมก ข้อนั้นเป็นการเขียนผิดพลาด ส่วนในฉบับเหล่าใด ปรากฏปาฐะว่า 'ในปัจจุปปันนาตีตวาร ในภังคขณะแห่งอุปปัตติจิตของเหล่าสุทธาวาสพรหม และมนินทรีย์ก็ไม่เคยเกิดขึ้น...ล... พึงถือเอาเนื้อความโดยความไม่เคยเกิดขึ้นในภพนั้น' ปาฐะนั้นนั่นเองถูกต้องกว่า

පවත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาปวัตติวาระ จบแล้ว

3. පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා

๓. การพรรณนาปริญญาวาระ

435-482. පරිඤ්ඤාවාරෙ ලොකියඅබ්‍යාකතමිස්සකානි චාති දුක්ඛසච්චපරියාපන්නෙහි එකන්තපරිඤ්ඤෙය්‍යෙහි ලොකියඅබ්‍යාකතෙහි මිස්සකත්තා තානි උපාදාය මනින්ද්‍රියාදීනං වෙදනාක්ඛන්ධාදීනං විය පරිඤ්ඤෙය්‍යතා ච වුත්තා. යදි පරිඤ්ඤෙය්‍යමිස්සකත්තා පරිඤ්ඤෙය්‍යතා හොති, කස්මා ධම්මයමකෙ ‘‘යො කුසලං ධම්මං භාවෙති, සො අබ්‍යාකතං ධම්මං පරිජානාතී’’තිආදිනා අබ්‍යාකතපදෙන යොජෙත්වා යමකානි න වුත්තානීති? යථා ‘‘කුසලං භාවෙමි, අකුසලං පජහාමී’’ති කුසලාකුසලෙසු [Pg.163] භාවනාපහානාභිනිවෙසො හොති, තථා ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධො අනිච්චො, ධම්මායතනං අනිච්ච’’න්තිආදිනා ඛන්ධාදීසු පරිජානාභිනිවෙසො හොති, තත්ථ වෙදනාක්ඛන්ධාදයො ‘‘අනිච්ච’’න්තිආදිනා පරිජානිතබ්බා, තෙ ච වෙදනාක්ඛන්ධාදිභාවං ගහෙත්වා පරිජානිතබ්බා, න අබ්‍යාකතභාවන්ති.

๔๓๕-๔๘๒. ในปริญญาวาระ ความเป็นธรรมที่พึงกำหนดรู้ของมนินทรีย์เป็นต้น เช่นเดียวกับของเวทนาขันธ์เป็นต้น ท่านกล่าวไว้โดยอาศัยโลกิยอัพยากตธรรมที่ปะปนกัน เพราะความที่มนินทรีย์เป็นต้นนั้นปะปนอยู่กับโลกิยอัพยากตธรรมซึ่งเป็นธรรมที่พึงกำหนดรู้โดยส่วนเดียวที่นับเนื่องในทุกขสัจ. หากความเป็นธรรมที่พึงกำหนดรู้มีได้เพราะปะปนกับธรรมที่พึงกำหนดรู้ เพราะเหตุไรในธรรมยมก ยมกทั้งหลายจึงไม่กล่าวประกอบด้วยบทว่าอัพยากตะ เช่นว่า 'บุคคลใดเจริญกุศลธรรม บุคคลนั้นย่อมกำหนดรู้อัพยากตธรรม' เป็นต้น? เหมือนอย่างว่า ความตั้งใจในการเจริญและการละย่อมมีในกุศลและอกุศลว่า 'เราเจริญกุศล เราละอกุศล' ฉันใด ความตั้งใจในการกำหนดรู้ย่อมมีในขันธ์เป็นต้นว่า 'เวทนาขันธ์ไม่เที่ยง ธัมมายตนะไม่เที่ยง' เป็นต้น ฉันนั้น ในที่นั้น เวทนาขันธ์เป็นต้นพึงกำหนดรู้ว่า 'ไม่เที่ยง' เป็นต้น และพึงกำหนดรู้ธรรมเหล่านั้นโดยถือเอาความเป็นเวทนาขันธ์เป็นต้น ไม่ใช่ถือเอาความเป็นอัพยากตะ

කස්මා පනෙත්ථ දුක්ඛසච්චභාජනීයෙ ආගතස්ස දොමනස්සස්ස පහාතබ්බතාව වුත්තා, න පරිඤ්ඤෙය්‍යතා, නනු දුක්ඛසච්චපරියාපන්නා වෙදනාක්ඛන්ධාදයො කුසලාකුසලභාවෙන අග්ගහිතා කුසලාකුසලාපි පරිඤ්ඤෙය්‍යාති? සච්චං, යථා පන වෙදනාක්ඛන්ධාදිභාවො භාවෙතබ්බපහාතබ්බභාවෙහි විනාපි හොති, න එවං දොමනස්සින්ද්‍රියභාවො පහාතබ්බභාවෙන විනා හොතීති ඉමං විසෙසං දස්සෙතුං දොමනස්සින්ද්‍රියස්ස පහාතබ්බතාව ඉධ වුත්තා, න පරිඤ්ඤෙය්‍යභාවස්ස අභාවතොති දට්ඨබ්බො. අකුසලං එකන්තතො පහාතබ්බමෙවාති එතෙන පහාතබ්බමෙව, න අප්පහාතබ්බන්ති අප්පහාතබ්බමෙව නිවාරෙති, න පරිඤ්ඤෙය්‍යභාවන්ති දට්ඨබ්බං. අඤ්ඤින්ද්‍රියං භාවෙතබ්බනිට්ඨං, න පන සච්ඡිකාතබ්බනිට්ඨන්ති භාවෙතබ්බභාවො එව තස්ස ගහිතොති. ‘‘ද්වෙ පුග්ගලා’’තිආදි ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රියං න පරිජානාතී’’තිආදිකස්ස පරතො ලිඛිතබ්බං උප්පටිපාටියා ලිඛිතන්ති දට්ඨබ්බං. චක්ඛුන්ද්‍රියමූලකඤ්හි අතික්කමිත්වා දොමනස්සින්ද්‍රියමූලකෙ ඉදං වුත්තං ‘‘ද්වෙ පුග්ගලා දොමනස්සින්ද්‍රියං න පජහන්ති නො ච අඤ්ඤින්ද්‍රියං න භාවෙන්තී’’ති (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.440).

เพราะเหตุไรในที่นี้ ความเป็นธรรมที่พึงละของโทมนัสที่มาในทุกขสัจภาชนีย์เท่านั้นจึงถูกกล่าวไว้ ไม่ใช่ความเป็นธรรมที่พึงกำหนดรู้? ก็เวทนาขันธ์เป็นต้นที่นับเนื่องในทุกขสัจ แม้กุศลและอกุศลที่ไม่ได้ถูกถือเอาโดยความเป็นกุศลและอกุศล ก็เป็นธรรมที่พึงกำหนดรู้มิใช่หรือ? จริงอยู่ แต่ความเป็นเวทนาขันธ์เป็นต้น ย่อมมีได้แม้ปราศจากความเป็นธรรมที่พึงเจริญและธรรมที่พึงละ แต่ความเป็นโทมนัสสินทรีย์ย่อมไม่มีได้โดยปราศจากความเป็นธรรมที่พึงละ พึงเห็นว่า เพื่อแสดงความพิเศษนี้ ความเป็นธรรมที่พึงละของโทมนัสสินทรีย์นั่นเองจึงถูกกล่าวไว้ในที่นี้ ไม่ใช่เพราะไม่มีความเป็นธรรมที่พึงกำหนดรู้. พึงเห็นว่า ด้วยคำว่า 'อกุศลเป็นธรรมที่พึงละโดยส่วนเดียวเท่านั้น' นี้ ย่อมห้ามเฉพาะสิ่งที่ไม่พึงละเท่านั้น ไม่ใช่ห้ามความเป็นธรรมที่พึงกำหนดรู้. อัญญินทรีย์มีที่สุดคือการเจริญ ไม่ใช่มีที่สุดคือการทำให้แจ้ง ฉะนั้น ความเป็นธรรมที่พึงเจริญนั่นเองจึงถูกถือเอาสำหรับอัญญินทรีย์นั้น. พึงเห็นว่า บทว่า 'บุคคลสองจำพวก' เป็นต้น ซึ่งพึงเขียนไว้หลังบทว่า 'จักขุนทรีย์ไม่กำหนดรู้' เป็นต้นนั้น ถูกเขียนไว้โดยลำดับที่สลับกัน. เพราะบทนี้ถูกกล่าวไว้ในโทมนัสสินทรีย์มูล โดยก้าวล่วงจักขุนทรีย์มูลไปว่า 'บุคคลสองจำพวกย่อมไม่ละโทมนัสสินทรีย์ แต่ย่อมไม่เจริญอัญญินทรีย์ก็หามิได้' (ยมก. 3. อินทริยยมก. 440)

එත්ථ ච පුථුජ්ජනො, අට්ඨ ච අරියාති නව පුග්ගලා. තෙසු පුථුජ්ජනො භබ්බාභබ්බවසෙන දුවිධො, සො ‘‘පුථුජ්ජනො’’ති ආගතට්ඨානෙසු ‘‘ඡ පුග්ගලා චක්ඛුන්ද්‍රියඤ්ච න පරිජානිත්ථ දොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච න පජහිත්ථා’’තිආදීසු ච අභින්දිත්වා ගහිතො. ‘‘යෙ පුථුජ්ජනා මග්ගං පටිලභිස්සන්තී’’ති (යම. 1.සච්චයමක.49, 51-52) ආගතට්ඨානෙසු ‘‘පඤ්ච පුග්ගලා චක්ඛුන්ද්‍රියඤ්ච පරිජානිස්සන්ති දොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච පජහිස්සන්තී’’තිආදීසු (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.451) ච භබ්බො එව භින්දිත්වා ගහිතො. ‘‘යෙ ච පුථුජ්ජනා මග්ගං න පටිලභිස්සන්තී’’ති (යම. 1.සච්චයමක.51) ආගතට්ඨානෙසු ‘‘තයො පුග්ගලා දොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච නප්පජහිස්සන්ති චක්ඛුන්ද්‍රියඤ්ච න පරිජානිස්සන්තී’’තිආදීසු (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.455) ච අභබ්බො එව. අග්ගඵලසමඞ්ගී ච පඨමඵලසමඞ්ගී අරහා චාති දුවිධො. සොපි ‘‘අරහා’’ති ආගතට්ඨානෙසු ‘‘තයො පුග්ගලා අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියඤ්ච භාවිත්ථ [Pg.164] දොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච පජහිත්ථා’’තිආදීසු (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.444) ච අභින්දිත්වා ගහිතො. ‘‘යො අග්ගඵලං සච්ඡිකරොතී’’ති (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.446) ආගතට්ඨානෙසු ‘‘තයො පුග්ගලා දොමනස්සින්ද්‍රියං පජහිත්ථ, නො ච අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං සච්ඡිකරිත්ථා’’තිආදීසු (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.444) ච පඨමඵලසමඞ්ගී ච භින්දිත්වා ගහිතො. ‘‘යො අග්ගඵලං සච්ඡාකාසී’’ති (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.443, 446) ආගතට්ඨානෙසු ඉතරොවාති එවං පුග්ගලභෙදං ඤත්වා තත්ථ තත්ථ සන්නිට්ඨානෙන ගහිතපුග්ගලෙ නිද්ධාරෙත්වා විස්සජ්ජනං යොජෙතබ්බන්ති.

ในที่นี้ ปุถุชน ๑ และอริยะ ๘ รวมเป็นบุคคล ๙. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ปุถุชนมี ๒ ประเภท โดยสามารถบรรลุและไม่สามารถบรรลุ. ปุถุชนนั้น ในที่ที่มาว่า “ปุถุชน” เช่น “บุคคล ๖ ไม่กำหนดรู้แล้วซึ่งจักขุนทรีย์ และไม่ละแล้วซึ่งโทมนัสสินทรีย์” เป็นต้น ถูกถือเอาโดยไม่แยก. ในที่ที่มาว่า “ปุถุชนเหล่าใดจักได้มรรค” (ยมก 1.สัจจยมก.49, 51-52) เช่น “บุคคล ๕ จักกำหนดรู้ซึ่งจักขุนทรีย์ และจักละซึ่งโทมนัสสินทรีย์” เป็นต้น ถูกถือเอาโดยแยกเฉพาะผู้ที่สามารถบรรลุเท่านั้น. ในที่ที่มาว่า “ปุถุชนเหล่าใดจักไม่ได้มรรค” (ยมก 1.สัจจยมก.51) เช่น “บุคคล ๓ จักไม่ละซึ่งโทมนัสสินทรีย์ และจักไม่กำหนดรู้ซึ่งจักขุนทรีย์” เป็นต้น ถูกถือเอาเฉพาะผู้ที่ไม่สามารถบรรลุเท่านั้น. ส่วนพระอรหันต์มี ๒ ประเภท คือ ผู้ประกอบด้วยอัคคผล และผู้ประกอบด้วยปฐมผล. พระอรหันต์นั้น ในที่ที่มาว่า “พระอรหันต์” เช่น “บุคคล ๓ ได้เจริญอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ และได้ละโทมนัสสินทรีย์แล้ว” เป็นต้น ถูกถือเอาโดยไม่แยก. ในที่ที่มาว่า “ผู้ใดกระทำให้แจ้งซึ่งอัคคผล” (ยมก 3.อินทริยยมก.446) เช่น “บุคคล ๓ ละโทมนัสสินทรีย์ได้แล้ว แต่ยังไม่กระทำให้แจ้งซึ่งอัญญาตาวินทรีย์” เป็นต้น ถูกถือเอาโดยแยกเฉพาะผู้ประกอบด้วยปฐมผล. ในที่ที่มาว่า “ผู้ใดกระทำให้แจ้งซึ่งอัคคผลแล้ว” (ยมก 3.อินทริยยมก.443, 446) ถูกถือเอาโดยแยกเฉพาะผู้นอกนี้ ดังนี้ พึงทราบความแตกต่างของบุคคล แล้วกำหนดบุคคลที่ถูกถือเอาในที่นั้นๆ ด้วยการวินิจฉัย แล้วจึงประกอบการแก้ปัญหา

පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำพรรณนาปริญญาวาร จบแล้ว

ඉන්ද්‍රියයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำพรรณนาอินทริยยมก จบแล้ว

යමකපකරණ-මූලටීකා සමත්තා.

มูลฎีกาแห่งยมกปกรณ์ จบแล้ว

පට්ඨානපකරණ-මූලටීකා

มูลฎีกาแห่งปัฏฐานปกรณ์

ගන්ථාරම්භවණ්ණනා

คำพรรณนาการเริ่มต้นคัมภีร์

දිබ්බන්ති [Pg.165] කාමගුණාදීහි කීළන්ති ලළන්ති, තෙසු වා විහරන්ති, විජයසමත්ථතායොගෙන පච්චත්ථිකෙ විජෙතුං ඉච්ඡන්ති, ඉස්සරියට්ඨානාදිසක්කාරදානග්ගහණං තංතංඅත්ථානුසාසනඤ්ච කරොන්තා වොහරන්ති, පුඤ්ඤයොගානුභාවප්පත්තාය ජුතියා ජොතන්ති, යථාභිලාසිතඤ්ච විසයං අප්පටිඝාතෙන ගච්ඡන්ති, යථිච්ඡිතනිප්ඵාදනෙ සක්කොන්තීති වා දෙවා, දෙවනීයා වා තංතංබ්‍යසනනිත්ථරණත්ථිකෙහි සරණං පරායණන්ති ගමනීයා, අභිත්ථවනීයා වා. සොභාවිසෙසයොගෙන කමනීයාති වා දෙවා. තෙ තිවිධා – සම්මුතිදෙවා උපපත්තිදෙවා විසුද්ධිදෙවාති. භගවා පන නිරතිසයාය අභිඤ්ඤාකීළාය, උත්තමෙහි දිබ්බබ්‍රහ්මඅරියවිහාරෙහි, සපරසන්තානසිද්ධාය පඤ්චවිධමාරවිජයිච්ඡානිප්ඵත්තියා, චිත්තිස්සරියසත්තධනාදිසම්මාපටිපත්තිඅවෙච්චප්පසාදසක්කාරදානග්ගහණසඞ්ඛාතෙන ධම්මසභාවපුග්ගලජ්ඣාසයානුරූපානුසාසනීසඞ්ඛාතෙන ච වොහාරාතිසයෙන, පරමාය පඤ්ඤාසරීරප්පභාසඞ්ඛාතාය ජුතියා, අනොපමාය ච ඤාණසරීරගතියා, මාරවිජයසබ්බඤ්ඤුගුණපරහිතනිප්ඵාදනෙසු අප්පටිහතාය සත්තියා ච සමන්නාගතත්තා සදෙවකෙන ලොකෙන සරණන්ති ගමනීයතො, අභිත්ථවනීයතො, භත්තිවසෙන කමනීයතො ච සබ්බෙ තෙ දෙවෙ තෙහි ගුණෙහි අතික්කන්තො අතිසයො වා දෙවොති දෙවාතිදෙවො. සබ්බදෙවෙහි පූජනීයතරො දෙවොති වා දෙවාතිදෙවො, විසුද්ධිදෙවභාවං වා සබ්බඤ්ඤුගුණාලඞ්කාරං පත්තත්තා අඤ්ඤදෙවෙහි අතිරෙකතරො වා දෙවො දෙවාතිදෙවො. දෙවානන්ති උපපත්තිදෙවානං තදා ධම්මපටිග්ගාහකානං. සක්කාදීහි දෙවෙහි පහාරාදඅසුරින්දාදීහි දානවෙහි ච පූජිතො. කායවචීසංයමස්ස සීලස්ස ඉන්ද්‍රියසංවරස්ස චිත්තසංයමස්ස සමාධිස්ස ච පටිපක්ඛානං අච්චන්තපටිප්පස්සද්ධියා සුද්ධසංයමො.

คำว่า “ทิพฺพนฺติ” (ย่อมเล่น) คือ ย่อมเล่น ย่อมรื่นรมย์ด้วยกามคุณเป็นต้น หรือย่อมอยู่ในกามคุณเหล่านั้น, ย่อมปรารถนาเพื่อเอาชนะข้าศึกด้วยการประกอบความสามารถในการชนะ, ย่อมใช้โวหารโดยการรับสักการะและทานอันเป็นฐานะแห่งความเป็นใหญ่เป็นต้น และการสั่งสอนประโยชน์นั้นๆ, ย่อมรุ่งเรืองด้วยรัศมีที่ถึงแล้วด้วยอานุภาพแห่งการประกอบบุญ, ย่อมไปในอารมณ์ที่ปรารถนาโดยไม่ติดขัด, หรือย่อมสามารถกระทำสิ่งที่ปรารถนาให้สำเร็จได้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “เทวดา”, หรือชื่อว่าเทวดา เพราะเป็นผู้ที่ผู้ปรารถนาจะข้ามพ้นจากภัยพิบัตินั้นๆ พึงเข้าไปหาเป็นที่พึ่งที่ระลึก หรือเป็นผู้ที่พึงสรรเสริญ. หรือชื่อว่าเทวดา เพราะเป็นผู้น่ารักใคร่ด้วยการประกอบความงามอันพิเศษ. เทวดาเหล่านั้นมี ๓ ประเภท คือ สมมติเทพ อุปปัตติเทพ และวิสุทธิเทพ. ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงประกอบด้วยการเล่นด้วยอภิญญาอันไม่มีอะไรยิ่งกว่า, ด้วยทิพยวิหาร พรหมวิหาร และอริยวิหารอันสูงสุด, ด้วยความสำเร็จแห่งความปรารถนาในการเอาชนะมาร ๕ อย่างที่สำเร็จในสันดานของพระองค์และผู้อื่น, ด้วยความยิ่งใหญ่แห่งโวหารที่กล่าวคือการรับสักการะและทานอันเป็นความเลื่อมใสไม่หวั่นไหวในการปฏิบัติชอบอันเป็นความมีจิตเป็นใหญ่ มีทรัพย์ ๗ ประการเป็นต้น และด้วยการสั่งสอนที่เหมาะสมกับธรรม สภาวะ บุคคล และอัธยาศัย, ด้วยรัศมีอันเป็นประดุจกายแห่งปัญญาอันสูงสุด, ด้วยการดำเนินไปแห่งกายแห่งญาณอันหาที่เปรียบมิได้, และด้วยพละอันไม่ติดขัดในการเอาชนะมาร การบรรลุคุณแห่งสัพพัญญู และการบำเพ็ญประโยชน์แก่ผู้อื่น เพราะเหตุที่โลกพร้อมด้วยเทวดาพึงเข้าไปหาเป็นที่พึ่ง, พึงสรรเสริญ, และพึงรักใคร่ด้วยความภักดี พระองค์จึงทรงล่วงเลยเทวดาทั้งปวงเหล่านั้นด้วยคุณเหล่านั้น หรือทรงเป็นเทวดาผู้ยิ่งใหญ่ จึงชื่อว่า “เทวาติเทวะ” (เทวดาผู้ยิ่งกว่าเทวดา). หรือพระองค์ทรงเป็นเทวดาที่เทวดาทั้งปวงพึงบูชายิ่งกว่า จึงชื่อว่า “เทวาติเทวะ” หรือเพราะทรงบรรลุความเป็นวิสุทธิเทพอันเป็นเครื่องประดับแห่งคุณสัพพัญญู จึงทรงเป็นเทวดาที่ยิ่งกว่าเทวดาอื่น จึงชื่อว่า “เทวาติเทวะ”. คำว่า “เทวานํ” (ของเทวดาทั้งหลาย) คือ ของอุปปัตติเทพทั้งหลายผู้รับธรรมในกาลนั้น. ทรงเป็นที่บูชาของเทวดาทั้งหลายมีท้าวสักกะเป็นต้น และของพวกทานพมีปหาราทอสุรินทร์เป็นต้น. ความสำรวมอันบริสุทธิ์ เพราะความสงบระงับอย่างยิ่งซึ่งฝ่ายตรงข้ามแห่งศีลคือความสำรวมกายและวาจา อินทรียสังวร และสมาธิคือความสำรวมจิต

ඉසිසත්තමොති [Pg.166] චතුසච්චාවබොධගතියා ඉසයොති සඞ්ඛ්‍යං ගතානං සතං පසත්ථානං ඉසීනං අතිසයෙන සන්තො පසත්ථොති අත්ථො. විපස්සීආදයො ච උපාදාය භගවා ‘‘සත්තමො’’ති වුත්තො. යතො විඤ්ඤාණං පච්චුදාවත්තති, තං නාමරූපං සමුදයනිරොධනෙන නිරොධෙසීති නාමරූපනිරොධනො. අතිගම්භීරනයමණ්ඩිතදෙසනං පට්ඨානං නාම දෙසෙසි පකරණන්ති සම්බන්ධො.

คำว่า “อิสิสตฺตโม” (เป็นที่เจ็ดแห่งพระฤๅษี) คือ เป็นผู้สงบและประเสริฐยิ่งกว่าพระฤๅษีผู้สงบและประเสริฐที่ถึงซึ่งการนับว่าเป็นพระฤๅษีด้วยการบรรลุอริยสัจ ๔. และพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงถูกเรียกว่า “ที่เจ็ด” โดยอ้างถึงพระวิปัสสีพุทธเจ้าเป็นต้น. เพราะพระองค์ทรงดับนามรูปที่วิญญาณย่อมกลับมาเกิดนั้น ด้วยการดับสมุทัย จึงชื่อว่า “นามรูปนิโรธโน” (ผู้ดับนามรูป). ทรงแสดงปกรณ์ชื่อว่า “ปัฏฐาน” อันเป็นพระธรรมเทศนาที่ประดับด้วยนัยอันลึกซึ้งยิ่งนัก ดังนี้คือความสัมพันธ์

ගන්ථාරම්භවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำพรรณนาการเริ่มต้นคัมภีร์ จบแล้ว

පච්චයුද්දෙසවණ්ණනා

คำพรรณนาปัจจัยุทเทส

‘‘කෙ පන තෙ නයා, කිඤ්ච තං පට්ඨානං නාමා’’ති නයිදං පුච්ඡිතබ්බං. කස්මා? නිදානකථායං පට්ඨානසමානනෙ අනුලොමාදීනං නයානං පට්ඨානස්ස ච දස්සිතත්තාති ඉමමත්ථං විභාවෙන්තො ‘‘සම්මාසම්බුද්ධෙන හි…පෙ… නාමාති හි වුත්ත’’න්ති තත්ථ වුත්තං අට්ඨකථාපාළිං ආහරි. තත්ථ ගාථාත්ථං අට්ඨකථාධිප්පායඤ්ච පරතො වණ්ණයිස්සාමාති.

ไม่พึงถามว่า “นัยเหล่านั้นคืออะไร และปัฏฐานชื่อนั้นคืออะไร?” เพราะเหตุไร? เพราะในนิทานกถา ในการรวบรวมปัฏฐาน ได้แสดงนัยทั้งหลายมีอนุโลมเป็นต้น และปัฏฐานไว้แล้ว เพื่อแสดงอรรถนี้ จึงได้ยกบาลีอรรถกถาที่กล่าวไว้ในที่นั้นว่า “อันพระสัมมาสัมพุทธเจ้า... (ละไว้)... ชื่อว่า” มาแสดง. ในที่นั้น จักพรรณนาอรรถแห่งคาถาและอัธยาศัยของอรรถกถาในภายหลัง

පට්ඨානනාමත්ථො පන තිකපට්ඨානාදීනං තිකපට්ඨානාදිනාමත්ථො, ඉමස්ස පකරණස්ස චතුවීසතිසමන්තපට්ඨානසමොධානතා චෙත්ථ වත්තබ්බා. එවඤ්හි සඞ්ඛෙපතො පට්ඨානෙ ඤාතෙ විත්ථාරො සුඛවිඤ්ඤෙය්‍යො හොතීති. තත්ථ ච නාමත්ථො පඨමං වත්තබ්බොති ‘‘තත්ථ යෙසං…පෙ… නාමත්ථො තාව එවං වෙදිතබ්බො’’ති වත්වා සබ්බසාධාරණස්ස පට්ඨානනාමස්සෙව තාව අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘කෙනට්ඨෙන පට්ඨාන’’න්තිආදිමාහ. ප-කාරො හීති උපසග්ගපදං දස්සෙති. සො ‘‘පවිභත්තෙසු ධම්මෙසු, යං සෙට්ඨං තදුපාගමුන්තිආදීසු විය නානප්පකාරත්ථං දීපෙති. නනු පකාරෙහි විභත්තා පවිභත්තාති ප-ඉති උපසග්ගො පකාරත්ථමෙව දීපෙති, න නානප්පකාරත්ථන්ති? න, තෙසං පකාරානං නානාවිධභාවතො. අත්ථතො හි ආපන්නං නානාවිධභාවං දස්සෙතුං නානා-සද්දො වුත්තොති. තත්ථ එකස්සපි ධම්මස්ස හෙතුආදීහි අනෙකපච්චයභාවතො ච එකෙකස්ස පච්චයස්ස අනෙකධම්මභාවතො ච නානප්පකාරපච්චයතා වෙදිතබ්බා.

ส่วนอรรถแห่งชื่อปัฏฐาน คืออรรถแห่งชื่อติกปัฏฐานเป็นต้น ในที่นี้พึงกล่าวถึงการประมวลมาซึ่งสมันตปัฏฐาน 24 ของปกรณ์นี้ เพราะเมื่อรู้ปัฏฐานโดยย่อแล้ว รายละเอียดก็ย่อมเป็นสิ่งที่รู้ได้ง่าย และในที่นั้น พึงกล่าวถึงอรรถแห่งชื่อก่อน ครั้นกล่าวว่า “ในบรรดาธรรมเหล่านั้น... (ละไว้)... พึงทราบอรรถแห่งชื่อดังนี้” แล้ว จึงแสดงอรรถแห่งชื่อปัฏฐานอันเป็นสาธารณะแก่ทั้งหมดก่อน จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ปัฏฐานชื่อว่าปัฏฐานโดยอรรถอะไร?” ป-อักษร ย่อมแสดงบทอุปสัค ป-อักษรนั้น ย่อมแสดงอรรถอันมีประการต่าง ๆ เหมือนในประโยคมีอาทิว่า “ในธรรมทั้งหลายที่จำแนกแล้ว ธรรมใดประเสริฐ พึงเข้าถึงธรรมนั้น” ถามว่า อุปสัคคือ ป นี้ ย่อมแสดงเพียงอรรถว่า ประการ เท่านั้น มิใช่หรือ ไม่ได้แสดงอรรถว่า ประการต่าง ๆ เพราะว่า ปวิภัตตา (จำแนกแล้ว) คือ วิภัตตา (จำแนก) โดย ปการะ (ประการ)? ตอบว่า ไม่ใช่เช่นนั้น เพราะประการเหล่านั้นมีความเป็นไปต่าง ๆ กัน เพราะคำว่า นานา ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นไปต่าง ๆ ที่ได้มาโดยอรรถ ในที่นั้น พึงทราบความเป็นปัจจัยมีประการต่าง ๆ เพราะแม้ธรรมอย่างหนึ่งก็มีความเป็นปัจจัยได้หลายอย่างโดยอำนาจแห่งเหตุเป็นต้น และเพราะปัจจัยแต่ละอย่างก็มีความเป็นธรรมได้หลายอย่าง

හෙතුපච්චයාදිවසෙන විභත්තත්තාති එතෙන ධම්මසඞ්ගහාදීසු වුත්තතො කුසලාදිවිභාගතො සාතිසයවිභාගතං පට්ඨානනාමලාභස්ස කාරණං [Pg.167] දස්සෙති. ගොට්ඨාති වජා. පට්ඨිතගාවොති ගතගාවො. ආගතට්ඨානස්මින්ති මහාසීහනාදසුත්තං වදති. පවත්තගමනත්තා එත්ථාති වචනසෙසො. අථ වා ගච්ඡති එත්ථාති ගමනං, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස නිස්සඞ්ගවසෙන පවත්තස්ස ගමනත්තා ගමනදෙසභාවතො එකෙකං පට්ඨානං නාමාති අත්ථො. තත්ථ අඤ්ඤෙහි ගතිමන්තෙහි අතිසයයුත්තස්ස ගතිමතො ගමනට්ඨානභාවදස්සනත්ථං ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සා’’ති වුත්තං. තස්ස මහාවෙගස්ස පුරිසස්ස පපාතට්ඨානං විය ධම්මසඞ්ගණීආදීනං සාසඞ්ගගමනට්ඨානභාවං ඉමස්ස ච මහාපථො විය නිරාසඞ්ගගමනට්ඨානභාවං දස්සෙන්තො අතිසයයුත්තගමනට්ඨානභාවො පට්ඨානනාමලාභස්ස කාරණන්ති දස්සෙති.

ด้วยคำว่า “เพราะความที่ธรรมถูกจำแนกด้วยอำนาจแห่งเหตุปัจจัยเป็นต้น” นี้ ย่อมแสดงเหตุแห่งการได้ชื่อว่าปัฏฐาน ซึ่งเป็นการจำแนกที่ยิ่งกว่าการจำแนกโดยกุศลเป็นต้นที่กล่าวไว้ในธัมมสังคณีเป็นต้น คำว่า โกฏฐะ คือ คอกโค คำว่า ปัฏฐิตคาโว คือ โคที่ไปแล้ว ในคำว่า อาคตัฏฐานัสมิง (ในที่ที่มาแล้ว) นี้ ย่อมกล่าวถึงมหาสีหนาทสูตร คำที่เหลือคือ “เพราะมีการดำเนินไปอันเป็นไปแล้วในที่นี้” อีกนัยหนึ่ง การดำเนินไปในที่นี้ ชื่อว่า คติ เพราะสัพพัญญุตญาณอันเป็นไปโดยไม่มีเครื่องข้องมีการดำเนินไป และเพราะเป็นที่ดำเนินไป ฉะนั้น แต่ละปัฏฐานจึงชื่อว่าปัฏฐาน ดังนี้เป็นอรรถ ในที่นั้น คำว่า “สัพพัญญุตญาณัสสะ” (แห่งสัพพัญญุตญาณ) ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงภาวะแห่งที่ดำเนินไปของผู้มีการดำเนินไปอันประกอบด้วยความยิ่งกว่าผู้มีการดำเนินไปอื่น ๆ ย่อมแสดงว่า ภาวะแห่งที่ดำเนินไปอันประกอบด้วยความยิ่ง เป็นเหตุแห่งการได้ชื่อว่าปัฏฐาน โดยแสดงภาวะแห่งที่ดำเนินไปอันมีเครื่องข้องของธัมมสังคณีเป็นต้น เหมือนที่กระโดดลงของบุรุษผู้มีกำลังมากนั้น และแสดงภาวะแห่งที่ดำเนินไปอันไม่มีเครื่องข้องของปัฏฐานนี้ เหมือนทางหลวง

තිකානන්ති තිකවසෙන වුත්තධම්මානං. සමන්තාති අනුලොමාදීහි සබ්බාකාරෙහිපි ගතානි චතුවීසති හොන්තීති අත්ථො. එතස්මිං අත්ථෙ චතුවීසතිසමන්තපට්ඨානානීති ‘‘සමන්තචතුවීසතිපට්ඨානානී’’ති වත්තබ්බෙ සමන්තසද්දස්ස පරයොගං කත්වා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අථ වා සමන්තා ඡ ඡ හුත්වාති එතෙන අනුලොමාදිසබ්බකොට්ඨාසතො තිකාදිඡඡභාවං දස්සෙති. තෙන සමන්තසද්දො තිකාදිඡඡපට්ඨානවිසෙසනං හොති, න චතුවීසතිවිසෙසනං, තස්මා සමන්තතො පට්ඨානානි තානි චතුවීසතීති කත්වා ‘‘චතුවීසතිසමන්තපට්ඨානානී’’ති වුත්තං. සමන්තතො වා ධම්මානුලොමාදිතිකාදිපටිච්චවාරාදිපච්චයානුලොමාදිහෙතුමූලකාදිප්පකාරෙහි පවත්තානි පට්ඨානානි සමන්තපට්ඨානානි, අනූනෙහි නයෙහි පවත්තානීති වුත්තං හොති. තානි පන චතුවීසති හොන්ති. තෙනෙවාහ ‘‘ඉමෙසං චතුවීසතියා ඛුද්දකපට්ඨානසඞ්ඛාතානං සමන්තපට්ඨානානං සමොධානවසෙනා’’ති.

คำว่า “ติกานัง” คือ ของธรรมทั้งหลายที่กล่าวโดยอำนาจแห่งติกะ คำว่า “สมันตา” คือ ปัฏฐานทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยอาการทั้งปวงมีอนุโลมเป็นต้น ย่อมมี 24 ดังนี้เป็นอรรถ ในอรรถนี้ พึงทราบว่า ในคำว่า “จตุวีสติสมันตปัฏฐานานิ” (ปัฏฐาน 24 สมันตะ) นี้ เมื่อควรจะกล่าวว่า “สมันตจตุวีสติปัฏฐานานิ” (ปัฏฐาน 24 อันสมันตะ) แต่ท่านกลับใช้สมันตศัพท์ไว้ข้างหลังแล้วกล่าวไว้ อีกนัยหนึ่ง ด้วยคำว่า “สมันตา ฉะ ฉะ หุตวา” (โดยรอบอย่างละ 6) นี้ ย่อมแสดงความเป็นไปอย่างละ 6 มีติกะเป็นต้น จากส่วนทั้งปวงมีอนุโลมเป็นต้น เพราะเหตุนั้น สมันตศัพท์จึงเป็นวิเสสนะของปัฏฐานอย่างละ 6 มีติกะเป็นต้น ไม่ใช่วิเสสนะของ 24 ฉะนั้น จึงกล่าวว่า “จตุวีสติสมันตปัฏฐานานิ” (ปัฏฐาน 24 สมันตะ) โดยทำความเข้าใจว่า ปัฏฐานเหล่านั้นมี 24 โดยรอบ อีกนัยหนึ่ง ปัฏฐานทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยประการมีธัมมานุโลมติกะเป็นต้น ปฏิจจวาระเป็นต้น ปัจจยานุโลมเหตุมูลกะเป็นต้น โดยรอบ ชื่อว่า สมันตปัฏฐาน คือกล่าวว่า ดำเนินไปโดยนัยที่ไม่บกพร่อง ปัฏฐานเหล่านั้นมี 24 เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยอำนาจแห่งการประมวลมาซึ่งสมันตปัฏฐาน 24 เหล่านี้ ซึ่งนับว่าเป็นขุททกปัฏฐาน”

හෙතු ච සො පච්චයො චාති ඉමිනා වචනෙන හෙතුනො අධිපතිපච්චයාදිභූතස්ස ච ගහණං සියාති තං නිවාරෙන්තො ආහ ‘‘හෙතු හුත්වා පච්චයො’’ති. එතෙනපි සො එව දොසො ආපජ්ජතීති පුනාහ ‘‘හෙතුභාවෙන පච්චයොති වුත්තං හොතී’’ති. තෙන ඉධ හෙතු-සද්දෙන ධම්මග්ගහණං න කතං, අථ ඛො ධම්මසත්තිවිසෙසො ගහිතොති දස්සෙති. තස්ස හි පච්චයසද්දස්ස ච සමානාධිකරණතං සන්ධාය ‘‘හෙතු ච සො පච්චයො චා’’ති, ‘‘හෙතු හුත්වා පච්චයො’’ති ච වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා පරතො පාළියං ‘‘හෙතූ හෙතුසම්පයුත්ත…පෙ… හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා (පට්ඨා. 1.1.1) තෙන [Pg.168] තෙන හෙතුභාවාදිඋපකාරෙන තස්ස තස්ස ධම්මස්ස උපකාරත්තං වුත්තං. අට්ඨකථායං පන ‘‘යො හි ධම්මො යං ධම්මං අප්පච්චක්ඛාය තිට්ඨති වා උප්පජ්ජති වා, සො තස්ස පච්චයො’’ති ‘‘මූලට්ඨෙන උපකාරකො ධම්මො හෙතුපච්චයො’’තිච්චෙවමාදිනා ධම්මප්පධානනිද්දෙසෙන ධම්මතො අඤ්ඤා ධම්මසත්ති නාම නත්ථීති ධම්මෙහෙව ධම්මසත්තිවිභාවනං කතන්ති දට්ඨබ්බං. ඉධාපි වා හෙතු ච සො පච්චයො චාති ධම්මෙනෙව ධම්මසත්තිං දස්සෙති. න හි හෙතුපච්චයොතිආදිකො උද්දෙසො කුසලාදිඋද්දෙසො විය ධම්මප්පධානො, අථ ඛො ධම්මානං උපකාරප්පධානොති. එතීති එතස්ස අත්ථො වත්තතීති, තඤ්ච උප්පත්තිට්ඨිතීනං සාධාරණවචනං. තෙනෙවාහ – ‘‘තිට්ඨති වා උප්පජ්ජති වා’’ති. කොචි හි පච්චයො ඨිතියා එව හොති යථා පච්ඡාජාතපච්චයො, කොචි උප්පත්තියායෙව යථා අනන්තරාදයො, කොචි උභයස්ස යථා හෙතුආදයොති.

ด้วยคำว่า “เหตุด้วย ปัจจัยด้วย” นี้ อาจมีการถือเอาเหตุที่เป็นอธิปติปัจจัยเป็นต้นด้วย เพื่อจะห้ามความเข้าใจนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เป็นเหตุแล้วเป็นปัจจัย” แม้ด้วยคำนี้ โทษนั้นก็ยังเกิดขึ้นอีก ท่านจึงกล่าวซ้ำว่า “ชื่อว่ากล่าวโดยภาวะแห่งเหตุเป็นปัจจัย” เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงไม่ได้ถือเอาตัวธรรมด้วยคำว่า เหตุ แต่ถือเอาศักดิ์ของธรรมอันพิเศษ ดังนี้ย่อมแสดง เพราะมุ่งหมายถึงความเป็นสมานาธิกรณ์กันของคำว่า เหตุ และคำว่า ปัจจัย นั้น จึงกล่าวว่า “เหตุด้วย ปัจจัยด้วย” และ “เป็นเหตุแล้วเป็นปัจจัย” เมื่อทำดังนี้แล้ว ในพระบาลีข้างหน้าจึงกล่าวถึงความเป็นอุปการะของธรรมนั้น ๆ ด้วยอุปการะมีภาวะแห่งเหตุเป็นต้นนั้น ๆ มีอาทิว่า “เหตุทั้งหลาย สัมปยุตด้วยเหตุ... (ละไว้)... เป็นปัจจัยด้วยเหตุปัจจัย” (ปฏฺฐา. 1.1.1) ส่วนในอรรถกถา พึงทราบว่า ท่านจำแนกศักดิ์ของธรรมด้วยธรรมนั่นเอง โดยการแสดงธรรมเป็นประธาน มีอาทิว่า “ธรรมใดไม่อาศัยธรรมใดแล้วตั้งอยู่หรือเกิดขึ้นไม่ได้ ธรรมนั้นเป็นปัจจัยของธรรมนั้น” และ “ธรรมที่เป็นอุปการะโดยอรรถว่าเป็นรากเหง้า ชื่อว่าเหตุปัจจัย” ดังนี้ว่า ศักดิ์ของธรรมอื่นจากธรรมไม่มี หรือในที่นี้ก็แสดงศักดิ์ของธรรมด้วยธรรมนั่นเองว่า “เหตุด้วย ปัจจัยด้วย” เพราะว่าอุทเทสมีอาทิว่า “เหตุปัจจัย” นี้ ไม่ได้มีธรรมเป็นประธานเหมือนอุทเทสมีอาทิว่า “กุศล” แต่มีอุปการะของธรรมเป็นประธาน คำว่า “เอติ” (ย่อมเป็นไป) นี้ มีอรรถว่า ย่อมเป็นไป และเป็นคำที่ใช้ร่วมกันสำหรับความเกิดขึ้นและความตั้งอยู่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ตั้งอยู่หรือเกิดขึ้น” เพราะปัจจัยบางอย่างย่อมมีเพื่อความตั้งอยู่เท่านั้น เช่น ปัจฉาชาตปัจจัย บางอย่างย่อมมีเพื่อความเกิดขึ้นเท่านั้น เช่น อนันตรปัจจัยเป็นต้น บางอย่างย่อมมีเพื่อทั้งสองอย่าง เช่น เหตุปัจจัยเป็นต้น

උපකාරකලක්ඛණොති ච ධම්මෙන ධම්මසත්තිඋපකාරං දස්සෙතීති දට්ඨබ්බං. හිනොති පතිට්ඨාති එත්ථාති හෙතු. අනෙකත්ථත්තා ධාතුසද්දානං හි-සද්දො මූල-සද්දො විය පතිට්ඨත්ථොති දට්ඨබ්බොති. හිනොති වා එතෙන කම්මනිදානභූතෙන උද්ධං ඔජං අභිහරන්තෙන මූලෙන විය පාදපො තප්පච්චයං ඵලං ගච්ඡති පවත්තති වුඩ්ඪිං විරූළ්හිං ආපජ්ජතීති හෙතු. ආචරියානන්ති රෙවතත්ථෙරං වදති.

และพึงเห็นว่า คำว่า "อุปการกลักษณะ" นั้น แสดงถึงการอุปการะของธรรมด้วยอำนาจแห่งธรรม สิ่งที่ตั้งอยู่ได้ในสิ่งนี้ ชื่อว่า เหตุ เพราะธาตุศัพท์มีหลายความหมาย พึงเห็นว่า ศัพท์ว่า "หิ" มีความหมายว่า "ตั้งอยู่" เหมือนศัพท์ว่า "มูล" หรือว่า สิ่งนี้ ซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งกรรม เหมือนต้นไม้ที่นำโอชะขึ้นไปโดยราก ย่อมถึงผลที่เกิดจากสิ่งนั้น ย่อมเป็นไป ย่อมถึงความเจริญงอกงาม เพราะเหตุนั้นจึงเป็นเหตุ คำว่า "อาจริยานัง" หมายถึง พระเรวตเถระ

‘‘යොනිසො, භික්ඛවෙ, මනසිකරොතො අනුප්පන්නා චෙව කුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්තී’’තිආදීහි (අ. නි. 1.66-67) කුසලභාවස්ස යොනිසොමනසිකාරපටිබද්ධතා සිද්ධා හොතීති ආහ ‘‘යොනිසොමනසිකාරපටිබද්ධො කුසලභාවො’’ති. එතෙනෙව අකුසලාබ්‍යාකතභාවා කුසලභාවො විය න හෙතුපටිබද්ධාති දස්සිතං හොති. යං පනෙකෙ මඤ්ඤෙය්‍යුං ‘‘අහෙතුකහෙතුස්ස අකුසලභාවො විය සහෙතුකහෙතූනං සභාවතොව කුසලාදිභාවො අඤ්ඤෙසං තංසම්පයුත්තානං හෙතුපටිබද්ධො’’ති, තස්ස උත්තරං වත්තුං ‘‘යදි චා’’තිආදිමාහ. අලොභො කුසලො වා සියා අබ්‍යාකතො වා, යදි අලොභො සභාවතො කුසලො, කුසලත්තා අබ්‍යාකතො න සියා. අථ අබ්‍යාකතො, තංසභාවත්තා කුසලො න සියා අලොභසභාවස්ස අදොසත්තාභාවො විය. යස්මා පන උභයථාපි සො [Pg.169] හොති, තස්මා යථා උභයථා හොන්තෙසු ඵස්සාදීසු සම්පයුත්තෙසු හෙතුපටිබද්ධකුසලාදිභාවං පරියෙසථ, න සභාවතො, එවං හෙතූසුපි කුසලාදිතා අඤ්ඤපටිබද්ධා පරියෙසිතබ්බා, න සභාවතොති. යං වුත්තං ‘‘සම්පයුත්තහෙතූසු සභාවතොව කුසලාදිභාවො’’ති, තං න යුජ්ජති, සා පන පරියෙසියමානා යොනිසොමනසිකාරාදිපටිබද්ධා හොතීති හෙතූසු විය සම්පයුත්තෙසුපි යොනිසොමනසිකාරාදිපටිබද්ධො කුසලාදිභාවො, න හෙතුපටිබද්ධොති සිද්ධං හොතීති අධිප්පායො.

ด้วยบทมีอาทิว่า "ภิกษุทั้งหลาย เมื่อมนสิการโดยแยบคาย กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเจริญยิ่งขึ้น" (อ. อังคุตตรนิกาย 1.66-67) ความที่กุศลภาวะผูกพันอยู่กับการมนสิการโดยแยบคาย ย่อมสำเร็จได้ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "กุศลภาวะผูกพันอยู่กับการมนสิการโดยแยบคาย" ด้วยเหตุนี้เอง จึงแสดงว่า อกุศลภาวะและอัพยากตภาวะ ไม่ได้ผูกพันอยู่กับเหตุเหมือนกุศลภาวะ แต่บางคนพึงสำคัญว่า "เหมือนอกุศลภาวะของอเหตุกเหตุ กุศลภาวะเป็นต้นของสเหตุกเหตุ ย่อมเป็นโดยสภาพของมันเอง ส่วนของธรรมที่สัมปยุตต์กับเหตุเหล่านั้น ย่อมผูกพันอยู่กับเหตุ" เพื่อกล่าวตอบข้อนั้น จึงกล่าวบทมีอาทิว่า "ยทิ จ" อโลภะพึงเป็นกุศล หรือเป็นอัพยากตะก็ได้ ถ้าอโลภะเป็นกุศลโดยสภาพ เพราะความเป็นกุศล จึงไม่พึงเป็นอัพยากตะ ถ้าเป็นอัพยากตะ เพราะความเป็นสภาพนั้น จึงไม่พึงเป็นกุศล เหมือนความที่อโลภะไม่มีสภาพเป็นอโทสะ แต่เพราะอโลภะนั้นเป็นได้ทั้งสองอย่าง เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายแสวงหากุศลภาวะเป็นต้นที่ผูกพันอยู่กับเหตุในผัสสะเป็นต้นที่สัมปยุตต์ซึ่งเป็นได้ทั้งสองอย่าง ไม่ใช่โดยสภาพฉันใด แม้ในเหตุทั้งหลาย ความเป็นกุศลเป็นต้นก็พึงแสวงหาที่ผูกพันอยู่กับสิ่งอื่น ไม่ใช่โดยสภาพฉันนั้น คำที่กล่าวว่า "กุศลภาวะเป็นต้นย่อมเป็นโดยสภาพของมันเองในเหตุที่สัมปยุตต์" นั้นไม่สมเหตุสมผล แต่กุศลภาวะนั้นเมื่อแสวงหา ย่อมผูกพันอยู่กับการมนสิการโดยแยบคายเป็นต้น เพราะฉะนั้น กุศลภาวะเป็นต้นในธรรมที่สัมปยุตต์ก็ผูกพันอยู่กับการมนสิการโดยแยบคายเป็นต้น เหมือนในเหตุทั้งหลาย ไม่ได้ผูกพันอยู่กับเหตุ ดังนี้เป็นอันสำเร็จแล้ว นี้เป็นอธิบาย

ආරභිත්වාපීති එත්ථ පි-සද්දෙන ඉමමත්ථං දස්සෙති – රූපායතනාදිමත්තෙ යස්මිං කිස්මිඤ්චි එකස්මිං අට්ඨත්වා ‘‘යං යං ධම්මං ආරබ්භා’’ති අනියමෙන සබ්බරූපායතන…පෙ… ධම්මායතනානඤ්ච ආරම්මණපච්චයභාවස්ස වුත්තත්තා න කොචි ධම්මො න හොතීති.

ในคำว่า "อารภิตวาปิ" นี้ ด้วยศัพท์ว่า "ปิ" แสดงความหมายนี้ว่า ไม่ได้ตั้งอยู่ในรูปายตนะเป็นต้นเพียงอย่างใดอย่างหนึ่ง เพราะมีการกล่าวถึงความเป็นอารัมมณปัจจัยของรูปายตนะทั้งหมด... (ไปจนถึง) ...และธัมมายตนะ โดยไม่จำกัดว่า "ปรารภธรรมใดๆ" จึงไม่มีธรรมใดที่ไม่เป็นอารัมมณปัจจัย

‘‘ඡන්දවතො කිං නාම න සිජ්ඣතී’’තිආදිකං පුරිමාභිසඞ්ඛාරූපනිස්සයං ලභිත්වා උප්පජ්ජමානෙ චිත්තෙ ඡන්දාදයො ධුරභූතා ජෙට්ඨකභූතා සයං සම්පයුත්තධම්මෙ සාධයමානා හුත්වා පවත්තන්ති, තංසම්පයුත්තධම්මා ච තෙසං වසෙ වත්තන්ති හීනාදිභාවෙන තදනුවත්තනතො, තෙන තෙ අධිපතිපච්චයා හොන්ති. ගරුකාතබ්බම්පි ආරම්මණං තන්නින්නපොණපබ්භාරානං පච්චවෙක්ඛණඅස්සාදමග්ගඵලානං අත්තනො වසෙ වත්තයමානං විය පච්චයො හොති, තස්මායං අත්තාධීනානං පතිභාවෙන උපකාරකතා අධිපතිපච්චයතාති දට්ඨබ්බා.

ในจิตที่เกิดขึ้นโดยอาศัยบุพพสังขารมีอาทิว่า "ผู้มีฉันทะแล้ว ชื่ออะไรจะไม่สำเร็จเล่า" ฉันทะเป็นต้นย่อมเป็นไปโดยเป็นประธาน เป็นผู้เป็นใหญ่ กระทำธรรมที่สัมปยุตต์กับตนให้สำเร็จ และธรรมที่สัมปยุตต์กับฉันทะเป็นต้นนั้น ย่อมเป็นไปในอำนาจของฉันทะเป็นต้นนั้น เพราะเป็นไปตามฉันทะเป็นต้นนั้นโดยความเป็นธรรมที่ด้อยกว่าเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ฉันทะเป็นต้นเหล่านั้นจึงเป็นอธิปติปัจจัย แม้อารมณ์ที่พึงเคารพ ก็เป็นปัจจัยเหมือนยังปัจจเวกขณ์ อัสสาทะ มรรค และผล ที่น้อมไป โน้มไป โอนไปในอารมณ์นั้น ให้เป็นไปในอำนาจของตน เพราะเหตุนั้น ความเป็นเครื่องอุปการะโดยความเป็นใหญ่ของธรรมที่อยู่ในอำนาจของตนนี้ พึงเห็นว่าเป็นอธิปติปัจจัย

මනොවිඤ්ඤාණධාතූතිආදි චිත්තනියමොති එත්ථ ආදි-සද්දෙන සන්තීරණානන්තරං වොට්ඨබ්බනං, චුතිඅනන්තරා පටිසන්ධීති යස්ස යස්ස චිත්තස්ස අනන්තරා යං යං චිත්තං උප්පජ්ජති, තස්ස තස්ස තදනන්තරුප්පාදනියමො තංතංසහකාරීපච්චයවිසිට්ඨස්ස පුරිමපුරිමචිත්තස්සෙව වසෙන ඉජ්ඣතීති දස්සෙති. භාවනාබලෙන පන වාරිතත්තාති එත්ථ යථා රුක්ඛස්ස වෙඛෙ දින්නෙ පුප්ඵිතුං සමත්ථස්සෙව පුප්ඵනං න හොති, අගදවෙඛෙ පන අපනීතෙ තායයෙව සමත්ථතාය පුප්ඵනං හොති, එවමිධාපි භාවනාබලෙන වාරිතත්තා සමුට්ඨාපනසමත්ථස්සෙව අසමුට්ඨාපනං, තස්මිඤ්ච අපගතෙ තායයෙව සමත්ථතාය සමුට්ඨාපනං හොතීති අධිප්පායො.

ในคำว่า "จิตตนิยามมีมโนวิญญาณธาตุเป็นต้น" นี้ ด้วยศัพท์ว่า "อาทิ" แสดงว่า โวฏฐัพพนะเกิดต่อจากสันตีรณะ ปฏิสนธิเกิดต่อจากจุติ ความแน่นอนในการเกิดขึ้นต่อจากจิตใดๆ ของจิตใดๆ นั้น ย่อมสำเร็จได้ด้วยอำนาจของจิตก่อนๆ ที่มีปัจจัยร่วมกันนั้นๆ เป็นพิเศษ ในคำว่า "แต่เพราะถูกห้ามด้วยกำลังแห่งภาวนา" นี้ เหมือนต้นไม้ที่สามารถออกดอกได้ แต่เมื่อถูกยาเบื่อ ดอกก็ไม่ออก แต่เมื่อยาเบื่อถูกกำจัดไปแล้ว ดอกก็ออกได้ด้วยความสามารถนั้นเอง ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น คือ เพราะถูกห้ามด้วยกำลังแห่งภาวนา การไม่อุบัติขึ้นของธรรมที่สามารถอุบัติขึ้นได้นั้น ย่อมมีอยู่ และเมื่อภาวนานั้นหมดไปแล้ว การอุบัติขึ้นของธรรมนั้นก็ย่อมมีได้ด้วยความสามารถนั้นเอง นี้เป็นอธิบาย

බ්‍යඤ්ජනමත්තතොවෙත්ථ නානාකරණං පච්චෙතබ්බං, න අත්ථතොති උපචයසන්තතිඅධිවචනනිරුත්තිපදානං විය සද්දත්ථමත්තතො නානාකරණං, න වචනීයත්ථතොති [Pg.170] අධිප්පායො. තෙනෙව සද්දත්ථවිසෙසං දස්සෙතුං ‘‘කථ’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ පුරිමපච්ඡිමානං නිරොධුප්පාදන්තරාභාවතො නිරන්තරුප්පාදනසමත්ථතා අනන්තරපච්චයභාවො. රූපධම්මානං විය සණ්ඨානාභාවතො පච්චයපච්චයුප්පන්නානං සහාවට්ඨානාභාවතො ච ‘‘ඉදමිතො හෙට්ඨා උද්ධං තිරිය’’න්ති විභාගාභාවා අත්තනා එකත්තමිව උපනෙත්වා සුට්ඨු අනන්තරභාවෙන උප්පාදනසමත්ථතා සමනන්තරපච්චයතා.

ในที่นี้ พึงทราบความแตกต่างกันโดยพยัญชนะเท่านั้น ไม่ใช่โดยอรรถ นี้เป็นอธิบายว่า ความแตกต่างกันโดยสัททัตถะเท่านั้น ไม่ใช่โดยอรรถที่พึงกล่าว เหมือนบทว่า "อุปจยะ" "สันตติ" "อธิวจนะ" "นิรุตติ" ด้วยเหตุนั้นเอง เพื่อแสดงความแตกต่างกันของสัททัตถะ จึงกล่าวบทมีอาทิว่า "กถัง" ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น เพราะไม่มีช่องว่างระหว่างการดับและการเกิดขึ้นของธรรมก่อนและธรรมหลัง ความสามารถในการยังธรรมให้เกิดขึ้นอย่างไม่ขาดสาย คือความเป็นอนันตรปัจจัย เพราะไม่มีสัณฐานเหมือนรูปธรรม และเพราะไม่มีการตั้งอยู่ร่วมกันของปัจจัยและปัจจยุปบัน และเพราะไม่มีการแบ่งแยกว่า "สิ่งนี้อยู่ข้างล่าง สิ่งนี้อยู่ข้างบน สิ่งนี้อยู่ข้างขวาง" ความสามารถในการยังธรรมให้เกิดขึ้นอย่างดีเยี่ยมโดยความเป็นธรรมที่ต่อเนื่องกัน เหมือนนำมาซึ่งความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันด้วยตนเอง คือความเป็นสมนันตรปัจจัย

උප්පාදනසමත්ථතාති ච අබ්‍යාපාරත්තා ධම්මානං යස්මිං යදාකාරෙ නිරුද්ධෙ වත්තමානෙ වා සති තංතංවිසෙසවන්තා ධම්මා හොන්ති, තස්ස සොව ආකාරො වුච්චතීති දට්ඨබ්බො. ධම්මානං පවත්තිමෙව ච උපාදාය කාලවොහාරොති නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනඵලසමාපත්තීනං අසඤ්ඤසත්තා චවන්තස්ස පුරිමචුතිපච්ඡිමපටිසන්ධීනඤ්ච නිරොධුප්පාදනිරන්තරතාය කාලන්තරතා නත්ථීති දට්ඨබ්බා. න හි තෙසං අන්තරා අරූපධම්මානං පවත්ති අත්ථි, යං උපාදාය කාලන්තරතා වුච්චෙය්‍ය, න ච රූපධම්මප්පවත්ති අරූපධම්මප්පවත්තියා අන්තරං කරොති අඤ්ඤසන්තානත්තා. රූපාරූපධම්මසන්තතියො හි ද්වෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං විසදිසසභාවත්තා අඤ්ඤමඤ්ඤොපකාරභාවෙන වත්තමානාපි විසුංයෙව හොන්ති. එකසන්තතියඤ්ච පුරිමපච්ඡිමානං මජ්ඣෙ වත්තමානං තංසන්තතිපරියාපන්නතාය අන්තරකාරකං හොති. තාදිසඤ්ච කඤ්චි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනඵලසමාපත්තීනං මජ්ඣෙ නත්ථි, න ච අභාවො අන්තරකාරකො හොති අභාවත්තායෙව, තස්මා ජවනානන්තරස්ස ජවනස්ස විය, භවඞ්ගානන්තරස්ස භවඞ්ගස්ස විය ච නිරන්තරතා සුට්ඨු ච අනන්තරතා හොතීති තථා උප්පාදනසමත්ථතා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනචුතීනම්පි දට්ඨබ්බා. උප්පත්තියා පච්චයභාවො චෙත්ථ අනන්තරපච්චයාදීනං පාකටොති උප්පාදනසමත්ථතාව වුත්තා. පච්චුප්පන්නානං පන ධම්මානං පුබ්බන්තාපරන්තපරිච්ඡෙදෙන ගහිතානං ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වචනං අලභන්තානං ‘‘අතීතො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා (පට්ඨා. 2.18.5) අනන්තරාදිපච්චයභාවො වුත්තොති න සො උප්පත්තියංයෙවාති විඤ්ඤායති. න හි කුසලාදිග්ගහණං විය පච්චුප්පන්නග්ගහණං අපරිච්ඡෙදං, යතො උප්පත්තිමත්තසමඞ්ගිනොයෙව ච ගහණං සියා, තෙනෙව ච අතීතත්තිකෙ පටිච්චවාරාදයො න සන්තීති.

และพึงทราบว่า เพราะธรรมทั้งหลายไม่มีความขวนขวาย และเพราะธรรมทั้งหลายมีความสามารถในการทำให้เกิดขึ้น ธรรมทั้งหลายที่มีลักษณะพิเศษนั้นๆ ย่อมมีอยู่เมื่อธรรมนั้นดับไปหรือมีอยู่ด้วยอาการใด อาการนั้นแหละของธรรมนั้นชื่อว่าอาการ. และพึงทราบว่า การบัญญัติกาลย่อมอาศัยการเป็นไปของธรรมทั้งหลายเท่านั้น และไม่มีความต่างแห่งกาล เพราะความไม่ขาดสายแห่งการดับและการเกิดขึ้นของผลสมาบัติในเนวสัญญานาสัญญายตนะที่ออกจากนิโรธ และของจุติก่อนและปฏิสนธิหลังของผู้ที่เคลื่อนจากอสัญญีสัตว์. เพราะการเป็นไปของอรูปธรรมทั้งหลายไม่มีในระหว่างแห่งธรรมเหล่านั้น ซึ่งจะพึงอาศัยบัญญัติความต่างแห่งกาลได้ และการเป็นไปของรูปธรรมก็ไม่ทำความเป็นระหว่างกับการเป็นไปของอรูปธรรม เพราะเป็นคนละสันดานกัน. อนึ่ง สันดานของรูปธรรมและอรูปธรรมทั้งสองนั้น แม้เป็นไปโดยการเกื้อกูลกันและกัน เพราะมีสภาพต่างกัน ก็ย่อมเป็นคนละอย่างกัน. และธรรมที่อยู่ในระหว่างของธรรมก่อนและหลังในสันดานเดียวกัน ย่อมเป็นเครื่องทำความเป็นระหว่าง เพราะเป็นส่วนหนึ่งของสันดานนั้น. และธรรมเช่นนั้นไม่มีในระหว่างแห่งผลสมาบัติในเนวสัญญานาสัญญายตนะ และความไม่มีก็ไม่เป็นเครื่องทำความเป็นระหว่าง เพราะเป็นความไม่มีนั่นเอง. เพราะฉะนั้น ความไม่ขาดสายและความไม่เป็นระหว่างอย่างยิ่ง ย่อมมีเหมือนชวนะที่เกิดต่อจากชวนะ และเหมือนภวังค์ที่เกิดต่อจากภวังค์ ฉันใด ความสามารถในการทำให้เกิดขึ้นของจุติในเนวสัญญานาสัญญายตนะก็พึงทราบฉันนั้น. และในที่นี้ ความเป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นเป็นที่ปรากฏของอนันตรปัจจัยเป็นต้น ฉะนั้น จึงกล่าวแต่ความสามารถในการทำให้เกิดขึ้น. ส่วนการกล่าวว่า 'ธรรมที่ล่วงไปแล้วเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นปัจจุบันด้วยอนันตรปัจจัย' เป็นต้น (ปฏฺฐา. 2.18.5) แก่ธรรมที่เป็นปัจจุบันที่ถูกกำหนดด้วยส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลาย ที่ไม่ได้รับคำว่า ‘ย่อมเกิดขึ้น’ นั้น ความเป็นปัจจัยมีอนันตรปัจจัยเป็นต้นนั้นถูกกล่าวไว้ ฉะนั้น จึงไม่พึงเข้าใจว่าปัจจัยนั้นมีอยู่ในการเกิดขึ้นเท่านั้น. เพราะการรับเอาธรรมที่เป็นปัจจุบันไม่เป็นการไม่กำหนด เหมือนการรับเอาธรรมที่เป็นกุศลเป็นต้น ซึ่งการรับเอาธรรมนั้นพึงมีแต่เฉพาะผู้ประกอบด้วยการเกิดขึ้นเท่านั้น และด้วยเหตุนั้นเอง ปฏิจจวาระเป็นต้นจึงไม่มีในอดีตติกะ.

උප්පජ්ජමානොව [Pg.171] සහුප්පාදභාවෙනාති එත්ථාපි උප්පත්තියා පච්චයභාවෙන පාකටෙන ඨිතියාපි පච්චයභාවං නිදස්සෙතීති දට්ඨබ්බං, පච්චයුප්පන්නානං පන සහජාතභාවෙන උපකාරකතා සහජාතපච්චයතාති.

พึงทราบว่า ในที่นี้ด้วยคำว่า ‘เมื่อเกิดขึ้นเท่านั้น ด้วยความเป็นผู้เกิดพร้อมกัน’ ย่อมแสดงความเป็นปัจจัยแห่งความตั้งอยู่ด้วย โดยความเป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นที่ปรากฏแล้ว. ส่วนการเกื้อกูลกันด้วยความเป็นผู้เกิดพร้อมกันของธรรมที่เกิดจากปัจจัย ชื่อว่าสหชาตปัจจัย.

අත්තනො උපකාරකස්ස උපකාරකතා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතා, උපකාරකතා ච අඤ්ඤමඤ්ඤතාවසෙනෙව දට්ඨබ්බා, න සහජාතාදිවසෙන. සහජාතාදිපච්චයො හොන්තොයෙව හි කොචි අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො න හොති, න ච පුරෙජාතපච්ඡාජාතභාවෙහි උපකාරකස්ස උපකාරකා වත්ථුඛන්ධා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා හොන්තීති.

ความเป็นผู้เกื้อกูลกันของธรรมที่เกื้อกูลกันเอง ชื่อว่าอัญญมัญญปัจจัย. และพึงทราบความเป็นผู้เกื้อกูลกันโดยความเป็นผู้เกื้อกูลกันเองเท่านั้น ไม่ใช่โดยความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น. เพราะธรรมบางอย่างเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้นนั่นแหละ แต่ไม่เป็นอัญญมัญญปัจจัย และวัตถุขันธ์ทั้งหลายที่เป็นผู้เกื้อกูลกันของธรรมที่เกื้อกูลกันโดยความเป็นผู้เกิดก่อนและเกิดหลัง ย่อมไม่เป็นอัญญมัญญปัจจัย.

තරුආදීනං පථවී විය අධිට්ඨානාකාරෙන පථවීධාතු සෙසධාතූනං, චක්ඛාදයො ච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං උපකාරකා චිත්තකම්මස්ස පටාදයො විය නිස්සයාකාරෙන ඛන්ධාදයො තංතංනිස්සයානං ඛන්ධාදීනං.

ธาตุดินเป็นผู้เกื้อกูลแก่ธาตุที่เหลือโดยอาการเป็นที่ตั้ง เหมือนแผ่นดินแก่ต้นไม้เป็นต้น, และจักขุเป็นต้นเป็นผู้เกื้อกูลแก่จักขุวิญญาณเป็นต้น, และขันธ์เป็นต้นเป็นผู้เกื้อกูลแก่ขันธ์เป็นต้นที่เป็นที่อาศัยนั้นๆ โดยอาการเป็นที่อาศัย เหมือนผ้าเป็นต้นแก่ภาพวาด.

තදධීනවුත්තිතාය අත්තනො ඵලෙන නිස්සිතොති යං කිඤ්චි කාරණං නිස්සයොති වදති. තත්ථ යො භුසො, තං උපනිස්සයොති නිද්ධාරෙති.

สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เป็นเหตุ ชื่อว่านิสสยะ เพราะผลของตนอาศัยเหตุนั้นเป็นไป. ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น สิ่งใดมีกำลังมาก สิ่งนั้นชื่อว่าอุปนิสสยะ.

පකතොති එත්ථ ප-කාරො උපසග්ගො, සො අත්තනො ඵලස්ස උප්පාදනෙ සමත්ථභාවෙන සුට්ඨුකතතං දීපෙති. තථා ච කතං අත්තනො සන්තානෙ කතං හොතීති ආහ ‘‘අත්තනො සන්තානෙ’’ති. කරණඤ්ච දුවිධං නිප්ඵාදනං උපසෙවනඤ්චාති දස්සෙතුං ‘‘නිප්ඵාදිතො වා’’තිආදිමාහ. තත්ථ උපසෙවිතො වාති එතෙන කායඅල්ලීයාපනවසෙන උපභොගූපසෙවනං විජානනාදිවසෙන ආරම්මණූපසෙවනඤ්ච දස්සෙතීති දට්ඨබ්බං. තෙන අනාගතානම්පි චක්ඛුසම්පදාදීනං ආරම්මණූපසෙවනෙන යථාපටිසෙවිතානං පකතූපනිස්සයතා වුත්තා හොති.

ในคำว่า ‘ปะกะตะ’ นี้ อักษร ‘ปะ’ เป็นอุปสรรค ซึ่งแสดงถึงความเป็นผู้ทำดีแล้วโดยความเป็นผู้สามารถในการยังผลของตนให้เกิดขึ้น. และการกระทำเช่นนั้นย่อมเป็นการกระทำในสันดานของตน ฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘ในสันดานของตน’. และเพื่อแสดงว่าการกระทำมี ๒ อย่าง คือ การทำให้สำเร็จ และการเสพ จึงกล่าวคำว่า ‘อันทำให้สำเร็จแล้ว หรือ’ เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น พึงทราบว่า ด้วยคำว่า ‘อันเสพแล้ว หรือ’ นี้ ย่อมแสดงถึงการเสพโดยการบริโภคด้วยการทำให้กายแนบชิด และการเสพโดยอารมณ์ด้วยการรู้เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น ความเป็นปกตูปนิสสยะของจักขุสัมปทาเป็นต้นที่ยังไม่เกิด ซึ่งถูกเสพแล้วโดยการเสพโดยอารมณ์ จึงถูกกล่าวไว้.

යථා පච්ඡාජාතෙන විනා සන්තානාවිච්ඡෙදහෙතුභාවං අගච්ඡන්තානං ධම්මානං යෙ පච්ඡාජාතාකාරෙන උපකාරකා, තෙසං සා විප්පයුත්තාකාරාදීහි විසිට්ඨා උපකාරකතා පච්ඡාජාතපච්චයතා, තථා නිස්සයාරම්මණාකාරාදීහි විසිට්ඨා පුරෙජාතභාවෙන විනා උපකාරකභාවං අගච්ඡන්තානං වත්ථාරම්මණානං පුරෙජාතාකාරෙන උපකාරකතා පුරෙජාතපච්චයතා, එවං සබ්බත්ථ පච්චයානං පච්චයන්තරාකාරවිසිට්ඨා උපකාරකතා යොජෙතබ්බා.

ความเป็นผู้เกื้อกูลกันที่วิเศษด้วยอาการแห่งวิปปยุตปัจจัยเป็นต้น ของธรรมทั้งหลายที่ไม่มีปัจฉาชาตะแล้วไม่ถึงความเป็นเหตุแห่งความไม่ขาดสายแห่งสันดาน ซึ่งเป็นผู้เกื้อกูลกันโดยอาการแห่งปัจฉาชาตะนั้น ชื่อว่าปัจฉาชาตปัจจัย ฉันใด, ความเป็นผู้เกื้อกูลกันที่วิเศษด้วยอาการแห่งนิสสยะและอารมณ์เป็นต้น ของวัตถุและอารมณ์ทั้งหลายที่ไม่มีปุเรชาตะแล้วไม่ถึงความเป็นผู้เกื้อกูลกัน ซึ่งเป็นผู้เกื้อกูลกันโดยอาการแห่งปุเรชาตะนั้น ชื่อว่าปุเรชาตปัจจัย ฉันนั้น. พึงประกอบความเป็นผู้เกื้อกูลกันที่วิเศษด้วยอาการแห่งปัจจัยอื่นของปัจจัยทั้งหลายในที่ทั้งปวงอย่างนี้.

ගිජ්ඣපොතකසරීරානං [Pg.172] ආහාරාසාචෙතනා වියාති එතෙන මනොසඤ්චෙතනාහාරවසෙන පවත්තමානෙහි අරූපධම්මෙහි රූපකායස්ස උපත්ථම්භිතභාවං දස්සෙති. තෙනෙව ‘‘ආහාරාසා වියා’’ති අවත්වා චෙතනාගහණං කරොති.

ด้วยคำว่า ‘เหมือนเจตนาที่เป็นความหวังในอาหารของร่างกายลูกแร้ง’ นี้ ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้ค้ำจุนของรูปกายด้วยอรูปธรรมทั้งหลายที่เป็นไปโดยอาหารคือมโนสัญเจตนา. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวถึงเจตนา โดยไม่กล่าวว่า ‘เหมือนความหวังในอาหาร’.

කුසලාදිභාවෙන අත්තනා සදිසස්ස පයොගෙන කරණීයස්ස පුනප්පුනං කරණං පවත්තනං ආසෙවනට්ඨො, අත්තසදිසසභාවතාපාදනං වාසනං වා. ගන්ථාදීසු පුරිමාපුරිමාභියොගො වියාති පුරිමා පුරිමා ආසෙවනා වියාති අධිප්පායො.

การกระทำซ้ำๆ ซึ่งสิ่งที่ควรทำด้วยการประกอบที่คล้ายคลึงกับตนโดยความเป็นกุศลเป็นต้น ชื่อว่าอาเสวนะ หรือการทำให้เกิดสภาพที่คล้ายคลึงกับตน ชื่อว่าวาสนา. คำว่า ‘เหมือนการประกอบก่อนๆ ในคัมภีร์เป็นต้น’ มีอธิบายว่า ‘เหมือนการเสพก่อนๆ’.

චිත්තප්පයොගො චිත්තකිරියා, ආයූහනන්ති අත්ථො. යථා හි කායවචීපයොගො විඤ්ඤත්ති, එවං චිත්තප්පයොගො චෙතනා. සා තාය උප්පන්නකිරියතාවිසිට්ඨෙ සන්තානෙ සෙසපච්චයසමාගමෙ පවත්තමානානං විපාකකටත්තාරූපානම්පි තෙනෙව කිරියභාවෙන උපකාරිකා හොති. තස්ස හි කිරියභාවස්ස පවත්තත්තා තෙසං පවත්ති, න අඤ්ඤථාති. සහජාතානං පන තෙන උපකාරිකාති කිං වත්තබ්බන්ති.

จิตตัปปโยคะ คือการกระทำของจิต มีอรรถว่าการพยายาม. การประกอบทางกายและวาจาเป็นวิญญัติ ฉันใด, การประกอบทางจิตก็คือเจตนา ฉันนั้น. เจตนานั้นย่อมเป็นผู้เกื้อกูลแม้แก่ธรรมที่เป็นวิบากและกัตตารูปทั้งหลายที่กำลังเป็นไปในสันดานที่วิเศษด้วยความเป็นกิริยาที่เกิดขึ้นด้วยเจตนานั้น ในการประชุมกันของปัจจัยที่เหลือ ด้วยความเป็นกิริยานั้นเอง. เพราะการเป็นไปของความเป็นกิริยานั้น ธรรมเหล่านั้นจึงเป็นไป ไม่ใช่เป็นไปโดยประการอื่น. ส่วนจะกล่าวอะไรถึงการเป็นผู้เกื้อกูลแก่ธรรมที่เกิดพร้อมกันด้วยเจตนานั้นเล่า.

නිරුස්සාහසන්තභාවෙනාති එතෙන සඋස්සාහෙහි විපාකධම්මධම්මෙහි කුසලාකුසලෙහි සාරම්මණාදිභාවෙන සදිසවිපාකභාවං දස්සෙති. සො හි විපාකානං පයොගෙන අසාධෙතබ්බතාය පයොගෙන අඤ්ඤථා වා සෙසපච්චයෙසු සිද්ධෙසු කම්මස්ස කටත්තායෙව සිද්ධිතො නිරුස්සාහො සන්තභාවො හොති, න කිලෙසවූපසමසන්තභාවො, තථාසන්තසභාවතොයෙව භවඞ්ගාදයො දුවිඤ්ඤෙය්‍යා. පඤ්චද්වාරෙපි හි ජවනප්පවත්තියා රූපාදීනං ගහිතතා විඤ්ඤායති, අභිනිපාතසම්පටිච්ඡනසන්තීරණමත්තා පන විපාකා දුවිඤ්ඤෙය්‍යායෙව. නිරුස්සාහසන්තභාවායාති නිරුස්සාහසන්තභාවත්ථාය. එතෙන තප්පච්චයවතං අවිපාකානම්පි විපාකානුකුලං පවත්තිං දස්සෙති.

ด้วยความเป็นสภาพสงบที่ไม่มีความพยายามนี้ ย่อมแสดงความที่ธรรมที่มีวิบากเป็นสภาวะ คือกุศลและอกุศลซึ่งมีความพยายาม มีอารมณ์เป็นต้น มีสภาพเป็นวิบากที่คล้ายกัน. ก็วิบากนั้นแล ย่อมเป็นสภาพสงบที่ไม่มีความพยายาม เพราะสำเร็จได้ด้วยความเป็นกรรมที่ทำไว้เท่านั้น เมื่อปัจจัยที่เหลือสำเร็จแล้ว เพราะความที่วิบากนั้นไม่พึงให้สำเร็จได้ด้วยความพยายาม หรือด้วยความพยายามอย่างอื่น ไม่ใช่สภาพสงบเพราะกิเลสระงับ. เพราะความเป็นสภาพสงบเช่นนั้นนั่นเอง ภวังค์เป็นต้นจึงรู้ได้ยาก. ก็แม้ในปัญจทวาร ความที่รูปเป็นต้นถูกยึดไว้ ย่อมรู้ได้ด้วยการเกิดขึ้นของชวนะ ส่วนวิบากที่เป็นเพียงการกระทบ การรับ และการไตร่สวน ย่อมรู้ได้ยากนั่นเอง. คำว่า "นิรุสสาหสันตภาวายะ" หมายถึง เพื่อความเป็นสภาพสงบที่ไม่มีความพยายาม. ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงการเป็นไปที่เอื้อแก่วิบาก แม้ของธรรมที่ไม่ใช่วิบากซึ่งมีปัจจัยนั้น.

සතිපි ජනකත්තෙ උපත්ථම්භකත්තං ආහාරානං පධානකිච්චන්ති ආහ ‘‘රූපාරූපානං උපත්ථම්භකත්තෙනා’’ති. උපත්ථම්භකත්තඤ්හි සතිපි ජනකත්තෙ අරූපීනං ආහාරානං ආහාරජරූපසමුට්ඨාපකරූපාහාරස්ස ච හොති, අසතිපි චතුසමුට්ඨානිකරූපූපත්ථම්භකරූපාහාරස්ස, අසති පන උපත්ථම්භකත්තෙ ආහාරානං ජනකත්තං නත්ථීති උපත්ථම්භකත්තං පධානං. ජනයමානොපි හි [Pg.173] ආහාරො අවිච්ඡෙදවසෙන උපත්ථම්භයමානොයෙව ජනෙතීති උපත්ථම්භනභාවො ආහාරභාවොති.

แม้เมื่อมีความเป็นผู้ยังให้เกิดอยู่ ความเป็นผู้ค้ำจุนเป็นกิจสำคัญของอาหาร จึงกล่าวว่า "ด้วยความเป็นผู้ค้ำจุนรูปและอรูป". ก็ความเป็นผู้ค้ำจุนนั้นแล แม้เมื่อมีความเป็นผู้ยังให้เกิดอยู่ ย่อมมีแก่อาหารที่เป็นอรูป และแก่อาหารที่เป็นรูปซึ่งยังรูปที่เกิดจากอาหารให้เกิดขึ้น. แม้เมื่อไม่มี (ความเป็นผู้ยังให้เกิด) ย่อมมีแก่อาหารที่เป็นรูปซึ่งค้ำจุนรูปที่เกิดจากสมุฏฐาน ๔. แต่เมื่อไม่มีความเป็นผู้ค้ำจุน ความเป็นผู้ยังให้เกิดของอาหารก็ไม่มี ฉะนั้น ความเป็นผู้ค้ำจุนจึงเป็นสำคัญ. ก็อาหารแม้เมื่อยังให้เกิดอยู่ ย่อมยังให้เกิดอยู่ด้วยการค้ำจุนโดยไม่ขาดสาย ฉะนั้น ความเป็นผู้ค้ำจุนจึงเป็นสภาพของอาหาร.

අධිපතියට්ඨෙනාති එත්ථ න අධිපතිපච්චයධම්මානං විය පවත්තිනිවාරකෙ අභිභවිත්වා පවත්තනෙන ගරුභාවො අධිපතියට්ඨො, අථ ඛො දස්සනාදිකිච්චෙසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහි ජීවනෙ ජීවන්තෙහි සුඛිතාදිභාවෙ සුඛිතාදීහි අධිමොක්ඛපග්ගහුපට්ඨානාවික්ඛෙපජානනෙසු අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීති පවත්තියං ආජානනෙ අඤ්ඤාතාවීභාවෙ ච සද්ධාදිසහජාතෙහීති එවං තංතංකිච්චෙසු චක්ඛාදිපච්චයෙහි චක්ඛාදීනං අනුවත්තනීයතා. තෙසු තෙසු හි කිච්චෙසු චක්ඛාදීනං ඉස්සරියං තප්පච්චයානඤ්ච තදනුවත්තනෙන තත්ථ පවත්තීති. ඉත්ථිපුරිසින්ද්‍රියානං පන යදිපි ලිඞ්ගාදීහි අනුවත්තනීයතා අත්ථි, සා පන න පච්චයභාවතො. යථා හි ජීවිතාහාරා යෙසං පච්චයා හොන්ති, තෙ තෙසං අනුපාලකඋපත්ථම්භකා අත්ථි, අවිගතපච්චයභූතා ච හොන්ති, න එවං ඉත්ථිපුරිසභාවා ලිඞ්ගාදීනං කෙනචි පකාරෙන උපකාරකා හොන්ති, කෙවලං පන යථාසකෙහෙව පච්චයෙහි පවත්තමානානං ලිඞ්ගාදීනං යථා ඉත්ථාදිග්ගහණස්ස පච්චයභාවො හොති, තතො අඤ්ඤෙනාකාරෙන තංසහිතසන්තානෙ අප්පවත්තිතො ලිඞ්ගාදීහි අනුවත්තනීයතා ඉන්ද්‍රියතා ච තෙසං වුච්චති, තස්මා න තෙසං ඉන්ද්‍රියපච්චයභාවො වුත්තො. චක්ඛාදයො අරූපධම්මානංයෙවාති එත්ථ සුඛදුක්ඛින්ද්‍රියානිපි චක්ඛාදිග්ගහණෙන ගහිතානීති දට්ඨබ්බානි.

ในคำว่า "โดยความเป็นอธิปติ" นี้ ความเป็นใหญ่ไม่ใช่ความสำคัญโดยการครอบงำธรรมที่ขัดขวางการเป็นไปแล้วเป็นไป เหมือนธรรมที่เป็นอธิปติปัจจัย. แต่ว่า ในกิจมีการเห็นเป็นต้น โดยจักขุวิญญาณเป็นต้น, ในการเป็นอยู่ โดยชีวิตินทรีย์, ในความเป็นผู้มีความสุขเป็นต้น โดยสุขินทรีย์เป็นต้น, ในการอธิโมกข์ การประคอง การตั้งมั่น การไม่ฟุ้งซ่าน การรู้, ในการรู้ว่า "เราจักรู้สิ่งที่ยังไม่รู้" และในการเป็นผู้รู้แล้ว โดยศรัทธาเป็นต้นที่เกิดร่วมกัน, ความที่จักขุเป็นต้นต้องเป็นไปตามปัจจัยมีจักขุเป็นต้นในกิจนั้นๆ อย่างนี้. ก็ในกิจนั้นๆ ความเป็นใหญ่ของจักขุเป็นต้น และการเป็นไปของปัจจัยเหล่านั้นในกิจนั้นๆ ด้วยการเป็นไปตามนั้น. ส่วนอินทรีย์คืออิตถีและปุริสะ แม้จะมีความที่เพศเป็นต้นต้องเป็นไปตาม แต่ความที่ต้องเป็นไปตามนั้น ไม่ใช่เพราะความเป็นปัจจัย. เหมือนชีวิตินทรีย์และอาหารเป็นปัจจัยของสิ่งใด สิ่งเหล่านั้นย่อมเป็นผู้บำรุงและค้ำจุนของสิ่งนั้น และย่อมเป็นปัจจัยที่ไม่พรากจากกัน. อิตถีภาวะและปุริสภาวะย่อมไม่เป็นผู้ช่วยเหลือเพศเป็นต้นด้วยประการใดๆ อย่างนั้น. แต่เพศเป็นต้นที่กำลังเป็นไปด้วยปัจจัยของตนๆ ย่อมเป็นปัจจัยของการกำหนดว่าเป็นหญิงเป็นต้น. เพราะการไม่เป็นไปในสันดานที่ประกอบด้วยสิ่งนั้นด้วยอาการอื่น จึงเรียกว่าความที่เพศเป็นต้นต้องเป็นไปตาม และความเป็นอินทรีย์ของสิ่งเหล่านั้น. เพราะฉะนั้น ความเป็นอินทริยปัจจัยของสิ่งเหล่านั้นจึงไม่ถูกกล่าวไว้. ในคำว่า "จักขุเป็นต้นเป็นของอรูปธรรมเท่านั้น" นี้ พึงเห็นว่าสุขินทรีย์และทุกขินทรีย์ก็ถูกรวมเข้าด้วยการกล่าวถึงจักขุเป็นต้น.

ලක්ඛණාරම්මණූපනිජ්ඣානභූතානං විතක්කාදීනං විතක්කනාදිවසෙන ආරම්මණං උපගන්ත්වා නිජ්ඣානං පෙක්ඛනං, චින්තනං වා විතක්කාදීනංයෙව සාධාරණො බ්‍යාපාරො උපනිජ්ඣායනට්ඨො. ඨපෙත්වා සුඛදුක්ඛවෙදනාද්වයන්ති සුඛින්ද්‍රියදුක්ඛින්ද්‍රියද්වයං ඨපෙත්වාති අධිප්පායො. ‘‘සබ්බානිපී’’ති වත්වා ‘‘සත්තඣානඞ්ගානී’’ති වචනෙන අඣානඞ්ගානං උපෙක්ඛාචිත්තෙකග්ගතානං නිවත්තනං කතන්ති දට්ඨබ්බං. යදි එවං ‘‘සත්ත ඣානඞ්ගානී’’ති එතෙනෙව සිද්ධෙ ‘‘ඨපෙත්වා සුඛදුක්ඛවෙදනාද්වය’’න්ති කස්මා වුත්තං? වෙදනාභෙදෙසු පඤ්චසු සුඛදුක්ඛද්වයස්ස එකන්තෙන අඣානඞ්ගත්තදස්සනත්ථං ඣානඞ්ගට්ඨානෙ නිද්දිට්ඨත්තා. සතිපි වා ඣානඞ්ගවොහාරෙ වෙදනාභෙදද්වයස්ස එකන්තෙන ඣානපච්චයත්තාභාවදස්සනත්ථං. උපෙක්ඛාචිත්තෙකග්ගතානං පන යදිපි ඣානපච්චයත්තාභාවො අත්ථි, ඣානපච්චයභාවො පන න නත්ථීති ‘‘සබ්බානිපි සත්ත ඣානඞ්ගානී’’ති එත්ථ ගහණං [Pg.174] කතං. තත්ථ ‘‘සබ්බානිපී’’ති වචනං සබ්බකුසලාදිභෙදසඞ්ගණ්හනත්ථං, න පන සබ්බචිත්තුප්පාදගතසඞ්ගණ්හනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං.

การเข้าไปสู่อารมณ์แล้วพิจารณา หรือการคิด โดยอาการตรึกเป็นต้น ของวิตกเป็นต้นซึ่งเป็นสภาพที่พิจารณาอารมณ์และลักษณะ เป็นการกระทำทั่วไปของวิตกเป็นต้นนั่นเอง ชื่อว่า "อุปนิชฌานะ" (การพิจารณาอย่างใกล้ชิด). คำว่า "เว้นสุขทุกขเวทนา ๒" มีอธิบายว่า เว้นสุขินทรีย์และทุกขินทรีย์ ๒. ด้วยการกล่าวว่า "ทั้งหมด" แล้วกล่าวว่า "องค์ฌาน ๗" พึงเห็นว่าเป็นการกันองค์ที่ไม่ใช่ฌาน คืออุเบกขาและจิตเตกัคคตาออกไป. ถ้าเป็นเช่นนั้น เมื่อสำเร็จได้ด้วยคำว่า "องค์ฌาน ๗" นี้แล้ว เหตุใดจึงกล่าวว่า "เว้นสุขทุกขเวทนา ๒"? เพื่อแสดงความเป็นสิ่งที่ไม่ใช่องค์ฌานโดยส่วนเดียวของสุขและทุกข์ ๒ ในบรรดาเวทนา ๕ เพราะถูกระบุไว้ในฐานะองค์ฌาน. หรือเพื่อแสดงว่า แม้จะมีการเรียกเป็นองค์ฌาน แต่เวทนา ๒ นั้นก็ไม่มีความเป็นปัจจัยของฌานโดยส่วนเดียว. ส่วนอุเบกขาและจิตเตกัคคตา แม้จะไม่มีความเป็นปัจจัยของฌาน (ในบางกรณี) แต่ความเป็นปัจจัยของฌานก็ไม่ใช่ว่าจะไม่มีเลย จึงถูกรวมเข้าไว้ในคำว่า "องค์ฌาน ๗ ทั้งหมด". ในที่นั้น คำว่า "ทั้งหมด" เพื่อรวบรวมความแตกต่างของกุศลเป็นต้นทั้งหมด ไม่ใช่เพื่อรวบรวมจิตตุปบาททั้งหมด พึงเห็นดังนี้.

යතො තතො වාති සම්මා වා මිච්ඡා වාති අත්ථො. එතෙ පන ද්වෙපි ඣානමග්ගපච්චයා අහෙතුකචිත්තෙසු න ලබ්භන්තීති ඉදං අහෙතුකචිත්තෙසු න ලබ්භන්ති, න සහෙතුකචිත්තෙසූති සහෙතුකචිත්තෙසු අලාභාභාවදස්සනත්ථං වුත්තං, න අහෙතුකචිත්තෙසු ලාභාභාවදස්සනත්ථන්ති. එවං අත්ථෙ ගය්හමානෙ අහෙතුකචිත්තෙසු කත්ථචි කස්සචි ලාභො න වාරිතොති එත්තකමෙව විඤ්ඤායෙය්‍ය, න සවිතක්කාහෙතුකචිත්තෙසු ඣානපච්චයස්සෙව අලාභාභාවදස්සනත්ථං කතන්ති. අහෙතුකචිත්තෙසු වා ලාභාභාවදස්සනත්ථෙ පන ඉමස්මිං වචනෙ සවිතක්කාහෙතුකචිත්තෙසු ඣානපච්චයස්ස ලාභාභාවො ආපජ්ජති, තස්මා යෙන අලාභෙන ධම්මසඞ්ගණියං මනොධාතුආදීනං සඞ්ගහසුඤ්ඤතවාරෙසු ඣානං න උද්ධටං, තං අලාභං සන්ධාය එස ඣානපච්චයස්සපි අහෙතුකචිත්තෙසු අලාභො වුත්තොති වෙදිතබ්බො. යථා හි සහෙතුකෙසු විතක්කාදීනං සහජාතෙ සංකඩ්ඪිත්වා එකත්තගතභාවකරණං උපනිජ්ඣායනබ්‍යාපාරො බලවා, න තථා අහෙතුකචිත්තෙසු හොති. ඉමස්මිං පන පකරණෙ දුබ්බලම්පි උපනිජ්ඣායනං යදිපි කිඤ්චිමත්තම්පි අත්ථි, තෙන උපකාරකතා හොතීති සවිතක්කාහෙතුකචිත්තෙසුපි ඣානපච්චයො වුත්තොව, තස්මා යෙ එවං පඨන්ති ‘‘න එතෙ පන ද්වෙපි ඣානමග්ගපච්චයා යථාසඞ්ඛ්‍යං ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණඅහෙතුකචිත්තෙසු ලබ්භන්තී’’ති, තෙසං සො පාඨො සුන්දරතරො, ඉමස්ස පකරණස්සායං අත්ථවණ්ණනා, න ධම්මසඞ්ගණියාති.

คำว่า ยโต ตโต วา มีความหมายว่า ไม่ว่าโดยวิธีใด คือโดยชอบบ้าง หรือโดยผิดบ้าง. ส่วนปัจจัย ๒ อย่างคือฌานและมรรคนี้ ย่อมไม่ได้ในอเหตุกจิตทั้งหลาย คำที่ว่า 'ย่อมไม่ได้ในอเหตุกจิตทั้งหลาย' นี้ ท่านกล่าวเพื่อแสดงความไม่มีแห่งการไม่ได้ในสเหตุกจิตทั้งหลาย (คือแสดงว่าได้ในสเหตุกจิต) ไม่ใช่เพื่อแสดงความไม่มีแห่งการได้ในอเหตุกจิตทั้งหลาย. เมื่อถือเอาเนื้อความอย่างนี้ พึงทราบเพียงเท่านี้ว่า การได้ปัจจัยบางอย่างในอเหตุกจิตบางดวงมิได้ถูกห้ามไว้ มิใช่ทำขึ้นเพื่อแสดงความไม่มีแห่งการได้ฌานปัจจัยในสวิตักกอเหตุกจิตทั้งหลายเท่านั้น. แต่ในความหมายที่แสดงความไม่มีแห่งการได้ในอเหตุกจิตทั้งหลายนั้น ในคำนี้ย่อมส่งผลถึงความไม่มีแห่งการได้ฌานปัจจัยในสวิตักกอเหตุกจิตทั้งหลายด้วย เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ความไม่ได้นั้นใดที่ฌานมิได้ถูกยกขึ้นแสดงในวาระที่ว่างจากการสงเคราะห์มโนธาตุเป็นต้นในคัมภีร์ธรรมสังคณี ท่านหมายถึงความไม่ได้นั้นจึงกล่าวว่า แม้ฌานปัจจัยนี้ก็ไม่ได้ในอเหตุกจิตทั้งหลาย. จริงอยู่ ในสเหตุกจิตทั้งหลาย กิจคือการเพ่งพิจารณาที่รวบรวมวิตกเป็นต้นที่เกิดพร้อมกันแล้วทำให้ถึงความเป็นอันเดียวกันนั้นมีกำลังแรงกล้า แต่ในอเหตุกจิตทั้งหลายไม่เป็นเช่นนั้น. แต่ในปกรณ์นี้ แม้การเพ่งพิจารณาที่อ่อนกำลัง หากมีอยู่เพียงเล็กน้อย ก็สามารถเป็นอุปการะได้ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวฌานปัจจัยไว้แม้ในสวิตักกอเหตุกจิตทั้งหลายด้วย. ด้วยเหตุนั้น บทที่ท่านอ่านกันอย่างนี้ว่า 'ก็ปัจจัย ๒ อย่างคือฌานและมรรคนี้ ย่อมไม่ได้ในทวิปัญจวิญญาณและอเหตุกจิต [ที่เหลือ] ตามลำดับ' บทนั้นของท่านเหล่านั้นจึงสละสลวยกว่า นี้เป็นคำอธิบายเนื้อความของปกรณ์นี้ มิใช่ของคัมภีร์ธรรมสังคณี.

සමං පකාරෙහි යුත්තතාය එකීභාවොපගමෙන විය උපකාරකතා සම්පයුත්තපච්චයතා.

ความเป็นอุปการะโดยการถึงความเป็นอันเดียวกัน เพราะประกอบด้วยอาการที่เสมอกัน ชื่อว่าสัมปยุตตปัจจัย.

යුත්තානම්පි සතං විප්පයුත්තභාවෙන නානත්තූපගමෙන උපකාරකතා විප්පයුත්තපච්චයතා. න හි වත්ථුසහජාතපච්ඡාජාතවසෙන අයුත්තානං රූපාදීනං ආරම්මණාදිභාවෙන උපකාරකානං විප්පයුත්තානං විප්පයුත්තපච්චයතා අත්ථීති. රූපානං පන රූපෙහි සතිපි අවිනිබ්භොගෙ විප්පයොගොයෙව නත්ථීති න තෙසං විප්පයුත්තපච්චයතා. වුත්තඤ්හි ‘‘චතූහි සම්පයොගො චතූහි විප්පයොගො’’ති (ධාතු. 3).

ความเป็นอุปการะโดยการถึงความเป็นต่างกัน ด้วยความเป็นวิปปยุตตภาวะ แม้ของธรรมที่ประกอบกันอยู่ ชื่อว่าวิปปยุตตปัจจัย. จริงอยู่ วิปปยุตตปัจจัยย่อมไม่มีแก่รูปเป็นต้นที่ไม่ประกอบกัน ซึ่งเป็นอุปการะโดยความเป็นอารัมมณปัจจัยเป็นต้น ที่เป็นวิปปยุตต์โดยอำนาจวัตถุสหชาตปัจจัยและปัจฉาชาตปัจจัย. ส่วนรูปกับรูป แม้จะแยกจากกันไม่ได้ แต่ความวิปปยุตก็ไม่มี เพราะฉะนั้น วิปปยุตตปัจจัยจึงไม่มีแก่รูปเหล่านั้น. สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า 'สัมปยุตด้วย ๔ วิปปยุตด้วย ๔' (ธาตุ. ๓).

පච්චුප්පන්නලක්ඛණෙනාති [Pg.175] පච්චුප්පන්නසභාවෙන. තෙන ‘‘අත්ථි මෙ පාපකම්මං කත’’න්ති (පාරා. 38), ‘‘අත්ථෙකච්චො පුග්ගලො අත්තහිතාය පටිපන්නො’’ති (පු. ප. මාතිකා 4.24) ච එවමාදීසු වුත්තං නිබ්බත්තඋපලබ්භමානතාලක්ඛණං අත්ථිභාවං නිවාරෙති. සතිපි ජනකත්තෙ උපත්ථම්භකප්පධානා අත්ථිභාවෙන උපකාරකතාති ආහ ‘‘උපත්ථම්භකත්තෙනා’’ති. ඉදඤ්ච උපත්ථම්භකත්තං වත්ථාරම්මණසහජාතාදීනං සාධාරණං අත්ථිභාවෙන උපකාරකත්තං දට්ඨබ්බං.

คำว่า ด้วยลักษณะปัจจุบัน คือด้วยสภาวะปัจจุบัน. ด้วยคำนั้น ท่านปฏิเสธความเป็นอยู่ที่มีลักษณะเพียงความเกิดขึ้นและปรากฏอยู่ตามที่กล่าวไว้ในประโยคมีอาทิว่า 'กรรมชั่วอันเราทำแล้วมีอยู่' (ปารา. ๓๘), 'บุคคลบางคนผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนมีอยู่' (ปุ. ป. มาติกา ๔.๒๔). แม้จะมีความเป็นชนกปัจจัย (ผู้ให้เกิด) อยู่ด้วย แต่เพราะความเป็นอุปการะโดยความเป็นอยู่ที่มีการอุปถัมภ์เป็นประธาน ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยความเป็นเครื่องอุปถัมภ์'. และความเป็นเครื่องอุปถัมภ์นี้ พึงเห็นว่าเป็นความเป็นอุปการะโดยความเป็นอยู่ที่ทั่วไปแก่ปัจจัยทั้งหลายมีวัตถุ อารัมมณะ และสหชาตะเป็นต้น.

ආරම්මණෙ ඵුසනාදිවසෙන වත්තමානානං ඵස්සාදීනං අනෙකෙසං සහභාවො නත්ථීති එකස්මිං ඵස්සාදිසමුදායෙ සති දුතියො න හොති, අසති පන හොති, තෙන නත්ථිභාවෙන උපකාරකතා නත්ථිපච්චයතා. සතිපි පුරිමතරචිත්තානං නත්ථිභාවෙ න තානි නත්ථිභාවෙන උපකාරකානි, අනන්තරමෙව පන අත්තනො අත්ථිභාවෙන පවත්තිඔකාසං අලභමානානං නත්ථිභාවෙන පවත්තිඔකාසං දදමානං විය උපකාරකං හොතීති ‘‘පවත්තිඔකාසදානෙන උපකාරකතා’’ති ආහ.

ความเป็นอยู่ร่วมกันของธรรมหลายอย่างมีผัสสะเป็นต้น ที่เป็นไปโดยอาการมีการถูกต้องเป็นต้นในอารมณ์ ย่อมไม่มี คือเมื่อกลุ่มธรรมมีผัสสะเป็นต้นกลุ่มหนึ่งมีอยู่ กลุ่มที่สองย่อมไม่มี แต่เมื่อไม่มี กลุ่มที่สองจึงมี เพราะฉะนั้น ความเป็นอุปการะโดยความเป็นไม่มี จึงชื่อว่านัตถิปัจจัย. แม้จิตดวงก่อนๆ จะมีความไม่มีอยู่ แต่จิตเหล่านั้นก็มิได้เป็นอุปการะโดยความเป็นไม่มี [ไปเสียทั้งหมด] แต่จิตที่ดับไปในลำดับนั่นเอง ย่อมเป็นอุปการะเหมือนให้โอกาสแห่งการเป็นไปแก่จิตดวงหลังซึ่งไม่ได้รับโอกาสแห่งการเป็นไปในขณะที่ตน (จิตดวงก่อน) ยังมีอยู่ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ความเป็นอุปการะด้วยการให้โอกาสแห่งการเป็นไป'.

එත්ථ ච අභාවමත්තෙන උපකාරකතා ඔකාසදානං නත්ථිපච්චයතා, සභාවාවිගමෙන අප්පවත්තමානානං සභාවවිගමෙන උපකාරකතා විගතපච්චයතා, නත්ථිතා ච නිරොධානන්තරසුඤ්ඤතා, විගතතා නිරොධප්පත්තතා, අයමෙතෙසං විසෙසො, තථා අත්ථිතාය සසභාවතො උපකාරකතා අත්ථිපච්චයතා, සභාවාවිගමෙන නිරොධස්ස අප්පත්තියා උපකාරකතා අවිගතපච්චයතාති පච්චයභාවවිසෙසො ධම්මාවිසෙසෙපි වෙදිතබ්බො. ධම්මානඤ්හි සත්තිවිසෙසං සබ්බං යාථාවතො අභිසම්බුජ්ඣිත්වා තථාගතෙන චතුවීසතිපච්චයවිසෙසා වුත්තාති භගවති සද්ධාය ‘‘එවංවිසෙසා එතෙ ධම්මා’’ති සුතමයඤාණං උප්පාදෙත්වා චින්තාභාවනාමයෙහි තදභිසමයාය යොගො කාතබ්බො.

ในปัจจัยเหล่านั้น ความเป็นอุปการะคือการให้โอกาสด้วยความเป็นไม่มีเท่านั้น ชื่อว่านัตถิปัจจัย, ความเป็นอุปการะด้วยความปราศไปแห่งสภาวะแก่ธรรมทั้งหลายที่ไม่เป็นไปเพราะสภาวะยังไม่ปราศไป ชื่อว่าวิคตปัจจัย, และความไม่มี คือความว่างเปล่าในลำดับแห่งการดับ, ความปราศไป คือความถึงการดับ, นี้คือความต่างกันของปัจจัยเหล่านั้น. ในทำนองเดียวกัน ความเป็นอุปการะโดยความเป็นอยู่ด้วยสภาวะของตน ชื่อว่าอัตถิปัจจัย, ความเป็นอุปการะด้วยความไม่ถึงการดับเพราะสภาวะยังไม่ปราศไป ชื่อว่าอวิคตปัจจัย ความต่างกันแห่งความเป็นปัจจัยพึงทราบได้ดังนี้ แม้ในธรรมที่ไม่มีความต่างกัน. เพราะพระตถาคตทรงตรัสความต่างกันของปัจจัย ๒๔ อย่างไว้ โดยทรงตรัสรู้ความต่างกันแห่งอำนาจของธรรมทั้งปวงตามความเป็นจริง เพราะฉะนั้น พึงทำความเพียรเพื่อการตรัสรู้ธรรมนั้น ด้วยการยังสุตมยญาณให้เกิดขึ้นด้วยศรัทธาในพระผู้มีพระภาคว่า 'ธรรมเหล่านี้มีความต่างกันอย่างนี้' แล้วเจริญจินตามยญาณและภาวนามยญาณเพื่อการบรรลุธรรมนั้น.

චතූසු ඛන්ධෙසු එකස්සපි අසඞ්ගහිතත්තාභාවතො නාමධම්මෙකදෙසතා අනන්තරාදීනං නත්ථීති ‘‘නාමධම්මාවා’’ති වත්වා න කෙවලං පච්චයපච්චයුප්පන්නභාවෙ භජන්තානං චතුන්නංයෙව ඛන්ධානං නාමතා, අථ ඛො නිබ්බානඤ්ච නාමමෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘නිබ්බානස්ස අසඞ්ගහිතත්තා’’තිආදිමාහ. පුරෙජාතපච්චයො රූපෙකදෙසොති එත්ථ එකදෙසවචනෙන රූපරූපතො [Pg.176] අඤ්ඤං වජ්ජෙති, රූපරූපං පන කුසලත්තිකෙ අනාගතම්පි පුරෙජාතපච්චයභාවෙන අඤ්ඤත්ථ ආගතමෙව. වුත්තඤ්හි ‘‘අනිදස්සනඅප්පටිඝො ධම්මො අනිදස්සනඅප්පටිඝස්ස ධම්මස්ස පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො – ආරම්මණපුරෙජාතං, වත්ථුපුරෙජාතං. ආරම්මණපුරෙජාතං වත්ථුං ඉත්ථින්ද්‍රියං පුරිසින්ද්‍රියං ආපොධාතුං කබළීකාරං ආහාරං අනිච්චතො…පෙ… දොමනස්සං උප්පජ්ජතී’’ති (පට්ඨා. 2.22.39).

เพราะไม่มีแม้แต่ขันธ์เดียวในขันธ์ ๔ ที่ไม่ถูกสงเคราะห์เข้า [ในอนันตรปัจจัยเป็นต้น] ความเป็นเพียงส่วนหนึ่งของนามธรรมจึงไม่มีแก่อนันตรปัจจัยเป็นต้น เพราะฉะนั้น เมื่อกล่าวว่า 'เป็นนามธรรมเท่านั้น' จึงมิได้หมายถึงความเป็นนามของขันธ์ ๔ เท่านั้นที่ทำหน้าที่เป็นปัจจัยและปัจจยุปบัน แต่เพื่อแสดงว่าพระนิพพานก็เป็นนามด้วย ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'เพราะความที่พระนิพพานไม่ถูกสงเคราะห์เข้า'. ในคำว่า 'ปุเรชาตปัจจัยเป็นส่วนหนึ่งของรูป' นี้ ด้วยคำว่า 'ส่วนหนึ่ง' ท่านยกเว้นรูปอื่นนอกจากรูปรูป (นิพพานรูป) แต่รูปรูปนั้นแม้จะมิได้มาในกุสลัตติกะ [โดยความเป็นปุเรชาตปัจจัย] ก็มาในที่อื่นโดยความเป็นปุเรชาตปัจจัยแน่นอน. สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า 'ธรรมที่เห็นไม่ได้กระทบไม่ได้ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เห็นไม่ได้กระทบไม่ได้ ด้วยปุเรชาตปัจจัย คือ อารัมมณปุเรชาต วัตถุปุเรชาต. บุคคลพิจารณาวัตถุ อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ อาโปธาตุ กพฬิงการาหาร ซึ่งเป็นอารัมมณปุเรชาต โดยความเป็นของไม่เที่ยง... ฯลฯ ... โทมนัสย่อมเกิดขึ้น' (ปฏฺฐา. ๒.๒๒.๓๙).

පච්චයුද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาปัจจัยุทเทส จบแล้ว.

පච්චයනිද්දෙසො

ปัจจยนิเทศ

1. හෙතුපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

๑. การพรรณนาเหตุปัจจยนิเทศ

1. යො හෙතුපච්චයොති උද්දිට්ඨො, සො එවං වෙදිතබ්බොති එතෙන හෙතුසඞ්ඛාතස්ස පච්චයධම්මස්ස හෙතුසම්පයුත්තකතංසමුට්ඨානරූපසඞ්ඛාතානං පච්චයුප්පන්නානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයභාවො හෙතුපච්චයොති උද්දිට්ඨොති. යො පන හෙතුභාවෙන යථාවුත්තො පච්චයධම්මො යථාවුත්තානං පච්චයුප්පන්නානං පච්චයො හොති, සො හෙතුපච්චයොති උද්දිට්ඨොති වෙදිතබ්බොති දස්සෙති. උභයථාපි හෙතුභාවෙන උපකාරකතා හෙතුපච්චයොති උද්දිට්ඨොති දස්සිතං හොති. එස නයො සෙසපච්චයෙසුපි. උපකාරකතා පන ධම්මසභාවො එව, න ධම්මතො අඤ්ඤා අත්ථීති. තථා තථා උපකාරකං තං තං ධම්මං දස්සෙන්තො හි භගවා තං තං උපකාරකතං දස්සෙතීති.

๑. บทว่า เหตุปัจจัยที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ พึงทราบอย่างนี้ ด้วยบทนี้ว่า ความเป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัยแห่งธรรมที่เป็นปัจจัยอันนับว่าเหตุ แก่ธรรมที่เป็นปัจจัยอุบัติอันนับว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุและรูปที่มีเหตุนั้นเป็นสมุฏฐาน ชื่อว่าเหตุปัจจัยที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว. อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า ธรรมที่เป็นปัจจัยที่กล่าวแล้วโดยความเป็นเหตุใด เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นปัจจัยอุบัติที่กล่าวแล้ว ธรรมนั้นพึงทราบว่าชื่อว่าเหตุปัจจัยที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว. โดยประการทั้งสองนั้น เป็นอันทรงแสดงว่า ความเป็นผู้ช่วยเหลือโดยความเป็นเหตุ ชื่อว่าเหตุปัจจัยที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว. นัยนี้พึงทราบแม้ในปัจจัยที่เหลือ. ก็ความเป็นผู้ช่วยเหลือเป็นสภาวะของธรรมนั่นเอง ไม่ใช่สิ่งอื่นนอกจากธรรม. เพราะพระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงธรรมนั้นๆ ที่เป็นผู้ช่วยเหลืออย่างนั้นๆ ย่อมทรงแสดงความเป็นผู้ช่วยเหลืออย่างนั้นๆ.

හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකානන්ති එත්ථ පඨමො හෙතු-සද්දො පච්චත්තනිද්දිට්ඨො පච්චයනිද්දෙසො. තෙන එතස්ස හෙතුභාවෙන උපකාරකතා හෙතුපච්චයතාති දස්සෙති. දුතියො පච්චයුප්පන්නවිසෙසනං. තෙන න යෙසං කෙසඤ්චි සම්පයුත්තකානං හෙතුපච්චයභාවෙන පච්චයො හොති, අථ ඛො හෙතුනා සම්පයුත්තානමෙවාති දස්සෙති. නනු ච සම්පයුත්තසද්දස්ස සාපෙක්ඛත්තා දුතියෙ හෙතුසද්දෙ අවිජ්ජමානෙපි අඤ්ඤස්ස අපෙක්ඛිතබ්බස්ස අනිද්දිට්ඨත්තා අත්තනාව සම්පයුත්තකානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයොති අයමත්ථො විඤ්ඤායතීති? නායං එකන්තො. හෙතුසද්දො හි පච්චත්තනිද්දිට්ඨො ‘‘හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති එත්ථෙව බ්‍යාවටො යදා ගය්හති[Pg.177], තදා සම්පයුත්තවිසෙසනං න හොතීති සම්පයුත්තා අවිසිට්ඨා යෙ කෙචි ගහිතා භවෙය්‍යුන්ති එවං සම්පයුත්තසද්දෙන අත්තනි එව බ්‍යාවටෙන හෙතුසද්දෙන විසෙසනෙන විනා යෙසං කෙසඤ්චි සම්පයුත්තානං ගහණං හොතීති තං සන්ධාය ‘‘අථාපි…පෙ… අත්ථො භවෙය්‍යා’’ති ආහ. නනු යථා ‘‘අරූපිනො ආහාරා සම්පයුත්තකානං ධම්මාන’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.15), ‘‘අරූපිනො ඉන්ද්‍රියා සම්පයුත්තකාන’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.16) ච වුත්තෙ දුතියෙන ආහාරග්ගහණෙන ඉන්ද්‍රියග්ගහණෙන ච විනාපි ආහාරින්ද්‍රියසම්පයුත්තකාව ගය්හන්ති, එවමිධාපි සියාති? න, ආහාරින්ද්‍රියාසම්පයුත්තස්ස අභාවතො. වජ්ජෙතබ්බාභාවතො හි තත්ථ දුතියආහාරින්ද්‍රියග්ගහණෙ අසතිපි තංසම්පයුත්තකාව ගය්හන්තීති තං න කතං, ඉධ පන වජ්ජෙතබ්බං අත්ථීති වත්තබ්බං දුතියං හෙතුග්ගහණන්ති.

ในบทว่า เหตุเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ นี้ บทว่า เหตุ ในเบื้องต้น เป็นปัจจัยนิทเทสที่แสดงโดยความเป็นประธาน. ด้วยบทนั้น ทรงแสดงว่า ความเป็นผู้ช่วยเหลือโดยความเป็นเหตุของธรรมนั้น เป็นเหตุปัจจัย. บทที่สอง เป็นบทวิเสสนะของธรรมที่เป็นปัจจัยอุบัติ. ด้วยบทนั้น ทรงแสดงว่า เหตุปัจจัยไม่เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตใดๆ แต่เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุเท่านั้น. มิใช่หรือว่า เพราะคำว่า สัมปยุต เป็นคำที่ต้องการคำอื่นประกอบ แม้เมื่อไม่มีบทว่า เหตุ ในลำดับที่สอง เพราะไม่มีสิ่งอื่นที่ต้องการประกอบถูกระบุไว้ ความหมายนี้ว่า เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตกับตนเองด้วยเหตุปัจจัย ย่อมเป็นที่เข้าใจได้เอง? ข้อนี้ไม่แน่นอน. เพราะเมื่อบทว่า เหตุ ที่แสดงโดยความเป็นประธาน ถูกถือเอาว่าทำหน้าที่ในบทว่า 'เป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย' นี้เท่านั้น เมื่อนั้น บทนั้นก็ไม่เป็นบทวิเสสนะของบทว่า สัมปยุต ธรรมที่สัมปยุตใดๆ ที่ไม่จำกัดก็พึงถูกถือเอา พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงการถือเอาธรรมที่สัมปยุตใดๆ โดยไม่มีบทว่า เหตุ เป็นบทวิเสสนะ ในเมื่อบทว่า สัมปยุต ทำหน้าที่ในตัวเองเท่านั้น จึงตรัสว่า 'อนึ่ง... ความหมายพึงมี'. มิใช่หรือว่า เหมือนอย่างเมื่อตรัสว่า 'อรูปอาหารเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุต' (ปัฏฐาน 1.1.15) และ 'อรูปอินทรีย์เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุต' (ปัฏฐาน 1.1.16) แม้ไม่มีการระบุบทว่า อาหาร และบทว่า อินทรีย์ ซ้ำในลำดับที่สอง ธรรมที่สัมปยุตด้วยอาหารและอินทรีย์เท่านั้นก็ถูกถือเอา แม้ในที่นี้ก็น่าจะเป็นอย่างนั้น? ไม่ใช่ เพราะไม่มีธรรมที่ไม่สัมปยุตด้วยอาหารและอินทรีย์. เพราะไม่มีสิ่งที่พึงยกเว้น ในที่นั้นแม้ไม่มีการระบุบทว่า อาหารและอินทรีย์ซ้ำ ธรรมที่สัมปยุตด้วยอาหารและอินทรีย์เท่านั้นก็ถูกถือเอา จึงไม่ได้ระบุบทนั้นไว้ แต่ในที่นี้มีสิ่งที่พึงยกเว้น จึงต้องระบุบทว่า เหตุ ในลำดับที่สอง.

එවම්පි හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකානන්ති එත්ථ හෙතුසම්පයුත්තකානං සො එව සම්පයුත්තකහෙතූති විසෙසනස්ස අකතත්තා යො කොචි හෙතු යස්ස කස්සචි හෙතුසම්පයුත්තකස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයොති ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, පච්චත්තනිද්දිට්ඨස්සෙව හෙතුස්ස පුන සම්පයුත්තවිසෙසනභාවෙන වුත්තත්තා, එතදත්ථමෙව ච විනාපි දුතියෙන හෙතුසද්දෙන හෙතුසම්පයුත්තභාවෙ සිද්ධෙපි තස්ස ගහණං කතං. අථ වා අසති දුතියෙ හෙතුසද්දෙ හෙතුසම්පයුත්තකානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, න පන හෙතූනන්ති එවම්පි ගහණං සියාති තන්නිවාරණත්ථං සො වුත්තො, තෙන හෙතුසම්පයුත්තභාවං යෙ ලභන්ති, තෙසං සබ්බෙසං හෙතූනං අඤ්ඤෙසම්පි හෙතුපච්චයෙන පච්චයොති දස්සිතං හොති. යස්මා පන හෙතුඣානමග්ගා පතිට්ඨාමත්තාදිභාවෙන නිරපෙක්ඛා, න ආහාරින්ද්‍රියා විය සාපෙක්ඛා එව, තස්මා එතෙස්වෙව දුතියං හෙතාදිග්ගහණං කතං. ආහාරින්ද්‍රියා පන ආහරිතබ්බඉසිතබ්බාපෙක්ඛා එව, තස්මා තෙ විනාපි දුතියෙන ආහාරින්ද්‍රියග්ගහණෙන අත්තනා එව ආහරිතබ්බෙ ච ඉසිතබ්බෙ ච ආහාරින්ද්‍රියභූතෙ අඤ්ඤෙ ච සම්පයුත්තකෙ පරිච්ඡින්දන්තීති තං තත්ථ න කතං, ඉධ ච දුතියෙන හෙතුග්ගහණෙන පච්චයුප්පන්නානං හෙතුනා පච්චයභූතෙනෙව සම්පයුත්තානං හෙතූනං අඤ්ඤෙසඤ්ච පරිච්ඡින්නත්තා පුන විසෙසනකිච්චං නත්ථීති පඤ්හාවාරෙ ‘‘කුසලා හෙතූ සම්පයුත්තකානං ඛන්ධාන’’න්තිආදීසු (පට්ඨා. 1.1.401) දුතියං හෙතුග්ගහණං න කතන්ති දට්ඨබ්බං.

แม้เมื่อเป็นอย่างนั้น ในบทว่า เหตุเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ นี้ เพราะไม่ได้ทำบทวิเสสนะว่า 'เหตุที่สัมปยุตนั้นเองเป็นเหตุที่สัมปยุต' เหตุใดๆ ก็พึงเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุใดๆ ด้วยเหตุปัจจัย มิใช่หรือ? ไม่เป็นอย่างนั้น เพราะบทว่า เหตุ ที่แสดงโดยความเป็นประธานนั่นเอง ถูกกล่าวซ้ำอีกครั้งโดยความเป็นบทวิเสสนะของบทว่า สัมปยุต และมีการระบุบทนั้นไว้เพื่อประโยชน์นี้เอง แม้เมื่อความเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุสำเร็จได้โดยไม่ต้องมีบทว่า เหตุ ในลำดับที่สอง. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อไม่มีบทว่า เหตุ ในลำดับที่สอง การถือเอาอย่างนี้ว่า 'เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุด้วยเหตุปัจจัย แต่ไม่เป็นปัจจัยแก่เหตุทั้งหลาย' ก็พึงมี เพื่อป้องกันการถือเอาอย่างนั้น จึงตรัสบทนั้นไว้ ด้วยบทนั้น เป็นอันทรงแสดงว่า เป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัยแก่เหตุทั้งหลายทั้งหมด และแก่ธรรมอื่นที่ได้ความเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ. ก็เพราะเหตุ ฌาน และมรรค เป็นธรรมที่ไม่ต้องการสิ่งอื่นโดยความเป็นเพียงที่ตั้งเป็นต้น ไม่เหมือนอาหารและอินทรีย์ที่ต้องการสิ่งอื่นโดยส่วนเดียว เพราะฉะนั้น จึงมีการระบุบทว่า เหตุ เป็นต้น ซ้ำในลำดับที่สองในธรรมเหล่านี้เท่านั้น. ส่วนอาหารและอินทรีย์ต้องการสิ่งที่พึงนำมาและสิ่งที่พึงเป็นใหญ่โดยส่วนเดียว เพราะฉะนั้น แม้ไม่มีการระบุบทว่า อาหารและอินทรีย์ซ้ำ อาหารและอินทรีย์เหล่านั้นก็ย่อมกำหนดสิ่งที่พึงนำมาและสิ่งที่พึงเป็นใหญ่ และธรรมอื่นที่สัมปยุตซึ่งเป็นอาหารและอินทรีย์ด้วยตนเองอยู่แล้ว จึงไม่ได้ระบุบทนั้นในที่นั้น และในที่นี้ เพราะมีการกำหนดธรรมที่เป็นปัจจัยอุบัติ คือเหตุทั้งหลายและธรรมอื่นที่สัมปยุตด้วยเหตุที่เป็นปัจจัยเท่านั้น ด้วยบทว่า เหตุ ในลำดับที่สอง จึงไม่มีกิจที่ต้องทำบทวิเสสนะอีก พึงเห็นว่า ในปัญหาวาระ ในบทว่า 'กุศลเหตุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สัมปยุต' เป็นต้น (ปัฏฐาน 1.1.401) จึงไม่ได้ระบุบทว่า เหตุ ในลำดับที่สอง.

නිද්දිසිතබ්බස්ස [Pg.178] අපාකටත්තාති තං-සද්දො පුරිමවචනාපෙක්ඛො වුත්තස්සෙව නිද්දෙසො ‘‘රූපායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකාන’’න්තිආදීසු (පට්ඨා. 1.1.2) පුරිමවචනෙන නිද්දිසිතබ්බෙ පාකටීභූතෙ එව පවත්තති. එත්ථ ච පච්චත්තනිද්දිට්ඨො හෙතුසද්දො ‘‘හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති එත්ථ බ්‍යාවටො සම්පයුත්තසද්දෙන විය තං-සද්දෙනපි අනපෙක්ඛනීයො අඤ්ඤො ච කොචි නිද්දිසිතබ්බප්පකාසකො වුත්තො නත්ථි, තස්මා ‘‘තංසම්පයුත්තකාන’’න්ති ච න වුත්තන්ති අධිප්පායො.

เพราะสิ่งที่พึงแสดงไม่ปรากฏชัด บทว่า ตัง (นั้น) เป็นบทที่ต้องการบทที่กล่าวไว้ก่อน การแสดงสิ่งที่กล่าวไว้แล้วเท่านั้น ย่อมเป็นไปในบทว่า 'รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณธาตุนั้น' เป็นต้น (ปัฏฐาน 1.1.2) เมื่อสิ่งที่พึงแสดงปรากฏชัดด้วยบทที่กล่าวไว้ก่อน. และในที่นี้ บทว่า เหตุ ที่แสดงโดยความเป็นประธาน ทำหน้าที่ในบทว่า 'เป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย' นี้ ไม่ต้องถูกอ้างอิงด้วยบทว่า ตัง (นั้น) เหมือนบทว่า สัมปยุต และไม่มีบทอื่นใดที่กล่าวไว้เพื่อแสดงสิ่งที่พึงแสดง เพราะฉะนั้น จึงไม่ได้ตรัสว่า 'ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุนั้น' นี้เป็นอธิบาย.

‘‘හෙතුසම්පයුත්තකාන’’න්ති ඉමිනා පන පච්චයුප්පන්නවචනෙන අසමත්තෙන පච්චයුප්පන්නවචනන්තරාපෙක්ඛෙන පුබ්බෙ වුත්තෙන තං-සද්දෙන නිද්දිසිතබ්බං පාකටීකතං, තෙන ‘‘තංසමුට්ඨානාන’’න්ති එත්ථ තංගහණං කතන්ති. කිං පන තස්මිං හෙතුසම්පයුත්තකසද්දෙ තං-සද්දෙන නිද්දිසිතබ්බං පාකටීභූතන්ති? යෙහි හෙතූහි සම්පයුත්තා ‘‘හෙතුසම්පයුත්තකා’’ති වුත්තා, තෙ හෙතූ චෙව සම්පයුත්තකවිසෙසනභූතා තබ්බිසෙසිතා ච හෙතුසම්පයුත්තකා. තෙනාහ ‘‘තෙ හෙතූ චෙවා’’තිආදි. අඤ්ඤථා ‘‘තෙ හෙතූ චෙවා’’ති එතස්ස පච්චත්තනිද්දිට්ඨෙන හෙතුසද්දෙන සම්බන්ධෙ සති යථා ඉධ තෙනෙව තං-සද්දෙන නිද්දිසිතබ්බා පාකටා, එවං පුබ්බෙපි භවිතුං අරහන්තීති ‘‘නිද්දිසිතබ්බස්ස අපාකටත්තා ‘තංසම්පයුත්තකාන’න්ති න වුත්ත’’න්ති ඉදං න යුජ්ජෙය්‍යාති. දුවිධම්පි වා හෙතුග්ගහණං අපනෙත්වා තංසද්දවචනීයතං චොදෙති පරිහරති ච. තංසමුට්ඨානානන්ති ච හෙතුසමුට්ඨානානන්ති යුත්තං. හෙතූ හි පච්චයාති.

ด้วยบทว่า ‘เหตุสัมปยุตตกะ’ นี้ เป็นบทปัจจยุบปันที่ไม่สมบูรณ์ เพราะยังต้องการบทปัจจยุบปันอื่นอีก จึงทำให้สิ่งที่พึงแสดงด้วยคำว่า ‘ตัง’ ที่กล่าวไว้ก่อนหน้านั้นปรากฏชัด ด้วยเหตุนั้น การรับคำว่า ‘ตัง’ ในบทว่า ‘ตังสมุฏฐานานัง’ จึงได้ทำไว้แล้ว ก็อะไรเล่าที่ปรากฏชัดว่าพึงแสดงด้วยคำว่า ‘ตัง’ ในบทว่า ‘เหตุสัมปยุตตกะ’ นั้น? ธรรมทั้งหลายเหล่าใดที่สัมปยุตด้วยเหตุเหล่าใด จึงชื่อว่า ‘เหตุสัมปยุตตกะ’ เหตุเหล่านั้นนั่นแหละเป็นวิเสสนะของสัมปยุตตกะ และเหตุสัมปยุตตกะที่ถูกเหตุเหล่านั้นขยายความแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เหตุเหล่านั้นนั่นแหละ’ เป็นต้น มิฉะนั้น เมื่อบทว่า ‘เหตุเหล่านั้นนั่นแหละ’ นี้มีความสัมพันธ์กับบทว่า ‘เหตุ’ ที่แสดงด้วยปัจจัตตวิภัตติแล้ว สิ่งที่พึงแสดงด้วยคำว่า ‘ตัง’ ก็จะปรากฏชัดด้วยคำว่า ‘ตัง’ นั้นเองในที่นี้ ฉันใด ก็ควรจะเป็นฉันนั้นในเบื้องต้นด้วย ข้อที่ว่า ‘เพราะสิ่งที่พึงแสดงไม่ปรากฏชัด จึงไม่กล่าวว่า ‘ตังสัมปยุตตกะ’’ นี้ ก็จะไม่สมเหตุสมผล อีกอย่างหนึ่ง ท่านยกการรับคำว่า ‘เหตุ’ ทั้งสองอย่างออก แล้วชี้แจงและแก้ไขการที่คำว่า ‘ตัง’ ควรจะกล่าวถึง และบทว่า ‘ตังสมุฏฐานานัง’ ก็สมควรที่จะเป็น ‘เหตุสมุฏฐานานัง’ เพราะเหตุทั้งหลายเป็นปัจจัย

චිත්තජරූපං අජනයමානාපීති පි-සද්දෙන ජනයමානාපි. යදි ‘‘චිත්තසමුට්ඨානාන’’න්ති වචනෙන පටිසන්ධික්ඛණෙ කටත්තාරූපස්ස අග්ගහණතො තං න වුත්තං, සහජාතපච්චයවිභඞ්ගෙ චිත්තචෙතසිකානං තස්ස කටත්තාරූපස්ස පච්චයභාවො න වුත්තො භවෙය්‍ය. යදි ච තත්ථ චිත්තසමුට්ඨානානං පච්චයභාවෙන තංසමානලක්ඛණානං කටත්තාරූපානම්පි පච්චයභාවො නිදස්සිතො, එවමිධාපි භවිතබ්බං. ‘‘චිත්තසමුට්ඨානාන’’න්ති පන අවත්වා ‘‘තංසමුට්ඨානාන’’න්ති වචනං චිත්තසමුට්ඨානානං සබ්බචිත්තචෙතසිකසමුට්ඨානතාදස්සනත්ථං. එවංපකාරෙන හි තංසමුට්ඨානවචනෙන තත්ථ තත්ථ වුත්තං සමුට්ඨානවචනං විසෙසිතං හොති. නනු ‘‘චිත්තචෙතසිකා ධම්මා චිත්තසමුට්ඨානාන’’න්ති වචනෙන චිත්තසමුට්ඨානානං චිත්තචෙතසිකසමුට්ඨානතා වුත්තාති? න වුත්තා. චිත්තචෙතසිකානං පච්චයභාවො එව හි තත්ථ වුත්තොති.

ด้วยคำว่า ‘ปิ’ (แม้) ในบทว่า ‘แม้ไม่ยังจิตตชรูปให้เกิด’ ท่านรวมถึงเมื่อยังให้เกิดด้วย ถ้าหากว่าด้วยบทว่า ‘จิตตสมุฏฐานานัง’ ไม่ได้กล่าวถึงกตัตตารูปในขณะปฏิสนธิ เพราะไม่ได้ถือเอาไว้ไซร้ ความเป็นปัจจัยของจิตและเจตสิกต่อกตัตตารูปนั้น ก็จะไม่ถูกกล่าวไว้ในวิภังค์แห่งสหชาตปัจจัย และถ้าหากว่าในที่นั้น ความเป็นปัจจัยของกตัตตารูปทั้งหลายที่มีลักษณะเสมอกันกับจิตตสมุฏฐานเหล่านั้น ได้ถูกแสดงไว้ด้วยความเป็นปัจจัยของจิตตสมุฏฐานทั้งหลายไซร้ ในที่นี้ก็ควรจะเป็นอย่างนั้นด้วย แต่การไม่กล่าวว่า ‘จิตตสมุฏฐานานัง’ แต่กล่าวว่า ‘ตังสมุฏฐานานัง’ นั้น ก็เพื่อแสดงความเป็นสมุฏฐานของจิตและเจตสิกทั้งหมดแก่จิตตสมุฏฐานทั้งหลาย เพราะด้วยบทว่า ‘ตังสมุฏฐานะ’ อย่างนี้ บทว่า ‘สมุฏฐานะ’ ที่กล่าวไว้ในที่นั้นๆ จึงถูกขยายความแล้ว ก็มิใช่หรือว่าด้วยบทว่า ‘จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายเป็นจิตตสมุฏฐาน’ ความเป็นสมุฏฐานของจิตและเจตสิกแก่จิตตสมุฏฐานทั้งหลายได้ถูกกล่าวไว้แล้วหรือ? ไม่ได้กล่าวไว้ เพราะในที่นั้นกล่าวไว้แต่ความเป็นปัจจัยของจิตและเจตสิกเท่านั้น

චිත්තපටිබද්ධවුත්තිතායාති [Pg.179] එතෙනෙව හෙතුආදිපටිබද්ධතඤ්ච දස්සෙති. ‘‘යඤ්ච, භික්ඛවෙ, චෙතෙති, යඤ්ච පකප්පෙති, යඤ්ච අනුසෙති, ආරම්මණමෙතං හොති, විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා ආරම්මණෙ සති පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්ස හොති, තස්මිං පතිට්ඨිතෙ විඤ්ඤාණෙ විරුළ්හෙ නාමරූපස්ස අවක්කන්ති හොති, නාමරූපපච්චයා සළායතන’’න්ති (සං. නි. 2.39) ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ පටිසන්ධිනාමරූපස්ස විඤ්ඤාණපච්චයතා වුත්තාති ආහ ‘‘තස්මිං පතිට්ඨිතෙ’’තිආදි.

ด้วยบทว่า ‘จิตตปฏิพัทธวุตติตา’ นี้ ท่านย่อมแสดงความเป็นไปที่ผูกพันกับเหตุเป็นต้นด้วย ในพระสูตรนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลย่อมเจตนาสิ่งใด ย่อมดำริสิ่งใด ย่อมนอนเนื่องในสิ่งใด สิ่งนั้นย่อมเป็นอารมณ์ เมื่อมีอารมณ์อยู่ วิญญาณย่อมมีที่ตั้ง เมื่อวิญญาณนั้นตั้งอยู่ได้ เจริญงอกงามแล้ว นามรูปย่อมหยั่งลง เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ’ (สํ. นิ. 2.39) ความเป็นปัจจัยของวิญญาณต่อนามรูปในปฏิสนธิก็ถูกกล่าวไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เมื่อวิญญาณนั้นตั้งอยู่ได้’ เป็นต้น

පුරිමතරසිද්ධාය පථවියා බීජපතිට්ඨානං විය පුරිමතරසිද්ධෙ කම්මෙ තන්නිබ්බත්තස්සෙව විඤ්ඤාණබීජස්ස පතිට්ඨානං කම්මස්ස කටත්තා උප්පත්තීති වුත්තං හොති. තෙනාහ – ‘‘කම්මං ඛෙත්තං, විඤ්ඤාණං බීජ’’න්ති. කස්ස පන තං ඛෙත්තං බීජඤ්චාති? නාමරූපඞ්කුරස්ස.

การตั้งอยู่ของพืชในแผ่นดินที่สำเร็จแล้วก่อนฉันใด การตั้งอยู่ของพืชคือวิญญาณที่กรรมนั้นนั่นแหละยังให้เกิดในกรรมที่สำเร็จแล้วก่อน ก็เป็นความเกิดขึ้นเพราะกรรมทำไว้ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘กรรมเป็นนา วิญญาณเป็นพืช’ ก็นาและพืชนั้นเป็นของใครเล่า? เป็นของหน่อคือนามรูป

අයඤ්ච පනත්ථොති පටිසන්ධියං කම්මජරූපානං චිත්තපටිබද්ධවුත්තිතා. ඔකාසවසෙනෙවාති නාමරූපොකාසවසෙනෙව. සො හි තස්ස අත්ථස්ස ඔකාසොති. වත්ථුරූපමත්තම්පීති වදන්තො වත්ථුරූපස්ස උපත්ථම්භකානං සෙසරූපානම්පි තදුපත්ථම්භකභාවෙනෙව අරූපධම්මානං පච්චයභාවං දස්සෙති, සහභවනමත්තං වා. තත්ථ කායභාවාදිකලාපානං කත්ථචි අභාවතො කත්ථචි අභාවාභාවතො ‘‘වත්ථුරූපමත්තම්පි විනා’’ති ආහ. සස්සාමිකෙති එතස්සෙව විසෙසනත්ථං ‘‘සරාජකෙ’’ති වුත්තං.

ก็อรรถนี้คือความเป็นไปที่ผูกพันกับจิตของกัมมชรูปทั้งหลายในปฏิสนธิ ด้วยอำนาจแห่งโอกาสเท่านั้น คือด้วยอำนาจแห่งโอกาสของนามรูปเท่านั้น เพราะโอกาสนั้นเป็นโอกาสของอรรถนั้น เมื่อกล่าวว่า ‘แม้เพียงวัตถุรูป’ ท่านย่อมแสดงความเป็นปัจจัยของอรูปธรรมต่อรูปที่เหลือซึ่งเป็นเครื่องอุปถัมภ์ของวัตถุรูป ด้วยความเป็นเครื่องอุปถัมภ์นั้นเอง หรือเพียงความเป็นอยู่ร่วมกัน ในที่นั้น เพราะกายภาวกลาปเป็นต้นไม่มีในบางแห่ง และในบางแห่งไม่ใช่ว่่าจะไม่มี ท่านจึงกล่าวว่า ‘แม้ปราศจากวัตถุรูปเท่านั้น’ เพื่อขยายความบทว่า ‘สัสสามิกะ’ นี้เอง จึงกล่าวว่า ‘สราชกะ’

පවත්තියං කටත්තාරූපාදීනං පච්චයභාවපටිබාහනතොති ඉදං කස්මා වුත්තං, නනු තෙසං පච්චයභාවප්පසඞ්ගොයෙව නත්ථි ‘‘හෙතූ සහජාතාන’’න්ති (පට්ඨා. අට්ඨ. 1.1) වචනතො. න හි යෙසං හෙතූ සහජාතපච්චයො න හොන්ති, තානි හෙතුසහජාතානි නාම හොන්ති. යදි සියුං, ‘‘කුසලං ධම්මං සහජාතො අබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති න හෙතුපච්චයා’’තිආදි ච ලබ්භෙය්‍ය, න පන ලබ්භති, තස්මා න තානි හෙතුසහජාතානීති? සච්චමෙතං, යො පන හෙතූහි සමානකාලුප්පත්තිමත්තං ගහෙත්වා හෙතුසහජාතභාවං මඤ්ඤෙය්‍ය, තස්සායං පසඞ්ගො අත්ථීති ඉදං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. භගවා පන වචනානං ලහුගරුභාවං න ගණෙති, බොධනෙය්‍යානං පන අජ්ඣාසයානුරූපතො ධම්මසභාවං අවිලොමෙන්තො තථා තථා දෙසනං නියාමෙතීති න කත්ථචි අක්ඛරානං බහුතා වා අප්පතා වා චොදෙතබ්බාති.

ข้อที่ว่า ‘การห้ามความเป็นปัจจัยของกตัตตารูปเป็นต้นในปวัตติกาล’ นี้ กล่าวไว้ทำไม? ก็มิใช่หรือว่าไม่มีโอกาสที่กตัตตารูปเป็นต้นเหล่านั้นจะเป็นปัจจัยเลย เพราะมีบทว่า ‘เหตุเป็นปัจจัยแก่สหชาตธรรมทั้งหลาย’ (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. 1.1) เพราะธรรมทั้งหลายที่เหตุไม่เป็นสหชาตปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้น ย่อมไม่ชื่อว่า ‘เหตุสหชาต’ ถ้าหากว่าธรรมเหล่านั้นเป็นเหตุสหชาตไซร้ ก็พึงได้บทว่า ‘อัพยากตธรรมที่เกิดพร้อมกับกุศลธรรม ย่อมเกิดขึ้นโดยไม่เป็นเหตุปัจจัย’ เป็นต้น แต่ก็ไม่ได้ เพราะฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงไม่เป็นเหตุสหชาต ใช่ไหม? ข้อนั้นจริงอยู่ แต่บุคคลใดถือเอาเพียงการเกิดขึ้นพร้อมกันกับเหตุ แล้วสำคัญว่าเป็นการเป็นเหตุสหชาต โอกาสนี้ย่อมมีแก่บุคคลนั้น เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่าข้อนี้กล่าวไว้แล้ว แต่พระผู้มีพระภาคไม่ทรงคำนึงถึงความเบาหรือหนักของถ้อยคำ แต่ทรงกำหนดการแสดงธรรมไปตามอัธยาศัยของผู้ที่พึงรู้แจ้ง โดยไม่ทำให้สภาวธรรมผิดเพี้ยนไป เพราะฉะนั้น ไม่ควรจะตำหนิความมากหรือน้อยของอักขระในที่ใดๆ เลย

හෙතුපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายการแสดงเหตุปัจจัย จบแล้ว

2. ආරම්මණපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

๒. คำอธิบายการแสดงอารัมมณปัจจัย

2. උප්පජ්ජනක්ඛණෙයෙවාති [Pg.180] එතෙන වත්තමානක්ඛණෙකදෙසෙන සබ්බං වත්තමානක්ඛණං ගය්හතීති දට්ඨබ්බං. න හි උප්පජ්ජනක්ඛණෙයෙව චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං රූපාදීනි ආරම්මණපච්චයො, අථ ඛො සබ්බස්මිං වත්තමානක්ඛණෙති. තෙන ආලම්බියමානානම්පි රූපාදීනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිවත්තමානතාය පුරෙ පච්ඡා ච විජ්ජමානානං ආරම්මණපච්චයත්තාභාවං දස්සෙති, කො පන වාදො අනාලම්බියමානානං. න එකතො හොන්තීති නීලාදීනි සබ්බරූපානි සහ න හොන්ති, තථා සද්දාදයොපීති අත්ථො. ‘‘යං ය’’න්ති හි වචනං රූපාදීනි භින්දතීති. තත්ථ පුරිමෙනත්ථෙන ‘‘උප්පජ්ජන්තී’’ති වචනෙන ආරම්මණපච්චයභාවලක්ඛණදීපනත්ථං ‘‘යං යං ධම්ම’’න්තිආදි වුත්තන්ති දස්සෙති, පච්ඡිමෙන ‘‘යං ය’’න්ති වචනෙන රූපාදිභෙදදීපනත්ථන්ති. ‘‘යං යං වා පනාරබ්භා’’ති එතස්ස වණ්ණනායං දස්සිතසබ්බාරම්මණාදිවසෙන වා ඉධාපි අත්ථො ගහෙතබ්බොති.

๒. พึงทราบว่า ด้วยบทว่า 'เฉพาะในขณะที่เกิดขึ้นนั่นเอง' นี้ ท่านถือเอาขณะปัจจุบันทั้งหมดด้วยส่วนหนึ่งของขณะปัจจุบัน. จริงอยู่ รูปเป็นต้นหาได้เป็นอารัมมณปัจจัยของจักขุวิญญาณเป็นต้นเฉพาะในขณะที่เกิดขึ้นเท่านั้นไม่ แต่เป็นในขณะปัจจุบันทั้งหมด. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงความที่รูปเป็นต้นแม้ที่ถูกหน่วงเป็นอารมณ์ ซึ่งมีอยู่ก่อนและหลังเพราะความที่จักขุวิญญาณเป็นต้นเป็นปัจจุบัน ไม่เป็นอารัมมณปัจจัย, จะกล่าวไปไยถึงรูปเป็นต้นที่ไม่ถูกหน่วงเป็นอารมณ์เล่า. บทว่า 'ไม่เป็นอันเดียวกัน' ความว่า รูปทั้งหมดมีสีเขียวเป็นต้นไม่เกิดขึ้นพร้อมกัน, แม้เสียงเป็นต้นก็เช่นกัน. เพราะว่าคำว่า 'สิ่งใดสิ่งใด' ย่อมจำแนกรูปเป็นต้น. ในคำนั้น ท่านแสดงว่า ด้วยอรรถะแรก บทว่า 'ซึ่งธรรมใดๆ' เป็นต้น ท่านกล่าวไว้ด้วยคำว่า 'ย่อมเกิดขึ้น' เพื่อแสดงลักษณะแห่งความเป็นอารัมมณปัจจัย, และด้วยคำว่า 'สิ่งใดสิ่งใด' ในอรรถะหลัง เพื่อแสดงความต่างกันของรูปเป็นต้น. หรือว่า พึงถือเอาเนื้อความในที่นี้ด้วยอำนาจแห่งอารมณ์ทั้งหมดเป็นต้นที่แสดงไว้ในการพรรณนาบทว่า 'หรือว่าปรารภซึ่งสิ่งใดสิ่งใด' นั้น.

එවං වුත්තන්ති යථා නදීපබ්බතානං සන්දනං ඨානඤ්ච පවත්තං අවිරතං අවිච්ඡින්නන්ති සන්දන්ති තිට්ඨන්තීති වත්තමානවචනං වුත්තං, එවං ‘‘යෙ යෙ ධම්මා’’ති අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං සබ්බසඞ්ගහසමුදායවසෙන ගහිතත්තා තෙසං උප්පජ්ජනං පවත්තනං අවිරතන්ති උප්පජ්ජන්තීති වත්තමානවචනං වුත්තන්ති අධිප්පායො. ඉමෙ පන න හෙතාදිපච්චයා සබ්බෙපි අතීතානාගතානං හොන්ති. න හි අතීතො ච අනාගතො ච අත්ථි, යස්සෙතෙ පච්චයා සියුං. එවඤ්ච කත්වා අතීතත්තිකෙ අතීතානාගතානං න කොචි පච්චයො වුත්තො, තස්මා ඉධාපි ‘‘උප්පජ්ජන්තී’’ති වචනෙන යෙසං රූපාදයො ආරම්මණධම්මා ආරම්මණපච්චයා හොන්ති, තෙ පච්චුප්පන්නාව දස්සිතාති දට්ඨබ්බා. තෙසු හි දස්සිතෙසු අතීතානාගතෙසු තංතංපච්චයා අහෙසුං භවිස්සන්ති චාති අයමත්ථො දස්සිතො හොති, න පන තංතංපච්චයවන්තතා. පච්චයවන්තො හි පච්චුප්පන්නායෙවාති.

ที่กล่าวว่า 'อย่างนี้' ความว่า เหมือนอย่างคำปัจจุบันกาลว่า 'ย่อมไหล ย่อมตั้งอยู่' ท่านกล่าวแล้วว่า การไหลและการตั้งอยู่ของแม่น้ำและภูเขาเป็นไปไม่ขาดสาย ไม่ขาดตอน ฉันใด, บทว่า 'ธรรมเหล่าใดเหล่าใด' เพราะท่านถือเอาโดยความเป็นส่วนรวมแห่งธรรมที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบันทั้งหมด การเกิดขึ้นคือการเป็นไปของธรรมเหล่านั้นไม่ขาดสาย ท่านจึงกล่าวคำปัจจุบันกาลว่า 'ย่อมเกิดขึ้น' ฉันนั้น นี้คืออธิบาย. แต่ปัจจัยเหล่านี้ทั้งหมดมีเหตุปัจจัยเป็นต้น หาได้มีแก่ธรรมที่เป็นอดีตและอนาคตไม่. เพราะว่าธรรมที่เป็นอดีตและอนาคตหาได้มีอยู่ไม่ ซึ่งปัจจัยเหล่านี้พึงมีแก่ธรรมนั้น. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ในอดีตติกะ ท่านจึงมิได้กล่าวปัจจัยไรๆ ของธรรมที่เป็นอดีตและอนาคตไว้, เพราะฉะนั้น ในที่นี้ด้วย พึงทราบว่า ด้วยคำว่า 'ย่อมเกิดขึ้น' ท่านแสดงเฉพาะธรรมที่เป็นปัจจุบันเท่านั้น ที่รูปเป็นต้นซึ่งเป็นอารัมมณธรรมเป็นอารัมมณปัจจัยให้. เพราะว่าเมื่อแสดงธรรมเหล่านั้นแล้ว อรรถะนี้เป็นอันท่านแสดงแล้วว่า ปัจจัยนั้นๆ ได้มีแล้วและจักมีในธรรมที่เป็นอดีตและอนาคต, แต่ไม่ใช่แสดงความที่ธรรมเหล่านั้นเป็นผู้มีปัจจัยนั้นๆ. เพราะว่าธรรมที่เป็นผู้มีปัจจัย (ปัจจยวันตะ) เป็นปัจจุบันเท่านั้น.

එත්ථ ච ‘‘යං යං ධම්මං ආරබ්භා’’ති එකවචනනිද්දෙසං කත්වා පුන ‘‘තෙ තෙ ධම්මා’’ති බහුවචනනිද්දෙසො ‘‘යං ය’’න්ති වුත්තස්ස ආරම්මණධම්මස්ස අනෙකභාවොපි අත්ථීති දස්සනත්ථො. චත්තාරො හි ඛන්ධා සහෙව ආරම්මණපච්චයා හොන්ති, තෙ සබ්බෙපි ආරබ්භ උප්පජ්ජමානම්පි තෙසු එකෙකං ආරබ්භ උප්පජ්ජමානං න න හොති, තස්මා වෙදනාදීසු ඵස්සාදීසු ච එකෙකස්සපි ආරම්මණපච්චයභාවදස්සනත්ථං ‘‘යං ය’’න්ති වුත්තං, සබ්බෙසං එකචිත්තුප්පාදපරියාපන්නානං [Pg.181] ආරම්මණපච්චයභාවදස්සනත්ථං ‘‘තෙ තෙ’’ති. තත්ථ යො ච රූපාදිකො එකෙකොව යංයං-සද්දෙන වුත්තො, යෙ ච අනෙකෙ ඵස්සාදයො එකෙකවසෙන යංයං-සද්දෙන වුත්තා, තෙ සබ්බෙ ගහෙත්වා ‘‘තෙ තෙ’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අථ වා යස්මිං කාලෙ ආරබ්භ උප්පජ්ජන්ති, තස්මිං කාලෙ නීලාදීසු චිත්තුප්පාදෙසු ච එකෙකමෙව ආරබ්භ උප්පජ්ජන්තීති දස්සනත්ථං ‘‘යං ය’’න්ති වුත්තං, තෙ පන ආලම්බියමානා රූපාරම්මණධම්මා ච අනෙකෙ, තථා සද්දාදිආරම්මණධම්මා චාති දස්සනත්ථං ‘‘තෙ තෙ’’ති.

และในที่นี้ ครั้นแสดงด้วยเอกพจน์ว่า 'ปรารภซึ่งธรรมใดๆ' แล้ว การแสดงด้วยพหูพจน์ว่า 'ธรรมเหล่านั้นๆ' อีก เพื่อแสดงว่า อารัมมณธรรมที่กล่าวด้วยคำว่า 'สิ่งใดสิ่งใด' นั้น มีความหลากหลายด้วย. เพราะว่าขันธ์ ๔ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยพร้อมกันนั่นเอง, แม้เมื่อเกิดขึ้นปรารภขันธ์เหล่านั้นทั้งหมด การเกิดขึ้นปรารภขันธ์แต่ละอย่างในขันธ์เหล่านั้น ย่อมไม่เป็นไปไม่ได้ (คือย่อมมี), เพราะฉะนั้น คำว่า 'สิ่งใดสิ่งใด' ท่านจึงกล่าวเพื่อแสดงความเป็นอารัมมณปัจจัยแม้ของแต่ละอย่างในเวทนาเป็นต้นและผัสสะเป็นต้น, และคำว่า 'เหล่านั้นๆ' ท่านกล่าวเพื่อแสดงความเป็นอารัมมณปัจจัยของธรรมทั้งหมดที่นับเนื่องในจิตตุปบาทเดียวกัน. ในคำนั้น พึงทราบว่า ท่านถือเอาธรรมทั้งหมด คือรูปเป็นต้นแต่ละอย่างที่กล่าวด้วยคำว่า 'สิ่งใดสิ่งใด' และผัสสะเป็นต้นหลายอย่างที่กล่าวด้วยคำว่า 'สิ่งใดสิ่งใด' โดยความเป็นแต่ละอย่าง แล้วจึงกล่าวว่า 'เหล่านั้นๆ'. อีกนัยหนึ่ง คำว่า 'สิ่งใดสิ่งใด' ท่านกล่าวเพื่อแสดงว่า ในกาลที่เกิดขึ้นปรารภนั้น ย่อมเกิดขึ้นปรารภแต่ละอย่างเท่านั้นในสีเขียวเป็นต้นและในจิตตุปบาททั้งหลาย, แต่คำว่า 'เหล่านั้นๆ' ท่านกล่าวเพื่อแสดงว่า อารัมมณธรรมคือรูปที่ถูกหน่วงเป็นอารมณ์เหล่านั้นมีหลายอย่าง, และอารัมมณธรรมมีเสียงเป็นต้นก็มีหลายอย่างเช่นกัน.

නිබ්බානාරම්මණං කාමාවචරරූපාවචරකුසලස්ස අපරියාපන්නතො කුසලවිපාකස්ස කාමාවචරරූපාවචරකිරියස්ස චාති ඉමෙසං ඡන්නං රාසීනං ආරම්මණපච්චයො හොතීති ඉදං පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණෙන ඛන්ධපටිබද්ධානුස්සරණකාලෙ නිබ්බානම්පි රූපාවචරකුසලකිරියානං ආරම්මණං හොතීති ඉමිනා අධිප්පායෙන වුත්තං. එවං සති යථා ‘‘අප්පමාණා ඛන්ධා පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.12.58) වුත්තං, එවං ‘‘නිබ්බාන’’න්ති ච වත්තබ්බං සියා, න ච තං වුත්තං. න හි නිබ්බානං පුබ්බෙ නිවුට්ඨං අසඞ්ඛතත්තා, න ච පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණෙන පුබ්බෙ නිවුට්ඨෙසු අප්පමාණක්ඛන්ධෙසු ඤාතෙසු නිබ්බානජානනෙ න තෙන පයොජනං අත්ථි. යථා හි චෙතොපරියඤාණං චිත්තං විභාවෙන්තමෙව චිත්තාරම්මණජානනස්ස කාමාවචරස්ස පච්චයො හොති, එවමිදම්පි අප්පමාණක්ඛන්ධෙ විභාවෙන්තමෙව තදාරම්මණජානනස්ස කාමාවචරස්ස පච්චයො හොතීති. දිට්ඨනිබ්බානොයෙව ච පුබ්බෙ නිවුට්ඨෙ අප්පමාණක්ඛන්ධෙ අනුස්සරති, තෙන යථාදිට්ඨමෙව නිබ්බානං තෙසං ඛන්ධානං ආරම්මණන්ති දට්ඨබ්බං, න පන පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණෙන තදාරම්මණවිභාවනං කාතබ්බං. විභූතමෙව හි තං තස්සාති. එවං අනාගතංසඤාණෙපි යථාරහං යොජෙතබ්බං, තස්මා නිබ්බානං න කස්සචි රූපාවචරස්ස ආරම්මණන්ති ‘‘චතුන්නං රාසීන’’න්ති වත්තුං යුත්තං.

คำว่า นิพพานเป็นอารมณ์ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยของกองธรรม ๖ เหล่านี้ คือ ของกุศลที่เป็นกามาวจรและรูปาวจร ของโลกุตตรวิบาก และของกิริยาที่เป็นกามาวจรและรูปาวจร ดังนี้ นี้ท่านกล่าวด้วยอธิบายว่า ในกาลที่ระลึกถึงขันธ์ที่เนื่องด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณ นิพพานก็เป็นอารมณ์ของกุศลและกิริยาที่เป็นรูปาวจร. เมื่อเป็นเช่นนี้ เหมือนอย่างที่ท่านกล่าวไว้ว่า 'ขันธ์อันประมาณมิได้ เป็นปัจจัยแก่ปุพเพนิวาสานุสสติญาณด้วยอารัมมณปัจจัย' (ปฏฺฐา. 2.12.58) ฉันใด, ก็พึงกล่าวว่า 'นิพพาน' ด้วย ฉันนั้น, แต่ท่านก็มิได้กล่าวไว้. เพราะว่านิพพานไม่ได้เคยอยู่อาศัยมาก่อนเพราะความเป็นอสังขตะ, และเมื่อรู้ขันธ์อันประมาณมิได้ที่เคยอยู่อาศัยมาก่อนด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณแล้ว การรู้นิพพานก็ไม่มีประโยชน์ด้วยญาณนั้น. เหมือนอย่างที่เจโตปริยญาณ เมื่อกำหนดรู้จิตนั่นเอง ย่อมเป็นปัจจัยแก่กามาวจรจิตที่รู้จิตเป็นอารมณ์ ฉันใด, ปุพเพนิวาสานุสสติญาณนี้ เมื่อกำหนดรู้ขันธ์อันประมาณมิได้นั่นเอง ก็ย่อมเป็นปัจจัยแก่กามาวจรจิตที่รู้ขันธ์นั้นเป็นอารมณ์ ฉันนั้น. และผู้ที่เห็นนิพพานแล้วเท่านั้น ย่อมระลึกถึงขันธ์อันประมาณมิได้ที่เคยอยู่อาศัยมาก่อน, เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า นิพพานที่เห็นแล้วนั่นเองเป็นอารมณ์ของขันธ์เหล่านั้น, แต่ไม่พึงทำการกำหนดรู้อารมณ์นั้นด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณ. เพราะว่านิพพานนั้นปรากฏชัดแก่ญาณนั้นแล้ว. แม้ในอนาคตังสญาณ ก็พึงประกอบตามสมควรอย่างนี้, เพราะฉะนั้น นิพพานจึงไม่เป็นอารมณ์ของรูปาวจรจิตใดๆ เลย จึงควรกล่าวว่า 'ของกองธรรม ๔'.

ආරම්මණපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

จบการพรรณนาอารัมมณปัจจยนิทเทส.

3. අධිපතිපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

๓. การพรรณนาอธิปติปัจจยนิทเทส

3. ධුරන්ති [Pg.182] ධුරග්ගාහං. ජෙට්ඨකන්ති සෙට්ඨං. ඡන්දාධිපති ඡන්දසම්පයුත්තකානන්ති එත්ථ පුරිමඡන්දස්ස සමානරූපෙන තදනන්තරං නිද්දිට්ඨෙන තංසම්බන්ධෙන ඡන්දසද්දෙනෙව පච්චයභූතස්ස ඡන්දස්ස සම්පයුත්තකවිසෙසනභාවො දස්සිතො හොතීති ‘‘ඡන්දාධිපති සම්පයුත්තකාන’’න්ති අවත්වා ‘‘ඡන්දසම්පයුත්තකාන’’න්ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එස නයො ඉතරෙසුපි.

๓. คำว่า ธุรัง ได้แก่ การรับภาระ. คำว่า เชฏฐกัง ได้แก่ ผู้ประเสริฐที่สุด. ในคำว่า ฉันทาธิปติ ฉันทะสัมปยุตตะกานัง นี้ พึงทราบว่า เพราะความที่คำว่า ฉันทะ ตัวหน้า มีรูปเหมือนกันกับคำว่า ฉันทะ ที่ระบุไว้ในลำดับถัดไป และมีความเกี่ยวข้องกับคำนั้น ท่านจึงแสดงความเป็นวิเสสนะของสัมปยุตตธรรมแก่ฉันทะที่เป็นปัจจัยด้วยศัพท์ว่า ฉันทะ นั่นเอง ดังนั้น ท่านจึงไม่กล่าวว่า 'ฉันทาธิปติ สัมปยุตตะกานัง' แต่กล่าวว่า 'ฉันทะสัมปยุตตะกานัง'. นัยนี้แม้ในบทที่เหลือก็เช่นเดียวกัน.

ගරුකාරචිත්තීකාරවසෙන වාති කුසලාබ්‍යාකතානං පවත්තිං දස්සෙති. අලද්ධං ලද්ධබ්බං, ලද්ධං අවිජහිතබ්බං. යෙන වා විනා න භවිතබ්බං, තං ලද්ධබ්බං, තස්සෙවත්ථො අවිජහිතබ්බන්ති. අනවඤ්ඤාතන්ති අවඤ්ඤාතම්පි අදොසදස්සිතාය අස්සාදනෙන අනවඤ්ඤාතං කත්වා.

คำว่า หรือโดยอำนาจการทำความเคารพและการทำความใส่ใจ ท่านแสดงความเป็นไปของกุศลธรรมและอัพยากตธรรมทั้งหลาย. สิ่งที่ยังไม่ได้ พึงได้, สิ่งที่ได้แล้ว ไม่พึงละทิ้ง. หรือว่า สิ่งใดที่ขาดไม่ได้ สิ่งนั้นชื่อว่าพึงได้, ความหมายของสิ่งนั้นนั่นเอง คือไม่พึงละทิ้ง. คำว่า อนวัญญาตัง คือ แม้จะเป็นสิ่งที่ถูกดูหมิ่น แต่ทำให้เป็นสิ่งไม่ถูกดูหมิ่นด้วยการยินดีเพราะความเป็นผู้ไม่เห็นโทษ.

මිච්ඡත්තනියතා අප්පනාසදිසා මහාබලා විනා අධිපතිනා නුප්පජ්ජන්තීති ‘‘එකන්තෙනෙවා’’ති ආහ. කම්මකිලෙසාවරණභූතා ච තෙ සග්ගාවරණා ච මග්ගාවරණා ච පච්චක්ඛසග්ගානං කාමාවචරදෙවානම්පි උප්පජ්ජිතුං න අරහන්ති, කො පන වාදො රූපාරූපීනන්ති.

ท่านกล่าวว่า 'โดยส่วนเดียวเท่านั้น' เพราะมิจฉัตตนิยตธรรมทั้งหลายซึ่งมีกำลังมากคล้ายกับอัปปนา ย่อมไม่เกิดขึ้นหากปราศจากอธิบดี. และมิจฉัตตนิยตธรรมเหล่านั้นที่เป็นกัมมาวรณ์และกิเลสาวรณ์ เป็นทั้งสัคคาวรณ์และมัคคาวรณ์ ย่อมไม่ควรแม้เพื่อจะเกิดขึ้นแก่เทวดาชั้นกามาวจรผู้เป็นสวรรค์ที่ปรากฏชัด, จะป่วยกล่าวไปไยถึงพรหมชั้นรูปาวจรและอรูปาวจรเล่า.

කාමාවචරාදිභෙදතො පන තිවිධො කිරියාරම්මණාධිපති ලොභසහගතාකුසලස්සෙව ආරම්මණාධිපතිපච්චයො හොතීති ඉදං පරසන්තානගතානං සාරම්මණධම්මානං ‘‘අජ්ඣත්තාරම්මණො ධම්මො බහිද්ධාරම්මණස්ස ධම්මස්ස අධිපතිපච්චයෙන පච්චයො’’ති එතස්ස අභාවතො ‘‘බහිද්ධාරම්මණො ධම්මො බහිද්ධාරම්මණස්සා’’ති එත්ථ ච ආරම්මණාධිපතිනො අනුද්ධටත්තා අධිපතිපච්චයතා නත්ථීති විඤ්ඤායමානෙපි ‘‘බහිද්ධා ඛන්ධෙ ගරුං කත්වා අස්සාදෙතී’’තිආදිවචනං (පට්ඨා. 2.20.31) නිස්සාය අරහතො කිරියධම්මා පුථුජ්ජනාදීහි ගරුං කත්වා අස්සාදියන්තීති ඉමිනා අධිප්පායෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘සනිදස්සනසප්පටිඝා ඛන්ධා’’තිආදීසු (පට්ඨා. 2.22.30) විය ඛන්ධසද්දො රූපෙ එව භවිතුං අරහතීති විචාරිතමෙතං. පුථුජ්ජනාදිකාලෙ වා අනාගතෙ කිරියධම්මෙ ගරුං කත්වා අස්සාදනං සන්ධායෙතං වුත්තං. ‘‘නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මෙ ඛන්ධෙ ගරුං කත්වා අස්සාදෙති අභිනන්දතී’’තිආදිවචනතො (පට්ඨා. 1.3.96) කිරියධම්මා රාගදිට්ඨීනං අධිපතිපච්චයො හොන්තෙව, තෙ ච ‘‘අතීතාරම්මණෙ අනාගතෙ ඛන්ධෙ ගරුං කත්වා අස්සාදෙතී’’තිආදිවචනතො [Pg.183] (පට්ඨා. 2.19.23) අනාගතා තෙභූමකාපි අධිපතිපච්චයො හොන්තීති. ආවජ්ජනකිරියසබ්භාවතො පන ඉදම්පි විචාරෙතබ්බං.

ส่วนกิริยาอารัมมณาธิปติมี ๓ อย่าง โดยจำแนกเป็นกามาวจรเป็นต้น ย่อมเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยแก่อกุศลที่เกิดร่วมกับโลภะเท่านั้น. พึงทราบว่า ข้อนี้ท่านกล่าวโดยมีอธิบายว่า แม้เมื่อจะเข้าใจว่า ความเป็นอธิปติปัจจัยไม่มีในบทว่า 'พหิทธารัมมโณ ธัมโม พหิทธารัมมณัสสะ' นี้ เพราะไม่มีบทว่า 'อัชฌัตตารัมมโณ ธัมโม พหิทธารัมมณัสสะ ธัมมัสสะ อธิปติปัจจเยนะ ปัจจโย' สำหรับธรรมที่มีอารมณ์ซึ่งอยู่ในสันดานของผู้อื่น และเพราะไม่ได้ยกอารัมมณาธิปติขึ้นแสดงไว้ในบทนั้นก็ตาม แต่เพราะอาศัยพระบาลีเป็นต้นว่า 'ย่อมกระทำขันธ์ภายนอกให้เป็นอารมณ์หนักแล้วยินดี' (ปัฏฐาน ๒.๒๐.๓๑) กิริยาธรรมของพระอรหันต์ทั้งหลาย อันปุถุชนเป็นต้นย่อมกระทำให้อารมณ์หนักแล้วยินดี. คำว่า ขันธ์ ในคำเป็นต้นว่า 'สนิทัสสนสัปปฏิฆา ขันธา' (ปัฏฐาน ๒.๒๒.๓๐) นี้ ควรเป็นรูปธรรมเท่านั้น เรื่องนี้ได้พิจารณาแล้ว. หรือว่า คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงการกระทำกิริยาธรรมในอนาคตให้เป็นอารมณ์หนักแล้วยินดีในกาลแห่งปุถุชนเป็นต้น. เพราะพระบาลีเป็นต้นว่า 'ย่อมกระทำขันธ์ที่เป็นเนววิปากนวิปากธัมมธรรมให้เป็นอารมณ์หนักแล้วยินดี เพลิดเพลิน' (ปัฏฐาน ๑.๓.๙๖) กิริยาธรรมทั้งหลายย่อมเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยแก่ราคะและทิฏฐิแน่นอน และกิริยาธรรมเหล่านั้นแม้ที่เป็นไปในภูมิ ๓ ในอนาคต ก็เป็นอธิปติปัจจัยได้ เพราะพระบาลีเป็นต้นว่า 'ย่อมกระทำขันธ์ที่เป็นอดีตารมณ์และอนาคตารมณ์ให้เป็นอารมณ์หนักแล้วยินดี' (ปัฏฐาน ๒.๑๙.๒๓). แต่เพราะความที่มีอาวัชชนะกิริยาอยู่ แม้เรื่องนี้ก็ควรพิจารณา.

අධිපතිපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายการแสดงอธิปติปัจจัย จบแล้ว.

4. අනන්තරපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

๔. คำอธิบายการแสดงอนันตรปัจจัย

4. යථා ඔකාසදානවිසෙසභාවෙන නත්ථිවිගතා වුත්තා, න එවං අනන්තරසමනන්තරා, එතෙ පන චිත්තනියාමහෙතුවිසෙසභාවෙන වුත්තා, තස්මා තං චිත්තනියාමහෙතුවිසෙසභාවං දස්සෙන්තො ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතූ’’තිආදිනා ධාතුවසෙන කුසලාදිවසෙන ච නිද්දෙසමාහ. තත්ථ ‘‘මනොවිඤ්ඤාණධාතු මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා’’ති වුත්තෙ පච්චයපච්චයුප්පන්නවිසෙසො න විඤ්ඤායතීති ‘‘පුරිමා පුරිමා පච්ඡිමාය පච්ඡිමායා’’ති වත්තබ්බං සියා. තථා ච සති ධාතුවිසෙසෙන චිත්තවිසෙසෙ දස්සනං යං කාතුං ආරද්ධො, තං වොච්ඡිජ්ජෙය්‍ය. ‘‘මනොවිඤ්ඤාණධාතු මනොධාතුයා’’ති ඉදම්පි න සක්කා වත්තුං නියාමාභාවතො, ‘‘මනොධාතු චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා’’ති ච තථෙව න සක්කා. න හි මනොධාතු චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයායෙව අනන්තරපච්චයොති නියාමො අත්ථි, තස්මා පාකටා පඤ්චවිඤ්ඤාණධාතුයො ආදිං කත්වා යාව ධාතුවිසෙසනියාමො අත්ථි, තාව නිදස්සනෙන නයං දස්සෙත්වා පුන නිරවසෙසදස්සනත්ථං ‘‘පුරිමා පුරිමා කුසලා’’තිආදිමාහ. සදිසකුසලානන්ති වෙදනාය වා හෙතූහි වා සදිසකුසලානං අනුරූපකුසලානන්ති වා අත්ථො. තෙන භූමිභින්නානම්පි පච්චයභාවො වුත්තො හොති. භවඞ්ගග්ගහණෙන කුසලාකුසලමූලකෙසු චුතිපි ගහිතාති දට්ඨබ්බං, අබ්‍යාකතමූලකෙ තදාරම්මණම්පි.

๔. นัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัย ท่านกล่าวโดยลักษณะพิเศษคือการให้โอกาส แต่อันนตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัย ท่านไม่ได้กล่าวอย่างนั้น แต่ปัจจัยเหล่านี้ท่านกล่าวโดยลักษณะพิเศษที่เป็นเหตุแห่งความแน่นอนของจิต เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงลักษณะพิเศษที่เป็นเหตุแห่งความแน่นอนของจิตนั้น ท่านจึงกล่าวการแสดงโดยประเภทแห่งธาตุเป็นต้นว่า จักขุวิญญาณธาตุ และโดยประเภทแห่งกุศลเป็นต้น. ในการแสดงนั้น เมื่อกล่าวว่า 'มโนวิญญาณธาตุ เป็นปัจจัยแก่ มโนวิญญาณธาตุ' ความแตกต่างระหว่างปัจจัยและปัจจยุปบันย่อมไม่ปรากฏ จึงควรกล่าวว่า 'ดวงก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่ดวงหลังๆ'. และเมื่อเป็นเช่นนั้น การแสดงความต่างกันของจิตโดยความต่างกันของธาตุที่ท่านเริ่มไว้นั้น ก็จะขาดตอนไป. แม้คำว่า 'มโนวิญญาณธาตุ เป็นปัจจัยแก่ มโนธาตุ' ก็ไม่สามารถกล่าวได้ เพราะไม่มีความแน่นอน, และคำว่า 'มโนธาตุ เป็นปัจจัยแก่ จักขุวิญญาณธาตุ' ก็ไม่สามารถกล่าวได้เช่นเดียวกัน. เพราะไม่มีกฎเกณฑ์แน่นอนว่า มโนธาตุเป็นอนันตรปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุเท่านั้น, เพราะฉะนั้น ท่านจึงแสดงนัยโดยการยกตัวอย่างเริ่มตั้งแต่ปัญจวิญญาณธาตุที่ปรากฏชัด ตราบเท่าที่มีความแน่นอนแห่งความต่างกันของธาตุ แล้วจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า กุศลธรรมที่เกิดก่อนๆ อีกครั้ง เพื่อแสดงให้ครอบคลุมไม่เหลือ. คำว่า แก่กุศลธรรมที่เหมือนกัน หมายถึง แก่กุศลธรรมที่เหมือนกันโดยเวทนาหรือโดยเหตุ หรือหมายถึง แก่กุศลธรรมที่เหมาะสมกัน. ด้วยคำนั้น ท่านจึงกล่าวถึงความเป็นปัจจัยแม้แก่ธรรมที่ต่างภูมิกันด้วย. พึงทราบว่า ด้วยการถือเอาภวังค์ ท่านรวมเอาจุติที่มีกุศลและอกุศลเป็นมูลไว้ด้วย และรวมเอาตทารัมมณะในอัพยากตมูลไว้ด้วย.

කාමාවචරකිරියාවජ්ජනස්සාති කාමාවචරකිරියාය ආවජ්ජනස්සාති ආවජ්ජනග්ගහණෙන කාමාවචරකිරියං විසෙසෙතීති දට්ඨබ්බං. කාමාවචරවිපාකො කාමාවචරකිරියරාසිස්ස ච අනන්තරපච්චයො හොති, හොන්තො ච ආවජ්ජනස්සෙවාති අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො. ආවජ්ජනග්ගහණෙනෙව චෙත්ථ වොට්ඨබ්බනම්පි ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං.

คำว่า แก่กามาวจรกิริยาอาวัชชนะ คือ แก่อาวัชชนะที่เป็นกามาวจรกิริยา พึงทราบว่า ท่านวิเศษณ์กามาวจรกิริยาด้วยการระบุอาวัชชนะ. อธิบายว่า กามาวจรวิบากย่อมเป็นอนันตรปัจจัยแก่กองแห่งกามาวจรกิริยา และเมื่อเป็น ก็เป็นแก่เฉพาะอาวัชชนะเท่านั้น. และพึงทราบว่า ในที่นี้ท่านรวมเอาโวฏฐัพพนะเข้าไว้ด้วยการระบุอาวัชชนะนั่นเอง.

අනන්තරපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายการแสดงอนันตรปัจจัย จบแล้ว.

6. සහජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

๖. คำอธิบายการแสดงสหชาตปัจจัย

6. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤස්සාති [Pg.184] අඤ්ඤො අඤ්ඤස්සා’’ති පොරාණපාඨො. පාළියං පන ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති එත්ථ වුත්තස්ස ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති ඉමස්ස අත්ථො වත්තබ්බො, න අවුත්තස්ස ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤස්සා’’ති ඉමස්ස, න ච සමානත්ථස්සපි සද්දන්තරස්ස අත්ථෙ වුත්තෙ සද්දන්තරස්ස අත්ථො වුත්තො හොති, තස්මා ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති අඤ්ඤො අඤ්ඤස්සා’’ති පඨන්ති. ඔක්කන්තීති පඤ්චවොකාරපටිසන්ධියෙව වුච්චති, න ඉතරාති ඉමිනා අධිප්පායෙනාහ ‘‘පඤ්චවොකාරභවෙ පටිසන්ධික්ඛණෙ’’ති. රූපිනො ධම්මා අරූපීනං ධම්මානන්ති ඉදං යදිපි පුබ්බෙ ‘‘ඔක්කන්තික්ඛණෙ නාමරූප’’න්ති වුත්තං, තථාපි න තෙන ඛණන්තරෙ පච්චයභාවො රූපීනං නිවාරිතොති තන්නිවාරණත්ථං වුත්තං. කඤ්චි කාලෙති කෙචි කිස්මිඤ්චි කාලෙති වා අත්ථො. තෙන රූපිනො ධම්මා කෙචි වත්ථුභූතා කිස්මිඤ්චි පටිසන්ධිකාලෙති රූපන්තරානං වත්ථුස්ස ච කාලන්තරෙ අරූපීනං සහජාතපච්චයං පුබ්බෙ අනිවාරිතං නිවාරෙති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘කඤ්චි කාල’’න්ති වා ‘‘කිස්මිඤ්චි කාලෙ’’ති වා වත්තබ්බෙ විභත්තිවිපල්ලාසො කතො. තෙන හි ‘‘කඤ්චී’’ති උපයොගෙකවචනං ‘‘රූපිනො ධම්මා’’ති එතෙන සහ සම්බන්ධෙන පච්චත්තබහුවචනස්ස ආදෙසො, ‘‘කාලෙ’’ති ඉමිනා සම්බන්ධෙන භුම්මෙකවචනස්සාති විඤ්ඤායති. පුරිමෙන ච ‘‘එකො ඛන්ධො වත්ථු ච තිණ්ණන්නං ඛන්ධාන’’න්තිආදිනා නාමසහිතස්සෙව වත්ථුස්ස ‘‘නාමස්ස පච්චයො’’ති වත්තබ්බත්තෙ ආපන්නෙ එතෙන කෙවලස්සෙව තථා වත්තබ්බතං දස්සෙති.

๖. บทว่า อญฺญมญฺญสฺสาติ มีปาฐะโบราณว่า อญฺโญ อญฺญสฺสา. แต่ในบาลี พึงกล่าวอรรถของคำว่า อญฺญมญฺญํ ที่กล่าวไว้ในประโยคว่า อญฺญมญฺญํ สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย นี้ ไม่ใช่กล่าวอรรถของคำว่า อญฺญมญฺญสฺสา ที่ไม่ได้กล่าวไว้ และเมื่อกล่าวอรรถของศัพท์อื่นที่มีความหมายเหมือนกัน ก็ไม่ชื่อว่ากล่าวอรรถของศัพท์อื่นนั้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงอ่านว่า อญฺญมญฺญนฺติ อญฺโญ อญฺญสฺสา. คำว่า โอกฺกนฺติ นี้ หมายถึงปฏิสนธิในปัญจโวการภพเท่านั้น ไม่ใช่ปฏิสนธิอื่น ด้วยอัธยาศัยนี้ ท่านจึงกล่าวว่า ในขณะปฏิสนธิในปัญจโวการภพ. คำว่า รูปิโน ธมฺมา อรูปีนํ ธมฺมานํ นี้ แม้จะกล่าวไว้ก่อนแล้วว่า นามรูปในขณะหยั่งลง (โอกกันติกขณะ) ก็จริง แต่ก็ไม่ได้ห้ามความเป็นปัจจัยของรูปธรรมในขณะอื่นด้วยคำนั้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้เพื่อห้ามความเป็นปัจจัยนั้น. คำว่า กญฺจิ กาเล มีความหมายว่า บางอย่าง หรือในบางกาล. ด้วยเหตุนั้น รูปธรรมบางอย่างที่เป็นวัตถุในบางขณะปฏิสนธิ ย่อมห้ามสหชาตปัจจัยของอรูปธรรมในกาลอื่น ซึ่งเป็นปัจจัยของรูปอื่นและวัตถุที่ยังไม่ได้ห้ามไว้ก่อน. เมื่อเป็นเช่นนี้ จึงมีการสับเปลี่ยนวิภัตติในคำที่ควรกล่าวว่า กญฺจิ กาลํ หรือ กิสฺมิญฺจิ กาเล. ด้วยเหตุนั้น พึงทราบว่า คำว่า กญฺจิ ซึ่งเป็นทุติยาวิภัตติเอกวจนะ เมื่อสัมพันธ์กับคำว่า รูปิโน ธมฺมา ย่อมเป็นอาเทศของปฐมาวิภัตติพหุวจนะ และเมื่อสัมพันธ์กับคำว่า กาเล ย่อมเป็นอาเทศของสัตตมีวิภัตติเอกวจนะ. และเมื่อคำว่า นามสฺส ปจฺจโย ควรกล่าวถึงวัตถุที่ประกอบด้วยนามเท่านั้น ด้วยบทก่อนที่ว่า ขันธ์หนึ่งและวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์สาม เป็นต้น บทนี้ย่อมแสดงว่าควรกล่าวถึงวัตถุล้วนๆ เช่นนั้น.

තයො න අඤ්ඤමඤ්ඤවසෙනාති ලබ්භමානෙපි කත්ථචි අඤ්ඤමඤ්ඤසහජාතපච්චයභාවෙ වචනෙන අසඞ්ගහිතත්තා තස්ස එවං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. චතුසමුට්ඨානිකස්ස රූපස්ස එකදෙසභූතෙ කම්මසමුට්ඨානරූපෙ සමුදායෙකදෙසවසෙන සාමිවචනං දට්ඨබ්බං, නිද්ධාරණෙ වා.

พึงทราบว่า แม้จะพึงได้ความเป็นอัญญมัญญสหชาตปัจจัยในบางแห่ง แต่เพราะไม่ได้สงเคราะห์ด้วยคำพูด ท่านจึงกล่าวอย่างนี้ว่า สามอย่างไม่เป็นไปโดยอำนาจอัญญมัญญะ. พึงทราบว่า สามีวจนะ (ฉัฏฐีวิภัตติ) ในกรรมสมุฏฐานรูป ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของรูปที่มีสมุฏฐาน ๔ นั้น เป็นไปโดยนัยแห่งส่วนหนึ่งในส่วนรวม (สมุหะ) หรือเป็นไปในอรรถแห่งการกำหนด (นิทธารณะ).

සහජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายสหชาตปัจจัยนิเทศ จบแล้ว.

8. නිස්සයපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

๘. คำอธิบายนิสสยปัจจัยนิเทศ

8. නිස්සයපච්චයනිද්දෙසෙ ‘‘රූපිනො ධම්මා අරූපීනං ධම්මානං කිස්මිඤ්චි කාලෙ’’ති ඉදං න ලබ්භති. යං පනෙත්ථ ලබ්භති ‘‘රූපිනො ධම්මා කෙචී’’ති, තත්ථ [Pg.185] තෙ එව ධම්මෙ දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛායතන’’න්තිආදි වුත්තන්ති. ‘‘වත්ථුරූපං පඤ්චවොකාරභවෙ’’ති වුත්තත්තා ‘‘ඨපෙත්වා ආරුප්පවිපාක’’න්ති ඉදං න වත්තබ්බන්ති චෙ? න, ‘‘තෙභූමකවිපාකස්සා’’ති වුත්තෙ පඤ්චවොකාරභවෙ අනුප්පජ්ජනකං ඨපෙතබ්බං අජානන්තස්ස තස්ස පකාසෙතබ්බත්තා.

๘. ในนิสสยปัจจัยนิเทศ คำว่า รูปิโน ธมฺมา อรูปีนํ ธมฺมานํ กิสฺมิญฺจิ กาเล นี้ ไม่ได้ (ไม่มี) ส่วนคำว่า รูปิโน ธมฺมา เกจิ ที่ได้ในที่นี้ ท่านก็กล่าวไว้เพื่อแสดงธรรมเหล่านั้นนั่นเอง เช่น จักขายตนะ เป็นต้น. หากมีคำถามว่า เพราะกล่าวไว้ว่า วัตถุรูปในปัญจโวการภพ จึงไม่ควรกล่าวคำว่า เว้นอรูปวิบาก มิใช่หรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะเมื่อกล่าวว่า แก่เตภูมิกวิบาก ย่อมต้องแสดงสิ่งที่ควรเว้นซึ่งไม่เกิดขึ้นในปัญจโวการภพ แก่ผู้ที่ไม่รู้สิ่งนั้น.

නිස්සයපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายนิสสยปัจจัยนิเทศ จบแล้ว.

9. උපනිස්සයපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

๙. คำอธิบายอุปนิสสยปัจจัยนิเทศ

9. තෙ තයොපි රාසයොති උපනිස්සයෙ තයො අනෙකසඞ්ගාහකතාය රාසයොති වදති. එතස්මිං පන උපනිස්සයනිද්දෙසෙ යෙ පුරිමා යෙසං පච්ඡිමානං අනන්තරූපනිස්සයා හොන්ති, තෙ තෙසං සබ්බෙසං එකන්තෙනෙව හොන්ති, න කෙසඤ්චි කදාචි, තස්මා යෙසු පදෙසු අනන්තරූපනිස්සයො සඞ්ගහිතො, තෙසු ‘‘කෙසඤ්චී’’ති න සක්කා වත්තුන්ති න වුත්තං. යෙ පන පුරිමා යෙසං පච්ඡිමානං ආරම්මණපකතූපනිස්සයා හොන්ති, තෙ තෙසං න සබ්බෙසං එකන්තෙන හොන්ති, යෙසං උප්පත්තිපටිබාහිකා පච්චයා බලවන්තො හොන්ති, තෙසං න හොන්ති, ඉතරෙසං හොන්ති. තස්මා යෙසු පදෙසු අනන්තරූපනිස්සයො න ලබ්භති, තෙසු ‘‘කෙසඤ්චී’’ති වුත්තං. සිද්ධානං පච්චයධම්මානං යෙහි පච්චයුප්පන්නෙහි අකුසලාදීහි භවිතබ්බං, තෙසං කෙසඤ්චීති අයඤ්චෙත්ථ අත්ථො, න පන අවිසෙසෙන අකුසලාදීසු කෙසඤ්චීති.

๙. คำว่า เต ตโยปิ ราสโย นี้ ท่านกล่าวถึงอุปนิสสยะ ๓ อย่างว่าเป็นกอง เพราะสงเคราะห์สิ่งต่างๆ ไว้มากมาย. แต่ในอุปนิสสยนิเทศนี้ ธรรมเหล่าใดที่เป็นตัวหน้า (ก่อนๆ) ซึ่งเป็นอนันตรูปนิสสยะของธรรมเหล่าใดที่เป็นตัวหลัง (หลังๆ) ธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดโดยส่วนเดียว ไม่ใช่แก่ธรรมบางอย่างในบางคราว เพราะฉะนั้น ในบทที่สงเคราะห์อนันตรูปนิสสยะไว้ จึงไม่สามารถกล่าวคำว่า เกสัญจิ (แก่ธรรมบางอย่าง) ได้ และท่านก็ไม่ได้กล่าวไว้. ส่วนธรรมเหล่าใดที่เป็นตัวหน้า ซึ่งเป็นอารัมมณูปนิสสยะและปกตูปนิสสยะของธรรมเหล่าใดที่เป็นตัวหลัง ธรรมเหล่านั้นย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดโดยส่วนเดียว คือธรรมเหล่าใดมีปัจจัยที่ขัดขวางการเกิดขึ้นอันมีกำลัง ธรรมเหล่านั้นก็ไม่เป็นไป แต่ธรรมเหล่าอื่นก็เป็นไป เพราะฉะนั้น ในบทที่ไม่ได้อนันตรูปนิสสยะ ท่านจึงกล่าวคำว่า เกสัญจิ. อรรถในที่นี้คือ แก่ปัจจยุปบันธรรมบางอย่าง คืออกุศลเป็นต้นที่สำเร็จแล้ว ไม่ใช่แก่พวกอกุศลเป็นต้นโดยไม่จำกัด.

පුරිමා පුරිමා කුසලා…පෙ… අබ්‍යාකතානං ධම්මානන්ති යෙසං උපනිස්සයපච්චයෙන භවිතබ්බං, තෙසං අබ්‍යාකතානං පච්ඡිමානන්ති දට්ඨබ්බං. න හි රූපාබ්‍යාකතං උපනිස්සයං ලභතීති. කථං? ආරම්මණානන්තරූපනිස්සයෙ තාව න ලභති අනාරම්මණත්තා පුබ්බාපරනියමෙන අප්පවත්තිතො ච, පකතූපනිස්සයඤ්ච න ලභති අචෙතනෙන රූපසන්තානෙන පකතස්ස අභාවතො. යථා හි අරූපසන්තානෙන සද්ධාදයො නිප්ඵාදිතා උතුභොජනාදයො ච උපසෙවිතා, න එවං රූපසන්තානෙන. යස්මිඤ්ච උතුබීජාදිකෙ කම්මාදිකෙ ච සති රූපං පවත්තති, න තං තෙන පකතං හොති. සචෙතනස්සෙව හි උප්පාදනුපත්ථම්භනුපයොගාදිවසෙන චෙතනං පකප්පනං පකරණං, රූපඤ්ච අචෙතනන්ති. යථා ච නිරීහකෙසු පච්චයායත්තෙසු ධම්මෙසු කෙසඤ්චි සාරම්මණසභාවතා හොති, කෙසඤ්චි න, එවං [Pg.186] සප්පකරණසභාවතා නිප්පකරණසභාවතා ච දට්ඨබ්බා. උතුබීජාදයො පන අඞ්කුරාදීනං තෙසු අසන්තෙසු අභාවතො එව පච්චයා, න පන උපනිස්සයාදිභාවතොති. පුරිමපුරිමානංයෙව පනෙත්ථ උපනිස්සයපච්චයභාවො බාහුල්ලවසෙන පාකටවසෙන ච වුත්තො. ‘‘අනාගතෙ ඛන්ධෙ පත්ථයමානො දානං දෙතී’’තිආදිවචනතො (පට්ඨා. 2.18.8) පන අනාගතාපි උපනිස්සයපච්චයා හොන්ති, තෙ පුරිමෙහි ආරම්මණපකතූපනිස්සයෙහි තංසමානලක්ඛණතාය ඉධ සඞ්ගය්හන්තීති දට්ඨබ්බා.

พึงทราบว่า คำว่า กุศลธรรมที่เกิดก่อนๆ ... เป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรมทั้งหลาย นี้ หมายถึงอัพยากตธรรมที่เกิดหลังๆ ซึ่งควรเป็นไปโดยอุปนิสสยปัจจัย. เพราะว่ารูปอัพยากตะย่อมไม่ได้อุปนิสสยปัจจัย. อย่างไร? ประการแรก ย่อมไม่ได้ในอารัมมณูปนิสสยะและอนันตรูปนิสสยะ เพราะไม่มีอารมณ์ และเพราะไม่เป็นไปโดยความแน่นอนก่อนหลัง และย่อมไม่ได้ในปกตูปนิสสยะ เพราะไม่มีสิ่งที่รูปสันดานอันไม่มีเจตนาได้กระทำไว้. จริงอยู่ ศรัทธาเป็นต้นที่อรูปสันดานทำให้สำเร็จ และฤดูอาหารเป็นต้นที่อรูปสันดานเสพแล้ว ไม่เป็นไปในรูปสันดานเช่นนั้น. และเมื่อมีฤดู พืช และกรรมเป็นต้น รูปย่อมเป็นไป แต่รูปนั้นไม่ได้ถูกสิ่งเหล่านั้นกระทำ (จัดแจง). เพราะว่าการจัดแจง การกระทำ และการใช้สอยเป็นต้น ย่อมมีแก่สิ่งที่มีเจตนาเท่านั้น ส่วนรูปเป็นสิ่งไม่มีเจตนา. และเหมือนอย่างที่ในธรรมทั้งหลายที่ไม่มีความพยายาม (นิรีหะ) ซึ่งอาศัยปัจจัย บางอย่างมีสภาพเป็นอารมณ์ บางอย่างไม่มีอารมณ์ ฉันใด พึงทราบว่าสภาพที่มีการจัดแจงและสภาพที่ไม่มีการจัดแจงก็ฉันนั้น. ส่วนฤดูและพืชเป็นต้น ย่อมเป็นปัจจัยของหน่อเป็นต้น เพราะเมื่อไม่มีสิ่งเหล่านั้น หน่อเป็นต้นก็ไม่มีเท่านั้น ไม่ใช่เป็นโดยความเป็นอุปนิสสยะเป็นต้น. ในที่นี้ ความเป็นอุปนิสสยปัจจัยของธรรมที่เกิดก่อนๆ เท่านั้น ท่านกล่าวไว้โดยส่วนมากและโดยความปรากฏชัด. แต่จากคำกล่าวที่ว่า เมื่อปรารถนาขันธ์ในอนาคต ย่อมให้ทาน เป็นต้น (ปัฏฐาน ๒.๑๘.๘) แม้อนาคตธรรมก็เป็นอุปนิสสยปัจจัยได้ พึงทราบว่า ธรรมเหล่านั้นถูกสงเคราะห์ไว้ในที่นี้โดยมีลักษณะเสมอกับอารัมมณูปนิสสยะและปกตูปนิสสยะที่เป็นอดีต.

පුග්ගලොපි සෙනාසනම්පීති පුග්ගලසෙනාසනග්ගහණවසෙන උපනිස්සයභාවං භජන්තෙ ධම්මෙ දස්සෙති, පි-සද්දෙන චීවරාරඤ්ඤරුක්ඛපබ්බතාදිග්ගහණවසෙන උපනිස්සයභාවං භජන්තෙ සබ්බෙ සඞ්ගණ්හාති. ‘‘අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදීසු හි ‘‘සෙනාසනං කායිකස්ස සුඛස්සා’’තිආදිවචනෙන සෙනාසනග්ගහණෙන උපනිස්සයභාවං භජන්තාව ධම්මා උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයොති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තෙන පුග්ගලාදීසුපි අයං නයො දස්සිතො හොතීති. පච්චුප්පන්නාපි ආරම්මණපකතූපනිස්සයා පච්චුප්පන්නතාය සෙනාසනසමානලක්ඛණත්තා එත්ථෙව සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා. වක්ඛති හි ‘‘පච්චුප්පන්නං උතුං භොජනං සෙනාසනං උපනිස්සාය ඣානං උප්පාදෙතී’’තිආදිනා සෙනාසනස්ස පච්චුප්පන්නභාවං විය පච්චුප්පන්නානං උතුආදීනං පකතූපනිස්සයභාවං, ‘‘පච්චුප්පන්නං චක්ඛුං…පෙ… වත්ථුං පච්චුප්පන්නෙ ඛන්ධෙ ගරුං කත්වා අස්සාදෙතී’’තිආදිනා (පට්ඨා. 2.18.4) චක්ඛාදීනං ආරම්මණූපනිස්සයභාවඤ්චාති. පච්චුප්පන්නානම්පි ච තාදිසානං පුබ්බෙ පකතත්තා පකතූපනිස්සයතා දට්ඨබ්බා.

คำว่า “บุคคลก็ดี แม้เสนาสนะก็ดี” ย่อมแสดงธรรมทั้งหลายที่ถึงความเป็นอุปนิสัยโดยการถือเอาบุคคลและเสนาสนะ และด้วยคำว่า “ก็ดี” ย่อมสงเคราะห์ธรรมทั้งปวงที่ถึงความเป็นอุปนิสัยโดยการถือเอาจีวร ป่า ต้นไม้ ภูเขา เป็นต้น ในประโยคมีอาทิว่า “ธรรมที่เป็นอัพยากฤต เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอัพยากฤตด้วยอุปนิสสยปัจจัย” นั้น ด้วยคำมีอาทิว่า “เสนาสนะเป็นปัจจัยแก่สุขทางกาย” โดยการถือเอาเสนาสนะ ธรรมทั้งหลายที่ถึงความเป็นอุปนิสัยเท่านั้น ย่อมเป็นปัจจัยด้วยอุปนิสสยปัจจัย ด้วยการแสดงอรรถนี้ แม้ในบุคคลเป็นต้น ก็นัยนี้อันท่านแสดงแล้ว อารัมมณูปนิสัยและปกตูปนิสัยที่เป็นปัจจุบัน ก็พึงเห็นว่าสงเคราะห์เข้าในที่นี้เอง เพราะมีความเป็นปัจจุบัน มีลักษณะเสมอกับเสนาสนะ เพราะท่านจักกล่าวว่า “อาศัยฤดู อาหาร เสนาสนะที่เป็นปัจจุบัน ย่อมยังฌานให้เกิดขึ้น” เป็นต้น โดยนัยนี้ ท่านย่อมแสดงความเป็นปกตูปนิสัยของฤดูเป็นต้นที่เป็นปัจจุบัน เหมือนความเป็นปัจจุบันของเสนาสนะ และความเป็นอารัมมณูปนิสัยของจักขุเป็นต้น ด้วยคำมีอาทิว่า “อาศัยจักขุ...เป... วัตถุที่เป็นปัจจุบัน กระทำขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันให้เป็นของหนักแล้วย่อมเสวย” (ปฏฺฐา. 2.18.4) และแม้ของธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันเช่นนั้น ก็พึงเห็นว่ามีความเป็นปกตูปนิสัย เพราะเคยเป็นของปกติมาแล้วในกาลก่อน

කසිණාරම්මණාදීනි ආරම්මණමෙව හොන්ති, න උපනිස්සයොති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘එකච්චායා’’ති ආහ.

กสิณารมณ์เป็นต้น ย่อมเป็นอารมณ์เท่านั้น ไม่เป็นอุปนิสัย ด้วยอัธยาศัยนี้ ท่านจึงกล่าวว่า “แก่บางอย่าง”

අරූපාවචරකුසලම්පි යස්මිං කසිණාදිම්හි ඣානං අනුප්පාදිතං, තස්මිං අනුප්පන්නඣානුප්පාදනෙ සබ්බස්ස ච උප්පන්නඣානස්ස සමාපජ්ජනෙ ඉද්ධිවිධාදීනං අභිඤ්ඤානඤ්ච උපනිස්සයොති ඉමමත්ථං සන්ධායාහ ‘‘තෙභූමකකුසලො චතුභූමකස්සපි කුසලස්සා’’ති. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘අරූපාවචරං සද්ධං උපනිස්සාය රූපාවචරං ඣානං විපස්සනං මග්ගං අභිඤ්ඤං සමාපත්තිං උප්පාදෙතී’’ති (පට්ඨා. 4.13.285). කාමාවචරකුසලං රූපාවචරාරූපාවචරවිපාකානම්පි තදුප්පාදකකුසලානං උපනිස්සයභාවවසෙන[Pg.187], පටිසන්ධිනියාමකස්ස චුතිතො පුරිමජවනස්ස ච වසෙන උපනිස්සයො, රූපාවචරකුසලං අරූපාවචරවිපාකස්ස, අරූපාවචරකුසලඤ්ච රූපාවචරවිපාකස්ස තදුප්පාදකකුසලූපනිස්සයභාවෙනාති එවං පච්චෙකං තෙභූමකකුසලානං චතුභූමකවිපාකස්ස තෙභූමකකිරියස්ස ච යථායොගං පච්චයභාවො වෙදිතබ්බො. පාළියම්පි හි පකතූපනිස්සයො නයදස්සනමත්තෙනෙව පඤ්හාවාරෙසු විස්සජ්ජිතොති.

แม้อรูปาวจรกุศลก็เป็นอุปนิสัยในการยังฌานที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้นในกสิณเป็นต้นที่ตนยังไม่เคยยังฌานให้เกิดขึ้น และในการเข้าสมาบัติแห่งฌานที่เกิดขึ้นแล้วทั้งหมด และในการยังอภิญญา มีอิทธิวิธีเป็นต้นให้เกิดขึ้น ท่านประสงค์เอาอรรถนี้จึงกล่าวว่า “กุศลที่เป็นไตรภูมิ เป็นปัจจัยแก่กุศลที่เป็นจตุรภูมิก็มี” และคำนี้ก็กล่าวไว้แล้วว่า “อาศัยศรัทธาที่เป็นอรูปาวจร ย่อมยังรูปาวจรฌาน วิปัสสนา มรรค อภิญญา สมาบัติ ให้เกิดขึ้น” (ปฏฺฐา. 4.13.285) กามาวจรกุศลเป็นอุปนิสัยแม้แก่รูปาวจรวิบากและอรูปาวจรวิบาก โดยความเป็นอุปนิสัยของกุศลที่เป็นเครื่องให้เกิดวิบากเหล่านั้น และเป็นอุปนิสัยโดยความเป็นชวนะก่อนจุติที่เป็นเครื่องกำหนดปฏิสนธิ รูปาวจรกุศลเป็นอุปนิสัยแก่อรูปาวจรวิบาก และอรูปาวจรกุศลเป็นอุปนิสัยแก่รูปาวจรวิบาก โดยความเป็นอุปนิสัยของกุศลที่เป็นเครื่องให้เกิดวิบากเหล่านั้น พึงทราบความเป็นปัจจัยของกุศลที่เป็นไตรภูมิแต่ละอย่าง แก่วิบากที่เป็นจตุรภูมิและกิริยาที่เป็นไตรภูมิ ตามสมควร เพราะในพระบาลี ปกตูปนิสัยก็เป็นอันท่านวิสัชนาไว้แล้วในปัญหาวาระทั้งหลาย เพียงด้วยการแสดงนัยเท่านั้น

ඉමිනා පන නයෙනාති ලොකුත්තරනිබ්බත්තනං උපනිස්සාය සිනෙහුප්පාදනලෙසෙනාති අත්ථො. ලොකුත්තරා පන ධම්මා අකුසලානං න කෙනචි පච්චයෙන පච්චයො හොන්තීති න ඉදං සාරතො දට්ඨබ්බන්ති අධිප්පායො. කාමාවචරාදිතිහෙතුකභවඞ්ගං කායිකසුඛාදි ච රූපාවචරාදිකුසලානං උපනිස්සයො, අරූපාවචරවිපාකො රූපාවචරකුසලස්ස තං පත්ථෙත්වා තන්නිබ්බත්තකකුසලුප්පාදනත්ථං උප්පාදියමානස්ස, රූපාවචරකිරියස්ස ච පුබ්බෙ නිවුට්ඨාදීසු අරූපාවචරවිපාකජානනත්ථං ඣානාභිඤ්ඤායො උප්පාදෙන්තස්ස අරහතො, චතුභූමකවිපාකානං පන තදුප්පාදකකුසලූපනිස්සයභාවවසෙන සො සො විපාකො උපනිස්සයො. තෙනාහ ‘‘තථා තෙභූමකවිපාකො’’ති. යදිපි අරහත්තඵලත්තං ඣානවිපස්සනා උප්පාදෙති අනාගාමී, න පන තෙන තං කදාචි දිට්ඨපුබ්බං පුථුජ්ජනාදීහි සොතාපත්තිඵලාදීනි විය, තස්මා තානි විය තෙසං ඣානාදීනං ඉමස්ස ච අග්ගඵලං න ඣානාදීනං උපනිස්සයො. උපලද්ධපුබ්බසදිසමෙව හි අනාගතම්පි උපනිස්සයොති. තෙනාහ ‘‘උපරිට්ඨිමං කුසලස්සපී’’ති.

ส่วนด้วยนัยนี้ หมายถึง โดยการอาศัยการยังโลกุตตระให้เกิดขึ้น โดยส่วนแห่งการยังความรักให้เกิดขึ้น แต่ธรรมที่เป็นโลกุตตระ ย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่อกุศลด้วยปัจจัยใดๆ เลย เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่าข้อนี้ไม่พึงเห็นโดยความเป็นสาระ ดังนี้เป็นอัธยาศัย ภวังค์ที่เป็นติเหตุกะในกามาวจรเป็นต้น และสุขทางกายเป็นต้น เป็นอุปนิสัยของกุศลที่เป็นรูปาวจรเป็นต้น อรูปาวจรวิบากเป็นอุปนิสัยของรูปาวจรกุศลที่กำลังยังให้เกิดขึ้น เพื่อยังกุศลที่เป็นเครื่องให้เกิดวิบากนั้นให้เกิดขึ้น โดยปรารถนาวิบากนั้น และเป็นอุปนิสัยของรูปาวจรกิริยาของพระอรหันต์ผู้ยังฌานและอภิญญาให้เกิดขึ้น เพื่อรู้ซึ่งอรูปาวจรวิบากในที่เกิดเป็นต้นที่เคยมีมาแล้วในกาลก่อน ส่วนวิบากที่เป็นจตุรภูมิทั้งหลาย วิบากนั้นๆ ย่อมเป็นอุปนิสัยโดยความเป็นอุปนิสัยของกุศลที่เป็นเครื่องให้เกิดวิบากนั้นๆ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ฉันใด วิบากที่เป็นไตรภูมิก็ฉันนั้น” ถึงแม้พระอนาคามีจะยังอรหัตตผลให้เกิดขึ้นด้วยฌานและวิปัสสนา แต่ผลนั้นก็ไม่เคยถูกปุถุชนเป็นต้นเห็นมาแล้ว เหมือนโสดาปัตติผลเป็นต้น เพราะฉะนั้น อรหัตตผลนี้จึงไม่เป็นอุปนิสัยของฌานเป็นต้นเหล่านั้น เหมือนโสดาปัตติผลเป็นต้น เพราะแม้สิ่งที่จะเกิดในอนาคต ก็เป็นอุปนิสัยได้เหมือนสิ่งเคยได้มาแล้วในอดีต เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แม้กุศลที่อยู่เบื้องบน”

කිරියඅත්ථපටිසම්භිදාදිම්පි පත්ථෙත්වා දානාදිකුසලං කරොන්තස්ස තෙභූමකකිරියාපි චතුභූමකස්සපි කුසලස්ස උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො. යොනිසොමනසිකාරෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි, තං උපනිස්සාය රාගාදිඋප්පාදනෙ අකුසලස්ස, කුසලාකුසලූපනිස්සයභාවමුඛෙන චතුභූමකවිපාකස්ස. එවං කිරියස්සපි යොජෙතබ්බං. තෙනාහ ‘‘කිරියසඞ්ඛාතොපි පකතූපනිස්සයො චතුභූමකානං කුසලාදිඛන්ධානං හොතියෙවා’’ති. නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මෙසු පන උතුභොජනසෙනාසනානමෙව තිණ්ණං රාසීනං පකතූපනිස්සයභාවදස්සනං නයදස්සනමෙවාති. ඉමස්මිං පට්ඨානමහාපකරණෙ ආගතනයෙනාති ඉදං ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච අබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති න උපනිස්සයපච්චයා, කුසලෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානං රූප’’න්ති [Pg.188] (පට්ඨා. 1.1.91) එවමාදිකං උපනිස්සයපටික්ඛෙපං, අනුලොමෙ ච අනාගමනං සන්ධාය වුත්තං. සුත්තන්තිකපරියායෙනාති ‘‘විඤ්ඤාණූපනිසං නාමරූපං, නාමරූපනිසං සළායතන’’න්තිආදිකෙන (සං. නි. 2.23),

แม้กิริยาที่เป็นไตรภูมิก็เป็นปัจจัยแก่กุศลที่เป็นจตุรภูมิด้วยอุปนิสสยปัจจัย ของบุคคลผู้กระทำกุศลมีทานเป็นต้น โดยปรารถนาปฏิสัมภิทาเป็นต้นที่เป็นกิริยาอรรถ ในโยนิโสมนสิการ ไม่ต้องกล่าวถึงเลย โยนิโสมนสิการนั้นเป็นอุปนิสัยของอกุศลในการยังราคะเป็นต้นให้เกิดขึ้น และเป็นอุปนิสัยของวิบากที่เป็นจตุรภูมิโดยความเป็นอุปนิสัยของกุศลและอกุศล แม้ในกิริยาก็พึงประกอบอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปกตูปนิสัยที่นับว่าเป็นกิริยา ย่อมเป็นของขันธ์ทั้งหลายมีกุศลเป็นต้นที่เป็นจตุรภูมิอย่างแน่นอน” ส่วนในธรรมทั้งหลายที่ไม่ใช่วิบากและไม่เป็นธรรมมีวิบาก การแสดงความเป็นปกตูปนิสัยของกองทั้งสาม คือ ฤดู อาหาร เสนาสนะเท่านั้น เป็นเพียงการแสดงนัย คำว่า “ด้วยนัยที่มาในปัฏฐานมหาปกรณ์นี้” นี้ ท่านกล่าวโดยประสงค์เอาการปฏิเสธอุปนิสัยมีอาทิว่า “ธรรมที่เป็นกุศลเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอัพยากฤต ย่อมเกิดขึ้น ไม่ใช่อุปนิสสยปัจจัย, รูปที่เกิดจากจิตอาศัยขันธ์ที่เป็นกุศล” (ปฏฺฐา. 1.1.91) และการไม่มาในอนุโลม คำว่า “ด้วยนัยแห่งพระสูตร” นี้ ท่านกล่าวโดยประสงค์เอาคำมีอาทิว่า “นามรูปมีวิญญาณเป็นอุปนิสัย, สฬายตนะมีนามรูปเป็นอุปนิสัย” (สํ. นิ. 2.23)

‘‘යථාපි පබ්බතො සෙලො, අරඤ්ඤස්මිං බ්‍රහාවනෙ;

තං රුක්ඛා උපනිස්සාය, වඩ්ඪන්තෙ තෙ වනප්පතී’’ති (අ. නි. 3.49). –

“เหมือนอย่างภูเขาหินในป่าใหญ่ ต้นไม้เหล่านั้นอาศัยภูเขานั้น ย่อมเจริญงอกงาม” (อ. นิ. 3.49)

ආදිකෙන ච.

และด้วยคำมีอาทิอย่างนี้

උපනිස්සයපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำพรรณนาอุปนิสสยปัจจัยนิเทศ จบแล้ว

10. පුරෙජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

๑๐. คำพรรณนาปุเรชาตปัจจัยนิเทศ

10. නයදස්සනවසෙන යානි විනා ආරම්මණපුරෙජාතෙන න වත්තන්ති, තෙසං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං ආරම්මණපුරෙජාතදස්සනෙන මනොද්වාරෙපි යං යදාරම්මණපුරෙජාතෙන වත්තති, තස්ස තදාලම්බිතං සබ්බම්පි රූපරූපං ආරම්මණපුරෙජාතන්ති දස්සිතමෙව හොති, සරූපෙන පන අදස්සිතත්තා ‘‘සාවසෙසවසෙන දෙසනා කතා’’ති ආහ. චිත්තවසෙන කායං පරිණාමයතො ඉද්ධිවිධාභිඤ්ඤාය ච අට්ඨාරසසු යංකිඤ්චි ආරම්මණපුරෙජාතං හොතීති දට්ඨබ්බං.

๑๐. ด้วยการแสดงนัยว่า รูปารมณ์แม้ทั้งหมดที่มีรูปนั้นเป็นอารมณ์ ซึ่งเป็นไปในมโนทวารโดยอาศัยอารัมมณปุเรชาตใด ก็เป็นอันแสดงอารัมมณปุเรชาตไว้แล้วนั่นเอง ด้วยการแสดงอารัมมณปุเรชาตของจักขุวิญญาณเป็นต้นเหล่านั้น ซึ่งไม่เป็นไปโดยปราศจากอารัมมณปุเรชาต แต่เพราะไม่ได้แสดงโดยระบุชื่อ (สรูปะ) จึงกล่าวว่า 'การแสดงธรรมทรงกระทำไว้โดยมีส่วนเหลือ' พึงทราบว่า ในบรรดารูป ๑๘ อย่างนั้น รูปอย่างใดอย่างหนึ่งย่อมเป็นอารัมมณปุเรชาต แก่บุคคลผู้ยังกายให้เป็นไปตามอำนาจจิต และในอิทธิวิธาภิญญา

තදාරම්මණභාවිනොති එත්ථ පටිසන්ධිභාවිනො වත්ථුපුරෙජාතාභාවෙන ඉතරස්සපි අභාවා අග්ගහණං. භවඞ්ගභාවිනො පන ගහණං කාතබ්බං න වා කාතබ්බං පටිසන්ධියා විය අපරිබ්‍යත්තස්ස ආරම්මණස්ස ආරම්මණමත්තභාවතො, ‘‘මනොධාතූනඤ්චා’’ති එත්ථ සන්තීරණභාවිනො මනොවිඤ්ඤාණධාතුයාපි.

ในคำว่า 'ของธรรมที่มีอารมณ์นั้น' นี้ เพราะไม่มีวัตถุปุเรชาตของปฏิสนธิจิต แม้อารัมมณปุเรชาตที่เหลือก็ไม่มี จึงไม่ถือเอา (ปฏิสนธิจิต) ส่วนของภวังคจิต พึงถือเอาบ้าง ไม่พึงถือเอาบ้าง เพราะความเป็นเพียงอารมณ์ของอารมณ์ที่ไม่ปรากฏชัดเหมือนของปฏิสนธิจิต และในคำว่า 'และของมโนธาตุทั้งหลาย' นี้ พึงทราบว่าหมายถึงมโนวิญญาณธาตุที่เป็นสันตีรณะด้วย

පුරෙජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยปุเรชาตปัจจัย จบแล้ว

11. පච්ඡාජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

๑๑. อรรถกถาว่าด้วยปัจฉาชาตปัจจัย

11. තස්සෙවාති [Pg.189] ඉදං කාමාවචරරූපාවචරවිපාකානං නිරවසෙසදස්සිතපුරෙජාතදස්සනවසෙන වුත්තං, රූපාවචරවිපාකො පන ආහාරසමුට්ඨානස්ස න හොතීති.

๑๑. คำว่า 'ของกายนั้นนั่นเอง' นี้ ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจการแสดงปุเรชาตที่แสดงไว้โดยไม่เหลือของกามาวจรวิบากและรูปาวจรวิบาก แต่รูปาวจรวิบากย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่รูปที่เกิดจากอาหาร

පච්ඡාජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยปัจฉาชาตปัจจัย จบแล้ว

12. ආසෙවනපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

๑๒. อรรถกถาว่าด้วยอาเสวนปัจจัย

12. පගුණතරබලවතරභාවවිසිට්ඨන්ති එතෙන විපාකාබ්‍යාකතතො විසෙසෙති.

๑๒. คำว่า 'วิเศษด้วยความเป็นสภาพที่มีความชำนาญยิ่งและมีกำลังยิ่ง' นี้ ท่านย่อมจำแนก (อาเสวนปัจจัย) ออกจากวิบากอัพยากฤตด้วยคำนี้

ආසෙවනපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอาเสวนปัจจัย จบแล้ว

13. කම්මපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

๑๓. อรรถกถาว่าด้วยกรรมปัจจัย

13. චෙතනාසම්පයුත්තකම්මං අභිජ්ඣාදි කම්මපච්චයො න හොතීති ‘‘චෙතනාකම්මමෙවා’’ති ආහ. සතිපි හි විපාකධම්මධම්මත්තෙ න චෙතනාවජ්ජා එවංසභාවාති. අත්තනො ඵලං උප්පාදෙතුං සමත්ථෙනාති කම්මස්ස සමත්ථතා තස්ස කම්මපච්චයභාවො වුත්තාති දට්ඨබ්බා.

๑๓. เพราะกรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนา มีอภิชฌาเป็นต้น ไม่เป็นกรรมปัจจัย ท่านจึงกล่าวว่า 'เจตนากรรมเท่านั้น' เพราะถึงแม้จะมีความเป็นธรรมที่มีวิบากเป็นธรรมดา แต่ธรรมที่เว้นจากเจตนาก็ไม่มีสภาวะเช่นนั้น พึงทราบว่า ในคำว่า 'ด้วยกรรมที่สามารถเพื่อยังผลของตนให้เกิดขึ้น' นี้ ท่านกล่าวถึงความสามารถของกรรมนั้นว่าเป็นกรรมปัจจัย

පඤ්චවොකාරෙයෙව, න අඤ්ඤත්ථාති එතෙන කාමාවචරචෙතනා එකවොකාරෙ රූපම්පි න ජනෙතීති දස්සෙති.

คำว่า 'ในปัญจโวการภูมิเท่านั้น ไม่ใช่ในที่อื่น' นี้ ย่อมแสดงว่า เจตนากามาวจรไม่ยังรูปให้เกิดในเอกโวการภูมิด้วย

කම්මපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยกรรมปัจจัย จบแล้ว

14. විපාකපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

๑๔. อรรถกถาว่าด้วยวิบากปัจจัย

14. විපාකපච්චයනිද්දෙසෙ යෙසං එකන්තෙන විපාකො විපාකපච්චයො හොති, තෙසං වසෙන නයදස්සනං කතං. න හි ආරුප්පෙ භූමිද්වයවිපාකො රූපස්ස පච්චයො හොති.

๑๔. ในการอธิบายวิบากปัจจัย ท่านแสดงนัยไว้ด้วยอำนาจแห่งธรรมทั้งหลายที่วิบากเป็นวิบากปัจจัยให้โดยส่วนเดียว เพราะว่าในอรูปภูมิ วิบากแห่งภูมิทั้งสอง (กามาวจรและรูปาวจร) ย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่รูป

විපාකපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยวิบากปัจจัย จบแล้ว

15. ආහාරපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

๑๕. อรรถกถาว่าด้วยอาหารปัจจัย

15. කබළං [Pg.190] කරිත්වා අජ්ඣොහරිතොවාති අසිතපීතාදිවත්ථූහි සහ අජ්ඣොහරිතොවාති වුත්තං හොති. පාතබ්බසායිතබ්බානිපි හි සභාවවසෙන කබළායෙව හොන්තීති.

๑๕. คำว่า 'กลืนกินโดยทำเป็นคำ' นี้ มีอธิบายว่า กลืนกินพร้อมกับวัตถุมีของเคี้ยวและของดื่มเป็นต้น เพราะแม้สิ่งที่พึงดื่มและพึงลิ้ม โดยสภาวะแล้วก็เป็นคำ (กพฬะ) นั่นเอง

සෙසතිසන්තතිසමුට්ඨානස්ස අනුපාලකොව හුත්වාති එත්ථ චිත්තසමුට්ඨානස්ස ආහාරපච්චයභාවො විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බො. න හි චිත්තසමුට්ඨානො කබළීකාරො ආහාරො නොචිත්තසමුට්ඨානො තදුභයඤ්ච චිත්තසමුට්ඨානකායස්ස ආහාරපච්චයො වුත්තො, තිවිධොපි පන සො නොචිත්තසමුට්ඨානකායස්ස වුත්තොති.

ในคำว่า 'เป็นผู้ตามรักษา (รูป) ที่เกิดจากสมุฏฐาน ๓ ที่เหลือ' นี้ พึงพิจารณาถือเอาความเป็นอาหารปัจจัยแห่งรูปที่เกิดจากจิต เพราะกพฬิงการาหารที่เกิดจากจิตก็ไม่มี ที่ไม่เกิดจากจิตก็ไม่มี และอาหารทั้งสองอย่างนั้น ท่านก็ไม่ได้กล่าวว่าเป็นอาหารปัจจัยแก่กายที่เกิดจากจิต แต่ท่านกล่าวว่าอาหารแม้ทั้ง ๓ อย่างนั้น เป็นปัจจัยแก่กายที่ไม่เกิดจากจิต

ආහාරපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอาหารปัจจัย จบแล้ว

16. ඉන්ද්‍රියපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

๑๖. อรรถกถาว่าด้วยอินทริยปัจจัย

16. අරූපජීවිතින්ද්‍රියම්පි සඞ්ගහිතන්ති මිස්සකත්තා ජීවිතින්ද්‍රියං න සබ්බෙන සබ්බං වජ්ජිතබ්බන්ති අධිප්පායො.

๑๖. คำว่า 'แม้ชีวิตินทรีย์ที่ไม่ใช่รูป (อรูปชีวิตินทรีย์) ก็สงเคราะห์เข้าด้วย' นี้ มีอธิบายว่า เพราะความเป็นของระคนกัน ชีวิตินทรีย์จึงไม่พึงถูกยกเว้นเสียทั้งหมด

අවිනිබ්භුත්තධම්මානන්ති එත්ථ අයං අධිප්පායො – රූපාරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අවිනිබ්භුත්තවොහාරො නත්ථීති අරූපානං ඉන්ද්‍රියපච්චයභූතානි පච්චයන්තරාපෙක්ඛානි චක්ඛාදීනි අත්තනො විජ්ජමානක්ඛණෙ අවිනිබ්භුත්තධම්මානං ඉන්ද්‍රියපච්චයතං අඵරන්තානිපි ඉන්ද්‍රියපච්චයා සියුං. යො පන නිරපෙක්ඛො ඉන්ද්‍රියපච්චයො අවිනිබ්භුත්තධම්මානං හොති, සො අත්තනො විජ්ජමානක්ඛණෙ තෙසං ඉන්ද්‍රියපච්චයතං අඵරන්තො නාම නත්ථි. යදි ච ඉත්ථින්ද්‍රියපුරිසින්ද්‍රියානි ඉන්ද්‍රියපච්චයො ලිඞ්ගාදීනං සියුං, අවිනිබ්භුත්තානං තෙසම්පි සියුං. න හි රූපං රූපස්ස, අරූපං වා අරූපස්ස විනිබ්භුත්තස්ස ඉන්ද්‍රියපච්චයො අත්ථීති. සති චෙවං ඉත්ථිපුරිසින්ද්‍රියෙහි අවිනිබ්භුත්තත්තා කලලාදිකාලෙ ච ලිඞ්ගාදීනි සියුං, යෙසං තානි ඉන්ද්‍රියපච්චයතං ඵරෙය්‍යුං, න ච ඵරන්ති. තස්මා න තෙහි තානි අවිනිබ්භුත්තකානි, අවිනිබ්භුත්තත්තාභාවතො ච තෙසං ඉන්ද්‍රියපච්චයතං න ඵරන්ති. අඤ්ඤෙසං පන යෙහි තානි සහජාතානි, තෙසං අබීජභාවතොයෙව න ඵරන්ති, තස්මා ආපන්නවිනිබ්භුත්තභාවානං තෙසං ලිඞ්ගාදීනං අවිනිබ්භුත්තානං අඤ්ඤෙසඤ්ච සමානකලාපධම්මානං ඉන්ද්‍රියපච්චයතාය [Pg.191] අඵරණතො තානි ඉන්ද්‍රියපච්චයො න හොන්තීති. යෙසං බීජභූතානි ඉත්ථිපුරිසින්ද්‍රියානි, තෙසං ලිඞ්ගාදීනං අපරමත්ථභාවතොති කෙචි, තෙ පන කලලාදිකාලෙපි ලිඞ්ගාදීනං තදනුරූපානං අත්ථිතං ඉච්ඡන්ති.

ในคำว่า 'แก่ธรรมที่แยกจากกันไม่ได้' นี้ มีอธิบายดังนี้ว่า เพราะไม่มีโวหารว่ารูปและอรูปแยกจากกันไม่ได้ซึ่งกันและกัน ดังนั้น จักขุเป็นต้นซึ่งเป็นอินทรีย์ปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอรูปและต้องอาศัยปัจจัยอื่น แม้จะไม่แผ่ความเป็นอินทรีย์ปัจจัยไปถึงธรรมที่แยกจากกันไม่ได้ในขณะที่ตนดำรงอยู่ ก็พึงเป็นอินทรีย์ปัจจัยได้ ส่วนอินทรีย์ปัจจัยใดที่ไม่ต้องอาศัยปัจจัยอื่นและเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่แยกจากกันไม่ได้ อินทรีย์ปัจจัยนั้นชื่อว่าไม่แผ่ความเป็นอินทรีย์ปัจจัยไปถึงธรรมเหล่านั้นในขณะที่ตนดำรงอยู่ ย่อมไม่มี และหากอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์พึงเป็นอินทรีย์ปัจจัยแก่เพศ (ลิงคะ) เป็นต้น ก็พึงเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่แยกจากกันไม่ได้เหล่านั้นด้วย เพราะรูปที่เป็นปัจจัยแก่อรูป หรืออรูปที่เป็นปัจจัยแก่รูปที่แยกจากกันได้นั้นไม่มี และเมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะความที่เพศเป็นต้นแยกจากกันไม่ได้กับอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์ เพศเป็นต้นก็พึงมีในกาลแห่งกลละเป็นต้น ซึ่งอินทรีย์เหล่านั้นพึงแผ่ความเป็นอินทรีย์ปัจจัยไปถึง แต่ความจริงหาได้แผ่ไปไม่ เพราะฉะนั้น เพศเป็นต้นเหล่านั้นจึงไม่ใช่สิ่งที่แยกจากกันไม่ได้กับอินทรีย์เหล่านั้น และเพราะความที่ไม่ได้แยกจากกันไม่ได้นั่นเอง อินทรีย์เหล่านั้นจึงไม่แผ่ความเป็นอินทรีย์ปัจจัยไปถึงเพศเป็นต้นเหล่านั้น ส่วนธรรมเหล่าอื่นที่เกิดร่วมกับอินทรีย์เหล่านั้น อินทรีย์เหล่านั้นก็ไม่แผ่ไปถึงเพราะความที่ธรรมเหล่านั้นไม่ใช่พืช (อพีชภาวะ) ดังนั้น เพราะความที่ไม่แผ่ความเป็นอินทรีย์ปัจจัยไปถึงเพศเป็นต้นเหล่านั้นที่ถึงความเป็นของแยกจากกันไม่ได้ และไม่แผ่ไปถึงธรรมอื่นที่อยู่ในกลาปเดียวกัน อินทรีย์เหล่านั้นจึงไม่เป็นอินทรีย์ปัจจัย บางท่านกล่าวว่า เพราะเพศเป็นต้นเหล่านั้นไม่ใช่ปรมัตถธรรม ซึ่งมีอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์เป็นพืช แต่ท่านเหล่านั้นก็ยังยอมรับความมีอยู่ของเพศเป็นต้นที่สมควรแก่กาลนั้นแม้ในกาลแห่งกลละเป็นต้น

ජාතිභූමිවසෙන වුත්තෙසු භෙදෙසු කුසලජාතියං රූපාවචරකුසලමෙව ආරුප්පෙ ඨපෙතබ්බන්ති ‘‘ඨපෙත්වා පන රූපාවචරකුසලං අවසෙසා කුසලාකුසලා’’ති වුත්තං. පඨමලොකුත්තරං පන දොමනස්සයුත්තඤ්ච විසුං එකා ජාති භූමි වා න හොතීති ආරුප්පෙ අලබ්භමානම්පි න ඨපිතං. හෙතුආදීසුපි ‘‘තථා අපරියාපන්නකුසලහෙතු, තථා අකුසලහෙතූ’’තිආදීසු (පට්ඨා. අට්ඨ. 1.1) එස නයො යොජෙතබ්බො.

ในบรรดาประเภทที่กล่าวไว้โดยชาติและภูมิ ในกุศลชาติ พึงยกเว้นรูปาวจรกุศลอย่างเดียวในอรูปภูมิ ท่านจึงกล่าวว่า 'ยกเว้นรูปาวจรกุศลเสียแล้ว กุศลและอกุศลที่เหลือ' ส่วนปฐมโลกุตตรจิตและโทมนัสสหคตจิต ไม่จัดเป็นชาติหรือภูมิหนึ่งต่างหาก ดังนั้น แม้จะหาไม่ได้ในอรูปภูมิ ท่านก็ไม่ได้ยกเว้นไว้ แม้ในเหตุเป็นต้น ก็พึงประกอบนัยนี้ในคำว่า 'เช่นเดียวกัน เหตุที่เป็นกุศลซึ่งเป็นอปริยาปันนะ, เช่นเดียวกัน เหตุที่เป็นอกุศล' เป็นต้น (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. 1.1)

ඨිතික්ඛණෙති ඉදං රූපජීවිතින්ද්‍රියස්ස සහජාතපච්චයත්තාභාවං සන්ධාය වුත්තං. උප්පාදක්ඛණෙපි පන තස්ස ඉන්ද්‍රියපච්චයතා න සක්කා නිවාරෙතුං. වක්ඛති හි ‘‘අබ්‍යාකතං ධම්මං පටිච්ච…පෙ… අසඤ්ඤසත්තානං එකං මහාභූතං පටිච්ච…පෙ… ඉන්ද්‍රියපච්චයං කම්මපච්චයසදිස’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.66). න හි අසඤ්ඤසත්තානං ඉන්ද්‍රියපච්චයා උප්පජ්ජමානස්ස රූපස්ස රූපජීවිතින්ද්‍රියතො අඤ්ඤො ඉන්ද්‍රියපච්චයො අත්ථි, පඤ්චවොකාරෙ පවත්තෙ ච කටත්තාරූපස්ස. පටිච්චවාරාදයො ච ඡ උප්පාදක්ඛණමෙව ගහෙත්වා පවත්තා, එවඤ්ච කත්වා පච්ඡාජාතපච්චයො එතෙසු අනුලොමතො න තිට්ඨතීති.

คำว่า "ในขณะตั้งอยู่" นี้ กล่าวหมายถึงความไม่มีแห่งความเป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัยของรูปชีวิตินทรีย์. แต่ในขณะเกิด ความเป็นอินทริยปัจจัยของรูปชีวิตินทรีย์นั้นไม่สามารถห้ามได้. เพราะพระองค์จักตรัสไว้ว่า "อาศัยอัพยากตธรรม... เป็นต้น... อาศัยมหาภูตรูปหนึ่งของอสัญญีสัตว์... เป็นต้น... อินทริยปัจจัยเหมือนกรรมปัจจัย" (ปฏฺฐา. 1.1.66). เพราะว่า รูปที่เกิดขึ้นโดยอินทริยปัจจัยของอสัญญีสัตว์ทั้งหลาย และกตัตตารูปในปัญจโวการภพที่กำลังเป็นไป ไม่มีอินทริยปัจจัยอื่นนอกจากรูปชีวิตินทรีย์. และปฏิจจวารเป็นต้น ๖ วาร ดำเนินไปโดยถือเอาเฉพาะขณะเกิดเท่านั้น และเมื่อเป็นเช่นนั้น ปัจฉาชาตปัจจัยจึงไม่ตั้งอยู่ในวารเหล่านั้นโดยอนุโลม.

ඉන්ද්‍රියපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอินทริยปัจจัยนิเทศ จบแล้ว.

17. ඣානපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

๑๗. อรรถกถาฌานปัจจัยนิเทศ.

17. විතක්කවිචාරපීතිසොමනස්සදොමනස්සුපෙක්ඛාචිත්තෙකග්ගතාසඞ්ඛාතානීති එත්ථ යදිපි සොමනස්සදොමනස්සසඞ්ඛාතානි ඣානඞ්ගානි නත්ථි, සුඛදුක්ඛසඞ්ඛාතානි පන සොමනස්සදොමනස්සභූතානෙව ඣානඞ්ගානි, න කායිකසුඛදුක්ඛභූතානීති ඉමස්ස දස්සනත්ථං සොමනස්සදොමනස්සග්ගහණං කතං. නනු ච ‘‘ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජෙසූ’’ති වචනෙනෙව කායිකසුඛදුක්ඛානි වජ්ජිතානීති සුඛදුක්ඛග්ගහණමෙව කත්තබ්බන්ති? න, ඣානඞ්ගසුඛදුක්ඛානං ඣානඞ්ගභාවවිසෙසනතො. ‘‘ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජෙසු සුඛදුක්ඛුපෙක්ඛාචිත්තෙකග්ගතාසඞ්ඛාතානී’’ති හි වුත්තෙ ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙසු උපෙක්ඛාචිත්තෙකග්ගතාහි සද්ධිං කායිකසුඛදුක්ඛානිපි [Pg.192] වජ්ජිතානීති එත්තකමෙව විඤ්ඤායති, න පන යානි සුඛදුක්ඛානි ඣානඞ්ගානි හොන්ති, තෙසං ඣානඞ්ගභූතො සුඛභාවො දුක්ඛභාවො ච විසෙසිතො, තස්මා සොමනස්සදොමනස්සභාවවිසිට්ඨොයෙව සුඛදුක්ඛභාවො සුඛදුක්ඛානං ඣානඞ්ගභාවොති දස්සනත්ථං සොමනස්සදොමනස්සග්ගහණං කරොති. තෙන ‘‘ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජෙසූ’’ති වචනෙන වජ්ජියමානානම්පි සුඛදුක්ඛානං සොමනස්සදොමනස්සභාවාභාවතො ඣානඞ්ගභාවාභාවොති දස්සිතං හොති. යථාවජ්ජිතා පන සුඛදුක්ඛොපෙක්ඛෙකග්ගතා කස්මා වජ්ජිතාති? යත්ථ ඣානඞ්ගානි උද්ධරීයන්ති චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ, තත්ථ ච ඣානඞ්ගන්ති අනුද්ධටත්තා. කස්මා පන න උද්ධටාති තං දස්සෙතුං ‘‘පඤ්චන්නං පන විඤ්ඤාණකායාන’’න්තිආදිමාහ.

๑๗. ในคำว่า "วิตก วิจาร ปีติ โสมนัส โทมนัส อุเบกขา เอกัคคตาจิต" นี้ ถึงแม้ฌานังคะที่ชื่อว่าโสมนัสและโทมนัสจะไม่มี, แต่สุขและทุกข์นั้น เป็นโสมนัสและโทมนัสเท่านั้น ไม่ใช่สุขและทุกข์ทางกาย การระบุโสมนัสและโทมนัสนี้ กระทำไปเพื่อแสดงความหมายนี้. ก็มิใช่หรือว่า ด้วยคำว่า "เว้นทวิปัญจวิญญาณ" เท่านั้น สุขและทุกข์ทางกายก็ถูกเว้นแล้ว จึงควรระบุเพียงสุขและทุกข์เท่านั้น? ไม่ใช่ เพราะความพิเศษแห่งความเป็นฌานังคะของสุขและทุกข์ที่เป็นฌานังคะ. เพราะว่าเมื่อกล่าวว่า "ในทวิปัญจวิญญาณเว้นสุข ทุกข์ อุเบกขา เอกัคคตาจิต" ย่อมรู้เพียงว่า สุขและทุกข์ทางกายก็ถูกเว้นแล้วพร้อมกับอุเบกขาและเอกัคคตาจิตในทวิปัญจวิญญาณ แต่สุขภาวะและทุกขภาวะที่เป็นฌานังคะของสุขและทุกข์ที่เป็นฌานังคะเหล่านั้น ไม่ได้ถูกจำแนกให้พิเศษ เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงว่าสุขภาวะและทุกขภาวะที่พิเศษด้วยความเป็นโสมนัสและโทมนัสเท่านั้น เป็นฌานังคะของสุขและทุกข์ จึงระบุโสมนัสและโทมนัสไว้. ด้วยเหตุนั้น ด้วยคำว่า "เว้นทวิปัญจวิญญาณ" จึงแสดงว่าสุขและทุกข์ที่ถูกเว้นแล้วนั้น ไม่มีความเป็นฌานังคะ เพราะไม่มีความเป็นโสมนัสและโทมนัส. แต่สุข ทุกข์ อุเบกขา และเอกัคคตาจิตที่ถูกเว้นแล้วนั้น ถูกเว้นเพราะเหตุไร? เพราะในจิตตุปบาทกัณฑ์ที่ยกฌานังคะขึ้นแสดงนั้น ธรรมเหล่านั้นไม่ได้ถูกยกขึ้นแสดงในฐานะเป็นฌานังคะ. แต่เพราะเหตุไรจึงไม่ยกขึ้นแสดง เพื่อแสดงเหตุนั้น จึงกล่าวคำว่า "แต่ในวิญญาณกาย ๕" เป็นต้น.

අභිනිපාතමත්තත්තාති එතෙන ආවජ්ජනසම්පටිච්ඡනමත්තායපි චින්තනාපවත්තියා අභාවං දස්සෙති. ‘‘තෙසු විජ්ජමානානිපි උපෙක්ඛාසුඛදුක්ඛානී’’ති පොරාණපාඨො. තත්ථ උපෙක්ඛාසුඛදුක්ඛෙහෙව තංසමානලක්ඛණාය චිත්තෙකග්ගතායපි යථාවුත්තෙනෙව කාරණෙන අනුද්ධටභාවො දස්සිතොති දට්ඨබ්බො. පුබ්බෙ පන සත්ත අඞ්ගානි දස්සෙන්තෙන චත්තාරි අඞ්ගානි වජ්ජිතානීති තෙසං වජ්ජනෙ කාරණං දස්සෙන්තෙන න සමානලක්ඛණෙන ලෙසෙන දස්සෙතබ්බං. අට්ඨකථා හෙසාති. යදි ච ලෙසෙන දස්සෙතබ්බං, යථාවුත්තෙසුපි තීසු එකමෙව වත්තබ්බං සියා, තිණ්ණං පන වචනෙන තතො අඤ්ඤස්ස ඣානඞ්ගන්ති උද්ධටභාවො ආපජ්ජති, යථාවුත්තකාරණතො අඤ්ඤෙන කාරණෙන අනුද්ධටභාවො වා, තස්මා තංදොසපරිහරණත්ථං ‘‘උපෙක්ඛාචිත්තෙකග්ගතාසුඛදුක්ඛානී’’ති පඨන්ති. යෙ පන ‘‘ඣානඞ්ගභූතෙහි සොමනස්සාදීහි සුඛදුක්ඛෙන අවිභූතභාවෙන පාකටතාය ඉන්ද්‍රියකිච්චයුත්තතාය ච සමානානං සුඛාදීනං ඣානඞ්ගන්ති අනුද්ධටභාවෙ කාරණං වත්තබ්බං, න චිත්තෙකග්ගතායාති සා එත්ථ න ගහිතා’’ති වදන්ති, තෙසං තං රුචිමත්තං. යදි ඣානඞ්ගසමානානං ඣානඞ්ගන්ති අනුද්ධටභාවෙ කාරණං වත්තබ්බං, චිත්තෙකග්ගතා චෙත්ථ ඣානඞ්ගභූතාය විචිකිච්ඡායුත්තමනොධාතුආදීසු චිත්තෙකග්ගතාය සමානාති තස්සා අනුද්ධටභාවෙ කාරණං වත්තබ්බමෙවාති. සෙසාහෙතුකෙසුපි ඣානඞ්ගං උද්ධටමෙව උද්ධරණට්ඨානෙ චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙති අධිප්පායො.

ด้วยคำว่า "เพราะความที่เป็นเพียงการกระทบ" นี้ แสดงความไม่มีแห่งการดำเนินไปของการคิด แม้เพียงการรำพึงและการรับ. "อุเบกขาและสุขทุกข์ที่มีอยู่ในจิตเหล่านั้น" เป็นปาฐะเก่า. ในปาฐะนั้น พึงทราบว่าความที่อุเบกขาและสุขทุกข์ไม่ถูกยกขึ้นแสดงนั่นเอง แม้เอกัคคตาจิตที่มีลักษณะเสมอกัน ก็พึงทราบว่าไม่ถูกยกขึ้นแสดงด้วยเหตุผลที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. แต่ในเบื้องต้น เมื่อแสดงองค์ ๗ องค์ ๔ ถูกเว้นแล้ว เมื่อแสดงเหตุในการเว้นองค์เหล่านั้น ไม่ควรแสดงด้วยเลสที่มีลักษณะเสมอกัน เพราะนี่เป็นอรรถกถา. และหากจะแสดงด้วยเลส ใน ๓ อย่างที่กล่าวมาแล้ว ก็ควรกล่าวเพียงอย่างเดียว แต่ด้วยการกล่าวถึง ๓ อย่าง ย่อมถึงความเป็นอันยกขึ้นแสดงว่ามีฌานังคะอื่นจากนั้น หรือความเป็นอันไม่ยกขึ้นแสดงด้วยเหตุอื่นจากเหตุที่กล่าวมาแล้ว เพราะฉะนั้น เพื่อละโทษนั้น จึงอ่านว่า "อุเบกขา เอกัคคตาจิต สุข ทุกข์". ส่วนชนเหล่าใดกล่าวว่า "ควรกล่าวเหตุในการไม่ยกขึ้นแสดงความเป็นฌานังคะของธรรมที่มีลักษณะเสมอกับฌานังคะ ไม่ใช่ของเอกัคคตาจิต เพราะเอกัคคตาจิตไม่ได้ถูกถือเอาในที่นี้" ความเห็นนั้นเป็นเพียงความพอใจของชนเหล่านั้น. หากควรกล่าวเหตุในการไม่ยกขึ้นแสดงความเป็นฌานังคะของธรรมที่มีลักษณะเสมอกับฌานังคะ และเอกัคคตาจิตในที่นี้ก็เสมอกับเอกัคคตาจิตในมโนธาตุที่ประกอบด้วยวิจิกิจฉาเป็นต้น ซึ่งเป็นฌานังคะ เหตุในการไม่ยกขึ้นแสดงของเอกัคคตาจิตนั้น ก็ควรกล่าวด้วยเช่นกัน. อธิบายว่า แม้ในอเหตุกจิตที่เหลือ ฌานังคะก็ถูกยกขึ้นแสดงแล้วนั่นเอง ในจิตตุปบาทกัณฑ์อันเป็นที่ยกขึ้นแสดง.

ඣානපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาฌานปัจจัยนิเทศ จบแล้ว.

18. මග්ගපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

๑๘. อรรถกถามรรคปัจจัยนิเทศ.

18. පඤ්ඤා [Pg.193] විතක්කො සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවා වීරියං සති සමාධි මිච්ඡාදිට්ඨි මිච්ඡාවාචාකම්මන්තාජීවාති ඉමානි ද්වාදසඞ්ගානීති එත්ථ දුවිධම්පි සඞ්කප්පං වීරියං සමාධිඤ්ච විතක්කවීරියසමාධිවචනෙහි සඞ්ගණ්හිත්වා ‘‘අයමෙව ඛො, ආවුසො, අට්ඨඞ්ගිකො මිච්ඡාමග්ගො අබ්‍රහ්මචරියං. සෙය්‍යථිදං – මිච්ඡාදිට්ඨි…පෙ… මිච්ඡාසමාධී’’තිආදීහි (සං. නි. 5.18) සුත්තවචනෙහි මිච්ඡාවාචාකම්මන්තාජීවෙසුපි මග්ගඞ්ගවොහාරසිද්ධිතො තෙහි සහ ද්වාදසඞ්ගානි ඉධ ලබ්භමානානි ච අලබ්භමානානි ච මග්ගඞ්ගවචනසාමඤ්ඤෙන සඞ්ගණ්හිත්වා වුත්තානි. එවඤ්හි සුත්තන්තවොහාරොපි දස්සිතො හොති, එවං පන දස්සෙන්තෙන ‘‘මග්ගපච්චයනිද්දෙසෙ මග්ගඞ්ගානී’’ති එවං උද්ධරිත්වා තස්ස පාඨගතස්ස මග්ගඞ්ගසද්දස්ස අත්ථභාවෙන ඉමානි ද්වාදසඞ්ගානි න දස්සෙතබ්බානි. න හි පාළියං මග්ගඞ්ගසද්දස්ස මිච්ඡාවාචාකම්මන්තාජීවොති අත්ථො වත්තබ්බො. තෙහි සම්මාවාචාදීහි පටිපක්ඛා චෙතනාධම්මා තප්පටිපක්ඛභාවතොයෙව ‘‘මිච්ඡාමග්ගඞ්ගානී’’ති සුත්තෙ වුත්තානි, න පන මග්ගපච්චයභාවෙන. මග්ගඞ්ගානි මග්ගපච්චයභූතානි ච ඉධ පාළියං ‘‘මග්ගඞ්ගානී’’ති වුත්තානි, න ච අඤ්ඤං උද්ධරිත්වා අඤ්ඤස්ස අත්ථො වත්තබ්බො. පරියායනිප්පරියායමග්ගඞ්ගදස්සනත්ථං පන ඉච්ඡන්තෙන පාළිගතමග්ගඞ්ගසද්දපතිරූපකො අඤ්ඤො මග්ගඞ්ගසද්දො උභයපදත්ථො උද්ධරිතබ්බො යථා ‘‘අධිකරණං නාම චත්තාරි අධිකරණානී’’ති (පාරා. 386, 405). ඉධ පන ‘‘මග්ගපච්චයනිද්දෙසෙ මග්ගඞ්ගානී’’ති පාළිගතොයෙව මග්ගඞ්ගසද්දො උද්ධටො, න ච අත්ථුද්ධරණවසෙන දස්සෙත්වා අධිප්පෙතත්ථනියමනං කතං, තස්මා පාළියං මග්ගඞ්ගසද්දස්ස මිච්ඡාවාචාදීනං අත්ථභාවො මා හොතූති ‘‘සම්මාදිට්ඨිසඞ්කප්පවාචාකම්මන්තාජීවවායාමසතිසමාධිමිච්ඡාදිට්ඨිසඞ්කප්පවායාමසමාධයොති ඉමානි ද්වාදසඞ්ගානී’’ති පඨන්ති. නනු එවං ‘‘අහෙතුකචිත්තුප්පාදවජ්ජෙසූ’’ති න වත්තබ්බං. න හි තෙසු සම්මාදිට්ඨිආදයො යථාවුත්තා සන්ති, යෙ වජ්ජෙතබ්බා සියුන්ති? න, උප්පත්තිට්ඨානනියමනත්ථත්තා. අහෙතුකචිත්තුප්පාදවජ්ජෙස්වෙව එතානි උප්පජ්ජන්ති, නාහෙතුකචිත්තුප්පාදෙසු. තත්ථුප්පන්නානි ද්වාදසඞ්ගානීති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො.

๑๘. ปัญญา วิตก สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ วิริยะ สติ สมาธิ มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ เหล่านี้เป็นองค์ ๑๒ ในที่นี้ สังกัปปะ วิริยะ และสมาธิ ทั้งสองอย่าง (สัมมาและมิจฉา) ได้ถูกสงเคราะห์เข้าด้วยคำว่า วิตก วิริยะ สมาธิ แล้วกล่าวไว้ว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ มิจฉามรรคมีองค์ ๘ นี้แล เป็นอพรหมจรรย์ ได้แก่ มิจฉาทิฏฐิ... (ไปจนถึง) ...มิจฉาสมาธิ” ดังนี้เป็นต้น (สํ. นิ. ๕.๑๘) ด้วยบทในพระสูตรเหล่านั้น แม้ในมิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ ก็สำเร็จการเรียกขานว่าเป็นองค์มรรค เพราะฉะนั้น องค์ ๑๒ เหล่านี้ ทั้งที่พึงได้และไม่พึงได้ในที่นี้ จึงถูกสงเคราะห์เข้าด้วยคำว่า องค์มรรค โดยสามัญญะแล้วกล่าวไว้ ด้วยประการฉะนี้ โวหารในพระสูตรก็เป็นอันแสดงแล้ว แต่เมื่อแสดงด้วยประการฉะนี้ ไม่พึงแสดงองค์ ๑๒ เหล่านี้โดยความเป็นอรรถของคำว่า องค์มรรค ที่ปรากฏในบทว่า “องค์มรรคทั้งหลายในมรรคปัจจยนิเทศ” ที่ยกมานั้น เพราะในบาลี ไม่พึงกล่าวว่าคำว่า องค์มรรค มีอรรถว่า มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ เจตนาธรรมทั้งหลายที่เป็นปฏิปักษ์กับสัมมาวาจาเป็นต้นเหล่านั้น ถูกกล่าวไว้ในพระสูตรว่าเป็น “องค์มรรคฝ่ายมิจฉา” ก็เพราะความเป็นปฏิปักษ์กันเท่านั้น ไม่ใช่เพราะความเป็นมรรคปัจจัย องค์มรรคทั้งหลายและธรรมทั้งหลายที่เป็นมรรคปัจจัย ถูกกล่าวไว้ในบาลีนี้ว่า “องค์มรรคทั้งหลาย” และไม่พึงยกคำหนึ่งมาแล้วกล่าวอรรถของอีกคำหนึ่ง แต่ผู้ที่ประสงค์จะแสดงองค์มรรคโดยปริยายและนิปปริยาย พึงยกคำว่า องค์มรรค อื่นที่คล้ายกับคำว่า องค์มรรค ที่ปรากฏในบาลี ซึ่งมีความหมายทั้งสองบทมาแสดง เช่น “อธิกรณ์ ชื่อว่า อธิกรณ์ ๔” (ปารา. ๓๘๖, ๔๐๕) แต่ในที่นี้ คำว่า องค์มรรค ที่ปรากฏในบาลีในบทว่า “องค์มรรคทั้งหลายในมรรคปัจจยนิเทศ” นั่นเองถูกยกมา และไม่ได้มีการกำหนดอรรถที่ประสงค์โดยการแสดงด้วยวิธีสับเปลี่ยน เพราะฉะนั้น เพื่อไม่ให้คำว่า องค์มรรค ในบาลีมีความหมายว่า มิจฉาวาจาเป็นต้น จึงอ่านว่า “สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสมาธิ เหล่านี้เป็นองค์ ๑๒” ถามว่า ถ้าเป็นเช่นนั้น ก็ไม่ควรกล่าวว่า “เว้นจิตตุปบาทที่เป็นอเหตุกะ” ใช่หรือไม่ เพราะสัมมาทิฏฐิเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วนั้น ไม่มีอยู่ในจิตเหล่านั้น ซึ่งควรจะเว้นใช่หรือไม่ ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะมีวัตถุประสงค์เพื่อกำหนดสถานที่เกิด ธรรมเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นในจิตตุปบาทที่เว้นอเหตุกะเท่านั้น ไม่เกิดขึ้นในจิตตุปบาทที่เป็นอเหตุกะ องค์ ๑๒ ที่เกิดขึ้นในที่นั้น นี่คืออรรถในที่นี้

මග්ගපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามรรคปัจจยนิเทศ จบแล้ว.

20. විප්පයුත්තපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

๒๐. อรรถกถาวิปปยุตตปัจจยนิเทศ

20. සම්පයොගාසඞ්කාය [Pg.194] අභාවතොති එතෙන සම්පයොගාසඞ්කාවත්ථුභූතො උපකාරකභාවො විප්පයුත්තපච්චයතාති දස්සෙති.

๒๐. ด้วยบทว่า “เพราะไม่มีความสงสัยในสัมปยุตต์” นี้ ย่อมแสดงว่า ภาวะแห่งอุปการะซึ่งเป็นวัตถุแห่งความสงสัยในสัมปยุตต์นั้น เป็นวิปปยุตตปัจจัย.

විප්පයුත්තපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวิปปยุตตปัจจยนิเทศ จบแล้ว.

21. අත්ථිපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

๒๑. อรรถกถาอัตถิปัจจยนิเทศ

21. කුසලාදිවසෙන පඤ්චවිධො අත්ථිපච්චයො වුත්තො, න නිබ්බානං. යො හි අත්ථිභාවාභාවෙන අනුපකාරකො අත්ථිභාවං ලභිත්වා උපකාරකො හොති, සො අත්ථිපච්චයො හොති. නිබ්බානඤ්ච නිබ්බානාරම්මණානං න අත්තනො අත්ථිභාවාභාවෙන අනුපකාරකං හුත්වා අත්ථිභාවලාභෙන උපකාරකං හොති. උප්පාදාදියුත්තානං වා නත්ථිභාවොපකාරකතාවිරුද්ධො උපකාරකභාවො අත්ථිපච්චයතාති න නිබ්බානං අත්ථිපච්චයො.

๒๑. อัตถิปัจจัย ๕ อย่าง ถูกกล่าวไว้โดยจำแนกเป็นกุศลเป็นต้น ไม่ใช่นิพพาน เพราะธรรมใดเมื่อไม่มีอยู่ก็ไม่อุปการะ ครั้นมีอยู่แล้วจึงอุปการะ ธรรมนั้นเป็นอัตถิปัจจัย ส่วนนิพพานนั้น ไม่ได้เป็นธรรมที่เมื่อไม่มีอยู่ก็ไม่อุปการะแก่นิพพานารัมมณะ แล้วครั้นมีอยู่จึงอุปการะ หรือว่า ภาวะแห่งอุปการะที่เป็นปฏิปักษ์ต่อภาวะแห่งอุปการะโดยความไม่มีอยู่ของธรรมที่ประกอบด้วยความเกิดขึ้นเป็นต้น เป็นอัตถิปัจจัย เพราะฉะนั้น นิพพานจึงไม่เป็นอัตถิปัจจัย.

සති ච යෙසං පච්චයා හොන්ති, තෙහි එකතො පුරෙතරං පච්ඡා ච උප්පන්නත්තෙ සහජාතාදිපච්චයත්තාභාවතො ආහ ‘‘ආහාරො ඉන්ද්‍රියඤ්ච සහජාතාදිභෙදං න ලභතී’’ති. තදභාවො ච එතෙසං ධම්මසභාවවසෙන දට්ඨබ්බො.

และเมื่อธรรมเหล่านี้เป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่าใด เพราะความที่ธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้นพร้อมกัน ก่อน และหลัง จึงไม่มีความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น จึงกล่าวว่า “อาหารและอินทรีย์ย่อมไม่ได้ความต่างกันแห่งสหชาตปัจจัยเป็นต้น” และการไม่มีอยู่ของธรรมเหล่านั้น พึงเห็นโดยธรรมสภาวะ.

අත්ථිපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอัตถิปัจจยนิเทศ จบแล้ว.

22-23-24. නත්ථිවිගතඅවිගතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

๒๒-๒๓-๒๔. อรรถกถานัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย อวิคตปัจจัย

22-23. පච්චයලක්ඛණමෙව හෙත්ථ නානන්ති එතෙන නත්ථිවිගතපච්චයෙසු අත්ථිඅවිගතපච්චයෙසු ච බ්‍යඤ්ජනමත්තෙයෙව නානත්තං, න අත්ථෙති ඉදං යො පච්චයොති අත්ථො, තස්මිං නානත්තං නත්ථි, බ්‍යඤ්ජනසඞ්ගහිතෙ පච්චයලක්ඛණමත්තෙයෙව නානත්තන්ති ඉමමත්ථං සන්ධාය වුත්තන්ති විඤ්ඤායති.

๒๒-๒๓. ด้วยบทว่า “ในที่นี้มีปัจจยลักษณะเท่านั้นที่ต่างกัน” นี้ พึงทราบว่าหมายถึงอรรถนี้ว่า ในนัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัย และในอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย มีความต่างกันเพียงพยัญชนะเท่านั้น ไม่มีความต่างกันในอรรถว่า “ปัจจัยใด” คือไม่มีความต่างกันในปัจจัยนั้น มีความต่างกันเพียงปัจจยลักษณะที่สงเคราะห์ด้วยพยัญชนะเท่านั้น.

නත්ථිවිගතඅවිගතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถานัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย อวิคตปัจจัย จบแล้ว.

පච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปัจจยนิเทศ จบแล้ว.

පච්චයනිද්දෙසපකිණ්ණකවිනිච්ඡයකථාවණ්ණනා

อรรถกถาปัจจยนิเทศปกิณณกวินิจฉยกถา

‘‘ලොභදොසමොහා [Pg.195] විපාකපච්චයාපි න හොන්ති, සෙසානං සත්තරසන්නං පච්චයානං වසෙන පච්චයා හොන්තී’’තිආදිමපාඨො. එත්ථ ච ලොභදොසමොහානං පච්චෙකං සත්තරසහි පච්චයෙහි පච්චයභාවො වුත්තො, සබ්බෙ හෙතූ සහ අග්ගහෙත්වා එකධම්මස්ස අනෙකපච්චයභාවදස්සනත්ථං අමොහාදීනං විසුං ගහිතත්තාති දොසස්සපි සත්තරසහි පච්චයභාවො ආපජ්ජති, තථා ච සති දොසස්සපි ගරුකරණං පාළියං වත්තබ්බං සියා. ‘‘අකුසලො පන ආරම්මණාධිපති නාම ලොභසහගතචිත්තුප්පාදො වුච්චතී’’ති (පට්ඨා. අට්ඨ. 1.4) එත්ථාපි ලොභදොසසහගතචිත්තුප්පාදාති වත්තබ්බං සියා, න පන වුත්තං, තස්මා දොසස්ස අධිපතිපච්චයතාපි නිවාරෙතබ්බා. න ච ‘‘සෙසාන’’න්ති වචනෙන අධිපතිපච්චයො නිවාරිතො, අථ ඛො සඞ්ගහිතො පුරෙජාතාදීහි යථාවුත්තෙහි සෙසත්තාති තන්නිවාරණත්ථං දොසං ලොභමොහෙහි සහ අග්ගහෙත්වා විසුඤ්ච අග්ගහෙත්වා ‘‘දොසො අධිපතිපච්චයොපි න හොති, සෙසානං පච්චයානං වසෙන පච්චයො හොතී’’ති පඨන්ති. ඉමිනා නයෙනාති එතෙන ඵොට්ඨබ්බායතනස්ස සහජාතාදිපච්චයභාවං, සබ්බධම්මානං යථායොගං හෙතාදිපච්චයභාවඤ්ච දස්සෙති. න හි එතං එකපච්චයස්ස අනෙකපච්චයභාවදස්සනන්ති රූපාදීනං පකතූපනිස්සයභාවො ච එතෙන දස්සිතොති දට්ඨබ්බො.

“โลภะ โทสะ โมหะ ไม่เป็นวิปากปัจจัย แต่เป็นปัจจัยโดยอำนาจปัจจัย ๑๗ ที่เหลือ ดังนี้ เป็นต้น เป็นปาฐะเดิม ในที่นี้ ความเป็นปัจจัยของโลภะ โทสะ โมหะ โดยปัจจัย ๑๗ อย่างแต่ละอย่าง ได้กล่าวไว้แล้ว เพราะอโมหะเป็นต้น ถูกถือเอาต่างหาก เพื่อแสดงความเป็นปัจจัยหลายอย่างของธรรมอย่างหนึ่ง โดยไม่ถือเอาเหตุทั้งหมดพร้อมกัน ความเป็นปัจจัย ๑๗ อย่างของโทสะก็พึงมีได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น การกระทำโทสะให้เป็นอารมณ์ที่หนักแน่นก็พึงกล่าวไว้ในบาลี อนึ่ง อกุศลที่เป็นอารัมมณาธิปติ ได้แก่ โลภะสหคตจิตตุปบาท ดังนี้ (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ๑.๔) ในที่นี้ก็พึงกล่าวว่า โลภะโทสะสหคตจิตตุปบาท แต่ก็มิได้กล่าวไว้ เพราะฉะนั้น ความเป็นอธิปติปัจจัยของโทสะก็พึงห้ามเสีย อนึ่ง อธิปติปัจจัยก็มิได้ถูกห้ามด้วยคำว่า "ที่เหลือ" แต่ถูกสงเคราะห์ไว้แล้วด้วยปัจจัยที่เหลือมีปุเรชาตปัจจัยเป็นต้น ตามที่กล่าวมาแล้ว เพราะฉะนั้น เพื่อห้ามปัจจัยนั้น จึงไม่ถือเอาโทสะพร้อมกับโลภะ โมหะ และไม่ถือเอาต่างหาก แล้วจึงอ่านว่า "โทสะไม่เป็นอธิปติปัจจัย แต่เป็นปัจจัยโดยอำนาจปัจจัยที่เหลือ" ด้วยนัยนี้ คือด้วยบทนี้ ย่อมแสดงความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้นของโผฏฐัพพายตนะ และความเป็นเหตุปัจจัยเป็นต้นของธรรมทั้งปวงตามสมควร อนึ่ง การแสดงความเป็นปัจจัยหลายอย่างของปัจจัยอย่างหนึ่งนี้ มิใช่การแสดงความเป็นปกตูปนิสสยปัจจัยของรูปเป็นต้นด้วยบทนี้ ดังนี้ พึงเห็น”

චතුන්නං ඛන්ධානං භෙදා චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුආදයොති භෙදං අනාමසිත්වා තෙ එව ගහෙත්වා ආහ ‘‘චතූසු ඛන්ධෙසූ’’ති. මිච්ඡාවාචාකම්මන්තාජීවා තෙහි චෙව කම්මාහාරපච්චයෙහි චාති එකූනවීසතිධාති ඉදමෙවං න සක්කා වත්තුං. න හි මිච්ඡාවාචාදයො මිච්ඡාදිට්ඨි විය මග්ගපච්චයා හොන්ති චෙතනාය මග්ගපච්චයත්තාභාවතො. යදි ච භවෙය්‍ය, පඤ්හාවාරෙ ‘‘කම්මපච්චයා මග්ගෙ තීණී’’ති වත්තබ්බං සියා, තස්මා මිච්ඡාවාචාදීනං මග්ගපච්චයභාවො න වත්තබ්බො. පට්ඨානසංවණ්ණනා හෙසා. සෙසපච්චයභාවො ච චෙතනාය අනෙකපච්චයභාවවචනෙන වුත්තොයෙවාති න ඉදං පඨිතබ්බන්ති න පඨන්ති. ‘‘අහිරිකං…පෙ… මිද්ධං උද්ධච්චං විචිකිච්ඡා’’තිආදිමපාඨො, විචිකිච්ඡා පන අධිපතිපච්චයො න හොතීති තං තත්ථ අපඨිත්වා ‘‘විචිකිච්ඡාඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චානි තතො අධිපතිපච්චයං අපනෙත්වා’’ති එවමෙත්ථ පඨන්ති.

“เพราะความต่างกันแห่งขันธ์ ๔ มีจักขุวิญญาณธาตุเป็นต้น จึงไม่กล่าวถึงความต่างกันนั้น แต่ถือเอาขันธ์เหล่านั้นนั่นแหละแล้วกล่าวว่า "ในขันธ์ ๔" มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ เป็นปัจจัย ๑๙ อย่างด้วยปัจจัยเหล่านั้นและด้วยกัมมปัจจัย อาหารปัจจัย ดังนี้ ไม่สามารถกล่าวอย่างนี้ได้ เพราะมิจฉาวาจาเป็นต้น ไม่เป็นมรรคปัจจัยเหมือนมิจฉาทิฏฐิ เพราะเจตนาไม่มีความเป็นมรรคปัจจัย และถ้าหากมีอยู่ ก็พึงกล่าวในปัญหาวาระว่า "กัมมปัจจัยในมรรค ๓" เพราะฉะนั้น ความเป็นมรรคปัจจัยของมิจฉาวาจาเป็นต้น จึงไม่พึงกล่าว นี้คืออรรถกถาปัฏฐาน และความเป็นปัจจัยที่เหลือก็กล่าวไว้แล้วด้วยการกล่าวถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างของเจตนา เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรอ่านบทนี้ ดังนี้ จึงไม่ควรอ่าน "อหิริกะ...เป...มิทธะ อุทธัจจะ วิจิกิจฉา" ดังนี้ เป็นปาฐะเดิม แต่วิจิกิจฉาไม่เป็นอธิปติปัจจัย เพราะฉะนั้น จึงไม่อ่านบทนั้นในที่นั้น แต่จะอ่านในที่นี้ว่า "วิจิกิจฉา อิสสา มัจฉริยะ กุกกุจจะ โดยเว้นอธิปติปัจจัยจากสิ่งเหล่านั้น" ดังนี้”

‘‘චත්තාරි [Pg.196] මහාභූතානි ආරම්මණ…පෙ… පුරෙජාතවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන දසධා පච්චයා හොන්ති, පුන තථා හදයවත්ථූ’’ති පුරිමපාඨො, මහාභූතානි පන විප්පයුත්තපච්චයා න හොන්තීති ‘‘පුරෙජාතඅත්ථිඅවිගතවසෙන නවධා පච්චයා හොන්ති, විප්පයුත්තපච්චයං පක්ඛිපිත්වා දසධා වත්ථු’’න්ති පඨන්ති. එත්තකමෙවෙත්ථ අපුබ්බන්ති එතස්මිං පුරෙජාතපච්චයෙ සහජාතනිස්සයෙහි අපුබ්බං රූපසද්දගන්ධරසායතනමත්තමෙවාති අත්ථො, ආරම්මණානි පනෙතානි ආරම්මණපච්චයධම්මානං අනෙකපච්චයභාවෙ වුත්තානීති සබ්බාතික්කන්තපච්චයාපෙක්ඛා එතෙසං අපුබ්බතා නත්ථීති. ඉන්ද්‍රියාදීසු අපුබ්බං නත්ථීති රූපජීවිතින්ද්‍රියස්සපි අරූපජීවිතින්ද්‍රියතො අපුබ්බස්ස පච්චයභාවස්ස අභාවං මඤ්ඤමානෙන අපුබ්බතා න වුත්තා. තස්ස පන පුරෙජාතපච්චයභාවතො අපුබ්බතා. කබළීකාරාහාරස්ස ච පුරෙජාතෙන සද්ධිං සත්තධා පච්චයභාවො යොජෙතබ්බො.

“ "มหาภูตรูป ๔ เป็นปัจจัย ๑๐ อย่าง โดยเป็นอารัมมณปัจจัย...เป...ปุเรชาตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย และหทัยวัตถุก็เป็นเช่นนั้นอีก" ดังนี้ เป็นปาฐะเดิม แต่มหาภูตรูปไม่เป็นวิปปยุตตปัจจัย เพราะฉะนั้น จึงอ่านว่า "เป็นปัจจัย ๙ อย่าง โดยเป็นปุเรชาตปัจจัย อัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย และวัตถุเป็น ๑๐ อย่าง โดยรวมวิปปยุตตปัจจัยเข้าด้วย" ในที่นี้มีเพียงเท่านี้ที่เป็นของใหม่ คือในปุเรชาตปัจจัยนี้ มีเพียงรูป เสียง กลิ่น รส อายตนะเท่านั้นที่เป็นของใหม่จากสหชาตปัจจัยและนิสสยปัจจัย ดังนี้ เป็นอรรถ อนึ่ง อารมณ์เหล่านี้ได้กล่าวไว้แล้วในความเป็นปัจจัยหลายอย่างของอารัมมณปัจจัยธรรม เพราะฉะนั้น ความเป็นของใหม่ของสิ่งเหล่านี้เมื่อเทียบกับปัจจัยที่ล่วงเลยไปทั้งหมดจึงไม่มี ในอินทรีย์เป็นต้นไม่มีของใหม่ ดังนี้ ผู้ที่เข้าใจว่าความเป็นปัจจัยที่เป็นของใหม่ของรูปชีวิตินทรีย์จากอรูปชีวิตินทรีย์ไม่มี จึงมิได้กล่าวถึงความเป็นของใหม่ แต่ความเป็นของใหม่ของสิ่งนั้นมีได้เพราะความเป็นปุเรชาตปัจจัย และความเป็นปัจจัย ๗ อย่างของกพฬิงการาหารพร้อมกับปุเรชาตปัจจัยก็พึงประกอบเข้าด้วยกัน”

ආකාරොති මූලාදිආකාරො. අත්ථොති තෙනාකාරෙන උපකාරකතා. ‘‘යෙනාකාරෙනා’’ති එතස්ස වා අත්ථවචනං ‘‘යෙනත්ථෙනා’’ති. විපාකහෙතූසුයෙව ලබ්භතීති එත්ථ අමොහවිපාකහෙතුස්ස අධිපතිපච්චයභාවො ච ලොකුත්තරවිපාකෙයෙව ලබ්භතීති. එවං සබ්බත්ථ ලබ්භමානාලබ්භමානං සල්ලක්ඛෙතබ්බං. විප්පයුත්තං අපඨිත්වා ‘‘ඡහාකාරෙහී’’ති පුරිමපාඨො, තං පන පඨිත්වා ‘‘සත්තහාකාරෙහී’’ති පඨන්ති. උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදො හෙත්ථ වුච්චති, න ච යං ආරම්මණං නිස්සයො හොති, තං විප්පයුත්තං න හොතීති.

“คำว่า "อาการ" คือ อาการมีมูลเป็นต้น คำว่า "อรรถ" คือ ความเป็นผู้ช่วยเหลือด้วยอาการนั้น หรือคำว่า "ด้วยอาการใด" นี้ มีอรรถว่า "ด้วยอรรถใด" คำว่า "ย่อมได้ในวิปากเหตุเท่านั้น" ในที่นี้ ความเป็นอธิปติปัจจัยของอโมหวิปากเหตุ ย่อมได้ในโลกุตตรวิบากเท่านั้น ดังนี้ พึงพิจารณาสิ่งที่ได้และไม่ได้ในที่ทั้งปวงอย่างนี้ ปาฐะเดิมคือ "ด้วยอาการ ๖ อย่าง" โดยไม่อ่านวิปปยุตตปัจจัย แต่เมื่ออ่านวิปปยุตตปัจจัยแล้ว จึงอ่านว่า "ด้วยอาการ ๗ อย่าง" ในที่นี้กล่าวถึงการกำหนดอย่างสูงสุด และมิใช่ว่าอารมณ์ที่เป็นนิสสยะนั้นจะไม่เป็นวิปปยุตตะ ดังนี้”

අනන්තරසමනන්තරෙසු යං කම්මපච්චයො හොති, තං න ආසෙවනපච්චයො. යඤ්ච ආසෙවනපච්චයො හොති, න තං කම්මපච්චයොති දට්ඨබ්බං. ‘‘පකතූපනිස්සයො පකතූපනිස්සයොවා’’ති වුත්තං, කම්මපච්චයොපි පන සො හොති, තස්මා ‘‘කම්මපච්චයො චා’’ති පඨන්ති. අයං පනෙත්ථ අත්ථො – පකතූපනිස්සයො යෙභුය්‍යෙන පකතූපනිස්සයොව හොති, කොචි පනෙත්ථ කම්මපච්චයො ච හොතීති. ‘‘ආරම්මණපුරෙජාතෙ පනෙත්ථ ඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තපච්චයතා න ලබ්භතී’’ති වුත්තං. තත්ථ ආරම්මණපුරෙජාතන්ති යදි කඤ්චි ආරම්මණභූතං පුරෙජාතං වුත්තං, ආරම්මණභූතස්ස වත්ථුස්ස විප්පයුත්තපච්චයතා ලබ්භතීති සා න ලබ්භතීති න වත්තබ්බා. අථ පන [Pg.197] වත්ථුපුරෙජාතතො අඤ්ඤං වත්ථුභාවරහිතාරම්මණමෙව ‘‘ආරම්මණපුරෙජාත’’න්ති වුත්තං, තස්ස නිස්සයපච්චයතා න ලබ්භතීති ‘‘නිස්සයින්ද්‍රියවිප්පයුත්තපච්චයතා න ලබ්භතී’’ති වත්තබ්බං. ඉතො උත්තරිපීති පුරෙජාතතො පරතොපීති අත්ථො, ඉතො වා ඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තතො නිස්සයින්ද්‍රියවිප්පයුත්තතො වා උත්තරි ආරම්මණාධිපතිආදි ච ලබ්භමානාලබ්භමානං වෙදිතබ්බන්ති අත්ථො වත්තබ්බො. කම්මාදීසු පන ලබ්භමානාලබ්භමානං න වක්ඛතීති පුරිමොයෙවෙත්ථ අත්ථො අධිප්පෙතො.

ในอนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัยใดเป็นกัมมปัจจัย, สิ่งนั้นไม่เป็นอาเสวนปัจจัย. และสิ่งใดเป็นอาเสวนปัจจัย, สิ่งนั้นไม่เป็นกัมมปัจจัย พึงทราบอย่างนี้. คำว่า "ปกตูปนิสสยปัจจัยก็เป็นปกตูปนิสสยปัจจัยนั่นแหละ" ดังนี้ ท่านกล่าวไว้, แต่สิ่งนั้นก็เป็นกัมมปัจจัยด้วย, เพราะฉะนั้น ท่านจึงอ่านว่า "และเป็นกัมมปัจจัยด้วย". อธิบายความในข้อนี้ว่า ปกตูปนิสสยปัจจัยโดยมากก็เป็นปกตูปนิสสยปัจจัยนั่นแหละ, บางอย่างในข้อนี้ก็เป็นกัมมปัจจัยด้วย. คำว่า "ในอารัมมณปุเรชาตปัจจัยในข้อนี้ ไม่ได้ซึ่งอินทริยวิปปยุตตปัจจัย" ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. ในข้อนั้น คำว่า อารัมมณปุเรชาตปัจจัยนั้น หากกล่าวถึงปุเรชาตปัจจัยใดที่เป็นอารมณ์, วิปปยุตตปัจจัยของวัตถุที่เป็นอารมณ์นั้นย่อมได้, จึงไม่ควรกล่าวว่า "สิ่งนั้นไม่ได้". แต่หากกล่าวถึงอารมณ์ที่ไม่มีภาวะเป็นวัตถุอื่นจากวัตถุปุเรชาตปัจจัยว่า "อารัมมณปุเรชาตปัจจัย", นิสสยปัจจัยของสิ่งนั้นย่อมไม่ได้, จึงควรกล่าวว่า "นิสสยอินทริยวิปปยุตตปัจจัยย่อมไม่ได้". คำว่า "ยิ่งกว่านี้อีก" หมายถึงยิ่งกว่าปุเรชาตปัจจัย, หรือหมายถึงยิ่งกว่าอินทริยวิปปยุตตปัจจัย หรือนิสสยอินทริยวิปปยุตตปัจจัย, พึงทราบว่าอารัมมณาธิปติปัจจัยเป็นต้นที่ได้และไม่ได้. แต่ในกัมมปัจจัยเป็นต้น จะไม่กล่าวถึงสิ่งที่ได้และไม่ได้, เพราะฉะนั้น ความหมายแรกในข้อนี้จึงเป็นที่ประสงค์.

‘‘කබළීකාරො ආහාරො ආහාරපච්චයොවා’’ති පුරිමපාඨො, අත්ථිඅවිගතපච්චයොපි පන සො හොති, තෙන ‘‘කබළීකාරො ආහාරො ආහාරපච්චයත්තං අවිජහන්තොව අත්ථිඅවිගතානං වසෙන අපරෙහිපි ද්වීහාකාරෙහි අනෙකපච්චයභාවං ගච්ඡතී’’ති පඨන්ති.

บทอ่านก่อนคือ "กพฬิงการาหารเป็นอาหารปัจจัยนั่นแหละ", แต่สิ่งนั้นก็เป็นอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัยด้วย, เพราะฉะนั้น ท่านจึงอ่านว่า "กพฬิงการาหารนั้นไม่ละความเป็นอาหารปัจจัยนั่นแหละ ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยอาการอีกสองอย่างโดยความเป็นอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย".

‘‘යථානුරූපං ඣානපච්චයෙ වුත්තානං දසන්නං හෙතුඅධිපතීනඤ්චාති ඉමෙසං වසෙනා’’ති පුරිමපාඨො, ‘‘යථානුරූපං ඣානපච්චයෙ වුත්තානං මග්ගවජ්ජානං නවන්නං හෙතුඅධිපතිඣානානඤ්චාති ඉමෙසං වසෙනා’’ති පච්ඡිමපාඨො, තෙසු විචාරෙත්වා යුත්තො ගහෙතබ්බො.

บทอ่านก่อนคือ "โดยความเป็นไปแห่งเหตุและอธิบดี ๑๐ อย่างที่กล่าวไว้ในฌานปัจจัยตามสมควร", บทอ่านหลังคือ "โดยความเป็นไปแห่งเหตุ อธิบดี และฌาน ๙ อย่างที่เว้นมรรคที่กล่าวไว้ในฌานปัจจัยตามสมควร", พึงพิจารณาในบทเหล่านั้นแล้วถือเอาบทที่สมควร.

සමනන්තරනිරුද්ධතාය ආරම්මණභාවෙන ච සදිසො පච්චයභාවො පච්චයසභාගතා, විරුද්ධපච්චයතා පච්චයවිසභාගතා. ‘‘ඉමිනා උපායෙනා’’ති වචනතො හෙතුආදීනං සහජාතානං සහජාතභාවෙන සභාගතා, සහජාතාසහජාතානං හෙතුආරම්මණාදීනං අඤ්ඤමඤ්ඤවිසභාගතාති එවමාදිනා උපායෙන සභාගතා විසභාගතා යොජෙතබ්බා.

ความเป็นปัจจัยที่เหมือนกันด้วยความเป็นอารมณ์แห่งธรรมที่ดับไปแล้วโดยสมนันตรปัจจัย คือ ปัจจัยสภาคตา, ความเป็นปัจจัยที่ต่างกัน คือ ปัจจัยวิสภาคตา. ด้วยคำว่า "ด้วยอุบายนี้" ความเป็นสภาคตาด้วยความเป็นสหชาตของสหชาตปัจจัยมีเหตุเป็นต้น, ความเป็นวิสภาคตาซึ่งกันและกันของสหชาตปัจจัยและอสหชาตปัจจัยมีเหตุและอารมณ์เป็นต้น, พึงประกอบความเป็นสภาคตาและวิสภาคตาด้วยอุบายมีอย่างนี้เป็นต้น.

ජනකායෙව, න අජනකාති ජනකභාවප්පධානායෙව හුත්වා පච්චයා හොන්ති, න උපත්ථම්භකභාවප්පධානාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. යෙසං හෙතුආදයො පච්චයා හොන්ති, තෙ තෙහි විනා නෙව උප්පජ්ජන්ති, න ච පවත්තන්තීති තෙසං උභයප්පධානතා වුත්තා. න හි තෙ අනන්තරාදයො විය ජනනෙනෙව පවත්තිං කරොන්තීති.

พึงทราบความหมายว่า ปัจจัยทั้งหลายย่อมเป็นไปโดยมีภาวะเป็นชนกเป็นประธานเท่านั้น, ไม่ใช่โดยมีภาวะเป็นอุปถัมภกเป็นประธาน. ธรรมทั้งหลายที่เหตุเป็นต้นเป็นปัจจัยนั้น ย่อมไม่เกิดขึ้นและไม่เป็นไปได้หากปราศจากปัจจัยเหล่านั้น, จึงกล่าวถึงความเป็นประธานทั้งสองอย่างของธรรมเหล่านั้น. เพราะธรรมเหล่านั้นย่อมไม่เป็นไปโดยการยังให้เกิดเท่านั้นเหมือนอนันตรปัจจัยเป็นต้น.

සබ්බෙසං ඨානං කාරණභාවො සබ්බට්ඨානං, තං එතෙසං අත්ථීති සබ්බට්ඨානිකා. උපනිස්සයං භින්දන්තෙන තයොපි උපනිස්සයා වත්තබ්බා, අභින්දිත්වා [Pg.198] වා උපනිස්සයග්ගහණමෙව කාතබ්බං. තත්ථ භින්දනං පකතූපනිස්සයස්ස රූපානං පච්චයත්තාභාවදස්සනත්ථං, ආරම්මණානන්තරූපනිස්සයානං පන පුබ්බෙ ආරම්මණාධිපතිඅනන්තරග්ගහණෙහි ගහිතත්තා තෙසු එකදෙසෙන අනන්තරූපනිස්සයෙන ඉතරම්පි දස්සෙතීති දට්ඨබ්බං. පුරෙජාතපච්ඡාජාතාපි අසබ්බට්ඨානිකා අරූපරූපානඤ්ඤෙව යථාක්කමෙන පච්චයභාවතොති එත්ථ පුරෙජාතපච්චයො අනන්තරාදීසු එව වත්තබ්බො තංසමානගතිකත්තා, න ච යුගළභාවො පච්ඡාජාතෙන සහ කථනෙ කාරණං අසබ්බට්ඨානිකදස්සනමත්තස්ස අධිප්පෙතත්තාති තං තත්ථ පඨිත්වා ‘‘පච්ඡාජාතොපි අසබ්බට්ඨානිකො රූපානංයෙව පච්චයභාවතො’’ති පඨන්ති.

ความเป็นเหตุแห่งธรรมทั้งปวง คือ สัพพัฏฐาน, ธรรมเหล่านั้นมีสิ่งนี้อยู่ จึงชื่อว่า สัพพัฏฐานิกะ. เมื่อแยกอุปนิสสยปัจจัย พึงกล่าวอุปนิสสยปัจจัยทั้งสาม, หรือไม่แยกก็พึงถือเอาอุปนิสสยปัจจัยอย่างเดียว. ในข้อนั้น การแยกก็เพื่อแสดงว่าปกตูปนิสสยปัจจัยไม่มีความเป็นปัจจัยแก่รูป. ส่วนอารัมมณูปนิสสยปัจจัยและอนันตรูปนิสสยปัจจัยนั้น เพราะถูกถือเอาด้วยการถือเอาอารัมมณาธิปติปัจจัยและอนันตรปัจจัยไว้ก่อนแล้ว, พึงทราบว่าในปัจจัยเหล่านั้น อนันตรูปนิสสยปัจจัยย่อมแสดงปัจจัยอื่นด้วยส่วนหนึ่ง. ปุเรชาตปัจจัยและปัจฉาชาตปัจจัยก็เป็นอสัพพัฏฐานิกะ เพราะความเป็นปัจจัยแก่รูปและอรูปตามลำดับเท่านั้น, ในข้อนี้ ปุเรชาตปัจจัยพึงกล่าวไว้ในอนันตรปัจจัยเป็นต้นเท่านั้น เพราะมีความเป็นไปเสมอกัน. และความเป็นคู่กับปัจฉาชาตปัจจัยในการกล่าวไม่ใช่เหตุ, เพราะมุ่งหมายเพียงการแสดงความเป็นอสัพพัฏฐานิกะเท่านั้น, เพราะฉะนั้น ท่านจึงอ่านสิ่งนั้นไว้ในที่นั้นว่า "ปัจฉาชาตปัจจัยก็เป็นอสัพพัฏฐานิกะ เพราะความเป็นปัจจัยแก่รูปเท่านั้น".

පච්චයනිද්දෙසපකිණ්ණකවිනිච්ඡයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายเรื่องวินิจฉัยเบ็ดเตล็ดในปัจจยนิเทศ จบแล้ว.

පුච්ඡාවාරො

หมวดคำถาม.

1. පච්චයානුලොමවණ්ණනා

๑. คำอธิบายปัจจยานุโลม.

එකෙකං තිකදුකන්ති එකෙකං තිකං දුකඤ්චාති අත්ථො, න තිකදුකන්ති.

คำว่า "เอกกัง ติกทุกัง" หมายถึง ติกะอย่างหนึ่งและทุกะอย่างหนึ่ง, ไม่ใช่ติกทุกะ.

පච්චයා චෙවාති යෙ කුසලාදිධම්මෙ පටිච්චාති වුත්තා, තෙ පටිච්චත්ථං ඵරන්තා කුසලාදිපච්චයා චෙවාති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘තෙ ච ඛො සහජාතාවා’’ති. යෙහි පන හෙතාදිපච්චයෙහි උප්පත්ති වුත්තා, තෙ සහජාතාපි හොන්ති අසහජාතාපීති. එත්ථ පටිච්චසහජාතවාරෙහි සමානත්ථෙහි පටිච්චසහජාතාභිධානෙහි සමානත්ථං බොධෙන්තෙන භගවතා පච්ඡිමවාරෙන පුරිමවාරො, පුරිමවාරෙන ච පච්ඡිමවාරො ච බොධිතොති වෙදිතබ්බො. එස නයො පච්චයනිස්සයවාරෙසු සංසට්ඨසම්පයුත්තවාරෙසු ච, එවඤ්ච නිරුත්තිකොසල්ලං ජනිතං හොතීති.

คำว่า "และปัจจัยทั้งหลาย" หมายถึง ธรรมทั้งหลายมีกุศลเป็นต้นที่กล่าวว่า "อาศัย" นั้น เมื่อแผ่ไปในความหมายแห่งการอาศัย ก็เป็นปัจจัยมีกุศลเป็นต้นนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "และธรรมเหล่านั้นแลเป็นสหชาตปัจจัย". ส่วนธรรมทั้งหลายที่กล่าวถึงการเกิดขึ้นด้วยปัจจัยมีเหตุเป็นต้นนั้น ย่อมเป็นทั้งสหชาตปัจจัยและอสหชาตปัจจัย. ในข้อนี้ พึงทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงความหมายเดียวกันด้วยบทว่า "ปฏิจจสหชาต" ซึ่งมีความหมายเหมือนกันกับบทว่า "ปฏิจจสหชาต" โดยทรงแสดงบทก่อนด้วยบทหลัง และทรงแสดงบทหลังด้วยบทก่อน. นัยนี้พึงทราบในปัจจยนิสสยวาระและสังสัฏฐสัมปยุตตวาระด้วย, ด้วยประการฉะนี้ ความเชี่ยวชาญในนิรุตติย่อมเกิดขึ้น.

‘‘තෙ තෙ පන පඤ්හෙ උද්ධරිත්වා පුන කුසලො හෙතු හෙතුසම්පයුත්තකානං ධම්මාන’’න්ති ලිඛිතං. ‘‘කුසලා හෙතූ සම්පයුත්තකානං ඛන්ධාන’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.401) පඤ්හාවාරපාඨොති පමාදලෙඛා එසාති පාළියං ආගතපාඨමෙව පඨන්ති. පුරිමවාරෙසු සහජාතනිස්සයසම්පයුත්තපච්චයභාවෙහි කුසලාදිධම්මෙ නියමෙත්වා තස්මිං නියමෙ කුසලාදීනං හෙතුපච්චයාදීහි උප්පත්තිං පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජනං කතං, න තත්ථ ‘‘ඉමෙ නාම තෙ ධම්මා හෙතාදිපච්චයභූතා’’ති විඤ්ඤායන්ති, තස්මා තත්ථ ‘‘සියා කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය [Pg.199] හෙතුපච්චයා’’ති (පට්ඨා. 1.1.25) එවමාදීහි සඞ්ගහිතෙ පටිච්චත්ථාදිඵරණකභාවෙ හෙතාදිපච්චයපච්චයුප්පන්නෙසු හෙතාදිපච්චයානං නිච්ඡයාභාවතො පඤ්හා නිජ්ජටා නිග්ගුම්බා ච කත්වා න විභත්තා, ඉධ පන ‘‘සියා කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදීහි සඞ්ගහිතා හෙතාදිපච්චයභූතා කුසලාදයො පච්චයුප්පන්නා ච නිච්ඡිතා, න කොචි පුච්ඡාසඞ්ගහිතො අත්ථො අනිච්ඡිතො නාම අත්ථීති ආහ ‘‘සබ්බෙපි තෙ පඤ්හා නිජ්ජටා නිග්ගුම්බා ච කත්වා විභත්තා’’ති. පඤ්හා පන උද්ධරිත්වා විස්සජ්ජනං සබ්බත්ථ සමානන්ති න තං සන්ධාය නිජ්ජටතා වුත්තාති දට්ඨබ්බා.

อนึ่ง มีการเขียนไว้ว่า ‘กุศลเหตุ เป็นปัจจัยแก่ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยเหตุ’ โดยยกปัญหาเหล่านั้นขึ้นอีก. บทแห่งปัญหาวาระที่ว่า ‘กุศลเหตุ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่สัมปยุต’ (ปฏฺฐา. 1.1.401) นี้ เป็นการเขียนที่ผิดพลาด จึงย่อมอ่านเฉพาะบทที่มาในบาลีเท่านั้น. ในวาระก่อนๆ ได้กำหนดธรรมมีกุศลเป็นต้นด้วยความเป็นปัจจัยคือสหชาต นิสสยะ สัมปยุต และในข้อกำหนดนั้น ได้ถามและตอบการเกิดขึ้นของธรรมมีกุศลเป็นต้นด้วยเหตุปัจจัยเป็นต้น, ในที่นั้นไม่รู้ได้ว่า ‘ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าเป็นปัจจัยมีเหตุเป็นต้น’, เพราะฉะนั้น ในที่นั้น ปัญหาจึงไม่ถูกจำแนกโดยทำให้ปราศจากความยุ่งเหยิงและปราศจากปม เพราะไม่มีการกำหนดปัจจัยมีเหตุเป็นต้นในปัจจัยและปัจจยุปบันที่มีเหตุเป็นต้น ซึ่งสงเคราะห์ด้วยบทมี ‘กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรม พึงเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย’ (ปฏฺฐา. 1.1.25) เป็นต้น ในภาวะที่แผ่ไปซึ่งอรรถแห่งปฏิจจะ. แต่ในที่นี้ กุศลธรรมเป็นต้นซึ่งเป็นปัจจัยมีเหตุเป็นต้น และปัจจยุปบันที่สงเคราะห์ด้วยบทมี ‘กุศลธรรมพึงเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมด้วยเหตุปัจจัย’ เป็นต้น ได้ถูกกำหนดแล้ว, ไม่มีอรรถใดที่สงเคราะห์ด้วยคำถามแล้วไม่ถูกกำหนดเลย, จึงกล่าวว่า ‘ปัญหาเหล่านั้นทั้งหมดถูกจำแนกโดยทำให้ปราศจากความยุ่งเหยิงและปราศจากปม’. พึงเห็นว่า การยกปัญหาขึ้นตอบย่อมเสมอกันในที่ทั้งปวง จึงไม่ได้กล่าวถึงความเป็นผู้ปราศจากความยุ่งเหยิงโดยอ้างถึงสิ่งนั้น.

උප්පත්තියා පඤ්ඤාපිතත්තාති පුච්ඡාමත්තෙනෙව උප්පත්තියා ඨපිතත්තා පකාසිතත්තා, නානප්පකාරෙහි වා ඤාපිතත්තාති අත්ථො.

คำว่า ‘เพราะการเกิดขึ้นถูกบัญญัติแล้ว’ มีอรรถว่า เพราะการเกิดขึ้นถูกตั้งไว้แล้ว ถูกประกาศแล้ว เพียงด้วยคำถามเท่านั้น หรือเพราะการเกิดขึ้นถูกทำให้รู้ด้วยประการต่างๆ.

25-34. පරිකප්පපුච්ඡාති විධිපුච්ඡා. කිං සියාති එසො විධි කිං අත්ථීති අත්ථො. කිං සියා, අථ න සියාති සම්පුච්ඡනං වා පරිකප්පපුච්ඡාති වදති. කිමිදං සම්පුච්ඡනං නාම? සමෙච්ච පුච්ඡනං, ‘‘කිං සුත්තන්තං පරියාපුණෙය්‍ය, අථ අභිධම්ම’’න්ති අඤ්ඤෙන සහ සම්පධාරණන්ති අත්ථො. යො කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා, සො කුසලං ධම්මං පටිච්ච සියාති එතස්මිං අත්ථෙ සති පච්ඡාජාතවිපාකපච්චයෙසුපි සබ්බපුච්ඡානං පවත්තිතො ‘‘යො කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය පච්ඡාජාතපච්චයා විපාකපච්චයා, සො කුසලං ධම්මං පටිච්ච සියා’’ති අයමත්ථො විඤ්ඤායෙය්‍ය, තථා ච සති පච්ඡාජාතපච්චයා විපාකපච්චයාති උප්පජ්ජමානං නිද්ධාරෙත්වා තස්ස කුසලං ධම්මං පටිච්ච භවනස්ස පුච්ඡනතො කුසලානං තෙහි පච්චයෙහි උප්පත්ති අනුඤ්ඤාතාති ආපජ්ජති, න ච තංතංපච්චයා උප්පජ්ජමානානං කුසලාදීනං කුසලාදිධම්මෙ පටිච්ච භවනමත්ථිතා එත්ථ පුච්ඡිතා, අථ ඛො උප්පත්ති, එවඤ්ච කත්වා විස්සජ්ජනෙ ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජතී’’ති උප්පත්තියෙව විස්සජ්ජිතාති, තස්මා අයමත්ථො සදොසොති ‘‘අථ වා’’ති අත්ථන්තරවචනං වුත්තං.

๒๕-๓๔. คำว่า ‘ปริกัปปปัญหา’ คือ วิธิปัญหา. คำว่า ‘อะไรจะพึงมี’ มีอรรถว่า วิธีนั้นมีอะไร. หรือกล่าวว่า ‘อะไรจะพึงมี หรือจะไม่พึงมี’ เป็นการสอบถาม คือปริกัปปปัญหา. การสอบถามนี้คืออะไร? คือการถามร่วมกัน มีอรรถว่า การปรึกษาหารือกับผู้อื่นว่า ‘จะพึงเรียนพระสูตร หรือพระอภิธรรม’. เมื่อมีอรรถว่า ‘กุศลธรรมใดพึงเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย กุศลธรรมนั้นพึงอาศัยกุศลธรรม’ เพราะคำถามทั้งหมดดำเนินไปในปัจจัยคือปัจฉาชาตและวิบากปัจจัยด้วย อรรถนี้คือ ‘กุศลธรรมใดพึงเกิดขึ้นด้วยปัจฉาชาตปัจจัย วิบากปัจจัย กุศลธรรมนั้นพึงอาศัยกุศลธรรม’ พึงรู้ได้. และเมื่อเป็นเช่นนั้น การเกิดขึ้นของกุศลธรรมด้วยปัจจัยเหล่านั้นย่อมถูกอนุญาต เพราะการถามถึงความเป็นไปของกุศลธรรมนั้นโดยอาศัยกุศลธรรม โดยกำหนดสิ่งที่เกิดขึ้นด้วยปัจฉาชาตปัจจัยและวิบากปัจจัย. และความเป็นไปของธรรมมีกุศลเป็นต้นที่เกิดขึ้นจากปัจจัยนั้นๆ โดยอาศัยธรรมมีกุศลเป็นต้น ไม่ได้ถูกถามในที่นี้, แต่เป็นการถามถึงการเกิดขึ้นต่างหาก. และเมื่อทำเช่นนี้ ในการตอบว่า ‘กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมย่อมเกิดขึ้น’ ก็ตอบเฉพาะการเกิดขึ้นเท่านั้น. เพราะฉะนั้น อรรถนี้จึงมีโทษ จึงกล่าวคำที่มีอรรถอื่นว่า ‘หรืออีกนัยหนึ่ง’.

තත්ථ ‘‘කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති උප්පත්තිං අනුජානිත්වා ‘‘හෙතුපච්චයා සියා එත’’න්ති තස්සා හෙතුපච්චයා භවනපුච්ඡනං, ‘‘උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා’’ති හෙතුපච්චයා උප්පත්තිං අනුජානිත්වා තස්සා ‘‘සියා එත’’න්ති භවනපුච්ඡනඤ්ච න යුත්තං. අනුඤ්ඤාතඤ්හි නිච්ඡිතමෙවාති. තස්මා අනනුජානිත්වා [Pg.200] ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා’’ති එවං යථාවුත්තං උප්පජ්ජනං කිං සියාති පුච්ඡතීති දට්ඨබ්බං. උප්පජ්ජෙය්‍යාති වා ඉදම්පි සම්පුච්ඡනමෙව, කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො කිං උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයාති අත්ථො. සියාති යථාපුච්ඡිතස්සෙව උප්පජ්ජනස්ස සම්භවං පුච්ඡති ‘‘කිං එවං උප්පජ්ජනං සියා සම්භවෙය්‍යා’’ති, අයං නයො සියාසද්දස්ස පච්ඡායොජනෙ. යථාඨානෙයෙව පන ඨිතා ‘‘සියා’’ති එසා සාමඤ්ඤපුච්ඡා, තාය පන පුච්ඡාය ‘‘ඉදං නාම පුච්ඡිත’’න්ති න විඤ්ඤායතීති තස්සායෙව පුච්ඡාය විසෙසනත්ථං ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා’’ති පුච්ඡති, එවං විසෙසිතබ්බවිසෙසනභාවෙන ද්වෙපි පුච්ඡා එකායෙව පුච්ඡාති දට්ඨබ්බා.

ในที่นั้น การอนุญาตการเกิดขึ้นว่า ‘กุศลธรรมพึงเกิดขึ้น’ แล้วถามถึงความเป็นไปของสิ่งนั้นด้วยเหตุปัจจัยว่า ‘สิ่งนั้นพึงมีด้วยเหตุปัจจัย’ และการอนุญาตการเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัยว่า ‘พึงเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย’ แล้วถามถึงความเป็นไปของสิ่งนั้นว่า ‘สิ่งนั้นพึงมี’ ย่อมไม่สมควร. เพราะสิ่งที่อนุญาตแล้วย่อมเป็นสิ่งที่กำหนดแล้วเท่านั้น. เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่า การไม่อนุญาตแล้วถามว่า ‘การเกิดขึ้นที่กล่าวมาแล้วเช่นนี้ว่า กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรม พึงเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย อะไรจะพึงมี’ ดังนี้. หรือคำว่า ‘พึงเกิดขึ้น’ นี้ก็เป็นการสอบถามนั่นเอง มีอรรถว่า กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรม พึงเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัยหรือ? คำว่า ‘พึงมี’ ถามถึงความเป็นไปได้ของการเกิดขึ้นที่ถูกถามนั้นเองว่า ‘การเกิดขึ้นเช่นนี้พึงมีได้หรือ?’ นี้เป็นนัยในการประกอบคำว่า ‘พึงมี’ ไว้ข้างหลัง. แต่คำว่า ‘พึงมี’ ที่ตั้งอยู่ในที่ของตนเองนี้ เป็นคำถามทั่วไป. และเพราะไม่รู้ได้ว่า ‘สิ่งนี้ชื่อว่าถูกถาม’ ด้วยคำถามนั้น จึงถามว่า ‘กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรม พึงเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย’ เพื่อประโยชน์แก่การขยายความคำถามนั้นเอง. พึงเห็นว่า ด้วยความเป็นสิ่งที่ถูกขยายความและเป็นเครื่องขยายความ คำถามทั้งสองก็เป็นคำถามเดียวกัน.

ගමනුස්සුක්කවචනන්ති ගමනස්ස සමානකත්තුකපච්ඡිමකාලකිරියාපෙක්ඛවචනන්ති අත්ථො. යදිපි පටිගමනුප්පත්තීනං පුරිමපච්ඡිමකාලතා නත්ථි, පච්චයපච්චයුප්පන්නානං පන සහජාතානම්පි පච්චයපච්චයුප්පන්නභාවෙන ගහණං පුරිමපච්ඡිමභාවෙනෙව හොතීති ගහණප්පවත්තිආකාරවසෙන පච්චයායත්තතාඅත්තපටිලාභසඞ්ඛාතානං පටිගමනුප්පත්තිකිරියානම්පි පුරිමපච්ඡිමකාලවොහාරො හොතීති දට්ඨබ්බො. ගමනං වා උප්පත්ති එවාති ගච්ඡන්තස්ස පටිගමනං උප්පජ්ජන්තස්ස පටිඋප්පජ්ජනං සමානකිරියා. පටිකරණඤ්හි පටිසද්දත්ථොති. තස්මා ‘‘කුසලං ධම්ම’’න්ති උපයොගනිද්දිට්ඨං පච්චයං උප්පජ්ජමානං පටිච්ච තදායත්තුප්පත්තියා පටිගන්ත්වාති අයමෙත්ථ අත්ථො, තෙන පටිච්චාති සහජාතපච්චයං කත්වාති වුත්තං හොති. සහජාතපච්චයකරණඤ්හි උප්පජ්ජමානාභිමුඛඋප්පජ්ජමානං පටිගමනං, තං කත්වාති පටිච්චසද්දස්ස අත්ථොති.

คำว่า ‘คำที่แสดงความกระตือรือร้นในการไป’ มีอรรถว่า คำที่มุ่งหมายถึงกิริยาในกาลภายหลังที่มีประธานเดียวกันกับการไป. ถึงแม้การไปตอบโต้และการเกิดขึ้นจะไม่มีความเป็นกาลก่อนและกาลหลัง แต่การถือเอาปัจจัยและปัจจยุปบันที่เป็นสหชาตด้วยความเป็นปัจจัยและปัจจยุปบัน ย่อมเป็นไปด้วยความเป็นกาลก่อนและกาลหลัง. พึงเห็นว่า โดยอาการที่การถือเอาดำเนินไป แม้กิริยาคือการไปตอบโต้และการเกิดขึ้นที่นับว่าเป็นการได้อัตภาพที่อาศัยปัจจัย ก็ย่อมมีโวหารว่าเป็นกาลก่อนและกาลหลัง. หรือการไปก็คือการเกิดขึ้นนั่นเอง การไปตอบโต้ของผู้ไป และการเกิดขึ้นตอบโต้ของผู้เกิดขึ้น เป็นกิริยาเดียวกัน. เพราะการกระทำตอบโต้เป็นอรรถของคำว่า ‘ปฏิ’. เพราะฉะนั้น อรรถในที่นี้คือ ‘อาศัยปัจจัยที่ถูกระบุด้วยคำว่า “กุศลธรรม” ที่กำลังเกิดขึ้น แล้วไปตอบโต้ด้วยการเกิดขึ้นที่อาศัยปัจจัยนั้น’. ด้วยเหตุนั้น คำว่า ‘ปฏิจจะ’ จึงกล่าวว่า ‘กระทำสหชาตปัจจัย’. เพราะการกระทำสหชาตปัจจัยคือการไปตอบโต้สิ่งที่กำลังเกิดขึ้นต่อหน้าสิ่งที่กำลังเกิดขึ้น. คำว่า ‘ปฏิจจะ’ มีอรรถว่า ‘กระทำสิ่งนั้น’.

35-38. තාසු පාළියං ද්වෙයෙව දස්සිතාති හෙතාරම්මණදුකෙ ද්වින්නං පුච්ඡානං දස්සිතත්තා වුත්තං. එත්ථ ච එකමූලකාදිභාවො පුච්ඡානං වුත්තොති වෙදිතබ්බො, පච්චයානං පන වසෙන සබ්බපඨමො පච්චයන්තරෙන අවොමිස්සකත්තා සුද්ධිකනයො, දුතියො ආරම්මණාදීසු එකෙකස්ස හෙතු එව එකමූලකන්ති කත්වා එකමූලකනයො. එවං හෙතාරම්මණදුකාදීනං අධිපතිආදීනං මූලභාවතො දුකමූලකාදයො නයා වෙදිතබ්බා. තෙවීසතිමූලකනයො ච තතො පරං මූලස්ස අභාවතො ‘‘සබ්බමූලක’’න්ති පාළියං වුත්තො. තත්ථ නපුංසකනිද්දෙසෙන එක…පෙ… සබ්බමූලකං පච්චයගමනං පාළිගමනං වාති විඤ්ඤායති, එක…පෙ… සබ්බමූලකං නයං අසම්මුය්හන්තෙනාති උපයොගො වා[Pg.201], ඉධ ච සබ්බමූලකන්ති ච තෙවීසතිමූලකස්සෙව වුත්තත්තා පච්චනීයෙ වක්ඛති ‘‘යථා අනුලොමෙ එකෙකස්ස පදස්ස එකමූලකං…පෙ… යාව තෙවීසතිමූලකං, එවං පච්චනීයෙපි විත්ථාරෙතබ්බ’’න්ති (පට්ඨා. අට්ඨ. 1.42-44).

๓๕-๓๘. ในบรรดาบทเหล่านั้น ที่ชื่อว่าแสดงไว้เพียง ๒ อย่างในพระบาลี เพราะแสดงคำถาม ๒ อย่างในเหตุอารัมมณทุกะ. ในที่นี้ พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงความเป็นเอกมูลกะเป็นต้นของคำถามทั้งหลาย. ส่วนโดยอำนาจแห่งปัจจัย นัยแรกสุดเป็นสุทธิกนัย เพราะไม่ระคนด้วยปัจจัยอื่น. นัยที่สองเป็นเอกมูลกนัย โดยกระทำเหตุเพียงอย่างเดียวในบรรดาอารัมมณปัจจัยเป็นต้นให้เป็นเอกมูลกะ. พึงทราบว่า นัยทั้งหลายมีทุกมูลกะเป็นต้น พึงทราบโดยความเป็นมูลของเหตุอารัมมณทุกะเป็นต้น และอธิปติปัจจัยเป็นต้น. และเตวีสติมูลกนัย ท่านเรียกว่า 'สัพพมูลกะ' ในพระบาลี เพราะไม่มีมูลยิ่งไปกว่านั้น. ในคำนั้น พึงทราบว่า การดำเนินไปของปัจจัย หรือการดำเนินไปของพระบาลี มีเอกมูลกะ...จนถึงสัพพมูลกะเป็นต้น ด้วยการระบุเป็นนปุงสกลิงค์ หรือเป็นอุปโยควิภัตติว่า 'เมื่อไม่หลงลืมในนัยมีเอกมูลกะ...จนถึงสัพพมูลกะเป็นต้น'. และในที่นี้ เพราะท่านเรียกเตวีสติมูลกะนั่นเองว่าสัพพมูลกะ ในปัจจนียนัย ท่านจึงจะกล่าวว่า 'ในอนุโลมนัย บทแต่ละบทมีเอกมูลกะ...จนถึงเตวีสติมูลกะฉันใด ในปัจจนียนัยก็พึงขยายความฉันนั้น' (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. 1.42-44).

39-40. ‘‘ආරම්මණපච්චයා හෙතුපච්චයාති එත්තාවතා ආරම්මණපච්චයං ආදිං කත්වා හෙතුපච්චයපරියොසානො එකමූලකනයො දස්සිතො’’ති වුත්තං, එවං සති විනයෙ විය චක්කබන්ධනවසෙන පාළිගති ආපජ්ජති, න හෙට්ඨිමසොධනවසෙන. හෙට්ඨිමසොධනවසෙන ච ඉධ අභිධම්මෙ පාළි ගතා, එවඤ්ච කත්වා විස්සජ්ජනෙ ‘‘ආරම්මණපච්චයා හෙතුයා තීණි, අධිපතිපච්චයා තීණි, අධිපතිපච්චයා හෙතුයා නව, ආරම්මණෙ තීණී’’තිආදිනා හෙට්ඨිමං සොධෙත්වාව පාළි පවත්තා. යො චෙත්ථ ‘‘එකමූලකනයො’’ති වුත්තො, සො සුද්ධිකනයොව. සො ච විසෙසාභාවතො ආරම්මණමූලකාදීසු න ලබ්භති. න හි ආරම්මණාදීසු තස්මිං තස්මිං ආදිම්හි ඨපිතෙපි පච්චයන්තරෙන සම්බන්ධාභාවෙන ආදිම්හි වුත්තසුද්ධිකතො විසෙසත්ථො ලබ්භති, තෙනෙව විස්සජ්ජනෙපි ආරම්මණමූලකාදීසු සුද්ධිකනයො න දස්සිතොති, තස්මා ‘‘ආරම්මණපච්චයා හෙතුපච්චයා ආරම්මණපච්චයා අධිපතිපච්චයා…පෙ… ආරම්මණපච්චයා අවිගතපච්චයා’’ති (පට්ඨා. 1.1.39) අයං හෙට්ඨිමසොධනවසෙන එකස්මිං ආරම්මණපච්චයෙ හෙතුපච්චයාදිකෙ යොජෙත්වා වුත්තො එකමූලකනයො දට්ඨබ්බො. ‘‘ආරම්මණපච්චයා…පෙ… අවිගතපච්චයා’’ති වා එකමූලකෙසු අනන්තරපච්චයස්ස මූලකං ආරම්මණං දස්සෙත්වා එකමූලකාදීනි සංඛිපිත්වා සබ්බමූලකස්සාවසානෙන අවිගතපච්චයෙන නිට්ඨාපිතන්ති දට්ඨබ්බං. අධිපතිපච්චයා අනන්තරපච්චයා සමනන්තරපච්චයා සහජාතපච්චයා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයාති ඉදං මූලමෙව දස්සෙත්වා එකමූලකාදීනං සංඛිපනං දට්ඨබ්බං, න සුද්ධිකදස්සනං, නාපි සබ්බමූලකෙ කතිපයපච්චයදස්සනං.

39-40. คำว่า 'อารัมมณปัจจัย เหตปัจจัย' นี้ ท่านกล่าวว่า 'แสดงเอกมูลกนัยที่มีอารัมมณปัจจัยเป็นต้นและมีเหตปัจจัยเป็นที่สุดไว้เพียงเท่านี้'. เมื่อเป็นเช่นนั้น ความดำเนินไปของพระบาลี ย่อมถึงความเกี่ยวข้องเป็นวงกลม (จักกพันธนะ) เหมือนในพระวินัย ไม่ใช่โดยอำนาจแห่งการชำระบทเบื้องต่ำ (เหฏฐิมโสธนะ). แต่ในพระอภิธรรมนี้ พระบาลีดำเนินไปโดยอำนาจแห่งการชำระบทเบื้องต่ำ. และเมื่อเป็นเช่นนั้น ในการวิสัชนา พระบาลีจึงดำเนินไปโดยชำระบทเบื้องต่ำนั่นเองว่า 'อารัมมณปัจจัย ในเหตุมี ๓, อธิปติปัจจัย มี ๓, อธิปติปัจจัย ในเหตุมี ๙, ในอารัมมณะมี ๓' เป็นต้น. นัยใดที่กล่าวในที่นี้ว่า 'เอกมูลกนัย' นัยนั้นคือสุทธิกนัยนั่นเอง. และนัยนั้นย่อมไม่ได้ในอารัมมณมูลกะเป็นต้น เพราะไม่มีความพิเศษ. จริงอยู่ แม้เมื่อวางอารัมมณปัจจัยเป็นต้นนั้นๆ ไว้ในเบื้องต้น ก็ไม่ได้เนื้อความพิเศษไปจากสุทธิกะที่กล่าวไว้ในเบื้องต้น เพราะไม่มีความเกี่ยวข้องกับปัจจัยอื่น. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ในการวิสัชนา ท่านจึงไม่แสดงสุทธิกนัยไว้ในอารัมมณมูลกะเป็นต้น. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า เอกมูลกนัยนี้ที่ท่านกล่าวโดยประกอบเหตปัจจัยเป็นต้นเข้ากับอารัมมณปัจจัยหนึ่ง โดยอำนาจแห่งการชำระบทเบื้องต่ำว่า 'อารัมมณปัจจัย เหตปัจจัย, อารัมมณปัจจัย อธิปติปัจจัย...จนถึง อารัมมณปัจจัย อวิคตปัจจัย' (ปฏฺฐา. 1.1.39). หรือพึงทราบว่า ในเอกมูลกะทั้งหลาย ท่านแสดงอารัมมณปัจจัยซึ่งเป็นมูลของอนันตรปัจจัยว่า 'อารัมมณปัจจัย...จนถึง อวิคตปัจจัย' แล้วย่อเอกมูลกะเป็นต้นไว้ และให้จบลงด้วยอวิคตปัจจัยซึ่งเป็นที่สุดของสัพพมูลกะ. พึงทราบว่า คำว่า 'อธิปติปัจจัย อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย' นี้ เป็นการแสดงมูลนั่นเองแล้วย่อเอกมูลกะเป็นต้นไว้ ไม่ใช่การแสดงสุทธิกะ และไม่ใช่การแสดงปัจจัยเพียงบางอย่างในสัพพมูลกะ.

41. තතො නිස්සයාදීනි මූලානිපි සංඛිපිත්වා අවිගතමූලකනයං දස්සෙතුං ‘‘අවිගතපච්චයා හෙතුපච්චයා’’තිආදි ආරද්ධං. එතස්මිඤ්ච සුද්ධිකස්ස අදස්සනෙන ආරම්මණමූලකාදීසු විසුං විසුං සුද්ධිකනයො න ලබ්භතීති ඤාපිතො හොති. න හි ආදි කත්ථචි සංඛෙපන්තරගතො හොති. ආදිඅන්තෙහි මජ්ඣිමානං දස්සනඤ්හි සඞ්ඛෙපො, ආදිතො පභුති කතිචි [Pg.202] වත්වා ගතිදස්සනං වාති. දුතියචතුක්කං වත්වා ‘‘විගතපච්චයා’’ති පදං උද්ධරිත්වා ඨපිතං. තෙන ඔසානචතුක්කං දස්සෙති. තතියචතුක්කතො පභුති වා පඤ්චකමූලානි සංඛිපිත්වා සබ්බමූලකස්ස අවසානෙන නිට්ඨපෙති.

๔๑. จากนั้น เพื่อจะแสดงอวิคตมูลกนัย โดยย่อแม้ซึ่งมูลทั้งหลายมีนิสสยปัจจัยเป็นต้น จึงเริ่มคำว่า 'อวิคตปัจจัย เหตปัจจัย' เป็นต้น. และด้วยการไม่แสดงสุทธิกะในนัยนี้ ย่อมเป็นอันให้รู้ว่า สุทธิกนัยย่อมไม่ได้แยกกันในอารัมมณมูลกะเป็นต้น. จริงอยู่ บทเริ่มต้นย่อมไม่เข้าถึงความเป็นส่วนหนึ่งในท่ามกลางแห่งคำย่อในที่ไหนๆ. เพราะว่าการแสดงบทท่ามกลางด้วยบทต้นและบทปลาย ชื่อว่าการย่อ หรือการกล่าวเพียงบางบทตั้งแต่ต้นแล้วแสดงแนวทางดำเนินไป ชื่อว่าการย่อ. ท่านกล่าวจตุกะที่ ๒ แล้ว ยกบทว่า 'วิคตปัจจัย' ขึ้นตั้งไว้. ด้วยบทนั้น ท่านแสดงจตุกะสุดท้าย. หรือว่า ท่านย่อปัญจกมูลทั้งหลายตั้งแต่จตุกะที่ ๓ เป็นต้นไป แล้วให้จบลงด้วยที่สุดของสัพพมูลกะ.

එත්ථ ච දුකමූලකාදීසු යථා හෙතුආරම්මණදුකෙන සද්ධිං අවසෙසා පච්චයා යොජිතා, හෙතාරම්මණාධිපතිතිකාදීහි ච අවසෙසාවසෙසා, එවං හෙතුඅධිපතිදුකාදීහි හෙතුඅධිපතිඅනන්තරතිකාදීහි ච අවසෙසාවසෙසා යොජෙතබ්බා සියුං. යදි ච සබ්බෙසං පච්චයානං මූලභාවෙන යොජිතත්තා හෙතුමූලකෙ හෙතුඅධිපතිආදිදුකානං අධිපතිමූලකාදීසු අධිපතිහෙතුආදිදුකෙහි විසෙසො නත්ථි. තෙ එව හි පච්චයා උප්පටිපාටියා වුත්තා, තථාපි ආරම්මණමූලකාදීසු ආරම්මණාධිපතිදුකාදීනං අවසෙසාවසෙසෙහි, හෙතුමූලකෙ ච හෙතුඅධිපතිඅනන්තරතිකාදීනං අවසෙසාවසෙසෙහි යොජනෙ අත්ථි විසෙසොති. යස්මා පන එවං යොජියමානෙසුපි සුඛග්ගහණං න හොති, න ච යථාවුත්තාය යොජනාය සබ්බා සා යොජනා පඤ්ඤවතා න සක්කා විඤ්ඤාතුං, තස්මා තථා අයොජෙත්වා අනුපුබ්බෙනෙව යොජනා කතාති දට්ඨබ්බා. ධම්මානං දෙසනාවිධානෙ හි භගවාව පමාණන්ති. ගණනාගාථා ආදිමපාඨෙ කාචි විරුද්ධා, තස්මා සුට්ඨු ගණෙත්වා ගහෙතබ්බා.

และในที่นี้ ในทุกมูลกะเป็นต้น พึงประกอบปัจจัยที่เหลือเข้ากับเหตุอารัมมณทุกะฉันใด และประกอบปัจจัยที่เหลือจากที่เหลือเข้ากับเหตุอารัมมณาธิปติติกะเป็นต้นฉันใด พึงประกอบปัจจัยที่เหลือจากที่เหลือเข้ากับเหตุอธิปติทุกะเป็นต้น และเหตุอธิปติอนันตรติกะเป็นต้นฉันนั้น. และหากว่า เพราะประกอบปัจจัยทั้งหมดโดยความเป็นมูล ในเหตุมูลกะ ความพิเศษของเหตุอธิปติทุกะเป็นต้น กับอธิปติเหตุทุกะเป็นต้นในอธิปติมูลกะเป็นต้น ย่อมไม่มี. เพราะปัจจัยเหล่านั้นนั่นเอง ท่านกล่าวโดยลำดับย้อนกลับ. ถึงกระนั้น ในการประกอบอารัมมณาธิปติทุกะเป็นต้นด้วยปัจจัยที่เหลือจากที่เหลือในอารัมมณมูลกะเป็นต้น และในการประกอบเหตุอธิปติอนันตรติกะเป็นต้นด้วยปัจจัยที่เหลือจากที่เหลือในเหตุมูลกะ ย่อมมีความพิเศษอยู่. แต่เพราะเมื่อประกอบอยู่อย่างนี้ ก็ไม่เป็นที่เข้าใจได้ง่าย และมิใช่ว่าการประกอบทั้งหมดนั้น ผู้มีปัญญาจะไม่สามารถรู้ได้ด้วยการประกอบตามที่กล่าวมาแล้วนั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ท่านไม่ประกอบอย่างนั้น แต่ประกอบไปตามลำดับนั่นเอง. เพราะว่าในการแสดงธรรม พระผู้มีพระภาคเท่านั้นทรงเป็นประมาณ. คาถาแสดงจำนวนบางบทในปาฐะเบื้องต้นขัดแย้งกัน เพราะฉะนั้น พึงนับให้ดีแล้วจึงถือเอา.

‘‘ද්වාවීසතියා තිකෙසු එකෙකං තිකං දුකානං සතෙන සතෙන සද්ධිං යොජෙත්වා’’ති වුත්තං, තං දුකතිකපට්ඨානෙ කෙසඤ්චි පොත්ථකානං වසෙන වුත්තං. කෙසුචි පන එකෙකො දුකො ද්වාවීසතියා ද්වාවීසතියා තිකෙහි යොජිතො, තඤ්ච ගමනං යුත්තං. න හි තත්ථ තිකස්ස යොජනා අත්ථි, අථ ඛො තිකානං එකෙකෙන පදෙන දුකස්සාති. තත්ථ ඡසට්ඨියා තිකපදෙසු එකෙකෙන සංසන්දිත්වා ඡසට්ඨි හෙතුදුකා, තථා සහෙතුකදුකාදයො චාති දුකානං ඡසතාධිකානි ඡසහස්සානි හොන්ති. තෙසු එකෙකස්මිං පටිච්චවාරාදයො සත්ත වාරා නයා පුච්ඡා ච සබ්බා දුකපට්ඨානෙ හෙතුදුකෙන සමානා.

ที่กล่าวว่า "นำติกะแต่ละหมวดในติกะ ๒๒ หมวด มาประกอบกับทุกะร้อยหมวดๆ" นั้น กล่าวตามคัมภีร์บางเล่มในทุกติกปัฏฐาน แต่ในบางคัมภีร์ ทุกะแต่ละหมวดประกอบกับติกะ ๒๒ หมวดๆ และการดำเนินไปนั้นก็สมควร เพราะในที่นั้นไม่มีการประกอบติกะ แต่มีการประกอบทุกะด้วยบทติกะแต่ละบท ในที่นั้น เมื่อเทียบเคียงกับบทติกะ ๖๖ บท ก็มีเหตุกทุกะ ๖๖ และมีสเหตุกทุกะเป็นต้นอีกด้วย รวมเป็นทุกะ ๖,๖๐๐ ในทุกะแต่ละหมวดนั้น วาระ ๗ วาระ มีปฏิจจวาระเป็นต้น นัย และคำถามทั้งหมด ย่อมเหมือนกับเหตุกทุกะในทุกปัฏฐาน

‘‘දුකසතෙ එකෙකං දුකං ද්වාවීසතියා තිකෙහි සද්ධිං යොජෙත්වා’’ති ච වුත්තං, තම්පි තිකදුකපට්ඨානෙ කෙසඤ්චි පොත්ථකානං වසෙන වුත්තං. වුත්තනයෙන පන යුත්තගමනෙසු එකෙකො තිකො දුකසතෙන යොජිතො. තත්ථ හෙතුපදං පක්ඛිපිත්වා වුත්තො එකො කුසලත්තිකො, තථා නහෙතුපදං…පෙ… අරණපදන්ති කුසලත්තිකානං ද්වෙ [Pg.203] සතානි හොන්ති, තථා වෙදනාත්තිකාදීනම්පීති සබ්බෙසං චතුසතාධිකානි චත්තාරි සහස්සානි හොන්ති. තෙසු එකෙකස්මිං වාරනයපුච්ඡා තිකපට්ඨානෙ කුසලත්තිකෙන සමානා.

ที่กล่าวว่า "นำทุกะแต่ละหมวดในทุกะร้อยหมวด มาประกอบกับติกะ ๒๒ หมวด" นั้น ก็กล่าวตามคัมภีร์บางเล่มในติกทุกปัฏฐาน แต่ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว ในการดำเนินไปที่สมควร ติกะแต่ละหมวดประกอบกับทุกะร้อยหมวด ในที่นั้น กุสลัตติกะหนึ่งหมวดที่กล่าวโดยใส่เหตุบทเข้าไป และนะเหตุบท...ไปจนถึงอรณบท กุสลัตติกะจึงมี ๒๐๐ หมวด และเวทนาติกะเป็นต้นก็เช่นกัน รวมทั้งหมดมี ๔,๔๐๐ หมวด ในติกะแต่ละหมวดนั้น วาระ นัย และคำถาม ย่อมเหมือนกับกุสลัตติกะในติกปัฏฐาน

‘‘ඡ අනුලොමම්හි නයා සුගම්භීරා’’ති වචනතො පනාති එතෙන ඉදං දස්සෙති – ‘‘අනුලොමම්හී’’ති ‘‘තිකාදයො ඡනයා’’ති ච අවිසෙසෙන වුත්තත්තා පටිච්චවාරාදිවසෙන සත්තවිධම්පි අනුලොමං සහ ගහෙත්වා ‘‘ඡ අනුලොමම්හී’’ති වුත්තං, අනුලොමාදිවසෙන චතුබ්බිධං තිකපට්ඨානං සහ ගහෙත්වා ‘‘තිකඤ්ච පට්ඨානවර’’න්ති, තථා චතුබ්බිධානි දුකපට්ඨානාදීනි සහ ගහෙත්වා ‘‘දුකුත්තම’’න්තිආදිං වත්වා ‘‘ඡ නයා සුගම්භීරා’’ති වුත්තන්ති ඉමමත්ථං ගහෙත්වා ඉමස්මිං පච්චයානුලොමෙ සත්තප්පභෙදෙ ඡපි එතෙ පට්ඨානා පට්ඨානනයා චතුප්පභෙදා පුච්ඡාවසෙන උද්ධරිතබ්බාති. එවඤ්හි සබ්බස්මිං පට්ඨානෙ සබ්බො පච්චයානුලොමො දස්සිතො හොතීති. පච්චනීයගාථාදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච දුකතිකපට්ඨානාදීසු විසෙසිතබ්බෙහි තිකෙහි පට්ඨානං තිකපට්ඨානං. දුකානං තිකපට්ඨානං දුකතිකපට්ඨානං. දුකවිසෙසිතා වා තිකා දුකතිකා, දුකතිකානං පට්ඨානං දුකතිකපට්ඨානන්ති ඉමිනා නයෙන වචනත්ථො වෙදිතබ්බො. දුකාදිවිසෙසිතස්ස චෙත්ථ තිකාදිපදස්ස දුකාදිභාවො දට්ඨබ්බො. දුකපට්ඨානමෙව හි තිකපදසංසන්දනවසෙන දුකපදසංසන්දනවසෙන ච පවත්තං දුකතිකපට්ඨානං දුකදුකපට්ඨානඤ්ච, තථා තිකපට්ඨානමෙව දුකපදසංසන්දනවසෙන තිකපදසංසන්දනවසෙන ච පවත්තං තිකදුකපට්ඨානං තිකතිකපට්ඨානඤ්චාති.

ส่วนที่กล่าวว่า "ในอนุโลมมีนัย ๖ อย่าง ลึกซึ้งยิ่งนัก" นั้น แสดงความหมายดังนี้ คือ ที่กล่าวว่า "ในอนุโลม" และ "นัย ๖ มีติกะเป็นต้น" โดยไม่ได้จำแนกนั้น หมายถึงการรวมอนุโลม ๗ อย่าง มีปฏิจจวาระเป็นต้นเข้าไว้ด้วยกัน จึงกล่าวว่า "ในอนุโลมมี ๖ อย่าง" และการรวมติกปัฏฐาน ๔ อย่าง มีอนุโลมเป็นต้นเข้าไว้ด้วยกัน จึงกล่าวว่า "ติกะอันประเสริฐแห่งปัฏฐาน" และการรวมทุกปัฏฐานเป็นต้น ๔ อย่างเข้าไว้ด้วยกัน จึงกล่าวว่า "ทุกะอันสูงสุด" เป็นต้น แล้วจึงกล่าวว่า "มี ๖ นัย ลึกซึ้งยิ่งนัก" พึงถือเอาความหมายนี้ว่า ในปัจจยานุโลม ๗ ประเภทนี้ ปัฏฐานทั้ง ๖ เหล่านี้ และปัฏฐานนัย ๔ ประเภท พึงยกขึ้นแสดงโดยอำนาจคำถาม ด้วยประการฉะนี้ ปัจจยานุโลมทั้งหมดจึงชื่อว่าแสดงไว้แล้วในปัฏฐานทั้งหมด แม้ในปัจจนียคาถาเป็นต้นก็นัยนี้แล ในที่นี้ พึงทราบอรรถแห่งคำโดยนัยนี้ว่า ปัฏฐานที่ถูกจำแนกด้วยติกะทั้งหลายในทุกติกปัฏฐานเป็นต้น ชื่อว่าติกปัฏฐาน ติกปัฏฐานของทุกะทั้งหลาย ชื่อว่าทุกติกปัฏฐาน หรือติกะที่ถูกจำแนกด้วยทุกะ ชื่อว่าทุกติกะ ปัฏฐานของทุกติกะทั้งหลาย ชื่อว่าทุกติกปัฏฐาน และในที่นี้ พึงเห็นว่าบทติกะเป็นต้นที่ถูกจำแนกด้วยทุกะเป็นต้น ย่อมมีภาวะเป็นทุกะเป็นต้น เพราะทุกปัฏฐานนั่นเองที่ดำเนินไปโดยการเทียบเคียงบทติกะ และโดยการเทียบเคียงบททุกะ ย่อมเป็นทุกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน และติกปัฏฐานนั่นเองที่ดำเนินไปโดยการเทียบเคียงบททุกะ และโดยการเทียบเคียงบทติกะ ย่อมเป็นติกทุกปัฏฐานและติกติกปัฏฐาน

පච්චයානුලොමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายปัจจยานุโลม จบแล้ว.

2. පච්චයපච්චනීයවණ්ණනා

๒. คำอธิบายปัจจยปัจจนีย์

42-44. තෙවීසතිමූලකන්ති ඉදඤ්චෙත්ථ දුමූලකංයෙව සන්ධාය වුත්තන්ති ඉදං දුකමූලකෙ පුච්ඡානං මූලභූතා තෙවීසති දුකා සම්භවන්තීති තස්ස ‘‘තෙවීසතිමූලක’’න්ති නාමං කත්වා යාව යත්තකො පභෙදො අත්ථි, තාව තත්තකං තෙවීසතිමූලකං යථානුලොමෙ විත්ථාරිතං. එවං පච්චනීයෙපි විත්ථාරෙතබ්බන්ති දුකමූලකෙන තිකමූලකාදීසු නයං දස්සෙතීති ඉමිනා අධිප්පායෙන වුත්තං සියා. යදි පන යාව තෙවීසතිමං මූලං යථා විත්ථාරිතන්ති අයමත්ථො අධිප්පෙතො, ‘‘යාව තෙවීසතිමං මූල’’න්ත්වෙව පාඨෙන භවිතබ්බං [Pg.204] සියා. න හි ‘‘තෙවීසතිමූලක’’න්ති එතස්ස බ්‍යඤ්ජනස්ස තෙවීසතිමං මූලකන්ති අයමත්ථො සම්භවති. යථා අනුලොමෙ ‘‘එකෙකපදස්සා’’තිආදිනා පන එකමූලාදිසබ්බමූලකපරියොසානං තත්ථ නයදස්සනවසෙන දස්සිතං එකෙකස්ස පදස්ස විත්ථාරං දස්සෙතීති සබ්බමූලකමෙව චෙත්ථ ‘‘තෙවීසතිමූලක’’න්ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තඤ්හි තෙවීසතියා පච්චයානං අවසෙසස්ස පච්චයස්ස මූලභාවතො ‘‘තෙවීසතිමූලක’’න්ති ච තතො පරං මූලස්ස අඤ්ඤස්ස අභාවතො ‘‘සබ්බමූලක’’න්ති ච වුච්චති.

๔๒-๔๔. ที่กล่าวว่า "เตวีสติมูลกะ" ในที่นี้ หมายถึงทุมูลกะเท่านั้น คือ ในทุมูลกะมีปัจจัย ๒๓ บทที่เป็นมูลฐานของคำถาม จึงตั้งชื่อว่า "เตวีสติมูลกะ" แล้วขยายความเตวีสติมูลกะนั้นเท่าที่มีประเภทอยู่ เหมือนในอนุโลม พึงขยายความในปัจจนีย์ด้วยประการฉะนี้ พึงกล่าวด้วยความหมายนี้ว่า ทุมูลกะย่อมแสดงนัยในติกมูลกะเป็นต้น หากแต่ว่า ถ้าความหมายนี้พึงประสงค์ว่า "ขยายความไปจนถึงมูลที่ ๒๓" ก็พึงเป็นบทว่า "ยาว เตวีสติมํ มูลํ" เพราะความหมายว่า "มูลที่ ๒๓" ย่อมไม่เป็นไปได้สำหรับพยัญชนะว่า "เตวีสติมูลกะ" แต่ในอนุโลม ที่แสดงการขยายความของบทแต่ละบทโดยการแสดงนัยในที่นั้น ตั้งแต่เอกมูลกะไปจนถึงสัพพมูลกะ โดยบทว่า "ของบทแต่ละบท" เป็นต้น พึงทราบว่า สัพพมูลกะนั่นเองที่กล่าวว่า "เตวีสติมูลกะ" ในที่นี้ เพราะสัพพมูลกะนั้นเป็นมูลฐานของปัจจัยที่เหลือจากปัจจัย ๒๓ จึงเรียกว่า "เตวีสติมูลกะ" และเพราะไม่มีมูลอื่นอีกหลังจากนั้น จึงเรียกว่า "สัพพมูลกะ"

පච්චයපච්චනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายปัจจยปัจจนีย์ จบแล้ว.

3. අනුලොමපච්චනීයවණ්ණනා

๓. คำอธิบายอนุโลมปัจจนีย์

45-48. අනුලොමෙ වුත්තෙසු සබ්බෙසු එකමූලකාදීසු එකෙකං පදං පරිහාපෙත්වාති තත්ථ එකමූලකෙ චතුවීසති පච්චයපදානි ඉධ එකමූලකෙ තෙවීසති, එකො පන පච්චයො මූලභාවෙන ඨිතො අපුබ්බතාභාවතො අගණනූපගො. තත්ථ දුමූලකෙ තෙවීසති පච්චයපදානි ගණනූපගානි, ඉධ දුමූලකෙ ද්වාවීසතීති එවං පරිහාපෙත්වාති අත්ථො.

๔๕-๔๘. ที่กล่าวว่า "ลดบทแต่ละบทในเอกมูลกะเป็นต้นทั้งหมดที่กล่าวไว้ในอนุโลม" นั้น หมายความว่า ในเอกมูลกะมีบทปัจจัย ๒๔ บท แต่ในเอกมูลกะนี้มี ๒๓ บท ส่วนปัจจัยหนึ่งบทตั้งอยู่ในฐานะเป็นมูล ไม่นับรวมเพราะไม่มีความแปลกใหม่ ในทุมูลกะมีบทปัจจัย ๒๓ บทที่นับรวมได้ แต่ในทุมูลกะนี้มี ๒๒ บท ความหมายคือลดลงไปเช่นนี้

අනුලොමතො ඨිතස්ස පච්චනීයතො අලබ්භමානානං සුද්ධිකපච්චයානඤ්ච අලබ්භමානතං සන්ධාය ‘‘ලබ්භමානපදාන’’න්ති වුත්තං. න හි අඤ්ඤථා පුච්ඡාවසෙන කොචි පච්චයො අලබ්භමානො නාම අත්ථීති. විස්සජ්ජනාවසෙනෙව වා පවත්තං අනුලොමපච්චනීයදෙසනං සන්ධාය ‘‘ලබ්භමානපදාන’’න්ති වුත්තං.

ที่กล่าวว่า "บทที่พึงได้" นั้น หมายถึงความที่ปัจจัยบริสุทธิ์ทั้งหลายที่ตั้งอยู่ในอนุโลมเป็นปัจจัยที่ไม่ได้ในปัจจนีย์ และเพราะไม่มีปัจจัยใดๆ ที่ไม่ได้โดยอำนาจคำถามโดยประการอื่น หรือกล่าวว่า "บทที่พึงได้" นั้น หมายถึงการแสดงอนุโลมปัจจนีย์ที่ดำเนินไปโดยอำนาจการวิสัชนาเท่านั้น

අනුලොමපච්චනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายอนุโลมปัจจนีย์ จบแล้ว.

පුච්ඡාවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายปุจฉาวาระ จบแล้ว.

1. කුසලත්තිකං

๑. กุสลัตติกะ

1. පටිච්චවාරවණ්ණනා

๑. คำอธิบายปฏิจจวาระ

1. පච්චයානුලොමං

๑. ปัจจยานุโลม

(1) විභඞ්ගවාරො

(๑) วิภังควาระ

53. යා කුසලත්තිකෙ ලභන්ති, න තායෙව වෙදනාත්තිකාදීසූති තිකපදනානත්තමත්තෙන විනා මූලාවසානවසෙන සදිසතං සන්ධාය ‘‘න [Pg.205] තායෙවා’’ති වුත්තං, න ච කෙවලං තිකන්තරෙයෙව, කුසලත්තිකෙපි පන යා පටිච්චවාරෙ ලභන්ති, න තායෙව පච්චයවාරාදීසූති සබ්බපුච්ඡාසමාහරණං ඉධ කත්තබ්බමෙව. ධම්මානුලොමපච්චනීයෙ ච තිකපට්ඨානෙ විතක්කත්තිකපීතිත්තිකානං විස්සජ්ජනෙ සබ්බාපෙතා විස්සජ්ජනං ලභන්තීති එත්ථ පීතිත්තිකග්ගහණං න කාතබ්බං. න හි තත්ථ එකූනපඤ්ඤාස පුච්ඡා විස්සජ්ජනං ලභන්තීති.

๕๓. วิสัชนาเหล่าใดที่ได้ในกุสลติกะ วิสัชนาเหล่านั้นนั่นเองไม่ได้ในเวทนาติกะเป็นต้น คำว่า 'ไม่ได้ในสิ่งนั้นนั่นเอง' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความเหมือนกันโดยอำนาจแห่งเบื้องต้นและเบื้องปลาย โดยยกเว้นเพียงความต่างกันแห่งบทติกะเท่านั้น และไม่ใช่เพียงในระหว่างติกะต่างกันเท่านั้น แม้ในกุสลติกะเอง วิสัชนาเหล่าใดที่ได้ในปฏิจจวาระ วิสัชนาเหล่านั้นนั่นเองไม่ได้ในปัจจยวาระเป็นต้น การประมวลคำถามทั้งปวงพึงทำในที่นี้ และในการวิสัชนาวิตักกติกะและปีติติกะในติกปัฏฐานแห่งธัมมานุโลมปัจจนียะ ที่ว่า 'วิสัชนาเหล่านี้ทั้งหมด ย่อมได้วิสัชนา' ดังนี้ ในที่นี้ไม่พึงถือเอาปีติติกะ เพราะในปีติติกะนั้น คำถาม ๔๙ ข้อไม่ได้วิสัชนา

තෙන සද්ධින්ති තෙන සහජාතපච්චයභූතෙන සද්ධින්ති අත්ථො දට්ඨබ්බො. ‘‘යාව නිරොධගමනා උද්ධං පජ්ජතී’’ති ච ‘‘උප්පාදාදයො වා පාපුණාතී’’ති ච වචනෙහි ඛණත්තයසමඞ්ගී උප්පජ්ජතීති වුච්චතීති අනුඤ්ඤාතං විය හොති, උප්පාදක්ඛණසමඞ්ගීයෙව පන එවං වුත්තොති දට්ඨබ්බො.

คำว่า 'พร้อมด้วยสิ่งนั้น' พึงทราบอรรถว่า พร้อมด้วยสิ่งที่เป็นสหชาตปัจจัยนั้น ด้วยคำว่า 'ย่อมเป็นไปในเบื้องบนจนถึงความดับ' และคำว่า 'หรือย่อมถึงอุปปาทะเป็นต้น' ย่อมเป็นประหนึ่งว่าอนุญาตว่า ธรรมที่พร้อมพรั่งด้วยขณะ ๓ ย่อมเกิดขึ้น แต่พึงทราบว่า ท่านกล่าวหมายถึงธรรมที่พร้อมพรั่งด้วยอุปปาทขณะเท่านั้น

යස්මා පන එකො ඛන්ධො එකස්සාතිආදි ඉධ කුසලවචනෙන ගහිතෙ ඛන්ධෙ සන්ධාය වුත්තං. වෙදනාත්තිකාදීසු පන එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වින්නං, ද්වෙ පටිච්ච එකස්සපි, හෙතුදුකාදීසු ච සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙකදෙසං පටිච්ච සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙකදෙසස්සපි උප්පත්ති වුත්තාති සහ උප්පජ්ජමානානං සබ්බෙසං ධම්මානං පච්චයො හොන්තො එකෙකස්සපි දුකතිකාදිභෙදානඤ්ච පච්චයො නාම හොතියෙව, තථා දුකාදිභෙදානඤ්චාති.

แต่เพราะคำว่า 'ขันธ์หนึ่ง (เป็นปัจจัย) แก่ขันธ์หนึ่ง' เป็นต้นนี้ ท่านกล่าวหมายถึงขันธ์ที่ถือเอาด้วยคำว่ากุสละในที่นี้ ส่วนในเวทนาติกะเป็นต้น ท่านกล่าวการเกิดขึ้นของขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๑ บ้าง ของขันธ์ ๑ อาศัยขันธ์ ๒ บ้าง และในเหตุกทุกะเป็นต้น ท่านกล่าวการเกิดขึ้นของส่วนหนึ่งแห่งสังขารขันธ์อาศัยส่วนหนึ่งแห่งสังขารขันธ์ไว้แล้ว ดังนั้น เมื่อเป็นปัจจัยแก่ธรรมทั้งปวงที่เกิดขึ้นพร้อมกัน ย่อมชื่อว่าเป็นปัจจัยแก่ธรรมแต่ละอย่าง และแก่ธรรมที่มีประเภทเป็นทุกะและติกะเป็นต้นอย่างแน่นอน และเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีประเภทเป็นทุกะเป็นต้นอย่างนั้นด้วย

‘‘රූපෙන සද්ධිං අනුප්පත්තිතො ආරුප්පවිපාකඤ්ච න ගහෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං, තං පන න සබ්බස්මිං එතස්මිං වචනෙ ගහෙතබ්බං, අථ ඛො ‘‘චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූප’’න්ති එත්ථෙව. න කෙවලඤ්ච ආරුප්පවිපාකොව, අථ ඛො ලොකුත්තරවිපාකකිරියාබ්‍යාකතම්පි ආරුප්පෙ උප්පජ්ජමානං එත්ථ න ගහෙතබ්බං. ‘‘විපාකාබ්‍යාකතං කිරියාබ්‍යාකතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා’’ති එත්ථ පන න කිඤ්චි රූපෙන විනා සහ වා උප්පජ්ජමානං සහෙතුකං විපාකකිරියාබ්‍යාකතං අග්ගහිතං නාම අත්ථි. තත්ථ පන යං රූපෙන සහ උප්පජ්ජති, තස්ස පච්චයුප්පන්නවිසෙසං දස්සෙතුං ‘‘චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූප’’න්ති වුත්තං.

คำที่กล่าวว่า 'เพราะไม่เกิดขึ้นพร้อมด้วยรูป จึงไม่พึงถือเอาอรูปวิบากด้วย' นั้น ไม่พึงถือเอาในคำทั้งหมดนี้ แต่พึงถือเอาในคำว่า 'และรูปที่เกิดจากจิต' นี้เท่านั้น และไม่ใช่เพียงอรูปวิบากเท่านั้น แม้โลกุตตรวิบากและกิริยาอัพยากตะที่เกิดขึ้นในอรูปภูมิ ก็ไม่พึงถือเอาในที่นี้ ส่วนในคำว่า 'วิบากอัพยากตะและกิริยาอัพยากตะ ขันธ์หนึ่งเป็นปัจจัยแก่ขันธ์สาม' นี้ ไม่มีวิบากและกิริยาอัพยากตะที่มีเหตุซึ่งเกิดขึ้นโดยปราศจากรูปหรือพร้อมด้วยรูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่ชื่อว่าไม่ถูกถือเอา แต่ในที่นั้น เพื่อแสดงความพิเศษของปัจจยุปบันที่เกิดขึ้นพร้อมด้วยรูป ท่านจึงกล่าวว่า 'และรูปที่เกิดจากจิต'

‘‘වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධා’’ති එත්තකෙ වත්තබ්බෙ පච්චයභූතස්ස වත්ථුස්ස ‘‘කටත්තා ච රූප’’න්ති එතස්මිං සාමඤ්ඤවචනෙ පච්චයුප්පන්නභාවෙන අග්ගහිතතාපත්තිං නිවාරෙතුං ‘‘ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථූ’’ති වුත්තං. ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථු, වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධාති වා වත්ථුඛන්ධානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභූතානං පච්චයභාවවිසෙසදස්සනත්ථං අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛං වචනද්වයං වුත්තං සාමඤ්ඤෙන ගහිතම්පි විසුං උද්ධටං.

เมื่อควรจะกล่าวเพียงว่า 'ขันธ์อาศัยวัตถุ' แต่เพื่อป้องกันมิให้วัตถุซึ่งเป็นปัจจัยไม่ถูกถือเอาโดยความเป็นปัจจยุปบันในคำทั่วไปว่า 'และกฏัตตารูป' ท่านจึงกล่าวว่า 'วัตถุอาศัยขันธ์' คำคู่ที่อิงอาศัยกันและกันว่า 'วัตถุอาศัยขันธ์ หรือ ขันธ์อาศัยวัตถุ' นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความพิเศษแห่งความเป็นปัจจัยของวัตถุและขันธ์ที่เป็นปัจจัยแก่กันและกัน แม้จะถูกถือเอาโดยส่วนรวมแล้ว ก็ยังยกขึ้นแสดงไว้ต่างหาก

මහාභූතෙපි [Pg.206] පටිච්ච උප්පත්තිදස්සනත්තන්ති යං චිත්තසමුට්ඨානරූපං කටත්තාරූපඤ්ච උපාදාරූපං උපාදාරූපග්ගහණෙන විනා ‘‘ඛන්ධෙ පටිච්ච උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං, තස්ස මහාභූතෙපි පටිච්ච උප්පත්තිදස්සනත්ථන්ති අත්ථො. එතස්මිං පන දස්සනෙ ඛන්ධපච්චයසහිතාසහිතඤ්ච සබ්බං උපාදාරූපං ඉතො පරෙසු සහජාතපච්චයාදීසු සඞ්ගහිතන්ති ඉමමත්ථං සන්ධාය ‘‘කටත්තාරූපං පටිසන්ධියම්පී’’ති පි-සද්දො වුත්තොති දට්ඨබ්බො.

คำว่า 'เพื่อแสดงการเกิดขึ้นแม้โดยอาศัยมหาภูตรูป' มีความหมายว่า อุปาทารูปใดที่เป็นจิตตสมุฏฐานรูปและกฏัตตารูป ซึ่งท่านกล่าวว่า 'เกิดขึ้นอาศัยขันธ์' โดยเว้นจากการระบุว่าเป็นอุปาทารูป (อุปาทารูปนั้น) ก็เพื่อแสดงการเกิดขึ้นแม้โดยอาศัยมหาภูตรูปด้วย แต่ในการแสดงนี้ พึงทราบว่า ท่านกล่าวศัพท์ว่า 'ปิ' (แม้) ในคำว่า 'กฏัตตารูปแม้ในปฏิสนธิ' โดยหมายถึงความนี้ว่า อุปาทารูปทั้งหมดทั้งที่พร้อมด้วยขันธปัจจัยและไม่พร้อมด้วยขันธปัจจัย ย่อมสงเคราะห์เข้าในสหชาตปัจจัยเป็นต้นที่เหลือจากนี้

මහාභූතෙ පටිච්ච උපාදාරූපන්ති වුත්තනයෙනාති ‘‘මහාභූතෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානං රූපං කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති එත්ථ අත්ථතො අයං නයො වුත්තොති සන්ධායාහ.

คำว่า 'โดยนัยที่กล่าวว่า อุปาทารูปอาศัยมหาภูตรูป' ท่านกล่าวหมายถึงว่า นัยนี้กล่าวไว้โดยอรรถในคำว่า 'จิตตสมุฏฐานรูป กฏัตตารูป อุปาทารูป อาศัยมหาภูตรูป' นี้

54. රූපමිස්සකා පහායාති යාසු පුච්ඡාසු රූපෙන විනා පච්චයුප්පන්නං න ලබ්භති, අථ ඛො රූපමිස්සකමෙව ලබ්භති, තා පහායාති අධිප්පායො.

๕๔. คำว่า 'ละคำถามที่มีรูปปนอยู่ด้วย' อธิบายว่า ละคำถามเหล่านั้นที่ปัจจยุปบันไม่ได้มีโดยปราศจากรูป แต่มีรูปปนอยู่ด้วยเท่านั้น

57. ‘‘තිණ්ණං සන්නිපාතා ගබ්භස්ස අවක්කන්ති හොතී’’ති වචනතොති ගබ්භසෙය්‍යකපටිසන්ධියා පඤ්චක්ඛන්ධසබ්භාවෙන තාය සමානලක්ඛණා සබ්බාපි පඤ්චවොකාරපටිසන්ධි ඔක්කන්තිනාමකාති සාධෙති. පරිපුණ්ණධම්මානං විස්සජ්ජනං එත්ථ අත්ථීති පරිපුණ්ණවිස්සජ්ජනා.

๕๗. ด้วยพระดำรัสว่า 'เพราะความประชุมพร้อมแห่งปัจจัย ๓ ประการ การหยั่งลงสู่ครรภ์ย่อมมี' ดังนี้ ย่อมแสดงให้เห็นว่า ปฏิสนธิในปัญจโวการภูมิแม้ทั้งหมดที่มีลักษณะเสมอกับปฏิสนธิของสัตว์ผู้เกิดในครรภ์เพราะความมีอยู่แห่งขันธ์ ๕ ชื่อว่าโอกันติ การวิสัชนาธรรมที่บริบูรณ์มีอยู่ในที่นี้ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ปริปุณณวิสัชนา (การวิสัชนาที่บริบูรณ์)

එත්ථ ච ‘‘එකං මහාභූතං පටිච්ච තයො…පෙ… මහාභූතෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානං රූපං කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.53) එත්තාවතා පඤ්චවොකාරෙ සබ්බං චිත්තකම්මසමුට්ඨානරූපං දස්සිතං. අවසෙසං පන දස්සෙතුං ‘‘බාහිර’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ බාහිරන්ති එතෙන අනින්ද්‍රියබද්ධරූපං දස්සෙති, පුන ආහාරසමුට්ඨානං උතුසමුට්ඨානන්ති එතෙහි සබ්බං ඉන්ද්‍රියබද්ධං ආහාරඋතුසමුට්ඨානරූපං. තත්ථ ‘‘උතුසමුට්ඨානං එක’’න්තිආදිනා අසඤ්ඤසත්තානම්පි උතුසමුට්ඨානං වුත්තමෙවාති දට්ඨබ්බං. න හි තත්ථ තස්ස වජ්ජනෙ කාරණං අත්ථීති. ආදිම්හි පන ‘‘එකං මහාභූතං පටිච්චා’’තිආදි අවිසෙසවචනං සහජාතං අරූපම්පි පච්චයං හෙතාදිකෙ ච පච්චයෙ බහුතරෙ ලභන්තං චිත්තසමුට්ඨානකටත්තාරූපද්වයං සහ සඞ්ගණ්හිත්වා වුත්තං, එවඤ්ච කත්වා තස්ස පරියොසානෙ ‘‘මහාභූතෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානරූපං කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති වුත්තං, තස්මා තත්ථ කටත්තාරූපං චිත්තසමුට්ඨානසම්බන්ධං තංසමානගතිකං පඤ්චවොකාරෙ වත්තමානමෙව ගහිතන්ති අග්ගහිතං කටත්තාරූපං දස්සෙතුං ‘‘අසඤ්ඤසත්තානං එකං මහාභූතං පටිච්චා’’තිආදි වුත්තං, තස්මා උපාදාරූපං ඉධපි [Pg.207] කම්මපච්චයවිභඞ්ගෙ විය ‘‘මහාභූතෙ පටිච්ච කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.63) කටත්තාරූපභාවවිසිට්ඨං උපාදාරූපං ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. න හි වුත්තස්ස උතුසමුට්ඨානස්ස පුනවචනෙ පයොජනං අත්ථීති.

ในที่นี้ คำว่า ‘อาศัยมหาภูตรูปหนึ่ง... (ละ)... อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย รูปที่เกิดจากจิต กัมมชรูป อุปาทายรูป’ (ปฏฺฐา. 1.1.53) เพียงเท่านี้ ได้แสดงรูปที่เกิดจากจิตและกัมมชรูปทั้งหมดในปัญจโวการภูมิแล้ว. ส่วนเพื่อแสดงรูปที่เหลือ จึงกล่าวคำว่า ‘ภายนอก’ เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า ‘ภายนอก’ นี้แสดงรูปที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์, อีกทั้งคำว่า ‘รูปที่เกิดจากอาหาร รูปที่เกิดจากอุตุ’ เหล่านี้แสดงรูปที่เนื่องด้วยอินทรีย์ทั้งหมดที่เกิดจากอาหารและอุตุ. ในคำนั้น พึงทราบว่า รูปที่เกิดจากอุตุแม้ของอสัญญีสัตว์ก็ถูกกล่าวไว้แล้วนั่นเอง ด้วยคำว่า ‘รูปที่เกิดจากอุตุอย่างหนึ่ง’ เป็นต้น. เพราะไม่มีเหตุที่จะยกเว้นรูปนั้นในที่นั้น. ส่วนในเบื้องต้น คำว่า ‘อาศัยมหาภูตรูปหนึ่ง’ เป็นต้น เป็นคำที่ไม่จำแนก ได้กล่าวรวบรวมรูปที่เกิดจากจิตและกัมมชรูปทั้งสองอย่าง ซึ่งได้ปัจจัยที่เป็นอรูปที่เกิดพร้อมกัน และได้ปัจจัยอื่นๆ อีกมากมีเหตุปัจจัยเป็นต้นไว้ด้วยกัน, และเมื่อทำอย่างนี้ ในตอนท้ายของคำนั้น จึงกล่าวว่า ‘อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย รูปที่เกิดจากจิต กัมมชรูป อุปาทายรูป’ เพราะฉะนั้น กัมมชรูปในที่นั้น จึงเป็นรูปที่เนื่องด้วยจิตและมีคติเสมอกัน ซึ่งเป็นไปอยู่ในปัญจโวการภูมิเท่านั้นที่ถูกถือเอาไว้, ดังนั้น เพื่อแสดงกัมมชรูปที่ยังไม่ได้ถูกถือเอา จึงกล่าวคำว่า ‘อาศัยมหาภูตรูปหนึ่งของอสัญญีสัตว์ทั้งหลาย’ เป็นต้น, เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า อุปาทายรูปในที่นี้ก็ถูกถือเอาว่าเป็นอุปาทายรูปที่วิเศษด้วยความเป็นกัมมชรูป เหมือนในกัมมปัจจัยวิภังค์ที่กล่าวว่า ‘อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย กัมมชรูป อุปาทายรูป’ (ปฏฺฐา. 1.1.63). เพราะไม่มีประโยชน์ในการกล่าวซ้ำถึงรูปที่เกิดจากอุตุที่กล่าวไว้แล้ว.

කස්මා පන යථා බාහිරාදීසු ‘‘මහාභූතෙ පටිච්ච උපාදාරූප’’න්ති අවිසෙසෙත්වා උපාදාරූපං වුත්තං, එවං අවත්වා චිත්තකම්මජඋපාදාරූපානි ‘‘චිත්තසමුට්ඨානං රූපං කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති හෙතුපච්චයාදීසු සහ ‘‘චිත්තසමුට්ඨානං රූපං උපාදාරූපං අසඤ්ඤසත්තානං…පෙ… කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති අධිපතිපච්චයාදීසු විසුං චිත්තසමුට්ඨානරූපභාවකටත්තාරූපභාවෙහි විසෙසෙත්වාව වුත්තානීති? තත්ථ බාහිරග්ගහණාදීහි විය එත්ථ මහාභූතානං කෙනචි අවිසෙසිතත්තා. අපිච ඉද්ධිචිත්තනිබ්බත්තානං කම්මපච්චයානඤ්ච ඉට්ඨානිට්ඨානං බාහිරරූපායතනාදීනං චිත්තං කම්මඤ්ච හෙතාදීසු න කොචි පච්චයො, ආහාරඋතුසමුට්ඨානානං පන චිත්තං පච්ඡාජාතභාවෙන උපත්ථම්භකමෙව, න ජනකං, මහාභූතානෙව පන තෙසං සහජාතාදිභාවෙන ජනකානි, තස්මා සතිපි චිත්තෙන කම්මෙන ච විනා අභාවෙ හෙතාදිපච්චයභූතෙහි අරූපෙහි උප්පජ්ජමානානි චිත්තසමුට්ඨානරූපකටත්තාරූපභූතානෙව උපාදාරූපානි හොන්ති, න අඤ්ඤානීති ඉමං විසෙසං දස්සෙතුං චිත්තකම්මජෙස්වෙව උපාදාරූපෙසු විසෙසනං කතං. අඤ්ඤානි වා සමානජාතිකෙන රූපෙන සමුට්ඨානානි පාකටවිසෙසනානෙවාති න විසෙසනං අරහන්ති, එතානි පන අසමානජාතිකෙහි අරූපෙහි සමුට්ඨිතානි විසෙසනං අරහන්තීති විසෙසිතානීති වෙදිතබ්බානි. යථා වා චිත්තකම්මානි චිත්තකම්මසමුට්ඨානානං සවිසෙසෙන පච්චයභාවෙන පච්චයා හොන්ති සහජාතාදිපච්චයභාවතො මූලකරණභාවතො ච, න එවං උතුආහාරා තංසමුට්ඨානානන්ති චිත්තකම්මජානෙව විසුං විසෙසනං අරහන්ති. ඉතරානි පන මහාභූතවිසෙසෙනෙව විසෙසිතානි, ඉධ උපාදාරූපවිසෙසනෙන මහාභූතානි විය. න හි අඤ්ඤතරවිසෙසනං උභයවිසෙසනං න හොතීති.

ก็เพราะเหตุไร อุปาทายรูปที่เกิดจากจิตและกรรม จึงไม่กล่าวอย่างที่กล่าวอุปาทายรูปโดยไม่จำแนกในรูปภายนอกเป็นต้นว่า ‘อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย อุปาทายรูป’ แต่กลับกล่าวจำแนกด้วยความเป็นรูปที่เกิดจากจิตและกัมมชรูปโดยเฉพาะ ในเหตุปัจจัยเป็นต้นว่า ‘รูปที่เกิดจากจิต กัมมชรูป อุปาทายรูป’ และในอธิปติปัจจัยเป็นต้นว่า ‘รูปที่เกิดจากจิต อุปาทายรูป, ของอสัญญีสัตว์... (ละ)... กัมมชรูป อุปาทายรูป’ เล่า? ในที่นั้น เพราะมหาภูตรูปในที่นี้ไม่ได้ถูกจำแนกด้วยสิ่งใดๆ เหมือนกับการถือเอารูปภายนอกเป็นต้น. อนึ่ง จิตและกรรมไม่เป็นปัจจัยใดๆ ในเหตุปัจจัยเป็นต้น แก่รูปายตนะภายนอกเป็นต้นที่เป็นที่พึงปรารถนาและไม่พึงปรารถนา ซึ่งเกิดจากอิทธิฤทธิ์จิตและกัมมปัจจัย. ส่วนจิตเป็นเพียงเครื่องอุปถัมภ์แก่รูปที่เกิดจากอาหารและอุตุโดยความเป็นปัจจัยเกิดหลัง ไม่ใช่เป็นผู้ให้เกิด. แต่มหาภูตรูปเท่านั้นเป็นผู้ให้เกิดแก่รูปเหล่านั้นโดยความเป็นปัจจัยเกิดพร้อมเป็นต้น. เพราะฉะนั้น แม้เมื่อมีความที่รูปเหล่านั้นไม่มีได้หากปราศจากจิตและกรรม, อุปาทายรูปที่เกิดขึ้นจากอรูปที่เป็นเหตุปัจจัยเป็นต้นนั่นเอง ย่อมเป็นรูปที่เกิดจากจิตและกัมมชรูป ไม่ใช่รูปอื่นๆ. เพื่อแสดงความพิเศษนี้ จึงได้ทำการวิเศษ (จำแนก) ในอุปาทายรูปที่เกิดจากจิตและกัมมชรูปเท่านั้น. หรืออีกนัยหนึ่ง รูปอื่นๆ ที่เกิดขึ้นจากรูปที่มีชาติเสมอกัน ย่อมมีการวิเศษที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว จึงไม่ควรแก่การวิเศษ. ส่วนรูปเหล่านี้ที่เกิดขึ้นจากอรูปที่มีชาติไม่เสมอกัน ย่อมควรแก่การวิเศษ จึงพึงทราบว่าท่านวิเศษไว้แล้ว. หรืออีกนัยหนึ่ง จิตและกรรมย่อมเป็นปัจจัยแก่รูปที่เกิดจากจิตและกรรมโดยความเป็นปัจจัยที่มีความพิเศษ เพราะความเป็นปัจจัยเกิดพร้อมเป็นต้น และเพราะความเป็นมูลเหตุ. อุตุและอาหารไม่เป็นเช่นนั้นแก่รูปที่เกิดจากอุตุและอาหารนั้น. เพราะฉะนั้น รูปที่เกิดจากจิตและกัมมชรูปเท่านั้นจึงควรแก่การวิเศษโดยเฉพาะ. ส่วนรูปอื่นๆ ได้รับการวิเศษด้วยความพิเศษของมหาภูตรูปเท่านั้น เหมือนมหาภูตรูปในที่นี้ (ได้รับการวิเศษ) ด้วยการวิเศษอุปาทายรูป. เพราะว่า การวิเศษอย่างใดอย่างหนึ่ง จะไม่ชื่อว่าเป็นการวิเศษทั้งสองอย่างนั้น หามิได้.

58. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථු, වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධාති ඛන්ධවත්ථූනං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතාදස්සනෙන පුබ්බෙ විසුං පච්චයභාවෙන දස්සිතානං ඛන්ධානං එකතො පච්චයභාවො දස්සිතො හොතීති ඉමිනා අධිප්පායෙනාහ ‘‘චතුන්නම්පි ඛන්ධානං එකතො වත්ථුනා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතං දස්සෙතුං වුත්ත’’න්ති. ‘‘ඛන්ධෙ [Pg.208] පටිච්ච වත්ථූ’’ති ඉදං පන චතුන්නම්පි ඛන්ධානං එකතො පටිච්චත්ථඵරණතාදස්සනත්ථං, ‘‘වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධා’’ති වත්ථුස්ස. න කෙවලඤ්ච ඛන්ධානං ඉධෙව, හෙතුපච්චයාදීසුපි අයමෙව නයො. තත්ථ සබ්බෙසං ඛන්ධානං විසුං පටිච්චත්ථඵරණතං දස්සෙත්වා පුන ‘‘වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධා’’ති වත්ථුස්සපි දස්සිතාය ‘‘එකං ඛන්ධඤ්ච වත්ථුඤ්ච පටිච්ච තයො ඛන්ධා’’තිආදිනා ඛන්ධවත්ථූනඤ්ච දස්සිතායෙව හොතීති දට්ඨබ්බා.

๕๘. ในอัญญมัญญปัจจัย คำว่า ‘อาศัยขันธ์ทั้งหลาย วัตถุ, อาศัยวัตถุ ขันธ์ทั้งหลาย’ ด้วยการแสดงความเป็นอัญญมัญญปัจจัยของขันธ์และวัตถุนี้ ย่อมเป็นอันแสดงความเป็นปัจจัยร่วมกันของขันธ์ทั้งหลายที่เคยแสดงความเป็นปัจจัยแยกกันไว้ก่อนแล้ว. ด้วยอัธยาศัยนี้ ท่านจึงกล่าวว่า ‘กล่าวเพื่อแสดงความเป็นอัญญมัญญปัจจัยของขันธ์ทั้งสี่กับวัตถุโดยรวมกัน’. ส่วนคำว่า ‘อาศัยขันธ์ทั้งหลาย วัตถุ’ นี้ เพื่อแสดงการแผ่ไปแห่งอรรถแห่งการอาศัยกันโดยรวมของขันธ์ทั้งสี่. คำว่า ‘อาศัยวัตถุ ขันธ์ทั้งหลาย’ นี้ เพื่อแสดง (การแผ่ไปแห่งอรรถแห่งการอาศัยกัน) ของวัตถุ. และไม่เพียงแต่ในที่นี้เท่านั้น แม้ในเหตุปัจจัยเป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน. ในที่นั้น เมื่อแสดงการแผ่ไปแห่งอรรถแห่งการอาศัยกันของขันธ์ทั้งหมดโดยแยกกันแล้ว และเมื่อแสดงของวัตถุอีกครั้งด้วยคำว่า ‘อาศัยวัตถุ ขันธ์ทั้งหลาย’ ก็พึงทราบว่า ย่อมเป็นอันแสดง (การแผ่ไปแห่งอรรถแห่งการอาศัยกัน) ของขันธ์และวัตถุด้วยคำว่า ‘อาศัยขันธ์หนึ่งและวัตถุ ขันธ์สาม’ เป็นต้นนั่นเอง.

කස්මා පනෙත්ථ ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච අබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා, කුසලෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානා මහාභූතා’’ති එවමාදි න වුත්තං, නනු යදෙව පටිච්චත්ථං ඵරති, න තෙනෙව අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙන භවිතබ්බං හෙතුපච්චයාදීහි විය. න හි යං ‘‘එකං තයො ද්වෙ ච ඛන්ධෙ පටිච්චා’’ති වුත්තං, තෙ හෙතුපච්චයභූතා එව හොන්ති. එස නයො ආරම්මණපච්චයාදීසුපි. පච්චයවාරෙ ච ‘‘අබ්‍යාකතං ධම්මං පච්චයා කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා’’ති (පට්ඨා. 1.1.256) වුත්තං, න වත්ථු කුසලානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො හොති, අථ ච පන තංපච්චයා ඛන්ධානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා උප්පත්ති වුත්තා එව. යදිපි කුසලා ඛන්ධා මහාභූතානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා න හොන්ති, තථාපි තෙ පටිච්ච තෙසං උප්පත්ති වත්තබ්බා සියාති? න වත්තබ්බා ඛන්ධසහජාතානං මහාභූතානං ඛන්ධානං පච්චයභාවාභාවතො. අඤ්ඤමඤ්ඤසද්දො හි න හෙතාදිසද්දො විය නිරපෙක්ඛො, සහජාතාදිසද්දො විය වා අඤ්ඤතරාපෙක්ඛො, අථ ඛො යථාවුත්තෙතරෙතරාපෙක්ඛො. පච්චයපච්චයුප්පන්නා ච ඛන්ධා මහාභූතා ඉධ යථාවුත්තා භවෙය්‍යුං, තෙසු ච මහාභූතා ඛන්ධානං න කොචි පච්චයො. යස්ස ච සයං පච්චයො, තතො තෙන තන්නිස්සිතෙන වා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙන උප්පජ්ජමානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා උප්පජ්ජතීති වත්තබ්බතං අරහති, යථා ඛන්ධෙ පටිච්ච ඛන්ධා, වත්ථුං පච්චයා ඛන්ධා. තස්මා අත්තනො පච්චයස්ස පච්චයත්තාභාවතො තදපෙක්ඛත්තා ච අඤ්ඤමඤ්ඤසද්දස්ස ඛන්ධෙ පටිච්ච පච්චයා ච මහාභූතානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා උප්පත්ති න වුත්තා, න අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා ච වුත්තා. ඛන්ධා පන වත්ථුං පච්චයා උප්පජ්ජමානා වත්ථුස්ස පච්ඡාජාතපච්චයා හොන්ති, තන්නිස්සිතෙන ච අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙන උප්පජ්ජන්ති. තස්මා වත්ථුං පච්චයා ඛන්ධානං කුසලාදීනං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා උප්පත්ති වුත්තාති.

เพราะเหตุไรในที่นี้จึงไม่กล่าวว่า ‘อัพยากตธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้นด้วยอัญญมัญญปัจจัย, มหาภูตรูปที่เกิดจากจิตอาศัยกุศลขันธ์เกิดขึ้น’ ดังนี้เป็นต้น? มิใช่หรือว่า สิ่งใดก็ตามที่แผ่ไปในอรรถแห่งการอาศัย (ปฏิจจัตถะ) สิ่งนั้นก็ควรเป็นไปด้วยอัญญมัญญปัจจัยนั้นเอง เหมือนอย่างเหตุปัจจัยเป็นต้น. เพราะว่าธรรมที่กล่าวว่า ‘อาศัยขันธ์หนึ่งบ้าง สามบ้าง สองบ้าง’ นั้น ขันธ์เหล่านั้นจะเป็นเพียงเหตุปัจจัยเท่านั้นก็หาไม่. นัยนี้แม้ในอารัมมณปัจจัยเป็นต้นก็นัยเดียวกัน. และในปัจจัยวารก็กล่าวว่า ‘กุศลธรรมอาศัยอัพยากตธรรมเกิดขึ้นด้วยอัญญมัญญปัจจัย’ (ปฏฺฐา. 1.1.256) วัตถุ (หทยวัตถุ) ไม่ได้เป็นอัญญมัญญปัจจัยแก่กุศลธรรมทั้งหลาย แต่ถึงกระนั้น การเกิดขึ้นแห่งขันธ์ทั้งหลายโดยเป็นอัญญมัญญปัจจัยเพราะอาศัยวัตถุนั้น ก็ยังกล่าวไว้เลย. แม้หากว่ากุศลขันธ์ทั้งหลายจะไม่เป็นอัญญมัญญปัจจัยแก่มหาภูตรูปทั้งหลายก็ตาม ถึงอย่างนั้น ก็ควรจะกล่าวถึงการเกิดขึ้นของมหาภูตรูปเหล่านั้นเพราะอาศัยกุศลขันธ์เหล่านั้นมิใช่หรือ? ไม่ควรกล่าว เพราะมหาภูตรูปที่เกิดพร้อมกับขันธ์ ไม่มีความเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลาย. เพราะว่าคำว่า ‘อัญญมัญญะ’ (ซึ่งกันและกัน) นี้ ไม่เหมือนกับคำว่า ‘เหตุ’ เป็นต้น ที่ไม่ต้องอาศัยกัน (นิรเปกขะ) หรือไม่เหมือนกับคำว่า ‘สหชาตะ’ เป็นต้น ที่อาศัยฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง (อัญญตราเปกขะ) แต่ที่แท้เป็นคำที่ต้องอาศัยกันและกัน (อิตเรตราเปกขะ) ตามที่กล่าวมาแล้ว. และในที่นี้ ขันธ์และมหาภูตรูปพึงเป็นปัจจัยและปัจจัยอุปบันตามที่กล่าวมาแล้ว และในบรรดาธรรมเหล่านั้น มหาภูตรูปไม่ได้เป็นปัจจัยอะไรๆ แก่ขันธ์เลย. อนึ่ง สิ่งใดเป็นปัจจัยแก่สิ่งใด สิ่งที่กำลังเกิดขึ้นจากสิ่งนั้น หรือจากสิ่งที่อาศัยสิ่งนั้น ด้วยอัญญมัญญปัจจัย ย่อมควรแก่การกล่าวว่า ‘เกิดขึ้นด้วยอัญญมัญญปัจจัย’ เช่น ขันธ์อาศัยขันธ์เกิดขึ้น, ขันธ์อาศัยวัตถุเกิดขึ้น. เพราะฉะนั้น เพราะความที่มหาภูตรูปไม่เป็นปัจจัยแก่ปัจจัยของตน (คือขันธ์) และเพราะคำว่าอัญญมัญญะต้องอาศัยความที่ปัจจัยและปัจจัยอุปบันเป็นปัจจัยแก่กันและกัน การเกิดขึ้นแห่งมหาภูตรูปอาศัยขันธ์โดยเป็นปัจจัย จึงไม่กล่าวว่าเป็นอัญญมัญญปัจจัย และไม่กล่าวว่าเกิดขึ้นด้วยอัญญมัญญปัจจัย. ส่วนขันธ์ทั้งหลายเมื่อเกิดขึ้นอาศัยวัตถุ ย่อมเป็นปัจฉาชาตปัจจัยแก่วัตถุ และย่อมเกิดขึ้นด้วยอัญญมัญญปัจจัยโดยอาศัยวัตถุนั้น. เพราะฉะนั้น การเกิดขึ้นแห่งกุศลขันธ์เป็นต้นด้วยอัญญมัญญปัจจัยอาศัยวัตถุ จึงกล่าวไว้

59. න [Pg.209] සා ගහිතාති චක්ඛායතනාදීනි නිස්සයභූතානි පටිච්චාති න වුත්තන්ති අධිප්පායො. නිස්සයපච්චයභාවෙන පන න චක්ඛායතනාදීනි ආරම්මණපච්චයභාවෙන රූපායතනාදීනි විය න ගහිතානීති.

๕๙. อธิบายว่า ที่ว่า 'ไม่ได้ถือเอาคำนั้น' หมายความว่า ไม่ได้กล่าวว่า 'อาศัยจักขายตนะเป็นต้นที่เป็นนิสสยะ'. แต่ไม่ใช่ว่าจักขายตนะเป็นต้นจะไม่ถูกถือเอาโดยความเป็นนิสสยปัจจัย เหมือนอย่างรูปายตนะเป็นต้นที่ถูกถือเอาโดยความเป็นอารัมมณปัจจัยก็หามิได้

60. ද්වීසු උපනිස්සයෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි, ආරම්මණූපනිස්සයම්පි පන යෙ ලභන්ති, තෙසං වසෙන ආරම්මණපච්චයසදිසන්ති එවං වුත්තන්ති දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ කිඤ්චාපී’’ති ආහ. තත්ථ ‘‘න සබ්බෙ අකුසලා අබ්‍යාකතා ආරම්මණූපනිස්සයං ලභන්තී’’ති පුරිමපාඨො. කුසලාපි පන මහග්ගතා එකන්තෙන, කාමාවචරා ච කදාචි න ලභන්තීති ‘‘න සබ්බෙ කුසලාකුසලාබ්‍යාකතා’’ති පඨන්ති.

๖๐. ในอุปนิสสยปัจจัย ๒ อย่าง (ที่เหลือ) ไม่มีอะไรจะต้องกล่าวเลย แต่เพื่อจะแสดงว่า 'แม้ในอารัมมณูปนิสสยะ สำหรับธรรมเหล่าใดที่ได้ปัจจัยนั้น ก็มีนัยเช่นเดียวกับอารัมมณปัจจัยนั่นเอง' ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ในอุปนิสสยปัจจัยนั้น ถึงแม้ว่า' เป็นต้น. ในคำนั้น บทเดิมคือ 'อกุศลธรรมและอัพยากตธรรมทั้งหมดไม่ได้อารัมมณูปนิสสยะ'. แต่เพราะกุศลธรรมที่เป็นมหัคคตะโดยส่วนเดียว และกามวจรกุศลธรรมบางอย่างก็ไม่ได้อารัมมณูปนิสสยะ ท่านจึงสวด (อ่าน) ว่า 'กุศลธรรม อกุศลธรรม และอัพยากตธรรมทั้งหมดไม่ได้' ดังนี้

61. පුරෙජාතපච්චයෙ යථා අඤ්ඤත්ථ පච්චයං අනිද්දිසිත්වාව දෙසනා කතා, එවං අකත්වා කස්මා ‘‘වත්ථුං පුරෙජාතපච්චයා’’ති වුත්තන්ති? නියමසබ්භාවා. හෙතුආදීසු හි නියමො නත්ථි. න හි තෙහි උප්පජ්ජමානානං අලොභාදීසු කුසලාදීසු රූපාදීසු ච අයමෙව පච්චයොති නියමො අත්ථි, ඉධ පන වත්ථු න වත්ථුධම්මෙසු පුරෙජාතපච්චයා උප්පජ්ජමානානං ධම්මානං නියමතො ඡබ්බිධං වත්ථු පුරෙජාතපච්චයො හොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ඉදං වුත්තං. ආරම්මණපුරෙජාතම්පි හි වත්ථුපුරෙජාතෙ අවිජ්ජමානෙ න ලබ්භති, එවඤ්ච කත්වා පටිසන්ධිවිපාකස්ස නපුරෙජාතපච්චයා එව උප්පත්ති වුත්තා, පච්චුප්පන්නාරම්මණස්සපි තස්ස පුරෙජාතපච්චයො න උද්ධටො. ‘‘නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මං පටිච්ච විපාකො ධම්මො උප්පජ්ජති පුරෙජාතපච්චයා’’ති එතස්සපි අලාභතො තත්ථ ‘‘පුරෙජාතෙ තීණී’’ති (පට්ඨා. 1.3.124) වුත්තන්ති.

๖๑. ในปุเรชาตปัจจัย เหตุใดท่านจึงไม่แสดงเหมือนในที่อื่นที่แสดงโดยไม่ระบุปัจจัย แต่กลับกล่าวว่า 'อาศัยวัตถุโดยปุเรชาตปัจจัย'? เพราะมีความแน่นอน (นิยาม). จริงอยู่ ในเหตุปัจจัยเป็นต้นไม่มีความแน่นอน. เพราะไม่มีความแน่นอนว่า 'ในบรรดาธรรมที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยเหล่านั้น เช่น อโลภะเป็นต้นในกุศลธรรมเป็นต้น และในรูปธรรมเป็นต้น ปัจจัยนี้เท่านั้นที่เป็นปัจจัย'. แต่ในที่นี้ เพื่อจะแสดงความหมายนี้ว่า 'วัตถุ ๖ อย่าง ย่อมเป็นปุเรชาตปัจจัยโดยแน่นอน แก่ธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในธรรมที่เป็นวัตถุและไม่ใช่วัตถุด้วยปุเรชาตปัจจัย' ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้. เพราะว่าแม้แต่อารัมมณปุเรชาตปัจจัย ก็ย่อมไม่มีเมื่อไม่มีวัตถุปุเรชาตปัจจัย และเมื่อเป็นเช่นนี้ การเกิดขึ้นแห่งปฏิสนธิวิบากจึงกล่าวว่าเกิดขึ้นด้วยนปุเรชาตปัจจัยเท่านั้น แม้ปุเรชาตปัจจัยแห่งปฏิสนธิวิบากที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบันนั้น ก็ไม่ได้ยกขึ้นแสดงไว้. เพราะไม่ได้ความว่า 'วิบากธรรมอาศัยธรรมที่ไม่ใช่วิบากและไม่เป็นวิบากธรรมเกิดขึ้นด้วยปุเรชาตปัจจัย' ในปุเรชาตปัจจัยนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในปุเรชาตปัจจัยมี ๓' (ปฏฺฐา. 1.3.124)

63. තථා පටිසන්ධික්ඛණෙ මහාභූතානන්ති මහාභූතානං එකක්ඛණිකනානාක්ඛණිකකම්මපච්චයවසෙනෙව තදුපාදාරූපානම්පි වදතීති ච දට්ඨබ්බං. කටත්තාරූපානන්ති පවත්තියං කටත්තාරූපානන්ති අධිප්පායො.

๖๓. อนึ่ง พึงทราบว่า ในคำว่า 'ของมหาภูตรูปทั้งหลายในขณะปฏิสนธิ' นั้น ท่านกล่าวถึงอุปาทารูปของมหาภูตรูปเหล่านั้นด้วย โดยอำนาจแห่งกรรมปัจจัยที่เป็นเอกขณะและนานาขณะนั่นเอง. คำว่า 'ของกตัตตารูปทั้งหลาย' หมายถึง กตัตตารูปทั้งหลายในปวัตติกาล

64. යථාලාභවසෙනාති ඉන්ද්‍රියරූපෙසු යං යං පටිසන්ධියං ලබ්භති, තස්ස තස්ස වසෙන.

๖๔. คำว่า 'ตามที่ได้' หมายความว่า ตามประเภทแห่งอินทรียรูปที่ได้ในปฏิสนธินั้นๆ

69. විප්පයුත්තපච්චයා උප්පජ්ජමානානම්පි කෙසඤ්චි නියමතො වත්ථු විප්පයුත්තපච්චයො, කෙසඤ්චි ඛන්ධා, න ච සමානවිප්පයුත්තපච්චයා එව කුසලාදිකෙ පටිච්ච උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජන්ති, අථ ඛො නානාවිප්පයුත්තපච්චයාපි, තස්මා තං [Pg.210] විසෙසං දස්සෙතුං ‘‘වත්ථුං විප්පයුත්තපච්චයා, ඛන්ධෙ විප්පයුත්තපච්චයා’’ති තත්ථ තත්ථ වුත්තං. තත්ථ තදායත්තවුත්තිතාය පච්චයුප්පන්නො පච්චයං පච්චයං කරොතීති ඉමස්සත්ථස්ස වසෙන උපයොගවචනං දට්ඨබ්බං. වත්ථුං ඛන්ධෙ විප්පයුත්තපච්චයකරණතොති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො. අට්ඨකථායං පන ‘‘වත්ථුං පටිච්ච විප්පයුත්තපච්චයා, වත්ථුනා විප්පයුත්තපච්චයතං සාධෙන්තෙනා’’ති අත්ථො වුත්තො, තත්ථ කුසලානං ඛන්ධානං වත්ථුං පටිච්ච උප්පත්ති නත්ථීති ‘‘වත්ථුං පටිච්චා’’ති න සක්කා වත්තුන්ති, ඉදං පන පටිච්චසද්දෙන අයොජෙත්වා ‘‘පටිච්ච උප්පජ්ජන්ති වත්ථුං විප්පයුත්තපච්චයා’’ති යොජෙත්වා තස්සත්ථො ‘‘වත්ථුනා විප්පයුත්තපච්චයතං සාධෙන්තෙනා’’ති වුත්තොති දට්ඨබ්බො. කිං පන පටිච්චාති? යං ‘‘එකං ඛන්ධ’’න්තිආදිකං පාළියං පටිච්චාති වුත්තං. තමෙව අත්ථං පාකටං කත්වා ‘‘වත්ථුං විප්පයුත්තපච්චයාති ඛන්ධෙ පටිච්ච ඛන්ධා, වත්ථුනා විප්පයුත්තපච්චයතං සාධෙන්තෙනා’’ති පඨන්ති. අනන්තරත්තා පාකටස්ස අබ්‍යාකතචිත්තසමුට්ඨානස්සෙව ගහණං මා හොතූති ‘‘අබ්‍යාකතචිත්තසමුට්ඨානම්පි කුසලාකුසලචිත්තසමුට්ඨානම්පී’’ති ආහ. ආසන්නම්පි දූරම්පි සබ්බන්ති වුත්තං හොතීති.

๖๙. ในบรรดาธรรมที่เกิดขึ้นด้วยวิปปยุตตปัจจัยนั้น บางอย่างมีวัตถุเป็นวิปปยุตตปัจจัยโดยแน่นอน บางอย่างมีขันธ์เป็นวิปปยุตตปัจจัย และธรรมที่เกิดขึ้นโดยอาศัยกุศลเป็นต้นนั้น ไม่ได้เกิดขึ้นด้วยวิปปยุตตปัจจัยที่เหมือนกันเท่านั้น แต่เกิดขึ้นด้วยวิปปยุตตปัจจัยที่ต่างกันด้วย เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงความพิเศษนั้น จึงกล่าวไว้ในที่นั้นๆ ว่า "วัตถุเป็นวิปปยุตตปัจจัย, ขันธ์เป็นวิปปยุตตปัจจัย" ในที่นั้น พึงเห็นบททุติยาวิภัตติว่ากล่าวโดยอรรถว่า "ปัจจยุปบันธรรมย่อมกระทำปัจจัยให้เป็นปัจจัย" เพราะความเป็นไปขึ้นอยู่กับปัจจัยนั้น อรรถในที่นี้คือ "เพราะการกระทำวัตถุและขันธ์ให้เป็นวิปปยุตตปัจจัย" ส่วนในอรรถกถา กล่าวอรรถว่า "อาศัยวัตถุเป็นวิปปยุตตปัจจัย โดยวัตถุทำความเป็นวิปปยุตตปัจจัยให้สำเร็จ" ในที่นั้น การเกิดขึ้นของกุศลขันธ์โดยอาศัยวัตถุไม่มี จึงไม่สามารถกล่าวว่า "อาศัยวัตถุ" ได้ แต่พึงเห็นว่า บทนี้ไม่ได้ประกอบกับคำว่า "ปฏิจจ" แต่ประกอบว่า "เกิดขึ้นโดยอาศัยวัตถุเป็นวิปปยุตตปัจจัย" และอรรถของบทนั้นกล่าวว่า "โดยวัตถุทำความเป็นวิปปยุตตปัจจัยให้สำเร็จ" ก็อาศัยอะไรเล่า? คือสิ่งที่กล่าวไว้ในบาลีว่า "อาศัยขันธ์หนึ่ง" เป็นต้น ชนทั้งหลายย่อมอ่านโดยทำอรรถนั้นให้ชัดเจนว่า "วัตถุเป็นวิปปยุตตปัจจัย คืออาศัยขันธ์ทั้งหลายเกิดขันธ์ทั้งหลาย โดยวัตถุทำความเป็นวิปปยุตตปัจจัยให้สำเร็จ" เพื่อไม่ให้มีการยึดถือเอาเฉพาะจิตตสมุฏฐานที่เป็นอัพยากฤตที่ปรากฏอยู่ถัดไปเท่านั้น จึงกล่าวว่า "ทั้งจิตตสมุฏฐานที่เป็นอัพยากฤต และจิตตสมุฏฐานที่เป็นกุศลอกุศลด้วย" พึงทราบว่า หมายถึงทั้งหมด ทั้งที่อยู่ใกล้และที่อยู่ไกล

71-72. ‘‘ඉමෙ වීසති පච්චයාති සංඛිපිත්වා දස්සිතානං වසෙනෙතං වුත්ත’’න්ති වුත්තං. තත්ථ යදි එකෙනපි දෙසනං සංඛිත්තං සංඛිත්තමෙව, ආදිම්හි පන තයො පච්චයා විප්පයුත්තපච්චයො එකම්පි පදං අපරිහාපෙත්වා විත්ථාරිතාති තෙ චත්තාරො පච්ඡාජාතඤ්ච වජ්ජෙත්වා ‘‘ඉමෙ එකූනවීසති පච්චයා’’ති වත්තබ්බං සියා. එත්තකා හි සංඛිපිත්වා දස්සිතාති. යෙ පන පාළියං විත්ථාරිතං අවිත්ථාරිතඤ්ච සබ්බං සඞ්ගහෙත්වා වුත්තන්ති වදන්ති, තෙසං ‘‘ඉමෙ තෙවීසති පච්චයා’’ති පාඨෙන භවිතබ්බං. ආදිම්හි පන තයො පච්චයෙ විත්ථාරිතෙ වජ්ජෙත්වා යතො පභුති සඞ්ඛෙපො ආරද්ධො, තතො චතුත්ථතො පභුති සංඛිත්තං විත්ථාරිතඤ්ච සහ ගහෙත්වා ‘‘ඉමෙ තෙවීසති පච්චයා’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

ข้อ 71-72. มีคำกล่าวว่า "คำนี้กล่าวโดยนัยแห่งปัจจัย 20 อย่างที่แสดงโดยย่อ" ในที่นั้น หากการแสดงธรรมย่อด้วยปัจจัยเพียงอย่างเดียว ก็ชื่อว่าย่อเท่านั้น แต่ในเบื้องต้น ปัจจัย 3 อย่างและวิปปยุตตปัจจัย ได้ขยายความโดยไม่ละทิ้งแม้แต่บทเดียว ดังนั้น หากเว้นปัจจัย 4 อย่างนั้นและปัจฉาชาตปัจจัยแล้ว พึงกล่าวว่า "ปัจจัย 19 อย่างเหล่านี้" เพราะปัจจัยเท่านี้ที่แสดงโดยย่อ ส่วนชนเหล่าใดกล่าวว่า ได้รวบรวมทั้งหมด ทั้งที่ขยายความและไม่ได้ขยายความในบาลีไว้แล้ว สำหรับชนเหล่านั้น พึงมีบทว่า "ปัจจัย 23 อย่างเหล่านี้" แต่ในเบื้องต้น เมื่อเว้นปัจจัย 3 อย่างที่ขยายความแล้ว นับตั้งแต่ที่เริ่มย่อ คือตั้งแต่ปัจจัยที่ 4 เป็นต้นไป พึงทราบว่า ได้รวบรวมทั้งที่ย่อและที่ขยายความไว้ด้วยกัน แล้วกล่าวว่า "ปัจจัย 23 อย่างเหล่านี้"

විභඞ්ගවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายวิภังควารจบแล้ว.

(2) සඞ්ඛ්‍යාවාරො

(๒) สังขยาวาร

73. තථා පුරෙජාතපච්චයෙති යථා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙ විසෙසො විභඞ්ගෙ අත්ථි, තථා පුරෙජාතපච්චයෙපි අත්ථීති අත්ථො. ‘‘වත්ථුං පුරෙජාතපච්චයා’’ති හි තත්ථ විසෙසො පටිසන්ධිඅභාවො චාති. විපාකානි චෙව [Pg.211] වීථිචිත්තානි ච න ලබ්භන්තීති එතෙන ‘‘කිරියාබ්‍යාකතං එකං ඛන්ධං පටිච්චා’’තිආදිකෙ (පට්ඨා. 1.1.53) විභඞ්ගෙ විපාකාබ්‍යාකතාභාවං කිරියාබ්‍යාකතෙ ච අජවනස්ස සබ්බෙන සබ්බං අලබ්භමානතං විසෙසං දස්සෙති.

๗๓. คำว่า "เช่นเดียวกับปุเรชาตปัจจัย" มีอรรถว่า ความพิเศษมีอยู่ในวิภังค์แห่งอัญญมัญญปัจจัยฉันใด ความพิเศษก็มีอยู่ในปุเรชาตปัจจัยฉันนั้น ความพิเศษในที่นั้นคือ การไม่มีปฏิสนธิในบทว่า "วัตถุเป็นปุเรชาตปัจจัย" ด้วยคำว่า "วิบากและวิถีจิตทั้งหลายย่อมไม่ได้" นี้ ย่อมแสดงความพิเศษคือ การไม่มีวิบากอัพยากฤต และการที่ธรรมที่ไม่ใช่ชวนะในกิริยาอัพยากฤตไม่ได้โดยประการทั้งปวง ในวิภังค์ที่กล่าวว่า "อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นกิริยาอัพยากฤต" เป็นต้น (ปัฏฐาน 1.1.53)

74. එකමූලකෙ දස්සිතාය දෙසනාය ලබ්භමානගණනඤ්ඤෙව ආදායාති ඉදං එතස්මිං අනුලොමෙ සුද්ධිකනයෙ දස්සිතගණනතො තතො පරෙසු නයෙසු අඤ්ඤිස්සා අභාවං සන්ධාය වුත්තං. අබහුගණනෙන යුත්තස්ස තෙන සමානගණනතා ච ඉමස්මිං අනුලොමෙයෙව දට්ඨබ්බා. පච්චනීයෙ පන ‘‘නහෙතුපච්චයා නාරම්මණෙ එක’’න්තිආදිං (පට්ඨා. 1.1.104) වක්ඛතීති.

๗๔. คำว่า "โดยถือเอาเฉพาะจำนวนที่ได้จากการแสดงธรรมในเอกมูล" นี้ กล่าวโดยอ้างถึงการไม่มีจำนวนอื่นในนัยทั้งหลายที่เหลือจากจำนวนที่แสดงไว้ในสุทธิกนัยในอนุโลมนี้ และพึงเห็นว่า การมีจำนวนเท่ากันกับธรรมที่ประกอบด้วยจำนวนไม่มากนั้น มีอยู่ในอนุโลมนี้เท่านั้น ส่วนในปัจจนียะ จักกล่าวว่า "ในอนารัมมณะ มีหนึ่ง ไม่ใช่เหตุปัจจัย" เป็นต้น (ปัฏฐาน 1.1.104)

76-79. තෙ පන සඞ්ඛිපිත්වා තෙවීසතිමූලකොවෙත්ථ දස්සිතොති එත්ථ පච්ඡාජාතවිපාකානං පරිහීනත්තා ‘‘ද්වාවීසතිමූලකො’’ති වත්තබ්බං සියා සාසෙවනසවිපාකානං වසෙන. දුවිධම්පි පන ද්වාවීසතිමූලකං සහ ගහෙත්වා සඞ්ගහිතෙ තස්මිං උභයසබ්භාවතො ‘‘තෙවීසතිමූලකො’’ති ආහාති දට්ඨබ්බං. ආසෙවනවිපාකානං වා විරොධාභාවෙ සති පුච්ඡාය දස්සිතනයෙන තෙවීසතිමූලකෙන භවිතබ්බං, තස්ස ච නාමං ද්වාවීසතිමූලකෙ ආරොපෙත්වා ‘‘තෙවීසතිමූලකො’’ති වුත්තන්ති අයමෙත්ථ රුළ්හී.

ข้อ 76-79. คำว่า "ปัจจัยเหล่านั้นแสดงไว้ในที่นี้โดยย่อมี 23 มูล" ในที่นี้ เพราะปัจฉาชาตปัจจัยและวิบากปัจจัยหายไป จึงพึงกล่าวว่า "มี 22 มูล" โดยนัยแห่งปัจจัยที่มีอาเสวนะและที่มีวิบาก แต่พึงทราบว่า เมื่อรวบรวม 22 มูลทั้งสองชนิดเข้าด้วยกันแล้ว ในการสงเคราะห์นั้น มีทั้งสองอย่างอยู่ จึงกล่าวว่า "มี 23 มูล" หรือเมื่อไม่มีความขัดแย้งกันของอาเสวนะและวิบากแล้ว พึงมี 23 มูลโดยนัยที่แสดงไว้ในปัญหา และการนำชื่อของ 23 มูลไปตั้งใน 22 มูล แล้วกล่าวว่า "มี 23 มูล" นี้เป็นความนิยมในที่นี้

ආරම්මණපදෙ චෙවාති එතෙන එකමූලකෙ අඤ්ඤපදානි වජ්ජෙති. න හි එකමූලකෙ හෙතාදීසු තයොවාති අධිප්පායො. සුද්ධිකනයො පන ආරම්මණමූලකාදීසු න ලබ්භතීති ආරම්මණමූලකෙ ‘‘නවා’’ති එතාය අධිකගණනාය අභාවදස්සනත්ථං ‘‘ආරම්මණෙ ඨිතෙන සබ්බත්ථ තීණෙව පඤ්හා’’ති වුත්තං. තත්ථ කාතබ්බාති වචනසෙසො. තීණෙවාති ච තතො උද්ධං ගණනං නිවාරෙති, න අධො පටික්ඛිපති. තෙන ‘‘විපාකෙ එක’’න්ති ගණනා න නිවාරිතාති දට්ඨබ්බා. තීසු එකස්ස අන්තොගධතාය ච ‘‘තීණෙවා’’ති වුත්තන්ති. ඉතීතිආදිනා ‘‘සබ්බත්ථ තීණෙවා’’ති වචනෙන අත්තනො වචනං දළ්හං කරොති.

ด้วยคำว่า "และในบทอารัมมณะ" นี้ ย่อมเว้นบทอื่นๆ ในเอกมูล ความหมายไม่ใช่ว่ามีเพียง 3 อย่างในเหตุเป็นต้นในเอกมูล แต่สุทธิกนัยย่อมไม่ได้ในอารัมมณมูลเป็นต้น เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงการไม่มีจำนวนที่ยิ่งกว่าคือ 9 ในอารัมมณมูล จึงกล่าวว่า "ในอารัมมณะ มีปัญหาเพียง 3 อย่างเท่านั้นในที่ทั้งปวง" ในที่นั้น มีบทที่เหลือคือ "พึงกระทำ" และคำว่า "เพียง 3 อย่าง" ย่อมห้ามจำนวนที่สูงกว่านั้น ไม่ได้ปฏิเสธจำนวนที่ต่ำกว่านั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า จำนวนว่า "ในวิบากมีหนึ่ง" จึงไม่ถูกห้าม และเพราะหนึ่งรวมอยู่ในสาม จึงกล่าวว่า "เพียง 3 อย่าง" ด้วยคำว่า "ในที่ทั้งปวงมีเพียง 3 อย่างเท่านั้น" เป็นต้นนี้ ย่อมทำให้คำพูดของตนมั่นคง

80-85. යෙ …පෙ… තං දස්සෙතුන්ති එත්ථායමධිප්පායො – යදිපි අවිගතානන්තරං ‘‘ආරම්මණපච්චයා හෙතුයා තීණී’’ති වුත්තෙපි ඌනතරගණනෙන සද්ධිං සංසන්දනෙ යා ගණනා ලබ්භති, සා දස්සිතා හොති, තථාපි [Pg.212] ඌනතරගණනෙහි සමානගණනෙහි ච සද්ධිං සංසන්දනෙ ඌනතරා සමානා ච හොති, න එවං ආවිකරණවසෙන දස්සිතා හොති, විපල්ලාසයොජනාය පන තථා දස්සෙති. වචනෙන වා හි ලිඞ්ගෙන වා අත්ථවිසෙසාවිකරණං හොතීති. තෙනෙතං ආවිකරොතීති එත්ථාපි එවමෙව අධිප්පායො යොජෙතබ්බො. පච්චනීයාදීසුපි පන ‘‘නාරම්මණපච්චයා නහෙතුයා එකං…පෙ… නොවිගතපච්චයා නහෙතුයා එක’’න්තිආදිනා (පට්ඨා. 1.1.107) මූලපදං ආදිම්හියෙව ඨපෙත්වා යොජනා කතා, න ච තත්ථ එතං ලක්ඛණං ලබ්භති, තස්මා මූලපදස්ස ආදිම්හි ඨපෙත්වා යොජනමෙව කමො, න චක්කබන්ධනන්ති ‘‘ආරම්මණපච්චයා හෙතුයා තීණී’’තිආදි යොජිතං, න ච විඤ්ඤාතෙ අත්ථෙ වචනෙන ලිඞ්ගෙන ච පයොජනමත්ථීති.

๘๐-๘๕. ในคำว่า เย...เป...ตัง ทัสเสติ นี้ มีอธิบายดังนี้ คือ แม้เมื่อกล่าวว่า "ในเหตุปัจจัย (โดยอาศัย) อารัมมณปัจจัย มี 3" ในลำดับต่อจากอวิคตปัจจัยก็ตาม การนับใดที่ได้จากการเทียบเคียงกับการนับที่น้อยกว่า การนับนั้นย่อมเป็นอันแสดงไว้แล้ว ถึงกระนั้น เมื่อเทียบเคียงกับการนับที่น้อยกว่าและการนับที่เท่ากัน (การนับนั้น) ย่อมเป็นการนับที่น้อยกว่าและเท่ากัน (แต่) ไม่ได้แสดงไว้โดยอาการทำให้แจ้งอย่างนี้ แต่แสดงไว้ด้วยการประกอบที่กลับกัน เพราะว่าการทำให้แจ้งเนื้อความพิเศษย่อมมีได้ด้วยบทหรือด้วยลิงค์ เพราะฉะนั้น ในคำว่า เตเนตัง อาวิกโรติ นี้ ก็พึงประกอบอธิบายอย่างนี้เหมือนกัน อนึ่ง แม้ในปัจจนียะเป็นต้น ก็มีการประกอบโดยตั้งมูลบทไว้ในเบื้องต้นนั่นเอง ด้วยคำว่า "นอารัมมณปัจจัย นเหตุปัจจัย 1...เป...โนวิคตปัจจัย นเหตุปัจจัย 1" เป็นต้น (ปฏฺฐา. 1.1.107) และในที่นั้นก็หาได้ลักษณะนี้ไม่ เพราะฉะนั้น การประกอบโดยตั้งมูลบทไว้ในเบื้องต้นนั่นเองจึงเป็นลำดับ มิใช่การผูกเป็นวงกลม (จักกพันธนะ) ดังที่ประกอบไว้ว่า "ในเหตุปัจจัย (โดยอาศัย) อารัมมณปัจจัย มี 3" เป็นต้น และเมื่อเนื้อความแจ่มแจ้งแล้ว ก็ไม่มีประโยชน์ด้วยบทและด้วยลิงค์

පච්චයානුලොමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาปัจจยานุโลม จบแล้ว.

පටිච්චවාරො

ปฏิจจวาระ

පච්චයපච්චනීයවණ්ණනා

การพรรณนาปัจจยปัจจนียะ

86-87. ‘‘අහෙතුකං විපාකාබ්‍යාකතන්ති ඉදං රූපසමුට්ඨාපකවසෙනෙව වෙදිතබ්බ’’න්ති වුත්තං, සබ්බසඞ්ගාහකවසෙන පනෙතං න න සක්කා යොජෙතුං.

86-87. คำว่า "อเหตุกัง วิปากาพยากะตัง" นี้ ท่านกล่าวว่า "พึงทราบโดยอำนาจแห่งรูปสมุฏฐานเท่านั้น" แต่คำนี้ มิใช่ว่าจะประกอบโดยอำนาจแห่งการสงเคราะห์ทั้งหมดไม่ได้ (คือประกอบได้)

93. සහජාතපුරෙජාතපච්චයා සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති එත්ථ ච සහජාතා ච හෙතාදයො පුරෙජාතා ච ආරම්මණාදයො පච්චයා සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති අත්ථො දට්ඨබ්බො. න හි නපච්ඡාජාතපච්චයා උප්පජ්ජමානා ද්වීහෙව සහජාතපුරෙජාතපච්චයෙහි උප්පජ්ජන්ති, අථ ඛො පච්ඡාජාතවජ්ජෙහි සබ්බෙහීති.

๙๓. ในคำว่า "ปัจจัยที่เป็นสหชาตและปุเรชาตย่อมถึงการสงเคราะห์" นี้ พึงทราบอรรถว่า ปัจจัยที่เป็นสหชาตมีเหตุเป็นต้น และปัจจัยที่เป็นปุเรชาตมีอารัมมณะเป็นต้น ย่อมถึงการสงเคราะห์ เพราะว่า (ธรรมทั้งหลาย) เมื่อเกิดขึ้นโดยไม่มีปัจฉาชาตปัจจัย ย่อมมิใช่เกิดขึ้นด้วยปัจจัย 2 อย่างคือสหชาตและปุเรชาตเท่านั้น แต่ที่แท้ ย่อมเกิดขึ้นด้วยปัจจัยทั้งหมดที่เว้นปัจฉาชาต

94-97. නාහාරපච්චයෙ එකච්චං රූපමෙව පච්චයපච්චයුප්පන්නන්ති යං පටිච්ච උප්පජ්ජති, සො පච්චයො රූපමෙවාති කත්වා වුත්තං. යස්මා පන පච්චයා උප්පජ්ජති, සො අරූපම්පි හොති යථා කම්මං කටත්තාරූපස්ස.

๙๔-๙๗. ในนาหารปัจจัย คำว่า "รูปบางอย่างเท่านั้นเป็นทั้งปัจจัยและปัจจยุปบัน" ท่านกล่าวโดยหมายความว่า ปัจจัยที่ (ธรรมนั้น) อาศัยแล้วเกิดขึ้น เป็นรูปเท่านั้น แต่ปัจจัยที่ (ธรรมนั้น) เกิดขึ้น ย่อมเป็นอรูปก็ได้ เช่น กรรม (เป็นปัจจัย) ของกตัตตารูป

99-102. නමග්ගපච්චයෙ යදිපි චිත්තසමුට්ඨානාදයො සබ්බෙ රූපකොට්ඨාසා ලබ්භන්ති, තථාපි යං මග්ගපච්චයං ලභති, තස්ස පහීනත්තා ‘‘එකච්චං රූපං [Pg.213] පච්චයුප්පන්න’’න්ති වුත්තං, එවමෙව පන නහෙතුපච්චයාදීසුපි එකච්චරූපස්ස පච්චයුප්පන්නතා දට්ඨබ්බා.

๙๙-๑๐๒. ในนามรรคปัจจัย แม้จะได้หมวดรูปทั้งหมดมีจิตตสมุฏฐานรูปเป็นต้นก็ตาม ถึงกระนั้น เพราะปัจจัยที่เป็นมรรคที่เคยได้นั้นถูกละไป (ในนัยปฏิเสธ) ท่านจึงกล่าวว่า "รูปบางอย่างเป็นปัจจยุปบัน" แม้ในนเหตุปัจจัยเป็นต้น ก็พึงทราบความเป็นปัจจยุปบันของรูปบางอย่างอย่างนี้เช่นกัน

107-130. නාහාරනඉන්ද්‍රියනඣානනමග්ගපච්චයා සබ්බත්ථ සදිසවිස්සජ්ජනාති ඉදං එතෙසු මූලභාවෙන ඨිතෙසු ගණනාය සමානතං සන්ධාය වුත්තං. මූලානඤ්හි ඉධ විස්සජ්ජනං ගණනායෙව, න සරූපදස්සනන්ති. නසහජාතාදිචතුක්කං ඉධාපි පරිහීනමෙවාති සුද්ධිකනයෙ විය මූලෙසුපි පරිහීනමෙවාති අත්ථො.

๑๐๗-๑๓๐. คำว่า "นาหารปัจจัย นอินทริยปัจจัย นฌานปัจจัย นมรรคปัจจัย มีการวิสัชนาเหมือนกันในที่ทั้งปวง" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความเท่ากันของการนับในปัจจัยเหล่านี้ที่ตั้งอยู่ในฐานะเป็นมูล เพราะว่าการวิสัชนาของมูลบทในที่นี้คือการนับเท่านั้น มิใช่การแสดงสภาวะ (โดยตรง) คำว่า "หมวด 4 มีนสหชาตปัจจัยเป็นต้น แม้ในที่นี้ก็ตัดออกแล้ว" มีอรรถว่า แม้ในมูลบททั้งหลายก็ถูกตัดออกแล้ว เช่นเดียวกับในสุทธิกนัย

පච්චයපච්චනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาปัจจยปัจจนียะ จบแล้ว.

පච්චයානුලොමපච්චනීයවණ්ණනා

การพรรณนาปัจจยานุโลมปัจจนียะ

131-189. හෙතාධිපතිමග්ගපච්චයෙසු අනුලොමතො ඨිතෙසු…පෙ… අට්ඨ පච්චනීයතො න ලබ්භන්තීති තිණ්ණම්පි සාධාරණානං පච්චනීයතො අලබ්භමානානං සබ්බෙසං සඞ්ගහවසෙන වුත්තං, තස්මා මග්ගපච්චයෙ ඉතරෙහි සාධාරණා සත්තෙව යොජෙතබ්බා. අධිපතිපච්චයෙ අනුලොමතො ඨිතෙ හෙතුපච්චයොපි පච්චනීයතො න ලබ්භති, සො පන මග්ගෙන අසාධාරණොති කත්වා න වුත්තොති දට්ඨබ්බො. යෙහි විනා අරූපං න උප්පජ්ජති, තෙ එකන්තිකත්තා අරූපට්ඨානිකාති ඉධ වුත්තාති දට්ඨබ්බා, තෙන පුරෙජාතාසෙවනපච්චයා තෙහි විනාපි අරූපස්ස උප්පත්තිතො වජ්ජිතා හොන්ති. සබ්බට්ඨානිකා අඤ්ඤමඤ්ඤආහාරින්ද්‍රියා ච තෙහි විනා අරූපස්ස අනුප්පත්තිතො සඞ්ගහිතාති. ඌනතරගණනානංයෙව වසෙනාති යදි අනුලොමතො ඨිතා එකකාදයො ද්වාවීසතිපරියොසානා ඌනතරගණනා හොන්ති, තෙසං වසෙන පච්චනීයතො යොජිතස්ස තස්ස තස්ස ගණනා වෙදිතබ්බා. අථ පච්චනීයතො යොජිතො ඌනතරගණනො, තස්ස වසෙන අනුලොමතො ඨිතස්සපි ගණනා වෙදිතබ්බාති අත්ථො. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා නාරම්මණෙ එක’’න්තිආදිවචනතො (පට්ඨා. 1.1.146) පන න ඉදං ලක්ඛණං එකන්තිකං.

๑๓๑-๑๘๙. ในปัจจัยมีเหตุ อธิปติ และมรรค ที่ตั้งอยู่ในฝ่ายอนุโลม...เป... คำว่า "ปัจจัย 8 อย่างไม่ได้ในฝ่ายปัจจนียะ" นี้ ท่านกล่าวโดยรวมปัจจัยทั้งหมดที่ไม่ได้ในฝ่ายปัจจนียะซึ่งเป็นสาธารณะแก่ปัจจัยทั้ง 3 นั้น เพราะฉะนั้น ในมรรคปัจจัย พึงประกอบปัจจัยที่เป็นสาธารณะกับปัจจัยอื่นเพียง 7 อย่างเท่านั้น ในอธิปติปัจจัยที่ตั้งอยู่ในฝ่ายอนุโลม แม้เหตุปัจจัยก็ไม่ได้ในฝ่ายปัจจนียะ แต่พึงทราบว่าท่านไม่ได้กล่าวไว้เพราะเหตุปัจจัยนั้นไม่เป็นสาธารณะกับมรรคปัจจัย พึงทราบว่า ปัจจัยเหล่าใดที่อรูปธรรมจะเกิดขึ้นไม่ได้หากปราศจากปัจจัยเหล่านั้น ปัจจัยเหล่านั้นท่านเรียกว่า อรูปัฏฐานิกะ ในที่นี้ เพราะเป็นปัจจัยที่แน่นอน (เอกันติกะ) ด้วยเหตุนั้น ปุเรชาตปัจจัยและอาเสวนปัจจัยจึงถูกยกเว้น เพราะอรูปธรรมย่อมเกิดขึ้นได้แม้ปราศจากปัจจัยทั้งสองนั้น ส่วนปัจจัยที่เป็นสัพพัฏฐานิกะ อัญญมัญญปัจจัย อาหารปัจจัย และอินทริยปัจจัย ท่านสงเคราะห์ไว้ เพราะอรูปธรรมจะเกิดขึ้นไม่ได้หากปราศจากปัจจัยเหล่านั้น คำว่า "โดยอำนาจแห่งการนับที่น้อยกว่าเท่านั้น" มีอรรถว่า หากปัจจัยที่ตั้งอยู่ในฝ่ายอนุโลมมีหมวด 1 เป็นต้นจนถึง 22 เป็นการนับที่น้อยกว่า พึงทราบการนับของปัจจัยนั้นๆ ที่ประกอบในฝ่ายปัจจนียะโดยอำนาจของการนับเหล่านั้น หรือหากปัจจัยที่ประกอบในฝ่ายปัจจนียะเป็นการนับที่น้อยกว่า ก็พึงทราบการนับของปัจจัยที่ตั้งอยู่ในฝ่ายอนุโลมโดยอำนาจของการนับนั้น อนึ่ง เพราะมีคำว่า "อัญญมัญญปัจจัย ในนอารัมมณปัจจัย มี 1" เป็นต้น (ปฏฺฐา. 1.1.146) ลักษณะนี้จึงไม่แน่นอนเสมอไป

පච්චයානුලොමපච්චනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาปัจจยานุโลมปัจจนียะ จบแล้ว.

පච්චයපච්චනීයානුලොමවණ්ණනා

การพรรณนาปัจจยปัจจนียานุโลม

190. සබ්බත්ථෙවාති [Pg.214] න කෙවලං හෙතුම්හියෙව, අථ ඛො සබ්බෙසු පච්චයෙසු පච්චනීකතො ඨිතෙසූති අත්ථො. පුරෙජාතං ආසෙවනඤ්ච අලභන්තං කඤ්චි නිදස්සනවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘පටිසන්ධිවිපාකො පනා’’තිආදිමාහ.

๑๙๐. คำว่า "ในที่ทั้งปวงนั่นเทียว" มีอรรถว่า มิใช่เฉพาะในเหตุปัจจัยเท่านั้น แต่หมายถึงในปัจจัยทั้งปวงที่ตั้งอยู่ในฝ่ายปัจจนียะ เมื่อจะแสดงปัจจัยบางอย่างที่ไม่ได้ปุเรชาตปัจจัยและอาเสวนปัจจัยโดยยกตัวอย่าง จึงกล่าวคำว่า "อนึ่ง ปฏิสนธิวิบาก..." เป็นต้น

‘‘පුරෙජාතපච්ඡාජාතාසෙවනවිපාකවිප්පයුත්තෙසු පච්චනීකතො ඨිතෙසු එකං ඨපෙත්වා අවසෙසා අනුලොමතො ලබ්භන්තී’’ති ඉදං අවසෙසානං ලාභමත්තං සන්ධාය වුත්තං. න සබ්බෙසං අවසෙසානං ලාභන්ති දට්ඨබ්බං. යදිපි හි පච්ඡාජාතෙ පසඞ්ගො නත්ථි ‘‘අනුලොමතො සබ්බත්ථෙව න ලබ්භතී’’ති අපවාදස්ස කතත්තා, පුරෙජාතො පන විප්පයුත්තෙ පච්චනීකතො ඨිතෙ අනුලොමතො ලබ්භතීති ඉදම්පි අවසෙසා සබ්බෙති අත්ථෙ ගය්හමානෙ ආපජ්ජෙය්‍ය. යම්පි කෙචි ‘‘විප්පයුත්තපච්චයරහිතෙ ආරුප්පෙපි ආරම්මණපුරෙජාතස්ස සම්භවං ඤාපෙතුං එවං වුත්ත’’න්ති වදන්ති, තම්පි තෙසං රුචිමත්තමෙව. න හි යත්ථ වත්ථුපුරෙජාතං න ලබ්භති, තත්ථ ආරම්මණපුරෙජාතභාවෙන උපකාරකං හොතීති දස්සිතොයං නයොති. යුජ්ජමානකවසෙනාති පච්චනීකතො ඨිතස්ස ඨපෙතබ්බත්තා වුත්තං, යුජ්ජමානකපච්චයුප්පන්නවසෙන වාති අත්ථො. ‘‘මග්ගපච්චයෙ පච්චනීකතො ඨිතෙ හෙතුපච්චයො අනුලොමතො න ලබ්භතී’’ති පුරිමපාඨො, අධිපතිපච්චයොපි පන න ලබ්භතීති ‘‘හෙතාධිපතිපච්චයා අනුලොමතො න ලබ්භන්තී’’ති පඨන්ති. අධිපතිපච්චයෙ පච්චනීකතො ඨිතෙ පච්ඡාජාතතො අඤ්ඤො අනුලොමතො අලබ්භමානො නාම නත්ථීති න විචාරිතං. අඤ්ඤමඤ්ඤෙ පච්චනීකතො ඨිතෙ ‘‘අරූපානංයෙවා’’ති වුත්තා නව අනුලොමතො න ලබ්භන්ති, තම්පි පච්චනීකතො ඨිතෙහි ආරම්මණපච්චයාදීහි සදිසතාය සුවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති න විචාරිතං භවිස්සතීති.

คำว่า ‘เมื่อปัจจัยคือปุเรชาต ปัจฉาชาต อาเสวนะ วิบาก และวิปปยุตต์ ตั้งอยู่ในปัจจนียะ (ปฏิปักษ์) แล้ว เว้นปัจจัยหนึ่ง ที่เหลือย่อมได้โดยอนุโลม’ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการได้เพียงที่เหลือเท่านั้น ไม่พึงเห็นว่าเป็นการได้ที่เหลือทั้งหมด ถึงแม้ว่าในปัจฉาชาตจะไม่มีข้อสงสัย เพราะมีการกล่าวปฏิเสธไว้ว่า ‘ย่อมไม่ได้โดยอนุโลมในที่ทั้งปวง’ แต่ถ้าพึงถือเอาความว่า ‘ปุเรชาตย่อมได้โดยอนุโลมเมื่อตั้งอยู่ในวิปปยุตตปัจจนียะ’ ดังนี้ ที่เหลือทั้งหมดก็พึงประสบกับข้อคัดค้านได้ อนึ่ง ที่บางท่านกล่าวว่า ‘คำนี้กล่าวเพื่อแสดงความเป็นไปได้ของอารัมมณปุเรชาตในอรูปภูมิที่ปราศจากวิปปยุตตปัจจัย’ นั้น ก็เป็นเพียงความเห็นของท่านเหล่านั้นเท่านั้น เพราะว่ามิใช่ว่าแนวทางนี้แสดงไว้ว่า ที่ใดไม่ได้รับวัตถุปุเรชาต ที่นั่นย่อมเป็นอุปการะด้วยความเป็นอารัมมณปุเรชาต คำว่า ‘โดยสามารถแห่งสิ่งที่ควรประกอบ’ นี้ กล่าวเพราะสิ่งที่ตั้งอยู่ในปัจจนียะพึงถูกยกเว้น ความว่า โดยสามารถแห่งปัจจัยและปัจจยุปบันที่ควรประกอบ บทเรียนเดิมคือ ‘เมื่อมรรคปัจจัยตั้งอยู่ในปัจจนียะแล้ว เหตุปัจจัยย่อมไม่ได้โดยอนุโลม’ แต่บางท่านก็อ่านว่า ‘เหตุและอธิปติปัจจัยย่อมไม่ได้โดยอนุโลม’ เพราะอธิปติปัจจัยก็ไม่ได้เช่นกัน เมื่ออธิปติปัจจัยตั้งอยู่ในปัจจนียะแล้ว ไม่มีปัจจัยอื่นนอกจากปัจฉาชาตที่ไม่ได้โดยอนุโลม จึงไม่ได้พิจารณา เมื่ออัญญมัญญปัจจัยตั้งอยู่ในปัจจนียะแล้ว ปัจจัย ๙ ที่กล่าวว่า ‘เฉพาะอรูปธรรมเท่านั้น’ ย่อมไม่ได้โดยอนุโลม สิ่งนั้นก็เป็นที่เข้าใจได้ง่ายเพราะคล้ายคลึงกับอารัมมณปัจจัยเป็นต้นที่ตั้งอยู่ในปัจจนียะ จึงไม่ได้พิจารณา

191-195. යාව ආසෙවනා සබ්බං සදිසන්ති න අඤ්ඤමඤ්ඤෙන ඝටිතස්ස මූලස්ස විත්ථාරිතත්තා තතො පරානි මූලානි සන්ධාය වුත්තං. තෙසු හි අනුලොමතො යොජෙතබ්බපච්චයා ච පඤ්හා චාති සබ්බං සදිසන්ති.

ข้อ 191-195 คำว่า ‘จนถึงอาเสวนะทั้งหมดเหมือนกัน’ นี้ กล่าวหมายถึงมูลที่เหลือจากมูลที่ขยายความเกี่ยวเนื่องกับอัญญมัญญะแล้ว เพราะในมูลเหล่านั้น ปัจจัยที่พึงประกอบโดยอนุโลมและปัญหาทั้งหมดเหมือนกัน

ඉමස්මිං පච්චනීයානුලොමෙති එතස්ස ‘‘ඉමෙසම්පි පකිණ්ණකානං වසෙනෙත්ථ ගණනවාරො අසම්මොහතො වෙදිතබ්බො’’ති එතෙන සහ සම්බන්ධො[Pg.215]. තත්ථ එත්ථාති එතෙසු පච්චයෙසූති අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං පච්චනීයානුලොමෙ ලබ්භමානෙසු පච්චයුප්පන්නධම්මෙසුපීති වා යොජෙතබ්බං. තත්ථ පි-සද්දෙන ඉමමත්ථං දීපෙති – න කෙවලං පච්චයෙස්වෙව කිස්මිඤ්චි පච්චනීකතො ඨිතෙ කෙචි අනුලොමතො න ලබ්භන්ති, අථ ඛො පච්චයුප්පන්නධම්මෙසුපි කොචි එකච්චං පච්චයං ලභමානො කඤ්චි පච්චයං න ලභතීති. තත්ථ කම්මපච්චයං ලභමානො යෙභුය්‍යෙන ඉන්ද්‍රියපච්චයං ලභති, මග්ගපච්චයං ලභමානො යෙභුය්‍යෙන හෙතුපච්චයං, තථා ච ඣානපච්චයං ලභමානො මග්ගපච්චයන්ති එතෙස්වෙව ලාභාලාභා විචාරිතා. යත්ථාති පඤ්චවොකාරපවත්තෙ අසඤ්ඤෙසු ච. රූපධම්මාති යථාවුත්තානි කටත්තාරූපානෙව සන්ධාය වදති. න හි පඤ්චවොකාරපවත්තෙ සබ්බෙ රූපධම්මා හෙතාදීනි න ලභන්තීති. ‘‘හෙතාධිපතිවිපාකින්ද්‍රියපච්චයෙ න ලභන්තී’’ති පුරිමපාඨො, ඣානමග්ගෙපි පන න ලභන්තීති ‘‘හෙතාධිපතිවිපාකින්ද්‍රියඣානමග්ගපච්චයෙ න ලභන්තී’’ති පඨන්ති. යෙ රූපධම්මානං පච්චයා හොන්ති, තෙසු අරූපට්ඨානිකවජ්ජෙසු එතෙයෙව න ලභන්තීති අධිප්පායො. පච්ඡාජාතාහාරවිප්පයුත්තපච්චයෙපි හි පවත්තෙ කටත්තාරූපං ලභතීති. ලබ්භමානාලබ්භමානපච්චයදස්සනමත්තඤ්චෙතං, න තෙහි පච්චයෙහි උප්පත්තිඅනුප්පත්තිදස්සනන්ති. එවං ඉන්ද්‍රියපච්චයාලාභො ජීවිතින්ද්‍රියං සන්ධාය වුත්තො සියා. යථාවුත්තෙසු හි ධම්මවසෙන පච්ඡාජාතාදිත්තයම්පි අලභන්තං නාම කටත්තාරූපං නත්ථි. කො පන වාදො සබ්බට්ඨානිකකම්මෙසු. ඉන්ද්‍රියං පන අලභන්තං අත්ථි, කින්තං? ජීවිතින්ද්‍රියන්ති. යදි එවං උපාදාරූපානි සන්ධාය අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයම්පි න ලභන්තීති වත්තබ්බං, තං පන පාකටන්ති න වුත්තං සියා. අරූපින්ද්‍රියාලාභං වා සන්ධාය ඉන්ද්‍රියපච්චයාලාභො වුත්තොති දට්ඨබ්බො.

คำว่า ‘ในปัจจนียานุโลมนี้’ มีความสัมพันธ์กับคำว่า ‘ในปัจจัยเหล่านี้ พึงทราบการนับโดยไม่หลงผิดด้วยสามารถแห่งปกิณณกะเหล่านี้’ ในคำนั้น คำว่า ‘ในนี้’ พึงทราบความว่า ‘ในปัจจัยเหล่านี้’ หรือพึงประกอบความว่า ‘ในปัจจยุปบันธรรมที่พึงได้ในปัจจนียานุโลมนี้ด้วย’ ในคำนั้น ด้วยศัพท์ว่า ‘ปิ’ (ด้วย) ย่อมแสดงอรรถนี้ว่า – ไม่ใช่เฉพาะในปัจจัยเท่านั้นที่บางปัจจัยย่อมไม่ได้โดยอนุโลมเมื่อตั้งอยู่ในปัจจนียะ แต่ในปัจจยุปบันธรรมบางอย่างก็ย่อมไม่ได้ปัจจัยบางอย่างเมื่อได้ปัจจัยบางอย่างอยู่ ในคำนั้น ผู้ได้กรรมปัจจัยย่อมได้อินทริยปัจจัยโดยมาก ผู้ได้มรรคปัจจัยย่อมได้เหตุปัจจัยโดยมาก และผู้ได้ฌานปัจจัยย่อมได้มรรคปัจจัย การได้และไม่ได้เหล่านี้เท่านั้นที่พิจารณาแล้ว คำว่า ‘ที่ใด’ หมายถึงในปัญจโวการภูมิที่กำลังเป็นไป และในอสัญญีภูมิด้วย คำว่า ‘รูปธรรม’ นี้ กล่าวหมายถึงกตัตตารูปที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น เพราะว่ารูปธรรมทั้งหมดในปัญจโวการภูมิที่กำลังเป็นไป ย่อมไม่ได้เหตุปัจจัยเป็นต้นก็หามิได้ บทเรียนเดิมคือ ‘ย่อมไม่ได้ในเหตุ อธิปติ วิบาก และอินทริยปัจจัย’ แต่บางท่านก็อ่านว่า ‘ย่อมไม่ได้ในเหตุ อธิปติ วิบาก อินทริยะ ฌาน และมรรคปัจจัย’ เพราะในฌานและมรรคปัจจัยก็ไม่ได้เช่นกัน มีอัธยาศัยว่า ปัจจัยใดเป็นปัจจัยของรูปธรรม ปัจจัยเหล่านั้นย่อมไม่ได้ในปัจจัยเหล่านี้เท่านั้น เว้นปัจจัยที่ตั้งอยู่ในอรูปภูมิ เพราะว่ากตัตตารูปในปวัตติกาลย่อมได้ปัจฉาชาต อาหาร และวิปปยุตตปัจจัย นี้เป็นเพียงการแสดงปัจจัยที่ได้และไม่ได้เท่านั้น ไม่ใช่การแสดงการเกิดขึ้นหรือไม่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยเหล่านั้น ดังนั้น การไม่ได้อินทริยปัจจัย พึงกล่าวหมายถึงชีวิตินทรีย์ เพราะว่ากตัตตารูปที่ไม่ได้ปัจฉาชาตเป็นต้น ๓ อย่าง โดยสามารถแห่งธรรมที่กล่าวมาแล้วนั้น ไม่มี ไม่ต้องพูดถึงกรรมที่ตั้งอยู่ในที่ทั้งปวงเลย แต่อินทรีย์ที่ไม่ได้นั้นมี อะไรเล่า? คือชีวิตินทรีย์ ถ้าเป็นเช่นนั้น พึงกล่าวว่า ‘อุปาทารูปก็ไม่ได้อัญญมัญญปัจจัย’ แต่สิ่งนั้นเป็นที่ประจักษ์แล้ว จึงไม่ได้กล่าวไว้ หรือพึงทราบว่า การไม่ได้อินทริยปัจจัยนี้ กล่าวหมายถึงการไม่ได้อรูปินทรีย์

196-197. නාරම්මණමූලකෙසු දුකාදීසු හෙතුයා පඤ්චාති යදිපි තිකාදීසු ‘‘හෙතුයා පඤ්චා’’ති ඉදං නත්ථි, තථාපි දුකාදීසු සබ්බත්ථ අනුත්තානං වත්තුකාමො ‘‘දුකාදීසූ’’ති සබ්බසඞ්ගහවසෙන වත්වා තත්ථ යං ආදිදුකෙ වුත්තං ‘‘හෙතුයා පඤ්චා’’ති, තං නිද්ධාරෙති. කෙචි පන ‘‘නාරම්මණමූලකෙ හෙතුයා පඤ්චා’’ති පාඨං වදන්ති. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤෙ එකන්ති භූතරූපමෙව සන්ධාය වුත්ත’’න්ති පුරිමපාඨො, වත්ථුපි පන ලබ්භතීති ‘‘භූතරූපානි චෙව වත්ථුඤ්ච සන්ධාය වුත්ත’’න්ති පඨන්ති. තිමූලකෙති ඉධාපි දුමූලකං තිමූලකන්ති වදන්ති.

ข้อ 196-197 คำว่า ‘ในนารัมมณมูลกะ ในทุกะเป็นต้น เหตุมี ๕’ ถึงแม้ว่าในติกะเป็นต้นจะไม่มีคำว่า ‘เหตุมี ๕’ แต่ผู้ประสงค์จะกล่าวสิ่งที่ยังไม่ปรากฏในทุกะเป็นต้นทั้งหมด จึงกล่าวโดยรวบรวมทั้งหมดว่า ‘ในทุกะเป็นต้น’ แล้วจึงกำหนดสิ่งที่กล่าวไว้ในทุกะแรกว่า ‘เหตุมี ๕’ แต่บางท่านก็กล่าวบทเรียนว่า ‘ในนารัมมณมูลกะ เหตุมี ๕’ บทเรียนเดิมคือ ‘ในอัญญมัญญะมีหนึ่ง กล่าวหมายถึงภูตรูปเท่านั้น’ แต่บางท่านก็อ่านว่า ‘กล่าวหมายถึงภูตรูปและวัตถุด้วย’ เพราะวัตถุก็ได้เช่นกัน คำว่า ‘ติมูลกะ’ ในที่นี้ก็กล่าวว่า ‘ทุมูลกะ’ เป็น ‘ติมูลกะ’

203-233. නකම්මමූලකෙ [Pg.216] හෙතුයා තීණීතිආදීසු චෙතනාව පච්චයුප්පන්නාති ඉදං ‘‘හෙතුයා තීණී’’ති එවංපකාරෙ චෙතනාමත්තසඞ්ගාහකෙ සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ආදි-සද්දො හි පකාරත්ථොව හොතීති. සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයාහාරඅත්ථිඅවිගතෙසු පන රූපම්පි ලබ්භතීති.

ข้อ 203-233 ในคำว่า ‘ในนกัมมมูลกะ เหตุมี ๓’ เป็นต้น คำว่า ‘เจตนาเท่านั้นเป็นปัจจยุปบัน’ นี้ พึงทราบว่ากล่าวหมายถึงการรวบรวมเฉพาะเจตนาในลักษณะเช่น ‘เหตุมี ๓’ เพราะศัพท์ว่า ‘อาทิ’ (เป็นต้น) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ‘ประเภท’ เท่านั้น แต่ในสหชาต อัญญมัญญะ นิสสยะ อาหาร อัตถิ และอวิคตปัจจัย รูปก็ย่อมได้เช่นกัน

පච්චයපච්චනීයානුලොමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายปัจจัยปัจจนียานุโลม จบแล้ว

පටිච්චවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายปฏิจจวาระ จบแล้ว

2. සහජාතවාරවණ්ණනා

๒. คำอธิบายสหชาตวาระ

234-242. කුසලං ධම්මං සහජාතො, කුසලං එකං ඛන්ධං සහජාතොතිආදීසු සහජාතසද්දෙන සහජාතපච්චයකරණං සහජාතායත්තභාවගමනං වා වුත්තන්ති තස්ස කරණස්ස ගමනස්ස වා කුසලාදීනං කම්මභාවතො උපයොගවචනං කතන්ති දට්ඨබ්බං. එස නයො පච්චයවාරාදීසුපි. තත්‍රාපි හි පච්චයසද්දෙන ච නිස්සයපච්චයකරණං නිස්සයායත්තභාවගමනං වා වුත්තං, සංසට්ඨසද්දෙන ච සම්පයුත්තපච්චයකරණං සම්පයුත්තායත්තභාවගමනං වාති තංකම්මභාවතො උපයොගවචනං කුසලාදීසු කතන්ති. සහජාතම්පි ච උපාදාරූපං භූතරූපස්ස පච්චයො න හොතීති ‘‘පටිච්චා’’ති ඉමිනා වචනෙන දීපිතො පච්චයො න හොතීති අත්ථො. ‘‘උපාදාරූපං භූතරූපස්සා’’ති ච නිදස්සනවසෙන වුත්තං. උපාදාරූපස්සපි හි උපාදාරූපං යථාවුත්තො පච්චයො න හොති, වත්ථුවජ්ජානි රූපානි ච අරූපානන්ති.

๒๓๔-๒๔๒. ในบทว่า “กุศลธรรมเกิดร่วมกัน, ขันธ์หนึ่งเกิดร่วมกัน” เป็นต้น พึงเห็นว่า คำว่า “สหชาตะ” นี้กล่าวถึงการเป็นปัจจัยโดยสหชาตะ หรือการถึงภาวะที่ต้องอาศัยสหชาตะ และการเป็นปัจจัยนั้น หรือการถึงภาวะที่ต้องอาศัยนั้น เป็นการใช้ทุติยาวิภัตติ (upayogavacana) ในคำว่า กุศล เป็นต้น เพราะเป็นกรรม นัยนี้พึงเห็นในปัจจัยวารเป็นต้นด้วย ในปัจจัยวารเป็นต้นนั้น คำว่า “ปัจจัย” ก็กล่าวถึงการเป็นปัจจัยโดยนิสสยะ หรือการถึงภาวะที่ต้องอาศัยนิสสยะ และคำว่า “สัมปยุตต์” ก็กล่าวถึงการเป็นปัจจัยโดยสัมปยุตต์ หรือการถึงภาวะที่ต้องอาศัยสัมปยุตต์ พึงเห็นว่า การเป็นปัจจัยนั้น เป็นการใช้ทุติยาวิภัตติในคำว่า กุศล เป็นต้น เพราะเป็นกรรม อนึ่ง อุปาทารูปที่เกิดร่วมกันก็ไม่เป็นปัจจัยแก่ภูตรูป ด้วยคำว่า “ปฏิจจะ” นี้ จึงแสดงว่าไม่เป็นปัจจัย และคำว่า “อุปาทารูปแก่ภูตรูป” นี้ กล่าวโดยเป็นตัวอย่าง อนึ่ง อุปาทารูปก็ไม่เป็นปัจจัยแก่อุปาทารูปตามที่กล่าวมาแล้ว และรูปที่เว้นวัตถุ กับอรูปทั้งหลาย

සහජාතවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายสหชาตวารจบลงแล้ว

3. පච්චයවාරවණ්ණනා

๓. คำอธิบายปัจจัยวาร

243. පච්චයාති එත්ථ පති අයො පච්චයො. පති-සද්දො පතිට්ඨත්ථං දීපෙති, අය-සද්දො ගතිං, පතිට්ඨාභූතා ගති නිස්සයො පච්චයොති වුත්තං හොති, තතො පච්චයා, පච්චයකරණතො තදායත්තභාවගමනතො වාති අත්ථො.

๒๔๓. ในคำว่า “ปัจจัย” นี้ “ปติ” และ “อโย” รวมกันเป็น “ปัจจัย” คำว่า “ปติ” แสดงถึงความหมายว่าที่ตั้งอาศัย คำว่า “อโย” แสดงถึงการไป การไปที่เป็นที่ตั้งอาศัย (นิสสยะ) ชื่อว่าปัจจัย ดังนี้ เพราะเหตุนั้น จึงเป็นปัจจัย เพราะการเป็นปัจจัย หรือเพราะการถึงภาวะที่ต้องอาศัยปัจจัยนั้น ดังนี้เป็นอรรถ

‘‘මහාභූතෙ [Pg.217] පච්චයා චිත්තසමුට්ඨානං රූප’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.245) භූතුපාදාරූපානි සහ සඞ්ගණ්හිත්වා වුත්තං. අට්ඨකථායං පන චිත්තසමුට්ඨානෙ ච මහාභූතෙ නිස්සාය චිත්තසමුට්ඨානං උපාදාරූපන්ති සයං නිස්සයො අහුත්වා නිස්සයෙ උප්පජ්ජමානෙන උපාදාරූපෙන නිදස්සනං කතන්ති දට්ඨබ්බං.

คำว่า “รูปที่เกิดจากจิตมีมหาภูตรูปเป็นปัจจัย” (ปฏฺฐา. 1.1.245) นี้ กล่าวรวมภูตรูปและอุปาทารูปเข้าด้วยกัน ส่วนในอรรถกถา คำว่า “อุปาทารูปที่เกิดจากจิตอาศัยมหาภูตรูปที่เกิดจากจิต” พึงเห็นว่า เป็นการแสดงตัวอย่างด้วยอุปาทารูปที่เกิดขึ้นในนิสสยะ โดยที่ตนเองไม่ได้เป็นนิสสยะ

255. අසඤ්ඤ…පෙ… කටත්තාරූපං උපාදාරූපන්ති එත්ථ යො පටිච්චවාරෙ සහජාතෙ කම්මඋතුජානං, කම්මෙ ච එකන්තානෙකන්තකම්මජානං වසෙන අත්ථො වුත්තො, සො නාධිප්පෙතො එව ‘‘කටත්තාරූප’’න්ති කම්මසමුට්ඨානරූපස්සෙව සබ්බස්ස ච ගහිතත්තාති තං පහාය යථාගහිතස්ස කටත්තාරූපස්ස විසෙසනවසෙන ‘‘උපාදාරූපසඞ්ඛාතං කටත්තාරූප’’න්ති අත්ථමාහ. මහාභූතෙ පන පටිච්ච පච්චයා ච මහාභූතානං උප්පත්ති න නිවාරෙතබ්බාති උපාදාරූපග්ගහණෙන කටත්තාරූපග්ගහණං අවිසෙසෙත්වා උපාදාරූපානං නිවත්තෙතබ්බානං අත්ථිතාය කටත්තාරූපග්ගහණෙනෙව උපාදාරූපග්ගහණස්ස විසෙසනං දට්ඨබ්බං.

๒๕๕. ในบทว่า “อสัญญา...เป็นต้น...กตัตตารูปเป็นอุปาทารูป” นี้ อรรถที่กล่าวไว้ในปฏิจจวาร โดยสหชาตะ โดยกรรมและอุตุ และโดยกรรมที่เป็นเอกันตกัมมชะและอเนกันตกัมมชะ อรรถนั้นไม่พึงประสงค์เลย เพราะคำว่า “กตัตตารูป” นี้ ได้แก่รูปที่เกิดจากกรรมทั้งหมด ละอรรถนั้นเสีย จึงกล่าวอรรถว่า “กตัตตารูปอันนับว่าเป็นอุปาทารูป” โดยเป็นบทวิเสสนะของกตัตตารูปที่ถือเอาไว้แล้ว ส่วนการเกิดขึ้นของมหาภูตรูปโดยมีมหาภูตรูปเป็นปัจจัยนั้น ไม่พึงห้าม พึงเห็นว่า การถือเอาอุปาทารูปเป็นการวิเสสนะของการถือเอากตัตตารูป โดยไม่แยกการถือเอากตัตตารูปกับการถือเอาอุปาทารูป เพราะมีอุปาทารูปที่พึงห้ามอยู่

269-276. ‘‘අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං, කුසලං, අකුසල’’න්ති වත්තබ්බෙ ‘‘අබ්‍යාකතෙන කුසලං, අකුසලං, අබ්‍යාකත’’න්ති, ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ච අකුසලො ච ධම්මා කුසලස්සාති අනාමසිත්වා’’ති ච පුරිමපාඨෙ පමාදලෙඛා දට්ඨබ්බා.

269-276. ในที่ที่ควรกล่าวว่า “อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ, กุศล, อกุศล” แต่กลับกล่าวว่า “อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่กุศล, อกุศล, อัพยากตะ” และในบทก่อนหน้าว่า “กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลและอกุศลธรรม โดยไม่ระบุว่า 'ของกุศล'” พึงเห็นว่าเป็นความผิดพลาดในการเขียน

286-287. නහෙතුපච්චයා නපුරෙජාතෙ ද්වෙති එත්ථ අට්ඨකථායං ‘‘ආරුප්පෙ පන අහෙතුකමොහස්ස අහෙතුකකිරියස්ස ච වසෙන ද්වෙති වුත්තා, නවිප්පයුත්තෙ ද්වෙති ආරුප්පෙ අහෙතුකාකුසලකිරියවසෙනා’’ති වුත්තං, තං ලබ්භමානෙසු එකදෙසෙන නිදස්සනවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ආරුප්පෙ පන අහෙතුකමොහස්ස අහෙතුකකිරියාය අහෙතුකපටිසන්ධියා එකච්චස්ස ච රූපස්ස වසෙන ද්වෙ වුත්තාති, නවිප්පයුත්තෙ ද්වෙති ආරුප්පෙ අහෙතුකාකුසලකිරියාඑකච්චරූපානං වසෙනාති වුත්තන්ති. ‘‘නොනත්ථිනොවිගතෙසු එකන්ති සබ්බරූපස්ස වසෙනා’’ති වුත්තං, නහෙතුමූලකත්තා ඉමස්ස නයස්ස හෙතුපච්චයං ලභන්තං න ලබ්භතීති ‘‘එකච්චස්ස රූපස්ස වසෙනා’’ති භවිතබ්බං. චක්ඛාදිධම්මවසෙන පන චිත්තසමුට්ඨානාදිකොට්ඨාසවසෙන වා සබ්බං ලබ්භතීති ‘‘සබ්බරූපස්සා’’ති වුත්තං සියා.

๒๘๖-๒๘๗. ในบทว่า “ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุและไม่เกิดก่อน มีสอง” นี้ ในอรรถกถาได้กล่าวว่า “ในอรูปภพ มีสอง โดยโมหะที่เป็นอเหตุกะและกิริยาที่เป็นอเหตุกะ, ในปัจจัยที่ไม่วิปปยุตต์ มีสอง โดยอกุศลและกิริยาที่เป็นอเหตุกะในอรูปภพ” พึงเห็นว่า คำนั้นกล่าวโดยเป็นตัวอย่างส่วนหนึ่งในบรรดาที่พึงได้ ส่วนในอรูปภพ มีสอง โดยโมหะที่เป็นอเหตุกะ, กิริยาที่เป็นอเหตุกะ, ปฏิสนธิที่เป็นอเหตุกะ และรูปบางส่วน และในปัจจัยที่ไม่วิปปยุตต์ มีสอง โดยอกุศลและกิริยาที่เป็นอเหตุกะและรูปบางส่วนในอรูปภพ ดังนี้ คำว่า “ในปัจจัยที่ไม่มีและไม่ปราศไป มีหนึ่ง” นี้ กล่าวโดยรูปทั้งหมด เพราะนัยนี้ไม่มีเหตุเป็นมูล จึงไม่พึงได้สิ่งที่ได้เหตุปัจจัย ดังนั้นจึงควรเป็น “โดยรูปบางส่วน” ส่วนโดยธรรมมีจักขุเป็นต้น หรือโดยส่วนมีจิตตสมุฏฐานเป็นต้น พึงได้ทั้งหมด ดังนั้นจึงอาจกล่าวว่า “โดยรูปทั้งหมด”

289-296. ආගතානාගතන්ති [Pg.218] පඤ්හවසෙන වුත්තං, ලබ්භමානාලබ්භමානන්ති ආගතෙ ච පඤ්හෙ ලබ්භමානාලබ්භමානධම්මවසෙන.

๒๘๙-๒๙๖. คำว่า “ที่มาแล้วและที่ยังไม่มา” นี้ กล่าวโดยเป็นปัญหา คำว่า “ที่พึงได้และที่พึงไม่ได้” นี้ กล่าวโดยธรรมที่พึงได้และที่พึงไม่ได้ในปัญหาที่มาแล้ว

පච්චයවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายปัจจัยวารจบลงแล้ว

4. නිස්සයවාරවණ්ණනා

๔. คำอธิบายนิสสยวาร

329-337. පච්චයවාරෙන නිස්සයපච්චයභාවන්ති නිස්සයවාරෙ වුත්තස්ස නිස්සයපච්චයභාවං නියමෙතුන්ති අත්ථො.

๓๒๙-๓๓๗. คำว่า “ความเป็นนิสสยปัจจัยโดยปัจจัยวาร” มีอรรถว่า กำหนดความเป็นนิสสยปัจจัยที่กล่าวไว้ในนิสสยวาร

නිස්සයවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายนิสสยวารจบลงแล้ว

5. සංසට්ඨවාරවණ්ණනා

๕. คำอธิบายสังสัฏฐวาร

351-368. සංසට්ඨවාරෙ පච්චනීයෙ ‘‘නවිප්පයුත්තෙ පටිසන්ධි නත්ථී’’ති ඉදං වත්ථුවිරහිතාය පටිසන්ධියා විසුං අනුද්ධරණතො වුත්තං. පටිච්චවාරාදීසු හි සහජාතස්ස පච්චයභාවදස්සනත්ථං සවත්ථුකා පටිසන්ධි උද්ධටා, සා ඉධාපි අධිපතිපුරෙජාතාසෙවනෙසු නකම්මනවිපාකනඣානනවිප්පයුත්තෙසු න ලබ්භති, අඤ්ඤෙසු ච අනුලොමතො පච්චනීයතො ච ලබ්භමානපච්චයෙසු ලබ්භතීති ඉමස්ස විසෙසස්ස දස්සනත්ථං උද්ධටාති. සෙසා තෙරස න ලබ්භන්තීති එත්ථ ‘‘සෙසා චුද්දසා’’ති භවිතබ්බං. න ඣානෙ එකන්ති අහෙතුකපඤ්චවිඤ්ඤාණවසෙනාති පඤ්චවිඤ්ඤාණානං හෙතුපච්චයවිරහිතමත්තදස්සනත්ථං අහෙතුකග්ගහණං කතන්ති දට්ඨබ්බං, ‘‘නමග්ගෙ එකන්ති අහෙතුකකිරියවසෙනා’’ති වුත්තං, ‘‘අහෙතුකවිපාකකිරියවසෙනා’’ති භවිතබ්බං.

๓๕๑-๓๖๘. ในสังสัฏฐวาร ในฝ่ายปฏิปักษ์ คำว่า “ในปัจจัยที่ไม่วิปปยุตต์ ไม่มีปฏิสนธิ” นี้ กล่าวเพราะไม่ได้ยกปฏิสนธิที่ปราศจากวัตถุขึ้นมาต่างหาก อนึ่ง ในปฏิจจวารเป็นต้น ได้ยกปฏิสนธิที่มีวัตถุขึ้นมา เพื่อแสดงความเป็นปัจจัยของสหชาตะ ปฏิสนธินั้นในที่นี้ก็ไม่พึงได้ในปัจจัยที่เป็นอธิปติ, ปุเรชาตะ, อาเสวนะ, ไม่ใช่กรรม, ไม่ใช่วิปากะ, ไม่ใช่ฌาน, ไม่ใช่วิปปยุตต์ และพึงได้ในปัจจัยอื่นที่พึงได้ทั้งโดยอนุโลมและปฏิปักษ์ ดังนี้ จึงยกขึ้นมาเพื่อแสดงความพิเศษนี้ ในบทว่า “ที่เหลือสิบสามไม่พึงได้” นี้ ควรเป็น “ที่เหลือสิบสี่” คำว่า “ในปัจจัยที่ไม่ใช่ฌาน มีหนึ่ง” นี้ โดยปัญจวิญญาณที่เป็นอเหตุกะ พึงเห็นว่า ได้กล่าวคำว่า “อเหตุกะ” เพื่อแสดงเพียงว่าปัญจวิญญาณไม่มีเหตุปัจจัย คำว่า “ในปัจจัยที่ไม่ใช่มรรค มีหนึ่ง” นี้ กล่าวโดยกิริยาที่เป็นอเหตุกะ ควรเป็น “โดยวิปากกิริยาที่เป็นอเหตุกะ”

369-391. හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙවාති පටිච්චවාරෙ අනුලොමපච්චනීයෙ වුත්තනයෙන. ‘‘නහෙතුපච්චයුප්පන්නෙසු අහෙතුකමොහොව ඣානමග්ගපච්චයං ලභති, සෙසා න ලභන්තී’’ති වුත්තං, සෙසෙසු පන පඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජාහෙතුකක්ඛන්ධා තංසමුට්ඨානා පච්චයුප්පන්නධම්මා ඣානපච්චයං ලභන්ති, න පච්චනීයානුලොමෙ ද්වින්නං පච්චයානං අනුලොමෙන සහ යොජනා අත්ථීති ඣානමග්ගපච්චයං සහිතං ලභතීති ච න සක්කා වත්තුං, තස්මා ‘‘අහෙතුකමොහොව මග්ගපච්චයං ලභතී’’ති වත්තබ්බං.

๓๖๙-๓๙๑. โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในตอนก่อนนั่นเอง คือโดยนัยที่กล่าวไว้ในปฏิจจวาระ อนุโลมปัจจนียะ ได้กล่าวไว้ว่า “ในธรรมที่เกิดจากปัจจัยอันไม่ใช่เหตุ โมหะที่เป็นอเหตุกะเท่านั้นย่อมได้ฌานมรรคปัจจัย ธรรมที่เหลือย่อมไม่ได้” แต่ในธรรมที่เหลือ อเหตุกขันธ์ที่เว้นปัญจวิญญาณและรูปที่มีอเหตุกขันธ์นั้นเป็นสมุฏฐานซึ่งเป็นปัจจยุปบันธรรม ย่อมได้ฌานปัจจัย ในปัจจนียานุโลม การประกอบปัจจัย ๒ อย่างร่วมกับอนุโลมไม่มี และไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า ย่อมได้ฌานปัจจัยและมรรคปัจจัยร่วมกัน เพราะฉะนั้น พึงกล่าวว่า “โมหะที่เป็นอเหตุกะเท่านั้นย่อมได้มรรคปัจจัย”

සංසට්ඨවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาสัมสัฏฐวาระ จบแล้ว

6. සම්පයුත්තවාරවණ්ණනා

๖. การพรรณนาสัมปยุตตวาระ

392-400. සදිසං [Pg.219] සම්පයුත්තං සංසට්ඨං වොකිණ්ණඤ්ච සංසට්ඨං න හොතීති උභයං අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛං වුච්චමානං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස නියාමකං හොතීති.

๓๙๒-๔๐๐. สัมปยุตตวาระเหมือนกับสัมสัฏฐวาระ และไม่ปะปนกับสัมสัฏฐวาระ เมื่อกล่าวถึงทั้งสองอย่างโดยอาศัยกันและกัน ย่อมเป็นเครื่องกำหนดซึ่งกันและกัน

සම්පයුත්තවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาสัมปยุตตวาระ จบแล้ว

7. පඤ්හාවාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

๗. การพรรณนาปัญหาวารวิภังค์

401-403. යෙහි පච්චයෙහි කුසලො කුසලස්ස පච්චයො හොති, තෙ පච්චයෙ පටිපාටියා දස්සෙතුන්ති යථාක්කමෙන ආගතාගතපටිපාටියා දස්සෙතුන්ති අත්ථො. කුසලො කුසලස්සාති නිදස්සනමත්තමෙතං, තෙන කුසලො කුසලාදීනං, අකුසලො අකුසලාදීනං, අබ්‍යාකතො අබ්‍යාකතාදීනං, කුසලාබ්‍යාකතා කුසලාදීනන්තිආදිකො සබ්බො පභෙදො නිදස්සිතො හොතීති යථානිදස්සිතෙ සබ්බෙ ගහෙත්වා ආහ ‘‘තෙ පච්චයෙ පටිපාටියා දස්සෙතු’’න්ති.

๔๐๑-๔๐๓. ปัจจัยเหล่าใดที่กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล พึงแสดงปัจจัยเหล่านั้นโดยลำดับ ความว่า พึงแสดงโดยลำดับที่มาแล้วและมาแล้วตามลำดับ คำว่า “กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล” นี้เป็นเพียงการยกตัวอย่าง ด้วยเหตุนั้น การจำแนกทั้งหมดมีอาทิว่า กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศลเป็นต้น, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศลเป็นต้น, อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะเป็นต้น, กุศลและอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่กุศลเป็นต้น ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว เมื่อรวบรวมทั้งหมดที่แสดงไว้ จึงกล่าวว่า “พึงแสดงปัจจัยเหล่านั้นโดยลำดับ”

404. දත්වාති එත්ථ දා-සද්දො සොධනත්ථොපි හොතීති මන්ත්වා ආහ ‘‘විසුද්ධං කත්වා’’ති. තෙසඤ්හි තං චිත්තන්ති තෙසන්ති වත්තබ්බතාරහං සකදාගාමිමග්ගාදිපුරෙචාරිකං තං ගොත්‍රභුචිත්තන්ති අධිප්පායො. විපස්සනාකුසලං පන කාමාවචරමෙවාති පච්චයුප්පන්නං භූමිතො වවත්ථපෙති. තෙනෙවාති ධම්මවසෙනෙව දස්සනතො, දෙසනන්තරත්තාති අධිප්පායො.

๔๐๔. ในคำว่า “ทตฺวา” นี้ (พระอรรถกถาจารย์) พิจารณาว่า ทา-อักษร (ธาตุ) มีความหมายในการชำระให้สะอาดด้วย จึงกล่าวว่า “ทำให้บริสุทธิ์แล้ว” อธิบายว่า คำว่า “จิตนั้นของบุคคลเหล่านั้น” หมายถึงจิตโคตรภูนั้นซึ่งเป็นธรรมเบื้องหน้าแห่งสกทาคามิมรรคเป็นต้น อันควรแก่การกล่าวว่า “ของบุคคลเหล่านั้น” ส่วนวิปัสสนากุศลเป็นกามาวจรเท่านั้น (พระอรรถกถาจารย์) จึงกำหนดปัจจยุปบันโดยภูมิ อธิบายว่า คำว่า “ด้วยเหตุนั้น” คือเพราะแสดงด้วยอำนาจแห่งธรรมนั่นเอง เพราะเป็นเทศนาที่ต่างกัน

405. අස්සාදනං සරාගස්ස සොමනස්සස්ස සසොමනස්සස්ස රාගස්ස ච කිච්චන්ති ආහ ‘‘අනුභවති චෙව රජ්ජති චා’’ති. අභිනන්දනං පීතිකිච්චසහිතාය තණ්හාය කිච්චන්ති ආහ ‘‘සප්පීතිකතණ්හාවසෙනා’’ති. දිට්ඨාභිනන්දනා දිට්ඨියෙව. එත්ථ පන පච්ඡිමත්ථමෙව ගහෙත්වා ‘‘අභිනන්දන්තස්ස අත්තා අත්තනියන්තිආදිවසෙන…පෙ… දිට්ඨි උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං. අභිනන්දනා පන දිට්ඨාභිනන්දනායෙවාති න සක්කා වත්තුං ‘‘භාවනාය පහාතබ්බො ධම්මො භාවනාය පහාතබ්බස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණ…පෙ… භාවනාය පහාතබ්බං රාගං අස්සාදෙති අභිනන්දතී’’ති (පට්ඨා. 2.8.72) වචනතො, තස්මා පුරිමොපි අත්ථො වුත්තොති දට්ඨබ්බො. ද්වීසු පන සොමනස්සසහගතචිත්තෙසු යථාවුත්තෙන සොමනස්සෙන [Pg.220] රාගෙන ච අස්සාදෙන්තස්ස තෙසුයෙව සප්පීතිකතණ්හාය චතූසුපි දිට්ඨාභිනන්දනාය අභිනන්දන්තස්ස ච දිට්ඨි උප්පජ්ජතීතිපි සක්කා යොජෙතුං. ජාතිවසෙනාති සුචිණ්ණසාමඤ්ඤවසෙනාති අත්ථො.

๔๐๕. การลิ้มรส (อัสสาทนะ) เป็นกิจของโสมนัสที่มีราคะ และของราคะที่มีโสมนัส จึงกล่าวว่า “ย่อมเสวยด้วย ย่อมกำหนัดด้วย” การเพลิดเพลิน (อภินันทนะ) เป็นกิจของตัณหาที่ประกอบด้วยกิจคือปีติ จึงกล่าวว่า “ด้วยอำนาจแห่งตัณหาที่มีปีติ” การเพลิดเพลินด้วยทิฏฐิ ก็คือทิฏฐินั่นเอง ในที่นี้ เมื่อถือเอาความหมายสุดท้ายเท่านั้น จึงกล่าวว่า “เมื่อเพลิดเพลินว่า อัตตา ว่า ของอัตตา เป็นต้น... ทิฏฐิย่อมเกิดขึ้น” แต่ไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า “การเพลิดเพลินก็คือการเพลิดเพลินด้วยทิฏฐินั่นเอง” เพราะมีพระบาลีว่า “ธรรมที่พึงละด้วยภาวนาเป็นอารมณ์ของธรรมที่พึงละด้วยภาวนา... ย่อมลิ้มรส ย่อมเพลิดเพลินในราคะที่พึงละด้วยภาวนา” (ปฏฺฐา. ๒.๘.๗๒) เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าความหมายแรกก็กล่าวไว้แล้ว แต่ในจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส ๒ ดวง เมื่อบุคคลลิ้มรสด้วยโสมนัสและราคะที่กล่าวมาแล้ว และเมื่อเพลิดเพลินด้วยตัณหาที่มีปีติในจิตเหล่านั้น และด้วยการเพลิดเพลินด้วยทิฏฐิในจิตทั้ง ๔ ดวง ก็สามารถประกอบได้ว่า “ทิฏฐิย่อมเกิดขึ้น” อธิบายว่า คำว่า “โดยชาติ” คือโดยอำนาจแห่งความเป็นสมณะที่ประพฤติดีแล้ว

406. තදාරම්මණතාති තදාරම්මණභාවෙන. විභත්තිලොපො හෙත්ථ කතොති. භාවවන්තතො වා අඤ්ඤො භාවො නත්ථීති භාවෙනෙව විපාකං විසෙසෙති, විපාකො තදාරම්මණභාවභූතොති අත්ථො. විඤ්ඤාණඤ්චායතනනෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනවිපාකානං විය න කාමාවචරවිපාකානං නියොගතො වවත්ථිතං ඉදඤ්ච කම්මං ආරම්මණන්ති තං ලබ්භමානම්පි න වුත්තං. තදාරම්මණෙන පන කුසලාරම්මණභාවෙන සමානලක්ඛණතාය කම්මාරම්මණා පටිසන්ධිආදයොපි දස්සිතායෙවාති දට්ඨබ්බා. පටිලොමතො වා එකන්තරිකවසෙන වාති වදන්තෙන අනුලොමතො සමාපජ්ජනෙ යෙභුය්‍යෙන ආසන්නසමාපත්තියා ආරම්මණභාවො දස්සිතොති දට්ඨබ්බො. යථා පන පටිලොමතො එකන්තරිකවසෙන ච සමාපජ්ජන්තස්ස අනාසන්නාපි සමාපත්ති ආරම්මණං හොති, එවං අනුලොමතො සමාපජ්ජන්තස්සපි භවෙය්‍යාති. ‘‘චෙතොපරියඤාණස්සාතිආදීනි පරතො ආවජ්ජනාය යොජෙතබ්බානී’’ති වත්වා ‘‘යා එතෙසං ආවජ්ජනා, තස්සා’’ති අත්ථො වුත්තො, එවං සති ‘‘ඉද්ධිවිධඤාණස්සා’’තිපි වත්තබ්බං සියා. යස්මා පන කුසලා ඛන්ධා අබ්‍යාකතස්ස ඉද්ධිවිධඤාණස්ස ආරම්මණං න හොන්තීති තං න වුත්තං, චෙතොපරියඤාණාදීනඤ්ච හොන්තීති තානි වුත්තානි, තස්මා කිරියානං චෙතොපරියඤාණාදීනං යාය කායචි ආවජ්ජනාය ච කුසලාරම්මණාය කුසලා ඛන්ධා ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයොති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.

๔๐๖. คำว่า “ตทารมฺมณตา” คือ ด้วยความเป็นตทารัมมณะ ในคำนี้มีการลบวิภัตติ หรือเพราะไม่มีสภาวะอื่นนอกจากสภาวะที่มีอยู่ (ภาววันต์) จึงวิเศษณ์วิบากด้วยภาวะนั่นเอง อธิบายว่า วิบากเป็นสภาวะแห่งตทารัมมณะ กรรมนี้ที่เป็นอารมณ์ ไม่ได้ถูกกำหนดไว้โดยแน่นอนสำหรับกามาวจรวิบาก เหมือนอย่างวิบากของวิญญาณัญจายตนะและเนวสัญญานาสัญญายตนะ เพราะฉะนั้น แม้กรรมนั้นจะพึงได้ (เป็นอารมณ์) ก็ไม่ได้กล่าวไว้ แต่พึงทราบว่า ปฏิสนธิเป็นต้นที่มีกรรมเป็นอารมณ์ ก็เป็นอันแสดงไว้แล้วด้วยตทารัมมณะนั่นเอง เพราะมีลักษณะเสมอกันกับความเป็นกุศลารมณ์ พึงทราบว่า เมื่อกล่าวว่า “โดยปฏิโลมหรือโดยเว้นลำดับ (เอกันตริกะ)” ย่อมเป็นอันแสดงความเป็นอารมณ์ของสมาบัติที่ใกล้เคียงโดยมากในการเข้าสมาบัติโดยอนุโลม แต่เหมือนอย่างที่สมาบัติแม้ที่ไม่ใกล้เคียงก็เป็นอารมณ์ของผู้เข้าสมาบัติโดยปฏิโลมและโดยเว้นลำดับได้ฉันใด แม้ของผู้เข้าสมาบัติโดยอนุโลมก็พึงเป็นฉันนั้น เมื่อกล่าวว่า “คำว่า เจโตปริยญาณสฺส เป็นต้น พึงประกอบเข้ากับการอาวัชชนะในภายหลัง” และกล่าวความหมายว่า “การอาวัชชนะใดของญาณเหล่านั้น (กุศลขันธ์เป็นปัจจัย) แก่การอาวัชชนะนั้น” ถ้าเป็นเช่นนั้น ก็พึงกล่าวว่า “อิทธิวิธญาณ” ด้วย แต่เพราะกุศลขันธ์ไม่เป็นอารมณ์ของอิทธิวิธญาณที่เป็นอัพยากตะ จึงไม่ได้กล่าวถึงสิ่งนั้น และเพราะเป็นอารมณ์ของเจโตปริยญาณเป็นต้น จึงกล่าวถึงสิ่งเหล่านั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายว่า กุศลขันธ์เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่เจโตปริยญาณเป็นต้นที่เป็นกิริยา และแก่การอาวัชชนะใดๆ ที่มีกุศลเป็นอารมณ์

407-409. විප්පටිසාරාදිවසෙන වාති ආදි-සද්දෙන ආදීනවදස්සනෙන සභාවතො ච අනිට්ඨතාමත්තං සඞ්ගණ්හාති, අක්ඛන්තිභෙදා වා.

๔๐๗-๔๐๙. ด้วยคำว่า “โดยอำนาจแห่งวิปปฏิสารเป็นต้น” คำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์เอาเพียงความไม่น่าปรารถนาโดยสภาวะ และด้วยการเห็นโทษ หรือด้วยความแตกทำลายแห่งความอดทน

410. රූපායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්සාතිආදිනා විඤ්ඤාණකායෙහි නියතාරම්මණෙහි අබ්‍යාකතස්ස අබ්‍යාකතානං ආරම්මණපච්චයභාවං නිදස්සෙති. සබ්බස්ස හි වත්තුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා එකස්මිං සන්තානෙ ධම්මානං එකදෙසෙන නිදස්සනං කරොතීති.

๔๑๐. ด้วยคำว่า “รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ” เป็นต้น ย่อมแสดงความเป็นอารัมมณปัจจัยของอัพยากตะแก่อัพยากตะ ด้วยวิญญาณกายทั้งหลายที่มีอารมณ์แน่นอน เพราะไม่สามารถจะกล่าวได้ทั้งหมด จึงทำการแสดงด้วยส่วนหนึ่งของธรรมทั้งหลายในสันดานเดียวกัน

413-416. චතුභූමකං [Pg.221] කුසලං ආරම්මණාධිපතිපච්චයභාවෙන දස්සිතං, පච්චයුප්පන්නං පන කාමාවචරමෙව.

๔๑๓-๔๑๖. กุศล ๔ ภูมิ เป็นอันแสดงแล้วโดยความเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย ส่วนปัจจยุปบันเป็นกามาวจรเท่านั้น

417. අපුබ්බතො චිත්තසන්තානතො වුට්ඨානං භවඞ්ගමෙව, තං පන මූලාගන්තුකභවඞ්ගසඞ්ඛාතං තදාරම්මණං පකතිභවඞ්ගඤ්ච. අනුලොමං සෙක්ඛාය ඵලසමාපත්තියාති එත්ථ කායචි සෙක්ඛඵලසමාපත්තියා අවජ්ජෙතබ්බත්තා වත්තබ්බං නත්ථීති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකුසලං ඵලසමාපත්තියාති ඉමං නිබ්බිසෙසනං ඵලසමාපත්තිං උද්ධරිත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඵලසමාපත්තියාති අනාගාමිඵලසමාපත්තියා’’ති. කාමාවචරකිරියා දුවිධස්සපි වුට්ඨානස්සාති එත්ථ කිරියානන්තරං තදාරම්මණවුට්ඨානෙ යං වත්තබ්බං, තං චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ වුත්තමෙව.

๔๑๗. การออกจากจิตสันดานที่ไม่เคยมีมาก่อน เป็นภวังค์นั่นเอง ภวังค์นั้นนับว่าเป็นมูลอาคันตุกะ คือ ตทารัมมณะ และปกติภวังค์ ในคำว่า “อนุโลมเพื่อเสกขผลสมาบัติ” นี้ เพราะเสกขผลสมาบัติบางอย่างไม่พึงอาวัชชนะ จึงไม่มีอะไรจะกล่าว จึงยกผลสมาบัติที่ไม่มีการจำแนกนี้ขึ้นแสดงว่า “ผลสมาบัติ” คือ “อนาคามิผลสมาบัติ” เพราะเนวสัญญานาสัญญายตนกุศลเป็นผลสมาบัติ ในคำว่า “กามวจรกิริยาเพื่อการออกจากภวังค์ทั้งสองอย่าง” นี้ สิ่งที่ควรกล่าวในการออกจากภวังค์ที่มีอารมณ์นั้นหลังจากกิริยา ได้กล่าวไว้แล้วในหมวดจิตตุปบาทนั่นเอง

තා උභොපි…පෙ… ද්වාදසන්නන්ති ඉදං සොමනස්සසහගතමනොවිඤ්ඤාණධාතුවසෙන වුත්තං, උපෙක්ඛාසහගතා පන යථාවුත්තානං දසන්නං විඤ්ඤාණධාතූනං වොට්ඨබ්බනකිරියස්ස මනොධාතුකිරියස්ස චාති ද්වාදසන්නං හොතීති දට්ඨබ්බං.

จิตเหล่านั้นทั้งสอง...เป็นของ ๑๒ อย่าง ดังนี้ คำนี้กล่าวโดยโสมนัสสหคตมโนวิญญาณธาตุ ส่วนอุเบกขาสหคตนั้น พึงทราบว่าเป็นของวิญญาณธาตุ ๑๐ อย่างที่กล่าวมาแล้ว และของโวฏฐัพพนกิริยา และของมโนธาตุกิริยา รวมเป็น ๑๒ อย่าง

423. දානාදිපුඤ්ඤකිරියායත්තා සබ්බසම්පත්තියො පටිවිජ්ඣිත්වාති සම්බන්ධො. න පනෙතං එකන්තෙන ගහෙතබ්බන්ති ‘‘බලවචෙතනාව ලබ්භති, න දුබ්බලා’’ති එතං එකන්තං න ගහෙතබ්බං, දළ්හං වා න ගහෙතබ්බන්ති අධිප්පායො. කිං කාරණන්ති? බලවතො දුබ්බලස්ස වා කතොකාසස්ස අන්තරායං පටිබාහිත්වා විපච්චනතො ‘‘යංකඤ්චි යදි විපාකං ජනෙති, උපනිස්සයො න හොතී’’ති නවත්තබ්බත්තා චාති දස්සෙන්තො ‘‘කතොකාසඤ්හී’’තිආදිමාහ. විපාකත්තිකෙ පන පඤ්හාවාරපච්චනීයෙ ‘‘විපාකධම්මධම්මො විපාකස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො, උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො, කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.3.93) කම්මපච්චයස්ස විසුං උද්ධටත්තා, වෙදනාත්තිකෙ ච පඤ්හාවාරපච්චනීයෙ ‘‘නහෙතුපච්චයා නආරම්මණපච්චයා නඋපනිස්සයෙ අට්ඨා’’ති (පට්ඨා. 1.2.87) වුත්තත්තා ‘‘විපාකජනකම්පි කිඤ්චි කම්මං උපනිස්සයපච්චයො න හොතී’’ති සක්කා වත්තුන්ති.

๔๒๓. การเชื่อมโยงความคือ “บรรลุถึงความสมบูรณ์ทั้งปวงอันเนื่องด้วยบุญกิริยามีทานเป็นต้น” แต่ไม่ควรยึดถือสิ่งนี้โดยส่วนเดียว คือไม่ควรยึดถือโดยส่วนเดียวว่า “เจตนาที่แรงกล้าเท่านั้นจึงจะได้ผล ไม่ใช่เจตนาที่อ่อนแอ” หรือไม่ควรยึดถืออย่างมั่นคง นั่นคือความหมาย เพราะเหตุไร? เพราะกรรมที่ได้โอกาสแล้ว ไม่ว่าจะเป็นกรรมที่แรงกล้าหรืออ่อนแอ ย่อมให้ผลโดยขจัดอุปสรรคได้ และเพราะไม่ควรกล่าวว่า “หากให้ผลอย่างใดอย่างหนึ่งแล้ว ย่อมไม่เป็นอุปนิสสยปัจจัย” ดังนี้ จึงแสดงว่า “เพราะกรรมที่ได้โอกาสแล้ว” เป็นต้น แต่ในวิปากัตติกะ ในปัญหาวารปฏิปักษ์ เพราะกรรมปัจจัยถูกยกขึ้นแสดงต่างหากว่า “ธรรมที่เป็นวิปากธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธรรมด้วยอารัมมณปัจจัย ด้วยอุปนิสสยปัจจัย ด้วยกรรมปัจจัย” (ปฏฺฐา. 1.3.93) และในเวทนาติกะ ในปัญหาวารปฏิปักษ์ เพราะกล่าวไว้ว่า “ไม่มีในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุ ไม่ใช่อารมณ์ ไม่ใช่อุปนิสสยะ ๘” (ปฏฺฐา. 1.2.87) จึงอาจกล่าวได้ว่า “กรรมบางอย่างที่ให้ผล ก็ไม่เป็นอุปนิสสยปัจจัย”

තස්මිං වා විරුද්ධොති තංනිමිත්තං විරුද්ධො, විරුද්ධන්ති වා පාඨො. ඔමානන්ති පරස්ස පවත්තඔමානං. රාගො රඤ්ජනවසෙන පවත්තා කාමරාගතණ්හා, ‘‘ඉති මෙ චක්ඛුං සියා අනාගතමද්ධානං, ඉති රූපා’’ති අප්පටිලද්ධස්ස පටිලාභාය චිත්තපණිදහනතණ්හා පත්ථනාති අයමෙතෙසං විසෙසො.

หรือในสิ่งนั้นขัดแย้งกัน คือขัดแย้งกันด้วยเหตุนั้น หรือเป็นบทว่า “วิรุทธัง” คำว่า “โอมานะ” คือการดูหมิ่นที่เกิดขึ้นแก่ผู้อื่น ราคะ คือกามราคะตัณหาที่เกิดขึ้นโดยอาการย้อมใจ ส่วนปรารถนา คือตัณหาที่ตั้งจิตไว้เพื่อการได้สิ่งที่ยังไม่ได้ เช่น “ขอให้ตาของเราเป็นอย่างนี้ในอนาคต” “ขอให้รูปเป็นอย่างนี้” นี่คือความแตกต่างของสิ่งเหล่านี้

තෙසු [Pg.222] අඤ්ඤම්පීති තෙසු යංකිඤ්චි පුබ්බෙ හනිතතො අඤ්ඤම්පි පාණං හනතීති අත්ථො.

คำว่า “แม้สิ่งอื่นในสิ่งเหล่านั้น” หมายความว่า “ย่อมฆ่าสัตว์อื่นใดในสิ่งเหล่านั้นที่เคยฆ่ามาแล้ว”

පුනප්පුනං ආණාපනවසෙන වාති මාතුඝාතකම්මෙන සදිසතාය පුබ්බෙ පවත්තායපි ආණත්තචෙතනාය මාතුඝාතකම්මනාමං ආරොපෙත්වා වදන්ති. එස නයො ද්වීහි පහාරෙහීති එත්ථාපි.

หรือโดยอาการสั่งซ้ำๆ ก็กล่าวโดยยกชื่อมาตุฆาตกรรมให้แก่เจตนาสั่งที่เคยเกิดขึ้นแล้ว เพราะมีความคล้ายคลึงกับมาตุฆาตกรรม ในคำว่า “ด้วยการประหารสองครั้ง” นี้ก็มีนัยยะอย่างเดียวกัน

යථෙව හි…පෙ… උප්පාදෙති නාමාති රාගං උපනිස්සාය දානං දෙතීති රාගං උපනිස්සාය දානවසෙන සද්ධං උප්පාදෙතීති අයමත්ථො වුත්තො හොතීති ඉමිනා අධිප්පායෙන වදති. යථා රාගං උපනිස්සාය දානං දෙතීතිඑවමාදි හොති, එවං රාගාදයො සද්ධාදීනං උපනිස්සයපච්චයොති ඉදම්පි හොතීති දස්සෙති. කායිකං සුඛන්තිආදීනං එකතො දස්සනෙන විසුංයෙව න එතෙසං පච්චයභාවො, අථ ඛො එකතොපීති දස්සිතං හොතීති දට්ඨබ්බං.

เหมือนอย่างที่...เป็นชื่อว่าย่อมให้เกิด คือให้ทานอาศัยราคะ ดังนี้ หมายความว่า ย่อมให้เกิดศรัทธาโดยอาการให้ทานอาศัยราคะ ดังนี้ ด้วยความหมายนี้จึงกล่าว เหมือนอย่างที่ให้ทานอาศัยราคะเป็นต้น ย่อมเป็นไปฉันใด ราคะเป็นต้นก็เป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่ศรัทธาเป็นต้น ฉันนั้น ดังนี้ ย่อมแสดงว่าสิ่งนี้ก็เป็นไป ด้วยการแสดงสุขทางกายเป็นต้นรวมกัน พึงทราบว่า ไม่ใช่ความเป็นปัจจัยของสิ่งเหล่านี้โดยเฉพาะอย่างเดียว แต่เป็นโดยรวมกันด้วย

425. උපත්ථම්භකත්තෙන පච්චයත්තායෙවාති එතෙන ඉදං දස්සෙති – න පුරිමවාරෙසු විය ඉමස්මිං පච්චයෙන උප්පත්ති වුච්චති, අථ ඛො තස්ස තස්ස පච්චයුප්පන්නස්ස තෙසං තෙසං ධම්මානං තංතංපච්චයභාවො, න ච පච්ඡාජාතක්ඛන්ධා උපත්ථම්භකත්තෙන පච්චයා න හොන්ති, තෙනෙස පච්ඡාජාතපච්චයො ඉධ අනුලොමතො ආගතොති.

๔๒๕. ด้วยคำว่า “เพราะเป็นปัจจัยโดยความเป็นเครื่องอุปถัมภ์” นี้ ย่อมแสดงสิ่งนี้ว่า ในปัจจัยนี้ ไม่ได้กล่าวถึงการเกิดขึ้นด้วยปัจจัยเหมือนในวาระก่อนๆ แต่กล่าวถึงความเป็นปัจจัยนั้นๆ ของธรรมเหล่านั้นๆ ที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยนั้นๆ และขันธ์ที่เกิดภายหลังก็ใช่ว่าจะไม่เป็นปัจจัยโดยความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ เพราะฉะนั้น ปัจฉาชาตปัจจัยนี้จึงมาโดยอนุโลมในที่นี้

427. චෙතනා වත්ථුස්සපි පච්චයොති අත්තනො පතිට්ඨාභූතස්සපි කම්මපච්චයොති අධිප්පායො.

๔๒๗. คำว่า “เจตนาเป็นปัจจัยแม้แก่วัตถุ” หมายความว่า “เป็นกรรมปัจจัยแม้แก่สิ่งที่เป็นที่ตั้งของตน”

කස්මා පනෙත්ථ පච්චයවාරෙ විය නිස්සයඅත්ථිඅවිගතෙසු දුමූලකදුකාවසානා පඤ්හා න උද්ධටාති? අලබ්භමානත්තා. තත්ථ හි පච්චයුප්පන්නප්පධානත්තා දෙසනාය කුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මා එකතො උප්පජ්ජමානා කුසලාබ්‍යාකතපච්චයා ලබ්භන්තීති ‘‘කුසලඤ්ච අබ්‍යාකතඤ්ච ධම්මං පච්චයා කුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මා උප්පජ්ජන්තී’’ති (පට්ඨා. 1.1.246) වුත්තං. යතො තතො වා උභයපච්චයතො පච්චයුප්පන්නස්ස උප්පත්තිමත්තංයෙව හි තත්ථ අධිප්පෙතං, න උභයස්ස උභින්නං පච්චයභාවොති. ඉධ පන පච්චයප්පධානත්තා දෙසනාය කුසලාබ්‍යාකතා කුසලාබ්‍යාකතානං උභින්නං නිස්සයාදිභූතා න ලබ්භන්තීති [Pg.223] ‘‘කුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මා කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස ච ධම්මස්ස නිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදි න වුත්තං.

เพราะเหตุไร ในที่นี้ ปัญหาที่ลงท้ายด้วยทุมูลกทุกะในนิสสยะ อัตถิ อวิคตะ จึงไม่ถูกยกขึ้นแสดงเหมือนในปัจจัยวาระ? เพราะไม่สามารถหาได้ ในที่นั้น เพราะการแสดงธรรมมีความเป็นปัจจยุบบันเป็นประธาน ธรรมที่เป็นกุศลและอัพยากตะที่เกิดขึ้นพร้อมกัน ย่อมได้ปัจจัยที่เป็นกุศลและอัพยากตะ ดังที่กล่าวไว้ว่า “ธรรมที่เป็นกุศลและอัพยากตะ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นกุศลและอัพยากตะที่เกิดขึ้น” (ปฏฺฐา. 1.1.246) เพราะในที่นั้น มุ่งหมายเพียงการเกิดขึ้นของปัจจยุบบันจากปัจจัยทั้งสองอย่าง หรือจากปัจจัยใดปัจจัยหนึ่ง ไม่ใช่ความเป็นปัจจัยของทั้งสองแก่ทั้งสอง แต่ในที่นี้ เพราะการแสดงธรรมมีความเป็นปัจจัยเป็นประธาน จึงไม่สามารถหาธรรมที่เป็นกุศลและอัพยากตะที่เป็นนิสสยะเป็นต้นแก่ธรรมที่เป็นกุศลและอัพยากตะทั้งสองได้ จึงไม่ได้กล่าวว่า “ธรรมที่เป็นกุศลและอัพยากตะ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นกุศลและอัพยากตะด้วยนิสสยปัจจัย” เป็นต้น

පඤ්හාවාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายปัญหาวารวิภังค์จบลงแล้ว

පඤ්හාවාරස්ස ඝටනෙ අනුලොමගණනා

การนับอนุโลมในการประกอบปัญหาวาร

439. ‘‘එත්ථ පන පුරෙජාතම්පි ලබ්භතී’’ති වුත්තං, යදි එවං කස්මා ‘‘තථා’’ති වුත්තන්ති? ‘‘තීණී’’ති ගණනමත්තසාමඤ්ඤතො.

๔๓๙. กล่าวไว้ว่า “ในที่นี้ ย่อมได้แม้ปุเรชาตะ” ถ้าเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า “เช่นนั้น”? เพราะความเหมือนกันเพียงการนับว่า “สาม”

440. ‘‘අධිපතිපච්චයෙ ඨපෙත්වා වීමංසං සෙසාධිපතිනො විසභාගා’’ති පුරිමපාඨො නිදස්සනවසෙන දට්ඨබ්බො. යස්මා පන හෙතුපච්චයස්ස විසභාගෙන එකෙන ආරම්මණෙන නිදස්සනං අකත්වා අනන්තරාදීනි වදන්තො සබ්බෙ විසභාගෙ දස්සෙති, තස්මා ඉන්ද්‍රියමග්ගපච්චයා ච විසභාගා දස්සෙතබ්බාති ‘‘අධිපතින්ද්‍රියමග්ගපච්චයෙසු ඨපෙත්වා පඤ්ඤං සෙසා ධම්මා විසභාගා’’ති පඨන්ති. තථා භාවාභාවතො හෙතුපච්චයභාවෙ සහජාතාදිපච්චයභාවතො. නනු යථා අමොහවජ්ජානං හෙතූනං හෙතුපච්චයභාවෙ අධිපතින්ද්‍රියමග්ගපච්චයභාවො නත්ථීති පඤ්ඤාවජ්ජානං අධිපතිපච්චයාදීනං විසභාගතා, එවං කුසලාදිහෙතූනං හෙතුපච්චයභාවෙ විපාකපච්චයභාවාභාවතො හෙතුවජ්ජානං විපාකානං විසභාගතාය භවිතබ්බන්ති? න භවිතබ්බං, උභයපච්චයසහිතෙ චිත්තචෙතසිකරාසිම්හි හෙතුපච්චයභාවෙ විපාකපච්චයත්තාභාවාභාවතො. යථා හි හෙතුසහජාතපච්චයසහිතරාසිම්හි සතිපි හෙතුවජ්ජසබ්භාවෙ හෙතූනං හෙතුපච්චයභාවෙ සහජාතපච්චයත්තාභාවො නත්ථීති න හෙතුවජ්ජානං සහජාතානං හෙතුස්ස විසභාගතා වුත්තා, එවමිධාපීති. එස නයො විප්පයුත්තපච්චයෙපි. අපිච පච්චයුප්පන්නස්සෙව පච්චයා වුච්චන්තීති පච්චයුප්පන්නක්ඛණෙ තථා භාවාභාවවසෙන සභාගතාය වුච්චමානාය නානාක්ඛණවසෙන විසභාගතා තස්සෙව න වත්තබ්බාති.

๔๔๐. ปาฐะก่อนที่ว่า 'เว้นวิมังสาในอธิปติปัจจัยแล้ว อธิปติที่เหลือเป็นวิสภาค' พึงเห็นว่าเป็นเพียงการยกตัวอย่าง. แต่เพราะเมื่อกล่าวถึงอนันตรปัจจัยเป็นต้น โดยไม่ยกตัวอย่างด้วยอารัมมณปัจจัยเพียงอย่างเดียวซึ่งเป็นวิสภาคกับเหตุปัจจัย ย่อมแสดงวิสภาคทั้งหมด, เพราะฉะนั้น อินทรียปัจจัยและมัคคปัจจัยก็พึงแสดงว่าเป็นวิสภาคด้วย ดังนี้ จึงมีปาฐะว่า 'เว้นปัญญาในอธิปติปัจจัย อินทรียปัจจัย และมัคคปัจจัยแล้ว ธรรมที่เหลือเป็นวิสภาค'. ความเป็นไปนั้น (มีได้) เพราะความมีอยู่และความไม่มีอยู่ (ของปัจจัย) ในความเป็นเหตุปัจจัย และในความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น. มิใช่หรือว่า เมื่อความเป็นเหตุปัจจัยของเหตุทั้งหลายที่เว้นอโมหะ ไม่มีความเป็นอธิปติปัจจัย อินทรียปัจจัย และมัคคปัจจัย ความเป็นวิสภาคของอธิปติปัจจัยเป็นต้นที่เว้นปัญญาจึงมีได้, เช่นนั้น ความเป็นวิสภาคของวิบากทั้งหลายที่เว้นเหตุ เพราะไม่มีความเป็นวิบากปัจจัยในความเป็นเหตุปัจจัยของเหตุทั้งหลายมีกุศลเป็นต้น ก็ควรจะมีมิใช่หรือ? ไม่ควรมี, เพราะในกองแห่งจิตและเจตสิกที่ประกอบด้วยปัจจัยทั้งสองนั้น เมื่อมีความเป็นเหตุปัจจัยอยู่ ความไม่มีความเป็นวิบากปัจจัยย่อมไม่มี. เหมือนอย่างว่า ในกองที่ประกอบด้วยเหตุปัจจัยและสหชาตปัจจัย แม้จะมีธรรมที่เว้นเหตุอยู่ แต่เมื่อเหตุทั้งหลายมีความเป็นเหตุปัจจัย ความไม่มีความเป็นสหชาตปัจจัยย่อมไม่มี ดังนั้น ความเป็นวิสภาคของสหชาตธรรมที่เว้นเหตุจากเหตุจึงไม่ถูกกล่าวไว้ แม้ในที่นี้ก็เช่นเดียวกัน. นัยนี้พึงทราบแม้ในวิปปยุตตปัจจัย. อีกอย่างหนึ่ง ปัจจัยทั้งหลายย่อมถูกกล่าวว่าเป็นปัจจัยแก่ปัจจยุปบันเท่านั้น ดังนั้น เมื่อความเป็นสภาคถูกกล่าวโดยความมีอยู่และความไม่มีอยู่ในขณะแห่งปัจจยุปบันแล้ว ความเป็นวิสภาคโดยต่างขณะกันของปัจจยุปบันนั้นเอง จึงไม่ควรกล่าว.

කුසලා වීමංසාති ඉදං ‘‘කුසලා වීමංසාධිපතී’’ති එවං වත්තබ්බං. න හි අනධිපතිභූතා වීමංසා අධිපතිපච්චයො හොතීති.

คำว่า 'กุสลา วิมังสา' นี้ พึงกล่าวว่า 'กุสลา วิมังสาธิปตี' ดังนี้. เพราะวิมังสาที่ไม่ได้เป็นอธิปติ ย่อมไม่เป็นอธิปติปัจจัย.

441-443. ‘‘සචෙ [Pg.224] පන විප්පයුත්තපච්චයො පවිසති, ඉතරානි ද්වෙ ලභතී’’ති පුරිමපාඨො, ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස චා’’ති ඉදං පන න ලබ්භතීති ‘‘කුසලො අබ්‍යාකතස්ස, අබ්‍යාකතො අබ්‍යාකතස්සාති ද්වෙ ලභතී’’ති පඨන්ති. ඌනතරගණනෙසූති යෙසු පවිට්ඨෙසු ඌනතරා ගණනා හොති, තෙසූති අත්ථො. තීණි ද්වෙ එකන්ති එවං ඌනතරගණනෙසු වා අඤ්ඤමඤ්ඤාදීසු පවිසන්තෙසු තෙසං වසෙන තිකතො ඌනං යථාලද්ධඤ්ච එකන්ති ගණනං ලභතීති අත්ථො.

ปาฐะก่อนที่ว่า 'ถ้าวิปปยุตตปัจจัยนับเข้า ย่อมได้อีก ๒' แต่คำว่า 'กุสลธรรมแก่กุสลและอัพยากตะ' นี้ ย่อมไม่ได้ ดังนั้น จึงมีปาฐะว่า 'กุสลแก่อัพยากตะ ๑ อัพยากตะแก่อัพยากตะ ๑ ย่อมได้ ๒'. คำว่า 'ในคณนาที่น้อยกว่า' ความว่า ในปัจจัยทั้งหลายที่เมื่อนับเข้าแล้วมีการนับที่น้อยกว่า. ความว่า เมื่อปัจจัยเหล่านั้นนับเข้าในคณนาที่น้อยกว่าอย่างนี้ คือ ๓, ๒, ๑ หรือในอัญญมัญญปัจจัยเป็นต้น ย่อมได้การนับที่น้อยกว่าจากติกะตามที่ได้ และ ๑ โดยอำนาจปัจจัยเหล่านั้น.

අවිපාකානීති අනාමට්ඨවිපාකානීති අත්ථො, න විපාකහෙතුරහිතානීති.

คำว่า 'อวิปากานิ' ความว่า วิบากที่ยังมิได้ระบุถึง, มิใช่หมายถึงธรรมที่ปราศจากเหตุแห่งวิบาก.

තත්ථ සබ්බෙපි සහජාතවිපාකා චෙවාති තත්ථ යෙ සහජාතා පච්චයුප්පන්නා වුත්තා, තෙ සබ්බෙපි විපාකා චෙව විපාකසහජාතරූපා චාති අත්ථො. තංසමුට්ඨානරූපා චාති එත්ථ පටිසන්ධියං කටත්තාරූපම්පි තංසමුට්ඨානග්ගහණෙනෙව සඞ්ගණ්හාතීති වෙදිතබ්බං. ‘‘තංසමුට්ඨානරූපකටත්තාරූපා ච ලබ්භන්තී’’තිපි පඨන්ති. චතුත්ථෙ විපාකචිත්තසමුට්ඨානරූපමෙවාති එත්ථාපි එසෙව නයො. ‘‘කටත්තාරූපඤ්චා’’තිපි පන පඨන්ති.

คำว่า 'ในบรรดาธรรมเหล่านั้น สหชาตวิบากทั้งหมดนั่นเทียว' ความว่า ปัจจยุปบันที่เป็นสหชาตที่กล่าวไว้ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ทั้งหมดนั้นเป็นทั้งวิบากและรูปที่เกิดพร้อมกับวิบาก. คำว่า 'และรูปที่เกิดจากธรรมนั้น' ในที่นี้ พึงทราบว่า แม้กตัตตารูปในปฏิสนธิก็สงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาว่าเกิดจากธรรมนั้นนั่นเอง. บางแห่งก็มีปาฐะว่า 'และรูปที่เกิดจากธรรมนั้นและกตัตตารูปก็ย่อมได้'. ในวาระที่ ๔ ที่ว่า 'รูปที่เกิดจากวิบากจิตเท่านั้น' ในที่นี้ก็มีนัยเดียวกันนี้. แต่บางแห่งก็มีปาฐะว่า 'และกตัตตารูป'.

එවම්පීති ‘‘එතෙසු පන ඝටනෙසු සබ්බපඨමානී’’තිආදිනා වුත්තනයෙනපි. ඝටනෙසු පන යො යො පච්චයො මූලභාවෙන ඨිතො, තංපච්චයධම්මානං නිරවසෙසඌනඌනතරඌනතමලාභක්කමෙන ඝටනා වුච්චති, නිරවසෙසලාභෙ ච පච්චයුප්පන්නානං නිරවසෙසලාභක්කමෙන. තථා ඌනලාභාදීසූති අයං කමො වෙදිතබ්බො.

คำว่า 'แม้ดังนี้' คือ แม้โดยนัยที่กล่าวไว้ด้วยคำเป็นต้นว่า 'แต่ในการประสมปัจจัยเหล่านี้ ธรรมที่เป็นเบื้องต้นทั้งหมด'. ในการประสมปัจจัยทั้งหลายนั้น ปัจจัยใดตั้งอยู่โดยความเป็นมูล การประสมปัจจัยนั้นเรียกว่า 'ฆฏนา' โดยลำดับการได้ธรรมที่เป็นปัจจัยนั้นอย่างไม่เหลือ อย่างน้อยลง อย่างน้อยลงไปอีก และอย่างน้อยที่สุด, และในการได้โดยไม่เหลือ ก็โดยลำดับการได้ปัจจยุปบันอย่างไม่เหลือ. ลำดับนี้พึงทราบแม้ในการได้ที่น้อยลงเป็นต้น.

හෙතුමූලකං නිට්ඨිතං.

หมวดที่มีเหตุเป็นมูล จบแล้ว.

445. වත්ථුවසෙන සනිස්සයං වක්ඛතීති න ඉදං ලබ්භමානස්සපි වත්ථුස්ස වසෙන ඝටනන්ති අධිප්පායෙනාහ ‘‘ආරම්මණවසෙනෙව වා’’ති.

๔๔๕. คำว่า 'จะกล่าวถึงสัปปัตติปัจจัยโดยวัตถุ' นี้ มิใช่การประสมปัจจัยโดยอำนาจวัตถุที่ได้มา ด้วยอรรถาธิบายดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'หรือโดยอำนาจแห่งอารัมมณะเท่านั้น'.

446. සහජාතෙන පන සද්ධිං ආරම්මණාධිපති, ආරම්මණාධිපතිනා ච සද්ධිං සහජාතං න ලබ්භතීති ඉදං යථා සහජාතපුරෙජාතා එකො නිස්සයපච්චයො අත්ථිපච්චයො ච හොන්ති, එවං සහජාතාරම්මණාධිපතීනං එකස්ස අධිපතිපච්චයභාවස්ස අභාවතො වුත්තං[Pg.225]. නිස්සයභාවො හි අත්ථිඅවිගතභාවො ච සහජාතපුරෙජාතනිස්සයාදීනං සමානො, න පනෙවං සහජාතාරම්මණාධිපතිභාවො සමානො. සහජාතො හි ආරම්මණභාවං අනුපගන්ත්වා අත්තනා සහ පවත්තනවසෙන අධිපති හොති, ඉතරො ආරම්මණං හුත්වා අත්තනි නින්නතාකරණෙන. සහජාතො ච විජ්ජමානභාවෙනෙව උපකාරකො, ඉතරො අතීතානාගතොපි ආරම්මණභාවෙනෙව, තස්මා සහජාතාරම්මණපච්චයා විය භින්නසභාවා සහජාතාරම්මණාධිපතිනොති න තෙ එකතො එව අධිපතිපච්චයභාවං භජන්ති, තෙනෙව පඤ්හාවාරවිභඞ්ගෙ ච ‘‘කුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මා කුසලස්ස ධම්මස්ස අධිපතිපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදි න වුත්තන්ති.

๔๔๖. คำว่า 'อารัมมณาธิปติกับสหชาตปัจจัย และสหชาตปัจจัยกับอารัมมณาธิปติ ย่อมไม่ได้' นี้ กล่าวไว้เพราะไม่มีความเป็นอธิปติปัจจัยอันเดียวกันของสหชาตปัจจัยและอารัมมณาธิปติ เหมือนอย่างที่สหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัยเป็นนิสสยปัจจัยและอัตถิปัจจัยอันเดียวกัน. เพราะความเป็นนิสสยะและความเป็นอัตถิอวิคตะนั้นเสมอกันสำหรับสหชาตปัจจัยและปุเรชาตนิสสยปัจจัยเป็นต้น แต่ความเป็นสหชาตปัจจัยและอารัมมณาธิปติปัจจัยไม่เสมอกันอย่างนั้น. เพราะสหชาตปัจจัยย่อมเป็นอธิปติโดยความเป็นไปพร้อมกับตนโดยไม่เข้าถึงความเป็นอารัมมณะ ส่วนปัจจัยอื่น (อารัมมณาธิปติ) ย่อมเป็นอธิปติโดยการเป็นอารัมมณะแล้วทำให้ (จิต) น้อมไปหาตน. และสหชาตปัจจัยย่อมเป็นอุปการะด้วยความมีอยู่เท่านั้น ส่วนปัจจัยอื่น (อารัมมณาธิปติ) แม้เป็นอดีตหรืออนาคตก็เป็นอุปการะด้วยความเป็นอารัมมณะเท่านั้น เพราะฉะนั้น สหชาตปัจจัยและอารัมมณาธิปติปัจจัยจึงมีสภาพต่างกัน เหมือนอย่างสหชาตปัจจัยและอารัมมณปัจจัย ปัจจัยเหล่านั้นจึงไม่เข้าถึงความเป็นอธิปติปัจจัยร่วมกัน ด้วยเหตุนั้น ในปัญหาวารวิภังค์จึงมิได้กล่าวว่า 'กุสลธรรมและอัพยากตธรรม เป็นปัจจัยแก่กุสลธรรมด้วยอธิปติปัจจัย' เป็นต้น.

447-452. සාහාරකඝටනානං පුරතො වීරියචිත්තවීමංසානං සාධාරණවසෙන අනාහාරකාමග්ගකානි සඉන්ද්‍රියඝටනානි වත්තබ්බානි සියුං ‘‘අධිපතිසහජාතනිස්සයඉන්ද්‍රියඅත්ථිඅවිගතන්ති සත්ත. අධිපතිසහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයඉන්ද්‍රියසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතන්ති තීණි. අධිපතිසහජාතනිස්සයඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතන්ති තීණි. අධිපතිසහජාතනිස්සයවිපාකඉන්ද්‍රියඅත්ථිඅවිගතන්ති එකං. අධිපතිසහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිපාකඉන්ද්‍රියසම්පයුත්තඅවිගතන්ති එකං. අධිපතිසහජාතනිස්සයවිපාකඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතන්ති එක’’න්ති. කස්මා තානි න වුත්තානීති? ඉන්ද්‍රියභූතස්ස අධිපතිස්ස ආහාරමග්ගෙහි අඤ්ඤස්ස අභාවා. චිත්තාධිපති හි ආහාරො, වීරියවීමංසා ච මග්ගො හොති, න ච අඤ්ඤො ඉන්ද්‍රියභූතො අධිපති අත්ථි, යස්ස වසෙන අනාහාරකාමග්ගකානි සඉන්ද්‍රියඝටනානි වත්තබ්බානි සියුං, තස්මා තානි අවත්වා චිත්තාධිපතිආදීනං එකන්තෙන ආහාරමග්ගභාවදස්සනත්ථං සාහාරකසමග්ගකානෙව වුත්තානි. තෙසු ච සමග්ගකෙසු ද්වෙ පච්චයධම්මා ලබ්භන්ති, සාහාරකෙසු එකොයෙවාති සමග්ගකානි පුබ්බෙ වත්තබ්බානි සියුං. සඉන්ද්‍රියකානි පන යෙහි ආහාරමග්ගෙහි භින්දිතබ්බානි, තෙසං කමවසෙන පච්ඡා වුත්තානි. අට්ඨකථායං පන සදිසත්තාති සමග්ගකත්තෙන සමානත්තා, අනන්තරරූපත්තාති වා අත්ථො.

๔๔๗-๔๕๒. การประกอบที่มีอินทรีย์ซึ่งไม่มีอาหารและไม่มีมรรค พึงกล่าวโดยความเป็นส่วนรวมแห่งวิริยะ จิต และวิมังสา ก่อนการประกอบที่มีอาหารว่า 'อธิปติ สหชาตะ นิสสยะ อินทรีย์ อัตถิ อวิคตะ มี ๗, อธิปติ สหชาตะ อัญญมัญญะ นิสสยะ อินทรีย์ สัมปยุตตะ อัตถิ อวิคตะ มี ๓, อธิปติ สหชาตะ นิสสยะ อินทรีย์ วิปปยุตตะ อัตถิ อวิคตะ มี ๓, อธิปติ สหชาตะ นิสสยะ วิปากะ อินทรีย์ อัตถิ อวิคตะ มี ๑, อธิปติ สหชาตะ อัญญมัญญะ นิสสยะ วิปากะ อินทรีย์ สัมปยุตตะ อวิคตะ มี ๑, อธิปติ สหชาตะ นิสสยะ วิปากะ อินทรีย์ วิปปยุตตะ อัตถิ อวิคตะ มี ๑' ดังนี้. เพราะเหตุไร การประกอบเหล่านั้นจึงไม่ถูกกล่าวไว้? เพราะไม่มีอธิบดีที่เป็นอินทรีย์อื่นจากอาหารและมรรค. ด้วยว่าจิตตาธิปติเป็นอาหาร ส่วนวิริยะและวิมังสาเป็นมรรค และไม่มีอธิบดีอื่นที่เป็นอินทรีย์ ซึ่งพึงกล่าวการประกอบที่มีอินทรีย์ที่ไม่มีอาหารและไม่มีมรรคได้โดยอาศัยอธิบดีนั้น. เพราะฉะนั้น เมื่อไม่กล่าวการประกอบเหล่านั้น จึงกล่าวแต่การประกอบที่พร้อมมูลที่มีอาหารเท่านั้น เพื่อแสดงความเป็นอาหารและมรรคโดยส่วนเดียวแห่งจิตตาธิปติเป็นต้น. และในการประกอบที่พร้อมมูลเหล่านั้น ย่อมได้ปัจจัยธรรม ๒ อย่าง ส่วนในการประกอบที่มีอาหาร ย่อมได้เพียงอย่างเดียวเท่านั้น เพราะฉะนั้น การประกอบที่พร้อมมูลพึงกล่าวไว้ก่อน. ส่วนการประกอบที่มีอินทรีย์ ถูกกล่าวไว้ภายหลังตามลำดับแห่งอาหารและมรรคที่พึงจำแนก. ในอรรถกถา คำว่า 'sadisattā' มีความหมายว่า เพราะความเหมือนกันโดยความเป็นหมวดที่พร้อมมูล หรือมีความหมายว่า เพราะมีรูปที่อยู่ถัดไป.

457-460. කුසලාබ්‍යාකතො අබ්‍යාකතස්සාති චත්තාරීති අබ්‍යාකතසහිතස්ස කුසලස්ස පච්චයභාවදස්සනවසෙන කුසලමූලකෙස්වෙව දුමූලකම්පි ආහරිත්වා වුත්තං. අබ්‍යාකතෙ වත්ථුරූපම්පීති ඉදං ‘‘කටත්තාරූපම්පී’’ති [Pg.226] එවං වත්තබ්බං. ‘‘දුතියඝටනෙ අබ්‍යාකතවිස්සජ්ජනෙ රූපෙසු වත්ථුමෙව ලබ්භතී’’ති පුරිමපාඨො, භූතරූපම්පි පන ලබ්භතීති ‘‘වත්ථුඤ්ච භූතරූපඤ්ච ලබ්භතී’’ති පඨන්ති. ‘‘චතුත්ථෙ චිත්තසමුට්ඨානරූපමෙවා’’ති වුත්තං, ‘‘චිත්තසමුට්ඨානරූපං පටිසන්ධික්ඛණෙ කටත්තාරූපඤ්චා’’ති පන වත්තබ්බං. සවිපාකෙසු පඨමෙ විපාකා චෙව විපාකචිත්තසමුට්ඨානරූපඤ්චාති එත්ථ චතුත්ථෙ විපාකචිත්තසමුට්ඨානමෙවාති ඉධ ච කටත්තාරූපම්පි විපාකචිත්තසමුට්ඨානග්ගහණෙන ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘කටත්තාරූපඤ්චා’’තිපි පන පඨන්ති. එත්ථ පන සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිපාකසම්පයුත්තවිප්පයුත්තඅත්ථි අවිගතමූලකෙසු ඝටනෙසු හෙතුකම්මඣානමග්ගෙහි ඝටනානි න යොජිතානි, යථාවුත්තෙසු අත්ථිඅවිගතමූලවජ්ජෙසු ආහාරෙන, නිස්සයවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවජ්ජෙසු අධිපතිඉන්ද්‍රියෙහි ච. කස්මාති? තෙසු හි යොජියමානෙසු තංතංචිත්තුප්පාදෙකදෙසභූතා හෙතුආදයො අරූපධම්මාව පච්චයභාවෙන ලබ්භන්ති. තෙන තෙහි ඝටනානි හෙතුමූලකාදීසු වුත්තසදිසානෙව රූපමිස්සකත්තාභාවෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍යානීති න වුත්තානි. අත්ථිඅවිගතෙහි පන යොජියමානො ආහාරො නිස්සයාදීහි අධිපතිඉන්ද්‍රියානි ච රූපමිස්සකානි හොන්තීති අධිපතාහාරින්ද්‍රියමූලකෙසු වුත්තසදිසානිපි ඝටනානි අත්ථිඅවිගතමූලකෙසු නිස්සයාදිමූලකෙසු ච ආහාරෙන අධිපතින්ද්‍රියෙහි ච සුපාකටභාවත්ථං යොජිතානීති දට්ඨබ්බානීති.

๔๕๗-๔๖๐. คำว่า 'กุศลและอัพยากตะ แก่อัพยากตะ มี ๔' ดังนี้ ท่านกล่าวไว้โดยนำแม้ที่มี ๒ มูล มากล่าวในหมวดที่มีกุศลเป็นมูลเท่านั้น ด้วยอำนาจการแสดงความเป็นปัจจัยแห่งกุศลที่ประกอบด้วยอัพยากตะ. คำว่า 'แม้รูปที่เป็นวัตถุในอัพยากตะ' นี้ พึงกล่าวว่า 'แม้กตัตตารูป' ดังนี้. บทเดิมว่า 'ในการประกอบที่ ๒ ในการวิสัชนาอัพยากตะ ในรูปทั้งหลาย ย่อมได้แต่วัตถุเท่านั้น' แต่บางพวกอ่านว่า 'ย่อมได้ทั้งวัตถุและภูตรูป' เพราะย่อมได้แม้ภูตรูป. คำว่า 'ในที่ ๔ ย่อมได้แต่รูปที่เกิดจากจิตเท่านั้น' ดังนี้ พึงกล่าวว่า 'รูปที่เกิดจากจิต และกตัตตารูปในขณะปฏิสนธิ' ดังนี้. ในหมวดที่มีวิบาก ในการประกอบที่ ๑ คำว่า 'ทั้งวิบากและรูปที่เกิดจากจิตที่เป็นวิบาก' และในที่ ๔ นี้ คำว่า 'ย่อมได้แต่รูปที่เกิดจากจิตที่เป็นวิบากเท่านั้น' พึงทราบว่า กตัตตารูปก็ถูกถือเอาด้วยการถือเอา 'รูปที่เกิดจากจิตที่เป็นวิบาก' นั้นด้วย. แต่บางพวกก็อ่านว่า 'และกตัตตารูป'. ในที่นี้ การประกอบทั้งหลายในหมวดที่มีสหชาตะ อัญญมัญญะ นิสสยะ วิปากะ สัมปยุตตะ วิปปยุตตะ อัตถิ และอวิคตะ เป็นมูล ไม่ได้ประกอบเข้าด้วยเหตุ กรรม ฌาน และมรรค ในการประกอบที่เว้นจากมูลอัตถิและอวิคตะตามที่กล่าวแล้วด้วยอาหาร และในการประกอบที่เว้นจากมูลนิสสยะ วิปปยุตตะ อัตถิ และอวิคตะ ด้วยอธิบดีและอินทรีย์. เพราะเหตุไร? เพราะเมื่อประกอบปัจจัยเหล่านั้นเข้า ย่อมได้แต่อรูปธรรมมีเหตุเป็นต้น ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งแห่งจิตตุปบาทนั้นๆ โดยความเป็นปัจจัย. เพราะฉะนั้น การประกอบเหล่านั้นจึงไม่ถูกกล่าวไว้ เพราะเป็นสิ่งที่รู้ได้ง่ายโดยไม่มีรูปผสมอยู่ด้วย เหมือนที่กล่าวไว้ในหมวดที่มีเหตุเป็นมูลเป็นต้น. แต่เมื่ออาหารถูกประกอบเข้าด้วยอัตถิและอวิคตะ และอธิบดีและอินทรีย์ถูกประกอบเข้าด้วยนิสสยะเป็นต้น ย่อมเป็นรูปผสม. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า การประกอบที่เหมือนกับที่กล่าวไว้ในหมวดที่มีอธิบดี อาหาร และอินทรีย์เป็นมูล จึงถูกประกอบเข้าในหมวดที่มีอัตถิและอวิคตะเป็นมูล และในหมวดที่มีนิสสยะเป็นต้นเป็นมูล ด้วยอาหารและอธิบดีอินทรีย์ เพื่อให้ปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้น.

462-464. නිස්සයමූලකෙ ‘‘ඡට්ඨෙ තීණීති කුසලාදීනි චිත්තසමුට්ඨානස්සා’’ති පුරිමපාඨො, චක්ඛාදීනි පන චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං ලබ්භන්තීති ‘‘අබ්‍යාකතස්ස චක්ඛායතනාදීනි චා’’ති පඨන්ති.

๔๖๒-๔๖๔. ในหมวดที่มีนิสสยะเป็นมูล บทเดิมว่า 'ในที่ ๖ มี ๓ คือ กุศลเป็นต้น แก่รูปที่เกิดจากจิต' แต่บางพวกอ่านว่า 'และจักขายตนะเป็นต้น แก่อัพยากตะ' เพราะย่อมได้จักขุเป็นต้น แก่จักขุวิญญาณเป็นต้น.

466. උපනිස්සයමූලකෙ පකතූපනිස්සයවසෙන වුත්තෙසු ද්වීසු පඨමෙ ‘‘ලොකියකුසලාකුසලචෙතනා පච්චයභාවතො ගහෙතබ්බා’’ති වුත්තං, ලොකුත්තරාපි පන ගහෙතබ්බාව.

๔๖๖. ในหมวดที่มีอุปนิสสยะเป็นมูล ใน ๒ อย่างที่กล่าวไว้ด้วยอำนาจปกตูปนิสสยะ ในอย่างแรก ท่านกล่าวไว้ว่า 'เจตนาที่เป็นโลกียกุศลและอกุศล พึงถือเอาโดยความเป็นปัจจัย' แต่แม้โลกุตตรธรรมก็พึงถือเอาด้วยเช่นกัน.

473-477. කම්මමූලකෙ පටිසන්ධියං වත්ථුපීති එත්ථ න පවත්තෙ විය ඛන්ධායෙව පච්චයුප්පන්නභාවෙන ගහෙතබ්බාති අධිප්පායො. විපාකාවිපාකසාධාරණවසෙන වුත්තෙසු චතූසු පඨමෙ ‘‘අරූපෙන සද්ධිං චිත්තසමුට්ඨානරූපං ලබ්භතී’’ති වුත්තං, කටත්තාරූපම්පි පන ලබ්භතෙව. ඉමස්මිං පන කම්මමූලකෙ ‘‘කම්මපච්චයා ආරම්මණෙ ද්වෙ’’ති, ආරම්මණමූලකෙ ච ‘‘ආරම්මණපච්චයා කම්මෙ [Pg.227] ද්වෙ’’ති කස්මා න වුත්තං, නනු කුසලාකුසලචෙතනා කම්මාරම්මණානං පටිසන්ධියාදීනං කම්මපච්චයො ආරම්මණපච්චයො ච හොති. යථා ච ආරම්මණභූතං වත්ථුං ආරම්මණනිස්සයපච්චයභාවෙන වුච්චති, එවං කම්මම්පි ආරම්මණපච්චයභාවෙන වත්තබ්බන්ති? න, ද්වින්නං පච්චයභාවානං අඤ්ඤමඤ්ඤපටික්ඛෙපතො. පච්චුප්පන්නඤ්හි වත්ථු නිස්සයභාවං අපරිච්චජිත්වා තෙනෙවාකාරෙන තන්නිස්සිතෙන ආලම්බියමානං නිස්සයභාවෙන ච නිස්සයපච්චයොති යුත්තං වත්තුං. කම්මං පන තස්මිං කතෙ පවත්තමානානං කතූපචිතභාවෙන කම්මපච්චයො හොති, නාරම්මණාකාරෙන, විසයමත්තතාවසෙන ච ආරම්මණපච්චයො හොති, න සන්තානවිසෙසං කත්වා ඵලුප්පාදනසඞ්ඛාතෙන කම්මපච්චයාකාරෙන, තස්මා කම්මපච්චයභාවො ආරම්මණපච්චයභාවං පටික්ඛිපති, ආරම්මණපච්චයභාවො ච කම්මපච්චයභාවන්ති ‘‘කම්මපච්චයො හුත්වා ආරම්මණපච්චයො හොතී’’ති, ‘‘ආරම්මණපච්චයො හුත්වා කම්මපච්චයො හොතී’’ති ච න සක්කා වත්තුන්ති න වුත්තං. එස ච සභාවො වත්තමානානඤ්ච ආරම්මණපුරෙජාතානං වත්ථුචක්ඛාදීනං, යං ආරම්මණපච්චයභාවෙන සහ නිස්සයාදිපච්චයා හොන්තීති වත්තබ්බතා, අතීතස්ස ච කම්මස්ස අයං සභාවො, යං ආරම්මණපච්චයභාවෙන සහ කම්මපච්චයො හොතීති නවත්තබ්බතා. යථා සහජාතපුරෙජාතනිස්සයානං සහ නිස්සයපච්චයභාවෙන වත්තබ්බතා සභාවො, සහජාතාරම්මණාධිපතීනඤ්ච සහ අධිපතිපච්චයභාවෙන නවත්තබ්බතා, එවමිධාපීති.

๔๗๓-๔๗๗. ในมูลกรรม ในปฏิสนธิ คำว่า "วัตถุ" ในที่นี้ มีความหมายว่า พึงถือเอาขันธ์ทั้งหลายนั่นแหละโดยความเป็นปัจจยุปบัน เหมือนในปวัตติกาล. ใน ๔ อย่างที่กล่าวไว้โดยเป็นสาธารณะแก่ทั้งวิบากและอวิบาก ในข้อแรกกล่าวว่า "รูปที่เกิดจากจิตย่อมได้พร้อมกับอรูป" แต่รูปที่เกิดจากกรรมก็ย่อมได้ด้วย. ก็ในมูลกรรมนี้ เหตุใดจึงไม่กล่าวว่า "กรรมปัจจัย ๒ ในอารัมมณะ" และในมูลอารัมมณะ เหตุใดจึงไม่กล่าวว่า "อารัมมณปัจจัย ๒ ในกรรม"? ก็เจตนาที่เป็นกุศลและอกุศลย่อมเป็นกรรมปัจจัยและอารัมมณปัจจัยของปฏิสนธิเป็นต้นที่มีกรรมเป็นอารมณ์ มิใช่หรือ? และวัตถุที่เป็นอารมณ์ย่อมถูกกล่าวโดยความเป็นอารัมมณนิสสยปัจจัย ฉันใด กรรมก็พึงถูกกล่าวโดยความเป็นอารัมมณปัจจัย ฉันนั้น มิใช่หรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะความเป็นปัจจัยทั้งสองอย่างย่อมปฏิเสธซึ่งกันและกัน. ก็วัตถุที่เป็นปัจจุบัน เมื่อไม่ละความเป็นนิสสยะ และถูกอารมณ์โดยอาการนั้น โดยอาศัยวัตถุนั้น ย่อมควรกล่าวโดยความเป็นนิสสยะและนิสสยปัจจัย. ส่วนกรรม เมื่อกระทำแล้ว ย่อมเป็นกรรมปัจจัยโดยความเป็นสิ่งที่กระทำและสั่งสมไว้ของธรรมทั้งหลายที่กำลังเป็นไป ไม่ใช่โดยอาการแห่งอารมณ์. และย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยโดยความเป็นเพียงอารมณ์ ไม่ใช่โดยอาการแห่งกรรมปัจจัยที่กระทำความพิเศษแห่งสันดานแล้วยังผลให้เกิดขึ้น. เพราะฉะนั้น ความเป็นกรรมปัจจัยย่อมปฏิเสธความเป็นอารัมมณปัจจัย และความเป็นอารัมมณปัจจัยย่อมปฏิเสธความเป็นกรรมปัจจัย. ดังนั้น จึงไม่สามารถกล่าวได้ว่า "เป็นกรรมปัจจัยแล้วเป็นอารัมมณปัจจัย" และ "เป็นอารัมมณปัจจัยแล้วเป็นกรรมปัจจัย" จึงไม่ได้กล่าวไว้. และสภาวะนี้เป็นของวัตถุและจักขุเป็นต้นที่เป็นอารัมมณปุเรชาตที่กำลังเป็นไป ซึ่งควรกล่าวว่า "เป็นปัจจัยมีนิสสยะเป็นต้นพร้อมกับความเป็นอารัมมณปัจจัย". และสภาวะนี้เป็นของกรรมในอดีต ซึ่งไม่ควรกล่าวว่า "เป็นกรรมปัจจัยพร้อมกับความเป็นอารัมมณปัจจัย". เหมือนอย่างที่สหชาตปุเรชาตนิสสยะทั้งหลายมีสภาวะที่ควรกล่าวพร้อมกับความเป็นนิสสยปัจจัย และสหชาตอารัมมณาธิปติทั้งหลายไม่มีสภาวะที่ควรกล่าวพร้อมกับความเป็นอธิปติปัจจัย ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น.

478-483. නිරාධිපතිවිඤ්ඤාණාහාරවසෙනාති අනාමට්ඨාධිපතිභාවස්ස විඤ්ඤාණාහාරස්ස වසෙනාති අධිප්පායො. වත්ථු පරිහායතීති අඤ්ඤමඤ්ඤම්පි ලභන්තස්ස වත්ථුස්ස වසෙන සබ්බස්ස කටත්තාරූපස්ස පරිහානං දස්සෙති.

๔๗๘-๔๘๓. คำว่า "โดยวิญญาณาหารที่ไม่มีอธิปติ" มีความหมายว่า โดยวิญญาณาหารที่ไม่มีสภาวะเป็นอธิปติที่ไม่ได้ถูกสัมผัส. คำว่า "วัตถุย่อมเสื่อมไป" แสดงถึงความเสื่อมไปของรูปที่เกิดจากกรรมทั้งหมด โดยอาศัยวัตถุที่ได้ซึ่งกันและกันด้วย.

484-495. ‘‘තතියෙ අරූපින්ද්‍රියානි රූපාන’’න්ති වුත්තං, චක්ඛාදීනි ච පන චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං ලබ්භන්ති. තතො වීරියවසෙන මග්ගසම්පයුත්තානි ඡාති එත්ථ යදිපි වීමංසා ලබ්භති, වීරියස්ස පන වසෙන තංසමානගතිකා වීමංසාපි ගහිතාති ‘‘වීරියවසෙනා’’ති වුත්තං.

484-495. ในข้อที่สามกล่าวว่า "อรูปินทรีย์ทั้งหลายเป็นของรูปทั้งหลาย" และจักขุเป็นต้นก็ย่อมได้แก่จักขุวิญญาณเป็นต้น. จากนั้น ในคำว่า "ธรรม ๖ อย่างที่สัมปยุตด้วยมรรคโดยอาศัยวิริยะ" แม้วิมังสาจะพึงได้ แต่ก็กล่าวว่า "โดยอาศัยวิริยะ" เพราะวิมังสาที่มีคติเสมอกันกับวิริยะก็ถูกถือเอาด้วยโดยอาศัยวิริยะ.

511-514. විප්පයුත්තමූලකෙ ‘‘දසමෙ කුසලාදයො චිත්තසමුට්ඨානාන’’න්ති වුත්තං, පටිසන්ධියං පන ‘‘ඛන්ධා කටත්තාරූපානං වත්ථු ච ඛන්ධාන’’න්ති ඉදම්පි ලබ්භති. ‘‘එකාදසමෙ පටිසන්ධියං වත්ථු ඛන්ධාන’’න්ති වුත්තං, තං විපාකපච්චයස්ස [Pg.228] අග්ගහිතත්තා යස්ස වත්ථුස්ස වසෙන ඝටනං කතං, තස්ස දස්සනවසෙන වුත්තං. ‘‘ඛන්ධා ච වත්ථුස්සා’’ති ඉදම්පි පන ලබ්භතෙව. ‘‘ද්වාදසමෙ පටිසන්ධියං ඛන්ධා කටත්තාරූපාන’’න්ති පුබ්බපාඨො, චිත්තසමුට්ඨානානි පන න වජ්ජෙතබ්බානීති ‘‘ද්වාදසමෙ ඛන්ධා පවත්තෙ චිත්තසමුට්ඨානරූපානං පටිසන්ධියං කටත්තාරූපානඤ්චා’’ති පඨන්ති.

๕๑๑-๕๑๔. ในมูลวิปปยุต กล่าวว่า "ในข้อที่สิบ กุศลเป็นต้นเป็นของรูปที่เกิดจากจิต". แต่ในการปฏิสนธิ ข้อนี้ก็ย่อมได้ว่า "ขันธ์ทั้งหลายเป็นของรูปที่เกิดจากกรรม และวัตถุเป็นของขันธ์ทั้งหลาย". ในข้อที่สิบเอ็ดกล่าวว่า "ในการปฏิสนธิ วัตถุเป็นของขันธ์ทั้งหลาย". ข้อนั้นกล่าวไว้โดยแสดงวัตถุที่ได้จัดหมวดหมู่ไว้โดยอาศัยวัตถุใด เพราะไม่ได้ถือเอาวิบากปัจจัย. แต่ข้อนี้ก็ย่อมได้ว่า "และขันธ์ทั้งหลายเป็นของวัตถุ". ในข้อที่สิบสอง "ในการปฏิสนธิ ขันธ์ทั้งหลายเป็นของรูปที่เกิดจากกรรม" เป็นบทอ่านเดิม. แต่รูปที่เกิดจากจิตก็ไม่ควรละทิ้ง. ดังนั้น จึงอ่านว่า "ในข้อที่สิบสอง ขันธ์ทั้งหลายเป็นของรูปที่เกิดจากจิตในปวัตติกาล และเป็นของรูปที่เกิดจากกรรมในการปฏิสนธิ".

515-518. අත්ථිපච්චයමූලකෙ පඨමඝටනෙ ‘‘අරූපවත්ථාරම්මණමහාභූතඉන්ද්‍රියාහාරානං වසෙන සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතපච්චයා ලබ්භන්තී’’ති වුත්තං, ‘‘ආහාරින්ද්‍රියපච්චයා චා’’තිපි පන වත්තබ්බං. න හි ඉන්ද්‍රියාහාරානං වසෙන සහජාතාදයො ලබ්භන්තීති. ‘‘දුතියෙ පච්ඡාජාතකබළීකාරාහාරා න ලබ්භන්තී’’ති වුත්තං, සබ්බානිපි පන අලබ්භමානානි දස්සෙතුං ‘‘පච්ඡාජාතකබළීකාරාහාරරූපජීවිතින්ද්‍රියරූපාදිආරම්මණානි ච න ලබ්භන්තී’’ති පඨන්ති, ඡට්ඨං සබ්බෙසං ඉන්ද්‍රියානං වසෙන වුත්තං. සත්තමෙ තතො රූපජීවිතින්ද්‍රියමත්තං පරිහායතීති එවමෙතෙසං විසෙසො වත්තබ්බො. තතො එකාදසමෙති එත්ථ තතොති නවමතොති අත්ථො. තෙරසමෙ වත්ථාරම්මණාති එත්ථ වත්ථුග්ගහණෙන චක්ඛාදිවත්ථූනිපි ගහිතානි, තථා චුද්දසමෙ වත්ථුමෙවාති එත්ථාපි. ‘‘සත්තරසමෙ පන තදෙව ආරම්මණාධිපතිභාවෙන, අට්ඨාරසමෙපි තදෙව ආරම්මණූපනිස්සයවසෙනා’’ති පුරිමපාඨො, ‘‘ආරම්මණූපනිස්සයවසෙනා’’ති අයං පන සත්තරසමතො විසෙසො න හොති, වත්ථාරම්මණානං පන සත්තරසමෙ අට්ඨාරසමෙ ච වත්ථුස්සෙව පච්චයභාවො විසෙසොති ‘‘සත්තරසමෙ පන ආරම්මණාධිපතිභාවෙන චක්ඛාදීනි ච, අට්ඨාරසමෙ වත්ථුස්සෙව ආරම්මණූපනිස්සයවසෙනා’’ති පඨන්ති.

๕๑๕-๕๑๘. ในมูลอัตถิปัจจัย ในการจัดหมวดหมู่ครั้งแรก กล่าวว่า "ปัจจัยสหชาต ปุเรชาต ปัจฉาชาต ย่อมได้โดยอาศัยอรูป วัตถุ อารมณ์ มหาภูตรูป อินทรีย์ และอาหาร". แต่ก็ควรกล่าวว่า "และอาหารปัจจัย อินทรียปัจจัย" ด้วย. เพราะสหชาตเป็นต้นย่อมไม่ได้โดยอาศัยอินทรีย์และอาหาร. ในข้อที่สองกล่าวว่า "ปัจฉาชาตกวฬิงการาหารย่อมไม่ได้". แต่เพื่อแสดงสิ่งที่ไม่ได้ทั้งหมด จึงอ่านว่า "ปัจฉาชาตกวฬิงการาหาร รูปชีวิตินทรีย์ รูปเป็นต้น และอารมณ์ทั้งหลายย่อมไม่ได้". ข้อที่หกกล่าวไว้โดยอาศัยอินทรีย์ทั้งหมด. ในข้อที่เจ็ด ข้อพิเศษของสิ่งเหล่านี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า "จากนั้น รูปชีวิตินทรีย์เท่านั้นย่อมเสื่อมไป". คำว่า "จากนั้นถึงข้อที่สิบเอ็ด" ในที่นี้ คำว่า "จากนั้น" มีความหมายว่า "จากข้อที่เก้า". ในข้อที่สิบสาม คำว่า "วัตถุอารมณ์" ในที่นี้ การถือเอาวัตถุได้รวมเอาวัตถุมีจักขุเป็นต้นไว้ด้วย. เช่นเดียวกัน ในข้อที่สิบสี่ คำว่า "วัตถุเท่านั้น" ในที่นี้ก็เช่นกัน. บทอ่านเดิมคือ "ในข้อที่สิบเจ็ด สิ่งนั้นนั่นแหละโดยความเป็นอารัมมณาธิปติ และในข้อที่สิบแปด สิ่งนั้นนั่นแหละโดยอาศัยอารัมมณูปนิสสยะ". แต่คำว่า "โดยอาศัยอารัมมณูปนิสสยะ" นี้ ไม่ใช่ข้อพิเศษจากข้อที่สิบเจ็ด. แต่ความเป็นปัจจัยของวัตถุเท่านั้นเป็นข้อพิเศษของวัตถุอารมณ์ทั้งหลายในข้อที่สิบเจ็ดและสิบแปด. ดังนั้น จึงอ่านว่า "ในข้อที่สิบเจ็ด สิ่งนั้นนั่นแหละโดยความเป็นอารัมมณาธิปติ และจักขุเป็นต้นด้วย และในข้อที่สิบแปด โดยอาศัยอารัมมณูปนิสสยะของวัตถุเท่านั้น".

519. සහජාතානි විය සහජාතෙන කෙනචි එකෙන පච්චයෙන අනියමිතත්තා තානි පකිණ්ණකානීති වුත්තානීති එත්ථ පුරෙජාතපච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියානි සහජාතෙන අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච අසාමඤ්ඤවසෙන විප්පකිණ්ණානි වුත්තානි. ආරම්මණමූලකෙ අනන්තරසමනන්තරපුරෙජාතාති එත්ථ උපනිස්සයොපි පඨිතබ්බො.

๕๑๙. ในที่นี้ที่กล่าวว่าปัจจัยเหล่านั้นเป็นปกิณณกะ (ปัจจัยเรี่ยราย) เพราะไม่ถูกกำหนดด้วยปัจจัยสหชาตอย่างใดอย่างหนึ่งโดยเฉพาะ เหมือนกับสหชาตธรรมทั้งหลาย ปัจจัยคือปุเรชาต ปัจฉาชาต อาหาร และอินทรีย์ ถูกกล่าวว่าเป็นปัจจัยเรี่ยราย โดยความเป็นปัจจัยที่ไม่ทั่วไปกับสหชาตปัจจัยและอัญญมัญญปัจจัย ในที่นี้ที่กล่าวว่า อารัมมณมูลกะ อนันตร สมนันตร ปุเรชาต พึงอ่านอุปนิสสยะด้วย

යෙසු පාකටා හුත්වා පඤ්ඤායන්ති, තානි දස්සෙතුං ‘‘හෙතුමූලකාදීන’’න්තිආදිමාහ. අලොභාදිතංතංනාමවසෙන පන හෙතුආරම්මණාධිපතිආහාරින්ද්‍රියඣානමග්ගපච්චයධම්මා එවං පාකටා හුත්වා න පඤ්ඤායෙය්‍යුන්ති තෙ [Pg.229] පරිච්ඡෙදවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘ද්වාදසෙව හි හෙතූ’’තිආදිමාහ. තෙන ‘‘එත්තකායෙව පච්චයධම්මා’’ති නිච්ඡයං කත්වා පාකටො හුත්වා අපඤ්ඤායමානොපි තෙස්වෙව මග්ගිතබ්බොති දස්සෙති. තත්ථ ඡ ආරම්මණාති එතෙන ආරම්මණාධිපති රූපාදිආරම්මණභාවතො සඞ්ගහිතොති තං අග්ගහෙත්වා ‘‘චත්තාරො අධිපතයො’’ති වුත්තං. එකන්තෙන කුසලවිපාකාති ඉදං ඉන්ද්‍රියෙසු අඤ්ඤින්ද්‍රියවසෙන ලබ්භති. එකන්තෙන අකුසලවිපාකාති ඉදං පන න සක්කා ලද්ධුං. ඣානඞ්ගෙස්වපි හි දුක්ඛං අකුසලමෙව විපාකස්ස අඣානඞ්ගත්තා. චිත්තට්ඨිතිපි අකුසලවිපාකකිරියා හොතීති. අකුසලස්ස විපාකා අකුසලවිපාකාති එවං පන අත්ථෙ ගය්හමානෙ ඉන්ද්‍රියෙසු දුක්ඛින්ද්‍රියවසෙන ලබ්භෙය්‍ය, කුසලවිපාකාකුසලවිපාකවිසෙසෙන පන පච්චයයොජනා නත්ථීති අයමත්ථො අධිප්පෙතොති සක්කා වත්තුන්ති.

เพื่อแสดงธรรมที่ปรากฏชัดเจน จึงกล่าวคำว่า 'เหตุมีมูลเป็นต้น' เป็นต้น แต่โดยชื่อของอโลภะเป็นต้น ธรรมที่เป็นปัจจัยคือเหตุ อารัมมณะ อธิบดี อาหาร อินทรีย์ ฌาน และมรรค จะไม่ปรากฏชัดเจนอย่างนี้ เมื่อจะแสดงธรรมเหล่านั้นโดยการจำแนก จึงกล่าวคำว่า 'เหตุมี ๑๒ อย่างเท่านั้น' เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น เมื่อกำหนดแน่นอนว่า 'ธรรมที่เป็นปัจจัยมีเท่านี้เท่านั้น' จึงแสดงว่า แม้ธรรมที่ไม่ปรากฏชัดเจน ก็พึงแสวงหาในธรรมเหล่านั้นนั่นเอง ในที่นั้น ด้วยคำว่า 'อารัมมณะ ๖' นี้ อารัมมณาธิปติถูกสงเคราะห์แล้วโดยความเป็นอารมณ์มีรูปเป็นต้น จึงไม่ถือเอาอารัมมณาธิปตินั้น แล้วกล่าวว่า 'อธิบดี ๔' คำว่า 'กุศลวิบากโดยส่วนเดียว' นี้ พึงได้โดยความเป็นอัญญินทรีย์ในอินทรีย์ทั้งหลาย แต่คำว่า 'อกุศลวิบากโดยส่วนเดียว' นี้ ไม่สามารถหาได้ เพราะว่าแม้ในองค์ฌานทั้งหลาย ทุกขเวทนาก็เป็นอกุศลเท่านั้น เพราะวิบากไม่เป็นองค์ฌาน แม้จิตตฐิติ (เอกัคคตา) ก็เป็นอกุศล วิบาก และกิริยาได้ แต่ถ้าถือเอาความหมายว่า 'วิบากของอกุศลเป็นอกุศลวิบาก' อย่างนี้ ก็พึงได้โดยความเป็นทุกขินทรีย์ในอินทรีย์ทั้งหลาย แต่การประกอบปัจจัยโดยจำแนกเป็นกุศลวิบากและอกุศลวิบากไม่มี จึงอาจกล่าวได้ว่าความหมายนี้เป็นที่ประสงค์

පඤ්හාවාරස්ස ඝටනෙ අනුලොමගණනා නිට්ඨිතා.

การนับอนุโลมในการประกอบปัญหาวาระจบแล้ว

පච්චනීයුද්ධාරවණ්ණනා

คำอธิบายการยกปัจจนีย์ขึ้นแสดง

527. එකෙන ලක්ඛණෙනාති ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස නහෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති හෙතුපච්චයතො අඤ්ඤෙන පච්චයෙන පච්චයොති අත්ථො. හෙතුපච්චයතො ච අඤ්ඤෙ පච්චයා අග්ගහිතග්ගහණෙන අට්ඨ හොන්ති, තෙසු කුසලො කුසලස්ස තීහි පච්චයෙහි පච්චයො, අකුසලස්ස ද්වීහි, එවං තස්මිං තස්මිං පච්චයෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ තතො අඤ්ඤෙ පච්චයා ඉමෙස්වෙව ආරම්මණාදීසු අට්ඨසු පච්චයෙසු යථායොගං යොජෙතබ්බාති ඉදමෙත්ථ ලක්ඛණං වෙදිතබ්බං. එතෙසු ච අට්ඨසු පච්චයෙසු පුරිමපුරිමෙහි අසඞ්ගහිතෙ සඞ්ගහෙත්වා පච්ඡිමපච්ඡිමා වුත්තාති ආරම්මණතො අඤ්ඤෙසං ද්වින්නං වසෙන උපනිස්සයො, වත්ථුපුරෙජාතස්ස වසෙන පුරෙජාතං, සහජාතතො උපනිස්සයතො ච, අඤ්ඤිස්සා චෙතනාය වසෙන කම්මං, සහජාතතො අඤ්ඤස්ස කබළීකාරාහාරස්ස වසෙන ආහාරො, සහජාතතො පුරෙජාතතො ච අඤ්ඤස්ස රූපජීවිතින්ද්‍රියස්ස වසෙන ඉන්ද්‍රියං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එවඤ්ච කත්වා ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො, සහජාතඋපනිස්සයපච්චයෙන [Pg.230] පච්චයො’’තිච්චෙව (පට්ඨා. 1.1.404, 419, 423) වුත්තං, තදඤ්ඤාභාවා න වුත්තං ‘‘කම්මාහාරින්ද්‍රියපච්චයෙන පච්චයො’’ති, තස්මා ‘‘ආරම්මණාධිපති ආරම්මණපච්චයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතී’’ති එවං වත්තබ්බං. යං පන පරිත්තත්තිකෙ පඤ්හාවාරපච්චනීයෙ ‘‘අප්පමාණො ධම්මො අප්පමාණස්ස ධම්මස්ස සහජාතඋපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.12.66, 74) එත්ථ ආරම්මණස්ස අවචනං, තං පුරිමෙහි අසඞ්ගහිතවසෙන වුත්තානං සඞ්ගහිතවිවජ්ජනාභාවතො උපනිස්සයතො අඤ්ඤාරම්මණාභාවතො ච, න පන ආරම්මණූපනිස්සයස්ස ආරම්මණෙ අසඞ්ගහිතත්තා.

๕๒๗. ด้วยลักษณะอย่างหนึ่ง คำว่า 'กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมด้วยปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย' หมายถึงเป็นปัจจัยด้วยปัจจัยอื่นจากเหตุปัจจัย และปัจจัยอื่นจากเหตุปัจจัยมี ๘ อย่าง โดยการถือเอาปัจจัยที่ยังไม่ถูกถือเอา ในปัจจัยเหล่านั้น กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศลด้วยปัจจัย ๓ อย่าง, แก่อกุศลด้วยปัจจัย ๒ อย่าง เมื่อปัจจัยอื่นจากปัจจนีย์ตั้งอยู่ในปัจจัยนั้นๆ อย่างนี้ ปัจจัยอื่นจากนั้นพึงประกอบในปัจจัย ๘ อย่างมีอารัมมณะเป็นต้นเหล่านี้นั่นเองตามสมควร พึงทราบลักษณะนี้ในที่นี้ และในปัจจัย ๘ อย่างเหล่านี้ ปัจจัยหลังๆ ถูกกล่าวโดยสงเคราะห์สิ่งที่ยังไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยปัจจัยก่อนๆ พึงทราบว่า อุปนิสสยะถูกกล่าวโดยความเป็นปัจจัย ๒ อย่างอื่นจากอารัมมณะ (คือสหชาตูปนิสสยะและปกตูปนิสสยะ), ปุเรชาตถูกกล่าวโดยความเป็นวัตถุปุเรชาต, กรรมถูกกล่าวโดยความเป็นเจตนาอื่นจากสหชาตและอุปนิสสยะ, อาหารถูกกล่าวโดยความเป็นกวฬิงการาหารอื่นจากสหชาต, อินทรีย์ถูกกล่าวโดยความเป็นรูปชีวิตินทรีย์อื่นจากสหชาตและปุเรชาต และเมื่อทำอย่างนี้ จึงกล่าวว่า 'กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมด้วยอารัมมณปัจจัย, เป็นปัจจัยด้วยสหชาตูปนิสสยปัจจัย' เท่านั้น (ปัฏฐาน ๑.๑.๔๐๔, ๔๑๙, ๔๒๓) เพราะไม่มีปัจจัยอื่นจากนั้น จึงไม่กล่าวว่า 'เป็นปัจจัยด้วยกัมมปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย' เพราะฉะนั้น พึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'อารัมมณาธิปติย่อมสงเคราะห์เข้าในอารัมมณปัจจัย' แต่การไม่กล่าวอารัมมณะในที่นี้ที่ว่า 'อัปปมาณธรรมเป็นปัจจัยแก่อัปปมาณธรรมด้วยสหชาตูปนิสสยปัจจัย' ในปัญหาวาระปัจจนีย์แห่งปริตตัตติกะ (ปัฏฐาน ๒.๑๒.๖๖, ๗๔) นั้น เป็นเพราะไม่มีการเว้นสิ่งที่ถูกสงเคราะห์ซึ่งถูกกล่าวโดยการไม่สงเคราะห์ด้วยปัจจัยก่อนๆ และเพราะไม่มีอารัมมณะอื่นจากอุปนิสสยะ ไม่ใช่เพราะอารัมมณูปนิสสยะไม่ถูกสงเคราะห์ในอารัมมณะ

අත්ථිඅවිගතපච්චයා යදිපි සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියානං වසෙන පඤ්චවිධාව, සහජාතපුරෙජාතානං පන පච්ඡාජාතාහාරානං පච්ඡාජාතින්ද්‍රියානඤ්ච සහාපි අත්ථිඅවිගතපච්චයභාවො හොති, න තිණ්ණං විප්පයුත්තතා විය විසුංයෙවාති ‘‘අත්ථිඅවිගතෙසු ච එකෙකස්ස වසෙන ඡහි භෙදෙහි ඨිතා’’ති අත්ථිඅවිගතපච්චයලක්ඛණෙසු එකෙකං සඞ්ගහෙත්වා වුත්තං.

แม้อัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัยจะมี ๕ อย่างโดยความเป็นสหชาต ปุเรชาต ปัจฉาชาต อาหาร และอินทรีย์ก็ตาม แต่ความเป็นอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัยย่อมมีแก่สหชาตและปุเรชาต และแก่ปัจฉาชาต อาหาร และอินทรีย์พร้อมกันด้วย ไม่ใช่แยกกันเหมือนความเป็นวิปปยุตตปัจจัย ๓ อย่าง เพราะฉะนั้น คำว่า 'ในอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัยนั้น ตั้งอยู่ด้วย ๖ ประเภทโดยแต่ละอย่าง' จึงถูกกล่าวโดยสงเคราะห์แต่ละอย่างในลักษณะของอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย

‘‘රූපින්ද්‍රියපච්චයො පන අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදතො දුවිධො’’ති වුත්තං, තං ‘‘අජ්ඣත්තිකබාහිරභෙදතො’’ති එවං වත්තබ්බං.

ที่กล่าวว่า 'แต่รูปินทริยปัจจัยมี ๒ อย่างโดยจำแนกเป็นอัชฌัตตะและพหิทธะ' นั้น พึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'โดยจำแนกเป็นอัชฌัตติกะและพาหิระ'

චතුවීසතියාපීති න සොළසන්නංයෙව, නාපි අට්ඨන්නංයෙව, අථ ඛො චතුවීසතියාපීති අත්ථො. ආරම්මණභූතානං අධිපතිඋපනිස්සයපච්චයානං උපනිස්සයෙ නිස්සයපුරෙජාතවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතානඤ්ච පුරෙජාතෙ සඞ්ගහො අත්ථීති ආරම්මණපච්චයං ආරම්මණපච්චයභාවෙයෙව ඨපෙත්වා තදෙකදෙසස්ස තෙසඤ්ච උපනිස්සයාදීසු සඞ්ගහං වත්තුකාමො ‘‘ආරම්මණපච්චයෙ ආරම්මණපච්චයොව සඞ්ගහං ගච්ඡති, න සෙසා තෙවීසතී’’ති ආහ. චතුත්ථෙ පුරෙජාතපච්චයෙති එත්ථ යථා ‘‘උපනිස්සයපච්චයෙ අධිපතිභූතො ආරම්මණපච්චයො’’ති වුත්තං, එවං ‘‘පුරෙජාතභූතො ආරම්මණපච්චයො’’තිපි වත්තබ්බං, තං පන තත්ථ වුත්තනයෙන ගහෙතුං සක්කාති කත්වා න වුත්තං සියා. අථ පන ‘‘ආරම්මණතො අඤ්ඤං පුරෙජාතග්ගහණෙන ගහිත’’න්ති න වුත්තං, එවං සති උපනිස්සයග්ගහණෙනපි ආරම්මණතො අඤ්ඤස්ස ගහිතතාය භවිතබ්බන්ති ‘‘අධිපතිභූතො ආරම්මණපච්චයො උපනිස්සයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතී’’ති න වත්තබ්බං සියාති.

คำว่า 'แม้ ๒๔' หมายความว่า ไม่ใช่เพียง ๑๖ อย่างเท่านั้น และไม่ใช่เพียง ๘ อย่างเท่านั้น แต่หมายถึงแม้ทั้ง ๒๔ อย่าง การสงเคราะห์อธิปติปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัยที่เป็นอารัมมณะเข้าในอุปนิสสยะ และการสงเคราะห์นิสสยะ ปุเรชาต วิปปยุตตะ อัตถิ และอวิคตะเข้าในปุเรชาตมีอยู่ เมื่อวางอารัมมณปัจจัยไว้ในความเป็นอารัมมณปัจจัยนั่นเอง ผู้ประสงค์จะกล่าวการสงเคราะห์ส่วนหนึ่งของอารัมมณปัจจัยนั้นและปัจจัยเหล่านั้นในอุปนิสสยะเป็นต้น จึงกล่าวว่า 'ในอารัมมณปัจจัย อารัมมณปัจจัยเท่านั้นย่อมสงเคราะห์เข้า ไม่ใช่ปัจจัยที่เหลือ ๒๓ อย่าง' ในปุเรชาตปัจจัยที่ ๔ นี้ เหมือนที่กล่าวว่า 'อารัมมณปัจจัยที่เป็นอธิบดีสงเคราะห์เข้าในอุปนิสสยปัจจัย' อย่างนั้น ก็พึงกล่าวว่า 'อารัมมณปัจจัยที่เป็นปุเรชาต' ด้วย แต่ที่ไม่ได้กล่าวไว้ อาจเป็นเพราะสามารถถือเอาได้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้น แต่ถ้าไม่กล่าวว่า 'สิ่งอื่นจากอารัมมณะถูกถือเอาด้วยการถือเอาปุเรชาต' เมื่อเป็นเช่นนั้น ด้วยการถือเอาอุปนิสสยะ ก็พึงเป็นการถือเอาสิ่งอื่นจากอารัมมณะด้วย จึงไม่พึงกล่าวว่า 'อารัมมณปัจจัยที่เป็นอธิบดี ย่อมสงเคราะห์เข้าในอุปนิสสยะ'

යෙසු [Pg.231] පඤ්හෙසු…පෙ… එකොව පච්චයො ආගතොති එත්ථ ආගතොවාති එවං එවසද්දො ආනෙත්වා යොජෙතබ්බො. තෙන ද්වාදසමචුද්දසමෙසු පඤ්හෙසු සහජාතපුරෙජාතෙසු එකෙකො පච්චයො න අනාගතො හොති, අථ ඛො ආගතොවාති තෙසු අඤ්ඤතරපටික්ඛෙපෙ තෙපි පඤ්හා පරිහායන්තීති දස්සිතං හොතීති. යස්මිං පන පඤ්හෙති දුතියඡට්ඨපඤ්හෙසු එකෙකවසෙන ගහෙත්වා එකවචනෙන නිද්දිසීයති. එවන්ති ආරම්මණඋපනිස්සයවසෙනාති අත්ථො. තෙන ද්වාදසමචුද්දසමෙ නිවත්තෙති. තෙසුපි හි ද්වෙ පච්චයා ආගතා, න පන ආරම්මණඋපනිස්සයවසෙනාති. අවසෙසානං වසෙනාති අවසෙසානං ලබ්භමානානං වසෙනාති දට්ඨබ්බං. න හි තෙරසමපන්නරසමෙසු පච්ඡාජාතෙපි පටික්ඛිත්තෙ ආහාරින්ද්‍රියානං වසෙන තෙ පඤ්හා ලබ්භන්ති, අථ ඛො සහජාතස්සෙව වසෙනාති. ඉදමෙව චෙත්ථ ලක්ඛණන්ති අට්ඨන්නං පච්චයානං සබ්බපච්චයසඞ්ගාහකත්තං, උක්කට්ඨවසෙන පඤ්හාපරිච්ඡෙදො, තෙ තෙ පච්චයෙ සඞ්ගහෙත්වා දස්සිතපච්චයපරිච්ඡෙදො, තස්මිං තස්මිං පච්චයෙ පටික්ඛිත්තෙ තස්ස තස්ස පඤ්හස්ස පරිහානාපරිහානීති එතං සබ්බං සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනෙව ‘‘ඉමිනා ලක්ඛණෙනා’’ති වුත්තං.

ในปัญหาทั้งหลายใด... (ละไว้)... ปัจจัยอย่างเดียวเท่านั้นมาแล้ว ในคำว่า 'มาแล้ว' (อาคโต) นี้ พึงนำ 'เอว' ศัพท์มาประกอบอย่างนี้ว่า 'มาแล้วนั่นเทียว' (อาคโตว). ด้วยเหตุนั้น ในปัญหาที่ ๑๒ และ ๑๔ ซึ่งเป็นสหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัย ปัจจัยแต่ละอย่างย่อมไม่ใช่ไม่มา (คือมา) แต่ที่จริงคือมาแล้วนั่นเทียว เมื่อปฏิเสธปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่งในปัญหาเหล่านั้น ปัญหาเหล่านั้นก็ย่อมเสื่อมไป เป็นอันแสดงไว้ดังนี้. ส่วนในคำว่า 'ในปัญหาใด' (ยสฺมึ ปน ปญฺเห) นี้ ท่านถือเอาปัญหาที่ ๒ และที่ ๖ โดยความเป็นอย่างละหนึ่ง แล้วระบุด้วยเอกพจน์. คำว่า 'เอวํ' มีอรรถว่า โดยอำนาจแห่งอารัมมณปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัย. ด้วยคำนั้น ท่านจึงห้ามปัญหาที่ ๑๒ และที่ ๑๔. เพราะในปัญหาเหล่านั้น แม้จะมีปัจจัย ๒ อย่างมาแล้วก็ตาม แต่ก็ไม่ได้มาโดยอำนาจแห่งอารัมมณปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัย. คำว่า 'โดยอำนาจแห่งปัจจัยที่เหลือ' พึงทราบว่า โดยอำนาจแห่งปัจจัยที่เหลือที่พึงได้. เพราะในปัญหาที่ ๑๓ และที่ ๑๕ แม้เมื่อปฏิเสธปัจฉาชาตปัจจัยแล้ว ปัญหาเหล่านั้นก็ย่อมไม่ได้โดยอำนาจแห่งอาหารปัจจัยและอินทรียปัจจัย แต่ย่อมได้โดยอำนาจแห่งสหชาตปัจจัยเท่านั้น. คำว่า 'ลักษณะในที่นี้ก็คือสิ่งนี้' พึงทราบว่า ท่านกล่าวหมายถึงเรื่องทั้งหมดนี้ คือ ความที่ปัจจัย ๘ อย่างเป็นที่สงเคราะห์ปัจจัยทั้งปวง, การกำหนดปัญหาโดยอำนาจอย่างยิ่ง (อุกกัฏฐะ), การกำหนดปัจจัยที่แสดงไว้โดยสงเคราะห์ปัจจัยนั้นๆ, และความเสื่อมหรือไม่เสื่อมของปัญหานั้นๆ เมื่อปฏิเสธปัจจัยนั้นๆ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยลักษณะนี้'.

තත්‍රාති පභෙදපරිහානීසු. තීහි පච්චයෙහි එකූනවීසති පච්චයා දස්සිතාති ‘‘නහෙතුපච්චයා’’ති එත්ථ ලබ්භමානපච්චයෙ සන්ධාය වුත්තං. අයං පන පච්චයුද්ධාරො සබ්බපච්චනීයස්ස සාධාරණලක්ඛණවසෙන වුත්තො, න ‘‘නහෙතුපච්චයා’’ති එත්ථෙව ලබ්භමානපච්චයදස්සනවසෙන. එවඤ්ච කත්වා හෙතුදුකපඤ්හාවාරපච්චනීයෙ ‘‘හෙතුධම්මො හෙතුස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො, සහජාතපච්චයෙන පච්චයො, උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 3.1.43) වුත්තං, අඤ්ඤථා ‘‘නහෙතුපච්චයා’’ති එත්ථ ලබ්භමානපච්චයදස්සනෙ ‘‘සහජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති න වත්තබ්බං සියා, තස්මා ඉධාපි සබ්බලබ්භමානපච්චයසඞ්ගහවසෙන පච්චයුද්ධාරස්ස වුත්තත්තා තීහි පච්චයෙහි වීසති පච්චයා දස්සිතාති දට්ඨබ්බා. යං වුත්තං ‘‘තත්‍රායං විත්ථාරකථා’’ති, තත්‍ර පභෙදෙ විත්ථාරකථං වත්වා පරිහානීයං දස්සෙන්තො ‘‘තස්මිං පන පච්චයෙ…පෙ… තෙ පරතො වක්ඛාමා’’ති ආහ.

คำว่า 'ในที่นั้น' (ตตฺร) หมายถึง ในการจำแนก (ปเภทะ) และความเสื่อม (ปริหานิ). คำว่า 'ปัจจัย ๑๙ อย่าง แสดงไว้ด้วยปัจจัย ๓ อย่าง' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงปัจจัยที่พึงได้ในคำว่า 'โดยนเหตุปัจจัย'. ส่วนการยกปัจจัยขึ้นแสดง (ปัจจยุทธาร) นี้ กล่าวโดยอำนาจลักษณะทั่วไปของปัจจนียะทั้งปวง ไม่ใช่กล่าวโดยอำนาจการแสดงปัจจัยที่พึงได้ในคำว่า 'โดยนเหตุปัจจัย' นี้เท่านั้น. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ในปัจจนียะแห่งปัญหาในเหตุทุกะ ท่านจึงกล่าวว่า 'ธรรมที่เป็นเหตุ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นเหตุ ด้วยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยด้วยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยด้วยอุปนิสสยปัจจัย' (ปฏฺฐา. 3.1.43). มิฉะนั้นแล้ว ในการแสดงปัจจัยที่พึงได้ในคำว่า 'โดยนเหตุปัจจัย' นี้ ก็ไม่พึงกล่าวว่า 'เป็นปัจจัยด้วยสหชาตปัจจัย'. เพราะฉะนั้น แม้ในที่นี้ ก็พึงทราบว่า ปัจจัย ๒๐ อย่าง แสดงไว้ด้วยปัจจัย ๓ อย่าง เพราะการยกปัจจัยขึ้นแสดง ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจการสงเคราะห์ปัจจัยที่พึงได้ทั้งหมด. ส่วนคำที่กล่าวว่า 'ในที่นั้น มีการขยายความดังนี้' นั้น ท่านกล่าวการขยายความในการจำแนกแล้ว เมื่อจะแสดงความเสื่อม จึงกล่าวว่า 'ส่วนในปัจจัยนั้น... (ละไว้)... เราจักกล่าวในภายหลัง'.

528. තථා අකුසලාදිකෙසුපි චතූසු පඤ්හෙසු තෙහි තෙහි පච්චයෙහි තෙ තෙයෙව පච්චයා දස්සිතාති කුසලාදිකෙසු දස්සිතෙහි [Pg.232] අඤ්ඤෙසං අභාවං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. න හි ‘‘අකුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්සා’’ති එත්ථ ද්වීහි පච්චයෙහි තයො පච්චයා දස්සිතා, අථ ඛො ද්වෙයෙව, අබ්‍යාකතස්සපි අකුසලො ආරම්මණාධිපතිපච්චයො න හොතීති.

๕๒๘. อนึ่ง ในปัญหา ๔ อย่างมีอกุศลเป็นต้น แม้ปัจจัยเหล่านั้นๆ จะแสดงไว้ด้วยปัจจัยเหล่านั้นๆ ก็ตาม พึงทราบว่า ท่านกล่าวหมายถึงความไม่มีปัจจัยอื่นนอกจากปัจจัยที่แสดงไว้ในปัญหาที่มีกุศลเป็นต้น. เพราะในคำว่า 'อกุศลธรรม (เป็นปัจจัย) แก่กุศลธรรม' นี้ ปัจจัย ๓ อย่างไม่ได้แสดงไว้ด้วยปัจจัย ๒ อย่าง แต่ที่จริงแสดงไว้เพียง ๒ อย่างเท่านั้น เพราะอกุศลธรรมย่อมไม่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย แม้แก่อัพยากตธรรม.

530. සහජාතපච්චයා පන න හොන්ති වත්ථුමිස්සකත්තාති අසහජාතපච්චයෙන වත්ථුනා සහජාතපච්චයභාවෙන ගහිතත්තා තෙන සද්ධිං සහජාතපච්චයා න හොන්තීති දස්සෙති, න පන සුද්ධානං සහජාතපච්චයභාවං නිවාරෙති. වත්ථුනා පන සද්ධිං යෙන නිස්සයාදිනා පච්චයා හොන්ති, තමෙව නිස්සයාදිං විසෙසෙතුං සහජාතන්ති වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තස්මා තෙස’’න්තිආදිමාහ.

๕๓๐. ส่วนคำว่า 'สหชาตปัจจัยย่อมไม่มี เพราะมีการปะปนกับวัตถุ' ดังนี้ ท่านแสดงว่า เพราะวัตถุซึ่งเป็นอสหชาตปัจจัย ถูกถือเอาโดยความเป็นสหชาตปัจจัย สหชาตปัจจัยจึงไม่มีร่วมกับวัตถุนั้น แต่ไม่ได้ห้ามความเป็นสหชาตปัจจัยของปัจจัยที่บริสุทธิ์ (คือไม่มีวัตถุมาปน). ส่วนปัจจัยทั้งหลายเป็นปัจจัยร่วมกับวัตถุด้วยนิสสยปัจจัยเป็นต้นใด ท่านกล่าวคำว่า 'สหชาตะ' เพื่อวิเศษณ์ (จำแนก) นิสสยปัจจัยเป็นต้นนั้นนั่นเอง เมื่อจะแสดงเนื้อความนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ตสฺมา เตสํ' (เพราะฉะนั้น ของปัจจัยเหล่านั้น) เป็นต้น.

ඉමස්මිං පන පච්චයුද්ධාරෙ ආරම්මණඋපනිස්සයකම්මඅත්ථිපච්චයෙසු චතූසු සබ්බපච්චයෙ සඞ්ගණ්හිත්වා කස්මා තෙසං වසෙන පච්චයුද්ධාරො න කතොති? මිස්සකාමිස්සකස්ස අත්ථිපච්චයවිභාගස්ස දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා. න හි ‘‘අවිභාගෙන අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො’’ති වුත්තෙ සක්කා විඤ්ඤාතුං ‘‘කිං සුද්ධෙන සහජාතඅත්ථිපච්චයෙන පුරෙජාතපච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියඅත්ථිපච්චයෙන වා, අථ සහජාතපුරෙජාතමිස්සකෙන පච්ඡාජාතාහාරමිස්සකෙන පච්ඡාජාතින්ද්‍රියමිස්සකෙන වා’’ති. අත්ථිපච්චයවිසෙසෙසු පන සහජාතාදීසු සරූපතො වුච්චමානෙසු යත්ථ සුද්ධානං සහජාතාදීනං පච්චයභාවො, තත්ථ ‘‘සහජාතපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා සුද්ධානං, යත්ථ ච මිස්සකානං පච්චයභාවො, තත්ථ ‘‘සහජාතං පුරෙජාත’’න්තිආදිනා මිස්සකානං ගහණතො සුවිඤ්ඤෙය්‍යතා හොති, තස්මා අත්ථිපච්චයවිසෙසදස්සනත්ථං සහජාතාදයො ගහිතා, තෙන ච සබ්බපච්චයානං චතූසු පච්චයෙසු සඞ්ගහො දස්සිතො හොති.

ส่วนในการยกปัจจัยขึ้นแสดงนี้ เมื่อสงเคราะห์ปัจจัยทั้งหมดลงในปัจจัย ๔ อย่าง คือ อารัมมณปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย กรรมปัจจัย และอัตถิปัจจัยแล้ว เหตุใดจึงไม่ทำการยกปัจจัยขึ้นแสดงโดยอำนาจแห่งปัจจัยเหล่านั้น? เพราะการจำแนกอัตถิปัจจัยที่เป็นแบบปะปน (มิสสกะ) และไม่ปะปน (อมิสสกะ) นั้น รู้ได้ยาก. เพราะเมื่อกล่าวโดยไม่จำแนกว่า 'เป็นปัจจัยด้วยอัตถิปัจจัย' ย่อมไม่สามารถจะรู้ได้ว่า 'เป็นด้วยสหชาตัตถิปัจจัยที่บริสุทธิ์ หรือด้วยปุเรชาต-ปัจฉาชาต-อาหาร-อินทริยัตถิปัจจัย หรือว่าเป็นด้วยสหชาตปุเรชาตที่ปะปนกัน หรือด้วยปัจฉาชาตอาหารที่ปะปนกัน หรือด้วยปัจฉาชาตอินทรีย์ที่ปะปนกัน'. ส่วนในอัตถิปัจจัยพิเศษทั้งหลายมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น เมื่อกล่าวโดยรูปของตน (สรูปะ) ในที่ใดมีความเป็นปัจจัยแห่งสหชาตปัจจัยเป็นต้นที่บริสุทธิ์ ในที่นั้นย่อมมีการถือเอาปัจจัยที่บริสุทธิ์ด้วยคำว่า 'เป็นปัจจัยด้วยสหชาตปัจจัย' เป็นต้น และในที่ใดมีความเป็นปัจจัยแห่งปัจจัยที่ปะปนกัน ในที่นั้นย่อมมีการถือเอาปัจจัยที่ปะปนกันด้วยคำว่า 'สหชาตะ ปุเรชาตะ' เป็นต้น จึงทำให้รู้ได้ง่าย. เพราะฉะนั้น ท่านจึงถือเอาสหชาตปัจจัยเป็นต้น เพื่อแสดงความพิเศษแห่งอัตถิปัจจัย และด้วยเหตุนั้น การสงเคราะห์ปัจจัยทั้งปวงลงในปัจจัย ๔ อย่าง จึงเป็นอันแสดงไว้แล้ว.

කස්මා පන සහජාතපුරෙජාතෙ අග්ගහෙත්වා නිස්සයො, පුරෙජාතපච්ඡාජාතෙ අග්ගහෙත්වා විප්පයුත්තො වා අත්ථිපච්චයවිසෙසභාවෙන න වුත්තොති? අවත්තබ්බත්තා, නිස්සයො තාව න වත්තබ්බො සහජාතපුරෙජාතානං සුද්ධානං මිස්සකානඤ්ච නිස්සයපච්චයභාවතො විභජිතබ්බතාය අත්ථිපච්චයෙන අවිසිට්ඨත්තා, විප්පයුත්තපච්චයො ච සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතභාවතො අත්ථිපච්චයො විය විසෙසිතබ්බොති සො විය න වත්තබ්බො. සහජාතපුරෙජාතානඤ්ච මිස්සකානං අත්ථිපච්චයභාවො හොති, න [Pg.233] විප්පයුත්තභාවො. තථා සහජාතපච්ඡාජාතානඤ්ච මිස්සකානං අත්ථිපච්චයභාවො හොති. වක්ඛති හි ‘‘අනුපාදින්නඅනුපාදානියො ධම්මො උපාදින්නුපාදානියස්ස ච අනුපාදින්නඅනුපාදානියස්ස ච ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො සහජාතං පච්ඡාජාත’’න්ති (පට්ඨා. 1.4.84), න පන විප්පයුත්තපච්චයභාවො, තස්මා විප්පයුත්තග්ගහණෙන මිස්සකානං අත්ථිපච්චයභාවස්ස අග්ගහණතො න සො අත්ථිපච්චයවිසෙසො භවිතුං යුත්තොති භිය්‍යොපි න වත්තබ්බො.

ทำไมหนอ นิสสยปัจจัยจึงไม่ถูกกล่าวโดยไม่ถือเอาสหชาตปุเรชาต และวิปปยุตตปัจจัยจึงไม่ถูกกล่าวโดยไม่ถือเอาปุเรชาตปัจฉาชาต โดยความเป็นปัจจัยพิเศษของอัตถิปัจจัย? เพราะไม่ควรกล่าว. นิสสยปัจจัยนั้นไม่ควรกล่าว เพราะสหชาตปุเรชาตที่เป็นสุทธะและที่เป็นผสม ก็เป็นนิสสยปัจจัย และเพราะไม่ต่างจากอัตถิปัจจัยโดยความเป็นปัจจัยที่พึงจำแนก. และวิปปยุตตปัจจัยก็ไม่ควรกล่าวเหมือนอัตถิปัจจัย เพราะความเป็นสหชาตปุเรชาตปัจฉาชาต ควรจะถูกจำแนกเหมือนอัตถิปัจจัย. และสหชาตปุเรชาตที่เป็นผสม ก็มีภาวะเป็นอัตถิปัจจัย ไม่ใช่ภาวะเป็นวิปปยุตตปัจจัย. เช่นเดียวกัน สหชาตปัจฉาชาตที่เป็นผสม ก็มีภาวะเป็นอัตถิปัจจัย. เพราะพระองค์จะตรัสว่า 'อนุปาทินนานุปาทานิยธรรม เป็นปัจจัยแก่อุปาทินนุปาทานิยธรรมและอนุปาทินนานุปาทานิยธรรม ด้วยอัตถิปัจจัย โดยสหชาตและปัจฉาชาต' (ปัฏฐาน 1.4.84), แต่ไม่ใช่ภาวะเป็นวิปปยุตตปัจจัย เพราะฉะนั้น การไม่รวมภาวะเป็นอัตถิปัจจัยของธรรมที่ผสมด้วยการถือเอาวิปปยุตตปัจจัย จึงไม่สมควรที่จะเป็นปัจจัยพิเศษของอัตถิปัจจัย จึงไม่ควรกล่าวอีก.

නනු ච සහජාතපච්චයො ච හෙතුආදීහි විසෙසිතබ්බොති සොපි නිස්සයවිප්පයුත්තා විය අත්ථිපච්චයවිසෙසභාවෙන න වත්තබ්බොති? න, විරුද්ධපච්චයෙහි අවිසෙසිතබ්බත්තා. නිස්සයවිප්පයුත්තා හි අත්ථිපච්චයො විය උප්පත්තිකාලවිරුද්ධෙහි පච්චයෙහි විසෙසිතබ්බා, න පන සහජාතො. හෙතුආදයො හි සහජාතා එව, න උප්පත්තිකාලවිරුද්ධාති.

ก็สหชาตปัจจัยก็ควรจะถูกจำแนกด้วยเหตุปัจจัยเป็นต้น มิใช่หรือ? ดังนั้น สหชาตปัจจัยนั้นก็ไม่ควรกล่าวโดยความเป็นปัจจัยพิเศษของอัตถิปัจจัย เหมือนนิสสยปัจจัยและวิปปยุตตปัจจัย มิใช่หรือ? ไม่ใช่, เพราะไม่ควรถูกจำแนกด้วยปัจจัยที่ขัดแย้งกัน. ก็แล นิสสยปัจจัยและวิปปยุตตปัจจัย ควรจะถูกจำแนกด้วยปัจจัยที่ขัดแย้งกันในกาลเกิด เหมือนอัตถิปัจจัย, แต่สหชาตปัจจัยไม่เป็นเช่นนั้น. ก็เหตุปัจจัยเป็นต้น เป็นสหชาตปัจจัยเท่านั้น ไม่ได้ขัดแย้งกันในกาลเกิด.

පච්චනීයුද්ධාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายการยกขึ้นแสดงปฏิปักษ์ จบแล้ว.

පච්චනීයගණනවණ්ණනා

คำอธิบายการนับปฏิปักษ์.

නහෙතුමූලකවණ්ණනා

คำอธิบายนาเหตุมูลกะ.

532. සුද්ධො ආරම්මණපච්චයො පරිහායතීති එත්ථ සුද්ධග්ගහණෙන න කිඤ්චි පයොජනං. ආරම්මණෙ හි පච්චනීයතො ඨිතෙ අධිපතිපච්චයාදිභූතො ආරම්මණපච්චයො පරිහායතියෙවාති. සුද්ධොති වා අට්ඨසු පච්චයෙසු කෙවලං ආරම්මණපච්චයො පරිහායති, න සෙසාති දස්සෙති. එකාදසන්නන්ති සහජාතෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්තෙසු පන්නරසසු අඤ්ඤමඤ්ඤවිපාකසම්පයුත්තවිප්පයුත්තෙ වජ්ජෙත්වා එකාදසන්නං වසෙන. තෙති තෙ සහජාතෙ අන්තොගධායෙව තස්මිං පටික්ඛිත්තෙ අඤ්ඤෙනාකාරෙන විස්සජ්ජනං න ලභන්තීති දස්සෙති, අනන්තොගධා පන ආරම්මණාධිපතිපුරෙජාතනිස්සයාදයො ආරම්මණාදිආකාරෙන ලභන්තීති.

๕๓๒. ในประโยคที่ว่า "อารัมมณปัจจัยล้วนย่อมเสื่อมไป" นี้ การถือเอาคำว่า "ล้วน" ไม่มีประโยชน์อันใด. เพราะเมื่ออารัมมณะตั้งอยู่ในฐานะเป็นปฏิปักษ์ อารัมมณปัจจัยซึ่งเป็นอธิปติปัจจัยเป็นต้น ย่อมเสื่อมไปนั่นเอง. หรือคำว่า "ล้วน" แสดงว่า ในปัจจัย ๘ อย่าง มีแต่อารัมมณปัจจัยเท่านั้นที่เสื่อมไป ไม่ใช่ปัจจัยที่เหลือ. คำว่า "ของ ๑๑ อย่าง" หมายถึง โดยการเว้นอัญญมัญญปัจจัย วิปากปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย และวิปปยุตตปัจจัย ออกจากปัจจัย ๑๕ อย่างที่สงเคราะห์เข้าในสหชาตปัจจัย จึงเหลือ ๑๑ อย่าง. คำว่า "เหล่านั้น" แสดงว่า ปัจจัยเหล่านั้นถูกสงเคราะห์เข้าในสหชาตปัจจัยนั่นเอง เมื่อสหชาตปัจจัยถูกปฏิเสธแล้ว ปัจจัยเหล่านั้นก็ไม่ได้รับการตอบด้วยอาการอื่น. ส่วนปัจจัยที่ไม่ถูกสงเคราะห์เข้า เช่น อารัมมณาธิปติปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย นิสสยปัจจัย เป็นต้น ย่อมได้รับการตอบด้วยอาการของอารัมมณะเป็นต้น.

කිඤ්චාපි සහජාතපච්චයොයෙව නත්ථීති තස්මිං පටික්ඛිත්තෙ ඉමෙ වාරා න ලබ්භෙය්‍යුං, අථ ඛො නිස්සයඅත්ථිඅවිගතානං වසෙන එතෙ ලභිතබ්බා සියුන්ති අධිප්පායො. යස්මා පනාතිආදිනා යදිපි සහජාතපච්චයො නත්ථි[Pg.234], යස්මා පන සහජාතපච්චයධම්මෙ ඨිතා එතෙ න නිස්සයාදයො න හොන්ති, යස්මා ච සහජාතෙ පටික්ඛිත්තෙ යෙ පටික්ඛිත්තා හොන්ති, තෙ ඉධ සහජාතපටික්ඛෙපෙන පටික්ඛිත්තා, තස්මා තෙපි වාරා න ලබ්භන්තීති දස්සෙති.

แม้ว่าสหชาตปัจจัยไม่มีเลย เมื่อสหชาตปัจจัยถูกปฏิเสธแล้ว วาระเหล่านี้ก็ไม่พึงได้. แต่ความหมายคือ วาระเหล่านี้พึงได้โดยอาศัยนิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. ด้วยคำว่า "เพราะว่า" เป็นต้น แสดงว่า แม้สหชาตปัจจัยไม่มี แต่เพราะธรรมเหล่านี้ที่ตั้งอยู่ในสหชาตปัจจัย ไม่เป็นนิสสยปัจจัยเป็นต้นก็หามิได้. และเพราะเมื่อสหชาตปัจจัยถูกปฏิเสธแล้ว ธรรมเหล่าใดถูกปฏิเสธ ธรรมเหล่านั้นก็ถูกปฏิเสธด้วยการปฏิเสธสหชาตปัจจัยในที่นี้ เพราะฉะนั้น วาระเหล่านั้นก็ไม่พึงได้.

ඨපෙත්වා සහජාතපච්චයන්ති එතෙන නිස්සයාදිභූතඤ්ච සහජාතපච්චයං ඨපෙත්වාති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. කුසලතො පවත්තමානෙසු කුසලාබ්‍යාකතෙසු කුසලස්ස කුසලො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො හොතීති ඉමමත්ථං සන්ධායාහ ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයධම්මවසෙන පවත්තිසබ්භාවතො’’ති. යෙ ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයසඞ්ගහං ගතාති තෙසං තෙසං පච්චයුප්පන්නානං පච්චයභාවෙන වුච්චමානා යෙ ධම්මා අත්තනො පච්චයුප්පන්නභාවෙන වුච්චමානානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයොති සඞ්ගහං ගතාති අත්ථො. කුසලො ච කුසලස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයොති කත්වා කුසලාබ්‍යාකතානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයසඞ්ගහං ගතෙහෙව ධම්මෙහි පච්චයො හොති, සමුදායභූතො එකදෙසභූතෙහීති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. කුසලො පන කුසලස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභූතෙහෙව කුසලාබ්‍යාකතානං සහජාතාදීහි, න අඤ්ඤථාති අඤ්ඤමඤ්ඤෙ පටික්ඛිත්තෙ සො වාරො පරිහායතීති වත්තබ්බං.

พึงเห็นว่า ด้วยคำว่า "เว้นสหชาตปัจจัย" นี้ หมายถึง "เว้นสหชาตปัจจัยซึ่งเป็นนิสสยปัจจัยเป็นต้น". พระองค์ตรัสความหมายนี้ว่า "เพราะมีอยู่โดยความเป็นอัญญมัญญปัจจัยธรรม" โดยอ้างถึงความหมายที่ว่า กุศลธรรมย่อมเป็นอัญญมัญญปัจจัยแก่กุศลธรรม ในกุศลและอัพยากตธรรมที่เกิดขึ้นจากกุศล. คำว่า "ธรรมเหล่าใดถึงการสงเคราะห์เป็นอัญญมัญญปัจจัย" หมายถึง ธรรมเหล่าใดที่ถูกกล่าวโดยความเป็นปัจจัยของปัจจยุปบันธรรมเหล่านั้น และธรรมเหล่าใดที่ถูกกล่าวโดยความเป็นปัจจยุปบันธรรมของตนเอง ถึงการสงเคราะห์เป็นอัญญมัญญปัจจัย. และเพราะกุศลเป็นอัญญมัญญปัจจัยแก่กุศล จึงเป็นปัจจัยแก่กุศลและอัพยากตธรรมด้วยธรรมที่ถึงการสงเคราะห์เป็นอัญญมัญญปัจจัยเท่านั้น ความหมายในที่นี้คือ ธรรมที่เป็นส่วนรวมเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นส่วนหนึ่ง. แต่กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศลและอัพยากตธรรมด้วยสหชาตปัจจัยเป็นต้น ที่เป็นอัญญมัญญปัจจัยเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยอาการอื่น ดังนั้น เมื่ออัญญมัญญปัจจัยถูกปฏิเสธแล้ว วาระนั้นย่อมเสื่อมไป พึงกล่าวอย่างนี้.

චතුන්නං ඛන්ධානං එකදෙසොවාති සහජාතෙ සන්ධාය වුත්තං. අසහජාතා හි ආහාරින්ද්‍රියා රූපක්ඛන්ධෙකදෙසොව හොන්ති. තෙති තෙ විප්පයුත්තපච්චයධම්මා.

คำว่า "เป็นส่วนหนึ่งของขันธ์ ๔" นี้ กล่าวโดยอ้างถึงสหชาตปัจจัย. เพราะอาหารและอินทรีย์ที่ไม่ใช่สหชาตปัจจัย ย่อมเป็นส่วนหนึ่งของรูปขันธ์เท่านั้น. คำว่า "เหล่านั้น" หมายถึง วิปปยุตตปัจจัยธรรมเหล่านั้น.

533. ‘‘දුමූලකාදිවසෙන පච්චයගණනං දස්සෙතු’’න්ති ලිඛිතං, ‘‘පච්චනීයගණනං දස්සෙතු’’න්ති පන වත්තබ්බං. පච්චනීයවාරගණනා හි දස්සිතාති.

๕๓๓. มีการเขียนไว้ว่า "เพื่อแสดงการนับปัจจัยโดยมีทวิมูลกะเป็นต้น", แต่ควรกล่าวว่า "เพื่อแสดงการนับปฏิปักษ์". เพราะได้แสดงการนับวาระของปฏิปักษ์ไว้แล้ว.

‘‘විපාකං පනෙත්ථ නඋපනිස්සයපච්චයෙන සද්ධිං ඝටිතත්තා න ලබ්භතී’’ති වුත්තං, විපාකස්සපි පන කම්මං උපනිස්සයො අහුත්වාපි කම්මපච්චයො හොතීති විපාකත්තිකෙ දස්සිතමෙතන්ති.

มีการกล่าวไว้ว่า "ในที่นี้ วิบากไม่พึงได้ เพราะไม่ประกอบกับนอุปนิสสยปัจจัย". แต่สิ่งนี้ได้แสดงไว้ในวิปากัตติกะว่า กรรมย่อมเป็นกัมมปัจจัยแก่วิบากได้ แม้กรรมนั้นจะไม่เป็นอุปนิสสยปัจจัย.

නහෙතුමූලකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายนาเหตุมูลกะ จบแล้ว.

534. සත්ත පඤ්ච තීණි ද්වෙ එකන්ති පරිච්ඡින්නගණනානීති සත්තාදිපරිච්ඡෙදෙහි පරිච්ඡින්නගණනානි විස්සජ්ජනානි හෙතුමූලකෙ දස්සිතානීති ආහ.

๕๓๔. คำว่า "เจ็ด ห้า สาม สอง หนึ่ง" เป็นการนับที่กำหนดไว้. พระองค์ตรัสว่า การตอบที่นับกำหนดไว้ด้วยการกำหนดเจ็ดเป็นต้น ได้แสดงไว้ในเหตุมูลกะแล้ว.

538. නනිස්සයපච්චයා [Pg.235] නඋපනිස්සයපච්චයා නපච්ඡාජාතෙ තීණීති මූලකං සඞ්ඛිපිත්වා දසමූලකෙ ‘‘නපච්ඡාජාතෙ තීණී’’ති වුත්තං ගණනං උද්ධරති. ‘‘තෙසු කටත්තාරූපඤ්ච ආහාරසමුට්ඨානඤ්ච පච්චයුප්පන්න’’න්ති වුත්තං, ද්වීසු පන විපාකො තතියෙ තෙසමුට්ඨානිකකායො ච පච්චයුප්පන්නො හොතියෙව.

๕๓๘. โดยย่อมูลกะที่ว่า "นานิสสยปัจจัย นอุปนิสสยปัจจัย นาปัจฉาชาตปัจจัย มี ๓" พระองค์ยกการนับที่กล่าวไว้ในทสมูลกะว่า "นาปัจฉาชาตปัจจัย มี ๓" ขึ้นมา. มีการกล่าวไว้ว่า "ในปัจจัยเหล่านั้น กตัตตารูปและอาหารสมุฏฐาน เป็นปัจจยุปบัน", แต่ในสองอย่าง วิบากเป็นปัจจยุปบัน และในอย่างที่สาม กายที่เกิดจากปัจจัยเหล่านั้นก็เป็นปัจจยุปบันนั่นเอง.

545. අබ්‍යාකතො ච සහජාතඅබ්‍යාකතස්සාති ‘‘අරූපාබ්‍යාකතො අරූපාබ්‍යාකතස්ස, රූපාබ්‍යාකතො ච රූපාබ්‍යාකතස්සා’’ති එතං ද්වයං සන්ධාය වුත්තං. රූපාබ්‍යාකතො පන අරූපාබ්‍යාකතස්ස, අරූපාබ්‍යාකතො ච රූපාබ්‍යාකතස්ස සහජාතපච්චයො හොන්තො විප්පයුත්තපච්චයො හොතියෙව. ‘‘අබ්‍යාකතො සහජාතාහාරින්ද්‍රියවසෙන අබ්‍යාකතස්සාති එවං පඤ්චා’’ති පන වත්තබ්බං.

๕๔๕. คำว่า อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะที่เกิดพร้อมกันนั้น กล่าวโดยอ้างถึงสองอย่างนี้ว่า อรูปอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อรูปอัพยากตะ และรูปอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่รูปอัพยากตะ แต่รูปอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อรูปอัพยากตะ และอรูปอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่รูปอัพยากตะ เมื่อเป็นสหชาตปัจจัย ย่อมเป็นวิปปยุตตปัจจัยด้วย อนึ่ง พึงกล่าวว่า "อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะโดยสหชาตปัจจัย อาหารปัจจัย และอินทริยปัจจัย" ดังนี้ ๕ อย่าง

546. නොඅත්ථිපච්චයා නහෙතුයා නවාති එත්ථ ‘‘එකමූලකෙකාවසානා අනන්තරපකතූපනිස්සයවසෙන ලබ්භන්තී’’ති වුත්තං, අත්ථිපච්චයෙ පන පටික්ඛිත්තෙ අට්ඨසු පච්චයෙසු සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියානි පටික්ඛිත්තානි, ආරම්මණඋපනිස්සයකම්මානි ඨිතානීති තෙසං තිණ්ණං ඨිතානං වසෙන ලබ්භන්තීති වත්තබ්බං. සබ්බත්ථ හි අට්ඨසු පච්චයෙසු යෙ යෙ පටික්ඛිත්තා, තෙ තෙ අපනෙත්වා යෙ යෙ ඨිතා, තෙසං වසෙන තෙ තෙ වාරා ලබ්භන්තීති ඉදමෙත්ථ ලක්ඛණන්ති. යාව නිස්සයම්පීති න කෙවලං නාරම්මණෙයෙව ඨත්වා, අථ ඛො යාව නිස්සයං, තාව ඨත්වාපි නඋපනිස්සයෙ ද්වෙ කාතබ්බාති අත්ථො. නඋපනිස්සයතො හි පුරිමෙසු ච නවපි ලබ්භන්ති, නඋපනිස්සයෙ පන පවත්තෙ අත්ථිආරම්මණඋපනිස්සයපටික්ඛෙපෙන සත්ත පච්චයා පටික්ඛිත්තාති අවසිට්ඨස්ස කම්මස්ස වසෙන ද්වෙයෙවාති.

๕๔๖. ในคำว่า "ไม่มีอัตถิปัจจัย ไม่มีเหตุปัจจัย ๙" นี้ กล่าวว่า "ได้โดยอนันตรปัจจัยและปกตูปนิสสยปัจจัย ซึ่งมีมูลเดียวและมีที่สุดเดียว" แต่เมื่ออัตถิปัจจัยถูกปฏิเสธแล้ว ในปัจจัย ๘ อย่าง สหชาตปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย อาหารปัจจัย และอินทริยปัจจัย ย่อมถูกปฏิเสธไป อารัมมณปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย และกัมมปัจจัย ย่อมคงอยู่ พึงกล่าวว่า ได้โดยอาศัยปัจจัย ๓ อย่างที่คงอยู่นั้น ในปัจจัย ๘ อย่างทั้งหมดนี้ ปัจจัยใดๆ ที่ถูกปฏิเสธไป ก็ให้ยกปัจจัยเหล่านั้นออกไป ปัจจัยใดๆ ที่คงอยู่ ก็ให้ได้วาระเหล่านั้นโดยอาศัยปัจจัยเหล่านั้น นี้เป็นลักษณะในที่นี้ คำว่า "แม้จนถึงนิสสยปัจจัย" หมายความว่า ไม่ใช่เพียงตั้งอยู่เฉพาะในอารัมมณปัจจัยเท่านั้น แต่ตั้งอยู่จนถึงนิสสยปัจจัย ก็พึงทำ ๒ อย่างในนอุปนิสสยปัจจัย เพราะในนอุปนิสสยปัจจัยนั้น ในปัจจัยก่อนๆ ก็ได้ ๙ อย่าง แต่เมื่อนอุปนิสสยปัจจัยดำเนินไป ปัจจัย ๗ อย่างถูกปฏิเสธไปโดยการปฏิเสธอัตถิปัจจัย อารัมมณปัจจัย และอุปนิสสยปัจจัย จึงเหลือเพียง ๒ อย่างโดยอาศัยกัมมปัจจัยที่เหลืออยู่

පච්චනීයගණනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายการนับปัจจนียะจบลงแล้ว

අනුලොමපච්චනීයවණ්ණනා

คำอธิบายอนุโลมปัจจนียะ

550. සදිසවාරාති අනුරූපවාරාති අත්ථො. නඅඤ්ඤමඤ්ඤෙ ලද්ධෙසු හි එකාදසසු ‘‘කුසලො කුසලස්ස අකුසලො අකුසලස්සා’’ති ඉමෙ හෙතුයා ලද්ධෙසු සත්තසු ඉමෙහෙව ද්වීහි සමානා හොන්ති, අත්ථාභාවතො [Pg.236] පන න අනුරූපාති. අථ වා වචනතො අත්ථතො ච උද්දෙසතො යථායොගං නිද්දෙසතො චාති සබ්බථා සමානතං සන්ධාය ‘‘සදිසවාරා’’ති ආහ.

๕๕๐. คำว่า "สทิสวาระ" หมายถึง "อนุรูปวาระ" ในปัจจัย ๑๑ อย่างที่ได้ในนอัญญมัญญปัจจัยนั้น คำว่า "กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล" เหล่านี้ ย่อมเสมอกันกับ ๒ อย่างที่ได้ในเหตุปัจจัย แต่เพราะไม่มีอรรถ จึงไม่เป็นอนุรูป อีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสคำว่า "สทิสวาระ" โดยอ้างถึงความเสมอกันทุกประการ คือโดยพยัญชนะ โดยอรรถ โดยอุทเทส และโดยนิทเทสตามสมควร

551. පටිසන්ධිනාමරූපං සන්ධායාති පටිසන්ධියං හෙතුනාමපච්චයං වත්ථුරූපඤ්ච පච්චයුප්පන්නං සන්ධාය. තීණි කුසලාදීනි චිත්තසමුට්ඨානරූපස්සාති එත්ථ ‘‘අබ්‍යාකතො කටත්තාරූපස්ස චා’’ති ඉදම්පි වත්තබ්බං.

๕๕๑. คำว่า "โดยอ้างถึงปฏิสนธินามรูป" หมายถึง โดยอ้างถึงนามปัจจัยที่เป็นเหตุในปฏิสนธิ และวัตถุรูปที่เป็นปัจจยุปบัน ในคำว่า "กุศลเป็นต้น ๓ อย่างเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูป" นี้ พึงกล่าวเพิ่มว่า "และอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่กตัตตารูปด้วย"

556. අධිපතිමූලකෙ නහෙතුයා දසාති ද්වින්නම්පි අධිපතීනං වසෙන වුත්තං, නාරම්මණෙ සත්තාති සහජාතාධිපතිස්ස, නසහජාතෙ සත්තාති ආරම්මණාධිපතිස්සාති එවං සබ්බත්ථ තස්මිං තස්මිං පච්චයෙ පටික්ඛිත්තෙ ඝටනෙසු ච තස්මිං තස්මිං පච්චයෙ ඝටිතෙ මූලභාවෙන ඨිතෙ පච්චයෙ යෙ ධම්මා පරිහායන්ති, යෙ ච තිට්ඨන්ති, තෙ සාධුකං සල්ලක්ඛෙත්වා යෙ ධම්මා ඨිතා යෙසං පච්චයා හොන්ති, තෙසං වසෙන ගණනා උද්ධරිතබ්බා. අනුලොමෙ වුත්තඝටිතෙ හි මූලභාවෙන ඨපෙත්වා ඝටිතාවසෙසා පච්චයා පච්චනීයතො යොජිතාති තත්ථ ලද්ධායෙව පච්චනීයතො ඨිතපච්චයානං වසෙන සමානා ඌනා ච සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති.

๕๕๖. ในอธิปติมูลกะ คำว่า "ไม่มีเหตุปัจจัย ๑๐" นี้ กล่าวโดยอาศัยอธิปติปัจจัยทั้งสอง คำว่า "ในนอารัมมณปัจจัย ๗" เป็นของสหชาตาธิปติปัจจัย คำว่า "ในนสหชาตปัจจัย ๗" เป็นของอารัมมณาธิปติปัจจัย ดังนี้ ในที่ทั้งปวง เมื่อปัจจัยนั้นๆ ถูกปฏิเสธไป และเมื่อปัจจัยนั้นๆ ถูกประกอบเข้าแล้ว โดยปัจจัยที่ตั้งอยู่เป็นมูล พึงพิจารณาให้ดีว่า ธรรมเหล่าใดเสื่อมไป ธรรมเหล่าใดคงอยู่ แล้วพึงยกการนับขึ้นโดยอาศัยธรรมที่คงอยู่ซึ่งเป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้น เพราะในอนุโลมที่กล่าวประกอบแล้วนั้น เมื่อตั้งปัจจัยที่เหลือจากการประกอบไว้เป็นมูล ปัจจัยที่เหลือจากการประกอบนั้นย่อมถูกนำไปใช้จากปัจจนียะ ดังนั้น จึงอาจทราบได้ว่าเท่ากันหรือน้อยกว่าโดยอาศัยปัจจัยที่คงอยู่ในปัจจนียะที่ได้มานั้น

අනුලොමපච්චනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายอนุโลมปัจจนียะจบลงแล้ว

පච්චනීයානුලොමවණ්ණනා

คำอธิบายปัจจนียานุโลม

631. ඌනතරගණනෙන සද්ධිං අතිරෙකගණනස්සපි ගණනං පරිහාපෙත්වාති එත්ථ අනුලොමතො යොජියමානෙන පච්චයෙන සද්ධිං පච්චනීයතො ඨිතස්ස අතිරෙකගණනස්සපි ගණනං පරිහාපෙත්වාති අධිප්පායො. පරිහාපනගණනාය ඌනතරගණනෙන සද්ධිං සමානත්තඤ්ච න එකන්තිකං. නහෙතුනාරම්මණදුකස්ස හි ගණනා අධිපතිපච්චයෙන යොජියමානෙන ඌනතරගණනෙන සද්ධිං පරිහීනාපි අධිපතිපච්චයෙ ලද්ධගණනාය න සමානා, අථ ඛො තතොපි ඌනතරා හොතීති ආහ ‘‘න පනෙතං සබ්බසංසන්දනෙසු ගච්ඡතී’’ති.

๖๓๑. ในคำว่า "เว้นการนับที่เกินไปพร้อมกับการนับที่น้อยกว่า" นี้ มีความหมายว่า เว้นการนับที่เกินไปของปัจจัยที่คงอยู่ในปัจจนียะพร้อมกับปัจจัยที่ถูกนำไปใช้จากอนุโลม และความเท่ากันกับการนับที่น้อยกว่าโดยการนับที่เว้นไปนั้น ไม่เป็นสิ่งแน่นอน เพราะการนับของนเหตุ-นอารัมมณทุกะ แม้จะน้อยลงเมื่อถูกนำไปใช้กับอธิปติปัจจัยพร้อมกับการนับที่น้อยกว่า ก็ไม่เท่ากับการนับที่ได้ในอธิปติปัจจัย แต่กลับน้อยกว่านั้นอีก จึงกล่าวว่า "สิ่งนี้ไม่เป็นไปในการเทียบเคียงทั้งหมด"

නිස්සයෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ සහජාතෙ ච අනුලොමතො අතිට්ඨමානානං හෙතුආදීනං සහජාතස්ස ච අට්ඨානං පාකටන්ති අපාකටමෙව [Pg.237] දස්සෙන්තො ‘‘වත්ථුපුරෙජාතො අනුලොමතො න තිට්ඨතී’’ති ආහ. ආහාරෙ වාතිආදිනා ඉදං දස්සෙති – සහජාතෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ අනුලොමතො අතිට්ඨමානා ඣානමග්ගසම්පයුත්තා ආහාරෙ වා ඉන්ද්‍රියෙ වා පච්චනීයතො ඨිතෙ තිට්ඨන්තීති හෙතුආදයොපි තිට්ඨන්ති. සබ්බඣානමග්ගෙහි පන චතුක්ඛන්ධෙකදෙසභූතානං සම්පයුත්තෙන ච චතුක්ඛන්ධභූතානං සබ්බෙසං තෙසං අනුලොමතො ඨානං දස්සෙතීති දට්ඨබ්බං, ඉතරෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි. අධිපතිඋපනිස්සයාති ආරම්මණමිස්සානම්පි අනුලොමතො ඨානං දස්සෙති.

ในนิสสยปัจจัยนั้น การไม่ตั้งอยู่ของเหตุปัจจัยเป็นต้น และสหชาตปัจจัย ซึ่งไม่ตั้งอยู่ในอนุโลมเมื่อปัจจัยเหล่านั้นคงอยู่ในปัจจนียะ ย่อมเป็นที่ปรากฏ แต่เพื่อแสดงสิ่งที่ยังไม่ปรากฏนั่นเอง จึงกล่าวว่า "วัตถุปุเรชาตปัจจัยไม่ตั้งอยู่ในอนุโลม" ด้วยคำว่า "ในอาหารปัจจัย" เป็นต้นนี้ แสดงว่า ธรรมที่ประกอบด้วยฌานและมรรค ซึ่งไม่ตั้งอยู่ในอนุโลมเมื่อสหชาตปัจจัยคงอยู่ในปัจจนียะ ย่อมตั้งอยู่ในอาหารปัจจัยหรืออินทริยปัจจัยเมื่อปัจจัยเหล่านั้นคงอยู่ในปัจจนียะ ดังนั้น เหตุปัจจัยเป็นต้นก็ย่อมตั้งอยู่ด้วย แต่พึงทราบว่า ธรรมทั้งปวงเหล่านั้น ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของขันธ์ ๔ ในฌานและมรรคทั้งหมด และเป็นขันธ์ ๔ ที่ประกอบกัน ย่อมแสดงการตั้งอยู่ในอนุโลม ส่วนในปัจจัยอื่นๆ ก็ไม่มีอะไรจะกล่าว คำว่า "อธิปติปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย" ย่อมแสดงการตั้งอยู่ในอนุโลมของปัจจัยที่ปะปนกับอารัมมณปัจจัยด้วย

‘‘ඉන්ද්‍රියෙ එකන්ති රූපජීවිතින්ද්‍රියවසෙනා’’ති වුත්තං, ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රියාදීනං රූපජීවිතින්ද්‍රියස්ස ච වසෙනා’’ති පන වත්තබ්බං. කමෙන ගන්ත්වා විප්පයුත්තෙ තීණීති ඉදං පාකටභාවත්ථං ‘‘නවමූලකාදීසු විප්පයුත්තෙ තීණී’’ති එවං කෙසුචි පොත්ථකෙසු උද්ධටං. ඉමානි ච ද්වෙ පච්ඡාජාතින්ද්‍රියවසෙනාති ඉදං ‘‘ඉමානි ච ද්වෙ පච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියවසෙනා’’ති ච වත්තබ්බං.

คำว่า "ในอินทริยปัจจัย ๑" นี้ กล่าวโดยอาศัยรูปชีวิตินทรีย์ แต่พึงกล่าวว่า "โดยอาศัยจักขุนทรีย์เป็นต้น และรูปชีวิตินทรีย์ด้วย" คำว่า "ไปตามลำดับแล้ว ๓ ในวิปปยุตตปัจจัย" นี้ เพื่อให้เป็นที่ปรากฏ จึงมีการยกขึ้นในบางคัมภีร์ว่า "ในนวมูลกะเป็นต้น ๓ ในวิปปยุตตปัจจัย" และคำว่า "๒ อย่างเหล่านี้โดยอาศัยปัจฉาชาตปัจจัยและอินทริยปัจจัย" นี้ พึงกล่าวว่า "๒ อย่างเหล่านี้โดยอาศัยปัจฉาชาตปัจจัย อาหารปัจจัย และอินทริยปัจจัย"

නහෙතුමූලකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายนเหตุ-มูลกะจบลงแล้ว

636. නඅඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා හෙතුයා තීණීති කුසලාදීනි චිත්තසමුට්ඨානානන්ති එත්ථ ‘‘පටිසන්ධියං කටත්තාරූපානඤ්චා’’තිපි වත්තබ්බං. හෙතුයා වුත්තෙහි තීහීති වාරසාමඤ්ඤමෙව සන්ධාය වදති, තථා කම්මෙ තීණීති හෙතුයා වුත්තානෙවාති ච. පච්චයෙසු පන සබ්බත්ථ විසෙසො සල්ලක්ඛෙතබ්බො. අධිපතියා තීණීති නඅඤ්ඤමඤ්ඤනහෙතුනආරම්මණපච්චයා අධිපතියා තීණීති එතානි හෙට්ඨා හෙතුයා වුත්තානෙවාති.

๖๓๖. ในนัญญมัญญปัจจัย ในเหตุปัจจัย มี ๓ (วาระ) คือ กุศลธรรมเป็นต้นที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน ในที่นี้พึงกล่าวว่า 'และกตัตตารูปในปฏิสนธิ' ด้วย. ที่ว่า 'ในเหตุปัจจัย มี ๓' นั้น ท่านกล่าวหมายเอาความทั่วไปแห่งวาระเท่านั้น, และที่ว่า 'ในกรรมปัจจัย มี ๓' ก็คือวาระที่กล่าวไว้ในเหตุปัจจัยนั่นเอง. แต่ในปัจจัยทั้งปวง พึงสังเกตข้อพิเศษ. ที่ว่า 'ในอธิปติปัจจัย มี ๓' คือ ในนัญญมัญญ-นเหตุ-นารัมมณปัจจัย ในอธิปติปัจจัย มี ๓ วาระเหล่านี้ ก็คือวาระที่กล่าวไว้ในเหตุปัจจัยข้างต้นนั่นเอง.

644. යථා ච හෙට්ඨාති යථා නහෙතුමූලකෙ යාව නවිපාකා, තාව ගන්ත්වා නාහාරින්ද්‍රියෙසු එකෙකමෙව ගහිතං, තථා ඉධාපි නාරම්මණමූලකාදීසු එකෙකමෙව ගහිතන්ති අධිප්පායො.

๖๔๔. คำว่า 'และเหมือนข้างต้น' มีอธิบายว่า เหมือนในนเหตุโมลกะ ดำเนินไปจนถึงนวิปากปัจจัย แล้วถือเอาปัจจัยอย่างละหนึ่งในนาหารปัจจัยและนินทรียปัจจัย ฉันใด, ในที่นี้ก็ฉันนั้น ในนารัมมณมูลกะเป็นต้น ก็พึงถือเอาอย่างละหนึ่งเท่านั้น.

648. නානාක්ඛණිකා කුසලාකුසලචෙතනා කම්මසමුට්ඨානරූපස්සාති එත්ථ ‘‘විපාකාන’’න්තිපි වත්තබ්බං. ආහාරින්ද්‍රියෙසු තීණි සහජාතසදිසානි රූපස්සපි පච්චයභාවතො, ඣානමග්ගාදීසු තීණි හෙතුසදිසානි අරූපානංයෙව පච්චයභාවතොති අධිප්පායො දට්ඨබ්බො. ආදි-සද්දෙන ච ‘‘නවිප්පයුත්තනහෙතුනාරම්මණපච්චයා අධිපතියා තීණී’’තිආදීනි (පට්ඨා. 1.1.649) සඞ්ගණ්හාති.

๖๔๘. ในคำว่า 'กุศลเจตนาและอกุศลเจตนาต่างขณะกัน เป็นปัจจัยแก่กรรมสมุฏฐานรูป' นี้ พึงกล่าวว่า 'และแก่พวกวิบาก' ด้วย. พึงทราบอธิบายว่า ในอาหารปัจจัยและอินทรียปัจจัย มี ๓ วาระที่คล้ายกับสหชาตปัจจัย เพราะเป็นปัจจัยแม้แก่รูป, ในฌานปัจจัยและมรรคปัจจัยเป็นต้น มี ๓ วาระที่คล้ายกับเหตุปัจจัย เพราะเป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมเท่านั้น. และด้วย 'อาทิ' ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์คำว่า 'ในนวิปปยุตต-นเหตุ-นารัมมณปัจจัย ในอธิปติปัจจัย มี ๓' เป็นต้น (ปฏฺฐา. 1.1.649).

650. යං [Pg.238] පනාති යං පච්චයං සකට්ඨානෙ අනුලොමතො ලභන්තම්පි අග්ගහෙත්වා තතො පරෙතරා පච්චනීයතො ගය්හන්ති, සො පච්චයො පච්ඡා අනුලොමතොව යොජනං ලභතීති අත්ථො. යථා පන නහෙතුමූලකාදීසු නාහාරෙ ඝටිතෙ ඉන්ද්‍රියවසෙන, නින්ද්‍රියෙ ච ඝටිතෙ ආහාරවසෙන පඤ්හලාභො හොතීති තෙසු අඤ්ඤතරං පච්චනීයතො අයොජෙත්වා අනුලොමතො යොජිතං, එවං නොඅත්ථිනොඅවිගතමූලකෙසු උපනිස්සයෙ ඝටිතෙ කම්මවසෙන, කම්මෙ ච ඝටිතෙ උපනිස්සයවසෙන පඤ්හලාභො හොතීති තෙසු අඤ්ඤතරං පච්චනීයතො අයොජෙත්වා අනුලොමතො යොජිතන්ති වෙදිතබ්බං. එවමෙතස්මිං පච්චනීයානුලොමෙ සබ්බානි මූලානි ද්වෙධා භින්නානි නාහාරනින්ද්‍රියානි නඋපනිස්සයනකම්මානි ච පත්වාති.

๖๕๐. คำว่า 'แต่ปัจจัยใด' มีอรรถว่า ปัจจัยใดแม้จะได้โดยอนุโลมในที่ของตน แต่ท่านไม่ถือเอา กลับถือเอาโดยปัจจนียะต่อจากปัจจัยนั้นไป ปัจจัยนั้นย่อมได้การประกอบโดยอนุโลมในภายหลัง. พึงทราบว่า เหมือนอย่างในนเหตุโมลกะเป็นต้น เมื่อนาหารปัจจัยถูกประสมเข้า ย่อมได้ปัญหาโดยอำนาจอินทรีย์ และเมื่อนินทรียปัจจัยถูกประสมเข้า ย่อมได้ปัญหาโดยอำนาจอาหาร ในปัจจัยเหล่านั้น ท่านไม่ประกอบปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่งโดยปัจจนียะ แต่ประกอบโดยอนุโลม ฉันใด, ในโนอัตถิ-โนอวิคตมูลกะ เมื่ออุปนิสสยปัจจัยถูกประสมเข้า ย่อมได้ปัญหาโดยอำนาจกรรม และเมื่อกรรมปัจจัยถูกประสมเข้า ย่อมได้ปัญหาโดยอำนาจอุปนิสสยะ ในปัจจัยเหล่านั้น ท่านไม่ประกอบปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่งโดยปัจจนียะ แต่ประกอบโดยอนุโลม ฉันนั้น. ด้วยประการฉะนี้ ในปัจจนียานุโลมนี้ เมื่อถึงนาหารปัจจัย นินทรียปัจจัย นูปนิสสยปัจจัย และนกัมมปัจจัย มูลทั้งปวงย่อมแยกออกเป็น ๒ ส่วน.

පච්චනීයානුලොමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาปัจจนียานุโลม จบแล้ว.

කුසලත්තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนากุสลัตติกะ จบแล้ว.

2. වෙදනාත්තිකවණ්ණනා

๒. การพรรณนาเวทนัตติกะ

1. වෙදනාරූපනිබ්බානානි පන තිකමුත්තකානි පටිච්චාදිනියමං පච්චයුප්පන්නවචනඤ්ච න ලභන්ති. පටිච්චවාරාදීසු පන ඡසු යතො හෙතුපච්චයාදිතො තිකධම්මානං උප්පත්ති වුත්තා, තත්ථ යථානුරූපතො ආරම්මණාදිපච්චයභාවෙන ලබ්භන්තීති වෙදිතබ්බානීති.

๑. ส่วนเวทนา รูป และนิพพาน เป็นติกวิมุต ย่อมไม่ได้ข้อกำหนดมีปฏิจจวาระเป็นต้น และไม่ได้ชื่อว่าเป็นปัจจยุบบัน. แต่ในวาระทั้ง ๖ มีปฏิจจวาระเป็นต้น ในที่ใดท่านกล่าวการเกิดขึ้นแห่งติกธรรมจากเหตุปัจจัยเป็นต้น ในที่นั้น พึงทราบว่าย่อมได้โดยความเป็นอารัมมณปัจจัยเป็นต้นตามสมควร.

10. සබ්බඅරූපධම්මපරිග්ගාහකා පන සහජාතාදයො පච්චයාති ඉමිනා කුසලත්තිකෙපි පරිහීනං සහජාතං රූපාරූපධම්මපරිග්ගාහකත්තා ආදිම්හි ඨපෙත්වා ආදිසද්දෙන සබ්බාරූපධම්මපරිග්ගාහකවචනෙන ච පච්චයුප්පන්නවසෙන සබ්බඅරූපධම්මපරිග්ගාහකානං ආරම්මණාදීනං පරිහානිං දස්සෙතීති දට්ඨබ්බං. තෙන කුසලත්තිකපරිහීනානං සබ්බට්ඨානිකානං චතුන්නං සබ්බතිකාදීසු පරිහානි දස්සිතා හොති. පච්ඡාජාතපච්චයඤ්ච විනාව උප්පත්තිතොති එතෙන පන පච්ඡාජාතපච්චයස්ස අනුලොමෙ පරිහානිං, පච්චනීයෙ ච ලාභං දස්සෙති. සහජාතාදයොති වා සහජාතමූලකා සහජාතනිබන්ධනා පටිච්චාදිං ඵරන්තෙහි සහජාතධම්මෙහි විනා පච්චයා අහොන්තාති වුත්තං හොති. කස්මා පන සහජාතනිබන්ධනා සබ්බාරූපධම්මපරිග්ගාහකා ච යෙ, තෙව [Pg.239] පරිහායන්ති, න පන යො සහජාතානිබන්ධනො සබ්බාරූපධම්මපරිග්ගාහකො ච න හොති, සො පච්ඡාජාතොති තත්ථ කාරණං වදන්තො ‘‘සහජාතාදීහි විනා අනුප්පත්තිතො පච්ඡාජාතපච්චයඤ්ච විනාව උප්පත්තිතො’’ති ආහ. තත්ථ සහජාතාදීහි විනාති සහජාතනිබන්ධනෙහි සබ්බාරූපධම්මපරිග්ගාහකෙහි ච විනාති අත්ථො. අථ වා සහජාතනිබන්ධනානමෙව පරිහානි, න පච්ඡාජාතස්ස සහජාතානිබන්ධනස්සාති එත්ථෙව කාරණං වදන්තො ‘‘සහජාතාදීහි විනා අනුප්පත්තිතො පච්ඡාජාතපච්චයඤ්ච විනාව උප්පත්තිතො’’ති ආහ. සහජාතනිබන්ධනාපි පන සබ්බඅරූපධම්මපරිග්ගාහකායෙව පරිහායන්තීති දස්සිතමෙතන්ති.

๑๐. พึงทราบว่า ด้วยคำว่า 'แต่ปัจจัยทั้งหลายมีสหชาตปัจจัยเป็นต้นที่สงเคราะห์อรูปธรรมทั้งปวง' นี้ ท่านแสดงความที่สหชาตปัจจัยซึ่งถูกยกเว้นแม้ในกุสลัตติกะ เพราะเป็นปัจจัยที่สงเคราะห์ทั้งรูปธรรมและอรูปธรรม โดยตั้งไว้ในตอนต้น และด้วย 'อาทิ' ศัพท์ และด้วยคำที่สงเคราะห์อรูปธรรมทั้งปวง ท่านแสดงความที่อารัมมณปัจจัยเป็นต้นซึ่งสงเคราะห์อรูปธรรมทั้งปวงถูกยกเว้นไปโดยความเป็นปัจจยุบบัน. ด้วยเหตุนั้น เป็นอันท่านแสดงความที่ปัจจัย ๔ อย่างที่ถูกยกเว้นในกุสลัตติกะและมีอยู่ในที่ทั้งปวง ถูกยกเว้นไปในติกะทั้งปวงเป็นต้น. ส่วนด้วยคำว่า 'และเพราะเกิดขึ้นโดยไม่มีปัจฉาชาตปัจจัย' นี้ ท่านแสดงความที่ปัจฉาชาตปัจจัยถูกยกเว้นในอนุโลม และได้ในปัจจนียะ. หรือว่า คำว่า 'สหชาตปัจจัยเป็นต้น' หมายความว่า ปัจจัยทั้งหลายที่มีสหชาตปัจจัยเป็นมูล มีสหชาตปัจจัยเป็นที่อาศัย ย่อมไม่มีหากปราศจากสหชาตธรรมทั้งหลายที่แผ่ไปในปฏิจจวาระเป็นต้น. แต่เพราะเหตุไร ปัจจัยที่อาศัยสหชาตปัจจัยและสงเคราะห์อรูปธรรมทั้งปวงเหล่านั้นเท่านั้นจึงถูกยกเว้นไป, ส่วนปัจจัยใดไม่อาศัยสหชาตปัจจัยและไม่สงเคราะห์อรูปธรรมทั้งปวง คือปัจฉาชาตปัจจัย ปัจจัยนั้นไม่ถูกยกเว้นไป, เมื่อจะกล่าวเหตุในเรื่องนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะไม่มีการเกิดขึ้นโดยปราศจากสหชาตปัจจัยเป็นต้น และเพราะมีการเกิดขึ้นได้โดยไม่มีปัจฉาชาตปัจจัย'. ในคำนั้น คำว่า 'โดยปราศจากสหชาตปัจจัยเป็นต้น' หมายความว่า โดยปราศจากปัจจัยที่อาศัยสหชาตปัจจัยและสงเคราะห์อรูปธรรมทั้งปวง. อีกนัยหนึ่ง เมื่อจะกล่าวเหตุในที่นี้เองว่า ความที่ปัจจัยที่อาศัยสหชาตปัจจัยเท่านั้นถูกยกเว้นไป ไม่ใช่ปัจฉาชาตปัจจัยซึ่งไม่อาศัยสหชาตปัจจัย ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะไม่มีการเกิดขึ้นโดยปราศจากสหชาตปัจจัยเป็นต้น และเพราะมีการเกิดขึ้นได้โดยไม่มีปัจฉาชาตปัจจัย'. แต่ท่านแสดงไว้แล้วว่า แม้ปัจจัยที่อาศัยสหชาตปัจจัยที่สงเคราะห์อรูปธรรมทั้งปวงเท่านั้น ย่อมถูกยกเว้นไป.

17. නවිපාකෙපි එසෙව නයොති නයදස්සනමෙව කරොති, න ච පච්චයපච්චයුප්පන්නසාමඤ්ඤදස්සනං. සුඛාය හි අදුක්ඛමසුඛාය ච වෙදනාය සම්පයුත්තෙ ධම්මෙ පටිච්ච තාහි වෙදනාහි සම්පයුත්තා අහෙතුකකිරියධම්මා විචිකිච්ඡුද්ධච්චසහජාතමොහො චාති අයඤ්හෙත්ථ නයොති. නවිප්පයුත්තෙ එකන්ති ආරුප්පෙ ආවජ්ජනවසෙන වුත්තන්ති ඉදං ආවජ්ජනාහෙතුකමොහානං වසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

๑๗. คำว่า 'แม้ในนวิปากปัจจัย ก็มีนัยนี้เหมือนกัน' ท่านแสดงเพียงนัยเท่านั้น ไม่ใช่แสดงความทั่วไปแห่งปัจจัยและปัจจยุบบัน. เพราะนัยในที่นี้มีว่า เพราะอาศัยธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาและอทุกขมสุขเวทนา จึงมีอเหตุกกิริยาธรรมที่สัมปยุตด้วยเวทนาเหล่านั้น และโมหะที่เกิดพร้อมด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ. คำว่า 'ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๑' ท่านกล่าวโดยอำนาจอาวัชชนะในอรูปภพ พึงทราบว่าคำนี้ท่านกล่าวโดยอำนาจอาวัชชนะและอเหตุกโมหะ.

25-37. අනුලොමපච්චනීයෙ යථා කුසලත්තිකං, එවං ගණෙතබ්බන්ති හෙතුමූලකාදීනං නයානං එකමූලකද්විමූලකාදිවසෙන ච යොජෙත්වා ගහෙතබ්බතාසාමඤ්ඤං සන්ධාය වුත්තං, න ගණනසාමඤ්ඤං. ඉතො පරෙසුපි එවරූපෙසු එසෙව නයො. අහෙතුකස්ස පන චිත්තුප්පාදස්සාතිආදි නහෙතුමූලකං සන්ධාය වුත්තං, ‘‘අහෙතුකස්ස පන චිත්තුප්පාදස්ස මොහස්ස චා’’ති පනෙත්ථ වත්තබ්බං. මොහස්ස චාපි හි අහෙතුකස්ස අධිපතිඅභාවතො අධිපතිනො නහෙතුමූලකෙ අනුලොමතො අට්ඨානන්ති. පරිවත්තෙත්වාපීති නහෙතුපච්චයා නඅධිපතිපච්චයා ආරම්මණෙ තීණීති එවං පුරතො ඨිතම්පි ආරම්මණාදිං පච්ඡතො යොජෙත්වාති අත්ථො.

๒๕-๓๗. คำว่า 'ในอนุโลมปัจจนียะ พึงนับเหมือนกุสลัตติกะ' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความทั่วไปในการพึงถือเอาโดยประกอบนัยทั้งหลายมีเหตุโมลกะเป็นต้น โดยความเป็นเอกมูลกะและทวิมูลกะเป็นต้น ไม่ใช่หมายถึงความทั่วไปในการนับ. แม้ในที่อื่นจากนี้ไปที่มีลักษณะเช่นนี้ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ส่วนคำว่า 'แต่แห่งอเหตุกจิตตุปบาท' เป็นต้น ท่านกล่าวหมายถึงนเหตุโมลกะ, ในที่นี้พึงกล่าวว่า 'แต่แห่งอเหตุกจิตตุปบาทและโมหะ' ด้วย. เพราะแม้โมหะที่เป็นอเหตุกะก็ไม่มีอธิปติปัจจัย ดังนั้น อธิปติปัจจัยจึงไม่มีที่ตั้งในนเหตุโมลกะโดยอนุโลม. คำว่า 'แม้โดยการสลับกัน' มีอรรถว่า แม้อารัมมณปัจจัยเป็นต้นที่ตั้งอยู่ข้างหน้า ก็นำมาประกอบไว้ข้างหลัง เช่น 'ในนเหตุปัจจัย นอธิปติปัจจัย ในอารัมมณปัจจัย มี ๓'.

39. පඤ්හාවාරෙ දොමනස්සං උප්පජ්ජතීති එතෙන තංසම්පයුත්තෙ දස්සෙති. උපනිස්සයවිභඞ්ගෙ ‘‘සද්ධාපඤ්චකෙසු මානං ජප්පෙති දිට්ඨිං ගණ්හාතීති කත්තබ්බං, අවසෙසෙසු න කත්තබ්බ’’න්ති ඉදං පාඨගතිදස්සනත්ථං වුත්තං, න පන රාගාදීහි මානදිට්ඨීනං අනුප්පත්තිතො. කුසලත්තිකෙපි හි රාගාදීසු ‘‘මානං ජප්පෙති දිට්ඨිං ගණ්හාතී’’ති පාළි න වුත්තා, ‘‘රාගො දොසො මොහො මානො දිට්ඨි පත්ථනා රාගස්ස දොසස්ස මොහස්ස මානස්ස [Pg.240] දිට්ඨියා පත්ථනාය උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.2.53) පන රාගාදීනං මානදිට්ඨිඋපනිස්සයභාවො වුත්තො. තථා ඉධාපි දට්ඨබ්බන්ති. ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තෙන පන චිත්තෙන ගාමඝාතං නිගමඝාතං කරොතී’’ති සොමනස්සසම්පයුත්තලොභසහගතචිත්තෙන ගාමනිගමවිලුප්පනං සන්ධාය වුත්තං.

๓๙. ในปัญหาวาระ บทว่า domanassaṃ uppajjati (โทมนัสเกิดขึ้น) นี้ ท่านแสดงธรรมที่สัมปยุตด้วยโทมนัสนั้น. ในอุปนิสสยวิภังค์ ที่กล่าวว่า 'พึงกระทำว่า ย่อมรำพึงถึงมานะ ย่อมยึดถือทิฏฐิ ในสัทธาปัญจกะทั้งหลาย ไม่พึงกระทำในธรรมที่เหลือ' นี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงแนวทางแห่งพระบาลี ไม่ใช่เพราะมานะและทิฏฐิไม่เกิดขึ้นเพราะราคะเป็นต้น. เพราะแม้ในกุสลัตติกะ ก็ไม่ได้กล่าวพระบาลีว่า 'ย่อมรำพึงถึงมานะ ย่อมยึดถือทิฏฐิ' ในราคะเป็นต้น แต่กล่าวถึงความเป็นอุปนิสสยปัจจัยแห่งมานะและทิฏฐิของราคะเป็นต้นว่า 'ราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ ความปรารถนา เป็นปัจจัยแก่ราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ ความปรารถนา ด้วยอุปนิสสยปัจจัย' (ปัฏฐาน 1.2.53). พึงทราบความข้อนี้แม้ในที่นี้เช่นกัน. ส่วนบทว่า 'ย่อมกระทำการปล้นบ้าน ปล้นนิคม ด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา' ท่านกล่าวหมายถึงการปล้นบ้านและนิคมด้วยโลภสหคตจิตที่สัมปยุตด้วยโสมนัส.

62. සුද්ධානන්ති පච්චයපච්චයුප්පන්නපදානං අනඤ්ඤත්තං දස්සෙති. පුරෙජාතපච්ඡාජාතා පනෙත්ථ න විජ්ජන්ති. න හි පුරෙජාතා පච්ඡාජාතා වා අරූපධම්මා අරූපධම්මානං පච්චයා හොන්තීති එත්ථ පුරෙජාතාති ඉමස්මිං තිකෙ වුච්චමානා අධිකාරප්පත්තා සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තාදයොව අරූපධම්මානං පුරෙජාතා හුත්වා පච්චයා න හොන්ති පුරෙජාතත්තාභාවතොති අධිප්පායො, තථා පච්ඡාජාතත්තාභාවතො පච්ඡාජාතා වා හුත්වා න හොන්තීති.

๖๒. บทว่า สุทฺธานํ แสดงถึงความไม่ต่างกันของบทปัจจัยและปัจจยุปบัน. ในที่นี้ไม่มีปุเรชาตปัจจัยและปัจฉาชาตปัจจัย. อธิบายว่า อรูปธรรมทั้งหลายที่เป็นปุเรชาตหรือปัจฉาชาต ย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมทั้งหลาย. ในติกะนี้ บทว่า ปุเรชาตา ที่กล่าวถึงนั้น มีอธิบายว่า ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาเป็นต้นที่เข้าถึงขอบเขต ย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมทั้งหลายโดยเป็นปุเรชาตปัจจัย เพราะไม่มีความเป็นปุเรชาต. เช่นเดียวกัน ย่อมไม่เป็นปัจจัยโดยเป็นปัจฉาชาตปัจจัย เพราะไม่มีความเป็นปัจฉาชาต.

63-64. සාධිපතිඅමොහවසෙනාති අධිපතිභාවසහිතාමොහවසෙනාති අත්ථො.

ข้อ 63-64. บทว่า สาธิปติอโมหวเสนะ มีอรรถว่า ด้วยอำนาจแห่งอโมหะที่ประกอบด้วยความเป็นอธิบดี.

83-87. නහෙතුපච්චයා…පෙ… නඋපනිස්සයෙ අට්ඨාති නහෙතුපච්චයා නාරම්මණපච්චයා නඋපනිස්සයෙ අට්ඨාති එවං සඞ්ඛිපිත්වා උද්ධරති. නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයවසෙන වෙදිතබ්බාති ඉදං ‘‘දුක්ඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තො සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තස්සා’’ති එතං වජ්ජෙත්වා අවසෙසෙසු අට්ඨසුපි නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයසම්භවං සන්ධාය වුත්තං. න හි සහජාතපච්චයො අට්ඨසුපි ලබ්භති, අථ ඛො තීස්වෙවාති.

ข้อ 83-87. บทว่า นเหตุปัจจยา...เป... นอุปนิสสเย อัฏฐะ ท่านย่อความแล้วยกขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า นเหตุปัจจัย นอารัมมณปัจจัย นอุปนิสสเย อัฏฐะ. ที่กล่าวว่า พึงทราบโดยอำนาจแห่งนานักขณิกกรรมปัจจัย นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นไปได้ของนานักขณิกกรรมปัจจัยในปัจจัยที่เหลือทั้ง 8 เว้นบทว่า 'ธรรมที่สัมปยุตด้วยทุกขเวทนา เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา' นี้. เพราะว่าสหชาตปัจจัยย่อมไม่ได้ในปัจจัยทั้ง 8 แต่ได้ในปัจจัย 3 เท่านั้น.

වෙදනාත්තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

จบการพรรณนาเวทนาติกะ.

3. විපාකත්තිකවණ්ණනා

๓. การพรรณนาวิปากติกะ

1-23. විපාකත්තිකෙ විපාකධම්මං පටිච්චාති විපාකං ධම්මං පටිච්ච. සමාසෙනපි හි සොයෙවත්ථො වුත්තොති පාළියං සමාසං කත්වා ලිඛිතං.

ข้อ 1-23. ในวิปากติกะ บทว่า วิปากธัมมัง ปฏิจจะ หมายถึง อาศัยธรรมที่เป็นวิบาก. เพราะว่าแม้โดยย่อก็กล่าวอรรถนั้นนเอง จึงเขียนไว้ในพระบาลีโดยทำเป็นสมาส.

24-52. ‘‘නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මං [Pg.241] පටිච්ච නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මො උප්පජ්ජති නවිපාකපච්චයා’’ති එතස්ස විභඞ්ගෙ ‘‘මහාභූතෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානං රූපං උපාදාරූප’’න්ති එත්තකමෙව වුත්තං, න වුත්තං ‘‘කටත්තාරූප’’න්ති. තං ඛන්ධෙ පටිච්ච උප්පජ්ජමානස්ස මහාභූතෙ පටිච්ච උප්පත්තිදස්සනත්ථත්තා න වුත්තං. න හෙත්ථ කටත්තාරූපස්ස ඛන්ධෙ පටිච්ච උප්පත්ති අත්ථි, යස්ස මහාභූතෙ පටිච්ච උප්පත්ති වත්තබ්බා සියා. පවත්තියං පන කටත්තාරූපං ‘‘අසඤ්ඤසත්තානං…පෙ… මහාභූතෙ පටිච්ච කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති එතෙනෙව දස්සිතං හොති. එවඤ්ච කත්වා අසඤ්ඤසත්තානං රූපසමානගතිකත්තා නාහාරපච්චයෙ ච පවත්තියං කටත්තාරූපං න උද්ධටං. තම්පි හි උප්පාදක්ඛණෙ ආහාරපච්චයෙන විනා උප්පජ්ජතීති උද්ධරිතබ්බං සියාති.

ข้อ 24-52. ในวิภังค์ของบทว่า 'อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ทั้งวิบากและไม่ใช่ทั้งธรรมที่เป็นเหตุให้เกิดวิบาก ธรรมที่ไม่ใช่ทั้งวิบากและไม่ใช่ทั้งธรรมที่เป็นเหตุให้เกิดวิบากเกิดขึ้น เพราะนวิปากปัจจัย' นี้ ท่านกล่าวไว้เพียงเท่านี้ว่า 'อาศัยมหาภูตรูป จิตตสมุฏฐานรูปที่เป็นอุปาทารูป (เกิดขึ้น)' ไม่ได้กล่าวว่า 'กตัตตารูป'. ที่ไม่ได้กล่าวเช่นนั้น ก็เพราะต้องการแสดงการเกิดขึ้นโดยอาศัยมหาภูตรูปของรูปที่เกิดขึ้นโดยอาศัยขันธ์. ในที่นี้ไม่มีการเกิดขึ้นของกตัตตารูปโดยอาศัยขันธ์ ซึ่งจะต้องกล่าวถึงการเกิดขึ้นโดยอาศัยมหาภูตรูป. ส่วนในปวัตติกาล กตัตตารูปนั้นได้แสดงไว้แล้วด้วยบทว่า 'ของเหล่าอสัญญีสัตว์...เป... อาศัยมหาภูตรูป กตัตตารูปที่เป็นอุปาทารูป (เกิดขึ้น)' นี้. และเมื่อเป็นเช่นนี้ กตัตตารูปจึงไม่ได้ถูกยกขึ้นแสดงในปวัตติกาลในอาหารปัจจัยด้วย เพราะมีคติเสมอกับรูปของอสัญญีสัตว์ทั้งหลาย. เพราะว่ากตัตตารูปนั้นแม้ในอุปปาทขณะก็ย่อมเกิดขึ้นโดยปราศจากอาหารปัจจัย จึงควรยกขึ้นแสดง.

විපාකත්තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

จบการพรรณนาวิปากติกะ.

4. උපාදින්නත්තිකවණ්ණනා

๔. การพรรณนาอุปาทินนติกะ

15. උපාදින්නත්තිකෙ අනුපාදින්නඅනුපාදානියං ධම්මං පටිච්ච අනුපාදින්නඅනුපාදානියො ධම්මො උප්පජ්ජති නාධිපතිපච්චයාති එතෙන සයං අධිපතිභූතත්තා අවිරහිතාරම්මණාධිපතීසුපි අධිපති දුවිධෙනපි අධිපතිපච්චයෙන උප්පජ්ජතීති න වත්තබ්බො, අයමෙතස්ස සභාවොති දස්සෙති.

๑๕. ในอุปาทินนติกะ บทว่า 'อาศัยธรรมที่กรรมไม่ยึดถือและไม่เป็นอารมณ์ของสังโยชน์ ธรรมที่กรรมไม่ยึดถือและไม่เป็นอารมณ์ของสังโยชน์เกิดขึ้น เพราะนาธิปติปัจจัย' นี้ ท่านแสดงว่า ไม่พึงกล่าวว่า อธิบดีแม้ในอารัมมณาธิบดีที่ไม่แยกจากกัน ย่อมเกิดขึ้นด้วยอธิปติปัจจัยทั้ง 2 อย่าง เพราะตนเองเป็นอธิบดี. นี้เป็นสภาวะของอธิบดีนั้น.

72. උපාදින්නුපාදානියො කබළීකාරාහාරො උපාදින්නුපාදානියස්ස කායස්ස ආහාරපච්චයෙන පච්චයොති එත්ථ කම්මජානං රූපානං අබ්භන්තරගතා ඔජා තස්සෙව කම්මජකායස්ස රූපජීවිතින්ද්‍රියං විය කටත්තාරූපානං අනුපාලනුපත්ථම්භනවසෙන පච්චයො, න ජනකවසෙනාති අයමත්ථො අට්ඨකථායං වුත්තො. එතස්මිං පන අත්ථෙ සති උපාදින්නුපාදානියො ච අනුපාදින්නඅනුපාදානියො ච ධම්මා උපාදින්නුපාදානියස්ස ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො පච්ඡාජාතින්ද්‍රියන්ති එත්ථ ‘‘ආහාර’’න්තිපි වත්තබ්බං, යදි ච කම්මජා ඔජා සකලාපරූපානමෙව ආහාරපච්චයො හොති, එවං සති ‘‘උපාදින්නුපාදානියො කබළීකාරාහාරො අනුපාදින්නුපාදානියස්ස කායස්ස ආහාරපච්චයෙන පච්චයො’’ති න වත්තබ්බං සියා, වුත්තඤ්චිදං, තම්පි අනජ්ඣොහටාය සසන්තානගතාය උපාදින්නොජාය අනුපාදින්නුපාදානියස්ස කායස්ස ආහාරපච්චයං සන්ධාය වුත්තං. එවඤ්ච සති [Pg.242] ‘‘උපාදින්නුපාදානියො ච අනුපාදින්නඅනුපාදානියො ච ධම්මා අනුපාදින්නුපාදානියස්ස ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.4.85) අයම්පි පඤ්හො පච්ඡාජාතාහාරවසෙන උද්ධරිතබ්බො සියා, තස්මා අජ්ඣොහටස්ස උපාදින්නාහාරස්ස ලොකුත්තරක්ඛණෙ අභාවතො දුමූලකෙසු පඨමපඤ්හෙ ‘‘ආහාර’’න්ති න වුත්තං. දුතියපඤ්හො ච න උද්ධටො, න ඉතරස්ස උපාදින්නාහාරස්ස කාමභවෙ අසම්භවාභාවතොති අජ්ඣොහටමෙව මණ්ඩූකාදිසරීරගතං උපාදින්නාහාරං සන්ධාය ‘‘උපාදින්නුපාදානියො කබළීකාරාහාරො උපාදින්නුපාදානියස්ස ච අනුපාදින්නුපාදානියස්ස ච කායස්ස ආහාරපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.4.74) වදන්තානං වාදො බලවතරො. න හි අජ්ඣොහටමත්තාව මණ්ඩූකාදයො කුච්ඡිවිත්ථතං න කරොන්ති, න ච බලං න උපජායන්ති, න ච රූපවිසෙසො න විඤ්ඤායතීති.

๗๒. ในข้อที่ว่า 'กพฬีการาหารที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ เป็นปัจจัยแก่กายที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ โดยอาหารปัจจัย' นี้ อรรถกถากล่าวความหมายไว้ว่า โอชาที่อยู่ภายในรูปที่เกิดจากกรรม เป็นปัจจัยแก่กายที่เกิดจากกรรมนั้นเอง โดยอาการตามรักษาและสนับสนุนรูปที่เกิดจากกรรม เหมือนรูปชีวิตินทรีย์ (รักษาและสนับสนุนกัมมชรูป) ไม่ใช่โดยอาการยังรูปให้เกิด. แต่เมื่อมีความหมายเช่นนี้ ในข้อที่ว่า 'ธรรมที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ และธรรมที่เป็นอนุปาทินนอนุปาทานิยะ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ โดยอัตถิปัจจัย คือ ปัจฉาชาตะและอินทรีย์' นี้ ก็ควรกล่าวคำว่า 'อาหาร' เข้าไปด้วย. และหากว่ากัมมชโอชาเป็นอาหารปัจจัยแก่รูปที่เหลือทั้งหมดเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็ไม่ควรกล่าวว่า 'กพฬีการาหารที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ เป็นปัจจัยแก่กายที่เป็นอนุปาทินนุปาทานิยะ โดยอาหารปัจจัย'. แต่มีการกล่าวคำนี้ไว้, คำนั้นท่านกล่าวหมายถึงอาหารปัจจัยแก่กายที่เป็นอนุปาทินนุปาทานิยะ ด้วยอุปาทินนโอชาที่อยู่ในสันดานของตนที่ยังไม่ได้กลืนกิน. เมื่อเป็นเช่นนี้ ปัญหานี้ที่ว่า 'ธรรมที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ และธรรมที่เป็นอนุปาทินนอนุปาทานิยะ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอนุปาทินนอนุปาทานิยะ โดยอัตถิปัจจัย' (ปัฏฐาน 1.4.85) ก็ควรยกขึ้นแสดงโดยอำนาจปัจฉาชาตะและอาหาร. เพราะเหตุนั้น ในปัญหาแรกในหมวดทุกะที่มีมูล 2 (ทุมูลกะ) ท่านจึงไม่กล่าวคำว่า 'อาหาร' เพราะไม่มีอุปาทินนาหารที่กลืนกินเข้าไปในขณะที่เป็นโลกุตตระ. และปัญหาที่สองก็ไม่ได้ยกขึ้นแสดง เพราะไม่ใช่ว่าอุปาทินนาหารอย่างอื่นจะไม่มีในกามภพ. ดังนั้น วาทะของท่านผู้กล่าวว่า 'กพฬีการาหารที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ เป็นปัจจัยแก่กายที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ และกายที่เป็นอนุปาทินนอนุปาทานิยะ โดยอาหารปัจจัย' (ปัฏฐาน 1.4.74) โดยหมายถึงอุปาทินนาหารที่กลืนกินเข้าไปแล้วซึ่งอยู่ในร่างกายของสัตว์มีกบเป็นต้น จึงมีน้ำหนักมากกว่า. เพราะไม่ใช่ว่าสัตว์มีกบเป็นต้นเพียงแค่กลืนกินเข้าไปแล้ว จะไม่ทำให้ท้องขยาย จะไม่เกิดกำลัง หรือจะไม่ปรากฏความแตกต่างของรูป (ผิวพรรณ) ก็หาไม่.

‘‘අනුපාදින්නඅනුපාදානියො ධම්මො උපාදින්නුපාදානියස්ස ච අනුපාදින්නඅනුපාදානියස්ස ච ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො සහජාතං පච්ඡාජාත’’න්ති (පට්ඨා. 1.4.83) එවමාදීහි ඉධ වුත්තෙහි එකමූලකදුකතිකාවසානපඤ්හවිස්සජ්ජනෙහි ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස ච ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො සහජාත’’න්තිආදිනා ඉධ දුතියදුකාවසානෙ විය විස්සජ්ජනං ලබ්භතීති විඤ්ඤායති. සුඛාවබොධනත්ථං පන තත්ථ සහජාතවසෙනෙව විස්සජ්ජනං කතං. පච්චනීයෙ පන සහජාතස්සෙව අපටික්ඛෙපෙ ලාභතො, පටික්ඛෙපෙ ච අලාභතො සහජාතපච්චයවසෙනෙව එකමූලකදුකාවසානා තත්ථ උද්ධටා, ඉධ පනෙතෙහි විස්සජ්ජනෙහි එකො ධම්මො සහජාතාදීසු අත්ථිපච්චයවිසෙසෙසු අනෙකෙහිපි අනෙකෙසං ධම්මානං එකො අත්ථිපච්චයො හොතීති දස්සිතං හොති. එකො හි ධම්මො එකස්ස ධම්මස්ස එකෙනෙව අත්ථිපච්චයවිසෙසෙන අත්ථිපච්චයො හොති, එකො අනෙකෙසං එකෙනපි අනෙකෙහිපි, තථා අනෙකො එකස්ස, අනෙකො අනෙකෙසං සමානත්තෙ පච්චයුප්පන්නධම්මානං, අත්ථිපච්චයවිසෙසෙසු පන පඤ්චසු සහජාතං පුරෙජාතෙනෙව සහ අත්ථිපච්චයො හොති, අනඤ්ඤධම්මත්තෙ පච්ඡාජාතෙන ච, න නානාධම්මත්තෙ.

พึงทราบว่า จากการวิสัชนาปัญหาที่จบลงด้วยเอกมูลกทุกติกะที่กล่าวไว้ในที่นี้ มีอาทิว่า 'ธรรมที่เป็นอนุปาทินนอนุปาทานิยะ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ และธรรมที่เป็นอนุปาทินนอนุปาทานิยะ โดยอัตถิปัจจัย คือ สหชาตะและปัจฉาชาตะ' (ปัฏฐาน 1.4.83) ย่อมได้การวิสัชนาเหมือนในตอนท้ายของทุกะที่สองในที่นี้ว่า 'กุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมและอัพยากตธรรม โดยอัตถิปัจจัย คือ สหชาตะ' เป็นต้น. แต่เพื่อให้เข้าใจง่าย ท่านจึงวิสัชนาโดยอำนาจสหชาตะเท่านั้นในที่นั้น. ส่วนในปัจจนียะ เพราะได้ (ปัญหา) ในเมื่อไม่มีการปฏิเสธสหชาตะ และไม่ได้ (ปัญหา) ในเมื่อมีการปฏิเสธ (สหชาตะ) ท่านจึงยกปัญหาที่จบลงด้วยเอกมูลกทุกะในที่นั้นขึ้นแสดงโดยอำนาจสหชาตปัจจัยเท่านั้น. แต่ในที่นี้ ด้วยการวิสัชนาเหล่านี้ ท่านแสดงให้เห็นว่า ธรรมหนึ่งอย่างเป็นอัตถิปัจจัยหนึ่งอย่างแก่ธรรมหลายอย่าง แม้ด้วยอำนาจความต่างแห่งอัตถิปัจจัยหลายอย่าง มีสหชาตะเป็นต้น. ด้วยว่า ธรรมหนึ่งอย่างเป็นอัตถิปัจจัยแก่ธรรมหนึ่งอย่าง ด้วยความต่างแห่งอัตถิปัจจัยหนึ่งอย่างก็มี, ธรรมหนึ่งอย่างเป็นปัจจัยแก่ธรรมหลายอย่าง ด้วยความต่างแห่งอัตถิปัจจัยหนึ่งอย่างบ้าง หลายอย่างบ้างก็มี, ในทำนองเดียวกัน ธรรมหลายอย่างเป็นปัจจัยแก่ธรรมหนึ่งอย่าง, ธรรมหลายอย่างเป็นปัจจัยแก่ธรรมหลายอย่าง เมื่อปัจจยุปบันธรรมมีความเสมอกัน. ส่วนในความต่างแห่งอัตถิปัจจัย 5 อย่างนั้น สหชาตะเป็นอัตถิปัจจัยร่วมกับปุเรชาตะเท่านั้น และร่วมกับปัจฉาชาตะในเมื่อเป็นธรรมที่ไม่แยกจากกัน (อนัญญธรรม) ไม่ใช่ในเมื่อเป็นธรรมที่ต่างกัน (นานาธรรม).

යදි සියා, ‘‘උපාදින්නුපාදානියො ච අනුපාදින්නඅනුපාදානියො ච ධම්මා උපාදින්නුපාදානියස්ස ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො පච්ඡාජාතං ඉන්ද්‍රිය’’න්ති එත්ථ ‘‘සහජාත’’න්තිපි වත්තබ්බං සියා. කම්මජානඤ්හි භූතානං සහජාතානං [Pg.243] පච්ඡාජාතානඤ්ච ලොකුත්තරානං එකක්ඛණෙ ලබ්භමානානම්පි එකො අත්ථිපච්චයභාවො නත්ථි සහජාතපච්ඡාජාතානං නානාධම්මානං විරුද්ධසභාවත්තාති තං න වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. එවඤ්ච කත්වා පච්චනීයෙ ච ‘‘නඉන්ද්‍රියෙ බාවීසා’’ති වුත්තං. අඤ්ඤථා හි ඉන්ද්‍රියපටික්ඛෙපෙපි සහජාතපච්ඡාජාතවසෙන තස්ස පඤ්හස්ස ලාභතො ‘‘තෙවීසා’’ති වත්තබ්බං සියාති. පුරෙජාතං සහජාතෙනෙව සහ අත්ථිපච්චයො හොති, න ඉතරෙහි, තම්පි වත්ථු තංසහිතපුරෙජාතමෙව, න ඉතරං. කුසලත්තිකෙ හි පඤ්හාවාරෙ ‘‘නවිප්පයුත්තපච්චයා අත්ථියා පඤ්චා’’ති (පට්ඨා. 1.1.649) වුත්තං, සනිදස්සනත්තිකෙ පන ‘‘විප්පයුත්තෙ බාවීසා’’ති. යං පන තත්ථ අත්ථිවිභඞ්ගෙ පච්චයුද්ධාරෙ ච තිමූලකෙකාවසානං උද්ධටං, තං වත්ථුසහිතස්ස ආරම්මණපුරෙජාතස්ස සහජාතෙන, සහ පච්චයභාවතොති පච්ඡාජාතං ආහාරින්ද්‍රියෙහෙව, අනඤ්ඤධම්මත්තෙ ච සහජාතෙන ච, ආහාරො පච්ඡාජාතින්ද්‍රියෙහෙව, ඉන්ද්‍රියං පච්ඡාජාතාහාරෙනාති එවමෙතං අත්ථිපච්චයවිභාගං සල්ලක්ඛෙත්වා අනුලොමෙ පච්චනීයාදීසු ච ලබ්භමානා පඤ්හා උද්ධරිතබ්බා.

หากเป็นไปได้ ในข้อที่ว่า 'ธรรมที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ และธรรมที่เป็นอนุปาทินนอนุปาทานิยะ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ โดยอัตถิปัจจัย คือ ปัจฉาชาตะและอินทรีย์' นี้ ก็ควรกล่าวคำว่า 'สหชาตะ' เข้าไปด้วย. พึงทราบว่า ท่านไม่กล่าวคำนั้น เพราะความเป็นอัตถิปัจจัยอย่างเดียวกันของมหาภูตรูปที่เกิดจากกรรมที่เป็นสหชาตะ และโลกุตตรธรรมที่เป็นปัจฉาชาตะ แม้จะได้มาในขณะเดียวกัน ก็ไม่มี เพราะธรรมที่ต่างกันคือสหชาตะและปัจฉาชาตะมีสภาวะขัดแย้งกัน. และเพราะทำเช่นนี้ ในปัจจนียะท่านจึงกล่าวว่า 'ในอินทรียปัจจัย มี 22'. เพราะถ้าเป็นอย่างอื่น แม้เมื่อมีการปฏิเสธอินทรีย์ แต่โดยอำนาจสหชาตะและปัจฉาชาตะ ปัญหานั้นก็ยังได้อยู่ ก็ควรจะต้องกล่าวว่า '23'. ปุเรชาตะเป็นอัตถิปัจจัยร่วมกับสหชาตะเท่านั้น ไม่ใช่ร่วมกับปัจจัยที่เหลือ, และปุเรชาตะนั้นก็คือวัตถุปุเรชาตะที่เกิดร่วมกับสหชาตะนั้นเอง ไม่ใช่ปุเรชาตะอย่างอื่น. ด้วยว่า ในปัญหาวารแห่งกุศลติกะ ท่านกล่าวว่า 'ในนวิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัยมี 5' (ปัฏฐาน 1.1.649) แต่ในสนิทัสสนติกะ ท่านกล่าวว่า 'ในวิปปยุตตปัจจัย มี 22'. ส่วนปัญหาที่จบลงด้วยเอกมูลกะที่มีมูล 3 (ติมูลกะ) ที่ท่านยกขึ้นแสดงในอัตถิวิภังค์และปัจจยุทธารในที่นั้น ท่านยกขึ้นแสดงโดยความเป็นปัจจัยร่วมกับสหชาตะของอารัมมณปุเรชาตะที่รวมกับวัตถุ. ดังนั้น ปัจฉาชาตะจึงเป็นปัจจัยร่วมกับอาหารและอินทรีย์เท่านั้น, และในความเป็นธรรมที่ไม่แยกจากกัน (อนัญญธรรม) ปัจฉาชาตะก็เป็นปัจจัยร่วมกับสหชาตะด้วย, อาหารเป็นปัจจัยร่วมกับปัจฉาชาตะและอินทรีย์เท่านั้น, อินทรีย์เป็นปัจจัยร่วมกับปัจฉาชาตะและอาหารเท่านั้น. พึงกำหนดพิจารณาการจำแนกอัตถิปัจจัยอย่างนี้ แล้วยกปัญหาที่ได้ในอนุโลมและปัจจนียะเป็นต้นขึ้นแสดง.

උපාදින්නත්තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อุปาทินนัตติกวรรณนา จบแล้ว

6. විතක්කත්තිකවණ්ණනා

๖. วิตักกัตติกวรรณนา

22. විතක්කත්තිකෙ පටිච්චවාරානුලොමෙ අධිපතියා තෙවීසාති සත්තසු මූලකෙසු යථාක්කමං සත්ත පඤ්ච තීණි එකං තීණි තීණි එකන්ති එවං තෙවීස, අඤ්ඤමඤ්ඤෙ අට්ඨවීස සත්ත පඤ්ච පඤ්ච තීණි චත්තාරි තීණි එකන්ති එවං, පුරෙජාතෙ එකාදස තීණි චත්තාරි ද්වෙ දුතියතතියදුමූලකෙසු එකං එකන්ති එවං, තථා ආසෙවනෙ. අඤ්ඤානි ගණනානි හෙතුආරම්මණසදිසානි.

๒๒. ในวิตักกัตติกะ อนุโลมปฏิจจวาระ ในอธิปติปัจจัย มี 23 คือ ในมูลกะ 7 ตามลำดับ มี 7, 5, 3, 1, 3, 3, 1 รวมเป็น 23 อย่างนี้ ในอัญญมัญญปัจจัย มี 28 คือ 7, 5, 5, 3, 4, 3, 1 อย่างนี้ ในปุเรชาตปัจจัย มี 11 คือ 3, 4, 2 ในทุติยทุมูลกะและตติยทุมูลกะ มี 1, 1 อย่างนี้ ในอาเสวนปัจจัยก็เช่นกัน การนับอื่นๆ เหมือนกับเหตุปัจจัยและอารัมมณปัจจัย

31. පච්චනීයෙ නාධිපතිපච්චයෙ පඨමපඤ්හෙ ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච අවිතක්කවිචාරමත්තා අධිපතී’’ති වත්වා පුන ‘‘විපාකං අවිතක්කවිචාරමත්තං එකං ඛන්ධං පටිච්චා’’තිආදිනා විස්සජ්ජනං කතං, න පන අවිසෙසෙන. කස්මා? විපාකවජ්ජානං අවිතක්කවිචාරමත්තක්ඛන්ධානං එකන්තෙන සාධිපතිභාවතො[Pg.244]. විපාකානං පන ලොකුත්තරානමෙව සාධිපතිභාවො, න ඉතරෙසන්ති තෙ විසුං නිද්ධාරෙත්වා වුත්තා. ලොකුත්තරවිපාකාධිපතිස්ස චෙත්ථ පුරිමකොට්ඨාසෙයෙව සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො.

๓๑. ในปัจจนียะ ในนาธิปติปัจจัย ในปัญหาแรก หลังจากกล่าวว่า 'อาศัยขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตะ ขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตะที่เป็นอธิปติ (จึงเกิดขึ้น)' แล้ว ได้มีการวิสัชนาซ้ำอีกว่า 'อาศัยขันธ์ที่เป็นวิบากอวิตักกวิจารมัตตะหนึ่งขันธ์...' เป็นต้น แต่ไม่ได้กล่าวไว้โดยไม่จำแนก เพราะเหตุไร? เพราะขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตะที่เว้นจากวิบาก ย่อมเป็นสอธิปติโดยส่วนเดียว ส่วนวิบากทั้งหลาย เฉพาะที่เป็นโลกุตตระเท่านั้นที่เป็นสอธิปติ ไม่ใช่พวกที่เหลือ ดังนั้น ท่านจึงกล่าวจำแนกไว้ต่างหาก พึงทราบว่า การสงเคราะห์โลกุตตรวิบากอธิปติในที่นี้ พึงทราบในส่วนแรกนั่นเอง

38. නාසෙවනමූලකෙ අවිතක්කවිචාරමත්තං විපාකෙන සහ ගච්ඡන්තෙනාති එතං මූලං අවිතක්කවිචාරමත්තඅවිතක්කවිචාරපදෙහි අවිතක්කෙහි සහ යොජෙන්තෙන නපුරෙජාතසදිසං පාළිගමනං කාතබ්බන්ති වුත්තං හොති. සදිසතා චෙත්ථ යෙභුය්‍යෙන විසදිසතා ච දට්ඨබ්බා. තත්ථ හි ආරුප්පෙ අවිතක්කවිචාරමත්තං ඉධ විපාකං අවිතක්කවිචාරමත්තන්තිආදි යොජෙතබ්බන්ති අයමෙත්ථ විසෙසො. ඉදඤ්ච නාසෙවනවිභඞ්ගානන්තරං ලිඛිතබ්බං, න ඣානානන්තරං, කෙසුචි පොත්ථකෙසු ලිඛිතං.

๓๘. ในนาเสวนมูลกะ คำว่า 'อวิตักกวิจารมัตตะที่ไปพร้อมกับวิบาก' นี้ หมายความว่า เมื่อจะประกอบมูลกะนี้กับบทอวิตักกวิจารมัตตะและบทอวิตักกวิจาระ พร้อมกับอวิตักกะทั้งหลาย พึงทำปาฬิให้ดำเนินไปเหมือนกับนปุเรชาตปัจจัย ในที่นี้ พึงทราบความเหมือนกันโดยมากและความต่างกันด้วย เพราะในอรูปภพนั้น (ท่านประกอบ) อวิตักกวิจารมัตตะ แต่ในที่นี้ พึงประกอบว่า 'วิบากอวิตักกวิจารมัตตะ' เป็นต้น นี้เป็นข้อแตกต่างในที่นี้ และข้อความนี้พึงเขียนไว้ต่อจากนาเสวนวิภังค์ ไม่ใช่ต่อจากฌานวิภังค์ ดังที่เขียนไว้ในบางคัมภีร์

පච්චයවාරෙ පඨමඝටනෙ පවත්තිපටිසන්ධියොති දුමූලකෙසු පඨමෙ සත්තසුපි පඤ්හෙසු පවත්තිඤ්ච පටිසන්ධිඤ්ච යොජෙත්වාති වුත්තං හොති.

ในปัจจยวาระ ในการประกอบครั้งแรก คำว่า 'ปวัตติและปฏิสนธิ' หมายความว่า ในทุมูลกะทั้งหลาย ในทุมูลกะแรก พึงประกอบทั้งปวัตติและปฏิสนธิในปัญหาทั้ง 7

49. පච්චනීයෙ සත්තසු ඨානෙසු සත්ත මොහා උද්ධරිතබ්බා මූලපදෙසු එවාති සවිතක්කසවිචාරාදිපදෙසු මූලපදමෙව අවසානභාවෙන යෙසු පඤ්හෙසු යොජිතං, තෙසු සත්තසු පඤ්හෙසු සත්ත මොහා උද්ධරිතබ්බාති අත්ථො.

๔๙. ในปัจจนียะ ใน 7 ฐาน พึงถอนโมหะ 7 ออกในบทมูลกะเท่านั้น มีอธิบายว่า ในปัญหาทั้งหลายที่ประกอบบทมูลกะนั่นเองไว้เป็นส่วนท้ายในบทสวิตักกสวิจาระเป็นต้น ในปัญหา 7 ข้อเหล่านั้น พึงถอนโมหะ 7 ออก

පඤ්හාවාරපච්චනීයෙ ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තො ධම්මො අවිතක්කවිචාරමත්තස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණසහජාතඋපනිස්සයකම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති කෙසුචි පොත්ථකෙසු පාඨො දිස්සති, උපනිස්සයෙන පන සඞ්ගහිතත්තා ‘‘කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති න සක්කා වත්තුං. උපාදින්නත්තිකපඤ්හාවාරපච්චනීයෙ හි ‘‘අනුපාදින්නඅනුපාදානියො ධම්මො අනුපාදින්නඅනුපාදානියස්ස ධම්මස්ස සහජාතඋපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.4.58, 62) එත්තකමෙව වුත්තං. පරිත්තත්තිකපඤ්හාවාරපච්චනීයෙ ච ‘‘මහග්ගතො ධම්මො මහග්ගතස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණසහජාතඋපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.12.57, 65, 73) එත්තකමෙව වුත්තන්ති. එත්තකමෙව ච අවිතක්කවිචාරමත්තං කම්මං අප්පමාණං මහග්ගතඤ්ච, තඤ්ච දුබ්බලං න හොතීති එතෙහියෙව වචනෙහි විඤ්ඤායතීති.

ในปัญหาปัจจนียะ ในบางคัมภีร์ปรากฏบทว่า 'ธรรมที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตะ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตะ ด้วยอารัมมณปัจจัย สหชาตปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย และกัมมปัจจัย' แต่เพราะสงเคราะห์เข้าด้วยอุปนิสสยปัจจัยแล้ว จึงไม่ควรกล่าวว่า 'เป็นปัจจัยด้วยกัมมปัจจัย' เพราะในอุปาทินนัตติกปัญหาปัจจนียะ ท่านกล่าวไว้เพียงเท่านี้ว่า 'ธรรมที่เป็นอนุปาทินนานุปาทานิยะ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอนุปาทินนานุปาทานิยะ ด้วยสหชาตปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัย' (ปฏฺฐา. 1.4.58, 62) และในปริตตัตติกปัญหาปัจจนียะ ท่านก็กล่าวไว้เพียงเท่านี้ว่า 'ธรรมที่เป็นมหัคคตะ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นมหัคคตะ ด้วยอารัมมณปัจจัย สหชาตปัจจัย และอุปนิสสยปัจจัย' (ปฏฺฐา. 2.12.57, 65, 73) และพึงทราบด้วยคำเหล่านี้นั่นเองว่า กรรมที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตะนั้น เป็นอัปปมาณะและมหัคคตะ และกรรมนั้นก็ไม่เป็นกรรมที่อ่อนกำลัง

විතක්කත්තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาวิตักกัตติกะ จบแล้ว

8. දස්සනෙනපහාතබ්බත්තිකවණ්ණනා

๘. การพรรณนาทัสสเนนปหาตัพพัตติกะ

දස්සනෙනපහාතබ්බත්තිකෙ [Pg.245] දස්සනෙන පහාතබ්බො ධම්මො භාවනාය පහාතබ්බස්ස ධම්මස්ස එකෙනපි පච්චයෙන පච්චයො න හොතීති ඉදං පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගෙ විචාරිතනයෙන විචාරෙතබ්බන්ති.

ในทัสสเนนปหาตัพพัตติกะ ธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ ไม่เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่พึงละด้วยภาวนา แม้ด้วยปัจจัยอย่างหนึ่ง ข้อนี้พึงพิจารณาโดยนัยที่พิจารณาไว้แล้วในปฏิจจสมุปปาทวิภังค์

දස්සනෙනපහාතබ්බත්තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาทัสสเนนปหาตัพพัตติกะ จบแล้ว

පුච්ඡාගණනගාථායො

คาถาแสดงการนับจำนวนคำถาม

කුසලාදි එකකත්තය-මථාදි අන්තෙන මජ්ඣිමන්තෙන;

ආදි ච මජ්ඣෙන දුකා, තයො තිකෙකො ච විඤ්ඤෙය්‍යො.

พึงทราบว่า ติกะหนึ่งๆ มี 3 อย่าง คือ ติกะที่มีกุสลบทเป็นต้น มีบทต้นเป็นที่สุด มีบทกลางเป็นที่สุด และทุกะที่มีบทต้นและบทกลางเป็นต้น

තෙස්වෙකෙකං මූලං කත්වා, තං සත්තසත්තකා පුච්ඡා;

එකෙකපච්චයෙ යථා, භවන්ති එකූනපඤ්ඤාස.

เมื่อทำบทเหล่านั้นแต่ละบทให้เป็นมูลกะ คำถามเหล่านั้นจึงเป็นหมวด 7 แห่งหมวด 7 รวมเป็น 49 ในแต่ละปัจจัย

ඡසත්තතාධිකසතං, සහස්සමෙකඤ්ච සුද්ධිකෙ පුච්ඡා;

එස ච නයොනුලොමෙ, පච්චනීයෙ චාති නාඤ්ඤත්ථ.

คำถามในสุทธิกะมี 1,176 นัยนี้มีในอนุโลมและปัจจนียะเท่านั้น ไม่ใช่ในที่อื่น

රාසිගුණිතස්ස රාසිස්සඩ්ඪං, සහ රාසිකස්ස පිණ්ඩො සො;

රාසිස්ස වා සහෙකස්සඩ්ඪං, පුන රාසිනා ගුණිතං.

ผลรวมของหมวดนั้น คือครึ่งหนึ่งของจำนวนที่คูณด้วยจำนวนที่รวมกับตัวมันเอง หรือครึ่งหนึ่งของจำนวนที่บวกด้วยหนึ่ง แล้วคูณด้วยจำนวนนั้นอีกครั้ง

ඉති හෙතුමූලකාදුක-තිකාදයො ඡච්ච සත්තතිසතා ද්වෙ;

චතුවීසතෙත්ථ පුච්ඡා, අඩ්ඪුඩ්ඪසහස්සනහුතඤ්ච.

ดังนั้น ในนัยมีเหตุเป็นมูลกะเป็นต้น ทุกะและติกะเป็นต้น มี 6 และ 372 ในที่นี้มีคำถาม 24 และ 35,000

තාසං යස්මා සුද්ධික-නයො න පච්චෙකපච්චයෙ තස්මා;

චතුවීසතිගුණිතානං, සසුද්ධිකානං අයං ගණනා.

เพราะนัยสุทธิกะของคำถามเหล่านั้นไม่มีในปัจจัยแต่ละอย่าง ดังนั้น การนับนี้จึงเป็นจำนวนที่คูณด้วย 24 รวมกับสุทธิกะ

ලක්ඛත්තයං ද්විනහුතං, පඤ්ච සහස්සානි සත්ත ච සතානි;

ද්වාපඤ්ඤාසා එතා, අනුලොමෙ පිණ්ඩිතා පුච්ඡා.

คำถามที่รวมกันในอนุโลมมี 325,752

අනුලොමසදිසගණනා, භවන්ති පුච්ඡානයෙ ච පච්චනීයෙ;

හාපෙත්වා පන සෙසෙ, නයද්වයෙ සුද්ධිකෙ ලද්ධා.

การนับที่เหมือนกับอนุโลม ย่อมมีในปัญหานัยและในปัจจนียะ แต่เมื่อยกเว้นส่วนที่เหลือแล้ว ย่อมได้สุทธิกะในนัยทั้งสอง

ඡප්පඤ්ඤාස භවන්ති පුච්ඡා, ඡසතසහිතඤ්ච ලක්ඛතෙරසකං;

පුච්ඡානයෙසු ගණිතා, පටිච්චවාරෙ චතූස්වපි.

ในปัญหานัยทั้งหลายที่นับในปฏิจจวาระทั้ง 4 มีคำถาม 1,300,656

සත්තහි [Pg.246] ගුණිතා කුසලත්තිකෙ ද්වයං, නවුතිඤ්චෙව පඤ්චසතා;

චත්තාරි සහස්සානි ච, තථෙකනවුතෙ ච ලක්ඛකා.

ในกุสลัตติกะที่คูณด้วย 7 มีคำถาม 9,104,592

නාද්වාවීසති ගුණිතා, තිකෙසු සබ්බෙසු වීසති ච කොටි;

ලක්ඛත්තයං සහස්සං, චතුවීසති චාපි විඤ්ඤෙය්‍යා.

พึงทราบว่า ในติกะทั้งหมดที่คูณด้วย 22 มี 20 โกฏิ 3 แสน 1 พัน 24

තිකපට්ඨානං.

ติกปัฏฐาน (จบ)

එකකපච්චයෙ පන, නව නව කත්වා සසොළසද්විසතං;

හෙතුදුකපඨමවාරෙ, පඨමනයෙ සුද්ධිකෙ පුච්ඡා.

ส่วนในปัจจัยหนึ่งๆ เมื่อทำหมวด 9 และหมวด 9 ได้คำถามในสุทธิกะ 216 ในนัยแรก ในเหตุทุกะปฐมวาระ

හෙතාදිමූලකනයෙ-ස්වෙකෙකස්මිං දුකාදිභෙදයුතෙ;

චතුරාසීතිචතුසත-සහිතං සහස්සද්වයං පුච්ඡා.

ในนัยที่มีเหตุเป็นมูลกะเป็นต้น แต่ละนัยที่ประกอบด้วยความต่างแห่งทุกะเป็นต้น มีคำถาม 2,484

තා චතුවීසතිගුණිතා, සසුද්ධිකා එත්ථ හොන්ති අනුලොමෙ;

ද්වත්තිංසට්ඨසතාධික-සහස්සනවකඩ්ඪලක්ඛකා.

คำถามเหล่านั้น เมื่อคูณด้วย 24 รวมกับสุทธิกะ ในอนุโลมนี้ ย่อมมี 59,832

එවං පච්චනීයෙ ද්වෙ, සුද්ධිකරහිතා චතූස්වතො හොන්ති;

ඡන්නවුතට්ඨසතට්ඨ-තිංසසහස්සද්විලක්ඛකානි.

ในปัจจนียะ ๒ อย่างนั้น เมื่อเว้นสุทธิกะเสีย ย่อมมีใน ๔ ทาง คือ ๒ แสน ๓ หมื่น ๘ พัน ๘ ร้อย ๙๖.

තා පන සත්තගුණා ද්වෙ, සත්තතිසතද්වයං සහස්සානි;

ද්වාසත්තති හොන්ති තතො, සොළස ලක්ඛානි හෙතුදුකෙ.

แต่จำนวนเหล่านั้นคูณด้วย ๗ ย่อมเป็น ๑๖ แสน ๗ หมื่น ๒ พัน ๒ ร้อย ๗๒ ในเหตุกทุกะ.

තා සතගුණා දුකසතෙ, සතද්වයං සත්තවීසති සහස්සා;

ද්වාසත්තතිලක්ඛානි ච, සොළසකොටි තතො පුච්ඡා.

จำนวนเหล่านั้นคูณด้วย ๑๐๐ ในทุกะ ๑๐๐ ย่อมเป็น ๑๖ โกฏิ ๗๒ แสน ๒ หมื่น ๗ พัน ๒ ร้อย คำถามจึงมีเท่านั้น.

දුකපට්ඨානං.

ทุกปัฏฐาน.

දුකතිකපට්ඨානෙ තික-පක්ඛෙපො හොති එකමෙකදුකෙ;

තස්ස ඡසට්ඨිගුණෙන තෙ, ඡසට්ඨිසතං දුකා හොන්ති.

ในทุกติกปัฏฐาน มีการแทรกติกะลงในทุกะแต่ละทุกะ ด้วยการคูณด้วย ๖๖ นั้น ทุกะทั้งหลายจึงเป็น ๑๖๖.

හෙතුදුකලද්ධපුච්ඡා, ගුණිතා තෙහි ච හොන්ති තිකපදමෙව;

දුකපට්ඨානෙ පුච්ඡා, තාසං ගණනා අයං ඤෙය්‍යා.

คำถามที่ได้ในเหตุกทุกะ คูณด้วยจำนวนเหล่านั้น ย่อมเป็นบทติกะนั่นเอง พึงทราบการนับคำถามในทุกติกปัฏฐานเหล่านั้นดังนี้.

ද්වාපඤ්ඤාස සතානි ච, නවෙව නහුතානි නව ච සට්ඨිඤ්ච;

ලක්ඛානි තීහි සහිතං, සතං සහස්සඤ්ච කොටිනං.

๑,๑๐๓ โกฏิ ๖๙ แสน ๙ นหุต ๕๒ ร้อย.

දුකතිකපට්ඨානං.

ทุกติกปัฏฐาน.

තිකදුකපට්ඨානෙ [Pg.247] තික-මෙකෙකං ද්විසතභෙදනං කත්වා;

ද්වාවීසද්විසතගුණා, ඤෙය්‍යා කුසලත්තිකෙ ලද්ධා.

ในติกทุกปัฏฐาน กระทำติกะแต่ละติกะให้เป็น ๒๐๐ ประเภท พึงทราบคำถามที่ได้ในกุสลติกะด้วยการคูณด้วย ๒๒๒.

පුච්ඡා අට්ඨසතාධික-චතුසහස්සද්විලක්ඛයුත්තානං;

කොටීනං ඡක්කමථො, කොටිසහස්සානි චත්තාරි.

คำถามมี ๔,๐๐๖ โกฏิ ๒ แสน ๔ พัน ๘ ร้อย.

තිකදුකපට්ඨානං.

ติกทุกปัฏฐาน.

තිකතිකපට්ඨානෙ, තෙසට්ඨිවිධෙකෙකභෙදනා තු තිකා;

තෙහි ච ගුණිතා කුසල-ත්තිකපුච්ඡාපි හොන්ති පුච්ඡා තා.

ในติกติกปัฏฐาน ติกะแต่ละติกะมี ๖๓ ประเภท และคำถามในกุสลติกะที่คูณด้วยจำนวนเหล่านั้น ย่อมเป็นจำนวนคำถามในติกติกปัฏฐานนั้น.

ද්වාදස පඤ්චසතා චතු-සට්ඨිසහස්සානි නවුති චෙකූනා;

ලක්ඛානමෙකසට්ඨි, ද්වාදසසතකොටියො චෙව.

๑,๒๐๐ โกฏิ ๖๑ แสน ๖ หมื่น ๔ พัน ๕ ร้อย ๘๙ กับอีก ๑๒.

තිකතිකපට්ඨානං.

ติกติกปัฏฐาน.

ද්වයහීනද්වයසතගුණො, එකෙකො දුකදුකෙ තෙහි;

හෙතුදුකෙ ලද්ධා සඞ්ඛ්‍ය-භෙදෙහි ච වඩ්ඪිතා පුච්ඡා.

ในทุกทุกปัฏฐาน ทุกะแต่ละทุกะคูณด้วย ๑๙๘ คำถามที่ได้ในเหตุกทุกะจึงเพิ่มขึ้นด้วยประเภทแห่งจำนวนเหล่านั้น.

ඡසතයුතානි පඤ්චා-සීතිසහස්සානි ලක්ඛනවකඤ්ච;

එකාදසාපි කොටි, පුන කොටිසතානි තෙත්තිංස.

๓,๓๑๑ โกฏิ ๙ แสน ๘ หมื่น ๕ พัน ๖ ร้อย.

දුකදුකපට්ඨානං.

ทุกทุกปัฏฐาน.

සම්පිණ්ඩිතා තු පුච්ඡා, අනුලොමෙ ඡබ්බිධෙපි පට්ඨානෙ;

ඡත්තිංසතිසතසහස්ස-ට්ඨකයුතසත්තනහුතානි.

ส่วนคำถามที่รวมกันในปัฏฐาน ๖ ประเภทฝ่ายอนุโลม คือ ๓๖ แสน ๘ อะยุตะ ๗ นหุต.

ලක්ඛානි ඡච්ච චත්තා-ලීසෙව නවාථ කොටියො දස ච;

සත්තකොටිසතෙහි ච, කොටිසහස්සානි නව හොන්ති.

๙,๗๑๐ โกฏิ ๖ แสน ๔๙.

තා චතුගුණිතා පුච්ඡා, චතුප්පභෙදෙ සමන්තපට්ඨානෙ;

චතුචත්තාලීසසතත්තයං, සහස්සානි තෙරස ච.

คำถามเหล่านั้นคูณด้วย ๔ ในปัฏฐานโดยรอบ ๔ ประเภท คือ ๑ หมื่น ๓ พัน ๓ ร้อย ๔๔.

සත්තාසීති [Pg.248] ච ලක්ඛානං, කොටීනඤ්ච සත්තසත්තතියො;

හොන්තිට්ඨසතානිට්ඨ-තිංසසතසහස්සානි ඉති ගණනා.

๓๘ แสน ๘ ร้อย ๗๗ โกฏิ ๘๗ แสน ๘ ร้อย นี้คือการนับ.

පට්ඨානස්ස පුච්ඡාගණනගාථා.

คาถาว่าด้วยการนับคำถามแห่งปัฏฐาน.

පට්ඨානපකරණ-මූලටීකා සමත්තා.

มูลฎีกาปัฏฐานปกรณ์ จบแล้ว.

ඉති භදන්තආනන්දාචරියකෙන කතා ලීනත්ථපදවණ්ණනා

ลีนัตถปทวัณณนา (คำอธิบายบทที่มีเนื้อความลึกซึ้ง) อันพระภทันตะอานันทาจริยะรจนาไว้ จบเพียงเท่านี้.

අභිධම්මස්ස මූලටීකා සමත්තා.

มูลฎีกาแห่งพระอภิธรรม จบแล้ว.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
1 නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස นอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น අභිධම්මපිටකෙ ในพระอภิธรรมปิฎก පඤ්චපකරණ-මූලටීකා ปัญจปกรณ์มูลฎีกา ධාතුකථාපකරණ-මූලටීකා ธาตุกถาปกรณ์มูลฎีกา ගන්ථාරම්භවණ්ණනා คำพรรณนาเริ่มต้นคัมภีร์ ධාතුකථාපකරණං [Pg.1] දෙසෙන්තො භගවා යස්මිං සමයෙ දෙසෙසි, තං සමයං දස්සෙතුං, විභඞ්ගානන්තරං දෙසිතස්ස පකරණස්ස ධාතුකථාභාවං දස්සෙතුං වා ‘‘අට්ඨාරසහී’’තිආදිමාහ. තත්ථ බලවිධමනවිසයාතික්කමනවසෙන දෙවපුත්තමාරස්ස, අප්පවත්තිකරණවසෙන කිලෙසාභිසඞ්ඛාරමාරානං, සමුදයප්පහානපරිඤ්ඤාවසෙන ඛන්ධමාරස්ස, මච්චුමාරස්ස ච බොධිමූලෙ එව භඤ්ජිතත්තා පරූපනිස්සයරහිතං නිරතිසයං තං භඤ්ජනං උපාදාය භගවා එව ‘‘මාරභඤ්ජනො’’ති ථොමිතො. තත්ථ මාරෙ අභඤ්ජෙසි, මාරභඤ්ජනං වා එතස්ස, න පරරාජාදිභඤ්ජනන්ති මාරභඤ්ජනො. මහාවික්කන්තො මහාවීරියොති මහාවීරො. พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงธาตุกถาปกรณ์ ทรงแสดงในสมัยใด เพื่อแสดงสมัยนั้น หรือเพื่อแสดงความเป็นธาตุกถาแห่งปกรณ์ที่ทรงแสดงแล้วหลังจากวิภังค์ จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ด้วย ๑๘” ในบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงถูกสรรเสริญว่า “มารภัญชนะ” (ผู้ทำลายมาร) เพราะทรงทำลายมารคือเทวบุตรมารด้วยการทำลายกำลังและก้าวล่วงวิสัย, มารคือกิเลสสังขารมารด้วยการไม่ให้เป็นไป, มารคือขันธมารด้วยการกำหนดรู้สมุทัยและประหาณ, และมัจจุมาร ณ โพธิมณฑลนั่นเอง โดยอาศัยการทำลายอันยอดเยี่ยมที่ปราศจากการอาศัยผู้อื่นนั้น ในบทนั้น พระองค์ทรงทำลายมารทั้งหลาย หรือการทำลายมารเป็นของพระองค์ ไม่ใช่การทำลายพระราชาอื่นเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “มารภัญชนะ” ผู้มีกำลังมาก ผู้มีความเพียรมาก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “มหาวีระ” ඛන්ධාදයො අරණන්තා ධම්මා සභාවට්ඨෙන ධාතුයො, අභිධම්මකථාධිට්ඨානට්ඨෙන වාති කත්වා තෙසං කථනතො ඉමස්ස පකරණස්ස ධාතුකථාති අධිවචනං. යදිපි අඤ්ඤෙසු ච පකරණෙසු තෙ සභාවා කථිතා, එත්ථ පන තෙසං සබ්බෙසං සඞ්ගහාසඞ්ගහාදීසු චුද්දසසු නයෙසු එකෙකස්මිං කථිතත්තා සාතිසයං කථනන්ති ඉදමෙව එවංනාමකං. එකදෙසකථනමෙව හි අඤ්ඤත්ථ කතන්ති. ඛන්ධායතනධාතූහි වා ඛන්ධාදීනං අරණන්තානං සඞ්ගහාසඞ්ගහාදයො නයා වුත්තාති තත්ථ මහාවිසයානං ධාතූනං [Pg.2] වසෙන ධාතූහි කථා ධාතුකථාති එවං අස්ස නාමං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ද්විධා තිධා ඡධා අට්ඨාරසධාති අනෙකධා ධාතුභෙදං පකාසෙසීති ධාතුභෙදප්පකාසනොති. තස්සත්ථන්ති තස්සා ධාතුකථාය අත්ථං. අ-කාරෙ ආ-කාරස්ස ලොපො දට්ඨබ්බො. ‘‘යං ධාතුකථ’’න්ති වා එත්ථ පකරණන්ති වචනසෙසො සත්තන්නං පකරණානං කමෙන වණ්ණනාය පවත්තත්තාති තෙන යොජනං කත්වා තස්ස පකරණස්ස අත්ථං තස්සත්ථන්ති අ-කාරලොපො වා. තන්ති තං දීපනං සුණාථ, තං වා අත්ථං තංදීපනවචනසවනෙන උපධාරෙථාති අත්ථො. සමාහිතාති නානාකිච්චෙහි අවික්ඛිත්තචිත්තා, අත්තනො චිත්තෙ ආහිතාති වා අත්ථො. ธรรมทั้งหลายมีขันธ์เป็นต้นจนถึงอรณะ ชื่อว่าธาตุโดยสภาวะ หรือโดยเป็นที่ตั้งแห่งการกล่าวอภิธรรม เพราะเหตุที่กล่าวถึงธรรมเหล่านั้น ปกรณ์นี้จึงมีชื่อว่าธาตุกถา ถึงแม้สภาวะเหล่านั้นจะถูกกล่าวไว้ในปกรณ์อื่น ๆ ด้วย แต่ในปกรณ์นี้ การกล่าวถึงสภาวะเหล่านั้นทั้งหมดในนัย ๑๔ ประการ มีสังคหะและอสังคหะเป็นต้น ในแต่ละนัย เป็นการกล่าวที่ยิ่งกว่า เพราะเหตุนั้น ปกรณ์นี้จึงมีชื่อเช่นนี้ การกล่าวเพียงบางส่วนเท่านั้นที่ถูกกล่าวไว้ในที่อื่น หรือพึงทราบว่า ชื่อของปกรณ์นี้ว่าธาตุกถา เพราะนัยทั้งหลายมีสังคหะและอสังคหะเป็นต้น แห่งธรรมมีขันธ์เป็นต้นจนถึงอรณะ ถูกกล่าวไว้ด้วยขันธ์ อายตนะ และธาตุ ในที่นั้น การกล่าวด้วยธาตุทั้งหลายอันมีวิสัยกว้างขวาง จึงชื่อว่าธาตุกถา ชื่อว่า “ธาตุเภทัปปกาสนะ” เพราะทรงประกาศความแตกต่างแห่งธาตุหลายอย่าง คือ ๒ อย่าง ๓ อย่าง ๖ อย่าง ๑๘ อย่าง บทว่า “ตัสสัตถัง” คือ อรรถแห่งธาตุกถานั้น พึงเห็นการลบสระอะในสระอา หรือในบทว่า “ยัง ธาตุกถัง” พึงเห็นการลบสระอะในบทว่า “ตัสสัตถัง” โดยการโยงความว่า “ปกรณ์” เป็นบทที่เหลืออยู่ เพราะการพรรณนาปกรณ์ ๗ ปกรณ์ดำเนินไปตามลำดับ อรรถแห่งปกรณ์นั้น บทว่า “ตัง” คือ ท่านทั้งหลายจงฟังการชี้แจงนั้น หรือจงพิจารณาอรรถนั้นด้วยการฟังคำชี้แจงนั้น ดังนี้เป็นอรรถ บทว่า “สมาหิตา” คือ มีจิตไม่ฟุ้งซ่านด้วยกิจต่าง ๆ หรือมีจิตตั้งมั่นอยู่ในตน ดังนี้เป็นอรรถ ගන්ථාරම්භවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำพรรณนาเริ่มต้นคัมภีร์จบแล้ว 1. මාතිකාවණ්ණනා ๑. คำพรรณนามาติกา 1. නයමාතිකාවණ්ණනා ๑. คำพรรณนานัยมาติกา 1. කො [Pg.3] පනෙතස්ස පකරණස්ස පරිච්ඡෙදොති? න සො ඉධ වත්තබ්බො, අට්ඨසාලිනියං (ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා) පකරණපරිච්ඡෙදො වුත්තො එවාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චුද්දසවිධෙන විභත්තන්ති වුත්ත’’න්ති. ඛන්ධාදීනං දෙසනා නීයති පවත්තීයති එතෙහි, ඛන්ධාදයො එව වා නීයන්ති ඤායන්ති එතෙහි පකාරෙහීති නයා, නයානං මාතිකා උද්දෙසො, නයා එව වා මාතිකාති නයමාතිකා. එතෙසං පදානං මූලභූතත්තාති ‘‘මූලමාතිකා’’ති වත්තබ්බානං සඞ්ගහාසඞ්ගහාදීනං චුද්දසන්නං පදානං ඛන්ධාදිධම්මවිභජනස්ස ඉමස්ස පකරණස්ස මූලභූතත්තා නිස්සයභූතත්තාති අත්ථො. ๑. ปริเฉทของปกรณ์นี้มีเท่าไร? ปริเฉทนั้นไม่พึงกล่าวในที่นี้ เพราะปริเฉทของปกรณ์ถูกกล่าวไว้แล้วในอรรถสาลินี (อรรถกถาธัมมสังคณี นิทานกถา) ดังนี้ จึงแสดงว่า “ถูกแบ่งออกเป็น ๑๔ อย่าง” การแสดงธรรมมีขันธ์เป็นต้น ย่อมดำเนินไปโดยนัยเหล่านี้ หรือธรรมมีขันธ์เป็นต้น ย่อมถูกนำไปรู้แจ้งโดยอาการเหล่านี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “นัย” มาติกาของนัยทั้งหลาย หรือนัยทั้งหลายนั่นเองชื่อว่า “มาติกา” เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “นัยมาติกา” บทว่า “มูลมาติกา” คือ บท ๑๔ ประการ มีสังคหะและอสังคหะเป็นต้น เป็นมูลฐานแห่งการจำแนกธรรมมีขันธ์เป็นต้นแห่งปกรณ์นี้ เพราะเป็นมูลฐานและเป็นที่อาศัย ดังนี้เป็นอรรถ 2. අබ්භන්තරමාතිකාවණ්ණනා ๒. คำพรรณนาอัพภันตรมาติกา 2. ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා’’තිආදීහි රූපක්ඛන්ධාදිපදානි දස්සිතානි, පටිච්චසමුප්පාදවචනෙන ච යෙසු ද්වාදසසු අඞ්ගෙසු පච්චෙකං පටිච්චසමුප්පාදසද්දො වත්තති, තදත්ථානි ද්වාදස පදානි දස්සිතානීති තෙසං තථාදස්සිතානං සරූපෙනෙව දස්සිතානං ඵස්සාදීනඤ්ච පදානං වසෙන ආහ ‘‘පඤ්චවීසාධිකෙන පදසතෙනා’’ති. තත්ථ කම්මුපපත්තිකාමභවාදීනං ඉධ විභත්තානං භාවනභවනභාවෙන භවෙ විය සොකාදීනං ජරාමරණස්ස විය අනිට්ඨත්තා තන්නිදානදුක්ඛභාවෙන ච ජරාමරණෙ අන්තොගධතාය පටිච්චසමුප්පාදස්ස ද්වාදසපදතා දට්ඨබ්බා. එත්ථ ච පාළියං භින්දිත්වා අවිස්සජ්ජිතානම්පි සතිපට්ඨානාදීනං භින්දිත්වා ගහණං කරොන්තො තෙසං භින්දිත්වාපි විස්සජ්ජිතබ්බතං දස්සෙතීති වෙදිතබ්බං. ๒. ด้วยบทมีอาทิว่า “ปัญจขันธา” (ขันธ์ ๕) บทมีรูปขันธ์เป็นต้นถูกแสดงแล้ว และด้วยคำว่าปฏิจจสมุปบาท บท ๑๒ บทอันเป็นอรรถแห่งองค์ ๑๒ ที่แต่ละองค์มีคำว่าปฏิจจสมุปบาทเป็นไป ก็ถูกแสดงแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ด้วยบท ๑๒๕” โดยอาศัยบทเหล่านั้นที่ถูกแสดงแล้วอย่างนั้น และบทมีผัสสะเป็นต้นที่ถูกแสดงโดยสภาวะของตน ในบทนั้น พึงเห็นความเป็น ๑๒ บทของปฏิจจสมุปบาท เพราะกรรม อุปบัติ กามภพเป็นต้น ที่ถูกจำแนกในที่นี้ ถูกสงเคราะห์เข้าในชรามรณะ โดยความเป็นทุกข์ที่มีชรามรณะเป็นเหตุ เพราะไม่เป็นที่ปรารถนาเหมือนโสกะเป็นต้นในภพ และโดยความเป็นภาวะที่เกิดขึ้น และในที่นี้ พึงทราบว่า เมื่อทรงแยกและทรงถือเอาสติปัฏฐานเป็นต้นที่ไม่ได้แยกและไม่ได้จำแนกไว้ในพระบาลี ก็ทรงแสดงว่าธรรมเหล่านั้นพึงแยกและจำแนกได้ නයමාතිකාදිකා ලක්ඛණමාතිකන්තා මාතිකා පකරණන්තරාසාධාරණතාය ධාතුකථාය මාතිකා නාම, තස්සා අබ්භන්තරෙ වුත්තො විභජිතබ්බානං උද්දෙසො අබ්භන්තරමාතිකා නාමාති ඉමමත්ථං පකාසෙන්තො ‘‘අයඤ්හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ එවං අවත්වාති යථා ‘‘සබ්බාපි…පෙ… මාතිකා’’ති අයං ධාතුකථාමාතිකතො බහිද්ධා වුත්තා, එවං අවත්වාති අත්ථො. ධාතුකථාය අබ්භන්තරෙයෙවාති ච ධාතුකථාමාතිකාය අබ්භන්තරෙයෙවාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. තදාවෙණිකමාතිකාඅබ්භන්තරෙ හි ඨපිතා තස්සායෙව අබ්භන්තරෙ ඨපිතාති වුත්තා[Pg.4]. අථ වා එවං අවත්වාති යථා ‘‘සබ්බාපි…පෙ… මාතිකා’’ති එතෙන වචනෙන ධාතුකථාතො බහිභූතා කුසලාදිඅරණන්තා මාතිකා පකරණන්තරගතා වුත්තා, එවං අවත්වාති අත්ථො. ධාතුකථාය අබ්භන්තරෙයෙවාති ච ඉමස්ස පකරණස්ස අබ්භන්තරෙ එව සරූපතො දස්සෙත්වා ඨපිතත්තාති අත්ථො. සබ්බස්ස අභිධම්මස්ස මාතිකාය අසඞ්ගහිතත්තා විකිණ්ණභාවෙන පකිණ්ණකතා වෙදිතබ්බා. มาติกาที่เริ่มต้นด้วยนัยมาติกาจนถึงลักขณมาติกา ชื่อว่ามาติกาของธาตุกถา เพราะไม่ทั่วไปแก่ปกรณ์อื่น การแสดงอุทเทสของธรรมที่พึงจำแนกที่กล่าวไว้ภายในมาติกานั้น ชื่อว่าอัพภันตรมาติกา เมื่อทรงประกาศอรรถนี้ จึงตรัสคำมีอาทิว่า “อยัญหิ” ในบทนั้น บทว่า “เอวัง อวัตวา” คือ ไม่กล่าวอย่างนี้ หมายความว่า มาติกาที่กล่าวว่า “สัพพาปิ...เป...มาติกา” นี้ ถูกกล่าวไว้นอกธาตุกถามาติกา และบทว่า “ธาตุกถายะ อัพภันตเรเยวะ” พึงเห็นว่าหมายถึง ภายในธาตุกถามาติกานั่นเอง เพราะมาติกาที่ถูกตั้งไว้ภายในมาติกาเฉพาะนั้น ถูกกล่าวว่าตั้งไว้ภายในมาติกานั้นเอง อีกอย่างหนึ่ง บทว่า “เอวัง อวัตวา” คือ ไม่กล่าวอย่างนี้ หมายความว่า มาติกาที่อยู่นอกธาตุกถา มีกุศลเป็นต้นจนถึงอรณะ ที่กล่าวไว้ในปกรณ์อื่น ด้วยคำว่า “สัพพาปิ...เป...มาติกา” และบทว่า “ธาตุกถายะ อัพภันตเรเยวะ” หมายความว่า ถูกแสดงและตั้งไว้โดยสภาวะภายในปกรณ์นี้เอง พึงทราบว่า เป็นปกิณณกะ (เบ็ดเตล็ด) โดยความเป็นของกระจัดกระจาย เพราะไม่ถูกสงเคราะห์เข้าในมาติกาของพระอภิธรรมทั้งหมด 3. නයමුඛමාතිකාවණ්ණනා ๓. คำพรรณนานัยมุขมาติกา 3. නයානං පවත්තිද්වාරභූතා සඞ්ගහාසඞ්ගහවියොගීසහයොගීධම්මා නයමුඛානීති තෙසං උද්දෙසො නයමුඛමාතිකා. චුද්දසපි හි සඞ්ගහාසඞ්ගහසම්පයොගවිප්පයොගානං වොමිස්සකතාවසෙන පවත්තාති යෙහි තෙ චත්තාරොපි හොන්ති, තෙ ධම්මා චුද්දසන්නම්පි නයානං මුඛානි හොන්තීති. තත්ථ සඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදාදීසු සච්චාදීහිපි යථාසම්භවං සඞ්ගහාසඞ්ගහො යදිපි වුත්තො, සො පන සඞ්ගාහකභූතෙහි තෙහි වුත්තො, න සඞ්ගහභූතෙහි, සොපි ‘‘චක්ඛායතනෙන යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා ආයතනසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා’’තිආදිනා පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජිතබ්බධම්මුද්ධාරෙ තත්ථාපි ඛන්ධාදීහෙව සඞ්ගහෙහි නියමෙත්වා වුත්තො, තස්මා ‘‘තීහි සඞ්ගහො, තීහි අසඞ්ගහො’’ති වුත්තං. පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජිතබ්බධම්මුද්ධාරෙපි පන පුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙසු ච රූපක්ඛන්ධාදීනං අරණන්තානං යථාසම්භවං සම්පයොගවිප්පයොගා චතූහෙව ඛන්ධෙහි හොන්තීති ‘‘චතූහි සම්පයොගො, චතූහි විප්පයොගො’’ති වුත්තං. ๓. ธรรมทั้งหลายที่เป็นสังคหะ อสังคหะ วิโยคี และสหโยคี ซึ่งเป็นประตูแห่งการเป็นไปของนัยทั้งหลาย ชื่อว่า นัยมุข เพราะฉะนั้น การยกขึ้นแสดงนัยมุขเหล่านั้น จึงชื่อว่า นัยมุขมาติกา เพราะธรรมทั้งหลายที่เป็นสังคหะ อสังคหะ สัมปโยค และวิปปโยค ทั้ง ๑๔ อย่าง ย่อมเป็นไปโดยอาการที่ผสมกัน ธรรมทั้งหลายที่ทำให้ธรรมทั้ง ๔ อย่างนั้นมีอยู่ จึงเป็นนัยมุขของนัยทั้ง ๑๔ อย่าง ในนัยมุขนั้น แม้สังคหะและอสังคหะจะถูกกล่าวไว้โดยสัจจะ เป็นต้น ตามสมควร ในบทมีสังคหิตะและอสังคหิตะเป็นต้น แต่สังคหะและอสังคหะนั้นถูกกล่าวโดยธรรมที่เป็นสังคาหกะเหล่านั้น ไม่ใช่โดยธรรมที่เป็นสังคหะ และสังคหะและอสังคหะนั้นก็ถูกกล่าวไว้โดยการกำหนดด้วยขันธ์เป็นต้น ในการยกขึ้นแสดงธรรมที่ควรสอบถามและควรตอบ เช่น ‘ธรรมทั้งหลายที่จักขายตนะ สังคหะด้วยขันธสังคหะ แต่อสังคหะด้วยอายตนสังคหะ’ เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘สังคหะด้วย ๓ อย่าง อสังคหะด้วย ๓ อย่าง’ อนึ่ง ในการยกขึ้นแสดงธรรมที่ควรสอบถามและควรตอบ และในการถามตอบ สัมปโยคและวิปปโยคของรูปขันธ์เป็นต้น จนถึงอรณะ ย่อมมีด้วยขันธ์ ๔ อย่างเท่านั้น ตามสมควร เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘สัมปโยคด้วย ๔ อย่าง วิปปโยคด้วย ๔ อย่าง’ නනු ච විප්පයොගො රූපනිබ්බානෙහිපි හොති, කස්මා ‘‘චතූහි විප්පයොගො’’ති වුත්තන්ති? රූපනිබ්බානෙහි භවන්තස්සපි චතූහෙව භාවතො. න හි රූපං රූපෙන නිබ්බානෙන වා විප්පයුත්තං හොති, නිබ්බානං වා රූපෙන, චතූහෙව පන ඛන්ධෙහි හොතීති චතුන්නං ඛන්ධානං රූපනිබ්බානෙහි විප්පයොගොපි විප්පයුජ්ජමානෙහි චතූහි ඛන්ධෙහි නියමිතො තෙහි විනා විප්පයොගාභාවතො. සො චායං විප්පයොගො අනාරම්මණස්ස, අනාරම්මණඅනාරම්මණමිස්සකෙහි මිස්සකස්ස ච න හොති, අනාරම්මණස්ස පන මිස්සකස්ස ච සාරම්මණෙන, සාරම්මණස්ස සාරම්මණෙන අනාරම්මණෙන මිස්සකෙන ච හොතීති වෙදිතබ්බො. ก็วิปปโยคย่อมมีกับรูปและนิพพานด้วยมิใช่หรือ เหตุไฉนจึงกล่าวว่า ‘วิปปโยคด้วย ๔ อย่าง’ เล่า? เพราะแม้การมีอยู่กับรูปและนิพพาน ก็มีด้วย ๔ อย่างเท่านั้น รูปย่อมไม่วิปปยุตจากรูปหรือนิพพาน หรือนิพพานย่อมไม่วิปปยุตจากรูป แต่ย่อมมีด้วยขันธ์ ๔ อย่างเท่านั้น แม้วิปปโยคของขันธ์ ๔ อย่างกับรูปและนิพพาน ก็ถูกกำหนดด้วยขันธ์ ๔ อย่างที่วิปปยุต เพราะไม่มีวิปปโยคหากปราศจากขันธ์เหล่านั้น อนึ่ง วิปปโยคนั้นย่อมไม่มีแก่ธรรมที่ไม่มีอารมณ์ และแก่ธรรมที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์และธรรมที่ระคนกับธรรมที่ไม่มีอารมณ์ แต่พึงทราบว่า วิปปโยคนั้นย่อมมีแก่ธรรมที่ไม่มีอารมณ์และธรรมที่ระคน กับธรรมที่มีอารมณ์ และย่อมมีแก่ธรรมที่มีอารมณ์ กับธรรมที่มีอารมณ์ ธรรมที่ไม่มีอารมณ์ และธรรมที่ระคน 4. ලක්ඛණමාතිකාවණ්ණනා ๔. อธิบายลักขณมาติกา 4. සඞ්ගහොයෙව [Pg.5] සඞ්ගහනයො. සභාගො. විසභාගොති එතස්ස ‘‘තීහි සඞ්ගහො, තීහි අසඞ්ගහො’’ති එතෙන, ‘‘චතූහි සම්පයොගො, චතූහි විප්පයොගො’’ති එතෙනපි විසුං යොජනා කාතබ්බා. තෙන සඞ්ගහො අසඞ්ගහො ච සභාගො විසභාගො ච භාවො, තථා සම්පයොගො විප්පයොගො චාති අයමත්ථො විඤ්ඤායති. යස්ස වා සඞ්ගහො ච අසඞ්ගහො ච, සො ධම්මො සභාගො විසභාගො ච, තථා යස්ස සම්පයොගො විප්පයොගො ච, සොපි සභාගො විසභාගො චාති. තත්ථ යෙන රූපක්ඛන්ධො…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණධාතූති ධම්මා ගණනං ගච්ඡන්ති, සො රුප්පනාදිකො සමානභාවො සඞ්ගහෙ සභාගතා, එකුප්පාදාදිකො සම්පයොගෙ වෙදිතබ්බො. ๔. สังคหะนั่นแหละคือสังคหนัย พึงประกอบคำว่า ‘สภาคะ’ และ ‘วิสภาคะ’ แยกต่างหากด้วยบทว่า ‘สังคหะด้วย ๓ อย่าง อสังคหะด้วย ๓ อย่าง’ และด้วยบทว่า ‘สัมปโยคด้วย ๔ อย่าง วิปปโยคด้วย ๔ อย่าง’ ด้วยเหตุนั้น ความหมายนี้จึงเป็นที่เข้าใจว่า สังคหะและอสังคหะเป็นสภาวะที่เป็นสภาคะและวิสภาคะ และสัมปโยคและวิปปโยคก็เป็นเช่นนั้น หรือว่า ธรรมใดมีทั้งสังคหะและอสังคหะ ธรรมนั้นเป็นสภาคะและวิสภาคะ และธรรมใดมีทั้งสัมปโยคและวิปปโยค ธรรมนั้นก็เป็นสภาคะและวิสภาคะ ในนัยมุขนั้น สภาวะที่เสมอกัน มีความแปรปรวนเป็นต้น ที่ทำให้ธรรมทั้งหลายมีรูปขันธ์เป็นต้น จนถึงมโนวิญญาณธาตุ เข้าถึงการนับ ชื่อว่า สภาคะในสังคหะ พึงทราบว่า สภาวะที่มีการเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้น ชื่อว่า สภาคะในสัมปโยค 5. බාහිරමාතිකාවණ්ණනා ๕. อธิบายพาหิรมาติกา 5. එවං ධාතුකථාය මාතිකතො බහි ඨපිතත්තාති ‘‘සබ්බාපි…පෙ… මාතිකා’’ති එතෙන ඨපනාකාරෙන බහි පිට්ඨිතො ඨපිතත්තාති අත්ථො. එතෙන වා ඨපනාකාරෙන කුසලාදීනං අරණන්තානං ඉධ අට්ඨපෙත්වා ධාතුකථාය මාතිකතො බහි පකරණන්තරමාතිකාය ඉමස්ස පකරණස්ස මාතිකාභාවෙන ඨපිතත්තා තථා පකාසිතත්තාති අත්ථො. ๕. คำว่า ‘ธาตุทั้งปวง...มาติกา’ ดังนี้ หมายถึง การที่มาติกาถูกวางไว้ภายนอกมาติกาของธาตุกถา โดยอาการที่วางไว้ภายนอก หรืออีกนัยหนึ่ง หมายถึง การที่มาติกาถูกวางไว้ภายนอกมาติกาของธาตุกถา โดยไม่ได้วางกุศลเป็นต้น จนถึงอรณะไว้ในที่นี้ แต่ถูกวางไว้ในมาติกาของคัมภีร์อื่น โดยเป็นมาติกาของคัมภีร์นี้ และถูกประกาศไว้เช่นนั้น සඞ්ගහො අසඞ්ගහොතිආදීසු සඞ්ගහො එකවිධොව, සො කස්මා ‘‘චතුබ්බිධො’’ති වුත්තොති? සඞ්ගහොති අත්ථං අවත්වා අනිද්ධාරිතත්ථස්ස සද්දස්සෙව වුත්තත්තා. සඞ්ගහො අසඞ්ගහොතිආදීසු සද්දෙසු සඞ්ගහසද්දො තාව අත්තනො අත්ථවසෙන චතුබ්බිධොති අයඤ්හෙත්ථත්ථො. අත්ථොපි වා අනිද්ධාරිතවිසෙසො සාමඤ්ඤෙන ගහෙතබ්බතං පත්තො ‘‘සඞ්ගහො අසඞ්ගහො’’තිආදීසු ‘‘සඞ්ගහො’’ති වුත්තොති න කොචි දොසො. නිද්ධාරිතෙ හි විසෙසෙ තස්ස එකවිධතා සියා, න තතො පුබ්බෙති. ජාතිසද්දස්ස සාපෙක්ඛසද්දත්තා ‘‘ජාතියා සඞ්ගහො’’ති වුත්තෙ ‘‘අත්තනො ජාතියා’’ති විඤ්ඤායති සම්බන්ධාරහස්ස අඤ්ඤස්ස අවුත්තත්තාති ජාතිසඞ්ගහොති රූපකණ්ඩෙ වුත්තො සජාතිසඞ්ගහො වුත්තො හොති. ในบทว่า ‘สังคหะ อสังคหะ’ เป็นต้น สังคหะมีเพียงอย่างเดียวเท่านั้น เหตุไฉนจึงกล่าวว่า ‘มี ๔ อย่าง’ เล่า? เพราะคำว่า ‘สังคหะ’ ถูกกล่าวโดยไม่ได้กล่าวถึงความหมาย แต่กล่าวถึงเพียงคำที่มีความหมายที่ยังไม่ถูกกำหนด ความหมายในที่นี้คือ คำว่า ‘สังคหะ’ ในบทว่า ‘สังคหะ อสังคหะ’ เป็นต้น ย่อมมี ๔ อย่างโดยความหมายของตน หรืออีกนัยหนึ่ง ความหมายที่ยังไม่ถูกกำหนดรายละเอียด ได้ถึงความเป็นที่พึงถือเอาโดยทั่วไป เมื่อกล่าวว่า ‘สังคหะ’ ในบทว่า ‘สังคหะ อสังคหะ’ เป็นต้น ก็ไม่มีโทษใดๆ เพราะเมื่อกำหนดรายละเอียดแล้ว สังคหะนั้นจึงจะมีเพียงอย่างเดียว ไม่ใช่ก่อนหน้านั้น เพราะคำว่า ‘ชาติ’ เป็นคำที่ต้องอาศัยคำอื่น เมื่อกล่าวว่า ‘สังคหะโดยชาติ’ ย่อมเป็นที่เข้าใจว่า ‘โดยชาติของตน’ เพราะไม่ได้กล่าวถึงสิ่งอื่นที่ควรเกี่ยวข้อง เพราะเหตุนั้น สชาตสังคหะที่กล่าวไว้ในรูปกัณฑ์ จึงชื่อว่า ชาติสังคหะ එත්ථ [Pg.6] නයමාතිකාය ‘‘සඞ්ගහො අසඞ්ගහො, සම්පයොගො විප්පයොගො’’ති ඉමෙ ද්වෙ පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජිතබ්බධම්මවිසෙසං අනිද්ධාරෙත්වා සාමඤ්ඤෙන ධම්මානං පුච්ඡනවිස්සජ්ජනනයඋද්දෙසා, අවසෙසා නිද්ධාරෙත්වා. ‘‘සඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිත’’න්ති හි ‘‘සඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතං අසඞ්ගහිත’’න්ති වත්තබ්බෙ එකස්ස අසඞ්ගහිතසද්දස්ස ලොපො දට්ඨබ්බො. තෙන සඞ්ගහිතවිසෙසවිසිට්ඨො යො අසඞ්ගහිතො ධම්මවිසෙසො, තන්නිස්සිතො අසඞ්ගහිතතාසඞ්ඛාතො පුච්ඡාවිස්සජ්ජනනයො උද්දිට්ඨො හොති, ‘‘සඞ්ගහිතෙනා’’ති ච විසෙසනෙ කරණවචනං දට්ඨබ්බං. එස නයො තතියාදීසු දසමාවසානෙසු නයුද්දෙසෙසු ඡට්ඨවජ්ජෙසු. තෙසුපි හි වුත්තනයෙන ද්වීහි ද්වීහි පදෙහි පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජිතබ්බධම්මවිසෙසනිද්ධාරණං කත්වා තත්ථ තත්ථ අන්තිමපදසදිසෙන තතියපදෙන පුච්ඡනවිස්සජ්ජනනයා උද්දිට්ඨාති. තත්ථ චතුත්ථපඤ්චමෙසු කත්තුඅත්ථෙ කරණනිද්දෙසො, සත්තමාදීසු ච චතූසු සහයොගෙ දට්ඨබ්බො, න දුතියතතියෙසු විය සමානාධිකරණෙ විසෙසනෙ. තත්ථ හි සභාවන්තරෙන සභාවන්තරස්ස විසෙසනං කතං, එතෙසු ධම්මන්තරෙන ධම්මන්තරස්සාති. එකාදසමාදීසු පන චතූසු ආදිපදෙනෙව ධම්මවිසෙසනිද්ධාරණං කත්වා ඉතරෙහි පුච්ඡනවිස්සජ්ජනනයා උද්දිට්ඨා. විසෙසනෙ එව චෙත්ථ කරණවචනං දට්ඨබ්බං. පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානඤ්හි නිස්සයභූතා ධම්මා සඞ්ගහිතතාදිවිසෙසෙන කරණභූතෙන සම්පයුත්තවිප්පයුත්තාදිභාවං අත්තනො විසෙසෙන්තීති. ในแม่บทแห่งนัยนี้ การแสดงนัยแห่งการถามและการตอบธรรมทั้งหลายโดยทั่วไป เป็นการแสดงโดยไม่กำหนดธรรมพิเศษที่ควรถามและควรตอบ ๒ อย่างเหล่านี้ คือ “สงเคราะห์ ไม่สงเคราะห์” และ “สัมปยุต วิปปยุต” ส่วนที่เหลือเป็นการแสดงโดยกำหนดแล้ว. อนึ่ง ในคำว่า “สงเคราะห์แล้วไม่สงเคราะห์” พึงเห็นว่ามีการลบคำว่า “ไม่สงเคราะห์” ไป ๑ บท ในที่ที่ควรกล่าวว่า “สงเคราะห์แล้วไม่สงเคราะห์ ไม่สงเคราะห์”. ด้วยเหตุนั้น นัยแห่งการถามและการตอบที่อาศัยธรรมพิเศษที่ไม่สงเคราะห์ ซึ่งประกอบด้วยความพิเศษที่สงเคราะห์แล้ว อันนับว่าความไม่สงเคราะห์ จึงถูกแสดงไว้ และพึงเห็นว่าคำว่า “สงเคราะห์แล้ว” เป็นวจนะที่เป็นกรณะในการขยาย. นัยนี้มีอยู่ในนัยที่แสดงไว้ตั้งแต่ที่ ๓ จนถึงที่ ๑๐ เว้นที่ ๖. แม้ในนัยเหล่านั้น ก็มีการกำหนดธรรมพิเศษที่ควรถามและควรตอบด้วยบท ๒ บท ตามนัยที่กล่าวไว้ และนัยแห่งการถามและการตอบก็ถูกแสดงไว้ด้วยบทที่ ๓ ซึ่งเหมือนกับบทสุดท้ายในที่นั้นๆ. ในนัยที่ ๔ และที่ ๕ พึงเห็นว่ามีการแสดงกรณะในอรรถแห่งกัตตุ และใน ๔ นัยตั้งแต่ที่ ๗ พึงเห็นว่ามีการประกอบร่วมกัน ไม่เหมือนกับการขยายที่มีอธิกรณ์เสมอกันในนัยที่ ๒ และที่ ๓. ในนัยเหล่านั้น มีการขยายสภาวะอื่นด้วยสภาวะหนึ่ง แต่ในนัยเหล่านี้มีการขยายธรรมอื่นด้วยธรรมอื่น. ส่วนใน ๔ นัยตั้งแต่ที่ ๑๑ มีการกำหนดธรรมพิเศษด้วยบทแรกเท่านั้น และนัยแห่งการถามและการตอบก็ถูกแสดงไว้ด้วยบทที่เหลือ. พึงเห็นว่าในที่นี้ วจนะที่เป็นกรณะมีอยู่ในการขยายเท่านั้น. เพราะธรรมทั้งหลายที่เป็นที่อาศัยของการถามและการตอบ ย่อมขยายความเป็นสัมปยุตและวิปปยุตเป็นต้นของตน ด้วยความพิเศษคือความเป็นสงเคราะห์เป็นต้น ซึ่งเป็นเครื่องมือ. විකප්පතොති විවිධකප්පනතො, විභාගතොති අත්ථො. සන්නිට්ඨානවසෙනාති අධිමොක්ඛසම්පයොගවසෙන. සන්නිට්ඨානවසෙන වුත්තා ච සබ්බෙ ච චිත්තුප්පාදා සන්නිට්ඨානවසෙන වුත්තසබ්බචිත්තුප්පාදා, තෙසං සාධාරණවසෙනාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. අධිමොක්ඛො හි සන්නිට්ඨානවසෙන වුත්තානං චිත්තුප්පාදානං සාධාරණවසෙන වුත්තො, ඉතරෙ සබ්බෙසන්ති. තත්ථ සාධාරණා පසටා පාකටා චාති ආදිතො පරිග්ගහෙතබ්බා, තස්මා තෙසං සඞ්ගහාදිපරිග්ගහත්ථං උද්දෙසො කතො, අසාධාරණාපි පන පරිග්ගහෙතබ්බාවාති තෙසු මහාවිසයෙන අඤ්ඤෙසම්පි සඞ්ගහාදිපරිග්ගහං දස්සෙතුං අධිමොක්ඛො උද්දිට්ඨො. ‘‘සන්නිට්ඨානවසෙන වුත්තා’’ති ච ධම්මසඞ්ගහවණ්ණනායං පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගෙ ච වචනං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සන්නිට්ඨානවසෙන යෙ වුත්තා, තෙසං සබ්බෙසං සාධාරණතොති පන අත්ථෙ සති [Pg.7] සාධාරණාසාධාරණෙසු වත්තබ්බෙසු යො අසාධාරණෙසු මහාවිසයො අධිමොක්ඛො, තස්ස වසෙන වුත්තසබ්බචිත්තුප්පාදසාධාරණතො ඵස්සාදයො සබ්බසාධාරණාති අධිමොක්ඛො ච අසාධාරණෙසු මහාවිසයොති කත්වා වුත්තො අඤ්ඤස්ස තාදිසස්ස අභාවාති අයමධිප්පායො දට්ඨබ්බො. ชื่อว่า “วิกัปปะ” เพราะการจำแนกโดยประการต่างๆ มีอรรถว่าการแบ่งแยก. ชื่อว่า “โดยเป็นไปตามการตัดสินใจ” คือโดยเป็นไปตามการประกอบด้วยอธิโมกข์. จิตตุปบาททั้งปวงที่กล่าวโดยเป็นไปตามการตัดสินใจ คือจิตตุปบาททั้งปวงที่กล่าวโดยเป็นไปตามการตัดสินใจ, พึงเห็นอรรถในที่นี้ว่า “โดยเป็นไปตามความทั่วไปของจิตตุปบาทเหล่านั้น” อย่างนี้. อธิโมกข์นั้นแลถูกกล่าวโดยเป็นไปตามความทั่วไปของจิตตุปบาททั้งหลายที่กล่าวโดยเป็นไปตามการตัดสินใจ, ส่วนธรรมที่เหลือเป็นของจิตตุปบาททั้งปวง. ในที่นั้น ธรรมทั้งหลายที่ทั่วไป แผ่ไปแล้ว และปรากฏแล้ว พึงกำหนดรู้ก่อน, เพราะฉะนั้น การแสดงจึงถูกกระทำเพื่อประโยชน์แก่การกำหนดรู้การสงเคราะห์เป็นต้นของธรรมเหล่านั้น. ส่วนธรรมทั้งหลายที่ไม่ทั่วไปก็พึงกำหนดรู้ด้วย, เพราะฉะนั้น อธิโมกข์จึงถูกแสดงไว้เพื่อแสดงการกำหนดรู้การสงเคราะห์เป็นต้นของธรรมอื่นๆ ด้วย โดยมีวิสัยกว้างขวางในธรรมเหล่านั้น. และพึงทราบว่าคำว่า “กล่าวโดยเป็นไปตามการตัดสินใจ” นี้ กล่าวอ้างถึงคำในอรรถกถาธรรมสังคณีและในวิภังค์ปฏิจจสมุปบาท. อนึ่ง เมื่อมีอรรถว่า “โดยเป็นไปตามความทั่วไปของจิตตุปบาททั้งปวงที่กล่าวโดยเป็นไปตามการตัดสินใจ” อธิโมกข์ใดมีวิสัยกว้างขวางในธรรมที่ไม่ทั่วไป ซึ่งเป็นธรรมที่ควรกล่าวในบรรดาธรรมที่ทั่วไปและไม่ทั่วไป, เพราะความเป็นไปตามความทั่วไปของจิตตุปบาททั้งปวงที่กล่าวโดยเป็นไปตามอธิโมกข์นั้น ผัสสะเป็นต้นจึงเป็นธรรมที่ทั่วไปทั้งปวง และอธิโมกข์ก็ถูกกล่าวไว้โดยเป็นธรรมที่มีวิสัยกว้างขวางในธรรมที่ไม่ทั่วไป เพราะไม่มีธรรมอื่นเช่นนั้น นี้พึงเห็นว่าเป็นอัธยาศัย. ජීවිතින්ද්‍රියං පනෙත්ථ රූපමිස්සකත්තා න වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං, චිත්තෙකග්ගතා පන අසමාධිසභාවා සාමඤ්ඤසද්දෙනෙව සාමඤ්ඤවිසෙසසද්දෙහි ච සමාධිසභාවා විසෙසසද්දවචනීයං අඤ්ඤං බ්‍යාපෙතබ්බං නිවත්තෙතබ්බඤ්ච නත්ථීති අනඤ්ඤබ්‍යාපකනිවත්තකසාමඤ්ඤවිසෙසදීපනතො තස්සෙව ධම්මස්ස භෙදදීපකෙහි වත්තබ්බා, න සුඛාදිසභාවා වෙදනා විය වුත්තලක්ඛණවිපරීතෙහි සාමඤ්ඤවිසෙසසද්දෙහෙව, තස්මා ‘‘චිත්තෙකග්ගතා’’ති අයං සාමඤ්ඤසද්දො සමාධිසභාවෙ විසෙසසද්දනිරපෙක්ඛො පවත්තමානො සයමෙව විසෙසසද්දමාපජ්ජිත්වා අසමාධිසභාවමෙව පකාසෙය්‍ය, ඉතරො ච සමාධිසභාවමෙවාති ද්විධා භින්නා චිත්තෙකග්ගතා අසාධාරණා චෙව අප්පවිසයා චාති ඉධ උද්දෙසං න අරහති. අභින්නාපි වා ඵස්සාදීනං විය පාකටත්තාභාවතො අඤ්ඤධම්මනිස්සයෙන වත්තබ්බතො ච සා ජීවිතඤ්ච න අරහතීති න උද්දිට්ඨාති. พึงทราบว่า ชีวิตินทรีย์ในที่นี้ไม่ได้กล่าวไว้เพราะความเป็นธรรมที่ปนกับรูป. ส่วนจิตเตกัคคตาที่มีสภาวะไม่เป็นสมาธิ ควรกล่าวด้วยศัพท์ทั่วไปเท่านั้น และจิตเตกัคคตาที่มีสภาวะเป็นสมาธิ ควรกล่าวด้วยศัพท์ที่แสดงความแตกต่างของธรรมนั้นเอง เพราะการแสดงศัพท์ทั่วไปและศัพท์พิเศษที่ไม่แผ่ไปและไม่ห้ามธรรมอื่น โดยที่ไม่มีธรรมอื่นที่ควรแผ่ไปและควรห้ามซึ่งควรกล่าวด้วยศัพท์พิเศษ ไม่เหมือนกับเวทนาที่มีสภาวะเป็นสุขเป็นต้น ซึ่งควรกล่าวด้วยศัพท์ทั่วไปและศัพท์พิเศษที่ตรงกันข้ามกับลักษณะที่กล่าวไว้. เพราะฉะนั้น ศัพท์ทั่วไปว่า “จิตเตกัคคตา” นี้ เมื่อเป็นไปโดยไม่ต้องอาศัยศัพท์พิเศษในสภาวะที่เป็นสมาธิ ก็พึงประกาศสภาวะที่ไม่เป็นสมาธิด้วยตนเอง และศัพท์พิเศษก็พึงประกาศสภาวะที่เป็นสมาธิเท่านั้น. ด้วยเหตุนี้ จิตเตกัคคตาที่แตกต่างกันเป็น ๒ อย่าง คือไม่ทั่วไปและมีวิสัยน้อย จึงไม่ควรแก่การแสดงในที่นี้. หรือแม้จิตเตกัคคตาที่ไม่แตกต่างกัน ก็ไม่ควรแก่การแสดงในที่นี้ และชีวิตินทรีย์ก็ไม่ควรแก่การแสดง เพราะไม่มีความเป็นธรรมที่ปรากฏเหมือนผัสสะเป็นต้น และเพราะควรกล่าวโดยอาศัยธรรมอื่น. මාතිකාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาแม่บทจบแล้ว. 2. නිද්දෙසවණ්ණනා ๒. อรรถกถาแห่งนิเทศ. 1. පඨමනයො සඞ්ගහාසඞ්ගහපදවණ්ණනා ๑. นัยที่ ๑ อรรถกถาบทว่า สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์. 1. ඛන්ධපදවණ්ණනා ๑. อรรถกถาบทว่า ขันธ์. 6. ඛන්ධායතනධාතුයොමහන්තරෙ [Pg.8] අභිඤ්ඤෙය්‍යධම්මභාවෙන වුත්තා, තෙසං පන සභාවතො අභිඤ්ඤාතානං ධම්මානං පරිඤ්ඤෙය්‍යතාදිවිසෙසදස්සනත්ථං සච්චානි, අධිපතියාදිකිච්චවිසෙසදස්සනත්ථං ඉන්ද්‍රියාදීනි ච වුත්තානීති සච්චාදිවිසෙසො විය සඞ්ගහාසඞ්ගහවිසෙසො ච අභිඤ්ඤෙය්‍යනිස්සිතො වුච්චමානො සුවිඤ්ඤෙය්‍යො හොතීති ‘‘තීහි සඞ්ගහො. තීහි අසඞ්ගහො’’ති නයමුඛමාතිකා ඨපිතාති වෙදිතබ්බා. එවඤ්ච කත්වා ‘‘චතූහී’’ති වුත්තා සම්පයොගවිප්පයොගා ච අභිඤ්ඤෙය්‍යනිස්සයෙන ඛන්ධාදීහෙව පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජිතාති. රූපක්ඛන්ධො එකෙන ඛන්ධෙනාති යෙ ධම්මා ‘‘රූපක්ඛන්ධො’’ති වුච්චන්ති, තෙසං පඤ්චසු ඛන්ධෙසු රූපක්ඛන්ධභාවෙන සභාගතා හොතීති රූපක්ඛන්ධභාවසඞ්ඛාතෙන, රූපක්ඛන්ධවචනසඞ්ඛාතෙන වා ගණනෙන සඞ්ගහං ගණනං දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘යඤ්හි කිඤ්චී’’තිආදි. රූපක්ඛන්ධොති හි සඞ්ගහිතබ්බධම්මො දස්සිතො. යෙන සඞ්ගහෙන සඞ්ගය්හති, තස්ස සඞ්ගහස්ස දස්සනං ‘‘එකෙන ඛන්ධෙනා’’ති වචනං. පඤ්චසු ඛන්ධගණනෙසු එකෙන ඛන්ධගණනෙන ගණිතොති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො. යස්මා ච ඛන්ධාදිවචනෙහි සඞ්ගහො වුච්චති, තස්මා උපරි ‘‘ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා’’තිආදිං වක්ඛතීති. ๖. ในท่ามกลางขันธ์ อายตนะ และธาตุทั้งหลาย กล่าวไว้โดยความเป็นธรรมที่ควรรู้ยิ่ง (อภิญเญยยธรรม), ส่วนสัจจะทั้งหลาย กล่าวไว้เพื่อแสดงความพิเศษมีภาวะที่เป็นธรรมที่ควรแก่การกำหนดรู้ (ปริญเญยยธรรม) เป็นต้น ของธรรมทั้งหลายที่รู้ยิ่งแล้วโดยสภาวะนั้น และอินทรีย์เป็นต้น กล่าวไว้เพื่อแสดงความพิเศษแห่งกิจมีอธิปติเป็นต้น, ความพิเศษมีสัจจะ เป็นต้น และความพิเศษแห่งสังคหะและอสังคหะ เมื่อกล่าวโดยอาศัยธรรมที่ควรรู้ยิ่ง ย่อมเป็นสิ่งที่รู้ได้ง่าย, พึงทราบว่า มาติกาแห่งนัยคือ ‘สงเคราะห์ด้วย ๓ ไม่สงเคราะห์ด้วย ๓’ จึงตั้งไว้แล้ว. เมื่อทำอย่างนี้แล้ว สัมปยุตและวิปปยุตที่กล่าวว่า ‘ด้วย ๔’ ก็ถามและตอบโดยอาศัยธรรมที่ควรรู้ยิ่งคือขันธ์เป็นต้นนั่นเอง. คำว่า ‘รูปขันธ์ด้วยขันธ์หนึ่ง’ หมายถึง ธรรมเหล่าใดที่เรียกว่า ‘รูปขันธ์’, ธรรมเหล่านั้นย่อมมีความเป็นส่วนเดียวกันโดยความเป็นรูปขันธ์ในขันธ์ ๕ ด้วยการนับโดยความเป็นรูปขันธ์ หรือด้วยการนับโดยคำว่ารูปขันธ์ จึงแสดงการสงเคราะห์คือการนับ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่ง’ เป็นต้น. เพราะคำว่า ‘รูปขันธ์’ แสดงธรรมที่พึงสงเคราะห์. คำว่า ‘ด้วยขันธ์หนึ่ง’ เป็นการแสดงการสงเคราะห์นั้นว่าสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ใด. นี้เป็นอรรถในที่นี้ว่า นับด้วยการนับขันธ์หนึ่งในบรรดาการนับขันธ์ ๕. และเพราะการสงเคราะห์กล่าวด้วยคำมีขันธ์เป็นต้น เพราะฉะนั้น ในภายหลังท่านจึงจะกล่าวว่า ‘สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์’ เป็นต้น. අසඞ්ගහනයනිද්දෙසෙති ඉදං ‘‘සඞ්ගහො අසඞ්ගහො’’ති එතස්සෙව නයස්ස එකදෙසනයභාවෙන වුත්තං, න නයන්තරතායාති දට්ඨබ්බං. රූපක්ඛන්ධමූලකායෙව චෙත්ථ දුකතිකචතුක්කා දස්සිතාති එතෙන වෙදනාක්ඛන්ධමූලකා පුරිමෙන යොජියමානෙ විසෙසො නත්ථීති පච්ඡිමෙහෙව යොජෙත්වා තයො දුකා ද්වෙ තිකා එකො චතුක්කො, සඤ්ඤාක්ඛන්ධමූලකා ද්වෙ දුකා එකො තිකො, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධමූලකො එකො දුකොති එතෙ ලබ්භන්තීති දස්සෙති. තෙසං පන භෙදතො පඤ්චකපුච්ඡාවිස්සජ්ජනානන්තරං පුච්ඡාවිස්සජ්ජනං කාතබ්බං සංඛිත්තන්ති දට්ඨබ්බං, වුත්තනයෙන වා සක්කා ඤාතුන්ති පාළිං න ආරොපිතන්ති. ในการแสดงนัยแห่งอสังคหะนี้ พึงทราบว่า คำนี้กล่าวไว้โดยความเป็นนัยเพียงส่วนหนึ่งของนัยนั้นเองคือ ‘สังคหะ อสังคหะ’ ไม่ใช่โดยความเป็นนัยอื่น. และในที่นี้แสดงทุกะ ติกะ และจตุกะ โดยมีรูปขันธ์เป็นมูลเท่านั้น, ด้วยเหตุนี้ เมื่อนำไปประกอบกับธรรมที่มีเวทนาขันธ์เป็นมูลในก่อน ก็ไม่มีความพิเศษ จึงนำไปประกอบกับธรรมในภายหลังเท่านั้น จึงได้ทุกะ ๓ ติกะ ๒ จตุกะ ๑ ที่มีเวทนาขันธ์เป็นมูล, และได้ทุกะ ๒ ติกะ ๑ ที่มีสัญญาขันธ์เป็นมูล, และได้ทุกะ ๑ ที่มีสังขารขันธ์เป็นมูล. พึงทราบว่า การถามและการตอบโดยย่อ พึงทำหลังจากถามและตอบปัญจกะโดยจำแนกธรรมเหล่านั้น, หรือพึงทราบได้ตามนัยที่กล่าวไว้แล้ว ท่านจึงไม่ได้ยกขึ้นสู่บาลี. ආයතනපදාදිවණ්ණනා การพรรณนาบทมีอายตนะเป็นต้น 40. යස්මා [Pg.9] ච දුකතිකෙසූති යදිපි එකකෙපි සදිසං විස්සජ්ජනං, එකකෙ පන සදිසවිස්සජ්ජනානං චක්ඛුන්ද්‍රියසොතින්ද්‍රියසුඛින්ද්‍රියාදීනං දුකාදීසු අසදිසවිස්සජ්ජනං දිට්ඨං. න හෙත්ථ චක්ඛුසොතචක්ඛුසුඛින්ද්‍රියදුකානං අඤ්ඤමඤ්ඤසදිසවිස්සජ්ජනං, නාපි දුකෙහි තිකස්ස, ඉධ පන දුක්ඛසමුදයදුක්ඛමග්ගදුකානං අඤ්ඤමඤ්ඤං තිකෙන ච සදිසං විස්සජ්ජනන්ති දුකතිකෙස්වෙව සදිසවිස්සජ්ජනතං සමුදයානන්තරං මග්ගසච්චස්ස වචනෙ කාරණං වදති. ๔๐. ในคำว่า 'ในทุกะและติกะทั้งหลาย' นี้ มีอธิบายว่า แม้ในเอกกะจะมีการวิสัชนาที่เหมือนกันก็จริง, แต่ในเอกกะมีการวิสัชนาที่ไม่เหมือนกันของจักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ และสุขินทรีย์ เป็นต้น ที่เห็นในทุกะเป็นต้น. ในที่นี้ไม่มีการวิสัชนาที่เหมือนกันของจักขุโสตทุกะ และจักขุสุขินทรีย์ทุกะ, ทั้งไม่มีการวิสัชนาที่เหมือนกันของทุกะกับติกะ, แต่ในที่นี้มีการวิสัชนาที่เหมือนกันของทุกขสมุทยทุกะและทุกขมรรคทุกะกับติกะ, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวเหตุในการกล่าวถึงมรรคสัจจะต่อจากสมุทยสัจจะว่า มีการวิสัชนาที่เหมือนกันในทุกะและติกะเท่านั้น. 6. පටිච්චසමුප්පාදවණ්ණනා ๖. การพรรณนาปฏิจจสมุปบาท 61. ‘‘පුච්ඡං අනාරභිත්වා අවිජ්ජා එකෙන ඛන්ධෙන, අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා එකෙන ඛන්ධෙනා’’ති ලිඛිතබ්බෙපි පමාදවසෙන ‘‘අවිජ්ජා එකෙන ඛන්ධෙනා’’ති ඉදං න ලිඛිතන්ති දට්ඨබ්බං. සරූපෙකසෙසං වා කත්වා අවිජ්ජාවචනෙන අවිජ්ජාවිස්සජ්ජනං දස්සිතන්ති. සබ්බම්පි විපාකවිඤ්ඤාණන්ති එත්ථ විපාකග්ගහණෙන විසෙසනං න කාතබ්බං. කුසලාදීනම්පි හි විඤ්ඤාණානං ධාතුකථායං සඞ්ඛාරපච්චයාවිඤ්ඤාණාදිපදෙහි සඞ්ගහිතතා විප්පයුත්තෙනසඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතපදනිද්දෙසෙ ‘‘විපාකා ධම්මා’’ති ඉමස්ස විස්සජ්ජනාසදිසෙන තෙසං විස්සජ්ජනෙන දස්සිතා, ඉධ ච නාමරූපස්ස එකාදසහායතනෙහි සඞ්ගහවචනෙන අකම්මජානම්පි සඞ්ගහිතතා විඤ්ඤායතීති. ๖๑. พึงทราบว่า แม้เมื่อควรจะเขียนว่า ‘อวิชชาด้วยขันธ์หนึ่ง, อวิชชาปัจจยา สังขารา ด้วยขันธ์หนึ่ง’ แต่ด้วยความเผลอเรอจึงไม่ได้เขียนคำว่า ‘อวิชชาด้วยขันธ์หนึ่ง’ นี้ไว้. หรือมิฉะนั้น ท่านทำเป็นสรูปเอกเสสแล้วแสดงการวิสัชนาอวิชชาด้วยคำว่าอวิชชานั่นเอง. ในคำว่า ‘วิบากวิญญาณทั้งหมด’ นี้ ไม่พึงทำวิเสสนะด้วยการถือเอาคำว่า ‘วิบาก’. เพราะวิญญาณแม้ที่เป็นกุศลเป็นต้น ก็ปรากฏว่าสงเคราะห์เข้าด้วยบทมีสังขารปัจจยา วิญญาณเป็นต้นในธาตุกถา และปรากฏด้วยการวิสัชนาของวิญญาณเหล่านั้นที่เหมือนกับการวิสัชนาคำว่า ‘วิบากธรรม’ ในการแสดงบทที่สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ด้วยวิปปยุต, และในที่นี้ก็รู้ได้ว่า แม้ธรรมที่ไม่ใช่กรรมชก็สงเคราะห์เข้าด้วยการกล่าวว่านามรูปสงเคราะห์ด้วยอายตนะ ๑๑. 71. ජායමානපරිපච්චමානභිජ්ජමානානං ජායමානාදිභාවමත්තත්තා ජාතිජරාමරණානි පරමත්ථතො විනිබ්භුජ්ජිත්වා අනුපලබ්භමානානි පරමත්ථානං සභාවමත්තභූතානි, තානි රූපස්ස නිබ්බත්තිපාකභෙදභූතානි රුප්පනභාවෙන ගය්හන්තීති රූපක්ඛන්ධධම්මසභාගානි, අරූපානං පන නිබ්බත්තිආදිභූතානි රූපකලාපජාතිආදීනි විය සහුප්පජ්ජමානචතුක්ඛන්ධකලාපනිබ්බත්තිආදිභාවතො එකෙකභූතානි වෙදියනසඤ්ජානනවිජානනෙහි එකන්තපරමත්ථකිච්චෙහි අගය්හමානානි සඞ්ඛතාභිසඞ්ඛරණෙන අනෙකන්තපරමත්ථකිච්චෙන ගය්හන්තීති සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මසභාගානි, තථා දුවිධානිපි තානි චක්ඛායතනාදීහි එකන්තපරමත්ථකිච්චෙහි අගය්හමානානි නිස්සත්තට්ඨෙන ධම්මායතනධම්මධාතුධම්මෙහි සභාගානි, තෙන තෙහි ඛන්ධාදීහි සඞ්ගය්හන්තීති ‘‘ජාති ද්වීහි ඛන්ධෙහී’’තිආදිමාහ. ๗๑. เพราะชาติ ชรา และมรณะ ของธรรมที่กำลังเกิดขึ้น กำลังแก่ และกำลังแตกสลาย เป็นเพียงภาวะแห่งการเกิดขึ้นเป็นต้นเท่านั้น เมื่อแยกออกจากปรมัตถธรรมแล้ว ย่อมไม่มีปรากฏโดยปรมัตถ์ เป็นเพียงสภาวะของปรมัตถธรรมนั่นเอง, ธรรมเหล่านั้นเป็นความเกิดขึ้น ความแก่ และความแตกสลายของรูป ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าโดยภาวะแห่งการบีบคั้น (รุปปนภาวะ) จึงเป็นส่วนเดียวกันกับธรรมที่เป็นรูปขันธ์, ส่วนธรรมเหล่านั้นที่เป็นความเกิดขึ้นเป็นต้นของอรูป ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าโดยกิจที่ไม่ใช่ปรมัตถ์โดยส่วนเดียวคือการปรุงแต่งอันเป็นสังขตะ เพราะไม่ถูกสงเคราะห์เข้าด้วยกิจที่เป็นปรมัตถ์โดยส่วนเดียวคือการเสวย การจำได้ และการรู้แจ้ง โดยความเป็นความเกิดขึ้นเป็นต้นของกลุ่มขันธ์ ๔ ที่เกิดพร้อมกัน เหมือนการเกิดขึ้นเป็นต้นของกลุ่มรูป จึงเป็นส่วนเดียวกันกับธรรมที่เป็นสังขารขันธ์, อนึ่ง ธรรมเหล่านั้นแม้ทั้งสองอย่าง ย่อมเป็นส่วนเดียวกันกับธรรมที่เป็นธัมมายตนะและธัมมธาตุโดยความเป็นสภาพที่มิใช่สัตว์ เพราะไม่ถูกสงเคราะห์เข้าด้วยกิจที่เป็นปรมัตถ์โดยส่วนเดียวมีจักขายตนะเป็นต้น, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ชาติด้วยขันธ์ ๒’ เป็นต้น. පඨමනයසඞ්ගහාසඞ්ගහපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาบทว่าสังคหะและอสังคหะแห่งนัยที่ ๑ จบแล้ว. 2. දුතියනයො සඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා ๒. นัยที่ ๒ การพรรณนาบทว่าสงเคราะห์แล้วและไม่สงเคราะห์แล้ว 171. සඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදනිද්දෙසෙ [Pg.10] යං තං උද්දෙසෙ අසඞ්ගහිතතාය පුච්ඡිතබ්බං විස්සජ්ජිතබ්බඤ්ච සඞ්ගහිතතාවිසිට්ඨං අසඞ්ගහිතං ධම්මජාතං නිද්ධාරිතං, තදෙව තාව දස්සෙන්තො ‘‘චක්ඛායතනෙන යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා ආයතනධාතුසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා’’ති ආහ. සබ්බත්ථ ඛන්ධාදිසඞ්ගහසාමඤ්ඤානං නිච්චං විසෙසාපෙක්ඛත්තා භෙදනිස්සිතත්තා ච පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානං සවිසෙසාව ඛන්ධාදිගණනා සුද්ධා. තත්ථ සඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතවචනමත්තෙන ධම්මවිසෙසස්ස නිද්ධාරිතත්තා තීසු සඞ්ගහෙසු එකෙන ද්වීහි වා යෙ සඞ්ගහිතා හුත්වා අඤ්ඤෙහි අසඞ්ගහිතා, තෙයෙව ධම්මා ‘‘ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා ආයතනධාතුසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා’’ති එත්තකෙනෙව දස්සෙතබ්බා සියුං, තෙසං පන එවංවිධානං අසම්භවා නයමාතිකාය ච අබ්භන්තරබාහිරමාතිකාපෙක්ඛත්තා උද්දෙසෙපි යං යං රූපක්ඛන්ධාදීසු අරණන්තෙසු සඞ්ගාහකං, තං තං අපෙක්ඛිත්වා සඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතං නිද්ධාරිතන්ති විඤ්ඤායතීති තෙන තෙන සඞ්ගාහකෙන යථානිද්ධාරිතං ධම්මං නියමෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛායතනෙනා’’තිආදිමාහ. යත්ථ හි පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජිතබ්බධම්මවිසෙසනිද්ධාරණං නත්ථි, තස්මිං පඨමනයෙ ඡට්ඨනයෙ ච පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජිතබ්බභාවෙන, ඉතරෙසු ච යං යං පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජිතබ්බං නිද්ධාරිතං, තස්ස තස්ස නියාමකභාවෙන රූපක්ඛන්ධාදයො අරණන්තා උද්දිට්ඨාති. ๑๗๑. ในบทนิเทศว่าด้วยธรรมที่สงเคราะห์ได้และสงเคราะห์ไม่ได้นั้น เพื่อจะแสดงธรรมที่ถูกกำหนดไว้ว่าพึงถามและพึงตอบโดยความเป็นธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ในบทอุทเทส อันมีความพิเศษคือความที่สงเคราะห์ได้ ท่านจึงกล่าวว่า 'โดยจักขายตนะ ธรรมทั้งหลายเหล่าใดที่สงเคราะห์ได้ด้วยขันธ์สังคหะ แต่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยอายตนสังคหะและธาตุสังคหะ' เพราะความที่สังคหะมีขันธ์เป็นต้นโดยทั่วไป ย่อมมุ่งหมายความพิเศษอยู่เสมอ และเพราะความที่การถามและการตอบอาศัยความแตกต่างกัน การนับขันธ์เป็นต้นที่ประกอบด้วยความพิเศษจึงเป็นสิ่งที่บริสุทธิ์ ในที่นั้น เพราะความที่ธรรมพิเศษถูกกำหนดไว้ด้วยเพียงคำว่า 'สงเคราะห์ได้และสงเคราะห์ไม่ได้' ธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์ได้ด้วยสังคหะหนึ่งหรือสองในสังคหะสาม แล้วสงเคราะห์ไม่ได้ด้วยสังคหะอื่น พึงแสดงด้วยเพียงเท่านี้ว่า 'สงเคราะห์ได้ด้วยขันธ์สังคหะ แต่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยอายตนสังคหะและธาตุสังคหะ' แต่เพราะธรรมเห็นปานนั้นไม่มีอยู่ และเพราะความที่นยมมาติกาอาศัยอัพภันตรมาติกาและพาหิรมาติกา จึงพึงทราบว่า แม้ในบทอุทเทส ธรรมที่สงเคราะห์ได้และสงเคราะห์ไม่ได้ถูกกำหนดไว้โดยอาศัยธรรมที่เป็นเครื่องสงเคราะห์แต่ละอย่างในธรรมทั้งหลายมีรูปขันธ์เป็นต้น มีอรณธรรมเป็นที่สุด เพื่อจะแสดงธรรมที่ถูกกำหนดไว้ตามที่กำหนดด้วยเครื่องสงเคราะห์แต่ละอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า 'โดยจักขายตนะ' เป็นต้น ในที่ใดไม่มีการกำหนดธรรมพิเศษที่พึงถามและพึงตอบ ในนัยที่หนึ่งและนัยที่หก รูปขันธ์เป็นต้นมีอรณธรรมเป็นที่สุด ถูกแสดงไว้โดยความเป็นธรรมที่พึงถามและพึงตอบ และในนัยอื่น ๆ รูปขันธ์เป็นต้นมีอรณธรรมเป็นที่สุด ถูกแสดงไว้โดยความเป็นเครื่องกำหนดธรรมที่พึงถามและพึงตอบที่ถูกกำหนดไว้แต่ละอย่าง තත්ථ ‘‘චක්ඛායතනෙන…පෙ… ඵොට්ඨබ්බධාතුයා’’ති කත්තුඅත්ථෙ කරණනිද්දෙසො දට්ඨබ්බො, ‘‘ඛන්ධසඞ්ගහෙන ආයතනසඞ්ගහෙන ධාතුසඞ්ගහෙනා’’ති කරණත්ථෙ. එත්ථ ච යෙන යෙන සඞ්ගාහකෙන ඛන්ධාදිසඞ්ගහෙසු තෙන තෙන සඞ්ගහෙතබ්බාසඞ්ගහෙතබ්බං අඤ්ඤං අත්ථි, තං තදෙව සඞ්ගාහකාසඞ්ගාහකභාවෙන උද්ධටං. රූපක්ඛන්ධෙන පන ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහෙතබ්බො අඤ්ඤො ධම්මො නත්ථි, තථා වෙදනාක්ඛන්ධාදීහි, න ච සො එව තස්ස සඞ්ගාහකො අසඞ්ගාහකො වා හොති. යඤ්ච ‘‘රූපක්ඛන්ධො එකෙන ඛන්ධෙන සඞ්ගහිතො’’ති වුත්තං, තඤ්ච න තස්සෙව තෙන සඞ්ගහිතතං සන්ධාය වුත්තං, රූපක්ඛන්ධභාවෙන පන රූපක්ඛන්ධවචනෙන වා ගහිතතං සන්ධාය වුත්තන්ති පකාසිතොයමත්ථො. ในที่นั้น พึงทราบว่าบทนิเทศว่า 'โดยจักขายตนะ... (ไปจนถึง) ...โดยโผฏฐัพพธาตุ' เป็นการระบุด้วยตติยาวิภัตติในอรรถแห่งกัตตา ส่วนคำว่า 'ด้วยขันธ์สังคหะ ด้วยอายตนสังคหะ ด้วยธาตุสังคหะ' เป็นการระบุในอรรถแห่งกะระณะ ในที่นี้ ธรรมอื่นที่พึงสงเคราะห์และไม่พึงสงเคราะห์ด้วยเครื่องสงเคราะห์แต่ละอย่างในสังคหะมีขันธ์เป็นต้นนั้น มีอยู่ ธรรมนั้นนั่นแหละถูกยกขึ้นมาโดยความเป็นเครื่องสงเคราะห์และไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์ แต่ด้วยรูปขันธ์ ไม่มีธรรมอื่นที่พึงสงเคราะห์ด้วยขันธ์สังคหะ เช่นเดียวกับด้วยเวทนาขันธ์เป็นต้น และรูปขันธ์นั้นเองก็ไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์หรือไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์ของรูปขันธ์นั้น อนึ่ง คำที่กล่าวว่า 'รูปขันธ์ถูกสงเคราะห์ด้วยขันธ์หนึ่ง' นั้น มิได้กล่าวหมายถึงการที่รูปขันธ์นั้นเองถูกสงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์นั้น แต่กล่าวหมายถึงการที่รูปขันธ์ถูกถือเอาโดยความเป็นรูปขันธ์ หรือด้วยคำว่ารูปขันธ์ ความหมายนี้ถูกประกาศไว้แล้ว යදි ච සො එව තෙන සඞ්ගය්හෙය්‍ය, සඞ්ගහිතෙනසම්පයුත්තවිප්පයුත්තපදනිද්දෙසෙ – ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධෙන යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා ආයතනසඞ්ගහෙන [Pg.11] සඞ්ගහිතා ධාතුසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා, තෙ ධම්මා තීහි ඛන්ධෙහි එකෙනායතනෙන සත්තහි ධාතූහි සම්පයුත්තා’’තිආදි වත්තබ්බං සියා, න ච වුත්තං, තස්මා යථා චිත්තං චිත්තෙන සම්පයුත්තං විප්පයුත්තඤ්ච න හොති, එවං රූපක්ඛන්ධො රූපක්ඛන්ධෙන සඞ්ගහිතො අසඞ්ගහිතො ච න හොති, තථා වෙදනාක්ඛන්ධාදයො වෙදනාක්ඛන්ධාදීහි. න හි සො එව තස්ස සභාගො විසභාගො චාති. තෙනෙව න එකදෙසා විය සමුදායස්ස, සමුදායො එකදෙසානං සඞ්ගාහකො අසඞ්ගාහකො ච. යථා රූපක්ඛන්ධො චක්ඛායතනාදීනං, ධම්මායතනං වෙදනාක්ඛන්ධාදීනං, සරණා ධම්මා චතුන්නං ඛන්ධානං. සමුදායන්තොගධානඤ්හි එකදෙසානං න විභාගො අත්ථි, යෙන තෙ සමුදායස්ස සමුදායො ච තෙසං සභාගො විසභාගො ච සියාති, තථා න සමුදායො එකදෙසසභාගවිසභාගානං සඞ්ගාහකො අසඞ්ගාහකො ච. යථා ධම්මායතනං සුඛුමරූපසභාගස්ස වෙදනාදිවිසභාගස්ස ච රූපක්ඛන්ධෙකදෙසස්ස ඛන්ධසඞ්ගහෙන, ජීවිතින්ද්‍රියං රූපාරූපජීවිතසභාගවිසභාගස්ස රූපක්ඛන්ධෙකදෙසස්ස සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙකදෙසස්ස ච ජීවිතවජ්ජස්ස ඛන්ධසඞ්ගහෙනෙව. න හි එකදෙසසභාගං සමුදායසභාගං, නාපි එකදෙසවිසභාගං සමුදායවිසභාගන්ති, තස්මා සතිපි අත්තතො අත්තනි අන්තොගධතො අත්තෙකදෙසසභාගතො ච අඤ්ඤස්ස අසඞ්ගාහකත්තෙ සඞ්ගාහකත්තමෙව එතෙසං නත්ථි, යෙන සඞ්ගහිතස්ස අසඞ්ගාහකා සියුන්ති සඞ්ගාහකත්තාභාවතො එව එවරූපානං අග්ගහණං වෙදිතබ්බං. หากว่ารูปขันธ์นั้นเองพึงถูกสงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์นั้น ในบทนิเทศว่าด้วยธรรมที่สงเคราะห์ได้ สัมปยุตต์และวิปปยุตต์ พึงกล่าวคำว่า 'โดยเวทนาขันธ์ ธรรมทั้งหลายเหล่าใดที่สงเคราะห์ได้ด้วยขันธ์สังคหะ สงเคราะห์ได้ด้วยอายตนสังคหะ สงเคราะห์ได้ด้วยธาตุสังคหะ ธรรมเหล่านั้นสัมปยุตต์ด้วยขันธ์ ๓ ด้วยอายตนะ ๑ ด้วยธาตุ ๗' เป็นต้น แต่ก็มิได้กล่าวไว้ เพราะฉะนั้น เหมือนอย่างว่าจิตไม่สัมปยุตต์และไม่วิปปยุตต์กับจิตฉันใด รูปขันธ์ก็ไม่สงเคราะห์ได้และไม่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยรูปขันธ์ฉันนั้น เช่นเดียวกับเวทนาขันธ์เป็นต้นกับเวทนาขันธ์เป็นต้น เพราะรูปขันธ์นั้นเองไม่เป็นสภาคะและวิสภาคะของรูปขันธ์นั้น ด้วยเหตุนั้น ส่วนย่อยจึงไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์และไม่เป็นเครื่องไม่สงเคราะห์ของส่วนรวม เหมือนอย่างที่ส่วนรวมไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์และไม่เป็นเครื่องไม่สงเคราะห์ของส่วนย่อย เช่น รูปขันธ์เป็นเครื่องสงเคราะห์ของจักขายตนะเป็นต้น ธัมมายตนะเป็นเครื่องสงเคราะห์ของเวทนาขันธ์เป็นต้น สรณธรรมเป็นเครื่องสงเคราะห์ของขันธ์ ๔ เพราะส่วนย่อยที่รวมอยู่ในส่วนรวมนั้นไม่มีความแตกต่างกัน ซึ่งจะทำให้ส่วนย่อยเหล่านั้นเป็นสภาคะและวิสภาคะของส่วนรวม และส่วนรวมก็เป็นสภาคะและวิสภาคะของส่วนย่อยเหล่านั้น เช่นเดียวกัน ส่วนรวมก็ไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์และไม่เป็นเครื่องไม่สงเคราะห์ของส่วนย่อยที่เป็นสภาคะและวิสภาคะ เช่น ธัมมายตนะเป็นเครื่องสงเคราะห์ของส่วนย่อยของรูปขันธ์ที่เป็นสภาคะคือสุขุมรูป และที่เป็นวิสภาคะคือเวทนาเป็นต้น ด้วยขันธ์สังคหะ ชีวิตินทรีย์เป็นเครื่องสงเคราะห์ของส่วนย่อยของรูปขันธ์และส่วนย่อยของสังขารขันธ์ที่เว้นชีวิตินทรีย์ ที่เป็นสภาคะคือชีวิตรูปและอรูปชีวิต และที่เป็นวิสภาคะ ด้วยขันธ์สังคหะนั่นเอง เพราะส่วนย่อยที่เป็นสภาคะไม่เป็นสภาคะของส่วนรวม และส่วนย่อยที่เป็นวิสภาคะก็ไม่เป็นวิสภาคะของส่วนรวม เพราะฉะนั้น แม้จะมีความเป็นเครื่องไม่สงเคราะห์ของสิ่งอื่นโดยความเป็นของตน โดยความเป็นสิ่งที่รวมอยู่ในตน และโดยความเป็นสภาคะของส่วนย่อยของตน แต่สิ่งเหล่านี้ก็ไม่มีความเป็นเครื่องสงเคราะห์เลย ซึ่งจะทำให้เป็นเครื่องไม่สงเคราะห์ของสิ่งที่ถูกสงเคราะห์ได้ จึงพึงทราบว่า การไม่ถือเอาธรรมเห็นปานนี้ ก็เพราะไม่มีความเป็นเครื่องสงเคราะห์นั่นเอง යං පන ‘‘ධම්මායතනං අසඞ්ඛතං ඛන්ධතො ඨපෙත්වා චතූහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහිත’’න්ති (ධාතු. 25), ‘‘චක්ඛායතනඤ්ච සොතායතනඤ්ච එකෙන ඛන්ධෙන සඞ්ගහිත’’න්ති (ධාතු. 26) ච වුත්තං, න තෙන එකදෙසානං සමුදායසඞ්ගාහකත්තං, සමුදායස්ස ච එකදෙසසඞ්ගාහකත්තං දස්සෙති, චතුක්ඛන්ධගණනභෙදෙහි පන ධම්මායතනස්ස ගණෙතබ්බාගණෙතබ්බභාවෙන පඤ්චධා භින්නතං, චක්ඛායතනාදීනං එකක්ඛන්ධගණනෙන ගණෙතබ්බතාය එකවිධතඤ්ච දස්සෙති. සඞ්ගාහකාසඞ්ගාහකනිරපෙක්ඛානං ගණෙතබ්බාගණෙතබ්බානං තංතංගණනෙහි ගණනදස්සනමත්තමෙව හි පඨමනයො කම්මකරණමත්තසබ්භාවා, දුතියාදයො පන සඞ්ගාහකාසඞ්ගාහකෙහි සඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතානං අගණනාදිදස්සනානි කත්තුකරණකම්මත්තයසබ්භාවා. තථා පඨමනයෙ තථා තථා ගණෙතබ්බාගණෙතබ්බභාවසඞ්ඛාතො තංතංඛන්ධාදිභාවාභාවො සභාගවිසභාගතා[Pg.12], දුතියාදීසු යථානිද්ධාරිතධම්මදස්සනෙ සඞ්ගාහකසඞ්ගහෙතබ්බානං සමානක්ඛන්ධාදිභාවො සභාගතා, තදභාවො ච විසභාගතා. පුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙසු තංතංඛන්ධාදිභාවාභාවො එවාති අයමෙතෙසං විසෙසොති. อนึ่ง ข้อที่กล่าวไว้ว่า “ธัมมายตนะอันเป็นอสังขตะ เว้นจากความเป็นขันธ์แล้ว สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๔” (ธาตุ. ๒๕) และ “จักขายตนะและโสตายตนะสงเคราะห์ด้วยขันธ์เดียว” (ธาตุ. ๒๖) ข้อนั้นไม่ได้แสดงความเป็นผู้สงเคราะห์ของเอกเทศต่อหมู่ และความเป็นผู้สงเคราะห์ของหมู่ต่อเอกเทศ แต่แสดงความที่ธัมมายตนะเป็นของต่างกัน ๕ ประการ โดยความเป็นสิ่งที่ควรนับและไม่ควรนับด้วยการนับขันธ์ ๔ และความที่จักขายตนะเป็นต้นเป็นอย่างเดียวกัน โดยความเป็นสิ่งที่ควรนับด้วยการนับขันธ์เดียว เพราะว่านัยที่ ๑ มีภาวะเป็นเพียงกรรมและกรณะ จึงเป็นเพียงการแสดงการนับสิ่งที่ควรนับและไม่ควรนับ ซึ่งไม่เพ่งเล็งถึงผู้สงเคราะห์และผู้ไม่สงเคราะห์ ด้วยการนับนั้นๆ ส่วนนัยที่ ๒ เป็นต้น มีภาวะเป็นกัตตุ กรณะ และกรรมทั้ง ๓ จึงเป็นการแสดงการไม่นับเป็นต้น ของสิ่งที่สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ด้วยผู้สงเคราะห์และผู้ไม่สงเคราะห์ อนึ่ง ในนัยที่ ๑ ความเป็นหรือไม่เป็นขันธ์เป็นต้นนั้นๆ อันนับว่าเป็นภาวะที่ควรนับและไม่ควรนับอย่างนั้นๆ เป็นสภาคะและวิสภาคะ ในนัยที่ ๒ เป็นต้น ในการแสดงธรรมที่กำหนดไว้แล้ว ความเป็นขันธ์เป็นต้นที่เสมอกันของผู้สงเคราะห์และสิ่งที่ถูกสงเคราะห์ เป็นสภาคะ และความไม่มีขันธ์เป็นต้นที่เสมอกันนั้น เป็นวิสภาคะ ในการถามและตอบ ความเป็นหรือไม่เป็นขันธ์เป็นต้นนั้นๆ เท่านั้น นี้เป็นความพิเศษของนัยเหล่านี้ සමුදයසච්චසුඛින්ද්‍රියසදිසානි පන තෙහි සඞ්ගහෙතබ්බමෙව අත්ථි, න සඞ්ගහිතං අසඞ්ගහෙතබ්බන්ති අසඞ්ගාහකත්තාභාවතො න උද්ධටානි. දුක්ඛසච්චසදිසානි තෙහි විසභාගසමුදායභූතෙහි අනෙකක්ඛන්ධෙහි ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහෙතබ්බං, ඉතරෙහි අසඞ්ගහෙතබ්බඤ්ච නත්ථීති සඞ්ගාහකත්තාසඞ්ගාහකත්තාභාවතො. එවං සඞ්ගාහකත්තාභාවතො අසඞ්ගාහකත්තාභාවතො උභයාභාවතො ච යථාවුත්තසදිසානි අනුද්ධරිත්වා සඞ්ගාහකත්තාසඞ්ගාහකත්තභාවතො චක්ඛායතනාදීනෙව උද්ධටානීති වෙදිතබ්බානි. තත්ථ ‘‘චක්ඛායතනෙන යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා’’ති චක්ඛායතනවජ්ජා රූපධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතාති වෙදිතබ්බා, න රූපක්ඛන්ධොති. න හි එකදෙසො සමුදායසඞ්ගාහකොති දස්සිතමෙතන්ති. อนึ่ง สิ่งที่คล้ายกับสมุทยสัจและสุขินทรีย์นั้น มีแต่สิ่งที่ควรสงเคราะห์ด้วยสิ่งเหล่านั้น ไม่ใช่ว่าสิ่งที่สงเคราะห์แล้วจะไม่พึงสงเคราะห์ เพราะไม่มีความเป็นผู้ไม่สงเคราะห์ จึงไม่ได้ยกขึ้น สิ่งที่คล้ายกับทุกขสัจนั้น ควรสงเคราะห์ด้วยขันธ์หลายอย่างอันเป็นหมู่ที่เป็นวิสภาคด้วยการสงเคราะห์โดยขันธ์ และไม่มีสิ่งที่ควรสงเคราะห์ด้วยสิ่งอื่น เพราะไม่มีความเป็นผู้สงเคราะห์และผู้ไม่สงเคราะห์ พึงทราบว่า สิ่งที่คล้ายกับที่กล่าวมาแล้วไม่ได้ยกขึ้น เพราะไม่มีความเป็นผู้สงเคราะห์ เพราะไม่มีความเป็นผู้ไม่สงเคราะห์ และเพราะไม่มีทั้งสองอย่าง แต่จักขายตนะเป็นต้นเท่านั้นที่ยกขึ้น เพราะมีความเป็นผู้สงเคราะห์และผู้ไม่สงเคราะห์ ในข้อนั้น พึงทราบว่า “ธรรมเหล่าใดอันจักขายตนะสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์โดยขันธ์” หมายถึง รูปธรรมเว้นจักขายตนะสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์โดยขันธ์ ไม่ใช่รูปขันธ์ เพราะข้อนี้แสดงไว้แล้วว่า เอกเทศไม่ใช่ผู้สงเคราะห์หมู่ අට්ඨකථායං පන ඛන්ධපදෙනාති ඛන්ධපදසඞ්ගහෙනාති අත්ථො, න සඞ්ගාහකෙනාති. ‘‘කෙනචි සඞ්ගාහකෙනා’’ති ඉදං පන ආනෙත්වා වත්තබ්බං. තං පන රූපක්ඛන්ධාදීසු න යුජ්ජතීති තං විස්සජ්ජනං රූපක්ඛන්ධාදීසු සඞ්ගාහකෙසු න යුජ්ජතීති අත්ථො. රූපක්ඛන්ධෙන හි…පෙ… සඞ්ගහිතොති එතෙන නයෙන චක්ඛායතනෙන රූපක්ඛන්ධොව සඞ්ගහිතො, සො ච අඩ්ඪෙකාදසහි ආයතනධාතූහි අසඞ්ගහිතො නාම නත්ථීති එවං චක්ඛායතනාදීනිපි න ගහෙතබ්බානීති ආපජ්ජතීති චෙ? නාපජ්ජති. න හි අඤ්ඤමත්තනිවාරණං එවසද්දස්ස අත්ථො, අථ ඛො සඞ්ගාහකතො අඤ්ඤනිවාරණං. සො චාතිආදි ච න නිරපෙක්ඛවචනං, අථ ඛො සඞ්ගාහකාපෙක්ඛන්ති. කථං? රූපක්ඛන්ධෙන හි රූපක්ඛන්ධොව සඞ්ගහිතොති යථා චක්ඛායතනෙන චක්ඛායතනතො අඤ්ඤම්පි ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතං අත්ථි, යං ආයතනධාතුසඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහිතං හොති, න එවං රූපක්ඛන්ධෙන රූපක්ඛන්ධතො අඤ්ඤං ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතං අත්ථි, යං ආයතනධාතුසඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහිතං සියා, රූපක්ඛන්ධෙන පන රූපක්ඛන්ධොව ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතොති අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො යුත්තො. සියා පනෙතං ‘‘සො එව රූපක්ඛන්ධො රූපක්ඛන්ධෙන ආයතනධාතුසඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහිතො හොතූ’’ති, තං නිවාරෙන්තො ආහ ‘‘සො ච අඩ්ඪෙකාදසහි ආයතනධාතූහි අසඞ්ගහිතො නාම නත්ථී’’ති[Pg.13]. එත්ථ ච ‘‘රූපක්ඛන්ධෙනා’’ති ආනෙත්වා වත්තබ්බං. තත්ථ රූපක්ඛන්ධො රූපක්ඛන්ධස්ස වා තදෙකදෙසානං වා චක්ඛාදීනං ආයතනධාතුසඞ්ගහෙහි සඞ්ගාහකො අසඞ්ගාහකො ච න හොතීති ඉමිනා පරියායෙන අසඞ්ගහිතතාය අභාවො වුත්තොති යුජ්ජති, න රූපක්ඛන්ධෙන රූපක්ඛන්ධස්ස තදෙකදෙසානං වා අඩ්ඪෙකාදසහි ආයතනධාතුසඞ්ගහෙහි සඞ්ගහිතතාය. න හි සා සඞ්ගහිතතා අත්ථි. යදි සියා, සඞ්ගහිතෙනසම්පයුත්තවිප්පයුත්තපදනිද්දෙසෙ රූපක්ඛන්ධොපි උද්ධරිතබ්බො සියා. තෙන හි තීහිපි සඞ්ගහෙහි රූපක්ඛන්ධො තදෙකදෙසො වා සඞ්ගහිතා සියුං, අත්ථි ච තෙසං විප්පයුත්තතාති. อนึ่ง ในอรรถกถา คำว่า “ด้วยบทว่าขันธ์” หมายถึง ด้วยการสงเคราะห์โดยบทว่าขันธ์ ไม่ใช่ด้วยผู้สงเคราะห์ ส่วนคำว่า “ด้วยผู้สงเคราะห์บางอย่าง” นี้ พึงนำมากล่าว แต่ข้อนั้นไม่สมควรในรูปขันธ์เป็นต้น หมายความว่า คำวิสัชนานั้นไม่สมควรในรูปขันธ์เป็นต้นซึ่งเป็นผู้สงเคราะห์ ถ้าพึงกล่าวว่า “ด้วยรูปขันธ์…ฯลฯ…สงเคราะห์แล้ว” ด้วยนัยนี้ รูปขันธ์เท่านั้นอันจักขายตนะสงเคราะห์แล้ว และรูปขันธ์นั้นชื่อว่าไม่สงเคราะห์ด้วยอายตนะและธาตุ ๑๐ กับอีกกึ่งหนึ่ง ไม่มี ดังนั้น จักขายตนะเป็นต้นก็ไม่พึงถือเอาอย่างนี้ ก็จะถึงซึ่งความไม่สมควรหรือ? ไม่ถึง เพราะความหมายของศัพท์ว่า “เอวะ” (เท่านั้น) ไม่ใช่การห้ามเพียงอย่างอื่น แต่เป็นการห้ามอย่างอื่นจากผู้สงเคราะห์ และคำว่า “รูปขันธ์นั้น” เป็นต้น ไม่ใช่คำที่กล่าวโดยไม่เพ่งเล็งถึงสิ่งอื่น แต่เป็นคำที่กล่าวโดยเพ่งเล็งถึงผู้สงเคราะห์ อย่างไร? เพราะรูปขันธ์เท่านั้นอันรูปขันธ์สงเคราะห์แล้ว เหมือนอย่างที่จักขายตนะมีสิ่งอื่นจากจักขายตนะที่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์โดยขันธ์ ซึ่งไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์โดยอายตนะและธาตุ แต่รูปขันธ์ไม่มีสิ่งอื่นจากรูปขันธ์ที่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์โดยขันธ์ ซึ่งพึงไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์โดยอายตนะและธาตุ ดังนั้น รูปขันธ์เท่านั้นอันรูปขันธ์สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์โดยขันธ์ นี้เป็นอัธยาศัยที่สมควรในข้อนี้ อนึ่ง พึงมีคำถามว่า “ขอให้รูปขันธ์นั้นเท่านั้นอันรูปขันธ์ไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์โดยอายตนะและธาตุเถิด” ผู้ห้ามคำถามนั้นจึงกล่าวว่า “และรูปขันธ์นั้นชื่อว่าไม่สงเคราะห์ด้วยอายตนะและธาตุ ๑๐ กับอีกกึ่งหนึ่ง ไม่มี” ในข้อนี้ พึงนำคำว่า “ด้วยรูปขันธ์” มากล่าว ในข้อนั้น รูปขันธ์ไม่เป็นผู้สงเคราะห์และผู้ไม่สงเคราะห์ของรูปขันธ์ หรือของเอกเทศเหล่านั้น คือจักขุเป็นต้น ด้วยการสงเคราะห์โดยอายตนะและธาตุ ด้วยเหตุนี้ การกล่าวว่าไม่มีความเป็นสิ่งที่ไม่ได้สงเคราะห์จึงสมควร ไม่ใช่เพราะรูปขันธ์สงเคราะห์รูปขันธ์ หรือเอกเทศเหล่านั้นด้วยการสงเคราะห์โดยอายตนะและธาตุ ๑๐ กับอีกกึ่งหนึ่ง เพราะการสงเคราะห์นั้นไม่มีอยู่ ถ้ามีอยู่ รูปขันธ์ก็พึงถูกยกขึ้นในการแสดงบทว่าสัมปยุตต์และวิปปยุตต์ที่สงเคราะห์แล้ว เพราะฉะนั้น รูปขันธ์หรือเอกเทศนั้นพึงถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ทั้งสาม และมีความเป็นวิปปยุตต์ของสิ่งเหล่านั้น එවං අසඞ්ගහිතතාය අභාවතො එතානි, අඤ්ඤානි චාති එත්ථාපි චක්ඛායතනාදීහි විය එතෙහි අඤ්ඤෙහි ච සඞ්ගහිතානං අසඞ්ගහිතතාය අභාවතො එතානි අඤ්ඤානි ච යථා වා තථා වා එතානි විය අයුජ්ජමානවිස්සජ්ජනත්තා එවරූපානි පදානි සඞ්ගාහකභාවෙන න ගහිතානීති අධිප්පායො. ด้วยเหตุนี้ ในข้อที่ว่า “สิ่งเหล่านี้และสิ่งอื่น” นี้ก็เหมือนกัน เพราะไม่มีความเป็นสิ่งที่ไม่ได้สงเคราะห์ของสิ่งที่สงเคราะห์แล้วด้วยสิ่งเหล่านี้และสิ่งอื่น เหมือนจักขายตนะเป็นต้น และเพราะมีคำวิสัชนาที่ไม่สมควรเหมือนสิ่งเหล่านี้อย่างนั้นๆ บทมีรูปอย่างนี้จึงไม่ได้ถือเอาโดยความเป็นผู้สงเคราะห์ นี้เป็นอัธยาศัย තත්ථ යං වුත්තං ‘‘රූපක්ඛන්ධෙන හි රූපක්ඛන්ධොව සඞ්ගහිතො’’ති, තං තෙනෙව තස්ස සඞ්ගහිතත්තාසඞ්ගහිතත්තාභාවදස්සනෙන නිවාරිතං. යඤ්හෙත්ථ අග්ගහණෙ කාරණං වුත්තං, තඤ්ච සතිපි සඞ්ගහිතත්තෙ අසඞ්ගහිතතාය අභාවතොති විඤ්ඤායමානං සමුදයසච්චාදීසු යුජ්ජෙය්‍ය සති තෙහි සඞ්ගහිතෙ තදසඞ්ගහිතත්තාභාවතො. රූපක්ඛන්ධාදීහි පන සඞ්ගහිතමෙව නත්ථි, කුතො තස්ස අසඞ්ගහිතතා භවිස්සති, තස්මා සඞ්ගාහකත්තාභාවො එවෙත්ථ අග්ගහණෙ කාරණන්ති යුත්තං. සඞ්ගහිතත්තාභාවෙන අසඞ්ගහිතත්තං යදිපි රූපක්ඛන්ධාදිනා අත්තනො අත්තනි අන්තොගධස්ස අත්තෙකදෙසසභාගස්ස ච නත්ථි, අඤ්ඤස්ස පන අත්ථීති න දුක්ඛසච්චාදීසු විය උභයාභාවො චෙත්ථ අග්ගහණෙ කාරණං භවිතුං යුත්තොති. ධම්මායතනජීවිතින්ද්‍රියාදීනඤ්ච ඛන්ධචතුක්කදුකාදිසඞ්ගාහකත්තෙ සති න තෙසං සඞ්ගහිතානං තෙහි ධම්මායතනජීවිතින්ද්‍රියාදීහි ආයතනධාතුසඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහිතතා නත්ථීති අසඞ්ගහිතතාය අභාවො අනෙකන්තිකො, තස්මා පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව අග්ගහිතානං අග්ගහණෙ, ගහිතානඤ්ච ගහණෙ කාරණං වෙදිතබ්බන්ති. ในข้อนั้น คำที่กล่าวว่า ‘รูปขันธ์ย่อมสงเคราะห์รูปขันธ์นั่นเอง’ นั้น ถูกห้ามแล้วด้วยการแสดงว่าไม่มีภาวะแห่งการสงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ของรูปขันธ์นั้นด้วยรูปขันธ์นั้นเอง อนึ่ง เหตุที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า ‘ในการไม่ถือเอา’ นั้น เมื่อเข้าใจว่า ‘เพราะไม่มีภาวะแห่งการไม่ถูกสงเคราะห์ แม้จะถูกสงเคราะห์แล้วก็ตาม’ ก็จะพึงสมควรในสมุทยสัจจะ เป็นต้น เมื่อสิ่งเหล่านั้นถูกสงเคราะห์แล้ว เพราะไม่มีภาวะแห่งการไม่ถูกสงเคราะห์ของสิ่งนั้น แต่สิ่งถูกสงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์เป็นต้นนั้นไม่มีเลย ภาวะแห่งการไม่ถูกสงเคราะห์ของสิ่งนั้นจะมีมาแต่ที่ไหน เพราะฉะนั้น ความไม่มีภาวะเป็นเครื่องสงเคราะห์นั่นเอง จึงเป็นเหตุในการไม่ถือเอาในที่นี้ จึงสมควร ภาวะแห่งการไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยความไม่มีภาวะแห่งการถูกสงเคราะห์นั้น แม้จะไม่มีแก่ส่วนหนึ่งของตนที่รวมอยู่ในตน และแก่ส่วนที่มีสภาพเหมือนส่วนหนึ่งของตนด้วยรูปขันธ์เป็นต้น แต่ก็มีแก่สิ่งอื่น เพราะฉะนั้น ความไม่มีทั้งสองอย่างจึงไม่สมควรที่จะเป็นเหตุในการไม่ถือเอาในที่นี้ เหมือนในทุกขสัจจะ เป็นต้น อนึ่ง เมื่อธัมมายตนะ ชีวิตินทรีย์ เป็นต้น มีภาวะเป็นเครื่องสงเคราะห์ขันธ์ ๔ และทุกะ เป็นต้น ภาวะแห่งการไม่ถูกสงเคราะห์ของสิ่งเหล่านั้นที่ถูกสงเคราะห์แล้วด้วยธัมมายตนะ ชีวิตินทรีย์ เป็นต้น อันเป็นเครื่องสงเคราะห์อายตนะและธาตุนั้นไม่มี เพราะฉะนั้น ภาวะแห่งการไม่ถูกสงเคราะห์จึงไม่แน่นอน เพราะฉะนั้น พึงทราบเหตุในการไม่ถือเอาสิ่งที่ไม่ถูกถือเอา และในการถือเอาสิ่งที่ถูกถือเอาด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเอง අනිදස්සනං පුනදෙව සප්පටිඝන්ති එත්ථ අනිදස්සනන්ති එතෙන ‘‘සනිදස්සනසප්පටිඝ’’න්ති එත්ථ වුත්තෙන සප්පටිඝසද්දෙන සද්ධිං යොජෙත්වා අනිදස්සනසප්පටිඝා [Pg.14] දස්සිතා. පුනදෙවාති එතෙන තත්ථෙව අවිසිට්ඨං සනිදස්සනපදං නිවත්තෙත්වා ගණ්හන්තො සනිදස්සනදුකපදං දස්සෙති. ‘‘චක්ඛායතනෙන චක්ඛායතනමෙවෙකං සඞ්ගහිත’’න්ති ඉදං න සක්කා වත්තුං. න හි ‘‘චක්ඛායතනෙන චක්ඛායතනං ආයතනසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිත’’න්ති ච ‘‘අසඞ්ගහිත’’න්ති ච වත්තබ්බන්ති දස්සිතොයං නයොති. එවං සබ්බත්ථ තස්සෙව සමුදායෙකදෙසානඤ්ච සඞ්ගාහකසඞ්ගහිතන්ති වචනෙසු අසඞ්ගාහකඅසඞ්ගහිතන්ති වචනෙසු ච තදවත්තබ්බතා යොජෙතබ්බා. අසඞ්ගාහකත්තාභාවතො එව හි චක්ඛායතනාදීනි චක්ඛායතනාදීහි අසඞ්ගහිතානීති න වුච්චන්ති, න සඞ්ගාහකත්තාභාවතොති. ในบทว่า ‘อนิทัสสนะ สัปปฏิฆะ อีกนั่นแหละ’ นี้ บทว่า ‘อนิทัสสนะ’ นี้ เมื่อนำไปประกอบกับบทว่า ‘สัปปฏิฆะ’ ที่กล่าวไว้ในบทว่า ‘สนิทัสสนะ สัปปฏิฆะ’ ในที่นี้ ก็แสดงถึงอนิทัสสนะ สัปปฏิฆะ ด้วยบทว่า ‘ปุนะเทวะ’ (อีกนั่นแหละ) นี้ เมื่อห้ามบทว่า ‘สนิทัสสนะ’ ที่ไม่จำเพาะในที่นั้นนั่นเอง แล้วถือเอา ก็แสดงบทแห่งสนิทัสสนทุกะ คำว่า ‘จักขายตนะถูกสงเคราะห์ด้วยจักขายตนะนั่นเอง’ นี้ ไม่สามารถกล่าวได้ เพราะว่าไม่พึงกล่าวว่า ‘จักขายตนะถูกสงเคราะห์ด้วยจักขายตนะด้วยการสงเคราะห์อายตนะ’ และ ‘ไม่ถูกสงเคราะห์’ ดังนี้ นัยนี้ได้แสดงไว้แล้ว อย่างนี้ พึงประกอบความเป็นสิ่งที่กล่าวไม่ได้นั้นในคำว่า ‘เป็นเครื่องสงเคราะห์และถูกสงเคราะห์’ ของส่วนรวมและส่วนย่อยของสิ่งนั้นนั่นเอง และในคำว่า ‘ไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์และไม่ถูกสงเคราะห์’ ในที่ทั้งปวง เพราะว่าจักขายตนะเป็นต้น ไม่ถูกเรียกว่า ‘ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยจักขายตนะเป็นต้น’ ก็เพราะความไม่มีภาวะที่ไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์นั่นเอง ไม่ใช่เพราะความไม่มีภาวะเป็นเครื่องสงเคราะห์ දුතියනයසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาบทว่า ‘โดยธรรมที่สงเคราะห์แล้ว (แต่) ไม่ถูกสงเคราะห์’ ในนัยที่สอง จบแล้ว 3. තතියනයො අසඞ්ගහිතෙනසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා ๓. นัยที่สาม การพรรณนาบทว่า ‘โดยธรรมที่ไม่ถูกสงเคราะห์ (แต่) สงเคราะห์แล้ว’ 179. අසඞ්ගහිතෙනසඞ්ගහිතපදනිද්දෙසෙ රූපක්ඛන්ධෙන ඛන්ධසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතෙසු වෙදනාදීනං තිණ්ණං ඛන්ධානං නිබ්බානස්ස ච සුඛුමරූපෙන සහ ආයතනධාතුසභාගත්තෙ සතිපි න සුඛුමරූපමෙව රූපක්ඛන්ධොති රූපක්ඛන්ධෙන ආයතනධාතුසභාගත්තං නත්ථි, තස්මා න තෙන තානි ආයතනධාතුසඞ්ගහෙහි සඞ්ගහිතානි. න කෙවලං සඞ්ගහිතානෙව, අසඞ්ගහිතානිපි තෙන තානි තෙහි සඞ්ගහෙහි න හොන්තෙව තදෙකදෙසෙන සුඛුමරූපෙන ආයතනධාතුසභාගත්තා, සඞ්ගහිතාභාවො එව පන ඉධාධිප්පෙතො, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධචක්ඛායතනාදීහි පන අසඞ්ගහිතා න තෙ තෙහි කථඤ්චි සම්මිස්සාති සබ්බථා තෙ තෙහි න සඞ්ගහිතා. දුක්ඛසච්චාදීහි ච පඤ්චක්ඛන්ධසමුදායභූතෙහි ඛන්ධසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතං නිබ්බානං රූපක්ඛන්ධෙන විය ආයතනධාතුසඞ්ගහෙහි සඞ්ගහිතං තෙහි න හොති, තස්මා සඞ්ගාහකත්තාභාවතො එව එවරූපානං අසඞ්ගාහකභාවෙන අග්ගහණං වෙදිතබ්බං, සනිබ්බානපඤ්චක්ඛන්ධසමුදායභූතානං පන අබ්‍යාකතධම්මාදීනං අසඞ්ගාහකත්තාභාවතොව. න හි තං කඤ්චි අත්ථි, යස්ස තෙ ඛන්ධසඞ්ගහෙන අසඞ්ගාහකා සියුං, න ච අත්තනො එකදෙසො අත්තෙකදෙසසභාගො ච අත්තනා අසඞ්ගහිතො හොතීති අත්තනා අසඞ්ගහිතසඞ්ගාහකත්තා පන වෙදනාක්ඛන්ධාදීනං ගහණං කතන්ති. ๑๗๙. ในการแสดงบทว่า ‘โดยธรรมที่ไม่ถูกสงเคราะห์ (แต่) สงเคราะห์แล้ว’ นั้น แม้เมื่อเวทนาขันธ์เป็นต้น ๓ ขันธ์ และนิพพานที่รูปขันธ์ไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์ มีสภาพเหมือนอายตนะและธาตุพร้อมด้วยสุขุมรูป แต่สุขุมรูปไม่ใช่รูปขันธ์นั่นเอง เพราะฉะนั้น ภาวะที่มีสภาพเหมือนอายตนะและธาตุด้วยรูปขันธ์จึงไม่มี เพราะฉะนั้น สิ่งเหล่านั้นจึงไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยเครื่องสงเคราะห์อายตนะและธาตุเหล่านั้น ไม่เพียงแต่ถูกสงเคราะห์เท่านั้น แม้สิ่งที่ไม่ถูกสงเคราะห์เหล่านั้นก็ไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์ด้วยสิ่งเหล่านั้น เพราะมีสภาพเหมือนอายตนะและธาตุด้วยสุขุมรูปอันเป็นส่วนหนึ่งของสิ่งนั้น แต่ในที่นี้มุ่งหมายถึงความไม่มีภาวะแห่งการถูกสงเคราะห์เท่านั้น แต่สิ่งที่ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยวิญญาณขันธ์ จักขายตนะเป็นต้นนั้น ไม่ปะปนกับสิ่งเหล่านั้นโดยประการใดๆ เพราะฉะนั้น สิ่งเหล่านั้นจึงไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยสิ่งเหล่านั้นโดยประการทั้งปวง อนึ่ง นิพพานที่ทุกขสัจจะ เป็นต้น อันเป็นที่รวมแห่งขันธ์ ๕ ไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์นั้น ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยเครื่องสงเคราะห์อายตนะและธาตุเหล่านั้น เหมือนรูปขันธ์ เพราะฉะนั้น พึงทราบการไม่ถือเอาสิ่งที่มีรูปอย่างนี้ด้วยความเป็นเครื่องไม่สงเคราะห์ ก็เพราะความไม่มีภาวะเป็นเครื่องสงเคราะห์นั่นเอง แต่ของอัพยากตธรรมเป็นต้น อันเป็นที่รวมแห่งขันธ์ ๕ พร้อมด้วยนิพพานนั้น ก็เพราะความไม่มีภาวะเป็นเครื่องสงเคราะห์นั่นเอง เพราะว่าไม่มีสิ่งใดที่สิ่งเหล่านั้นจะเป็นเครื่องไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์ได้ และส่วนหนึ่งของตน หรือส่วนที่มีสภาพเหมือนส่วนหนึ่งของตน ก็ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยตนเอง เพราะฉะนั้น การถือเอาเวทนาขันธ์เป็นต้น จึงกระทำด้วยภาวะที่ตนเองไม่สงเคราะห์แต่เป็นเครื่องสงเคราะห์ යං [Pg.15] පන අට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘යෙ ධම්මායතනෙන සඞ්ගහිතා’’ති, තං න සක්කා වත්තුං. ධම්මායතනෙන හි න කොචි ධම්මො කෙනචි සඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතො අත්ථි විසභාගක්ඛන්ධනිබ්බානසමුදායත්තා, ඛන්ධසඞ්ගහෙන සයමෙව අත්තනො සඞ්ගාහකං න හොතීති ආයතනධාතුසඞ්ගහෙහි ච සඞ්ගාහකත්තාභාවතොති දස්සිතොයං නයොති එතස්ස ධම්මායතනගණනෙන ගණිතාති අත්ථො. යානි…පෙ… ගහිතානීති එතෙන විඤ්ඤාණසම්මිස්සං ධම්මායතනෙකදෙසං දීපෙන්තානි ඉද්ධිපාදාදිපදානි, ඔළාරිකරූපසම්මිස්සං දීපෙන්තානි රූපක්ඛන්ධාදිපදානි, සබ්බෙන සබ්බං ධම්මායතනං අදීපෙන්තානි විඤ්ඤාණක්ඛන්ධචක්ඛායතනාදිපදානි, සකලධම්මායතනදීපකානි ධම්මායතනාදිපදානි ච වජ්ජෙත්වා ධම්මායතනෙකදෙසං අඤ්ඤායතනෙන අසම්මිස්සං දීපෙන්තානි ගහිතානීති දස්සෙති. แต่คำที่กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า ‘ธรรมเหล่าใดถูกสงเคราะห์ด้วยธัมมายตนะ’ นั้น ไม่สามารถกล่าวได้ เพราะว่าไม่มีธรรมใดถูกธัมมายตนะสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ใดๆ เพราะเป็นที่รวมแห่งขันธ์ที่ต่างกันและนิพพาน และด้วยการสงเคราะห์ขันธ์ ธัมมายตนะก็ไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์ของตนเอง และเพราะความไม่มีภาวะเป็นเครื่องสงเคราะห์ด้วยเครื่องสงเคราะห์อายตนะและธาตุ ดังนี้ นัยนี้ได้แสดงไว้แล้ว หมายความว่า นับแล้วด้วยการนับธัมมายตนะนี้ ด้วยบทว่า ‘ย่อมถูกถือเอา’ เป็นต้นนี้ แสดงว่า บทว่า ‘อิทธิบาท’ เป็นต้น ที่แสดงส่วนหนึ่งของธัมมายตนะที่ปะปนกับวิญญาณ, บทว่า ‘รูปขันธ์’ เป็นต้น ที่แสดงส่วนหนึ่งของธัมมายตนะที่ปะปนกับโอฬาริกรูป, บทว่า ‘วิญญาณขันธ์ จักขายตนะ’ เป็นต้น ที่ไม่แสดงธัมมายตนะทั้งหมดโดยประการทั้งปวง, และบทว่า ‘ธัมมายตนะ’ เป็นต้น ที่แสดงธัมมายตนะทั้งหมดนั้น เว้นเสียแล้ว บทที่แสดงส่วนหนึ่งของธัมมายตนะที่ไม่ปะปนกับอายตนะอื่น ย่อมถูกถือเอา තතියනයඅසඞ්ගහිතෙනසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาบทว่า ‘โดยธรรมที่ไม่ถูกสงเคราะห์ (แต่) สงเคราะห์แล้ว’ ในนัยที่สาม จบแล้ว 4. චතුත්ථනයො සඞ්ගහිතෙනසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා ๔. นัยที่สี่ การพรรณนาบทว่า ‘โดยธรรมที่สงเคราะห์แล้ว (และ) สงเคราะห์แล้ว’ 191. සඞ්ගහිතෙනසඞ්ගහිතපදනිද්දෙසෙ යස්මා යථා දුතියතතියනයා තිණ්ණං සඞ්ගහානං සඞ්ගහණාසඞ්ගහණප්පවත්තිවිසෙසෙන ‘‘සඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතං, අසඞ්ගහිතෙන සඞ්ගහිත’’න්ති ච උද්දිට්ඨා, නෙවං චතුත්ථපඤ්චමා. සඞ්ගහණප්පවත්තියා එව හි සඞ්ගහිතෙන සඞ්ගහිතං උද්දිට්ඨං, අසඞ්ගහණප්පවත්තියා එව ච අසඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතන්ති, තස්මා සඞ්ගහණප්පවත්තිවිසෙසවිරහෙ සඞ්ගහිතධම්මාසඞ්ගහිතධම්මවිසෙසෙ නිස්සිතා එතෙ ද්වෙ නයාති එත්ථ කෙනචි සඞ්ගහිතෙන ධම්මවිසෙසෙන පුන සඞ්ගහිතො ධම්මවිසෙසො සඞ්ගහිතෙන සඞ්ගහිතො සඞ්ගහිතතාය පුච්ඡිතබ්බො විස්සජ්ජිතබ්බො ච, තමෙව තාව යථානිද්ධාරිතං දස්සෙන්තො ‘‘සමුදයසච්චෙන යෙ ධම්මා ඛන්ධ…පෙ… සඞ්ගහිතා, තෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා ඛන්ධ…පෙ… සඞ්ගහිතා’’ති ආහ. එත්ථ ච යෙ තීහිපි සඞ්ගහෙහි න සඞ්ගාහකා රූපක්ඛන්ධවිඤ්ඤාණක්ඛන්ධධම්මායතනදුක්ඛසච්චාදීනි විය, යෙ ච ද්වීහායතනධාතුසඞ්ගහෙහි අසඞ්ගාහකා චක්ඛායතනාදීනි විය, යෙ ච එකෙන ඛන්ධසඞ්ගහෙනෙව ධාතුසඞ්ගහෙනෙව ච න සඞ්ගාහකා වෙදනාදික්ඛන්ධනිරොධසච්චජීවිතින්ද්‍රියාදීනි විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතාදයො විය ච, තෙ ධම්මා සඞ්ගාහකත්තාභාවසබ්භාවා සඞ්ගාහකභාවෙන න උද්ධටා, තීහිපි පන සඞ්ගහෙහි [Pg.16] යෙ සඞ්ගාහකා, තෙ සඞ්ගාහකත්තාභාවාභාවතො ඉධ උද්ධටා. තෙහි සඞ්ගහිතාපි හි එකන්තෙන අත්තනො සඞ්ගාහකස්ස සඞ්ගාහකා හොන්ති, යස්ස පුන සඞ්ගහො පුච්ඡිතබ්බො විස්සජ්ජිතබ්බො චාති. ๑๙๑. ในการแสดงบทว่า 'ธรรมที่สงเคราะห์ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์แล้ว' เพราะว่านัยที่สองและที่สามถูกแสดงไว้ว่า 'ธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์แล้ว' และ 'ธรรมที่สงเคราะห์ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้' ด้วยความพิเศษแห่งการเป็นไปของการสงเคราะห์และการไม่สงเคราะห์แห่งการสงเคราะห์ ๓ อย่าง แต่นัยที่สี่และที่ห้าไม่ได้เป็นเช่นนั้น เพราะว่า 'ธรรมที่สงเคราะห์ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์แล้ว' ถูกแสดงไว้ด้วยการเป็นไปแห่งการสงเคราะห์นั่นเอง และ 'ธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้' ถูกแสดงไว้ด้วยการเป็นไปแห่งการไม่สงเคราะห์นั่นเอง เพราะฉะนั้น นัยทั้งสองนี้อาศัยความพิเศษแห่งธรรมที่สงเคราะห์แล้วและธรรมที่ยังไม่สงเคราะห์ เมื่อไม่มีความพิเศษแห่งการเป็นไปของการสงเคราะห์ ในที่นี้ ธรรมวิเศษที่สงเคราะห์แล้วด้วยธรรมวิเศษบางอย่าง และธรรมวิเศษที่สงเคราะห์อีก พึงถามและพึงตอบด้วยความเป็นสิ่งที่สงเคราะห์แล้วว่า 'ธรรมที่สงเคราะห์ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์แล้ว' พระองค์จึงตรัสแสดงสิ่งที่กำหนดไว้แล้วนั้นว่า 'ธรรมเหล่าใดอันสมุทยสัจสงเคราะห์แล้วโดยขันธ์...เป็นต้น, ธรรมเหล่าใดอันธรรมเหล่านั้นสงเคราะห์แล้วโดยขันธ์...เป็นต้น' ในที่นี้ ธรรมเหล่าใดไม่เป็นตัวสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ทั้ง ๓ อย่าง เช่น รูปขันธ์ วิญญาณขันธ์ ธัมมายตนะ ทุกขสัจ เป็นต้น, และธรรมเหล่าใดไม่เป็นตัวสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ ๒ อย่างคืออายตนะและธาตุ เช่น จักขายตนะ เป็นต้น, และธรรมเหล่าใดไม่เป็นตัวสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์อย่างเดียวและด้วยการสงเคราะห์ธาตุอย่างเดียว เช่น เวทนาขันธ์ นิโรธสัจ ชีวิตินทรีย์ เป็นต้น และเช่น จักขุวิญญาณธาตุ เป็นต้น, ธรรมเหล่านั้นเพราะความมีอยู่แห่งความไม่มีภาวะเป็นตัวสงเคราะห์ จึงไม่ถูกยกขึ้นด้วยความเป็นตัวสงเคราะห์ แต่ธรรมเหล่าใดเป็นตัวสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ทั้ง ๓ อย่าง ธรรมเหล่านั้นเพราะความไม่มีแห่งความไม่มีภาวะเป็นตัวสงเคราะห์ จึงถูกยกขึ้นในที่นี้ และธรรมที่ถูกสงเคราะห์ด้วยธรรมเหล่านั้น ย่อมเป็นตัวสงเคราะห์ของตัวสงเคราะห์ของตนโดยส่วนเดียว และการสงเคราะห์ของสิ่งใดพึงถามและพึงตอบ අට්ඨකථායං පන සකලෙන හි ඛන්ධාදිපදෙනාති සකලවාචකෙන රූපක්ඛන්ධාදිපදෙනාති අත්ථො. යං පනෙතං වුත්තං ‘‘යං අත්තනො සඞ්ගාහකං සඞ්ගණ්හිත්වා පුන තෙනෙව සඞ්ගහං ගච්ඡෙය්‍යා’’ති, තං තෙන ඛන්ධාදිපදෙනාති එවං අයොජෙත්වා තං අඤ්ඤං සඞ්ගහිතං නාම නත්ථීති එවං න සක්කා වත්තුං. න හි යෙන යං සඞ්ගහිතං, තෙනෙව තස්ස සඞ්ගහො පුච්ඡිතො විස්සජ්ජිතො, න ච තස්සෙව, අථ ඛො තෙන සඞ්ගහිතස්සාති. යථා වෙදනා සද්දො ච ඛන්ධො ආයතනඤ්ච, න එවං සුඛුමරූපං, තං පන ඛන්ධායතනානං එකදෙසොව, තස්මා ‘‘සුඛුමරූපෙකදෙසං වා’’ති අවත්වා ‘‘සුඛුමරූපං වා’’ති වුත්තං. සබ්බත්ථ ච අඤ්ඤෙන අසම්මිස්සන්ති යොජෙතබ්බං. යම්පි චෙතං වුත්තං ‘‘තදෙව යෙහි ධම්මෙහි ඛන්ධාදිවසෙන සඞ්ගහිතං, තෙ ධම්මෙ සන්ධායා’’ති, තම්පි තථා න සක්කා වත්තුං. න හි සඞ්ගහිතෙන සඞ්ගහිතස්ස සඞ්ගහිතෙන සඞ්ගහො එත්ථ පුච්ඡිතො විස්සජ්ජිතො ච, අථ ඛො සඞ්ගහොව, තස්මා එකෙන ඛන්ධෙනාති එකෙන ඛන්ධගණනෙනාති අයමෙවෙත්ථ අත්ථො, න සඞ්ගාහකෙනාති. න හි එකො ඛන්ධො අත්තනො එකදෙසස්ස සඞ්ගාහකොති. ส่วนในอรรถกถา คำว่า 'โดยบทมีขันธ์เป็นต้นทั้งหมดนั่นเอง' อธิบายว่า โดยบทมีรูปขันธ์เป็นต้นที่กล่าวถึงทั้งหมด ส่วนคำที่กล่าวไว้ว่า 'สิ่งใดสงเคราะห์ตัวสงเคราะห์ของตนแล้ว และสิ่งนั้นพึงถึงการสงเคราะห์ด้วยสิ่งนั้นอีก' ไม่สามารถกล่าวได้ว่า 'สิ่งนั้นชื่อว่าถูกสงเคราะห์แล้วอย่างอื่นไม่มี' โดยไม่ประกอบอย่างนี้ว่า 'โดยบทมีขันธ์เป็นต้นนั้น' เพราะว่าการสงเคราะห์ของสิ่งใดอันสิ่งใดสงเคราะห์แล้ว การสงเคราะห์ของสิ่งนั้นไม่ได้ถูกถามและถูกตอบด้วยสิ่งนั้นเอง และไม่ใช่ของสิ่งนั้นเอง แต่เป็นของสิ่งที่ถูกสงเคราะห์ด้วยสิ่งนั้น เหมือนคำว่าเวทนาและสัททะเป็นทั้งขันธ์และอายตนะ แต่รูปละเอียดไม่เป็นเช่นนั้น รูปละเอียดนั้นเป็นเพียงส่วนหนึ่งของขันธ์และอายตนะ เพราะฉะนั้น จึงไม่กล่าวว่า 'หรือส่วนหนึ่งของรูปละเอียด' แต่กล่าวว่า 'หรือรูปละเอียด' และพึงประกอบในที่ทั้งปวงว่า 'ไม่ปะปนกับสิ่งอื่น' และคำที่กล่าวไว้ว่า 'สิ่งนั้นเองอันธรรมเหล่าใดสงเคราะห์แล้วโดยขันธ์เป็นต้น พึงหมายถึงธรรมเหล่านั้น' คำนั้นก็ไม่สามารถกล่าวได้เช่นนั้น เพราะว่าการสงเคราะห์ของสิ่งที่ถูกสงเคราะห์ด้วยสิ่งที่ถูกสงเคราะห์แล้ว ไม่ได้ถูกถามและถูกตอบด้วยสิ่งที่ถูกสงเคราะห์แล้วในที่นี้ แต่เป็นการสงเคราะห์เท่านั้น เพราะฉะนั้น คำว่า 'ด้วยขันธ์อย่างหนึ่ง' ในที่นี้จึงมีความหมายว่า 'ด้วยการนับขันธ์อย่างหนึ่ง' ไม่ใช่ 'ด้วยตัวสงเคราะห์' เพราะว่าขันธ์อย่างหนึ่งไม่ได้เป็นตัวสงเคราะห์ของส่วนหนึ่งของตนเอง චතුත්ථනයසඞ්ගහිතෙනසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาบทว่า 'ธรรมที่สงเคราะห์ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์แล้ว' ในนัยที่สี่ จบแล้ว 5. පඤ්චමනයො අසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා ๕. นัยที่ห้า การพรรณนาบทว่า 'ธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้' 193. අසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදනිද්දෙසෙපි වුත්තනයෙනෙව යථානිද්ධාරිතධම්මදස්සනං වෙදිතබ්බං. එත්ථ ච සසුඛුමරූපවිඤ්ඤාණසහිතධම්මසමුදායා යෙ තෙ දුක්ඛසච්චඅනිදස්සනඅප්පටිඝඅචෙතසිකානුපාදාසදිසා සතිපි එකෙන ද්වීහි වා සඞ්ගහෙහි කෙසඤ්චි අසඞ්ගාහකත්තෙ තීහිපි අසඞ්ගහෙතබ්බස්ස අභාවතො පරිපුණ්ණසඞ්ගහාසඞ්ගාහකා න හොන්ති, අබ්‍යාකතධම්මසදිසා කෙනචි සඞ්ගහෙන අසඞ්ගහෙතබ්බභාවතො අසඞ්ගාහකා එව න හොන්ති, තෙන තෙ අසඞ්ගාහකභාවෙන න උද්ධටා, ඉතරෙ පන තබ්බිපරියායෙන උද්ධටාති. ๑๙๓. แม้ในการแสดงบทว่า 'ธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้' พึงทราบการแสดงธรรมที่กำหนดไว้แล้วโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ในที่นี้ หมู่แห่งธรรมที่ประกอบด้วยรูปละเอียดและวิญญาณ ธรรมเหล่าใดคล้ายกับทุกขสัจ อนิทัสสนะ อัปปฏิฆะ อเจตสิก อนุปาทา แม้จะมีความเป็นตัวไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์อย่างหนึ่งหรือสองอย่างของบางสิ่ง แต่เพราะไม่มีสิ่งที่พึงไม่สงเคราะห์ด้วยทั้ง ๓ อย่าง จึงไม่เป็นตัวไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ที่บริบูรณ์ ธรรมเหล่าใดคล้ายกับอัพยากตธรรม เพราะความเป็นสิ่งที่พึงไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์บางอย่าง จึงไม่เป็นตัวไม่สงเคราะห์นั่นเอง เพราะฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงไม่ถูกยกขึ้นด้วยความเป็นตัวไม่สงเคราะห์ ส่วนธรรมอื่นถูกยกขึ้นโดยตรงกันข้ามกับสิ่งนั้น යං [Pg.17] පන අට්ඨකථායං ‘‘තාදිසෙන හි පදෙන නිබ්බානං ඛන්ධසඞ්ගහමත්තං න ගච්ඡෙය්‍යා’’ති වුත්තං, තං දුක්ඛසච්චං සන්ධාය වුත්තං. අනිදස්සනඅප්පටිඝෙසු පන අසඞ්ගාහකෙසු නිබ්බානං අන්තොගධං, න ච තදෙව තස්ස අසඞ්ගාහකන්ති. සදිසවිස්සජ්ජනානං වසෙන සමොධානෙත්වා කතෙහි සද්ධින්ති එවං කතෙහි දුතියපඤ්හාදීහි සද්ධිං පඨමපඤ්හනාමරූපපඤ්හාදයො සබ්බෙපි චතුත්තිංස හොන්තීති අත්ථො. යං පුච්ඡාය උද්ධටං පදං, තදෙවාති රූපක්ඛන්ධාදිවිසෙසකපදං වදති, න නිද්ධාරිතෙ පුච්ඡිතබ්බධම්මෙ. තෙ හි ලක්ඛණතො දස්සිතා, න පදෙන සරූපතොති. තත්ථ තදෙවාති එව-සද්දෙන න තං කදාචි සඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතං න හොතීති උද්ධටස්සෙව අසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතභාවෙ නියතතං අඤ්ඤස්ස ච අනියතතං දස්සෙතීති වෙදිතබ්බං. ‘‘තදෙව යෙහි අසඞ්ගහිත’’න්ති එත්ථ හි ‘‘නියමතො’’ති සක්කා වචනසෙසො යොජෙතුන්ති. අථ වා තදෙවාති පුච්ඡාය උද්ධටමෙව එවංපකාරමෙව හුත්වා යෙහි අසඞ්ගහිතන්ති තස්ස පුච්ඡාය උද්ධටභාවෙන එවං අසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතභාවනියමනත්ථො එව-සද්දො, න අඤ්ඤස්ස අසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතතානිවාරණත්ථොති දට්ඨබ්බො. පුච්ඡාය උද්ධටඤ්හි අඤ්ඤසහිතං අසහිතඤ්ච අසඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතං හොති. රූපක්ඛන්ධාදීනි හි අඤ්ඤසහිතානි විඤ්ඤාණක්ඛන්ධාදීනි අසහිතානීති. ส่วนคำที่กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'ด้วยบทเช่นนั้น พระนิพพานย่อมไม่ถึงความเป็นเพียงการสงเคราะห์ด้วยขันธ์' คำนั้นกล่าวหมายถึงทุกขสัจ ส่วนในอนิทัสสนะและอัปปฏิฆะซึ่งไม่เป็นตัวสงเคราะห์ พระนิพพานย่อมรวมอยู่ภายใน และสิ่งนั้นเองก็ไม่ใช่ตัวไม่สงเคราะห์ของพระนิพพาน อธิบายว่า พร้อมด้วยคำถามที่สองเป็นต้นที่ทำไว้โดยรวบรวมตามนัยแห่งการตอบที่คล้ายกัน คำถามที่หนึ่ง คำถามเรื่องนามรูปเป็นต้น ทั้งหมดมี ๓๔ คำว่า 'สิ่งนั้นเอง' หมายถึงบทที่แสดงความพิเศษมีรูปขันธ์เป็นต้น ซึ่งถูกยกขึ้นในการถาม ไม่ใช่ธรรมที่พึงถามที่กำหนดไว้แล้ว เพราะธรรมเหล่านั้นถูกแสดงโดยลักษณะ ไม่ใช่โดยบทที่เป็นสภาวะ ในที่นั้น พึงทราบว่า คำว่า 'สิ่งนั้นเอง' ด้วยศัพท์ว่า 'เอวะ' (นั่นเอง) ย่อมแสดงความแน่นอนแห่งความเป็น 'ธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้' ของสิ่งที่ถูกยกขึ้นเท่านั้นว่า สิ่งนั้นไม่เคยไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยสิ่งที่สงเคราะห์แล้ว และแสดงความไม่แน่นอนของสิ่งอื่น เพราะในคำว่า 'สิ่งนั้นเองอันธรรมเหล่าใดไม่สงเคราะห์' สามารถประกอบบทที่เหลือว่า 'โดยแน่นอน' ได้ อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นว่า คำว่า 'สิ่งนั้นเอง' เป็นศัพท์ 'เอวะ' ที่มีความหมายว่า กำหนดความเป็น 'ธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้' อย่างนี้ ด้วยความเป็นสิ่งที่ถูกยกขึ้นในการถามว่า สิ่งที่ถูกยกขึ้นในการถามนั้นเอง เป็นเช่นนี้แล้วอันธรรมเหล่าใดไม่สงเคราะห์ ไม่ใช่เพื่อห้ามความเป็น 'ธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้' ของสิ่งอื่น เพราะสิ่งที่ถูกยกขึ้นในการถาม ย่อมเป็น 'ธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้' ทั้งที่ประกอบด้วยสิ่งอื่นและไม่ประกอบด้วยสิ่งอื่น เพราะรูปขันธ์เป็นต้นประกอบด้วยสิ่งอื่น ส่วนวิญญาณขันธ์เป็นต้นไม่ประกอบด้วยสิ่งอื่น අවසෙසා සඞ්ගහිතාති ඉදං අවසෙසා අසඞ්ගහිතා න හොන්තීති එවං දට්ඨබ්බං. තෙහිපි විඤ්ඤාණධම්මෙහි තෙ රූපධම්මාව තීහි සඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහිතාති පුච්ඡාය උද්ධටා තීහිපි සඞ්ගහෙහි අසඞ්ගාහකා හුත්වා අසඞ්ගහිතාති අධිප්පායො. අනුද්ධටා වෙදනාදයොපි හි අසඞ්ගහිතා එවාති. එත්ථ ච පඨමෙ නයෙ වෙදනාදයොපි විඤ්ඤාණෙන අසඞ්ගහිතාති වුත්තා, දුතියෙ රූපධම්මාවාති අයං විසෙසො. වෙදනාදයො හි රූපවිඤ්ඤාණෙහෙව ඛන්ධාදිසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතාති ඔළාරිකරූපෙහි විඤ්ඤාණෙන ච තීහිපි සඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහිතාති අත්ථො. රූපෙකදෙසො හි එත්ථ රූපග්ගහණෙන ගහිතොති. คำว่า Avasesā saṅgahitā (ธรรมที่เหลือสงเคราะห์ได้) พึงเห็นว่า ได้แก่ ธรรมที่เหลือไม่เป็นธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้. แม้รูปธรรมเหล่านั้นอันวิญญาณธรรมเหล่านั้นไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ ๓ ประการ ตามที่ยกขึ้นถาม ความหมายคือ เป็นธรรมที่ไม่สงเคราะห์ (ผู้อื่น) ด้วยการสงเคราะห์ ๓ ประการ จึงชื่อว่าไม่ถูกสงเคราะห์. เพราะแม้ธรรมมีเวทนาเป็นต้นที่ไม่ได้ยกขึ้นแสดง ก็เป็นธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้เช่นกัน. และในนัยที่ ๑ นี้ ท่านกล่าวว่า แม้เวทนาเป็นต้น ก็ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยวิญญาณ, ส่วนในนัยที่ ๒ มีข้อต่างกันคือ (กล่าวว่า) รูปธรรมเท่านั้น. อธิบายว่า เพราะเวทนาเป็นต้น ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยรูปและวิญญาณนั่นเอง โดยการสงเคราะห์มีขันธ์เป็นต้น จึงชื่อว่าไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ทั้ง ๓ ประการ กับด้วยโอฬาริกรูปและวิญญาณ. เพราะในที่นี้ รูปบางส่วนถูกสงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาว่ารูป. 196. චතුත්ථපඤ්හෙ චක්ඛායතනං වෙදනාදීහි චතූහීති එත්ථ චක්ඛායතනන්ති එතෙන පුච්ඡාය උද්ධටං අසඞ්ගාහකං දස්සෙතීති දට්ඨබ්බං. චක්ඛායතනෙන පන අසඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතානි දස ඔළාරිකායතනානි න චක්ඛායතනමෙවාති. ‘‘රූපඤ්ච ධම්මායතන’’න්තිආදිනා යෙහි ධම්මෙහි තීහිපි සඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහිතං තං විඤ්ඤාණමෙව හොති, අසඞ්ගහිතෙන තෙන [Pg.18] අසඞ්ගහිතඤ්ච විඤ්ඤාණවජ්ජං සබ්බං තෙව ධම්මෙ උදානෙති. සදිසවිස්සජ්ජනා හි එකතො උදානෙත්වා දස්සෙතබ්බා. තත්ථ පඨමෙන රූපක්ඛන්ධෙන සදිසවිස්සජ්ජනෙසු එකතො උදානෙත්වා දස්සිතෙසු අඤ්ඤෙ විසදිසවිස්සජ්ජනා නයදානෙන දස්සිතා හොන්ති. තෙනාහ ‘‘රූපඤ්ච ධම්මායතනන්ති…පෙ… අඤ්ඤෙනාකාරෙන සඞ්ඛිපිත්වා දස්සිතා’’ති. තත්ථ ද්වෙ භවාති අසඤ්ඤෙකවොකාරභවා. ද්වෙති බාහිරුපාදාධම්මෙ එව සන්ධාය වුත්තං. යෙන අසඞ්ගාහකෙන අසඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතං පුච්ඡිතබ්බං විස්සජ්ජිතබ්බඤ්ච පරිච්ඡිජ්ජති, සො රූපක්ඛන්ධාදිකො තස්ස පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානඤ්ච නිස්සයභාවතො ‘‘විසයො’’ති වුත්තො, යථාදස්සිතස්ස පන උද්දානස්ස නයදානමත්තත්තා ‘‘නයො’’ති වුත්තං. ‘‘ද්වෙවීසනයො චා’’තිපි පාඨො, ද්වෙවීසපදිකො එස නයො චාති අත්ථො. ๑๙๖. ในปัญหาที่ ๔ คำว่า cakkhāyatanaṃ vedanādīhi catūhi (จักขายตนะกับธรรม ๔ มีเวทนาเป็นต้น) พึงเห็นว่า ด้วยคำว่า จักขายตนะ นี้ ท่านแสดงธรรมที่เป็นตัวไม่สงเคราะห์ (asaṅgāhaka) ที่ยกขึ้นตั้งเป็นคำถาม. แต่โอฬาริกายตนะ ๑๐ ที่ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยจักขายตนะที่ไม่ถูกสงเคราะห์นั้น ไม่ใช่จักขายตนะอย่างเดียว. ธรรมเหล่าใดที่ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ ๓ ประการ โดยนัยเป็นต้นว่า 'รูปและธัมมายตนะ' ธรรมนั้นย่อมเป็นวิญญาณนั่นเอง และธรรมทั้งหมดเว้นวิญญาณที่ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยวิญญาณที่ไม่ถูกสงเคราะห์นั้น ท่านย่อมรวบรวม (udāneti) ธรรมเหล่านั้นไว้. เพราะการวิสัชนาที่เหมือนกัน พึงแสดงโดยรวบรวมไว้เป็นอันเดียวกัน. ในบรรดาการวิสัชนาเหล่านั้น เมื่อการวิสัชนาที่เหมือนกับรูปขันธ์ข้อแรก ท่านแสดงโดยรวบรวมไว้เป็นอันเดียวกันแล้ว การวิสัชนาอื่นที่ไม่เหมือนกัน ท่านก็แสดงไว้ด้วยการให้นัย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'รูปและธัมมายตนะ... ฯลฯ ... แสดงไว้โดยย่อด้วยอาการอื่น'. ในคำนั้น คำว่า dve bhavā (ภพ ๒) ได้แก่ อสัญญภพและเอกโวการภพ. คำว่า dve (๒) ท่านกล่าวหมายเอาเฉพาะพาหิรุปาทาธรรมเท่านั้น. ธรรมมีรูปขันธ์เป็นต้นใด ที่เป็นตัวไม่สงเคราะห์ซึ่งไม่ถูกสงเคราะห์แล้ว เป็นเครื่องกำหนดธรรมที่พึงถามและพึงวิสัชนา ธรรมนั้นท่านเรียกว่า 'วิสัย' (visayo) เพราะเป็นที่อาศัยแห่งคำถามและคำวิสัชนาเหล่านั้น, แต่เพราะเป็นเพียงการให้นัยแห่งหัวข้อสรุป (uddāna) ตามที่แสดงไว้ จึงเรียกว่า 'นัย' (nayo). แม้บทว่า 'dvevīsanayo ca' ก็เป็นปาฐะ (อีกอย่างหนึ่ง) ความหมายคือ นัยนี้มี ๒๒ บท. පඤ්චමනයඅසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาบทว่าด้วยธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ ในนัยที่ ๕ จบแล้ว. 6. ඡට්ඨනයො සම්පයොගවිප්පයොගපදවණ්ණනා ๖. นัยที่ ๖ การพรรณนาบทว่าด้วยสัมปยุตและวิปปยุต 228. සම්පයොගවිප්පයොගපදෙ යං ලබ්භති, යඤ්ච න ලබ්භති, තං සබ්බං පුච්ඡාය ගහිතන්ති ඉදං න රූපක්ඛන්ධාදීනි පදානි සන්ධාය වුත්තං, අථ ඛො සම්පයොගපදං විප්පයොගපදඤ්චාති වෙදිතබ්බං. රූපක්ඛන්ධාදීසු හි යං ධම්මායතනාදිපදං න ලබ්භති, තං පුච්ඡායපි න ගහිතං. සම්පයොගපදං පන රූපක්ඛන්ධාදීසු අලබ්භමානම්පි ‘‘රූපක්ඛන්ධො කතිහි…පෙ… සම්පයුත්තො’’ති එවං පුච්ඡාය ගහිතං, වෙදනාක්ඛන්ධාදීසු ලබ්භමානං, විප්පයොගපදං පන සබ්බත්ථ ලබ්භමානමෙවාති. රූපධම්මානං පන රූපෙන නිබ්බානෙන වා, නිබ්බානස්ස ච රූපෙන සද්ධිං සම්පයොගො නාම නත්ථීති එකුප්පාදාදිසභාගතාය අභාවතො සම්පයොගං නිවාරෙන්තෙන සා එව එකුප්පාදාදිතා එතෙසං විසභාගතාති තදභාවතො විප්පයොගොපි නිවාරිතො එව හොතීති දට්ඨබ්බො. චතූසු හි ඛන්ධෙසු විජ්ජමානා එකුප්පාදාදිතා තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං සභාගතා හොති රූපනිබ්බානෙහි තෙසං තෙහි ච රූපනිබ්බානානං විසභාගතා ච, න ච රූපෙකදෙසස්ස නිබ්බානස්ස වා සා එකුප්පාදාදිතා අත්ථි, යා රූපෙකදෙසෙන රූපෙකදෙසනිබ්බානානං නිබ්බානෙන ච රූපස්ස විසභාගතා සියා. තෙනෙව ‘‘චතූහි විප්පයොගො’’ති වුත්තන්ති. ๒๒๘. ในบทว่าด้วยสัมปยุตและวิปปยุต สิ่งใดที่ได้และสิ่งใดที่ไม่ได้ สิ่งทั้งหมดนั้นถูกถือเอาด้วยคำถาม พึงทราบว่า คำนี้ท่านไม่ได้กล่าวหมายถึงบทมีรูปขันธ์เป็นต้น แต่กล่าวหมายถึงบทว่าสัมปยุตและบทว่าวิปปยุต. จริงอยู่ ในบรรดาบทมีรูปขันธ์เป็นต้น บทใดมีธัมมายตนะเป็นต้นที่ไม่ได้ บทนั้นก็ไม่ถูกถือเอาแม้ในคำถาม. ส่วนบทว่าสัมปยุต แม้จะไม่ได้ในรูปขันธ์เป็นต้น แต่ก็ถูกถือเอาในคำถามอย่างนี้ว่า 'รูปขันธ์ สัมปยุตด้วยธรรมเท่าไร... ฯลฯ ...', ส่วนในเวทนาขันธ์เป็นต้น ย่อมได้ (สัมปยุต), ส่วนบทว่าวิปปยุต ย่อมได้ในที่ทั้งปวง. แต่สำหรับรูปธรรมทั้งหลาย การสัมปยุตกับรูปหรือกับนิพพานก็ดี และการสัมปยุตของนิพพานกับรูปก็ดี ย่อมไม่มี เพราะไม่มีสภาวะที่เสมอกันโดยการเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้น เมื่อปฏิเสธสัมปยุตด้วยเหตุที่มีสภาวะไม่เสมอกันโดยการเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้นนั้นเอง พึงเห็นว่า แม้วิปปยุตก็เป็นอันถูกปฏิเสธด้วย เพราะความไม่มีสภาวะที่เสมอกันโดยการเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้นนั้น. จริงอยู่ การเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้นที่มีอยู่ในขันธ์ ๔ ย่อมเป็นความเสมอกัน (สภาคะ) ของขันธ์เหล่านั้นแก่กันและกัน และเป็นความไม่เสมอกัน (วิสภาคะ) ของขันธ์เหล่านั้นกับรูปและนิพพาน และของรูปและนิพพานกับขันธ์เหล่านั้น, และการเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้นนั้น ย่อมไม่มีแก่รูปบางส่วนหรือแก่นิพพาน ซึ่งจะเป็นเหตุให้มีความเป็นวิสภาคะระหว่างรูปบางส่วนกับรูปบางส่วนและนิพพาน หรือระหว่างนิพพานกับรูป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'วิปปยุตด้วย ๔' (catūhi vippayogo). සත්තසු [Pg.19] විඤ්ඤාණධාතූසු එකායපි අවිප්පයුත්තෙති යථා රූපභවො තීහි විඤ්ඤාණධාතූහි, නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මා පඤ්චහි, අවිතක්කඅවිචාරා එකාය විප්පයුත්තෙ අනාරම්මණමිස්සකෙ ධම්මෙ දීපෙන්ති, එවං අදීපෙත්වා එකායපි විප්පයුත්තෙ අහොන්තෙ සත්තහිපි සම්පයුත්තෙ සත්තපි වා තා දීපෙන්තීති අධිප්පායො. අවිප්පයුත්තෙති හි යෙ විප්පයුත්තා න හොන්ති, තෙ ධම්මෙති වුත්තං හොති, න සම්පයුත්තෙති. තෙන යානි තාහි සම්පයුත්තෙ දීපෙන්ති ධම්මායතනාදිපදානි, යානි ච සම්පයුත්තවිප්පයුත්තභාවෙහි නවත්තබ්බං දීපෙන්ති අචෙතසිකාදිපදානි, යානි ච සම්පයුත්තනවත්තබ්බානි දීපෙන්ති දුක්ඛසච්චාදිපදානි, තෙසං සබ්බෙසං අනාරම්මණමිස්සකධම්මදීපකානං අග්ගහණං වුත්තං හොති. න හි අනාරම්මණමිස්සකසබ්බවිඤ්ඤාණධාතුතංසම්පයුත්තතදුභයසමුදායානං ඛන්ධායතනධාතූසු කෙනචි සම්පයොගො විප්පයොගො වා අත්ථීති. ในคำว่า 'ไม่วิปปยุตแม้ด้วยวิญญาณธาตุอย่างหนึ่ง ในบรรดาวิญญาณธาตุ ๗' นี้ มีอธิบายว่า เช่นเดียวกับรูปภพ (ไม่วิปปยุต) ด้วยวิญญาณธาตุ ๓, ธรรมที่ไม่ใช่ทั้งวิบากและธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิบาก (ไม่วิปปยุต) ด้วยวิญญาณธาตุ ๕, ธรรมที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจาร (ไม่วิปปยุต) ด้วยวิญญาณธาตุ ๑ ย่อมแสดงถึงธรรมที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์, เมื่อไม่แสดงอย่างนี้ หากไม่มีธรรมที่ไม่วิปปยุตแม้เพียงอย่างเดียว (วิญญาณธาตุ) ทั้ง ๗ ก็ย่อมสัมปยุต หรือวิญญาณธาตุทั้ง ๗ นั้นย่อมแสดงธรรมเหล่านั้น. จริงอยู่ ในคำว่า 'avippayutteti' (ในธรรมที่ไม่วิปปยุต) นี้ ท่านกล่าวหมายถึงธรรมที่ไม่เป็นวิปปยุต ไม่ใช่หมายถึงธรรมที่สัมปยุต. ด้วยเหตุนั้น จึงเป็นการกล่าวถึงการไม่ถือเอาบทมีธัมมายตนะเป็นต้นที่แสดงธรรมที่สัมปยุตด้วยวิญญาณธาตุเหล่านั้น และบทมีอเจตสิกเป็นต้นที่แสดงสภาวะที่กล่าวไม่ได้ว่าเป็นสัมปยุตหรือวิปปยุต และบทมีทุกขสัจเป็นต้นที่แสดงธรรมที่สัมปยุตและธรรมที่กล่าวไม่ได้ (ว่าเป็นสัมปยุตหรือวิปปยุต) ซึ่งธรรมทั้งหมดเหล่านั้นเป็นตัวแสดงธรรมที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์. เพราะว่า ขันธ์ อายตนะ และธาตุใดๆ ย่อมไม่มีการสัมปยุตหรือวิปปยุตกับธรรมที่ไม่มีอารมณ์ กับวิญญาณธาตุทั้งหมด กับธรรมที่สัมปยุตด้วยวิญญาณธาตุนั้น และกับธรรมที่รวมกันทั้งสองอย่างนั้น. යදි එවං විප්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තපදනිද්දෙසෙ ‘‘කුසලෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා විප්පයුත්තා, තෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා විප්පයුත්තා’’ති න වත්තබ්බං. අකුසලාබ්‍යාකතා හි අනාරම්මණමිස්සොභයධම්මාති? න, යථාවුත්තසමුදායානං ඛන්ධාදීහෙව සම්පයොගවිප්පයොගාභාවවචනතො. ඛන්ධාදයො හි තදෙකදෙසා තදෙකදෙසඤ්ඤසමුදායා ච, සමුදායෙකදෙසානඤ්ච විභාගාභාවතො න සභාගවිසභාගතා අත්ථි, තෙන තෙසං ඛන්ධාදීහි සම්පයොගවිප්පයොගාභාවො හොති. කුසලා පන ධම්මා අකුසලාබ්‍යාකතෙහි විභත්තා, තෙ ච කුසලෙහි, න තෙසං සමුදායෙකදෙසභාවො තදෙකදෙසඤ්ඤසමුදායභාවො වා, තස්මා ඛන්ධාදීනි අනාමසිත්වා විප්පයුත්තතාමත්තෙන යථානිද්ධාරිතධම්මදස්සනෙ කුසලෙහි ඉතරෙසං, ඉතරෙහි ච කුසලානං විප්පයොගො න න හොති විසභාගතාසබ්භාවතොති තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤවිප්පයුත්තතා වුත්තා. එස නයො සබ්බෙසු එවරූපෙසු. หากเป็นเช่นนั้น ในการแสดงบทวิปปยุตตะและอวิปปยุตตะ ไม่ควรกล่าวว่า "ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากกุศลธรรมทั้งหลาย ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากธรรมเหล่านั้น" เพราะอกุศลธรรมและอัพยากตธรรมเป็นอนารัมมณธรรม เป็นมิสสกธรรม และเป็นอุภยธรรม มิใช่หรือ? ไม่ใช่ เพราะมีการกล่าวว่าไม่มีสัมปโยคะและวิปปโยคะกับขันธ์เป็นต้น สำหรับหมู่ธรรมที่กล่าวมาแล้ว เพราะขันธ์เป็นต้นเป็นส่วนหนึ่งของหมู่ธรรมนั้น และเป็นหมู่ธรรมอื่นที่เป็นส่วนหนึ่งของหมู่ธรรมนั้น และเพราะไม่มีการแบ่งแยกส่วนย่อยของหมู่ธรรม จึงไม่มีความเป็นสภาคะและวิสภาคะ ด้วยเหตุนั้น จึงไม่มีสัมปโยคะและวิปปโยคะของขันธ์เป็นต้นเหล่านั้นกับขันธ์เป็นต้น แต่กุศลธรรมทั้งหลายถูกจำแนกออกจากอกุศลธรรมและอัพยากตธรรม และธรรมเหล่านั้นก็ถูกจำแนกออกจากกุศลธรรม ความเป็นส่วนหนึ่งของหมู่ธรรมนั้น หรือความเป็นหมู่ธรรมอื่นที่เป็นส่วนหนึ่งของหมู่ธรรมนั้น ย่อมไม่มีแก่ธรรมเหล่านั้น เพราะฉะนั้น เมื่อไม่กล่าวถึงขันธ์เป็นต้น โดยการแสดงธรรมที่กำหนดไว้แล้วด้วยความเป็นวิปปยุตเท่านั้น ความวิปปยุตของกุศลธรรมกับธรรมอื่น และของธรรมอื่นกับกุศลธรรม ย่อมไม่ใช่ว่าจะไม่มี เพราะมีความเป็นวิสภาคะอยู่จริง ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวถึงความเป็นวิปปยุตซึ่งกันและกันของธรรมเหล่านั้น นัยนี้พึงทราบในธรรมทั้งปวงที่มีลักษณะเช่นนี้ උද්දානෙ පන අට්ඨාරස තතො පරෙති ඉදං ‘‘සොළසා’’ති වත්තබ්බං, තෙවීසන්ති ඉදඤ්ච ‘‘එකවීස’’න්ති. සබ්බත්ථ ච කාලසන්තානභෙදරහිතාරහිතබහුධම්මසමොධානානං සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මායතනධම්මධාතූනං එකදෙසා සමුදයසච්චවෙදනාක්ඛන්ධාදයො එකදෙසසම්මිස්සා ච ඉද්ධිපාදාදයො අනාරම්මණෙහි අසම්මිස්සා රූපක්ඛන්ධාදයො ච සාරම්මණෙහි අසම්මිස්සා සම්පයොගීවිප්පයොගීභාවෙන [Pg.20] සමානකාලසන්තානෙහි ච එකදෙසන්තරෙහි විභත්තා එව ගහිතාති තෙහි තෙ කෙහිචි එකදෙසන්තරෙහි විභත්තෙහි යථායොගං සම්පයොගං විප්පයොගඤ්ච ලභන්ති. අත්ථි හි තෙසං එකුප්පාදාදිතා සභාගතා විසභාගතා චාති. තෙන තත්ථ තත්ථ ‘‘එකෙන ඛන්ධෙන එකෙනායතනෙන එකාය ධාතුයා කෙහිචි සම්පයුත්ත’’න්ති ච, ‘‘එකෙනායතනෙන එකාය ධාතුයා කෙහිචි විප්පයුත්ත’’න්ති ච වුත්තං. භින්නකාලසමුදායා එව පන වෙදනාසඤ්ඤාවිඤ්ඤාණක්ඛන්ධා වත්තමානා ච එකෙකධම්මා එව, තස්මා තෙසං සමානකාලස්ස විභජිතබ්බස්ස අභාවතො න සුඛින්ද්‍රියාදීනි වෙදනාක්ඛන්ධස්ස විභාගං කරොන්ති, චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතාදයො ච විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්ස මනායතනස්ස ච. තෙන ‘‘සුඛින්ද්‍රියං එකෙන ඛන්ධෙන කෙහිචි විප්පයුත්ත’’න්ති, ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු එකෙන ඛන්ධෙන එකෙනායතනෙන කෙහිචි විප්පයුත්තා’’ති ච එවමාදි න වුත්තං, ඛන්ධායතනවිභාගවිරහිතම්පි පන විඤ්ඤාණං ධාතුවිභාගෙන විභත්තමෙව වුත්තන්ති ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණධාතු සොළසහි ධාතූහි විප්පයුත්තා’’ති වුත්තං, එවමෙවං ඉන්ද්‍රියවිභාගෙන විභත්තානං සුඛින්ද්‍රියාදීනං ‘‘සුඛින්ද්‍රියෙන යෙ ධම්මා විප්පයුත්තා’’තිආදීසු යථායොගං විප්පයොගො දට්ඨබ්බො, නාවිභත්තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධස්සාති. แต่ในอุททาน คำว่า "สิบแปดและหลังจากนั้น" นี้ พึงกล่าวว่า "สิบหก" และคำว่า "ยี่สิบสาม" นี้ พึงกล่าวว่า "ยี่สิบเอ็ด" และในทุกที่ ธรรมทั้งหลายคือสังขารขันธ์ ธัมมายตนะ และธรรมธาตุ ซึ่งเป็นการรวมกันของธรรมจำนวนมาก ทั้งที่ปราศจากและไม่ปราศจากความแตกต่างแห่งกาลและสันดาน คือส่วนหนึ่งของสมุทยสัจจะ เวทนาขันธ์เป็นต้น และอิทธิบาทเป็นต้นที่ระคนด้วยบางส่วน และรูปขันธ์เป็นต้นที่ไม่ระคนกับอนารัมมณธรรม และไม่ระคนกับสารัมมณธรรม ถูกถือเอาแล้วโดยความเป็นสัมปยุตและวิปปยุต และโดยส่วนอื่นที่มีกาลและสันดานเสมอกันที่ถูกจำแนกไว้แล้วนั่นเอง ธรรมเหล่านั้นย่อมได้สัมปโยคะและวิปปโยคะตามสมควรกับส่วนอื่นที่ถูกจำแนกเหล่านั้นบางเหล่า เพราะธรรมเหล่านั้นมีความเป็นสภาคะและวิสภาคะโดยความเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น ในที่นั้นๆ จึงกล่าวว่า "สัมปยุตด้วยขันธ์หนึ่ง อายตนะหนึ่ง ธาตุหนึ่ง กับธรรมบางเหล่า" และ "วิปปยุตจากอายตนะหนึ่ง ธาตุหนึ่ง กับธรรมบางเหล่า" แต่เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และวิญญาณขันธ์ เป็นหมู่ธรรมที่มีกาลต่างกัน และเป็นธรรมแต่ละอย่างที่กำลังเป็นไปอยู่เท่านั้น เพราะฉะนั้น เนื่องจากไม่มีกาลที่เสมอกันซึ่งจะพึงจำแนกได้สำหรับธรรมเหล่านั้น สุขินทรีย์เป็นต้นจึงไม่ทำการจำแนกเวทนาขันธ์ และจักขุวิญญาณธาตุเป็นต้นก็ไม่ทำการจำแนกวิญญาณขันธ์และมโนายตนะ ด้วยเหตุนั้น จึงไม่มีการกล่าวว่า "สุขินทรีย์วิปปยุตจากขันธ์หนึ่งกับธรรมบางเหล่า" หรือ "จักขุวิญญาณธาตุวิปปยุตจากขันธ์หนึ่ง อายตนะหนึ่ง กับธรรมบางเหล่า" เป็นต้น แต่ว่าวิญญาณ แม้จะปราศจากการจำแนกด้วยขันธ์และอายตนะ ก็ยังถูกกล่าวว่าจำแนกด้วยธาตุ ดังที่กล่าวว่า "จักขุวิญญาณธาตุ...ล... มโนวิญญาณธาตุ วิปปยุตจากธาตุ ๑๖" ในทำนองเดียวกัน สำหรับสุขินทรีย์เป็นต้นที่ถูกจำแนกด้วยการจำแนกอินทรีย์ ความวิปปยุตของธรรมเหล่านั้นพึงเห็นตามสมควรในบทว่า "ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากสุขินทรีย์" เป็นต้น แต่ไม่ใช่สำหรับเวทนาขันธ์ที่ไม่ได้ถูกจำแนก 235. යථා තංසම්පයොගීභාවං සන්ධාය ‘‘සමුදයසච්චං තීහි ඛන්ධෙහි සම්පයුත්ත’’න්ති වුත්තං, එවං තංවිප්පයොගීභාවං සන්ධාය ‘‘තීහි ඛන්ධෙහි විප්පයුත්ත’’න්ති කස්මා න වුත්තන්ති චෙ? අවිභාගෙහි තෙහි විප්පයොගවචනස්ස අයුත්තත්තා. විභාගෙ හි සති සමුදයසච්චං සුඛදුක්ඛදොමනස්සින්ද්‍රියෙහි මනොවිඤ්ඤාණධාතුතො අඤ්ඤවිඤ්ඤාණධාතූහි විප්පයුත්තන්ති යුත්තං වත්තුං විභාගෙනෙව විසභාගතාය සඞ්ගහිතත්තා, විභාගරහිතෙහි පන වෙදනාක්ඛන්ධාදීහි න යුත්තං, තෙහි විජ්ජමානෙහි විජ්ජමානස්ස සමුදයස්ස විසභාගභාවාභාවතො. යඤ්හි අනුප්පන්නා ධම්මා විය ආමට්ඨකාලභෙදං න හොති සඞ්ඛතං උද්ධරිතබ්බං, තං පච්චුප්පන්නභාවං නිස්සාය සම්පයොගීවිප්පයොගීභාවෙන උද්ධරීයති, තඤ්ච විභාගරහිතෙහි ඛන්ධාදීහි සඞ්ඛතෙහි පච්චුප්පන්නභාවමෙව නිස්සාය අනාමට්ඨකාලභෙදෙ අත්ථිතාය එව නිස්සිතබ්බත්තා. අවිජ්ජමානස්ස හි අවිජ්ජමානෙන, අවිජ්ජමානස්ස ච විජ්ජමානෙන, විජ්ජමානස්ස ච අවිජ්ජමානෙන සම්පයොගො නත්ථි, විප්පයොගො පන අවිජ්ජමානතාදීපකෙ භෙදෙ ගහිතෙ තෙනෙව විසභාගතාපි ගහිතා එවාති හොති[Pg.21]. භෙදෙ පන අග්ගහිතෙ තෙන තෙන ගහණෙන විසභාගතාය අග්ගහිතත්තා සති සභාගත්තෙ විජ්ජමානතාය එව ධම්මානං සභාගස්ස පරිච්ඡින්දනතො විජ්ජමානතා දස්සිතාති එකුප්පාදාදිභාවසඞ්ඛාතා සභාගතාපි ගහිතා එව හොති. තස්සා ච ගහිතත්තා සම්පයොගොව ලබ්භති, න විප්පයොගො, තස්මා සමුදයසච්චං වෙදනාක්ඛන්ධාදීහි සම්පයුත්තත්තෙන වුත්තං, න විප්පයුත්තත්තෙනාති. එස නයො මග්ගසච්චාදීසුපීති. ๒๓๕. เหมือนอย่างที่กล่าวว่า "สมุทยสัจจะสัมปยุตด้วยขันธ์ ๓" โดยหมายถึงความเป็นสัมปยุตของสมุทยสัจจะนั้น ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุใดจึงไม่กล่าวว่า "วิปปยุตจากขันธ์ ๓" โดยหมายถึงความเป็นวิปปยุตของสมุทยสัจจะนั้นเล่า? เพราะการกล่าวถึงความวิปปยุตกับขันธ์เหล่านั้นที่ไม่ได้ถูกจำแนก ย่อมไม่สมควร อันที่จริง เมื่อมีการจำแนก ย่อมสมควรที่จะกล่าวว่าสมุทยสัจจะวิปปยุตจากสุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ และจากวิญญาณธาตุอื่นนอกเหนือจากมโนวิญญาณธาตุ เพราะความเป็นวิสภาคะย่อมถูกสงเคราะห์เข้าด้วยการจำแนกนั่นเอง แต่ไม่สมควรกับเวทนาขันธ์เป็นต้นที่ปราศจากการจำแนก เพราะไม่มีความเป็นวิสภาคะของสมุทยสัจจะที่กำลังมีอยู่กับขันธ์เหล่านั้นที่กำลังมีอยู่ เพราะสังขตธรรมใดที่ไม่พึงยกขึ้นแสดงโดยความแตกต่างแห่งกาลที่ไม่ได้ถูกสัมผัส เหมือนธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้น สังขตธรรมนั้นย่อมถูกยกขึ้นแสดงโดยความเป็นสัมปยุตและวิปปยุต โดยอาศัยความเป็นปัจจุบัน และสังขตธรรมนั้นย่อมอาศัยความเป็นอยู่ของขันธ์เป็นต้นที่เป็นสังขตธรรมที่ปราศจากการจำแนก โดยอาศัยความเป็นปัจจุบันเท่านั้น ในความแตกต่างแห่งกาลที่ไม่ได้ถูกสัมผัส อันที่จริง สัมปโยคะย่อมไม่มีแก่ธรรมที่ไม่มีกับธรรมที่ไม่มี, แก่ธรรมที่ไม่มีกับธรรมที่มี, และแก่ธรรมที่มีกับธรรมที่ไม่มี แต่ความวิปปยุตนั้น เมื่อมีการจำแนกที่แสดงถึงความเป็นไม่มีถูกถือเอาไว้ ความเป็นวิสภาคะก็ย่อมถูกถือเอาไว้ด้วยการจำแนกนั้นเอง แต่เมื่อไม่มีการจำแนกถูกถือเอาไว้ เพราะความเป็นวิสภาคะไม่ได้ถูกถือเอาไว้ด้วยการถือเอาแต่ละอย่างนั้น เมื่อมีความเป็นสภาคะอยู่ การมีอยู่ของธรรมทั้งหลายย่อมถูกแสดงโดยการกำหนดสภาคะด้วยการมีอยู่ของมัน ด้วยเหตุนั้น ความเป็นสภาคะที่เรียกว่าความเป็นผู้เกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้น ก็ย่อมถูกถือเอาไว้ด้วย และเพราะความเป็นสภาคะนั้นถูกถือเอาไว้ จึงได้แต่สัมปโยคะเท่านั้น ไม่ได้วิปปยุต เพราะฉะนั้น สมุทยสัจจะจึงถูกกล่าวว่าสัมปยุตด้วยเวทนาขันธ์เป็นต้น ไม่ได้กล่าวว่าวิปปยุต นัยนี้พึงทราบในมรรคสัจจะ เป็นต้นด้วย 262. ‘‘දුතියජ්ඣානවිචාරඤ්හි ඨපෙත්වා සෙසා අවිතක්කවිචාරමත්තා’’ති අට්ඨකථාවචනං යෙ පධානා විතක්කො විය කොට්ඨාසන්තරචිත්තුප්පාදෙසු අලීනා, තෙ එව ඉධ අවිතක්කවිචාරමත්තාති අධිප්පෙතාති දස්සෙති. තෙනෙව හි අනන්තරනයෙ සමුදයසච්චෙන සමානගතිකා න සවිතක්කසවිචාරෙහීති තෙ න ගහිතා. දසමොසානනයෙසු ච තෙහි විප්පයුත්තෙහි විප්පයුත්තානං තෙහි විප්පයුත්තානඤ්ච සොළසහි ධාතූහි විප්පයොගො අට්ඨාරසසඞ්ගහිතො ච වුත්තො. විතක්කසහිතෙසුපි පන තෙසු ගහිතෙසු සබ්බෙපි තෙ විචාරෙන සම්පයුත්තාති ‘‘එකෙන ඛන්ධෙන කෙහිචි සම්පයුත්තා’’ති සක්කා වත්තුං. සො හි සමුදායො විචාරං වජ්ජෙත්වා අඤ්ඤෙන කෙනචි සම්පයුත්තො න හොති. න හි තදෙකදෙසස්ස විතක්කස්ස විචාරතො අඤ්ඤෙන සම්පයොගො සමුදායස්ස හොති. යථා නානාචිත්තුප්පාදෙසු උප්පජ්ජමානානං ඉද්ධිපාදානං සමුදායස්ස ඉද්ධිපාදස්ස එකදෙසානං තීහි ඛන්ධෙහි සම්පයොගො සමුදායස්ස න හොති, එවමිධාපි දට්ඨබ්බං. යථා පන තෙසු එකොපි වෙදනාසඤ්ඤාක්ඛන්ධෙහි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙකදෙසෙන ච අසම්පයුත්තො නාම නත්ථීති සමුදායස්ස තෙහි සම්පයුත්තතා වුත්තා, එවමිධාපි විචාරෙන අසම්පයුත්තස්ස අවිතක්කවිචාරමත්තස්ස කස්සචි අභාවතො සමුදායස්ස තෙන සම්පයුත්තතා න න සක්කා වත්තුං. න හි අවිතක්කවිචාරමත්තානං දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකාදීනං විය සම්පයුත්තතා න වත්තබ්බා. යථා හි දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකෙසු කෙචි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙකදෙසෙන මොහෙන සම්පයුත්තා, කෙචි අසම්පයුත්තාති න සමුදායො තෙන සම්පයුත්තො, නාපි අඤ්ඤො කොචි ධම්මො අත්ථි, යෙන සො සමුදායො සම්පයුත්තො සියාති ‘‘දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකා ධම්මා සම්පයුත්තාති නත්ථී’’ති වුත්තං, එවං භාවනායපහාතබ්බහෙතුකසහෙතුකාදයොපි. න පනෙවං යෙන අවිතක්කවිචාරමත්තසමුදායො සම්පයුත්තො සියා, තං නත්ථි අවිතක්කවිචාරමත්තෙසු කස්සචි විචාරෙන [Pg.22] අසම්පයුත්තස්ස අභාවා, තස්මා තෙ ‘‘සම්පයුත්තා’’ති න න වත්තබ්බාති. සබ්බත්ථ ච එකධම්මෙපි කෙහිචීති බහුවචනනිද්දෙසො සඞ්ඛාය අනියමිතත්තා කතොති වෙදිතබ්බො. ๒๖๒. คำอรรถกถาที่ว่า "เว้นวิจารในทุติยฌานเสีย ที่เหลือเป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม" แสดงว่า ธรรมทั้งหลายที่เป็นประธาน ไม่ติดอยู่ในจิตตุปบาทในระหว่างส่วน (ของฌาน) เหมือนอย่างวิตก ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละในที่นี้พึงประสงค์ว่าเป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม. ด้วยเหตุนั้นนั่นแล ในนัยที่ถัดไป ธรรมเหล่านั้นจึงไม่ถูกถือเอาด้วยบทว่า สวิตักกสวิจาร เพราะมีคติเสมอกับสมุทยสัจจะ. และในทศโมสานนัยทั้งหลาย ท่านกล่าวการวิปปยุตต์ของธรรมที่วิปปยุตต์จากธรรมเหล่านั้น และการวิปปยุตต์จากธาตุ 16 และการสงเคราะห์ด้วยธาตุ 18 ของธรรมที่วิปปยุตต์จากธรรมเหล่านั้น. อนึ่ง เมื่อถือเอาธรรมเหล่านั้นแม้ที่เกิดร่วมกับวิตก ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดก็ชื่อว่าประกอบด้วยวิจาร จึงอาจกล่าวได้ว่า 'ประกอบด้วยขันธ์หนึ่งด้วยธรรมบางอย่าง'. เพราะว่าส่วนรวม (สมุทยะ) นั้น เว้นวิจารเสียแล้ว ย่อมไม่ประกอบด้วยธรรมอื่นใด. จริงอยู่ การประกอบกับธรรมอื่นนอกจากวิจารของวิตกซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของส่วนรวมนั้น ย่อมไม่มีแก่ส่วนรวม. พึงเห็นในที่นี้เหมือนอย่างว่า การประกอบด้วยขันธ์ 3 ของอิทธิบาทบางส่วนแห่งอิทธิบาทที่เป็นส่วนรวม ซึ่งเกิดขึ้นในจิตตุปบาทต่างๆ ย่อมไม่มีแก่ส่วนรวม ฉันใด ในที่นี้ก็พึงเห็นฉันนั้น. แต่เหมือนอย่างว่า ในธรรมเหล่านั้น ไม่มีธรรมแม้สักอย่างเดียวที่ไม่ประกอบด้วยเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และส่วนหนึ่งของสังขารขันธ์ ท่านจึงกล่าวความที่ส่วนรวมประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น ฉันใด ในที่นี้ก็เหมือนกัน เพราะไม่มีอวิตักกวิจารมัตตธรรมใดๆ ที่ไม่ประกอบด้วยวิจาร จึงไม่ใช่ว่าจะกล่าวไม่ได้ว่าส่วนรวมประกอบด้วยวิจารนั้น. จริงอยู่ ความที่อวิตักกวิจารมัตตธรรมทั้งหลายเป็นธรรมประกอบ ไม่ใช่ว่าจะกล่าวไม่ได้ เหมือนอย่างธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะเป็นต้น. จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า ในบรรดาธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะ บางอย่างประกอบด้วยโมหะซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของสังขารขันธ์ บางอย่างไม่ประกอบ ส่วนรวมจึงไม่ชื่อว่าประกอบด้วยโมหะนั้น และไม่มีธรรมอื่นใดที่ส่วนรวมนั้นจะพึงประกอบด้วยได้ ท่านจึงกล่าวว่า 'ธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะที่ชื่อว่าสัมปยุตต์ไม่มี' ฉันใด แม้ธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยภาวนา และธรรมที่มีเหตุเป็นต้น ก็ฉันนั้น. แต่ในอวิตักกวิจารมัตตธรรมนี้ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะธรรมที่ส่วนรวมของอวิตักกวิจารมัตตะจะพึงประกอบด้วยนั้นไม่มีก็หาไม่ เพราะไม่มีอวิตักกวิจารมัตตธรรมใดๆ ที่ไม่ประกอบด้วยวิจาร ดังนั้น จึงไม่ใช่ว่าจะกล่าวไม่ได้ว่าธรรมเหล่านั้น 'เป็นธรรมประกอบ'. และในที่ทั้งปวง พึงทราบว่าการระบุด้วยพหูพจน์ว่า 'ด้วยธรรมบางอย่าง' แม้ในธรรมอย่างเดียว ท่านทำไว้เพราะความไม่แน่นอนแห่งจำนวน. ඡට්ඨනයසම්පයොගවිප්පයොගපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาบทว่า สัมปโยควิปปโยค ในนัยที่ 6 จบแล้ว. 7. සත්තමනයො සම්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා ๗. นัยที่ 7 การพรรณนาบทว่า สัมปยุตเตนวิปปยุตต์ 306. සම්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තපදනිද්දෙසෙ රූපක්ඛන්ධාදයො තෙහි සම්පයුත්තාභාවතො න ගහිතා. සමුදයසච්චාදීනි සතිපි තෙහි සම්පයුත්තෙ, සම්පයුත්තෙහි ච විප්පයුත්තෙ සම්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තානං ඛන්ධාදීහි විප්පයොගාභාවතො. න හි සමුදයසච්චෙන සම්පයුත්තෙහි ලොභසහගතචිත්තුප්පාදෙහි විප්පයුත්තානං තතො අඤ්ඤධම්මානං ඛන්ධාදීසු කෙනචි විප්පයොගො අත්ථි. නනු ච තෙ එව චිත්තුප්පාදා චත්තාරො ඛන්ධා අඩ්ඪදුතියානි ආයතනානි අඩ්ඪදුතියා ධාතුයො ච හොන්තීති තෙහි විප්පයොගො වත්තබ්බොති? න, තදඤ්ඤධම්මානං ඛන්ධාදිභාවතො. න හි තෙ එව ධම්මා චත්තාරො ඛන්ධා, අථ ඛො තෙ ච තතො අඤ්ඤෙ ච, තථා අඩ්ඪදුතියායතනධාතුයොපි. න ච තදඤ්ඤසමුදායෙහි අඤ්ඤෙ විප්පයුත්තා හොන්ති සමුදායෙකදෙසානං එකදෙසඤ්ඤසමුදායානඤ්ච විප්පයොගාභාවතො. එස නයො මග්ගසච්චසුඛින්ද්‍රියාදීසු. අවිතක්කවිචාරමත්තෙසුපි නිරවසෙසෙසු අධිප්පෙතෙසු තෙසං සවිතක්කසවිචාරසමානගතිකත්තා අග්ගහණෙ කාරණං න දිස්සති. ๓๐๖. ในการระบุบทว่า สัมปยุตเตนวิปปยุตต์ รูปขันธ์เป็นต้น ท่านไม่ถือเอา เพราะไม่มีการประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น. สมุทยสัจจะ เป็นต้น แม้จะมีการประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น และมีการวิปปยุตต์จากธรรมที่ประกอบด้วย (ท่านก็ไม่ถือเอา) เพราะไม่มีการวิปปยุตต์จากขันธ์เป็นต้น ของธรรมที่วิปปยุตต์จากธรรมที่ประกอบด้วย. จริงอยู่ การวิปปยุตต์จากขันธ์เป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ของธรรมอื่นจากจิตตุปบาทเหล่านั้นที่วิปปยุตต์จากโลภสหคตจิตตุปบาททั้งหลายซึ่งประกอบด้วยสมุทยสัจจะ ย่อมไม่มี. ก็จิตตุปบาทเหล่านั้นนั่นแหละ เป็นขันธ์ 4 อายตนะ 1 และอีกครึ่งหนึ่ง และธาตุ 1 และอีกครึ่งหนึ่ง มิใช่หรือ? ดังนั้น จึงควรกล่าวการวิปปยุตต์จากธรรมเหล่านั้นมิใช่หรือ? ไม่ใช่ เพราะธรรมอื่นจากจิตตุปบาทเหล่านั้นก็มีสภาวะเป็นขันธ์เป็นต้น. จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละไม่ใช่ขันธ์ 4 แต่ที่แท้คือธรรมเหล่านั้นด้วยและธรรมอื่นจากนั้นด้วย (รวมกัน) เป็นขันธ์ 4 แม้อายตนะและธาตุ 1 และอีกครึ่งหนึ่งก็เช่นกัน. และธรรมอื่นย่อมไม่วิปปยุตต์จากส่วนรวมอื่นจากธรรมเหล่านั้น เพราะไม่มีการวิปปยุตต์กันระหว่างส่วนหนึ่งของส่วนรวมกับส่วนรวมอื่นที่เป็นส่วนหนึ่ง. นัยนี้ (พึงทราบ) ในมรรคสัจจะและสุขินทรีย์เป็นต้น. แม้ในอวิตักกวิจารมัตตธรรมทั้งหลาย เมื่อประสงค์เอาโดยไม่เหลือ ก็ไม่เห็นเหตุในการไม่ถือเอา เพราะธรรมเหล่านั้นมีคติเสมอกับสวิตักกสวิจารธรรม. අට්ඨකථායං පන එවරූපානීති යථා රූපක්ඛන්ධෙ විස්සජ්ජනං න යුජ්ජති, එවං යෙසු අඤ්ඤෙසුපි න යුජ්ජති, තානි විස්සජ්ජනස්ස අයොගෙන ‘‘එවරූපානී’’ති වුත්තානි, න සම්පයුත්තාභාවෙනාති දට්ඨබ්බං. යානි පන පදානි ධම්මධාතුයා සම්පයුත්තෙ ධම්මෙ දීපෙන්තීති එතෙන වෙදනාක්ඛන්ධාදිපදානි දස්සෙති, විඤ්ඤාණඤ්ච අඤ්ඤෙන අසම්මිස්සන්ති විඤ්ඤාණක්ඛන්ධමනායතනාදිපදානි. තත්ථ අඤ්ඤෙන අසම්මිස්සන්ති අසම්පයුත්තෙන අසම්මිස්සන්ති අත්ථො. අදුක්ඛමසුඛායවෙදනායසම්පයුත්තපදානිපි හි සම්පයුත්තෙහි සම්මිස්සවිඤ්ඤාණදීපකානි ඉධ ගහිතානීති. එතෙන ච ලක්ඛණෙන එවරූපානෙව ගහිතානීති දස්සෙති, න එවරූපානි ගහිතානෙවාති සමුදයසච්චාදිඉද්ධිපාදාදිපදානං [Pg.23] අසඞ්ගහිතත්තා. ‘‘අථ ඵස්සසත්තකං චිත්තං සහ යුත්තපදෙහි සත්තා’’ති පුරාණපාඨො, අයං පන ඌනොති කත්වා ‘‘අථ ඵස්සසත්තකං, තිකෙ තයො සත්ත මහන්තරෙ චා’’ති පාඨො කතො. อนึ่ง ในอรรถกถา พึงทราบว่า คำว่า 'ธรรมมีรูปอย่างนี้' ท่านกล่าวหมายถึงธรรมที่การวิสัชนาไม่ควร เหมือนอย่างที่ไม่ควรในรูปขันธ์ และไม่ควรในธรรมอื่นเหล่าใด แม้ธรรมเหล่านั้นก็ชื่อว่า 'มีรูปอย่างนี้' เพราะความไม่ควรแก่การวิสัชนา ไม่ใช่เพราะไม่มีการประกอบ. ส่วนบทเหล่าใดแสดงธรรมที่ประกอบด้วยธรรมธาตุ ด้วยคำนี้ท่านแสดงบทมีเวทนาขันธ์เป็นต้น และ (แสดง) บทมีวิญญาณขันธ์และมนายตนะเป็นต้น ด้วยคำว่า 'และวิญญาณไม่ระคนด้วยธรรมอื่น'. ในคำนั้น คำว่า 'ไม่ระคนด้วยธรรมอื่น' มีความหมายว่า 'ไม่ระคนด้วยธรรมที่ไม่ประกอบ'. จริงอยู่ แม้บทที่ประกอบด้วยอทุกขมสุขเวทนา ท่านก็ถือเอาในที่นี้ เพราะเป็นบทที่แสดงวิญญาณที่ระคนด้วยธรรมที่ประกอบทั้งหลาย. และด้วยลักษณะนี้ ท่านแสดงว่า 'ธรรมที่มีรูปอย่างนี้เท่านั้นที่ถูกถือเอา' ไม่ใช่ว่า 'ธรรมที่มีรูปอย่างนี้ถูกถือเอาทั้งหมด' เพราะบทมีสมุทยสัจจะและอิทธิบาทเป็นต้น ไม่ถูกสงเคราะห์. ปาฐะเก่าว่า 'อถ ผัสสสัตตกัง จิตตัง สห ยุตตปเทหิ สัตตา' แต่เพราะเห็นว่าปาฐะนี้บกพร่อง จึงทำปาฐะใหม่ว่า 'อถ ผัสสสัตตกัง, ติเก ตโย สัตตะ มหันตเร จา'. 309. පුච්ඡාය උද්ධටපදෙනෙව සද්ධිං විප්පයුත්තානං වසෙනාති ඉදං පුච්ඡාය උද්ධටපදෙන සම්පයුත්තෙහි විප්පයුත්තා තෙන සද්ධිං විප්පයුත්තා හොන්තීති කත්වා වුත්තං. පාළිඋද්දානගාථායං ද්වෙ ච මනෙන යුත්තා, විතක්කවිචාරණාති මනොධාතුයා එකන්තසම්පයුත්තා ද්වෙ විතක්කවිචාරාති සවිතක්කපදං සවිචාරපදඤ්ච දස්සෙති. ๓๐๙. คำว่า 'ด้วยอำนาจแห่งธรรมที่วิปปยุตต์พร้อมกับบทที่ยกขึ้นถามนั่นเอง' นี้ ท่านกล่าวโดยทำความเข้าใจว่า 'ธรรมที่วิปปยุตต์จากธรรมที่ประกอบด้วยบทที่ยกขึ้นถาม ย่อมเป็นธรรมที่วิปปยุตต์พร้อมกับบทนั้น'. ในบาลีอุททานคาถาว่า 'สองอย่างประกอบด้วยมโน, วิตกและวิจาร' ท่านแสดงบทว่า สวิตักกะ และบทว่า สวิจาระ คือวิตกและวิจาร 2 อย่างที่ประกอบกับมโนธาตุโดยส่วนเดียว. සත්තමනයසම්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาบทว่า สัมปยุตเตนวิปปยุตต์ ในนัยที่ 7 จบแล้ว. 8. අට්ඨමනයො විප්පයුත්තෙනසම්පයුත්තපදවණ්ණනා ๘. นัยที่ 8 การพรรณนาบทว่า วิปปยุตเตนสัมปยุตต์ 317. විප්පයුත්තෙනසම්පයුත්තපදනිද්දෙසෙ රූපක්ඛන්ධාදීහි විප්පයුත්තෙනසම්පයුත්තමෙව යථානිද්ධාරිතං නත්ථීති ‘‘රූපක්ඛන්ධෙන යෙ ධම්මා විප්පයුත්තා, තෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා සම්පයුත්තා’’ති අවත්වා ‘‘රූපක්ඛන්ධෙන යෙ ධම්මා විප්පයුත්තා, තෙ ධම්මා කතිහි ඛන්ධෙහි…පෙ… සම්පයුත්තාති නත්ථී’’ති වුත්තං. තෙන රූපක්ඛන්ධෙන විප්පයුත්තානං කෙනචි ඛන්ධාදිනා සම්පයොගාභාවතො යථානිද්ධාරිතං විප්පයුත්තෙනසම්පයුත්තමෙව නත්ථි, කුතො තස්ස පුන ඛන්ධාදීහි සම්පයුත්තතාති දස්සෙති. ๓๑๗. ในการนิทเทสบทว่า วิปปยุตเตนะสัมปยุตตะ (ธรรมที่ประกอบกับธรรมที่วิปปยุต) ธรรมที่ประกอบกับธรรมที่วิปปยุตจากรูปขันธ์เป็นต้น ตามที่กำหนดไว้นั่นเองไม่มี เพราะฉะนั้น จึงไม่กล่าวว่า "ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากรูปขันธ์ ธรรมเหล่าใดประกอบกับธรรมเหล่านั้น" แต่กล่าวว่า "ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากรูปขันธ์ ธรรมเหล่านั้นประกอบกับขันธ์เท่าไร...เป... ไม่มี" ดังนี้. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า เพราะธรรมที่วิปปยุตจากรูปขันธ์นั้น ไม่มีการประกอบกับขันธ์เป็นต้นบางอย่าง ธรรมที่ประกอบกับธรรมที่วิปปยุตตามที่กำหนดไว้นั่นเองจึงไม่มี ความประกอบกับขันธ์เป็นต้นของธรรมนั้นจะมีอีกได้อย่างไร. අට්ඨමනයවිප්පයුත්තෙනසම්පයුත්තපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาบทว่า วิปปยุตเตนะสัมปยุตตะ ในนัยที่ ๘ จบแล้ว. 9. නවමනයො සම්පයුත්තෙනසම්පයුත්තපදවණ්ණනා ๙. นัยที่ ๙ การพรรณนาบทว่า สัมปยุตเตนะสัมปยุตตะ. 319. සම්පයුත්තෙනසම්පයුත්තපදවණ්ණනායං යංඛන්ධාදිවසෙනාති සමාසපදං ඉදං දට්ඨබ්බං, යස්ස ඛන්ධාදිනො වසෙනාති අත්ථො. තස්සෙවාති ච තස්සෙව ඛන්ධාදිනොති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – යං ඉධ සම්පයුත්තං වුත්තං, තං රූපක්ඛන්ධාදීසු අරණන්තෙසු යෙන වෙදනාක්ඛන්ධාදිනා සම්පයුත්තං, පුන තස්සෙව වෙදනාක්ඛන්ධාදිනො ඛන්ධාදීහි සම්පයොගං පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජනං කතං[Pg.24]. තඤ්හි අත්තනා සම්පයුත්තෙන සම්පයුත්තත්තා ‘‘සම්පයුත්තෙන සම්පයුත්ත’’න්ති නිද්ධාරිතන්ති. රූපෙන වාති එතෙන නිරොධසච්චඅප්පච්චයඅසඞ්ඛතෙහිපි අයොගො වුත්තො හොතීති දට්ඨබ්බො, තථා රූපමිස්සකෙහි වාති එතෙන අනුපාදින්නඅනුපාදානියාදීහි නිබ්බානමිස්සකෙහිපි. වක්ඛති හි ‘‘නිබ්බානං පන සුඛුමරූපගතිකමෙවා’’ති. සබ්බාරූපක්ඛන්ධසඞ්ගාහකෙහීති වත්තමානානමෙව සම්පයොගො ලබ්භතීති වත්තමානෙසු එකම්පි ධම්මං අනපනෙත්වා අවිකලචතුක්ඛන්ධසඞ්ගාහකෙහි අරූපභවාදීහීති අත්ථො. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – යෙ සම්පයොගං න ලභන්ති රූපක්ඛන්ධාදයො, තෙ සබ්බෙ න ගහිතා, ඉතරෙ ච වෙදනාක්ඛන්ධාදයො සබ්බෙ ගහිතාති. ๓๑๙. ในการพรรณนาบทว่า สัมปยุตเตนะสัมปยุตตะ พึงทราบว่าบทสมาสนี้คือ "ยํขนฺธาทิวเสนาติ" มีอรรถว่า "โดยขันธ์เป็นต้นใด". และบทว่า "ตสฺเสว" มีอรรถว่า "ของขันธ์เป็นต้นนั้นนั่นเอง". อธิบายว่า ธรรมใดที่กล่าวว่าประกอบกันในที่นี้ ธรรมนั้นประกอบกับเวทนาขันธ์เป็นต้นใด ในบรรดาธรรมมีรูปขันธ์เป็นต้นจนถึงอรณธรรม ท่านถามถึงความประกอบของเวทนาขันธ์เป็นต้นนั้นนั่นเองกับขันธ์เป็นต้นแล้วจึงวิสัชนา. เพราะธรรมนั้นประกอบกับธรรมที่ประกอบกับตน จึงกำหนดว่า "สัมปยุตเตนะสัมปยุตตะ" (ประกอบกับธรรมที่ประกอบกัน). พึงทราบว่า ด้วยบทว่า "รูเปน วา" นี้ ท่านกล่าวถึงความไม่ประกอบกันแม้กับนิโรธสัจจะ อัปปัจจัย และอสังขตธรรมทั้งหลาย. เช่นเดียวกัน ด้วยบทว่า "รูปมิสฺสเกหิ วา" นี้ ท่านกล่าวถึงความไม่ประกอบกันแม้กับธรรมที่ระคนด้วยนิพพาน มีอนุปาทินนอนุปาทานิยธรรมเป็นต้น. เพราะท่านจะกล่าวว่า "ก็นิพพานมีคติ (ส่วน) อย่างเดียวกับสุขุมรูปนั่นเอง". บทว่า "สพฺพารูปกฺขนฺธสงฺคาหเกหิ" มีอรรถว่า ด้วยอรูปภพเป็นต้นที่สงเคราะห์อรูปขันธ์ ๔ ไม่ให้บกพร่อง โดยไม่ยกเว้นธรรมแม้แต่อย่างเดียวในบรรดาธรรมที่เป็นปัจจุบัน เพราะความประกอบกันย่อมได้ในธรรมที่เป็นปัจจุบันเท่านั้น. สรุปความในบทนี้คือ รูปขันธ์เป็นต้นเหล่าใดที่ไม่ประกอบกัน ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดไม่ถูกถือเอา ส่วนเวทนาขันธ์เป็นต้นที่เหลือทั้งหมดถูกถือเอา. නවමනයසම්පයුත්තෙනසම්පයුත්තපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาบทว่า สัมปยุตเตนะสัมปยุตตะ ในนัยที่ ๙ จบแล้ว. 10. දසමනයො විප්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා ๑๐. นัยที่ ๑๐ การพรรณนาบทว่า วิปปยุตเตนะวิปปยุตตะ. 353. විප්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තපදනිද්දෙසෙ අග්ගහිතෙසු ධම්මායතනාදිධම්මා අනාරම්මණමිස්සකසබ්බචිත්තුප්පාදගතධම්මභාවතො තෙහි විප්පයුත්තස්ස අභාවා න ගහිතා, දුක්ඛසච්චචතුමහාභවඅබ්‍යාකතාදිධම්මා තෙහි විප්පයුත්තෙහි විප්පයුත්තානං ඛන්ධාදීහි විප්පයොගාභාවතොති අයං විසෙසො වෙදිතබ්බොති. ๓๕๓. ในการนิทเทสบทว่า วิปปยุตเตนะวิปปยุตตะ ในบรรดาธรรมที่ไม่ถูกถือเอา ธรรมมีธัมมายตนะเป็นต้น ท่านไม่ถือเอาเพราะไม่มีธรรมที่วิปปยุตจากธรรมเหล่านั้น เนื่องจากเป็นธรรมที่นับเนื่องในจิตตุปบาททั้งปวงที่ระคนกับธรรมที่ไม่มีอารมณ์. พึงทราบข้อพิเศษนี้ว่า ธรรมมีทุกขสัจจะ มหาภูตรูป ๔ และอัพยากตธรรมเป็นต้น ไม่ถูกถือเอาเพราะไม่มีความวิปปยุตจากขันธ์เป็นต้นของธรรมที่วิปปยุตจากธรรมเหล่านั้น. දසමනයවිප්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาบทว่า วิปปยุตเตนะวิปปยุตตะ ในนัยที่ ๑๐ จบแล้ว. 11. එකාදසමනයො සඞ්ගහිතෙනසම්පයුත්තවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා ๑๑. นัยที่ ๑๑ การพรรณนาบทว่า สังคหิเตนะสัมปยุตตวิปปยุตตะ. 409. එකාදසමනයවණ්ණනායං ‘‘තෙ ච සෙසෙහි තීහි ඛන්ධෙහි එකෙන මනායතනෙන සත්තහි විඤ්ඤාණධාතූහී’’ති එතෙසං පදානං ‘‘සම්පයුත්තා නාමා’’ති එතෙන සහ සම්බන්ධො. ‘‘කෙහිචී’’ති එතස්ස පනත්ථං දස්සෙතුං ‘‘සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙ ධම්මායතනධම්මධාතූසු ච ඨපෙත්වා තණ්හ’’න්ති එතෙන ‘‘තෙ චා’’ති වුත්තෙ සමුදයසච්චෙන ඛන්ධාදිසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතධම්මෙ විසෙසෙත්වා තෙසං එව විසෙසිතානං අත්තවජ්ජෙහි සෙසෙහි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙ තණ්හාය ධම්මායතනධම්මධාතූසු ච තණ්හාය වෙදනාසඤ්ඤාක්ඛන්ධෙහි සම්පයොගාරහෙහි [Pg.25] සම්පයුත්තතං සන්ධායාහ ‘‘සෙසෙහි සම්පයුත්තත්තා කෙහිචි සම්පයුත්තා නාමා’’ති. ๔๐๙. ในการพรรณนาถึงนัยที่ ๑๑ บทเหล่านี้ว่า "เต จ เสเสหิ ตีหิ ขนฺเธหิ เอเกน มนายตเนน สตฺตหิ วิญฺญาณธาตูหิ" มีความสัมพันธ์กับบทว่า "สมฺปยุตฺตา นาม". ส่วนเพื่อจะแสดงอรรถของบทว่า "เกหิจิ" ท่านจึงกล่าวคำว่า "เต จ" เป็นต้น เพื่อจำแนกธรรมที่สงเคราะห์เข้าด้วยสมุทัยสัจจะโดยการสงเคราะห์ด้วยขันธ์เป็นต้น แล้วหมายถึงความที่ธรรมที่จำแนกเหล่านั้นประกอบกับเวทนาขันธ์และสัญญาขันธ์ที่เหลืออันควรแก่การประกอบกัน โดยเว้นตนเองและเว้นตัณหาในสังขารขันธ์ ในธัมมายตนะ และในธัมมธาตุเสีย จึงกล่าวว่า "ชื่อว่าประกอบกับธรรมบางอย่าง เพราะประกอบกับธรรมที่เหลือ". එකාදසමනයසඞ්ගහිතෙනසම්පයුත්තවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาบทว่า สังคหิเตนะสัมปยุตตวิปปยุตตะ ในนัยที่ ๑๑ จบแล้ว. 12. ද්වාදසමනයො සම්පයුත්තෙනසඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා ๑๒. นัยที่ ๑๒ การพรรณนาบทว่า สัมปยุตเตนะสังคหิตาสังคหิตะ. 417. ද්වාදසමනයෙ ච නවමනයෙ විය සම්පයොගාරහාව ලබ්භන්තීති ආහ ‘‘තෙයෙව උද්ධටා’’ති. ๔๑๗. ในนัยที่ ๑๒ นี้ ท่านกล่าวว่า "ธรรมเหล่านั้นนั่นเองถูกยกขึ้นมา" เพราะย่อมได้เฉพาะธรรมที่ควรประกอบกันเท่านั้น เช่นเดียวกับในนัยที่ ๙. ද්වාදසමනයසම්පයුත්තෙනසඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาบทว่า สัมปยุตเตนะสังคหิตาสังคหิตะ ในนัยที่ ๑๒ จบแล้ว. 13. තෙරසමනයො අසඞ්ගහිතෙනසම්පයුත්තවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා ๑๓. นัยที่ ๑๓ การพรรณนาบทว่า อสังคหิเตนะสัมปยุตตวิปปยุตตะ. 448. තෙරසමනයවණ්ණනායං යෙහි තීහිපි සඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහිතං විඤ්ඤාණමෙව හොති, තෙ පාළියං ‘‘රූපඤ්ච ධම්මායතන’’න්තිආදිඋද්දානගාථාය දස්සිතා බාවීස ධම්මා ‘‘රූපක්ඛන්ධෙන සදිසපඤ්හා ධම්මා’’ති වුත්තා. යෙහි පන තීහිපි සඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහිතානි අරූපභවෙන විය ඔළාරිකායතනානෙව හොන්ති, තෙ වුත්තාවසෙසා සබ්බෙ ඉධ උද්ධටා ‘‘අරූපභවෙන සදිසා’’ති වුත්තා. සෙසාති සෙසා පඤ්චමනයෙ ආගතා වෙදනාක්ඛන්ධාදයො සතිපි අසඞ්ගාහකත්තෙ ඉධ විස්සජ්ජනං න රුහන්තීති න උද්ධටා. යෙ පන අසඞ්ගාහකා එව න හොන්ති දුක්ඛසච්චාදිධම්මා, තෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි. යථා පන වෙදනාක්ඛන්ධාදයො න රුහන්ති, තං දස්සෙතුං ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධෙන හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ තෙසඤ්ච සම්පයොගො නාම නත්ථීති රූපාරූපධම්මානං අසම්පයොගෙහි වොමිස්සතාය සම්පයොගො නත්ථීති අත්ථො. ๔๔๘. ในการพรรณนาถึงนัยที่ ๑๓ ธรรมเหล่าใดที่วิญญาณเท่านั้นไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์แม้ทั้ง ๓ ธรรมเหล่านั้นคือธรรม ๒๒ ประการที่แสดงไว้ในบาลีด้วยคาถาอุททานว่า "รูปญฺจ ธมฺมายตนํ" เป็นต้น ท่านเรียกว่า "ธรรมที่มีปัญหาเช่นเดียวกับรูปขันธ์". ส่วนธรรมเหล่าใดที่อายตนะหยาบเท่านั้นไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์แม้ทั้ง ๓ เหมือนกับอรูปภพ ธรรมที่เหลือเหล่านั้นทั้งหมดถูกยกขึ้นมาในที่นี้และเรียกว่า "เป็นเช่นเดียวกับอรูปภพ". บทว่า "เสสา" หมายถึง เวทนาขันธ์เป็นต้นที่เหลือซึ่งมาในนัยที่ ๕ แม้จะมีความเป็นอสังคาหกะ (ธรรมที่ไม่สงเคราะห์) แต่ก็ไม่ปรากฏในการวิสัชนาในที่นี้ จึงไม่ถูกยกขึ้นมา. ส่วนธรรมมีทุกขสัจจะเป็นต้นที่ไม่เป็นอสังคาหกะเลยนั้น ไม่ต้องพูดถึง. แต่เพื่อจะแสดงว่าเวทนาขันธ์เป็นต้นไม่ปรากฏอย่างไร ท่านจึงกล่าวคำว่า "เวทนาขนฺเธน หิ" เป็นต้น. ในคำนั้น บทว่า "เตสญฺจ สมฺปโยโค นาม นตฺถิ" มีอรรถว่า ความประกอบกันไม่มี เพราะความที่รูปธรรมและอรูปธรรมระคนกับธรรมที่ไม่ประกอบกัน (อสัมปยุต). යදි පන තෙ කදාචි අසබ්බවිඤ්ඤාණධාතුසම්පයුත්තා අරූපධම්මා රූපධම්මා ච සියුං, න තෙසං විප්පයොගො නත්ථීති ‘‘විප්පයොගො ච නත්ථී’’ති න වුත්තං, න වෙදනාක්ඛන්ධෙන අසඞ්ගහිතානං විප්පයොගස්ස අත්ථිතායාති වෙදිතබ්බං. උභයාභාවතො හි වෙදනාක්ඛන්ධාදයො ඉධ න රුහන්තීති. එවං පනෙත්ථ සියා ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධෙන හි ඛන්ධාදිවසෙන අනාරම්මණමිස්සකා සත්තවිඤ්ඤාණධාතුධම්මා අසඞ්ගහිතා හොන්ති, තෙසඤ්ච සම්පයොගො [Pg.26] විප්පයොගො ච නත්ථී’’ති. අනාරම්මණසහිතානඤ්හි සබ්බවිඤ්ඤාණධාතූනං සබ්බවිඤ්ඤාණධාතුසම්පයුත්තානං තදුභයධම්මානඤ්ච වෙදනාක්ඛන්ධාදිවිඤ්ඤාණක්ඛන්ධාදිචක්ඛායතනාදීහි තීහිපි සඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහිතානං සම්පයොගවිප්පයොගාභාවො අරුහණෙ කාරණං. ජාතිවිප්පයොගභූමිකාලසන්තානවිප්පයොගතො චතුබ්බිධො විප්පයොගො. තත්ථ ජාතිවිප්පයොගො ‘‘කුසලා ධම්මා, අකුසලා ධම්මා’’තිආදි, භූමිවිප්පයොගො ‘‘කාමාවචරා, රූපාවචරා’’තිආදි, කාලවිප්පයොගො ‘‘අතීතා ධම්මා, අනාගතා ධම්මා’’තිආදි, සන්තානවිප්පයොගො ‘‘අජ්ඣත්තා ධම්මා, බහිද්ධා ධම්මා’’තිආදි. එවං විප්පයොගො චතුධා වෙදිතබ්බො. ก็ถ้าหากอรูปธรรมและรูปธรรมเหล่านั้นบางครั้งประกอบด้วยวิญญาณธาตุที่ไม่ใช่ทั้งหมดไซร้ คำว่า "ไม่มีความวิปปยุต" ก็จะไม่ถูกกล่าว เพราะพึงทราบว่ามิใช่เพราะความมีอยู่แห่งความวิปปยุตของธรรมที่ไม่สงเคราะห์ด้วยเวทนาขันธ์ เพราะเวทนาขันธ์เป็นต้นย่อมไม่หยั่งลงในที่นี้ เพราะความไม่มีแห่งธรรมทั้งสองอย่าง พึงมีในที่นี้อย่างนี้ว่า "ธรรมคือวิญญาณธาตุ ๗ ที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์ ซึ่งไม่สงเคราะห์ด้วยเวทนาขันธ์เป็นต้น โดยความเป็นขันธ์เป็นต้น ย่อมไม่มีการสัมปยุตและความวิปปยุต" เพราะความไม่มีแห่งการสัมปยุตและความวิปปยุตของวิญญาณธาตุทั้งปวงที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์ และธรรมทั้งสองนั้นที่สัมปยุตด้วยวิญญาณธาตุทั้งปวง ซึ่งไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ ๓ อย่าง มีเวทนาขันธ์เป็นต้น วิญญาณขันธ์เป็นต้น และจักขายตนะเป็นต้น เป็นเหตุแห่งการไม่หยั่งลง ความวิปปยุตมี ๔ อย่าง คือ ความวิปปยุตโดยชาติ โดยภูมิ โดยกาล และโดยสันดาน ในบรรดาความวิปปยุตเหล่านั้น ความวิปปยุตโดยชาติ เช่น "กุศลธรรม อกุศลธรรม" เป็นต้น ความวิปปยุตโดยภูมิ เช่น "กามาวจร รูปาวจร" เป็นต้น ความวิปปยุตโดยกาล เช่น "อดีตธรรม อนาคตธรรม" เป็นต้น ความวิปปยุตโดยสันดาน เช่น "อัชฌัตตธรรม พาหิรธรรม" เป็นต้น พึงทราบความวิปปยุต ๔ อย่าง ด้วยประการฉะนี้ තෙරසමනයඅසඞ්ගහිතෙනසම්පයුත්තවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายบทว่า สัมปยุตและวิปปยุต โดยไม่สงเคราะห์ในนัยที่ ๑๓ จบแล้ว 14. චුද්දසමනයො විප්පයුත්තෙනසඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා ๑๔. นัยที่ ๑๔ คำอธิบายบทว่า สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ โดยวิปปยุต 456. චුද්දසමනයෙ ධම්මායතනාදීනං අනාරම්මණමිස්සකසබ්බචිත්තුප්පාදගතධම්මභාවතො විප්පයොගස්ස අරුහණං දට්ඨබ්බං. ජාතිආදිත්තයස්ස චෙත්ථ ධම්මසභාවමත්තත්තා න කථඤ්චි සම්පයොගො විප්පයොගො ච රුහති අජ්ඣත්තබහිද්ධධම්මානං සබ්බධම්මසමොධානත්තා, අනිදස්සනඅප්පටිඝාදීනං අනාරම්මණමිස්සකසබ්බචිත්තුප්පාදත්තා. දුක්ඛසච්චාදිධම්මාව ඉධ තෙහි විප්පයුත්තානං සඞ්ගහාසඞ්ගහසබ්භාවා ගහිතාති. ๔๕๖. ในนัยที่ ๑๔ พึงทราบการไม่หยั่งลงแห่งความวิปปยุตของธัมมายตนะเป็นต้น เพราะความเป็นธรรมที่ถึงซึ่งจิตตุปบาททั้งปวงที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์ และในที่นี้ การสัมปยุตและความวิปปยุตย่อมไม่หยั่งลงโดยประการใดๆ เพราะธรรม ๓ ประการมีชาติเป็นต้นเป็นเพียงสภาวะของธรรม เพราะอัชฌัตตธรรมและพาหิรธรรมเป็นที่รวมแห่งธรรมทั้งปวง เพราะอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรมเป็นต้นเป็นจิตตุปบาททั้งปวงที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์ ธรรมมีทุกขสัจเป็นต้นเท่านั้นที่ถูกถือเอาในที่นี้ เพราะความมีอยู่แห่งการสงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ของธรรมที่วิปปยุตจากธรรมเหล่านั้น පාළිඋද්දානගාථායං සමුච්ඡෙදෙ න ලබ්භන්තීති පරියොසානෙ නයෙ න ලබ්භන්තීති අත්ථො. මොඝපුච්ඡකෙන චාති අලබ්භමානා ච තෙ මොඝපුච්ඡකෙන හෙතුනා න ලබ්භන්ති තෙසං පුච්ඡාය මොඝත්තාති වුත්තං හොති. අථ වා මොඝපුච්ඡකො අට්ඨමො නයො, තෙන ච සහ ඔසානනයෙ එතෙ ධම්මා විප්පයොගස්සපි අභාවා සබ්බථාපි න ලබ්භන්තීති අත්ථො. ในคาถาอุทานแห่งพระบาลี คำว่า "ไม่พึงได้ในสมุจเฉท" หมายความว่า ไม่พึงได้ในนัยสุดท้าย และคำว่า "และด้วยโมฆปุจฉกะ" หมายความว่า ธรรมเหล่านั้นที่ไม่พึงได้ ย่อมไม่พึงได้ด้วยเหตุคือโมฆปุจฉกะ เพราะความเป็นโมฆะแห่งการถามถึงธรรมเหล่านั้น อีกนัยหนึ่ง โมฆปุจฉกะเป็นนัยที่ ๘ หมายความว่า ธรรมเหล่านี้ย่อมไม่พึงได้โดยประการทั้งปวง เพราะความไม่มีแม้แห่งความวิปปยุตในนัยสุดท้ายพร้อมกับนัยนั้น චුද්දසමනයවිප්පයුත්තෙනසඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายบทว่า สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ โดยวิปปยุตในนัยที่ ๑๔ จบแล้ว ධාතුකථාපකරණ-මූලටීකා සමත්තා. มูลฎีกาธาตุกถาปกรณ์ จบแล้ว පුග්ගලපඤ්ඤත්තිපකරණ-මූලටීකා มูลฎีกาปุคคลบัญญัติปกรณ์ 1. මාතිකාවණ්ණනා ๑. คำอธิบายมาติกา 1. ධම්මසඞ්ගහෙ [Pg.27] තිකදුකවසෙන සඞ්ගහිතානං ධම්මානං විභඞ්ගෙ ඛන්ධාදිවිභාගං දස්සෙත්වා තථාසඞ්ගහිතවිභත්තානං ධාතුකථාය සඞ්ගහාසඞ්ගහාදිප්පභෙදං වත්වා යාය පඤ්ඤත්තියා තෙසං සභාවතො උපාදාය ච පඤ්ඤාපනං හොති, තං පභෙදතො දස්සෙතුං ‘‘ඡ පඤ්ඤත්තියො’’තිආදිනා පුග්ගලපඤ්ඤත්ති ආරද්ධා. තත්ථ යෙ ධම්මෙ පුබ්බාපරියභාවෙන පවත්තමානෙ අසභාවසමූහවසෙන උපාදාය ‘‘පුග්ගලො, ඉත්ථී, පුරිසො, දෙවො, මනුස්සො’’තිආදිකා පුග්ගලපඤ්ඤත්ති හොති, තෙසං අඤ්ඤෙසඤ්ච බාහිරරූපනිබ්බානානං සසභාවසමූහසසභාවභෙදවසෙන පඤ්ඤාපනා සභාවපඤ්ඤත්තීති ඛන්ධපඤ්ඤත්තිආදිකා පඤ්චවිධා වෙදිතබ්බා. තාය ධම්මසඞ්ගහාදීසු විභත්තා සභාවපඤ්ඤත්ති සබ්බාපි සඞ්ගහිතා හොති. පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පන අසභාවපඤ්ඤත්ති. තාය ච සමයවිමුත්තාදිප්පභෙදාය සත්තසන්තානගතෙ පරිඤ්ඤෙය්‍යාදිසභාවධම්මෙ උපාදාය පවත්තිතො පධානාය ‘‘විහාරො මඤ්චො’’තිආදිකා ච සබ්බා අසභාවපඤ්ඤත්ති සඞ්ගහිතා හොති. ๑. ในธัมมสังคณี หลังจากแสดงการจำแนกขันธ์เป็นต้นในวิภังค์ และกล่าวความต่างกันมีการสงเคราะห์และไม่สงเคราะห์เป็นต้นในธาตุกถาของธรรมที่สงเคราะห์และจำแนกแล้วอย่างนั้นแล้ว เพื่อแสดงบัญญัติที่การบัญญัติธรรมเหล่านั้นโดยสภาวะและโดยอาศัยบัญญัติย่อมมีนั้นโดยความต่างกัน ปุคคลบัญญัติจึงถูกเริ่มต้นด้วยคำว่า "บัญญัติ ๖ อย่าง" เป็นต้น ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น ปุคคลบัญญัติมี "บุคคล หญิง ชาย เทวดา มนุษย์" เป็นต้น ย่อมมี โดยอาศัยความเป็นกลุ่มที่ไม่มีสภาวะของธรรมที่เป็นไปโดยความเป็นเบื้องต้นและเบื้องปลาย ส่วนการบัญญัติโดยความต่างกันแห่งกลุ่มที่มีสภาวะและโดยความต่างแห่งสภาวะของตนของรูปภายนอกและนิพพานอื่นๆ ชื่อว่า สภาวบัญญัติ พึงทราบว่ามี ๕ อย่าง มีขันธบัญญัติเป็นต้น สภาวบัญญัติทั้งหมดที่จำแนกไว้ในธัมมสังคณีเป็นต้น ย่อมถูกสงเคราะห์ด้วยบัญญัตินั้น ส่วนปุคคลบัญญัติเป็นอัสสภาวบัญญัติ และอัสสภาวบัญญัติทั้งหมดมี "วิหาร เตียง" เป็นต้น ย่อมถูกสงเคราะห์ด้วยบัญญัตินั้น เพราะเป็นไปโดยอาศัยธรรมที่มีสภาวะที่พึงกำหนดรู้เป็นต้นที่อยู่ในสันดานสัตว์เป็นประธาน ซึ่งมีความต่างกันมีสมยวิมุตติเป็นต้น එත්තාවතා ච පඤ්ඤත්ති නාම විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති ච. තා එව හි වොමිස්සා ඉතරා චතස්සොති. තස්මා තාසං දස්සනෙන ඉමස්මිං පකරණෙ සබ්බා පඤ්ඤත්තියො දස්සිතාති වෙදිතබ්බා. ඛන්ධාදිපඤ්ඤත්තීසු පන ඡසු අඤ්ඤත්ථ අදස්සිතප්පභෙදං ඉධෙව ච දස්සිතප්පභෙදං පුග්ගලපඤ්ඤත්තිං උපාදාය ඉමස්ස පකරණස්ස පුග්ගලපඤ්ඤත්තීති නාමං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. යෙ ධම්මෙ ඉධ පඤ්ඤපෙතුකාමොති පඤ්ඤත්තියා වත්ථුභාවෙන දස්සෙතුකාමොති අධිප්පායො. න හි එතස්මිං පකරණෙ පඤ්ඤාපනං කරොති, වත්ථූහි පන පඤ්ඤත්තියො දස්සෙතීති. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ บัญญัติชื่อว่า วิชชมานบัญญัติและอวิชชมานบัญญัติ บัญญัติเหล่านั้นนั่นแหละเป็นบัญญัติที่ปะปนกัน ส่วนบัญญัติที่เหลือมี ๔ อย่าง เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าบัญญัติทั้งหมดถูกแสดงไว้ในปกรณ์นี้ด้วยการแสดงบัญญัติเหล่านั้น ส่วนในบรรดาบัญญัติ ๖ อย่าง มีขันธบัญญัติเป็นต้น พึงทราบว่าชื่อว่า ปุคคลบัญญัติของปกรณ์นี้ถูกกล่าวโดยอาศัยปุคคลบัญญัติที่มีความต่างกันที่ไม่ได้แสดงไว้ในที่อื่น แต่แสดงไว้ในที่นี้ คำว่า "ประสงค์จะบัญญัติธรรมเหล่าใดในที่นี้" มีอธิบายว่า ประสงค์จะแสดงโดยความเป็นวัตถุของบัญญัติ เพราะในปกรณ์นี้ไม่ได้ทำการบัญญัติ แต่แสดงบัญญัติด้วยวัตถุ ඛන්ධාති [Pg.28] පඤ්ඤාපනාති ඉදං ඛන්ධාති රූපං පථවීතිආදිකා සබ්බාපි සාමඤ්ඤප්පභෙදපඤ්ඤාපනා නාම හොති, තං සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. පඤ්ඤාපනාති එතස්ස පන දස්සනා ඨපනාති එතෙ ද්වෙ අත්ථා, තෙසං පකාසනා නික්ඛිපනාති. තත්ථ ‘‘රූපක්ඛන්ධො…පෙ… අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං සමයවිමුත්තො’’තිආදිනා ඉදමෙවංනාමකං ඉදමෙවංනාමකන්ති තංතංකොට්ඨාසිකකරණං බොධනමෙව නික්ඛිපනා, න පඤ්ඤපෙතබ්බානං මඤ්චාදීනං විය ඨානසම්බන්ධකරණං. යො පනායං ‘‘නාමපඤ්ඤත්ති හි දස්සෙති ච ඨපෙති චා’’ති කත්තුනිද්දෙසො කතො, සො භාවභූතාය කරණභූතාය වා නාමපඤ්ඤත්තියා තෙසං තෙසං ධම්මානං දිට්ඨතාය ඨපිතතාය ච තංනිමිත්තතං සන්ධාය කතොති වෙදිතබ්බො. คำว่า "การบัญญัติว่าขันธ์" หมายถึงการบัญญัติที่มีความต่างกันโดยสามัญทั้งหมดมี "นี้คือขันธ์ นี้คือรูป นี้คือปฐวี" เป็นต้น พึงเห็นว่าถูกกล่าวโดยหมายถึงการบัญญัตินั้น ส่วนคำว่า "การบัญญัติ" นี้ มี ๒ อรรถ คือ การแสดงและการตั้งไว้ การประกาศธรรมเหล่านั้นคือการวางลง ในบรรดาอรรถเหล่านั้น การวางลงคือการทำให้เป็นส่วนๆ นั้นๆ และการให้รู้นั่นแหละคือการวางลง ด้วยคำว่า "รูปขันธ์...เป... อัญญาตาวินทรีย์ สมยวิมุตติ" เป็นต้น ไม่ใช่การกระทำความเกี่ยวข้องกับที่ตั้งเหมือนเตียงเป็นต้นที่พึงบัญญัติ ส่วนคำระบุผู้กระทำที่กล่าวว่า "นามบัญญัติย่อมแสดงและตั้งไว้" พึงทราบว่าถูกกล่าวโดยหมายถึงความเป็นเหตุแห่งการเห็นและการตั้งไว้ของธรรมเหล่านั้นด้วยนามบัญญัติที่เป็นภาวะหรือเป็นเครื่องมือ විජ්ජමානපඤ්ඤත්තීතිආදිනා වචනෙන පාළියං අනාගතතං සන්ධාය ‘‘පාළිමුත්තකෙනා’’තිආදිමාහ. කුසලාකුසලස්සෙවාති කුසලාකුසලස්ස විය. විජ්ජමානස්සාති එතස්ස අත්ථො සතොති, තස්ස අත්ථො සම්භූතස්සාති. විජ්ජමානස්ස සතොති වා විජ්ජමානභූතස්සාති අත්ථො. තමෙවත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සම්භූතස්සා’’ති. තෙන අවිජ්ජමානභාවං පටික්ඛිපති. තථා අවිජ්ජමානස්සාති යථා කුසලාදීනි අකුසලාදිසභාවතො, ඵස්සාදයො ච වෙදනාදිසභාවතො විනිවත්තසභාවානි විජ්ජන්ති, තථා අවිජ්ජමානස්ස යෙ ධම්මෙ උපාදාය ‘‘ඉත්ථී, පුරිසො’’ති උපලද්ධි හොති, තෙ අපනෙත්වා තෙහි විනිවත්තස්ස ඉත්ථිආදිසභාවස්ස අභාවතො අසම්භූතස්සාති අත්ථො. යං පනෙතස්ස ‘‘තෙනාකාරෙන අවිජ්ජමානස්ස අඤ්ඤෙනාකාරෙන විජ්ජමානස්සා’’ති අත්ථං කෙචි වදන්ති, තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං පඤ්ඤත්තිදුකෙ වුත්තමෙව. අවිජ්ජමානෙපි සභාවෙ ලොකනිරුත්තිං අනුගන්ත්වා අනභිනිවෙසෙන චිත්තෙන ‘‘ඉත්ථී, පුරිසො’’ති ගහණසබ්භාවා ‘‘ලොකනිරුත්තිමත්තසිද්ධස්සා’’ති ආහ. සාභිනිවෙසෙන පන චිත්තෙන ගය්හමානං පඤ්චමසච්චාදිකං න සභාවතො, නාපි සඞ්කෙතෙන සිද්ධන්ති ‘‘සබ්බාකාරෙනපි අනුපලබ්භනෙය්‍ය’’න්ති වුත්තං. තාසු ඉමස්මිං…පෙ… ලබ්භන්තීති ඉමස්මිං පකරණෙ සරූපතො තිස්සන්නං ආගතතං සන්ධාය වුත්තං. ด้วยคำว่า “วิชชมานบัญญัติ” เป็นต้น ในบาลีนั้น ท่านกล่าวถึงสิ่งที่ยังไม่มาถึง (ในบาลี) ว่า “ด้วยสิ่งที่พ้นจากบาลี” เป็นต้น. คำว่า “กุสลากุสลัสเสวะ” คือ เหมือนกุศลและอกุศล. คำว่า “วิชชมานัสสะ” นี้ มีความหมายว่า “มีอยู่” ซึ่งมีความหมายว่า “เกิดขึ้นแล้ว”. หรือมีความหมายว่า “มีอยู่แล้ว” หรือ “เป็นอยู่แล้ว”. เมื่อแสดงความหมายนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ของที่เกิดขึ้นแล้ว”. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงปฏิเสธภาวะที่ไม่มีอยู่. อนึ่ง คำว่า “อวิชชมานัสสะ” มีความหมายว่า เหมือนอย่างที่กุศลเป็นต้นมีอยู่โดยสภาพที่แยกออกไปจากอกุศลเป็นต้น และผัสสะเป็นต้นมีอยู่โดยสภาพที่แยกออกไปจากเวทนาเป็นต้น ฉันใด, สภาพแห่งหญิงเป็นต้นที่แยกออกไปจากธรรมเหล่านั้น โดยไม่มีสภาพแห่งหญิงเป็นต้น เพราะไม่มีอยู่จริง โดยอาศัยธรรมเหล่าใดแล้วมีการรับรู้ว่า “หญิง, ชาย” เมื่อนำธรรมเหล่านั้นออกไปแล้ว ก็มีความหมายว่า “ของที่ยังไม่เกิดขึ้น” (ไม่มีอยู่จริง). ส่วนความหมายที่บางท่านกล่าวว่า “ของที่ไม่มีอยู่โดยอาการนั้น แต่มีอยู่โดยอาการอื่น” นั้น สิ่งที่ควรกล่าวในเรื่องนั้นก็ได้กล่าวไว้แล้วในปัญญัตติทุกะ. แม้ในสภาพที่ไม่มีอยู่จริง ก็มีการรับรู้ว่า “หญิง, ชาย” ด้วยจิตที่ไม่อภินิเวส (ไม่ยึดมั่น) โดยคล้อยตามโลกโวหาร จึงกล่าวว่า “สำเร็จได้ด้วยโลกโวหารเท่านั้น”. ส่วนสิ่งที่ถูกยึดถือด้วยจิตที่อภินิเวส เช่น สัจจะที่ห้าเป็นต้น ย่อมไม่สำเร็จโดยสภาพจริง และไม่สำเร็จโดยสมมติ จึงกล่าวว่า “ไม่พึงปรากฏได้โดยอาการทั้งปวง”. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น ในปกรณ์นี้... (ละไว้)... “ย่อมได้” นี้ กล่าวถึงการมาถึงของบัญญัติสามอย่างโดยระบุชื่อ. යථාවුත්තස්ස පන අට්ඨකථානයස්ස අවිරොධෙන ආචරියවාදා යොජෙතබ්බා, තස්මා පඤ්ඤපෙතබ්බට්ඨෙන චෙසා පඤ්ඤත්තීති එතස්ස සභාවතො අවිජ්ජමානත්තා පඤ්ඤපෙතබ්බමත්තට්ඨෙන පඤ්ඤත්තීති අත්ථො. පඤ්ඤපෙතබ්බම්පි හි සසභාවං තජ්ජපරමත්ථනාමලාභතො න පරතො ලභිතබ්බං [Pg.29] පඤ්ඤත්තිනාමං ලභති, නිසභාවං පන සභාවාභාවතො න අත්තනො සභාවෙන නාමං ලභතීති. සත්තොතිආදිකෙන නාමෙන පඤ්ඤපිතබ්බමත්තට්ඨෙන පඤ්ඤත්තීති නාමං ලභති, නිසභාවා ච සත්තාදයො. න හි සසභාවස්ස රූපාදීහි එකත්තෙන අඤ්ඤත්තෙන වා අනුපලබ්භසභාවතා අත්ථීති. อนึ่ง วาทะของอาจารย์ทั้งหลายพึงประกอบให้ไม่ขัดแย้งกับนัยแห่งอรรถกถาที่กล่าวมาแล้ว. เพราะฉะนั้น คำว่า “บัญญัตินี้เป็นบัญญัติโดยอรรถว่าพึงบัญญัติ” นี้ มีความหมายว่า “เป็นบัญญัติโดยอรรถว่าพึงบัญญัติเท่านั้น” เพราะไม่มีอยู่โดยสภาพ. เพราะแม้สิ่งที่พึงบัญญัติที่มีสภาพของตน ย่อมได้ชื่อว่าบัญญัติอันไม่พึงได้จากผู้อื่น เพราะได้ชื่อตามปรมัตถธรรมนั้นๆ. ส่วนสิ่งที่ไม่มีสภาพ ย่อมไม่ได้ชื่อโดยสภาพของตน เพราะไม่มีสภาพ. ย่อมได้ชื่อว่าบัญญัติโดยอรรถว่าพึงบัญญัติเท่านั้น ด้วยชื่อว่า “สัตว์” เป็นต้น, และสัตว์เป็นต้นก็ไม่มีสภาพ. เพราะสภาพที่ปรากฏไม่ได้โดยความเป็นอย่างเดียวกันหรือความเป็นอย่างอื่นกับรูปเป็นต้น ย่อมไม่มีแก่สิ่งที่มีสภาพของตน. කිරීටං මකුටං, තං අස්ස අත්ථීති කිරීටී. එතස්මිඤ්ච ආචරියවාදෙ අනූනෙන ලක්ඛණෙන භවිතබ්බන්ති සබ්බසමොරොධො කාතබ්බො. දුතියං තතියන්ති එවංපකාරා හි උපනිධාපඤ්ඤත්ති උපනික්ඛිත්තකපඤ්ඤත්ති ච සඞ්ඛාතබ්බප්පධානත්තා ඡපි පඤ්ඤත්තියො භජතීති යුත්තං වත්තුං, ඉතරා ච යථායොගං තං තං පඤ්ඤත්තින්ති. දුතියං තතියං ද්වෙ තීණීතිආදි පන සඞ්ඛා නාම කාචි නත්ථීති තාසං උපාදාසන්තතිපඤ්ඤත්තීනං අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවං, ඉතරාසඤ්ච උපනිධාපඤ්ඤත්තීනං යථානිදස්සිතානං අවිජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවං මඤ්ඤමානො ආහ ‘‘සෙසා අවිජ්ජමානපක්ඛඤ්චෙව අවිජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපක්ඛඤ්ච භජන්තී’’ති. දුතියං තතියං ද්වෙ තීණීතිආදීනං උපනිධාඋපනික්ඛිත්තකපඤ්ඤත්තීනං අවිජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවමෙව මඤ්ඤති. යඤ්හි පඨමාදිකං අපෙක්ඛිත්වා යස්ස චෙකාදිකස්ස උපනික්ඛිපිත්වා පඤ්ඤාපීයති, තඤ්ච සඞ්ඛානං කිඤ්චි නත්ථීති. තථා සන්තතිපඤ්ඤත්තියා ච. න හි අසීති ආසීතිකො ච විජ්ජමානොති. “กีรีฏะ” คือ มงกุฎ. “กีรีฏี” คือ ผู้มีมงกุฎนั้น. และในวาทะของอาจารย์นี้ พึงทำให้เข้ากันได้ทั้งหมด เพราะพึงเป็นด้วยลักษณะที่ไม่บกพร่อง. เพราะว่าอุปนิธาบัญญัติและอุปนิกขิตตกบัญญัติมีประเภทอย่างนี้ว่า “ที่สอง, ที่สาม” ย่อมสงเคราะห์เข้าในบัญญัติหกอย่าง เพราะมีความสำคัญที่พึงนับได้. จึงควรกล่าวว่า “ส่วนบัญญัติอื่น ๆ ก็เป็นบัญญัติเหล่านั้นตามสมควร”. ส่วนคำว่า “ที่สอง, ที่สาม, สอง, สาม” เป็นต้น ชื่อว่าสังขยาไม่มีเลย. ท่านจึงเห็นว่าอุปาทาสันตติบัญญัติเหล่านั้นเป็นอวิชชมานบัญญัติ, และอุปนิธาบัญญัติอื่น ๆ ที่แสดงไว้แล้วเป็นอวิชชมาเนนอวิชชมานบัญญัติ. จึงกล่าวว่า “ที่เหลือย่อมเข้าถึงฝ่ายอวิชชมานะและฝ่ายอวิชชมาเนนอวิชชมานะ”. ท่านเห็นว่าอุปนิธาและอุปนิกขิตตกบัญญัติมี “ที่สอง, ที่สาม, สอง, สาม” เป็นต้น เป็นอวิชชมาเนนอวิชชมานบัญญัติเท่านั้น. เพราะสิ่งที่พึงบัญญัติโดยอุปนิกเขป (การวางลง) โดยอาศัย “ที่หนึ่ง” เป็นต้น และ “หนึ่ง” เป็นต้นนั้น ไม่มีสังขยาใด ๆ เลย. ฉันใดกับสันตติบัญญัติ. เพราะ “แปดสิบ” และ “ผู้มีแปดสิบ” ย่อมไม่มีอยู่. එකච්චා භූමිපඤ්ඤත්තීති කාමාවචරාදිපඤ්ඤත්තිං සන්ධායාහ. කාමාවචරාදී හි සභාවධම්මාති අධිප්පායො. කාමොති පන ඔකාසෙ ගහිතෙ අවිජ්ජමානෙනවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති එසා භවිතුං අරහති, කම්මනිබ්බත්තක්ඛන්ධෙසු ගහිතෙසු විජ්ජමානෙනවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. යථා පන වචනසඞ්ඛාතාය වචනසමුට්ඨාපකචෙතනාසඞ්ඛාතාය වා කිරියාය භාණකොති පුග්ගලස්ස පඤ්ඤත්ති විජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිපක්ඛං භජති, එවං කිසො ථූලොති රූපායතනසඞ්ඛාතෙන සණ්ඨානෙන පුග්ගලාදීනං පඤ්ඤාපනා විජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති භවිතුං අරහති. සණ්ඨානන්ති වා රූපායතනෙ අග්ගහිතෙ අවිජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. රූපං ඵස්සොතිආදිකා පන විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති රුප්පනාදිකිච්චවසෙන කිච්චපඤ්ඤත්තියං, පච්චත්තධම්මනාමවසෙන පච්චත්තපඤ්ඤත්තියං වා අවරොධෙතබ්බා. විජ්ජමානාවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තීසු ච වුත්තාසු තාසං වොමිස්සතාවසෙන [Pg.30] පවත්තා ඉතරාපි වුත්තායෙව හොන්තීති අයම්පි ආචරියවාදො සබ්බසඞ්ගාහකොති දට්ඨබ්බො. คำว่า “เอกัจจา ภูมิปัญญัติ” นี้ ท่านกล่าวถึงกามวจรบัญญัติเป็นต้น. มีอัธยาศัยว่า กามวจรเป็นต้นเป็นสภาวธรรม. ส่วนคำว่า “กาม” เมื่อถือเอาโดยเป็นโอกาส (สถานที่) บัญญัตินี้พึงเป็นอวิชชมาเนนวิชชมานบัญญัติ. เมื่อถือเอาโดยเป็นขันธ์ที่กรรมนิรมิต บัญญัตินี้พึงเป็นวิชชมาเนนวิชชมานบัญญัติ. อนึ่ง เหมือนอย่างที่บัญญัติของบุคคลว่า “ผู้กล่าว” โดยการกระทำที่ชื่อว่าวจนะ หรือเจตนาที่ยังวจนะให้เกิดขึ้น ย่อมเข้าถึงฝ่ายวิชชมาเนนอวิชชมานบัญญัติ. ฉันใด, การบัญญัติบุคคลเป็นต้นด้วยสัณฐานที่ชื่อว่ารูปายตนะว่า “ผอม, อ้วน” ก็พึงเป็นวิชชมาเนนอวิชชมานบัญญัติ. หรือคำว่า “สัณฐาน” เมื่อไม่ถือเอารูปายตนะ ก็เป็นอวิชชมาเนนอวิชชมานบัญญัติ. ส่วนวิชชมานบัญญัติมี “รูป, ผัสสะ” เป็นต้น พึงสงเคราะห์เข้าในกิจจบัญญัติโดยกิจมีการแตกสลายเป็นต้น, หรือในปัจจัตตบัญญัติโดยชื่อของปัจจัตตธรรม. และเมื่อกล่าวถึงวิชชมานบัญญัติและอวิชชมานบัญญัติแล้ว บัญญัติอื่น ๆ ที่เกิดขึ้นโดยความเป็นของผสมกันของบัญญัติเหล่านั้นก็เป็นอันกล่าวแล้วเช่นกัน. พึงเห็นว่าวาทะของอาจารย์นี้ก็สงเคราะห์ได้ทั้งหมด. 2. ‘‘යාවතා පඤ්චක්ඛන්ධා’’තිආදිකස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘යත්තකෙන පඤ්ඤාපනෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ යාවතා පඤ්චක්ඛන්ධාති යාවතා රූපක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධොති ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්ති, එත්තාවතා ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්ති, එවං පාළියොජනං කත්වා සඞ්ඛෙපප්පභෙදවසෙන අයං අත්ථො වුත්තොති වෙදිතබ්බො. ‘‘යාවතා පඤ්චක්ඛන්ධා’’ති, ‘‘ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්තී’’ති හි ඉමස්ස අත්ථො ‘‘යත්තකෙන පඤ්ඤාපනෙන සඞ්ඛෙපතො පඤ්චක්ඛන්ධාති වා’’ති එතෙන දස්සිතො, ‘‘යාවතා රූපක්ඛන්ධො’’තිආදිකස්ස පන ‘‘පභෙදතො රූපක්ඛන්ධො’’තිආදිකෙනාති. තත්ථ රූපක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධොති පභෙදනිදස්සනමත්තමෙතං. තෙන අවුත්තොපි සබ්බො සඞ්ගහිතො හොතීති ‘‘තත්‍රාපි රූපක්ඛන්ධො කාමාවචරො’’තිආදි වුත්තං. අයං වා එත්ථ පාළියා අත්ථයොජනා – ‘‘යාවතා’’ති ඉදං සබ්බෙහි පදෙහි යොජෙත්වා යත්තකා පඤ්චක්ඛන්ධා, තත්තකා ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්ති. යත්තකො පඤ්චන්නං ඛන්ධානං තප්පභෙදානඤ්ච රූපක්ඛන්ධාදීනං පභෙදො, තත්තකො ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්තියා පභෙදොති පකරණන්තරෙ වුත්තෙන වත්ථුභෙදෙන ඛන්ධපඤ්ඤත්තියා පභෙදං දස්සෙති. එස නයො ‘‘යාවතා ආයතනාන’’න්තිආදීසුපි. ๒. ท่านแสดงอรรถแห่งบทมีอาทิว่า “ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธา” (เท่าที่มีขันธ์ ๕) จึงกล่าวบทมีอาทิว่า “ยตฺตเกน ปญฺญาปเนน” (ด้วยการบัญญัติเท่าใด). ในบทเหล่านั้น บทว่า “ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธา” (เท่าที่มีขันธ์ ๕) คือ เท่าที่มีรูปขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณขันธ์ เป็นขันธบัญญัติของขันธ์ทั้งหลาย, ขันธบัญญัติของขันธ์ทั้งหลายมีประมาณเท่านี้. พึงทราบว่า อรรถนี้กล่าวไว้โดยย่อและโดยจำแนก ด้วยการประกอบบาลีอย่างนี้. ก็อรรถแห่งบทว่า “ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธา” (เท่าที่มีขันธ์ ๕) และ “ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺติ” (ขันธบัญญัติของขันธ์ทั้งหลาย) นี้ ท่านแสดงไว้ด้วยบทว่า “ยตฺตเกน ปญฺญาปเนน สงฺเขปโต ปญฺจกฺขนฺธาติ วา” (ด้วยการบัญญัติเท่าใด โดยย่อว่า ขันธ์ ๕) ส่วนอรรถแห่งบทมีอาทิว่า “ยาวตา รูปกฺขนฺโธ” (เท่าที่มีรูปขันธ์) ท่านแสดงไว้ด้วยบทมีอาทิว่า “ปเภทโต รูปกฺขนฺโธ” (รูปขันธ์โดยจำแนก). ในบทเหล่านั้น บทว่า รูปขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณขันธ์ นี้เป็นเพียงการแสดงการจำแนก. ด้วยเหตุนั้น แม้ที่ไม่ได้กล่าวไว้ทั้งหมดก็สงเคราะห์เข้าไว้ได้ จึงกล่าวบทมีอาทิว่า “ในขันธ์ ๕ นั้น รูปขันธ์เป็นกามาวจร” ดังนี้. หรืออีกนัยหนึ่ง การประกอบอรรถแห่งบาลีในที่นี้คือ บทว่า “ยาวตา” (เท่าใด) นี้ พึงประกอบกับบททั้งปวงว่า ขันธ์ ๕ มีประมาณเท่าใด ขันธบัญญัติของขันธ์ทั้งหลายก็มีประมาณเท่านั้น. การจำแนกขันธ์ ๕ และการจำแนกประเภทของขันธ์เหล่านั้น มีรูปขันธ์เป็นต้น มีประมาณเท่าใด การจำแนกขันธบัญญัติของขันธ์ทั้งหลายก็มีประมาณเท่านั้น. ท่านแสดงการจำแนกขันธบัญญัติด้วยการจำแนกวัตถุที่กล่าวไว้ในคัมภีร์อื่น. นัยนี้พึงทราบในบทมีอาทิว่า “ยาวตา อายตนานํ” (เท่าที่มีอายตนะ) ด้วย. 7. එකදෙසෙනෙවාති උද්දෙසමත්තෙනෙවාති අත්ථො. ๗. บทว่า “เอกเทเสเนว” (ด้วยส่วนเดียวเท่านั้น) คือ อรรถว่า “ด้วยการยกขึ้นแสดงเท่านั้น”. මාතිකාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถามาติกาจบแล้ว. 2. නිද්දෙසවණ්ණනා ๒. อรรถกถานิทเทส 1. එකකනිද්දෙසවණ්ණනා ๑. อรรถกถานิทเทสหมวดหนึ่ง 1. ඣානඞ්ගානෙව [Pg.31] විමොක්ඛොති ඉමිනා අධිප්පායෙනාහ ‘‘විමොක්ඛසහජාතෙන නාමකායෙනා’’ති. යෙන හි සද්ධින්තිආදිනා පඨමං සමඞ්ගිභාවත්ථං විවරති. ඵස්සෙනපි ඵුට්ඨායෙව නාමාති එතෙන ‘‘අපිචෙසා’’තිආදිනා වුත්තං දුතියං සම්ඵස්සෙන ඵුසනත්ථං, ඉතරෙහි ඉතරෙ කාරණත්ථෙ. සමඞ්ගිභාවඵුසනකාරණභාවා හි ඵුසනාති වුත්තාති. පුනපි පඨමත්ථමෙව දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යත්තා විවරන්තො ‘‘තත්‍රාස්සා’’තිආදිමාහ. ඨපෙත්වා තානි අඞ්ගානි සෙසා අතිරෙකපණ්ණාසධම්මාති එත්ථ වෙදනාසොමනස්සින්ද්‍රියානි සඞ්ගහිතානීති ආහ ‘‘චත්තාරො ඛන්ධා හොන්තී’’ති. එවං සති වෙදනාසොමනස්සින්ද්‍රියෙහි සුඛස්ස ඵුසිතබ්බත්තා තිණ්ණඤ්ච තෙසං අනඤ්ඤත්තා තෙනෙව තස්ස ඵුසනා ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, වෙදයිතාධිපතියට්ඨෙහි උපනිජ්ඣායනභාවපටිලාභස්ස වුත්තත්තා. අථ වා ඨපෙත්වා තානි අඞ්ගානීති අඞ්ගානං බහුත්තා බහුවචනං. තෙසු පන පච්චෙකම්පි යොජනා කාතබ්බා ‘‘විතක්කං ඨපෙත්වා’’තිආදිනා. තත්ථ ‘‘සුඛං ඨපෙත්වා’’ති ඉමිස්සා යොජනාය සෙසා තයො ඛන්ධා හොන්ති, ඉතරාසු චත්තාරොති. සබ්බයොජනාසු ච තයො අන්තො කත්වා ‘‘චත්තාරො ඛන්ධා හොන්තී’’ති වුත්තං. ๑. ด้วยอธิปรายนี้ว่า องค์ฌานนั่นแหละเป็นวิโมกข์ จึงกล่าวว่า “ด้วยนามกายที่เกิดพร้อมกับวิโมกข์”. ด้วยบทมีอาทิว่า “เยน หิ สทฺธึ” (ด้วยศรัทธาใด) ท่านย่อมแสดงอรรถแห่งความเป็นผู้ประกอบพร้อมเป็นอันดับแรก. ด้วยบทว่า “ผสฺเสนาปิ ผุฏฺฐาเยว นาม” (ชื่อว่าอันผัสสะถูกต้องแล้ว) ท่านแสดงอรรถแห่งการถูกต้องด้วยสัมผัสเป็นอันดับที่สอง ที่กล่าวไว้ด้วยบทมีอาทิว่า “อปิ เจสา” (อนึ่ง ผัสสะนั้น) ส่วนบทอื่น ๆ เป็นอรรถแห่งเหตุ. เพราะความเป็นผู้ประกอบพร้อม ความถูกต้อง และความเป็นเหตุ ท่านจึงกล่าวว่า “ผุสนา” (การถูกต้อง). อีกครั้งหนึ่ง ท่านแสดงอรรถแรกนั่นแหละ เพราะเป็นสิ่งที่รู้ได้ยาก จึงกล่าวบทมีอาทิว่า “ในวิโมกข์นั้น”. ในบทว่า “เว้นองค์เหล่านั้นเสีย ธรรมที่เหลือเกิน ๕๐” นี้ ท่านสงเคราะห์เวทนาและโสมนัสสินทรีย์เข้าไว้ด้วย จึงกล่าวว่า “ขันธ์ ๔ ย่อมมี”. เมื่อเป็นเช่นนี้ เพราะสุขพึงถูกต้องด้วยเวทนาและโสมนัสสินทรีย์ และเพราะธรรม ๓ อย่างนั้นไม่ต่างกัน การถูกต้องของสุขนั้นจึงเกิดขึ้นด้วยธรรมเหล่านั้นใช่หรือไม่? ไม่เกิดขึ้น เพราะท่านกล่าวถึงการได้มาซึ่งสภาวะที่เพ่งพินิจด้วยอรรถคือความเป็นใหญ่ในการเสวยอารมณ์. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า “เว้นองค์เหล่านั้นเสีย” เป็นพหูพจน์ เพราะองค์มีมาก. แต่ในองค์เหล่านั้น พึงประกอบเป็นรายองค์ด้วยบทมีอาทิว่า “เว้นวิตกเสีย”. ในการประกอบบทว่า “เว้นสุขเสีย” นั้น ขันธ์ที่เหลือมี ๓ ส่วนในการประกอบบทอื่น ๆ มี ๔. และในการประกอบทั้งหมด โดยรวม ๓ อย่างเข้าไว้ ท่านจึงกล่าวว่า “ขันธ์ ๔ ย่อมมี”. 2. යො අසමයවිමොක්ඛෙන එකච්චෙහි ආසවෙහි විමුත්තො අසමයවිමොක්ඛූපනිස්සයලාභෙන ච සාතිසයෙන සමයවිමොක්ඛෙන, සො එව සමයවිමුත්තො. සො හි තෙන විමුත්තො ඣානලාභී සෙක්ඛො රූපාරූපභවතො අපුනරාවට්ටකො කාමරාගාදීහි තථාවිමුත්තොව හොතීති සමයවිමුත්තපඤ්ඤත්තිං ලද්ධුං අරහති. පුථුජ්ජනො පන ඣානලාභී පුනරාවට්ටකධම්මො පුන කාමරාගාදිසමුදාචාරභාවතො විමුත්තො නාම න හොතීති සමයවිමුත්තපඤ්ඤත්තිං නාරහති, තෙන සො ‘‘සමයවිමුත්තො’’ති න වුත්තො. අරහතො පන අපරික්ඛීණා ආසවා නත්ථි, යතො විමුච්චෙය්‍ය. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරමත්තා හි තස්ස අට්ඨ විමොක්ඛාති. තස්මා තස්ස න අට්ඨ විමොක්ඛා සමයවිමුත්තපඤ්ඤත්තිභාවස්ස අසමයවිමුත්තපඤ්ඤත්තිභාවස්ස වා කාරණං. තදකාරණභාවමෙව දස්සෙතුං [Pg.32] ‘‘න හෙව ඛො…පෙ… විහරතී’’ති වුත්තං, න සුක්ඛවිපස්සකස්සෙව අසමයවිමුත්තභාවං දස්සෙතුන්ති දට්ඨබ්බං. සබ්බොපි හි අරහා අසමයවිමුත්තොති. බාහිරානන්ති ලොකුත්තරතො බහිභූතානං, ලොකියානන්ති අත්ථො. ๒. บุคคลใดหลุดพ้นจากอาสวะบางอย่างด้วยอสมยวิโมกข์ และด้วยสมยวิโมกข์ที่ยิ่งกว่าอันได้มาด้วยอุปนิสัยแห่งอสมยวิโมกข์ บุคคลนั้นแลชื่อว่าสมยวิมุตตะ. ก็บุคคลนั้นผู้หลุดพ้นด้วยวิโมกข์นั้น เป็นผู้ได้ฌาน เป็นเสกขะ ไม่กลับมาเกิดในรูปภพและอรูปภพอีก และเป็นผู้หลุดพ้นจากกามราคะเป็นต้นอย่างนั้น จึงควรได้ซึ่งสมยวิมุตตบัญญัติ. ส่วนปุถุชนผู้ได้ฌาน มีธรรมอันกลับมาเกิดอีก เพราะกามราคะเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นอีก จึงไม่ชื่อว่าผู้หลุดพ้น จึงไม่ควรได้ซึ่งสมยวิมุตตบัญญัติ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงไม่กล่าวปุถุชนนั้นว่า “สมยวิมุตตะ”. ส่วนพระอรหันต์ไม่มีอาสวะที่ยังไม่สิ้นไป ที่จะพึงหลุดพ้น. ก็วิโมกข์ ๘ ของพระอรหันต์นั้นเป็นเพียงเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบันเท่านั้น. เพราะฉะนั้น วิโมกข์ ๘ ของพระอรหันต์นั้นจึงไม่เป็นเหตุแห่งความเป็นสมยวิมุตตบัญญัติ หรือความเป็นอสมยวิมุตตบัญญัติ. พึงทราบว่า เพื่อแสดงความเป็นผู้ไม่มีเหตุนั้นนั่นเอง จึงกล่าวบทว่า “น เหว โข...ฯลฯ...วิหรติ” (ก็แล...ย่อมไม่อยู่) ไม่ใช่เพื่อแสดงความเป็นอสมยวิมุตตะของพระสุขวิปัสสกะเท่านั้น. เพราะพระอรหันต์ทั้งหมดเป็นอสมยวิมุตตะ. บทว่า “พาหิรานํ” (ของภายนอก) คือ ของที่อยู่นอกโลกุตตระ คือ อรรถว่า ของโลกิยะ. 3. අරූපක්ඛන්ධනිබ්බානමත්තවාචකො අරූපසද්දො න හොතීති දස්සනත්ථං ‘‘රූපතො අඤ්ඤ’’න්තිආදි වුත්තං. චිත්තමඤ්ජූසන්ති සමාධිං. අභිඤ්ඤාදීනඤ්හි ධම්මානං පාදකභාවෙන සමාධි මඤ්ජූසාසදිසො හොති. අද්ධානං ඵරිතුන්ති දීඝකාලං බ්‍යාපෙතුං, පවත්තෙතුන්ති අත්ථො. ‘‘සම්මජ්ජිතබ්බ’’න්ති චින්තෙත්වා තත්ථ ආදරස්ස අකතත්තා වත්තභෙදොති වෙදිතබ්බො. එවං වත්තභෙදමත්තෙන නට්ඨා පන සමාපත්ති කාමච්ඡන්දාදීහි නට්ඨා විය න කිඤ්චෙන පච්චාහරිතබ්බා හොති මන්දපාරිපන්ථකත්තා, තස්මා වත්තසමිතකරණමත්තෙනෙව පච්චාහරිතබ්බත්තා ‘‘අප්පෙන්තොව නිසීදී’’ති ආහ. ๓. เพื่อแสดงว่า ศัพท์ว่า “อรูป” ไม่ได้เป็นเพียงคำกล่าวถึงอรูปขันธ์และนิพพานเท่านั้น จึงกล่าวบทมีอาทิว่า “อื่นจากรูป”. บทว่า “จิตฺตมญฺชูสํ” (หีบแห่งจิต) คือ สมาธิ. ก็สมาธิย่อมเป็นเช่นกับหีบ เพราะเป็นบาทแห่งธรรมทั้งหลายมีอภิญญาเป็นต้น. บทว่า “อทฺธานํ ผริตุํ” (แผ่ไปตลอดกาล) คือ เพื่อแผ่ไปตลอดกาลนาน คือ อรรถว่า เพื่อให้เป็นไป. พึงทราบว่า บทว่า “สมฺมชฺชิตพฺพํ” (พึงกวาด) คือ ความบกพร่องในวัตร เพราะไม่ได้ทำความเอื้อเฟื้อในวัตรนั้น. อนึ่ง สมาบัติที่เสื่อมไปเพียงเพราะความบกพร่องในวัตรอย่างนี้ ไม่ต้องลำบากในการนำกลับมาเหมือนสมาบัติที่เสื่อมไปเพราะกามฉันท์เป็นต้น เพราะมีอุปสรรคน้อย ด้วยเหตุนั้น เพราะพึงนำกลับมาได้เพียงด้วยการทำวัตรให้สม่ำเสมอ ท่านจึงกล่าวว่า “นั่งเข้าสมาบัติ”. 4. අත්තනො අනුරූපෙන පමාදෙන වීතිනාමෙන්තානම්පි සමාපත්ති න කුප්පතීති පරිහීනො නාම න හොති, තස්මිං තස්මිං බ්‍යාසඞ්ගෙ පටිසංහටමත්තෙ සමාපජ්ජිතුං සමත්ථතායාති අධිප්පායො. ‘‘කිස්ස පන, භන්තෙ, ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො ලාභසක්කාරසිලොකො අන්තරායායාති? යා හිස්ස සා, ආනන්ද, අකුප්පා චෙතොවිමුත්ති, නාහං තස්සා ලාභසක්කාරසිලොකං අන්තරායාය වදාමි. යෙ ච ඛ්වස්ස, ආනන්ද, අප්පමත්තස්ස ආතාපිනො පහිතත්තස්ස විහරතො දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරා අධිගතා, තෙසාහමස්ස ලාභසක්කාරසිලොකං අන්තරායාය වදාමී’’ති සුත්තෙ (සං. නි. 2.179) පන සමයෙන සමයං ආපජ්ජනෙන පරිහරිතබ්බානං සමාපත්තිසුඛවිහාරානං තස්මිං තස්මිං බ්‍යාසඞ්ගකාලෙ අනිප්ඵත්තිතො ලාභසක්කාරසිලොකො අන්තරායොති වුත්තොති අධිප්පායෙනස්ස තෙන අවිරොධො වෙදිතබ්බො. ๔. แม้ผู้ที่ปล่อยเวลาให้ล่วงไปโดยความประมาทอันสมควรแก่ตน สมาบัติก็ไม่กำเริบ ชื่อว่าไม่เสื่อม มีความหมายว่า มีความสามารถที่จะเข้าสมาบัติได้ในเวลาที่ถอนความกังวลนั้นๆ ได้แล้ว ส่วนในพระสูตร (สํ. นิ. 2.179) ที่ตรัสว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ลาภสักการะและชื่อเสียงเป็นอันตรายแก่ภิกษุผู้สิ้นอาสวะได้อย่างไร? ดูกรอานนท์ เราไม่กล่าวว่าลาภสักการะและชื่อเสียงเป็นอันตรายแก่เจโตวิมุตติอันไม่กำเริบของเธอ ดูกรอานนท์ แต่เรากล่าวว่าลาภสักการะและชื่อเสียงเป็นอันตรายแก่สุขวิหารในปัจจุบันที่เธอผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่ ได้บรรลุแล้ว" พึงทราบว่าความไม่ขัดแย้งกันด้วยความหมายว่า ลาภสักการะและชื่อเสียงเป็นอันตราย เพราะสุขวิหารอันเป็นสมาบัติที่พึงรักษาไว้ด้วยการเข้าถึงเป็นครั้งคราว ย่อมไม่สำเร็จในเวลาที่มีความกังวลนั้นๆ 5. ධම්මානං…පෙ… පීති එත්ථ ‘‘ධම්මෙහී’’ති වත්තබ්බං. ඉධ හි තාහි සමාපත්තීහි පරිහායෙය්‍යාති ධම්මෙහි පුග්ගලස්ස පරිහානම්පි අපරිහානම්පි වුත්තං. තත්ථ ච පුග්ගලස්ස පමාදමාගම්ම තා සමාපත්තියො කුප්පෙය්‍යුන්ති ධම්මානං කුප්පනං අකුප්පනඤ්ච වුත්තං, පුග්ගලස්ස පන පරිහානධම්මානමෙව විනාසොති වචනනානත්තමත්තෙන වචනත්ථනානත්තමත්තෙන වා පරියායන්තරතා වුත්තාති දට්ඨබ්බා. ๕. ในบทว่า "ธัมมานํ...เป...ปีติ" พึงกล่าวว่า "ธัมเมหิ" (ด้วยธรรมทั้งหลาย) ในที่นี้กล่าวถึงความเสื่อมและความไม่เสื่อมของบุคคลด้วยธรรมทั้งหลายว่า "พึงเสื่อมจากสมาบัติเหล่านั้น" และในที่นั้นกล่าวถึงความกำเริบและความไม่กำเริบของธรรมทั้งหลายว่า "สมาบัติเหล่านั้นพึงกำเริบเพราะอาศัยความประมาทของบุคคล" ส่วนความเสื่อมของบุคคลนั้น เป็นความพินาศแห่งธรรมที่เสื่อมไปนั่นเอง พึงเห็นว่าเป็นการกล่าวถึงความแตกต่างกันเพียงโดยนัยแห่งถ้อยคำ หรือเพียงโดยนัยแห่งความหมายของถ้อยคำ 7-8. චෙතනා [Pg.33] සමාපත්තිචෙතනා තදායූහනා ච. අනුරක්ඛණා සමාපත්තිඋපකාරානුපකාරපරිග්ගාහිකා පඤ්ඤාසහිතා සති. තාහි චෙතියමානඅනුරක්ඛියමානසමාපත්තීනං භබ්බා චෙතනාභබ්බා අනුරක්ඛණාභබ්බා. ๗-๘. เจตนา คือ เจตนาในการเข้าสมาบัติ และการพยายามในสมาบัตินั้น อนุรักษณา คือ สติที่ประกอบด้วยปัญญาที่กำหนดรู้ประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์แก่สมาบัติ สมาบัติที่ถูกเจตนาและอนุรักษณาพยายามรักษาไว้ ย่อมเป็นสมาบัติที่ควรแก่เจตนาและควรแก่อนุรักษณา 10. පුථුජ්ජනගොත්තන්ති පුථුජ්ජනසික්ඛං, පුථුජ්ජනගතා තිස්සො සික්ඛා අතික්කන්තාති අත්ථො. තා හි සංයොජනත්තයානුපච්ඡෙදෙන ‘‘පුථුජ්ජනසික්ඛා’’ති වුච්චන්තීති. ๑๐. บทว่า "ปุถุชนโคตร" หมายถึง ปุถุชนสิกขา มีความหมายว่า ล่วงพ้นสิกขา 3 ที่เป็นไปในปุถุชน เพราะสิกขาเหล่านั้นยังไม่ตัดสังโยชน์ 3 จึงเรียกว่า "ปุถุชนสิกขา" 11. අරහත්තමග්ගට්ඨො ච වට්ටභයතො පඤ්ඤුබ්බෙගෙන උබ්බිජ්ජන්තො උද්ධම්භාගියසංයොජනෙහි උපරතොති භයූපරතො නාමාති ආහ ‘‘සත්ත සෙක්ඛා භයූපරතා’’ති. ๑๑. พระอรหัตตมรรคบุคคลผู้สะดุ้งกลัวด้วยความสลดใจเพราะปัญญาจากภัยในวัฏฏะ ย่อมสงบจากสังโยชน์เบื้องบน ชื่อว่าผู้สงบจากภัย จึงตรัสว่า "พระเสขะ 7 จำพวกเป็นผู้สงบจากภัย" 12. භවඞ්ගපඤ්ඤාවිරහිතා ‘‘විපාකාවරණෙන සමන්නාගතා’’ති ඉමිනා ගහිතාති තිහෙතුකපටිසන්ධිකා කෙචි ‘‘දුප්පඤ්ඤා’’ති ඉමිනා ගය්හන්තීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අප්පටිලද්ධමග්ගඵලූපනිස්සයා’’ති. පඤ්ඤාය හි විනා න තදුපනිස්සයො අත්ථීති. ๑๒. ผู้ปราศจากปัญญาในภวังค์ ถูกสงเคราะห์ด้วยบทว่า "ประกอบด้วยวิปากาวรณะ" เพื่อแสดงว่า ปฏิสนธิด้วยไตรเหตุบางพวก ถูกสงเคราะห์ด้วยบทว่า "มีปัญญาทราม" จึงตรัสว่า "ผู้ยังไม่ได้รับอุปนิสัยแห่งมรรคและผล" เพราะปราศจากปัญญาแล้ว อุปนิสัยนั้นย่อมไม่มี 14. යත්ථ නියතානියතවොමිස්සා පවත්ති අත්ථි, තත්ථෙව නියතධම්මා හොන්තීති උත්තරකුරූසු තදභාවා නියතො නාම නත්ථීති දස්සෙන්තො ‘‘යා පන උත්තරකුරුකාන’’න්තිආදිමාහ. ๑๔. ธรรมที่แน่นอนย่อมมีในที่ที่มีความประพฤติปะปนกันระหว่างแน่นอนและไม่แน่นอน เพื่อแสดงว่า ในอุตตรกุรุทวีปไม่มีสิ่งแน่นอน จึงตรัสบทว่า "ส่วนของชาวอุตตรกุรุ" เป็นต้น 16. තෙරසසු සීසෙසු පලිබොධසීසාදීනි පවත්තසීසඤ්ච පරියාදියිතබ්බානි, අධිමොක්ඛසීසාදීනි පරියාදකානි, පරියාදකඵලං ගොචරසීසං. තඤ්හි විසයජ්ඣත්තඵලවිමොක්ඛොති. පරියාදකස්ස මග්ගස්ස ඵලස්ස ච ආරම්මණං සඞ්ඛාරසීසං සඞ්ඛාරවිවෙකභූතො නිරොධොති පරියාදියිතබ්බානං පරියාදකඵලාරම්මණානං සහ විය සංසිද්ධිදස්සනෙන සමසීසිභාවං දස්සෙතුං පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 1.87) තෙරස සීසානි වුත්තානි. ඉධ පන ‘‘අපුබ්බං අචරිමං ආසවපරියාදානඤ්ච හොති ජීවිතපරියාදානඤ්චා’’ති වචනතො තෙසු කිලෙසපවත්තසීසානමෙව වසෙන යොජනං කරොන්තො ‘‘තත්ථ කිලෙසසීස’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ පවත්තසීසම්පි වට්ටතො වුට්ඨහන්තො මග්ගො චුතිතො උද්ධං අප්පවත්තිකරණවසෙන යදිපි පරියාදියති, යාව පන චුති, තාව පවත්තිසබ්භාවතො ‘‘පවත්තසීසං ජීවිතින්ද්‍රියං [Pg.34] චුතිචිත්තං පරියාදියතී’’ති ආහ. කිලෙසපරියාදානෙන පන අත්තනො අනන්තරං විය නිප්ඵාදෙතබ්බා පච්චවෙක්ඛණවාරා ච කිලෙසපරියාදානස්සෙව වාරාති වත්තබ්බතං අරහන්ති. ‘‘විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොතී’’ති (ම. නි. 1.78; සං. නි. 3.12, 14) වචනතො හි පච්චවෙක්ඛණපරිසමාපනෙන කිලෙසපරියාදානං සමාපිතං නාම හොති. තං පන පරිසමාපනං යදි චුතිචිත්තෙන හොති, තෙනෙව ජීවිතපරිසමාපනඤ්ච හොතීති ඉමාය වාරචුතිසමතාය කිලෙසපරියාදානජීවිතපරියාදානානං අපුබ්බාචරිමතා හොතීති ආහ ‘‘වාරසමතායා’’ති. භවඞ්ගං ඔතරිත්වා පරිනිබ්බායතීති එත්ථ පරිනිබ්බානචිත්තමෙව භවඞ්ගොතරණභාවෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ๑๖. ในหัวข้อ 13 ประการ หัวข้อเครื่องกั้นเป็นต้น และหัวข้อความประพฤติ เป็นสิ่งที่พึงทำให้สิ้นไป หัวข้ออธิโมกข์เป็นต้น เป็นสิ่งที่ทำให้สิ้นไป ผลของการทำให้สิ้นไปคือหัวข้อโคจร เพราะหัวข้อโคจรนั้นคือวิมุตติอันเป็นผลภายในแห่งอารมณ์ หัวข้อสังขารเป็นอารมณ์ของมรรคและผลที่ทำให้สิ้นไป นิโรธเป็นที่สงบแห่งสังขาร เพื่อแสดงความเท่าเทียมกันของหัวข้อ 13 ประการในปฏิสัมภิทามรรค (ปฏิ. ม. 1.87) โดยแสดงความสำเร็จพร้อมกันของสิ่งที่พึงทำให้สิ้นไป ผลของการทำให้สิ้นไป และอารมณ์ แต่ในที่นี้ เมื่ออธิบายโดยอาศัยหัวข้อกิเลสและหัวข้อความประพฤติเหล่านั้น ด้วยคำว่า "ความสิ้นอาสวะก็ดี ความสิ้นชีวิตก็ดี ย่อมไม่ก่อนไม่หลังกัน" จึงกล่าวบทว่า "ในหัวข้อกิเลส" เป็นต้น ในหัวข้อนั้น แม้มรรคที่ออกจากวัฏฏะ ย่อมทำให้สิ้นไปซึ่งหัวข้อความประพฤติโดยการไม่ให้เกิดขึ้นอีกหลังจากจุติ แต่เพราะความประพฤติยังมีอยู่จนกว่าจะจุติ จึงกล่าวว่า "หัวข้อความประพฤติย่อมทำให้สิ้นไปซึ่งอินทรีย์คือชีวิตและจุติจิต" ส่วนวาระแห่งการพิจารณาที่พึงให้สำเร็จเหมือนเกิดขึ้นทันทีหลังจากความสิ้นกิเลส ก็ควรกล่าวว่าเป็นวาระแห่งความสิ้นกิเลสนั่นเอง เพราะด้วยคำว่า "เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณว่าหลุดพ้นแล้ว" (ม. นิ. 1.78; สํ. นิ. 3.12, 14) ความสิ้นกิเลสชื่อว่าสำเร็จด้วยการพิจารณาจนจบ ส่วนการพิจารณาจนจบนั้น หากเกิดขึ้นพร้อมกับจุติจิต การสิ้นชีวิตก็ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกันด้วย ด้วยความพร้อมกันของวาระและจุตินี้ ความสิ้นกิเลสและความสิ้นชีวิตจึงไม่ก่อนไม่หลังกัน จึงกล่าวว่า "ด้วยความพร้อมกันแห่งวาระ" ในบทว่า "ลงสู่ภวังค์แล้วปรินิพพาน" พึงทราบว่าปรินิพพานจิตนั่นเองถูกกล่าวว่าเป็นภาวะที่ลงสู่ภวังค์ 17. මහාපයොගොති මහාකිරියො විපත්තිකරණමහාමෙඝුට්ඨානාකාරවිනාසො. තිට්ඨෙය්‍යාති විනාසො නප්පවත්තෙය්‍යාති අත්ථො. ๑๗. บทว่า "มหาปโยโค" หมายถึง การกระทำอันยิ่งใหญ่ การทำลายอันเป็นเหตุแห่งความวิบัติ เหมือนการเกิดขึ้นของเมฆฝนใหญ่ บทว่า "ติฏฺเฐยฺย" มีความหมายว่า การทำลายนั้นไม่พึงเป็นไป 18. අරණීයත්තාති පයිරුපාසිතබ්බත්තා. ๑๘. บทว่า "อรณียตฺตา" หมายถึง เพราะเป็นสิ่งที่พึงเข้าไปนั่งใกล้ 20. යාය කතකිච්චතා හොති, තාය අග්ගවිජ්ජාය අධිගතාය තෙවිජ්ජතාභාවො නිප්පරියායතා, සා ච ආගමනවසෙන සිද්ධා සාතිසයා තෙවිජ්ජතාති ආහ ‘‘ආගමනීයමෙව ධුර’’න්ති. ๒๐. ความเป็นผู้มีวิชชา 3 โดยตรง คือการบรรลุอัคควิชชาที่ได้ทำกิจแล้วด้วยวิชชานั้น และวิชชา 3 นั้นสำเร็จโดยการมาถึง เป็นวิชชา 3 ที่ยิ่งใหญ่ จึงตรัสว่า "ธุระที่พึงมาถึงเท่านั้น" 22. තත්ථ චාති නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණප්පත්තියා ආධාරභාවෙ වා. තත්ථෙව හි සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො නාම හොතීති. ๒๒. บทว่า "ตตฺถ จ" เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งนิมิต หรือในภาวะที่เป็นที่รองรับการบรรลุสัพพัญญุตญาณ เพราะบุคคลชื่อว่าบรรลุสัพพัญญุตญาณในที่นั้นนั่นเอง 23. අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසූති ච අනනුස්සුතෙසු සච්චෙසූති අත්ථො. ๒๓. บทว่า "อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ" มีความหมายว่า "ในสัจจะทั้งหลายที่ยังไม่เคยได้ยิน" 24. ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදිකෙ (ම. නි. 2.248; 3.312; පටි. ම. 1.209; ධ. ස. 248) නිරොධසමාපත්තිඅන්තෙ අට්ඨ විමොක්ඛෙ වත්වා ‘‘යතො ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු ඉමෙ අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. අයං වුච්චති, ආනන්ද, භික්ඛු උභතොභාගවිමුත්තො’’ති යදිපි මහානිදානසුත්තෙ වුත්තං, තං පන උභතොභාගවිමුත්තසෙට්ඨවසෙන වුත්තන්ති ඉධ කීටාගිරිසුත්තවසෙන සබ්බඋභතොභාගවිමුත්තසඞ්ගහත්ථං ‘‘අට්ඨ සමාපත්තියො සහජාතනාමකායෙන පටිලභිත්වා විහරතී’’ති ආහ. කීටාගිරිසුත්තෙ [Pg.35] හි ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො පුග්ගලො යෙ තෙ සන්තා විමොක්ඛා අතික්කම්ම රූපෙ ආරුප්පා, තෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, පුග්ගලො උභතොභාගවිමුත්තො’’ති (ම. නි. 2.182) අරූපසමාපත්තිවසෙන චත්තාරො උභතොභාගවිමුත්තා වුත්තා, උභතොභාගවිමුත්තසෙට්ඨො ච වුත්තලක්ඛණොපපත්තිතොති. කායසක්ඛිම්හිපි එසෙව නයො. ๒๔. เมื่อกล่าวถึงวิโมกข์ ๘ ประการ มีอาทิว่า "ผู้มีรูปเห็นรูป" (ม.อุ. ๒.๒๔๘; ๓.๓๑๒; ปฏิ.ม. ๑.๒๐๙; ธ.ส. ๒๔๘) จนถึงนิโรธสมาบัติ แม้ในมหานิทานสูตรจะกล่าวไว้ว่า "ดูกรอานนท์ ภิกษุใดแลเข้าถึงวิโมกข์ ๘ ประการนี้ด้วยกายอยู่ และอาสวะทั้งหลายของเธอก็สิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา ภิกษุนี้เราเรียกว่า อุภโตภาควิมุตติ" แต่คำนั้นกล่าวโดยความเป็นอุภโตภาควิมุตติผู้ประเสริฐ ส่วนในที่นี้กล่าวโดยนัยแห่งกีฏาคิริสูตร เพื่อสงเคราะห์อุภโตภาควิมุตติทั้งหมด จึงกล่าวว่า "เข้าถึงสมาบัติ ๘ ด้วยนามกายที่เกิดพร้อมกันอยู่" เพราะในกีฏาคิริสูตรกล่าวอุภโตภาควิมุตติ ๔ จำพวก โดยนัยแห่งอรูปสมาบัติว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ เข้าถึงวิโมกข์อันสงบที่ล่วงรูปเสียแล้ว คืออรูปวิโมกข์ ด้วยกายอยู่ และอาสวะทั้งหลายของเธอก็สิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เราเรียกว่า อุภโตภาควิมุตติ" (ม.อุ. ๒.๑๘๒) และอุภโตภาควิมุตติผู้ประเสริฐก็มีลักษณะตามที่กล่าวมาแล้ว แม้ในกายสักขีก็มีนัยนี้เหมือนกัน පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තීති න ආසවා පඤ්ඤාය පස්සන්ති, දස්සනකාරණා පන පරික්ඛීණා දිස්වා පරික්ඛීණාති වුත්තා. දස්සනායත්තපරික්ඛයත්තා එව හි දස්සනං පුරිමකිරියා හොතීති. නාමනිස්සිතකො එසොති එසො උභතොභාගවිමුත්තො රූපතො මුච්චිත්වා නාමං නිස්සාය ඨිතො පුන තතො මුච්චනතො ‘‘නාමනිස්සිතකො’’ති වත්වා තස්ස ච සාධකං සුත්තං වත්වා ‘‘කායද්වයතො සුවිමුත්තත්තා උභතොභාගවිමුත්තො’’ති ආහාති අත්ථො. සුත්තෙ හි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනලාභිනො උපසීවබ්‍රාහ්මණස්ස භගවතා නාමකායා විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තොති මුනි අක්ඛාතොති. คำว่า "อาสวะทั้งหลายของเธอก็สิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา" นั้น ไม่ใช่อาสวะเห็นด้วยปัญญา แต่กล่าวว่าสิ้นไปแล้วเพราะการเห็นเป็นเหตุแห่งการสิ้นไป จึงเรียกว่าเห็นแล้วสิ้นไป เพราะการสิ้นไปขึ้นอยู่กับการเห็นนั่นเอง การเห็นจึงเป็นกิริยาเบื้องต้น คำว่า "ผู้อาศัยนาม" นี้ หมายความว่า อุภโตภาควิมุตตินั้นหลุดพ้นจากรูปแล้วอาศัยนามตั้งอยู่ และหลุดพ้นจากนามนั้นอีก จึงเรียกว่า "ผู้อาศัยนาม" และเมื่อกล่าวถึงสูตรที่สนับสนุนคำนั้นแล้ว จึงกล่าวว่า "เป็นอุภโตภาควิมุตติเพราะหลุดพ้นดีแล้วจากกายทั้งสอง" เพราะในสูตร พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกอุปสีวพราหมณ์ผู้ได้อากิญจัญญายตนะว่า "มุนีผู้หลุดพ้นจากนามกาย เป็นอุภโตภาควิมุตติ" පඨමත්ථෙරවාදෙ ද්වීහි භාගෙහි විමුත්තො උභතොභාගවිමුත්තො, දුතියත්ථෙරවාදෙ උභතො භාගතො විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තොති, තතියත්ථෙරවාදෙ ද්වීහි භාගෙහි ද්වෙ වාරෙ විමුත්තොති අයමෙතෙසං විසෙසො. තත්ථ විමුත්තොති කිලෙසෙහි විමුත්තො, කිලෙසවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදනෙහි වා කායද්වයතො විමුත්තොති අත්ථො දට්ඨබ්බො. අරූපාවචරං පන නාමකායතො ච විමුත්තන්ති නීවරණසඞ්ඛාතනාමකායතො විමුත්තන්ති වුත්තං හොති. තඤ්හි නීවරණදූරීභාවෙන නාමකායතො රූපතණ්හාවික්ඛම්භනෙන රූපකායතො ච විමුත්තත්තා එකදෙසෙන උභතොභාගවිමුත්තං නාම හොතීති අරහත්තමග්ගස්ස පාදකභූතං උභතොභාගවිමුත්තනාමලාභස්ස කාරණං භවිතුං යුත්තන්ති අධිප්පායො. ในวาทะของพระเถระรูปที่หนึ่ง อุภโตภาควิมุตติคือผู้หลุดพ้นด้วยสองส่วน ในวาทะของพระเถระรูปที่สอง อุภโตภาควิมุตติคือผู้หลุดพ้นจากสองส่วน ในวาทะของพระเถระรูปที่สาม อุภโตภาควิมุตติคือผู้หลุดพ้นสองครั้งด้วยสองส่วน นี้คือความแตกต่างของท่านเหล่านั้น ในที่นั้น คำว่า "วิมุตติ" คือหลุดพ้นจากกิเลส หรือพึงทราบความหมายว่า หลุดพ้นจากกายทั้งสองด้วยการข่มกิเลสและการตัดขาดกิเลส ส่วนอรูปาวจรนั้นกล่าวว่าหลุดพ้นจากนามกาย คือหลุดพ้นจากนามกายอันเป็นนิวรณ์ เพราะอรูปาวจรนั้นหลุดพ้นจากนามกายด้วยการทำนิวรณ์ให้ห่างไกล และหลุดพ้นจากรูปกายด้วยการข่มรูปตัณหา จึงชื่อว่าเป็นอุภโตภาควิมุตติโดยส่วนหนึ่ง ย่อมควรเป็นเหตุแห่งการได้ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติอันเป็นบาทฐานแห่งอรหัตตมรรค ดังนี้เป็นอธิบาย 25. එතෙසු හි එකොපි අට්ඨවිමොක්ඛලාභී න හොතීති උභතොභාගවිමුත්තභාවස්ස කාරණභූතං රූපකායතො විමුත්තං එකම්පි විමොක්ඛං [Pg.36] අනධිගතොති අධිප්පායො. අරූපාවචරෙසු හි එකම්පි අධිගතො උභතොභාගවිමුත්තභාවකාරණපටිලාභතො අට්ඨවිමොක්ඛෙකදෙසෙන තෙන තංනාමදානෙ සමත්ථෙන ‘‘අට්ඨවිමොක්ඛලාභී’’ත්වෙව වුච්චති. තෙනාහ ‘‘අරූපාවචරජ්ඣානෙසු පනා’’තිආදි. ๒๕. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น แม้เพียงคนเดียวก็ไม่ได้วิโมกข์ ๘ ประการ หมายความว่า ยังไม่บรรลุวิโมกข์แม้สักอย่างเดียวที่หลุดพ้นจากรูปกายอันเป็นเหตุแห่งความเป็นอุภโตภาควิมุตติ เพราะผู้ที่บรรลุอรูปาวจรแม้เพียงอย่างเดียว ย่อมได้เหตุแห่งความเป็นอุภโตภาควิมุตติ และด้วยวิโมกข์ส่วนหนึ่งในวิโมกข์ ๘ ประการนั้น ย่อมสามารถให้ชื่อนั้นได้ จึงเรียกว่า "ผู้ได้วิโมกข์ ๘ ประการ" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ส่วนในอรูปาวจรฌาน" เป็นต้น 26. ඵුට්ඨන්තං සච්ඡිකරොතීති ඵුට්ඨානං අන්තො ඵුට්ඨන්තො, ඵුට්ඨානං අරූපාවචරජ්ඣානානං අනන්තරො කාලොති අධිප්පායො. අච්චන්තසංයොගෙ චෙත්ථ උපයොගවචනං දට්ඨබ්බං. ඵුට්ඨානන්තරකාලමෙව සච්ඡිකරොති සච්ඡිකාතබ්බොපායෙනාති වුත්තං හොති. ‘‘එකමන්තං නිසීදී’’තිආදීසු (දී. නි. 1.165) විය භාවනපුංසකං වා එතං. යො හි අරූපජ්ඣානෙන රූපකායතො නාමකායෙකදෙසතො ච වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන විමුත්තො, තෙන නිරොධසඞ්ඛාතො විමොක්ඛො ආලොචිතො පකාසිතො විය හොති, න පන කායෙන සච්ඡිකතො. නිරොධං පන ආරම්මණං කත්වා එකච්චෙසු ආසවෙසු ඛෙපිතෙසු තෙන සො සච්ඡිකතො හොති, තස්මා සො සච්ඡිකාතබ්බං නිරොධං යථාආලොචිතං නාමකායෙන සච්ඡිකරොතීති කායසක්ඛීති වුච්චති, න තු විමුත්තොති එකච්චානං ආසවානං අපරික්ඛීණත්තා. ๒๖. คำว่า "ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งธรรมที่ถูกต้องแล้ว" หมายถึงที่สุดแห่งธรรมที่ถูกต้องแล้ว คือเวลาอันเป็นลำดับถัดจากอรูปาวจรฌานที่ถูกต้องแล้ว ดังนี้เป็นอธิบาย ในที่นี้พึงทราบว่ามีการใช้ทุติยาวิภัตติในอรรถอัจจันตสังโยค กล่าวคือทำให้แจ้งในเวลาอันเป็นลำดับถัดจากสิ่งที่ถูกต้องแล้วนั่นเอง ด้วยอุบายที่พึงทำให้แจ้ง หรือคำนี้เป็นภาวนปุงสกลิงค์ เหมือนในคำว่า "นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง" (ที.สี. ๑.๑๖๕) เป็นต้น ผู้ใดหลุดพ้นจากรูปกายและนามกายบางส่วนด้วยวิกขัมภนวิโมกข์ด้วยอรูปฌาน วิโมกข์อันชื่อว่านิโรธนั้นย่อมเป็นเหมือนสิ่งที่เขาบอกกล่าวหรือประกาศแล้ว ไม่ใช่สิ่งที่ทำให้แจ้งด้วยกาย แต่เมื่อเขาทำนิโรธให้เป็นอารมณ์แล้วทำอาสวะบางส่วนให้สิ้นไป นิโรธนั้นย่อมเป็นสิ่งที่เขาทำให้แจ้งแล้ว เพราะฉะนั้น เขาจึงเรียกว่า "กายสักขี" เพราะทำให้แจ้งซึ่งนิโรธที่พึงทำให้แจ้งด้วยนามกายตามที่บอกกล่าวไว้ ไม่ใช่ "วิมุตติ" เพราะอาสวะบางส่วนยังไม่สิ้นไป 27. දිට්ඨත්තා පත්තොති එතෙන චතුසච්චදස්සනසඞ්ඛාතාය දිට්ඨියා නිරොධස්ස පත්තතං දීපෙති. ‘‘දිට්ඨන්තං පත්තො’’ති වා පාඨො, දස්සනසඞ්ඛාතස්ස සොතාපත්තිමග්ගඤාණස්ස අනන්තරං පත්තොති වුත්තං හොති. පඨමඵලතො පට්ඨාය හි යාව අග්ගමග්ගා දිට්ඨිප්පත්තොති. ๒๗. คำว่า "ถึงแล้วเพราะเห็นแล้ว" นี้ แสดงถึงการถึงนิโรธด้วยทิฏฐิอันชื่อว่าการเห็นอริยสัจ ๔ หรืออีกบทหนึ่งว่า "ถึงที่สุดแห่งทิฏฐิ" หมายความว่า ถึงแล้วในลำดับแห่งโสดาปัตติมรรคญาณอันชื่อว่าการเห็น เพราะตั้งแต่ปฐมผลจนถึงอัคคมรรค ย่อมเป็นผู้ถึงทิฏฐิ 28. ඉමං පන නයං ‘‘නො’’ති පටික්ඛිපිත්වාති එත්ථ දිට්ඨිප්පත්තසද්ධාවිමුත්තභාවප්පත්තානං පඤ්ඤානානත්තං වුත්තං, න පන යෙන විසෙසෙන සො විසෙසො පත්තො, සො වුත්තොති ඉමං දොසං දිස්වා පටික්ඛෙපො කතොති දට්ඨබ්බො. ආගමට්ඨකථාසූති ච වචනෙන ආගමනීයනානත්තසන්නිට්ඨානමෙව ථිරං කරොතීති වෙදිතබ්බං. සද්දහන්තො විමුත්තොති එතෙන සබ්බථා අවිමුත්තස්සපි සද්ධාමත්තෙන විමුත්තභාවං දස්සෙති. සද්ධාවිමුත්තොති වා සද්ධාය අධිමුත්තොති අත්ථො. ๒๘. ในคำว่า "ปฏิเสธโดยกล่าวว่า ไม่ใช่ ซึ่งนัยนี้" พึงทราบว่า การปฏิเสธนั้นทำไปเพราะเห็นโทษว่า ในที่นี้กล่าวถึงความแตกต่างแห่งปัญญาของผู้ถึงทิฏฐิและผู้ศรัทธาวิมุตติ แต่ไม่ได้กล่าวถึงคุณวิเศษที่ทำให้ถึงความต่างนั้น และพึงทราบว่าด้วยคำว่า "ในอรรถกถาแห่งอาคม" ย่อมทำให้การวินิจฉัยความแตกต่างแห่งอาคมนั้นมั่นคงขึ้น คำว่า "ผู้เชื่อแล้วหลุดพ้น" นี้ แสดงถึงความเป็นผู้หลุดพ้นด้วยศรัทธาเท่านั้น แม้ว่ายังไม่หลุดพ้นโดยประการทั้งปวง หรือคำว่า "ศรัทธาวิมุตติ" หมายถึงผู้ที่น้อมใจเชื่อด้วยศรัทธา 29. පඤ්ඤං වාහෙතීති පඤ්ඤං සාතිසයං පවත්තෙතීති අත්ථො. පඤ්ඤා ඉමං පුග්ගලං වහතීති නිබ්බානාභිමුඛං ගමෙතීති අත්ථො. ๒๙. คำว่า "ย่อมนำปัญญาไป" หมายถึงย่อมยังปัญญาให้เป็นไปอย่างยิ่ง คำว่า "ปัญญาย่อมนำบุคคลนี้ไป" หมายถึงย่อมนำบุคคลนี้ไปสู่นิพพาน 31. එවං [Pg.37] මග්ගක්ඛණෙපීති අයං අපි-සද්දො කස්මා වුත්තො, නනු අරියෙන අට්ඨඞ්ගිකෙන මග්ගෙන සමන්නාගතො මග්ගක්ඛණෙ එව හොතීති තදා එව සොතාපන්නො නාමාති ආපන්නන්ති? නාපන්නං. මග්ගෙන හි අත්තනා සදිසස්ස අට්ඨඞ්ගිකස්ස වා සත්තඞ්ගිකස්ස වා ඵලස්ස සොතොති නාමං දින්නන්ති තෙනපි සමන්නාගතස්ස සොතාපන්නභාවතො, සොතෙන වා මග්ගෙන පවත්තෙතුං අපරිහීනෙන ඵලට්ඨොපි සමන්නාගතො එව නාම, න ච තෙන පඨමමග්ගක්ඛණෙ විය සොතො සමාපජ්ජියමානො, තස්මා සමාපන්නසොතත්තා පඨමඵලතො පට්ඨාය ‘‘සොතාපන්නො’’ති වත්තුං යුත්තො. වුත්තඤ්හි ‘‘යෙ කෙචි, භික්ඛවෙ, මයි අවෙච්චප්පසන්නා, සබ්බෙ තෙ සොතාපන්නා. තෙසං සොතාපන්නානං පඤ්චන්නං ඉධ නිට්ඨා, පඤ්චන්නං ඉධ විහාය නිට්ඨා’’ති (අ. නි. 10.64). තත්ථ දුතියඵලට්ඨාදීනං විසුං නාමං අත්ථීති පඨමඵලට්ඨො එව ඉතරෙහි විසෙසියමානො ‘‘සොතාපන්නො’’ති වත්තුං යුත්තොති සො එව ඉධාධිප්පෙතො. පටිලද්ධමග්ගෙන බුජ්ඣතීති එතෙන පටිලද්ධමග්ගස්ස චතුසච්චපච්චවෙක්ඛණාදීනං උපනිස්සයභාවං දස්සෙති. සම්බොධි පරං අයනං නිස්සයො එතස්සාති හි සම්බොධිපරායණොති. දුතියෙනත්ථෙන සම්බොධි පරං අයනං ගති එතස්සාති සම්බොධිපරායණො. ๓๑. คำว่า “แม้ในขณะแห่งมรรค” นี้ คำว่า “แม้” (api) กล่าวไว้ทำไม? มิใช่หรือว่า ผู้ประกอบด้วยอริยมรรคมีองค์ ๘ ย่อมเป็นในขณะแห่งมรรคเท่านั้น ชื่อว่าโสดาบันก็เป็นในขณะนั้นเท่านั้น? ไม่ใช่เป็นอย่างนั้น เพราะว่า ชื่อว่า “โสดา” นั้น เป็นชื่อที่ให้แก่ผลที่มีองค์ ๘ หรือองค์ ๗ ซึ่งคล้ายคลึงกับมรรค เพราะผู้ประกอบด้วยผลนั้นก็เป็นโสดาบันด้วย หรือชื่อว่าผู้ประกอบด้วยโสดาคือมรรคที่ยังไม่เสื่อมเพื่อยังผลให้เป็นไป ก็เป็นผู้ประกอบด้วยโสดาบันนั่นเอง และโสดานั้นก็มิได้เข้าถึงเหมือนในขณะแห่งมรรคแรก เพราะฉะนั้น เพราะเข้าถึงโสดาแล้ว จึงควรกล่าวว่า “โสดาบัน” ตั้งแต่ผลแรกเป็นต้นไป ดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งเลื่อมใสไม่หวั่นไหวในเรา ชนเหล่านั้นทั้งหมดเป็นโสดาบัน โสดาบันเหล่านั้น ๕ จำพวกมีที่สุดในโลกนี้ ๕ จำพวกมีที่สุดในโลกอื่น” (อ. อังคุตตรนิกาย ๑๐.๖๔) ในพระสูตรนั้น เพราะผู้ดำรงอยู่ในผลที่สองเป็นต้นมีชื่อต่างหาก ผู้ดำรงอยู่ในผลแรกเท่านั้นที่ควรกล่าวว่า “โสดาบัน” โดยจำแนกจากผู้อื่น เพราะฉะนั้น ผู้ดำรงอยู่ในผลแรกนั้นแหละพึงประสงค์ในที่นี้ คำว่า “ย่อมตรัสรู้ด้วยมรรคที่ได้แล้ว” ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงภาวะที่มรรคที่ได้แล้วเป็นอุปนิสัยแห่งการพิจารณาสัจจะ ๔ เป็นต้น เพราะว่า “สัมโพธิเป็นที่ไปอันยิ่ง เป็นที่อาศัยของบุคคลนั้น” เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “สัมโพธิปรายณะ” ด้วยอรรถที่สอง “สัมโพธิเป็นที่ไปอันยิ่ง เป็นคติของบุคคลนั้น” เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “สัมโพธิปรายณะ” 32. කෙවලෙන කුලසද්දෙන මහාකුලමෙව වුච්චතීති ආහ ‘‘මහාභොගකුලෙසුයෙව නිබ්බත්තතීති අත්ථො’’ති. ๓๒. คำว่า “ด้วยคำว่า ‘กุล’ โดยลำพัง ย่อมหมายถึงตระกูลใหญ่เท่านั้น” จึงกล่าวว่า “ความว่า ย่อมเกิดในตระกูลที่มีโภคสมบัติมากเท่านั้น” 33. ඛන්ධබීජං නාම පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං. ඉහට්ඨකනිජ්ඣානිකවසෙනෙව ඉමස්මිං ඨානෙ කථිතාති සජ්ඣානකො අජ්ඣත්තසංයොජනසමුච්ඡෙදෙ අකතෙපි අනාගාමිසභාගො අනාවත්තිධම්මො ඉධ ගණනූපගො න හොති, හෙට්ඨා උපරි ච සංසරණකො කාමභවගතො හීනජ්ඣානකො ඉධ ගණනූපගොති අධිප්පායො. ๓๓. คำว่า “ขันธพืช” คือปฏิสนธิวิญญาณ คำว่า “ในที่นี้กล่าวไว้โดยนัยแห่งผู้เพ่งฌานในโลกนี้เท่านั้น” ดังนี้ หมายความว่า ผู้มีฌาน แม้ยังไม่ได้ตัดสังโยชน์ภายใน ก็เป็นผู้มีส่วนแห่งพระอนาคามี มีธรรมไม่กลับมาเกิดอีก ย่อมไม่นับรวมในที่นี้ แต่ผู้ท่องเที่ยวไปทั้งเบื้องล่างและเบื้องบน ผู้เกิดในกามภพ ผู้มีฌานต่ำ ย่อมเป็นผู้ที่นับรวมในที่นี้ 34. යං වත්තබ්බන්ති ‘‘ද්වීහි කාරණෙහි තනුභාවො වෙදිතබ්බො’’තිආදි යං වත්තබ්බං සියාති අත්ථො. ๓๔. คำว่า “สิ่งที่ควรกล่าว” หมายความว่า สิ่งที่ควรกล่าวมีอยู่ เช่น “พึงทราบความเบาบางด้วยเหตุ ๒ ประการ” เป็นต้น 36. උපපන්නං වා සමනන්තරාති උපපන්නං වා එතෙන පුග්ගලෙන හොති, අථ සමනන්තරා අරියමග්ගං සඤ්ජනෙති. අප්පත්තං වා වෙමජ්ඣං ආයුප්පමාණන්ති ආයුප්පමාණං තස්ස පුග්ගලස්ස වෙමජ්ඣං අප්පත්තං හොති, එත්ථන්තරෙ අරියමග්ගං [Pg.38] සඤ්ජනෙතීති අයමෙත්ථ පාළිඅත්ථො. අට්ඨකථායං පන ‘‘අප්පත්වා පබ්බතං නදී’’ති විය ආයුප්පමාණං වෙමජ්ඣං අප්පත්තං වා හුත්වාති පරසද්දයොගෙ පරතො භූතො හුත්වා සද්දො වචනසෙසභූතො පයුත්තොති වෙදිතබ්බො. ๓๖. คำว่า “หรือเกิดขึ้นแล้วในลำดับ” หมายความว่า บุคคลนั้นเกิดขึ้นแล้ว หรือในลำดับนั้นย่อมยังอริยมรรคให้เกิดขึ้น คำว่า “หรือยังไม่ถึงกึ่งแห่งอายุ” หมายความว่า อายุของบุคคลนั้นยังไม่ถึงกึ่ง ในระหว่างนั้นย่อมยังอริยมรรคให้เกิดขึ้น นี้เป็นอรรถตามบาลีในที่นี้ แต่ในอรรถกถา “แม่น้ำยังไม่ถึงภูเขา” ดังนี้ คำว่า “หรือยังไม่ถึงกึ่งแห่งอายุ” พึงทราบว่า เมื่อประกอบกับศัพท์เบื้องหลัง คำว่า “เป็นแล้ว” (bhūto หรือ hutvā) ซึ่งอยู่เบื้องหลัง ถูกใช้เป็นบทที่เหลือของประโยค 37. උපහච්චාති එතස්ස උපගන්ත්වාති අත්ථො, තෙන වෙමජ්ඣාතික්කමො කාලකිරියොපගමනඤ්ච සඞ්ගහිතං හොති. තෙන වුත්තං ‘‘අතික්කමිත්වා වෙමජ්ඣ’’න්තිආදි. ๓๗. คำว่า “อุปหัจจะ” บทนี้มีความหมายว่า “เข้าไปถึง” ด้วยบทนี้ ย่อมสงเคราะห์การก้าวล่วงกึ่งกลางและการเข้าถึงการทำกาละ (ตาย) ไว้ด้วย เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ล่วงกึ่งกลางแล้ว” เป็นต้น 40. උද්ධංවාහිභාවෙනාති උද්ධං වහතීති උද්ධංවාහී, තණ්හාසොතං වට්ටසොතං වා, තස්ස භාවො, තෙන උද්ධංවාහිභාවෙනාති වුත්තං හොති. අවිහෙසු උද්ධංසොතො යදිපි තත්ථ පරිනිබ්බායී න හොති, යත්ථ වා තත්ථ වා ගන්ත්වා පරිනිබ්බායතු, පරිනිබ්බායිනො පන තස්ස අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිතා සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිතා ච අත්ථීති තත්ථ දස අනාගාමිනො වුත්තා, එවං අතප්පාදීසුපි. අනුපහච්චතලාති අප්පත්තතලා. අසඞ්ඛාරසසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායීනං ලහුසාලහුසගතිකා එව පරිත්තවිපුලතිණකට්ඨඣාපකපප්පටිකාසදිසතා වෙදිතබ්බා, න උප්පජ්ජිත්වාව නිබ්බායනකාදීහි අධිමත්තතා විය සමුද්දං පත්වා නිබ්බායනකතො අනධිමත්තතා විය ච අන්තරා උපහච්චපරිනිබ්බායීහි උද්ධංසොතතො ච අධිමත්තානධිමත්තතා. තෙ එව හි අසඞ්ඛාරසසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිනොති. තතො මහන්තතරෙති වචනං තිණකට්ඨඣාපනසමත්ථපප්පටිකාදස්සනත්ථං, න අධිමත්ත නාධිමත්තදස්සනත්ථන්ති. ๔๐. คำว่า “ด้วยความเป็นผู้มีกระแสขึ้นไปเบื้องบน” หมายความว่า “ย่อมนำขึ้นไปเบื้องบน” คือ “อุทธังวาหี” (ผู้มีกระแสขึ้นไปเบื้องบน) คือกระแสแห่งตัณหา หรือกระแสแห่งวัฏฏะ ภาวะของกระแสนั้น ด้วยบทนั้นจึงกล่าวว่า “ด้วยความเป็นผู้มีกระแสขึ้นไปเบื้องบน” แม้ผู้มีกระแสขึ้นไปเบื้องบนในอวิหาภูมิ แม้จะไม่ได้ปรินิพพานในที่นั้นก็ตาม จะไปปรินิพพานในที่ใดที่หนึ่งก็ตาม แต่ผู้ปรินิพพานนั้นย่อมมีทั้งแบบอสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายี เพราะฉะนั้น ในที่นั้นจึงกล่าวถึงอนาคามี ๑๐ จำพวก แม้ในอตัปปาเป็นต้นก็เช่นกัน คำว่า “อนุปหัจจตลา” คือ “ยังไม่ถึงพื้น” พึงทราบว่า ความเป็นผู้มีคติเร็วและไม่เร็วของอสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายีนั้น เปรียบเหมือนสะเก็ดไฟที่เผาหญ้าและไม้เล็กน้อยและที่กว้างขวาง ไม่ใช่ความยิ่งหย่อนกว่ากันเหมือนผู้ปรินิพพานทันทีที่เกิด หรือไม่ยิ่งหย่อนกว่ากันเหมือนผู้ปรินิพพานเมื่อถึงทะเล หรือความยิ่งหย่อนกว่ากันจากผู้ปรินิพพานในระหว่างและผู้มีกระแสขึ้นไปเบื้องบน เพราะว่าบุคคลเหล่านั้นแหละคืออสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายี คำว่า “ยิ่งใหญ่กว่านั้น” นั้น เพื่อแสดงสะเก็ดไฟที่สามารถเผาหญ้าและไม้ได้ ไม่ใช่เพื่อแสดงความยิ่งหย่อนกว่ากัน නො චස්ස නො ච මෙ සියාති අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාදිකං හෙතුපඤ්චකං නො ච අස්ස, විඤ්ඤාණාදිකං ඉදං ඵලපඤ්චකං වත්තමානං නො ච මෙ සියාති අත්ථො. තෙන අතීතභවසංසිද්ධිතො දුක්ඛසමුදයතො ඉමස්ස දුක්ඛස්ස පවත්තිදස්සනතො පච්චයසමුදයට්ඨෙන ඛන්ධානං උදයදස්සනපටිපත්ති වුත්තා හොති. න භවිස්සති, න මෙ භවිස්සතීති යදි එතරහි හෙතුපඤ්චකං න භවිස්සති, අනාගතෙ ඵලපඤ්චකං න මෙ භවිස්සතීති අත්ථො. එතෙන පච්චයනිරොධට්ඨෙන වයදස්සනපටිපත්ති වුත්තා හොති, එතරහි අනාගතෙ ච අත්තත්තනියනිවාරණවසෙන සුඤ්ඤතාපටිපත්ති වා චතූහිපි වුත්තා. යදත්ථීති යං අත්ථි. භූතන්ති සසභාවං නිබ්බත්තං වා යථාදිට්ඨඋදයබ්බයං යථාදිට්ඨසුඤ්ඤතං වා ඛන්ධපඤ්චකං පරිකප්පිතඉත්ථිපුරිසසත්තාදිභාවරහිතං නාමරූපමත්තන්ති අත්ථො. විවට්ටානුපස්සනාය විවට්ටමානසො තං භූතං පජහාමීති [Pg.39] උපෙක්ඛං පටිලභති, සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණෙන උපෙක්ඛකො හොතීති වුත්තං හොති. คำว่า “ไม่พึงมี ไม่พึงเป็นของเรา” หมายความว่า เหตุ ๕ ประการมีอวิชชาและสังขารเป็นต้น ไม่พึงมี และผล ๕ ประการมีวิญญาณเป็นต้นนี้ที่กำลังเป็นอยู่ ไม่พึงเป็นของเรา ด้วยบทนั้น ย่อมกล่าวถึงปฏิปทาในการเห็นความเกิดขึ้นของขันธ์ทั้งหลายโดยอรรถแห่งการเกิดขึ้นของปัจจัย เพราะเห็นการเกิดขึ้นของทุกข์นี้จากความสำเร็จแห่งภพในอดีตและจากสมุทัยแห่งทุกข์ คำว่า “จักไม่มี จักไม่เป็นของเรา” หมายความว่า หากเหตุ ๕ ประการในปัจจุบันจักไม่มี ผล ๕ ประการในอนาคตจักไม่เป็นของเรา ด้วยบทนี้ ย่อมกล่าวถึงปฏิปทาในการเห็นความเสื่อมโดยอรรถแห่งการดับปัจจัย หรือกล่าวถึงปฏิปทาแห่งสุญญตาโดยการห้ามความเป็นอัตตาและอัตตนิยะทั้งในปัจจุบันและอนาคตด้วยบททั้งสี่ คำว่า “ยทัตถิ” คือ “สิ่งใดมีอยู่” คำว่า “ภูตัง” คือ “สิ่งที่มีอยู่โดยสภาพ” หรือ “สิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว” หรือ “ขันธ์ ๕ ที่เห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปตามที่เป็นจริง” หรือ “สุญญตาตามที่เป็นจริง” หมายความว่า เป็นเพียงนามรูปที่ปราศจากภาวะแห่งหญิง ชาย สัตว์ เป็นต้น ที่ถูกสมมติขึ้น ด้วยวิวัฏฏานุปัสสนา ผู้มีใจน้อมไปในวิวัฏฏะ ย่อมละสิ่งที่มีอยู่นั้นได้ ย่อมได้อุเบกขา หมายความว่า ย่อมเป็นผู้วางเฉยด้วยสังขารุเปกขาญาณ භවෙ න රජ්ජති, සම්භවෙ න රජ්ජතීති අවිසිට්ඨෙ විසිට්ඨෙ ච භවෙ න රජ්ජතීති කෙචි වදන්ති. පච්චුප්පන්නො පන භවො භවො, අනාගතො ජාතියා ගහණෙන ගහිතො සම්භවොති වෙදිතබ්බො. අථ වා භවොති භූතමෙව වුච්චති, සම්භවො තදාහාරො, තස්මිං ද්වයෙ න රජ්ජතීති සෙක්ඛපටිපත්තිං දස්සෙති. භූතෙ හි සසම්භවෙ ච විරාගො සෙක්ඛපටිපත්ති. යථාහ ‘‘භූතමිදන්ති, භන්තෙ, යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති, භූතමිදන්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දිස්වා භූතස්ස නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොති. තදාහාරසම්භවන්ති යථාභූතං…පෙ… දිස්වා තදාහාරසම්භවස්ස නිබ්බිදාය…පෙ… පටිපන්නො හොති. තදාහාරනිරොධාය යං භූතං, තං නිරොධධම්මන්ති යථාභූතං…පෙ… දිස්වා නිරොධධම්මස්ස නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොති. එවං ඛො, භන්තෙ, සෙක්ඛො හොතී’’ති (සං. නි. 2.31). අථුත්තරීති අථ එවං අරජ්ජමානො උත්තරි සන්තං පදං නිබ්බානං අනුක්කමෙන මග්ගපඤ්ඤාය සම්මා පස්සති, තඤ්ච ඛ්වස්ස පදං න සබ්බෙන සබ්බං සච්ඡිකතං චතුත්ථමග්ගෙනෙව සච්ඡිකාතබ්බස්ස තස්ස තෙන අසච්ඡිකතත්තා. ไม่กำหนัดในภพ ไม่กำหนัดในสัมภพ ความว่า บางท่านกล่าวว่า ไม่กำหนัดในภพที่ไม่มีความพิเศษและที่มีความพิเศษ. ส่วนภพปัจจุบันพึงทราบว่าเป็นภพ, ภพในอนาคตที่ถือเอาด้วยการถือเอาชาติ พึงทราบว่าเป็นสัมภพ. อีกอย่างหนึ่ง ภพ ท่านเรียกว่าสิ่งที่เกิดมีขึ้นแล้ว (ภูตะ), สัมภพ คืออาหารของสิ่งนั้น, การไม่กำหนัดในสองอย่างนั้น ย่อมแสดงถึงปฏิปทาของพระเสกขะ. เพราะความคลายกำหนัดในสิ่งที่เกิดมีขึ้นแล้วพร้อมทั้งสัมภพ เป็นปฏิปทาของพระเสกขะ. สมดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุย่อมเห็นสิ่งนี้ว่า สิ่งนี้เกิดมีขึ้นแล้ว ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง, ครั้นเห็นว่า สิ่งนี้เกิดมีขึ้นแล้ว ตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบแล้ว ย่อมเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งสิ่งที่เกิดมีขึ้นแล้วนั้น. ย่อมเห็นความเกิดขึ้นเพราะอาหารนั้น ตามความเป็นจริง... (ละ)... ครั้นเห็นแล้ว ย่อมปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย... (ละ)... แห่งความเกิดขึ้นเพราะอาหารนั้น. ย่อมเห็นตามความเป็นจริงว่า สิ่งใดเกิดมีขึ้นแล้ว สิ่งนั้นมีความดับเป็นธรรมดา เพราะความดับแห่งอาหารนั้น... (ละ)... ครั้นเห็นแล้ว ย่อมปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งธรรมที่มีความดับเป็นธรรมดานั้น. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระเสกขะย่อมเป็นอย่างนี้แล" (สํ. นิ. 2.31). บทว่า อถุตฺตริ ความว่า เมื่อไม่กำหนัดอย่างนี้แล้ว ย่อมเห็นบทอันสงบคือพระนิพพานยิ่งขึ้นไปโดยลำดับด้วยมรรคปัญญาโดยชอบ, และบทนั้นของพระเสกขะนั้นยังไม่ชื่อว่าทำให้แจ้งได้โดยประการทั้งปวง เพราะบทนั้นพึงทำให้แจ้งได้ด้วยมรรคที่ 4 เท่านั้น และพระเสกขะนั้นยังไม่ได้ทำให้แจ้งบทนั้นด้วยมรรคนั้น. එකකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาเอกกนิเทศ จบแล้ว. 2. දුකනිද්දෙසවණ්ණනා ๒. การพรรณนาทุกนิเทศ 63. කස්සචි කිලෙසස්ස අවික්ඛම්භිතත්තා කස්සචි කථඤ්චි අවිමුත්තො කාමභවො අජ්ඣත්තග්ගහණස්ස විසෙසපච්චයොති අජ්ඣත්තං නාම. තත්ථ බන්ධනං අජ්ඣත්තසංයොජනං, තෙන සම්පයුත්තො අජ්ඣත්තසංයොජනො. ๖๓. กามภพที่ยังไม่ถูกข่มกิเลสบางอย่างไว้ และยังไม่หลุดพ้นด้วยประการใดประการหนึ่ง เป็นปัจจัยพิเศษแห่งการยึดถือว่าเป็นภายใน ชื่อว่า อัชฌัตตะ. ในอัชฌัตตะนั้น เครื่องผูกคืออัชฌัตตสังโยชน์, บุคคลผู้ประกอบด้วยเครื่องผูกนั้น ชื่อว่า อัชฌัตตสังโยชนัง. 83. කාරණෙන විනා පවත්තහිතචිත්තො අකාරණවච්ඡලො. අනාගතම්පි පයොජනං අපෙක්ඛමානො පුරිමග්ගහිතං තං කතං උපාදාය කතඤ්ඤූ එව නාම හොති, න පුබ්බකාරීති ආහ ‘‘කරිස්සති මෙ’’තිආදි. තමොජොතිපරායණො පුඤ්ඤඵලං අනුපජීවන්තො එව පුඤ්ඤානි කරොතීති ‘‘පුබ්බකාරී’’ති වුත්තො. ‘‘ඉණං දෙමී’’ති සඤ්ඤං කරොතීති එවංසඤ්ඤං අකරොන්තොපි කරොන්තො විය හොතීති අත්ථො. ๘๓. ผู้มีจิตเป็นไปเพื่อประโยชน์โดยไม่มีเหตุ ชื่อว่า อการณวัจฉโล (ผู้เอ็นดูโดยไม่มีเหตุ). ส่วนผู้ที่หวังประโยชน์แม้ในอนาคต โดยอาศัยการกระทำที่ได้รับไว้ก่อนนั้น ชื่อว่า เป็นคนกตัญญูเท่านั้น ไม่ใช่บุพพการี ดังที่ท่านกล่าวว่า "เขาจักทำแก่เรา" เป็นต้น. บุคคลผู้เป็นตโมโชติปรายนะ (ผู้ไปจากมืดสู่สว่าง) ย่อมทำบุญทั้งหลายโดยไม่อาศัยผลแห่งบุญเลี้ยงชีพเลย ท่านเรียกว่า "บุพพการี". บทว่า "ทำความสำคัญว่า เราให้หนี้" ความว่า แม้ไม่ทำความสำคัญอย่างนี้ ก็เป็นเหมือนทำอยู่. 86. අච්ඡමංසං [Pg.40] ලභිත්වා සූකරමංසන්ති න කුක්කුච්චායතීති අච්ඡමංසන්ති ජානන්තොපි සූකරමංසන්ති න කුක්කුච්චායති, මද්දිත්වා වීතික්කමතීති වුත්තං හොති. ๘๖. บทว่า ได้เนื้อหมีแล้วไม่รังเกียจว่าเป็นเนื้อสุกร ความว่า แม้รู้อยู่ว่าเป็นเนื้อหมี ก็ไม่รังเกียจว่าเป็นเนื้อสุกร ท่านอธิบายว่า ย่อมเคี้ยวกินล่วงละเมิดไป. 90. තිත්තොති නිට්ඨිතකිච්චතාය නිරුස්සුක්කො. ๙๐. บทว่า ติตฺโต (อิ่มแล้ว) คือ ผู้ไม่มีความขวนขวายเพราะมีกิจเสร็จสิ้นแล้ว. දුකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาทุกนิเทศ จบแล้ว. 3. තිකනිද්දෙසවණ්ණනා ๓. การพรรณนาติกนิเทศ 91. සෙසසංවරභෙදෙනාති මනොසංවරභෙදෙන, සතිසංවරාදිභෙදෙන වා. අකුසලසීලසමන්නාගමෙනාති ‘‘කතමෙ ච ථපති අකුසලා සීලා? අකුසලං කායකම්මං අකුසලං වචීකම්මං පාපකො ආජීවො’’ති වුත්තෙහි සමන්නාගමෙන. තස්ස හි…පෙ… එවං සාසඞ්කසමාචාරො හොතීති එවං සාසඞ්කො සමාචාරො හොතීති අත්ථො. ๙๑. บทว่า ด้วยความต่างแห่งสังวรที่เหลือ คือ ด้วยความต่างแห่งมโนสังวร หรือด้วยความต่างแห่งสติสังวรเป็นต้น. บทว่า ด้วยการประกอบด้วยอกุศลศีล คือ ด้วยการประกอบด้วยอกุศลศีลตามที่ตรัสไว้ว่า "ดูกรนายช่างไม้ อกุศลศีลเป็นไฉน? คือ กายกรรมที่เป็นอกุศล วจีกรรมที่เป็นอกุศล อาชีวะที่ลามก". บทว่า ของเขานั้น... (ละ)... ย่อมเป็นผู้มีความประพฤติที่น่าระแวงอย่างนี้ ความว่า ย่อมเป็นผู้มีความประพฤติที่น่าหวาดระแวงอย่างนี้. 94. සමානවිසයානං පුග්ගලානං විසෙසදස්සනවසෙන ‘‘කායසක්ඛී’’තිආදිකං වුත්තං. ๙๔. บทว่า "กายสักขี" เป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจการแสดงความพิเศษของบุคคลทั้งหลายผู้มีวิสัยเสมอกัน. 107. සමාධි වා ආදීති ලොකුත්තරධම්මා හි පරමත්ථතො සාසනන්ති තදත්ථො පාදකසමාධි තස්ස ආදි වුත්තො, තදාසන්නත්තා විපස්සනා, තස්ස මූලෙකදෙසත්තා මග්ගො. ๑๐๗. บทว่า สมาธิเป็นต้น ความว่า เพราะโลกุตรธรรมทั้งหลายเป็นศาสนาโดยปรมัตถ์ สมาธิที่เป็นบาทเพื่อโลกุตรธรรมนั้น ท่านจึงเรียกว่าเป็นเบื้องต้นของศาสนานั้น, วิปัสสนาชื่อว่าเป็นเบื้องต้นเพราะเป็นของใกล้ชิดกับสมาธินั้น, มรรคชื่อว่าเป็นเบื้องต้นเพราะเป็นส่วนหนึ่งของรากฐานของสมาธินั้น. 108. උච්ඡඞ්ගො විය උච්ඡඞ්ගපඤ්ඤො පුග්ගලො දට්ඨබ්බොති උච්ඡඞ්ගසදිසපඤ්ඤතාය එව පඤ්ඤා විය පුග්ගලොපි උච්ඡඞ්ගො විය හොති, තස්මිං ධම්මානං අචිරට්ඨානතොති අධිප්පායෙන වුත්තං. වක්ඛති හි ‘‘උච්ඡඞ්ගසදිසපඤ්ඤොතිඅත්ථො’’ති. ๑๐๘. พึงทราบว่า บุคคลผู้มีปัญญาเหมือนชายพกผ้า เป็นเหมือนชายพกผ้า. อธิบายว่า เพราะความที่ปัญญาเหมือนชายพกผ้า แม้บุคคลก็เป็นเหมือนชายพกผ้าเหมือนปัญญา เพราะธรรมทั้งหลายไม่ตั้งอยู่นานในบุคคลนั้น. เพราะท่านจักกล่าวว่า "ความว่า มีปัญญาเหมือนชายพกผ้า". 109. යථා ච උච්ඡඞ්ගසදිසා පඤ්ඤා, එවං නික්කුජ්ජකුම්භසදිසා පඤ්ඤා එවාති දට්ඨබ්බො, තත්ථ ධම්මානං අනවට්ඨානතො. ๑๐๙. และพึงทราบว่า ปัญญาเหมือนชายพกผ้าฉันใด ปัญญาเหมือนหม้อคว่ำก็ฉันนั้น เพราะธรรมทั้งหลายไม่ตั้งมั่นอยู่ในปัญญานั้น. 113. චිරට්ඨානතො ථිරට්ඨානතො ච පාසාණලෙඛසදිසා පරාපරාධනිබ්බත්තා කොධලෙඛා යස්ස සො පාසාණලෙඛූපමසමන්නාගතො පාසාණලෙඛූපමොති වුත්තො, එවං ඉතරෙපි. ๑๑๓. ผู้ใดมีรอยโกรธที่เกิดจากการประทุษร้ายซ้ำแล้วซ้ำเล่า เหมือนรอยจารึกบนหิน เพราะตั้งอยู่นานและตั้งมั่น ผู้นั้นชื่อว่าผู้ประกอบด้วยอุปมาด้วยรอยจารึกบนหิน เรียกว่า ผู้เปรียบด้วยรอยจารึกบนหิน แม้บุคคลที่เหลือก็เช่นเดียวกัน. 118. සුතාදිවත්ථුරහිතො [Pg.41] තුච්ඡමානො නළො වියාති ‘‘නළො’’ති වුච්චති, සො උග්ගතො නළො එතස්සාති උන්නළො. ๑๑๘. บุคคลผู้ปราศจากคุณธรรมมีสุตะเป็นต้น มีมานะอันว่างเปล่าเหมือนต้นอ้อ จึงเรียกว่า "นฬะ" (ต้นอ้อ), ต้นอ้อนั้นงอกขึ้นแล้วแก่บุคคลนั้น เหตุนั้น บุคคลนั้นจึงชื่อว่า "อุนนฬะ" (ผู้มีมานะฟูขึ้น). 122. ‘‘සීලකථා ච නො භවිස්සතී’’ති එත්ථ වුත්තං සීලකථාභවනං පඨමාරම්භොපි දුස්සීලෙන සහ න හොතීති දස්සෙන්තො ආහ නෙව සීලකථා හොතී’’ති. ๑๒๒. บทว่า "สีลกถาจักไม่มีแก่เรา" ในที่นี้ ท่านแสดงว่า การมีสีลกถาที่กล่าวไว้ แม้การเริ่มต้นครั้งแรกก็ไม่มีร่วมกับคนทุศีล จึงกล่าวว่า "สีลกถาจะไม่มีเลย". 123. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං තස්මිං අනුග්ගහෙතබ්බෙ පඤ්ඤාය සොධෙතබ්බෙ ච වඩ්ඪෙතබ්බෙ ච අධිකසීලං නිස්සාය උප්පන්නපඤ්ඤාය අනුග්ගණ්හාති නාමාති අත්ථො. ๑๒๓. บทว่า ตตฺถ ตตฺถ (ในที่นั้นๆ) ความว่า ย่อมอนุเคราะห์ด้วยปัญญาที่เกิดขึ้นโดยอาศัยอธิศีล ในที่นั้นๆ ที่พึงอนุเคราะห์ ที่พึงชำระ และที่พึงให้เจริญ. 124. ගූථකූපො විය දුස්සීල්‍යන්ති එතෙන දුස්සීල්‍යස්ස ගූථසදිසත්තමෙව දස්සෙති. ๑๒๔. บทว่า ความทุศีลเหมือนบ่อคูถ ด้วยคำนี้ ท่านแสดงถึงความเป็นเหมือนคูถของามทุศีลนั่นเอง. 130. නො ච සම්මා පඤ්ඤපෙතුං සක්කොන්තීති යෙභුය්‍යෙන න සක්කොන්තීති ඉමමත්ථං සන්ධාය වුත්තං, උප්පන්නෙ තථාගතෙ තස්මිං අනාදරියං කත්වා සමාපත්තිං උප්පාදෙතුං වායමන්තස්ස අසමත්ථභාවං වා. තිත්ථියා වා පූරණාදයො අධිප්පෙතා. ๑๓๐. บทว่า "ไม่สามารถบัญญัติได้โดยชอบ" ตรัสหมายถึงความที่โดยมากไม่สามารถจะบัญญัติได้ หรือหมายถึงความไม่สามารถของบุคคลผู้พยายามจะยังสมาบัติให้เกิดขึ้น โดยทำความไม่เอื้อเฟื้อในพระตถาคตผู้เสด็จอุบัติขึ้นแล้ว. อีกอย่างหนึ่ง หมายถึงพวกเดียรถีย์มีปูรณะเป็นต้น. තිකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาติกนิเทศ จบแล้ว. 4. චතුක්කනිද්දෙසවණ්ණනා ๔. การพรรณนาจตุกกนิเทศ 133. පරෙන කතං දුස්සීල්‍යං ආණත්තියා අත්තනා ච පයොගෙන කතන්ති ආණත්තියා පාපස්ස දායාදො ‘‘තතො උපඩ්ඪස්ස දායාදො’’ති වුත්තො. ๑๓๓. ความทุศีลที่ผู้อื่นทำด้วยการสั่ง และที่ตนทำด้วยความพยายามของตนเอง. ผู้รับมรดกแห่งบาปด้วยการสั่ง ท่านเรียกว่า "เป็นผู้รับมรดกครึ่งหนึ่งจากบาปนั้น". 145. අයන්ති ‘‘තෙසු පඨමො’’තිආදිකං නයං වදති. ๑๔๕. บทว่า อะยัง (นี้) ท่านกล่าวถึงนัยมีคำว่า "เป็นที่หนึ่งในบุคคลเหล่านั้น" เป็นต้น. 148. දෙසනාය ධම්මානං ඤාණස්ස ආපාථභාවසම්පාදනං ඤාණුග්ඝාටනං. සහ උදාහටවෙලායාති උදාහටවෙලාය සද්ධිං තස්මිං කාලෙ අනතික්කන්තෙ එවාති අත්ථො. ๑๔๘. การทำความที่ธรรมทั้งหลายเป็นอารมณ์แห่งญาณด้วยการแสดง ชื่อว่า ญาณุคฆาฏนะ (การเปิดญาณ). บทว่า พร้อมด้วยเวลาที่ยกขึ้นแสดง ความว่า พร้อมกับเวลาที่ยกขึ้นแสดง คือในเวลาที่ยังไม่ล่วงเลยไปนั่นเอง. 152. තන්ති අනන්තරවචනං වදති. ‘‘කතමො ලොකො’’ති වුත්තෙ ‘‘පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා’’ති මහන්තං අත්ථං සඞ්ගහිත්වා ඨිතවචනං අත්ථයුත්තං. ලුජ්ජතීති ලොකොති කාරණයුත්තං. ๑๕๒. บทว่า ตัง (นั้น) ท่านกล่าวถึงคำที่อยู่ถัดไป. เมื่อมีคำถามว่า "โลกเป็นไฉน?" คำว่า "ปัญจุปาทานักขันธ์" เป็นคำที่ประกอบด้วยอรรถะ เพราะรวบรวมเนื้อความอันยิ่งใหญ่ไว้. คำว่า "ชื่อว่าโลก เพราะย่อมแตกสลาย" เป็นคำที่ประกอบด้วยเหตุผล. 156. සහිතාසහිතස්සාති [Pg.42] සහිතාසහිතෙති අත්ථො, සහිතාසහිතස්ස පරිච්ඡින්දනෙති වා. ද්වෙයෙවාති දුතියචතුත්ථායෙව. දෙසකසාවකසම්පත්තියා බොධෙතුං සමත්ථතාය සභාවධම්මකථිකා, සච්චධම්මකථිකාති අත්ථො. ๑๕๖. บทว่า สหิตาสหิตัสสะ ความว่า สหิตาสหิตะ หรือว่า ในการวินิจฉัยสหิตาสหิตะ บทว่า ทเวเยวะ ความว่า เฉพาะทุติยะและจตุตถะเท่านั้น บทว่า สภาวธัมมกถิกา ความว่า สัจจธัมมกถิกะ เพราะสามารถจะให้ตรัสรู้ได้ด้วยความสมบูรณ์แห่งผู้แสดงและสาวก 157. කුසලධම්මෙහි චිත්තස්ස වාසනාභාවනා වාසධුරං. අයං පාපපුග්ගලොති චතුත්ථො වුත්තො, න පඨමො. පඨමො හි අවිසංවාදෙතුකාමො වෙරඤ්ජබ්‍රාහ්මණසදිසො අධිප්පෙතොති. ๑๕๗. การอบรมจิตด้วยกุศลธรรม ชื่อว่า วาสธุระ บทว่า อะยัง ปาปะปุคคะโล นี้ หมายถึงบุคคลที่ ๔ ไม่ใช่บุคคลที่ ๑ เพราะบุคคลที่ ๑ นั้น มุ่งหมายถึงผู้ที่ประสงค์จะไม่กล่าวให้คลาดเคลื่อน เหมือนพราหมณ์ชาวเวรัญชา 159. පුග්ගලෙපි අරියානං අභික්කමනාදිසදිසතාති පුග්ගලෙ අභික්කමනාදීනං අරියානං අභික්කමනාදිසදිසතාති අත්ථො, අරියානං අභික්කමනාදිනා පුග්ගලස්ස සදිසතාති වා සදිසාභික්කමනාදිතාති අත්ථො. ๑๕๙. บทว่า ปุคคะเลปิ อะริยานัง อะภิกกะมะนาทิสะทิสตา ความว่า ความที่การก้าวไปเป็นต้นในบุคคล เหมือนกับการก้าวไปเป็นต้นของพระอริยะ หรือว่า ความที่บุคคลเหมือนกับการก้าวไปเป็นต้นของพระอริยะ ชื่อว่า มีการก้าวไปเป็นต้นที่เหมือนกัน 166. දුස්සීලං ‘‘දුස්සීලො’’ති වදන්තො භූතං භාසති නාම. පාණාතිපාතෙන දුස්සීලං අදින්නාදානෙන දුස්සීලොති අවත්වා පාණාතිපාතෙනෙවාති වදන්තො තච්ඡං භාසති නාම. යමිදං ‘‘කාලෙනා’’ති වුත්තං, තත්‍ර තස්මිං වචනෙ, යො ‘‘කාලෙන භණතී’’ති වුත්තො, සො කීදිසොති දස්සනත්ථං ‘‘කාලඤ්ඤූ හොතී’’තිආදි වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘යමිදං කාලෙනාති වුත්තං, තත්‍ර යො පුග්ගලො’’තිආදිමාහ. ๑๖๖. ผู้กล่าวว่า “เป็นคนทุศีล” แก่คนทุศีล ชื่อว่ากล่าวสิ่งที่เป็นจริง ผู้กล่าวว่า “เป็นคนทุศีลเพราะปาณาติบาตเท่านั้น” โดยไม่กล่าวว่า “เป็นคนทุศีลเพราะปาณาติบาต เป็นคนทุศีลเพราะอทินนาทาน” ชื่อว่ากล่าวสิ่งที่ถูกต้อง เพื่อแสดงว่าบุคคลที่กล่าวว่า “กล่าวตามกาล” ในคำที่กล่าวว่า “ตามกาล” นั้น เป็นอย่างไร จึงกล่าวบทว่า “เป็นผู้รู้จักกาล” เป็นต้น เมื่อจะแสดงความนั้น จึงกล่าวบทว่า “คำที่กล่าวว่าตามกาลนั้น บุคคลใด” เป็นต้น 168. ආගමනවිපත්ති නාම කම්මං, පුබ්බුප්පන්නපච්චයවිපත්ති සුක්කසොණිතං. පවත්තෙ, පවත්තස්ස වා පච්චයා පවත්තපච්චයා, ආහාරාදයො. ජොතෙතීති ජොති, ආලොකො. කුලසම්පත්තියාදීහි ජොතමානො ච ජොති වියාති ජොති. ๑๖๘. ความวิบัติแห่งการมา ชื่อว่ากรรม ความวิบัติแห่งปัจจัยที่เกิดขึ้นก่อน ชื่อว่าสุกกะและโลหิต ปัจจัยที่เกิดขึ้นในภพปัจจุบัน หรือปัจจัยของภพปัจจุบัน ชื่อว่าปัจจัยในภพปัจจุบัน ได้แก่ อาหารเป็นต้น บทว่า โชเตติ คือ โชติ ได้แก่ แสงสว่าง และผู้ที่รุ่งเรืองด้วยความสมบูรณ์แห่งตระกูลเป็นต้น ย่อมรุ่งเรืองเหมือนแสงสว่าง ฉะนั้น จึงชื่อว่า โชติ 173. පහීනාවසිට්ඨකිලෙසපච්චවෙක්ඛණාපි යෙහි කිලෙසෙහි විමුත්තො අවිමුත්තො ච, තෙසං දස්සනවසෙන විමුත්තිදස්සනමෙව හොතීති ආහ ‘‘විමුත්තිඤාණදස්සනං එකූනවීසතිවිධං පච්චවෙක්ඛණඤාණ’’න්ති. ๑๗๓. แม้การพิจารณากิเลสที่ละได้แล้วและที่เหลืออยู่ ก็เป็นการเห็นวิมุตติโดยการเห็นกิเลสที่หลุดพ้นแล้วและยังไม่หลุดพ้นเหล่านั้น จึงกล่าวว่า “วิมุตติญาณทัสสนะ คือ ปัจจเวกขณญาณ ๑๙ อย่าง” 174. යානි කානිචි තන්තාවුතානන්ති තන්තාවුතානං වත්ථානං යානි කානිචි වත්ථානීති වුත්තං හොති. සායං තතියං අස්සාති සායතතියො. අනුයුඤ්ජනං අනුයොගො. තං අනුයුත්තොති උපයොගවචනං දට්ඨබ්බං, භාවනපුංසකං වා. ๑๗๔. บทว่า ยานิ กานิจิ ตันตาวุตานิ ความว่า บรรดาผ้าที่ทอด้วยเส้นด้ายทั้งหลาย คือผ้าชนิดใดชนิดหนึ่ง บทว่า สายัง ตะติยัง อัสสาติ ความว่า เป็นที่สามในเวลาเย็น บทว่า อะนุยุญชะนัง คือ อะนุโยโค พึงเห็นว่า บทว่า ตัง อะนุยุตโต เป็นทุติยาวิภัตติ หรือเป็นภาวนปุงสกลิงค์ 178. තත්ථ [Pg.43] සික්ඛනභාවෙනාති සික්ඛාය සාජීවෙ ච සික්ඛනභාවෙන. සික්ඛං පරිපූරෙන්තොති සීලසංවරං පරිපූරෙන්තො. සාජීවඤ්ච අවීතික්කමන්තොති ‘‘නාමකායො පදකායො නිරුත්තිකායො බ්‍යඤ්ජනකායො’’ති වුත්තං සික්ඛාපදං භගවතො වචනං අවීතික්කමන්තො හුත්වාති අත්ථො. ඉදමෙව ච ද්වයං ‘‘සික්ඛන’’න්ති වුත්තං. තත්ථ සාජීවානතික්කමො සික්ඛාපාරිපූරියා පච්චයො. තතො හි යාව මග්ගා සංවරපාරිපූරී හොතීති. විනාසනභාවතොති හිංසනභාවතො. හලිද්දිරාගො විය න ථිරකථො හොතීති එත්ථ කථාය අට්ඨිතභාවෙන හලිද්දිරාගසදිසතා වෙදිතබ්බා, න පුග්ගලස්ස. ๑๗๘. ในบทนั้น บทว่า สิกขะนะภาเวนะ ความว่า ด้วยความเป็นผู้ศึกษาในสิกขาและในอาชีวะ บทว่า สิกขัง ปะริปูเรนโต ความว่า บำเพ็ญศีลสังวรให้บริบูรณ์ บทว่า สาชีวัญจะ อะวีติกกะมันโต ความว่า เป็นผู้ไม่ล่วงละเมิดสิกขาบทอันเป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคที่ตรัสไว้ว่า “นามกาย ปทกาย นิรุตติกาย พยัญชนกาย” นี้แหละเป็นสองอย่างที่เรียกว่า “สิกขนะ” ในสิกขนะนั้น การไม่ล่วงละเมิดอาชีวะเป็นปัจจัยแห่งความบริบูรณ์ของสิกขา เพราะจากนั้นไปจนถึงมรรค ความบริบูรณ์แห่งสังวรย่อมมี บทว่า วินาสะนะภาวะโต ความว่า ด้วยความเป็นผู้เบียดเบียน บทว่า หะลิตทิราโค วิยะ นะ ถิระกะโถ โหตีติ ในบทนี้ พึงทราบความเหมือนกับสีขมิ้นด้วยความไม่ตั้งมั่นของถ้อยคำ ไม่ใช่ของบุคคล 179. දාරුමාසකොති යෙ වොහාරං ගච්ඡන්තීති ඉති-සද්දෙන එවංපකාරෙ දස්සෙති. අඤ්ඤං දස්සෙත්වා අඤ්ඤස්ස පරිවත්තනන්ති දසග්ඝනකං වත්ථයුගං දස්සෙත්වා තස්ස අජානන්තස්ස පඤ්චග්ඝනකස්ස දානං. ๑๗๙. บทว่า ดารุมาสโกติ แสดงประเภทเช่นนี้ด้วย อิติ ศัพท์ ในคำว่า เย โวหารัง คัจฉันตีติ การแสดงสิ่งหนึ่งแล้วแลกเปลี่ยนกับอีกสิ่งหนึ่ง คือ การแสดงผ้าคู่หนึ่งมีค่า ๑๐ กหาปณะ แล้วให้ผ้ามีค่า ๕ กหาปณะแก่ผู้ไม่รู้ 181. අවිකිණ්ණසුඛන්ති රූපාදීසු සුභාදිපරිකප්පනවසෙන අවිසටසුඛං. ๑๘๑. บทว่า อะวิกิณณะสุขัง คือ สุขที่ไม่ฟุ้งซ่านด้วยการกำหนดหมายว่าสวยงามเป็นต้นในรูปารมณ์เป็นต้น 187. ඛන්ධධම්මෙසු අනිච්චාදිවසෙන පවත්තා විපස්සනා මග්ගඵලලාභෙන පටිලද්ධා නාම හොති තදලාභෙන අනවට්ඨානතොති මග්ගඵලලාභී එව ‘‘අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනාලාභී’’ති වුත්තො, මග්ගඵලඤාණමෙව ච අධිකපඤ්ඤාභාවතො චතුසච්චධම්මෙ සබ්බධම්මස්ස වරෙ නිබ්බානෙ එව වා විසිට්ඨදස්සනභාවතො ච අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනාති දට්ඨබ්බා. ๑๘๗. วิปัสสนาที่ดำเนินไปโดยความเป็นอนิจจังเป็นต้นในขันธธรรมทั้งหลาย ชื่อว่าได้มาด้วยการได้มรรคและผล เพราะเมื่อไม่ได้มรรคและผล วิปัสสนานั้นย่อมไม่ตั้งมั่น ดังนั้น ผู้ได้มรรคและผลเท่านั้นจึงชื่อว่า “ผู้ได้อธิปัญญาธรรมวิปัสสนา” และพึงทราบว่า มรรคผลญาณนั่นแหละเป็นอธิปัญญาธรรมวิปัสสนา เพราะมีความเป็นปัญญาที่ยิ่งกว่า หรือเพราะมีความเห็นที่วิเศษในพระนิพพานอันเป็นธรรมที่ประเสริฐที่สุดในสัจจธรรม ๔ หรือในธรรมทั้งปวง 189. සුතෙන අනුපපන්නොති යථාසුතෙන වා අත්ථෙන වා න සමන්නාගතොති අත්ථො. ๑๘๙. บทว่า สุเตนะ อะนุปะปันโน ความว่า ไม่ประกอบด้วยสิ่งที่ได้ยินมา หรือด้วยอรรถตามที่ได้ยินมา චතුක්කනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. จบการอธิบายหมวด ๔ 5. පඤ්චකනිද්දෙසවණ්ණනා ๕. การอธิบายหมวด ๕ 191. පඨමපඤ්චකෙ උද්දෙසෙනෙව පුග්ගලවිභාගො විඤ්ඤායතීති යථා තෙසු පටිපජ්ජිතබ්බං, තාය පටිපත්තියා තෙ විභජන්තො ‘‘තත්‍ර ය්වාය’’න්තිආදිමාහ. ආරම්භසද්දොති ආරම්භකිරියාවාචකො සද්දොති අත්ථො. ඵලුප්පත්තියා [Pg.44] මග්ගකිච්චං නිට්ඨිතං හොතීති ‘‘මග්ගකිච්චවසෙන ඵලමෙව වුත්ත’’න්ති ආහ. ආයාචනසාධූති න පසංසනාදිසාධූති අත්ථො. ๑๙๑. ในปัญจกะแรก การจำแนกบุคคลย่อมเป็นที่รู้ได้ด้วยการยกขึ้นแสดงเท่านั้น ดังนั้น เพื่อแสดงว่าพึงปฏิบัติอย่างไรในบุคคลเหล่านั้น เมื่อจะจำแนกบุคคลเหล่านั้นด้วยปฏิปัตตินั้น จึงกล่าวบทว่า “ในบุคคลเหล่านั้น บุคคลใด” เป็นต้น บทว่า อารัมภะสัทโท ความว่า คำที่กล่าวถึงกิริยาคือการปรารภ บทว่า มรรคกิจย่อมสำเร็จด้วยการเกิดขึ้นแห่งผล จึงกล่าวว่า “ผลเท่านั้นที่กล่าวโดยมรรคกิจ” บทว่า อายาจะนะสาธุ ความว่า ดีด้วยการอ้อนวอน ไม่ใช่ดีด้วยการสรรเสริญเป็นต้น 192. ආදිතො ධෙය්‍යං ඨපෙතබ්බං ආධෙය්‍යං, දස්සනසවනපටිවචනදානවසෙන මුඛෙන විය පවත්තං ගහණං මුඛන්ති දට්ඨබ්බං. තං මුඛං ආධෙය්‍යං, ගහණත්ථං පකතිමුඛමෙව වා ආධෙය්‍යං යස්ස සො ආධෙය්‍යමුඛො, අවිචාරෙත්වා ආදිකථාය එව ඨපිතගහණොති වුත්තං හොති. ๑๙๒. สิ่งที่พึงตั้งไว้แต่แรก ชื่อว่า อาเธยยะ พึงทราบว่า การรับที่ดำเนินไปเหมือนปากด้วยการเห็น การฟัง การตอบ และการให้ ชื่อว่า ปาก ปากนั้นเป็นอาเธยยะ หรือปากตามธรรมชาติเป็นอาเธยยะของผู้ใด ผู้นั้นชื่อว่า อาเธยยมุขะ อธิบายว่า เป็นผู้มีการรับที่ตั้งไว้ด้วยคำพูดแรกโดยไม่พิจารณา 194. රජග්ගස්මින්ති රජග්ගභාවෙ. ๑๙๔. บทว่า ระชัคคัสมิง คือ ในความเป็นยอดแห่งธุลี 199. ගවා ඛීරං අග්ගමක්ඛායතීති න එවං සම්බන්ධො, උප්පත්තිතො පන පඤ්ච ගොරසෙ දස්සෙත්වා තෙසු සප්පිමණ්ඩස්ස අග්ගභාවදස්සනත්ථං ‘‘ගවා ඛීර’’න්තිආදි වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ගාවිතො ඛීරං නාම හොතී’’තිආදි. ๑๙๙. บทว่า ควา ขีรัง อัคคะมักขายะตีติ ไม่ได้มีความสัมพันธ์เช่นนี้ แต่กล่าวบทว่า “นมจากโค” เป็นต้น เพื่อแสดงความเป็นยอดของเนยใสในโครส ๕ อย่าง โดยแสดงโครส ๕ อย่างที่เกิดขึ้น ดังนั้น จึงกล่าวว่า “นมชื่อว่าย่อมมีจากโค” เป็นต้น පඤ්චකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. จบการอธิบายหมวด ๕ 6. ඡක්කනිද්දෙසවණ්ණනා ๖. การอธิบายหมวด ๖ 202. ඡක්කෙ එකන්තතො පාකටා සම්මාසම්බුද්ධාදයො තෙ යථාවුත්තගුණා පුග්ගලාති දස්සෙන්තො ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො තෙන දට්ඨබ්බො’’තිආදිමාහ. තත්ථ තෙනාති සාමං සච්චාභිසමයො තත්ථ ච සබ්බඤ්ඤුතප්පත්තිබලෙසු ච වසිභාවප්පත්තීති එතෙන සබ්බෙන සමුදිතෙන. ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙනා’’ති පන වුත්තෙ සබ්බමිදං සඞ්ගහිතං හොති සාමං සච්චාභිසමයෙන බලෙසු ච වසිභාවප්පත්තියා ච විනා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස අභාවා, තස්මා අට්ඨකථායං ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙනා’’ති එත්තකමෙව වුත්තං. තත්ථ අනාචරියකෙන අත්තනා උප්පාදිතෙනාති වචනෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස සාචරියකත්තං පරතො උප්පත්තිඤ්ච පටිසෙධෙති, න සාචරියකං පරෙහි උප්පාදිතඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. න හි තං තාදිසං නිවාරෙතබ්බං අත්ථීති. ๒๐๒. ในหมวด ๖ นั้น เพื่อแสดงว่าบุคคลทั้งหลายมีพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นต้น ผู้มีคุณตามที่กล่าวแล้ว เป็นที่ปรากฏโดยส่วนเดียว จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพึงเห็นด้วยเหตุนั้น" ในคำว่า "ด้วยเหตุนั้น" นั้น หมายถึงการตรัสรู้สัจจะด้วยพระองค์เอง และการถึงความชำนาญในกำลังแห่งการบรรลุสัพพัญญุตญาณ ด้วยทั้งหมดนี้ที่รวมกัน แต่เมื่อกล่าวว่า "ด้วยสัพพัญญุตญาณ" ทั้งหมดนี้ย่อมสงเคราะห์เข้าไว้ได้ เพราะไม่มีสัพพัญญุตญาณโดยปราศจากการตรัสรู้สัจจะด้วยพระองค์เองและการถึงความชำนาญในกำลัง เพราะฉะนั้น ในอรรถกถาจึงกล่าวเพียงเท่านี้ว่า "ด้วยสัพพัญญุตญาณ" ในคำว่า "ที่พระองค์ทรงยังให้เกิดเองโดยไม่มีอาจารย์" นั้น ย่อมปฏิเสธความเป็นสัพพัญญุตญาณที่มีอาจารย์และที่เกิดขึ้นจากผู้อื่น ไม่ใช่สัพพัญญุตญาณที่มีอาจารย์และที่ผู้อื่นยังให้เกิด เพราะสัพพัญญุตญาณเช่นนั้นไม่มีที่จะพึงห้าม. ඡක්කනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายหมวด ๖ จบแล้ว. 7. සත්තකනිද්දෙසවණ්ණනා ๗. คำอธิบายหมวด ๗ 203. සද්ධා [Pg.45] නාම සාධුලද්ධිකාති උම්මුජ්ජතීති එතෙන කුසලෙසු ධම්මෙසු අන්තොගධා, බොධිපක්ඛියධම්මෙසු වා අධිමොක්ඛභූතා සද්ධා සාධූති උම්මුජ්ජමානං කුසලං දස්සෙති, එවං හිරීයාදීසු ච. කුසලෙසු ධම්මෙසූති එත්ථ භුම්මනිද්දෙසො තදන්තොගධතාය තදුපකාරතාය වා වෙදිතබ්බො. එත්ථ ච උම්මුජ්ජති සාහු සද්ධා කුසලෙසු ධම්මෙසූතිආදිනා සද්ධාදීනං උම්මුජ්ජනපඤ්ඤාය සද්ධාදීනං උප්පත්තිං දස්සෙති. තෙනෙව ‘‘තස්ස සා සද්ධා නෙව තිට්ඨතී’’තිආදි වුත්තං. ‘‘සාහු සද්ධා කුසලෙසු ධම්මෙසූ’’ති වා උම්මුජ්ජනස්ස උපකාරකං ආනිසංසදස්සනං වත්වා ‘‘උම්මුජ්ජතී’’ති එතෙන සද්ධාසඞ්ඛාතමෙව උම්මුජ්ජනං දස්සිතන්ති වෙදිතබ්බං. චඞ්කවාරෙති රජකානං ඛාරපරිසාවනෙ. එකකම්මනිබ්බත්තා පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිසන්තති එකො චිත්තවාරොති චුතිතො අනන්තරො යථාගහිතො දුතියො හොතීති ආහ ‘‘දුතියචිත්තවාරෙනා’’ති. උම්මුජ්ජිත්වා ඨිතාදයො චත්තාරො තාය තාය ජාතියා අරහත්තං අසච්ඡිකරොන්තා අනෙකෙ පුග්ගලා වෙදිතබ්බා, සච්ඡිකරොන්තො පන එකොපි පුබ්බභාගෙ තතියපුග්ගලාදිභාවං ආපජ්ජිත්වා අන්තෙ සත්තමපුග්ගලො හොතීති. ๒๐๓. ด้วยคำว่า "ศรัทธาชื่อว่ามีปกติผุดขึ้นด้วยดี" นี้ ย่อมแสดงกุศลที่ผุดขึ้นว่า "ดี" ซึ่งเป็นศรัทธาที่สงเคราะห์เข้าในกุศลธรรมทั้งหลาย หรือเป็นศรัทธาที่เป็นอธิโมกข์ในโพธิปักขิยธรรม แม้ในหิริเป็นต้นก็เช่นกัน ในคำว่า "ในกุศลธรรมทั้งหลาย" นี้ พึงทราบว่าเป็นภูมิวิภัตติ เพราะสงเคราะห์เข้าในกุศลธรรมเหล่านั้น หรือเพราะเป็นอุปการะแก่กุศลธรรมเหล่านั้น ในที่นี้ ด้วยคำมีอาทิว่า "ศรัทธาดีผุดขึ้นในกุศลธรรมทั้งหลาย" ย่อมแสดงการเกิดขึ้นแห่งศรัทธาเป็นต้น ด้วยปัญญาที่ผุดขึ้นแห่งศรัทธาเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ศรัทธานั้นของเขาย่อมไม่ตั้งอยู่" หรือกล่าวถึงการแสดงอานิสงส์ที่เป็นอุปการะแก่การผุดขึ้นแล้วว่า "ศรัทธาดีในกุศลธรรมทั้งหลาย" พึงทราบว่าด้วยคำว่า "ย่อมผุดขึ้น" นี้ ย่อมแสดงการผุดขึ้นอันนับว่าเป็นศรัทธาเท่านั้น คำว่า "จังกวาระ" คือการชะล้างด้วยน้ำด่างของพวกช่างย้อมผ้า ปฏิสนธิจิต ภวังคจิต และจุติจิตที่เกิดจากกรรมเดียว เป็นจิตตวาระหนึ่ง จึงกล่าวว่า "ด้วยจิตตวาระที่สอง" หมายถึงจิตที่สองที่รับอารมณ์ต่อจากจุติจิต บุคคล ๔ จำพวกมีผู้ผุดขึ้นแล้วตั้งอยู่เป็นต้น พึงทราบว่าเป็นบุคคลหลายคนที่ไม่บรรลุอรหัตตผลในชาตินั้นๆ แต่ผู้ที่บรรลุอรหัตตผล แม้คนเดียวก็ย่อมถึงความเป็นบุคคลที่ ๓ เป็นต้นในเบื้องต้น และเป็นบุคคลที่ ๗ ในที่สุด. සත්තකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายหมวด ๗ จบแล้ว. 10. දසකනිද්දෙසවණ්ණනා ๑๐. คำอธิบายหมวด ๑๐ 209. පඤ්චන්නං ඉධ නිට්ඨා, පඤ්චන්නං ඉධ විහාය නිට්ඨාති එත්ථ යෙ සොතාපන්නාදයො රූපාරූපභවෙ උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, තෙ ඉධ විහාය නිට්ඨාපක්ඛං භජමානාපි අජ්ඣත්තසංයොජනානං අසමුච්ඡින්නත්තා පුථුජ්ජනසාධාරණෙ ච ඨානෙ උපපත්තියා න ගහිතා. අසාධාරණට්ඨානුප්පත්තිවසෙන පන අන්තරාපරිනිබ්බායීආදයො එව ‘‘ඉධ විහාය නිට්ඨා’’ති වුත්තාති වෙදිතබ්බාති. ๒๐๙. ในคำว่า "๕ จำพวกปรินิพพานในภพนี้, ๕ จำพวกปรินิพพานละภพนี้ไป" นี้ พระโสดาบันเป็นต้นเหล่าใด จักอุบัติในรูปภพและอรูปภพแล้วปรินิพพาน แม้พระโสดาบันเป็นต้นเหล่านั้นจะจัดเข้าในฝ่ายที่ปรินิพพานละภพนี้ไป ก็ไม่ถูกสงเคราะห์เข้าไว้ เพราะความที่สังโยชน์ภายในยังไม่ถูกตัดขาด และเพราะอุบัติในฐานะที่ปุถุชนทั่วไปก็อุบัติได้ แต่พึงทราบว่า พระอันตราปรินิพพายีเป็นต้นเท่านั้น ที่ถูกกล่าวว่า "ปรินิพพานละภพนี้ไป" โดยเป็นผู้ที่อุบัติในฐานะที่ไม่ทั่วไป. දසකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายหมวด ๑๐ จบแล้ว. පුග්ගලපඤ්ඤත්තිපකරණ-මූලටීකා සමත්තා. มูลฎีกาปุคคลบัญญัติปกรณ์ จบแล้ว. කථාවත්ථුපකරණ-මූලටීකා มูลฎีกากถาวัตถุปกรณ์ ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා คำอธิบายเรื่องเริ่มต้นคัมภีร์ කථානං [Pg.47] වත්ථුභාවතොති කථාසමුදායස්ස පකරණස්ස අත්තනො එකදෙසානං ඔකාසභාවං වදති. සමුදායෙ හි එකදෙසා අන්තොගධාති. යෙන පකාරෙන සඞ්ඛෙපෙන අදෙසයි, තං දස්සෙන්තො ‘‘මාතිකාඨපනෙනෙව ඨපිතස්සා’’ති ආහ. ในคำว่า "เพราะเป็นที่ตั้งแห่งเรื่องราว" นั้น ย่อมกล่าวถึงความเป็นที่ตั้งแห่งส่วนหนึ่งๆ ของปกรณ์อันเป็นที่รวมแห่งเรื่องราว เพราะว่าส่วนหนึ่งๆ ย่อมสงเคราะห์เข้าในที่รวม เพื่อแสดงว่าทรงแสดงโดยย่อด้วยประการใด จึงกล่าวว่า "ที่ตั้งไว้ด้วยการตั้งมาติกาเท่านั้น". නිදානකථාවණ්ණනා คำอธิบายเรื่องนิทาน අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායීති පරිනිබ්බානමෙව පරිනිබ්බානස්ස පරිනිබ්බානන්තරතො විසෙසනත්ථං කරණභාවෙන වුත්තං. යාය වා නිබ්බානධාතුයා අධිගතාය පච්ඡිමචිත්තං අප්පටිසන්ධිකං ජාතං, සා තස්ස අප්පටිසන්ධිවූපසමස්ස කරණභාවෙන වුත්තාති. දුබ්බලපක්ඛන්ති න කාළාසොකං විය බලවන්තං, අථ ඛො එකමණ්ඩලිකන්ති වදන්ති. ධම්මවාදීඅධම්මවාදීවිසෙසජනනසමත්ථාය පන පඤ්ඤාය අභාවතො දුබ්බලතා වුත්තා. තෙසංයෙවාති බාහුලියානමෙව, බහුස්සුතිකාතිපි නාමං. භින්නකාති මූලසඞ්ගීතිතො මූලනිකායතො වා භින්නා, ලද්ධියා සුත්තන්තෙහි ලිඞ්ගාකප්පෙහි ච විසදිසභාවං ගතාති අත්ථො. ในคำว่า "ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ" นั้น การปรินิพพานนั่นเอง ถูกกล่าวโดยความเป็นเหตุ เพื่อให้เป็นเครื่องต่างจากการปรินิพพานอื่น หรือนิพพานธาตุใดที่บุคคลบรรลุแล้ว จิตสุดท้ายย่อมไม่เป็นปฏิสนธิจิต นิพพานธาตุนั้นถูกกล่าวโดยความเป็นเหตุแห่งความสงบระงับที่ไม่เป็นปฏิสนธิของบุคคลนั้น คำว่า "ฝ่ายที่อ่อนแอ" นั้น ไม่ใช่ฝ่ายที่เข้มแข็งเหมือนพระเจ้ากาฬาโศก แต่กล่าวว่าเป็นฝ่ายที่มีคณะเดียว แต่เพราะไม่มีปัญญาที่สามารถจะยังความพิเศษแห่งธรรมวาทีและอธรรมวาทีให้เกิดขึ้นได้ จึงกล่าวว่าอ่อนแอ คำว่า "ของพวกนั้นเท่านั้น" นั้น คือของพวกพหุลลิยะเท่านั้น มีชื่อว่าพวกพหุสุติกะด้วย คำว่า "พวกที่แตกแยก" นั้น คือแตกแยกจากสังคายนาหลัก หรือจากนิกายหลัก หมายความว่า ถึงความเป็นผู้ไม่เหมือนกันโดยลัทธิ พระสูตร เพศ และเครื่องแต่งกาย. මූලසඞ්ගහන්ති පඤ්චසතිකසඞ්ගීතිං. අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ගහිතාතිආදීසු දීඝාදීසු අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ගහිතතො සුත්තන්තරාසිතො තං තං සුත්තං නික්කඩ්ඪිත්වා අඤ්ඤත්‍ර අකරිංසූති වුත්තං හොති. සඞ්ගහිතතො වා අඤ්ඤත්‍ර අසඞ්ගහිතං සුත්තං අඤ්ඤත්‍ර කත්ථචි අකරිංසු, අඤ්ඤං වා අකරිංසූති අත්ථො. අත්ථං ධම්මඤ්චාති පාළියා අත්ථං පාළිඤ්ච. විනයෙ නිකායෙසු ච පඤ්චසූති විනයෙ ච අවසෙසපඤ්චනිකායෙසු ච. คำว่า "การสงเคราะห์หลัก" นั้น คือการสังคายนา ๕๐๐ รูป ในคำมีอาทิว่า "ที่สงเคราะห์ไว้ในที่อื่น" ในทีฆนิกายเป็นต้น หมายความว่า ได้นำพระสูตรนั้นๆ ออกจากกองพระสูตรที่สงเคราะห์ไว้ในที่อื่น แล้วทำไว้ในที่อื่น หรือได้ทำพระสูตรที่ไม่ได้สงเคราะห์ไว้ในที่อื่นจากที่สงเคราะห์ไว้ ให้มีในที่อื่นบางแห่ง หรือได้ทำสิ่งอื่น คำว่า "อรรถและธรรม" นั้น คืออรรถของพระบาลีและพระบาลี ในคำว่า "ในพระวินัยและในนิกาย ๕" นั้น คือในพระวินัยและในนิกาย ๕ ที่เหลือ. ‘‘ද්වෙපානන්ද[Pg.48], වෙදනා වුත්තා මයා පරියායෙනා’’තිආදි (ම. නි. 2.89) පරියායදෙසිතං. උපෙක්ඛාවෙදනා හි සන්තස්මිං පණීතෙ සුඛෙ වුත්තා භගවතාති අයඤ්හෙත්ථ පරියායො. ‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, වෙදනා සුඛා දුක්ඛා උපෙක්ඛා වෙදනා’’තිආදි (සං. නි. 4.249-251) නිප්පරියායදෙසිතං. වෙදනාසභාවො හි තිවිධොති අයමෙත්ථ නිප්පරියායතා. ‘‘සුඛාපි වෙදනා අනිච්චා සඞ්ඛතා’’තිආදි (දී. නි. 2.123) නීතත්ථං. ‘‘යං කිඤ්චි වෙදයිතං, සබ්බං තං දුක්ඛ’’න්තිආදි (සං. නි. 2.32) නෙය්‍යත්ථං. ‘‘තීහි, භික්ඛවෙ, ඨානෙහි ජම්බුදීපකා මනුස්සා උත්තරකුරුකෙ ච මනුස්සෙ අධිග්ගණ්හන්ති දෙවෙ ච තාවතිංසෙ’’තිආදිකං (අ. නි. 9.21) අඤ්ඤං සන්ධාය භණිතං ගහෙත්වා අඤ්ඤං අත්ථං ඨපයිංසු. ‘‘නත්ථි දෙවෙසු බ්‍රහ්මචරියවාසො’’තිආදිකං (කථා. 270) සුත්තඤ්ච අඤ්ඤං සන්ධාය භණිතං අත්ථඤ්ච අඤ්ඤං ඨපයිංසූති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ‘‘අත්ථෙකච්චො පුග්ගලො අත්තහිතාය පටිපන්නො’’තිආදි (පු. ප. මාතිකා 4.24) බ්‍යඤ්ජනච්ඡායාය සණ්හසුඛුමං සුඤ්ඤතාදිඅත්ථං බහුං විනාසයුං. "เวทนา ๒ อย่าง อันเรากล่าวโดยปริยาย" เป็นต้น (ม. ม. ๒.๘๙) เป็นการแสดงโดยปริยาย เพราะเวทนาคืออุเบกขา อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในสุขที่สงบประณีต นี้เป็นปริยายในที่นี้ "ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างเหล่านี้ คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อุเบกขาเวทนา" เป็นต้น (สํ. สฬา. ๔.๒๔๙-๒๕๑) เป็นการแสดงโดยไม่เป็นปริยาย เพราะสภาพของเวทนามี ๓ อย่าง นี้เป็นความไม่เป็นปริยายในที่นี้ "สุขเวทนาก็ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ" เป็นต้น (ที. ม. ๒.๑๒๓) เป็นนัยที่นำไปแล้ว (นัยตรง) "เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งหมดนั้นเป็นทุกข์" เป็นต้น (สํ. สฬา. ๒.๓๒) เป็นนัยที่พึงนำไป (นัยอ้อม) "ภิกษุทั้งหลาย มนุษย์ชาวชมพูทวีปย่อมยิ่งกว่ามนุษย์ชาวอุตตรกุรุและเทวดาชั้นดาวดึงส์ด้วยฐานะ ๓ อย่าง" เป็นต้น (อ. นวก. ๙.๒๑) พวกเขาถือเอาคำที่ตรัสหมายถึงสิ่งอื่น แล้วตั้งความหมายอื่นไว้ และสูตรที่ว่า "พรหมจรรย์ไม่มีในหมู่เทวดา" เป็นต้น (กถา. ๒๗๐) ก็ตรัสหมายถึงสิ่งอื่น แต่พวกเขากลับตั้งความหมายอื่นไว้ พึงเห็นความหมายในที่นี้อย่างนี้ "บุคคลบางคนปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน" เป็นต้น (ปุ. ป. มาติกา ๔.๒๔) พวกเขาได้ทำลายความหมายอันละเอียดอ่อนลึกซึ้ง เช่น สุญญตา เป็นต้น ไปเป็นอันมาก ด้วยเงาแห่งพยัญชนะ. විනයගම්භීරන්ති විනයෙ ගම්භීරඤ්ච එකදෙසං ඡඩ්ඩෙත්වාති අත්ථො. කිලෙසවිනයෙන වා ගම්භීරං එකදෙසං සුත්තං ඡඩ්ඩෙත්වාති අත්ථො. පතිරූපන්ති අත්තනො අධිප්පායානුරූපං සුත්තං, සුත්තපතිරූපකං වා අසුත්තං. එකච්චෙ අට්ඨකථාකණ්ඩමෙව විස්සජ්ජිංසු, එකච්චෙ සකලං අභිධම්මපිටකන්ති ආහ ‘‘අත්ථුද්ධාරං අභිධම්මං ඡප්පකරණ’’න්ති. කථාවත්ථුස්ස සවිවාදත්තෙපි අවිවාදානි ඡප්පකරණානි පඨිතබ්බානි සියුං, තානි නප්පවත්තන්තීති හි දස්සනත්ථං ‘‘ඡප්පකරණ’’න්ති වුත්තන්ති. තතියසඞ්ගීතිතො වා පුබ්බෙ පවත්තමානානං වසෙන ‘‘ඡප්පකරණ’’න්ති වුත්තං. අඤ්ඤානීති අඤ්ඤානි අභිධම්මපකරණාදීනි. නාමන්ති යං බුද්ධාදිපටිසංයුත්තං න හොති මඤ්ජුසිරීතිආදිකං, තං නිකායනාමං. ලිඞ්ගන්ති නිවාසනපාරුපනාදිවිසෙසකතං සණ්ඨානවිසෙසං. සික්කාදිකං පරික්ඛාරං. ආකප්පො ඨානාදීසු අඞ්ගට්ඨපනවිසෙසො දට්ඨබ්බො. කරණන්ති චීවරසිබ්බනාදිකිච්චවිසෙසො. คำว่า วินัยคัมภีร์ คือละทิ้งส่วนหนึ่งที่ลึกซึ้งในวินัยเสีย หรือละทิ้งพระสูตรส่วนหนึ่งที่ลึกซึ้งด้วยการกำจัดกิเลสเสีย คำว่า ปฏิรูป คือพระสูตรที่สมควรแก่ความเห็นของตน หรือพระสูตรเทียมที่ไม่ใช่พระสูตร บางพวกได้ละทิ้งเฉพาะส่วนอรรถกถา บางพวกได้ละทิ้งพระอภิธรรมปิฎกทั้งหมด จึงกล่าวว่า "พระอภิธรรม ๖ ปกรณ์ที่ยกเนื้อความขึ้นมา" แม้กถาวัตถุจะมีการโต้แย้งกัน แต่ ๖ ปกรณ์ที่ไม่มีการโต้แย้งก็พึงเล่าเรียนได้ แต่ ๖ ปกรณ์เหล่านั้นไม่เป็นไป จึงกล่าวว่า "๖ ปกรณ์" เพื่อแสดงความหมายนั้น หรือกล่าวว่า "๖ ปกรณ์" โดยเป็นไปตามที่เคยมีมาก่อนการสังคายนาครั้งที่ ๓ คำว่า อื่นๆ คือพระอภิธรรมปกรณ์อื่นๆ เป็นต้น คำว่า นาม คือชื่อที่ไม่ได้เกี่ยวข้องกับพระพุทธเจ้าเป็นต้น เช่น มัญชุสิรี เป็นต้น นั่นคือชื่อนิกาย คำว่า ลิงค์ คือลักษณะพิเศษที่เกิดจากการนุ่งห่มเป็นต้น บริขารมีสิกกะเป็นต้น คำว่า อากัปปะ พึงเห็นว่าเป็นลักษณะพิเศษของการตั้งอวัยวะในอิริยาบถยืนเป็นต้น คำว่า กรณะ คือกิจพิเศษเช่นการเย็บจีวรเป็นต้น. සඞ්කන්තිකස්සපිකෙන නිකායෙන වාදෙන වා භින්නා සඞ්කන්තිකාති අත්ථො. සඞ්කන්තිකානං භෙදා සුත්තවාදී අනුපුබ්බෙන භිජ්ජථ භිජ්ජිංසූති අත්ථො. භින්නවාදෙනාති භින්නා වාදා එතස්මින්ති භින්නවාදො, තෙන අභින්නෙන [Pg.49] ථෙරවාදෙන සහ අට්ඨාරස හොන්තීති වුත්තං හොති. භින්නවාදෙනාති වා භින්නාය ලද්ධියා අට්ඨාරස හොන්ති, තෙ සබ්බෙපි සහාති අත්ථො. ථෙරවාදානමුත්තමොති එත්ථ ථෙර-ඉති අවිභත්තිකො නිද්දෙසො. ථෙරානං අයන්ති ථෙරො. කො සො? වාදො. ථෙරො වාදානමුත්තමොති අයමෙත්ථ අත්ථො. คำว่า สังกันติกะ หมายถึงนิกายที่แตกแยกด้วยวาทะของสังกันติกกัสสปิกะ คำว่า สุตตวาทีแตกแยกไปตามลำดับเพราะความแตกแยกของสังกันติกะ คำว่า ภินนวาทะ คือวาทะที่แตกแยกจากนี้ เป็นภินนวาทะ ด้วยวาทะที่แตกแยกนั้นพร้อมกับเถรวาทที่ไม่แตกแยก จึงรวมเป็น ๑๘ นิกาย หรือคำว่า ภินนวาทะ คือด้วยลัทธิที่แตกแยก จึงมี ๑๘ นิกาย ทั้งหมดนั้นรวมกัน ในคำว่า เถรวาทานมุตตโม นี้ คำว่า เถระ เป็นการกล่าวโดยไม่แยกวิภัตติ นี้เป็นของพระเถระ จึงเป็นเถระ อะไรเล่า? คือวาทะ ความหมายในที่นี้คือ วาทะของพระเถระเป็นยอดเยี่ยม. උප්පන්නෙ වාදෙ සන්ධාය ‘‘පරප්පවාදමථන’’න්ති ආහ. ආයතිං උප්පජ්ජනකවාදානං පටිසෙධනලක්ඛණභාවතො ‘‘ආයතිලක්ඛණ’’න්ති වුත්තං. กล่าวว่า "การขยี้วาทะของผู้อื่น" โดยอ้างถึงวาทะที่เกิดขึ้นแล้ว กล่าวว่า "มีลักษณะในอนาคต" เพราะมีลักษณะเป็นการห้ามวาทะที่จะเกิดขึ้นในอนาคต. නිදානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายเรื่องนิทานกถาจบแล้ว. මහාවග්ගො มหาวรรค. 1. පුග්ගලකථා ๑. ปุคคลกถา. 1. සුද්ධසච්චිකට්ඨො ๑. สัจจิกัตถะล้วน. 1. අනුලොමපච්චනීකවණ්ණනා ๑. คำอธิบายอนุโลมปัจจนีกะ. 1. මායාය [Pg.50] අමණිආදයො මණිආදිආකාරෙන දිස්සමානා ‘‘මායා’’ති වුත්තා. අභූතෙන මණිඋදකාදිආකාරෙන ගය්හමානා මායාමරීචිආදයො අභූතඤ්ඤෙය්‍යාකාරත්තා අසච්චිකට්ඨා. යො තථා න හොති, සො සච්චිකට්ඨොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මායා…පෙ… භූතත්ථො’’ති. අනුස්සවාදිවසෙන ගය්හමානො තථාපි හොති අඤ්ඤථාපීති තාදිසො ඤෙය්‍යො න පරමත්ථො, අත්තපච්චක්ඛො පන පරමත්ථොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අනුස්සවා…පෙ… උත්තමත්ථො’’ති. ๑. สิ่งที่ไม่ใช่แก้วมณีเป็นต้น ปรากฏเป็นรูปแก้วมณีเป็นต้นด้วยมายา จึงเรียกว่า "มายา" มายาและพยับแดดเป็นต้น ที่ถูกยึดถือว่าเป็นรูปแก้วมณีและน้ำเป็นต้นโดยไม่เป็นจริงนั้น ไม่เป็นสัจจิกัตถะ เพราะมีลักษณะเป็นอารมณ์ที่ไม่จริง เพื่อแสดงว่าสิ่งใดไม่เป็นเช่นนั้น สิ่งนั้นเป็นสัจจิกัตถะ จึงกล่าวว่า "มายา... (ละ)... ภูตัตถะ" อารมณ์ที่ถูกยึดถือโดยการได้ยินเป็นต้นนั้น บางทีก็เป็นอย่างนั้น บางทีก็เป็นอย่างอื่น อารมณ์เช่นนั้นไม่ใช่ปรมัตถะ แต่เพื่อแสดงว่าสิ่งที่ประจักษ์แก่ตนเป็นปรมัตถะ จึงกล่าวว่า "อนุสสวะ... (ละ)... อุตตมัตถะ". ඡලවාදස්සාති අත්ථීති වචනසාමඤ්ඤෙන අත්ථීති වුත්තෙහි රූපාදීහි සාමඤ්ඤවචනස්සාති අධිප්පායො. ‘‘සො සච්චි…පෙ… ලද්ධිං ගහෙත්වා ආමන්තාති පටිජානාතී’’ති වචනතො පන ‘‘ඡලවාදස්සා’’ති න සක්කා වත්තුං. න හි ලද්ධි ඡලන්ති. ඔකාසං අදදමානොති පතිට්ඨං පච්ඡින්දන්තො. යදි සච්චිකට්ඨෙන උපලබ්භති, රූපාදයො විය උපලබ්භෙය්‍ය, තථා අනුපලබ්භනීයතො න තව වාදො තිට්ඨතීති නිවත්තෙන්තොති අධිප්පායො. තං සන්ධායාති ‘‘යො සච්චිකට්ඨො’’ති එත්ථ වුත්තො යො සච්චිකට්ඨො, සො සප්පච්චයාදිභාවෙන දීපිතො ‘‘රූපඤ්ච උපලබ්භතී’’තිආදීසු ආගතො ධම්මප්පභෙදොති දස්සෙති. คำว่า ฉฬวาทัสสะ (ของวาทะ ๖) หมายถึงคำสามัญที่กล่าวว่า "มีอยู่" ด้วยรูปเป็นต้นที่กล่าวว่า "มีอยู่" โดยคำสามัญว่า "มีอยู่" แต่เพราะมีคำว่า "เขา... (ละ)... ถือเอาลัทธิแล้วปฏิญาณว่ามีอยู่" จึงไม่สามารถกล่าวว่า "ฉฬวาทัสสะ" ได้ เพราะลัทธิไม่ใช่ ๖ คำว่า ไม่ให้โอกาส คือตัดที่ตั้ง หากว่าถูกรู้ได้ด้วยสัจจิกัตถะ ก็พึงถูกรู้ได้เหมือนรูปเป็นต้น แต่เพราะไม่ถูกรู้ได้เช่นนั้น วาทะของท่านจึงตั้งอยู่ไม่ได้ นี้เป็นความหมายของการห้าม คำว่า อ้างถึงสิ่งนั้น คือสัจจิกัตถะที่กล่าวไว้ในคำว่า "สัจจิกัตถะใด" นั้น เป็นประเภทของธรรมที่มาในคำว่า "รูปก็ถูกรู้ได้" เป็นต้น ที่แสดงไว้ด้วยความเป็นสิ่งมีปัจจัยเป็นต้น. ‘‘තෙන සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනා’’ති වත්වා ‘‘තෙනාකාරෙනා’’ති වදතො අයමධිප්පායො – සච්චිකට්ඨපරමත්ථාකාරෙන උපලබ්භමානං සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙන උපලබ්භමානං නාම හොතීති. අඤ්ඤථා තතොති තස්ස තෙනාකාරෙනාති වත්තබ්බං සියා. කො පනෙතිස්සා පුරිමපුච්ඡාය ච විසෙසොති? පුරිමපුච්ඡාය සත්තපඤ්ඤාසවිධො ධම්මප්පභෙදො යථා භූතෙන සභාවත්ථෙන උපලබ්භති, එවං පුග්ගලො උපලබ්භතීති වුත්තං. ඉධ පන භූතසභාවත්ථෙන උපලබ්භමානො සො ධම්මප්පභෙදො යෙන රුප්පනාදිසප්පච්චයාදිආකාරෙන උපලබ්භති, කිං තෙනාකාරෙන පුග්ගලොපි [Pg.51] උපලබ්භතීති එස විසෙසො. යථා පන රූපං විය භූතසභාවත්ථෙන උපලබ්භමානා වෙදනා න රුප්පනාකාරෙන උපලබ්භති, එවං ධම්මප්පභෙදො විය භූතසභාවත්ථෙන උපලබ්භමානො පුග්ගලො න රුප්පනාදිසප්පච්චයාදිආකාරෙන උපලබ්භතීති සක්කා පරවාදිනා වත්තුන්ති අචොදනීයං එතං සියා. අවජානනඤ්ච තස්ස යුත්තන්ති නිග්ගහො ච න කාතබ්බො. ධම්මප්පභෙදතො පන අඤ්ඤස්ස සච්චිකට්ඨස්ස අසිද්ධත්තා ධම්මප්පභෙදාකාරෙනෙව චොදෙති. අවජානනෙනෙව නිග්ගහං දස්සෙති. අනුජානනාවජානනපක්ඛා සාමඤ්ඤවිසෙසෙහි පටිඤ්ඤාපටික්ඛෙපපක්ඛා අනුලොමපටිලොමපක්ඛා පඨමදුතියනයාති අයමෙතෙසං විසෙසො වෙදිතබ්බො. เมื่อกล่าวว่า "ด้วยสัจจิกัฏฐปรมัตถ์นั้น" และเมื่อพูดว่า "ด้วยอาการนั้น" ความหมายนี้คือ สิ่งที่ปรากฏด้วยอาการแห่งสัจจิกัฏฐปรมัตถ์ ชื่อว่าปรากฏด้วยสัจจิกัฏฐปรมัตถ์ มิฉะนั้นแล้ว พึงกล่าวว่า "ด้วยอาการนั้น" ของสิ่งนั้น ก็อะไรคือความแตกต่างระหว่างคำถามนี้กับคำถามก่อนหน้า? ในคำถามก่อนหน้า ได้กล่าวไว้ว่า ธรรมประเภท ๕๗ อย่าง ปรากฏด้วยสภาวะที่เป็นจริงฉันใด บุคคลก็ปรากฏฉันนั้น แต่ในที่นี้ ความแตกต่างคือ ธรรมประเภทนั้นที่ปรากฏด้วยสภาวะที่เป็นจริง ปรากฏด้วยอาการมีการแตกสลายเป็นต้นอันมีปัจจัยเป็นต้นใด บุคคลก็ปรากฏด้วยอาการนั้นด้วยหรือ? ก็เหมือนอย่างเวทนาที่ปรากฏด้วยสภาวะที่เป็นจริงเหมือนรูป ย่อมไม่ปรากฏด้วยอาการแตกสลาย ฉันใด บุคคลที่ปรากฏด้วยสภาวะที่เป็นจริงเหมือนธรรมประเภท ย่อมไม่ปรากฏด้วยอาการมีการแตกสลายเป็นต้นอันมีปัจจัยเป็นต้น ฉันนั้น อันวาทะของฝ่ายตรงข้ามพึงกล่าวได้ว่า สิ่งนี้ไม่ควรถูกกล่าวหา และการปฏิเสธของเขาก็สมควร และไม่ควรทำการข่ม แต่เพราะสัจจิกัฏฐะอื่นจากธรรมประเภทไม่สำเร็จ จึงกล่าวหาด้วยอาการแห่งธรรมประเภทเท่านั้น แสดงการข่มด้วยการปฏิเสธเท่านั้น ฝ่ายอนุญาตและฝ่ายปฏิเสธ ฝ่ายปฏิญญาและฝ่ายปฏิเสธด้วยสามัญลักษณะและวิเสสลักษณะ ฝ่ายอนุโลมและฝ่ายปฏิโลม เป็นนัยที่หนึ่งและที่สอง ความแตกต่างของสิ่งเหล่านี้พึงทราบดังนี้ ‘‘තෙන වත රෙ වත්තබ්බෙ’’ති වදන්තො වත්තබ්බස්ස අවචනෙ දොසං පාපෙතීති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘නිග්ගහස්ස පාපිතත්තා’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘එවමෙතං නිග්ගහස්ස ච අනුලොමපටිලොමතො චතුන්නං පාපනාරොපනඤ්ච වුත්තත්තා උපලබ්භතීතිආදිකං අනුලොමපඤ්චකං නාමා’’ති වුත්තං, අනුලොමපටිලොමතො පන ද්වීහි ඨපනාහි සහ සත්තකෙන භවිතබ්බං, තංවජ්ජනෙ වා කාරණං වත්තබ්බං. යං පන වක්ඛති ‘‘ඨපනා නාම පරවාදීපක්ඛස්ස ඨපනතො ‘අයං තව දොසො’ති දස්සෙතුං ඨපනමත්තමෙව හොති, න නිග්ගහස්ස වා පටිකම්මස්ස වා පාකටභාවකරණ’’න්ති (කථා. අට්ඨ. 2). තෙනාධිප්පායෙන ඉධාපි ඨපනාද්වයං වජ්ජෙති. යථා පන තත්ථ පටිකම්මපඤ්චකභාවං අවත්වා පටිකම්මචතුක්කභාවං වක්ඛති, එවමිධාපි නිග්ගහචතුක්කභාවො වත්තබ්බො සියා. සුද්ධිකනිග්ගහස්ස පන නිග්ගහප්පධානත්තා උද්දෙසභාවෙන වුත්තො නිග්ගහොව විසුං වුත්තොති දට්ඨබ්බො. යෙ පන ‘‘අයථාභූතනිග්ගහත්තා තත්ථ පටිකම්මං විසුං න වුත්ත’’න්ති වදන්ති, තෙසං දුතියෙ වාදමුඛෙ නිග්ගහචතුක්කභාවො පටිකම්මපඤ්චකභාවො ච ආපජ්ජති. เมื่อกล่าวว่า "เพราะฉะนั้น ท่านพึงกล่าวเถิด" ย่อมยังโทษให้ถึงแก่ผู้ไม่กล่าวสิ่งที่ควรกล่าว ด้วยความหมายนี้ พึงทราบว่า ได้กล่าวไว้ว่า "เพราะการยังการข่มให้ถึงแล้ว" ได้กล่าวไว้ว่า "สิ่งนี้ชื่อว่าอนุโลมปัญจกะ มีคำว่า 'ย่อมปรากฏ' เป็นต้น เพราะได้กล่าวถึงการยังการข่ม ๔ อย่างให้ถึงและการตั้งขึ้นด้วยอนุโลมและปฏิโลม" แต่โดยอนุโลมและปฏิโลม พึงมี ๗ อย่างพร้อมด้วยการตั้งขึ้น ๒ อย่าง หรือพึงกล่าวเหตุผลในการเว้นสิ่งนั้น แต่ที่ท่านจะกล่าวต่อไปว่า "การตั้งขึ้น ชื่อว่าการตั้งขึ้น เพื่อแสดงว่า 'นี่คือโทษของท่าน' เพราะการตั้งขึ้นของฝ่ายตรงข้ามเท่านั้น ไม่ใช่การทำให้การข่มหรือการแก้ไขปรากฏชัดเจน" (กถา. อรรถ. ๒) ด้วยความหมายนั้น จึงเว้นการตั้งขึ้น ๒ อย่างในที่นี้ด้วย ก็เหมือนอย่างในที่นั้น ท่านไม่กล่าวถึงความเป็นปฏิกรรม ๕ อย่าง แต่จะกล่าวถึงความเป็นปฏิกรรม ๔ อย่าง ฉันใด ในที่นี้ก็พึงกล่าวถึงความเป็นนิกคหะ ๔ อย่าง ฉันนั้น แต่พึงทราบว่า นิกคหะที่กล่าวโดยเป็นบทตั้งนั้น ได้กล่าวแยกต่างหาก เพราะนิกคหะบริสุทธิ์มีนิกคหะเป็นประธาน แต่ชนเหล่าใดกล่าวว่า "เพราะเป็นนิกคหะที่ไม่เป็นจริง จึงไม่ได้กล่าวปฏิกรรมแยกต่างหากในที่นั้น" ความเป็นนิกคหะ ๔ อย่าง และความเป็นปฏิกรรม ๕ อย่าง ย่อมถึงแก่ชนเหล่านั้นในวาทมุขที่สอง 2. අත්තනා අධිප්පෙතං සච්චිකට්ඨමෙවාති සම්මුතිසච්චං සන්ධායාති අධිප්පායො. වක්ඛති හි ‘‘සුද්ධසම්මුතිසච්චං වා පරමත්ථමිස්සකං වා සම්මුතිසච්චං සන්ධාය ‘යො සච්චිකට්ඨො’ති පුන අනුයොගො පරවාදිස්සා’’ති (කථා. අට්ඨ. 6). තත්ථ යදි පරවාදිනා අත්තනා අධිප්පෙතසච්චිකට්ඨො සම්මුතිසච්චං, සම්මුතිසච්චාකාරෙන පුග්ගලො උපලබ්භතීති වදන්තෙන සමානලද්ධිකො නප්පටිසෙධිතබ්බො, කථා එවායං නාරභිතබ්බා. අථ සකවාදිනා අත්තනා [Pg.52] ච අධිප්පෙතසච්චිකට්ඨංයෙව සන්ධාය පරවාදී ‘‘යො සච්චිකට්ඨො’’තිආදිමාහාති අයමත්ථො. සකවාදිනා සම්මුතිසච්චංයෙව සච්චිකට්ඨොති අධිප්පෙතන්ති ආපජ්ජති. යදි උභයං අධිප්පෙතං, පුන ‘‘සම්මුතිසච්චපරමත්ථසච්චානි වා එකතො කත්වාපි එවමාහා’’ති න වත්තබ්බං සියාති. යදි ච ද්වෙපි සච්චානි සච්චිකට්ඨපරමත්ථා, සච්චිකට්ඨෙකදෙසෙන උපලද්ධිං ඉච්ඡන්තෙන ‘‘පුග්ගලො උපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනා’’තිආදි අනුයොගො න කාතබ්බො, න ච සච්චිකට්ඨෙකදෙසෙන අනුයොගො යුත්තො. න හි වෙදයිතාකාරෙන උපලබ්භමානා වෙදනා රුප්පනාකාරෙන උපලබ්භතීති අනුයුඤ්ජිතබ්බා, න ච පරවාදී රුප්පනාදිසභාවං පුග්ගලං ඉච්ඡති, අථ ඛො සච්චිකට්ඨපරමත්ථමෙවාති. පරමත්ථසච්චතො අඤ්ඤස්මිං සච්චිකට්ඨෙ විජ්ජමානෙ නාස්ස පරමත්ථසච්චතා අනුයුඤ්ජිතබ්බා. අසච්චිකට්ඨෙ සච්චිකට්ඨවොහාරං ආරොපෙත්වා තං සන්ධාය පුච්ඡතීති වදන්තානං වොහරිතසච්චිකට්ඨස්ස අත්තනා අධිප්පෙතසච්චිකට්ඨතා න යුත්තා. වොහරිතපරමත්ථසච්චිකට්ඨානඤ්ච ද්වින්නං සච්චිකට්ඨභාවෙ වුත්තනයොව දොසො. සම්මුතිසච්චාකාරෙන උපලබ්භමානඤ්ච භූතසභාවත්ථෙන උපලබ්භෙය්‍ය වා න වා. යදි භූතසභාවත්ථෙන උපලබ්භති, පුග්ගලොපි උපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනාති අනුජානන්තො නානුයුඤ්ජිතබ්බො. අථ න භූතසභාවත්ථෙන, තංවිනිමුත්තො සම්මුතිසච්චස්ස සච්චිකට්ඨපරමත්ථාකාරො න වත්තබ්බො අසිද්ධත්තා. වක්ඛති ච ‘‘යථා රූපාදයො පච්චත්තලක්ඛණසාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙන අත්ථි, න එවං පුග්ගලො’’ති. තස්මා මග්ගිතබ්බො එත්ථ අධිප්පායො. ๒. ความหมายคือ มุ่งหมายถึงสมมติสัจจะว่า 'สัจจิกัฏฐะที่ตนประสงค์เท่านั้น' ท่านจะกล่าวไว้ว่า 'การถามซ้ำของฝ่ายตรงข้ามว่า 'สัจจิกัฏฐะใด' โดยมุ่งหมายถึงสมมติสัจจะบริสุทธิ์ หรือสมมติสัจจะที่ปนกับปรมัตถ์' (กถา. อรรถ. ๖) ในที่นั้น หากสัจจิกัฏฐะที่ฝ่ายตรงข้ามประสงค์เป็นสมมติสัจจะ ผู้ที่กล่าวว่า 'บุคคลย่อมปรากฏด้วยอาการแห่งสมมติสัจจะ' ไม่ควรถูกปฏิเสธโดยผู้มีทิฏฐิเสมอกัน การสนทนานี้ก็ไม่ควรเริ่มต้นเลย อีกนัยหนึ่ง ความหมายนี้คือ ฝ่ายตรงข้ามกล่าวคำว่า 'สัจจิกัฏฐะใด' เป็นต้น โดยมุ่งหมายถึงสัจจิกัฏฐะที่ฝ่ายสกวาทีและตนเองประสงค์เท่านั้น ย่อมถึงว่า ฝ่ายสกวาทีประสงค์สมมติสัจจะเท่านั้นว่าเป็นสัจจิกัฏฐะ หากประสงค์ทั้งสองอย่าง ก็ไม่ควรกล่าวอีกว่า 'หรือแม้รวมสมมติสัจจะและปรมัตถสัจจะเข้าด้วยกัน ก็กล่าวอย่างนี้' และหากสัจจะทั้งสองเป็นสัจจิกัฏฐปรมัตถ์ ผู้ที่ต้องการการปรากฏด้วยสัจจิกัฏฐะส่วนหนึ่ง ไม่ควรทำการถามซ้ำว่า 'บุคคลย่อมปรากฏด้วยสัจจิกัฏฐปรมัตถ์' เป็นต้น และการถามซ้ำด้วยสัจจิกัฏฐะส่วนหนึ่งก็ไม่สมควร เวทนาที่ปรากฏด้วยอาการแห่งการเสวยอารมณ์ ไม่ควรถูกถามว่า 'ย่อมปรากฏด้วยอาการแตกสลาย' และฝ่ายตรงข้ามก็ไม่ประสงค์บุคคลที่มีสภาวะมีการแตกสลายเป็นต้น แต่ประสงค์สัจจิกัฏฐปรมัตถ์เท่านั้น เมื่อมีสัจจิกัฏฐะอื่นจากปรมัตถสัจจะอยู่ ไม่ควรถูกถามถึงความเป็นปรมัตถสัจจะของสิ่งนั้น สำหรับผู้ที่กล่าวว่า 'ยกสมมติสัจจิกัฏฐะขึ้นในสิ่งที่ไม่ใช่สัจจิกัฏฐะ แล้วถามโดยมุ่งหมายถึงสิ่งนั้น' ความเป็นสัจจิกัฏฐะที่ตนประสงค์ของสัจจิกัฏฐะที่ใช้เรียกนั้นไม่สมควร และในกรณีที่สัจจิกัฏฐะที่ใช้เรียกปรมัตถสัจจะทั้งสองเป็นสัจจิกัฏฐะ ก็มีโทษตามนัยที่กล่าวมาแล้ว และสิ่งที่ปรากฏด้วยอาการแห่งสมมติสัจจะ อาจปรากฏด้วยสภาวะที่เป็นจริงหรือไม่ก็ได้ หากปรากฏด้วยสภาวะที่เป็นจริง ผู้ที่อนุญาตว่า 'บุคคลย่อมปรากฏด้วยสัจจิกัฏฐปรมัตถ์' ไม่ควรถูกถามซ้ำ หากไม่ปรากฏด้วยสภาวะที่เป็นจริง อาการแห่งสัจจิกัฏฐปรมัตถ์ของสมมติสัจจะที่พ้นจากสิ่งนั้น ก็ไม่ควรกล่าว เพราะไม่สำเร็จ และท่านจะกล่าวว่า 'รูปเป็นต้นมีอยู่โดยลักษณะเฉพาะตนและลักษณะทั่วไป ฉันใด บุคคลก็ไม่มีฉันนั้น' เพราะฉะนั้น ความหมายในที่นี้พึงแสวงหา ද්වින්නං සච්චානන්ති එත්ථ සච්චද්වයාකාරෙන අනුපලබ්භනීයතො අනුඤ්ඤෙය්‍යමෙතං සියා, න වා කිඤ්චි වත්තබ්බං. යථා හි එකදෙසෙන පරමත්ථාකාරෙන අනුපලබ්භනීයතා අනුජානනස්ස න කාරණං, එවං එකදෙසෙන සම්මුතියාකාරෙන උපලබ්භනීයතා පටික්ඛෙපස්ස චාති මග්ගිතබ්බො එත්ථාපි අධිප්පායො. නුපලබ්භතීති වචනසාමඤ්ඤමත්තන්ති නුපලබ්භතීති ඉදමෙව වචනං අනුඤ්ඤාතං පටික්ඛිත්තඤ්චාති එතං ඡලවාදං නිස්සායාති අධිප්පායො. යථා උපලබ්භතීති එතස්සෙව අනුජානනපටික්ඛෙපෙහි අහං නිග්ගහෙතබ්බො, එවං නුපලබ්භතීති එතස්සෙව අනුජානනපටික්ඛෙපෙහි ත්වන්ති එවං සම්භවන්තස්ස සාමඤ්ඤෙන අසම්භවන්තස්ස කප්පනං පනෙත්ථ ඡලවාදො භවිතුං අරහති. තෙන නුපලබ්භතීති වචනසාමඤ්ඤමත්තං ඡලවාදස්ස කාරණත්තා ‘‘ඡලවාදො’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. වචනසාමඤ්ඤමත්තඤ්ච ඡලවාදඤ්ච [Pg.53] නිස්සායාති වා අත්ථො. ඨපනා නිග්ගහප්පටිකම්මානං පාකටභාවකරණං න හොතීති ඉදං විචාරෙතබ්බං. න හි පක්ඛට්ඨපනෙන විනා පුරිමං අනුජානිත්වා පච්ඡිමස්ස අවජානනං, පච්ඡිමං වා අවජානන්තස්ස පුරිමානුජානනං මිච්ඡාති සක්කා ආරොපෙතුන්ති. ในคำว่า Dvinnaṃ saccānaṃ (แห่งสัจจะ ๒) นี้ เพราะความที่บุคคลไม่อาจพบได้โดยอาการแห่งสัจจะทั้งสอง สิ่งนี้พึงเป็นสิ่งที่ควรอนุญาต หรือไม่พึงกล่าวอะไรเลย เพราะว่า การที่ไม่อาจพบได้โดยอาการแห่งปรมัตถ์เพียงส่วนหนึ่ง ไม่เป็นเหตุแห่งการอนุญาตฉันใด การที่อาจพบได้โดยอาการแห่งสมมติเพียงส่วนหนึ่ง ก็ไม่เป็นเหตุแห่งการปฏิเสธฉันนั้น พึงแสวงหาอธิบายในที่นี้ด้วย คำว่า Nupalabbhatīti vacanasāmaññamattaṃ (คำว่าไม่ปรากฏเป็นเพียงคำสามัญเท่านั้น) อธิบายว่า คำว่า 'ไม่ปรากฏ' นี้แหละที่ถูกอนุญาตและถูกปฏิเสธ อาศัยฉลวาท (การกล่าวเลี่ยง) นี้ การสมมติสิ่งที่ไม่เป็นไปได้โดยทั่วไป ให้เป็นไปได้แก่ผู้ที่ (คำว่าไม่ปรากฏ) เป็นไปได้อยู่ พึงเป็นฉลวาทในที่นี้ เช่น 'ฉันพึงถูกข่มขี่ด้วยการอนุญาตและการปฏิเสธคำว่า ปรากฏ นี้แหละ' 'ท่านพึงถูกข่มขี่ด้วยการอนุญาตและการปฏิเสธคำว่า ไม่ปรากฏ นี้แหละ' ดังนี้ เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่าคำว่า 'ไม่ปรากฏ' เป็นเพียงคำสามัญเท่านั้น ถูกเรียกว่า 'ฉลวาท' เพราะเป็นเหตุแห่งฉลวาท หรืออีกนัยหนึ่ง อธิบายว่า อาศัยเพียงคำสามัญและฉลวาท การตั้ง (ประเด็น) ไม่เป็นเหตุให้การข่มขี่และการแก้การข่มขี่ปรากฏชัดเจน สิ่งนี้พึงพิจารณา เพราะว่าหากไม่มีการตั้งฝ่าย (ปักขะ) ไว้แล้ว การอนุญาตสิ่งแรกแล้วปฏิเสธสิ่งหลัง หรือการปฏิเสธสิ่งหลังแล้วอนุญาตสิ่งแรก ก็ไม่อาจยกขึ้นกล่าวได้ว่าผิด 3. තවාති, පටිජානන්තන්ති ච පච්චත්තෙ සාමිඋපයොගවචනානීති අධිප්පායෙන ‘‘ත්වංයෙව පටිජානන්තො’’ති ආහ. ๓. คำว่า Tavā (ของท่าน) และคำว่า Paṭijānantaṃ (ผู้รับรองอยู่) เป็นคำสามีวิภัตติและอุปโยควิภัตติในอรรถแห่งปัจจัตตะ (ตฺวํ) ด้วยอธิบายว่า 'ท่านนั่นแหละเมื่อรับรองอยู่' ท่านจึงกล่าวว่า Tvaṃyeva paṭijānanto 4-5. චතූහි පාපනාරොපනාහි නිග්ගහස්ස උපනීතත්තාති ‘‘දුන්නිග්ගහිතා ච හොම, හඤ්චී’’තිආදිනා තයා මම කතො නිග්ගහො, මයා තව කතො නිග්ගහො විය මිච්ඡාති එවං තෙන අනුලොමපඤ්චකෙ චතූහි පාපනාරොපනාහි කතස්ස නිග්ගහස්ස තෙන නියාමෙන දුක්කටභාවස්ස අත්තනා කතනිග්ගහෙන සහ උපනීතත්තා අනිග්ගහභාවස්ස වා උපගමිතත්තාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. එවමෙව තෙන හි යං නිග්ගණ්හාසි හඤ්චි…පෙ… ඉදං තෙ මිච්ඡාති එතස්ස අනිග්ගහභාවනිගමනස්සෙව නිග්ගමනචතුක්කතා වෙදිතබ්බා. ๔-๕. คำว่า Catūhi pāpanāropanāhi niggahassa upanītattā (เพราะความที่การข่มขี่ถูกนำเข้าไปตั้งไว้ด้วยการยกความผิดขึ้นกล่าว ๔ อย่าง) อธิบายว่า การข่มขี่ที่ท่านทำแก่ฉันด้วยคำว่า Dunniggahitā ca homa, hañci เป็นต้น เป็นสิ่งที่ผิด (micchā) เหมือนการข่มขี่ที่ฉันทำแก่ท่าน พึงทราบอธิบายว่า เพราะความที่การข่มขี่ที่ทำด้วยการยกความผิดขึ้นกล่าว ๔ อย่างในอนุโลมปัญจกะนั้น เป็นความไม่ดี (dukkaṭabhāva) โดยนัยนั้น ถูกนำเข้าไปตั้งไว้พร้อมกับการข่มขี่ที่ตนทำ หรือเพราะความที่การข่มขี่นั้นถึงความเป็นอานิกคหะ (ความไม่ใช่การข่มขี่) เช่นเดียวกัน พึงทราบความเป็นจตุกกะแห่งการสรุป (นิคมนะ) ในการสรุปความเป็นอานิกคหะว่า 'ถ้าท่านข่มขี่สิ่งใด... ฯลฯ ... สิ่งนี้ของท่านเป็นสิ่งที่ผิด' අනුලොමපච්චනීකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาอนุโลมปัจจนีกะจบแล้ว 2. පච්චනීකානුලොමවණ්ණනා ๒. การพรรณนาปัจจนีกานุโลม 7-10. ‘‘අත්තනො ලද්ධිං නිස්සාය පටිඤ්ඤා පරවාදිස්සා’’ති වත්වා පුන ‘‘පරමත්ථවසෙන පුග්ගලස්ස අභාවතො පටික්ඛෙපො පරවාදිස්සා’’ති වුත්තං. තත්‍රායං පටික්ඛෙපො අත්තනො ලද්ධියා යදි කතො, පරමත්ථතො අඤ්ඤෙන සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙන පුග්ගලො උපලබ්භතීති අයමස්ස ලද්ධීති ආපජ්ජති. තථා ච සති නායං සම්මුතිසච්චවසෙන උපලද්ධිං ඉච්ඡන්තෙන නිග්ගහෙතබ්බො. අථ අත්තනො ලද්ධිං නිග්ගූහිත්වා පරස්ස ලද්ධිවසෙන පටික්ඛිපති, පුරිමපටිඤ්ඤාය අවිරොධිතත්තා න නිග්ගහෙතබ්බො. න හි අත්තනො ච පරස්ස ච ලද්ධිං වදන්තස්ස දොසො ආපජ්ජතීති. අත්තනො පන ලද්ධියා පටිජානිත්වා පරලද්ධියා පටික්ඛිපන්තෙන අත්තනො ලද්ධිං ඡඩ්ඩෙත්වා පරලද්ධි ගහිතා හොතීති නිග්ගහෙතබ්බොති අයමෙත්ථ අධිප්පායො සියා. 7-10. หลังจากกล่าวว่า 'การปฏิญญาของปรวาทีอาศัยลัทธิของตน' แล้ว ท่านก็กล่าวอีกว่า 'การปฏิเสธของปรวาทีมีขึ้นเพราะความไม่มีบุคคลโดยปรมัตถ์' ในการปฏิเสธนั้น หากทำด้วยลัทธิของตน ก็จะกลายเป็นว่าลัทธิของผู้นั้นคือ บุคคลย่อมปรากฏโดยสัจจิกัตถปรมัตถ์อื่น และเมื่อเป็นเช่นนั้น ผู้นั้นก็ไม่พึงถูกข่มขี่โดยผู้ที่ประสงค์การปรากฏโดยสมมติสัจจะ หากผู้นั้นปกปิดลัทธิของตนแล้วปฏิเสธด้วยลัทธิของผู้อื่น ก็ไม่พึงถูกข่มขี่เพราะไม่ขัดแย้งกับการปฏิญญาในตอนแรก เพราะโทษย่อมไม่มีแก่ผู้ที่กล่าวลัทธิของตนและลัทธิของผู้อื่น แต่อธิบายในที่นี้พึงมีว่า ผู้ที่ปฏิญญาด้วยลัทธิของตนแล้วปฏิเสธด้วยลัทธิของผู้อื่น ชื่อว่าละลัทธิของตนแล้วถือเอาลัทธิของผู้อื่น จึงพึงถูกข่มขี่ පච්චනීකානුලොමවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาปัจจนีกานุโลมจบแล้ว සුද්ධසච්චිකට්ඨවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาสุทธสัจจิกัตถะจบแล้ว 2. ඔකාසසච්චිකට්ඨො ๒. โอกาสสัจจิกัตถะ 1. අනුලොමපච්චනීකවණ්ණනා ๑. การพรรณนาอนุโลมปัจจนีกะ 11. සබ්බත්ථාති [Pg.54] සබ්බස්මිං සරීරෙති අයමත්ථොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සරීරං සන්ධායා’’ති. තත්ථාති තස්මිං සංඛිත්තපාඨෙ. යස්මා සරීරං සන්ධාය ‘‘සබ්බත්ථ න උපලබ්භතී’’ති වුත්තෙ සරීරතො බහි උපලබ්භතීති ආපජ්ජති, තස්මා පච්චනීකෙ පටික්ඛෙපො සකවාදිස්සාති එතෙන න කෙනචි සභාවෙන පුග්ගලො උපලබ්භතීති අයමත්ථො වුත්තො හොති. න හි කෙනචි සභාවෙන උපලබ්භමානස්ස සරීරතදඤ්ඤාවිමුත්තො උපලද්ධිඔකාසො අත්ථීති. ๑๑. คำว่า Sabbatthā (ในที่ทั้งปวง) อธิบายว่า ในร่างกายทั้งหมด ท่านเมื่อจะแสดงอรรถนี้จึงกล่าวว่า 'หมายถึงร่างกาย' คำว่า Tatthā (ในที่นั้น) หมายถึงในพระบาลีที่ย่อไว้นั้น เพราะเมื่อกล่าวหมายถึงร่างกายว่า 'ไม่ปรากฏในที่ทั้งปวง' ก็จะกลายเป็นว่าปรากฏภายนอกร่างกาย เพราะฉะนั้น ในปัจจนีกะ การปฏิเสธของสกวาทีด้วยคำนี้ จึงเป็นอันกล่าวอรรถนี้ว่า บุคคลไม่ปรากฏโดยสภาวะใดๆ เลย เพราะว่าสำหรับบุคคลที่ปรากฏอยู่โดยสภาวะใดๆ ย่อมไม่มีโอกาสแห่งการปรากฏที่พ้นไปจากร่างกายและสิ่งที่นอกเหนือจากร่างกายนั้น 3. කාලසච්චිකට්ඨො ๓. กาลสัจจิกัตถะ 1. අනුලොමපච්චනීකවණ්ණනා ๑. การพรรณนาอนุโลมปัจจนีกะ 12. පුරිමපච්ඡිමජාතිකාලඤ්චාති මජ්ඣිමජාතිකාලෙ උපලබ්භමානස්ස තස්සෙව පුරිමපච්ඡිමජාතිකාලෙසු උපලද්ධිං සන්ධායාති අධිප්පායො. සෙසං පඨමනයෙ වුත්තසදිසමෙවාති ඉමෙසු තීසු පඨමෙ ‘‘සබ්බත්ථා’’ති එතස්මිං නයෙ වුත්තසදිසමෙව, කිං තං? පාඨස්ස සංඛිත්තතාති අත්ථො. ඉධාපි හි යස්මා ‘‘සබ්බදා න උපලබ්භතී’’ති වුත්තෙ එකදා උපලබ්භතීති ආපජ්ජති, තස්මා පච්චනීකෙ පටික්ඛෙපො සකවාදිස්සාති යොජෙතබ්බන්ති. ๑๒. คำว่า Purimapacchimajātikālañca (และกาลแห่งชาติก่อนและชาติหลัง) อธิบายว่า หมายถึงการปรากฏในกาลแห่งชาติก่อนและชาติหลังของบุคคลนั้นเองที่ปรากฏอยู่ในกาลแห่งชาติกลาง ส่วนที่เหลือก็เหมือนกับที่กล่าวไว้ในนัยแรกนั่นเอง ใน ๓ นัยนี้ นัยแรกที่กล่าวว่า Sabbatthā (ในที่ทั้งปวง) ก็เหมือนกับที่กล่าวไว้ในนัยนั้น อะไรคือสิ่งนั้น? อธิบายว่า คือความย่อของพระบาลี เพราะในที่นี้ก็เช่นกัน เมื่อกล่าวว่า 'ไม่ปรากฏตลอดกาล' ก็จะกลายเป็นว่าปรากฏในบางกาล เพราะฉะนั้น ในปัจจนีกะ พึงประกอบการปฏิเสธของสกวาทีเข้าด้วย 4. අවයවසච්චිකට්ඨො ๔. อวัยวสัจจิกัตถะ 1. අනුලොමපච්චනීකවණ්ණනා ๑. การพรรณนาอนุโลมปัจจนีกะ 13. තතියනයෙ ච යස්මා ‘‘සබ්බෙසු න උපලබ්භතී’’ති වුත්තෙ එකස්මිං උපලබ්භතීති ආපජ්ජති, තස්මා පච්චනීකෙ පටික්ඛෙපො සකවාදිස්සාති යොජෙතබ්බං. තෙනාහ ‘‘තාදිසමෙවා’’ති. ๑๓. และในนัยที่สาม เพราะเมื่อกล่าวว่า 'ไม่ปรากฏในอวัยวะทั้งปวง' ก็จะกลายเป็นว่าปรากฏในอวัยวะหนึ่ง เพราะฉะนั้น ในปัจจนีกะ พึงประกอบการปฏิเสธของสกวาทีเข้าด้วย ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เหมือนกันอย่างนั้นนั่นแหละ' ඔකාසාදිසච්චිකට්ඨො โอกาสาทิสัจจิกัตถะ 2. පච්චනීකානුලොමවණ්ණනා ๒. การพรรณนาปัจจนีกานุโลม 14. තත්ථ අනුලොමපඤ්චකස්සාතිආදිම්හි අනුලොමපඤ්චකන්ති නිග්ගහපඤ්චකං, පච්චනීකන්ති ච පටිකම්මං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තත්ථ අනුලොමපඤ්චකස්ස ‘‘සබ්බත්ථ [Pg.55] පුග්ගලො නුපලබ්භතී’’තිආදිකස්ස අත්ථො ‘‘සබ්බත්ථ පුග්ගලො නුපලබ්භතී’’තිආදිපාළිං සංඛිපිත්වා ආගතෙ සරූපෙන අවුත්තෙ ‘‘යස්මා සරීරං සන්ධායා’’තිආදිනා (කථා. අට්ඨ. 11) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො, පච්චනීකස්ස ච ‘‘සබ්බත්ථ පුග්ගලො උපලබ්භතී’’තිආදිකස්ස පටිකම්මකරණවසෙන වුත්තස්ස අත්ථො පටිකම්මාදිපාළිං සංඛිපිත්වා ආදිමත්තදස්සනෙන ආගතෙ ‘‘පුග්ගලො උපලබ්භතී’’තිආදිම්හි අනුලොමෙ ‘‘සබ්බත්ථාති සරීරං සන්ධාය අනුයොගො සකවාදිස්සා’’තිආදිනා (කථා. අට්ඨ. 11) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බොති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. අථ වා තත්ථාති යං ආරද්ධං, තස්මින්ති එවං අත්ථං අග්ගහෙත්වා තත්ථ තෙසු තීසු මුඛෙසූති අත්ථො ගහෙතබ්බො. අනුලොමපඤ්චකමූලකා චෙත්ථ සබ්බානුලොමපච්චනීකපඤ්චකපාළි අනුලොමපඤ්චකස්ස පාළීති වුත්තා, තථා පච්චනීකානුලොමපඤ්චකපාළි ච පච්චනීකස්ස පාළීති. තං සංඛිපිත්වා පටිකම්මවසෙන ආගතෙ සරූපෙන අවුත්තෙ ‘‘පුග්ගලො නුපලබ්භතී’’තිආදිකෙ පච්චනීකෙ ‘‘උපලබ්භතී’’තිආදිකෙ අනුලොමෙ ච අත්ථො හෙට්ඨා සුද්ධිකසච්චිකට්ඨෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති වුත්තං හොති. ๑๔. ในคำว่า "อนุลอมปัญจกัสสะ" เป็นต้นนั้น พึงทราบว่า "อนุลอมปัญจกะ" หมายถึง "นิกคหปัญจกะ" และ "ปัจจนีกะ" หมายถึง "ปฏิกรรม" ที่กล่าวไว้ ในความหมายของ "อนุลอมปัญจกะ" ที่มี "สัพพัตถะ ปุคคโล นุปะลัพภะติ" เป็นต้นนั้น ความหมายของคำว่า "สัพพัตถะ ปุคคโล นุปะลัพภะติ" เป็นต้น ซึ่งย่อพระบาลีมาและไม่ได้กล่าวไว้โดยตรงนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ใน "ยัสมา สรีรัง สันธายา" เป็นต้น (กถา. อรรถ. 11) ส่วนความหมายของ "ปัจจนีกะ" ที่มี "สัพพัตถะ ปุคคโล อุปะลัพภะติ" เป็นต้น ซึ่งกล่าวไว้โดยการทำปฏิกรรมนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ใน "สัพพัตถาติ สรีรัง สันธายะ อะนุโยโค สะกะวาทิสสา" เป็นต้น (กถา. อรรถ. 11) ใน "อนุลอมะ" ที่มี "ปุคคโล อุปะลัพภะติ" เป็นต้น ซึ่งย่อพระบาลีปฏิกรรมเป็นต้นมาและแสดงไว้เพียงเบื้องต้นเท่านั้น พึงทราบความหมายอย่างนี้ อีกนัยหนึ่ง คำว่า "ตัตถะ" นั้น ไม่พึงถือเอาความหมายว่า "ในสิ่งใดที่เริ่มไว้ ในสิ่งนั้น" แต่พึงถือเอาความหมายว่า "ในมุขทั้งสามเหล่านั้น" ในที่นี้ พระบาลีอนุลอมปัจจนีกปัญจกะทั้งหมดที่มีอนุลอมปัญจกะเป็นมูล กล่าวว่าเป็นพระบาลีของอนุลอมปัญจกะ และพระบาลีปัจจนีกอนุลอมปัญจกะก็กล่าวว่าเป็นพระบาลีของปัจจนีกะ ความหมายของปัจจนีกะที่มี "ปุคคโล นุปะลัพภะติ" เป็นต้น และอนุลอมะที่มี "อุปะลัพภะติ" เป็นต้น ซึ่งย่อมาและไม่ได้กล่าวไว้โดยตรงโดยการทำปฏิกรรมนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ใน "สุทธิกสัจจิกัฏฐะ" ข้างล่างนี้ සච්චිකට්ඨවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำพรรณนาสัจจิกัฏฐะจบแล้ว. 5. සුද්ධිකසංසන්දනවණ්ණනා ๕. คำพรรณนาสุทธิกสังสันทะนะ 17-27. රූපාදීහි සද්ධිං සච්චිකට්ඨසංසන්දනන්ති සච්චිකට්ඨස්ස පුග්ගලස්ස රූපාදීහි සද්ධිං සංසන්දනං, සච්චිකට්ඨෙ වා රූපාදීහි සද්ධිං පුග්ගලස්ස සංසන්දනන්ති අධිප්පායො. පුග්ගලො රූපඤ්චාති ච-කාරස්ස සමුච්චයත්ථත්තා යථා රූපන්ති එවං නිදස්සනවසෙන වුත්තො අත්ථො විචාරෙතබ්බො. රූපාදීහි අඤ්ඤො අනඤ්ඤො ච පුග්ගලො න වත්තබ්බොති ලද්ධි සමයො. ‘‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරන්ති අබ්‍යාකතමෙතං භගවතා’’තිආදිකං (සං. නි. 4.416) සුත්තං. අනුඤ්ඤායමානෙ තදුභයවිරොධො ආපජ්ජතීති ඉමමත්ථං සන්ධායාහ ‘‘සමයසුත්තවිරොධං දිස්වා’’ති. ข้อ 17-27 คำว่า "รูปาทิหิ สัจจิกัฏฐสังสันทะนะ" หมายถึง การเปรียบเทียบบุคคลผู้เป็นสัจจิกัฏฐะกับรูปเป็นต้น หรือหมายถึง การเปรียบเทียบบุคคลกับรูปเป็นต้นในสัจจิกัฏฐะ คำว่า "ปุคคโล รูปัญจะ" เพราะมี "จะ" การะเป็นเครื่องรวมกัน ความหมายที่กล่าวไว้โดยยกรูปเป็นต้นมาเป็นตัวอย่างนั้น พึงพิจารณา ความเห็นที่ว่า "บุคคลไม่พึงกล่าวว่าต่างจากรูปเป็นต้น หรือไม่ต่างจากรูปเป็นต้น" เป็นสมยะ (ข้อตกลง) พระสูตรที่ว่า "ชีวิตอย่างหนึ่ง ร่างกายอย่างหนึ่ง นี้พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์" เป็นต้น (สํ. นิ. 4.416) เมื่ออนุญาตแล้ว ความขัดแย้งทั้งสองอย่างนั้นย่อมเกิดขึ้น จึงทรงหมายถึงความหมายนี้แล้วตรัสว่า "เมื่อเห็นความขัดแย้งกับสมยสูตร" ධම්මතොති පාළිතො. ‘‘පටිකම්මචතුක්කාදීනි සංඛිත්තානි. පරවාදී…පෙ… දස්සිතානී’’ති වදන්තෙහි පුග්ගලො නුපලබ්භති…පෙ… ආජානාහි පටිකම්මන්ති [Pg.56] එත්ථ ආජානාහි නිග්ගහන්ති පාඨො දිට්ඨො භවිස්සති. අඤ්ඤත්තං පටිජානාපනත්ථන්ති යථා මයා අඤ්ඤත්තං වත්තබ්බං, තථා ච තයාපි තං වත්තබ්බන්ති අඤ්ඤත්තපටිඤ්ඤාය චොදනත්ථන්ති අත්ථො. සම්මුතිපරමත්ථානං එකත්තනානත්තපඤ්හස්ස ඨපනීයත්තාති අබ්‍යාකතත්තාති අත්ථො. යදි ඨපනීයත්තා පටික්ඛිපිතබ්බං, පරෙනපි ඨපනීයත්තා ලද්ධිමෙව නිස්සාය පටික්ඛෙපො කතොති සොපි න නිග්ගහෙතබ්බො සියා. පරො පන පුග්ගලොති කඤ්චි සභාවං ගහෙත්වා තස්ස ඨපනීයත්තං ඉච්ඡති, සති ච සභාවෙ ඨපනීයතා න යුත්තාති නිග්ගහෙතබ්බො. සම්මුති පන කොචි සභාවො නත්ථි. තෙනෙවස්ස එකත්තනානත්තපඤ්හස්ස ඨපනීයතං වදන්තො න නිග්ගහෙතබ්බොති සකවාදිනා පටික්ඛෙපො කතොති අයමෙත්ථ අධිප්පායො යුත්තො. คำว่า "ธัมมะโต" หมายถึง จากพระบาลี เมื่อกล่าวว่า "ปฏิกรรมจตุกกะเป็นต้นย่อไว้แล้ว. ปรวาที...เป็นต้น...แสดงไว้แล้ว" ในคำว่า "ปุคคโล นุปะลัพภะติ...เป็นต้น...อาชานาหิ ปฏิกรรม" นั้น พึงเห็นว่ามีบทว่า "อาชานาหิ นิกคหัง" คำว่า "อัญญัตตัง ปฏิชานาปะนัตถัง" หมายถึง เพื่อให้ยอมรับความต่างกัน คือ เพื่อให้ยอมรับว่า "ข้าพเจ้าพึงกล่าวความต่างกันอย่างไร ท่านก็พึงกล่าวอย่างนั้น" คำว่า "สมมุติปรมัตถานัง เอกัตตะนานัตตะปัญหัสสะ ฐะปะนียัตตา" หมายถึง เพราะเป็นปัญหาที่พึงงดไว้ (อัพยากฤต) ซึ่งความมีอย่างเดียวกันและความต่างกันของสมมุติและปรมัตถ์ ถ้าพึงปฏิเสธเพราะเป็นปัญหาที่พึงงดไว้ แม้ปรวาทีก็ปฏิเสธโดยอาศัยความเห็นว่าเป็นปัญหาที่พึงงดไว้ เขาก็ไม่พึงถูกข่ม แต่ปรวาทีนั้นถือเอาสภาวะบางอย่างว่าเป็นบุคคล แล้วปรารถนาให้เป็นปัญหาที่พึงงดไว้ และเมื่อมีสภาวะอยู่ การงดไว้ก็ไม่สมควร จึงพึงถูกข่ม แต่สมมุติไม่มีสภาวะใดๆ เพราะฉะนั้น การที่สกวาทีปฏิเสธโดยกล่าวว่า "ผู้ที่กล่าวว่าปัญหาเรื่องความมีอย่างเดียวกันและความต่างกันของสมมุตินั้นเป็นปัญหาที่พึงงดไว้ ไม่พึงถูกข่ม" นี้เป็นความหมายที่สมควรในที่นี้ සුද්ධිකසංසන්දනවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำพรรณนาสุทธิกสังสันทะนะจบแล้ว. 6. ඔපම්මසංසන්දනවණ්ණනා ๖. คำพรรณนาโอปัมมสังสันทะนะ 28-36. උපලද්ධිසාමඤ්ඤෙන අඤ්ඤත්තපුච්ඡා චාති ඉදඤ්ච ද්වින්නං සමානතා නො අඤ්ඤත්තස්ස කාරණං යුත්තං, අථ ඛො විසුං අත්තනො සභාවෙන සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙන උපලබ්භනීයතාති විචාරෙතබ්බං. ‘‘එකවීසාධිකානී’’ති පුරිමපාඨො, වීසාධිකානීති පන පඨිතබ්බං. ข้อ 28-36 คำว่า "อุปะลัทธิสามัญเญนะ อัญญัตตะปุจฉา จะ" นี้ พึงพิจารณาว่า ความเสมอกันของสองสิ่งนี้ไม่สมควรเป็นเหตุแห่งความต่างกัน แต่พึงเป็นสิ่งที่พึงเข้าถึงได้ด้วยสภาวะของตนเองโดยปรมัตถ์ที่เป็นสัจจิกัฏฐะ บทว่า "เอกะวีสาธิกานิ" เป็นบทเดิม แต่พึงอ่านว่า "วีสาธิกานิ" 37-45. ‘‘අත්ථි පුග්ගලො’’ති සුත්තං අනුජානාපෙන්තෙන උපලද්ධි අනුජානිතා හොතීති මඤ්ඤමානො ආහ ‘‘උපලද්ධිසාමඤ්ඤං ආරොපෙත්වා’’ති. වීසාධිකානි නව පටිකම්මපඤ්චකසතානි දස්සිතානීති එතෙන සුද්ධිකසංසන්දනෙපි ‘‘ආජානාහි පටිකම්ම’’මිච්චෙව පාඨොති විඤ්ඤායති. යඤ්ච වාදමුඛෙසු සුද්ධිකසච්චිකට්ඨෙ ‘‘පටිකම්මචතුක්ක’’න්ති වුත්තං, තම්පි ‘‘පටිකම්මපඤ්චක’’න්ති. ข้อ 37-45 ผู้ที่คิดว่า "เมื่ออนุญาตพระสูตรว่า 'มีบุคคล' ชื่อว่าอนุญาตการเข้าถึง" จึงกล่าวว่า "ยกความเสมอกันแห่งการเข้าถึงขึ้น" ด้วยเหตุที่แสดงปฏิกรรมปัญจกะเก้าร้อยยี่สิบ (920) นี้ จึงพึงทราบว่า แม้ในสุทธิกสังสันทะนะก็มีบทว่า "อาชานาหิ ปฏิกรรม" นั่นเอง และที่กล่าวไว้ในวาทมุขทั้งหลายในสุทธิกสัจจิกัฏฐะว่า "ปฏิกรรมจตุกกะ" นั้น ก็คือ "ปฏิกรรมปัญจกะ" ඔපම්මසංසන්දනවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำพรรณนาโอปัมมสังสันทะนะจบแล้ว. 7. චතුක්කනයසංසන්දනවණ්ණනා ๗. คำพรรณนาจตุกกนัยสังสันทะนะ 46-52. එකධම්මතොපි [Pg.57] අඤ්ඤත්තං අනිච්ඡන්තො රූපාදිඑකෙකධම්මවසෙන නානුයුඤ්ජිතබ්බො. සමුදායතො හි අයං අඤ්ඤත්තං අනිච්ඡන්තො එකදෙසතො අනඤ්ඤත්තං පටික්ඛිපන්තො න නිග්ගහාරහො සියාති එතං වචනොකාසං නිවත්තෙතුං ‘‘අයඤ්ච අනුයොගො’’තිආදිමාහ. සකලන්ති සත්තපඤ්ඤාසවිධො ධම්මප්පභෙදො පුග්ගලොති වා පරමත්ථසච්චං පුග්ගලොති වා එවං සකලං සන්ධායාති අත්ථො. එවං සකලං පරමත්ථං චින්තෙත්වා තන්තිවසෙන අනුයොගලක්ඛණස්ස ඨපිතත්තා සකලපරමත්ථතො ච අඤ්ඤස්ස සච්චිකට්ඨස්ස අභාවා සච්චිකට්ඨෙන පුග්ගලෙන තතො අඤ්ඤෙන න භවිතබ්බන්ති ‘‘රූපං පුග්ගලො’’ති ඉමං පඤ්හං පටික්ඛිපන්තස්ස නිග්ගහාරොපනං යුත්තන්ති අත්ථො. ข้อ 46-52 ผู้ไม่ปรารถนาความต่างกันแม้โดยธรรมอย่างเดียว ก็ไม่พึงถูกสอบสวนโดยธรรมแต่ละอย่างมีรูปเป็นต้น เพราะว่าผู้นี้ไม่ปรารถนาความต่างกันโดยรวม เมื่อปฏิเสธความไม่ต่างกันโดยส่วนเดียว ก็ไม่พึงควรแก่การข่ม เพื่อจะระงับโอกาสแห่งคำกล่าวนี้ จึงกล่าวว่า "อนุยอกะนี้" เป็นต้น คำว่า "สักกะลัง" หมายถึง โดยหมายถึงทั้งหมดอย่างนี้ คือ ธรรมประเภท 57 อย่างว่าเป็นบุคคล หรือปรมัตถสัจจะว่าเป็นบุคคล เมื่อพิจารณาปรมัตถ์ทั้งหมดอย่างนี้ และเพราะลักษณะแห่งการสอบสวนถูกตั้งไว้โดยนัยแห่งคัมภีร์ และเพราะไม่มีสัจจิกัฏฐะอื่นนอกจากปรมัตถ์ทั้งหมด บุคคลผู้เป็นสัจจิกัฏฐะจึงไม่พึงเป็นอื่นจากนั้น การข่มผู้ที่ปฏิเสธปัญหาว่า "รูปเป็นบุคคล" นี้ จึงสมควร සභාගවිනිබ්භොගතොති රූපතො අඤ්ඤසභාගත්තාති වුත්තං හොති. සබ්බධම්මාති රූපවජ්ජෙ සබ්බධම්මෙ වදති. ‘‘රූපස්මිං පුග්ගලො’’ති එත්ථ නිස්සයවිනාසෙ විනාසාපත්තිභයෙන පටික්ඛිපතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘උච්ඡෙදදිට්ඨිභයෙන චෙවා’’ති. තීසු පන සමයවිරොධෙන පටික්ඛෙපො අධිප්පෙතො. න හි සො සක්කායදිට්ඨිං ඉච්ඡති, අපිච සස්සතදිට්ඨිභයෙන පටික්ඛිපතීති යුත්තං වත්තුං. සක්කායදිට්ඨීසු හි පඤ්චෙව උච්ඡෙදදිට්ඨියො, සෙසාසස්සතදිට්ඨියොති. අඤ්ඤත්‍ර රූපාති එත්ථ ච රූපවා පුග්ගලොති අයමත්ථො සඞ්ගහිතොති වෙදිතබ්බො. คำว่า สภาควินิพโภคโต (โดยการแยกส่วนที่มีสภาพเสมอกัน) หมายถึง มีสภาพต่างจากรูป คำว่า สัพพธัมมา (ธรรมทั้งปวง) หมายถึง ธรรมทั้งปวงเว้นรูป คำว่า “บุคคลในรูป” ในที่นี้มีอธิบายว่า ปฏิเสธด้วยความกลัวว่าจะถึงความพินาศเมื่อที่อาศัยพินาศไป จึงกล่าวว่า “ด้วยความกลัวในอุจเฉททิฏฐิด้วย” แต่ในสามกาลนั้น การปฏิเสธด้วยความขัดแย้งกันในกาลเป็นที่ประสงค์ แท้จริงแล้ว เขาไม่ปรารถนาสักกายทิฏฐิ แต่ควรกล่าวว่า ปฏิเสธด้วยความกลัวในสัสสตทิฏฐิ เพราะในสักกายทิฏฐิ มีอุจเฉททิฏฐิ ๕ อย่างเท่านั้น ที่เหลือเป็นสัสสตทิฏฐิ คำว่า อัญญัตระรูปา (เว้นรูป) ในที่นี้พึงทราบว่า ความหมายว่า บุคคลมีรูป ได้สงเคราะห์ไว้แล้ว චතුක්කනයසංසන්දනවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายการเชื่อมโยงนัย ๔ จบแล้ว නිට්ඨිතා ච සංසන්දනකථාවණ්ණනා. คำอธิบายเรื่องการเชื่อมโยงก็จบแล้ว 8. ලක්ඛණයුත්තිවණ්ණනා ๘. คำอธิบายลักษณะและเหตุผล 54. පච්චනීකානුලොමෙති ඉදං යං වක්ඛති ‘‘ඡලවසෙන පන වත්තබ්බං ‘ආජානාහි පටිකම්ම’න්තිආදී’’ති (කථා. අට්ඨ. 54), තෙන පන න සමෙති. පච්චනීකානුලොමෙ හි පච්චනීකෙ ‘‘ආජානාහි නිග්ගහ’’න්ති වත්තබ්බං, න පන ‘‘පටිකම්ම’’න්ති. ๕๔. คำว่า ปัจจนีกานุโลเม (ในปัจจนีกะและอนุโลม) นี้ ไม่ตรงกับที่ท่านจะกล่าวว่า “แต่พึงกล่าวโดยนัย ๖ อย่างว่า ‘พึงรู้ พึงแก้ไข’ เป็นต้น” (กถา. อรรถ. ๕๔) เพราะในปัจจนีกะและอนุโลมนั้น พึงกล่าวในปัจจนีกะว่า “พึงรู้ พึงข่ม” ไม่ใช่ “พึงแก้ไข” ලක්ඛණයුත්තිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายลักษณะและเหตุผลจบแล้ว 9. වචනසොධනවණ්ණනා ๙. คำอธิบายการชำระถ้อยคำ 55-59. පුග්ගලො [Pg.58] උපලබ්භතීති පදද්වයස්ස අත්ථතො එකත්තෙති එත්ථ තදෙව එකත්තං පරෙන සම්පටිච්ඡිතං අසම්පටිච්ඡිතන්ති විචාරෙතබ්බමෙතං. පුග්ගලස්ස හි අවිභජිතබ්බතං, උපලබ්භතීති එතස්ස විභජිතබ්බතං වදන්තො විභජිතබ්බාවිභජිතබ්බත්ථානං උපලබ්භතිපුග්ගල-සද්දානං කථං අත්ථතො එකත්තං සම්පටිච්ඡෙය්‍යාති? යථා ච විභජිතබ්බාවිභජිතබ්බත්ථානං උපලබ්භති-රූප-සද්දානං තං විභාගං වදතො රූපං කිඤ්චි උපලබ්භති, කිඤ්චි න උපලබ්භතීති අයං පසඞ්ගො නාපජ්ජති, එවං එතස්සපි යථාවුත්තවිභාගං වදතො යථාආපාදිතෙන පසඞ්ගෙන න භවිතබ්බන්ති මග්ගිතබ්බො එත්ථ අධිප්පායො. ๕๕-๕๙. คำว่า “บุคคลย่อมปรากฏ” ในที่นี้ ความเป็นอันเดียวกันโดยอรรถของบททั้งสองนั้น พึงพิจารณาว่า ผู้อื่นยอมรับหรือไม่ยอมรับความเป็นอันเดียวกันนั้น เพราะเมื่อกล่าวว่า บุคคลเป็นสิ่งที่แบ่งแยกไม่ได้ และคำว่า “ย่อมปรากฏ” เป็นสิ่งที่แบ่งแยกได้ ไฉนจึงจะยอมรับความเป็นอันเดียวกันโดยอรรถของคำว่า “ย่อมปรากฏ” และ “บุคคล” ซึ่งมีความหมายว่าสิ่งที่แบ่งแยกได้และสิ่งที่แบ่งแยกไม่ได้เล่า? และพึงแสวงหาความหมายในที่นี้ว่า เหมือนอย่างที่เมื่อกล่าวการแบ่งแยกนั้นของคำว่า “ย่อมปรากฏ” และ “รูป” ซึ่งมีความหมายว่าสิ่งที่แบ่งแยกได้และสิ่งที่แบ่งแยกไม่ได้ ข้อขัดข้องที่ว่า รูปบางอย่างย่อมปรากฏ บางอย่างไม่ปรากฏ ย่อมไม่เกิดขึ้น ฉันใด แม้ในเรื่องนี้ เมื่อกล่าวการแบ่งแยกที่กล่าวมาแล้ว ข้อขัดข้องที่เกิดขึ้นก็ไม่ควรมี ฉันนั้น 60. ‘‘සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛස්සූ’’ති (සු. නි. 1125) එතෙන අත්ථතො පුග්ගලො නත්ථීති වුත්තං හොතීති ආහ ‘‘නත්ථීතිපි වුත්ත’’න්ති. ๖๐. คำว่า “พึงพิจารณาโลกโดยความเป็นของว่างเปล่า” (สุ. นิ. ๑๑๒๕) นี้ หมายถึง โดยอรรถแล้ว บุคคลไม่มี จึงกล่าวว่า “ก็กล่าวว่าไม่มี” වචනසොධනවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายการชำระถ้อยคำจบแล้ว 10. පඤ්ඤත්තානුයොගවණ්ණනා ๑๐. คำอธิบายการสอบสวนบัญญัติ 61-66. රූපකායාවිරහං සන්ධාය ‘‘රූපකායසබ්භාවතො’’ති ආහ. ‘‘රූපිනො වා අරූපිනො වා’’ති (ඉතිවු. 90) සුත්තෙ ආගතපඤ්ඤත්තිං සන්ධාය ‘‘තථාරූපාය ච පඤ්ඤත්තියා අත්ථිතායා’’ති. වීතරාගසබ්භාවතොති කාමීභාවස්ස අනෙකන්තිකත්තා කාමධාතුයා ආයත්තත්තාභාවතො ච ‘‘කාමී’’ති න වත්තබ්බොති පටික්ඛිපතීති අධිප්පායො. ๖๑-๖๖. กล่าวว่า “เพราะมีรูปกายอยู่” โดยอ้างถึงการไม่ปราศจากรูปกาย กล่าวว่า “เพราะมีบัญญัติเช่นนั้นอยู่” โดยอ้างถึงบัญญัติที่มาในพระสูตรว่า “มีรูปหรือไม่มีรูป” (อิติวุ. ๙๐) คำว่า วีตราคสัพภาวโต (เพราะมีสภาพปราศจากราคะ) มีความหมายว่า ปฏิเสธว่าไม่ควรกล่าวว่า “ผู้ใคร่กาม” เพราะความเป็นผู้ใคร่กามไม่แน่นอน และเพราะไม่มีความขึ้นอยู่กับกามธาตุ 67. කායානුපස්සනායාති කාරණවචනමෙතං, කායානුපස්සනාය කාරණභූතාය එවංලද්ධිකත්තාති අත්ථො. ආහච්ච භාසිතන්ති ‘‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරන්ති අබ්‍යාකතමෙතං මයා’’ති (ම. නි. 2.128) ආහච්ච භාසිතං. ๖๗. คำว่า กายานุปัสสนายาติ (เพราะกายานุปัสสนา) นี้เป็นคำบอกเหตุ หมายความว่า เพราะกายานุปัสสนาเป็นเหตุ จึงมีความเห็นอย่างนี้ คำว่า อาหัจจภาสิตัง (ตรัสโดยเจาะจง) หมายถึง ตรัสโดยเจาะจงว่า “ชีวิตอย่างหนึ่ง ร่างกายอย่างหนึ่ง นี้เราไม่ได้พยากรณ์” (ม. นิ. ๒.๑๒๘) පඤ්ඤත්තානුයොගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายการสอบสวนบัญญัติจบแล้ว 11. ගතිඅනුයොගවණ්ණනා ๑๑. คำอธิบายการสอบสวนคติ 69-72. ‘‘දස්සෙන්තො [Pg.59] ‘තෙන හි පුග්ගලො සන්ධාවතී’තිආදිමාහා’’ති වුත්තං, ‘‘දස්සෙන්තො ‘න වත්තබ්බං පුග්ගලො සන්ධාවතී’තිආදිමාහා’’ති පන භවිතබ්බං, දස්සෙත්වාති වා වත්තබ්බං. ๖๙-๗๒. ที่กล่าวว่า “แสดงว่า ‘ถ้าอย่างนั้น บุคคลย่อมท่องเที่ยวไป’ เป็นต้น” นั้น ควรเป็น “แสดงว่า ‘ไม่ควรกล่าวว่า บุคคลย่อมท่องเที่ยวไป’ เป็นต้น” หรือควรกล่าวว่า “แสดงแล้ว” 91. යෙන රූපසඞ්ඛාතෙන සරීරෙන සද්ධිං ගච්ඡතීති එත්ථ ‘‘රූපෙන සද්ධිං ගච්ඡතී’’ති වදන්තෙන ‘‘රූපං පුග්ගලො’’ති අනනුඤ්ඤාතත්තා යෙනාකාරෙන තං ජීවං තං සරීරන්ති ඉදං ආපජ්ජති, සො වත්තබ්බො. අසඤ්ඤූපපත්තිං සන්ධායාති නිරයූපගස්ස පුග්ගලස්ස අසඤ්ඤූපගස්ස අරූපූපගස්ස ච අන්තරාභවං න ඉච්ඡතීති චුතිතො අනන්තරං උපපත්තිං සන්ධායාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. යෙ පන චුතිකාලෙ උපපත්තිකාලෙ ච අසඤ්ඤූපපත්තිකාලෙ ච අසඤ්ඤසත්තෙසු සඤ්ඤා අත්ථීති ගහෙත්වා අසඤ්ඤූපගස්ස ච අන්තරාභවං ඉච්ඡෙය්‍යුං, තෙසං අන්තරාභවභාවතො ‘‘අසඤ්ඤූපපත්ති අවෙදනා’’ති න සක්කා වත්තුන්ති. ๙๑. คำว่า “ย่อมไปพร้อมกับร่างกายอันนับว่าเป็นรูปใด” ในที่นี้ เมื่อกล่าวว่า “ย่อมไปพร้อมกับรูป” โดยที่ไม่ได้อนุญาตว่า “รูปคือบุคคล” จึงเกิดข้อที่ว่า ชีวิตนั้น ร่างกายนั้นเป็นอย่างไร พึงกล่าวอย่างนั้น คำว่า อสัญญูปปัตติง สันธายาติ (หมายถึงการอุบัติในอสัญญีภพ) พึงทราบความหมายว่า หมายถึงการอุบัติทันทีจากการจุติ เพราะไม่ปรารถนาภพในระหว่างของบุคคลผู้ไปสู่นรก ผู้ไปสู่อสัญญีภพ และผู้ไปสู่อรูปภพ ส่วนชนเหล่าใดถือว่า ในอสัญญีสัตว์มีสัญญาอยู่ทั้งในเวลาจุติ เวลาอุบัติ และเวลาอุบัติในอสัญญีภพ และปรารถนาภพในระหว่างของอสัญญีภพ ชนเหล่านั้นไม่สามารถกล่าวได้ว่า “การอุบัติในอสัญญีภพไม่มีเวทนา” เพราะมีภพในระหว่าง 92. අවෙදනොතිආදීසු තදඤ්ඤන්ති සඤ්ඤභවතො අඤ්ඤං අසඤ්ඤානෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනුපපත්තිං. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙපි හි න වත්තබ්බං සඤ්ඤා අත්ථීති ඉච්ඡන්ති. ๙๒. ในคำว่า อเวทโน (ไม่มีเวทนา) เป็นต้น คำว่า ตทัญญัง (อย่างอื่นจากนั้น) หมายถึง การอุบัติในอสัญญีภพและเนวสัญญานาสัญญายตนภพที่ต่างจากภพที่มีสัญญา เพราะในเนวสัญญานาสัญญายตนภพก็ไม่ควรกล่าวว่ามีสัญญาอยู่ พวกเขาย่อมปรารถนาอย่างนั้น 93. යස්මා රූපාදිධම්මෙ විනා පුග්ගලො නත්ථීති ඉන්ධනුපාදානො අග්ගි විය ඉන්ධනෙන රූපාදිඋපාදානො පුග්ගලො රූපාදිනා විනා නත්ථීති ලද්ධිවසෙන වදති. ๙๓. เพราะบุคคลไม่มีเว้นรูปธรรมเป็นต้น จึงกล่าวโดยนัยที่ว่า บุคคลผู้มีรูปเป็นต้นเป็นอุปาทาน ย่อมไม่มีเว้นรูปเป็นต้น เหมือนไฟมีเชื้อเป็นอุปาทาน ย่อมไม่มีเว้นเชื้อ ගතිඅනුයොගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายการสอบสวนคติจบแล้ว 12. උපාදාපඤ්ඤත්තානුයොගවණ්ණනා ๑๒. คำอธิบายการสอบสวนบัญญัติโดยอุปาทาน 97. නීලං රූපං උපාදාය නීලොතිආදීසූති ‘‘නීලං රූපං උපාදාය නීලකස්ස පුග්ගලස්ස පඤ්ඤත්තී’’ති එත්ථ යො පුට්ඨො නීලං උපාදාය නීලොති, තදාදීසූති අත්ථො. ๙๗. ในคำว่า นีฬัง รูปัง อุปาทายะ นีโฬติอาทีสุ (เพราะอาศัยรูปสีเขียว จึงเป็นสีเขียว เป็นต้น) หมายถึง ในที่นี้ที่ว่า “บัญญัติของบุคคลผู้มีสีเขียวเพราะอาศัยรูปสีเขียว” ผู้ถูกถามว่า “เพราะอาศัยสีเขียว จึงเป็นสีเขียว” เป็นต้น 98. ඡෙකට්ඨං සන්ධායාති ඡෙකට්ඨං සන්ධාය වුත්තං, න කුසලපඤ්ඤත්තිං. ‘‘කුසලං වෙදනං උපාදායා’’ති මඤ්ඤමානො පටිජානාතීති අත්ථො දට්ඨබ්බො. ๙๘. คำว่า เฉกัฏฐัง สันธายาติ (หมายถึงผู้ฉลาด) หมายถึง กล่าวโดยอ้างถึงผู้ฉลาด ไม่ใช่บัญญัติที่เป็นกุศล พึงทราบความหมายว่า สำคัญว่า “เพราะอาศัยเวทนาที่เป็นกุศล” จึงยอมรับ 112. ඉදානි [Pg.60]…පෙ… දස්සෙතුං ‘‘යථා රුක්ඛ’’න්තිආදිමාහාති පුබ්බපක්ඛං දස්සෙත්වා උත්තරමාහාති වුත්තං හොති. ๑๑๒. บัดนี้ ...เป... เพื่อแสดงว่า “กล่าวว่า ‘เหมือนต้นไม้’ เป็นต้น” หมายถึง แสดงปุพพปักษ์แล้วจึงกล่าวอุตตรปักษ์ 115. ‘‘යස්ස රූපං සො රූපවා’’ති උත්තරපක්ඛෙ වුත්තං වචනං උද්ධරිත්වා ‘‘යස්මා’’තිආදිමාහ. ๑๑๕. ยกคำที่กล่าวในอุตตรปักษ์ว่า “รูปของบุคคลใด บุคคลนั้นมีรูป” ขึ้นมาแล้วกล่าวว่า “เพราะเหตุใด” เป็นต้น 116. චිත්තානුපස්සනාවසෙනාති චිත්තානුපස්සනාවසෙන පරිදීපිතස්ස සරාගාදිචිත්තයොගස්ස වසෙනාති අධිප්පායො. ๑๑๖. คำว่า จิตตานุปัสสนาวเสนาติ (โดยอำนาจแห่งจิตตานุปัสสนา) มีความหมายว่า โดยอำนาจแห่งการประกอบด้วยจิตมีราคะเป็นต้นที่แสดงไว้โดยอำนาจแห่งจิตตานุปัสสนา 118. යෙනාති චක්ඛුන්ති ‘‘යෙනා’’ති වුත්තං කරණං චක්ඛුන්ති අත්ථො. චක්ඛුමෙව රූපං පස්සතීති විඤ්ඤාණනිස්සයභාවූපගමනමෙව චක්ඛුස්ස දස්සනං නාම හොතීති සන්ධාය වදති. ๑๑๘. คำว่า เยนาติ จักขุนติ (ด้วยสิ่งใด คือตา) หมายถึง คำว่า “ด้วยสิ่งใด” ที่กล่าวมานั้นคือตา ตาเท่านั้นย่อมเห็นรูป หมายถึง กล่าวโดยอ้างถึงว่า การที่ตาเข้าถึงภาวะเป็นที่อาศัยของวิญญาณนั่นแหละชื่อว่าการเห็นของตา උපාදාපඤ්ඤත්තානුයොගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายการสอบสวนเรื่องอุปาทาบัญญัติ จบแล้ว. 13. පුරිසකාරානුයොගවණ්ණනා ๑๓. คำอธิบายการสอบสวนเรื่องปุริสการ. 123. කරණමත්තන්ති කම්මානං නිප්ඵාදකප්පයොජකභාවෙන පවත්තා ඛන්ධා. ๑๒๓. คำว่า "เป็นเพียงเครื่องกระทำ" นั้น หมายถึงขันธ์ทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยความเป็นผู้ยังกรรมให้สำเร็จและเป็นผู้ชักนำกรรมทั้งหลาย. 124. පුරිමකම්මෙන විනා පුග්ගලස්ස ජාති, ජාතස්ස ච විජ්ජට්ඨානාදීසු සම්මා මිච්ඡා වා පවත්ති නත්ථීති සන්ධාය ‘‘පුරිමකම්මමෙව තස්සා’’තිආදිමාහ. ๑๒๔. มุ่งหมายถึงว่า หากปราศจากกรรมในปางก่อน การเกิดของบุคคลย่อมไม่มี และการดำเนินไปของบุคคลผู้เกิดแล้วในฐานะแห่งวิชชาเป็นต้น โดยชอบหรือโดยผิด ย่อมไม่มี จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "กรรมในปางก่อนเท่านั้นของบุคคลนั้น". 125. කම්මවට්ටස්සාති එත්ථ කම්මකාරකස්ස යො කාරකො, තෙනපි අඤ්ඤං කම්මං කාතබ්බං, තස්ස කාරකෙනපි අඤ්ඤන්ති එවං කම්මවට්ටස්ස අනුපච්ඡෙදං වදන්ති. පුග්ගලස්ස කාරකො කම්මස්ස කාරකො ආපජ්ජතීති විචාරෙතබ්බමෙතං. මාතාපිතූහි ජනිතතාදිනා තස්ස කාරකං ඉච්ඡන්තස්ස කම්මකාරකානං කාරකපරම්පරා ආපජ්ජතීති ඉදඤ්ච විචාරෙතබ්බං. ๑๒๕. ในคำว่า "แห่งวัฏฏะแห่งกรรม" นี้ ผู้กระทำของผู้กระทำกรรมใด ผู้นั้นก็พึงทำกรรมอื่น และผู้กระทำของผู้นั้นก็พึงทำกรรมอื่น พวกเขากล่าวถึงความไม่ขาดสายแห่งวัฏฏะแห่งกรรมอย่างนี้. พึงพิจารณาเรื่องนี้ว่า ผู้กระทำของบุคคลย่อมถึงซึ่งความเป็นผู้กระทำของกรรม. สำหรับผู้ที่ต้องการผู้กระทำของบุคคลนั้นโดยความเป็นผู้ถูกมารดาบิดาให้เกิดเป็นต้น พึงพิจารณาเรื่องนี้ด้วยว่า ลำดับแห่งผู้กระทำของผู้กระทำกรรมย่อมถึงซึ่งความเป็นผู้กระทำ. 170. සුත්තවිරොධභයෙනාති ‘‘සො කරොති සො පටිසංවෙදයතීති ඛො, බ්‍රාහ්මණ, අයමෙකො අන්තො’’තිආදීහි (සං. නි. 2.46) විරොධභයා. ๑๗๐. ด้วยคำว่า "ด้วยความกลัวการขัดแย้งกับพระสูตร" คือด้วยความกลัวการขัดแย้งกับพระสูตรมีอาทิว่า "ดูกรพราหมณ์ 'เขาทำ เขาเสวย' นี้เป็นที่สุดข้างหนึ่ง" (สํ. นิ. 2.46). 171. ‘‘ඉධ නන්දති පෙච්ච නන්දතී’’ති (ධ. ප. 18) වචනතො කම්මකරණකාලෙ විපාකපටිසංවෙදනකාලෙ ච සොයෙවාති පටිජානාතීති අධිප්පායො. සයංකතං [Pg.61] සුඛදුක්ඛන්ති ච පුට්ඨො ‘‘කිං නු ඛො, භො ගොතම, සයංකතං සුඛං දුක්ඛන්ති? මා හෙවං කස්සපා’’තිආදිසුත්තවිරොධා (සං. නි. 2.18) පටික්ඛිපති. ๑๗๑. ด้วยคำว่า "ย่อมยินดีในโลกนี้ ย่อมยินดีในโลกหน้า" (ธ.ป. 18) มีความหมายว่า ย่อมปฏิญาณว่า "เป็นคนนั้นเอง" ทั้งในเวลาทำกรรมและในเวลาเสวยวิบาก. และเมื่อถูกถามว่า "สุขและทุกข์ที่ตนทำเองหรือ?" ย่อมปฏิเสธเพราะขัดแย้งกับพระสูตรมีอาทิว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ สุขและทุกข์ที่ตนทำเองหรือ? อย่าเลย กัสสปะ" (สํ. นิ. 2.18). 176. ලද්ධිමත්තමෙවෙතන්ති සොයෙවෙකො නෙව සො හොති න අඤ්ඤොති ඉදං පන නත්ථෙව, තස්මා එවංවාදිනො අසයංකාරන්තිආදි ආපජ්ජතීති අධිප්පායො. අපිචාතිආදිනා ඉදං දස්සෙති – න පරස්ස ඉච්ඡාවසෙනෙව ‘‘සො කරොතී’’තිආදි අනුයොගො වුත්තො, අථ ඛො ‘‘සො කරොතී’’තිආදීසු එකං අනිච්ඡන්තස්ස ඉතරං, තඤ්ච අනිච්ඡන්තස්ස අඤ්ඤං ආපන්නන්ති එවං කාරකවෙදකිච්ඡාය ඨත්වා ‘‘සො කරොතී’’තිආදීසු තං තං අනිච්ඡාය ආපන්නවසෙනාපීති. අථ වා න කෙවලං ‘‘සො කරොතී’’තිආදීනං සබ්බෙසං ආපන්නත්තා, අථ ඛො එකෙකස්සෙව ච ආපන්නත්තා අයං අනුයොගො කතොති දස්සෙති. පුරිමනයෙනෙවාති එතෙන ‘‘ඉධ නන්දතී’’තිආදි සබ්බං පටිජානනාදිකාරණං එකතො යොජෙතබ්බන්ති දස්සෙති. ๑๗๖. คำว่า "เป็นเพียงทิฏฐิเท่านั้น" นั้น "คนนั้นคนเดียว ไม่ใช่คนนั้น ไม่ใช่คนอื่น" นี้ไม่มีอยู่จริง เพราะฉะนั้น มีความหมายว่า ผู้กล่าวอย่างนี้ย่อมถึงซึ่งคำมีอาทิว่า "ไม่ใช่ผู้ทำเอง". และด้วยคำมีอาทิว่า "อีกอย่างหนึ่ง" นี้ ย่อมแสดงสิ่งนี้ว่า การสอบสวนมีอาทิว่า "เขาทำ" ไม่ได้ถูกกล่าวโดยอาศัยความต้องการของผู้อื่นเท่านั้น แต่ว่า เมื่อไม่ต้องการอย่างหนึ่งในคำมีอาทิว่า "เขาทำ" ก็ย่อมถึงอีกอย่างหนึ่ง และเมื่อไม่ต้องการอย่างนั้น ก็ย่อมถึงอีกอย่างหนึ่ง อย่างนี้ เมื่อตั้งอยู่ในความประสงค์ในผู้กระทำและผู้เสวย ย่อมถึงโดยอาศัยความไม่ต้องการสิ่งนั้นๆ ในคำมีอาทิว่า "เขาทำ" ด้วย. อีกนัยหนึ่ง ย่อมแสดงว่า การสอบสวนนี้ถูกกระทำ ไม่ใช่เพราะถึงซึ่งทั้งหมดของคำมีอาทิว่า "เขาทำ" เท่านั้น แต่เพราะถึงซึ่งแต่ละอย่างด้วย. ด้วยคำว่า "ด้วยนัยก่อนนั่นเอง" นี้ ย่อมแสดงว่า เหตุแห่งการปฏิญาณเป็นต้นทั้งหมดมีอาทิว่า "ย่อมยินดีในโลกนี้" พึงประกอบเข้าด้วยกัน. පුරිසකාරානුයොගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายการสอบสวนเรื่องปุริสการ จบแล้ว. කල්‍යාණවග්ගො නිට්ඨිතො. กัลยาณวรรค จบแล้ว. 14. අභිඤ්ඤානුයොගවණ්ණනා ๑๔. คำอธิบายการสอบสวนเรื่องอภิญญา. 193. අභිඤ්ඤානුයොගාදිවසෙන අරහත්තසාධනාති එත්ථ ‘‘නනු අත්ථි කොචි ඉද්ධිං විකුබ්බතී’’ති අභිඤ්ඤාඅනුයොගො ච ‘‘හඤ්චි අත්ථි කොචි ඉද්ධිං විකුබ්බතී’’ති ඨපනා ච ‘‘තෙන වත රෙ’’තිආදි පාපනා ච ආදිසද්දසඞ්ගහිතො අත්ථොව දට්ඨබ්බො. ආසවක්ඛයඤාණං පනෙත්ථ අභිඤ්ඤා වුත්තාති තදභිඤ්ඤාවතො අරහතො සාධනං ‘‘අරහත්තසාධනා’’ති ආහ. අරහතො හි සාධනා තබ්භාවස්ස ච සාධනා හොතියෙවාති. ๑๙๓. ในคำว่า "การยังอรหัตให้สำเร็จโดยอาศัยการสอบสวนเรื่องอภิญญาเป็นต้น" นี้ พึงเห็นว่าเนื้อความที่สงเคราะห์ด้วยคำว่า "เป็นต้น" นั้น คือการสอบสวนเรื่องอภิญญาว่า "ก็ใครเล่าจะแสดงฤทธิ์ได้?" การตั้งไว้ว่า "ถ้าใครแสดงฤทธิ์ได้" และการนำไปสู่คำมีอาทิว่า "เพราะเหตุนั้นแล". ในที่นี้ อาสวักขยญาณถูกกล่าวว่าเป็นอภิญญา จึงกล่าวว่า "การยังอรหัตให้สำเร็จ" ซึ่งเป็นการยังอรหัตของผู้มีอภิญญานั้นให้สำเร็จ. เพราะว่า การยังอรหัตให้สำเร็จ ย่อมเป็นการยังความเป็นอรหันต์ให้สำเร็จนั่นเอง. අභිඤ්ඤානුයොගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายการสอบสวนเรื่องอภิญญา จบแล้ว. 15-18. ඤාතකානුයොගාදිවණ්ණනා ๑๕-๑๘. คำอธิบายการสอบสวนเรื่องญาติเป็นต้น. 209. තථාරූපස්සාති [Pg.62] තතියකොටිභූතස්ස සච්චිකට්ඨස්ස අභාවාති අධිප්පායො. එවං පන පටික්ඛිපන්තො අසච්චිකට්ඨං තතියකොටිභූතං පුග්ගලං වදෙය්‍යාති තාදිසං පුග්ගලං ඉච්ඡන්තො හි සුත්තෙන නිග්ගහෙතබ්බො සියා. කස්මා? තථාරූපස්ස සච්චිකට්ඨස්ස අභාවතොති, තථාරූපස්ස කස්සචි සභාවස්ස අභාවතො පටික්ඛෙපාරහත්තා අත්තනො ලද්ධිං නිගූහිත්වා පටික්ඛෙපො පරවාදිස්සාති අයමත්ථො දට්ඨබ්බො. ๒๐๙. คำว่า "เช่นนั้น" นั้น มีความหมายว่า ไม่มีสัจฉิกัตถะ (สิ่งที่เป็นจริง) ที่เป็นโกฏิที่สาม. แต่ผู้ปฏิเสธอย่างนี้ พึงกล่าวถึงบุคคลผู้เป็นโกฏิที่สามซึ่งไม่เป็นสัจฉิกัตถะ. เพราะผู้ที่ต้องการบุคคลเช่นนั้น พึงถูกข่มด้วยพระสูตร. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีสัจฉิกัตถะเช่นนั้น. เพราะไม่มีสภาวะเช่นนั้นของใครๆ จึงควรปฏิเสธ. พึงเห็นเนื้อความนี้ว่า การปฏิเสธนั้นเป็นการซ่อนทิฏฐิของตนและเป็นการปฏิเสธวาทะของผู้อื่น. ඤාතකානුයොගාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ญาตกานุโยควัณณนาเป็นต้น จบแล้ว. 19. පටිවෙධානුයොගාදිවණ්ණනා ๑๙. คำอธิบายการสอบสวนเรื่องการแทงตลอดเป็นต้น. 218. පරිග්ගහිතවෙදනොති වචනෙන අපරිග්ගහිතවෙදනස්ස ‘‘සුඛිතොස්මි, දුක්ඛිතොස්මී’’ති ජානනං පජානනං නාම න හොතීති දස්සෙති යොගාවචරස්ස සුඛුමානම්පි වෙදනානං පරිච්ඡෙදනසමත්ථතඤ්ච. ๒๑๘. ด้วยคำว่า "เวทนาที่กำหนดรู้แล้ว" นั้น ย่อมแสดงว่า การรู้ว่า "เราสุข เราทุกข์" ของผู้ที่ยังไม่ได้กำหนดรู้เวทนา ไม่ชื่อว่าเป็นการรู้แจ้ง และความสามารถในการกำหนดรู้เวทนาที่ละเอียดอ่อนของโยคาวจร. 228. ලක්ඛණවචනන්ති රූපබ්භන්තරගමනං සහරූපභාවො, බහිද්ධා නික්ඛමනං විනාරූපභාවොති අධිප්පායො. ๒๒๘. คำว่า "คำแสดงลักษณะ" นั้น มีความหมายว่า การเข้าไปภายในรูปคือความเป็นไปพร้อมกับรูป การออกไปภายนอกคือความเป็นไปปราศจากรูป. 237. ඉමා ඛොති ඔළාරිකො අත්තපටිලාභො මනොමයො අත්තපටිලාභො අරූපො අත්තපටිලාභොති ඉමා ලොකස්ස සමඤ්ඤා, යාහි තථාගතො වොහරති අපරාමසං, යො සච්චො මොඝො වා සියා, තස්මිං අනුපලබ්භමානෙපි අත්තනි තදනුපලබ්භතොයෙව පරාමාසං අත්තදිට්ඨිං අනුප්පාදෙන්තො ලොකෙ අත්තපටිලාභොති පවත්තවොහාරවසෙනෙව වොහරතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. එත්ථ ච පච්චත්තසාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙන පුග්ගලස්ස අත්ථිතං පටික්ඛිපිත්වා ලොකවොහාරෙන අත්ථිතං වදන්තෙන පුග්ගලොති කොචි සභාවො නත්ථීති වුත්තං හොති. සති හි තස්මිං අත්තනො සභාවෙනෙව අත්ථිතා වත්තබ්බා සියා, න ලොකවොහාරෙනාති. ඉමිනා පන යථා සමෙති, යථා ච [Pg.63] පරාමාසො න හොති, එවං ඉතො පුරිමා ච අත්ථවණ්ණනා යොජෙතබ්බා. ๒๓๗. คำว่า "เหล่านี้แล" นั้น อัตตปฏิลาภอย่างหยาบ อัตตปฏิลาภที่สำเร็จด้วยใจ อัตตปฏิลาภที่ไม่มีรูป เหล่านี้เป็นสมัญญาของโลก ซึ่งพระตถาคตย่อมตรัสเรียกโดยไม่ยึดมั่น ซึ่งจะเป็นจริงหรือเป็นโมฆะก็ได้ แม้เมื่ออัตตานั้นไม่ปรากฏ ก็ไม่ยังอัตตทิฏฐิอันเป็นเครื่องยึดมั่นให้เกิดขึ้น เพราะอัตตานั้นไม่ปรากฏนั่นเอง ในที่นี้มีความหมายว่า ย่อมตรัสเรียกโดยอาศัยโวหารที่ดำเนินไปในโลกว่า "อัตตปฏิลาภ". ในที่นี้ เมื่อปฏิเสธความมีอยู่ของบุคคลโดยอาศัยลักษณะเฉพาะตนและลักษณะทั่วไป และกล่าวถึงความมีอยู่โดยโวหารโลก ก็ชื่อว่ากล่าวว่า "บุคคล" ไม่มีสภาวะใดๆ. เพราะถ้ามีสภาวะนั้นอยู่ ก็พึงกล่าวถึงความมีอยู่ด้วยสภาวะของตนเอง ไม่ใช่ด้วยโวหารโลก. แต่ด้วยเหตุนี้ พึงประกอบคำอธิบายเนื้อความก่อนหน้านี้ให้เข้ากันได้ และไม่ให้มีการยึดมั่น. ලොකසම්මුතිකාරණන්ති යස්මා ලොකසම්මුතිවසෙන පවත්තං, තස්මා සච්චන්ති වුත්තං හොති. තථලක්ඛණන්ති තථකාරණං. යස්මා ධම්මානං තථතාය පවත්තං, තස්මා සච්චන්ති දස්සෙති. คำว่า "เหตุแห่งโลกสมมติ" นั้น เพราะดำเนินไปโดยอาศัยโลกสมมติ จึงชื่อว่ากล่าวว่า "จริง". คำว่า "มีลักษณะเช่นนั้น" นั้น มีเหตุเช่นนั้น. ย่อมแสดงว่า เพราะดำเนินไปโดยความเป็นอย่างนั้นของธรรมทั้งหลาย จึงชื่อว่า "จริง". පටිවෙධානුයොගාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ปฏิเวธานุโยควัณณนาเป็นต้น จบแล้ว. පුග්ගලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายเรื่องบุคคล จบแล้ว. 2. පරිහානිකථා ๒. เรื่องความเสื่อม. 1. වාදයුත්තිපරිහානිකථාවණ්ණනා ๑. คำอธิบายเรื่องความเสื่อมแห่งวาทะและเหตุผล. 239. ‘‘ද්වෙමෙ[Pg.64], භික්ඛවෙ, ධම්මා සෙක්ඛස්ස භික්ඛුනො පරිහානාය සංවත්තන්තී’’ති (අ. නි. 2.185) ඉදං සුත්තං අරහතො පරිහානිලද්ධියා න නිස්සයො, අථ ඛො අනාගාමිආදීනං පරිහානිලද්ධියා, තස්මා අරහතොපි පරිහානිං ඉච්ඡන්තීති එත්ථ පි-සද්දෙන අනාගාමිස්සපි සකදාගාමිස්සපීති යොජෙතබ්බං. ๒๓๙. “ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๒ ประการนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมแก่ภิกษุผู้ยังเป็นเสกขะ” (อ. อังคุตตรนิกาย 2.185) พระสูตรนี้ไม่เป็นหลักฐานสำหรับลัทธิที่ถือว่าพระอรหันต์เสื่อมได้ แต่เป็นหลักฐานสำหรับลัทธิที่ถือว่าพระอนาคามีเป็นต้นเสื่อมได้ เพราะฉะนั้น ในคำว่า “ปรารถนาความเสื่อมแม้แก่พระอรหันต์” พึงประกอบคำว่า “แม้แก่พระอนาคามี แม้แก่พระสกทาคามี” ด้วยคำว่า “แม้” นั้น. ‘‘තතියස්මිම්පි මුදින්ද්‍රියාව අධිප්පෙතා. තෙසඤ්හි සබ්බෙසම්පි පරිහානි න හොතීති තස්ස ලද්ධී’’ති පුරිමපාඨො, මුදින්ද්‍රියෙස්වෙව පන අධිප්පෙතෙසු පරික්ඛෙපො න කාතබ්බො සියා, කතො ච, තස්මා ‘‘තතියස්මිම්පි තික්ඛින්ද්‍රියාව අධිප්පෙතා. තෙසඤ්හි සබ්බෙසම්පි පරිහානි න හොතීති තස්ස ලද්ධී’’ති පඨන්ති. “แม้ในข้อที่ ๓ ก็มุ่งหมายถึงผู้มีอินทรีย์อ่อนเท่านั้น เพราะว่าความเสื่อมย่อมไม่มีแก่บุคคลเหล่านั้นทั้งหมด” นี้เป็นบทอ่านเดิม แต่เมื่อมุ่งหมายถึงผู้มีอินทรีย์อ่อนเท่านั้น ก็ไม่ควรมีการจำกัดความไว้ แต่มีการจำกัดความไว้ เพราะฉะนั้น จึงอ่านว่า “แม้ในข้อที่ ๓ ก็มุ่งหมายถึงผู้มีอินทรีย์แก่กล้าเท่านั้น เพราะว่าความเสื่อมย่อมไม่มีแก่บุคคลเหล่านั้นทั้งหมด” අයොනිසො අත්ථං ගහෙත්වාති සොතාපන්නොයෙව නියතොති වුත්තොති සොයෙව න පරිහායති, න ඉතරෙති අත්ථං ගහෙත්වා. ‘‘උපරිමග්ගත්ථායා’’ති වුත්තං අත්ථං අග්ගහෙත්වා නියතොති සොතාපත්තිඵලා න පරිහායතීති එතමත්ථං ගණ්හීති පන වදන්ති. การถือเอาความโดยไม่แยบคาย คือถือเอาความว่า “พระโสดาบันเท่านั้นเป็นผู้เที่ยง” ดังที่กล่าวไว้ว่า “พระโสดาบันเท่านั้นไม่เสื่อม” ไม่ใช่ถือเอาความว่า “ผู้อื่นไม่เสื่อม” แต่บางท่านกล่าวว่า “ไม่ถือเอาความที่กล่าวไว้ว่า ‘เพื่อประโยชน์แก่ทางเบื้องบน’ แต่ถือเอาความว่า ‘พระโสดาบันเป็นผู้เที่ยง ไม่เสื่อมจากโสดาปัตติผล’” වාදයුත්තිපරිහානිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยความเสื่อมที่ประกอบด้วยเหตุผลแห่งวาทะ จบลงแล้ว. 2. අරියපුග්ගලසංසන්දනපරිහානිවණ්ණනා ๒. อรรถกถาว่าด้วยความเสื่อมที่เทียบเคียงด้วยอริยบุคคล. 241. යං පනෙත්ථාතිආදිම්හි දස්සනමග්ගඵලෙ ඨිතස්ස අනන්තරං අරහත්තප්පත්තිං, තතො පරිහායිත්වා තත්ථ ච ඨානං ඉච්ඡන්තො පුන වායාමෙන තදනන්තරං අරහත්තප්පත්තිං න ඉච්ඡතීති විචාරෙතබ්බමෙතං. ๒๔๑. ในคำว่า “ก็ในเรื่องนี้” เป็นต้น พึงพิจารณาว่า “ผู้ที่ตั้งอยู่ในมรรคและผลแห่งทัสสนะ ย่อมปรารถนาการบรรลุอรหัตต์ในลำดับนั้น และปรารถนาการตั้งอยู่ ณ ที่นั้นหลังจากเสื่อมแล้ว แต่ไม่ปรารถนาการบรรลุอรหัตต์ในลำดับนั้นอีกด้วยความพยายาม” 262. අවසිප්පත්තො ඣානලාභීති සෙක්ඛො වුත්තොති දට්ඨබ්බො. පුථුජ්ජනො පන වසිප්පත්තො අවසිප්පත්තො ච සමයවිමුත්තඅසමයවිමුත්තතන්තියා අග්ගහිතො, භජාපියමානො පන සමාපත්තිවික්ඛම්භිතානං කිලෙසානං වසෙන සමයවිමුත්තභාවං භජෙය්‍යාති වුත්තොති. ๒๖๒. พึงทราบว่า “ผู้ได้ฌานที่ยังไม่ถึงความชำนาญ” เรียกว่า “เสกขะ” ส่วนปุถุชนผู้ถึงความชำนาญและผู้ยังไม่ถึงความชำนาญนั้น ไม่ถูกรวมอยู่ในหลักเกณฑ์ของ “สมัยวิมุตติ” และ “อสมัยวิมุตติ” แต่เมื่อจะจัดเข้า ก็พึงจัดเข้าในความเป็น “สมัยวิมุตติ” โดยอาศัยกิเลสที่ถูกข่มไว้ด้วยสมาบัติ. අරියපුග්ගලසංසන්දනපරිහානිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยความเสื่อมที่เทียบเคียงด้วยอริยบุคคล จบลงแล้ว. 3. සුත්තසාධනපරිහානිවණ්ණනා ๓. อรรถกถาว่าด้วยความเสื่อมที่อ้างอิงพระสูตร. 265. උත්තමහීනභෙදො [Pg.65] ‘‘තත්‍ර යායං පටිපදා සුඛා ඛිප්පාභිඤ්ඤා, සා උභයෙනෙව පණීතා අක්ඛායතී’’තිආදිසුත්තවසෙන (දී. නි. 3.152) වුත්තො. ‘‘දිට්ඨං සුතං මුත’’න්ති එත්ථ විය මුතසද්දො පත්තබ්බං වදතීති ආහ ‘‘ඵුසනාරහ’’න්ති. ๒๖๕. การจำแนกประเภทสูงสุดและต่ำสุดนั้น กล่าวไว้โดยอาศัยพระสูตรมีอาทิว่า “ในบรรดาปฏิปทานั้น ปฏิปทาใดเป็นสุขและรู้ได้เร็ว ปฏิปทานั้นย่อมชื่อว่าประณีตด้วยเหตุทั้งสอง” (ที. ปาฏิกวรรค 3.152) และในคำว่า “สิ่งที่เห็น สิ่งที่ได้ยิน สิ่งที่รู้” คำว่า “มุตะ” ย่อมกล่าวถึงสิ่งที่พึงบรรลุ จึงกล่าวว่า “สิ่งที่ควรถูกต้อง” 267. අප්පත්තපරිහානාය චෙව සංවත්තන්ති යථාකතසන්නිට්ඨානස්ස සමයවිමුත්තස්සාති අධිප්පායො. ๒๖๗. มีความหมายว่า “ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมจากสิ่งที่ยังไม่บรรลุ และแก่ผู้เป็นสมัยวิมุตติตามที่ได้ตั้งข้อวินิจฉัยไว้” සුත්තසාධනපරිහානිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยความเสื่อมที่อ้างอิงพระสูตร จบลงแล้ว. පරිහානිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยความเสื่อม จบลงแล้ว. 3. බ්‍රහ්මචරියකථා ๓. เรื่องพรหมจรรย์. 1. සුද්ධබ්‍රහ්මචරියකථාවණ්ණනා ๑. อรรถกถาว่าด้วยพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์. 269. ‘‘පරනිම්මිතවසවත්තිදෙවෙ [Pg.66] උපාදාය තදුපරී’’ති වුත්තං, ‘‘තීහි, භික්ඛවෙ, ඨානෙහී’’ති (අ. නි. 9.21) පන සුත්තස්ස වචනෙන හෙට්ඨාපි මග්ගභාවනම්පි න ඉච්ඡන්තීති විඤ්ඤායති. ๒๖๙. กล่าวไว้ว่า “อาศัยเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดีและที่สูงกว่านั้น” แต่ด้วยคำในพระสูตรว่า “ภิกษุทั้งหลาย ด้วยฐานะ ๓ ประการ” (อ. อังคุตตรนิกาย 9.21) ย่อมเข้าใจว่า “ไม่ปรารถนาแม้การเจริญมรรคในเบื้องต่ำ” 270. ‘‘ගිහීනඤ්චෙව එකච්චානඤ්ච දෙවානං මග්ගපටිලාභං සන්ධාය පටික්ඛෙපො තස්සෙවා’’ති වුත්තං, ‘‘යත්ථ නත්ථී’’ති පන ඔකාසවසෙන පුට්ඨො පුග්ගලවසෙන තස්ස පටික්ඛෙපො න යුත්තො. යදි ච තස්සායං අධිප්පායො, සකවාදිනා සමානාධිප්පායත්තා න නිග්ගහෙතබ්බො. ๒๗๐. กล่าวไว้ว่า “การปฏิเสธนั้นมุ่งหมายถึงการบรรลุมรรคของคฤหัสถ์และเทวดาบางพวก” แต่เมื่อถูกถามโดยอาศัยโอกาส (สถานที่) ว่า “ในที่ใดไม่มี” การปฏิเสธนั้นโดยอาศัยบุคคลไม่สมควร และหากเขามีความหมายเช่นนี้ ก็ไม่ควรตำหนิ เพราะมีความหมายเช่นเดียวกับฝ่ายตน. 271. එකන්තරිකපඤ්හාති පරවාදීසකවාදීනං අඤ්ඤමඤ්ඤං පඤ්හන්තරිකා පඤ්හා. ๒๗๑. “ปัญหาคั่นกลาง” คือปัญหาที่คั่นกลางระหว่างฝ่ายปรวาทีและฝ่ายสกวาที. සුද්ධබ්‍රහ්මචරියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์ จบลงแล้ว. 2. සංසන්දනබ්‍රහ්මචරියකථාවණ්ණනා ๒. อรรถกถาว่าด้วยพรหมจรรย์ที่เทียบเคียง. 273. රූපාවචරමග්ගෙන හි සො ඉධවිහායනිට්ඨො නාම ජාතොති ඉදං ‘‘ඉධ භාවිතමග්ගො හි අනාගාමී ඉධවිහායනිට්ඨො නාම හොතී’’තිආදිකෙන ලද්ධිකිත්තනෙන කථං සමෙතීති විචාරෙතබ්බං. පුබ්බෙ පන අනාගාමී එව අනාගාමීති වුත්තො, ඉධ ඣානානාගාමිසොතාපන්නාදිකොති අධිප්පායො. ඉධ අරහත්තමග්ගං භාවෙත්වා ඉධෙව ඵලං සච්ඡිකරොන්තං ‘‘ඉධපරිනිබ්බායී’’ති වදති, ඉධ පන මග්ගං භාවෙත්වා තත්ථ ඵලං සච්ඡිකරොන්තං ‘‘තත්ථපරිනිබ්බායී අරහා’’ති. ๒๗๓. พึงพิจารณาว่า “การที่บุคคลนั้นชื่อว่า ‘ผู้มีอันอยู่จบในโลกนี้’ ด้วยรูปาวจรมรรคนี้ จะเข้ากันได้อย่างไรกับคำกล่าวถึงลัทธิมีอาทิว่า ‘พระอนาคามีผู้เจริญมรรคในโลกนี้ ย่อมชื่อว่า ‘ผู้มีอันอยู่จบในโลกนี้’” แต่ก่อนหน้านี้กล่าวถึงพระอนาคามีเท่านั้นว่าเป็นพระอนาคามี ในที่นี้มีความหมายว่า “ผู้ได้ฌาน พระอนาคามี พระโสดาบัน เป็นต้น” ในที่นี้กล่าวถึงผู้เจริญอรหัตตมรรคแล้วทำให้แจ้งผลในโลกนี้ว่า “ผู้ปรินิพพานในโลกนี้” แต่ในที่นี้กล่าวถึงผู้เจริญมรรคแล้วทำให้แจ้งผลในภพนั้นว่า “พระอรหันต์ผู้ปรินิพพานในภพนั้น” සංසන්දනබ්‍රහ්මචරියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยพรหมจรรย์ที่เทียบเคียง จบลงแล้ว. බ්‍රහ්මචරියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยพรหมจรรย์ จบลงแล้ว. 4. ඔධිසොකථාවණ්ණනා ๔. อรรถกถาว่าด้วยการจำแนกเป็นส่วนๆ. 274. ඔධිසො [Pg.67] ඔධිසොති එතස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘එකදෙසෙන එකදෙසෙනා’’ති ආහ. ๒๗๔. เมื่อแสดงความหมายของคำว่า “โอธิโส โอธิโส” จึงกล่าวว่า “โดยส่วนหนึ่ง โดยส่วนหนึ่ง” ඔධිසොකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยการจำแนกเป็นส่วนๆ จบลงแล้ว. 4. ජහතිකථාවණ්ණනා ๔. อรรถกถาว่าด้วยการละ. 1. නසුත්තාහරණකථාවණ්ණනා ๑. อรรถกถาว่าด้วยการไม่อ้างอิงพระสูตร. 280. කිච්චසබ්භාවන්ති තීහි පහාතබ්බස්ස පහීනතං. තං පන කිච්චං යදි තෙනෙව මග්ගෙන සිජ්ඣතීති ලද්ධි, පුථුජ්ජනකාලෙ එව කාමරාගබ්‍යාපාදා පහීනාති ලද්ධීති එතං න සමෙති, තස්මා පුථුජ්ජනකාලෙ පහීනානම්පි දස්සනමග්ගෙ උප්පන්නෙ පුන කදාචි අනුප්පත්තිතො තිණ්ණං මග්ගානං කිච්චං සම්භවතීති අධිප්පායො. ๒๘๐. “ความเป็นแห่งกิจ” คือการละกิเลสที่พึงละด้วยมรรค ๓ ประการนั้น. แต่หากเป็นลัทธิที่ว่า “กิจนั้นสำเร็จด้วยมรรคนั้นเท่านั้น” ลัทธิที่ว่า “กามราคะและพยาบาทละได้แล้วในสมัยที่เป็นปุถุชนเท่านั้น” นี้ย่อมไม่เข้ากัน เพราะฉะนั้น จึงมีความหมายว่า “แม้กิเลสที่ละได้แล้วในสมัยที่เป็นปุถุชน เมื่อทัสสนมรรคเกิดขึ้นแล้ว ย่อมไม่เกิดขึ้นอีกในบางครั้ง กิจของมรรคทั้งสามจึงเป็นไปได้” නසුත්තාහරණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยการไม่อ้างอิงพระสูตร จบลงแล้ว. ජහතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายเรื่องชหติกถา จบแล้ว. 5. සබ්බමත්ථීතිකථා ๕. เรื่องสัพพมัตถีติกถา 1. වාදයුත්තිවණ්ණනා ๑. คำอธิบายเรื่องวาทะและเหตุผล 282. සබ්බස්මිං සරීරෙ සබ්බන්ති සිරසි පාදා පච්ඡතො චක්ඛූනීති එවං සබ්බං සබ්බත්ථ අත්ථීති අත්ථො. සබ්බස්මිං කාලෙති බාලකාලෙ යුවතා, වුඩ්ඪකාලෙ බාලතා, එවං සබ්බස්මිං කාලෙ සබ්බං. සබ්බෙනාකාරෙනාති නීලාකාරෙන පීතං, පීතාකාරෙන ලොහිතන්ති එවං. සබ්බෙසු ධම්මෙසූති චක්ඛුස්මිං සොතං, සොතස්මිං ඝානන්ති එවං. අයුත්තන්ති යොගරහිතං වදති, තං පන එකසභාවං. කථං පන එකසභාවස්ස යොගරහිතතාති තං දස්සෙන්තො ‘‘නානාසභාවානඤ්හී’’තිආදිමාහ. ද්වින්නඤ්හි නානාසභාවානං අඞ්ගුලීනං මෙණ්ඩකානං වා අඤ්ඤමඤ්ඤයොගො හොති, න එකස්සෙව සතො, තස්මා යො නානාසභාවෙසු හොති යොගො, තෙන රහිතං එකසභාවං අයොගන්ති වුත්තං. ඉදං පුච්ඡතීති පරවාදීදිට්ඨියා [Pg.68] මිච්ඡාදිට්ඨිභාවං ගහෙත්වා උප්පන්නාය අත්තනො දිට්ඨියා සම්මාදිට්ඨිභාවො අත්ථීති වුත්තං හොති. ๒๘๒. คำว่า 'สัพพัง สัพพัตถะ อัตถีติ' (มีทุกสิ่งในทุกที่) หมายถึง ในร่างกายทั้งหมด มีทุกสิ่ง เช่น เท้าอยู่ที่ศีรษะ ตาอยู่ที่ด้านหลัง เป็นต้น อย่างนี้คือมีทุกสิ่งในทุกที่. คำว่า 'สัพพัสสมิง กาเล' (ในกาลทั้งปวง) หมายถึง ในวัยเด็กมีความเป็นหนุ่มสาว ในวัยชรามีความเป็นเด็ก อย่างนี้คือมีทุกสิ่งในกาลทั้งปวง. คำว่า 'สัพเพนากาเรนาติ' (ด้วยอาการทั้งปวง) หมายถึง สีเหลืองด้วยอาการแห่งสีเขียว สีแดงด้วยอาการแห่งสีเหลือง เป็นต้น อย่างนี้. คำว่า 'สัพเพสุ ธัมเมสูติ' (ในธรรมทั้งปวง) หมายถึง มีหูในตา มีจมูกในหู เป็นต้น อย่างนี้. คำว่า 'อยุตตัง' (ไม่ประกอบกัน) หมายถึง กล่าวว่าปราศจากการประกอบกัน แต่สิ่งนั้นมีสภาวะเดียว. ก็สภาวะเดียวจะปราศจากการประกอบกันได้อย่างไร? เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'เพราะสิ่งที่มีสภาวะต่างกัน'. เพราะการประกอบกันซึ่งกันและกันย่อมมีแก่นิ้วมือหรือแกะสองตัวที่มีสภาวะต่างกัน ไม่ใช่มีแก่สิ่งเดียวเท่านั้น เพราะฉะนั้น สิ่งใดเป็นการประกอบกันที่มีอยู่ในสิ่งที่มีสภาวะต่างกัน สิ่งที่มีสภาวะเดียวที่ปราศจากสิ่งนั้น จึงเรียกว่า 'ไม่ประกอบกัน'. คำว่า 'อิทัง ปุจฉติ' (ถามสิ่งนี้) หมายถึง เมื่อถือเอาความเป็นมิจฉาทิฏฐิแห่งทิฏฐิของฝ่ายปรปักษ์แล้ว ทิฏฐิของตนที่เกิดขึ้นย่อมมีความเป็นสัมมาทิฏฐิ. වාදයුත්තිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายเรื่องวาทะและเหตุผล จบแล้ว. 2. කාලසංසන්දනවණ්ණනා ๒. คำอธิบายเรื่องการเทียบเคียงกาล 285. අතීතානාගතං පහාය පච්චුප්පන්නරූපමෙව අප්පියං අවිභජිතබ්බං කරිත්වාති පච්චුප්පන්නසද්දෙන රූපසද්දෙන චාති උභොහිපි පච්චුප්පන්නරූපමෙව වත්තබ්බං කත්වාති වුත්තං හොති. පඤ්ඤත්තියා අවිගතත්තාති එතෙන ඉදං විඤ්ඤායති ‘‘න රූපපඤ්ඤත්ති විය වත්ථපඤ්ඤත්ති සභාවපරිච්ඡින්නෙ පවත්තා විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, අථ ඛො පුබ්බාපරියවසෙන පවත්තමානං රූපසමූහං උපාදාය පවත්තා අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, තස්මා වත්ථභාවස්ස ඔදාතභාවවිගමෙ විගමාවත්තබ්බතා යුත්තා, න පන රූපභාවස්ස පච්චුප්පන්නභාවවිගමෙ’’ති. ๒๘๕. คำว่า 'ละอดีตและอนาคตแล้ว กระทำรูปปัจจุบันเท่านั้นให้เป็นสิ่งไม่น่ารัก ไม่พึงแบ่งแยก' หมายถึง กล่าวว่า 'พึงกล่าวรูปปัจจุบันเท่านั้น' ด้วยคำว่า 'ปัจจุบัน' และด้วยคำว่า 'รูป' ทั้งสองคำ. คำว่า 'เพราะบัญญัติไม่หายไป' ด้วยคำนี้พึงทราบว่า 'บัญญัติวัตถุไม่ใช่บัญญัติที่มีอยู่ซึ่งเป็นไปในสภาวะที่กำหนดได้เหมือนบัญญัติรูป แต่เป็นบัญญัติที่ไม่มีอยู่ซึ่งเป็นไปอาศัยกลุ่มรูปที่กำลังเป็นไปตามลำดับก่อนหลัง เพราะฉะนั้น การกล่าวว่าหายไปย่อมสมควรเมื่อความเป็นวัตถุหายไปจากความเป็นของขาวผ่อง แต่ไม่สมควรเมื่อความเป็นรูปหายไปจากความเป็นปัจจุบัน'. කාලසංසන්දනවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายเรื่องการเทียบเคียงกาล จบแล้ว. වචනසොධනවණ්ණනා คำอธิบายเรื่องการชำระถ้อยคำ 288. අනාගතං වා පච්චුප්පන්නං වා හුත්වා හොතීති වුත්තන්ති එත්ථ අනාගතං අනාගතං හුත්වා පුන පච්චුප්පන්නං හොන්තං හුත්වා හොතීති, තථා පච්චුප්පන්නං පච්චුප්පන්නං හොන්තං පුබ්බෙ අනාගතං හුත්වා පච්චුප්පන්නං හොතීති හුත්වා හොතීති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. කිං තෙ තම්පි හුත්වා හොතීති තබ්භාවාවිගමතො හුත්වාහොතිභාවානුපරමං අනුපච්ඡෙදං පුච්ඡතීති අධිප්පායො යුත්තො. හුත්වා භූතස්ස පුන හුත්වා අභාවතොති අනාගතං හුත්වා පච්චුප්පන්නභූතස්ස පුන අනාගතං හුත්වා පච්චුප්පන්නාභාවතො. ๒๘๘. ในคำว่า 'อนาคตหรือปัจจุบันเป็นแล้วย่อมมี' พึงเห็นว่า อนาคตเป็นอนาคตแล้วกลับเป็นปัจจุบัน ย่อมมีแล้วเป็นแล้ว, เช่นเดียวกัน ปัจจุบันเป็นปัจจุบันแล้วเป็นอนาคตในเบื้องต้นแล้วเป็นปัจจุบัน ย่อมมีแล้วเป็นแล้ว. คำว่า 'สิ่งนั้นของท่านก็เป็นแล้วย่อมมีหรือ?' มีความหมายว่า ถามถึงความไม่ขาดสายแห่งความเป็นแล้วย่อมมี คือความไม่หายไปแห่งความเป็นเช่นนั้น ย่อมสมควร. คำว่า 'เพราะสิ่งที่เป็นแล้วย่อมไม่มีอีก' หมายถึง เพราะสิ่งที่เป็นปัจจุบันแล้วโดยเป็นอนาคต ย่อมไม่มีอีกโดยเป็นอนาคตแล้วเป็นปัจจุบัน. යස්මා තන්ති තං හුත්වා භූතං පච්චුප්පන්නං යස්මා අනාගතං හුත්වා පච්චුප්පන්නං හොන්තං ‘‘හුත්වා හොතී’’ති සඞ්ඛ්‍යං ගතං, තස්මා දුතියම්පි ‘‘හුත්වා හොතී’’ති වචනං අරහතීති පටිජානාතීති අධිප්පායො. එවං පන ධම්මෙ හුත්වාහොතිභාවානුපරමං වදන්තස්ස අධම්මෙ සසවිසාණෙ නහුත්වාන හොතිභාවානුපරමො ආපජ්ජතීති අධිප්පායෙන ‘‘අථ න’’න්තිආදිමාහ. คำว่า 'เพราะเหตุนั้น' มีความหมายว่า เพราะสิ่งนั้นเป็นปัจจุบันที่ได้เป็นแล้ว เพราะอนาคตเป็นปัจจุบันแล้วถึงซึ่งการนับว่า 'เป็นแล้วย่อมมี' เพราะฉะนั้น จึงยอมรับว่าคำว่า 'เป็นแล้วย่อมมี' ครั้งที่สองก็สมควร. แต่เมื่อกล่าวถึงความไม่ขาดสายแห่งความเป็นแล้วย่อมมีในธรรมอย่างนี้ ความไม่ขาดสายแห่งความเป็นแล้วย่อมมีโดยไม่เป็นแล้วย่อมมี ย่อมถึงแก่สิ่งที่ไม่ใช่ธรรม เช่น เขากระต่าย ด้วยความหมายนี้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'อถ นัง' (ถ้าไม่). පටික්ඛිත්තනයෙනාති [Pg.69] කාලනානත්තෙන. පටිඤ්ඤාතනයෙනාති අත්ථානානත්තෙන. අත්ථානානත්තං ඉච්ඡන්තොපි පන අනාගතස්ස පච්චුප්පන්නෙ වුත්තං හොතිභාවං, පච්චුප්පන්නස්ස ච අනාගතෙ වුත්තං හුත්වාභාවං කථං පටිජානාතීති විචාරෙතබ්බං. අත්ථානානත්තමෙව හි තෙන අනුඤ්ඤායති, න අනාගතෙ පච්චුප්පන්නභාවො, පච්චුප්පන්නෙ වා අනාගතභාවොති. පුරිමං පටික්ඛිත්තපඤ්හං පරිවත්තිත්වාති අනුඤ්ඤාතපඤ්හස්ස හුත්වා හොති හුත්වා හොතීති දොසො වුත්තොති අවුත්තදොසං අතික්කම්ම පටික්ඛිත්තපඤ්හං පුන ගහෙත්වා තෙන චොදෙතීති අත්ථො. එත්ථ ච අත්ථානානත්තෙන හුත්වාහොතීති අනුජානන්තස්ස දොසො කාලනානත්තායෙව අනාගතං පච්චුප්පන්නන්ති පටික්ඛෙපෙන කථං හොතීති? තස්සෙව අනුජානනපටික්ඛෙපතොති අධිප්පායො. คำว่า 'ด้วยนัยที่ปฏิเสธ' หมายถึง ด้วยความต่างกันแห่งกาล. คำว่า 'ด้วยนัยที่ยอมรับ' หมายถึง ด้วยความต่างกันแห่งอรรถ. แต่แม้เมื่อปรารถนาความต่างกันแห่งอรรถ ก็พึงพิจารณาว่า จะยอมรับความเป็นแล้วย่อมมีที่กล่าวในปัจจุบันของอนาคต และความเป็นแล้วที่กล่าวในอนาคตของปัจจุบันได้อย่างไร? เพราะเขาอนุญาตแต่ความต่างกันแห่งอรรถเท่านั้น ไม่ใช่ความเป็นปัจจุบันในอนาคต หรือความเป็นอนาคตในปัจจุบัน. คำว่า 'พลิกปัญหาที่ปฏิเสธไว้ก่อน' หมายถึง เมื่อกล่าวโทษว่า 'เป็นแล้วย่อมมี เป็นแล้วย่อมมี' แก่ปัญหาที่อนุญาตแล้ว จึงก้าวล่วงโทษที่ยังไม่ได้กล่าว แล้วกลับถือเอาปัญหาที่ปฏิเสธไว้ก่อนมากล่าวหาอีก. ในที่นี้ โทษของผู้ที่อนุญาตว่า 'เป็นแล้วย่อมมี' ด้วยความต่างกันแห่งอรรถ ย่อมเป็นไปโดยความต่างกันแห่งกาลเท่านั้นว่า 'อนาคตเป็นปัจจุบัน' โดยการปฏิเสธได้อย่างไร? มีความหมายว่า เป็นการปฏิเสธการอนุญาตของเขานั่นเอง. එකෙකන්ති අනාගතම්පි න හුත්වා න හොති පච්චුප්පන්නම්පීති තදුභයං ගහෙත්වා ‘‘එකෙකං න හුත්වා න හොති න හුත්වා න හොතී’’ති වුත්තං, න එකෙකමෙව න හුත්වා න හොති න හුත්වා න හොතීති. එස නයො පුරිමස්මිං ‘‘එකෙකං හුත්වා හොති හුත්වා හොතී’’ති වචනෙපි. අනාගතස්ස හි ‘‘හුත්වා හොතී’’ති නාමං පච්චුප්පන්නස්ස චාති ද්වෙපි නාමානි සඞ්ගහෙත්වා ‘‘හුත්වා හොති හුත්වා හොතී’’ති චොදිතං, තථා ‘‘න හුත්වා න හොති න හුත්වා න හොතී’’ති චාති අධිප්පායො. සබ්බතො අන්ධකාරෙන පරියොනද්ධො වියාති එතෙන අපරියොනද්ධෙන පටිජානිතබ්බං සියාති දස්සෙති. එත්ථ ච පුරිමනයෙ හුත්වා භූතස්ස පුන හුත්වාහොතිභාවො චොදිතො, දුතියනයෙ අනාගතාදීසු එකෙකස්ස හුත්වාහොතිනාමතාති අයං විසෙසො. คำว่า 'แต่ละอย่าง' หมายถึง เมื่อถือเอาทั้งสองอย่างคืออนาคตก็ไม่เป็นแล้วย่อมไม่มี ปัจจุบันก็ไม่เป็นแล้วย่อมไม่มี จึงกล่าวว่า 'แต่ละอย่างไม่เป็นแล้วย่อมไม่มี ไม่เป็นแล้วย่อมไม่มี' ไม่ใช่กล่าวว่าแต่ละอย่างเท่านั้นไม่เป็นแล้วย่อมไม่มี ไม่เป็นแล้วย่อมไม่มี. นัยนี้ก็เช่นเดียวกันในคำว่า 'แต่ละอย่างเป็นแล้วย่อมมี เป็นแล้วย่อมมี' ในเบื้องต้น. เพราะชื่อว่า 'เป็นแล้วย่อมมี' ของอนาคตและของปัจจุบัน เมื่อรวบรวมชื่อทั้งสองแล้ว จึงถูกกล่าวหาว่า 'เป็นแล้วย่อมมี เป็นแล้วย่อมมี' และเช่นเดียวกัน 'ไม่เป็นแล้วย่อมไม่มี ไม่เป็นแล้วย่อมไม่มี' มีความหมายอย่างนี้. คำว่า 'ถูกความมืดห่อหุ้มไว้โดยประการทั้งปวง' ด้วยคำนี้แสดงว่า พึงยอมรับด้วยสิ่งที่ไม่ถูกห่อหุ้ม. ในที่นี้ ในนัยก่อนมีการกล่าวหาถึงความเป็นแล้วย่อมมีอีกของสิ่งที่เป็นแล้ว ส่วนในนัยที่สอง ความเป็นชื่อว่า 'เป็นแล้วย่อมมี' ของแต่ละอย่างในอนาคตเป็นต้น นี้คือความแตกต่าง. වචනසොධනවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายเรื่องการชำระถ้อยคำ จบแล้ว. අතීතඤාණාදිකථාවණ්ණනා คำอธิบายเรื่องอดีตญาณเป็นต้น 290. පුන පුට්ඨො…පෙ… අත්ථිතාය පටිජානාතීති එත්ථ පච්චුප්පන්නං ඤාණං තෙනාති එතෙන අනුවත්තමානාපෙක්ඛනවචනෙන කථං වුච්චතීති විචාරෙතබ්බං. ๒๙๐. ในคำว่า 'ถูกถามอีก...เป็นต้น...ยอมรับว่ามีอยู่' พึงพิจารณาว่า ญาณปัจจุบันด้วยคำว่า 'เตนะ' (ด้วยสิ่งนั้น) นี้ จะกล่าวด้วยคำที่อ้างอิงถึงสิ่งที่กำลังดำเนินไปได้อย่างไร? අතීතඤාණාදිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายเรื่องอดีตญาณเป็นต้น จบแล้ว. අරහන්තාදිකථාවණ්ණනා คำอธิบายเรื่องพระอรหันต์เป็นต้น 291. යුත්තිවිරොධො [Pg.70] අරහතො සරාගාදිභාවෙ පුථුජ්ජනෙන අනානත්තං බ්‍රහ්මචරියවාසස්ස අඵලතාති එවමාදිකො දට්ඨබ්බො. ๒๙๑. พึงเห็นความขัดแย้งด้วยเหตุผลมีอาทิว่า 'ความเป็นผู้มีราคะเป็นต้นของพระอรหันต์ ไม่ต่างจากปุถุชน และการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ก็ไร้ผล'. අරහන්තාදිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายเรื่องพระอรหันต์เป็นต้น จบแล้ว. පදසොධනකථාවණ්ණනා คำอธิบายเรื่องปทโสธนกถา 295. තෙන කාරණෙනාති අතීතඅත්ථිසද්දානං එකත්ථත්තා අත්ථිසද්දත්ථස්ස ච න්වාතීතභාවතො ‘‘අතීතං න්වාතීතං, න්වාතීතඤ්ච අතීතං හොතී’’ති වුත්තං හොති. එත්ථ පන අතීතාදීනං අත්ථිතං වදන්තස්ස පරවාදිස්සෙවායං දොසො යථා ආපජ්ජති, න පන ‘‘නිබ්බානං අත්ථී’’ති වදන්තස්ස සකවාදිස්ස, තථා පටිපාදෙතබ්බං. ๒๙๕. ด้วยเหตุนั้น เพราะคำว่า 'อดีต' และคำว่า 'มี' มีความหมายอย่างเดียวกัน และเพราะความหมายของคำว่า 'มี' ไม่เป็นอดีต จึงเป็นอันกล่าวว่า 'อดีตไม่เป็นอดีต และสิ่งที่ไม่เป็นอดีตก็เป็นอดีต' ในที่นี้ พึงแสดงให้เห็นว่า โทษนี้ย่อมเกิดแก่ปรวาทีผู้กล่าวความมีอยู่แห่งอดีตเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่แก่สวาทีผู้กล่าวว่า 'นิพพานมีอยู่' พึงปฏิบัติ (ชี้แจง) อย่างนั้น පදසොධනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปทโสธนกถา จบแล้ว. සබ්බමත්ථීතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสัพพมัตถีติกถา จบแล้ว. 7. එකච්චංඅත්ථීතිකථා ๗. เอกัจจมัตถีติกถา 1. අතීතාදිඑකච්චකථාවණ්ණනා ๑. อรรถกถาอดีตาทิเอกัจจกถา 299. තිණ්ණං රාසීනන්ති අවිපක්කවිපාකවිපක්කවිපාකඅවිපාකානං. වොහාරවසෙන අවිපක්කවිපාකානං අත්ථිතං වදන්තො කථං චොදෙතබ්බොති විචාරෙති ‘‘කම්මුපචයං චිත්තවිප්පයුත්තං සඞ්ඛාරං ඉච්ඡන්තී’’ති. ๒๙๙. คำว่า 'แห่งกอง ๓' คือ แห่งธรรมที่มีวิบากยังไม่เผล็ดผล แห่งธรรมที่มีวิบากเผล็ดผลแล้ว และแห่งธรรมที่ไม่มีวิบาก. ท่านพิจารณาว่า ผู้กล่าวความมีอยู่แห่งธรรมที่มีวิบากยังไม่เผล็ดผลโดยโวหาร พึงถูกตำหนิอย่างไร ด้วยคำว่า 'พวกเขาย่อมปรารถนากรรมุปจยะ (ความพอกพูนแห่งกรรม) อันเป็นสังขารที่วิปปยุตจากจิต' එකච්චංඅත්ථීතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเอกัจจมัตถีติกถา จบแล้ว. 8. සතිපට්ඨානකථාවණ්ණනා ๘. อรรถกถาสติปัฏฐานกถา 301. ලොකුත්තරභාවං පුච්ඡනත්ථායාති ලොකියලොකුත්තරාය සම්මාසතියා සතිපට්ඨානත්තා, ලොකුත්තරායයෙව වා පරමත්ථසතිපට්ඨානත්තා තස්සා වසෙන ලොකුත්තරභාවං පුච්ඡනත්ථායාති අත්ථො. පභෙදපුච්ඡාවසෙනාති [Pg.71] ලොකියලොකුත්තරසතිපට්ඨානසමුදායභූතස්ස සතිපට්ඨානස්ස පභෙදානං පුච්ඡාවසෙන. ๓๐๑. คำว่า 'เพื่อถามถึงความเป็นโลกุตตระ' ความว่า เพราะสัมมาสติที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระเป็นสติปัฏฐาน หรือเพราะสติปัฏฐานที่เป็นโลกุตตระเท่านั้นเป็นปรมัตถสติปัฏฐาน จึงมีอรรถว่า เพื่อถามถึงความเป็นโลกุตตระด้วยอำนาจแห่งสติปัฏฐานนั้น. คำว่า 'ด้วยอำนาจการถามถึงประเภท' คือ ด้วยอำนาจการถามถึงประเภทแห่งสติปัฏฐานอันเป็นที่รวมแห่งสติปัฏฐานที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ සතිපට්ඨානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสติปัฏฐานกถา จบแล้ว. 9. හෙවත්ථිකථාවණ්ණනා ๙. อรรถกถาเหวัตถิกถา 304. අයොනිසො පතිට්ඨාපිතත්තාති අවත්තබ්බුත්තරෙන උපෙක්ඛිතබ්බෙන පතිට්ඨාපිතත්තාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. ๓๐๔. คำว่า 'เพราะตั้งไว้โดยไม่แยบคาย' พึงเห็นอรรถว่า เพราะตั้งไว้ด้วยคำตอบที่ไม่ควรกล่าว ซึ่งควรเพิกเฉยเสีย හෙවත්ථිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเหวัตถิกถา จบแล้ว. මහාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถามหาวรรค จบแล้ว. 2. දුතියවග්ගො ๒. วรรคที่ ๒ 1. පරූපහාරවණ්ණනා ๑. อรรถกถาปรูปหารกถา 307. අධිමානිකානං සුක්කවිස්සට්ඨිදස්සනං විචාරෙතබ්බං. තෙ හි සමාධිවිපස්සනාහි වික්ඛම්භිතරාගාව, බාහිරකානම්පි ච කාමෙසු වීතරාගානං සුක්කවිස්සට්ඨියා අභාවො වුත්තොති. අධිමානිකපුබ්බා පන අධිප්පෙතා සියුං. ๓๐๗. พึงพิจารณาการแสดงการเคลื่อนอสุจิของพวกผู้มีอธิมานะ (สำคัญตัวผิด). เพราะพวกเขามีราคะถูกข่มไว้ด้วยสมาธิและวิปัสสนาเท่านั้น และมีการกล่าวไว้ว่า การเคลื่อนอสุจิย่อมไม่มีแม้แก่พวกภายนอกศาสนาผู้ปราศจากราคะในกามทั้งหลาย. แต่ในที่นี้พึงประสงค์เอาผู้ที่เคยมีอธิมานะมาก่อน 308. වචසායත්ථෙති නිච්ඡයත්ථෙ, ‘‘කිං කාරණා’’ති පන කාරණස්ස පුච්ඡිතත්තා බ්‍රහ්මචරියකථායං විය කාරණත්ථෙති යුත්තං. ๓๐๘. คำว่า 'ในอรรถว่า วจสา' คือ ในอรรถว่าแน่นอน. แต่เพราะมีการถามถึงเหตุว่า 'เพราะเหตุไร' จึงควรเป็นในอรรถแห่งเหตุ เหมือนในพรหมจริยกถา පරූපහාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปรูปหารกถา จบแล้ว. 5. වචීභෙදකථාවණ්ණනා ๕. อรรถกถาวจีเภทกถา 326. වචීභෙදකථායං ලොකුත්තරං පඨමජ්ඣානං සමාපන්නොති පඨමමග්ගං සන්ධාය වදති, යස්මා සො දුක්ඛන්ති විපස්සති, තස්මා දුක්ඛමිච්චෙව වාචං භාසති, න සමුදයොතිආදීනීති අධිප්පායො. ๓๒๖. ในวจีเภทกถา คำว่า 'ผู้เข้าถึงปฐมฌานที่เป็นโลกุตตระ' ท่านกล่าวหมายถึงปฐมมรรค. อธิบายว่า เพราะท่านผู้นั้นย่อมวิปัสสนา (เห็นแจ้ง) ว่า 'ทุกข์' เพราะฉะนั้น จึงเปล่งวาจาว่า 'ทุกข์' เท่านั้น ไม่ใช่ 'สมุทัย' เป็นต้น 328. යෙන [Pg.72] තං සද්දං සුණාතීති ඉදං වචීසමුට්ඨාපනක්ඛණෙ එව එතං සද්දං සුණාතීති ඉච්ඡිතෙ ආරොපිතෙ වා යුජ්ජති. ๓๒๘. คำว่า 'ด้วยเหตุที่เขาย่อมได้ยินเสียงนั้น' นี้ ย่อมสมควรในเมื่อมีความประสงค์หรือมีการยกขึ้นแสดงว่า เขาย่อมได้ยินเสียงนั้นในขณะที่ตั้งต้นเปล่งวาจานั่นเอง 332. ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ වචීභෙදං ඉච්ඡතො පරස්ස අභිභූසුත්තාහරණෙ අධිප්පායො වත්තබ්බො. ๓๓๒. พึงกล่าวถึงอธิบายในการยกอภิภูสูตรมาอ้างของปรวาทีผู้ปรารถนา (จะให้มี) วจีเภท (การเปล่งวาจา) ในขณะแห่งโลกุตตรมรรค වචීභෙදකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาวจีเภทกถา จบแล้ว. 7. චිත්තට්ඨිතිකථාවණ්ණනා ๗. อรรถกถาจิตตฐิติกถา 335. චිත්තට්ඨිතිකථායං චුල්ලාසීති…පෙ… ආදිවචනවසෙනාති ආරුප්පෙයෙව එවං යාවතායුකට්ඨානං වුත්තං, න අඤ්ඤත්ථාති කත්වා පටික්ඛිපතීති අධිප්පායො. එතෙන පන ‘‘න ත්වෙව තෙපි තිට්ඨන්ති, ද්වීහි චිත්තසමොහිතා’’ති (මහානි. 10 ථොකං විසදිසං) දුතියාපි අඩ්ඪකථා පස්සිතබ්බා. පුරිමාය ච වස්සසතාදිට්ඨානානුඤ්ඤාය අවිරොධො විභාවෙතබ්බො. මුහුත්තං මුහුත්තන්ති පඤ්හො සකවාදිනා පුච්ඡිතො විය වුත්තො, පරවාදිනා පන පුච්ඡිතොති දට්ඨබ්බො. ๓๓๕. ในจิตตฐิติกถา อธิบายว่า ด้วยอำนาจแห่งคำว่า 'แปดหมื่นสี่พัน...' เป็นต้น ท่านปฏิเสธโดยถือว่า การดำรงอยู่ตลอดอายุขัยเช่นนั้น ตรัสไว้ในอรูปภพเท่านั้น ไม่ใช่ในที่อื่น. ด้วยเหตุนี้ พึงดูอรรถกถาที่สองด้วยว่า 'แต่ชนเหล่านั้นย่อมไม่ดำรงอยู่เลย (ด้วยจิตดวงเดียว) ถูกทำให้หลงด้วยจิตสองดวง' (เทียบเคียงกับ มหา. ๑๐ เล็กน้อย). และพึงแสดงความไม่ขัดแย้งกับการอนุญาตให้ดำรงอยู่ได้ตลอดร้อยปีเป็นต้นในอรรถกถาก่อน. คำว่า 'ชั่วครู่ ชั่วครู่' ท่านกล่าวไว้เหมือนเป็นปัญหาที่สวาทีถาม แต่พึงเห็นว่าปรวาทีเป็นผู้ถาม චිත්තට්ඨිතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาจิตตฐิติกถา จบแล้ว. 9. අනුපුබ්බාභිසමයකථාවණ්ණනා ๙. อรรถกถาอนุปุพพาภิสมัยกถา 339. අනුපුබ්බාභිසමයකථායං අථවාතිආදිනා ඉදං දස්සෙති – චතුන්නං ඤාණානං එකමග්ගභාවතො න එකමග්ගස්ස බහුභාවාපත්ති, අනුපුබ්බෙන ච සොතාපත්තිමග්ගං භාවෙතීති උපපන්නන්ති පටිජානාතීති. ๓๓๙. ในอนุปุพพาภิสมัยกถา ด้วยคำว่า 'หรือว่า' เป็นต้นนี้ ท่านแสดงเนื้อความนี้ว่า - เพราะญาณ ๔ มีความเป็นมรรคเดียวกัน จึงไม่ประสบกับภาวะที่มรรคเดียวกลายเป็นหลายมรรค และย่อมยอมรับว่า การเจริญโสดาปัตติมรรคไปตามลำดับนั้น เป็นสิ่งที่สมควร 344. තදාති දස්සනෙ පරිනිට්ඨිතෙ. ๓๔๔. คำว่า 'เมื่อนั้น' คือ เมื่อการเห็นสำเร็จบริบูรณ์แล้ว 345. අට්ඨහි ඤාණෙහීති එත්ථ පටිසම්භිදාඤාණෙහි සහ අට්ඨසු ගහිතෙසු නිරුත්තිපටිභානපටිසම්භිදාහි සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියා කථං හොතීති විචාරෙතබ්බං. ๓๔๕. ในคำว่า "ด้วยญาณ ๘" นี้ เมื่อญาณ ๘ ถูกถือเอาพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาญาณ พึงพิจารณาว่า การทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลย่อมมีได้อย่างไรด้วยนิรุตติปฏิสัมภิทาและปฏิภาณปฏิสัมภิทา. අනුපුබ්බාභිසමයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยการตรัสรู้ตามลำดับ จบแล้ว. 10. වොහාරකථාවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาว่าด้วยโวหาร. 347. වොහාරකථායං [Pg.73] උදාහු සොතාදීනිපීති එකන්තලොකියෙසු විසයවිසයීසු විසයස්සෙව ලොකුත්තරභාවො, න විසයීනන්ති නත්ථෙත්ථ කාරණං. යථා ච විසයීනං ලොකුත්තරභාවො අසිද්ධො, තථා විසයස්ස සද්දායතනස්ස. තත්ථ යථා අසිද්ධලොකුත්තරභාවස්ස තස්ස ලොකුත්තරතා, එවං සොතාදීනං ආපන්නාති කින්ති තානිපි ලොකුත්තරානීති අත්ථො දට්ඨබ්බො. ๓๔๗. ในโวหารกถานี้ หรือว่าแม้โสตเป็นต้น ในอารมณ์และอารัมมณิกะที่เป็นโลกิยะโดยส่วนเดียว ความเป็นโลกุตตระมีแก่อารมณ์เท่านั้น ไม่มีแก่อารัมมณิกะ ดังนี้ ไม่มีเหตุในเรื่องนั้น. ความเป็นโลกุตตระของอารัมมณิกะไม่สำเร็จฉันใด ความเป็นโลกุตตระของอารมณ์คือสัททายตนะก็ไม่สำเร็จฉันนั้น. ในเรื่องนั้น ความเป็นโลกุตตระของสิ่งนั้นซึ่งความเป็นโลกุตตระไม่สำเร็จฉันใด ความเป็นโลกุตตระก็ถึงแก่โสตเป็นต้นฉันนั้น ด้วยเหตุนั้น พึงเห็นอรรถว่า แม้สิ่งเหล่านั้นก็เป็นโลกุตตระหรือ. යදි ලොකුත්තරෙ පටිහඤ්ඤෙය්‍ය, ලොකුත්තරො සියාති අත්ථො න ගහෙතබ්බො. න හි ලොකුත්තරෙ පටිහඤ්ඤතීති පරිකප්පිතෙපි සද්දස්ස ලොකුත්තරභාවො අත්ථීති අධිප්පායො. ‘‘ලොකියෙන ඤාණෙනා’’ති උද්ධටං, ‘‘විඤ්ඤාණෙනා’’ති පන පාළි, තඤ්ච විඤ්ඤාණං සොතසම්බන්ධෙන සොතවිඤ්ඤාණන්ති විඤ්ඤායතීති. අනෙකන්තතාති ලොකියෙන ඤාණෙන ජානිතබ්බතො ලොකියොති එතස්ස හෙතුස්ස ලොකියෙ ලොකුත්තරෙ ච සම්භවතො අනෙකන්තභාවො සියාති අධිප්පායො. หากกระทบในโลกุตตระ พึงเป็นโลกุตตระ ดังนี้ ไม่พึงถือเอาอรรถ. อธิบายว่า เพราะว่า แม้เมื่อสมมติว่า (เสียง) กระทบในโลกุตตระ ความเป็นโลกุตตระของเสียงก็หามีไม่. คำว่า "ด้วยญาณที่เป็นโลกิยะ" นี้ถูกยกขึ้นมา แต่บาลีคือ "ด้วยวิญญาณ" และวิญญาณนั้นย่อมรู้ได้ว่าเป็นโสตวิญญาณโดยความเกี่ยวข้องกับโสต. อธิบายว่า ความไม่แน่นอนย่อมมี เพราะเหตุนี้ว่า "เป็นโลกิยะเพราะพึงรู้ได้ด้วยญาณที่เป็นโลกิยะ" ย่อมมีได้ทั้งในโลกิยะและโลกุตตระ. වොහාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยโวหาร จบแล้ว. 11. නිරොධකථාවණ්ණනා ๑๑. อรรถกถาว่าด้วยนิโรธ. 353. ද්වෙ දුක්ඛසච්චානි න ඉච්ඡතීති යෙසං ද්වින්නං ද්වීහි නිරොධෙහි භවිතබ්බං, තානි ද්වෙ දුක්ඛසච්චානි න ඉච්ඡතීති වුත්තං හොති. යෙ පටිසඞ්ඛාය ලොකුත්තරෙන ඤාණෙන අනිරුද්ධාතිආදිනා පටිසඞ්ඛාය විනා නිරුද්ධා අසමුදාචරණසඞ්ඛාරා අප්පටිසඞ්ඛානිරුද්ධාති දස්සෙති, න උප්පජ්ජිත්වා භඞ්ගාති. තෙන අප්පටිසඞ්ඛානිරොධො ච අසමුදාචරණනිරොධොති දස්සිතං හොති. ๓๕๓. ไม่ปรารถนาทุกขสัจ ๒ กล่าวคือ ทุกขสัจ ๒ นั้น ซึ่งควรมีนิโรธ ๒ อย่าง ย่อมไม่ปรารถนาทุกขสัจ ๒. แสดงว่า สังขารทั้งหลายที่ดับไปโดยไม่มีการพิจารณา คือการไม่เกิดขึ้นอีก ซึ่งดับไปโดยไม่มีการพิจารณาด้วยญาณที่เป็นโลกุตตระด้วยบทว่า "อนิรุทธะ" เป็นต้น ไม่ใช่การเกิดขึ้นแล้วสลายไป. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า อัปปฏิสังขานิโรธคืออสมุทาจารนิโรธ (การดับเพราะไม่เกิดขึ้นอีก). නිරොධකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยนิโรธ จบแล้ว. දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่ ๒ จบแล้ว. 3. තතියවග්ගො ๓. วรรคที่ ๓. 1. බලකථාවණ්ණනා ๑. อรรถกถาว่าด้วยพละ. 354. ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තං [Pg.74] අසාධාරණන්ති යථා නිද්දෙසතො විත්ථාරතො සබ්බං සබ්බාකාරං ඨානාට්ඨානාදිං අජානන්තාපි ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො, යං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො කඤ්චි සඞ්ඛාරං නිච්චතො උපගච්ඡෙය්‍යා’’තිආදිනා (අ. නි. 1.268) ඨානාට්ඨානානි උද්දෙසතො සඞ්ඛෙපතො සාවකා ජානන්ති, න එවං ‘‘ආසයං ජානාති අනුසයං ජානාතී’’තිආදිනා (පටි. ම. 1.113) උද්දෙසමත්තෙනපි ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තං ජානන්තීති ‘‘අසාධාරණ’’න්ති ආහ. ථෙරෙන පන සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං තික්ඛමුදුභාවජානනමත්තං සන්ධාය ‘‘සත්තානං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තං යථාභූතං පජානාමී’’ති (පටි. ම. 2.44) වුත්තං, න යථාවුත්තං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණං තථාගතබලන්ති අයමෙත්ථ අධිප්පායො දට්ඨබ්බො. ‘‘උද්දෙසතො ඨානාට්ඨානාදිමත්තජානනවසෙන පටිජානාතී’’ති වුත්තං, එවං පන පටිජානන්තෙන ‘‘තථාගතබලං සාවකසාධාරණ’’න්ති ඉදම්පි එවමෙව පටිඤ්ඤාතං සියාති කථමයං චොදෙතබ්බො සියා. ๓๕๔. ความรู้ยิ่งในอินทรีย์ของสัตว์อื่นไม่ทั่วไป แม้ไม่รู้ฐานะและอฐานะเป็นต้นทั้งหมดโดยประการทั้งปวง โดยพิสดารตามที่แสดงไว้ แต่สาวกย่อมรู้ฐานะและอฐานะโดยย่อ โดยบทว่า "ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิพึงเข้าไปยึดถือสังขารใดสังขารหนึ่งโดยความเป็นของเที่ยงนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส" เป็นต้น แต่สาวกย่อมไม่รู้ความรู้ยิ่งในอินทรีย์ของสัตว์อื่นแม้โดยย่อ ด้วยบทว่า "ย่อมรู้อัธยาศัย ย่อมรู้อนุสัย" เป็นต้น ฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ไม่ทั่วไป". แต่พระเถระกล่าวคำว่า "เราย่อมรู้ความรู้ยิ่งในอินทรีย์ของสัตว์ทั้งหลายตามความเป็นจริง" โดยอ้างถึงเพียงการรู้ความแก่กล้าและความอ่อนของอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้น ไม่ใช่ความรู้ยิ่งในอินทรีย์ของสัตว์อื่นตามที่กล่าวมาแล้วว่าเป็นพละของพระตถาคต พึงเห็นอธิบายในเรื่องนี้. กล่าวว่า "ย่อมปฏิญาณโดยการรู้เพียงฐานะและอฐานะเป็นต้นโดยย่อ" แต่เมื่อปฏิญาณอย่างนี้ ข้อนี้ว่า "พละของพระตถาคตเป็นของทั่วไปแก่สาวก" ก็พึงเป็นอันปฏิญาณอย่างนี้เหมือนกัน ผู้นี้พึงถูกตำหนิได้อย่างไร. 356. සෙසෙසු පටික්ඛෙපො සකවාදිස්ස ඨානාට්ඨානඤාණාදීනං සාධාරණාසාධාරණත්තා තත්ථ සාධාරණපක්ඛං සන්ධායාති අධිප්පායො. ๓๕๖. การปฏิเสธในข้อที่เหลือ อธิบายว่า มุ่งถึงฝ่ายที่ทั่วไปในเรื่องนั้น เพราะความทั่วไปและไม่ทั่วไปของฐานะและอฐานะญาณเป็นต้นของวาทะของตน. බලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยพละ จบแล้ว. 2. අරියන්තිකථාවණ්ණනා ๒. อรรถกถาว่าด้วยอริยันติกะ. 357. සඞ්ඛාරෙ සන්ධාය පටිජානන්තස්ස ද්වින්නං ඵස්සානං සමොධානං කථං ආපජ්ජති යථාවුත්තනයෙනාති විචාරෙතබ්බං. පරිකප්පනවසෙන ආරොපෙත්වා ඨපෙතබ්බතාය සත්තො ‘‘පණිධී’’ති වුත්තො. සො පන එකස්මිම්පි ආරොපෙත්වා න ඨපෙතබ්බොති එකස්මිම්පි ආරොපෙත්වා ඨපෙතබ්බෙන තෙන රහිතතා වුත්තා. ๓๕๗. พึงพิจารณาว่า การประชุมกันแห่งผัสสะ ๒ อย่างของผู้ปฏิญาณโดยอ้างถึงสังขาร ย่อมมีได้อย่างไรโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. สัตว์ถูกเรียกว่า "ปณิธิ" เพราะพึงตั้งไว้โดยการกำหนด. แต่สัตว์นั้นไม่พึงตั้งไว้ในสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ฉะนั้น จึงกล่าวถึงความปราศจากสิ่งนั้นที่พึงตั้งไว้ในสิ่งใดสิ่งหนึ่ง. අරියන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยอริยันติกะ จบแล้ว. 4. විමුච්චමානකථාවණ්ණනා ๔. อรรถกถาว่าด้วยวิมุจจมานะ. 366. ඣානෙන [Pg.75] වික්ඛම්භනවිමුත්තියා විමුත්තං චිත්තං මග්ගක්ඛණෙ සමුච්ඡෙදවිමුත්තියා විමුච්චමානං නාම හොතීති එතිස්සා ලද්ධියා කො දොසොති විචාරෙතබ්බං. යදි විප්පකතනිද්දෙසෙ දොසො, තත්‍රාපි තෙන විමුච්චමානතාය ‘‘විමුත්තං විමුච්චමාන’’න්ති වුත්තං. සති ච දොසෙ උප්පාදක්ඛණෙ විමුත්තං, වයක්ඛණෙ විමුච්චමානන්ති විමුත්තවිමුච්චමානවචනස්ස න චොදෙතබ්බං සියා, අථ ඛො විමුච්චමානවචනමෙවාති. එකදෙසෙන, එකදෙසෙ වා විමුච්චමානස්ස ච විමුත්තකිරියාය එකදෙසො විසෙසනං හොතීති ‘‘භාවනපුංසක’’න්ති වුත්තං. කටාදයොති කටපටාදයො. එකෙනෙව චිත්තෙනාති එකෙනෙව ඵලචිත්තෙනාති අධිප්පායො. ๓๖๖. พึงพิจารณาว่า อะไรคือโทษของลัทธินี้ที่ว่า จิตที่หลุดพ้นด้วยวิกขัมภนวิมุตติด้วยฌาน ย่อมชื่อว่ากำลังหลุดพ้นด้วยสมุจเฉทวิมุตติในขณะแห่งมรรค. หากมีโทษในการแสดงที่ผิดพลาด แม้ในที่นั้นก็กล่าวว่า "หลุดพ้นแล้ว กำลังหลุดพ้น" เพราะความเป็นผู้กำลังหลุดพ้นนั้น. และเมื่อมีโทษ พึงไม่ตำหนิคำว่า "หลุดพ้นแล้ว กำลังหลุดพ้น" ที่ว่า "หลุดพ้นแล้วในขณะแห่งการเกิดขึ้น กำลังหลุดพ้นในขณะแห่งความเสื่อม" แต่พึงตำหนิเพียงคำว่า "กำลังหลุดพ้น" เท่านั้น. กล่าวว่า "ภาวนปุงสกลิงค์" เพราะส่วนหนึ่งเป็นวิเสสนะของการกำลังหลุดพ้นและการหลุดพ้นด้วยส่วนเดียว หรือในส่วนเดียว. คำว่า "กะฏะเป็นต้น" คือ กะฏะและปะฏะเป็นต้น. อธิบายว่า "ด้วยจิตดวงเดียวเท่านั้น" คือด้วยจิตที่เป็นผลดวงเดียวเท่านั้น. විමුච්චමානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยวิมุจจมานะ จบแล้ว. 5. අට්ඨමකකථාවණ්ණනා ๕. อรรถกถาว่าด้วยอัฏฐมกะ. 368. අනුලොමගොත්‍රභුක්ඛණෙපි අසමුදාචරන්තා මග්ගක්ඛණෙපි පහීනා එව නාම භවෙය්‍යුන්ති ලද්ධි උප්පන්නාති අධිප්පායෙන අනුලොමගොත්‍රභුග්ගහණං කරොති. ๓๖๘. ลัทธิเกิดขึ้นว่า แม้ในขณะแห่งอนุโลมโคตรภู สังขารทั้งหลายที่ไม่เกิดขึ้นอีก ย่อมเป็นอันละได้แล้วในขณะแห่งมรรค. ด้วยอธิบายนี้ จึงถือเอาอนุโลมโคตรภู. අට්ඨමකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยอัฏฐมกะ จบแล้ว. 6. අට්ඨමකස්ස ඉන්ද්‍රියකථාවණ්ණනා ๖. อรรถกถาว่าด้วยอินทรีย์ของอัฏฐมกะ. 371. ඉන්ද්‍රියානි පටිලභති අප්පටිලද්ධින්ද්‍රියත්තා අනින්ද්‍රියභූතානි සද්ධාදීනි නිය්‍යානිකානි භාවෙන්තො ඉන්ද්‍රියානි පටිලභති, න පන ඉන්ද්‍රියානි භාවෙන්තොති අධිප්පායො. ๓๗๑. ย่อมได้อินทรีย์ เพราะยังไม่ได้อินทรีย์ จึงเจริญธรรมมีศรัทธาเป็นต้นที่ยังไม่เป็นอินทรีย์และเป็นเครื่องนำออกไป ย่อมได้อินทรีย์ อธิบายว่า ไม่ใช่เจริญอินทรีย์. අට්ඨමකස්ස ඉන්ද්‍රියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยอินทรีย์ของอัฏฐมกะ จบแล้ว. 7. දිබ්බචක්ඛුකථාවණ්ණනා ๗. อรรถกถาว่าด้วยทิพยจักษุ. 373. උපත්ථද්ධන්ති [Pg.76] යථා විසයානුභාවගොචරෙහි විසිට්ඨං හොති, තථා පච්චයභූතෙන කතබලාධානන්ති අත්ථො. තංමත්තමෙවාති පුරිමං මංසචක්ඛුමත්තමෙව ධම්මුපත්ථද්ධං න හොතීති අත්ථො. අනාපාථගතන්ති මංසචක්ඛුනා ගහෙතබ්බට්ඨානං ආපාථං නාගතං. එත්ථ ච විසයස්ස දීපකං ආනුභාවගොචරානමෙව අසදිසතං වදන්තො යාදිසො මංසචක්ඛුස්ස විසයොති විසයග්ගහණං න විසයවිසෙසදස්සනත්ථං, අථ ඛො යාදිසෙ විසයෙ ආනුභාවගොචරවිසෙසා හොන්ති, තාදිසස්ස රූපවිසයස්ස දස්සනත්ථන්ති දීපෙති, සදිසස්ස වා විසයස්ස ආනුභාවගොචරවිසෙසොව විසෙසං. ๓๗๓. คำว่า "อุปัตถัทธัง" (อันธรรมอุปถัมภ์) หมายความว่า เป็นสิ่งที่ปัจจัยกระทำกำลังให้ตั้งมั่นแล้ว ย่อมวิเศษกว่าด้วยอานุภาพและโคจรอย่างไร. คำว่า "ตังมัตตเมวะ" (เพียงเท่านั้น) หมายความว่า เพียงแต่จักษุเนื้อเดิมเท่านั้น ไม่ใช่สิ่งที่ธรรมอุปถัมภ์. คำว่า "อนาปาถคตัง" (ไม่มาสู่คลอง) หมายความว่า ไม่มาสู่คลองคือสถานที่ที่จักษุเนื้อพึงรับได้. ในที่นี้ เมื่อกล่าวถึงความไม่เหมือนกันของอานุภาพและโคจรเท่านั้น ซึ่งเป็นเครื่องแสดงอารมณ์ การระบุอารมณ์ว่า อารมณ์ของจักษุเนื้อเป็นเช่นใดนั้น ไม่ใช่เพื่อแสดงความพิเศษของอารมณ์ แต่แสดงเพื่อชี้ให้เห็นว่า ในอารมณ์เช่นใดที่มีความพิเศษของอานุภาพและโคจร การเห็นรูปารมณ์เช่นนั้น (จึงจะมีได้) หรือความพิเศษของอานุภาพและโคจรในอารมณ์ที่เหมือนกันนั่นเอง คือความพิเศษ. න ච මංසචක්ඛුමෙව දිබ්බචක්ඛූති ඉච්ඡතීති ධම්මුපත්ථද්ධකාලෙ පුරිමං මංසචක්ඛුමෙවාති න ඉච්ඡතීති අධිප්පායො. මංසචක්ඛුස්ස උප්පාදො මග්ගොති මංසචක්ඛුපච්චයතාදස්සනත්ථමෙව වුත්තං, න තෙන අනුපාදින්නතාසාධනත්ථං. රූපාවචරිකානන්ති රූපාවචරජ්ඣානපච්චයෙන උප්පන්නානි මහාභූතානි රූපාවචරිකානීති සො ඉච්ඡතීති අධිප්පායො. එස නයො ‘‘අරූපාවචරිකාන’’න්ති එත්ථාපි. අරූපාවචරක්ඛණෙ රූපාවචරචිත්තස්ස අභාවා පටික්ඛිපතීති තස්මිංයෙව ඛණෙ රූපාවචරං හුත්වා අරූපාවචරං න ජාතන්ති පටික්ඛිපතීති අධිප්පායො. คำว่า "ไม่ประสงค์ว่าจักษุเนื้อนั่นแหละเป็นทิพยจักษุ" หมายความว่า ในขณะที่ธรรมอุปถัมภ์นั้น ไม่ประสงค์ว่าจักษุเนื้อเดิมนั่นแหละ (เป็นทิพยจักษุ). คำว่า "การเกิดขึ้นของจักษุเนื้อเป็นทาง" (มรรค) กล่าวไว้เพียงเพื่อแสดงความเป็นปัจจัยของจักษุเนื้อเท่านั้น ไม่ใช่เพื่อพิสูจน์ความเป็นอนุปาทินนกะด้วยจักษุเนื้อนั้น. คำว่า "รูปาวจริกานัง" (แห่งรูปาวจรธรรมทั้งหลาย) หมายความว่า มหาภูตรูปที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยแห่งรูปาวจรฌาน ชื่อว่ารูปาวจริกะ เขาประสงค์อย่างนั้น. นัยนี้พึงทราบในคำว่า "อรูปาวจริกานัง" นี้ด้วย. คำว่า "ปฏิเสธเพราะไม่มีรูปาวจรจิตในขณะอรูปาวจร" หมายความว่า ปฏิเสธว่า ในขณะนั้น (รูปาวจรธรรม) ไม่ได้เกิดขึ้นเป็นอรูปาวจรโดยเป็นรูปาวจรมาก่อน. 374. කිඤ්චාපි දිබ්බචක්ඛුනො ධම්මුපත්ථද්ධස්ස පඤ්ඤාචක්ඛුභාවං න ඉච්ඡති, යෙන තීණි චක්ඛූනි ධම්මුපත්ථම්භෙන චක්ඛුන්තරභාවං වදතො භවෙය්‍යුන්ති අධිප්පායො. ๓๗๔. แม้จะไม่ประสงค์ความเป็นปัญญาจักษุแห่งทิพยจักษุที่ธรรมอุปถัมภ์แล้วก็ตาม แต่อธิบายว่า เพราะเหตุใด (เมื่อเป็นเช่นนั้น) จักษุ ๓ อย่างจึงพึงมีแก่ผู้ที่กล่าวว่า (จักษุหนึ่ง) เป็นจักษุอื่นได้ด้วยการอุปถัมภ์ของธรรม. දිබ්බචක්ඛුකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความในทิพยจักษุกถา จบแล้ว. 9. යථාකම්මූපගතඤාණකථාවණ්ණනා ๙. การพรรณนาความในยถากัมมูปคญาณกถา. 377. දිබ්බෙන චක්ඛුනා යථාකම්මූපගෙ සත්තෙ පජානාතීති යථාකම්මූපගතඤාණස්ස උපනිස්සයෙ දිබ්බචක්ඛුම්හි කරණනිද්දෙසො කතො, න යථාකම්මූපගතජානනකිච්චකෙ. තංකිච්චකෙයෙව පන පරො කරණනිද්දෙසං මඤ්ඤතීති ආහ ‘‘අයොනිසො ගහෙත්වා’’ති. යථාකම්මූපගතඤාණමෙව දිබ්බචක්ඛුන්ති ලද්ධීති ඉමිනා වචනෙන දිබ්බචක්ඛුමෙව යථාකම්මූපගතඤාණන්ති එවං [Pg.77] භවිතබ්බං. එව-සද්දො ච අට්ඨානෙ ඨිතො දිබ්බචක්ඛුසද්දස්ස පරතො යොජෙතබ්බො. යථාකම්මූපගතඤාණස්ස හි සො දිබ්බචක්ඛුතො අත්ථන්තරභාවං නිවාරෙති. න හි දිබ්බචක්ඛුස්ස යථාකම්මූපගතඤාණතොති. ๓๗๗. คำว่า "ย่อมรู้สัตว์ทั้งหลายผู้เป็นไปตามกรรมด้วยทิพยจักษุ" เป็นการระบุด้วยตติยาวิภัตติ (กรณนิทเทส) ในทิพยจักษุซึ่งเป็นอุปนิสัยแห่งยถากัมมูปคญาณ ไม่ใช่ในกิจคือการรู้ยถากัมมูปคญาณ. แต่ผู้อื่นสำคัญว่าเป็นการระบุด้วยตติยาวิภัตติในกิจนั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า "ถือเอาโดยไม่แยบคาย". ด้วยคำว่า "ยถากัมมูปคญาณนั่นแหละเป็นทิพยจักษุ" นี้ เป็นลัทธิว่า ทิพยจักษุนั่นแหละพึงเป็นยถากัมมูปคญาณ. และพึงประกอบศัพท์ว่า "เอว" (นั่นแหละ) ซึ่งวางไว้ผิดที่ ให้มาอยู่หลังคำว่า "ทิพยจักษุ". เพราะศัพท์นั้นย่อมปฏิเสธความมีเนื้อความต่างไปจากทิพยจักษุของยถากัมมูปคญาณ. เพราะทิพยจักษุ (ในความเห็นนั้น) ไม่ได้ต่างจากยถากัมมูปคญาณ. යථාකම්මූපගතඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความในยถากัมมูปคญาณกถา จบแล้ว. 10. සංවරකථාවණ්ණනා ๑๐. การพรรณนาความในสังวรกถา. 379. චාතුමහාරාජිකානං සංවරාසංවරසබ්භාවො ආටානාටියසුත්තෙන පකාසිතොති ‘‘තාවතිංසෙ දෙවෙ උපාදායා’’ති ආහ. එවං සති සුගතිකථායං ‘‘තාවතිංසෙ සඞ්ගහිතානං පුබ්බදෙවානං සුරාපානං, සක්කදෙවානං සුරාපානනිවාරණං සුය්‍යති, තං තෙසං සුරාපානං අසංවරො න හොතී’’ති වත්තබ්බං හොති. ๓๗๙. ความมีอยู่แห่งสังวรและอสังวรของเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา พระผู้มีพระภาคทรงประกาศไว้ด้วยอาฏานาฏิยสูตรแล้ว (พระอรรถกถาจารย์) จึงกล่าวว่า "นับตั้งแต่เทวดาชั้นดาวดึงส์ขึ้นไป" (ตาวติงเส เทเว อุปาทายะ). เมื่อเป็นเช่นนี้ ในสุคติกถา พึงกล่าวว่า "การดื่มสุราของพวกปุพพเทวา (อสูร) ที่สงเคราะห์เข้าในชั้นดาวดึงส์ และการห้ามการดื่มสุราของพวกสักกเทวราช มีปรากฏอยู่ (ในพระสูตร) การดื่มสุราของเทวดาเหล่านั้นไม่เป็นอสังวรหรือ". සංවරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความในสังวรกถา จบแล้ว. තතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความในวรรคที่ ๓ จบแล้ว. 4. චතුත්ථවග්ගො ๔. วรรคที่ ๔. 1. ගිහිස්ස අරහාතිකථාවණ්ණනා ๑. การพรรณนาความในคฤหัสถ์เป็นพระอรหันต์กถา. 387. ගිහිසංයොජනසම්පයුත්තතායාති එතෙන ගිහිඡන්දරාගසම්පයුත්තතාය එව ‘‘ගිහී’’ති වුච්චති, න බ්‍යඤ්ජනමත්තෙනාති ඉමමත්ථං දස්සෙති. ๓๘๗. ด้วยคำว่า "เพราะความที่ตนประกอบด้วยสังโยชน์ของคฤหัสถ์" นี้ ท่านแสดงเนื้อความนี้ว่า ที่เรียกว่า "คฤหัสถ์" ก็เพราะความที่ตนประกอบด้วยกามฉันทราคะของคฤหัสถ์นั่นเอง ไม่ใช่เพียงเพราะเครื่องหมาย (เพศคฤหัสถ์) เท่านั้น. ගිහිස්ස අරහාතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความในคฤหัสถ์เป็นพระอรหันต์กถา จบแล้ว. 2. උපපත්තිකථාවණ්ණනා ๒. การพรรณนาความในอุปบัตติกถา. 388. අයොනිසොති ඔපපාතිකො හොති, තත්ථ තස්සායෙවූපපත්තියා පරිනිබ්බායීති අත්ථං ගහෙත්වාති අධිප්පායො. ๓๘๘. คำว่า "อโยนิโส" (โดยไม่แยบคาย) อธิบายว่า (เขา) ถือเอาความหมายว่า เป็นโอปปาติกะ แล้วปรินิพพานด้วยอุปบัติ (การเกิด) นั้นนั่นเองในภพนั้น. උපපත්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความในอุปบัตติกถา จบแล้ว. 4. සමන්නාගතකථාවණ්ණනා ๔. การพรรณนาความในสมันนาคตกถา. 393. සමන්නාගතකථායං [Pg.78] පත්තිං සන්ධාය පටිජානන්තො චතූහි ඛන්ධෙහි විය සමන්නාගමං න වදතීති තස්ස චතූහි ඵස්සාදීහි සමන්නාගමප්පසඞ්ගො යථා හොති, තං වත්තබ්බං. ๓๙๓. ในสมันนาคตกถา เมื่อ (ฝ่ายปรวาที) ปฏิญาณโดยหมายถึงปัตติ (การบรรลุ) ย่อมไม่กล่าวถึงความพรั่งพร้อม (สมันนาคต) เหมือนความพรั่งพร้อมด้วยขันธ์ ๔ ดังนั้น จึงควรกล่าวถึงการที่บุคคลนั้นจะพึงมีความพรั่งพร้อมด้วยธรรม ๔ ประการมีผัสสะเป็นต้นได้อย่างไร. සමන්නාගතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความในสมันนาคตกถา จบแล้ว. 5. උපෙක්ඛාසමන්නාගතකථාවණ්ණනා ๕. การพรรณนาความในอุเบกขาสมันนาคตกถา. 397. ඉමිනාව නයෙනාති ‘‘තත්ථ ද්වෙ සමන්නාගමා’’තිආදි සබ්බං යොජෙතබ්බං. තත්ථ පත්තිධම්මො නාම රූපාවචරාදීසු අඤ්ඤතරභූමිං පඨමජ්ඣානාදිවසෙන පාපුණන්තස්ස පඨමජ්ඣානාදීනං පටිලාභො. නිරුද්ධෙසුපි පඨමජ්ඣානාදීසු අනිරුජ්ඣනතො චිත්තවිප්පයුත්තො සඞ්ඛාරො, යෙන සුපන්තො සජ්ඣායාදිපසුතො ච තෙහි සමන්නාගතොති වුච්චතීති වදන්ති. ๓๙๗. ด้วยนัยนี้แหละ พึงประกอบข้อความทั้งหมดมีคำว่า "ในสมันนาคตะนั้นมีความพรั่งพร้อม ๒ อย่าง" เป็นต้น. ในความพรั่งพร้อมนั้น ธรรมที่ชื่อว่าปัตติ คือการได้ปฐมฌานเป็นต้น ของผู้ที่บรรลุภูมิใดภูมิหนึ่งในบรรดารูปาวจรภูมิเป็นต้นด้วยอำนาจแห่งปฐมฌานเป็นต้น. (ฝ่ายปรวาที) กล่าวว่า สังขารที่เป็นจิตตวิปปยุตซึ่งไม่ดับไปแม้เมื่อปฐมฌานเป็นต้นดับไปแล้ว เป็นเหตุให้เรียกบุคคลผู้หลับอยู่หรือผู้ขวนขวายในการสาธยายเป็นต้นว่าเป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยธรรมเหล่านั้น. උපෙක්ඛාසමන්නාගතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความในอุเบกขาสมันนาคตกถา จบแล้ว. 6. බොධියාබුද්ධොතිකථාවණ්ණනා ๖. การพรรณนาความในโพธิยาพุทโธติกถา. 398. තස්මාති යථාවුත්තස්ස ඤාණද්වයස්ස බොධිභාවතො. තං අග්ගහෙත්වා පත්තිධම්මවසෙන නත්ථිතාය බොධියා සමන්නාගතො බුද්ධොති යෙසං ලද්ධි, තෙ සන්ධාය පුච්ඡා ච අනුයොගො ච සකවාදිස්සාති යොජනා දට්ඨබ්බා. ๓๙๘. คำว่า "เพราะเหตุนั้น" หมายถึง เพราะความที่ญาณ ๒ อย่างตามที่กล่าวแล้วเป็นโพธิ. พึงทราบการประกอบความว่า คำถามและการสอบสวนเป็นของสกวาที โดยหมายถึงผู้ที่มีลัทธิว่า "พระพุทธเจ้าเป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยโพธิ" เพราะความไม่มีแห่งโพธิโดยความเป็นปัตติธรรม เพราะไม่ถือเอาญาณ ๒ อย่างนั้น. බොධියාබුද්ධොතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความในโพธิยาพุทโธติกถา จบแล้ว. 7. ලක්ඛණකථාවණ්ණනා ๗. การพรรณนาความในลักขณกถา. 402. බොධිසත්තමෙව සන්ධාය වුත්තන්ති ලක්ඛණසමන්නාගතෙසු අබොධිසත්තෙ ඡඩ්ඩෙත්වා බොධිසත්තමෙව ගහෙත්වා ඉදං සුත්තං වුත්තං, න [Pg.79] බොධිසත්තතො අඤ්ඤො ලක්ඛණසමන්නාගතො නත්ථීති. නාපි සබ්බෙසං ලක්ඛණසමන්නාගතානං බොධිසත්තතා, තස්මා අසාධකන්ති අධිප්පායො. ๔๐๒. คำว่า "ตรัสหมายถึงพระโพธิสัตว์เท่านั้น" อธิบายว่า พระสูตรนี้ตรัสโดยยกเว้นผู้ที่ไม่ใช่พระโพธิสัตว์ในบรรดาผู้พรั่งพร้อมด้วยลักษณะ แล้วทรงถือเอาเฉพาะพระโพธิสัตว์เท่านั้น ไม่ใช่ว่าผู้พรั่งพร้อมด้วยลักษณะอื่นนอกจากพระโพธิสัตว์จะไม่มี. และไม่ใช่ว่าผู้พรั่งพร้อมด้วยลักษณะทุกคนจะเป็นพระโพธิสัตว์ ดังนั้น (พระสูตรนี้) จึงไม่เป็นเครื่องพิสูจน์ (ตามที่ปรวาทีอ้าง). ලක්ඛණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความในลักขณกถา จบแล้ว. 8. නියාමොක්කන්තිකථාවණ්ණනා ๘. อธิบายเรื่องการหยั่งลงสู่ความแน่นอน 403. ඨපෙත්වා පාරමීපූරණන්ති පාරමීපූරණෙනෙව තෙ ‘‘බොධියා නියතා නරා’’ති වුච්චන්තීති දස්සෙති. කෙවලඤ්හි නන්තිආදිනා ච න නියාමකස්ස නාම කස්සචි උප්පන්නත්තා බ්‍යාකරොන්තීති දස්සෙති. ๔๐๓. แสดงว่า (ในคำว่า) "เว้นการบำเพ็ญบารมี" นั้น (หมายความว่า) ชนเหล่านั้นย่อมถูกเรียกว่า "เป็นผู้แน่นอนต่อโพธิญาณ" ด้วยการบำเพ็ญบารมีนั่นเอง และแสดงว่าพระองค์ย่อมทรงพยากรณ์ด้วยบทว่า "น" เป็นต้นเท่านั้น เพราะความที่ไม่มีใครชื่อว่าเป็นผู้กำหนดเกิดขึ้นแล้ว නියාමොක්කන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเรื่องการหยั่งลงสู่ความแน่นอน จบแล้ว 10. සබ්බසංයොජනප්පහානකථාවණ්ණනා ๑๐. อธิบายเรื่องการละสังโยชน์ทั้งปวง 413. නිප්පරියායෙනෙවාති අවසිට්ඨස්ස පහාතබ්බස්ස අභාවා ‘‘සබ්බසංයොජනප්පහාන’’න්ති ඉමං පරියායං අග්ගහෙත්වා අරහත්තමග්ගෙන පජහනතො එවාති ගණ්හාතීති වුත්තං හොති. අප්පහීනස්ස අභාවාති අවසිට්ඨස්ස පහාතබ්බස්ස අභාවා පටිජානාතීති වදන්ති, තථා ‘‘අනවසෙසප්පහාන’’න්ති එත්ථාපි. එවං සති තෙන අත්තනො ලද්ධිං ඡඩ්ඩෙත්වා සකවාදිස්ස ලද්ධියා පටිඤ්ඤාතන්ති ආපජ්ජති. ๔๑๓. พึงทราบว่าที่กล่าวว่า "โดยไม่มีปริยาย" นั้น หมายถึงการละด้วยอรหัตตมรรค โดยไม่ถือเอาปริยายว่า "การละสังโยชน์ทั้งปวง" เพราะไม่มีสิ่งที่เหลือที่จะพึงละ พวกเขากล่าวว่า "เพราะไม่มีสิ่งที่ยังไม่ละ" หมายถึงการปฏิญาณว่าไม่มีสิ่งที่เหลือที่จะพึงละ แม้ในบทว่า "การละโดยไม่เหลือ" ก็เช่นกัน เมื่อเป็นเช่นนี้ ย่อมถึงการที่เขาละลัทธิของตนแล้วปฏิญาณตามลัทธิของสกวาที සබ්බසංයොජනප්පහානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเรื่องการละสังโยชน์ทั้งปวง จบแล้ว චතුත්ථවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายวรรคที่ ๔ จบแล้ว 5. පඤ්චමවග්ගො ๕. วรรคที่ ๕ 1. විමුත්තිකථාවණ්ණනා ๑. อธิบายเรื่องวิมุตติ 418. ඵලඤාණං න හොතීති ‘‘විමුත්තානී’’ති වා තදඞ්ගවිමුත්තියාදිභාවතො මග්ගෙන පහීනානං පුන අනුප්පත්තිතො ච ‘‘අවිමුත්තානී’’ති වා [Pg.80] න වත්තබ්බානීති අධිප්පායො. ගොත්‍රභුඤාණඤ්චෙත්ථ විපස්සනාග්ගහණෙන ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. ๔๑๘. ความว่า ผลญาณไม่เป็นไป ไม่ควรกล่าวว่า "หลุดพ้นแล้ว" หรือ "ยังไม่หลุดพ้น" เพราะความเป็นตทังควิมุตติเป็นต้น และเพราะสิ่งที่ละได้ด้วยมรรคย่อมไม่เกิดขึ้นอีก พึงทราบว่า โคตรภูญาณในที่นี้ถูกถือเอาด้วยการถือเอาวิปัสสนา විමුත්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเรื่องวิมุตติ จบแล้ว 2. අසෙඛඤාණකථාවණ්ණනා ๒. อธิบายเรื่องอเสขญาณ 421. න පනෙතං අසෙඛන්ති එතෙන අසෙඛවිසයත්තා අසෙඛමෙව ඤාණන්ති පරස්ස ලද්ධි, න පන අසෙඛස්සාති ඉමමත්ථං දස්සෙති. ๔๒๑. ด้วยบทว่า "แต่สิ่งนี้ไม่ใช่อเสขะ" นี้ ย่อมแสดงความหมายว่า ลัทธิของผู้อื่นกล่าวว่า ญาณเป็นอเสขะเท่านั้น เพราะเป็นอารมณ์ของอเสขะ แต่ไม่ใช่ของอเสขะ අසෙඛඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเรื่องอเสขญาณ จบแล้ว 3. විපරීතකථාවණ්ණනා ๓. อธิบายเรื่องวิปลาส 424. න පථවීයෙවාති ලක්ඛණපථවීයෙව, සසම්භාරපථවීයෙව වා න හොතීති අත්ථො. අනිච්චෙ නිච්චන්තිආදිවිපරියෙසො පන විපරීතඤාණං නාමාති අඤ්ඤාණෙපි ඤාණවොහාරං ආරොපෙත්වා වදතීති දට්ඨබ්බං. ๔๒๔. ความว่า "ไม่ใช่ปฐวีเท่านั้น" หมายถึงไม่ใช่ปฐวีที่มีลักษณะ หรือไม่ใช่ปฐวีที่มีองค์ประกอบ พึงทราบว่า ส่วนความวิปลาสมี "เห็นว่าเที่ยงในสิ่งไม่เที่ยง" เป็นต้น ชื่อว่าวิปลาสญาณนั้น ย่อมกล่าวโดยยกเอาโวหารว่า "ญาณ" มาใช้แม้ในอัญญาณ විපරීතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเรื่องวิปลาส จบแล้ว 4. නියාමකථාවණ්ණනා ๔. อธิบายเรื่องความแน่นอน 428-431. ඤාණං අත්ථි, යං සච්චානුලොමං මග්ගඤාණානුගතිකං පස්සන්තො භගවා ‘‘භබ්බො’’ති ජානාතීති ලද්ධි. පඨමපඤ්හමෙව චතුත්ථං කත්වාති එත්ථ ‘‘නියතස්ස අනියාමගමනායා’’ති විපරීතානුයොගතො පභුති ගණෙත්වා ‘‘චතුත්ථ’’න්ති ආහ. (ข้อ ๔๒๘-๔๓๑) มีญาณที่พระผู้มีพระภาคทรงเห็นว่าคล้อยตามสัจจะ และเป็นไปตามมรรคญาณ แล้วทรงทราบว่า "เป็นผู้ควร" ดังนี้เป็นลัทธิ ในบทว่า "ทำปัญหาที่หนึ่งให้เป็นที่สี่" นี้ ท่านกล่าวว่า "ที่สี่" โดยนับตั้งแต่การสอบสวนที่ตรงกันข้ามว่า "เพื่อการไปสู่ความไม่แน่นอนของผู้แน่นอน" නියාමකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเรื่องความแน่นอน จบแล้ว 5. පටිසම්භිදාකථාවණ්ණනා ๕. อธิบายเรื่องปฏิสัมภิทา 432-433. යංකිඤ්චි අරියානං ඤාණං, සබ්බං ලොකුත්තරමෙවාති ගණ්හන්තෙනපි සබ්බං ඤාණං පටිසම්භිදාති න සක්කා වත්තුං. අනරියානම්පි හි ඤාණං ඤාණමෙවාති[Pg.81]. තස්ස වා ඤාණතං න ඉච්ඡතීති වත්තබ්බං. පථවීකසිණසම්මුතියං සමාපත්තිඤාණං සන්ධායාති අනරියස්ස එතං ඤාණං සන්ධායාති අධිප්පායො සියා. (ข้อ ๔๓๒-๔๓๓) แม้ผู้ที่ถือว่าญาณใดๆ ของพระอริยะทั้งหมดเป็นโลกุตตระเท่านั้น ก็ไม่สามารถกล่าวได้ว่าญาณทั้งหมดเป็นปฏิสัมภิทา เพราะญาณของอนริยะก็เป็นญาณเหมือนกัน หรือควรกล่าวว่าไม่ปรารถนาความเป็นญาณของสิ่งนั้น พึงทราบว่าในสมมติปฐวีกสิณนั้น หมายถึงสมาบัติญาณ ความหมายอาจเป็นว่าหมายถึงญาณนี้ของอนริยะ පටිසම්භිදාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเรื่องปฏิสัมภิทา จบแล้ว 6. සම්මුතිඤාණකථාවණ්ණනා ๖. อธิบายเรื่องสมมติญาณ 434-435. සච්චන්ති වචනසාමඤ්ඤෙන උභයස්සපි සච්චසාමඤ්ඤත්තං ගහෙත්වා වදතීති දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ. (ข้อ ๔๓๔-๔๓๕) แสดงว่าเมื่อกล่าวว่า "สัจจะ" นั้น ย่อมกล่าวโดยถือเอาความเป็นสัจจะโดยทั่วไปของทั้งสองอย่างด้วยคำพูดโดยทั่วไป จึงกล่าวบทว่า "ในบรรดาสัจจะนั้น" เป็นต้น සම්මුතිඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเรื่องสมมติญาณ จบแล้ว 7. චිත්තාරම්මණකථාවණ්ණනා ๗. อธิบายเรื่องจิตตารมณ์ 436-438. ඵස්සස්ස ඵුසනලක්ඛණං මනසිකරොතොති එතෙන පුරිමා වත්තබ්බපටිඤ්ඤා අනුපදධම්මමනසිකාරතො අඤ්ඤං සමුදායමනසිකාරං සන්ධාය කතාති දස්සෙති. (ข้อ ๔๓๖-๔๓๘) ด้วยบทว่า "เมื่อมนสิการลักษณะแห่งการถูกต้องของผัสสะ" นี้ ย่อมแสดงว่าการปฏิญาณที่กล่าวไว้ก่อนนั้น กระทำโดยอ้างถึงสมุทัยมนสิการอื่นจากการมนสิการธรรมทีละบท චිත්තාරම්මණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเรื่องจิตตารมณ์ จบแล้ว 8. අනාගතඤාණකථාවණ්ණනා ๘. อธิบายเรื่องอนาคตญาณ 439-440. සබ්බස්මිම්පීති ‘‘පාටලිපුත්තස්ස ඛො’’තිආදිනා අනාගතෙ ඤාණන්ති වුත්තන්ති අනාගතභාවසාමඤ්ඤෙන අනන්තරානාගතෙපි ඤාණං ඉච්ඡන්තීති වුත්තං හොති. ๔๓๙-๔๔๐. ในคำว่า Sabbasmimpi นี้ มีอธิบายว่า ที่ตรัสว่า 'ญาณในอนาคต' ด้วยคำเป็นต้นว่า 'ของเมืองปาฏลีบุตร' นั้น ทรงประสงค์เอาญาณแม้ในอนาคตที่ใกล้ชิด ด้วยความเป็นอนาคตโดยทั่วไป අනාගතඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยอนาคตญาณ จบแล้ว 9. පටුප්පන්නඤාණකථාවණ්ණනා ๙. อรรถกถาว่าด้วยปัจจุบันญาณ 441-442. වචනං [Pg.82] නිස්සායාති අත්ථතො ආපන්නං වචනං, අනුජානනවචනං වා නිස්සාය. සන්තතිං සන්ධායාති භඞ්ගානුපස්සනානං භඞ්ගතො අනුපස්සනාසන්තතිං සන්ධායාති අධිප්පායො. ๔๔๑-๔๔๒. บทว่า Vacanaṃ nissāya คือ อาศัยคำที่มาถึงแล้วโดยอรรถ หรืออาศัยคำที่ทรงอนุญาต. บทว่า Santatiṃ sandhāya มีอธิบายว่า ทรงหมายถึงความสืบต่อแห่งการพิจารณาเห็นเนืองๆ จากการแตกดับแห่งภังคานุปัสสนาทั้งหลาย පටුප්පන්නඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยปัจจุบันญาณ จบแล้ว 10. ඵලඤාණකථාවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาว่าด้วยผลญาณ 443-444. බුද්ධානං වියාති යථා බුද්ධා සබ්බප්පකාරඵලපරොපරියත්තජානනවසෙන අත්තනො එව ච බලෙන ඵලං ජානන්ති, එවන්ති වුත්තං හොති. ๔๔๓-๔๔๔. บทว่า Buddhānaṃ viya มีอธิบายว่า พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมทรงรู้ผลโดยอำนาจการรู้ความยิ่งและหย่อนแห่งผลทุกประการ และด้วยกำลังของพระองค์เองนั่นแหละ ඵලඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยผลญาณ จบแล้ว පඤ්චමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่ ๕ จบแล้ว මහාපණ්ණාසකො සමත්තො. มหาปัณณาสก์ จบแล้ว 6. ඡට්ඨවග්ගො ๖. วรรคที่ ๖ 1. නියාමකථාවණ්ණනා ๑. อรรถกถาว่าด้วยนิยาม 445-447. අනියතො නාම න හොතීති යථා මිච්ඡත්තනියතස්ස භවන්තරෙ අනියතං නාම හොති, එවං එතස්ස කදාචිපි අනියතතා න හොතීති යො නියාමො, සො අසඞ්ඛතොති අධිප්පායො. ๔๔๕-๔๔๗. บทว่า Aniyato nāma na hoti มีอธิบายว่า ความเป็นผู้ไม่แน่นอนย่อมมีแก่บุคคลผู้เป็นมิจฉัตตนิยตะในภพอื่นฉันใด ความเป็นผู้ไม่แน่นอนย่อมไม่มีแก่บุคคลนี้ในกาลไหนๆ เลยฉันนั้น นิยามใด นิยามนั้นเป็นอสังขตะ නියාමකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยนิยาม จบแล้ว 2. පටිච්චසමුප්පාදකථාවණ්ණනා ๒. อรรถกถาว่าด้วยปฏิจจสมุปบาท 451. කාරණට්ඨෙන ඨිතතාති කාරණභාවොයෙව. එතෙන ච ධම්මානං කාරණභාවො ධම්මට්ඨිතතාති එතමත්ථං දස්සෙති. තථා ‘‘ධම්මනියාමතා’’ති එත්ථාපි. ๔๕๑. บทว่า Kāraṇaṭṭhena ṭhitatā คือ ความเป็นเหตุเท่านั้น. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงอรรถว่า ความเป็นเหตุของธรรมทั้งหลาย คือความตั้งอยู่แห่งธรรม. แม้ในบทว่า Dhammaniyāmatā ก็เช่นกัน පටිච්චසමුප්පාදකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยปฏิจจสมุปบาท จบแล้ว 3. සච්චකථාවණ්ණනා ๓. อรรถกถาว่าด้วยสัจจะ 452-454. වත්ථුසච්චන්ති [Pg.83] ජාතියාදි කාමතණ්හාදි සම්මාදිට්ඨිආදි ච. බාධනපභවනිය්‍යානිකලක්ඛණෙහි ලක්ඛණසච්චං බාධනාදි. ๔๕๒-๔๕๔. บทว่า Vatthusacca ได้แก่ ชาติเป็นต้น กามตัณหาเป็นต้น และสัมมาทิฏฐิเป็นต้น. ลักขณสัจจะ ได้แก่ การบีบคั้นเป็นต้น ด้วยลักษณะทั้งหลายมีการบีบคั้น การเป็นแดนเกิด และการนำออก සච්චකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยสัจจะ จบแล้ว 5. නිරොධසමාපත්තිකථාවණ්ණනා ๕. อรรถกถาว่าด้วยนิโรธสมาบัติ 457-459. කරියමානා කරීයතීති අරූපක්ඛන්ධානං පවත්තමානානං සමථවිපස්සනානුක්කමෙන අප්පවත්ති සාධීයතීති අත්ථො. සඞ්ඛතාසඞ්ඛතලක්ඛණානං පන අභාවෙනාති වදන්තො සභාවධම්මතං පටිසෙධෙති. වොදානඤ්ච වුට්ඨානපරියායොව. අසඞ්ඛතභාවෙ කාරණං න හොති සභාවධම්මත්තාසාධකත්තාති අධිප්පායො. ๔๕๗-๔๕๙. บทว่า Kariyamānā karīyati มีอรรถว่า ความไม่เป็นไปแห่งอรูปขันธ์ทั้งหลายที่กำลังเป็นไป ย่อมสำเร็จได้ด้วยลำดับแห่งสมถะและวิปัสสนา. ส่วนคำว่า 'เพราะไม่มีลักษณะแห่งสังขตะและอสังขตะ' เป็นการกล่าวปฏิเสธความเป็นสภาวธรรม. และความผ่องแผ้วก็เป็นเพียงปริยายแห่งการออกจากสมาบัติ. มีอธิบายว่า ความเป็นสภาวธรรมไม่เป็นเหตุให้สำเร็จความเป็นอสังขตะ නිරොධසමාපත්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยนิโรธสมาบัติ จบแล้ว ඡට්ඨවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่ ๖ จบแล้ว 7. සත්තමවග්ගො ๗. วรรคที่ ๗ 1. සඞ්ගහිතකථාවණ්ණනා ๑. อรรถกถาว่าด้วยสังคหิตะ 471-472. සඞ්ගහිතාති සම්බන්ධා. ๔๗๑-๔๗๒. บทว่า Saṅgahitā คือ ความเกี่ยวข้องกัน සඞ්ගහිතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยสังคหิตะ จบแล้ว 2. සම්පයුත්තකථාවණ්ණනා ๒. อรรถกถาว่าด้วยสัมปยุตต์ 473-474. නානත්තවවත්ථානං නත්ථීති වදන්තො ‘‘තිලම්හි තෙලං අනුපවිට්ඨ’’න්ති වචනමෙව න යුජ්ජතීති ‘‘න හෙව’’න්ති පටික්ඛිත්තන්ති දස්සෙති. ๔๗๓-๔๗๔. ผู้กล่าวว่า 'ความกำหนดความต่างกันย่อมไม่มี' นั้น ย่อมแสดงว่าคำว่า 'น้ำมันเข้าไปอยู่ในงา' นั้นไม่สมควร จึงปฏิเสธด้วยบทว่า 'หามิได้เลย' ดังนี้ සම්පයුත්තකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความในสัมปยุตตกถา จบแล้ว. 3. චෙතසිකකථාවණ්ණනා ๓. การพรรณนาความในเจตสิกกถา 475-477. ඵස්සාදීනං [Pg.84] එකුප්පාදතාදිවිරහිතා සහජාතතා නත්ථීති ආහ ‘‘සම්පයුත්තසහජාතතං සන්ධායා’’ති. ๔๗๕-๔๗๗. ท่านกล่าวว่า "หมายถึงความเป็นสหชาตธรรมที่สัมปยุตกัน" เพราะความเป็นสหชาตธรรมของผัสสะเป็นต้นที่ปราศจากความเป็นเอกุปปาทะ (ความเกิดพร้อมกัน) เป็นต้นนั้น ไม่มี. චෙතසිකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความในเจตสิกกถา จบแล้ว. 4. දානකථාවණ්ණනා ๔. การพรรณนาความในทานกถา 478. දෙය්‍යධම්මවසෙන චොදෙතුන්ති යදි චෙතසිකොව ධම්මො දානං, ‘‘දිය්‍යතීති දාන’’න්ති ඉමිනාපි අත්ථෙන චෙතසිකස්සෙව දානභාවො ආපජ්ජතීති චොදෙතුන්ති අත්ථො. ๔๗๘. อธิบายว่า เพื่อจะคัดค้านด้วยอำนาจเทยยธรรมว่า หากเจตสิกธรรมเท่านั้นเป็นทาน แม้ด้วยอรรถว่า "สิ่งที่เขาให้ ชื่อว่าทาน" ดังนี้ ความเป็นทานก็ย่อมตกแก่เจตสิกเท่านั้น. 479. අනිට්ඨඵලන්තිආදි අචෙතසිකස්ස ධම්මස්ස දානභාවදීපනත්ථං වුත්තන්ති ඵලදානභාවදීපනත්ථං න වුත්තන්ති අත්ථො දට්ඨබ්බො. අනිට්ඨඵලන්තිආදිනා අචෙතසිකස්ස ධම්මස්ස ඵලදානං වුත්තං විය හොති, න දානභාවො, තන්නිවාරණත්ථඤ්චෙතමාහාති. එවඤ්ච කත්වා අනන්තරමෙවාහ ‘‘න හි අචෙතසිකො අන්නාදිධම්මො ආයතිං විපාකං දෙතී’’ති. ඉට්ඨඵලභාවනියමනත්ථන්ති දෙය්‍යධම්මො විය කෙනචි පරියායෙන අනිට්ඨඵලතා දානස්ස නත්ථි, එකන්තං පන ඉට්ඨඵලමෙවාති නියමනත්ථන්ති අත්ථො. ๔๗๙. พึงทราบความว่า คำว่า "มีผลไม่น่าปรารถนา" เป็นต้น ท่านกล่าวเพื่อแสดงความเป็นทานของอเจตสิกธรรม ไม่ได้กล่าวเพื่อแสดงความเป็นผู้ให้ผล. ด้วยคำว่า "มีผลไม่น่าปรารถนา" เป็นต้น เป็นเหมือนกล่าวถึงการให้ผลของอเจตสิกธรรม ไม่ใช่ความเป็นทาน และท่านกล่าวคำนี้เพื่อห้ามความเข้าใจนั้น. เมื่อเป็นเช่นนั้น ท่านจึงกล่าวคำถัดมาทันทีว่า "เพราะว่าอเจตสิกธรรมมีข้าวเป็นต้น ย่อมไม่ให้วิบากในอนาคต". อธิบายว่า คำว่า "เพื่อกำหนดความเป็นผู้มีผลน่าปรารถนา" หมายความว่า ความเป็นผู้มีผลไม่น่าปรารถนาของทานโดยปริยายบางอย่างเหมือนเทยยธรรมนั้นไม่มี แต่เพื่อกำหนดว่ามีผลที่น่าปรารถนาโดยส่วนเดียวเท่านั้น. ඉතරෙනාති ‘‘දිය්‍යතීති දාන’’න්ති ඉමිනා පරියායෙන. න පන එකෙනත්ථෙනාති ‘‘දෙය්‍යධම්මොව දාන’’න්ති ඉමං සකවාදීවාදං නිවත්තෙතුං ‘‘සද්ධා හිරිය’’න්තිආදිකං සුත්තසාධනං පරවාදීවාදෙ යුජ්ජති, ‘‘ඉධෙකච්චො අන්නං දෙතී’’තිආදිකඤ්ච, ‘‘චෙතසිකොව ධම්මො දාන’’න්ති ඉමං නිවත්තෙතුං ‘‘චෙතසිකො ධම්මො දාන’’න්ති ඉමං පන සාධෙතුං ‘‘සද්ධා හිරිය’’න්තිආදිකං සකවාදීවාදෙ යුජ්ජති, ‘‘ඉධෙකච්චො අන්නං දෙතී’’තිආදිකං වා ‘‘දෙය්‍යධම්මො දාන’’න්ති සාධෙතුන්ති එවං නිවත්තනසාධනත්ථනානත්තං සන්ධාය ‘‘න පන එකෙනත්ථෙනා’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තත්ථ යථා පරවාදීවාදෙ ච සුත්තසාධනත්ථං ‘‘න වත්තබ්බං චෙතසිකො ධම්මො දාන’’න්ති පුච්ඡායං චෙතසිකොවාති අත්ථො දට්ඨබ්බො, තථා ‘‘න වත්තබ්බං දෙය්‍යධම්මො දාන’’න්ති පුච්ඡාය ච දෙය්‍යධම්මොවාති. දෙය්‍යධම්මො ඉට්ඨඵලොති ඉට්ඨඵලාභාවමත්තමෙව පටික්ඛිත්තන්ති එත්ථ ‘‘ඉට්ඨඵලභාවමත්තමෙව පටික්ඛිත්ත’’න්ති පාඨෙන භවිතබ්බන්ති[Pg.85]. ‘‘ඉට්ඨඵලාභාවමත්තමෙව දිස්වා පටික්ඛිත්ත’’න්ති වා වත්තබ්බං. සඞ්කරභාවමොචනත්ථන්ති චෙතසිකස්ස දාතබ්බට්ඨෙන දෙය්‍යධම්මස්ස ච ඉට්ඨඵලට්ඨෙන දානභාවමොචනත්ථන්ති වුත්තං හොති. คำว่า "ด้วยคำอื่น" คือด้วยปริยายว่า "สิ่งที่เขาให้ ชื่อว่าทาน". พึงทราบว่า คำว่า "แต่ไม่ใช่ด้วยอรรถเดียว" ท่านกล่าวหมายถึงความต่างกันแห่งเนื้อความในการห้ามและการพิสูจน์อย่างนี้ คือ เพื่อห้ามวาทะของสกวาทีที่ว่า "เทยยธรรมเท่านั้นเป็นทาน" การอ้างพระสูตรเป็นต้นว่า "ศรัทธา หิริ" ย่อมสมควรในวาทะของปรวาที และคำว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมให้ข้าว" เป็นต้นด้วย. เพื่อห้ามวาทะที่ว่า "เจตสิกธรรมเท่านั้นเป็นทาน" แต่เพื่อพิสูจน์วาทะที่ว่า "เจตสิกธรรมเป็นทาน" การอ้างพระสูตรเป็นต้นว่า "ศรัทธา หิริ" ย่อมสมควรในวาทะของสกวาที หรือเพื่อพิสูจน์ว่า "เทยยธรรมเป็นทาน" ด้วยคำว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมให้ข้าว" เป็นต้น. ในข้อนั้น ในคำถามว่า "ไม่พึงกล่าวว่าเจตสิกธรรมเป็นทาน" พึงทราบความว่า "เจตสิกเท่านั้น" เช่นเดียวกับในวาทะของปรวาทีเพื่อประโยชน์แก่การพิสูจน์ตามพระสูตร และในคำถามว่า "ไม่พึงกล่าวว่าเทยยธรรมเป็นทาน" ก็พึงทราบความว่า "เทยยธรรมเท่านั้น". คำว่า "เทยยธรรมมีผลน่าปรารถนา" ในที่นี้ พึงมีด้วยบทว่า "ปฏิเสธเพียงความเป็นผู้ไม่มีผลน่าปรารถนาเท่านั้น" หรือพึงกล่าวว่า "เห็นเพียงความไม่มีผลน่าปรารถนาแล้วจึงปฏิเสธ". คำว่า "เพื่อเปลื้องความเป็นสังกะ (ความปะปนกัน)" คือกล่าวเพื่อเปลื้องความเป็นทานของเจตสิกโดยอรรถว่าสิ่งที่ควรให้ และของเทยยธรรมโดยอรรถว่ามีผลน่าปรารถนา. දානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความในทานกถา จบแล้ว. 5. පරිභොගමයපුඤ්ඤකථාවණ්ණනා ๕. การพรรณนาความในบริโภคมยบุญกถา 483. පරිභොගමයං නාම චිත්තවිප්පයුත්තං පුඤ්ඤං අත්ථීති ලද්ධි. තඤ්හි තෙ සන්ධාය පරිභොගමයං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති වදන්තීති අධිප්පායො. ๔๘๓. อธิบายว่า ลัทธิว่า บุญที่ชื่อว่าบริโภคมัยซึ่งเป็นจิตวิปปยุต (ปราศจากจิต) มีอยู่. เพราะพวกเขามุ่งหมายถึงบุญนั้น จึงกล่าวว่า บุญที่สำเร็จด้วยการบริโภคย่อมเจริญ. 485. තස්සාපි වසෙනාති තස්සාපි ලද්ධියා වසෙන. පඤ්චවිඤ්ඤාණානං විය එතෙසම්පි සමොධානං සියාති පටිජානාතීති වදන්ති. පඤ්චවිඤ්ඤාණඵස්සාදීනමෙව පන සමොධානං සන්ධාය පටිජානාතීති අධිප්පායො. ๔๘๕. คำว่า "ด้วยอำนาจแห่งลัทธินั้นด้วย" คือด้วยอำนาจแห่งลัทธินั้น. ท่านกล่าวว่า เขายอมรับว่า การรวมกันของธรรมเหล่านี้พึงมีเหมือนของปัญจวิญญาณ. แต่อธิบายว่า เขายอมรับโดยมุ่งหมายถึงการรวมกันของผัสสะเป็นต้นแห่งปัญจวิญญาณเท่านั้น. 486. අපරිභුත්තෙපීති ඉමිනා ‘‘පටිග්ගාහකො පටිග්ගහෙත්වා න පරිභුඤ්ජති ඡඩ්ඩෙතී’’තිආදිකං දස්සෙති. අපරිභුත්තෙ දෙය්‍යධම්මෙ පුඤ්ඤභාවතො පරිභොගමයං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති අයං වාදො හීයති. තස්මිඤ්ච හීනෙ සකවාදීවාදො බලවා. චාගචෙතනාය එව හි පුඤ්ඤභාවො එවං සිද්ධො හොතීති අධිප්පායො. අපරිභුත්තෙපි දෙය්‍යධම්මෙ පුඤ්ඤභාවෙ චාගචෙතනාය එව පුඤ්ඤභාවොති ආහ ‘‘සකවාදීවාදොව බලවා’’ති. ๔๘๖. ด้วยคำว่า "แม้เมื่อยังไม่ได้บริโภค" ท่านแสดงคำว่า "ผู้รับรับไปแล้วไม่บริโภค ทิ้งเสีย" เป็นต้น. เพราะเมื่อมีความเป็นบุญในเทยยธรรมที่ยังไม่ได้บริโภค วาทะที่ว่าบุญที่สำเร็จด้วยการบริโภคย่อมเจริญนี้ย่อมตกไป. และเมื่อวาทะนั้นตกไป วาทะของสกวาทีย่อมมีกำลัง. อธิบายว่า เพราะความเป็นบุญย่อมสำเร็จด้วยจาคะเจตนาเท่านั้นอย่างนี้. เมื่อมีความเป็นบุญแม้ในเทยยธรรมที่ยังไม่ได้บริโภค ความเป็นบุญย่อมมีได้ด้วยจาคะเจตนาเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วาทะของสกวาทีเท่านั้นมีกำลัง". පරිභොගමයපුඤ්ඤකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความในบริโภคมยบุญกถา จบแล้ว. 6. ඉතොදින්නකථාවණ්ණනා ๖. การพรรณนาความในอิโตทินนกถา 488-491. තෙනෙව යාපෙන්තීති තෙනෙව චීවරාදිනා යාපෙන්ති, තෙනෙව වා චීවරාදිදානෙන යාපෙන්ති, සයංකතෙන කම්මුනා විනාපීති අධිප්පායො. ඉමිනා කාරණෙනාති යදි යං ඉතො චීවරාදි දින්නං, න තෙන යාපෙය්‍යුං, කථං අනුමොදෙය්‍යුං…පෙ… සොමනස්සං පටිලභෙය්‍යුන්ති ලද්ධිං පතිට්ඨපෙන්තස්සපීති වුත්තං හොති. ๔๘๘-๔๙๑. อธิบายว่า "ย่อมยังชีพด้วยสิ่งนั้นนั่นแหละ" คือ ย่อมยังชีพด้วยจีวรเป็นต้นนั้นนั่นแหละ หรือย่อมยังชีพด้วยการให้จีวรเป็นต้นนั้นนั่นแหละ แม้จะปราศจากกรรมที่ตนทำเองก็ตาม. คำว่า "ด้วยเหตุนี้" เป็นคำที่กล่าวแม้แก่ผู้ตั้งลัทธิว่า หากว่าจีวรเป็นต้นใดที่ให้จากโลกนี้ไปแล้ว พวกเขาไม่พึงยังชีพด้วยสิ่งนั้น พวกเขาจะอนุโมทนาได้อย่างไร...ล... จะได้โสมนัสได้อย่างไร. ඉතොදින්නකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความในอิโตทินนกถา จบแล้ว. 7. පථවීකම්මවිපාකොතිකථාවණ්ණනා ๗. การพรรณนาความในปฐวีกัมมวิปากกถา 492. ඵස්සො [Pg.86] සුඛවෙදනීයාදිභෙදො හොතීති ඵස්සෙන සබ්බම්පි කම්මවිපාකං දස්සෙත්වා පුන අත්තවජ්ජෙහි සම්පයොගදස්සනත්ථං ‘‘සො ච සඤ්ඤාදයො චා’’තිආදි වුත්තං. අත්ථි ච නෙසන්ති සාවජ්ජනෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිසහජාතධම්මෙ සන්ධාය වුත්තං. යො තත්ථ ඉට්ඨවිපාකො, තස්ස පත්ථනාති ඉට්ඨවිපාකෙ එව පත්ථනං කත්වා කම්මං කරොන්තීති කම්මූපනිස්සයභූතමෙව පත්ථනං දස්සෙති, පච්චුප්පන්නවෙදනාපච්චයං වා තණ්හං උපාදානාදිනිබ්බත්තනවසෙන දුක්ඛස්ස පභාවිතං. මූලතණ්හාති පච්චුප්පන්නවිපාකවට්ටනිබ්බත්තකකම්මස්ස උපනිස්සයභූතං පුරිමතණ්හං, කම්මසහායං වා විපාකස්ස උපනිස්සයභූතං. ๔๙๒. คำว่า "ผัสสะย่อมมีประเภทมีสุขเวทนีย์เป็นต้น" คือแสดงกรรมวิบากทั้งหมดด้วยผัสสะแล้ว เพื่อจะแสดงการประกอบกับธรรมที่เหลือของตนอีก จึงกล่าวคำว่า "ผัสสะนั้นด้วย สัญญาเป็นต้นด้วย" เป็นต้น. คำว่า "และของธรรมเหล่านั้นมีอยู่" ท่านกล่าวหมายถึงสหชาตธรรมมีจักขุวิญญาณเป็นต้นในขณะอาวัชชนะ. คำว่า "ความปรารถนาในวิบากนั้น" คือแสดงความปรารถนาที่เป็นอุปนิสัยแห่งกรรมนั่นเองว่า "บุคคลทำกรรมโดยปรารถนาในวิบากที่น่าปรารถนาเท่านั้น" หรือแสดงตัณหาที่มีเวทนาในปัจจุบันเป็นปัจจัย อันเป็นเหตุให้เกิดทุกข์โดยอำนาจการบังเกิดแห่งอุปาทานเป็นต้น. คำว่า "ตัณหาที่เป็นมูล" คือตัณหาในกาลก่อนที่เป็นอุปนิสัยแห่งกรรมที่ยังวิปากวัฏในปัจจุบันให้บังเกิด หรือตัณหาที่เป็นสหายแห่งกรรมที่เป็นอุปนิสัยแห่งวิบาก. 493. සකසමයවසෙන ච චොදනාය පයුජ්ජමානතං දස්සෙතුං ‘‘තෙසඤ්ච ලද්ධියා’’තිආදිමාහ. ๔๙๓. และเพื่อแสดงความที่คำคัดค้านนั้นถูกนำมาใช้ด้วยอำนาจแห่งลัทธิของตน ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "และด้วยลัทธิของชนเหล่านั้น". 494. පටිලාභවසෙනාති කම්මෙ සති පථවියාදීනං පටිලාභො හොතීති කම්මං තංසංවත්තනිකං නාම හොතීති දස්සෙති. ๔๙๔. คำว่า "ด้วยอำนาจแห่งการได้" คือแสดงว่า เมื่อมีกรรม การได้ปฐวีเป็นต้นย่อมมี กรรมจึงชื่อว่าเป็นไปเพื่อการได้สิ่งนั้น. පථවීකම්මවිපාකොතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความในปฐวีกัมมวิปากกถา จบแล้ว. 8. ජරාමරණංවිපාකොතිකථාවණ්ණනා ๘. การพรรณนาความในชรามรณวิปากกถา 495. සම්පයොගලක්ඛණාභාවාති ‘‘එකාරම්මණා’’ති ඉමස්ස සම්පයොගලක්ඛණස්ස අභාවාති අධිප්පායො. ๔๙๕. อธิบายว่า "เพราะไม่มีลักษณะแห่งสัมปยุต" คือ เพราะไม่มีลักษณะแห่งสัมปยุตที่ว่า "มีอารมณ์เดียวกัน" นี้. 496. පරියායො නත්ථීති සකවාදිනා අත්තනා වත්තබ්බතාය පරියායො නත්ථීති අබ්‍යාකතානං ජරාමරණස්ස විපාකනිවාරණත්ථං අබ්‍යාකතවසෙන පුච්ඡා න කතාති දස්සෙති. ๔๙๖. แสดงว่า (คำว่า) 'ไม่มีทาง' (หมายความว่า) เพราะตนผู้เป็นสกวาทีไม่พึงกล่าวว่า 'ไม่มีทาง' จึงแสดงว่า ไม่ได้ถามโดยความเป็นอัพยากฤต เพื่อป้องกันความเป็นวิบากของชรามรณะที่เป็นอัพยากฤต. 497. අපරිසුද්ධවණ්ණතා ජරායෙවාති කෙචි, තං අකුසලකම්මං කම්මසමුට්ඨානස්සාතිආදිනා රූපස්සෙව දුබ්බණ්ණතාදස්සනෙන සමමෙවාති. ๔๙๗. บางพวกกล่าวว่า ความมีวรรณะไม่บริสุทธิ์เป็นชรานั่นเอง (คำว่า) อกุศลกรรมนั้น (หมายความว่า) ย่อมเสมอกันด้วยการแสดงความมีวรรณะทรามของรูปนั่นเอง ด้วยคำเป็นต้นว่า (เป็นรูป) มีกรรมสมุฏฐาน. ජරාමරණංවිපාකොතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยชรามรณะเป็นวิบาก จบแล้ว. 9. අරියධම්මවිපාකකථාවණ්ණනා ๙. อรรถกถาว่าด้วยวิบากแห่งอริยธรรม. 500. වට්ටන්ති [Pg.87] කම්මාදිවට්ටං. ๕๐๐. ย่อมหมุนไปซึ่งวัฏฏะมีกรรมเป็นต้น. අරියධම්මවිපාකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยวิบากแห่งอริยธรรม จบแล้ว. 10. විපාකොවිපාකධම්මධම්මොතිකථාවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาว่าด้วยวิบากเป็นธรรมมีวิบากเป็นธรรม. 501. තප්පච්චයාපීති යස්ස විපාකස්ස විපාකො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො හොති තප්පච්චයාපි අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභූතතොපීති අධිප්පායො. සො හීතිආදිනා පුරිමපටිඤ්ඤාය ඉමස්ස චොදනස්ස කාරණභාවං දස්සෙති. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයාදීසු පච්චයට්ඨෙනාති ආදි-සද්දෙන සහජාතාදිපච්චයෙ සඞ්ගණ්හිත්වා තෙසු තෙන තෙන පච්චයභාවෙනාති දස්සෙති. ๕๐๑. บทว่า 'แม้เพราะปัจจัยนั้น' มีความหมายว่า วิบากของวิบากใดเป็นปัจจัยซึ่งกันและกัน (คำว่า) แม้เพราะปัจจัยนั้น (หมายถึง) แม้เพราะความเป็นปัจจัยซึ่งกันและกัน. ด้วยคำว่า 'ก็วิบากนั้น' เป็นต้น แสดงความเป็นเหตุแห่งการคัดค้านนี้แก่ปฏิญญาเดิม. ในคำว่า 'โดยอรรถว่าเป็นปัจจัย' ในปัจจัยซึ่งกันและกันเป็นต้น ด้วย 'อาทิ' ศัพท์ ทรงสงเคราะห์ปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น แล้วแสดงความเป็นปัจจัยนั้นๆ ในปัจจัยเหล่านั้น. විපාකොවිපාකධම්මධම්මොතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยวิบากเป็นธรรมมีวิบากเป็นธรรม จบแล้ว. සත්තමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาหมวดที่ ๗ จบแล้ว. 8. අට්ඨමවග්ගො ๘. หมวดที่ ๘. 1. ඡගතිකථාවණ්ණනා ๑. อรรถกถาว่าด้วยคติ ๖. 503-504. වණ්ණොති වණ්ණනිභා සණ්ඨානඤ්ච වුච්චතීති ආහ ‘‘සදිසරූපසණ්ඨානා’’ති. ข้อ ๕๐๓-๕๐๔. บทว่า 'วรรณะ' กล่าวถึงความสว่างแห่งวรรณะและสัณฐาน จึงกล่าวว่า 'มีสัณฐานและรูปคล้ายกัน'. ඡගතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยคติ ๖ จบแล้ว. 2. අන්තරාභවකථාවණ්ණනා ๒. อรรถกถาว่าด้วยอันตรภพ. 505. අතිදූරස්ස අන්තරිතස්ස පත්තබ්බස්ස දෙසස්ස දස්සනතො දිබ්බචක්ඛුකො විය. ආකාසෙන පථවන්තරට්ඨානානි භින්දිත්වා ගමනතො ඉද්ධිමා විය. න සහධම්මෙනාති යදි සො භවානං අන්තරා න සියා, න නාම අන්තරාභවොති පටික්ඛෙපෙ කරණං නත්ථීති අධිප්පායො. ๕๐๕. เพราะเห็นประเทศที่ไกลมาก ที่ถูกกั้นไว้ ที่พึงถึง เหมือนผู้มีทิพยจักษุ. เพราะไปโดยทำลายที่ตั้งอันเป็นช่องว่างในอากาศ เหมือนผู้มีฤทธิ์. บทว่า 'ไม่เป็นไปโดยธรรม' มีความหมายว่า หากภพนั้นไม่พึงมีในระหว่างภพทั้งหลาย ก็ไม่มีเหตุในการปฏิเสธว่า 'ชื่อว่าอันตรภพไม่มี'. 506. තත්ථ [Pg.88] ජාතිජරාමරණානි චෙව චුතිපටිසන්ධිපරම්පරඤ්ච අනිච්ඡන්තොති එතෙන චුතිඅනන්තරං අන්තරාභවං ඛන්ධාති, වත්තමානා ජාතීති, මාතුකුච්ඡිමෙව පවිට්ඨා අන්තරධායමානා මරණන්ති න ඉච්ඡති. ๕๐๖. ในข้อนั้น ด้วยคำว่า 'ไม่ปรารถนาทั้งชาติ ชรา มรณะ และการสืบต่อจุติปฏิสนธิ' นี้ (แสดงว่า) เขาไม่ปรารถนาอันตรภพ (โดยเรียกว่า) ขันธ์ในลำดับแห่งจุติ, ไม่ปรารถนาชาติที่กำลังเป็นไป, และไม่ปรารถนามรณะที่กำลังอันตรธานไป (ของสัตว์) ผู้เข้าไปสู่ครรภ์มารดานั่นเอง. 507. යථා කාමභවාදීසු තත්ථ තත්ථෙව පුනප්පුනං චවිත්වා උපපත්තිවසෙන චුතිපටිසන්ධිපරම්පරා හොති, එවං තං තත්ථ න ඉච්ඡතීති දස්සෙති. ๕๐๗. แสดงว่า เขาไม่ปรารถนาการสืบต่อจุติและปฏิสนธินั้นในอันตรภพนั้น เหมือนอย่างที่มีการสืบต่อจุติและปฏิสนธิโดยความเป็นอุปบัติ ด้วยการจุติซ้ำแล้วซ้ำเล่าในภพนั้นๆ ในกามภพเป็นต้น ฉันใด ฉันนั้น. අන්තරාභවකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยอันตรภพ จบแล้ว. 3. කාමගුණකථාවණ්ණනා ๓. อรรถกถาว่าด้วยกามคุณ. 510. කාමභවස්ස කමනට්ඨෙන කාමභවභාවො සබ්බෙපි කාමාවචරා ඛන්ධාදයො කාමභවොති ඉමිනා අධිප්පායෙන දට්ඨබ්බො. උපාදින්නක්ඛන්ධානමෙව පන කාමභවභාවො ධාතුකථායං දස්සිතො, න කමනට්ඨෙන කාමභවභාවො. ‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, කාමගුණා’’ති වචනමත්තං නිස්සායාති පඤ්චෙව කාමකොට්ඨාසා ‘‘කාමො’’ති වුත්තාති කාමධාතූතිවචනං න අඤ්ඤස්ස නාමන්ති ඉමිනා අධිප්පායෙනෙවං වචනමත්තං නිස්සායාති අත්ථො. ๕๑๐. ความเป็นกามภพโดยอรรถว่า (สัตว์) ย่อมไป พึงเห็นโดยนัยนี้ว่า ขันธ์เป็นต้นที่เป็นกามาวจรทั้งหมดเป็นกามภพ. แต่ในธาตุกถาแสดงความเป็นกามภพเฉพาะอุปาทินนกขันธ์เท่านั้น ไม่ใช่ความเป็นกามภพโดยอรรถว่าไป. บทว่า 'อาศัยเพียงพระดำรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย กามคุณ ๕ เหล่านี้' มีความหมายว่า อาศัยเพียงพระดำรัสอย่างนี้ ด้วยประสงค์ว่า กาม ๕ ส่วนเท่านั้นที่เรียกว่า 'กาม' และคำว่า 'กามธาตุ' ไม่ใช่ชื่อของสิ่งอื่น. කාමගුණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยกามคุณ จบแล้ว. 5. රූපධාතුකථාවණ්ණනා ๕. อรรถกถาว่าด้วยรูปธาตุ. 515-516. රූපධාතුකථායං රූපධාතූති වචනතො රූපීධම්මෙහෙව රූපධාතුයා භවිතබ්බන්ති ලද්ධි දට්ඨබ්බා. සුත්තෙසු ‘‘තයොමෙ භවා’’තිආදිනා (දී. නි. 3.305) පරිච්ඡින්නභූමියොව භූමිපරිච්ඡෙදො, ‘‘හෙට්ඨතො අවීචිනිරයං පරියන්තං කරිත්වා’’තිආදිකම්මපරිච්ඡින්දනම්පි (විභ. 182) වදන්ති. ข้อ ๕๑๕-๕๑๖. ในรูปธาตุกถา พึงทราบลัทธิว่า เพราะคำว่า 'รูปธาตุ' รูปธาตุจึงควรมีเฉพาะรูปธรรมเท่านั้น. ในพระสูตรทั้งหลาย การกำหนดภูมิเป็นภูมิที่ถูกกำหนดไว้แล้วด้วยคำเป็นต้นว่า 'ภพ ๓ เหล่านี้' (ที. นิ. ๓.๓๐๕) และท่านกล่าวถึงการกำหนดแม้ด้วยอำนาจกรรม มีคำเป็นต้นว่า 'เบื้องล่างมีอเวจีมหานรกเป็นที่สุด' (วิภงฺค. ๑๘๒). රූපධාතුකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยรูปธาตุ จบแล้ว. 6. අරූපධාතුකථාවණ්ණනා ๖. อรรถกถาว่าด้วยอรูปธาตุ. 517-518. ඉමිනාවුපායෙනාති [Pg.89] යථා හි පුරිමකථායං රූපිනො ධම්මා අවිසෙසෙන ‘‘රූපධාතූ’’ති වුත්තා, එවමිධාපි අරූපිනො ධම්මා අවිසෙසෙන ‘‘අරූපධාතූ’’ති වුත්තාති තත්ථ වුත්තනයො ඉධාපි සමානොති අධිප්පායො. ข้อ ๕๑๗-๕๑๘. บทว่า 'ด้วยอุบายนี้' มีความหมายว่า เหมือนอย่างในกถาเบื้องต้น รูปธรรมทั้งหลายกล่าวว่า 'รูปธาตุ' โดยไม่จำกัด แม้ในที่นี้ก็ฉันนั้น อรูปธรรมทั้งหลายกล่าวว่า 'อรูปธาตุ' โดยไม่จำกัด นัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นย่อมเสมอกันในที่นี้ด้วย. අරූපධාතුකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยอรูปธาตุ จบแล้ว. 7. රූපධාතුයාආයතනකථාවණ්ණනා ๗. อรรถกถาว่าด้วยอายตนะในรูปธาตุ. 519. ඝානනිමිත්තානිපීති ඉදං ඝානාදිනිමිත්තානිපීති වත්තබ්බං. නිමිත්තන්ති ඝානාදීනං ඔකාසභාවෙන උපලක්ඛිතං තථාවිධසණ්ඨානං රූපසමුදායමාහ. ๕๑๙. บทว่า 'แม้ซึ่งนิมิตแห่งฆานะ' นี้ พึงกล่าวว่า 'แม้ซึ่งนิมิตมีฆานะเป็นต้น'. บทว่า 'นิมิต' หมายถึงกลุ่มรูปที่มีสัณฐานเช่นนั้นซึ่งกำหนดได้โดยความเป็นที่ตั้งแห่งฆานะเป็นต้น. රූපධාතුයාආයතනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยอายตนะในรูปธาตุ จบลงแล้ว. 8. අරූපෙරූපකථාවණ්ණනා ๘. อรรถกถาว่าด้วยรูปในอรูป 524-526. සුඛුමරූපං අත්ථි, යතො නිස්සරණං තං ආරුප්පන්ති අධිප්පායො. ๕๒๔-๕๒๖. รูปที่ละเอียดมีอยู่ ความประสงค์คือ สิ่งที่พ้นจากรูปนั้น ชื่อว่าอรูป. අරූපෙරූපකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยรูปในอรูป จบลงแล้ว. 9. රූපංකම්මන්තිකථාවණ්ණනා ๙. อรรถกถาว่าด้วยรูปเป็นกรรม 527-537. පකප්පයමානාති ආයූහමානා, සම්පයුත්තෙසු අධිකං බ්‍යාපාරං කුරුමානාති අත්ථො. පුරිමවාරෙති ‘‘යංකිඤ්චි අකුසලෙන චිත්තෙන සමුට්ඨිතං රූපං, සබ්බං තං අකුසල’’න්ති ඉමං පඤ්හං වදති. ๕๒๗-๕๓๗. คำว่า ปะกัปปะยะมานาติ หมายถึง อายูหมานา คือกระทำความพยายามมากในธรรมที่สัมปยุตต์กัน. คำว่า ปุริมะวาเรติ หมายถึงกล่าวปัญหาว่า “รูปใดก็ตามที่เกิดจากอกุศลจิต รูปทั้งหมดนั้นเป็นอกุศล”. රූපංකම්මන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยรูปเป็นกรรม จบลงแล้ว. 10. ජීවිතින්ද්‍රියකථාවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาว่าด้วยชีวิตินทรีย์ 540. අරූපජීවිතින්ද්‍රියන්තිපඤ්හෙ [Pg.90] ‘‘අත්ථි අරූපීනං ධම්මානං ආයූ’’තිආදිකං පඤ්හං අන්තං ගහෙත්වා වදති. අරූපධම්මානං චිත්තවිප්පයුත්තං ජීවිතින්ද්‍රියසන්තානං නාම අත්ථීති ඉච්ඡතීති එත්ථ රූපාරූපධම්මානං තං ඉච්ඡන්තො අරූපධම්මානං ඉච්ඡතීති වත්තුං යුත්තොති ‘‘අරූපධම්මාන’’න්ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ๕๔๐. ในปัญหาว่า อรูปชีวิตินทรีย์นั้น ท่านกล่าวโดยถือเอาปัญหาที่ว่า “การดำรงอยู่ของอรูปธรรมมีอยู่หรือ” เป็นต้น. ในที่นี้ พึงเห็นว่า เมื่อปรารถนาชีวิตินทรีย์สันดานที่วิปปยุตต์จากจิตของรูปธรรมและอรูปธรรมนั้น การกล่าวว่าปรารถนาของอรูปธรรม ย่อมสมควร ดังนั้นจึงกล่าวว่า “ของอรูปธรรม”. 541. සත්තසන්තානෙ රූපිනො වා ධම්මා හොන්තූතිආදිනාපි තමෙව ජීවිතින්ද්‍රියසන්තානං වදතීති වෙදිතබ්බං. ๕๔๑. พึงทราบว่า แม้ด้วยคำว่า “ขอให้ธรรมทั้งหลายเป็นรูปในสันดานของสัตว์” เป็นต้น ก็กล่าวถึงชีวิตินทรีย์สันดานนั้นเอง. 542. පුබ්බාපරභාගං සන්ධායාති සමාපත්තියා ආසන්නභාවතො තදාපි සමාපන්නොයෙවාති අධිප්පායො. ๕๔๒. คำว่า ปุพพาปะระภาคัง สันธายะ หมายถึง ความประสงค์ว่า เพราะความใกล้แห่งสมาบัติ แม้ในขณะนั้นก็ชื่อว่าเข้าสมาบัติแล้วนั่นเอง. 544-545. ද්වෙ ජීවිතින්ද්‍රියානීති ‘‘පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්සා’’ති පුරිමපාඨො. ‘‘පුච්ඡා පරවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා සකවාදිස්සා’’ති පච්ඡිමපාඨො, සො යුත්තො. ๕๔๔-๕๔๕. คำว่า ทเว ชีวิตินทริยานี บทก่อนคือ “คำถามเป็นของสกวาที คำปฏิญาณเป็นของอีกฝ่ายหนึ่ง”. บทหลังคือ “คำถามเป็นของปรวาที คำปฏิญาณเป็นของสกวาที” ซึ่งสมควร. ජීවිතින්ද්‍රියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยชีวิตินทรีย์ จบลงแล้ว. 11. කම්මහෙතුකථාවණ්ණනා ๑๑. อรรถกถาว่าด้วยกรรมเป็นเหตุ 546. සෙසන්ති පාණාතිපාතාදිකම්මස්ස හෙතූති ඉතො පුරිමං සොතාපන්නාදිඅනුයොගං වදති. හන්ද හීති පරවාදිස්සෙවෙතං සම්පටිච්ඡනවචනන්ති සම්පටිච්ඡාපෙතුන්ති න සක්කා වත්තුං, ‘‘කතමස්ස කම්මස්ස හෙතූ’’ති පන සකවාදී තං සම්පටිච්ඡාපෙතුං වදතීති යුජ්ජෙය්‍ය, සම්පටිච්ඡාපෙතුන්ති පන පක්ඛං පටිජානාපෙතුන්ති අත්ථං අග්ගහෙත්වා පරවාදී අත්තනො ලද්ධිං සකවාදිං ගාහාපෙතුන්ති අත්ථො දට්ඨබ්බො. ๕๔๖. คำว่า เสสันติ หมายถึงกล่าวถึงการสอบสวนพระโสดาบันเป็นต้นก่อนหน้านี้ว่า “เป็นเหตุแห่งกรรมคือปาณาติบาตเป็นต้น”. คำว่า หันทะ หีติ เป็นคำยอมรับของปรวาที ดังนั้นจึงไม่สามารถกล่าวได้ว่า “ให้ยอมรับ” แต่สกวาทีกล่าวเพื่อให้ปรวาทียอมรับว่า “เป็นเหตุแห่งกรรมอะไร” ย่อมสมควร. พึงเห็นว่า คำว่า สัมปะฏิฉาเปตุง ไม่ได้หมายถึงให้ยอมรับฝ่ายตน แต่หมายถึงปรวาทีให้สกวาทีถือเอาลัทธิของตน. කම්මහෙතුකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยกรรมเป็นเหตุ จบลงแล้ว. අට්ඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาหมวดที่ 8 จบลงแล้ว. 9. නවමවග්ගො ๙. หมวดที่ 9 1. ආනිසංසදස්සාවීකථාවණ්ණනා ๑. อรรถกถาว่าด้วยผู้เห็นอานิสงส์ 547. විභාගදස්සනත්ථන්ති [Pg.91] විසභාගදස්සනත්ථන්ති වුත්තං හොති. නානාචිත්තවසෙන පටිජානන්තස්ස අධිප්පායමද්දනං කථං යුත්තන්ති විචාරෙතබ්බං. ආරම්මණවසෙන හි දස්සනද්වයං සහ වදන්තස්ස තදභාවදස්සනත්ථං ඉදං ආරද්ධන්ති යුත්තන්ති. අනුස්සවවසෙනාතිආදිනා න කෙවලං අනිච්චාදිආරම්මණමෙව ඤාණං විපස්සනා, අථ ඛො ‘‘අනුප්පාදො ඛෙම’’න්තිආදිකං නිබ්බානෙ ආනිසංසදස්සනඤ්චාති දීපෙති. ๕๔๗. คำว่า วิภาคทัสสนัตถัง หมายถึงกล่าวว่า เพื่อแสดงความแตกต่าง. พึงพิจารณาว่า การบดขยี้ความประสงค์ของผู้ปฏิญาณโดยอาศัยจิตที่ต่างกัน ย่อมสมควรอย่างไร. เพราะการกล่าวการเห็นสองอย่างพร้อมกันโดยอาศัยอารมณ์ ย่อมสมควรว่า สิ่งนี้เริ่มขึ้นเพื่อแสดงความไม่มีของสิ่งนั้น. ด้วยคำว่า อะนุสสะวะวะเสนาติ เป็นต้น แสดงว่า ญาณวิปัสสนาไม่ได้มีเพียงอารมณ์คืออนิจจะ เป็นต้นเท่านั้น แต่ยังมีการเห็นอานิสงส์ในนิพพาน เช่น “ความไม่เกิดเป็นความเกษม” เป็นต้น. ආනිසංසදස්සාවීකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยผู้เห็นอานิสงส์ จบลงแล้ว. 2. අමතාරම්මණකථාවණ්ණනා ๒. อรรถกถาว่าด้วยอารมณ์คือนิพพาน 549. සුත්තභයෙනාති ‘‘පාරිමං තීරං ඛෙමං අප්පටිභයන්ති ඛො, භික්ඛවෙ, නිබ්බානස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (සං. නි. 4.238) අසංයොජනියාදිභාවං සන්ධාය ඛෙමාදිභාවො වුත්තොති එවමාදිනා සුත්තභයෙනාති දට්ඨබ්බං. ๕๔๙. คำว่า สุตตะภะเยนาติ พึงเห็นว่า ด้วยความกลัวพระสูตรเป็นต้นอย่างนี้ คือ “ภิกษุทั้งหลาย ฝั่งโน้นเป็นความเกษม ไม่มีภัย นี้เป็นชื่อของนิพพาน” (สํ. ส. 4.238) โดยอ้างถึงภาวะที่ไม่มีสังโยชน์เป็นต้น จึงกล่าวถึงภาวะที่เป็นความเกษมเป็นต้น. අමතාරම්මණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยอารมณ์คือนิพพาน จบลงแล้ว. 3. රූපංසාරම්මණන්තිකථාවණ්ණනා ๓. อรรถกถาว่าด้วยรูปมีอารมณ์ 552-553. ආරම්මණත්ථස්ස විභාගදස්සනත්ථන්ති පච්චයට්ඨො ඔලුබ්භට්ඨොති එවං විභාගෙ විජ්ජමානෙ පච්චයොලුබ්භානං විසෙසාභාවං කප්පෙත්වා අකප්පෙත්වා වා සප්පච්චයත්තා ඔලුබ්භාරම්මණෙනපි සාරම්මණමෙවාති න ගහෙතබ්බන්ති දස්සනත්ථන්ති වුත්තං හොති. ๕๕๒-๕๕๓. คำว่า อารัมมณัตถัสสะ วิภาคทัสสนัตถัง หมายถึงกล่าวว่า เพื่อแสดงว่าไม่ควรยึดถือว่า แม้โดยอารมณ์ที่อาศัยก็เป็นสอารมณ์นั่นเอง เพราะมีปัจจัย โดยการกำหนดหรือไม่กำหนดความไม่มีความพิเศษของปัจจัยที่อาศัย เมื่อมีความแตกต่างกันอย่างนี้ว่า ปัจจัยเป็นที่อาศัย. රූපංසාරම්මණන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยรูปมีอารมณ์ จบลงแล้ว. 4. අනුසයාඅනාරම්මණාතිකථාවණ්ණනා ๔. อรรถกถาว่าด้วยอนุสัยไม่มีอารมณ์ 554-556. අප්පහීනත්තාව [Pg.92] අත්ථීති වුච්චති, න පන විජ්ජමානත්තාති අධිප්පායො. ๕๕๔-๕๕๖. ความประสงค์คือ กล่าวว่ามีอยู่เพราะยังไม่ละ ไม่ใช่เพราะมีอยู่จริง. අනුසයාඅනාරම්මණාතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยอนุสัยไม่มีอารมณ์ จบลงแล้ว. 5. ඤාණංඅනාරම්මණන්තිකථාවණ්ණනා ๕. อธิบายเรื่องญาณไม่มีอารมณ์ 557-8. තස්ස ඤාණස්සාති මග්ගඤාණස්සාති වදන්ති. ๕๕๗-๘. คำว่า ญาณนั้น คือ ญาณในมรรค ดังนี้ พวกอรรถกถาจารย์กล่าวไว้ ඤාණංඅනාරම්මණන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเรื่องญาณไม่มีอารมณ์ จบ 7. විතක්කානුපතිතකථාවණ්ණනා ๗. อธิบายเรื่องวิตกตามไป 562. අවිසෙසෙනෙවාති ආරම්මණසම්පයොගෙහි ද්වීහිපීති අත්ථො. ๕๖๒. คำว่า โดยไม่ต่างกันเลย คือ โดยอารมณ์และสัมปยุตทั้งสองอย่าง ดังนี้ เป็นอรรถ විතක්කානුපතිතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเรื่องวิตกตามไป จบ 8. විතක්කවිප්ඵාරසද්දකථාවණ්ණනා ๘. อธิบายเรื่องเสียงแห่งวิตกแผ่ไป 563. සබ්බසොති සවිතක්කචිත්තෙසු සබ්බත්ථ සබ්බදා වාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අන්තමසො මනොධාතුපවත්තිකාලෙපී’’ති. විතක්කවිප්ඵාරමත්තන්ති විතක්කස්ස පවත්තිමත්තන්ති අධිප්පායො. ๕๖๓. คำว่า โดยประการทั้งปวง คือ ในจิตที่มีวิตกทุกแห่งทุกกาล ดังนี้ แสดงอรรถนี้ จึงกล่าวว่า แม้ในกาลที่มโนธาตุเป็นไป คำว่า เพียงแค่ความแผ่ไปแห่งวิตก คือ เพียงแค่ความเกิดขึ้นแห่งวิตก ดังนี้ เป็นอัธยาศัย විතක්කවිප්ඵාරසද්දකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเรื่องเสียงแห่งวิตกแผ่ไป จบ 9. නයථාචිත්තස්සවාචාතිකථාවණ්ණනා ๙. อธิบายเรื่องวาจาไม่เป็นไปตามจิต 565. අනාපත්තීති විසංවාදනාධිප්පායස්ස අභාවා මුසාවාදො න හොතීති වුත්තං. ๕๖๕. คำว่า ไม่มีอาบัติ คือ เพราะไม่มีเจตนาจะลวง จึงไม่เป็นมุสาวาท ดังนี้ กล่าวไว้แล้ว නයථාචිත්තස්සවාචාතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเรื่องวาจาไม่เป็นไปตามจิต จบ 11. අතීතානාගතසමන්නාගතකථාවණ්ණනා ๑๑. อธิบายเรื่องประกอบด้วยอดีตและอนาคต 568-570. තාසූති [Pg.93] තාසු පඤ්ඤත්තීසු. සමන්නාගමපඤ්ඤත්තියා සමන්නාගතොති වුච්චති, පටිලාභපඤ්ඤත්තියා ලාභීති වුච්චති. සමන්නාගතොති වුච්චති අයං සමන්නාගමපඤ්ඤත්ති නාම. ලාභීති වුච්චති අයං පටිලාභපඤ්ඤත්ති නාමාති වා අධිප්පායො යොජෙතබ්බො. ๕๖๘-๕๗๐. คำว่า ในปัญญัติเหล่านั้น คือ ในปัญญัติเหล่านั้น. บุคคลชื่อว่าประกอบด้วยปัญญัติแห่งการประกอบ, บุคคลชื่อว่าผู้ได้ด้วยปัญญัติแห่งการได้. หรือพึงประกอบอัธยาศัยว่า บุคคลชื่อว่าประกอบด้วยปัญญัติแห่งการประกอบนี้, บุคคลชื่อว่าผู้ได้ด้วยปัญญัติแห่งการได้นี้ අතීතානාගතසමන්නාගතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเรื่องประกอบด้วยอดีตและอนาคต จบ නවමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายวรรคที่ ๙ จบ 10. දසමවග්ගො ๑๐. วรรคที่ ๑๐ 1. නිරොධකථාවණ්ණනා ๑. อธิบายเรื่องนิโรธ 571-2. භවඞ්ගචිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙන සහෙවාතිආදිං වදන්තෙන කිරියඛන්ධානං භඞ්ගක්ඛණෙන සහ උපපත්තෙසියා ඛන්ධා උප්පජ්ජන්තීති ච වත්තබ්බං, තථා උපපත්තෙසියානං භඞ්ගක්ඛණෙන සහ උපපත්තෙසියා, කිරියානං භඞ්ගක්ඛණෙන සහ කිරියාති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං කිරියාචතුක්ඛන්ධග්ගහණෙන ගහණං. ඤාණන්ති මග්ගඤාණං යුත්තං. ๕๗๑-๒. เมื่อกล่าวคำว่า พร้อมด้วยขณะแตกแห่งภวังคจิต เป็นต้น พึงกล่าวว่า ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดในปฏิสนธิ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมด้วยขณะแตกแห่งกิริยาขันธ์ทั้งหลาย, อีกอย่างหนึ่ง ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดในปฏิสนธิ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมด้วยขณะแตกแห่งขันธ์ทั้งหลายที่เกิดในปฏิสนธิ, กิริยาขันธ์ทั้งหลาย ย่อมเกิดขึ้นพร้อมด้วยขณะแตกแห่งกิริยาขันธ์ทั้งหลาย. การถือเอาจักขุวิญญาณเป็นต้น เป็นการถือเอาขันธ์ ๔ ที่เป็นกิริยา. คำว่า ญาณ พึงประกอบกับมรรคญาณ නිරොධකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเรื่องนิโรธ จบ 3. පඤ්චවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිස්සමග්ගකථාවණ්ණනා ๓. อธิบายเรื่องมรรคที่ประกอบด้วยปัญจวิญญาณ 576. තං ලක්ඛණන්ති ‘‘ඡ විඤ්ඤාණා’’ති අවත්වා ‘‘පඤ්චවිඤ්ඤාණා උප්පන්නවත්ථුකා’’තිආදිනා වුත්තං ලක්ඛණං. ‘‘ඡ විඤ්ඤාණා’’ති අවචනං පනෙත්ථ ‘‘නො ච වත රෙ වත්තබ්බෙ’’තිආදිවචනස්ස කාරණන්ති අධිප්පෙතං. ๕๗๖. คำว่า ลักษณะนั้น คือ ลักษณะที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า ปัญจวิญญาณมีวัตถุเกิดขึ้นแล้ว เป็นต้น โดยไม่กล่าวว่า วิญญาณ ๖. การไม่กล่าวว่า วิญญาณ ๖ ในที่นี้ พึงประสงค์ว่าเป็นเหตุแห่งคำว่า ไม่พึงกล่าวเลย ดังนี้ เป็นต้น 577. ලොකියොති විපස්සනාමග්ගමාහ. යං තත්ථ අනිමිත්තන්ති චක්ඛුවිඤ්ඤාණසමඞ්ගික්ඛණෙ යං අනිමිත්තං ගණ්හන්තො න නිමිත්තග්ගාහීති වුත්තො, තදෙව සුඤ්ඤතන්ති අධිප්පායො. ๕๗๗. คำว่า โลกีย์ คือ กล่าวถึงวิปัสสนามรรค. คำว่า อนิมิตในที่นั้น คือ อนิมิตใดที่บุคคลผู้รับอารมณ์นั้น ไม่ชื่อว่าเป็นผู้รับนิมิต ในขณะที่จักขุวิญญาณประกอบกัน, อนิมิตนั้นแหละเป็นสุญญตะ ดังนี้ เป็นอัธยาศัย පඤ්චවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිස්සමග්ගකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเรื่องมรรคที่ประกอบด้วยปัญจวิญญาณ จบ 5. පඤ්චවිඤ්ඤාණාසාභොගාතිකථාවණ්ණනා ๕. อธิบายเรื่องปัญจวิญญาณไม่มีอาโภคะ 584-586. කුසලාකුසලවසෙන [Pg.94] නමීති කුසලාකුසලභාවෙන නමිත්වා පවත්තීති වුත්තං හොති. සා පන ආරම්මණප්පකාරග්ගහණං යෙන අලොභාදීහි ලොභාදීහි ච සම්පයොගො හොතීති දට්ඨබ්බො ‘‘සුඛමිති චෙතසො අභාගො’’තිආදීසු විය. ๕๘๔-๕๘๖. คำว่า น้อมไปโดยส่วนแห่งกุศลและอกุศล คือ เป็นไปโดยน้อมไปในความเป็นกุศลและอกุศล ดังนี้ กล่าวไว้แล้ว. อนึ่ง การรับอารมณ์นั้น พึงเห็นว่า เป็นการประกอบด้วยอโลภะเป็นต้น และโลภะเป็นต้น ดังที่กล่าวไว้ในคำว่า ความไม่แบ่งแยกแห่งจิตว่าสุข เป็นต้น පඤ්චවිඤ්ඤාණාසාභොගාතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเรื่องปัญจวิญญาณไม่มีอาโภคะ จบ 6. ද්වීහිසීලෙහීතිකථාවණ්ණනා ๖. อธิบายเรื่องด้วยศีล ๒ อย่าง 587-589. ඛණභඞ්ගනිරොධං, න අප්පවත්තිනිරොධං, සීලවීතික්කමනිරොධං වා. වීතික්කමං වියාති යථා වීතික්කමෙ කතෙ දුස්සීලො, එවං නිරුද්ධෙපීති එවං වීතික්කමෙන නින්නානං සල්ලක්ඛෙන්තොති අත්ථො. ๕๘๗-๕๘๙. นิโรธคือขณะแตก, ไม่ใช่นิโรธคือความไม่เป็นไป, หรือนิโรธคือการล่วงศีล. คำว่า เหมือนการล่วงละเมิด คือ เหมือนเมื่อมีการล่วงละเมิดแล้วเป็นผู้ทุศีล, แม้เมื่อดับไปแล้วก็เป็นเช่นนั้น ดังนี้ เป็นอรรถว่า ย่อมพิจารณาเห็นความน้อมไปโดยการล่วงละเมิดอย่างนี้ ද්වීහිසීලෙහීතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเรื่องด้วยศีล ๒ อย่าง จบ 7. සීලංඅචෙතසිකන්තිකථාවණ්ණනා ๗. อธิบายเรื่องศีลไม่เป็นเจตสิก 590-594. යෙන සො සීලවායෙව නාම හොතීති යෙන චිත්තවිප්පයුත්තෙන ඨිතෙන උපචයෙන අකුසලාබ්‍යාකතචිත්තසමඞ්ගී සීලවායෙව නාම හොතීති අධිප්පායො. සෙසමෙත්ථ ‘‘දානං අචෙතසික’’න්ති කථායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති වුත්තං, සා පන කථා මග්ගිතබ්බා. ๕๙๐-๕๙๔. คำว่า ‘ด้วยเหตุใด บุคคลนั้นชื่อว่าเป็นผู้มีศีล’ มีอธิบายว่า ด้วยอุปจยะที่ตั้งอยู่ซึ่งไม่ประกอบด้วยจิตใด บุคคลผู้ประกอบด้วยจิตที่เป็นอกุศลและอัพยากฤต ย่อมชื่อว่าเป็นผู้มีศีลด้วยอุปจยะนั้น. ส่วนที่เหลือในเรื่องนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในเรื่อง ‘ทานไม่เป็นเจตสิก’ เรื่องนั้นพึงค้นหาดู. සීලංඅචෙතසිකන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเรื่องศีลไม่เป็นเจตสิก จบ. 9. සමාදානහෙතුකථාවණ්ණනා ๙. อธิบายเรื่องเหตุแห่งการสมาทาน 598-600. සමාදානහෙතුකථායං \100 පුරිමකථාසදිසමෙවාති පරිභොගකථෙකදෙසසදිසතා දට්ඨබ්බා. ๕๙๘-๖๐๐. ในเรื่องเหตุแห่งการสมาทาน พึงเห็นความคล้ายคลึงกับส่วนหนึ่งของเรื่องการบริโภค เหมือนกับเรื่องก่อนๆ. සමාදානහෙතුකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเรื่องเหตุแห่งการสมาทาน จบ. 11. අවිඤ්ඤත්තිදුස්සීල්‍යන්තිකථාවණ්ණනා ๑๑. อธิบายเรื่องทุศีลที่เป็นอวิญญัติ 603-604. ආණත්තියා [Pg.95] ච පාණාතිපාතාදීසු අඞ්ගපාරිපූරින්ති එකස්මිං දිවසෙ ආණත්තස්ස අපරස්මිං දිවසෙ පාණාතිපාතං කරොන්තස්ස තදා සා ආණත්ති විඤ්ඤත්තිං විනායෙව අඞ්ගං හොතීති අවිඤ්ඤත්ති දුස්සීල්‍යන්ති අධිප්පායො. ๖๐๓-๖๐๔. คำว่า ‘ด้วยอาณัติและความบริบูรณ์แห่งองค์ในปาณาติบาตเป็นต้น’ มีอธิบายว่า เมื่อบุคคลถูกสั่งในวันหนึ่ง แล้วกระทำปาณาติบาตในอีกวันหนึ่ง ในเวลานั้น อาณัตินั้นย่อมเป็นองค์ประกอบโดยไม่มีวิญญัติเลย ชื่อว่าทุศีลที่เป็นอวิญญัติ. අවිඤ්ඤත්තිදුස්සීල්‍යන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเรื่องทุศีลที่เป็นอวิญญัติ จบ. දසමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายวรรคที่ ๑๐ จบ. දුතියො පණ්ණාසකො සමත්තො. ปัณณาสก์ที่ ๒ จบ. 11. එකාදසමවග්ගො ๑๑. วรรคที่ ๑๑ 4. ඤාණකථාවණ්ණනා ๔. อธิบายเรื่องญาณ 614-615. ඤාණකථායං සෙය්‍යථාපි මහාසඞ්ඝිකානන්ති පුබ්බෙ ඤාණංඅනාරම්මණන්තිකථායං (කථා. 557 ආදයො) වුත්තෙහි අන්ධකෙහි අඤ්ඤෙ ඉධ මහාසඞ්ඝිකා භවෙය්‍යුං. යදි අඤ්ඤාණෙ විගතෙතිආදිනා රාගවිගමො විය වීතරාගපඤ්ඤත්තියා අඤ්ඤාණවිගමො ඤාණීපඤ්ඤත්තියා කාරණන්ති දස්සෙති. න හි ඤාණං අස්ස අත්ථීති ඤාණී, අථ ඛො අඤ්ඤාණීපටිපක්ඛතො ඤාණීති. යස්මා ඤාණපටිලාභෙනාති එත්ථ ච ඤාණපටිලාභෙන අඤ්ඤාණස්ස විගතත්තා සො ඤාණීති වත්තබ්බතං ආපජ්ජතීති අත්ථො දට්ඨබ්බො. ๖๑๔-๖๑๕. ในเรื่องญาณ คำว่า ‘เหมือนพวกมหาสังฆิกะ’ คือ พวกมหาสังฆิกะในที่นี้ อาจเป็นพวกอื่นจากพวกอันธกะที่กล่าวไว้ในเรื่อง ‘ญาณไม่มีอารมณ์’ (กถา. 557 เป็นต้น) ก่อนหน้านี้. คำว่า ‘ถ้าอวิชชาหมดไป’ เป็นต้น แสดงว่า การหมดไปแห่งอวิชชาเป็นเหตุแห่งการบัญญัติว่า ‘ผู้มีญาณ’ เหมือนกับการหมดไปแห่งราคะเป็นเหตุแห่งการบัญญัติว่า ‘ผู้ปราศจากราคะ’. แท้จริงแล้ว บุคคลไม่ได้ชื่อว่า ‘ผู้มีญาณ’ เพราะมีญาณ แต่ชื่อว่า ‘ผู้มีญาณ’ เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อผู้ไม่มีญาณ. เพราะเหตุที่คำว่า ‘ด้วยการได้ญาณ’ ในที่นี้ พึงเห็นอธิบายว่า เพราะการได้ญาณ อวิชชาจึงหมดไป บุคคลนั้นจึงควรกล่าวได้ว่าเป็น ‘ผู้มีญาณ’. ඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเรื่องญาณ จบ. 6. ඉදංදුක්ඛන්තිකථාවණ්ණනා ๖. อธิบายเรื่อง ‘นี้คือทุกข์’ 618-620. ඉතරො පන සකසමයෙති පරවාදී අත්තනො සමයෙති අත්ථො. ๖๑๘-๖๒๐. ส่วนคำว่า ‘อิตโร ปน สกสมเย’ มีอธิบายว่า ปรวาที (กล่าว) ในลัทธิของตน. ඉදංදුක්ඛන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเรื่อง ‘นี้คือทุกข์’ จบ. 7. ඉද්ධිබලකථාවණ්ණනා ๗. อธิบายเรื่องอิทธิพละ 621-624. කම්මස්ස [Pg.96] විපාකවසෙන වාති නිරයංව සන්ධාය වුත්තං. තත්ථ හි අබ්බුදාදිපරිච්ඡෙදො තාදිසස්ස කම්මවිපාකස්ස වසෙන වුත්තො. වස්සගණනාය වාති මනුස්සෙ චාතුමහාරාජිකාදිදෙවෙ ච සන්ධාය. තෙසඤ්හි අසඞ්ඛ්‍යෙයම්පි කාලං විපාකදානසමත්ථං කම්මං වස්සගණනාය පරිච්ඡිජ්ජතීති. ๖๒๑-๖๒๔. คำว่า ‘หรือโดยวิบากแห่งกรรม’ กล่าวหมายถึงนรก. ในนรกนั้น การกำหนดระยะเวลาเป็นอัพพุทะเป็นต้น กล่าวไว้โดยวิบากแห่งกรรมเช่นนั้น. คำว่า ‘หรือโดยการนับปี’ กล่าวหมายถึงมนุษย์และเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นต้น. เพราะกรรมที่สามารถให้ผลได้แม้เป็นอสงไขยปีของพวกเขานั้น ย่อมถูกกำหนดโดยการนับปี. ඉද්ධිබලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเรื่องอิทธิพละ จบ. 8. සමාධිකථාවණ්ණනා ๘. อธิบายเรื่องสมาธิ 625-626. සමාධානට්ඨෙනාති සමං ඨපනට්ඨෙන සමාධි නාම චෙතසිකන්තරං අත්ථීති අග්ගහෙත්වාති අත්ථො. ඡලෙනාති එකචිත්තක්ඛණිකත්තෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ච ඣානචිත්තස්ස ච න කොචි විසෙසොති එතෙන සාමඤ්ඤමත්තෙනාති අධිප්පායො. ๖๒๕-๖๒๖. คำว่า ‘โดยอรรถว่าตั้งมั่น’ คือ มีอธิบายว่า ไม่ถือเอาว่าสมาธิชื่อว่าเจตสิกอื่นมีอยู่ โดยอรรถว่าตั้งไว้เสมอกัน. คำว่า ‘โดยอุบาย’ คือ มีอธิบายว่า ด้วยความเป็นสามัญเท่านั้น โดยที่ไม่มีความแตกต่างกันระหว่างจักขุวิญญาณและจิตที่เป็นฌาน ในความเป็นจิตขณะเดียว. සමාධිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเรื่องสมาธิ จบ. 9. ධම්මට්ඨිතතාකථාවණ්ණනා ๙. อธิบายเรื่องธัมมฐิติญาณ 627. අනන්තරපච්චයතඤ්චෙවාති අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං අනන්තරපච්චයො අවිජ්ජාය යා ඨිතතා තතො හොති, තාය ඨිතතාය අනන්තරපච්චයභාවසඞ්ඛාතා ඨිතතා හොතීති අධිප්පායො. අනන්තරපච්චයග්ගහණඤ්චෙත්ථ අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභාවරහිතස්ස එකස්ස පච්චයස්ස දස්සනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං. තෙන හි සබ්බො තාදිසො පච්චයො දස්සිතො හොතීති. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතඤ්චාති අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං පච්චයො, සඞ්ඛාරා ච අවිජ්ජාය. තත්ථ අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරානං පච්චයභාවසඞ්ඛාතාය ඨිතතාය සඞ්ඛාරානං අවිජ්ජාය පච්චයභාවසඞ්ඛාතා ඨිතතා හොති, තස්සා ච ඉතරාති අධිප්පායො. ๖๒๗. คำว่า ‘และความเป็นปัจจัยที่ไม่มีระหว่างคั่น’ มีอธิบายว่า อวิชชาเป็นปัจจัยที่ไม่มีระหว่างคั่นของสังขาร ความตั้งอยู่ของอวิชชาใดมีอยู่จากนั้น ความตั้งอยู่ซึ่งนับว่าเป็นภาวะแห่งปัจจัยที่ไม่มีระหว่างคั่น ย่อมมีด้วยความตั้งอยู่นั้น. การถือเอาปัจจัยที่ไม่มีระหว่างคั่นในที่นี้ พึงทราบว่าเพื่อแสดงปัจจัยหนึ่งที่ปราศจากภาวะแห่งปัจจัยซึ่งกันและกัน. เพราะด้วยเหตุนั้น ปัจจัยเช่นนั้นทั้งหมดจึงถูกแสดงแล้ว. คำว่า ‘และความเป็นปัจจัยซึ่งกันและกัน’ คือ อวิชชาเป็นปัจจัยของสังขาร และสังขารก็เป็นปัจจัยของอวิชชา. ในที่นั้น ด้วยความตั้งอยู่ซึ่งนับว่าเป็นภาวะแห่งปัจจัยของอวิชชาต่อสังขาร ความตั้งอยู่ซึ่งนับว่าเป็นภาวะแห่งปัจจัยของสังขารต่ออวิชชา ย่อมมี และความตั้งอยู่ของอีกฝ่ายหนึ่งก็มีด้วย. ධම්මට්ඨිතතාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเรื่องธัมมฐิติญาณ จบ. 10. අනිච්චතාකථාවණ්ණනා ๑๐. อธิบายเรื่องอนิจจตา 628. රූපාදයො [Pg.97] විය පරිනිප්ඵන්නාති රූපාදීහි සහ උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣනතො පරිනිප්ඵන්නාති අත්ථො. අනිච්චතාවිභාගානුයුඤ්ජනවසෙනාති තීසු දණ්ඩෙසු දණ්ඩවොහාරො විය තීසු ලක්ඛණෙසු අනිච්චතාවොහාරො හොතීති තස්සා විභාගානුයුඤ්ජනවසෙනාති වදන්ති. ๖๒๘. คำว่า ‘สำเร็จแล้วเหมือนรูปเป็นต้น’ มีอธิบายว่า สำเร็จแล้วเพราะเกิดขึ้นพร้อมกับรูปเป็นต้นแล้วดับไป. คำว่า ‘โดยการสอบสวนการจำแนกอนิจจตา’ คือ พวกเขากล่าวว่า อนิจจตาโวหารย่อมมีในลักษณะทั้งสาม เหมือนโวหารว่า ‘ท่อนไม้’ ในท่อนไม้สามท่อน ฉะนั้น โดยการสอบสวนการจำแนกอนิจจตานั้น. අනිච්චතාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อธิบายเรื่องอนิจจตา จบ. එකාදසමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาวรรคที่ ๑๑ จบแล้ว. 12. ද්වාදසමවග්ගො ๑๒. วรรคที่ ๑๒ 1. සංවරොකම්මන්තිකථාවණ්ණනා ๑. อรรถกถาเรื่องกรรมอันเป็นไปเพื่อสังวร 630-632. විපාකද්වාරන්ති භවඞ්ගමනං වදති. කම්මද්වාරන්ති කුසලාකුසලමනං. ๖๓๐-๖๓๒. คำว่า วิปากทวาร หมายถึง การไปสู่ภวังค์. คำว่า กรรมทวาร หมายถึง มโนกรรมที่เป็นกุศลและอกุศล. සංවරොකම්මන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเรื่องกรรมอันเป็นไปเพื่อสังวร จบแล้ว. 2. කම්මකථාවණ්ණනා ๒. อรรถกถาเรื่องกรรม 633-635. අබ්‍යාකතං සන්ධාය පටික්ඛෙපොති සකසමයලක්ඛණෙන පටික්ඛෙපො කතොති වදන්ති. අවිපාකචෙතනාය සරූපෙන දස්සිතාය සවිපාකාපි දස්සිතායෙව නාම හොතීති මඤ්ඤමානො ආහ ‘‘සවිපාකාවිපාකචෙතනං සරූපෙන දස්සෙතු’’න්ති. ๖๓๓-๖๓๕. คำว่า ปฏิเขปะ (การปฏิเสธ) โดยอ้างอิงอัพยากตะนั้น พวกเขา (นักอรรถกถา) กล่าวว่า การปฏิเสธนั้นทำด้วยลักษณะแห่งลัทธิของตน. ผู้สำคัญว่า เมื่อเจตนาที่ไม่มีวิบากถูกแสดงโดยสภาวะของตนแล้ว ก็ชื่อว่าเจตนาที่มีวิบากก็ถูกแสดงแล้วด้วยเหมือนกัน ดังนี้ จึงกล่าวว่า "จงแสดงเจตนาที่มีวิบากและไม่มีวิบากโดยสภาวะของตน". කම්මකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเรื่องกรรม จบแล้ว. 3. සද්දොවිපාකොතිකථාවණ්ණනා ๓. อรรถกถาเรื่องว่าเสียงเป็นวิบาก 636-637. කම්මසමුට්ඨානා අරූපධම්මාවාතිආදිනා කම්මසමුට්ඨානෙසු චක්ඛාදීසුපි විපාකවොහාරො නත්ථි, කො පන වාදො අකම්මසමුට්ඨානෙ සද්දෙති දස්සෙති. ๖๓๖-๖๓๗. ด้วยบทว่า "แม้ธรรมอันไม่มีรูปที่เกิดจากกรรม" เป็นต้น ท่านแสดงว่า แม้ในธรรมที่เกิดจากกรรมมีจักขุเป็นต้น ก็ไม่มีการเรียกโดยวิบาก จะกล่าวอะไรถึงเสียงที่ไม่ได้เกิดจากกรรมเล่า. සද්දොවිපාකොතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเรื่องว่าเสียงเป็นวิบาก จบแล้ว. 4. සළායතනකථාවණ්ණනා ๔. อรรถกถาเรื่องสฬายตนะ 638-640. තස්මා [Pg.98] විපාකොති අවිසෙසෙන සළායතනං විපාකොති යෙසං ලද්ධීති වුත්තං හොති. ๖๓๘-๖๔๐. เพราะเหตุนั้น คำว่า วิบาก หมายถึง ลัทธิของชนเหล่าใดที่กล่าวว่า สฬายตนะเป็นวิบากโดยไม่จำแนก. සළායතනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเรื่องสฬายตนะ จบแล้ว. 5. සත්තක්ඛත්තුපරමකථාවණ්ණනා ๕. อรรถกถาเรื่องผู้มีภพอย่างยิ่ง ๗ ครั้ง 641-645. සත්තක්ඛත්තුපරමතානියතොති සත්තක්ඛත්තුපරමතාය නියතො. ඉමං විභාගන්ති ඉමං විසෙසං. ත්වං පනස්ස නියාමං ඉච්ඡසීති අවිනිපාතධම්මතාඵලප්පත්තීහි අඤ්ඤස්මිං සත්තක්ඛත්තුපරමභාවෙ ච නියාමං ඉච්ඡසීති අත්ථො. ๖๔๑-๖๔๕. คำว่า สัตตักขัตตุปรมตานิยตะ หมายถึง ผู้เที่ยงด้วยความเป็นผู้มีภพอย่างยิ่ง ๗ ครั้ง. คำว่า อิมัง วิภาคัง หมายถึง ความพิเศษนี้. คำว่า ตฺวํ ปนสฺส นิยามํ อิจฺฉสิ หมายถึง ท่านประสงค์ความแน่นอนในความเป็นผู้มีภพอย่างยิ่ง ๗ ครั้งอื่นจากความเป็นผู้มีธรรมไม่ตกต่ำและจากการบรรลุผล. ආනන්තරියාභාවන්ති යෙන සො ධම්මාභිසමයෙන භබ්බො නාම හොති, තස්ස ආනන්තරියකම්මස්ස අභාවන්ති අත්ථො, පුග්ගලස්ස වා ආනන්තරියභාවස්ස අභාවන්ති. කිං පන සො අන්තරාධම්මං අභිසමිස්සතීති? කෙචි වදන්ති ‘‘සත්තක්ඛත්තුපරමො සත්තමං භවං නාතික්කමති, ඔරතො පන නත්ථි පටිසෙධො’’ති. අපරෙ ‘‘යො භගවතා ඤාණබලෙන බ්‍යාකතො, තස්ස අන්තරා අභිසමයො නාම නත්ථි, තථාපි භවනියාමස්ස කස්සචි අභාවා භබ්බොති වුච්චති. යථා කුසලා අභිඤ්ඤාචෙතනා කදාචි විපාකං අදදමානාපි සති කාරණෙ දාතුං භබ්බතාය විපාකධම්මධම්මා නාම, තථා ඉන්ද්‍රියානං මුදුතාය සත්තක්ඛත්තුපරමො, න නියාමසබ්භාවා නාපි භගවතා බ්‍යාකතත්තා, න ච ඉන්ද්‍රියමුදුතා අභබ්බතාකරො ධම්මොති න සො අභබ්බො නාම. අභබ්බතාකරධම්මාභාවතො චෙත්ථ අභබ්බතා පටිසෙධිතා, න පන අන්තරා අභිසමෙතුං භබ්බතා වුත්තා. යදි ච සත්තක්ඛත්තුපරමො අන්තරා අභිසමෙය්‍ය, කොලංකොලො සියා’’ති. විසෙසං පන අකත්වා භබ්බසභාවතාය භබ්බොති වත්තුං යුත්තං. න භවනියාමකං කිඤ්චීති එත්ථ පස්සිත්වාති වචනසෙසො, බ්‍යාකරොතීති වා සම්බන්ධො. คำว่า อานันตริยาภาวะ หมายถึง ความไม่มีกรรมอันเป็นอนันตริยะของบุคคลนั้น ซึ่งเป็นผู้ควรแก่การตรัสรู้ธรรม หรือหมายถึง ความไม่มีความเป็นอนันตริยะของบุคคล. แต่เขาจะตรัสรู้ธรรมในระหว่าง (ภพ) หรือ? บางพวกกล่าวว่า "ผู้มีภพอย่างยิ่ง ๗ ครั้ง ย่อมไม่ล่วงภพที่ ๗ แต่เบื้องต่ำลงมาไม่มีการห้าม". พวกอื่นกล่าวว่า "ผู้ที่พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ด้วยกำลังพระญาณแล้ว ย่อมไม่มีการตรัสรู้ในระหว่าง (ภพ) แต่ถึงอย่างนั้น เพราะไม่มีความแน่นอนแห่งภพใดๆ จึงเรียกว่า ผู้ควร (ภพ). เหมือนอย่างเจตนาที่เป็นกุศลอันเป็นอภิญญา แม้บางครั้งไม่ให้วิบาก แต่เพราะเป็นผู้ควรให้ (วิบาก) เมื่อมีเหตุ จึงชื่อว่าเป็นธรรมที่มีวิบากเป็นธรรมดา ฉันใด ผู้มีภพอย่างยิ่ง ๗ ครั้ง ก็ฉันนั้น เพราะความอ่อนแห่งอินทรีย์ ไม่ใช่เพราะมีความแน่นอน หรือเพราะพระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์แล้ว. และความอ่อนแห่งอินทรีย์ก็ไม่ใช่ธรรมที่ทำให้ไม่ควร ดังนั้น เขาจึงไม่ชื่อว่าเป็นผู้ไม่ควร. ในที่นี้ ความไม่ควรถูกปฏิเสธเพราะไม่มีธรรมที่ทำให้ไม่ควร แต่ไม่ได้กล่าวถึงความเป็นผู้ควรตรัสรู้ในระหว่าง (ภพ). และถ้าผู้มีภพอย่างยิ่ง ๗ ครั้ง จะตรัสรู้ในระหว่าง (ภพ) ก็จะเป็นโกลังโกละไป". แต่การกล่าวว่า "ผู้ควร" เพราะความเป็นผู้ควร โดยไม่ทำความพิเศษ (จำแนก) ย่อมสมควร. ในบทว่า "ไม่มีอะไรเป็นเครื่องกำหนดภพ" นี้ มีบทที่เหลือคือ "เห็นแล้ว" หรือมีความสัมพันธ์กับบทว่า "พยากรณ์". සත්තක්ඛත්තුපරමකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเรื่องผู้มีภพอย่างยิ่ง ๗ ครั้ง จบแล้ว. ද්වාදසමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาวรรคที่ ๑๒ จบแล้ว. 13. තෙරසමවග්ගො ๑๓. วรรคที่ ๑๓ 1. කප්පට්ඨකථාවණ්ණනා ๑. อรรถกถาเรื่องผู้ดำรงอยู่ตลอดกัป 654-657. කප්පට්ඨකථායං [Pg.99] හෙට්ඨාති ඉද්ධිබලකථායං. ๖๕๔-๖๕๗. คำว่า "ในกัปปัฏฐกถาข้างล่าง" หมายถึง ในอรรถกถาเรื่องอิทธิพล. කප්පට්ඨකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเรื่องผู้ดำรงอยู่ตลอดกัป จบแล้ว. 3. අනන්තරාපයුත්තකථාවණ්ණනා ๓. อรรถกถาเรื่องกรรมที่ประกอบด้วยอนันตริยะ 660-662. අනන්තරාපයුත්තකථායං ආනන්තරියං පයුත්තං එතෙනාති අනන්තරාපයුත්තොති ආනන්තරියෙ අනන්තරාසද්දං ආරොපෙත්වා අට්ඨකථායං අත්ථො වුත්තොති දට්ඨබ්බො. ‘‘අනන්තරපයුත්තො’’තිපි පාළි දිස්සති. ๖๖๐-๖๖๒. ในอรรถกถาเรื่องอนันตริยปยุตต์ พึงทราบว่า อรรถกถาได้กล่าวความหมายโดยการนำคำว่า อนันตระ มาใช้ในความหมายของอนันตริยะว่า อนันตริยปยุตต์ หมายถึง กรรมอันเป็นอนันตริยะที่ประกอบด้วยสิ่งนี้. บาลีว่า "อนันตรปยุตต์" ก็ปรากฏ. අනන්තරාපයුත්තකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเรื่องกรรมที่ประกอบด้วยอนันตริยะ จบแล้ว. 4. නියතස්සනියාමකථාවණ්ණනා ๔. อรรถกถาเรื่องความแน่นอนของผู้แน่นอน 663-664. සෙසා තෙභූමකධම්මා අනියතා නාමාති එත්ථ අප්පත්තනියාමානං ධම්මෙ සන්ධාය ‘‘තෙභූමකධම්මා’’ති ආහ. එතෙව හි සන්ධාය ‘‘තෙහි සමන්නාගතොපි අනියතොයෙවා’’ති වුත්තන්ති. ඉති ඉමං වොහාරමත්තං ගහෙත්වා ‘‘නියතො බොධිසත්තො පච්ඡිමභවිකො භබ්බො ධම්මං අභිසමෙතුං ඔක්කමිතු’’න්ති අධිප්පායෙන ‘‘නියාමං ඔක්කමතී’’ති යෙසං ලද්ධීති අත්ථයොජනා. එවං පන වොහාරමත්තසබ්භාවො ‘‘නියතො’’ති වචනස්ස, ධම්මං අභිසමෙතුං භබ්බතා ච ‘‘නියාමං ඔක්කමතී’’ති වචනස්ස කාරණභාවෙන වුත්තා හොති, භබ්බතායෙව පන උභයස්සපි කාරණන්ති යුත්තං. අඤ්ඤෙනාති යදි නියතො නියාමං ඔක්කමෙය්‍ය, මිච්ඡත්තනියතො සම්මත්තනියාමං, සම්මත්තනියතො වා මිච්ඡත්තනියාමං ඔක්කමෙය්‍ය, න ච තං අත්ථීති දස්සනත්ථන්ති අත්ථො. ๖๖๓-๖๖๔. ในบทว่า "ธรรมที่เป็นไตรภูมิที่เหลือชื่อว่าไม่แน่นอน" นี้ ท่านกล่าวคำว่า "ธรรมที่เป็นไตรภูมิ" โดยอ้างถึงธรรมที่ยังไม่ถึงความแน่นอน. เพราะอ้างถึงธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ จึงกล่าวว่า "แม้ผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านั้นก็ยังไม่แน่นอน". การอธิบายความหมายว่า "คำว่า นิยามัง โอกกมติ (เข้าสู่ความแน่นอน) เป็นลัทธิของชนเหล่าใด" โดยถือเอาเพียงโวหารนี้ว่า "พระโพธิสัตว์ผู้แน่นอน มีภพสุดท้าย เป็นผู้ควรเพื่อตรัสรู้ธรรม เพื่อเข้าสู่ความแน่นอน" ดังนี้. อย่างไรก็ตาม ความมีอยู่เพียงโวหารของคำว่า "นิยตะ" และความเป็นผู้ควรเพื่อตรัสรู้ธรรมของคำว่า "นิยามัง โอกกมติ" ย่อมถูกกล่าวโดยเป็นเหตุ. แต่ความเป็นผู้ควรนั่นแหละเป็นเหตุของทั้งสองอย่าง ย่อมสมควร. คำว่า "ด้วยอย่างอื่น" หมายถึง เพื่อแสดงว่า ถ้าผู้แน่นอนจะเข้าสู่ความแน่นอน ผู้แน่นอนด้วยมิจฉัตตะก็จะเข้าสู่ความแน่นอนด้วยสัมมัตตะ หรือผู้แน่นอนด้วยสัมมัตตะก็จะเข้าสู่ความแน่นอนด้วยมิจฉัตตะ ซึ่งสิ่งนั้นไม่มี. නියතස්සනියාමකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเรื่องความแน่นอนของผู้แน่นอน จบแล้ว. 8. අසාතරාගකථාවණ්ණනා ๘. อรรถกถาเรื่องความกำหนัดในสิ่งที่ไม่น่าพอใจ 674. අසාතරාගකථායං [Pg.100] ‘‘අහො වත මෙ එතදෙව භවෙය්‍යා’’ති රජ්ජනාති ඉමිනා එවං පවත්තමානොයෙව ලොභො ඉධ ‘‘රාගො’’ති අධිප්පෙතො, න අඤ්ඤථාති දස්සෙති. ๖๗๔. ในอสาตรราคกถา แสดงให้เห็นว่า โลภะที่ดำเนินไปอย่างนี้ด้วยความกำหนัดยินดีว่า “โอหนอ ขอสิ่งนี้จงมีแก่เราเถิด” ในที่นี้ประสงค์เอาว่า “ราคะ” ไม่ใช่เป็นอย่างอื่น 675. සුත්තෙ පනාති එතස්ස ‘‘අධිප්පායො’’ති එතෙන සම්බන්ධො. ๖๗๕. ส่วนในพระสูตรนั้น มีความสัมพันธ์กับคำว่า “อธิปปาโย” (ความประสงค์) අසාතරාගකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยราคะที่ไม่น่าพอใจ จบแล้ว 9. ධම්මතණ්හාඅබ්‍යාකතාතිකථාවණ්ණනා ๙. อรรถกถาว่าด้วยธรรมตัณหาเป็นอัพยากฤต 676-680. යස්මා ධම්මතණ්හාති වුත්තා, තස්මා අබ්‍යාකතාති කුසලෙසු ධම්මෙසු ලොකුත්තරෙසු වා සබ්බෙසු තණ්හා ‘‘ධම්මතණ්හා’’ති ගහෙත්වා යස්මා සා තණ්හා, තස්මා කුසලා න හොති, යස්මා පන ධම්මෙ පවත්තා, තස්මා අකුසලා න හොතීති අබ්‍යාකතාති ලද්ධීති දස්සෙති. තීහි කොට්ඨාසෙහි ඡපි තණ්හා සංඛිපිත්වා දස්සිතා, තස්මා ධම්මතණ්හාපි කාමතණ්හාදිභාවතො න අබ්‍යාකතාති අධිප්පායො. อธิบายข้อ 676-680: เพราะเหตุที่กล่าวว่าธรรมตัณหา จึงเป็นอัพยากฤต พึงถือเอาว่า ตัณหาทั้งหมดในกุศลธรรมหรือโลกุตรธรรมนั้นเป็น “ธรรมตัณหา” เพราะเหตุที่ตัณหานั้นเป็นตัณหา จึงไม่เป็นกุศล แต่เพราะเหตุที่ดำเนินไปในธรรม จึงไม่เป็นอกุศล ดังนี้แสดงให้เห็นว่า เป็นลัทธิที่ว่า “เป็นอัพยากฤต” ตัณหา 6 อย่างถูกแสดงโดยย่อด้วย 3 ส่วน เพราะฉะนั้น ธรรมตัณหาจึงไม่เป็นอัพยากฤต เพราะมีสภาพเป็นกามตัณหาเป็นต้น ดังนี้เป็นความประสงค์ ධම්මතණ්හාඅබ්‍යාකතාතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยธรรมตัณหาเป็นอัพยากฤต จบแล้ว තෙරසමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่ 13 จบแล้ว 14. චුද්දසමවග්ගො ๑๔. วรรคที่ 14 1. කුසලාකුසලපටිසන්දහනකථාවණ්ණනා ๑. อรรถกถาว่าด้วยการสืบต่อปฏิสนธิของกุศลและอกุศล 686-690. තන්ති කුසලං අකුසලඤ්චාති විසුං සම්බන්ධො දට්ඨබ්බො. තං උභයන්ති වා වචනසෙසො. පටිසන්දහතීති ඝටෙති, අනන්තරං උප්පාදෙතීති වුත්තං හොති. อธิบายข้อ 686-690: พึงเห็นความสัมพันธ์แยกกันว่า “นั้นคือกุศล” และ “นั้นคืออกุศล” หรือเป็นบทที่เหลือว่า “ทั้งสองนั้น” คำว่า “ปฏิสนธติ” หมายถึง “ประกอบ” คือ “ยังให้เกิดติดต่อกัน” ดังนี้ කුසලාකුසලපටිසන්දහනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยการสืบต่อปฏิสนธิของกุศลและอกุศล จบแล้ว 2. සළායතනුප්පත්තිකථාවණ්ණනා ๒. อรรถกถาว่าด้วยการเกิดขึ้นของสฬายตนะ 691-692. කෙචි [Pg.101] වාදිනො ‘‘අඞ්කුරෙ සාඛාවිටපාදිසම්පන්නානං රුක්ඛාදීනං බීජමත්තං ආවිභාවං ගච්ඡතී’’ති වදන්තීති තෙසං වාදං නිදස්සනං කරොන්තො ආහ ‘‘සම්පන්නසාඛාවිටපාන’’න්තිආදි. อธิบายข้อ 691-692: นักวาทะบางพวกกล่าวว่า “ในหน่อ ความเป็นเพียงเมล็ดของต้นไม้เป็นต้นที่สมบูรณ์ด้วยกิ่งและก้าน ย่อมถึงความปรากฏ” เมื่อจะแสดงวาทะของพวกเขานั้นเป็นตัวอย่าง จึงกล่าวว่า “ต้นไม้เป็นต้นที่มีกิ่งก้านสาขาบริบูรณ์” เป็นต้น සළායතනුප්පත්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยการเกิดขึ้นของสฬายตนะ จบแล้ว 3. අනන්තරපච්චයකථාවණ්ණනා ๓. อรรถกถาว่าด้วยอนันตรปัจจัย 693-697. චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති සොතවිඤ්ඤාණන්ති එත්ථ ‘‘ලද්ධිවසෙන පටිජානාතී’’ති අනන්තරුප්පත්තිං සල්ලක්ඛෙන්තොපි න සො චක්ඛුම්හි රූපාරම්මණං සොතවිඤ්ඤාණං ඉච්ඡති, අථ ඛො සොතම්හියෙව සද්දාරම්මණන්ති අනන්තරූපලද්ධිවසෙන ආපන්නත්තා ‘‘පටිජානාතී’’ති යුත්තං වත්තුං. อธิบายข้อ 693-697: ในประโยคที่ว่า “โสตวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยตาและรูป” แม้จะพิจารณาการเกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่นว่า “ย่อมรับรู้โดยลัทธิ” เขาก็ไม่ประสงค์โสตวิญญาณที่มีรูปเป็นอารมณ์ในตา แต่ประสงค์โสตวิญญาณที่มีเสียงเป็นอารมณ์ในหูเท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงควรกล่าวว่า “ย่อมรับรู้” โดยนัยแห่งลัทธิที่เกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่น අනන්තරපච්චයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยอนันตรปัจจัย จบแล้ว 4. අරියරූපකථාවණ්ණනා ๔. อรรถกถาว่าด้วยอริยรูป 698-699. සම්මාවාචාදි රූපං මග්ගො චාති ඉච්ඡන්තො ‘‘අරියරූප’’න්තිපි වදති. อธิบายข้อ 698-699: ผู้ประสงค์ว่า วาจาชอบเป็นต้นเป็นรูปและเป็นมรรค ย่อมกล่าวว่า “อริยรูป” ด้วย අරියරූපකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยอริยรูป จบแล้ว 5. අඤ්ඤොඅනුසයොතිකථාවණ්ණනා ๕. อรรถกถาว่าด้วยอนุสัยเป็นอย่างอื่น 700-701. ‘‘සරාගොතිආදි පන තස්මිං සමයෙ රාගස්ස අප්පහීනත්තා සරාගොති වත්තබ්බත’’න්ති පුරිමපාඨො, ‘‘සානුසයොතිආදි පන තස්මිං සමයෙ අනුසයස්ස අප්පහීනත්තා සානුසයොති වත්තබ්බත’’න්ති පච්ඡිමපාඨො, සො යුත්තො. සො හි න අනුසයපරියුට්ඨානානං අඤ්ඤත්තං, තස්මා තං අසාධකන්ති එතෙන සමෙතීති. อธิบายข้อ 700-701: บทอ่านก่อนคือ “คำว่า ‘มีราคะ’ เป็นต้น หมายถึงการที่ราคะยังไม่ถูกละในขณะนั้น จึงควรกล่าวว่า ‘มีราคะ’” ส่วนบทอ่านหลังคือ “คำว่า ‘มีอนุสัย’ เป็นต้น หมายถึงการที่อนุสัยยังไม่ถูกละในขณะนั้น จึงควรกล่าวว่า ‘มีอนุสัย’” บทหลังนี้ถูกต้อง เพราะว่าสิ่งนั้นไม่ใช่ความแตกต่างกันของอนุสัยและปริยุฏฐาน เพราะฉะนั้น สิ่งนั้นจึงไม่เป็นเครื่องสนับสนุน ดังนี้จึงสอดคล้องกัน අඤ්ඤොඅනුසයොතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยอนุสัยเป็นอย่างอื่น จบแล้ว 6. පරියුට්ඨානංචිත්තවිප්පයුත්තන්තිකථාවණ්ණනා ๖. อรรถกถาว่าด้วยปริยุฏฐานไม่ประกอบด้วยจิต 702. යස්මා [Pg.102] අනිච්චාදිතො මනසිකරොතොපි රාගාදයො උප්පජ්ජන්ති, න ච තෙ විපස්සනාය සම්පයුත්තා, තස්මා පරියුට්ඨානං චිත්තවිප්පයුත්තන්ති ලද්ධීති අධිප්පායො. ๗๐๒. เพราะเหตุที่แม้เมื่อมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ราคะเป็นต้นก็ย่อมเกิดขึ้น และสิ่งเหล่านั้นก็ไม่ประกอบด้วยวิปัสสนา เพราะฉะนั้น จึงเป็นลัทธิที่ว่า ปริยุฏฐานไม่ประกอบด้วยจิต ดังนี้เป็นความประสงค์ පරියුට්ඨානංචිත්තවිප්පයුත්තන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยปริยุฏฐานไม่ประกอบด้วยจิต จบแล้ว 7. පරියාපන්නකථාවණ්ණනා ๗. อรรถกถาว่าด้วยการสงเคราะห์เข้า 703-705. තිවිධායාති කිලෙසවත්ථුඔකාසවසෙන, කාමරාගකාමවිතක්කකාමාවචරධම්මවසෙන වා තිවිධාය. කිලෙසකාමවසෙනාති කිලෙසකාමභූතකාමධාතුභාවෙනාති වුත්තං හොති. අධිප්පායං අසල්ලක්ඛෙන්තොති රූපධාතුසහගතවසෙන අනුසෙතීති, රූපධාතුධම්මෙසු අඤ්ඤතරභාවෙන රූපධාතුපරියාපන්නොති ච පුච්ඡිතභාවං අසල්ලක්ඛෙන්තොති අත්ථො. อธิบายข้อ 703-705: คำว่า “โดย 3 อย่าง” หมายถึง โดยกิเลส วัตถุ และโอกาส หรือโดยกามราคะ กามวิตก และกามวจรธรรม 3 อย่าง คำว่า “โดยกิเลสกาม” หมายถึง โดยความเป็นกิเลสกามและโดยความเป็นกามธาตุ คำว่า “ไม่พิจารณาความประสงค์” หมายถึง ไม่พิจารณาสภาพที่ถูกถามว่า “อนุสัยย่อมตามนอนโดยอาการที่สหรคตกับรูปธาตุ” และ “สงเคราะห์เข้าในรูปธาตุโดยความเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในรูปธาตุธรรม” පරියාපන්නකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยการสงเคราะห์เข้า จบแล้ว 8. අබ්‍යාකතකථාවණ්ණනා ๘. อรรถกถาว่าด้วยอัพยากฤต 706-708. දිට්ඨිගතං ‘‘සස්සතො ලොකොති ඛො, වච්ඡ, අබ්‍යාකතමෙත’’න්ති සස්සතාදිභාවෙන අකථිතත්තා ‘‘අබ්‍යාකත’’න්ති වුත්තන්ති සම්බන්ධො. එත්ථ පන න දිට්ඨිගතං ‘‘අබ්‍යාකත’’න්ති වුත්තං, අථ ඛො ‘‘ඨපනීයො එසො පඤ්හො’’ති දස්සිතං, තස්මා සබ්බථාපි දිට්ඨිගතං ‘‘අබ්‍යාකත’’න්ති න වත්තබ්බන්ති යුත්තං. ๗๐๖-๗๐๘. ทิฏฐิคตะ (ความเห็น) ที่ว่า ‘‘วัจฉะ โลกเที่ยงนี้แล เป็นอัพยากฤต’’ ดังนี้ มีความสัมพันธ์กันว่า เพราะไม่ได้กล่าวถึงความเป็นโลกเที่ยงเป็นต้น จึงกล่าวว่า ‘‘เป็นอัพยากฤต’’ แต่ในที่นี้ไม่ได้กล่าวว่าทิฏฐิคตะเป็นอัพยากฤต หากแต่แสดงว่า ‘‘ปัญหานี้ควรตั้งไว้’’ เพราะฉะนั้น จึงสมควรที่จะไม่กล่าวว่าทิฏฐิคตะเป็นอัพยากฤตโดยประการทั้งปวง. අබ්‍යාකතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยอัพยากฤต จบ. 9. අපරියාපන්නකථාවණ්ණනා ๙. อรรถกถาว่าด้วยธรรมที่ไม่สงเคราะห์เข้า. 709-710. තස්මාති යස්මා දිට්ඨිරාගානං සමානෙ වික්ඛම්භනභාවෙපි ‘‘වීතරාගො’’ති වුච්චති, න පන ‘‘විගතදිට්ඨිකො’’ති, තස්මා දිට්ඨි ලොකියපරියාපන්නා න හොතීති අත්ථං වදන්ති. රූපදිට්ඨියා අභාවා පන කාමධාතුපරියාපන්නාය දිට්ඨියා භවිතබ්බං. යදි ච පරියාපන්නා සියා, තථා ච [Pg.103] සති කාමරාගො විය ඣානලාභිනො දිට්ඨිපි විගච්ඡෙය්‍යාති ‘‘විගතදිට්ඨිකො’’ති වත්තබ්බො සියා, න ච වුච්චති, තස්මා අපරියාපන්නා දිට්ඨි. න හි සා තස්ස අවිගතා දිට්ඨි කාමරාගො විය කාමදිට්ඨි යෙන කාමධාතුයා පරියාපන්නා සියාති වදතීති වෙදිතබ්බං. ๗๐๙-๗๑๐. เพราะเหตุนั้น คือ เพราะเหตุที่แม้ราคะและทิฏฐิมีสภาพข่มไว้ได้เหมือนกัน แต่ก็เรียกว่า ‘‘ผู้ปราศจากราคะ’’ ไม่เรียกว่า ‘‘ผู้ปราศจากทิฏฐิ’’ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวอรรถว่า ทิฏฐิไม่สงเคราะห์เข้าในโลกิยะ. แต่เพราะไม่มีรูปทิฏฐิ จึงควรมีทิฏฐิที่สงเคราะห์เข้าในกามธาตุ. และหากทิฏฐิพึงสงเคราะห์เข้าได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ทิฏฐิของผู้ได้ฌานก็พึงหมดไปเหมือนกามราคะ จึงพึงเรียกว่า ‘‘ผู้ปราศจากทิฏฐิ’’ แต่ก็ไม่ได้เรียก เพราะฉะนั้น ทิฏฐิจึงไม่สงเคราะห์เข้า. พึงทราบว่า ทิฏฐิที่ยังไม่หมดไปของเขานั้น ไม่ใช่กามทิฏฐิเหมือนกามราคะ ซึ่งทิฏฐินั้นพึงสงเคราะห์เข้าในกามธาตุได้ ดังนี้. අපරියාපන්නකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยธรรมที่ไม่สงเคราะห์เข้า จบ. චුද්දසමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่ 14 จบ. 15. පන්නරසමවග්ගො ๑๕. วรรคที่ 15. 1. පච්චයතාකථාවණ්ණනා ๑. อรรถกถาว่าด้วยความเป็นปัจจัย. 711-717. තස්මා පච්චයතා වවත්ථිතාති හෙතුපච්චයභූතස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයභාවාදිනා විය අධිපතිපච්චයතාදිනා ච න භවිතබ්බන්ති හෙතුපච්චයභාවොයෙවෙතස්ස වවත්ථිතො හොතීති අත්ථො. ๗๑๑-๗๑๗. เพราะเหตุนั้น ความเป็นปัจจัยจึงถูกกำหนดไว้แล้ว ดังนี้ หมายความว่า ธรรมที่เป็นเหตุปัจจัยไม่ควรเป็นอารัมมณปัจจัยเป็นต้น หรืออธิปติปัจจัยเป็นต้น เหมือนอย่างนั้น ความเป็นเหตุปัจจัยเท่านั้นของธรรมนั้นจึงถูกกำหนดไว้แล้ว. පච්චයතාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยความเป็นปัจจัย จบ. 2. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයකථාවණ්ණනා ๒. อรรถกถาว่าด้วยปัจจัยซึ่งกันและกัน. 718-719. අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරොව ගහිතො ‘‘නනු අවිජ්ජා සඞ්ඛාරෙන සහජාතා’’ති වුත්තත්තාති අධිප්පායො. සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤඅත්ථිඅවිගතසම්පයුත්තවසෙනාති එත්ථ නිස්සයො කමභෙදෙන අත්ථිග්ගහණෙන ගහිතො හොතීති න වුත්තො, කම්මාහාරා අසාධාරණතායාති වෙදිතබ්බා. වක්ඛති හි ‘‘තීණි උපාදානානි අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරා විය තණ්හාය පච්චයා හොන්තී’’ති (කථා. අට්ඨ. 718-719), තස්මා උපාදානෙහි සමානා එවෙත්ථ සඞ්ඛාරානං පච්චයතා දස්සිතාති. ๗๑๘-๗๑๙. อปุญญาภิสังขารเท่านั้นถูกถือเอาแล้ว มีอธิบายว่า เพราะกล่าวว่า ‘‘อวิชชาเกิดพร้อมกับสังขารมิใช่หรือ’’ ดังนี้. ในบทว่า โดยความเป็นสหชาตะ อัญญมัญญะ อัตถิ อวิคตะ สัมปยุตตะ นี้ พึงทราบว่า นิสสยะไม่ได้กล่าวไว้ เพราะถูกถือเอาด้วยการถือเอาอัตถิโดยจำแนกตามลำดับ และกรรมกับอาหารมีความไม่ทั่วไป. เพราะพระผู้มีพระภาคจักตรัสว่า ‘‘อุปาทาน 3 เป็นปัจจัยของตัณหา เหมือนสังขารเป็นปัจจัยของอวิชชา’’ (กถา. อรรถ. 718-719) เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงแสดงความเป็นปัจจัยของสังขารทั้งหลายเสมอกับอุปาทานทั้งหลาย ดังนี้. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยปัจจัยซึ่งกันและกัน จบ. 9. තතියසඤ්ඤාවෙදයිතකථාවණ්ණනා ๙. อรรถกถาว่าด้วยสัญญาเวทยิตะที่ 3. 732. තතියසඤ්ඤාවෙදයිතකථායං [Pg.104] සෙසසත්තෙ සන්ධායාති නිරොධසමාපන්නතො අඤ්ඤෙ යෙසං නිරොධසමාපත්තියා භවිතබ්බං, තෙ පඤ්චවොකාරසත්තෙ සන්ධායාති අධිප්පායො, අසඤ්ඤසත්තානම්පි ච සඤ්ඤුප්පාදා චුතිං ඉච්ඡන්තීති සෙසසබ්බසත්තෙ සන්ධායාති වා. සරීරපකතින්ති තථාරූපො අයං කායො, යථාරූපෙ කායෙ පාණිසම්ඵස්සාපි කමන්තීතිආදිකං. ๗๓๒. ในสัญญาเวทยิตกถาที่ 3 บทว่า หมายถึงสัตว์ที่เหลือ มีอธิบายว่า หมายถึงสัตว์ปัญจโวการะเหล่านั้น ซึ่งเป็นสัตว์อื่นจากผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติ และสัตว์เหล่านั้นควรเข้าถึงนิโรธสมาบัติ หรืออีกนัยหนึ่ง หมายถึงสัตว์ทั้งปวงที่เหลือ เพราะแม้สัตว์อสัญญีสัตว์ก็ปรารถนาความจุติจากการเกิดสัญญา. บทว่า สภาพปกติของร่างกาย หมายถึง ร่างกายนี้มีสภาพเช่นนั้น คือในร่างกายที่มีสภาพเช่นนั้น แม้การสัมผัสแห่งมือก็ดำเนินไปได้ เป็นต้น. 733-734. සුත්තවිරොධො සියාති ඉදං පරවාදිං සම්පටිච්ඡාපෙත්වා වත්තබ්බං. ๗๓๓-๗๓๔. บทว่า พึงขัดแย้งกับพระสูตร ดังนี้ พึงกล่าวโดยให้ฝ่ายปรวาทีรับรอง. තතියසඤ්ඤාවෙදයිතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยสัญญาเวทยิตะที่ 3 จบ. 10. අසඤ්ඤසත්තුපිකාකථාවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาว่าด้วยอสัญญีสัตว์และอุเบกขา. 735. සඤ්ඤාවිරාගවසෙන පවත්තභාවනා අසඤ්ඤසමාපත්තිපීති ලද්ධිකිත්තනෙ සඤ්ඤාවිරාගවසෙන පවත්තභාවනං චතුත්ථජ්ඣානසමාපත්තිං ‘‘අසඤ්ඤසමාපත්තී’’ති අග්ගහෙත්වා සාපි අසඤ්ඤිතා සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධසමාපත්තියෙව නාමාති පරස්ස ලද්ධීති දස්සෙති. යස්මා අසඤ්ඤසමාපත්තිං සමාපන්නස්ස අලොභාදයො අත්ථීති එත්ථ සකසමයසිද්ධා චතුත්ථජ්ඣානසමාපත්ති ‘‘අසඤ්ඤසමාපත්තී’’ති වුත්තා. ๗๓๕. ในการกล่าวถึงลัทธิว่า ‘‘การเจริญที่ดำเนินไปโดยความคลายกำหนัดในสัญญา ก็เป็นอสัญญีสมาบัติ’’ ดังนี้ แสดงว่า ลัทธิของฝ่ายปรวาทีคือ การเจริญที่ดำเนินไปโดยความคลายกำหนัดในสัญญา คือ จตุตถฌานสมาบัติ ไม่ได้ถือเอาว่าเป็น ‘‘อสัญญีสมาบัติ’’ แต่สมาบัตินั้นก็ชื่อว่า สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติที่ไม่มีสัญญา. เพราะเหตุที่ในบทว่า ‘‘ผู้เข้าถึงอสัญญีสมาบัติมีอโลภะเป็นต้น’’ นี้ จตุตถฌานสมาบัติที่สำเร็จตามคติของตน ถูกเรียกว่า ‘‘อสัญญีสมาบัติ’’. 736. සඤ්ඤාවිරාගවසෙන සමාපන්නත්තා අසඤ්ඤිතා, න සඤ්ඤාය අභාවතොති චතුත්ථජ්ඣානසමාපත්තිමෙව සන්ධාය වදති. ๗๓๖. บทว่า ไม่มีสัญญาเพราะเข้าถึงโดยความคลายกำหนัดในสัญญา ไม่ใช่เพราะไม่มีสัญญา ดังนี้ หมายถึงจตุตถฌานสมาบัติเท่านั้น. අසඤ්ඤසත්තුපිකාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยอสัญญีสัตว์และอุเบกขา จบ. 11. කම්මූපචයකථාවණ්ණනා ๑๑. อรรถกถาว่าด้วยกรรมูปจยะ. 738-739. කම්මෙන සහජාතොති පඤ්හෙසු ‘‘කම්මූපචයං සන්ධාය පටික්ඛිපති, චිත්තවිප්පයුත්තං සන්ධාය පටිජානාතී’’ති කත්ථචි පාඨො, ‘‘චිත්තසම්පයුත්තං [Pg.105] සන්ධාය පටික්ඛිපති, චිත්තවිප්පයුත්තං සන්ධාය පටිජානාතී’’ති අඤ්ඤත්ථ. උභයම්පි විචාරෙතබ්බං. ๗๓๘-๗๓๙. บทว่า เกิดพร้อมกับกรรม ดังนี้ ในปัญหาบางแห่งมีบทว่า ‘‘ปฏิเสธโดยหมายถึงกรรมูปจยะ ยอมรับโดยหมายถึงธรรมที่ปราศจากจิต’’ ในที่อื่นมีบทว่า ‘‘ปฏิเสธโดยหมายถึงธรรมที่สัมปยุตด้วยจิต ยอมรับโดยหมายถึงธรรมที่ปราศจากจิต’’ ทั้งสองอย่างนี้ควรพิจารณา. 741. තස්මාති තිණ්ණම්පි එකක්ඛණෙ සබ්භාවතො තිණ්ණං ඵස්සානඤ්ච සමොධානා ච එකත්තං පුච්ඡතීති අධිප්පායො දට්ඨබ්බො. ๗๔๑. บทว่า เพราะเหตุนั้น ดังนี้ พึงทราบว่า มีอธิบายว่า เพราะทั้งสามมีอยู่พร้อมกันในขณะเดียว และเพราะการรวมกันของผัสสะทั้งสาม จึงถามถึงความเป็นอันเดียวกัน. කම්මූපචයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยกรรมูปจยะ จบ. පන්නරසමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่ 15 จบ. තතියො පණ්ණාසකො සමත්තො. ปัณณาสกะที่ 3 จบ. 16. සොළසමවග්ගො ๑๖. วรรคที่ 16. 3. සුඛානුප්පදානකථාවණ්ණනා ๓. อรรถกถาว่าด้วยการให้สุข. 747-748. සුඛානුප්පදානකථායං යං එවරූපන්ති යං නෙවත්තනො, න පරෙසං, න තස්ස, එවරූපං නාම අනුප්පදින්නං භවිතුං න අරහති අඤ්ඤස්ස අසක්කුණෙය්‍යත්තාති ලද්ධිමත්තෙන පටිජානාති, න යුත්තියාති අධිප්පායො. ๗๔๗-๗๔๘. ในสุขานุปปทานกถา บทว่า อย่างนี้ ดังนี้ มีอธิบายว่า สิ่งใดไม่ใช่ของตน ไม่ใช่ของผู้อื่น ไม่ใช่ของสิ่งนั้น สิ่งที่มีสภาพอย่างนี้ไม่ควรเป็นสิ่งที่ถูกให้ได้ เพราะผู้อื่นไม่สามารถให้ได้ ดังนี้ ยอมรับด้วยลัทธิเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยเหตุผล. සුඛානුප්පදානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยการให้สุข จบแล้ว 4. අධිගය්හමනසිකාරකථාවණ්ණනා ๔. อรรถกถาว่าด้วยการมนสิการโดยถือเอา 749-753. තංචිත්තතායාති තදෙව ආරම්මණභූතං චිත්තං එතස්සාති තංචිත්තො, තස්ස භාවො තංචිත්තතා, තාය තංචිත්තතාය. තං වා ආලම්බකං ආලම්බිතබ්බඤ්ච චිත්තං තංචිත්තං, තස්ස භාවො තස්සෙව ආලම්බකආලම්බිතබ්බතා තංචිත්තතා, තාය චොදෙතුන්ති අත්ථො. ๗๔๙-๗๕๓. คำว่า ตังจิตตตายะ (ด้วยความเป็นผู้มีจิตนั้น) คือ จิตนั้นนั่นแหละเป็นอารมณ์ของบุคคลนั้น เหตุนั้นบุคคลนั้นจึงชื่อว่า ตังจิตตะ (มีจิตนั้น) ภาวะของบุคคลนั้นชื่อว่า ตังจิตตตา (ความเป็นผู้มีจิตนั้น) ด้วยความเป็นผู้มีจิตนั้น หรือว่า จิตนั้นเป็นผู้หน่วงอารมณ์และเป็นอารมณ์ที่พึงหน่วง ชื่อว่า ตังจิตตะ ภาวะของจิตนั้นนั่นแหละ คือความเป็นผู้หน่วงอารมณ์และเป็นอารมณ์ที่พึงหน่วง ชื่อว่า ตังจิตตตา อธิบายว่า พึงชี้แจงด้วยความเป็นผู้มีจิตนั้น අධිගය්හමනසිකාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยการมนสิการโดยถือเอา จบแล้ว 9. රූපංරූපාවචරාරූපාවචරන්තිකථාවණ්ණනා ๙. อรรถกถาว่าด้วยรูป รูปาวจร และอรูปาวจร 768-770. රූපංරූපාවචරාරූපාවචරන්තිකථායං හෙට්ඨාති චුද්දසමවග්ගෙ ආගතපරියාපන්නකථායං (කථා. අට්ඨ. 703-705). ‘‘සමාපත්තෙසිය’’න්තිආදි වුත්තනයමෙව. යඤ්චෙත්ථ [Pg.106] ‘‘අත්ථි රූපං අරූපාවචර’’න්ති අරූපාවචරකම්මස්ස කතත්තා රූපං වුත්තං, තත්ථ ච යං වත්තබ්බං, තං අට්ඨමවග්ගෙ අරූපෙරූපකථායං (කථා. අට්ඨ. 524-526) වුත්තනයමෙවාති. ๗๖๘-๗๗๐. ในอรรถกถาว่าด้วยรูป รูปาวจร และอรูปาวจร คำว่า ในตอนก่อน หมายถึง ในอรรถกถาว่าด้วยปริยาปันนะที่มาในวรรคที่ ๑๔ (อรรถกถา ๗๐๓-๗๐๕) คำว่า “พึงเข้าถึง” เป็นต้น มีนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง อนึ่ง คำว่า “มีรูปเป็นอรูปาวจร” ที่กล่าวไว้ในที่นี้ หมายถึงรูปที่กล่าวไว้เพราะความเป็นรูปที่เกิดจากการกระทำของอรูปาวจรกรรม และสิ่งที่ควรกล่าวในเรื่องนั้น ก็มีนัยที่กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาว่าด้วยอรูปและรูป ในวรรคที่ ๘ (อรรถกถา ๕๒๔-๕๒๖) นั่นเอง රූපංරූපාවචරාරූපාවචරන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยรูป รูปาวจร และอรูปาวจร จบแล้ว සොළසමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาวรรคที่ ๑๖ จบแล้ว 17. සත්තරසමවග්ගො ๑๗. วรรคที่ ๑๗ 1. අත්ථිඅරහතොපුඤ්ඤූපචයකථාවණ්ණනා ๑. อรรถกถาว่าด้วยพระอรหันต์มีการสั่งสมบุญอยู่ 776-779. චිත්තං අනාදියිත්වාති ‘‘කිරියචිත්තෙන දානාදිපවත්තිසබ්භාවතො’’ති වුත්තං කිරියචිත්තං අබ්‍යාකතං අනාදියිත්වාති අත්ථො. ๗๗๖-๗๗๙. คำว่า จิตตัง อนาทิยิตวา (ไม่ถือเอาจิต) อธิบายว่า ไม่ถือเอาจิตที่เป็นกิริยาอันเป็นอัพยากฤต ที่กล่าวไว้ว่า “เพราะมีการเป็นไปแห่งทานเป็นต้นด้วยกิริยาจิต” අත්ථිඅරහතොපුඤ්ඤූපචයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยพระอรหันต์มีการสั่งสมบุญอยู่ จบแล้ว 2. නත්ථිඅරහතොඅකාලමච්චූතිකථාවණ්ණනා ๒. อรรถกถาว่าด้วยพระอรหันต์ไม่มีความตายก่อนกาล 780. අයොනිසො ගහෙත්වාති අලද්ධවිපාකවාරානම්පි කම්මානං බ්‍යන්තීභාවං න වදාමීති අත්ථං ගහෙත්වාති අධිප්පායො. කෙචි පන ‘‘කම්මානං විපාකං අප්පටිසංවිදිත්වා පුග්ගලස්ස බ්‍යන්තීභාවං න වදාමීති එවං අයොනිසො අත්ථං ගහෙත්වා’’ති වදන්ති. ๗๘๐. คำว่า อโยนิโส คเหตวา (ถือเอาโดยไม่แยบคาย) มีอธิบายว่า ถือเอาความหมายว่า “เราไม่กล่าวถึงความสิ้นไปแห่งกรรมทั้งหลายที่ยังไม่ได้รับผล” แต่บางท่านกล่าวว่า “ถือเอาความหมายโดยไม่แยบคายอย่างนี้ว่า ‘เราไม่กล่าวถึงความสิ้นไปของบุคคลโดยไม่รู้ผลของกรรม’” 781. තාව න කමතීති ලද්ධියා පටික්ඛිපතීති තාව න කමති, තතො පරං කමතීති ලද්ධියා පටික්ඛිපතීති අධිප්පායො. එත්ථ කිර ‘‘සති ජීවිතෙ ජීවිතාවසෙසෙ ජීවිතා වොරොපෙතී’’ති වචනතො අත්තනො ධම්මතාය මරන්තං කොට්ටෙන්තස්ස වා සීසං වා ඡින්දන්තස්ස නත්ථි පාණාතිපාතොති ආචරියා වදන්ති. පාණො පාණසඤ්ඤිතා වධකචිත්තඋපක්කමමරණෙසු විජ්ජමානෙසුපි න තෙන උපක්කමෙන මතොති නත්ථි පාණාතිපාතොති අධිප්පායො. එවං පන මරන්තෙන තෙන එකචිත්තවාරම්පි ධම්මතාමරණතො ඔරතො න මතොති දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යමෙතං. ๗๘๑. คำว่า ตาวะ นะ กะมะตีติ (ยังไม่สำเร็จ) หมายถึง ปฏิเสธด้วยลัทธิว่ายังไม่สำเร็จ มีอธิบายว่า ปฏิเสธด้วยลัทธิว่าหลังจากนั้นจึงสำเร็จ ในเรื่องนี้ อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า “เมื่อมีชีวิตอยู่ ยังมีชีวิตเหลืออยู่ ผู้ที่ทุบหรือตัดศีรษะผู้ที่กำลังจะตายตามธรรมชาติ ย่อมไม่มีปาณาติบาต” ตามพุทธพจน์ที่ว่า “พรากจากชีวิต” มีอธิบายว่า แม้จะมีสัตว์ มีความสำคัญว่าเป็นสัตว์ มีจิตคิดฆ่า มีความพยายาม และมีการตายอยู่ แต่สัตว์นั้นไม่ได้ตายด้วยความพยายามนั้น จึงไม่มีปาณาติบาต แต่การที่สัตว์นั้นตายไปโดยไม่ตายด้วยการตายตามธรรมชาติแม้เพียงชั่วขณะจิตเดียวเช่นนี้ เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ยาก නත්ථිඅරහතොඅකාලමච්චූතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยพระอรหันต์ไม่มีความตายก่อนกาล จบแล้ว 3. සබ්බමිදංකම්මතොතිකථාවණ්ණනා ๓. อรรถกถาว่าด้วยสิ่งทั้งปวงนี้เกิดจากกรรม 784. බීජතො [Pg.107] අඞ්කුරස්සෙවාති යථා අඞ්කුරස්ස අබීජතො නිබ්බත්ති නත්ථි, තථා පච්චුප්පන්නපවත්තස්සපි අකම්මතො කම්මවිපාකතො නිබ්බත්ති නත්ථි, තං සන්ධාය පටික්ඛිපතීති අධිප්පායො. දෙය්‍යධම්මවසෙන දානඵලං පුච්ඡතීති දෙය්‍යධම්මවසෙන යාය චෙතනාය තං දෙති, තස්ස දානස්ස ඵලං පුච්ඡති, න දෙය්‍යධම්මස්සාති වුත්තං හොති. ๗๘๔. คำว่า พีชะโต อังกุรัสเสวะ (เหมือนหน่อจากเมล็ดพืช) มีอธิบายว่า เหมือนหน่อไม่มีการเกิดขึ้นโดยปราศจากเมล็ดพืชฉันใด การเป็นไปในปัจจุบันก็ไม่มีการเกิดขึ้นโดยปราศจากกรรมและวิบากแห่งกรรมฉันนั้น จึงปฏิเสธโดยอ้างถึงสิ่งนั้น คำว่า ทานผลัง ปุจฉะตีติ (ถามถึงผลของทานโดยอาศัยวัตถุทาน) หมายความว่า ถามถึงผลของทานนั้น โดยอาศัยเจตนาที่ให้วัตถุทานนั้น ไม่ใช่ถามถึงผลของวัตถุทาน සබ්බමිදංකම්මතොතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยสิ่งทั้งปวงนี้เกิดจากกรรม จบแล้ว 4. ඉන්ද්‍රියබද්ධකථාවණ්ණනා ๔. อรรถกถาว่าด้วยอินทรีย์ที่ผูกพัน 788. විනාපි අනිච්චත්තෙනාති ‘‘යාව දුක්ඛා නිරයා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.250) විය දුක්ඛාරම්මණත්තෙනපි දුක්ඛං වත්තබ්බන්ති අධිප්පායො. ๗๘๘. คำว่า วินาปิ อะนิจจะเตนะ (แม้ปราศจากความเป็นของไม่เที่ยง) มีอธิบายว่า หมายถึงทุกข์ที่กล่าวไว้ว่า “นรกเป็นทุกข์เพียงใด” เป็นต้น (ม.อุ. ๓.๒๕๐) แม้ด้วยความเป็นอารมณ์แห่งทุกข์ก็เป็นทุกข์ ඉන්ද්‍රියබද්ධකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยอินทรีย์ที่ผูกพัน จบแล้ว 7. නවත්තබ්බංසඞ්ඝොදක්ඛිණංවිසොධෙතීතිකථාවණ්ණනා ๗. อรรถกถาว่าด้วยไม่ควรกล่าวว่าสงฆ์ชำระทักษิณาให้บริสุทธิ์ 793-794. නවත්තබ්බංසඞ්ඝොදක්ඛිණංවිසොධෙතීතිකථායං න ච තානි දක්ඛිණං විසොධෙතුං සක්කොන්තීති යථා පුග්ගලො සීලපරිසොධනාදීනි කත්වා නිරොධම්පි සමාපජ්ජිත්වා විසොධෙතුං සක්කොති, න එවං මග්ගඵලානීති අධිප්පායො, අප්පටිග්ගහණතොති වා. ๗๙๓-๗๙๔. ในอรรถกถาว่าด้วยไม่ควรกล่าวว่าสงฆ์ชำระทักษิณาให้บริสุทธิ์ และสิ่งเหล่านั้นไม่สามารถชำระทักษิณาให้บริสุทธิ์ได้ มีอธิบายว่า เหมือนบุคคลสามารถชำระให้บริสุทธิ์ได้ด้วยการทำศีลให้บริสุทธิ์เป็นต้น และเข้าถึงนิโรธสมาบัติ แต่ไม่ใช่ด้วยมรรคผลอย่างนั้น หรือเพราะไม่รับ නවත්තබ්බංසඞ්ඝොදක්ඛිණංවිසොධෙතීතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยไม่ควรกล่าวว่าสงฆ์ชำระทักษิณาให้บริสุทธิ์ จบแล้ว 11. දක්ඛිණාවිසුද්ධිකථාවණ්ණනා ๑๑. อรรถกถาว่าด้วยความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา 800-801. දක්ඛිණාවිසුද්ධිකථායං විසුජ්ඣෙය්‍යාති එතස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘මහප්ඵලා භවෙය්‍යා’’ති ආහ. දායකස්සෙව චිත්තවිසුද්ධි විපාකදායිකා හොතීති පටිග්ගාහකනිරපෙක්ඛා පටිග්ගාහකෙන පච්චයභූතෙන විනා දායකෙනෙව මහාවිපාකචෙතනත්තං ආපාදිකා, පටිග්ගාහකනිරපෙක්ඛා විපාකදායිකා හොතීති අධිප්පායො. අඤ්ඤො අඤ්ඤස්ස කාරකොති [Pg.108] යදි දායකස්ස දානචෙතනා නාම පටිග්ගාහකෙන කතා භවෙය්‍ය, යුත්තරූපං සියාති කස්මා වුත්තං, නනු ලද්ධිකිත්තනෙ ‘‘දායකෙන දානං දින්නං, පටිග්ගාහකෙන විපාකො නිබ්බත්තිතොති අඤ්ඤො අඤ්ඤස්ස කාරකො භවෙය්‍යා’’ති වුත්තන්ති? සච්චමෙතං, පටිග්ගාහකෙන විපාකනිබ්බත්තනම්පි පන දානචෙතනානිබ්බත්තනෙන යදි භවෙය්‍ය, එවං සති අඤ්ඤො අඤ්ඤස්ස කාරකොති යුත්තරූපං සියාති අධිප්පායො. ๘๐๐-๘๐๑. ในอรรถกถาว่าด้วยความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา เมื่อแสดงความหมายของคำว่า “พึงบริสุทธิ์” จึงกล่าวว่า “พึงมีผลมาก” ความบริสุทธิ์แห่งจิตของผู้ให้เท่านั้นเป็นเหตุให้เกิดผล มีอธิบายว่า เป็นเหตุให้เกิดความเป็นผู้มีเจตนาที่มีผลมากด้วยตัวผู้ให้เอง โดยไม่ขึ้นกับผู้รับซึ่งเป็นปัจจัย และเป็นเหตุให้เกิดผลโดยไม่ขึ้นกับผู้รับ คำว่า อัญโญ อัญญัสสะ การะโกติ (คนหนึ่งเป็นผู้กระทำของอีกคนหนึ่ง) ถ้าเจตนาในการให้ของทายกถูกผู้รับกระทำแล้ว ก็ควรจะเป็นอย่างนั้น ทำไมจึงกล่าวเช่นนั้น ก็ในการกล่าวถึงลัทธิมิได้กล่าวไว้หรือว่า “ทานอันทายกให้แล้ว ผลย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้รับ เหตุนั้นคนหนึ่งจึงเป็นผู้กระทำของอีกคนหนึ่ง” ข้อนั้นจริงอยู่ แต่ถ้าการเกิดขึ้นของผลโดยผู้รับ เกิดขึ้นด้วยการเกิดขึ้นของเจตนาในการให้แล้วไซร้ เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็ควรจะกล่าวว่า “คนหนึ่งเป็นผู้กระทำของอีกคนหนึ่ง” දක්ඛිණාවිසුද්ධිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา จบแล้ว සත්තරසමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาวรรคที่ ๑๗ จบแล้ว 18. අට්ඨාරසමවග්ගො ๑๘. วรรคที่ ๑๘ 1. මනුස්සලොකකථාවණ්ණනා ๑. อรรถกถาเรื่องโลกมนุษย์ 802-803. අයොනිසොති ‘‘තුසිතපුරං සන්ධායා’’තිආදිකං ගහණං සන්ධායාහ. ๘๐๒-๘๐๓. คำว่า "โดยไม่แยบคาย" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการถือเอาเป็นต้นว่า "หมายถึงเมืองดุสิต". මනුස්සලොකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเรื่องโลกมนุษย์ จบแล้ว. 2. ධම්මදෙසනාකථාවණ්ණනා ๒. อรรถกถาเรื่องการแสดงธรรม 804-806. තස්ස ච දෙසනං සම්පටිච්ඡිත්වා සයමෙව ච ආයස්මතා ආනන්දත්ථෙරෙන දෙසිතොති වදති. ๘๐๔-๘๐๖. ท่านกล่าวว่า พระเถระอานนท์ผู้มีอายุรับเอาการแสดงธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว และแสดงธรรมด้วยตนเอง. ධම්මදෙසනාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเรื่องการแสดงธรรม จบแล้ว. 6. ඣානසඞ්කන්තිකථාවණ්ණනා ๖. อรรถกถาเรื่องการก้าวล่วงฌาน 813-816. ඣානසඞ්කන්තිකථායං උප්පටිපාටියාති පඨමජ්ඣානතො වුට්ඨාය විතක්කවිචාරා ආදීනවතො මනසිකාතබ්බා, තතො දුතියජ්ඣානෙන භවිතබ්බන්ති එවං යො උපචාරානං ඣානානඤ්ච අනුක්කමො, තෙන විනාති අත්ථො. ๘๑๓-๘๑๖. ในเรื่องการก้าวล่วงฌาน คำว่า "โดยลำดับที่กลับกัน" หมายถึงว่า ออกจากปฐมฌานแล้ว พึงมนสิการวิตกวิจารโดยความเป็นโทษ จากนั้นพึงเข้าทุติยฌาน ลำดับแห่งอุปจาระและฌานใดเป็นอย่างนี้ อธิบายว่า โดยปราศจากลำดับนั้น. ඣානසඞ්කන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเรื่องการก้าวล่วงฌาน จบแล้ว. 7. ඣානන්තරිකකථාවණ්ණනා ๗. อรรถกถาเรื่องฌานอันตริกา 817-819. ඣානන්තරිකා [Pg.109] නාම එසාති පඨමජ්ඣානාදීසු අඤ්ඤතරභාවාභාවතො න ඣානං, අථ ඛො දක්ඛිණපුබ්බාදිදිසන්තරිකා විය ඣානන්තරිකා නාම එසාති. කතරා? යොයං අවිතක්කවිචාරමත්තො සමාධීති යොජෙතබ්බං. ๘๑๗-๘๑๙. คำว่า "นี้ชื่อว่าฌานอันตริกา" หมายถึงว่า ไม่ใช่ฌานเพราะไม่มีความเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในปฐมฌานเป็นต้น แต่ว่านี้ชื่อว่าฌานอันตริกา เหมือนทิศอันตริกา (ทิศคั่น) มีทิศตะวันออกเฉียงใต้เป็นต้น. อย่างไร? พึงประกอบความว่า สมาธิใดที่ปราศจากวิตกวิจารเท่านั้น. ඣානන්තරිකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเรื่องฌานอันตริกา จบแล้ว. 9. චක්ඛුනාරූපංපස්සතීතිකථාවණ්ණනා ๙. อรรถกถาเรื่องการเห็นรูปด้วยตา 826-827. පටිජානනං සන්ධායාති ‘‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නිමිත්තග්ගාහී හොතී’’තිආදිනා (ධ. ස. 1352) නයෙන වුත්තං මනොවිඤ්ඤාණපටිජානනං කිර සන්ධායාති අධිප්පායො, තස්මා ‘‘එවං සන්තෙ රූපං මනොවිඤ්ඤාණං ආපජ්ජතීති මනොවිඤ්ඤාණපටිජානනං පන රූපදස්සනං කථං හොතී’’ති විචාරෙතබ්බං. ๘๒๖-๘๒๗. คำว่า "หมายถึงการรับรู้" มีอัธยาศัยว่า หมายถึงการรับรู้ทางมโนวิญญาณที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "เห็นรูปด้วยตาแล้วเป็นผู้ถือเอานิมิต" (ธ.ส. 1352) นั่นเอง เพราะเหตุนั้น พึงพิจารณาว่า "เมื่อเป็นเช่นนี้ รูปย่อมเข้าถึงมโนวิญญาณ แต่การรับรู้ทางมโนวิญญาณนั้น การเห็นรูปย่อมเป็นอย่างไร". චක්ඛුනාරූපංපස්සතීතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเรื่องการเห็นรูปด้วยตา จบแล้ว. අට්ඨාරසමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่สิบแปด จบแล้ว. 19. එකූනවීසතිමවග්ගො ๑๙. วรรคที่สิบเก้า 1. කිලෙසපජහනකථාවණ්ණනා ๑. อรรถกถาเรื่องการละกิเลส 828-831. අනුප්පන්නායෙව නුප්පජ්ජන්තීති පහීනා නාම හොන්ති, තස්මා නත්ථි කිලෙසපජහනාති පටික්ඛිපති. තෙ පන නෙව උප්පජ්ජිත්වා විගතා, නාපි භවිස්සන්ති, න ච උප්පන්නාති අතීතෙ කිලෙසෙ පජහතීතිආදි න වත්තබ්බන්ති දස්සෙති. ๘๒๘-๘๓๑. กิเลสทั้งหลายที่ไม่เกิดขึ้นนั่นแหละ ย่อมไม่เกิด ชื่อว่าอันละได้แล้ว เพราะเหตุนั้น จึงปฏิเสธว่า "ไม่มีการละกิเลส" แต่ท่านแสดงว่า กิเลสเหล่านั้นไม่เคยเกิดขึ้นแล้วดับไป ทั้งจักไม่เกิด และไม่เกิดขึ้นแล้ว จึงไม่พึงกล่าวเป็นต้นว่า "ละกิเลสในอดีต". කිලෙසපජහනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเรื่องการละกิเลส จบแล้ว. 2. සුඤ්ඤතකථාවණ්ණනා ๒. อรรถกถาเรื่องสุญญตา 832. අනත්තලක්ඛණං [Pg.110] තාව එකච්චන්ති අරූපක්ඛන්ධානං අනත්තලක්ඛණං වදති. එකෙන පරියායෙනාති අනත්තලක්ඛණස්ස ජරාමරණභාවපරියායෙනාති වදන්ති. රූපක්ඛන්ධාදීනඤ්හි මා ජීරතු මා මරතූති අලබ්භනෙය්‍යො අවසවත්තනාකාරො අනත්තතා, සා අත්ථතො ජරාමරණමෙව, තඤ්ච ‘‘ජරාමරණං ද්වීහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහිත’’න්ති (ධාතු. 71) වුත්තත්තා අරූපක්ඛන්ධානං ජරාමරණං සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නන්ති අයමෙතෙසං අධිප්පායො. ๘๓๒. คำว่า "อนัตตลักษณะบางอย่าง" ท่านกล่าวอนัตตลักษณะของอรูปขันธ์. คำว่า "โดยปริยายหนึ่ง" ท่านกล่าวโดยปริยายแห่งความเป็นชรามรณะของอนัตตลักษณะ. ก็อนัตตตาของรูปขันธ์เป็นต้น คืออาการที่ไม่เป็นไปในอำนาจ อันไม่พึงได้ว่า "อย่าแก่ อย่าตายเลย" ความเป็นอนัตตานั้น โดยอรรถคือชรามรณะนั่นเอง และเพราะเหตุที่กล่าวไว้ว่า "ชรามรณะสงเคราะห์ด้วยขันธ์สอง" (ธาตุ. 71) ชรามรณะของอรูปขันธ์สงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์ นี้เป็นอัธยาศัยของท่านเหล่านั้น. සුඤ්ඤතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเรื่องสุญญตา จบแล้ว. 3. සාමඤ්ඤඵලකථාවණ්ණනා ๓. อรรถกถาเรื่องสามัญญผล 835-836. ඵලුප්පත්ති චාති පත්තිධම්මං වදති. ๘๓๕-๘๓๖. คำว่า "และการเกิดขึ้นแห่งผล" ท่านกล่าวถึงธรรมที่พึงบรรลุ. සාමඤ්ඤඵලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเรื่องสามัญญผล จบแล้ว. 5. තථතාකථාවණ්ණනා ๕. อรรถกถาเรื่องตถตา 841-843. රූපාදිසභාවතාසඞ්ඛාතාති එත්ථ රූපාදීනං සභාවතාති රූපාදිසභාවතාති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. භාවං හෙස තථතාති වදති, න භාවයොගන්ති. ๘๔๑-๘๔๓. ในคำว่า "อันนับว่าเป็นสภาวะของรูปเป็นต้น" พึงเห็นอรรถอย่างนี้ว่า "สภาวะของรูปเป็นต้น" ท่านกล่าวความเป็นอยู่ (ภาวะ) ว่าเป็นตถตา ไม่ใช่การประกอบด้วยภาวะ. තථතාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเรื่องตถตา จบแล้ว. 6. කුසලකථාවණ්ණනා ๖. อรรถกถาเรื่องกุศล 844-846. අනවජ්ජභාවමත්තෙනෙව නිබ්බානං කුසලන්ති යංකිඤ්චි කුසලං, සබ්බං තං අනවජ්ජභාවමත්තෙනෙව, තස්මා නිබ්බානං කුසලන්ති වුත්තං හොති. ๘๔๔-๘๔๖. นิพพานเป็นกุศลเพียงด้วยความเป็นสภาพไม่มีโทษเท่านั้น กุศลอย่างใดอย่างหนึ่งทั้งหมดนั้น ก็เพียงด้วยความเป็นสภาพไม่มีโทษเท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่ากล่าวว่า นิพพานเป็นกุศล කුසලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนากถาว่าด้วยกุศล จบแล้ว 7. අච්චන්තනියාමකථාවණ්ණනා ๗. การพรรณนากถาว่าด้วยความแน่นอนอย่างยิ่ง 847. ‘‘සකිං [Pg.111] නිමුග්ගො නිමුග්ගොව හොතී’’ති සුත්තං නිස්සායාති තාය ජාතියා ලොකුත්තරසද්ධාදීනං අනුප්පත්තිං සන්ධාය කතං අවධාරණං සංසාරඛාණුකභාවං සන්ධාය කතන්ති මඤ්ඤමානො පුථුජ්ජනස්සායං අච්චන්තනියාමතා, යායං නියතමිච්ඡාදිට්ඨීති ‘‘අත්ථි පුථුජ්ජනස්ස අච්චන්තනියාමතා’’ති වදති. විචිකිච්ඡුප්පත්ති නියාමන්තරුප්පත්ති ච අච්චන්තනියාමනිවත්තකා විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බා. ๘๔๗. อาศัยพระสูตรว่า "จมลงคราวเดียว ก็เป็นผู้จมลงอยู่นั่นเอง" ดังนี้ การกำหนดที่ทำโดยหมายถึงการไม่เกิดขึ้นแห่งโลกุตตรศรัทธาเป็นต้นในชาตินั้น (ฝ่ายหนึ่ง) เข้าใจว่าทำโดยหมายถึงความเป็นดุจตอในสังสารวัฏ (อีกฝ่ายหนึ่ง) ความแน่นอนอย่างยิ่งนี้ของปุถุชนใดที่เป็นนิยตมิจฉาทิฏฐิ ผู้นั้นย่อมกล่าวว่า "ความแน่นอนอย่างยิ่งของปุถุชนมีอยู่" การเกิดขึ้นแห่งวิจิกิจฉาและการเกิดขึ้นแห่งนิยามอื่น เป็นเครื่องระงับความแน่นอนอย่างยิ่ง พึงพิจารณาถือเอา අච්චන්තනියාමකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนากถาว่าด้วยความแน่นอนอย่างยิ่ง จบแล้ว 8. ඉන්ද්‍රියකථාවණ්ණනා ๘. การพรรณนากถาว่าด้วยอินทรีย์ 853-856. ලොකියානම්පීති ලොකුත්තරානං විය ලොකියානම්පි සද්ධාදීනංයෙව සද්ධින්ද්‍රියාදිභාවදස්සනෙන ලොකියසද්ධින්ද්‍රියාදිභාවං සාධෙතුං සද්ධාදීනංයෙව සද්ධින්ද්‍රියාදිභාවදස්සනත්ථං වුත්තන්ති අත්ථො දට්ඨබ්බො. ๘๕๓-๘๕๖. พึงทราบความหมายว่า คำว่า "แม้ของโลกีย์" นี้ ท่านกล่าวเพื่อแสดงความเป็นสัทธินทรีย์เป็นต้นของศรัทธาเป็นต้นนั่นเอง เพื่อให้สำเร็จความเป็นสัทธินทรีย์เป็นต้นที่เป็นโลกีย์ ด้วยการแสดงความเป็นสัทธินทรีย์เป็นต้นของศรัทธาเป็นต้นแม้ที่เป็นโลกีย์ เหมือนของโลกุตระ ඉන්ද්‍රියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนากถาว่าด้วยอินทรีย์ จบแล้ว එකූනවීසතිමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาวรรคที่สิบเก้า จบแล้ว 20. වීසතිමවග්ගො ๒๐. วรรคที่ยี่สิบ 2. ඤාණකථාවණ්ණනා ๒. การพรรณนากถาว่าด้วยญาณ 863-865. ඤාණකථායං දුක්ඛං පරිජානාතීති ලොකුත්තරමග්ගඤාණමෙව දීපෙතීති ‘‘දුක්ඛං පරිජානාතී’’ති වදන්තො ඉදං තව වචනං ලොකුත්තරමග්ගඤාණමෙව දීපෙති, න තස්සෙව ඤාණභාවං. කස්මා? යස්මා න ලොකුත්තරමෙව ඤාණං, තස්මා න ඉදං සාධකන්ති වුත්තං හොති. ๘๖๓-๘๖๕. ในกถาว่าด้วยญาณ คำว่า "ย่อมกำหนดรู้ทุกข์" ย่อมแสดงถึงโลกุตตรมรรคญาณเท่านั้น เมื่อท่านกล่าวว่า "ย่อมกำหนดรู้ทุกข์" คำพูดของท่านนี้ย่อมแสดงถึงโลกุตตรมรรคญาณเท่านั้น ไม่ใช่แสดงความเป็นญาณของมรรคญาณนั้น (โดยส่วนเดียว) เพราะเหตุไร? เพราะญาณมิใช่มีเพียงโลกุตระเท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่ากล่าวว่า คำนี้ไม่ใช่เครื่องสาธก ඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนากถาว่าด้วยญาณ จบแล้ว 3. නිරයපාලකථාවණ්ණනා ๓. การพรรณนากถาว่าด้วยนายนิรยบาล 867-868. පණුන්නන්ති [Pg.112] පණුදිතං, අනවසෙසඛිත්තන්ති අත්ථො. ๘๖๗-๘๖๘. คำว่า "ปณุนฺนํ" คือถูกขับไล่ไป หมายถึงถูกขว้างไปโดยไม่เหลือ නිරයපාලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนากถาว่าด้วยนายนิรยบาล จบแล้ว 4. තිරච්ඡානකථාවණ්ණනා ๔. การพรรณนากถาว่าด้วยสัตว์เดรัจฉาน 869-871. තස්ස අත්ථිතාය පටිඤ්ඤාති තස්ස හත්ථිනාගස්ස ච දිබ්බයානස්ස ච අත්ථිතායාති විසුං යොජෙතබ්බං. ๘๖๙-๘๗๑. คำว่า "เพราะความมีอยู่ของสิ่งนั้น" พึงประกอบแยกกันว่า "เพราะความมีอยู่ของช้างนาคและเพราะความมีอยู่ของยานทิพย์นั้น" තිරච්ඡානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนากถาว่าด้วยสัตว์เดรัจฉาน จบแล้ว 6. ඤාණකථාවණ්ණනා ๖. การพรรณนากถาว่าด้วยญาณ 876-877. ඤාණකථායං සචෙ තං ද්වාදසවත්ථුකන්ති එත්ථ ච ‘‘ලොකුත්තර’’න්ති වචනසෙසො, තං වා ලොකුත්තරඤාණං සචෙ ද්වාදසවත්ථුකන්ති අත්ථො. පරිඤ්ඤෙය්‍යන්ති පුබ්බභාගො, පරිඤ්ඤාතන්ති අපරභාගො, සච්චඤාණං පන මග්ගක්ඛණෙපි පරිජානනාදිකිච්චසාධනවසෙන හොතීති ආහ ‘‘සද්ධිං පුබ්බභාගපරභාගෙහී’’ති. ๘๗๖-๘๗๗. ในกถาว่าด้วยญาณ ในคำว่า "ถ้าญาณนั้นมีวัตถุ ๑๒" นี้ มีคำที่ละไว้ว่า "โลกุตระ" หรือมีอธิบายว่า ถ้าโลกุตตรญาณนั้นมีวัตถุ ๑๒ คำว่า "ปริญเญยยะ" (สิ่งที่ควรกำหนดรู้) เป็นส่วนเบื้องต้น คำว่า "ปริญญาตะ" (สิ่งที่กำหนดรู้แล้ว) เป็นส่วนเบื้องปลาย ส่วนสัจจญาณย่อมมีได้แม้ในขณะแห่งมรรค ด้วยอำนาจการยังกิจมีการกำหนดรู้เป็นต้นให้สำเร็จ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "พร้อมด้วยส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลาย" ඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนากถาว่าด้วยญาณ จบแล้ว වීසතිමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาวรรคที่ยี่สิบ จบแล้ว චතුත්ථො පණ්ණාසකො සමත්තො. ปัณณาสกะที่สี่ จบแล้ว 21. එකවීසතිමවග්ගො ๒๑. วรรคที่ยี่สิบเอ็ด 1. සාසනකථාවණ්ණනා ๑. การพรรณนากถาว่าด้วยพระศาสนา 878. තීසුපි පුච්ඡාසු චොදනත්ථං වුත්තන්ති තීසුපි පුච්ඡාසු ‘‘සාසන’’න්තිආදිවචනං වුත්තන්ති සමුදායා එකදෙසානං අධිකරණභාවෙන වුත්තාති දට්ඨබ්බා. ๘๗๘. พึงทราบว่า คำว่า "ศาสนา" เป็นต้น ในปัญหาทั้ง ๓ ท่านกล่าวเพื่อต้องการจะคัดค้าน (โจทนา) ในปัญหาทั้ง ๓ นั้น โดยกล่าวถึงส่วนรวมโดยความเป็นที่ตั้งของส่วนย่อยทั้งหลาย සාසනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนากถาว่าด้วยพระศาสนา จบแล้ว 4. ඉද්ධිකථාවණ්ණනා ๔. การพรรณนากถาว่าด้วยฤทธิ์ 883-884. ඉද්ධිකථායං [Pg.113] අත්ථි අධිප්පායඉද්ධීති අධිප්පායවසෙන ඉජ්ඣනතො අධිප්පායොති එවංනාමිකා ඉද්ධි අත්ථීති අත්ථො. ๘๘๓-๘๘๔. ในกถาว่าด้วยฤทธิ์ คำว่า "มีอธิปปายอิทธิ" หมายถึง ฤทธิ์ชื่อว่าอธิปปายะอย่างนี้มีอยู่ เพราะสำเร็จด้วยอำนาจแห่งความจงใจ (อธิปปายะ) ඉද්ධිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อิทธิกถาวัณณนาจบแล้ว 7. ධම්මකථාවණ්ණනා ๗. ธัมมกถาวัณณนา 887-888. ධම්මකථායං රූපට්ඨතො අඤ්ඤස්ස රූපස්ස අභාවාති යො රූපස්ස නියාමො වුච්චෙය්‍ය, සො රූපට්ඨො නාම කොචි රූපතො අඤ්ඤො නත්ථීති රූපට්ඨතො අඤ්ඤං රූපඤ්ච න හොති, තස්මා රූපං රූපමෙව, න වෙදනාදිසභාවන්ති අධිප්පායෙන ‘‘රූපං රූපට්ඨෙන නියත’’න්ති වත්තබ්බං, න අඤ්ඤථා රූපට්ඨෙන නියාමෙනාති අධිප්පායො. තත්ථ රූපතො අඤ්ඤස්ස රූපට්ඨස්ස අභාවෙ දස්සිතෙ රූපට්ඨතො අඤ්ඤස්ස රූපස්ස අභාවො දස්සිතොයෙව නාම හොතීති තමෙව රූපතො අඤ්ඤස්ස රූපට්ඨස්ස අභාවං දස්සෙන්තො ‘‘රූපසභාවො හී’’තිආදිමාහ. එස වොහාරොති රූපස්ස සභාවො රූපසභාවො, රූපස්ස අත්ථො රූපට්ඨොති එවං අඤ්ඤත්තං ගහෙත්වා විය පවත්තො රූපසභාවවොහාරො රූපට්ඨවොහාරො වා වෙදනාදීහි නානත්තමෙව සො සභාවොති නානත්තසඤ්ඤාපනත්ථං හොතීති අත්ථො. තස්මාති රූපස්ස රූපට්ඨෙන අනඤ්ඤත්තා. ‘‘රූපං රූපමෙව, න වෙදනාදිසභාව’’න්ති අවත්වා ‘‘රූපං රූපට්ඨෙන නියත’’න්ති වදතො තඤ්ච වචනං වුත්තප්පකාරෙන සදොසං, අථ කස්මා ‘‘රූපඤ්හි රූපට්ඨෙන නියතන්ති රූපං රූපමෙව, න වෙදනාදිසභාවන්ති අධිප්පායෙන වත්තබ්බ’’න්ති වදන්තො ‘‘රූපං රූපට්ඨෙන නියත’’න්ති පටිජානාතීති අත්ථො දට්ඨබ්බො. නනු චෙතං අත්තනාව වුත්තං, න පරෙනාති පටිජානාතීති න වත්තබ්බන්ති? න, අත්තානම්පි පරං විය වචනතො. වත්තබ්බන්ති වා සකවාදිනා වත්තබ්බන්ති වුත්තං හොති. යදි ච තෙන වත්තබ්බං පටිජානාති ච සො එතමත්ථන්ති, අථ කස්මා පටිජානාති සකවාදීති අයමෙත්ථ අත්ථො. අත්ථන්තරවසෙනාති තත්ථ වුත්තමෙව කාරණං නිගූහිත්වා පරෙන චොදිතන්ති තමෙව කාරණං දස්සෙත්වා චොදනං නිවත්තෙති. ඉතො අඤ්ඤථාති රූපාදිසභාවමත්තං මුඤ්චිත්වා තෙන පරිකප්පිතං නියතං නත්ථීති තස්ස [Pg.114] පරිකප්පිතස්ස නිවත්තනත්ථං පුන තෙනෙව නයෙන චොදෙතුං ‘‘මිච්ඡත්තනියත’’න්තිආදිමාහාති අත්ථො. ในธัมมกถา ข้อ ๘๘๗-๘๘๘ พึงกล่าวว่า "รูปถูกกำหนดด้วยความเป็นรูป" ด้วยความหมายว่า "รูปเป็นรูปนั่นเอง ไม่ใช่สภาพแห่งเวทนาเป็นต้น" เพราะไม่มีรูปอื่นจากความเป็นรูป คือไม่มีความเป็นรูปอื่นจากรูป และไม่มีรูปอื่นจากความเป็นรูป ดังนั้นรูปจึงเป็นรูปนั่นเอง ไม่ใช่สภาพแห่งเวทนาเป็นต้น ไม่ใช่ถูกกำหนดด้วยความกำหนดคือความเป็นรูปโดยประการอื่น ในข้อนั้น เมื่อแสดงความไม่มีความเป็นรูปอื่นจากรูปแล้ว ชื่อว่าได้แสดงความไม่มีรูปอื่นจากความเป็นรูปนั่นเอง เมื่อจะแสดงความไม่มีความเป็นรูปอื่นจากรูปนั้นนั่นเอง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "เพราะสภาพแห่งรูป" คำว่า "นี้เป็นโวหาร" หมายความว่า โวหารว่าสภาพแห่งรูป หรือโวหารว่าความเป็นรูป ที่เป็นไปประหนึ่งถือเอาความต่างกันอย่างนี้ว่า "สภาพของรูปคือสภาพแห่งรูป" "อรรถของรูปคือความเป็นรูป" นั้น ย่อมมีเพื่อแสดงความต่างกันว่า สภาพนั้นต่างจากเวทนาเป็นต้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น เพราะรูปไม่ต่างจากความเป็นรูป คำกล่าวที่ว่า "รูปถูกกำหนดด้วยความเป็นรูป" โดยไม่กล่าวว่า "รูปเป็นรูปนั่นเอง ไม่ใช่สภาพแห่งเวทนาเป็นต้น" นั้น มีโทษตามที่กล่าวมาแล้ว พึงทราบความหมายว่า เหตุไฉนผู้กล่าวว่า "พึงกล่าวว่า รูปถูกกำหนดด้วยความเป็นรูป ด้วยความหมายว่า รูปเป็นรูปนั่นเอง ไม่ใช่สภาพแห่งเวทนาเป็นต้น" จึงยอมรับว่า "รูปถูกกำหนดด้วยความเป็นรูป" ก็คำนี้ตนเองกล่าวไว้ ไม่ใช่ผู้อื่นกล่าวไว้ มิใช่หรือ เหตุไฉนจึงไม่ควรกล่าวว่า "ยอมรับ" เล่า? ไม่ใช่ เพราะกล่าวถึงตนเองเหมือนกล่าวถึงผู้อื่น หรือคำว่า "พึงกล่าว" นั้น หมายถึงว่า สกวาทีพึงกล่าว และหากว่าเขาพึงกล่าว และเขายอมรับความหมายนี้ เหตุไฉนสกวาทีจึงยอมรับ นี่คือความหมายในข้อนี้ คำว่า "โดยนัยแห่งอรรถอื่น" หมายความว่า เมื่อผู้อื่นท้วงติงโดยปกปิดเหตุผลที่กล่าวไว้ในข้อนั้นแล้ว จึงแสดงเหตุผลนั้นนั่นเอง แล้วระงับการท้วงติง คำว่า "นอกไปจากนี้" หมายความว่า เพื่อระงับสิ่งที่เขาสมมติว่า "ไม่มีสิ่งที่ถูกกำหนดที่เขาสมมติขึ้น นอกไปจากเพียงสภาพแห่งรูปเป็นต้น" จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ถูกกำหนดด้วยมิจฉัตตะ" เพื่อท้วงติงด้วยนัยนั้นอีก ධම්මකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ธัมมกถาวัณณนาจบแล้ว එකවීසතිමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. เอกวีสติมวรรควัณณนาจบแล้ว 22. බාවීසතිමවග්ගො ๒๒. พาวีสติมวรรค 2. කුසලචිත්තකථාවණ්ණනා ๒. กุสลจิตตกถาวัณณนา 894-895. කුසලචිත්තකථායං ජවනක්ඛණෙති පරිනිබ්බානචිත්තතො පුරිමජවනක්ඛණෙ. ในกุสลจิตตกถา ข้อ ๘๙๔-๘๙๕ คำว่า "ในขณะแห่งชวนะ" หมายถึง ในขณะแห่งชวนะก่อนปรินิพพานจิต කුසලචිත්තකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. กุสลจิตตกถาวัณณนาจบแล้ว 3. ආනෙඤ්ජකථාවණ්ණනා ๓. อาเนญชกถาวัณณนา 896. භවඞ්ගචිත්තෙති භවඞ්ගපරියොසානත්තා චුතිචිත්තං ‘‘භවඞ්ගචිත්ත’’න්ති ආහ. ๘๙๖. คำว่า "ในภวังคจิต" หมายความว่า เพราะความที่จุติจิตมีภวังค์เป็นที่สุด ท่านจึงเรียกว่า "ภวังคจิต" ආනෙඤ්ජකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อาเนญชกถาวัณณนาจบแล้ว 5-7. තිස්සොපිකථාවණ්ණනා ติสโสปิกถาวัณณนา ข้อ ๕-๗ 898-900. සත්තවස්සිකං ගබ්භං දිස්වා ‘‘ගබ්භෙයෙව අරහත්තප්පත්තිහෙතුභූතො ඉන්ද්‍රියපරිපාකො අත්ථී’’ති ‘‘අරහත්තප්පත්තිපි අත්ථී’’ති මඤ්ඤති, ආකාසසුපිනං දිස්වා ‘‘ආකාසගමනාදිඅභිඤ්ඤා විය ධම්මාභිසමයො අරහත්තප්පත්ති ච අත්ථී’’ති මඤ්ඤතීති අධිප්පායො. ในข้อ ๘๙๘-๙๐๐ ความหมายคือ เมื่อเห็นครรภ์ ๗ ปี ก็สำคัญว่า "ความแก่รอบแห่งอินทรีย์อันเป็นเหตุแห่งการบรรลุอรหัตต์มีอยู่ในครรภ์นั่นเอง" และ "การบรรลุอรหัตต์ก็มีอยู่" เมื่อเห็นความฝันในอากาศ ก็สำคัญว่า "การตรัสรู้ธรรมและการบรรลุอรหัตต์มีอยู่ เหมือนอภิญญาคือการเหาะไปในอากาศเป็นต้น" තිස්සොපිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ติสโสปิกถาวัณณนาจบแล้ว 9. ආසෙවනපච්චයකථාවණ්ණනා ๙. อาเสวนปัจจัยกถาวัณณนา 903-905. න [Pg.115] කොචි ආසෙවනපච්චයං ආසෙවති නාමාති යථා බීජං චතුමධුරභාවං න ගණ්හාති, එවං භාවනාසඞ්ඛාතං ආසෙවනපච්චයං ගණ්හන්තො ආසෙවන්තො නාම කොචි නත්ථීති අත්ථො. ในข้อ ๙๐๓-๙๐๕ คำว่า "ไม่มีใครชื่อว่าเสพอาเสวนปัจจัย" หมายความว่า ไม่มีใครชื่อว่าเสพ คือรับอาเสวนปัจจัยอันนับว่าเป็นการเจริญภาวนา เหมือนเมล็ดพืชไม่รับความเป็นจตุรมธุก็ฉะนั้น ආසෙවනපච්චයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อาเสวนปัจจัยกถาวัณณนาจบแล้ว 10. ඛණිකකථාවණ්ණනා ๑๐. ขณิกกถาวัณณนา 906-907. පථවියාදිරූපෙසු කෙසඤ්චි උප්පාදො කෙසඤ්චි නිරොධොති එවං පතිට්ඨානං රූපසන්තතියා හොති. න හි රූපානං අනන්තරාදිපච්චයා සන්ති, යෙහි අරූපසන්තතියා විය රූපසන්තතියා පවත්ති සියාති චිත්තෙ ‘‘චිත්තෙ මහාපථවී සණ්ඨාතී’’තිආදි චොදිතං. ในข้อ ๙๐๖-๙๐๗ การตั้งอยู่แห่งรูปสันตติย่อมมีอย่างนี้ คือ รูปบางอย่างเกิดขึ้น บางอย่างดับไป ในรูปทั้งหลายมีปฐพีเป็นต้น เพราะปัจจัยมีอนันตรปัจจัยเป็นต้นของรูปทั้งหลายไม่มี ซึ่งจะทำให้รูปสันตติเป็นไปได้เหมือนอรูปสันตติ จึงมีการท้วงติงในจิตว่า "มหาปฐพีตั้งอยู่ในจิต" เป็นต้น ඛණිකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ขณิกกถาวัณณนาจบแล้ว බාවීසතිමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พาวีสติมวรรควัณณนาจบแล้ว 23. තෙවීසතිමවග්ගො ๒๓. เตวีสติมวรรค 1. එකාධිප්පායකථාවණ්ණනා ๑. เอกาธิปปายกถาวัณณนา 908. කරුණාධිප්පායෙන එකාධිප්පායොති රාගාධිප්පායතො අඤ්ඤාධිප්පායොවාති වුත්තං හොති. එකො අධිප්පායොති එත්ථ එකතොභාවෙ එකසද්දො දට්ඨබ්බො. සමානත්ථෙ හි සති රාගාධිප්පායෙපි එකාධිප්පායෙනාති එකාධිප්පායතා අත්ථීති. ๙๐๘. คำว่า "มีอธิปปายะเดียวด้วยกรุณา" หมายความว่า เป็นอธิปปายะอื่นจากอธิปปายะคือราคะเป็นต้น พึงทราบว่า คำว่า "อธิปปายะเดียว" ในที่นี้ คำว่า "เอก" (เดียว) พึงเห็นในความหมายว่าความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เพราะเมื่อมีความหมายเหมือนกัน แม้ในอธิปปายะคือราคะเป็นต้น ก็มีความเป็นอธิปปายะเดียวได้ එකාධිප්පායකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. เอกาธิปปายกถาวัณณนาจบแล้ว 3-7. ඉස්සරියකාමකාරිකාකථාවණ්ණනා อิสสริยกามการิกากถาวัณณนา ข้อ ๓-๗ 910-914. ඉස්සරියෙන යථාධිප්පෙතස්ස කරණං ඉස්සරියකාමකාරිකා. ගච්ඡෙය්‍යාති ගබ්භසෙය්‍යොක්කමනං ගච්ඡෙය්‍ය. ඉස්සරියකාමකාරිකාහෙතු [Pg.116] නාම දුක්කරකාරිකා මිච්ඡාදිට්ඨියා කරීයතීති එත්ථ දුක්කරකාරිකා නාම ඉස්සරියකාමකාරිකාහෙතු කරියමානා මිච්ඡාදිට්ඨියා කරීයතීති අත්ථො දට්ඨබ්බො, ඉස්සරියකාමකාරිකාහෙතු නාම විනා මිච්ඡාදිට්ඨියා කරියමානා නත්ථීති වා. ในข้อ ๙๑๐-๙๑๔ การทำตามที่ปรารถนาด้วยอำนาจ ชื่อว่า อิสสริยกามการิกา คำว่า "พึงไป" หมายถึง พึงไปสู่การหยั่งลงสู่ครรภ์ พึงทราบความหมายว่า คำว่า "ทุกกรกิริยาชื่อว่ากระทำด้วยมิจฉาทิฏฐิเพราะอิสสริยกามการิกาเป็นเหตุ" ในที่นี้ หมายถึง ทุกกรกิริยาที่กระทำเพราะอิสสริยกามการิกาเป็นเหตุ ย่อมกระทำด้วยมิจฉาทิฏฐิ หรืออีกนัยหนึ่ง ทุกกรกิริยาที่กระทำเพราะอิสสริยกามการิกาเป็นเหตุโดยปราศจากมิจฉาทิฏฐิ ย่อมไม่มี ඉස්සරියකාමකාරිකාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อิสสริยกามการิกากถาวัณณนาจบแล้ว 8. පතිරූපකථාවණ්ණනා ๘. ปฏิรูปกถาวัณณนา 915-916. මෙත්තාදයො සන්ධාය ‘‘මෙත්තාදයො විය න රාගො රාගපතිරූපකො කොචි අත්ථීති රාගමෙව ගණ්හාති, එවං දොසෙපී’’ති වදන්ති. ๙๑๕-๙๑๖. พวกเขาหมายถึงเมตตาเป็นต้นแล้วกล่าวว่า "ไม่มีสิ่งที่เป็นปฏิรูปของราคะ (ที่มิใช่ราคะ) เหมือนเมตตาเป็นต้น" ดังนี้ จึงถือเอา (เมตตา) ว่าเป็นราคะนั่นเอง แม้ในโทสะก็กล่าวไว้เช่นนี้. පතිරූපකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การอธิบายปฏิรูปกถา จบแล้ว. 9. අපරිනිප්ඵන්නකථාවණ්ණනා ๙. การอธิบายอปรินิปผันนกถา 917-918. න අනිච්චාදිභාවන්ති එත්ථ අනිච්චාදිකො භාවො එතස්සාති අනිච්චාදිභාවන්ති රූපං වුත්තං. ‘‘න කෙවලඤ්හි පඨමසච්චමෙව දුක්ඛ’’න්ති වදන්තෙන ‘‘දුක්ඛඤ්ඤෙව පරිනිප්ඵන්න’’න්ති දුක්ඛසච්චං සන්ධාය පුච්ඡා කතාති දස්සිතං හොති. එවං සති තෙන ‘‘චක්ඛායතනං අපරිනිප්ඵන්න’’න්තිආදි න වත්තබ්බං සියා. න හි චක්ඛායතනාදීනි අනුපාදින්නානි ලොකුත්තරානි වා. තන්ති ‘‘දුක්ඛඤ්ඤෙව පරිනිප්ඵන්නං, න පන රූප’’න්ති එතං රූපස්ස ච දුක්ඛත්තා නො වත රෙ වත්තබ්බෙති අත්ථො. ๙๑๗-๙๑๘. ในคำว่า "น อนิจฺจาทิภาวํ" นี้ รูปที่ถูกกล่าวว่า "ความเป็นอนิจจะ เป็นต้น มีแก่รูปนั้น" ชื่อว่า "อนิจจาทิภาวะ". เมื่อเขากล่าวว่า "ไม่ใช่แต่เพียงปฐมสัจเท่านั้นที่เป็นทุกข์" ย่อมเป็นอันแสดงว่า เขาทำคำถามโดยหมายถึงทุกขสัจว่า "ทุกข์เท่านั้นเป็นปรินิปผันนะ". เมื่อเป็นเช่นนี้ เขาไม่ควรกล่าวคำเป็นต้นว่า "จักขายตนะเป็นอปรินิปผันนะ". เพราะจักขายตนะเป็นต้น ไม่ใช่ธรรมที่กรรมไม่ยึดถือ (อนุปาทินนะ) หรือเป็นโลกุตตระ. คำว่า "ตํ" (นั้น) มีความหมายว่า คำที่ว่า "ทุกข์เท่านั้นเป็นปรินิปผันนะ แต่รูปหาใช่ไม่" นี้ ไม่ควรกล่าวเลย เพราะรูปก็เป็นทุกข์. අපරිනිප්ඵන්නකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การอธิบายอปรินิปผันนกถา จบแล้ว. තෙවීසතිමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การอธิบายวรรคที่ 23 จบแล้ว. කථාවත්ථුපකරණ-මූලටීකා සමත්තා. มูลฎีกาแห่งปกรณ์กถาวัตถุ จบสมบูรณ์. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น. යමකපකරණ-මූලටීකා มูลฎีกาแห่งปกรณ์ยมก ගන්ථාරම්භවණ්ණනා การอธิบายการเริ่มต้นคัมภีร์ කථාවත්ථුපකරණෙන [Pg.117] සඞ්ඛෙපෙනෙව දෙසිතෙන ධම්මෙසු විපරීතග්ගහණං නිවාරෙත්වා තෙස්වෙව ධම්මෙසු ධම්මසඞ්ගහාදීසු පකාසිතෙසු ධම්මපුග්ගලොකාසාදිනිස්සයානං සන්නිට්ඨානසංසයානං වසෙන නානප්පකාරකඔසල්ලත්ථං යමකපකරණං ආරද්ධං, තං සමයදෙසදෙසකවසෙනෙව දස්සෙත්වා සංවණ්ණනාක්කමඤ්චස්ස අනුප්පත්තං ‘‘ආගතො භාරො අවස්සං වහිතබ්බො’’ති සංවණ්ණනමස්ස පටිජානන්තො ආහ ‘‘සඞ්ඛෙපෙනෙවා’’තිආදි. พระผู้มีพระภาคทรงห้ามการถือผิดในธรรมทั้งหลายด้วยปกรณ์กถาวัตถุที่ทรงแสดงไว้โดยย่อแล้ว จึงทรงเริ่มปกรณ์ยมกเพื่อประโยชน์แก่ความเชี่ยวชาญในหลายประการ ด้วยอำนาจแห่งการวินิจฉัยและความสงสัยอันอาศัยธรรม บุคคล และโอกาสเป็นต้น ในธรรมเหล่านั้นนั่นเองที่ทรงประกาศไว้ในธรรมสังคณีเป็นต้น. พระอาจารย์เมื่อจะแสดงปกรณ์นั้นด้วยอำนาจแห่งสมัย เทศะ และผู้แสดง และเมื่อถึงลำดับแห่งการอธิบายปกรณ์นั้น จึงรับรองการอธิบายนั้นว่า "ภาระที่มาถึงแล้ว จำต้องแบกรับไป" แล้วจึงกล่าวคำว่า "สงฺเขเปเนว" (โดยย่อเท่านั้น) เป็นต้น. තත්ථ යමස්ස විසයාතීතොති ජාතියා සති මරණං හොතීති ජාති, පඤ්ච වා උපාදානක්ඛන්ධා යමස්ස විසයො, තං සමුදයප්පහානෙන අතීතොති අත්ථො. යමස්ස වා රඤ්ඤො විසයං මරණං, තස්ස ආණාපවත්තිට්ඨානං දෙසං වා අතීතො. ‘‘ඡච්චාභිඨානානි අභබ්බ කාතු’’න්ති (ඛු. පා. 6.11; සු. නි. 234) වුත්තානං ඡන්නං අභබ්බට්ඨානානං දෙසකොති ඡට්ඨානදෙසකො. අයමා එකෙකා හුත්වා ආවත්තා නීලා අමලා ච තනුරුහා අස්සාති අයමාවත්තනීලාමලතනුරුහො. ในบทเหล่านั้น คำว่า "ยมสฺส วิสยาตีโต" (ผู้ล่วงพ้นวิสัยแห่งพญายม) มีความหมายว่า ชาติ (ความเกิด) ชื่อว่าเป็นวิสัยของพญายม เพราะเมื่อมีชาติ มรณะย่อมมี หรืออุปาทานขันธ์ 5 เป็นวิสัยของพญายม พระองค์ล่วงพ้นวิสัยนั้นได้ด้วยการละสมุทัย. อีกนัยหนึ่ง มรณะเป็นวิสัยของพญายมราช พระองค์ล่วงพ้นมรณะนั้น หรือล่วงพ้นดินแดนอันเป็นที่แผ่ไปแห่งอำนาจของพญายมนั้น. คำว่า "ฉฏฺฐานเทสโก" (ผู้แสดงฐานะ 6) คือผู้แสดงฐานะที่ไม่อาจเป็นไปได้ 6 ประการ ตามที่ตรัสไว้ว่า "บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ไม่อาจทำฐานะ 6 ประการ" (ขุ. ปา. 6.11; สุ. นิ. 234). คำว่า "อยมาวตฺตนีลามลตนรุโห" (ผู้มีพระโลมาสีเขียวเข้มบริสุทธิ์เวียนขวาเป็นวงแต่ละเส้น) หมายถึง พระองค์มีพระโลมา (ขน) ที่เวียนเป็นวง (อาวัตตะ) มีสีเขียวเข้ม (นีละ) บริสุทธิ์ (อมละ) และเป็นไปทีละเส้น (อยมะ). ගන්ථාරම්භවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การอธิบายการเริ่มต้นคัมภีร์ จบแล้ว. 1. මූලයමකං ๑. มูลยมก උද්දෙසවාරවණ්ණනා การอธิบายอุเทศวาระ 1. යමකානං වසෙන දෙසිතත්තාති ඉමිනා දසසු එකෙකස්ස යමකසමූහස්ස තංසමූහස්ස ච සකලස්ස පකරණස්ස යමකානං වසෙන ලද්ධවොහාරතං දස්සෙති. ๑. ด้วยคำว่า "เพราะทรงแสดงโดยอำนาจแห่งยมกทั้งหลาย" นี้ ท่านแสดงถึงการได้รับชื่อว่า "ยมก" โดยอำนาจแห่งยมกทั้งหลาย ของกลุ่มแห่งยมกแต่ละกลุ่มในบรรดากลุ่มทั้ง 10 และของปกรณ์ทั้งหมดที่เป็นกลุ่มแห่งยมกนั้น. කුසලාකුසලමූලසඞ්ඛාතානං [Pg.118] ද්වින්නං අත්ථානං වසෙන අත්ථයමකන්ති එතෙන ‘‘යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා, සබ්බෙ තෙ කුසලමූලා’’ති එතස්සෙව යමකභාවො ආපජ්ජතීති චෙ? නාපජ්ජති ඤාතුං ඉච්ඡිතානං දුතියපඨමපුච්ඡාසු වුත්තානං කුසලකුසලමූලවිසෙසානං, කුසලමූලකුසලවිසෙසෙහි වා ඤාතුං ඉච්ඡිතානං පඨමදුතියපුච්ඡාසු සන්නිට්ඨානපදසඞ්ගහිතානං කුසලකුසලමූලානං වසෙන අත්ථයමකභාවස්ස වුත්තත්තා. ඤාතුං ඉච්ඡිතානඤ්හි විසෙසානං විසෙසවන්තාපෙක්ඛානං, තංවිසෙසවතං වා ධම්මානඤ්ච විසෙසාපෙක්ඛානං එත්ථ පධානභාවොති එකෙකාය පුච්ඡාය එකෙකො එව අත්ථො සඞ්ගහිතො හොතීති. අත්ථසද්දො චෙත්ථ න ධම්මවාචකො හෙතුඵලාදිවාචකො වා, අථ ඛො පාළිඅත්ථවාචකො. තෙනෙවාහ ‘‘තෙසඤ්ඤෙව අත්ථාන’’න්තිආදි. หากมีคำถามว่า ชื่อว่า "อัตถยมก" (ยมกแห่งเนื้อความ) เพราะอาศัยเนื้อความ 2 อย่างที่นับว่าเป็นกุศลมูลและอกุศลมูล ด้วยคำนี้ ความเป็นยมกย่อมมีแก่คำเพียงเท่านี้ว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นกุศล ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศลมูล" หรือ? ตอบว่า ไม่ใช่เช่นนั้น เพราะความเป็นอัตถยมก ท่านกล่าวไว้โดยอาศัยความต่างกันของกุศลและกุศลมูลที่ต้องการทราบ ซึ่งกล่าวไว้ในคำถามที่ 2 และที่ 1 หรือโดยอาศัยกุศลมูลและกุศลที่ต่างกันซึ่งต้องการทราบด้วยกุศลมูลและกุศลที่รวมอยู่ในบทสันนิษฐานในคำถามที่ 1 และที่ 2. เพราะในที่นี้ ความเป็นประธานอยู่ที่ความต่างกันที่ต้องการทราบซึ่งอาศัยสิ่งที่มีความต่างนั้น หรืออยู่ที่ธรรมที่มีความต่างซึ่งอาศัยความต่างนั้น ดังนั้น ในแต่ละคำถามจึงรวมเนื้อความไว้เพียงอย่างเดียว. อนึ่ง คำว่า "อัตถะ" ในที่นี้ ไม่ได้หมายถึงสภาวธรรม หรือหมายถึงเหตุและผลเป็นต้น แต่หมายถึงเนื้อความของบาลี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ของเนื้อความเหล่านั้นนั่นเอง" เป็นต้น. තීණිපි පදානි එකතො කත්වාති ඉදං නාමපදස්ස කුසලාදීනං සඞ්ගාහකත්තමත්තමෙව සන්ධාය වුත්තං, න නිරවසෙසසඞ්ගාහකත්තං. සබ්බකුසලාදිසඞ්ගණ්හනත්ථමෙව ච නාමපදස්ස වුත්තත්තා ‘‘කුසලත්තිකමාතිකාය චතූසු පදෙසූ’’ති වුත්තං. คำว่า "รวมบททั้ง 3 เข้าด้วยกัน" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงเพียงความเป็นบทนามที่รวบรวมกุศลเป็นต้นไว้เท่านั้น ไม่ใช่การรวบรวมไว้ทั้งหมดโดยไม่เหลือ. และเพราะบทนามนั้นถูกกล่าวไว้เพื่อรวบรวมกุศลเป็นต้นทั้งหมดนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า "ในบท 4 บทแห่งมาติกากุศลติกะ". උද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การอธิบายอุเทศวาระ จบแล้ว. නිද්දෙසවාරවණ්ණනා การอธิบายนิทเทสวาระ 52. අඤ්ඤමඤ්ඤයමකෙ යෙ කෙචි කුසලාති අපුච්ඡිත්වාති එත්ථ යථා දුතියයමකෙ ‘‘යෙ කෙචි කුසලමූලා’’ති අපුච්ඡිත්වා ‘‘යෙ කෙචි කුසලා’’ති පුච්ඡා කතා, එවමිධාපි ‘‘යෙ කෙචි කුසලා’’ති පුච්ඡා කාතබ්බා සියා පුරිමයමකවිසිට්ඨං අපුබ්බං ගහෙත්වා පච්ඡිමයමකස්ස අප්පවත්තත්තාති අධිප්පායො. ‘‘පටිලොමපුච්ඡානුරූපභාවතො’’ති කෙචි. පුරිමපුච්ඡාය පන අත්ථවසෙන කතාය තදනුරූපාය පච්ඡිමපුච්ඡාය භවිතබ්බං අනුලොමෙ විගතසංසයස්ස පටිලොමෙ සංසයුප්පත්තිතො. තෙන න ච පච්ඡිමපුච්ඡානුරූපාය පුරිමපුච්ඡාය භවිතබ්බන්ති පුරිමොවෙත්ථ අධිප්පායො යුත්තො. ඉමිනාපි බ්‍යඤ්ජනෙන තස්සෙවත්ථස්ස සම්භවතොති ඉදමෙවං න සක්කා වත්තුං. න හි කුසලබ්‍යඤ්ජනත්ථො එව කුසලමූලෙන එකමූලබ්‍යඤ්ජනත්ථො, තෙනෙව විස්සජ්ජනම්පි අසමානං හොති. කුසලබ්‍යඤ්ජනෙන හි [Pg.119] පුච්ඡාය කතාය ‘‘අවසෙසා’’ති ඉමස්මිං ඨානෙ ‘‘අවසෙසා කුසලා ධම්මා’’ති වත්තබ්බං හොති, ඉතරථා අවසෙසා කුසලමූලසහජාතා ධම්මාති, න ච තානි වචනානි සමානත්ථානි කුසලකුසලාබ්‍යාකතදීපනතොති. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො සියා – ‘‘යෙ කෙචි කුසලා’’ති ඉමිනාපි බ්‍යඤ්ජනෙන ‘‘යෙ කෙචි කුසලමූලෙන එකමූලා’’ති වුත්තබ්‍යඤ්ජනත්ථස්සෙව සම්භවතො දුතියයමකෙ විය අපුච්ඡිත්වා ‘‘යෙ කෙචි කුසලමූලෙන එකමූලා’’ති පුච්ඡා කතා. න හි කුසලමූලෙහි විය කුසලමූලෙන එකමූලෙහි අඤ්ඤෙ කුසලා සන්ති, කුසලෙහි පන අඤ්ඤෙපි තෙ සන්තීති. ๕๒. ในอัญญมัญญยมก คำว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นกุศล" โดยไม่ถามนั้น ในที่นี้มีความประสงค์ว่า พึงมีการถามว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นกุศล" เหมือนในทุติยยมกที่มีการถามว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นกุศล" โดยไม่ถามว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่มีกุศลมูล" ทั้งนี้เพราะถือเอาสิ่งที่ไม่เคยมีมาก่อนซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะของยมกก่อน เพราะยมกหลังไม่เป็นไป. บางท่านกล่าวว่า "เพราะความเป็นไปตามปฏิลอมปุจฉา". แต่เมื่อปุจฉาแรกกระทำไปตามอรรถ ปุจฉาหลังก็พึงเป็นไปตามนั้น เพราะในอนุโลมความสงสัยหมดไป แต่ในปฏิโลมความสงสัยเกิดขึ้น. เพราะฉะนั้น ความประสงค์แรกในที่นี้จึงสมควร. คำว่า "แม้ด้วยพยัญชนะนี้ก็เป็นไปได้ซึ่งอรรถนั้น" จึงไม่ควรกล่าวอย่างนี้. เพราะอรรถแห่งพยัญชนะว่ากุศลเท่านั้น ไม่ใช่เป็นอรรถแห่งพยัญชนะว่ามีกุศลมูลเป็นมูลเดียวกัน เพราะเหตุนั้น แม้การวิสัชนาก็ไม่เหมือนกัน. เพราะเมื่อมีการถามด้วยพยัญชนะว่ากุศล ในที่นี้พึงกล่าวว่า "ธรรมที่เหลือเป็นกุศล" มิฉะนั้น พึงกล่าวว่า "ธรรมที่เหลือเป็นธรรมที่เกิดพร้อมกับกุศลมูล" และคำเหล่านั้นก็ไม่มีอรรถเสมอกัน เพราะเป็นการแสดงธรรมที่เป็นกุศล อกุศล และอัพยากฤต. ความประสงค์ในที่นี้พึงเป็นอย่างนี้ คือ แม้ด้วยพยัญชนะว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นกุศล" ก็เป็นไปได้ซึ่งอรรถแห่งพยัญชนะที่กล่าวแล้วว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่มีกุศลมูลเป็นมูลเดียวกัน" จึงมีการถามเหมือนในทุติยยมก โดยไม่ถามว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่มีกุศลมูลเป็นมูลเดียวกัน". เพราะธรรมที่เป็นกุศลอื่นนอกจากธรรมที่มีกุศลมูลเป็นมูลเดียวกันนั้น ไม่มีเหมือนกับกุศลมูล แต่ธรรมเหล่านั้น (ธรรมที่มีกุศลมูลเป็นมูลเดียวกัน) แม้เป็นอย่างอื่นจากกุศลก็มีอยู่. පටිලොමපුච්ඡාවණ්ණනායං ‘‘කුසලමූලෙන එකමූලා’’ති හි පුච්ඡාය කතාය ‘‘මූලානි යානි එකතො උප්පජ්ජන්තී’’ති හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව විස්සජ්ජනං කාතබ්බං භවෙය්‍යාති වුත්තං, තම්පි තථා න සක්කා වත්තුං. ‘‘යෙ වා පන කුසලමූලෙන අඤ්ඤමඤ්ඤමූලා, සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලමූලෙන එකමූලා’’ති ච පුච්ඡිතෙ ‘‘ආමන්තා’’ ඉච්චෙව විස්සජ්ජනෙන භවිතබ්බං. න හි කුසලමූලෙන අඤ්ඤමඤ්ඤමූලෙසු කිඤ්චි එකමූලං න හොති, යෙන අනුලොමපුච්ඡාය විය විභාගො කාතබ්බො භවෙය්‍ය. යත්ථ තීණි කුසලමූලානි උප්පජ්ජන්ති, තත්ථ තානි අඤ්ඤමඤ්ඤමූලානි එකමූලානි ච ද්වින්නං ද්වින්නං එකෙකෙන අඤ්ඤමඤ්ඤෙකමූලත්තා. යත්ථ පන ද්වෙ උප්පජ්ජන්ති, තත්ථ තානි අඤ්ඤමඤ්ඤමූලානෙව, න එකමූලානීති එතස්ස ගහණස්ස නිවාරණත්ථං ‘‘මූලානි යානි එකතො උප්පජ්ජන්තී’’තිආදිනා විස්සජ්ජනං කාතබ්බන්ති චෙ? න, ‘‘ආමන්තා’’ති ඉමිනාව විස්සජ්ජනෙන තංගහණනිවාරණතො අනුලොමපුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙන ච එකතො උප්පජ්ජමානානං ද්වින්නං තිණ්ණඤ්ච මූලානං අඤ්ඤමඤ්ඤෙකමූලභාවස්ස නිච්ඡිතත්තා. අඤ්ඤමඤ්ඤමූලානඤ්හි සමානමූලතා එව එකමූලවචනෙන පුච්ඡීයති, න අඤ්ඤමඤ්ඤසමානමූලතා, අත්ථි ච ද්වින්නං මූලානං සමානමූලතා. තෙසු හි එකෙකං ඉතරෙන මූලෙන තංමූලෙහි අඤ්ඤෙහි සමානමූලන්ති. ในคำอธิบายปฏิลอมปุจฉา ที่กล่าวว่า เมื่อมีการถามว่า "มีกุศลมูลเป็นมูลเดียวกัน" พึงวิสัชนาด้วยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างว่า "มูลทั้งหลายที่เกิดขึ้นพร้อมกัน" แม้ข้อนั้นก็ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น. เมื่อถูกถามว่า "หรือว่าธรรมเหล่าใดมีกุศลมูลเป็นมูลซึ่งกันและกัน ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดมีกุศลมูลเป็นมูลเดียวกันหรือ" พึงวิสัชนาว่า "อามันตา" เท่านั้น. เพราะในธรรมที่มีกุศลมูลเป็นมูลซึ่งกันและกันนั้น ไม่มีสิ่งใดที่ไม่เป็นมูลเดียวกัน ซึ่งจะพึงมีการจำแนกเหมือนในอนุโลมปุจฉา. หากจะกล่าวว่า "ในที่ใดกุศลมูล ๓ เกิดขึ้น ในที่นั้น กุศลมูลเหล่านั้นเป็นมูลซึ่งกันและกันและเป็นมูลเดียวกัน เพราะแต่ละคู่มีมูลซึ่งกันและกันเป็นมูลเดียวกัน แต่ในที่ใด ๒ เกิดขึ้น ในที่นั้น กุศลมูลเหล่านั้นเป็นมูลซึ่งกันและกันเท่านั้น ไม่เป็นมูลเดียวกัน เพื่อป้องกันการยึดถือนี้ จึงพึงวิสัชนาว่า มูลทั้งหลายที่เกิดขึ้นพร้อมกัน เป็นต้น ดังนี้หรือ?" ไม่ใช่ เพราะการวิสัชนาด้วยคำว่า "อามันตา" เท่านั้น ย่อมป้องกันการยึดถือนั้น และเพราะการวิสัชนาในอนุโลมปุจฉาได้กำหนดความเป็นมูลซึ่งกันและกันและเป็นมูลเดียวกันของมูล ๒ หรือ ๓ ที่เกิดขึ้นพร้อมกันไว้แน่นอนแล้ว. เพราะความเป็นผู้มีมูลเสมอกันของมูลซึ่งกันและกันเท่านั้น ที่ถูกถามด้วยคำว่า "มูลเดียวกัน" ไม่ใช่ความเป็นผู้มีมูลเสมอกันซึ่งกันและกัน และความเป็นผู้มีมูลเสมอกันของมูล ๒ ก็มีอยู่. เพราะในมูลเหล่านั้น แต่ละมูลย่อมเป็นมูลเสมอกันกับมูลอื่น และกับมูลอื่นจากมูลเหล่านั้น. අඤ්ඤමඤ්ඤමූලත්තෙ පන නිච්ඡිතෙ එකමූලත්තසංසයාභාවතො ‘‘සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලමූලෙන එකමූලා’’ති පුච්ඡා න කතාති දට්ඨබ්බා. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස මූලා එතෙසන්තිපි අඤ්ඤමඤ්ඤමූලා, සමානත්ථෙන එකං මූලං එතෙසන්ති එකමූලා’’ති උභයම්පි වචනං මූලයුත්තතමෙව වදති, තෙනෙව ච උභයත්ථාපි ‘‘කුසලමූලෙනා’’ති වුත්තං. තත්ථ මූලයොගසාමඤ්ඤෙ එකමූලත්තෙ නිච්ඡිතෙ තබ්බිසෙසො අඤ්ඤමඤ්ඤමූලභාවො න නිච්ඡිතො හොතීති අනුලොමපුච්ඡා පවත්තා, මූලයොගවිසෙසෙ පන අඤ්ඤමඤ්ඤමූලත්තෙ නිච්ඡිතෙ න විනා එකමූලත්තෙන [Pg.120] අඤ්ඤමඤ්ඤමූලත්තං අත්ථීති මූලයොගසාමඤ්ඤං එකමූලත්තං නිච්ඡිතමෙව හොති, තස්මා ‘‘එකමූලා’’ති පුච්ඡං අකත්වා යථා කුසලමූලවචනං එකමූලවචනඤ්ච කුසලභාවදීපකං න හොතීති කුසලභාවෙ සංසයසබ්භාවා පඨමදුතියයමකෙසු ‘‘සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලා’’ති පටිලොමපුච්ඡා කතා, එවං අඤ්ඤමඤ්ඤමූලවචනං කුසලභාවදීපකං න හොතීති කුසලභාවෙ සංසයසබ්භාවා කුසලාධිකාරස්ස ච අනුවත්තමානත්තා ‘‘සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලා’’ති පටිලොමපුච්ඡා කතාති. แต่เมื่อความเป็นมูลซึ่งกันและกันถูกกำหนดแน่นอนแล้ว พึงเห็นว่าไม่มีการถามว่า "ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดมีกุศลมูลเป็นมูลเดียวกัน" เพราะไม่มีความสงสัยในความเป็นมูลเดียวกัน. คำทั้งสองคือ "มูลของกันและกันมีอยู่ในธรรมเหล่านั้น จึงชื่อว่ามีมูลซึ่งกันและกัน" และ "มูลอันเดียวกันมีอยู่ในธรรมเหล่านั้นโดยอรรถเสมอกัน จึงชื่อว่ามีมูลเดียวกัน" ทั้งสองคำนี้ย่อมกล่าวถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยมูลเท่านั้น และด้วยเหตุนั้น ในทั้งสองกรณีจึงกล่าวว่า "ด้วยกุศลมูล". ในที่นั้น เมื่อความเป็นมูลเดียวกันซึ่งเป็นความทั่วไปของการประกอบด้วยมูลถูกกำหนดแน่นอนแล้ว ความเป็นมูลซึ่งกันและกันซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะของมูลนั้นยังไม่ถูกกำหนดแน่นอน จึงมีการถามอนุโลมปุจฉา. แต่เมื่อความเป็นมูลซึ่งกันและกันซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะของการประกอบด้วยมูลถูกกำหนดแน่นอนแล้ว ความเป็นมูลซึ่งกันและกันย่อมไม่มีโดยปราศจากความเป็นมูลเดียวกัน ความเป็นมูลเดียวกันซึ่งเป็นความทั่วไปของการประกอบด้วยมูลย่อมถูกกำหนดแน่นอนแล้ว. เพราะฉะนั้น โดยไม่ถามว่า "เป็นมูลเดียวกัน" เหมือนคำว่ากุศลมูลและคำว่ามูลเดียวกันไม่เป็นเครื่องแสดงความเป็นกุศล เพราะมีความสงสัยในความเป็นกุศล ในยมกที่หนึ่งและที่สอง จึงมีการถามปฏิลอมปุจฉาว่า "ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศลหรือ". อย่างนี้ คำว่ามีมูลซึ่งกันและกันก็ไม่เป็นเครื่องแสดงความเป็นกุศล เพราะมีความสงสัยในความเป็นกุศล และเพราะอธิการแห่งกุศลยังคงดำเนินอยู่ จึงมีการถามปฏิลอมปุจฉาว่า "ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศลหรือ". 53-61. මූලනයෙ වුත්තෙ එව අත්ථෙ කුසලමූලභාවෙන මූලස්ස විසෙසනෙන සමානෙන මූලෙන අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ච මූලෙන මූලයොගදීපනෙන චාති ඉමිනා පරියායන්තරෙන පකාසෙතුං මූලමූලනයො වුත්තො. අඤ්ඤපදත්ථසමාසන්තෙන ක-කාරෙන තීසුපි යමකෙසු මූලයොගමෙව දීපෙතුං මූලකනයො වුත්තො. මූලමූලකනයවචනපරියායො වුත්තප්පකාරොව. ข้อ ๕๓-๖๑ มูลมูลนัยท่านกล่าวไว้ เพื่อแสดงด้วยปริยายอื่นนี้ คือด้วยการวิเสสนะมูลด้วยความเป็นกุศลมูล ด้วยมูลที่เสมอกัน และด้วยมูลซึ่งกันและกัน และด้วยการแสดงการประกอบด้วยมูล ในอรรถที่กล่าวไว้ในมูลนัยนั่นเอง. มูลกนัยท่านกล่าวไว้ เพื่อแสดงการประกอบด้วยมูลเท่านั้นในยมกทั้งสาม ด้วย ก-อักษรในที่สุดแห่งสมาสที่มีอัญญบทเป็นประธาน. ปริยายแห่งคำว่ามูลมูลกนัยก็เป็นไปตามที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. 74-85. අබ්බොහාරිකං කත්වාති න එකමූලභාවං ලභමානෙහි එකතො ලබ්භමානත්තා සහෙතුකවොහාරරහිතං කත්වා. න වා සහෙතුකදුකෙ විය එත්ථ හෙතුපච්චයයොගායොගවසෙන අබ්බොහාරිකං කතං, අථ ඛො සහෙතුකවොහාරමෙව ලභති, න අහෙතුකවොහාරන්ති අබ්බොහාරිකං කතං. එකතො ලබ්භමානකවසෙනාති අහෙතුකචිත්තුප්පාදනිබ්බානෙහි හෙතුපච්චයරහිතෙහි සහ ලබ්භමානකරූපවසෙනාති අත්ථො. ข้อ ๗๔-๘๕ คำว่า "โดยทำให้เป็นอัพโพหาริก" คือ โดยทำให้ปราศจากโวหารว่ามีเหตุ เพราะเป็นสิ่งที่ได้รับพร้อมกันกับธรรมที่ไม่ได้รับความเป็นมูลเดียวกัน. หรือว่าในที่นี้ไม่ได้ทำให้เป็นอัพโพหาริกโดยความเป็นไปแห่งการประกอบด้วยเหตุปัจจัยหรือไม่ประกอบด้วยเหตุปัจจัยเหมือนในสเหตุกทุกะ แต่ได้รับโวหารว่ามีเหตุเท่านั้น ไม่ได้รับโวหารว่าไม่มีเหตุ จึงทำให้เป็นอัพโพหาริก. คำว่า "โดยความเป็นสิ่งที่ได้รับพร้อมกัน" หมายถึง โดยความเป็นรูปที่ได้รับพร้อมกับอเหตุกจิตตุปบาทและนิพพานที่ปราศจากเหตุปัจจัย. 86-97. යස්සං පාළියං ‘‘අහෙතුකං නාමමූලෙන න එකමූලං, සහෙතුකං නාමමූලෙන එකමූල’’න්ති (යම. 1.මූලයමක.87) පාඨො ආගතො, තත්ථ ‘‘යෙ කෙචි නාමා ධම්මා’’ති නාමානං නිද්ධාරිතත්තා ‘‘අහෙතුකං සහෙතුක’’න්ති ච වුත්තෙ ‘‘නාම’’න්ති ච ඉදං විඤ්ඤායමානමෙවාති න වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. යත්ථ පන ‘‘අහෙතුකං නාමං, සහෙතුකං නාම’’න්ති (යම. 1.මූලයමක.87) ච පාඨො, තත්ථ සුපාකටභාවත්ථං ‘‘නාම’’න්ති වුත්තන්ති. ๘๖-๙๗. ในพระบาลีใด มีพระบาลีมาว่า "อเหตุกัง นามมูเลนะ นะ เอกะมูลัง, สะเหตุกัง นามมูเลนะ เอกะมูลัง" (ยมก. 1. มูลยมก. 87) ในพระบาลีนั้น เพราะมีการกำหนดนามธรรมทั้งหลายไว้ด้วยบทว่า "เย เกจิ นาม ธัมมา" เมื่อกล่าวว่า "อเหตุกัง สะเหตุกัง" พึงทราบว่าไม่ได้กล่าวคำว่า "นามัง" นี้ไว้ เพราะเป็นอันรู้กันอยู่แล้ว. ส่วนในพระบาลีใด มีพระบาลีว่า "อเหตุกัง นามัง, สะเหตุกัง นามัง" (ยมก. 1. มูลยมก. 87) ในพระบาลีนั้น ท่านกล่าวคำว่า "นามัง" ไว้ เพื่อให้ปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้น. නිද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยนิทเทสวาระ จบแล้ว. මූලයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยมูลยมก จบแล้ว. 2. ඛන්ධයමකං ๒. ขันธยมก 1. පණ්ණත්තිවාරො ๑. ปัญญัตติวาระ උද්දෙසවාරවණ්ණනා อรรถกถาว่าด้วยอุทเทสวาระ 2-3. ඛන්ධයමකෙ [Pg.121] ඡසු කාලභෙදෙසු පුග්ගලඔකාසපුග්ගලොකාසවසෙන ඛන්ධානං උප්පාදනිරොධා තෙසං පරිඤ්ඤා ච වත්තබ්බා. තෙ පන ඛන්ධා ‘‘රූපක්ඛන්ධො’’තිආදීහි පඤ්චහි පදෙහි වුච්චන්ති, තෙසං දස අවයවපදානි. තත්ථ යො රූපාදිඅවයවපදාභිහිතො ධම්මො, කිං සො එව සමුදායපදස්ස අත්ථො. යො ච සමුදායපදෙන වුත්තො, සො එව අවයවපදස්සාති එතස්මිං සංසයට්ඨානෙ රූපාදිඅවයවපදෙහි වුත්තො එකදෙසො සකලො වා සමුදායපදානං අත්ථො, සමුදායපදෙහි පන වුත්තො එකන්තෙන රූපාදිඅවයවපදානං අත්ථොති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘රූපං රූපක්ඛන්ධො, රූපක්ඛන්ධො රූප’’න්තිආදිනා පදසොධනවාරො වුත්තො. ๒-๓. ในขันธยมก พึงกล่าวถึงความเกิดขึ้นและความดับไปของขันธ์ทั้งหลาย และการกำหนดรู้ขันธ์เหล่านั้น โดยประเภทแห่งกาล 6 โดยอำนาจแห่งบุคคล โอกาส และบุคคลกับโอกาส. ก็ขันธ์เหล่านั้น ท่านกล่าวด้วยบท 5 บท มีคำว่า "รูปขันธ์" เป็นต้น บทเหล่านั้นมีบทส่วนย่อย 10 บท. ในบทเหล่านั้น ธรรมที่กล่าวด้วยบทส่วนย่อยมีรูปเป็นต้นนั้น เป็นความหมายของบทส่วนรวมนั่นเองหรือ? และธรรมที่กล่าวด้วยบทส่วนรวม เป็นความหมายของบทส่วนย่อยนั่นเองหรือ? เพื่อแสดงเนื้อความนี้ว่า ในฐานะที่น่าสงสัยนี้ เนื้อความของบทส่วนรวม คือส่วนหนึ่งหรือทั้งหมดที่กล่าวด้วยบทส่วนย่อยมีรูปเป็นต้น แต่เนื้อความของบทส่วนย่อยมีรูปเป็นต้น โดยส่วนเดียวคือสิ่งที่กล่าวด้วยบทส่วนรวม ท่านจึงกล่าวปทโสธนวาระไว้ ด้วยคำว่า "รูปัง รูปักขันโธ, รูปักขันโธ รูปัง" เป็นต้น. පුන ‘‘රූපක්ඛන්ධො’’තිආදීනං සමාසපදානං උත්තරපදත්ථප්පධානත්තා පධානභූතස්ස ඛන්ධපදස්ස වෙදනාදිඋපපදත්ථස්ස ච සම්භවතො යථා ‘‘රූපක්ඛන්ධො’’ති එතස්මිං පදෙ රූපාවයවපදෙන වුත්තස්ස රූපක්ඛන්ධභාවො හොති රූපසද්දස්ස ඛන්ධසද්දස්ස ච සමානාධිකරණභාවතොති, එවං තත්ථ පධානභූතෙන ඛන්ධාවයවපදෙන වුත්තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධාදිභාවො හොති ඛන්ධපදෙන වෙදනාදිපදානං සමානාධිකරණත්තාති එතස්මිං සංසයට්ඨානෙ ඛන්ධාවයවපදෙන වුත්තො ධම්මො කොචි කෙනචි සමුදායපදෙන වුච්චති, න සබ්බො සබ්බෙනාති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘රූපං රූපක්ඛන්ධො, ඛන්ධා වෙදනාක්ඛන්ධො’’තිආදිනා පදසොධනමූලචක්කවාරො වුත්තො. එවඤ්ච දස්සෙන්තෙන රූපාදිසද්දස්ස විසෙසනභාවො, ඛන්ධසද්දස්ස විසෙසිතබ්බභාවො, විසෙසනවිසෙසිතබ්බානං සමානාධිකරණභාවො ච දස්සිතො හොති. อนึ่ง เพราะบทสมาสมีคำว่า "รูปขันธ์" เป็นต้น มีเนื้อความของบทหลังเป็นประธาน และเพราะมีความเป็นไปได้แห่งเนื้อความของบทหน้ามีเวทนาเป็นต้น และของบทคือขันธ์ที่เป็นประธาน ความเป็นรูปขันธ์ของสิ่งที่กล่าวด้วยบทส่วนย่อยคือรูปในบทว่า "รูปขันธ์" นี้ ย่อมมีได้ เพราะความเป็นสมานาธิกรณะของรูปศัพท์และขันธศัพท์ฉันใด, ในฐานะที่น่าสงสัยนี้ ความเป็นเวทนาขันธ์เป็นต้นของสิ่งที่กล่าวด้วยบทส่วนย่อยคือขันธ์ที่เป็นประธานในที่นั้น ย่อมมีได้ เพราะความที่ขันธศัพท์เป็นสมานาธิกรณะกับบทมีเวทนาเป็นต้นฉันนั้น เพื่อแสดงเนื้อความนี้ว่า ธรรมบางอย่างที่กล่าวด้วยบทส่วนย่อยคือขันธ์ ย่อมถูกกล่าวด้วยบทส่วนรวมบางบท ไม่ใช่ธรรมทั้งหมดถูกกล่าวด้วยบททั้งหมด ท่านจึงกล่าวปทโสธนมูลจักกวาระไว้ ด้วยคำว่า "รูปัง รูปักขันโธ, ขันธา เวทนากขันโธ" เป็นต้น. และเมื่อแสดงอย่างนี้ เป็นอันแสดงความเป็นวิเสสนะของรูปศัพท์เป็นต้น ความเป็นวิเสสยะของขันธศัพท์ และความเป็นสมานาธิกรณะของบทที่เป็นวิเสสนะและวิเสสยะ. තෙනෙත්ථ සංසයො හොති – කිං ඛන්ධතො අඤ්ඤම්පි රූපං අත්ථි, යතො විනිවත්තං රූපං ඛන්ධවිසෙසනං හොති, සබ්බෙව ඛන්ධා කිං ඛන්ධවිසෙසනභූතෙන රූපෙන විසෙසිතබ්බාති, කිං පන තං ඛන්ධවිසෙසනභූතං රූපන්ති? භූතුපාදායරූපං තස්සෙව ගහිතත්තා. නිද්දෙසෙ ‘‘ඛන්ධා රූපක්ඛන්ධො’’ති පදං උද්ධරිත්වා විස්සජ්ජනං කතන්ති. එවං එතස්මිං සංසයට්ඨානෙ න ඛන්ධතො අඤ්ඤං රූපං අත්ථි, තෙනෙව චෙතෙන රූපසද්දෙන වුච්චමානං සුද්ධෙන ඛන්ධසද්දෙන වුච්චතෙ, න [Pg.122] ච සබ්බෙ ඛන්ධා ඛන්ධවිසෙසනභූතෙන රූපෙන විසෙසිතබ්බා, තෙනෙව තෙ විභජිතබ්බා, එස නයො වෙදනාක්ඛන්ධාදීසුපීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘රූපං ඛන්ධො, ඛන්ධා රූප’’න්තිආදිනා සුද්ධඛන්ධවාරො වුත්තො. เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงเกิดความสงสัยว่า รูปอื่นจากขันธ์มีอยู่หรือ ซึ่งรูปที่แยกออกไปนั้นเป็นวิเสสนะของขันธ์, ขันธ์ทั้งปวงพึงถูกวิเสสนะด้วยรูปที่เป็นวิเสสนะของขันธ์หรือ? ก็รูปที่เป็นวิเสสนะของขันธ์นั้นคืออะไร? คือมหาภูตรูปและอุปาทายรูป เพราะรูปนั้นนั่นแหละถูกถือเอาแล้ว. ในนิทเทส ท่านยกบทว่า "ขันธา รูปักขันโธ" ขึ้นแล้วจึงวิสัชนา. เพื่อแสดงเนื้อความนี้ว่า ในฐานะที่น่าสงสัยนี้ รูปอื่นจากขันธ์ไม่มี เพราะเหตุนั้น รูปที่กล่าวด้วยรูปศัพท์นั้นนั่นแหละ ท่านจึงกล่าวด้วยขันธศัพท์ล้วนๆ และขันธ์ทั้งปวงไม่พึงถูกวิเสสนะด้วยรูปที่เป็นวิเสสนะของขันธ์ เพราะเหตุนั้น ขันธ์เหล่านั้นจึงพึงถูกจำแนก แม้ในเวทนาขันธ์เป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน ท่านจึงกล่าวสุทธขันธวาระไว้ ด้วยคำว่า "รูปัง ขันโธ, ขันธา รูปัง" เป็นต้น. තතො ‘‘රූපං ඛන්ධො’’ති එතස්මිං අනුඤ්ඤායමානෙ ‘‘න කෙවලං අයං ඛන්ධසද්දො රූපවිසෙසනොව, අථ ඛො වෙදනාදිවිසෙසනො චා’’ති රූපස්ස ඛන්ධභාවනිච්ඡයානන්තරං ඛන්ධානං රූපවිසෙසනයොගෙ ච සංසයො හොති. තත්ථ න සබ්බෙ ඛන්ධා වෙදනාදිවිසෙසනයුත්තා, අථ ඛො කෙචි කෙනචි විසෙසනෙන යුඤ්ජන්තීති දස්සෙතුං සුද්ධඛන්ධමූලචක්කවාරො වුත්තොති. එවං යෙසං උප්පාදාදයො වත්තබ්බා, තෙසං ඛන්ධානං පණ්ණත්තිසොධනවසෙන තන්නිච්ඡයත්ථං පණ්ණත්තිවාරො වුත්තොති වෙදිතබ්බො. จากนั้น เมื่อบทว่า "รูปัง ขันโธ" นี้ ท่านยอมรับแล้ว ลำดับหลังจากการวินิจฉัยความเป็นขันธ์ของรูป ย่อมเกิดความสงสัยในการประกอบวิเสสนะคือรูปเข้ากับขันธ์ทั้งหลายว่า "ขันธศัพท์นี้ไม่ใช่เป็นวิเสสนะของรูปเท่านั้น ที่แท้เป็นวิเสสนะของเวทนาเป็นต้นด้วย". เพื่อแสดงว่า ในฐานะที่น่าสงสัยนั้น ขันธ์ทั้งปวงไม่ได้ประกอบด้วยวิเสสนะมีเวทนาเป็นต้น แต่ที่แท้บางอย่างประกอบด้วยวิเสสนะบางอย่าง ท่านจึงกล่าวสุทธขันธมูลจักกวาระไว้. พึงทราบว่า ท่านกล่าวปัญญัตติวาระไว้เพื่อต้องการวินิจฉัยขันธ์เหล่านั้น โดยการชำระปัญญัตติของขันธ์ทั้งหลายที่พึงกล่าวถึงความเกิดขึ้นเป็นต้นเหล่านั้น ด้วยประการฉะนี้. චත්තාරි චත්තාරි චක්කානි බන්ධිත්වාති එත්ථ චක්කාවයවභාවතො චක්කානීති යමකානි වුත්තානි එකෙකඛන්ධමූලානි චත්තාරි චත්තාරි යමකානි බන්ධිත්වාති. ඉමිනා හි එත්ථ අත්ථෙන භවිතබ්බන්ති. චත්තාරි චත්තාරි යමකානි යථා එකෙකඛන්ධමූලකානි හොන්ති, එවං බන්ධිත්වාති වා අත්ථො දට්ඨබ්බො. තත්ථ ‘‘රූපං රූපක්ඛන්ධො’’ති එවමාදිකං මූලපදං නාභිං කත්වා ‘‘ඛන්ධා’’ති ඉදං නෙමිං, ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධො’’තිආදීනි අරෙ කත්වා චක්කභාවො වුත්තොති වෙදිතබ්බො, න මණ්ඩලභාවෙන සම්බජ්ඣනතො. වෙදනාක්ඛන්ධමූලකාදීසුපි හි හෙට්ඨිමං සොධෙත්වාව පාඨො ගතො, න මණ්ඩලසම්බන්ධෙනාති. තෙනෙව ච කාරණෙනාති සුද්ධඛන්ධලාභමත්තමෙව ගහෙත්වා ඛන්ධවිසෙසනෙ රූපාදිම්හි සුද්ධරූපාදිමත්තතාය අට්ඨත්වා ඛන්ධවිසෙසනභාවසඞ්ඛාතං රූපාදිඅත්ථං දස්සෙතුං ඛන්ධසද්දෙන සහ යොජෙත්වා ‘‘ඛන්ධා රූපක්ඛන්ධො’’තිආදිනා නයෙන පදං උද්ධරිත්වා අත්ථස්ස විභත්තත්තාති අත්ථො. ในบทว่า "จัตตาริ จัตตาริ จักกานิ พันธิตวา" นี้ ท่านเรียกยมกทั้งหลายว่า "จักร" เพราะความเป็นส่วนประกอบของจักร ความว่า ผูกยมก 4 ยมกๆ ที่มีขันธ์หนึ่งๆ เป็นมูล. ด้วยว่า ในที่นี้พึงมีเนื้อความอย่างนี้. หรือพึงเห็นเนื้อความว่า ผูกยมก 4 ยมกๆ โดยประการที่ให้มีขันธ์หนึ่งๆ เป็นมูล. ในจักรนั้น พึงทราบว่า ท่านกล่าวความเป็นจักรไว้ โดยทำบทมูลมีคำว่า "รูปัง รูปักขันโธ" เป็นต้นให้เป็นดุม ทำบทว่า "ขันธา" นี้ให้เป็นกง และทำบทมีคำว่า "เวทนากขันโธ" เป็นต้นให้เป็นกำ เพราะไม่ได้เชื่อมต่อกันโดยความเป็นวงกลม. ด้วยว่า แม้ในยมกที่มีเวทนาขันธ์เป็นมูลเป็นต้น พระบาลีก็ดำเนินไปโดยชำระบทเบื้องต่ำนั่นเอง ไม่ใช่โดยความเกี่ยวข้องเป็นวงกลม. และด้วยเหตุนั้นนั่นเอง ความว่า เพราะถือเอาเพียงการได้สุทธขันธ์ ไม่หยุดอยู่เพียงความเป็นรูปล้วนเป็นต้นในรูปเป็นต้นที่เป็นวิเสสนะของขันธ์ เพื่อแสดงเนื้อความมีรูปเป็นต้นที่เรียกว่าความเป็นวิเสสนะของขันธ์ จึงประกอบเข้ากับขันธศัพท์ แล้วยกบทขึ้นตามนัยมีคำว่า "ขันธา รูปักขันโธ" เป็นต้น แล้วจำแนกเนื้อความ. උද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยอุทเทสวาระ จบแล้ว. නිද්දෙසවාරවණ්ණනා อรรถกถาว่าด้วยนิทเทสวาระ 26. පියරූපං සාතරූපන්ති ‘‘චක්ඛුං ලොකෙ පියරූපං…පෙ… රූපා ලොකෙ…පෙ… චක්ඛුවිඤ්ඤාණං…පෙ… චක්ඛුසම්ඵස්සො…පෙ… චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනා…පෙ… රූපසඤ්ඤා…පෙ… රූපසඤ්චෙතනා…පෙ… රූපතණ්හා…පෙ… රූපවිතක්කො…පෙ… රූපවිචාරො’’ති (දී. නි. 2.400; ම. නි. 1.133; විභ. 203) එවං වුත්තං තණ්හාවත්ථුභූතං [Pg.123] තෙභූමකං වෙදිතබ්බං, තස්මා යං පඤ්චක්ඛන්ධසමුදායභූතං පියරූපසාතරූපං, තං එකදෙසෙන රූපක්ඛන්ධො හොතීති ආහ ‘‘පියරූපං සාතරූපං රූපං න රූපක්ඛන්ධො’’ති. පියසභාවතාය වා රූපක්ඛන්ධො පියරූපෙ පවිසති, න රුප්පනසභාවෙනාති ‘‘පියරූපං සාතරූපං රූපං න රූපක්ඛන්ධො’’ති වුත්තං. සඤ්ඤායමකෙ තාව දිට්ඨිසඤ්ඤාති ‘‘විසෙසො’’ති වචනසෙසො. තත්ථ දිට්ඨි එව සඤ්ඤා දිට්ඨිසඤ්ඤා. ‘‘සයං සමාදාය වතානි ජන්තු, උච්චාවචං ගච්ඡති සඤ්ඤසත්තො’’ති (සු. නි. 798), ‘‘සඤ්ඤාවිරත්තස්ස න සන්ති ගන්ථා’’ති (සු. නි. 853) ච එවමාදීසු හි දිට්ඨි ච ‘‘සඤ්ඤා’’ති වුත්තාති. ๒๖. คำว่า ปิยรูปสาตรูป พึงทราบว่า ได้แก่ ปิยรูปสาตรูปในโลก คือ ตา...เป... รูป...เป... จักษุวิญญาณ...เป... จักษุสัมผัส...เป... เวทนาที่เกิดจากจักษุสัมผัส...เป... รูปสัญญา...เป... รูปสัญเจตนา...เป... รูปตัณหา...เป... รูปวิตก...เป... รูปวิจาร ดังที่กล่าวไว้ใน (ที.มหา. ๒/๔๐๐; ม.มู. ๑/๑๓๓; วิภังค์ ๒๐๓) ซึ่งเป็นวัตถุแห่งตัณหาอันเป็นไปในภูมิ ๓ เพราะฉะนั้น ปิยรูปสาตรูปใดที่เป็นที่รวมแห่งขันธ์ ๕ ปิยรูปสาตรูปนั้นย่อมเป็นรูปขันธ์เพียงส่วนหนึ่ง ท่านจึงกล่าวว่า "ปิยรูปสาตรูปเป็นรูป แต่ไม่ใช่รูปขันธ์" หรืออีกนัยหนึ่ง รูปขันธ์ย่อมเข้าถึงความเป็นปิยรูปโดยความเป็นสภาวะที่น่ารัก ไม่ใช่โดยความเป็นสภาวะที่แตกสลาย ท่านจึงกล่าวว่า "ปิยรูปสาตรูปเป็นรูป แต่ไม่ใช่รูปขันธ์" ในสัญญายมกก่อน คำว่า ทิฏฐิสัญญา มีคำที่เหลือว่า "วิเสโส" (ความต่าง) ในคำนั้น ทิฏฐินั่นแหละคือสัญญา ชื่อว่าทิฏฐิสัญญา เพราะในพระสูตรเป็นต้นว่า "สัตว์ผู้ติดอยู่ในสัญญา ย่อมถือมั่นวัตรทั้งหลายด้วยตนเอง ย่อมไปสู่ภพสูงและต่ำ" (สุ.นิ. ๗๙๘) และว่า "เครื่องผูกทั้งหลายย่อมไม่มีแก่ผู้คลายกำหนัดในสัญญา" (สุ.นิ. ๘๕๓) ทิฏฐิจึงถูกเรียกว่า "สัญญา" ด้วย 28. ‘‘න ඛන්ධා න වෙදනාක්ඛන්ධොති? ආමන්තා’’ති එවං ඛන්ධසද්දප්පවත්තියා අභාවෙ වෙදනාක්ඛන්ධසද්දප්පවත්තියා ච අභාවොති පණ්ණත්තිසොධනමත්තමෙව කරොතීති දට්ඨබ්බං, න අඤ්ඤධම්මසබ්භාවො එවෙත්ථ පමාණං. එවඤ්ච කත්වා ‘‘නායතනා න සොතායතනන්ති? ආමන්තා’’තිආදිං වක්ඛතීති. ๒๘. พึงทราบว่า ในคำถามว่า "ไม่ใช่ขันธ์ ไม่ใช่เวทนาขันธ์หรือ? ตอบว่า ใช่" นี้ เป็นเพียงการชำระบัญญัติในเมื่อไม่มีการใช้คำว่าขันธ์และไม่มีการใช้คำว่าเวทนาขันธ์เท่านั้น ความมีอยู่แห่งธรรมอื่นไม่ใช่ประมาณในที่นี้ และเมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านจึงจะกล่าวคำเป็นต้นว่า "ไม่ใช่อายตนะ ไม่ใช่โสตายตนะหรือ? ตอบว่า ใช่" 39. රූපතො අඤ්ඤෙ වෙදනාදයොති එත්ථ ලොකුත්තරා වෙදනාදයො දට්ඨබ්බා. තෙ හි පියරූපා ච සාතරූපා ච න හොන්ති තණ්හාය අනාරම්මණත්තාති රූපතො අඤ්ඤෙ හොන්තීති. රූපඤ්ච ඛන්ධෙ ච ඨපෙත්වා අවසෙසාති ඉදම්පි එතෙහි සද්ධිං න-සද්දානං අප්පවත්තිමත්තමෙව සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එවඤ්ච කත්වා ‘‘චක්ඛුඤ්ච ආයතනෙ ච ඨපෙත්වා අවසෙසා න චෙව චක්ඛු න ච ආයතනා’’තිආදිං (යම. 1.ආයතනයමක.15) වක්ඛති. න හි තත්ථ අවසෙසග්ගහණෙන ගය්හමානං කඤ්චි අත්ථි. යදි සියා, ධම්මායතනං සියා. වක්ඛති හි ‘‘ධම්මො ආයතනන්ති? ආමන්තා’’ති (යම. 1.ආයතනයමක.16). තණ්හාවත්ථු ච න තං සියා. යදි සියා, පියරූපසාතරූපභාවතො රූපං සියා ‘‘රූපං ඛන්ධොති? ආමන්තා’’ති (යම. 1.ඛන්ධයමක.40) වචනතො ඛන්ධො චාති. අට්ඨකථායං පන අවිජ්ජමානෙපි විජ්ජමානං උපාදාය ඉත්ථිපුරිසාදිග්ගහණසබ්භාවං සන්ධාය අවසෙසාති එත්ථ පඤ්ඤත්තියා ගහණං කතන්ති වෙදිතබ්බං. ๓๙. ในคำว่า "เวทนาเป็นต้นที่ต่างจากรูป" นี้ พึงเห็นว่าได้แก่โลกุตตรเวทนาเป็นต้น เพราะเวทนาเป็นต้นเหล่านั้นไม่เป็นปิยรูปและสาตรูป เนื่องจากไม่เป็นอารมณ์ของตัณหา จึงชื่อว่าเป็นสิ่งที่ต่างจากรูป แม้คำว่า "ยกเว้นรูปและขันธ์เสีย ที่เหลือ..." นี้ พึงทราบว่าท่านกล่าวหมายถึงเพียงการไม่ใช้ "นะ-อักษร" (ปฏิเสธ) ร่วมกับสิ่งเหล่านี้เท่านั้น และเมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านจึงจะกล่าวคำเป็นต้นว่า "ยกเว้นจักษุและอายตนะเสีย ที่เหลือไม่ใช่จักษุและไม่ใช่อายตนะ" (ยมก. ๑/อายตนยมก.๑๕) เพราะในที่นั้นไม่มีสภาวะอะไรที่ถูกถือเอาด้วยการถือเอาว่า "ที่เหลือ" หากจะมี ก็พึงเป็นธัมมายตนะ เพราะท่านจะกล่าวว่า "ธรรมเป็นอายตนะหรือ? ตอบว่า ใช่" (ยมก. ๑/อายตนยมก.๑๖) และธัมมายตนะนั้นก็ไม่พึงเป็นวัตถุแห่งตัณหา หากเป็น ก็พึงเป็นรูปเพราะความเป็นปิยรูปสาตรูป และพึงเป็นขันธ์เพราะคำว่า "รูปเป็นขันธ์หรือ? ตอบว่า ใช่" (ยมก. ๑/ขันธยมก.๔๐) ส่วนในอรรถกถา พึงทราบว่า การถือเอา "ที่เหลือ" ในที่นี้ ท่านถือเอาบัญญัติโดยหมายถึงความมีอยู่ของการถือเอาว่าเป็นหญิงเป็นชายเป็นต้น โดยอาศัยสภาวะที่มีอยู่แม้ในสิ่งที่ไม่มีอยู่ නිද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาหมวดนิเทศจบแล้ว 2. පවත්තිවාරවණ්ණනා ๒. อรรถกถาหมวดปวัตติ 50-205. පවත්තිවාරෙ [Pg.124] වෙදනාක්ඛන්ධාදිමූලකානි පච්ඡිමෙනෙව සහ යොජෙත්වා තීණි ද්වෙ එකඤ්ච යමකානි වුත්තානි, න පුරිමෙන. කස්මා? අමිස්සකකාලභෙදෙසු වාරෙසු අත්ථවිසෙසාභාවතො. පුරිමස්ස හි පච්ඡිමෙන යොජිතයමකමෙව පච්ඡිමස්ස පුරිමෙන යොජනාය පුච්ඡානං උප්පටිපාටියා වුච්චෙය්‍ය, අත්ථෙ පන න කොචි විසෙසොති. පුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙසුපි විසෙසො නත්ථි, තෙන තථා යොජනා න කතාති. කාලභෙදා පනෙත්ථ ඡ එව වුත්තා. අතීතෙන පච්චුප්පන්නො, අනාගතෙන පච්චුප්පන්නො, අනාගතෙනාතීතොති එතෙ පන තයො යථාදස්සිතා මිස්සකකාලභෙදා එව තයො, න විසුං විජ්ජන්තීති න ගහිතා. තත්ථ තත්ථ හි පටිලොමපුච්ඡාහි අතීතෙන පච්චුප්පන්නාදයො කාලභෙදා දස්සිතා, තෙනෙව ච නයෙන ‘‘යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජිත්ථ, තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජතී’’තිආදි සක්කා යොජෙතුං. තෙනෙව හි මිස්සකකාලභෙදෙසු ච න පච්ඡිමපච්ඡිමස්ස ඛන්ධස්ස පුරිමපුරිමෙන යොජනං කත්වා යමකානි වුත්තානි, අමිස්සකකාලභෙදෙසු ගහිතනියාමෙන සුඛග්ගහණත්ථම්පි පච්ඡිමපච්ඡිමෙනෙව යොජෙත්වා වුත්තානීති. ๕๐-๒๐๕. ในปวัตติวาร ท่านกล่าวยมก ๓, ๒ และ ๑ ที่มีเวทนาขันธ์เป็นต้นเป็นมูล โดยประกอบกับบทหลังเท่านั้น ไม่ได้ประกอบกับบทหน้า เพราะเหตุไร? เพราะในวารที่แบ่งกาลไม่ปะปนกันไม่มีเนื้อความพิเศษ เพราะยมกที่ประกอบบทหน้ากับบทหลังนั่นแหละ หากจะกล่าวโดยการประกอบบทหลังกับบทหน้า ก็พึงกล่าวโดยลำดับคำถามที่สลับกัน แต่ในเนื้อความไม่มีความพิเศษอะไร แม้ในการวิสัชนาปัญหาก็ไม่มีความพิเศษ ท่านจึงไม่ได้ประกอบไว้อย่างนั้น อนึ่ง ในที่นี้ท่านกล่าวการแบ่งกาลไว้เพียง ๖ อย่างเท่านั้น ส่วนการแบ่งกาล ๓ อย่างเหล่านี้ คือ อดีตกับปัจจุบัน, อนาคตกับปัจจุบัน, อนาคตกับอดีต เป็นการแบ่งกาลแบบปะปนกัน ๓ อย่างตามที่แสดงไว้แล้ว ไม่ได้มีอยู่ต่างหาก ท่านจึงไม่ได้ถือเอาไว้ เพราะในที่นั้นๆ ท่านแสดงการแบ่งกาลมีอดีตกับปัจจุบันเป็นต้นไว้ด้วยปฏิโลมปุจฉา และด้วยนัยนั้นนั่นเอง ก็สามารถประกอบคำเป็นต้นว่า "รูปขันธ์ของบุคคลใดเคยเกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้นย่อมเกิดขึ้น" ได้ เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ในการแบ่งกาลแบบปะปนกัน ท่านจึงไม่ได้กล่าวยมกโดยประกอบขันธ์หลังสุดกับขันธ์ก่อนๆ แต่กล่าวยมกโดยประกอบกับบทหลังๆ เท่านั้น แม้เพื่อให้ถือเอาได้ง่ายตามนัยที่ถือเอาไว้ในการแบ่งกาลที่ไม่ปะปนกัน ඉමිනායෙව ච ලක්ඛණෙනාතිආදිනා යෙන කාරණෙන ‘‘පුරෙපඤ්හො’’ති ච ‘‘පච්ඡාපඤ්හො’’ති ච නාමං වුත්තං, තං දස්සෙති. යස්ස හි සරූපදස්සනෙන විස්සජ්ජනං හොති, සො පරිපූරෙත්වා විස්සජ්ජෙතබ්බත්ථසඞ්ගණ්හනතො පරිපුණ්ණපඤ්හො නාම. තංවිස්සජ්ජනස්ස පන පුරිමකොට්ඨාසෙන සදිසත්ථතාය පුරෙපඤ්හො, පච්ඡිමකොට්ඨාසසදිසත්ථතාය ‘‘පච්ඡාපඤ්හො’’ති ච නාමං වුත්තං. සදිසත්ථතා ච සන්නිට්ඨානසංසයපදවිසෙසං අවිචාරෙත්වා එකෙන පදෙන සඞ්ගහිතස්ස ඛන්ධස්ස උප්පාදනිරොධලාභසාමඤ්ඤමත්තෙන පුරෙපඤ්හෙ දට්ඨබ්බා. සන්නිට්ඨානපදසඞ්ගහිතස්ස වා ඛන්ධස්ස අනුඤ්ඤාතවසෙන පුරෙපඤ්හො වුත්තොති යුත්තං. ด้วยคำว่า "โดยลักษณะนี้เป็นต้น" ท่านแสดงเหตุผลที่เรียกชื่อว่า "ปุเรปัญหะ" และ "ปัจฉาปัญหะ" เพราะปัญหาใดมีการวิสัชนาด้วยการแสดงสภาวะของตน ปัญหานั้นชื่อว่า "ปริปุณณปัญหะ" เพราะรวบรวมเนื้อความที่พึงวิสัชนาไว้ครบถ้วน แต่เรียกชื่อการวิสัชนาปัญหานั้นว่า "ปุเรปัญหะ" เพราะมีเนื้อความคล้ายกับส่วนหน้า และเรียกชื่อว่า "ปัจฉาปัญหะ" เพราะมีเนื้อความคล้ายกับส่วนหลัง อนึ่ง ความคล้ายคลึงกันนั้น พึงเห็นในปุเรปัญหะโดยความเป็นเพียงความทั่วไปแห่งการได้ความเกิดขึ้นและความดับแห่งขันธ์ที่สงเคราะห์ด้วยบทเดียว โดยไม่พิจารณาความต่างของบทสันนิษฐานและบทสังสัย หรือจะว่าเรียกชื่อว่า ปุเรปัญหะ เพราะเป็นการตอบรับขันธ์ที่สงเคราะห์ด้วยบทสันนิษฐาน ก็สมควร සන්නිට්ඨානත්ථස්සෙව පටික්ඛිපනං පටික්ඛෙපො, සංසයත්ථනිවාරණං පටිසෙධොති අයං පටික්ඛෙපපටිසෙධානං විසෙසො. පාළිපදමෙව හුත්වාති පුච්ඡාපාළියා ‘‘නුප්පජ්ජතී’’ති යං පදං වුත්තං, න-කාරවිරහිතං තදෙව පදං හුත්වාති අත්ථො. තත්ථ උප්පත්තිනිරොධපටිසෙධස්ස පටිසෙධනත්ථං පාළිගතියා විස්සජ්ජනං උප්පත්තිනිරොධානමෙව පටිසෙධනත්ථං පටිසෙධෙන විස්සජ්ජනං කතන්ති වෙදිතබ්බං. การปฏิเสธเนื้อความแห่งบทสันนิษฐานนั่นเอง ชื่อว่า ปฏิกเขปะ, การห้ามเนื้อความแห่งบทสังสัย ชื่อว่า ปฏิเสธะ นี้คือความต่างกันของปฏิกเขปะและปฏิเสธะ คำว่า "เป็นบทพระบาลีเท่านั้น" ความว่า เป็นบทนั้นเองที่ปราศจาก "นะ-อักษร" (ปฏิเสธ) ตามที่กล่าวไว้ในพระบาลีแห่งปุจฉาว่า "นุพพัชชะติ" (ย่อมไม่เกิดขึ้น) ในที่นั้น พึงทราบว่า ท่านทำการวิสัชนาตามแนวพระบาลีเพื่อปฏิเสธการปฏิเสธความเกิดขึ้นและความดับ และทำการวิสัชนาด้วยการปฏิเสธเพื่อปฏิเสธความเกิดขึ้นและความดับนั่นเอง චතුන්නං [Pg.125] පඤ්හානං පඤ්චන්නඤ්ච විස්සජ්ජනානං සත්තවීසතියා ඨානෙසු පක්ඛෙපො තදෙකදෙසපක්ඛෙපවසෙන වුත්තොති වෙදිතබ්බො. පරිපුණ්ණපඤ්හො එව හි සරූපදස්සනෙන ච විස්සජ්ජනං සත්තවීසතියා ඨානෙසු පක්ඛිපිතබ්බන්ති. พึงทราบว่า การสงเคราะห์ปัญหา ๔ อย่าง และวิสัชนา ๕ อย่าง เข้าในฐานะ ๒๗ นั้น ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งการสงเคราะห์เข้าเพียงส่วนหนึ่งแห่งการสงเคราะห์นั้น เพราะว่าปัญหาที่บริบูรณ์นั่นแล และวิสัชนาด้วยการแสดงสภาวะ พึงสงเคราะห์เข้าในฐานะ ๒๗. කිං නු සක්කා ඉතො පරන්ති ඉතො පාළිවවත්ථානදස්සනාදිතො අඤ්ඤො කිං නු සක්කා කාතුන්ති අඤ්ඤස්ස සක්කුණෙය්‍යස්ස අභාවං දස්සෙති. คำว่า 'อะไรหนอที่สามารถยิ่งกว่านี้' คือ นอกจากจากการแสดงการกำหนดด้วยพระบาลีนี้เป็นต้นแล้ว อะไรหนอที่สามารถจะทำอย่างอื่นได้? (คำนี้) แสดงถึงความไม่มีสิ่งอื่นที่สามารถจะทำได้. ‘‘සුද්ධාවාසානං තෙසං තත්ථ රූපක්ඛන්ධො ච නුප්පජ්ජිත්ථ වෙදනාක්ඛන්ධො ච නුප්පජ්ජිත්ථා’’ති එතෙන සුද්ධාවාසභූමීසු එකභූමියම්පි දුතියා උපපත්ති නත්ථීති ඤාපිතං හොති. පටිසන්ධිතො පභුති හි යාව චුති, තාව පවත්තකම්මජසන්තානං එකත්තෙන ගහෙත්වා තස්ස උප්පාදනිරොධවසෙන අයං දෙසනා පවත්තා. තස්මිඤ්හි අබ්බොච්ඡින්නෙ කුසලාදීනඤ්ච පවත්ති හොති, වොච්ඡින්නෙ ච අප්පවත්තීති තෙනෙව ච උප්පාදනිරොධා දස්සිතා, තස්මා තස්ස එකසත්තස්ස පටිසන්ධිඋප්පාදතො යාව චුතිනිරොධො, තාව අතීතතා නත්ථි, න ච තතො පුබ්බෙ තත්ථ පටිසන්ධිවසෙන කම්මජසන්තානං උප්පන්නපුබ්බන්ති ඛන්ධද්වයම්පි ‘‘නුප්පජ්ජිත්ථා’’ති වුත්තං. කස්මා පන එතාය පාළියා සකලෙපි සුද්ධාවාසෙ දුතියා පටිසන්ධි නත්ථීති න විඤ්ඤායතීති? උද්ධංසොතපාළිසබ්භාවා. ද්වෙපි හි පාළියො සංසන්දෙතබ්බාති. ด้วยบทว่า 'รูปขันธ์ก็ไม่เคยเกิดขึ้น เวทนาขันธ์ก็ไม่เคยเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นในสุทธาวาสนั้น' นี้ เป็นอันแสดงให้รู้ว่า การอุบัติครั้งที่สองในสุทธาวาสภูมิแม้เพียงภูมิเดียวก็ไม่มี เพราะว่า ตั้งแต่ปฏิสนธิจนถึงจุติ การเทศนานี้ดำเนินไปโดยถือเอาสันดานที่เกิดจากกรรมซึ่งเป็นไปอยู่โดยความเป็นอันเดียวกัน และด้วยอำนาจแห่งความเกิดขึ้นและความดับไปของสันดานนั้น เพราะเมื่อสันดานนั้นไม่ขาดสาย ความเป็นไปแห่งกุศลเป็นต้นย่อมมี และเมื่อสันดานนั้นขาดสาย ความเป็นไปก็ไม่มี ด้วยเหตุนั้นนั่นแล ความเกิดขึ้นและความดับไปจึงเป็นอันท่านแสดงไว้แล้ว เพราะฉะนั้น ตั้งแต่ความเกิดขึ้นแห่งปฏิสนธิของสัตว์นั้นจนถึงความดับแห่งจุติ ความเป็นอดีตจึงไม่มี และก่อนหน้านั้น สันดานที่เกิดจากกรรมก็ไม่เคยเกิดขึ้นในสุทธาวาสนั้นด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ เพราะฉะนั้น ขันธ์แม้ทั้งสองจึงตรัสว่า 'ไม่เคยเกิดขึ้น' แต่เพราะเหตุไร จึงไม่ทราบด้วยพระบาลีนี้ว่า การปฏิสนธิครั้งที่สองในสุทธาวาสทั้งหมดไม่มี? เพราะมีพระบาลีว่า 'อุทธังโสตะ' อยู่ เพราะว่า พระบาลีแม้ทั้งสองพึงนำมาเทียบเคียงกัน. ‘‘අසඤ්ඤසත්තානං තෙසං තත්ථ රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජිස්සතී’’ති එත්ථ ‘‘යස්ස යත්ථ රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජිස්සතී’’ති එතෙන සන්නිට්ඨානෙන විසෙසිතා අසඤ්ඤසත්තාපි සන්තීති තෙ එව ගහෙත්වා ‘‘අසඤ්ඤසත්තාන’’න්ති වුත්තං. තෙන යෙ සන්නිට්ඨානෙන වජ්ජිතා, තෙ තතො පඤ්චවොකාරං ගන්ත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, න තෙසං පුන අසඤ්ඤෙ උපපත්තිප්පසඞ්ගො අත්ථීති තෙ සන්ධායාහ – ‘‘පච්ඡිමභවිකානං තෙසං තත්ථ රූපක්ඛන්ධො ච නුප්පජ්ජිස්සති වෙදනාක්ඛන්ධො ච නුප්පජ්ජිස්සතී’’ති (යම. 1.ඛන්ධයමක.65). එත්ථ කිං පඤ්චවොකාරාදිභාවො විය පච්ඡිමභවොපි කොචි අත්ථි, යත්ථ තෙසමනුප්පත්ති භවිස්සතීති? නත්ථි පඤ්චවොකාරාදිභවෙස්වෙව යත්ථ වා තත්ථ වා ඨිතානං පච්ඡිමභවිකානං ‘‘යස්ස යත්ථ රූපක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජිස්සතී’’ති එතෙන සන්නිට්ඨානෙන සඞ්ගහිතත්තා. තෙසං තත්ථ ඉතරානුප්පත්තිභාවඤ්ච අනුජානන්තො ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධො ච නුප්පජ්ජිස්සතී’’ති ආහාති. ในบทว่า 'รูปขันธ์จะเกิดขึ้นแก่สัตว์อสัญญีเหล่านั้นในภพนั้น' นี้ สัตว์อสัญญีที่ถูกจำแนกด้วยสันนิฏฐานบทว่า 'รูปขันธ์จะเกิดขึ้นแก่สัตว์ใดในภพใด' ก็มีอยู่ จึงถือเอาสัตว์เหล่านั้นนั่นแลแล้วตรัสว่า 'แก่สัตว์อสัญญี' ด้วยเหตุนั้น สัตว์เหล่าใดที่ถูกยกเว้นด้วยสันนิฏฐานบท สัตว์เหล่านั้นจะไปสู่ปัญจโวการภพแล้วปรินิพพาน การอุบัติในอสัญญีภพอีกครั้งย่อมไม่มีแก่สัตว์เหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหมายถึงสัตว์เหล่านั้นจึงตรัสว่า 'รูปขันธ์ก็จะไม่เกิดขึ้น เวทนาขันธ์ก็จะไม่เกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีภพสุดท้ายเหล่านั้นในภพนั้น' (ยมก 1. ขันธยมก.65) ในที่นี้ ภพสุดท้ายมีอยู่เหมือนความเป็นปัญจโวการภพเป็นต้น ซึ่งการไม่เกิดขึ้นของขันธ์เหล่านั้นจะมีอยู่หรือ? หามิได้ เพราะสัตว์ผู้มีภพสุดท้ายที่ตั้งอยู่ในปัญจโวการภพเป็นต้น ไม่ว่าจะอยู่ที่ใดก็ตาม ถูกสงเคราะห์เข้าด้วยสันนิฏฐานบทว่า 'รูปขันธ์จะไม่เกิดขึ้นแก่สัตว์ใดในภพใด' และเมื่อจะทรงยอมรับความเป็นไปแห่งการไม่เกิดขึ้นของขันธ์อื่นแก่สัตว์เหล่านั้นในภพนั้น จึงตรัสว่า 'เวทนาขันธ์ก็จะไม่เกิดขึ้น'. ‘‘සුද්ධාවාසෙ [Pg.126] පරිනිබ්බන්තාන’’න්ති ඉදං සප්පටිසන්ධිකානං අප්පටිසන්ධිකානඤ්ච සුද්ධාවාසානං තංතංභූමියං ඛන්ධපරිනිබ්බානවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සබ්බෙසඤ්හි තෙසං තත්ථ වෙදනාක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජිත්ථාති. යථා පන ‘‘නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති වචනං පච්චුප්පන්නෙපි උප්පාදක්ඛණසමඞ්ගිම්හි පවත්තති, න එවං ‘‘උප්පජ්ජිත්ථා’’ති වචනං පච්චුප්පන්නෙ පවත්තති, අථ ඛො උප්පජ්ජිත්වා විගතෙ අතීතෙ එව, තස්මා ‘‘පරිනිබ්බන්තානං නුප්පජ්ජිත්ථා’’ති වුත්තං උප්පන්නසන්තානස්ස අවිගතත්තා. අනන්තා ලොකධාතුයොති ඔකාසස්ස අපරිච්ඡින්නත්තා ඔකාසවසෙන වුච්චමානානං උප්පාදනිරොධානම්පි පරිච්ඡෙදාභාවතො සංකිණ්ණතා හොතීති ‘‘යත්ථ වෙදනාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති, තත්ථ සඤ්ඤාක්ඛන්ධො නිරුජ්ඣතීති? ආමන්තා’’ති වුත්තං. บทว่า 'แก่สัตว์ผู้ปรินิพพานในสุทธาวาส' นี้ พึงทราบว่ากล่าวด้วยอำนาจแห่งการปรินิพพานแห่งขันธ์ในภูมินั้นๆ ของสัตว์สุทธาวาสทั้งที่มีปฏิสนธิและไม่มีปฏิสนธิ เพราะว่าเวทนาขันธ์ไม่เคยเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นทั้งหมดในภูมินั้น แต่คำว่า 'จะดับ' ย่อมเป็นไปแม้ในปัจจุบันแก่บุคคลผู้ประกอบด้วยอุปปาทขณะ แต่คำว่า 'เคยเกิดขึ้น' ย่อมไม่เป็นไปในปัจจุบัน ที่แท้ ย่อมเป็นไปในอดีตที่เกิดขึ้นแล้วล่วงไปแล้วเท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า 'ไม่เคยเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้ปรินิพพาน' เพราะสันดานที่เกิดขึ้นแล้วยังไม่ล่วงไป เพราะโลกธาตุทั้งหลายไม่มีที่สุด เพราะอวกาศไม่มีขอบเขต แม้ความเกิดขึ้นและความดับที่กล่าวโดยอำนาจแห่งอวกาศก็ไม่มีขอบเขต จึงมีความปะปนกัน ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'เวทนาขันธ์เกิดขึ้นในที่ใด สัญญาขันธ์ย่อมดับไปในที่นั้นหรือ? ใช่'. පවත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาปวัตติวารจบแล้ว. 3. පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා ๓. การพรรณนาปริญญาวาร 206-208. පුග්ගලොකාසවාරො ලබ්භමානොපීති කස්මා වුත්තං, නනු ඔකාසවාරස්ස අලාභෙ තස්සපි අලාභෙන භවිතබ්බන්ති? න, තත්ථ පුග්ගලස්සෙව පරිඤ්ඤාවචනතො. පුග්ගලොකාසවාරෙපි හි ඔකාසෙ පුග්ගලස්සෙව පරිඤ්ඤා වුච්චති, න ඔකාසස්ස. ඔකාසවාරොපි ච යදි වුච්චෙය්‍ය, ‘‘යත්ථ රූපක්ඛන්ධං පරිජානාතී’’ති ඔකාසෙ පුග්ගලස්සෙව පරිජානනවසෙන වුච්චෙය්‍ය, තස්මා පුග්ගලොකාසවාරස්සෙව ලබ්භමානතා වුත්තා, න ඔකාසවාරස්සාති. තෙනාහ – ‘‘ආමන්තා…පෙ… සියා’’ති. ข้อ 206-208. เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า 'แม้ปุคคลอกาสวารก็พึงได้' มิใช่หรือว่า เมื่อไม่ได้อกาสวาร ปุคคลอกาสวารนั้นก็ไม่พึงได้ด้วย? ไม่ใช่ เพราะในวารนั้นกล่าวถึงปริญญาของบุคคลเท่านั้น เพราะแม้ในปุคคลอกาสวาร ก็กล่าวถึงปริญญาของบุคคลในโอกาส (ที่) ไม่ใช่ของโอกาส และหากจะกล่าวอกาสวาร ก็พึงกล่าวโดยอำนาจแห่งการกำหนดรู้ของบุคคลในโอกาสว่า 'ในที่ใด บุคคลย่อมกำหนดรู้รูปขันธ์' เพราะฉะนั้น จึงกล่าวถึงความที่ปุคคลอกาสวารเท่านั้นเป็นวารที่พึงได้ ไม่ใช่อกาสวาร ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ใช่...เป...พึงมี'. තෙනෙවාති පවත්තෙ චිත්තක්ඛණවසෙන තිණ්ණං අද්ධානං ලාභතො එව, අඤ්ඤථා චුතිපටිසන්ධික්ඛණෙ රූපක්ඛන්ධපරිජානනස්ස අභාවා ‘‘යො රූපක්ඛන්ධං පරිජානාති, සො වෙදනාක්ඛන්ධං පරිජානාතී’’ති එත්ථ ‘‘නත්ථී’’ති විස්සජ්ජනෙන භවිතබ්බං සියා, ‘‘ආමන්තා’’ති ච කතන්ති. සන්නිට්ඨානසංසයපදසඞ්ගහිතානං පරිඤ්ඤානං පවත්තෙ චිත්තක්ඛණෙ එව ලාභං දස්සෙන්තො ‘‘ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණස්මිඤ්හී’’තිආදිමාහ. න පරිජානාතීති පඤ්හෙ පුථුජ්ජනං සන්ධාය ආමන්තාති වුත්තන්ති ඉදං පුථුජ්ජනස්ස සබ්බථා පරිඤ්ඤාකිච්චස්ස අභාවතො වුත්තං. ‘‘අරහා රූපක්ඛන්ධං න පරිජානාති නො ච වෙදනාක්ඛන්ධං න පරිජානිත්ථ, අග්ගමග්ගසමඞ්ගිඤ්ච අරහන්තඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසා පුග්ගලා රූපක්ඛන්ධඤ්ච න පරිජානන්ති [Pg.127] වෙදනාක්ඛන්ධඤ්ච න පරිජානිත්ථා’’ති පන වචනෙන ‘‘අග්ගමග්ගසමඞ්ගිං ඨපෙත්වා අඤ්ඤො කොචි පරිජානාතී’’ති වත්තබ්බො නත්ථීති දස්සිතං හොති, තෙන තදවසෙසපුග්ගලෙ සන්ධාය ‘‘ආමන්තා’’ති වුත්තන්ති විඤ්ඤායතීති. คำว่า 'ด้วยเหตุนั้นนั่นแล' คือ เพราะได้กาลทั้งสามโดยอำนาจแห่งจิตขณะในปวัตติกาลนั่นเอง มิฉะนั้นแล้ว เมื่อไม่มีการกำหนดรู้รูปขันธ์ในขณะจุติและปฏิสนธิ ในบทว่า 'บุคคลใดย่อมกำหนดรู้รูปขันธ์ บุคคลนั้นย่อมกำหนดรู้เวทนาขันธ์' นี้ พึงมีวิสัชนาว่า 'ไม่มี' แต่ท่านกลับทำวิสัชนาว่า 'ใช่' เมื่อจะทรงแสดงการได้ซึ่งปริญญาทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าด้วยสันนิฏฐานบทและสังสยบทในขณะแห่งจิตในปวัตติกาลนั่นเอง จึงตรัสคำว่า 'ในขณะแห่งโลกุตตรมรรค' เป็นต้น ในปัญหาว่า 'ย่อมไม่กำหนดรู้' ที่วิสัชนาว่า 'ใช่' นั้น ตรัสหมายถึงปุถุชน คำนี้กล่าวไว้เพราะปุถุชนไม่มีกิจแห่งปริญญาโดยประการทั้งปวง แต่ด้วยคำว่า 'พระอรหันต์ย่อมไม่กำหนดรู้รูปขันธ์ แต่ไม่ใช่ไม่เคยกำหนดรู้เวทนาขันธ์ บุคคลที่เหลือเว้นบุคคลผู้ประกอบด้วยอัคคมรรคและพระอรหันต์เสีย ย่อมไม่กำหนดรู้รูปขันธ์ และไม่เคยกำหนดรู้เวทนาขันธ์' นี้ เป็นอันแสดงว่า 'เว้นบุคคลผู้ประกอบด้วยอัคคมรรคเสียแล้ว ไม่มีใครอื่นที่ชื่อว่าย่อมกำหนดรู้' ด้วยเหตุนั้น พึงทราบว่า ท่านกล่าวหมายถึงบุคคลที่เหลือจากนั้นจึงวิสัชนาว่า 'ใช่'. පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาปริญญาวารจบแล้ว. ඛන්ධයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาขันธยมกจบแล้ว. 3. ආයතනයමකං ๓. อายตนยมก 1. පණ්ණත්තිවාරො ๑. ปัณณัตติวาระ උද්දෙසවාරවණ්ණනා อุทเทสวารวรรณนา 1-9. ආයතනයමකාදීසු ච පණ්ණත්තිවාරෙ පදසොධනවාරාදීනං වචනෙ කාරණං ඛන්ධයමකෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ‘‘එකාදස එකාදස කත්වා තෙත්තිංසසතං යමකානී’’තිආදිනා කෙසුචි පොත්ථකෙසු ගණනා ලිඛිතා, සා තථා න හොති. ‘‘ද්වත්තිංසසත’’න්තිආදිනා අඤ්ඤත්ථ ලිඛිතා. ๑-๙. เหตุผลในการกล่าวถึงปทโสธนวาระเป็นต้น ในปัณณัตติวาระและอายตนยมกเป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในขันธยมกนั่นเอง. การนับว่า ‘ยมกมี ๑๓๓ โดยการทำ ๑๑ คูณ ๑๑’ เป็นต้น ที่เขียนไว้ในหนังสือบางเล่มนั้น ไม่เป็นเช่นนั้น. ที่อื่นเขียนไว้ว่า ‘๑๓๒’ เป็นต้น. උද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อุทเทสวารวรรณนา จบ. නිද්දෙසවාරවණ්ණනා นิทเทสวารวรรณนา 10-17. වායනට්ඨෙනාති පසාරණට්ඨෙන, පාකටභාවට්ඨෙන වා. ‘‘කායො ධම්මො’’ති ච වුච්චමානං සබ්බං සසභාවං ආයතනමෙවාති ‘‘කායො ආයතන’’න්ති, ‘‘ධම්මො ආයතන’’න්ති ච එත්ථ ‘‘ආමන්තා’’ති වුත්තං. කායවචනෙන පන ධම්මවචනෙන ච අවුච්චමානං කඤ්චි සසභාවං නත්ථීති ‘‘න කායො නායතනං, න ධම්මො නායතන’’න්ති එත්ථ ‘‘ආමන්තා’’ඉච්චෙව වුත්තං. ๑๐-๑๗. ด้วยอรรถว่าแผ่ไป หรือด้วยอรรถว่าปรากฏ. สิ่งทั้งปวงที่มีสภาวะของตน ที่เรียกว่า ‘กาย’ และ ‘ธรรม’ ย่อมเป็นอายตนะนั่นเอง เพราะฉะนั้น ในประโยคว่า ‘กายเป็นอายตนะ’ และ ‘ธรรมเป็นอายตนะ’ จึงกล่าวว่า ‘ใช่’. แต่สิ่งที่มีสภาวะของตน ที่ไม่ถูกกล่าวด้วยคำว่า ‘กาย’ และด้วยคำว่า ‘ธรรม’ ไม่มีเลย เพราะฉะนั้น ในประโยคว่า ‘ไม่ใช่กาย ไม่ใช่อายตนะ, ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่อายตนะ’ จึงกล่าวว่า ‘ใช่’ นั่นเอง. නිද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. นิทเทสวารวรรณนา จบ. 2. පවත්තිවාරො ๒. ปวัตติวาระ 1. උප්පාදවාරවණ්ණනා ๑. อุปปาทวารวรรณนา 18-21. පවත්තිවාරෙ [Pg.128] චක්ඛායතනමූලකානි එකාදසාති පටිසන්ධිචුතිවසෙන උපාදින්නපවත්තස්ස උප්පාදනිරොධවචනෙ එතස්මිං අලබ්භමානවිස්සජ්ජනම්පි සද්දායතනෙන සද්ධිං යමකං පුච්ඡාමත්තලාභෙන සඞ්ගණ්හිත්වා වදතීති දට්ඨබ්බං. ඡසට්ඨි යමකානීති එත්ථ චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායරූපායතනමූලකෙසු එකෙකං සද්දායතනමූලකානි පඤ්චාති එකාදස යමකානි විස්සජ්ජනවසෙන හාපෙතබ්බානි. වක්ඛති හි ‘‘සද්දායතනස්ස පටිසන්ධික්ඛණෙ අනුප්පත්තිතො තෙන සද්ධිං යමකස්ස විස්සජ්ජනමෙව නත්ථී’’ති (යම. අට්ඨ. ආයතනයමක 18-21). ๑๘-๒๑. ในปวัตติวาระ พึงทราบว่า ยมก ๑๑ หมวดที่มีจักขายตนะเป็นมูลนั้น แม้คำตอบที่ไม่ได้ในบทว่าด้วยการเกิดและดับของปวัตติธรรมที่กรรมชักนำมา โดยเป็นปฏิสนธิและจุติ ก็กล่าวโดยสงเคราะห์ยมกกับสัททายตนะเข้าไว้เพียงเป็นคำถาม. ในบทว่า ‘ยมก ๖๖ หมวด’ นี้ ยมก ๑๑ หมวด คือ ยมกที่มีสัททายตนะเป็นมูล ๕ หมวดในยมกที่มีจักขุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย รูปายตนะเป็นมูลแต่ละหมวด พึงงดเว้นในส่วนของคำตอบ. เพราะท่านจักกล่าวว่า ‘เพราะสัททายตนะไม่เกิดในขณะปฏิสนธิ จึงไม่มีคำตอบของยมกกับสัททายตนะ’ (ยมก. อฏฺฐ. อายตนยมก ๑๘-๒๑). දුතියං කිඤ්චාපි පඨමෙන සදිසවිස්සජ්ජනන්තිආදි පුග්ගලවාරමෙව සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ඔකාසවාරෙ පන අසදිසවිස්සජ්ජනත්තා වුත්තං, න තං සබ්බත්ථ සදිසවිස්සජ්ජනන්ති ඤාපෙතුං පුග්ගලවාරෙපි විස්සජ්ජිතන්ති. ගන්ධරසඵොට්ඨබ්බායතනෙහි සද්ධිං තීණි යමකානි සදිසවිස්සජ්ජනානීති රූපාවචරසත්තෙ සන්ධාය ‘‘සචක්ඛුකානං අගන්ධකාන’’න්තිආදිනා විස්සජ්ජිතබ්බත්තා වුත්තං. තෙසඤ්හි විරත්තකාමකම්මනිබ්බත්තස්ස පටිසන්ධිබීජස්ස එවංසභාවත්තා ඝානාදීනි ගන්ධාදයො ච න සන්තීති. ඝානායතනයමකෙන සදිසවිස්සජ්ජනත්තාති චක්ඛායතනමූලකෙසු ඝානායතනයමකෙන සද්ධිං සදිසවිස්සජ්ජනත්තාති අත්ථො. නනු තත්ථ ‘‘සචක්ඛුකානං අඝානකානං උපපජ්ජන්තාන’’න්තිආදිනා විස්සජ්ජනං පවත්තං, ඉධ පන ඝානායතනමූලකෙසු ‘‘යස්ස ඝානායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස ජිව්හායතනං උප්පජ්ජතීති? ආමන්තා’’ති විස්සජ්ජනෙන භවිතබ්බන්ති නත්ථි සදිසවිස්සජ්ජනතාති? සච්චං, යථා පන තත්ථ ඝානායතනයමකෙන ජිව්හාකායායතනයමකානි සදිසවිස්සජ්ජනානි, එවමිධාපි ජිව්හාකආයායතනයමකානි සදිසවිස්සජ්ජනානි, තස්මා තත්ථ තත්ථෙව සදිසවිස්සජ්ජනතා පාළියං අනාරුළ්හතාය කාරණන්ති. නිදස්සනභාවෙන පන ගහිතං චක්ඛායතනමූලකානං සදිසවිස්සජ්ජනකානං සදිසවිස්සජ්ජනං නිදස්සනභාවෙනෙව කාරණන්ති දස්සෙන්තො ‘‘ඝානායතනයමකෙන සදිසවිස්සජ්ජනත්තා’’ති ආහ. සදිසවිස්සජ්ජනතා චෙත්ථ ඝානායතනමූලකෙසු යෙභුය්‍යතාය දට්ඨබ්බා. තෙසු හි ජිව්හාකායායතනයමකෙසු තිණ්ණං පුච්ඡානං ‘‘ආමන්තා’’ති විස්සජ්ජනෙන භවිතබ්බං[Pg.129], පච්ඡිමපුච්ඡාය ‘‘සකායකානං අඝානකානං උපපජ්ජන්තාන’’න්තිආදිනාති. บทว่า ‘แม้บทที่สองก็มีคำตอบเหมือนบทแรก’ เป็นต้นนั้น พึงทราบว่า ท่านกล่าวหมายถึงเฉพาะปุคคลวาระเท่านั้น. แต่ในโอกาสวาระ ท่านกล่าวไว้เพราะมีคำตอบไม่เหมือนกัน และท่านตอบไว้ในปุคคลวาระด้วย เพื่อให้ทราบว่า คำตอบนั้นไม่เหมือนกันในทุกที่. บทว่า ‘ยมก ๓ หมวดกับคันธะ รสะ โผฏฐัพพายตนะ มีคำตอบเหมือนกัน’ นั้น ท่านกล่าวไว้หมายถึงสัตว์ในรูปาวจรภูมิ เพราะต้องตอบด้วยบทว่า ‘สำหรับสัตว์ผู้มีจักขุ แต่ไม่มีฆานะ’ เป็นต้น. เพราะว่าเมล็ดปฏิสนธิที่เกิดจากกรรมที่ปราศจากกามราคะของสัตว์เหล่านั้น มีสภาพเป็นเช่นนั้น ฆานะเป็นต้น และคันธะเป็นต้น จึงไม่มี. บทว่า ‘เพราะมีคำตอบเหมือนกับฆานายตนยมก’ นั้น มีอรรถว่า เพราะมีคำตอบเหมือนกับฆานายตนยมกในยมกที่มีจักขายตนะเป็นมูล. ก็ในที่นั้น คำตอบดำเนินไปโดยบทว่า ‘สำหรับสัตว์ผู้มีจักขุ แต่ไม่มีฆานะ กำลังเกิด’ เป็นต้น แต่ในที่นี้ ในยมกที่มีฆานายตนะเป็นมูล พึงตอบว่า ‘ฆานายตนะเกิดแก่บุคคลใด ชิวหายตนะก็เกิดแก่บุคคลนั้นใช่ไหม? ใช่’ ดังนี้ จึงไม่มีคำตอบที่เหมือนกันใช่ไหม? จริงอยู่ แต่ในที่นั้น ยมกที่มีชิวหายตนะและกายายตนะเป็นมูล มีคำตอบเหมือนกับฆานายตนยมกฉันใด ในที่นี้ ยมกที่มีชิวหายตนะและกายายตนะเป็นมูล ก็มีคำตอบเหมือนกันฉันนั้น. เพราะฉะนั้น เหตุผลคือความที่คำตอบเหมือนกันนั้น ไม่ได้ถูกยกขึ้นไว้ในบาลีในที่นั้นๆ. แต่ท่านกล่าวว่า ‘เพราะมีคำตอบเหมือนกับฆานายตนยมก’ เพื่อแสดงว่า คำตอบที่เหมือนกันของยมกที่มีจักขายตนะเป็นมูลที่ถูกยกมาเป็นตัวอย่างนั้น เป็นเหตุผลโดยเป็นตัวอย่างนั่นเอง. อนึ่ง ในที่นี้ พึงทราบว่า ความที่คำตอบเหมือนกันนั้น มีอยู่โดยมากในยมกที่มีฆานายตนะเป็นมูล. เพราะในยมกที่มีชิวหายตนะและกายายตนะเป็นมูลเหล่านั้น คำถาม ๓ ข้อ พึงตอบด้วยบทว่า ‘ใช่’ และคำถามสุดท้าย พึงตอบด้วยบทว่า ‘สำหรับสัตว์ผู้มีกาย แต่ไม่มีฆานะ กำลังเกิด’ เป็นต้น. අථ වා යථා වෙදනාක්ඛන්ධාදිමූලකානං සඤ්ඤාක්ඛන්ධාදියමකානං අමිස්සකකාලභෙදෙසු තීසු ‘‘ආමන්තා’’ති පටිවචනවිස්සජ්ජනෙන යථාවුත්තවචනස්ස විස්සජ්ජනභාවානුජානනං කත්තබ්බන්ති අපුබ්බස්ස වත්තබ්බස්ස අභාවා විස්සජ්ජනං න කතං, එවමිධාපි ඝානායතනමූලකං ජිව්හායතනයමකං අපුබ්බස්ස වත්තබ්බස්ස අභාවා පාළිං අනාරුළ්හන්ති පාකටොයමත්ථො. කායායතනයමකං පන දුතියපුච්ඡාය වසෙන විස්සජ්ජිතබ්බං සියා, සා ච චක්ඛායතනමූලකෙසු ඝානායතනයමකෙන සදිසවිස්සජ්ජනා, තස්මා යස්සා පුච්ඡාය විස්සජ්ජනා කාතබ්බා, තස්සා ඝානායතනයමකෙන සදිසවිස්සජ්ජනත්තා තංසෙසානි පාළිං අනාරුළ්හානීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. තථාති ඉදං පාළිඅනාරුළ්හතාසාමඤ්ඤෙනෙව වුත්තං, න කාරණසාමඤ්ඤෙන. ඝානජිව්හාකායායතනානං පන අගබ්භසෙය්‍යකෙසු පවත්තමානානං ගබ්භසෙය්‍යකෙසු ච ආයතනපාරිපූරිකාලෙ සහචාරිතාය අවිසෙසත්තා ච අප්පවිසෙසත්තා ච එකස්මිං ඝානායතනයමකෙ විස්සජ්ජිතෙ ඉතරානි ද්වෙ, ඝානායතනමූලකෙසු ච විස්සජ්ජිතෙසු ඉතරද්වයමූලකානි න විස්සජ්ජීයන්තීති වෙදිතබ්බානි. රූපායතනමනායතනෙහි සද්ධින්ති ‘‘යස්ස රූපායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස මනායතනං උප්පජ්ජතී’’ති එතිස්සා පුච්ඡාය වුත්තෙහි රූපායතනමනායතනෙහි සද්ධින්ති අධිප්පායො. රූපායතනමූලකෙසු හි මනායතනයමකෙ ආදිපුච්ඡාය ගන්ධරසඵොට්ඨබ්බයමකෙසු ආදිපුච්ඡානං සදිසවිස්සජ්ජනතා යමකානං අවිස්සජ්ජනෙ කාරණභාවෙන වුත්තා. දුතියපුච්ඡානඤ්හි පටිවචනවිස්සජ්ජනෙන භවිතබ්බන්ති පුබ්බෙ වුත්තනයෙන විස්සජ්ජනං න කාතබ්බං, ආදිපුච්ඡානඤ්ච න කාතබ්බන්ති. อีกอย่างหนึ่ง เหมือนอย่างที่การอนุญาตความเป็นวิสัชนาแห่งคำที่กล่าวแล้ว ด้วยการวิสัชนาตอบว่า 'อามันตา' ในกาลที่แยกกัน ๓ กาล (ไม่ปนกัน) อันเป็นยมกะมีสัญญาขันธ์เป็นต้น มีเวทนาขันธ์เป็นต้นเป็นมูล ควรทำ เพราะไม่มีคำที่จะต้องกล่าวใหม่ จึงไม่มีการวิสัชนา ฉันใด แม้ในที่นี้ ชิวหายตนยมกะที่มีฆานายตนะเป็นมูล ก็ไม่ขึ้นสู่พระบาลี เพราะไม่มีคำที่จะต้องกล่าวใหม่ อรรถนี้ชัดเจนอยู่แล้ว ฉันนั้น. ส่วนกายายตนยมกะ พึงวิสัชนาด้วยอำนาจปุจฉาที่สอง และปุจฉานั้นมีการวิสัชนาเหมือนกับฆานายตนยมกะในยมกะที่มีจักขายตนะเป็นต้นเป็นมูล เพราะฉะนั้น ปุจฉาใดที่ควรทำการวิสัชนา ปุจฉานั้นมีการวิสัชนาเหมือนกับฆานายตนยมกะ ยมกะที่เหลือเหล่านั้นจึงไม่ขึ้นสู่พระบาลี พึงทราบอรรถในที่นี้อย่างนี้. คำว่า 'ตถา' นี้ ตรัสด้วยความเป็นสามัญแห่งการไม่ขึ้นสู่พระบาลีเท่านั้น มิใช่ด้วยความเป็นสามัญแห่งเหตุ. ส่วนฆานายตนะ ชิวหายตนะ และกายายตนะ ของเหล่าสัตว์ผู้ไม่เกิดในครรภ์และเหล่าสัตว์ผู้เกิดในครรภ์ที่กำลังเป็นไปอยู่ ในกาลที่อายตนะบริบูรณ์ เพราะความไม่ต่างกันและความต่างกันเพียงเล็กน้อย โดยความเป็นผู้ไปร่วมกัน เมื่อวิสัชนาฆานายตนยมกะหนึ่งแล้ว อีกสองยมกะที่เหลือ และเมื่อวิสัชนาฆานายตนะที่เป็นมูลแล้ว ยมกะที่มีอายตนะอีกสองอย่างที่เหลือเป็นมูล ก็ไม่พึงวิสัชนา พึงทราบอย่างนี้. คำว่า 'พร้อมด้วยรูปายตนะและมนายตนะ' มีอธิบายว่า พร้อมด้วยรูปายตนะและมนายตนะที่ตรัสไว้ในปุจฉานี้ว่า 'รูปายตนะของบุคคลใดเกิดขึ้น มนายตนะของบุคคลนั้นก็เกิดขึ้น'. เพราะในมนายตนยมกะที่มีรูปายตนะเป็นมูล ความที่ปุจฉาแรกมีการวิสัชนาเหมือนกับปุจฉาแรกในคันธะ รส และโผฏฐัพพะยมกะทั้งหลาย ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นเหตุในการไม่วิสัชนาของยมกะทั้งหลาย. ด้วยว่า ปุจฉาที่สองพึงมีการวิสัชนาตอบ จึงไม่ควรทำการวิสัชนาตามนัยที่กล่าวไว้ก่อน และไม่ควรทำแม้ในปุจฉาแรก. හෙට්ඨිමෙහි සදිසවිස්සජ්ජනත්තාති එත්ථ ගන්ධායතනමූලකානං රසඵොට්ඨබ්බයමකානං රසායතනමූලකස්ස ච ඵොට්ඨබ්බයමකස්ස පටිවචනවිස්සජ්ජනෙනෙව භවිතබ්බන්ති පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව විස්සජ්ජනං න කාතබ්බන්ති යෙසං කාතබ්බං, තෙසං ගන්ධරසඵොට්ඨබ්බමූලකානං මනායතනධම්මායතනයමකානං චක්ඛාදිපඤ්චායතනමූලකෙහි මනායතනධම්මායතනයමකෙහි සදිසවිස්සජ්ජනත්තාති අත්ථො. චක්ඛායතනාදිමූලකානි සද්දායතනයමකානි සද්දායතනමූලකානි සබ්බානි අවිස්සජ්ජනෙනෙව අලබ්භමානවිස්සජ්ජනතාදස්සනෙන [Pg.130] විස්සජ්ජිතානි නාම හොන්තීති ආහ ‘‘ඡසට්ඨි යමකානි විස්සජ්ජිතානි නාම හොන්තී’’ති. คำว่า 'เพราะมีการวิสัชนาเหมือนกับที่กล่าวไว้ข้างล่าง' ในที่นี้ มีอธิบายว่า รสยมกะและโผฏฐัพพะยมกะที่มีคันธายตนะเป็นมูล และโผฏฐัพพะยมกะที่มีรสายตนะเป็นมูล พึงมีการวิสัชนาตอบเท่านั้น จึงไม่ควรทำการวิสัชนาตามนัยที่กล่าวไว้ก่อน ส่วนยมกะเหล่าใดที่ควรทำ (การวิสัชนา) ยมกะเหล่านั้น คือ มนายตนยมกะและธัมมายตนยมกะที่มีคันธะ รส และโผฏฐัพพะเป็นมูล มีการวิสัชนาเหมือนกับมนายตนยมกะและธัมมายตนยมกะที่มีจักขายตนะเป็นต้นเป็นมูล. สัททายตนยมกะที่มีจักขายตนะเป็นต้นเป็นมูล และสัททายตนยมกะที่มีสัททายตนะเป็นมูลทั้งหมด ชื่อว่าวิสัชนาแล้วด้วยการไม่วิสัชนาทีเดียว โดยการแสดงความที่ไม่มีการวิสัชนาที่จะพึงได้ จึงกล่าวว่า 'ยมกะ ๖๖ ชื่อว่าวิสัชนาแล้ว'. ජච්චන්ධම්පි ජච්චබධිරම්පීති එත්ථ ච ජච්චබධිරග්ගහණෙන ජච්චන්ධබධිරො ගහිතොති වෙදිතබ්බො. සඝානකානං සචක්ඛුකානන්ති පරිපුණ්ණායතනමෙව ඔපපාතිකං සන්ධාය වුත්තන්ති එත්ථ එව-සද්දං වුත්තන්ති-එතස්ස පරතො යොජෙත්වා යථා ‘‘සඝානකානං අචක්ඛුකාන’’න්ති ඉදං අපරිපුණ්ණායතනං සන්ධාය වුත්තං, න එවං ‘‘සඝානකානං සචක්ඛුකාන’’න්ති එතං. එතං පන පරිපුණ්ණායතනං සන්ධාය වුත්තමෙවාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. තෙන ජච්චබධිරම්පි සන්ධාය වුත්තතා න වාරිතා හොතීති. คำว่า 'แม้คนตาบอดแต่กำเนิด แม้คนหูหนวกแต่กำเนิด' ในที่นี้ พึงทราบว่า คนทั้งตาบอดและหูหนวกแต่กำเนิด ท่านสงเคราะห์เข้าด้วยการระบุถึงคนหูหนวกแต่กำเนิด. คำว่า 'ของบุคคลที่มีฆานะ มีจักขุ' นี้ ตรัสหมายถึงโอปปาติกะผู้มีอายตนะบริบูรณ์เท่านั้น ในที่นี้ พึงประกอบศัพท์ว่า 'เอว' ไว้ข้างหลังคำว่า 'วุตฺตนฺติ' แล้วพึงเห็นอรรถว่า คำว่า 'ของบุคคลที่มีฆานะ ไม่มีจักขุ' นี้ ตรัสหมายถึงผู้มีอายตนะไม่บริบูรณ์ฉันใด คำว่า 'ของบุคคลที่มีฆานะ มีจักขุ' นี้ มิได้ตรัสอย่างนั้น แต่คำนี้ตรัสหมายถึงผู้มีอายตนะบริบูรณ์เท่านั้น. ด้วยเหตุนั้น ความเป็นผู้ที่ตรัสหมายถึงคนตาบอดและหูหนวกแต่กำเนิดด้วย จึงไม่ถูกห้าม. 22-254. යත්ථ චක්ඛායතනන්ති රූපීබ්‍රහ්මලොකං පුච්ඡතීති නියමතො තත්ථ චක්ඛුසොතානං සහුප්පත්තිමත්තං පස්සන්තො වදති, ඔකාසවාරෙ පන තස්මිං පුග්ගලස්ස අනාමට්ඨත්තා යත්ථ කාමධාතුයං රූපධාතුයඤ්ච චක්ඛායතනං උප්පජ්ජති, තත්ථ සොතායතනම්පි එකන්තෙන උප්පජ්ජතීති ‘‘ආමන්තා’’ති (යම. 1.ආයතනයමක.22) වුත්තං. ๒๒-๒๕๔. คำว่า 'จักขายตนะเกิดในที่ใด' นี้ ถามถึงรูปพรหมโลกโดยแน่นอน ในที่นั้น ท่านกล่าวโดยมองเห็นเพียงการเกิดขึ้นพร้อมกันของจักขุและโสตะ. แต่ในโอกาสวาระ เพราะความเป็นสภาวะที่บุคคลมิได้ถูกยกขึ้นพิจารณาในวาระนั้น จึงตรัสว่า 'อามันตา' (ยมก. ๑. อายตนยมก. ๒๒) ด้วยหมายความว่า จักขายตนะเกิดในกามธาตุและรูปธาตุในที่ใด โสตายตนะก็ย่อมเกิดในที่นั้นโดยส่วนเดียว. ‘‘යස්ස වා පන රූපායතනං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛායතනං උප්පජ්ජිස්සතීති? ආමන්තා’’ති කස්මා පටිඤ්ඤාතං, නනු යො ගබ්භසෙය්‍යකභාවං ගන්ත්වා පරිනිබ්බායිස්සති, තස්ස රූපායතනං පටිසන්ධියං උප්පජ්ජිස්සති, න පන චක්ඛායතනන්ති? යස්ස රූපායතනං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස තදවත්ථස්ස පුග්ගලස්ස රූපායතනුප්පාදතො උද්ධං චක්ඛායතනසන්තානුප්පාදස්ස පවත්තියම්පි භවිස්සන්තස්ස පටිඤ්ඤාතබ්බත්තා. අථ කස්මා ‘‘යස්ස වා පන රූපායතනං නුප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛායතනං නුප්පජ්ජිස්සතීති? ආමන්තා’’ති පටිඤ්ඤාතං, නනු ගබ්භසෙය්‍යකස්ස පච්ඡිමභවිකස්ස උපපජ්ජන්තස්ස එකාදසමසත්තාහා ඔරතො ඨිතස්ස රූපායතනං නුප්පජ්ජිස්සති නො ච චක්ඛායතනං නුප්පජ්ජිස්සතීති? තස්මිං භවෙ භවිස්සන්තස්ස උප්පාදස්ස අනාගතභාවෙන අවචනතො. භවන්තරෙ හි තස්ස තස්ස ආයතනසන්තානස්ස යො ආදිඋප්පාදො පටිසන්ධියං පවත්තෙ ච භවිස්සති, සො අනාගතුප්පාදො තබ්භාවෙන වුච්චති අද්ධාපච්චුප්පන්නානන්තොගධත්තා. න පන යො තස්මිංයෙව භවෙ පවත්තෙ භවිස්සති, සො අනාගතුප්පාදභාවෙන වුච්චති අද්ධාපච්චුප්පන්නන්තොගධත්තා. අද්ධාවසෙන හෙත්ථ කම්මජපවත්තස්ස පච්චුප්පන්නාදිකාලභෙදො අධිප්පෙතො. එවඤ්ච කත්වා ඉන්ද්‍රියයමකෙ (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.368) ‘‘යස්ස ඉත්ථින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති[Pg.131], තස්ස පුරිසින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතීති? පච්ඡිමභවිකානං ඉත්ථීනං උපපජ්ජන්තීනං, යා ච ඉත්ථියො රූපාවචරං අරූපාවචරං උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, යා ච ඉත්ථියො එතෙනෙව භාවෙන කතිචි භවෙ දස්සෙත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, තාසං උපපජ්ජන්තීනං තාසං ඉත්ථින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, නො ච තාසං පුරිසින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති වුත්තං. න හි තාසං සබ්බාසං තස්මිං භවෙ පවත්තෙ පුරිසින්ද්‍රියං න උප්පජ්ජිස්සති ලිඞ්ගපරිවත්තනසබ්භාවා, භවන්තරෙ පන ආදිඋප්පාදස්ස අභාවං සන්ධාය ‘‘නො ච තාසං පුරිසින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති වුත්තං. භවන්තරෙ හි ආදිඋප්පාදස්ස අනාගතත්තං අධිප්පෙතන්ති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘කතිචි භවෙ දස්සෙත්වා’’ති භවග්ගහණං කතන්ති. เหตุไฉนจึงรับรองว่า ‘ก็หรือว่า รูปายตนะจักเกิดขึ้นแก่บุคคลใด จักขายตนะจักเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ? ตอบว่า ใช่’ ก็บุคคลใดไปสู่ความเป็นผู้เกิดในครรภ์แล้วจักปรินิพพาน รูปายตนะย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นในปฏิสนธิ แต่จักขายตนะย่อมไม่เกิดขึ้นมิใช่หรือ? เพราะบุคคลใดรูปายตนะจักเกิดขึ้น การเกิดขึ้นแห่งจักขายตนะที่สืบต่อกันไปของบุคคลนั้นในสภาพนั้น แม้จักมีในอนาคตหลังจากรูปายตนะเกิดขึ้น ก็เป็นอันรับรองไว้แล้ว. อนึ่ง เหตุไฉนจึงรับรองว่า ‘ก็หรือว่า รูปายตนะจักไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลใด จักขายตนะจักไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ? ตอบว่า ใช่’ ก็รูปายตนะย่อมไม่เกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้เกิดในครรภ์ ผู้มีภพสุดท้าย ผู้กำลังเกิด ผู้ตั้งอยู่ภายในสัปดาห์ที่ ๑๑ แต่จักขายตนะย่อมไม่เกิดขึ้นมิใช่หรือ? เพราะการเกิดขึ้นที่จะมีในภพนั้น ไม่ได้กล่าวโดยความเป็นอนาคต. ด้วยว่าการเกิดขึ้นครั้งแรกแห่งอายตนะที่สืบต่อกันไปนั้นๆ ที่จักมีในปฏิสนธิและในกาลที่ดำเนินไปในภพอื่น ย่อมเรียกว่าอนาคต เพราะไม่สงเคราะห์เข้าในกาลปัจจุบัน. แต่การเกิดขึ้นที่จะมีในกาลที่ดำเนินไปในภพนั้นเอง ย่อมไม่เรียกว่าอนาคต เพราะสงเคราะห์เข้าในกาลปัจจุบัน. ในที่นี้ประสงค์ความต่างแห่งกาลมีปัจจุบันเป็นต้น ของกรรมชรูปที่ดำเนินไปโดยกาล. เมื่อเป็นเช่นนี้ จึงกล่าวไว้ในอินทริยยมก (ยมก ๓. อินทริยยมก. ๓๖๘) ว่า ‘อิฐินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ปุริสินทรีย์จักเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ? หญิงผู้มีภพสุดท้าย ผู้กำลังเกิด และหญิงเหล่าใดเกิดในรูปาวจร อรูปาวจรแล้วจักปรินิพพาน และหญิงเหล่าใดแสดงภพด้วยภาวะนี้แหละหลายภพแล้วจักปรินิพพาน อิฐินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นแก่หญิงเหล่านั้นผู้กำลังเกิด แต่ปุริสินทรีย์จักไม่เกิดขึ้นแก่หญิงเหล่านั้น’ ก็ปุริสินทรีย์ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่หญิงเหล่านั้นทั้งหมดในภพนั้นที่ดำเนินไปก็หามิได้ เพราะมีการเปลี่ยนเพศได้ แต่กล่าวว่า ‘ปุริสินทรีย์จักไม่เกิดขึ้นแก่หญิงเหล่านั้น’ โดยหมายถึงการไม่มีการเกิดขึ้นครั้งแรกในภพอื่น. ด้วยว่าในภพอื่นประสงค์ความเป็นอนาคตของการเกิดขึ้นครั้งแรก. เมื่อเป็นเช่นนี้ จึงมีการกล่าวถึงภพว่า ‘แสดงภพหลายภพแล้ว’ ‘‘ආයතනානං පටිලාභො ජාතී’’ති (දී. නි. 2.388; විභ. 235) වචනතො තංතංආයතනනිබ්බත්තකකම්මෙන ගහිතපටිසන්ධිකස්ස අවස්සංභාවීආයතනස්ස යාව ආයතනපාරිපූරි, තාව උප්පජ්ජතීති පන අත්ථෙ ගය්හමානෙ පුච්ඡාද්වයවිස්සජ්ජනං සූපපන්නං හොති. එවඤ්ච සති ‘‘යස්ස වා පන සොතායතනං නුප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛායතනං නුප්පජ්ජතීති? පච්ඡිමභවිකානං පඤ්චවොකාරං උපපජ්ජන්තානං, යෙ ච අරූපං උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, තෙසං උපපජ්ජන්තානං තෙසං සොතායතනං නුප්පජ්ජිස්සති, නො ච තෙසං චක්ඛායතනං නුප්පජ්ජතී’’ති එවමාදීසු (යම. 1.ආයතනයමක.95) ගබ්භසෙය්‍යකාපි පච්ඡිමභවිකාදයො උපපජ්ජන්තා ගහිතා හොන්ති. එවඤ්ච කත්වා ඉන්ද්‍රියයමකෙ (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.186) ‘‘යස්ස වා පන සොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති? ආමන්තා’’ති ඉදම්පි උපපන්නං හොති. සොමනස්සින්ද්‍රියුප්පාදකස්ස කම්මස්ස එකන්තෙන චක්ඛුන්ද්‍රියුප්පාදනතො ගබ්භෙපි යාව චක්ඛුන්ද්‍රියුප්පත්ති, තාව උප්පජ්ජමානතාය තස්සා අභිනන්දිතබ්බත්තා. เมื่อถือเอาความตามพระดำรัสว่า ‘การได้อายตนะเป็นชาติ’ (ที. นิ. ๒.๓๘๘; วิภงฺค. ๒๓๕) ว่า อายตนะที่พึงมีแน่นอนของสัตว์ผู้ถือปฏิสนธิด้วยกรรมที่ยังอายตนะนั้นๆ ให้เกิด ย่อมชื่อว่ากำลังเกิดขึ้นจนกว่าอายตนะจะบริบูรณ์ การวิสัชนาปัญหาทั้งสองจึงสมเหตุสมผล. เมื่อเป็นเช่นนี้ ในประโยคมีอาทิว่า ‘ก็หรือว่า โสตายตนะจักไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลใด จักขายตนะย่อมไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ? โสตายตนะจักไม่เกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีภพสุดท้าย ผู้กำลังเกิดในปัญจโวการภพ และสัตว์เหล่าใดเกิดในอรูปภพแล้วจักปรินิพพาน โสตายตนะจักไม่เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นผู้กำลังเกิด แต่จักขายตนะย่อมไม่เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นก็หาไม่’ (ยมก ๑. อายตนยมก. ๙๕) สัตว์ผู้เกิดในครรภ์เป็นต้น ผู้มีภพสุดท้ายผู้กำลังเกิด ก็เป็นอันสงเคราะห์เข้าไว้ด้วย. เมื่อเป็นเช่นนี้ ในอินทริยยมก (ยมก ๓. อินทริยยมก. ๑๘๖) ที่กล่าวว่า ‘ก็หรือว่า โสมนัสสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด จักขุนทรีย์ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ? ตอบว่า ใช่’ ข้อนี้ก็สมเหตุสมผล. เพราะกรรมที่ยังโสมนัสสินทรีย์ให้เกิด ย่อมยังจักขุนทรีย์ให้เกิดโดยส่วนเดียว และเพราะการเกิดขึ้นของโสมนัสสินทรีย์นั้นในครรภ์จนกว่าจักขุนทรีย์จะเกิดขึ้น ก็เป็นสิ่งที่พึงยอมรับ යං පන ‘‘යස්ස වා පන යත්ථ රූපායතනං උප්පජ්ජිත්ථ, තස්ස තත්ථ ඝානායතනං උප්පජ්ජතීති? කාමාවචරා චවන්තානං, අඝානකානං කාමාවචරං උපපජ්ජන්තානං, රූපාවචරානං තෙසං තත්ථ රූපායතනං උප්පජ්ජිත්ථ, නො ච තෙසං තත්ථ ඝානායතනං උප්පජ්ජතී’’ති එත්ථ ‘‘අඝානකානං කාමාවචරං උපපජ්ජන්තාන’’න්ති (යම. 1.ආයතනයමක.76) වුත්තං, තං යෙ එකාදසමසත්තාහා ඔරතො කාලං කරිස්සන්ති, තෙසං ඝානායතනානිබ්බත්තකකම්මෙන ගහිතපටිසන්ධිකානං වසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘යස්ස යත්ථ ඝානායතනං න නිරුජ්ඣති, තස්ස [Pg.132] තත්ථ රූපායතනං න නිරුජ්ඣිස්සතීති? කාමාවචරං උපපජ්ජන්තානං, අඝානකානං කාමාවචරා චවන්තානං, රූපාවචරානං තෙසං තත්ථ ඝානායතනං න නිරුජ්ඣති, නො ච තෙසං තත්ථ රූපායතනං න නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති හි එත්ථ ‘‘අඝානකානං කාමාවචරා චවන්තාන’’න්ති (යම. 1.ආයතනයමක.181) වචනං අනුප්පන්නෙයෙව ඝානායතනෙ ගබ්භසෙය්‍යකානං චුති අත්ථීති දීපෙති. න හි කාමාවචරෙ ගබ්භසෙය්‍යකතො අඤ්ඤො අඝානකො අත්ථි ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ (විභ. 978 ආදයො) ‘‘කාමධාතුයා උපපත්තික්ඛණෙ කස්සචි අට්ඨායතනානි පාතුභවන්තී’’ති අවුත්තත්තාති. අථ කස්මා ඔපපාතිකෙ එව සන්ධාය ඉධ, ඉන්ද්‍රියයමකෙ ච යථාදස්සිතාසු පුච්ඡාසු ‘‘ආමන්තා’’ති වුත්තන්ති න විඤ්ඤායතීති? යමකෙ සන්නිට්ඨානෙන ගහිතත්ථස්ස එකදෙසෙ සංසයත්ථසම්භවෙන පටිවචනස්ස අකරණතො. භින්දිතබ්බෙ හි න පටිවචනවිස්සජ්ජනං හොති. යදි සියා, පරිපුණ්ණවිස්සජ්ජනමෙව න සියාති. අථ කස්මා ‘‘යස්ස වා පන සොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති? ආමන්තා’’ති (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.186) ඉමිනා ‘‘ගබ්භසෙය්‍යකානං සොමනස්සපටිසන්ධි නත්ථී’’ති න විඤ්ඤායතීති? ‘‘කාමධාතුයා උපපත්තික්ඛණෙ කස්ස දසින්ද්‍රියානි පාතුභවන්ති? ගබ්භසෙය්‍යකානං සත්තානං සහෙතුකානං ඤාණසම්පයුත්තානං උපපත්තික්ඛණෙ දසින්ද්‍රියානි පාතුභවන්ති කායින්ද්‍රියං මනින්ද්‍රියං ඉත්ථින්ද්‍රියං වා පුරිසින්ද්‍රියං වා ජීවිතින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං වා උපෙක්ඛින්ද්‍රියං වා සද්ධින්ද්‍රිය’’න්තිආදිවචනතො (විභ. 1012). อนึ่ง คำที่กล่าวไว้ใน (ยมก ๑.อายตนยมก.๗๖) ว่า “รูปายตนะเกิดแก่บุคคลใดในภูมิใด ฆานายตนะย่อมเกิดแก่บุคคลนั้นในภูมินั้นหรือ? รูปายตนะเกิดแก่บุคคลผู้กำลังจุติจากกามภูมิ ผู้กำลังเกิดในกามภูมิที่ไม่มีฆานะ และรูปาวจรบุคคลในภูมินั้น แต่ฆานายตนะไม่เกิดแก่บุคคลเหล่านั้นในภูมินั้น” นั้น พึงทราบว่ากล่าวโดยหมายถึงบุคคลผู้ถือปฏิสนธิด้วยกรรมที่ไม่ให้ฆานายตนะเกิด ผู้จะทำกาละก่อนสัปดาห์ที่ ๑๑. อนึ่ง คำว่า “ผู้กำลังจุติจากกามภูมิที่ไม่มีฆานะ” ใน (ยมก ๑.อายตนยมก.๑๘๑) ที่ว่า “ฆานายตนะไม่ดับแก่บุคคลใดในภูมิใด รูปายตนะย่อมไม่ดับแก่บุคคลนั้นในภูมินั้นหรือ? ฆานายตนะไม่ดับแก่บุคคลผู้กำลังเกิดในกามภูมิ ผู้กำลังจุติจากกามภูมิที่ไม่มีฆานะ และรูปาวจรบุคคลในภูมินั้น แต่รูปายตนะย่อมไม่ดับแก่บุคคลเหล่านั้นในภูมินั้น” นั้น แสดงว่าการจุติของสัตว์ที่อยู่ในครรภ์ย่อมมีในขณะที่ฆานายตนะยังไม่เกิด. เพราะในกามภูมิ ไม่มีสัตว์ที่ไม่มีฆานะอื่นนอกจากสัตว์ที่อยู่ในครรภ์ ดังที่ไม่ได้กล่าวไว้ในธัมมหทัยวิภังค์ (วิภังค์ ๙๗๘ เป็นต้น) ว่า “ในขณะแห่งการเกิดในกามธาตุ อายตนะ ๘ ย่อมปรากฏแก่บุคคลบางคน”. ก็เหตุไฉนจึงไม่ทราบว่าในที่นี้และในอินทริยยมก ในปัญหาที่แสดงไว้ คำว่า “อามันตา” (ใช่) นั้นกล่าวโดยหมายถึงโอปปาติกะเท่านั้น? เพราะในยมก ไม่มีการตอบคำถามในส่วนหนึ่งของเนื้อความที่ถูกถือเอาด้วยการวินิจฉัย ซึ่งมีความสงสัยในเนื้อความนั้นเกิดขึ้นได้. เพราะในส่วนที่ควรแยกออก ไม่มีการตอบคำถาม. หากมี ก็จะไม่เป็นการตอบคำถามที่สมบูรณ์. ก็เหตุไฉนจึงไม่ทราบว่า “ปฏิสนธิที่มีโสมนัสของสัตว์ที่อยู่ในครรภ์ไม่มี” ด้วยคำว่า “อนึ่ง โสมนัสสินทรีย์เกิดแก่บุคคลใด จักขุนทรีย์ย่อมเกิดแก่บุคคลนั้นหรือ? อามันตา” (ยมก ๓.อินทริยยมก.๑๘๖)? เพราะมีคำกล่าวไว้ใน (วิภังค์ ๑๐๑๒) ว่า “ในขณะแห่งการเกิดในกามธาตุ อินทรีย์ ๑๐ ย่อมปรากฏแก่บุคคลใด? อินทรีย์ ๑๐ ย่อมปรากฏแก่สัตว์ที่อยู่ในครรภ์ ผู้มีเหตุพร้อมด้วยญาณในขณะแห่งการเกิด คือ กายินทรีย์ มนินทรีย์ อิตถินทรีย์ หรือ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ หรือ อุเบกขินทรีย์ สัทธินทรีย์” เป็นต้น. නිරොධවාරෙ අනාගතකාලභෙදෙ යථා තස්සෙව චිත්තස්ස නිරොධො අනාගතභාවෙන තස්ස උප්පත්තික්ඛණෙ වුත්තො, එවං තස්සෙව කම්මජසන්තානස්ස නිරොධො අනාගතභාවෙන තස්ස උප්පාදෙ වත්තබ්බොති සබ්බත්ථ උපපජ්ජන්තානං එව සො තථා වුත්තො, න උප්පන්නානං. උප්පන්නානං පන අඤ්ඤස්ස අනාගතස්ස සන්තානස්ස නිරොධො අනාගතභාවෙන වත්තබ්බො, න තස්සෙව. තස්ස හි උප්පාදානන්තරං නිරොධො ආරද්ධො නාම හොතීති. තස්මා අරහතං පවත්තෙ සොතස්ස චක්ඛුස්ස ච භෙදෙ සතිපි අනාගතකාලාමසනවසෙනෙව ‘‘යස්ස චක්ඛායතනං නිරුජ්ඣිස්සති, තස්ස සොතායතනං නිරුජ්ඣිස්සතීති? ආමන්තා. යස්ස වා පන සොතායතනං නිරුජ්ඣිස්සති, තස්ස චක්ඛායතනං නිරුජ්ඣිස්සතීති? ආමන්තා’’ති විස්සජ්ජනද්වයං උපපන්නමෙව හොතීති. යස්මා ච උපපත්තිඅනන්තරං නිරොධො [Pg.133] ආරද්ධො නාම හොති, තංනිට්ඨානභාවතො පන චුතියා නිරොධවචනං, තස්මා පවත්තෙ නිරුද්ධෙපි සන්තානෙකදෙසෙ අනිරුද්ධං උපාදාය අනිට්ඨිතනිරොධොති චුතියාව තස්ස නිරොධොති වුච්චති. වක්ඛති හි ‘‘යස්ස වා පන සොමනස්සින්ද්‍රියං නිරුජ්ඣති, තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං නිරුජ්ඣතීති? ආමන්තා’’ති, තෙනෙත්ථාපි චුතිනිරොධෙ එව ච අධිප්පෙතෙ යඤ්ච පවත්තෙ නිරුජ්ඣිස්සති, තඤ්ච නිට්ඨානවසෙන චුතියා එව නිරුජ්ඣිස්සතීති වුත්තන්ති ‘‘ආමන්තා’’ති යුත්තං පටිවචනං. ‘‘සචක්ඛුකාන’’න්තිආදීසු ච ‘‘පටිලද්ධචක්ඛුකාන’’න්තිආදිනා අත්ථො විඤ්ඤායතීති. ในนิโรธวาระ การจำแนกเวลาในอนาคตนั้น การดับของจิตนั้นเองที่กล่าวไว้ในขณะแห่งการเกิดของจิตนั้นโดยความเป็นอนาคตฉันใด การดับของกรรมชสันดานนั้นเองก็พึงกล่าวในขณะแห่งการเกิดของกรรมชสันดานนั้นโดยความเป็นอนาคตฉันนั้น. ดังนั้น ในทุกกรณี การดับนั้นจึงกล่าวไว้แก่บุคคลผู้กำลังเกิดเท่านั้น ไม่ใช่แก่บุคคลที่เกิดแล้ว. ส่วนการดับของสันดานอื่นที่จะเกิดในอนาคต พึงกล่าวโดยความเป็นอนาคต ไม่ใช่ของสันดานนั้นเอง. เพราะการดับของสันดานนั้นย่อมชื่อว่าเริ่มขึ้นแล้วหลังจากที่เกิด. เพราะฉะนั้น แม้ในปวัตติกาลของพระอรหันต์ เมื่อมีการจำแนกโสตายตนะและจักขายตนะแล้ว การตอบสองอย่างที่ว่า “จักขายตนะจักดับแก่บุคคลใด โสตายตนะจักดับแก่บุคคลนั้นหรือ? ใช่. อนึ่ง โสตายตนะจักดับแก่บุคคลใด จักขายตนะจักดับแก่บุคคลนั้นหรือ? ใช่” ย่อมสมควรด้วยการอ้างถึงกาลในอนาคตเท่านั้น. และเพราะการดับย่อมชื่อว่าเริ่มขึ้นแล้วหลังจากที่เกิด และคำว่าดับนั้นกล่าวถึงการจุติโดยความเป็นที่สุดของการดับนั้น. เพราะฉะนั้น แม้ในปวัตติกาล เมื่อส่วนหนึ่งของสันดานดับไปแล้ว แต่ยังมีการอุปาทะที่ไม่ดับอยู่ จึงชื่อว่าการดับยังไม่สิ้นสุด และกล่าวว่าการดับของสันดานนั้นย่อมมีด้วยการจุติเท่านั้น. เพราะจะกล่าวว่า “อนึ่ง โสมนัสสินทรีย์ดับแก่บุคคลใด จักขุนทรีย์ย่อมดับแก่บุคคลนั้นหรือ? ใช่” ดังนั้น ในที่นี้ก็เช่นกัน เมื่อประสงค์ถึงการดับด้วยการจุติ และสิ่งใดที่จะดับในปวัตติกาล สิ่งนั้นก็จะดับด้วยการจุติโดยความเป็นที่สุด คำตอบว่า “ใช่” จึงสมควร. และในคำว่า “สจักขุกานัง” เป็นต้น พึงทราบอรรถด้วยคำว่า “ผู้ได้จักขุแล้ว” เป็นต้น. ‘‘යස්ස චක්ඛායතනං න නිරුජ්ඣති, තස්ස සොතායතනං න නිරුජ්ඣිස්සතීති? සබ්බෙසං උපපජ්ජන්තානං, අචක්ඛුකානං චවන්තානං තෙසං චක්ඛායතනං න නිරුජ්ඣති, නො ච තෙසං සොතායතනං න නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති එත්ථ ආරුප්පෙ පච්ඡිමභවිකෙ ඨපෙත්වා සබ්බෙ උපපජ්ජන්තා, අචක්ඛුකා චවන්තා ච ගහිතාති දට්ඨබ්බා. තෙ හි දුතියකොට්ඨාසෙන සඞ්ගය්හන්තීති තදපෙක්ඛත්තා සාවසෙසමිදං සබ්බවචනං අචක්ඛුකවචනඤ්චාති. ‘‘ආරුප්පෙ පච්ඡිමභවිකාන’’න්ති එත්ථ ච අරූපතො පඤ්චවොකාරං අගච්ඡන්තා අනඤ්ඤූපපත්තිකාපි ‘‘අරූපෙ පච්ඡිමභවිකා’’ඉච්චෙව සඞ්ගය්හන්තීති වෙදිතබ්බා. එස නයො අඤ්ඤෙසුපි එවරූපෙසූති. ในคำว่า “จักขายตนะไม่ดับแก่บุคคลใด โสตายตนะย่อมไม่ดับแก่บุคคลนั้นหรือ? จักขายตนะไม่ดับแก่บุคคลผู้กำลังเกิดทั้งหมด และบุคคลผู้กำลังจุติที่ไม่มีจักขุ แต่โสตายตนะย่อมไม่ดับแก่บุคคลเหล่านั้น” นี้ พึงทราบว่าบุคคลผู้กำลังเกิดทั้งหมด เว้นผู้มีภพสุดท้ายในอรูปภูมิ และบุคคลผู้กำลังจุติที่ไม่มีจักขุ ถูกรวบรวมไว้. เพราะบุคคลเหล่านั้นถูกสงเคราะห์ด้วยส่วนที่สอง และเพราะเหตุที่อ้างถึงส่วนนั้น คำว่า “ทั้งหมด” นี้จึงเป็นคำที่มีส่วนเหลือ และคำว่า “ไม่มีจักขุ” ก็เช่นกัน. และในคำว่า “ผู้มีภพสุดท้ายในอรูปภูมิ” นี้ พึงทราบว่าบุคคลผู้ไม่ไปสู่ปัญจโวการภูมิจากอรูปภูมิ ผู้ไม่มีการเกิดอื่นอีก ก็ถูกสงเคราะห์ว่าเป็น “ผู้มีภพสุดท้ายในอรูปภูมิ” เช่นกัน. นัยนี้พึงทราบในกรณีอื่น ๆ ที่เป็นเช่นนี้ด้วย. පවත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายปวัตติวาระจบลงแล้ว. ආයතනයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายอายตนยมกจบลงแล้ว. 4. ධාතුයමකං ๔. ธาตุยมก. 1-19. ලබ්භමානානන්ති ඉදං පවත්තිවාරෙ සද්දධාතුසම්බන්ධානං යමකානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතාදිසම්බන්ධානඤ්ච චුතිපටිසන්ධිවසෙන අලබ්භමානතං සන්ධාය වුත්තං. คำว่า “ลัพภมานานัง” นี้ กล่าวโดยหมายถึงความที่ยมกที่เกี่ยวข้องกับสัทธธาตุ และที่เกี่ยวข้องกับจักขุวิญญาณธาตุเป็นต้น ไม่พึงได้ในปวัตติวาระ โดยอาศัยการจุติและปฏิสนธิ. ධාතුයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายธาตุยมกจบลงแล้ว. 5. සච්චයමකං ๕. สัจจยมก. 1. පණ්ණත්තිවාරො ๑. ปัญญัตติวาระ. නිද්දෙසවාරවණ්ණනා คำอธิบายนิทเทสวาระ. 10-26. ‘‘දුක්ඛං [Pg.134] දුක්ඛසච්චන්ති? ආමන්තා’’ති එත්ථ කිඤ්චාපි දුක්ඛදුක්ඛං සඞ්ඛාරදුක්ඛං විපරිණාමදුක්ඛන්ති තීසුපි දුක්ඛසද්දො පවත්තති, ‘‘ජාතිපි දුක්ඛා’’තිආදිනා (මහාව. 14; විභ. 190) ජාතිආදීසු ච, සො පන දුක්ඛදුක්ඛතො අඤ්ඤත්ථ පවත්තමානො අඤ්ඤනිරපෙක්ඛො නප්පවත්තති. සුද්ධඤ්චෙත්ථ දුක්ඛපදං අඤ්ඤනිරපෙක්ඛං ගහෙත්වා පණ්ණත්තිසොධනං කරොති, තෙන නිප්පරියායතො දුක්ඛසභාවත්තා එව යං දුක්ඛදුක්ඛං, තස්මිං දුක්ඛදුක්ඛෙ එස දුක්ඛසද්දො, තඤ්ච එකන්තෙන දුක්ඛසච්චමෙවාති ‘‘ආමන්තා’’ති වුත්තං. සුද්ධසච්චවාරෙ සච්චවිභඞ්ගෙ වුත්තෙසු සමුදයෙසු කොචි ඵලධම්මෙසු නත්ථි, න ච ඵලධම්මෙසු කොචි නිරොධොති වුච්චමානො අත්ථි, මග්ගසද්දො ච ඵලඵලඞ්ගෙසු මග්ගඵලත්තා පවත්තති, න මග්ගකිච්චසබ්භාවා. පරිනිට්ඨිතනිය්‍යානකිච්චානි හි තානි. නිය්‍යානවාචකො චෙත්ථ මග්ගසද්දො, න නිය්‍යානඵලවාචකො, තස්මා සමුදයො සච්චං, නිරොධො සච්චං, මග්ගො සච්චන්ති එතෙසුපි ‘‘ආමන්තා’’ඉච්චෙව විස්සජ්ජනං කතං. 10-26. ในประโยคที่ว่า “ทุกข์เป็นทุกขสัจหรือ? ใช่” นี้ แม้คำว่า “ทุกข์” จะใช้ในทุกข์ ๓ อย่าง คือ ทุกข์คือทุกข์ (ทุกขทุกข์), ทุกข์เพราะสังขาร (สังขารทุกข์) และทุกข์เพราะความแปรปรวน (วิปริณามทุกข์) และในชาติเป็นต้น ดังที่กล่าวว่า “แม้ชาติก็เป็นทุกข์” (มหาวรรค ๑๔; วิภังค์ ๑๙๐) แต่คำว่า “ทุกข์” นั้น เมื่อใช้ในที่อื่นนอกจากทุกข์คือทุกข์ จะไม่ใช้โดยไม่เกี่ยวเนื่องกับสิ่งอื่น ในที่นี้ ท่านถือเอาบทว่า “ทุกข์” ที่บริสุทธิ์ ไม่เกี่ยวเนื่องกับสิ่งอื่น มาชำระบัญญัติ ด้วยเหตุนั้น คำว่า “ทุกข์” นี้ จึงหมายถึงทุกข์คือทุกข์ ซึ่งมีสภาพเป็นทุกข์โดยตรง และทุกข์คือทุกข์นั้นเป็นทุกขสัจโดยส่วนเดียว จึงกล่าวว่า “ใช่” ในสุทธสัจจวาร ในสมุทัยที่กล่าวไว้ในสัจจวิภังค์ ไม่มีธรรมบางอย่างอยู่ในผลธรรม และไม่มีธรรมบางอย่างที่เรียกว่านิโรธอยู่ในผลธรรม ส่วนคำว่า “มรรค” นั้น ใช้ในผลและองค์แห่งผล เพราะเป็นมรรคผล ไม่ใช่เพราะมีกิจแห่งมรรค เพราะสิ่งเหล่านั้นมีกิจแห่งการนำออกสำเร็จแล้ว และคำว่า “มรรค” ในที่นี้เป็นคำกล่าวถึงการนำออก ไม่ใช่คำกล่าวถึงผลของการนำออก เพราะฉะนั้น ในประโยคที่ว่า “สมุทัยเป็นสัจจะ, นิโรธเป็นสัจจะ, มรรคเป็นสัจจะ” เหล่านี้ ก็ได้มีการวิสัชนาว่า “ใช่” เช่นกัน අථ වා පදසොධනෙන පදෙසු සොධිතෙසු සච්චවිසෙසනභූතා එව දුක්ඛාදිසද්දා ඉධ ගහිතාති විඤ්ඤායන්ති. තෙසං පන එකන්තෙන සච්චවිසෙසනභාවං, සච්චානඤ්ච තබ්බිසෙසනයොගවිසෙසං දීපෙතුං සුද්ධසච්චවාරො වුත්තොති සච්චවිසෙසනානං දුක්ඛාදීනං එකන්තසච්චත්තා ‘‘දුක්ඛං සච්චං…පෙ… මග්ගො සච්චන්ති? ආමන්තා’’ති වුත්තන්ති. යථා චෙත්ථ, එවං ඛන්ධයමකාදීසුපි සුද්ධඛන්ධාදිවාරෙසු ඛන්ධාදිවිසෙසනභූතානමෙව රූපාදීනං ගහණං යුත්තං. අට්ඨකථායං (යම. අට්ඨ. ඛන්ධයමක 38) පන ‘‘යස්මා පියරූපසාතරූපසඞ්ඛාතං වා රූපං හොතු භූතුපාදාරූපං වා, සබ්බං පඤ්චසු ඛන්ධෙසු සඞ්ගහං ගච්ඡතෙව, තස්මා ආමන්තාති පටිජානාතී’’ති වචනෙන රූපාදිචක්ඛාදිදුක්ඛාදිග්ගහණෙහි සුද්ධඛන්ධාදිවාරෙසුපි ඛන්ධාදිවිසෙසනතො අඤ්ඤෙපි ගහිතාති අයමත්ථො දීපිතො හොති, තෙන තදනුරූපතාවසෙන ඉතරො අත්ථො වුත්තො. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อชำระบทแล้ว บทวิเสสนะของสัจจะ คือคำว่าทุกข์เป็นต้นเท่านั้น ย่อมเป็นที่เข้าใจว่าถูกถือเอาในที่นี้ อนึ่ง เพื่อแสดงความเป็นบทวิเสสนะของสัจจะโดยส่วนเดียวของคำเหล่านั้น และความพิเศษแห่งการประกอบด้วยบทวิเสสนะนั้นของสัจจะ จึงกล่าวสุทธสัจจวารไว้ ด้วยเหตุนั้น เพราะทุกข์เป็นต้นซึ่งเป็นบทวิเสสนะของสัจจะ เป็นสัจจะโดยส่วนเดียว จึงกล่าวว่า “ทุกข์เป็นสัจจะ... มรรคเป็นสัจจะหรือ? ใช่” ในที่นี้เป็นฉันใด แม้ในขันธยมกเป็นต้น ในสุทธขันธวารเป็นต้น การถือเอารูปเป็นต้นซึ่งเป็นบทวิเสสนะของขันธ์เป็นต้นเท่านั้น ก็ย่อมสมควร แต่ในอรรถกถา (ยมก.อรรถกถา ขันธยมก ๓๘) ด้วยคำว่า “เพราะรูปไม่ว่าจะเป็นรูปที่นับว่าเป็นที่รักและน่าพอใจ หรือรูปที่เป็นมหาภูตรูปและอุปาทายรูป ทั้งหมดก็ย่อมสงเคราะห์เข้าในขันธ์ ๕ ได้ เพราะฉะนั้น จึงรับรองว่า ‘ใช่’” นี้ ความหมายที่ว่า แม้สิ่งอื่นนอกจากบทวิเสสนะของขันธ์เป็นต้น ก็ถูกถือเอาในสุทธขันธวารเป็นต้น ด้วยการถือเอารูปเป็นต้น จักขุเป็นต้น ทุกข์เป็นต้น ก็ได้ถูกแสดงแล้ว ด้วยเหตุนั้น ความหมายอื่นจึงถูกกล่าวไว้โดยเป็นไปตามความเหมาะสมนั้น නිද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาแห่งนิเทศวารจบแล้ว. 2. පවත්තිවාරවණ්ණනා ๒. อรรถกถาแห่งปวัตติวาร 27-164. අන්තමසො [Pg.135] සුද්ධාවාසානම්පීති ඉදං තෙසං අරියත්තා දුක්ඛසච්චෙන උපපජ්ජනෙ ආසඞ්කා සියාති කත්වා වුත්තං. තණ්හාවිප්පයුත්තචිත්තස්සාති ඉදං පඤ්චවොකාරවසෙනෙව ගහෙතබ්බන්ති වුත්තං. යස්ස දුක්ඛසච්චං උප්පජ්ජතීති එතෙන පන සන්නිට්ඨානෙන සබ්බෙ උපපජ්ජන්තා පවත්තියං චතුවොකාරෙ මග්ගඵලතො අඤ්ඤචිත්තානං උප්පාදක්ඛණසමඞ්ගිනො පඤ්චවොකාරෙ ච සබ්බචිත්තානං උප්පාදක්ඛණසමඞ්ගිනො සඞ්ගහිතාති තෙස්වෙව සන්නිට්ඨානෙන නිච්ඡිතෙසු කෙචි ‘‘පවත්තෙ තණ්හාවිප්පයුත්තචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ’’ති එතෙන දුක්ඛසමුදයෙසු එකකොට්ඨාසප්පවත්තිසමඞ්ගිනො දස්සීයන්ති සන්නිට්ඨානෙන ගහිතස්සෙව විභාගදස්සනතො, තෙන චතුවොකාරානම්පි ගහණං උපපන්නමෙව. න හි තෙසු මග්ගඵලුප්පාදසමඞ්ගීසු පසඞ්ගතා අත්ථි තංසමඞ්ගීනං තෙසං සන්නිට්ඨානෙන අග්ගහිතත්තාති. ඉදං ඉධ න ගහෙතබ්බන්ති ඉදං චතුවොකාරෙ ඵලසමාපත්තිචිත්තං ඉධ සච්චානං උප්පාදවචනෙ න ගහෙතබ්බන්ති වුත්තං හොති. ๒๗-๑๖๔. ข้อความว่า “แม้ที่สุดแม้สุทธาวาสภูมิ” นี้ กล่าวไว้โดยถือว่าอาจมีความสงสัยในการอุบัติด้วยทุกขสัจของท่านเหล่านั้น เพราะท่านเหล่านั้นเป็นอริยะ ข้อความว่า “แห่งจิตที่ปราศจากตัณหา” นี้ กล่าวไว้ว่าพึงถือเอาโดยเป็นไปตามปัญจโวการภูมิเท่านั้น อนึ่ง ด้วยสันนิษฐานบทว่า “ทุกขสัจเกิดขึ้นแก่ผู้ใด” นี้ สัตว์ทั้งปวงที่กำลังอุบัติ ผู้ประกอบด้วยขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตอื่นจากมรรคและผลในจตุโวการภูมิ และผู้ประกอบด้วยขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตทั้งปวงในปัญจโวการภูมิ ย่อมสงเคราะห์เข้าได้ ด้วยเหตุนั้น ในสัตว์เหล่านั้นที่กำหนดด้วยสันนิษฐานบทแล้ว บางพวกก็ถูกแสดงว่าเป็นผู้ประกอบด้วยการเป็นไปส่วนหนึ่งในทุกขสมุทัย ด้วยข้อความว่า “ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตที่ปราศจากตัณหาในปวัตติกาล” เพราะเห็นการจำแนกของสิ่งที่ถูกถือเอาด้วยสันนิษฐานบทนั้น ด้วยเหตุนั้น การถือเอาสัตว์ในจตุโวการภูมิก็ย่อมสมควร เพราะในผู้ประกอบด้วยการเกิดขึ้นแห่งมรรคและผลเหล่านั้น ไม่มีความเกี่ยวข้อง (แห่งกฎนี้) เพราะผู้ประกอบด้วยสิ่งเหล่านั้นไม่ถูกถือเอาด้วยสันนิษฐานบทนั้น ข้อความว่า “สิ่งนี้ไม่พึงถือเอาในที่นี้” นี้ หมายความว่า จิตในผลสมาบัติในจตุโวการภูมิ ไม่พึงถือเอาในคำกล่าวถึงการเกิดขึ้นแห่งสัจจะในที่นี้ එත්ථ ච සබ්බෙසං උපපජ්ජන්තානන්ති ඉදං කම්මජපවත්තස්ස පඨමුප්පාදදස්සනෙන වුත්තං, අසඤ්ඤසත්තාපෙත්ථ සඞ්ගහිතා. පවත්තෙ තණ්හාවිප්පයුත්තචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙති ඉදං පන සමුදයසච්චුප්පාදවොමිස්සස්ස දුක්ඛසච්චුප්පාදස්ස තංරහිතස්ස දස්සනවසෙන වුත්තං. තණ්හාය උප්පාදක්ඛණෙති තංසහිතස්ස සමුදයසච්චුප්පාදවොමිස්සස්ස. තෙසං පන අසඤ්ඤසත්තානං පවත්තියං දුක්ඛසච්චස්ස උප්පාදො සබ්බත්ථ න ගහිතො, තථා නිරොධො චාති. මග්ගසච්චයමකෙපි එසෙව නයො. තෙසං තස්මිං උපපත්තික්ඛණෙ ච තණ්හාවිප්පයුත්තචිත්තුප්පත්තික්ඛණෙ චාති එවමෙත්ථ ඛණවසෙන ඔකාසො වෙදිතබ්බොති වුත්තං, එවඤ්ච සති ‘‘යස්ස යත්ථ දුක්ඛසච්චං උප්පජ්ජති, තස්ස තත්ථ සමුදයසච්චං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති (යම. 1.සච්චයමක.71) එතස්ස විස්සජ්ජනෙ පච්ඡිමකොට්ඨාසෙ ‘‘ඉතරෙසං චතුවොකාරං පඤ්චවොකාරං උපපජ්ජන්තානං, පවත්තෙ චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ තෙසං තත්ථ දුක්ඛසච්චඤ්ච උප්පජ්ජති සමුදයසච්චඤ්ච උප්පජ්ජිස්සතී’’ති ඉදං න යුජ්ජෙය්‍ය. න හි උපපත්තික්ඛණෙ චිත්තුප්පත්තික්ඛණෙ ච සමුදයසච්චං උප්පජ්ජිස්සතීති. තස්මා උපපත්තික්ඛණතණ්හාවිප්පයුත්තචිත්තුප්පත්තික්ඛණසමඞ්ගීනං පුග්ගලානං යස්මිං කාමාවචරාදිඔකාසෙ සා උපපත්ති චිත්තුප්පත්ති ච පවත්තමානා, තත්ථ තෙසන්ති ඔකාසවසෙනෙවෙත්ථ [Pg.136] තත්ථ-සද්දස්ස අත්ථො යුජ්ජති. පුග්ගලොකාසවාරො හෙස. තත්ථ පුග්ගලවිසෙසදස්සනත්ථං ‘‘සබ්බෙසං උපපජ්ජන්තාන’’න්තිආදි වුත්තං, ඔකාසො පන යත්ථ තෙ, සො එවාති. ในที่นี้ ข้อความว่า “แห่งสัตว์ทั้งปวงที่กำลังอุบัติ” นี้ กล่าวไว้ด้วยการแสดงการเกิดขึ้นครั้งแรกของความเป็นไปแห่งกัมมชรูป แม้อสัญญีสัตว์ก็สงเคราะห์เข้าในที่นี้ ส่วนข้อความว่า “ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตที่ปราศจากตัณหาในปวัตติกาล” นี้ กล่าวไว้โดยเป็นไปตามการแสดงการเกิดขึ้นของทุกขสัจที่ปราศจากสิ่งนั้น ซึ่งปะปนกับการเกิดขึ้นของสมุทัยสัจจะ ข้อความว่า “ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของตัณหา” นี้ หมายถึงการเกิดขึ้นของสมุทัยสัจจะที่ปะปนกับสิ่งนั้น อนึ่ง การเกิดขึ้นของทุกขสัจในปวัตติกาลของอสัญญีสัตว์เหล่านั้น ไม่ถูกถือเอาในทุกที่ เช่นเดียวกับนิโรธ แม้ในมรรคสัจจยมกก็มีนัยนี้เช่นกัน ในที่นี้ กล่าวไว้ว่า “พึงทราบโอกาสโดยเป็นไปตามขณะ” ดังนี้ คือ “ในขณะแห่งการอุบัติของสัตว์เหล่านั้น และในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตที่ปราศจากตัณหา” และเมื่อเป็นเช่นนั้น ในส่วนท้ายของการวิสัชนาประโยคที่ว่า “ทุกขสัจเกิดขึ้นแก่ผู้ใดในที่ใด สมุทัยสัจจักเกิดขึ้นแก่ผู้นั้นในที่นั้น” (ยมก. ๑. สัจจยมก. ๗๑) ข้อความที่ว่า “แก่สัตว์เหล่าอื่นที่กำลังอุบัติในจตุโวการภูมิและปัญจโวการภูมิ ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตในปวัตติกาล ทุกขสัจก็เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นในที่นั้น และสมุทัยสัจจักเกิดขึ้น” นี้ ก็จะไม่สมควร เพราะสมุทัยสัจจักไม่เกิดขึ้นในขณะแห่งการอุบัติและในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิต เพราะฉะนั้น คำว่า “ในที่นั้นแก่สัตว์เหล่านั้น” ในที่นี้ ย่อมสมควรโดยเป็นไปตามโอกาสเท่านั้น คือ ในโอกาสมีกามวจรภูมิเป็นต้นใด การอุบัติและการเกิดขึ้นของจิตนั้นกำลังเป็นไปของบุคคลผู้ประกอบด้วยขณะแห่งการอุบัติและขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตที่ปราศจากตัณหา นี้เป็นปุคคลโอกาสวาร ในที่นั้น ข้อความว่า “แห่งสัตว์ทั้งปวงที่กำลังอุบัติ” เป็นต้น กล่าวไว้เพื่อแสดงความพิเศษของบุคคล ส่วนโอกาสคือที่ที่สัตว์เหล่านั้นอยู่เท่านั้น ‘‘සබ්බෙසං චවන්තානං පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ ආරුප්පෙ මග්ගස්ස ච ඵලස්ස ච උප්පාදක්ඛණෙ තෙසං සමුදයසච්චඤ්ච නුප්පජ්ජති දුක්ඛසච්චඤ්ච නුප්පජ්ජතී’’ති එත්ථ පන ‘‘පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ දුක්ඛසච්චං නුප්පජ්ජතී’’ති චිත්තපටිබද්ධවුත්තිත්තා චිත්තජරූපමෙව ඉධාධිප්පෙතං, න කම්මජාදිරූපං චිත්තං අනපෙක්ඛිත්වාව උප්පජ්ජනතොති කෙචි වදන්ති. ‘‘යස්ස වා පන සමුදයසච්චං නුප්පජ්ජතී’’ති එතෙන පන සන්නිට්ඨානෙන ගහිතො පුග්ගලො න චිත්තං අපෙක්ඛිත්වාව ගහිතො, අථ ඛො යො කොචි එවංපකාරො, තස්මා ‘‘තස්ස දුක්ඛසච්චං නුප්පජ්ජතී’’ති එතෙන ච න චිත්තාපෙක්ඛමෙව දුක්ඛසච්චං වුත්තං, අථ ඛො යං කිඤ්චීති චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ යං කිඤ්චි දුක්ඛසච්චං නුප්පජ්ජතීති අයමත්ථො විඤ්ඤායතීති. න හි යමකෙ විභජිතබ්බෙ අවිභත්තා නාම පුච්ඡා අත්ථීති. ในคำว่า 'ในขณะภังคะแห่งจิตในปวัตติของสัตว์ทั้งปวงที่กำลังจุติ และในขณะอุปปาทขณะแห่งมรรคและผลในอรูป สมุทยสัจจะก็ไม่เกิดขึ้น และทุกขสัจจะก็ไม่เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น' นี้ มีคำอธิบายว่า ในคำว่า 'ในขณะภังคะแห่งจิตในปวัตติ ทุกขสัจจะย่อมไม่เกิดขึ้น' นี้ เพราะความที่ทุกขสัจจะนั้นเป็นไปเนื่องด้วยจิต ในที่นี้ท่านจึงประสงค์เอาเฉพาะจิตตชรูปเท่านั้น ไม่ประสงค์เอากัมมชรูปเป็นต้น เพราะกัมมชรูปเป็นต้นนั้นย่อมเกิดขึ้นโดยไม่ต้องอาศัยจิตเลย นี้เป็นวาทะของอาจารย์บางพวก. ส่วนโดยสันนิฏฐานบทว่า 'หรือว่า สมุทยสัจจะย่อมไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลใด' นี้ บุคคลที่ถือเอาแล้ว มิใช่ถือเอาโดยอาศัยจิต แต่ที่แท้แล้วหมายถึงบุคคลใดก็ตามที่เป็นเช่นนั้น เพราะฉะนั้น โดยคำว่า 'ทุกขสัจจะย่อมไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น' นี้ ท่านจึงมิได้กล่าวถึงทุกขสัจจะโดยอาศัยจิตอย่างเดียว แต่ที่แท้แล้วพึงทราบเนื้อความนี้ว่า ในขณะภังคะแห่งจิต ทุกขสัจจะอย่างใดอย่างหนึ่งย่อมไม่เกิดขึ้น. จริงอยู่ ในยมกที่ควรจำแนก ย่อมไม่มีปัญหาที่ชื่อว่าไม่จำแนก. ‘‘සුද්ධාවාසානං දුතියෙ චිත්තෙවත්තමානෙ’’ති ඉදං සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන යස්ස යත්ථ දුක්ඛසච්චං උප්පජ්ජිත්ථ, නො ච සමුදයසච්චං, තංදස්සනවසෙන වුත්තං. තස්මිං පන දස්සිතෙ තෙන සමානගතිකත්තා දුතියාකුසලචිත්තතො පුරිමසබ්බචිත්තසමඞ්ගිනො තෙනෙව දස්සිතා හොන්ති. තෙසම්පි හි තත්ථ දුක්ඛසච්චං උප්පජ්ජිත්ථ නො ච තෙසං තත්ථ සමුදයසච්චං උප්පජ්ජිත්ථාති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘ඉතරෙසං චතුවොකාරපඤ්චවොකාරාන’’න්ති එත්ථ යථාවුත්තා සුද්ධාවාසා අග්ගහිතා හොන්ති. යථා ‘‘යස්ස යත්ථ දුක්ඛසච්චං උප්පජ්ජති, තස්ස තත්ථ සමුදයසච්චං උප්පජ්ජිත්ථා’’ති (යම. 1.සච්චයමක.61) එතස්ස විස්සජ්ජනෙ ‘‘සුද්ධාවාසානං උපපත්තිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ’’ති (යම. 1.සච්චයමක.61) එතෙනෙව උපපත්තිචිත්තුප්පාදක්ඛණසමඞ්ගිසමානගතිකා දුතියාකුසලතො පුරිමසබ්බචිත්තුප්පාදක්ඛණසමඞ්ගිනො දස්සිතා හොන්තීති න තෙ ‘‘ඉතරෙස’’න්ති එතෙන ගය්හන්ති, එවමිධාපි දට්ඨබ්බන්ති. ‘‘ඉතරෙස’’න්ති වචනං පඤ්චවොකාරානං විසෙසනත්ථං, න චතුවොකාරානං. න හි තෙ පුබ්බෙ වුත්තා වජ්ජෙතබ්බා සන්ති පඤ්චවොකාරා විය යථාවුත්තා සුද්ධාවාසාති. ‘‘අභිසමෙතාවීනං තෙසං තත්ථ දුක්ඛසච්චඤ්ච උප්පජ්ජිත්ථ මග්ගසච්චඤ්ච උප්පජ්ජිත්ථා’’ති (යම. 1.සච්චයමක.41) එතෙන සන්නිට්ඨානෙන පුග්ගලොකාසා අඤ්ඤමඤ්ඤපරිච්ඡින්නා ගහිතාති යස්මිං ඔකාසෙ අභිසමෙතාවිනො, තෙ එවං ‘‘අභිසමෙතාවීන’’න්ති එතෙන ගහිතාති දට්ඨබ්බා[Pg.137]. තෙන යෙ කාමාවචරෙ රූපාවචරෙ අරූපාවචරෙ වා අභිසමෙතාවිනො රූපාවචරං අරූපාවචරං වා උපපන්නා, යාව තත්ථාභිසමයො උප්පන්නො භවිස්සති, තාව තෙ එත්ථ න ගය්හන්ති, තෙ පන පුරිමකොට්ඨාසෙ ‘‘සුද්ධාවාසානං දුතියෙ චිත්තෙ වත්තමානෙ’’ති එවං දස්සිතෙහි සුද්ධාවාසෙ අනුප්පන්නාභිසමයෙහි සමානගතිකාති විසුං න දස්සිතා. ‘‘අනභිසමෙතාවීන’’න්ති ගහිතා යෙ සබ්බත්ථ තත්ථ ච අනභිසමෙතාවිනො, තෙසු සුද්ධාවාසානං ගහණකාලවිසෙසනත්ථං ‘‘සුද්ධාවාසානං දුතියෙ චිත්තෙ වත්තමානෙ’’ති (යම. 1.සච්චයමක.42) වුත්තන්ති. คำว่า 'เมื่อจิตดวงที่ ๒ ของสุทธาวาสพรหมทั้งหลายเป็นไปอยู่' นี้ ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจการแสดงบุคคลที่ทุกขสัจจะเคยเกิด แต่สมุทยสัจจะยังไม่เคยเกิดในที่ใด โดยกำหนดอย่างต่ำที่สุด. เมื่อแสดงบุคคลนั้นแล้ว บุคคลผู้ประกอบด้วยจิตทั้งหมดก่อนหน้าอกุศลจิตดวงที่ ๒ ก็ชื่อว่าท่านแสดงแล้วด้วยคำนั้นนั่นเอง เพราะมีความเป็นไปอย่างเดียวกัน. ด้วยว่า แม้แก่บุคคลเหล่านั้น ทุกขสัจจะก็เคยเกิดในที่นั้น แต่สมุทยสัจจะยังไม่เคยเกิดแก่บุคคลเหล่านั้นในที่นั้น. และเมื่อทำอย่างนี้ สุทธาวาสพรหมตามที่กล่าวแล้ว ย่อมไม่ถูกถือเอาในคำว่า 'ของบุคคลที่นอกเหนือจากนั้นในจตุโวการภูมิและปัญจโวการภูมิ'. เหมือนอย่างในคำวิสัชนาแห่งปัญหานี้ว่า 'ทุกขสัจจะย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใดในที่ใด สมุทยสัจจะก็เคยเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นในที่นั้นใช่ไหม' ว่า 'ในขณะอุปปาทขณะแห่งอุปปัตติจิตของสุทธาวาสพรหมทั้งหลาย' ด้วยคำนี้เอง บุคคลผู้ประกอบด้วยอุปปาทขณะแห่งจิตทั้งหมดก่อนหน้าอกุศลจิตดวงที่ ๒ ซึ่งมีความเป็นไปอย่างเดียวกันกับบุคคลผู้ประกอบด้วยอุปปาทขณะแห่งอุปปัตติจิต ท่านก็แสดงไว้แล้ว ดังนั้น บุคคลเหล่านั้นจึงไม่ถูกถือเอาด้วยคำว่า 'ของบุคคลที่นอกเหนือจากนั้น' แม้ในที่นี้ก็พึงทราบอย่างนี้เช่นกัน. คำว่า 'ของบุคคลที่นอกเหนือจากนั้น' เป็นคำวิเศษณะของปัญจโวการพรหม ไม่ใช่ของจตุโวการพรหม. เพราะจตุโวการพรหมเหล่านั้นที่ถูกกล่าวไว้ก่อนแล้ว ไม่ใช่ผู้ที่ควรยกเว้น เหมือนสุทธาวาสพรหมตามที่กล่าวแล้วในปัญจโวการภูมิ. ด้วยสันนิฏฐานบทว่า 'ทุกขสัจจะก็เคยเกิด และมรรคสัจจะก็เคยเกิดแก่บุคคลเหล่านั้นในที่นั้น ผู้เป็นอภิสมิตาวี' นี้ พึงทราบว่าท่านถือเอาบุคคลและโอกาสที่กำหนดซึ่งกันและกัน คือ ในโอกาสใดที่มีอภิสมิตาวีบุคคล บุคคลเหล่านั้นนั่นแหละท่านถือเอาด้วยคำว่า 'อภิสมิตาวีนัง' นี้. เพราะฉะนั้น บุคคลเหล่าใดที่เป็นอภิสมิตาวีในกามพจร รูปพจร หรืออรูปพจร แล้วไปเกิดในรูปพจรหรืออรูปพจร ตราบเท่าที่อภิสมยะยังไม่เกิดขึ้นในที่นั้น ตราบนั้นบุคคลเหล่านั้นย่อมไม่ถูกถือเอาในที่นี้ แต่บุคคลเหล่านั้นท่านมิได้แสดงไว้ต่างหาก เพราะมีความเป็นไปอย่างเดียวกันกับสุทธาวาสพรหมที่อภิสมยะยังไม่เกิดขึ้น ซึ่งแสดงไว้ในโกฏฐาสก่อนว่า 'เมื่อจิตดวงที่ ๒ ของสุทธาวาสพรหมทั้งหลายเป็นไปอยู่'. คำว่า 'เมื่อจิตดวงที่ ๒ ของสุทธาวาสพรหมทั้งหลายเป็นไปอยู่' ท่านกล่าวไว้เพื่อต้องการระบุเวลาที่ถือเอาสุทธาวาสพรหม ในบรรดาบุคคลที่ท่านถือเอาว่า 'อนภิสมิตาวีนัง' ซึ่งหมายถึงบุคคลที่ยังไม่เป็นอภิสมิตาวีในที่ทั้งปวงและในที่นั้น. යස්ස චිත්තස්ස අනන්තරා අග්ගමග්ගං පටිලභිස්සන්තීති එතෙන වොදානචිත්තසමඞ්ගිනා සමානගතිකා තතො පුරිමතරචිත්තසමඞ්ගිනොපි යාව සබ්බන්තිමතණ්හාසම්පයුත්තචිත්තසමඞ්ගී, තාව දස්සිතාති වෙදිතබ්බා. එස නයො අඤ්ඤෙසු එවරූපෙසූති. พึงทราบว่า ด้วยบทว่า 'บุคคลเหล่าใดจักได้อรหัตตมรรคในลำดับแห่งจิตใด' นี้ ท่านแสดงบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตที่เกิดก่อนหน้านั้นลงไป จนถึงบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยตัณหาดวงสุดท้าย ซึ่งมีความเป็นไปอย่างเดียวกันกับบุคคลผู้ประกอบด้วยโวทานจิต. นัยนี้พึงใช้ในบทอื่นๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้. පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙති ආගතට්ඨානෙ පටිසන්ධිචිත්තස්සපි භඞ්ගක්ඛණග්ගහණං දට්ඨබ්බං, තථා ‘‘පවත්තෙ චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ’’ති ආගතට්ඨානෙ ච චුතිචිත්තස්සපි උප්පාදක්ඛණස්සාති. ‘‘යස්ස දුක්ඛසච්චං න නිරුජ්ඣති, තස්ස සමුදයසච්චං න නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති (යම. 1.සච්චයමක.116) එතස්ස විස්සජ්ජනෙ ද්වීසුපි කොට්ඨාසෙසු ‘‘අරූපෙ මග්ගස්ස ච ඵලස්ස ච භඞ්ගක්ඛණෙ’’ඉච්චෙව (යම. 1.සච්චයමක.116) වුත්තං, න විසෙසිතං. කස්මා? එකස්සපි මග්ගස්ස ච ඵලස්ස ච භඞ්ගක්ඛණසමඞ්ගිනො උභයකොට්ඨාසභජනතො. යස්ස දුක්ඛසච්චං න නිරුජ්ඣතීති එතෙන සන්නිට්ඨානෙන ගහිතෙසු හි අරුපෙ මග්ගඵලභඞ්ගක්ඛණසමඞ්ගීසු කෙසඤ්චි තිණ්ණං ඵලානං ද්වින්නඤ්ච මග්ගානං භඞ්ගක්ඛණසමඞ්ගීනං නිරන්තරං අනුප්පාදෙත්වා අන්තරන්තරා විපස්සනානිකන්තිං භවනිකන්තිං උප්පාදෙත්වා යෙ උපරිමග්ගෙ උප්පාදෙස්සන්ති, තෙසං සමුදයසච්චං නිරුජ්ඣිස්සතීති තෙසංයෙව පන කෙසඤ්චි අන්තරා තණ්හං අනුප්පාදෙත්වා උපරිමග්ගඋප්පාදෙන්තානං මග්ගඵලභඞ්ගක්ඛණසමඞ්ගීනං සමුදයසච්චං න නිරුජ්ඣිස්සතීති. සාමඤ්ඤවචනෙනපි ච පුරිමකොට්ඨාසෙ වුච්චමානෙන පච්ඡිමකොට්ඨාසෙ වක්ඛමානෙ වජ්ජෙත්වාව ගහණං හොතීති දස්සිතොයං නයොති. ในที่ที่มาว่า 'ในขณะภังคะแห่งจิตในปวัตติ' พึงทราบว่ารวมเอาขณะภังคะแห่งปฏิสนธิจิตด้วย และในที่ที่มาว่า 'ในขณะอุปปาทขณะแห่งจิตในปวัตติ' ก็พึงทราบว่ารวมเอาขณะอุปปาทขณะแห่งจุติจิตด้วย. ในคำวิสัชนาแห่งปัญหานี้ว่า 'ทุกขสัจจะย่อมไม่ดับแก่บุคคลใด สมุทยสัจจะก็จักไม่ดับแก่บุคคลนั้นใช่ไหม' ท่านกล่าวไว้ในโกฏฐาสทั้งสองเพียงว่า 'ในขณะภังคะแห่งมรรคและผลในอรูป' เท่านั้น มิได้ระบุให้พิเศษไปกว่านี้. เพราะเหตุไร? เพราะบุคคลผู้ประกอบด้วยขณะภังคะแห่งมรรคและผลแม้เพียงดวงเดียว ย่อมเข้าได้กับทั้งสองโกฏฐาส. ด้วยว่า ในบรรดาบุคคลผู้ประกอบด้วยขณะภังคะแห่งมรรคและผลในอรูปที่ถือเอาด้วยสันนิฏฐานบทว่า 'ทุกขสัจจะย่อมไม่ดับแก่บุคคลใด' นั้น บุคคลบางพวกผู้ประกอบด้วยขณะภังคะแห่งผล ๓ และมรรค ๒ เมื่อยังไม่ทำให้เกิดขึ้นโดยลำดับ แต่ทำให้วิปัสสนานิกนติและภวนิกนติเกิดขึ้นในระหว่างๆ แล้วจักยังมรรคเบื้องบนให้เกิดขึ้น สมุทยสัจจะของบุคคลเหล่านั้นจักดับ แต่บุคคลบางพวกเหล่านั้นนั่นแหละ เมื่อไม่ให้ตัณหาเกิดขึ้นในระหว่าง แล้วยังมรรคเบื้องบนให้เกิดขึ้นอยู่ สมุทยสัจจะของบุคคลผู้ประกอบด้วยขณะภังคะแห่งมรรคและผลเหล่านั้นจักไม่ดับ. อนึ่ง นัยนี้ท่านแสดงไว้ว่า แม้ด้วยคำทั่วไปที่กล่าวในโกฏฐาสแรก ก็เป็นการถือเอาโดยยกเว้นบุคคลที่จะกล่าวในโกฏฐาสหลังนั่นเอง. පවත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาปวัตติวาระจบแล้ว 3. පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා ๓. พรรณนาปริญญาวาระ 165-170. පරිඤ්ඤාවාරෙ [Pg.138]…පෙ… තිස්සොපෙත්ථ පරිඤ්ඤා ලබ්භන්තීති එත්ථෙව විසෙසනං ඛන්ධයමකාදීසු සබ්බඛන්ධාදීනං විය සබ්බසච්චානං අපරිඤ්ඤෙය්‍යතාදස්සනත්ථං සච්ඡිකරණභාවනාවසෙන ඉමස්ස වාරස්ස අප්පවත්තිදස්සනත්ථඤ්ච. දුක්ඛස්ස පරිඤ්ඤත්ථං සමුදයස්ස ච පහානත්ථං භගවති බ්‍රහ්මචරියං වුස්සතීති පරිඤ්ඤාපහානං සච්චෙසු දස්සෙතුං දුක්ඛෙ තීරණපරිඤ්ඤා වුත්තා, න පහානපරිඤ්ඤා. සමුදයෙ ච පහානපරිඤ්ඤා, න තීරණපරිඤ්ඤා. ඤාතපරිඤ්ඤා පන සාධාරණාති උභයත්ථ වුත්තා. මග්ගඤාණඤ්හි දුක්ඛසමුදයානි විභාවෙතීති ඤාතපරිඤ්ඤා ච හොති, දුක්ඛතීරණකිච්චානං නිප්ඵාදනතො තීරණපරිඤ්ඤා ච, සමුදයස්ස අප්පවත්තිකරණතොව පහානපරිඤ්ඤා චාති තිස්සොපි පරිඤ්ඤා මග්ගක්ඛණෙ එව යොජෙතබ්බාති. ๑๖๕-๑๗๐. ในปริญญาวาระ ...เป... คำว่า ปริญญา ๓ อย่างพึงได้ในที่นี้ เป็นบทวิเสสนะในที่นี้เท่านั้น เพื่อแสดงความที่สัจจะทั้งปวงไม่ใช่สิ่งที่พึงกำหนดรู้ เหมือนความที่ขันธ์ทั้งปวงเป็นต้นไม่ใช่สิ่งที่พึงกำหนดรู้ในขันธยมกเป็นต้น และเพื่อแสดงความไม่เป็นไปของวาระนี้ด้วยอำนาจแห่งการทำให้แจ้งและการเจริญ. พรหมจรรย์อันบุคคลประพฤติในพระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่อกำหนดรู้ทุกข์ เพื่อละสมุทัย ดังนี้ เพื่อแสดงปริญญาและปหานะในสัจจะทั้งหลาย จึงกล่าวตีรณปริญญาในทุกข์ ไม่กล่าวปหานปริญญา. และกล่าวปหานปริญญาในสมุทัย ไม่กล่าวตีรณปริญญา. ส่วนญาตปริญญาเป็นสาธารณะ จึงกล่าวไว้ในที่ทั้งสอง. เพราะมรรคญาณย่อมจำแนกทุกข์และสมุทัย ฉะนั้น จึงเป็นญาตปริญญาด้วย เป็นตีรณปริญญาด้วย เพราะยังกิจคือการกำหนดรู้ทุกข์ให้สำเร็จ และเป็นปหานปริญญาด้วย เพราะยังสมุทัยให้ไม่เป็นไป ฉะนั้น ปริญญาทั้ง ๓ อย่างนี้ พึงประกอบในขณะแห่งมรรคเท่านั้น. පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายปริญญาวาระ จบแล้ว. සච්චයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายสัจจยมก จบแล้ว. 6. සඞ්ඛාරයමකං ๖. สังขารยมก 1. පණ්ණත්තිවාරවණ්ණනා ๑. คำอธิบายปัญญัตติวาระ 1. ඛන්ධාදයො විය පුබ්බෙ අවිභත්තා කායසඞ්ඛාරාදයොති තෙසං අවිඤ්ඤාතත්තා ‘‘අස්සාසපස්සාසා කායසඞ්ඛාරො’’තිආදිනා (සං. නි. 4.348) තයො සඞ්ඛාරෙ විභජති. කායස්ස සඞ්ඛාරොති පඨමෙ අත්ථෙ සාමිඅත්ථෙ එව සාමිවචනං, දුතියෙ අත්ථෙ කත්තුඅත්ථෙ. වචියා සඞ්ඛාරොති කම්මත්ථෙ සාමිවචනං. චිත්තස්ස සඞ්ඛාරොති ච කත්තුඅත්ථෙයෙව. සො පන කරණවචනස්ස අත්ථොති කත්වා ‘‘කරණත්ථෙ සාමිවචනං කත්වා’’ති වුත්තං. ๑. เพราะกายสังขารเป็นต้นยังไม่จำแนกไว้ก่อน เหมือนขันธ์เป็นต้น และเพราะยังไม่รู้แจ้งซึ่งกายสังขารเป็นต้นนั้น จึงจำแนกสังขาร ๓ อย่างว่า ‘ลมหายใจเข้าออกเป็นกายสังขาร’ เป็นต้น (สํ. นิ. 4.348). ในอรรถแรกว่า ‘กายัสส สังขาโร’ เป็นสวามิวจนะในอรรถแห่งสวามีเท่านั้น, ในอรรถที่สองเป็นอรรถแห่งกัตตุ. ใน ‘วจิยา สังขาโร’ เป็นสวามิวจนะในอรรถแห่งกรรม. ใน ‘จิตตัสส สังขาโร’ ก็เป็นอรรถแห่งกัตตุเท่านั้น. แต่เพราะอรรถนั้นเป็นอรรถแห่งกรณวจนะ จึงกล่าวว่า ‘ทำสวามิวจนะในอรรถแห่งกรณะ’. 2-7. සුද්ධිකඑකෙකපදවසෙන අත්ථාභාවතොති පදසොධනතංමූලකචක්කවාරෙහි යොපි අත්ථො දස්සිතො ද්වීහි පදෙහි ලබ්භමානො එකො අස්සාසපස්සාසාදිකො, තස්ස සුද්ධිකෙහි කායාදිපදෙහි සුද්ධිකෙන [Pg.139] ච සඞ්ඛාරපදෙන අවචනීයත්තා යථා රූපපදස්ස ඛන්ධෙකදෙසො ඛන්ධපදස්ස ඛන්ධසමුදායො පදසොධනෙ දස්සිතො යථාධිප්පෙතො අත්ථො අත්ථි, එවං එකෙකපදස්ස යථාධිප්පෙතත්ථාභාවතොති අධිප්පායො. කායො කායසඞ්ඛාරොතිආදි පන වත්තබ්බං සියාති යදි විසුං අදීපෙත්වා සමුදිතො කායසඞ්ඛාරසද්දො එකත්ථ දීපෙති, කායසඞ්ඛාරසද්දො කායසඞ්ඛාරත්ථෙ වත්තමානො ඛන්ධසද්දො විය රූපසද්දෙන කායසද්දෙන විසෙසිතබ්බොති අධිප්පායෙන වදති. සුද්ධසඞ්ඛාරවාරො හෙසාති එතෙන ඉමස්ස වාරස්ස පදසොධනෙන දස්සිතානං යථාධිප්පෙතානමෙව ගහණතො තෙසඤ්ච කායාදිපදෙහි අග්ගහිතත්තා ‘‘කායො කායසඞ්ඛාරො’’තිආදිවචනස්ස අයුත්තිං දස්සෙති. ඉධ පන සඞ්ඛාරයමකෙ කායාදිපදානං සඞ්ඛාරපදස්ස ච අසමානාධිකරණත්තා ‘‘කායො සඞ්ඛාරො, සඞ්ඛාරා කායො’’තිආදිම්හි වුච්චමානෙ අධිප්පෙතත්ථපරිච්චාගො අනධිප්පෙතත්ථපරිග්ගහො ච කතො සියාති සුද්ධසඞ්ඛාරතංමූලචක්කවාරා න වුත්තා. පදසොධනවාරතංමූලචක්කවාරෙහි පන අසමානාධිකරණෙහි කායාදිපදෙහි සඞ්ඛාරසද්දස්ස විසෙසනීයතාය දස්සිතාය සංසයො හොති ‘‘යො අත්ථන්තරප්පවත්තිනා කායසද්දෙන විසෙසිතො කායසඞ්ඛාරො, එසො අත්ථන්තරප්පවත්තීහි වචීචිත්තෙහි විසෙසිතො උදාහු අඤ්ඤො’’ති. එවං සෙසෙසුපි. එත්ථ තෙසං අඤ්ඤත්ථ දස්සනත්ථං ‘‘කායසඞ්ඛාරො වචීසඞ්ඛාරො’’තිආදිනා අනුලොමපටිලොමවසෙන ඡ යමකානි වුත්තානීති දට්ඨබ්බං. අට්ඨකථායං පන සුද්ධසඞ්ඛාරවාරට්ඨානෙ වුත්තත්තා අයං නයො සුද්ධසඞ්ඛාරවාරොති වුත්තො. ๒-๗. เพราะไม่มีอรรถโดยบทที่เป็นสุทธกะแต่ละบท คือ อรรถใดที่แสดงไว้ด้วยปทโสธนวาระและตัมมูลกจักกวาระ เป็นอัสสาสปัสสาสะเป็นต้นอย่างหนึ่งที่พึงได้ด้วยบท ๒ บท อรรถนั้นไม่พึงกล่าวด้วยบทกายะเป็นต้นที่เป็นสุทธกะ และด้วยบทสังขาระที่เป็นสุทธกะ เหมือนอรรถที่พึงประสงค์ที่แสดงไว้ในปทโสธนะว่า รูปบทเป็นส่วนหนึ่งของขันธ์ ขันธบทเป็นหมู่ของขันธ์ มีอยู่ ฉะนั้น ความหมายคือเพราะไม่มีอรรถที่พึงประสงค์ของบทแต่ละบท. ส่วนคำว่า ‘กายเป็นกายสังขาร’ เป็นต้น พึงกล่าวได้หรือ คือ ถ้ากายสังขารศัพท์ที่รวมกันแล้วแสดงอรรถอย่างหนึ่ง โดยไม่แยกแสดง กายสังขารศัพท์ที่เป็นไปในอรรถแห่งกายสังขาร พึงถูกวิเสสนะด้วยรูปศัพท์และกายศัพท์ เหมือนขันธศัพท์ ดังนี้ ย่อมกล่าวด้วยความหมาย. คำว่า ‘เป็นสุทธสังขารวาระ’ ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงความไม่สมควรของคำว่า ‘กายเป็นกายสังขาร’ เป็นต้น เพราะการถือเอาเฉพาะอรรถที่พึงประสงค์ที่แสดงไว้ด้วยปทโสธนะของวาระนี้ และเพราะอรรถเหล่านั้นไม่ถูกถือเอาด้วยบทกายะเป็นต้น. แต่ในสังขารยมกนี้ เพราะบทกายะเป็นต้นและบทสังขาระมีอธิกรณ์ไม่เสมอกัน ถ้ากล่าวว่า ‘กายเป็นสังขาร, สังขารเป็นกาย’ เป็นต้น การสละอรรถที่พึงประสงค์และการถือเอาอรรถที่ไม่พึงประสงค์ก็พึงมี ฉะนั้น สุทธสังขารตัมมูลกจักกวาระจึงไม่กล่าวไว้. แต่ด้วยปทโสธนวาระและตัมมูลกจักกวาระ เมื่อแสดงการที่สังขารศัพท์พึงถูกวิเสสนะด้วยบทกายะเป็นต้นที่มีอธิกรณ์ไม่เสมอกัน ย่อมเกิดความสงสัยว่า ‘กายสังขารใดที่ถูกวิเสสนะด้วยกายศัพท์ที่เป็นไปในอรรถอื่น กายสังขารนั้นถูกวิเสสนะด้วยวจีและจิตที่เป็นไปในอรรถอื่น หรือเป็นอย่างอื่น’ ดังนี้. แม้ในที่เหลือก็เช่นกัน. ในที่นี้ พึงเห็นว่า เพื่อแสดงอรรถเหล่านั้นในที่อื่น จึงกล่าวียมก ๖ อย่างโดยอนุโลมและปฏิโลมว่า ‘กายสังขาร วจีสังขาร’ เป็นต้น. ส่วนในอรรถกถา เพราะกล่าวไว้ในที่แห่งสุทธสังขารวาระ นัยนี้จึงเรียกว่า สุทธสังขารวาระ. පණ්ණත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายปัญญัตติวาระ จบแล้ว. 2. පවත්තිවාරවණ්ණනා ๒. คำอธิบายปวัตติวาระ 19. පවත්තිවාරෙ සඞ්ඛාරානං පුග්ගලානඤ්ච ඔකාසත්තා ඣානං භූමි ච විසුං ඔකාසභාවෙන ගහිතාති පුග්ගලවාරෙ ච ඔකාසවසෙන පුග්ගලග්ගහණෙන තෙසං ද්වින්නං ඔකාසානං වසෙන ගහණං හොති, තස්මා ‘‘විනා විතක්කවිචාරෙහි අස්සාසපස්සාසානං උප්පාදක්ඛණෙ’’ති දුතියතතියජ්ඣානොකාසවසෙන ගහිතා පුග්ගලා විසෙසෙත්වා දස්සිතාති දට්ඨබ්බා[Pg.140]. පුන පඨමජ්ඣානං සමාපන්නානන්ති ඣානොකාසවසෙන පුග්ගලං දස්සෙති, කාමාවචරානන්ති භූමොකාසවසෙන. ද්විප්පකාරානම්පි පන තෙසං විසෙසනත්ථමාහ ‘‘අස්සාසපස්සාසානං උප්පාදක්ඛණෙ’’ති. තෙන රූපාරූපාවචරෙසු පඨමජ්ඣානසමාපන්නකෙ කාමාවචරෙ ගබ්භගතාදිකෙ ච නිවත්තෙති. කාමාවචරානම්පි හි ගබ්භගතාදීනං විනා අස්සාසපස්සාසෙහි විතක්කවිචාරානං උප්පත්ති අත්ථි. අට්ඨකථායං පන එකන්තිකත්තා රූපාරූපාවචරා නිදස්සිතා. විනා අස්සාසපස්සාසෙහි විතක්කවිචාරානං උප්පාදක්ඛණෙති එතෙන පන දස්සිතා පුග්ගලා පඨමජ්ඣානොකාසා කාමාවචරාදිඔකාසා ච අස්සාසපස්සාසවිරහවිසිට්ඨා දට්ඨබ්බා. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ පුග්ගලවිභාගො වෙදිතබ්බො. ๑๙. ในปวัตติวาระ เพราะสังขารและบุคคลเป็นโอกาส จึงถือเอาฌานและภูมิโดยเป็นโอกาสต่างหาก และในปุคคลวาระก็มีการถือเอาโอกาสทั้งสองนั้นโดยการถือเอาบุคคลโดยเป็นโอกาส ฉะนั้น พึงเห็นว่า บุคคลที่ถูกถือเอาโดยเป็นโอกาสแห่งทุติยฌานและตติยฌานนั้น ถูกแสดงโดยวิเสสนะว่า ‘ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของลมหายใจเข้าออกโดยปราศจากวิตกและวิจาร’ อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ‘ผู้เข้าปฐมฌาน’ ย่อมแสดงบุคคลโดยเป็นโอกาสแห่งฌาน, คำว่า ‘ผู้เป็นกามวจร’ ย่อมแสดงโดยเป็นโอกาสแห่งภูมิ. เพื่อวิเสสนะบุคคลทั้งสองประเภทนั้น จึงกล่าวว่า ‘ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของลมหายใจเข้าออก’. ด้วยคำนั้น ย่อมปฏิเสธผู้เข้าปฐมฌานในรูปาวจรและอรูปาวจร และผู้ที่อยู่ในครรภ์เป็นต้นในกามวจร. เพราะแม้ผู้ที่อยู่ในครรภ์เป็นต้นในกามวจร ก็มีการเกิดขึ้นของวิตกและวิจารโดยปราศจากลมหายใจเข้าออก. ส่วนในอรรถกถา เพราะเป็นเอกันตะ จึงแสดงรูปาวจรและอรูปาวจร. แต่ด้วยคำว่า ‘ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของวิตกและวิจารโดยปราศจากลมหายใจเข้าออก’ บุคคลที่แสดงไว้นั้น พึงเห็นว่าเป็นผู้มีโอกาสแห่งปฐมฌานและโอกาสแห่งกามวจรเป็นต้น ที่วิเศษด้วยการปราศจากลมหายใจเข้าออก. ด้วยนัยนี้ พึงทราบการจำแนกบุคคลในที่ทั้งปวง. 21. ‘‘පඨමජ්ඣානෙ කාමාවචරෙති කාමාවචරභූමියං උප්පන්නෙ පඨමජ්ඣානෙ’’ති අට්ඨකථායං වුත්තං, එතස්මිං පන අත්ථෙ සති ‘‘චතුත්ථජ්ඣානෙ රූපාවචරෙ අරූපාවචරෙ තත්ථ චිත්තසඞ්ඛාරො උප්පජ්ජති, නො ච තත්ථ කායසඞ්ඛාරො උප්පජ්ජතී’’ති එත්ථාපි රූපාරූපාවචරභූමීසු උප්පන්නෙ චතුත්ථජ්ඣානෙති අත්ථො භවෙය්‍ය, සො ච අනිට්ඨො භූමීනං ඔකාසභාවස්සෙව අග්ගහිතතාපත්තිතො, සබ්බචතුත්ථජ්ඣානස්ස ඔකාසවසෙන අග්ගහිතතාපත්තිතො ච, තස්මා ඣානභූමොකාසානං සඞ්කරං අකත්වා විසුං එව ඔකාසභාවො යොජෙතබ්බො. පඨමජ්ඣානොකාසෙපි හි කායසඞ්ඛාරො ච උප්පජ්ජති වචීසඞ්ඛාරො ච උප්පජ්ජති කාමාවචරොකාසෙ ච. යදිපි න සබ්බම්හි පඨමජ්ඣානෙ සබ්බම්හි ච කාමාවචරෙ ද්වයං උප්පජ්ජති, තත්ථ පන තංද්වයුප්පත්ති අත්ථීති කත්වා එවං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. විසුං ඔකාසත්තා ච ‘‘අඞ්ගමත්තවසෙන චෙත්ථා’’තිආදිවචනං න වත්තබ්බං හොතීති. ඉමම්හි ච යමකෙ අවිතක්කවිචාරමත්තං දුතියජ්ඣානං විචාරවසෙන පඨමජ්ඣානෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතීති දට්ඨබ්බං. මුද්ධභූතං දුතියජ්ඣානං ගහෙත්වා ඉතරං අසඞ්ගහිතන්ති වා. යස්සයත්ථකෙ ‘‘නිරොධසමාපන්නාන’’න්ති න ලබ්භති. න හි තෙ අසඤ්ඤසත්තා විය ඔකාසෙ හොන්තීති. ๒๑. อรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า ‘ในปฐมฌานที่เป็นกามาวจร คือปฐมฌานที่เกิดขึ้นในกามาวจรภูมิ’ แต่เมื่อมีความหมายเช่นนี้แล้ว ในประโยคที่ว่า ‘ในจตุตถฌานที่เป็นรูปาวจรและในอรูปาวจร จิตตสังขารย่อมเกิดขึ้นในที่นั้น แต่กายสังขารย่อมไม่เกิดขึ้นในที่นั้น’ ก็พึงมีความหมายว่า ‘จตุตถฌานที่เกิดขึ้นในรูปาวจรภูมิและอรูปาวจรภูมิ’ ซึ่งเป็นสิ่งที่ไม่พึงปรารถนา เพราะจะทำให้ไม่ถือเอาความเป็นโอกาสของภูมิทั้งหลายนั่นเอง และจะทำให้ไม่ถือเอาจตุตถฌานทั้งหมดโดยความเป็นโอกาส เพราะฉะนั้น พึงประกอบความเป็นโอกาสต่างหาก โดยไม่ทำความปะปนกันแห่งฌาน ภูมิ และโอกาส อนึ่ง ในโอกาสแห่งปฐมฌาน กายสังขารก็ย่อมเกิดขึ้น วจีสังขารก็ย่อมเกิดขึ้น และในโอกาสแห่งกามาวจรก็เช่นกัน ถึงแม้ว่าสังขารทั้งสองจะไม่เกิดขึ้นในปฐมฌานทั้งหมดและในกามาวจรทั้งหมด แต่ก็พึงเห็นว่าได้กล่าวไว้เช่นนี้โดยถือว่ามีการเกิดขึ้นของสังขารทั้งสองนั้นในที่นั้น และเพราะความเป็นโอกาสต่างหาก จึงไม่พึงกล่าวคำว่า ‘ในยมกนี้โดยเป็นเพียงองค์’ เป็นต้น อนึ่ง ในยมกนี้ พึงเห็นว่าทุติยฌานที่มีแต่วิจารไม่มีวิตก ย่อมสงเคราะห์เข้าในปฐมฌานโดยวิจาร หรือว่าถือเอาทุติยฌานที่เป็นประธาน ส่วนฌานอื่นไม่สงเคราะห์เข้า ในยมกใดที่ไม่มีคำว่า ‘ของบุคคลผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติ’ เพราะบุคคลเหล่านั้นไม่ได้อยู่ในโอกาสเหมือนอย่างพวกอสัญญีสัตว์ 37. සුද්ධාවාසානං දුතියෙ චිත්තෙ වත්තමානෙති තෙසං පඨමතො අවිතක්කඅවිචාරතො දුතියෙ සවිතක්කසවිචාරෙපි භවනිකන්තිආවජ්ජනෙ වත්තමානෙ උභයං නුප්පජ්ජිත්ථාති දස්සෙන්තෙන තතො පුරිමචිත්තක්ඛණෙසුපි නුප්පජ්ජිත්ථාති [Pg.141] දස්සිතමෙව හොති. යථා පන චිත්තසඞ්ඛාරස්ස ආදිදස්සනත්ථං ‘‘සුද්ධාවාසං උපපජ්ජන්තාන’’න්ති වුත්තං, එවං වචීසඞ්ඛාරස්ස ආදිදස්සනත්ථං ‘‘දුතියෙ චිත්තෙ වත්තමානෙ’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ๓๗. คำว่า ‘เมื่อจิตดวงที่สองกำลังเป็นไปของเหล่าสุทธาวาส’ นั้น โดยแสดงว่าสังขารทั้งสองไม่เกิดขึ้น แม้เมื่อจิตดวงที่สองที่มีวิตกมีวิจารกำลังเป็นไปในภวนิกนติอาวัชชนะ จากจิตดวงแรกที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจารของเหล่าสุทธาวาสเหล่านั้น ก็เป็นอันแสดงแล้วว่าสังขารทั้งสองไม่เกิดขึ้นแม้ในขณะจิตก่อนหน้านั้น อนึ่ง พึงเห็นว่า คำว่า ‘ของบุคคลผู้กำลังเข้าถึงสุทธาวาส’ ได้กล่าวไว้เพื่อแสดงการเริ่มต้นของจิตตสังขารฉันใด คำว่า ‘เมื่อจิตดวงที่สองกำลังเป็นไป’ ก็ได้กล่าวไว้เพื่อแสดงการเริ่มต้นของวจีสังขารฉันนั้น පවත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายวาระแห่งปวัตติจบแล้ว සඞ්ඛාරයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายสังขารยมกจบแล้ว 7. අනුසයයමකං ๗. อนุสัยยมก පරිච්ඡෙදපරිච්ඡින්නුද්දෙසවාරවණ්ණනා คำอธิบายวาระแห่งอุทเทสที่กำหนดด้วยปริจเฉท 1. පච්චයපරිග්ගහපරියොසානා ඤාතපරිඤ්ඤාති පච්චයදීපකෙන මූලයමකෙන ඤාතපරිඤ්ඤං, ඛන්ධාදීසු තීරණබාහුල්ලතො ඛන්ධාදියමකෙහි තීරණපරිඤ්ඤඤ්ච විභාවෙත්වා අනුසයපහානන්තා පහානපරිඤ්ඤාති පහාතබ්බමුද්ධභූතෙහි අනුසයෙහි පහානපරිඤ්ඤං විභාවෙතුං අනුසයයමකං ආරද්ධං. ලබ්භමානවසෙනාති අනුසයභාවෙන ලබ්භමානානං වසෙනාති අත්ථො. තීහාකාරෙහි අනුසයානං ගාහාපනං තෙසු තථා අග්ගහිතෙසු අනුසයවාරාදිපාළියා දුරවබොධත්තා. ๑. อนุสัยยมกได้เริ่มต้นขึ้น เพื่อแสดงญาตปริญญาที่มีการกำหนดปัจจัยเป็นที่สุด ด้วยมูลยมกที่แสดงปัจจัย และเพื่อแสดงตีรณปริญญา เพราะมีความพิจารณามากในขันธ์เป็นต้น ด้วยขันธยมกเป็นต้นแล้ว เพื่อแสดงปหานปริญญาที่มีการละอนุสัยเป็นที่สุด ด้วยอนุสัยทั้งหลายที่เป็นประธานที่พึงละ คำว่า ‘โดยความเป็นอันพึงได้’ หมายถึง ‘โดยความเป็นอันพึงได้โดยความเป็นอนุสัย’ การให้ถือเอาอนุสัยด้วยอาการ ๓ อย่างนั้น เพราะเมื่ออนุสัยเหล่านั้นไม่ถูกถือเอาอย่างนั้น ปาฬิในอนุสัยวาระเป็นต้นก็ยากที่จะเข้าใจ අයං පනෙත්ථ පුරිමෙසූති එතෙසු සානුසයවාරාදීසු පුරිමෙසූති අත්ථො. අත්ථවිසෙසාභාවතො ‘‘කාමධාතුං වා පන උපපජ්ජන්තස්ස කාමධාතුයා චුතස්ස, රූපධාතුං වා පන උපපජ්ජන්තස්ස කාමධාතුයා චුතස්සා’’ති එවමාදීහි අවුච්චමානෙ කථමයං යමකදෙසනා සියාති? නායං යමකදෙසනා, පුරිමවාරෙහි පන යමකවසෙන දෙසිතානං අනුසයානං චුතිඋපපත්තිවසෙන අනුසයට්ඨානපරිච්ඡෙදදස්සනං. යමකදෙසනාබාහුල්ලතො පන සබ්බවාරසමුදායස්ස අනුසයයමකන්ති නාමං දට්ඨබ්බං. අථ වා පටිලොමපුච්ඡාපි අත්ථවසෙන ලබ්භන්ති, අත්ථවිසෙසාභාවතො පන න වුත්තාති ලබ්භමානතාවසෙන එතිස්සාපි දෙසනාය යමකදෙසනතා වෙදිතබ්බා. คำว่า ‘ในวาระก่อนๆ ในยมกนี้’ ในที่นี้ หมายถึง ‘ในวาระก่อนๆ ในวาระที่มีอนุสัยเป็นต้นเหล่านี้’ เพราะไม่มีความหมายพิเศษ จึงมีคำถามว่า ‘เมื่อไม่ได้กล่าวคำว่า “ของบุคคลผู้กำลังเข้าถึงกามธาตุ หรือผู้จุติจากกามธาตุ, ของบุคคลผู้กำลังเข้าถึงรูปธาตุ หรือผู้จุติจากกามธาตุ” เป็นต้น การแสดงยมกนี้จะเป็นไปได้อย่างไร’ คำตอบคือ ‘นี้ไม่ใช่การแสดงยมก แต่เป็นการแสดงการกำหนดที่ตั้งแห่งอนุสัยโดยอำนาจแห่งจุติและอุบัติ ของอนุสัยที่แสดงโดยยมกในวาระก่อนๆ’ แต่เพราะมีการแสดงยมกเป็นส่วนมาก พึงเห็นว่าชื่อว่าอนุสัยยมกเป็นชื่อของวาระทั้งหมดโดยรวม อีกอย่างหนึ่ง แม้คำถามย้อนกลับก็พึงได้โดยความหมาย แต่เพราะไม่มีความหมายพิเศษจึงไม่ได้กล่าวไว้ พึงทราบว่าการแสดงนี้ก็เป็นยมกเทศนาโดยความเป็นอันพึงได้ අනුරූපං කාරණං ලභිත්වා උප්පජ්ජන්තීති එතෙන කාරණලාභෙ උප්පත්තිඅරහතං දස්සෙති. අප්පහීනා හි අනුසයා කාරණලාභෙ සති උප්පජ්ජන්ති. යාව ච මග්ගෙන තෙසං අනුප්පත්තිඅරහතා න කතා හොති, තාව [Pg.142] තෙ එවංපකාරා එවාති ‘‘අනුසයා’’ති වුච්චන්ති. සො එවංපකාරො උප්පජ්ජති-සද්දෙන ගහිතො, න ඛන්ධයමකාදීසු විය උප්පජ්ජමානතා. තෙනෙව ‘‘යස්ස කාමරාගානුසයො උප්පජ්ජති, තස්ස පටිඝානුසයො උප්පජ්ජතීති? ආමන්තා’’තිආදිනා උප්පජ්ජනවාරො අනුසයවාරෙන නින්නානාකරණො විභත්තො. අනුරූපං කාරණං පන ලභිත්වා යෙ උප්පජ්ජිංසු උප්පජ්ජමානා ච, තෙපි අප්පහීනට්ඨෙන ථාමගතා අහෙසුං භවන්ති ච. උප්පත්තිඅරහතාය එව ච තෙ උප්පජ්ජිංසු උප්පජ්ජන්ති ච, න ච අතීතානාගතපච්චුප්පන්නතො අඤ්ඤෙ උප්පත්තිඅරහා නාම අත්ථි, තස්මා සබ්බෙ අතීතානාගතපච්චුප්පන්නා කාමරාගාදයො ‘‘අනුසයා’’ති වුච්චන්ති. අප්පහීනට්ඨෙනෙව හි අනුසයා, අප්පහීනා ච අතීතාදයො එව, මග්ගස්ස පන තාදිසානං අනුප්පත්තිඅරහතාපාදනෙන අනුසයප්පහානං හොතීති. අප්පහීනාකාරො නාම ධම්මාකාරො, න ධම්මො, ධම්මො එව ච උප්පජ්ජතීති ඉමිනා අධිප්පායෙනාහ ‘‘අප්පහීනාකාරො ච උප්පජ්ජතීති වත්තුං න යුජ්ජතී’’ති. සත්තානුසයාති එත්ථ යදි අප්පහීනට්ඨෙන සන්තානෙ අනුසෙන්තීති අනුසයා, අථ කස්මා සත්තෙව වුත්තා, නනු සත්තානුසයතො අඤ්ඤෙසම්පි කිලෙසානං අප්පහීනත්තා අනුසයභාවො ආපජ්ජතීති චෙ? නාපජ්ජති, අප්පහීනමත්තස්සෙව අනුසයභාවස්ස අවුත්තත්තා. වුත්තඤ්හි ‘‘අනුසයොති පන අප්පහීනට්ඨෙන ථාමගතකිලෙසො වුච්චතී’’ති (යම. අට්ඨ. අනුසයයමක 1), තස්මා අප්පහීනට්ඨෙන ථාමගතො කිලෙසොයෙව අනුසයො නාමාති යුත්තං. ථාමගතන්ති ච අඤ්ඤෙහි අසාධාරණො සභාවො දට්ඨබ්බො. තථා හි ධම්මසභාවබොධිනා තථාගතෙන ඉමෙයෙව ‘‘අනුසයා’’ති වුත්තා. ථාමගතොති අනුසයසමඞ්ගීති අත්ථො. ด้วยคำว่า "เกิดขึ้นเมื่อได้เหตุที่เหมาะสม" นี้ ท่านแสดงถึงความควรเกิดขึ้นเมื่อได้เหตุ เพราะอนุสัยที่ยังไม่ละ ย่อมเกิดขึ้นเมื่อมีการได้เหตุ และตราบใดที่ความไม่ควรเกิดขึ้นของอนุสัยเหล่านั้นยังไม่ถูกกระทำด้วยมรรค ตราบนั้นอนุสัยเหล่านั้นก็มีประการอย่างนั้นนั่นเอง จึงเรียกว่า "อนุสัย" อนุสัยที่มีประการอย่างนั้นนั่นเอง ถูกถือเอาด้วยศัพท์ว่า "เกิดขึ้น" ไม่ใช่ความเป็นสภาวะที่กำลังเกิดขึ้นเหมือนในขันธยมกเป็นต้น ด้วยเหตุนั้นเอง วาระแห่งการเกิดขึ้นจึงถูกจำแนกโดยไม่ต่างจากวาระแห่งอนุสัย ด้วยคำเป็นต้นว่า "กามราคานุสัยย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ปฏิฆานุสัยย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ? ตอบว่า ใช่" ส่วนอนุสัยเหล่าใดเกิดขึ้นแล้วและกำลังเกิดขึ้นเมื่อได้เหตุที่เหมาะสม แม้อนุสัยเหล่านั้นก็เป็นผู้ตั้งมั่นแล้วและย่อมเป็นผู้ตั้งมั่นด้วยอรรถว่ายังไม่ถูกละ และอนุสัยเหล่านั้นเกิดขึ้นแล้วและกำลังเกิดขึ้นด้วยความควรเกิดขึ้นนั่นเอง และชื่อว่าความควรเกิดขึ้นอื่นนอกจากอดีต อนาคต และปัจจุบัน ย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น กามราคะเป็นต้นที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบันทั้งหมด จึงเรียกว่า "อนุสัย" เพราะอนุสัยทั้งหลายมีความหมายว่ายังไม่ถูกละนั่นเอง และธรรมที่เป็นอดีตเป็นต้นนั่นเองที่ยังไม่ถูกละ ส่วนการละอนุสัยย่อมมีได้ด้วยการทำความไม่ควรเกิดขึ้นแห่งอนุสัยเห็นปานนั้นด้วยมรรค อาการที่ยังไม่ละชื่อว่าอาการของธรรม ไม่ใช่ธรรม และธรรมนั่นเองย่อมเกิดขึ้น ด้วยความหมายนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่ควรจะกล่าวว่า อาการที่ยังไม่ละย่อมเกิดขึ้น" ในคำว่า "อนุสัย ๗" นี้ หากอนุสัยทั้งหลายชื่อว่าอนุสัย เพราะอรรถว่านอนเนื่องอยู่ในสันดานด้วยความเป็นสภาวะยังไม่ถูกละ ถ้าอย่างนั้น เพราะเหตุไรจึงตรัสไว้เพียง ๗ เท่านั้น กิเลสเหล่าอื่นนอกจากอนุสัย ๗ แม้เหล่านั้นก็ยังไม่ถูกละ จึงควรถึงความเป็นอนุสัยด้วยมิใช่หรือ? ไม่ควรถึง เพราะไม่ได้กล่าวความเป็นอนุสัยเพียงเพราะความเป็นสภาวะยังไม่ถูกละเท่านั้น จริงอยู่ ท่านกล่าวไว้ว่า "แต่กิเลสที่ตั้งมั่นด้วยอรรถว่ายังไม่ถูกละ ท่านเรียกว่า อนุสัย" (ยมก. อรรถกถา อนุสัยยมก 1) เพราะฉะนั้น กิเลสที่ตั้งมั่นด้วยอรรถว่ายังไม่ถูกละนั่นเอง ชื่อว่าอนุสัย จึงสมควร และคำว่า "ตั้งมั่น" พึงเห็นว่าเป็นสภาวะที่ไม่ทั่วไปกับกิเลสเหล่าอื่น จริงอย่างนั้น พระตถาคตผู้ทรงรู้แจ้งสภาวะแห่งธรรม ได้ตรัสเรียกกิเลสเหล่านี้เท่านั้นว่า "อนุสัย" คำว่า "ตั้งมั่น" มีความหมายว่า เป็นผู้ประกอบด้วยอนุสัย අනුසයඋප්පජ්ජනවාරානං සමානගතිකත්තා යථා ‘‘අනුසෙතී’’ති වචනං අප්පහීනාකාරදීපකං, එවං ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වචනං සියාති උප්පජ්ජනවාරෙන ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වචනස්ස අවුත්තතා සක්කා වත්තුන්ති චෙ? තං න, වචනත්ථවිසෙසෙන තංද්වයස්ස වුත්තත්තා. ‘‘අනුරූපං කාරණං ලභිත්වා උප්පජ්ජතී’’ති හි එතස්මිං අත්ථෙ අවිසිට්ඨෙපි ‘‘අනුසෙතී’’ති වචනං සන්තානෙ අනුසයිතතං ථාමගතභාවං දීපෙති. යදි තමෙව ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වචනං දීපෙය්‍ය, කස්සචි විසෙසස්ස අභාවා උප්පජ්ජනවාරො න වත්තබ්බො සියා, ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වචනං පන උප්පත්තියොග්ගං දීපෙති. කස්මා? උප්පජ්ජනවාරෙන උප්පත්තියොග්ගස්ස [Pg.143] දස්සිතත්තා, අනුසයසද්දස්ස සබ්බදා විජ්ජමානානං අපරිනිප්ඵන්නසයනත්ථතාය නිවාරණත්ථං උප්පත්තිඅරහතාය ථාමගතභාවසඞ්ඛාතස්ස යථාධිප්පෙතසයනත්ථස්ස දස්සනත්ථං ‘‘අනුසෙන්තීති අනුරූපං කාරණං ලභිත්වා උප්පජ්ජන්තී’’ති යං උප්පත්තියොග්ගවචනං වුත්තං, තං සුවුත්තමෙවාති අධිප්පායො. තම්පි සුවුත්තමෙව ඉමිනා තන්තිප්පමාණෙනාති සම්බන්ධො. තන්තිත්තයෙනපි හි චිත්තසම්පයුත්තතා දීපිතා හොති. เพราะวาระแห่งอนุสัยและวาระแห่งการเกิดขึ้นมีแนวทางเดียวกัน หากคำว่า "นอนเนื่อง" เป็นเครื่องแสดงอาการที่ยังไม่ละ คำว่า "เกิดขึ้น" ก็พึงเป็นเช่นนั้น (ถามว่า) เมื่อเป็นเช่นนั้น จะสามารถกล่าวได้ไหมว่า คำว่า "เกิดขึ้น" ไม่ได้ถูกกล่าวไว้ด้วยวาระแห่งการเกิดขึ้น? (ตอบว่า) ไม่ได้ เพราะคำทั้งสองนั้นท่านกล่าวไว้ด้วยความต่างกันแห่งเนื้อความของศัพท์ เพราะถึงแม้ในเนื้อความว่า "เกิดขึ้นเมื่อได้เหตุที่เหมาะสม" นี้ จะไม่ต่างกันก็ตาม แต่คำว่า "นอนเนื่อง" ย่อมแสดงความเป็นสภาวะที่นอนเนื่องอยู่และความเป็นสภาวะที่ตั้งมั่นในสันดาน หากคำว่า "เกิดขึ้น" นั้นจะพึงแสดงเนื้อความนั้นไซร้ วาระแห่งการเกิดขึ้นก็ไม่พึงต้องกล่าว เพราะไม่มีความต่างกันอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่คำว่า "เกิดขึ้น" ย่อมแสดงความควรเกิดขึ้น เพราะเหตุไร? เพราะความควรเกิดขึ้น ท่านแสดงไว้ด้วยวาระแห่งการเกิดขึ้น อธิบายว่า คำที่แสดงความควรเกิดขึ้นใดที่ท่านกล่าวไว้ว่า "ชื่อว่านอนเนื่อง เพราะอรรถว่าเกิดขึ้นเมื่อได้เหตุที่เหมาะสม" เพื่อป้องกันความหมายว่านอนอยู่ซึ่งยังไม่สำเร็จของอนุสัยที่มีอยู่ตลอดเวลา และเพื่อแสดงความหมายว่านอนอยู่ตามที่ประสงค์ อันได้แก่ความเป็นสภาวะที่ตั้งมั่นซึ่งกล่าวคือความควรเกิดขึ้น คำนั้นเป็นคำที่ท่านกล่าวไว้ดีแล้วนั่นเอง คำนั้นแม้ท่านก็กล่าวไว้ดีแล้วด้วยหลักฐานคือพระบาลีนี้ มีความเชื่อมโยงอย่างนี้ เพราะแม้ด้วยพระบาลีทั้งสามนั้น ความเป็นสภาวะที่ประกอบด้วยจิต ท่านก็แสดงไว้แล้ว පරිච්ඡෙදපරිච්ඡින්නුද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาวาระแห่งการแสดงโดยย่อที่กำหนดด้วยการกำหนดขอบเขต จบแล้ว උප්පත්තිට්ඨානවාරවණ්ණනා การพรรณนาวาระแห่งสถานที่เกิด 2. කාමධාතුයා ද්වීසු වෙදනාසූති කාමාවචරභූමියං සුඛාය ච උපෙක්ඛාය චාති අට්ඨකථායං කාමධාතුග්ගහණං ද්වින්නං වෙදනානං විසෙසනභාවෙන වුත්තං, එවං සති කාමධාතුයා කාමරාගානුසයස්ස අනුසයට්ඨානතා න වුත්තා හොති. ද්වීසු පන රාගෙසු භවරාගස්ස තීසු ධාතූසු රූපාරූපධාතූනං අනුසයට්ඨානතා වුත්තාති කාමධාතුයා කාමරාගස්ස අනුසයට්ඨානතා වත්තබ්බා. ධාතුවෙදනාසබ්බසක්කායපරියාපන්නවසෙන හි තිප්පකාරං අනුසයානං අනුසයට්ඨානං වුත්තන්ති. තස්මා තීසු ධාතූසු කාමධාතුයා තීසු වෙදනාසු ද්වීසු වෙදනාසු එත්ථ කාමරාගානුසයො අනුසෙතීති විසුං අනුසයට්ඨානතා ධාතුයා වෙදනානඤ්ච යොජෙතබ්බා. ද්වීසු වෙදනාසූති ඉදඤ්ච වෙදනාසු අනුසයමානො කාමරාගානුසයො ද්වීස්වෙව අනුසෙති, න තීසූති තිණ්ණම්පි ඨානතානිවාරණත්ථමෙව වුත්තන්ති න සබ්බාසු ද්වීසු අනුසයනප්පත්තො අත්ථි, තෙන වෙදනාවිසෙසනත්ථං න කාමධාතුග්ගහණෙන කොචි අත්ථො. භවරාගානුසයනට්ඨානඤ්හි අට්ඨානඤ්ච අනුසයානං අපරියාපන්නං සක්කායෙ කාමරාගානුසයස්ස අනුසයට්ඨානං න හොතීති පාකටමෙතං. යථා ච ‘‘ද්වීසු වෙදනාසූ’’ති වුත්තෙ පටිඝානුසයානුසයට්ඨානතො අඤ්ඤා ද්වෙ වෙදනා ගය්හන්ති, එවං භවරාගානුසයානුසයනට්ඨානතො ච අඤ්ඤා තා ගය්හන්තීති. ๒. ในคำว่า "ในกามธาตุ ในเวทนา ๒" นี้ การถือเอาคำว่า กามธาตุ ในอรรถกถาว่า "ในกามภูมิ ในสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา" ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นบทวิเศษณ์ของเวทนาทั้งสอง เมื่อเป็นเช่นนี้ ความเป็นสถานที่นอนเนื่องของกามราคานุสัยในกามธาตุ ก็เป็นอันไม่ได้กล่าวไว้ แต่ในราคะทั้งสอง ความเป็นสถานที่นอนเนื่องของภวราคะในธาตุทั้งสองคือรูปธาตุและอรูปธาตุในบรรดาธาตุ ๓ ท่านกล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้น ความเป็นสถานที่นอนเนื่องของกามราคะในกามธาตุ จึงควรกล่าวถึง เพราะท่านกล่าวสถานที่นอนเนื่องของอนุสัย ๓ ประการไว้ด้วยอำนาจแห่งธาตุ เวทนา และธรรมที่นับเนื่องในสักกายะทั้งหมด เพราะฉะนั้น ในบรรดาธาตุ ๓ ในกามธาตุ ในบรรดาเวทนา ๓ ในเวทนา ๒ ในที่นี้ กามราคานุสัยย่อมนอนเนื่องอยู่ ดังนี้ ความเป็นสถานที่นอนเนื่องแห่งธาตุและเวทนาทั้งหลาย พึงนำมาประกอบกันต่างหาก และคำว่า "ในเวทนา ๒" นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อป้องกันความเป็นสถานที่นอนเนื่องแม้ในเวทนาทั้ง ๓ ว่า กามราคานุสัยเมื่อนอนเนื่องในเวทนาทั้งหลาย ย่อมนอนเนื่องในเวทนา ๒ เท่านั้น ไม่ใช่นอนเนื่องในเวทนา ๓ ไม่ใช่ว่าไม่มีการนอนเนื่องในเวทนา ๒ ทั้งหมด เพราะฉะนั้น การถือเอาคำว่า กามธาตุ เพื่อเป็นบทวิเศษณ์ของเวทนาจึงไม่มีประโยชน์อย่างใด ข้อนี้เป็นสิ่งที่ชัดเจนว่า สถานที่นอนเนื่องของภวราคานุสัย และสถานที่ที่ไม่ใช่สถานที่นอนเนื่องของอนุสัยทั้งหลาย ซึ่งไม่นับเนื่องในสักกายะ ย่อมไม่เป็นสถานที่นอนเนื่องของกามราคานุสัย และเมื่อกล่าวว่า "ในเวทนา ๒" เวทนา ๒ อย่างอื่นจากสถานที่นอนเนื่องของปฏิฆานุสัย ย่อมถูกถือเอาฉันใด เวทนาเหล่านั้นแม้อื่นจากสถานที่นอนเนื่องของภวราคานุสัย ก็ย่อมถูกถือเอาฉันนั้น එත්ථ ච ද්වීහි වෙදනාහි සම්පයුත්තෙසු අඤ්ඤෙසු ච පියරූපසාතරූපෙසු ඉට්ඨරූපාදීසු උප්පජ්ජමානො කාමරාගානුසයො සාතසන්තසුඛගිද්ධියා පවත්තතීති ද්වීසු වෙදනාසු තස්ස අනුසයනං වුත්තං. අඤ්ඤත්ථ උප්පජ්ජමානොපි [Pg.144] හි සො ඉමාසු ද්වීසු වෙදනාසු අනුගතො හුත්වා සෙති සුඛමිච්චෙව අභිලභතීති. එවං පටිඝානුසයො ච දුක්ඛවෙදනාසම්පයුත්තෙසු අඤ්ඤෙසු ච අප්පියරූපාසාතරූපෙසු අනිට්ඨරූපාදීසු උප්පජ්ජමානො දුක්ඛපටිකූලතො දුක්ඛමිච්චෙව පටිහඤ්ඤතීති දුක්ඛවෙදනමෙව අනුගතො හුත්වා සෙති, තෙන පන තස්මිං අනුසයනං වුත්තං. එවං කාමරාගපටිඝානං තීසු වෙදනාසු අනුසයවචනෙන ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තඅනිට්ඨෙසු ආරම්මණපකතියා විපරීතසඤ්ඤාය ච වසෙන ඉට්ඨාදිභාවෙන ගහිතෙසු කාමරාගපටිඝානං උප්පත්ති දස්සිතා හොති. තත්ථ උප්පජ්ජමානා හි තෙ තීසු වෙදනාසු අනුසෙන්ති නාම. වෙදනාත්තයමුඛෙන වා එත්ථ ඉට්ඨාදීනං ආරම්මණානං ගහණං වෙදිතබ්බං, කාමධාතුආදිග්ගහණෙන කාමස්සාදාදිවත්ථුභූතානං කාමභවාදීනං. තත්ථ කාමරාගානුසයො භවස්සාදවසෙන අනුසයමානො කාමධාතුයා අනුසෙති, කාමසුඛස්සාදවසෙන අනුසයමානො සුඛොපෙක්ඛාවෙදනාසු. පටිඝො දුක්ඛපටිඝාතවසෙනෙව පවත්තතීති යත්ථ තත්ථ පටිහඤ්ඤමානොපි දුක්ඛවෙදනාය එව අනුසෙති. රූපාරූපභවෙසු පන රූපාරූපාවචරධම්මෙසු ච කාමස්සාදස්ස පවත්ති නත්ථීති තත්ථ අනුසයමානො රාගො භවරාගොඉච්චෙව වෙදිතබ්බො. ධාතුත්තයවෙදනාත්තයග්ගහණෙන ච සබ්බසක්කායපරියාපන්නානං ගහිතත්තා ‘‘යත්ථ කාමරාගානුසයො නානුසෙති, තත්ථ දිට්ඨානුසයො නානුසෙතී’’ති (යම. 2.අනුසයයමක.46) එවමාදීනං විස්සජ්ජනෙසු ධාතුත්තයවෙදනාත්තයවිනිමුත්තං දිට්ඨානුසයාදීනං අනුසයට්ඨානං න වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. නනු ච අනුත්තරෙසු විමොක්ඛෙසු පිහං උපට්ඨාපයතො පිහපච්චයා උප්පන්නදොමනස්සෙ පටිඝානුසයො නානුසෙති, තථා නෙක්ඛම්මස්සිතසොමනස්සුපෙක්ඛාසු කාමරාගෙන නානුසයිතබ්බන්ති තදනුසයනට්ඨානතො අඤ්ඤාපි දිට්ඨානුසයානුසයනට්ඨානභූතා කාමාවචරවෙදනා සන්තීති? හොන්තු, න පන ධාතුත්තයවෙදනාත්තයතො අඤ්ඤං තදනුසයනට්ඨානං අත්ථි, තස්මා තං න වුත්තං. යස්මා පන ‘‘යත්ථ කාමරාගානුසයො ච පටිඝානුසයො ච මානානුසයො ච නානුසෙන්ති, තත්ථ දිට්ඨානුසයො විචිකිච්ඡානුසයො නානුසෙතීති? ආමන්තා’’ති (යම. 2.අනුසයයමක.52) වුත්තං, තස්මා අවිසෙසෙන දුක්ඛං පටිඝානුසයස්ස අනුසයනට්ඨානන්ති සමුදායවසෙන ගහෙත්වා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තථා ලොකියසුඛොපෙක්ඛා කාමරාගමානානුසයනට්ඨානන්ති. ในที่นี้ กามราคานุสัยที่เกิดขึ้นในอารมณ์อันเป็นที่รักที่ชอบใจ มีรูปที่น่าปรารถนาเป็นต้น ซึ่งประกอบด้วยเวทนา ๒ อย่าง และในอารมณ์อื่น ย่อมเป็นไปโดยความยินดีในสุขที่น่าพอใจ ดังนั้น จึงกล่าวว่ากามราคานุสัยนั้นย่อมนอนเนื่องในเวทนา ๒ อย่าง แม้กามราคานุสัยนั้นจะเกิดขึ้นในที่อื่น ก็ย่อมนอนเนื่องตามเวทนา ๒ อย่างนี้ และย่อมปรารถนาว่า 'สุขนั่นเอง' ปฏิฆานุสัยก็เช่นกัน เมื่อเกิดขึ้นในอารมณ์อันไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจ มีรูปที่ไม่น่าปรารถนาเป็นต้น ซึ่งประกอบด้วยทุกขเวทนา และในอารมณ์อื่น ย่อมกระทบกระทั่งด้วยความเป็นของไม่น่าปรารถนาแห่งทุกข์ว่า 'ทุกข์นั่นเอง' จึงย่อมนอนเนื่องตามทุกขเวทนาเท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่าปฏิฆานุสัยนั้นย่อมนอนเนื่องในทุกขเวทนานั้น การกล่าวถึงกามราคะและปฏิฆะว่านอนเนื่องในเวทนา ๓ อย่างนี้ ย่อมแสดงถึงการเกิดขึ้นของกามราคะและปฏิฆะในอารมณ์อันเป็นที่ปรารถนา อารมณ์อันไม่เป็นที่ปรารถนา และอารมณ์อันเป็นกลาง ซึ่งถูกยึดถือโดยความเป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งสภาพของอารมณ์ และด้วยอำนาจแห่งวิปลาสสัญญา แท้จริงแล้ว กามราคะและปฏิฆะเหล่านั้นเมื่อเกิดขึ้นในที่นั้น ย่อมชื่อว่านอนเนื่องในเวทนา ๓ อย่าง พึงทราบว่า ในที่นี้ การยึดถืออารมณ์อันเป็นที่ปรารถนาเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยอาศัยเวทนา ๓ อย่างเป็นหลัก และการยึดถือธาตุกามเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยอาศัยกามภพเป็นต้น ซึ่งเป็นวัตถุแห่งกามัสสาทะเป็นต้น ในที่นั้น กามราคานุสัยเมื่อนอนเนื่องโดยอาศัยภวัสสาทะ ย่อมนอนเนื่องในกามธาตุ เมื่อนอนเนื่องโดยอาศัยกามสุขัสสาทะ ย่อมนอนเนื่องในสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา ปฏิฆะย่อมเป็นไปโดยอาศัยการกระทบกระทั่งทุกข์เท่านั้น ดังนั้น แม้จะกระทบกระทั่งในที่ใดก็ตาม ก็ย่อมนอนเนื่องในทุกขเวทนาเท่านั้น แต่ในรูปภพและอรูปภพ และในธรรมอันเป็นรูปาวจรและอรูปาวจร ย่อมไม่มีการเป็นไปแห่งกามัสสาทะ ดังนั้น ราคะที่นอนเนื่องในที่นั้น พึงทราบว่าเป็นภวราคะเท่านั้น ด้วยการยึดถือธาตุ ๓ และเวทนา ๓ ย่อมเป็นการยึดถือธรรมทั้งปวงที่สงเคราะห์เข้าในสักกายะได้ทั้งหมด ดังนั้น ในการวิสัชนาปัญหาเช่นที่ว่า ‘ที่ใดกามราคานุสัยไม่นอนเนื่อง ที่นั้นทิฏฐานุสัยไม่นอนเนื่อง’ (ยมก ๒. อนุสยยมก.๔๖) เป็นต้น พึงเห็นว่าไม่ได้กล่าวถึงที่นอนเนื่องของทิฏฐานุสัยเป็นต้นที่พ้นจากธาตุ ๓ และเวทนา ๓ ก็ปฏิฆานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในโทมนัสที่เกิดขึ้นเพราะความอยากได้ เมื่อบุคคลตั้งความอยากได้ในวิโมกข์อันยอดเยี่ยมมิใช่หรือ? และกามราคะย่อมไม่นอนเนื่องในโสมนัสและอุเบกขาที่อาศัยเนกขัมมะมิใช่หรือ? ดังนั้น จึงมีเวทนาที่เป็นกามวจรอื่นอีก ซึ่งเป็นที่นอนเนื่องของทิฏฐานุสัย นอกเหนือจากที่นอนเนื่องของอนุสัยเหล่านั้นใช่หรือไม่? มีอยู่ แต่ไม่มีที่นอนเนื่องของอนุสัยเหล่านั้นที่นอกเหนือไปจากธาตุ ๓ และเวทนา ๓ ดังนั้น จึงไม่ได้กล่าวถึง เพราะเหตุที่กล่าวไว้ว่า ‘ที่ใดกามราคานุสัย ปฏิฆานุสัย และมานานุสัยไม่นอนเนื่อง ที่นั้นทิฏฐานุสัยและวิจิกิจฉานุสัยไม่นอนเนื่องใช่หรือไม่? ใช่’ (ยมก ๒. อนุสยยมก.๕๒) ดังนั้น พึงทราบว่า ทุกข์ถูกกล่าวว่าเป็นที่นอนเนื่องของปฏิฆานุสัยโดยไม่จำกัด โดยรวมเอาไว้ทั้งหมด เช่นเดียวกัน สุขและอุเบกขาที่เป็นโลกีย์ก็เป็นที่นอนเนื่องของกามราคานุสัยและมานานุสัย අපිච [Pg.145] සුත්තෙ ‘‘ඉධාවුසො විසාඛ, භික්ඛු ඉති පටිසඤ්චික්ඛති ‘කුදාස්සු නාමාහං දොමනස්සං පජහෙය්‍ය’න්ති, සො ඉති පටිසඤ්චික්ඛිත්වා පටිඝං තෙන පජහති, න තත්ථ පටිඝානුසයො අනුසෙතී’’ති නෙක්ඛම්මස්සිතං දොමනස්සං උප්පාදෙත්වා තං වික්ඛම්භෙත්වා වීරියං කත්වා අනාගාමිමග්ගෙන පටිඝස්ස සමුග්ඝාතනං සන්ධාය වුත්තං. න හි පටිඝෙනෙව පටිඝප්පහානං, දොමනස්සෙන වා දොමනස්සප්පහානං අත්ථීති. පටිඝුප්පත්තිරහට්ඨානතාය පන ඉධ සබ්බං දුක්ඛං ‘‘පටිඝානුසයස්ස අනුසයනට්ඨාන’’න්ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. නිප්පරියායදෙසනා හෙසා, සා පන පරියායදෙසනා. එවඤ්ච කත්වා පඨමජ්ඣානවික්ඛම්භිතං කාමරාගානුසයං තථා වික්ඛම්භිතමෙව කත්වා අනාගාමිමග්ගෙන සමුග්ඝාතනං සන්ධාය ‘‘විවිච්චෙව…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, රාගං තෙන පජහති, න තත්ථ රාගානුසයො අනුසෙතී’’ති වුත්තං. එවං චතුත්ථජ්ඣානවික්ඛම්භිතං අවිජ්ජානුසයං තථා වික්ඛම්භිතමෙව කත්වා අරහත්තමග්ගෙන සමුග්ඝාතනං සන්ධාය ‘‘සුඛස්ස ච පහානා…පෙ… චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, අවිජ්ජං තෙන පජහති, න තත්ථ අවිජ්ජානුසයො අනුසෙතී’’ති (ම. නි. 1.465) වුත්තං. න හි ලොකියචතුත්ථජ්ඣානුපෙක්ඛාය අවිජ්ජානුසයො සබ්බථා නානුසෙතීති සක්කා වත්තුං ‘‘සබ්බසක්කායපරියාපන්නෙසු ධම්මෙසු එත්ථ අවිජ්ජානුසයො අනුසෙතී’’ති (යම. අට්ඨ. අනුසයයමක 2) වුත්තත්තා, තස්මා අවිජ්ජානුසයස්සෙව වත්ථු චතුත්ථජ්ඣානුපෙක්ඛා, නෙක්ඛම්මස්සිතදොමනස්සඤ්ච පටිඝානුසයස්ස වත්ථු න න හොතීති තත්ථාපි තස්ස අනුසයනං වෙදිතබ්බං. අවත්ථුභාවතො හි ඉධ අනුසයනං න වුච්චති, න සුත්තන්තෙසු විය වුත්තනයෙන තංපටිපක්ඛභාවතො තංසමුග්ඝාතකමග්ගස්ස බලවූපනිස්සයභාවතො චාති. อนึ่ง ในพระสูตรกล่าวไว้ว่า ‘ดูกรท่านวิสาขะ ในธรรมวินัยนี้ ภิกษุย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘เมื่อไรหนอ เราจะละโทมนัสได้’ ภิกษุนั้นพิจารณาอย่างนี้แล้ว ย่อมละปฏิฆะได้ด้วยโทมนัสนั้น ปฏิฆานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในที่นั้น’ ดังนี้ หมายถึงการที่ภิกษุยังโทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะให้เกิดขึ้น แล้วข่มโทมนัสนั้นไว้ ทำความเพียร แล้วถอนปฏิฆะได้ด้วยอนาคามิมรรค แท้จริงแล้ว การละปฏิฆะด้วยปฏิฆะเอง หรือการละโทมนัสด้วยโทมนัสเองนั้นไม่มี แต่ในที่นี้ พึงเห็นว่าทุกข์ทั้งหมดถูกกล่าวว่าเป็น ‘ที่นอนเนื่องของปฏิฆานุสัย’ เพราะเป็นที่ที่ปฏิฆะเกิดขึ้นได้ การแสดงนี้เป็นการแสดงโดยตรง ส่วนการแสดงนั้น (ในพระสูตร) เป็นการแสดงโดยอ้อม และเมื่อเป็นเช่นนี้ จึงกล่าวถึงกามราคานุสัยที่ถูกข่มไว้ด้วยปฐมฌานว่า ‘สงัดจากกาม... (ละ)... เข้าถึงปฐมฌานอยู่ ย่อมละราคะได้ด้วยปฐมฌานนั้น ราคานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในที่นั้น’ ดังนี้ หมายถึงการที่กามราคานุสัยถูกข่มไว้เช่นนั้น แล้วถูกถอนได้ด้วยอนาคามิมรรค เช่นเดียวกัน อวิชชานุสัยที่ถูกข่มไว้ด้วยจตุตถฌาน ก็ถูกกล่าวไว้ว่า ‘เพราะละสุขได้... (ละ)... เข้าถึงจตุตถฌานอยู่ ย่อมละอวิชชาได้ด้วยจตุตถฌานนั้น อวิชชานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในที่นั้น’ (ม.นิ. ๑.๔๖๕) ดังนี้ หมายถึงการที่อวิชชานุสัยถูกข่มไว้เช่นนั้น แล้วถูกถอนได้ด้วยอรหัตตมรรค ไม่สามารถกล่าวได้ว่าอวิชชานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในอุเบกขาแห่งจตุตถฌานที่เป็นโลกีย์โดยประการทั้งปวง เพราะมีการกล่าวไว้ว่า ‘ในธรรมทั้งปวงที่สงเคราะห์เข้าในสักกายะได้ทั้งหมด อวิชชานุสัยย่อมนอนเนื่องในที่นี้’ (ยมก.อรรถ. อนุสยยมก ๒) ดังนั้น อุเบกขาแห่งจตุตถฌานจึงเป็นวัตถุของอวิชชานุสัย และโทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะก็เป็นวัตถุของปฏิฆานุสัย ไม่ใช่ว่าจะไม่เป็น ดังนั้น พึงทราบว่าอนุสัยนั้นย่อมนอนเนื่องในที่นั้นด้วย แท้จริงแล้ว ในที่นี้ไม่ได้กล่าวถึงการนอนเนื่องเพราะความไม่มีวัตถุ ไม่ใช่เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อกัน หรือเพราะเป็นปัจจัยอันมีกำลังแก่การถอนอนุสัยนั้น ดังที่กล่าวไว้ในพระสูตร එත්ථ ච ආරම්මණෙ අනුසයට්ඨානෙ සති භවරාගවජ්ජො සබ්බො ලොභො කාමරාගානුසයොති න සක්කා වත්තුං. දුක්ඛාය හි වෙදනාය රූපාරූපධාතූසු ච අනුසයමානෙන දිට්ඨානුසයෙන සම්පයුත්තොපි ලොභො ලොභො එව, න කාමරාගානුසයො. යදි සියා, දිට්ඨානුසයස්ස විය එතස්සපි ඨානං වත්තබ්බං සියාති. අථ පන අජ්ඣාසයවසෙන තන්නින්නතාය අනුසයනට්ඨානං වුත්තං. යථා ඉට්ඨානං රූපාදීනං සුඛාය ච වෙදනාය අප්පටිලද්ධං වා අප්පටිලාභතො සමනුපස්සතො, පටිලද්ධපුබ්බං වා අතීතං නිරුද්ධං විගතං පරිණතං සමනුපස්සතො උප්පජ්ජමානො පටිඝො දුක්ඛෙ පටිහඤ්ඤනවසෙනෙව පවත්තතීති දුක්ඛමෙව තස්ස අනුසයනට්ඨානං වුත්තං, නාලම්බිතං, එවං දුක්ඛාදීසු අභිනිවෙසනවසෙන [Pg.146] උප්පජ්ජමානෙන දිට්ඨානුසයෙන සම්පයුත්තොපි ලොභො සුඛාභිසඞ්ගවසෙනෙව පවත්තතීති සාතසන්තසුඛද්වයමෙවස්ස අනුසයට්ඨානං වුත්තන්ති භවරාගවජ්ජස්ස සබ්බලොභස්ස කාමරාගානුසයතා න විරුජ්ඣති, එකස්මිංයෙව ච ආරම්මණෙ රජ්ජන්ති දුස්සන්ති ච. තත්ථ රාගො සුඛජ්ඣාසයො පටිඝො දුක්ඛජ්ඣාසයොති තෙසං නානානුසයට්ඨානතා හොති. ในที่นี้ เมื่อมีอารมณ์เป็นที่ตั้งแห่งอนุสัย ไม่สามารถกล่าวได้ว่า โลภะทั้งหมดเว้นภวราคะเป็นกามราคานุสัย. เพราะว่าโลภะที่สัมปยุตด้วยทิฏฐานุสัย ซึ่งนอนเนื่องอยู่ในทุกขเวทนาและในรูปธาตุอรูปธาตุ ก็เป็นโลภะนั่นเอง ไม่ใช่กามราคานุสัย. หากเป็นเช่นนั้น ก็พึงกล่าวที่ตั้งของโลภะนี้เหมือนที่ตั้งของทิฏฐานุสัย. แต่ที่ตั้งแห่งอนุสัยนั้น ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นไปตามอัธยาศัย (ความโน้มเอียง). เหมือนอย่างปฏิฆะที่เกิดขึ้นแก่ผู้พิจารณาเห็นรูปารมณ์เป็นต้นที่น่าปรารถนาและสุขเวทนาที่ยังไม่ได้ หรือเพราะไม่ได้ หรือที่เคยได้แล้วในอดีตที่ดับไปแล้ว ล่วงไปแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ย่อมเป็นไปโดยอาการกระทบกระทั่งในทุกข์เท่านั้น เพราะฉะนั้น ทุกข์นั่นแหละจึงชื่อว่าเป็นที่ตั้งแห่งอนุสัยของปฏิฆะนั้น ไม่ใช่อารมณ์. ฉันใด โลภะที่สัมปยุตด้วยทิฏฐานุสัยที่เกิดขึ้นโดยอาการยึดมั่นในทุกข์เป็นต้น ก็ย่อมเป็นไปโดยอาการติดข้องในสุขเท่านั้น เพราะฉะนั้น สุขสองอย่างคือสาทะและสันตะนั่นแหละจึงชื่อว่าเป็นที่ตั้งแห่งอนุสัยของโลภะนั้น. ด้วยเหตุนี้ ความที่โลภะทั้งหมดเว้นภวราคะเป็นกามราคานุสัยจึงไม่ขัดแย้งกัน. และย่อมกำหนัดและขัดเคืองในอารมณ์เดียวกันนั่นเอง. ในบรรดาอนุสัยเหล่านั้น ราคะมีสุขเป็นอัธยาศัย ปฏิฆะมีทุกข์เป็นอัธยาศัย เพราะฉะนั้น อนุสัยเหล่านั้นจึงมีที่ตั้งแห่งอนุสัยต่างกัน. එවඤ්ච කත්වා ‘‘යත්ථ කාමරාගානුසයො අනුසෙති, තත්ථ පටිඝානුසයො අනුසෙතීති? නො’’ති (යම. 2.අනුසයයමක.14) වුත්තන්ති. අට්ඨකථායං පන ද්වීසු වෙදනාසු ඉට්ඨාරම්මණෙ ච දොමනස්සුප්පත්තිං වත්වා ‘‘දොමනස්සමත්තමෙව පන තං හොති, න පටිඝානුසයො’’ති (යම. අට්ඨ. අනුසයයමක 2) වුත්තත්තා යථා තත්ථ පටිඝො පටිඝානුසයො න හොති, එවං දුක්ඛාදීසු උප්පජ්ජමානෙන දිට්ඨානුසයෙන සහජාතො ලොභො කාමරාගානුසයො න හොතිච්චෙව විඤ්ඤායතීති. යං පනෙතං වුත්තං ‘‘දොමනස්සමත්තමෙව පන තං හොති, න පටිඝානුසයො’’ති, එත්ථ න පටිඝානුසයොති නත්ථි පටිඝානුසයොති අත්ථො දට්ඨබ්බො. න හි දොමනස්සස්ස පටිඝානුසයභාවාසඞ්කා අත්ථීති. และเมื่อเป็นเช่นนี้ จึงกล่าวไว้ว่า "กามราคานุสัยนอนเนื่องอยู่ในที่ใด ปฏิฆานุสัยก็นอนเนื่องอยู่ในที่นั้นหรือ? ไม่ใช่" (ยมก 2. อนุสัยยมก.14). ส่วนในอรรถกถา เมื่อกล่าวถึงการเกิดขึ้นแห่งโทมนัสในเวทนาสองอย่างและในอารมณ์ที่น่าปรารถนาแล้ว ได้กล่าวไว้ว่า "โทมนัสนั้นเป็นเพียงโทมนัสเท่านั้น ไม่ใช่ปฏิฆานุสัย" (ยมก.อรรถกถา.อนุสัยยมก 2). เพราะฉะนั้น จึงพึงทราบว่า เหมือนอย่างปฏิฆะในที่นั้นไม่เป็นปฏิฆานุสัย ฉันใด โลภะที่เกิดร่วมกับทิฏฐานุสัยที่เกิดขึ้นในทุกข์เป็นต้น ก็ไม่เป็นกามราคานุสัยนั่นเอง. อนึ่ง ที่กล่าวไว้ว่า "โทมนัสนั้นเป็นเพียงโทมนัสเท่านั้น ไม่ใช่ปฏิฆานุสัย" ในที่นี้ พึงเห็นว่าคำว่า "ไม่ใช่ปฏิฆานุสัย" หมายถึง "ไม่มีปฏิฆานุสัย". เพราะไม่มีความสงสัยว่าโทมนัสจะเป็นปฏิฆานุสัย. දෙසනා සංකිණ්ණා විය භවෙය්‍යාති භවරාගස්සපි කාමධාතුයා ද්වීසු වෙදනාසු ආරම්මණකරණවසෙනෙව උප්පත්ති වුත්තා විය භවෙය්‍ය, තස්මා ආරම්මණවිසෙසෙන විසෙසදස්සනත්ථං එවං දෙසනා කතා සහජාතවෙදනාවිසෙසාභාවතොති අධිප්පායො. การแสดงธรรมอาจจะดูเหมือนปะปนกันไป เหมือนกับว่าภวราคะก็เกิดขึ้นโดยอาการที่ทำกามธาตุให้เป็นอารมณ์ในเวทนาสองอย่าง. เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงความพิเศษด้วยอารมณ์ที่แตกต่างกัน จึงได้แสดงธรรมเช่นนี้ เพราะไม่มีความพิเศษของเวทนาที่เกิดร่วมกัน. นี้คืออัธยาศัย (ความประสงค์). උප්පත්තිට්ඨානවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำพรรณนาว่าด้วยที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้น จบแล้ว. මහාවාරො มหาวาร (หมวดใหญ่). 1. අනුසයවාරවණ්ණනා ๑. คำพรรณนาว่าด้วยอนุสัยวาร. 3. අනුසෙති උප්පජ්ජතීති පච්චුප්පන්නවොහාරා පවත්තාවිරාමවසෙන වෙදිතබ්බා. මග්ගෙනෙව හි අනුසයානං විරාමො විච්ඡෙදො හොති, න තතො පුබ්බෙති. ๓. คำว่า "อนุเสติ" (นอนเนื่อง) และ "อุปปัชชติ" (เกิดขึ้น) เป็นโวหารปัจจุบัน พึงทราบโดยอาการที่ยังเป็นไปอยู่และยังไม่ดับไป. เพราะการดับและขาดไปแห่งอนุสัยย่อมมีได้ด้วยมรรคเท่านั้น ไม่ใช่ก่อนหน้านั้น. 20. නාපි එකස්මිං ඨානෙ උප්පජ්ජන්ති, න එකං ධම්මං ආරම්මණං කරොන්තීති එත්ථ පුරිමෙන එකස්මිං චිත්තුප්පාදෙ උප්පත්ති නිවාරිතා, පච්ඡිමෙන එකස්මිං ආරම්මණෙති අයං විසෙසො. පුග්ගලොකාසවාරස්ස පටිලොමෙ තෙසං තෙසං පුග්ගලානං [Pg.147] තස්ස තස්ස අනුසයස්ස අනනුසයනට්ඨානං පකතියා පහානෙන ච වෙදිතබ්බං, ‘‘තිණ්ණං පුග්ගලානං දුක්ඛාය වෙදනාය තෙසං තත්ථ කාමරාගානුසයො නානුසෙති, නො ච තෙසං තත්ථ පටිඝානුසයො නානුසෙති, තෙසඤ්ඤෙව පුග්ගලානං රූපධාතුයා අරූපධාතුයා අපරියාපන්නෙ තෙසං තත්ථ කාමරාගානුසයො ච නානුසෙති, පටිඝානුසයො ච නානුසෙතී’’ති පකතියා දුක්ඛාදීනං කාමරාගාදීනං අනනුසයට්ඨානතං සන්ධාය වුත්තං, ‘‘ද්වින්නං පුග්ගලානං සබ්බත්ථ කාමරාගානුසයො ච නානුසෙති, පටිඝානුසයො ච නානුසෙතී’’ති (යම. 2.අනුසයයමක.56) අනුසයප්පහානෙන. එත්ථ පුරිමනයෙන ඔකාසං අවෙක්ඛිත්වා පුග්ගලස්ස විජ්ජමානානං අනුසයානං අනනුසයනං වුත්තං, පච්ඡිමනයෙන පුග්ගලං අවෙක්ඛිත්වා ඔකාසස්ස කාමධාතුආදිකස්ස අනොකාසතාති. ๒๐. และอนุสัยทั้งหลายย่อมไม่เกิดขึ้นในที่เดียวกัน และไม่ทำธรรมารมณ์อันเดียวกันให้เป็นอารมณ์. ในที่นี้ ข้อความแรกห้ามการเกิดขึ้นในจิตตุปบาทเดียวกัน ข้อความหลังห้ามในอารมณ์เดียวกัน. นี้คือความแตกต่าง. ในปฏิโลมของปุคคลโอกาสวาร พึงทราบที่ตั้งแห่งการไม่นอนเนื่องของอนุสัยนั้นๆ ของบุคคลนั้นๆ โดยปกติและโดยการละ. ที่กล่าวว่า "กามราคานุสัยไม่นอนเนื่องในทุกขเวทนาของบุคคล ๓ จำพวกในที่นั้น และปฏิฆานุสัยก็ไม่นอนเนื่องในที่นั้นของบุคคลเหล่านั้น. กามราคานุสัยและปฏิฆานุสัยก็ไม่นอนเนื่องในที่นั้นของบุคคลเหล่านั้นในรูปธาตุ อรูปธาตุ และในอปริยาปันนธรรม" นั้น กล่าวโดยหมายถึงความเป็นที่ตั้งแห่งการไม่นอนเนื่องของกามราคะเป็นต้นในทุกข์เป็นต้นโดยปกติ. ส่วนที่กล่าวว่า "กามราคานุสัยและปฏิฆานุสัยไม่นอนเนื่องในที่ทั้งปวงของบุคคล ๒ จำพวก" (ยมก 2. อนุสัยยมก.56) นั้น กล่าวโดยการละอนุสัย. ในที่นี้ โดยนัยแรก กล่าวถึงการไม่นอนเนื่องของอนุสัยที่มีอยู่แก่บุคคล โดยพิจารณาถึงโอกาส. โดยนัยหลัง กล่าวถึงการไม่เป็นโอกาสของกามธาตุเป็นต้น โดยพิจารณาถึงบุคคล. අනුසයවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำพรรณนาว่าด้วยอนุสัยวาร จบแล้ว. 2. සානුසයවාරවණ්ණනා ๒. คำพรรณนาว่าด้วยสาสนุสัยวาร. 66-131. සානුසයපජහනපරිඤ්ඤාවාරෙසු ‘‘සානුසයො, පජහති, පරිජානාතී’’ති පුග්ගලො වුත්තො. පුග්ගලස්ස ච ඉමස්මිං භවෙ සානුසයොති එවං භවවිසෙසෙන වා, ඉමස්මිං කාමරාගානුසයෙන සානුසයො ඉමස්මිං ඉතරෙසු කෙනචීති එවං භවානුසයවිසෙසෙන වා සානුසයතානිරනුසයතාදිකා නත්ථි. තථා ද්වීසු වෙදනාසු කාමරාගානුසයෙන සානුසයො, දුක්ඛාය වෙදනාය නිරනුසයොති ඉදම්පි නත්ථි. න හි පුග්ගලස්ස වෙදනා ඔකාසො, අථ ඛො අනුසයානන්ති. අනුසයස්ස පන තස්ස තස්ස සො සො අනුසයනොකාසො පුග්ගලස්ස තෙන තෙන අනුසයෙන සානුසයතාය, තස්ස තස්ස පජහනපරිජානනානඤ්ච නිමිත්තං හොති, අනනුසයනොකාසො ච නිරනුසයතාදීනං, තස්මා ඔකාසවාරෙසු භුම්මනිද්දෙසං අකත්වා ‘‘යතො තතො’’ති නිමිත්තත්ථෙ නිස්සක්කවචනං කතං, පජහනපරිඤ්ඤාවාරෙසු අපාදානත්ථෙ එව වා. තතො තතො හි ඔකාසතො අපගමකරණං විනාසනං පජහනං පරිජානනඤ්චාති. ในสาสนุสัยปหานปริญญาวารที่ 66-131 คำว่า "สาสนุสัย" (มีอนุสัย), "ปชหติ" (ละได้), "ปริชานาติ" (กำหนดรู้ได้) หมายถึงบุคคล. และความเป็นผู้มีอนุสัยหรือไม่มีอนุสัยเป็นต้นของบุคคล โดยความพิเศษแห่งภพว่า "ในภพนี้เป็นผู้มีอนุสัย" หรือโดยความพิเศษแห่งภวานุสัยว่า "ในภพนี้เป็นผู้มีกามราคานุสัย ในภพนี้เป็นผู้มีอนุสัยอื่นใด" ดังนี้ ไม่มี. เช่นเดียวกัน ความเป็นผู้มีกามราคานุสัยในเวทนาสองอย่าง หรือเป็นผู้ไม่มีอนุสัยในทุกขเวทนา ดังนี้ก็ไม่มี. เพราะเวทนาไม่ใช่โอกาสของบุคคล แต่เป็นโอกาสของอนุสัยทั้งหลาย. ส่วนโอกาสแห่งการนอนเนื่องของอนุสัยนั้นๆ ย่อมเป็นเครื่องหมายแห่งความเป็นผู้มีอนุสัยนั้นๆ ของบุคคล และเป็นเครื่องหมายแห่งการละและการกำหนดรู้ของอนุสัยนั้นๆ. และโอกาสแห่งการไม่นอนเนื่องก็เป็นเครื่องหมายแห่งความเป็นผู้ไม่มีอนุสัยเป็นต้น. เพราะฉะนั้น ในโอกาสวารทั้งหลาย จึงไม่ได้ทำภุมมนิทเทส แต่ใช้คำว่า "ยโต ตโต" (จากที่นั้นๆ) เป็นนิสสกะวจนะในอรรถแห่งเครื่องหมาย หรือในปหานปริญญาวารทั้งหลาย ก็เป็นอรรถแห่งอัปปาทานะ (จาก). เพราะการหลีกไป การทำลาย การละ และการกำหนดรู้ ย่อมมีได้จากโอกาสนั้นๆ. තත්ථ යතොති යතො අනුසයට්ඨානතො අනුලොමෙ, පටිලොමෙ අනනුසයට්ඨානතොති අත්ථො. අනුසයානානුසයස්සෙව හි නිමිත්තාපාදානභාවදස්සනත්ථං [Pg.148] ‘‘රූපධාතුයා අරූපධාතුයා තතො මානානුසයෙන සානුසයොති (යම.2.අනුසයයමක.77), පජහතී’’ති (යම. 2.අනුසයයමක.143) ච ‘‘දුක්ඛාය වෙදනාය තතො කාමරාගානුසයෙන නිරනුසයොති (යම. 2.අනුසයයමක.110), න පජහතී’’ති (යම. 2.අනුසයයමක.174-176) ච එවමාදීසු රූපධාතුආදයො එව භුම්මනිද්දෙසෙනෙව නිද්දිට්ඨාති. අට්ඨකථායං පන චතුත්ථපඤ්හවිස්සජ්ජනෙන සරූපතො අනුසයනට්ඨානස්ස දස්සිතත්තා තදත්ථෙ ආදිපඤ්හෙපි ‘‘යතො’’ති අනුසයනට්ඨානං වුත්තන්ති ඉමමත්ථං විභාවෙත්වා පුන ‘‘යතො’’ති එතස්ස වචනත්ථං දස්සෙතුං ‘‘උප්පන්නෙන කාමරාගානුසයෙන සානුසයො’’ති වුත්තං, තං පමාදලිඛිතං විය දිස්සති. න හි උප්පන්නෙනෙව අනුසයෙන සානුසයො, උප්පත්තිරහට්ඨානතඤ්ච සන්ධායෙව නිස්සක්කවචනං න සක්කා වත්තුං. න හි අපරියාපන්නානං අනුසයුප්පත්තිරහට්ඨානතාති තං තථෙව දිස්සති. එවං පනෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො – යතො උප්පන්නෙනාති යතො උප්පන්නෙන භවිතබ්බං, තෙනාති උප්පත්තිරහට්ඨානෙ නිස්සක්කවචනං කතන්ති. තථා සබ්බධම්මෙසු උප්පජ්ජනකෙනාති. උප්පත්තිපටිසෙධෙ අකතෙ අනුප්පත්තියා අනිච්ඡිතත්තා සබ්බධම්මෙසු උප්පජ්ජනකභාවං ආපන්නෙන අනුප්පජ්ජනභාවං අපනෙති නාම. සබ්බත්ථාති එතස්ස පන සබ්බට්ඨානතොති අයමත්ථො න න සම්භවති. ත්ථ-කාරඤ්හි භුම්මතො අඤ්ඤත්ථාපි සද්දවිදූ ඉච්ඡන්තීති. ในคำว่า “ยโต” นั้น หมายถึง “จากที่” คือจากที่ตั้งแห่งอนุสัยในบทอนุโลม และจากที่มิใช่ที่ตั้งแห่งอนุสัยในบทปฏิโลม ก็เพื่อแสดงความเป็นเหตุแห่งอนุสัยและอนนุสัยนั่นเอง ในประโยคเหล่านี้ว่า “ในรูปธาตุ ในอรูปธาตุ ผู้นั้นเป็นผู้มีอนุสัยด้วยมานานุสัย” (ยมก 2.อนุสัยยมก.77), “ละได้” (ยมก 2.อนุสัยยมก.143), และ “ในทุกขเวทนา ผู้นั้นเป็นผู้ไม่มีอนุสัยด้วยกามราคานุสัย” (ยมก 2.อนุสัยยมก.110), “ละไม่ได้” (ยมก 2.อนุสัยยมก.174-176) เป็นต้น รูปธาตุเป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละถูกแสดงด้วยการระบุถึงภูมิ ส่วนในอรรถกถา เพราะได้แสดงที่ตั้งแห่งอนุสัยโดยสภาพด้วยการตอบปัญหาที่ ๔ ในปัญหาเบื้องต้นนั้น คำว่า “ยโต” จึงหมายถึงที่ตั้งแห่งอนุสัย เมื่ออธิบายความหมายนี้แล้ว เพื่อแสดงความหมายของคำว่า “ยโต” อีกครั้ง จึงกล่าวว่า “เป็นผู้มีอนุสัยด้วยกามราคานุสัยที่เกิดขึ้นแล้ว” คำนั้นดูเหมือนเขียนผิดพลาด เพราะว่าบุคคลมิได้เป็นผู้มีอนุสัยด้วยอนุสัยที่เกิดขึ้นแล้วเท่านั้น และไม่สามารถกล่าวคำที่เป็นนิสสกะ (ปัญจมีวิภัตติ) โดยอ้างถึงที่ที่ควรเกิดได้ เพราะว่าที่ที่ควรเกิดแห่งอนุสัยมิได้เป็นของโลกุตตรธรรม ดังนั้นจึงปรากฏเช่นนั้น ในที่นี้พึงเห็นความหมายดังนี้ว่า: “ยโต อุปปันเนน” หมายถึง “จากที่ที่ควรเกิดขึ้น” ดังนั้นจึงเป็นคำนิสสกะที่ทำขึ้นในที่ที่ควรเกิด เช่นเดียวกันในธรรมทั้งปวงด้วยคำว่า “อุปปัชชนเกน” (โดยธรรมที่เกิดขึ้น) เมื่อไม่ได้ห้ามการเกิดขึ้น เพราะไม่ปรารถนาการไม่เกิดขึ้น จึงชื่อว่าขจัดความเป็นผู้ไม่เกิดขึ้นด้วยการถึงความเป็นผู้เกิดขึ้นในธรรมทั้งปวง ส่วนความหมายของคำว่า “สัพพัตถะ” ว่า “ในที่ทั้งปวง” นั้น ไม่ใช่ว่าจะไม่เป็นไปได้ เพราะนักปราชญ์ทางไวยากรณ์ย่อมประสงค์ให้พยางค์ “ตฺถ” มีความหมายอื่นนอกจากสัตตมีวิภัตติด้วย සානුසයවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายวาระว่าด้วยผู้มีอนุสัย จบแล้ว 3. පජහනවාරවණ්ණනා ๓. คำอธิบายวาระว่าด้วยการละ 132-197. පජහනවාරෙ යෙන කාමරාගානුසයාදයො සාවසෙසා පහීයන්ති, සො තෙ පජහතීති සන්නිට්ඨානං කත්වා වත්තබ්බො න හොති අපජහනසබ්භාවා, තස්මා සන්නිට්ඨානෙ නිරවසෙසප්පජහනකොයෙව පජහතීති වුත්තො, තස්මා ‘‘යො වා පන මානානුසයං පජහති, සො කාමරාගානුසයං පජහතීති? නො’’ති (යම. 2.අනුසයයමක.132) වුත්තං. යස්මා පන සංසයපදෙන පහානකරණමත්තමෙව පුච්ඡති, න සන්නිට්ඨානං කරොති, තස්මා යථාවිජ්ජමානං පහානං සන්ධාය ‘‘යො කාමරාගානුසයං පජහති, සො මානානුසයං පජහතීති? තදෙකට්ඨං පජහතී’’ති වුත්තං. පටිලොමෙ පන ‘‘නප්පජහතී’’ති පජහනාභාවො එව සන්නිට්ඨානපදෙන සංසයපදෙන ච විනිච්ඡිතො [Pg.149] පුච්ඡිතො ච, තස්මා යෙසං පජහනං නත්ථි නිරවසෙසවසෙන පජහනකානං, තෙ ඨපෙත්වා අවසෙසා අප්පජහනසබ්භාවෙනෙව නප්පජහන්තීති වුත්තා, න ච යථාවිජ්ජමානෙන පහානෙනෙව වජ්ජිතාති දට්ඨබ්බාති. ‘‘අනාගාමිමග්ගසමඞ්ගිඤ්ච අට්ඨමකඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසා පුග්ගලා කාමරාගානුසයඤ්ච නප්පජහන්ති විචිකිච්ඡානුසයඤ්ච නප්පජහන්තී’’ති (යම. 2.අනුසයයමක.165) එත්ථ අට්ඨකථායං ‘‘පුථුජ්ජනො පහානපරිඤ්ඤාය අභාවෙන නප්පජහති, සෙසා තෙසං අනුසයානං පහීනත්තා’’ති (යම. අට්ඨ. අනුසයයමක 132-197) වුත්තං. ในวาระว่าด้วยการละ (ข้อ 132-197) บุคคลใดละกามราคานุสัยเป็นต้นที่ยังเหลืออยู่ บุคคลนั้นละอนุสัยเหล่านั้นได้ ดังนี้ ไม่พึงกล่าวโดยการตั้งสันนิฏฐาน (การตัดสิน) เพราะมีความเป็นผู้ไม่ละอยู่ ดังนั้น ในสันนิฏฐานจึงกล่าวว่า ผู้ที่ละได้โดยไม่เหลือเท่านั้นชื่อว่าละได้ ดังนั้นจึงกล่าวว่า “ก็บุคคลใดละมานานุสัย บุคคลนั้นละกามราคานุสัยได้หรือ? ไม่ได้” (ยมก 2.อนุสัยยมก.132) แต่เพราะคำถาม (สังสยบท) ถามเพียงแค่การกระทำซึ่งการละเท่านั้น ไม่ได้ตั้งสันนิฏฐาน ดังนั้นจึงกล่าวโดยอ้างถึงการละที่มีอยู่ว่า “บุคคลใดละกามราคานุสัย บุคคลนั้นละมานานุสัยได้หรือ? ละได้ในที่เดียวกัน” ส่วนในบทปฏิโลม ความไม่มีการละนั่นแหละถูกวินิจฉัยและถูกถามด้วยสันนิฏฐานบทและสังสยบท ดังนั้น บุคคลที่ละได้โดยไม่เหลือ ผู้ที่ไม่มีการละเหล่านั้น เว้นบุคคลเหล่านั้นแล้ว บุคคลที่เหลือชื่อว่าไม่ละด้วยความเป็นผู้ไม่ละนั่นเอง และไม่พึงเห็นว่าถูกยกเว้นด้วยการละที่มีอยู่ ในประโยคที่ว่า “เว้นอนาคามิมรรคสมังคีและบุคคลที่ ๘ แล้ว บุคคลที่เหลือไม่ละกามราคานุสัยและไม่ละวิจิกิจฉานุสัย” (ยมก 2.อนุสัยยมก.165) ในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า “ปุถุชนไม่ละเพราะไม่มีการกำหนดรู้การละ ส่วนบุคคลที่เหลือไม่ละเพราะอนุสัยเหล่านั้นถูกละแล้ว” (ยมก.อรรถ.อนุสัยยมก 132-197) තත්ථ කිඤ්චාපි කෙසඤ්චි විචිකිච්ඡානුසයො කෙසඤ්චි උභයන්ති සෙසානං තෙසං පහීනතා අත්ථි, තථාපි සොතාපන්නාදීනං විචිකිච්ඡානුසයස්ස පහීනතා උභයාපජහනස්ස කාරණං න හොතීති තෙසං පහීනත්තා ‘‘නප්පජහන්තී’’ති න සක්කා වත්තුං, අථ පන කාමරාගානුසයඤ්ච නප්පජහන්තීති ඉමං සන්නිට්ඨානෙන තෙසං පුග්ගලානං සඞ්ගහිතතාදස්සනත්ථං වුත්තන්ති න තත්ථ කාරණං වත්තබ්බං, පුච්ඡිතස්ස පන සංසයත්ථස්ස කාරණං වත්තබ්බං. එවං සති ‘‘සෙසා තස්ස අනුසයස්ස පහීනත්තා’’ති වත්තබ්බන්ති? න වත්තබ්බං ‘‘යො කාමරාගානුසයං නප්පජහති, සො දිට්ඨානුසයං විචිකිච්ඡානුසයං නප්පජහතී’’ති පටික්ඛිපිත්වා පුච්ඡිතෙ සදිසවිස්සජ්ජනකෙ දිට්ඨිවිචිකිච්ඡානුසයෙ සන්ධාය කාරණස්ස වත්තබ්බත්තා, තස්මා තෙසං අනුසයානං පහීනත්තාති තෙසං දිට්ඨිවිචිකිච්ඡානුසයානං පහීනත්තා තෙ සංසයත්ථසඞ්ගහිතෙ අනුසයෙ නප්පජහන්තීති අත්ථො දට්ඨබ්බො. ในที่นั้น แม้ว่าวิจิกิจฉานุสัยของบางคน และทั้งสองอย่างของบางคน คืออนุสัยที่เหลือเหล่านั้นถูกละแล้วก็ตาม แต่การที่วิจิกิจฉานุสัยของพระโสดาบันเป็นต้นถูกละแล้วนั้น ไม่ใช่เหตุแห่งการไม่ละทั้งสองอย่าง ดังนั้นจึงไม่สามารถกล่าวได้ว่า “ไม่ละ” เพราะอนุสัยเหล่านั้นถูกละแล้ว แต่กล่าวเพื่อแสดงว่าบุคคลเหล่านั้นถูกสงเคราะห์ด้วยสันนิฏฐานที่ว่า “ไม่ละกามราคานุสัย” ดังนั้นจึงไม่พึงกล่าวเหตุในที่นั้น แต่พึงกล่าวเหตุของความหมายที่ถูกถามในสังสยบท เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงกล่าวว่า “บุคคลที่เหลือไม่ละเพราะอนุสัยนั้นถูกละแล้ว” หรือไม่? ไม่พึงกล่าว เพราะเมื่อถูกถามปฏิเสธว่า “บุคคลใดไม่ละกามราคานุสัย บุคคลนั้นไม่ละทิฏฐานุสัย วิจิกิจฉานุสัยหรือ?” ในคำตอบที่คล้ายกันนั้น ไม่พึงกล่าวเหตุโดยอ้างถึงทิฏฐิและวิจิกิจฉานุสัย ดังนั้น พึงเห็นความหมายว่า “เพราะอนุสัยเหล่านั้นถูกละแล้ว” คือเพราะทิฏฐิและวิจิกิจฉานุสัยเหล่านั้นถูกละแล้ว บุคคลเหล่านั้นจึงไม่ละอนุสัยที่ถูกสงเคราะห์ในความหมายของสังสยบท පජහනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายวาระว่าด้วยการละ จบแล้ว 5. පහීනවාරවණ්ණනා ๕. คำอธิบายวาระว่าด้วยอนุสัยที่ถูกละแล้ว 264-274. පහීනවාරෙ ඵලට්ඨවසෙනෙව දෙසනා ආරද්ධාති අනුලොමං සන්ධාය වුත්තං. පටිලොමෙ හි පුථුජ්ජනවසෙනපි දෙසනා ගහිතාති. ‘‘ඵලට්ඨවසෙනෙවා’’ති ච සාධාරණවචනෙන මග්ගසමඞ්ගීනං අග්ගහිතතං දීපෙති. අනුසයච්චන්තපටිපක්ඛෙකචිත්තක්ඛණිකානඤ්හි මග්ගසමඞ්ගීනං න කොචි අනුසයො උප්පත්තිරහො, නාපි අනුප්පත්තිරහතං ආපාදිතො, තස්මා තෙ න අනුසයසානුසයපහීනඋප්පජ්ජනවාරෙසු ගහිතාති. ในวาระว่าด้วยอนุสัยที่ถูกละแล้ว (ข้อ 264-274) การแสดงธรรมเริ่มต้นด้วยอำนาจแห่งพระผลัฏฐบุคคลเท่านั้น ดังนี้กล่าวโดยอ้างถึงบทอนุโลม เพราะในบทปฏิโลม การแสดงธรรมก็ถูกถือเอาด้วยอำนาจแห่งปุถุชนด้วย และด้วยคำว่า “ด้วยอำนาจแห่งพระผลัฏฐบุคคลเท่านั้น” ซึ่งเป็นคำทั่วไป ย่อมแสดงถึงการไม่ถูกถือเอาของบุคคลผู้ประกอบด้วยมรรค เพราะว่าสำหรับบุคคลผู้ประกอบด้วยมรรค ซึ่งมีจิตขณะเดียวที่เป็นปฏิปักษ์อย่างยิ่งต่ออนุสัย ไม่มีอนุสัยใดที่ควรเกิดขึ้น และก็ไม่ได้ถูกทำให้เป็นผู้ไม่ควรเกิดขึ้น ดังนั้น บุคคลเหล่านั้นจึงไม่ถูกถือเอาในวาระว่าด้วยอนุสัย, ผู้มีอนุสัย, อนุสัยที่ถูกละแล้ว, และอนุสัยที่เกิดขึ้น 275-296. ඔකාසවාරෙ [Pg.150] සො සො අනුසයො අත්තනො අත්තනො ඔකාසෙ එව අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදිතො පහීනො, අනාපාදිතො ච අප්පහීනොති පහීනාප්පහීනවචනානි තදොකාසමෙව දීපෙන්ති, තස්මා අනොකාසෙ තදුභයාවත්තබ්බතා වුත්තාති. සාධාරණට්ඨානෙ තෙන සද්ධිං පහීනො නාම හොතීති තෙන සද්ධිං සමානොකාසෙ පහීනො නාමාති අත්ථො, න සමානකාලෙ පහීනොති. ๒๗๕-๒๙๖. ในโอกาสวาระ อนุสัยนั้นๆ เมื่อถึงความเป็นธรรมดาที่จะไม่เกิดขึ้นในโอกาสของตนๆ ก็ชื่อว่าละได้แล้ว, เมื่อไม่ถึงความเป็นธรรมดาที่จะไม่เกิดขึ้น ก็ชื่อว่ายังละไม่ได้ คำว่าละได้แล้วและยังละไม่ได้ ย่อมแสดงถึงโอกาสนั้นนั่นเอง เพราะฉะนั้น จึงกล่าวถึงความที่คำทั้งสองนั้นเป็นสิ่งที่ไม่ควรกล่าวในที่ที่มิใช่โอกาส. คำว่า ‘ชื่อว่าละได้แล้วพร้อมกับสิ่งนั้น’ ในที่ที่เป็นสาธารณะ หมายความว่า ‘ชื่อว่าละได้แล้วในโอกาสที่เสมอกันกับสิ่งนั้น’ ไม่ใช่หมายความว่า ‘ละได้แล้วในเวลาที่เสมอกัน’ පහීනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายปหีนวาระ จบแล้ว. 7. ධාතුවාරවණ්ණනා ๗. คำอธิบายธาตุวาระ 332-340. ධාතුවාරෙ සන්තානං අනුගතා හුත්වා සයන්තීති යස්මිං සන්තානෙ අප්පහීනා, තංසන්තානෙ අප්පහීනභාවෙන අනුගන්ත්වා උප්පත්තිඅරහභාවෙන සයන්තීති අත්ථො. උප්පත්තිරහතා එව හි අනුරූපං කාරණං ලභිත්වා උප්පජ්ජන්තීති ඉධාපි යුත්තාති. එත්ථ ච න කාමධාතුආදීනි ඡ පටිනිසෙධවචනානි ධාතුවිසෙසනිද්ධාරණානි න හොන්තීති ‘‘න කාමධාතුයා චුතස්ස න කාමධාතුං උපපජ්ජන්තස්සා’’තිආදිම්හි වුච්චමානෙ ඉමං නාම උපපජ්ජන්තස්සාති න විඤ්ඤායෙය්‍ය, තස්මා තංමූලිකාසු යොජනාසු ‘‘න කාමධාතුයා චුතස්ස කාමධාතුං රූපධාතුං අරූපධාතුං උපපජ්ජන්තස්සා’’ති පඨමං යොජෙත්වා පුන අනුක්කමෙන ‘‘න කාමධාතුං උපපජ්ජන්තස්සා’’තිආදිකා යොජනා කතා. එවඤ්හි න කාමධාතුආදිපදෙහි යථාවුත්තධාතුයොයෙව ගහිතා, න කඤ්චීති විඤ්ඤායති. යථා අනුසයවාරෙ ‘‘අනුසෙන්තීති පදස්ස උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො ගහිතො’’ති වුත්තං, තත්ථාපි උප්පජ්ජමානමෙව සන්ධාය උප්පජ්ජන්තීති ගහෙතුං න සක්කා ‘‘යස්ස කාමරාගානුසයො අනුසෙති, තස්ස පටිඝානුසයො අනුසෙතීති? ආමන්තා’’තිආදිවචනතො. අථාපි අප්පහීනතං සන්ධාය උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො තත්ථ ගහිතො, ඉධාපි සො න න යුජ්ජතීති. භඞ්ගාති භඤ්ජිතබ්බා, ද්විධා කාතබ්බාති අත්ථො. නනු න කොචි අනුසයො යත්ථ උප්පජ්ජන්තස්ස අනුසෙති නානුසෙති චාති ද්විධා කාතබ්බා, තත්ථෙව කස්මා ‘‘කති අනුසයා භඞ්ගා? අනුසයා භඞ්ගා නත්ථී’’ති පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානි කතානි. න හි පකාරන්තරාභාවෙ සංසයො යුත්තොති[Pg.151]? න න යුත්තො, ‘‘අනුසයා භඞ්ගා නත්ථී’’ති අවුත්තෙ භඞ්ගාභාවස්ස අවිඤ්ඤාතත්තාති. ๓๓๒-๓๔๐. ในธาตุวาระ คำว่า ‘นอนเนื่องตามไปในสันดาน’ หมายความว่า อนุสัยทั้งหลายที่ยังละไม่ได้ในสันดานใด ย่อมตามไปในสันดานนั้นด้วยความเป็นสิ่งที่ยังละไม่ได้ และย่อมนอนเนื่องด้วยความเป็นสิ่งที่ควรจะเกิดขึ้น. เพราะว่าความเป็นสิ่งที่ควรจะเกิดขึ้นนั่นแหละ เมื่อได้เหตุที่เหมาะสมแล้ว ย่อมเกิดขึ้น ข้อนี้ก็สมควรในที่นี้ด้วย. อนึ่ง ในที่นี้ คำปฏิเสธ 6 อย่างมีกามธาตุเป็นต้น ไม่ใช่การกำหนดวิเสสนะของธาตุ เพราะเมื่อกล่าวว่า ‘สำหรับผู้ที่จุติจากกามธาตุ ไม่ไปเกิดในกามธาตุ’ เป็นต้น ก็จะไม่เข้าใจว่า ‘สำหรับผู้ที่ไปเกิดในธาตุชื่อนี้’ เพราะฉะนั้น ในการประกอบที่อิงอาศัยคำนั้น จึงประกอบก่อนว่า ‘สำหรับผู้ที่จุติจากกามธาตุ ไปเกิดในกามธาตุ รูปธาตุ อรูปธาตุ’ แล้วจึงประกอบตามลำดับอีกว่า ‘สำหรับผู้ที่ไปเกิดในกามธาตุ’ เป็นต้น. ด้วยประการฉะนี้ จึงเข้าใจได้ว่า บทมีกามธาตุเป็นต้น ย่อมรับเอาเฉพาะธาตุที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น ไม่รับเอาธาตุอื่นใด. เหมือนในอนุสัยวาระที่กล่าวว่า ‘คำว่า อนุเสติ (นอนเนื่อง) มีความหมายว่า อุปปัชชันติ (เกิดขึ้น)’ ในที่นั้นก็ไม่สามารถจะถือเอาว่า ‘เกิดขึ้น’ โดยมุ่งถึงสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นเท่านั้น เพราะมีคำกล่าวว่า ‘กามราคานุสัยของบุคคลใดนอนเนื่อง ปฏิฆานุสัยของบุคคลนั้นนอนเนื่องหรือ? ใช่’ เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง หากว่าในที่นั้นถือเอาความหมายว่า ‘เกิดขึ้น’ โดยมุ่งถึงความเป็นสิ่งที่ยังละไม่ได้ ในที่นี้ก็ไม่ขัดแย้งกัน. คำว่า ‘ภังคา’ หมายถึงสิ่งที่ควรทำลาย ควรทำให้เป็นสองส่วน. ก็ไม่มีอนุสัยใดที่ควรทำให้เป็นสองส่วนว่า ‘สำหรับผู้ที่กำลังเกิดขึ้น อนุสัยนอนเนื่องบ้าง ไม่นอนเนื่องบ้าง’ เหตุใดจึงมีการถามตอบว่า ‘อนุสัยกี่อย่างที่ควรทำลาย? อนุสัยที่ควรทำลายไม่มี’ ในที่นั้นเล่า? เพราะเมื่อไม่มีทางอื่น ก็ไม่ควรสงสัยมิใช่หรือ? ไม่ใช่ว่าไม่ควรสงสัย เพราะเมื่อไม่กล่าวว่า ‘อนุสัยที่ควรทำลายไม่มี’ ก็จะไม่เข้าใจถึงการไม่มีสิ่งที่ควรทำลาย. ධාතුවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายธาตุวาระ จบแล้ว. අනුසයයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายอนุสัยยมก จบแล้ว. 8. චිත්තයමකං ๘. จิตตยมก උද්දෙසවාරවණ්ණනා คำอธิบายอุทเทสวาระ 1-62. චිත්තයමකවණ්ණනායං ආදිතොව තයො සුද්ධිකමහාවාරා හොන්තීති ඉමෙ තයො මහාවාරා සරාගාදිකුසලාදීහි මිස්සකා සුද්ධිකා ච, තෙසු ආදිතො සුද්ධිකා හොන්තීති අත්ථො. මිස්සකෙසු ච එකෙකස්මිං සරාගාදිමිස්සකචිත්තෙ තයො තයො මහාවාරා, තෙ තත්ථ තත්ථ පන වුත්තෙ සම්පිණ්ඩෙත්වා ‘‘සොළස පුග්ගලවාරා’’තිආදි වුත්තං, න නිරන්තරං වුත්තෙති. ‘‘යස්ස චිත්තං උප්පජ්ජති න නිරුජ්ඣති, තස්ස චිත්තං නිරුජ්ඣිස්සති නුප්පජ්ජිස්සතී’’තිආදිනා උප්පාදනිරොධානං පච්චුප්පන්නානාගතකාලානඤ්ච සංසග්ගවසෙන එකෙකාය පුච්ඡාය පවත්තත්තා ‘‘උප්පාදනිරොධකාලසම්භෙදවාරො’’ති වුත්තො. එවං සෙසානම්පි වාරානං තංතංනාමතා පාළිඅනුසාරෙන වෙදිතබ්බා. ๑-๖๒. ในคำอธิบายจิตตยมก คำว่า ‘ในเบื้องต้นมีมหาวาระที่เป็นสุทธิกะ 3 อย่าง’ หมายความว่า มหาวาระ 3 อย่างเหล่านี้เป็นทั้งแบบผสมกับสราคะและกุศลเป็นต้น และเป็นแบบสุทธิกะ ในบรรดามหาวาระเหล่านั้น ในเบื้องต้นมีแบบสุทธิกะ. อนึ่ง ในจิตที่ผสมมีสราคะเป็นต้นแต่ละอย่างในแบบผสม มีมหาวาระ 3 อย่างๆ ซึ่งเมื่อกล่าวถึงในที่นั้นๆ แล้วรวบรวมเข้าด้วยกัน จึงกล่าวว่า ‘ปุคคลวาระ 16’ เป็นต้น ไม่ได้กล่าวต่อเนื่องกันไป. คำว่า ‘อุปปาทนิโรธกาลสัมเภทวาระ’ กล่าวไว้เพราะมีการถามแต่ละอย่างโดยการผสมกันระหว่างการเกิดขึ้นและการดับ กับกาลปัจจุบันและอนาคต ด้วยคำว่า ‘จิตของบุคคลใดเกิดขึ้นแต่ไม่ดับ จิตของบุคคลนั้นจะดับแต่ไม่เกิดขึ้นหรือ?’ เป็นต้น. พึงทราบชื่อของวาระที่เหลือตามนัยแห่งบาลีอย่างนี้. උද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายอุทเทสวาระ จบแล้ว. නිද්දෙසවාරවණ්ණනා คำอธิบายนิทเทสวาระ 63. තථාරූපස්සෙව ඛීණාසවස්ස චිත්තං සන්ධායාති ඉදං උප්පාදක්ඛණසමඞ්ගිපච්ඡිමචිත්තසමඞ්ගිම්හි පුග්ගලෙ අධිප්පෙතෙ තඤ්ච චිත්තං අධිප්පෙතමෙව හොතීති කත්වා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අරහතො පච්ඡිමචිත්තම්පීති නුප්පජ්ජති නිරුජ්ඣතීති එවංපකාරං භඞ්ගක්ඛණසමඞ්ගිමෙව සන්ධාය වුත්තං. ๖๓. คำว่า ‘มุ่งหมายถึงจิตของพระขีณาสพผู้มีรูปอย่างนั้นนั่นเอง’ พึงทราบว่ากล่าวไว้โดยถือว่าบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตสุดท้ายที่ประกอบด้วยขณะแห่งการเกิดขึ้น และจิตนั้นก็เป็นสิ่งที่มุ่งหมายนั่นเอง. คำว่า ‘แม้จิตสุดท้ายของพระอรหันต์’ กล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงจิตที่ประกอบด้วยขณะแห่งการแตกดับซึ่งมีลักษณะว่า ‘ไม่เกิดขึ้นแต่ดับไป’ อย่างนี้. 65-82. උප්පාදවාරස්ස දුතියපුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ, නිරොධසමාපන්නානං, අසඤ්ඤසත්තානං තෙසං චිත්තං උප්පජ්ජිත්ථ, නො ච තෙසං චිත්තං උප්පජ්ජතීති [Pg.152] එත්ථ ‘‘චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ තෙසං චිත්තං උප්පජ්ජිත්ථා’’ති එතස්ස ‘‘සබ්බෙසං චිත්තං ඛණපච්චුප්පන්නමෙව හුත්වා උප්පාදක්ඛණං අතීතත්තා උප්පජ්ජිත්ථ නාමා’’ති අත්ථො වුත්තො. චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ තෙසං චිත්තං උප්පජ්ජිත්ථ චෙව උප්පජ්ජති චාති එතස්සපි උප්පාදං පත්තත්තා උප්පජ්ජිත්ථ, අනතීතත්තා උප්පජ්ජති නාමාති ද්වයමෙතං එවං න සක්කා වත්තුං. න හි ඛණපච්චුප්පන්නෙ ‘‘උප්පජ්ජිත්ථා’’ති අතීතවොහාරො අත්ථි. යදි සියා, යං වා පන චිත්තං උප්පජ්ජිත්ථ, තං චිත්තං උප්පජ්ජතීති එත්ථ ‘‘නො’’ති අවත්වා විභජිතබ්බං සියා. තථා ‘‘යං චිත්තං උප්පජ්ජති, තං චිත්තං උප්පජ්ජිත්ථා’’ති එත්ථ ච ‘‘නො’’ති අවත්වා ‘‘ආමන්තා’’ති වත්තබ්බං සියා. ‘‘චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ’’ති පන භිජ්ජමානචිත්තසමඞ්ගී පුග්ගලො වුත්තො, තස්ස අතීතං චිත්තං උප්පජ්ජිත්ථ, න ච කිඤ්චි චිත්තං උප්පජ්ජති. චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙති ච උප්පජ්ජමානචිත්තසමඞ්ගී පුග්ගලො වුත්තො, තස්සපි අතීතං චිත්තං උප්පජ්ජිත්ථ, තං පන චිත්තං උප්පජ්ජතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. චිත්තන්ති හි සාමඤ්ඤවචනං එකස්මිං අනෙකස්මිඤ්ච යථාගහිතවිසෙසෙ තිට්ඨතීති. ‘‘යස්ස වා පන චිත්තං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චිත්තං උප්පජ්ජතීති? චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ’’ති එත්ථ යස්ස වා පන චිත්තං උප්පජ්ජිස්සතීති එතෙන සන්නිට්ඨානෙන ගහිතපුග්ගලස්සෙව චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙති එවං සබ්බත්ථ සන්නිට්ඨානවසෙන නියමො වෙදිතබ්බො. උප්පන්නුප්පජ්ජමානවාරො නිරුද්ධනිරුජ්ඣමානවාරො ච පුග්ගලවාරාදීසු තීසුපි නින්නානාකරණා උද්දිට්ඨා නිද්දිට්ඨා ච. තත්ථ පුග්ගලවාරෙ අවිසෙසෙන යං කඤ්චි තාදිසං පුග්ගලං සන්ධාය ‘‘උප්පන්නං උප්පජ්ජමාන’’න්තිආදි වුත්තං, ධම්මවාරෙ චිත්තමෙව, පුග්ගලධම්මවාරෙ පුග්ගලං චිත්තඤ්චාති අයමෙත්ථ විසෙසො දට්ඨබ්බො. ๖๕-๘๒. ในการวิสัชนาปัญหาที่สองแห่งอุปปาทวาระ ในขณะแห่งภังคะของจิต ของบุคคลผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติ ของอสัญญีสัตว์ จิตของบุคคลเหล่านั้นเคยเกิดขึ้นแล้ว แต่จิตของบุคคลเหล่านั้นย่อมไม่เกิดขึ้น ดังนี้ ในข้อนี้ คำว่า "ในขณะแห่งภังคะของจิต จิตของบุคคลเหล่านั้นเคยเกิดขึ้นแล้ว" นี้ มีอธิบายว่า "จิตทั้งหมดเป็นขณะปัจจุบันนั่นเอง เพราะก้าวล่วงอุปปาทขณะไปแล้ว จึงชื่อว่าเคยเกิดขึ้นแล้ว" ส่วนคำว่า "ในอุปปาทขณะแห่งจิต จิตของบุคคลเหล่านั้นเคยเกิดขึ้นแล้วด้วย ย่อมเกิดขึ้นด้วย" นี้ เพราะถึงความเกิดขึ้น จึงชื่อว่าเคยเกิดขึ้นแล้ว เพราะยังไม่ล่วงไป จึงชื่อว่าย่อมเกิดขึ้น ดังนี้ ทั้งสองอย่างนี้ไม่สามารถจะกล่าวได้เช่นนั้น เพราะโวหารที่เป็นอดีตว่า "เคยเกิดขึ้นแล้ว" ย่อมไม่มีในขณะปัจจุบัน ถ้ามีอยู่ ในข้อที่ว่า "หรือว่า จิตใดเคยเกิดขึ้นแล้ว จิตนั้นย่อมเกิดขึ้น" นี้ ก็พึงจำแนกโดยไม่กล่าวว่า "ไม่" และในข้อที่ว่า "จิตใดย่อมเกิดขึ้น จิตนั้นเคยเกิดขึ้นแล้ว" นี้ ก็พึงกล่าวว่า "อามันตา" โดยไม่กล่าวว่า "ไม่" แต่คำว่า "ในขณะแห่งภังคะของจิต" นี้ กล่าวถึงบุคคลผู้สมังคีด้วยจิตที่กำลังแตกดับ จิตที่เป็นอดีตของบุคคลนั้นเคยเกิดขึ้นแล้ว แต่จิตไรๆ ย่อมไม่เกิดขึ้น และในคำว่า "ในอุปปาทขณะแห่งจิต" นี้ กล่าวถึงบุคคลผู้สมังคีด้วยจิตที่กำลังเกิดขึ้น แม้จิตที่เป็นอดีตของบุคคลนั้นก็เคยเกิดขึ้นแล้ว แต่จิตนั้นย่อมเกิดขึ้น พึงทราบอรรถในข้อนี้อย่างนี้ เพราะคำว่า "จิต" เป็นคำสามัญ ย่อมตั้งอยู่ในความพิเศษที่ถือเอาแล้วในสิ่งเดียวและหลายสิ่ง คำว่า "หรือว่า จิตของบุคคลใดจักเกิดขึ้น จิตของบุคคลนั้นย่อมเกิดขึ้นหรือ? ในขณะแห่งภังคะของจิต" นี้ พึงทราบข้อกำหนดโดยอำนาจแห่งสันนิษฐานในที่ทั้งปวงว่า เป็นของบุคคลที่ถูกถือเอาด้วยสันนิษฐานที่ว่า "หรือว่า จิตของบุคคลใดจักเกิดขึ้น" นั้นนั่นแล อุปปันนุปปัชชมานวาระ และนิรุทธนิรุชฌมานวาระ ในวาระทั้งสามมีบุคคลวาระเป็นต้น ท่านแสดงและจำแนกไว้โดยไม่แตกต่างกัน ในวาระเหล่านั้น พึงทราบความพิเศษในข้อนี้ว่า ในบุคคลวาระ ท่านกล่าวถึง "เกิดขึ้นแล้ว กำลังเกิดขึ้น" เป็นต้น โดยไม่เจาะจง มุ่งหมายเอาบุคคลใดบุคคลหนึ่งเช่นนั้น ในธรรมวาระ มุ่งเอาเฉพาะจิต ในบุคคลธรรมวาระ มุ่งเอาทั้งบุคคลและจิต 83. අතික්කන්තකාලවාරෙ ඉමස්ස පුග්ගලවාරත්තා පුග්ගලො පුච්ඡිතොති පුග්ගලස්සෙව විස්සජ්ජනෙන භවිතබ්බං. යථා යස්ස චිත්තං උප්පජ්ජිත්ථාති එතෙන න කොචි පුග්ගලො න ගහිතො, එවං යස්ස චිත්තං උප්පජ්ජමානං ඛණං ඛණං වීතික්කන්තං අතික්කන්තකාලන්ති එතෙන සන්නිට්ඨානෙන න කොචි න ගහිතො. න හි සො පුග්ගලො අත්ථි, යස්ස චිත්තං උප්පාදක්ඛණං අතීතං නත්ථි, තෙ ච පන නිරුජ්ඣමානක්ඛණාතීතචිත්තා න න හොන්තීති පඨමො පඤ්හො ‘‘ආමන්තා’’ති විස්සජ්ජිතබ්බො සියා, තථා දුතියතතියා. චතුත්ථො පන ‘‘පච්ඡිමචිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ තෙසං චිත්තං භඞ්ගක්ඛණං අවීතික්කන්තං, නො ච තෙසං චිත්තං උප්පාදක්ඛණං අවීතික්කන්තං, ඉතරෙසං චිත්තං භඞ්ගක්ඛණඤ්ච අවීතික්කන්තං උප්පාදක්ඛණඤ්ච අවීතික්කන්ත’’න්ති විස්සජ්ජිතබ්බො භවෙය්‍ය, තථා අවිස්සජ්ජෙත්වා කස්මා සබ්බත්ථ චිත්තමෙව විභත්තන්ති[Pg.153]? චිත්තවසෙන පුග්ගලවවත්ථානතො. ඛණස්ස හි වීතික්කන්තතාය අතික්කන්තකාලතාවචනෙන වත්තමානස්ස ච චිත්තස්ස වසෙන පුග්ගලො උප්පාදක්ඛණාතීතචිත්තො වුත්තො අතීතස්ස ච, තත්ථ පුරිමස්ස චිත්තං න භඞ්ගක්ඛණං වීතික්කන්තං පච්ඡිමස්ස වීතික්කන්තන්ති එවමාදිකො පුග්ගලවිභාගො යස්ස චිත්තස්ස වසෙන පුග්ගලවවත්ථානං හොති, තස්ස චිත්තස්ස තංතංඛණවීතික්කමාවීතික්කමදස්සනවසෙන දස්සිතො හොතීති සබ්බවිස්සජ්ජනෙසු චිත්තමෙව විභත්තං. අථ වා නයිධ ධම්මමත්තවිසිට්ඨො පුග්ගලො පුච්ඡිතො, අථ ඛො පුග්ගලවිසිට්ඨං චිත්තං, තස්මා චිත්තමෙව විස්සජ්ජිතන්ති වෙදිතබ්බං. යදිපි පුග්ගලප්පධානා පුච්ඡා, අථාපි චිත්තප්පධානා, උභයථාපි දුතියපුච්ඡාය ‘‘ආමන්තා’’ති වත්තබ්බං සියා, තථා පන අවත්වා නිරොධක්ඛණවීතික්කමෙන අතික්කන්තකාලතා න උප්පාදක්ඛණවීතික්කමෙන අතික්කන්තකාලතා විය වත්තමානස්ස අත්ථීති දස්සනත්ථං ‘‘අතීතං චිත්ත’’න්ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. යස්ස චිත්තං න උප්පජ්ජමානන්ති එත්ථ උප්පජ්ජමානං ඛණං ඛණං වීතික්කන්තං අතික්කන්තකාලං යස්ස චිත්තං න හොතීති අත්ථො. එස නයො ‘‘න නිරුජ්ඣමාන’’න්ති එත්ථාපි. ๘๓. ในอติกกันตกาลวาระ เพราะเป็นบุคคลวาระ บุคคลถูกถาม เพราะฉะนั้น พึงมีการวิสัชนาด้วยบุคคลนั่นแล เหมือนอย่างที่ด้วยคำว่า "จิตของบุคคลใดเคยเกิดขึ้นแล้ว" นี้ ไม่มีบุคคลใดที่ไม่ถูกถือเอา ฉันใด ด้วยสันนิษฐานที่ว่า "จิตของบุคคลใดที่กำลังเกิดขึ้น ล่วงเลยไปขณะแล้วขณะเล่า เป็นอติกกันตกาล" นี้ ก็ไม่มีบุคคลใดที่ไม่ถูกถือเอา ฉันนั้น เพราะบุคคลที่จิตของเขาไม่มีอุปปาทขณะที่เป็นอดีตนั้นไม่มี และบุคคลเหล่านั้นผู้มีจิตล่วงเลยขณะที่กำลังดับไปแล้ว ย่อมไม่เป็นผู้ไม่มี เพราะฉะนั้น ปัญหาที่หนึ่งพึงวิสัชนาว่า "อามันตา" ปัญหาที่สองและสามก็เช่นกัน ส่วนปัญหาที่สี่ พึงวิสัชนาว่า "ในขณะแห่งภังคะของจิตดวงสุดท้าย จิตของบุคคลเหล่านั้น ขณะแห่งภังคะยังไม่ล่วงเลยไป แต่ขณะแห่งอุปปาทะล่วงเลยไปแล้ว จิตของบุคคลที่เหลือ ขณะแห่งภังคะก็ยังไม่ล่วงเลยไป ขณะแห่งอุปปาทะก็ยังไม่ล่วงเลยไป" ดังนี้ แต่เพราะเหตุใดจึงไม่วิสัชนาเช่นนั้น แต่จำแนกจิตเท่านั้นในที่ทั้งปวง? เพราะการกำหนดบุคคลโดยอำนาจแห่งจิต ด้วยคำว่า "ความเป็นอติกกันตกาลเพราะความล่วงเลยไปแห่งขณะ" นี้ บุคคลถูกกล่าวว่าเป็นผู้มีจิตที่อุปปาทขณะเป็นอดีต โดยอำนาจแห่งจิตที่เป็นปัจจุบันและที่เป็นอดีต ในข้อนั้น การจำแนกบุคคลเป็นต้นว่า จิตของบุคคลก่อน ขณะแห่งภังคะยังไม่ล่วงเลยไป จิตของบุคคลหลังล่วงเลยไปแล้ว ย่อมมีการกำหนดบุคคลโดยอำนาจแห่งจิตของบุคคลใด ย่อมแสดงโดยอำนาจแห่งการแสดงความล่วงเลยไปและไม่ล่วงเลยไปแห่งขณะนั้นๆ ของจิตนั้น เพราะฉะนั้น ในการวิสัชนาทั้งหมด จิตเท่านั้นที่ถูกจำแนก อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า ในที่นี้ไม่ได้ถามถึงบุคคลผู้พิเศษเพียงสักว่าธรรม แต่ถามถึงจิตที่พิเศษด้วยบุคคล เพราะฉะนั้น จิตเท่านั้นที่ถูกวิสัชนา ถึงแม้ปัญหาจะสำคัญที่บุคคล หรือสำคัญที่จิต ในทั้งสองกรณี ปัญหาที่สองพึงกล่าวว่า "อามันตา" แต่เพราะไม่กล่าวเช่นนั้น เพื่อแสดงว่า ความเป็นอติกกันตกาลโดยความล่วงเลยไปแห่งภังคขณะ ย่อมไม่มีแก่จิตที่เป็นปัจจุบัน เหมือนความเป็นอติกกันตกาลโดยความล่วงเลยไปแห่งอุปปาทขณะ จึงกล่าวว่า "จิตที่เป็นอดีต" ดังนี้ พึงทราบอรรถ ในคำว่า "จิตของบุคคลใดไม่กำลังเกิดขึ้น" นี้ หมายความว่า จิตของบุคคลใดที่กำลังเกิดขึ้น ล่วงเลยไปขณะแล้วขณะเล่า เป็นอติกกันตกาล ย่อมไม่มี นัยนี้พึงทราบในคำว่า "ไม่กำลังดับ" นี้ด้วย 114-116. මිස්සකවාරෙසු යස්ස සරාගං චිත්තං උප්පජ්ජති න නිරුජ්ඣති, තස්ස චිත්තං නිරුජ්ඣිස්සති නුප්පජ්ජිස්සතීති පුච්ඡා, නොති විස්සජ්ජනඤ්ච අට්ඨකථායං දස්සිතං. පාළියං පන ‘‘යස්ස සරාගං චිත්තං උප්පජ්ජති න නිරුජ්ඣති, තස්ස සරාගං චිත්තං නිරුජ්ඣිස්සති නුප්පජ්ජිස්සතී’’ති මාතිකාඨපනායං වුත්තත්තා විස්සජ්ජනෙපි තථෙව සන්නිට්ඨානසංසයත්ථෙසු සරාගාදිමිස්සකචිත්තවසෙනෙව පුච්ඡා උද්ධරිත්වා ‘‘සරාගපච්ඡිමචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ තෙසං සරාගං චිත්තං උප්පජ්ජති න නිරුජ්ඣති නිරුජ්ඣිස්සති නුප්පජ්ජිස්සති, ඉතරෙසං සරාගචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ තෙසං සරාගං චිත්තං උප්පජ්ජති න නිරුජ්ඣති නිරුජ්ඣිස්සති චෙව උප්පජ්ජිස්සති චා’’ති එවමාදිනා නයෙන යෙභුය්‍යෙන සුද්ධිකවාරසදිසමෙව විස්සජ්ජනං කාතබ්බන්ති කත්වා සංඛිත්තන්ති විඤ්ඤායති. ๑๑๔-๑๑๖. ในมิสสกวาระ (วาระผสม) คำถามว่า "จิตที่มีราคะของบุคคลใดเกิดขึ้นแต่ไม่ดับไป จิตของบุคคลนั้นจักดับไปแต่จักไม่เกิดขึ้นหรือ?" และคำตอบว่า "ไม่ใช่" นั้น แสดงไว้ในอรรถกถา. แต่ในบาลี เพราะมีการกล่าวไว้ในมาติกาว่า "จิตที่มีราคะของบุคคลใดเกิดขึ้นแต่ไม่ดับไป จิตที่มีราคะของบุคคลนั้นจักดับไปแต่จักไม่เกิดขึ้น" ฉะนั้น ในการวิสัชนา ก็พึงยกคำถามขึ้นด้วยอำนาจแห่งจิตผสมมีจิตมีราคะเป็นต้น ในอรรถแห่งสันนิษฐานและสังสัยอย่างนั้นนั่นแหละว่า "ในขณะเกิดแห่งจิตมีราคะอันเป็นที่สุดของบุคคลเหล่านั้น จิตมีราคะของบุคคลเหล่านั้นเกิดขึ้นแต่ไม่ดับไป จักดับไปแต่จักไม่เกิดขึ้น, ในขณะเกิดแห่งจิตมีราคะของบุคคลนอกนั้น จิตมีราคะของบุคคลเหล่านั้นเกิดขึ้นแต่ไม่ดับไป จักดับไปและจักเกิดขึ้นด้วย" ดังนี้เป็นต้น โดยนัยนี้ พึงทำวิสัชนาให้เหมือนกับสุทธิกวาระโดยมาก จึงเป็นอันรู้กันว่าย่อไว้. නිද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายวาระนิทเทส จบแล้ว. චිත්තයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายจิตยมก จบแล้ว. 9. ධම්මයමකං ๙. ธรรมยมก 1. පණ්ණත්තිවාරො ๑. ปัญญัตติวาระ උද්දෙසවාරවණ්ණනා คำอธิบายวาระอุทเทส 1-16. ධම්මයමකවණ්ණනායං [Pg.154] කුසලාදිධම්මානං මාතිකං ඨපෙත්වාති යථා මූලයමකෙ කුසලාදිධම්මා දෙසිතා, යථා ච ඛන්ධයමකාදීසු ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා’’තිආදිනා අඤ්ඤථා සඞ්ගහෙත්වා දෙසිතා, තථා අදෙසෙත්වා යා කුසලාදීනං ධම්මානං ‘‘කුසලාකුසලා ධම්මා’’තිආදිකා මාතිකා, තං ඉධ ආදිම්හි ඨපෙත්වා දෙසිතස්සාති අත්ථො. ๑-๑๖. ในคำอธิบายธรรมยมก คำว่า "ตั้งมาติกาแห่งธรรมมีกุศลเป็นต้น" นั้น หมายถึง ไม่แสดงเหมือนอย่างที่ธรรมมีกุศลเป็นต้นแสดงไว้ในมูลยมก และไม่แสดงโดยรวบรวมไว้ต่างหากด้วยบทมี "ปัญจขันธ์" เป็นต้น เหมือนอย่างในขันธยมกเป็นต้น แต่มีความหมายว่า มาติกาแห่งธรรมมีกุศลเป็นต้น คือ "กุสลากุสลา ธัมมา" เป็นต้นนั้น ได้แสดงไว้โดยตั้งไว้ในเบื้องต้นในที่นี้. උද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายวาระอุทเทส จบแล้ว. 2. පවත්තිවාරවණ්ණනා ๒. คำอธิบายวาระปวัตติ 33-34. ‘‘යස්ස කුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, තස්ස අබ්‍යාකතා ධම්මා උප්පජ්ජන්තී’’ති එතස්ස විස්සජ්ජනෙ ‘‘අබ්‍යාකතා චාති චිත්තසමුට්ඨානරූපවසෙන වුත්ත’’න්ති අට්ඨකථායං වුත්තං, ඉමස්මිං පන පඤ්හෙ කම්මසමුට්ඨානාදිරූපඤ්ච ලබ්භති, තං පන පටිලොමවාරස්ස විස්සජ්ජනෙ සබ්බෙසං චවන්තානං, පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ, ආරුප්පෙ අකුසලානං උප්පාදක්ඛණෙ තෙසං කුසලා ච ධම්මා න උප්පජ්ජන්ති අබ්‍යාකතා ච ධම්මා න උප්පජ්ජන්තීති එත්ථ පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානම්පි කම්මසමුට්ඨානාදිරූපං අග්ගහෙත්වා ‘‘අබ්‍යාකතා ච ධම්මා න උප්පජ්ජන්තී’’ති වුත්තත්තා චිත්තසමුට්ඨානරූපමෙව ඉධාධිප්පෙතං. කම්මසමුට්ඨානාදිරූපෙ න විධානං, නාපි පටිසෙධොති කෙචි වදන්ති, තථා චිත්තසමුට්ඨානරූපමෙව සන්ධාය ‘‘යස්ස කුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, තස්ස අබ්‍යාකතා ධම්මා නිරුජ්ඣන්තීති? නො’’ති (යම. 3.ධම්මයමක.163) වුත්තන්ති. තං පනෙතං එවං න සක්කා වත්තුං චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ කම්මසමුට්ඨානරූපාදීනම්පි උප්පාදස්ස උප්පාදක්ඛණෙ ච නිරොධස්ස එවමාදීහි එව පාළීහි පටිසෙධසිද්ධිතො. 33-34. ในการวิสัชนาคำถามว่า "ธรรมที่เป็นกุศลของบุคคลใดเกิดขึ้น ธรรมที่เป็นอัพยากฤตของบุคคลนั้นก็เกิดขึ้นหรือ?" นั้น อรรถกถากล่าวไว้ว่า "คำว่า 'และอัพยากตธรรม' นั้น กล่าวโดยอำนาจแห่งรูปที่เกิดจากจิต". แต่ในปัญหานี้ รูปที่เกิดจากกรรมเป็นต้นก็พึงได้ แต่ในการวิสัชนาปฏิโลมวาระว่า "ในขณะจุติของสัตว์ทั้งปวง, ในขณะภังคะแห่งจิตในปวัตติกาล, ในขณะเกิดแห่งอกุศลในอรูปภพ ธรรมที่เป็นกุศลของบุคคลเหล่านั้นก็ไม่เกิดขึ้น และธรรมที่เป็นอัพยากฤตก็ไม่เกิดขึ้น" ในที่นี้ เพราะมีการกล่าวว่า "และธรรมที่เป็นอัพยากฤตก็ไม่เกิดขึ้น" โดยไม่เอารูปที่เกิดจากกรรมเป็นต้นที่กำลังเกิดขึ้นในขณะภังคะแห่งจิตในปวัตติกาล ฉะนั้น รูปที่เกิดจากจิตเท่านั้นจึงเป็นที่ประสงค์ในที่นี้. บางพวกกล่าวว่า "ในรูปที่เกิดจากกรรมเป็นต้น ไม่มีการบัญญัติ และไม่มีการปฏิเสธ" และกล่าวว่า "คำว่า 'ธรรมที่เป็นอัพยากฤตของบุคคลนั้นดับไปหรือ? ไม่ใช่' (ยมก. 3.ธรรมยมก.163) นั้น ก็หมายถึงรูปที่เกิดจากจิตเท่านั้น". แต่คำนั้นไม่สามารถกล่าวได้อย่างนั้น เพราะการปฏิเสธย่อมสำเร็จได้ด้วยบาลีเหล่านี้เอง เช่น การเกิดขึ้นของรูปที่เกิดจากกรรมเป็นต้นในขณะภังคะแห่งจิต และการดับไปในขณะเกิด. යෙ ච වදන්ති ‘‘යථා පටිසම්භිදාමග්ගෙ නිරොධකථායං ‘සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ ජාතා ධම්මා ඨපෙත්වා චිත්තසමුට්ඨානරූපං සබ්බෙපි විරාගා චෙව හොන්ති විරාගාරම්මණා විරාගගොචරා විරාගසමුදාගතා විරාගපතිට්ඨා’තිආදීසු ‘ඨපෙත්වා රූප’න්ති අවත්වා චිත්තපටිබද්ධත්තා චිත්තජරූපානං [Pg.155] ‘ඨපෙත්වා චිත්තසමුට්ඨානරූප’න්ති වුත්තං, එවමිධාපි චිත්තපටිබද්ධත්තා චිත්තජරූපමෙව කථිත’’න්ති, තඤ්ච තථා න හොති. යෙසඤ්හි සොතාපත්තිමග්ගො සහජාතපච්චයො හොති, යෙසු ච විරාගාදිආසඞ්කා හොති, තෙ සොතාපත්තිමග්ගසහජාතා ධම්මා සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ ජාතා ධම්මාති තත්ථ වුත්තා. සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ ජාතාති හි වචනං මග්ගෙ ජාතතං දීපෙති, න ච කම්මජාදීනි අමග්ගෙ ජායමානානි මග්ගක්ඛණෙ ජාතවොහාරං අරහන්ති තෙසං තස්ස සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ සහජාතපච්චයත්තාභාවතො, තස්මා මග්ගක්ඛණෙ තංසහජාතධම්මෙසු ඨපෙතබ්බං ඨපෙතුං ‘‘ඨපෙත්වා චිත්තසමුට්ඨානරූප’’න්ති වුත්තං, ඉධ පන කුසලාදිධම්මා යස්ස යත්ථ උප්පජ්ජන්ති නිරුජ්ඣන්ති ච, තස්ස පුග්ගලස්ස තස්මිඤ්ච ඔකාසෙ අබ්‍යාකතධම්මානං උප්පාදනිරොධානං කුසලාදිපටිබද්ධතා අප්පටිබද්ධතා ච ආමට්ඨා, න ච කම්මජාදිරූපං අබ්‍යාකතං න හොති, තස්මා සන්නිට්ඨානෙන ගහිතස්ස පුග්ගලස්ස ඔකාසෙ වා උප්පාදනිරොධෙසු විජ්ජමානෙසු අබ්‍යාකතානං තෙ වෙදිතබ්බා, අවිජ්ජමානෙසු ච පටිසෙධෙතබ්බා, න ච අචිත්තපටිබද්ධා අබ්‍යාකතාති එත්ථ න ගහිතාති සක්කා වත්තුං නිරොධසමාපන්නානං අසඤ්ඤසත්තානඤ්ච උප්පාදනිරොධවචනතොති. อนึ่ง ชนเหล่าใดกล่าวว่า "เหมือนอย่างในนิโรธกถาในปฏิสัมภิทามรรค ในบทมีอาทิว่า 'ธรรมทั้งปวงที่เกิดขึ้นในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค เว้นรูปที่เกิดจากจิต ย่อมเป็นวิราคะ เป็นอารมณ์แห่งวิราคะ เป็นโคจรแห่งวิราคะ เป็นสมุฏฐานแห่งวิราคะ เป็นที่ตั้งแห่งวิราคะ' นั้น ไม่ได้กล่าวว่า 'เว้นรูป' แต่กล่าวว่า 'เว้นรูปที่เกิดจากจิต' เพราะรูปที่เกิดจากจิตนั้นเนื่องด้วยจิต, แม้ในที่นี้ก็กล่าวถึงรูปที่เกิดจากจิตเท่านั้น เพราะเนื่องด้วยจิต" คำนั้นไม่เป็นอย่างนั้น. เพราะธรรมเหล่าใดที่โสดาปัตติมรรคเป็นสหชาตปัจจัย และธรรมเหล่าใดที่พึงสงสัยว่าจะเป็นวิราคะเป็นต้น ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า ธรรมที่เกิดพร้อมกับโสดาปัตติมรรค ธรรมที่เกิดขึ้นในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค ดังที่กล่าวไว้ในที่นั้น. อนึ่ง คำว่า "เกิดขึ้นในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค" ย่อมแสดงความเป็นธรรมที่เกิดขึ้นในมรรค และรูปที่เกิดจากกรรมเป็นต้นที่เกิดขึ้นในสภาวะที่ไม่ใช่มรรค ย่อมไม่ควรแก่การเรียกขานว่า "เกิดขึ้นในขณะแห่งมรรค" เพราะรูปเหล่านั้นไม่มีความเป็นสหชาตปัจจัยแก่โสดาปัตติมรรคในขณะนั้น ฉะนั้น เพื่อจะเว้นสิ่งที่ควรเว้นในธรรมที่เกิดพร้อมกับมรรคในขณะแห่งมรรค จึงกล่าวว่า "เว้นรูปที่เกิดจากจิต". แต่ในที่นี้ ความเนื่องด้วยกุศลเป็นต้น และความไม่เนื่องด้วยกุศลเป็นต้น แห่งการเกิดขึ้นและการดับไปของอัพยากตธรรมของบุคคลนั้นในโอกาสนั้น ที่ธรรมมีกุศลเป็นต้นเกิดขึ้นและดับไป ย่อมถูกพิจารณาแล้ว และรูปที่เกิดจากกรรมเป็นต้น จะไม่เป็นอัพยากตะก็หามิได้ ฉะนั้น อัพยากตธรรมเหล่านั้นพึงทราบว่ามีอยู่ในการเกิดขึ้นและการดับไปของบุคคลที่ถูกถือเอาโดยสันนิษฐาน หรือในโอกาสที่มีอยู่ และพึงปฏิเสธในที่ที่ไม่มีอยู่ และไม่สามารถกล่าวได้ว่า "อัพยากตธรรมที่ไม่เนื่องด้วยจิต ไม่ถูกถือเอาในที่นี้" เพราะมีการกล่าวถึงการเกิดขึ้นและการดับไปของบุคคลผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติและอสัญญีสัตว์. චතුත්ථපඤ්හෙ පවත්තෙ අකුසලාබ්‍යාකතචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙති ඉදං ‘‘යස්ස වා පන අබ්‍යාකතා ධම්මා උප්පජ්ජන්තී’’ති එතෙන සන්නිට්ඨානෙන ගහිතෙසු පඤ්චවොකාරෙ අකුසලාබ්‍යාකතචිත්තානං චතුවොකාරෙ ච අබ්‍යාකතචිත්තස්සෙව උප්පාදක්ඛණසමඞ්ගිනො සන්ධාය වුත්තං. එවං සබ්බත්ථ සන්නිට්ඨානවසෙන විසෙසො වෙදිතබ්බො. ในปัญหาที่ 4 คำว่า "ในขณะเกิดแห่งอกุศลจิตและอัพยากตจิตในปวัตติกาล" นี้ กล่าวหมายถึงบุคคลผู้ประกอบด้วยขณะเกิดแห่งอกุศลจิตและอัพยากตจิตในปัญจโวการภูมิ และแห่งอัพยากตจิตเท่านั้นในจตุโวการภูมิ ที่ถูกถือเอาโดยสันนิษฐานด้วยบทว่า "หรือว่า ธรรมที่เป็นอัพยากฤตของบุคคลใดเกิดขึ้น". พึงทราบความแตกต่างโดยสันนิษฐานอย่างนี้ในที่ทั้งปวง. 79. ‘‘එකාවජ්ජනෙන 166 උප්පන්නස්සා’’ති වුත්තං, නානාවජ්ජනෙනපි පන තතො පුරිමතරජවනවීථීසු උප්පන්නස්ස ‘‘උප්පාදක්ඛණෙ තෙසං අකුසලා ධම්මා නුප්පජ්ජිස්සන්ති, නො ච තෙසං කුසලා ධම්මා නුප්පජ්ජන්තී’’ති ඉදං ලක්ඛණං ලබ්භතෙව, තස්මා එතෙන ලක්ඛණෙන සමානලක්ඛණං සබ්බං යස්ස චිත්තස්ස අනන්තරා අග්ගමග්ගං පටිලභිස්සන්ති, තස්ස චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙති එතෙනෙව කුසලානාගතභාවපරියොසානෙන තාය එව සමානලක්ඛණතාය දීපිතං හොතීති දට්ඨබ්බං. එස නයො අකුසලාතීතභාවස්ස අබ්‍යාකතාතීතභාවස්ස ච ආදිම්හි ‘‘දුතියෙ අකුසලෙ’’ති, ‘‘දුතියෙ චිත්තෙ’’ති ච වුත්තට්ඨානෙ. යථා හි භාවනාවාරෙ භාවනාපහානානං පරියොසානෙන [Pg.156] අග්ගමග්ගෙන තතො පුරිමතරානිපි භාවනාපහානානි දස්සිතානි හොන්ති, එවමිධාපි තං තං තෙන තෙන ආදිනා අන්තෙන ච දස්සිතන්ති. ๗๙. คำว่า “เกิดขึ้นด้วยการอาวัชชนะครั้งเดียว” นั้นกล่าวไว้แล้ว แต่ลักษณะที่ว่า “ในขณะเกิดของจิตเหล่านั้น อกุศลธรรมทั้งหลายจักไม่เกิดขึ้น แต่กุศลธรรมทั้งหลายย่อมไม่เกิดขึ้นแก่จิตเหล่านั้นก็หามิได้” นี้ ย่อมได้แม้แก่จิตที่เกิดขึ้นในชวนวิถีที่ก่อนกว่านั้นด้วยการอาวัชชนะหลายครั้ง เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ลักษณะที่เสมอด้วยลักษณะนี้ทั้งหมด คือในขณะเกิดของจิตใดที่บุคคลทั้งหลายจักได้อัคคมรรคในลำดับแห่งจิตนั้น ย่อมเป็นอันแสดงถึงความสิ้นสุดแห่งกุศลอนาคตภาวะด้วยความมีลักษณะเสมอกันนั้นเอง. นัยนี้พึงทราบในที่ที่กล่าวว่า “ในอกุศลที่สอง” และ “ในจิตที่สอง” ในเบื้องต้นแห่งอกุศลอดีตภาวะและอัพยากตอดีตภาวะด้วย. เหมือนอย่างในภาวนาวาระ การเจริญและการละทั้งหลายที่ก่อนหน้าอัคคมรรค ย่อมเป็นอันแสดงด้วยความสิ้นสุดแห่งการเจริญและการละด้วยอัคคมรรค ฉันใด ในที่นี้ก็เป็นอันแสดงสิ่งนั้นๆ ด้วยเบื้องต้นและที่สุดนั้นๆ ฉันนั้น. 100. පඤ්චවොකාරෙ අකුසලානං භඞ්ගක්ඛණෙ තෙසං අකුසලා ච ධම්මා නිරුජ්ඣන්ති අබ්‍යාකතා ච ධම්මා නිරුජ්ඣන්තීති වචනෙන පටිසන්ධිචිත්තතො සොළසමං, තතො පරම්පි වා භවනිකන්තිචිත්තං හොති, න තතො ඔරන්ති විඤ්ඤායතීති. ๑๐๐. ด้วยคำว่า “ในขณะดับแห่งอกุศลทั้งหลายในปัญจโวการภูมิ อกุศลธรรมทั้งหลายของบุคคลเหล่านั้นย่อมดับ และอัพยากตธรรมทั้งหลายย่อมดับ” พึงทราบว่า จิตที่ ๑๖ นับจากปฏิสนธิจิต หรือจิตที่ยิ่งกว่านั้น ย่อมเป็นภวนิกันติกจิต แต่จิตที่ต่ำกว่านั้นย่อมไม่เป็น. පවත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายปวัตติวาระจบลงแล้ว. ධම්මයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายธัมมยมกะจบลงแล้ว. 10. ඉන්ද්‍රියයමකං ๑๐. อินทริยยมกะ 1. පණ්ණත්තිවාරො ๑. ปัญญัตติวาระ උද්දෙසවාරවණ්ණනා คำอธิบายอุทเทสวาระ 1. ඉන්ද්‍රියයමකෙ විභඞ්ගෙ විය ජීවිතින්ද්‍රියං මනින්ද්‍රියානන්තරං අනිද්දිසිත්වා පුරිසින්ද්‍රියානන්තරං උද්දිට්ඨං ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, ඉන්ද්‍රියානි. කතමානි තීණි? ඉත්ථින්ද්‍රියං පුරිසින්ද්‍රියං ජීවිතින්ද්‍රිය’’න්ති (සං. නි. 5.492) සුත්තෙ දෙසිතක්කමෙන. පවත්තිවාරෙ හි එකන්තං පවත්තියං එව උප්පජ්ජමානානං සුඛින්ද්‍රියාදීනං කම්මජානං අකම්මජානඤ්ච අනුපාලකං ජීවිතින්ද්‍රියං චුතිපටිසන්ධීසු ච පවත්තමානානං කම්මජානන්ති තංමූලකානි යමකානි චුතිපටිසන්ධිපවත්තිවසෙන වත්තබ්බානීති වෙදිතබ්බානි. චක්ඛුන්ද්‍රියාදීසු පන පුරිසින්ද්‍රියාවසානෙසු යං මූලකමෙව න හොති මනින්ද්‍රියං, තං ඨපෙත්වා අවසෙසමූලකානි චුතිඋපපත්තිවසෙනෙව වත්තබ්බානි ආයතනයමකෙ විය, තස්මා ජීවිතින්ද්‍රියං තෙසං මජ්ඣෙ අනුද්දිසිත්වා අන්තෙ උද්දිට්ඨන්ති. ๑. ในอินทริยยมกะนี้ ชีวิตินทรีย์ไม่ได้แสดงไว้ลำดับถัดจากมนินทรีย์เหมือนในวิภังค์ แต่แสดงไว้ลำดับถัดจากปุริสินทรีย์ ตามลำดับที่แสดงไว้ในพระสูตรว่า “ภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๓ อย่างเหล่านี้มีอยู่. ๓ อย่างอะไรบ้าง? คือ อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์” (สํ. นิ. ๕.๔๙๒). อนึ่ง ในปวัตติวาระ พึงทราบว่า ชีวิตินทรีย์เป็นเครื่องตามรักษาอินทรีย์มีสุขินทรีย์เป็นต้นที่เกิดขึ้นในปวัตติกาลโดยส่วนเดียว ทั้งที่เป็นกัมมชะและอกัมมชะ และเป็นเครื่องตามรักษากัมมชธรรมที่เกิดขึ้นในจุติและปฏิสนธิด้วย ยมกะที่มีชีวิตินทรีย์เป็นมูลเหล่านั้น พึงกล่าวโดยอำนาจจุติ ปฏิสนธิ และปวัตติ. ส่วนในจักขุนทรีย์เป็นต้นจนถึงปุริสินทรีย์นั้น เว้นมนินทรีย์ซึ่งไม่เป็นมูลเลยเสียแล้ว ยมกะที่มีอินทรีย์ที่เหลือเป็นมูล พึงกล่าวโดยอำนาจจุติและอุบัติเท่านั้น เหมือนในอายตนยมกะ เพราะฉะนั้น ชีวิตินทรีย์จึงไม่ได้แสดงไว้ในท่ามกลางอินทรีย์เหล่านั้น แต่แสดงไว้ในที่สุด. උද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายอุทเทสวาระจบลงแล้ว. නිද්දෙසවාරවණ්ණනා คำอธิบายนิทเทสวาระ 94. ඉත්ථී ඉත්ථින්ද්‍රියන්ති එත්ථ යස්මා ඉත්ථීති කොචි සභාවො නත්ථි, න ච රූපාදිධම්මෙ උපාදාය ඉත්ථිග්ගහණං න හොති, තස්මා ඉත්ථිග්ගහණස්ස අවිජ්ජමානම්පි [Pg.157] විජ්ජමානමිව ගහෙත්වා පවත්තිතො තථාගහිතස්ස වසෙන ‘‘නත්ථී’’ති අවත්වා ‘‘නො’’ති වුත්තං. සුඛස්ස ච භෙදං කත්වා ‘‘සුඛං සොමනස්ස’’න්ති, දුක්ඛස්ස ච ‘‘දුක්ඛං දොමනස්ස’’න්ති වචනෙනෙව සොමනස්සතො අඤ්ඤා සුඛා වෙදනා සුඛං, දොමනස්සතො ච අඤ්ඤා දුක්ඛා වෙදනා දුක්ඛන්ති අයං විසෙසො ගහිතොයෙවාති ‘‘සුඛං සුඛින්ද්‍රියං දුක්ඛං දුක්ඛින්ද්‍රිය’’න්ති එත්ථ ‘‘ආමන්තා’’ති වුත්තං. ๙๔. ในบทว่า “หญิงเป็นอิตถินทรีย์” นี้ เพราะเหตุที่สภาวะชื่อว่าหญิงไม่มี และการกำหนดว่าเป็นหญิงจะไม่อาศัยรูปธรรมเป็นต้นก็หามิได้ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ไม่ใช่” (โน) โดยถือเอาการกำหนดว่าเป็นหญิงที่ไม่มีอยู่จริงให้เหมือนมีอยู่ แล้วดำเนินไปตามที่ถือเอาไว้อย่างนั้น โดยไม่กล่าวว่า “ไม่มี” (นัตถิ). และด้วยคำที่จำแนกสุขว่า “สุขและโสมนัส” และจำแนกทุกข์ว่า “ทุกข์และโทมนัส” นี้เอง ความพิเศษที่ว่า สุขเวทนาอื่นจากโสมนัสเป็นสุข และทุกขเวทนาอื่นจากโทมนัสเป็นทุกข์ ย่อมเป็นอันถือเอาไว้แล้ว เพราะฉะนั้น ในบทว่า “สุขเป็นสุขินทรีย์ ทุกข์เป็นทุกขินทรีย์” จึงกล่าวว่า “ใช่” (อามันตา). 140. සුද්ධින්ද්‍රියවාරෙ චක්ඛු ඉන්ද්‍රියන්ති එත්ථ දිබ්බචක්ඛුපඤ්ඤාචක්ඛූනි පඤ්ඤින්ද්‍රියානි හොන්තීති ‘‘ආමන්තා’’ති වුත්තං. අවසෙසං සොතන්ති තණ්හාසොතමෙවාහ. ๑๔๐. ในสุทธินทริยวาระ ในบทว่า “จักขุเป็นอินทรีย์” นี้ ที่กล่าวว่า “ใช่” (อามันตา) ก็เพราะทิพยจักษุและปัญญาจักษุเป็นปัญญินทรีย์. ส่วนคำที่เหลือว่า “โสตะ” นั้น ท่านหมายถึงตัณหาโสตะเท่านั้น. නිද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายนิทเทสวาระจบลงแล้ว. 2.පවත්තිවාරවණ්ණනා ๒. คำอธิบายปวัตติวาระ 186. පවත්තිවාරෙ ‘‘ඡයිමානි, භික්ඛවෙ, ඉන්ද්‍රියානි. කතමානි ඡ? චක්ඛුන්ද්‍රියං…පෙ… කායින්ද්‍රියං මනින්ද්‍රිය’’න්ති (සං. නි. 5.495) සුත්තෙ වුත්තනයෙන ඉධ උද්දිට්ඨං මනින්ද්‍රියං චුතිපටිසන්ධිපවත්තීසු පවත්තමානෙහි කම්මජාකම්මජෙහි සබ්බෙහිපි යොගං ගච්ඡති, න ච ජීවිතින්ද්‍රියං විය අඤ්ඤධම්මනිස්සයෙන ගහෙතබ්බං, පුබ්බඞ්ගමත්තාව පධානං, තස්මා කූටං විය ගොපානසීනං සබ්බින්ද්‍රියානං සමොසරණට්ඨානං අන්තෙ ඨපෙත්වා යොජිතං. ජීවිතින්ද්‍රියාදිමූලකෙසු පවත්තිඤ්ච ගහෙත්වා ගතෙසු ‘‘යස්ස ජීවිතින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තස්ස සුඛින්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති? සබ්බෙසං උපපජ්ජන්තානං, පවත්තෙ සුඛින්ද්‍රියවිප්පයුත්තචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ තෙසං ජීවිතින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, නො ච තෙසං සුඛින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, සුඛින්ද්‍රියසම්පයුත්තචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ තෙසං ජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච උප්පජ්ජති සුඛින්ද්‍රියඤ්ච උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා සුඛදුක්ඛදොමනස්සින්ද්‍රියෙහි ලොකුත්තරින්ද්‍රියෙහි ච යොජනා ලබ්භති, තථා ‘‘යස්ස සුඛින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තස්ස දුක්ඛින්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති? නො’’තිආදිනා තංමූලකා ච නයා. තෙහි පන පවත්තියංයෙව උප්පජ්ජමානෙහි යොජනා තංමූලකා ච චුතිපටිසන්ධිපවත්තීසු පවත්තමානෙහි සොමනස්සින්ද්‍රියාදීහි යොජනාය ජීවිතින්ද්‍රියමූලකෙහි ච නයෙහි පාකටායෙවාති කත්වා න වුත්තාති දට්ඨබ්බා. ๑๘๖. ในปวัตติวาระ มนินทรีย์ที่แสดงไว้ในที่นี้ตามนัยที่กล่าวไว้ในพระสูตรว่า “ภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๖ อย่างเหล่านี้มีอยู่. ๖ อย่างอะไรบ้าง? คือ จักขุนทรีย์...เป...กายินทรีย์ มนินทรีย์” (สํ. นิ. ๕.๔๙๕) ย่อมเข้าถึงการประกอบกับธรรมทั้งปวงที่เป็นกัมมชะและอกัมมชะที่เกิดขึ้นในจุติ ปฏิสนธิ และปวัตติ และไม่พึงถือเอาโดยอาศัยธรรมอื่นเหมือนชีวิตินทรีย์ เพราะความเป็นประธานโดยเป็นธรรมนำหน้าเท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงจัดวางไว้ในที่สุดเหมือนยอดเรือนที่เป็นที่รวมของไม้กลอนของอินทรีย์ทั้งปวง. ในยมกะที่มีชีวิตินทรีย์เป็นมูลเป็นต้น ที่ดำเนินไปโดยถือเอาปวัตติด้วย ย่อมมีการประกอบกับสุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ และโลกุตตรินทรีย์ โดยนัยมีอาทิว่า “ชีวิตินทรีย์เกิดขึ้นแก่บุคคลใด สุขินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ? ชีวิตินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งปวงที่กำลังอุบัติ และในขณะเกิดของจิตที่วิปปยุตจากสุขินทรีย์ในปวัตติกาล ชีวิตินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น แต่สุขินทรีย์ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น. ในขณะเกิดของจิตที่สัมปยุตด้วยสุขินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ก็ย่อมเกิดขึ้น สุขินทรีย์ก็ย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น” และนัยที่มีสุขินทรีย์เป็นมูลมีอาทิว่า “สุขินทรีย์เกิดขึ้นแก่บุคคลใด ทุกขินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ? ไม่ใช่” แต่การประกอบกับอินทรีย์เหล่านั้นที่เกิดขึ้นในปวัตติกาลเท่านั้น และนัยที่มีอินทรีย์เหล่านั้นเป็นมูลที่ดำเนินไปโดยการประกอบกับโสมนัสสินทรีย์เป็นต้นที่เกิดขึ้นในจุติ ปฏิสนธิ และปวัตติ และนัยที่มีชีวิตินทรีย์เป็นมูล ย่อมเป็นที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่กล่าวไว้ พึงทราบดังนี้. ‘‘සචක්ඛුකානං [Pg.158] විනා සොමනස්සෙනාති උපෙක්ඛාසහගතානං චතුන්නං මහාවිපාකපටිසන්ධීනං වසෙන වුත්ත’’න්ති අට්ඨකථායං වුත්තං, තං සොමනස්සවිරහිතසචක්ඛුකපටිසන්ධිනිදස්සනවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. න හි ‘‘චතුන්නංයෙවා’’ති නියමො කතො, තෙන තංසමානලක්ඛණා පරිත්තවිපාකරූපාවචරපටිසන්ධියොපි දස්සිතා හොන්ති. තත්ථ කාමාවචරෙසු සොමනස්සපටිසන්ධිසමානතාය මහාවිපාකෙහි චතූහි නිදස්සනං කතං, තෙන යථා සසොමනස්සපටිසන්ධිකා අචක්ඛුකා න හොන්ති, එවං ඉතරමහාවිපාකපටිසන්ධිකාපීති අයමත්ථො දස්සිතො හොති. ගබ්භසෙය්‍යකානඤ්ච අනුප්පන්නෙසු චක්ඛාදීසු චවන්තානං අහෙතුකපටිසන්ධිකතා සහෙතුකපටිසන්ධිකානං කාමාවචරානං නියමතො සචක්ඛුකාදිභාවදස්සනෙන දස්සිතා හොති. ගබ්භසෙය්‍යකෙපි හි සන්ධාය ‘‘යස්ස වා පන සොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති? ආමන්තා’’ති ඉදං වචනං යථා යුජ්ජති, තථා ආයතනයමකෙ දස්සිතං. න හි සන්නිට්ඨානෙන සඞ්ගහිතානං ගබ්භසෙය්‍යකානං වජ්ජනෙ කාරණං අත්ථි, ‘‘ඉත්ථීනං අඝානකානං උපපජ්ජන්තීන’’න්තිආදීසු (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.187) ච තෙ එව වුත්තාති. ในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า "คำว่า 'ผู้มีจักษุโดยปราศจากโสมนัส' นั้น กล่าวโดยเป็นปฏิสนธิมหาวิบาก ๔ ที่สหรคด้วยอุเบกขา" พึงเห็นว่าคำนั้นกล่าวโดยเป็นเครื่องแสดงปฏิสนธิที่มีจักษุแต่ปราศจากโสมนัส เพราะไม่ได้กำหนดว่า "เฉพาะ ๔ เท่านั้น" ด้วยเหตุนั้น ปฏิสนธิที่เป็นปริตตวิบากและรูปาวจรวิบากที่มีลักษณะเสมอกันนั้นก็ย่อมแสดงไว้ด้วย ในกามวจรนั้น การแสดงได้ทำด้วยมหาวิบาก ๔ โดยความที่ปฏิสนธิมีโสมนัสเสมอกัน ด้วยเหตุนั้น อรรถนี้จึงแสดงไว้ว่า "ผู้มีปฏิสนธิพร้อมด้วยโสมนัสย่อมไม่เป็นผู้ไม่มีจักษุฉันใด ปฏิสนธิมหาวิบากอื่นก็ฉันนั้น" และความเป็นปฏิสนธิอเหตุกะของผู้ที่จุติในเมื่อจักษุเป็นต้นยังไม่เกิดของผู้ที่อยู่ในครรภ์ ก็ได้แสดงไว้ด้วยการแสดงความเป็นผู้มีจักษุเป็นต้นโดยแน่นอนของปฏิสนธิสเหตุกะในกามวจร อนึ่ง คำว่า "อนึ่ง โสมนัสสินทรีย์ของบุคคลใดเกิดขึ้น จักษุนทรีย์ของบุคคลนั้นย่อมเกิดขึ้นใช่ไหม? ใช่" นี้ ย่อมสมควรอย่างไร โดยอ้างถึงผู้ที่อยู่ในครรภ์ ก็ได้แสดงไว้ในอายตนยมกอย่างนั้น เพราะไม่มีเหตุในการเว้นผู้ที่อยู่ในครรภ์ที่สงเคราะห์ด้วยสันนิษฐาน และในคำว่า "ของหญิงผู้ไม่มีฆานะกำลังเกิด" เป็นต้น (ยมก 3. อินทริยยมก.187) ก็กล่าวถึงพวกนั้นนั่นเอง උපෙක්ඛාය අචක්ඛුකානන්ති අහෙතුකපටිසන්ධිවසෙන වුත්තන්ති එත්ථ ච කාමාවචරෙ සොපෙක්ඛඅචක්ඛුකපටිසන්ධියා තංසමානලක්ඛණං අරූපපටිසන්ධිඤ්ච නිදස්සෙතීති දට්ඨබ්බං. කෙසුචි පන පොත්ථකෙසු ‘‘අහෙතුකාරූපපටිසන්ධිවසෙනා’’ති පාඨො දිස්සති, සො එව සෙය්‍යො. คำว่า "ผู้ไม่มีจักษุโดยอุเบกขา" นั้น กล่าวโดยเป็นปฏิสนธิอเหตุกะ ในที่นี้ พึงเห็นว่าย่อมแสดงปฏิสนธิอรูปที่มีลักษณะเสมอกันกับปฏิสนธิไม่มีจักษุที่สหรคด้วยอุเบกขาในกามวจร อนึ่ง ในบางคัมภีร์ ปรากฏบทว่า "โดยเป็นปฏิสนธิอเหตุกะและปฏิสนธิอรูป" บทนั้นนั่นแหละดีกว่า ‘‘තත්ථ හි එකන්තෙනෙව සද්ධාසතිපඤ්ඤායො නත්ථි, සමාධිවීරියානි පන ඉන්ද්‍රියප්පත්තානි න හොන්තී’’ති වුත්තං, යදි පන සමාධිවීරියානි සන්ති, ‘‘ඉන්ද්‍රියප්පත්තානි න හොන්තී’’ති න සක්කා වත්තුං ‘‘සමාධි සමාධින්ද්‍රියන්ති? ආමන්තා’’ති (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.113) ‘‘වීරියං වීරියින්ද්‍රියන්ති? ආමන්තා’’ති (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.111) වචනතො. අහෙතුකපටිසන්ධිචිත්තෙ ච යථා සමාධිලෙසො එකග්ගතා අත්ථි, න එවං වීරියලෙසො අත්ථි, තස්මා එවමෙත්ථ වත්තබ්බං සියා ‘‘තත්ථ හි එකන්තෙනෙව සද්ධාවීරියසතිපඤ්ඤායො නත්ථි, එකග්ගතා පන සමාධිලෙසො එව හොතී’’ති. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො සියා – යථා අඤ්ඤෙසු කෙසුචි අහෙතුකචිත්තෙසු සමාධිවීරියානි හොන්ති ඉන්ද්‍රියප්පත්තානි ච, එවමිධ සමාධිවීරියානි ඉන්ද්‍රියප්පත්තානි න හොන්තීති. සමාධිවීරියින්ද්‍රියානමෙව අභාවං දස්සෙන්තො අහෙතුකන්තරතො විසෙසෙති[Pg.159]. තත්ථ ‘‘සමාධිවීරියානි පන න හොන්තී’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘ඉන්ද්‍රියප්පත්තානී’’ති සමාධිලෙසස්ස සමාධින්ද්‍රියභාවං අප්පත්තස්ස සබ්භාවතො වුත්තං, න වීරියලෙසස්ස. විසෙසනඤ්හි විසෙසිතබ්බෙ පවත්තති. යෙසු පන පොත්ථකෙසු ‘‘තත්ථ එකන්තෙනෙව සද්ධාවීරියසතිපඤ්ඤායො නත්ථී’’ති පාඨො, සො එව සුන්දරතරො. ได้กล่าวไว้ว่า "ในที่นั้น ศรัทธา สติ ปัญญา ย่อมไม่มีโดยส่วนเดียว ส่วนสมาธิและวิริยะย่อมไม่ถึงความเป็นอินทรีย์" อนึ่ง ถ้าสมาธิและวิริยะมีอยู่ ก็ไม่สามารถกล่าวได้ว่า "ย่อมไม่ถึงความเป็นอินทรีย์" เพราะมีคำกล่าวว่า "สมาธิเป็นสมาธินทรีย์ใช่ไหม? ใช่" (ยมก 3. อินทริยยมก.113) "วิริยะเป็นวิริยินทรีย์ใช่ไหม? ใช่" (ยมก 3. อินทริยยมก.111) และในจิตปฏิสนธิอเหตุกะ เอกัคคตาซึ่งเป็นส่วนของสมาธิมีอยู่ฉันใด ส่วนของวิริยะย่อมไม่มีฉันนั้น เพราะฉะนั้น พึงกล่าวในที่นี้อย่างนี้ว่า "ในที่นั้น ศรัทธา วิริยะ สติ ปัญญา ย่อมไม่มีโดยส่วนเดียว ส่วนเอกัคคตาเป็นเพียงส่วนของสมาธิเท่านั้น" อนึ่ง อธิปรายะในที่นี้พึงมีอย่างนี้ว่า – สมาธิและวิริยะย่อมถึงความเป็นอินทรีย์ในอเหตุกจิตบางอย่างอื่นฉันใด สมาธิและวิริยะในที่นี้ย่อมไม่ถึงความเป็นอินทรีย์ฉันนั้น การแสดงความไม่มีแห่งสมาธิและวิริยินทรีย์นั่นเอง ย่อมทำให้แตกต่างจากอเหตุกะอื่น ในที่นั้น เมื่อจะกล่าวว่า "ส่วนสมาธิและวิริยะย่อมไม่มี" คำว่า "ย่อมไม่ถึงความเป็นอินทรีย์" นั้น กล่าวโดยความมีอยู่ของส่วนของสมาธิที่ยังไม่ถึงความเป็นสมาธินทรีย์ ไม่ใช่ส่วนของวิริยะ เพราะวิเสสนะย่อมเป็นไปในวิเสสิตะ อนึ่ง ในคัมภีร์บางเล่ม บทว่า "ในที่นั้น ศรัทธา วิริยะ สติ ปัญญา ย่อมไม่มีโดยส่วนเดียว" บทนั้นนั่นแหละไพเราะกว่า යාව චක්ඛුන්ද්‍රියං නුප්පජ්ජති, තාව ගබ්භගතානං අචක්ඛුකානං භාවො අත්ථීති ඉමිනා අධිප්පායෙනාහ ‘‘සහෙතුකානං අචක්ඛුකානන්ති ගබ්භසෙය්‍යකවසෙන චෙව අරූපීවසෙන ච වුත්ත’’න්ති. ගබ්භසෙය්‍යකාපි පන අවස්සං උප්පජ්ජනකචක්ඛුකා න ලබ්භන්තීති දට්ඨබ්බා. සචක්ඛුකානං ඤාණවිප්පයුත්තානන්ති කාමධාතුයං දුහෙතුකපටිසන්ධිකානං වසෙන වුත්තන්ති ඉධාපි අහෙතුකපටිසන්ධිකා ච අචක්ඛුකා ලබ්භන්තෙව. ඉත්ථිපුරිසින්ද්‍රියසන්තානානම්පි උපපත්තිවසෙන උප්පාදො, චුතිවසෙන නිරොධො බාහුල්ලවසෙන දස්සිතො. කදාචි හි තෙසං පඨමකප්පිකාදීනං විය පවත්තියම්පි උප්පාදනිරොධා හොන්තීති. එත්ථ පුරිසින්ද්‍රියාවසානෙසු ඉන්ද්‍රියමූලයමකෙසු පඨමපුච්ඡාසු සන්නිට්ඨානෙහි ගහිතෙහි උපපත්තිචුතිවසෙන ගච්ඡන්තෙහි චක්ඛුන්ද්‍රියාදීහි නියමිතත්තා ජීවිතින්ද්‍රියාදීනං පවත්තිවසෙනපි ලබ්භමානානං උපපත්තිචුතිවසෙනෙව දුතියපුච්ඡාසු සන්නිට්ඨානෙහි ගහණං වෙදිතබ්බං. ด้วยอธิปรายะนี้ว่า "ความเป็นผู้ไม่มีจักษุของผู้ที่อยู่ในครรภ์ย่อมมีอยู่ตราบเท่าที่จักษุนทรีย์ยังไม่เกิดขึ้น" จึงกล่าวว่า "คำว่า 'ผู้ไม่มีจักษุที่เป็นสเหตุกะ' นั้น กล่าวโดยเป็นผู้ที่อยู่ในครรภ์และโดยเป็นอรูป" อนึ่ง พึงเห็นว่า ผู้ที่อยู่ในครรภ์ก็ย่อมไม่ได้ผู้มีจักษุที่ต้องเกิดขึ้นเสมอไป คำว่า "ผู้มีจักษุที่วิปปยุตจากญาณ" นั้น กล่าวโดยเป็นปฏิสนธิทุเหตุกะในกามธาตุ ในที่นี้ก็ย่อมได้ปฏิสนธิอเหตุกะและผู้ไม่มีจักษุ การเกิดขึ้นโดยเป็นอุปบัติ และการดับโดยเป็นจุติของสันดานแห่งอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์ ก็ได้แสดงไว้โดยส่วนมาก เพราะบางครั้ง การเกิดขึ้นและการดับของพวกนั้นก็ย่อมมีในปวัตติเหมือนพวกปฐมกัปปิกะเป็นต้น ในที่นี้ พึงทราบว่า การรับด้วยสันนิษฐานในปุจฉาที่สองนั้น เป็นการรับด้วยอุปบัติและจุติเท่านั้น ของชีวิตินทรีย์เป็นต้นที่พึงได้โดยเป็นปวัตติด้วย เพราะถูกกำหนดด้วยจักษุนทรีย์เป็นต้นที่ไปโดยเป็นอุปบัติและจุติที่รับด้วยสันนิษฐานในปุจฉาแรกในอินทริยมูลยมกที่จบด้วยปุริสินทรีย์ 190. රූපජීවිතින්ද්‍රියං චක්ඛුන්ද්‍රියාදිසමානගතිකං චුතිපටිසන්ධිවසෙනෙව ගච්ඡති සන්තානුප්පත්තිනිරොධදස්සනතොති ආහ ‘‘පවත්තෙ සොමනස්සවිප්පයුත්තචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙති අරූපජීවිතින්ද්‍රියං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. එතෙසඤ්චෙව අඤ්ඤෙසඤ්ච පඤ්චින්ද්‍රියානං යථාලාභවසෙනාති එත්ථ එතෙසං ජීවිතින්ද්‍රියාදීනං චුතිපටිසන්ධිපවත්තෙසු, අඤ්ඤෙසඤ්ච චක්ඛුන්ද්‍රියාදීනං චුතිපටිසන්ධීසූති එවං යථාලාභො දට්ඨබ්බො. අයං පන ඡෙදෙයෙවාති එත්ථ තස්ස තස්ස පරිපුණ්ණපඤ්හස්ස තස්මිං තස්මිං සරූපදස්සනෙන විස්සජ්ජනෙ විස්සජ්ජිතෙ පච්ඡිමකොට්ඨාසස්ස ඡෙදොති නාමං දට්ඨබ්බං. ๑๙๐. รูปชีวิตินทรีย์ย่อมไปโดยเป็นจุติและปฏิสนธิเท่านั้น มีการดำเนินไปเสมอกับจักษุนทรีย์เป็นต้น เพื่อแสดงการเกิดขึ้นและการดับของสันดาน จึงกล่าวว่า "ในขณะที่จิตวิปปยุตจากโสมนัสเกิดขึ้นในปวัตติ" นั้น กล่าวอ้างถึงอรูปชีวิตินทรีย์ ในคำว่า "โดยเป็นไปตามที่ได้ของอินทรีย์ ๕ เหล่านี้และอินทรีย์อื่น" นี้ พึงเห็นการได้ตามที่ได้อย่างนี้ว่า "ในจุติ ปฏิสนธิ และปวัตติของชีวิตินทรีย์เป็นต้นเหล่านี้ และในจุติและปฏิสนธิของจักษุนทรีย์เป็นต้นอื่น" อนึ่ง ในคำว่า "นี้แหละคือการตัด" นี้ พึงทราบว่าชื่อว่า "การตัด" คือส่วนสุดท้ายที่วิสัชนาแล้วด้วยการแสดงสภาวะในปัญหาที่บริบูรณ์นั้นๆ යස්ස වා පන සොමනස්සින්ද්‍රියං න උප්පජ්ජති, තස්ස ජීවිතින්ද්‍රියං න උප්පජ්ජතීති? විනා සොමනස්සෙන උපපජ්ජන්තානං පවත්තෙ සොමනස්සවිප්පයුත්තචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ තෙසං සොමනස්සින්ද්‍රියං න උප්පජ්ජති, නො ච තෙසං [Pg.160] ජීවිතින්ද්‍රියං න උප්පජ්ජතීති එත්ථ ‘‘නිරොධසමාපන්නානං අසඤ්ඤසත්තාන’’න්ති අවචනං රූපජීවිතින්ද්‍රියස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියාදිසමානගතිකතං දීපෙති. තස්ස හි උපපත්තියංයෙව උප්පාදො වත්තබ්බොති. ‘‘විනා සොමනස්සෙන උපපජ්ජන්තාන’’න්ති එත්ථ අසඤ්ඤසත්තෙ සඞ්ගහෙත්වා පවත්තිවසෙන තෙ ච නිරොධසමාපන්නා ච න වුත්තා, අනුප්පාදොපි පනෙතස්ස චුතිඋපපත්තීස්වෙව වත්තබ්බො, න පවත්තෙති. පච්ඡිමකොට්ඨාසෙපි ‘‘සබ්බෙසං චවන්තානං, පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ තෙසං සොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච න උප්පජ්ජති ජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච න උප්පජ්ජතී’’ති එවං ‘‘සබ්බෙසං චවන්තාන’’න්ති එත්ථෙව අසඤ්ඤසත්තෙ සඞ්ගණ්හිත්වා පවත්තිවසෙන තෙ ච නිරොධසමාපන්නා න ච වුත්තා. යස්සයත්ථකෙ ච නිරොධසමාපන්නා න දස්සෙතබ්බා න ගහෙතබ්බාති අත්ථො. න හි ‘‘නිරොධසමාපන්නාන’’න්ති වචනං ‘‘අසඤ්ඤසත්තාන’’න්ති වචනං විය ඔකාසදීපකං, නාපි ‘‘උපෙක්ඛාසම්පයුත්තචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ, සබ්බෙසං චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ’’තිආදිවචනං විය සොමනස්සින්ද්‍රියාදීනං අනුප්පාදක්ඛණදීපකං, අථ ඛො පුග්ගලදීපකමෙවාති. หรือว่าโสมนัสสินทรีย์ไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลใด ชีวิตินทรีย์ก็ไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นใช่ไหม? แก่สัตว์ทั้งหลายที่กำลังเกิดโดยปราศจากโสมนัส ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตที่ปราศจากโสมนัสในปวัตติกาล โสมนัสสินทรีย์ไม่เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น แต่ชีวิตินทรีย์ก็ไม่ได้ไม่เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น ในข้อนี้ การไม่กล่าวถึง "สัตว์ผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติและอสัญญีสัตว์" ย่อมแสดงว่ารูปชีวิตินทรีย์มีคติเสมอกับจักขุนทรีย์เป็นต้น เพราะการเกิดขึ้นของชีวิตินทรีย์นั้น พึงกล่าวได้เฉพาะในขณะแห่งการปฏิสนธิเท่านั้น ในข้อว่า "แก่สัตว์ทั้งหลายที่กำลังเกิดโดยปราศจากโสมนัส" นี้ ได้รวบรวมอสัญญีสัตว์ไว้แล้ว แต่ไม่ได้กล่าวถึงสัตว์เหล่านั้นและสัตว์ผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติโดยความเป็นไปในปวัตติกาล และการไม่เกิดขึ้นของชีวิตินทรีย์นั้น พึงกล่าวได้เฉพาะในขณะแห่งจุติและปฏิสนธิเท่านั้น ไม่ใช่ในปวัตติกาล แม้ในส่วนสุดท้ายก็กล่าวว่า "แก่สัตว์ทั้งหลายที่กำลังจุติทั้งหมด ในขณะแห่งการแตกดับของจิตในปวัตติกาล โสมนัสสินทรีย์ก็ไม่เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น ชีวิตินทรีย์ก็ไม่เกิดขึ้น" ดังนี้ ในข้อว่า "แก่สัตว์ทั้งหลายที่กำลังจุติทั้งหมด" นี้ ได้รวบรวมอสัญญีสัตว์ไว้แล้ว แต่ไม่ได้กล่าวถึงสัตว์เหล่านั้นและสัตว์ผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติโดยความเป็นไปในปวัตติกาล ความหมายคือ ในส่วนที่ถามว่า "แก่บุคคลใด" ไม่พึงแสดงและไม่พึงรวบรวมสัตว์ผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติ เพราะคำว่า "แก่สัตว์ผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติ" ไม่ใช่คำที่แสดงถึงโอกาส (สถานที่) เหมือนคำว่า "แก่อสัญญีสัตว์" และก็ไม่ใช่คำที่แสดงถึงขณะแห่งการไม่เกิดขึ้นของโสมนัสสินทรีย์เป็นต้น เหมือนคำว่า "ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตที่ประกอบด้วยอุเบกขา, ในขณะแห่งการแตกดับของจิตของสัตว์ทั้งปวง" เป็นต้น แต่เป็นคำที่แสดงถึงบุคคลเท่านั้น අතීතකාලභෙදෙ සුද්ධාවාසානං උපපත්තිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ තෙසං තත්ථ සොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච න උප්පජ්ජිත්ථ ජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච න උප්පජ්ජිත්ථාති එත්ථ ‘‘උපපත්තිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ’’ති කස්මා වුත්තං, නනු ‘‘සුද්ධාවාසං උපපජ්ජන්තානං, අසඤ්ඤසත්තානං තෙසං තත්ථ සොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච න උප්පජ්ජිත්ථ මනින්ද්‍රියඤ්ච න උප්පජ්ජිත්ථා’’ති (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.277) එත්ථ විය ‘‘උපපජ්ජන්තාන’’න්ති වත්තබ්බන්ති? න වත්තබ්බං. යථා හි සොමනස්සමනින්ද්‍රියානං වසෙන උපපජ්ජන්තා පුග්ගලා උපපත්තිචිත්තසමඞ්ගිනො හොන්ති, න එවං සොමනස්සජීවිතින්ද්‍රියානං වසෙන උපපත්තිසමඞ්ගිනොයෙව හොන්ති. ජීවිතින්ද්‍රියස්ස හි වසෙන යාව පඨමරූපජීවිතින්ද්‍රියං ධරති, තාව උපපජ්ජන්තා නාම හොන්ති. තදා ච දුතියචිත්තතො පට්ඨාය ‘‘ජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච න උප්පජ්ජිත්ථා’’ති න සක්කා වත්තුං අරූපජීවිතින්ද්‍රියස්ස උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධත්තා, තස්මා උභයං උප්පාදක්ඛණෙන නිදස්සිතං. යථා හි ‘‘න නිරුජ්ඣිත්ථා’’ති ඉදං ලක්ඛණං උපපත්තිචිත්තස්ස ද්වීසු ඛණෙසු ලබ්භමානං සබ්බපඨමෙන උපපත්තිචිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙන නිදස්සිතං, එවමිධාපි දට්ඨබ්බං. ในอดีตกาลวิภาค ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของปฏิสนธิจิตของสัตว์ในสุทธาวาส โสมนัสสินทรีย์ก็ไม่ได้เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นในภพนั้น ชีวิตินทรีย์ก็ไม่ได้เกิดขึ้น ในข้อนี้ เหตุใดจึงกล่าวว่า "ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของปฏิสนธิจิต" ไม่ควรกล่าวว่า "แก่สัตว์ทั้งหลายที่กำลังเกิด" เหมือนในข้อว่า "แก่สัตว์ทั้งหลายที่กำลังเกิดในสุทธาวาส, แก่อสัญญีสัตว์ โสมนัสสินทรีย์ก็ไม่ได้เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นในภพนั้น มนินทรีย์ก็ไม่ได้เกิดขึ้น" (ยมก 3.อินทริยยมก.277) ใช่ไหม? ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น เพราะบุคคลที่กำลังเกิดโดยอาศัยโสมนัสและมนินทรีย์ ย่อมเป็นผู้ประกอบด้วยปฏิสนธิจิต แต่บุคคลที่กำลังเกิดโดยอาศัยโสมนัสและชีวิตินทรีย์ ย่อมไม่ได้เป็นผู้ประกอบด้วยปฏิสนธิเท่านั้น เพราะโดยอาศัยชีวิตินทรีย์ ตราบใดที่รูปชีวิตินทรีย์แรกยังดำรงอยู่ ตราบนั้นชื่อว่ากำลังเกิด และในขณะนั้น ตั้งแต่จิตดวงที่สองเป็นต้นไป ไม่สามารถกล่าวได้ว่า "ชีวิตินทรีย์ก็ไม่ได้เกิดขึ้น" เพราะอรูปชีวิตินทรีย์เกิดขึ้นแล้วดับไปแล้ว เพราะฉะนั้น จึงแสดงทั้งสองอย่างด้วยขณะแห่งการเกิดขึ้น เหมือนอย่างที่ลักษณะว่า "ไม่ได้ดับไป" นี้ ซึ่งปรากฏในสองขณะของปฏิสนธิจิต ได้แสดงด้วยขณะแห่งการแตกดับของปฏิสนธิจิตเป็นอันดับแรก ฉันใด ในข้อนี้ก็พึงเห็นฉันนั้น අනාගතකාලභෙදෙ උප්පජ්ජිස්සමානෙ සන්නිට්ඨානං කත්වා අඤ්ඤස්ස ච උප්පජ්ජිස්සමානතාව පුච්ඡිතා. තත්ථ යථා පච්චුප්පන්නකාලභෙදෙ සන්නිට්ඨානසංසයභෙදෙහි උප්පජ්ජමානස්සෙව ගහිතත්තා ‘‘යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියාදීනි උප්පජ්ජන්ති[Pg.161], උපපජ්ජන්තස්ස තස්ස ජීවිතින්ද්‍රියාදීනි උප්පජ්ජන්තී’’ති උපපජ්ජන්තස්සෙව පුච්ඡිතානං උපපත්තියංයෙව තෙසං උප්පාදො සම්භවති, න අඤ්ඤත්ථ, න එවමිධ ‘‘යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියාදීනි උප්පජ්ජිස්සන්ති, උපපජ්ජන්තස්ස තස්ස ජීවිතින්ද්‍රියාදීනි උප්පජ්ජිස්සන්තී’’ති උපපජ්ජන්තස්සෙව පුච්ඡිතානං තෙසං උපපත්තිතො අඤ්ඤත්ථ උප්පාදො න සම්භවති, තස්මා ‘‘යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස සොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතීති? ආමන්තා’’ති වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා නිරොධවාරෙපි ‘‘යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං නිරුජ්ඣිස්සති, තස්ස සොමනස්සින්ද්‍රියං නිරුජ්ඣිස්සතීති? ආමන්තා’’ති වුත්තං. න හි යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං නිරුජ්ඣිස්සති, තස්ස සොමනස්සින්ද්‍රියං න නිරුජ්ඣිස්සති, අපි පච්ඡිමභවිකස්ස උපෙක්ඛාසහගතපටිසන්ධිකස්ස. න හි උපපජ්ජන්තස්ස තස්ස චුතිතො පුබ්බෙව සොමනස්සින්ද්‍රියනිරොධො න සම්භවතීති. එත්ථ හි පඨමපුච්ඡාසු සන්නිට්ඨානත්ථො පුච්ඡිතබ්බත්ථනිස්සයො මාදිසොව උපපත්තිඋප්පාදින්ද්‍රියවා උභයුප්පාදින්ද්‍රියවා අත්ථො පටිනිවත්තිත්වාපි පුච්ඡිතබ්බත්ථස්ස නිස්සයොති එවං විය දුතියපුච්ඡාසු සන්නිට්ඨානත්ථමෙව නියමෙති, න තත්ථෙව පුච්ඡිතබ්බං අනාගතභාවමත්තෙන සරූපතො ගහිතං උප්පාදං වා නිරොධං වා සංසයත්ථන්ති. යස්මා චෙවං සන්නිට්ඨානත්ථස්ස නියමො හොති, තස්මා ‘‘යස්ස වා පන සොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතීති? ආමන්තා’’ති (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.281) වුත්තං. එස නයො නිරොධවාරෙපි. ในอนาคตกาลวิภาค เมื่อมีการตั้งสัณฐาน (การกำหนด) ว่าจะเกิดขึ้น ก็มีการถามถึงการที่จะเกิดขึ้นของสิ่งอื่น ในข้อนั้น เหมือนอย่างในปัจจุบันกาลวิภาค เพราะมีการถือเอาเฉพาะสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นด้วยสัณฐานและสังสัยวิภาค จึงกล่าวว่า "จักขุนทรีย์เป็นต้นเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ชีวิตินทรีย์เป็นต้นก็เกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นผู้กำลังเกิด" การเกิดขึ้นของอินทรีย์เหล่านั้นที่ถูกถามถึงเฉพาะผู้กำลังเกิด ย่อมเป็นไปได้เฉพาะในการปฏิสนธิเท่านั้น ไม่ใช่ในที่อื่น แต่ในข้อนี้ไม่ได้เป็นเช่นนั้น คือ "จักขุนทรีย์เป็นต้นจะเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ชีวิตินทรีย์เป็นต้นก็จะเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นผู้กำลังเกิด" การเกิดขึ้นของอินทรีย์เหล่านั้นที่ถูกถามถึงเฉพาะผู้กำลังเกิด ย่อมเป็นไปไม่ได้ในที่อื่นนอกจากการปฏิสนธิ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "จักขุนทรีย์จะเกิดขึ้นแก่บุคคลใด โสมนัสสินทรีย์ก็จะเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นใช่ไหม? ใช่" และเมื่อเป็นเช่นนี้ ในนิโรธวารก็กล่าวว่า "จักขุนทรีย์จะดับไปแก่บุคคลใด โสมนัสสินทรีย์ก็จะดับไปแก่บุคคลนั้นใช่ไหม? ใช่" เพราะไม่ใช่ว่าจักขุนทรีย์จะดับไปแก่บุคคลใด โสมนัสสินทรีย์จะไม่ดับไปแก่บุคคลนั้น แต่สำหรับผู้มีปฏิสนธิประกอบด้วยอุเบกขาในภพสุดท้าย เพราะการดับไปของโสมนัสสินทรีย์ก่อนจุติของบุคคลผู้กำลังเกิดนั้น ย่อมเป็นไปไม่ได้ ในข้อนี้ ในคำถามแรก ความหมายของการตั้งสัณฐานเป็นที่อาศัยของสิ่งที่ถูกถาม เหมือนอย่างความหมายของอินทรีย์ที่เกิดขึ้นในการปฏิสนธิ หรืออินทรีย์ที่เกิดขึ้นทั้งสองอย่าง แม้จะกลับกัน ก็เป็นที่อาศัยของสิ่งที่ถูกถาม ดังนี้ ในคำถามที่สอง ย่อมกำหนดเฉพาะความหมายของการตั้งสัณฐานเท่านั้น ไม่ใช่การเกิดขึ้นหรือการดับไปที่ถูกถามในที่นั้น ซึ่งถูกถือเอาโดยสภาพแห่งความเป็นอนาคตเท่านั้น อันเป็นความหมายของสังสัย และเพราะมีการกำหนดความหมายของการตั้งสัณฐานเช่นนี้ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "หรือว่าโสมนัสสินทรีย์จะเกิดขึ้นแก่บุคคลใด จักขุนทรีย์ก็จะเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นใช่ไหม? ใช่" (ยมก 3.อินทริยยมก.281) นัยนี้พึงเห็นในนิโรธวารด้วย පටිලොමෙ පන යථා අනුලොමෙ ‘‘උප්පජ්ජිස්සති නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති උප්පාදනිරොධා අනාගතා සරූපවසෙන වුත්තා, එවං අවුත්තත්තා යථා තත්ථ සංසයපදෙන ගහිතස්ස ඉන්ද්‍රියස්ස පවත්තියම්පි උප්පාදනිරොධා චක්ඛුන්ද්‍රියාදිමූලකෙසු යොජිතා, න එවං යොජෙතබ්බා. යථා හි උප්පාදනිරොධෙ අතික්කමිත්වා අප්පත්වා ච උප්පාදනිරොධා සම්භවන්ති යොජෙතුං, න එවං අනුප්පාදානිරොධෙ අතික්කමිත්වා අප්පත්වා ච අනුප්පාදානිරොධා සම්භවන්ති අභූතාභාවස්ස අභූතාභාවං අතික්කමිත්වා අප්පත්වා ච සම්භවානුප්පත්තිතො, අභූතුප්පාදනිරොධාභාවො ච පටිලොමෙ පුච්ඡිතො, තස්මාස්ස විසෙසරහිතස්ස අභූතාභාවස්ස වත්තමානානං උප්පාදස්ස විය කාලන්තරයොගාභාවතො යාදිසානං චක්ඛාදීනං උප්පාදනිරොධාභාවෙන පුච්ඡිතබ්බස්ස නිස්සයො සන්නිට්ඨානෙන සන්නිච්ඡිතො, තන්නිස්සයා තාදිසානංයෙව උපපත්තිචුතිඋප්පාදනිරොධානං ජීවිතාදීනම්පි අනුප්පාදානිරොධා සංසයපදෙන [Pg.162] පුච්ඡිතා හොන්තීති ‘‘යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං නුප්පජ්ජිස්සති, තස්ස සොමනස්සින්ද්‍රියං නුප්පජ්ජිස්සතීති? ආමන්තා’’ති (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.308) ච, ‘‘යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං න නිරුජ්ඣිස්සති, තස්ස සොමනස්සින්ද්‍රියං න නිරුජ්ඣිස්සතීති? ආමන්තා’’ති ච වුත්තං, න වුත්තං ‘‘යෙ අරූපං උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්තී’’තිආදිනා ජීවිතින්ද්‍රියඋපෙක්ඛින්ද්‍රියාදීසු විය විස්සජ්ජනන්ති. ในปฏิโลมนั้น เพราะไม่ได้กล่าวการเกิดขึ้นและการดับไปในอนาคตโดยสภาวะ (โดยตรง) เหมือนในอนุโลมที่กล่าวว่า 'จักเกิดขึ้น จักดับไป' ฉะนั้น การเกิดขึ้นและการดับไปจึงไม่พึงประกอบเข้าในมูลแห่งจักขุนทรีย์เป็นต้น แม้ในการเป็นไปของอินทรีย์ที่ถูกถือเอาด้วยบทสงสัยในที่นั้นอย่างนั้น เพราะการเกิดขึ้นและการดับไปย่อมเป็นไปได้ที่จะประกอบโดยก้าวล่วงและไม่ถึงการเกิดขึ้นและการดับไป แต่การไม่เกิดขึ้นและการไม่ดับไปย่อมไม่เป็นไปได้ที่จะประกอบโดยก้าวล่วงและไม่ถึงการไม่เกิดขึ้นและการไม่ดับไปอย่างนั้น เพราะความไม่มีแห่งสิ่งที่ไม่มี (abhūtābhāvassa) ย่อมไม่เป็นไปได้โดยก้าวล่วงและไม่ถึงความไม่มีแห่งสิ่งที่ไม่มี เพราะความไม่เกิดขึ้นแห่งความมี (sambhavānuppattito) และในปฏิโลมท่านถามถึงความไม่มีแห่งการเกิดขึ้นและการดับไปของสิ่งที่ไม่มี (abhūtuppādanirodhābhāvo) เพราะฉะนั้น เมื่อที่อาศัยของสิ่งที่พึงถามด้วยความไม่มีแห่งการเกิดขึ้นและการดับไปของจักขุเป็นต้นเช่นใด ถูกวินิจฉัยด้วยการกำหนดแล้วว่า เป็นความไม่มีแห่งสิ่งที่ไม่มีที่ปราศจากความพิเศษ เพราะไม่มีการประกอบด้วยกาลอื่น เหมือนการเกิดขึ้นของสิ่งที่เป็นปัจจุบัน การไม่เกิดขึ้นและการไม่ดับไปของชีวิตินทรีย์เป็นต้น แห่งการอุบัติ การจุติ การเกิดขึ้นและการดับไปเช่นนั้นนั่นเอง ย่อมถูกถามด้วยบทสงสัยว่า 'จักขุนทรีย์ของบุคคลใดจักไม่เกิดขึ้น โสมนัสสินทรีย์ของบุคคลนั้นจักไม่เกิดขึ้นหรือ? ใช่' และกล่าวว่า 'จักขุนทรีย์ของบุคคลใดจักไม่ดับไป โสมนัสสินทรีย์ของบุคคลนั้นจักไม่ดับไปหรือ? ใช่' แต่ไม่ได้กล่าววิสัชนาเหมือนในชีวิตินทรีย์และอุเบกขินทรีย์เป็นต้น ด้วยบทว่า 'บุคคลเหล่าใดจักเข้าถึงอรูปภพแล้วปรินิพพาน' เป็นต้น යෙ රූපාවචරං උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, තෙසං ඝානින්ද්‍රියං න උප්පජ්ජිස්සති, නො ච තෙසං සොමනස්සින්ද්‍රියං න උප්පජ්ජිස්සතී’’ති එත්ථ යෙ සොපෙක්ඛපටිසන්ධිකා භවිස්සන්ති, තෙ ‘‘යෙ ච අරූපං උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්තී’’ති එතෙන පච්ඡිමකොට්ඨාසවචනෙන තංසමානලක්ඛණතාය සඞ්ගහිතාති යෙ සොමනස්සපටිසන්ධිකා භවිස්සන්ති, තෙ එව වුත්තාති දට්ඨබ්බා. ในข้อว่า 'บุคคลเหล่าใดจักเข้าถึงรูปาวจรภพแล้วปรินิพพาน ฆานินทรีย์ของบุคคลเหล่านั้นจักไม่เกิดขึ้น แต่โสมนัสสินทรีย์ของบุคคลเหล่านั้นจักไม่เกิดขึ้นก็หามิได้' นี้ พึงเห็นว่า บุคคลเหล่าใดจักมีปฏิสนธิพร้อมด้วยอุเบกขา บุคคลเหล่านั้นถูกสงเคราะห์เข้าด้วยบทส่วนหลังที่ว่า 'และบุคคลเหล่าใดจักเข้าถึงอรูปภพแล้วปรินิพพาน' เพราะมีลักษณะเสมอกันกับบุคคลนั้น ดังนั้น บุคคลเหล่าใดจักมีปฏิสนธิพร้อมด้วยโสมนัส บุคคลเหล่านั้นนั่นเองที่ถูกกล่าวถึง අට්ඨකථායං යෙසු ආදිමපොත්ථකෙසු ‘‘අතීතානාගතවාරෙ සුද්ධාවාසානං උපපත්තිචිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ මනින්ද්‍රියඤ්ච නුප්පජ්ජිත්ථාති ධම්මයමකෙ විය උප්පාදක්ඛණාතික්කමවසෙන අත්ථං අග්ගහෙත්වා’’ති ලිඛිතං, තං පමාදලිඛිතං. යෙසු පන පොත්ථකෙසු ‘‘පච්චුප්පන්නාතීතවාරෙ සුද්ධාවාසානං උපපත්තිචිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ මනින්ද්‍රියඤ්ච නුප්පජ්ජිත්ථාති…පෙ… තස්මිං භවෙ අනුප්පන්නපුබ්බවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො’’ති පාඨො දිස්සති, සො එව සුන්දරතරොති. ในอรรถกถา ในฉบับเบื้องต้นเหล่าใดที่เขียนไว้ว่า 'ในอดีตานาคตวาร ในภังคขณะแห่งอุปปัตติจิตของเหล่าสุทธาวาสพรหม และมนินทรีย์ก็ไม่เคยเกิดขึ้น' โดยไม่ถือเอาเนื้อความโดยการก้าวล่วงอุปปาทขณะเหมือนในธรรมยมก ข้อนั้นเป็นการเขียนผิดพลาด ส่วนในฉบับเหล่าใด ปรากฏปาฐะว่า 'ในปัจจุปปันนาตีตวาร ในภังคขณะแห่งอุปปัตติจิตของเหล่าสุทธาวาสพรหม และมนินทรีย์ก็ไม่เคยเกิดขึ้น...ล... พึงถือเอาเนื้อความโดยความไม่เคยเกิดขึ้นในภพนั้น' ปาฐะนั้นนั่นเองถูกต้องกว่า පවත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาปวัตติวาระ จบแล้ว 3. පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා ๓. การพรรณนาปริญญาวาระ 435-482. පරිඤ්ඤාවාරෙ ලොකියඅබ්‍යාකතමිස්සකානි චාති දුක්ඛසච්චපරියාපන්නෙහි එකන්තපරිඤ්ඤෙය්‍යෙහි ලොකියඅබ්‍යාකතෙහි මිස්සකත්තා තානි උපාදාය මනින්ද්‍රියාදීනං වෙදනාක්ඛන්ධාදීනං විය පරිඤ්ඤෙය්‍යතා ච වුත්තා. යදි පරිඤ්ඤෙය්‍යමිස්සකත්තා පරිඤ්ඤෙය්‍යතා හොති, කස්මා ධම්මයමකෙ ‘‘යො කුසලං ධම්මං භාවෙති, සො අබ්‍යාකතං ධම්මං පරිජානාතී’’තිආදිනා අබ්‍යාකතපදෙන යොජෙත්වා යමකානි න වුත්තානීති? යථා ‘‘කුසලං භාවෙමි, අකුසලං පජහාමී’’ති කුසලාකුසලෙසු [Pg.163] භාවනාපහානාභිනිවෙසො හොති, තථා ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධො අනිච්චො, ධම්මායතනං අනිච්ච’’න්තිආදිනා ඛන්ධාදීසු පරිජානාභිනිවෙසො හොති, තත්ථ වෙදනාක්ඛන්ධාදයො ‘‘අනිච්ච’’න්තිආදිනා පරිජානිතබ්බා, තෙ ච වෙදනාක්ඛන්ධාදිභාවං ගහෙත්වා පරිජානිතබ්බා, න අබ්‍යාකතභාවන්ති. ๔๓๕-๔๘๒. ในปริญญาวาระ ความเป็นธรรมที่พึงกำหนดรู้ของมนินทรีย์เป็นต้น เช่นเดียวกับของเวทนาขันธ์เป็นต้น ท่านกล่าวไว้โดยอาศัยโลกิยอัพยากตธรรมที่ปะปนกัน เพราะความที่มนินทรีย์เป็นต้นนั้นปะปนอยู่กับโลกิยอัพยากตธรรมซึ่งเป็นธรรมที่พึงกำหนดรู้โดยส่วนเดียวที่นับเนื่องในทุกขสัจ. หากความเป็นธรรมที่พึงกำหนดรู้มีได้เพราะปะปนกับธรรมที่พึงกำหนดรู้ เพราะเหตุไรในธรรมยมก ยมกทั้งหลายจึงไม่กล่าวประกอบด้วยบทว่าอัพยากตะ เช่นว่า 'บุคคลใดเจริญกุศลธรรม บุคคลนั้นย่อมกำหนดรู้อัพยากตธรรม' เป็นต้น? เหมือนอย่างว่า ความตั้งใจในการเจริญและการละย่อมมีในกุศลและอกุศลว่า 'เราเจริญกุศล เราละอกุศล' ฉันใด ความตั้งใจในการกำหนดรู้ย่อมมีในขันธ์เป็นต้นว่า 'เวทนาขันธ์ไม่เที่ยง ธัมมายตนะไม่เที่ยง' เป็นต้น ฉันนั้น ในที่นั้น เวทนาขันธ์เป็นต้นพึงกำหนดรู้ว่า 'ไม่เที่ยง' เป็นต้น และพึงกำหนดรู้ธรรมเหล่านั้นโดยถือเอาความเป็นเวทนาขันธ์เป็นต้น ไม่ใช่ถือเอาความเป็นอัพยากตะ කස්මා පනෙත්ථ දුක්ඛසච්චභාජනීයෙ ආගතස්ස දොමනස්සස්ස පහාතබ්බතාව වුත්තා, න පරිඤ්ඤෙය්‍යතා, නනු දුක්ඛසච්චපරියාපන්නා වෙදනාක්ඛන්ධාදයො කුසලාකුසලභාවෙන අග්ගහිතා කුසලාකුසලාපි පරිඤ්ඤෙය්‍යාති? සච්චං, යථා පන වෙදනාක්ඛන්ධාදිභාවො භාවෙතබ්බපහාතබ්බභාවෙහි විනාපි හොති, න එවං දොමනස්සින්ද්‍රියභාවො පහාතබ්බභාවෙන විනා හොතීති ඉමං විසෙසං දස්සෙතුං දොමනස්සින්ද්‍රියස්ස පහාතබ්බතාව ඉධ වුත්තා, න පරිඤ්ඤෙය්‍යභාවස්ස අභාවතොති දට්ඨබ්බො. අකුසලං එකන්තතො පහාතබ්බමෙවාති එතෙන පහාතබ්බමෙව, න අප්පහාතබ්බන්ති අප්පහාතබ්බමෙව නිවාරෙති, න පරිඤ්ඤෙය්‍යභාවන්ති දට්ඨබ්බං. අඤ්ඤින්ද්‍රියං භාවෙතබ්බනිට්ඨං, න පන සච්ඡිකාතබ්බනිට්ඨන්ති භාවෙතබ්බභාවො එව තස්ස ගහිතොති. ‘‘ද්වෙ පුග්ගලා’’තිආදි ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රියං න පරිජානාතී’’තිආදිකස්ස පරතො ලිඛිතබ්බං උප්පටිපාටියා ලිඛිතන්ති දට්ඨබ්බං. චක්ඛුන්ද්‍රියමූලකඤ්හි අතික්කමිත්වා දොමනස්සින්ද්‍රියමූලකෙ ඉදං වුත්තං ‘‘ද්වෙ පුග්ගලා දොමනස්සින්ද්‍රියං න පජහන්ති නො ච අඤ්ඤින්ද්‍රියං න භාවෙන්තී’’ති (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.440). เพราะเหตุไรในที่นี้ ความเป็นธรรมที่พึงละของโทมนัสที่มาในทุกขสัจภาชนีย์เท่านั้นจึงถูกกล่าวไว้ ไม่ใช่ความเป็นธรรมที่พึงกำหนดรู้? ก็เวทนาขันธ์เป็นต้นที่นับเนื่องในทุกขสัจ แม้กุศลและอกุศลที่ไม่ได้ถูกถือเอาโดยความเป็นกุศลและอกุศล ก็เป็นธรรมที่พึงกำหนดรู้มิใช่หรือ? จริงอยู่ แต่ความเป็นเวทนาขันธ์เป็นต้น ย่อมมีได้แม้ปราศจากความเป็นธรรมที่พึงเจริญและธรรมที่พึงละ แต่ความเป็นโทมนัสสินทรีย์ย่อมไม่มีได้โดยปราศจากความเป็นธรรมที่พึงละ พึงเห็นว่า เพื่อแสดงความพิเศษนี้ ความเป็นธรรมที่พึงละของโทมนัสสินทรีย์นั่นเองจึงถูกกล่าวไว้ในที่นี้ ไม่ใช่เพราะไม่มีความเป็นธรรมที่พึงกำหนดรู้. พึงเห็นว่า ด้วยคำว่า 'อกุศลเป็นธรรมที่พึงละโดยส่วนเดียวเท่านั้น' นี้ ย่อมห้ามเฉพาะสิ่งที่ไม่พึงละเท่านั้น ไม่ใช่ห้ามความเป็นธรรมที่พึงกำหนดรู้. อัญญินทรีย์มีที่สุดคือการเจริญ ไม่ใช่มีที่สุดคือการทำให้แจ้ง ฉะนั้น ความเป็นธรรมที่พึงเจริญนั่นเองจึงถูกถือเอาสำหรับอัญญินทรีย์นั้น. พึงเห็นว่า บทว่า 'บุคคลสองจำพวก' เป็นต้น ซึ่งพึงเขียนไว้หลังบทว่า 'จักขุนทรีย์ไม่กำหนดรู้' เป็นต้นนั้น ถูกเขียนไว้โดยลำดับที่สลับกัน. เพราะบทนี้ถูกกล่าวไว้ในโทมนัสสินทรีย์มูล โดยก้าวล่วงจักขุนทรีย์มูลไปว่า 'บุคคลสองจำพวกย่อมไม่ละโทมนัสสินทรีย์ แต่ย่อมไม่เจริญอัญญินทรีย์ก็หามิได้' (ยมก. 3. อินทริยยมก. 440) එත්ථ ච පුථුජ්ජනො, අට්ඨ ච අරියාති නව පුග්ගලා. තෙසු පුථුජ්ජනො භබ්බාභබ්බවසෙන දුවිධො, සො ‘‘පුථුජ්ජනො’’ති ආගතට්ඨානෙසු ‘‘ඡ පුග්ගලා චක්ඛුන්ද්‍රියඤ්ච න පරිජානිත්ථ දොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච න පජහිත්ථා’’තිආදීසු ච අභින්දිත්වා ගහිතො. ‘‘යෙ පුථුජ්ජනා මග්ගං පටිලභිස්සන්තී’’ති (යම. 1.සච්චයමක.49, 51-52) ආගතට්ඨානෙසු ‘‘පඤ්ච පුග්ගලා චක්ඛුන්ද්‍රියඤ්ච පරිජානිස්සන්ති දොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච පජහිස්සන්තී’’තිආදීසු (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.451) ච භබ්බො එව භින්දිත්වා ගහිතො. ‘‘යෙ ච පුථුජ්ජනා මග්ගං න පටිලභිස්සන්තී’’ති (යම. 1.සච්චයමක.51) ආගතට්ඨානෙසු ‘‘තයො පුග්ගලා දොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච නප්පජහිස්සන්ති චක්ඛුන්ද්‍රියඤ්ච න පරිජානිස්සන්තී’’තිආදීසු (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.455) ච අභබ්බො එව. අග්ගඵලසමඞ්ගී ච පඨමඵලසමඞ්ගී අරහා චාති දුවිධො. සොපි ‘‘අරහා’’ති ආගතට්ඨානෙසු ‘‘තයො පුග්ගලා අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියඤ්ච භාවිත්ථ [Pg.164] දොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච පජහිත්ථා’’තිආදීසු (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.444) ච අභින්දිත්වා ගහිතො. ‘‘යො අග්ගඵලං සච්ඡිකරොතී’’ති (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.446) ආගතට්ඨානෙසු ‘‘තයො පුග්ගලා දොමනස්සින්ද්‍රියං පජහිත්ථ, නො ච අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං සච්ඡිකරිත්ථා’’තිආදීසු (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.444) ච පඨමඵලසමඞ්ගී ච භින්දිත්වා ගහිතො. ‘‘යො අග්ගඵලං සච්ඡාකාසී’’ති (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.443, 446) ආගතට්ඨානෙසු ඉතරොවාති එවං පුග්ගලභෙදං ඤත්වා තත්ථ තත්ථ සන්නිට්ඨානෙන ගහිතපුග්ගලෙ නිද්ධාරෙත්වා විස්සජ්ජනං යොජෙතබ්බන්ති. ในที่นี้ ปุถุชน ๑ และอริยะ ๘ รวมเป็นบุคคล ๙. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ปุถุชนมี ๒ ประเภท โดยสามารถบรรลุและไม่สามารถบรรลุ. ปุถุชนนั้น ในที่ที่มาว่า “ปุถุชน” เช่น “บุคคล ๖ ไม่กำหนดรู้แล้วซึ่งจักขุนทรีย์ และไม่ละแล้วซึ่งโทมนัสสินทรีย์” เป็นต้น ถูกถือเอาโดยไม่แยก. ในที่ที่มาว่า “ปุถุชนเหล่าใดจักได้มรรค” (ยมก 1.สัจจยมก.49, 51-52) เช่น “บุคคล ๕ จักกำหนดรู้ซึ่งจักขุนทรีย์ และจักละซึ่งโทมนัสสินทรีย์” เป็นต้น ถูกถือเอาโดยแยกเฉพาะผู้ที่สามารถบรรลุเท่านั้น. ในที่ที่มาว่า “ปุถุชนเหล่าใดจักไม่ได้มรรค” (ยมก 1.สัจจยมก.51) เช่น “บุคคล ๓ จักไม่ละซึ่งโทมนัสสินทรีย์ และจักไม่กำหนดรู้ซึ่งจักขุนทรีย์” เป็นต้น ถูกถือเอาเฉพาะผู้ที่ไม่สามารถบรรลุเท่านั้น. ส่วนพระอรหันต์มี ๒ ประเภท คือ ผู้ประกอบด้วยอัคคผล และผู้ประกอบด้วยปฐมผล. พระอรหันต์นั้น ในที่ที่มาว่า “พระอรหันต์” เช่น “บุคคล ๓ ได้เจริญอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ และได้ละโทมนัสสินทรีย์แล้ว” เป็นต้น ถูกถือเอาโดยไม่แยก. ในที่ที่มาว่า “ผู้ใดกระทำให้แจ้งซึ่งอัคคผล” (ยมก 3.อินทริยยมก.446) เช่น “บุคคล ๓ ละโทมนัสสินทรีย์ได้แล้ว แต่ยังไม่กระทำให้แจ้งซึ่งอัญญาตาวินทรีย์” เป็นต้น ถูกถือเอาโดยแยกเฉพาะผู้ประกอบด้วยปฐมผล. ในที่ที่มาว่า “ผู้ใดกระทำให้แจ้งซึ่งอัคคผลแล้ว” (ยมก 3.อินทริยยมก.443, 446) ถูกถือเอาโดยแยกเฉพาะผู้นอกนี้ ดังนี้ พึงทราบความแตกต่างของบุคคล แล้วกำหนดบุคคลที่ถูกถือเอาในที่นั้นๆ ด้วยการวินิจฉัย แล้วจึงประกอบการแก้ปัญหา පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำพรรณนาปริญญาวาร จบแล้ว ඉන්ද්‍රියයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำพรรณนาอินทริยยมก จบแล้ว යමකපකරණ-මූලටීකා සමත්තා. มูลฎีกาแห่งยมกปกรณ์ จบแล้ว පට්ඨානපකරණ-මූලටීකා มูลฎีกาแห่งปัฏฐานปกรณ์ ගන්ථාරම්භවණ්ණනා คำพรรณนาการเริ่มต้นคัมภีร์ දිබ්බන්ති [Pg.165] කාමගුණාදීහි කීළන්ති ලළන්ති, තෙසු වා විහරන්ති, විජයසමත්ථතායොගෙන පච්චත්ථිකෙ විජෙතුං ඉච්ඡන්ති, ඉස්සරියට්ඨානාදිසක්කාරදානග්ගහණං තංතංඅත්ථානුසාසනඤ්ච කරොන්තා වොහරන්ති, පුඤ්ඤයොගානුභාවප්පත්තාය ජුතියා ජොතන්ති, යථාභිලාසිතඤ්ච විසයං අප්පටිඝාතෙන ගච්ඡන්ති, යථිච්ඡිතනිප්ඵාදනෙ සක්කොන්තීති වා දෙවා, දෙවනීයා වා තංතංබ්‍යසනනිත්ථරණත්ථිකෙහි සරණං පරායණන්ති ගමනීයා, අභිත්ථවනීයා වා. සොභාවිසෙසයොගෙන කමනීයාති වා දෙවා. තෙ තිවිධා – සම්මුතිදෙවා උපපත්තිදෙවා විසුද්ධිදෙවාති. භගවා පන නිරතිසයාය අභිඤ්ඤාකීළාය, උත්තමෙහි දිබ්බබ්‍රහ්මඅරියවිහාරෙහි, සපරසන්තානසිද්ධාය පඤ්චවිධමාරවිජයිච්ඡානිප්ඵත්තියා, චිත්තිස්සරියසත්තධනාදිසම්මාපටිපත්තිඅවෙච්චප්පසාදසක්කාරදානග්ගහණසඞ්ඛාතෙන ධම්මසභාවපුග්ගලජ්ඣාසයානුරූපානුසාසනීසඞ්ඛාතෙන ච වොහාරාතිසයෙන, පරමාය පඤ්ඤාසරීරප්පභාසඞ්ඛාතාය ජුතියා, අනොපමාය ච ඤාණසරීරගතියා, මාරවිජයසබ්බඤ්ඤුගුණපරහිතනිප්ඵාදනෙසු අප්පටිහතාය සත්තියා ච සමන්නාගතත්තා සදෙවකෙන ලොකෙන සරණන්ති ගමනීයතො, අභිත්ථවනීයතො, භත්තිවසෙන කමනීයතො ච සබ්බෙ තෙ දෙවෙ තෙහි ගුණෙහි අතික්කන්තො අතිසයො වා දෙවොති දෙවාතිදෙවො. සබ්බදෙවෙහි පූජනීයතරො දෙවොති වා දෙවාතිදෙවො, විසුද්ධිදෙවභාවං වා සබ්බඤ්ඤුගුණාලඞ්කාරං පත්තත්තා අඤ්ඤදෙවෙහි අතිරෙකතරො වා දෙවො දෙවාතිදෙවො. දෙවානන්ති උපපත්තිදෙවානං තදා ධම්මපටිග්ගාහකානං. සක්කාදීහි දෙවෙහි පහාරාදඅසුරින්දාදීහි දානවෙහි ච පූජිතො. කායවචීසංයමස්ස සීලස්ස ඉන්ද්‍රියසංවරස්ස චිත්තසංයමස්ස සමාධිස්ස ච පටිපක්ඛානං අච්චන්තපටිප්පස්සද්ධියා සුද්ධසංයමො. คำว่า “ทิพฺพนฺติ” (ย่อมเล่น) คือ ย่อมเล่น ย่อมรื่นรมย์ด้วยกามคุณเป็นต้น หรือย่อมอยู่ในกามคุณเหล่านั้น, ย่อมปรารถนาเพื่อเอาชนะข้าศึกด้วยการประกอบความสามารถในการชนะ, ย่อมใช้โวหารโดยการรับสักการะและทานอันเป็นฐานะแห่งความเป็นใหญ่เป็นต้น และการสั่งสอนประโยชน์นั้นๆ, ย่อมรุ่งเรืองด้วยรัศมีที่ถึงแล้วด้วยอานุภาพแห่งการประกอบบุญ, ย่อมไปในอารมณ์ที่ปรารถนาโดยไม่ติดขัด, หรือย่อมสามารถกระทำสิ่งที่ปรารถนาให้สำเร็จได้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “เทวดา”, หรือชื่อว่าเทวดา เพราะเป็นผู้ที่ผู้ปรารถนาจะข้ามพ้นจากภัยพิบัตินั้นๆ พึงเข้าไปหาเป็นที่พึ่งที่ระลึก หรือเป็นผู้ที่พึงสรรเสริญ. หรือชื่อว่าเทวดา เพราะเป็นผู้น่ารักใคร่ด้วยการประกอบความงามอันพิเศษ. เทวดาเหล่านั้นมี ๓ ประเภท คือ สมมติเทพ อุปปัตติเทพ และวิสุทธิเทพ. ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงประกอบด้วยการเล่นด้วยอภิญญาอันไม่มีอะไรยิ่งกว่า, ด้วยทิพยวิหาร พรหมวิหาร และอริยวิหารอันสูงสุด, ด้วยความสำเร็จแห่งความปรารถนาในการเอาชนะมาร ๕ อย่างที่สำเร็จในสันดานของพระองค์และผู้อื่น, ด้วยความยิ่งใหญ่แห่งโวหารที่กล่าวคือการรับสักการะและทานอันเป็นความเลื่อมใสไม่หวั่นไหวในการปฏิบัติชอบอันเป็นความมีจิตเป็นใหญ่ มีทรัพย์ ๗ ประการเป็นต้น และด้วยการสั่งสอนที่เหมาะสมกับธรรม สภาวะ บุคคล และอัธยาศัย, ด้วยรัศมีอันเป็นประดุจกายแห่งปัญญาอันสูงสุด, ด้วยการดำเนินไปแห่งกายแห่งญาณอันหาที่เปรียบมิได้, และด้วยพละอันไม่ติดขัดในการเอาชนะมาร การบรรลุคุณแห่งสัพพัญญู และการบำเพ็ญประโยชน์แก่ผู้อื่น เพราะเหตุที่โลกพร้อมด้วยเทวดาพึงเข้าไปหาเป็นที่พึ่ง, พึงสรรเสริญ, และพึงรักใคร่ด้วยความภักดี พระองค์จึงทรงล่วงเลยเทวดาทั้งปวงเหล่านั้นด้วยคุณเหล่านั้น หรือทรงเป็นเทวดาผู้ยิ่งใหญ่ จึงชื่อว่า “เทวาติเทวะ” (เทวดาผู้ยิ่งกว่าเทวดา). หรือพระองค์ทรงเป็นเทวดาที่เทวดาทั้งปวงพึงบูชายิ่งกว่า จึงชื่อว่า “เทวาติเทวะ” หรือเพราะทรงบรรลุความเป็นวิสุทธิเทพอันเป็นเครื่องประดับแห่งคุณสัพพัญญู จึงทรงเป็นเทวดาที่ยิ่งกว่าเทวดาอื่น จึงชื่อว่า “เทวาติเทวะ”. คำว่า “เทวานํ” (ของเทวดาทั้งหลาย) คือ ของอุปปัตติเทพทั้งหลายผู้รับธรรมในกาลนั้น. ทรงเป็นที่บูชาของเทวดาทั้งหลายมีท้าวสักกะเป็นต้น และของพวกทานพมีปหาราทอสุรินทร์เป็นต้น. ความสำรวมอันบริสุทธิ์ เพราะความสงบระงับอย่างยิ่งซึ่งฝ่ายตรงข้ามแห่งศีลคือความสำรวมกายและวาจา อินทรียสังวร และสมาธิคือความสำรวมจิต ඉසිසත්තමොති [Pg.166] චතුසච්චාවබොධගතියා ඉසයොති සඞ්ඛ්‍යං ගතානං සතං පසත්ථානං ඉසීනං අතිසයෙන සන්තො පසත්ථොති අත්ථො. විපස්සීආදයො ච උපාදාය භගවා ‘‘සත්තමො’’ති වුත්තො. යතො විඤ්ඤාණං පච්චුදාවත්තති, තං නාමරූපං සමුදයනිරොධනෙන නිරොධෙසීති නාමරූපනිරොධනො. අතිගම්භීරනයමණ්ඩිතදෙසනං පට්ඨානං නාම දෙසෙසි පකරණන්ති සම්බන්ධො. คำว่า “อิสิสตฺตโม” (เป็นที่เจ็ดแห่งพระฤๅษี) คือ เป็นผู้สงบและประเสริฐยิ่งกว่าพระฤๅษีผู้สงบและประเสริฐที่ถึงซึ่งการนับว่าเป็นพระฤๅษีด้วยการบรรลุอริยสัจ ๔. และพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงถูกเรียกว่า “ที่เจ็ด” โดยอ้างถึงพระวิปัสสีพุทธเจ้าเป็นต้น. เพราะพระองค์ทรงดับนามรูปที่วิญญาณย่อมกลับมาเกิดนั้น ด้วยการดับสมุทัย จึงชื่อว่า “นามรูปนิโรธโน” (ผู้ดับนามรูป). ทรงแสดงปกรณ์ชื่อว่า “ปัฏฐาน” อันเป็นพระธรรมเทศนาที่ประดับด้วยนัยอันลึกซึ้งยิ่งนัก ดังนี้คือความสัมพันธ์ ගන්ථාරම්භවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำพรรณนาการเริ่มต้นคัมภีร์ จบแล้ว පච්චයුද්දෙසවණ්ණනා คำพรรณนาปัจจัยุทเทส ‘‘කෙ පන තෙ නයා, කිඤ්ච තං පට්ඨානං නාමා’’ති නයිදං පුච්ඡිතබ්බං. කස්මා? නිදානකථායං පට්ඨානසමානනෙ අනුලොමාදීනං නයානං පට්ඨානස්ස ච දස්සිතත්තාති ඉමමත්ථං විභාවෙන්තො ‘‘සම්මාසම්බුද්ධෙන හි…පෙ… නාමාති හි වුත්ත’’න්ති තත්ථ වුත්තං අට්ඨකථාපාළිං ආහරි. තත්ථ ගාථාත්ථං අට්ඨකථාධිප්පායඤ්ච පරතො වණ්ණයිස්සාමාති. ไม่พึงถามว่า “นัยเหล่านั้นคืออะไร และปัฏฐานชื่อนั้นคืออะไร?” เพราะเหตุไร? เพราะในนิทานกถา ในการรวบรวมปัฏฐาน ได้แสดงนัยทั้งหลายมีอนุโลมเป็นต้น และปัฏฐานไว้แล้ว เพื่อแสดงอรรถนี้ จึงได้ยกบาลีอรรถกถาที่กล่าวไว้ในที่นั้นว่า “อันพระสัมมาสัมพุทธเจ้า... (ละไว้)... ชื่อว่า” มาแสดง. ในที่นั้น จักพรรณนาอรรถแห่งคาถาและอัธยาศัยของอรรถกถาในภายหลัง පට්ඨානනාමත්ථො පන තිකපට්ඨානාදීනං තිකපට්ඨානාදිනාමත්ථො, ඉමස්ස පකරණස්ස චතුවීසතිසමන්තපට්ඨානසමොධානතා චෙත්ථ වත්තබ්බා. එවඤ්හි සඞ්ඛෙපතො පට්ඨානෙ ඤාතෙ විත්ථාරො සුඛවිඤ්ඤෙය්‍යො හොතීති. තත්ථ ච නාමත්ථො පඨමං වත්තබ්බොති ‘‘තත්ථ යෙසං…පෙ… නාමත්ථො තාව එවං වෙදිතබ්බො’’ති වත්වා සබ්බසාධාරණස්ස පට්ඨානනාමස්සෙව තාව අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘කෙනට්ඨෙන පට්ඨාන’’න්තිආදිමාහ. ප-කාරො හීති උපසග්ගපදං දස්සෙති. සො ‘‘පවිභත්තෙසු ධම්මෙසු, යං සෙට්ඨං තදුපාගමුන්තිආදීසු විය නානප්පකාරත්ථං දීපෙති. නනු පකාරෙහි විභත්තා පවිභත්තාති ප-ඉති උපසග්ගො පකාරත්ථමෙව දීපෙති, න නානප්පකාරත්ථන්ති? න, තෙසං පකාරානං නානාවිධභාවතො. අත්ථතො හි ආපන්නං නානාවිධභාවං දස්සෙතුං නානා-සද්දො වුත්තොති. තත්ථ එකස්සපි ධම්මස්ස හෙතුආදීහි අනෙකපච්චයභාවතො ච එකෙකස්ස පච්චයස්ස අනෙකධම්මභාවතො ච නානප්පකාරපච්චයතා වෙදිතබ්බා. ส่วนอรรถแห่งชื่อปัฏฐาน คืออรรถแห่งชื่อติกปัฏฐานเป็นต้น ในที่นี้พึงกล่าวถึงการประมวลมาซึ่งสมันตปัฏฐาน 24 ของปกรณ์นี้ เพราะเมื่อรู้ปัฏฐานโดยย่อแล้ว รายละเอียดก็ย่อมเป็นสิ่งที่รู้ได้ง่าย และในที่นั้น พึงกล่าวถึงอรรถแห่งชื่อก่อน ครั้นกล่าวว่า “ในบรรดาธรรมเหล่านั้น... (ละไว้)... พึงทราบอรรถแห่งชื่อดังนี้” แล้ว จึงแสดงอรรถแห่งชื่อปัฏฐานอันเป็นสาธารณะแก่ทั้งหมดก่อน จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ปัฏฐานชื่อว่าปัฏฐานโดยอรรถอะไร?” ป-อักษร ย่อมแสดงบทอุปสัค ป-อักษรนั้น ย่อมแสดงอรรถอันมีประการต่าง ๆ เหมือนในประโยคมีอาทิว่า “ในธรรมทั้งหลายที่จำแนกแล้ว ธรรมใดประเสริฐ พึงเข้าถึงธรรมนั้น” ถามว่า อุปสัคคือ ป นี้ ย่อมแสดงเพียงอรรถว่า ประการ เท่านั้น มิใช่หรือ ไม่ได้แสดงอรรถว่า ประการต่าง ๆ เพราะว่า ปวิภัตตา (จำแนกแล้ว) คือ วิภัตตา (จำแนก) โดย ปการะ (ประการ)? ตอบว่า ไม่ใช่เช่นนั้น เพราะประการเหล่านั้นมีความเป็นไปต่าง ๆ กัน เพราะคำว่า นานา ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นไปต่าง ๆ ที่ได้มาโดยอรรถ ในที่นั้น พึงทราบความเป็นปัจจัยมีประการต่าง ๆ เพราะแม้ธรรมอย่างหนึ่งก็มีความเป็นปัจจัยได้หลายอย่างโดยอำนาจแห่งเหตุเป็นต้น และเพราะปัจจัยแต่ละอย่างก็มีความเป็นธรรมได้หลายอย่าง හෙතුපච්චයාදිවසෙන විභත්තත්තාති එතෙන ධම්මසඞ්ගහාදීසු වුත්තතො කුසලාදිවිභාගතො සාතිසයවිභාගතං පට්ඨානනාමලාභස්ස කාරණං [Pg.167] දස්සෙති. ගොට්ඨාති වජා. පට්ඨිතගාවොති ගතගාවො. ආගතට්ඨානස්මින්ති මහාසීහනාදසුත්තං වදති. පවත්තගමනත්තා එත්ථාති වචනසෙසො. අථ වා ගච්ඡති එත්ථාති ගමනං, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස නිස්සඞ්ගවසෙන පවත්තස්ස ගමනත්තා ගමනදෙසභාවතො එකෙකං පට්ඨානං නාමාති අත්ථො. තත්ථ අඤ්ඤෙහි ගතිමන්තෙහි අතිසයයුත්තස්ස ගතිමතො ගමනට්ඨානභාවදස්සනත්ථං ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සා’’ති වුත්තං. තස්ස මහාවෙගස්ස පුරිසස්ස පපාතට්ඨානං විය ධම්මසඞ්ගණීආදීනං සාසඞ්ගගමනට්ඨානභාවං ඉමස්ස ච මහාපථො විය නිරාසඞ්ගගමනට්ඨානභාවං දස්සෙන්තො අතිසයයුත්තගමනට්ඨානභාවො පට්ඨානනාමලාභස්ස කාරණන්ති දස්සෙති. ด้วยคำว่า “เพราะความที่ธรรมถูกจำแนกด้วยอำนาจแห่งเหตุปัจจัยเป็นต้น” นี้ ย่อมแสดงเหตุแห่งการได้ชื่อว่าปัฏฐาน ซึ่งเป็นการจำแนกที่ยิ่งกว่าการจำแนกโดยกุศลเป็นต้นที่กล่าวไว้ในธัมมสังคณีเป็นต้น คำว่า โกฏฐะ คือ คอกโค คำว่า ปัฏฐิตคาโว คือ โคที่ไปแล้ว ในคำว่า อาคตัฏฐานัสมิง (ในที่ที่มาแล้ว) นี้ ย่อมกล่าวถึงมหาสีหนาทสูตร คำที่เหลือคือ “เพราะมีการดำเนินไปอันเป็นไปแล้วในที่นี้” อีกนัยหนึ่ง การดำเนินไปในที่นี้ ชื่อว่า คติ เพราะสัพพัญญุตญาณอันเป็นไปโดยไม่มีเครื่องข้องมีการดำเนินไป และเพราะเป็นที่ดำเนินไป ฉะนั้น แต่ละปัฏฐานจึงชื่อว่าปัฏฐาน ดังนี้เป็นอรรถ ในที่นั้น คำว่า “สัพพัญญุตญาณัสสะ” (แห่งสัพพัญญุตญาณ) ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงภาวะแห่งที่ดำเนินไปของผู้มีการดำเนินไปอันประกอบด้วยความยิ่งกว่าผู้มีการดำเนินไปอื่น ๆ ย่อมแสดงว่า ภาวะแห่งที่ดำเนินไปอันประกอบด้วยความยิ่ง เป็นเหตุแห่งการได้ชื่อว่าปัฏฐาน โดยแสดงภาวะแห่งที่ดำเนินไปอันมีเครื่องข้องของธัมมสังคณีเป็นต้น เหมือนที่กระโดดลงของบุรุษผู้มีกำลังมากนั้น และแสดงภาวะแห่งที่ดำเนินไปอันไม่มีเครื่องข้องของปัฏฐานนี้ เหมือนทางหลวง තිකානන්ති තිකවසෙන වුත්තධම්මානං. සමන්තාති අනුලොමාදීහි සබ්බාකාරෙහිපි ගතානි චතුවීසති හොන්තීති අත්ථො. එතස්මිං අත්ථෙ චතුවීසතිසමන්තපට්ඨානානීති ‘‘සමන්තචතුවීසතිපට්ඨානානී’’ති වත්තබ්බෙ සමන්තසද්දස්ස පරයොගං කත්වා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අථ වා සමන්තා ඡ ඡ හුත්වාති එතෙන අනුලොමාදිසබ්බකොට්ඨාසතො තිකාදිඡඡභාවං දස්සෙති. තෙන සමන්තසද්දො තිකාදිඡඡපට්ඨානවිසෙසනං හොති, න චතුවීසතිවිසෙසනං, තස්මා සමන්තතො පට්ඨානානි තානි චතුවීසතීති කත්වා ‘‘චතුවීසතිසමන්තපට්ඨානානී’’ති වුත්තං. සමන්තතො වා ධම්මානුලොමාදිතිකාදිපටිච්චවාරාදිපච්චයානුලොමාදිහෙතුමූලකාදිප්පකාරෙහි පවත්තානි පට්ඨානානි සමන්තපට්ඨානානි, අනූනෙහි නයෙහි පවත්තානීති වුත්තං හොති. තානි පන චතුවීසති හොන්ති. තෙනෙවාහ ‘‘ඉමෙසං චතුවීසතියා ඛුද්දකපට්ඨානසඞ්ඛාතානං සමන්තපට්ඨානානං සමොධානවසෙනා’’ති. คำว่า “ติกานัง” คือ ของธรรมทั้งหลายที่กล่าวโดยอำนาจแห่งติกะ คำว่า “สมันตา” คือ ปัฏฐานทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยอาการทั้งปวงมีอนุโลมเป็นต้น ย่อมมี 24 ดังนี้เป็นอรรถ ในอรรถนี้ พึงทราบว่า ในคำว่า “จตุวีสติสมันตปัฏฐานานิ” (ปัฏฐาน 24 สมันตะ) นี้ เมื่อควรจะกล่าวว่า “สมันตจตุวีสติปัฏฐานานิ” (ปัฏฐาน 24 อันสมันตะ) แต่ท่านกลับใช้สมันตศัพท์ไว้ข้างหลังแล้วกล่าวไว้ อีกนัยหนึ่ง ด้วยคำว่า “สมันตา ฉะ ฉะ หุตวา” (โดยรอบอย่างละ 6) นี้ ย่อมแสดงความเป็นไปอย่างละ 6 มีติกะเป็นต้น จากส่วนทั้งปวงมีอนุโลมเป็นต้น เพราะเหตุนั้น สมันตศัพท์จึงเป็นวิเสสนะของปัฏฐานอย่างละ 6 มีติกะเป็นต้น ไม่ใช่วิเสสนะของ 24 ฉะนั้น จึงกล่าวว่า “จตุวีสติสมันตปัฏฐานานิ” (ปัฏฐาน 24 สมันตะ) โดยทำความเข้าใจว่า ปัฏฐานเหล่านั้นมี 24 โดยรอบ อีกนัยหนึ่ง ปัฏฐานทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยประการมีธัมมานุโลมติกะเป็นต้น ปฏิจจวาระเป็นต้น ปัจจยานุโลมเหตุมูลกะเป็นต้น โดยรอบ ชื่อว่า สมันตปัฏฐาน คือกล่าวว่า ดำเนินไปโดยนัยที่ไม่บกพร่อง ปัฏฐานเหล่านั้นมี 24 เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยอำนาจแห่งการประมวลมาซึ่งสมันตปัฏฐาน 24 เหล่านี้ ซึ่งนับว่าเป็นขุททกปัฏฐาน” හෙතු ච සො පච්චයො චාති ඉමිනා වචනෙන හෙතුනො අධිපතිපච්චයාදිභූතස්ස ච ගහණං සියාති තං නිවාරෙන්තො ආහ ‘‘හෙතු හුත්වා පච්චයො’’ති. එතෙනපි සො එව දොසො ආපජ්ජතීති පුනාහ ‘‘හෙතුභාවෙන පච්චයොති වුත්තං හොතී’’ති. තෙන ඉධ හෙතු-සද්දෙන ධම්මග්ගහණං න කතං, අථ ඛො ධම්මසත්තිවිසෙසො ගහිතොති දස්සෙති. තස්ස හි පච්චයසද්දස්ස ච සමානාධිකරණතං සන්ධාය ‘‘හෙතු ච සො පච්චයො චා’’ති, ‘‘හෙතු හුත්වා පච්චයො’’ති ච වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා පරතො පාළියං ‘‘හෙතූ හෙතුසම්පයුත්ත…පෙ… හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා (පට්ඨා. 1.1.1) තෙන [Pg.168] තෙන හෙතුභාවාදිඋපකාරෙන තස්ස තස්ස ධම්මස්ස උපකාරත්තං වුත්තං. අට්ඨකථායං පන ‘‘යො හි ධම්මො යං ධම්මං අප්පච්චක්ඛාය තිට්ඨති වා උප්පජ්ජති වා, සො තස්ස පච්චයො’’ති ‘‘මූලට්ඨෙන උපකාරකො ධම්මො හෙතුපච්චයො’’තිච්චෙවමාදිනා ධම්මප්පධානනිද්දෙසෙන ධම්මතො අඤ්ඤා ධම්මසත්ති නාම නත්ථීති ධම්මෙහෙව ධම්මසත්තිවිභාවනං කතන්ති දට්ඨබ්බං. ඉධාපි වා හෙතු ච සො පච්චයො චාති ධම්මෙනෙව ධම්මසත්තිං දස්සෙති. න හි හෙතුපච්චයොතිආදිකො උද්දෙසො කුසලාදිඋද්දෙසො විය ධම්මප්පධානො, අථ ඛො ධම්මානං උපකාරප්පධානොති. එතීති එතස්ස අත්ථො වත්තතීති, තඤ්ච උප්පත්තිට්ඨිතීනං සාධාරණවචනං. තෙනෙවාහ – ‘‘තිට්ඨති වා උප්පජ්ජති වා’’ති. කොචි හි පච්චයො ඨිතියා එව හොති යථා පච්ඡාජාතපච්චයො, කොචි උප්පත්තියායෙව යථා අනන්තරාදයො, කොචි උභයස්ස යථා හෙතුආදයොති. ด้วยคำว่า “เหตุด้วย ปัจจัยด้วย” นี้ อาจมีการถือเอาเหตุที่เป็นอธิปติปัจจัยเป็นต้นด้วย เพื่อจะห้ามความเข้าใจนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เป็นเหตุแล้วเป็นปัจจัย” แม้ด้วยคำนี้ โทษนั้นก็ยังเกิดขึ้นอีก ท่านจึงกล่าวซ้ำว่า “ชื่อว่ากล่าวโดยภาวะแห่งเหตุเป็นปัจจัย” เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงไม่ได้ถือเอาตัวธรรมด้วยคำว่า เหตุ แต่ถือเอาศักดิ์ของธรรมอันพิเศษ ดังนี้ย่อมแสดง เพราะมุ่งหมายถึงความเป็นสมานาธิกรณ์กันของคำว่า เหตุ และคำว่า ปัจจัย นั้น จึงกล่าวว่า “เหตุด้วย ปัจจัยด้วย” และ “เป็นเหตุแล้วเป็นปัจจัย” เมื่อทำดังนี้แล้ว ในพระบาลีข้างหน้าจึงกล่าวถึงความเป็นอุปการะของธรรมนั้น ๆ ด้วยอุปการะมีภาวะแห่งเหตุเป็นต้นนั้น ๆ มีอาทิว่า “เหตุทั้งหลาย สัมปยุตด้วยเหตุ... (ละไว้)... เป็นปัจจัยด้วยเหตุปัจจัย” (ปฏฺฐา. 1.1.1) ส่วนในอรรถกถา พึงทราบว่า ท่านจำแนกศักดิ์ของธรรมด้วยธรรมนั่นเอง โดยการแสดงธรรมเป็นประธาน มีอาทิว่า “ธรรมใดไม่อาศัยธรรมใดแล้วตั้งอยู่หรือเกิดขึ้นไม่ได้ ธรรมนั้นเป็นปัจจัยของธรรมนั้น” และ “ธรรมที่เป็นอุปการะโดยอรรถว่าเป็นรากเหง้า ชื่อว่าเหตุปัจจัย” ดังนี้ว่า ศักดิ์ของธรรมอื่นจากธรรมไม่มี หรือในที่นี้ก็แสดงศักดิ์ของธรรมด้วยธรรมนั่นเองว่า “เหตุด้วย ปัจจัยด้วย” เพราะว่าอุทเทสมีอาทิว่า “เหตุปัจจัย” นี้ ไม่ได้มีธรรมเป็นประธานเหมือนอุทเทสมีอาทิว่า “กุศล” แต่มีอุปการะของธรรมเป็นประธาน คำว่า “เอติ” (ย่อมเป็นไป) นี้ มีอรรถว่า ย่อมเป็นไป และเป็นคำที่ใช้ร่วมกันสำหรับความเกิดขึ้นและความตั้งอยู่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ตั้งอยู่หรือเกิดขึ้น” เพราะปัจจัยบางอย่างย่อมมีเพื่อความตั้งอยู่เท่านั้น เช่น ปัจฉาชาตปัจจัย บางอย่างย่อมมีเพื่อความเกิดขึ้นเท่านั้น เช่น อนันตรปัจจัยเป็นต้น บางอย่างย่อมมีเพื่อทั้งสองอย่าง เช่น เหตุปัจจัยเป็นต้น උපකාරකලක්ඛණොති ච ධම්මෙන ධම්මසත්තිඋපකාරං දස්සෙතීති දට්ඨබ්බං. හිනොති පතිට්ඨාති එත්ථාති හෙතු. අනෙකත්ථත්තා ධාතුසද්දානං හි-සද්දො මූල-සද්දො විය පතිට්ඨත්ථොති දට්ඨබ්බොති. හිනොති වා එතෙන කම්මනිදානභූතෙන උද්ධං ඔජං අභිහරන්තෙන මූලෙන විය පාදපො තප්පච්චයං ඵලං ගච්ඡති පවත්තති වුඩ්ඪිං විරූළ්හිං ආපජ්ජතීති හෙතු. ආචරියානන්ති රෙවතත්ථෙරං වදති. และพึงเห็นว่า คำว่า "อุปการกลักษณะ" นั้น แสดงถึงการอุปการะของธรรมด้วยอำนาจแห่งธรรม สิ่งที่ตั้งอยู่ได้ในสิ่งนี้ ชื่อว่า เหตุ เพราะธาตุศัพท์มีหลายความหมาย พึงเห็นว่า ศัพท์ว่า "หิ" มีความหมายว่า "ตั้งอยู่" เหมือนศัพท์ว่า "มูล" หรือว่า สิ่งนี้ ซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งกรรม เหมือนต้นไม้ที่นำโอชะขึ้นไปโดยราก ย่อมถึงผลที่เกิดจากสิ่งนั้น ย่อมเป็นไป ย่อมถึงความเจริญงอกงาม เพราะเหตุนั้นจึงเป็นเหตุ คำว่า "อาจริยานัง" หมายถึง พระเรวตเถระ ‘‘යොනිසො, භික්ඛවෙ, මනසිකරොතො අනුප්පන්නා චෙව කුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්තී’’තිආදීහි (අ. නි. 1.66-67) කුසලභාවස්ස යොනිසොමනසිකාරපටිබද්ධතා සිද්ධා හොතීති ආහ ‘‘යොනිසොමනසිකාරපටිබද්ධො කුසලභාවො’’ති. එතෙනෙව අකුසලාබ්‍යාකතභාවා කුසලභාවො විය න හෙතුපටිබද්ධාති දස්සිතං හොති. යං පනෙකෙ මඤ්ඤෙය්‍යුං ‘‘අහෙතුකහෙතුස්ස අකුසලභාවො විය සහෙතුකහෙතූනං සභාවතොව කුසලාදිභාවො අඤ්ඤෙසං තංසම්පයුත්තානං හෙතුපටිබද්ධො’’ති, තස්ස උත්තරං වත්තුං ‘‘යදි චා’’තිආදිමාහ. අලොභො කුසලො වා සියා අබ්‍යාකතො වා, යදි අලොභො සභාවතො කුසලො, කුසලත්තා අබ්‍යාකතො න සියා. අථ අබ්‍යාකතො, තංසභාවත්තා කුසලො න සියා අලොභසභාවස්ස අදොසත්තාභාවො විය. යස්මා පන උභයථාපි සො [Pg.169] හොති, තස්මා යථා උභයථා හොන්තෙසු ඵස්සාදීසු සම්පයුත්තෙසු හෙතුපටිබද්ධකුසලාදිභාවං පරියෙසථ, න සභාවතො, එවං හෙතූසුපි කුසලාදිතා අඤ්ඤපටිබද්ධා පරියෙසිතබ්බා, න සභාවතොති. යං වුත්තං ‘‘සම්පයුත්තහෙතූසු සභාවතොව කුසලාදිභාවො’’ති, තං න යුජ්ජති, සා පන පරියෙසියමානා යොනිසොමනසිකාරාදිපටිබද්ධා හොතීති හෙතූසු විය සම්පයුත්තෙසුපි යොනිසොමනසිකාරාදිපටිබද්ධො කුසලාදිභාවො, න හෙතුපටිබද්ධොති සිද්ධං හොතීති අධිප්පායො. ด้วยบทมีอาทิว่า "ภิกษุทั้งหลาย เมื่อมนสิการโดยแยบคาย กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเจริญยิ่งขึ้น" (อ. อังคุตตรนิกาย 1.66-67) ความที่กุศลภาวะผูกพันอยู่กับการมนสิการโดยแยบคาย ย่อมสำเร็จได้ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "กุศลภาวะผูกพันอยู่กับการมนสิการโดยแยบคาย" ด้วยเหตุนี้เอง จึงแสดงว่า อกุศลภาวะและอัพยากตภาวะ ไม่ได้ผูกพันอยู่กับเหตุเหมือนกุศลภาวะ แต่บางคนพึงสำคัญว่า "เหมือนอกุศลภาวะของอเหตุกเหตุ กุศลภาวะเป็นต้นของสเหตุกเหตุ ย่อมเป็นโดยสภาพของมันเอง ส่วนของธรรมที่สัมปยุตต์กับเหตุเหล่านั้น ย่อมผูกพันอยู่กับเหตุ" เพื่อกล่าวตอบข้อนั้น จึงกล่าวบทมีอาทิว่า "ยทิ จ" อโลภะพึงเป็นกุศล หรือเป็นอัพยากตะก็ได้ ถ้าอโลภะเป็นกุศลโดยสภาพ เพราะความเป็นกุศล จึงไม่พึงเป็นอัพยากตะ ถ้าเป็นอัพยากตะ เพราะความเป็นสภาพนั้น จึงไม่พึงเป็นกุศล เหมือนความที่อโลภะไม่มีสภาพเป็นอโทสะ แต่เพราะอโลภะนั้นเป็นได้ทั้งสองอย่าง เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายแสวงหากุศลภาวะเป็นต้นที่ผูกพันอยู่กับเหตุในผัสสะเป็นต้นที่สัมปยุตต์ซึ่งเป็นได้ทั้งสองอย่าง ไม่ใช่โดยสภาพฉันใด แม้ในเหตุทั้งหลาย ความเป็นกุศลเป็นต้นก็พึงแสวงหาที่ผูกพันอยู่กับสิ่งอื่น ไม่ใช่โดยสภาพฉันนั้น คำที่กล่าวว่า "กุศลภาวะเป็นต้นย่อมเป็นโดยสภาพของมันเองในเหตุที่สัมปยุตต์" นั้นไม่สมเหตุสมผล แต่กุศลภาวะนั้นเมื่อแสวงหา ย่อมผูกพันอยู่กับการมนสิการโดยแยบคายเป็นต้น เพราะฉะนั้น กุศลภาวะเป็นต้นในธรรมที่สัมปยุตต์ก็ผูกพันอยู่กับการมนสิการโดยแยบคายเป็นต้น เหมือนในเหตุทั้งหลาย ไม่ได้ผูกพันอยู่กับเหตุ ดังนี้เป็นอันสำเร็จแล้ว นี้เป็นอธิบาย ආරභිත්වාපීති එත්ථ පි-සද්දෙන ඉමමත්ථං දස්සෙති – රූපායතනාදිමත්තෙ යස්මිං කිස්මිඤ්චි එකස්මිං අට්ඨත්වා ‘‘යං යං ධම්මං ආරබ්භා’’ති අනියමෙන සබ්බරූපායතන…පෙ… ධම්මායතනානඤ්ච ආරම්මණපච්චයභාවස්ස වුත්තත්තා න කොචි ධම්මො න හොතීති. ในคำว่า "อารภิตวาปิ" นี้ ด้วยศัพท์ว่า "ปิ" แสดงความหมายนี้ว่า ไม่ได้ตั้งอยู่ในรูปายตนะเป็นต้นเพียงอย่างใดอย่างหนึ่ง เพราะมีการกล่าวถึงความเป็นอารัมมณปัจจัยของรูปายตนะทั้งหมด... (ไปจนถึง) ...และธัมมายตนะ โดยไม่จำกัดว่า "ปรารภธรรมใดๆ" จึงไม่มีธรรมใดที่ไม่เป็นอารัมมณปัจจัย ‘‘ඡන්දවතො කිං නාම න සිජ්ඣතී’’තිආදිකං පුරිමාභිසඞ්ඛාරූපනිස්සයං ලභිත්වා උප්පජ්ජමානෙ චිත්තෙ ඡන්දාදයො ධුරභූතා ජෙට්ඨකභූතා සයං සම්පයුත්තධම්මෙ සාධයමානා හුත්වා පවත්තන්ති, තංසම්පයුත්තධම්මා ච තෙසං වසෙ වත්තන්ති හීනාදිභාවෙන තදනුවත්තනතො, තෙන තෙ අධිපතිපච්චයා හොන්ති. ගරුකාතබ්බම්පි ආරම්මණං තන්නින්නපොණපබ්භාරානං පච්චවෙක්ඛණඅස්සාදමග්ගඵලානං අත්තනො වසෙ වත්තයමානං විය පච්චයො හොති, තස්මායං අත්තාධීනානං පතිභාවෙන උපකාරකතා අධිපතිපච්චයතාති දට්ඨබ්බා. ในจิตที่เกิดขึ้นโดยอาศัยบุพพสังขารมีอาทิว่า "ผู้มีฉันทะแล้ว ชื่ออะไรจะไม่สำเร็จเล่า" ฉันทะเป็นต้นย่อมเป็นไปโดยเป็นประธาน เป็นผู้เป็นใหญ่ กระทำธรรมที่สัมปยุตต์กับตนให้สำเร็จ และธรรมที่สัมปยุตต์กับฉันทะเป็นต้นนั้น ย่อมเป็นไปในอำนาจของฉันทะเป็นต้นนั้น เพราะเป็นไปตามฉันทะเป็นต้นนั้นโดยความเป็นธรรมที่ด้อยกว่าเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ฉันทะเป็นต้นเหล่านั้นจึงเป็นอธิปติปัจจัย แม้อารมณ์ที่พึงเคารพ ก็เป็นปัจจัยเหมือนยังปัจจเวกขณ์ อัสสาทะ มรรค และผล ที่น้อมไป โน้มไป โอนไปในอารมณ์นั้น ให้เป็นไปในอำนาจของตน เพราะเหตุนั้น ความเป็นเครื่องอุปการะโดยความเป็นใหญ่ของธรรมที่อยู่ในอำนาจของตนนี้ พึงเห็นว่าเป็นอธิปติปัจจัย මනොවිඤ්ඤාණධාතූතිආදි චිත්තනියමොති එත්ථ ආදි-සද්දෙන සන්තීරණානන්තරං වොට්ඨබ්බනං, චුතිඅනන්තරා පටිසන්ධීති යස්ස යස්ස චිත්තස්ස අනන්තරා යං යං චිත්තං උප්පජ්ජති, තස්ස තස්ස තදනන්තරුප්පාදනියමො තංතංසහකාරීපච්චයවිසිට්ඨස්ස පුරිමපුරිමචිත්තස්සෙව වසෙන ඉජ්ඣතීති දස්සෙති. භාවනාබලෙන පන වාරිතත්තාති එත්ථ යථා රුක්ඛස්ස වෙඛෙ දින්නෙ පුප්ඵිතුං සමත්ථස්සෙව පුප්ඵනං න හොති, අගදවෙඛෙ පන අපනීතෙ තායයෙව සමත්ථතාය පුප්ඵනං හොති, එවමිධාපි භාවනාබලෙන වාරිතත්තා සමුට්ඨාපනසමත්ථස්සෙව අසමුට්ඨාපනං, තස්මිඤ්ච අපගතෙ තායයෙව සමත්ථතාය සමුට්ඨාපනං හොතීති අධිප්පායො. ในคำว่า "จิตตนิยามมีมโนวิญญาณธาตุเป็นต้น" นี้ ด้วยศัพท์ว่า "อาทิ" แสดงว่า โวฏฐัพพนะเกิดต่อจากสันตีรณะ ปฏิสนธิเกิดต่อจากจุติ ความแน่นอนในการเกิดขึ้นต่อจากจิตใดๆ ของจิตใดๆ นั้น ย่อมสำเร็จได้ด้วยอำนาจของจิตก่อนๆ ที่มีปัจจัยร่วมกันนั้นๆ เป็นพิเศษ ในคำว่า "แต่เพราะถูกห้ามด้วยกำลังแห่งภาวนา" นี้ เหมือนต้นไม้ที่สามารถออกดอกได้ แต่เมื่อถูกยาเบื่อ ดอกก็ไม่ออก แต่เมื่อยาเบื่อถูกกำจัดไปแล้ว ดอกก็ออกได้ด้วยความสามารถนั้นเอง ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น คือ เพราะถูกห้ามด้วยกำลังแห่งภาวนา การไม่อุบัติขึ้นของธรรมที่สามารถอุบัติขึ้นได้นั้น ย่อมมีอยู่ และเมื่อภาวนานั้นหมดไปแล้ว การอุบัติขึ้นของธรรมนั้นก็ย่อมมีได้ด้วยความสามารถนั้นเอง นี้เป็นอธิบาย බ්‍යඤ්ජනමත්තතොවෙත්ථ නානාකරණං පච්චෙතබ්බං, න අත්ථතොති උපචයසන්තතිඅධිවචනනිරුත්තිපදානං විය සද්දත්ථමත්තතො නානාකරණං, න වචනීයත්ථතොති [Pg.170] අධිප්පායො. තෙනෙව සද්දත්ථවිසෙසං දස්සෙතුං ‘‘කථ’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ පුරිමපච්ඡිමානං නිරොධුප්පාදන්තරාභාවතො නිරන්තරුප්පාදනසමත්ථතා අනන්තරපච්චයභාවො. රූපධම්මානං විය සණ්ඨානාභාවතො පච්චයපච්චයුප්පන්නානං සහාවට්ඨානාභාවතො ච ‘‘ඉදමිතො හෙට්ඨා උද්ධං තිරිය’’න්ති විභාගාභාවා අත්තනා එකත්තමිව උපනෙත්වා සුට්ඨු අනන්තරභාවෙන උප්පාදනසමත්ථතා සමනන්තරපච්චයතා. ในที่นี้ พึงทราบความแตกต่างกันโดยพยัญชนะเท่านั้น ไม่ใช่โดยอรรถ นี้เป็นอธิบายว่า ความแตกต่างกันโดยสัททัตถะเท่านั้น ไม่ใช่โดยอรรถที่พึงกล่าว เหมือนบทว่า "อุปจยะ" "สันตติ" "อธิวจนะ" "นิรุตติ" ด้วยเหตุนั้นเอง เพื่อแสดงความแตกต่างกันของสัททัตถะ จึงกล่าวบทมีอาทิว่า "กถัง" ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น เพราะไม่มีช่องว่างระหว่างการดับและการเกิดขึ้นของธรรมก่อนและธรรมหลัง ความสามารถในการยังธรรมให้เกิดขึ้นอย่างไม่ขาดสาย คือความเป็นอนันตรปัจจัย เพราะไม่มีสัณฐานเหมือนรูปธรรม และเพราะไม่มีการตั้งอยู่ร่วมกันของปัจจัยและปัจจยุปบัน และเพราะไม่มีการแบ่งแยกว่า "สิ่งนี้อยู่ข้างล่าง สิ่งนี้อยู่ข้างบน สิ่งนี้อยู่ข้างขวาง" ความสามารถในการยังธรรมให้เกิดขึ้นอย่างดีเยี่ยมโดยความเป็นธรรมที่ต่อเนื่องกัน เหมือนนำมาซึ่งความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันด้วยตนเอง คือความเป็นสมนันตรปัจจัย උප්පාදනසමත්ථතාති ච අබ්‍යාපාරත්තා ධම්මානං යස්මිං යදාකාරෙ නිරුද්ධෙ වත්තමානෙ වා සති තංතංවිසෙසවන්තා ධම්මා හොන්ති, තස්ස සොව ආකාරො වුච්චතීති දට්ඨබ්බො. ධම්මානං පවත්තිමෙව ච උපාදාය කාලවොහාරොති නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනඵලසමාපත්තීනං අසඤ්ඤසත්තා චවන්තස්ස පුරිමචුතිපච්ඡිමපටිසන්ධීනඤ්ච නිරොධුප්පාදනිරන්තරතාය කාලන්තරතා නත්ථීති දට්ඨබ්බා. න හි තෙසං අන්තරා අරූපධම්මානං පවත්ති අත්ථි, යං උපාදාය කාලන්තරතා වුච්චෙය්‍ය, න ච රූපධම්මප්පවත්ති අරූපධම්මප්පවත්තියා අන්තරං කරොති අඤ්ඤසන්තානත්තා. රූපාරූපධම්මසන්තතියො හි ද්වෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං විසදිසසභාවත්තා අඤ්ඤමඤ්ඤොපකාරභාවෙන වත්තමානාපි විසුංයෙව හොන්ති. එකසන්තතියඤ්ච පුරිමපච්ඡිමානං මජ්ඣෙ වත්තමානං තංසන්තතිපරියාපන්නතාය අන්තරකාරකං හොති. තාදිසඤ්ච කඤ්චි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනඵලසමාපත්තීනං මජ්ඣෙ නත්ථි, න ච අභාවො අන්තරකාරකො හොති අභාවත්තායෙව, තස්මා ජවනානන්තරස්ස ජවනස්ස විය, භවඞ්ගානන්තරස්ස භවඞ්ගස්ස විය ච නිරන්තරතා සුට්ඨු ච අනන්තරතා හොතීති තථා උප්පාදනසමත්ථතා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනචුතීනම්පි දට්ඨබ්බා. උප්පත්තියා පච්චයභාවො චෙත්ථ අනන්තරපච්චයාදීනං පාකටොති උප්පාදනසමත්ථතාව වුත්තා. පච්චුප්පන්නානං පන ධම්මානං පුබ්බන්තාපරන්තපරිච්ඡෙදෙන ගහිතානං ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වචනං අලභන්තානං ‘‘අතීතො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා (පට්ඨා. 2.18.5) අනන්තරාදිපච්චයභාවො වුත්තොති න සො උප්පත්තියංයෙවාති විඤ්ඤායති. න හි කුසලාදිග්ගහණං විය පච්චුප්පන්නග්ගහණං අපරිච්ඡෙදං, යතො උප්පත්තිමත්තසමඞ්ගිනොයෙව ච ගහණං සියා, තෙනෙව ච අතීතත්තිකෙ පටිච්චවාරාදයො න සන්තීති. และพึงทราบว่า เพราะธรรมทั้งหลายไม่มีความขวนขวาย และเพราะธรรมทั้งหลายมีความสามารถในการทำให้เกิดขึ้น ธรรมทั้งหลายที่มีลักษณะพิเศษนั้นๆ ย่อมมีอยู่เมื่อธรรมนั้นดับไปหรือมีอยู่ด้วยอาการใด อาการนั้นแหละของธรรมนั้นชื่อว่าอาการ. และพึงทราบว่า การบัญญัติกาลย่อมอาศัยการเป็นไปของธรรมทั้งหลายเท่านั้น และไม่มีความต่างแห่งกาล เพราะความไม่ขาดสายแห่งการดับและการเกิดขึ้นของผลสมาบัติในเนวสัญญานาสัญญายตนะที่ออกจากนิโรธ และของจุติก่อนและปฏิสนธิหลังของผู้ที่เคลื่อนจากอสัญญีสัตว์. เพราะการเป็นไปของอรูปธรรมทั้งหลายไม่มีในระหว่างแห่งธรรมเหล่านั้น ซึ่งจะพึงอาศัยบัญญัติความต่างแห่งกาลได้ และการเป็นไปของรูปธรรมก็ไม่ทำความเป็นระหว่างกับการเป็นไปของอรูปธรรม เพราะเป็นคนละสันดานกัน. อนึ่ง สันดานของรูปธรรมและอรูปธรรมทั้งสองนั้น แม้เป็นไปโดยการเกื้อกูลกันและกัน เพราะมีสภาพต่างกัน ก็ย่อมเป็นคนละอย่างกัน. และธรรมที่อยู่ในระหว่างของธรรมก่อนและหลังในสันดานเดียวกัน ย่อมเป็นเครื่องทำความเป็นระหว่าง เพราะเป็นส่วนหนึ่งของสันดานนั้น. และธรรมเช่นนั้นไม่มีในระหว่างแห่งผลสมาบัติในเนวสัญญานาสัญญายตนะ และความไม่มีก็ไม่เป็นเครื่องทำความเป็นระหว่าง เพราะเป็นความไม่มีนั่นเอง. เพราะฉะนั้น ความไม่ขาดสายและความไม่เป็นระหว่างอย่างยิ่ง ย่อมมีเหมือนชวนะที่เกิดต่อจากชวนะ และเหมือนภวังค์ที่เกิดต่อจากภวังค์ ฉันใด ความสามารถในการทำให้เกิดขึ้นของจุติในเนวสัญญานาสัญญายตนะก็พึงทราบฉันนั้น. และในที่นี้ ความเป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นเป็นที่ปรากฏของอนันตรปัจจัยเป็นต้น ฉะนั้น จึงกล่าวแต่ความสามารถในการทำให้เกิดขึ้น. ส่วนการกล่าวว่า 'ธรรมที่ล่วงไปแล้วเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นปัจจุบันด้วยอนันตรปัจจัย' เป็นต้น (ปฏฺฐา. 2.18.5) แก่ธรรมที่เป็นปัจจุบันที่ถูกกำหนดด้วยส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลาย ที่ไม่ได้รับคำว่า ‘ย่อมเกิดขึ้น’ นั้น ความเป็นปัจจัยมีอนันตรปัจจัยเป็นต้นนั้นถูกกล่าวไว้ ฉะนั้น จึงไม่พึงเข้าใจว่าปัจจัยนั้นมีอยู่ในการเกิดขึ้นเท่านั้น. เพราะการรับเอาธรรมที่เป็นปัจจุบันไม่เป็นการไม่กำหนด เหมือนการรับเอาธรรมที่เป็นกุศลเป็นต้น ซึ่งการรับเอาธรรมนั้นพึงมีแต่เฉพาะผู้ประกอบด้วยการเกิดขึ้นเท่านั้น และด้วยเหตุนั้นเอง ปฏิจจวาระเป็นต้นจึงไม่มีในอดีตติกะ. උප්පජ්ජමානොව [Pg.171] සහුප්පාදභාවෙනාති එත්ථාපි උප්පත්තියා පච්චයභාවෙන පාකටෙන ඨිතියාපි පච්චයභාවං නිදස්සෙතීති දට්ඨබ්බං, පච්චයුප්පන්නානං පන සහජාතභාවෙන උපකාරකතා සහජාතපච්චයතාති. พึงทราบว่า ในที่นี้ด้วยคำว่า ‘เมื่อเกิดขึ้นเท่านั้น ด้วยความเป็นผู้เกิดพร้อมกัน’ ย่อมแสดงความเป็นปัจจัยแห่งความตั้งอยู่ด้วย โดยความเป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นที่ปรากฏแล้ว. ส่วนการเกื้อกูลกันด้วยความเป็นผู้เกิดพร้อมกันของธรรมที่เกิดจากปัจจัย ชื่อว่าสหชาตปัจจัย. අත්තනො උපකාරකස්ස උපකාරකතා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතා, උපකාරකතා ච අඤ්ඤමඤ්ඤතාවසෙනෙව දට්ඨබ්බා, න සහජාතාදිවසෙන. සහජාතාදිපච්චයො හොන්තොයෙව හි කොචි අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො න හොති, න ච පුරෙජාතපච්ඡාජාතභාවෙහි උපකාරකස්ස උපකාරකා වත්ථුඛන්ධා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා හොන්තීති. ความเป็นผู้เกื้อกูลกันของธรรมที่เกื้อกูลกันเอง ชื่อว่าอัญญมัญญปัจจัย. และพึงทราบความเป็นผู้เกื้อกูลกันโดยความเป็นผู้เกื้อกูลกันเองเท่านั้น ไม่ใช่โดยความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น. เพราะธรรมบางอย่างเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้นนั่นแหละ แต่ไม่เป็นอัญญมัญญปัจจัย และวัตถุขันธ์ทั้งหลายที่เป็นผู้เกื้อกูลกันของธรรมที่เกื้อกูลกันโดยความเป็นผู้เกิดก่อนและเกิดหลัง ย่อมไม่เป็นอัญญมัญญปัจจัย. තරුආදීනං පථවී විය අධිට්ඨානාකාරෙන පථවීධාතු සෙසධාතූනං, චක්ඛාදයො ච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං උපකාරකා චිත්තකම්මස්ස පටාදයො විය නිස්සයාකාරෙන ඛන්ධාදයො තංතංනිස්සයානං ඛන්ධාදීනං. ธาตุดินเป็นผู้เกื้อกูลแก่ธาตุที่เหลือโดยอาการเป็นที่ตั้ง เหมือนแผ่นดินแก่ต้นไม้เป็นต้น, และจักขุเป็นต้นเป็นผู้เกื้อกูลแก่จักขุวิญญาณเป็นต้น, และขันธ์เป็นต้นเป็นผู้เกื้อกูลแก่ขันธ์เป็นต้นที่เป็นที่อาศัยนั้นๆ โดยอาการเป็นที่อาศัย เหมือนผ้าเป็นต้นแก่ภาพวาด. තදධීනවුත්තිතාය අත්තනො ඵලෙන නිස්සිතොති යං කිඤ්චි කාරණං නිස්සයොති වදති. තත්ථ යො භුසො, තං උපනිස්සයොති නිද්ධාරෙති. สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เป็นเหตุ ชื่อว่านิสสยะ เพราะผลของตนอาศัยเหตุนั้นเป็นไป. ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น สิ่งใดมีกำลังมาก สิ่งนั้นชื่อว่าอุปนิสสยะ. පකතොති එත්ථ ප-කාරො උපසග්ගො, සො අත්තනො ඵලස්ස උප්පාදනෙ සමත්ථභාවෙන සුට්ඨුකතතං දීපෙති. තථා ච කතං අත්තනො සන්තානෙ කතං හොතීති ආහ ‘‘අත්තනො සන්තානෙ’’ති. කරණඤ්ච දුවිධං නිප්ඵාදනං උපසෙවනඤ්චාති දස්සෙතුං ‘‘නිප්ඵාදිතො වා’’තිආදිමාහ. තත්ථ උපසෙවිතො වාති එතෙන කායඅල්ලීයාපනවසෙන උපභොගූපසෙවනං විජානනාදිවසෙන ආරම්මණූපසෙවනඤ්ච දස්සෙතීති දට්ඨබ්බං. තෙන අනාගතානම්පි චක්ඛුසම්පදාදීනං ආරම්මණූපසෙවනෙන යථාපටිසෙවිතානං පකතූපනිස්සයතා වුත්තා හොති. ในคำว่า ‘ปะกะตะ’ นี้ อักษร ‘ปะ’ เป็นอุปสรรค ซึ่งแสดงถึงความเป็นผู้ทำดีแล้วโดยความเป็นผู้สามารถในการยังผลของตนให้เกิดขึ้น. และการกระทำเช่นนั้นย่อมเป็นการกระทำในสันดานของตน ฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘ในสันดานของตน’. และเพื่อแสดงว่าการกระทำมี ๒ อย่าง คือ การทำให้สำเร็จ และการเสพ จึงกล่าวคำว่า ‘อันทำให้สำเร็จแล้ว หรือ’ เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น พึงทราบว่า ด้วยคำว่า ‘อันเสพแล้ว หรือ’ นี้ ย่อมแสดงถึงการเสพโดยการบริโภคด้วยการทำให้กายแนบชิด และการเสพโดยอารมณ์ด้วยการรู้เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น ความเป็นปกตูปนิสสยะของจักขุสัมปทาเป็นต้นที่ยังไม่เกิด ซึ่งถูกเสพแล้วโดยการเสพโดยอารมณ์ จึงถูกกล่าวไว้. යථා පච්ඡාජාතෙන විනා සන්තානාවිච්ඡෙදහෙතුභාවං අගච්ඡන්තානං ධම්මානං යෙ පච්ඡාජාතාකාරෙන උපකාරකා, තෙසං සා විප්පයුත්තාකාරාදීහි විසිට්ඨා උපකාරකතා පච්ඡාජාතපච්චයතා, තථා නිස්සයාරම්මණාකාරාදීහි විසිට්ඨා පුරෙජාතභාවෙන විනා උපකාරකභාවං අගච්ඡන්තානං වත්ථාරම්මණානං පුරෙජාතාකාරෙන උපකාරකතා පුරෙජාතපච්චයතා, එවං සබ්බත්ථ පච්චයානං පච්චයන්තරාකාරවිසිට්ඨා උපකාරකතා යොජෙතබ්බා. ความเป็นผู้เกื้อกูลกันที่วิเศษด้วยอาการแห่งวิปปยุตปัจจัยเป็นต้น ของธรรมทั้งหลายที่ไม่มีปัจฉาชาตะแล้วไม่ถึงความเป็นเหตุแห่งความไม่ขาดสายแห่งสันดาน ซึ่งเป็นผู้เกื้อกูลกันโดยอาการแห่งปัจฉาชาตะนั้น ชื่อว่าปัจฉาชาตปัจจัย ฉันใด, ความเป็นผู้เกื้อกูลกันที่วิเศษด้วยอาการแห่งนิสสยะและอารมณ์เป็นต้น ของวัตถุและอารมณ์ทั้งหลายที่ไม่มีปุเรชาตะแล้วไม่ถึงความเป็นผู้เกื้อกูลกัน ซึ่งเป็นผู้เกื้อกูลกันโดยอาการแห่งปุเรชาตะนั้น ชื่อว่าปุเรชาตปัจจัย ฉันนั้น. พึงประกอบความเป็นผู้เกื้อกูลกันที่วิเศษด้วยอาการแห่งปัจจัยอื่นของปัจจัยทั้งหลายในที่ทั้งปวงอย่างนี้. ගිජ්ඣපොතකසරීරානං [Pg.172] ආහාරාසාචෙතනා වියාති එතෙන මනොසඤ්චෙතනාහාරවසෙන පවත්තමානෙහි අරූපධම්මෙහි රූපකායස්ස උපත්ථම්භිතභාවං දස්සෙති. තෙනෙව ‘‘ආහාරාසා වියා’’ති අවත්වා චෙතනාගහණං කරොති. ด้วยคำว่า ‘เหมือนเจตนาที่เป็นความหวังในอาหารของร่างกายลูกแร้ง’ นี้ ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้ค้ำจุนของรูปกายด้วยอรูปธรรมทั้งหลายที่เป็นไปโดยอาหารคือมโนสัญเจตนา. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวถึงเจตนา โดยไม่กล่าวว่า ‘เหมือนความหวังในอาหาร’. කුසලාදිභාවෙන අත්තනා සදිසස්ස පයොගෙන කරණීයස්ස පුනප්පුනං කරණං පවත්තනං ආසෙවනට්ඨො, අත්තසදිසසභාවතාපාදනං වාසනං වා. ගන්ථාදීසු පුරිමාපුරිමාභියොගො වියාති පුරිමා පුරිමා ආසෙවනා වියාති අධිප්පායො. การกระทำซ้ำๆ ซึ่งสิ่งที่ควรทำด้วยการประกอบที่คล้ายคลึงกับตนโดยความเป็นกุศลเป็นต้น ชื่อว่าอาเสวนะ หรือการทำให้เกิดสภาพที่คล้ายคลึงกับตน ชื่อว่าวาสนา. คำว่า ‘เหมือนการประกอบก่อนๆ ในคัมภีร์เป็นต้น’ มีอธิบายว่า ‘เหมือนการเสพก่อนๆ’. චිත්තප්පයොගො චිත්තකිරියා, ආයූහනන්ති අත්ථො. යථා හි කායවචීපයොගො විඤ්ඤත්ති, එවං චිත්තප්පයොගො චෙතනා. සා තාය උප්පන්නකිරියතාවිසිට්ඨෙ සන්තානෙ සෙසපච්චයසමාගමෙ පවත්තමානානං විපාකකටත්තාරූපානම්පි තෙනෙව කිරියභාවෙන උපකාරිකා හොති. තස්ස හි කිරියභාවස්ස පවත්තත්තා තෙසං පවත්ති, න අඤ්ඤථාති. සහජාතානං පන තෙන උපකාරිකාති කිං වත්තබ්බන්ති. จิตตัปปโยคะ คือการกระทำของจิต มีอรรถว่าการพยายาม. การประกอบทางกายและวาจาเป็นวิญญัติ ฉันใด, การประกอบทางจิตก็คือเจตนา ฉันนั้น. เจตนานั้นย่อมเป็นผู้เกื้อกูลแม้แก่ธรรมที่เป็นวิบากและกัตตารูปทั้งหลายที่กำลังเป็นไปในสันดานที่วิเศษด้วยความเป็นกิริยาที่เกิดขึ้นด้วยเจตนานั้น ในการประชุมกันของปัจจัยที่เหลือ ด้วยความเป็นกิริยานั้นเอง. เพราะการเป็นไปของความเป็นกิริยานั้น ธรรมเหล่านั้นจึงเป็นไป ไม่ใช่เป็นไปโดยประการอื่น. ส่วนจะกล่าวอะไรถึงการเป็นผู้เกื้อกูลแก่ธรรมที่เกิดพร้อมกันด้วยเจตนานั้นเล่า. නිරුස්සාහසන්තභාවෙනාති එතෙන සඋස්සාහෙහි විපාකධම්මධම්මෙහි කුසලාකුසලෙහි සාරම්මණාදිභාවෙන සදිසවිපාකභාවං දස්සෙති. සො හි විපාකානං පයොගෙන අසාධෙතබ්බතාය පයොගෙන අඤ්ඤථා වා සෙසපච්චයෙසු සිද්ධෙසු කම්මස්ස කටත්තායෙව සිද්ධිතො නිරුස්සාහො සන්තභාවො හොති, න කිලෙසවූපසමසන්තභාවො, තථාසන්තසභාවතොයෙව භවඞ්ගාදයො දුවිඤ්ඤෙය්‍යා. පඤ්චද්වාරෙපි හි ජවනප්පවත්තියා රූපාදීනං ගහිතතා විඤ්ඤායති, අභිනිපාතසම්පටිච්ඡනසන්තීරණමත්තා පන විපාකා දුවිඤ්ඤෙය්‍යායෙව. නිරුස්සාහසන්තභාවායාති නිරුස්සාහසන්තභාවත්ථාය. එතෙන තප්පච්චයවතං අවිපාකානම්පි විපාකානුකුලං පවත්තිං දස්සෙති. ด้วยความเป็นสภาพสงบที่ไม่มีความพยายามนี้ ย่อมแสดงความที่ธรรมที่มีวิบากเป็นสภาวะ คือกุศลและอกุศลซึ่งมีความพยายาม มีอารมณ์เป็นต้น มีสภาพเป็นวิบากที่คล้ายกัน. ก็วิบากนั้นแล ย่อมเป็นสภาพสงบที่ไม่มีความพยายาม เพราะสำเร็จได้ด้วยความเป็นกรรมที่ทำไว้เท่านั้น เมื่อปัจจัยที่เหลือสำเร็จแล้ว เพราะความที่วิบากนั้นไม่พึงให้สำเร็จได้ด้วยความพยายาม หรือด้วยความพยายามอย่างอื่น ไม่ใช่สภาพสงบเพราะกิเลสระงับ. เพราะความเป็นสภาพสงบเช่นนั้นนั่นเอง ภวังค์เป็นต้นจึงรู้ได้ยาก. ก็แม้ในปัญจทวาร ความที่รูปเป็นต้นถูกยึดไว้ ย่อมรู้ได้ด้วยการเกิดขึ้นของชวนะ ส่วนวิบากที่เป็นเพียงการกระทบ การรับ และการไตร่สวน ย่อมรู้ได้ยากนั่นเอง. คำว่า "นิรุสสาหสันตภาวายะ" หมายถึง เพื่อความเป็นสภาพสงบที่ไม่มีความพยายาม. ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงการเป็นไปที่เอื้อแก่วิบาก แม้ของธรรมที่ไม่ใช่วิบากซึ่งมีปัจจัยนั้น. සතිපි ජනකත්තෙ උපත්ථම්භකත්තං ආහාරානං පධානකිච්චන්ති ආහ ‘‘රූපාරූපානං උපත්ථම්භකත්තෙනා’’ති. උපත්ථම්භකත්තඤ්හි සතිපි ජනකත්තෙ අරූපීනං ආහාරානං ආහාරජරූපසමුට්ඨාපකරූපාහාරස්ස ච හොති, අසතිපි චතුසමුට්ඨානිකරූපූපත්ථම්භකරූපාහාරස්ස, අසති පන උපත්ථම්භකත්තෙ ආහාරානං ජනකත්තං නත්ථීති උපත්ථම්භකත්තං පධානං. ජනයමානොපි හි [Pg.173] ආහාරො අවිච්ඡෙදවසෙන උපත්ථම්භයමානොයෙව ජනෙතීති උපත්ථම්භනභාවො ආහාරභාවොති. แม้เมื่อมีความเป็นผู้ยังให้เกิดอยู่ ความเป็นผู้ค้ำจุนเป็นกิจสำคัญของอาหาร จึงกล่าวว่า "ด้วยความเป็นผู้ค้ำจุนรูปและอรูป". ก็ความเป็นผู้ค้ำจุนนั้นแล แม้เมื่อมีความเป็นผู้ยังให้เกิดอยู่ ย่อมมีแก่อาหารที่เป็นอรูป และแก่อาหารที่เป็นรูปซึ่งยังรูปที่เกิดจากอาหารให้เกิดขึ้น. แม้เมื่อไม่มี (ความเป็นผู้ยังให้เกิด) ย่อมมีแก่อาหารที่เป็นรูปซึ่งค้ำจุนรูปที่เกิดจากสมุฏฐาน ๔. แต่เมื่อไม่มีความเป็นผู้ค้ำจุน ความเป็นผู้ยังให้เกิดของอาหารก็ไม่มี ฉะนั้น ความเป็นผู้ค้ำจุนจึงเป็นสำคัญ. ก็อาหารแม้เมื่อยังให้เกิดอยู่ ย่อมยังให้เกิดอยู่ด้วยการค้ำจุนโดยไม่ขาดสาย ฉะนั้น ความเป็นผู้ค้ำจุนจึงเป็นสภาพของอาหาร. අධිපතියට්ඨෙනාති එත්ථ න අධිපතිපච්චයධම්මානං විය පවත්තිනිවාරකෙ අභිභවිත්වා පවත්තනෙන ගරුභාවො අධිපතියට්ඨො, අථ ඛො දස්සනාදිකිච්චෙසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහි ජීවනෙ ජීවන්තෙහි සුඛිතාදිභාවෙ සුඛිතාදීහි අධිමොක්ඛපග්ගහුපට්ඨානාවික්ඛෙපජානනෙසු අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීති පවත්තියං ආජානනෙ අඤ්ඤාතාවීභාවෙ ච සද්ධාදිසහජාතෙහීති එවං තංතංකිච්චෙසු චක්ඛාදිපච්චයෙහි චක්ඛාදීනං අනුවත්තනීයතා. තෙසු තෙසු හි කිච්චෙසු චක්ඛාදීනං ඉස්සරියං තප්පච්චයානඤ්ච තදනුවත්තනෙන තත්ථ පවත්තීති. ඉත්ථිපුරිසින්ද්‍රියානං පන යදිපි ලිඞ්ගාදීහි අනුවත්තනීයතා අත්ථි, සා පන න පච්චයභාවතො. යථා හි ජීවිතාහාරා යෙසං පච්චයා හොන්ති, තෙ තෙසං අනුපාලකඋපත්ථම්භකා අත්ථි, අවිගතපච්චයභූතා ච හොන්ති, න එවං ඉත්ථිපුරිසභාවා ලිඞ්ගාදීනං කෙනචි පකාරෙන උපකාරකා හොන්ති, කෙවලං පන යථාසකෙහෙව පච්චයෙහි පවත්තමානානං ලිඞ්ගාදීනං යථා ඉත්ථාදිග්ගහණස්ස පච්චයභාවො හොති, තතො අඤ්ඤෙනාකාරෙන තංසහිතසන්තානෙ අප්පවත්තිතො ලිඞ්ගාදීහි අනුවත්තනීයතා ඉන්ද්‍රියතා ච තෙසං වුච්චති, තස්මා න තෙසං ඉන්ද්‍රියපච්චයභාවො වුත්තො. චක්ඛාදයො අරූපධම්මානංයෙවාති එත්ථ සුඛදුක්ඛින්ද්‍රියානිපි චක්ඛාදිග්ගහණෙන ගහිතානීති දට්ඨබ්බානි. ในคำว่า "โดยความเป็นอธิปติ" นี้ ความเป็นใหญ่ไม่ใช่ความสำคัญโดยการครอบงำธรรมที่ขัดขวางการเป็นไปแล้วเป็นไป เหมือนธรรมที่เป็นอธิปติปัจจัย. แต่ว่า ในกิจมีการเห็นเป็นต้น โดยจักขุวิญญาณเป็นต้น, ในการเป็นอยู่ โดยชีวิตินทรีย์, ในความเป็นผู้มีความสุขเป็นต้น โดยสุขินทรีย์เป็นต้น, ในการอธิโมกข์ การประคอง การตั้งมั่น การไม่ฟุ้งซ่าน การรู้, ในการรู้ว่า "เราจักรู้สิ่งที่ยังไม่รู้" และในการเป็นผู้รู้แล้ว โดยศรัทธาเป็นต้นที่เกิดร่วมกัน, ความที่จักขุเป็นต้นต้องเป็นไปตามปัจจัยมีจักขุเป็นต้นในกิจนั้นๆ อย่างนี้. ก็ในกิจนั้นๆ ความเป็นใหญ่ของจักขุเป็นต้น และการเป็นไปของปัจจัยเหล่านั้นในกิจนั้นๆ ด้วยการเป็นไปตามนั้น. ส่วนอินทรีย์คืออิตถีและปุริสะ แม้จะมีความที่เพศเป็นต้นต้องเป็นไปตาม แต่ความที่ต้องเป็นไปตามนั้น ไม่ใช่เพราะความเป็นปัจจัย. เหมือนชีวิตินทรีย์และอาหารเป็นปัจจัยของสิ่งใด สิ่งเหล่านั้นย่อมเป็นผู้บำรุงและค้ำจุนของสิ่งนั้น และย่อมเป็นปัจจัยที่ไม่พรากจากกัน. อิตถีภาวะและปุริสภาวะย่อมไม่เป็นผู้ช่วยเหลือเพศเป็นต้นด้วยประการใดๆ อย่างนั้น. แต่เพศเป็นต้นที่กำลังเป็นไปด้วยปัจจัยของตนๆ ย่อมเป็นปัจจัยของการกำหนดว่าเป็นหญิงเป็นต้น. เพราะการไม่เป็นไปในสันดานที่ประกอบด้วยสิ่งนั้นด้วยอาการอื่น จึงเรียกว่าความที่เพศเป็นต้นต้องเป็นไปตาม และความเป็นอินทรีย์ของสิ่งเหล่านั้น. เพราะฉะนั้น ความเป็นอินทริยปัจจัยของสิ่งเหล่านั้นจึงไม่ถูกกล่าวไว้. ในคำว่า "จักขุเป็นต้นเป็นของอรูปธรรมเท่านั้น" นี้ พึงเห็นว่าสุขินทรีย์และทุกขินทรีย์ก็ถูกรวมเข้าด้วยการกล่าวถึงจักขุเป็นต้น. ලක්ඛණාරම්මණූපනිජ්ඣානභූතානං විතක්කාදීනං විතක්කනාදිවසෙන ආරම්මණං උපගන්ත්වා නිජ්ඣානං පෙක්ඛනං, චින්තනං වා විතක්කාදීනංයෙව සාධාරණො බ්‍යාපාරො උපනිජ්ඣායනට්ඨො. ඨපෙත්වා සුඛදුක්ඛවෙදනාද්වයන්ති සුඛින්ද්‍රියදුක්ඛින්ද්‍රියද්වයං ඨපෙත්වාති අධිප්පායො. ‘‘සබ්බානිපී’’ති වත්වා ‘‘සත්තඣානඞ්ගානී’’ති වචනෙන අඣානඞ්ගානං උපෙක්ඛාචිත්තෙකග්ගතානං නිවත්තනං කතන්ති දට්ඨබ්බං. යදි එවං ‘‘සත්ත ඣානඞ්ගානී’’ති එතෙනෙව සිද්ධෙ ‘‘ඨපෙත්වා සුඛදුක්ඛවෙදනාද්වය’’න්ති කස්මා වුත්තං? වෙදනාභෙදෙසු පඤ්චසු සුඛදුක්ඛද්වයස්ස එකන්තෙන අඣානඞ්ගත්තදස්සනත්ථං ඣානඞ්ගට්ඨානෙ නිද්දිට්ඨත්තා. සතිපි වා ඣානඞ්ගවොහාරෙ වෙදනාභෙදද්වයස්ස එකන්තෙන ඣානපච්චයත්තාභාවදස්සනත්ථං. උපෙක්ඛාචිත්තෙකග්ගතානං පන යදිපි ඣානපච්චයත්තාභාවො අත්ථි, ඣානපච්චයභාවො පන න නත්ථීති ‘‘සබ්බානිපි සත්ත ඣානඞ්ගානී’’ති එත්ථ ගහණං [Pg.174] කතං. තත්ථ ‘‘සබ්බානිපී’’ති වචනං සබ්බකුසලාදිභෙදසඞ්ගණ්හනත්ථං, න පන සබ්බචිත්තුප්පාදගතසඞ්ගණ්හනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං. การเข้าไปสู่อารมณ์แล้วพิจารณา หรือการคิด โดยอาการตรึกเป็นต้น ของวิตกเป็นต้นซึ่งเป็นสภาพที่พิจารณาอารมณ์และลักษณะ เป็นการกระทำทั่วไปของวิตกเป็นต้นนั่นเอง ชื่อว่า "อุปนิชฌานะ" (การพิจารณาอย่างใกล้ชิด). คำว่า "เว้นสุขทุกขเวทนา ๒" มีอธิบายว่า เว้นสุขินทรีย์และทุกขินทรีย์ ๒. ด้วยการกล่าวว่า "ทั้งหมด" แล้วกล่าวว่า "องค์ฌาน ๗" พึงเห็นว่าเป็นการกันองค์ที่ไม่ใช่ฌาน คืออุเบกขาและจิตเตกัคคตาออกไป. ถ้าเป็นเช่นนั้น เมื่อสำเร็จได้ด้วยคำว่า "องค์ฌาน ๗" นี้แล้ว เหตุใดจึงกล่าวว่า "เว้นสุขทุกขเวทนา ๒"? เพื่อแสดงความเป็นสิ่งที่ไม่ใช่องค์ฌานโดยส่วนเดียวของสุขและทุกข์ ๒ ในบรรดาเวทนา ๕ เพราะถูกระบุไว้ในฐานะองค์ฌาน. หรือเพื่อแสดงว่า แม้จะมีการเรียกเป็นองค์ฌาน แต่เวทนา ๒ นั้นก็ไม่มีความเป็นปัจจัยของฌานโดยส่วนเดียว. ส่วนอุเบกขาและจิตเตกัคคตา แม้จะไม่มีความเป็นปัจจัยของฌาน (ในบางกรณี) แต่ความเป็นปัจจัยของฌานก็ไม่ใช่ว่าจะไม่มีเลย จึงถูกรวมเข้าไว้ในคำว่า "องค์ฌาน ๗ ทั้งหมด". ในที่นั้น คำว่า "ทั้งหมด" เพื่อรวบรวมความแตกต่างของกุศลเป็นต้นทั้งหมด ไม่ใช่เพื่อรวบรวมจิตตุปบาททั้งหมด พึงเห็นดังนี้. යතො තතො වාති සම්මා වා මිච්ඡා වාති අත්ථො. එතෙ පන ද්වෙපි ඣානමග්ගපච්චයා අහෙතුකචිත්තෙසු න ලබ්භන්තීති ඉදං අහෙතුකචිත්තෙසු න ලබ්භන්ති, න සහෙතුකචිත්තෙසූති සහෙතුකචිත්තෙසු අලාභාභාවදස්සනත්ථං වුත්තං, න අහෙතුකචිත්තෙසු ලාභාභාවදස්සනත්ථන්ති. එවං අත්ථෙ ගය්හමානෙ අහෙතුකචිත්තෙසු කත්ථචි කස්සචි ලාභො න වාරිතොති එත්තකමෙව විඤ්ඤායෙය්‍ය, න සවිතක්කාහෙතුකචිත්තෙසු ඣානපච්චයස්සෙව අලාභාභාවදස්සනත්ථං කතන්ති. අහෙතුකචිත්තෙසු වා ලාභාභාවදස්සනත්ථෙ පන ඉමස්මිං වචනෙ සවිතක්කාහෙතුකචිත්තෙසු ඣානපච්චයස්ස ලාභාභාවො ආපජ්ජති, තස්මා යෙන අලාභෙන ධම්මසඞ්ගණියං මනොධාතුආදීනං සඞ්ගහසුඤ්ඤතවාරෙසු ඣානං න උද්ධටං, තං අලාභං සන්ධාය එස ඣානපච්චයස්සපි අහෙතුකචිත්තෙසු අලාභො වුත්තොති වෙදිතබ්බො. යථා හි සහෙතුකෙසු විතක්කාදීනං සහජාතෙ සංකඩ්ඪිත්වා එකත්තගතභාවකරණං උපනිජ්ඣායනබ්‍යාපාරො බලවා, න තථා අහෙතුකචිත්තෙසු හොති. ඉමස්මිං පන පකරණෙ දුබ්බලම්පි උපනිජ්ඣායනං යදිපි කිඤ්චිමත්තම්පි අත්ථි, තෙන උපකාරකතා හොතීති සවිතක්කාහෙතුකචිත්තෙසුපි ඣානපච්චයො වුත්තොව, තස්මා යෙ එවං පඨන්ති ‘‘න එතෙ පන ද්වෙපි ඣානමග්ගපච්චයා යථාසඞ්ඛ්‍යං ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණඅහෙතුකචිත්තෙසු ලබ්භන්තී’’ති, තෙසං සො පාඨො සුන්දරතරො, ඉමස්ස පකරණස්සායං අත්ථවණ්ණනා, න ධම්මසඞ්ගණියාති. คำว่า ยโต ตโต วา มีความหมายว่า ไม่ว่าโดยวิธีใด คือโดยชอบบ้าง หรือโดยผิดบ้าง. ส่วนปัจจัย ๒ อย่างคือฌานและมรรคนี้ ย่อมไม่ได้ในอเหตุกจิตทั้งหลาย คำที่ว่า 'ย่อมไม่ได้ในอเหตุกจิตทั้งหลาย' นี้ ท่านกล่าวเพื่อแสดงความไม่มีแห่งการไม่ได้ในสเหตุกจิตทั้งหลาย (คือแสดงว่าได้ในสเหตุกจิต) ไม่ใช่เพื่อแสดงความไม่มีแห่งการได้ในอเหตุกจิตทั้งหลาย. เมื่อถือเอาเนื้อความอย่างนี้ พึงทราบเพียงเท่านี้ว่า การได้ปัจจัยบางอย่างในอเหตุกจิตบางดวงมิได้ถูกห้ามไว้ มิใช่ทำขึ้นเพื่อแสดงความไม่มีแห่งการได้ฌานปัจจัยในสวิตักกอเหตุกจิตทั้งหลายเท่านั้น. แต่ในความหมายที่แสดงความไม่มีแห่งการได้ในอเหตุกจิตทั้งหลายนั้น ในคำนี้ย่อมส่งผลถึงความไม่มีแห่งการได้ฌานปัจจัยในสวิตักกอเหตุกจิตทั้งหลายด้วย เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ความไม่ได้นั้นใดที่ฌานมิได้ถูกยกขึ้นแสดงในวาระที่ว่างจากการสงเคราะห์มโนธาตุเป็นต้นในคัมภีร์ธรรมสังคณี ท่านหมายถึงความไม่ได้นั้นจึงกล่าวว่า แม้ฌานปัจจัยนี้ก็ไม่ได้ในอเหตุกจิตทั้งหลาย. จริงอยู่ ในสเหตุกจิตทั้งหลาย กิจคือการเพ่งพิจารณาที่รวบรวมวิตกเป็นต้นที่เกิดพร้อมกันแล้วทำให้ถึงความเป็นอันเดียวกันนั้นมีกำลังแรงกล้า แต่ในอเหตุกจิตทั้งหลายไม่เป็นเช่นนั้น. แต่ในปกรณ์นี้ แม้การเพ่งพิจารณาที่อ่อนกำลัง หากมีอยู่เพียงเล็กน้อย ก็สามารถเป็นอุปการะได้ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวฌานปัจจัยไว้แม้ในสวิตักกอเหตุกจิตทั้งหลายด้วย. ด้วยเหตุนั้น บทที่ท่านอ่านกันอย่างนี้ว่า 'ก็ปัจจัย ๒ อย่างคือฌานและมรรคนี้ ย่อมไม่ได้ในทวิปัญจวิญญาณและอเหตุกจิต [ที่เหลือ] ตามลำดับ' บทนั้นของท่านเหล่านั้นจึงสละสลวยกว่า นี้เป็นคำอธิบายเนื้อความของปกรณ์นี้ มิใช่ของคัมภีร์ธรรมสังคณี. සමං පකාරෙහි යුත්තතාය එකීභාවොපගමෙන විය උපකාරකතා සම්පයුත්තපච්චයතා. ความเป็นอุปการะโดยการถึงความเป็นอันเดียวกัน เพราะประกอบด้วยอาการที่เสมอกัน ชื่อว่าสัมปยุตตปัจจัย. යුත්තානම්පි සතං විප්පයුත්තභාවෙන නානත්තූපගමෙන උපකාරකතා විප්පයුත්තපච්චයතා. න හි වත්ථුසහජාතපච්ඡාජාතවසෙන අයුත්තානං රූපාදීනං ආරම්මණාදිභාවෙන උපකාරකානං විප්පයුත්තානං විප්පයුත්තපච්චයතා අත්ථීති. රූපානං පන රූපෙහි සතිපි අවිනිබ්භොගෙ විප්පයොගොයෙව නත්ථීති න තෙසං විප්පයුත්තපච්චයතා. වුත්තඤ්හි ‘‘චතූහි සම්පයොගො චතූහි විප්පයොගො’’ති (ධාතු. 3). ความเป็นอุปการะโดยการถึงความเป็นต่างกัน ด้วยความเป็นวิปปยุตตภาวะ แม้ของธรรมที่ประกอบกันอยู่ ชื่อว่าวิปปยุตตปัจจัย. จริงอยู่ วิปปยุตตปัจจัยย่อมไม่มีแก่รูปเป็นต้นที่ไม่ประกอบกัน ซึ่งเป็นอุปการะโดยความเป็นอารัมมณปัจจัยเป็นต้น ที่เป็นวิปปยุตต์โดยอำนาจวัตถุสหชาตปัจจัยและปัจฉาชาตปัจจัย. ส่วนรูปกับรูป แม้จะแยกจากกันไม่ได้ แต่ความวิปปยุตก็ไม่มี เพราะฉะนั้น วิปปยุตตปัจจัยจึงไม่มีแก่รูปเหล่านั้น. สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า 'สัมปยุตด้วย ๔ วิปปยุตด้วย ๔' (ธาตุ. ๓). පච්චුප්පන්නලක්ඛණෙනාති [Pg.175] පච්චුප්පන්නසභාවෙන. තෙන ‘‘අත්ථි මෙ පාපකම්මං කත’’න්ති (පාරා. 38), ‘‘අත්ථෙකච්චො පුග්ගලො අත්තහිතාය පටිපන්නො’’ති (පු. ප. මාතිකා 4.24) ච එවමාදීසු වුත්තං නිබ්බත්තඋපලබ්භමානතාලක්ඛණං අත්ථිභාවං නිවාරෙති. සතිපි ජනකත්තෙ උපත්ථම්භකප්පධානා අත්ථිභාවෙන උපකාරකතාති ආහ ‘‘උපත්ථම්භකත්තෙනා’’ති. ඉදඤ්ච උපත්ථම්භකත්තං වත්ථාරම්මණසහජාතාදීනං සාධාරණං අත්ථිභාවෙන උපකාරකත්තං දට්ඨබ්බං. คำว่า ด้วยลักษณะปัจจุบัน คือด้วยสภาวะปัจจุบัน. ด้วยคำนั้น ท่านปฏิเสธความเป็นอยู่ที่มีลักษณะเพียงความเกิดขึ้นและปรากฏอยู่ตามที่กล่าวไว้ในประโยคมีอาทิว่า 'กรรมชั่วอันเราทำแล้วมีอยู่' (ปารา. ๓๘), 'บุคคลบางคนผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนมีอยู่' (ปุ. ป. มาติกา ๔.๒๔). แม้จะมีความเป็นชนกปัจจัย (ผู้ให้เกิด) อยู่ด้วย แต่เพราะความเป็นอุปการะโดยความเป็นอยู่ที่มีการอุปถัมภ์เป็นประธาน ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยความเป็นเครื่องอุปถัมภ์'. และความเป็นเครื่องอุปถัมภ์นี้ พึงเห็นว่าเป็นความเป็นอุปการะโดยความเป็นอยู่ที่ทั่วไปแก่ปัจจัยทั้งหลายมีวัตถุ อารัมมณะ และสหชาตะเป็นต้น. ආරම්මණෙ ඵුසනාදිවසෙන වත්තමානානං ඵස්සාදීනං අනෙකෙසං සහභාවො නත්ථීති එකස්මිං ඵස්සාදිසමුදායෙ සති දුතියො න හොති, අසති පන හොති, තෙන නත්ථිභාවෙන උපකාරකතා නත්ථිපච්චයතා. සතිපි පුරිමතරචිත්තානං නත්ථිභාවෙ න තානි නත්ථිභාවෙන උපකාරකානි, අනන්තරමෙව පන අත්තනො අත්ථිභාවෙන පවත්තිඔකාසං අලභමානානං නත්ථිභාවෙන පවත්තිඔකාසං දදමානං විය උපකාරකං හොතීති ‘‘පවත්තිඔකාසදානෙන උපකාරකතා’’ති ආහ. ความเป็นอยู่ร่วมกันของธรรมหลายอย่างมีผัสสะเป็นต้น ที่เป็นไปโดยอาการมีการถูกต้องเป็นต้นในอารมณ์ ย่อมไม่มี คือเมื่อกลุ่มธรรมมีผัสสะเป็นต้นกลุ่มหนึ่งมีอยู่ กลุ่มที่สองย่อมไม่มี แต่เมื่อไม่มี กลุ่มที่สองจึงมี เพราะฉะนั้น ความเป็นอุปการะโดยความเป็นไม่มี จึงชื่อว่านัตถิปัจจัย. แม้จิตดวงก่อนๆ จะมีความไม่มีอยู่ แต่จิตเหล่านั้นก็มิได้เป็นอุปการะโดยความเป็นไม่มี [ไปเสียทั้งหมด] แต่จิตที่ดับไปในลำดับนั่นเอง ย่อมเป็นอุปการะเหมือนให้โอกาสแห่งการเป็นไปแก่จิตดวงหลังซึ่งไม่ได้รับโอกาสแห่งการเป็นไปในขณะที่ตน (จิตดวงก่อน) ยังมีอยู่ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ความเป็นอุปการะด้วยการให้โอกาสแห่งการเป็นไป'. එත්ථ ච අභාවමත්තෙන උපකාරකතා ඔකාසදානං නත්ථිපච්චයතා, සභාවාවිගමෙන අප්පවත්තමානානං සභාවවිගමෙන උපකාරකතා විගතපච්චයතා, නත්ථිතා ච නිරොධානන්තරසුඤ්ඤතා, විගතතා නිරොධප්පත්තතා, අයමෙතෙසං විසෙසො, තථා අත්ථිතාය සසභාවතො උපකාරකතා අත්ථිපච්චයතා, සභාවාවිගමෙන නිරොධස්ස අප්පත්තියා උපකාරකතා අවිගතපච්චයතාති පච්චයභාවවිසෙසො ධම්මාවිසෙසෙපි වෙදිතබ්බො. ධම්මානඤ්හි සත්තිවිසෙසං සබ්බං යාථාවතො අභිසම්බුජ්ඣිත්වා තථාගතෙන චතුවීසතිපච්චයවිසෙසා වුත්තාති භගවති සද්ධාය ‘‘එවංවිසෙසා එතෙ ධම්මා’’ති සුතමයඤාණං උප්පාදෙත්වා චින්තාභාවනාමයෙහි තදභිසමයාය යොගො කාතබ්බො. ในปัจจัยเหล่านั้น ความเป็นอุปการะคือการให้โอกาสด้วยความเป็นไม่มีเท่านั้น ชื่อว่านัตถิปัจจัย, ความเป็นอุปการะด้วยความปราศไปแห่งสภาวะแก่ธรรมทั้งหลายที่ไม่เป็นไปเพราะสภาวะยังไม่ปราศไป ชื่อว่าวิคตปัจจัย, และความไม่มี คือความว่างเปล่าในลำดับแห่งการดับ, ความปราศไป คือความถึงการดับ, นี้คือความต่างกันของปัจจัยเหล่านั้น. ในทำนองเดียวกัน ความเป็นอุปการะโดยความเป็นอยู่ด้วยสภาวะของตน ชื่อว่าอัตถิปัจจัย, ความเป็นอุปการะด้วยความไม่ถึงการดับเพราะสภาวะยังไม่ปราศไป ชื่อว่าอวิคตปัจจัย ความต่างกันแห่งความเป็นปัจจัยพึงทราบได้ดังนี้ แม้ในธรรมที่ไม่มีความต่างกัน. เพราะพระตถาคตทรงตรัสความต่างกันของปัจจัย ๒๔ อย่างไว้ โดยทรงตรัสรู้ความต่างกันแห่งอำนาจของธรรมทั้งปวงตามความเป็นจริง เพราะฉะนั้น พึงทำความเพียรเพื่อการตรัสรู้ธรรมนั้น ด้วยการยังสุตมยญาณให้เกิดขึ้นด้วยศรัทธาในพระผู้มีพระภาคว่า 'ธรรมเหล่านี้มีความต่างกันอย่างนี้' แล้วเจริญจินตามยญาณและภาวนามยญาณเพื่อการบรรลุธรรมนั้น. චතූසු ඛන්ධෙසු එකස්සපි අසඞ්ගහිතත්තාභාවතො නාමධම්මෙකදෙසතා අනන්තරාදීනං නත්ථීති ‘‘නාමධම්මාවා’’ති වත්වා න කෙවලං පච්චයපච්චයුප්පන්නභාවෙ භජන්තානං චතුන්නංයෙව ඛන්ධානං නාමතා, අථ ඛො නිබ්බානඤ්ච නාමමෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘නිබ්බානස්ස අසඞ්ගහිතත්තා’’තිආදිමාහ. පුරෙජාතපච්චයො රූපෙකදෙසොති එත්ථ එකදෙසවචනෙන රූපරූපතො [Pg.176] අඤ්ඤං වජ්ජෙති, රූපරූපං පන කුසලත්තිකෙ අනාගතම්පි පුරෙජාතපච්චයභාවෙන අඤ්ඤත්ථ ආගතමෙව. වුත්තඤ්හි ‘‘අනිදස්සනඅප්පටිඝො ධම්මො අනිදස්සනඅප්පටිඝස්ස ධම්මස්ස පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො – ආරම්මණපුරෙජාතං, වත්ථුපුරෙජාතං. ආරම්මණපුරෙජාතං වත්ථුං ඉත්ථින්ද්‍රියං පුරිසින්ද්‍රියං ආපොධාතුං කබළීකාරං ආහාරං අනිච්චතො…පෙ… දොමනස්සං උප්පජ්ජතී’’ති (පට්ඨා. 2.22.39). เพราะไม่มีแม้แต่ขันธ์เดียวในขันธ์ ๔ ที่ไม่ถูกสงเคราะห์เข้า [ในอนันตรปัจจัยเป็นต้น] ความเป็นเพียงส่วนหนึ่งของนามธรรมจึงไม่มีแก่อนันตรปัจจัยเป็นต้น เพราะฉะนั้น เมื่อกล่าวว่า 'เป็นนามธรรมเท่านั้น' จึงมิได้หมายถึงความเป็นนามของขันธ์ ๔ เท่านั้นที่ทำหน้าที่เป็นปัจจัยและปัจจยุปบัน แต่เพื่อแสดงว่าพระนิพพานก็เป็นนามด้วย ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'เพราะความที่พระนิพพานไม่ถูกสงเคราะห์เข้า'. ในคำว่า 'ปุเรชาตปัจจัยเป็นส่วนหนึ่งของรูป' นี้ ด้วยคำว่า 'ส่วนหนึ่ง' ท่านยกเว้นรูปอื่นนอกจากรูปรูป (นิพพานรูป) แต่รูปรูปนั้นแม้จะมิได้มาในกุสลัตติกะ [โดยความเป็นปุเรชาตปัจจัย] ก็มาในที่อื่นโดยความเป็นปุเรชาตปัจจัยแน่นอน. สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า 'ธรรมที่เห็นไม่ได้กระทบไม่ได้ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เห็นไม่ได้กระทบไม่ได้ ด้วยปุเรชาตปัจจัย คือ อารัมมณปุเรชาต วัตถุปุเรชาต. บุคคลพิจารณาวัตถุ อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ อาโปธาตุ กพฬิงการาหาร ซึ่งเป็นอารัมมณปุเรชาต โดยความเป็นของไม่เที่ยง... ฯลฯ ... โทมนัสย่อมเกิดขึ้น' (ปฏฺฐา. ๒.๒๒.๓๙). පච්චයුද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาปัจจัยุทเทส จบแล้ว. පච්චයනිද්දෙසො ปัจจยนิเทศ 1. හෙතුපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා ๑. การพรรณนาเหตุปัจจยนิเทศ 1. යො හෙතුපච්චයොති උද්දිට්ඨො, සො එවං වෙදිතබ්බොති එතෙන හෙතුසඞ්ඛාතස්ස පච්චයධම්මස්ස හෙතුසම්පයුත්තකතංසමුට්ඨානරූපසඞ්ඛාතානං පච්චයුප්පන්නානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයභාවො හෙතුපච්චයොති උද්දිට්ඨොති. යො පන හෙතුභාවෙන යථාවුත්තො පච්චයධම්මො යථාවුත්තානං පච්චයුප්පන්නානං පච්චයො හොති, සො හෙතුපච්චයොති උද්දිට්ඨොති වෙදිතබ්බොති දස්සෙති. උභයථාපි හෙතුභාවෙන උපකාරකතා හෙතුපච්චයොති උද්දිට්ඨොති දස්සිතං හොති. එස නයො සෙසපච්චයෙසුපි. උපකාරකතා පන ධම්මසභාවො එව, න ධම්මතො අඤ්ඤා අත්ථීති. තථා තථා උපකාරකං තං තං ධම්මං දස්සෙන්තො හි භගවා තං තං උපකාරකතං දස්සෙතීති. ๑. บทว่า เหตุปัจจัยที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ พึงทราบอย่างนี้ ด้วยบทนี้ว่า ความเป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัยแห่งธรรมที่เป็นปัจจัยอันนับว่าเหตุ แก่ธรรมที่เป็นปัจจัยอุบัติอันนับว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุและรูปที่มีเหตุนั้นเป็นสมุฏฐาน ชื่อว่าเหตุปัจจัยที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว. อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า ธรรมที่เป็นปัจจัยที่กล่าวแล้วโดยความเป็นเหตุใด เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นปัจจัยอุบัติที่กล่าวแล้ว ธรรมนั้นพึงทราบว่าชื่อว่าเหตุปัจจัยที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว. โดยประการทั้งสองนั้น เป็นอันทรงแสดงว่า ความเป็นผู้ช่วยเหลือโดยความเป็นเหตุ ชื่อว่าเหตุปัจจัยที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว. นัยนี้พึงทราบแม้ในปัจจัยที่เหลือ. ก็ความเป็นผู้ช่วยเหลือเป็นสภาวะของธรรมนั่นเอง ไม่ใช่สิ่งอื่นนอกจากธรรม. เพราะพระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงธรรมนั้นๆ ที่เป็นผู้ช่วยเหลืออย่างนั้นๆ ย่อมทรงแสดงความเป็นผู้ช่วยเหลืออย่างนั้นๆ. හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකානන්ති එත්ථ පඨමො හෙතු-සද්දො පච්චත්තනිද්දිට්ඨො පච්චයනිද්දෙසො. තෙන එතස්ස හෙතුභාවෙන උපකාරකතා හෙතුපච්චයතාති දස්සෙති. දුතියො පච්චයුප්පන්නවිසෙසනං. තෙන න යෙසං කෙසඤ්චි සම්පයුත්තකානං හෙතුපච්චයභාවෙන පච්චයො හොති, අථ ඛො හෙතුනා සම්පයුත්තානමෙවාති දස්සෙති. නනු ච සම්පයුත්තසද්දස්ස සාපෙක්ඛත්තා දුතියෙ හෙතුසද්දෙ අවිජ්ජමානෙපි අඤ්ඤස්ස අපෙක්ඛිතබ්බස්ස අනිද්දිට්ඨත්තා අත්තනාව සම්පයුත්තකානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයොති අයමත්ථො විඤ්ඤායතීති? නායං එකන්තො. හෙතුසද්දො හි පච්චත්තනිද්දිට්ඨො ‘‘හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති එත්ථෙව බ්‍යාවටො යදා ගය්හති[Pg.177], තදා සම්පයුත්තවිසෙසනං න හොතීති සම්පයුත්තා අවිසිට්ඨා යෙ කෙචි ගහිතා භවෙය්‍යුන්ති එවං සම්පයුත්තසද්දෙන අත්තනි එව බ්‍යාවටෙන හෙතුසද්දෙන විසෙසනෙන විනා යෙසං කෙසඤ්චි සම්පයුත්තානං ගහණං හොතීති තං සන්ධාය ‘‘අථාපි…පෙ… අත්ථො භවෙය්‍යා’’ති ආහ. නනු යථා ‘‘අරූපිනො ආහාරා සම්පයුත්තකානං ධම්මාන’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.15), ‘‘අරූපිනො ඉන්ද්‍රියා සම්පයුත්තකාන’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.16) ච වුත්තෙ දුතියෙන ආහාරග්ගහණෙන ඉන්ද්‍රියග්ගහණෙන ච විනාපි ආහාරින්ද්‍රියසම්පයුත්තකාව ගය්හන්ති, එවමිධාපි සියාති? න, ආහාරින්ද්‍රියාසම්පයුත්තස්ස අභාවතො. වජ්ජෙතබ්බාභාවතො හි තත්ථ දුතියආහාරින්ද්‍රියග්ගහණෙ අසතිපි තංසම්පයුත්තකාව ගය්හන්තීති තං න කතං, ඉධ පන වජ්ජෙතබ්බං අත්ථීති වත්තබ්බං දුතියං හෙතුග්ගහණන්ති. ในบทว่า เหตุเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ นี้ บทว่า เหตุ ในเบื้องต้น เป็นปัจจัยนิทเทสที่แสดงโดยความเป็นประธาน. ด้วยบทนั้น ทรงแสดงว่า ความเป็นผู้ช่วยเหลือโดยความเป็นเหตุของธรรมนั้น เป็นเหตุปัจจัย. บทที่สอง เป็นบทวิเสสนะของธรรมที่เป็นปัจจัยอุบัติ. ด้วยบทนั้น ทรงแสดงว่า เหตุปัจจัยไม่เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตใดๆ แต่เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุเท่านั้น. มิใช่หรือว่า เพราะคำว่า สัมปยุต เป็นคำที่ต้องการคำอื่นประกอบ แม้เมื่อไม่มีบทว่า เหตุ ในลำดับที่สอง เพราะไม่มีสิ่งอื่นที่ต้องการประกอบถูกระบุไว้ ความหมายนี้ว่า เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตกับตนเองด้วยเหตุปัจจัย ย่อมเป็นที่เข้าใจได้เอง? ข้อนี้ไม่แน่นอน. เพราะเมื่อบทว่า เหตุ ที่แสดงโดยความเป็นประธาน ถูกถือเอาว่าทำหน้าที่ในบทว่า 'เป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย' นี้เท่านั้น เมื่อนั้น บทนั้นก็ไม่เป็นบทวิเสสนะของบทว่า สัมปยุต ธรรมที่สัมปยุตใดๆ ที่ไม่จำกัดก็พึงถูกถือเอา พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงการถือเอาธรรมที่สัมปยุตใดๆ โดยไม่มีบทว่า เหตุ เป็นบทวิเสสนะ ในเมื่อบทว่า สัมปยุต ทำหน้าที่ในตัวเองเท่านั้น จึงตรัสว่า 'อนึ่ง... ความหมายพึงมี'. มิใช่หรือว่า เหมือนอย่างเมื่อตรัสว่า 'อรูปอาหารเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุต' (ปัฏฐาน 1.1.15) และ 'อรูปอินทรีย์เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุต' (ปัฏฐาน 1.1.16) แม้ไม่มีการระบุบทว่า อาหาร และบทว่า อินทรีย์ ซ้ำในลำดับที่สอง ธรรมที่สัมปยุตด้วยอาหารและอินทรีย์เท่านั้นก็ถูกถือเอา แม้ในที่นี้ก็น่าจะเป็นอย่างนั้น? ไม่ใช่ เพราะไม่มีธรรมที่ไม่สัมปยุตด้วยอาหารและอินทรีย์. เพราะไม่มีสิ่งที่พึงยกเว้น ในที่นั้นแม้ไม่มีการระบุบทว่า อาหารและอินทรีย์ซ้ำ ธรรมที่สัมปยุตด้วยอาหารและอินทรีย์เท่านั้นก็ถูกถือเอา จึงไม่ได้ระบุบทนั้นไว้ แต่ในที่นี้มีสิ่งที่พึงยกเว้น จึงต้องระบุบทว่า เหตุ ในลำดับที่สอง. එවම්පි හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකානන්ති එත්ථ හෙතුසම්පයුත්තකානං සො එව සම්පයුත්තකහෙතූති විසෙසනස්ස අකතත්තා යො කොචි හෙතු යස්ස කස්සචි හෙතුසම්පයුත්තකස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයොති ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, පච්චත්තනිද්දිට්ඨස්සෙව හෙතුස්ස පුන සම්පයුත්තවිසෙසනභාවෙන වුත්තත්තා, එතදත්ථමෙව ච විනාපි දුතියෙන හෙතුසද්දෙන හෙතුසම්පයුත්තභාවෙ සිද්ධෙපි තස්ස ගහණං කතං. අථ වා අසති දුතියෙ හෙතුසද්දෙ හෙතුසම්පයුත්තකානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, න පන හෙතූනන්ති එවම්පි ගහණං සියාති තන්නිවාරණත්ථං සො වුත්තො, තෙන හෙතුසම්පයුත්තභාවං යෙ ලභන්ති, තෙසං සබ්බෙසං හෙතූනං අඤ්ඤෙසම්පි හෙතුපච්චයෙන පච්චයොති දස්සිතං හොති. යස්මා පන හෙතුඣානමග්ගා පතිට්ඨාමත්තාදිභාවෙන නිරපෙක්ඛා, න ආහාරින්ද්‍රියා විය සාපෙක්ඛා එව, තස්මා එතෙස්වෙව දුතියං හෙතාදිග්ගහණං කතං. ආහාරින්ද්‍රියා පන ආහරිතබ්බඉසිතබ්බාපෙක්ඛා එව, තස්මා තෙ විනාපි දුතියෙන ආහාරින්ද්‍රියග්ගහණෙන අත්තනා එව ආහරිතබ්බෙ ච ඉසිතබ්බෙ ච ආහාරින්ද්‍රියභූතෙ අඤ්ඤෙ ච සම්පයුත්තකෙ පරිච්ඡින්දන්තීති තං තත්ථ න කතං, ඉධ ච දුතියෙන හෙතුග්ගහණෙන පච්චයුප්පන්නානං හෙතුනා පච්චයභූතෙනෙව සම්පයුත්තානං හෙතූනං අඤ්ඤෙසඤ්ච පරිච්ඡින්නත්තා පුන විසෙසනකිච්චං නත්ථීති පඤ්හාවාරෙ ‘‘කුසලා හෙතූ සම්පයුත්තකානං ඛන්ධාන’’න්තිආදීසු (පට්ඨා. 1.1.401) දුතියං හෙතුග්ගහණං න කතන්ති දට්ඨබ්බං. แม้เมื่อเป็นอย่างนั้น ในบทว่า เหตุเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ นี้ เพราะไม่ได้ทำบทวิเสสนะว่า 'เหตุที่สัมปยุตนั้นเองเป็นเหตุที่สัมปยุต' เหตุใดๆ ก็พึงเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุใดๆ ด้วยเหตุปัจจัย มิใช่หรือ? ไม่เป็นอย่างนั้น เพราะบทว่า เหตุ ที่แสดงโดยความเป็นประธานนั่นเอง ถูกกล่าวซ้ำอีกครั้งโดยความเป็นบทวิเสสนะของบทว่า สัมปยุต และมีการระบุบทนั้นไว้เพื่อประโยชน์นี้เอง แม้เมื่อความเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุสำเร็จได้โดยไม่ต้องมีบทว่า เหตุ ในลำดับที่สอง. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อไม่มีบทว่า เหตุ ในลำดับที่สอง การถือเอาอย่างนี้ว่า 'เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุด้วยเหตุปัจจัย แต่ไม่เป็นปัจจัยแก่เหตุทั้งหลาย' ก็พึงมี เพื่อป้องกันการถือเอาอย่างนั้น จึงตรัสบทนั้นไว้ ด้วยบทนั้น เป็นอันทรงแสดงว่า เป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัยแก่เหตุทั้งหลายทั้งหมด และแก่ธรรมอื่นที่ได้ความเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ. ก็เพราะเหตุ ฌาน และมรรค เป็นธรรมที่ไม่ต้องการสิ่งอื่นโดยความเป็นเพียงที่ตั้งเป็นต้น ไม่เหมือนอาหารและอินทรีย์ที่ต้องการสิ่งอื่นโดยส่วนเดียว เพราะฉะนั้น จึงมีการระบุบทว่า เหตุ เป็นต้น ซ้ำในลำดับที่สองในธรรมเหล่านี้เท่านั้น. ส่วนอาหารและอินทรีย์ต้องการสิ่งที่พึงนำมาและสิ่งที่พึงเป็นใหญ่โดยส่วนเดียว เพราะฉะนั้น แม้ไม่มีการระบุบทว่า อาหารและอินทรีย์ซ้ำ อาหารและอินทรีย์เหล่านั้นก็ย่อมกำหนดสิ่งที่พึงนำมาและสิ่งที่พึงเป็นใหญ่ และธรรมอื่นที่สัมปยุตซึ่งเป็นอาหารและอินทรีย์ด้วยตนเองอยู่แล้ว จึงไม่ได้ระบุบทนั้นในที่นั้น และในที่นี้ เพราะมีการกำหนดธรรมที่เป็นปัจจัยอุบัติ คือเหตุทั้งหลายและธรรมอื่นที่สัมปยุตด้วยเหตุที่เป็นปัจจัยเท่านั้น ด้วยบทว่า เหตุ ในลำดับที่สอง จึงไม่มีกิจที่ต้องทำบทวิเสสนะอีก พึงเห็นว่า ในปัญหาวาระ ในบทว่า 'กุศลเหตุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สัมปยุต' เป็นต้น (ปัฏฐาน 1.1.401) จึงไม่ได้ระบุบทว่า เหตุ ในลำดับที่สอง. නිද්දිසිතබ්බස්ස [Pg.178] අපාකටත්තාති තං-සද්දො පුරිමවචනාපෙක්ඛො වුත්තස්සෙව නිද්දෙසො ‘‘රූපායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකාන’’න්තිආදීසු (පට්ඨා. 1.1.2) පුරිමවචනෙන නිද්දිසිතබ්බෙ පාකටීභූතෙ එව පවත්තති. එත්ථ ච පච්චත්තනිද්දිට්ඨො හෙතුසද්දො ‘‘හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති එත්ථ බ්‍යාවටො සම්පයුත්තසද්දෙන විය තං-සද්දෙනපි අනපෙක්ඛනීයො අඤ්ඤො ච කොචි නිද්දිසිතබ්බප්පකාසකො වුත්තො නත්ථි, තස්මා ‘‘තංසම්පයුත්තකාන’’න්ති ච න වුත්තන්ති අධිප්පායො. เพราะสิ่งที่พึงแสดงไม่ปรากฏชัด บทว่า ตัง (นั้น) เป็นบทที่ต้องการบทที่กล่าวไว้ก่อน การแสดงสิ่งที่กล่าวไว้แล้วเท่านั้น ย่อมเป็นไปในบทว่า 'รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณธาตุนั้น' เป็นต้น (ปัฏฐาน 1.1.2) เมื่อสิ่งที่พึงแสดงปรากฏชัดด้วยบทที่กล่าวไว้ก่อน. และในที่นี้ บทว่า เหตุ ที่แสดงโดยความเป็นประธาน ทำหน้าที่ในบทว่า 'เป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย' นี้ ไม่ต้องถูกอ้างอิงด้วยบทว่า ตัง (นั้น) เหมือนบทว่า สัมปยุต และไม่มีบทอื่นใดที่กล่าวไว้เพื่อแสดงสิ่งที่พึงแสดง เพราะฉะนั้น จึงไม่ได้ตรัสว่า 'ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุนั้น' นี้เป็นอธิบาย. ‘‘හෙතුසම්පයුත්තකාන’’න්ති ඉමිනා පන පච්චයුප්පන්නවචනෙන අසමත්තෙන පච්චයුප්පන්නවචනන්තරාපෙක්ඛෙන පුබ්බෙ වුත්තෙන තං-සද්දෙන නිද්දිසිතබ්බං පාකටීකතං, තෙන ‘‘තංසමුට්ඨානාන’’න්ති එත්ථ තංගහණං කතන්ති. කිං පන තස්මිං හෙතුසම්පයුත්තකසද්දෙ තං-සද්දෙන නිද්දිසිතබ්බං පාකටීභූතන්ති? යෙහි හෙතූහි සම්පයුත්තා ‘‘හෙතුසම්පයුත්තකා’’ති වුත්තා, තෙ හෙතූ චෙව සම්පයුත්තකවිසෙසනභූතා තබ්බිසෙසිතා ච හෙතුසම්පයුත්තකා. තෙනාහ ‘‘තෙ හෙතූ චෙවා’’තිආදි. අඤ්ඤථා ‘‘තෙ හෙතූ චෙවා’’ති එතස්ස පච්චත්තනිද්දිට්ඨෙන හෙතුසද්දෙන සම්බන්ධෙ සති යථා ඉධ තෙනෙව තං-සද්දෙන නිද්දිසිතබ්බා පාකටා, එවං පුබ්බෙපි භවිතුං අරහන්තීති ‘‘නිද්දිසිතබ්බස්ස අපාකටත්තා ‘තංසම්පයුත්තකාන’න්ති න වුත්ත’’න්ති ඉදං න යුජ්ජෙය්‍යාති. දුවිධම්පි වා හෙතුග්ගහණං අපනෙත්වා තංසද්දවචනීයතං චොදෙති පරිහරති ච. තංසමුට්ඨානානන්ති ච හෙතුසමුට්ඨානානන්ති යුත්තං. හෙතූ හි පච්චයාති. ด้วยบทว่า ‘เหตุสัมปยุตตกะ’ นี้ เป็นบทปัจจยุบปันที่ไม่สมบูรณ์ เพราะยังต้องการบทปัจจยุบปันอื่นอีก จึงทำให้สิ่งที่พึงแสดงด้วยคำว่า ‘ตัง’ ที่กล่าวไว้ก่อนหน้านั้นปรากฏชัด ด้วยเหตุนั้น การรับคำว่า ‘ตัง’ ในบทว่า ‘ตังสมุฏฐานานัง’ จึงได้ทำไว้แล้ว ก็อะไรเล่าที่ปรากฏชัดว่าพึงแสดงด้วยคำว่า ‘ตัง’ ในบทว่า ‘เหตุสัมปยุตตกะ’ นั้น? ธรรมทั้งหลายเหล่าใดที่สัมปยุตด้วยเหตุเหล่าใด จึงชื่อว่า ‘เหตุสัมปยุตตกะ’ เหตุเหล่านั้นนั่นแหละเป็นวิเสสนะของสัมปยุตตกะ และเหตุสัมปยุตตกะที่ถูกเหตุเหล่านั้นขยายความแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เหตุเหล่านั้นนั่นแหละ’ เป็นต้น มิฉะนั้น เมื่อบทว่า ‘เหตุเหล่านั้นนั่นแหละ’ นี้มีความสัมพันธ์กับบทว่า ‘เหตุ’ ที่แสดงด้วยปัจจัตตวิภัตติแล้ว สิ่งที่พึงแสดงด้วยคำว่า ‘ตัง’ ก็จะปรากฏชัดด้วยคำว่า ‘ตัง’ นั้นเองในที่นี้ ฉันใด ก็ควรจะเป็นฉันนั้นในเบื้องต้นด้วย ข้อที่ว่า ‘เพราะสิ่งที่พึงแสดงไม่ปรากฏชัด จึงไม่กล่าวว่า ‘ตังสัมปยุตตกะ’’ นี้ ก็จะไม่สมเหตุสมผล อีกอย่างหนึ่ง ท่านยกการรับคำว่า ‘เหตุ’ ทั้งสองอย่างออก แล้วชี้แจงและแก้ไขการที่คำว่า ‘ตัง’ ควรจะกล่าวถึง และบทว่า ‘ตังสมุฏฐานานัง’ ก็สมควรที่จะเป็น ‘เหตุสมุฏฐานานัง’ เพราะเหตุทั้งหลายเป็นปัจจัย චිත්තජරූපං අජනයමානාපීති පි-සද්දෙන ජනයමානාපි. යදි ‘‘චිත්තසමුට්ඨානාන’’න්ති වචනෙන පටිසන්ධික්ඛණෙ කටත්තාරූපස්ස අග්ගහණතො තං න වුත්තං, සහජාතපච්චයවිභඞ්ගෙ චිත්තචෙතසිකානං තස්ස කටත්තාරූපස්ස පච්චයභාවො න වුත්තො භවෙය්‍ය. යදි ච තත්ථ චිත්තසමුට්ඨානානං පච්චයභාවෙන තංසමානලක්ඛණානං කටත්තාරූපානම්පි පච්චයභාවො නිදස්සිතො, එවමිධාපි භවිතබ්බං. ‘‘චිත්තසමුට්ඨානාන’’න්ති පන අවත්වා ‘‘තංසමුට්ඨානාන’’න්ති වචනං චිත්තසමුට්ඨානානං සබ්බචිත්තචෙතසිකසමුට්ඨානතාදස්සනත්ථං. එවංපකාරෙන හි තංසමුට්ඨානවචනෙන තත්ථ තත්ථ වුත්තං සමුට්ඨානවචනං විසෙසිතං හොති. නනු ‘‘චිත්තචෙතසිකා ධම්මා චිත්තසමුට්ඨානාන’’න්ති වචනෙන චිත්තසමුට්ඨානානං චිත්තචෙතසිකසමුට්ඨානතා වුත්තාති? න වුත්තා. චිත්තචෙතසිකානං පච්චයභාවො එව හි තත්ථ වුත්තොති. ด้วยคำว่า ‘ปิ’ (แม้) ในบทว่า ‘แม้ไม่ยังจิตตชรูปให้เกิด’ ท่านรวมถึงเมื่อยังให้เกิดด้วย ถ้าหากว่าด้วยบทว่า ‘จิตตสมุฏฐานานัง’ ไม่ได้กล่าวถึงกตัตตารูปในขณะปฏิสนธิ เพราะไม่ได้ถือเอาไว้ไซร้ ความเป็นปัจจัยของจิตและเจตสิกต่อกตัตตารูปนั้น ก็จะไม่ถูกกล่าวไว้ในวิภังค์แห่งสหชาตปัจจัย และถ้าหากว่าในที่นั้น ความเป็นปัจจัยของกตัตตารูปทั้งหลายที่มีลักษณะเสมอกันกับจิตตสมุฏฐานเหล่านั้น ได้ถูกแสดงไว้ด้วยความเป็นปัจจัยของจิตตสมุฏฐานทั้งหลายไซร้ ในที่นี้ก็ควรจะเป็นอย่างนั้นด้วย แต่การไม่กล่าวว่า ‘จิตตสมุฏฐานานัง’ แต่กล่าวว่า ‘ตังสมุฏฐานานัง’ นั้น ก็เพื่อแสดงความเป็นสมุฏฐานของจิตและเจตสิกทั้งหมดแก่จิตตสมุฏฐานทั้งหลาย เพราะด้วยบทว่า ‘ตังสมุฏฐานะ’ อย่างนี้ บทว่า ‘สมุฏฐานะ’ ที่กล่าวไว้ในที่นั้นๆ จึงถูกขยายความแล้ว ก็มิใช่หรือว่าด้วยบทว่า ‘จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายเป็นจิตตสมุฏฐาน’ ความเป็นสมุฏฐานของจิตและเจตสิกแก่จิตตสมุฏฐานทั้งหลายได้ถูกกล่าวไว้แล้วหรือ? ไม่ได้กล่าวไว้ เพราะในที่นั้นกล่าวไว้แต่ความเป็นปัจจัยของจิตและเจตสิกเท่านั้น චිත්තපටිබද්ධවුත්තිතායාති [Pg.179] එතෙනෙව හෙතුආදිපටිබද්ධතඤ්ච දස්සෙති. ‘‘යඤ්ච, භික්ඛවෙ, චෙතෙති, යඤ්ච පකප්පෙති, යඤ්ච අනුසෙති, ආරම්මණමෙතං හොති, විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා ආරම්මණෙ සති පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්ස හොති, තස්මිං පතිට්ඨිතෙ විඤ්ඤාණෙ විරුළ්හෙ නාමරූපස්ස අවක්කන්ති හොති, නාමරූපපච්චයා සළායතන’’න්ති (සං. නි. 2.39) ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ පටිසන්ධිනාමරූපස්ස විඤ්ඤාණපච්චයතා වුත්තාති ආහ ‘‘තස්මිං පතිට්ඨිතෙ’’තිආදි. ด้วยบทว่า ‘จิตตปฏิพัทธวุตติตา’ นี้ ท่านย่อมแสดงความเป็นไปที่ผูกพันกับเหตุเป็นต้นด้วย ในพระสูตรนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลย่อมเจตนาสิ่งใด ย่อมดำริสิ่งใด ย่อมนอนเนื่องในสิ่งใด สิ่งนั้นย่อมเป็นอารมณ์ เมื่อมีอารมณ์อยู่ วิญญาณย่อมมีที่ตั้ง เมื่อวิญญาณนั้นตั้งอยู่ได้ เจริญงอกงามแล้ว นามรูปย่อมหยั่งลง เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ’ (สํ. นิ. 2.39) ความเป็นปัจจัยของวิญญาณต่อนามรูปในปฏิสนธิก็ถูกกล่าวไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เมื่อวิญญาณนั้นตั้งอยู่ได้’ เป็นต้น පුරිමතරසිද්ධාය පථවියා බීජපතිට්ඨානං විය පුරිමතරසිද්ධෙ කම්මෙ තන්නිබ්බත්තස්සෙව විඤ්ඤාණබීජස්ස පතිට්ඨානං කම්මස්ස කටත්තා උප්පත්තීති වුත්තං හොති. තෙනාහ – ‘‘කම්මං ඛෙත්තං, විඤ්ඤාණං බීජ’’න්ති. කස්ස පන තං ඛෙත්තං බීජඤ්චාති? නාමරූපඞ්කුරස්ස. การตั้งอยู่ของพืชในแผ่นดินที่สำเร็จแล้วก่อนฉันใด การตั้งอยู่ของพืชคือวิญญาณที่กรรมนั้นนั่นแหละยังให้เกิดในกรรมที่สำเร็จแล้วก่อน ก็เป็นความเกิดขึ้นเพราะกรรมทำไว้ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘กรรมเป็นนา วิญญาณเป็นพืช’ ก็นาและพืชนั้นเป็นของใครเล่า? เป็นของหน่อคือนามรูป අයඤ්ච පනත්ථොති පටිසන්ධියං කම්මජරූපානං චිත්තපටිබද්ධවුත්තිතා. ඔකාසවසෙනෙවාති නාමරූපොකාසවසෙනෙව. සො හි තස්ස අත්ථස්ස ඔකාසොති. වත්ථුරූපමත්තම්පීති වදන්තො වත්ථුරූපස්ස උපත්ථම්භකානං සෙසරූපානම්පි තදුපත්ථම්භකභාවෙනෙව අරූපධම්මානං පච්චයභාවං දස්සෙති, සහභවනමත්තං වා. තත්ථ කායභාවාදිකලාපානං කත්ථචි අභාවතො කත්ථචි අභාවාභාවතො ‘‘වත්ථුරූපමත්තම්පි විනා’’ති ආහ. සස්සාමිකෙති එතස්සෙව විසෙසනත්ථං ‘‘සරාජකෙ’’ති වුත්තං. ก็อรรถนี้คือความเป็นไปที่ผูกพันกับจิตของกัมมชรูปทั้งหลายในปฏิสนธิ ด้วยอำนาจแห่งโอกาสเท่านั้น คือด้วยอำนาจแห่งโอกาสของนามรูปเท่านั้น เพราะโอกาสนั้นเป็นโอกาสของอรรถนั้น เมื่อกล่าวว่า ‘แม้เพียงวัตถุรูป’ ท่านย่อมแสดงความเป็นปัจจัยของอรูปธรรมต่อรูปที่เหลือซึ่งเป็นเครื่องอุปถัมภ์ของวัตถุรูป ด้วยความเป็นเครื่องอุปถัมภ์นั้นเอง หรือเพียงความเป็นอยู่ร่วมกัน ในที่นั้น เพราะกายภาวกลาปเป็นต้นไม่มีในบางแห่ง และในบางแห่งไม่ใช่ว่่าจะไม่มี ท่านจึงกล่าวว่า ‘แม้ปราศจากวัตถุรูปเท่านั้น’ เพื่อขยายความบทว่า ‘สัสสามิกะ’ นี้เอง จึงกล่าวว่า ‘สราชกะ’ පවත්තියං කටත්තාරූපාදීනං පච්චයභාවපටිබාහනතොති ඉදං කස්මා වුත්තං, නනු තෙසං පච්චයභාවප්පසඞ්ගොයෙව නත්ථි ‘‘හෙතූ සහජාතාන’’න්ති (පට්ඨා. අට්ඨ. 1.1) වචනතො. න හි යෙසං හෙතූ සහජාතපච්චයො න හොන්ති, තානි හෙතුසහජාතානි නාම හොන්ති. යදි සියුං, ‘‘කුසලං ධම්මං සහජාතො අබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති න හෙතුපච්චයා’’තිආදි ච ලබ්භෙය්‍ය, න පන ලබ්භති, තස්මා න තානි හෙතුසහජාතානීති? සච්චමෙතං, යො පන හෙතූහි සමානකාලුප්පත්තිමත්තං ගහෙත්වා හෙතුසහජාතභාවං මඤ්ඤෙය්‍ය, තස්සායං පසඞ්ගො අත්ථීති ඉදං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. භගවා පන වචනානං ලහුගරුභාවං න ගණෙති, බොධනෙය්‍යානං පන අජ්ඣාසයානුරූපතො ධම්මසභාවං අවිලොමෙන්තො තථා තථා දෙසනං නියාමෙතීති න කත්ථචි අක්ඛරානං බහුතා වා අප්පතා වා චොදෙතබ්බාති. ข้อที่ว่า ‘การห้ามความเป็นปัจจัยของกตัตตารูปเป็นต้นในปวัตติกาล’ นี้ กล่าวไว้ทำไม? ก็มิใช่หรือว่าไม่มีโอกาสที่กตัตตารูปเป็นต้นเหล่านั้นจะเป็นปัจจัยเลย เพราะมีบทว่า ‘เหตุเป็นปัจจัยแก่สหชาตธรรมทั้งหลาย’ (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. 1.1) เพราะธรรมทั้งหลายที่เหตุไม่เป็นสหชาตปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้น ย่อมไม่ชื่อว่า ‘เหตุสหชาต’ ถ้าหากว่าธรรมเหล่านั้นเป็นเหตุสหชาตไซร้ ก็พึงได้บทว่า ‘อัพยากตธรรมที่เกิดพร้อมกับกุศลธรรม ย่อมเกิดขึ้นโดยไม่เป็นเหตุปัจจัย’ เป็นต้น แต่ก็ไม่ได้ เพราะฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงไม่เป็นเหตุสหชาต ใช่ไหม? ข้อนั้นจริงอยู่ แต่บุคคลใดถือเอาเพียงการเกิดขึ้นพร้อมกันกับเหตุ แล้วสำคัญว่าเป็นการเป็นเหตุสหชาต โอกาสนี้ย่อมมีแก่บุคคลนั้น เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่าข้อนี้กล่าวไว้แล้ว แต่พระผู้มีพระภาคไม่ทรงคำนึงถึงความเบาหรือหนักของถ้อยคำ แต่ทรงกำหนดการแสดงธรรมไปตามอัธยาศัยของผู้ที่พึงรู้แจ้ง โดยไม่ทำให้สภาวธรรมผิดเพี้ยนไป เพราะฉะนั้น ไม่ควรจะตำหนิความมากหรือน้อยของอักขระในที่ใดๆ เลย හෙතුපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายการแสดงเหตุปัจจัย จบแล้ว 2. ආරම්මණපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා ๒. คำอธิบายการแสดงอารัมมณปัจจัย 2. උප්පජ්ජනක්ඛණෙයෙවාති [Pg.180] එතෙන වත්තමානක්ඛණෙකදෙසෙන සබ්බං වත්තමානක්ඛණං ගය්හතීති දට්ඨබ්බං. න හි උප්පජ්ජනක්ඛණෙයෙව චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං රූපාදීනි ආරම්මණපච්චයො, අථ ඛො සබ්බස්මිං වත්තමානක්ඛණෙති. තෙන ආලම්බියමානානම්පි රූපාදීනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිවත්තමානතාය පුරෙ පච්ඡා ච විජ්ජමානානං ආරම්මණපච්චයත්තාභාවං දස්සෙති, කො පන වාදො අනාලම්බියමානානං. න එකතො හොන්තීති නීලාදීනි සබ්බරූපානි සහ න හොන්ති, තථා සද්දාදයොපීති අත්ථො. ‘‘යං ය’’න්ති හි වචනං රූපාදීනි භින්දතීති. තත්ථ පුරිමෙනත්ථෙන ‘‘උප්පජ්ජන්තී’’ති වචනෙන ආරම්මණපච්චයභාවලක්ඛණදීපනත්ථං ‘‘යං යං ධම්ම’’න්තිආදි වුත්තන්ති දස්සෙති, පච්ඡිමෙන ‘‘යං ය’’න්ති වචනෙන රූපාදිභෙදදීපනත්ථන්ති. ‘‘යං යං වා පනාරබ්භා’’ති එතස්ස වණ්ණනායං දස්සිතසබ්බාරම්මණාදිවසෙන වා ඉධාපි අත්ථො ගහෙතබ්බොති. ๒. พึงทราบว่า ด้วยบทว่า 'เฉพาะในขณะที่เกิดขึ้นนั่นเอง' นี้ ท่านถือเอาขณะปัจจุบันทั้งหมดด้วยส่วนหนึ่งของขณะปัจจุบัน. จริงอยู่ รูปเป็นต้นหาได้เป็นอารัมมณปัจจัยของจักขุวิญญาณเป็นต้นเฉพาะในขณะที่เกิดขึ้นเท่านั้นไม่ แต่เป็นในขณะปัจจุบันทั้งหมด. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงความที่รูปเป็นต้นแม้ที่ถูกหน่วงเป็นอารมณ์ ซึ่งมีอยู่ก่อนและหลังเพราะความที่จักขุวิญญาณเป็นต้นเป็นปัจจุบัน ไม่เป็นอารัมมณปัจจัย, จะกล่าวไปไยถึงรูปเป็นต้นที่ไม่ถูกหน่วงเป็นอารมณ์เล่า. บทว่า 'ไม่เป็นอันเดียวกัน' ความว่า รูปทั้งหมดมีสีเขียวเป็นต้นไม่เกิดขึ้นพร้อมกัน, แม้เสียงเป็นต้นก็เช่นกัน. เพราะว่าคำว่า 'สิ่งใดสิ่งใด' ย่อมจำแนกรูปเป็นต้น. ในคำนั้น ท่านแสดงว่า ด้วยอรรถะแรก บทว่า 'ซึ่งธรรมใดๆ' เป็นต้น ท่านกล่าวไว้ด้วยคำว่า 'ย่อมเกิดขึ้น' เพื่อแสดงลักษณะแห่งความเป็นอารัมมณปัจจัย, และด้วยคำว่า 'สิ่งใดสิ่งใด' ในอรรถะหลัง เพื่อแสดงความต่างกันของรูปเป็นต้น. หรือว่า พึงถือเอาเนื้อความในที่นี้ด้วยอำนาจแห่งอารมณ์ทั้งหมดเป็นต้นที่แสดงไว้ในการพรรณนาบทว่า 'หรือว่าปรารภซึ่งสิ่งใดสิ่งใด' นั้น. එවං වුත්තන්ති යථා නදීපබ්බතානං සන්දනං ඨානඤ්ච පවත්තං අවිරතං අවිච්ඡින්නන්ති සන්දන්ති තිට්ඨන්තීති වත්තමානවචනං වුත්තං, එවං ‘‘යෙ යෙ ධම්මා’’ති අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං සබ්බසඞ්ගහසමුදායවසෙන ගහිතත්තා තෙසං උප්පජ්ජනං පවත්තනං අවිරතන්ති උප්පජ්ජන්තීති වත්තමානවචනං වුත්තන්ති අධිප්පායො. ඉමෙ පන න හෙතාදිපච්චයා සබ්බෙපි අතීතානාගතානං හොන්ති. න හි අතීතො ච අනාගතො ච අත්ථි, යස්සෙතෙ පච්චයා සියුං. එවඤ්ච කත්වා අතීතත්තිකෙ අතීතානාගතානං න කොචි පච්චයො වුත්තො, තස්මා ඉධාපි ‘‘උප්පජ්ජන්තී’’ති වචනෙන යෙසං රූපාදයො ආරම්මණධම්මා ආරම්මණපච්චයා හොන්ති, තෙ පච්චුප්පන්නාව දස්සිතාති දට්ඨබ්බා. තෙසු හි දස්සිතෙසු අතීතානාගතෙසු තංතංපච්චයා අහෙසුං භවිස්සන්ති චාති අයමත්ථො දස්සිතො හොති, න පන තංතංපච්චයවන්තතා. පච්චයවන්තො හි පච්චුප්පන්නායෙවාති. ที่กล่าวว่า 'อย่างนี้' ความว่า เหมือนอย่างคำปัจจุบันกาลว่า 'ย่อมไหล ย่อมตั้งอยู่' ท่านกล่าวแล้วว่า การไหลและการตั้งอยู่ของแม่น้ำและภูเขาเป็นไปไม่ขาดสาย ไม่ขาดตอน ฉันใด, บทว่า 'ธรรมเหล่าใดเหล่าใด' เพราะท่านถือเอาโดยความเป็นส่วนรวมแห่งธรรมที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบันทั้งหมด การเกิดขึ้นคือการเป็นไปของธรรมเหล่านั้นไม่ขาดสาย ท่านจึงกล่าวคำปัจจุบันกาลว่า 'ย่อมเกิดขึ้น' ฉันนั้น นี้คืออธิบาย. แต่ปัจจัยเหล่านี้ทั้งหมดมีเหตุปัจจัยเป็นต้น หาได้มีแก่ธรรมที่เป็นอดีตและอนาคตไม่. เพราะว่าธรรมที่เป็นอดีตและอนาคตหาได้มีอยู่ไม่ ซึ่งปัจจัยเหล่านี้พึงมีแก่ธรรมนั้น. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ในอดีตติกะ ท่านจึงมิได้กล่าวปัจจัยไรๆ ของธรรมที่เป็นอดีตและอนาคตไว้, เพราะฉะนั้น ในที่นี้ด้วย พึงทราบว่า ด้วยคำว่า 'ย่อมเกิดขึ้น' ท่านแสดงเฉพาะธรรมที่เป็นปัจจุบันเท่านั้น ที่รูปเป็นต้นซึ่งเป็นอารัมมณธรรมเป็นอารัมมณปัจจัยให้. เพราะว่าเมื่อแสดงธรรมเหล่านั้นแล้ว อรรถะนี้เป็นอันท่านแสดงแล้วว่า ปัจจัยนั้นๆ ได้มีแล้วและจักมีในธรรมที่เป็นอดีตและอนาคต, แต่ไม่ใช่แสดงความที่ธรรมเหล่านั้นเป็นผู้มีปัจจัยนั้นๆ. เพราะว่าธรรมที่เป็นผู้มีปัจจัย (ปัจจยวันตะ) เป็นปัจจุบันเท่านั้น. එත්ථ ච ‘‘යං යං ධම්මං ආරබ්භා’’ති එකවචනනිද්දෙසං කත්වා පුන ‘‘තෙ තෙ ධම්මා’’ති බහුවචනනිද්දෙසො ‘‘යං ය’’න්ති වුත්තස්ස ආරම්මණධම්මස්ස අනෙකභාවොපි අත්ථීති දස්සනත්ථො. චත්තාරො හි ඛන්ධා සහෙව ආරම්මණපච්චයා හොන්ති, තෙ සබ්බෙපි ආරබ්භ උප්පජ්ජමානම්පි තෙසු එකෙකං ආරබ්භ උප්පජ්ජමානං න න හොති, තස්මා වෙදනාදීසු ඵස්සාදීසු ච එකෙකස්සපි ආරම්මණපච්චයභාවදස්සනත්ථං ‘‘යං ය’’න්ති වුත්තං, සබ්බෙසං එකචිත්තුප්පාදපරියාපන්නානං [Pg.181] ආරම්මණපච්චයභාවදස්සනත්ථං ‘‘තෙ තෙ’’ති. තත්ථ යො ච රූපාදිකො එකෙකොව යංයං-සද්දෙන වුත්තො, යෙ ච අනෙකෙ ඵස්සාදයො එකෙකවසෙන යංයං-සද්දෙන වුත්තා, තෙ සබ්බෙ ගහෙත්වා ‘‘තෙ තෙ’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අථ වා යස්මිං කාලෙ ආරබ්භ උප්පජ්ජන්ති, තස්මිං කාලෙ නීලාදීසු චිත්තුප්පාදෙසු ච එකෙකමෙව ආරබ්භ උප්පජ්ජන්තීති දස්සනත්ථං ‘‘යං ය’’න්ති වුත්තං, තෙ පන ආලම්බියමානා රූපාරම්මණධම්මා ච අනෙකෙ, තථා සද්දාදිආරම්මණධම්මා චාති දස්සනත්ථං ‘‘තෙ තෙ’’ති. และในที่นี้ ครั้นแสดงด้วยเอกพจน์ว่า 'ปรารภซึ่งธรรมใดๆ' แล้ว การแสดงด้วยพหูพจน์ว่า 'ธรรมเหล่านั้นๆ' อีก เพื่อแสดงว่า อารัมมณธรรมที่กล่าวด้วยคำว่า 'สิ่งใดสิ่งใด' นั้น มีความหลากหลายด้วย. เพราะว่าขันธ์ ๔ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยพร้อมกันนั่นเอง, แม้เมื่อเกิดขึ้นปรารภขันธ์เหล่านั้นทั้งหมด การเกิดขึ้นปรารภขันธ์แต่ละอย่างในขันธ์เหล่านั้น ย่อมไม่เป็นไปไม่ได้ (คือย่อมมี), เพราะฉะนั้น คำว่า 'สิ่งใดสิ่งใด' ท่านจึงกล่าวเพื่อแสดงความเป็นอารัมมณปัจจัยแม้ของแต่ละอย่างในเวทนาเป็นต้นและผัสสะเป็นต้น, และคำว่า 'เหล่านั้นๆ' ท่านกล่าวเพื่อแสดงความเป็นอารัมมณปัจจัยของธรรมทั้งหมดที่นับเนื่องในจิตตุปบาทเดียวกัน. ในคำนั้น พึงทราบว่า ท่านถือเอาธรรมทั้งหมด คือรูปเป็นต้นแต่ละอย่างที่กล่าวด้วยคำว่า 'สิ่งใดสิ่งใด' และผัสสะเป็นต้นหลายอย่างที่กล่าวด้วยคำว่า 'สิ่งใดสิ่งใด' โดยความเป็นแต่ละอย่าง แล้วจึงกล่าวว่า 'เหล่านั้นๆ'. อีกนัยหนึ่ง คำว่า 'สิ่งใดสิ่งใด' ท่านกล่าวเพื่อแสดงว่า ในกาลที่เกิดขึ้นปรารภนั้น ย่อมเกิดขึ้นปรารภแต่ละอย่างเท่านั้นในสีเขียวเป็นต้นและในจิตตุปบาททั้งหลาย, แต่คำว่า 'เหล่านั้นๆ' ท่านกล่าวเพื่อแสดงว่า อารัมมณธรรมคือรูปที่ถูกหน่วงเป็นอารมณ์เหล่านั้นมีหลายอย่าง, และอารัมมณธรรมมีเสียงเป็นต้นก็มีหลายอย่างเช่นกัน. නිබ්බානාරම්මණං කාමාවචරරූපාවචරකුසලස්ස අපරියාපන්නතො කුසලවිපාකස්ස කාමාවචරරූපාවචරකිරියස්ස චාති ඉමෙසං ඡන්නං රාසීනං ආරම්මණපච්චයො හොතීති ඉදං පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණෙන ඛන්ධපටිබද්ධානුස්සරණකාලෙ නිබ්බානම්පි රූපාවචරකුසලකිරියානං ආරම්මණං හොතීති ඉමිනා අධිප්පායෙන වුත්තං. එවං සති යථා ‘‘අප්පමාණා ඛන්ධා පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.12.58) වුත්තං, එවං ‘‘නිබ්බාන’’න්ති ච වත්තබ්බං සියා, න ච තං වුත්තං. න හි නිබ්බානං පුබ්බෙ නිවුට්ඨං අසඞ්ඛතත්තා, න ච පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණෙන පුබ්බෙ නිවුට්ඨෙසු අප්පමාණක්ඛන්ධෙසු ඤාතෙසු නිබ්බානජානනෙ න තෙන පයොජනං අත්ථි. යථා හි චෙතොපරියඤාණං චිත්තං විභාවෙන්තමෙව චිත්තාරම්මණජානනස්ස කාමාවචරස්ස පච්චයො හොති, එවමිදම්පි අප්පමාණක්ඛන්ධෙ විභාවෙන්තමෙව තදාරම්මණජානනස්ස කාමාවචරස්ස පච්චයො හොතීති. දිට්ඨනිබ්බානොයෙව ච පුබ්බෙ නිවුට්ඨෙ අප්පමාණක්ඛන්ධෙ අනුස්සරති, තෙන යථාදිට්ඨමෙව නිබ්බානං තෙසං ඛන්ධානං ආරම්මණන්ති දට්ඨබ්බං, න පන පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණෙන තදාරම්මණවිභාවනං කාතබ්බං. විභූතමෙව හි තං තස්සාති. එවං අනාගතංසඤාණෙපි යථාරහං යොජෙතබ්බං, තස්මා නිබ්බානං න කස්සචි රූපාවචරස්ස ආරම්මණන්ති ‘‘චතුන්නං රාසීන’’න්ති වත්තුං යුත්තං. คำว่า นิพพานเป็นอารมณ์ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยของกองธรรม ๖ เหล่านี้ คือ ของกุศลที่เป็นกามาวจรและรูปาวจร ของโลกุตตรวิบาก และของกิริยาที่เป็นกามาวจรและรูปาวจร ดังนี้ นี้ท่านกล่าวด้วยอธิบายว่า ในกาลที่ระลึกถึงขันธ์ที่เนื่องด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณ นิพพานก็เป็นอารมณ์ของกุศลและกิริยาที่เป็นรูปาวจร. เมื่อเป็นเช่นนี้ เหมือนอย่างที่ท่านกล่าวไว้ว่า 'ขันธ์อันประมาณมิได้ เป็นปัจจัยแก่ปุพเพนิวาสานุสสติญาณด้วยอารัมมณปัจจัย' (ปฏฺฐา. 2.12.58) ฉันใด, ก็พึงกล่าวว่า 'นิพพาน' ด้วย ฉันนั้น, แต่ท่านก็มิได้กล่าวไว้. เพราะว่านิพพานไม่ได้เคยอยู่อาศัยมาก่อนเพราะความเป็นอสังขตะ, และเมื่อรู้ขันธ์อันประมาณมิได้ที่เคยอยู่อาศัยมาก่อนด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณแล้ว การรู้นิพพานก็ไม่มีประโยชน์ด้วยญาณนั้น. เหมือนอย่างที่เจโตปริยญาณ เมื่อกำหนดรู้จิตนั่นเอง ย่อมเป็นปัจจัยแก่กามาวจรจิตที่รู้จิตเป็นอารมณ์ ฉันใด, ปุพเพนิวาสานุสสติญาณนี้ เมื่อกำหนดรู้ขันธ์อันประมาณมิได้นั่นเอง ก็ย่อมเป็นปัจจัยแก่กามาวจรจิตที่รู้ขันธ์นั้นเป็นอารมณ์ ฉันนั้น. และผู้ที่เห็นนิพพานแล้วเท่านั้น ย่อมระลึกถึงขันธ์อันประมาณมิได้ที่เคยอยู่อาศัยมาก่อน, เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า นิพพานที่เห็นแล้วนั่นเองเป็นอารมณ์ของขันธ์เหล่านั้น, แต่ไม่พึงทำการกำหนดรู้อารมณ์นั้นด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณ. เพราะว่านิพพานนั้นปรากฏชัดแก่ญาณนั้นแล้ว. แม้ในอนาคตังสญาณ ก็พึงประกอบตามสมควรอย่างนี้, เพราะฉะนั้น นิพพานจึงไม่เป็นอารมณ์ของรูปาวจรจิตใดๆ เลย จึงควรกล่าวว่า 'ของกองธรรม ๔'. ආරම්මණපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. จบการพรรณนาอารัมมณปัจจยนิทเทส. 3. අධිපතිපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා ๓. การพรรณนาอธิปติปัจจยนิทเทส 3. ධුරන්ති [Pg.182] ධුරග්ගාහං. ජෙට්ඨකන්ති සෙට්ඨං. ඡන්දාධිපති ඡන්දසම්පයුත්තකානන්ති එත්ථ පුරිමඡන්දස්ස සමානරූපෙන තදනන්තරං නිද්දිට්ඨෙන තංසම්බන්ධෙන ඡන්දසද්දෙනෙව පච්චයභූතස්ස ඡන්දස්ස සම්පයුත්තකවිසෙසනභාවො දස්සිතො හොතීති ‘‘ඡන්දාධිපති සම්පයුත්තකාන’’න්ති අවත්වා ‘‘ඡන්දසම්පයුත්තකාන’’න්ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එස නයො ඉතරෙසුපි. ๓. คำว่า ธุรัง ได้แก่ การรับภาระ. คำว่า เชฏฐกัง ได้แก่ ผู้ประเสริฐที่สุด. ในคำว่า ฉันทาธิปติ ฉันทะสัมปยุตตะกานัง นี้ พึงทราบว่า เพราะความที่คำว่า ฉันทะ ตัวหน้า มีรูปเหมือนกันกับคำว่า ฉันทะ ที่ระบุไว้ในลำดับถัดไป และมีความเกี่ยวข้องกับคำนั้น ท่านจึงแสดงความเป็นวิเสสนะของสัมปยุตตธรรมแก่ฉันทะที่เป็นปัจจัยด้วยศัพท์ว่า ฉันทะ นั่นเอง ดังนั้น ท่านจึงไม่กล่าวว่า 'ฉันทาธิปติ สัมปยุตตะกานัง' แต่กล่าวว่า 'ฉันทะสัมปยุตตะกานัง'. นัยนี้แม้ในบทที่เหลือก็เช่นเดียวกัน. ගරුකාරචිත්තීකාරවසෙන වාති කුසලාබ්‍යාකතානං පවත්තිං දස්සෙති. අලද්ධං ලද්ධබ්බං, ලද්ධං අවිජහිතබ්බං. යෙන වා විනා න භවිතබ්බං, තං ලද්ධබ්බං, තස්සෙවත්ථො අවිජහිතබ්බන්ති. අනවඤ්ඤාතන්ති අවඤ්ඤාතම්පි අදොසදස්සිතාය අස්සාදනෙන අනවඤ්ඤාතං කත්වා. คำว่า หรือโดยอำนาจการทำความเคารพและการทำความใส่ใจ ท่านแสดงความเป็นไปของกุศลธรรมและอัพยากตธรรมทั้งหลาย. สิ่งที่ยังไม่ได้ พึงได้, สิ่งที่ได้แล้ว ไม่พึงละทิ้ง. หรือว่า สิ่งใดที่ขาดไม่ได้ สิ่งนั้นชื่อว่าพึงได้, ความหมายของสิ่งนั้นนั่นเอง คือไม่พึงละทิ้ง. คำว่า อนวัญญาตัง คือ แม้จะเป็นสิ่งที่ถูกดูหมิ่น แต่ทำให้เป็นสิ่งไม่ถูกดูหมิ่นด้วยการยินดีเพราะความเป็นผู้ไม่เห็นโทษ. මිච්ඡත්තනියතා අප්පනාසදිසා මහාබලා විනා අධිපතිනා නුප්පජ්ජන්තීති ‘‘එකන්තෙනෙවා’’ති ආහ. කම්මකිලෙසාවරණභූතා ච තෙ සග්ගාවරණා ච මග්ගාවරණා ච පච්චක්ඛසග්ගානං කාමාවචරදෙවානම්පි උප්පජ්ජිතුං න අරහන්ති, කො පන වාදො රූපාරූපීනන්ති. ท่านกล่าวว่า 'โดยส่วนเดียวเท่านั้น' เพราะมิจฉัตตนิยตธรรมทั้งหลายซึ่งมีกำลังมากคล้ายกับอัปปนา ย่อมไม่เกิดขึ้นหากปราศจากอธิบดี. และมิจฉัตตนิยตธรรมเหล่านั้นที่เป็นกัมมาวรณ์และกิเลสาวรณ์ เป็นทั้งสัคคาวรณ์และมัคคาวรณ์ ย่อมไม่ควรแม้เพื่อจะเกิดขึ้นแก่เทวดาชั้นกามาวจรผู้เป็นสวรรค์ที่ปรากฏชัด, จะป่วยกล่าวไปไยถึงพรหมชั้นรูปาวจรและอรูปาวจรเล่า. කාමාවචරාදිභෙදතො පන තිවිධො කිරියාරම්මණාධිපති ලොභසහගතාකුසලස්සෙව ආරම්මණාධිපතිපච්චයො හොතීති ඉදං පරසන්තානගතානං සාරම්මණධම්මානං ‘‘අජ්ඣත්තාරම්මණො ධම්මො බහිද්ධාරම්මණස්ස ධම්මස්ස අධිපතිපච්චයෙන පච්චයො’’ති එතස්ස අභාවතො ‘‘බහිද්ධාරම්මණො ධම්මො බහිද්ධාරම්මණස්සා’’ති එත්ථ ච ආරම්මණාධිපතිනො අනුද්ධටත්තා අධිපතිපච්චයතා නත්ථීති විඤ්ඤායමානෙපි ‘‘බහිද්ධා ඛන්ධෙ ගරුං කත්වා අස්සාදෙතී’’තිආදිවචනං (පට්ඨා. 2.20.31) නිස්සාය අරහතො කිරියධම්මා පුථුජ්ජනාදීහි ගරුං කත්වා අස්සාදියන්තීති ඉමිනා අධිප්පායෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘සනිදස්සනසප්පටිඝා ඛන්ධා’’තිආදීසු (පට්ඨා. 2.22.30) විය ඛන්ධසද්දො රූපෙ එව භවිතුං අරහතීති විචාරිතමෙතං. පුථුජ්ජනාදිකාලෙ වා අනාගතෙ කිරියධම්මෙ ගරුං කත්වා අස්සාදනං සන්ධායෙතං වුත්තං. ‘‘නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මෙ ඛන්ධෙ ගරුං කත්වා අස්සාදෙති අභිනන්දතී’’තිආදිවචනතො (පට්ඨා. 1.3.96) කිරියධම්මා රාගදිට්ඨීනං අධිපතිපච්චයො හොන්තෙව, තෙ ච ‘‘අතීතාරම්මණෙ අනාගතෙ ඛන්ධෙ ගරුං කත්වා අස්සාදෙතී’’තිආදිවචනතො [Pg.183] (පට්ඨා. 2.19.23) අනාගතා තෙභූමකාපි අධිපතිපච්චයො හොන්තීති. ආවජ්ජනකිරියසබ්භාවතො පන ඉදම්පි විචාරෙතබ්බං. ส่วนกิริยาอารัมมณาธิปติมี ๓ อย่าง โดยจำแนกเป็นกามาวจรเป็นต้น ย่อมเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยแก่อกุศลที่เกิดร่วมกับโลภะเท่านั้น. พึงทราบว่า ข้อนี้ท่านกล่าวโดยมีอธิบายว่า แม้เมื่อจะเข้าใจว่า ความเป็นอธิปติปัจจัยไม่มีในบทว่า 'พหิทธารัมมโณ ธัมโม พหิทธารัมมณัสสะ' นี้ เพราะไม่มีบทว่า 'อัชฌัตตารัมมโณ ธัมโม พหิทธารัมมณัสสะ ธัมมัสสะ อธิปติปัจจเยนะ ปัจจโย' สำหรับธรรมที่มีอารมณ์ซึ่งอยู่ในสันดานของผู้อื่น และเพราะไม่ได้ยกอารัมมณาธิปติขึ้นแสดงไว้ในบทนั้นก็ตาม แต่เพราะอาศัยพระบาลีเป็นต้นว่า 'ย่อมกระทำขันธ์ภายนอกให้เป็นอารมณ์หนักแล้วยินดี' (ปัฏฐาน ๒.๒๐.๓๑) กิริยาธรรมของพระอรหันต์ทั้งหลาย อันปุถุชนเป็นต้นย่อมกระทำให้อารมณ์หนักแล้วยินดี. คำว่า ขันธ์ ในคำเป็นต้นว่า 'สนิทัสสนสัปปฏิฆา ขันธา' (ปัฏฐาน ๒.๒๒.๓๐) นี้ ควรเป็นรูปธรรมเท่านั้น เรื่องนี้ได้พิจารณาแล้ว. หรือว่า คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงการกระทำกิริยาธรรมในอนาคตให้เป็นอารมณ์หนักแล้วยินดีในกาลแห่งปุถุชนเป็นต้น. เพราะพระบาลีเป็นต้นว่า 'ย่อมกระทำขันธ์ที่เป็นเนววิปากนวิปากธัมมธรรมให้เป็นอารมณ์หนักแล้วยินดี เพลิดเพลิน' (ปัฏฐาน ๑.๓.๙๖) กิริยาธรรมทั้งหลายย่อมเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยแก่ราคะและทิฏฐิแน่นอน และกิริยาธรรมเหล่านั้นแม้ที่เป็นไปในภูมิ ๓ ในอนาคต ก็เป็นอธิปติปัจจัยได้ เพราะพระบาลีเป็นต้นว่า 'ย่อมกระทำขันธ์ที่เป็นอดีตารมณ์และอนาคตารมณ์ให้เป็นอารมณ์หนักแล้วยินดี' (ปัฏฐาน ๒.๑๙.๒๓). แต่เพราะความที่มีอาวัชชนะกิริยาอยู่ แม้เรื่องนี้ก็ควรพิจารณา. අධිපතිපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายการแสดงอธิปติปัจจัย จบแล้ว. 4. අනන්තරපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා ๔. คำอธิบายการแสดงอนันตรปัจจัย 4. යථා ඔකාසදානවිසෙසභාවෙන නත්ථිවිගතා වුත්තා, න එවං අනන්තරසමනන්තරා, එතෙ පන චිත්තනියාමහෙතුවිසෙසභාවෙන වුත්තා, තස්මා තං චිත්තනියාමහෙතුවිසෙසභාවං දස්සෙන්තො ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතූ’’තිආදිනා ධාතුවසෙන කුසලාදිවසෙන ච නිද්දෙසමාහ. තත්ථ ‘‘මනොවිඤ්ඤාණධාතු මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා’’ති වුත්තෙ පච්චයපච්චයුප්පන්නවිසෙසො න විඤ්ඤායතීති ‘‘පුරිමා පුරිමා පච්ඡිමාය පච්ඡිමායා’’ති වත්තබ්බං සියා. තථා ච සති ධාතුවිසෙසෙන චිත්තවිසෙසෙ දස්සනං යං කාතුං ආරද්ධො, තං වොච්ඡිජ්ජෙය්‍ය. ‘‘මනොවිඤ්ඤාණධාතු මනොධාතුයා’’ති ඉදම්පි න සක්කා වත්තුං නියාමාභාවතො, ‘‘මනොධාතු චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා’’ති ච තථෙව න සක්කා. න හි මනොධාතු චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයායෙව අනන්තරපච්චයොති නියාමො අත්ථි, තස්මා පාකටා පඤ්චවිඤ්ඤාණධාතුයො ආදිං කත්වා යාව ධාතුවිසෙසනියාමො අත්ථි, තාව නිදස්සනෙන නයං දස්සෙත්වා පුන නිරවසෙසදස්සනත්ථං ‘‘පුරිමා පුරිමා කුසලා’’තිආදිමාහ. සදිසකුසලානන්ති වෙදනාය වා හෙතූහි වා සදිසකුසලානං අනුරූපකුසලානන්ති වා අත්ථො. තෙන භූමිභින්නානම්පි පච්චයභාවො වුත්තො හොති. භවඞ්ගග්ගහණෙන කුසලාකුසලමූලකෙසු චුතිපි ගහිතාති දට්ඨබ්බං, අබ්‍යාකතමූලකෙ තදාරම්මණම්පි. ๔. นัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัย ท่านกล่าวโดยลักษณะพิเศษคือการให้โอกาส แต่อันนตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัย ท่านไม่ได้กล่าวอย่างนั้น แต่ปัจจัยเหล่านี้ท่านกล่าวโดยลักษณะพิเศษที่เป็นเหตุแห่งความแน่นอนของจิต เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงลักษณะพิเศษที่เป็นเหตุแห่งความแน่นอนของจิตนั้น ท่านจึงกล่าวการแสดงโดยประเภทแห่งธาตุเป็นต้นว่า จักขุวิญญาณธาตุ และโดยประเภทแห่งกุศลเป็นต้น. ในการแสดงนั้น เมื่อกล่าวว่า 'มโนวิญญาณธาตุ เป็นปัจจัยแก่ มโนวิญญาณธาตุ' ความแตกต่างระหว่างปัจจัยและปัจจยุปบันย่อมไม่ปรากฏ จึงควรกล่าวว่า 'ดวงก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่ดวงหลังๆ'. และเมื่อเป็นเช่นนั้น การแสดงความต่างกันของจิตโดยความต่างกันของธาตุที่ท่านเริ่มไว้นั้น ก็จะขาดตอนไป. แม้คำว่า 'มโนวิญญาณธาตุ เป็นปัจจัยแก่ มโนธาตุ' ก็ไม่สามารถกล่าวได้ เพราะไม่มีความแน่นอน, และคำว่า 'มโนธาตุ เป็นปัจจัยแก่ จักขุวิญญาณธาตุ' ก็ไม่สามารถกล่าวได้เช่นเดียวกัน. เพราะไม่มีกฎเกณฑ์แน่นอนว่า มโนธาตุเป็นอนันตรปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุเท่านั้น, เพราะฉะนั้น ท่านจึงแสดงนัยโดยการยกตัวอย่างเริ่มตั้งแต่ปัญจวิญญาณธาตุที่ปรากฏชัด ตราบเท่าที่มีความแน่นอนแห่งความต่างกันของธาตุ แล้วจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า กุศลธรรมที่เกิดก่อนๆ อีกครั้ง เพื่อแสดงให้ครอบคลุมไม่เหลือ. คำว่า แก่กุศลธรรมที่เหมือนกัน หมายถึง แก่กุศลธรรมที่เหมือนกันโดยเวทนาหรือโดยเหตุ หรือหมายถึง แก่กุศลธรรมที่เหมาะสมกัน. ด้วยคำนั้น ท่านจึงกล่าวถึงความเป็นปัจจัยแม้แก่ธรรมที่ต่างภูมิกันด้วย. พึงทราบว่า ด้วยการถือเอาภวังค์ ท่านรวมเอาจุติที่มีกุศลและอกุศลเป็นมูลไว้ด้วย และรวมเอาตทารัมมณะในอัพยากตมูลไว้ด้วย. කාමාවචරකිරියාවජ්ජනස්සාති කාමාවචරකිරියාය ආවජ්ජනස්සාති ආවජ්ජනග්ගහණෙන කාමාවචරකිරියං විසෙසෙතීති දට්ඨබ්බං. කාමාවචරවිපාකො කාමාවචරකිරියරාසිස්ස ච අනන්තරපච්චයො හොති, හොන්තො ච ආවජ්ජනස්සෙවාති අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො. ආවජ්ජනග්ගහණෙනෙව චෙත්ථ වොට්ඨබ්බනම්පි ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. คำว่า แก่กามาวจรกิริยาอาวัชชนะ คือ แก่อาวัชชนะที่เป็นกามาวจรกิริยา พึงทราบว่า ท่านวิเศษณ์กามาวจรกิริยาด้วยการระบุอาวัชชนะ. อธิบายว่า กามาวจรวิบากย่อมเป็นอนันตรปัจจัยแก่กองแห่งกามาวจรกิริยา และเมื่อเป็น ก็เป็นแก่เฉพาะอาวัชชนะเท่านั้น. และพึงทราบว่า ในที่นี้ท่านรวมเอาโวฏฐัพพนะเข้าไว้ด้วยการระบุอาวัชชนะนั่นเอง. අනන්තරපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายการแสดงอนันตรปัจจัย จบแล้ว. 6. සහජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා ๖. คำอธิบายการแสดงสหชาตปัจจัย 6. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤස්සාති [Pg.184] අඤ්ඤො අඤ්ඤස්සා’’ති පොරාණපාඨො. පාළියං පන ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති එත්ථ වුත්තස්ස ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති ඉමස්ස අත්ථො වත්තබ්බො, න අවුත්තස්ස ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤස්සා’’ති ඉමස්ස, න ච සමානත්ථස්සපි සද්දන්තරස්ස අත්ථෙ වුත්තෙ සද්දන්තරස්ස අත්ථො වුත්තො හොති, තස්මා ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති අඤ්ඤො අඤ්ඤස්සා’’ති පඨන්ති. ඔක්කන්තීති පඤ්චවොකාරපටිසන්ධියෙව වුච්චති, න ඉතරාති ඉමිනා අධිප්පායෙනාහ ‘‘පඤ්චවොකාරභවෙ පටිසන්ධික්ඛණෙ’’ති. රූපිනො ධම්මා අරූපීනං ධම්මානන්ති ඉදං යදිපි පුබ්බෙ ‘‘ඔක්කන්තික්ඛණෙ නාමරූප’’න්ති වුත්තං, තථාපි න තෙන ඛණන්තරෙ පච්චයභාවො රූපීනං නිවාරිතොති තන්නිවාරණත්ථං වුත්තං. කඤ්චි කාලෙති කෙචි කිස්මිඤ්චි කාලෙති වා අත්ථො. තෙන රූපිනො ධම්මා කෙචි වත්ථුභූතා කිස්මිඤ්චි පටිසන්ධිකාලෙති රූපන්තරානං වත්ථුස්ස ච කාලන්තරෙ අරූපීනං සහජාතපච්චයං පුබ්බෙ අනිවාරිතං නිවාරෙති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘කඤ්චි කාල’’න්ති වා ‘‘කිස්මිඤ්චි කාලෙ’’ති වා වත්තබ්බෙ විභත්තිවිපල්ලාසො කතො. තෙන හි ‘‘කඤ්චී’’ති උපයොගෙකවචනං ‘‘රූපිනො ධම්මා’’ති එතෙන සහ සම්බන්ධෙන පච්චත්තබහුවචනස්ස ආදෙසො, ‘‘කාලෙ’’ති ඉමිනා සම්බන්ධෙන භුම්මෙකවචනස්සාති විඤ්ඤායති. පුරිමෙන ච ‘‘එකො ඛන්ධො වත්ථු ච තිණ්ණන්නං ඛන්ධාන’’න්තිආදිනා නාමසහිතස්සෙව වත්ථුස්ස ‘‘නාමස්ස පච්චයො’’ති වත්තබ්බත්තෙ ආපන්නෙ එතෙන කෙවලස්සෙව තථා වත්තබ්බතං දස්සෙති. ๖. บทว่า อญฺญมญฺญสฺสาติ มีปาฐะโบราณว่า อญฺโญ อญฺญสฺสา. แต่ในบาลี พึงกล่าวอรรถของคำว่า อญฺญมญฺญํ ที่กล่าวไว้ในประโยคว่า อญฺญมญฺญํ สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย นี้ ไม่ใช่กล่าวอรรถของคำว่า อญฺญมญฺญสฺสา ที่ไม่ได้กล่าวไว้ และเมื่อกล่าวอรรถของศัพท์อื่นที่มีความหมายเหมือนกัน ก็ไม่ชื่อว่ากล่าวอรรถของศัพท์อื่นนั้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงอ่านว่า อญฺญมญฺญนฺติ อญฺโญ อญฺญสฺสา. คำว่า โอกฺกนฺติ นี้ หมายถึงปฏิสนธิในปัญจโวการภพเท่านั้น ไม่ใช่ปฏิสนธิอื่น ด้วยอัธยาศัยนี้ ท่านจึงกล่าวว่า ในขณะปฏิสนธิในปัญจโวการภพ. คำว่า รูปิโน ธมฺมา อรูปีนํ ธมฺมานํ นี้ แม้จะกล่าวไว้ก่อนแล้วว่า นามรูปในขณะหยั่งลง (โอกกันติกขณะ) ก็จริง แต่ก็ไม่ได้ห้ามความเป็นปัจจัยของรูปธรรมในขณะอื่นด้วยคำนั้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้เพื่อห้ามความเป็นปัจจัยนั้น. คำว่า กญฺจิ กาเล มีความหมายว่า บางอย่าง หรือในบางกาล. ด้วยเหตุนั้น รูปธรรมบางอย่างที่เป็นวัตถุในบางขณะปฏิสนธิ ย่อมห้ามสหชาตปัจจัยของอรูปธรรมในกาลอื่น ซึ่งเป็นปัจจัยของรูปอื่นและวัตถุที่ยังไม่ได้ห้ามไว้ก่อน. เมื่อเป็นเช่นนี้ จึงมีการสับเปลี่ยนวิภัตติในคำที่ควรกล่าวว่า กญฺจิ กาลํ หรือ กิสฺมิญฺจิ กาเล. ด้วยเหตุนั้น พึงทราบว่า คำว่า กญฺจิ ซึ่งเป็นทุติยาวิภัตติเอกวจนะ เมื่อสัมพันธ์กับคำว่า รูปิโน ธมฺมา ย่อมเป็นอาเทศของปฐมาวิภัตติพหุวจนะ และเมื่อสัมพันธ์กับคำว่า กาเล ย่อมเป็นอาเทศของสัตตมีวิภัตติเอกวจนะ. และเมื่อคำว่า นามสฺส ปจฺจโย ควรกล่าวถึงวัตถุที่ประกอบด้วยนามเท่านั้น ด้วยบทก่อนที่ว่า ขันธ์หนึ่งและวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์สาม เป็นต้น บทนี้ย่อมแสดงว่าควรกล่าวถึงวัตถุล้วนๆ เช่นนั้น. තයො න අඤ්ඤමඤ්ඤවසෙනාති ලබ්භමානෙපි කත්ථචි අඤ්ඤමඤ්ඤසහජාතපච්චයභාවෙ වචනෙන අසඞ්ගහිතත්තා තස්ස එවං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. චතුසමුට්ඨානිකස්ස රූපස්ස එකදෙසභූතෙ කම්මසමුට්ඨානරූපෙ සමුදායෙකදෙසවසෙන සාමිවචනං දට්ඨබ්බං, නිද්ධාරණෙ වා. พึงทราบว่า แม้จะพึงได้ความเป็นอัญญมัญญสหชาตปัจจัยในบางแห่ง แต่เพราะไม่ได้สงเคราะห์ด้วยคำพูด ท่านจึงกล่าวอย่างนี้ว่า สามอย่างไม่เป็นไปโดยอำนาจอัญญมัญญะ. พึงทราบว่า สามีวจนะ (ฉัฏฐีวิภัตติ) ในกรรมสมุฏฐานรูป ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของรูปที่มีสมุฏฐาน ๔ นั้น เป็นไปโดยนัยแห่งส่วนหนึ่งในส่วนรวม (สมุหะ) หรือเป็นไปในอรรถแห่งการกำหนด (นิทธารณะ). සහජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายสหชาตปัจจัยนิเทศ จบแล้ว. 8. නිස්සයපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා ๘. คำอธิบายนิสสยปัจจัยนิเทศ 8. නිස්සයපච්චයනිද්දෙසෙ ‘‘රූපිනො ධම්මා අරූපීනං ධම්මානං කිස්මිඤ්චි කාලෙ’’ති ඉදං න ලබ්භති. යං පනෙත්ථ ලබ්භති ‘‘රූපිනො ධම්මා කෙචී’’ති, තත්ථ [Pg.185] තෙ එව ධම්මෙ දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛායතන’’න්තිආදි වුත්තන්ති. ‘‘වත්ථුරූපං පඤ්චවොකාරභවෙ’’ති වුත්තත්තා ‘‘ඨපෙත්වා ආරුප්පවිපාක’’න්ති ඉදං න වත්තබ්බන්ති චෙ? න, ‘‘තෙභූමකවිපාකස්සා’’ති වුත්තෙ පඤ්චවොකාරභවෙ අනුප්පජ්ජනකං ඨපෙතබ්බං අජානන්තස්ස තස්ස පකාසෙතබ්බත්තා. ๘. ในนิสสยปัจจัยนิเทศ คำว่า รูปิโน ธมฺมา อรูปีนํ ธมฺมานํ กิสฺมิญฺจิ กาเล นี้ ไม่ได้ (ไม่มี) ส่วนคำว่า รูปิโน ธมฺมา เกจิ ที่ได้ในที่นี้ ท่านก็กล่าวไว้เพื่อแสดงธรรมเหล่านั้นนั่นเอง เช่น จักขายตนะ เป็นต้น. หากมีคำถามว่า เพราะกล่าวไว้ว่า วัตถุรูปในปัญจโวการภพ จึงไม่ควรกล่าวคำว่า เว้นอรูปวิบาก มิใช่หรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะเมื่อกล่าวว่า แก่เตภูมิกวิบาก ย่อมต้องแสดงสิ่งที่ควรเว้นซึ่งไม่เกิดขึ้นในปัญจโวการภพ แก่ผู้ที่ไม่รู้สิ่งนั้น. නිස්සයපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายนิสสยปัจจัยนิเทศ จบแล้ว. 9. උපනිස්සයපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා ๙. คำอธิบายอุปนิสสยปัจจัยนิเทศ 9. තෙ තයොපි රාසයොති උපනිස්සයෙ තයො අනෙකසඞ්ගාහකතාය රාසයොති වදති. එතස්මිං පන උපනිස්සයනිද්දෙසෙ යෙ පුරිමා යෙසං පච්ඡිමානං අනන්තරූපනිස්සයා හොන්ති, තෙ තෙසං සබ්බෙසං එකන්තෙනෙව හොන්ති, න කෙසඤ්චි කදාචි, තස්මා යෙසු පදෙසු අනන්තරූපනිස්සයො සඞ්ගහිතො, තෙසු ‘‘කෙසඤ්චී’’ති න සක්කා වත්තුන්ති න වුත්තං. යෙ පන පුරිමා යෙසං පච්ඡිමානං ආරම්මණපකතූපනිස්සයා හොන්ති, තෙ තෙසං න සබ්බෙසං එකන්තෙන හොන්ති, යෙසං උප්පත්තිපටිබාහිකා පච්චයා බලවන්තො හොන්ති, තෙසං න හොන්ති, ඉතරෙසං හොන්ති. තස්මා යෙසු පදෙසු අනන්තරූපනිස්සයො න ලබ්භති, තෙසු ‘‘කෙසඤ්චී’’ති වුත්තං. සිද්ධානං පච්චයධම්මානං යෙහි පච්චයුප්පන්නෙහි අකුසලාදීහි භවිතබ්බං, තෙසං කෙසඤ්චීති අයඤ්චෙත්ථ අත්ථො, න පන අවිසෙසෙන අකුසලාදීසු කෙසඤ්චීති. ๙. คำว่า เต ตโยปิ ราสโย นี้ ท่านกล่าวถึงอุปนิสสยะ ๓ อย่างว่าเป็นกอง เพราะสงเคราะห์สิ่งต่างๆ ไว้มากมาย. แต่ในอุปนิสสยนิเทศนี้ ธรรมเหล่าใดที่เป็นตัวหน้า (ก่อนๆ) ซึ่งเป็นอนันตรูปนิสสยะของธรรมเหล่าใดที่เป็นตัวหลัง (หลังๆ) ธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดโดยส่วนเดียว ไม่ใช่แก่ธรรมบางอย่างในบางคราว เพราะฉะนั้น ในบทที่สงเคราะห์อนันตรูปนิสสยะไว้ จึงไม่สามารถกล่าวคำว่า เกสัญจิ (แก่ธรรมบางอย่าง) ได้ และท่านก็ไม่ได้กล่าวไว้. ส่วนธรรมเหล่าใดที่เป็นตัวหน้า ซึ่งเป็นอารัมมณูปนิสสยะและปกตูปนิสสยะของธรรมเหล่าใดที่เป็นตัวหลัง ธรรมเหล่านั้นย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดโดยส่วนเดียว คือธรรมเหล่าใดมีปัจจัยที่ขัดขวางการเกิดขึ้นอันมีกำลัง ธรรมเหล่านั้นก็ไม่เป็นไป แต่ธรรมเหล่าอื่นก็เป็นไป เพราะฉะนั้น ในบทที่ไม่ได้อนันตรูปนิสสยะ ท่านจึงกล่าวคำว่า เกสัญจิ. อรรถในที่นี้คือ แก่ปัจจยุปบันธรรมบางอย่าง คืออกุศลเป็นต้นที่สำเร็จแล้ว ไม่ใช่แก่พวกอกุศลเป็นต้นโดยไม่จำกัด. පුරිමා පුරිමා කුසලා…පෙ… අබ්‍යාකතානං ධම්මානන්ති යෙසං උපනිස්සයපච්චයෙන භවිතබ්බං, තෙසං අබ්‍යාකතානං පච්ඡිමානන්ති දට්ඨබ්බං. න හි රූපාබ්‍යාකතං උපනිස්සයං ලභතීති. කථං? ආරම්මණානන්තරූපනිස්සයෙ තාව න ලභති අනාරම්මණත්තා පුබ්බාපරනියමෙන අප්පවත්තිතො ච, පකතූපනිස්සයඤ්ච න ලභති අචෙතනෙන රූපසන්තානෙන පකතස්ස අභාවතො. යථා හි අරූපසන්තානෙන සද්ධාදයො නිප්ඵාදිතා උතුභොජනාදයො ච උපසෙවිතා, න එවං රූපසන්තානෙන. යස්මිඤ්ච උතුබීජාදිකෙ කම්මාදිකෙ ච සති රූපං පවත්තති, න තං තෙන පකතං හොති. සචෙතනස්සෙව හි උප්පාදනුපත්ථම්භනුපයොගාදිවසෙන චෙතනං පකප්පනං පකරණං, රූපඤ්ච අචෙතනන්ති. යථා ච නිරීහකෙසු පච්චයායත්තෙසු ධම්මෙසු කෙසඤ්චි සාරම්මණසභාවතා හොති, කෙසඤ්චි න, එවං [Pg.186] සප්පකරණසභාවතා නිප්පකරණසභාවතා ච දට්ඨබ්බා. උතුබීජාදයො පන අඞ්කුරාදීනං තෙසු අසන්තෙසු අභාවතො එව පච්චයා, න පන උපනිස්සයාදිභාවතොති. පුරිමපුරිමානංයෙව පනෙත්ථ උපනිස්සයපච්චයභාවො බාහුල්ලවසෙන පාකටවසෙන ච වුත්තො. ‘‘අනාගතෙ ඛන්ධෙ පත්ථයමානො දානං දෙතී’’තිආදිවචනතො (පට්ඨා. 2.18.8) පන අනාගතාපි උපනිස්සයපච්චයා හොන්ති, තෙ පුරිමෙහි ආරම්මණපකතූපනිස්සයෙහි තංසමානලක්ඛණතාය ඉධ සඞ්ගය්හන්තීති දට්ඨබ්බා. พึงทราบว่า คำว่า กุศลธรรมที่เกิดก่อนๆ ... เป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรมทั้งหลาย นี้ หมายถึงอัพยากตธรรมที่เกิดหลังๆ ซึ่งควรเป็นไปโดยอุปนิสสยปัจจัย. เพราะว่ารูปอัพยากตะย่อมไม่ได้อุปนิสสยปัจจัย. อย่างไร? ประการแรก ย่อมไม่ได้ในอารัมมณูปนิสสยะและอนันตรูปนิสสยะ เพราะไม่มีอารมณ์ และเพราะไม่เป็นไปโดยความแน่นอนก่อนหลัง และย่อมไม่ได้ในปกตูปนิสสยะ เพราะไม่มีสิ่งที่รูปสันดานอันไม่มีเจตนาได้กระทำไว้. จริงอยู่ ศรัทธาเป็นต้นที่อรูปสันดานทำให้สำเร็จ และฤดูอาหารเป็นต้นที่อรูปสันดานเสพแล้ว ไม่เป็นไปในรูปสันดานเช่นนั้น. และเมื่อมีฤดู พืช และกรรมเป็นต้น รูปย่อมเป็นไป แต่รูปนั้นไม่ได้ถูกสิ่งเหล่านั้นกระทำ (จัดแจง). เพราะว่าการจัดแจง การกระทำ และการใช้สอยเป็นต้น ย่อมมีแก่สิ่งที่มีเจตนาเท่านั้น ส่วนรูปเป็นสิ่งไม่มีเจตนา. และเหมือนอย่างที่ในธรรมทั้งหลายที่ไม่มีความพยายาม (นิรีหะ) ซึ่งอาศัยปัจจัย บางอย่างมีสภาพเป็นอารมณ์ บางอย่างไม่มีอารมณ์ ฉันใด พึงทราบว่าสภาพที่มีการจัดแจงและสภาพที่ไม่มีการจัดแจงก็ฉันนั้น. ส่วนฤดูและพืชเป็นต้น ย่อมเป็นปัจจัยของหน่อเป็นต้น เพราะเมื่อไม่มีสิ่งเหล่านั้น หน่อเป็นต้นก็ไม่มีเท่านั้น ไม่ใช่เป็นโดยความเป็นอุปนิสสยะเป็นต้น. ในที่นี้ ความเป็นอุปนิสสยปัจจัยของธรรมที่เกิดก่อนๆ เท่านั้น ท่านกล่าวไว้โดยส่วนมากและโดยความปรากฏชัด. แต่จากคำกล่าวที่ว่า เมื่อปรารถนาขันธ์ในอนาคต ย่อมให้ทาน เป็นต้น (ปัฏฐาน ๒.๑๘.๘) แม้อนาคตธรรมก็เป็นอุปนิสสยปัจจัยได้ พึงทราบว่า ธรรมเหล่านั้นถูกสงเคราะห์ไว้ในที่นี้โดยมีลักษณะเสมอกับอารัมมณูปนิสสยะและปกตูปนิสสยะที่เป็นอดีต. පුග්ගලොපි සෙනාසනම්පීති පුග්ගලසෙනාසනග්ගහණවසෙන උපනිස්සයභාවං භජන්තෙ ධම්මෙ දස්සෙති, පි-සද්දෙන චීවරාරඤ්ඤරුක්ඛපබ්බතාදිග්ගහණවසෙන උපනිස්සයභාවං භජන්තෙ සබ්බෙ සඞ්ගණ්හාති. ‘‘අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදීසු හි ‘‘සෙනාසනං කායිකස්ස සුඛස්සා’’තිආදිවචනෙන සෙනාසනග්ගහණෙන උපනිස්සයභාවං භජන්තාව ධම්මා උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයොති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තෙන පුග්ගලාදීසුපි අයං නයො දස්සිතො හොතීති. පච්චුප්පන්නාපි ආරම්මණපකතූපනිස්සයා පච්චුප්පන්නතාය සෙනාසනසමානලක්ඛණත්තා එත්ථෙව සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා. වක්ඛති හි ‘‘පච්චුප්පන්නං උතුං භොජනං සෙනාසනං උපනිස්සාය ඣානං උප්පාදෙතී’’තිආදිනා සෙනාසනස්ස පච්චුප්පන්නභාවං විය පච්චුප්පන්නානං උතුආදීනං පකතූපනිස්සයභාවං, ‘‘පච්චුප්පන්නං චක්ඛුං…පෙ… වත්ථුං පච්චුප්පන්නෙ ඛන්ධෙ ගරුං කත්වා අස්සාදෙතී’’තිආදිනා (පට්ඨා. 2.18.4) චක්ඛාදීනං ආරම්මණූපනිස්සයභාවඤ්චාති. පච්චුප්පන්නානම්පි ච තාදිසානං පුබ්බෙ පකතත්තා පකතූපනිස්සයතා දට්ඨබ්බා. คำว่า “บุคคลก็ดี แม้เสนาสนะก็ดี” ย่อมแสดงธรรมทั้งหลายที่ถึงความเป็นอุปนิสัยโดยการถือเอาบุคคลและเสนาสนะ และด้วยคำว่า “ก็ดี” ย่อมสงเคราะห์ธรรมทั้งปวงที่ถึงความเป็นอุปนิสัยโดยการถือเอาจีวร ป่า ต้นไม้ ภูเขา เป็นต้น ในประโยคมีอาทิว่า “ธรรมที่เป็นอัพยากฤต เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอัพยากฤตด้วยอุปนิสสยปัจจัย” นั้น ด้วยคำมีอาทิว่า “เสนาสนะเป็นปัจจัยแก่สุขทางกาย” โดยการถือเอาเสนาสนะ ธรรมทั้งหลายที่ถึงความเป็นอุปนิสัยเท่านั้น ย่อมเป็นปัจจัยด้วยอุปนิสสยปัจจัย ด้วยการแสดงอรรถนี้ แม้ในบุคคลเป็นต้น ก็นัยนี้อันท่านแสดงแล้ว อารัมมณูปนิสัยและปกตูปนิสัยที่เป็นปัจจุบัน ก็พึงเห็นว่าสงเคราะห์เข้าในที่นี้เอง เพราะมีความเป็นปัจจุบัน มีลักษณะเสมอกับเสนาสนะ เพราะท่านจักกล่าวว่า “อาศัยฤดู อาหาร เสนาสนะที่เป็นปัจจุบัน ย่อมยังฌานให้เกิดขึ้น” เป็นต้น โดยนัยนี้ ท่านย่อมแสดงความเป็นปกตูปนิสัยของฤดูเป็นต้นที่เป็นปัจจุบัน เหมือนความเป็นปัจจุบันของเสนาสนะ และความเป็นอารัมมณูปนิสัยของจักขุเป็นต้น ด้วยคำมีอาทิว่า “อาศัยจักขุ...เป... วัตถุที่เป็นปัจจุบัน กระทำขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันให้เป็นของหนักแล้วย่อมเสวย” (ปฏฺฐา. 2.18.4) และแม้ของธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันเช่นนั้น ก็พึงเห็นว่ามีความเป็นปกตูปนิสัย เพราะเคยเป็นของปกติมาแล้วในกาลก่อน කසිණාරම්මණාදීනි ආරම්මණමෙව හොන්ති, න උපනිස්සයොති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘එකච්චායා’’ති ආහ. กสิณารมณ์เป็นต้น ย่อมเป็นอารมณ์เท่านั้น ไม่เป็นอุปนิสัย ด้วยอัธยาศัยนี้ ท่านจึงกล่าวว่า “แก่บางอย่าง” අරූපාවචරකුසලම්පි යස්මිං කසිණාදිම්හි ඣානං අනුප්පාදිතං, තස්මිං අනුප්පන්නඣානුප්පාදනෙ සබ්බස්ස ච උප්පන්නඣානස්ස සමාපජ්ජනෙ ඉද්ධිවිධාදීනං අභිඤ්ඤානඤ්ච උපනිස්සයොති ඉමමත්ථං සන්ධායාහ ‘‘තෙභූමකකුසලො චතුභූමකස්සපි කුසලස්සා’’ති. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘අරූපාවචරං සද්ධං උපනිස්සාය රූපාවචරං ඣානං විපස්සනං මග්ගං අභිඤ්ඤං සමාපත්තිං උප්පාදෙතී’’ති (පට්ඨා. 4.13.285). කාමාවචරකුසලං රූපාවචරාරූපාවචරවිපාකානම්පි තදුප්පාදකකුසලානං උපනිස්සයභාවවසෙන[Pg.187], පටිසන්ධිනියාමකස්ස චුතිතො පුරිමජවනස්ස ච වසෙන උපනිස්සයො, රූපාවචරකුසලං අරූපාවචරවිපාකස්ස, අරූපාවචරකුසලඤ්ච රූපාවචරවිපාකස්ස තදුප්පාදකකුසලූපනිස්සයභාවෙනාති එවං පච්චෙකං තෙභූමකකුසලානං චතුභූමකවිපාකස්ස තෙභූමකකිරියස්ස ච යථායොගං පච්චයභාවො වෙදිතබ්බො. පාළියම්පි හි පකතූපනිස්සයො නයදස්සනමත්තෙනෙව පඤ්හාවාරෙසු විස්සජ්ජිතොති. แม้อรูปาวจรกุศลก็เป็นอุปนิสัยในการยังฌานที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้นในกสิณเป็นต้นที่ตนยังไม่เคยยังฌานให้เกิดขึ้น และในการเข้าสมาบัติแห่งฌานที่เกิดขึ้นแล้วทั้งหมด และในการยังอภิญญา มีอิทธิวิธีเป็นต้นให้เกิดขึ้น ท่านประสงค์เอาอรรถนี้จึงกล่าวว่า “กุศลที่เป็นไตรภูมิ เป็นปัจจัยแก่กุศลที่เป็นจตุรภูมิก็มี” และคำนี้ก็กล่าวไว้แล้วว่า “อาศัยศรัทธาที่เป็นอรูปาวจร ย่อมยังรูปาวจรฌาน วิปัสสนา มรรค อภิญญา สมาบัติ ให้เกิดขึ้น” (ปฏฺฐา. 4.13.285) กามาวจรกุศลเป็นอุปนิสัยแม้แก่รูปาวจรวิบากและอรูปาวจรวิบาก โดยความเป็นอุปนิสัยของกุศลที่เป็นเครื่องให้เกิดวิบากเหล่านั้น และเป็นอุปนิสัยโดยความเป็นชวนะก่อนจุติที่เป็นเครื่องกำหนดปฏิสนธิ รูปาวจรกุศลเป็นอุปนิสัยแก่อรูปาวจรวิบาก และอรูปาวจรกุศลเป็นอุปนิสัยแก่รูปาวจรวิบาก โดยความเป็นอุปนิสัยของกุศลที่เป็นเครื่องให้เกิดวิบากเหล่านั้น พึงทราบความเป็นปัจจัยของกุศลที่เป็นไตรภูมิแต่ละอย่าง แก่วิบากที่เป็นจตุรภูมิและกิริยาที่เป็นไตรภูมิ ตามสมควร เพราะในพระบาลี ปกตูปนิสัยก็เป็นอันท่านวิสัชนาไว้แล้วในปัญหาวาระทั้งหลาย เพียงด้วยการแสดงนัยเท่านั้น ඉමිනා පන නයෙනාති ලොකුත්තරනිබ්බත්තනං උපනිස්සාය සිනෙහුප්පාදනලෙසෙනාති අත්ථො. ලොකුත්තරා පන ධම්මා අකුසලානං න කෙනචි පච්චයෙන පච්චයො හොන්තීති න ඉදං සාරතො දට්ඨබ්බන්ති අධිප්පායො. කාමාවචරාදිතිහෙතුකභවඞ්ගං කායිකසුඛාදි ච රූපාවචරාදිකුසලානං උපනිස්සයො, අරූපාවචරවිපාකො රූපාවචරකුසලස්ස තං පත්ථෙත්වා තන්නිබ්බත්තකකුසලුප්පාදනත්ථං උප්පාදියමානස්ස, රූපාවචරකිරියස්ස ච පුබ්බෙ නිවුට්ඨාදීසු අරූපාවචරවිපාකජානනත්ථං ඣානාභිඤ්ඤායො උප්පාදෙන්තස්ස අරහතො, චතුභූමකවිපාකානං පන තදුප්පාදකකුසලූපනිස්සයභාවවසෙන සො සො විපාකො උපනිස්සයො. තෙනාහ ‘‘තථා තෙභූමකවිපාකො’’ති. යදිපි අරහත්තඵලත්තං ඣානවිපස්සනා උප්පාදෙති අනාගාමී, න පන තෙන තං කදාචි දිට්ඨපුබ්බං පුථුජ්ජනාදීහි සොතාපත්තිඵලාදීනි විය, තස්මා තානි විය තෙසං ඣානාදීනං ඉමස්ස ච අග්ගඵලං න ඣානාදීනං උපනිස්සයො. උපලද්ධපුබ්බසදිසමෙව හි අනාගතම්පි උපනිස්සයොති. තෙනාහ ‘‘උපරිට්ඨිමං කුසලස්සපී’’ති. ส่วนด้วยนัยนี้ หมายถึง โดยการอาศัยการยังโลกุตตระให้เกิดขึ้น โดยส่วนแห่งการยังความรักให้เกิดขึ้น แต่ธรรมที่เป็นโลกุตตระ ย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่อกุศลด้วยปัจจัยใดๆ เลย เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่าข้อนี้ไม่พึงเห็นโดยความเป็นสาระ ดังนี้เป็นอัธยาศัย ภวังค์ที่เป็นติเหตุกะในกามาวจรเป็นต้น และสุขทางกายเป็นต้น เป็นอุปนิสัยของกุศลที่เป็นรูปาวจรเป็นต้น อรูปาวจรวิบากเป็นอุปนิสัยของรูปาวจรกุศลที่กำลังยังให้เกิดขึ้น เพื่อยังกุศลที่เป็นเครื่องให้เกิดวิบากนั้นให้เกิดขึ้น โดยปรารถนาวิบากนั้น และเป็นอุปนิสัยของรูปาวจรกิริยาของพระอรหันต์ผู้ยังฌานและอภิญญาให้เกิดขึ้น เพื่อรู้ซึ่งอรูปาวจรวิบากในที่เกิดเป็นต้นที่เคยมีมาแล้วในกาลก่อน ส่วนวิบากที่เป็นจตุรภูมิทั้งหลาย วิบากนั้นๆ ย่อมเป็นอุปนิสัยโดยความเป็นอุปนิสัยของกุศลที่เป็นเครื่องให้เกิดวิบากนั้นๆ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ฉันใด วิบากที่เป็นไตรภูมิก็ฉันนั้น” ถึงแม้พระอนาคามีจะยังอรหัตตผลให้เกิดขึ้นด้วยฌานและวิปัสสนา แต่ผลนั้นก็ไม่เคยถูกปุถุชนเป็นต้นเห็นมาแล้ว เหมือนโสดาปัตติผลเป็นต้น เพราะฉะนั้น อรหัตตผลนี้จึงไม่เป็นอุปนิสัยของฌานเป็นต้นเหล่านั้น เหมือนโสดาปัตติผลเป็นต้น เพราะแม้สิ่งที่จะเกิดในอนาคต ก็เป็นอุปนิสัยได้เหมือนสิ่งเคยได้มาแล้วในอดีต เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แม้กุศลที่อยู่เบื้องบน” කිරියඅත්ථපටිසම්භිදාදිම්පි පත්ථෙත්වා දානාදිකුසලං කරොන්තස්ස තෙභූමකකිරියාපි චතුභූමකස්සපි කුසලස්ස උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො. යොනිසොමනසිකාරෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි, තං උපනිස්සාය රාගාදිඋප්පාදනෙ අකුසලස්ස, කුසලාකුසලූපනිස්සයභාවමුඛෙන චතුභූමකවිපාකස්ස. එවං කිරියස්සපි යොජෙතබ්බං. තෙනාහ ‘‘කිරියසඞ්ඛාතොපි පකතූපනිස්සයො චතුභූමකානං කුසලාදිඛන්ධානං හොතියෙවා’’ති. නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මෙසු පන උතුභොජනසෙනාසනානමෙව තිණ්ණං රාසීනං පකතූපනිස්සයභාවදස්සනං නයදස්සනමෙවාති. ඉමස්මිං පට්ඨානමහාපකරණෙ ආගතනයෙනාති ඉදං ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච අබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති න උපනිස්සයපච්චයා, කුසලෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානං රූප’’න්ති [Pg.188] (පට්ඨා. 1.1.91) එවමාදිකං උපනිස්සයපටික්ඛෙපං, අනුලොමෙ ච අනාගමනං සන්ධාය වුත්තං. සුත්තන්තිකපරියායෙනාති ‘‘විඤ්ඤාණූපනිසං නාමරූපං, නාමරූපනිසං සළායතන’’න්තිආදිකෙන (සං. නි. 2.23), แม้กิริยาที่เป็นไตรภูมิก็เป็นปัจจัยแก่กุศลที่เป็นจตุรภูมิด้วยอุปนิสสยปัจจัย ของบุคคลผู้กระทำกุศลมีทานเป็นต้น โดยปรารถนาปฏิสัมภิทาเป็นต้นที่เป็นกิริยาอรรถ ในโยนิโสมนสิการ ไม่ต้องกล่าวถึงเลย โยนิโสมนสิการนั้นเป็นอุปนิสัยของอกุศลในการยังราคะเป็นต้นให้เกิดขึ้น และเป็นอุปนิสัยของวิบากที่เป็นจตุรภูมิโดยความเป็นอุปนิสัยของกุศลและอกุศล แม้ในกิริยาก็พึงประกอบอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปกตูปนิสัยที่นับว่าเป็นกิริยา ย่อมเป็นของขันธ์ทั้งหลายมีกุศลเป็นต้นที่เป็นจตุรภูมิอย่างแน่นอน” ส่วนในธรรมทั้งหลายที่ไม่ใช่วิบากและไม่เป็นธรรมมีวิบาก การแสดงความเป็นปกตูปนิสัยของกองทั้งสาม คือ ฤดู อาหาร เสนาสนะเท่านั้น เป็นเพียงการแสดงนัย คำว่า “ด้วยนัยที่มาในปัฏฐานมหาปกรณ์นี้” นี้ ท่านกล่าวโดยประสงค์เอาการปฏิเสธอุปนิสัยมีอาทิว่า “ธรรมที่เป็นกุศลเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอัพยากฤต ย่อมเกิดขึ้น ไม่ใช่อุปนิสสยปัจจัย, รูปที่เกิดจากจิตอาศัยขันธ์ที่เป็นกุศล” (ปฏฺฐา. 1.1.91) และการไม่มาในอนุโลม คำว่า “ด้วยนัยแห่งพระสูตร” นี้ ท่านกล่าวโดยประสงค์เอาคำมีอาทิว่า “นามรูปมีวิญญาณเป็นอุปนิสัย, สฬายตนะมีนามรูปเป็นอุปนิสัย” (สํ. นิ. 2.23) ‘‘යථාපි පබ්බතො සෙලො, අරඤ්ඤස්මිං බ්‍රහාවනෙ; තං රුක්ඛා උපනිස්සාය, වඩ්ඪන්තෙ තෙ වනප්පතී’’ති (අ. නි. 3.49). – “เหมือนอย่างภูเขาหินในป่าใหญ่ ต้นไม้เหล่านั้นอาศัยภูเขานั้น ย่อมเจริญงอกงาม” (อ. นิ. 3.49) ආදිකෙන ච. และด้วยคำมีอาทิอย่างนี้ උපනිස්සයපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำพรรณนาอุปนิสสยปัจจัยนิเทศ จบแล้ว 10. පුරෙජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා ๑๐. คำพรรณนาปุเรชาตปัจจัยนิเทศ 10. නයදස්සනවසෙන යානි විනා ආරම්මණපුරෙජාතෙන න වත්තන්ති, තෙසං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං ආරම්මණපුරෙජාතදස්සනෙන මනොද්වාරෙපි යං යදාරම්මණපුරෙජාතෙන වත්තති, තස්ස තදාලම්බිතං සබ්බම්පි රූපරූපං ආරම්මණපුරෙජාතන්ති දස්සිතමෙව හොති, සරූපෙන පන අදස්සිතත්තා ‘‘සාවසෙසවසෙන දෙසනා කතා’’ති ආහ. චිත්තවසෙන කායං පරිණාමයතො ඉද්ධිවිධාභිඤ්ඤාය ච අට්ඨාරසසු යංකිඤ්චි ආරම්මණපුරෙජාතං හොතීති දට්ඨබ්බං. ๑๐. ด้วยการแสดงนัยว่า รูปารมณ์แม้ทั้งหมดที่มีรูปนั้นเป็นอารมณ์ ซึ่งเป็นไปในมโนทวารโดยอาศัยอารัมมณปุเรชาตใด ก็เป็นอันแสดงอารัมมณปุเรชาตไว้แล้วนั่นเอง ด้วยการแสดงอารัมมณปุเรชาตของจักขุวิญญาณเป็นต้นเหล่านั้น ซึ่งไม่เป็นไปโดยปราศจากอารัมมณปุเรชาต แต่เพราะไม่ได้แสดงโดยระบุชื่อ (สรูปะ) จึงกล่าวว่า 'การแสดงธรรมทรงกระทำไว้โดยมีส่วนเหลือ' พึงทราบว่า ในบรรดารูป ๑๘ อย่างนั้น รูปอย่างใดอย่างหนึ่งย่อมเป็นอารัมมณปุเรชาต แก่บุคคลผู้ยังกายให้เป็นไปตามอำนาจจิต และในอิทธิวิธาภิญญา තදාරම්මණභාවිනොති එත්ථ පටිසන්ධිභාවිනො වත්ථුපුරෙජාතාභාවෙන ඉතරස්සපි අභාවා අග්ගහණං. භවඞ්ගභාවිනො පන ගහණං කාතබ්බං න වා කාතබ්බං පටිසන්ධියා විය අපරිබ්‍යත්තස්ස ආරම්මණස්ස ආරම්මණමත්තභාවතො, ‘‘මනොධාතූනඤ්චා’’ති එත්ථ සන්තීරණභාවිනො මනොවිඤ්ඤාණධාතුයාපි. ในคำว่า 'ของธรรมที่มีอารมณ์นั้น' นี้ เพราะไม่มีวัตถุปุเรชาตของปฏิสนธิจิต แม้อารัมมณปุเรชาตที่เหลือก็ไม่มี จึงไม่ถือเอา (ปฏิสนธิจิต) ส่วนของภวังคจิต พึงถือเอาบ้าง ไม่พึงถือเอาบ้าง เพราะความเป็นเพียงอารมณ์ของอารมณ์ที่ไม่ปรากฏชัดเหมือนของปฏิสนธิจิต และในคำว่า 'และของมโนธาตุทั้งหลาย' นี้ พึงทราบว่าหมายถึงมโนวิญญาณธาตุที่เป็นสันตีรณะด้วย පුරෙජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยปุเรชาตปัจจัย จบแล้ว 11. පච්ඡාජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා ๑๑. อรรถกถาว่าด้วยปัจฉาชาตปัจจัย 11. තස්සෙවාති [Pg.189] ඉදං කාමාවචරරූපාවචරවිපාකානං නිරවසෙසදස්සිතපුරෙජාතදස්සනවසෙන වුත්තං, රූපාවචරවිපාකො පන ආහාරසමුට්ඨානස්ස න හොතීති. ๑๑. คำว่า 'ของกายนั้นนั่นเอง' นี้ ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจการแสดงปุเรชาตที่แสดงไว้โดยไม่เหลือของกามาวจรวิบากและรูปาวจรวิบาก แต่รูปาวจรวิบากย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่รูปที่เกิดจากอาหาร පච්ඡාජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยปัจฉาชาตปัจจัย จบแล้ว 12. ආසෙවනපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා ๑๒. อรรถกถาว่าด้วยอาเสวนปัจจัย 12. පගුණතරබලවතරභාවවිසිට්ඨන්ති එතෙන විපාකාබ්‍යාකතතො විසෙසෙති. ๑๒. คำว่า 'วิเศษด้วยความเป็นสภาพที่มีความชำนาญยิ่งและมีกำลังยิ่ง' นี้ ท่านย่อมจำแนก (อาเสวนปัจจัย) ออกจากวิบากอัพยากฤตด้วยคำนี้ ආසෙවනපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยอาเสวนปัจจัย จบแล้ว 13. කම්මපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා ๑๓. อรรถกถาว่าด้วยกรรมปัจจัย 13. චෙතනාසම්පයුත්තකම්මං අභිජ්ඣාදි කම්මපච්චයො න හොතීති ‘‘චෙතනාකම්මමෙවා’’ති ආහ. සතිපි හි විපාකධම්මධම්මත්තෙ න චෙතනාවජ්ජා එවංසභාවාති. අත්තනො ඵලං උප්පාදෙතුං සමත්ථෙනාති කම්මස්ස සමත්ථතා තස්ස කම්මපච්චයභාවො වුත්තාති දට්ඨබ්බා. ๑๓. เพราะกรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนา มีอภิชฌาเป็นต้น ไม่เป็นกรรมปัจจัย ท่านจึงกล่าวว่า 'เจตนากรรมเท่านั้น' เพราะถึงแม้จะมีความเป็นธรรมที่มีวิบากเป็นธรรมดา แต่ธรรมที่เว้นจากเจตนาก็ไม่มีสภาวะเช่นนั้น พึงทราบว่า ในคำว่า 'ด้วยกรรมที่สามารถเพื่อยังผลของตนให้เกิดขึ้น' นี้ ท่านกล่าวถึงความสามารถของกรรมนั้นว่าเป็นกรรมปัจจัย පඤ්චවොකාරෙයෙව, න අඤ්ඤත්ථාති එතෙන කාමාවචරචෙතනා එකවොකාරෙ රූපම්පි න ජනෙතීති දස්සෙති. คำว่า 'ในปัญจโวการภูมิเท่านั้น ไม่ใช่ในที่อื่น' นี้ ย่อมแสดงว่า เจตนากามาวจรไม่ยังรูปให้เกิดในเอกโวการภูมิด้วย කම්මපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยกรรมปัจจัย จบแล้ว 14. විපාකපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා ๑๔. อรรถกถาว่าด้วยวิบากปัจจัย 14. විපාකපච්චයනිද්දෙසෙ යෙසං එකන්තෙන විපාකො විපාකපච්චයො හොති, තෙසං වසෙන නයදස්සනං කතං. න හි ආරුප්පෙ භූමිද්වයවිපාකො රූපස්ස පච්චයො හොති. ๑๔. ในการอธิบายวิบากปัจจัย ท่านแสดงนัยไว้ด้วยอำนาจแห่งธรรมทั้งหลายที่วิบากเป็นวิบากปัจจัยให้โดยส่วนเดียว เพราะว่าในอรูปภูมิ วิบากแห่งภูมิทั้งสอง (กามาวจรและรูปาวจร) ย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่รูป විපාකපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยวิบากปัจจัย จบแล้ว 15. ආහාරපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා ๑๕. อรรถกถาว่าด้วยอาหารปัจจัย 15. කබළං [Pg.190] කරිත්වා අජ්ඣොහරිතොවාති අසිතපීතාදිවත්ථූහි සහ අජ්ඣොහරිතොවාති වුත්තං හොති. පාතබ්බසායිතබ්බානිපි හි සභාවවසෙන කබළායෙව හොන්තීති. ๑๕. คำว่า 'กลืนกินโดยทำเป็นคำ' นี้ มีอธิบายว่า กลืนกินพร้อมกับวัตถุมีของเคี้ยวและของดื่มเป็นต้น เพราะแม้สิ่งที่พึงดื่มและพึงลิ้ม โดยสภาวะแล้วก็เป็นคำ (กพฬะ) นั่นเอง සෙසතිසන්තතිසමුට්ඨානස්ස අනුපාලකොව හුත්වාති එත්ථ චිත්තසමුට්ඨානස්ස ආහාරපච්චයභාවො විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බො. න හි චිත්තසමුට්ඨානො කබළීකාරො ආහාරො නොචිත්තසමුට්ඨානො තදුභයඤ්ච චිත්තසමුට්ඨානකායස්ස ආහාරපච්චයො වුත්තො, තිවිධොපි පන සො නොචිත්තසමුට්ඨානකායස්ස වුත්තොති. ในคำว่า 'เป็นผู้ตามรักษา (รูป) ที่เกิดจากสมุฏฐาน ๓ ที่เหลือ' นี้ พึงพิจารณาถือเอาความเป็นอาหารปัจจัยแห่งรูปที่เกิดจากจิต เพราะกพฬิงการาหารที่เกิดจากจิตก็ไม่มี ที่ไม่เกิดจากจิตก็ไม่มี และอาหารทั้งสองอย่างนั้น ท่านก็ไม่ได้กล่าวว่าเป็นอาหารปัจจัยแก่กายที่เกิดจากจิต แต่ท่านกล่าวว่าอาหารแม้ทั้ง ๓ อย่างนั้น เป็นปัจจัยแก่กายที่ไม่เกิดจากจิต ආහාරපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยอาหารปัจจัย จบแล้ว 16. ඉන්ද්‍රියපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා ๑๖. อรรถกถาว่าด้วยอินทริยปัจจัย 16. අරූපජීවිතින්ද්‍රියම්පි සඞ්ගහිතන්ති මිස්සකත්තා ජීවිතින්ද්‍රියං න සබ්බෙන සබ්බං වජ්ජිතබ්බන්ති අධිප්පායො. ๑๖. คำว่า 'แม้ชีวิตินทรีย์ที่ไม่ใช่รูป (อรูปชีวิตินทรีย์) ก็สงเคราะห์เข้าด้วย' นี้ มีอธิบายว่า เพราะความเป็นของระคนกัน ชีวิตินทรีย์จึงไม่พึงถูกยกเว้นเสียทั้งหมด අවිනිබ්භුත්තධම්මානන්ති එත්ථ අයං අධිප්පායො – රූපාරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අවිනිබ්භුත්තවොහාරො නත්ථීති අරූපානං ඉන්ද්‍රියපච්චයභූතානි පච්චයන්තරාපෙක්ඛානි චක්ඛාදීනි අත්තනො විජ්ජමානක්ඛණෙ අවිනිබ්භුත්තධම්මානං ඉන්ද්‍රියපච්චයතං අඵරන්තානිපි ඉන්ද්‍රියපච්චයා සියුං. යො පන නිරපෙක්ඛො ඉන්ද්‍රියපච්චයො අවිනිබ්භුත්තධම්මානං හොති, සො අත්තනො විජ්ජමානක්ඛණෙ තෙසං ඉන්ද්‍රියපච්චයතං අඵරන්තො නාම නත්ථි. යදි ච ඉත්ථින්ද්‍රියපුරිසින්ද්‍රියානි ඉන්ද්‍රියපච්චයො ලිඞ්ගාදීනං සියුං, අවිනිබ්භුත්තානං තෙසම්පි සියුං. න හි රූපං රූපස්ස, අරූපං වා අරූපස්ස විනිබ්භුත්තස්ස ඉන්ද්‍රියපච්චයො අත්ථීති. සති චෙවං ඉත්ථිපුරිසින්ද්‍රියෙහි අවිනිබ්භුත්තත්තා කලලාදිකාලෙ ච ලිඞ්ගාදීනි සියුං, යෙසං තානි ඉන්ද්‍රියපච්චයතං ඵරෙය්‍යුං, න ච ඵරන්ති. තස්මා න තෙහි තානි අවිනිබ්භුත්තකානි, අවිනිබ්භුත්තත්තාභාවතො ච තෙසං ඉන්ද්‍රියපච්චයතං න ඵරන්ති. අඤ්ඤෙසං පන යෙහි තානි සහජාතානි, තෙසං අබීජභාවතොයෙව න ඵරන්ති, තස්මා ආපන්නවිනිබ්භුත්තභාවානං තෙසං ලිඞ්ගාදීනං අවිනිබ්භුත්තානං අඤ්ඤෙසඤ්ච සමානකලාපධම්මානං ඉන්ද්‍රියපච්චයතාය [Pg.191] අඵරණතො තානි ඉන්ද්‍රියපච්චයො න හොන්තීති. යෙසං බීජභූතානි ඉත්ථිපුරිසින්ද්‍රියානි, තෙසං ලිඞ්ගාදීනං අපරමත්ථභාවතොති කෙචි, තෙ පන කලලාදිකාලෙපි ලිඞ්ගාදීනං තදනුරූපානං අත්ථිතං ඉච්ඡන්ති. ในคำว่า 'แก่ธรรมที่แยกจากกันไม่ได้' นี้ มีอธิบายดังนี้ว่า เพราะไม่มีโวหารว่ารูปและอรูปแยกจากกันไม่ได้ซึ่งกันและกัน ดังนั้น จักขุเป็นต้นซึ่งเป็นอินทรีย์ปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอรูปและต้องอาศัยปัจจัยอื่น แม้จะไม่แผ่ความเป็นอินทรีย์ปัจจัยไปถึงธรรมที่แยกจากกันไม่ได้ในขณะที่ตนดำรงอยู่ ก็พึงเป็นอินทรีย์ปัจจัยได้ ส่วนอินทรีย์ปัจจัยใดที่ไม่ต้องอาศัยปัจจัยอื่นและเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่แยกจากกันไม่ได้ อินทรีย์ปัจจัยนั้นชื่อว่าไม่แผ่ความเป็นอินทรีย์ปัจจัยไปถึงธรรมเหล่านั้นในขณะที่ตนดำรงอยู่ ย่อมไม่มี และหากอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์พึงเป็นอินทรีย์ปัจจัยแก่เพศ (ลิงคะ) เป็นต้น ก็พึงเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่แยกจากกันไม่ได้เหล่านั้นด้วย เพราะรูปที่เป็นปัจจัยแก่อรูป หรืออรูปที่เป็นปัจจัยแก่รูปที่แยกจากกันได้นั้นไม่มี และเมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะความที่เพศเป็นต้นแยกจากกันไม่ได้กับอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์ เพศเป็นต้นก็พึงมีในกาลแห่งกลละเป็นต้น ซึ่งอินทรีย์เหล่านั้นพึงแผ่ความเป็นอินทรีย์ปัจจัยไปถึง แต่ความจริงหาได้แผ่ไปไม่ เพราะฉะนั้น เพศเป็นต้นเหล่านั้นจึงไม่ใช่สิ่งที่แยกจากกันไม่ได้กับอินทรีย์เหล่านั้น และเพราะความที่ไม่ได้แยกจากกันไม่ได้นั่นเอง อินทรีย์เหล่านั้นจึงไม่แผ่ความเป็นอินทรีย์ปัจจัยไปถึงเพศเป็นต้นเหล่านั้น ส่วนธรรมเหล่าอื่นที่เกิดร่วมกับอินทรีย์เหล่านั้น อินทรีย์เหล่านั้นก็ไม่แผ่ไปถึงเพราะความที่ธรรมเหล่านั้นไม่ใช่พืช (อพีชภาวะ) ดังนั้น เพราะความที่ไม่แผ่ความเป็นอินทรีย์ปัจจัยไปถึงเพศเป็นต้นเหล่านั้นที่ถึงความเป็นของแยกจากกันไม่ได้ และไม่แผ่ไปถึงธรรมอื่นที่อยู่ในกลาปเดียวกัน อินทรีย์เหล่านั้นจึงไม่เป็นอินทรีย์ปัจจัย บางท่านกล่าวว่า เพราะเพศเป็นต้นเหล่านั้นไม่ใช่ปรมัตถธรรม ซึ่งมีอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์เป็นพืช แต่ท่านเหล่านั้นก็ยังยอมรับความมีอยู่ของเพศเป็นต้นที่สมควรแก่กาลนั้นแม้ในกาลแห่งกลละเป็นต้น ජාතිභූමිවසෙන වුත්තෙසු භෙදෙසු කුසලජාතියං රූපාවචරකුසලමෙව ආරුප්පෙ ඨපෙතබ්බන්ති ‘‘ඨපෙත්වා පන රූපාවචරකුසලං අවසෙසා කුසලාකුසලා’’ති වුත්තං. පඨමලොකුත්තරං පන දොමනස්සයුත්තඤ්ච විසුං එකා ජාති භූමි වා න හොතීති ආරුප්පෙ අලබ්භමානම්පි න ඨපිතං. හෙතුආදීසුපි ‘‘තථා අපරියාපන්නකුසලහෙතු, තථා අකුසලහෙතූ’’තිආදීසු (පට්ඨා. අට්ඨ. 1.1) එස නයො යොජෙතබ්බො. ในบรรดาประเภทที่กล่าวไว้โดยชาติและภูมิ ในกุศลชาติ พึงยกเว้นรูปาวจรกุศลอย่างเดียวในอรูปภูมิ ท่านจึงกล่าวว่า 'ยกเว้นรูปาวจรกุศลเสียแล้ว กุศลและอกุศลที่เหลือ' ส่วนปฐมโลกุตตรจิตและโทมนัสสหคตจิต ไม่จัดเป็นชาติหรือภูมิหนึ่งต่างหาก ดังนั้น แม้จะหาไม่ได้ในอรูปภูมิ ท่านก็ไม่ได้ยกเว้นไว้ แม้ในเหตุเป็นต้น ก็พึงประกอบนัยนี้ในคำว่า 'เช่นเดียวกัน เหตุที่เป็นกุศลซึ่งเป็นอปริยาปันนะ, เช่นเดียวกัน เหตุที่เป็นอกุศล' เป็นต้น (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. 1.1) ඨිතික්ඛණෙති ඉදං රූපජීවිතින්ද්‍රියස්ස සහජාතපච්චයත්තාභාවං සන්ධාය වුත්තං. උප්පාදක්ඛණෙපි පන තස්ස ඉන්ද්‍රියපච්චයතා න සක්කා නිවාරෙතුං. වක්ඛති හි ‘‘අබ්‍යාකතං ධම්මං පටිච්ච…පෙ… අසඤ්ඤසත්තානං එකං මහාභූතං පටිච්ච…පෙ… ඉන්ද්‍රියපච්චයං කම්මපච්චයසදිස’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.66). න හි අසඤ්ඤසත්තානං ඉන්ද්‍රියපච්චයා උප්පජ්ජමානස්ස රූපස්ස රූපජීවිතින්ද්‍රියතො අඤ්ඤො ඉන්ද්‍රියපච්චයො අත්ථි, පඤ්චවොකාරෙ පවත්තෙ ච කටත්තාරූපස්ස. පටිච්චවාරාදයො ච ඡ උප්පාදක්ඛණමෙව ගහෙත්වා පවත්තා, එවඤ්ච කත්වා පච්ඡාජාතපච්චයො එතෙසු අනුලොමතො න තිට්ඨතීති. คำว่า "ในขณะตั้งอยู่" นี้ กล่าวหมายถึงความไม่มีแห่งความเป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัยของรูปชีวิตินทรีย์. แต่ในขณะเกิด ความเป็นอินทริยปัจจัยของรูปชีวิตินทรีย์นั้นไม่สามารถห้ามได้. เพราะพระองค์จักตรัสไว้ว่า "อาศัยอัพยากตธรรม... เป็นต้น... อาศัยมหาภูตรูปหนึ่งของอสัญญีสัตว์... เป็นต้น... อินทริยปัจจัยเหมือนกรรมปัจจัย" (ปฏฺฐา. 1.1.66). เพราะว่า รูปที่เกิดขึ้นโดยอินทริยปัจจัยของอสัญญีสัตว์ทั้งหลาย และกตัตตารูปในปัญจโวการภพที่กำลังเป็นไป ไม่มีอินทริยปัจจัยอื่นนอกจากรูปชีวิตินทรีย์. และปฏิจจวารเป็นต้น ๖ วาร ดำเนินไปโดยถือเอาเฉพาะขณะเกิดเท่านั้น และเมื่อเป็นเช่นนั้น ปัจฉาชาตปัจจัยจึงไม่ตั้งอยู่ในวารเหล่านั้นโดยอนุโลม. ඉන්ද්‍රියපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอินทริยปัจจัยนิเทศ จบแล้ว. 17. ඣානපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා ๑๗. อรรถกถาฌานปัจจัยนิเทศ. 17. විතක්කවිචාරපීතිසොමනස්සදොමනස්සුපෙක්ඛාචිත්තෙකග්ගතාසඞ්ඛාතානීති එත්ථ යදිපි සොමනස්සදොමනස්සසඞ්ඛාතානි ඣානඞ්ගානි නත්ථි, සුඛදුක්ඛසඞ්ඛාතානි පන සොමනස්සදොමනස්සභූතානෙව ඣානඞ්ගානි, න කායිකසුඛදුක්ඛභූතානීති ඉමස්ස දස්සනත්ථං සොමනස්සදොමනස්සග්ගහණං කතං. නනු ච ‘‘ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජෙසූ’’ති වචනෙනෙව කායිකසුඛදුක්ඛානි වජ්ජිතානීති සුඛදුක්ඛග්ගහණමෙව කත්තබ්බන්ති? න, ඣානඞ්ගසුඛදුක්ඛානං ඣානඞ්ගභාවවිසෙසනතො. ‘‘ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජෙසු සුඛදුක්ඛුපෙක්ඛාචිත්තෙකග්ගතාසඞ්ඛාතානී’’ති හි වුත්තෙ ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙසු උපෙක්ඛාචිත්තෙකග්ගතාහි සද්ධිං කායිකසුඛදුක්ඛානිපි [Pg.192] වජ්ජිතානීති එත්තකමෙව විඤ්ඤායති, න පන යානි සුඛදුක්ඛානි ඣානඞ්ගානි හොන්ති, තෙසං ඣානඞ්ගභූතො සුඛභාවො දුක්ඛභාවො ච විසෙසිතො, තස්මා සොමනස්සදොමනස්සභාවවිසිට්ඨොයෙව සුඛදුක්ඛභාවො සුඛදුක්ඛානං ඣානඞ්ගභාවොති දස්සනත්ථං සොමනස්සදොමනස්සග්ගහණං කරොති. තෙන ‘‘ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජෙසූ’’ති වචනෙන වජ්ජියමානානම්පි සුඛදුක්ඛානං සොමනස්සදොමනස්සභාවාභාවතො ඣානඞ්ගභාවාභාවොති දස්සිතං හොති. යථාවජ්ජිතා පන සුඛදුක්ඛොපෙක්ඛෙකග්ගතා කස්මා වජ්ජිතාති? යත්ථ ඣානඞ්ගානි උද්ධරීයන්ති චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ, තත්ථ ච ඣානඞ්ගන්ති අනුද්ධටත්තා. කස්මා පන න උද්ධටාති තං දස්සෙතුං ‘‘පඤ්චන්නං පන විඤ්ඤාණකායාන’’න්තිආදිමාහ. ๑๗. ในคำว่า "วิตก วิจาร ปีติ โสมนัส โทมนัส อุเบกขา เอกัคคตาจิต" นี้ ถึงแม้ฌานังคะที่ชื่อว่าโสมนัสและโทมนัสจะไม่มี, แต่สุขและทุกข์นั้น เป็นโสมนัสและโทมนัสเท่านั้น ไม่ใช่สุขและทุกข์ทางกาย การระบุโสมนัสและโทมนัสนี้ กระทำไปเพื่อแสดงความหมายนี้. ก็มิใช่หรือว่า ด้วยคำว่า "เว้นทวิปัญจวิญญาณ" เท่านั้น สุขและทุกข์ทางกายก็ถูกเว้นแล้ว จึงควรระบุเพียงสุขและทุกข์เท่านั้น? ไม่ใช่ เพราะความพิเศษแห่งความเป็นฌานังคะของสุขและทุกข์ที่เป็นฌานังคะ. เพราะว่าเมื่อกล่าวว่า "ในทวิปัญจวิญญาณเว้นสุข ทุกข์ อุเบกขา เอกัคคตาจิต" ย่อมรู้เพียงว่า สุขและทุกข์ทางกายก็ถูกเว้นแล้วพร้อมกับอุเบกขาและเอกัคคตาจิตในทวิปัญจวิญญาณ แต่สุขภาวะและทุกขภาวะที่เป็นฌานังคะของสุขและทุกข์ที่เป็นฌานังคะเหล่านั้น ไม่ได้ถูกจำแนกให้พิเศษ เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงว่าสุขภาวะและทุกขภาวะที่พิเศษด้วยความเป็นโสมนัสและโทมนัสเท่านั้น เป็นฌานังคะของสุขและทุกข์ จึงระบุโสมนัสและโทมนัสไว้. ด้วยเหตุนั้น ด้วยคำว่า "เว้นทวิปัญจวิญญาณ" จึงแสดงว่าสุขและทุกข์ที่ถูกเว้นแล้วนั้น ไม่มีความเป็นฌานังคะ เพราะไม่มีความเป็นโสมนัสและโทมนัส. แต่สุข ทุกข์ อุเบกขา และเอกัคคตาจิตที่ถูกเว้นแล้วนั้น ถูกเว้นเพราะเหตุไร? เพราะในจิตตุปบาทกัณฑ์ที่ยกฌานังคะขึ้นแสดงนั้น ธรรมเหล่านั้นไม่ได้ถูกยกขึ้นแสดงในฐานะเป็นฌานังคะ. แต่เพราะเหตุไรจึงไม่ยกขึ้นแสดง เพื่อแสดงเหตุนั้น จึงกล่าวคำว่า "แต่ในวิญญาณกาย ๕" เป็นต้น. අභිනිපාතමත්තත්තාති එතෙන ආවජ්ජනසම්පටිච්ඡනමත්තායපි චින්තනාපවත්තියා අභාවං දස්සෙති. ‘‘තෙසු විජ්ජමානානිපි උපෙක්ඛාසුඛදුක්ඛානී’’ති පොරාණපාඨො. තත්ථ උපෙක්ඛාසුඛදුක්ඛෙහෙව තංසමානලක්ඛණාය චිත්තෙකග්ගතායපි යථාවුත්තෙනෙව කාරණෙන අනුද්ධටභාවො දස්සිතොති දට්ඨබ්බො. පුබ්බෙ පන සත්ත අඞ්ගානි දස්සෙන්තෙන චත්තාරි අඞ්ගානි වජ්ජිතානීති තෙසං වජ්ජනෙ කාරණං දස්සෙන්තෙන න සමානලක්ඛණෙන ලෙසෙන දස්සෙතබ්බං. අට්ඨකථා හෙසාති. යදි ච ලෙසෙන දස්සෙතබ්බං, යථාවුත්තෙසුපි තීසු එකමෙව වත්තබ්බං සියා, තිණ්ණං පන වචනෙන තතො අඤ්ඤස්ස ඣානඞ්ගන්ති උද්ධටභාවො ආපජ්ජති, යථාවුත්තකාරණතො අඤ්ඤෙන කාරණෙන අනුද්ධටභාවො වා, තස්මා තංදොසපරිහරණත්ථං ‘‘උපෙක්ඛාචිත්තෙකග්ගතාසුඛදුක්ඛානී’’ති පඨන්ති. යෙ පන ‘‘ඣානඞ්ගභූතෙහි සොමනස්සාදීහි සුඛදුක්ඛෙන අවිභූතභාවෙන පාකටතාය ඉන්ද්‍රියකිච්චයුත්තතාය ච සමානානං සුඛාදීනං ඣානඞ්ගන්ති අනුද්ධටභාවෙ කාරණං වත්තබ්බං, න චිත්තෙකග්ගතායාති සා එත්ථ න ගහිතා’’ති වදන්ති, තෙසං තං රුචිමත්තං. යදි ඣානඞ්ගසමානානං ඣානඞ්ගන්ති අනුද්ධටභාවෙ කාරණං වත්තබ්බං, චිත්තෙකග්ගතා චෙත්ථ ඣානඞ්ගභූතාය විචිකිච්ඡායුත්තමනොධාතුආදීසු චිත්තෙකග්ගතාය සමානාති තස්සා අනුද්ධටභාවෙ කාරණං වත්තබ්බමෙවාති. සෙසාහෙතුකෙසුපි ඣානඞ්ගං උද්ධටමෙව උද්ධරණට්ඨානෙ චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙති අධිප්පායො. ด้วยคำว่า "เพราะความที่เป็นเพียงการกระทบ" นี้ แสดงความไม่มีแห่งการดำเนินไปของการคิด แม้เพียงการรำพึงและการรับ. "อุเบกขาและสุขทุกข์ที่มีอยู่ในจิตเหล่านั้น" เป็นปาฐะเก่า. ในปาฐะนั้น พึงทราบว่าความที่อุเบกขาและสุขทุกข์ไม่ถูกยกขึ้นแสดงนั่นเอง แม้เอกัคคตาจิตที่มีลักษณะเสมอกัน ก็พึงทราบว่าไม่ถูกยกขึ้นแสดงด้วยเหตุผลที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. แต่ในเบื้องต้น เมื่อแสดงองค์ ๗ องค์ ๔ ถูกเว้นแล้ว เมื่อแสดงเหตุในการเว้นองค์เหล่านั้น ไม่ควรแสดงด้วยเลสที่มีลักษณะเสมอกัน เพราะนี่เป็นอรรถกถา. และหากจะแสดงด้วยเลส ใน ๓ อย่างที่กล่าวมาแล้ว ก็ควรกล่าวเพียงอย่างเดียว แต่ด้วยการกล่าวถึง ๓ อย่าง ย่อมถึงความเป็นอันยกขึ้นแสดงว่ามีฌานังคะอื่นจากนั้น หรือความเป็นอันไม่ยกขึ้นแสดงด้วยเหตุอื่นจากเหตุที่กล่าวมาแล้ว เพราะฉะนั้น เพื่อละโทษนั้น จึงอ่านว่า "อุเบกขา เอกัคคตาจิต สุข ทุกข์". ส่วนชนเหล่าใดกล่าวว่า "ควรกล่าวเหตุในการไม่ยกขึ้นแสดงความเป็นฌานังคะของธรรมที่มีลักษณะเสมอกับฌานังคะ ไม่ใช่ของเอกัคคตาจิต เพราะเอกัคคตาจิตไม่ได้ถูกถือเอาในที่นี้" ความเห็นนั้นเป็นเพียงความพอใจของชนเหล่านั้น. หากควรกล่าวเหตุในการไม่ยกขึ้นแสดงความเป็นฌานังคะของธรรมที่มีลักษณะเสมอกับฌานังคะ และเอกัคคตาจิตในที่นี้ก็เสมอกับเอกัคคตาจิตในมโนธาตุที่ประกอบด้วยวิจิกิจฉาเป็นต้น ซึ่งเป็นฌานังคะ เหตุในการไม่ยกขึ้นแสดงของเอกัคคตาจิตนั้น ก็ควรกล่าวด้วยเช่นกัน. อธิบายว่า แม้ในอเหตุกจิตที่เหลือ ฌานังคะก็ถูกยกขึ้นแสดงแล้วนั่นเอง ในจิตตุปบาทกัณฑ์อันเป็นที่ยกขึ้นแสดง. ඣානපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาฌานปัจจัยนิเทศ จบแล้ว. 18. මග්ගපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා ๑๘. อรรถกถามรรคปัจจัยนิเทศ. 18. පඤ්ඤා [Pg.193] විතක්කො සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවා වීරියං සති සමාධි මිච්ඡාදිට්ඨි මිච්ඡාවාචාකම්මන්තාජීවාති ඉමානි ද්වාදසඞ්ගානීති එත්ථ දුවිධම්පි සඞ්කප්පං වීරියං සමාධිඤ්ච විතක්කවීරියසමාධිවචනෙහි සඞ්ගණ්හිත්වා ‘‘අයමෙව ඛො, ආවුසො, අට්ඨඞ්ගිකො මිච්ඡාමග්ගො අබ්‍රහ්මචරියං. සෙය්‍යථිදං – මිච්ඡාදිට්ඨි…පෙ… මිච්ඡාසමාධී’’තිආදීහි (සං. නි. 5.18) සුත්තවචනෙහි මිච්ඡාවාචාකම්මන්තාජීවෙසුපි මග්ගඞ්ගවොහාරසිද්ධිතො තෙහි සහ ද්වාදසඞ්ගානි ඉධ ලබ්භමානානි ච අලබ්භමානානි ච මග්ගඞ්ගවචනසාමඤ්ඤෙන සඞ්ගණ්හිත්වා වුත්තානි. එවඤ්හි සුත්තන්තවොහාරොපි දස්සිතො හොති, එවං පන දස්සෙන්තෙන ‘‘මග්ගපච්චයනිද්දෙසෙ මග්ගඞ්ගානී’’ති එවං උද්ධරිත්වා තස්ස පාඨගතස්ස මග්ගඞ්ගසද්දස්ස අත්ථභාවෙන ඉමානි ද්වාදසඞ්ගානි න දස්සෙතබ්බානි. න හි පාළියං මග්ගඞ්ගසද්දස්ස මිච්ඡාවාචාකම්මන්තාජීවොති අත්ථො වත්තබ්බො. තෙහි සම්මාවාචාදීහි පටිපක්ඛා චෙතනාධම්මා තප්පටිපක්ඛභාවතොයෙව ‘‘මිච්ඡාමග්ගඞ්ගානී’’ති සුත්තෙ වුත්තානි, න පන මග්ගපච්චයභාවෙන. මග්ගඞ්ගානි මග්ගපච්චයභූතානි ච ඉධ පාළියං ‘‘මග්ගඞ්ගානී’’ති වුත්තානි, න ච අඤ්ඤං උද්ධරිත්වා අඤ්ඤස්ස අත්ථො වත්තබ්බො. පරියායනිප්පරියායමග්ගඞ්ගදස්සනත්ථං පන ඉච්ඡන්තෙන පාළිගතමග්ගඞ්ගසද්දපතිරූපකො අඤ්ඤො මග්ගඞ්ගසද්දො උභයපදත්ථො උද්ධරිතබ්බො යථා ‘‘අධිකරණං නාම චත්තාරි අධිකරණානී’’ති (පාරා. 386, 405). ඉධ පන ‘‘මග්ගපච්චයනිද්දෙසෙ මග්ගඞ්ගානී’’ති පාළිගතොයෙව මග්ගඞ්ගසද්දො උද්ධටො, න ච අත්ථුද්ධරණවසෙන දස්සෙත්වා අධිප්පෙතත්ථනියමනං කතං, තස්මා පාළියං මග්ගඞ්ගසද්දස්ස මිච්ඡාවාචාදීනං අත්ථභාවො මා හොතූති ‘‘සම්මාදිට්ඨිසඞ්කප්පවාචාකම්මන්තාජීවවායාමසතිසමාධිමිච්ඡාදිට්ඨිසඞ්කප්පවායාමසමාධයොති ඉමානි ද්වාදසඞ්ගානී’’ති පඨන්ති. නනු එවං ‘‘අහෙතුකචිත්තුප්පාදවජ්ජෙසූ’’ති න වත්තබ්බං. න හි තෙසු සම්මාදිට්ඨිආදයො යථාවුත්තා සන්ති, යෙ වජ්ජෙතබ්බා සියුන්ති? න, උප්පත්තිට්ඨානනියමනත්ථත්තා. අහෙතුකචිත්තුප්පාදවජ්ජෙස්වෙව එතානි උප්පජ්ජන්ති, නාහෙතුකචිත්තුප්පාදෙසු. තත්ථුප්පන්නානි ද්වාදසඞ්ගානීති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො. ๑๘. ปัญญา วิตก สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ วิริยะ สติ สมาธิ มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ เหล่านี้เป็นองค์ ๑๒ ในที่นี้ สังกัปปะ วิริยะ และสมาธิ ทั้งสองอย่าง (สัมมาและมิจฉา) ได้ถูกสงเคราะห์เข้าด้วยคำว่า วิตก วิริยะ สมาธิ แล้วกล่าวไว้ว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ มิจฉามรรคมีองค์ ๘ นี้แล เป็นอพรหมจรรย์ ได้แก่ มิจฉาทิฏฐิ... (ไปจนถึง) ...มิจฉาสมาธิ” ดังนี้เป็นต้น (สํ. นิ. ๕.๑๘) ด้วยบทในพระสูตรเหล่านั้น แม้ในมิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ ก็สำเร็จการเรียกขานว่าเป็นองค์มรรค เพราะฉะนั้น องค์ ๑๒ เหล่านี้ ทั้งที่พึงได้และไม่พึงได้ในที่นี้ จึงถูกสงเคราะห์เข้าด้วยคำว่า องค์มรรค โดยสามัญญะแล้วกล่าวไว้ ด้วยประการฉะนี้ โวหารในพระสูตรก็เป็นอันแสดงแล้ว แต่เมื่อแสดงด้วยประการฉะนี้ ไม่พึงแสดงองค์ ๑๒ เหล่านี้โดยความเป็นอรรถของคำว่า องค์มรรค ที่ปรากฏในบทว่า “องค์มรรคทั้งหลายในมรรคปัจจยนิเทศ” ที่ยกมานั้น เพราะในบาลี ไม่พึงกล่าวว่าคำว่า องค์มรรค มีอรรถว่า มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ เจตนาธรรมทั้งหลายที่เป็นปฏิปักษ์กับสัมมาวาจาเป็นต้นเหล่านั้น ถูกกล่าวไว้ในพระสูตรว่าเป็น “องค์มรรคฝ่ายมิจฉา” ก็เพราะความเป็นปฏิปักษ์กันเท่านั้น ไม่ใช่เพราะความเป็นมรรคปัจจัย องค์มรรคทั้งหลายและธรรมทั้งหลายที่เป็นมรรคปัจจัย ถูกกล่าวไว้ในบาลีนี้ว่า “องค์มรรคทั้งหลาย” และไม่พึงยกคำหนึ่งมาแล้วกล่าวอรรถของอีกคำหนึ่ง แต่ผู้ที่ประสงค์จะแสดงองค์มรรคโดยปริยายและนิปปริยาย พึงยกคำว่า องค์มรรค อื่นที่คล้ายกับคำว่า องค์มรรค ที่ปรากฏในบาลี ซึ่งมีความหมายทั้งสองบทมาแสดง เช่น “อธิกรณ์ ชื่อว่า อธิกรณ์ ๔” (ปารา. ๓๘๖, ๔๐๕) แต่ในที่นี้ คำว่า องค์มรรค ที่ปรากฏในบาลีในบทว่า “องค์มรรคทั้งหลายในมรรคปัจจยนิเทศ” นั่นเองถูกยกมา และไม่ได้มีการกำหนดอรรถที่ประสงค์โดยการแสดงด้วยวิธีสับเปลี่ยน เพราะฉะนั้น เพื่อไม่ให้คำว่า องค์มรรค ในบาลีมีความหมายว่า มิจฉาวาจาเป็นต้น จึงอ่านว่า “สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสมาธิ เหล่านี้เป็นองค์ ๑๒” ถามว่า ถ้าเป็นเช่นนั้น ก็ไม่ควรกล่าวว่า “เว้นจิตตุปบาทที่เป็นอเหตุกะ” ใช่หรือไม่ เพราะสัมมาทิฏฐิเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วนั้น ไม่มีอยู่ในจิตเหล่านั้น ซึ่งควรจะเว้นใช่หรือไม่ ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะมีวัตถุประสงค์เพื่อกำหนดสถานที่เกิด ธรรมเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นในจิตตุปบาทที่เว้นอเหตุกะเท่านั้น ไม่เกิดขึ้นในจิตตุปบาทที่เป็นอเหตุกะ องค์ ๑๒ ที่เกิดขึ้นในที่นั้น นี่คืออรรถในที่นี้ මග්ගපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถามรรคปัจจยนิเทศ จบแล้ว. 20. විප්පයුත්තපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා ๒๐. อรรถกถาวิปปยุตตปัจจยนิเทศ 20. සම්පයොගාසඞ්කාය [Pg.194] අභාවතොති එතෙන සම්පයොගාසඞ්කාවත්ථුභූතො උපකාරකභාවො විප්පයුත්තපච්චයතාති දස්සෙති. ๒๐. ด้วยบทว่า “เพราะไม่มีความสงสัยในสัมปยุตต์” นี้ ย่อมแสดงว่า ภาวะแห่งอุปการะซึ่งเป็นวัตถุแห่งความสงสัยในสัมปยุตต์นั้น เป็นวิปปยุตตปัจจัย. විප්පයුත්තපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาวิปปยุตตปัจจยนิเทศ จบแล้ว. 21. අත්ථිපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා ๒๑. อรรถกถาอัตถิปัจจยนิเทศ 21. කුසලාදිවසෙන පඤ්චවිධො අත්ථිපච්චයො වුත්තො, න නිබ්බානං. යො හි අත්ථිභාවාභාවෙන අනුපකාරකො අත්ථිභාවං ලභිත්වා උපකාරකො හොති, සො අත්ථිපච්චයො හොති. නිබ්බානඤ්ච නිබ්බානාරම්මණානං න අත්තනො අත්ථිභාවාභාවෙන අනුපකාරකං හුත්වා අත්ථිභාවලාභෙන උපකාරකං හොති. උප්පාදාදියුත්තානං වා නත්ථිභාවොපකාරකතාවිරුද්ධො උපකාරකභාවො අත්ථිපච්චයතාති න නිබ්බානං අත්ථිපච්චයො. ๒๑. อัตถิปัจจัย ๕ อย่าง ถูกกล่าวไว้โดยจำแนกเป็นกุศลเป็นต้น ไม่ใช่นิพพาน เพราะธรรมใดเมื่อไม่มีอยู่ก็ไม่อุปการะ ครั้นมีอยู่แล้วจึงอุปการะ ธรรมนั้นเป็นอัตถิปัจจัย ส่วนนิพพานนั้น ไม่ได้เป็นธรรมที่เมื่อไม่มีอยู่ก็ไม่อุปการะแก่นิพพานารัมมณะ แล้วครั้นมีอยู่จึงอุปการะ หรือว่า ภาวะแห่งอุปการะที่เป็นปฏิปักษ์ต่อภาวะแห่งอุปการะโดยความไม่มีอยู่ของธรรมที่ประกอบด้วยความเกิดขึ้นเป็นต้น เป็นอัตถิปัจจัย เพราะฉะนั้น นิพพานจึงไม่เป็นอัตถิปัจจัย. සති ච යෙසං පච්චයා හොන්ති, තෙහි එකතො පුරෙතරං පච්ඡා ච උප්පන්නත්තෙ සහජාතාදිපච්චයත්තාභාවතො ආහ ‘‘ආහාරො ඉන්ද්‍රියඤ්ච සහජාතාදිභෙදං න ලභතී’’ති. තදභාවො ච එතෙසං ධම්මසභාවවසෙන දට්ඨබ්බො. และเมื่อธรรมเหล่านี้เป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่าใด เพราะความที่ธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้นพร้อมกัน ก่อน และหลัง จึงไม่มีความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น จึงกล่าวว่า “อาหารและอินทรีย์ย่อมไม่ได้ความต่างกันแห่งสหชาตปัจจัยเป็นต้น” และการไม่มีอยู่ของธรรมเหล่านั้น พึงเห็นโดยธรรมสภาวะ. අත්ථිපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอัตถิปัจจยนิเทศ จบแล้ว. 22-23-24. නත්ථිවිගතඅවිගතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා ๒๒-๒๓-๒๔. อรรถกถานัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย อวิคตปัจจัย 22-23. පච්චයලක්ඛණමෙව හෙත්ථ නානන්ති එතෙන නත්ථිවිගතපච්චයෙසු අත්ථිඅවිගතපච්චයෙසු ච බ්‍යඤ්ජනමත්තෙයෙව නානත්තං, න අත්ථෙති ඉදං යො පච්චයොති අත්ථො, තස්මිං නානත්තං නත්ථි, බ්‍යඤ්ජනසඞ්ගහිතෙ පච්චයලක්ඛණමත්තෙයෙව නානත්තන්ති ඉමමත්ථං සන්ධාය වුත්තන්ති විඤ්ඤායති. ๒๒-๒๓. ด้วยบทว่า “ในที่นี้มีปัจจยลักษณะเท่านั้นที่ต่างกัน” นี้ พึงทราบว่าหมายถึงอรรถนี้ว่า ในนัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัย และในอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย มีความต่างกันเพียงพยัญชนะเท่านั้น ไม่มีความต่างกันในอรรถว่า “ปัจจัยใด” คือไม่มีความต่างกันในปัจจัยนั้น มีความต่างกันเพียงปัจจยลักษณะที่สงเคราะห์ด้วยพยัญชนะเท่านั้น. නත්ථිවිගතඅවිගතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถานัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย อวิคตปัจจัย จบแล้ว. පච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปัจจยนิเทศ จบแล้ว. පච්චයනිද්දෙසපකිණ්ණකවිනිච්ඡයකථාවණ්ණනා อรรถกถาปัจจยนิเทศปกิณณกวินิจฉยกถา ‘‘ලොභදොසමොහා [Pg.195] විපාකපච්චයාපි න හොන්ති, සෙසානං සත්තරසන්නං පච්චයානං වසෙන පච්චයා හොන්තී’’තිආදිමපාඨො. එත්ථ ච ලොභදොසමොහානං පච්චෙකං සත්තරසහි පච්චයෙහි පච්චයභාවො වුත්තො, සබ්බෙ හෙතූ සහ අග්ගහෙත්වා එකධම්මස්ස අනෙකපච්චයභාවදස්සනත්ථං අමොහාදීනං විසුං ගහිතත්තාති දොසස්සපි සත්තරසහි පච්චයභාවො ආපජ්ජති, තථා ච සති දොසස්සපි ගරුකරණං පාළියං වත්තබ්බං සියා. ‘‘අකුසලො පන ආරම්මණාධිපති නාම ලොභසහගතචිත්තුප්පාදො වුච්චතී’’ති (පට්ඨා. අට්ඨ. 1.4) එත්ථාපි ලොභදොසසහගතචිත්තුප්පාදාති වත්තබ්බං සියා, න පන වුත්තං, තස්මා දොසස්ස අධිපතිපච්චයතාපි නිවාරෙතබ්බා. න ච ‘‘සෙසාන’’න්ති වචනෙන අධිපතිපච්චයො නිවාරිතො, අථ ඛො සඞ්ගහිතො පුරෙජාතාදීහි යථාවුත්තෙහි සෙසත්තාති තන්නිවාරණත්ථං දොසං ලොභමොහෙහි සහ අග්ගහෙත්වා විසුඤ්ච අග්ගහෙත්වා ‘‘දොසො අධිපතිපච්චයොපි න හොති, සෙසානං පච්චයානං වසෙන පච්චයො හොතී’’ති පඨන්ති. ඉමිනා නයෙනාති එතෙන ඵොට්ඨබ්බායතනස්ස සහජාතාදිපච්චයභාවං, සබ්බධම්මානං යථායොගං හෙතාදිපච්චයභාවඤ්ච දස්සෙති. න හි එතං එකපච්චයස්ස අනෙකපච්චයභාවදස්සනන්ති රූපාදීනං පකතූපනිස්සයභාවො ච එතෙන දස්සිතොති දට්ඨබ්බො. “โลภะ โทสะ โมหะ ไม่เป็นวิปากปัจจัย แต่เป็นปัจจัยโดยอำนาจปัจจัย ๑๗ ที่เหลือ ดังนี้ เป็นต้น เป็นปาฐะเดิม ในที่นี้ ความเป็นปัจจัยของโลภะ โทสะ โมหะ โดยปัจจัย ๑๗ อย่างแต่ละอย่าง ได้กล่าวไว้แล้ว เพราะอโมหะเป็นต้น ถูกถือเอาต่างหาก เพื่อแสดงความเป็นปัจจัยหลายอย่างของธรรมอย่างหนึ่ง โดยไม่ถือเอาเหตุทั้งหมดพร้อมกัน ความเป็นปัจจัย ๑๗ อย่างของโทสะก็พึงมีได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น การกระทำโทสะให้เป็นอารมณ์ที่หนักแน่นก็พึงกล่าวไว้ในบาลี อนึ่ง อกุศลที่เป็นอารัมมณาธิปติ ได้แก่ โลภะสหคตจิตตุปบาท ดังนี้ (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ๑.๔) ในที่นี้ก็พึงกล่าวว่า โลภะโทสะสหคตจิตตุปบาท แต่ก็มิได้กล่าวไว้ เพราะฉะนั้น ความเป็นอธิปติปัจจัยของโทสะก็พึงห้ามเสีย อนึ่ง อธิปติปัจจัยก็มิได้ถูกห้ามด้วยคำว่า "ที่เหลือ" แต่ถูกสงเคราะห์ไว้แล้วด้วยปัจจัยที่เหลือมีปุเรชาตปัจจัยเป็นต้น ตามที่กล่าวมาแล้ว เพราะฉะนั้น เพื่อห้ามปัจจัยนั้น จึงไม่ถือเอาโทสะพร้อมกับโลภะ โมหะ และไม่ถือเอาต่างหาก แล้วจึงอ่านว่า "โทสะไม่เป็นอธิปติปัจจัย แต่เป็นปัจจัยโดยอำนาจปัจจัยที่เหลือ" ด้วยนัยนี้ คือด้วยบทนี้ ย่อมแสดงความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้นของโผฏฐัพพายตนะ และความเป็นเหตุปัจจัยเป็นต้นของธรรมทั้งปวงตามสมควร อนึ่ง การแสดงความเป็นปัจจัยหลายอย่างของปัจจัยอย่างหนึ่งนี้ มิใช่การแสดงความเป็นปกตูปนิสสยปัจจัยของรูปเป็นต้นด้วยบทนี้ ดังนี้ พึงเห็น” චතුන්නං ඛන්ධානං භෙදා චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුආදයොති භෙදං අනාමසිත්වා තෙ එව ගහෙත්වා ආහ ‘‘චතූසු ඛන්ධෙසූ’’ති. මිච්ඡාවාචාකම්මන්තාජීවා තෙහි චෙව කම්මාහාරපච්චයෙහි චාති එකූනවීසතිධාති ඉදමෙවං න සක්කා වත්තුං. න හි මිච්ඡාවාචාදයො මිච්ඡාදිට්ඨි විය මග්ගපච්චයා හොන්ති චෙතනාය මග්ගපච්චයත්තාභාවතො. යදි ච භවෙය්‍ය, පඤ්හාවාරෙ ‘‘කම්මපච්චයා මග්ගෙ තීණී’’ති වත්තබ්බං සියා, තස්මා මිච්ඡාවාචාදීනං මග්ගපච්චයභාවො න වත්තබ්බො. පට්ඨානසංවණ්ණනා හෙසා. සෙසපච්චයභාවො ච චෙතනාය අනෙකපච්චයභාවවචනෙන වුත්තොයෙවාති න ඉදං පඨිතබ්බන්ති න පඨන්ති. ‘‘අහිරිකං…පෙ… මිද්ධං උද්ධච්චං විචිකිච්ඡා’’තිආදිමපාඨො, විචිකිච්ඡා පන අධිපතිපච්චයො න හොතීති තං තත්ථ අපඨිත්වා ‘‘විචිකිච්ඡාඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චානි තතො අධිපතිපච්චයං අපනෙත්වා’’ති එවමෙත්ථ පඨන්ති. “เพราะความต่างกันแห่งขันธ์ ๔ มีจักขุวิญญาณธาตุเป็นต้น จึงไม่กล่าวถึงความต่างกันนั้น แต่ถือเอาขันธ์เหล่านั้นนั่นแหละแล้วกล่าวว่า "ในขันธ์ ๔" มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ เป็นปัจจัย ๑๙ อย่างด้วยปัจจัยเหล่านั้นและด้วยกัมมปัจจัย อาหารปัจจัย ดังนี้ ไม่สามารถกล่าวอย่างนี้ได้ เพราะมิจฉาวาจาเป็นต้น ไม่เป็นมรรคปัจจัยเหมือนมิจฉาทิฏฐิ เพราะเจตนาไม่มีความเป็นมรรคปัจจัย และถ้าหากมีอยู่ ก็พึงกล่าวในปัญหาวาระว่า "กัมมปัจจัยในมรรค ๓" เพราะฉะนั้น ความเป็นมรรคปัจจัยของมิจฉาวาจาเป็นต้น จึงไม่พึงกล่าว นี้คืออรรถกถาปัฏฐาน และความเป็นปัจจัยที่เหลือก็กล่าวไว้แล้วด้วยการกล่าวถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างของเจตนา เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรอ่านบทนี้ ดังนี้ จึงไม่ควรอ่าน "อหิริกะ...เป...มิทธะ อุทธัจจะ วิจิกิจฉา" ดังนี้ เป็นปาฐะเดิม แต่วิจิกิจฉาไม่เป็นอธิปติปัจจัย เพราะฉะนั้น จึงไม่อ่านบทนั้นในที่นั้น แต่จะอ่านในที่นี้ว่า "วิจิกิจฉา อิสสา มัจฉริยะ กุกกุจจะ โดยเว้นอธิปติปัจจัยจากสิ่งเหล่านั้น" ดังนี้” ‘‘චත්තාරි [Pg.196] මහාභූතානි ආරම්මණ…පෙ… පුරෙජාතවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන දසධා පච්චයා හොන්ති, පුන තථා හදයවත්ථූ’’ති පුරිමපාඨො, මහාභූතානි පන විප්පයුත්තපච්චයා න හොන්තීති ‘‘පුරෙජාතඅත්ථිඅවිගතවසෙන නවධා පච්චයා හොන්ති, විප්පයුත්තපච්චයං පක්ඛිපිත්වා දසධා වත්ථු’’න්ති පඨන්ති. එත්තකමෙවෙත්ථ අපුබ්බන්ති එතස්මිං පුරෙජාතපච්චයෙ සහජාතනිස්සයෙහි අපුබ්බං රූපසද්දගන්ධරසායතනමත්තමෙවාති අත්ථො, ආරම්මණානි පනෙතානි ආරම්මණපච්චයධම්මානං අනෙකපච්චයභාවෙ වුත්තානීති සබ්බාතික්කන්තපච්චයාපෙක්ඛා එතෙසං අපුබ්බතා නත්ථීති. ඉන්ද්‍රියාදීසු අපුබ්බං නත්ථීති රූපජීවිතින්ද්‍රියස්සපි අරූපජීවිතින්ද්‍රියතො අපුබ්බස්ස පච්චයභාවස්ස අභාවං මඤ්ඤමානෙන අපුබ්බතා න වුත්තා. තස්ස පන පුරෙජාතපච්චයභාවතො අපුබ්බතා. කබළීකාරාහාරස්ස ච පුරෙජාතෙන සද්ධිං සත්තධා පච්චයභාවො යොජෙතබ්බො. “ "มหาภูตรูป ๔ เป็นปัจจัย ๑๐ อย่าง โดยเป็นอารัมมณปัจจัย...เป...ปุเรชาตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย และหทัยวัตถุก็เป็นเช่นนั้นอีก" ดังนี้ เป็นปาฐะเดิม แต่มหาภูตรูปไม่เป็นวิปปยุตตปัจจัย เพราะฉะนั้น จึงอ่านว่า "เป็นปัจจัย ๙ อย่าง โดยเป็นปุเรชาตปัจจัย อัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย และวัตถุเป็น ๑๐ อย่าง โดยรวมวิปปยุตตปัจจัยเข้าด้วย" ในที่นี้มีเพียงเท่านี้ที่เป็นของใหม่ คือในปุเรชาตปัจจัยนี้ มีเพียงรูป เสียง กลิ่น รส อายตนะเท่านั้นที่เป็นของใหม่จากสหชาตปัจจัยและนิสสยปัจจัย ดังนี้ เป็นอรรถ อนึ่ง อารมณ์เหล่านี้ได้กล่าวไว้แล้วในความเป็นปัจจัยหลายอย่างของอารัมมณปัจจัยธรรม เพราะฉะนั้น ความเป็นของใหม่ของสิ่งเหล่านี้เมื่อเทียบกับปัจจัยที่ล่วงเลยไปทั้งหมดจึงไม่มี ในอินทรีย์เป็นต้นไม่มีของใหม่ ดังนี้ ผู้ที่เข้าใจว่าความเป็นปัจจัยที่เป็นของใหม่ของรูปชีวิตินทรีย์จากอรูปชีวิตินทรีย์ไม่มี จึงมิได้กล่าวถึงความเป็นของใหม่ แต่ความเป็นของใหม่ของสิ่งนั้นมีได้เพราะความเป็นปุเรชาตปัจจัย และความเป็นปัจจัย ๗ อย่างของกพฬิงการาหารพร้อมกับปุเรชาตปัจจัยก็พึงประกอบเข้าด้วยกัน” ආකාරොති මූලාදිආකාරො. අත්ථොති තෙනාකාරෙන උපකාරකතා. ‘‘යෙනාකාරෙනා’’ති එතස්ස වා අත්ථවචනං ‘‘යෙනත්ථෙනා’’ති. විපාකහෙතූසුයෙව ලබ්භතීති එත්ථ අමොහවිපාකහෙතුස්ස අධිපතිපච්චයභාවො ච ලොකුත්තරවිපාකෙයෙව ලබ්භතීති. එවං සබ්බත්ථ ලබ්භමානාලබ්භමානං සල්ලක්ඛෙතබ්බං. විප්පයුත්තං අපඨිත්වා ‘‘ඡහාකාරෙහී’’ති පුරිමපාඨො, තං පන පඨිත්වා ‘‘සත්තහාකාරෙහී’’ති පඨන්ති. උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදො හෙත්ථ වුච්චති, න ච යං ආරම්මණං නිස්සයො හොති, තං විප්පයුත්තං න හොතීති. “คำว่า "อาการ" คือ อาการมีมูลเป็นต้น คำว่า "อรรถ" คือ ความเป็นผู้ช่วยเหลือด้วยอาการนั้น หรือคำว่า "ด้วยอาการใด" นี้ มีอรรถว่า "ด้วยอรรถใด" คำว่า "ย่อมได้ในวิปากเหตุเท่านั้น" ในที่นี้ ความเป็นอธิปติปัจจัยของอโมหวิปากเหตุ ย่อมได้ในโลกุตตรวิบากเท่านั้น ดังนี้ พึงพิจารณาสิ่งที่ได้และไม่ได้ในที่ทั้งปวงอย่างนี้ ปาฐะเดิมคือ "ด้วยอาการ ๖ อย่าง" โดยไม่อ่านวิปปยุตตปัจจัย แต่เมื่ออ่านวิปปยุตตปัจจัยแล้ว จึงอ่านว่า "ด้วยอาการ ๗ อย่าง" ในที่นี้กล่าวถึงการกำหนดอย่างสูงสุด และมิใช่ว่าอารมณ์ที่เป็นนิสสยะนั้นจะไม่เป็นวิปปยุตตะ ดังนี้” අනන්තරසමනන්තරෙසු යං කම්මපච්චයො හොති, තං න ආසෙවනපච්චයො. යඤ්ච ආසෙවනපච්චයො හොති, න තං කම්මපච්චයොති දට්ඨබ්බං. ‘‘පකතූපනිස්සයො පකතූපනිස්සයොවා’’ති වුත්තං, කම්මපච්චයොපි පන සො හොති, තස්මා ‘‘කම්මපච්චයො චා’’ති පඨන්ති. අයං පනෙත්ථ අත්ථො – පකතූපනිස්සයො යෙභුය්‍යෙන පකතූපනිස්සයොව හොති, කොචි පනෙත්ථ කම්මපච්චයො ච හොතීති. ‘‘ආරම්මණපුරෙජාතෙ පනෙත්ථ ඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තපච්චයතා න ලබ්භතී’’ති වුත්තං. තත්ථ ආරම්මණපුරෙජාතන්ති යදි කඤ්චි ආරම්මණභූතං පුරෙජාතං වුත්තං, ආරම්මණභූතස්ස වත්ථුස්ස විප්පයුත්තපච්චයතා ලබ්භතීති සා න ලබ්භතීති න වත්තබ්බා. අථ පන [Pg.197] වත්ථුපුරෙජාතතො අඤ්ඤං වත්ථුභාවරහිතාරම්මණමෙව ‘‘ආරම්මණපුරෙජාත’’න්ති වුත්තං, තස්ස නිස්සයපච්චයතා න ලබ්භතීති ‘‘නිස්සයින්ද්‍රියවිප්පයුත්තපච්චයතා න ලබ්භතී’’ති වත්තබ්බං. ඉතො උත්තරිපීති පුරෙජාතතො පරතොපීති අත්ථො, ඉතො වා ඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තතො නිස්සයින්ද්‍රියවිප්පයුත්තතො වා උත්තරි ආරම්මණාධිපතිආදි ච ලබ්භමානාලබ්භමානං වෙදිතබ්බන්ති අත්ථො වත්තබ්බො. කම්මාදීසු පන ලබ්භමානාලබ්භමානං න වක්ඛතීති පුරිමොයෙවෙත්ථ අත්ථො අධිප්පෙතො. ในอนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัยใดเป็นกัมมปัจจัย, สิ่งนั้นไม่เป็นอาเสวนปัจจัย. และสิ่งใดเป็นอาเสวนปัจจัย, สิ่งนั้นไม่เป็นกัมมปัจจัย พึงทราบอย่างนี้. คำว่า "ปกตูปนิสสยปัจจัยก็เป็นปกตูปนิสสยปัจจัยนั่นแหละ" ดังนี้ ท่านกล่าวไว้, แต่สิ่งนั้นก็เป็นกัมมปัจจัยด้วย, เพราะฉะนั้น ท่านจึงอ่านว่า "และเป็นกัมมปัจจัยด้วย". อธิบายความในข้อนี้ว่า ปกตูปนิสสยปัจจัยโดยมากก็เป็นปกตูปนิสสยปัจจัยนั่นแหละ, บางอย่างในข้อนี้ก็เป็นกัมมปัจจัยด้วย. คำว่า "ในอารัมมณปุเรชาตปัจจัยในข้อนี้ ไม่ได้ซึ่งอินทริยวิปปยุตตปัจจัย" ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. ในข้อนั้น คำว่า อารัมมณปุเรชาตปัจจัยนั้น หากกล่าวถึงปุเรชาตปัจจัยใดที่เป็นอารมณ์, วิปปยุตตปัจจัยของวัตถุที่เป็นอารมณ์นั้นย่อมได้, จึงไม่ควรกล่าวว่า "สิ่งนั้นไม่ได้". แต่หากกล่าวถึงอารมณ์ที่ไม่มีภาวะเป็นวัตถุอื่นจากวัตถุปุเรชาตปัจจัยว่า "อารัมมณปุเรชาตปัจจัย", นิสสยปัจจัยของสิ่งนั้นย่อมไม่ได้, จึงควรกล่าวว่า "นิสสยอินทริยวิปปยุตตปัจจัยย่อมไม่ได้". คำว่า "ยิ่งกว่านี้อีก" หมายถึงยิ่งกว่าปุเรชาตปัจจัย, หรือหมายถึงยิ่งกว่าอินทริยวิปปยุตตปัจจัย หรือนิสสยอินทริยวิปปยุตตปัจจัย, พึงทราบว่าอารัมมณาธิปติปัจจัยเป็นต้นที่ได้และไม่ได้. แต่ในกัมมปัจจัยเป็นต้น จะไม่กล่าวถึงสิ่งที่ได้และไม่ได้, เพราะฉะนั้น ความหมายแรกในข้อนี้จึงเป็นที่ประสงค์. ‘‘කබළීකාරො ආහාරො ආහාරපච්චයොවා’’ති පුරිමපාඨො, අත්ථිඅවිගතපච්චයොපි පන සො හොති, තෙන ‘‘කබළීකාරො ආහාරො ආහාරපච්චයත්තං අවිජහන්තොව අත්ථිඅවිගතානං වසෙන අපරෙහිපි ද්වීහාකාරෙහි අනෙකපච්චයභාවං ගච්ඡතී’’ති පඨන්ති. บทอ่านก่อนคือ "กพฬิงการาหารเป็นอาหารปัจจัยนั่นแหละ", แต่สิ่งนั้นก็เป็นอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัยด้วย, เพราะฉะนั้น ท่านจึงอ่านว่า "กพฬิงการาหารนั้นไม่ละความเป็นอาหารปัจจัยนั่นแหละ ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยอาการอีกสองอย่างโดยความเป็นอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย". ‘‘යථානුරූපං ඣානපච්චයෙ වුත්තානං දසන්නං හෙතුඅධිපතීනඤ්චාති ඉමෙසං වසෙනා’’ති පුරිමපාඨො, ‘‘යථානුරූපං ඣානපච්චයෙ වුත්තානං මග්ගවජ්ජානං නවන්නං හෙතුඅධිපතිඣානානඤ්චාති ඉමෙසං වසෙනා’’ති පච්ඡිමපාඨො, තෙසු විචාරෙත්වා යුත්තො ගහෙතබ්බො. บทอ่านก่อนคือ "โดยความเป็นไปแห่งเหตุและอธิบดี ๑๐ อย่างที่กล่าวไว้ในฌานปัจจัยตามสมควร", บทอ่านหลังคือ "โดยความเป็นไปแห่งเหตุ อธิบดี และฌาน ๙ อย่างที่เว้นมรรคที่กล่าวไว้ในฌานปัจจัยตามสมควร", พึงพิจารณาในบทเหล่านั้นแล้วถือเอาบทที่สมควร. සමනන්තරනිරුද්ධතාය ආරම්මණභාවෙන ච සදිසො පච්චයභාවො පච්චයසභාගතා, විරුද්ධපච්චයතා පච්චයවිසභාගතා. ‘‘ඉමිනා උපායෙනා’’ති වචනතො හෙතුආදීනං සහජාතානං සහජාතභාවෙන සභාගතා, සහජාතාසහජාතානං හෙතුආරම්මණාදීනං අඤ්ඤමඤ්ඤවිසභාගතාති එවමාදිනා උපායෙන සභාගතා විසභාගතා යොජෙතබ්බා. ความเป็นปัจจัยที่เหมือนกันด้วยความเป็นอารมณ์แห่งธรรมที่ดับไปแล้วโดยสมนันตรปัจจัย คือ ปัจจัยสภาคตา, ความเป็นปัจจัยที่ต่างกัน คือ ปัจจัยวิสภาคตา. ด้วยคำว่า "ด้วยอุบายนี้" ความเป็นสภาคตาด้วยความเป็นสหชาตของสหชาตปัจจัยมีเหตุเป็นต้น, ความเป็นวิสภาคตาซึ่งกันและกันของสหชาตปัจจัยและอสหชาตปัจจัยมีเหตุและอารมณ์เป็นต้น, พึงประกอบความเป็นสภาคตาและวิสภาคตาด้วยอุบายมีอย่างนี้เป็นต้น. ජනකායෙව, න අජනකාති ජනකභාවප්පධානායෙව හුත්වා පච්චයා හොන්ති, න උපත්ථම්භකභාවප්පධානාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. යෙසං හෙතුආදයො පච්චයා හොන්ති, තෙ තෙහි විනා නෙව උප්පජ්ජන්ති, න ච පවත්තන්තීති තෙසං උභයප්පධානතා වුත්තා. න හි තෙ අනන්තරාදයො විය ජනනෙනෙව පවත්තිං කරොන්තීති. พึงทราบความหมายว่า ปัจจัยทั้งหลายย่อมเป็นไปโดยมีภาวะเป็นชนกเป็นประธานเท่านั้น, ไม่ใช่โดยมีภาวะเป็นอุปถัมภกเป็นประธาน. ธรรมทั้งหลายที่เหตุเป็นต้นเป็นปัจจัยนั้น ย่อมไม่เกิดขึ้นและไม่เป็นไปได้หากปราศจากปัจจัยเหล่านั้น, จึงกล่าวถึงความเป็นประธานทั้งสองอย่างของธรรมเหล่านั้น. เพราะธรรมเหล่านั้นย่อมไม่เป็นไปโดยการยังให้เกิดเท่านั้นเหมือนอนันตรปัจจัยเป็นต้น. සබ්බෙසං ඨානං කාරණභාවො සබ්බට්ඨානං, තං එතෙසං අත්ථීති සබ්බට්ඨානිකා. උපනිස්සයං භින්දන්තෙන තයොපි උපනිස්සයා වත්තබ්බා, අභින්දිත්වා [Pg.198] වා උපනිස්සයග්ගහණමෙව කාතබ්බං. තත්ථ භින්දනං පකතූපනිස්සයස්ස රූපානං පච්චයත්තාභාවදස්සනත්ථං, ආරම්මණානන්තරූපනිස්සයානං පන පුබ්බෙ ආරම්මණාධිපතිඅනන්තරග්ගහණෙහි ගහිතත්තා තෙසු එකදෙසෙන අනන්තරූපනිස්සයෙන ඉතරම්පි දස්සෙතීති දට්ඨබ්බං. පුරෙජාතපච්ඡාජාතාපි අසබ්බට්ඨානිකා අරූපරූපානඤ්ඤෙව යථාක්කමෙන පච්චයභාවතොති එත්ථ පුරෙජාතපච්චයො අනන්තරාදීසු එව වත්තබ්බො තංසමානගතිකත්තා, න ච යුගළභාවො පච්ඡාජාතෙන සහ කථනෙ කාරණං අසබ්බට්ඨානිකදස්සනමත්තස්ස අධිප්පෙතත්තාති තං තත්ථ පඨිත්වා ‘‘පච්ඡාජාතොපි අසබ්බට්ඨානිකො රූපානංයෙව පච්චයභාවතො’’ති පඨන්ති. ความเป็นเหตุแห่งธรรมทั้งปวง คือ สัพพัฏฐาน, ธรรมเหล่านั้นมีสิ่งนี้อยู่ จึงชื่อว่า สัพพัฏฐานิกะ. เมื่อแยกอุปนิสสยปัจจัย พึงกล่าวอุปนิสสยปัจจัยทั้งสาม, หรือไม่แยกก็พึงถือเอาอุปนิสสยปัจจัยอย่างเดียว. ในข้อนั้น การแยกก็เพื่อแสดงว่าปกตูปนิสสยปัจจัยไม่มีความเป็นปัจจัยแก่รูป. ส่วนอารัมมณูปนิสสยปัจจัยและอนันตรูปนิสสยปัจจัยนั้น เพราะถูกถือเอาด้วยการถือเอาอารัมมณาธิปติปัจจัยและอนันตรปัจจัยไว้ก่อนแล้ว, พึงทราบว่าในปัจจัยเหล่านั้น อนันตรูปนิสสยปัจจัยย่อมแสดงปัจจัยอื่นด้วยส่วนหนึ่ง. ปุเรชาตปัจจัยและปัจฉาชาตปัจจัยก็เป็นอสัพพัฏฐานิกะ เพราะความเป็นปัจจัยแก่รูปและอรูปตามลำดับเท่านั้น, ในข้อนี้ ปุเรชาตปัจจัยพึงกล่าวไว้ในอนันตรปัจจัยเป็นต้นเท่านั้น เพราะมีความเป็นไปเสมอกัน. และความเป็นคู่กับปัจฉาชาตปัจจัยในการกล่าวไม่ใช่เหตุ, เพราะมุ่งหมายเพียงการแสดงความเป็นอสัพพัฏฐานิกะเท่านั้น, เพราะฉะนั้น ท่านจึงอ่านสิ่งนั้นไว้ในที่นั้นว่า "ปัจฉาชาตปัจจัยก็เป็นอสัพพัฏฐานิกะ เพราะความเป็นปัจจัยแก่รูปเท่านั้น". පච්චයනිද්දෙසපකිණ්ණකවිනිච්ඡයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายเรื่องวินิจฉัยเบ็ดเตล็ดในปัจจยนิเทศ จบแล้ว. පුච්ඡාවාරො หมวดคำถาม. 1. පච්චයානුලොමවණ්ණනා ๑. คำอธิบายปัจจยานุโลม. එකෙකං තිකදුකන්ති එකෙකං තිකං දුකඤ්චාති අත්ථො, න තිකදුකන්ති. คำว่า "เอกกัง ติกทุกัง" หมายถึง ติกะอย่างหนึ่งและทุกะอย่างหนึ่ง, ไม่ใช่ติกทุกะ. පච්චයා චෙවාති යෙ කුසලාදිධම්මෙ පටිච්චාති වුත්තා, තෙ පටිච්චත්ථං ඵරන්තා කුසලාදිපච්චයා චෙවාති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘තෙ ච ඛො සහජාතාවා’’ති. යෙහි පන හෙතාදිපච්චයෙහි උප්පත්ති වුත්තා, තෙ සහජාතාපි හොන්ති අසහජාතාපීති. එත්ථ පටිච්චසහජාතවාරෙහි සමානත්ථෙහි පටිච්චසහජාතාභිධානෙහි සමානත්ථං බොධෙන්තෙන භගවතා පච්ඡිමවාරෙන පුරිමවාරො, පුරිමවාරෙන ච පච්ඡිමවාරො ච බොධිතොති වෙදිතබ්බො. එස නයො පච්චයනිස්සයවාරෙසු සංසට්ඨසම්පයුත්තවාරෙසු ච, එවඤ්ච නිරුත්තිකොසල්ලං ජනිතං හොතීති. คำว่า "และปัจจัยทั้งหลาย" หมายถึง ธรรมทั้งหลายมีกุศลเป็นต้นที่กล่าวว่า "อาศัย" นั้น เมื่อแผ่ไปในความหมายแห่งการอาศัย ก็เป็นปัจจัยมีกุศลเป็นต้นนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "และธรรมเหล่านั้นแลเป็นสหชาตปัจจัย". ส่วนธรรมทั้งหลายที่กล่าวถึงการเกิดขึ้นด้วยปัจจัยมีเหตุเป็นต้นนั้น ย่อมเป็นทั้งสหชาตปัจจัยและอสหชาตปัจจัย. ในข้อนี้ พึงทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงความหมายเดียวกันด้วยบทว่า "ปฏิจจสหชาต" ซึ่งมีความหมายเหมือนกันกับบทว่า "ปฏิจจสหชาต" โดยทรงแสดงบทก่อนด้วยบทหลัง และทรงแสดงบทหลังด้วยบทก่อน. นัยนี้พึงทราบในปัจจยนิสสยวาระและสังสัฏฐสัมปยุตตวาระด้วย, ด้วยประการฉะนี้ ความเชี่ยวชาญในนิรุตติย่อมเกิดขึ้น. ‘‘තෙ තෙ පන පඤ්හෙ උද්ධරිත්වා පුන කුසලො හෙතු හෙතුසම්පයුත්තකානං ධම්මාන’’න්ති ලිඛිතං. ‘‘කුසලා හෙතූ සම්පයුත්තකානං ඛන්ධාන’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.401) පඤ්හාවාරපාඨොති පමාදලෙඛා එසාති පාළියං ආගතපාඨමෙව පඨන්ති. පුරිමවාරෙසු සහජාතනිස්සයසම්පයුත්තපච්චයභාවෙහි කුසලාදිධම්මෙ නියමෙත්වා තස්මිං නියමෙ කුසලාදීනං හෙතුපච්චයාදීහි උප්පත්තිං පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජනං කතං, න තත්ථ ‘‘ඉමෙ නාම තෙ ධම්මා හෙතාදිපච්චයභූතා’’ති විඤ්ඤායන්ති, තස්මා තත්ථ ‘‘සියා කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය [Pg.199] හෙතුපච්චයා’’ති (පට්ඨා. 1.1.25) එවමාදීහි සඞ්ගහිතෙ පටිච්චත්ථාදිඵරණකභාවෙ හෙතාදිපච්චයපච්චයුප්පන්නෙසු හෙතාදිපච්චයානං නිච්ඡයාභාවතො පඤ්හා නිජ්ජටා නිග්ගුම්බා ච කත්වා න විභත්තා, ඉධ පන ‘‘සියා කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදීහි සඞ්ගහිතා හෙතාදිපච්චයභූතා කුසලාදයො පච්චයුප්පන්නා ච නිච්ඡිතා, න කොචි පුච්ඡාසඞ්ගහිතො අත්ථො අනිච්ඡිතො නාම අත්ථීති ආහ ‘‘සබ්බෙපි තෙ පඤ්හා නිජ්ජටා නිග්ගුම්බා ච කත්වා විභත්තා’’ති. පඤ්හා පන උද්ධරිත්වා විස්සජ්ජනං සබ්බත්ථ සමානන්ති න තං සන්ධාය නිජ්ජටතා වුත්තාති දට්ඨබ්බා. อนึ่ง มีการเขียนไว้ว่า ‘กุศลเหตุ เป็นปัจจัยแก่ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยเหตุ’ โดยยกปัญหาเหล่านั้นขึ้นอีก. บทแห่งปัญหาวาระที่ว่า ‘กุศลเหตุ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่สัมปยุต’ (ปฏฺฐา. 1.1.401) นี้ เป็นการเขียนที่ผิดพลาด จึงย่อมอ่านเฉพาะบทที่มาในบาลีเท่านั้น. ในวาระก่อนๆ ได้กำหนดธรรมมีกุศลเป็นต้นด้วยความเป็นปัจจัยคือสหชาต นิสสยะ สัมปยุต และในข้อกำหนดนั้น ได้ถามและตอบการเกิดขึ้นของธรรมมีกุศลเป็นต้นด้วยเหตุปัจจัยเป็นต้น, ในที่นั้นไม่รู้ได้ว่า ‘ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าเป็นปัจจัยมีเหตุเป็นต้น’, เพราะฉะนั้น ในที่นั้น ปัญหาจึงไม่ถูกจำแนกโดยทำให้ปราศจากความยุ่งเหยิงและปราศจากปม เพราะไม่มีการกำหนดปัจจัยมีเหตุเป็นต้นในปัจจัยและปัจจยุปบันที่มีเหตุเป็นต้น ซึ่งสงเคราะห์ด้วยบทมี ‘กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรม พึงเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย’ (ปฏฺฐา. 1.1.25) เป็นต้น ในภาวะที่แผ่ไปซึ่งอรรถแห่งปฏิจจะ. แต่ในที่นี้ กุศลธรรมเป็นต้นซึ่งเป็นปัจจัยมีเหตุเป็นต้น และปัจจยุปบันที่สงเคราะห์ด้วยบทมี ‘กุศลธรรมพึงเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมด้วยเหตุปัจจัย’ เป็นต้น ได้ถูกกำหนดแล้ว, ไม่มีอรรถใดที่สงเคราะห์ด้วยคำถามแล้วไม่ถูกกำหนดเลย, จึงกล่าวว่า ‘ปัญหาเหล่านั้นทั้งหมดถูกจำแนกโดยทำให้ปราศจากความยุ่งเหยิงและปราศจากปม’. พึงเห็นว่า การยกปัญหาขึ้นตอบย่อมเสมอกันในที่ทั้งปวง จึงไม่ได้กล่าวถึงความเป็นผู้ปราศจากความยุ่งเหยิงโดยอ้างถึงสิ่งนั้น. උප්පත්තියා පඤ්ඤාපිතත්තාති පුච්ඡාමත්තෙනෙව උප්පත්තියා ඨපිතත්තා පකාසිතත්තා, නානප්පකාරෙහි වා ඤාපිතත්තාති අත්ථො. คำว่า ‘เพราะการเกิดขึ้นถูกบัญญัติแล้ว’ มีอรรถว่า เพราะการเกิดขึ้นถูกตั้งไว้แล้ว ถูกประกาศแล้ว เพียงด้วยคำถามเท่านั้น หรือเพราะการเกิดขึ้นถูกทำให้รู้ด้วยประการต่างๆ. 25-34. පරිකප්පපුච්ඡාති විධිපුච්ඡා. කිං සියාති එසො විධි කිං අත්ථීති අත්ථො. කිං සියා, අථ න සියාති සම්පුච්ඡනං වා පරිකප්පපුච්ඡාති වදති. කිමිදං සම්පුච්ඡනං නාම? සමෙච්ච පුච්ඡනං, ‘‘කිං සුත්තන්තං පරියාපුණෙය්‍ය, අථ අභිධම්ම’’න්ති අඤ්ඤෙන සහ සම්පධාරණන්ති අත්ථො. යො කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා, සො කුසලං ධම්මං පටිච්ච සියාති එතස්මිං අත්ථෙ සති පච්ඡාජාතවිපාකපච්චයෙසුපි සබ්බපුච්ඡානං පවත්තිතො ‘‘යො කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය පච්ඡාජාතපච්චයා විපාකපච්චයා, සො කුසලං ධම්මං පටිච්ච සියා’’ති අයමත්ථො විඤ්ඤායෙය්‍ය, තථා ච සති පච්ඡාජාතපච්චයා විපාකපච්චයාති උප්පජ්ජමානං නිද්ධාරෙත්වා තස්ස කුසලං ධම්මං පටිච්ච භවනස්ස පුච්ඡනතො කුසලානං තෙහි පච්චයෙහි උප්පත්ති අනුඤ්ඤාතාති ආපජ්ජති, න ච තංතංපච්චයා උප්පජ්ජමානානං කුසලාදීනං කුසලාදිධම්මෙ පටිච්ච භවනමත්ථිතා එත්ථ පුච්ඡිතා, අථ ඛො උප්පත්ති, එවඤ්ච කත්වා විස්සජ්ජනෙ ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජතී’’ති උප්පත්තියෙව විස්සජ්ජිතාති, තස්මා අයමත්ථො සදොසොති ‘‘අථ වා’’ති අත්ථන්තරවචනං වුත්තං. ๒๕-๓๔. คำว่า ‘ปริกัปปปัญหา’ คือ วิธิปัญหา. คำว่า ‘อะไรจะพึงมี’ มีอรรถว่า วิธีนั้นมีอะไร. หรือกล่าวว่า ‘อะไรจะพึงมี หรือจะไม่พึงมี’ เป็นการสอบถาม คือปริกัปปปัญหา. การสอบถามนี้คืออะไร? คือการถามร่วมกัน มีอรรถว่า การปรึกษาหารือกับผู้อื่นว่า ‘จะพึงเรียนพระสูตร หรือพระอภิธรรม’. เมื่อมีอรรถว่า ‘กุศลธรรมใดพึงเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย กุศลธรรมนั้นพึงอาศัยกุศลธรรม’ เพราะคำถามทั้งหมดดำเนินไปในปัจจัยคือปัจฉาชาตและวิบากปัจจัยด้วย อรรถนี้คือ ‘กุศลธรรมใดพึงเกิดขึ้นด้วยปัจฉาชาตปัจจัย วิบากปัจจัย กุศลธรรมนั้นพึงอาศัยกุศลธรรม’ พึงรู้ได้. และเมื่อเป็นเช่นนั้น การเกิดขึ้นของกุศลธรรมด้วยปัจจัยเหล่านั้นย่อมถูกอนุญาต เพราะการถามถึงความเป็นไปของกุศลธรรมนั้นโดยอาศัยกุศลธรรม โดยกำหนดสิ่งที่เกิดขึ้นด้วยปัจฉาชาตปัจจัยและวิบากปัจจัย. และความเป็นไปของธรรมมีกุศลเป็นต้นที่เกิดขึ้นจากปัจจัยนั้นๆ โดยอาศัยธรรมมีกุศลเป็นต้น ไม่ได้ถูกถามในที่นี้, แต่เป็นการถามถึงการเกิดขึ้นต่างหาก. และเมื่อทำเช่นนี้ ในการตอบว่า ‘กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมย่อมเกิดขึ้น’ ก็ตอบเฉพาะการเกิดขึ้นเท่านั้น. เพราะฉะนั้น อรรถนี้จึงมีโทษ จึงกล่าวคำที่มีอรรถอื่นว่า ‘หรืออีกนัยหนึ่ง’. තත්ථ ‘‘කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති උප්පත්තිං අනුජානිත්වා ‘‘හෙතුපච්චයා සියා එත’’න්ති තස්සා හෙතුපච්චයා භවනපුච්ඡනං, ‘‘උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා’’ති හෙතුපච්චයා උප්පත්තිං අනුජානිත්වා තස්සා ‘‘සියා එත’’න්ති භවනපුච්ඡනඤ්ච න යුත්තං. අනුඤ්ඤාතඤ්හි නිච්ඡිතමෙවාති. තස්මා අනනුජානිත්වා [Pg.200] ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා’’ති එවං යථාවුත්තං උප්පජ්ජනං කිං සියාති පුච්ඡතීති දට්ඨබ්බං. උප්පජ්ජෙය්‍යාති වා ඉදම්පි සම්පුච්ඡනමෙව, කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො කිං උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයාති අත්ථො. සියාති යථාපුච්ඡිතස්සෙව උප්පජ්ජනස්ස සම්භවං පුච්ඡති ‘‘කිං එවං උප්පජ්ජනං සියා සම්භවෙය්‍යා’’ති, අයං නයො සියාසද්දස්ස පච්ඡායොජනෙ. යථාඨානෙයෙව පන ඨිතා ‘‘සියා’’ති එසා සාමඤ්ඤපුච්ඡා, තාය පන පුච්ඡාය ‘‘ඉදං නාම පුච්ඡිත’’න්ති න විඤ්ඤායතීති තස්සායෙව පුච්ඡාය විසෙසනත්ථං ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා’’ති පුච්ඡති, එවං විසෙසිතබ්බවිසෙසනභාවෙන ද්වෙපි පුච්ඡා එකායෙව පුච්ඡාති දට්ඨබ්බා. ในที่นั้น การอนุญาตการเกิดขึ้นว่า ‘กุศลธรรมพึงเกิดขึ้น’ แล้วถามถึงความเป็นไปของสิ่งนั้นด้วยเหตุปัจจัยว่า ‘สิ่งนั้นพึงมีด้วยเหตุปัจจัย’ และการอนุญาตการเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัยว่า ‘พึงเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย’ แล้วถามถึงความเป็นไปของสิ่งนั้นว่า ‘สิ่งนั้นพึงมี’ ย่อมไม่สมควร. เพราะสิ่งที่อนุญาตแล้วย่อมเป็นสิ่งที่กำหนดแล้วเท่านั้น. เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่า การไม่อนุญาตแล้วถามว่า ‘การเกิดขึ้นที่กล่าวมาแล้วเช่นนี้ว่า กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรม พึงเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย อะไรจะพึงมี’ ดังนี้. หรือคำว่า ‘พึงเกิดขึ้น’ นี้ก็เป็นการสอบถามนั่นเอง มีอรรถว่า กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรม พึงเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัยหรือ? คำว่า ‘พึงมี’ ถามถึงความเป็นไปได้ของการเกิดขึ้นที่ถูกถามนั้นเองว่า ‘การเกิดขึ้นเช่นนี้พึงมีได้หรือ?’ นี้เป็นนัยในการประกอบคำว่า ‘พึงมี’ ไว้ข้างหลัง. แต่คำว่า ‘พึงมี’ ที่ตั้งอยู่ในที่ของตนเองนี้ เป็นคำถามทั่วไป. และเพราะไม่รู้ได้ว่า ‘สิ่งนี้ชื่อว่าถูกถาม’ ด้วยคำถามนั้น จึงถามว่า ‘กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรม พึงเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย’ เพื่อประโยชน์แก่การขยายความคำถามนั้นเอง. พึงเห็นว่า ด้วยความเป็นสิ่งที่ถูกขยายความและเป็นเครื่องขยายความ คำถามทั้งสองก็เป็นคำถามเดียวกัน. ගමනුස්සුක්කවචනන්ති ගමනස්ස සමානකත්තුකපච්ඡිමකාලකිරියාපෙක්ඛවචනන්ති අත්ථො. යදිපි පටිගමනුප්පත්තීනං පුරිමපච්ඡිමකාලතා නත්ථි, පච්චයපච්චයුප්පන්නානං පන සහජාතානම්පි පච්චයපච්චයුප්පන්නභාවෙන ගහණං පුරිමපච්ඡිමභාවෙනෙව හොතීති ගහණප්පවත්තිආකාරවසෙන පච්චයායත්තතාඅත්තපටිලාභසඞ්ඛාතානං පටිගමනුප්පත්තිකිරියානම්පි පුරිමපච්ඡිමකාලවොහාරො හොතීති දට්ඨබ්බො. ගමනං වා උප්පත්ති එවාති ගච්ඡන්තස්ස පටිගමනං උප්පජ්ජන්තස්ස පටිඋප්පජ්ජනං සමානකිරියා. පටිකරණඤ්හි පටිසද්දත්ථොති. තස්මා ‘‘කුසලං ධම්ම’’න්ති උපයොගනිද්දිට්ඨං පච්චයං උප්පජ්ජමානං පටිච්ච තදායත්තුප්පත්තියා පටිගන්ත්වාති අයමෙත්ථ අත්ථො, තෙන පටිච්චාති සහජාතපච්චයං කත්වාති වුත්තං හොති. සහජාතපච්චයකරණඤ්හි උප්පජ්ජමානාභිමුඛඋප්පජ්ජමානං පටිගමනං, තං කත්වාති පටිච්චසද්දස්ස අත්ථොති. คำว่า ‘คำที่แสดงความกระตือรือร้นในการไป’ มีอรรถว่า คำที่มุ่งหมายถึงกิริยาในกาลภายหลังที่มีประธานเดียวกันกับการไป. ถึงแม้การไปตอบโต้และการเกิดขึ้นจะไม่มีความเป็นกาลก่อนและกาลหลัง แต่การถือเอาปัจจัยและปัจจยุปบันที่เป็นสหชาตด้วยความเป็นปัจจัยและปัจจยุปบัน ย่อมเป็นไปด้วยความเป็นกาลก่อนและกาลหลัง. พึงเห็นว่า โดยอาการที่การถือเอาดำเนินไป แม้กิริยาคือการไปตอบโต้และการเกิดขึ้นที่นับว่าเป็นการได้อัตภาพที่อาศัยปัจจัย ก็ย่อมมีโวหารว่าเป็นกาลก่อนและกาลหลัง. หรือการไปก็คือการเกิดขึ้นนั่นเอง การไปตอบโต้ของผู้ไป และการเกิดขึ้นตอบโต้ของผู้เกิดขึ้น เป็นกิริยาเดียวกัน. เพราะการกระทำตอบโต้เป็นอรรถของคำว่า ‘ปฏิ’. เพราะฉะนั้น อรรถในที่นี้คือ ‘อาศัยปัจจัยที่ถูกระบุด้วยคำว่า “กุศลธรรม” ที่กำลังเกิดขึ้น แล้วไปตอบโต้ด้วยการเกิดขึ้นที่อาศัยปัจจัยนั้น’. ด้วยเหตุนั้น คำว่า ‘ปฏิจจะ’ จึงกล่าวว่า ‘กระทำสหชาตปัจจัย’. เพราะการกระทำสหชาตปัจจัยคือการไปตอบโต้สิ่งที่กำลังเกิดขึ้นต่อหน้าสิ่งที่กำลังเกิดขึ้น. คำว่า ‘ปฏิจจะ’ มีอรรถว่า ‘กระทำสิ่งนั้น’. 35-38. තාසු පාළියං ද්වෙයෙව දස්සිතාති හෙතාරම්මණදුකෙ ද්වින්නං පුච්ඡානං දස්සිතත්තා වුත්තං. එත්ථ ච එකමූලකාදිභාවො පුච්ඡානං වුත්තොති වෙදිතබ්බො, පච්චයානං පන වසෙන සබ්බපඨමො පච්චයන්තරෙන අවොමිස්සකත්තා සුද්ධිකනයො, දුතියො ආරම්මණාදීසු එකෙකස්ස හෙතු එව එකමූලකන්ති කත්වා එකමූලකනයො. එවං හෙතාරම්මණදුකාදීනං අධිපතිආදීනං මූලභාවතො දුකමූලකාදයො නයා වෙදිතබ්බා. තෙවීසතිමූලකනයො ච තතො පරං මූලස්ස අභාවතො ‘‘සබ්බමූලක’’න්ති පාළියං වුත්තො. තත්ථ නපුංසකනිද්දෙසෙන එක…පෙ… සබ්බමූලකං පච්චයගමනං පාළිගමනං වාති විඤ්ඤායති, එක…පෙ… සබ්බමූලකං නයං අසම්මුය්හන්තෙනාති උපයොගො වා[Pg.201], ඉධ ච සබ්බමූලකන්ති ච තෙවීසතිමූලකස්සෙව වුත්තත්තා පච්චනීයෙ වක්ඛති ‘‘යථා අනුලොමෙ එකෙකස්ස පදස්ස එකමූලකං…පෙ… යාව තෙවීසතිමූලකං, එවං පච්චනීයෙපි විත්ථාරෙතබ්බ’’න්ති (පට්ඨා. අට්ඨ. 1.42-44). ๓๕-๓๘. ในบรรดาบทเหล่านั้น ที่ชื่อว่าแสดงไว้เพียง ๒ อย่างในพระบาลี เพราะแสดงคำถาม ๒ อย่างในเหตุอารัมมณทุกะ. ในที่นี้ พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงความเป็นเอกมูลกะเป็นต้นของคำถามทั้งหลาย. ส่วนโดยอำนาจแห่งปัจจัย นัยแรกสุดเป็นสุทธิกนัย เพราะไม่ระคนด้วยปัจจัยอื่น. นัยที่สองเป็นเอกมูลกนัย โดยกระทำเหตุเพียงอย่างเดียวในบรรดาอารัมมณปัจจัยเป็นต้นให้เป็นเอกมูลกะ. พึงทราบว่า นัยทั้งหลายมีทุกมูลกะเป็นต้น พึงทราบโดยความเป็นมูลของเหตุอารัมมณทุกะเป็นต้น และอธิปติปัจจัยเป็นต้น. และเตวีสติมูลกนัย ท่านเรียกว่า 'สัพพมูลกะ' ในพระบาลี เพราะไม่มีมูลยิ่งไปกว่านั้น. ในคำนั้น พึงทราบว่า การดำเนินไปของปัจจัย หรือการดำเนินไปของพระบาลี มีเอกมูลกะ...จนถึงสัพพมูลกะเป็นต้น ด้วยการระบุเป็นนปุงสกลิงค์ หรือเป็นอุปโยควิภัตติว่า 'เมื่อไม่หลงลืมในนัยมีเอกมูลกะ...จนถึงสัพพมูลกะเป็นต้น'. และในที่นี้ เพราะท่านเรียกเตวีสติมูลกะนั่นเองว่าสัพพมูลกะ ในปัจจนียนัย ท่านจึงจะกล่าวว่า 'ในอนุโลมนัย บทแต่ละบทมีเอกมูลกะ...จนถึงเตวีสติมูลกะฉันใด ในปัจจนียนัยก็พึงขยายความฉันนั้น' (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. 1.42-44). 39-40. ‘‘ආරම්මණපච්චයා හෙතුපච්චයාති එත්තාවතා ආරම්මණපච්චයං ආදිං කත්වා හෙතුපච්චයපරියොසානො එකමූලකනයො දස්සිතො’’ති වුත්තං, එවං සති විනයෙ විය චක්කබන්ධනවසෙන පාළිගති ආපජ්ජති, න හෙට්ඨිමසොධනවසෙන. හෙට්ඨිමසොධනවසෙන ච ඉධ අභිධම්මෙ පාළි ගතා, එවඤ්ච කත්වා විස්සජ්ජනෙ ‘‘ආරම්මණපච්චයා හෙතුයා තීණි, අධිපතිපච්චයා තීණි, අධිපතිපච්චයා හෙතුයා නව, ආරම්මණෙ තීණී’’තිආදිනා හෙට්ඨිමං සොධෙත්වාව පාළි පවත්තා. යො චෙත්ථ ‘‘එකමූලකනයො’’ති වුත්තො, සො සුද්ධිකනයොව. සො ච විසෙසාභාවතො ආරම්මණමූලකාදීසු න ලබ්භති. න හි ආරම්මණාදීසු තස්මිං තස්මිං ආදිම්හි ඨපිතෙපි පච්චයන්තරෙන සම්බන්ධාභාවෙන ආදිම්හි වුත්තසුද්ධිකතො විසෙසත්ථො ලබ්භති, තෙනෙව විස්සජ්ජනෙපි ආරම්මණමූලකාදීසු සුද්ධිකනයො න දස්සිතොති, තස්මා ‘‘ආරම්මණපච්චයා හෙතුපච්චයා ආරම්මණපච්චයා අධිපතිපච්චයා…පෙ… ආරම්මණපච්චයා අවිගතපච්චයා’’ති (පට්ඨා. 1.1.39) අයං හෙට්ඨිමසොධනවසෙන එකස්මිං ආරම්මණපච්චයෙ හෙතුපච්චයාදිකෙ යොජෙත්වා වුත්තො එකමූලකනයො දට්ඨබ්බො. ‘‘ආරම්මණපච්චයා…පෙ… අවිගතපච්චයා’’ති වා එකමූලකෙසු අනන්තරපච්චයස්ස මූලකං ආරම්මණං දස්සෙත්වා එකමූලකාදීනි සංඛිපිත්වා සබ්බමූලකස්සාවසානෙන අවිගතපච්චයෙන නිට්ඨාපිතන්ති දට්ඨබ්බං. අධිපතිපච්චයා අනන්තරපච්චයා සමනන්තරපච්චයා සහජාතපච්චයා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයාති ඉදං මූලමෙව දස්සෙත්වා එකමූලකාදීනං සංඛිපනං දට්ඨබ්බං, න සුද්ධිකදස්සනං, නාපි සබ්බමූලකෙ කතිපයපච්චයදස්සනං. 39-40. คำว่า 'อารัมมณปัจจัย เหตปัจจัย' นี้ ท่านกล่าวว่า 'แสดงเอกมูลกนัยที่มีอารัมมณปัจจัยเป็นต้นและมีเหตปัจจัยเป็นที่สุดไว้เพียงเท่านี้'. เมื่อเป็นเช่นนั้น ความดำเนินไปของพระบาลี ย่อมถึงความเกี่ยวข้องเป็นวงกลม (จักกพันธนะ) เหมือนในพระวินัย ไม่ใช่โดยอำนาจแห่งการชำระบทเบื้องต่ำ (เหฏฐิมโสธนะ). แต่ในพระอภิธรรมนี้ พระบาลีดำเนินไปโดยอำนาจแห่งการชำระบทเบื้องต่ำ. และเมื่อเป็นเช่นนั้น ในการวิสัชนา พระบาลีจึงดำเนินไปโดยชำระบทเบื้องต่ำนั่นเองว่า 'อารัมมณปัจจัย ในเหตุมี ๓, อธิปติปัจจัย มี ๓, อธิปติปัจจัย ในเหตุมี ๙, ในอารัมมณะมี ๓' เป็นต้น. นัยใดที่กล่าวในที่นี้ว่า 'เอกมูลกนัย' นัยนั้นคือสุทธิกนัยนั่นเอง. และนัยนั้นย่อมไม่ได้ในอารัมมณมูลกะเป็นต้น เพราะไม่มีความพิเศษ. จริงอยู่ แม้เมื่อวางอารัมมณปัจจัยเป็นต้นนั้นๆ ไว้ในเบื้องต้น ก็ไม่ได้เนื้อความพิเศษไปจากสุทธิกะที่กล่าวไว้ในเบื้องต้น เพราะไม่มีความเกี่ยวข้องกับปัจจัยอื่น. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ในการวิสัชนา ท่านจึงไม่แสดงสุทธิกนัยไว้ในอารัมมณมูลกะเป็นต้น. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า เอกมูลกนัยนี้ที่ท่านกล่าวโดยประกอบเหตปัจจัยเป็นต้นเข้ากับอารัมมณปัจจัยหนึ่ง โดยอำนาจแห่งการชำระบทเบื้องต่ำว่า 'อารัมมณปัจจัย เหตปัจจัย, อารัมมณปัจจัย อธิปติปัจจัย...จนถึง อารัมมณปัจจัย อวิคตปัจจัย' (ปฏฺฐา. 1.1.39). หรือพึงทราบว่า ในเอกมูลกะทั้งหลาย ท่านแสดงอารัมมณปัจจัยซึ่งเป็นมูลของอนันตรปัจจัยว่า 'อารัมมณปัจจัย...จนถึง อวิคตปัจจัย' แล้วย่อเอกมูลกะเป็นต้นไว้ และให้จบลงด้วยอวิคตปัจจัยซึ่งเป็นที่สุดของสัพพมูลกะ. พึงทราบว่า คำว่า 'อธิปติปัจจัย อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย' นี้ เป็นการแสดงมูลนั่นเองแล้วย่อเอกมูลกะเป็นต้นไว้ ไม่ใช่การแสดงสุทธิกะ และไม่ใช่การแสดงปัจจัยเพียงบางอย่างในสัพพมูลกะ. 41. තතො නිස්සයාදීනි මූලානිපි සංඛිපිත්වා අවිගතමූලකනයං දස්සෙතුං ‘‘අවිගතපච්චයා හෙතුපච්චයා’’තිආදි ආරද්ධං. එතස්මිඤ්ච සුද්ධිකස්ස අදස්සනෙන ආරම්මණමූලකාදීසු විසුං විසුං සුද්ධිකනයො න ලබ්භතීති ඤාපිතො හොති. න හි ආදි කත්ථචි සංඛෙපන්තරගතො හොති. ආදිඅන්තෙහි මජ්ඣිමානං දස්සනඤ්හි සඞ්ඛෙපො, ආදිතො පභුති කතිචි [Pg.202] වත්වා ගතිදස්සනං වාති. දුතියචතුක්කං වත්වා ‘‘විගතපච්චයා’’ති පදං උද්ධරිත්වා ඨපිතං. තෙන ඔසානචතුක්කං දස්සෙති. තතියචතුක්කතො පභුති වා පඤ්චකමූලානි සංඛිපිත්වා සබ්බමූලකස්ස අවසානෙන නිට්ඨපෙති. ๔๑. จากนั้น เพื่อจะแสดงอวิคตมูลกนัย โดยย่อแม้ซึ่งมูลทั้งหลายมีนิสสยปัจจัยเป็นต้น จึงเริ่มคำว่า 'อวิคตปัจจัย เหตปัจจัย' เป็นต้น. และด้วยการไม่แสดงสุทธิกะในนัยนี้ ย่อมเป็นอันให้รู้ว่า สุทธิกนัยย่อมไม่ได้แยกกันในอารัมมณมูลกะเป็นต้น. จริงอยู่ บทเริ่มต้นย่อมไม่เข้าถึงความเป็นส่วนหนึ่งในท่ามกลางแห่งคำย่อในที่ไหนๆ. เพราะว่าการแสดงบทท่ามกลางด้วยบทต้นและบทปลาย ชื่อว่าการย่อ หรือการกล่าวเพียงบางบทตั้งแต่ต้นแล้วแสดงแนวทางดำเนินไป ชื่อว่าการย่อ. ท่านกล่าวจตุกะที่ ๒ แล้ว ยกบทว่า 'วิคตปัจจัย' ขึ้นตั้งไว้. ด้วยบทนั้น ท่านแสดงจตุกะสุดท้าย. หรือว่า ท่านย่อปัญจกมูลทั้งหลายตั้งแต่จตุกะที่ ๓ เป็นต้นไป แล้วให้จบลงด้วยที่สุดของสัพพมูลกะ. එත්ථ ච දුකමූලකාදීසු යථා හෙතුආරම්මණදුකෙන සද්ධිං අවසෙසා පච්චයා යොජිතා, හෙතාරම්මණාධිපතිතිකාදීහි ච අවසෙසාවසෙසා, එවං හෙතුඅධිපතිදුකාදීහි හෙතුඅධිපතිඅනන්තරතිකාදීහි ච අවසෙසාවසෙසා යොජෙතබ්බා සියුං. යදි ච සබ්බෙසං පච්චයානං මූලභාවෙන යොජිතත්තා හෙතුමූලකෙ හෙතුඅධිපතිආදිදුකානං අධිපතිමූලකාදීසු අධිපතිහෙතුආදිදුකෙහි විසෙසො නත්ථි. තෙ එව හි පච්චයා උප්පටිපාටියා වුත්තා, තථාපි ආරම්මණමූලකාදීසු ආරම්මණාධිපතිදුකාදීනං අවසෙසාවසෙසෙහි, හෙතුමූලකෙ ච හෙතුඅධිපතිඅනන්තරතිකාදීනං අවසෙසාවසෙසෙහි යොජනෙ අත්ථි විසෙසොති. යස්මා පන එවං යොජියමානෙසුපි සුඛග්ගහණං න හොති, න ච යථාවුත්තාය යොජනාය සබ්බා සා යොජනා පඤ්ඤවතා න සක්කා විඤ්ඤාතුං, තස්මා තථා අයොජෙත්වා අනුපුබ්බෙනෙව යොජනා කතාති දට්ඨබ්බා. ධම්මානං දෙසනාවිධානෙ හි භගවාව පමාණන්ති. ගණනාගාථා ආදිමපාඨෙ කාචි විරුද්ධා, තස්මා සුට්ඨු ගණෙත්වා ගහෙතබ්බා. และในที่นี้ ในทุกมูลกะเป็นต้น พึงประกอบปัจจัยที่เหลือเข้ากับเหตุอารัมมณทุกะฉันใด และประกอบปัจจัยที่เหลือจากที่เหลือเข้ากับเหตุอารัมมณาธิปติติกะเป็นต้นฉันใด พึงประกอบปัจจัยที่เหลือจากที่เหลือเข้ากับเหตุอธิปติทุกะเป็นต้น และเหตุอธิปติอนันตรติกะเป็นต้นฉันนั้น. และหากว่า เพราะประกอบปัจจัยทั้งหมดโดยความเป็นมูล ในเหตุมูลกะ ความพิเศษของเหตุอธิปติทุกะเป็นต้น กับอธิปติเหตุทุกะเป็นต้นในอธิปติมูลกะเป็นต้น ย่อมไม่มี. เพราะปัจจัยเหล่านั้นนั่นเอง ท่านกล่าวโดยลำดับย้อนกลับ. ถึงกระนั้น ในการประกอบอารัมมณาธิปติทุกะเป็นต้นด้วยปัจจัยที่เหลือจากที่เหลือในอารัมมณมูลกะเป็นต้น และในการประกอบเหตุอธิปติอนันตรติกะเป็นต้นด้วยปัจจัยที่เหลือจากที่เหลือในเหตุมูลกะ ย่อมมีความพิเศษอยู่. แต่เพราะเมื่อประกอบอยู่อย่างนี้ ก็ไม่เป็นที่เข้าใจได้ง่าย และมิใช่ว่าการประกอบทั้งหมดนั้น ผู้มีปัญญาจะไม่สามารถรู้ได้ด้วยการประกอบตามที่กล่าวมาแล้วนั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ท่านไม่ประกอบอย่างนั้น แต่ประกอบไปตามลำดับนั่นเอง. เพราะว่าในการแสดงธรรม พระผู้มีพระภาคเท่านั้นทรงเป็นประมาณ. คาถาแสดงจำนวนบางบทในปาฐะเบื้องต้นขัดแย้งกัน เพราะฉะนั้น พึงนับให้ดีแล้วจึงถือเอา. ‘‘ද්වාවීසතියා තිකෙසු එකෙකං තිකං දුකානං සතෙන සතෙන සද්ධිං යොජෙත්වා’’ති වුත්තං, තං දුකතිකපට්ඨානෙ කෙසඤ්චි පොත්ථකානං වසෙන වුත්තං. කෙසුචි පන එකෙකො දුකො ද්වාවීසතියා ද්වාවීසතියා තිකෙහි යොජිතො, තඤ්ච ගමනං යුත්තං. න හි තත්ථ තිකස්ස යොජනා අත්ථි, අථ ඛො තිකානං එකෙකෙන පදෙන දුකස්සාති. තත්ථ ඡසට්ඨියා තිකපදෙසු එකෙකෙන සංසන්දිත්වා ඡසට්ඨි හෙතුදුකා, තථා සහෙතුකදුකාදයො චාති දුකානං ඡසතාධිකානි ඡසහස්සානි හොන්ති. තෙසු එකෙකස්මිං පටිච්චවාරාදයො සත්ත වාරා නයා පුච්ඡා ච සබ්බා දුකපට්ඨානෙ හෙතුදුකෙන සමානා. ที่กล่าวว่า "นำติกะแต่ละหมวดในติกะ ๒๒ หมวด มาประกอบกับทุกะร้อยหมวดๆ" นั้น กล่าวตามคัมภีร์บางเล่มในทุกติกปัฏฐาน แต่ในบางคัมภีร์ ทุกะแต่ละหมวดประกอบกับติกะ ๒๒ หมวดๆ และการดำเนินไปนั้นก็สมควร เพราะในที่นั้นไม่มีการประกอบติกะ แต่มีการประกอบทุกะด้วยบทติกะแต่ละบท ในที่นั้น เมื่อเทียบเคียงกับบทติกะ ๖๖ บท ก็มีเหตุกทุกะ ๖๖ และมีสเหตุกทุกะเป็นต้นอีกด้วย รวมเป็นทุกะ ๖,๖๐๐ ในทุกะแต่ละหมวดนั้น วาระ ๗ วาระ มีปฏิจจวาระเป็นต้น นัย และคำถามทั้งหมด ย่อมเหมือนกับเหตุกทุกะในทุกปัฏฐาน ‘‘දුකසතෙ එකෙකං දුකං ද්වාවීසතියා තිකෙහි සද්ධිං යොජෙත්වා’’ති ච වුත්තං, තම්පි තිකදුකපට්ඨානෙ කෙසඤ්චි පොත්ථකානං වසෙන වුත්තං. වුත්තනයෙන පන යුත්තගමනෙසු එකෙකො තිකො දුකසතෙන යොජිතො. තත්ථ හෙතුපදං පක්ඛිපිත්වා වුත්තො එකො කුසලත්තිකො, තථා නහෙතුපදං…පෙ… අරණපදන්ති කුසලත්තිකානං ද්වෙ [Pg.203] සතානි හොන්ති, තථා වෙදනාත්තිකාදීනම්පීති සබ්බෙසං චතුසතාධිකානි චත්තාරි සහස්සානි හොන්ති. තෙසු එකෙකස්මිං වාරනයපුච්ඡා තිකපට්ඨානෙ කුසලත්තිකෙන සමානා. ที่กล่าวว่า "นำทุกะแต่ละหมวดในทุกะร้อยหมวด มาประกอบกับติกะ ๒๒ หมวด" นั้น ก็กล่าวตามคัมภีร์บางเล่มในติกทุกปัฏฐาน แต่ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว ในการดำเนินไปที่สมควร ติกะแต่ละหมวดประกอบกับทุกะร้อยหมวด ในที่นั้น กุสลัตติกะหนึ่งหมวดที่กล่าวโดยใส่เหตุบทเข้าไป และนะเหตุบท...ไปจนถึงอรณบท กุสลัตติกะจึงมี ๒๐๐ หมวด และเวทนาติกะเป็นต้นก็เช่นกัน รวมทั้งหมดมี ๔,๔๐๐ หมวด ในติกะแต่ละหมวดนั้น วาระ นัย และคำถาม ย่อมเหมือนกับกุสลัตติกะในติกปัฏฐาน ‘‘ඡ අනුලොමම්හි නයා සුගම්භීරා’’ති වචනතො පනාති එතෙන ඉදං දස්සෙති – ‘‘අනුලොමම්හී’’ති ‘‘තිකාදයො ඡනයා’’ති ච අවිසෙසෙන වුත්තත්තා පටිච්චවාරාදිවසෙන සත්තවිධම්පි අනුලොමං සහ ගහෙත්වා ‘‘ඡ අනුලොමම්හී’’ති වුත්තං, අනුලොමාදිවසෙන චතුබ්බිධං තිකපට්ඨානං සහ ගහෙත්වා ‘‘තිකඤ්ච පට්ඨානවර’’න්ති, තථා චතුබ්බිධානි දුකපට්ඨානාදීනි සහ ගහෙත්වා ‘‘දුකුත්තම’’න්තිආදිං වත්වා ‘‘ඡ නයා සුගම්භීරා’’ති වුත්තන්ති ඉමමත්ථං ගහෙත්වා ඉමස්මිං පච්චයානුලොමෙ සත්තප්පභෙදෙ ඡපි එතෙ පට්ඨානා පට්ඨානනයා චතුප්පභෙදා පුච්ඡාවසෙන උද්ධරිතබ්බාති. එවඤ්හි සබ්බස්මිං පට්ඨානෙ සබ්බො පච්චයානුලොමො දස්සිතො හොතීති. පච්චනීයගාථාදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච දුකතිකපට්ඨානාදීසු විසෙසිතබ්බෙහි තිකෙහි පට්ඨානං තිකපට්ඨානං. දුකානං තිකපට්ඨානං දුකතිකපට්ඨානං. දුකවිසෙසිතා වා තිකා දුකතිකා, දුකතිකානං පට්ඨානං දුකතිකපට්ඨානන්ති ඉමිනා නයෙන වචනත්ථො වෙදිතබ්බො. දුකාදිවිසෙසිතස්ස චෙත්ථ තිකාදිපදස්ස දුකාදිභාවො දට්ඨබ්බො. දුකපට්ඨානමෙව හි තිකපදසංසන්දනවසෙන දුකපදසංසන්දනවසෙන ච පවත්තං දුකතිකපට්ඨානං දුකදුකපට්ඨානඤ්ච, තථා තිකපට්ඨානමෙව දුකපදසංසන්දනවසෙන තිකපදසංසන්දනවසෙන ච පවත්තං තිකදුකපට්ඨානං තිකතිකපට්ඨානඤ්චාති. ส่วนที่กล่าวว่า "ในอนุโลมมีนัย ๖ อย่าง ลึกซึ้งยิ่งนัก" นั้น แสดงความหมายดังนี้ คือ ที่กล่าวว่า "ในอนุโลม" และ "นัย ๖ มีติกะเป็นต้น" โดยไม่ได้จำแนกนั้น หมายถึงการรวมอนุโลม ๗ อย่าง มีปฏิจจวาระเป็นต้นเข้าไว้ด้วยกัน จึงกล่าวว่า "ในอนุโลมมี ๖ อย่าง" และการรวมติกปัฏฐาน ๔ อย่าง มีอนุโลมเป็นต้นเข้าไว้ด้วยกัน จึงกล่าวว่า "ติกะอันประเสริฐแห่งปัฏฐาน" และการรวมทุกปัฏฐานเป็นต้น ๔ อย่างเข้าไว้ด้วยกัน จึงกล่าวว่า "ทุกะอันสูงสุด" เป็นต้น แล้วจึงกล่าวว่า "มี ๖ นัย ลึกซึ้งยิ่งนัก" พึงถือเอาความหมายนี้ว่า ในปัจจยานุโลม ๗ ประเภทนี้ ปัฏฐานทั้ง ๖ เหล่านี้ และปัฏฐานนัย ๔ ประเภท พึงยกขึ้นแสดงโดยอำนาจคำถาม ด้วยประการฉะนี้ ปัจจยานุโลมทั้งหมดจึงชื่อว่าแสดงไว้แล้วในปัฏฐานทั้งหมด แม้ในปัจจนียคาถาเป็นต้นก็นัยนี้แล ในที่นี้ พึงทราบอรรถแห่งคำโดยนัยนี้ว่า ปัฏฐานที่ถูกจำแนกด้วยติกะทั้งหลายในทุกติกปัฏฐานเป็นต้น ชื่อว่าติกปัฏฐาน ติกปัฏฐานของทุกะทั้งหลาย ชื่อว่าทุกติกปัฏฐาน หรือติกะที่ถูกจำแนกด้วยทุกะ ชื่อว่าทุกติกะ ปัฏฐานของทุกติกะทั้งหลาย ชื่อว่าทุกติกปัฏฐาน และในที่นี้ พึงเห็นว่าบทติกะเป็นต้นที่ถูกจำแนกด้วยทุกะเป็นต้น ย่อมมีภาวะเป็นทุกะเป็นต้น เพราะทุกปัฏฐานนั่นเองที่ดำเนินไปโดยการเทียบเคียงบทติกะ และโดยการเทียบเคียงบททุกะ ย่อมเป็นทุกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน และติกปัฏฐานนั่นเองที่ดำเนินไปโดยการเทียบเคียงบททุกะ และโดยการเทียบเคียงบทติกะ ย่อมเป็นติกทุกปัฏฐานและติกติกปัฏฐาน පච්චයානුලොමවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายปัจจยานุโลม จบแล้ว. 2. පච්චයපච්චනීයවණ්ණනා ๒. คำอธิบายปัจจยปัจจนีย์ 42-44. තෙවීසතිමූලකන්ති ඉදඤ්චෙත්ථ දුමූලකංයෙව සන්ධාය වුත්තන්ති ඉදං දුකමූලකෙ පුච්ඡානං මූලභූතා තෙවීසති දුකා සම්භවන්තීති තස්ස ‘‘තෙවීසතිමූලක’’න්ති නාමං කත්වා යාව යත්තකො පභෙදො අත්ථි, තාව තත්තකං තෙවීසතිමූලකං යථානුලොමෙ විත්ථාරිතං. එවං පච්චනීයෙපි විත්ථාරෙතබ්බන්ති දුකමූලකෙන තිකමූලකාදීසු නයං දස්සෙතීති ඉමිනා අධිප්පායෙන වුත්තං සියා. යදි පන යාව තෙවීසතිමං මූලං යථා විත්ථාරිතන්ති අයමත්ථො අධිප්පෙතො, ‘‘යාව තෙවීසතිමං මූල’’න්ත්වෙව පාඨෙන භවිතබ්බං [Pg.204] සියා. න හි ‘‘තෙවීසතිමූලක’’න්ති එතස්ස බ්‍යඤ්ජනස්ස තෙවීසතිමං මූලකන්ති අයමත්ථො සම්භවති. යථා අනුලොමෙ ‘‘එකෙකපදස්සා’’තිආදිනා පන එකමූලාදිසබ්බමූලකපරියොසානං තත්ථ නයදස්සනවසෙන දස්සිතං එකෙකස්ස පදස්ස විත්ථාරං දස්සෙතීති සබ්බමූලකමෙව චෙත්ථ ‘‘තෙවීසතිමූලක’’න්ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තඤ්හි තෙවීසතියා පච්චයානං අවසෙසස්ස පච්චයස්ස මූලභාවතො ‘‘තෙවීසතිමූලක’’න්ති ච තතො පරං මූලස්ස අඤ්ඤස්ස අභාවතො ‘‘සබ්බමූලක’’න්ති ච වුච්චති. ๔๒-๔๔. ที่กล่าวว่า "เตวีสติมูลกะ" ในที่นี้ หมายถึงทุมูลกะเท่านั้น คือ ในทุมูลกะมีปัจจัย ๒๓ บทที่เป็นมูลฐานของคำถาม จึงตั้งชื่อว่า "เตวีสติมูลกะ" แล้วขยายความเตวีสติมูลกะนั้นเท่าที่มีประเภทอยู่ เหมือนในอนุโลม พึงขยายความในปัจจนีย์ด้วยประการฉะนี้ พึงกล่าวด้วยความหมายนี้ว่า ทุมูลกะย่อมแสดงนัยในติกมูลกะเป็นต้น หากแต่ว่า ถ้าความหมายนี้พึงประสงค์ว่า "ขยายความไปจนถึงมูลที่ ๒๓" ก็พึงเป็นบทว่า "ยาว เตวีสติมํ มูลํ" เพราะความหมายว่า "มูลที่ ๒๓" ย่อมไม่เป็นไปได้สำหรับพยัญชนะว่า "เตวีสติมูลกะ" แต่ในอนุโลม ที่แสดงการขยายความของบทแต่ละบทโดยการแสดงนัยในที่นั้น ตั้งแต่เอกมูลกะไปจนถึงสัพพมูลกะ โดยบทว่า "ของบทแต่ละบท" เป็นต้น พึงทราบว่า สัพพมูลกะนั่นเองที่กล่าวว่า "เตวีสติมูลกะ" ในที่นี้ เพราะสัพพมูลกะนั้นเป็นมูลฐานของปัจจัยที่เหลือจากปัจจัย ๒๓ จึงเรียกว่า "เตวีสติมูลกะ" และเพราะไม่มีมูลอื่นอีกหลังจากนั้น จึงเรียกว่า "สัพพมูลกะ" පච්චයපච්චනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายปัจจยปัจจนีย์ จบแล้ว. 3. අනුලොමපච්චනීයවණ්ණනා ๓. คำอธิบายอนุโลมปัจจนีย์ 45-48. අනුලොමෙ වුත්තෙසු සබ්බෙසු එකමූලකාදීසු එකෙකං පදං පරිහාපෙත්වාති තත්ථ එකමූලකෙ චතුවීසති පච්චයපදානි ඉධ එකමූලකෙ තෙවීසති, එකො පන පච්චයො මූලභාවෙන ඨිතො අපුබ්බතාභාවතො අගණනූපගො. තත්ථ දුමූලකෙ තෙවීසති පච්චයපදානි ගණනූපගානි, ඉධ දුමූලකෙ ද්වාවීසතීති එවං පරිහාපෙත්වාති අත්ථො. ๔๕-๔๘. ที่กล่าวว่า "ลดบทแต่ละบทในเอกมูลกะเป็นต้นทั้งหมดที่กล่าวไว้ในอนุโลม" นั้น หมายความว่า ในเอกมูลกะมีบทปัจจัย ๒๔ บท แต่ในเอกมูลกะนี้มี ๒๓ บท ส่วนปัจจัยหนึ่งบทตั้งอยู่ในฐานะเป็นมูล ไม่นับรวมเพราะไม่มีความแปลกใหม่ ในทุมูลกะมีบทปัจจัย ๒๓ บทที่นับรวมได้ แต่ในทุมูลกะนี้มี ๒๒ บท ความหมายคือลดลงไปเช่นนี้ අනුලොමතො ඨිතස්ස පච්චනීයතො අලබ්භමානානං සුද්ධිකපච්චයානඤ්ච අලබ්භමානතං සන්ධාය ‘‘ලබ්භමානපදාන’’න්ති වුත්තං. න හි අඤ්ඤථා පුච්ඡාවසෙන කොචි පච්චයො අලබ්භමානො නාම අත්ථීති. විස්සජ්ජනාවසෙනෙව වා පවත්තං අනුලොමපච්චනීයදෙසනං සන්ධාය ‘‘ලබ්භමානපදාන’’න්ති වුත්තං. ที่กล่าวว่า "บทที่พึงได้" นั้น หมายถึงความที่ปัจจัยบริสุทธิ์ทั้งหลายที่ตั้งอยู่ในอนุโลมเป็นปัจจัยที่ไม่ได้ในปัจจนีย์ และเพราะไม่มีปัจจัยใดๆ ที่ไม่ได้โดยอำนาจคำถามโดยประการอื่น หรือกล่าวว่า "บทที่พึงได้" นั้น หมายถึงการแสดงอนุโลมปัจจนีย์ที่ดำเนินไปโดยอำนาจการวิสัชนาเท่านั้น අනුලොමපච්චනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายอนุโลมปัจจนีย์ จบแล้ว. පුච්ඡාවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายปุจฉาวาระ จบแล้ว. 1. කුසලත්තිකං ๑. กุสลัตติกะ 1. පටිච්චවාරවණ්ණනා ๑. คำอธิบายปฏิจจวาระ 1. පච්චයානුලොමං ๑. ปัจจยานุโลม (1) විභඞ්ගවාරො (๑) วิภังควาระ 53. යා කුසලත්තිකෙ ලභන්ති, න තායෙව වෙදනාත්තිකාදීසූති තිකපදනානත්තමත්තෙන විනා මූලාවසානවසෙන සදිසතං සන්ධාය ‘‘න [Pg.205] තායෙවා’’ති වුත්තං, න ච කෙවලං තිකන්තරෙයෙව, කුසලත්තිකෙපි පන යා පටිච්චවාරෙ ලභන්ති, න තායෙව පච්චයවාරාදීසූති සබ්බපුච්ඡාසමාහරණං ඉධ කත්තබ්බමෙව. ධම්මානුලොමපච්චනීයෙ ච තිකපට්ඨානෙ විතක්කත්තිකපීතිත්තිකානං විස්සජ්ජනෙ සබ්බාපෙතා විස්සජ්ජනං ලභන්තීති එත්ථ පීතිත්තිකග්ගහණං න කාතබ්බං. න හි තත්ථ එකූනපඤ්ඤාස පුච්ඡා විස්සජ්ජනං ලභන්තීති. ๕๓. วิสัชนาเหล่าใดที่ได้ในกุสลติกะ วิสัชนาเหล่านั้นนั่นเองไม่ได้ในเวทนาติกะเป็นต้น คำว่า 'ไม่ได้ในสิ่งนั้นนั่นเอง' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความเหมือนกันโดยอำนาจแห่งเบื้องต้นและเบื้องปลาย โดยยกเว้นเพียงความต่างกันแห่งบทติกะเท่านั้น และไม่ใช่เพียงในระหว่างติกะต่างกันเท่านั้น แม้ในกุสลติกะเอง วิสัชนาเหล่าใดที่ได้ในปฏิจจวาระ วิสัชนาเหล่านั้นนั่นเองไม่ได้ในปัจจยวาระเป็นต้น การประมวลคำถามทั้งปวงพึงทำในที่นี้ และในการวิสัชนาวิตักกติกะและปีติติกะในติกปัฏฐานแห่งธัมมานุโลมปัจจนียะ ที่ว่า 'วิสัชนาเหล่านี้ทั้งหมด ย่อมได้วิสัชนา' ดังนี้ ในที่นี้ไม่พึงถือเอาปีติติกะ เพราะในปีติติกะนั้น คำถาม ๔๙ ข้อไม่ได้วิสัชนา තෙන සද්ධින්ති තෙන සහජාතපච්චයභූතෙන සද්ධින්ති අත්ථො දට්ඨබ්බො. ‘‘යාව නිරොධගමනා උද්ධං පජ්ජතී’’ති ච ‘‘උප්පාදාදයො වා පාපුණාතී’’ති ච වචනෙහි ඛණත්තයසමඞ්ගී උප්පජ්ජතීති වුච්චතීති අනුඤ්ඤාතං විය හොති, උප්පාදක්ඛණසමඞ්ගීයෙව පන එවං වුත්තොති දට්ඨබ්බො. คำว่า 'พร้อมด้วยสิ่งนั้น' พึงทราบอรรถว่า พร้อมด้วยสิ่งที่เป็นสหชาตปัจจัยนั้น ด้วยคำว่า 'ย่อมเป็นไปในเบื้องบนจนถึงความดับ' และคำว่า 'หรือย่อมถึงอุปปาทะเป็นต้น' ย่อมเป็นประหนึ่งว่าอนุญาตว่า ธรรมที่พร้อมพรั่งด้วยขณะ ๓ ย่อมเกิดขึ้น แต่พึงทราบว่า ท่านกล่าวหมายถึงธรรมที่พร้อมพรั่งด้วยอุปปาทขณะเท่านั้น යස්මා පන එකො ඛන්ධො එකස්සාතිආදි ඉධ කුසලවචනෙන ගහිතෙ ඛන්ධෙ සන්ධාය වුත්තං. වෙදනාත්තිකාදීසු පන එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වින්නං, ද්වෙ පටිච්ච එකස්සපි, හෙතුදුකාදීසු ච සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙකදෙසං පටිච්ච සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙකදෙසස්සපි උප්පත්ති වුත්තාති සහ උප්පජ්ජමානානං සබ්බෙසං ධම්මානං පච්චයො හොන්තො එකෙකස්සපි දුකතිකාදිභෙදානඤ්ච පච්චයො නාම හොතියෙව, තථා දුකාදිභෙදානඤ්චාති. แต่เพราะคำว่า 'ขันธ์หนึ่ง (เป็นปัจจัย) แก่ขันธ์หนึ่ง' เป็นต้นนี้ ท่านกล่าวหมายถึงขันธ์ที่ถือเอาด้วยคำว่ากุสละในที่นี้ ส่วนในเวทนาติกะเป็นต้น ท่านกล่าวการเกิดขึ้นของขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๑ บ้าง ของขันธ์ ๑ อาศัยขันธ์ ๒ บ้าง และในเหตุกทุกะเป็นต้น ท่านกล่าวการเกิดขึ้นของส่วนหนึ่งแห่งสังขารขันธ์อาศัยส่วนหนึ่งแห่งสังขารขันธ์ไว้แล้ว ดังนั้น เมื่อเป็นปัจจัยแก่ธรรมทั้งปวงที่เกิดขึ้นพร้อมกัน ย่อมชื่อว่าเป็นปัจจัยแก่ธรรมแต่ละอย่าง และแก่ธรรมที่มีประเภทเป็นทุกะและติกะเป็นต้นอย่างแน่นอน และเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีประเภทเป็นทุกะเป็นต้นอย่างนั้นด้วย ‘‘රූපෙන සද්ධිං අනුප්පත්තිතො ආරුප්පවිපාකඤ්ච න ගහෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං, තං පන න සබ්බස්මිං එතස්මිං වචනෙ ගහෙතබ්බං, අථ ඛො ‘‘චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූප’’න්ති එත්ථෙව. න කෙවලඤ්ච ආරුප්පවිපාකොව, අථ ඛො ලොකුත්තරවිපාකකිරියාබ්‍යාකතම්පි ආරුප්පෙ උප්පජ්ජමානං එත්ථ න ගහෙතබ්බං. ‘‘විපාකාබ්‍යාකතං කිරියාබ්‍යාකතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා’’ති එත්ථ පන න කිඤ්චි රූපෙන විනා සහ වා උප්පජ්ජමානං සහෙතුකං විපාකකිරියාබ්‍යාකතං අග්ගහිතං නාම අත්ථි. තත්ථ පන යං රූපෙන සහ උප්පජ්ජති, තස්ස පච්චයුප්පන්නවිසෙසං දස්සෙතුං ‘‘චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූප’’න්ති වුත්තං. คำที่กล่าวว่า 'เพราะไม่เกิดขึ้นพร้อมด้วยรูป จึงไม่พึงถือเอาอรูปวิบากด้วย' นั้น ไม่พึงถือเอาในคำทั้งหมดนี้ แต่พึงถือเอาในคำว่า 'และรูปที่เกิดจากจิต' นี้เท่านั้น และไม่ใช่เพียงอรูปวิบากเท่านั้น แม้โลกุตตรวิบากและกิริยาอัพยากตะที่เกิดขึ้นในอรูปภูมิ ก็ไม่พึงถือเอาในที่นี้ ส่วนในคำว่า 'วิบากอัพยากตะและกิริยาอัพยากตะ ขันธ์หนึ่งเป็นปัจจัยแก่ขันธ์สาม' นี้ ไม่มีวิบากและกิริยาอัพยากตะที่มีเหตุซึ่งเกิดขึ้นโดยปราศจากรูปหรือพร้อมด้วยรูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่ชื่อว่าไม่ถูกถือเอา แต่ในที่นั้น เพื่อแสดงความพิเศษของปัจจยุปบันที่เกิดขึ้นพร้อมด้วยรูป ท่านจึงกล่าวว่า 'และรูปที่เกิดจากจิต' ‘‘වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධා’’ති එත්තකෙ වත්තබ්බෙ පච්චයභූතස්ස වත්ථුස්ස ‘‘කටත්තා ච රූප’’න්ති එතස්මිං සාමඤ්ඤවචනෙ පච්චයුප්පන්නභාවෙන අග්ගහිතතාපත්තිං නිවාරෙතුං ‘‘ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථූ’’ති වුත්තං. ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථු, වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධාති වා වත්ථුඛන්ධානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභූතානං පච්චයභාවවිසෙසදස්සනත්ථං අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛං වචනද්වයං වුත්තං සාමඤ්ඤෙන ගහිතම්පි විසුං උද්ධටං. เมื่อควรจะกล่าวเพียงว่า 'ขันธ์อาศัยวัตถุ' แต่เพื่อป้องกันมิให้วัตถุซึ่งเป็นปัจจัยไม่ถูกถือเอาโดยความเป็นปัจจยุปบันในคำทั่วไปว่า 'และกฏัตตารูป' ท่านจึงกล่าวว่า 'วัตถุอาศัยขันธ์' คำคู่ที่อิงอาศัยกันและกันว่า 'วัตถุอาศัยขันธ์ หรือ ขันธ์อาศัยวัตถุ' นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความพิเศษแห่งความเป็นปัจจัยของวัตถุและขันธ์ที่เป็นปัจจัยแก่กันและกัน แม้จะถูกถือเอาโดยส่วนรวมแล้ว ก็ยังยกขึ้นแสดงไว้ต่างหาก මහාභූතෙපි [Pg.206] පටිච්ච උප්පත්තිදස්සනත්තන්ති යං චිත්තසමුට්ඨානරූපං කටත්තාරූපඤ්ච උපාදාරූපං උපාදාරූපග්ගහණෙන විනා ‘‘ඛන්ධෙ පටිච්ච උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං, තස්ස මහාභූතෙපි පටිච්ච උප්පත්තිදස්සනත්ථන්ති අත්ථො. එතස්මිං පන දස්සනෙ ඛන්ධපච්චයසහිතාසහිතඤ්ච සබ්බං උපාදාරූපං ඉතො පරෙසු සහජාතපච්චයාදීසු සඞ්ගහිතන්ති ඉමමත්ථං සන්ධාය ‘‘කටත්තාරූපං පටිසන්ධියම්පී’’ති පි-සද්දො වුත්තොති දට්ඨබ්බො. คำว่า 'เพื่อแสดงการเกิดขึ้นแม้โดยอาศัยมหาภูตรูป' มีความหมายว่า อุปาทารูปใดที่เป็นจิตตสมุฏฐานรูปและกฏัตตารูป ซึ่งท่านกล่าวว่า 'เกิดขึ้นอาศัยขันธ์' โดยเว้นจากการระบุว่าเป็นอุปาทารูป (อุปาทารูปนั้น) ก็เพื่อแสดงการเกิดขึ้นแม้โดยอาศัยมหาภูตรูปด้วย แต่ในการแสดงนี้ พึงทราบว่า ท่านกล่าวศัพท์ว่า 'ปิ' (แม้) ในคำว่า 'กฏัตตารูปแม้ในปฏิสนธิ' โดยหมายถึงความนี้ว่า อุปาทารูปทั้งหมดทั้งที่พร้อมด้วยขันธปัจจัยและไม่พร้อมด้วยขันธปัจจัย ย่อมสงเคราะห์เข้าในสหชาตปัจจัยเป็นต้นที่เหลือจากนี้ මහාභූතෙ පටිච්ච උපාදාරූපන්ති වුත්තනයෙනාති ‘‘මහාභූතෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානං රූපං කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති එත්ථ අත්ථතො අයං නයො වුත්තොති සන්ධායාහ. คำว่า 'โดยนัยที่กล่าวว่า อุปาทารูปอาศัยมหาภูตรูป' ท่านกล่าวหมายถึงว่า นัยนี้กล่าวไว้โดยอรรถในคำว่า 'จิตตสมุฏฐานรูป กฏัตตารูป อุปาทารูป อาศัยมหาภูตรูป' นี้ 54. රූපමිස්සකා පහායාති යාසු පුච්ඡාසු රූපෙන විනා පච්චයුප්පන්නං න ලබ්භති, අථ ඛො රූපමිස්සකමෙව ලබ්භති, තා පහායාති අධිප්පායො. ๕๔. คำว่า 'ละคำถามที่มีรูปปนอยู่ด้วย' อธิบายว่า ละคำถามเหล่านั้นที่ปัจจยุปบันไม่ได้มีโดยปราศจากรูป แต่มีรูปปนอยู่ด้วยเท่านั้น 57. ‘‘තිණ්ණං සන්නිපාතා ගබ්භස්ස අවක්කන්ති හොතී’’ති වචනතොති ගබ්භසෙය්‍යකපටිසන්ධියා පඤ්චක්ඛන්ධසබ්භාවෙන තාය සමානලක්ඛණා සබ්බාපි පඤ්චවොකාරපටිසන්ධි ඔක්කන්තිනාමකාති සාධෙති. පරිපුණ්ණධම්මානං විස්සජ්ජනං එත්ථ අත්ථීති පරිපුණ්ණවිස්සජ්ජනා. ๕๗. ด้วยพระดำรัสว่า 'เพราะความประชุมพร้อมแห่งปัจจัย ๓ ประการ การหยั่งลงสู่ครรภ์ย่อมมี' ดังนี้ ย่อมแสดงให้เห็นว่า ปฏิสนธิในปัญจโวการภูมิแม้ทั้งหมดที่มีลักษณะเสมอกับปฏิสนธิของสัตว์ผู้เกิดในครรภ์เพราะความมีอยู่แห่งขันธ์ ๕ ชื่อว่าโอกันติ การวิสัชนาธรรมที่บริบูรณ์มีอยู่ในที่นี้ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ปริปุณณวิสัชนา (การวิสัชนาที่บริบูรณ์) එත්ථ ච ‘‘එකං මහාභූතං පටිච්ච තයො…පෙ… මහාභූතෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානං රූපං කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.53) එත්තාවතා පඤ්චවොකාරෙ සබ්බං චිත්තකම්මසමුට්ඨානරූපං දස්සිතං. අවසෙසං පන දස්සෙතුං ‘‘බාහිර’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ බාහිරන්ති එතෙන අනින්ද්‍රියබද්ධරූපං දස්සෙති, පුන ආහාරසමුට්ඨානං උතුසමුට්ඨානන්ති එතෙහි සබ්බං ඉන්ද්‍රියබද්ධං ආහාරඋතුසමුට්ඨානරූපං. තත්ථ ‘‘උතුසමුට්ඨානං එක’’න්තිආදිනා අසඤ්ඤසත්තානම්පි උතුසමුට්ඨානං වුත්තමෙවාති දට්ඨබ්බං. න හි තත්ථ තස්ස වජ්ජනෙ කාරණං අත්ථීති. ආදිම්හි පන ‘‘එකං මහාභූතං පටිච්චා’’තිආදි අවිසෙසවචනං සහජාතං අරූපම්පි පච්චයං හෙතාදිකෙ ච පච්චයෙ බහුතරෙ ලභන්තං චිත්තසමුට්ඨානකටත්තාරූපද්වයං සහ සඞ්ගණ්හිත්වා වුත්තං, එවඤ්ච කත්වා තස්ස පරියොසානෙ ‘‘මහාභූතෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානරූපං කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති වුත්තං, තස්මා තත්ථ කටත්තාරූපං චිත්තසමුට්ඨානසම්බන්ධං තංසමානගතිකං පඤ්චවොකාරෙ වත්තමානමෙව ගහිතන්ති අග්ගහිතං කටත්තාරූපං දස්සෙතුං ‘‘අසඤ්ඤසත්තානං එකං මහාභූතං පටිච්චා’’තිආදි වුත්තං, තස්මා උපාදාරූපං ඉධපි [Pg.207] කම්මපච්චයවිභඞ්ගෙ විය ‘‘මහාභූතෙ පටිච්ච කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.63) කටත්තාරූපභාවවිසිට්ඨං උපාදාරූපං ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. න හි වුත්තස්ස උතුසමුට්ඨානස්ස පුනවචනෙ පයොජනං අත්ථීති. ในที่นี้ คำว่า ‘อาศัยมหาภูตรูปหนึ่ง... (ละ)... อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย รูปที่เกิดจากจิต กัมมชรูป อุปาทายรูป’ (ปฏฺฐา. 1.1.53) เพียงเท่านี้ ได้แสดงรูปที่เกิดจากจิตและกัมมชรูปทั้งหมดในปัญจโวการภูมิแล้ว. ส่วนเพื่อแสดงรูปที่เหลือ จึงกล่าวคำว่า ‘ภายนอก’ เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า ‘ภายนอก’ นี้แสดงรูปที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์, อีกทั้งคำว่า ‘รูปที่เกิดจากอาหาร รูปที่เกิดจากอุตุ’ เหล่านี้แสดงรูปที่เนื่องด้วยอินทรีย์ทั้งหมดที่เกิดจากอาหารและอุตุ. ในคำนั้น พึงทราบว่า รูปที่เกิดจากอุตุแม้ของอสัญญีสัตว์ก็ถูกกล่าวไว้แล้วนั่นเอง ด้วยคำว่า ‘รูปที่เกิดจากอุตุอย่างหนึ่ง’ เป็นต้น. เพราะไม่มีเหตุที่จะยกเว้นรูปนั้นในที่นั้น. ส่วนในเบื้องต้น คำว่า ‘อาศัยมหาภูตรูปหนึ่ง’ เป็นต้น เป็นคำที่ไม่จำแนก ได้กล่าวรวบรวมรูปที่เกิดจากจิตและกัมมชรูปทั้งสองอย่าง ซึ่งได้ปัจจัยที่เป็นอรูปที่เกิดพร้อมกัน และได้ปัจจัยอื่นๆ อีกมากมีเหตุปัจจัยเป็นต้นไว้ด้วยกัน, และเมื่อทำอย่างนี้ ในตอนท้ายของคำนั้น จึงกล่าวว่า ‘อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย รูปที่เกิดจากจิต กัมมชรูป อุปาทายรูป’ เพราะฉะนั้น กัมมชรูปในที่นั้น จึงเป็นรูปที่เนื่องด้วยจิตและมีคติเสมอกัน ซึ่งเป็นไปอยู่ในปัญจโวการภูมิเท่านั้นที่ถูกถือเอาไว้, ดังนั้น เพื่อแสดงกัมมชรูปที่ยังไม่ได้ถูกถือเอา จึงกล่าวคำว่า ‘อาศัยมหาภูตรูปหนึ่งของอสัญญีสัตว์ทั้งหลาย’ เป็นต้น, เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า อุปาทายรูปในที่นี้ก็ถูกถือเอาว่าเป็นอุปาทายรูปที่วิเศษด้วยความเป็นกัมมชรูป เหมือนในกัมมปัจจัยวิภังค์ที่กล่าวว่า ‘อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย กัมมชรูป อุปาทายรูป’ (ปฏฺฐา. 1.1.63). เพราะไม่มีประโยชน์ในการกล่าวซ้ำถึงรูปที่เกิดจากอุตุที่กล่าวไว้แล้ว. කස්මා පන යථා බාහිරාදීසු ‘‘මහාභූතෙ පටිච්ච උපාදාරූප’’න්ති අවිසෙසෙත්වා උපාදාරූපං වුත්තං, එවං අවත්වා චිත්තකම්මජඋපාදාරූපානි ‘‘චිත්තසමුට්ඨානං රූපං කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති හෙතුපච්චයාදීසු සහ ‘‘චිත්තසමුට්ඨානං රූපං උපාදාරූපං අසඤ්ඤසත්තානං…පෙ… කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති අධිපතිපච්චයාදීසු විසුං චිත්තසමුට්ඨානරූපභාවකටත්තාරූපභාවෙහි විසෙසෙත්වාව වුත්තානීති? තත්ථ බාහිරග්ගහණාදීහි විය එත්ථ මහාභූතානං කෙනචි අවිසෙසිතත්තා. අපිච ඉද්ධිචිත්තනිබ්බත්තානං කම්මපච්චයානඤ්ච ඉට්ඨානිට්ඨානං බාහිරරූපායතනාදීනං චිත්තං කම්මඤ්ච හෙතාදීසු න කොචි පච්චයො, ආහාරඋතුසමුට්ඨානානං පන චිත්තං පච්ඡාජාතභාවෙන උපත්ථම්භකමෙව, න ජනකං, මහාභූතානෙව පන තෙසං සහජාතාදිභාවෙන ජනකානි, තස්මා සතිපි චිත්තෙන කම්මෙන ච විනා අභාවෙ හෙතාදිපච්චයභූතෙහි අරූපෙහි උප්පජ්ජමානානි චිත්තසමුට්ඨානරූපකටත්තාරූපභූතානෙව උපාදාරූපානි හොන්ති, න අඤ්ඤානීති ඉමං විසෙසං දස්සෙතුං චිත්තකම්මජෙස්වෙව උපාදාරූපෙසු විසෙසනං කතං. අඤ්ඤානි වා සමානජාතිකෙන රූපෙන සමුට්ඨානානි පාකටවිසෙසනානෙවාති න විසෙසනං අරහන්ති, එතානි පන අසමානජාතිකෙහි අරූපෙහි සමුට්ඨිතානි විසෙසනං අරහන්තීති විසෙසිතානීති වෙදිතබ්බානි. යථා වා චිත්තකම්මානි චිත්තකම්මසමුට්ඨානානං සවිසෙසෙන පච්චයභාවෙන පච්චයා හොන්ති සහජාතාදිපච්චයභාවතො මූලකරණභාවතො ච, න එවං උතුආහාරා තංසමුට්ඨානානන්ති චිත්තකම්මජානෙව විසුං විසෙසනං අරහන්ති. ඉතරානි පන මහාභූතවිසෙසෙනෙව විසෙසිතානි, ඉධ උපාදාරූපවිසෙසනෙන මහාභූතානි විය. න හි අඤ්ඤතරවිසෙසනං උභයවිසෙසනං න හොතීති. ก็เพราะเหตุไร อุปาทายรูปที่เกิดจากจิตและกรรม จึงไม่กล่าวอย่างที่กล่าวอุปาทายรูปโดยไม่จำแนกในรูปภายนอกเป็นต้นว่า ‘อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย อุปาทายรูป’ แต่กลับกล่าวจำแนกด้วยความเป็นรูปที่เกิดจากจิตและกัมมชรูปโดยเฉพาะ ในเหตุปัจจัยเป็นต้นว่า ‘รูปที่เกิดจากจิต กัมมชรูป อุปาทายรูป’ และในอธิปติปัจจัยเป็นต้นว่า ‘รูปที่เกิดจากจิต อุปาทายรูป, ของอสัญญีสัตว์... (ละ)... กัมมชรูป อุปาทายรูป’ เล่า? ในที่นั้น เพราะมหาภูตรูปในที่นี้ไม่ได้ถูกจำแนกด้วยสิ่งใดๆ เหมือนกับการถือเอารูปภายนอกเป็นต้น. อนึ่ง จิตและกรรมไม่เป็นปัจจัยใดๆ ในเหตุปัจจัยเป็นต้น แก่รูปายตนะภายนอกเป็นต้นที่เป็นที่พึงปรารถนาและไม่พึงปรารถนา ซึ่งเกิดจากอิทธิฤทธิ์จิตและกัมมปัจจัย. ส่วนจิตเป็นเพียงเครื่องอุปถัมภ์แก่รูปที่เกิดจากอาหารและอุตุโดยความเป็นปัจจัยเกิดหลัง ไม่ใช่เป็นผู้ให้เกิด. แต่มหาภูตรูปเท่านั้นเป็นผู้ให้เกิดแก่รูปเหล่านั้นโดยความเป็นปัจจัยเกิดพร้อมเป็นต้น. เพราะฉะนั้น แม้เมื่อมีความที่รูปเหล่านั้นไม่มีได้หากปราศจากจิตและกรรม, อุปาทายรูปที่เกิดขึ้นจากอรูปที่เป็นเหตุปัจจัยเป็นต้นนั่นเอง ย่อมเป็นรูปที่เกิดจากจิตและกัมมชรูป ไม่ใช่รูปอื่นๆ. เพื่อแสดงความพิเศษนี้ จึงได้ทำการวิเศษ (จำแนก) ในอุปาทายรูปที่เกิดจากจิตและกัมมชรูปเท่านั้น. หรืออีกนัยหนึ่ง รูปอื่นๆ ที่เกิดขึ้นจากรูปที่มีชาติเสมอกัน ย่อมมีการวิเศษที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว จึงไม่ควรแก่การวิเศษ. ส่วนรูปเหล่านี้ที่เกิดขึ้นจากอรูปที่มีชาติไม่เสมอกัน ย่อมควรแก่การวิเศษ จึงพึงทราบว่าท่านวิเศษไว้แล้ว. หรืออีกนัยหนึ่ง จิตและกรรมย่อมเป็นปัจจัยแก่รูปที่เกิดจากจิตและกรรมโดยความเป็นปัจจัยที่มีความพิเศษ เพราะความเป็นปัจจัยเกิดพร้อมเป็นต้น และเพราะความเป็นมูลเหตุ. อุตุและอาหารไม่เป็นเช่นนั้นแก่รูปที่เกิดจากอุตุและอาหารนั้น. เพราะฉะนั้น รูปที่เกิดจากจิตและกัมมชรูปเท่านั้นจึงควรแก่การวิเศษโดยเฉพาะ. ส่วนรูปอื่นๆ ได้รับการวิเศษด้วยความพิเศษของมหาภูตรูปเท่านั้น เหมือนมหาภูตรูปในที่นี้ (ได้รับการวิเศษ) ด้วยการวิเศษอุปาทายรูป. เพราะว่า การวิเศษอย่างใดอย่างหนึ่ง จะไม่ชื่อว่าเป็นการวิเศษทั้งสองอย่างนั้น หามิได้. 58. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථු, වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධාති ඛන්ධවත්ථූනං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතාදස්සනෙන පුබ්බෙ විසුං පච්චයභාවෙන දස්සිතානං ඛන්ධානං එකතො පච්චයභාවො දස්සිතො හොතීති ඉමිනා අධිප්පායෙනාහ ‘‘චතුන්නම්පි ඛන්ධානං එකතො වත්ථුනා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතං දස්සෙතුං වුත්ත’’න්ති. ‘‘ඛන්ධෙ [Pg.208] පටිච්ච වත්ථූ’’ති ඉදං පන චතුන්නම්පි ඛන්ධානං එකතො පටිච්චත්ථඵරණතාදස්සනත්ථං, ‘‘වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධා’’ති වත්ථුස්ස. න කෙවලඤ්ච ඛන්ධානං ඉධෙව, හෙතුපච්චයාදීසුපි අයමෙව නයො. තත්ථ සබ්බෙසං ඛන්ධානං විසුං පටිච්චත්ථඵරණතං දස්සෙත්වා පුන ‘‘වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධා’’ති වත්ථුස්සපි දස්සිතාය ‘‘එකං ඛන්ධඤ්ච වත්ථුඤ්ච පටිච්ච තයො ඛන්ධා’’තිආදිනා ඛන්ධවත්ථූනඤ්ච දස්සිතායෙව හොතීති දට්ඨබ්බා. ๕๘. ในอัญญมัญญปัจจัย คำว่า ‘อาศัยขันธ์ทั้งหลาย วัตถุ, อาศัยวัตถุ ขันธ์ทั้งหลาย’ ด้วยการแสดงความเป็นอัญญมัญญปัจจัยของขันธ์และวัตถุนี้ ย่อมเป็นอันแสดงความเป็นปัจจัยร่วมกันของขันธ์ทั้งหลายที่เคยแสดงความเป็นปัจจัยแยกกันไว้ก่อนแล้ว. ด้วยอัธยาศัยนี้ ท่านจึงกล่าวว่า ‘กล่าวเพื่อแสดงความเป็นอัญญมัญญปัจจัยของขันธ์ทั้งสี่กับวัตถุโดยรวมกัน’. ส่วนคำว่า ‘อาศัยขันธ์ทั้งหลาย วัตถุ’ นี้ เพื่อแสดงการแผ่ไปแห่งอรรถแห่งการอาศัยกันโดยรวมของขันธ์ทั้งสี่. คำว่า ‘อาศัยวัตถุ ขันธ์ทั้งหลาย’ นี้ เพื่อแสดง (การแผ่ไปแห่งอรรถแห่งการอาศัยกัน) ของวัตถุ. และไม่เพียงแต่ในที่นี้เท่านั้น แม้ในเหตุปัจจัยเป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน. ในที่นั้น เมื่อแสดงการแผ่ไปแห่งอรรถแห่งการอาศัยกันของขันธ์ทั้งหมดโดยแยกกันแล้ว และเมื่อแสดงของวัตถุอีกครั้งด้วยคำว่า ‘อาศัยวัตถุ ขันธ์ทั้งหลาย’ ก็พึงทราบว่า ย่อมเป็นอันแสดง (การแผ่ไปแห่งอรรถแห่งการอาศัยกัน) ของขันธ์และวัตถุด้วยคำว่า ‘อาศัยขันธ์หนึ่งและวัตถุ ขันธ์สาม’ เป็นต้นนั่นเอง. කස්මා පනෙත්ථ ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච අබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා, කුසලෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානා මහාභූතා’’ති එවමාදි න වුත්තං, නනු යදෙව පටිච්චත්ථං ඵරති, න තෙනෙව අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙන භවිතබ්බං හෙතුපච්චයාදීහි විය. න හි යං ‘‘එකං තයො ද්වෙ ච ඛන්ධෙ පටිච්චා’’ති වුත්තං, තෙ හෙතුපච්චයභූතා එව හොන්ති. එස නයො ආරම්මණපච්චයාදීසුපි. පච්චයවාරෙ ච ‘‘අබ්‍යාකතං ධම්මං පච්චයා කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා’’ති (පට්ඨා. 1.1.256) වුත්තං, න වත්ථු කුසලානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො හොති, අථ ච පන තංපච්චයා ඛන්ධානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා උප්පත්ති වුත්තා එව. යදිපි කුසලා ඛන්ධා මහාභූතානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා න හොන්ති, තථාපි තෙ පටිච්ච තෙසං උප්පත්ති වත්තබ්බා සියාති? න වත්තබ්බා ඛන්ධසහජාතානං මහාභූතානං ඛන්ධානං පච්චයභාවාභාවතො. අඤ්ඤමඤ්ඤසද්දො හි න හෙතාදිසද්දො විය නිරපෙක්ඛො, සහජාතාදිසද්දො විය වා අඤ්ඤතරාපෙක්ඛො, අථ ඛො යථාවුත්තෙතරෙතරාපෙක්ඛො. පච්චයපච්චයුප්පන්නා ච ඛන්ධා මහාභූතා ඉධ යථාවුත්තා භවෙය්‍යුං, තෙසු ච මහාභූතා ඛන්ධානං න කොචි පච්චයො. යස්ස ච සයං පච්චයො, තතො තෙන තන්නිස්සිතෙන වා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙන උප්පජ්ජමානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා උප්පජ්ජතීති වත්තබ්බතං අරහති, යථා ඛන්ධෙ පටිච්ච ඛන්ධා, වත්ථුං පච්චයා ඛන්ධා. තස්මා අත්තනො පච්චයස්ස පච්චයත්තාභාවතො තදපෙක්ඛත්තා ච අඤ්ඤමඤ්ඤසද්දස්ස ඛන්ධෙ පටිච්ච පච්චයා ච මහාභූතානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා උප්පත්ති න වුත්තා, න අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා ච වුත්තා. ඛන්ධා පන වත්ථුං පච්චයා උප්පජ්ජමානා වත්ථුස්ස පච්ඡාජාතපච්චයා හොන්ති, තන්නිස්සිතෙන ච අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙන උප්පජ්ජන්ති. තස්මා වත්ථුං පච්චයා ඛන්ධානං කුසලාදීනං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා උප්පත්ති වුත්තාති. เพราะเหตุไรในที่นี้จึงไม่กล่าวว่า ‘อัพยากตธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้นด้วยอัญญมัญญปัจจัย, มหาภูตรูปที่เกิดจากจิตอาศัยกุศลขันธ์เกิดขึ้น’ ดังนี้เป็นต้น? มิใช่หรือว่า สิ่งใดก็ตามที่แผ่ไปในอรรถแห่งการอาศัย (ปฏิจจัตถะ) สิ่งนั้นก็ควรเป็นไปด้วยอัญญมัญญปัจจัยนั้นเอง เหมือนอย่างเหตุปัจจัยเป็นต้น. เพราะว่าธรรมที่กล่าวว่า ‘อาศัยขันธ์หนึ่งบ้าง สามบ้าง สองบ้าง’ นั้น ขันธ์เหล่านั้นจะเป็นเพียงเหตุปัจจัยเท่านั้นก็หาไม่. นัยนี้แม้ในอารัมมณปัจจัยเป็นต้นก็นัยเดียวกัน. และในปัจจัยวารก็กล่าวว่า ‘กุศลธรรมอาศัยอัพยากตธรรมเกิดขึ้นด้วยอัญญมัญญปัจจัย’ (ปฏฺฐา. 1.1.256) วัตถุ (หทยวัตถุ) ไม่ได้เป็นอัญญมัญญปัจจัยแก่กุศลธรรมทั้งหลาย แต่ถึงกระนั้น การเกิดขึ้นแห่งขันธ์ทั้งหลายโดยเป็นอัญญมัญญปัจจัยเพราะอาศัยวัตถุนั้น ก็ยังกล่าวไว้เลย. แม้หากว่ากุศลขันธ์ทั้งหลายจะไม่เป็นอัญญมัญญปัจจัยแก่มหาภูตรูปทั้งหลายก็ตาม ถึงอย่างนั้น ก็ควรจะกล่าวถึงการเกิดขึ้นของมหาภูตรูปเหล่านั้นเพราะอาศัยกุศลขันธ์เหล่านั้นมิใช่หรือ? ไม่ควรกล่าว เพราะมหาภูตรูปที่เกิดพร้อมกับขันธ์ ไม่มีความเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลาย. เพราะว่าคำว่า ‘อัญญมัญญะ’ (ซึ่งกันและกัน) นี้ ไม่เหมือนกับคำว่า ‘เหตุ’ เป็นต้น ที่ไม่ต้องอาศัยกัน (นิรเปกขะ) หรือไม่เหมือนกับคำว่า ‘สหชาตะ’ เป็นต้น ที่อาศัยฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง (อัญญตราเปกขะ) แต่ที่แท้เป็นคำที่ต้องอาศัยกันและกัน (อิตเรตราเปกขะ) ตามที่กล่าวมาแล้ว. และในที่นี้ ขันธ์และมหาภูตรูปพึงเป็นปัจจัยและปัจจัยอุปบันตามที่กล่าวมาแล้ว และในบรรดาธรรมเหล่านั้น มหาภูตรูปไม่ได้เป็นปัจจัยอะไรๆ แก่ขันธ์เลย. อนึ่ง สิ่งใดเป็นปัจจัยแก่สิ่งใด สิ่งที่กำลังเกิดขึ้นจากสิ่งนั้น หรือจากสิ่งที่อาศัยสิ่งนั้น ด้วยอัญญมัญญปัจจัย ย่อมควรแก่การกล่าวว่า ‘เกิดขึ้นด้วยอัญญมัญญปัจจัย’ เช่น ขันธ์อาศัยขันธ์เกิดขึ้น, ขันธ์อาศัยวัตถุเกิดขึ้น. เพราะฉะนั้น เพราะความที่มหาภูตรูปไม่เป็นปัจจัยแก่ปัจจัยของตน (คือขันธ์) และเพราะคำว่าอัญญมัญญะต้องอาศัยความที่ปัจจัยและปัจจัยอุปบันเป็นปัจจัยแก่กันและกัน การเกิดขึ้นแห่งมหาภูตรูปอาศัยขันธ์โดยเป็นปัจจัย จึงไม่กล่าวว่าเป็นอัญญมัญญปัจจัย และไม่กล่าวว่าเกิดขึ้นด้วยอัญญมัญญปัจจัย. ส่วนขันธ์ทั้งหลายเมื่อเกิดขึ้นอาศัยวัตถุ ย่อมเป็นปัจฉาชาตปัจจัยแก่วัตถุ และย่อมเกิดขึ้นด้วยอัญญมัญญปัจจัยโดยอาศัยวัตถุนั้น. เพราะฉะนั้น การเกิดขึ้นแห่งกุศลขันธ์เป็นต้นด้วยอัญญมัญญปัจจัยอาศัยวัตถุ จึงกล่าวไว้ 59. න [Pg.209] සා ගහිතාති චක්ඛායතනාදීනි නිස්සයභූතානි පටිච්චාති න වුත්තන්ති අධිප්පායො. නිස්සයපච්චයභාවෙන පන න චක්ඛායතනාදීනි ආරම්මණපච්චයභාවෙන රූපායතනාදීනි විය න ගහිතානීති. ๕๙. อธิบายว่า ที่ว่า 'ไม่ได้ถือเอาคำนั้น' หมายความว่า ไม่ได้กล่าวว่า 'อาศัยจักขายตนะเป็นต้นที่เป็นนิสสยะ'. แต่ไม่ใช่ว่าจักขายตนะเป็นต้นจะไม่ถูกถือเอาโดยความเป็นนิสสยปัจจัย เหมือนอย่างรูปายตนะเป็นต้นที่ถูกถือเอาโดยความเป็นอารัมมณปัจจัยก็หามิได้ 60. ද්වීසු උපනිස්සයෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි, ආරම්මණූපනිස්සයම්පි පන යෙ ලභන්ති, තෙසං වසෙන ආරම්මණපච්චයසදිසන්ති එවං වුත්තන්ති දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ කිඤ්චාපී’’ති ආහ. තත්ථ ‘‘න සබ්බෙ අකුසලා අබ්‍යාකතා ආරම්මණූපනිස්සයං ලභන්තී’’ති පුරිමපාඨො. කුසලාපි පන මහග්ගතා එකන්තෙන, කාමාවචරා ච කදාචි න ලභන්තීති ‘‘න සබ්බෙ කුසලාකුසලාබ්‍යාකතා’’ති පඨන්ති. ๖๐. ในอุปนิสสยปัจจัย ๒ อย่าง (ที่เหลือ) ไม่มีอะไรจะต้องกล่าวเลย แต่เพื่อจะแสดงว่า 'แม้ในอารัมมณูปนิสสยะ สำหรับธรรมเหล่าใดที่ได้ปัจจัยนั้น ก็มีนัยเช่นเดียวกับอารัมมณปัจจัยนั่นเอง' ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ในอุปนิสสยปัจจัยนั้น ถึงแม้ว่า' เป็นต้น. ในคำนั้น บทเดิมคือ 'อกุศลธรรมและอัพยากตธรรมทั้งหมดไม่ได้อารัมมณูปนิสสยะ'. แต่เพราะกุศลธรรมที่เป็นมหัคคตะโดยส่วนเดียว และกามวจรกุศลธรรมบางอย่างก็ไม่ได้อารัมมณูปนิสสยะ ท่านจึงสวด (อ่าน) ว่า 'กุศลธรรม อกุศลธรรม และอัพยากตธรรมทั้งหมดไม่ได้' ดังนี้ 61. පුරෙජාතපච්චයෙ යථා අඤ්ඤත්ථ පච්චයං අනිද්දිසිත්වාව දෙසනා කතා, එවං අකත්වා කස්මා ‘‘වත්ථුං පුරෙජාතපච්චයා’’ති වුත්තන්ති? නියමසබ්භාවා. හෙතුආදීසු හි නියමො නත්ථි. න හි තෙහි උප්පජ්ජමානානං අලොභාදීසු කුසලාදීසු රූපාදීසු ච අයමෙව පච්චයොති නියමො අත්ථි, ඉධ පන වත්ථු න වත්ථුධම්මෙසු පුරෙජාතපච්චයා උප්පජ්ජමානානං ධම්මානං නියමතො ඡබ්බිධං වත්ථු පුරෙජාතපච්චයො හොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ඉදං වුත්තං. ආරම්මණපුරෙජාතම්පි හි වත්ථුපුරෙජාතෙ අවිජ්ජමානෙ න ලබ්භති, එවඤ්ච කත්වා පටිසන්ධිවිපාකස්ස නපුරෙජාතපච්චයා එව උප්පත්ති වුත්තා, පච්චුප්පන්නාරම්මණස්සපි තස්ස පුරෙජාතපච්චයො න උද්ධටො. ‘‘නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මං පටිච්ච විපාකො ධම්මො උප්පජ්ජති පුරෙජාතපච්චයා’’ති එතස්සපි අලාභතො තත්ථ ‘‘පුරෙජාතෙ තීණී’’ති (පට්ඨා. 1.3.124) වුත්තන්ති. ๖๑. ในปุเรชาตปัจจัย เหตุใดท่านจึงไม่แสดงเหมือนในที่อื่นที่แสดงโดยไม่ระบุปัจจัย แต่กลับกล่าวว่า 'อาศัยวัตถุโดยปุเรชาตปัจจัย'? เพราะมีความแน่นอน (นิยาม). จริงอยู่ ในเหตุปัจจัยเป็นต้นไม่มีความแน่นอน. เพราะไม่มีความแน่นอนว่า 'ในบรรดาธรรมที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยเหล่านั้น เช่น อโลภะเป็นต้นในกุศลธรรมเป็นต้น และในรูปธรรมเป็นต้น ปัจจัยนี้เท่านั้นที่เป็นปัจจัย'. แต่ในที่นี้ เพื่อจะแสดงความหมายนี้ว่า 'วัตถุ ๖ อย่าง ย่อมเป็นปุเรชาตปัจจัยโดยแน่นอน แก่ธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในธรรมที่เป็นวัตถุและไม่ใช่วัตถุด้วยปุเรชาตปัจจัย' ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้. เพราะว่าแม้แต่อารัมมณปุเรชาตปัจจัย ก็ย่อมไม่มีเมื่อไม่มีวัตถุปุเรชาตปัจจัย และเมื่อเป็นเช่นนี้ การเกิดขึ้นแห่งปฏิสนธิวิบากจึงกล่าวว่าเกิดขึ้นด้วยนปุเรชาตปัจจัยเท่านั้น แม้ปุเรชาตปัจจัยแห่งปฏิสนธิวิบากที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบันนั้น ก็ไม่ได้ยกขึ้นแสดงไว้. เพราะไม่ได้ความว่า 'วิบากธรรมอาศัยธรรมที่ไม่ใช่วิบากและไม่เป็นวิบากธรรมเกิดขึ้นด้วยปุเรชาตปัจจัย' ในปุเรชาตปัจจัยนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในปุเรชาตปัจจัยมี ๓' (ปฏฺฐา. 1.3.124) 63. තථා පටිසන්ධික්ඛණෙ මහාභූතානන්ති මහාභූතානං එකක්ඛණිකනානාක්ඛණිකකම්මපච්චයවසෙනෙව තදුපාදාරූපානම්පි වදතීති ච දට්ඨබ්බං. කටත්තාරූපානන්ති පවත්තියං කටත්තාරූපානන්ති අධිප්පායො. ๖๓. อนึ่ง พึงทราบว่า ในคำว่า 'ของมหาภูตรูปทั้งหลายในขณะปฏิสนธิ' นั้น ท่านกล่าวถึงอุปาทารูปของมหาภูตรูปเหล่านั้นด้วย โดยอำนาจแห่งกรรมปัจจัยที่เป็นเอกขณะและนานาขณะนั่นเอง. คำว่า 'ของกตัตตารูปทั้งหลาย' หมายถึง กตัตตารูปทั้งหลายในปวัตติกาล 64. යථාලාභවසෙනාති ඉන්ද්‍රියරූපෙසු යං යං පටිසන්ධියං ලබ්භති, තස්ස තස්ස වසෙන. ๖๔. คำว่า 'ตามที่ได้' หมายความว่า ตามประเภทแห่งอินทรียรูปที่ได้ในปฏิสนธินั้นๆ 69. විප්පයුත්තපච්චයා උප්පජ්ජමානානම්පි කෙසඤ්චි නියමතො වත්ථු විප්පයුත්තපච්චයො, කෙසඤ්චි ඛන්ධා, න ච සමානවිප්පයුත්තපච්චයා එව කුසලාදිකෙ පටිච්ච උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජන්ති, අථ ඛො නානාවිප්පයුත්තපච්චයාපි, තස්මා තං [Pg.210] විසෙසං දස්සෙතුං ‘‘වත්ථුං විප්පයුත්තපච්චයා, ඛන්ධෙ විප්පයුත්තපච්චයා’’ති තත්ථ තත්ථ වුත්තං. තත්ථ තදායත්තවුත්තිතාය පච්චයුප්පන්නො පච්චයං පච්චයං කරොතීති ඉමස්සත්ථස්ස වසෙන උපයොගවචනං දට්ඨබ්බං. වත්ථුං ඛන්ධෙ විප්පයුත්තපච්චයකරණතොති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො. අට්ඨකථායං පන ‘‘වත්ථුං පටිච්ච විප්පයුත්තපච්චයා, වත්ථුනා විප්පයුත්තපච්චයතං සාධෙන්තෙනා’’ති අත්ථො වුත්තො, තත්ථ කුසලානං ඛන්ධානං වත්ථුං පටිච්ච උප්පත්ති නත්ථීති ‘‘වත්ථුං පටිච්චා’’ති න සක්කා වත්තුන්ති, ඉදං පන පටිච්චසද්දෙන අයොජෙත්වා ‘‘පටිච්ච උප්පජ්ජන්ති වත්ථුං විප්පයුත්තපච්චයා’’ති යොජෙත්වා තස්සත්ථො ‘‘වත්ථුනා විප්පයුත්තපච්චයතං සාධෙන්තෙනා’’ති වුත්තොති දට්ඨබ්බො. කිං පන පටිච්චාති? යං ‘‘එකං ඛන්ධ’’න්තිආදිකං පාළියං පටිච්චාති වුත්තං. තමෙව අත්ථං පාකටං කත්වා ‘‘වත්ථුං විප්පයුත්තපච්චයාති ඛන්ධෙ පටිච්ච ඛන්ධා, වත්ථුනා විප්පයුත්තපච්චයතං සාධෙන්තෙනා’’ති පඨන්ති. අනන්තරත්තා පාකටස්ස අබ්‍යාකතචිත්තසමුට්ඨානස්සෙව ගහණං මා හොතූති ‘‘අබ්‍යාකතචිත්තසමුට්ඨානම්පි කුසලාකුසලචිත්තසමුට්ඨානම්පී’’ති ආහ. ආසන්නම්පි දූරම්පි සබ්බන්ති වුත්තං හොතීති. ๖๙. ในบรรดาธรรมที่เกิดขึ้นด้วยวิปปยุตตปัจจัยนั้น บางอย่างมีวัตถุเป็นวิปปยุตตปัจจัยโดยแน่นอน บางอย่างมีขันธ์เป็นวิปปยุตตปัจจัย และธรรมที่เกิดขึ้นโดยอาศัยกุศลเป็นต้นนั้น ไม่ได้เกิดขึ้นด้วยวิปปยุตตปัจจัยที่เหมือนกันเท่านั้น แต่เกิดขึ้นด้วยวิปปยุตตปัจจัยที่ต่างกันด้วย เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงความพิเศษนั้น จึงกล่าวไว้ในที่นั้นๆ ว่า "วัตถุเป็นวิปปยุตตปัจจัย, ขันธ์เป็นวิปปยุตตปัจจัย" ในที่นั้น พึงเห็นบททุติยาวิภัตติว่ากล่าวโดยอรรถว่า "ปัจจยุปบันธรรมย่อมกระทำปัจจัยให้เป็นปัจจัย" เพราะความเป็นไปขึ้นอยู่กับปัจจัยนั้น อรรถในที่นี้คือ "เพราะการกระทำวัตถุและขันธ์ให้เป็นวิปปยุตตปัจจัย" ส่วนในอรรถกถา กล่าวอรรถว่า "อาศัยวัตถุเป็นวิปปยุตตปัจจัย โดยวัตถุทำความเป็นวิปปยุตตปัจจัยให้สำเร็จ" ในที่นั้น การเกิดขึ้นของกุศลขันธ์โดยอาศัยวัตถุไม่มี จึงไม่สามารถกล่าวว่า "อาศัยวัตถุ" ได้ แต่พึงเห็นว่า บทนี้ไม่ได้ประกอบกับคำว่า "ปฏิจจ" แต่ประกอบว่า "เกิดขึ้นโดยอาศัยวัตถุเป็นวิปปยุตตปัจจัย" และอรรถของบทนั้นกล่าวว่า "โดยวัตถุทำความเป็นวิปปยุตตปัจจัยให้สำเร็จ" ก็อาศัยอะไรเล่า? คือสิ่งที่กล่าวไว้ในบาลีว่า "อาศัยขันธ์หนึ่ง" เป็นต้น ชนทั้งหลายย่อมอ่านโดยทำอรรถนั้นให้ชัดเจนว่า "วัตถุเป็นวิปปยุตตปัจจัย คืออาศัยขันธ์ทั้งหลายเกิดขันธ์ทั้งหลาย โดยวัตถุทำความเป็นวิปปยุตตปัจจัยให้สำเร็จ" เพื่อไม่ให้มีการยึดถือเอาเฉพาะจิตตสมุฏฐานที่เป็นอัพยากฤตที่ปรากฏอยู่ถัดไปเท่านั้น จึงกล่าวว่า "ทั้งจิตตสมุฏฐานที่เป็นอัพยากฤต และจิตตสมุฏฐานที่เป็นกุศลอกุศลด้วย" พึงทราบว่า หมายถึงทั้งหมด ทั้งที่อยู่ใกล้และที่อยู่ไกล 71-72. ‘‘ඉමෙ වීසති පච්චයාති සංඛිපිත්වා දස්සිතානං වසෙනෙතං වුත්ත’’න්ති වුත්තං. තත්ථ යදි එකෙනපි දෙසනං සංඛිත්තං සංඛිත්තමෙව, ආදිම්හි පන තයො පච්චයා විප්පයුත්තපච්චයො එකම්පි පදං අපරිහාපෙත්වා විත්ථාරිතාති තෙ චත්තාරො පච්ඡාජාතඤ්ච වජ්ජෙත්වා ‘‘ඉමෙ එකූනවීසති පච්චයා’’ති වත්තබ්බං සියා. එත්තකා හි සංඛිපිත්වා දස්සිතාති. යෙ පන පාළියං විත්ථාරිතං අවිත්ථාරිතඤ්ච සබ්බං සඞ්ගහෙත්වා වුත්තන්ති වදන්ති, තෙසං ‘‘ඉමෙ තෙවීසති පච්චයා’’ති පාඨෙන භවිතබ්බං. ආදිම්හි පන තයො පච්චයෙ විත්ථාරිතෙ වජ්ජෙත්වා යතො පභුති සඞ්ඛෙපො ආරද්ධො, තතො චතුත්ථතො පභුති සංඛිත්තං විත්ථාරිතඤ්ච සහ ගහෙත්වා ‘‘ඉමෙ තෙවීසති පච්චයා’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ข้อ 71-72. มีคำกล่าวว่า "คำนี้กล่าวโดยนัยแห่งปัจจัย 20 อย่างที่แสดงโดยย่อ" ในที่นั้น หากการแสดงธรรมย่อด้วยปัจจัยเพียงอย่างเดียว ก็ชื่อว่าย่อเท่านั้น แต่ในเบื้องต้น ปัจจัย 3 อย่างและวิปปยุตตปัจจัย ได้ขยายความโดยไม่ละทิ้งแม้แต่บทเดียว ดังนั้น หากเว้นปัจจัย 4 อย่างนั้นและปัจฉาชาตปัจจัยแล้ว พึงกล่าวว่า "ปัจจัย 19 อย่างเหล่านี้" เพราะปัจจัยเท่านี้ที่แสดงโดยย่อ ส่วนชนเหล่าใดกล่าวว่า ได้รวบรวมทั้งหมด ทั้งที่ขยายความและไม่ได้ขยายความในบาลีไว้แล้ว สำหรับชนเหล่านั้น พึงมีบทว่า "ปัจจัย 23 อย่างเหล่านี้" แต่ในเบื้องต้น เมื่อเว้นปัจจัย 3 อย่างที่ขยายความแล้ว นับตั้งแต่ที่เริ่มย่อ คือตั้งแต่ปัจจัยที่ 4 เป็นต้นไป พึงทราบว่า ได้รวบรวมทั้งที่ย่อและที่ขยายความไว้ด้วยกัน แล้วกล่าวว่า "ปัจจัย 23 อย่างเหล่านี้" විභඞ්ගවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายวิภังควารจบแล้ว. (2) සඞ්ඛ්‍යාවාරො (๒) สังขยาวาร 73. තථා පුරෙජාතපච්චයෙති යථා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙ විසෙසො විභඞ්ගෙ අත්ථි, තථා පුරෙජාතපච්චයෙපි අත්ථීති අත්ථො. ‘‘වත්ථුං පුරෙජාතපච්චයා’’ති හි තත්ථ විසෙසො පටිසන්ධිඅභාවො චාති. විපාකානි චෙව [Pg.211] වීථිචිත්තානි ච න ලබ්භන්තීති එතෙන ‘‘කිරියාබ්‍යාකතං එකං ඛන්ධං පටිච්චා’’තිආදිකෙ (පට්ඨා. 1.1.53) විභඞ්ගෙ විපාකාබ්‍යාකතාභාවං කිරියාබ්‍යාකතෙ ච අජවනස්ස සබ්බෙන සබ්බං අලබ්භමානතං විසෙසං දස්සෙති. ๗๓. คำว่า "เช่นเดียวกับปุเรชาตปัจจัย" มีอรรถว่า ความพิเศษมีอยู่ในวิภังค์แห่งอัญญมัญญปัจจัยฉันใด ความพิเศษก็มีอยู่ในปุเรชาตปัจจัยฉันนั้น ความพิเศษในที่นั้นคือ การไม่มีปฏิสนธิในบทว่า "วัตถุเป็นปุเรชาตปัจจัย" ด้วยคำว่า "วิบากและวิถีจิตทั้งหลายย่อมไม่ได้" นี้ ย่อมแสดงความพิเศษคือ การไม่มีวิบากอัพยากฤต และการที่ธรรมที่ไม่ใช่ชวนะในกิริยาอัพยากฤตไม่ได้โดยประการทั้งปวง ในวิภังค์ที่กล่าวว่า "อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นกิริยาอัพยากฤต" เป็นต้น (ปัฏฐาน 1.1.53) 74. එකමූලකෙ දස්සිතාය දෙසනාය ලබ්භමානගණනඤ්ඤෙව ආදායාති ඉදං එතස්මිං අනුලොමෙ සුද්ධිකනයෙ දස්සිතගණනතො තතො පරෙසු නයෙසු අඤ්ඤිස්සා අභාවං සන්ධාය වුත්තං. අබහුගණනෙන යුත්තස්ස තෙන සමානගණනතා ච ඉමස්මිං අනුලොමෙයෙව දට්ඨබ්බා. පච්චනීයෙ පන ‘‘නහෙතුපච්චයා නාරම්මණෙ එක’’න්තිආදිං (පට්ඨා. 1.1.104) වක්ඛතීති. ๗๔. คำว่า "โดยถือเอาเฉพาะจำนวนที่ได้จากการแสดงธรรมในเอกมูล" นี้ กล่าวโดยอ้างถึงการไม่มีจำนวนอื่นในนัยทั้งหลายที่เหลือจากจำนวนที่แสดงไว้ในสุทธิกนัยในอนุโลมนี้ และพึงเห็นว่า การมีจำนวนเท่ากันกับธรรมที่ประกอบด้วยจำนวนไม่มากนั้น มีอยู่ในอนุโลมนี้เท่านั้น ส่วนในปัจจนียะ จักกล่าวว่า "ในอนารัมมณะ มีหนึ่ง ไม่ใช่เหตุปัจจัย" เป็นต้น (ปัฏฐาน 1.1.104) 76-79. තෙ පන සඞ්ඛිපිත්වා තෙවීසතිමූලකොවෙත්ථ දස්සිතොති එත්ථ පච්ඡාජාතවිපාකානං පරිහීනත්තා ‘‘ද්වාවීසතිමූලකො’’ති වත්තබ්බං සියා සාසෙවනසවිපාකානං වසෙන. දුවිධම්පි පන ද්වාවීසතිමූලකං සහ ගහෙත්වා සඞ්ගහිතෙ තස්මිං උභයසබ්භාවතො ‘‘තෙවීසතිමූලකො’’ති ආහාති දට්ඨබ්බං. ආසෙවනවිපාකානං වා විරොධාභාවෙ සති පුච්ඡාය දස්සිතනයෙන තෙවීසතිමූලකෙන භවිතබ්බං, තස්ස ච නාමං ද්වාවීසතිමූලකෙ ආරොපෙත්වා ‘‘තෙවීසතිමූලකො’’ති වුත්තන්ති අයමෙත්ථ රුළ්හී. ข้อ 76-79. คำว่า "ปัจจัยเหล่านั้นแสดงไว้ในที่นี้โดยย่อมี 23 มูล" ในที่นี้ เพราะปัจฉาชาตปัจจัยและวิบากปัจจัยหายไป จึงพึงกล่าวว่า "มี 22 มูล" โดยนัยแห่งปัจจัยที่มีอาเสวนะและที่มีวิบาก แต่พึงทราบว่า เมื่อรวบรวม 22 มูลทั้งสองชนิดเข้าด้วยกันแล้ว ในการสงเคราะห์นั้น มีทั้งสองอย่างอยู่ จึงกล่าวว่า "มี 23 มูล" หรือเมื่อไม่มีความขัดแย้งกันของอาเสวนะและวิบากแล้ว พึงมี 23 มูลโดยนัยที่แสดงไว้ในปัญหา และการนำชื่อของ 23 มูลไปตั้งใน 22 มูล แล้วกล่าวว่า "มี 23 มูล" นี้เป็นความนิยมในที่นี้ ආරම්මණපදෙ චෙවාති එතෙන එකමූලකෙ අඤ්ඤපදානි වජ්ජෙති. න හි එකමූලකෙ හෙතාදීසු තයොවාති අධිප්පායො. සුද්ධිකනයො පන ආරම්මණමූලකාදීසු න ලබ්භතීති ආරම්මණමූලකෙ ‘‘නවා’’ති එතාය අධිකගණනාය අභාවදස්සනත්ථං ‘‘ආරම්මණෙ ඨිතෙන සබ්බත්ථ තීණෙව පඤ්හා’’ති වුත්තං. තත්ථ කාතබ්බාති වචනසෙසො. තීණෙවාති ච තතො උද්ධං ගණනං නිවාරෙති, න අධො පටික්ඛිපති. තෙන ‘‘විපාකෙ එක’’න්ති ගණනා න නිවාරිතාති දට්ඨබ්බා. තීසු එකස්ස අන්තොගධතාය ච ‘‘තීණෙවා’’ති වුත්තන්ති. ඉතීතිආදිනා ‘‘සබ්බත්ථ තීණෙවා’’ති වචනෙන අත්තනො වචනං දළ්හං කරොති. ด้วยคำว่า "และในบทอารัมมณะ" นี้ ย่อมเว้นบทอื่นๆ ในเอกมูล ความหมายไม่ใช่ว่ามีเพียง 3 อย่างในเหตุเป็นต้นในเอกมูล แต่สุทธิกนัยย่อมไม่ได้ในอารัมมณมูลเป็นต้น เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงการไม่มีจำนวนที่ยิ่งกว่าคือ 9 ในอารัมมณมูล จึงกล่าวว่า "ในอารัมมณะ มีปัญหาเพียง 3 อย่างเท่านั้นในที่ทั้งปวง" ในที่นั้น มีบทที่เหลือคือ "พึงกระทำ" และคำว่า "เพียง 3 อย่าง" ย่อมห้ามจำนวนที่สูงกว่านั้น ไม่ได้ปฏิเสธจำนวนที่ต่ำกว่านั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า จำนวนว่า "ในวิบากมีหนึ่ง" จึงไม่ถูกห้าม และเพราะหนึ่งรวมอยู่ในสาม จึงกล่าวว่า "เพียง 3 อย่าง" ด้วยคำว่า "ในที่ทั้งปวงมีเพียง 3 อย่างเท่านั้น" เป็นต้นนี้ ย่อมทำให้คำพูดของตนมั่นคง 80-85. යෙ …පෙ… තං දස්සෙතුන්ති එත්ථායමධිප්පායො – යදිපි අවිගතානන්තරං ‘‘ආරම්මණපච්චයා හෙතුයා තීණී’’ති වුත්තෙපි ඌනතරගණනෙන සද්ධිං සංසන්දනෙ යා ගණනා ලබ්භති, සා දස්සිතා හොති, තථාපි [Pg.212] ඌනතරගණනෙහි සමානගණනෙහි ච සද්ධිං සංසන්දනෙ ඌනතරා සමානා ච හොති, න එවං ආවිකරණවසෙන දස්සිතා හොති, විපල්ලාසයොජනාය පන තථා දස්සෙති. වචනෙන වා හි ලිඞ්ගෙන වා අත්ථවිසෙසාවිකරණං හොතීති. තෙනෙතං ආවිකරොතීති එත්ථාපි එවමෙව අධිප්පායො යොජෙතබ්බො. පච්චනීයාදීසුපි පන ‘‘නාරම්මණපච්චයා නහෙතුයා එකං…පෙ… නොවිගතපච්චයා නහෙතුයා එක’’න්තිආදිනා (පට්ඨා. 1.1.107) මූලපදං ආදිම්හියෙව ඨපෙත්වා යොජනා කතා, න ච තත්ථ එතං ලක්ඛණං ලබ්භති, තස්මා මූලපදස්ස ආදිම්හි ඨපෙත්වා යොජනමෙව කමො, න චක්කබන්ධනන්ති ‘‘ආරම්මණපච්චයා හෙතුයා තීණී’’තිආදි යොජිතං, න ච විඤ්ඤාතෙ අත්ථෙ වචනෙන ලිඞ්ගෙන ච පයොජනමත්ථීති. ๘๐-๘๕. ในคำว่า เย...เป...ตัง ทัสเสติ นี้ มีอธิบายดังนี้ คือ แม้เมื่อกล่าวว่า "ในเหตุปัจจัย (โดยอาศัย) อารัมมณปัจจัย มี 3" ในลำดับต่อจากอวิคตปัจจัยก็ตาม การนับใดที่ได้จากการเทียบเคียงกับการนับที่น้อยกว่า การนับนั้นย่อมเป็นอันแสดงไว้แล้ว ถึงกระนั้น เมื่อเทียบเคียงกับการนับที่น้อยกว่าและการนับที่เท่ากัน (การนับนั้น) ย่อมเป็นการนับที่น้อยกว่าและเท่ากัน (แต่) ไม่ได้แสดงไว้โดยอาการทำให้แจ้งอย่างนี้ แต่แสดงไว้ด้วยการประกอบที่กลับกัน เพราะว่าการทำให้แจ้งเนื้อความพิเศษย่อมมีได้ด้วยบทหรือด้วยลิงค์ เพราะฉะนั้น ในคำว่า เตเนตัง อาวิกโรติ นี้ ก็พึงประกอบอธิบายอย่างนี้เหมือนกัน อนึ่ง แม้ในปัจจนียะเป็นต้น ก็มีการประกอบโดยตั้งมูลบทไว้ในเบื้องต้นนั่นเอง ด้วยคำว่า "นอารัมมณปัจจัย นเหตุปัจจัย 1...เป...โนวิคตปัจจัย นเหตุปัจจัย 1" เป็นต้น (ปฏฺฐา. 1.1.107) และในที่นั้นก็หาได้ลักษณะนี้ไม่ เพราะฉะนั้น การประกอบโดยตั้งมูลบทไว้ในเบื้องต้นนั่นเองจึงเป็นลำดับ มิใช่การผูกเป็นวงกลม (จักกพันธนะ) ดังที่ประกอบไว้ว่า "ในเหตุปัจจัย (โดยอาศัย) อารัมมณปัจจัย มี 3" เป็นต้น และเมื่อเนื้อความแจ่มแจ้งแล้ว ก็ไม่มีประโยชน์ด้วยบทและด้วยลิงค์ පච්චයානුලොමවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาปัจจยานุโลม จบแล้ว. පටිච්චවාරො ปฏิจจวาระ පච්චයපච්චනීයවණ්ණනා การพรรณนาปัจจยปัจจนียะ 86-87. ‘‘අහෙතුකං විපාකාබ්‍යාකතන්ති ඉදං රූපසමුට්ඨාපකවසෙනෙව වෙදිතබ්බ’’න්ති වුත්තං, සබ්බසඞ්ගාහකවසෙන පනෙතං න න සක්කා යොජෙතුං. 86-87. คำว่า "อเหตุกัง วิปากาพยากะตัง" นี้ ท่านกล่าวว่า "พึงทราบโดยอำนาจแห่งรูปสมุฏฐานเท่านั้น" แต่คำนี้ มิใช่ว่าจะประกอบโดยอำนาจแห่งการสงเคราะห์ทั้งหมดไม่ได้ (คือประกอบได้) 93. සහජාතපුරෙජාතපච්චයා සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති එත්ථ ච සහජාතා ච හෙතාදයො පුරෙජාතා ච ආරම්මණාදයො පච්චයා සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති අත්ථො දට්ඨබ්බො. න හි නපච්ඡාජාතපච්චයා උප්පජ්ජමානා ද්වීහෙව සහජාතපුරෙජාතපච්චයෙහි උප්පජ්ජන්ති, අථ ඛො පච්ඡාජාතවජ්ජෙහි සබ්බෙහීති. ๙๓. ในคำว่า "ปัจจัยที่เป็นสหชาตและปุเรชาตย่อมถึงการสงเคราะห์" นี้ พึงทราบอรรถว่า ปัจจัยที่เป็นสหชาตมีเหตุเป็นต้น และปัจจัยที่เป็นปุเรชาตมีอารัมมณะเป็นต้น ย่อมถึงการสงเคราะห์ เพราะว่า (ธรรมทั้งหลาย) เมื่อเกิดขึ้นโดยไม่มีปัจฉาชาตปัจจัย ย่อมมิใช่เกิดขึ้นด้วยปัจจัย 2 อย่างคือสหชาตและปุเรชาตเท่านั้น แต่ที่แท้ ย่อมเกิดขึ้นด้วยปัจจัยทั้งหมดที่เว้นปัจฉาชาต 94-97. නාහාරපච්චයෙ එකච්චං රූපමෙව පච්චයපච්චයුප්පන්නන්ති යං පටිච්ච උප්පජ්ජති, සො පච්චයො රූපමෙවාති කත්වා වුත්තං. යස්මා පන පච්චයා උප්පජ්ජති, සො අරූපම්පි හොති යථා කම්මං කටත්තාරූපස්ස. ๙๔-๙๗. ในนาหารปัจจัย คำว่า "รูปบางอย่างเท่านั้นเป็นทั้งปัจจัยและปัจจยุปบัน" ท่านกล่าวโดยหมายความว่า ปัจจัยที่ (ธรรมนั้น) อาศัยแล้วเกิดขึ้น เป็นรูปเท่านั้น แต่ปัจจัยที่ (ธรรมนั้น) เกิดขึ้น ย่อมเป็นอรูปก็ได้ เช่น กรรม (เป็นปัจจัย) ของกตัตตารูป 99-102. නමග්ගපච්චයෙ යදිපි චිත්තසමුට්ඨානාදයො සබ්බෙ රූපකොට්ඨාසා ලබ්භන්ති, තථාපි යං මග්ගපච්චයං ලභති, තස්ස පහීනත්තා ‘‘එකච්චං රූපං [Pg.213] පච්චයුප්පන්න’’න්ති වුත්තං, එවමෙව පන නහෙතුපච්චයාදීසුපි එකච්චරූපස්ස පච්චයුප්පන්නතා දට්ඨබ්බා. ๙๙-๑๐๒. ในนามรรคปัจจัย แม้จะได้หมวดรูปทั้งหมดมีจิตตสมุฏฐานรูปเป็นต้นก็ตาม ถึงกระนั้น เพราะปัจจัยที่เป็นมรรคที่เคยได้นั้นถูกละไป (ในนัยปฏิเสธ) ท่านจึงกล่าวว่า "รูปบางอย่างเป็นปัจจยุปบัน" แม้ในนเหตุปัจจัยเป็นต้น ก็พึงทราบความเป็นปัจจยุปบันของรูปบางอย่างอย่างนี้เช่นกัน 107-130. නාහාරනඉන්ද්‍රියනඣානනමග්ගපච්චයා සබ්බත්ථ සදිසවිස්සජ්ජනාති ඉදං එතෙසු මූලභාවෙන ඨිතෙසු ගණනාය සමානතං සන්ධාය වුත්තං. මූලානඤ්හි ඉධ විස්සජ්ජනං ගණනායෙව, න සරූපදස්සනන්ති. නසහජාතාදිචතුක්කං ඉධාපි පරිහීනමෙවාති සුද්ධිකනයෙ විය මූලෙසුපි පරිහීනමෙවාති අත්ථො. ๑๐๗-๑๓๐. คำว่า "นาหารปัจจัย นอินทริยปัจจัย นฌานปัจจัย นมรรคปัจจัย มีการวิสัชนาเหมือนกันในที่ทั้งปวง" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความเท่ากันของการนับในปัจจัยเหล่านี้ที่ตั้งอยู่ในฐานะเป็นมูล เพราะว่าการวิสัชนาของมูลบทในที่นี้คือการนับเท่านั้น มิใช่การแสดงสภาวะ (โดยตรง) คำว่า "หมวด 4 มีนสหชาตปัจจัยเป็นต้น แม้ในที่นี้ก็ตัดออกแล้ว" มีอรรถว่า แม้ในมูลบททั้งหลายก็ถูกตัดออกแล้ว เช่นเดียวกับในสุทธิกนัย පච්චයපච්චනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาปัจจยปัจจนียะ จบแล้ว. පච්චයානුලොමපච්චනීයවණ්ණනා การพรรณนาปัจจยานุโลมปัจจนียะ 131-189. හෙතාධිපතිමග්ගපච්චයෙසු අනුලොමතො ඨිතෙසු…පෙ… අට්ඨ පච්චනීයතො න ලබ්භන්තීති තිණ්ණම්පි සාධාරණානං පච්චනීයතො අලබ්භමානානං සබ්බෙසං සඞ්ගහවසෙන වුත්තං, තස්මා මග්ගපච්චයෙ ඉතරෙහි සාධාරණා සත්තෙව යොජෙතබ්බා. අධිපතිපච්චයෙ අනුලොමතො ඨිතෙ හෙතුපච්චයොපි පච්චනීයතො න ලබ්භති, සො පන මග්ගෙන අසාධාරණොති කත්වා න වුත්තොති දට්ඨබ්බො. යෙහි විනා අරූපං න උප්පජ්ජති, තෙ එකන්තිකත්තා අරූපට්ඨානිකාති ඉධ වුත්තාති දට්ඨබ්බා, තෙන පුරෙජාතාසෙවනපච්චයා තෙහි විනාපි අරූපස්ස උප්පත්තිතො වජ්ජිතා හොන්ති. සබ්බට්ඨානිකා අඤ්ඤමඤ්ඤආහාරින්ද්‍රියා ච තෙහි විනා අරූපස්ස අනුප්පත්තිතො සඞ්ගහිතාති. ඌනතරගණනානංයෙව වසෙනාති යදි අනුලොමතො ඨිතා එකකාදයො ද්වාවීසතිපරියොසානා ඌනතරගණනා හොන්ති, තෙසං වසෙන පච්චනීයතො යොජිතස්ස තස්ස තස්ස ගණනා වෙදිතබ්බා. අථ පච්චනීයතො යොජිතො ඌනතරගණනො, තස්ස වසෙන අනුලොමතො ඨිතස්සපි ගණනා වෙදිතබ්බාති අත්ථො. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා නාරම්මණෙ එක’’න්තිආදිවචනතො (පට්ඨා. 1.1.146) පන න ඉදං ලක්ඛණං එකන්තිකං. ๑๓๑-๑๘๙. ในปัจจัยมีเหตุ อธิปติ และมรรค ที่ตั้งอยู่ในฝ่ายอนุโลม...เป... คำว่า "ปัจจัย 8 อย่างไม่ได้ในฝ่ายปัจจนียะ" นี้ ท่านกล่าวโดยรวมปัจจัยทั้งหมดที่ไม่ได้ในฝ่ายปัจจนียะซึ่งเป็นสาธารณะแก่ปัจจัยทั้ง 3 นั้น เพราะฉะนั้น ในมรรคปัจจัย พึงประกอบปัจจัยที่เป็นสาธารณะกับปัจจัยอื่นเพียง 7 อย่างเท่านั้น ในอธิปติปัจจัยที่ตั้งอยู่ในฝ่ายอนุโลม แม้เหตุปัจจัยก็ไม่ได้ในฝ่ายปัจจนียะ แต่พึงทราบว่าท่านไม่ได้กล่าวไว้เพราะเหตุปัจจัยนั้นไม่เป็นสาธารณะกับมรรคปัจจัย พึงทราบว่า ปัจจัยเหล่าใดที่อรูปธรรมจะเกิดขึ้นไม่ได้หากปราศจากปัจจัยเหล่านั้น ปัจจัยเหล่านั้นท่านเรียกว่า อรูปัฏฐานิกะ ในที่นี้ เพราะเป็นปัจจัยที่แน่นอน (เอกันติกะ) ด้วยเหตุนั้น ปุเรชาตปัจจัยและอาเสวนปัจจัยจึงถูกยกเว้น เพราะอรูปธรรมย่อมเกิดขึ้นได้แม้ปราศจากปัจจัยทั้งสองนั้น ส่วนปัจจัยที่เป็นสัพพัฏฐานิกะ อัญญมัญญปัจจัย อาหารปัจจัย และอินทริยปัจจัย ท่านสงเคราะห์ไว้ เพราะอรูปธรรมจะเกิดขึ้นไม่ได้หากปราศจากปัจจัยเหล่านั้น คำว่า "โดยอำนาจแห่งการนับที่น้อยกว่าเท่านั้น" มีอรรถว่า หากปัจจัยที่ตั้งอยู่ในฝ่ายอนุโลมมีหมวด 1 เป็นต้นจนถึง 22 เป็นการนับที่น้อยกว่า พึงทราบการนับของปัจจัยนั้นๆ ที่ประกอบในฝ่ายปัจจนียะโดยอำนาจของการนับเหล่านั้น หรือหากปัจจัยที่ประกอบในฝ่ายปัจจนียะเป็นการนับที่น้อยกว่า ก็พึงทราบการนับของปัจจัยที่ตั้งอยู่ในฝ่ายอนุโลมโดยอำนาจของการนับนั้น อนึ่ง เพราะมีคำว่า "อัญญมัญญปัจจัย ในนอารัมมณปัจจัย มี 1" เป็นต้น (ปฏฺฐา. 1.1.146) ลักษณะนี้จึงไม่แน่นอนเสมอไป පච්චයානුලොමපච්චනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาปัจจยานุโลมปัจจนียะ จบแล้ว. පච්චයපච්චනීයානුලොමවණ්ණනා การพรรณนาปัจจยปัจจนียานุโลม 190. සබ්බත්ථෙවාති [Pg.214] න කෙවලං හෙතුම්හියෙව, අථ ඛො සබ්බෙසු පච්චයෙසු පච්චනීකතො ඨිතෙසූති අත්ථො. පුරෙජාතං ආසෙවනඤ්ච අලභන්තං කඤ්චි නිදස්සනවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘පටිසන්ධිවිපාකො පනා’’තිආදිමාහ. ๑๙๐. คำว่า "ในที่ทั้งปวงนั่นเทียว" มีอรรถว่า มิใช่เฉพาะในเหตุปัจจัยเท่านั้น แต่หมายถึงในปัจจัยทั้งปวงที่ตั้งอยู่ในฝ่ายปัจจนียะ เมื่อจะแสดงปัจจัยบางอย่างที่ไม่ได้ปุเรชาตปัจจัยและอาเสวนปัจจัยโดยยกตัวอย่าง จึงกล่าวคำว่า "อนึ่ง ปฏิสนธิวิบาก..." เป็นต้น ‘‘පුරෙජාතපච්ඡාජාතාසෙවනවිපාකවිප්පයුත්තෙසු පච්චනීකතො ඨිතෙසු එකං ඨපෙත්වා අවසෙසා අනුලොමතො ලබ්භන්තී’’ති ඉදං අවසෙසානං ලාභමත්තං සන්ධාය වුත්තං. න සබ්බෙසං අවසෙසානං ලාභන්ති දට්ඨබ්බං. යදිපි හි පච්ඡාජාතෙ පසඞ්ගො නත්ථි ‘‘අනුලොමතො සබ්බත්ථෙව න ලබ්භතී’’ති අපවාදස්ස කතත්තා, පුරෙජාතො පන විප්පයුත්තෙ පච්චනීකතො ඨිතෙ අනුලොමතො ලබ්භතීති ඉදම්පි අවසෙසා සබ්බෙති අත්ථෙ ගය්හමානෙ ආපජ්ජෙය්‍ය. යම්පි කෙචි ‘‘විප්පයුත්තපච්චයරහිතෙ ආරුප්පෙපි ආරම්මණපුරෙජාතස්ස සම්භවං ඤාපෙතුං එවං වුත්ත’’න්ති වදන්ති, තම්පි තෙසං රුචිමත්තමෙව. න හි යත්ථ වත්ථුපුරෙජාතං න ලබ්භති, තත්ථ ආරම්මණපුරෙජාතභාවෙන උපකාරකං හොතීති දස්සිතොයං නයොති. යුජ්ජමානකවසෙනාති පච්චනීකතො ඨිතස්ස ඨපෙතබ්බත්තා වුත්තං, යුජ්ජමානකපච්චයුප්පන්නවසෙන වාති අත්ථො. ‘‘මග්ගපච්චයෙ පච්චනීකතො ඨිතෙ හෙතුපච්චයො අනුලොමතො න ලබ්භතී’’ති පුරිමපාඨො, අධිපතිපච්චයොපි පන න ලබ්භතීති ‘‘හෙතාධිපතිපච්චයා අනුලොමතො න ලබ්භන්තී’’ති පඨන්ති. අධිපතිපච්චයෙ පච්චනීකතො ඨිතෙ පච්ඡාජාතතො අඤ්ඤො අනුලොමතො අලබ්භමානො නාම නත්ථීති න විචාරිතං. අඤ්ඤමඤ්ඤෙ පච්චනීකතො ඨිතෙ ‘‘අරූපානංයෙවා’’ති වුත්තා නව අනුලොමතො න ලබ්භන්ති, තම්පි පච්චනීකතො ඨිතෙහි ආරම්මණපච්චයාදීහි සදිසතාය සුවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති න විචාරිතං භවිස්සතීති. คำว่า ‘เมื่อปัจจัยคือปุเรชาต ปัจฉาชาต อาเสวนะ วิบาก และวิปปยุตต์ ตั้งอยู่ในปัจจนียะ (ปฏิปักษ์) แล้ว เว้นปัจจัยหนึ่ง ที่เหลือย่อมได้โดยอนุโลม’ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการได้เพียงที่เหลือเท่านั้น ไม่พึงเห็นว่าเป็นการได้ที่เหลือทั้งหมด ถึงแม้ว่าในปัจฉาชาตจะไม่มีข้อสงสัย เพราะมีการกล่าวปฏิเสธไว้ว่า ‘ย่อมไม่ได้โดยอนุโลมในที่ทั้งปวง’ แต่ถ้าพึงถือเอาความว่า ‘ปุเรชาตย่อมได้โดยอนุโลมเมื่อตั้งอยู่ในวิปปยุตตปัจจนียะ’ ดังนี้ ที่เหลือทั้งหมดก็พึงประสบกับข้อคัดค้านได้ อนึ่ง ที่บางท่านกล่าวว่า ‘คำนี้กล่าวเพื่อแสดงความเป็นไปได้ของอารัมมณปุเรชาตในอรูปภูมิที่ปราศจากวิปปยุตตปัจจัย’ นั้น ก็เป็นเพียงความเห็นของท่านเหล่านั้นเท่านั้น เพราะว่ามิใช่ว่าแนวทางนี้แสดงไว้ว่า ที่ใดไม่ได้รับวัตถุปุเรชาต ที่นั่นย่อมเป็นอุปการะด้วยความเป็นอารัมมณปุเรชาต คำว่า ‘โดยสามารถแห่งสิ่งที่ควรประกอบ’ นี้ กล่าวเพราะสิ่งที่ตั้งอยู่ในปัจจนียะพึงถูกยกเว้น ความว่า โดยสามารถแห่งปัจจัยและปัจจยุปบันที่ควรประกอบ บทเรียนเดิมคือ ‘เมื่อมรรคปัจจัยตั้งอยู่ในปัจจนียะแล้ว เหตุปัจจัยย่อมไม่ได้โดยอนุโลม’ แต่บางท่านก็อ่านว่า ‘เหตุและอธิปติปัจจัยย่อมไม่ได้โดยอนุโลม’ เพราะอธิปติปัจจัยก็ไม่ได้เช่นกัน เมื่ออธิปติปัจจัยตั้งอยู่ในปัจจนียะแล้ว ไม่มีปัจจัยอื่นนอกจากปัจฉาชาตที่ไม่ได้โดยอนุโลม จึงไม่ได้พิจารณา เมื่ออัญญมัญญปัจจัยตั้งอยู่ในปัจจนียะแล้ว ปัจจัย ๙ ที่กล่าวว่า ‘เฉพาะอรูปธรรมเท่านั้น’ ย่อมไม่ได้โดยอนุโลม สิ่งนั้นก็เป็นที่เข้าใจได้ง่ายเพราะคล้ายคลึงกับอารัมมณปัจจัยเป็นต้นที่ตั้งอยู่ในปัจจนียะ จึงไม่ได้พิจารณา 191-195. යාව ආසෙවනා සබ්බං සදිසන්ති න අඤ්ඤමඤ්ඤෙන ඝටිතස්ස මූලස්ස විත්ථාරිතත්තා තතො පරානි මූලානි සන්ධාය වුත්තං. තෙසු හි අනුලොමතො යොජෙතබ්බපච්චයා ච පඤ්හා චාති සබ්බං සදිසන්ති. ข้อ 191-195 คำว่า ‘จนถึงอาเสวนะทั้งหมดเหมือนกัน’ นี้ กล่าวหมายถึงมูลที่เหลือจากมูลที่ขยายความเกี่ยวเนื่องกับอัญญมัญญะแล้ว เพราะในมูลเหล่านั้น ปัจจัยที่พึงประกอบโดยอนุโลมและปัญหาทั้งหมดเหมือนกัน ඉමස්මිං පච්චනීයානුලොමෙති එතස්ස ‘‘ඉමෙසම්පි පකිණ්ණකානං වසෙනෙත්ථ ගණනවාරො අසම්මොහතො වෙදිතබ්බො’’ති එතෙන සහ සම්බන්ධො[Pg.215]. තත්ථ එත්ථාති එතෙසු පච්චයෙසූති අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං පච්චනීයානුලොමෙ ලබ්භමානෙසු පච්චයුප්පන්නධම්මෙසුපීති වා යොජෙතබ්බං. තත්ථ පි-සද්දෙන ඉමමත්ථං දීපෙති – න කෙවලං පච්චයෙස්වෙව කිස්මිඤ්චි පච්චනීකතො ඨිතෙ කෙචි අනුලොමතො න ලබ්භන්ති, අථ ඛො පච්චයුප්පන්නධම්මෙසුපි කොචි එකච්චං පච්චයං ලභමානො කඤ්චි පච්චයං න ලභතීති. තත්ථ කම්මපච්චයං ලභමානො යෙභුය්‍යෙන ඉන්ද්‍රියපච්චයං ලභති, මග්ගපච්චයං ලභමානො යෙභුය්‍යෙන හෙතුපච්චයං, තථා ච ඣානපච්චයං ලභමානො මග්ගපච්චයන්ති එතෙස්වෙව ලාභාලාභා විචාරිතා. යත්ථාති පඤ්චවොකාරපවත්තෙ අසඤ්ඤෙසු ච. රූපධම්මාති යථාවුත්තානි කටත්තාරූපානෙව සන්ධාය වදති. න හි පඤ්චවොකාරපවත්තෙ සබ්බෙ රූපධම්මා හෙතාදීනි න ලභන්තීති. ‘‘හෙතාධිපතිවිපාකින්ද්‍රියපච්චයෙ න ලභන්තී’’ති පුරිමපාඨො, ඣානමග්ගෙපි පන න ලභන්තීති ‘‘හෙතාධිපතිවිපාකින්ද්‍රියඣානමග්ගපච්චයෙ න ලභන්තී’’ති පඨන්ති. යෙ රූපධම්මානං පච්චයා හොන්ති, තෙසු අරූපට්ඨානිකවජ්ජෙසු එතෙයෙව න ලභන්තීති අධිප්පායො. පච්ඡාජාතාහාරවිප්පයුත්තපච්චයෙපි හි පවත්තෙ කටත්තාරූපං ලභතීති. ලබ්භමානාලබ්භමානපච්චයදස්සනමත්තඤ්චෙතං, න තෙහි පච්චයෙහි උප්පත්තිඅනුප්පත්තිදස්සනන්ති. එවං ඉන්ද්‍රියපච්චයාලාභො ජීවිතින්ද්‍රියං සන්ධාය වුත්තො සියා. යථාවුත්තෙසු හි ධම්මවසෙන පච්ඡාජාතාදිත්තයම්පි අලභන්තං නාම කටත්තාරූපං නත්ථි. කො පන වාදො සබ්බට්ඨානිකකම්මෙසු. ඉන්ද්‍රියං පන අලභන්තං අත්ථි, කින්තං? ජීවිතින්ද්‍රියන්ති. යදි එවං උපාදාරූපානි සන්ධාය අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයම්පි න ලභන්තීති වත්තබ්බං, තං පන පාකටන්ති න වුත්තං සියා. අරූපින්ද්‍රියාලාභං වා සන්ධාය ඉන්ද්‍රියපච්චයාලාභො වුත්තොති දට්ඨබ්බො. คำว่า ‘ในปัจจนียานุโลมนี้’ มีความสัมพันธ์กับคำว่า ‘ในปัจจัยเหล่านี้ พึงทราบการนับโดยไม่หลงผิดด้วยสามารถแห่งปกิณณกะเหล่านี้’ ในคำนั้น คำว่า ‘ในนี้’ พึงทราบความว่า ‘ในปัจจัยเหล่านี้’ หรือพึงประกอบความว่า ‘ในปัจจยุปบันธรรมที่พึงได้ในปัจจนียานุโลมนี้ด้วย’ ในคำนั้น ด้วยศัพท์ว่า ‘ปิ’ (ด้วย) ย่อมแสดงอรรถนี้ว่า – ไม่ใช่เฉพาะในปัจจัยเท่านั้นที่บางปัจจัยย่อมไม่ได้โดยอนุโลมเมื่อตั้งอยู่ในปัจจนียะ แต่ในปัจจยุปบันธรรมบางอย่างก็ย่อมไม่ได้ปัจจัยบางอย่างเมื่อได้ปัจจัยบางอย่างอยู่ ในคำนั้น ผู้ได้กรรมปัจจัยย่อมได้อินทริยปัจจัยโดยมาก ผู้ได้มรรคปัจจัยย่อมได้เหตุปัจจัยโดยมาก และผู้ได้ฌานปัจจัยย่อมได้มรรคปัจจัย การได้และไม่ได้เหล่านี้เท่านั้นที่พิจารณาแล้ว คำว่า ‘ที่ใด’ หมายถึงในปัญจโวการภูมิที่กำลังเป็นไป และในอสัญญีภูมิด้วย คำว่า ‘รูปธรรม’ นี้ กล่าวหมายถึงกตัตตารูปที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น เพราะว่ารูปธรรมทั้งหมดในปัญจโวการภูมิที่กำลังเป็นไป ย่อมไม่ได้เหตุปัจจัยเป็นต้นก็หามิได้ บทเรียนเดิมคือ ‘ย่อมไม่ได้ในเหตุ อธิปติ วิบาก และอินทริยปัจจัย’ แต่บางท่านก็อ่านว่า ‘ย่อมไม่ได้ในเหตุ อธิปติ วิบาก อินทริยะ ฌาน และมรรคปัจจัย’ เพราะในฌานและมรรคปัจจัยก็ไม่ได้เช่นกัน มีอัธยาศัยว่า ปัจจัยใดเป็นปัจจัยของรูปธรรม ปัจจัยเหล่านั้นย่อมไม่ได้ในปัจจัยเหล่านี้เท่านั้น เว้นปัจจัยที่ตั้งอยู่ในอรูปภูมิ เพราะว่ากตัตตารูปในปวัตติกาลย่อมได้ปัจฉาชาต อาหาร และวิปปยุตตปัจจัย นี้เป็นเพียงการแสดงปัจจัยที่ได้และไม่ได้เท่านั้น ไม่ใช่การแสดงการเกิดขึ้นหรือไม่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยเหล่านั้น ดังนั้น การไม่ได้อินทริยปัจจัย พึงกล่าวหมายถึงชีวิตินทรีย์ เพราะว่ากตัตตารูปที่ไม่ได้ปัจฉาชาตเป็นต้น ๓ อย่าง โดยสามารถแห่งธรรมที่กล่าวมาแล้วนั้น ไม่มี ไม่ต้องพูดถึงกรรมที่ตั้งอยู่ในที่ทั้งปวงเลย แต่อินทรีย์ที่ไม่ได้นั้นมี อะไรเล่า? คือชีวิตินทรีย์ ถ้าเป็นเช่นนั้น พึงกล่าวว่า ‘อุปาทารูปก็ไม่ได้อัญญมัญญปัจจัย’ แต่สิ่งนั้นเป็นที่ประจักษ์แล้ว จึงไม่ได้กล่าวไว้ หรือพึงทราบว่า การไม่ได้อินทริยปัจจัยนี้ กล่าวหมายถึงการไม่ได้อรูปินทรีย์ 196-197. නාරම්මණමූලකෙසු දුකාදීසු හෙතුයා පඤ්චාති යදිපි තිකාදීසු ‘‘හෙතුයා පඤ්චා’’ති ඉදං නත්ථි, තථාපි දුකාදීසු සබ්බත්ථ අනුත්තානං වත්තුකාමො ‘‘දුකාදීසූ’’ති සබ්බසඞ්ගහවසෙන වත්වා තත්ථ යං ආදිදුකෙ වුත්තං ‘‘හෙතුයා පඤ්චා’’ති, තං නිද්ධාරෙති. කෙචි පන ‘‘නාරම්මණමූලකෙ හෙතුයා පඤ්චා’’ති පාඨං වදන්ති. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤෙ එකන්ති භූතරූපමෙව සන්ධාය වුත්ත’’න්ති පුරිමපාඨො, වත්ථුපි පන ලබ්භතීති ‘‘භූතරූපානි චෙව වත්ථුඤ්ච සන්ධාය වුත්ත’’න්ති පඨන්ති. තිමූලකෙති ඉධාපි දුමූලකං තිමූලකන්ති වදන්ති. ข้อ 196-197 คำว่า ‘ในนารัมมณมูลกะ ในทุกะเป็นต้น เหตุมี ๕’ ถึงแม้ว่าในติกะเป็นต้นจะไม่มีคำว่า ‘เหตุมี ๕’ แต่ผู้ประสงค์จะกล่าวสิ่งที่ยังไม่ปรากฏในทุกะเป็นต้นทั้งหมด จึงกล่าวโดยรวบรวมทั้งหมดว่า ‘ในทุกะเป็นต้น’ แล้วจึงกำหนดสิ่งที่กล่าวไว้ในทุกะแรกว่า ‘เหตุมี ๕’ แต่บางท่านก็กล่าวบทเรียนว่า ‘ในนารัมมณมูลกะ เหตุมี ๕’ บทเรียนเดิมคือ ‘ในอัญญมัญญะมีหนึ่ง กล่าวหมายถึงภูตรูปเท่านั้น’ แต่บางท่านก็อ่านว่า ‘กล่าวหมายถึงภูตรูปและวัตถุด้วย’ เพราะวัตถุก็ได้เช่นกัน คำว่า ‘ติมูลกะ’ ในที่นี้ก็กล่าวว่า ‘ทุมูลกะ’ เป็น ‘ติมูลกะ’ 203-233. නකම්මමූලකෙ [Pg.216] හෙතුයා තීණීතිආදීසු චෙතනාව පච්චයුප්පන්නාති ඉදං ‘‘හෙතුයා තීණී’’ති එවංපකාරෙ චෙතනාමත්තසඞ්ගාහකෙ සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ආදි-සද්දො හි පකාරත්ථොව හොතීති. සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයාහාරඅත්ථිඅවිගතෙසු පන රූපම්පි ලබ්භතීති. ข้อ 203-233 ในคำว่า ‘ในนกัมมมูลกะ เหตุมี ๓’ เป็นต้น คำว่า ‘เจตนาเท่านั้นเป็นปัจจยุปบัน’ นี้ พึงทราบว่ากล่าวหมายถึงการรวบรวมเฉพาะเจตนาในลักษณะเช่น ‘เหตุมี ๓’ เพราะศัพท์ว่า ‘อาทิ’ (เป็นต้น) ย่อมเป็นไปในอรรถว่า ‘ประเภท’ เท่านั้น แต่ในสหชาต อัญญมัญญะ นิสสยะ อาหาร อัตถิ และอวิคตปัจจัย รูปก็ย่อมได้เช่นกัน පච්චයපච්චනීයානුලොමවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายปัจจัยปัจจนียานุโลม จบแล้ว පටිච්චවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายปฏิจจวาระ จบแล้ว 2. සහජාතවාරවණ්ණනා ๒. คำอธิบายสหชาตวาระ 234-242. කුසලං ධම්මං සහජාතො, කුසලං එකං ඛන්ධං සහජාතොතිආදීසු සහජාතසද්දෙන සහජාතපච්චයකරණං සහජාතායත්තභාවගමනං වා වුත්තන්ති තස්ස කරණස්ස ගමනස්ස වා කුසලාදීනං කම්මභාවතො උපයොගවචනං කතන්ති දට්ඨබ්බං. එස නයො පච්චයවාරාදීසුපි. තත්‍රාපි හි පච්චයසද්දෙන ච නිස්සයපච්චයකරණං නිස්සයායත්තභාවගමනං වා වුත්තං, සංසට්ඨසද්දෙන ච සම්පයුත්තපච්චයකරණං සම්පයුත්තායත්තභාවගමනං වාති තංකම්මභාවතො උපයොගවචනං කුසලාදීසු කතන්ති. සහජාතම්පි ච උපාදාරූපං භූතරූපස්ස පච්චයො න හොතීති ‘‘පටිච්චා’’ති ඉමිනා වචනෙන දීපිතො පච්චයො න හොතීති අත්ථො. ‘‘උපාදාරූපං භූතරූපස්සා’’ති ච නිදස්සනවසෙන වුත්තං. උපාදාරූපස්සපි හි උපාදාරූපං යථාවුත්තො පච්චයො න හොති, වත්ථුවජ්ජානි රූපානි ච අරූපානන්ති. ๒๓๔-๒๔๒. ในบทว่า “กุศลธรรมเกิดร่วมกัน, ขันธ์หนึ่งเกิดร่วมกัน” เป็นต้น พึงเห็นว่า คำว่า “สหชาตะ” นี้กล่าวถึงการเป็นปัจจัยโดยสหชาตะ หรือการถึงภาวะที่ต้องอาศัยสหชาตะ และการเป็นปัจจัยนั้น หรือการถึงภาวะที่ต้องอาศัยนั้น เป็นการใช้ทุติยาวิภัตติ (upayogavacana) ในคำว่า กุศล เป็นต้น เพราะเป็นกรรม นัยนี้พึงเห็นในปัจจัยวารเป็นต้นด้วย ในปัจจัยวารเป็นต้นนั้น คำว่า “ปัจจัย” ก็กล่าวถึงการเป็นปัจจัยโดยนิสสยะ หรือการถึงภาวะที่ต้องอาศัยนิสสยะ และคำว่า “สัมปยุตต์” ก็กล่าวถึงการเป็นปัจจัยโดยสัมปยุตต์ หรือการถึงภาวะที่ต้องอาศัยสัมปยุตต์ พึงเห็นว่า การเป็นปัจจัยนั้น เป็นการใช้ทุติยาวิภัตติในคำว่า กุศล เป็นต้น เพราะเป็นกรรม อนึ่ง อุปาทารูปที่เกิดร่วมกันก็ไม่เป็นปัจจัยแก่ภูตรูป ด้วยคำว่า “ปฏิจจะ” นี้ จึงแสดงว่าไม่เป็นปัจจัย และคำว่า “อุปาทารูปแก่ภูตรูป” นี้ กล่าวโดยเป็นตัวอย่าง อนึ่ง อุปาทารูปก็ไม่เป็นปัจจัยแก่อุปาทารูปตามที่กล่าวมาแล้ว และรูปที่เว้นวัตถุ กับอรูปทั้งหลาย සහජාතවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายสหชาตวารจบลงแล้ว 3. පච්චයවාරවණ්ණනා ๓. คำอธิบายปัจจัยวาร 243. පච්චයාති එත්ථ පති අයො පච්චයො. පති-සද්දො පතිට්ඨත්ථං දීපෙති, අය-සද්දො ගතිං, පතිට්ඨාභූතා ගති නිස්සයො පච්චයොති වුත්තං හොති, තතො පච්චයා, පච්චයකරණතො තදායත්තභාවගමනතො වාති අත්ථො. ๒๔๓. ในคำว่า “ปัจจัย” นี้ “ปติ” และ “อโย” รวมกันเป็น “ปัจจัย” คำว่า “ปติ” แสดงถึงความหมายว่าที่ตั้งอาศัย คำว่า “อโย” แสดงถึงการไป การไปที่เป็นที่ตั้งอาศัย (นิสสยะ) ชื่อว่าปัจจัย ดังนี้ เพราะเหตุนั้น จึงเป็นปัจจัย เพราะการเป็นปัจจัย หรือเพราะการถึงภาวะที่ต้องอาศัยปัจจัยนั้น ดังนี้เป็นอรรถ ‘‘මහාභූතෙ [Pg.217] පච්චයා චිත්තසමුට්ඨානං රූප’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.245) භූතුපාදාරූපානි සහ සඞ්ගණ්හිත්වා වුත්තං. අට්ඨකථායං පන චිත්තසමුට්ඨානෙ ච මහාභූතෙ නිස්සාය චිත්තසමුට්ඨානං උපාදාරූපන්ති සයං නිස්සයො අහුත්වා නිස්සයෙ උප්පජ්ජමානෙන උපාදාරූපෙන නිදස්සනං කතන්ති දට්ඨබ්බං. คำว่า “รูปที่เกิดจากจิตมีมหาภูตรูปเป็นปัจจัย” (ปฏฺฐา. 1.1.245) นี้ กล่าวรวมภูตรูปและอุปาทารูปเข้าด้วยกัน ส่วนในอรรถกถา คำว่า “อุปาทารูปที่เกิดจากจิตอาศัยมหาภูตรูปที่เกิดจากจิต” พึงเห็นว่า เป็นการแสดงตัวอย่างด้วยอุปาทารูปที่เกิดขึ้นในนิสสยะ โดยที่ตนเองไม่ได้เป็นนิสสยะ 255. අසඤ්ඤ…පෙ… කටත්තාරූපං උපාදාරූපන්ති එත්ථ යො පටිච්චවාරෙ සහජාතෙ කම්මඋතුජානං, කම්මෙ ච එකන්තානෙකන්තකම්මජානං වසෙන අත්ථො වුත්තො, සො නාධිප්පෙතො එව ‘‘කටත්තාරූප’’න්ති කම්මසමුට්ඨානරූපස්සෙව සබ්බස්ස ච ගහිතත්තාති තං පහාය යථාගහිතස්ස කටත්තාරූපස්ස විසෙසනවසෙන ‘‘උපාදාරූපසඞ්ඛාතං කටත්තාරූප’’න්ති අත්ථමාහ. මහාභූතෙ පන පටිච්ච පච්චයා ච මහාභූතානං උප්පත්ති න නිවාරෙතබ්බාති උපාදාරූපග්ගහණෙන කටත්තාරූපග්ගහණං අවිසෙසෙත්වා උපාදාරූපානං නිවත්තෙතබ්බානං අත්ථිතාය කටත්තාරූපග්ගහණෙනෙව උපාදාරූපග්ගහණස්ස විසෙසනං දට්ඨබ්බං. ๒๕๕. ในบทว่า “อสัญญา...เป็นต้น...กตัตตารูปเป็นอุปาทารูป” นี้ อรรถที่กล่าวไว้ในปฏิจจวาร โดยสหชาตะ โดยกรรมและอุตุ และโดยกรรมที่เป็นเอกันตกัมมชะและอเนกันตกัมมชะ อรรถนั้นไม่พึงประสงค์เลย เพราะคำว่า “กตัตตารูป” นี้ ได้แก่รูปที่เกิดจากกรรมทั้งหมด ละอรรถนั้นเสีย จึงกล่าวอรรถว่า “กตัตตารูปอันนับว่าเป็นอุปาทารูป” โดยเป็นบทวิเสสนะของกตัตตารูปที่ถือเอาไว้แล้ว ส่วนการเกิดขึ้นของมหาภูตรูปโดยมีมหาภูตรูปเป็นปัจจัยนั้น ไม่พึงห้าม พึงเห็นว่า การถือเอาอุปาทารูปเป็นการวิเสสนะของการถือเอากตัตตารูป โดยไม่แยกการถือเอากตัตตารูปกับการถือเอาอุปาทารูป เพราะมีอุปาทารูปที่พึงห้ามอยู่ 269-276. ‘‘අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං, කුසලං, අකුසල’’න්ති වත්තබ්බෙ ‘‘අබ්‍යාකතෙන කුසලං, අකුසලං, අබ්‍යාකත’’න්ති, ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ච අකුසලො ච ධම්මා කුසලස්සාති අනාමසිත්වා’’ති ච පුරිමපාඨෙ පමාදලෙඛා දට්ඨබ්බා. 269-276. ในที่ที่ควรกล่าวว่า “อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ, กุศล, อกุศล” แต่กลับกล่าวว่า “อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่กุศล, อกุศล, อัพยากตะ” และในบทก่อนหน้าว่า “กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลและอกุศลธรรม โดยไม่ระบุว่า 'ของกุศล'” พึงเห็นว่าเป็นความผิดพลาดในการเขียน 286-287. නහෙතුපච්චයා නපුරෙජාතෙ ද්වෙති එත්ථ අට්ඨකථායං ‘‘ආරුප්පෙ පන අහෙතුකමොහස්ස අහෙතුකකිරියස්ස ච වසෙන ද්වෙති වුත්තා, නවිප්පයුත්තෙ ද්වෙති ආරුප්පෙ අහෙතුකාකුසලකිරියවසෙනා’’ති වුත්තං, තං ලබ්භමානෙසු එකදෙසෙන නිදස්සනවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ආරුප්පෙ පන අහෙතුකමොහස්ස අහෙතුකකිරියාය අහෙතුකපටිසන්ධියා එකච්චස්ස ච රූපස්ස වසෙන ද්වෙ වුත්තාති, නවිප්පයුත්තෙ ද්වෙති ආරුප්පෙ අහෙතුකාකුසලකිරියාඑකච්චරූපානං වසෙනාති වුත්තන්ති. ‘‘නොනත්ථිනොවිගතෙසු එකන්ති සබ්බරූපස්ස වසෙනා’’ති වුත්තං, නහෙතුමූලකත්තා ඉමස්ස නයස්ස හෙතුපච්චයං ලභන්තං න ලබ්භතීති ‘‘එකච්චස්ස රූපස්ස වසෙනා’’ති භවිතබ්බං. චක්ඛාදිධම්මවසෙන පන චිත්තසමුට්ඨානාදිකොට්ඨාසවසෙන වා සබ්බං ලබ්භතීති ‘‘සබ්බරූපස්සා’’ති වුත්තං සියා. ๒๘๖-๒๘๗. ในบทว่า “ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุและไม่เกิดก่อน มีสอง” นี้ ในอรรถกถาได้กล่าวว่า “ในอรูปภพ มีสอง โดยโมหะที่เป็นอเหตุกะและกิริยาที่เป็นอเหตุกะ, ในปัจจัยที่ไม่วิปปยุตต์ มีสอง โดยอกุศลและกิริยาที่เป็นอเหตุกะในอรูปภพ” พึงเห็นว่า คำนั้นกล่าวโดยเป็นตัวอย่างส่วนหนึ่งในบรรดาที่พึงได้ ส่วนในอรูปภพ มีสอง โดยโมหะที่เป็นอเหตุกะ, กิริยาที่เป็นอเหตุกะ, ปฏิสนธิที่เป็นอเหตุกะ และรูปบางส่วน และในปัจจัยที่ไม่วิปปยุตต์ มีสอง โดยอกุศลและกิริยาที่เป็นอเหตุกะและรูปบางส่วนในอรูปภพ ดังนี้ คำว่า “ในปัจจัยที่ไม่มีและไม่ปราศไป มีหนึ่ง” นี้ กล่าวโดยรูปทั้งหมด เพราะนัยนี้ไม่มีเหตุเป็นมูล จึงไม่พึงได้สิ่งที่ได้เหตุปัจจัย ดังนั้นจึงควรเป็น “โดยรูปบางส่วน” ส่วนโดยธรรมมีจักขุเป็นต้น หรือโดยส่วนมีจิตตสมุฏฐานเป็นต้น พึงได้ทั้งหมด ดังนั้นจึงอาจกล่าวว่า “โดยรูปทั้งหมด” 289-296. ආගතානාගතන්ති [Pg.218] පඤ්හවසෙන වුත්තං, ලබ්භමානාලබ්භමානන්ති ආගතෙ ච පඤ්හෙ ලබ්භමානාලබ්භමානධම්මවසෙන. ๒๘๙-๒๙๖. คำว่า “ที่มาแล้วและที่ยังไม่มา” นี้ กล่าวโดยเป็นปัญหา คำว่า “ที่พึงได้และที่พึงไม่ได้” นี้ กล่าวโดยธรรมที่พึงได้และที่พึงไม่ได้ในปัญหาที่มาแล้ว පච්චයවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายปัจจัยวารจบลงแล้ว 4. නිස්සයවාරවණ්ණනා ๔. คำอธิบายนิสสยวาร 329-337. පච්චයවාරෙන නිස්සයපච්චයභාවන්ති නිස්සයවාරෙ වුත්තස්ස නිස්සයපච්චයභාවං නියමෙතුන්ති අත්ථො. ๓๒๙-๓๓๗. คำว่า “ความเป็นนิสสยปัจจัยโดยปัจจัยวาร” มีอรรถว่า กำหนดความเป็นนิสสยปัจจัยที่กล่าวไว้ในนิสสยวาร නිස්සයවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายนิสสยวารจบลงแล้ว 5. සංසට්ඨවාරවණ්ණනා ๕. คำอธิบายสังสัฏฐวาร 351-368. සංසට්ඨවාරෙ පච්චනීයෙ ‘‘නවිප්පයුත්තෙ පටිසන්ධි නත්ථී’’ති ඉදං වත්ථුවිරහිතාය පටිසන්ධියා විසුං අනුද්ධරණතො වුත්තං. පටිච්චවාරාදීසු හි සහජාතස්ස පච්චයභාවදස්සනත්ථං සවත්ථුකා පටිසන්ධි උද්ධටා, සා ඉධාපි අධිපතිපුරෙජාතාසෙවනෙසු නකම්මනවිපාකනඣානනවිප්පයුත්තෙසු න ලබ්භති, අඤ්ඤෙසු ච අනුලොමතො පච්චනීයතො ච ලබ්භමානපච්චයෙසු ලබ්භතීති ඉමස්ස විසෙසස්ස දස්සනත්ථං උද්ධටාති. සෙසා තෙරස න ලබ්භන්තීති එත්ථ ‘‘සෙසා චුද්දසා’’ති භවිතබ්බං. න ඣානෙ එකන්ති අහෙතුකපඤ්චවිඤ්ඤාණවසෙනාති පඤ්චවිඤ්ඤාණානං හෙතුපච්චයවිරහිතමත්තදස්සනත්ථං අහෙතුකග්ගහණං කතන්ති දට්ඨබ්බං, ‘‘නමග්ගෙ එකන්ති අහෙතුකකිරියවසෙනා’’ති වුත්තං, ‘‘අහෙතුකවිපාකකිරියවසෙනා’’ති භවිතබ්බං. ๓๕๑-๓๖๘. ในสังสัฏฐวาร ในฝ่ายปฏิปักษ์ คำว่า “ในปัจจัยที่ไม่วิปปยุตต์ ไม่มีปฏิสนธิ” นี้ กล่าวเพราะไม่ได้ยกปฏิสนธิที่ปราศจากวัตถุขึ้นมาต่างหาก อนึ่ง ในปฏิจจวารเป็นต้น ได้ยกปฏิสนธิที่มีวัตถุขึ้นมา เพื่อแสดงความเป็นปัจจัยของสหชาตะ ปฏิสนธินั้นในที่นี้ก็ไม่พึงได้ในปัจจัยที่เป็นอธิปติ, ปุเรชาตะ, อาเสวนะ, ไม่ใช่กรรม, ไม่ใช่วิปากะ, ไม่ใช่ฌาน, ไม่ใช่วิปปยุตต์ และพึงได้ในปัจจัยอื่นที่พึงได้ทั้งโดยอนุโลมและปฏิปักษ์ ดังนี้ จึงยกขึ้นมาเพื่อแสดงความพิเศษนี้ ในบทว่า “ที่เหลือสิบสามไม่พึงได้” นี้ ควรเป็น “ที่เหลือสิบสี่” คำว่า “ในปัจจัยที่ไม่ใช่ฌาน มีหนึ่ง” นี้ โดยปัญจวิญญาณที่เป็นอเหตุกะ พึงเห็นว่า ได้กล่าวคำว่า “อเหตุกะ” เพื่อแสดงเพียงว่าปัญจวิญญาณไม่มีเหตุปัจจัย คำว่า “ในปัจจัยที่ไม่ใช่มรรค มีหนึ่ง” นี้ กล่าวโดยกิริยาที่เป็นอเหตุกะ ควรเป็น “โดยวิปากกิริยาที่เป็นอเหตุกะ” 369-391. හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙවාති පටිච්චවාරෙ අනුලොමපච්චනීයෙ වුත්තනයෙන. ‘‘නහෙතුපච්චයුප්පන්නෙසු අහෙතුකමොහොව ඣානමග්ගපච්චයං ලභති, සෙසා න ලභන්තී’’ති වුත්තං, සෙසෙසු පන පඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජාහෙතුකක්ඛන්ධා තංසමුට්ඨානා පච්චයුප්පන්නධම්මා ඣානපච්චයං ලභන්ති, න පච්චනීයානුලොමෙ ද්වින්නං පච්චයානං අනුලොමෙන සහ යොජනා අත්ථීති ඣානමග්ගපච්චයං සහිතං ලභතීති ච න සක්කා වත්තුං, තස්මා ‘‘අහෙතුකමොහොව මග්ගපච්චයං ලභතී’’ති වත්තබ්බං. ๓๖๙-๓๙๑. โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในตอนก่อนนั่นเอง คือโดยนัยที่กล่าวไว้ในปฏิจจวาระ อนุโลมปัจจนียะ ได้กล่าวไว้ว่า “ในธรรมที่เกิดจากปัจจัยอันไม่ใช่เหตุ โมหะที่เป็นอเหตุกะเท่านั้นย่อมได้ฌานมรรคปัจจัย ธรรมที่เหลือย่อมไม่ได้” แต่ในธรรมที่เหลือ อเหตุกขันธ์ที่เว้นปัญจวิญญาณและรูปที่มีอเหตุกขันธ์นั้นเป็นสมุฏฐานซึ่งเป็นปัจจยุปบันธรรม ย่อมได้ฌานปัจจัย ในปัจจนียานุโลม การประกอบปัจจัย ๒ อย่างร่วมกับอนุโลมไม่มี และไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า ย่อมได้ฌานปัจจัยและมรรคปัจจัยร่วมกัน เพราะฉะนั้น พึงกล่าวว่า “โมหะที่เป็นอเหตุกะเท่านั้นย่อมได้มรรคปัจจัย” සංසට්ඨවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาสัมสัฏฐวาระ จบแล้ว 6. සම්පයුත්තවාරවණ්ණනා ๖. การพรรณนาสัมปยุตตวาระ 392-400. සදිසං [Pg.219] සම්පයුත්තං සංසට්ඨං වොකිණ්ණඤ්ච සංසට්ඨං න හොතීති උභයං අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛං වුච්චමානං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස නියාමකං හොතීති. ๓๙๒-๔๐๐. สัมปยุตตวาระเหมือนกับสัมสัฏฐวาระ และไม่ปะปนกับสัมสัฏฐวาระ เมื่อกล่าวถึงทั้งสองอย่างโดยอาศัยกันและกัน ย่อมเป็นเครื่องกำหนดซึ่งกันและกัน සම්පයුත්තවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาสัมปยุตตวาระ จบแล้ว 7. පඤ්හාවාරවිභඞ්ගවණ්ණනා ๗. การพรรณนาปัญหาวารวิภังค์ 401-403. යෙහි පච්චයෙහි කුසලො කුසලස්ස පච්චයො හොති, තෙ පච්චයෙ පටිපාටියා දස්සෙතුන්ති යථාක්කමෙන ආගතාගතපටිපාටියා දස්සෙතුන්ති අත්ථො. කුසලො කුසලස්සාති නිදස්සනමත්තමෙතං, තෙන කුසලො කුසලාදීනං, අකුසලො අකුසලාදීනං, අබ්‍යාකතො අබ්‍යාකතාදීනං, කුසලාබ්‍යාකතා කුසලාදීනන්තිආදිකො සබ්බො පභෙදො නිදස්සිතො හොතීති යථානිදස්සිතෙ සබ්බෙ ගහෙත්වා ආහ ‘‘තෙ පච්චයෙ පටිපාටියා දස්සෙතු’’න්ති. ๔๐๑-๔๐๓. ปัจจัยเหล่าใดที่กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล พึงแสดงปัจจัยเหล่านั้นโดยลำดับ ความว่า พึงแสดงโดยลำดับที่มาแล้วและมาแล้วตามลำดับ คำว่า “กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล” นี้เป็นเพียงการยกตัวอย่าง ด้วยเหตุนั้น การจำแนกทั้งหมดมีอาทิว่า กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศลเป็นต้น, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศลเป็นต้น, อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะเป็นต้น, กุศลและอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่กุศลเป็นต้น ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว เมื่อรวบรวมทั้งหมดที่แสดงไว้ จึงกล่าวว่า “พึงแสดงปัจจัยเหล่านั้นโดยลำดับ” 404. දත්වාති එත්ථ දා-සද්දො සොධනත්ථොපි හොතීති මන්ත්වා ආහ ‘‘විසුද්ධං කත්වා’’ති. තෙසඤ්හි තං චිත්තන්ති තෙසන්ති වත්තබ්බතාරහං සකදාගාමිමග්ගාදිපුරෙචාරිකං තං ගොත්‍රභුචිත්තන්ති අධිප්පායො. විපස්සනාකුසලං පන කාමාවචරමෙවාති පච්චයුප්පන්නං භූමිතො වවත්ථපෙති. තෙනෙවාති ධම්මවසෙනෙව දස්සනතො, දෙසනන්තරත්තාති අධිප්පායො. ๔๐๔. ในคำว่า “ทตฺวา” นี้ (พระอรรถกถาจารย์) พิจารณาว่า ทา-อักษร (ธาตุ) มีความหมายในการชำระให้สะอาดด้วย จึงกล่าวว่า “ทำให้บริสุทธิ์แล้ว” อธิบายว่า คำว่า “จิตนั้นของบุคคลเหล่านั้น” หมายถึงจิตโคตรภูนั้นซึ่งเป็นธรรมเบื้องหน้าแห่งสกทาคามิมรรคเป็นต้น อันควรแก่การกล่าวว่า “ของบุคคลเหล่านั้น” ส่วนวิปัสสนากุศลเป็นกามาวจรเท่านั้น (พระอรรถกถาจารย์) จึงกำหนดปัจจยุปบันโดยภูมิ อธิบายว่า คำว่า “ด้วยเหตุนั้น” คือเพราะแสดงด้วยอำนาจแห่งธรรมนั่นเอง เพราะเป็นเทศนาที่ต่างกัน 405. අස්සාදනං සරාගස්ස සොමනස්සස්ස සසොමනස්සස්ස රාගස්ස ච කිච්චන්ති ආහ ‘‘අනුභවති චෙව රජ්ජති චා’’ති. අභිනන්දනං පීතිකිච්චසහිතාය තණ්හාය කිච්චන්ති ආහ ‘‘සප්පීතිකතණ්හාවසෙනා’’ති. දිට්ඨාභිනන්දනා දිට්ඨියෙව. එත්ථ පන පච්ඡිමත්ථමෙව ගහෙත්වා ‘‘අභිනන්දන්තස්ස අත්තා අත්තනියන්තිආදිවසෙන…පෙ… දිට්ඨි උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං. අභිනන්දනා පන දිට්ඨාභිනන්දනායෙවාති න සක්කා වත්තුං ‘‘භාවනාය පහාතබ්බො ධම්මො භාවනාය පහාතබ්බස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණ…පෙ… භාවනාය පහාතබ්බං රාගං අස්සාදෙති අභිනන්දතී’’ති (පට්ඨා. 2.8.72) වචනතො, තස්මා පුරිමොපි අත්ථො වුත්තොති දට්ඨබ්බො. ද්වීසු පන සොමනස්සසහගතචිත්තෙසු යථාවුත්තෙන සොමනස්සෙන [Pg.220] රාගෙන ච අස්සාදෙන්තස්ස තෙසුයෙව සප්පීතිකතණ්හාය චතූසුපි දිට්ඨාභිනන්දනාය අභිනන්දන්තස්ස ච දිට්ඨි උප්පජ්ජතීතිපි සක්කා යොජෙතුං. ජාතිවසෙනාති සුචිණ්ණසාමඤ්ඤවසෙනාති අත්ථො. ๔๐๕. การลิ้มรส (อัสสาทนะ) เป็นกิจของโสมนัสที่มีราคะ และของราคะที่มีโสมนัส จึงกล่าวว่า “ย่อมเสวยด้วย ย่อมกำหนัดด้วย” การเพลิดเพลิน (อภินันทนะ) เป็นกิจของตัณหาที่ประกอบด้วยกิจคือปีติ จึงกล่าวว่า “ด้วยอำนาจแห่งตัณหาที่มีปีติ” การเพลิดเพลินด้วยทิฏฐิ ก็คือทิฏฐินั่นเอง ในที่นี้ เมื่อถือเอาความหมายสุดท้ายเท่านั้น จึงกล่าวว่า “เมื่อเพลิดเพลินว่า อัตตา ว่า ของอัตตา เป็นต้น... ทิฏฐิย่อมเกิดขึ้น” แต่ไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า “การเพลิดเพลินก็คือการเพลิดเพลินด้วยทิฏฐินั่นเอง” เพราะมีพระบาลีว่า “ธรรมที่พึงละด้วยภาวนาเป็นอารมณ์ของธรรมที่พึงละด้วยภาวนา... ย่อมลิ้มรส ย่อมเพลิดเพลินในราคะที่พึงละด้วยภาวนา” (ปฏฺฐา. ๒.๘.๗๒) เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าความหมายแรกก็กล่าวไว้แล้ว แต่ในจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส ๒ ดวง เมื่อบุคคลลิ้มรสด้วยโสมนัสและราคะที่กล่าวมาแล้ว และเมื่อเพลิดเพลินด้วยตัณหาที่มีปีติในจิตเหล่านั้น และด้วยการเพลิดเพลินด้วยทิฏฐิในจิตทั้ง ๔ ดวง ก็สามารถประกอบได้ว่า “ทิฏฐิย่อมเกิดขึ้น” อธิบายว่า คำว่า “โดยชาติ” คือโดยอำนาจแห่งความเป็นสมณะที่ประพฤติดีแล้ว 406. තදාරම්මණතාති තදාරම්මණභාවෙන. විභත්තිලොපො හෙත්ථ කතොති. භාවවන්තතො වා අඤ්ඤො භාවො නත්ථීති භාවෙනෙව විපාකං විසෙසෙති, විපාකො තදාරම්මණභාවභූතොති අත්ථො. විඤ්ඤාණඤ්චායතනනෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනවිපාකානං විය න කාමාවචරවිපාකානං නියොගතො වවත්ථිතං ඉදඤ්ච කම්මං ආරම්මණන්ති තං ලබ්භමානම්පි න වුත්තං. තදාරම්මණෙන පන කුසලාරම්මණභාවෙන සමානලක්ඛණතාය කම්මාරම්මණා පටිසන්ධිආදයොපි දස්සිතායෙවාති දට්ඨබ්බා. පටිලොමතො වා එකන්තරිකවසෙන වාති වදන්තෙන අනුලොමතො සමාපජ්ජනෙ යෙභුය්‍යෙන ආසන්නසමාපත්තියා ආරම්මණභාවො දස්සිතොති දට්ඨබ්බො. යථා පන පටිලොමතො එකන්තරිකවසෙන ච සමාපජ්ජන්තස්ස අනාසන්නාපි සමාපත්ති ආරම්මණං හොති, එවං අනුලොමතො සමාපජ්ජන්තස්සපි භවෙය්‍යාති. ‘‘චෙතොපරියඤාණස්සාතිආදීනි පරතො ආවජ්ජනාය යොජෙතබ්බානී’’ති වත්වා ‘‘යා එතෙසං ආවජ්ජනා, තස්සා’’ති අත්ථො වුත්තො, එවං සති ‘‘ඉද්ධිවිධඤාණස්සා’’තිපි වත්තබ්බං සියා. යස්මා පන කුසලා ඛන්ධා අබ්‍යාකතස්ස ඉද්ධිවිධඤාණස්ස ආරම්මණං න හොන්තීති තං න වුත්තං, චෙතොපරියඤාණාදීනඤ්ච හොන්තීති තානි වුත්තානි, තස්මා කිරියානං චෙතොපරියඤාණාදීනං යාය කායචි ආවජ්ජනාය ච කුසලාරම්මණාය කුසලා ඛන්ධා ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයොති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. ๔๐๖. คำว่า “ตทารมฺมณตา” คือ ด้วยความเป็นตทารัมมณะ ในคำนี้มีการลบวิภัตติ หรือเพราะไม่มีสภาวะอื่นนอกจากสภาวะที่มีอยู่ (ภาววันต์) จึงวิเศษณ์วิบากด้วยภาวะนั่นเอง อธิบายว่า วิบากเป็นสภาวะแห่งตทารัมมณะ กรรมนี้ที่เป็นอารมณ์ ไม่ได้ถูกกำหนดไว้โดยแน่นอนสำหรับกามาวจรวิบาก เหมือนอย่างวิบากของวิญญาณัญจายตนะและเนวสัญญานาสัญญายตนะ เพราะฉะนั้น แม้กรรมนั้นจะพึงได้ (เป็นอารมณ์) ก็ไม่ได้กล่าวไว้ แต่พึงทราบว่า ปฏิสนธิเป็นต้นที่มีกรรมเป็นอารมณ์ ก็เป็นอันแสดงไว้แล้วด้วยตทารัมมณะนั่นเอง เพราะมีลักษณะเสมอกันกับความเป็นกุศลารมณ์ พึงทราบว่า เมื่อกล่าวว่า “โดยปฏิโลมหรือโดยเว้นลำดับ (เอกันตริกะ)” ย่อมเป็นอันแสดงความเป็นอารมณ์ของสมาบัติที่ใกล้เคียงโดยมากในการเข้าสมาบัติโดยอนุโลม แต่เหมือนอย่างที่สมาบัติแม้ที่ไม่ใกล้เคียงก็เป็นอารมณ์ของผู้เข้าสมาบัติโดยปฏิโลมและโดยเว้นลำดับได้ฉันใด แม้ของผู้เข้าสมาบัติโดยอนุโลมก็พึงเป็นฉันนั้น เมื่อกล่าวว่า “คำว่า เจโตปริยญาณสฺส เป็นต้น พึงประกอบเข้ากับการอาวัชชนะในภายหลัง” และกล่าวความหมายว่า “การอาวัชชนะใดของญาณเหล่านั้น (กุศลขันธ์เป็นปัจจัย) แก่การอาวัชชนะนั้น” ถ้าเป็นเช่นนั้น ก็พึงกล่าวว่า “อิทธิวิธญาณ” ด้วย แต่เพราะกุศลขันธ์ไม่เป็นอารมณ์ของอิทธิวิธญาณที่เป็นอัพยากตะ จึงไม่ได้กล่าวถึงสิ่งนั้น และเพราะเป็นอารมณ์ของเจโตปริยญาณเป็นต้น จึงกล่าวถึงสิ่งเหล่านั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายว่า กุศลขันธ์เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่เจโตปริยญาณเป็นต้นที่เป็นกิริยา และแก่การอาวัชชนะใดๆ ที่มีกุศลเป็นอารมณ์ 407-409. විප්පටිසාරාදිවසෙන වාති ආදි-සද්දෙන ආදීනවදස්සනෙන සභාවතො ච අනිට්ඨතාමත්තං සඞ්ගණ්හාති, අක්ඛන්තිභෙදා වා. ๔๐๗-๔๐๙. ด้วยคำว่า “โดยอำนาจแห่งวิปปฏิสารเป็นต้น” คำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์เอาเพียงความไม่น่าปรารถนาโดยสภาวะ และด้วยการเห็นโทษ หรือด้วยความแตกทำลายแห่งความอดทน 410. රූපායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්සාතිආදිනා විඤ්ඤාණකායෙහි නියතාරම්මණෙහි අබ්‍යාකතස්ස අබ්‍යාකතානං ආරම්මණපච්චයභාවං නිදස්සෙති. සබ්බස්ස හි වත්තුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා එකස්මිං සන්තානෙ ධම්මානං එකදෙසෙන නිදස්සනං කරොතීති. ๔๑๐. ด้วยคำว่า “รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ” เป็นต้น ย่อมแสดงความเป็นอารัมมณปัจจัยของอัพยากตะแก่อัพยากตะ ด้วยวิญญาณกายทั้งหลายที่มีอารมณ์แน่นอน เพราะไม่สามารถจะกล่าวได้ทั้งหมด จึงทำการแสดงด้วยส่วนหนึ่งของธรรมทั้งหลายในสันดานเดียวกัน 413-416. චතුභූමකං [Pg.221] කුසලං ආරම්මණාධිපතිපච්චයභාවෙන දස්සිතං, පච්චයුප්පන්නං පන කාමාවචරමෙව. ๔๑๓-๔๑๖. กุศล ๔ ภูมิ เป็นอันแสดงแล้วโดยความเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย ส่วนปัจจยุปบันเป็นกามาวจรเท่านั้น 417. අපුබ්බතො චිත්තසන්තානතො වුට්ඨානං භවඞ්ගමෙව, තං පන මූලාගන්තුකභවඞ්ගසඞ්ඛාතං තදාරම්මණං පකතිභවඞ්ගඤ්ච. අනුලොමං සෙක්ඛාය ඵලසමාපත්තියාති එත්ථ කායචි සෙක්ඛඵලසමාපත්තියා අවජ්ජෙතබ්බත්තා වත්තබ්බං නත්ථීති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකුසලං ඵලසමාපත්තියාති ඉමං නිබ්බිසෙසනං ඵලසමාපත්තිං උද්ධරිත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඵලසමාපත්තියාති අනාගාමිඵලසමාපත්තියා’’ති. කාමාවචරකිරියා දුවිධස්සපි වුට්ඨානස්සාති එත්ථ කිරියානන්තරං තදාරම්මණවුට්ඨානෙ යං වත්තබ්බං, තං චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ වුත්තමෙව. ๔๑๗. การออกจากจิตสันดานที่ไม่เคยมีมาก่อน เป็นภวังค์นั่นเอง ภวังค์นั้นนับว่าเป็นมูลอาคันตุกะ คือ ตทารัมมณะ และปกติภวังค์ ในคำว่า “อนุโลมเพื่อเสกขผลสมาบัติ” นี้ เพราะเสกขผลสมาบัติบางอย่างไม่พึงอาวัชชนะ จึงไม่มีอะไรจะกล่าว จึงยกผลสมาบัติที่ไม่มีการจำแนกนี้ขึ้นแสดงว่า “ผลสมาบัติ” คือ “อนาคามิผลสมาบัติ” เพราะเนวสัญญานาสัญญายตนกุศลเป็นผลสมาบัติ ในคำว่า “กามวจรกิริยาเพื่อการออกจากภวังค์ทั้งสองอย่าง” นี้ สิ่งที่ควรกล่าวในการออกจากภวังค์ที่มีอารมณ์นั้นหลังจากกิริยา ได้กล่าวไว้แล้วในหมวดจิตตุปบาทนั่นเอง තා උභොපි…පෙ… ද්වාදසන්නන්ති ඉදං සොමනස්සසහගතමනොවිඤ්ඤාණධාතුවසෙන වුත්තං, උපෙක්ඛාසහගතා පන යථාවුත්තානං දසන්නං විඤ්ඤාණධාතූනං වොට්ඨබ්බනකිරියස්ස මනොධාතුකිරියස්ස චාති ද්වාදසන්නං හොතීති දට්ඨබ්බං. จิตเหล่านั้นทั้งสอง...เป็นของ ๑๒ อย่าง ดังนี้ คำนี้กล่าวโดยโสมนัสสหคตมโนวิญญาณธาตุ ส่วนอุเบกขาสหคตนั้น พึงทราบว่าเป็นของวิญญาณธาตุ ๑๐ อย่างที่กล่าวมาแล้ว และของโวฏฐัพพนกิริยา และของมโนธาตุกิริยา รวมเป็น ๑๒ อย่าง 423. දානාදිපුඤ්ඤකිරියායත්තා සබ්බසම්පත්තියො පටිවිජ්ඣිත්වාති සම්බන්ධො. න පනෙතං එකන්තෙන ගහෙතබ්බන්ති ‘‘බලවචෙතනාව ලබ්භති, න දුබ්බලා’’ති එතං එකන්තං න ගහෙතබ්බං, දළ්හං වා න ගහෙතබ්බන්ති අධිප්පායො. කිං කාරණන්ති? බලවතො දුබ්බලස්ස වා කතොකාසස්ස අන්තරායං පටිබාහිත්වා විපච්චනතො ‘‘යංකඤ්චි යදි විපාකං ජනෙති, උපනිස්සයො න හොතී’’ති නවත්තබ්බත්තා චාති දස්සෙන්තො ‘‘කතොකාසඤ්හී’’තිආදිමාහ. විපාකත්තිකෙ පන පඤ්හාවාරපච්චනීයෙ ‘‘විපාකධම්මධම්මො විපාකස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො, උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො, කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.3.93) කම්මපච්චයස්ස විසුං උද්ධටත්තා, වෙදනාත්තිකෙ ච පඤ්හාවාරපච්චනීයෙ ‘‘නහෙතුපච්චයා නආරම්මණපච්චයා නඋපනිස්සයෙ අට්ඨා’’ති (පට්ඨා. 1.2.87) වුත්තත්තා ‘‘විපාකජනකම්පි කිඤ්චි කම්මං උපනිස්සයපච්චයො න හොතී’’ති සක්කා වත්තුන්ති. ๔๒๓. การเชื่อมโยงความคือ “บรรลุถึงความสมบูรณ์ทั้งปวงอันเนื่องด้วยบุญกิริยามีทานเป็นต้น” แต่ไม่ควรยึดถือสิ่งนี้โดยส่วนเดียว คือไม่ควรยึดถือโดยส่วนเดียวว่า “เจตนาที่แรงกล้าเท่านั้นจึงจะได้ผล ไม่ใช่เจตนาที่อ่อนแอ” หรือไม่ควรยึดถืออย่างมั่นคง นั่นคือความหมาย เพราะเหตุไร? เพราะกรรมที่ได้โอกาสแล้ว ไม่ว่าจะเป็นกรรมที่แรงกล้าหรืออ่อนแอ ย่อมให้ผลโดยขจัดอุปสรรคได้ และเพราะไม่ควรกล่าวว่า “หากให้ผลอย่างใดอย่างหนึ่งแล้ว ย่อมไม่เป็นอุปนิสสยปัจจัย” ดังนี้ จึงแสดงว่า “เพราะกรรมที่ได้โอกาสแล้ว” เป็นต้น แต่ในวิปากัตติกะ ในปัญหาวารปฏิปักษ์ เพราะกรรมปัจจัยถูกยกขึ้นแสดงต่างหากว่า “ธรรมที่เป็นวิปากธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธรรมด้วยอารัมมณปัจจัย ด้วยอุปนิสสยปัจจัย ด้วยกรรมปัจจัย” (ปฏฺฐา. 1.3.93) และในเวทนาติกะ ในปัญหาวารปฏิปักษ์ เพราะกล่าวไว้ว่า “ไม่มีในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุ ไม่ใช่อารมณ์ ไม่ใช่อุปนิสสยะ ๘” (ปฏฺฐา. 1.2.87) จึงอาจกล่าวได้ว่า “กรรมบางอย่างที่ให้ผล ก็ไม่เป็นอุปนิสสยปัจจัย” තස්මිං වා විරුද්ධොති තංනිමිත්තං විරුද්ධො, විරුද්ධන්ති වා පාඨො. ඔමානන්ති පරස්ස පවත්තඔමානං. රාගො රඤ්ජනවසෙන පවත්තා කාමරාගතණ්හා, ‘‘ඉති මෙ චක්ඛුං සියා අනාගතමද්ධානං, ඉති රූපා’’ති අප්පටිලද්ධස්ස පටිලාභාය චිත්තපණිදහනතණ්හා පත්ථනාති අයමෙතෙසං විසෙසො. หรือในสิ่งนั้นขัดแย้งกัน คือขัดแย้งกันด้วยเหตุนั้น หรือเป็นบทว่า “วิรุทธัง” คำว่า “โอมานะ” คือการดูหมิ่นที่เกิดขึ้นแก่ผู้อื่น ราคะ คือกามราคะตัณหาที่เกิดขึ้นโดยอาการย้อมใจ ส่วนปรารถนา คือตัณหาที่ตั้งจิตไว้เพื่อการได้สิ่งที่ยังไม่ได้ เช่น “ขอให้ตาของเราเป็นอย่างนี้ในอนาคต” “ขอให้รูปเป็นอย่างนี้” นี่คือความแตกต่างของสิ่งเหล่านี้ තෙසු [Pg.222] අඤ්ඤම්පීති තෙසු යංකිඤ්චි පුබ්බෙ හනිතතො අඤ්ඤම්පි පාණං හනතීති අත්ථො. คำว่า “แม้สิ่งอื่นในสิ่งเหล่านั้น” หมายความว่า “ย่อมฆ่าสัตว์อื่นใดในสิ่งเหล่านั้นที่เคยฆ่ามาแล้ว” පුනප්පුනං ආණාපනවසෙන වාති මාතුඝාතකම්මෙන සදිසතාය පුබ්බෙ පවත්තායපි ආණත්තචෙතනාය මාතුඝාතකම්මනාමං ආරොපෙත්වා වදන්ති. එස නයො ද්වීහි පහාරෙහීති එත්ථාපි. หรือโดยอาการสั่งซ้ำๆ ก็กล่าวโดยยกชื่อมาตุฆาตกรรมให้แก่เจตนาสั่งที่เคยเกิดขึ้นแล้ว เพราะมีความคล้ายคลึงกับมาตุฆาตกรรม ในคำว่า “ด้วยการประหารสองครั้ง” นี้ก็มีนัยยะอย่างเดียวกัน යථෙව හි…පෙ… උප්පාදෙති නාමාති රාගං උපනිස්සාය දානං දෙතීති රාගං උපනිස්සාය දානවසෙන සද්ධං උප්පාදෙතීති අයමත්ථො වුත්තො හොතීති ඉමිනා අධිප්පායෙන වදති. යථා රාගං උපනිස්සාය දානං දෙතීතිඑවමාදි හොති, එවං රාගාදයො සද්ධාදීනං උපනිස්සයපච්චයොති ඉදම්පි හොතීති දස්සෙති. කායිකං සුඛන්තිආදීනං එකතො දස්සනෙන විසුංයෙව න එතෙසං පච්චයභාවො, අථ ඛො එකතොපීති දස්සිතං හොතීති දට්ඨබ්බං. เหมือนอย่างที่...เป็นชื่อว่าย่อมให้เกิด คือให้ทานอาศัยราคะ ดังนี้ หมายความว่า ย่อมให้เกิดศรัทธาโดยอาการให้ทานอาศัยราคะ ดังนี้ ด้วยความหมายนี้จึงกล่าว เหมือนอย่างที่ให้ทานอาศัยราคะเป็นต้น ย่อมเป็นไปฉันใด ราคะเป็นต้นก็เป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่ศรัทธาเป็นต้น ฉันนั้น ดังนี้ ย่อมแสดงว่าสิ่งนี้ก็เป็นไป ด้วยการแสดงสุขทางกายเป็นต้นรวมกัน พึงทราบว่า ไม่ใช่ความเป็นปัจจัยของสิ่งเหล่านี้โดยเฉพาะอย่างเดียว แต่เป็นโดยรวมกันด้วย 425. උපත්ථම්භකත්තෙන පච්චයත්තායෙවාති එතෙන ඉදං දස්සෙති – න පුරිමවාරෙසු විය ඉමස්මිං පච්චයෙන උප්පත්ති වුච්චති, අථ ඛො තස්ස තස්ස පච්චයුප්පන්නස්ස තෙසං තෙසං ධම්මානං තංතංපච්චයභාවො, න ච පච්ඡාජාතක්ඛන්ධා උපත්ථම්භකත්තෙන පච්චයා න හොන්ති, තෙනෙස පච්ඡාජාතපච්චයො ඉධ අනුලොමතො ආගතොති. ๔๒๕. ด้วยคำว่า “เพราะเป็นปัจจัยโดยความเป็นเครื่องอุปถัมภ์” นี้ ย่อมแสดงสิ่งนี้ว่า ในปัจจัยนี้ ไม่ได้กล่าวถึงการเกิดขึ้นด้วยปัจจัยเหมือนในวาระก่อนๆ แต่กล่าวถึงความเป็นปัจจัยนั้นๆ ของธรรมเหล่านั้นๆ ที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยนั้นๆ และขันธ์ที่เกิดภายหลังก็ใช่ว่าจะไม่เป็นปัจจัยโดยความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ เพราะฉะนั้น ปัจฉาชาตปัจจัยนี้จึงมาโดยอนุโลมในที่นี้ 427. චෙතනා වත්ථුස්සපි පච්චයොති අත්තනො පතිට්ඨාභූතස්සපි කම්මපච්චයොති අධිප්පායො. ๔๒๗. คำว่า “เจตนาเป็นปัจจัยแม้แก่วัตถุ” หมายความว่า “เป็นกรรมปัจจัยแม้แก่สิ่งที่เป็นที่ตั้งของตน” කස්මා පනෙත්ථ පච්චයවාරෙ විය නිස්සයඅත්ථිඅවිගතෙසු දුමූලකදුකාවසානා පඤ්හා න උද්ධටාති? අලබ්භමානත්තා. තත්ථ හි පච්චයුප්පන්නප්පධානත්තා දෙසනාය කුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මා එකතො උප්පජ්ජමානා කුසලාබ්‍යාකතපච්චයා ලබ්භන්තීති ‘‘කුසලඤ්ච අබ්‍යාකතඤ්ච ධම්මං පච්චයා කුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මා උප්පජ්ජන්තී’’ති (පට්ඨා. 1.1.246) වුත්තං. යතො තතො වා උභයපච්චයතො පච්චයුප්පන්නස්ස උප්පත්තිමත්තංයෙව හි තත්ථ අධිප්පෙතං, න උභයස්ස උභින්නං පච්චයභාවොති. ඉධ පන පච්චයප්පධානත්තා දෙසනාය කුසලාබ්‍යාකතා කුසලාබ්‍යාකතානං උභින්නං නිස්සයාදිභූතා න ලබ්භන්තීති [Pg.223] ‘‘කුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මා කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස ච ධම්මස්ස නිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදි න වුත්තං. เพราะเหตุไร ในที่นี้ ปัญหาที่ลงท้ายด้วยทุมูลกทุกะในนิสสยะ อัตถิ อวิคตะ จึงไม่ถูกยกขึ้นแสดงเหมือนในปัจจัยวาระ? เพราะไม่สามารถหาได้ ในที่นั้น เพราะการแสดงธรรมมีความเป็นปัจจยุบบันเป็นประธาน ธรรมที่เป็นกุศลและอัพยากตะที่เกิดขึ้นพร้อมกัน ย่อมได้ปัจจัยที่เป็นกุศลและอัพยากตะ ดังที่กล่าวไว้ว่า “ธรรมที่เป็นกุศลและอัพยากตะ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นกุศลและอัพยากตะที่เกิดขึ้น” (ปฏฺฐา. 1.1.246) เพราะในที่นั้น มุ่งหมายเพียงการเกิดขึ้นของปัจจยุบบันจากปัจจัยทั้งสองอย่าง หรือจากปัจจัยใดปัจจัยหนึ่ง ไม่ใช่ความเป็นปัจจัยของทั้งสองแก่ทั้งสอง แต่ในที่นี้ เพราะการแสดงธรรมมีความเป็นปัจจัยเป็นประธาน จึงไม่สามารถหาธรรมที่เป็นกุศลและอัพยากตะที่เป็นนิสสยะเป็นต้นแก่ธรรมที่เป็นกุศลและอัพยากตะทั้งสองได้ จึงไม่ได้กล่าวว่า “ธรรมที่เป็นกุศลและอัพยากตะ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นกุศลและอัพยากตะด้วยนิสสยปัจจัย” เป็นต้น පඤ්හාවාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายปัญหาวารวิภังค์จบลงแล้ว පඤ්හාවාරස්ස ඝටනෙ අනුලොමගණනා การนับอนุโลมในการประกอบปัญหาวาร 439. ‘‘එත්ථ පන පුරෙජාතම්පි ලබ්භතී’’ති වුත්තං, යදි එවං කස්මා ‘‘තථා’’ති වුත්තන්ති? ‘‘තීණී’’ති ගණනමත්තසාමඤ්ඤතො. ๔๓๙. กล่าวไว้ว่า “ในที่นี้ ย่อมได้แม้ปุเรชาตะ” ถ้าเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า “เช่นนั้น”? เพราะความเหมือนกันเพียงการนับว่า “สาม” 440. ‘‘අධිපතිපච්චයෙ ඨපෙත්වා වීමංසං සෙසාධිපතිනො විසභාගා’’ති පුරිමපාඨො නිදස්සනවසෙන දට්ඨබ්බො. යස්මා පන හෙතුපච්චයස්ස විසභාගෙන එකෙන ආරම්මණෙන නිදස්සනං අකත්වා අනන්තරාදීනි වදන්තො සබ්බෙ විසභාගෙ දස්සෙති, තස්මා ඉන්ද්‍රියමග්ගපච්චයා ච විසභාගා දස්සෙතබ්බාති ‘‘අධිපතින්ද්‍රියමග්ගපච්චයෙසු ඨපෙත්වා පඤ්ඤං සෙසා ධම්මා විසභාගා’’ති පඨන්ති. තථා භාවාභාවතො හෙතුපච්චයභාවෙ සහජාතාදිපච්චයභාවතො. නනු යථා අමොහවජ්ජානං හෙතූනං හෙතුපච්චයභාවෙ අධිපතින්ද්‍රියමග්ගපච්චයභාවො නත්ථීති පඤ්ඤාවජ්ජානං අධිපතිපච්චයාදීනං විසභාගතා, එවං කුසලාදිහෙතූනං හෙතුපච්චයභාවෙ විපාකපච්චයභාවාභාවතො හෙතුවජ්ජානං විපාකානං විසභාගතාය භවිතබ්බන්ති? න භවිතබ්බං, උභයපච්චයසහිතෙ චිත්තචෙතසිකරාසිම්හි හෙතුපච්චයභාවෙ විපාකපච්චයත්තාභාවාභාවතො. යථා හි හෙතුසහජාතපච්චයසහිතරාසිම්හි සතිපි හෙතුවජ්ජසබ්භාවෙ හෙතූනං හෙතුපච්චයභාවෙ සහජාතපච්චයත්තාභාවො නත්ථීති න හෙතුවජ්ජානං සහජාතානං හෙතුස්ස විසභාගතා වුත්තා, එවමිධාපීති. එස නයො විප්පයුත්තපච්චයෙපි. අපිච පච්චයුප්පන්නස්සෙව පච්චයා වුච්චන්තීති පච්චයුප්පන්නක්ඛණෙ තථා භාවාභාවවසෙන සභාගතාය වුච්චමානාය නානාක්ඛණවසෙන විසභාගතා තස්සෙව න වත්තබ්බාති. ๔๔๐. ปาฐะก่อนที่ว่า 'เว้นวิมังสาในอธิปติปัจจัยแล้ว อธิปติที่เหลือเป็นวิสภาค' พึงเห็นว่าเป็นเพียงการยกตัวอย่าง. แต่เพราะเมื่อกล่าวถึงอนันตรปัจจัยเป็นต้น โดยไม่ยกตัวอย่างด้วยอารัมมณปัจจัยเพียงอย่างเดียวซึ่งเป็นวิสภาคกับเหตุปัจจัย ย่อมแสดงวิสภาคทั้งหมด, เพราะฉะนั้น อินทรียปัจจัยและมัคคปัจจัยก็พึงแสดงว่าเป็นวิสภาคด้วย ดังนี้ จึงมีปาฐะว่า 'เว้นปัญญาในอธิปติปัจจัย อินทรียปัจจัย และมัคคปัจจัยแล้ว ธรรมที่เหลือเป็นวิสภาค'. ความเป็นไปนั้น (มีได้) เพราะความมีอยู่และความไม่มีอยู่ (ของปัจจัย) ในความเป็นเหตุปัจจัย และในความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น. มิใช่หรือว่า เมื่อความเป็นเหตุปัจจัยของเหตุทั้งหลายที่เว้นอโมหะ ไม่มีความเป็นอธิปติปัจจัย อินทรียปัจจัย และมัคคปัจจัย ความเป็นวิสภาคของอธิปติปัจจัยเป็นต้นที่เว้นปัญญาจึงมีได้, เช่นนั้น ความเป็นวิสภาคของวิบากทั้งหลายที่เว้นเหตุ เพราะไม่มีความเป็นวิบากปัจจัยในความเป็นเหตุปัจจัยของเหตุทั้งหลายมีกุศลเป็นต้น ก็ควรจะมีมิใช่หรือ? ไม่ควรมี, เพราะในกองแห่งจิตและเจตสิกที่ประกอบด้วยปัจจัยทั้งสองนั้น เมื่อมีความเป็นเหตุปัจจัยอยู่ ความไม่มีความเป็นวิบากปัจจัยย่อมไม่มี. เหมือนอย่างว่า ในกองที่ประกอบด้วยเหตุปัจจัยและสหชาตปัจจัย แม้จะมีธรรมที่เว้นเหตุอยู่ แต่เมื่อเหตุทั้งหลายมีความเป็นเหตุปัจจัย ความไม่มีความเป็นสหชาตปัจจัยย่อมไม่มี ดังนั้น ความเป็นวิสภาคของสหชาตธรรมที่เว้นเหตุจากเหตุจึงไม่ถูกกล่าวไว้ แม้ในที่นี้ก็เช่นเดียวกัน. นัยนี้พึงทราบแม้ในวิปปยุตตปัจจัย. อีกอย่างหนึ่ง ปัจจัยทั้งหลายย่อมถูกกล่าวว่าเป็นปัจจัยแก่ปัจจยุปบันเท่านั้น ดังนั้น เมื่อความเป็นสภาคถูกกล่าวโดยความมีอยู่และความไม่มีอยู่ในขณะแห่งปัจจยุปบันแล้ว ความเป็นวิสภาคโดยต่างขณะกันของปัจจยุปบันนั้นเอง จึงไม่ควรกล่าว. කුසලා වීමංසාති ඉදං ‘‘කුසලා වීමංසාධිපතී’’ති එවං වත්තබ්බං. න හි අනධිපතිභූතා වීමංසා අධිපතිපච්චයො හොතීති. คำว่า 'กุสลา วิมังสา' นี้ พึงกล่าวว่า 'กุสลา วิมังสาธิปตี' ดังนี้. เพราะวิมังสาที่ไม่ได้เป็นอธิปติ ย่อมไม่เป็นอธิปติปัจจัย. 441-443. ‘‘සචෙ [Pg.224] පන විප්පයුත්තපච්චයො පවිසති, ඉතරානි ද්වෙ ලභතී’’ති පුරිමපාඨො, ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස චා’’ති ඉදං පන න ලබ්භතීති ‘‘කුසලො අබ්‍යාකතස්ස, අබ්‍යාකතො අබ්‍යාකතස්සාති ද්වෙ ලභතී’’ති පඨන්ති. ඌනතරගණනෙසූති යෙසු පවිට්ඨෙසු ඌනතරා ගණනා හොති, තෙසූති අත්ථො. තීණි ද්වෙ එකන්ති එවං ඌනතරගණනෙසු වා අඤ්ඤමඤ්ඤාදීසු පවිසන්තෙසු තෙසං වසෙන තිකතො ඌනං යථාලද්ධඤ්ච එකන්ති ගණනං ලභතීති අත්ථො. ปาฐะก่อนที่ว่า 'ถ้าวิปปยุตตปัจจัยนับเข้า ย่อมได้อีก ๒' แต่คำว่า 'กุสลธรรมแก่กุสลและอัพยากตะ' นี้ ย่อมไม่ได้ ดังนั้น จึงมีปาฐะว่า 'กุสลแก่อัพยากตะ ๑ อัพยากตะแก่อัพยากตะ ๑ ย่อมได้ ๒'. คำว่า 'ในคณนาที่น้อยกว่า' ความว่า ในปัจจัยทั้งหลายที่เมื่อนับเข้าแล้วมีการนับที่น้อยกว่า. ความว่า เมื่อปัจจัยเหล่านั้นนับเข้าในคณนาที่น้อยกว่าอย่างนี้ คือ ๓, ๒, ๑ หรือในอัญญมัญญปัจจัยเป็นต้น ย่อมได้การนับที่น้อยกว่าจากติกะตามที่ได้ และ ๑ โดยอำนาจปัจจัยเหล่านั้น. අවිපාකානීති අනාමට්ඨවිපාකානීති අත්ථො, න විපාකහෙතුරහිතානීති. คำว่า 'อวิปากานิ' ความว่า วิบากที่ยังมิได้ระบุถึง, มิใช่หมายถึงธรรมที่ปราศจากเหตุแห่งวิบาก. තත්ථ සබ්බෙපි සහජාතවිපාකා චෙවාති තත්ථ යෙ සහජාතා පච්චයුප්පන්නා වුත්තා, තෙ සබ්බෙපි විපාකා චෙව විපාකසහජාතරූපා චාති අත්ථො. තංසමුට්ඨානරූපා චාති එත්ථ පටිසන්ධියං කටත්තාරූපම්පි තංසමුට්ඨානග්ගහණෙනෙව සඞ්ගණ්හාතීති වෙදිතබ්බං. ‘‘තංසමුට්ඨානරූපකටත්තාරූපා ච ලබ්භන්තී’’තිපි පඨන්ති. චතුත්ථෙ විපාකචිත්තසමුට්ඨානරූපමෙවාති එත්ථාපි එසෙව නයො. ‘‘කටත්තාරූපඤ්චා’’තිපි පන පඨන්ති. คำว่า 'ในบรรดาธรรมเหล่านั้น สหชาตวิบากทั้งหมดนั่นเทียว' ความว่า ปัจจยุปบันที่เป็นสหชาตที่กล่าวไว้ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ทั้งหมดนั้นเป็นทั้งวิบากและรูปที่เกิดพร้อมกับวิบาก. คำว่า 'และรูปที่เกิดจากธรรมนั้น' ในที่นี้ พึงทราบว่า แม้กตัตตารูปในปฏิสนธิก็สงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาว่าเกิดจากธรรมนั้นนั่นเอง. บางแห่งก็มีปาฐะว่า 'และรูปที่เกิดจากธรรมนั้นและกตัตตารูปก็ย่อมได้'. ในวาระที่ ๔ ที่ว่า 'รูปที่เกิดจากวิบากจิตเท่านั้น' ในที่นี้ก็มีนัยเดียวกันนี้. แต่บางแห่งก็มีปาฐะว่า 'และกตัตตารูป'. එවම්පීති ‘‘එතෙසු පන ඝටනෙසු සබ්බපඨමානී’’තිආදිනා වුත්තනයෙනපි. ඝටනෙසු පන යො යො පච්චයො මූලභාවෙන ඨිතො, තංපච්චයධම්මානං නිරවසෙසඌනඌනතරඌනතමලාභක්කමෙන ඝටනා වුච්චති, නිරවසෙසලාභෙ ච පච්චයුප්පන්නානං නිරවසෙසලාභක්කමෙන. තථා ඌනලාභාදීසූති අයං කමො වෙදිතබ්බො. คำว่า 'แม้ดังนี้' คือ แม้โดยนัยที่กล่าวไว้ด้วยคำเป็นต้นว่า 'แต่ในการประสมปัจจัยเหล่านี้ ธรรมที่เป็นเบื้องต้นทั้งหมด'. ในการประสมปัจจัยทั้งหลายนั้น ปัจจัยใดตั้งอยู่โดยความเป็นมูล การประสมปัจจัยนั้นเรียกว่า 'ฆฏนา' โดยลำดับการได้ธรรมที่เป็นปัจจัยนั้นอย่างไม่เหลือ อย่างน้อยลง อย่างน้อยลงไปอีก และอย่างน้อยที่สุด, และในการได้โดยไม่เหลือ ก็โดยลำดับการได้ปัจจยุปบันอย่างไม่เหลือ. ลำดับนี้พึงทราบแม้ในการได้ที่น้อยลงเป็นต้น. හෙතුමූලකං නිට්ඨිතං. หมวดที่มีเหตุเป็นมูล จบแล้ว. 445. වත්ථුවසෙන සනිස්සයං වක්ඛතීති න ඉදං ලබ්භමානස්සපි වත්ථුස්ස වසෙන ඝටනන්ති අධිප්පායෙනාහ ‘‘ආරම්මණවසෙනෙව වා’’ති. ๔๔๕. คำว่า 'จะกล่าวถึงสัปปัตติปัจจัยโดยวัตถุ' นี้ มิใช่การประสมปัจจัยโดยอำนาจวัตถุที่ได้มา ด้วยอรรถาธิบายดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'หรือโดยอำนาจแห่งอารัมมณะเท่านั้น'. 446. සහජාතෙන පන සද්ධිං ආරම්මණාධිපති, ආරම්මණාධිපතිනා ච සද්ධිං සහජාතං න ලබ්භතීති ඉදං යථා සහජාතපුරෙජාතා එකො නිස්සයපච්චයො අත්ථිපච්චයො ච හොන්ති, එවං සහජාතාරම්මණාධිපතීනං එකස්ස අධිපතිපච්චයභාවස්ස අභාවතො වුත්තං[Pg.225]. නිස්සයභාවො හි අත්ථිඅවිගතභාවො ච සහජාතපුරෙජාතනිස්සයාදීනං සමානො, න පනෙවං සහජාතාරම්මණාධිපතිභාවො සමානො. සහජාතො හි ආරම්මණභාවං අනුපගන්ත්වා අත්තනා සහ පවත්තනවසෙන අධිපති හොති, ඉතරො ආරම්මණං හුත්වා අත්තනි නින්නතාකරණෙන. සහජාතො ච විජ්ජමානභාවෙනෙව උපකාරකො, ඉතරො අතීතානාගතොපි ආරම්මණභාවෙනෙව, තස්මා සහජාතාරම්මණපච්චයා විය භින්නසභාවා සහජාතාරම්මණාධිපතිනොති න තෙ එකතො එව අධිපතිපච්චයභාවං භජන්ති, තෙනෙව පඤ්හාවාරවිභඞ්ගෙ ච ‘‘කුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මා කුසලස්ස ධම්මස්ස අධිපතිපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදි න වුත්තන්ති. ๔๔๖. คำว่า 'อารัมมณาธิปติกับสหชาตปัจจัย และสหชาตปัจจัยกับอารัมมณาธิปติ ย่อมไม่ได้' นี้ กล่าวไว้เพราะไม่มีความเป็นอธิปติปัจจัยอันเดียวกันของสหชาตปัจจัยและอารัมมณาธิปติ เหมือนอย่างที่สหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัยเป็นนิสสยปัจจัยและอัตถิปัจจัยอันเดียวกัน. เพราะความเป็นนิสสยะและความเป็นอัตถิอวิคตะนั้นเสมอกันสำหรับสหชาตปัจจัยและปุเรชาตนิสสยปัจจัยเป็นต้น แต่ความเป็นสหชาตปัจจัยและอารัมมณาธิปติปัจจัยไม่เสมอกันอย่างนั้น. เพราะสหชาตปัจจัยย่อมเป็นอธิปติโดยความเป็นไปพร้อมกับตนโดยไม่เข้าถึงความเป็นอารัมมณะ ส่วนปัจจัยอื่น (อารัมมณาธิปติ) ย่อมเป็นอธิปติโดยการเป็นอารัมมณะแล้วทำให้ (จิต) น้อมไปหาตน. และสหชาตปัจจัยย่อมเป็นอุปการะด้วยความมีอยู่เท่านั้น ส่วนปัจจัยอื่น (อารัมมณาธิปติ) แม้เป็นอดีตหรืออนาคตก็เป็นอุปการะด้วยความเป็นอารัมมณะเท่านั้น เพราะฉะนั้น สหชาตปัจจัยและอารัมมณาธิปติปัจจัยจึงมีสภาพต่างกัน เหมือนอย่างสหชาตปัจจัยและอารัมมณปัจจัย ปัจจัยเหล่านั้นจึงไม่เข้าถึงความเป็นอธิปติปัจจัยร่วมกัน ด้วยเหตุนั้น ในปัญหาวารวิภังค์จึงมิได้กล่าวว่า 'กุสลธรรมและอัพยากตธรรม เป็นปัจจัยแก่กุสลธรรมด้วยอธิปติปัจจัย' เป็นต้น. 447-452. සාහාරකඝටනානං පුරතො වීරියචිත්තවීමංසානං සාධාරණවසෙන අනාහාරකාමග්ගකානි සඉන්ද්‍රියඝටනානි වත්තබ්බානි සියුං ‘‘අධිපතිසහජාතනිස්සයඉන්ද්‍රියඅත්ථිඅවිගතන්ති සත්ත. අධිපතිසහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයඉන්ද්‍රියසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතන්ති තීණි. අධිපතිසහජාතනිස්සයඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතන්ති තීණි. අධිපතිසහජාතනිස්සයවිපාකඉන්ද්‍රියඅත්ථිඅවිගතන්ති එකං. අධිපතිසහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිපාකඉන්ද්‍රියසම්පයුත්තඅවිගතන්ති එකං. අධිපතිසහජාතනිස්සයවිපාකඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතන්ති එක’’න්ති. කස්මා තානි න වුත්තානීති? ඉන්ද්‍රියභූතස්ස අධිපතිස්ස ආහාරමග්ගෙහි අඤ්ඤස්ස අභාවා. චිත්තාධිපති හි ආහාරො, වීරියවීමංසා ච මග්ගො හොති, න ච අඤ්ඤො ඉන්ද්‍රියභූතො අධිපති අත්ථි, යස්ස වසෙන අනාහාරකාමග්ගකානි සඉන්ද්‍රියඝටනානි වත්තබ්බානි සියුං, තස්මා තානි අවත්වා චිත්තාධිපතිආදීනං එකන්තෙන ආහාරමග්ගභාවදස්සනත්ථං සාහාරකසමග්ගකානෙව වුත්තානි. තෙසු ච සමග්ගකෙසු ද්වෙ පච්චයධම්මා ලබ්භන්ති, සාහාරකෙසු එකොයෙවාති සමග්ගකානි පුබ්බෙ වත්තබ්බානි සියුං. සඉන්ද්‍රියකානි පන යෙහි ආහාරමග්ගෙහි භින්දිතබ්බානි, තෙසං කමවසෙන පච්ඡා වුත්තානි. අට්ඨකථායං පන සදිසත්තාති සමග්ගකත්තෙන සමානත්තා, අනන්තරරූපත්තාති වා අත්ථො. ๔๔๗-๔๕๒. การประกอบที่มีอินทรีย์ซึ่งไม่มีอาหารและไม่มีมรรค พึงกล่าวโดยความเป็นส่วนรวมแห่งวิริยะ จิต และวิมังสา ก่อนการประกอบที่มีอาหารว่า 'อธิปติ สหชาตะ นิสสยะ อินทรีย์ อัตถิ อวิคตะ มี ๗, อธิปติ สหชาตะ อัญญมัญญะ นิสสยะ อินทรีย์ สัมปยุตตะ อัตถิ อวิคตะ มี ๓, อธิปติ สหชาตะ นิสสยะ อินทรีย์ วิปปยุตตะ อัตถิ อวิคตะ มี ๓, อธิปติ สหชาตะ นิสสยะ วิปากะ อินทรีย์ อัตถิ อวิคตะ มี ๑, อธิปติ สหชาตะ อัญญมัญญะ นิสสยะ วิปากะ อินทรีย์ สัมปยุตตะ อวิคตะ มี ๑, อธิปติ สหชาตะ นิสสยะ วิปากะ อินทรีย์ วิปปยุตตะ อัตถิ อวิคตะ มี ๑' ดังนี้. เพราะเหตุไร การประกอบเหล่านั้นจึงไม่ถูกกล่าวไว้? เพราะไม่มีอธิบดีที่เป็นอินทรีย์อื่นจากอาหารและมรรค. ด้วยว่าจิตตาธิปติเป็นอาหาร ส่วนวิริยะและวิมังสาเป็นมรรค และไม่มีอธิบดีอื่นที่เป็นอินทรีย์ ซึ่งพึงกล่าวการประกอบที่มีอินทรีย์ที่ไม่มีอาหารและไม่มีมรรคได้โดยอาศัยอธิบดีนั้น. เพราะฉะนั้น เมื่อไม่กล่าวการประกอบเหล่านั้น จึงกล่าวแต่การประกอบที่พร้อมมูลที่มีอาหารเท่านั้น เพื่อแสดงความเป็นอาหารและมรรคโดยส่วนเดียวแห่งจิตตาธิปติเป็นต้น. และในการประกอบที่พร้อมมูลเหล่านั้น ย่อมได้ปัจจัยธรรม ๒ อย่าง ส่วนในการประกอบที่มีอาหาร ย่อมได้เพียงอย่างเดียวเท่านั้น เพราะฉะนั้น การประกอบที่พร้อมมูลพึงกล่าวไว้ก่อน. ส่วนการประกอบที่มีอินทรีย์ ถูกกล่าวไว้ภายหลังตามลำดับแห่งอาหารและมรรคที่พึงจำแนก. ในอรรถกถา คำว่า 'sadisattā' มีความหมายว่า เพราะความเหมือนกันโดยความเป็นหมวดที่พร้อมมูล หรือมีความหมายว่า เพราะมีรูปที่อยู่ถัดไป. 457-460. කුසලාබ්‍යාකතො අබ්‍යාකතස්සාති චත්තාරීති අබ්‍යාකතසහිතස්ස කුසලස්ස පච්චයභාවදස්සනවසෙන කුසලමූලකෙස්වෙව දුමූලකම්පි ආහරිත්වා වුත්තං. අබ්‍යාකතෙ වත්ථුරූපම්පීති ඉදං ‘‘කටත්තාරූපම්පී’’ති [Pg.226] එවං වත්තබ්බං. ‘‘දුතියඝටනෙ අබ්‍යාකතවිස්සජ්ජනෙ රූපෙසු වත්ථුමෙව ලබ්භතී’’ති පුරිමපාඨො, භූතරූපම්පි පන ලබ්භතීති ‘‘වත්ථුඤ්ච භූතරූපඤ්ච ලබ්භතී’’ති පඨන්ති. ‘‘චතුත්ථෙ චිත්තසමුට්ඨානරූපමෙවා’’ති වුත්තං, ‘‘චිත්තසමුට්ඨානරූපං පටිසන්ධික්ඛණෙ කටත්තාරූපඤ්චා’’ති පන වත්තබ්බං. සවිපාකෙසු පඨමෙ විපාකා චෙව විපාකචිත්තසමුට්ඨානරූපඤ්චාති එත්ථ චතුත්ථෙ විපාකචිත්තසමුට්ඨානමෙවාති ඉධ ච කටත්තාරූපම්පි විපාකචිත්තසමුට්ඨානග්ගහණෙන ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘කටත්තාරූපඤ්චා’’තිපි පන පඨන්ති. එත්ථ පන සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිපාකසම්පයුත්තවිප්පයුත්තඅත්ථි අවිගතමූලකෙසු ඝටනෙසු හෙතුකම්මඣානමග්ගෙහි ඝටනානි න යොජිතානි, යථාවුත්තෙසු අත්ථිඅවිගතමූලවජ්ජෙසු ආහාරෙන, නිස්සයවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවජ්ජෙසු අධිපතිඉන්ද්‍රියෙහි ච. කස්මාති? තෙසු හි යොජියමානෙසු තංතංචිත්තුප්පාදෙකදෙසභූතා හෙතුආදයො අරූපධම්මාව පච්චයභාවෙන ලබ්භන්ති. තෙන තෙහි ඝටනානි හෙතුමූලකාදීසු වුත්තසදිසානෙව රූපමිස්සකත්තාභාවෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍යානීති න වුත්තානි. අත්ථිඅවිගතෙහි පන යොජියමානො ආහාරො නිස්සයාදීහි අධිපතිඉන්ද්‍රියානි ච රූපමිස්සකානි හොන්තීති අධිපතාහාරින්ද්‍රියමූලකෙසු වුත්තසදිසානිපි ඝටනානි අත්ථිඅවිගතමූලකෙසු නිස්සයාදිමූලකෙසු ච ආහාරෙන අධිපතින්ද්‍රියෙහි ච සුපාකටභාවත්ථං යොජිතානීති දට්ඨබ්බානීති. ๔๕๗-๔๖๐. คำว่า 'กุศลและอัพยากตะ แก่อัพยากตะ มี ๔' ดังนี้ ท่านกล่าวไว้โดยนำแม้ที่มี ๒ มูล มากล่าวในหมวดที่มีกุศลเป็นมูลเท่านั้น ด้วยอำนาจการแสดงความเป็นปัจจัยแห่งกุศลที่ประกอบด้วยอัพยากตะ. คำว่า 'แม้รูปที่เป็นวัตถุในอัพยากตะ' นี้ พึงกล่าวว่า 'แม้กตัตตารูป' ดังนี้. บทเดิมว่า 'ในการประกอบที่ ๒ ในการวิสัชนาอัพยากตะ ในรูปทั้งหลาย ย่อมได้แต่วัตถุเท่านั้น' แต่บางพวกอ่านว่า 'ย่อมได้ทั้งวัตถุและภูตรูป' เพราะย่อมได้แม้ภูตรูป. คำว่า 'ในที่ ๔ ย่อมได้แต่รูปที่เกิดจากจิตเท่านั้น' ดังนี้ พึงกล่าวว่า 'รูปที่เกิดจากจิต และกตัตตารูปในขณะปฏิสนธิ' ดังนี้. ในหมวดที่มีวิบาก ในการประกอบที่ ๑ คำว่า 'ทั้งวิบากและรูปที่เกิดจากจิตที่เป็นวิบาก' และในที่ ๔ นี้ คำว่า 'ย่อมได้แต่รูปที่เกิดจากจิตที่เป็นวิบากเท่านั้น' พึงทราบว่า กตัตตารูปก็ถูกถือเอาด้วยการถือเอา 'รูปที่เกิดจากจิตที่เป็นวิบาก' นั้นด้วย. แต่บางพวกก็อ่านว่า 'และกตัตตารูป'. ในที่นี้ การประกอบทั้งหลายในหมวดที่มีสหชาตะ อัญญมัญญะ นิสสยะ วิปากะ สัมปยุตตะ วิปปยุตตะ อัตถิ และอวิคตะ เป็นมูล ไม่ได้ประกอบเข้าด้วยเหตุ กรรม ฌาน และมรรค ในการประกอบที่เว้นจากมูลอัตถิและอวิคตะตามที่กล่าวแล้วด้วยอาหาร และในการประกอบที่เว้นจากมูลนิสสยะ วิปปยุตตะ อัตถิ และอวิคตะ ด้วยอธิบดีและอินทรีย์. เพราะเหตุไร? เพราะเมื่อประกอบปัจจัยเหล่านั้นเข้า ย่อมได้แต่อรูปธรรมมีเหตุเป็นต้น ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งแห่งจิตตุปบาทนั้นๆ โดยความเป็นปัจจัย. เพราะฉะนั้น การประกอบเหล่านั้นจึงไม่ถูกกล่าวไว้ เพราะเป็นสิ่งที่รู้ได้ง่ายโดยไม่มีรูปผสมอยู่ด้วย เหมือนที่กล่าวไว้ในหมวดที่มีเหตุเป็นมูลเป็นต้น. แต่เมื่ออาหารถูกประกอบเข้าด้วยอัตถิและอวิคตะ และอธิบดีและอินทรีย์ถูกประกอบเข้าด้วยนิสสยะเป็นต้น ย่อมเป็นรูปผสม. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า การประกอบที่เหมือนกับที่กล่าวไว้ในหมวดที่มีอธิบดี อาหาร และอินทรีย์เป็นมูล จึงถูกประกอบเข้าในหมวดที่มีอัตถิและอวิคตะเป็นมูล และในหมวดที่มีนิสสยะเป็นต้นเป็นมูล ด้วยอาหารและอธิบดีอินทรีย์ เพื่อให้ปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้น. 462-464. නිස්සයමූලකෙ ‘‘ඡට්ඨෙ තීණීති කුසලාදීනි චිත්තසමුට්ඨානස්සා’’ති පුරිමපාඨො, චක්ඛාදීනි පන චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං ලබ්භන්තීති ‘‘අබ්‍යාකතස්ස චක්ඛායතනාදීනි චා’’ති පඨන්ති. ๔๖๒-๔๖๔. ในหมวดที่มีนิสสยะเป็นมูล บทเดิมว่า 'ในที่ ๖ มี ๓ คือ กุศลเป็นต้น แก่รูปที่เกิดจากจิต' แต่บางพวกอ่านว่า 'และจักขายตนะเป็นต้น แก่อัพยากตะ' เพราะย่อมได้จักขุเป็นต้น แก่จักขุวิญญาณเป็นต้น. 466. උපනිස්සයමූලකෙ පකතූපනිස්සයවසෙන වුත්තෙසු ද්වීසු පඨමෙ ‘‘ලොකියකුසලාකුසලචෙතනා පච්චයභාවතො ගහෙතබ්බා’’ති වුත්තං, ලොකුත්තරාපි පන ගහෙතබ්බාව. ๔๖๖. ในหมวดที่มีอุปนิสสยะเป็นมูล ใน ๒ อย่างที่กล่าวไว้ด้วยอำนาจปกตูปนิสสยะ ในอย่างแรก ท่านกล่าวไว้ว่า 'เจตนาที่เป็นโลกียกุศลและอกุศล พึงถือเอาโดยความเป็นปัจจัย' แต่แม้โลกุตตรธรรมก็พึงถือเอาด้วยเช่นกัน. 473-477. කම්මමූලකෙ පටිසන්ධියං වත්ථුපීති එත්ථ න පවත්තෙ විය ඛන්ධායෙව පච්චයුප්පන්නභාවෙන ගහෙතබ්බාති අධිප්පායො. විපාකාවිපාකසාධාරණවසෙන වුත්තෙසු චතූසු පඨමෙ ‘‘අරූපෙන සද්ධිං චිත්තසමුට්ඨානරූපං ලබ්භතී’’ති වුත්තං, කටත්තාරූපම්පි පන ලබ්භතෙව. ඉමස්මිං පන කම්මමූලකෙ ‘‘කම්මපච්චයා ආරම්මණෙ ද්වෙ’’ති, ආරම්මණමූලකෙ ච ‘‘ආරම්මණපච්චයා කම්මෙ [Pg.227] ද්වෙ’’ති කස්මා න වුත්තං, නනු කුසලාකුසලචෙතනා කම්මාරම්මණානං පටිසන්ධියාදීනං කම්මපච්චයො ආරම්මණපච්චයො ච හොති. යථා ච ආරම්මණභූතං වත්ථුං ආරම්මණනිස්සයපච්චයභාවෙන වුච්චති, එවං කම්මම්පි ආරම්මණපච්චයභාවෙන වත්තබ්බන්ති? න, ද්වින්නං පච්චයභාවානං අඤ්ඤමඤ්ඤපටික්ඛෙපතො. පච්චුප්පන්නඤ්හි වත්ථු නිස්සයභාවං අපරිච්චජිත්වා තෙනෙවාකාරෙන තන්නිස්සිතෙන ආලම්බියමානං නිස්සයභාවෙන ච නිස්සයපච්චයොති යුත්තං වත්තුං. කම්මං පන තස්මිං කතෙ පවත්තමානානං කතූපචිතභාවෙන කම්මපච්චයො හොති, නාරම්මණාකාරෙන, විසයමත්තතාවසෙන ච ආරම්මණපච්චයො හොති, න සන්තානවිසෙසං කත්වා ඵලුප්පාදනසඞ්ඛාතෙන කම්මපච්චයාකාරෙන, තස්මා කම්මපච්චයභාවො ආරම්මණපච්චයභාවං පටික්ඛිපති, ආරම්මණපච්චයභාවො ච කම්මපච්චයභාවන්ති ‘‘කම්මපච්චයො හුත්වා ආරම්මණපච්චයො හොතී’’ති, ‘‘ආරම්මණපච්චයො හුත්වා කම්මපච්චයො හොතී’’ති ච න සක්කා වත්තුන්ති න වුත්තං. එස ච සභාවො වත්තමානානඤ්ච ආරම්මණපුරෙජාතානං වත්ථුචක්ඛාදීනං, යං ආරම්මණපච්චයභාවෙන සහ නිස්සයාදිපච්චයා හොන්තීති වත්තබ්බතා, අතීතස්ස ච කම්මස්ස අයං සභාවො, යං ආරම්මණපච්චයභාවෙන සහ කම්මපච්චයො හොතීති නවත්තබ්බතා. යථා සහජාතපුරෙජාතනිස්සයානං සහ නිස්සයපච්චයභාවෙන වත්තබ්බතා සභාවො, සහජාතාරම්මණාධිපතීනඤ්ච සහ අධිපතිපච්චයභාවෙන නවත්තබ්බතා, එවමිධාපීති. ๔๗๓-๔๗๗. ในมูลกรรม ในปฏิสนธิ คำว่า "วัตถุ" ในที่นี้ มีความหมายว่า พึงถือเอาขันธ์ทั้งหลายนั่นแหละโดยความเป็นปัจจยุปบัน เหมือนในปวัตติกาล. ใน ๔ อย่างที่กล่าวไว้โดยเป็นสาธารณะแก่ทั้งวิบากและอวิบาก ในข้อแรกกล่าวว่า "รูปที่เกิดจากจิตย่อมได้พร้อมกับอรูป" แต่รูปที่เกิดจากกรรมก็ย่อมได้ด้วย. ก็ในมูลกรรมนี้ เหตุใดจึงไม่กล่าวว่า "กรรมปัจจัย ๒ ในอารัมมณะ" และในมูลอารัมมณะ เหตุใดจึงไม่กล่าวว่า "อารัมมณปัจจัย ๒ ในกรรม"? ก็เจตนาที่เป็นกุศลและอกุศลย่อมเป็นกรรมปัจจัยและอารัมมณปัจจัยของปฏิสนธิเป็นต้นที่มีกรรมเป็นอารมณ์ มิใช่หรือ? และวัตถุที่เป็นอารมณ์ย่อมถูกกล่าวโดยความเป็นอารัมมณนิสสยปัจจัย ฉันใด กรรมก็พึงถูกกล่าวโดยความเป็นอารัมมณปัจจัย ฉันนั้น มิใช่หรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะความเป็นปัจจัยทั้งสองอย่างย่อมปฏิเสธซึ่งกันและกัน. ก็วัตถุที่เป็นปัจจุบัน เมื่อไม่ละความเป็นนิสสยะ และถูกอารมณ์โดยอาการนั้น โดยอาศัยวัตถุนั้น ย่อมควรกล่าวโดยความเป็นนิสสยะและนิสสยปัจจัย. ส่วนกรรม เมื่อกระทำแล้ว ย่อมเป็นกรรมปัจจัยโดยความเป็นสิ่งที่กระทำและสั่งสมไว้ของธรรมทั้งหลายที่กำลังเป็นไป ไม่ใช่โดยอาการแห่งอารมณ์. และย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยโดยความเป็นเพียงอารมณ์ ไม่ใช่โดยอาการแห่งกรรมปัจจัยที่กระทำความพิเศษแห่งสันดานแล้วยังผลให้เกิดขึ้น. เพราะฉะนั้น ความเป็นกรรมปัจจัยย่อมปฏิเสธความเป็นอารัมมณปัจจัย และความเป็นอารัมมณปัจจัยย่อมปฏิเสธความเป็นกรรมปัจจัย. ดังนั้น จึงไม่สามารถกล่าวได้ว่า "เป็นกรรมปัจจัยแล้วเป็นอารัมมณปัจจัย" และ "เป็นอารัมมณปัจจัยแล้วเป็นกรรมปัจจัย" จึงไม่ได้กล่าวไว้. และสภาวะนี้เป็นของวัตถุและจักขุเป็นต้นที่เป็นอารัมมณปุเรชาตที่กำลังเป็นไป ซึ่งควรกล่าวว่า "เป็นปัจจัยมีนิสสยะเป็นต้นพร้อมกับความเป็นอารัมมณปัจจัย". และสภาวะนี้เป็นของกรรมในอดีต ซึ่งไม่ควรกล่าวว่า "เป็นกรรมปัจจัยพร้อมกับความเป็นอารัมมณปัจจัย". เหมือนอย่างที่สหชาตปุเรชาตนิสสยะทั้งหลายมีสภาวะที่ควรกล่าวพร้อมกับความเป็นนิสสยปัจจัย และสหชาตอารัมมณาธิปติทั้งหลายไม่มีสภาวะที่ควรกล่าวพร้อมกับความเป็นอธิปติปัจจัย ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น. 478-483. නිරාධිපතිවිඤ්ඤාණාහාරවසෙනාති අනාමට්ඨාධිපතිභාවස්ස විඤ්ඤාණාහාරස්ස වසෙනාති අධිප්පායො. වත්ථු පරිහායතීති අඤ්ඤමඤ්ඤම්පි ලභන්තස්ස වත්ථුස්ස වසෙන සබ්බස්ස කටත්තාරූපස්ස පරිහානං දස්සෙති. ๔๗๘-๔๘๓. คำว่า "โดยวิญญาณาหารที่ไม่มีอธิปติ" มีความหมายว่า โดยวิญญาณาหารที่ไม่มีสภาวะเป็นอธิปติที่ไม่ได้ถูกสัมผัส. คำว่า "วัตถุย่อมเสื่อมไป" แสดงถึงความเสื่อมไปของรูปที่เกิดจากกรรมทั้งหมด โดยอาศัยวัตถุที่ได้ซึ่งกันและกันด้วย. 484-495. ‘‘තතියෙ අරූපින්ද්‍රියානි රූපාන’’න්ති වුත්තං, චක්ඛාදීනි ච පන චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං ලබ්භන්ති. තතො වීරියවසෙන මග්ගසම්පයුත්තානි ඡාති එත්ථ යදිපි වීමංසා ලබ්භති, වීරියස්ස පන වසෙන තංසමානගතිකා වීමංසාපි ගහිතාති ‘‘වීරියවසෙනා’’ති වුත්තං. 484-495. ในข้อที่สามกล่าวว่า "อรูปินทรีย์ทั้งหลายเป็นของรูปทั้งหลาย" และจักขุเป็นต้นก็ย่อมได้แก่จักขุวิญญาณเป็นต้น. จากนั้น ในคำว่า "ธรรม ๖ อย่างที่สัมปยุตด้วยมรรคโดยอาศัยวิริยะ" แม้วิมังสาจะพึงได้ แต่ก็กล่าวว่า "โดยอาศัยวิริยะ" เพราะวิมังสาที่มีคติเสมอกันกับวิริยะก็ถูกถือเอาด้วยโดยอาศัยวิริยะ. 511-514. විප්පයුත්තමූලකෙ ‘‘දසමෙ කුසලාදයො චිත්තසමුට්ඨානාන’’න්ති වුත්තං, පටිසන්ධියං පන ‘‘ඛන්ධා කටත්තාරූපානං වත්ථු ච ඛන්ධාන’’න්ති ඉදම්පි ලබ්භති. ‘‘එකාදසමෙ පටිසන්ධියං වත්ථු ඛන්ධාන’’න්ති වුත්තං, තං විපාකපච්චයස්ස [Pg.228] අග්ගහිතත්තා යස්ස වත්ථුස්ස වසෙන ඝටනං කතං, තස්ස දස්සනවසෙන වුත්තං. ‘‘ඛන්ධා ච වත්ථුස්සා’’ති ඉදම්පි පන ලබ්භතෙව. ‘‘ද්වාදසමෙ පටිසන්ධියං ඛන්ධා කටත්තාරූපාන’’න්ති පුබ්බපාඨො, චිත්තසමුට්ඨානානි පන න වජ්ජෙතබ්බානීති ‘‘ද්වාදසමෙ ඛන්ධා පවත්තෙ චිත්තසමුට්ඨානරූපානං පටිසන්ධියං කටත්තාරූපානඤ්චා’’ති පඨන්ති. ๕๑๑-๕๑๔. ในมูลวิปปยุต กล่าวว่า "ในข้อที่สิบ กุศลเป็นต้นเป็นของรูปที่เกิดจากจิต". แต่ในการปฏิสนธิ ข้อนี้ก็ย่อมได้ว่า "ขันธ์ทั้งหลายเป็นของรูปที่เกิดจากกรรม และวัตถุเป็นของขันธ์ทั้งหลาย". ในข้อที่สิบเอ็ดกล่าวว่า "ในการปฏิสนธิ วัตถุเป็นของขันธ์ทั้งหลาย". ข้อนั้นกล่าวไว้โดยแสดงวัตถุที่ได้จัดหมวดหมู่ไว้โดยอาศัยวัตถุใด เพราะไม่ได้ถือเอาวิบากปัจจัย. แต่ข้อนี้ก็ย่อมได้ว่า "และขันธ์ทั้งหลายเป็นของวัตถุ". ในข้อที่สิบสอง "ในการปฏิสนธิ ขันธ์ทั้งหลายเป็นของรูปที่เกิดจากกรรม" เป็นบทอ่านเดิม. แต่รูปที่เกิดจากจิตก็ไม่ควรละทิ้ง. ดังนั้น จึงอ่านว่า "ในข้อที่สิบสอง ขันธ์ทั้งหลายเป็นของรูปที่เกิดจากจิตในปวัตติกาล และเป็นของรูปที่เกิดจากกรรมในการปฏิสนธิ". 515-518. අත්ථිපච්චයමූලකෙ පඨමඝටනෙ ‘‘අරූපවත්ථාරම්මණමහාභූතඉන්ද්‍රියාහාරානං වසෙන සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතපච්චයා ලබ්භන්තී’’ති වුත්තං, ‘‘ආහාරින්ද්‍රියපච්චයා චා’’තිපි පන වත්තබ්බං. න හි ඉන්ද්‍රියාහාරානං වසෙන සහජාතාදයො ලබ්භන්තීති. ‘‘දුතියෙ පච්ඡාජාතකබළීකාරාහාරා න ලබ්භන්තී’’ති වුත්තං, සබ්බානිපි පන අලබ්භමානානි දස්සෙතුං ‘‘පච්ඡාජාතකබළීකාරාහාරරූපජීවිතින්ද්‍රියරූපාදිආරම්මණානි ච න ලබ්භන්තී’’ති පඨන්ති, ඡට්ඨං සබ්බෙසං ඉන්ද්‍රියානං වසෙන වුත්තං. සත්තමෙ තතො රූපජීවිතින්ද්‍රියමත්තං පරිහායතීති එවමෙතෙසං විසෙසො වත්තබ්බො. තතො එකාදසමෙති එත්ථ තතොති නවමතොති අත්ථො. තෙරසමෙ වත්ථාරම්මණාති එත්ථ වත්ථුග්ගහණෙන චක්ඛාදිවත්ථූනිපි ගහිතානි, තථා චුද්දසමෙ වත්ථුමෙවාති එත්ථාපි. ‘‘සත්තරසමෙ පන තදෙව ආරම්මණාධිපතිභාවෙන, අට්ඨාරසමෙපි තදෙව ආරම්මණූපනිස්සයවසෙනා’’ති පුරිමපාඨො, ‘‘ආරම්මණූපනිස්සයවසෙනා’’ති අයං පන සත්තරසමතො විසෙසො න හොති, වත්ථාරම්මණානං පන සත්තරසමෙ අට්ඨාරසමෙ ච වත්ථුස්සෙව පච්චයභාවො විසෙසොති ‘‘සත්තරසමෙ පන ආරම්මණාධිපතිභාවෙන චක්ඛාදීනි ච, අට්ඨාරසමෙ වත්ථුස්සෙව ආරම්මණූපනිස්සයවසෙනා’’ති පඨන්ති. ๕๑๕-๕๑๘. ในมูลอัตถิปัจจัย ในการจัดหมวดหมู่ครั้งแรก กล่าวว่า "ปัจจัยสหชาต ปุเรชาต ปัจฉาชาต ย่อมได้โดยอาศัยอรูป วัตถุ อารมณ์ มหาภูตรูป อินทรีย์ และอาหาร". แต่ก็ควรกล่าวว่า "และอาหารปัจจัย อินทรียปัจจัย" ด้วย. เพราะสหชาตเป็นต้นย่อมไม่ได้โดยอาศัยอินทรีย์และอาหาร. ในข้อที่สองกล่าวว่า "ปัจฉาชาตกวฬิงการาหารย่อมไม่ได้". แต่เพื่อแสดงสิ่งที่ไม่ได้ทั้งหมด จึงอ่านว่า "ปัจฉาชาตกวฬิงการาหาร รูปชีวิตินทรีย์ รูปเป็นต้น และอารมณ์ทั้งหลายย่อมไม่ได้". ข้อที่หกกล่าวไว้โดยอาศัยอินทรีย์ทั้งหมด. ในข้อที่เจ็ด ข้อพิเศษของสิ่งเหล่านี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า "จากนั้น รูปชีวิตินทรีย์เท่านั้นย่อมเสื่อมไป". คำว่า "จากนั้นถึงข้อที่สิบเอ็ด" ในที่นี้ คำว่า "จากนั้น" มีความหมายว่า "จากข้อที่เก้า". ในข้อที่สิบสาม คำว่า "วัตถุอารมณ์" ในที่นี้ การถือเอาวัตถุได้รวมเอาวัตถุมีจักขุเป็นต้นไว้ด้วย. เช่นเดียวกัน ในข้อที่สิบสี่ คำว่า "วัตถุเท่านั้น" ในที่นี้ก็เช่นกัน. บทอ่านเดิมคือ "ในข้อที่สิบเจ็ด สิ่งนั้นนั่นแหละโดยความเป็นอารัมมณาธิปติ และในข้อที่สิบแปด สิ่งนั้นนั่นแหละโดยอาศัยอารัมมณูปนิสสยะ". แต่คำว่า "โดยอาศัยอารัมมณูปนิสสยะ" นี้ ไม่ใช่ข้อพิเศษจากข้อที่สิบเจ็ด. แต่ความเป็นปัจจัยของวัตถุเท่านั้นเป็นข้อพิเศษของวัตถุอารมณ์ทั้งหลายในข้อที่สิบเจ็ดและสิบแปด. ดังนั้น จึงอ่านว่า "ในข้อที่สิบเจ็ด สิ่งนั้นนั่นแหละโดยความเป็นอารัมมณาธิปติ และจักขุเป็นต้นด้วย และในข้อที่สิบแปด โดยอาศัยอารัมมณูปนิสสยะของวัตถุเท่านั้น". 519. සහජාතානි විය සහජාතෙන කෙනචි එකෙන පච්චයෙන අනියමිතත්තා තානි පකිණ්ණකානීති වුත්තානීති එත්ථ පුරෙජාතපච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියානි සහජාතෙන අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච අසාමඤ්ඤවසෙන විප්පකිණ්ණානි වුත්තානි. ආරම්මණමූලකෙ අනන්තරසමනන්තරපුරෙජාතාති එත්ථ උපනිස්සයොපි පඨිතබ්බො. ๕๑๙. ในที่นี้ที่กล่าวว่าปัจจัยเหล่านั้นเป็นปกิณณกะ (ปัจจัยเรี่ยราย) เพราะไม่ถูกกำหนดด้วยปัจจัยสหชาตอย่างใดอย่างหนึ่งโดยเฉพาะ เหมือนกับสหชาตธรรมทั้งหลาย ปัจจัยคือปุเรชาต ปัจฉาชาต อาหาร และอินทรีย์ ถูกกล่าวว่าเป็นปัจจัยเรี่ยราย โดยความเป็นปัจจัยที่ไม่ทั่วไปกับสหชาตปัจจัยและอัญญมัญญปัจจัย ในที่นี้ที่กล่าวว่า อารัมมณมูลกะ อนันตร สมนันตร ปุเรชาต พึงอ่านอุปนิสสยะด้วย යෙසු පාකටා හුත්වා පඤ්ඤායන්ති, තානි දස්සෙතුං ‘‘හෙතුමූලකාදීන’’න්තිආදිමාහ. අලොභාදිතංතංනාමවසෙන පන හෙතුආරම්මණාධිපතිආහාරින්ද්‍රියඣානමග්ගපච්චයධම්මා එවං පාකටා හුත්වා න පඤ්ඤායෙය්‍යුන්ති තෙ [Pg.229] පරිච්ඡෙදවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘ද්වාදසෙව හි හෙතූ’’තිආදිමාහ. තෙන ‘‘එත්තකායෙව පච්චයධම්මා’’ති නිච්ඡයං කත්වා පාකටො හුත්වා අපඤ්ඤායමානොපි තෙස්වෙව මග්ගිතබ්බොති දස්සෙති. තත්ථ ඡ ආරම්මණාති එතෙන ආරම්මණාධිපති රූපාදිආරම්මණභාවතො සඞ්ගහිතොති තං අග්ගහෙත්වා ‘‘චත්තාරො අධිපතයො’’ති වුත්තං. එකන්තෙන කුසලවිපාකාති ඉදං ඉන්ද්‍රියෙසු අඤ්ඤින්ද්‍රියවසෙන ලබ්භති. එකන්තෙන අකුසලවිපාකාති ඉදං පන න සක්කා ලද්ධුං. ඣානඞ්ගෙස්වපි හි දුක්ඛං අකුසලමෙව විපාකස්ස අඣානඞ්ගත්තා. චිත්තට්ඨිතිපි අකුසලවිපාකකිරියා හොතීති. අකුසලස්ස විපාකා අකුසලවිපාකාති එවං පන අත්ථෙ ගය්හමානෙ ඉන්ද්‍රියෙසු දුක්ඛින්ද්‍රියවසෙන ලබ්භෙය්‍ය, කුසලවිපාකාකුසලවිපාකවිසෙසෙන පන පච්චයයොජනා නත්ථීති අයමත්ථො අධිප්පෙතොති සක්කා වත්තුන්ති. เพื่อแสดงธรรมที่ปรากฏชัดเจน จึงกล่าวคำว่า 'เหตุมีมูลเป็นต้น' เป็นต้น แต่โดยชื่อของอโลภะเป็นต้น ธรรมที่เป็นปัจจัยคือเหตุ อารัมมณะ อธิบดี อาหาร อินทรีย์ ฌาน และมรรค จะไม่ปรากฏชัดเจนอย่างนี้ เมื่อจะแสดงธรรมเหล่านั้นโดยการจำแนก จึงกล่าวคำว่า 'เหตุมี ๑๒ อย่างเท่านั้น' เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น เมื่อกำหนดแน่นอนว่า 'ธรรมที่เป็นปัจจัยมีเท่านี้เท่านั้น' จึงแสดงว่า แม้ธรรมที่ไม่ปรากฏชัดเจน ก็พึงแสวงหาในธรรมเหล่านั้นนั่นเอง ในที่นั้น ด้วยคำว่า 'อารัมมณะ ๖' นี้ อารัมมณาธิปติถูกสงเคราะห์แล้วโดยความเป็นอารมณ์มีรูปเป็นต้น จึงไม่ถือเอาอารัมมณาธิปตินั้น แล้วกล่าวว่า 'อธิบดี ๔' คำว่า 'กุศลวิบากโดยส่วนเดียว' นี้ พึงได้โดยความเป็นอัญญินทรีย์ในอินทรีย์ทั้งหลาย แต่คำว่า 'อกุศลวิบากโดยส่วนเดียว' นี้ ไม่สามารถหาได้ เพราะว่าแม้ในองค์ฌานทั้งหลาย ทุกขเวทนาก็เป็นอกุศลเท่านั้น เพราะวิบากไม่เป็นองค์ฌาน แม้จิตตฐิติ (เอกัคคตา) ก็เป็นอกุศล วิบาก และกิริยาได้ แต่ถ้าถือเอาความหมายว่า 'วิบากของอกุศลเป็นอกุศลวิบาก' อย่างนี้ ก็พึงได้โดยความเป็นทุกขินทรีย์ในอินทรีย์ทั้งหลาย แต่การประกอบปัจจัยโดยจำแนกเป็นกุศลวิบากและอกุศลวิบากไม่มี จึงอาจกล่าวได้ว่าความหมายนี้เป็นที่ประสงค์ පඤ්හාවාරස්ස ඝටනෙ අනුලොමගණනා නිට්ඨිතා. การนับอนุโลมในการประกอบปัญหาวาระจบแล้ว පච්චනීයුද්ධාරවණ්ණනා คำอธิบายการยกปัจจนีย์ขึ้นแสดง 527. එකෙන ලක්ඛණෙනාති ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස නහෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති හෙතුපච්චයතො අඤ්ඤෙන පච්චයෙන පච්චයොති අත්ථො. හෙතුපච්චයතො ච අඤ්ඤෙ පච්චයා අග්ගහිතග්ගහණෙන අට්ඨ හොන්ති, තෙසු කුසලො කුසලස්ස තීහි පච්චයෙහි පච්චයො, අකුසලස්ස ද්වීහි, එවං තස්මිං තස්මිං පච්චයෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ තතො අඤ්ඤෙ පච්චයා ඉමෙස්වෙව ආරම්මණාදීසු අට්ඨසු පච්චයෙසු යථායොගං යොජෙතබ්බාති ඉදමෙත්ථ ලක්ඛණං වෙදිතබ්බං. එතෙසු ච අට්ඨසු පච්චයෙසු පුරිමපුරිමෙහි අසඞ්ගහිතෙ සඞ්ගහෙත්වා පච්ඡිමපච්ඡිමා වුත්තාති ආරම්මණතො අඤ්ඤෙසං ද්වින්නං වසෙන උපනිස්සයො, වත්ථුපුරෙජාතස්ස වසෙන පුරෙජාතං, සහජාතතො උපනිස්සයතො ච, අඤ්ඤිස්සා චෙතනාය වසෙන කම්මං, සහජාතතො අඤ්ඤස්ස කබළීකාරාහාරස්ස වසෙන ආහාරො, සහජාතතො පුරෙජාතතො ච අඤ්ඤස්ස රූපජීවිතින්ද්‍රියස්ස වසෙන ඉන්ද්‍රියං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එවඤ්ච කත්වා ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො, සහජාතඋපනිස්සයපච්චයෙන [Pg.230] පච්චයො’’තිච්චෙව (පට්ඨා. 1.1.404, 419, 423) වුත්තං, තදඤ්ඤාභාවා න වුත්තං ‘‘කම්මාහාරින්ද්‍රියපච්චයෙන පච්චයො’’ති, තස්මා ‘‘ආරම්මණාධිපති ආරම්මණපච්චයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතී’’ති එවං වත්තබ්බං. යං පන පරිත්තත්තිකෙ පඤ්හාවාරපච්චනීයෙ ‘‘අප්පමාණො ධම්මො අප්පමාණස්ස ධම්මස්ස සහජාතඋපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.12.66, 74) එත්ථ ආරම්මණස්ස අවචනං, තං පුරිමෙහි අසඞ්ගහිතවසෙන වුත්තානං සඞ්ගහිතවිවජ්ජනාභාවතො උපනිස්සයතො අඤ්ඤාරම්මණාභාවතො ච, න පන ආරම්මණූපනිස්සයස්ස ආරම්මණෙ අසඞ්ගහිතත්තා. ๕๒๗. ด้วยลักษณะอย่างหนึ่ง คำว่า 'กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมด้วยปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย' หมายถึงเป็นปัจจัยด้วยปัจจัยอื่นจากเหตุปัจจัย และปัจจัยอื่นจากเหตุปัจจัยมี ๘ อย่าง โดยการถือเอาปัจจัยที่ยังไม่ถูกถือเอา ในปัจจัยเหล่านั้น กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศลด้วยปัจจัย ๓ อย่าง, แก่อกุศลด้วยปัจจัย ๒ อย่าง เมื่อปัจจัยอื่นจากปัจจนีย์ตั้งอยู่ในปัจจัยนั้นๆ อย่างนี้ ปัจจัยอื่นจากนั้นพึงประกอบในปัจจัย ๘ อย่างมีอารัมมณะเป็นต้นเหล่านี้นั่นเองตามสมควร พึงทราบลักษณะนี้ในที่นี้ และในปัจจัย ๘ อย่างเหล่านี้ ปัจจัยหลังๆ ถูกกล่าวโดยสงเคราะห์สิ่งที่ยังไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยปัจจัยก่อนๆ พึงทราบว่า อุปนิสสยะถูกกล่าวโดยความเป็นปัจจัย ๒ อย่างอื่นจากอารัมมณะ (คือสหชาตูปนิสสยะและปกตูปนิสสยะ), ปุเรชาตถูกกล่าวโดยความเป็นวัตถุปุเรชาต, กรรมถูกกล่าวโดยความเป็นเจตนาอื่นจากสหชาตและอุปนิสสยะ, อาหารถูกกล่าวโดยความเป็นกวฬิงการาหารอื่นจากสหชาต, อินทรีย์ถูกกล่าวโดยความเป็นรูปชีวิตินทรีย์อื่นจากสหชาตและปุเรชาต และเมื่อทำอย่างนี้ จึงกล่าวว่า 'กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมด้วยอารัมมณปัจจัย, เป็นปัจจัยด้วยสหชาตูปนิสสยปัจจัย' เท่านั้น (ปัฏฐาน ๑.๑.๔๐๔, ๔๑๙, ๔๒๓) เพราะไม่มีปัจจัยอื่นจากนั้น จึงไม่กล่าวว่า 'เป็นปัจจัยด้วยกัมมปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย' เพราะฉะนั้น พึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'อารัมมณาธิปติย่อมสงเคราะห์เข้าในอารัมมณปัจจัย' แต่การไม่กล่าวอารัมมณะในที่นี้ที่ว่า 'อัปปมาณธรรมเป็นปัจจัยแก่อัปปมาณธรรมด้วยสหชาตูปนิสสยปัจจัย' ในปัญหาวาระปัจจนีย์แห่งปริตตัตติกะ (ปัฏฐาน ๒.๑๒.๖๖, ๗๔) นั้น เป็นเพราะไม่มีการเว้นสิ่งที่ถูกสงเคราะห์ซึ่งถูกกล่าวโดยการไม่สงเคราะห์ด้วยปัจจัยก่อนๆ และเพราะไม่มีอารัมมณะอื่นจากอุปนิสสยะ ไม่ใช่เพราะอารัมมณูปนิสสยะไม่ถูกสงเคราะห์ในอารัมมณะ අත්ථිඅවිගතපච්චයා යදිපි සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියානං වසෙන පඤ්චවිධාව, සහජාතපුරෙජාතානං පන පච්ඡාජාතාහාරානං පච්ඡාජාතින්ද්‍රියානඤ්ච සහාපි අත්ථිඅවිගතපච්චයභාවො හොති, න තිණ්ණං විප්පයුත්තතා විය විසුංයෙවාති ‘‘අත්ථිඅවිගතෙසු ච එකෙකස්ස වසෙන ඡහි භෙදෙහි ඨිතා’’ති අත්ථිඅවිගතපච්චයලක්ඛණෙසු එකෙකං සඞ්ගහෙත්වා වුත්තං. แม้อัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัยจะมี ๕ อย่างโดยความเป็นสหชาต ปุเรชาต ปัจฉาชาต อาหาร และอินทรีย์ก็ตาม แต่ความเป็นอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัยย่อมมีแก่สหชาตและปุเรชาต และแก่ปัจฉาชาต อาหาร และอินทรีย์พร้อมกันด้วย ไม่ใช่แยกกันเหมือนความเป็นวิปปยุตตปัจจัย ๓ อย่าง เพราะฉะนั้น คำว่า 'ในอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัยนั้น ตั้งอยู่ด้วย ๖ ประเภทโดยแต่ละอย่าง' จึงถูกกล่าวโดยสงเคราะห์แต่ละอย่างในลักษณะของอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย ‘‘රූපින්ද්‍රියපච්චයො පන අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදතො දුවිධො’’ති වුත්තං, තං ‘‘අජ්ඣත්තිකබාහිරභෙදතො’’ති එවං වත්තබ්බං. ที่กล่าวว่า 'แต่รูปินทริยปัจจัยมี ๒ อย่างโดยจำแนกเป็นอัชฌัตตะและพหิทธะ' นั้น พึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'โดยจำแนกเป็นอัชฌัตติกะและพาหิระ' චතුවීසතියාපීති න සොළසන්නංයෙව, නාපි අට්ඨන්නංයෙව, අථ ඛො චතුවීසතියාපීති අත්ථො. ආරම්මණභූතානං අධිපතිඋපනිස්සයපච්චයානං උපනිස්සයෙ නිස්සයපුරෙජාතවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතානඤ්ච පුරෙජාතෙ සඞ්ගහො අත්ථීති ආරම්මණපච්චයං ආරම්මණපච්චයභාවෙයෙව ඨපෙත්වා තදෙකදෙසස්ස තෙසඤ්ච උපනිස්සයාදීසු සඞ්ගහං වත්තුකාමො ‘‘ආරම්මණපච්චයෙ ආරම්මණපච්චයොව සඞ්ගහං ගච්ඡති, න සෙසා තෙවීසතී’’ති ආහ. චතුත්ථෙ පුරෙජාතපච්චයෙති එත්ථ යථා ‘‘උපනිස්සයපච්චයෙ අධිපතිභූතො ආරම්මණපච්චයො’’ති වුත්තං, එවං ‘‘පුරෙජාතභූතො ආරම්මණපච්චයො’’තිපි වත්තබ්බං, තං පන තත්ථ වුත්තනයෙන ගහෙතුං සක්කාති කත්වා න වුත්තං සියා. අථ පන ‘‘ආරම්මණතො අඤ්ඤං පුරෙජාතග්ගහණෙන ගහිත’’න්ති න වුත්තං, එවං සති උපනිස්සයග්ගහණෙනපි ආරම්මණතො අඤ්ඤස්ස ගහිතතාය භවිතබ්බන්ති ‘‘අධිපතිභූතො ආරම්මණපච්චයො උපනිස්සයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතී’’ති න වත්තබ්බං සියාති. คำว่า 'แม้ ๒๔' หมายความว่า ไม่ใช่เพียง ๑๖ อย่างเท่านั้น และไม่ใช่เพียง ๘ อย่างเท่านั้น แต่หมายถึงแม้ทั้ง ๒๔ อย่าง การสงเคราะห์อธิปติปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัยที่เป็นอารัมมณะเข้าในอุปนิสสยะ และการสงเคราะห์นิสสยะ ปุเรชาต วิปปยุตตะ อัตถิ และอวิคตะเข้าในปุเรชาตมีอยู่ เมื่อวางอารัมมณปัจจัยไว้ในความเป็นอารัมมณปัจจัยนั่นเอง ผู้ประสงค์จะกล่าวการสงเคราะห์ส่วนหนึ่งของอารัมมณปัจจัยนั้นและปัจจัยเหล่านั้นในอุปนิสสยะเป็นต้น จึงกล่าวว่า 'ในอารัมมณปัจจัย อารัมมณปัจจัยเท่านั้นย่อมสงเคราะห์เข้า ไม่ใช่ปัจจัยที่เหลือ ๒๓ อย่าง' ในปุเรชาตปัจจัยที่ ๔ นี้ เหมือนที่กล่าวว่า 'อารัมมณปัจจัยที่เป็นอธิบดีสงเคราะห์เข้าในอุปนิสสยปัจจัย' อย่างนั้น ก็พึงกล่าวว่า 'อารัมมณปัจจัยที่เป็นปุเรชาต' ด้วย แต่ที่ไม่ได้กล่าวไว้ อาจเป็นเพราะสามารถถือเอาได้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้น แต่ถ้าไม่กล่าวว่า 'สิ่งอื่นจากอารัมมณะถูกถือเอาด้วยการถือเอาปุเรชาต' เมื่อเป็นเช่นนั้น ด้วยการถือเอาอุปนิสสยะ ก็พึงเป็นการถือเอาสิ่งอื่นจากอารัมมณะด้วย จึงไม่พึงกล่าวว่า 'อารัมมณปัจจัยที่เป็นอธิบดี ย่อมสงเคราะห์เข้าในอุปนิสสยะ' යෙසු [Pg.231] පඤ්හෙසු…පෙ… එකොව පච්චයො ආගතොති එත්ථ ආගතොවාති එවං එවසද්දො ආනෙත්වා යොජෙතබ්බො. තෙන ද්වාදසමචුද්දසමෙසු පඤ්හෙසු සහජාතපුරෙජාතෙසු එකෙකො පච්චයො න අනාගතො හොති, අථ ඛො ආගතොවාති තෙසු අඤ්ඤතරපටික්ඛෙපෙ තෙපි පඤ්හා පරිහායන්තීති දස්සිතං හොතීති. යස්මිං පන පඤ්හෙති දුතියඡට්ඨපඤ්හෙසු එකෙකවසෙන ගහෙත්වා එකවචනෙන නිද්දිසීයති. එවන්ති ආරම්මණඋපනිස්සයවසෙනාති අත්ථො. තෙන ද්වාදසමචුද්දසමෙ නිවත්තෙති. තෙසුපි හි ද්වෙ පච්චයා ආගතා, න පන ආරම්මණඋපනිස්සයවසෙනාති. අවසෙසානං වසෙනාති අවසෙසානං ලබ්භමානානං වසෙනාති දට්ඨබ්බං. න හි තෙරසමපන්නරසමෙසු පච්ඡාජාතෙපි පටික්ඛිත්තෙ ආහාරින්ද්‍රියානං වසෙන තෙ පඤ්හා ලබ්භන්ති, අථ ඛො සහජාතස්සෙව වසෙනාති. ඉදමෙව චෙත්ථ ලක්ඛණන්ති අට්ඨන්නං පච්චයානං සබ්බපච්චයසඞ්ගාහකත්තං, උක්කට්ඨවසෙන පඤ්හාපරිච්ඡෙදො, තෙ තෙ පච්චයෙ සඞ්ගහෙත්වා දස්සිතපච්චයපරිච්ඡෙදො, තස්මිං තස්මිං පච්චයෙ පටික්ඛිත්තෙ තස්ස තස්ස පඤ්හස්ස පරිහානාපරිහානීති එතං සබ්බං සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනෙව ‘‘ඉමිනා ලක්ඛණෙනා’’ති වුත්තං. ในปัญหาทั้งหลายใด... (ละไว้)... ปัจจัยอย่างเดียวเท่านั้นมาแล้ว ในคำว่า 'มาแล้ว' (อาคโต) นี้ พึงนำ 'เอว' ศัพท์มาประกอบอย่างนี้ว่า 'มาแล้วนั่นเทียว' (อาคโตว). ด้วยเหตุนั้น ในปัญหาที่ ๑๒ และ ๑๔ ซึ่งเป็นสหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัย ปัจจัยแต่ละอย่างย่อมไม่ใช่ไม่มา (คือมา) แต่ที่จริงคือมาแล้วนั่นเทียว เมื่อปฏิเสธปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่งในปัญหาเหล่านั้น ปัญหาเหล่านั้นก็ย่อมเสื่อมไป เป็นอันแสดงไว้ดังนี้. ส่วนในคำว่า 'ในปัญหาใด' (ยสฺมึ ปน ปญฺเห) นี้ ท่านถือเอาปัญหาที่ ๒ และที่ ๖ โดยความเป็นอย่างละหนึ่ง แล้วระบุด้วยเอกพจน์. คำว่า 'เอวํ' มีอรรถว่า โดยอำนาจแห่งอารัมมณปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัย. ด้วยคำนั้น ท่านจึงห้ามปัญหาที่ ๑๒ และที่ ๑๔. เพราะในปัญหาเหล่านั้น แม้จะมีปัจจัย ๒ อย่างมาแล้วก็ตาม แต่ก็ไม่ได้มาโดยอำนาจแห่งอารัมมณปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัย. คำว่า 'โดยอำนาจแห่งปัจจัยที่เหลือ' พึงทราบว่า โดยอำนาจแห่งปัจจัยที่เหลือที่พึงได้. เพราะในปัญหาที่ ๑๓ และที่ ๑๕ แม้เมื่อปฏิเสธปัจฉาชาตปัจจัยแล้ว ปัญหาเหล่านั้นก็ย่อมไม่ได้โดยอำนาจแห่งอาหารปัจจัยและอินทรียปัจจัย แต่ย่อมได้โดยอำนาจแห่งสหชาตปัจจัยเท่านั้น. คำว่า 'ลักษณะในที่นี้ก็คือสิ่งนี้' พึงทราบว่า ท่านกล่าวหมายถึงเรื่องทั้งหมดนี้ คือ ความที่ปัจจัย ๘ อย่างเป็นที่สงเคราะห์ปัจจัยทั้งปวง, การกำหนดปัญหาโดยอำนาจอย่างยิ่ง (อุกกัฏฐะ), การกำหนดปัจจัยที่แสดงไว้โดยสงเคราะห์ปัจจัยนั้นๆ, และความเสื่อมหรือไม่เสื่อมของปัญหานั้นๆ เมื่อปฏิเสธปัจจัยนั้นๆ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยลักษณะนี้'. තත්‍රාති පභෙදපරිහානීසු. තීහි පච්චයෙහි එකූනවීසති පච්චයා දස්සිතාති ‘‘නහෙතුපච්චයා’’ති එත්ථ ලබ්භමානපච්චයෙ සන්ධාය වුත්තං. අයං පන පච්චයුද්ධාරො සබ්බපච්චනීයස්ස සාධාරණලක්ඛණවසෙන වුත්තො, න ‘‘නහෙතුපච්චයා’’ති එත්ථෙව ලබ්භමානපච්චයදස්සනවසෙන. එවඤ්ච කත්වා හෙතුදුකපඤ්හාවාරපච්චනීයෙ ‘‘හෙතුධම්මො හෙතුස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො, සහජාතපච්චයෙන පච්චයො, උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 3.1.43) වුත්තං, අඤ්ඤථා ‘‘නහෙතුපච්චයා’’ති එත්ථ ලබ්භමානපච්චයදස්සනෙ ‘‘සහජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති න වත්තබ්බං සියා, තස්මා ඉධාපි සබ්බලබ්භමානපච්චයසඞ්ගහවසෙන පච්චයුද්ධාරස්ස වුත්තත්තා තීහි පච්චයෙහි වීසති පච්චයා දස්සිතාති දට්ඨබ්බා. යං වුත්තං ‘‘තත්‍රායං විත්ථාරකථා’’ති, තත්‍ර පභෙදෙ විත්ථාරකථං වත්වා පරිහානීයං දස්සෙන්තො ‘‘තස්මිං පන පච්චයෙ…පෙ… තෙ පරතො වක්ඛාමා’’ති ආහ. คำว่า 'ในที่นั้น' (ตตฺร) หมายถึง ในการจำแนก (ปเภทะ) และความเสื่อม (ปริหานิ). คำว่า 'ปัจจัย ๑๙ อย่าง แสดงไว้ด้วยปัจจัย ๓ อย่าง' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงปัจจัยที่พึงได้ในคำว่า 'โดยนเหตุปัจจัย'. ส่วนการยกปัจจัยขึ้นแสดง (ปัจจยุทธาร) นี้ กล่าวโดยอำนาจลักษณะทั่วไปของปัจจนียะทั้งปวง ไม่ใช่กล่าวโดยอำนาจการแสดงปัจจัยที่พึงได้ในคำว่า 'โดยนเหตุปัจจัย' นี้เท่านั้น. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ในปัจจนียะแห่งปัญหาในเหตุทุกะ ท่านจึงกล่าวว่า 'ธรรมที่เป็นเหตุ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นเหตุ ด้วยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยด้วยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยด้วยอุปนิสสยปัจจัย' (ปฏฺฐา. 3.1.43). มิฉะนั้นแล้ว ในการแสดงปัจจัยที่พึงได้ในคำว่า 'โดยนเหตุปัจจัย' นี้ ก็ไม่พึงกล่าวว่า 'เป็นปัจจัยด้วยสหชาตปัจจัย'. เพราะฉะนั้น แม้ในที่นี้ ก็พึงทราบว่า ปัจจัย ๒๐ อย่าง แสดงไว้ด้วยปัจจัย ๓ อย่าง เพราะการยกปัจจัยขึ้นแสดง ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจการสงเคราะห์ปัจจัยที่พึงได้ทั้งหมด. ส่วนคำที่กล่าวว่า 'ในที่นั้น มีการขยายความดังนี้' นั้น ท่านกล่าวการขยายความในการจำแนกแล้ว เมื่อจะแสดงความเสื่อม จึงกล่าวว่า 'ส่วนในปัจจัยนั้น... (ละไว้)... เราจักกล่าวในภายหลัง'. 528. තථා අකුසලාදිකෙසුපි චතූසු පඤ්හෙසු තෙහි තෙහි පච්චයෙහි තෙ තෙයෙව පච්චයා දස්සිතාති කුසලාදිකෙසු දස්සිතෙහි [Pg.232] අඤ්ඤෙසං අභාවං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. න හි ‘‘අකුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්සා’’ති එත්ථ ද්වීහි පච්චයෙහි තයො පච්චයා දස්සිතා, අථ ඛො ද්වෙයෙව, අබ්‍යාකතස්සපි අකුසලො ආරම්මණාධිපතිපච්චයො න හොතීති. ๕๒๘. อนึ่ง ในปัญหา ๔ อย่างมีอกุศลเป็นต้น แม้ปัจจัยเหล่านั้นๆ จะแสดงไว้ด้วยปัจจัยเหล่านั้นๆ ก็ตาม พึงทราบว่า ท่านกล่าวหมายถึงความไม่มีปัจจัยอื่นนอกจากปัจจัยที่แสดงไว้ในปัญหาที่มีกุศลเป็นต้น. เพราะในคำว่า 'อกุศลธรรม (เป็นปัจจัย) แก่กุศลธรรม' นี้ ปัจจัย ๓ อย่างไม่ได้แสดงไว้ด้วยปัจจัย ๒ อย่าง แต่ที่จริงแสดงไว้เพียง ๒ อย่างเท่านั้น เพราะอกุศลธรรมย่อมไม่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย แม้แก่อัพยากตธรรม. 530. සහජාතපච්චයා පන න හොන්ති වත්ථුමිස්සකත්තාති අසහජාතපච්චයෙන වත්ථුනා සහජාතපච්චයභාවෙන ගහිතත්තා තෙන සද්ධිං සහජාතපච්චයා න හොන්තීති දස්සෙති, න පන සුද්ධානං සහජාතපච්චයභාවං නිවාරෙති. වත්ථුනා පන සද්ධිං යෙන නිස්සයාදිනා පච්චයා හොන්ති, තමෙව නිස්සයාදිං විසෙසෙතුං සහජාතන්ති වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තස්මා තෙස’’න්තිආදිමාහ. ๕๓๐. ส่วนคำว่า 'สหชาตปัจจัยย่อมไม่มี เพราะมีการปะปนกับวัตถุ' ดังนี้ ท่านแสดงว่า เพราะวัตถุซึ่งเป็นอสหชาตปัจจัย ถูกถือเอาโดยความเป็นสหชาตปัจจัย สหชาตปัจจัยจึงไม่มีร่วมกับวัตถุนั้น แต่ไม่ได้ห้ามความเป็นสหชาตปัจจัยของปัจจัยที่บริสุทธิ์ (คือไม่มีวัตถุมาปน). ส่วนปัจจัยทั้งหลายเป็นปัจจัยร่วมกับวัตถุด้วยนิสสยปัจจัยเป็นต้นใด ท่านกล่าวคำว่า 'สหชาตะ' เพื่อวิเศษณ์ (จำแนก) นิสสยปัจจัยเป็นต้นนั้นนั่นเอง เมื่อจะแสดงเนื้อความนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ตสฺมา เตสํ' (เพราะฉะนั้น ของปัจจัยเหล่านั้น) เป็นต้น. ඉමස්මිං පන පච්චයුද්ධාරෙ ආරම්මණඋපනිස්සයකම්මඅත්ථිපච්චයෙසු චතූසු සබ්බපච්චයෙ සඞ්ගණ්හිත්වා කස්මා තෙසං වසෙන පච්චයුද්ධාරො න කතොති? මිස්සකාමිස්සකස්ස අත්ථිපච්චයවිභාගස්ස දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා. න හි ‘‘අවිභාගෙන අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො’’ති වුත්තෙ සක්කා විඤ්ඤාතුං ‘‘කිං සුද්ධෙන සහජාතඅත්ථිපච්චයෙන පුරෙජාතපච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියඅත්ථිපච්චයෙන වා, අථ සහජාතපුරෙජාතමිස්සකෙන පච්ඡාජාතාහාරමිස්සකෙන පච්ඡාජාතින්ද්‍රියමිස්සකෙන වා’’ති. අත්ථිපච්චයවිසෙසෙසු පන සහජාතාදීසු සරූපතො වුච්චමානෙසු යත්ථ සුද්ධානං සහජාතාදීනං පච්චයභාවො, තත්ථ ‘‘සහජාතපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා සුද්ධානං, යත්ථ ච මිස්සකානං පච්චයභාවො, තත්ථ ‘‘සහජාතං පුරෙජාත’’න්තිආදිනා මිස්සකානං ගහණතො සුවිඤ්ඤෙය්‍යතා හොති, තස්මා අත්ථිපච්චයවිසෙසදස්සනත්ථං සහජාතාදයො ගහිතා, තෙන ච සබ්බපච්චයානං චතූසු පච්චයෙසු සඞ්ගහො දස්සිතො හොති. ส่วนในการยกปัจจัยขึ้นแสดงนี้ เมื่อสงเคราะห์ปัจจัยทั้งหมดลงในปัจจัย ๔ อย่าง คือ อารัมมณปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย กรรมปัจจัย และอัตถิปัจจัยแล้ว เหตุใดจึงไม่ทำการยกปัจจัยขึ้นแสดงโดยอำนาจแห่งปัจจัยเหล่านั้น? เพราะการจำแนกอัตถิปัจจัยที่เป็นแบบปะปน (มิสสกะ) และไม่ปะปน (อมิสสกะ) นั้น รู้ได้ยาก. เพราะเมื่อกล่าวโดยไม่จำแนกว่า 'เป็นปัจจัยด้วยอัตถิปัจจัย' ย่อมไม่สามารถจะรู้ได้ว่า 'เป็นด้วยสหชาตัตถิปัจจัยที่บริสุทธิ์ หรือด้วยปุเรชาต-ปัจฉาชาต-อาหาร-อินทริยัตถิปัจจัย หรือว่าเป็นด้วยสหชาตปุเรชาตที่ปะปนกัน หรือด้วยปัจฉาชาตอาหารที่ปะปนกัน หรือด้วยปัจฉาชาตอินทรีย์ที่ปะปนกัน'. ส่วนในอัตถิปัจจัยพิเศษทั้งหลายมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น เมื่อกล่าวโดยรูปของตน (สรูปะ) ในที่ใดมีความเป็นปัจจัยแห่งสหชาตปัจจัยเป็นต้นที่บริสุทธิ์ ในที่นั้นย่อมมีการถือเอาปัจจัยที่บริสุทธิ์ด้วยคำว่า 'เป็นปัจจัยด้วยสหชาตปัจจัย' เป็นต้น และในที่ใดมีความเป็นปัจจัยแห่งปัจจัยที่ปะปนกัน ในที่นั้นย่อมมีการถือเอาปัจจัยที่ปะปนกันด้วยคำว่า 'สหชาตะ ปุเรชาตะ' เป็นต้น จึงทำให้รู้ได้ง่าย. เพราะฉะนั้น ท่านจึงถือเอาสหชาตปัจจัยเป็นต้น เพื่อแสดงความพิเศษแห่งอัตถิปัจจัย และด้วยเหตุนั้น การสงเคราะห์ปัจจัยทั้งปวงลงในปัจจัย ๔ อย่าง จึงเป็นอันแสดงไว้แล้ว. කස්මා පන සහජාතපුරෙජාතෙ අග්ගහෙත්වා නිස්සයො, පුරෙජාතපච්ඡාජාතෙ අග්ගහෙත්වා විප්පයුත්තො වා අත්ථිපච්චයවිසෙසභාවෙන න වුත්තොති? අවත්තබ්බත්තා, නිස්සයො තාව න වත්තබ්බො සහජාතපුරෙජාතානං සුද්ධානං මිස්සකානඤ්ච නිස්සයපච්චයභාවතො විභජිතබ්බතාය අත්ථිපච්චයෙන අවිසිට්ඨත්තා, විප්පයුත්තපච්චයො ච සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතභාවතො අත්ථිපච්චයො විය විසෙසිතබ්බොති සො විය න වත්තබ්බො. සහජාතපුරෙජාතානඤ්ච මිස්සකානං අත්ථිපච්චයභාවො හොති, න [Pg.233] විප්පයුත්තභාවො. තථා සහජාතපච්ඡාජාතානඤ්ච මිස්සකානං අත්ථිපච්චයභාවො හොති. වක්ඛති හි ‘‘අනුපාදින්නඅනුපාදානියො ධම්මො උපාදින්නුපාදානියස්ස ච අනුපාදින්නඅනුපාදානියස්ස ච ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො සහජාතං පච්ඡාජාත’’න්ති (පට්ඨා. 1.4.84), න පන විප්පයුත්තපච්චයභාවො, තස්මා විප්පයුත්තග්ගහණෙන මිස්සකානං අත්ථිපච්චයභාවස්ස අග්ගහණතො න සො අත්ථිපච්චයවිසෙසො භවිතුං යුත්තොති භිය්‍යොපි න වත්තබ්බො. ทำไมหนอ นิสสยปัจจัยจึงไม่ถูกกล่าวโดยไม่ถือเอาสหชาตปุเรชาต และวิปปยุตตปัจจัยจึงไม่ถูกกล่าวโดยไม่ถือเอาปุเรชาตปัจฉาชาต โดยความเป็นปัจจัยพิเศษของอัตถิปัจจัย? เพราะไม่ควรกล่าว. นิสสยปัจจัยนั้นไม่ควรกล่าว เพราะสหชาตปุเรชาตที่เป็นสุทธะและที่เป็นผสม ก็เป็นนิสสยปัจจัย และเพราะไม่ต่างจากอัตถิปัจจัยโดยความเป็นปัจจัยที่พึงจำแนก. และวิปปยุตตปัจจัยก็ไม่ควรกล่าวเหมือนอัตถิปัจจัย เพราะความเป็นสหชาตปุเรชาตปัจฉาชาต ควรจะถูกจำแนกเหมือนอัตถิปัจจัย. และสหชาตปุเรชาตที่เป็นผสม ก็มีภาวะเป็นอัตถิปัจจัย ไม่ใช่ภาวะเป็นวิปปยุตตปัจจัย. เช่นเดียวกัน สหชาตปัจฉาชาตที่เป็นผสม ก็มีภาวะเป็นอัตถิปัจจัย. เพราะพระองค์จะตรัสว่า 'อนุปาทินนานุปาทานิยธรรม เป็นปัจจัยแก่อุปาทินนุปาทานิยธรรมและอนุปาทินนานุปาทานิยธรรม ด้วยอัตถิปัจจัย โดยสหชาตและปัจฉาชาต' (ปัฏฐาน 1.4.84), แต่ไม่ใช่ภาวะเป็นวิปปยุตตปัจจัย เพราะฉะนั้น การไม่รวมภาวะเป็นอัตถิปัจจัยของธรรมที่ผสมด้วยการถือเอาวิปปยุตตปัจจัย จึงไม่สมควรที่จะเป็นปัจจัยพิเศษของอัตถิปัจจัย จึงไม่ควรกล่าวอีก. නනු ච සහජාතපච්චයො ච හෙතුආදීහි විසෙසිතබ්බොති සොපි නිස්සයවිප්පයුත්තා විය අත්ථිපච්චයවිසෙසභාවෙන න වත්තබ්බොති? න, විරුද්ධපච්චයෙහි අවිසෙසිතබ්බත්තා. නිස්සයවිප්පයුත්තා හි අත්ථිපච්චයො විය උප්පත්තිකාලවිරුද්ධෙහි පච්චයෙහි විසෙසිතබ්බා, න පන සහජාතො. හෙතුආදයො හි සහජාතා එව, න උප්පත්තිකාලවිරුද්ධාති. ก็สหชาตปัจจัยก็ควรจะถูกจำแนกด้วยเหตุปัจจัยเป็นต้น มิใช่หรือ? ดังนั้น สหชาตปัจจัยนั้นก็ไม่ควรกล่าวโดยความเป็นปัจจัยพิเศษของอัตถิปัจจัย เหมือนนิสสยปัจจัยและวิปปยุตตปัจจัย มิใช่หรือ? ไม่ใช่, เพราะไม่ควรถูกจำแนกด้วยปัจจัยที่ขัดแย้งกัน. ก็แล นิสสยปัจจัยและวิปปยุตตปัจจัย ควรจะถูกจำแนกด้วยปัจจัยที่ขัดแย้งกันในกาลเกิด เหมือนอัตถิปัจจัย, แต่สหชาตปัจจัยไม่เป็นเช่นนั้น. ก็เหตุปัจจัยเป็นต้น เป็นสหชาตปัจจัยเท่านั้น ไม่ได้ขัดแย้งกันในกาลเกิด. පච්චනීයුද්ධාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายการยกขึ้นแสดงปฏิปักษ์ จบแล้ว. පච්චනීයගණනවණ්ණනා คำอธิบายการนับปฏิปักษ์. නහෙතුමූලකවණ්ණනා คำอธิบายนาเหตุมูลกะ. 532. සුද්ධො ආරම්මණපච්චයො පරිහායතීති එත්ථ සුද්ධග්ගහණෙන න කිඤ්චි පයොජනං. ආරම්මණෙ හි පච්චනීයතො ඨිතෙ අධිපතිපච්චයාදිභූතො ආරම්මණපච්චයො පරිහායතියෙවාති. සුද්ධොති වා අට්ඨසු පච්චයෙසු කෙවලං ආරම්මණපච්චයො පරිහායති, න සෙසාති දස්සෙති. එකාදසන්නන්ති සහජාතෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්තෙසු පන්නරසසු අඤ්ඤමඤ්ඤවිපාකසම්පයුත්තවිප්පයුත්තෙ වජ්ජෙත්වා එකාදසන්නං වසෙන. තෙති තෙ සහජාතෙ අන්තොගධායෙව තස්මිං පටික්ඛිත්තෙ අඤ්ඤෙනාකාරෙන විස්සජ්ජනං න ලභන්තීති දස්සෙති, අනන්තොගධා පන ආරම්මණාධිපතිපුරෙජාතනිස්සයාදයො ආරම්මණාදිආකාරෙන ලභන්තීති. ๕๓๒. ในประโยคที่ว่า "อารัมมณปัจจัยล้วนย่อมเสื่อมไป" นี้ การถือเอาคำว่า "ล้วน" ไม่มีประโยชน์อันใด. เพราะเมื่ออารัมมณะตั้งอยู่ในฐานะเป็นปฏิปักษ์ อารัมมณปัจจัยซึ่งเป็นอธิปติปัจจัยเป็นต้น ย่อมเสื่อมไปนั่นเอง. หรือคำว่า "ล้วน" แสดงว่า ในปัจจัย ๘ อย่าง มีแต่อารัมมณปัจจัยเท่านั้นที่เสื่อมไป ไม่ใช่ปัจจัยที่เหลือ. คำว่า "ของ ๑๑ อย่าง" หมายถึง โดยการเว้นอัญญมัญญปัจจัย วิปากปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย และวิปปยุตตปัจจัย ออกจากปัจจัย ๑๕ อย่างที่สงเคราะห์เข้าในสหชาตปัจจัย จึงเหลือ ๑๑ อย่าง. คำว่า "เหล่านั้น" แสดงว่า ปัจจัยเหล่านั้นถูกสงเคราะห์เข้าในสหชาตปัจจัยนั่นเอง เมื่อสหชาตปัจจัยถูกปฏิเสธแล้ว ปัจจัยเหล่านั้นก็ไม่ได้รับการตอบด้วยอาการอื่น. ส่วนปัจจัยที่ไม่ถูกสงเคราะห์เข้า เช่น อารัมมณาธิปติปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย นิสสยปัจจัย เป็นต้น ย่อมได้รับการตอบด้วยอาการของอารัมมณะเป็นต้น. කිඤ්චාපි සහජාතපච්චයොයෙව නත්ථීති තස්මිං පටික්ඛිත්තෙ ඉමෙ වාරා න ලබ්භෙය්‍යුං, අථ ඛො නිස්සයඅත්ථිඅවිගතානං වසෙන එතෙ ලභිතබ්බා සියුන්ති අධිප්පායො. යස්මා පනාතිආදිනා යදිපි සහජාතපච්චයො නත්ථි[Pg.234], යස්මා පන සහජාතපච්චයධම්මෙ ඨිතා එතෙ න නිස්සයාදයො න හොන්ති, යස්මා ච සහජාතෙ පටික්ඛිත්තෙ යෙ පටික්ඛිත්තා හොන්ති, තෙ ඉධ සහජාතපටික්ඛෙපෙන පටික්ඛිත්තා, තස්මා තෙපි වාරා න ලබ්භන්තීති දස්සෙති. แม้ว่าสหชาตปัจจัยไม่มีเลย เมื่อสหชาตปัจจัยถูกปฏิเสธแล้ว วาระเหล่านี้ก็ไม่พึงได้. แต่ความหมายคือ วาระเหล่านี้พึงได้โดยอาศัยนิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. ด้วยคำว่า "เพราะว่า" เป็นต้น แสดงว่า แม้สหชาตปัจจัยไม่มี แต่เพราะธรรมเหล่านี้ที่ตั้งอยู่ในสหชาตปัจจัย ไม่เป็นนิสสยปัจจัยเป็นต้นก็หามิได้. และเพราะเมื่อสหชาตปัจจัยถูกปฏิเสธแล้ว ธรรมเหล่าใดถูกปฏิเสธ ธรรมเหล่านั้นก็ถูกปฏิเสธด้วยการปฏิเสธสหชาตปัจจัยในที่นี้ เพราะฉะนั้น วาระเหล่านั้นก็ไม่พึงได้. ඨපෙත්වා සහජාතපච්චයන්ති එතෙන නිස්සයාදිභූතඤ්ච සහජාතපච්චයං ඨපෙත්වාති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. කුසලතො පවත්තමානෙසු කුසලාබ්‍යාකතෙසු කුසලස්ස කුසලො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො හොතීති ඉමමත්ථං සන්ධායාහ ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයධම්මවසෙන පවත්තිසබ්භාවතො’’ති. යෙ ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයසඞ්ගහං ගතාති තෙසං තෙසං පච්චයුප්පන්නානං පච්චයභාවෙන වුච්චමානා යෙ ධම්මා අත්තනො පච්චයුප්පන්නභාවෙන වුච්චමානානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයොති සඞ්ගහං ගතාති අත්ථො. කුසලො ච කුසලස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයොති කත්වා කුසලාබ්‍යාකතානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයසඞ්ගහං ගතෙහෙව ධම්මෙහි පච්චයො හොති, සමුදායභූතො එකදෙසභූතෙහීති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. කුසලො පන කුසලස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභූතෙහෙව කුසලාබ්‍යාකතානං සහජාතාදීහි, න අඤ්ඤථාති අඤ්ඤමඤ්ඤෙ පටික්ඛිත්තෙ සො වාරො පරිහායතීති වත්තබ්බං. พึงเห็นว่า ด้วยคำว่า "เว้นสหชาตปัจจัย" นี้ หมายถึง "เว้นสหชาตปัจจัยซึ่งเป็นนิสสยปัจจัยเป็นต้น". พระองค์ตรัสความหมายนี้ว่า "เพราะมีอยู่โดยความเป็นอัญญมัญญปัจจัยธรรม" โดยอ้างถึงความหมายที่ว่า กุศลธรรมย่อมเป็นอัญญมัญญปัจจัยแก่กุศลธรรม ในกุศลและอัพยากตธรรมที่เกิดขึ้นจากกุศล. คำว่า "ธรรมเหล่าใดถึงการสงเคราะห์เป็นอัญญมัญญปัจจัย" หมายถึง ธรรมเหล่าใดที่ถูกกล่าวโดยความเป็นปัจจัยของปัจจยุปบันธรรมเหล่านั้น และธรรมเหล่าใดที่ถูกกล่าวโดยความเป็นปัจจยุปบันธรรมของตนเอง ถึงการสงเคราะห์เป็นอัญญมัญญปัจจัย. และเพราะกุศลเป็นอัญญมัญญปัจจัยแก่กุศล จึงเป็นปัจจัยแก่กุศลและอัพยากตธรรมด้วยธรรมที่ถึงการสงเคราะห์เป็นอัญญมัญญปัจจัยเท่านั้น ความหมายในที่นี้คือ ธรรมที่เป็นส่วนรวมเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นส่วนหนึ่ง. แต่กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศลและอัพยากตธรรมด้วยสหชาตปัจจัยเป็นต้น ที่เป็นอัญญมัญญปัจจัยเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยอาการอื่น ดังนั้น เมื่ออัญญมัญญปัจจัยถูกปฏิเสธแล้ว วาระนั้นย่อมเสื่อมไป พึงกล่าวอย่างนี้. චතුන්නං ඛන්ධානං එකදෙසොවාති සහජාතෙ සන්ධාය වුත්තං. අසහජාතා හි ආහාරින්ද්‍රියා රූපක්ඛන්ධෙකදෙසොව හොන්ති. තෙති තෙ විප්පයුත්තපච්චයධම්මා. คำว่า "เป็นส่วนหนึ่งของขันธ์ ๔" นี้ กล่าวโดยอ้างถึงสหชาตปัจจัย. เพราะอาหารและอินทรีย์ที่ไม่ใช่สหชาตปัจจัย ย่อมเป็นส่วนหนึ่งของรูปขันธ์เท่านั้น. คำว่า "เหล่านั้น" หมายถึง วิปปยุตตปัจจัยธรรมเหล่านั้น. 533. ‘‘දුමූලකාදිවසෙන පච්චයගණනං දස්සෙතු’’න්ති ලිඛිතං, ‘‘පච්චනීයගණනං දස්සෙතු’’න්ති පන වත්තබ්බං. පච්චනීයවාරගණනා හි දස්සිතාති. ๕๓๓. มีการเขียนไว้ว่า "เพื่อแสดงการนับปัจจัยโดยมีทวิมูลกะเป็นต้น", แต่ควรกล่าวว่า "เพื่อแสดงการนับปฏิปักษ์". เพราะได้แสดงการนับวาระของปฏิปักษ์ไว้แล้ว. ‘‘විපාකං පනෙත්ථ නඋපනිස්සයපච්චයෙන සද්ධිං ඝටිතත්තා න ලබ්භතී’’ති වුත්තං, විපාකස්සපි පන කම්මං උපනිස්සයො අහුත්වාපි කම්මපච්චයො හොතීති විපාකත්තිකෙ දස්සිතමෙතන්ති. มีการกล่าวไว้ว่า "ในที่นี้ วิบากไม่พึงได้ เพราะไม่ประกอบกับนอุปนิสสยปัจจัย". แต่สิ่งนี้ได้แสดงไว้ในวิปากัตติกะว่า กรรมย่อมเป็นกัมมปัจจัยแก่วิบากได้ แม้กรรมนั้นจะไม่เป็นอุปนิสสยปัจจัย. නහෙතුමූලකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายนาเหตุมูลกะ จบแล้ว. 534. සත්ත පඤ්ච තීණි ද්වෙ එකන්ති පරිච්ඡින්නගණනානීති සත්තාදිපරිච්ඡෙදෙහි පරිච්ඡින්නගණනානි විස්සජ්ජනානි හෙතුමූලකෙ දස්සිතානීති ආහ. ๕๓๔. คำว่า "เจ็ด ห้า สาม สอง หนึ่ง" เป็นการนับที่กำหนดไว้. พระองค์ตรัสว่า การตอบที่นับกำหนดไว้ด้วยการกำหนดเจ็ดเป็นต้น ได้แสดงไว้ในเหตุมูลกะแล้ว. 538. නනිස්සයපච්චයා [Pg.235] නඋපනිස්සයපච්චයා නපච්ඡාජාතෙ තීණීති මූලකං සඞ්ඛිපිත්වා දසමූලකෙ ‘‘නපච්ඡාජාතෙ තීණී’’ති වුත්තං ගණනං උද්ධරති. ‘‘තෙසු කටත්තාරූපඤ්ච ආහාරසමුට්ඨානඤ්ච පච්චයුප්පන්න’’න්ති වුත්තං, ද්වීසු පන විපාකො තතියෙ තෙසමුට්ඨානිකකායො ච පච්චයුප්පන්නො හොතියෙව. ๕๓๘. โดยย่อมูลกะที่ว่า "นานิสสยปัจจัย นอุปนิสสยปัจจัย นาปัจฉาชาตปัจจัย มี ๓" พระองค์ยกการนับที่กล่าวไว้ในทสมูลกะว่า "นาปัจฉาชาตปัจจัย มี ๓" ขึ้นมา. มีการกล่าวไว้ว่า "ในปัจจัยเหล่านั้น กตัตตารูปและอาหารสมุฏฐาน เป็นปัจจยุปบัน", แต่ในสองอย่าง วิบากเป็นปัจจยุปบัน และในอย่างที่สาม กายที่เกิดจากปัจจัยเหล่านั้นก็เป็นปัจจยุปบันนั่นเอง. 545. අබ්‍යාකතො ච සහජාතඅබ්‍යාකතස්සාති ‘‘අරූපාබ්‍යාකතො අරූපාබ්‍යාකතස්ස, රූපාබ්‍යාකතො ච රූපාබ්‍යාකතස්සා’’ති එතං ද්වයං සන්ධාය වුත්තං. රූපාබ්‍යාකතො පන අරූපාබ්‍යාකතස්ස, අරූපාබ්‍යාකතො ච රූපාබ්‍යාකතස්ස සහජාතපච්චයො හොන්තො විප්පයුත්තපච්චයො හොතියෙව. ‘‘අබ්‍යාකතො සහජාතාහාරින්ද්‍රියවසෙන අබ්‍යාකතස්සාති එවං පඤ්චා’’ති පන වත්තබ්බං. ๕๔๕. คำว่า อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะที่เกิดพร้อมกันนั้น กล่าวโดยอ้างถึงสองอย่างนี้ว่า อรูปอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อรูปอัพยากตะ และรูปอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่รูปอัพยากตะ แต่รูปอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อรูปอัพยากตะ และอรูปอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่รูปอัพยากตะ เมื่อเป็นสหชาตปัจจัย ย่อมเป็นวิปปยุตตปัจจัยด้วย อนึ่ง พึงกล่าวว่า "อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะโดยสหชาตปัจจัย อาหารปัจจัย และอินทริยปัจจัย" ดังนี้ ๕ อย่าง 546. නොඅත්ථිපච්චයා නහෙතුයා නවාති එත්ථ ‘‘එකමූලකෙකාවසානා අනන්තරපකතූපනිස්සයවසෙන ලබ්භන්තී’’ති වුත්තං, අත්ථිපච්චයෙ පන පටික්ඛිත්තෙ අට්ඨසු පච්චයෙසු සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියානි පටික්ඛිත්තානි, ආරම්මණඋපනිස්සයකම්මානි ඨිතානීති තෙසං තිණ්ණං ඨිතානං වසෙන ලබ්භන්තීති වත්තබ්බං. සබ්බත්ථ හි අට්ඨසු පච්චයෙසු යෙ යෙ පටික්ඛිත්තා, තෙ තෙ අපනෙත්වා යෙ යෙ ඨිතා, තෙසං වසෙන තෙ තෙ වාරා ලබ්භන්තීති ඉදමෙත්ථ ලක්ඛණන්ති. යාව නිස්සයම්පීති න කෙවලං නාරම්මණෙයෙව ඨත්වා, අථ ඛො යාව නිස්සයං, තාව ඨත්වාපි නඋපනිස්සයෙ ද්වෙ කාතබ්බාති අත්ථො. නඋපනිස්සයතො හි පුරිමෙසු ච නවපි ලබ්භන්ති, නඋපනිස්සයෙ පන පවත්තෙ අත්ථිආරම්මණඋපනිස්සයපටික්ඛෙපෙන සත්ත පච්චයා පටික්ඛිත්තාති අවසිට්ඨස්ස කම්මස්ස වසෙන ද්වෙයෙවාති. ๕๔๖. ในคำว่า "ไม่มีอัตถิปัจจัย ไม่มีเหตุปัจจัย ๙" นี้ กล่าวว่า "ได้โดยอนันตรปัจจัยและปกตูปนิสสยปัจจัย ซึ่งมีมูลเดียวและมีที่สุดเดียว" แต่เมื่ออัตถิปัจจัยถูกปฏิเสธแล้ว ในปัจจัย ๘ อย่าง สหชาตปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย อาหารปัจจัย และอินทริยปัจจัย ย่อมถูกปฏิเสธไป อารัมมณปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย และกัมมปัจจัย ย่อมคงอยู่ พึงกล่าวว่า ได้โดยอาศัยปัจจัย ๓ อย่างที่คงอยู่นั้น ในปัจจัย ๘ อย่างทั้งหมดนี้ ปัจจัยใดๆ ที่ถูกปฏิเสธไป ก็ให้ยกปัจจัยเหล่านั้นออกไป ปัจจัยใดๆ ที่คงอยู่ ก็ให้ได้วาระเหล่านั้นโดยอาศัยปัจจัยเหล่านั้น นี้เป็นลักษณะในที่นี้ คำว่า "แม้จนถึงนิสสยปัจจัย" หมายความว่า ไม่ใช่เพียงตั้งอยู่เฉพาะในอารัมมณปัจจัยเท่านั้น แต่ตั้งอยู่จนถึงนิสสยปัจจัย ก็พึงทำ ๒ อย่างในนอุปนิสสยปัจจัย เพราะในนอุปนิสสยปัจจัยนั้น ในปัจจัยก่อนๆ ก็ได้ ๙ อย่าง แต่เมื่อนอุปนิสสยปัจจัยดำเนินไป ปัจจัย ๗ อย่างถูกปฏิเสธไปโดยการปฏิเสธอัตถิปัจจัย อารัมมณปัจจัย และอุปนิสสยปัจจัย จึงเหลือเพียง ๒ อย่างโดยอาศัยกัมมปัจจัยที่เหลืออยู่ පච්චනීයගණනවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายการนับปัจจนียะจบลงแล้ว අනුලොමපච්චනීයවණ්ණනා คำอธิบายอนุโลมปัจจนียะ 550. සදිසවාරාති අනුරූපවාරාති අත්ථො. නඅඤ්ඤමඤ්ඤෙ ලද්ධෙසු හි එකාදසසු ‘‘කුසලො කුසලස්ස අකුසලො අකුසලස්සා’’ති ඉමෙ හෙතුයා ලද්ධෙසු සත්තසු ඉමෙහෙව ද්වීහි සමානා හොන්ති, අත්ථාභාවතො [Pg.236] පන න අනුරූපාති. අථ වා වචනතො අත්ථතො ච උද්දෙසතො යථායොගං නිද්දෙසතො චාති සබ්බථා සමානතං සන්ධාය ‘‘සදිසවාරා’’ති ආහ. ๕๕๐. คำว่า "สทิสวาระ" หมายถึง "อนุรูปวาระ" ในปัจจัย ๑๑ อย่างที่ได้ในนอัญญมัญญปัจจัยนั้น คำว่า "กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล" เหล่านี้ ย่อมเสมอกันกับ ๒ อย่างที่ได้ในเหตุปัจจัย แต่เพราะไม่มีอรรถ จึงไม่เป็นอนุรูป อีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสคำว่า "สทิสวาระ" โดยอ้างถึงความเสมอกันทุกประการ คือโดยพยัญชนะ โดยอรรถ โดยอุทเทส และโดยนิทเทสตามสมควร 551. පටිසන්ධිනාමරූපං සන්ධායාති පටිසන්ධියං හෙතුනාමපච්චයං වත්ථුරූපඤ්ච පච්චයුප්පන්නං සන්ධාය. තීණි කුසලාදීනි චිත්තසමුට්ඨානරූපස්සාති එත්ථ ‘‘අබ්‍යාකතො කටත්තාරූපස්ස චා’’ති ඉදම්පි වත්තබ්බං. ๕๕๑. คำว่า "โดยอ้างถึงปฏิสนธินามรูป" หมายถึง โดยอ้างถึงนามปัจจัยที่เป็นเหตุในปฏิสนธิ และวัตถุรูปที่เป็นปัจจยุปบัน ในคำว่า "กุศลเป็นต้น ๓ อย่างเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูป" นี้ พึงกล่าวเพิ่มว่า "และอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่กตัตตารูปด้วย" 556. අධිපතිමූලකෙ නහෙතුයා දසාති ද්වින්නම්පි අධිපතීනං වසෙන වුත්තං, නාරම්මණෙ සත්තාති සහජාතාධිපතිස්ස, නසහජාතෙ සත්තාති ආරම්මණාධිපතිස්සාති එවං සබ්බත්ථ තස්මිං තස්මිං පච්චයෙ පටික්ඛිත්තෙ ඝටනෙසු ච තස්මිං තස්මිං පච්චයෙ ඝටිතෙ මූලභාවෙන ඨිතෙ පච්චයෙ යෙ ධම්මා පරිහායන්ති, යෙ ච තිට්ඨන්ති, තෙ සාධුකං සල්ලක්ඛෙත්වා යෙ ධම්මා ඨිතා යෙසං පච්චයා හොන්ති, තෙසං වසෙන ගණනා උද්ධරිතබ්බා. අනුලොමෙ වුත්තඝටිතෙ හි මූලභාවෙන ඨපෙත්වා ඝටිතාවසෙසා පච්චයා පච්චනීයතො යොජිතාති තත්ථ ලද්ධායෙව පච්චනීයතො ඨිතපච්චයානං වසෙන සමානා ඌනා ච සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති. ๕๕๖. ในอธิปติมูลกะ คำว่า "ไม่มีเหตุปัจจัย ๑๐" นี้ กล่าวโดยอาศัยอธิปติปัจจัยทั้งสอง คำว่า "ในนอารัมมณปัจจัย ๗" เป็นของสหชาตาธิปติปัจจัย คำว่า "ในนสหชาตปัจจัย ๗" เป็นของอารัมมณาธิปติปัจจัย ดังนี้ ในที่ทั้งปวง เมื่อปัจจัยนั้นๆ ถูกปฏิเสธไป และเมื่อปัจจัยนั้นๆ ถูกประกอบเข้าแล้ว โดยปัจจัยที่ตั้งอยู่เป็นมูล พึงพิจารณาให้ดีว่า ธรรมเหล่าใดเสื่อมไป ธรรมเหล่าใดคงอยู่ แล้วพึงยกการนับขึ้นโดยอาศัยธรรมที่คงอยู่ซึ่งเป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้น เพราะในอนุโลมที่กล่าวประกอบแล้วนั้น เมื่อตั้งปัจจัยที่เหลือจากการประกอบไว้เป็นมูล ปัจจัยที่เหลือจากการประกอบนั้นย่อมถูกนำไปใช้จากปัจจนียะ ดังนั้น จึงอาจทราบได้ว่าเท่ากันหรือน้อยกว่าโดยอาศัยปัจจัยที่คงอยู่ในปัจจนียะที่ได้มานั้น අනුලොමපච්චනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายอนุโลมปัจจนียะจบลงแล้ว පච්චනීයානුලොමවණ්ණනා คำอธิบายปัจจนียานุโลม 631. ඌනතරගණනෙන සද්ධිං අතිරෙකගණනස්සපි ගණනං පරිහාපෙත්වාති එත්ථ අනුලොමතො යොජියමානෙන පච්චයෙන සද්ධිං පච්චනීයතො ඨිතස්ස අතිරෙකගණනස්සපි ගණනං පරිහාපෙත්වාති අධිප්පායො. පරිහාපනගණනාය ඌනතරගණනෙන සද්ධිං සමානත්තඤ්ච න එකන්තිකං. නහෙතුනාරම්මණදුකස්ස හි ගණනා අධිපතිපච්චයෙන යොජියමානෙන ඌනතරගණනෙන සද්ධිං පරිහීනාපි අධිපතිපච්චයෙ ලද්ධගණනාය න සමානා, අථ ඛො තතොපි ඌනතරා හොතීති ආහ ‘‘න පනෙතං සබ්බසංසන්දනෙසු ගච්ඡතී’’ති. ๖๓๑. ในคำว่า "เว้นการนับที่เกินไปพร้อมกับการนับที่น้อยกว่า" นี้ มีความหมายว่า เว้นการนับที่เกินไปของปัจจัยที่คงอยู่ในปัจจนียะพร้อมกับปัจจัยที่ถูกนำไปใช้จากอนุโลม และความเท่ากันกับการนับที่น้อยกว่าโดยการนับที่เว้นไปนั้น ไม่เป็นสิ่งแน่นอน เพราะการนับของนเหตุ-นอารัมมณทุกะ แม้จะน้อยลงเมื่อถูกนำไปใช้กับอธิปติปัจจัยพร้อมกับการนับที่น้อยกว่า ก็ไม่เท่ากับการนับที่ได้ในอธิปติปัจจัย แต่กลับน้อยกว่านั้นอีก จึงกล่าวว่า "สิ่งนี้ไม่เป็นไปในการเทียบเคียงทั้งหมด" නිස්සයෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ සහජාතෙ ච අනුලොමතො අතිට්ඨමානානං හෙතුආදීනං සහජාතස්ස ච අට්ඨානං පාකටන්ති අපාකටමෙව [Pg.237] දස්සෙන්තො ‘‘වත්ථුපුරෙජාතො අනුලොමතො න තිට්ඨතී’’ති ආහ. ආහාරෙ වාතිආදිනා ඉදං දස්සෙති – සහජාතෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ අනුලොමතො අතිට්ඨමානා ඣානමග්ගසම්පයුත්තා ආහාරෙ වා ඉන්ද්‍රියෙ වා පච්චනීයතො ඨිතෙ තිට්ඨන්තීති හෙතුආදයොපි තිට්ඨන්ති. සබ්බඣානමග්ගෙහි පන චතුක්ඛන්ධෙකදෙසභූතානං සම්පයුත්තෙන ච චතුක්ඛන්ධභූතානං සබ්බෙසං තෙසං අනුලොමතො ඨානං දස්සෙතීති දට්ඨබ්බං, ඉතරෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි. අධිපතිඋපනිස්සයාති ආරම්මණමිස්සානම්පි අනුලොමතො ඨානං දස්සෙති. ในนิสสยปัจจัยนั้น การไม่ตั้งอยู่ของเหตุปัจจัยเป็นต้น และสหชาตปัจจัย ซึ่งไม่ตั้งอยู่ในอนุโลมเมื่อปัจจัยเหล่านั้นคงอยู่ในปัจจนียะ ย่อมเป็นที่ปรากฏ แต่เพื่อแสดงสิ่งที่ยังไม่ปรากฏนั่นเอง จึงกล่าวว่า "วัตถุปุเรชาตปัจจัยไม่ตั้งอยู่ในอนุโลม" ด้วยคำว่า "ในอาหารปัจจัย" เป็นต้นนี้ แสดงว่า ธรรมที่ประกอบด้วยฌานและมรรค ซึ่งไม่ตั้งอยู่ในอนุโลมเมื่อสหชาตปัจจัยคงอยู่ในปัจจนียะ ย่อมตั้งอยู่ในอาหารปัจจัยหรืออินทริยปัจจัยเมื่อปัจจัยเหล่านั้นคงอยู่ในปัจจนียะ ดังนั้น เหตุปัจจัยเป็นต้นก็ย่อมตั้งอยู่ด้วย แต่พึงทราบว่า ธรรมทั้งปวงเหล่านั้น ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของขันธ์ ๔ ในฌานและมรรคทั้งหมด และเป็นขันธ์ ๔ ที่ประกอบกัน ย่อมแสดงการตั้งอยู่ในอนุโลม ส่วนในปัจจัยอื่นๆ ก็ไม่มีอะไรจะกล่าว คำว่า "อธิปติปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย" ย่อมแสดงการตั้งอยู่ในอนุโลมของปัจจัยที่ปะปนกับอารัมมณปัจจัยด้วย ‘‘ඉන්ද්‍රියෙ එකන්ති රූපජීවිතින්ද්‍රියවසෙනා’’ති වුත්තං, ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රියාදීනං රූපජීවිතින්ද්‍රියස්ස ච වසෙනා’’ති පන වත්තබ්බං. කමෙන ගන්ත්වා විප්පයුත්තෙ තීණීති ඉදං පාකටභාවත්ථං ‘‘නවමූලකාදීසු විප්පයුත්තෙ තීණී’’ති එවං කෙසුචි පොත්ථකෙසු උද්ධටං. ඉමානි ච ද්වෙ පච්ඡාජාතින්ද්‍රියවසෙනාති ඉදං ‘‘ඉමානි ච ද්වෙ පච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියවසෙනා’’ති ච වත්තබ්බං. คำว่า "ในอินทริยปัจจัย ๑" นี้ กล่าวโดยอาศัยรูปชีวิตินทรีย์ แต่พึงกล่าวว่า "โดยอาศัยจักขุนทรีย์เป็นต้น และรูปชีวิตินทรีย์ด้วย" คำว่า "ไปตามลำดับแล้ว ๓ ในวิปปยุตตปัจจัย" นี้ เพื่อให้เป็นที่ปรากฏ จึงมีการยกขึ้นในบางคัมภีร์ว่า "ในนวมูลกะเป็นต้น ๓ ในวิปปยุตตปัจจัย" และคำว่า "๒ อย่างเหล่านี้โดยอาศัยปัจฉาชาตปัจจัยและอินทริยปัจจัย" นี้ พึงกล่าวว่า "๒ อย่างเหล่านี้โดยอาศัยปัจฉาชาตปัจจัย อาหารปัจจัย และอินทริยปัจจัย" නහෙතුමූලකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายนเหตุ-มูลกะจบลงแล้ว 636. නඅඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා හෙතුයා තීණීති කුසලාදීනි චිත්තසමුට්ඨානානන්ති එත්ථ ‘‘පටිසන්ධියං කටත්තාරූපානඤ්චා’’තිපි වත්තබ්බං. හෙතුයා වුත්තෙහි තීහීති වාරසාමඤ්ඤමෙව සන්ධාය වදති, තථා කම්මෙ තීණීති හෙතුයා වුත්තානෙවාති ච. පච්චයෙසු පන සබ්බත්ථ විසෙසො සල්ලක්ඛෙතබ්බො. අධිපතියා තීණීති නඅඤ්ඤමඤ්ඤනහෙතුනආරම්මණපච්චයා අධිපතියා තීණීති එතානි හෙට්ඨා හෙතුයා වුත්තානෙවාති. ๖๓๖. ในนัญญมัญญปัจจัย ในเหตุปัจจัย มี ๓ (วาระ) คือ กุศลธรรมเป็นต้นที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน ในที่นี้พึงกล่าวว่า 'และกตัตตารูปในปฏิสนธิ' ด้วย. ที่ว่า 'ในเหตุปัจจัย มี ๓' นั้น ท่านกล่าวหมายเอาความทั่วไปแห่งวาระเท่านั้น, และที่ว่า 'ในกรรมปัจจัย มี ๓' ก็คือวาระที่กล่าวไว้ในเหตุปัจจัยนั่นเอง. แต่ในปัจจัยทั้งปวง พึงสังเกตข้อพิเศษ. ที่ว่า 'ในอธิปติปัจจัย มี ๓' คือ ในนัญญมัญญ-นเหตุ-นารัมมณปัจจัย ในอธิปติปัจจัย มี ๓ วาระเหล่านี้ ก็คือวาระที่กล่าวไว้ในเหตุปัจจัยข้างต้นนั่นเอง. 644. යථා ච හෙට්ඨාති යථා නහෙතුමූලකෙ යාව නවිපාකා, තාව ගන්ත්වා නාහාරින්ද්‍රියෙසු එකෙකමෙව ගහිතං, තථා ඉධාපි නාරම්මණමූලකාදීසු එකෙකමෙව ගහිතන්ති අධිප්පායො. ๖๔๔. คำว่า 'และเหมือนข้างต้น' มีอธิบายว่า เหมือนในนเหตุโมลกะ ดำเนินไปจนถึงนวิปากปัจจัย แล้วถือเอาปัจจัยอย่างละหนึ่งในนาหารปัจจัยและนินทรียปัจจัย ฉันใด, ในที่นี้ก็ฉันนั้น ในนารัมมณมูลกะเป็นต้น ก็พึงถือเอาอย่างละหนึ่งเท่านั้น. 648. නානාක්ඛණිකා කුසලාකුසලචෙතනා කම්මසමුට්ඨානරූපස්සාති එත්ථ ‘‘විපාකාන’’න්තිපි වත්තබ්බං. ආහාරින්ද්‍රියෙසු තීණි සහජාතසදිසානි රූපස්සපි පච්චයභාවතො, ඣානමග්ගාදීසු තීණි හෙතුසදිසානි අරූපානංයෙව පච්චයභාවතොති අධිප්පායො දට්ඨබ්බො. ආදි-සද්දෙන ච ‘‘නවිප්පයුත්තනහෙතුනාරම්මණපච්චයා අධිපතියා තීණී’’තිආදීනි (පට්ඨා. 1.1.649) සඞ්ගණ්හාති. ๖๔๘. ในคำว่า 'กุศลเจตนาและอกุศลเจตนาต่างขณะกัน เป็นปัจจัยแก่กรรมสมุฏฐานรูป' นี้ พึงกล่าวว่า 'และแก่พวกวิบาก' ด้วย. พึงทราบอธิบายว่า ในอาหารปัจจัยและอินทรียปัจจัย มี ๓ วาระที่คล้ายกับสหชาตปัจจัย เพราะเป็นปัจจัยแม้แก่รูป, ในฌานปัจจัยและมรรคปัจจัยเป็นต้น มี ๓ วาระที่คล้ายกับเหตุปัจจัย เพราะเป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมเท่านั้น. และด้วย 'อาทิ' ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์คำว่า 'ในนวิปปยุตต-นเหตุ-นารัมมณปัจจัย ในอธิปติปัจจัย มี ๓' เป็นต้น (ปฏฺฐา. 1.1.649). 650. යං [Pg.238] පනාති යං පච්චයං සකට්ඨානෙ අනුලොමතො ලභන්තම්පි අග්ගහෙත්වා තතො පරෙතරා පච්චනීයතො ගය්හන්ති, සො පච්චයො පච්ඡා අනුලොමතොව යොජනං ලභතීති අත්ථො. යථා පන නහෙතුමූලකාදීසු නාහාරෙ ඝටිතෙ ඉන්ද්‍රියවසෙන, නින්ද්‍රියෙ ච ඝටිතෙ ආහාරවසෙන පඤ්හලාභො හොතීති තෙසු අඤ්ඤතරං පච්චනීයතො අයොජෙත්වා අනුලොමතො යොජිතං, එවං නොඅත්ථිනොඅවිගතමූලකෙසු උපනිස්සයෙ ඝටිතෙ කම්මවසෙන, කම්මෙ ච ඝටිතෙ උපනිස්සයවසෙන පඤ්හලාභො හොතීති තෙසු අඤ්ඤතරං පච්චනීයතො අයොජෙත්වා අනුලොමතො යොජිතන්ති වෙදිතබ්බං. එවමෙතස්මිං පච්චනීයානුලොමෙ සබ්බානි මූලානි ද්වෙධා භින්නානි නාහාරනින්ද්‍රියානි නඋපනිස්සයනකම්මානි ච පත්වාති. ๖๕๐. คำว่า 'แต่ปัจจัยใด' มีอรรถว่า ปัจจัยใดแม้จะได้โดยอนุโลมในที่ของตน แต่ท่านไม่ถือเอา กลับถือเอาโดยปัจจนียะต่อจากปัจจัยนั้นไป ปัจจัยนั้นย่อมได้การประกอบโดยอนุโลมในภายหลัง. พึงทราบว่า เหมือนอย่างในนเหตุโมลกะเป็นต้น เมื่อนาหารปัจจัยถูกประสมเข้า ย่อมได้ปัญหาโดยอำนาจอินทรีย์ และเมื่อนินทรียปัจจัยถูกประสมเข้า ย่อมได้ปัญหาโดยอำนาจอาหาร ในปัจจัยเหล่านั้น ท่านไม่ประกอบปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่งโดยปัจจนียะ แต่ประกอบโดยอนุโลม ฉันใด, ในโนอัตถิ-โนอวิคตมูลกะ เมื่ออุปนิสสยปัจจัยถูกประสมเข้า ย่อมได้ปัญหาโดยอำนาจกรรม และเมื่อกรรมปัจจัยถูกประสมเข้า ย่อมได้ปัญหาโดยอำนาจอุปนิสสยะ ในปัจจัยเหล่านั้น ท่านไม่ประกอบปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่งโดยปัจจนียะ แต่ประกอบโดยอนุโลม ฉันนั้น. ด้วยประการฉะนี้ ในปัจจนียานุโลมนี้ เมื่อถึงนาหารปัจจัย นินทรียปัจจัย นูปนิสสยปัจจัย และนกัมมปัจจัย มูลทั้งปวงย่อมแยกออกเป็น ๒ ส่วน. පච්චනීයානුලොමවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาปัจจนียานุโลม จบแล้ว. කුසලත්තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนากุสลัตติกะ จบแล้ว. 2. වෙදනාත්තිකවණ්ණනා ๒. การพรรณนาเวทนัตติกะ 1. වෙදනාරූපනිබ්බානානි පන තිකමුත්තකානි පටිච්චාදිනියමං පච්චයුප්පන්නවචනඤ්ච න ලභන්ති. පටිච්චවාරාදීසු පන ඡසු යතො හෙතුපච්චයාදිතො තිකධම්මානං උප්පත්ති වුත්තා, තත්ථ යථානුරූපතො ආරම්මණාදිපච්චයභාවෙන ලබ්භන්තීති වෙදිතබ්බානීති. ๑. ส่วนเวทนา รูป และนิพพาน เป็นติกวิมุต ย่อมไม่ได้ข้อกำหนดมีปฏิจจวาระเป็นต้น และไม่ได้ชื่อว่าเป็นปัจจยุบบัน. แต่ในวาระทั้ง ๖ มีปฏิจจวาระเป็นต้น ในที่ใดท่านกล่าวการเกิดขึ้นแห่งติกธรรมจากเหตุปัจจัยเป็นต้น ในที่นั้น พึงทราบว่าย่อมได้โดยความเป็นอารัมมณปัจจัยเป็นต้นตามสมควร. 10. සබ්බඅරූපධම්මපරිග්ගාහකා පන සහජාතාදයො පච්චයාති ඉමිනා කුසලත්තිකෙපි පරිහීනං සහජාතං රූපාරූපධම්මපරිග්ගාහකත්තා ආදිම්හි ඨපෙත්වා ආදිසද්දෙන සබ්බාරූපධම්මපරිග්ගාහකවචනෙන ච පච්චයුප්පන්නවසෙන සබ්බඅරූපධම්මපරිග්ගාහකානං ආරම්මණාදීනං පරිහානිං දස්සෙතීති දට්ඨබ්බං. තෙන කුසලත්තිකපරිහීනානං සබ්බට්ඨානිකානං චතුන්නං සබ්බතිකාදීසු පරිහානි දස්සිතා හොති. පච්ඡාජාතපච්චයඤ්ච විනාව උප්පත්තිතොති එතෙන පන පච්ඡාජාතපච්චයස්ස අනුලොමෙ පරිහානිං, පච්චනීයෙ ච ලාභං දස්සෙති. සහජාතාදයොති වා සහජාතමූලකා සහජාතනිබන්ධනා පටිච්චාදිං ඵරන්තෙහි සහජාතධම්මෙහි විනා පච්චයා අහොන්තාති වුත්තං හොති. කස්මා පන සහජාතනිබන්ධනා සබ්බාරූපධම්මපරිග්ගාහකා ච යෙ, තෙව [Pg.239] පරිහායන්ති, න පන යො සහජාතානිබන්ධනො සබ්බාරූපධම්මපරිග්ගාහකො ච න හොති, සො පච්ඡාජාතොති තත්ථ කාරණං වදන්තො ‘‘සහජාතාදීහි විනා අනුප්පත්තිතො පච්ඡාජාතපච්චයඤ්ච විනාව උප්පත්තිතො’’ති ආහ. තත්ථ සහජාතාදීහි විනාති සහජාතනිබන්ධනෙහි සබ්බාරූපධම්මපරිග්ගාහකෙහි ච විනාති අත්ථො. අථ වා සහජාතනිබන්ධනානමෙව පරිහානි, න පච්ඡාජාතස්ස සහජාතානිබන්ධනස්සාති එත්ථෙව කාරණං වදන්තො ‘‘සහජාතාදීහි විනා අනුප්පත්තිතො පච්ඡාජාතපච්චයඤ්ච විනාව උප්පත්තිතො’’ති ආහ. සහජාතනිබන්ධනාපි පන සබ්බඅරූපධම්මපරිග්ගාහකායෙව පරිහායන්තීති දස්සිතමෙතන්ති. ๑๐. พึงทราบว่า ด้วยคำว่า 'แต่ปัจจัยทั้งหลายมีสหชาตปัจจัยเป็นต้นที่สงเคราะห์อรูปธรรมทั้งปวง' นี้ ท่านแสดงความที่สหชาตปัจจัยซึ่งถูกยกเว้นแม้ในกุสลัตติกะ เพราะเป็นปัจจัยที่สงเคราะห์ทั้งรูปธรรมและอรูปธรรม โดยตั้งไว้ในตอนต้น และด้วย 'อาทิ' ศัพท์ และด้วยคำที่สงเคราะห์อรูปธรรมทั้งปวง ท่านแสดงความที่อารัมมณปัจจัยเป็นต้นซึ่งสงเคราะห์อรูปธรรมทั้งปวงถูกยกเว้นไปโดยความเป็นปัจจยุบบัน. ด้วยเหตุนั้น เป็นอันท่านแสดงความที่ปัจจัย ๔ อย่างที่ถูกยกเว้นในกุสลัตติกะและมีอยู่ในที่ทั้งปวง ถูกยกเว้นไปในติกะทั้งปวงเป็นต้น. ส่วนด้วยคำว่า 'และเพราะเกิดขึ้นโดยไม่มีปัจฉาชาตปัจจัย' นี้ ท่านแสดงความที่ปัจฉาชาตปัจจัยถูกยกเว้นในอนุโลม และได้ในปัจจนียะ. หรือว่า คำว่า 'สหชาตปัจจัยเป็นต้น' หมายความว่า ปัจจัยทั้งหลายที่มีสหชาตปัจจัยเป็นมูล มีสหชาตปัจจัยเป็นที่อาศัย ย่อมไม่มีหากปราศจากสหชาตธรรมทั้งหลายที่แผ่ไปในปฏิจจวาระเป็นต้น. แต่เพราะเหตุไร ปัจจัยที่อาศัยสหชาตปัจจัยและสงเคราะห์อรูปธรรมทั้งปวงเหล่านั้นเท่านั้นจึงถูกยกเว้นไป, ส่วนปัจจัยใดไม่อาศัยสหชาตปัจจัยและไม่สงเคราะห์อรูปธรรมทั้งปวง คือปัจฉาชาตปัจจัย ปัจจัยนั้นไม่ถูกยกเว้นไป, เมื่อจะกล่าวเหตุในเรื่องนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะไม่มีการเกิดขึ้นโดยปราศจากสหชาตปัจจัยเป็นต้น และเพราะมีการเกิดขึ้นได้โดยไม่มีปัจฉาชาตปัจจัย'. ในคำนั้น คำว่า 'โดยปราศจากสหชาตปัจจัยเป็นต้น' หมายความว่า โดยปราศจากปัจจัยที่อาศัยสหชาตปัจจัยและสงเคราะห์อรูปธรรมทั้งปวง. อีกนัยหนึ่ง เมื่อจะกล่าวเหตุในที่นี้เองว่า ความที่ปัจจัยที่อาศัยสหชาตปัจจัยเท่านั้นถูกยกเว้นไป ไม่ใช่ปัจฉาชาตปัจจัยซึ่งไม่อาศัยสหชาตปัจจัย ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะไม่มีการเกิดขึ้นโดยปราศจากสหชาตปัจจัยเป็นต้น และเพราะมีการเกิดขึ้นได้โดยไม่มีปัจฉาชาตปัจจัย'. แต่ท่านแสดงไว้แล้วว่า แม้ปัจจัยที่อาศัยสหชาตปัจจัยที่สงเคราะห์อรูปธรรมทั้งปวงเท่านั้น ย่อมถูกยกเว้นไป. 17. නවිපාකෙපි එසෙව නයොති නයදස්සනමෙව කරොති, න ච පච්චයපච්චයුප්පන්නසාමඤ්ඤදස්සනං. සුඛාය හි අදුක්ඛමසුඛාය ච වෙදනාය සම්පයුත්තෙ ධම්මෙ පටිච්ච තාහි වෙදනාහි සම්පයුත්තා අහෙතුකකිරියධම්මා විචිකිච්ඡුද්ධච්චසහජාතමොහො චාති අයඤ්හෙත්ථ නයොති. නවිප්පයුත්තෙ එකන්ති ආරුප්පෙ ආවජ්ජනවසෙන වුත්තන්ති ඉදං ආවජ්ජනාහෙතුකමොහානං වසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ๑๗. คำว่า 'แม้ในนวิปากปัจจัย ก็มีนัยนี้เหมือนกัน' ท่านแสดงเพียงนัยเท่านั้น ไม่ใช่แสดงความทั่วไปแห่งปัจจัยและปัจจยุบบัน. เพราะนัยในที่นี้มีว่า เพราะอาศัยธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาและอทุกขมสุขเวทนา จึงมีอเหตุกกิริยาธรรมที่สัมปยุตด้วยเวทนาเหล่านั้น และโมหะที่เกิดพร้อมด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ. คำว่า 'ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๑' ท่านกล่าวโดยอำนาจอาวัชชนะในอรูปภพ พึงทราบว่าคำนี้ท่านกล่าวโดยอำนาจอาวัชชนะและอเหตุกโมหะ. 25-37. අනුලොමපච්චනීයෙ යථා කුසලත්තිකං, එවං ගණෙතබ්බන්ති හෙතුමූලකාදීනං නයානං එකමූලකද්විමූලකාදිවසෙන ච යොජෙත්වා ගහෙතබ්බතාසාමඤ්ඤං සන්ධාය වුත්තං, න ගණනසාමඤ්ඤං. ඉතො පරෙසුපි එවරූපෙසු එසෙව නයො. අහෙතුකස්ස පන චිත්තුප්පාදස්සාතිආදි නහෙතුමූලකං සන්ධාය වුත්තං, ‘‘අහෙතුකස්ස පන චිත්තුප්පාදස්ස මොහස්ස චා’’ති පනෙත්ථ වත්තබ්බං. මොහස්ස චාපි හි අහෙතුකස්ස අධිපතිඅභාවතො අධිපතිනො නහෙතුමූලකෙ අනුලොමතො අට්ඨානන්ති. පරිවත්තෙත්වාපීති නහෙතුපච්චයා නඅධිපතිපච්චයා ආරම්මණෙ තීණීති එවං පුරතො ඨිතම්පි ආරම්මණාදිං පච්ඡතො යොජෙත්වාති අත්ථො. ๒๕-๓๗. คำว่า 'ในอนุโลมปัจจนียะ พึงนับเหมือนกุสลัตติกะ' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความทั่วไปในการพึงถือเอาโดยประกอบนัยทั้งหลายมีเหตุโมลกะเป็นต้น โดยความเป็นเอกมูลกะและทวิมูลกะเป็นต้น ไม่ใช่หมายถึงความทั่วไปในการนับ. แม้ในที่อื่นจากนี้ไปที่มีลักษณะเช่นนี้ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ส่วนคำว่า 'แต่แห่งอเหตุกจิตตุปบาท' เป็นต้น ท่านกล่าวหมายถึงนเหตุโมลกะ, ในที่นี้พึงกล่าวว่า 'แต่แห่งอเหตุกจิตตุปบาทและโมหะ' ด้วย. เพราะแม้โมหะที่เป็นอเหตุกะก็ไม่มีอธิปติปัจจัย ดังนั้น อธิปติปัจจัยจึงไม่มีที่ตั้งในนเหตุโมลกะโดยอนุโลม. คำว่า 'แม้โดยการสลับกัน' มีอรรถว่า แม้อารัมมณปัจจัยเป็นต้นที่ตั้งอยู่ข้างหน้า ก็นำมาประกอบไว้ข้างหลัง เช่น 'ในนเหตุปัจจัย นอธิปติปัจจัย ในอารัมมณปัจจัย มี ๓'. 39. පඤ්හාවාරෙ දොමනස්සං උප්පජ්ජතීති එතෙන තංසම්පයුත්තෙ දස්සෙති. උපනිස්සයවිභඞ්ගෙ ‘‘සද්ධාපඤ්චකෙසු මානං ජප්පෙති දිට්ඨිං ගණ්හාතීති කත්තබ්බං, අවසෙසෙසු න කත්තබ්බ’’න්ති ඉදං පාඨගතිදස්සනත්ථං වුත්තං, න පන රාගාදීහි මානදිට්ඨීනං අනුප්පත්තිතො. කුසලත්තිකෙපි හි රාගාදීසු ‘‘මානං ජප්පෙති දිට්ඨිං ගණ්හාතී’’ති පාළි න වුත්තා, ‘‘රාගො දොසො මොහො මානො දිට්ඨි පත්ථනා රාගස්ස දොසස්ස මොහස්ස මානස්ස [Pg.240] දිට්ඨියා පත්ථනාය උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.2.53) පන රාගාදීනං මානදිට්ඨිඋපනිස්සයභාවො වුත්තො. තථා ඉධාපි දට්ඨබ්බන්ති. ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තෙන පන චිත්තෙන ගාමඝාතං නිගමඝාතං කරොතී’’ති සොමනස්සසම්පයුත්තලොභසහගතචිත්තෙන ගාමනිගමවිලුප්පනං සන්ධාය වුත්තං. ๓๙. ในปัญหาวาระ บทว่า domanassaṃ uppajjati (โทมนัสเกิดขึ้น) นี้ ท่านแสดงธรรมที่สัมปยุตด้วยโทมนัสนั้น. ในอุปนิสสยวิภังค์ ที่กล่าวว่า 'พึงกระทำว่า ย่อมรำพึงถึงมานะ ย่อมยึดถือทิฏฐิ ในสัทธาปัญจกะทั้งหลาย ไม่พึงกระทำในธรรมที่เหลือ' นี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงแนวทางแห่งพระบาลี ไม่ใช่เพราะมานะและทิฏฐิไม่เกิดขึ้นเพราะราคะเป็นต้น. เพราะแม้ในกุสลัตติกะ ก็ไม่ได้กล่าวพระบาลีว่า 'ย่อมรำพึงถึงมานะ ย่อมยึดถือทิฏฐิ' ในราคะเป็นต้น แต่กล่าวถึงความเป็นอุปนิสสยปัจจัยแห่งมานะและทิฏฐิของราคะเป็นต้นว่า 'ราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ ความปรารถนา เป็นปัจจัยแก่ราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ ความปรารถนา ด้วยอุปนิสสยปัจจัย' (ปัฏฐาน 1.2.53). พึงทราบความข้อนี้แม้ในที่นี้เช่นกัน. ส่วนบทว่า 'ย่อมกระทำการปล้นบ้าน ปล้นนิคม ด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา' ท่านกล่าวหมายถึงการปล้นบ้านและนิคมด้วยโลภสหคตจิตที่สัมปยุตด้วยโสมนัส. 62. සුද්ධානන්ති පච්චයපච්චයුප්පන්නපදානං අනඤ්ඤත්තං දස්සෙති. පුරෙජාතපච්ඡාජාතා පනෙත්ථ න විජ්ජන්ති. න හි පුරෙජාතා පච්ඡාජාතා වා අරූපධම්මා අරූපධම්මානං පච්චයා හොන්තීති එත්ථ පුරෙජාතාති ඉමස්මිං තිකෙ වුච්චමානා අධිකාරප්පත්තා සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තාදයොව අරූපධම්මානං පුරෙජාතා හුත්වා පච්චයා න හොන්ති පුරෙජාතත්තාභාවතොති අධිප්පායො, තථා පච්ඡාජාතත්තාභාවතො පච්ඡාජාතා වා හුත්වා න හොන්තීති. ๖๒. บทว่า สุทฺธานํ แสดงถึงความไม่ต่างกันของบทปัจจัยและปัจจยุปบัน. ในที่นี้ไม่มีปุเรชาตปัจจัยและปัจฉาชาตปัจจัย. อธิบายว่า อรูปธรรมทั้งหลายที่เป็นปุเรชาตหรือปัจฉาชาต ย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมทั้งหลาย. ในติกะนี้ บทว่า ปุเรชาตา ที่กล่าวถึงนั้น มีอธิบายว่า ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาเป็นต้นที่เข้าถึงขอบเขต ย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมทั้งหลายโดยเป็นปุเรชาตปัจจัย เพราะไม่มีความเป็นปุเรชาต. เช่นเดียวกัน ย่อมไม่เป็นปัจจัยโดยเป็นปัจฉาชาตปัจจัย เพราะไม่มีความเป็นปัจฉาชาต. 63-64. සාධිපතිඅමොහවසෙනාති අධිපතිභාවසහිතාමොහවසෙනාති අත්ථො. ข้อ 63-64. บทว่า สาธิปติอโมหวเสนะ มีอรรถว่า ด้วยอำนาจแห่งอโมหะที่ประกอบด้วยความเป็นอธิบดี. 83-87. නහෙතුපච්චයා…පෙ… නඋපනිස්සයෙ අට්ඨාති නහෙතුපච්චයා නාරම්මණපච්චයා නඋපනිස්සයෙ අට්ඨාති එවං සඞ්ඛිපිත්වා උද්ධරති. නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයවසෙන වෙදිතබ්බාති ඉදං ‘‘දුක්ඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තො සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තස්සා’’ති එතං වජ්ජෙත්වා අවසෙසෙසු අට්ඨසුපි නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයසම්භවං සන්ධාය වුත්තං. න හි සහජාතපච්චයො අට්ඨසුපි ලබ්භති, අථ ඛො තීස්වෙවාති. ข้อ 83-87. บทว่า นเหตุปัจจยา...เป... นอุปนิสสเย อัฏฐะ ท่านย่อความแล้วยกขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า นเหตุปัจจัย นอารัมมณปัจจัย นอุปนิสสเย อัฏฐะ. ที่กล่าวว่า พึงทราบโดยอำนาจแห่งนานักขณิกกรรมปัจจัย นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นไปได้ของนานักขณิกกรรมปัจจัยในปัจจัยที่เหลือทั้ง 8 เว้นบทว่า 'ธรรมที่สัมปยุตด้วยทุกขเวทนา เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา' นี้. เพราะว่าสหชาตปัจจัยย่อมไม่ได้ในปัจจัยทั้ง 8 แต่ได้ในปัจจัย 3 เท่านั้น. වෙදනාත්තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. จบการพรรณนาเวทนาติกะ. 3. විපාකත්තිකවණ්ණනා ๓. การพรรณนาวิปากติกะ 1-23. විපාකත්තිකෙ විපාකධම්මං පටිච්චාති විපාකං ධම්මං පටිච්ච. සමාසෙනපි හි සොයෙවත්ථො වුත්තොති පාළියං සමාසං කත්වා ලිඛිතං. ข้อ 1-23. ในวิปากติกะ บทว่า วิปากธัมมัง ปฏิจจะ หมายถึง อาศัยธรรมที่เป็นวิบาก. เพราะว่าแม้โดยย่อก็กล่าวอรรถนั้นนเอง จึงเขียนไว้ในพระบาลีโดยทำเป็นสมาส. 24-52. ‘‘නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මං [Pg.241] පටිච්ච නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මො උප්පජ්ජති නවිපාකපච්චයා’’ති එතස්ස විභඞ්ගෙ ‘‘මහාභූතෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානං රූපං උපාදාරූප’’න්ති එත්තකමෙව වුත්තං, න වුත්තං ‘‘කටත්තාරූප’’න්ති. තං ඛන්ධෙ පටිච්ච උප්පජ්ජමානස්ස මහාභූතෙ පටිච්ච උප්පත්තිදස්සනත්ථත්තා න වුත්තං. න හෙත්ථ කටත්තාරූපස්ස ඛන්ධෙ පටිච්ච උප්පත්ති අත්ථි, යස්ස මහාභූතෙ පටිච්ච උප්පත්ති වත්තබ්බා සියා. පවත්තියං පන කටත්තාරූපං ‘‘අසඤ්ඤසත්තානං…පෙ… මහාභූතෙ පටිච්ච කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති එතෙනෙව දස්සිතං හොති. එවඤ්ච කත්වා අසඤ්ඤසත්තානං රූපසමානගතිකත්තා නාහාරපච්චයෙ ච පවත්තියං කටත්තාරූපං න උද්ධටං. තම්පි හි උප්පාදක්ඛණෙ ආහාරපච්චයෙන විනා උප්පජ්ජතීති උද්ධරිතබ්බං සියාති. ข้อ 24-52. ในวิภังค์ของบทว่า 'อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ทั้งวิบากและไม่ใช่ทั้งธรรมที่เป็นเหตุให้เกิดวิบาก ธรรมที่ไม่ใช่ทั้งวิบากและไม่ใช่ทั้งธรรมที่เป็นเหตุให้เกิดวิบากเกิดขึ้น เพราะนวิปากปัจจัย' นี้ ท่านกล่าวไว้เพียงเท่านี้ว่า 'อาศัยมหาภูตรูป จิตตสมุฏฐานรูปที่เป็นอุปาทารูป (เกิดขึ้น)' ไม่ได้กล่าวว่า 'กตัตตารูป'. ที่ไม่ได้กล่าวเช่นนั้น ก็เพราะต้องการแสดงการเกิดขึ้นโดยอาศัยมหาภูตรูปของรูปที่เกิดขึ้นโดยอาศัยขันธ์. ในที่นี้ไม่มีการเกิดขึ้นของกตัตตารูปโดยอาศัยขันธ์ ซึ่งจะต้องกล่าวถึงการเกิดขึ้นโดยอาศัยมหาภูตรูป. ส่วนในปวัตติกาล กตัตตารูปนั้นได้แสดงไว้แล้วด้วยบทว่า 'ของเหล่าอสัญญีสัตว์...เป... อาศัยมหาภูตรูป กตัตตารูปที่เป็นอุปาทารูป (เกิดขึ้น)' นี้. และเมื่อเป็นเช่นนี้ กตัตตารูปจึงไม่ได้ถูกยกขึ้นแสดงในปวัตติกาลในอาหารปัจจัยด้วย เพราะมีคติเสมอกับรูปของอสัญญีสัตว์ทั้งหลาย. เพราะว่ากตัตตารูปนั้นแม้ในอุปปาทขณะก็ย่อมเกิดขึ้นโดยปราศจากอาหารปัจจัย จึงควรยกขึ้นแสดง. විපාකත්තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. จบการพรรณนาวิปากติกะ. 4. උපාදින්නත්තිකවණ්ණනා ๔. การพรรณนาอุปาทินนติกะ 15. උපාදින්නත්තිකෙ අනුපාදින්නඅනුපාදානියං ධම්මං පටිච්ච අනුපාදින්නඅනුපාදානියො ධම්මො උප්පජ්ජති නාධිපතිපච්චයාති එතෙන සයං අධිපතිභූතත්තා අවිරහිතාරම්මණාධිපතීසුපි අධිපති දුවිධෙනපි අධිපතිපච්චයෙන උප්පජ්ජතීති න වත්තබ්බො, අයමෙතස්ස සභාවොති දස්සෙති. ๑๕. ในอุปาทินนติกะ บทว่า 'อาศัยธรรมที่กรรมไม่ยึดถือและไม่เป็นอารมณ์ของสังโยชน์ ธรรมที่กรรมไม่ยึดถือและไม่เป็นอารมณ์ของสังโยชน์เกิดขึ้น เพราะนาธิปติปัจจัย' นี้ ท่านแสดงว่า ไม่พึงกล่าวว่า อธิบดีแม้ในอารัมมณาธิบดีที่ไม่แยกจากกัน ย่อมเกิดขึ้นด้วยอธิปติปัจจัยทั้ง 2 อย่าง เพราะตนเองเป็นอธิบดี. นี้เป็นสภาวะของอธิบดีนั้น. 72. උපාදින්නුපාදානියො කබළීකාරාහාරො උපාදින්නුපාදානියස්ස කායස්ස ආහාරපච්චයෙන පච්චයොති එත්ථ කම්මජානං රූපානං අබ්භන්තරගතා ඔජා තස්සෙව කම්මජකායස්ස රූපජීවිතින්ද්‍රියං විය කටත්තාරූපානං අනුපාලනුපත්ථම්භනවසෙන පච්චයො, න ජනකවසෙනාති අයමත්ථො අට්ඨකථායං වුත්තො. එතස්මිං පන අත්ථෙ සති උපාදින්නුපාදානියො ච අනුපාදින්නඅනුපාදානියො ච ධම්මා උපාදින්නුපාදානියස්ස ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො පච්ඡාජාතින්ද්‍රියන්ති එත්ථ ‘‘ආහාර’’න්තිපි වත්තබ්බං, යදි ච කම්මජා ඔජා සකලාපරූපානමෙව ආහාරපච්චයො හොති, එවං සති ‘‘උපාදින්නුපාදානියො කබළීකාරාහාරො අනුපාදින්නුපාදානියස්ස කායස්ස ආහාරපච්චයෙන පච්චයො’’ති න වත්තබ්බං සියා, වුත්තඤ්චිදං, තම්පි අනජ්ඣොහටාය සසන්තානගතාය උපාදින්නොජාය අනුපාදින්නුපාදානියස්ස කායස්ස ආහාරපච්චයං සන්ධාය වුත්තං. එවඤ්ච සති [Pg.242] ‘‘උපාදින්නුපාදානියො ච අනුපාදින්නඅනුපාදානියො ච ධම්මා අනුපාදින්නුපාදානියස්ස ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.4.85) අයම්පි පඤ්හො පච්ඡාජාතාහාරවසෙන උද්ධරිතබ්බො සියා, තස්මා අජ්ඣොහටස්ස උපාදින්නාහාරස්ස ලොකුත්තරක්ඛණෙ අභාවතො දුමූලකෙසු පඨමපඤ්හෙ ‘‘ආහාර’’න්ති න වුත්තං. දුතියපඤ්හො ච න උද්ධටො, න ඉතරස්ස උපාදින්නාහාරස්ස කාමභවෙ අසම්භවාභාවතොති අජ්ඣොහටමෙව මණ්ඩූකාදිසරීරගතං උපාදින්නාහාරං සන්ධාය ‘‘උපාදින්නුපාදානියො කබළීකාරාහාරො උපාදින්නුපාදානියස්ස ච අනුපාදින්නුපාදානියස්ස ච කායස්ස ආහාරපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.4.74) වදන්තානං වාදො බලවතරො. න හි අජ්ඣොහටමත්තාව මණ්ඩූකාදයො කුච්ඡිවිත්ථතං න කරොන්ති, න ච බලං න උපජායන්ති, න ච රූපවිසෙසො න විඤ්ඤායතීති. ๗๒. ในข้อที่ว่า 'กพฬีการาหารที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ เป็นปัจจัยแก่กายที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ โดยอาหารปัจจัย' นี้ อรรถกถากล่าวความหมายไว้ว่า โอชาที่อยู่ภายในรูปที่เกิดจากกรรม เป็นปัจจัยแก่กายที่เกิดจากกรรมนั้นเอง โดยอาการตามรักษาและสนับสนุนรูปที่เกิดจากกรรม เหมือนรูปชีวิตินทรีย์ (รักษาและสนับสนุนกัมมชรูป) ไม่ใช่โดยอาการยังรูปให้เกิด. แต่เมื่อมีความหมายเช่นนี้ ในข้อที่ว่า 'ธรรมที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ และธรรมที่เป็นอนุปาทินนอนุปาทานิยะ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ โดยอัตถิปัจจัย คือ ปัจฉาชาตะและอินทรีย์' นี้ ก็ควรกล่าวคำว่า 'อาหาร' เข้าไปด้วย. และหากว่ากัมมชโอชาเป็นอาหารปัจจัยแก่รูปที่เหลือทั้งหมดเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็ไม่ควรกล่าวว่า 'กพฬีการาหารที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ เป็นปัจจัยแก่กายที่เป็นอนุปาทินนุปาทานิยะ โดยอาหารปัจจัย'. แต่มีการกล่าวคำนี้ไว้, คำนั้นท่านกล่าวหมายถึงอาหารปัจจัยแก่กายที่เป็นอนุปาทินนุปาทานิยะ ด้วยอุปาทินนโอชาที่อยู่ในสันดานของตนที่ยังไม่ได้กลืนกิน. เมื่อเป็นเช่นนี้ ปัญหานี้ที่ว่า 'ธรรมที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ และธรรมที่เป็นอนุปาทินนอนุปาทานิยะ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอนุปาทินนอนุปาทานิยะ โดยอัตถิปัจจัย' (ปัฏฐาน 1.4.85) ก็ควรยกขึ้นแสดงโดยอำนาจปัจฉาชาตะและอาหาร. เพราะเหตุนั้น ในปัญหาแรกในหมวดทุกะที่มีมูล 2 (ทุมูลกะ) ท่านจึงไม่กล่าวคำว่า 'อาหาร' เพราะไม่มีอุปาทินนาหารที่กลืนกินเข้าไปในขณะที่เป็นโลกุตตระ. และปัญหาที่สองก็ไม่ได้ยกขึ้นแสดง เพราะไม่ใช่ว่าอุปาทินนาหารอย่างอื่นจะไม่มีในกามภพ. ดังนั้น วาทะของท่านผู้กล่าวว่า 'กพฬีการาหารที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ เป็นปัจจัยแก่กายที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ และกายที่เป็นอนุปาทินนอนุปาทานิยะ โดยอาหารปัจจัย' (ปัฏฐาน 1.4.74) โดยหมายถึงอุปาทินนาหารที่กลืนกินเข้าไปแล้วซึ่งอยู่ในร่างกายของสัตว์มีกบเป็นต้น จึงมีน้ำหนักมากกว่า. เพราะไม่ใช่ว่าสัตว์มีกบเป็นต้นเพียงแค่กลืนกินเข้าไปแล้ว จะไม่ทำให้ท้องขยาย จะไม่เกิดกำลัง หรือจะไม่ปรากฏความแตกต่างของรูป (ผิวพรรณ) ก็หาไม่. ‘‘අනුපාදින්නඅනුපාදානියො ධම්මො උපාදින්නුපාදානියස්ස ච අනුපාදින්නඅනුපාදානියස්ස ච ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො සහජාතං පච්ඡාජාත’’න්ති (පට්ඨා. 1.4.83) එවමාදීහි ඉධ වුත්තෙහි එකමූලකදුකතිකාවසානපඤ්හවිස්සජ්ජනෙහි ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස ච ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො සහජාත’’න්තිආදිනා ඉධ දුතියදුකාවසානෙ විය විස්සජ්ජනං ලබ්භතීති විඤ්ඤායති. සුඛාවබොධනත්ථං පන තත්ථ සහජාතවසෙනෙව විස්සජ්ජනං කතං. පච්චනීයෙ පන සහජාතස්සෙව අපටික්ඛෙපෙ ලාභතො, පටික්ඛෙපෙ ච අලාභතො සහජාතපච්චයවසෙනෙව එකමූලකදුකාවසානා තත්ථ උද්ධටා, ඉධ පනෙතෙහි විස්සජ්ජනෙහි එකො ධම්මො සහජාතාදීසු අත්ථිපච්චයවිසෙසෙසු අනෙකෙහිපි අනෙකෙසං ධම්මානං එකො අත්ථිපච්චයො හොතීති දස්සිතං හොති. එකො හි ධම්මො එකස්ස ධම්මස්ස එකෙනෙව අත්ථිපච්චයවිසෙසෙන අත්ථිපච්චයො හොති, එකො අනෙකෙසං එකෙනපි අනෙකෙහිපි, තථා අනෙකො එකස්ස, අනෙකො අනෙකෙසං සමානත්තෙ පච්චයුප්පන්නධම්මානං, අත්ථිපච්චයවිසෙසෙසු පන පඤ්චසු සහජාතං පුරෙජාතෙනෙව සහ අත්ථිපච්චයො හොති, අනඤ්ඤධම්මත්තෙ පච්ඡාජාතෙන ච, න නානාධම්මත්තෙ. พึงทราบว่า จากการวิสัชนาปัญหาที่จบลงด้วยเอกมูลกทุกติกะที่กล่าวไว้ในที่นี้ มีอาทิว่า 'ธรรมที่เป็นอนุปาทินนอนุปาทานิยะ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ และธรรมที่เป็นอนุปาทินนอนุปาทานิยะ โดยอัตถิปัจจัย คือ สหชาตะและปัจฉาชาตะ' (ปัฏฐาน 1.4.83) ย่อมได้การวิสัชนาเหมือนในตอนท้ายของทุกะที่สองในที่นี้ว่า 'กุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมและอัพยากตธรรม โดยอัตถิปัจจัย คือ สหชาตะ' เป็นต้น. แต่เพื่อให้เข้าใจง่าย ท่านจึงวิสัชนาโดยอำนาจสหชาตะเท่านั้นในที่นั้น. ส่วนในปัจจนียะ เพราะได้ (ปัญหา) ในเมื่อไม่มีการปฏิเสธสหชาตะ และไม่ได้ (ปัญหา) ในเมื่อมีการปฏิเสธ (สหชาตะ) ท่านจึงยกปัญหาที่จบลงด้วยเอกมูลกทุกะในที่นั้นขึ้นแสดงโดยอำนาจสหชาตปัจจัยเท่านั้น. แต่ในที่นี้ ด้วยการวิสัชนาเหล่านี้ ท่านแสดงให้เห็นว่า ธรรมหนึ่งอย่างเป็นอัตถิปัจจัยหนึ่งอย่างแก่ธรรมหลายอย่าง แม้ด้วยอำนาจความต่างแห่งอัตถิปัจจัยหลายอย่าง มีสหชาตะเป็นต้น. ด้วยว่า ธรรมหนึ่งอย่างเป็นอัตถิปัจจัยแก่ธรรมหนึ่งอย่าง ด้วยความต่างแห่งอัตถิปัจจัยหนึ่งอย่างก็มี, ธรรมหนึ่งอย่างเป็นปัจจัยแก่ธรรมหลายอย่าง ด้วยความต่างแห่งอัตถิปัจจัยหนึ่งอย่างบ้าง หลายอย่างบ้างก็มี, ในทำนองเดียวกัน ธรรมหลายอย่างเป็นปัจจัยแก่ธรรมหนึ่งอย่าง, ธรรมหลายอย่างเป็นปัจจัยแก่ธรรมหลายอย่าง เมื่อปัจจยุปบันธรรมมีความเสมอกัน. ส่วนในความต่างแห่งอัตถิปัจจัย 5 อย่างนั้น สหชาตะเป็นอัตถิปัจจัยร่วมกับปุเรชาตะเท่านั้น และร่วมกับปัจฉาชาตะในเมื่อเป็นธรรมที่ไม่แยกจากกัน (อนัญญธรรม) ไม่ใช่ในเมื่อเป็นธรรมที่ต่างกัน (นานาธรรม). යදි සියා, ‘‘උපාදින්නුපාදානියො ච අනුපාදින්නඅනුපාදානියො ච ධම්මා උපාදින්නුපාදානියස්ස ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො පච්ඡාජාතං ඉන්ද්‍රිය’’න්ති එත්ථ ‘‘සහජාත’’න්තිපි වත්තබ්බං සියා. කම්මජානඤ්හි භූතානං සහජාතානං [Pg.243] පච්ඡාජාතානඤ්ච ලොකුත්තරානං එකක්ඛණෙ ලබ්භමානානම්පි එකො අත්ථිපච්චයභාවො නත්ථි සහජාතපච්ඡාජාතානං නානාධම්මානං විරුද්ධසභාවත්තාති තං න වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. එවඤ්ච කත්වා පච්චනීයෙ ච ‘‘නඉන්ද්‍රියෙ බාවීසා’’ති වුත්තං. අඤ්ඤථා හි ඉන්ද්‍රියපටික්ඛෙපෙපි සහජාතපච්ඡාජාතවසෙන තස්ස පඤ්හස්ස ලාභතො ‘‘තෙවීසා’’ති වත්තබ්බං සියාති. පුරෙජාතං සහජාතෙනෙව සහ අත්ථිපච්චයො හොති, න ඉතරෙහි, තම්පි වත්ථු තංසහිතපුරෙජාතමෙව, න ඉතරං. කුසලත්තිකෙ හි පඤ්හාවාරෙ ‘‘නවිප්පයුත්තපච්චයා අත්ථියා පඤ්චා’’ති (පට්ඨා. 1.1.649) වුත්තං, සනිදස්සනත්තිකෙ පන ‘‘විප්පයුත්තෙ බාවීසා’’ති. යං පන තත්ථ අත්ථිවිභඞ්ගෙ පච්චයුද්ධාරෙ ච තිමූලකෙකාවසානං උද්ධටං, තං වත්ථුසහිතස්ස ආරම්මණපුරෙජාතස්ස සහජාතෙන, සහ පච්චයභාවතොති පච්ඡාජාතං ආහාරින්ද්‍රියෙහෙව, අනඤ්ඤධම්මත්තෙ ච සහජාතෙන ච, ආහාරො පච්ඡාජාතින්ද්‍රියෙහෙව, ඉන්ද්‍රියං පච්ඡාජාතාහාරෙනාති එවමෙතං අත්ථිපච්චයවිභාගං සල්ලක්ඛෙත්වා අනුලොමෙ පච්චනීයාදීසු ච ලබ්භමානා පඤ්හා උද්ධරිතබ්බා. หากเป็นไปได้ ในข้อที่ว่า 'ธรรมที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ และธรรมที่เป็นอนุปาทินนอนุปาทานิยะ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ โดยอัตถิปัจจัย คือ ปัจฉาชาตะและอินทรีย์' นี้ ก็ควรกล่าวคำว่า 'สหชาตะ' เข้าไปด้วย. พึงทราบว่า ท่านไม่กล่าวคำนั้น เพราะความเป็นอัตถิปัจจัยอย่างเดียวกันของมหาภูตรูปที่เกิดจากกรรมที่เป็นสหชาตะ และโลกุตตรธรรมที่เป็นปัจฉาชาตะ แม้จะได้มาในขณะเดียวกัน ก็ไม่มี เพราะธรรมที่ต่างกันคือสหชาตะและปัจฉาชาตะมีสภาวะขัดแย้งกัน. และเพราะทำเช่นนี้ ในปัจจนียะท่านจึงกล่าวว่า 'ในอินทรียปัจจัย มี 22'. เพราะถ้าเป็นอย่างอื่น แม้เมื่อมีการปฏิเสธอินทรีย์ แต่โดยอำนาจสหชาตะและปัจฉาชาตะ ปัญหานั้นก็ยังได้อยู่ ก็ควรจะต้องกล่าวว่า '23'. ปุเรชาตะเป็นอัตถิปัจจัยร่วมกับสหชาตะเท่านั้น ไม่ใช่ร่วมกับปัจจัยที่เหลือ, และปุเรชาตะนั้นก็คือวัตถุปุเรชาตะที่เกิดร่วมกับสหชาตะนั้นเอง ไม่ใช่ปุเรชาตะอย่างอื่น. ด้วยว่า ในปัญหาวารแห่งกุศลติกะ ท่านกล่าวว่า 'ในนวิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัยมี 5' (ปัฏฐาน 1.1.649) แต่ในสนิทัสสนติกะ ท่านกล่าวว่า 'ในวิปปยุตตปัจจัย มี 22'. ส่วนปัญหาที่จบลงด้วยเอกมูลกะที่มีมูล 3 (ติมูลกะ) ที่ท่านยกขึ้นแสดงในอัตถิวิภังค์และปัจจยุทธารในที่นั้น ท่านยกขึ้นแสดงโดยความเป็นปัจจัยร่วมกับสหชาตะของอารัมมณปุเรชาตะที่รวมกับวัตถุ. ดังนั้น ปัจฉาชาตะจึงเป็นปัจจัยร่วมกับอาหารและอินทรีย์เท่านั้น, และในความเป็นธรรมที่ไม่แยกจากกัน (อนัญญธรรม) ปัจฉาชาตะก็เป็นปัจจัยร่วมกับสหชาตะด้วย, อาหารเป็นปัจจัยร่วมกับปัจฉาชาตะและอินทรีย์เท่านั้น, อินทรีย์เป็นปัจจัยร่วมกับปัจฉาชาตะและอาหารเท่านั้น. พึงกำหนดพิจารณาการจำแนกอัตถิปัจจัยอย่างนี้ แล้วยกปัญหาที่ได้ในอนุโลมและปัจจนียะเป็นต้นขึ้นแสดง. උපාදින්නත්තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อุปาทินนัตติกวรรณนา จบแล้ว 6. විතක්කත්තිකවණ්ණනා ๖. วิตักกัตติกวรรณนา 22. විතක්කත්තිකෙ පටිච්චවාරානුලොමෙ අධිපතියා තෙවීසාති සත්තසු මූලකෙසු යථාක්කමං සත්ත පඤ්ච තීණි එකං තීණි තීණි එකන්ති එවං තෙවීස, අඤ්ඤමඤ්ඤෙ අට්ඨවීස සත්ත පඤ්ච පඤ්ච තීණි චත්තාරි තීණි එකන්ති එවං, පුරෙජාතෙ එකාදස තීණි චත්තාරි ද්වෙ දුතියතතියදුමූලකෙසු එකං එකන්ති එවං, තථා ආසෙවනෙ. අඤ්ඤානි ගණනානි හෙතුආරම්මණසදිසානි. ๒๒. ในวิตักกัตติกะ อนุโลมปฏิจจวาระ ในอธิปติปัจจัย มี 23 คือ ในมูลกะ 7 ตามลำดับ มี 7, 5, 3, 1, 3, 3, 1 รวมเป็น 23 อย่างนี้ ในอัญญมัญญปัจจัย มี 28 คือ 7, 5, 5, 3, 4, 3, 1 อย่างนี้ ในปุเรชาตปัจจัย มี 11 คือ 3, 4, 2 ในทุติยทุมูลกะและตติยทุมูลกะ มี 1, 1 อย่างนี้ ในอาเสวนปัจจัยก็เช่นกัน การนับอื่นๆ เหมือนกับเหตุปัจจัยและอารัมมณปัจจัย 31. පච්චනීයෙ නාධිපතිපච්චයෙ පඨමපඤ්හෙ ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච අවිතක්කවිචාරමත්තා අධිපතී’’ති වත්වා පුන ‘‘විපාකං අවිතක්කවිචාරමත්තං එකං ඛන්ධං පටිච්චා’’තිආදිනා විස්සජ්ජනං කතං, න පන අවිසෙසෙන. කස්මා? විපාකවජ්ජානං අවිතක්කවිචාරමත්තක්ඛන්ධානං එකන්තෙන සාධිපතිභාවතො[Pg.244]. විපාකානං පන ලොකුත්තරානමෙව සාධිපතිභාවො, න ඉතරෙසන්ති තෙ විසුං නිද්ධාරෙත්වා වුත්තා. ලොකුත්තරවිපාකාධිපතිස්ස චෙත්ථ පුරිමකොට්ඨාසෙයෙව සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. ๓๑. ในปัจจนียะ ในนาธิปติปัจจัย ในปัญหาแรก หลังจากกล่าวว่า 'อาศัยขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตะ ขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตะที่เป็นอธิปติ (จึงเกิดขึ้น)' แล้ว ได้มีการวิสัชนาซ้ำอีกว่า 'อาศัยขันธ์ที่เป็นวิบากอวิตักกวิจารมัตตะหนึ่งขันธ์...' เป็นต้น แต่ไม่ได้กล่าวไว้โดยไม่จำแนก เพราะเหตุไร? เพราะขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตะที่เว้นจากวิบาก ย่อมเป็นสอธิปติโดยส่วนเดียว ส่วนวิบากทั้งหลาย เฉพาะที่เป็นโลกุตตระเท่านั้นที่เป็นสอธิปติ ไม่ใช่พวกที่เหลือ ดังนั้น ท่านจึงกล่าวจำแนกไว้ต่างหาก พึงทราบว่า การสงเคราะห์โลกุตตรวิบากอธิปติในที่นี้ พึงทราบในส่วนแรกนั่นเอง 38. නාසෙවනමූලකෙ අවිතක්කවිචාරමත්තං විපාකෙන සහ ගච්ඡන්තෙනාති එතං මූලං අවිතක්කවිචාරමත්තඅවිතක්කවිචාරපදෙහි අවිතක්කෙහි සහ යොජෙන්තෙන නපුරෙජාතසදිසං පාළිගමනං කාතබ්බන්ති වුත්තං හොති. සදිසතා චෙත්ථ යෙභුය්‍යෙන විසදිසතා ච දට්ඨබ්බා. තත්ථ හි ආරුප්පෙ අවිතක්කවිචාරමත්තං ඉධ විපාකං අවිතක්කවිචාරමත්තන්තිආදි යොජෙතබ්බන්ති අයමෙත්ථ විසෙසො. ඉදඤ්ච නාසෙවනවිභඞ්ගානන්තරං ලිඛිතබ්බං, න ඣානානන්තරං, කෙසුචි පොත්ථකෙසු ලිඛිතං. ๓๘. ในนาเสวนมูลกะ คำว่า 'อวิตักกวิจารมัตตะที่ไปพร้อมกับวิบาก' นี้ หมายความว่า เมื่อจะประกอบมูลกะนี้กับบทอวิตักกวิจารมัตตะและบทอวิตักกวิจาระ พร้อมกับอวิตักกะทั้งหลาย พึงทำปาฬิให้ดำเนินไปเหมือนกับนปุเรชาตปัจจัย ในที่นี้ พึงทราบความเหมือนกันโดยมากและความต่างกันด้วย เพราะในอรูปภพนั้น (ท่านประกอบ) อวิตักกวิจารมัตตะ แต่ในที่นี้ พึงประกอบว่า 'วิบากอวิตักกวิจารมัตตะ' เป็นต้น นี้เป็นข้อแตกต่างในที่นี้ และข้อความนี้พึงเขียนไว้ต่อจากนาเสวนวิภังค์ ไม่ใช่ต่อจากฌานวิภังค์ ดังที่เขียนไว้ในบางคัมภีร์ පච්චයවාරෙ පඨමඝටනෙ පවත්තිපටිසන්ධියොති දුමූලකෙසු පඨමෙ සත්තසුපි පඤ්හෙසු පවත්තිඤ්ච පටිසන්ධිඤ්ච යොජෙත්වාති වුත්තං හොති. ในปัจจยวาระ ในการประกอบครั้งแรก คำว่า 'ปวัตติและปฏิสนธิ' หมายความว่า ในทุมูลกะทั้งหลาย ในทุมูลกะแรก พึงประกอบทั้งปวัตติและปฏิสนธิในปัญหาทั้ง 7 49. පච්චනීයෙ සත්තසු ඨානෙසු සත්ත මොහා උද්ධරිතබ්බා මූලපදෙසු එවාති සවිතක්කසවිචාරාදිපදෙසු මූලපදමෙව අවසානභාවෙන යෙසු පඤ්හෙසු යොජිතං, තෙසු සත්තසු පඤ්හෙසු සත්ත මොහා උද්ධරිතබ්බාති අත්ථො. ๔๙. ในปัจจนียะ ใน 7 ฐาน พึงถอนโมหะ 7 ออกในบทมูลกะเท่านั้น มีอธิบายว่า ในปัญหาทั้งหลายที่ประกอบบทมูลกะนั่นเองไว้เป็นส่วนท้ายในบทสวิตักกสวิจาระเป็นต้น ในปัญหา 7 ข้อเหล่านั้น พึงถอนโมหะ 7 ออก පඤ්හාවාරපච්චනීයෙ ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තො ධම්මො අවිතක්කවිචාරමත්තස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණසහජාතඋපනිස්සයකම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති කෙසුචි පොත්ථකෙසු පාඨො දිස්සති, උපනිස්සයෙන පන සඞ්ගහිතත්තා ‘‘කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති න සක්කා වත්තුං. උපාදින්නත්තිකපඤ්හාවාරපච්චනීයෙ හි ‘‘අනුපාදින්නඅනුපාදානියො ධම්මො අනුපාදින්නඅනුපාදානියස්ස ධම්මස්ස සහජාතඋපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.4.58, 62) එත්තකමෙව වුත්තං. පරිත්තත්තිකපඤ්හාවාරපච්චනීයෙ ච ‘‘මහග්ගතො ධම්මො මහග්ගතස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණසහජාතඋපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.12.57, 65, 73) එත්තකමෙව වුත්තන්ති. එත්තකමෙව ච අවිතක්කවිචාරමත්තං කම්මං අප්පමාණං මහග්ගතඤ්ච, තඤ්ච දුබ්බලං න හොතීති එතෙහියෙව වචනෙහි විඤ්ඤායතීති. ในปัญหาปัจจนียะ ในบางคัมภีร์ปรากฏบทว่า 'ธรรมที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตะ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตะ ด้วยอารัมมณปัจจัย สหชาตปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย และกัมมปัจจัย' แต่เพราะสงเคราะห์เข้าด้วยอุปนิสสยปัจจัยแล้ว จึงไม่ควรกล่าวว่า 'เป็นปัจจัยด้วยกัมมปัจจัย' เพราะในอุปาทินนัตติกปัญหาปัจจนียะ ท่านกล่าวไว้เพียงเท่านี้ว่า 'ธรรมที่เป็นอนุปาทินนานุปาทานิยะ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอนุปาทินนานุปาทานิยะ ด้วยสหชาตปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัย' (ปฏฺฐา. 1.4.58, 62) และในปริตตัตติกปัญหาปัจจนียะ ท่านก็กล่าวไว้เพียงเท่านี้ว่า 'ธรรมที่เป็นมหัคคตะ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นมหัคคตะ ด้วยอารัมมณปัจจัย สหชาตปัจจัย และอุปนิสสยปัจจัย' (ปฏฺฐา. 2.12.57, 65, 73) และพึงทราบด้วยคำเหล่านี้นั่นเองว่า กรรมที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตะนั้น เป็นอัปปมาณะและมหัคคตะ และกรรมนั้นก็ไม่เป็นกรรมที่อ่อนกำลัง විතක්කත්තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาวิตักกัตติกะ จบแล้ว 8. දස්සනෙනපහාතබ්බත්තිකවණ්ණනා ๘. การพรรณนาทัสสเนนปหาตัพพัตติกะ දස්සනෙනපහාතබ්බත්තිකෙ [Pg.245] දස්සනෙන පහාතබ්බො ධම්මො භාවනාය පහාතබ්බස්ස ධම්මස්ස එකෙනපි පච්චයෙන පච්චයො න හොතීති ඉදං පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගෙ විචාරිතනයෙන විචාරෙතබ්බන්ති. ในทัสสเนนปหาตัพพัตติกะ ธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ ไม่เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่พึงละด้วยภาวนา แม้ด้วยปัจจัยอย่างหนึ่ง ข้อนี้พึงพิจารณาโดยนัยที่พิจารณาไว้แล้วในปฏิจจสมุปปาทวิภังค์ දස්සනෙනපහාතබ්බත්තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาทัสสเนนปหาตัพพัตติกะ จบแล้ว පුච්ඡාගණනගාථායො คาถาแสดงการนับจำนวนคำถาม කුසලාදි එකකත්තය-මථාදි අන්තෙන මජ්ඣිමන්තෙන; ආදි ච මජ්ඣෙන දුකා, තයො තිකෙකො ච විඤ්ඤෙය්‍යො. พึงทราบว่า ติกะหนึ่งๆ มี 3 อย่าง คือ ติกะที่มีกุสลบทเป็นต้น มีบทต้นเป็นที่สุด มีบทกลางเป็นที่สุด และทุกะที่มีบทต้นและบทกลางเป็นต้น තෙස්වෙකෙකං මූලං කත්වා, තං සත්තසත්තකා පුච්ඡා; එකෙකපච්චයෙ යථා, භවන්ති එකූනපඤ්ඤාස. เมื่อทำบทเหล่านั้นแต่ละบทให้เป็นมูลกะ คำถามเหล่านั้นจึงเป็นหมวด 7 แห่งหมวด 7 รวมเป็น 49 ในแต่ละปัจจัย ඡසත්තතාධිකසතං, සහස්සමෙකඤ්ච සුද්ධිකෙ පුච්ඡා; එස ච නයොනුලොමෙ, පච්චනීයෙ චාති නාඤ්ඤත්ථ. คำถามในสุทธิกะมี 1,176 นัยนี้มีในอนุโลมและปัจจนียะเท่านั้น ไม่ใช่ในที่อื่น රාසිගුණිතස්ස රාසිස්සඩ්ඪං, සහ රාසිකස්ස පිණ්ඩො සො; රාසිස්ස වා සහෙකස්සඩ්ඪං, පුන රාසිනා ගුණිතං. ผลรวมของหมวดนั้น คือครึ่งหนึ่งของจำนวนที่คูณด้วยจำนวนที่รวมกับตัวมันเอง หรือครึ่งหนึ่งของจำนวนที่บวกด้วยหนึ่ง แล้วคูณด้วยจำนวนนั้นอีกครั้ง ඉති හෙතුමූලකාදුක-තිකාදයො ඡච්ච සත්තතිසතා ද්වෙ; චතුවීසතෙත්ථ පුච්ඡා, අඩ්ඪුඩ්ඪසහස්සනහුතඤ්ච. ดังนั้น ในนัยมีเหตุเป็นมูลกะเป็นต้น ทุกะและติกะเป็นต้น มี 6 และ 372 ในที่นี้มีคำถาม 24 และ 35,000 තාසං යස්මා සුද්ධික-නයො න පච්චෙකපච්චයෙ තස්මා; චතුවීසතිගුණිතානං, සසුද්ධිකානං අයං ගණනා. เพราะนัยสุทธิกะของคำถามเหล่านั้นไม่มีในปัจจัยแต่ละอย่าง ดังนั้น การนับนี้จึงเป็นจำนวนที่คูณด้วย 24 รวมกับสุทธิกะ ලක්ඛත්තයං ද්විනහුතං, පඤ්ච සහස්සානි සත්ත ච සතානි; ද්වාපඤ්ඤාසා එතා, අනුලොමෙ පිණ්ඩිතා පුච්ඡා. คำถามที่รวมกันในอนุโลมมี 325,752 අනුලොමසදිසගණනා, භවන්ති පුච්ඡානයෙ ච පච්චනීයෙ; හාපෙත්වා පන සෙසෙ, නයද්වයෙ සුද්ධිකෙ ලද්ධා. การนับที่เหมือนกับอนุโลม ย่อมมีในปัญหานัยและในปัจจนียะ แต่เมื่อยกเว้นส่วนที่เหลือแล้ว ย่อมได้สุทธิกะในนัยทั้งสอง ඡප්පඤ්ඤාස භවන්ති පුච්ඡා, ඡසතසහිතඤ්ච ලක්ඛතෙරසකං; පුච්ඡානයෙසු ගණිතා, පටිච්චවාරෙ චතූස්වපි. ในปัญหานัยทั้งหลายที่นับในปฏิจจวาระทั้ง 4 มีคำถาม 1,300,656 සත්තහි [Pg.246] ගුණිතා කුසලත්තිකෙ ද්වයං, නවුතිඤ්චෙව පඤ්චසතා; චත්තාරි සහස්සානි ච, තථෙකනවුතෙ ච ලක්ඛකා. ในกุสลัตติกะที่คูณด้วย 7 มีคำถาม 9,104,592 නාද්වාවීසති ගුණිතා, තිකෙසු සබ්බෙසු වීසති ච කොටි; ලක්ඛත්තයං සහස්සං, චතුවීසති චාපි විඤ්ඤෙය්‍යා. พึงทราบว่า ในติกะทั้งหมดที่คูณด้วย 22 มี 20 โกฏิ 3 แสน 1 พัน 24 තිකපට්ඨානං. ติกปัฏฐาน (จบ) එකකපච්චයෙ පන, නව නව කත්වා සසොළසද්විසතං; හෙතුදුකපඨමවාරෙ, පඨමනයෙ සුද්ධිකෙ පුච්ඡා. ส่วนในปัจจัยหนึ่งๆ เมื่อทำหมวด 9 และหมวด 9 ได้คำถามในสุทธิกะ 216 ในนัยแรก ในเหตุทุกะปฐมวาระ හෙතාදිමූලකනයෙ-ස්වෙකෙකස්මිං දුකාදිභෙදයුතෙ; චතුරාසීතිචතුසත-සහිතං සහස්සද්වයං පුච්ඡා. ในนัยที่มีเหตุเป็นมูลกะเป็นต้น แต่ละนัยที่ประกอบด้วยความต่างแห่งทุกะเป็นต้น มีคำถาม 2,484 තා චතුවීසතිගුණිතා, සසුද්ධිකා එත්ථ හොන්ති අනුලොමෙ; ද්වත්තිංසට්ඨසතාධික-සහස්සනවකඩ්ඪලක්ඛකා. คำถามเหล่านั้น เมื่อคูณด้วย 24 รวมกับสุทธิกะ ในอนุโลมนี้ ย่อมมี 59,832 එවං පච්චනීයෙ ද්වෙ, සුද්ධිකරහිතා චතූස්වතො හොන්ති; ඡන්නවුතට්ඨසතට්ඨ-තිංසසහස්සද්විලක්ඛකානි. ในปัจจนียะ ๒ อย่างนั้น เมื่อเว้นสุทธิกะเสีย ย่อมมีใน ๔ ทาง คือ ๒ แสน ๓ หมื่น ๘ พัน ๘ ร้อย ๙๖. තා පන සත්තගුණා ද්වෙ, සත්තතිසතද්වයං සහස්සානි; ද්වාසත්තති හොන්ති තතො, සොළස ලක්ඛානි හෙතුදුකෙ. แต่จำนวนเหล่านั้นคูณด้วย ๗ ย่อมเป็น ๑๖ แสน ๗ หมื่น ๒ พัน ๒ ร้อย ๗๒ ในเหตุกทุกะ. තා සතගුණා දුකසතෙ, සතද්වයං සත්තවීසති සහස්සා; ද්වාසත්තතිලක්ඛානි ච, සොළසකොටි තතො පුච්ඡා. จำนวนเหล่านั้นคูณด้วย ๑๐๐ ในทุกะ ๑๐๐ ย่อมเป็น ๑๖ โกฏิ ๗๒ แสน ๒ หมื่น ๗ พัน ๒ ร้อย คำถามจึงมีเท่านั้น. දුකපට්ඨානං. ทุกปัฏฐาน. දුකතිකපට්ඨානෙ තික-පක්ඛෙපො හොති එකමෙකදුකෙ; තස්ස ඡසට්ඨිගුණෙන තෙ, ඡසට්ඨිසතං දුකා හොන්ති. ในทุกติกปัฏฐาน มีการแทรกติกะลงในทุกะแต่ละทุกะ ด้วยการคูณด้วย ๖๖ นั้น ทุกะทั้งหลายจึงเป็น ๑๖๖. හෙතුදුකලද්ධපුච්ඡා, ගුණිතා තෙහි ච හොන්ති තිකපදමෙව; දුකපට්ඨානෙ පුච්ඡා, තාසං ගණනා අයං ඤෙය්‍යා. คำถามที่ได้ในเหตุกทุกะ คูณด้วยจำนวนเหล่านั้น ย่อมเป็นบทติกะนั่นเอง พึงทราบการนับคำถามในทุกติกปัฏฐานเหล่านั้นดังนี้. ද්වාපඤ්ඤාස සතානි ච, නවෙව නහුතානි නව ච සට්ඨිඤ්ච; ලක්ඛානි තීහි සහිතං, සතං සහස්සඤ්ච කොටිනං. ๑,๑๐๓ โกฏิ ๖๙ แสน ๙ นหุต ๕๒ ร้อย. දුකතිකපට්ඨානං. ทุกติกปัฏฐาน. තිකදුකපට්ඨානෙ [Pg.247] තික-මෙකෙකං ද්විසතභෙදනං කත්වා; ද්වාවීසද්විසතගුණා, ඤෙය්‍යා කුසලත්තිකෙ ලද්ධා. ในติกทุกปัฏฐาน กระทำติกะแต่ละติกะให้เป็น ๒๐๐ ประเภท พึงทราบคำถามที่ได้ในกุสลติกะด้วยการคูณด้วย ๒๒๒. පුච්ඡා අට්ඨසතාධික-චතුසහස්සද්විලක්ඛයුත්තානං; කොටීනං ඡක්කමථො, කොටිසහස්සානි චත්තාරි. คำถามมี ๔,๐๐๖ โกฏิ ๒ แสน ๔ พัน ๘ ร้อย. තිකදුකපට්ඨානං. ติกทุกปัฏฐาน. තිකතිකපට්ඨානෙ, තෙසට්ඨිවිධෙකෙකභෙදනා තු තිකා; තෙහි ච ගුණිතා කුසල-ත්තිකපුච්ඡාපි හොන්ති පුච්ඡා තා. ในติกติกปัฏฐาน ติกะแต่ละติกะมี ๖๓ ประเภท และคำถามในกุสลติกะที่คูณด้วยจำนวนเหล่านั้น ย่อมเป็นจำนวนคำถามในติกติกปัฏฐานนั้น. ද්වාදස පඤ්චසතා චතු-සට්ඨිසහස්සානි නවුති චෙකූනා; ලක්ඛානමෙකසට්ඨි, ද්වාදසසතකොටියො චෙව. ๑,๒๐๐ โกฏิ ๖๑ แสน ๖ หมื่น ๔ พัน ๕ ร้อย ๘๙ กับอีก ๑๒. තිකතිකපට්ඨානං. ติกติกปัฏฐาน. ද්වයහීනද්වයසතගුණො, එකෙකො දුකදුකෙ තෙහි; හෙතුදුකෙ ලද්ධා සඞ්ඛ්‍ය-භෙදෙහි ච වඩ්ඪිතා පුච්ඡා. ในทุกทุกปัฏฐาน ทุกะแต่ละทุกะคูณด้วย ๑๙๘ คำถามที่ได้ในเหตุกทุกะจึงเพิ่มขึ้นด้วยประเภทแห่งจำนวนเหล่านั้น. ඡසතයුතානි පඤ්චා-සීතිසහස්සානි ලක්ඛනවකඤ්ච; එකාදසාපි කොටි, පුන කොටිසතානි තෙත්තිංස. ๓,๓๑๑ โกฏิ ๙ แสน ๘ หมื่น ๕ พัน ๖ ร้อย. දුකදුකපට්ඨානං. ทุกทุกปัฏฐาน. සම්පිණ්ඩිතා තු පුච්ඡා, අනුලොමෙ ඡබ්බිධෙපි පට්ඨානෙ; ඡත්තිංසතිසතසහස්ස-ට්ඨකයුතසත්තනහුතානි. ส่วนคำถามที่รวมกันในปัฏฐาน ๖ ประเภทฝ่ายอนุโลม คือ ๓๖ แสน ๘ อะยุตะ ๗ นหุต. ලක්ඛානි ඡච්ච චත්තා-ලීසෙව නවාථ කොටියො දස ච; සත්තකොටිසතෙහි ච, කොටිසහස්සානි නව හොන්ති. ๙,๗๑๐ โกฏิ ๖ แสน ๔๙. තා චතුගුණිතා පුච්ඡා, චතුප්පභෙදෙ සමන්තපට්ඨානෙ; චතුචත්තාලීසසතත්තයං, සහස්සානි තෙරස ච. คำถามเหล่านั้นคูณด้วย ๔ ในปัฏฐานโดยรอบ ๔ ประเภท คือ ๑ หมื่น ๓ พัน ๓ ร้อย ๔๔. සත්තාසීති [Pg.248] ච ලක්ඛානං, කොටීනඤ්ච සත්තසත්තතියො; හොන්තිට්ඨසතානිට්ඨ-තිංසසතසහස්සානි ඉති ගණනා. ๓๘ แสน ๘ ร้อย ๗๗ โกฏิ ๘๗ แสน ๘ ร้อย นี้คือการนับ. පට්ඨානස්ස පුච්ඡාගණනගාථා. คาถาว่าด้วยการนับคำถามแห่งปัฏฐาน. පට්ඨානපකරණ-මූලටීකා සමත්තා. มูลฎีกาปัฏฐานปกรณ์ จบแล้ว. ඉති භදන්තආනන්දාචරියකෙන කතා ලීනත්ථපදවණ්ණනා ลีนัตถปทวัณณนา (คำอธิบายบทที่มีเนื้อความลึกซึ้ง) อันพระภทันตะอานันทาจริยะรจนาไว้ จบเพียงเท่านี้. අභිධම්මස්ස මූලටීකා සමත්තා. มูลฎีกาแห่งพระอภิธรรม จบแล้ว.
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi