နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

នមស្ការថ្វាយបង្គំ ចំពោះព្រះភគវន្តមុនី ជាព្រះអរហន្ត ដ៏វិសេស ទ្រង់ត្រាស់ដឹងនូវញេយ្យធម៌ទាំងពួងដោយប្រពៃ ចំពោះព្រះអង្គនោះ។

အဘိဓမ္မပိဋကေ

ក្នុងព្រះអភិធម្មបិដក

ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ

បញ្ចបករណ៍មូលដីកា

ဓာတုကထာပကရဏ-မူလဋီကာ

ធាតុគថាបករណ៍មូលដីកា

ဂန္ထာရမ္ဘဝဏ္ဏနာ

គន្ថារម្ភវណ្ណនា

ဓာတုကထာပကရဏံ [Pg.1] ဒေသေန္တော ဘဂဝါ ယသ္မိံ သမယေ ဒေသေသိ, တံ သမယံ ဒဿေတုံ, ဝိဘင်္ဂါနန္တရံ ဒေသိတဿ ပကရဏဿ ဓာတုကထာဘာဝံ ဒဿေတုံ ဝါ ‘‘အဋ္ဌာရသဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဗလဝိဓမနဝိသယာတိက္ကမနဝသေန ဒေဝပုတ္တမာရဿ, အပ္ပဝတ္တိကရဏဝသေန ကိလေသာဘိသင်္ခါရမာရာနံ, သမုဒယပ္ပဟာနပရိညာဝသေန ခန္ဓမာရဿ, မစ္စုမာရဿ စ ဗောဓိမူလေ ဧဝ ဘဉ္ဇိတတ္တာ ပရူပနိဿယရဟိတံ နိရတိသယံ တံ ဘဉ္ဇနံ ဥပါဒါယ ဘဂဝါ ဧဝ ‘‘မာရဘဉ္ဇနော’’တိ ထောမိတော. တတ္ထ မာရေ အဘဉ္ဇေသိ, မာရဘဉ္ဇနံ ဝါ ဧတဿ, န ပရရာဇာဒိဘဉ္ဇနန္တိ မာရဘဉ္ဇနော. မဟာဝိက္ကန္တော မဟာဝီရိယောတိ မဟာဝီရော.

ព្រះសង្គហការាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញនូវសម័យដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវធាតុគថាបករណ៍ ឬដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាធាតុគថាបករណ៍នៃគម្ពីរដែលទ្រង់សម្តែងក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីវិភង្គបករណ៍ ទើបពោលពាក្យផ្តើមថា «អដ្ឋារសហិ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះអង្គទ្រង់កម្ចាត់បង់នូវទេវបុត្តមារ ដោយអំណាចនៃការកម្ចាត់បង់នូវកម្លាំង និងការកន្លងផុតនូវវិស័យ (កាមធាតុ) ទ្រង់កម្ចាត់បង់នូវកិលេសមារ និងអភិសង្ខារមារ ដោយអំណាចនៃការធ្វើមិនឲ្យកើតតទៅទៀតក្នុងព្រះសន្តាន ទ្រង់កម្ចាត់បង់នូវខន្ធមារ និងមច្ចុមារ ដោយអំណាចនៃការលះបង់នូវសមុទ័យជាហេតុ និងការកំណត់ដឹងដោយប្រពៃ នៅទៀបគល់ព្រះស្រីមហាពោធិ៍នោះឯង ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបសរសើរព្រះដ៏មានព្រះភាគថា «មារភញ្ជនៈ» (អ្នកកម្ចាត់មារ) ដោយអាស្រ័យការកម្ចាត់មារដ៏លើសលប់ មិនមានបុគ្គលដទៃជាទីពឹងនោះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ព្រះអង្គទ្រង់កម្ចាត់មារទាំងឡាយ ហេតុនោះ ទើបព្រះនាមថា «មារភញ្ជនៈ»។ ម្យ៉ាងទៀត ការកម្ចាត់មារទាំងឡាយ តែងមានដល់ព្រះអង្គ មិនមែនជាការកម្ចាត់សត្រូវមានស្តេចដទៃជាដើមឡើយ ហេតុនោះ ទើបព្រះនាមថា «មារភញ្ជនៈ»។ ព្រះអង្គមានសេចក្តីព្យាយាមដ៏ធំធេង មិនរួញរា រឹងប៉ឹងក្រៃលែង ហេតុនោះ ទើបព្រះនាមថា «មហាវីរៈ»។

ခန္ဓာဒယော အရဏန္တာ ဓမ္မာ သဘာဝဋ္ဌေန ဓာတုယော, အဘိဓမ္မကထာဓိဋ္ဌာနဋ္ဌေန ဝါတိ ကတွာ တေသံ ကထနတော ဣမဿ ပကရဏဿ ဓာတုကထာတိ အဓိဝစနံ. ယဒိပိ အညေသု စ ပကရဏေသု တေ သဘာဝါ ကထိတာ, ဧတ္ထ ပန တေသံ သဗ္ဗေသံ သင်္ဂဟာသင်္ဂဟာဒီသု စုဒ္ဒသသု နယေသု ဧကေကသ္မိံ ကထိတတ္တာ သာတိသယံ ကထနန္တိ ဣဒမေဝ ဧဝံနာမကံ. ဧကဒေသကထနမေဝ ဟိ အညတ္ထ ကတန္တိ. ခန္ဓာယတနဓာတူဟိ ဝါ ခန္ဓာဒီနံ အရဏန္တာနံ သင်္ဂဟာသင်္ဂဟာဒယော နယာ ဝုတ္တာတိ တတ္ထ မဟာဝိသယာနံ ဓာတူနံ [Pg.2] ဝသေန ဓာတူဟိ ကထာ ဓာတုကထာတိ ဧဝံ အဿ နာမံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒွိဓာ တိဓာ ဆဓာ အဋ္ဌာရသဓာတိ အနေကဓာ ဓာတုဘေဒံ ပကာသေသီတိ ဓာတုဘေဒပ္ပကာသနောတိ. တဿတ္ထန္တိ တဿာ ဓာတုကထာယ အတ္ထံ. အ-ကာရေ အာ-ကာရဿ လောပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ‘‘ယံ ဓာတုကထ’’န္တိ ဝါ ဧတ္ထ ပကရဏန္တိ ဝစနသေသော သတ္တန္နံ ပကရဏာနံ ကမေန ဝဏ္ဏနာယ ပဝတ္တတ္တာတိ တေန ယောဇနံ ကတွာ တဿ ပကရဏဿ အတ္ထံ တဿတ္ထန္တိ အ-ကာရလောပေါ ဝါ. တန္တိ တံ ဒီပနံ သုဏာထ, တံ ဝါ အတ္ထံ တံဒီပနဝစနသဝနေန ဥပဓာရေထာတိ အတ္ထော. သမာဟိတာတိ နာနာကိစ္စေဟိ အဝိက္ခိတ္တစိတ္တာ, အတ္တနော စိတ္တေ အာဟိတာတိ ဝါ အတ္ထော.

ធម៌ទាំងឡាយមានខន្ធជាដើម មានអរណៈជាទីបំផុត ឈ្មោះថា ធាតុ ព្រោះអត្ថថាជាសភាវៈ ឬព្រោះអត្ថថាជាទីតាំងនៃអភិធម្មកថា ព្រោះហេតុនោះ គម្ពីរនេះទើបមាននាមថា «ធាតុគថា» ព្រោះជាគម្ពីរដែលសម្តែងនូវធម៌ទាំងនោះ។ ទោះបីជាសភាវធម៌ទាំងនោះ ត្រូវបានសម្តែងហើយក្នុងគម្ពីរដទៃក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងគម្ពីរនេះ ការសម្តែងនូវធម៌ទាំងនោះទាំងអស់ ក្នុងន័យនីមួយៗក្នុងចំណោមន័យទាំង ១៤ មានសង្គហៈ និងអសង្គហៈជាដើម គឺជាការសម្តែងដ៏លើសលប់ ហេតុនោះ គម្ពីរនេះទើបមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ក្នុងគម្ពីរដទៃ គឺជាការសម្តែងត្រឹមតែមួយផ្នែកប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវន័យទាំងឡាយមានសង្គហៈ និងអសង្គហៈជាដើម នៃធម៌ទាំងឡាយមានខន្ធជាដើម មានអរណៈជាទីបំផុត ដោយខន្ធ អាយតនៈ និងធាតុ ក្នុងចំណោមធម៌ទាំងនោះ ការសម្តែងដោយអំណាចនៃធាតុទាំងឡាយដែលមានវិស័យធំទូលាយ ឈ្មោះថា «ធាតុគថា» គប្បីដឹងថានាមរបស់គម្ពីរនេះ ត្រូវបានពោលទុកយ៉ាងនេះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បង្ហាញច្បាស់នូវការបែងចែកធាតុជាច្រើនប្រការ គឺ ២ ប្រការ ៣ ប្រការ ៦ ប្រការ និង ១៨ ប្រការ ហេតុនោះ ទើបព្រះនាមថា «ធាតុភេទប្បកាសនៈ»។ ពាក្យថា «តស្សត្ថំ» សេចក្តីថា សេចក្តីនៃធាតុគថានោះ។ គប្បីដឹងថា មានការលុបស្រៈ អា (នៃពាក្យ តស្សា) ព្រោះស្រៈ អ (នៃពាក្យ អត្ថំ) នៅខាងក្រោយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងពាក្យថា «យំ ធាតុគថំ» នេះ មានពាក្យដែលនៅសល់គឺ «បករណ៍» ព្រោះអដ្ឋកថាដែលជាគ្រឿងអធិប្បាយ តែងប្រព្រឹត្តទៅតាមលំដាប់នៃគម្ពីរទាំង ៧ ហេតុនោះ កាលបើភ្ជាប់ពាក្យនោះហើយ សេចក្តីនៃគម្ពីរនោះ ឈ្មោះថា «តស្សត្ថំ» ឬគប្បីដឹងថាមានការលុបស្រៈ អ (នៃពាក្យ តស្ស)។ ពាក្យថា «តំ» សេចក្តីថា ចូរអ្នកទាំងឡាយស្តាប់នូវសេចក្តីពន្យល់នោះ ឬចូរទ្រទ្រង់ចាំទុកនូវសេចក្តីនោះ ដោយការស្តាប់នូវពាក្យពន្យល់នោះ។ ពាក្យថា «សមាហិតា» សេចក្តីថា មានចិត្តមិនរាយមាយដោយកិច្ចផ្សេងៗ ឬមានចិត្តតម្កល់ទុកក្នុងខ្លួន។

ဂန္ထာရမ္ဘဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយផ្តើមគម្ពីរ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၁. မာတိကာဝဏ္ဏနာ

១. មាតិកាវណ្ណនា

၁. နယမာတိကာဝဏ္ဏနာ

១. នយមាតិកាវណ្ណនា

၁. ကော [Pg.3] ပနေတဿ ပကရဏဿ ပရိစ္ဆေဒေါတိ? န သော ဣဓ ဝတ္တဗ္ဗော, အဋ္ဌသာလိနိယံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ) ပကရဏပရိစ္ဆေဒေါ ဝုတ္တော ဧဝါတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘စုဒ္ဒသဝိဓေန ဝိဘတ္တန္တိ ဝုတ္တ’’န္တိ. ခန္ဓာဒီနံ ဒေသနာ နီယတိ ပဝတ္တီယတိ ဧတေဟိ, ခန္ဓာဒယော ဧဝ ဝါ နီယန္တိ ဉာယန္တိ ဧတေဟိ ပကာရေဟီတိ နယာ, နယာနံ မာတိကာ ဥဒ္ဒေသော, နယာ ဧဝ ဝါ မာတိကာတိ နယမာတိကာ. ဧတေသံ ပဒါနံ မူလဘူတတ္တာတိ ‘‘မူလမာတိကာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗာနံ သင်္ဂဟာသင်္ဂဟာဒီနံ စုဒ္ဒသန္နံ ပဒါနံ ခန္ဓာဒိဓမ္မဝိဘဇနဿ ဣမဿ ပကရဏဿ မူလဘူတတ္တာ နိဿယဘူတတ္တာတိ အတ္ထော.

១. សួរថា ចុះការកំណត់ភាគនៃគម្ពីរនេះ តើដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ការកំណត់ភាគនោះ មិនត្រូវពោលក្នុងទីនេះទេ ព្រោះការកំណត់ភាគនៃគម្ពីរ ត្រូវបានពោលរួចហើយក្នុងគម្ពីរអដ្ឋសាលិនី ព្រះសង្គហការាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីនេះ ទើបពោលថា «ចូទ្ទសវិធេន វិភត្តន្តិ វុត្តំ» (ដែលពោលថា បែងចែកជា ១៤ ប្រការ)។ ការសម្តែងនូវធម៌មានខន្ធជាដើម តែងត្រូវបាននាំទៅ ឬប្រព្រឹត្តទៅដោយធម៌ទាំងឡាយនេះ ឬមួយក៏ធម៌ទាំងឡាយមានខន្ធជាដើម តែងត្រូវបាននាំទៅ ឬដឹងបានដោយប្រការទាំងឡាយនេះ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា «ន័យ»។ គ្រឿងបង្ហាញសង្ខេបនៃន័យទាំងឡាយ ឈ្មោះថា មាតិកា ឬន័យទាំងឡាយនោះឯងជាមាតិកា ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «នយមាកិតា»។ ពាក្យថា «ឯតេសំ បទានំ មូលភូតត្តា» សេចក្តីថា ព្រោះបទទាំង ១៤ មានសង្គហៈ និងអសង្គហៈជាដើម ដែលគួរហៅថា «មូលមាតិកា» គឺជាឫសគល់ និងជាទីពឹងផ្អែកនៃគម្ពីរធាតុគថានេះ ដែលជាគ្រឿងបែងចែកធម៌មានខន្ធជាដើមដោយពិស្តារ។

၂. အဗ္ဘန္တရမာတိကာဝဏ္ဏနာ

២. អព្ភន្តរមាតិកាវណ្ណនា

၂. ‘‘ပဉ္စက္ခန္ဓာ’’တိအာဒီဟိ ရူပက္ခန္ဓာဒိပဒါနိ ဒဿိတာနိ, ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဝစနေန စ ယေသု ဒွါဒသသု အင်္ဂေသု ပစ္စေကံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒသဒ္ဒေါ ဝတ္တတိ, တဒတ္ထာနိ ဒွါဒသ ပဒါနိ ဒဿိတာနီတိ တေသံ တထာဒဿိတာနံ သရူပေနေဝ ဒဿိတာနံ ဖဿာဒီနဉ္စ ပဒါနံ ဝသေန အာဟ ‘‘ပဉ္စဝီသာဓိကေန ပဒသတေနာ’’တိ. တတ္ထ ကမ္မုပပတ္တိကာမဘဝါဒီနံ ဣဓ ဝိဘတ္တာနံ ဘာဝနဘဝနဘာဝေန ဘဝေ ဝိယ သောကာဒီနံ ဇရာမရဏဿ ဝိယ အနိဋ္ဌတ္တာ တန္နိဒါနဒုက္ခဘာဝေန စ ဇရာမရဏေ အန္တောဂဓတာယ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဿ ဒွါဒသပဒတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဧတ္ထ စ ပါဠိယံ ဘိန္ဒိတွာ အဝိဿဇ္ဇိတာနမ္ပိ သတိပဋ္ဌာနာဒီနံ ဘိန္ဒိတွာ ဂဟဏံ ကရောန္တော တေသံ ဘိန္ဒိတွာပိ ဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗတံ ဒဿေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

២. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បង្ហាញនូវបទទាំងឡាយមានរូបក្ខន្ធជាដើម ដោយពាក្យថា «បញ្ចក្ខន្ធា» ជាដើម និងទ្រង់បង្ហាញនូវបទទាំង ១២ ដែលមានអត្ថជាអវយវៈទាំង ១២ ដែលពាក្យថា បដិច្ចសមុប្បាទ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអវយវៈនីមួយៗ ដោយពាក្យថា បដិច្ចសមុប្បាទ ព្រះសង្គហការាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញនូវបទទាំងឡាយមានខន្ធជាដើមដែលទ្រង់បង្ហាញយ៉ាងនោះ និងបទទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើមដែលទ្រង់បង្ហាញដោយសរូបៈ ទើបពោលថា «បញ្ចវីសាធិកេន បទសតេន» (ដោយបទ ១២៥)។ ក្នុងបទទាំងនោះ គប្បីដឹងនូវភាពជាបទទាំង ១២ នៃបដិច្ចសមុប្បាទ ព្រោះភាពជាធម៌បញ្ចូលទៅក្នុងភព នៃភពទាំងឡាយមានកម្មភព ឧបបត្តិភព និងកាមភពជាដើម ដែលចែកទុកក្នុងទីនេះ ដោយភាពជាគ្រឿងធ្វើឲ្យកើត និងភាពជាធម៌កើតឡើង និងព្រោះភាពជាធម៌បញ្ចូលទៅក្នុងជរានិងមរណៈ នៃធម៌ទាំងឡាយមានសោកៈជាដើម ព្រោះភាពជាធម៌មិនជាទីប្រាថ្នា ដូចជាជរានិងមរណៈ និងព្រោះភាពជាទុក្ខដែលមានជរានិងមរណៈនោះជាហេតុ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងអព្ភន្តរមាតិកានេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់កាន់យកដោយការបំបែកនូវធម៌ទាំងឡាយមានសតិបដ្ឋានជាដើម ទោះបីជាមិនបានបំបែកហើយដោះស្រាយក្នុងបាលីក៏ដោយ គប្បីដឹងថា ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវភាពជាធម៌ដែលគប្បីដោះស្រាយ ទោះបីជាបំបែកហើយក៏ដោយ។

နယမာတိကာဒိကာ လက္ခဏမာတိကန္တာ မာတိကာ ပကရဏန္တရာသာဓာရဏတာယ ဓာတုကထာယ မာတိကာ နာမ, တဿာ အဗ္ဘန္တရေ ဝုတ္တော ဝိဘဇိတဗ္ဗာနံ ဥဒ္ဒေသော အဗ္ဘန္တရမာတိကာ နာမာတိ ဣမမတ္ထံ ပကာသေန္တော ‘‘အယဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဧဝံ အဝတွာတိ ယထာ ‘‘သဗ္ဗာပိ…ပေ… မာတိကာ’’တိ အယံ ဓာတုကထာမာတိကတော ဗဟိဒ္ဓါ ဝုတ္တာ, ဧဝံ အဝတွာတိ အတ္ထော. ဓာတုကထာယ အဗ္ဘန္တရေယေဝါတိ စ ဓာတုကထာမာတိကာယ အဗ္ဘန္တရေယေဝါတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တဒါဝေဏိကမာတိကာအဗ္ဘန္တရေ ဟိ ဌပိတာ တဿာယေဝ အဗ္ဘန္တရေ ဌပိတာတိ ဝုတ္တာ[Pg.4]. အထ ဝါ ဧဝံ အဝတွာတိ ယထာ ‘‘သဗ္ဗာပိ…ပေ… မာတိကာ’’တိ ဧတေန ဝစနေန ဓာတုကထာတော ဗဟိဘူတာ ကုသလာဒိအရဏန္တာ မာတိကာ ပကရဏန္တရဂတာ ဝုတ္တာ, ဧဝံ အဝတွာတိ အတ္ထော. ဓာတုကထာယ အဗ္ဘန္တရေယေဝါတိ စ ဣမဿ ပကရဏဿ အဗ္ဘန္တရေ ဧဝ သရူပတော ဒဿေတွာ ဌပိတတ္တာတိ အတ္ထော. သဗ္ဗဿ အဘိဓမ္မဿ မာတိကာယ အသင်္ဂဟိတတ္တာ ဝိကိဏ္ဏဘာဝေန ပကိဏ္ဏကတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

មាតិកាទាំងឡាយមាននយមាតិកាជាដើម មានលក្ខណមាតិកាជាទីបំផុត ឈ្មោះថា មាតិកានៃធាតុគថា ព្រោះមិនទាក់ទងនឹងគម្ពីរដទៃ សេចក្តីសង្ខេបនៃធម៌ដែលគប្បីបែងចែក ដែលពោលទុកក្នុងផ្ទៃនៃមាតិកានោះ ឈ្មោះថា អព្ភន្តរមាតិកា ព្រះសង្គហការាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីនេះ ទើបពោលពាក្យថា «អយញ្ហិ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ឯវំ អវត្វា» សេចក្តីថា មិនពោលយ៉ាងនេះ ដូចជាពាក្យថា «សព្វាបិ...បេ... មាតិកា» នេះ ដែលពោលទុកខាងក្រៅអំពីមាតិកានៃធាតុគថាទាំង ៤ យ៉ាងនេះឯង។ និងពាក្យថា «ធាតុគថាយ អព្ភន្តរេយេវ» គប្បីដឹងថាសេចក្តីថា ក្នុងផ្ទៃនៃមាតិកានៃធាតុគថាទាំង ៤ នោះឯង។ ព្រោះថាមាតិកាដែលតម្កល់ទុកក្នុងផ្ទៃនៃមាតិកាទាំង ៤ ដែលជាមាតិកាដាច់ដោយឡែកនោះ ឈ្មោះថា តម្កល់ទុកក្នុងផ្ទៃនៃមាតិកាទាំង ៤ នោះឯង។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «ឯវំ អវត្វា» សេចក្តីថា មិនពោលយ៉ាងនេះ ដូចជាមាតិកាមានកុសលធម៌ជាដើម មានអរណធម៌ជាទីបំផុត ដែលនៅខាងក្រៅអំពីធាតុគថា ត្រូវបានពោលថាជាមាតិកាដែលទៅដំកល់ក្នុងគម្ពីរដទៃ ដោយពាក្យថា «សព្វាបិ...បេ... មាតិកា» នេះយ៉ាងនេះឯង។ និងពាក្យថា «ធាតុគថាយ អព្ភន្តរេយេវ» សេចក្តីថា ព្រោះតែព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញដោយសរូបៈ ហើយតម្កល់ទុកក្នុងផ្ទៃនៃគម្ពីរធាតុគថានេះឯង។ គប្បីដឹងនូវភាពជាបកិណ្ណកៈ ព្រោះមិនបានសង្គ្រោះដោយមាតិកានៃព្រះអភិធម្មទាំងអស់ និងព្រោះភាពរាយប៉ាយទៅដោយឡែកៗពីគ្នា។

၃. နယမုခမာတိကာဝဏ္ဏနာ

៣. នយមុខមាតិកាវណ្ណនា

၃. နယာနံ ပဝတ္တိဒွါရဘူတာ သင်္ဂဟာသင်္ဂဟဝိယောဂီသဟယောဂီဓမ္မာ နယမုခါနီတိ တေသံ ဥဒ္ဒေသော နယမုခမာတိကာ. စုဒ္ဒသပိ ဟိ သင်္ဂဟာသင်္ဂဟသမ္ပယောဂဝိပ္ပယောဂါနံ ဝေါမိဿကတာဝသေန ပဝတ္တာတိ ယေဟိ တေ စတ္တာရောပိ ဟောန္တိ, တေ ဓမ္မာ စုဒ္ဒသန္နမ္ပိ နယာနံ မုခါနိ ဟောန္တီတိ. တတ္ထ သင်္ဂဟိတေနအသင်္ဂဟိတပဒါဒီသု သစ္စာဒီဟိပိ ယထာသမ္ဘဝံ သင်္ဂဟာသင်္ဂဟော ယဒိပိ ဝုတ္တော, သော ပန သင်္ဂါဟကဘူတေဟိ တေဟိ ဝုတ္တော, န သင်္ဂဟဘူတေဟိ, သောပိ ‘‘စက္ခာယတနေန ယေ ဓမ္မာ ခန္ဓသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတာ အာယတနသင်္ဂဟေန အသင်္ဂဟိတာ’’တိအာဒိနာ ပုစ္ဆိတဗ္ဗဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗဓမ္မုဒ္ဓါရေ တတ္ထာပိ ခန္ဓာဒီဟေဝ သင်္ဂဟေဟိ နိယမေတွာ ဝုတ္တော, တသ္မာ ‘‘တီဟိ သင်္ဂဟော, တီဟိ အသင်္ဂဟော’’တိ ဝုတ္တံ. ပုစ္ဆိတဗ္ဗဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗဓမ္မုဒ္ဓါရေပိ ပန ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနေသု စ ရူပက္ခန္ဓာဒီနံ အရဏန္တာနံ ယထာသမ္ဘဝံ သမ္ပယောဂဝိပ္ပယောဂါ စတူဟေဝ ခန္ဓေဟိ ဟောန္တီတိ ‘‘စတူဟိ သမ္ပယောဂေါ, စတူဟိ ဝိပ္ပယောဂေါ’’တိ ဝုတ္တံ.

៣. ធម៌ទាំងឡាយមានសង្គហៈ អសង្គហៈ វិប្បយោគ និងសម្បយោគ ដែលជាទ្វារប្រព្រឹត្តទៅនៃន័យទាំងឡាយ ឈ្មោះថា «នយមុខ» សេចក្តីសង្ខេបនៃនយមុខទាំងនោះ ឈ្មោះថា «នយមុខមាតិកា»។ ព្រោះថាន័យទាំង ១៤ សូម្បីទាំងអស់ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការលាយឡំគ្នានៃសង្គហៈ អសង្គហៈ សម្បយោគ និងវិប្បយោគ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលធ្វើឲ្យន័យទាំង ៤ នោះកើតឡើងបាន ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថាជាច្រកចេញ (មុខ) នៃន័យទាំង ១ាយនោះឯង។ ក្នុងនយមុខមាតិកានោះ ទោះបីជាសង្គហៈ និងអសង្គហៈ ត្រូវបានពោលទុកតាមសមគួរដល់ការកើតឡើង ក្នុងបទទាំងឡាយមានសង្គហិតេនអសង្គហិតបទជាដើម ដោយធម៌ទាំងឡាយមានសច្ចៈជាដើមក៏ដោយ ប៉ុន្តែសង្គហៈ និងអសង្គហៈនោះ ត្រូវបានពោលដោយធម៌ទាំងឡាយមានសច្ចៈជាដើមនោះ ដែលជាអ្នកសង្គ្រោះ មិនមែនពោលដោយធម៌ដែលជាគ្រឿងសង្គ្រោះឡើយ សូម្បីតែសង្គហៈ និងអសង្គហៈនោះ ក៏ត្រូវបានពោលដោយការកំណត់យកគ្រឿងសង្គ្រោះទាំងឡាយមានខន្ធជាដើមប៉ុណ្ណោះ ក្នុងបាលីដែលដកស្រង់ធម៌ដែលគប្បីសួរនិងគប្បីឆ្លើយ មានពាក្យថា «ចក្ខាយតនេន យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា អាយតនសង្គហេន អសង្គហិតា» ជាដើម និងក្នុងពាក្យសួរនិងពាក្យឆ្លើយទាំងនោះ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «តីហិ សង្គហោ តីហិ អសង្គហោ»។ ម៉្យាងទៀត សូម្បីក្នុងបាលីដែលដកស្រង់ធម៌ដែលគប្បីសួរនិងគប្បីឆ្លើយ និងក្នុងពាក្យសួរនិងពាក្យឆ្លើយទាំងឡាយ សម្បយោគ និងវិប្បយោគ នៃធម៌ទាំងឡាយមានរូបក្ខន្ធជាដើម មានអរណធម៌ជាទីបំផុត តាមសមគួរដល់ការកើតឡើង តែងមានជាមួយនឹងនាមក្ខន្ធទាំង ៤ ប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ចតូហិ សម្បយោគោ ចតូហិ វិប្បយោគោ»។

နနု စ ဝိပ္ပယောဂေါ ရူပနိဗ္ဗာနေဟိပိ ဟောတိ, ကသ္မာ ‘‘စတူဟိ ဝိပ္ပယောဂေါ’’တိ ဝုတ္တန္တိ? ရူပနိဗ္ဗာနေဟိ ဘဝန္တဿပိ စတူဟေဝ ဘာဝတော. န ဟိ ရူပံ ရူပေန နိဗ္ဗာနေန ဝါ ဝိပ္ပယုတ္တံ ဟောတိ, နိဗ္ဗာနံ ဝါ ရူပေန, စတူဟေဝ ပန ခန္ဓေဟိ ဟောတီတိ စတုန္နံ ခန္ဓာနံ ရူပနိဗ္ဗာနေဟိ ဝိပ္ပယောဂေါပိ ဝိပ္ပယုဇ္ဇမာနေဟိ စတူဟိ ခန္ဓေဟိ နိယမိတော တေဟိ ဝိနာ ဝိပ္ပယောဂါဘာဝတော. သော စာယံ ဝိပ္ပယောဂေါ အနာရမ္မဏဿ, အနာရမ္မဏအနာရမ္မဏမိဿကေဟိ မိဿကဿ စ န ဟောတိ, အနာရမ္မဏဿ ပန မိဿကဿ စ သာရမ္မဏေန, သာရမ္မဏဿ သာရမ္မဏေန အနာရမ္မဏေန မိဿကေန စ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

សួរថា ចុះវិប្បយោគ តែងមានសូម្បីជាមួយនឹងរូបនិងនិព្វានមិនមែនឬ ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «ចតូហិ វិប្បយោគោ»? ឆ្លើយថា ព្រោះទោះបីជាវិប្បយោគនោះមានជាមួយនឹងរូបនិងនិព្វានក៏ដោយ ក៏គង់តែមានជាមួយនឹងនាមក្ខន្ធទាំង ៤ ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថារូប មិនមែនវិប្បយុត្តចាករូប ឬចាកនិព្វានឡើយ សូម្បីនិព្វានក៏មិនមែនវិប្បយុត្តចាករូបដែរ ប៉ុន្តែតែងវិប្បយុត្តចាកនាមក្ខន្ធទាំង ៤ ប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ សូម្បីតែវិប្បយោគនៃខន្ធទាំង ៤ ជាមួយនឹងរូបនិងនិព្វាន ក៏ត្រូវបានកំណត់ដោយនាមក្ខន្ធទាំង ៤ ដែលមិនផ្សំគ្នានោះឯង ព្រោះបើគ្មាននាមក្ខន្ធទាំង ៤ នោះទេ វិប្បយោគក៏មិនមានឡើយ។ គប្បីដឹងថា វិប្បយោគនេះ មិនមានដល់ធម៌ដែលគ្មានអារម្មណ៍ ជាមួយនឹងធម៌ដែលគ្មានអារម្មណ៍ និងធម៌ដែលលាយឡំដោយធម៌គ្មានអារម្មណ៍ឡើយ និងមិនមានដល់ធម៌ដែលលាយឡំដោយធម៌គ្មានអារម្មណ៍ឡើយ ប៉ុន្តែវិប្បយោគនៃធម៌ដែលគ្មានអារម្មណ៍ និងធម៌ដែលលាយឡំដោយធម៌គ្មានអារម្មណ៍ តែងមានជាមួយនឹងធម៌ដែលមានអារម្មណ៍ និងវិប្បយោគនៃធម៌ដែលមានអារម្មណ៍ តែងមានជាមួយនឹងធម៌ដែលមានអារម្មណ៍ ធម៌ដែលគ្មានអារម្មណ៍ និងធម៌ដែលលាយឡំដោយធម៌គ្មានអារម្មណ៍។

၄. လက္ခဏမာတိကာဝဏ္ဏနာ

៤. លក្ខណមាតិកាវណ្ណនា

၄. သင်္ဂဟောယေဝ [Pg.5] သင်္ဂဟနယော. သဘာဂေါ. ဝိသဘာဂေါတိ ဧတဿ ‘‘တီဟိ သင်္ဂဟော, တီဟိ အသင်္ဂဟော’’တိ ဧတေန, ‘‘စတူဟိ သမ္ပယောဂေါ, စတူဟိ ဝိပ္ပယောဂေါ’’တိ ဧတေနပိ ဝိသုံ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. တေန သင်္ဂဟော အသင်္ဂဟော စ သဘာဂေါ ဝိသဘာဂေါ စ ဘာဝေါ, တထာ သမ္ပယောဂေါ ဝိပ္ပယောဂေါ စာတိ အယမတ္ထော ဝိညာယတိ. ယဿ ဝါ သင်္ဂဟော စ အသင်္ဂဟော စ, သော ဓမ္မော သဘာဂေါ ဝိသဘာဂေါ စ, တထာ ယဿ သမ္ပယောဂေါ ဝိပ္ပယောဂေါ စ, သောပိ သဘာဂေါ ဝိသဘာဂေါ စာတိ. တတ္ထ ယေန ရူပက္ခန္ဓော…ပေ… မနောဝိညာဏဓာတူတိ ဓမ္မာ ဂဏနံ ဂစ္ဆန္တိ, သော ရုပ္ပနာဒိကော သမာနဘာဝေါ သင်္ဂဟေ သဘာဂတာ, ဧကုပ္ပာဒါဒိကော သမ္ပယောဂေ ဝေဒိတဗ္ဗော.

៤. សង្គហៈនោះឯង ឈ្មោះថា សង្គហន័យ។ គប្បីធ្វើការភ្ជាប់ពាក្យដោយឡែកពីគ្នា នៃបទលក្ខណមាតិកាថា «សភាគោ វិសភាគោ» នេះ ជាមួយនឹងបទនយមុខមាតិកាថា «តីហិ សង្គហោ តីហិ អសង្គហោ» នេះផង និងជាមួយនឹងបទនយមុខមាតិកាថា «ចតូហិ សម្បយោគោ ចតូហិ វិប្បយោគោ» នេះផង។ ដោយការភ្ជាប់ពាក្យយ៉ាងនោះ សេចក្តីនេះរមែងដឹងបានថា សង្គហៈ និងអសង្គហៈ គឺសភាគលក្ខណៈ និងវិសភាគលក្ខណៈជាគ្រឿងសម្គាល់ ព្រមទាំងសម្បយោគ និងវិប្បយោគ ក៏មានវិសភាគលក្ខណៈជាគ្រឿងសម្គាល់ដូច្នោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ណាមានសង្គហៈ និងអសង្គហៈ ធម៌នោះឈ្មោះថាជាធម៌មានចំណែកដូចគ្នា និងមានចំណែកខុសគ្នា ព្រមទាំងធម៌ណាមានសម្បយោគ និងវិប្បយោគ ធម៌នោះក៏ឈ្មោះថាជាធម៌មានចំណែកដូចគ្នា និងមានចំណែកខុសគ្នាដូច្នោះដែរ។ ក្នុងវិធីទាំងពីរនោះ ធម៌ទាំងឡាយរមែងដល់នូវការរាប់ថា រូបក្ខន្ធ...បេ... មនោវិញ្ញាណធាតុ ដោយសភាវៈណា គប្បីដឹងថាសភាវៈដូចគ្នាមានរុប្បនលក្ខណៈជាដើមនោះ គឺជាសភាគភាពក្នុងសង្គហៈ និងគប្បីដឹងថាសភាវៈមានឯកុប្បាទលក្ខណៈជាដើម គឺជាសភាគភាពក្នុងសម្បយោគ។

၅. ဗာဟိရမာတိကာဝဏ္ဏနာ

៥. ពាហិរមាតិកាវណ្ណនា

၅. ဧဝံ ဓာတုကထာယ မာတိကတော ဗဟိ ဌပိတတ္တာတိ ‘‘သဗ္ဗာပိ…ပေ… မာတိကာ’’တိ ဧတေန ဌပနာကာရေန ဗဟိ ပိဋ္ဌိတော ဌပိတတ္တာတိ အတ္ထော. ဧတေန ဝါ ဌပနာကာရေန ကုသလာဒီနံ အရဏန္တာနံ ဣဓ အဋ္ဌပေတွာ ဓာတုကထာယ မာတိကတော ဗဟိ ပကရဏန္တရမာတိကာယ ဣမဿ ပကရဏဿ မာတိကာဘာဝေန ဌပိတတ္တာ တထာ ပကာသိတတ္တာတိ အတ္ထော.

៥. ពាក្យថា «ឯវំ ធាតុគថាយ មាតិកតោ ពហិ ឋបិតត្តា» សេចក្តីថា ព្រោះតែព្រះអង្គតម្កល់ទុកខាងក្រៅ គឺខាងក្រោយនៃមាតិកានៃធាតុគថា ដោយរបៀបនៃការតម្កល់ទុកយ៉ាងនេះ ដូចជាពាក្យថា «សព្វាបិ...បេ... មាតិកា» នេះ។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីថា ព្រោះតែព្រះអង្គមិនបានតម្កល់ទុកដោយសរូបៈនូវមាតិកាទាំងឡាយមានកុសលធម៌ជាដើម មានអរណធម៌ជាទីបំផុតក្នុងគម្ពីរធាតុគថានេះ ប៉ុន្តែទ្រង់តម្កល់ទុកខាងក្រៅអំពីមាតិកានៃធាតុគថា ដោយរបៀបនៃការតម្កល់ទុកយ៉ាងនេះ ក្នុងមាតិកានៃគម្ពីរដទៃ ក្នុងភាពជាមាតិកានៃគម្ពីរធាតុគថានេះ និងព្រោះតែទ្រង់បង្ហាញយ៉ាងនោះ។

သင်္ဂဟော အသင်္ဂဟောတိအာဒီသု သင်္ဂဟော ဧကဝိဓောဝ, သော ကသ္မာ ‘‘စတုဗ္ဗိဓော’’တိ ဝုတ္တောတိ? သင်္ဂဟောတိ အတ္ထံ အဝတွာ အနိဒ္ဓါရိတတ္ထဿ သဒ္ဒဿေဝ ဝုတ္တတ္တာ. သင်္ဂဟော အသင်္ဂဟောတိအာဒီသု သဒ္ဒေသု သင်္ဂဟသဒ္ဒေါ တာဝ အတ္တနော အတ္ထဝသေန စတုဗ္ဗိဓောတိ အယဉှေတ္ထတ္ထော. အတ္ထောပိ ဝါ အနိဒ္ဓါရိတဝိသေသော သာမညေန ဂဟေတဗ္ဗတံ ပတ္တော ‘‘သင်္ဂဟော အသင်္ဂဟော’’တိအာဒီသု ‘‘သင်္ဂဟော’’တိ ဝုတ္တောတိ န ကောစိ ဒေါသော. နိဒ္ဓါရိတေ ဟိ ဝိသေသေ တဿ ဧကဝိဓတာ သိယာ, န တတော ပုဗ္ဗေတိ. ဇာတိသဒ္ဒဿ သာပေက္ခသဒ္ဒတ္တာ ‘‘ဇာတိယာ သင်္ဂဟော’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘အတ္တနော ဇာတိယာ’’တိ ဝိညာယတိ သမ္ဗန္ဓာရဟဿ အညဿ အဝုတ္တတ္တာတိ ဇာတိသင်္ဂဟောတိ ရူပကဏ္ဍေ ဝုတ္တော သဇာတိသင်္ဂဟော ဝုတ္တော ဟောတိ.

សួរថា ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានសង្គហៈ និងអសង្គហៈជាដើម សង្គហៈមានតែ ១ ប្រការប៉ុណ្ណោះ ហេតុអ្វីបានជាព្រះសង្គហការាចារ្យពោលថា «ចតុព្វិធោ»? ឆ្លើយថា ព្រោះមិនបានពោលនូវសេចក្តីថា សង្គហៈ តែពោលចំពោះតែសព្ទដែលមិនទាន់បានកំណត់សេចក្តីច្បាស់លាស់ប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងចំណោមសព្ទទាំងឡាយមានសង្គហៈ និងអសង្គហៈជាដើម ជាដំបូង សព្ទថា សង្គហៈ តែងមាន ៤ ប្រការ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីរបស់ខ្លួន នេះជាសេចក្តីក្នុងទីនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ទោះបីជាសេចក្តីដែលមិនទាន់បានកំណត់សេចក្តីវិសេស ដល់នូវការកាន់យកដោយសាមញ្ញ ក៏ត្រូវបានពោលថា «សង្គហោ» ក្នុងបាលីមានសង្គហៈ និងអសង្គហៈជាដើម ហេតុនោះ មិនមានទោសឡើយ។ កាលបើកំណត់សេចក្តីវិសេសហើយ សង្គហៈនោះគប្បីមានតែ ១ ប្រការប៉ុណ្ណោះ តែមិនមែនមានមុនការកំណត់នោះឡើយ។ ព្រោះតែពាក្យថា ជាតិ ជាពាក្យដែលត្រូវអាស្រ័យពាក្យដទៃ កាលបើពោលថា «ជាតិយា សង្គហោ» រមែងដឹងបានថា «ការសង្គ្រោះដោយជាតិរបស់ខ្លួន» ព្រោះមិនបានពោលនូវពាក្យដទៃដែលគួរភ្ជាប់គ្នា ហេតុនោះ សជាតិសង្គហៈ ដែលពោលទុកក្នុងរូបកណ្ឌ ដោយពាក្យថា «ជាតិសង្គហោ» ឈ្មោះថាត្រូវបានពោលហើយ។

ဧတ္ထ [Pg.6] နယမာတိကာယ ‘‘သင်္ဂဟော အသင်္ဂဟော, သမ္ပယောဂေါ ဝိပ္ပယောဂေါ’’တိ ဣမေ ဒွေ ပုစ္ဆိတဗ္ဗဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗဓမ္မဝိသေသံ အနိဒ္ဓါရေတွာ သာမညေန ဓမ္မာနံ ပုစ္ဆနဝိဿဇ္ဇနနယဥဒ္ဒေသာ, အဝသေသာ နိဒ္ဓါရေတွာ. ‘‘သင်္ဂဟိတေန အသင်္ဂဟိတ’’န္တိ ဟိ ‘‘သင်္ဂဟိတေန အသင်္ဂဟိတံ အသင်္ဂဟိတ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဧကဿ အသင်္ဂဟိတသဒ္ဒဿ လောပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေန သင်္ဂဟိတဝိသေသဝိသိဋ္ဌော ယော အသင်္ဂဟိတော ဓမ္မဝိသေသော, တန္နိဿိတော အသင်္ဂဟိတတာသင်္ခါတော ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနနယော ဥဒ္ဒိဋ္ဌော ဟောတိ, ‘‘သင်္ဂဟိတေနာ’’တိ စ ဝိသေသနေ ကရဏဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧသ နယော တတိယာဒီသု ဒသမာဝသာနေသု နယုဒ္ဒေသေသု ဆဋ္ဌဝဇ္ဇေသု. တေသုပိ ဟိ ဝုတ္တနယေန ဒွီဟိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ ပုစ္ဆိတဗ္ဗဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗဓမ္မဝိသေသနိဒ္ဓါရဏံ ကတွာ တတ္ထ တတ္ထ အန္တိမပဒသဒိသေန တတိယပဒေန ပုစ္ဆနဝိဿဇ္ဇနနယာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာတိ. တတ္ထ စတုတ္ထပဉ္စမေသု ကတ္တုအတ္ထေ ကရဏနိဒ္ဒေသော, သတ္တမာဒီသု စ စတူသု သဟယောဂေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, န ဒုတိယတတိယေသု ဝိယ သမာနာဓိကရဏေ ဝိသေသနေ. တတ္ထ ဟိ သဘာဝန္တရေန သဘာဝန္တရဿ ဝိသေသနံ ကတံ, ဧတေသု ဓမ္မန္တရေန ဓမ္မန္တရဿာတိ. ဧကာဒသမာဒီသု ပန စတူသု အာဒိပဒေနေဝ ဓမ္မဝိသေသနိဒ္ဓါရဏံ ကတွာ ဣတရေဟိ ပုစ္ဆနဝိဿဇ္ဇနနယာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာ. ဝိသေသနေ ဧဝ စေတ္ထ ကရဏဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနာနဉှိ နိဿယဘူတာ ဓမ္မာ သင်္ဂဟိတတာဒိဝိသေသေန ကရဏဘူတေန သမ္ပယုတ္တဝိပ္ပယုတ္တာဒိဘာဝံ အတ္တနော ဝိသေသေန္တီတိ.

ក្នុងនយមាតិកានេះ នយទាំងពីរគឺ «សង្គហៈ អសង្គហៈ, សម្បយោគៈ វិប្បយោគៈ» នេះ ជាឧទ្ទេសនៃនយៈសម្រាប់សួរនិងឆ្លើយចំពោះធម៌ទាំងឡាយដោយសាមញ្ញ ដោយមិនបានកំណត់យកសេចក្តីវិសេសនៃធម៌ដែលគប្បីសួរនិងគប្បីឆ្លើយឡើយ ចំណែកឯនយៈដែលសេសសល់ គឺកំណត់យកសេចក្តីវិសេសនៃធម៌។ ព្រោះថា ក្នុងពាក្យថា «សង្គហិតេន អសង្គហិតំ» នេះ កាលបើគប្បីពោលថា «សង្គហិតេន អសង្គហិតំ អសង្គហិតំ» ដូច្នេះ ការលុបចោលនូវសព្ទ «អសង្គហិតៈ» មួយ គប្បីជ្រាប។ ដោយសារសព្ទដែលលុបនោះ នយៈនៃការសួរនិងការឆ្លើយដែលហៅថា អសង្គហិតភាព ដែលអាស្រ័យនូវសេចក្តីវិសេសនៃធម៌ដ៏ជាអសង្គហិត ដែលត្រូវបានវិសេសដោយសេចក្តីវិសេសនៃធម៌ដ៏ជាសង្គហិត ត្រូវបានសម្តែងទុកហើយ និងក្នុងពាក្យថា «សង្គហិតេន» នេះ គប្បីជ្រាបនូវករណវិភត្តិ ក្នុងអត្ថជាវិសេសនៈ។ នយៈនេះ តែងមានក្នុងនយុទ្ទេសទាំងឡាយ មាននយៈទី ៣ ជាដើម និងមាននយៈទី ១០ ជាទីបំផុត ដោយវៀរលែងតែនយៈទី ៦ ចេញ។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងនយុទ្ទេសទាំងនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើការកំណត់យកសេចក្តីវិសេសនៃធម៌ដែលគប្បីសួរនិងគប្បីឆ្លើយ ដោយបទពីរៗ តាមនយៈដែលពោលហើយ ហើយទ្រង់សម្តែងទុកនូវនយៈនៃការសួរនិងការឆ្លើយ ដោយបទទីបី ដែលមានសភាពដូចគ្នានឹងបទចុងក្រោយ ក្នុងនយុទ្ទេសនោះៗ។ ក្នុងនយុទ្ទេសទាំងនោះ ក្នុងនយៈទី ៤ និងទី ៥ គប្បីជ្រាបនូវការសម្តែងករណវិភត្តិក្នុងអត្ថជាកត្តា, និងក្នុងនយៈទាំង ៤ មាននយៈទី ៧ ជាដើម គប្បីជ្រាបក្នុងអត្ថជាសហយោគៈ មិនមែនក្នុងអត្ថជាវិសេសនៈដែលមានសមានាធិករណ៍ ដូចជាក្នុងនយៈទី ២ និងទី ៣ ឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងនយៈទី ២ និងទី ៣ នោះ ការធ្វើវិសេសនៈនៃសភាវៈម្យ៉ាង ដោយសភាវៈម្យ៉ាងទៀត ត្រូវបានធ្វើហើយ ចំណែកឯក្នុងនយៈទាំងនេះ (ទី ៤, ៥, ៧ ជាដើម) គឺការធ្វើវិសេសនៈនៃធម៌ម្យ៉ាង ដោយធម៌ម្យ៉ាងទៀត។ ចំណែកឯក្នុងនយៈទាំង ៤ មាននយៈទី ១១ ជាដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើការកំណត់យកសេចក្តីវិសេសនៃធម៌ដោយបទដំបូងប៉ុណ្ណោះ ហើយទ្រង់សម្តែងទុកនូវនយៈនៃការសួរនិងការឆ្លើយដោយបទដទៃទាំងឡាយ។ និងក្នុងនយៈទាំងនេះ គប្បីជ្រាបនូវករណវិភត្តិ ក្នុងអត្ថជាវិសេសនៈប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយដ៏ជាទីអាស្រ័យនៃការសួរនិងការឆ្លើយ តែងធ្វើនូវសម្បយុត្តភាពនិងវិប្បយុត្តភាពជាដើមរបស់ខ្លួន ឲ្យវិសេសដោយវិសេសនៈមានសង្គហិតភាពជាដើម ដ៏ជាករណៈ។

ဝိကပ္ပတောတိ ဝိဝိဓကပ္ပနတော, ဝိဘာဂတောတိ အတ္ထော. သန္နိဋ္ဌာနဝသေနာတိ အဓိမောက္ခသမ္ပယောဂဝသေန. သန္နိဋ္ဌာနဝသေန ဝုတ္တာ စ သဗ္ဗေ စ စိတ္တုပ္ပာဒါ သန္နိဋ္ဌာနဝသေန ဝုတ္တသဗ္ဗစိတ္တုပ္ပာဒါ, တေသံ သာဓာရဏဝသေနာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အဓိမောက္ခော ဟိ သန္နိဋ္ဌာနဝသေန ဝုတ္တာနံ စိတ္တုပ္ပာဒါနံ သာဓာရဏဝသေန ဝုတ္တော, ဣတရေ သဗ္ဗေသန္တိ. တတ္ထ သာဓာရဏာ ပသဋာ ပါကဋာ စာတိ အာဒိတော ပရိဂ္ဂဟေတဗ္ဗာ, တသ္မာ တေသံ သင်္ဂဟာဒိပရိဂ္ဂဟတ္ထံ ဥဒ္ဒေသော ကတော, အသာဓာရဏာပိ ပန ပရိဂ္ဂဟေတဗ္ဗာဝါတိ တေသု မဟာဝိသယေန အညေသမ္ပိ သင်္ဂဟာဒိပရိဂ္ဂဟံ ဒဿေတုံ အဓိမောက္ခော ဥဒ္ဒိဋ္ဌော. ‘‘သန္နိဋ္ဌာနဝသေန ဝုတ္တာ’’တိ စ ဓမ္မသင်္ဂဟဝဏ္ဏနာယံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဝိဘင်္ဂေ စ ဝစနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သန္နိဋ္ဌာနဝသေန ယေ ဝုတ္တာ, တေသံ သဗ္ဗေသံ သာဓာရဏတောတိ ပန အတ္ထေ သတိ [Pg.7] သာဓာရဏာသာဓာရဏေသု ဝတ္တဗ္ဗေသု ယော အသာဓာရဏေသု မဟာဝိသယော အဓိမောက္ခော, တဿ ဝသေန ဝုတ္တသဗ္ဗစိတ္တုပ္ပာဒသာဓာရဏတော ဖဿာဒယော သဗ္ဗသာဓာရဏာတိ အဓိမောက္ခော စ အသာဓာရဏေသု မဟာဝိသယောတိ ကတွာ ဝုတ္တော အညဿ တာဒိသဿ အဘာဝါတိ အယမဓိပ္ပာယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ពាក្យថា Vikappato មានសេចក្តីថា ដោយការចាត់ចែងផ្សេងៗ គឺដោយការបែងចែកផ្សេងៗ។ ពាក្យថា Sanniṭṭhānavasena មានសេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការសម្បយោគជាមួយអធិមោក្ខ។ ចិត្តុប្បាទទាំងឡាយដែលសម្តែងដោយអំណាចនៃការសម្រេចចិត្តផង ចិត្តុប្បាទទាំងពួងផង ឈ្មោះថា សន្និដ្ឋានវសេនវុត្តសព្វចិត្តុប្បាទ, សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការទូទៅដល់ចិត្តុប្បាទទាំងនោះ គប្បីជ្រាបនូវសេចក្តីក្នុងពាក្យនេះយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ធម៌គឺអធិមោក្ខ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃការទូទៅដល់ចិត្តុប្បាទទាំងឡាយដែលសម្តែងដោយអំណាចនៃការសម្រេចចិត្ត ចំណែកឯធម៌ដទៃ (មានផស្សៈជាដើម) ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃការទូទៅដល់ចិត្តុប្បាទទាំងពួង។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ធម៌ទាំងឡាយដ៏ជាសាធារណៈ ព្រោះតែជាធម៌ផ្សព្វផ្សាយទៅនិងប្រាកដច្បាស់ គប្បីកំណត់យកតាំងពីដំបូង ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើនូវឧទ្ទេស ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការកំណត់យកនូវសង្គហៈជាដើមនៃធម៌ទាំងនោះ ម៉្យាងទៀត សូម្បីធម៌ទាំងឡាយដ៏ជាអសាធារណៈ ក៏គប្បីកំណត់យកដែរ ហេតុនោះ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកនូវអធិមោក្ខ ដើម្បីបង្ហាញនូវការកំណត់យកនូវសង្គហៈជាដើម សូម្បីនៃធម៌ដទៃទាំងឡាយ (មានវិតក្កៈជាដើម) ដោយធម៌ដែលមានវិស័យធំទូលាយ (គឺអធិមោក្ខ)។ និងពាក្យថា «សម្តែងដោយអំណាចនៃការសម្រេចចិត្ត» នេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយសំដៅយកពាក្យក្នុងធម្មសង្គហវណ្ណនា (អដ្ឋសាលិនី) និងក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គ។ ម៉្យាងទៀត កាលបើមានសេចក្តីថា «ដោយអំណាចនៃការទូទៅដល់ចិត្តុប្បាទទាំងពួងដែលសម្តែងដោយអំណាចនៃការសម្រេចចិត្ត» ដូច្នេះ ក្នុងបណ្តាធម៌ដ៏ជាសាធារណៈនិងអសាធារណៈដែលគប្បីពោល ធម៌ណាដ៏ជាអធិមោក្ខដែលមានវិស័យធំទូលាយក្នុងបណ្តាធម៌ដ៏ជាអសាធារណៈទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃអធិមោក្ខនោះ ធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើម ឈ្មោះថាជាធម៌ទូទៅដល់ធម៌ទាំងពួង ព្រោះតែជាធម៌ទូទៅដល់ចិត្តុប្បាទទាំងពួងដែលសម្តែងហើយ និងអធិមោក្ខ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងថា មានវិស័យធំទូលាយក្នុងបណ្តាធម៌ដ៏ជាអសាធារណៈទាំងឡាយ ព្រោះតែមិនមានធម៌ដទៃដែលមានសភាពដូច្នោះ គប្បីជ្រាបនូវអធិប្បាយនេះយ៉ាងនេះ។

ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ပနေတ္ထ ရူပမိဿကတ္တာ န ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ, စိတ္တေကဂ္ဂတာ ပန အသမာဓိသဘာဝါ သာမညသဒ္ဒေနေဝ သာမညဝိသေသသဒ္ဒေဟိ စ သမာဓိသဘာဝါ ဝိသေသသဒ္ဒဝစနီယံ အညံ ဗျာပေတဗ္ဗံ နိဝတ္တေတဗ္ဗဉ္စ နတ္ထီတိ အနညဗျာပကနိဝတ္တကသာမညဝိသေသဒီပနတော တဿေဝ ဓမ္မဿ ဘေဒဒီပကေဟိ ဝတ္တဗ္ဗာ, န သုခါဒိသဘာဝါ ဝေဒနာ ဝိယ ဝုတ္တလက္ခဏဝိပရီတေဟိ သာမညဝိသေသသဒ္ဒေဟေဝ, တသ္မာ ‘‘စိတ္တေကဂ္ဂတာ’’တိ အယံ သာမညသဒ္ဒေါ သမာဓိသဘာဝေ ဝိသေသသဒ္ဒနိရပေက္ခော ပဝတ္တမာနော သယမေဝ ဝိသေသသဒ္ဒမာပဇ္ဇိတွာ အသမာဓိသဘာဝမေဝ ပကာသေယျ, ဣတရော စ သမာဓိသဘာဝမေဝါတိ ဒွိဓာ ဘိန္နာ စိတ္တေကဂ္ဂတာ အသာဓာရဏာ စေဝ အပ္ပဝိသယာ စာတိ ဣဓ ဥဒ္ဒေသံ န အရဟတိ. အဘိန္နာပိ ဝါ ဖဿာဒီနံ ဝိယ ပါကဋတ္တာဘာဝတော အညဓမ္မနိဿယေန ဝတ္တဗ္ဗတော စ သာ ဇီဝိတဉ္စ န အရဟတီတိ န ဥဒ္ဒိဋ္ဌာတိ.

ម៉្យាងទៀត ក្នុងធម៌ដ៏ជាសាធារណៈទាំងនេះ គប្បីជ្រាបថា ជីវិតិន្ទ្រិយ ព្រះមានព្រះភាគមិនបានសម្តែងឡើយ ព្រោះតែជាធម៌ច្រឡំដោយរូប។ ចំណែកឯចិត្តេកគ្គតាដ៏មានសភាវៈមិនមែនជាសមាធិ គប្បីពោលដោយសាមញ្ញសព្ទប៉ុណ្ណោះ និងចិត្តេកគ្គតាដ៏មានសភាវៈជាសមាធិ គប្បីពោលដោយទាំងសាមញ្ញសព្ទនិងវិសេសសព្ទ ព្រោះតែមិនមានធម៌ដទៃដែលគប្បីផ្សព្វផ្សាយទៅដោយសាមញ្ញសព្ទ ឬគប្បីឃាត់ខាំងដោយវិសេសសព្ទ ដែលជាធម៌គប្បីពោលដោយវិសេសសព្ទនោះឡើយ ព្រោះតែការសម្តែងនូវសាមញ្ញសព្ទនិងវិសេសសព្ទដែលមិនផ្សព្វផ្សាយទៅដល់ធម៌ដទៃនិងមិនឃាត់ខាំងនូវធម៌ដទៃ ចិត្តេកគ្គតានោះ គប្បីពោលដោយសព្ទទាំងឡាយដែលសម្តែងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃធម៌នោះឯង មិនមែនដូចជាវេទនាដ៏មានសភាវៈជាសុខជាដើម ដែលគប្បីពោលដោយសាមញ្ញសព្ទនិងវិសេសសព្ទទាំងឡាយដ៏មានលក្ខណៈផ្ទុយពីដែលពោលហើយនោះឡើយ ហេតុនោះ កាលបើ «ចិត្តេកគ្គតា» ដ៏ជាសាមញ្ញសព្ទនេះ មិនមានការរំពឹងដល់វិសេសសព្ទក្នុងសភាវៈជាសមាធិ ហើយប្រព្រឹត្តទៅ ខ្លួនឯងក៏ដល់នូវភាពជាវិសេសសព្ទ ហើយគប្បីធ្វើនូវសភាវៈមិនមែនជាសមាធិប៉ុណ្ណោះឲ្យប្រាកដច្បាស់ ចំណែកឯសព្ទដទៃ ក៏គប្បីធ្វើនូវសភាវៈជាសមាធិប៉ុណ្ណោះឲ្យប្រាកដច្បាស់ ចិត្តេកគ្គតាដែលបែកចេញជាពីរយ៉ាងនេះ ជាធម៌អសាធារណៈផង មានវិស័យតិចតួចផង ហេតុនោះ មិនគួរដល់ការសម្តែងជាឧទ្ទេសក្នុងមាតិកានេះឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ទោះបីជាមិនបែកចេញជាពីរយ៉ាងក៏ដោយ ព្រោះតែមិនមានភាពប្រាកដច្បាស់ដូចជាផស្សៈជាដើមផង ព្រោះតែជាធម៌ដែលគប្បីពោលដោយការអាស្រ័យនូវធម៌ដទៃផង ចិត្តេកគ្គតានោះនិងជីវិតិន្ទ្រិយ មិនគួរដល់ការសម្តែងជាឧទ្ទេសឡើយ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគមិនបានសម្តែងទុកជាឧទ្ទេសឡើយ។

မာတိကာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាមាតិកា ចប់ហើយ។

၂. နိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

២. ការពណ៌នានិទ្ទេស

၁. ပဌမနယော သင်္ဂဟာသင်္ဂဟပဒဝဏ္ဏနာ

១. នយៈទី ១ ការពណ៌នាបទសង្គហៈនិងអសង្គហៈ

၁. ခန္ဓပဒဝဏ္ဏနာ

១. ការពណ៌នាបទខន្ធ

၆. ခန္ဓာယတနဓာတုယောမဟန္တရေ [Pg.8] အဘိညေယျဓမ္မဘာဝေန ဝုတ္တာ, တေသံ ပန သဘာဝတော အဘိညာတာနံ ဓမ္မာနံ ပရိညေယျတာဒိဝိသေသဒဿနတ္ထံ သစ္စာနိ, အဓိပတိယာဒိကိစ္စဝိသေသဒဿနတ္ထံ ဣန္ဒြိယာဒီနိ စ ဝုတ္တာနီတိ သစ္စာဒိဝိသေသော ဝိယ သင်္ဂဟာသင်္ဂဟဝိသေသော စ အဘိညေယျနိဿိတော ဝုစ္စမာနော သုဝိညေယျော ဟောတီတိ ‘‘တီဟိ သင်္ဂဟော. တီဟိ အသင်္ဂဟော’’တိ နယမုခမာတိကာ ဌပိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘စတူဟီ’’တိ ဝုတ္တာ သမ္ပယောဂဝိပ္ပယောဂါ စ အဘိညေယျနိဿယေန ခန္ဓာဒီဟေဝ ပုစ္ဆိတွာ ဝိဿဇ္ဇိတာတိ. ရူပက္ခန္ဓော ဧကေန ခန္ဓေနာတိ ယေ ဓမ္မာ ‘‘ရူပက္ခန္ဓော’’တိ ဝုစ္စန္တိ, တေသံ ပဉ္စသု ခန္ဓေသု ရူပက္ခန္ဓဘာဝေန သဘာဂတာ ဟောတီတိ ရူပက္ခန္ဓဘာဝသင်္ခါတေန, ရူပက္ခန္ဓဝစနသင်္ခါတေန ဝါ ဂဏနေန သင်္ဂဟံ ဂဏနံ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ယဉှိ ကိဉ္စီ’’တိအာဒိ. ရူပက္ခန္ဓောတိ ဟိ သင်္ဂဟိတဗ္ဗဓမ္မော ဒဿိတော. ယေန သင်္ဂဟေန သင်္ဂယှတိ, တဿ သင်္ဂဟဿ ဒဿနံ ‘‘ဧကေန ခန္ဓေနာ’’တိ ဝစနံ. ပဉ္စသု ခန္ဓဂဏနေသု ဧကေန ခန္ဓဂဏနေန ဂဏိတောတိ အယဉှေတ္ထ အတ္ထော. ယသ္မာ စ ခန္ဓာဒိဝစနေဟိ သင်္ဂဟော ဝုစ္စတိ, တသ္မာ ဥပရိ ‘‘ခန္ဓသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတာ’’တိအာဒိံ ဝက္ခတီတိ.

៦. ខន្ធ អាយតនៈ និងធាតុទាំងឡាយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយភាពជាធម៌ដែលគប្បីដឹងដោយបញ្ញាញាណដ៏ក្រៃលែង ម៉្យាងទៀត ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីវិសេសមានភាពជាធម៌ដែលគប្បីកំណត់ដឹងជាដើម នៃធម៌ទាំងឡាយដែលដឹងច្បាស់ហើយដោយសភាវៈនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវសច្ចៈទាំងឡាយ, ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីវិសេសនៃកិច្ចមានភាពជាអធិបតីជាដើម ទ្រង់សម្តែងនូវឥន្ទ្រិយទាំងឡាយជាដើម ព្រោះថា សេចក្តីវិសេសនៃសង្គហៈនិងអសង្គហៈ កាលបើពោលដោយអាស្រ័យនូវធម៌ដែលគប្បីដឹងដោយបញ្ញាញាណដ៏ក្រៃលែង តែងជាធម៌ងាយដឹង ដូចជាសេចក្តីវិសេសនៃសច្ចៈជាដើមដែរ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់តម្កល់ទុកនូវនយមុខមាតិកាថា «តីហិ សង្គហោ, តីហិ អសង្គហោ» ដូច្នេះ។ និងព្រោះតែធ្វើហេតុយ៉ាងនេះ ធម៌គឺសម្បយោគៈនិងវិប្បយោគៈដែលទ្រង់សម្តែងថា «ចតូហិ» នោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សួរនិងឆ្លើយដោយអាស្រ័យនូវធម៌ដែលគប្បីដឹងដោយបញ្ញាញាណដ៏ក្រៃលែង គឺដោយខន្ធទាំងឡាយជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងពាក្យថា «រូបក្ខន្ធោ ឯកេន ខន្ធេន» នេះ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលហៅថា «រូបក្ខន្ធ» ភាពជាសភាវៈដូចគ្នាដោយភាពជារូបក្ខន្ធក្នុងបណ្តាខន្ធទាំង ៥ តែងមានដល់ធម៌ទាំងនោះ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវការសង្គ្រោះ គឺការរាប់ ដោយការរាប់ដែលហៅថា ភាពជារូបក្ខន្ធ ឬដោយការរាប់ដែលហៅថា ពាក្យពោលថារូបក្ខន្ធ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា «យញ្ហិ កិញ្ចិ» ជាដើម។ ព្រោះថា ដោយពាក្យថា «រូបក្ខន្ធោ» នេះ ធម៌ដែលគប្បីសង្គ្រោះ ត្រូវបានបង្ហាញហើយ។ ពាក្យថា «ឯកេន ខន្ធេន» ជាពាក្យបង្ហាញនូវការសង្គ្រោះនោះ ដែលធម៌នោះត្រូវបានសង្គ្រោះដោយការសង្គ្រោះណា។ សេចក្តីក្នុងពាក្យនេះមានថា ក្នុងបណ្តាការរាប់ខន្ធទាំង ៥ ធម៌នោះត្រូវបានរាប់ដោយការរាប់ខន្ធមួយ។ និងព្រោះតែការសង្គ្រោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ដោយពាក្យមានខន្ធជាដើម ហេតុនោះ ក្នុងខាងលើ ព្រះអង្គនឹងត្រាស់ពាក្យថា «ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា» ជាដើម។

အသင်္ဂဟနယနိဒ္ဒေသေတိ ဣဒံ ‘‘သင်္ဂဟော အသင်္ဂဟော’’တိ ဧတဿေဝ နယဿ ဧကဒေသနယဘာဝေန ဝုတ္တံ, န နယန္တရတာယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ရူပက္ခန္ဓမူလကာယေဝ စေတ္ထ ဒုကတိကစတုက္ကာ ဒဿိတာတိ ဧတေန ဝေဒနာက္ခန္ဓမူလကာ ပုရိမေန ယောဇိယမာနေ ဝိသေသော နတ္ထီတိ ပစ္ဆိမေဟေဝ ယောဇေတွာ တယော ဒုကာ ဒွေ တိကာ ဧကော စတုက္ကော, သညာက္ခန္ဓမူလကာ ဒွေ ဒုကာ ဧကော တိကော, သင်္ခါရက္ခန္ဓမူလကော ဧကော ဒုကောတိ ဧတေ လဗ္ဘန္တီတိ ဒဿေတိ. တေသံ ပန ဘေဒတော ပဉ္စကပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနာနန္တရံ ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနံ ကာတဗ္ဗံ သံခိတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ဝုတ္တနယေန ဝါ သက္ကာ ဉာတုန္တိ ပါဠိံ န အာရောပိတန္တိ.

ក្នុងពាក្យថា «អសង្គហនយនិទ្ទេស» នេះ គប្បីជ្រាបថា ពាក្យនេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ដោយភាពជានយៈមួយផ្នែកនៃនយៈ «សង្គហៈ អសង្គហៈ» នេះឯង មិនមែនដោយភាពជានយៈដទៃឡើយ។ ក្នុងអធិការនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវទុកៈ តិកៈ និងចតុក្កៈ ដែលមានរូបក្ខន្ធជាមូលប៉ុណ្ណោះ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ធម៌ទាំងឡាយដែលមានវេទនាខន្ធជាមូល កាលបើផ្សំជាមួយធម៌ខាងដើម មិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាឡើយ ហេតុនោះ គប្បីផ្សំជាមួយធម៌ខាងចុងទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ហើយទទួលបានទុកៈ ៣, តិកៈ ២, ចតុក្កៈ ១, ធម៌ទាំងឡាយដែលមានសញ្ញាខន្ធជាមូល ទទួលបានទុកៈ ២, តិកៈ ១, ធម៌ដែលមានសង្ខារខន្ធជាមូល ទទួលបានទុកៈ ១ ដូច្នេះ ធម៌ទាំងនេះតែងទទួលបាន។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ការសួរនិងការឆ្លើយដែលគប្បីធ្វើក្នុងលំដាប់នៃការសួរនិងការឆ្លើយនៃបញ្ចកៈ ដោយការបែងចែកនៃធម៌ទាំងនោះ ត្រូវបានព្រះមានព្រះភាគសង្ខេបទុកហើយ ឬមួយក៏គប្បីជ្រាបថា ព្រោះតែអាចដឹងបានតាមនយៈដែលពោលហើយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គមិនបានលើកឡើងកាន់បាលីឡើយ។

အာယတနပဒါဒိဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាបទអាយតនៈជាដើម

၄၀. ယသ္မာ [Pg.9] စ ဒုကတိကေသူတိ ယဒိပိ ဧကကေပိ သဒိသံ ဝိဿဇ္ဇနံ, ဧကကေ ပန သဒိသဝိဿဇ္ဇနာနံ စက္ခုန္ဒြိယသောတိန္ဒြိယသုခိန္ဒြိယာဒီနံ ဒုကာဒီသု အသဒိသဝိဿဇ္ဇနံ ဒိဋ္ဌံ. န ဟေတ္ထ စက္ခုသောတစက္ခုသုခိန္ဒြိယဒုကာနံ အညမညသဒိသဝိဿဇ္ဇနံ, နာပိ ဒုကေဟိ တိကဿ, ဣဓ ပန ဒုက္ခသမုဒယဒုက္ခမဂ္ဂဒုကာနံ အညမညံ တိကေန စ သဒိသံ ဝိဿဇ္ဇနန္တိ ဒုကတိကေသွေဝ သဒိသဝိဿဇ္ဇနတံ သမုဒယာနန္တရံ မဂ္ဂသစ္စဿ ဝစနေ ကာရဏံ ဝဒတိ.

៤០. និងក្នុងពាក្យថា «យស្មា ច ទុកតិកេសុ» នេះ ទោះបីជាក្នុងឯកកៈ ក៏មានការឆ្លើយដូចគ្នាដែរ ប៉ុន្តែ ក្នុងបណ្តាធម៌មានចក្ខុន្ទ្រិយ សោតិន្ទ្រិយ និងសុខិន្ទ្រិយជាដើម ដែលមានការឆ្លើយដូចគ្នាក្នុងឯកកៈ ការឆ្លើយមិនដូចគ្នា ត្រូវបានឃើញក្នុងទុកៈជាដើម។ ព្រោះថា ក្នុងឥន្ទ្រិយនិទ្ទេសនេះ មិនមានការឆ្លើយដូចគ្នាទៅវិញទៅមកនៃចក្ខុសោតទុកៈ និងចក្ខុសុខិន្ទ្រិយទុកៈឡើយ និងមិនមានការឆ្លើយដូចគ្នានៃទុកៈទាំងឡាយជាមួយតិកៈឡើយ ប៉ុន្តែ ក្នុងសច្ចនិទ្ទេសនេះ ការឆ្លើយនៃទុកៈគឺទុក្ខសមុទយទុកៈ និងទុក្ខមគ្គទុកៈ តែងដូចគ្នាទៅវិញទៅមកផង ដូចគ្នានឹងតិកៈផង ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលនូវភាពជាការឆ្លើយដូចគ្នាក្នុងទុកៈនិងតិកៈទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ថាជាហេតុក្នុងការសម្តែងនូវមគ្គសច្ចៈក្នុងលំដាប់នៃសមុទយសច្ចៈ។

၆. ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဝဏ္ဏနာ

៦. ការពណ៌នាបដិច្ចសមុប្បាទ

၆၁. ‘‘ပုစ္ဆံ အနာရဘိတွာ အဝိဇ္ဇာ ဧကေန ခန္ဓေန, အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ ဧကေန ခန္ဓေနာ’’တိ လိခိတဗ္ဗေပိ ပမာဒဝသေန ‘‘အဝိဇ္ဇာ ဧကေန ခန္ဓေနာ’’တိ ဣဒံ န လိခိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သရူပေကသေသံ ဝါ ကတွာ အဝိဇ္ဇာဝစနေန အဝိဇ္ဇာဝိဿဇ္ဇနံ ဒဿိတန္တိ. သဗ္ဗမ္ပိ ဝိပါကဝိညာဏန္တိ ဧတ္ထ ဝိပါကဂ္ဂဟဏေန ဝိသေသနံ န ကာတဗ္ဗံ. ကုသလာဒီနမ္ပိ ဟိ ဝိညာဏာနံ ဓာတုကထာယံ သင်္ခါရပစ္စယာဝိညာဏာဒိပဒေဟိ သင်္ဂဟိတတာ ဝိပ္ပယုတ္တေနသင်္ဂဟိတာသင်္ဂဟိတပဒနိဒ္ဒေသေ ‘‘ဝိပါကာ ဓမ္မာ’’တိ ဣမဿ ဝိဿဇ္ဇနာသဒိသေန တေသံ ဝိဿဇ္ဇနေန ဒဿိတာ, ဣဓ စ နာမရူပဿ ဧကာဒသဟာယတနေဟိ သင်္ဂဟဝစနေန အကမ္မဇာနမ္ပိ သင်္ဂဟိတတာ ဝိညာယတီတိ.

៦១. ទោះបីជាគប្បីសរសេរថា «ដោយមិនបាច់ផ្តើមសួរ អវិជ្ជា សង្គ្រោះដោយខន្ធ ១, អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា សង្គ្រោះដោយខន្ធ ១» ដូច្នេះក៏ដោយ គប្បីជ្រាបថា ព្រោះតែភាពភ្លេចភ្លាំង ទើបពាក្យថា «អវិជ្ជា សង្គ្រោះដោយខន្ធ ១» នេះ មិនត្រូវបានសរសេរឡើយ។ ឬមួយក៏គប្បីជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យធ្វើនូវសរូបេកសេសៈ ហើយបង្ហាញនូវការឆ្លើយនៃអវិជ្ជា ដោយពាក្យថា អវិជ្ជា តែមួយម៉ាត់ប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងពាក្យថា «សព្វម្បិ វិបាកវិញ្ញាណំ» នេះ ការធ្វើវិសេសនៈដោយការកាន់យកនូវសព្ទថា វិបាក មិនគប្បីធ្វើឡើយ។ ព្រោះថា ភាពជាធម៌ដែលសង្គ្រោះហើយនៃវិញ្ញាណទាំងឡាយ សូម្បីដ៏ជាកុសលជាដើម ក្នុងធាតុកថា ដោយបទទាំងឡាយមាន «សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ» ជាដើម ត្រូវបានបង្ហាញហើយ ដោយការឆ្លើយនៃវិញ្ញាណទាំងនោះ ដែលមិនដូចគ្នានឹងការឆ្លើយនៃបទថា «វិបាកា ធម្មា» នេះ ក្នុងវិប្បយុត្តេន សង្គហិតាសង្គហិតបទនិទ្ទេស និងក្នុងនយៈនេះ ភាពជាធម៌ដែលសង្គ្រោះហើយ សូម្បីនៃធម៌ទាំងឡាយដែលមិនមែនជាកម្មជរូប ក៏តែងដឹងច្បាស់ ដោយពាក្យសម្តែងការសង្គ្រោះនៃនាមរូប ដោយអាយតនៈទាំង ១១។

၇၁. ဇာယမာနပရိပစ္စမာနဘိဇ္ဇမာနာနံ ဇာယမာနာဒိဘာဝမတ္တတ္တာ ဇာတိဇရာမရဏာနိ ပရမတ္ထတော ဝိနိဗ္ဘုဇ္ဇိတွာ အနုပလဗ္ဘမာနာနိ ပရမတ္ထာနံ သဘာဝမတ္တဘူတာနိ, တာနိ ရူပဿ နိဗ္ဗတ္တိပါကဘေဒဘူတာနိ ရုပ္ပနဘာဝေန ဂယှန္တီတိ ရူပက္ခန္ဓဓမ္မသဘာဂါနိ, အရူပါနံ ပန နိဗ္ဗတ္တိအာဒိဘူတာနိ ရူပကလာပဇာတိအာဒီနိ ဝိယ သဟုပ္ပဇ္ဇမာနစတုက္ခန္ဓကလာပနိဗ္ဗတ္တိအာဒိဘာဝတော ဧကေကဘူတာနိ ဝေဒိယနသဉ္ဇာနနဝိဇာနနေဟိ ဧကန္တပရမတ္ထကိစ္စေဟိ အဂယှမာနာနိ သင်္ခတာဘိသင်္ခရဏေန အနေကန္တပရမတ္ထကိစ္စေန ဂယှန္တီတိ သင်္ခါရက္ခန္ဓဓမ္မသဘာဂါနိ, တထာ ဒုဝိဓာနိပိ တာနိ စက္ခာယတနာဒီဟိ ဧကန္တပရမတ္ထကိစ္စေဟိ အဂယှမာနာနိ နိဿတ္တဋ္ဌေန ဓမ္မာယတနဓမ္မဓာတုဓမ္မေဟိ သဘာဂါနိ, တေန တေဟိ ခန္ဓာဒီဟိ သင်္ဂယှန္တီတိ ‘‘ဇာတိ ဒွီဟိ ခန္ဓေဟီ’’တိအာဒိမာဟ.

៧១. ជាតិ ជរា និងមរណៈទាំងឡាយ ព្រោះតែជាសភាវៈត្រឹមតែជាការកើតឡើង ការចាស់ជរា និងការបែកធ្លាយនៃធម៌ទាំងឡាយដែលកំពុងកើតឡើង កំពុងចាស់ជរា និងកំពុងបែកធ្លាយ មិនអាចរកបានដោយការបំបែកចេញពីសភាវៈពិតដោយបរមត្ថឡើយ តែងជាសភាវៈត្រឹមតែជាសភាវៈនៃធម៌ដ៏ជាបរមត្ថទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ជាតិ ជរា និងមរណៈទាំងនោះ ព្រោះតែជាការកើតឡើង ការចាស់ជរា និងការបែកធ្លាយនៃរូប តែងត្រូវបានកាន់យកដោយភាពជារុប្បនៈ ហេតុនោះ ទើបជាធម៌មានចំណែកស្មើគ្នាដោយធម៌គឺរូបក្ខន្ធ ចំណែកឯជាតិជាដើមនៃអរូបធម៌ទាំងឡាយ តែងជាធម៌កើតឡើងមួយៗ ដូចជាជាតិជាដើមនៃរូបកលាបដែរ ព្រោះតែជាការកើតឡើងជាដើមនៃកលាបគឺអរូបខន្ធទាំង ៤ ដែលកើតឡើងជាមួយគ្នា ជាតិជាដើមទាំងនោះ មិនត្រូវបានកាន់យកដោយកិច្ចដ៏ជាបរមត្ថដោយចំណែកមួយ គឺការសោយអារម្មណ៍ ការចាំទុក និងការដឹងច្បាស់ឡើយ តែត្រូវបានកាន់យកដោយកិច្ចដែលមិនមែនជាបរមត្ថដោយចំណែកមួយ គឺការតាក់តែងនូវសង្ខតធម៌ ហេតុនោះ ទើបជាធម៌មានចំណែកស្មើគ្នាដោយធម៌គឺសង្ខារក្ខន្ធ ដូចគ្នាដែរ ទោះបីជាជាតិជាដើមទាំងពីរយ៉ាងនោះ មិនត្រូវបានកាន់យកដោយកិច្ចដ៏ជាបរមត្ថដោយចំណែកមួយ មានចក្ខាយតនៈជាដើមឡើយ ក៏ជាធម៌មានចំណែកស្មើគ្នាដោយធម៌គឺធម្មាយតនៈនិងធម្មធាតុ ព្រោះតែមានអត្ថថាជាសភាវៈមិនមែនជាសត្វ ព្រោះហេតុនោះ ជាតិជាដើមទាំងនោះ តែងត្រូវបានសង្គ្រោះដោយខន្ធទាំងឡាយជាដើមនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា «ជាតិ ទ្វីហិ ខន្ធេហិ» ជាដើម។

ပဌမနယသင်္ဂဟာသင်္ဂဟပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាបទសង្គហៈនិងអសង្គហៈនៃនយៈទី ១ ចប់ហើយ។

၂. ဒုတိယနယော သင်္ဂဟိတေနအသင်္ဂဟိတပဒဝဏ္ဏနာ

២. នយៈទី ២ ការពណ៌នាបទសង្គហិតេនអសង្គហៈ

၁၇၁. သင်္ဂဟိတေနအသင်္ဂဟိတပဒနိဒ္ဒေသေ [Pg.10] ယံ တံ ဥဒ္ဒေသေ အသင်္ဂဟိတတာယ ပုစ္ဆိတဗ္ဗံ ဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗဉ္စ သင်္ဂဟိတတာဝိသိဋ္ဌံ အသင်္ဂဟိတံ ဓမ္မဇာတံ နိဒ္ဓါရိတံ, တဒေဝ တာဝ ဒဿေန္တော ‘‘စက္ခာယတနေန ယေ ဓမ္မာ ခန္ဓသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတာ အာယတနဓာတုသင်္ဂဟေန အသင်္ဂဟိတာ’’တိ အာဟ. သဗ္ဗတ္ထ ခန္ဓာဒိသင်္ဂဟသာမညာနံ နိစ္စံ ဝိသေသာပေက္ခတ္တာ ဘေဒနိဿိတတ္တာ စ ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနာနံ သဝိသေသာဝ ခန္ဓာဒိဂဏနာ သုဒ္ဓါ. တတ္ထ သင်္ဂဟိတေနအသင်္ဂဟိတဝစနမတ္တေန ဓမ္မဝိသေသဿ နိဒ္ဓါရိတတ္တာ တီသု သင်္ဂဟေသု ဧကေန ဒွီဟိ ဝါ ယေ သင်္ဂဟိတာ ဟုတွာ အညေဟိ အသင်္ဂဟိတာ, တေယေဝ ဓမ္မာ ‘‘ခန္ဓသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတာ အာယတနဓာတုသင်္ဂဟေန အသင်္ဂဟိတာ’’တိ ဧတ္တကေနေဝ ဒဿေတဗ္ဗာ သိယုံ, တေသံ ပန ဧဝံဝိဓာနံ အသမ္ဘဝါ နယမာတိကာယ စ အဗ္ဘန္တရဗာဟိရမာတိကာပေက္ခတ္တာ ဥဒ္ဒေသေပိ ယံ ယံ ရူပက္ခန္ဓာဒီသု အရဏန္တေသု သင်္ဂါဟကံ, တံ တံ အပေက္ခိတွာ သင်္ဂဟိတေနအသင်္ဂဟိတံ နိဒ္ဓါရိတန္တိ ဝိညာယတီတိ တေန တေန သင်္ဂါဟကေန ယထာနိဒ္ဓါရိတံ ဓမ္မံ နိယမေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘စက္ခာယတနေနာ’’တိအာဒိမာဟ. ယတ္ထ ဟိ ပုစ္ဆိတဗ္ဗဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗဓမ္မဝိသေသနိဒ္ဓါရဏံ နတ္ထိ, တသ္မိံ ပဌမနယေ ဆဋ္ဌနယေ စ ပုစ္ဆိတဗ္ဗဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗဘာဝေန, ဣတရေသု စ ယံ ယံ ပုစ္ဆိတဗ္ဗဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗံ နိဒ္ဓါရိတံ, တဿ တဿ နိယာမကဘာဝေန ရူပက္ခန္ဓာဒယော အရဏန္တာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာတိ.

១៧១. ក្នុងនិទ្ទេសនៃបទថា «ដោយធម៌ដែលសង្គ្រោះហើយ ធម៌ដែលមិនសង្គ្រោះ» (សង្គហិតេន អសង្គហិតបទនិទ្ទេស) ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងសម្តែងនូវពួកធម៌នោះឯងជាមុនសិន ដែលជាពួកធម៌មិនត្រូវបានសង្គ្រោះ (អសង្គហិតៈ) ដ៏វិសេសដោយការសង្គ្រោះ (សង្គហិតតាវិសិដ្ឋៈ) ជាធម៌ដែលគប្បីសួរ និងគប្បីឆ្លើយដោយភាពជាធម៌មិនត្រូវបានសង្គ្រោះ ក្នុងឧទ្ទេសនោះ ទើបត្រាស់ថា «ពួកធម៌ណា ដែលសង្គ្រោះដោយខន្ធសង្គហៈ តែមិនសង្គ្រោះដោយអាយតនសង្គហៈ និងធាតុសង្គហៈ ដោយចក្ខាយតនៈ...»។ ក្នុងវិធីទាំងពួង ព្រោះភាពនៃសង្គហសាមញ្ញមានខន្ធជាដើម តែងរំពឹងរកសេចក្តីវិសេសជានិច្ចផង ព្រោះភាពនៃសំណួរនិងចម្លើយ អាស្រ័យនូវសេចក្តីប្លែកគ្នាផង ការរាប់មានខន្ធជាដើម ទោះបីជាការរាប់សុទ្ធៗ (មិនលាយឡំដោយវិសេស) ក៏គង់តែមានសេចក្តីវិសេសនៅក្នុងខ្លួនដែរ។ ក្នុងវិធីទីពីរនោះ ព្រោះភាពនៃធម៌ដ៏វិសេស ត្រូវបានកំណត់ទុកហើយ ដោយត្រឹមតែពាក្យថា «ដោយធម៌ដែលសង្គ្រោះហើយ ធម៌ដែលមិនសង្គ្រោះ» ពួកធម៌ណាដែលសង្គ្រោះដោយសង្គហៈមួយ ឬពីរ ក្នុងបណ្តាសង្គហៈទាំងបី ហើយមិនត្រូវបានសង្គ្រោះដោយសង្គហៈក្រៅពីនោះ ពួកធម៌នោះឯង គប្បីសម្តែងដោយត្រឹមតែពាក្យប៉ុណ្ណេះថា «សង្គ្រោះដោយខន្ធសង្គហៈ មិនសង្គ្រោះដោយអាយតនសង្គហៈ និងធាតុសង្គហៈ» ប៉ុន្តែ ព្រោះភាពមិនមាននៃធម៌មានសភាពយ៉ាងនោះផង ព្រោះណយមាតិកា (មាតិកានៃវិធី) រំពឹងរកអព្ភន្តរមាតិកានិងពាហិរមាតិកាផង និងព្រោះដឹងច្បាស់ថា សូម្បីក្នុងឧទ្ទេស ព្រះអង្គក៏ទ្រង់រំពឹងចំពោះធម៌ដែលជាតួសង្គ្រោះ (សង្គាហកៈ) នោះៗ ក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងឡាយមានរូបក្ខន្ធជាដើម មានអរណធម៌ជាទីបំផុត ហើយទើបកំណត់នូវធម៌ដែលសង្គ្រោះហើយនិងមិនសង្គ្រោះ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដើម្បីនឹងកំណត់សម្តែងនូវធម៌តាមដែលបានកំណត់ទុក ដោយតួសង្គ្រោះនោះៗ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «ដោយចក្ខាយតនៈ»។ ពិតណាស់ ក្នុងវិធីណាដែលមិនមានការកំណត់ធម៌ដ៏វិសេសដែលគប្បីសួរនិងគប្បីឆ្លើយ ក្នុងវិធីទីមួយនិងវិធីទីប្រាំមួយនោះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងធម៌មានរូបក្ខន្ធជាដើម មានអរណធម៌ជាទីបំផុត ដោយភាពជាធម៌គប្បីសួរនិងគប្បីឆ្លើយ ចំណែកក្នុងវិធីក្រៅពីនោះ ធម៌ណាដែលគប្បីសួរនិងគប្បីឆ្លើយ ដែលព្រះអង្គទ្រង់កំណត់ទុកហើយ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សម្តែងធម៌មានរូបក្ខន្ធជាដើម មានអរណធម៌ជាទីបំផុតនោះ ដោយភាពជាធម៌អ្នកកំណត់ (និយាមកៈ) នៃធម៌នោះៗ។

တတ္ထ ‘‘စက္ခာယတနေန…ပေ… ဖောဋ္ဌဗ္ဗဓာတုယာ’’တိ ကတ္တုအတ္ထေ ကရဏနိဒ္ဒေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ‘‘ခန္ဓသင်္ဂဟေန အာယတနသင်္ဂဟေန ဓာတုသင်္ဂဟေနာ’’တိ ကရဏတ္ထေ. ဧတ္ထ စ ယေန ယေန သင်္ဂါဟကေန ခန္ဓာဒိသင်္ဂဟေသု တေန တေန သင်္ဂဟေတဗ္ဗာသင်္ဂဟေတဗ္ဗံ အညံ အတ္ထိ, တံ တဒေဝ သင်္ဂါဟကာသင်္ဂါဟကဘာဝေန ဥဒ္ဓဋံ. ရူပက္ခန္ဓေန ပန ခန္ဓသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟေတဗ္ဗော အညော ဓမ္မော နတ္ထိ, တထာ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီဟိ, န စ သော ဧဝ တဿ သင်္ဂါဟကော အသင်္ဂါဟကော ဝါ ဟောတိ. ယဉ္စ ‘‘ရူပက္ခန္ဓော ဧကေန ခန္ဓေန သင်္ဂဟိတော’’တိ ဝုတ္တံ, တဉ္စ န တဿေဝ တေန သင်္ဂဟိတတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ရူပက္ခန္ဓဘာဝေန ပန ရူပက္ခန္ဓဝစနေန ဝါ ဂဟိတတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ပကာသိတောယမတ္ထော.

ក្នុងវិធីទីពីរនោះ ក្នុងពាក្យថា «ដោយចក្ខាយតនៈ... ដល់... ដោយផោដ្ឋព្វធាតុ» គប្បីជ្រាបថា ជាការសម្តែងវិភត្តិលំដាប់ទី៣ (ករណៈ) ក្នុងអត្ថជាកត្តា (តួធ្វើ) ចំណែកក្នុងពាក្យថា «ដោយខន្ធសង្គហៈ ដោយអាយតនសង្គហៈ ដោយធាតុសង្គហៈ» គប្បីជ្រាបថា ជាការសម្តែងក្នុងអត្ថជាករណៈ (គ្រឿងធ្វើ) ពិតប្រាកដ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងធាតុកថានេះ ធម៌ដទៃដែលគប្បីសង្គ្រោះ ឬមិនគប្បីសង្គ្រោះ ដោយតួសង្គ្រោះនោះៗ ក្នុងបណ្តាការសង្គ្រោះមានខន្ធជាដើម មានសភាពយ៉ាងណា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ដកស្រង់យកតែធម៌នោះៗឯង មកសម្តែងដោយភាពជាតួសង្គ្រោះ និងតួមិនសង្គ្រោះ។ ប៉ុន្តែ ធម៌ដទៃក្រៅពីដកស្រង់ ដែលគប្បីសង្គ្រោះដោយខន្ធសង្គហៈ ដោយរូបក្ខន្ធ គឺមិនមានឡើយ ទោះបីជាវេទនាខន្ធជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ ហើយធម៌នោះឯង ក៏មិនមែនជាតួសង្គ្រោះ ឬជាតួមិនសង្គ្រោះ នៃធម៌នោះឡើយ។ មួយវិញទៀត ពាក្យដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «រូបក្ខន្ធ សង្គ្រោះដោយខន្ធមួយ» នោះ ព្រះអង្គមិនបានត្រាស់សំដៅយកភាពដែលរូបក្ខន្ធនោះឯង សង្គ្រោះដោយរូបក្ខន្ធនោះឡើយ ប៉ុន្តែ ទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកភាពដែលរូបក្ខន្ធនោះ ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលដោយភាពជារូបក្ខន្ធ ឬដោយពាក្យថា រូបក្ខន្ធ ផ្សេងវិញ សេចក្តីនេះ ខ្ញុំបានបង្ហាញឱ្យច្បាស់ហើយ។

ယဒိ စ သော ဧဝ တေန သင်္ဂယှေယျ, သင်္ဂဟိတေနသမ္ပယုတ္တဝိပ္ပယုတ္တပဒနိဒ္ဒေသေ – ‘‘ဝေဒနာက္ခန္ဓေန ယေ ဓမ္မာ ခန္ဓသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတာ အာယတနသင်္ဂဟေန [Pg.11] သင်္ဂဟိတာ ဓာတုသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတာ, တေ ဓမ္မာ တီဟိ ခန္ဓေဟိ ဧကေနာယတနေန သတ္တဟိ ဓာတူဟိ သမ္ပယုတ္တာ’’တိအာဒိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န စ ဝုတ္တံ, တသ္မာ ယထာ စိတ္တံ စိတ္တေန သမ္ပယုတ္တံ ဝိပ္ပယုတ္တဉ္စ န ဟောတိ, ဧဝံ ရူပက္ခန္ဓော ရူပက္ခန္ဓေန သင်္ဂဟိတော အသင်္ဂဟိတော စ န ဟောတိ, တထာ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒယော ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီဟိ. န ဟိ သော ဧဝ တဿ သဘာဂေါ ဝိသဘာဂေါ စာတိ. တေနေဝ န ဧကဒေသာ ဝိယ သမုဒါယဿ, သမုဒါယော ဧကဒေသာနံ သင်္ဂါဟကော အသင်္ဂါဟကော စ. ယထာ ရူပက္ခန္ဓော စက္ခာယတနာဒီနံ, ဓမ္မာယတနံ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီနံ, သရဏာ ဓမ္မာ စတုန္နံ ခန္ဓာနံ. သမုဒါယန္တောဂဓာနဉှိ ဧကဒေသာနံ န ဝိဘာဂေါ အတ္ထိ, ယေန တေ သမုဒါယဿ သမုဒါယော စ တေသံ သဘာဂေါ ဝိသဘာဂေါ စ သိယာတိ, တထာ န သမုဒါယော ဧကဒေသသဘာဂဝိသဘာဂါနံ သင်္ဂါဟကော အသင်္ဂါဟကော စ. ယထာ ဓမ္မာယတနံ သုခုမရူပသဘာဂဿ ဝေဒနာဒိဝိသဘာဂဿ စ ရူပက္ခန္ဓေကဒေသဿ ခန္ဓသင်္ဂဟေန, ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ရူပါရူပဇီဝိတသဘာဂဝိသဘာဂဿ ရူပက္ခန္ဓေကဒေသဿ သင်္ခါရက္ခန္ဓေကဒေသဿ စ ဇီဝိတဝဇ္ဇဿ ခန္ဓသင်္ဂဟေနေဝ. န ဟိ ဧကဒေသသဘာဂံ သမုဒါယသဘာဂံ, နာပိ ဧကဒေသဝိသဘာဂံ သမုဒါယဝိသဘာဂန္တိ, တသ္မာ သတိပိ အတ္တတော အတ္တနိ အန္တောဂဓတော အတ္တေကဒေသသဘာဂတော စ အညဿ အသင်္ဂါဟကတ္တေ သင်္ဂါဟကတ္တမေဝ ဧတေသံ နတ္ထိ, ယေန သင်္ဂဟိတဿ အသင်္ဂါဟကာ သိယုန္တိ သင်္ဂါဟကတ္တာဘာဝတော ဧဝ ဧဝရူပါနံ အဂ္ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ប្រសិនបើធម៌នោះឯង គប្បីសង្គ្រោះដោយធម៌នោះ ក្នុងនិទ្ទេសនៃបទថា «ដោយធម៌ដែលសង្គ្រោះហើយ ធម៌ដែលសម្បយុត្តនិងវិប្បយុត្ត» (សង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទនិទ្ទេស) ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏គប្បីត្រាស់ពាក្យមានជាដើមយ៉ាងនេះថា «ពួកធម៌ណា ដែលសង្គ្រោះដោយខន្ធសង្គហៈ សង្គ្រោះដោយអាយតនសង្គហៈ សង្គ្រោះដោយធាតុសង្គហៈ ដោយវេទនាខន្ធ ពួកធម៌នោះ សម្បយុត្តដោយខន្ធ ៣ ដោយអាយតនៈ ១ ដោយធាតុ ៧...» តែព្រះអង្គមិនបានត្រាស់ឡើយ ហេតុនោះ ដូចជាចិត្ត មិនសម្បយុត្ត ឬមិនវិប្បយុត្តដោយចិត្ត យ៉ាងណា រូបក្ខន្ធ ក៏មិនសង្គ្រោះ ឬមិនមែនមិនសង្គ្រោះដោយរូបក្ខន្ធ យ៉ាងនោះដែរ ព្រមទាំងវេទនាខន្ធជាដើម ក៏មិនសង្គ្រោះ ឬមិនមែនមិនសង្គ្រោះដោយវេទនាខន្ធជាដើម យ៉ាងនោះដែរ។ ពិតណាស់ ធម៌នោះឯង មិនមែនជាសភាគៈ (ចំណែកដូចគ្នា) ឬវិសភាគៈ (ចំណែកខុសគ្នា) នៃធម៌នោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ផ្នែកទាំងឡាយ (ឯកទេសៈ) មិនមែនជាតួសង្គ្រោះ ឬតួមិនសង្គ្រោះនៃប្រជុំធម៌ (សមុទាយៈ) យ៉ាងណា ប្រជុំធម៌ ក៏មិនមែនជាតួសង្គ្រោះ ឬតួមិនសង្គ្រោះនៃផ្នែកទាំងឡាយ យ៉ាងនោះដែរ។ ដូចជារូបក្ខន្ធ មិនមែនជាតួសង្គ្រោះ ឬតួមិនសង្គ្រោះនៃចក្ខាយតនៈជាដើម ធម្មាយតនៈ មិនមែនជាតួសង្គ្រោះ ឬតួមិនសង្គ្រោះនៃវេទនាខន្ធជាដើម សរណធម៌ទាំងឡាយ មិនមែនជាតួសង្គ្រោះ ឬតួមិនសង្គ្រោះនៃខន្ធទាំង ៤ ឡើយ។ ពិតណាស់ ផ្នែកទាំងឡាយដែលរួមបញ្ចូលក្នុងប្រជុំធម៌ មិនមានការបែងចែក ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យផ្នែកទាំងនោះ ក្លាយជាសភាគៈ ឬវិសភាគៈនៃប្រជុំធម៌ ឬធ្វើឱ្យប្រជុំធម៌ ក្លាយជាសភាគៈ ឬវិសភាគៈនៃផ្នែកទាំងនោះឡើយ យ៉ាងណា ប្រជុំធម៌ ក៏មិនមែនជាតួសង្គ្រោះ ឬតួមិនសង្គ្រោះនៃធម៌ដែលជាសភាគៈនិងវិសភាគៈនៃផ្នែកទាំងឡាយ យ៉ាងនោះដែរ។ ដូចជាធម្មាយតនៈ មិនមែនជាតួសង្គ្រោះ ឬតួមិនសង្គ្រោះ ដោយខន្ធសង្គហៈ នៃចំណែកមួយនៃរូបក្ខន្ធ ដែលជាសភាគៈនឹងសុខុមរូប និងជាវិសភាគៈនឹងវេទនាជាដើមឡើយ ជីវិតិន្រ្ទិយ ក៏មិនមែនជាតួសង្គ្រោះ ឬតួមិនសង្គ្រោះ ដោយខន្ធសង្គហៈឯង នៃចំណែកមួយនៃរូបក្ខន្ធ និងចំណែកមួយនៃសង្ខារក្ខន្ធ វៀរចាកជីវិតិន្រ្ទិយ ដែលជាសភាគៈនិងវិសភាគៈនឹងរូបជីវិតនិងអរូបជីវិតនោះឡើយ។ ពិតណាស់ ធម៌ដែលជាសភាគៈនៃផ្នែកមួយ មិនមែនជាសភាគៈនៃប្រជុំធម៌ឡើយ ហើយធម៌ដែលជាវិសភាគៈនៃផ្នែកមួយ ក៏មិនមែនជាវិសភាគៈនៃប្រជុំធម៌ដែរ ហេតុនោះ ទោះបីជាមានភាពជាតួមិនសង្គ្រោះនៃធម៌ដទៃ ពីខ្លួនឯងក្តី ក្នុងខ្លួនឯងដែលរួមបញ្ចូលខាងក្នុងក្តី ពីធម៌ដែលជាសភាគៈនៃផ្នែកមួយនៃខ្លួនឯងក្តី ក៏ភាពជាតួសង្គ្រោះនៃធម៌ទាំងនេះ មិនមានឡើយ ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យធម៌ទាំងនោះ ក្លាយជាតួមិនសង្គ្រោះនៃធម៌ដែលសង្គ្រោះហើយ គប្បីជ្រាបថា ព្រោះតែភាពមិនមាននៃតួសង្គ្រោះនេះឯង ទើបមិនមានការកាន់យកនូវធម៌មានសភាពយ៉ាងនេះ។

ယံ ပန ‘‘ဓမ္မာယတနံ အသင်္ခတံ ခန္ဓတော ဌပေတွာ စတူဟိ ခန္ဓေဟိ သင်္ဂဟိတ’’န္တိ (ဓာတု. ၂၅), ‘‘စက္ခာယတနဉ္စ သောတာယတနဉ္စ ဧကေန ခန္ဓေန သင်္ဂဟိတ’’န္တိ (ဓာတု. ၂၆) စ ဝုတ္တံ, န တေန ဧကဒေသာနံ သမုဒါယသင်္ဂါဟကတ္တံ, သမုဒါယဿ စ ဧကဒေသသင်္ဂါဟကတ္တံ ဒဿေတိ, စတုက္ခန္ဓဂဏနဘေဒေဟိ ပန ဓမ္မာယတနဿ ဂဏေတဗ္ဗာဂဏေတဗ္ဗဘာဝေန ပဉ္စဓာ ဘိန္နတံ, စက္ခာယတနာဒီနံ ဧကက္ခန္ဓဂဏနေန ဂဏေတဗ္ဗတာယ ဧကဝိဓတဉ္စ ဒဿေတိ. သင်္ဂါဟကာသင်္ဂါဟကနိရပေက္ခာနံ ဂဏေတဗ္ဗာဂဏေတဗ္ဗာနံ တံတံဂဏနေဟိ ဂဏနဒဿနမတ္တမေဝ ဟိ ပဌမနယော ကမ္မကရဏမတ္တသဗ္ဘာဝါ, ဒုတိယာဒယော ပန သင်္ဂါဟကာသင်္ဂါဟကေဟိ သင်္ဂဟိတာသင်္ဂဟိတာနံ အဂဏနာဒိဒဿနာနိ ကတ္တုကရဏကမ္မတ္တယသဗ္ဘာဝါ. တထာ ပဌမနယေ တထာ တထာ ဂဏေတဗ္ဗာဂဏေတဗ္ဗဘာဝသင်္ခါတော တံတံခန္ဓာဒိဘာဝါဘာဝေါ သဘာဂဝိသဘာဂတာ[Pg.12], ဒုတိယာဒီသု ယထာနိဒ္ဓါရိတဓမ္မဒဿနေ သင်္ဂါဟကသင်္ဂဟေတဗ္ဗာနံ သမာနက္ခန္ဓာဒိဘာဝေါ သဘာဂတာ, တဒဘာဝေါ စ ဝိသဘာဂတာ. ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနေသု တံတံခန္ဓာဒိဘာဝါဘာဝေါ ဧဝါတိ အယမေတေသံ ဝိသေသောတိ.

ចំណែកឯពាក្យដែលត្រាស់ថា «ធម្មាយតនៈ វៀរលែងតែអសង្ខតធម៌ចេញពីខន្ធ សង្គ្រោះដោយខន្ធ ៤» និងពាក្យថា «ចក្ខាយតនៈផង សោតាយតនៈផង សង្គ្រោះដោយខន្ធ ១» នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនបានបង្ហាញនូវភាពជាតួសង្គ្រោះនៃប្រជុំធម៌ ដោយផ្នែកទាំងឡាយ ឬភាពជាតួសង្គ្រោះនៃផ្នែកទាំងឡាយ ដោយប្រជុំធម៌ឡើយ ប៉ុន្តែ ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពប្លែកគ្នាជា ៥ ប្រការ ដោយភាពជាធម៌គប្បីរាប់និងមិនគប្បីរាប់ នៃធម្មាយតនៈ ដោយការបែងចែកការរាប់ខន្ធ ៤ និងបង្ហាញនូវភាពជាប្រការតែមួយ នៃចក្ខាយតនៈជាដើម ដោយភាពជាធម៌គប្បីរាប់ ដោយការរាប់ខន្ធ ១ ប៉ុណ្ណោះ។ ពិតណាស់ វិធីទីមួយ គ្រាន់តែជាការបង្ហាញនូវការរាប់ ដោយការរាប់នោះៗ នៃធម៌ដែលគប្បីរាប់និងមិនគប្បីរាប់ ដែលមិនរំពឹងរកតួសង្គ្រោះនិងតួមិនសង្គ្រោះឡើយ ព្រោះមានត្រឹមតែកម្មៈ (តួត្រូវធ្វើ) និងករណៈ (គ្រឿងធ្វើ) ប៉ុណ្ណោះ ចំណែកវិធីទីពីរជាដើម គឺជាការបង្ហាញនូវការមិនរាប់ជាដើម នៃធម៌ដែលសង្គ្រោះហើយនិងមិនសង្គ្រោះ ដោយតួសង្គ្រោះនិងតួមិនសង្គ្រោះទាំងឡាយ ព្រោះមានការប្រជុំនៃធម៌ទាំង ៣ គឺកត្តា ករណៈ និងកម្មៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងវិធីទីមួយ ភាពមាននិងភាពមិនមាននៃខន្ធនោះៗ ដែលហៅថា ភាពជាធម៌គប្បីរាប់និងមិនគប្បីរាប់ យ៉ាងនោះៗ គឺជាសភាគភាពនិងវិសភាគភាព ចំណែកក្នុងវិធីទីពីរជាដើម ក្នុងការបង្ហាញធម៌តាមដែលបានកំណត់ទុក ភាពជាខន្ធស្មើគ្នាជាដើម នៃតួសង្គ្រោះនិងធម៌ដែលគប្បីសង្គ្រោះ គឺជាសភាគភាព ហើយភាពមិនមាននៃខន្ធស្មើគ្នានោះ គឺវិសភាគភាព។ ក្នុងសំណួរនិងចម្លើយទាំងឡាយ ភាពមាននិងភាពមិនមាននៃខន្ធនោះៗឯង ជាសភាគភាពនិងវិសភាគភាព នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃវិធីទាំងឡាយនេះ។

သမုဒယသစ္စသုခိန္ဒြိယသဒိသာနိ ပန တေဟိ သင်္ဂဟေတဗ္ဗမေဝ အတ္ထိ, န သင်္ဂဟိတံ အသင်္ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အသင်္ဂါဟကတ္တာဘာဝတော န ဥဒ္ဓဋာနိ. ဒုက္ခသစ္စသဒိသာနိ တေဟိ ဝိသဘာဂသမုဒါယဘူတေဟိ အနေကက္ခန္ဓေဟိ ခန္ဓသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟေတဗ္ဗံ, ဣတရေဟိ အသင်္ဂဟေတဗ္ဗဉ္စ နတ္ထီတိ သင်္ဂါဟကတ္တာသင်္ဂါဟကတ္တာဘာဝတော. ဧဝံ သင်္ဂါဟကတ္တာဘာဝတော အသင်္ဂါဟကတ္တာဘာဝတော ဥဘယာဘာဝတော စ ယထာဝုတ္တသဒိသာနိ အနုဒ္ဓရိတွာ သင်္ဂါဟကတ္တာသင်္ဂါဟကတ္တဘာဝတော စက္ခာယတနာဒီနေဝ ဥဒ္ဓဋာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. တတ္ထ ‘‘စက္ခာယတနေန ယေ ဓမ္မာ ခန္ဓသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတာ’’တိ စက္ခာယတနဝဇ္ဇာ ရူပဓမ္မာ ခန္ဓသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, န ရူပက္ခန္ဓောတိ. န ဟိ ဧကဒေသော သမုဒါယသင်္ဂါဟကောတိ ဒဿိတမေတန္တိ.

ចំណែកឯបទទាំងឡាយដែលស្រដៀងនឹងសមុទយសច្ចៈ និងសុខិន្រ្ទិយជាដើម ធម៌ដែលគប្បីសង្គ្រោះដោយបទទាំងនោះ គឺមានពិតមែន ប៉ុន្តែ ធម៌ដែលសង្គ្រោះហើយ មិនគប្បីសង្គ្រោះ គឺមិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះតែភាពមិនមាននៃតួមិនសង្គ្រោះ ទើបព្រះអង្គមិនបានដកស្រង់យកមកសម្តែង។ បទទាំងឡាយដែលស្រដៀងនឹងទុក្ខសច្ចៈ ធម៌ដែលគប្បីសង្គ្រោះដោយខន្ធសង្គហៈ ដោយបទទាំងនោះ ដែលជាប្រជុំធម៌មានសភាពខុសគ្នា មានខន្ធច្រើនផង ធម៌ដែលមិនគប្បីសង្គ្រោះដោយសង្គហៈក្រៅពីនោះផង គឺមិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះតែភាពមិនមាននៃតួសង្គ្រោះនិងតួមិនសង្គ្រោះ ទើបព្រះអង្គមិនបានដកស្រង់យកមកសម្តែង។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនបានដកស្រង់នូវបទទាំងឡាយដែលស្រដៀងនឹងបទដែលពោលហើយខាងលើ ព្រោះតែភាពមិនមាននៃតួសង្គ្រោះក្តី ព្រោះតែភាពមិនមាននៃតួមិនសង្គ្រោះក្តី ព្រោះតែភាពមិនមាននៃតួទាំងពីរក្តី យ៉ាងនេះឡើយ ប៉ុន្តែ ទ្រង់ដកស្រង់យកតែបទមានចក្ខាយតនៈជាដើមប៉ុណ្ណោះ មកសម្តែង ព្រោះតែភាពមាននៃតួសង្គ្រោះនិងតួមិនសង្គ្រោះ។ ក្នុងវិធីទីពីរនោះ ក្នុងពាក្យថា «ពួកធម៌ណា ដែលសង្គ្រោះដោយខន្ធសង្គហៈ ដោយចក្ខាយតនៈ» គប្បីជ្រាបថា រូបធម៌ទាំងឡាយដែលវៀរចាកចក្ខាយតនៈ ឈ្មោះថាសង្គ្រោះដោយខន្ធសង្គហៈ មិនមែនរូបក្ខន្ធទាំងមូលឡើយ។ ពិតណាស់ សេចក្តីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញហើយថា ផ្នែកមួយ មិនមែនជាតួសង្គ្រោះនៃប្រជុំធម៌ឡើយ។

အဋ္ဌကထာယံ ပန ခန္ဓပဒေနာတိ ခန္ဓပဒသင်္ဂဟေနာတိ အတ္ထော, န သင်္ဂါဟကေနာတိ. ‘‘ကေနစိ သင်္ဂါဟကေနာ’’တိ ဣဒံ ပန အာနေတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ. တံ ပန ရူပက္ခန္ဓာဒီသု န ယုဇ္ဇတီတိ တံ ဝိဿဇ္ဇနံ ရူပက္ခန္ဓာဒီသု သင်္ဂါဟကေသု န ယုဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ရူပက္ခန္ဓေန ဟိ…ပေ… သင်္ဂဟိတောတိ ဧတေန နယေန စက္ခာယတနေန ရူပက္ခန္ဓောဝ သင်္ဂဟိတော, သော စ အဍ္ဎေကာဒသဟိ အာယတနဓာတူဟိ အသင်္ဂဟိတော နာမ နတ္ထီတိ ဧဝံ စက္ခာယတနာဒီနိပိ န ဂဟေတဗ္ဗာနီတိ အာပဇ္ဇတီတိ စေ? နာပဇ္ဇတိ. န ဟိ အညမတ္တနိဝါရဏံ ဧဝသဒ္ဒဿ အတ္ထော, အထ ခေါ သင်္ဂါဟကတော အညနိဝါရဏံ. သော စာတိအာဒိ စ န နိရပေက္ခဝစနံ, အထ ခေါ သင်္ဂါဟကာပေက္ခန္တိ. ကထံ? ရူပက္ခန္ဓေန ဟိ ရူပက္ခန္ဓောဝ သင်္ဂဟိတောတိ ယထာ စက္ခာယတနေန စက္ခာယတနတော အညမ္ပိ ခန္ဓသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတံ အတ္ထိ, ယံ အာယတနဓာတုသင်္ဂဟေဟိ အသင်္ဂဟိတံ ဟောတိ, န ဧဝံ ရူပက္ခန္ဓေန ရူပက္ခန္ဓတော အညံ ခန္ဓသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတံ အတ္ထိ, ယံ အာယတနဓာတုသင်္ဂဟေဟိ အသင်္ဂဟိတံ သိယာ, ရူပက္ခန္ဓေန ပန ရူပက္ခန္ဓောဝ ခန္ဓသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတောတိ အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော ယုတ္တော. သိယာ ပနေတံ ‘‘သော ဧဝ ရူပက္ခန္ဓော ရူပက္ခန္ဓေန အာယတနဓာတုသင်္ဂဟေဟိ အသင်္ဂဟိတော ဟောတူ’’တိ, တံ နိဝါရေန္တော အာဟ ‘‘သော စ အဍ္ဎေကာဒသဟိ အာယတနဓာတူဟိ အသင်္ဂဟိတော နာမ နတ္ထီ’’တိ[Pg.13]. ဧတ္ထ စ ‘‘ရူပက္ခန္ဓေနာ’’တိ အာနေတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ. တတ္ထ ရူပက္ခန္ဓော ရူပက္ခန္ဓဿ ဝါ တဒေကဒေသာနံ ဝါ စက္ခာဒီနံ အာယတနဓာတုသင်္ဂဟေဟိ သင်္ဂါဟကော အသင်္ဂါဟကော စ န ဟောတီတိ ဣမိနာ ပရိယာယေန အသင်္ဂဟိတတာယ အဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ ယုဇ္ဇတိ, န ရူပက္ခန္ဓေန ရူပက္ခန္ဓဿ တဒေကဒေသာနံ ဝါ အဍ္ဎေကာဒသဟိ အာယတနဓာတုသင်္ဂဟေဟိ သင်္ဂဟိတတာယ. န ဟိ သာ သင်္ဂဟိတတာ အတ္ထိ. ယဒိ သိယာ, သင်္ဂဟိတေနသမ္ပယုတ္တဝိပ္ပယုတ္တပဒနိဒ္ဒေသေ ရူပက္ခန္ဓောပိ ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗော သိယာ. တေန ဟိ တီဟိပိ သင်္ဂဟေဟိ ရူပက္ခန္ဓော တဒေကဒေသော ဝါ သင်္ဂဟိတာ သိယုံ, အတ္ထိ စ တေသံ ဝိပ္ပယုတ္တတာတိ.

ចំណែកក្នុងអដ្ឋកថា ពាក្យថា «ដោយបទគឺខន្ធ» (ខន្ធបទេន) មានសេចក្តីថា «ដោយការសង្គ្រោះនៃបទគឺខន្ធ» (ខន្ធបទសង្គហិតេន) មិនមែនមានន័យថា «ដោយតួសង្គ្រោះ» ឡើយ ប៉ុន្តែ គប្បីនាំយកពាក្យនេះមកពោលថា «ដោយតួសង្គ្រោះណាមួយ»។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «សេចក្តីនោះ មិនសមគួរក្នុងរូបក្ខន្ធជាដើមឡើយ» មានសេចក្តីថា ឆ្លើយតបនោះ មិនសមគួរក្នុងធម៌ជាតួសង្គ្រោះទាំងឡាយ មានរូបក្ខន្ធជាដើមឡើយ។ ប្រសិនបើមានការចោទសួរថា «តាមវិធីនេះថា ដោយរូបក្ខន្ធ... សង្គ្រោះហើយ រូបក្ខន្ធប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថាសង្គ្រោះដោយចក្ខាយតនៈ ហើយរូបក្ខន្ធនោះ ឈ្មោះថាមិនសង្គ្រោះដោយអាយតនៈនិងធាតុ ១១ កន្លះ គឺមិនមានឡើយ យ៉ាងនេះ សូម្បីចក្ខាយតនៈជាដើម ក៏មិនគប្បីកាន់យកដែរ តើសេចក្តីចោទប្រកាន់នេះ នឹងមានឡើងដែរឬទេ?» ឆ្លើយថា សេចក្តីចោទប្រកាន់នេះ មិនមានឡើងឡើយ។ ពិតណាស់ អត្ថនៃសព្ទថា «ឯវ» (ប៉ុណ្ណោះ) មិនមែនជាការហាមឃាត់ត្រឹមតែធម៌ដទៃឡើយ ប៉ុន្តែ ជាការហាមឃាត់ធម៌ដទៃពីតួសង្គ្រោះផ្សេងវិញ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យមានជាដើមថា «រូបក្ខន្ធនោះផង» មិនមែនជាពាក្យដែលមិនរំពឹងឡើយ ប៉ុន្តែ ជាពាក្យដែលរំពឹងរកតួសង្គ្រោះ។ សួរថា តើដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ក្នុងពាក្យថា «ដោយរូបក្ខន្ធ រូបក្ខន្ធប៉ុណ្ណោះ សង្គ្រោះហើយ» នេះ ដូចជាដោយចក្ខាយតនៈ ធម៌ដទៃពីចក្ខាយតនៈ ដែលសង្គ្រោះដោយខន្ធសង្គហៈ ហើយមិនសង្គ្រោះដោយអាយតនសង្គហៈនិងធាតុសង្គហៈ គឺមានពិតប្រាកដ យ៉ាងណា ដោយរូបក្ខន្ធ ធម៌ដទៃពីរូបក្ខន្ធ ដែលសង្គ្រោះដោយខន្ធសង្គហៈ ហើយមិនសង្គ្រោះដោយអាយតនសង្គហៈនិងធាតុសង្គហៈ គឺមិនមានឡើយ ប៉ុន្តែ ដោយរូបក្ខន្ធ រូបក្ខន្ធប៉ុណ្ណោះ សង្គ្រោះដោយខន្ធសង្គហៈ សេចក្តីអធិប្បាយនេះឯង ទើបសមគួរក្នុងទីនេះ។ ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះថា «សូមឱ្យរូបក្ខន្ធនោះឯង មិនសង្គ្រោះដោយរូបក្ខន្ធ ដោយអាយតនសង្គហៈនិងធាតុសង្គហៈចុះ» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងហាមឃាត់នូវសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «រូបក្ខន្ធនោះ ឈ្មោះថាមិនសង្គ្រោះដោយអាយតនៈនិងធាតុ ១១ កន្លះ គឺមិនមានឡើយ»។ ហើយក្នុងទីនេះ គប្បីនាំយកពាក្យថា «ដោយរូបក្ខន្ធ» មកពោលផងដែរ។ ក្នុងទីនោះ ការដែលព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលនូវភាពមិនមាននៃធម៌មិនសង្គ្រោះ ដោយបរិយាយនេះថា «រូបក្ខន្ធ មិនមែនជាតួសង្គ្រោះ ឬតួមិនសង្គ្រោះ នៃរូបក្ខន្ធ ឬនៃផ្នែកមួយនៃរូបក្ខន្ធនោះ មានចក្ខុជាដើម ដោយអាយតនសង្គហៈនិងធាតុសង្គហៈឡើយ» នេះ ទើបសមគួរ មិនមែនព្រោះតែភាពដែលរូបក្ខន្ធ សង្គ្រោះដោយរូបក្ខន្ធ ឬដោយផ្នែកមួយនៃរូបក្ខន្ធនោះ ដោយអាយតនសង្គហៈនិងធាតុសង្គហៈ ១១ កន្លះឡើយ។ ពិតណាស់ ភាពជាធម៌សង្គ្រោះនោះ មិនមានឡើយ។ ប្រសិនបើមានភាពជាធម៌សង្គ្រោះនោះមែន ក្នុងនិទ្ទេសនៃបទថា «ដោយធម៌ដែលសង្គ្រោះហើយ ធម៌ដែលសម្បយុត្តនិងវិប្បយុត្ត» សូម្បីរូបក្ខន្ធ ក៏គប្បីដកស្រង់យកមកសម្តែងដែរ ព្រោះថា ដោយសង្គហៈទាំង ៣ នោះ រូបក្ខន្ធ ឬផ្នែកមួយនៃរូបក្ខន្ធនោះ គប្បីជាធម៌សង្គ្រោះហើយផង ហើយភាពជាធម៌វិប្បយុត្តនៃធម៌ទាំងនោះ ក៏មានពិតប្រាកដផង។

ဧဝံ အသင်္ဂဟိတတာယ အဘာဝတော ဧတာနိ, အညာနိ စာတိ ဧတ္ထာပိ စက္ခာယတနာဒီဟိ ဝိယ ဧတေဟိ အညေဟိ စ သင်္ဂဟိတာနံ အသင်္ဂဟိတတာယ အဘာဝတော ဧတာနိ အညာနိ စ ယထာ ဝါ တထာ ဝါ ဧတာနိ ဝိယ အယုဇ္ဇမာနဝိဿဇ္ဇနတ္တာ ဧဝရူပါနိ ပဒါနိ သင်္ဂါဟကဘာဝေန န ဂဟိတာနီတိ အဓိပ္ပာယော.

យ៉ាងនេះ ព្រោះតែភាពមិនមាននៃធម៌មិនសង្គ្រោះ បទទាំងនេះ [ទើបព្រះអង្គមិនកាន់យក]។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «និងបទដទៃទៀត» (អញ្ញានិ ច) នេះ ក៏ដូច្នោះដែរ ដូចជាចក្ខាយតនៈជាដើម ព្រោះតែភាពមិនមាននៃធម៌មិនសង្គ្រោះ នៃធម៌ទាំងឡាយដែលសង្គ្រោះដោយបទទាំងនេះនិងបទដទៃទៀត បទទាំងនេះនិងបទដទៃទៀត ដោយប្រការណាមួយក្តី ព្រោះតែភាពជាបទមិនមានការឆ្លើយតបដ៏សមគួរ ដូចជាបទទាំងនេះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនបានកាន់យកនូវបទមានសភាពយ៉ាងនេះ ដោយភាពជាតួសង្គ្រោះឡើយ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។

တတ္ထ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘ရူပက္ခန္ဓေန ဟိ ရူပက္ခန္ဓောဝ သင်္ဂဟိတော’’တိ, တံ တေနေဝ တဿ သင်္ဂဟိတတ္တာသင်္ဂဟိတတ္တာဘာဝဒဿနေန နိဝါရိတံ. ယဉှေတ္ထ အဂ္ဂဟဏေ ကာရဏံ ဝုတ္တံ, တဉ္စ သတိပိ သင်္ဂဟိတတ္တေ အသင်္ဂဟိတတာယ အဘာဝတောတိ ဝိညာယမာနံ သမုဒယသစ္စာဒီသု ယုဇ္ဇေယျ သတိ တေဟိ သင်္ဂဟိတေ တဒသင်္ဂဟိတတ္တာဘာဝတော. ရူပက္ခန္ဓာဒီဟိ ပန သင်္ဂဟိတမေဝ နတ္ထိ, ကုတော တဿ အသင်္ဂဟိတတာ ဘဝိဿတိ, တသ္မာ သင်္ဂါဟကတ္တာဘာဝေါ ဧဝေတ္ထ အဂ္ဂဟဏေ ကာရဏန္တိ ယုတ္တံ. သင်္ဂဟိတတ္တာဘာဝေန အသင်္ဂဟိတတ္တံ ယဒိပိ ရူပက္ခန္ဓာဒိနာ အတ္တနော အတ္တနိ အန္တောဂဓဿ အတ္တေကဒေသသဘာဂဿ စ နတ္ထိ, အညဿ ပန အတ္ထီတိ န ဒုက္ခသစ္စာဒီသု ဝိယ ဥဘယာဘာဝေါ စေတ္ထ အဂ္ဂဟဏေ ကာရဏံ ဘဝိတုံ ယုတ္တောတိ. ဓမ္မာယတနဇီဝိတိန္ဒြိယာဒီနဉ္စ ခန္ဓစတုက္ကဒုကာဒိသင်္ဂါဟကတ္တေ သတိ န တေသံ သင်္ဂဟိတာနံ တေဟိ ဓမ္မာယတနဇီဝိတိန္ဒြိယာဒီဟိ အာယတနဓာတုသင်္ဂဟေဟိ အသင်္ဂဟိတတာ နတ္ထီတိ အသင်္ဂဟိတတာယ အဘာဝေါ အနေကန္တိကော, တသ္မာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ အဂ္ဂဟိတာနံ အဂ္ဂဟဏေ, ဂဟိတာနဉ္စ ဂဟဏေ ကာရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ.

ក្នុងអដ្ឋកថាដែលពោលថា «ព្រោះរូបក្ខន្ធ សង្គ្រោះរូបក្ខន្ធនោះឯង» ពាក្យនោះ ខ្ញុំបានហាមឃាត់ហើយ ដោយការបង្ហាញនូវភាពមិនមាននៃសភាពដែលសង្គ្រោះ និងមិនសង្គ្រោះនៃរូបក្ខន្ធនោះ ដោយរូបក្ខន្ធនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ហេតុណាដែលពោលក្នុងការមិនកាន់យកក្នុងន័យទីពីរនេះ ហេតុនោះដែលដឹងថា «ព្រោះមិនមានភាពជាធម៌មិនសង្គ្រោះ សូម្បីក្នុងភាពជាធម៌សង្គ្រោះហើយក៏ដោយ» គប្បីសមគួរក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានសមុទយសច្ចៈជាដើម ព្រោះកាលបើធម៌ទាំងឡាយនោះសង្គ្រោះហើយ ភាពមិនមាននៃសភាពមិនសង្គ្រោះនៃធម៌នោះគប្បីមាន។ ចំណែកឯធម៌ដែលសង្គ្រោះដោយរូបក្ខន្ធជាដើមនោះមិនមានឡើយ ភាពមិនសង្គ្រោះនៃធម៌នោះនឹងមានមកពីណា ព្រោះហេតុនោះ ភាពមិនមាននៃសភាពជាអ្នកសង្គ្រោះប៉ុណ្ណោះ ទើបជាហេតុក្នុងការមិនកាន់យកក្នុងន័យទីពីរនេះ នេះជាការសមគួរ។ សូម្បីតែភាពមិនសង្គ្រោះដោយមិនមានភាពជាធម៌សង្គ្រោះ មិនមានដល់ខ្លួនឯង ដល់ធម៌ដែលចូលទៅក្នុងខ្លួនឯង និងដល់ធម៌ដែលមានសភាគៈជាចំណែកមួយនៃខ្លួនឯង ដោយរូបក្ខន្ធជាដើមក៏ដោយ ប៉ុន្តែមានដល់ធម៌ដទៃ ហេតុនោះ ភាពមិនមាននៃទាំងពីរមិនសមគួរជាហេតុក្នុងការមិនកាន់យកក្នុងទីនេះ ដូចក្នុងទុក្ខសច្ចៈជាដើមឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើធម៌ទាំងឡាយមានធម្មាយតនៈ និងជីវិតិន្ទ្រិយជាដើម មានសភាពជាអ្នកសង្គ្រោះដោយខន្ធចតុក្កៈ និងខន្ធទុកៈជាដើម ភាពមិនសង្គ្រោះដោយអាយតនសង្គ្រោះ និងធាតុសង្គ្រោះ នៃធម៌ដែលសង្គ្រោះហើយទាំងនោះ ដោយធម្មាយតនៈ និងជីវិតិន្ទ្រិយជាដើមទាំងនោះ មិនមែនជាមិនមានឡើយ ហេតុនោះ ភាពមិនមាននៃភាពមិនសង្គ្រោះ ទើបជាហេតុមិនទៀងទាត់ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីដឹងនូវហេតុក្នុងការមិនកាន់យកនូវធម៌ដែលមិនបានកាន់យក និងការកាន់យកនូវធម៌ដែលបានកាន់យក ដោយន័យដែលបានពោលហើយក្នុងកាលមុននោះឯង។

အနိဒဿနံ ပုနဒေဝ သပ္ပဋိဃန္တိ ဧတ္ထ အနိဒဿနန္တိ ဧတေန ‘‘သနိဒဿနသပ္ပဋိဃ’’န္တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တေန သပ္ပဋိဃသဒ္ဒေန သဒ္ဓိံ ယောဇေတွာ အနိဒဿနသပ္ပဋိဃာ [Pg.14] ဒဿိတာ. ပုနဒေဝါတိ ဧတေန တတ္ထေဝ အဝိသိဋ္ဌံ သနိဒဿနပဒံ နိဝတ္တေတွာ ဂဏှန္တော သနိဒဿနဒုကပဒံ ဒဿေတိ. ‘‘စက္ခာယတနေန စက္ခာယတနမေဝေကံ သင်္ဂဟိတ’’န္တိ ဣဒံ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. န ဟိ ‘‘စက္ခာယတနေန စက္ခာယတနံ အာယတနသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတ’’န္တိ စ ‘‘အသင်္ဂဟိတ’’န္တိ စ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဒဿိတောယံ နယောတိ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ တဿေဝ သမုဒါယေကဒေသာနဉ္စ သင်္ဂါဟကသင်္ဂဟိတန္တိ ဝစနေသု အသင်္ဂါဟကအသင်္ဂဟိတန္တိ ဝစနေသု စ တဒဝတ္တဗ္ဗတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. အသင်္ဂါဟကတ္တာဘာဝတော ဧဝ ဟိ စက္ခာယတနာဒီနိ စက္ခာယတနာဒီဟိ အသင်္ဂဟိတာနီတိ န ဝုစ္စန္တိ, န သင်္ဂါဟကတ္တာဘာဝတောတိ.

ក្នុងពាក្យថា «Anidassanaṃ punadeva sappaṭighanti» នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញធម៌ជាអនិទស្សនសប្បដិឃៈ ដោយផ្សំបញ្ចូលពាក្យថា «anidassanaṃ» នេះ ជាមួយពាក្យថា «sappaṭigha» ដែលពោលហើយក្នុងពាក្យថា «sanidassanasappaṭigha» នោះ។ ដោយពាក្យថា «punadeva» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រឡប់ទៅកាន់យកពាក្យថា «sanidassana» ដែលនៅសេសសល់ក្នុងទីនោះឯង ហើយបង្ហាញនូវទុកបទគឺ «sanidassana»។ ពាក្យថា «ចក្ខាយតនៈ សង្គ្រោះចក្ខាយតនៈមួយប៉ុណ្ណោះ ដោយចក្ខាយតនៈ» នេះ មិនអាចពោលបានឡើយ។ ព្រោះថា មិនគប្បីពោលថា «ចក្ខាយតនៈ សង្គ្រោះដោយអាយតនសង្គ្រោះ ដោយចក្ខាយតនៈ» និង «មិនសង្គ្រោះ» ឡើយ ន័យនេះខ្ញុំបានបង្ហាញហើយ។ ដូចគ្នាដែរ ក្នុងវារៈទាំងពួង គប្បីផ្សំភ្ជាប់នូវភាពមិនគួរពោលនោះ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយថា «ធម៌ជាអ្នកសង្គ្រោះ សង្គ្រោះនូវធម៌នោះឯង និងចំណែកមួយនៃសមុទាយៈ» និងក្នុងពាក្យទាំងឡាយថា «ធម៌មិនមែនជាអ្នកសង្គ្រោះ មិនសង្គ្រោះ»។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយមានចក្ខាយតនៈជាដើម មិនមែនពោលថា «មិនសង្គ្រោះដោយចក្ខាយតនៈជាដើម» ព្រោះតែមិនមានភាពជាធម៌មិនសង្គ្រោះនោះឡើយ ហើយក៏មិនមែនព្រោះតែមិនមានភាពជាធម៌សង្គ្រោះនោះដែរ។

ဒုတိယနယသင်္ဂဟိတေနအသင်္ဂဟိတပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីបទ «សង្គ្រោះហើយ និងមិនសង្គ្រោះ» នៃន័យទីពីរ ចប់ហើយ។

၃. တတိယနယော အသင်္ဂဟိတေနသင်္ဂဟိတပဒဝဏ္ဏနာ

៣. ន័យទីបី ការពន្យល់អំពីបទ «មិនសង្គ្រោះ និងសង្គ្រោះហើយ»

၁၇၉. အသင်္ဂဟိတေနသင်္ဂဟိတပဒနိဒ္ဒေသေ ရူပက္ခန္ဓေန ခန္ဓသင်္ဂဟေန အသင်္ဂဟိတေသု ဝေဒနာဒီနံ တိဏ္ဏံ ခန္ဓာနံ နိဗ္ဗာနဿ စ သုခုမရူပေန သဟ အာယတနဓာတုသဘာဂတ္တေ သတိပိ န သုခုမရူပမေဝ ရူပက္ခန္ဓောတိ ရူပက္ခန္ဓေန အာယတနဓာတုသဘာဂတ္တံ နတ္ထိ, တသ္မာ န တေန တာနိ အာယတနဓာတုသင်္ဂဟေဟိ သင်္ဂဟိတာနိ. န ကေဝလံ သင်္ဂဟိတာနေဝ, အသင်္ဂဟိတာနိပိ တေန တာနိ တေဟိ သင်္ဂဟေဟိ န ဟောန္တေဝ တဒေကဒေသေန သုခုမရူပေန အာယတနဓာတုသဘာဂတ္တာ, သင်္ဂဟိတာဘာဝေါ ဧဝ ပန ဣဓာဓိပ္ပေတော, ဝိညာဏက္ခန္ဓစက္ခာယတနာဒီဟိ ပန အသင်္ဂဟိတာ န တေ တေဟိ ကထဉ္စိ သမ္မိဿာတိ သဗ္ဗထာ တေ တေဟိ န သင်္ဂဟိတာ. ဒုက္ခသစ္စာဒီဟိ စ ပဉ္စက္ခန္ဓသမုဒါယဘူတေဟိ ခန္ဓသင်္ဂဟေန အသင်္ဂဟိတံ နိဗ္ဗာနံ ရူပက္ခန္ဓေန ဝိယ အာယတနဓာတုသင်္ဂဟေဟိ သင်္ဂဟိတံ တေဟိ န ဟောတိ, တသ္မာ သင်္ဂါဟကတ္တာဘာဝတော ဧဝ ဧဝရူပါနံ အသင်္ဂါဟကဘာဝေန အဂ္ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, သနိဗ္ဗာနပဉ္စက္ခန္ဓသမုဒါယဘူတာနံ ပန အဗျာကတဓမ္မာဒီနံ အသင်္ဂါဟကတ္တာဘာဝတောဝ. န ဟိ တံ ကဉ္စိ အတ္ထိ, ယဿ တေ ခန္ဓသင်္ဂဟေန အသင်္ဂါဟကာ သိယုံ, န စ အတ္တနော ဧကဒေသော အတ္တေကဒေသသဘာဂေါ စ အတ္တနာ အသင်္ဂဟိတော ဟောတီတိ အတ္တနာ အသင်္ဂဟိတသင်္ဂါဟကတ္တာ ပန ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီနံ ဂဟဏံ ကတန္တိ.

១៧៩. ក្នុងនិទ្ទេសនៃបទ «មិនសង្គ្រោះ និងសង្គ្រោះហើយ» នេះ ក្នុងចំណោមធម៌ទាំងឡាយដែលមិនសង្គ្រោះដោយរូបក្ខន្ធ ដោយខន្ធសង្គ្រោះ សូម្បីតែខន្ធទាំងបីមានវេទនាជាដើម និងព្រះនិព្វាន មានសភាពសភាគៈដោយអាយតនៈនិងធាតុ ជាមួយសុខុមរូបក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះសុខុមរូបប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជារូបក្ខន្ធឡើយ ហេតុនោះ សភាពសភាគៈដោយអាយតនៈនិងធាតុ ជាមួយរូបក្ខន្ធ ទើបមិនមាន ព្រោះហេតុនោះ រូបក្ខន្ធនោះ មិនសង្គ្រោះនូវធម៌ទាំងនោះ ដោយអាយតនសង្គ្រោះ និងធាតុសង្គ្រោះឡើយ។ មិនត្រឹមតែមិនសង្គ្រោះប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែភាពមិនសង្គ្រោះនៃធម៌ទាំងនោះ ដោយរូបក្ខន្ធនោះ ដោយសង្គ្រោះទាំងនោះ ក៏មិនមានដែរ ព្រោះមានសភាពសភាគៈដោយអាយតនៈនិងធាតុ ជាមួយសុខុមរូបដែលជាចំណែកមួយនៃរូបក្ខន្ធនោះ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ សំដៅយកតែភាពមិនមាននៃធម៌សង្គ្រោះប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯធម៌ទាំងឡាយដែលមិនសង្គ្រោះដោយវិញ្ញាណក្ខន្ធ និងចក្ខាយតនៈជាដើម ធម៌ទាំងនោះ មិនលាយឡំដោយប្រការណាមួយ ជាមួយវិញ្ញាណក្ខន្ធ និងចក្ខាយតនៈជាដើមទាំងនោះឡើយ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ ទើបមិនសង្គ្រោះដោយធម៌ទាំងនោះ ដោយប្រការទាំងពួង។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះនិព្វានដែលមិនសង្គ្រោះដោយខន្ធសង្គ្រោះ ដោយទុក្ខសច្ចៈជាដើម ដែលជាសមុទាយៈនៃខន្ធទាំងប្រាំ មិនមែនជាធម៌សង្គ្រោះដោយអាយតនសង្គ្រោះ និងធាតុសង្គ្រោះ ដោយទុក្ខសច្ចៈជាដើមទាំងនោះ ដូចរូបក្ខន្ធឡើយ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីដឹងនូវការមិនកាន់យកនូវធម៌មានសភាពបែបនេះ ដោយភាពមិនមែនជាធម៌សង្គ្រោះ ព្រោះតែមិនមានភាពជាធម៌សង្គ្រោះប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯធម៌ទាំងឡាយមានអព្យាកតធម៌ជាដើម ដែលជាសមុទាយៈនៃខន្ធប្រាំរួមទាំងព្រះនិព្វាន មិនកាន់យក ព្រោះតែមិនមានភាពជាធម៌មិនសង្គ្រោះប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ធម៌ណាមួយដែលធម៌ទាំងនោះមិនសង្គ្រោះដោយខន្ធសង្គ្រោះ មិនមានឡើយ ហើយខ្លួនឯងក្តី ចំណែកមួយនៃខ្លួនឯងក្តី និងធម៌ដែលមានសភាគៈជាចំណែកមួយនៃខ្លួនឯងក្តី មិនមែនជាធម៌ដែលខ្លួនឯងមិនសង្គ្រោះនោះឡើយ ប៉ុន្តែការកាន់យកនូវធម៌ទាំងឡាយមានវេទនាខន្ធជាដើម ព្រះអង្គធ្វើហើយ ព្រោះតែភាពជាធម៌សង្គ្រោះនូវធម៌ដែលខ្លួនឯងមិនសង្គ្រោះ។

ယံ [Pg.15] ပန အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ ‘‘ယေ ဓမ္မာယတနေန သင်္ဂဟိတာ’’တိ, တံ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. ဓမ္မာယတနေန ဟိ န ကောစိ ဓမ္မော ကေနစိ သင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတော အတ္ထိ ဝိသဘာဂက္ခန္ဓနိဗ္ဗာနသမုဒါယတ္တာ, ခန္ဓသင်္ဂဟေန သယမေဝ အတ္တနော သင်္ဂါဟကံ န ဟောတီတိ အာယတနဓာတုသင်္ဂဟေဟိ စ သင်္ဂါဟကတ္တာဘာဝတောတိ ဒဿိတောယံ နယောတိ ဧတဿ ဓမ္မာယတနဂဏနေန ဂဏိတာတိ အတ္ထော. ယာနိ…ပေ… ဂဟိတာနီတိ ဧတေန ဝိညာဏသမ္မိဿံ ဓမ္မာယတနေကဒေသံ ဒီပေန္တာနိ ဣဒ္ဓိပါဒါဒိပဒါနိ, ဩဠာရိကရူပသမ္မိဿံ ဒီပေန္တာနိ ရူပက္ခန္ဓာဒိပဒါနိ, သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဓမ္မာယတနံ အဒီပေန္တာနိ ဝိညာဏက္ခန္ဓစက္ခာယတနာဒိပဒါနိ, သကလဓမ္မာယတနဒီပကာနိ ဓမ္မာယတနာဒိပဒါနိ စ ဝဇ္ဇေတွာ ဓမ္မာယတနေကဒေသံ အညာယတနေန အသမ္မိဿံ ဒီပေန္တာနိ ဂဟိတာနီတိ ဒဿေတိ.

ចំណែកពាក្យណាដែលពោលក្នុងអដ្ឋកថាថា «ធម៌ទាំងឡាយណាដែលសង្គ្រោះដោយធម្មាយតនៈ» ពាក្យនោះ មិនអាចពោលបានឡើយ។ ព្រោះថា ធម៌ណាមួយដែលសង្គ្រោះដោយធម្មាយតនៈ ដោយសង្គ្រោះណាមួយ មិនមានឡើយ ព្រោះធម្មាយតនៈជាសមុទាយៈនៃខន្ធដែលមិនសភាគៈគ្នា និងព្រះនិព្វាន ម្យ៉ាងទៀត ធម្មាយតនៈខ្លួនឯង មិនមែនជាធម៌សង្គ្រោះខ្លួនឯង ដោយខន្ធសង្គ្រោះឡើយ ហើយដោយអាយតនសង្គ្រោះ និងធាតុសង្គ្រោះ ក៏មិនមានភាពជាធម៌សង្គ្រោះដែរ ន័យនេះខ្ញុំបានបង្ហាញហើយ ហេតុនោះ សេចក្តីនៃពាក្យនេះ គឺ «រាប់ហើយដោយការរាប់ធម្មាយតនៈ»។ ពាក្យថា «ធម៌ទាំងឡាយណា...បេ... កាន់យកហើយ» នេះ ព្រះអង្គបង្ហាញថា ទ្រង់វៀរចាកបទទាំងឡាយមានឥទ្ធិបាទជាដើម ដែលបង្ហាញនូវចំណែកមួយនៃធម្មាយតនៈដែលលាយឡំដោយវិញ្ញាណ វៀរចាកបទទាំងឡាយមានរូបក្ខន្ធជាដើម ដែលបង្ហាញនូវធម៌លាយឡំដោយឱឡារិករូប វៀរចាកបទទាំងឡាយមានវិញ្ញាណក្ខន្ធ និងចក្ខាយតនៈជាដើម ដែលមិនបង្ហាញនូវធម្មាយតនៈទាំងអស់ដោយប្រការទាំងពួង និងវៀរចាកបទទាំងឡាយមានធម្មាយតនៈជាដើម ដែលបង្ហាញនូវធម្មាយតនៈទាំងអស់ ហើយកាន់យកនូវបទទាំងឡាយដែលបង្ហាញនូវចំណែកមួយនៃធម្មាយតនៈ ដែលមិនលាយឡំដោយអាយតនៈដទៃ។

တတိယနယအသင်္ဂဟိတေနသင်္ဂဟိတပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីបទ «មិនសង្គ្រោះ និងសង្គ្រោះហើយ» នៃន័យទីបី ចប់ហើយ។

၄. စတုတ္ထနယော သင်္ဂဟိတေနသင်္ဂဟိတပဒဝဏ္ဏနာ

៤. ន័យទីបួន ការពន្យល់អំពីបទ «សង្គ្រោះហើយ និងសង្គ្រោះហើយ»

၁၉၁. သင်္ဂဟိတေနသင်္ဂဟိတပဒနိဒ္ဒေသေ ယသ္မာ ယထာ ဒုတိယတတိယနယာ တိဏ္ဏံ သင်္ဂဟာနံ သင်္ဂဟဏာသင်္ဂဟဏပ္ပဝတ္တိဝိသေသေန ‘‘သင်္ဂဟိတေန အသင်္ဂဟိတံ, အသင်္ဂဟိတေန သင်္ဂဟိတ’’န္တိ စ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာ, နေဝံ စတုတ္ထပဉ္စမာ. သင်္ဂဟဏပ္ပဝတ္တိယာ ဧဝ ဟိ သင်္ဂဟိတေန သင်္ဂဟိတံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌံ, အသင်္ဂဟဏပ္ပဝတ္တိယာ ဧဝ စ အသင်္ဂဟိတေန အသင်္ဂဟိတန္တိ, တသ္မာ သင်္ဂဟဏပ္ပဝတ္တိဝိသေသဝိရဟေ သင်္ဂဟိတဓမ္မာသင်္ဂဟိတဓမ္မဝိသေသေ နိဿိတာ ဧတေ ဒွေ နယာတိ ဧတ္ထ ကေနစိ သင်္ဂဟိတေန ဓမ္မဝိသေသေန ပုန သင်္ဂဟိတော ဓမ္မဝိသေသော သင်္ဂဟိတေန သင်္ဂဟိတော သင်္ဂဟိတတာယ ပုစ္ဆိတဗ္ဗော ဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗော စ, တမေဝ တာဝ ယထာနိဒ္ဓါရိတံ ဒဿေန္တော ‘‘သမုဒယသစ္စေန ယေ ဓမ္မာ ခန္ဓ…ပေ… သင်္ဂဟိတာ, တေဟိ ဓမ္မေဟိ ယေ ဓမ္မာ ခန္ဓ…ပေ… သင်္ဂဟိတာ’’တိ အာဟ. ဧတ္ထ စ ယေ တီဟိပိ သင်္ဂဟေဟိ န သင်္ဂါဟကာ ရူပက္ခန္ဓဝိညာဏက္ခန္ဓဓမ္မာယတနဒုက္ခသစ္စာဒီနိ ဝိယ, ယေ စ ဒွီဟာယတနဓာတုသင်္ဂဟေဟိ အသင်္ဂါဟကာ စက္ခာယတနာဒီနိ ဝိယ, ယေ စ ဧကေန ခန္ဓသင်္ဂဟေနေဝ ဓာတုသင်္ဂဟေနေဝ စ န သင်္ဂါဟကာ ဝေဒနာဒိက္ခန္ဓနိရောဓသစ္စဇီဝိတိန္ဒြိယာဒီနိ ဝိယ စက္ခုဝိညာဏဓာတာဒယော ဝိယ စ, တေ ဓမ္မာ သင်္ဂါဟကတ္တာဘာဝသဗ္ဘာဝါ သင်္ဂါဟကဘာဝေန န ဥဒ္ဓဋာ, တီဟိပိ ပန သင်္ဂဟေဟိ [Pg.16] ယေ သင်္ဂါဟကာ, တေ သင်္ဂါဟကတ္တာဘာဝါဘာဝတော ဣဓ ဥဒ္ဓဋာ. တေဟိ သင်္ဂဟိတာပိ ဟိ ဧကန္တေန အတ္တနော သင်္ဂါဟကဿ သင်္ဂါဟကာ ဟောန္တိ, ယဿ ပုန သင်္ဂဟော ပုစ္ဆိတဗ္ဗော ဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗော စာတိ.

១៩១. ក្នុងនិទ្ទេសនៃបទ «សង្គ្រោះហើយ និងសង្គ្រោះហើយ» នេះ ព្រោះហេតុតែន័យទីពីរ និងន័យទីបី ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងឡើងដោយសេចក្តីប្លែកគ្នានៃការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការសង្គ្រោះ និងមិនសង្គ្រោះ នៃសង្គ្រោះទាំងបីថា «សង្គ្រោះហើយ និងមិនសង្គ្រោះ» និង «មិនសង្គ្រោះ និងសង្គ្រោះហើយ» យ៉ាងណា ន័យទីបួន និងន័យទីប្រាំ មិនមែនយ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះថា បទ «សង្គ្រោះហើយ និងសង្គ្រោះហើយ» ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងឡើងដោយការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការសង្គ្រោះប៉ុណ្ណោះ ហើយបទ «មិនសង្គ្រោះ និងមិនសង្គ្រោះ» ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងឡើងដោយការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការមិនសង្គ្រោះប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ន័យទាំងពីរនេះ ទើបអាស្រ័យនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃធម៌សង្គ្រោះ និងធម៌មិនសង្គ្រោះ ដែលប្រាសចាកសេចក្តីប្លែកគ្នានៃការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការសង្គ្រោះ។ ក្នុងទីនេះ ធម៌ដ៏វិសេសដែលសង្គ្រោះម្តងទៀត ដោយធម៌ដ៏វិសេសដែលសង្គ្រោះហើយដោយធម៌ណាមួយ ឈ្មោះថា «សង្គ្រោះហើយ និងសង្គ្រោះហើយ» គប្បីសួរ និងគប្បីឆ្លើយ ដោយភាពជាធម៌សង្គ្រោះ។ កាលបើចង់បង្ហាញនូវធម៌នោះឯង តាមដែលបានកំណត់ទុកជាមុន ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា «ធម៌ទាំងឡាយណា សង្គ្រោះដោយសមុទយសច្ចៈ ដោយខន្ធ...បេ... ធម៌ទាំងឡាយណា សង្គ្រោះដោយខន្ធ...បេ... ដោយធម៌ទាំងនោះ»។ ក្នុងទីនេះ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលមិនមែនជាធម៌សង្គ្រោះ សូម្បីដោយសង្គ្រោះទាំងបី ដូចជារូបក្ខន្ធ វិញ្ញាណក្ខន្ធ ធម្មាយតនៈ និងទុក្ខសច្ចៈជាដើម ធម៌ទាំងឡាយណាដែលមិនមែនជាធម៌សង្គ្រោះ ដោយអាយតនសង្គ្រោះ និងធាតុសង្គ្រោះទាំងពីរ ដូចជាចក្ខាយតនៈជាដើម និងធម៌ទាំងឡាយណាដែលមិនមែនជាធម៌សង្គ្រោះ ដោយខន្ធសង្គ្រោះតែមួយ ឬដោយធាតុសង្គ្រោះតែមួយ ដូចជាខន្ធទាំងឡាយមានវេទនាខន្ធជាដើម និរោធសច្ចៈ ជីវិតិន្ទ្រិយជាដើម និងចក្ខុវិញ្ញាណធាតុជាដើម ធម៌ទាំងនោះ មិនបានលើកឡើងដោយភាពជាធម៌សង្គ្រោះឡើយ ព្រោះតែមានភាពមិនមាននៃភាពជាធម៌សង្គ្រោះ។ ចំណែកឯធម៌ទាំងឡាយណាដែលជាធម៌សង្គ្រោះ ដោយសង្គ្រោះទាំងបី ធម៌ទាំងនោះ ព្រះអង្គលើកឡើងក្នុងទីនេះ ព្រោះតែមិនមានភាពមិនមាននៃភាពជាធម៌សង្គ្រោះ។ ព្រោះថា សូម្បីធម៌ទាំងឡាយដែលសង្គ្រោះដោយធម៌ទាំងនោះ ក៏ជាធម៌សង្គ្រោះនូវធម៌ដែលជាអ្នកសង្គ្រោះខ្លួនឯងដោយពិតប្រាកដ ដែលជាធម៌គប្បីសួរ និងគប្បីឆ្លើយនូវការសង្គ្រោះម្តងទៀត។

အဋ္ဌကထာယံ ပန သကလေန ဟိ ခန္ဓာဒိပဒေနာတိ သကလဝါစကေန ရူပက္ခန္ဓာဒိပဒေနာတိ အတ္ထော. ယံ ပနေတံ ဝုတ္တံ ‘‘ယံ အတ္တနော သင်္ဂါဟကံ သင်္ဂဏှိတွာ ပုန တေနေဝ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆေယျာ’’တိ, တံ တေန ခန္ဓာဒိပဒေနာတိ ဧဝံ အယောဇေတွာ တံ အညံ သင်္ဂဟိတံ နာမ နတ္ထီတိ ဧဝံ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. န ဟိ ယေန ယံ သင်္ဂဟိတံ, တေနေဝ တဿ သင်္ဂဟော ပုစ္ဆိတော ဝိဿဇ္ဇိတော, န စ တဿေဝ, အထ ခေါ တေန သင်္ဂဟိတဿာတိ. ယထာ ဝေဒနာ သဒ္ဒေါ စ ခန္ဓော အာယတနဉ္စ, န ဧဝံ သုခုမရူပံ, တံ ပန ခန္ဓာယတနာနံ ဧကဒေသောဝ, တသ္မာ ‘‘သုခုမရူပေကဒေသံ ဝါ’’တိ အဝတွာ ‘‘သုခုမရူပံ ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗတ္ထ စ အညေန အသမ္မိဿန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ယမ္ပိ စေတံ ဝုတ္တံ ‘‘တဒေဝ ယေဟိ ဓမ္မေဟိ ခန္ဓာဒိဝသေန သင်္ဂဟိတံ, တေ ဓမ္မေ သန္ဓာယာ’’တိ, တမ္ပိ တထာ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. န ဟိ သင်္ဂဟိတေန သင်္ဂဟိတဿ သင်္ဂဟိတေန သင်္ဂဟော ဧတ္ထ ပုစ္ဆိတော ဝိဿဇ္ဇိတော စ, အထ ခေါ သင်္ဂဟောဝ, တသ္မာ ဧကေန ခန္ဓေနာတိ ဧကေန ခန္ဓဂဏနေနာတိ အယမေဝေတ္ထ အတ္ထော, န သင်္ဂါဟကေနာတိ. န ဟိ ဧကော ခန္ဓော အတ္တနော ဧကဒေသဿ သင်္ဂါဟကောတိ.

ចំណែកក្នុងអដ្ឋកថា ពាក្យថា «ព្រោះដោយខន្ធបទជាដើមទាំងអស់» មានសេចក្តីថា «ដោយរូបក្ខន្ធបទជាដើម ដែលពោលសេចក្តីទាំងអស់»។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យណាដែលពោលថា «ធម៌ណា កាន់យកនូវធម៌ជាអ្នកសង្គ្រោះខ្លួនឯង ហើយគប្បីដល់នូវការសង្គ្រោះដោយធម៌នោះឯងម្តងទៀត» ពាក្យនោះ បើមិនផ្សំភ្ជាប់យ៉ាងនេះថា «ដោយខន្ធបទជាដើមនោះ» ទេ ហើយពោលថា «ធម៌ដទៃដែលឈ្មោះថាសង្គ្រោះហើយ មិនមានឡើយ» យ៉ាងនេះ មិនអាចពោលបានឡើយ។ ព្រោះថា ធម៌ណាសង្គ្រោះនូវធម៌ណា ការសង្គ្រោះនៃធម៌នោះ ដោយធម៌នោះឯង មិនមែនជាធម៌ដែលសួរហើយ ឬឆ្លើយហើយឡើយ ហើយក៏មិនមែនជាការសង្គ្រោះនៃធម៌នោះឯងដែរ ប៉ុន្តែជាការសង្គ្រោះនៃធម៌ដែលសង្គ្រោះដោយធម៌នោះវិញ។ វេទនាក្តី សព្ទក្តី ជាខន្ធ និងជាអាយតនៈយ៉ាងណា សុខុមរូប មិនមែនយ៉ាងនោះឡើយ ប៉ុន្តែសុខុមរូបនោះ ជាចំណែកមួយនៃខន្ធ និងអាយតនៈប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គមិនត្រាស់ថា «ឬចំណែកមួយនៃសុខុមរូប» ឡើយ តែត្រាស់ថា «ឬសុខុមរូប»។ ហើយក្នុងទីទាំងពួង គប្បីផ្សំភ្ជាប់ពាក្យថា «មិនលាយឡំដោយធម៌ដទៃ»។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យណាដែលពោលថា «សំដៅយកធម៌ទាំងឡាយនោះ ដែលធម៌នោះឯងសង្គ្រោះហើយ ដោយអំណាចនៃខន្ធជាដើម ដោយធម៌ទាំងឡាយណា» ពាក្យនោះ ក៏មិនអាចពោលយ៉ាងនោះបានឡើយ។ ព្រោះថា ការសង្គ្រោះនៃធម៌ដែលសង្គ្រោះហើយ ដោយធម៌ដែលសង្គ្រោះហើយ មិនមែនជាធម៌ដែលសួរ និងឆ្លើយក្នុងទីនេះឡើយ ប៉ុន្តែជាការសង្គ្រោះប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «ដោយខន្ធមួយ» ក្នុងទីនេះ មានសេចក្តីថា «ដោយការរាប់ខន្ធមួយ» ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានសេចក្តីថា «ដោយធម៌ជាអ្នកសង្គ្រោះមួយ» ឡើយ។ ព្រោះថា ខន្ធមួយ មិនមែនជាធម៌សង្គ្រោះនូវចំណែកមួយនៃខ្លួនឯងឡើយ។

စတုတ္ထနယသင်္ဂဟိတေနသင်္ဂဟိတပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីបទ «សង្គ្រោះហើយ និងសង្គ្រោះហើយ» នៃន័យទីបួន ចប់ហើយ។

၅. ပဉ္စမနယော အသင်္ဂဟိတေနအသင်္ဂဟိတပဒဝဏ္ဏနာ

៥. ន័យទីប្រាំ ការពន្យល់អំពីបទ «មិនសង្គ្រោះ និងមិនសង្គ្រោះ»

၁၉၃. အသင်္ဂဟိတေနအသင်္ဂဟိတပဒနိဒ္ဒေသေပိ ဝုတ္တနယေနေဝ ယထာနိဒ္ဓါရိတဓမ္မဒဿနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတ္ထ စ သသုခုမရူပဝိညာဏသဟိတဓမ္မသမုဒါယာ ယေ တေ ဒုက္ခသစ္စအနိဒဿနအပ္ပဋိဃအစေတသိကာနုပါဒါသဒိသာ သတိပိ ဧကေန ဒွီဟိ ဝါ သင်္ဂဟေဟိ ကေသဉ္စိ အသင်္ဂါဟကတ္တေ တီဟိပိ အသင်္ဂဟေတဗ္ဗဿ အဘာဝတော ပရိပုဏ္ဏသင်္ဂဟာသင်္ဂါဟကာ န ဟောန္တိ, အဗျာကတဓမ္မသဒိသာ ကေနစိ သင်္ဂဟေန အသင်္ဂဟေတဗ္ဗဘာဝတော အသင်္ဂါဟကာ ဧဝ န ဟောန္တိ, တေန တေ အသင်္ဂါဟကဘာဝေန န ဥဒ္ဓဋာ, ဣတရေ ပန တဗ္ဗိပရိယာယေန ဥဒ္ဓဋာတိ.

១៩៣. សូម្បីក្នុងនិទ្ទេសនៃបទ «មិនសង្គ្រោះ និងមិនសង្គ្រោះ» នេះ គប្បីដឹងនូវការបង្ហាញធម៌តាមដែលបានកំណត់ទុក ដោយន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ក្នុងទីនេះ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលជាសមុទាយៈនៃធម៌រួមជាមួយសុខុមរូប និងវិញ្ញាណ ដែលមានសភាពដូចជាទុក្ខសច្ចៈ អនិទស្សនអប្បដិឃធម៌ អចេតសិកធម៌ និងអនុបាទិន្នធម៌ សូម្បីតែមិនមែនជាធម៌សង្គ្រោះនូវធម៌ខ្លះ ដោយសង្គ្រោះមួយ ឬពីរ ក៏ដោយ ក៏មិនមែនជាធម៌មិនសង្គ្រោះដោយសង្គ្រោះទាំងស្រុងឡើយ ព្រោះតែមិនមានធម៌ដែលមិនសង្គ្រោះដោយសង្គ្រោះទាំងបី។ ធម៌ទាំងឡាយដែលមានសភាពដូចជាអព្យាកតធម៌ មិនមែនជាធម៌មិនសង្គ្រោះឡើយ ព្រោះតែមិនមានធម៌ដែលមិនសង្គ្រោះដោយសង្គ្រោះណាមួយ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ មិនបានលើកឡើងដោយភាពជាធម៌មិនសង្គ្រោះឡើយ ចំណែកឯធម៌ដទៃ ព្រះអង្គលើកឡើងដោយការត្រឡប់គ្នាពីពាក្យនោះវិញ។

ယံ [Pg.17] ပန အဋ္ဌကထာယံ ‘‘တာဒိသေန ဟိ ပဒေန နိဗ္ဗာနံ ခန္ဓသင်္ဂဟမတ္တံ န ဂစ္ဆေယျာ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ ဒုက္ခသစ္စံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အနိဒဿနအပ္ပဋိဃေသု ပန အသင်္ဂါဟကေသု နိဗ္ဗာနံ အန္တောဂဓံ, န စ တဒေဝ တဿ အသင်္ဂါဟကန္တိ. သဒိသဝိဿဇ္ဇနာနံ ဝသေန သမောဓာနေတွာ ကတေဟိ သဒ္ဓိန္တိ ဧဝံ ကတေဟိ ဒုတိယပဉှာဒီဟိ သဒ္ဓိံ ပဌမပဉှနာမရူပပဉှာဒယော သဗ္ဗေပိ စတုတ္တိံသ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. ယံ ပုစ္ဆာယ ဥဒ္ဓဋံ ပဒံ, တဒေဝါတိ ရူပက္ခန္ဓာဒိဝိသေသကပဒံ ဝဒတိ, န နိဒ္ဓါရိတေ ပုစ္ဆိတဗ္ဗဓမ္မေ. တေ ဟိ လက္ခဏတော ဒဿိတာ, န ပဒေန သရူပတောတိ. တတ္ထ တဒေဝါတိ ဧဝ-သဒ္ဒေန န တံ ကဒါစိ သင်္ဂဟိတေန အသင်္ဂဟိတံ န ဟောတီတိ ဥဒ္ဓဋဿေဝ အသင်္ဂဟိတေနအသင်္ဂဟိတဘာဝေ နိယတတံ အညဿ စ အနိယတတံ ဒဿေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘တဒေဝ ယေဟိ အသင်္ဂဟိတ’’န္တိ ဧတ္ထ ဟိ ‘‘နိယမတော’’တိ သက္ကာ ဝစနသေသော ယောဇေတုန္တိ. အထ ဝါ တဒေဝါတိ ပုစ္ဆာယ ဥဒ္ဓဋမေဝ ဧဝံပကာရမေဝ ဟုတွာ ယေဟိ အသင်္ဂဟိတန္တိ တဿ ပုစ္ဆာယ ဥဒ္ဓဋဘာဝေန ဧဝံ အသင်္ဂဟိတေနအသင်္ဂဟိတဘာဝနိယမနတ္ထော ဧဝ-သဒ္ဒေါ, န အညဿ အသင်္ဂဟိတေနအသင်္ဂဟိတတာနိဝါရဏတ္ထောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပုစ္ဆာယ ဥဒ္ဓဋဉှိ အညသဟိတံ အသဟိတဉ္စ အသင်္ဂဟိတေန အသင်္ဂဟိတံ ဟောတိ. ရူပက္ခန္ဓာဒီနိ ဟိ အညသဟိတာနိ ဝိညာဏက္ခန္ဓာဒီနိ အသဟိတာနီတိ.

សេចក្តីណាដែលពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថាថា «ព្រោះថា ដោយបទមានសភាពដូច្នោះ ព្រះនិព្វានមិនគប្បីដល់នូវត្រឹមតែការសង្គ្រោះដោយខន្ធឡើយ» សេចក្តីនោះ លោកពោលសំដៅយកទុក្ខសច្ចៈ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលមិនមានការចង្អុលបង្ហាញ មិនមានការប៉ះទង្គិច ដែលជាធម៌មិនសង្គ្រោះនោះ ព្រះនិព្វានរាប់បញ្ចូលទៅក្នុងធម៌ទាំងនោះផង ទាំងព្រះនិព្វាននោះឯង ក៏មិនមែនជាធម៌មិនសង្គ្រោះនូវធម៌នោះដែរ។ សេចក្តីថា «រួមជាមួយនឹងធម៌ទាំងឡាយដែលធ្វើរួចហើយ ដោយអំណាចនៃការឆ្លើយដូចគ្នា» គឺរួមជាមួយនឹងបញ្ហាទីពីរជាដើម ដែលធ្វើឡើងយ៉ាងនេះ បញ្ហាទីមួយ បញ្ហានាមរូបជាដើម សូម្បីទាំងអស់ ក៏មាន ៣៤ បញ្ហា នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទណាដែលលើកឡើងក្នុងសំណួរ បទនោះឯង គឺលោកសំដៅពោលដល់បទដែលធ្វើឱ្យប្លែក មានរូបក្ខន្ធជាដើម មិនមែនពោលដល់ធម៌ដែលត្រូវសួរដែលបានកំណត់ទុកនោះទេ។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងនោះ លោកបង្ហាញដោយលក្ខណៈ មិនមែនបង្ហាញដោយរូបរាងពិតប្រាកដដោយបទនោះឡើយ។ ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា «បទនោះឯង» ដោយ «ឯវសព្ទ» គប្បីជ្រាបថា លោកបង្ហាញសេចក្តីកំណត់ក្នុងភាពជាធម៌មិនសង្គ្រោះដោយធម៌មិនសង្គ្រោះ នៃបទដែលលើកឡើងនោះឯង មិនមែនថាបទនោះមិនធ្លាប់ជាធម៌មិនសង្គ្រោះដោយធម៌ដែលសង្គ្រោះនោះទេ និងបង្ហាញភាពមិនកំណត់នៃបទដទៃ។ ព្រោះថា ក្នុងបទថា «បទនោះឯង ដែលធម៌ទាំងឡាយណា មិនសង្គ្រោះហើយ» នេះ អាចភ្ជាប់ពាក្យដែលនៅសល់ថា «ដោយការកំណត់» បាន។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «បទនោះឯង» គឺបទដែលលើកឡើងក្នុងសំណួរនោះឯង មានសភាពយ៉ាងនេះឯង ហើយពាក្យថា «ដែលធម៌ទាំងឡាយណា មិនសង្គ្រោះហើយ» នោះ ឯវសព្ទ មានសេចក្តីកំណត់នូវភាពជាធម៌មិនសង្គ្រោះដោយធម៌មិនសង្គ្រោះ ព្រោះភាពជាបទដែលលើកឡើងក្នុងសំណួរនោះ មិនមែនមានសេចក្តីហាមឃាត់ភាពជាធម៌មិនសង្គ្រោះដោយធម៌មិនសង្គ្រោះនៃធម៌ដទៃឡើយ យ៉ាងនេះគប្បីយល់ឃើញចុះ។ ព្រោះថា បទដែលលើកឡើងក្នុងសំណួរ រមែងជាធម៌មិនសង្គ្រោះដោយធម៌មិនសង្គ្រោះ ទាំងរួមជាមួយធម៌ដទៃ ទាំងមិនរួមជាមួយធម៌ដទៃ។ ព្រោះថា រូបក្ខន្ធជាដើម រមែងរួមជាមួយធម៌ដទៃ ឯវិញ្ញាណក្ខន្ធជាដើម មិនរួមជាមួយធម៌ដទៃឡើយ។

အဝသေသာ သင်္ဂဟိတာတိ ဣဒံ အဝသေသာ အသင်္ဂဟိတာ န ဟောန္တီတိ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေဟိပိ ဝိညာဏဓမ္မေဟိ တေ ရူပဓမ္မာဝ တီဟိ သင်္ဂဟေဟိ အသင်္ဂဟိတာတိ ပုစ္ဆာယ ဥဒ္ဓဋာ တီဟိပိ သင်္ဂဟေဟိ အသင်္ဂါဟကာ ဟုတွာ အသင်္ဂဟိတာတိ အဓိပ္ပာယော. အနုဒ္ဓဋာ ဝေဒနာဒယောပိ ဟိ အသင်္ဂဟိတာ ဧဝါတိ. ဧတ္ထ စ ပဌမေ နယေ ဝေဒနာဒယောပိ ဝိညာဏေန အသင်္ဂဟိတာတိ ဝုတ္တာ, ဒုတိယေ ရူပဓမ္မာဝါတိ အယံ ဝိသေသော. ဝေဒနာဒယော ဟိ ရူပဝိညာဏေဟေဝ ခန္ဓာဒိသင်္ဂဟေန အသင်္ဂဟိတာတိ ဩဠာရိကရူပေဟိ ဝိညာဏေန စ တီဟိပိ သင်္ဂဟေဟိ အသင်္ဂဟိတာတိ အတ္ထော. ရူပေကဒေသော ဟိ ဧတ္ထ ရူပဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတောတိ.

ពាក្យថា «ធម៌ដែលសេសសល់ សង្គ្រោះហើយ» នេះ គប្បីយល់ឃើញយ៉ាងនេះថា «ធម៌ដែលសេសសល់ មិនមែនជាធម៌មិនសង្គ្រោះឡើយ»។ សេចក្តីអធិប្បាយថា «សូម្បីដោយវិញ្ញាណធម៌ទាំងនោះ រូបធម៌ទាំងនោះឯង ក៏មិនសង្គ្រោះដោយការសង្គ្រោះទាំង ៣ ដែរ» គឺធម៌ទាំងឡាយដែលលើកឡើងក្នុងសំណួរ កាលបើជាធម៌មិនសង្គ្រោះដោយការសង្គ្រោះទាំង ៣ ហើយ ក៏ឈ្មោះថាជាធម៌មិនសង្គ្រោះ។ ព្រោះថា សូម្បីវេទនាជាដើមដែលមិនបានលើកឡើង ក៏ជាធម៌មិនសង្គ្រោះពិតប្រាកដ。 ម៉្យាងទៀត ក្នុងន័យទីមួយនេះ លោកពោលថា សូម្បីវេទនាជាដើម ក៏មិនសង្គ្រោះដោយវិញ្ញាណដែរ ឯក្នុងន័យទីពីរ លោកពោលថា រូបធម៌ទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា។ ព្រោះថា វេទនាជាដើម មិនសង្គ្រោះដោយរូប និងវិញ្ញាណ ដោយការសង្គ្រោះមានខន្ធជាដើម សេចក្តីថា មិនសង្គ្រោះដោយឱឡារិករូបទាំងឡាយ និងដោយវិញ្ញាណ ព្រមទាំងដោយការសង្គ្រោះទាំង ៣ ផង។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ផ្នែកមួយនៃរូប ត្រូវបានកាន់យកដោយការកាន់យករូប។

၁၉၆. စတုတ္ထပဉှေ စက္ခာယတနံ ဝေဒနာဒီဟိ စတူဟီတိ ဧတ္ထ စက္ခာယတနန္တိ ဧတေန ပုစ္ဆာယ ဥဒ္ဓဋံ အသင်္ဂါဟကံ ဒဿေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. စက္ခာယတနေန ပန အသင်္ဂဟိတေန အသင်္ဂဟိတာနိ ဒသ ဩဠာရိကာယတနာနိ န စက္ခာယတနမေဝါတိ. ‘‘ရူပဉ္စ ဓမ္မာယတန’’န္တိအာဒိနာ ယေဟိ ဓမ္မေဟိ တီဟိပိ သင်္ဂဟေဟိ အသင်္ဂဟိတံ တံ ဝိညာဏမေဝ ဟောတိ, အသင်္ဂဟိတေန တေန [Pg.18] အသင်္ဂဟိတဉ္စ ဝိညာဏဝဇ္ဇံ သဗ္ဗံ တေဝ ဓမ္မေ ဥဒါနေတိ. သဒိသဝိဿဇ္ဇနာ ဟိ ဧကတော ဥဒါနေတွာ ဒဿေတဗ္ဗာ. တတ္ထ ပဌမေန ရူပက္ခန္ဓေန သဒိသဝိဿဇ္ဇနေသု ဧကတော ဥဒါနေတွာ ဒဿိတေသု အညေ ဝိသဒိသဝိဿဇ္ဇနာ နယဒါနေန ဒဿိတာ ဟောန္တိ. တေနာဟ ‘‘ရူပဉ္စ ဓမ္မာယတနန္တိ…ပေ… အညေနာကာရေန သင်္ခိပိတွာ ဒဿိတာ’’တိ. တတ္ထ ဒွေ ဘဝါတိ အသညေကဝေါကာရဘဝါ. ဒွေတိ ဗာဟိရုပါဒါဓမ္မေ ဧဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ယေန အသင်္ဂါဟကေန အသင်္ဂဟိတေန အသင်္ဂဟိတံ ပုစ္ဆိတဗ္ဗံ ဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗဉ္စ ပရိစ္ဆိဇ္ဇတိ, သော ရူပက္ခန္ဓာဒိကော တဿ ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနာနဉ္စ နိဿယဘာဝတော ‘‘ဝိသယော’’တိ ဝုတ္တော, ယထာဒဿိတဿ ပန ဥဒ္ဒါနဿ နယဒါနမတ္တတ္တာ ‘‘နယော’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဒွေဝီသနယော စာ’’တိပိ ပါဌော, ဒွေဝီသပဒိကော ဧသ နယော စာတိ အတ္ထော.

១៩៦. ក្នុងបញ្ហាទីបួន ត្រង់ពាក្យថា «ចក្ខាយតនៈ ដោយធម៌ទាំងឡាយ ៤ មានវេទនាជាដើម» នេះ គប្បីជ្រាបថា ដោយពាក្យថា «ចក្ខាយតនៈ» នេះ លោកបង្ហាញធម៌មិនសង្គ្រោះដែលលើកឡើងក្នុងសំណួរ។ ម៉្យាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនសង្គ្រោះដោយចក្ខាយតនៈដែលមិនសង្គ្រោះនោះ គឺឱឡារិកាយតនៈទាំង ១០ មិនមែនចក្ខាយតនៈតែមួយឡើយ។ ដោយគាថាមានពាក្យថា «រូប និងធម្មាយតនៈ» ជាដើម ធម៌ទាំងឡាយណាដែលមិនសង្គ្រោះដោយការសង្គ្រោះទាំង ៣ ធម៌នោះគឺវិញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ ឯធម៌ដែលមិនសង្គ្រោះដោយវិញ្ញាណដែលមិនសង្គ្រោះនោះ គឺធម៌ទាំងអស់វៀរលែងតែវិញ្ញាណចេញ លោកសង្ខេបធម៌ទាំងនោះឯងទុក។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយដែលមានការឆ្លើយដូចគ្នា គួរតែសង្ខេបបង្ហាញរួមគ្នាតែមួយ។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ កាលបើធម៌ទាំងឡាយដែលមានការឆ្លើយដូចគ្នានឹងរូបក្ខន្ធទីមួយ លោកសង្ខេបបង្ហាញរួមគ្នាតែមួយហើយ ធម៌ដទៃដែលមានការឆ្លើយមិនដូចគ្នា ក៏ឈ្មោះថាជាធម៌ដែលលោកបង្ហាញដោយការផ្តល់ន័យ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «រូប និងធម្មាយតនៈ...បេ... សង្ខេបបង្ហាញដោយអាការៈដទៃ»។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា «ភពពីរ» គឺអសញ្ញីភព និងឯកវោការភព។ ពាក្យថា «ពីរ» លោកពោលសំដៅយកតែពាហិរធម៌ និងឧបាទាធម៌ប៉ុណ្ណោះ។ ធម៌មិនសង្គ្រោះមានរូបក្ខន្ធជាដើមណា ដែលជាគ្រឿងកំណត់ធម៌ដែលត្រូវសួរ និងធម៌ដែលត្រូវឆ្លើយ ដែលមិនសង្គ្រោះដោយធម៌មិនសង្គ្រោះដែលមិនសង្គ្រោះនោះ ធម៌នោះលោកហៅថា «វិស័យ» ព្រោះជាទីអាស្រ័យនៃសំណួរ និងចម្លើយទាំងឡាយនោះ តែដោយហេតុជាត្រឹមតែការផ្តល់ន័យនៃឧទ្ទានដែលបង្ហាញទុកយ៉ាងនោះ លោកទើបហៅថា «ន័យ»។ សូម្បីបទថា «ទ្វេវីសនយោ ច» ក៏ជាបាឋៈដែរ សេចក្តីថា ន័យនេះមាន ២២ បទ។

ပဉ္စမနယအသင်္ဂဟိတေနအသင်္ဂဟိတပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីបទមិនសង្គ្រោះដោយធម៌មិនសង្គ្រោះ ក្នុងន័យទីប្រាំ ចប់ហើយ។

၆. ဆဋ္ဌနယော သမ္ပယောဂဝိပ္ပယောဂပဒဝဏ္ဏနာ

៦. ន័យទីប្រាំមួយ ការពណ៌នាអំពីបទសម្បយុត្ត និងវិប្បយុត្ត។

၂၂၈. သမ္ပယောဂဝိပ္ပယောဂပဒေ ယံ လဗ္ဘတိ, ယဉ္စ န လဗ္ဘတိ, တံ သဗ္ဗံ ပုစ္ဆာယ ဂဟိတန္တိ ဣဒံ န ရူပက္ခန္ဓာဒီနိ ပဒါနိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, အထ ခေါ သမ္ပယောဂပဒံ ဝိပ္ပယောဂပဒဉ္စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ရူပက္ခန္ဓာဒီသု ဟိ ယံ ဓမ္မာယတနာဒိပဒံ န လဗ္ဘတိ, တံ ပုစ္ဆာယပိ န ဂဟိတံ. သမ္ပယောဂပဒံ ပန ရူပက္ခန္ဓာဒီသု အလဗ္ဘမာနမ္ပိ ‘‘ရူပက္ခန္ဓော ကတိဟိ…ပေ… သမ္ပယုတ္တော’’တိ ဧဝံ ပုစ္ဆာယ ဂဟိတံ, ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီသု လဗ္ဘမာနံ, ဝိပ္ပယောဂပဒံ ပန သဗ္ဗတ္ထ လဗ္ဘမာနမေဝါတိ. ရူပဓမ္မာနံ ပန ရူပေန နိဗ္ဗာနေန ဝါ, နိဗ္ဗာနဿ စ ရူပေန သဒ္ဓိံ သမ္ပယောဂေါ နာမ နတ္ထီတိ ဧကုပ္ပာဒါဒိသဘာဂတာယ အဘာဝတော သမ္ပယောဂံ နိဝါရေန္တေန သာ ဧဝ ဧကုပ္ပာဒါဒိတာ ဧတေသံ ဝိသဘာဂတာတိ တဒဘာဝတော ဝိပ္ပယောဂေါပိ နိဝါရိတော ဧဝ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. စတူသု ဟိ ခန္ဓေသု ဝိဇ္ဇမာနာ ဧကုပ္ပာဒါဒိတာ တေသံ အညမညံ သဘာဂတာ ဟောတိ ရူပနိဗ္ဗာနေဟိ တေသံ တေဟိ စ ရူပနိဗ္ဗာနာနံ ဝိသဘာဂတာ စ, န စ ရူပေကဒေသဿ နိဗ္ဗာနဿ ဝါ သာ ဧကုပ္ပာဒါဒိတာ အတ္ထိ, ယာ ရူပေကဒေသေန ရူပေကဒေသနိဗ္ဗာနာနံ နိဗ္ဗာနေန စ ရူပဿ ဝိသဘာဂတာ သိယာ. တေနေဝ ‘‘စတူဟိ ဝိပ္ပယောဂေါ’’တိ ဝုတ္တန္တိ.

២២៨. ពាក្យថា «ក្នុងបទសម្បយុត្ត និងវិប្បយុត្ត ធម៌ណាដែលបាន និងធម៌ណាដែលមិនបាន ធម៌ទាំងអស់នោះ ត្រូវបានកាន់យកក្នុងសំណួរ» នេះ គប្បីជ្រាបថា លោកមិនមែនពោលសំដៅយកបទមានរូបក្ខន្ធជាដើមឡើយ តែពោលសំដៅយកបទសម្បយុត្ត និងបទវិប្បយុត្ត។ ព្រោះថា ក្នុងរូបក្ខន្ធជាដើម បទមានធម្មាយតនៈជាដើមណាដែលមិនបាន បទនោះសូម្បីក្នុងសំណួរ ក៏មិនបានកាន់យកដែរ។ ម៉្យាងទៀត បទសម្បយុត្ត សូម្បីមិនបានក្នុងរូបក្ខន្ធជាដើម ក៏លោកកាន់យកក្នុងសំណួរយ៉ាងនេះថា «រូបក្ខន្ធ សម្បយុត្តដោយធម៌ប៉ុន្មាន...បេ...» ឯក្នុងវេទនាខន្ធជាដើម រមែងបាន ចំណែកបទវិប្បយុត្ត រមែងបានក្នុងធម៌ទាំងពួងពិតប្រាកដ។ ម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថាសម្បយោគៈនៃរូបធម៌ទាំងឡាយ ជាមួយរូប ឬព្រះនិព្វាន ឬសម្បយោគៈនៃព្រះនិព្វានជាមួយរូប មិនមានឡើយ ព្រោះមិនមានសភាពដូចគ្នាមានការកើតឡើងជាមួយគ្នាជាដើម កាលបើលោកហាមឃាត់សម្បយោគៈ ភាពជាធម៌មានការកើតឡើងជាមួយគ្នាជាដើមនោះឯង ជាភាពមិនដូចគ្នានៃធម៌ទាំងឡាយនេះ ព្រោះហេតុមិនមានសម្បយោគៈនោះ សូម្បីវិប្បយោគៈ ក៏ឈ្មោះថាជាធម៌ដែលលោកហាមឃាត់ហើយដែរ យ៉ាងនេះគប្បីយល់ឃើញចុះ។ ព្រោះថា ភាពជាធម៌មានការកើតឡើងជាមួយគ្នាជាដើមដែលមានក្នុងខន្ធទាំង ៤ រមែងជាភាពដូចគ្នានៃខន្ធទាំងឡាយនោះទៅវិញទៅមក និងជាភាពមិនដូចគ្នានៃខន្ធទាំងឡាយនោះជាមួយរូប និងព្រះនិព្វាន និងនៃរូប និងព្រះនិព្វានជាមួយខន្ធទាំងឡាយនោះផង ទាំងភាពជាធម៌មានការកើតឡើងជាមួយគ្នាជាដើមនោះ មិនមានដល់ផ្នែកមួយនៃរូប ឬព្រះនិព្វានឡើយ ដែលជាហេតុនាំឱ្យមានភាពមិនដូចគ្នានៃផ្នែកមួយនៃរូប ជាមួយផ្នែកមួយនៃរូប និងព្រះនិព្វាន និងនៃព្រះនិព្វានជាមួយរូប។ ព្រោះហេតុនោះឯង លោកទើបពោលថា «វិប្បយុត្តដោយធម៌ទាំងឡាយ ៤»។

သတ္တသု [Pg.19] ဝိညာဏဓာတူသု ဧကာယပိ အဝိပ္ပယုတ္တေတိ ယထာ ရူပဘဝေါ တီဟိ ဝိညာဏဓာတူဟိ, နေဝဝိပါကနဝိပါကဓမ္မဓမ္မာ ပဉ္စဟိ, အဝိတက္ကအဝိစာရာ ဧကာယ ဝိပ္ပယုတ္တေ အနာရမ္မဏမိဿကေ ဓမ္မေ ဒီပေန္တိ, ဧဝံ အဒီပေတွာ ဧကာယပိ ဝိပ္ပယုတ္တေ အဟောန္တေ သတ္တဟိပိ သမ္ပယုတ္တေ သတ္တပိ ဝါ တာ ဒီပေန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. အဝိပ္ပယုတ္တေတိ ဟိ ယေ ဝိပ္ပယုတ္တာ န ဟောန္တိ, တေ ဓမ္မေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, န သမ္ပယုတ္တေတိ. တေန ယာနိ တာဟိ သမ္ပယုတ္တေ ဒီပေန္တိ ဓမ္မာယတနာဒိပဒါနိ, ယာနိ စ သမ္ပယုတ္တဝိပ္ပယုတ္တဘာဝေဟိ နဝတ္တဗ္ဗံ ဒီပေန္တိ အစေတသိကာဒိပဒါနိ, ယာနိ စ သမ္ပယုတ္တနဝတ္တဗ္ဗာနိ ဒီပေန္တိ ဒုက္ခသစ္စာဒိပဒါနိ, တေသံ သဗ္ဗေသံ အနာရမ္မဏမိဿကဓမ္မဒီပကာနံ အဂ္ဂဟဏံ ဝုတ္တံ ဟောတိ. န ဟိ အနာရမ္မဏမိဿကသဗ္ဗဝိညာဏဓာတုတံသမ္ပယုတ္တတဒုဘယသမုဒါယာနံ ခန္ဓာယတနဓာတူသု ကေနစိ သမ္ပယောဂေါ ဝိပ္ပယောဂေါ ဝါ အတ္ထီတိ.

ក្នុងបទថា «មិនវិប្បយុត្តសូម្បីតែមួយ ក្នុងវិញ្ញាណធាតុទាំង ៧» នេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា លោកមិនបង្ហាញធម៌ទាំងឡាយដែលលាយឡំដោយធម៌មិនមានអារម្មណ៍ ដែលវិប្បយុត្តដោយវិញ្ញាណធាតុ ៣ ដូចជារូបភព ឬដែលវិប្បយុត្តដោយវិញ្ញាណធាតុ ៥ ដូចជាធម៌មិនមែនវិបាកមិនមែនជាហេតុនៃវិបាក ឬដែលវិប្បយុត្តដោយវិញ្ញាណធាតុ ១ ដូចជាធម៌មិនមានវិតក្កមិនមានវិចារៈឡើយ តែលោកបង្ហាញធម៌ទាំងឡាយដែលមិនវិប្បយុត្តសូម្បីតែមួយ គឺសម្បយុត្តដោយវិញ្ញាណធាតុទាំង ៧ ទាំងអស់ ឬបង្ហាញវិញ្ញាណធាតុទាំង ៧ នោះឯង។ ព្រោះថា ក្នុងពាក្យថា «មិនវិប្បយុត្ត» នេះ លោកពោលសំដៅយកធម៌ទាំងឡាយណាដែលមិនវិប្បយុត្ត មិនមែនពោលសំដៅយកធម៌ដែលសម្បយុត្តឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ បទមានធម្មាយតនៈជាដើមណាដែលបង្ហាញធម៌សម្បយុត្តដោយវិញ្ញាណធាតុទាំងនោះ បទមានអចេតសិកជាដើមណាដែលបង្ហាញធម៌ដែលមិនគួរពោលដោយភាពជាធម៌សម្បយុត្ត និងវិប្បយុត្ត និងបទមានទុក្ខសច្ចៈជាដើមណាដែលបង្ហាញធម៌សម្បយុត្ត និងធម៌មិនគួរពោល ការមិនកាន់យកបទទាំងអស់នោះដែលជាធម៌បង្ហាញធម៌លាយឡំដោយធម៌មិនមានអារម្មណ៍ លោកពោលទុកហើយ។ ព្រោះថា ឈ្មោះថាសម្បយោគៈ ឬវិប្បយោគៈនៃប្រជុំធម៌ទាំងពីរ គឺធម៌លាយឡំដោយធម៌មិនមានអារម្មណ៍ វិញ្ញាណធាតុទាំងអស់ និងធម៌សម្បយុត្តដោយវិញ្ញាណធាតុនោះ ជាមួយធម៌ណាមួយក្នុងខន្ធ អាយតនៈ និងធាតុទាំងឡាយ មិនមានឡើយ។

ယဒိ ဧဝံ ဝိပ္ပယုတ္တေနဝိပ္ပယုတ္တပဒနိဒ္ဒေသေ ‘‘ကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ ယေ ဓမ္မာ ဝိပ္ပယုတ္တာ, တေဟိ ဓမ္မေဟိ ယေ ဓမ္မာ ဝိပ္ပယုတ္တာ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. အကုသလာဗျာကတာ ဟိ အနာရမ္မဏမိဿောဘယဓမ္မာတိ? န, ယထာဝုတ္တသမုဒါယာနံ ခန္ဓာဒီဟေဝ သမ္ပယောဂဝိပ္ပယောဂါဘာဝဝစနတော. ခန္ဓာဒယော ဟိ တဒေကဒေသာ တဒေကဒေသညသမုဒါယာ စ, သမုဒါယေကဒေသာနဉ္စ ဝိဘာဂါဘာဝတော န သဘာဂဝိသဘာဂတာ အတ္ထိ, တေန တေသံ ခန္ဓာဒီဟိ သမ္ပယောဂဝိပ္ပယောဂါဘာဝေါ ဟောတိ. ကုသလာ ပန ဓမ္မာ အကုသလာဗျာကတေဟိ ဝိဘတ္တာ, တေ စ ကုသလေဟိ, န တေသံ သမုဒါယေကဒေသဘာဝေါ တဒေကဒေသညသမုဒါယဘာဝေါ ဝါ, တသ္မာ ခန္ဓာဒီနိ အနာမသိတွာ ဝိပ္ပယုတ္တတာမတ္တေန ယထာနိဒ္ဓါရိတဓမ္မဒဿနေ ကုသလေဟိ ဣတရေသံ, ဣတရေဟိ စ ကုသလာနံ ဝိပ္ပယောဂေါ န န ဟောတိ ဝိသဘာဂတာသဗ္ဘာဝတောတိ တေသံ အညမညဝိပ္ပယုတ္တတာ ဝုတ္တာ. ဧသ နယော သဗ္ဗေသု ဧဝရူပေသု.

ប្រសិនបើដូច្នោះមែន ក្នុងនិទ្ទេសនៃបទវិប្បយុត្តដោយធម៌វិប្បយុត្ត លោកមិនគួរពោលថា «ធម៌ទាំងឡាយណា វិប្បយុត្តចាកកុសលធម៌ទាំងឡាយ ធម៌ទាំងឡាយណា វិប្បយុត្តចាកធម៌ទាំងនោះ» ឡើយ ព្រោះថា អកុសល និងអព្យាក្រឹត ជាធម៌ទាំងពីរដែលលាយឡំដោយធម៌មិនមានអារម្មណ៍ មែនពិតឬ? មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះលោកពោលសេចក្តីមិនមានសម្បយោគៈ និងវិប្បយោគៈនៃប្រជុំធម៌ដែលពោលហើយនោះ ជាមួយខន្ធជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ខន្ធទាំងឡាយជាដើម ជាផ្នែកមួយនៃប្រជុំធម៌នោះផង ជាប្រជុំនៃផ្នែកដទៃនៃផ្នែកមួយនោះផង ទាំងភាពដូចគ្នា និងភាពមិនដូចគ្នាក៏មិនមាន ព្រោះមិនមានការបែងចែកនៃប្រជុំធម៌ និងផ្នែកមួយឡើយ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីមិនមានសម្បយោគៈ និងវិប្បយោគៈនៃប្រជុំធម៌ទាំងនោះជាមួយខន្ធជាដើម រមែងមាន។ ម៉្យាងទៀត កុសលធម៌ទាំងឡាយ លោកបែងចែកចាកអកុសល និងអព្យាក្រឹតហើយ ទាំងអកុសល និងអព្យាក្រឹតទាំងនោះ ក៏លោកបែងចែកចាកកុសលធម៌ទាំងឡាយដែរ ភាពជាផ្នែកមួយនៃប្រជុំធម៌ ឬភាពជាប្រជុំនៃផ្នែកដទៃនៃផ្នែកមួយនោះ មិនមានដល់ធម៌ទាំងឡាយនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងការបង្ហាញធម៌ដែលបានកំណត់ទុក ដោយត្រឹមតែភាពជាធម៌វិប្បយុត្ត ដោយមិនប៉ះពាល់ដល់ខន្ធជាដើម វិប្បយោគៈនៃធម៌ដទៃចាកកុសលធម៌ទាំងឡាយ និងនៃកុសលធម៌ទាំងឡាយចាកធម៌ដទៃ មិនមែនជាមិនមានឡើយ ព្រោះមានភាពមិនដូចគ្នាពិតប្រាកដ ហេតុនោះ លោកទើបពោលភាពជាធម៌វិប្បយុត្តទៅវិញទៅមកនៃធម៌ទាំងឡាយនោះ។ ន័យនេះ តែងមានក្នុងធម៌មានសភាពយ៉ាងនេះទាំងអស់។

ဥဒ္ဒါနေ ပန အဋ္ဌာရသ တတော ပရေတိ ဣဒံ ‘‘သောဠသာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ, တေဝီသန္တိ ဣဒဉ္စ ‘‘ဧကဝီသ’’န္တိ. သဗ္ဗတ္ထ စ ကာလသန္တာနဘေဒရဟိတာရဟိတဗဟုဓမ္မသမောဓာနာနံ သင်္ခါရက္ခန္ဓဓမ္မာယတနဓမ္မဓာတူနံ ဧကဒေသာ သမုဒယသစ္စဝေဒနာက္ခန္ဓာဒယော ဧကဒေသသမ္မိဿာ စ ဣဒ္ဓိပါဒါဒယော အနာရမ္မဏေဟိ အသမ္မိဿာ ရူပက္ခန္ဓာဒယော စ သာရမ္မဏေဟိ အသမ္မိဿာ သမ္ပယောဂီဝိပ္ပယောဂီဘာဝေန [Pg.20] သမာနကာလသန္တာနေဟိ စ ဧကဒေသန္တရေဟိ ဝိဘတ္တာ ဧဝ ဂဟိတာတိ တေဟိ တေ ကေဟိစိ ဧကဒေသန္တရေဟိ ဝိဘတ္တေဟိ ယထာယောဂံ သမ္ပယောဂံ ဝိပ္ပယောဂဉ္စ လဘန္တိ. အတ္ထိ ဟိ တေသံ ဧကုပ္ပာဒါဒိတာ သဘာဂတာ ဝိသဘာဂတာ စာတိ. တေန တတ္ထ တတ္ထ ‘‘ဧကေန ခန္ဓေန ဧကေနာယတနေန ဧကာယ ဓာတုယာ ကေဟိစိ သမ္ပယုတ္တ’’န္တိ စ, ‘‘ဧကေနာယတနေန ဧကာယ ဓာတုယာ ကေဟိစိ ဝိပ္ပယုတ္တ’’န္တိ စ ဝုတ္တံ. ဘိန္နကာလသမုဒါယာ ဧဝ ပန ဝေဒနာသညာဝိညာဏက္ခန္ဓာ ဝတ္တမာနာ စ ဧကေကဓမ္မာ ဧဝ, တသ္မာ တေသံ သမာနကာလဿ ဝိဘဇိတဗ္ဗဿ အဘာဝတော န သုခိန္ဒြိယာဒီနိ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဝိဘာဂံ ကရောန္တိ, စက္ခုဝိညာဏဓာတာဒယော စ ဝိညာဏက္ခန္ဓဿ မနာယတနဿ စ. တေန ‘‘သုခိန္ဒြိယံ ဧကေန ခန္ဓေန ကေဟိစိ ဝိပ္ပယုတ္တ’’န္တိ, ‘‘စက္ခုဝိညာဏဓာတု ဧကေန ခန္ဓေန ဧကေနာယတနေန ကေဟိစိ ဝိပ္ပယုတ္တာ’’တိ စ ဧဝမာဒိ န ဝုတ္တံ, ခန္ဓာယတနဝိဘာဂဝိရဟိတမ္ပိ ပန ဝိညာဏံ ဓာတုဝိဘာဂေန ဝိဘတ္တမေဝ ဝုတ္တန္တိ ‘‘စက္ခုဝိညာဏဓာတု…ပေ… မနောဝိညာဏဓာတု သောဠသဟိ ဓာတူဟိ ဝိပ္ပယုတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ, ဧဝမေဝံ ဣန္ဒြိယဝိဘာဂေန ဝိဘတ္တာနံ သုခိန္ဒြိယာဒီနံ ‘‘သုခိန္ဒြိယေန ယေ ဓမ္မာ ဝိပ္ပယုတ္တာ’’တိအာဒီသု ယထာယောဂံ ဝိပ္ပယောဂေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, နာဝိဘတ္တဿ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿာတိ.

ម៉្យាងទៀត ក្នុងឧទ្ទាន ពាក្យថា «១៨ ធម៌បន្ទាប់ពីនោះ» នេះ គួរតែពោលថា «១៦» ឯពាក្យថា «២៣» នេះ គួរតែពោលថា «២១»។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងធម៌ទាំងពួង ផ្នែកខ្លះនៃសង្ខារក្ខន្ធ ធម្មាយតនៈ និងធម្មធាតុ ដែលជាប្រជុំនៃធម៌ច្រើនដែលវៀរ និងមិនវៀរចាកការបែកធ្លាយនៃកាល និងសន្តាន មានសមុទយសច្ចៈ និងវេទនាខន្ធជាដើមផង ធម៌មានឥទ្ធិបាទជាដើមដែលលាយឡំដោយផ្នែកខ្លះផង រូបក្ខន្ធជាដើមដែលមិនលាយឡំដោយធម៌មិនមានអារម្មណ៍ផង និងធម៌មិនលាយឡំដោយធម៌មានអារម្មណ៍ផង លោកកាន់យកដោយភាពជាធម៌មានសម្បយុត្ត និងវិប្បយុត្ត និងដោយការបែងចែកចាកផ្នែកដទៃដែលមានកាល និងសន្តានស្មើគ្នាពិតប្រាកដ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយនោះ កាលបើលោកបែងចែកចាកផ្នែកដទៃខ្លះហើយ រមែងបាននូវសម្បយោគៈ និងវិប្បយោគៈតាមសមគួរ។ ព្រោះថា ភាពជាធម៌មានការកើតឡើងជាមួយគ្នាជាដើម ភាពដូចគ្នា និងភាពមិនដូចគ្នានៃធម៌ទាំងឡាយនោះ រមែងមាន។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងបាឋៈនោះៗ លោកទើបពោលថា «សម្បយុត្តដោយខន្ធមួយ អាយតនៈមួយ ធាតុមួយ ខ្លះ» ផង ពោលថា «វិប្បយុត្តដោយអាយតនៈមួយ ធាតុមួយ ខ្លះ» ផង។ ម៉្យាងទៀត វេទនាខន្ធ សញ្ញាខន្ធ និងវិញ្ញាណក្ខន្ធ ដែលជាប្រជុំនៃកាលផ្សេងគ្នា កាលបើជាបច្ចុប្បន្ន រមែងជាធម៌មួយៗពិតប្រាកដ ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះមិនមានធម៌ដែលត្រូវបែងចែកដែលមានកាលស្មើគ្នានៃធម៌ទាំងឡាយនោះ ធម៌មានសុខិន្ទ្រិយជាដើម ទើបមិនធ្វើការបែងចែកវេទនាខន្ធឡើយ ទាំងចក្ខុវិញ្ញាណធាតុជាដើម ក៏មិនធ្វើការបែងចែកវិញ្ញាណក្ខន្ធ និងមនាយតនៈដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យមានជាអាទិថា «សុខិន្ទ្រិយ វិប្បយុត្តដោយខន្ធមួយ ខ្លះ» ថា «ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ វិប្បយុត្តដោយខន្ធមួយ អាយតនៈមួយ ខ្លះ» លោកមិនបានពោលឡើយ តែវិញ្ញាណ សូម្បីវៀរចាកការបែងចែកខន្ធ និងអាយតនៈ ក៏លោកពោលដោយការបែងចែកធាតុពិតប្រាកដ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ...បេ... មនោវិញ្ញាណធាតុ វិប្បយុត្តដោយធាតុទាំង ១៦» យ៉ាងនេះឯង វិប្បយោគៈតាមសមគួរនៃធម៌មានសុខិន្ទ្រិយជាដើមដែលលោកបែងចែកដោយការបែងចែកឥន្ទ្រិយ ក្នុងបាឋៈទាំងឡាយមានពាក្យថា «ធម៌ទាំងឡាយណា វិប្បយុត្តដោយសុខិន្ទ្រិយ» ជាដើម គប្បីជ្រាបចុះ មិនមែនវិប្បយោគៈនៃវេទនាខន្ធដែលមិនបានបែងចែកឡើយ។

၂၃၅. ယထာ တံသမ္ပယောဂီဘာဝံ သန္ဓာယ ‘‘သမုဒယသစ္စံ တီဟိ ခန္ဓေဟိ သမ္ပယုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ တံဝိပ္ပယောဂီဘာဝံ သန္ဓာယ ‘‘တီဟိ ခန္ဓေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တ’’န္တိ ကသ္မာ န ဝုတ္တန္တိ စေ? အဝိဘာဂေဟိ တေဟိ ဝိပ္ပယောဂဝစနဿ အယုတ္တတ္တာ. ဝိဘာဂေ ဟိ သတိ သမုဒယသစ္စံ သုခဒုက္ခဒေါမနဿိန္ဒြိယေဟိ မနောဝိညာဏဓာတုတော အညဝိညာဏဓာတူဟိ ဝိပ္ပယုတ္တန္တိ ယုတ္တံ ဝတ္တုံ ဝိဘာဂေနေဝ ဝိသဘာဂတာယ သင်္ဂဟိတတ္တာ, ဝိဘာဂရဟိတေဟိ ပန ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီဟိ န ယုတ္တံ, တေဟိ ဝိဇ္ဇမာနေဟိ ဝိဇ္ဇမာနဿ သမုဒယဿ ဝိသဘာဂဘာဝါဘာဝတော. ယဉှိ အနုပ္ပန္နာ ဓမ္မာ ဝိယ အာမဋ္ဌကာလဘေဒံ န ဟောတိ သင်္ခတံ ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗံ, တံ ပစ္စုပ္ပန္နဘာဝံ နိဿာယ သမ္ပယောဂီဝိပ္ပယောဂီဘာဝေန ဥဒ္ဓရီယတိ, တဉ္စ ဝိဘာဂရဟိတေဟိ ခန္ဓာဒီဟိ သင်္ခတေဟိ ပစ္စုပ္ပန္နဘာဝမေဝ နိဿာယ အနာမဋ္ဌကာလဘေဒေ အတ္ထိတာယ ဧဝ နိဿိတဗ္ဗတ္တာ. အဝိဇ္ဇမာနဿ ဟိ အဝိဇ္ဇမာနေန, အဝိဇ္ဇမာနဿ စ ဝိဇ္ဇမာနေန, ဝိဇ္ဇမာနဿ စ အဝိဇ္ဇမာနေန သမ္ပယောဂေါ နတ္ထိ, ဝိပ္ပယောဂေါ ပန အဝိဇ္ဇမာနတာဒီပကေ ဘေဒေ ဂဟိတေ တေနေဝ ဝိသဘာဂတာပိ ဂဟိတာ ဧဝါတိ ဟောတိ[Pg.21]. ဘေဒေ ပန အဂ္ဂဟိတေ တေန တေန ဂဟဏေန ဝိသဘာဂတာယ အဂ္ဂဟိတတ္တာ သတိ သဘာဂတ္တေ ဝိဇ္ဇမာနတာယ ဧဝ ဓမ္မာနံ သဘာဂဿ ပရိစ္ဆိန္ဒနတော ဝိဇ္ဇမာနတာ ဒဿိတာတိ ဧကုပ္ပာဒါဒိဘာဝသင်္ခါတာ သဘာဂတာပိ ဂဟိတာ ဧဝ ဟောတိ. တဿာ စ ဂဟိတတ္တာ သမ္ပယောဂေါဝ လဗ္ဘတိ, န ဝိပ္ပယောဂေါ, တသ္မာ သမုဒယသစ္စံ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီဟိ သမ္ပယုတ္တတ္တေန ဝုတ္တံ, န ဝိပ္ပယုတ္တတ္တေနာတိ. ဧသ နယော မဂ္ဂသစ္စာဒီသုပီတိ.

២៣៥. ប្រសិនបើមានពាក្យសួរថា «ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា “សមុទយសច្ចៈ សម្បយុត្តដោយខន្ធ ៣” ដោយសំដៅយកសភាពដែលសម្បយុត្តគ្នានោះ យ៉ាងណាមិញ ហេតុអ្វីបានជាមិនត្រាស់ថា “វិប្បយុត្តដោយខន្ធ ៣” ដោយសំដៅយកសភាពដែលវិប្បយុត្តគ្នានោះ យ៉ាងនោះដែរ?» ឆ្លើយថា «ព្រោះការនិយាយថា វិប្បយុត្ត ជាមួយនឹងខន្ធទាំងឡាយដែលមិនមានការបែងចែកនោះ មិនសមគួរឡើយ។ ព្រោះថា កាលបើមានការបែងចែក សមុទយសច្ចៈ គួរនិយាយបានថា វិប្បយុត្តចាកសុខិន្ទ្រិយ ទុក្ខិន្ទ្រិយ និងទោមនស្សិន្ទ្រិយ និងវិប្បយុត្តចាកវិញ្ញាណធាតុដទៃក្រៅពីមនោវិញ្ញាណធាតុ ព្រោះសភាពមិនដូចគ្នា (វិសភាគភាព) ត្រូវបានប្រមូលរួមបញ្ចូលដោយការបែងចែកនោះឯង ប៉ុន្តែការនិយាយថា វិប្បយុត្តចាកវេទនាខន្ធជាដើមដែលមិនមានការបែងចែកនោះ មិនសមគួរឡើយ ព្រោះសមុទយសច្ចៈដែលមានប្រាកដ មិនមានសភាពខុសប្លែកគ្នា (វិសភាគភាព) ពីវេទនាខន្ធជាដើមដែលមានប្រាកដទាំងនោះឡើយ។ ព្រោះថា ធម៌ជាសង្ខតៈដែលគប្បីលើកឡើង ដែលមិនមានការកំណត់កាលខុសប្លែកគ្នា ដូចជាធម៌ដែលមិនទាន់កើតឡើង ធម៌នោះ ព្រះអង្គតែងលើកឡើងដោយសភាពជាសម្បយុត្ត ឬវិប្បយុត្ត ដោយអាស្រ័យនឹងបច្ចុប្បន្នភាព ហើយការលើកឡើងនោះ ក៏អាស្រ័យតែនឹងបច្ចុប្បន្នភាពនៃខន្ធជាដើមដែលជាសង្ខតៈដែលមិនមានការបែងចែក ព្រោះត្រូវអាស្រ័យនឹងភាពមានប្រាកដក្នុងកាលដែលមិនបានកំណត់នោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ដែលមិនមានប្រាកដ មិនមានសម្បយុត្តជាមួយនឹងធម៌ដែលមិនមានប្រាកដ ធម៌ដែលមិនមានប្រាកដ ក៏មិនមានសម្បយុត្តជាមួយនឹងធម៌ដែលមានប្រាកដ និងធម៌ដែលមានប្រាកដ ក៏មិនមានសម្បយុត្តជាមួយនឹងធម៌ដែលមិនមានប្រាកដឡើយ ចំណែកឯវិប្បយុត្តវិញ កាលបើកាន់យកសេចក្តីប្លែកគ្នាដែលបង្ហាញពីភាពមិនមានប្រាកដ សូម្បីតែវិសភាគភាព (សភាពមិនដូចគ្នា) ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកដោយសេចក្តីប្លែកគ្នានោះឯង ហេតុនោះ ទើបមានវិប្បយុត្ត។ ប៉ុន្តែ កាលបើមិនបានកាន់យកសេចក្តីប្លែកគ្នាទេ ព្រោះមិនបានកាន់យកវិសភាគភាពដោយការកាន់យកនោះៗ កាលបើមានសភាគភាព (សភាពដូចគ្នា) ការបង្ហាញភាពមានប្រាកដ ព្រោះការកំណត់សភាគភាពនៃធម៌ទាំងឡាយដោយភាពមានប្រាកដនោះឯង ដូច្នេះ សូម្បីតែសភាគភាពដែលពោលគឺសភាពមានការកើតឡើងជាមួយគ្នាជាដើម ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកដែរ។ កាលបើកាន់យកសភាគភាពនោះហើយ តែងបានតែសម្បយុត្តប៉ុណ្ណោះ មិនបានវិប្បយុត្តឡើយ ហេតុនោះ ទើបសមុទយសច្ចៈ ព្រះអង្គត្រាស់ថា សម្បយុត្តដោយវេទនាខន្ធជាដើម មិនត្រាស់ថា វិប្បយុត្តឡើយ។ វិធីនេះ សូម្បីក្នុងមគ្គសច្ចៈជាដើមក៏ដូច្នោះដែរ»។

၂၆၂. ‘‘ဒုတိယဇ္ဈာနဝိစာရဉှိ ဌပေတွာ သေသာ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ’’တိ အဋ္ဌကထာဝစနံ ယေ ပဓာနာ ဝိတက္ကော ဝိယ ကောဋ္ဌာသန္တရစိတ္တုပ္ပာဒေသု အလီနာ, တေ ဧဝ ဣဓ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာတိ အဓိပ္ပေတာတိ ဒဿေတိ. တေနေဝ ဟိ အနန္တရနယေ သမုဒယသစ္စေန သမာနဂတိကာ န သဝိတက္ကသဝိစာရေဟီတိ တေ န ဂဟိတာ. ဒသမောသာနနယေသု စ တေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တာနံ တေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တာနဉ္စ သောဠသဟိ ဓာတူဟိ ဝိပ္ပယောဂေါ အဋ္ဌာရသသင်္ဂဟိတော စ ဝုတ္တော. ဝိတက္ကသဟိတေသုပိ ပန တေသု ဂဟိတေသု သဗ္ဗေပိ တေ ဝိစာရေန သမ္ပယုတ္တာတိ ‘‘ဧကေန ခန္ဓေန ကေဟိစိ သမ္ပယုတ္တာ’’တိ သက္ကာ ဝတ္တုံ. သော ဟိ သမုဒါယော ဝိစာရံ ဝဇ္ဇေတွာ အညေန ကေနစိ သမ္ပယုတ္တော န ဟောတိ. န ဟိ တဒေကဒေသဿ ဝိတက္ကဿ ဝိစာရတော အညေန သမ္ပယောဂေါ သမုဒါယဿ ဟောတိ. ယထာ နာနာစိတ္တုပ္ပာဒေသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ ဣဒ္ဓိပါဒါနံ သမုဒါယဿ ဣဒ္ဓိပါဒဿ ဧကဒေသာနံ တီဟိ ခန္ဓေဟိ သမ္ပယောဂေါ သမုဒါယဿ န ဟောတိ, ဧဝမိဓာပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယထာ ပန တေသု ဧကောပိ ဝေဒနာသညာက္ခန္ဓေဟိ သင်္ခါရက္ခန္ဓေကဒေသေန စ အသမ္ပယုတ္တော နာမ နတ္ထီတိ သမုဒါယဿ တေဟိ သမ္ပယုတ္တတာ ဝုတ္တာ, ဧဝမိဓာပိ ဝိစာရေန အသမ္ပယုတ္တဿ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တဿ ကဿစိ အဘာဝတော သမုဒါယဿ တေန သမ္ပယုတ္တတာ န န သက္ကာ ဝတ္တုံ. န ဟိ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာနံ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကာဒီနံ ဝိယ သမ္ပယုတ္တတာ န ဝတ္တဗ္ဗာ. ယထာ ဟိ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကေသု ကေစိ သင်္ခါရက္ခန္ဓေကဒေသေန မောဟေန သမ္ပယုတ္တာ, ကေစိ အသမ္ပယုတ္တာတိ န သမုဒါယော တေန သမ္ပယုတ္တော, နာပိ အညော ကောစိ ဓမ္မော အတ္ထိ, ယေန သော သမုဒါယော သမ္ပယုတ္တော သိယာတိ ‘‘ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ ဓမ္မာ သမ္ပယုတ္တာတိ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဟေတုကသဟေတုကာဒယောပိ. န ပနေဝံ ယေန အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တသမုဒါယော သမ္ပယုတ္တော သိယာ, တံ နတ္ထိ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တေသု ကဿစိ ဝိစာရေန [Pg.22] အသမ္ပယုတ္တဿ အဘာဝါ, တသ္မာ တေ ‘‘သမ္ပယုတ္တာ’’တိ န န ဝတ္တဗ္ဗာတိ. သဗ္ဗတ္ထ စ ဧကဓမ္မေပိ ကေဟိစီတိ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော သင်္ခါယ အနိယမိတတ္တာ ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

២៦២. ពាក្យអដ្ឋកថាថា «វៀរលែងតែវិចារៈក្នុងទុតិយជ្ឈានចេញ ធម៌ដែលសេសសល់ក្រៅពីនោះ ឈ្មោះថា អវិតក្កវិចារមត្តៈ» នេះ បង្ហាញថា ធម៌ទាំងឡាយណាដែលជាប្រធាន មិនលិចបាត់ទៅក្នុងចិត្តុប្បាទក្នុងចំណែកដទៃ ដូចជាវិតក្កៈ ធម៌ទាំងនោះឯង ព្រះអង្គទ្រង់ប្រាថ្នាយកក្នុងទីនេះថា «អវិតក្កវិចារមត្តៈ»។ ព្រោះហេតុនោះឯង ក្នុងន័យបន្ទាប់ (ន័យទី ៧) ធម៌ទាំងនោះមានគតិស្មើគ្នាដោយសមុទយសច្ចៈ មិនមានគតិស្មើគ្នាដោយសវិតក្កសវិចារធម៌ឡើយ ហេតុនោះ ទើបមិនត្រូវបានកាន់យក។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងន័យទី ១០ និងន័យចុងក្រោយ (ន័យទី ១៤) ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកនូវវិប្បយុត្តនៃធម៌ទាំងឡាយដែលវិប្បយុត្តចាកធម៌ (អវិតក្កវិចារមត្តៈ) ទាំងនោះ និងធម៌ទាំងឡាយដែលវិប្បយុត្តចាកធម៌ទាំងនោះ ដោយធាតុ ១៦ និងការសង្គ្រោះដោយធាតុ ១៨។ ប៉ុន្តែ កាលបើកាន់យកធម៌ទាំងនោះ សូម្បីតែធម៌ដែលប្រកបដោយវិតក្កៈ ធម៌ទាំងអស់នោះ ក៏ឈ្មោះថាសម្បយុត្តដោយវិចារៈ ហេតុនោះ ទើបអាចពោលបានថា «សម្បយុត្តដោយខន្ធមួយ ដោយធម៌ខ្លះ»។ ព្រោះថាក្រុមធម៌នោះ វៀរលែងតែវិចារៈចេញ មិនសម្បយុត្តដោយធម៌ដទៃណាមួយឡើយ។ ព្រោះថាសម្បយុត្តនៃវិតក្កៈដែលជាចំណែកមួយនៃក្រុមធម៌នោះ ជាមួយនឹងធម៌ដទៃក្រៅពីវិចារៈ មិនមែនជាសម្បយុត្តនៃក្រុមធម៌ទាំងមូលឡើយ។ សេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបដូចជា សម្បយុត្តនៃចំណែកខ្លះនៃឥទ្ធិបាទទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តុប្បាទផ្សេងៗ ជាមួយនឹងខន្ធ ៣ មិនមែនជាសម្បយុត្តនៃឥទ្ធិបាទដែលជាក្រុមធម៌ទាំងមូលឡើយ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះក៏គប្បីយល់យ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងឥទ្ធិបាទទាំងនោះ សូម្បីតែឥទ្ធិបាទមួយ ក៏មិនមែនជាមិនសម្បយុត្ត (គឺសម្បយុត្ត) ដោយវេទនាខន្ធ សញ្ញាខន្ធ និងចំណែកមួយនៃសង្ខារខន្ធឡើយ ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ទុកនូវភាពសម្បយុត្តនៃក្រុមធម៌ទាំងមូលជាមួយនឹងខន្ធទាំងនោះ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះក៏ដូច្នោះដែរ ព្រោះមិនមានធម៌ណាមួយក្នុងអវិតក្កវិចារមត្តធម៌ដែលមិនសម្បយុត្តដោយវិចារៈឡើយ ហេតុនោះ ភាពសម្បយុត្តនៃក្រុមធម៌ទាំងមូលដោយវិចារៈនោះ មិនមែនជាមិនគួរពោលឡើយ (គឺគួរពោលបាន)។ ព្រោះថា ភាពសម្បយុត្តនៃអវិតក្កវិចារមត្តធម៌ទាំងឡាយ មិនមែនជាមិនគួរពោល ដូចជាទស្សនេនបហាតព្វហេតុកៈជាដើមឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងទស្សនេនបហាតព្វហេតុកធម៌ទាំងឡាយ ធម៌ខ្លះសម្បយុត្តដោយមោហៈដែលជាចំណែកមួយនៃសង្ខារខន្ធ ធម៌ខ្លះមិនសម្បយុត្ត ហេតុនោះ ក្រុមធម៌ទាំងមូលមិនឈ្មោះថាសម្បយុត្តដោយមោហៈនោះឡើយ ហើយក៏មិនមានធម៌ដទៃណាមួយ ដែលនាំឲ្យក្រុមធម៌ទាំងមូលនោះសម្បយុត្តឡើយ ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «ទស្សនេនបហាតព្វហេតុកធម៌ទាំងឡាយ សម្បយុត្ត... មិនមានឡើយ» សូម្បីក្នុងភាវនាយបហាតព្វហេតុកធម៌ និងសហេតុកធម៌ជាដើមក៏ដូច្នោះដែរ។ ប៉ុន្តែ ធម៌ដែលនាំឲ្យក្រុមអវិតក្កវិចារមត្តធម៌សម្បយុត្ត មិនមែនជាមិនមានឡើយ ព្រោះមិនមានធម៌ណាមួយក្នុងអវិតក្កវិចារមត្តធម៌ដែលមិនសម្បយុត្តដោយវិចារៈ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ មិនមែនជាមិនគួរពោលថា «សម្បយុត្ត» ឡើយ (គឺគួរពោលបាន)។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងធម៌ទាំងពួង សូម្បីតែក្នុងធម៌តែមួយ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់ធ្វើការសម្តែងដោយពហុវចនៈថា «កេហិ ចិ» (ដោយធម៌ខ្លះ) ព្រោះមិនបានកំណត់ចំនួនពិតប្រាកដ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

ဆဋ္ဌနယသမ္ပယောဂဝိပ္ပယောဂပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីបទសម្បយុត្តនិងវិប្បយុត្តក្នុងន័យទី ៦ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

၇. သတ္တမနယော သမ္ပယုတ္တေနဝိပ္ပယုတ္တပဒဝဏ္ဏနာ

៧. ន័យទី ៧ ការអធិប្បាយអំពីបទសម្បយុត្តនិងវិប្បយុត្ត (សម្បយុត្តេន វិប្បយុត្តបទវណ្ណនា)

၃၀၆. သမ္ပယုတ္တေနဝိပ္ပယုတ္တပဒနိဒ္ဒေသေ ရူပက္ခန္ဓာဒယော တေဟိ သမ္ပယုတ္တာဘာဝတော န ဂဟိတာ. သမုဒယသစ္စာဒီနိ သတိပိ တေဟိ သမ္ပယုတ္တေ, သမ္ပယုတ္တေဟိ စ ဝိပ္ပယုတ္တေ သမ္ပယုတ္တေနဝိပ္ပယုတ္တာနံ ခန္ဓာဒီဟိ ဝိပ္ပယောဂါဘာဝတော. န ဟိ သမုဒယသစ္စေန သမ္ပယုတ္တေဟိ လောဘသဟဂတစိတ္တုပ္ပာဒေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တာနံ တတော အညဓမ္မာနံ ခန္ဓာဒီသု ကေနစိ ဝိပ္ပယောဂေါ အတ္ထိ. နနု စ တေ ဧဝ စိတ္တုပ္ပာဒါ စတ္တာရော ခန္ဓာ အဍ္ဎဒုတိယာနိ အာယတနာနိ အဍ္ဎဒုတိယာ ဓာတုယော စ ဟောန္တီတိ တေဟိ ဝိပ္ပယောဂေါ ဝတ္တဗ္ဗောတိ? န, တဒညဓမ္မာနံ ခန္ဓာဒိဘာဝတော. န ဟိ တေ ဧဝ ဓမ္မာ စတ္တာရော ခန္ဓာ, အထ ခေါ တေ စ တတော အညေ စ, တထာ အဍ္ဎဒုတိယာယတနဓာတုယောပိ. န စ တဒညသမုဒါယေဟိ အညေ ဝိပ္ပယုတ္တာ ဟောန္တိ သမုဒါယေကဒေသာနံ ဧကဒေသညသမုဒါယာနဉ္စ ဝိပ္ပယောဂါဘာဝတော. ဧသ နယော မဂ္ဂသစ္စသုခိန္ဒြိယာဒီသု. အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တေသုပိ နိရဝသေသေသု အဓိပ္ပေတေသု တေသံ သဝိတက္ကသဝိစာရသမာနဂတိကတ္တာ အဂ္ဂဟဏေ ကာရဏံ န ဒိဿတိ.

៣០៦. ក្នុងការសម្តែងបទសម្បយុត្តនិងវិប្បយុត្តនេះ រូបក្ខន្ធជាដើម មិនត្រូវបានកាន់យកឡើយ ព្រោះមិនមានសភាពសម្បយុត្តនឹងធម៌ទាំងនោះ។ ចំណែកឯសមុទយសច្ចៈជាដើម ទោះបីជាមានធម៌ដែលសម្បយុត្តនឹងធម៌ទាំងនោះ និងមានធម៌ដែលវិប្បយុត្តចាកធម៌ដែលសម្បយុត្តទាំងនោះក៏ដោយ ក៏មិនត្រូវបានកាន់យកដែរ ព្រោះមិនមានវិប្បយុត្តចាកខន្ធជាដើមនៃធម៌ទាំងឡាយដែលវិប្បយុត្តចាកធម៌ដែលសម្បយុត្តនោះ។ ព្រោះថា វិប្បយុត្តចាកធម៌ណាមួយក្នុងខន្ធជាដើម នៃធម៌ដទៃក្រៅពីលោភសហគតចិត្តុប្បាទទាំងឡាយ ដែលវិប្បយុត្តចាកលោភសហគតចិត្តុប្បាទដែលសម្បយុត្តនឹងសមុទយសច្ចៈនោះ មិនមានឡើយ។ សួរថា «ចុះចិត្តុប្បាទទាំងនោះឯង ជាខន្ធ ៤ ជាអាយតនៈ ១ កន្លះ និងជាធាតុ ១ កន្លះ មែនទេ ហេតុនោះ គួរតែពោលថា វិប្បយុត្តចាកធម៌ទាំងនោះ?» ឆ្លើយថា «មិនមែនទេ ព្រោះធម៌ដទៃក្រៅពីនោះ ក៏មានសភាពជាខន្ធជាដើមដែរ។ ព្រោះថា មិនមែនមានតែធម៌ទាំងនោះប៉ុណ្ណោះជាខន្ធ ៤ ឡើយ តាមពិតទៅ គឺធម៌ទាំងនោះផង និងធម៌ដទៃក្រៅពីនោះផង ជាខន្ធ ៤ ព្រមទាំងជាអាយតនៈនិងធាតុ ១ កន្លះ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ដទៃក្រៅពីនោះ មិនមែនជាវិប្បយុត្តចាកក្រុមធម៌ដទៃឡើយ ព្រោះមិនមានវិប្បយុត្តនៃចំណែកខ្លះនៃក្រុមធម៌ និងក្រុមធម៌ដទៃដែលជាចំណែកខ្លះនោះឡើយ។ វិធីនេះ គប្បីអនុវត្តក្នុងមគ្គសច្ចៈ សុខិន្ទ្រិយជាដើម។ សូម្បីក្នុងអវិតក្កវិចារមត្តធម៌ទាំងឡាយ កាលបើព្រះអង្គប្រាថ្នាយកទាំងអស់ដោយមិនមានសេសសល់ ក៏មិនឃើញមានហេតុផលក្នុងការមិនកាន់យកឡើយ ព្រោះធម៌ទាំងនោះមានគតិស្មើគ្នាដោយសវិតក្កសវិចារធម៌»។

အဋ္ဌကထာယံ ပန ဧဝရူပါနီတိ ယထာ ရူပက္ခန္ဓေ ဝိဿဇ္ဇနံ န ယုဇ္ဇတိ, ဧဝံ ယေသု အညေသုပိ န ယုဇ္ဇတိ, တာနိ ဝိဿဇ္ဇနဿ အယောဂေန ‘‘ဧဝရူပါနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ, န သမ္ပယုတ္တာဘာဝေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယာနိ ပန ပဒါနိ ဓမ္မဓာတုယာ သမ္ပယုတ္တေ ဓမ္မေ ဒီပေန္တီတိ ဧတေန ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒိပဒါနိ ဒဿေတိ, ဝိညာဏဉ္စ အညေန အသမ္မိဿန္တိ ဝိညာဏက္ခန္ဓမနာယတနာဒိပဒါနိ. တတ္ထ အညေန အသမ္မိဿန္တိ အသမ္ပယုတ္တေန အသမ္မိဿန္တိ အတ္ထော. အဒုက္ခမသုခါယဝေဒနာယသမ္ပယုတ္တပဒါနိပိ ဟိ သမ္ပယုတ္တေဟိ သမ္မိဿဝိညာဏဒီပကာနိ ဣဓ ဂဟိတာနီတိ. ဧတေန စ လက္ခဏေန ဧဝရူပါနေဝ ဂဟိတာနီတိ ဒဿေတိ, န ဧဝရူပါနိ ဂဟိတာနေဝါတိ သမုဒယသစ္စာဒိဣဒ္ဓိပါဒါဒိပဒါနံ [Pg.23] အသင်္ဂဟိတတ္တာ. ‘‘အထ ဖဿသတ္တကံ စိတ္တံ သဟ ယုတ္တပဒေဟိ သတ္တာ’’တိ ပုရာဏပါဌော, အယံ ပန ဦနောတိ ကတွာ ‘‘အထ ဖဿသတ္တကံ, တိကေ တယော သတ္တ မဟန္တရေ စာ’’တိ ပါဌော ကတော.

ចំណែកក្នុងអដ្ឋកថា ពាក្យថា «ធម៌មានសភាពយ៉ាងនេះ (ឯវរូបានិ)» គប្បីជ្រាបថា ដូចជាការឆ្លើយក្នុងរូបក្ខន្ធមិនសមគួរយ៉ាងណា ក្នុងបទដទៃទៀតណាដែលមិនសមគួរយ៉ាងនោះ បទទាំងនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «ធម៌មានសភាពយ៉ាងនេះ» ព្រោះការឆ្លើយមិនសមគួរ មិនមែនព្រោះមិនមានសភាពសម្បយុត្តឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «បទទាំងឡាយណា បង្ហាញនូវធម៌ដែលសម្បយុត្តនឹងធម្មធាតុ» នេះ សំដៅយកបទមានវេទនាខន្ធជាដើម ចំណែកពាក្យថា «និងវិញ្ញាណដែលមិនច្រឡំដោយធម៌ដទៃ» សំដៅយកបទមានវិញ្ញាណក្ខន្ធ និងមនាយតនៈជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «មិនច្រឡំដោយធម៌ដទៃ» មានសេចក្តីថា មិនច្រឡំដោយធម៌ដែលមិនសម្បយុត្ត។ ព្រោះថា សូម្បីបទទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយអទុក្ខមសុខាវេទនា ដែលបង្ហាញនូវវិញ្ញាណច្រឡំដោយធម៌ដែលសម្បយុត្ត ក៏ត្រូវបានកាន់យកក្នុងទីនេះដែរ។ ដោយលក្ខណៈនេះ បង្ហាញថា ព្រះអង្គកាន់យកតែបទដែលមានសភាពយ៉ាងនេះប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានន័យថា បទដែលមានសភាពយ៉ាងនេះទាំងអស់ត្រូវបានកាន់យកនោះទេ ព្រោះបទមានសមុទយសច្ចៈ និងឥទ្ធិបាទជាដើម មិនត្រូវបានសង្គ្រោះចូលក្នុងទីនេះឡើយ។ បាឋចាស់មានថា «អថ ផស្សសត្តកំ ចិត្តំ សហ យុត្តបទេហិ សត្តា» ប៉ុន្តែ ដោយយល់ថា បាឋនេះខ្វះខាត ទើបព្រះអាចារ្យទាំងឡាយធ្វើបាឋថ្មីថា «អថ ផស្សសត្តកំ, តិកេ តយោ សត្ត មហន្តរេ ចា»។

၃၀၉. ပုစ္ဆာယ ဥဒ္ဓဋပဒေနေဝ သဒ္ဓိံ ဝိပ္ပယုတ္တာနံ ဝသေနာတိ ဣဒံ ပုစ္ဆာယ ဥဒ္ဓဋပဒေန သမ္ပယုတ္တေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တာ တေန သဒ္ဓိံ ဝိပ္ပယုတ္တာ ဟောန္တီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ပါဠိဥဒ္ဒါနဂါထာယံ ဒွေ စ မနေန ယုတ္တာ, ဝိတက္ကဝိစာရဏာတိ မနောဓာတုယာ ဧကန္တသမ္ပယုတ္တာ ဒွေ ဝိတက္ကဝိစာရာတိ သဝိတက္ကပဒံ သဝိစာရပဒဉ္စ ဒဿေတိ.

៣០៩. ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃធម៌ទាំងឡាយដែលវិប្បយុត្តជាមួយនឹងបទដែលលើកឡើងក្នុងសំណួរនោះឯង» នេះ ព្រះអង្គត្រាស់ដោយធ្វើក្នុងចិត្តថា ធម៌ទាំងឡាយដែលវិប្បយុត្តចាកធម៌ដែលសម្បយុត្តនឹងបទដែលលើកឡើងក្នុងសំណួរ តែងជាធម៌វិប្បយុត្តជាមួយនឹងបទនោះ។ ក្នុងបាលីឧទ្ទានគាថា ពាក្យថា «ធម៌ ២ ប្រកបដោយមនោធាតុ គឺវិតក្កៈនិងវិចារៈ» នេះ បង្ហាញនូវសវិតក្កបទ និងសវិចារបទ គឺវិតក្កៈនិងវិចារៈ ២ ដែលសម្បយុត្តដោយចំណែកមួយជាមួយនឹងមនោធាតុ។

သတ္တမနယသမ္ပယုတ္တေနဝိပ္ပယုတ္တပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីបទសម្បយុត្តនិងវិប្បយុត្តក្នុងន័យទី ៧ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

၈. အဋ္ဌမနယော ဝိပ္ပယုတ္တေနသမ္ပယုတ္တပဒဝဏ္ဏနာ

៨. ន័យទី ៨ ការអធិប្បាយអំពីបទវិប្បយុត្តនិងសម្បយុត្ត (វិប្បយុត្តេន សម្បយុត្តបទវណ្ណនា)

၃၁၇. ဝိပ္ပယုတ္တေနသမ္ပယုတ္တပဒနိဒ္ဒေသေ ရူပက္ခန္ဓာဒီဟိ ဝိပ္ပယုတ္တေနသမ္ပယုတ္တမေဝ ယထာနိဒ္ဓါရိတံ နတ္ထီတိ ‘‘ရူပက္ခန္ဓေန ယေ ဓမ္မာ ဝိပ္ပယုတ္တာ, တေဟိ ဓမ္မေဟိ ယေ ဓမ္မာ သမ္ပယုတ္တာ’’တိ အဝတွာ ‘‘ရူပက္ခန္ဓေန ယေ ဓမ္မာ ဝိပ္ပယုတ္တာ, တေ ဓမ္မာ ကတိဟိ ခန္ဓေဟိ…ပေ… သမ္ပယုတ္တာတိ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ. တေန ရူပက္ခန္ဓေန ဝိပ္ပယုတ္တာနံ ကေနစိ ခန္ဓာဒိနာ သမ္ပယောဂါဘာဝတော ယထာနိဒ္ဓါရိတံ ဝိပ္ပယုတ္တေနသမ္ပယုတ္တမေဝ နတ္ထိ, ကုတော တဿ ပုန ခန္ဓာဒီဟိ သမ္ပယုတ္တတာတိ ဒဿေတိ.

៣១៧. ក្នុងការសម្តែងបទវិប្បយុត្តនិងសម្បយុត្តនេះ ធម៌ដែលសម្បយុត្តនឹងធម៌ដែលវិប្បយុត្តចាករូបក្ខន្ធជាដើម តាមដែលបានកំណត់ទុកនោះ មិនមានឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបមិនត្រាស់ថា «ធម៌ទាំងឡាយណា វិប្បយុត្តចាករូបក្ខន្ធ ធម៌ទាំងឡាយណា សម្បយុត្តនឹងធម៌ទាំងនោះ» តែត្រាស់ថា «ធម៌ទាំងឡាយណា វិប្បយុត្តចាករូបក្ខន្ធ ធម៌ទាំងនោះ សម្បយុត្តដោយខន្ធប៉ុន្មាន...ល... មិនមានឡើយ»។ ព្រះអង្គបង្ហាញសេចក្តីនោះថា ព្រោះមិនមានសម្បយុត្តនៃធម៌ទាំងឡាយដែលវិប្បយុត្តចាករូបក្ខន្ធ ជាមួយនឹងខន្ធជាដើមណាមួយ ធម៌ដែលសម្បយុត្តនឹងធម៌ដែលវិប្បយុត្តតាមដែលបានកំណត់ទុកនោះឯង ក៏មិនមានទៅហើយ ចុះភាពសម្បយុត្តនៃធម៌នោះជាមួយនឹងខន្ធជាដើមម្តងទៀត នឹងមានមកពីណា។

အဋ္ဌမနယဝိပ္ပယုတ္တေနသမ္ပယုတ္တပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីបទវិប្បយុត្តនិងសម្បយុត្តក្នុងន័យទី ៨ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

၉. နဝမနယော သမ္ပယုတ္တေနသမ္ပယုတ္တပဒဝဏ္ဏနာ

៩. ន័យទី ៩ ការអធិប្បាយអំពីបទសម្បយុត្តនិងសម្បយុត្ត (សម្បយុត្តេន សម្បយុត្តបទវណ្ណនា)

၃၁၉. သမ္ပယုတ္တေနသမ္ပယုတ္တပဒဝဏ္ဏနာယံ ယံခန္ဓာဒိဝသေနာတိ သမာသပဒံ ဣဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ယဿ ခန္ဓာဒိနော ဝသေနာတိ အတ္ထော. တဿေဝါတိ စ တဿေဝ ခန္ဓာဒိနောတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယံ ဣဓ သမ္ပယုတ္တံ ဝုတ္တံ, တံ ရူပက္ခန္ဓာဒီသု အရဏန္တေသု ယေန ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒိနာ သမ္ပယုတ္တံ, ပုန တဿေဝ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒိနော ခန္ဓာဒီဟိ သမ္ပယောဂံ ပုစ္ဆိတွာ ဝိဿဇ္ဇနံ ကတံ[Pg.24]. တဉှိ အတ္တနာ သမ္ပယုတ္တေန သမ္ပယုတ္တတ္တာ ‘‘သမ္ပယုတ္တေန သမ္ပယုတ္တ’’န္တိ နိဒ္ဓါရိတန္တိ. ရူပေန ဝါတိ ဧတေန နိရောဓသစ္စအပ္ပစ္စယအသင်္ခတေဟိပိ အယောဂေါ ဝုတ္တော ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, တထာ ရူပမိဿကေဟိ ဝါတိ ဧတေန အနုပါဒိန္နအနုပါဒါနိယာဒီဟိ နိဗ္ဗာနမိဿကေဟိပိ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘နိဗ္ဗာနံ ပန သုခုမရူပဂတိကမေဝါ’’တိ. သဗ္ဗာရူပက္ခန္ဓသင်္ဂါဟကေဟီတိ ဝတ္တမာနာနမေဝ သမ္ပယောဂေါ လဗ္ဘတီတိ ဝတ္တမာနေသု ဧကမ္ပိ ဓမ္မံ အနပနေတွာ အဝိကလစတုက္ခန္ဓသင်္ဂါဟကေဟိ အရူပဘဝါဒီဟီတိ အတ္ထော. အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပေါ – ယေ သမ္ပယောဂံ န လဘန္တိ ရူပက္ခန္ဓာဒယော, တေ သဗ္ဗေ န ဂဟိတာ, ဣတရေ စ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒယော သဗ္ဗေ ဂဟိတာတိ.

៣១៩. ក្នុងការអធិប្បាយអំពីបទសម្បយុត្តនិងសម្បយុត្តនេះ បទថា «យំខន្ធាទិវសេន» នេះ គប្បីយល់ថាជាសមាសបទ មានសេចក្តីថា «ដោយអំណាចនៃខន្ធជាដើមណា»។ ចំណែកពាក្យថា «តស្សេវ» មានសេចក្តីថា «នៃខន្ធជាដើមនោះឯង»។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅនេះ៖ ធម៌ណាដែលព្រះអង្គត្រាស់ថា សម្បយុត្តក្នុងន័យទី ៩ នេះ ធម៌នោះសម្បយុត្តនឹងវេទនាខន្ធជាដើមណា ក្នុងបណ្តាធម៌មានរូបក្ខន្ធជាដើម រហូតដល់អរណធម៌ជាទីបំផុត ព្រះអង្គក៏សួរនូវសម្បយុត្តនៃវេទនាខន្ធជាដើមនោះឯង ជាមួយនឹងខន្ធទាំងឡាយម្តងទៀត ហើយទើបឆ្លើយ។ ព្រោះថា ធម៌នោះ កាលបើព្រះអង្គកំណត់ទុកថា «សម្បយុត្តនឹងធម៌ដែលសម្បយុត្ត» ព្រោះសភាពដែលសម្បយុត្តនឹងធម៌ដែលសម្បយុត្តនឹងខ្លួននោះឯង។ ពាក្យថា «រូបេន វា» នេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅដល់ការមិនសម្បយុត្ត (អយោគៈ) សូម្បីជាមួយនឹងនិរោធសច្ចៈ អប្បច្ចយធម៌ និងអសង្ខតធម៌ យ៉ាងណាមិញ ពាក្យថា «រូបមិស្សកេហិ វា» នេះ ក៏គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅដល់ការមិនសម្បយុត្តជាមួយនឹងធម៌ដែលលាយឡំនឹងព្រះនិព្វាន មានអនុបាទិន្នានុបាទានិយធម៌ជាដើម យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងន័យទី ១០ ព្រះអង្គនឹងត្រាស់ថា «ព្រះនិព្វាន មានគតិដូចជាសុខុមរូបដែរ»។ ពាក្យថា «សព្វារូបក្ខន្ធសង្គាហកេហិ» មានសេចក្តីថា ព្រោះសម្បយុត្តបានតែក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលជាបច្ចុប្បន្នប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទើបមិនដកធម៌ណាមួយចេញក្នុងបណ្តាធម៌ជាបច្ចុប្បន្នទាំងឡាយ ហើយសង្គ្រោះដោយអរូបភពជាដើម ដែលជាធម៌សង្គ្រោះយកនាមខន្ធ ៤ មិនឲ្យខ្វះខាត។ សេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះគឺ៖ រូបក្ខន្ធជាដើមទាំងឡាយណាដែលមិនបានសម្បយុត្ត ធម៌ទាំងនោះទាំងអស់មិនត្រូវបានកាន់យកឡើយ ចំណែកឯធម៌ដទៃមានវេទនាខន្ធជាដើមទាំងអស់ ត្រូវបានកាន់យក។

နဝမနယသမ္ပယုတ္တေနသမ္ပယုတ္တပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីបទសម្បយុត្តនិងសម្បយុត្តក្នុងន័យទី ៩ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

၁၀. ဒသမနယော ဝိပ္ပယုတ္တေနဝိပ္ပယုတ္တပဒဝဏ္ဏနာ

១០. ន័យទី ១០ ការអធិប្បាយអំពីបទវិប្បយុត្តនិងវិប្បយុត្ត (វិប្បយុត្តេន វិប្បយុត្តបទវណ្ណនា)

၃၅၃. ဝိပ္ပယုတ္တေနဝိပ္ပယုတ္တပဒနိဒ္ဒေသေ အဂ္ဂဟိတေသု ဓမ္မာယတနာဒိဓမ္မာ အနာရမ္မဏမိဿကသဗ္ဗစိတ္တုပ္ပာဒဂတဓမ္မဘာဝတော တေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တဿ အဘာဝါ န ဂဟိတာ, ဒုက္ခသစ္စစတုမဟာဘဝအဗျာကတာဒိဓမ္မာ တေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တာနံ ခန္ဓာဒီဟိ ဝိပ္ပယောဂါဘာဝတောတိ အယံ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ.

៣៥៣. ក្នុងវិប្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទនិទ្ទេស ក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងឡាយដែលមិនបានកាន់យក ធម៌ទាំងឡាយមានធម្មាយតនៈជាដើម ព្រះអង្គមិនបានកាន់យកឡើយ ព្រោះភាពជាធម៌ដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តទាំងអស់ដែលលាយឡំដោយរូបនិងនិព្វានដែលគ្មានអារម្មណ៍ ព្រោះមិនមានធម៌ដែលវិប្បយុត្តនឹងធម៌មានធម្មាយតនៈជាដើមនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយមានទុក្ខសច្ចៈ មហាភពទាំង ៤ និងអព្យាកតធម៌ជាដើម ព្រះអង្គក៏មិនបានកាន់យកឡើយ ព្រោះមិនមានវិប្បយោគៈនៃធម៌ទាំងឡាយមានទុក្ខសច្ចៈជាដើម ដែលវិប្បយុត្តនឹងធម៌ទាំងឡាយមានទុក្ខសច្ចៈជាដើមនោះ ជាមួយនឹងខន្ធជាដើម។ សេចក្តីប្លែកគ្នានេះ គប្បីជ្រាបដោយប្រការដូច្នេះ។

ဒသမနယဝိပ္ပယုတ္တေနဝိပ္ပယုတ္တပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីវិប្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទ ក្នុងទសមកន័យ ចប់ហើយ។

၁၁. ဧကာဒသမနယော သင်္ဂဟိတေနသမ္ပယုတ္တဝိပ္ပယုတ္တပဒဝဏ္ဏနာ

១១. ឯកាទសមកន័យ ការអធិប្បាយអំពីសង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទ។

၄၀၉. ဧကာဒသမနယဝဏ္ဏနာယံ ‘‘တေ စ သေသေဟိ တီဟိ ခန္ဓေဟိ ဧကေန မနာယတနေန သတ္တဟိ ဝိညာဏဓာတူဟီ’’တိ ဧတေသံ ပဒါနံ ‘‘သမ္ပယုတ္တာ နာမာ’’တိ ဧတေန သဟ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ကေဟိစီ’’တိ ဧတဿ ပနတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘သင်္ခါရက္ခန္ဓေ ဓမ္မာယတနဓမ္မဓာတူသု စ ဌပေတွာ တဏှ’’န္တိ ဧတေန ‘‘တေ စာ’’တိ ဝုတ္တေ သမုဒယသစ္စေန ခန္ဓာဒိသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတဓမ္မေ ဝိသေသေတွာ တေသံ ဧဝ ဝိသေသိတာနံ အတ္တဝဇ္ဇေဟိ သေသေဟိ သင်္ခါရက္ခန္ဓေ တဏှာယ ဓမ္မာယတနဓမ္မဓာတူသု စ တဏှာယ ဝေဒနာသညာက္ခန္ဓေဟိ သမ္ပယောဂါရဟေဟိ [Pg.25] သမ္ပယုတ္တတံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သေသေဟိ သမ္ပယုတ္တတ္တာ ကေဟိစိ သမ္ပယုတ္တာ နာမာ’’တိ.

៤០៩. ក្នុងការអធិប្បាយអំពីឯកាទសមកន័យ ការភ្ជាប់គ្នានៃបទទាំងឡាយនេះថា «te ca sesehi tīhi khandhehi ekena manāyatanena sattahi viññāṇadhātūhī» (ធម៌ទាំងនោះ ផ្សំផ្គុំនឹងខន្ធ ៣ ដ៏សេស មនាយតនៈ ១ វិញ្ញាណធាតុ ៧) ជាមួយនឹងបទថា «sampayuttā nāmā» (ឈ្មោះថាផ្សំផ្គុំ)។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនៃបទថា «kehicī» (នឹងធម៌ខ្លះ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យថា «saṅkhārakkhandhe dhammāyatanadhammadhātūsu ca ṭhapetvā taṇhaṃ» (វៀរលែងតែតណ្ហាក្នុងសង្ខារក្ខន្ធ ធម្មាយតនៈ និងធម្មធាតុ) ជាដើម។ កាលបើពោលថា «te cā» (ធម៌ទាំងនោះ) ព្រះអង្គធ្វើការកំណត់វិសេសនូវធម៌ដែលសង្គ្រោះដោយខន្ធជាដើម ដោយសមុទយសច្ចៈ ហើយសំដៅយកភាពផ្សំផ្គុំនៃធម៌ដែលកំណត់វិសេសទាំងនោះឯង ជាមួយនឹងសង្ខារក្ខន្ធដ៏សេសដែលវៀរលែងតែខ្លួនឯង និងតណ្ហា និងក្នុងធម្មាយតនៈនិងធម្មធាតុ និងតណ្ហា ជាមួយនឹងវេទនាខន្ធនិងសញ្ញាខន្ធដែលគួរដល់ការផ្សំផ្គុំ ទើបពោលថា «sesehi sampayuttattā kehici sampayuttā nāmā» (ឈ្មោះថាផ្សំផ្គុំនឹងធម៌ខ្លះ ព្រោះផ្សំផ្គុំនឹងធម៌ដ៏សេស)។

ဧကာဒသမနယသင်္ဂဟိတေနသမ္ပယုတ္တဝိပ္ပယုတ္တပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីសង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទ ក្នុងឯកាទសមកន័យ ចប់ហើយ។

၁၂. ဒွါဒသမနယော သမ္ပယုတ္တေနသင်္ဂဟိတာသင်္ဂဟိတပဒဝဏ္ဏနာ

១២. ទ្វាទសមកន័យ ការអធិប្បាយអំពីសម្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទ។

၄၁၇. ဒွါဒသမနယေ စ နဝမနယေ ဝိယ သမ္ပယောဂါရဟာဝ လဗ္ဘန္တီတိ အာဟ ‘‘တေယေဝ ဥဒ္ဓဋာ’’တိ.

៤១៧. ក្នុងទ្វាទសមកន័យនេះ ក៏ដូចជាក្នុងနវមកន័យដែរ គឺបានតែធម៌ទាំងឡាយដែលគួរដល់ការផ្សំផ្គុំប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «teyeva uddhaṭā» (ធម៌ទាំងនោះឯងដែលដកស្រង់ឡើង)។

ဒွါဒသမနယသမ္ပယုတ္တေနသင်္ဂဟိတာသင်္ဂဟိတပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីសម្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទ ក្នុងទ្វាទសមកន័យ ចប់ហើយ。

၁၃. တေရသမနယော အသင်္ဂဟိတေနသမ္ပယုတ္တဝိပ္ပယုတ္တပဒဝဏ္ဏနာ

១៣. តេរសមកន័យ ការអធិប្បាយអំពីអសង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទ។

၄၄၈. တေရသမနယဝဏ္ဏနာယံ ယေဟိ တီဟိပိ သင်္ဂဟေဟိ အသင်္ဂဟိတံ ဝိညာဏမေဝ ဟောတိ, တေ ပါဠိယံ ‘‘ရူပဉ္စ ဓမ္မာယတန’’န္တိအာဒိဥဒ္ဒါနဂါထာယ ဒဿိတာ ဗာဝီသ ဓမ္မာ ‘‘ရူပက္ခန္ဓေန သဒိသပဉှာ ဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တာ. ယေဟိ ပန တီဟိပိ သင်္ဂဟေဟိ အသင်္ဂဟိတာနိ အရူပဘဝေန ဝိယ ဩဠာရိကာယတနာနေဝ ဟောန္တိ, တေ ဝုတ္တာဝသေသာ သဗ္ဗေ ဣဓ ဥဒ္ဓဋာ ‘‘အရူပဘဝေန သဒိသာ’’တိ ဝုတ္တာ. သေသာတိ သေသာ ပဉ္စမနယေ အာဂတာ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒယော သတိပိ အသင်္ဂါဟကတ္တေ ဣဓ ဝိဿဇ္ဇနံ န ရုဟန္တီတိ န ဥဒ္ဓဋာ. ယေ ပန အသင်္ဂါဟကာ ဧဝ န ဟောန္တိ ဒုက္ခသစ္စာဒိဓမ္မာ, တေသု ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ယထာ ပန ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒယော န ရုဟန္တိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဝေဒနာက္ခန္ဓေန ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တေသဉ္စ သမ္ပယောဂေါ နာမ နတ္ထီတိ ရူပါရူပဓမ္မာနံ အသမ္ပယောဂေဟိ ဝေါမိဿတာယ သမ္ပယောဂေါ နတ္ထီတိ အတ္ထော.

៤៤៨. ក្នុងការអធិប្បាយអំពីតេរសមកន័យ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលមិនត្រូវបានសង្គ្រោះដោយការសង្គ្រោះទាំង ៣ យ៉ាង ហើយមានតែវិញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ ធម៌ ២២ យ៉ាងទាំងនោះដែលបង្ហាញទុកក្នុងបាលីដោយឧទ្ទានគាថាមានពាក្យថា «rūpañca dhammāyatanaṃ» ជាដើម ឈ្មោះថា «ធម៌ដែលមានបញ្ហាស្មើដោយរូបក្ខន្ធ»។ ចំណែកធម៌ទាំងឡាយណាដែលមិនត្រូវបានសង្គ្រោះដោយការសង្គ្រោះទាំង ៣ យ៉ាង ហើយមានតែឱឡារិកាយតនៈប៉ុណ្ណោះ ដូចជាអរូបភពដែរ ធម៌ដែលសេសសល់ទាំងអស់ដែលពោលហើយ ដែលដកស្រង់ឡើងក្នុងតេរសមកន័យនេះ ឈ្មោះថា «ធម៌ដែលស្មើដោយអរូបភព»។ បទថា «sesā» (ធម៌ដ៏សេស) គឺធម៌ទាំងឡាយមានវេទនាខន្ធជាដើមដែលមកក្នុងបញ្ចមកន័យ ទោះបីជាមានសភាវៈមិនសង្គ្រោះក៏ដោយ ក៏មិនឡើងកាន់វិសជ្ជនា (ការឆ្លើយតប) ក្នុងតេរសមកន័យនេះឡើយ ហេតុនោះទើបមិនបានដកស្រង់ឡើង។ ចំណែកធម៌ទាំងឡាយមានទុក្ខសច្ចៈជាដើម ដែលមិនមែនជាធម៌មិនសង្គ្រោះនោះ មិនបាច់និយាយដល់ឡើយ។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីបង្ហាញហេតុដែលធម៌ទាំងឡាយមានវេទនាខន្ធជាដើមមិនឡើងកាន់វិសជ្ជនា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យថា «vedanākkhandhena hī» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «tesañca sampayogo nāma natthī» (ការផ្សំផ្គុំនៃធម៌ទាំងនោះមិនមានឡើយ) មានសេចក្តីថា ព្រោះធម៌ដែលមានរូបនិងអរូបលាយឡំគ្នាជាមួយនឹងធម៌ដែលមិនផ្សំផ្គុំ ហេតុនោះការផ្សំផ្គុំទើបមិនមាន។

ယဒိ ပန တေ ကဒါစိ အသဗ္ဗဝိညာဏဓာတုသမ္ပယုတ္တာ အရူပဓမ္မာ ရူပဓမ္မာ စ သိယုံ, န တေသံ ဝိပ္ပယောဂေါ နတ္ထီတိ ‘‘ဝိပ္ပယောဂေါ စ နတ္ထီ’’တိ န ဝုတ္တံ, န ဝေဒနာက္ခန္ဓေန အသင်္ဂဟိတာနံ ဝိပ္ပယောဂဿ အတ္ထိတာယာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဥဘယာဘာဝတော ဟိ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒယော ဣဓ န ရုဟန္တီတိ. ဧဝံ ပနေတ္ထ သိယာ ‘‘ဝေဒနာက္ခန္ဓေန ဟိ ခန္ဓာဒိဝသေန အနာရမ္မဏမိဿကာ သတ္တဝိညာဏဓာတုဓမ္မာ အသင်္ဂဟိတာ ဟောန္တိ, တေသဉ္စ သမ္ပယောဂေါ [Pg.26] ဝိပ္ပယောဂေါ စ နတ္ထီ’’တိ. အနာရမ္မဏသဟိတာနဉှိ သဗ္ဗဝိညာဏဓာတူနံ သဗ္ဗဝိညာဏဓာတုသမ္ပယုတ္တာနံ တဒုဘယဓမ္မာနဉ္စ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒိဝိညာဏက္ခန္ဓာဒိစက္ခာယတနာဒီဟိ တီဟိပိ သင်္ဂဟေဟိ အသင်္ဂဟိတာနံ သမ္ပယောဂဝိပ္ပယောဂါဘာဝေါ အရုဟဏေ ကာရဏံ. ဇာတိဝိပ္ပယောဂဘူမိကာလသန္တာနဝိပ္ပယောဂတော စတုဗ္ဗိဓော ဝိပ္ပယောဂေါ. တတ္ထ ဇာတိဝိပ္ပယောဂေါ ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ, အကုသလာ ဓမ္မာ’’တိအာဒိ, ဘူမိဝိပ္ပယောဂေါ ‘‘ကာမာဝစရာ, ရူပါဝစရာ’’တိအာဒိ, ကာလဝိပ္ပယောဂေါ ‘‘အတီတာ ဓမ္မာ, အနာဂတာ ဓမ္မာ’’တိအာဒိ, သန္တာနဝိပ္ပယောဂေါ ‘‘အဇ္ဈတ္တာ ဓမ္မာ, ဗဟိဒ္ဓါ ဓမ္မာ’’တိအာဒိ. ဧဝံ ဝိပ္ပယောဂေါ စတုဓာ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើធម៌ទាំងនោះ គឺអរូបធម៌និងរូបធម៌ទាំងឡាយដែលមិនផ្សំផ្គុំនឹងវិញ្ញាណធាតុទាំងអស់ គb្បីមានក្នុងកាលខ្លះ វិប្បយោគៈនៃធម៌ទាំងនោះមិនមែនជាមិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបមិនពោលថា «vippayogo ca natthī» (វិប្បយោគៈក៏មិនមាន) មិនមែនព្រោះភាពមាននៃវិប្បយោគៈនៃធម៌ទាំងឡាយដែលមិនបានសង្គ្រោះដោយវេទនាខន្ធនោះឡើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ព្រោះមិនមានទាំងពីរយ៉ាង (គឺសម្បយោគៈនិងវិប្បយោគៈ) ធម៌ទាំងឡាយមានវេទនាខន្ធជាដើម ទើបមិនឡើងកាន់វិសជ្ជនាក្នុងតេរសមកន័យនេះ។ ក្នុងអធិប្បាយនេះ គប្បីមានសេចក្តីយ៉ាងនេះថា «ដោយពិត ធម៌គឺវិញ្ញាណធាតុ ៧ ដែលលាយឡំដោយរូបដែលគ្មានអារម្មណ៍ ដែលមិនបានសង្គ្រោះដោយវេទនាខន្ធ ដោយអំណាចនៃខន្ធជាដើម ធម៌ទាំងនោះមិនមានសម្បយោគៈនិងវិប្បយោគៈឡើយ»។ ព្រោះថា ភាពមិនមាននៃសម្បយោគៈនិងវិប្បយោគៈនៃវិញ្ញាណធាតុទាំងអស់ដែលរួមដោយរូបដែលគ្មានអារម្មណ៍ផង នៃចេតសិកដែលផ្សំផ្គុំនឹងវិញ្ញាណធាតុទាំងអស់នោះផង នៃធម៌ទាំងពីរយ៉ាងនោះផង ដែលមិនបានសង្គ្រោះដោយការសង្គ្រោះទាំង ៣ យ៉ាង មានវេទនាខន្ធជាដើម វិញ្ញាណខន្ធជាដើម ចក្ខាយតនៈជាដើម គឺជាហេតុនៃការមិនឡើងកាន់វិសជ្ជនា។ វិប្បយោគៈមាន ៤ យ៉ាង គឺ ជាតិវិប្បយោគៈ ភូមិវិប្បយោគៈ កាលវិប្បយោគៈ និងសន្តានវិប្បយោគៈ។ ក្នុងវិប្បយោគៈទាំង ៤ នោះ ជាតិវិប្បយោគៈ ដូចជា «kusalā dhammā, akusalā dhammā» (ធម៌ជាកុសល ធម៌ជាអកុសល) ជាដើម ភូមិវិប្បយោគៈ ដូចជា «kāmāvacarā, rūpāvacarā» (ធម៌ជាកាមាវចរ ធម៌ជារូបាវចរ) ជាដើម កាលវិប្បយោគៈ ដូចជា «atītā dhammā, anāgatā dhammā» (ធម៌ជាអតីត ធម៌ជាអនាគត) ជាដើម សន្តានវិប្បយោគៈ ដូចជា «ajjhattā dhammā, bahiddhā dhammā» (ធម៌ជាខាងក្នុង ធម៌ជាខាងក្រៅ) ជាដើម។ គប្បីជ្រាបវិប្បយោគៈ ៤ យ៉ាង ដោយប្រការដូច្នេះ។

တေရသမနယအသင်္ဂဟိတေနသမ္ပယုတ္တဝိပ္ပယုတ္တပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីអសង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទ ក្នុងតេរសមកន័យ ចប់ហើយ។

၁၄. စုဒ္ဒသမနယော ဝိပ္ပယုတ္တေနသင်္ဂဟိတာသင်္ဂဟိတပဒဝဏ္ဏနာ

១៤. ចុទ្ទសមកន័យ ការអធិប្បាយអំពីវិប្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទ។

၄၅၆. စုဒ္ဒသမနယေ ဓမ္မာယတနာဒီနံ အနာရမ္မဏမိဿကသဗ္ဗစိတ္တုပ္ပာဒဂတဓမ္မဘာဝတော ဝိပ္ပယောဂဿ အရုဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဇာတိအာဒိတ္တယဿ စေတ္ထ ဓမ္မသဘာဝမတ္တတ္တာ န ကထဉ္စိ သမ္ပယောဂေါ ဝိပ္ပယောဂေါ စ ရုဟတိ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓဓမ္မာနံ သဗ္ဗဓမ္မသမောဓာနတ္တာ, အနိဒဿနအပ္ပဋိဃာဒီနံ အနာရမ္မဏမိဿကသဗ္ဗစိတ္တုပ္ပာဒတ္တာ. ဒုက္ခသစ္စာဒိဓမ္မာဝ ဣဓ တေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တာနံ သင်္ဂဟာသင်္ဂဟသဗ္ဘာဝါ ဂဟိတာတိ.

៤៥៦. ក្នុងចុទ្ទសមកន័យ គប្បីឃើញការមិនឡើងកាន់វិសជ្ជនានៃវិប្បយោគៈនៃធម៌ទាំងឡាយមានធម្មាយតនៈជាដើម ព្រោះភាពជាធម៌ដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តទាំងអស់ដែលលាយឡំដោយរូបនិងនិព្វានដែលគ្មានអារម្មណ៍។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានធម្មាយតនៈជាដើមនេះ ពួកធម៌ ៣ មានជាតិជាដើម មិនឡើងកាន់វិសជ្ជនាទាំងសម្បយោគៈនិងវិប្បយោគៈដោយប្រការណាមួយឡើយ ព្រោះភាពជាសភាវធម៌សុទ្ធសាធ ធម៌ទាំងឡាយជាខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ ក៏មិនឡើងកាន់វិសជ្ជនាឡើយ ព្រោះភាពជាទីប្រជុំនៃធម៌ទាំងអស់ ធម៌ទាំងឡាយមានអនិទស្សនអប្បដិឃៈជាដើម ក៏មិនឡើងកាន់វិសជ្ជនាឡើយ ព្រោះភាពជាចិត្តដែលកើតឡើងទាំងអស់ដែលលាយឡំដោយរូបនិងនិព្វានដែលគ្មានអារម្មណ៍។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកតែធម៌ទាំងឡាយមានទុក្ខសច្ចៈជាដើមប៉ុណ្ណោះ ក្នុងចុទ្ទសមកន័យនេះ ព្រោះភាពជាធម៌ដែលមានសង្គ្រោះនិងមិនសង្គ្រោះនៃធម៌ទាំងឡាយដែលវិប្បយុត្តនឹងធម៌មានទុក្ខសច្ចៈជាដើមនោះ ប្រាកដច្បាស់។

ပါဠိဥဒ္ဒါနဂါထာယံ သမုစ္ဆေဒေ န လဗ္ဘန္တီတိ ပရိယောသာနေ နယေ န လဗ္ဘန္တီတိ အတ္ထော. မောဃပုစ္ဆကေန စာတိ အလဗ္ဘမာနာ စ တေ မောဃပုစ္ဆကေန ဟေတုနာ န လဗ္ဘန္တိ တေသံ ပုစ္ဆာယ မောဃတ္တာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အထ ဝါ မောဃပုစ္ဆကော အဋ္ဌမော နယော, တေန စ သဟ ဩသာနနယေ ဧတေ ဓမ္မာ ဝိပ္ပယောဂဿပိ အဘာဝါ သဗ္ဗထာပိ န လဗ္ဘန္တီတိ အတ္ထော.

ក្នុងឧទ្ទានគាថានៃព្រះបាលី បទថា «samucchede na labbhantī» មានសេចក្តីថា មិនបានក្នុងន័យចុងក្រោយ (គឺចុទ្ទសមកន័យ)។ ពាក្យថា «moghapucchakena cā» មានន័យថា ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនបាននោះ មិនបានដោយហេតុនៃមោឃបុច្ឆកៈ (សំនួរដែលសូន្យចាកចម្លើយ) ព្រោះភាពជាសំនួរដែលសូន្យចាកចម្លើយនៃធម៌ទាំងឡាយមានធម្មាយតនៈជាដើមនោះ។ ម៉្យាងទៀត ន័យទី ៨ ឈ្មោះថាមោឃបុច្ឆកៈ ធម៌ទាំងឡាយមានធម្មាយតនៈជាដើមនេះ មិនបានក្នុងន័យចុងក្រោយ ព្រមជាមួយន័យទី ៨ នោះឡើយ ដោយប្រការទាំងពួង សូម្បីតែវិប្បយោគៈក៏មិនមាន ព្រោះមិនមានសម្បយោគៈនិងវិប្បយោគៈឡើយ។

စုဒ္ဒသမနယဝိပ္ပယုတ္တေနသင်္ဂဟိတာသင်္ဂဟိတပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីវិប្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទ ក្នុងចុទ្ទសមកន័យ ចប់ហើយ។

ဓာတုကထာပကရဏ-မူလဋီကာ သမတ္တာ.

មូលដីកានៃគម្ពីរធាតុគថា ចប់បរិបូណ៌ហើយ។

ပုဂ္ဂလပညတ္တိပကရဏ-မူလဋီကာ

មូលដីកានៃគម្ពីរបុគ្គលបញ្ញត្តិ

၁. မာတိကာဝဏ္ဏနာ

១. ការអធិប្បាយមាតិកា

၁. ဓမ္မသင်္ဂဟေ [Pg.27] တိကဒုကဝသေန သင်္ဂဟိတာနံ ဓမ္မာနံ ဝိဘင်္ဂေ ခန္ဓာဒိဝိဘာဂံ ဒဿေတွာ တထာသင်္ဂဟိတဝိဘတ္တာနံ ဓာတုကထာယ သင်္ဂဟာသင်္ဂဟာဒိပ္ပဘေဒံ ဝတွာ ယာယ ပညတ္တိယာ တေသံ သဘာဝတော ဥပါဒါယ စ ပညာပနံ ဟောတိ, တံ ပဘေဒတော ဒဿေတုံ ‘‘ဆ ပညတ္တိယော’’တိအာဒိနာ ပုဂ္ဂလပညတ္တိ အာရဒ္ဓါ. တတ္ထ ယေ ဓမ္မေ ပုဗ္ဗာပရိယဘာဝေန ပဝတ္တမာနေ အသဘာဝသမူဟဝသေန ဥပါဒါယ ‘‘ပုဂ္ဂလော, ဣတ္ထီ, ပုရိသော, ဒေဝေါ, မနုဿော’’တိအာဒိကာ ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ဟောတိ, တေသံ အညေသဉ္စ ဗာဟိရရူပနိဗ္ဗာနာနံ သသဘာဝသမူဟသသဘာဝဘေဒဝသေန ပညာပနာ သဘာဝပညတ္တီတိ ခန္ဓပညတ္တိအာဒိကာ ပဉ္စဝိဓာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တာယ ဓမ္မသင်္ဂဟာဒီသု ဝိဘတ္တာ သဘာဝပညတ္တိ သဗ္ဗာပိ သင်္ဂဟိတာ ဟောတိ. ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပန အသဘာဝပညတ္တိ. တာယ စ သမယဝိမုတ္တာဒိပ္ပဘေဒါယ သတ္တသန္တာနဂတေ ပရိညေယျာဒိသဘာဝဓမ္မေ ဥပါဒါယ ပဝတ္တိတော ပဓာနာယ ‘‘ဝိဟာရော မဉ္စော’’တိအာဒိကာ စ သဗ္ဗာ အသဘာဝပညတ္တိ သင်္ဂဟိတာ ဟောတိ.

១. ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញការបែងចែកមានខន្ធជាដើម ក្នុងវិភង្គនៃធម៌ទាំងឡាយដែលសង្គ្រោះដោយអំណាចនៃតិកៈនិងទុកៈក្នុងធម្មសង្គណី ហើយទ្រង់សម្តែងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នាមានសង្គ្រោះនិងមិនសង្គ្រោះជាដើម ក្នុងធាតុគថានៃធម៌ទាំងឡាយដែលសង្គ្រោះនិងបែងចែកយ៉ាងនោះ រួចហើយទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងបុគ្គលបញ្ញត្តិដោយពាក្យថា «cha paññattiyo» (បញ្ញត្តិ ៦ យ៉ាង) ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានៃបញ្ញត្តិដែលទ្រង់បញ្ញត្តិធម៌ទាំងនោះដោយសភាវៈនិងដោយការអាស្រ័យ។ ក្នុងបញ្ញត្តិទាំងនោះ បញ្ញត្តិណាដែលអាស្រ័យធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាមុននិងក្រោយ ដោយអំណាចនៃសមុហបញ្ញត្តិដែលមិនមែនជាសភាវៈ ហើយបញ្ញត្តិថា «puggalo, itthī, puriso, devo, manusso» (បុគ្គល, ស្ត្រី, បុរស, ទេវតា, មនុស្ស) ជាដើម នេះឈ្មោះថា បុគ្គលបញ្ញត្តិ។ ការបញ្ញត្តិនូវធម៌ទាំងនោះ និងធម៌ដទៃទៀតមានរូបខាងក្រៅនិងនិព្វាន ដោយអំណាចនៃសមុហសភាវៈជាសាមញ្ញ និងសភាវៈប្លែកគ្នាជាពិសេស ឈ្មោះថា សភាវបញ្ញត្តិ គប្បីជ្រាបថាមាន ៥ យ៉ាង មានខន្ធបញ្ញត្តិជាដើម។ សភាវបញ្ញត្តិទាំងអស់ដែលបែងចែកក្នុងធម្មសង្គណីជាដើម ត្រូវបានសង្គ្រោះដោយសភាវបញ្ញត្តិនោះ។ ចំណែកបុគ្គលបញ្ញត្តិ គឺជាអសភាវបញ្ញត្តិ។ អសភាវបញ្ញត្តិទាំងអស់មាន «vihāro, mañco» (វិហារ, គ្រែ) ជាដើម ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការអាស្រ័យនូវសភាវធម៌មានបរិញ្ញេយ្យធម៌ជាដើម ដែលកើតក្នុងសន្តាននៃសត្វទាំងឡាយ ដែលមានសេចក្តីប្លែកគ្នាមានសមយវិមុត្តជាដើម ដែលជាប្រធាន ត្រូវបានសង្គ្រោះដោយបុគ្គលបញ្ញត្តិនោះ។

ဧတ္တာဝတာ စ ပညတ္တိ နာမ ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ စ. တာ ဧဝ ဟိ ဝေါမိဿာ ဣတရာ စတဿောတိ. တသ္မာ တာသံ ဒဿနေန ဣမသ္မိံ ပကရဏေ သဗ္ဗာ ပညတ္တိယော ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ခန္ဓာဒိပညတ္တီသု ပန ဆသု အညတ္ထ အဒဿိတပ္ပဘေဒံ ဣဓေဝ စ ဒဿိတပ္ပဘေဒံ ပုဂ္ဂလပညတ္တိံ ဥပါဒါယ ဣမဿ ပကရဏဿ ပုဂ္ဂလပညတ္တီတိ နာမံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယေ ဓမ္မေ ဣဓ ပညပေတုကာမောတိ ပညတ္တိယာ ဝတ္ထုဘာဝေန ဒဿေတုကာမောတိ အဓိပ္ပာယော. န ဟိ ဧတသ္မိံ ပကရဏေ ပညာပနံ ကရောတိ, ဝတ္ထူဟိ ပန ပညတ္တိယော ဒဿေတီတိ.

ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ បញ្ញត្តិគប្បីជ្រាបថាមាន ២ យ៉ាង គឺ វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ (បញ្ញត្តិធម៌ដែលមានពិត) និងអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ (បញ្ញត្តិធម៌ដែលមិនមានពិត)។ ព្រោះថា បញ្ញត្តិទាំង ២ នោះឯង លាយឡំគ្នា ទើបកើតជាបញ្ញត្តិ ៤ ទៀត។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញបញ្ញត្តិទាំងអស់ក្នុងគម្ពីរនេះ ដោយការបង្ហាញនូវបញ្ញត្តិទាំងនោះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងបណ្តាបញ្ញត្តិទាំង ៦ មានខន្ធបញ្ញត្តិជាដើម គប្បីជ្រាបថា ព្រះសង្គីតិកាចារ្យទាំងឡាយហៅឈ្មោះគម្ពីរនេះថា «បុគ្គលបញ្ញត្តិ» ដោយអាស្រ័យយកបុគ្គលបញ្ញត្តិ ដែលមិនបានបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងគម្ពីរដទៃ (មានធម្មសង្គណីជាដើម) តែបានបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងគម្ពីរនេះឯង។ ពាក្យថា «ye dhamme idha paññapetukāmo» (ទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងបញ្ញត្តិនូវធម៌ទាំងឡាយណា ក្នុងគម្ពីរនេះ) មានអធិប្បាយថា ទ្រង់ប្រាថ្នានឹងបង្ហាញដោយភាពជាទីតាំងនៃបញ្ញត្តិ។ ព្រោះថា ក្នុងគម្ពីរនេះ ព្រះអង្គមិនមែនធ្វើការបញ្ញត្តិ (ឱ្យដឹងច្បាស់) ឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់បង្ហាញបញ្ញត្តិទាំងឡាយដោយវត្ថុទាំងឡាយមានខន្ធជាដើម។

ခန္ဓာတိ [Pg.28] ပညာပနာတိ ဣဒံ ခန္ဓာတိ ရူပံ ပထဝီတိအာဒိကာ သဗ္ဗာပိ သာမညပ္ပဘေဒပညာပနာ နာမ ဟောတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပညာပနာတိ ဧတဿ ပန ဒဿနာ ဌပနာတိ ဧတေ ဒွေ အတ္ထာ, တေသံ ပကာသနာ နိက္ခိပနာတိ. တတ္ထ ‘‘ရူပက္ခန္ဓော…ပေ… အညာတာဝိန္ဒြိယံ သမယဝိမုတ္တော’’တိအာဒိနာ ဣဒမေဝံနာမကံ ဣဒမေဝံနာမကန္တိ တံတံကောဋ္ဌာသိကကရဏံ ဗောဓနမေဝ နိက္ခိပနာ, န ပညပေတဗ္ဗာနံ မဉ္စာဒီနံ ဝိယ ဌာနသမ္ဗန္ဓကရဏံ. ယော ပနာယံ ‘‘နာမပညတ္တိ ဟိ ဒဿေတိ စ ဌပေတိ စာ’’တိ ကတ္တုနိဒ္ဒေသော ကတော, သော ဘာဝဘူတာယ ကရဏဘူတာယ ဝါ နာမပညတ္တိယာ တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ ဒိဋ္ဌတာယ ဌပိတတာယ စ တံနိမိတ္တတံ သန္ဓာယ ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ពាក្យថា «khandhāti paññāpanā» នេះ គប្បីឃើញថា ព្រះអង្គសំដៅយកការបញ្ញត្តិទាំងអស់មានសាមញ្ញបញ្ញត្តិនិងវិសេសបញ្ញត្តិជាដើម ដូចជា «khandhā» (ខន្ធទាំងឡាយ) «rūpaṃ» (រូប) «pathavī» (បឋវី) ជាដើម ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ចំណែកបទថា «paññāpanā» នេះ មានសេចក្តី ២ យ៉ាង គឺ «dassanā» (ការបង្ហាញ) និង «ṭhapanā» (ការតម្កល់ទុក) សេចក្តីទាំងនោះគឺ «pakāsanā» (ការធ្វើឱ្យច្បាស់) និង «nikkhipanā» (ការដាក់ចុះ)។ ក្នុងសេចក្តីទាំងនោះ ការធ្វើឱ្យសត្វទាំងឡាយដែលគួរត្រាស់ដឹងឱ្យដឹងច្បាស់ ដោយការធ្វើឱ្យចូលទៅក្នុងចំណែកនោះៗថា «នេះមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ នេះមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ» ដោយព្រះបាលីថា «rūpakkhandho...pe... aññātāvindriyaṃ samayavimutto» (រូបក្ខន្ធ...ပေ... អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយ សមយវិមុត្ត) ជាដើម នេះឈ្មោះថា និក្ខេបនា (ការដាក់ចុះក្នុងសន្តាននៃវិនេយ្យសត្វ) មិនមែនជាការធ្វើឱ្យទាក់ទងនឹងទីកន្លែង ដូចជាការរៀបចំគ្រែជាដើមដែលគួររៀបចំនោះឡើយ។ ចំណែកការសម្តែងកត្តុអត្ថណាដែលពោលថា «nāmapaññatti hi dasseti ca ṭhapeti cā» (ព្រោះថានាមបញ្ញត្តិរមែងបង្ហាញផង តម្កល់ទុកផង) គប្បីជ្រាបថា ការសម្តែងកត្តុអត្ថនោះ ព្រះអង្គធ្វើឡើងដោយសំដៅយកភាពជាហេតុនៃសេចក្តីនោះ ព្រោះភាពជាធម៌ដែលត្រូវបង្ហាញនិងត្រូវតម្កល់ទុកនៃធម៌ទាំងឡាយមានខន្ធជាដើមនោះ ដោយនាមបញ្ញត្តិដែលជាភាវៈ ឬជាករណៈ។

ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီတိအာဒိနာ ဝစနေန ပါဠိယံ အနာဂတတံ သန္ဓာယ ‘‘ပါဠိမုတ္တကေနာ’’တိအာဒိမာဟ. ကုသလာကုသလဿေဝါတိ ကုသလာကုသလဿ ဝိယ. ဝိဇ္ဇမာနဿာတိ ဧတဿ အတ္ထော သတောတိ, တဿ အတ္ထော သမ္ဘူတဿာတိ. ဝိဇ္ဇမာနဿ သတောတိ ဝါ ဝိဇ္ဇမာနဘူတဿာတိ အတ္ထော. တမေဝတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သမ္ဘူတဿာ’’တိ. တေန အဝိဇ္ဇမာနဘာဝံ ပဋိက္ခိပတိ. တထာ အဝိဇ္ဇမာနဿာတိ ယထာ ကုသလာဒီနိ အကုသလာဒိသဘာဝတော, ဖဿာဒယော စ ဝေဒနာဒိသဘာဝတော ဝိနိဝတ္တသဘာဝါနိ ဝိဇ္ဇန္တိ, တထာ အဝိဇ္ဇမာနဿ ယေ ဓမ္မေ ဥပါဒါယ ‘‘ဣတ္ထီ, ပုရိသော’’တိ ဥပလဒ္ဓိ ဟောတိ, တေ အပနေတွာ တေဟိ ဝိနိဝတ္တဿ ဣတ္ထိအာဒိသဘာဝဿ အဘာဝတော အသမ္ဘူတဿာတိ အတ္ထော. ယံ ပနေတဿ ‘‘တေနာကာရေန အဝိဇ္ဇမာနဿ အညေနာကာရေန ဝိဇ္ဇမာနဿာ’’တိ အတ္ထံ ကေစိ ဝဒန္တိ, တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ပညတ္တိဒုကေ ဝုတ္တမေဝ. အဝိဇ္ဇမာနေပိ သဘာဝေ လောကနိရုတ္တိံ အနုဂန္တွာ အနဘိနိဝေသေန စိတ္တေန ‘‘ဣတ္ထီ, ပုရိသော’’တိ ဂဟဏသဗ္ဘာဝါ ‘‘လောကနိရုတ္တိမတ္တသိဒ္ဓဿာ’’တိ အာဟ. သာဘိနိဝေသေန ပန စိတ္တေန ဂယှမာနံ ပဉ္စမသစ္စာဒိကံ န သဘာဝတော, နာပိ သင်္ကေတေန သိဒ္ဓန္တိ ‘‘သဗ္ဗာကာရေနပိ အနုပလဗ္ဘနေယျ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တာသု ဣမသ္မိံ…ပေ… လဗ္ဘန္တီတိ ဣမသ္မိံ ပကရဏေ သရူပတော တိဿန္နံ အာဂတတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ ពោលពាក្យថា «pāḷimuttakena» (ដោយបទក្រៅព្រះបាលី) ជាដើម ក្នុងព្រះបាលី សំដៅយកសេចក្តីដែលមិនទាន់មកដល់ ដោយពាក្យថា «vijjamānapaññatti» (វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ) ជាដើម។ ពាក្យថា «kusalākusalasseva» សេចក្តីថា ដូចជាកុសល និងអកុសល។ ពាក្យថា «vijjamānassa» នេះ មានសេចក្តីថា «sato» (មានស្រាប់) សេចក្តីនៃពាក្យនោះ មានន័យថា «sambhūtassā» (កើតឡើងហើយ)។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «vijjamānassa sato» មានសេចក្តីថា «vijjamānabhūtassa» (ដែលប្រាកដជាមាន)។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះឯង ទើបពោលថា «sambhūtassā»។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ បដិសេធនូវសេចក្តីមិនមាន (អវិជ្ជមានភាព)។ ចំពោះពាក្យថា «avijjamānassa» នោះ មានសេចក្តីថា ដូចជាធម៌មានកុសលជាដើម វៀរចាកសភាវៈមានអកុសលជាដើម និងធម៌មានផស្សៈជាដើម វៀរចាកសភាវៈមានវេទនាជាដើម តែងមានប្រាកដ យ៉ាងណាមិញ ធម៌ទាំងឡាយណា ដែលបុគ្គលអាស្រ័យហើយ ទើបមានការដឹងថា «ស្ត្រី បុរស» ធម៌ទាំងឡាយនោះ មិនមានប្រាកដ (អវិជ្ជមាន) យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះកាលបើដកចេញនូវធម៌ទាំងនោះហើយ សភាវៈមានស្ត្រីជាដើម ដែលវៀរចាកធម៌ទាំងនោះ ក៏មិនមាន ហេតុនោះ ទើបមានសេចក្តីថា «asambhūtassa» (មិនកើតឡើង)។ ម៉្យាងទៀត ចំពោះពាក្យនេះ អាចារ្យខ្លះពោលសេចក្តីថា «មិនមានដោយអាការៈនោះ តែមានដោយអាការៈដទៃ» សេចក្តីណាដែលគួរពោលក្នុងទីនោះ សេចក្តីនោះ ខ្ញុំបានពោលរួចហើយក្នុងបញ្ញត្តិទុកៈ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ ពោលថា «lokaniruttimattasiddhassa» (សម្រេចត្រឹមតែវោហារលោក) ព្រោះសូម្បីតែសភាវៈមិនមាន ក៏នៅតែមានការប្រកាន់យកដោយចិត្តដែលមិនមានអភិនិវេសៈ (ការស្ទាបអង្អែលដោយខុស) តាមវោហាររបស់លោកថា «ស្ត្រី បុរស»។ ចំណែកឯសេចក្តីមានសច្ចៈទីប្រាំជាដើម ដែលបុគ្គលកាន់យកដោយចិត្តប្រកបដោយអភិនិវេសៈ មិនសម្រេចដោយសភាវៈផង មិនសម្រេចដោយសន្មតផង ហេតុនោះ ទើបពោលថា «sabbākārenapi anupalabbhaneyya» ន្តិ (មិនអាចសម្រេចបានដោយអាការៈទាំងពួង)។ ពាក្យថា «tāsu imasmiṃ...pe... labbhanti» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ ពោលសំដៅយកការមកដល់នៃបញ្ញត្តិទាំង ៣ យ៉ាងតាមសរូបៈ ក្នុងបករណ៍នេះ។

ယထာဝုတ္တဿ ပန အဋ္ဌကထာနယဿ အဝိရောဓေန အာစရိယဝါဒါ ယောဇေတဗ္ဗာ, တသ္မာ ပညပေတဗ္ဗဋ္ဌေန စေသာ ပညတ္တီတိ ဧတဿ သဘာဝတော အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ပညပေတဗ္ဗမတ္တဋ္ဌေန ပညတ္တီတိ အတ္ထော. ပညပေတဗ္ဗမ္ပိ ဟိ သသဘာဝံ တဇ္ဇပရမတ္ထနာမလာဘတော န ပရတော လဘိတဗ္ဗံ [Pg.29] ပညတ္တိနာမံ လဘတိ, နိသဘာဝံ ပန သဘာဝါဘာဝတော န အတ္တနော သဘာဝေန နာမံ လဘတီတိ. သတ္တောတိအာဒိကေန နာမေန ပညပိတဗ္ဗမတ္တဋ္ဌေန ပညတ္တီတိ နာမံ လဘတိ, နိသဘာဝါ စ သတ္တာဒယော. န ဟိ သသဘာဝဿ ရူပါဒီဟိ ဧကတ္တေန အညတ္တေန ဝါ အနုပလဗ္ဘသဘာဝတာ အတ္ထီတိ.

ម៉្យាងទៀត អាចារ្យវាទៈទាំងឡាយ គួរផ្សំផ្គុំដោយមិនឲ្យផ្ទុយនឹងន័យអដ្ឋកថាដែលពោលហើយ ហេតុនោះ ពាក្យថា «paññapetabbaṭṭhena cesā paññatti» នេះ មានសេចក្តីថា ព្រោះសភាវៈមិនមានពិត ទើបឈ្មោះថា បញ្ញត្តិ ដោយអត្ថថាជាសភាវៈដែលគេគប្បីបញ្ញត្តិត្រឹមប៉ុណ្ណោះ។ ពិរោះថា សូម្បីតែសភាវៈដែលគេគប្បីបញ្ញត្តិ ប្រសិនបើមានសភាវៈពិត ព្រោះបាននូវឈ្មោះជាបរមត្ថដ៏សមគួរដល់សភាវៈនោះ ក៏មិនបាននូវឈ្មោះជាបញ្ញត្តិដែលគប្បីបានអំពីធម៌ដទៃឡើយ ចំណែកឯសភាវៈដែលមិនមានសភាវៈពិត ព្រោះមិនមានសភាវៈ ទើបមិនបានឈ្មោះដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឡើយ។ ធម៌ទាំងឡាយមានសត្វជាដើម តែងបានឈ្មោះថា បញ្ញត្តិ ដោយអត្ថថាជាសភាវៈដែលគេគប្បីបញ្ញត្តិត្រឹមប៉ុណ្ណោះ ដោយឈ្មោះមានពាក្យថា «សត្វ» ជាដើម ហើយសត្វជាដើមទាំងនោះ ក៏មិនមានសភាវៈពិតឡើយ។ ពិរោះថា សភាវៈដែលមានសភាវៈពិត មិនមែនជាសភាវៈដែលរកមិនបាន ដោយភាពជាធម៌តែមួយ ឬដោយភាពជាធម៌ផ្សេងគ្នា ពីធម៌ទាំងឡាយមានរូបជាដើមឡើយ។

ကိရီဋံ မကုဋံ, တံ အဿ အတ္ထီတိ ကိရီဋီ. ဧတသ္မိဉ္စ အာစရိယဝါဒေ အနူနေန လက္ခဏေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ သဗ္ဗသမောရောဓော ကာတဗ္ဗော. ဒုတိယံ တတိယန္တိ ဧဝံပကာရာ ဟိ ဥပနိဓာပညတ္တိ ဥပနိက္ခိတ္တကပညတ္တိ စ သင်္ခါတဗ္ဗပ္ပဓာနတ္တာ ဆပိ ပညတ္တိယော ဘဇတီတိ ယုတ္တံ ဝတ္တုံ, ဣတရာ စ ယထာယောဂံ တံ တံ ပညတ္တိန္တိ. ဒုတိယံ တတိယံ ဒွေ တီဏီတိအာဒိ ပန သင်္ခါ နာမ ကာစိ နတ္ထီတိ တာသံ ဥပါဒါသန္တတိပညတ္တီနံ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝံ, ဣတရာသဉ္စ ဥပနိဓာပညတ္တီနံ ယထာနိဒဿိတာနံ အဝိဇ္ဇမာနေနအဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝံ မညမာနော အာဟ ‘‘သေသာ အဝိဇ္ဇမာနပက္ခဉ္စေဝ အဝိဇ္ဇမာနေနအဝိဇ္ဇမာနပက္ခဉ္စ ဘဇန္တီ’’တိ. ဒုတိယံ တတိယံ ဒွေ တီဏီတိအာဒီနံ ဥပနိဓာဥပနိက္ခိတ္တကပညတ္တီနံ အဝိဇ္ဇမာနေနအဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝမေဝ မညတိ. ယဉှိ ပဌမာဒိကံ အပေက္ခိတွာ ယဿ စေကာဒိကဿ ဥပနိက္ခိပိတွာ ပညာပီယတိ, တဉ္စ သင်္ခါနံ ကိဉ္စိ နတ္ထီတိ. တထာ သန္တတိပညတ္တိယာ စ. န ဟိ အသီတိ အာသီတိကော စ ဝိဇ္ဇမာနောတိ.

ពាក្យថា «kirīṭa» គឺមង្កុដ មង្កុដនោះមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា «kirīṭī» (អ្នកមានមង្កុដ)។ ក្នុងអាចារ្យវាទៈនេះ គួរតែមានលក្ខណៈមិនខ្វះខាត ហេតុនោះ គួរធ្វើការប្រមូលចូលទាំងអស់។ ពិរោះថា ឧបនិធាបញ្ញត្តិ និងឧបនិក្ខិត្តកបញ្ញត្តិ មានសភាពយ៉ាងនេះ គឺ «ទីពីរ ទីបី» ជាដើម ព្រោះមានសភាវៈដែលត្រូវរាប់ជាប្រធាន គួរពោលថា ចូលទៅរកបញ្ញត្តិទាំង ៦ យ៉ាង និងបញ្ញត្តិដទៃទៀត ក៏ចូលទៅរកបញ្ញត្តិនោះៗ តាមសមគួរ។ ចំណែកឯចំនួនមានពាក្យថា «ទីពីរ ទីបី ពីរ បី» ជាដើម មិនមានពាក្យណាមួយពិតប្រាកដឡើយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលយល់ឃើញនូវភាពជាអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិនៃឧបាទាបញ្ញត្តិ និងសន្តតិបញ្ញត្តិទាំងនោះផង និងយល់ឃើញនូវភាពជាអវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិនៃឧបនិធាបញ្ញត្តិដទៃទៀត តាមដែលបានបង្ហាញហើយផង ទើបពោលថា «sesā avijjamānapakkhañceva avijjamānenaavijjamānapakkhañca bhajanti» (បញ្ញត្តិដែលសេសសល់ តែងចូលទៅរកចំណែកអវិជ្ជមានផង និងចំណែកអវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានផង)។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ យល់ឃើញតែភាពជាអវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិនៃឧបនិធាបញ្ញត្តិ និងឧបនិក្ខិត្តកបញ្ញត្តិទាំងឡាយ មានពាក្យថា «ទីពីរ ទីបី ពីរ បី» ជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ពិរោះថា ចំនួនដែលគេបញ្ញត្តិឡើង ដោយអាស្រ័យនូវធម៌មានទីមួយជាដើម ឬដោយដាក់ជិតនូវធម៌មានទីមួយជាដើមនោះ មិនមានអ្វីមួយពិតប្រាកដឡើយ។ សូម្បីតែសន្តតិបញ្ញត្តិ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ពិរោះថា ចំនួនប៉ែតសិប ឬបុគ្គលមានអាយុប៉ែតសិបឆ្នាំ មិនមែនជាសភាវៈមានពិតឡើយ។

ဧကစ္စာ ဘူမိပညတ္တီတိ ကာမာဝစရာဒိပညတ္တိံ သန္ဓာယာဟ. ကာမာဝစရာဒီ ဟိ သဘာဝဓမ္မာတိ အဓိပ္ပာယော. ကာမောတိ ပန ဩကာသေ ဂဟိတေ အဝိဇ္ဇမာနေနဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ ဧသာ ဘဝိတုံ အရဟတိ, ကမ္မနိဗ္ဗတ္တက္ခန္ဓေသု ဂဟိတေသု ဝိဇ္ဇမာနေနဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. ယထာ ပန ဝစနသင်္ခါတာယ ဝစနသမုဋ္ဌာပကစေတနာသင်္ခါတာယ ဝါ ကိရိယာယ ဘာဏကောတိ ပုဂ္ဂလဿ ပညတ္တိ ဝိဇ္ဇမာနေနအဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိပက္ခံ ဘဇတိ, ဧဝံ ကိသော ထူလောတိ ရူပါယတနသင်္ခါတေန သဏ္ဌာနေန ပုဂ္ဂလာဒီနံ ပညာပနာ ဝိဇ္ဇမာနေနအဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ ဘဝိတုံ အရဟတိ. သဏ္ဌာနန္တိ ဝါ ရူပါယတနေ အဂ္ဂဟိတေ အဝိဇ္ဇမာနေနအဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. ရူပံ ဖဿောတိအာဒိကာ ပန ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ ရုပ္ပနာဒိကိစ္စဝသေန ကိစ္စပညတ္တိယံ, ပစ္စတ္တဓမ္မနာမဝသေန ပစ္စတ္တပညတ္တိယံ ဝါ အဝရောဓေတဗ္ဗာ. ဝိဇ္ဇမာနာဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီသု စ ဝုတ္တာသု တာသံ ဝေါမိဿတာဝသေန [Pg.30] ပဝတ္တာ ဣတရာပိ ဝုတ္တာယေဝ ဟောန္တီတိ အယမ္ပိ အာစရိယဝါဒေါ သဗ္ဗသင်္ဂါဟကောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ពាក្យថា «ekaccā bhūmipaññatti» (ភូមិបញ្ញត្តិខ្លះ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ ពោលសំដៅយកកាមាវចរបញ្ញត្តិជាដើម។ ពិរោះថា ធម៌ទាំងឡាយមានកាមាវចរជាដើម ជាសភាវធម៌ នេះជាអធិប្បាយ។ ប៉ុន្តែ កាលបើពាក្យថា «កាមៈ» ត្រូវបានកាន់យកក្នុងន័យថាឱកាស (ទីកន្លែង) ភូមិបញ្ញត្តិនេះ គប្បីជាអវិជ្ជមានេនវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ (បញ្ញត្តិធម៌មានពិត ដោយធម៌មិនមានពិត) កាលបើកាន់យកក្នុងន័យថាខន្ធដែលកើតអំពីកម្ម គប្បីជាវិជ្ជមានេនវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ (បញ្ញត្តិធម៌មានពិត ដោយធម៌មានពិត)។ ម៉្យាងទៀត ដូចជាការបញ្ញត្តិបុគ្គលថា «អ្នកសូត្រ» (bhāṇako) ដោយកិរិយាគឺវាចា ឬដោយកិរិយាគឺចេតនាដែលញ៉ាំងវាចាឲ្យតាំងឡើង តែងចូលទៅរកចំណែកវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ យ៉ាងណាមិញ ការបញ្ញត្តិបុគ្គលទាំងឡាយថា «ស្គម ធាត់» ដោយសណ្ឋានដែលរាប់ថាជារូបាយតនៈ ក៏គប្បីជាវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ យ៉ាងនោះដែរ។ ឬមួយថា កាលបើមិនកាន់យករូបាយតនៈថាជាសណ្ឋានទេ គប្បីជាអវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ។ ចំណែកឯវិជ្ជមានបញ្ញត្តិទាំងឡាយ មានពាក្យថា «រូប ផស្សៈ» ជាដើម គប្បីប្រមូលចូលក្នុងកិច្ចបញ្ញត្តិ ដោយអំណាចនៃកិច្ចមានការទ្រុឌទ្រោមជាដើម ឬក្នុងបច្ចត្តបញ្ញត្តិ ដោយអំណាចនៃឈ្មោះរបស់ធម៌ជាក់លាក់។ កាលបើវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ និងអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ ត្រូវបានពោលហើយ បញ្ញត្តិដទៃទៀតដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការលាយឡំគ្នានៃបញ្ញត្តិទាំងនោះ ក៏ឈ្មោះថាបានពោលរួចហើយដែរ ហេតុនោះ គួរជ្រាបថា សូម្បីតែអាចារ្យវាទៈនេះ ក៏ប្រមូលយកបញ្ញត្តិទាំងអស់ដែរ។

၂. ‘‘ယာဝတာ ပဉ္စက္ခန္ဓာ’’တိအာဒိကဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ယတ္တကေန ပညာပနေနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယာဝတာ ပဉ္စက္ခန္ဓာတိ ယာဝတာ ရူပက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏက္ခန္ဓောတိ ခန္ဓာနံ ခန္ဓပညတ္တိ, ဧတ္တာဝတာ ခန္ဓာနံ ခန္ဓပညတ္တိ, ဧဝံ ပါဠိယောဇနံ ကတွာ သင်္ခေပပ္ပဘေဒဝသေန အယံ အတ္ထော ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘ယာဝတာ ပဉ္စက္ခန္ဓာ’’တိ, ‘‘ခန္ဓာနံ ခန္ဓပညတ္တီ’’တိ ဟိ ဣမဿ အတ္ထော ‘‘ယတ္တကေန ပညာပနေန သင်္ခေပတော ပဉ္စက္ခန္ဓာတိ ဝါ’’တိ ဧတေန ဒဿိတော, ‘‘ယာဝတာ ရူပက္ခန္ဓော’’တိအာဒိကဿ ပန ‘‘ပဘေဒတော ရူပက္ခန္ဓော’’တိအာဒိကေနာတိ. တတ္ထ ရူပက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏက္ခန္ဓောတိ ပဘေဒနိဒဿနမတ္တမေတံ. တေန အဝုတ္တောပိ သဗ္ဗော သင်္ဂဟိတော ဟောတီတိ ‘‘တတြာပိ ရူပက္ခန္ဓော ကာမာဝစရော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အယံ ဝါ ဧတ္ထ ပါဠိယာ အတ္ထယောဇနာ – ‘‘ယာဝတာ’’တိ ဣဒံ သဗ္ဗေဟိ ပဒေဟိ ယောဇေတွာ ယတ္တကာ ပဉ္စက္ခန္ဓာ, တတ္တကာ ခန္ဓာနံ ခန္ဓပညတ္တိ. ယတ္တကော ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ တပ္ပဘေဒါနဉ္စ ရူပက္ခန္ဓာဒီနံ ပဘေဒေါ, တတ္တကော ခန္ဓာနံ ခန္ဓပညတ္တိယာ ပဘေဒေါတိ ပကရဏန္တရေ ဝုတ္တေန ဝတ္ထုဘေဒေန ခန္ဓပညတ္တိယာ ပဘေဒံ ဒဿေတိ. ဧသ နယော ‘‘ယာဝတာ အာယတနာန’’န္တိအာဒီသုပိ.

២. ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនៃពាក្យថា «yāvatā pañcakkhandhā» ជាដើម ទើបពោលពាក្យថា «yattakena paññāpanena» ជាដើម។ ក្នុងទីនោះ គួរជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ ពោលសេចក្តីនេះដោយអំណាចនៃសង្ខេប និងប្រភេទទុកថា ព្រះបាលីយោជនា គឺ «yāvatā pañcakkhandhā» (ខន្ធទាំងឡាយ ៥ មានប្រមាណប៉ុន្មាន) «yāvatā rūpakkhandho...pe... viññāṇakkhandho» (រូបក្ខន្ធ...ផេ...វិញ្ញាណក្ខន្ធ មានប្រមាណប៉ុន្មាន) នេះជាខន្ធបញ្ញត្តិនៃខន្ធទាំងឡាយ «ettāvatā khandhānaṃ khandhapaññatti» (ការបញ្ញត្តិខន្ធនៃខន្ធទាំងឡាយ មានត្រឹមប៉ុណ្ណេះ) យ៉ាងនេះ។ ពិរោះថា សេចក្តីនៃពាក្យថា «yāvatā pañcakkhandhā» និងពាក្យថា «khandhānaṃ khandhapaññatti» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ បង្ហាញហើយដោយពាក្យថា «yattakena paññāpanena saṅkhepato pañcakkhandhāti vā» នេះ ចំណែកឯសេចក្តីនៃពាក្យថា «yāvatā rūpakkhandho» ជាដើម បង្ហាញហើយដោយពាក្យថា «pabhedato rūpakkhandho» ជាដើម។ ក្នុងទីនោះ ពាក្យថា «rūpakkhandho...pe... viññāṇakkhandho» នេះ គ្រាន់តែជាការបង្ហាញនូវប្រភេទប៉ុណ្ណោះ។ ដោយពាក្យនោះ សូម្បីតែប្រភេទទាំងអស់ដែលមិនបានពោល ក៏ត្រូវបានប្រមូលចូលដែរ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «tatrāpi rūpakkhandho kāmāvacaro» ជាដើម។ ឬមួយថា នេះជាការផ្សំផ្គុំសេចក្តីនៃព្រះបាលីក្នុងទីនេះ គឺ គប្បីផ្សំផ្គុំពាក្យថា «yāvatā» នេះ ជាមួយនឹងបទទាំងពួងថា ខន្ធ ៥ មានប្រមាណប៉ុន្មាន ការបញ្ញត្តិខន្ធនៃខន្ធទាំងឡាយ ក៏មានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ។ ប្រភេទនៃខន្ធទាំង ៥ និងប្រភេទនៃរូបក្ខន្ធជាដើមដែលជាចំណែកនៃខន្ធទាំងនោះ មានប្រមាណប៉ុន្មាន ប្រភេទនៃការបញ្ញត្តិខន្ធនៃខន្ធទាំងឡាយ ក៏មានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បង្ហាញនូវប្រភេទនៃខន្ធបញ្ញត្តិ ដោយការប្លែកគ្នានៃវត្ថុដែលពោលទុកក្នុងបករណ៍ដទៃ។ ន័យនេះ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «yāvatā āyatanānaṃ» ជាដើមក៏យ៉ាងនោះដែរ។

၇. ဧကဒေသေနေဝါတိ ဥဒ္ဒေသမတ္တေနေဝါတိ အတ္ထော.

៧. ពាក្យថា «ekadeseneva» មានសេចក្តីថា «uddesamatteneva» (ត្រឹមតែឧទ្ទេសប៉ុណ្ណោះ)។

မာတိကာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាមាតិកា ចប់ហើយ។

၂. နိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

២. ការពណ៌នានិទ្ទេស

၁. ဧကကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

១. ការពណ៌នាឯកកនិទ្ទេស

၁. ဈာနင်္ဂါနေဝ [Pg.31] ဝိမောက္ခောတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘ဝိမောက္ခသဟဇာတေန နာမကာယေနာ’’တိ. ယေန ဟိ သဒ္ဓိန္တိအာဒိနာ ပဌမံ သမင်္ဂိဘာဝတ္ထံ ဝိဝရတိ. ဖဿေနပိ ဖုဋ္ဌာယေဝ နာမာတိ ဧတေန ‘‘အပိစေသာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ ဒုတိယံ သမ္ဖဿေန ဖုသနတ္ထံ, ဣတရေဟိ ဣတရေ ကာရဏတ္ထေ. သမင်္ဂိဘာဝဖုသနကာရဏဘာဝါ ဟိ ဖုသနာတိ ဝုတ္တာတိ. ပုနပိ ပဌမတ္ထမေဝ ဒုဗ္ဗိညေယျတ္တာ ဝိဝရန္တော ‘‘တတြာဿာ’’တိအာဒိမာဟ. ဌပေတွာ တာနိ အင်္ဂါနိ သေသာ အတိရေကပဏ္ဏာသဓမ္မာတိ ဧတ္ထ ဝေဒနာသောမနဿိန္ဒြိယာနိ သင်္ဂဟိတာနီတိ အာဟ ‘‘စတ္တာရော ခန္ဓာ ဟောန္တီ’’တိ. ဧဝံ သတိ ဝေဒနာသောမနဿိန္ဒြိယေဟိ သုခဿ ဖုသိတဗ္ဗတ္တာ တိဏ္ဏဉ္စ တေသံ အနညတ္တာ တေနေဝ တဿ ဖုသနာ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ, ဝေဒယိတာဓိပတိယဋ္ဌေဟိ ဥပနိဇ္ဈာယနဘာဝပဋိလာဘဿ ဝုတ္တတ္တာ. အထ ဝါ ဌပေတွာ တာနိ အင်္ဂါနီတိ အင်္ဂါနံ ဗဟုတ္တာ ဗဟုဝစနံ. တေသု ပန ပစ္စေကမ္ပိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ ‘‘ဝိတက္ကံ ဌပေတွာ’’တိအာဒိနာ. တတ္ထ ‘‘သုခံ ဌပေတွာ’’တိ ဣမိဿာ ယောဇနာယ သေသာ တယော ခန္ဓာ ဟောန္တိ, ဣတရာသု စတ္တာရောတိ. သဗ္ဗယောဇနာသု စ တယော အန္တော ကတွာ ‘‘စတ္တာရော ခန္ဓာ ဟောန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ.

១. ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ ពោលពាក្យថា «vimokkhasahajātena nāmakāyena» ដោយអធិប្បាយថា អង្គឈានទាំងឡាយនោះឯង ជាវិមោក្ខ។ ពិរោះថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ តែងបើកសម្តែងនូវសេចក្តីនៃភាពជាអ្នកមានចំណែកស្មើគ្នាជាដំបូង ដោយពាក្យថា «yena hi saddhiṃ» ជាដើម។ ដោយពាក្យថា «phassenapi phuṭṭhāyeva nāma» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ បើកសម្តែងនូវសេចក្តីនៃការប៉ះពាល់ដោយសម្ផស្សជាទីពីរ ដែលពោលទុកដោយពាក្យថា «api cesā» ជាដើម និងបើកសម្តែងនូវសេចក្តីជាហេតុដទៃទៀត ដោយពាក្យដទៃទៀត។ ពិរោះថា ភាពជាអ្នកមានចំណែកស្មើគ្នា ភាពជាអ្នកប៉ះពាល់ និងភាពជាហេតុ ឈ្មោះថា ផុសនា (ការប៉ះពាល់)។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងបើកសម្តែងនូវសេចក្តីទីមួយនោះឯងម្តងទៀត ព្រោះយល់ថាជាសេចក្តីដែលដឹងបានដោយកម្រ ទើបពោលពាក្យថា «tatrāssa» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា «ṭhapetvā tāni aṅgāni sesā atirekapaṇṇāsadhammā» នេះ វេទនា និងសោមនស្សិន្ទ្រិយ ត្រូវបានប្រមូលចូលហើយ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «cattāro khandhā honti» (ខន្ធទាំងឡាយ ៤ តែងមាន)។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ សុខៈដែលវេទនា និងសោមនស្សិន្ទ្រិយគប្បីប៉ះពាល់ និងព្រោះធម៌ទាំង ៣ នោះ មិនមានសភាពផ្សេងគ្នា ការប៉ះពាល់នូវសុខៈនោះ ដោយធម៌នោះឯង តែងមិនមានឬ? មិនមានឡើយ ព្រោះព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ ពោលទុកហើយនូវការបាននូវសភាវៈនៃការពិចារណាដ៏មុតមាំ ដោយអត្ថថាជាការសោយអារម្មណ៍ និងភាពជាធំ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «ṭhapetvā tāni aṅgāni» នេះ ជាពហុវចនៈ ព្រោះអង្គទាំងឡាយមានច្រើន។ ចំណែកឯក្នុងអង្គទាំងនោះ គប្បីធ្វើការផ្សំផ្គុំសូម្បីតែមួយៗ ដោយពាក្យថា «vitakkaṃ ṭhapetvā» ជាដើម។ ក្នុងទីនោះ ក្នុងការផ្សំផ្គុំពាក្យថា «sukhaṃ ṭhapetvā» នេះ ធម៌ដែលសេសសល់ គឺជាខន្ធ ៣ ក្នុងការផ្សំផ្គុំដទៃទៀត គឺជាខន្ធ ៤។ ក្នុងការផ្សំផ្គុំទាំងពួង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ បញ្ចូលខន្ធ ៣ ទៅក្នុងខន្ធ ៤ ហើយ ទើបពោលថា «cattāro khandhā honti»។

၂. ယော အသမယဝိမောက္ခေန ဧကစ္စေဟိ အာသဝေဟိ ဝိမုတ္တော အသမယဝိမောက္ခူပနိဿယလာဘေန စ သာတိသယေန သမယဝိမောက္ခေန, သော ဧဝ သမယဝိမုတ္တော. သော ဟိ တေန ဝိမုတ္တော ဈာနလာဘီ သေက္ခော ရူပါရူပဘဝတော အပုနရာဝဋ္ဋကော ကာမရာဂါဒီဟိ တထာဝိမုတ္တောဝ ဟောတီတိ သမယဝိမုတ္တပညတ္တိံ လဒ္ဓုံ အရဟတိ. ပုထုဇ္ဇနော ပန ဈာနလာဘီ ပုနရာဝဋ္ဋကဓမ္မော ပုန ကာမရာဂါဒိသမုဒါစာရဘာဝတော ဝိမုတ္တော နာမ န ဟောတီတိ သမယဝိမုတ္တပညတ္တိံ နာရဟတိ, တေန သော ‘‘သမယဝိမုတ္တော’’တိ န ဝုတ္တော. အရဟတော ပန အပရိက္ခီဏာ အာသဝါ နတ္ထိ, ယတော ဝိမုစ္စေယျ. ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရမတ္တာ ဟိ တဿ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခာတိ. တသ္မာ တဿ န အဋ္ဌ ဝိမောက္ခာ သမယဝိမုတ္တပညတ္တိဘာဝဿ အသမယဝိမုတ္တပညတ္တိဘာဝဿ ဝါ ကာရဏံ. တဒကာရဏဘာဝမေဝ ဒဿေတုံ [Pg.32] ‘‘န ဟေဝ ခေါ…ပေ… ဝိဟရတီ’’တိ ဝုတ္တံ, န သုက္ခဝိပဿကဿေဝ အသမယဝိမုတ္တဘာဝံ ဒဿေတုန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သဗ္ဗောပိ ဟိ အရဟာ အသမယဝိမုတ္တောတိ. ဗာဟိရာနန္တိ လောကုတ္တရတော ဗဟိဘူတာနံ, လောကိယာနန္တိ အတ္ထော.

២. បុគ្គលណា រួចផុតចាកអាសវៈខ្លះ ដោយអសមយវិមោក្ខ ផង និងរួចផុតដោយសមយវិមោក្ខដ៏ក្រៃលែង ព្រោះបាននូវឧបនិស្ស័យនៃអសមយវិមោក្ខផង បុគ្គលនោះឯង ឈ្មោះថា សមយវិមុត្តៈ។ ពិរោះថា បុគ្គលនោះ ជាអ្នកបានឈាន ជាសេក្ខបុគ្គល រួចផុតហើយដោយសមយវិមោក្ខនោះ មិនត្រឡប់មកវិញចាករូបភព និងអរូបភព ជាអ្នករួចផុតហើយយ៉ាងនោះឯង ចាកកាមរាគៈជាដើម ហេតុនោះ ទើបគួរបាននូវបញ្ញត្តិថា សមយវិមុត្តៈ។ ចំណែកឯបុថុជ្ជនដែលជាអ្នកបានឈាន មានសភាពត្រូវត្រឡប់មកវិញ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃកាមរាគៈជាដើមជាថ្មីទៀត មិនឈ្មោះថារួចផុតឡើយ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ទើបមិនគួរបាននូវបញ្ញត្តិថា សមយវិមុត្តៈឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបមិនត្រាស់ហៅបុគ្គលនោះថា «សមយវិមុត្តៈ»។ ចំណែកឯព្រះអរហន្ត មិនមានអាសវៈដែលមិនទាន់អស់ឡើយ ដែលជាហេតុនាំឲ្យរួចផុត។ ពិរោះថា វិមោក្ខទាំង ៨ របស់ព្រះអរហន្តនោះ គ្រាន់តែជាធម៌សម្រាប់នៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្នប៉ុណ្ណោះ។ ហេតុនោះ វិមោក្ខទាំង ៨ របស់ព្រះអរហន្តនោះ មិនមែនជាហេតុនៃភាពជាសមយវិមុត្តបញ្ញត្តិ ឬជាអសមយវិមុត្តបញ្ញត្តិឡើយ។ គួរជ្រាបថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា «na heva kho...pe... viharati» ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពមិនមែនជាហេតុនោះឯង មិនមែនដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាអសមយវិមុត្តៈនៃព្រះសុខវិបស្សកៈតែម្យ៉ាងឡើយ។ ពិរោះថា សូម្បីព្រះអរហន្តទាំងពួង ក៏ឈ្មោះថា អសមយវិមុត្តៈ ដែរ។ ពាក្យថា «bāhirānaṃ» មានសេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលនៅខាងក្រៅចាកលោកុត្តរធម៌ គឺលោកិយធម៌។

၃. အရူပက္ခန္ဓနိဗ္ဗာနမတ္တဝါစကော အရူပသဒ္ဒေါ န ဟောတီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ရူပတော အည’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. စိတ္တမဉ္ဇူသန္တိ သမာဓိံ. အဘိညာဒီနဉှိ ဓမ္မာနံ ပါဒကဘာဝေန သမာဓိ မဉ္ဇူသာသဒိသော ဟောတိ. အဒ္ဓါနံ ဖရိတုန္တိ ဒီဃကာလံ ဗျာပေတုံ, ပဝတ္တေတုန္တိ အတ္ထော. ‘‘သမ္မဇ္ဇိတဗ္ဗ’’န္တိ စိန္တေတွာ တတ္ထ အာဒရဿ အကတတ္တာ ဝတ္တဘေဒေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝံ ဝတ္တဘေဒမတ္တေန နဋ္ဌာ ပန သမာပတ္တိ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီဟိ နဋ္ဌာ ဝိယ န ကိဉ္စေန ပစ္စာဟရိတဗ္ဗာ ဟောတိ မန္ဒပါရိပန္ထကတ္တာ, တသ္မာ ဝတ္တသမိတကရဏမတ္တေနေဝ ပစ္စာဟရိတဗ္ဗတ္တာ ‘‘အပ္ပေန္တောဝ နိသီဒီ’’တိ အာဟ.

៣. ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ ពោលពាក្យថា «rūpato aññaṃ» (ធម៌ផ្សេងចាករូប) ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញថា ពាក្យថា «arūpa» មិនមែនជាពាក្យពោលត្រឹមតែអរូបក្ខន្ធ និងព្រះនិព្វានប៉ុណ្ណោះឡើយ។ ពាក្យថា «cittamañjūsa» (ប្រអប់នៃចិត្ត) សំដៅយកសមាធិ។ ពិរោះថា សមាធិ តែងប្រៀបដូចជាប្រអប់ ព្រោះជាគ្រឹះនៃធម៌ទាំងឡាយមានអភិញ្ញាជាដើម។ ពាក្យថា «addhānaṃ pharituṃ» មានសេចក្តីថា ដើម្បីផ្សព្វផ្សាយ ឬដើម្បីឲ្យប្រព្រឹត្តទៅអស់កាលដ៏យូរ។ គួរជ្រាបថា ការដាច់វ័ត (វត្សភេទ) តែងមាន ព្រោះការមិនធ្វើនូវសេចក្តីគោរពក្នុងកិច្ចនោះ ដោយគិតថា «យើងគួរលះបង់»។ ប៉ុន្តែ សមាបត្តិដែលសាបសូន្យទៅត្រឹមតែការដាច់វ័តយ៉ាងនេះ មិនមែនជាធម៌ដែលបុគ្គលគប្បីនាំមកវិញដោយលំបាក ដូចជាសមាបត្តិដែលសាបសូន្យទៅដោយកាមច្ឆន្ទៈជាដើមឡើយ ព្រោះមានអន្តរាយតិចតួច ហេតុនោះ ព្រោះជាធម៌ដែលបុគ្គលគប្បីនាំមកវិញបានត្រឹមតែការធ្វើវ័តឲ្យស្មើគ្នា ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ ពោលថា «appentova nisīdi» (ចូលកាន់ឈានហើយអង្គុយនៅ)។

၄. အတ္တနော အနုရူပေန ပမာဒေန ဝီတိနာမေန္တာနမ္ပိ သမာပတ္တိ န ကုပ္ပတီတိ ပရိဟီနော နာမ န ဟောတိ, တသ္မိံ တသ္မိံ ဗျာသင်္ဂေ ပဋိသံဟဋမတ္တေ သမာပဇ္ဇိတုံ သမတ္ထတာယာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ကိဿ ပန, ဘန္တေ, ခီဏာသဝဿ ဘိက္ခုနော လာဘသက္ကာရသိလောကော အန္တရာယာယာတိ? ယာ ဟိဿ သာ, အာနန္ဒ, အကုပ္ပာ စေတောဝိမုတ္တိ, နာဟံ တဿာ လာဘသက္ကာရသိလောကံ အန္တရာယာယ ဝဒါမိ. ယေ စ ခွဿ, အာနန္ဒ, အပ္ပမတ္တဿ အာတာပိနော ပဟိတတ္တဿ ဝိဟရတော ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာ အဓိဂတာ, တေသာဟမဿ လာဘသက္ကာရသိလောကံ အန္တရာယာယ ဝဒါမီ’’တိ သုတ္တေ (သံ. နိ. ၂.၁၇၉) ပန သမယေန သမယံ အာပဇ္ဇနေန ပရိဟရိတဗ္ဗာနံ သမာပတ္တိသုခဝိဟာရာနံ တသ္မိံ တသ္မိံ ဗျာသင်္ဂကာလေ အနိပ္ဖတ္တိတော လာဘသက္ကာရသိလောကော အန္တရာယောတိ ဝုတ္တောတိ အဓိပ္ပာယေနဿ တေန အဝိရောဓော ဝေဒိတဗ္ဗော.

៤. ព្រះតម្រាស់ថា Attano anurūpena pamādena vītināmentānampi samāpatti na kuppatīti នេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា សូម្បីតែបុគ្គលទាំងឡាយដែលកន្លងពេលទៅដោយសេចក្តីប្រមាទដ៏សមគួរដល់ខ្លួន ក៏សមាបត្តិមិនកម្រើកឡើយ ឈ្មោះថាជាអ្នកមិនសាបសូន្យ ព្រោះភាពជាអ្នកអាចចូលសមាបត្តិបាន ត្រឹមតែក្នុងខណៈដែលការជំពាក់ចិត្តក្នុងអារម្មណ៍នោះៗ ត្រូវបានបន្ទោបង់ទៅ។ ចំណែកក្នុងព្រះសូត្រថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះលាភសក្ការៈ និងសេចក្តីសរសើរ តើជាអន្តរាយដល់ភិក្ខុជាព្រះខីណាស្រពឬ? ម្នាលអានន្ទ ចេតោវិមុត្តិដែលមិនកម្រើកណា របស់ភិក្ខុនោះមាន តថាគតមិនពោលថា លាភសក្ការៈ និងសេចក្តីសរសើរ ជាអន្តរាយដល់ចេតោវិមុត្តិដែលមិនកម្រើកនោះឡើយ។ ម្នាលអានន្ទ ចំណែកឯទិដ្ឋធម្មសុខវិហារធម៌ទាំងឡាយណា ដែលភិក្ខុនោះជាអ្នកមិនប្រមាទ មានព្យាយាមដុតកំដៅកិលេស មានចិត្តបញ្ជូនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន សម្រេចបានហើយ តថាគតពោលថា លាភសក្ការៈ និងសេចក្តីសរសើរ ជាអន្តរាយដល់ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារធម៌ទាំងឡាយនោះរបស់ភិក្ខុនោះវិញ» ដូច្នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា លាភសក្ការៈ និងសេចក្តីសរសើរ ជាអន្តរាយ ព្រោះមិនសម្រេចបាននូវសមាបត្តិសុខវិហារធម៌ទាំងឡាយ ដែលបុគ្គលគប្បីនាំទៅដោយការចូលសមាបត្តិតាមកាលដ៏សមគួរ ក្នុងខណៈដែលចិត្តជំពាក់ក្នុងអារម្មណ៍នោះៗ។ ដោយអធិប្បាយនេះ គប្បីជ្រាបថា មិនមានការផ្ទុយគ្នាជាមួយនឹងពាក្យនោះឡើយ។

၅. ဓမ္မာနံ…ပေ… ပီတိ ဧတ္ထ ‘‘ဓမ္မေဟီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဣဓ ဟိ တာဟိ သမာပတ္တီဟိ ပရိဟာယေယျာတိ ဓမ္မေဟိ ပုဂ္ဂလဿ ပရိဟာနမ္ပိ အပရိဟာနမ္ပိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ စ ပုဂ္ဂလဿ ပမာဒမာဂမ္မ တာ သမာပတ္တိယော ကုပ္ပေယျုန္တိ ဓမ္မာနံ ကုပ္ပနံ အကုပ္ပနဉ္စ ဝုတ္တံ, ပုဂ္ဂလဿ ပန ပရိဟာနဓမ္မာနမေဝ ဝိနာသောတိ ဝစနနာနတ္တမတ္တေန ဝစနတ္ထနာနတ္တမတ္တေန ဝါ ပရိယာယန္တရတာ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

៥. ក្នុងពាក្យថា Dhammānaṃ…pe… pī នេះ គប្បីពោលថា «dhammehi»។ ព្រោះថាក្នុងទីនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សេចក្តីសាបសូន្យផង សេចក្តីមិនសាបសូន្យផង របស់បុគ្គលចាកធម៌ទាំងឡាយ ដោយព្រះតម្រាស់ថា «គប្បីសាបសូន្យចាកសមាបត្តិទាំងឡាយនោះ»។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យទាំងពីរនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សេចក្តីកម្រើក និងសេចក្តីមិនកម្រើកនៃធម៌ទាំងឡាយ ដោយព្រះតម្រាស់ថា «សមាបត្តិទាំងឡាយនោះ គប្បីកម្រើក ព្រោះអាស្រ័យសេចក្តីប្រមាទរបស់បុគ្គល» ប៉ុន្តែ សេចក្តីសាបសូន្យរបស់បុគ្គល ក៏គឺសេចក្តីវិនាសនៃធម៌ទាំងឡាយនោះឯង។ ហេតុនោះ គប្បីយល់ឃើញថា ភាពជាវិធីផ្សេងគ្នានេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុក ត្រឹមតែដោយភាពប្លែកគ្នានៃពាក្យ ឬដោយភាពប្លែកគ្នានៃអត្ថនៃពាក្យប៉ុណ្ណោះ។

၇-၈. စေတနာ [Pg.33] သမာပတ္တိစေတနာ တဒါယူဟနာ စ. အနုရက္ခဏာ သမာပတ္တိဥပကာရာနုပကာရပရိဂ္ဂါဟိကာ ပညာသဟိတာ သတိ. တာဟိ စေတိယမာနအနုရက္ခိယမာနသမာပတ္တီနံ ဘဗ္ဗာ စေတနာဘဗ္ဗာ အနုရက္ခဏာဘဗ္ဗာ.

៧-៨. ពាក្យថា Cetanā បានដល់ សមាបត្តិចេតនា និងចេតនាដែលប្រឹងប្រែងក្នុងសមាបត្តិនោះ។ ពាក្យថា Anurakkhaṇā បានដល់ សតិដែលប្រកបដោយបញ្ញា ដែលកំណត់កាន់យកនូវធម៌ជាឧបការៈ និងមិនជាឧបការៈដល់សមាបត្តិ។ បុគ្គលដែលគួរដល់សមាបត្តិទាំងឡាយ ដែលត្រូវបានដាស់តឿន និងត្រូវបានរក្សាដោយចេតនា និងអនុរក្សណាទាំងនោះ ឈ្មោះថា ចេតនាភព្វៈ និងអនុរក្សណាភព្វៈ។

၁၀. ပုထုဇ္ဇနဂေါတ္တန္တိ ပုထုဇ္ဇနသိက္ခံ, ပုထုဇ္ဇနဂတာ တိဿော သိက္ခာ အတိက္ကန္တာတိ အတ္ထော. တာ ဟိ သံယောဇနတ္တယာနုပစ္ဆေဒေန ‘‘ပုထုဇ္ဇနသိက္ခာ’’တိ ဝုစ္စန္တီတိ.

១០. ពាក្យថា Puthujjanagottaṃ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា កន្លងផុតនូវបុថុជ្ជនសិក្ខា គឺសិក្ខាទាំង ៣ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសន្តាននៃបុថុជ្ជន។ ព្រោះថាសិក្ខាទាំង ៣ នោះ ឈ្មោះថា «បុថុជ្ជនសិក្ខា» ព្រោះមិនអាចកាត់ផ្តាច់នូវសំយោជនៈទាំង ៣ បាន។

၁၁. အရဟတ္တမဂ္ဂဋ္ဌော စ ဝဋ္ဋဘယတော ပညုဗ္ဗေဂေန ဥဗ္ဗိဇ္ဇန္တော ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသံယောဇနေဟိ ဥပရတောတိ ဘယူပရတော နာမာတိ အာဟ ‘‘သတ္တ သေက္ခာ ဘယူပရတာ’’တိ.

១១. ព្រះសេក្ខបុគ្គលសូម្បីតែលោកស្ថិតនៅក្នុងអរហត្តមគ្គ កាលតក់ស្លុតដោយសេចក្តីតក់ស្លុតគឺបញ្ញា ចំពោះភ័យក្នុងវដ្តសង្សារ ក៏វៀរចាកឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនៈទាំងឡាយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ភយូបរតៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «satta sekkhā bhayūparatā» (សេក្ខបុគ្គលទាំង ៧ ពួក ជាភយូបរតៈ)។

၁၂. ဘဝင်္ဂပညာဝိရဟိတာ ‘‘ဝိပါကာဝရဏေန သမန္နာဂတာ’’တိ ဣမိနာ ဂဟိတာတိ တိဟေတုကပဋိသန္ဓိကာ ကေစိ ‘‘ဒုပ္ပညာ’’တိ ဣမိနာ ဂယှန္တီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အပ္ပဋိလဒ္ဓမဂ္ဂဖလူပနိဿယာ’’တိ. ပညာယ ဟိ ဝိနာ န တဒုပနိဿယော အတ္ထီတိ.

១២. ពួកបុគ្គលដែលប្រាសចាកភវង្គបញ្ញា ត្រូវបានសង្គ្រោះដោយពាក្យថា «vipākāvaraṇena samannāgatā» (ប្រកបដោយវិបាកាវរណៈ) នេះឯង។ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញថា ពួកបុគ្គលដែលមានតិហេតុកបដិសន្ធិខ្លះ ដែលជាអ្នកមានបញ្ញាទន់ខ្សោយ ត្រូវបានសង្គ្រោះដោយពាក្យថា «duppaññā» (ដុប្បញ្ញា) នេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា «appaṭiladdhamaggaphalūpanissayā» (អ្នកមិនទាន់បានសម្រេចនូវឧបនិស្ស័យនៃមគ្គនិងផល)។ ព្រោះថា បើប្រាសចាកបញ្ញាហើយ ឧបនិស្ស័យនៃមគ្គនិងផលនោះ មិនអាចមានឡើយ។

၁၄. ယတ္ထ နိယတာနိယတဝေါမိဿာ ပဝတ္တိ အတ္ထိ, တတ္ထေဝ နိယတဓမ္မာ ဟောန္တီတိ ဥတ္တရကုရူသု တဒဘာဝါ နိယတော နာမ နတ္ထီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယာ ပန ဥတ္တရကုရုကာန’’န္တိအာဒိမာဟ.

១៤. ក្នុងបុគ្គលទាំងឡាយណា ការប្រព្រឹត្តទៅដែលច្រឡូកច្រឡំដោយនិយតធម៌ និងអនិយតធម៌មាន និយតធម៌ទាំងឡាយរមែងមានក្នុងបុគ្គលទាំងឡាយនោះឯង។ ដើម្បីបង្ហាញថា និយតធម៌មិនមានឡើយ ក្នុងពួកមនុស្សនៅឧត្តរកុរុទ្វីប ព្រោះមិនមានការប្រព្រឹត្តទៅដែលច្រឡូកច្រឡំនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «yā pana uttarakurukānaṃ»។

၁၆. တေရသသု သီသေသု ပလိဗောဓသီသာဒီနိ ပဝတ္တသီသဉ္စ ပရိယာဒိယိတဗ္ဗာနိ, အဓိမောက္ခသီသာဒီနိ ပရိယာဒကာနိ, ပရိယာဒကဖလံ ဂေါစရသီသံ. တဉှိ ဝိသယဇ္ဈတ္တဖလဝိမောက္ခောတိ. ပရိယာဒကဿ မဂ္ဂဿ ဖလဿ စ အာရမ္မဏံ သင်္ခါရသီသံ သင်္ခါရဝိဝေကဘူတော နိရောဓောတိ ပရိယာဒိယိတဗ္ဗာနံ ပရိယာဒကဖလာရမ္မဏာနံ သဟ ဝိယ သံသိဒ္ဓိဒဿနေန သမသီသိဘာဝံ ဒဿေတုံ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ (ပဋိ. မ. ၁.၈၇) တေရသ သီသာနိ ဝုတ္တာနိ. ဣဓ ပန ‘‘အပုဗ္ဗံ အစရိမံ အာသဝပရိယာဒါနဉ္စ ဟောတိ ဇီဝိတပရိယာဒါနဉ္စာ’’တိ ဝစနတော တေသု ကိလေသပဝတ္တသီသာနမေဝ ဝသေန ယောဇနံ ကရောန္တော ‘‘တတ္ထ ကိလေသသီသ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပဝတ္တသီသမ္ပိ ဝဋ္ဋတော ဝုဋ္ဌဟန္တော မဂ္ဂေါ စုတိတော ဥဒ္ဓံ အပ္ပဝတ္တိကရဏဝသေန ယဒိပိ ပရိယာဒိယတိ, ယာဝ ပန စုတိ, တာဝ ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝတော ‘‘ပဝတ္တသီသံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ [Pg.34] စုတိစိတ္တံ ပရိယာဒိယတီ’’တိ အာဟ. ကိလေသပရိယာဒါနေန ပန အတ္တနော အနန္တရံ ဝိယ နိပ္ဖာဒေတဗ္ဗာ ပစ္စဝေက္ခဏဝါရာ စ ကိလေသပရိယာဒါနဿေဝ ဝါရာတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟန္တိ. ‘‘ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၇၈; သံ. နိ. ၃.၁၂, ၁၄) ဝစနတော ဟိ ပစ္စဝေက္ခဏပရိသမာပနေန ကိလေသပရိယာဒါနံ သမာပိတံ နာမ ဟောတိ. တံ ပန ပရိသမာပနံ ယဒိ စုတိစိတ္တေန ဟောတိ, တေနေဝ ဇီဝိတပရိသမာပနဉ္စ ဟောတီတိ ဣမာယ ဝါရစုတိသမတာယ ကိလေသပရိယာဒါနဇီဝိတပရိယာဒါနာနံ အပုဗ္ဗာစရိမတာ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဝါရသမတာယာ’’တိ. ဘဝင်္ဂံ ဩတရိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ ဧတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာနစိတ္တမေဝ ဘဝင်္ဂေါတရဏဘာဝေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

១៦. ក្នុងបណ្តាធម៌ជាកំពូលទាំង ១៣ ធម៌មានបលិពោធសីសៈជាដើម និងបវត្តសីសៈ ឈ្មោះថា ធម៌ដែលគប្បីអស់ទៅ ធម៌មានអធិមោក្ខសីសៈជាដើម ឈ្មោះថា ធម៌ដែលធ្វើឲ្យអស់ទៅ ផលនៃធម៌ដែលធ្វើឲ្យអស់ទៅ ឈ្មោះថា គោចរសីសៈ។ ព្រោះថា ផលនោះ ជាផលវិមោក្ខដែលជាវិស័យខាងក្នុងរបស់ព្រះមានព្រះភាគ។ អារម្មណ៍នៃមគ្គ និងផលដែលធ្វើឲ្យអស់ទៅ ឈ្មោះថា សង្ខារសីសៈ បានដល់ និរោធដែលជាទីស្ងប់រម្ងាប់ចាកសង្ខារទាំងឡាយ។ ធម៌ជាកំពូលទាំង ១៣ ត្រូវបានត្រាស់ទុកក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាសមសីសីបុគ្គល ដោយការបង្ហាញនូវការសម្រេចបានព្រមគ្នា នៃធម៌ទាំងឡាយដែលគប្បីអស់ទៅ និងធម៌ទាំងឡាយដែលជាអារម្មណ៍នៃផលដែលធ្វើឲ្យអស់ទៅ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រោះមានព្រះតម្រាស់ថា «apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañca» (ការអស់ទៅនៃអាសវៈ និងការអស់ទៅនៃជីវិត រមែងមានមិនមុនមិនក្រោយគ្នា) ព្រះសង្គហការាចារ្យ កាលចង់សម្របសម្រួលសេចក្តីដោយអំណាចនៃកិលេសសីសៈ និងបវត្តសីសៈទាំងឡាយនោះឯង ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «tattha kilesasīsaṃ»។ ក្នុងពាក្យនោះ សូម្បីតែបវត្តសីសៈ មគ្គដែលចេញចាកវដ្តសង្សារ សូម្បីតែធ្វើឲ្យអស់ទៅដោយអំណាចនៃការមិនឲ្យប្រព្រឹត្តទៅតទៅទៀត ខាងក្រោយអំពីចុតិចិត្តក៏ដោយ ប៉ុន្តែ ដរាបណាការចុតិមិនទាន់មានទេ ដរាបនោះការប្រព្រឹត្តទៅនៅតែមាន ហេតុនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា «បវត្តសីសៈ គឺជីវិតិន្រ្ទិយ និងចុតិចិត្ត រមែងអស់ទៅ»។ ម៉្យាងទៀត បច្ចវេក្ខណវារៈទាំងឡាយដែលគប្បីឲ្យសម្រេច ហាក់ដូចជាលំដាប់បន្ទាប់នៃខ្លួន ដោយការអស់ទៅនៃកិលេស ក៏គួរពោលថា ជាវារៈនៃការអស់ទៅនៃកិលេសនោះឯង។ ព្រោះថា ព្រោះមានព្រះតម្រាស់ថា «Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotīti» (កាលចិត្តរួចចម្លងហើយ ញាណរមែងកើតឡើងថា ចិត្តរួចចម្លងហើយ) ដូច្នេះ ការអស់ទៅនៃកិលេស ឈ្មោះថាសម្រេចហើយ ដោយការចប់សព្វគ្រប់នៃបច្ចវេក្ខណវារៈ។ ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើការចប់សព្វគ្រប់នោះ មានឡើងដោយចុតិចិត្ត ការចប់សព្វគ្រប់នៃជីវិត ក៏រមែងមានដោយចុតិចិត្តនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ដោយភាពស្មើគ្នានៃវារៈ និងចុតិចិត្តនេះ ភាពមិនមុនមិនក្រោយគ្នានៃការអស់ទៅនៃកិលេស និងការអស់ទៅនៃជីវិត រមែងមាន ហេតុនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា «vārasamatāya»។ ក្នុងពាក្យថា «ចុះកាន់ភវង្គហើយបរិនិព្វាន» នេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះសង្គហការាចារ្យសំដៅយកតែបរិនិព្វានចិត្តប៉ុណ្ណោះ ដោយភាពជាការចុះកាន់ភវង្គ។

၁၇. မဟာပယောဂေါတိ မဟာကိရိယော ဝိပတ္တိကရဏမဟာမေဃုဋ္ဌာနာကာရဝိနာသော. တိဋ္ဌေယျာတိ ဝိနာသော နပ္ပဝတ္တေယျာတိ အတ္ထော.

១៧. ពាក្យថា Mahāpayogo បានដល់ មហាកិរិយា គឺសេចក្តីវិនាសដែលមានអាការៈដូចជាការកើតឡើងនៃមហាមេឃដែលធ្វើឲ្យវិនាស។ ពាក្យថា Tiṭṭheyya មានសេចក្តីអធិប្បាយថា សេចក្តីវិនាសមិនគប្បីប្រព្រឹត្តទៅ។

၁၈. အရဏီယတ္တာတိ ပယိရုပါသိတဗ္ဗတ္တာ.

១៨. ពាក្យថា Araṇīyattā មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះភាពជាធម៌ដែលគប្បីចូលទៅសេពគប់។

၂၀. ယာယ ကတကိစ္စတာ ဟောတိ, တာယ အဂ္ဂဝိဇ္ဇာယ အဓိဂတာယ တေဝိဇ္ဇတာဘာဝေါ နိပ္ပရိယာယတာ, သာ စ အာဂမနဝသေန သိဒ္ဓါ သာတိသယာ တေဝိဇ္ဇတာတိ အာဟ ‘‘အာဂမနီယမေဝ ဓုရ’’န္တိ.

២០. ភាពជាអ្នកមានកិច្ចធ្វើរួចហើយ រមែងមានដោយសារអគ្គវិជ្ជាណា កាលបើអគ្គវិជ្ជានោះត្រូវបានសម្រេចហើយ ភាពជាអ្នកមានវិជ្ជា ៣ ឈ្មោះថាជាសភាវៈពិតប្រាកដ។ ម៉្យាងទៀត ភាពជាអ្នកមានវិជ្ជា ៣ នោះ ជាវិជ្ជា ៣ ដ៏វិសេសវិសាល ដែលសម្រេចបានដោយអំណាចនៃការមកដល់ ហេតុនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា «āgamanīyameva dhuraṃ»។

၂၂. တတ္ထ စာတိ နိမိတ္တတ္ထေ ဘုမ္မံ, သဗ္ဗညုတညာဏပ္ပတ္တိယာ အာဓာရဘာဝေ ဝါ. တတ္ထေဝ ဟိ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တော နာမ ဟောတီတိ.

២២. ពាក្យថា Tattha ca នេះ ជាសត្តមីវិភត្តក្នុងអត្ថនៃនិមិត្ត ឬក្នុងន័យម្យ៉ាងទៀត ក្នុងន័យជាទីតាំងនៃការសម្រេចបាននូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនោះឯង ឈ្មោះថាជាអ្នកដល់នូវភាពជាព្រះសព្វញ្ញូ។

၂၃. အနနုဿုတေသု ဓမ္မေသူတိ စ အနနုဿုတေသု သစ္စေသူတိ အတ္ထော.

២៣. ពាក្យថា Ananussutesu dhammesu មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ក្នុងធម៌គឺសច្ចៈទាំងឡាយដែលមិនធ្លាប់បានឮបានស្តាប់ពីមុនមក។

၂၄. ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒိကေ (မ. နိ. ၂.၂၄၈; ၃.၃၁၂; ပဋိ. မ. ၁.၂၀၉; ဓ. သ. ၂၄၈) နိရောဓသမာပတ္တိအန္တေ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ဝတွာ ‘‘ယတော ခေါ, အာနန္ဒ, ဘိက္ခု ဣမေ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ, ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ. အယံ ဝုစ္စတိ, အာနန္ဒ, ဘိက္ခု ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ ယဒိပိ မဟာနိဒါနသုတ္တေ ဝုတ္တံ, တံ ပန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တသေဋ္ဌဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဣဓ ကီဋာဂိရိသုတ္တဝသေန သဗ္ဗဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တသင်္ဂဟတ္ထံ ‘‘အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော သဟဇာတနာမကာယေန ပဋိလဘိတွာ ဝိဟရတီ’’တိ အာဟ. ကီဋာဂိရိသုတ္တေ [Pg.35] ဟိ ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ပုဂ္ဂလော ယေ တေ သန္တာ ဝိမောက္ခာ အတိက္ကမ္မ ရူပေ အာရုပ္ပာ, တေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ, ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ပုဂ္ဂလော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ (မ. နိ. ၂.၁၈၂) အရူပသမာပတ္တိဝသေန စတ္တာရော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာ ဝုတ္တာ, ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တသေဋ္ဌော စ ဝုတ္တလက္ခဏောပပတ္တိတောတိ. ကာယသက္ခိမှိပိ ဧသေဝ နယော.

២៤. សូម្បីតែក្នុងមហានិទានសូត្រ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់នូវវិមោក្ខទាំង ៨ មានពាក្យថា «Rūpī rūpāni passati» ជាដើម ដែលមាននិរោធសមាបត្តិជាទីបំផុត រួចហើយទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលអានន្ទ ក្នុងកាលណាភិក្ខុពាល់ត្រូវនូវវិមោក្ខទាំង ៨ នេះដោយកាយ ហើយសម្រេចសម្រាន្តនៅ ទាំងអាសវៈទាំងឡាយរបស់ភិក្ខុនោះក៏អស់ទៅ ព្រោះបានឃើញដោយបញ្ញា ម្នាលអានន្ទ ភិក្ខុនេះ តថាគតហៅថា ឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គល» ដូច្នេះក៏ដោយ ប៉ុន្តែ ព្រះតម្រាស់នោះ ទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គលដ៏ប្រសើរ។ ហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ ដើម្បីសង្គ្រោះយកនូវឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គលទាំងអស់ ដោយអំណាចនៃកីដាគិរិសូត្រ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា «aṭṭha samāpattiyo sahajātanāmakāyena paṭilabhitvā viharatī» (បានសម្រេចនូវសមាបត្តិទាំង ៨ ដោយសហជាតនាមកាយ ហើយសម្រេចសម្រាន្តនៅ)។ ព្រោះថាក្នុងកីដាគិរិសូត្រ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងសាសនានេះ បុគ្គលខ្លះ ពាល់ត្រូវនូវអរូបសមាបត្តិទាំងឡាយណា ដែលជាធម៌ស្ងប់រម្ងាប់ កន្លងផុតនូវរូបធម៌ ដោយកាយ ហើយសម្រេចសម្រាន្តនៅ ទាំងអាសវៈទាំងឡាយរបស់បុគ្គលនោះក៏អស់ទៅ ព្រោះបានឃើញដោយបញ្ញា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលនេះ តថាគតហៅថា ឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គល» ដូច្នេះ ទ្រង់ត្រាស់ទុកនូវឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គល ៤ ពួក ដោយអំណាចនៃអរូបសមាបត្តិ និងទ្រង់ត្រាស់ទុកនូវឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គលដ៏ប្រសើរ ព្រោះការសម្រេចបាននូវលក្ខណៈដែលបានពោលហើយនោះឯង។ សូម្បីតែក្នុងកាយសក្ខីបុគ្គល ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီတိ န အာသဝါ ပညာယ ပဿန္တိ, ဒဿနကာရဏာ ပန ပရိက္ခီဏာ ဒိသွာ ပရိက္ခီဏာတိ ဝုတ္တာ. ဒဿနာယတ္တပရိက္ခယတ္တာ ဧဝ ဟိ ဒဿနံ ပုရိမကိရိယာ ဟောတီတိ. နာမနိဿိတကော ဧသောတိ ဧသော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ရူပတော မုစ္စိတွာ နာမံ နိဿာယ ဌိတော ပုန တတော မုစ္စနတော ‘‘နာမနိဿိတကော’’တိ ဝတွာ တဿ စ သာဓကံ သုတ္တံ ဝတွာ ‘‘ကာယဒွယတော သုဝိမုတ္တတ္တာ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ အာဟာတိ အတ္ထော. သုတ္တေ ဟိ အာကိဉ္စညာယတနလာဘိနော ဥပသီဝဗြာဟ္မဏဿ ဘဂဝတာ နာမကာယာ ဝိမုတ္တောတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တောတိ မုနိ အက္ခာတောတိ.

ក្នុងពាក្យថា «ទាំងអាសវៈទាំងឡាយរបស់បុគ្គលនោះក៏អស់ទៅ ព្រោះបានឃើញដោយបញ្ញា» នេះ មិនមែនមានន័យថា អាសវៈទាំងឡាយឃើញដោយបញ្ញានោះទេ ប៉ុន្តែ ព្រោះអាសវៈទាំងឡាយអស់ទៅដោយហេតុនៃការឃើញ ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា «អស់ទៅព្រោះបានឃើញ»។ ព្រោះថា ការឃើញដោយបញ្ញា រមែងជាកិរិយាប្រព្រឹត្តទៅមុន ព្រោះការអស់ទៅនៃកិលេស គឺអាស្រ័យលើការឃើញនោះឯង។ ពាក្យថា Nāmanissitako eso មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គលនេះ រួចផុតចាករូបហើយ អាស្រ័យនូវនាមធម៌ស្ថិតនៅ ព្រោះរួចផុតចាកនាមធម៌នោះម្តងទៀត ទើបហៅថា «អ្នកអាស្រ័យនូវនាម»។ ព្រះថេរៈទីពីរ កាលពោលយ៉ាងនេះហើយ ក៏បាននាំមកនូវព្រះសូត្រជាគ្រឿងអាង រួចហើយពោលថា «ឈ្មោះថា ឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គល ព្រោះរួចផុតល្អហើយចាកកាយទាំងពីរ»។ ព្រោះថាក្នុងព្រះសូត្រ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ចំពោះឧបសីវព្រាហ្មណ៍ អ្នកបានសម្រេចអាកិញ្ចញ្ញាយតនជ្ឈាន ថា រួចផុតហើយចាកនាមកាយ ហេតុនោះ ព្រះមុនីទើបឈ្មោះថា ឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គល។

ပဌမတ္ထေရဝါဒေ ဒွီဟိ ဘာဂေဟိ ဝိမုတ္တော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော, ဒုတိယတ္ထေရဝါဒေ ဥဘတော ဘာဂတော ဝိမုတ္တောတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တောတိ, တတိယတ္ထေရဝါဒေ ဒွီဟိ ဘာဂေဟိ ဒွေ ဝါရေ ဝိမုတ္တောတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. တတ္ထ ဝိမုတ္တောတိ ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တော, ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒနေဟိ ဝါ ကာယဒွယတော ဝိမုတ္တောတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အရူပါဝစရံ ပန နာမကာယတော စ ဝိမုတ္တန္တိ နီဝရဏသင်္ခါတနာမကာယတော ဝိမုတ္တန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တဉှိ နီဝရဏဒူရီဘာဝေန နာမကာယတော ရူပတဏှာဝိက္ခမ္ဘနေန ရူပကာယတော စ ဝိမုတ္တတ္တာ ဧကဒေသေန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တံ နာမ ဟောတီတိ အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ပါဒကဘူတံ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တနာမလာဘဿ ကာရဏံ ဘဝိတုံ ယုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော.

ក្នុងវាទៈរបស់ព្រះថេរៈទីមួយ ឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គល គឺបុគ្គលដែលរួចផុតដោយចំណែកទាំងពីរ។ ក្នុងវាទៈរបស់ព្រះថេរៈទីពីរ ឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គល គឺបុគ្គលដែលរួចផុតចាកចំណែកទាំងពីរ។ ក្នុងវាទៈរបស់ព្រះថេរៈទីបី ឧភតោភាគវិមុត្តបុគ្គល គឺបុគ្គលដែលរួចផុតពីរដងដោយចំណែកទាំងពីរ។ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃវាទៈទាំងឡាយនោះ។ ក្នុងវាទៈទាំងនោះ ពាក្យថា រួចផុត គប្បីជ្រាបថា រួចផុតចាកកិលេសទាំងឡាយ ឬរួចផុតចាកកាយទាំងពីរ ដោយការកំចាត់បង់ និងការកាត់ផ្តាច់នូវកិលេសទាំងឡាយ។ ចំណែកឯពាក្យថា «រួចផុតចាកអរូបាវចរធម៌ និងនាមកាយ» នោះ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា រួចផុតចាកនាមកាយដែលពោលគឺនីវរណៈ។ ព្រោះថា អរូបាវចរជ្ឈាននោះ ឈ្មោះថាជាឧភតោភាគវិមុត្តដោយចំណែកមួយ ព្រោះរួចផុតចាកនាមកាយដោយភាពជាធម៌ឆ្ងាយចាកនីវរណៈផង ព្រោះរួចផុតចាករូបកាយដោយការកំចាត់បង់នូវរូបតណ្ហាផង។ ហេតុនោះ អរូបាវចរជ្ឈានដែលជាបាទៈនៃអរហត្តមគ្គ ទើបគួរជាហេតុនៃការបាននូវឈ្មោះថា ឧភតោភាគវិមុត្ត នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។

၂၅. ဧတေသု ဟိ ဧကောပိ အဋ္ဌဝိမောက္ခလာဘီ န ဟောတီတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တဘာဝဿ ကာရဏဘူတံ ရူပကာယတော ဝိမုတ္တံ ဧကမ္ပိ ဝိမောက္ခံ [Pg.36] အနဓိဂတောတိ အဓိပ္ပာယော. အရူပါဝစရေသု ဟိ ဧကမ္ပိ အဓိဂတော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တဘာဝကာရဏပဋိလာဘတော အဋ္ဌဝိမောက္ခေကဒေသေန တေန တံနာမဒါနေ သမတ္ထေန ‘‘အဋ္ဌဝိမောက္ခလာဘီ’’တွေဝ ဝုစ္စတိ. တေနာဟ ‘‘အရူပါဝစရဇ္ဈာနေသု ပနာ’’တိအာဒိ.

២៥. ក្នុងពាក្យថា «ក្នុងបុគ្គលទាំងឡាយនោះ សូម្បីតែម្នាក់ ក៏មិនមែនជាអ្នកបាននូវវិមោក្ខ ៨ ឡើយ» នេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា បុគ្គលនោះមិនបានសម្រេចសូម្បីតែវិមោក្ខមួយដែលរួចផុតចាករូបកាយ ដែលជាហេតុនៃភាពជាឧភតោភាគវិមុត្ត។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលបានសម្រេចសូម្បីតែអរូបាវចរជ្ឈានមួយ ព្រោះបានសម្រេចនូវហេតុនៃភាពជាឧភតោភាគវិមុត្ត រមែងហៅថា «អ្នកបាននូវវិមោក្ខ ៨» ព្រោះតែអរូបាវចរជ្ឈានមួយនោះ ដែលជាចំណែកមួយនៃវិមោក្ខ ៨ អាចឲ្យនូវឈ្មោះនោះបាន។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «arūpāvacarajjhānesu pana»។

၂၆. ဖုဋ္ဌန္တံ သစ္ဆိကရောတီတိ ဖုဋ္ဌာနံ အန္တော ဖုဋ္ဌန္တော, ဖုဋ္ဌာနံ အရူပါဝစရဇ္ဈာနာနံ အနန္တရော ကာလောတိ အဓိပ္ပာယော. အစ္စန္တသံယောဂေ စေတ္ထ ဥပယောဂဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဖုဋ္ဌာနန္တရကာလမေဝ သစ္ဆိကရောတိ သစ္ဆိကာတဗ္ဗောပါယေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဧကမန္တံ နိသီဒီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၅) ဝိယ ဘာဝနပုံသကံ ဝါ ဧတံ. ယော ဟိ အရူပဇ္ဈာနေန ရူပကာယတော နာမကာယေကဒေသတော စ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခေန ဝိမုတ္တော, တေန နိရောဓသင်္ခါတော ဝိမောက္ခော အာလောစိတော ပကာသိတော ဝိယ ဟောတိ, န ပန ကာယေန သစ္ဆိကတော. နိရောဓံ ပန အာရမ္မဏံ ကတွာ ဧကစ္စေသု အာသဝေသု ခေပိတေသု တေန သော သစ္ဆိကတော ဟောတိ, တသ္မာ သော သစ္ဆိကာတဗ္ဗံ နိရောဓံ ယထာအာလောစိတံ နာမကာယေန သစ္ဆိကရောတီတိ ကာယသက္ခီတိ ဝုစ္စတိ, န တု ဝိမုတ္တောတိ ဧကစ္စာနံ အာသဝါနံ အပရိက္ခီဏတ္တာ.

២៦. ក្នុងពាក្យថា Phuṭṭhantaṃ sacchikaroti នេះ ពាក្យថា Phuṭṭhanto បានដល់ ទីបំផុតនៃធម៌ដែលពាល់ត្រូវហើយ គឺកាលដ៏មានក្នុងលំដាប់បន្ទាប់នៃអរូបាវចរជ្ឈានទាំងឡាយដែលពាល់ត្រូវហើយ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យថា Phuṭṭhantaṃ នេះ គប្បីជ្រាបថា ប្រើប្រាស់ទុតិយាវិភត្តក្នុងអត្ថនៃអច្ចន្តសំយោគ។ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន ក្នុងកាលជាលំដាប់បន្ទាប់នៃអរូបាវចរជ្ឈានដែលពាល់ត្រូវហើយនោះឯង ដោយឧបាយដែលគប្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់។ ឬមួយក៏ពាក្យនេះ ជាភាវនបុំសកៈ ដូចជាពាក្យថា «ekamantaṃ nisīdi» ជាដើម។ ព្រោះថា បុគ្គលណាដែលរួចផុតចាករូបកាយ និងចំណែកមួយនៃនាមកាយដោយវិក្ខម្ភនវិមោក្ខ តាមរយៈអរូបជ្ឈានហើយ វិមោក្ខដែលពោលគឺនិរោធ ឈ្មោះថាជាធម៌ដែលបុគ្គលនោះបានឃើញ បានធ្វើឲ្យប្រាកដហើយ ប៉ុន្តែមិនទាន់បានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយកាយឡើយ។ ប៉ុន្តែ កាលបើបុគ្គលនោះធ្វើនូវនិរោធឲ្យជាអារម្មណ៍ ហើយកំចាត់បង់នូវអាសវៈទាំងឡាយខ្លះហើយ និរោធនោះឈ្មោះថាជាធម៌ដែលបុគ្គលនោះធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះរមែងធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវនិរោធដែលគប្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ តាមដែលបានឃើញហើយនោះ ដោយនាមកាយ ហេតុនោះ ទើបហៅថា កាយសក្ខីបុគ្គល ប៉ុន្តែមិនទាន់ហៅថា វិមុត្តបុគ្គលឡើយ ព្រោះអាសវៈទាំងឡាយខ្លះមិនទាន់អស់ទៅនៅឡើយ។

၂၇. ဒိဋ္ဌတ္တာ ပတ္တောတိ ဧတေန စတုသစ္စဒဿနသင်္ခါတာယ ဒိဋ္ဌိယာ နိရောဓဿ ပတ္တတံ ဒီပေတိ. ‘‘ဒိဋ္ဌန္တံ ပတ္တော’’တိ ဝါ ပါဌော, ဒဿနသင်္ခါတဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဉာဏဿ အနန္တရံ ပတ္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပဌမဖလတော ပဋ္ဌာယ ဟိ ယာဝ အဂ္ဂမဂ္ဂါ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တောတိ.

២៧. ពាក្យថា Diṭṭhattā patto (ដល់ព្រោះការឃើញ) នេះ លោកបង្ហាញសេចក្តីថា ដល់នូវការរលត់ (ទុក្ខ) ដោយទិដ្ឋិ ពោលគឺការឃើញនូវសច្ចៈ ៤។ មួយវិញទៀត មានបាឋៈថា "Diṭṭhantaṃ patto" ដូច្នេះក៏មាន សេចក្តីថា ដល់នូវការរលត់ក្នុងលំដាប់នៃសោតាបត្តិមគ្គញ្ញាណ ពោលគឺការឃើញ។ ព្រោះថា ចាប់តាំងពីបឋមផលរហូតដល់អគ្គមគ្គ បុគ្គលនោះ លោកហៅថា ទិដ្ឋិប្បត្តៈ។

၂၈. ဣမံ ပန နယံ ‘‘နော’’တိ ပဋိက္ခိပိတွာတိ ဧတ္ထ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တသဒ္ဓါဝိမုတ္တဘာဝပ္ပတ္တာနံ ပညာနာနတ္တံ ဝုတ္တံ, န ပန ယေန ဝိသေသေန သော ဝိသေသော ပတ္တော, သော ဝုတ္တောတိ ဣမံ ဒေါသံ ဒိသွာ ပဋိက္ခေပေါ ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာဂမဋ္ဌကထာသူတိ စ ဝစနေန အာဂမနီယနာနတ္တသန္နိဋ္ဌာနမေဝ ထိရံ ကရောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သဒ္ဒဟန္တော ဝိမုတ္တောတိ ဧတေန သဗ္ဗထာ အဝိမုတ္တဿပိ သဒ္ဓါမတ္တေန ဝိမုတ္တဘာဝံ ဒဿေတိ. သဒ္ဓါဝိမုတ္တောတိ ဝါ သဒ္ဓါယ အဓိမုတ္တောတိ အတ္ထော.

២៨. ចំណែកក្នុងពាក្យថា Imaṃ pana nayaṃ "no"ti paṭikkhipitvā នេះ គួរជ្រាបថា លោកពោលសេចក្តីប្លែកគ្នានៃបញ្ញារស់បុគ្គលអ្នកដល់នូវភាពជាទិដ្ឋិប្បត្តៈ និងសទ្ធាវិមុត្តៈ ប៉ុន្តែមិនបានពោលដល់គុណវិសេសដែលធ្វើឲ្យសម្រេចនូវគុណវិសេសនោះឡើយ ព្រោះឃើញទោសនេះ ទើបលោកធ្វើការបដិសេធ។ ម្យ៉ាងទៀត គួរជ្រាបថា ដោយពាក្យថា Āgamaṭṭhakathāsū នេះ លោកធ្វើការសម្រេចសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអាគមនីយធម៌ឲ្យមានភាពមាំមួន។ ពាក្យថា Saddahanto vimutto នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពជាអ្នករួចផុតដោយសទ្ធាមត្តៈ ទោះបីជាមិនទាន់រួចផុតដោយប្រការទាំងពួងក៏ដោយ។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា Saddhāvimutto មានសេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកចុះចិត្តស៊ប់ដោយសទ្ធា។

၂၉. ပညံ ဝါဟေတီတိ ပညံ သာတိသယံ ပဝတ္တေတီတိ အတ္ထော. ပညာ ဣမံ ပုဂ္ဂလံ ဝဟတီတိ နိဗ္ဗာနာဘိမုခံ ဂမေတီတိ အတ္ထော.

២៩. ពាក្យថា Paññaṃ vāheti មានសេចក្តីថា ញ៉ាំងបញ្ញាឲ្យប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងក្រៃលែង។ ពាក្យថា Paññā imaṃ puggalaṃ vahati មានសេចក្តីថា ញ៉ាំងបុគ្គលនេះឲ្យទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។

၃၁. ဧဝံ [Pg.37] မဂ္ဂက္ခဏေပီတိ အယံ အပိ-သဒ္ဒေါ ကသ္မာ ဝုတ္တော, နနု အရိယေန အဋ္ဌင်္ဂိကေန မဂ္ဂေန သမန္နာဂတော မဂ္ဂက္ခဏေ ဧဝ ဟောတီတိ တဒါ ဧဝ သောတာပန္နော နာမာတိ အာပန္နန္တိ? နာပန္နံ. မဂ္ဂေန ဟိ အတ္တနာ သဒိသဿ အဋ္ဌင်္ဂိကဿ ဝါ သတ္တင်္ဂိကဿ ဝါ ဖလဿ သောတောတိ နာမံ ဒိန္နန္တိ တေနပိ သမန္နာဂတဿ သောတာပန္နဘာဝတော, သောတေန ဝါ မဂ္ဂေန ပဝတ္တေတုံ အပရိဟီနေန ဖလဋ္ဌောပိ သမန္နာဂတော ဧဝ နာမ, န စ တေန ပဌမမဂ္ဂက္ခဏေ ဝိယ သောတော သမာပဇ္ဇိယမာနော, တသ္မာ သမာပန္နသောတတ္တာ ပဌမဖလတော ပဋ္ဌာယ ‘‘သောတာပန္နော’’တိ ဝတ္တုံ ယုတ္တော. ဝုတ္တဉှိ ‘‘ယေ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, မယိ အဝေစ္စပ္ပသန္နာ, သဗ္ဗေ တေ သောတာပန္နာ. တေသံ သောတာပန္နာနံ ပဉ္စန္နံ ဣဓ နိဋ္ဌာ, ပဉ္စန္နံ ဣဓ ဝိဟာယ နိဋ္ဌာ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၆၄). တတ္ထ ဒုတိယဖလဋ္ဌာဒီနံ ဝိသုံ နာမံ အတ္ထီတိ ပဌမဖလဋ္ဌော ဧဝ ဣတရေဟိ ဝိသေသိယမာနော ‘‘သောတာပန္နော’’တိ ဝတ္တုံ ယုတ္တောတိ သော ဧဝ ဣဓာဓိပ္ပေတော. ပဋိလဒ္ဓမဂ္ဂေန ဗုဇ္ဈတီတိ ဧတေန ပဋိလဒ္ဓမဂ္ဂဿ စတုသစ္စပစ္စဝေက္ခဏာဒီနံ ဥပနိဿယဘာဝံ ဒဿေတိ. သမ္ဗောဓိ ပရံ အယနံ နိဿယော ဧတဿာတိ ဟိ သမ္ဗောဓိပရာယဏောတိ. ဒုတိယေနတ္ထေန သမ္ဗောဓိ ပရံ အယနံ ဂတိ ဧတဿာတိ သမ္ဗောဓိပရာယဏော.

៣១. ក្នុងពាក្យថា Evaṃ maggakkhaṇepi នេះ ហេតុអ្វីបានជាលោកពោលនូវសព្ទថា api នេះ? តើមិនមែនជាការត្រឹមត្រូវទេឬ ដែលថាបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយអរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ តែងមានក្នុងខណៈនៃមគ្គប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាជាព្រះសោតាបន្នៈក្នុងខណៈនោះឯង? សេចក្តីនេះមិនឆ្គងឡើយ។ ព្រោះថាមគ្គបានប្រគល់ឈ្មោះថា 'សោតៈ' ដល់ផលដែលមានអង្គ ៨ ឬអង្គ ៧ ដែលដូចគ្នានឹងខ្លួន ហេតុនោះ បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយផលនោះ ក៏ឈ្មោះថាជាព្រះសោតាបន្នៈដែរ ឬមួយថា បុគ្គលអ្នកស្ថិតនៅក្នុងផល ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រកបដោយសោតៈ ពោលគឺមគ្គដែលមិនសាបសូន្យដើម្បីប្រព្រឹត្តទៅ ប៉ុន្តែបុគ្គលនោះមិនមែនកំពុងចូលកាន់សោតៈ ដូចក្នុងខណៈនៃបឋមមគ្គនោះឡើយ ហេតុនោះ ព្រោះភាពជាអ្នកចូលកាន់សោតៈហើយ ទើបគួរហៅថា 'sotāpanno' (ព្រះសោតាបន្ន) ចាប់តាំងពីបឋមផលទៅ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា៖ «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ជនណាមួយដែលមានសេចក្តីជ្រះថ្លាមិនញាប់ញ័រក្នុងតថាគត ជនទាំងអស់នោះ សុទ្ធតែជាព្រះសោតាបន្ន។ ក្នុងចំណោមព្រះសោតាបន្នទាំងនោះ ៥ ពួក មានការសម្រេចក្នុងលោកនេះ, ៥ ពួក លះបង់លោកនេះហើយ ទើបមានការសម្រេច»។ ក្នុងចំណោមព្រះសោតាបន្នទាំងនោះ ព្រោះពួកបុគ្គលអ្នកស្ថិតនៅក្នុងទុតិយផលជាដើម មានឈ្មោះផ្សេងគ្នា ហេតុនោះ មានតែបុគ្គលអ្នកស្ថិតនៅក្នុងបឋមផលប៉ុណ្ណោះ ដែលប្លែកពីបុគ្គលដទៃ ទើបគួរហៅថា 'sotāpanno' ហើយបុគ្គលនោះឯងដែលលោកសំដៅយកក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា Paṭiladdhamaggena bujjhati នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពជាឧបនិស្ស័យនៃការពិចារណានូវសច្ចៈ ៤ ជាដើម នៃមគ្គដែលខ្លួនបានសម្រេចហើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលមានសំបោធិ (ការត្រាស់ដឹង) ជាទីទៅក្នុងខាងមុខ ជាទីពឹង ឈ្មោះថា 'sambodhiparāyaṇo' (សំបោធិបរាយណៈ)។ ដោយអត្ថទីពីរ បុគ្គលដែលមានសំបោធិ (មគ្គថ្នាក់ខ្ពស់ទាំង ៣) ជាទីទៅក្នុងខាងមុខ ជាទីទៅ ឈ្មោះថា 'sambodhiparāyaṇo'។

၃၂. ကေဝလေန ကုလသဒ္ဒေန မဟာကုလမေဝ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘မဟာဘောဂကုလေသုယေဝ နိဗ္ဗတ္တတီတိ အတ္ထော’’တိ.

៣២. ដោយកុលសព្ទសុទ្ធៗ លោកសំដៅយកតែត្រកូលធំ (មហាកុល) ប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «មានសេចក្តីថា តែងកើតក្នុងត្រកូលដែលមានភោគៈច្រើនប៉ុណ្ណោះ»។

၃၃. ခန္ဓဗီဇံ နာမ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏံ. ဣဟဋ္ဌကနိဇ္ဈာနိကဝသေနေဝ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ကထိတာတိ သဇ္ဈာနကော အဇ္ဈတ္တသံယောဇနသမုစ္ဆေဒေ အကတေပိ အနာဂါမိသဘာဂေါ အနာဝတ္တိဓမ္မော ဣဓ ဂဏနူပဂေါ န ဟောတိ, ဟေဋ္ဌာ ဥပရိ စ သံသရဏကော ကာမဘဝဂတော ဟီနဇ္ဈာနကော ဣဓ ဂဏနူပဂေါတိ အဓိပ္ပာယော.

៣៣. ដែលឈ្មោះថា ខន្ធពីជៈ គឺបដិសន្ធិវិញ្ញាណ។ ពាក្យថា Ihaṭṭhakanijjhānikavaseneva imasmiṃ ṭhāne kathitā មានអធិប្បាយថា ព្រះសោតាបន្នៈអ្នកប្រកបដោយឈាន ទោះបីជាមិនទាន់បានកាត់ផ្តាច់នូវអជ្ឈត្តសំយោជនៈក៏ដោយ ក៏មានចំណែកស្មើនឹងព្រះអនាគាមី ជាអ្នកមានធម៌មិនត្រឡប់មកវិញ មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងទីនេះឡើយ ចំណែកព្រះសោតាបន្នៈអ្នកអន់ថយក្នុងឈាន ដែលអន្ទោលទៅក្នុងកាមភពខាងក្រោម និងខាងលើ ទើបរាប់បញ្ចូលក្នុងទីនេះ។

၃၄. ယံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ‘‘ဒွီဟိ ကာရဏေဟိ တနုဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိအာဒိ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ အတ္ထော.

៣៤. ពាក្យថា Yaṃ vattabbaṃ មានសេចក្តីថា ពាក្យណាដែលគួរពោល មានជាដើមថា «ភាពជាធម៌ស្តើងស្រាល គួរជ្រាបដោយហេតុ ២ ប្រការ» ដូច្នេះ។

၃၆. ဥပပန္နံ ဝါ သမနန္တရာတိ ဥပပန္နံ ဝါ ဧတေန ပုဂ္ဂလေန ဟောတိ, အထ သမနန္တရာ အရိယမဂ္ဂံ သဉ္ဇနေတိ. အပ္ပတ္တံ ဝါ ဝေမဇ္ဈံ အာယုပ္ပမာဏန္တိ အာယုပ္ပမာဏံ တဿ ပုဂ္ဂလဿ ဝေမဇ္ဈံ အပ္ပတ္တံ ဟောတိ, ဧတ္ထန္တရေ အရိယမဂ္ဂံ [Pg.38] သဉ္ဇနေတီတိ အယမေတ္ထ ပါဠိအတ္ထော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘အပ္ပတွာ ပဗ္ဗတံ နဒီ’’တိ ဝိယ အာယုပ္ပမာဏံ ဝေမဇ္ဈံ အပ္ပတ္တံ ဝါ ဟုတွာတိ ပရသဒ္ဒယောဂေ ပရတော ဘူတော ဟုတွာ သဒ္ဒေါ ဝစနသေသဘူတော ပယုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

៣៦. ពាក្យថា Upapannaṃ vā samanantarā សេចក្តីថា ការកើតឡើងដោយបដិសន្ធិ តែងមានដល់បុគ្គលនេះ ឬមួយថា ក្នុងលំដាប់នៃការកើតឡើងនោះ តែងញ៉ាំងអរិយមគ្គឲ្យកើតឡើង。 ពាក្យថា Appattaṃ vā vemajjhaṃ āyuppamāṇaṃ សេចក្តីថា អាយុប្រមាណរបស់បុគ្គលនោះ មិនទាន់ដល់ពាក់កណ្តាលនៅឡើយ តែងញ៉ាំងអរិយមគ្គឲ្យកើតឡើងក្នុងចន្លោះនេះ នេះជាអត្ថនៃព្រះបាលីក្នុងទីនេះ។ ចំណែកក្នុងអដ្ឋកថា គួរជ្រាបថា ដូចជាពាក្យថា "appatvā pabbataṃ nadī" (ស្ទឹងមិនទាន់ដល់ភ្នំ) យ៉ាងណាមិញ ពាក្យថា hutvā ដែលជាសព្ទសេសសល់ក្នុងប្រយោគ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងទីនេះ ព្រោះការផ្សំជាមួយសព្ទខាងចុង គឺពាក្យថា vemajjhaṃ appattaṃ vā hutvā (មិនទាន់ដល់ពាក់កណ្តាលអាយុប្រមាណ) យ៉ាងនោះដែរ។

၃၇. ဥပဟစ္စာတိ ဧတဿ ဥပဂန္တွာတိ အတ္ထော, တေန ဝေမဇ္ဈာတိက္ကမော ကာလကိရိယောပဂမနဉ္စ သင်္ဂဟိတံ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အတိက္ကမိတွာ ဝေမဇ္ဈ’’န္တိအာဒိ.

៣៧. ពាក្យថា Upahacca នេះ មានសេចក្តីថា ចូលទៅជិត ហេតុនោះ ការកន្លងហួសពាក់កណ្តាលអាយុ និងការឈានចូលទៅរកមរណកាល ត្រូវបានរួមបញ្ចូលដោយពាក្យនោះ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "atikkamitvā vemajjhaṃ" ជាដើម។

၄၀. ဥဒ္ဓံဝါဟိဘာဝေနာတိ ဥဒ္ဓံ ဝဟတီတိ ဥဒ္ဓံဝါဟီ, တဏှာသောတံ ဝဋ္ဋသောတံ ဝါ, တဿ ဘာဝေါ, တေန ဥဒ္ဓံဝါဟိဘာဝေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဝိဟေသု ဥဒ္ဓံသောတော ယဒိပိ တတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာယီ န ဟောတိ, ယတ္ထ ဝါ တတ္ထ ဝါ ဂန္တွာ ပရိနိဗ္ဗာယတု, ပရိနိဗ္ဗာယိနော ပန တဿ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိတာ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိတာ စ အတ္ထီတိ တတ္ထ ဒသ အနာဂါမိနော ဝုတ္တာ, ဧဝံ အတပ္ပာဒီသုပိ. အနုပဟစ္စတလာတိ အပ္ပတ္တတလာ. အသင်္ခါရသသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီနံ လဟုသာလဟုသဂတိကာ ဧဝ ပရိတ္တဝိပုလတိဏကဋ္ဌဈာပကပပ္ပဋိကာသဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, န ဥပ္ပဇ္ဇိတွာဝ နိဗ္ဗာယနကာဒီဟိ အဓိမတ္တတာ ဝိယ သမုဒ္ဒံ ပတွာ နိဗ္ဗာယနကတော အနဓိမတ္တတာ ဝိယ စ အန္တရာ ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီဟိ ဥဒ္ဓံသောတတော စ အဓိမတ္တာနဓိမတ္တတာ. တေ ဧဝ ဟိ အသင်္ခါရသသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိနောတိ. တတော မဟန္တတရေတိ ဝစနံ တိဏကဋ္ဌဈာပနသမတ္ထပပ္ပဋိကာဒဿနတ္ထံ, န အဓိမတ္တ နာဓိမတ္တဒဿနတ္ထန္တိ.

៤០. ពាក្យថា Uddhaṃvāhibhāvena សេចក្តីថា ធម៌ដែលនាំទៅខាងលើ ឈ្មោះថា ឧទ្ធំវាហី បានแก่ តណ្ហាសោតៈ ឬវដ្តសោតៈ ភាពនៃសោតៈនោះ ឈ្មោះថា ឧទ្ធំវាហិភាវៈ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា uddhaṃvāhibhāvena។ ព្រះអនាគាមីប្រភេទឧទ្ធំសោតៈ ក្នុងជាន់អវិហា ទោះបីជាមិនបរិនិព្វានក្នុងជាន់នោះក៏ដោយ តែងទៅបរិនិព្វានក្នុងជាន់ណាមួយជាមិនខាន ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះព្រះអនាគាមីអ្នកបរិនិព្វាននោះ មានទាំងអសង្ខារបរិនិព្វាយី និងសសង្ខារបរិនិព្វាយី ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា ព្រះអនាគាមី ១០ ពួក ក្នុងជាន់អវិហានោះ ក្នុងជាន់អតប្បាជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ ពាក្យថា Anupahaccatalā គឺ មិនទាន់ដល់ផ្ទៃដី។ គួរជ្រាបថា ភាពជាអ្នកមានគតិលឿន និងមិនលឿន របស់ព្រះអសង្ខារបរិនិព្វាយី និងសសង្ខារបរិនិព្វាយី គឺប្រៀបដូចជាកម្ទេចភ្លើងដែលឆេះស្មៅ និងឈើបន្តិចបន្តួច និងកម្ទេចភ្លើងដែលឆេះស្មៅ និងឈើដ៏ច្រើន មិនមែនជាការដឹងនូវភាពក្រៃលែង និងមិនក្រៃលែង ជាងព្រះអន្តរាបរិនិព្វាយី ព្រះឧបហច្ចបរិនិព្វាយី និងព្រះឧទ្ធំសោតៈ ដូចជាកម្ទេចភ្លើងដែលរលត់ភ្លាមៗក្រោយពេលកើតឡើង ឬដូចជាកម្ទេចភ្លើងដែលរលត់ក្រោយពេលដល់មហាសមុទ្រនោះឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះអនាគាមីទាំងនោះឯង គឺជាព្រះអសង្ខារបរិនិព្វាយី និងសសង្ខារបរិនិព្វាយី។ ចំណែកពាក្យថា Tato mahantatara នេះ គឺដើម្បីបង្ហាញនូវកម្ទេចភ្លើងដែលអាចឆេះស្មៅ និងឈើបាន មិនមែនដើម្បីបង្ហាញនូវភាពក្រៃលែង និងមិនក្រៃលែងនោះឡើយ។

နော စဿ နော စ မေ သိယာတိ အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာဒိကံ ဟေတုပဉ္စကံ နော စ အဿ, ဝိညာဏာဒိကံ ဣဒံ ဖလပဉ္စကံ ဝတ္တမာနံ နော စ မေ သိယာတိ အတ္ထော. တေန အတီတဘဝသံသိဒ္ဓိတော ဒုက္ခသမုဒယတော ဣမဿ ဒုက္ခဿ ပဝတ္တိဒဿနတော ပစ္စယသမုဒယဋ္ဌေန ခန္ဓာနံ ဥဒယဒဿနပဋိပတ္တိ ဝုတ္တာ ဟောတိ. န ဘဝိဿတိ, န မေ ဘဝိဿတီတိ ယဒိ ဧတရဟိ ဟေတုပဉ္စကံ န ဘဝိဿတိ, အနာဂတေ ဖလပဉ္စကံ န မေ ဘဝိဿတီတိ အတ္ထော. ဧတေန ပစ္စယနိရောဓဋ္ဌေန ဝယဒဿနပဋိပတ္တိ ဝုတ္တာ ဟောတိ, ဧတရဟိ အနာဂတေ စ အတ္တတ္တနိယနိဝါရဏဝသေန သုညတာပဋိပတ္တိ ဝါ စတူဟိပိ ဝုတ္တာ. ယဒတ္ထီတိ ယံ အတ္ထိ. ဘူတန္တိ သသဘာဝံ နိဗ္ဗတ္တံ ဝါ ယထာဒိဋ္ဌဥဒယဗ္ဗယံ ယထာဒိဋ္ဌသုညတံ ဝါ ခန္ဓပဉ္စကံ ပရိကပ္ပိတဣတ္ထိပုရိသသတ္တာဒိဘာဝရဟိတံ နာမရူပမတ္တန္တိ အတ္ထော. ဝိဝဋ္ဋာနုပဿနာယ ဝိဝဋ္ဋမာနသော တံ ဘူတံ ပဇဟာမီတိ [Pg.39] ဥပေက္ခံ ပဋိလဘတိ, သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏေန ဥပေက္ခကော ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ពាក្យថា No cassa no ca me siyā មានសេចក្តីថា ប្រសិនបើហេតុ ៥ ប្រការ មានអវិជ្ជា និងសង្ខារជាដើម មិនមានហើយ សោត ផល ៥ ប្រការ មានវិញ្ញាណជាដើម ដែលជាបច្ចុប្បន្ននេះ ក៏មិនមានដល់ខ្ញុំដែរ។ ដោយពាក្យនោះ លោកពោលសំដៅដល់ការប្រតិបត្តិឃើញការកើតឡើងនៃខន្ធទាំងឡាយ ដោយអត្ថថាជាការកើតឡើងនៃបច្ច័យ ព្រោះការឃើញការប្រព្រឹត្តទៅនៃទុក្ខនេះ ដែលកើតអំពីទុក្ខសមុទ័យដែលសម្រេចរួចហើយក្នុងអតីតភព។ ពាក្យថា Na bhavissati, na me bhavissatី មានសេចក្តីថា ប្រសិនបើហេតុ ៥ ប្រការ មិនមានក្នុងពេលឥឡូវនេះទេ សោត ផល ៥ ប្រការ ក៏នឹងមិនមានដល់ខ្ញុំក្នុងអនាគតដែរ។ ដោយពាក្យនេះ លោកពោលសំដៅដល់ការប្រតិបត្តិឃើញការវិនាសទៅ ដោយអត្ថថាជាការរលត់នៃបច្ច័យ ឬមួយថា ការប្រតិបត្តិឃើញសេចក្តីសូន្យ ដោយអំណាចនៃការការពារនូវអត្តា និងអត្តនិយៈ ទាំងក្នុងពេលឥឡូវនេះ និងក្នុងអនាគត ត្រូវបានពោលទុកដោយប្រយោគទាំង ៤ នោះ។ ពាក្យថា Yadatthi គឺ អ្វីដែលមាន។ ពាក្យថា Bhūta គឺ ខន្ធ ៥ ដែលកើតឡើងដោយសភាវៈរបស់ខ្លួន ឬដែលកើតឡើងហើយ មានការកើតឡើង និងការវិនាសទៅដូចដែលបានឃើញ ឬមានសេចក្តីសូន្យដូចដែលបានឃើញ វៀរចាកភាពជាស្រី ប្រុស ឬសត្វ ដែលបុគ្គលសន្មតឡើង គឺមានត្រឹមតែនាមនិងរូបប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា លះបង់នូវភូតធម៌នោះ ដោយចិត្តដែលបែរទៅរកវិវដ្តៈ ដោយវិវដ្តានុបស្សនា តែងបាននូវឧបេក្ខា គឺលោកពោលថា ជាអ្នកព្រងើយកន្តើយដោយសង្ខារុបេក្ខាញាណ។

ဘဝေ န ရဇ္ဇတိ, သမ္ဘဝေ န ရဇ္ဇတီတိ အဝိသိဋ္ဌေ ဝိသိဋ္ဌေ စ ဘဝေ န ရဇ္ဇတီတိ ကေစိ ဝဒန္တိ. ပစ္စုပ္ပန္နော ပန ဘဝေါ ဘဝေါ, အနာဂတော ဇာတိယာ ဂဟဏေန ဂဟိတော သမ္ဘဝေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အထ ဝါ ဘဝေါတိ ဘူတမေဝ ဝုစ္စတိ, သမ္ဘဝေါ တဒါဟာရော, တသ္မိံ ဒွယေ န ရဇ္ဇတီတိ သေက္ခပဋိပတ္တိံ ဒဿေတိ. ဘူတေ ဟိ သသမ္ဘဝေ စ ဝိရာဂေါ သေက္ခပဋိပတ္တိ. ယထာဟ ‘‘ဘူတမိဒန္တိ, ဘန္တေ, ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ, ဘူတမိဒန္တိ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒိသွာ ဘူတဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ. တဒါဟာရသမ္ဘဝန္တိ ယထာဘူတံ…ပေ… ဒိသွာ တဒါဟာရသမ္ဘဝဿ နိဗ္ဗိဒါယ…ပေ… ပဋိပန္နော ဟောတိ. တဒါဟာရနိရောဓာယ ယံ ဘူတံ, တံ နိရောဓဓမ္မန္တိ ယထာဘူတံ…ပေ… ဒိသွာ နိရောဓဓမ္မဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ. ဧဝံ ခေါ, ဘန္တေ, သေက္ခော ဟောတီ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၃၁). အထုတ္တရီတိ အထ ဧဝံ အရဇ္ဇမာနော ဥတ္တရိ သန္တံ ပဒံ နိဗ္ဗာနံ အနုက္ကမေန မဂ္ဂပညာယ သမ္မာ ပဿတိ, တဉ္စ ခွဿ ပဒံ န သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ သစ္ဆိကတံ စတုတ္ထမဂ္ဂေနေဝ သစ္ဆိကာတဗ္ဗဿ တဿ တေန အသစ္ဆိကတတ္တာ.

ពាក្យថា Bhave na rajjati, sambhave na rajjati នេះ គ្រូខ្លះពោលថា មិនត្រេកអរក្នុងភពដែលមិនប្លែកគ្នា (ភពថោកទាប) និងភពដែលប្លែកគ្នា (ភពខ្ពង់ខ្ពស់)។ ចំណែកឯភពជាបច្ចុប្បន្ន ឈ្មោះថា ភព, ភពជាអនាគតដែលកាន់យកដោយការកាន់យកនូវជាតិ ឈ្មោះថា សម្ភវៈ ដូច្នេះគួរជ្រាប។ មួយវិញទៀត ភព លោកសំដៅយកភូតធម៌ (ខន្ធ ៥) ឯសម្ភវៈ សំដៅយកអាហារនៃភពនោះ ការមិនត្រេកអរក្នុងធម៌ទាំងពីរនោះ លោកបង្ហាញនូវការប្រតិបត្តិរបស់ព្រះសេក្ខបុគ្គល។ ព្រោះថា ការនឿយណាយក្នុងភូតធម៌ព្រមទាំងសម្ភវៈ គឺជាការប្រតិបត្តិរបស់ព្រះសេក្ខបុគ្គល។ ដូចដែលព្រះសារីបុត្តពោលថា៖ «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ភូតធម៌នេះ តែងឃើញច្បាស់តាមពិតដោយសម្មាបញ្ញា លុះឃើញច្បាស់ភូតធម៌នេះតាមពិតដោយសម្មាបញ្ញាហើយ តែងជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីសេចក្តីនឿយណាយ ដើម្បីការប្រាសចាកតម្រេក ដើម្បីការរលត់ទៅនៃភូតធម៌។ ឃើញច្បាស់នូវតទាហារសម្ភវៈតាមពិត...បេ... លុះឃើញច្បាស់ហើយ តែងជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីសេចក្តីនឿយណាយ...បេ... នៃតទាហារសម្ភវៈ។ ឃើញច្បាស់នូវភូតធម៌ណាដែលកើតអំពីការរលត់ទៅនៃតទាហារៈនោះ ថាជាធម៌មានការរលត់ជាធម្មតា តាមពិត...បេ... លុះឃើញច្បាស់ហើយ តែងជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីសេចក្តីនឿយណាយ ដើម្បីការប្រាសចាកតម្រេក ដើម្បីការរលត់ទៅនៃធម៌មានការរលត់ជាធម្មតានោះ។ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រះសេក្ខៈ តែងមានដោយប្រការយ៉ាងនេះឯង»។ ពាក្យថា Athuttari សេចក្តីថា កាលបើមិនត្រេកអរយ៉ាងនេះហើយ តែងឃើញច្បាស់នូវព្រះនិព្វានដែលជាបទដ៏ស្ងប់ខ្ពង់ខ្ពស់ តាមលំដាប់ដោយមគ្គបញ្ញា ប៉ុន្តែបទនោះ បុគ្គលនោះមិនទាន់បានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយប្រការទាំងពួងឡើយ ព្រោះព្រះនិព្វាននោះជាធម៌ដែលត្រូវធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយចតុត្ថមគ្គ (អរហត្តមគ្គ) ប៉ុណ្ណោះ ឯបុគ្គលនោះមិនទាន់បានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយមគ្គនោះនៅឡើយ។

ဧကကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយឯកកនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

၂. ဒုကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

២. ការអធិប្បាយទុកកនិទ្ទេស

၆၃. ကဿစိ ကိလေသဿ အဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာ ကဿစိ ကထဉ္စိ အဝိမုတ္တော ကာမဘဝေါ အဇ္ဈတ္တဂ္ဂဟဏဿ ဝိသေသပစ္စယောတိ အဇ္ဈတ္တံ နာမ. တတ္ထ ဗန္ဓနံ အဇ္ဈတ္တသံယောဇနံ, တေန သမ္ပယုတ္တော အဇ္ဈတ္တသံယောဇနော.

៦៣. កាមភពដែលមិនទាន់បានកំចាត់បង់នូវកិលេសណាមួយ មិនទាន់រួចផុតចាកកិលេសណាមួយដោយប្រការណាមួយ គឺជាបច្ច័យដ៏វិសេសនៃការប្រកាន់មាំនូវអត្តា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អជ្ឈត្តៈ។ គ្រឿងចំណងក្នុងអជ្ឈត្តៈនោះ ឈ្មោះថា អជ្ឈត្តសំយោជនៈ បុគ្គលដែលប្រកបដោយគ្រឿងចំណងនោះ ឈ្មោះថា អជ្ឈត្តសំយោជនៈ។

၈၃. ကာရဏေန ဝိနာ ပဝတ္တဟိတစိတ္တော အကာရဏဝစ္ဆလော. အနာဂတမ္ပိ ပယောဇနံ အပေက္ခမာနော ပုရိမဂ္ဂဟိတံ တံ ကတံ ဥပါဒါယ ကတညူ ဧဝ နာမ ဟောတိ, န ပုဗ္ဗကာရီတိ အာဟ ‘‘ကရိဿတိ မေ’’တိအာဒိ. တမောဇောတိပရာယဏော ပုညဖလံ အနုပဇီဝန္တော ဧဝ ပုညာနိ ကရောတီတိ ‘‘ပုဗ္ဗကာရီ’’တိ ဝုတ္တော. ‘‘ဣဏံ ဒေမီ’’တိ သညံ ကရောတီတိ ဧဝံသညံ အကရောန္တောပိ ကရောန္တော ဝိယ ဟောတီတိ အတ္ထော.

៨៣. បុគ្គលដែលមានចិត្តប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រយោជន៍ដោយគ្មានហេតុ (ផលតបស្នង) ឈ្មោះថា អការណវច្ឆលៈ (អ្នកស្រឡាញ់ដោយគ្មានហេតុផល)។ បុគ្គលដែលសម្លឹងមើលសូម្បីតែប្រយោជន៍ក្នុងអនាគត ហើយកាន់យកនូវឧបការៈដែលគេបានធ្វើហើយក្នុងកាលមុន ឈ្មោះថាជាអ្នកដឹងគុណ (កតញ្ញូ) ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាបុព្វការីឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "karissati me" ជាដើម។ បុគ្គលប្រភេទតមោជោតិបរាយណៈ ដែលមិនអាស្រ័យផលបុណ្យចាស់ចិញ្ចឹមជីវិត ហើយធ្វើនូវបុណ្យទាំងឡាយ លោកហៅថា 'បុព្វការី'។ ពាក្យថា "iṇaṃ demi"ti saññaṃ karoti មានសេចក្តីថា ទោះបីជាមិនធ្វើនូវសេចក្តីសម្គាល់យ៉ាងនោះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើដូចជាការសងបំណុលដូច្នោះដែរ។

၈၆. အစ္ဆမံသံ [Pg.40] လဘိတွာ သူကရမံသန္တိ န ကုက္ကုစ္စာယတီတိ အစ္ဆမံသန္တိ ဇာနန္တောပိ သူကရမံသန္တိ န ကုက္ကုစ္စာယတိ, မဒ္ဒိတွာ ဝီတိက္ကမတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

៨៦. ពាក្យថា Acchamaṃsaṃ labhitvā sūkaramaṃsanti na kukkuccāyati សេចក្តីថា ទោះបីជាដឹងថាជាសាច់ខ្លាឃ្មុំ ក៏មិនធ្វើសេចក្តីសង្ស័យថាជាសាច់ជ្រូកឡើយ គឺលោកពោលថា ជាអ្នករំលងសិក្ខាបទហើយកន្លងហួសទៅតែម្តង។

၉၀. တိတ္တောတိ နိဋ္ဌိတကိစ္စတာယ နိရုဿုက္ကော.

៩០. ពាក្យថា Titto គឺ ជាអ្នកមិនខ្វល់ខ្វាយ ព្រោះមានកិច្ចសម្រេចហើយ។

ဒုကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយទុកកនិទ្ទេស ចប់ហើយ。

၃. တိကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

៣. ការអធិប្បាយតិកនិទ្ទេស

၉၁. သေသသံဝရဘေဒေနာတိ မနောသံဝရဘေဒေန, သတိသံဝရာဒိဘေဒေန ဝါ. အကုသလသီလသမန္နာဂမေနာတိ ‘‘ကတမေ စ ထပတိ အကုသလာ သီလာ? အကုသလံ ကာယကမ္မံ အကုသလံ ဝစီကမ္မံ ပါပကော အာဇီဝေါ’’တိ ဝုတ္တေဟိ သမန္နာဂမေန. တဿ ဟိ…ပေ… ဧဝံ သာသင်္ကသမာစာရော ဟောတီတိ ဧဝံ သာသင်္ကော သမာစာရော ဟောတီတိ အတ္ထော.

៩១. ពាក្យថា Sesasaṃvarabhedena គឺ ដោយការធ្លាយនៃមនោសំវរៈ ឬដោយការធ្លាយនៃសតិសំវរៈជាដើម។ ពាក្យថា Akusalasīlasamannāgamena គឺ ដោយការប្រកបដោយសីលដែលជាអកុសល ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលជាងឈើ អកុសលសីលទាំងឡាយ តើដូចម្តេច? គឺអកុសលកាយកម្ម អកុសលវចីកម្ម និងមិច្ឆាអាជីវៈដ៏លាមក»។ ពាក្យថា Tassa hi...pe... evaṃ sāsaṅkasamācāro hoti មានសេចក្តីថា ការប្រព្រឹត្តទៅប្រកបដោយសេចក្តីសង្ស័យ តែងមានយ៉ាងនេះ។

၉၄. သမာနဝိသယာနံ ပုဂ္ဂလာနံ ဝိသေသဒဿနဝသေန ‘‘ကာယသက္ခီ’’တိအာဒိကံ ဝုတ္တံ.

៩៤. លោកពោលពាក្យថា "kāyasakkhī" ជាដើម ដោយអំណាចនៃការបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានៃបុគ្គលទាំងឡាយដែលមានវិស័យស្មើគ្នា។

၁၀၇. သမာဓိ ဝါ အာဒီတိ လောကုတ္တရဓမ္မာ ဟိ ပရမတ္ထတော သာသနန္တိ တဒတ္ထော ပါဒကသမာဓိ တဿ အာဒိ ဝုတ္တော, တဒါသန္နတ္တာ ဝိပဿနာ, တဿ မူလေကဒေသတ္တာ မဂ္ဂေါ.

១០៧. ពាក្យថា Samādhi vā ādi ព្រោះថាលោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថាជាសាសនាដោយបរមត្ថ ហេតុនោះ បាទកសមាធិដែលមានលោកុត្តរធម៌នោះជាប្រយោជន៍ ទើបលោកហៅថាជា 'អាទិ' (ចំណុចចាប់ផ្តើម) ឯវិបស្សនា លោកហៅថាជាអាទិ ព្រោះនៅជិតលោកុត្តរធម៌នោះ ចំណែកមគ្គ លោកហៅថាជាអាទិ ព្រោះជាចំណែកមួយនៃឫសគល់នៃលោកុត្តរធម៌នោះ។

၁၀၈. ဥစ္ဆင်္ဂေါ ဝိယ ဥစ္ဆင်္ဂပညော ပုဂ္ဂလော ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ ဥစ္ဆင်္ဂသဒိသပညတာယ ဧဝ ပညာ ဝိယ ပုဂ္ဂလောပိ ဥစ္ဆင်္ဂေါ ဝိယ ဟောတိ, တသ္မိံ ဓမ္မာနံ အစိရဋ္ဌာနတောတိ အဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တံ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘ဥစ္ဆင်္ဂသဒိသပညောတိအတ္ထော’’တိ.

១០៨. ពាក្យថា "បុគ្គលមានបញ្ញាដូចជាល្បាក់ (ឬដូចជាទ្រនាប់ភ្លៅ) គប្បីឃើញដូចជាល្បាក់" នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅសេចក្តីថា ព្រោះភាពជាអ្នកមានបញ្ញាប្រហែលនឹងល្បាក់ បញ្ញានោះឯងក៏ដូចជាល្បាក់ សូម្បីបុគ្គលក៏ដូចជាល្បាក់ដែរ ព្រោះធម៌ទាំងឡាយមិនឋិតនៅអស់កាលយូរក្នុងបុគ្គលនោះ។ ពិតណាស់ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យនឹងពោលខាងមុខថា "សេចក្តីថា បញ្ញាប្រហែលនឹងល្បាក់"។

၁၀၉. ယထာ စ ဥစ္ဆင်္ဂသဒိသာ ပညာ, ဧဝံ နိက္ကုဇ္ဇကုမ္ဘသဒိသာ ပညာ ဧဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, တတ္ထ ဓမ္မာနံ အနဝဋ္ဌာနတော.

១០៩. ម្យ៉ាងទៀត បញ្ញាប្រហែលនឹងល្បាក់យ៉ាងណា បញ្ញាប្រហែលនឹងឆ្នាំងផ្កាប់ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ ព្រោះធម៌ទាំងឡាយមិនតាំងនៅមាំក្នុងបញ្ញានោះ។

၁၁၃. စိရဋ္ဌာနတော ထိရဋ္ဌာနတော စ ပါသာဏလေခသဒိသာ ပရာပရာဓနိဗ္ဗတ္တာ ကောဓလေခါ ယဿ သော ပါသာဏလေခူပမသမန္နာဂတော ပါသာဏလေခူပမောတိ ဝုတ္တော, ဧဝံ ဣတရေပိ.

១១៣. ខ្សែគឺក្រោធដែលកើតឡើងព្រោះការប្រទូស្តរបស់បុគ្គលដទៃ របស់បុគ្គលណា ប្រហែលនឹងអក្សរចារឹកលើថ្ម ព្រោះឋិតនៅអស់កាលយូរ និងព្រោះឋិតនៅមាំមួន បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រកបដោយឧបមាដោយអក្សរចារឹកលើថ្ម ឬហៅថា "បុគ្គលប្រៀបដូចជាអក្សរចារឹកលើថ្ម" សូម្បីបុគ្គលក្រៅពីនេះ (គឺបុគ្គលប្រៀបដូចជាអក្សរចារឹកលើផែនដី និងអក្សរចារឹកលើទឹក) ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះដែរ។

၁၁၈. သုတာဒိဝတ္ထုရဟိတော [Pg.41] တုစ္ဆမာနော နဠော ဝိယာတိ ‘‘နဠော’’တိ ဝုစ္စတိ, သော ဥဂ္ဂတော နဠော ဧတဿာတိ ဥန္နဠော.

១១៨. មានះដ៏ទទេ ដែលប្រាសចាកវត្ថុមានសុតៈ (ការចេះដឹង) ជាដើម ឈ្មោះថា "បបុស" (ស្មៅបបុស ឬដើមបបុស) ព្រោះប្រហែលនឹងដើមបបុស មានះប្រហែលនឹងដើមបបុសនោះ ឡើងខ្ពស់ដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា "ឧន្នឡៈ" (អ្នកមានមានះដូចជាដើមបបុសឡើងខ្ពស់ ឬអ្នកមានមានះខ្ពស់)។

၁၂၂. ‘‘သီလကထာ စ နော ဘဝိဿတီ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တံ သီလကထာဘဝနံ ပဌမာရမ္ဘောပိ ဒုဿီလေန သဟ န ဟောတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ နေဝ သီလကထာ ဟောတီ’’တိ.

១២២. ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញថា ការកើតឡើងនៃសីលកថា ដែលពោលទុកក្នុងពាក្យថា "សីលកថាក៏នឹងមានដល់យើងទាំងឡាយ" នេះ សូម្បីជាការផ្តើមដំបូង ក៏មិនមានជាមួយបុគ្គលទ្រុស្តសីលឡើយ ទើបពោលថា "សីលកថាមិនមានឡើយ"។

၁၂၃. တတ္ထ တတ္ထာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ အနုဂ္ဂဟေတဗ္ဗေ ပညာယ သောဓေတဗ္ဗေ စ ဝဍ္ဎေတဗ္ဗေ စ အဓိကသီလံ နိဿာယ ဥပ္ပန္နပညာယ အနုဂ္ဂဏှာတိ နာမာတိ အတ္ထော.

១២៣. សេចក្តីនៃពាក្យថា "ក្នុងទីនោះៗ" គឺ បុគ្គលរមែងសង្គ្រោះ (ទំនុកបម្រុង) ក្នុងហេតុដែលគប្បីសង្គ្រោះនោះៗ ដែលគប្បីជម្រះដោយបញ្ញា និងគប្បីធ្វើឲ្យចម្រើន ដោយបញ្ញាដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យអធិសីល។

၁၂၄. ဂူထကူပေါ ဝိယ ဒုဿီလျန္တိ ဧတေန ဒုဿီလျဿ ဂူထသဒိသတ္တမေဝ ဒဿေတိ.

១២៤. ដោយពាក្យថា "ភាពជាអ្នកទ្រុស្តសីល ប្រៀបដូចជាអណ្តូងលាមក" នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញតែភាពស្អុយរលួយប្រហែលនឹងលាមកនៃភាពជាអ្នកទ្រុស្តសីលប៉ុណ្ណោះ។

၁၃၀. နော စ သမ္မာ ပညပေတုံ သက္ကောန္တီတိ ယေဘုယျေန န သက္ကောန္တီတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ဥပ္ပန္နေ တထာဂတေ တသ္မိံ အနာဒရိယံ ကတွာ သမာပတ္တိံ ဥပ္ပာဒေတုံ ဝါယမန္တဿ အသမတ္ထဘာဝံ ဝါ. တိတ္ထိယာ ဝါ ပူရဏာဒယော အဓိပ္ပေတာ.

១៣០. ពាក្យថា "ហើយមិនអាចបញ្ញត្តិដោយប្រពៃបានឡើយ" នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅសេចក្តីនេះថា "ដោយច្រើនតែមិនអាច" ឬសំដៅសេចក្តីមិនអាចរបស់បុគ្គលអ្នកព្យាយាមបង្កើតសមាបត្តិ ដោយធ្វើសេចក្តីមិនគោរពក្នុងព្រះតថាគត កាលដែលព្រះតថាគតទ្រង់ឧប្បត្តិឡើងហើយ។ ម៉្យាងទៀត ពួកអន្យតីរ្ថិយមានបូរណៈ (កស្សបៈ) ជាដើម គឺជាប្រធានដែលចង់បានក្នុងទីនេះ។

တိကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់ក្នុងតិកនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

၄. စတုက္ကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

៤. ការពន្យល់ក្នុងចតុក្កនិទ្ទេស

၁၃၃. ပရေန ကတံ ဒုဿီလျံ အာဏတ္တိယာ အတ္တနာ စ ပယောဂေန ကတန္တိ အာဏတ္တိယာ ပါပဿ ဒါယာဒေါ ‘‘တတော ဥပဍ္ဎဿ ဒါယာဒေါ’’တိ ဝုတ္တော.

១៣៣. ភាពជាអ្នកទ្រុស្តសីលដែលបុគ្គលដទៃធ្វើហើយ ដោយការបង្គាប់ និងដែលខ្លួនឯងធ្វើហើយដោយប្រយោគ (ការខ្វល់ខ្វាយ) ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថាជាអ្នកទទួលមរតកនៃបាបដោយសារការបង្គាប់ ទើបហៅថា "ជាអ្នកទទួលមរតកពាក់កណ្តាលអំពីបាបនោះ"។

၁၄၅. အယန္တိ ‘‘တေသု ပဌမော’’တိအာဒိကံ နယံ ဝဒတိ.

១៤៥. ដោយពាក្យថា "អយំ" នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលនូវន័យមានពាក្យថា "បុគ្គលទីមួយក្នុងបណ្តាបុគ្គលទាំងនោះ" ជាដើម។

၁၄၈. ဒေသနာယ ဓမ္မာနံ ဉာဏဿ အာပါထဘာဝသမ္ပာဒနံ ဉာဏုဂ္ဃာဋနံ. သဟ ဥဒါဟဋဝေလာယာတိ ဥဒါဟဋဝေလာယ သဒ္ဓိံ တသ္မိံ ကာလေ အနတိက္ကန္တေ ဧဝါတိ အတ္ထော.

១៤៨. ការធ្វើធម៌ទាំងឡាយឲ្យមកកាន់ប្រធាននៃញាណដោយទេសនា ឈ្មោះថា "ញាណុគ្ឃាដនៈ" (ការបើកញាណ)។ ពាក្យថា "ព្រមជាមួយពេលដែលសម្តែង" សេចក្តីថា ព្រមជាមួយពេលដែលសម្តែង គឺក្នុងខណៈនោះឯង មិនទាន់កន្លងហួសឡើយ។

၁၅၂. တန္တိ အနန္တရဝစနံ ဝဒတိ. ‘‘ကတမော လောကော’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ’’တိ မဟန္တံ အတ္ထံ သင်္ဂဟိတွာ ဌိတဝစနံ အတ္ထယုတ္တံ. လုဇ္ဇတီတိ လောကောတိ ကာရဏယုတ္တံ.

១៥២. ដោយពាក្យថា "តំ" នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅពាក្យដែលបន្ទាប់គ្នានោះ។ កាលបើមានសំណួរថា "តើលោកគឺអ្វី?" ហើយមានចម្លើយថា "ឧបាទានក្ខន្ធ ៥" ពាក្យដែលតាំងនៅដោយកាន់យកសេចក្តីដ៏ធំធេងនេះ ឈ្មោះថា "អត្ថយុត្តៈ" (ពាក្យប្រកបដោយអត្ថ)។ ពាក្យថា "ឈ្មោះថា លោក ព្រោះតែរលាយទៅ (លុជ្ជតិ)" ឈ្មោះថា "ការណយុត្តៈ" (ពាក្យប្រកបដោយហេតុផល)។

၁၅၆. သဟိတာသဟိတဿာတိ [Pg.42] သဟိတာသဟိတေတိ အတ္ထော, သဟိတာသဟိတဿ ပရိစ္ဆိန္ဒနေတိ ဝါ. ဒွေယေဝါတိ ဒုတိယစတုတ္ထာယေဝ. ဒေသကသာဝကသမ္ပတ္တိယာ ဗောဓေတုံ သမတ္ထတာယ သဘာဝဓမ္မကထိကာ, သစ္စဓမ္မကထိကာတိ အတ္ထော.

១៥៦. ពាក្យថា "សហិតាសហិតស្ស" សេចក្តីថា ក្នុងធម៌ដែលប្រកបដោយប្រយោជន៍ និងមិនប្រកបដោយប្រយោជន៍ ឬថា ក្នុងការកំណត់ដឹងនូវធម៌ដែលប្រកបដោយប្រយោជន៍ និងមិនប្រកបដោយប្រយោជន៍។ ពាក្យថា "ពីររូបប៉ុណ្ណោះ" គឺ ភិក្ខុអ្នកសម្តែងធម៌រូបទីពីរ និងរូបទីបួនប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីថា ព្រោះតែការដល់ព្រមនៃអ្នកសម្តែង និងអ្នកស្តាប់ និងព្រោះភាពជាអ្នកអាចញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យត្រាស់ដឹងបាន ទើបឈ្មោះថាជាធម្មកថិកពិតប្រាកដ ជាធម្មកថិកដ៏ពិតត្រង់។

၁၅၇. ကုသလဓမ္မေဟိ စိတ္တဿ ဝါသနာဘာဝနာ ဝါသဓုရံ. အယံ ပါပပုဂ္ဂလောတိ စတုတ္ထော ဝုတ္တော, န ပဌမော. ပဌမော ဟိ အဝိသံဝါဒေတုကာမော ဝေရဉ္ဇဗြာဟ္မဏသဒိသော အဓိပ္ပေတောတိ.

១៥៧. ការអប់រំផ្សំផ្គុំចិត្តដោយកុសលធម៌ ឈ្មោះថា "វាសធុរៈ" (ធុរៈក្នុងការអប់រំចិត្ត)។ ដោយពាក្យថា "នេះជាបុគ្គលលាមក" នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅបុគ្គលទីបួន មិនមែនបុគ្គលទីមួយឡើយ។ ពិតណាស់ បុគ្គលទីមួយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមានបំណងយកបុគ្គលអ្នកមិនចង់និយាយកុហក (មិនចង់បោកប្រាស់) ប្រហែលនឹងវេរញ្ជព្រាហ្មណ៍។

၁၅၉. ပုဂ္ဂလေပိ အရိယာနံ အဘိက္ကမနာဒိသဒိသတာတိ ပုဂ္ဂလေ အဘိက္ကမနာဒီနံ အရိယာနံ အဘိက္ကမနာဒိသဒိသတာတိ အတ္ထော, အရိယာနံ အဘိက္ကမနာဒိနာ ပုဂ္ဂလဿ သဒိသတာတိ ဝါ သဒိသာဘိက္ကမနာဒိတာတိ အတ္ထော.

១៥៩. ពាក្យថា "សូម្បីក្នុងបុគ្គល ក៏មានភាពស្រដៀងគ្នានឹងការឈានទៅមុខជាដើមនៃព្រះអរិយទាំងឡាយ" សេចក្តីថា ភាពស្រដៀងគ្នានៃការឈានទៅមុខជាដើមរបស់បុគ្គល ទៅនឹងការឈានទៅមុខជាដើមនៃព្រះអរិយទាំងឡាយ ឬថា ភាពស្រដៀងគ្នានៃបុគ្គល ដោយការឈានទៅមុខជាដើមនៃព្រះអរិយទាំងឡាយ សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកមានការឈានទៅមុខជាដើមដ៏ស្រដៀងគ្នា។

၁၆၆. ဒုဿီလံ ‘‘ဒုဿီလော’’တိ ဝဒန္တော ဘူတံ ဘာသတိ နာမ. ပါဏာတိပါတေန ဒုဿီလံ အဒိန္နာဒါနေန ဒုဿီလောတိ အဝတွာ ပါဏာတိပါတေနေဝါတိ ဝဒန္တော တစ္ဆံ ဘာသတိ နာမ. ယမိဒံ ‘‘ကာလေနာ’’တိ ဝုတ္တံ, တတြ တသ္မိံ ဝစနေ, ယော ‘‘ကာလေန ဘဏတီ’’တိ ဝုတ္တော, သော ကီဒိသောတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ကာလညူ ဟောတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ယမိဒံ ကာလေနာတိ ဝုတ္တံ, တတြ ယော ပုဂ္ဂလော’’တိအာဒိမာဟ.

១៦៦. បុគ្គលកាលពោលហៅបុគ្គលទ្រុស្តសីលថា "ជាអ្នកទ្រុស្តសីល" ឈ្មោះថាពោលពាក្យពិត (ភូតៈ)។ បុគ្គលមិនពោលថា "ទ្រុស្តសីលព្រោះបាណាតិបាត ទ្រុស្តសីលព្រោះអទិន្នាទាន" តែពោលថា "ទ្រុស្តសីលព្រោះបាណាតិបាតប៉ុណ្ណោះ" ឈ្មោះថាពោលពាក្យត្រូវចំការពិត (តច្ឆៈ)។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញថា ក្នុងពាក្យថា "តាមកាល" នេះ បុគ្គលណាដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា "ពោលតាមកាល" បុគ្គលនោះមានសភាពដូចម្តេច ដើម្បីបង្ហាញនូវបុគ្គលនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា "ជាអ្នកដឹងកាល" ដូច្នេះ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា "ក្នុងពាក្យដែលពោលថា តាមកាល នេះ បុគ្គលណា..."។

၁၆၈. အာဂမနဝိပတ္တိ နာမ ကမ္မံ, ပုဗ္ဗုပ္ပန္နပစ္စယဝိပတ္တိ သုက္ကသောဏိတံ. ပဝတ္တေ, ပဝတ္တဿ ဝါ ပစ္စယာ ပဝတ္တပစ္စယာ, အာဟာရာဒယော. ဇောတေတီတိ ဇောတိ, အာလောကော. ကုလသမ္ပတ္တိယာဒီဟိ ဇောတမာနော စ ဇောတိ ဝိယာတိ ဇောတိ.

១៦៨. ដែលឈ្មោះថា "អាគមនវិបត្តិ" គឺ កម្ម។ ដែលឈ្មោះថា "បុព្វុប្បន្នប្បច្ចយវិបត្តិ" (វិបត្តិនៃបច្ច័យដែលកើតឡើងមុន) គឺ ទឹកសុក្កៈនិងលោហិត (របស់មាតាបិតា)។ ពាក្យថា "បវត្តបច្ច័យ" គឺ បច្ច័យទាំងឡាយក្នុងបវត្តិកាល ឬបច្ច័យទាំងឡាយរបស់បុគ្គលដែលកើតហើយក្នុងបវត្តិកាល មានអាហារជាដើម។ ធម្មជាតិដែលរមែងញ៉ាំងឲ្យភ្លឺ ឈ្មោះថា "ជោតិ" គឺ ពន្លឺ។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលដែលរុងរឿងដោយសម្បត្តិមានត្រកូលសម្បត្តិជាដើម ក៏ដូចជាពន្លឺដែរ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា "ជោតិ"។

၁၇၃. ပဟီနာဝသိဋ္ဌကိလေသပစ္စဝေက္ခဏာပိ ယေဟိ ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တော အဝိမုတ္တော စ, တေသံ ဒဿနဝသေန ဝိမုတ္တိဒဿနမေဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ ဧကူနဝီသတိဝိဓံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏ’’န္တိ.

១៧៣. សូម្បីការពិចារណានូវកិលេសដែលលះបង់ហើយ និងកិលេសដែលនៅសេសសល់ ដោយអំណាចនៃការឃើញនូវកិលេសទាំងឡាយណាដែលខ្លួនរួចផុតហើយ និងមិនទាន់រួចផុត ក៏ឈ្មោះថាជា "វិមុត្តិទស្សនៈ" (ការឃើញនូវការរួចផុត) ដែរ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "បច្ចវេក្ខណញាណមាន ១៩ ប្រការ គឺវិមុត្តិញាណទស្សនៈ"។

၁၇၄. ယာနိ ကာနိစိ တန္တာဝုတာနန္တိ တန္တာဝုတာနံ ဝတ္ထာနံ ယာနိ ကာနိစိ ဝတ္ထာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သာယံ တတိယံ အဿာတိ သာယတတိယော. အနုယုဉ္ဇနံ အနုယောဂေါ. တံ အနုယုတ္တောတိ ဥပယောဂဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ဘာဝနပုံသကံ ဝါ.

១៧៤. ពាក្យថា "សំពត់ណាមួយដែលត្បាញដោយអំបោះ" សេចក្តីថា សំពត់ណាមួយក្នុងបណ្តាសំពត់ទាំងឡាយដែលត្បាញដោយអំបោះ។ បុគ្គលមានការចុះទឹកក្នុងវេលាល្ងាចជាលើកទីបី ឈ្មោះថា "សាយតតិយៈ" (មានវេលាល្ងាចជាទីបី)។ ការព្យាយាមរឿយៗ ឈ្មោះថា "អនុយោគៈ"។ ពាក្យថា "តំ អនុយុត្តោ" (អ្នកប្រកបរឿយៗនូវការចុះទឹកនោះ) គប្បីជ្រាបថាជាឧបយោគវិភត្តិ (ទុតិយាវិភត្តិ) ឬជាភាវណបុំសកលិង្គ។

၁၇၈. တတ္ထ [Pg.43] သိက္ခနဘာဝေနာတိ သိက္ခာယ သာဇီဝေ စ သိက္ခနဘာဝေန. သိက္ခံ ပရိပူရေန္တောတိ သီလသံဝရံ ပရိပူရေန္တော. သာဇီဝဉ္စ အဝီတိက္ကမန္တောတိ ‘‘နာမကာယော ပဒကာယော နိရုတ္တိကာယော ဗျဉ္ဇနကာယော’’တိ ဝုတ္တံ သိက္ခာပဒံ ဘဂဝတော ဝစနံ အဝီတိက္ကမန္တော ဟုတွာတိ အတ္ထော. ဣဒမေဝ စ ဒွယံ ‘‘သိက္ခန’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သာဇီဝါနတိက္ကမော သိက္ခာပါရိပူရိယာ ပစ္စယော. တတော ဟိ ယာဝ မဂ္ဂါ သံဝရပါရိပူရီ ဟောတီတိ. ဝိနာသနဘာဝတောတိ ဟိံသနဘာဝတော. ဟလိဒ္ဒိရာဂေါ ဝိယ န ထိရကထော ဟောတီတိ ဧတ္ထ ကထာယ အဋ္ဌိတဘာဝေန ဟလိဒ္ဒိရာဂသဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, န ပုဂ္ဂလဿ.

១៧៨. ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា "ដោយភាពជាអ្នកសិក្សា" សេចក្តីថា ដោយភាពជាអ្នកសិក្សាក្នុងសិក្ខា (អធិសីល) និងក្នុងសាជីវៈ (សិក្ខាបទ)។ ពាក្យថា "បំពេញសិក្ខា" សេចក្តីថា បំពេញសីលសំវរៈ។ ពាក្យថា "មិនកន្លងសាជីវៈ" សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនកន្លងនូវព្រះពុទ្ធដីកាជាសិក្ខាបទ ដែលទ្រង់ត្រាស់ថា "នាមកាយ បទកាយ និរុត្តិភាយ ព្យញ្ជនកាយ" ដូច្នេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងពីរនេះឯង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យហៅថា "សិក្ខនៈ" (ការសិក្សា)។ ក្នុងធម៌ទាំងពីរនោះ ការមិនកន្លងសាជីវៈ ជាបច្ច័យដល់ការបំពេញសិក្ខាឲ្យបរិបូណ៌។ ពិតណាស់ ព្រោះតែការមិនកន្លងសាជីវៈនោះ ទើបការបំពេញសំវរសីលឲ្យបរិបូណ៌រមែងមានរហូតដល់មគ្គ។ ពាក្យថា "ព្រោះភាពជាគ្រឿងវិនាស" សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាគ្រឿងបៀតបៀន។ ក្នុងពាក្យថា "ប្រៀបដូចជាទឹកជ្រលក់ល្មៀត មិនមែនជាអ្នកមានវាចាឋិតថេរឡើយ" នេះ ភាពស្រដៀងគ្នានឹងទឹកជ្រលក់ល្មៀត គប្បីជ្រាបថា សំដៅយកវាចា ព្រោះភាពជាវាចាមិនតាំងនៅមាំ មិនមែនសំដៅយកបុគ្គលឡើយ។

၁၇၉. ဒါရုမာသကောတိ ယေ ဝေါဟာရံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဣတိ-သဒ္ဒေန ဧဝံပကာရေ ဒဿေတိ. အညံ ဒဿေတွာ အညဿ ပရိဝတ္တနန္တိ ဒသဂ္ဃနကံ ဝတ္ထယုဂံ ဒဿေတွာ တဿ အဇာနန္တဿ ပဉ္စဂ္ဃနကဿ ဒါနံ.

១៧៩. ក្នុងពាក្យថា "មាសកៈធ្វើដោយឈើ ដែលដល់នូវការហៅថាជាប្រាក់ប្រើប្រាស់" នេះ ដោយសព្ទថា "ឥតិ" ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវប្រាក់ដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា "ការបង្ហាញរបស់ម្យ៉ាង ហើយប្តូរយករបស់ម្យ៉ាងទៀត" សេចក្តីថា ការបង្ហាញសំពត់មួយគូមានតម្លៃ ១០ មាសកៈ ហើយហុចសំពត់មួយគូមានតម្លៃ ៥ មាសកៈ ឲ្យទៅបុគ្គលនោះ កាលដែលគេមិនដឹង។

၁၈၁. အဝိကိဏ္ဏသုခန္တိ ရူပါဒီသု သုဘာဒိပရိကပ္ပနဝသေန အဝိသဋသုခံ.

១៨១. ពាក្យថា "សុខៈមិនរាយមាយ" សេចក្តីថា សុខៈដែលមិនខ្ចាត់ខ្ចាយ ដោយអំណាចនៃការត្រិះរិះថាជាល្អស្អាតជាដើម ក្នុងរូបារម្មណ៍ជាដើម។

၁၈၇. ခန္ဓဓမ္မေသု အနိစ္စာဒိဝသေန ပဝတ္တာ ဝိပဿနာ မဂ္ဂဖလလာဘေန ပဋိလဒ္ဓါ နာမ ဟောတိ တဒလာဘေန အနဝဋ္ဌာနတောတိ မဂ္ဂဖလလာဘီ ဧဝ ‘‘အဓိပညာဓမ္မဝိပဿနာလာဘီ’’တိ ဝုတ္တော, မဂ္ဂဖလဉာဏမေဝ စ အဓိကပညာဘာဝတော စတုသစ္စဓမ္မေ သဗ္ဗဓမ္မဿ ဝရေ နိဗ္ဗာနေ ဧဝ ဝါ ဝိသိဋ္ဌဒဿနဘာဝတော စ အဓိပညာဓမ္မဝိပဿနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

១៨៧. វិបស្សនាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម ក្នុងខន្ធធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថាជាធម្មជាតិដែលបុគ្គលបានហើយ ព្រោះការបាននូវមគ្គនិងផល ព្រោះថា កាលបើមិនបាននូវមគ្គនិងផលនោះទេ វិបស្សនានោះក៏មិនតាំងនៅមាំឡើយ ហេតុនោះ មានតែបុគ្គលអ្នកបានមគ្គនិងផលប៉ុណ្ណោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ហៅថា "អ្នកបានអធិបញ្ញាធម៌វិបស្សនា"។ ម្យ៉ាងទៀត មគ្គញាណនិងផលញាណនោះឯង គប្បីជ្រាបថាជា "អធិបញ្ញាធម៌វិបស្សនា" ព្រោះភាពជាបញ្ញាដ៏ក្រៃលែងជាងលោកិយបញ្ញា និងព្រោះភាពជាគ្រឿងឃើញដ៏វិសេសក្នុងអរិយសច្ចធម៌ ៤ ឬក្នុងព្រះនិព្វានដ៏ប្រសើរជាងធម៌ទាំងពួង។

၁၈၉. သုတေန အနုပပန္နောတိ ယထာသုတေန ဝါ အတ္ထေန ဝါ န သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော.

១៨៩. ពាក្យថា "មិនបានដល់ព្រមដោយសុតៈ" សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនប្រកបដោយធម៌ដែលខ្លួនបានស្តាប់ហើយយ៉ាងណា ឬមិនប្រកបដោយអត្ថមានសីលជាដើមយ៉ាងនោះ។

စတုက္ကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់ក្នុងចតុក្កនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

၅. ပဉ္စကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

៥. ការពន្យល់ក្នុងបញ្ចកនិទ្ទេស

၁၉၁. ပဌမပဉ္စကေ ဥဒ္ဒေသေနေဝ ပုဂ္ဂလဝိဘာဂေါ ဝိညာယတီတိ ယထာ တေသု ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ, တာယ ပဋိပတ္တိယာ တေ ဝိဘဇန္တော ‘‘တတြ ယွာယ’’န္တိအာဒိမာဟ. အာရမ္ဘသဒ္ဒေါတိ အာရမ္ဘကိရိယာဝါစကော သဒ္ဒေါတိ အတ္ထော. ဖလုပ္ပတ္တိယာ [Pg.44] မဂ္ဂကိစ္စံ နိဋ္ဌိတံ ဟောတီတိ ‘‘မဂ္ဂကိစ္စဝသေန ဖလမေဝ ဝုတ္တ’’န္တိ အာဟ. အာယာစနသာဓူတိ န ပသံသနာဒိသာဓူတိ အတ္ထော.

១៩១. ក្នុងបញ្ចកៈទីមួយ ការបែងចែកបុគ្គលរមែងដឹងបានដោយឧទ្ទេស (ការឧទ្ទេស) ប៉ុណ្ណោះ ព្រះមានព្រះភាគ កាលនឹងបែងចែកបុគ្គលទាំងនោះ ដោយបដិបត្តិនោះ តាមដែលគប្បីប្រតិបត្តិក្នុងបុគ្គលទាំងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា "ក្នុងបុគ្គលទាំងនោះ បុគ្គលណា..."។ ពាក្យថា "អារម្ភសព្ទ" សេចក្តីថា សព្ទដែលពោលនូវកិរិយាគឺការផ្តើម។ ព្រោះការកើតឡើងនៃផល កិច្ចនៃមគ្គរមែងសម្រេច ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់តែផលប៉ុណ្ណោះ ដោយអំណាចនៃកិច្ចរបស់មគ្គ"។ ពាក្យថា "អាយាចនសាធុ" សេចក្តីថា មិនមែនសាធុសព្ទក្នុងន័យសរសើរជាដើមឡើយ។

၁၉၂. အာဒိတော ဓေယျံ ဌပေတဗ္ဗံ အာဓေယျံ, ဒဿနသဝနပဋိဝစနဒါနဝသေန မုခေန ဝိယ ပဝတ္တံ ဂဟဏံ မုခန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တံ မုခံ အာဓေယျံ, ဂဟဏတ္ထံ ပကတိမုခမေဝ ဝါ အာဓေယျံ ယဿ သော အာဓေယျမုခေါ, အဝိစာရေတွာ အာဒိကထာယ ဧဝ ဌပိတဂဟဏောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

១៩២. អ្វីដែលគប្បីតម្កល់ទុកក្នុងខាងដើម ឈ្មោះថា "អាធេយ្យៈ"។ ការកាន់យកដែលប្រព្រឹត្តទៅដូចជាដោយមាត់ ដោយអំណាចនៃការឃើញ ការស្តាប់ ការឆ្លើយតប និងការឲ្យ គប្បីជ្រាបថា "មុខៈ" (មាត់)។ មាត់នោះជាអាធេយ្យៈ (របស់ដែលតម្កល់ទុកមុន) របស់បុគ្គលណា ឬថា មាត់ធម្មតានោះឯងជាអាធេយ្យៈ ដើម្បីការកាន់យក របស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា "អាធេយ្យមុខៈ" (អ្នកមានមាត់តម្កល់ទុកមុន) សេចក្តីថា ជាអ្នកមានការកាន់យកដែលតម្កល់ទុកតែក្នុងពាក្យដែលគេនិយាយមុនដំបូងប៉ុណ្ណោះ ដោយមិនបានពិចារណាឡើយ។

၁၉၄. ရဇဂ္ဂသ္မိန္တိ ရဇဂ္ဂဘာဝေ.

១៩៤. ពាក្យថា "រជគ្គស្មឹ" សេចក្តីថា ក្នុងភាពជាគំនរធូលី។

၁၉၉. ဂဝါ ခီရံ အဂ္ဂမက္ခာယတီတိ န ဧဝံ သမ္ဗန္ဓော, ဥပ္ပတ္တိတော ပန ပဉ္စ ဂေါရသေ ဒဿေတွာ တေသု သပ္ပိမဏ္ဍဿ အဂ္ဂဘာဝဒဿနတ္ထံ ‘‘ဂဝါ ခီရ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ဂါဝိတော ခီရံ နာမ ဟောတီ’’တိအာဒိ.

១៩៩. ពាក្យថា "ទឹកដោះស្រស់ ឈ្មោះថាជាកំពូលជាងគោទាំងឡាយ" នេះ មិនគប្បីភ្ជាប់សេចក្តីយ៉ាងនេះឡើយ។ តែថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវរសកើតពីគោ ៥ យ៉ាង តាមលំដាប់នៃការកើតឡើង ហើយដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាកំពូលនៃទឹកដោះថ្លា (សប្បិមណ្ឌៈ) ក្នុងបណ្តារសទាំង ៥ នោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា "អំពីគោ មានទឹកដោះស្រស់" ដូច្នេះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ទឹកដោះស្រស់រមែងមានអំពីមេគោ" ជាដើម។

ပဉ္စကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់ក្នុងបញ្ចកនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

၆. ဆက္ကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

៦. ការពន្យល់ក្នុងឆក្កនិទ្ទេស

၂၀၂. ဆက္ကေ ဧကန္တတော ပါကဋာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါဒယော တေ ယထာဝုတ္တဂုဏာ ပုဂ္ဂလာတိ ဒဿေန္တော ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ တေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တေနာတိ သာမံ သစ္စာဘိသမယော တတ္ထ စ သဗ္ဗညုတပ္ပတ္တိဗလေသု စ ဝသိဘာဝပ္ပတ္တီတိ ဧတေန သဗ္ဗေန သမုဒိတေန. ‘‘သဗ္ဗညုတညာဏေနာ’’တိ ပန ဝုတ္တေ သဗ္ဗမိဒံ သင်္ဂဟိတံ ဟောတိ သာမံ သစ္စာဘိသမယေန ဗလေသု စ ဝသိဘာဝပ္ပတ္တိယာ စ ဝိနာ သဗ္ဗညုတညာဏဿ အဘာဝါ, တသ္မာ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သဗ္ဗညုတညာဏေနာ’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အနာစရိယကေန အတ္တနာ ဥပ္ပာဒိတေနာတိ ဝစနေန သဗ္ဗညုတညာဏဿ သာစရိယကတ္တံ ပရတော ဥပ္ပတ္တိဉ္စ ပဋိသေဓေတိ, န သာစရိယကံ ပရေဟိ ဥပ္ပာဒိတဉ္စ သဗ္ဗညုတညာဏံ. န ဟိ တံ တာဒိသံ နိဝါရေတဗ္ဗံ အတ္ထီတိ.

២០២. ក្នុងឆក្កនិទ្ទេសនេះ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាដើម គឺជាបុគ្គលប្រាកដច្បាស់ដោយចំណែកមួយ។ ព្រះមានព្រះភាគ កាលនឹងបង្ហាញថា ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាដើមនោះ ជាបុគ្គលមានគុណសម្បត្តិដូចដែលបានពោលមកហើយ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា "ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ គប្បីឃើញដោយគុណនោះ"។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា "ដោយគុណនោះ" គឺ ដោយគុណទាំងអស់នេះរួមគ្នា គឺការត្រាស់ដឹងសច្ចៈដោយខ្លួនឯង ការដល់នូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណក្នុងសច្ចៈនោះ និងការដល់នូវភាពជាអ្នកមានអំណាចក្នុងកម្លាំង (ទសពលញាណ) ទាំងឡាយ។ តែថា កាលបើពោលថា "ដោយសព្វញ្ញុតញ្ញាណ" គុណទាំងអស់នេះក៏ឈ្មោះថាជាគុណដែលប្រមូលយកហើយ ព្រោះថា កាលបើប្រាសចាកការត្រាស់ដឹងសច្ចៈដោយខ្លួនឯង និងការដល់នូវភាពជាអ្នកមានអំណាចក្នុងកម្លាំងទាំងឡាយហើយ សព្វញ្ញុតញ្ញាណក៏មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងអដ្ឋកថា ទើបពោលត្រឹមតែពាក្យប៉ុណ្ណេះថា "ដោយសព្វញ្ញុតញ្ញាណ"។ ក្នុងពាក្យនោះ ដោយពាក្យថា "ដែលខ្លួនឯងបង្កើតឡើងដោយមិនមានគ្រូអាចារ្យ" ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យរមែងហាមឃាត់នូវភាពជាអ្នកមានគ្រូអាចារ្យ និងការកើតឡើងអំពីបុគ្គលដទៃនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ មិនមែនហាមឃាត់សព្វញ្ញុតញ្ញាណដែលមានគ្រូអាចារ្យ និងដែលបុគ្គលដទៃឲ្យកើតឡើងនោះឡើយ។ ពិតណាស់ សព្វញ្ញុតញ្ញាណដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ ដែលគប្បីហាមឃាត់ មិនមានឡើយ។

ဆက္ကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់ក្នុងឆក្កនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

၇. သတ္တကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

៧. ការពន្យល់ក្នុងសត្តកនិទ្ទេស

၂၀၃. သဒ္ဓါ [Pg.45] နာမ သာဓုလဒ္ဓိကာတိ ဥမ္မုဇ္ဇတီတိ ဧတေန ကုသလေသု ဓမ္မေသု အန္တောဂဓာ, ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မေသု ဝါ အဓိမောက္ခဘူတာ သဒ္ဓါ သာဓူတိ ဥမ္မုဇ္ဇမာနံ ကုသလံ ဒဿေတိ, ဧဝံ ဟိရီယာဒီသု စ. ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ ဧတ္ထ ဘုမ္မနိဒ္ဒေသော တဒန္တောဂဓတာယ တဒုပကာရတာယ ဝါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတ္ထ စ ဥမ္မုဇ္ဇတိ သာဟု သဒ္ဓါ ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိအာဒိနာ သဒ္ဓါဒီနံ ဥမ္မုဇ္ဇနပညာယ သဒ္ဓါဒီနံ ဥပ္ပတ္တိံ ဒဿေတိ. တေနေဝ ‘‘တဿ သာ သဒ္ဓါ နေဝ တိဋ္ဌတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘သာဟု သဒ္ဓါ ကုသလေသု ဓမ္မေသူ’’တိ ဝါ ဥမ္မုဇ္ဇနဿ ဥပကာရကံ အာနိသံသဒဿနံ ဝတွာ ‘‘ဥမ္မုဇ္ဇတီ’’တိ ဧတေန သဒ္ဓါသင်္ခါတမေဝ ဥမ္မုဇ္ဇနံ ဒဿိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. စင်္ကဝါရေတိ ရဇကာနံ ခါရပရိသာဝနေ. ဧကကမ္မနိဗ္ဗတ္တာ ပဋိသန္ဓိဘဝင်္ဂစုတိသန္တတိ ဧကော စိတ္တဝါရောတိ စုတိတော အနန္တရော ယထာဂဟိတော ဒုတိယော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဒုတိယစိတ္တဝါရေနာ’’တိ. ဥမ္မုဇ္ဇိတွာ ဌိတာဒယော စတ္တာရော တာယ တာယ ဇာတိယာ အရဟတ္တံ အသစ္ဆိကရောန္တာ အနေကေ ပုဂ္ဂလာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, သစ္ဆိကရောန္တော ပန ဧကောပိ ပုဗ္ဗဘာဂေ တတိယပုဂ္ဂလာဒိဘာဝံ အာပဇ္ဇိတွာ အန္တေ သတ္တမပုဂ္ဂလော ဟောတီတိ.

២០៣. ដោយពាក្យថា "សទ្ធាឈ្មោះថាជាលាភដ៏ល្អ រមែងផុសឡើង" នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវកុសលធម៌ដែលកំពុងផុសឡើង គឺសទ្ធាដែលចូលទៅក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ ឬសទ្ធាដែលជាអធិមោក្ខក្នុងពោធិបក្ខិយធម៌ទាំងឡាយ ថាជាធម៌ល្អ។ សូម្បីក្នុងហិរិជាដើម ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះដែរ។ ក្នុងពាក្យថា "ក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ" នេះ ការសម្តែងដោយសត្តមីវិភត្តិ (ភុម្មនិទ្ទេស) គប្បីជ្រាបថា ព្រោះភាពជាធម៌ចូលទៅក្នុងកុសលធម៌នោះ ឬព្រោះភាពជាធម៌ឧបការៈដល់កុសលធម៌នោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសត្តកនិទ្ទេសនេះ ដោយពាក្យមានជាដើមថា "សទ្ធាដ៏ល្អរមែងផុសឡើងក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ" ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវការកើតឡើងនៃសទ្ធាជាដើម ដោយបញ្ញាជាគ្រឿងផុសឡើងនៃសទ្ធាជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា "សទ្ធារបស់បុគ្គលនោះមិនតាំងនៅឡើយ"។ ម៉្យាងទៀត ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវការបង្ហាញអានិសង្សដែលជាគ្រឿងឧបការៈដល់ការផុសឡើង ដោយពាក្យថា "សទ្ធាដ៏ល្អក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ" ហើយដោយពាក្យថា "រមែងផុសឡើង" នេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវការផុសឡើងដែលពោលគឺសទ្ធានោះឯង។ ពាក្យថា "ចង្កវារៈ" គឺ ក្នុងក្រណាត់សម្រាប់ចម្រោះទឹកអាល់កាឡាំង (ទឹកសាប៊ូ) របស់ពួកជាងជ្រលក់ (ឬជាងបោកខោអាវ)។ បដិសន្ធិ ភវង្គ ចុតិ និងសន្តតិ ដែលកើតឡើងដោយកម្មតែមួយ ឈ្មោះថា "ចិត្តវារៈមួយ" ហេតុនោះ ចិត្តវារៈទីពីរដែលបន្ទាប់ពីចុតិ ដែលកាន់យកយ៉ាងណា ក៏ជាចិត្តវារៈទីពីរយ៉ាងនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "ដោយចិត្តវារៈទីពីរ"។ បុគ្គល ៤ ពួក មានបុគ្គលអ្នកផុសឡើងហើយឈរជាដើម គប្បីជ្រាបថា ជាបុគ្គលច្រើនរូបដែលមិនបានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអរហត្តផលក្នុងជាតិទាំងឡាយនោះៗ។ តែថា បុគ្គលសូម្បីតែម្នាក់ កាលធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ (នូវអរហត្តផលក្នុងជាតិនោះ) ដល់នូវភាពជាបុគ្គលទីបីជាដើមក្នុងបុព្វភាគ (កាលមុននឹងបានជាព្រះអរហន្ត) ហើយ រមែងជាបុគ្គលទីប្រាំពីរក្នុងទីបំផុត។

သတ္တကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់ក្នុងសត្តកនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

၁၀. ဒသကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

១០. ការពន្យល់ក្នុងទសកនិទ្ទេស

၂၀၉. ပဉ္စန္နံ ဣဓ နိဋ္ဌာ, ပဉ္စန္နံ ဣဓ ဝိဟာယ နိဋ္ဌာတိ ဧတ္ထ ယေ သောတာပန္နာဒယော ရူပါရူပဘဝေ ဥပပဇ္ဇိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿန္တိ, တေ ဣဓ ဝိဟာယ နိဋ္ဌာပက္ခံ ဘဇမာနာပိ အဇ္ဈတ္တသံယောဇနာနံ အသမုစ္ဆိန္နတ္တာ ပုထုဇ္ဇနသာဓာရဏေ စ ဌာနေ ဥပပတ္တိယာ န ဂဟိတာ. အသာဓာရဏဋ္ဌာနုပ္ပတ္တိဝသေန ပန အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီအာဒယော ဧဝ ‘‘ဣဓ ဝိဟာယ နိဋ္ဌာ’’တိ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ.

២០៩. ក្នុងបទថា «Pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhā» នេះ ពួកបុគ្គលមានសោតាបន្នៈជាដើម ទោះបីកើតក្នុងរូបភព និងអរូបភព ហើយនឹងបរិនិព្វាន ក៏មិនត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុងចំណែកនៃ «idha vihāya niṭṭhā» (ការសម្រេចនៅទីនេះដោយលះបង់លោកនេះ) ឡើយ ព្រោះតែសញ្ញោជនៈខាងក្នុងមិនទាន់បានកាត់ផ្តាច់ទាំងស្រុង និងព្រោះតែការកើតឡើងក្នុងទីកន្លែងដែលទូទៅដល់បុថុជ្ជន។ ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃការកើតឡើងក្នុងទីកន្លែងមិនទាន់ទូទៅ (គឺសុទ្ធាវាសភូមិ) ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅតែបុគ្គល ៥ ពួក មានអន្តរាបរិនិព្វាយីជាដើមថា «idha vihāya niṭṭhā» ដូច្នេះឡើយ។ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

ဒသကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយទសកនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

ပုဂ္ဂလပညတ္တိပကရဏ-မူလဋီကာ သမတ္တာ.

មូលដីកានៃបុគ្គលបញ្ញត្តិបករណ៍ ចប់បរិបូណ៌ហើយ។

ကထာဝတ္ထုပကရဏ-မူလဋီကာ

មូលដីកានៃកថាវត្ថុបករណ៍

ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយគន្ថារម្ភកថា

ကထာနံ [Pg.47] ဝတ္ထုဘာဝတောတိ ကထာသမုဒါယဿ ပကရဏဿ အတ္တနော ဧကဒေသာနံ ဩကာသဘာဝံ ဝဒတိ. သမုဒါယေ ဟိ ဧကဒေသာ အန္တောဂဓာတိ. ယေန ပကာရေန သင်္ခေပေန အဒေသယိ, တံ ဒဿေန္တော ‘‘မာတိကာဌပနေနေဝ ဌပိတဿာ’’တိ အာဟ.

ដោយបទថា «Kathānaṃ vatthubhāvato» នេះ លោកពោលសំដៅដល់ភាពជាទីតាំងនៃចំណែកទាំងឡាយរបស់ខ្លួន នៃគម្ពីរដែលជាប្រជុំនៃកថា។ ព្រោះថា ក្នុងប្រជុំ (សមុទាយៈ) ចំណែកទាំងឡាយ (ឯកទេសៈ) តែងរួមបញ្ចូលនៅខាងក្នុង។ ដើម្បីបង្ហាញនូវប្រការដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងដោយសង្ខេប លោកទើបពោលថា «mātikāṭhapaneneva ṭhapitassā» ដូច្នេះ។

နိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយនិទានកថា

အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယီတိ ပရိနိဗ္ဗာနမေဝ ပရိနိဗ္ဗာနဿ ပရိနိဗ္ဗာနန္တရတော ဝိသေသနတ္ထံ ကရဏဘာဝေန ဝုတ္တံ. ယာယ ဝါ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ အဓိဂတာယ ပစ္ဆိမစိတ္တံ အပ္ပဋိသန္ဓိကံ ဇာတံ, သာ တဿ အပ္ပဋိသန္ဓိဝူပသမဿ ကရဏဘာဝေန ဝုတ္တာတိ. ဒုဗ္ဗလပက္ခန္တိ န ကာဠာသောကံ ဝိယ ဗလဝန္တံ, အထ ခေါ ဧကမဏ္ဍလိကန္တိ ဝဒန္တိ. ဓမ္မဝါဒီအဓမ္မဝါဒီဝိသေသဇနနသမတ္ထာယ ပန ပညာယ အဘာဝတော ဒုဗ္ဗလတာ ဝုတ္တာ. တေသံယေဝါတိ ဗာဟုလိယာနမေဝ, ဗဟုဿုတိကာတိပိ နာမံ. ဘိန္နကာတိ မူလသင်္ဂီတိတော မူလနိကာယတော ဝါ ဘိန္နာ, လဒ္ဓိယာ သုတ္တန္တေဟိ လိင်္ဂါကပ္ပေဟိ စ ဝိသဒိသဘာဝံ ဂတာတိ အတ္ထော.

ក្នុងបទថា «Anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyī» នេះ ពាក្យនេះលោកពោលដោយភាពជាករណៈ (គ្រឿងធ្វើ) ដើម្បីញែកសេចក្ដីបរិនិព្វាន (គឺការរលត់ខន្ធ) ឱ្យប្លែកពីបរិនិព្វានមួយបែបទៀត (គឺសឧបាទិសេសនិព្វាន)។ ម៉្យាងទៀត ព្រះនិព្វានធាតុណាដែលបុគ្គលបានសម្រេចហើយ ធ្វើឱ្យចិត្តចុងក្រោយ (ចុតិចិត្ត) ជាចិត្តមិនមានបដិសន្ធិតទៅទៀត ព្រះនិព្វានធាតុនោះ លោកហៅថាជាករណៈនៃការរលត់ទៅដោយមិនមានបដិសន្ធិនោះ។ បទថា «dubbalapakkhanti» គឺមិនមែនមានកម្លាំងខ្លាំងក្លាដូចជាព្រះបាទកាឡាសោកឡើយ ប៉ុន្តែលោកសំដៅយកស្ដេចដែលសោយរាជ្យត្រឹមតែមួយមណ្ឌល (ដែនដីតូចមួយ)។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែការមិនមានបញ្ញាដែលអាចដឹងនូវសេចក្ដីប្លែកគ្នារវាងធម្មវាទី និងអធម្មវាទី ទើបលោកពោលថាជាសភាពទន់ខ្សោយ (dubbalatā)។ បទថា «tesaṃyevāti» គឺរបស់ពួកអាចារ្យដែលមានឈ្មោះថា ពាហុឡិយៈ ទាំងឡាយនោះឯង ដែលមានឈ្មោះមួយទៀតថា ពហុស្សុតិកៈ។ បទថា «bhinnakāti» គឺបែកចេញពីមូលសង្គីតិ (ការសង្គាយនាដើម) ឬបែកចេញពីមូលនិកាយ (និកាយដើម) សេចក្ដីថា ដល់នូវភាពមិនដូចគ្នា ដោយលទ្ធិ ព្រះសូត្រ និងគ្រឿងសម្គាល់ព្រមទាំងអាកប្បកិរិយា។

မူလသင်္ဂဟန္တိ ပဉ္စသတိကသင်္ဂီတိံ. အညတြ သင်္ဂဟိတာတိအာဒီသု ဒီဃာဒီသု အညတြ သင်္ဂဟိတတော သုတ္တန္တရာသိတော တံ တံ သုတ္တံ နိက္ကဍ္ဎိတွာ အညတြ အကရိံသူတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သင်္ဂဟိတတော ဝါ အညတြ အသင်္ဂဟိတံ သုတ္တံ အညတြ ကတ္ထစိ အကရိံသု, အညံ ဝါ အကရိံသူတိ အတ္ထော. အတ္ထံ ဓမ္မဉ္စာတိ ပါဠိယာ အတ္ထံ ပါဠိဉ္စ. ဝိနယေ နိကာယေသု စ ပဉ္စသူတိ ဝိနယေ စ အဝသေသပဉ္စနိကာယေသု စ.

បទថា «mūlasaṅgahanti» គឺការសង្គាយនាដោយព្រះភិក្ខុប្រាំរយអង្គ (បញ្ចសតិកសង្គីតិ)។ ក្នុងបទជាដើមថា «aññatra saṅgahitā» នេះ មានសេចក្ដីថា ក្នុងនិកាយមានទីឃនិកាយជាដើម ពួកគេបានទាញយកព្រះសូត្រនោះៗ ចេញពីសូត្រដែលសង្គាយនាក្នុងកន្លែងដទៃ ហើយយកទៅដាក់ក្នុងកន្លែងផ្សេងទៀត។ ម៉្យាងទៀត សេចក្ដីថា ពួកគេបានយកព្រះសូត្រដែលមិនបានសង្គាយនា ទៅដាក់ក្នុងនិកាយណាមួយផ្សេងទៀត ឬធ្វើឱ្យទៅជាសូត្រផ្សេងទៀត។ បទថា «atthaṃ dhammañcāti» គឺសេចក្ដីនៃព្រះបាលី និងព្រះបាលី។ បទថា «vinaye nikāyesu ca pañcasū» គឺក្នុងវិន័យបិដកផង ក្នុងនិកាយប្រាំដែលសេសសល់ផង។

‘‘ဒွေပါနန္ဒ[Pg.48], ဝေဒနာ ဝုတ္တာ မယာ ပရိယာယေနာ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၂.၈၉) ပရိယာယဒေသိတံ. ဥပေက္ခာဝေဒနာ ဟိ သန္တသ္မိံ ပဏီတေ သုခေ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာတိ အယဉှေတ္ထ ပရိယာယော. ‘‘တိဿော ဣမာ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာ သုခါ ဒုက္ခာ ဥပေက္ခာ ဝေဒနာ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၄.၂၄၉-၂၅၁) နိပ္ပရိယာယဒေသိတံ. ဝေဒနာသဘာဝေါ ဟိ တိဝိဓောတိ အယမေတ္ထ နိပ္ပရိယာယတာ. ‘‘သုခါပိ ဝေဒနာ အနိစ္စာ သင်္ခတာ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၂၃) နီတတ္ထံ. ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ, သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိ (သံ. နိ. ၂.၃၂) နေယျတ္ထံ. ‘‘တီဟိ, ဘိက္ခဝေ, ဌာနေဟိ ဇမ္ဗုဒီပကာ မနုဿာ ဥတ္တရကုရုကေ စ မနုဿေ အဓိဂ္ဂဏှန္တိ ဒေဝေ စ တာဝတိံသေ’’တိအာဒိကံ (အ. နိ. ၉.၂၁) အညံ သန္ဓာယ ဘဏိတံ ဂဟေတွာ အညံ အတ္ထံ ဌပယိံသု. ‘‘နတ္ထိ ဒေဝေသု ဗြဟ္မစရိယဝါသော’’တိအာဒိကံ (ကထာ. ၂၇၀) သုတ္တဉ္စ အညံ သန္ဓာယ ဘဏိတံ အတ္ထဉ္စ အညံ ဌပယိံသူတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ‘‘အတ္ထေကစ္စော ပုဂ္ဂလော အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နော’’တိအာဒိ (ပု. ပ. မာတိကာ ၄.၂၄) ဗျဉ္ဇနစ္ဆာယာယ သဏှသုခုမံ သုညတာဒိအတ္ထံ ဗဟုံ ဝိနာသယုံ.

ព្រះសូត្រជាដើមថា «Dvepānanda, vedanā vuttā mayā pariyāyena» (ម្នាលអានន្ទ វេទនា ២ យ៉ាង តថាគតបានសម្ដែងហើយដោយបរិយាយ) នេះ ជាទេសនាដែលសម្ដែងដោយបរិយាយ (pariyāyadesita)។ ព្រោះថា ឧបេក្ខាវេទនា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅថាជាសុខដ៏ស្ងប់ និងឧត្តុង្គឧត្តម នេះជាបរិយាយក្នុងទីនេះ។ ព្រះសូត្រជាដើមថា «Tisso imā, bhikkhave, vedanā sukhā dukkhā upekkhā vedanā» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ វេទនាទាំងឡាយ ៣ យ៉ាងនេះគឺ សុខវេទនា ទុក្ខវេទនា ឧបេក្ខាវេទនា) នេះ ជាទេសនាដែលសម្ដែងដោយវគ្គត្រង់ (nippariyāyadesita)។ ព្រោះថា សភាវៈនៃវេទនាមាន ៣ យ៉ាង នេះជាភាពមិនមែនបរិយាយក្នុងទីនេះ។ ព្រះសូត្រជាដើមថា «Sukhāpi vedanā aniccā saṅkhatā» (សូម្បីសុខវេទនាក៏មិនទៀង ត្រូវបច្ច័យតាក់តែងឡើង) នេះ ជាសូត្រមានសេចក្ដីនាំចេញច្បាស់ហើយ (nītattha)។ ព្រះសូត្រជាដើមថា «Yaṃ kiñci vedayitaṃ, sabbaṃ taṃ dukkhaṃ» (ការសោយអារម្មណ៍ណាមួយ ទាំងអស់នោះជាទុក្ខ) នេះ ជាសូត្រមានសេចក្ដីត្រូវនាំចេញទៅពន្យល់ទៀត (neyyattha)។ ពួកគេបានកាន់យកព្រះសូត្រដែលទ្រង់ត្រាស់សំដៅទៅលើសេចក្ដីផ្សេង ដូចជា «Tīhi, bhikkhave, ṭhānehi jambudīpakā manussā...» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មនុស្សក្នុងជម្ពូទ្វីប តែងគ្របសង្កត់លើពួកមនុស្សក្នុងឧត្តរកុរុទ្វីប និងពួកទេវតាក្នុងឋានតាវតឹង្ស ដោយហេតុ ៣ ប្រការ) ហើយក៏បានតម្កល់ទុកនូវសេចក្ដីផ្សេងទៅវិញ។ សូម្បីព្រះសូត្រដែលទ្រង់ត្រាស់សំដៅទៅលើសេចក្ដីផ្សេង ដូចជា «Natthi devesu brahmacariyavāso» (ការប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌មិនមានក្នុងពួកទេវតាឡើយ) ពួកគែក៏បានតម្កល់ទុកនូវសេចក្ដីផ្សេងទៅវិញ គប្បីជ្រាបសេចក្ដីក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះចុះ។ ពួកគែបានបំផ្លាញនូវសេចក្ដីដ៏ល្អិតសុខុមជាច្រើន មានសេចក្ដីសូន្យទទេ (សុញ្ញតា) ជាដើម ដោយអាស្រ័យស្រមោលនៃព្យញ្ជនៈ (byañjanacchāyā) ជាដើមថា «Atthekacco puggalo attahitāya paṭipanno» (បុគ្គលខ្លះ ប្រព្រឹត្តដើម្បីប្រយោជន៍ខ្លួន) នេះ។

ဝိနယဂမ္ဘီရန္တိ ဝိနယေ ဂမ္ဘီရဉ္စ ဧကဒေသံ ဆဍ္ဍေတွာတိ အတ္ထော. ကိလေသဝိနယေန ဝါ ဂမ္ဘီရံ ဧကဒေသံ သုတ္တံ ဆဍ္ဍေတွာတိ အတ္ထော. ပတိရူပန္တိ အတ္တနော အဓိပ္ပာယာနုရူပံ သုတ္တံ, သုတ္တပတိရူပကံ ဝါ အသုတ္တံ. ဧကစ္စေ အဋ္ဌကထာကဏ္ဍမေဝ ဝိဿဇ္ဇိံသု, ဧကစ္စေ သကလံ အဘိဓမ္မပိဋကန္တိ အာဟ ‘‘အတ္ထုဒ္ဓါရံ အဘိဓမ္မံ ဆပ္ပကရဏ’’န္တိ. ကထာဝတ္ထုဿ သဝိဝါဒတ္တေပိ အဝိဝါဒါနိ ဆပ္ပကရဏာနိ ပဌိတဗ္ဗာနိ သိယုံ, တာနိ နပ္ပဝတ္တန္တီတိ ဟိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဆပ္ပကရဏ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ. တတိယသင်္ဂီတိတော ဝါ ပုဗ္ဗေ ပဝတ္တမာနာနံ ဝသေန ‘‘ဆပ္ပကရဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အညာနီတိ အညာနိ အဘိဓမ္မပကရဏာဒီနိ. နာမန္တိ ယံ ဗုဒ္ဓါဒိပဋိသံယုတ္တံ န ဟောတိ မဉ္ဇုသိရီတိအာဒိကံ, တံ နိကာယနာမံ. လိင်္ဂန္တိ နိဝါသနပါရုပနာဒိဝိသေသကတံ သဏ္ဌာနဝိသေသံ. သိက္ကာဒိကံ ပရိက္ခာရံ. အာကပ္ပော ဌာနာဒီသု အင်္ဂဋ္ဌပနဝိသေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကရဏန္တိ စီဝရသိဗ္ဗနာဒိကိစ္စဝိသေသော.

បទថា «vinayagambhīranti» សេចក្ដីថា លះបង់នូវចំណែកដ៏ជ្រាលជ្រៅក្នុងវិន័យ។ ម៉្យាងទៀត សេចក្ដីថា លះបង់នូវព្រះសូត្រដ៏ជ្រាលជ្រៅ ព្រោះអាចកម្ចាត់កិលេសបាន (កិលេសវិន័យ)។ បទថា «patirūpanti» គឺព្រះសូត្រដែលស្របតាមបំណងរបស់ខ្លួន ឬធម៌ដែលមិនមែនជាព្រះសូត្រ តែមានសភាពស្រដៀងនឹងព្រះសូត្រ។ ពួកខ្លះបានលះបង់តែចំណែកអដ្ឋកថា ពួកខ្លះបានលះបង់នូវអភិធម្មបិដកទាំងមូល ទើបលោកពោល (ក្នុងគម្ពីរទីបវង្ស) ថា «atthuddhāraṃ abhidhammaṃ chappakaraṇaṃ» (អភិធម្មដែលដកស្រង់សេចក្ដី មានប្រាំមួយបករណ៍)។ ព្រោះថា ទោះបីជាកថាវត្ថុមានការវិវាទគ្នាក៏ដោយ ក៏អភិធម្មប្រាំមួយបករណ៍ដែលមិនមានការវិវាទគ្នា គប្បីត្រូវសូត្ររៀន តែធម៌ទាំងនោះមិនប្រព្រឹត្តទៅ (ក្នុងមាត់របស់ពួកអធម្មវាទី) ឡើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្ដីនេះ ទើបលោកពោលថា «chappakaraṇaṃ»។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «chappakaraṇaṃ» នេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃអភិធម្មប្រាំមួយបករណ៍ដែលប្រព្រឹត្តទៅមុនការសង្គាយនាលើកទីបី។ បទថា «aññānī» គឺគម្ពីរអភិធម្មដទៃទៀតជាដើម។ បទថា «nāmanti» គឺឈ្មោះរបស់និកាយដែលមិនទាក់ទងនឹងព្រះពុទ្ធជាដើម មានពាក្យថា មញ្ជុស្រី ជាដើម។ បទថា «liṅganti» គឺទ្រង់ទ្រាយប្លែកៗ ដែលធ្វើឡើងដោយការស្លៀកដណ្ដប់ជាពិសេសជាដើម។ គ្រឿងបរិក្ខារមានយោគ (ស៊ិក្កៈ) ជាដើម។ អាការៈដែលតម្កល់អវយវៈជាពិសេសក្នុងការឈរជាដើម គប្បីជ្រាបថាជា «ākappo» (អាកប្បកិរិយា)។ បទថា «karaṇanti» គឺកិច្ចការពិសេសមានការដេរចីវរជាដើម។

သင်္ကန္တိကဿပိကေန နိကာယေန ဝါဒေန ဝါ ဘိန္နာ သင်္ကန္တိကာတိ အတ္ထော. သင်္ကန္တိကာနံ ဘေဒါ သုတ္တဝါဒီ အနုပုဗ္ဗေန ဘိဇ္ဇထ ဘိဇ္ဇိံသူတိ အတ္ထော. ဘိန္နဝါဒေနာတိ ဘိန္နာ ဝါဒါ ဧတသ္မိန္တိ ဘိန္နဝါဒေါ, တေန အဘိန္နေန [Pg.49] ထေရဝါဒေန သဟ အဋ္ဌာရသ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဘိန္နဝါဒေနာတိ ဝါ ဘိန္နာယ လဒ္ဓိယာ အဋ္ဌာရသ ဟောန္တိ, တေ သဗ္ဗေပိ သဟာတိ အတ္ထော. ထေရဝါဒါနမုတ္တမောတိ ဧတ္ထ ထေရ-ဣတိ အဝိဘတ္တိကော နိဒ္ဒေသော. ထေရာနံ အယန္တိ ထေရော. ကော သော? ဝါဒေါ. ထေရော ဝါဒါနမုတ္တမောတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော.

ពួកដែលបែកចេញពីនិកាយ ឬលទ្ធិកស្សបិកៈ ឈ្មោះថា សង្កន្តិកៈ នេះជាសេចក្ដី។ ពួកសុត្តវាទី ដែលជាចំណែកបែកចេញពីពួកសង្កន្តិកៈ បានបែកចេញជាលំដាប់ (bhijjatha គឺ bhijjiṃsu) នេះជាសេចក្ដី។ បទថា «bhinnavādenā» គឺលទ្ធិទាំងឡាយដែលបែកចេញពីគ្នានៅក្នុងធម៌នេះ ឈ្មោះថា ភិន្នវាទៈ (លទ្ធិដែលបែកចេញ) កាលបើរាប់បញ្ចូលជាមួយថេរវាទដែលមិនបែកចេញ ក៏ទៅជាដប់ប្រាំបី នេះជាសេចក្ដីដែលលោកពោល។ ម៉្យាងទៀត បទថា «bhinnavādenā» សេចក្ដីថា ដោយអំណាចនៃលទ្ធិដែលបែកចេញពីគ្នា ទាំងអស់នោះរួមគ្នាទៅជាដប់ប្រាំបី។ ក្នុងបទថា «theravādānamuttamo» នេះ ពាក្យថា «thera» ជានិទ្ទេសដែលមិនមានវិភត្តិ (avibhattiko niddeso)។ វាទៈរបស់ព្រះថេរៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ថេរៈ។ អ្វីជាថេរៈនោះ? គឺវាទៈ (លទ្ធិ)។ វាទៈរបស់ព្រះថេរៈទាំងឡាយ ជាវាទៈដ៏ឧត្តមជាងវាទៈទាំងឡាយ នេះជាសេចក្ដីក្នុងទីនេះ។

ဥပ္ပန္နေ ဝါဒေ သန္ဓာယ ‘‘ပရပ္ပဝါဒမထန’’န္တိ အာဟ. အာယတိံ ဥပ္ပဇ္ဇနကဝါဒါနံ ပဋိသေဓနလက္ခဏဘာဝတော ‘‘အာယတိလက္ခဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

លោកពោលសំដៅដល់លទ្ធិទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយថា «parappavādamathana» (ការកម្ចាត់បដិវាទៈរបស់បុគ្គលដទៃ)។ ព្រោះមានសភាពជាគ្រឿងរារាំងលទ្ធិទាំងឡាយដែលនឹងកើតឡើងក្នុងអនាគត ទើបលោកហៅថា «āyatilakkhaṇa» (មានលក្ខណៈក្នុងអនាគត)។

နိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយនិទានកថា ចប់ហើយ។

မဟာဝဂ္ဂေါ

មហាវគ្គ

၁. ပုဂ္ဂလကထာ

១. បុគ្គលកថា

၁. သုဒ္ဓသစ္စိကဋ္ဌော

១. សុទ្ធសច្ចិកដ្ឋៈ

၁. အနုလောမပစ္စနီကဝဏ္ဏနာ

១. ការអធិប្បាយអនុលោមបច្ចនីកៈ

၁. မာယာယ [Pg.50] အမဏိအာဒယော မဏိအာဒိအာကာရေန ဒိဿမာနာ ‘‘မာယာ’’တိ ဝုတ္တာ. အဘူတေန မဏိဥဒကာဒိအာကာရေန ဂယှမာနာ မာယာမရီစိအာဒယော အဘူတညေယျာကာရတ္တာ အသစ္စိကဋ္ဌာ. ယော တထာ န ဟောတိ, သော သစ္စိကဋ္ဌောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘မာယာ…ပေ… ဘူတတ္ထော’’တိ. အနုဿဝါဒိဝသေန ဂယှမာနော တထာပိ ဟောတိ အညထာပီတိ တာဒိသော ဉေယျော န ပရမတ္ထော, အတ္တပစ္စက္ခော ပန ပရမတ္ထောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အနုဿဝါ…ပေ… ဥတ္တမတ္ထော’’တိ.

១. វត្ថុទាំងឡាយដែលមិនមែនជាកែវមណីជាដើម តែបង្ហាញខ្លួនក្នុងអាការៈជាកែវមណីជាដើម ដោយសារមាយាកល លោកហៅថា «māyā» (មាយា)។ មាយា និងព្រះអាទិត្យបោកប្រាស់ (តំឡប់) ជាដើម ដែលបុគ្គលកាន់យកដោយអាការៈមិនពិត មានអាការៈជាកែវមណី និងទឹកជាដើម ឈ្មោះថា មិនមែនជាសច្ចិកដ្ឋៈ (asaccikaṭṭha) ព្រោះមានអាការៈដែលត្រូវដឹងដោយមិនពិត។ ដើម្បីបង្ហាញថា ធម៌ណាដែលមិនមែនយ៉ាងនោះ ធម៌នោះជាសច្ចិកដ្ឋៈ លោកទើបពោលថា «māyā...pe... bhūtattho»។ ធម៌ដែលបុគ្គលកាន់យកដោយអំណាចនៃការឮតៗគ្នាជាដើម តែងមានសភាពយ៉ាងនោះខ្លះ ផ្ទុយពីនោះខ្លះ ធម៌ដែលត្រូវដឹងបែបនោះ មិនមែនជាបរមត្ថឡើយ ចំណែកឯធម៌ដែលជាប្រចក្សចំពោះខ្លួនឯង ទើបជាបរមត្ថ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្ដីនេះ លោកទើបពោលថា «anussavā...pe... uttamattho»។

ဆလဝါဒဿာတိ အတ္ထီတိ ဝစနသာမညေန အတ္ထီတိ ဝုတ္တေဟိ ရူပါဒီဟိ သာမညဝစနဿာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘သော သစ္စိ…ပေ… လဒ္ဓိံ ဂဟေတွာ အာမန္တာတိ ပဋိဇာနာတီ’’တိ ဝစနတော ပန ‘‘ဆလဝါဒဿာ’’တိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. န ဟိ လဒ္ဓိ ဆလန္တိ. ဩကာသံ အဒဒမာနောတိ ပတိဋ္ဌံ ပစ္ဆိန္ဒန္တော. ယဒိ သစ္စိကဋ္ဌေန ဥပလဗ္ဘတိ, ရူပါဒယော ဝိယ ဥပလဗ္ဘေယျ, တထာ အနုပလဗ္ဘနီယတော န တဝ ဝါဒေါ တိဋ္ဌတီတိ နိဝတ္တေန္တောတိ အဓိပ္ပာယော. တံ သန္ဓာယာတိ ‘‘ယော သစ္စိကဋ္ဌော’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တော ယော သစ္စိကဋ္ဌော, သော သပ္ပစ္စယာဒိဘာဝေန ဒီပိတော ‘‘ရူပဉ္စ ဥပလဗ္ဘတီ’’တိအာဒီသု အာဂတော ဓမ္မပ္ပဘေဒေါတိ ဒဿေတိ.

ក្នុងបទថា «chalavādassā» នេះ សេចក្ដីអធិប្បាយថា របស់ពាក្យសាមញ្ញ (ពាក្យទូទៅ) ថា «atthi» (មាន) ដែលពោលស្មើគ្នាជាមួយនឹងរូបជាដើម ដែលលោកពោលថាមាន។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែពាក្យថា «So sacci...pe... laddhiṃ gahetvā āmantāti paṭijānāti» នោះ ទើបមិនអាចពោលថា «chalavādassa» (របស់ឆលវាទី) ឡើយ។ ព្រោះថាលទ្ធិមិនមែនជាឆលៈ (ការបោកប្រាស់) ឡើយ។ បទថា «okāsaṃ adadamāno» គឺកាត់ផ្ដាច់នូវទីតាំង (បង្អែក)។ សេចក្ដីអធិប្បាយថា ប្រសិនបើបុគ្គលមានពិតដោយសច្ចិកដ្ឋៈ គប្បីបាននូវបុគ្គលនោះដូចជារូបជាដើមដែរ តែព្រោះមិនអាចបានយ៉ាងនោះ វាទៈរបស់អ្នកទើបមិនអាចតាំងនៅបានឡើយ នេះជាការរារាំង (បដិសេធ)។ បទថា «taṃ sandhāya» គឺបង្ហាញនូវប្រភេទនៃធម៌ (ធម្មប្បភេទ) ដែលមកក្នុងបទជាដើមថា «rūpañca upalabbhati» ដែលជាសច្ចិកដ្ឋៈដែលពោលក្នុងបទថា «yo saccikaṭṭho» នេះ ដែលលោកបង្ហាញដោយភាពជាសប្បច្ច័យជាដើម។

‘‘တေန သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထေနာ’’တိ ဝတွာ ‘‘တေနာကာရေနာ’’တိ ဝဒတော အယမဓိပ္ပာယော – သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထာကာရေန ဥပလဗ္ဘမာနံ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထေန ဥပလဗ္ဘမာနံ နာမ ဟောတီတိ. အညထာ တတောတိ တဿ တေနာကာရေနာတိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ကော ပနေတိဿာ ပုရိမပုစ္ဆာယ စ ဝိသေသောတိ? ပုရိမပုစ္ဆာယ သတ္တပညာသဝိဓော ဓမ္မပ္ပဘေဒေါ ယထာ ဘူတေန သဘာဝတ္ထေန ဥပလဗ္ဘတိ, ဧဝံ ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတီတိ ဝုတ္တံ. ဣဓ ပန ဘူတသဘာဝတ္ထေန ဥပလဗ္ဘမာနော သော ဓမ္မပ္ပဘေဒေါ ယေန ရုပ္ပနာဒိသပ္ပစ္စယာဒိအာကာရေန ဥပလဗ္ဘတိ, ကိံ တေနာကာရေန ပုဂ္ဂလောပိ [Pg.51] ဥပလဗ္ဘတီတိ ဧသ ဝိသေသော. ယထာ ပန ရူပံ ဝိယ ဘူတသဘာဝတ္ထေန ဥပလဗ္ဘမာနာ ဝေဒနာ န ရုပ္ပနာကာရေန ဥပလဗ္ဘတိ, ဧဝံ ဓမ္မပ္ပဘေဒေါ ဝိယ ဘူတသဘာဝတ္ထေန ဥပလဗ္ဘမာနော ပုဂ္ဂလော န ရုပ္ပနာဒိသပ္ပစ္စယာဒိအာကာရေန ဥပလဗ္ဘတီတိ သက္ကာ ပရဝါဒိနာ ဝတ္တုန္တိ အစောဒနီယံ ဧတံ သိယာ. အဝဇာနနဉ္စ တဿ ယုတ္တန္တိ နိဂ္ဂဟော စ န ကာတဗ္ဗော. ဓမ္မပ္ပဘေဒတော ပန အညဿ သစ္စိကဋ္ဌဿ အသိဒ္ဓတ္တာ ဓမ္မပ္ပဘေဒါကာရေနေဝ စောဒေတိ. အဝဇာနနေနေဝ နိဂ္ဂဟံ ဒဿေတိ. အနုဇာနနာဝဇာနနပက္ခာ သာမညဝိသေသေဟိ ပဋိညာပဋိက္ခေပပက္ခာ အနုလောမပဋိလောမပက္ခာ ပဌမဒုတိယနယာတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលដែលពោលថា «tena saccikaṭṭhaparamatthena» ហើយ ទើបពោលថា «tenākārena» នេះ មានសេចក្ដីអធិប្បាយថា ធម៌ដែលបុគ្គលបានដោយអាការៈនៃសច្ចិកដ្ឋបរមត្ថ ឈ្មោះថាជាធម៌ដែលបានដោយសច្ចិកដ្ឋបរមត្ថ។ បើមិនដូច្នោះទេ ជំនួសឱ្យពាក្យថា «tato» លោកគប្បីពោលថា «tassa tenākārena» (របស់ធម៌នោះ ដោយអាការៈនោះ) វិញ។ ចុះសេចក្ដីប្លែកគ្នារវាងសំនួរនេះ (សំនួរទីពីរ) និងសំនួរមុន (សំនួរទីមួយ) គឺអ្វី? ក្នុងសំនួរមុន លោកសួរថា ធម្មប្បភេទ ៥៧ ប្រការ បុគ្គលបានដោយសភាវត្ថៈដ៏ពិតប្រាកដយ៉ាងណា បុគ្គល (សត្វ) ក៏បានយ៉ាងនោះដែរឬ? ប៉ុន្តែក្នុងសំនួរនេះ សេចក្ដីប្លែកគ្នាគឺថា ធម្មប្បភេទនោះដែលបុគ្គលបានដោយសភាវត្ថៈដ៏ពិតប្រាកដ តែងបានដោយអាការៈមានការរុញច្រាន (រុប្បនៈ) និងការមានបច្ច័យ (សប្បច្ច័យ) ជាដើមណា តើបុគ្គលក៏បានដោយអាការៈនោះដែរឬ? ម៉្យាងទៀត ដូចជាវេទនាដែលបុគ្គលបានដោយសភាវត្ថៈដ៏ពិតប្រាកដដូចជារូប តែមិនបានដោយរុប្បនាការៈ (អាការៈរុញច្រាន) យ៉ាងណា បុគ្គលដែលបានដោយសភាវត្ថៈដ៏ពិតប្រាកដដូចជាធម្មប្បភេទ ក៏មិនបានដោយអាការៈមានរុប្បនៈ និងសប្បច្ច័យជាដើមយ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ បរវាទីអាចពោលយ៉ាងនេះបាន សំនួរនេះទើបមិនគួរចោទសួរឡើយ។ ការបដិសេធរបស់បរវាទីនោះក៏សមគួរហើយ ហើយក៏មិនគួរធ្វើការសង្កត់សង្កិន (កម្រាប) ឡើយ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែសច្ចិកដ្ឋៈដទៃក្រៅពីធម្មប្បភេទមិនអាចសម្រេចបាន (មិនមានពិត) ទើបសកវាទីចោទសួរដោយអាការៈនៃធម្មប្បភេទនោះឯង។ សកវាទីបង្ហាញនូវការកម្រាបដោយការបដិសេធនោះឯង。 គប្បីជ្រាបសេចក្ដីប្លែកគ្នានៃធម៌ទាំងនេះគឺ៖ ផ្នែកអនុញ្ញាត និងផ្នែកបដិសេធ ដោយអំណាចនៃសំនួរសាមញ្ញ និងសំនួរវិសេស ផ្នែកបដិញ្ញា និងផ្នែកបដិក្ខេប ផ្នែកអនុលោម និងផ្នែកបដិលោម នៃន័យទីមួយ និងន័យទីពីរ។

‘‘တေန ဝတ ရေ ဝတ္တဗ္ဗေ’’တိ ဝဒန္တော ဝတ္တဗ္ဗဿ အဝစနေ ဒေါသံ ပါပေတီတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ‘‘နိဂ္ဂဟဿ ပါပိတတ္တာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘ဧဝမေတံ နိဂ္ဂဟဿ စ အနုလောမပဋိလောမတော စတုန္နံ ပါပနာရောပနဉ္စ ဝုတ္တတ္တာ ဥပလဗ္ဘတီတိအာဒိကံ အနုလောမပဉ္စကံ နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ, အနုလောမပဋိလောမတော ပန ဒွီဟိ ဌပနာဟိ သဟ သတ္တကေန ဘဝိတဗ္ဗံ, တံဝဇ္ဇနေ ဝါ ကာရဏံ ဝတ္တဗ္ဗံ. ယံ ပန ဝက္ခတိ ‘‘ဌပနာ နာမ ပရဝါဒီပက္ခဿ ဌပနတော ‘အယံ တဝ ဒေါသော’တိ ဒဿေတုံ ဌပနမတ္တမေဝ ဟောတိ, န နိဂ္ဂဟဿ ဝါ ပဋိကမ္မဿ ဝါ ပါကဋဘာဝကရဏ’’န္တိ (ကထာ. အဋ္ဌ. ၂). တေနာဓိပ္ပာယေန ဣဓာပိ ဌပနာဒွယံ ဝဇ္ဇေတိ. ယထာ ပန တတ္ထ ပဋိကမ္မပဉ္စကဘာဝံ အဝတွာ ပဋိကမ္မစတုက္ကဘာဝံ ဝက္ခတိ, ဧဝမိဓာပိ နိဂ္ဂဟစတုက္ကဘာဝေါ ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ. သုဒ္ဓိကနိဂ္ဂဟဿ ပန နိဂ္ဂဟပ္ပဓာနတ္တာ ဥဒ္ဒေသဘာဝေန ဝုတ္တော နိဂ္ဂဟောဝ ဝိသုံ ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယေ ပန ‘‘အယထာဘူတနိဂ္ဂဟတ္တာ တတ္ထ ပဋိကမ္မံ ဝိသုံ န ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ, တေသံ ဒုတိယေ ဝါဒမုခေ နိဂ္ဂဟစတုက္ကဘာဝေါ ပဋိကမ္မပဉ္စကဘာဝေါ စ အာပဇ္ဇတိ.

ពាក្យថា «Tena vata re vattabbe» គឺបុគ្គលកាលពោល (vadanto) តែងនាំទៅកាន់ទោស (dosaṃ pāpeti) ព្រោះមិនពោលនូវពាក្យដែលគួរពោល (vattabbassa avacane)។ គប្បីជ្រាបថា ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «niggahassa pāpitattā» (ព្រោះការនាំទៅកាន់ការសង្កត់សង្កិន)។ ពាក្យថា «Evametaṃ... anulomapañcakaṃ nāma» នេះ លោកពោលទុកហើយ។ ប៉ុន្តែ បើពោលតាមលំដាប់អនុលោម និងបដិលោម គួរតែមានធម៌ ៧ (sattaka) ជាមួយនិងការតម្កល់ទុក ២ (ṭhapanā) ឬមួយក៏គួរពោលនូវហេតុក្នុងការវៀរចាកការតម្កល់ទុកទាំង ២ នោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យណាដែលលោកនឹងពោលខាងមុខថា «ការតម្កល់ទុក ឈ្មោះថាជាការតម្កល់ទុកនូវចំណែករបស់បរវាទិ ដើម្បីបង្ហាញថា 'នេះជាទោសរបស់អ្នក' គ្រាន់តែជាការតម្កល់ទុកប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាការធ្វើឱ្យច្បាស់នូវការសង្កត់សង្កិន (niggaha) ឬការតបត (paṭikamma) ឡើយ»។ ដោយអធិប្បាយនោះ ក្នុងអនុលោមន័យនេះ លោកក៏វៀរចាកការតម្កល់ទុកទាំងពីរដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបច្ចនីកន័យនោះ លោកមិនពោលអំពីភាពជាបដិកម្មបញ្ចកៈ (paṭikammapañcakabhāva) តែនឹងពោលអំពីភាពជាបដិកម្មចតុក្កៈ (paṭikammacatukkabhāva) យ៉ាងណា ក្នុងអនុលោមបញ្ចកៈនេះ ក៏គួរពោលអំពីភាពជានិគ្គហចតុក្កៈ (niggahacatukkabhāva) យ៉ាងនោះដែរ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែនិគ្គហៈសុទ្ធ (suddhikaniggaha) មាននិគ្គហៈជាប្រធាន គប្បីជ្រាបថា និគ្គហៈដែលលោកពោលដោយសង្ខេបនោះ លោកពោលដោយឡែកពីបាបនៈ និងអរោបនៈ។ ចំណែកពួកអាចារ្យណាដែលពោលថា «ព្រោះការសង្កត់សង្កិនមិនពិតប្រាកដ ហេតុនោះ ក្នុងបដិកម្មចតុក្កៈនោះ លោកមិនពោលបដិកម្មដោយឡែកទេ» ក្នុងលទ្ធិរបស់អាចារ្យទាំងនោះ ក្នុងវាទមុខទីពីរ ភាពជានិគ្គហចតុក្កៈ និងភាពជាបដិកម្មបញ្ចកៈ តែងតែត្រូវដល់ (គឺសមគួរដល់ការកើតឡើង)។

၂. အတ္တနာ အဓိပ္ပေတံ သစ္စိကဋ္ဌမေဝါတိ သမ္မုတိသစ္စံ သန္ဓာယာတိ အဓိပ္ပာယော. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘သုဒ္ဓသမ္မုတိသစ္စံ ဝါ ပရမတ္ထမိဿကံ ဝါ သမ္မုတိသစ္စံ သန္ဓာယ ‘ယော သစ္စိကဋ္ဌော’တိ ပုန အနုယောဂေါ ပရဝါဒိဿာ’’တိ (ကထာ. အဋ္ဌ. ၆). တတ္ထ ယဒိ ပရဝါဒိနာ အတ္တနာ အဓိပ္ပေတသစ္စိကဋ္ဌော သမ္မုတိသစ္စံ, သမ္မုတိသစ္စာကာရေန ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတီတိ ဝဒန္တေန သမာနလဒ္ဓိကော နပ္ပဋိသေဓိတဗ္ဗော, ကထာ ဧဝါယံ နာရဘိတဗ္ဗာ. အထ သကဝါဒိနာ အတ္တနာ [Pg.52] စ အဓိပ္ပေတသစ္စိကဋ္ဌံယေဝ သန္ဓာယ ပရဝါဒီ ‘‘ယော သစ္စိကဋ္ဌော’’တိအာဒိမာဟာတိ အယမတ္ထော. သကဝါဒိနာ သမ္မုတိသစ္စံယေဝ သစ္စိကဋ္ဌောတိ အဓိပ္ပေတန္တိ အာပဇ္ဇတိ. ယဒိ ဥဘယံ အဓိပ္ပေတံ, ပုန ‘‘သမ္မုတိသစ္စပရမတ္ထသစ္စာနိ ဝါ ဧကတော ကတွာပိ ဧဝမာဟာ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ. ယဒိ စ ဒွေပိ သစ္စာနိ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထာ, သစ္စိကဋ္ဌေကဒေသေန ဥပလဒ္ဓိံ ဣစ္ဆန္တေန ‘‘ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတိ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထေနာ’’တိအာဒိ အနုယောဂေါ န ကာတဗ္ဗော, န စ သစ္စိကဋ္ဌေကဒေသေန အနုယောဂေါ ယုတ္တော. န ဟိ ဝေဒယိတာကာရေန ဥပလဗ္ဘမာနာ ဝေဒနာ ရုပ္ပနာကာရေန ဥပလဗ္ဘတီတိ အနုယုဉ္ဇိတဗ္ဗာ, န စ ပရဝါဒီ ရုပ္ပနာဒိသဘာဝံ ပုဂ္ဂလံ ဣစ္ဆတိ, အထ ခေါ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထမေဝါတိ. ပရမတ္ထသစ္စတော အညသ္မိံ သစ္စိကဋ္ဌေ ဝိဇ္ဇမာနေ နာဿ ပရမတ္ထသစ္စတာ အနုယုဉ္ဇိတဗ္ဗာ. အသစ္စိကဋ္ဌေ သစ္စိကဋ္ဌဝေါဟာရံ အာရောပေတွာ တံ သန္ဓာယ ပုစ္ဆတီတိ ဝဒန္တာနံ ဝေါဟရိတသစ္စိကဋ္ဌဿ အတ္တနာ အဓိပ္ပေတသစ္စိကဋ္ဌတာ န ယုတ္တာ. ဝေါဟရိတပရမတ္ထသစ္စိကဋ္ဌာနဉ္စ ဒွိန္နံ သစ္စိကဋ္ဌဘာဝေ ဝုတ္တနယောဝ ဒေါသော. သမ္မုတိသစ္စာကာရေန ဥပလဗ္ဘမာနဉ္စ ဘူတသဘာဝတ္ထေန ဥပလဗ္ဘေယျ ဝါ န ဝါ. ယဒိ ဘူတသဘာဝတ္ထေန ဥပလဗ္ဘတိ, ပုဂ္ဂလောပိ ဥပလဗ္ဘတိ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထေနာတိ အနုဇာနန္တော နာနုယုဉ္ဇိတဗ္ဗော. အထ န ဘူတသဘာဝတ္ထေန, တံဝိနိမုတ္တော သမ္မုတိသစ္စဿ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထာကာရော န ဝတ္တဗ္ဗော အသိဒ္ဓတ္တာ. ဝက္ခတိ စ ‘‘ယထာ ရူပါဒယော ပစ္စတ္တလက္ခဏသာမညလက္ခဏဝသေန အတ္ထိ, န ဧဝံ ပုဂ္ဂလော’’တိ. တသ္မာ မဂ္ဂိတဗ္ဗော ဧတ္ထ အဓိပ္ပာယော.

២. ពាក្យថា «Attanā adhippetaṃ saccikaṭṭhamevā» គឺមានអធិប្បាយថា សំដៅយកសម្មុតិសច្ចៈ។ ពិតមែនតែ លោកនឹងពោលខាងមុខថា «ការសួរដេញដោលជាថ្មីរបស់បរវាទិថា 'yo saccikaṭṭho' គឺសំដៅយកសម្មុតិសច្ចៈសុទ្ធ ឬសម្មុតិសច្ចៈដែលលាយឡំនឹងបរមត្ថសច្ចៈ»។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ប្រសិនបើ សច្ចិកដ្ឋៈដែលបរវាទិខ្លួនឯងចង់បាន គឺសម្មុតិសច្ចៈ បរវាទិនោះដែលមានលទ្ធិស្មើគ្នាជាមួយសកវាទិដែលពោលថា «បុគ្គលរមែងបានដោយអាការៈនៃសម្មុតិសច្ចៈ» មិនគួរឃាត់ឃាំងឡើយ ហើយកថា (ការជជែកដេញដោល) ទាំងមូលនេះ ក៏មិនគួរចាប់ផ្តើមឡើយ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើសកវាទិ និងបរវាទិខ្លួនឯង សំដៅយកតែសច្ចិកដ្ឋៈដែលជាសម្មុតិសច្ចៈដែលខ្លួនចង់បាន ហើយបរវាទិពោលពាក្យមានជាអាទិថា «yo saccikaṭṭho» នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ តែទោសរមែងធ្លាក់មកលើសកវាទិថា ចង់បានតែសម្មុតិសច្ចៈប៉ុណ្ណោះជាសច្ចិកដ្ឋៈ។ ប្រសិនបើចង់បានទាំងពីរ (សម្មុតិសច្ចៈ និងបរមត្ថសច្ចៈ) មិនគួរពោលជាថ្មីទៀតថា «ឬមួយក៏ធ្វើសម្មុតិសច្ចៈ និងបរមត្ថសច្ចៈឱ្យរួមគ្នាតែមួយ ហើយពោលយ៉ាងនេះ» ឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រសិនបើសច្ចៈទាំងពីរជាសច្ចិកដ្ឋបរមត្ថ សកវាទិដែលចង់បានការដឹងដោយចំណែកមួយនៃសច្ចិកដ្ឋៈ មិនគួរធ្វើការសួរដេញដោលមានជាអាទិថា «puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā» ឡើយ ហើយការសួរដេញដោលដោយចំណែកមួយនៃសច្ចិកដ្ឋៈ ក៏មិនសមគួរដែរ។ ព្រោះថា វេទនាដែលគេដឹងបានដោយអាការៈនៃការសោយអារម្មណ៍ មិនគួរដេញដោលថា «ដឹងបានដោយអាការៈនៃការរលាយទៅ (ruppanākāra)» ឡើយ ហើយបរវាទិក៏មិនចង់បានបុគ្គលដែលមានសភាវៈរលាយទៅជាដើមនោះដែរ តែចង់បានតែសច្ចិកដ្ឋបរមត្ថប៉ុណ្ណោះ។ កាលបើមានសច្ចិកដ្ឋៈផ្សេងពីបរមត្ថសច្ចៈ (គឺសម្មុតិសច្ចៈ) មិនគួរដេញដោលរកភាពជាបរមត្ថសច្ចៈនៃបុគ្គលនោះឡើយ។ ចំពោះពួកអាចារ្យដែលពោលថា «បរវាទិបង្អោនទៅរកវោហារសច្ចិកដ្ឋៈក្នុងធម៌ដែលមិនមែនជាសច្ចិកដ្ឋៈ ហើយសំដៅយកវោហារសច្ចិកដ្ឋៈនោះទើបសួរ» ភាពជាសច្ចិកដ្ឋៈដែលបរវាទិខ្លួនឯងចង់បានក្នុងវោហារសច្ចិកដ្ឋៈនោះ មិនសមគួរឡើយ។ ហើយកាលបើភាពជាសច្ចិកដ្ឋៈមានក្នុងសច្ចិកដ្ឋៈទាំងពីរ គឺវោហារសច្ចិកដ្ឋៈ និងបរមត្ថសច្ចិកដ្ឋៈ ទោសដែលពោលហើយតាមវិធីមុននោះ រមែងមាន។ ម្យ៉ាងទៀត សច្ចិកដ្ឋៈដែលដឹងបានដោយអាការៈនៃសម្មុតិសច្ចៈ គប្បីដឹងបានដោយសភាវៈពិតប្រាកដខ្លះ ឬមិនដឹងបានខ្លះ។ ប្រសិនបើដឹងបានដោយសភាវៈពិតប្រាកដ បរវាទិដែលយល់ព្រមថា «បុគ្គលក៏ដឹងបានដោយសច្ចិកដ្ឋបរមត្ថដែរ» មិនគួរត្រូវគេដេញដោលឡើយ។ ប្រសិនបើមិនដឹងបានដោយសភាវៈពិតប្រាកដទេ អាការៈនៃសច្ចិកដ្ឋបរមត្ថរបស់សម្មុតិសច្ចៈដែលរួចផុតពីសភាវៈពិតនោះ មិនគួរពោលឡើយ ព្រោះមិនទាន់សម្រេច (មិនទាន់ប្រាកដ)។ ហើយលោកនឹងពោលខាងមុខថា «ធម៌ទាំងឡាយមានរូបជាដើម មានដោយអំណាចនៃបច្ចត្តលក្ខណៈ និងសាមញ្ញលក្ខណៈយ៉ាងណា បុគ្គលមិនមែនមានយ៉ាងនោះទេ»។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីស្វែងរកអធិប្បាយក្នុងទីនេះចុះ។

ဒွိန္နံ သစ္စာနန္တိ ဧတ္ထ သစ္စဒွယာကာရေန အနုပလဗ္ဘနီယတော အနုညေယျမေတံ သိယာ, န ဝါ ကိဉ္စိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ယထာ ဟိ ဧကဒေသေန ပရမတ္ထာကာရေန အနုပလဗ္ဘနီယတာ အနုဇာနနဿ န ကာရဏံ, ဧဝံ ဧကဒေသေန သမ္မုတိယာကာရေန ဥပလဗ္ဘနီယတာ ပဋိက္ခေပဿ စာတိ မဂ္ဂိတဗ္ဗော ဧတ္ထာပိ အဓိပ္ပာယော. နုပလဗ္ဘတီတိ ဝစနသာမညမတ္တန္တိ နုပလဗ္ဘတီတိ ဣဒမေဝ ဝစနံ အနုညာတံ ပဋိက္ခိတ္တဉ္စာတိ ဧတံ ဆလဝါဒံ နိဿာယာတိ အဓိပ္ပာယော. ယထာ ဥပလဗ္ဘတီတိ ဧတဿေဝ အနုဇာနနပဋိက္ခေပေဟိ အဟံ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗော, ဧဝံ နုပလဗ္ဘတီတိ ဧတဿေဝ အနုဇာနနပဋိက္ခေပေဟိ တွန္တိ ဧဝံ သမ္ဘဝန္တဿ သာမညေန အသမ္ဘဝန္တဿ ကပ္ပနံ ပနေတ္ထ ဆလဝါဒေါ ဘဝိတုံ အရဟတိ. တေန နုပလဗ္ဘတီတိ ဝစနသာမညမတ္တံ ဆလဝါဒဿ ကာရဏတ္တာ ‘‘ဆလဝါဒေါ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝစနသာမညမတ္တဉ္စ ဆလဝါဒဉ္စ [Pg.53] နိဿာယာတိ ဝါ အတ္ထော. ဌပနာ နိဂ္ဂဟပ္ပဋိကမ္မာနံ ပါကဋဘာဝကရဏံ န ဟောတီတိ ဣဒံ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. န ဟိ ပက္ခဋ္ဌပနေန ဝိနာ ပုရိမံ အနုဇာနိတွာ ပစ္ဆိမဿ အဝဇာနနံ, ပစ္ဆိမံ ဝါ အဝဇာနန္တဿ ပုရိမာနုဇာနနံ မိစ္ဆာတိ သက္ကာ အာရောပေတုန္တိ.

ក្នុងពាក្យថា «Dvinnaṃ saccānaṃ» នេះ ព្រោះមិនអាចដឹងបានដោយអាការៈនៃសច្ចៈទាំងពីរ ការមិនបាននេះ គួរតែយល់ព្រម ឬមួយក៏មិនគួរពោលអ្វីឡើយ។ ពិតមែនតែ ការមិនអាចដឹងបានដោយអាការៈនៃបរមត្ថសច្ចៈដែលជាចំណែកមួយ មិនមែនជាហេតុនៃការយល់ព្រមយ៉ាងណា ការដឹងបានដោយអាការៈនៃសម្មុតិសច្ចៈដែលជាចំណែកមួយ ក៏មិនមែនជាហេតុនៃការបដិសេធយ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីស្វែងរកអធិប្បាយសូម្បីក្នុងទីនេះចុះ។ ពាក្យថា «Nupalabbhatīti vacanasāmaññamattaṃ» គឺមានអធិប្បាយថា អាស្រ័យនូវឆលវាទ (ពាក្យកុហកបោកប្រាស់) នេះថា «ពាក្យថា nupalabbhati នេះឯង ជាពាក្យដែលលោកយល់ព្រមផង បដិសេធផង»។ ពាក្យថា «upalabbhati» នេះឯង ព្រោះការយល់ព្រម និងការបដិសេធ ខ្ញុំ (បរវាទិ) គួរត្រូវគេសង្កត់សង្កិនយ៉ាងណា ពាក្យថា «nupalabbhati» នេះឯង ព្រោះការយល់ព្រម និងការបដិសេធ អ្នក (សកវាទិ) ក៏គួរត្រូវគេសង្កត់សង្កិនយ៉ាងនោះដែរ។ ការរៀបចំចាត់ចែងនូវពាក្យ «nupalabbhati» ដែលមិនគួរជាទីតាំងនៃនិគ្គហៈ ឱ្យដូចជាពាក្យ «upalabbhati» ដែលគួរជាទីតាំងនៃនិគ្គហៈ ព្រោះភាពស្មើគ្នា នេះឯងជាឆលវាទក្នុងបដិកម្មចតុក្កៈនេះ។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ពាក្យសាមញ្ញត្រឹមតែ «nupalabbhati» នេះ លោកហៅថា «ឆលវាទ» ព្រោះជាហេតុនៃឆលវាទ។ ឬមួយក៏មានសេចក្តីថា អាស្រ័យនូវពាក្យសាមញ្ញផង អាស្រ័យនូវឆលវាទផង។ ពាក្យថា «ការតម្កល់ទុក មិនមែនជាការធ្វើឱ្យច្បាស់នូវនិគ្គហៈ និងបដិកម្មឡើយ» នេះ គួរពិចារណា។ ព្រោះថា បើគ្មានការតម្កល់ទុកនូវចំណែករបស់បុគ្គលដទៃទេ គេមិនអាចចោទប្រកាន់បានឡើយថា «ការយល់ព្រមនូវពាក្យមុន ហើយបដិសេធនូវពាក្យក្រោយ ឬការយល់ព្រមនូវពាក្យមុនរបស់បុគ្គលដែលបដិសេធនូវពាក្យក្រោយ គឺជាពាក្យខុសឆ្គង»។

၃. တဝါတိ, ပဋိဇာနန္တန္တိ စ ပစ္စတ္တေ သာမိဥပယောဂဝစနာနီတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘တွံယေဝ ပဋိဇာနန္တော’’တိ အာဟ.

៣. ពាក្យថា «Tavā» ផង ពាក្យថា «paṭijānantaṃ» ផង គឺជាសាមីវិភត្តិ និងឧបយោគវិភត្តិ ក្នុងអត្ថនៃបឋមាវិភត្តិ (paccatta) ដោយអធិប្បាយនេះ ទើបលោកពោលថា «tvaṃyeva paṭijānanto» (អ្នកនោះឯង កាលប្តេជ្ញា)។

၄-၅. စတူဟိ ပါပနာရောပနာဟိ နိဂ္ဂဟဿ ဥပနီတတ္တာတိ ‘‘ဒုန္နိဂ္ဂဟိတာ စ ဟောမ, ဟဉ္စီ’’တိအာဒိနာ တယာ မမ ကတော နိဂ္ဂဟော, မယာ တဝ ကတော နိဂ္ဂဟော ဝိယ မိစ္ဆာတိ ဧဝံ တေန အနုလောမပဉ္စကေ စတူဟိ ပါပနာရောပနာဟိ ကတဿ နိဂ္ဂဟဿ တေန နိယာမေန ဒုက္ကဋဘာဝဿ အတ္တနာ ကတနိဂ္ဂဟေန သဟ ဥပနီတတ္တာ အနိဂ္ဂဟဘာဝဿ ဝါ ဥပဂမိတတ္တာတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧဝမေဝ တေန ဟိ ယံ နိဂ္ဂဏှာသိ ဟဉ္စိ…ပေ… ဣဒံ တေ မိစ္ဆာတိ ဧတဿ အနိဂ္ဂဟဘာဝနိဂမနဿေဝ နိဂ္ဂမနစတုက္ကတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

៤-៥. គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងពាក្យថា «Catūhi pāpanāropanāhi niggahassa upanītattā» នេះថា ការសង្កត់សង្កិនដែលអ្នកធ្វើលើខ្ញុំ ដោយពាក្យមានជាអាទិថា «dunniggahitā ca homa, hañci» គឺខុសឆ្គង ដូចជាការសង្កត់សង្កិនដែលខ្ញុំធ្វើលើអ្នកដែរ។ យ៉ាងនេះ ព្រោះការនាំមកនូវភាពមិនល្អនៃការសង្កត់សង្កិនដែលសកវាទិធ្វើហើយដោយបាបនៈ និងអរោបនៈទាំង ៤ ក្នុងអនុលោមបញ្ចកៈ តាមវិធីនោះ ជាមួយនិងការសង្កត់សង្កិនដែលខ្លួនធ្វើ ឬព្រោះការនាំទៅកាន់ភាពមិនមែនជានិគ្គហៈ។ យ៉ាងនោះឯង គប្បីជ្រាបភាពជាការសង្កត់សង្កិនចតុក្កៈ (niggamanacatukkatā) នៃពាក្យដែលសរុបសេចក្តីនៃភាពមិនមែនជានិគ្គហៈនេះ ដោយព្រះបាលីថា «tena hi yaṃ niggaṇhāsi hañci...បេ... idaṃ te micchā»។

အနုလောမပစ္စနီကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអនុលោមបច្ចនីក ចប់ហើយ។

၂. ပစ္စနီကာနုလောမဝဏ္ဏနာ

២. ការអធិប្បាយបច្ចនីកានុលោម

၇-၁၀. ‘‘အတ္တနော လဒ္ဓိံ နိဿာယ ပဋိညာ ပရဝါဒိဿာ’’တိ ဝတွာ ပုန ‘‘ပရမတ္ထဝသေန ပုဂ္ဂလဿ အဘာဝတော ပဋိက္ခေပေါ ပရဝါဒိဿာ’’တိ ဝုတ္တံ. တတြာယံ ပဋိက္ခေပေါ အတ္တနော လဒ္ဓိယာ ယဒိ ကတော, ပရမတ္ထတော အညေန သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထေန ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတီတိ အယမဿ လဒ္ဓီတိ အာပဇ္ဇတိ. တထာ စ သတိ နာယံ သမ္မုတိသစ္စဝသေန ဥပလဒ္ဓိံ ဣစ္ဆန္တေန နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗော. အထ အတ္တနော လဒ္ဓိံ နိဂ္ဂူဟိတွာ ပရဿ လဒ္ဓိဝသေန ပဋိက္ခိပတိ, ပုရိမပဋိညာယ အဝိရောဓိတတ္တာ န နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗော. န ဟိ အတ္တနော စ ပရဿ စ လဒ္ဓိံ ဝဒန္တဿ ဒေါသော အာပဇ္ဇတီတိ. အတ္တနော ပန လဒ္ဓိယာ ပဋိဇာနိတွာ ပရလဒ္ဓိယာ ပဋိက္ခိပန္တေန အတ္တနော လဒ္ဓိံ ဆဍ္ဍေတွာ ပရလဒ္ဓိ ဂဟိတာ ဟောတီတိ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗောတိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယော သိယာ.

៧-១០. លោកពោលថា «ការប្តេជ្ញារបស់បរវាទិ គឺអាស្រ័យនូវលទ្ធិរបស់ខ្លួន» រួចហើយ ទើបពោលជាថ្មីទៀតថា «ការបដិសេធរបស់បរវាទិ គឺព្រោះមិនមានបុគ្គលដោយអំណាចនៃបរមត្ថ»។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ប្រសិនបើការបដិសេធនេះ ធ្វើឡើងដោយលទ្ធិរបស់ខ្លួន តែងត្រូវដល់នូវលទ្ធិរបស់បរវាទិនោះថា «បុគ្គលរមែងបានដោយសច្ចិកដ្ឋបរមត្ថផ្សេងពីបរមត្ថ»។ កាលបើជាយ៉ាងនោះ សកវាទិដែលចង់បានការដឹងដោយអំណាចនៃសម្មុតិសច្ចៈ មិនគួរដេញដោលបរវាទិនេះឡើយ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើបរវាទិលាក់លទ្ធិរបស់ខ្លួន ហើយបដិសេធដោយអំណាចនៃលទ្ធិរបស់បុគ្គលដទៃ បរវាទិនោះមិនគួរត្រូវគេដេញដោលឡើយ ព្រោះមិនផ្ទុយនឹងការប្តេជ្ញាមុន។ ព្រោះថា ទោស (ការផ្ទុយគ្នា) មិនរមែងធ្លាក់ទៅលើបុគ្គលដែលពោលនូវលទ្ធិរបស់ខ្លួន និងលទ្ធិរបស់បុគ្គលដទៃឡើយ។ ប៉ុន្តែ បរវាទិកាលប្តេជ្ញាដោយលទ្ធិរបស់ខ្លួន ហើយបដិសេធដោយលទ្ធិរបស់បុគ្គលដទៃ ឈ្មោះថា លះបង់លទ្ធិរបស់ខ្លួន ហើយកាន់យកលទ្ធិរបស់បុគ្គលដទៃ ហេតុនោះ ទើបគួរត្រូវគេដេញដោល (សង្កត់សង្កិន) នេះគួរជាអធិប្បាយក្នុងទីនេះ។

ပစ္စနီကာနုလောမဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយបច្ចនីកានុលោម ចប់ហើយ។

သုဒ္ဓသစ္စိကဋ္ဌဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយសច្ចិកដ្ឋៈសុទ្ធ ចប់ហើយ។

၂. ဩကာသသစ္စိကဋ္ဌော

២. ឱកាសសច្ចិកដ្ឋៈ

၁. အနုလောမပစ္စနီကဝဏ္ဏနာ

១. ការអធិប្បាយអនុលោមបច្ចនីក

၁၁. သဗ္ဗတ္ထာတိ [Pg.54] သဗ္ဗသ္မိံ သရီရေတိ အယမတ္ထောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သရီရံ သန္ဓာယာ’’တိ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ သံခိတ္တပါဌေ. ယသ္မာ သရီရံ သန္ဓာယ ‘‘သဗ္ဗတ္ထ န ဥပလဗ္ဘတီ’’တိ ဝုတ္တေ သရီရတော ဗဟိ ဥပလဗ္ဘတီတိ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ပစ္စနီကေ ပဋိက္ခေပေါ သကဝါဒိဿာတိ ဧတေန န ကေနစိ သဘာဝေန ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတီတိ အယမတ္ထော ဝုတ္တော ဟောတိ. န ဟိ ကေနစိ သဘာဝေန ဥပလဗ္ဘမာနဿ သရီရတဒညာဝိမုတ္တော ဥပလဒ္ဓိဩကာသော အတ္ထီတိ.

១១. លោកកាលបង្ហាញអត្ថនេះថា ពាក្យថា «Sabbatthā» គឺក្នុងរូបកាយទាំងមូល ទើបពោលថា «sarīraṃ sandhāya» (សំដៅយករូបកាយ)។ ពាក្យថា «Tattha» គឺក្នុងបាលីសង្ខេបនោះ។ ព្រោះហេតុតែ កាលបើពោលថា «sabbattha na upalabbhati» (មិនបានក្នុងទីទាំងពួង) ដោយសំដៅយករូបកាយ តែងត្រូវដល់នូវសេចក្តីថា «បានក្នុងខាងក្រៅពីរូបកាយ» ហេតុនោះ ការបដិសេធក្នុងបច្ចនីកន័យ គឺជារបស់សកវាទិ ដោយពាក្យនេះ លោកពោលថា «បុគ្គលមិនបានដោយសភាវៈណាមួយឡើយ»។ ព្រោះថា ទីតាំងនៃការបានរបស់បុគ្គលដែលគេដឹងបានដោយសភាវៈណាមួយ ដែលរួចផុតពីរូបកាយ និងធម៌ផ្សេងពីរូបកាយនោះ មិនមានឡើយ។

၃. ကာလသစ္စိကဋ္ဌော

៣. កាលសច្ចិកដ្ឋៈ

၁. အနုလောမပစ္စနီကဝဏ္ဏနာ

១. ការអធិប្បាយអនុលោមបច្ចនីក

၁၂. ပုရိမပစ္ဆိမဇာတိကာလဉ္စာတိ မဇ္ဈိမဇာတိကာလေ ဥပလဗ္ဘမာနဿ တဿေဝ ပုရိမပစ္ဆိမဇာတိကာလေသု ဥပလဒ္ဓိံ သန္ဓာယာတိ အဓိပ္ပာယော. သေသံ ပဌမနယေ ဝုတ္တသဒိသမေဝါတိ ဣမေသု တီသု ပဌမေ ‘‘သဗ္ဗတ္ထာ’’တိ ဧတသ္မိံ နယေ ဝုတ္တသဒိသမေဝ, ကိံ တံ? ပါဌဿ သံခိတ္တတာတိ အတ္ထော. ဣဓာပိ ဟိ ယသ္မာ ‘‘သဗ္ဗဒါ န ဥပလဗ္ဘတီ’’တိ ဝုတ္တေ ဧကဒါ ဥပလဗ္ဘတီတိ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ပစ္စနီကေ ပဋိက္ခေပေါ သကဝါဒိဿာတိ ယောဇေတဗ္ဗန္တိ.

១២. ពាក្យថា «Purimapacchimajātikālañca» គឺមានអធិប្បាយថា សំដៅយកការបាននូវបុគ្គលនោះឯងដែលបានក្នុងមជ្ឈិមជាតិកាល ក្នុងបុរិមជាតិកាល និងបច្ឆិមជាតិកាលទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «Sesaṃ paṭhamanaye vuttasadisamevā» គឺក្នុងន័យទាំងបីនេះ ក្នុងន័យទីមួយគឺ «sabbatthā» នេះ មានសេចក្តីដូចគ្នាដែលពោលហើយ តើដូចគ្នានោះជាអ្វី? គឺភាពសង្ខេបនៃព្រះបាលី នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងទីនេះ កាលបើពោលថា «sabbattha na upalabbhati» (មិនបានក្នុងកាលទាំងពួង) តែងត្រូវដល់នូវសេចក្តីថា «បានក្នុងកាលខ្លះ» ហេតុនោះ ការបដិសេធក្នុងបច្ចនីកន័យ គឺជារបស់សកវាទិ គប្បីផ្សំភ្ជាប់យ៉ាងនេះចុះ។

၄. အဝယဝသစ္စိကဋ္ဌော

៤. អវយវសច្ចិកដ្ឋៈ

၁. အနုလောမပစ္စနီကဝဏ္ဏနာ

១. ការអធិប្បាយអនុលោមបច្ចនីក

၁၃. တတိယနယေ စ ယသ္မာ ‘‘သဗ္ဗေသု န ဥပလဗ္ဘတီ’’တိ ဝုတ္တေ ဧကသ္မိံ ဥပလဗ္ဘတီတိ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ပစ္စနီကေ ပဋိက္ခေပေါ သကဝါဒိဿာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘တာဒိသမေဝါ’’တိ.

១៣. ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងន័យទីបី ព្រោះហេតុតែ កាលបើពោលថា «sabbesu na upalabbhati» (មិនបានក្នុងធម៌ទាំងពួង) តែងត្រូវដល់នូវសេចក្តីថា «បានក្នុងធម៌មួយ» ហេតុនោះ ការបដិសេធក្នុងបច្ចនីកន័យ គឺជារបស់សកវាទិ គប្បីផ្សំភ្ជាប់យ៉ាងនេះចុះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «tādisameva» (មានសភាពយ៉ាងនោះឯង)។

ဩကာသာဒိသစ္စိကဋ္ဌော

ឱកាសាទិសច្ចិកដ្ឋៈ

၂. ပစ္စနီကာနုလောမဝဏ္ဏနာ

២. ការអធិប្បាយបច្ចនីកានុលោម

၁၄. တတ္ထ အနုလောမပဉ္စကဿာတိအာဒိမှိ အနုလောမပဉ္စကန္တိ နိဂ္ဂဟပဉ္စကံ, ပစ္စနီကန္တိ စ ပဋိကမ္မံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တတ္ထ အနုလောမပဉ္စကဿ ‘‘သဗ္ဗတ္ထ [Pg.55] ပုဂ္ဂလော နုပလဗ္ဘတီ’’တိအာဒိကဿ အတ္ထော ‘‘သဗ္ဗတ္ထ ပုဂ္ဂလော နုပလဗ္ဘတီ’’တိအာဒိပါဠိံ သံခိပိတွာ အာဂတေ သရူပေန အဝုတ္တေ ‘‘ယသ္မာ သရီရံ သန္ဓာယာ’’တိအာဒိနာ (ကထာ. အဋ္ဌ. ၁၁) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော, ပစ္စနီကဿ စ ‘‘သဗ္ဗတ္ထ ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတီ’’တိအာဒိကဿ ပဋိကမ္မကရဏဝသေန ဝုတ္တဿ အတ္ထော ပဋိကမ္မာဒိပါဠိံ သံခိပိတွာ အာဒိမတ္တဒဿနေန အာဂတေ ‘‘ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတီ’’တိအာဒိမှိ အနုလောမေ ‘‘သဗ္ဗတ္ထာတိ သရီရံ သန္ဓာယ အနုယောဂေါ သကဝါဒိဿာ’’တိအာဒိနာ (ကထာ. အဋ္ဌ. ၁၁) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အထ ဝါ တတ္ထာတိ ယံ အာရဒ္ဓံ, တသ္မိန္တိ ဧဝံ အတ္ထံ အဂ္ဂဟေတွာ တတ္ထ တေသု တီသု မုခေသူတိ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. အနုလောမပဉ္စကမူလကာ စေတ္ထ သဗ္ဗာနုလောမပစ္စနီကပဉ္စကပါဠိ အနုလောမပဉ္စကဿ ပါဠီတိ ဝုတ္တာ, တထာ ပစ္စနီကာနုလောမပဉ္စကပါဠိ စ ပစ္စနီကဿ ပါဠီတိ. တံ သံခိပိတွာ ပဋိကမ္မဝသေန အာဂတေ သရူပေန အဝုတ္တေ ‘‘ပုဂ္ဂလော နုပလဗ္ဘတီ’’တိအာဒိကေ ပစ္စနီကေ ‘‘ဥပလဗ္ဘတီ’’တိအာဒိကေ အနုလောမေ စ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ သုဒ္ဓိကသစ္စိကဋ္ဌေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

១៤. ក្នុងពាក្យថា "tattha anulomapañcakassa" ជាដើមនោះ គប្បីជ្រាបថា ពាក្យថា "anulomapañcaka" សំដៅយក និគ្គហបញ្ចកៈ (ពួកប្រាំនៃនិគ្គហៈ) និងពាក្យថា "paccanīka" សំដៅយក បដិកម្ម (ការឆ្លើយតប) ដែលព្រះអដ្ឋកថាពោលទុកហើយ។ ក្នុងទីនោះ សេចក្តីអធិប្បាយនៃអនុលោមបញ្ចកៈ មានពាក្យថា "sabbattha puggalo nupalabbhati" ជាដើម ដែលមកដោយសង្ខេបនូវព្រះបាលីមានពាក្យថា "sabbattha puggalo nupalabbhati" ជាដើម ដែលមិនបានពោលដោយរូបពិត (ក្នុងបច្ចនីកៈ) គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលទុកហើយ មានពាក្យថា "yasmā sarīraṃ sandhāya" ជាដើម, និងសេចក្តីអធិប្បាយនៃបច្ចនីកៈ មានពាក្យថា "sabbattha puggalo upalabbhati" ជាដើម ដែលពោលទុកដោយអំណាចនៃការធ្វើបដិកម្ម ក្នុងអនុលោមមានពាក្យថា "puggalo upalabbhati" ជាដើម ដែលមកដោយការបង្ហាញត្រឹមតែចំណុចចាប់ផ្តើម ដោយសង្ខេបនូវព្រះបាលីមានបដិកម្មជាដើម គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលទុកហើយ មានពាក្យថា "sabbatthāti sarīraṃ sandhāya anuyogo sakavādissa" ជាដើម គប្បីយល់ឃើញនូវសេចក្តីយ៉ាងនេះ។ មួយម៉្យាងទៀត មិនកាន់យកសេចក្តីយ៉ាងនេះថា "tattha" គឺក្នុងពាក្យដែលផ្តើមឡើងនោះទេ តែគប្បីកាន់យកសេចក្តីថា "tattha" គឺក្នុងទ្វារនៃវាទៈទាំង ៣ នោះវិញ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រះបាលីនៃអនុលោមបច្ចនីកបញ្ចកៈទាំងអស់ ដែលមានអនុលោមបញ្ចកៈជាមូលដ្ឋាន លោកហៅថា ព្រះបាលីនៃអនុលោមបញ្ចកៈ ដូចគ្នាដែរ ព្រះបាលីនៃបច្ចនីកានុលោមបញ្ចកៈ ក៏ហៅថា ព្រះបាលីនៃបច្ចនីកៈ។ កាលសង្ខេបនូវព្រះបាលីនោះ ហើយមកដោយអំណាចនៃបដិកម្ម ក្នុងបច្ចនីកៈមានពាក្យថា "puggalo nupalabbhati" ជាដើម ដែលមិនបានពោលដោយរូបពិត និងក្នុងអនុលោមមានពាក្យថា "upalabbhati" ជាដើម សេចក្តីគប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលទុកហើយក្នុងសុទ្ធិកសច្ចិកដ្ឋៈខាងក្រោមនោះឯង នេះជាសេចក្តីដែលលោកពោលទុក។

သစ္စိကဋ္ဌဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសច្ចិកដ្ឋៈ ចប់ហើយ។

၅. သုဒ္ဓိကသံသန္ဒနဝဏ္ဏနာ

៥. ការពណ៌នាសុទ្ធិកសំសន្ទនៈ

၁၇-၂၇. ရူပါဒီဟိ သဒ္ဓိံ သစ္စိကဋ္ဌသံသန္ဒနန္တိ သစ္စိကဋ္ဌဿ ပုဂ္ဂလဿ ရူပါဒီဟိ သဒ္ဓိံ သံသန္ဒနံ, သစ္စိကဋ္ဌေ ဝါ ရူပါဒီဟိ သဒ္ဓိံ ပုဂ္ဂလဿ သံသန္ဒနန္တိ အဓိပ္ပာယော. ပုဂ္ဂလော ရူပဉ္စာတိ စ-ကာရဿ သမုစ္စယတ္ထတ္တာ ယထာ ရူပန္တိ ဧဝံ နိဒဿနဝသေန ဝုတ္တော အတ္ထော ဝိစာရေတဗ္ဗော. ရူပါဒီဟိ အညော အနညော စ ပုဂ္ဂလော န ဝတ္တဗ္ဗောတိ လဒ္ဓိ သမယော. ‘‘အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရန္တိ အဗျာကတမေတံ ဘဂဝတာ’’တိအာဒိကံ (သံ. နိ. ၄.၄၁၆) သုတ္တံ. အနုညာယမာနေ တဒုဘယဝိရောဓော အာပဇ္ဇတီတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သမယသုတ္တဝိရောဓံ ဒိသွာ’’တိ.

១៧-២៧. ពាក្យថា "rūpādīhi saddhiṃ saccikaṭṭhasaṃsandanaṃ" មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ការប្រៀបធៀបបុគ្គលជាសច្ចិកដ្ឋៈ ជាមួយរូបជាដើម ឬការប្រៀបធៀបបុគ្គលជាមួយរូបជាដើម ក្នុងសច្ចិកដ្ឋៈ នេះជាអធិប្បាយ។ ក្នុងពាក្យថា "puggalo rūpañca" ព្រោះអក្សរ "ca" មានសេចក្តីជាសមុច្ចយៈ (ប្រមូលរួមគ្នា) សេចក្តីដែលពោលទុកដោយអំណាចនៃឧទាហរណ៍ថា "yathā rūpaṃ" យ៉ាងនេះ គប្បីពិចារណា។ លទ្ធិថា "បុគ្គលមិនគប្បីពោលថាផ្សេង ឬមិនផ្សេងពីរូបជាដើមឡើយ" ឈ្មោះថា សមយៈ។ ព្រះសូត្រមានពាក្យថា "aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ" (ជីវៈផ្សេង សរីរៈផ្សេង នេះជាបញ្ហាដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនបានដោះស្រាយ) ជាដើម ឈ្មោះថា សូត្រ។ កាលបើអនុញ្ញាត ការផ្ទុយគ្នានឹងសមយៈនិងសូត្រទាំងពីរនោះ រមែងធ្លាក់ចុះមក ព្រះអដ្ឋកថាសំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបពោលថា "samayasuttavirodhaṃ disvā" (ព្រោះឃើញការផ្ទុយគ្នានឹងសមយៈនិងសូត្រ)។

ဓမ္မတောတိ ပါဠိတော. ‘‘ပဋိကမ္မစတုက္ကာဒီနိ သံခိတ္တာနိ. ပရဝါဒီ…ပေ… ဒဿိတာနီ’’တိ ဝဒန္တေဟိ ပုဂ္ဂလော နုပလဗ္ဘတိ…ပေ… အာဇာနာဟိ ပဋိကမ္မန္တိ [Pg.56] ဧတ္ထ အာဇာနာဟိ နိဂ္ဂဟန္တိ ပါဌော ဒိဋ္ဌော ဘဝိဿတိ. အညတ္တံ ပဋိဇာနာပနတ္ထန္တိ ယထာ မယာ အညတ္တံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တထာ စ တယာပိ တံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အညတ္တပဋိညာယ စောဒနတ္ထန္တိ အတ္ထော. သမ္မုတိပရမတ္ထာနံ ဧကတ္တနာနတ္တပဉှဿ ဌပနီယတ္တာတိ အဗျာကတတ္တာတိ အတ္ထော. ယဒိ ဌပနီယတ္တာ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗံ, ပရေနပိ ဌပနီယတ္တာ လဒ္ဓိမေဝ နိဿာယ ပဋိက္ခေပေါ ကတောတိ သောပိ န နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗော သိယာ. ပရော ပန ပုဂ္ဂလောတိ ကဉ္စိ သဘာဝံ ဂဟေတွာ တဿ ဌပနီယတ္တံ ဣစ္ဆတိ, သတိ စ သဘာဝေ ဌပနီယတာ န ယုတ္တာတိ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗော. သမ္မုတိ ပန ကောစိ သဘာဝေါ နတ္ထိ. တေနေဝဿ ဧကတ္တနာနတ္တပဉှဿ ဌပနီယတံ ဝဒန္တော န နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗောတိ သကဝါဒိနာ ပဋိက္ခေပေါ ကတောတိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယော ယုတ္တော.

ពាក្យថា "dhammato" គឺដោយអំណាចព្រះបាលី។ ពួកព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលពោលថា "បដិកម្មចតុក្កៈជាដើម ត្រូវបានសង្ខេបទុកហើយ... បង្ហាញទុកហើយ" ក្នុងពាក្យថា "puggalo nupalabbhati... ājānāhi paṭikammaṃ" នេះ ប្រហែលជាបានឃើញបទបាលីថា "ājānāhi niggahaṃ"។ ពាក្យថា "aññattaṃ paṭijānāpanatthaṃ" មានសេចក្តីថា ដើម្បីចោទសួរឱ្យទទួលស្គាល់ភាពផ្សេងគ្នា គឺថា ខ្ញុំគប្បីពោលនូវភាពផ្សេងគ្នាយ៉ាងណា សូម្បីអ្នកក៏គប្បីពោលនូវភាពផ្សេងគ្នានោះយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា "sammutiparamatthānaṃ ekattanānattapañhassa ṭhapanīyattā" មានសេចក្តីថា ព្រោះជាបញ្ហាដែលមិនគប្បីដោះស្រាយ (អព្យាកតៈ)។ ប្រសិនបើគប្បីបដិសេធព្រោះជាបញ្ហាដែលត្រូវទុកចោល (មិនដោះស្រាយ) សូម្បីតែបរវាទិ ក៏បានធ្វើការបដិសេធដោយអាស្រ័យលទ្ធិរបស់ខ្លួន ព្រោះជាបញ្ហាដែលត្រូវទុកចោលដែរ ដូចនេះ សូម្បីតែបរវាទិនោះ ក៏មិនគប្បីត្រូវសង្កត់សង្កិន (និគ្គហៈ) ឡើយ។ ចំណែកឯបរវាទិ កាន់យកនូវសភាវៈណាមួយថាជាបុគ្គល ហើយប្រាថ្នាចង់ឱ្យបញ្ហានោះជាបញ្ហាដែលត្រូវទុកចោល កាលបើមានសភាវៈពិត ការទុកចោលមិនសមគួរឡើយ ហេតុនេះ បរវាទិនោះ ទើបត្រូវសង្កត់សង្កិន។ ចំណែកឯសម្មតិ មិនមែនជាសភាវៈណាមួយឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ សកវាទិកាលពោលនូវភាពជាបញ្ហាដែលត្រូវទុកចោលនៃបញ្ហាឯកត្តៈនិងនានត្តៈនោះ ទើបមិនត្រូវសង្កត់សង្កិនឡើយ ការបដិសេធដែលសកវាទិធ្វើហើយ ហេតុនេះ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះ ទើបសមគួរ។

သုဒ္ဓိကသံသန္ဒနဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសុទ្ធិកសំសន្ទនៈ ចប់ហើយ។

၆. ဩပမ္မသံသန္ဒနဝဏ္ဏနာ

៦. ការពណ៌នាឱបម្មសំសន្ទនៈ

၂၈-၃၆. ဥပလဒ္ဓိသာမညေန အညတ္တပုစ္ဆာ စာတိ ဣဒဉ္စ ဒွိန္နံ သမာနတာ နော အညတ္တဿ ကာရဏံ ယုတ္တံ, အထ ခေါ ဝိသုံ အတ္တနော သဘာဝေန သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထေန ဥပလဗ္ဘနီယတာတိ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. ‘‘ဧကဝီသာဓိကာနီ’’တိ ပုရိမပါဌော, ဝီသာဓိကာနီတိ ပန ပဌိတဗ္ဗံ.

២៨-៣៦. ពាក្យថា "upaladdhisāmaññena aññattapucchā ca" នេះផងដែរ ភាពដូចគ្នានៃធម៌ទាំងពីរ (រូបនិងវេទនា) មិនសមគួរជាហេតុនៃភាពផ្សេងគ្នាឡើយ តែថា ភាពដែលធម៌ទាំងនោះអាចទទួលបានដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនផ្សេងៗគ្នា ដោយសច្ចិកដ្ឋបរមត្ថ ទើបជាហេតុសមគួរ គប្បីពិចារណាសេចក្តីនេះ។ បទបាលីចាស់ថា "ekavīsādhikāni" ប៉ុន្តែគប្បីអានថា "vīsādhikāni" វិញ។

၃၇-၄၅. ‘‘အတ္ထိ ပုဂ္ဂလော’’တိ သုတ္တံ အနုဇာနာပေန္တေန ဥပလဒ္ဓိ အနုဇာနိတာ ဟောတီတိ မညမာနော အာဟ ‘‘ဥပလဒ္ဓိသာမညံ အာရောပေတွာ’’တိ. ဝီသာဓိကာနိ နဝ ပဋိကမ္မပဉ္စကသတာနိ ဒဿိတာနီတိ ဧတေန သုဒ္ဓိကသံသန္ဒနေပိ ‘‘အာဇာနာဟိ ပဋိကမ္မ’’မိစ္စေဝ ပါဌောတိ ဝိညာယတိ. ယဉ္စ ဝါဒမုခေသု သုဒ္ဓိကသစ္စိကဋ္ဌေ ‘‘ပဋိကမ္မစတုက္က’’န္တိ ဝုတ္တံ, တမ္ပိ ‘‘ပဋိကမ္မပဉ္စက’’န္တိ.

៣៧-៤៥. កាលបរវាទិធ្វើឱ្យសកវាទិយល់ព្រមតាមព្រះសូត្រថា "atthi puggalo" ឈ្មោះថាបានយល់ព្រមនូវការទទួលបានបុគ្គលនោះដែរ កាលយល់ឃើញយ៉ាងនេះ ព្រះអដ្ឋកថាទើបពោលថា "upaladdhisāmaññaṃ āropetvā" (ដោយការលើកឡើងនូវភាពដូចគ្នានៃការទទួលបាន)។ តាមពាក្យថា "បង្ហាញទុកនូវបដិកម្មបញ្ចកៈ ៩ រយ លើស ២០" នេះ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីក្នុងសុទ្ធិកសំសន្ទនៈ ក៏មានបទបាលីថា "ājānāhi paṭikammaṃ" ដូចគ្នាដែរ។ ម៉្យាងទៀត បដិកម្មណាដែលលោកហៅថា "បដិកម្មចតុក្កៈ" ក្នុងទ្វារនៃវាទៈក្នុងសុទ្ធិកសច្ចិកដ្ឋៈ បដិកម្មនោះ ក៏គប្បីជ្រាបថាជា "បដិកម្មបញ្ចកៈ" ដែរ។

ဩပမ္မသံသန္ဒနဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាឱបម្មសំសន្ទនៈ ចប់ហើយ។

၇. စတုက္ကနယသံသန္ဒနဝဏ္ဏနာ

៧. ការពណ៌នាចតុក្កនយសំសន្ទនៈ

၄၆-၅၂. ဧကဓမ္မတောပိ [Pg.57] အညတ္တံ အနိစ္ဆန္တော ရူပါဒိဧကေကဓမ္မဝသေန နာနုယုဉ္ဇိတဗ္ဗော. သမုဒါယတော ဟိ အယံ အညတ္တံ အနိစ္ဆန္တော ဧကဒေသတော အနညတ္တံ ပဋိက္ခိပန္တော န နိဂ္ဂဟာရဟော သိယာတိ ဧတံ ဝစနောကာသံ နိဝတ္တေတုံ ‘‘အယဉ္စ အနုယောဂေါ’’တိအာဒိမာဟ. သကလန္တိ သတ္တပညာသဝိဓော ဓမ္မပ္ပဘေဒေါ ပုဂ္ဂလောတိ ဝါ ပရမတ္ထသစ္စံ ပုဂ္ဂလောတိ ဝါ ဧဝံ သကလံ သန္ဓာယာတိ အတ္ထော. ဧဝံ သကလံ ပရမတ္ထံ စိန္တေတွာ တန္တိဝသေန အနုယောဂလက္ခဏဿ ဌပိတတ္တာ သကလပရမတ္ထတော စ အညဿ သစ္စိကဋ္ဌဿ အဘာဝါ သစ္စိကဋ္ဌေန ပုဂ္ဂလေန တတော အညေန န ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ‘‘ရူပံ ပုဂ္ဂလော’’တိ ဣမံ ပဉှံ ပဋိက္ခိပန္တဿ နိဂ္ဂဟာရောပနံ ယုတ္တန္တိ အတ္ထော.

៤៦-៥២. បរវាទិដែលមិនប្រាថ្នាភាពផ្សេងគ្នាសូម្បីតែពីធម៌មួយ មិនគប្បីសួរដេញដោលដោយអំណាចនៃធម៌មួយៗមានរូបជាដើមឡើយ។ ព្រោះថា បរវាទិនេះ កាលមិនប្រាថ្នាភាពផ្សេងគ្នាពីពួកធម៌ដែលប្រជុំគ្នា តែបដិសេធភាពមិនផ្សេងគ្នាពីចំណែកមួយផ្នែក មិនគប្បីជាអ្នកគួរដល់ការសង្កត់សង្កិនឡើយ ដើម្បីការពារឱកាសនៃការនិយាយនេះ ព្រះអដ្ឋកថាទើបពោលពាក្យថា "ayañca anuyogo" ជាដើម។ ពាក្យថា "sakala" មានសេចក្តីថា សំដៅយកធម៌ទាំងអស់ គឺការបែងចែកធម៌មាន ៥៧ ប្រការថាជាបុគ្គល ឬសច្ចៈបរមត្ថទាំងអស់ថាជាបុគ្គល យ៉ាងនេះ។ កាលគិតពិចារណានូវបរមត្ថធម៌ទាំងអស់យ៉ាងនេះ ព្រោះការតម្កល់ទុកនូវលក្ខណៈនៃការសួរដេញដោលដោយអំណាចនៃលំដាប់ព្រះបាលី និងព្រោះមិនមានសច្ចិកដ្ឋបុគ្គលផ្សេងពីបរមត្ថធម៌ទាំងអស់ បុគ្គលជាសច្ចិកដ្ឋៈ មិនគប្បីមានផ្សេងពីបរមត្ថធម៌ទាំងអស់នោះឡើយ ហេតុនេះ ការដាក់ទោសដោយការសង្កត់សង្កិនលើបរវាទិដែលបដិសេធនូវបញ្ហានេះថា "rūpaṃ puggalo" ទើបសមគួរ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។

သဘာဂဝိနိဗ္ဘောဂတောတိ ရူပတော အညသဘာဂတ္တာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သဗ္ဗဓမ္မာတိ ရူပဝဇ္ဇေ သဗ္ဗဓမ္မေ ဝဒတိ. ‘‘ရူပသ္မိံ ပုဂ္ဂလော’’တိ ဧတ္ထ နိဿယဝိနာသေ ဝိနာသာပတ္တိဘယေန ပဋိက္ခိပတီတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိဘယေန စေဝါ’’တိ. တီသု ပန သမယဝိရောဓေန ပဋိက္ခေပေါ အဓိပ္ပေတော. န ဟိ သော သက္ကာယဒိဋ္ဌိံ ဣစ္ဆတိ, အပိစ သဿတဒိဋ္ဌိဘယေန ပဋိက္ခိပတီတိ ယုတ္တံ ဝတ္တုံ. သက္ကာယဒိဋ္ဌီသု ဟိ ပဉ္စေဝ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယော, သေသာသဿတဒိဋ္ဌိယောတိ. အညတြ ရူပါတိ ဧတ္ထ စ ရူပဝါ ပုဂ္ဂလောတိ အယမတ္ထော သင်္ဂဟိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ពាក្យថា "sabhāgavinibbhogato" មានន័យថា ព្រោះមានសភាវៈផ្សេងពីរូប នេះជាសេចក្តីដែលលោកពោលទុក។ ពាក្យថា "sabbadhammā" សំដៅយកធម៌ទាំងអស់ដែលវៀរចាករូប។ ក្នុងពាក្យថា "rūpasmiṃ puggalo" នេះ ព្រោះខ្លាចការធ្លាក់ទៅក្នុងសេចក្តីវិនាសនៃបុគ្គល កាលបើទីអាស្រ័យ (រូប) វិនាសទៅ បរវាទិទើបបដិសេធ ព្រះអដ្ឋកថាសំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបពោលថា "ucchedadiṭṭhibhayena ceva" (និងព្រោះខ្លាចឧច្ឆេទទិដ្ឋិផង)។ ចំណែកឯក្នុងវិធីសួរដេញដោលទាំង ៣ ខាងក្រោយ ការបដិសេធគឺមានបំណងព្រោះការផ្ទុយនឹងលទ្ធិរបស់ខ្លួន។ ព្រោះថា បរវាទិនោះ មិនប្រាថ្នាសក្កាយទិដ្ឋិឡើយ ម៉្យាងទៀត ការពោលថា បរវាទិបដិសេធព្រោះខ្លាចសស្សតទិដ្ឋិ ទើបសមគួរ។ ព្រោះថា ក្នុងសក្កាយទិដ្ឋិទាំង ២០ នោះ មានតែ ៥ ប៉ុណ្ណោះជាឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ចំណែកឯទិដ្ឋិដែលសេសសល់ ១៥ ទៀត ជាសស្សតទិដ្ឋិ។ និងក្នុងពាក្យថា "aññatra rūpā" នេះ គប្បីជ្រាបថា សេចក្តីថា "បុគ្គលមានរូប" ត្រូវបានប្រមូលរួមបញ្ចូលហើយ។

စတုက္ကနယသံသန္ဒနဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាចតុក្កនយសំសន្ទនៈ ចប់ហើយ។

နိဋ္ဌိတာ စ သံသန္ဒနကထာဝဏ္ဏနာ.

និងការពណ៌នាសំសន្ទនកថា ចប់ហើយ។

၈. လက္ခဏယုတ္တိဝဏ္ဏနာ

៨. ការពណ៌នាលក្ខណយុត្តិ

၅၄. ပစ္စနီကာနုလောမေတိ ဣဒံ ယံ ဝက္ခတိ ‘‘ဆလဝသေန ပန ဝတ္တဗ္ဗံ ‘အာဇာနာဟိ ပဋိကမ္မ’န္တိအာဒီ’’တိ (ကထာ. အဋ္ဌ. ၅၄), တေန ပန န သမေတိ. ပစ္စနီကာနုလောမေ ဟိ ပစ္စနီကေ ‘‘အာဇာနာဟိ နိဂ္ဂဟ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗံ, န ပန ‘‘ပဋိကမ္မ’’န္တိ.

៥៤. ពាក្យថា "paccanīkānulome" នេះ មិនស្របគ្នាជាមួយពាក្យដែលព្រះអដ្ឋកថានឹងពោលខាងមុខថា "ប៉ុន្តែដោយអំណាចនៃការបោកបញ្ឆោត គប្បីពោលថា 'ājānāhi paṭikammaṃ' ជាដើម" នោះឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងបច្ចនីកានុលោម ក្នុងចំណែកបច្ចនីកៈ គប្បីពោលថា "ājānāhi niggahaṃ" មិនគប្បីពោលថា "paṭikammaṃ" ឡើយ។

လက္ခဏယုတ္တိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាលក្ខណយុត្តិ ចប់ហើយ។

၉. ဝစနသောဓနဝဏ္ဏနာ

៩. ការពណ៌នាវចនសោធនៈ

၅၅-၅၉. ပုဂ္ဂလော [Pg.58] ဥပလဗ္ဘတီတိ ပဒဒွယဿ အတ္ထတော ဧကတ္တေတိ ဧတ္ထ တဒေဝ ဧကတ္တံ ပရေန သမ္ပဋိစ္ဆိတံ အသမ္ပဋိစ္ဆိတန္တိ ဝိစာရေတဗ္ဗမေတံ. ပုဂ္ဂလဿ ဟိ အဝိဘဇိတဗ္ဗတံ, ဥပလဗ္ဘတီတိ ဧတဿ ဝိဘဇိတဗ္ဗတံ ဝဒန္တော ဝိဘဇိတဗ္ဗာဝိဘဇိတဗ္ဗတ္ထာနံ ဥပလဗ္ဘတိပုဂ္ဂလ-သဒ္ဒါနံ ကထံ အတ္ထတော ဧကတ္တံ သမ္ပဋိစ္ဆေယျာတိ? ယထာ စ ဝိဘဇိတဗ္ဗာဝိဘဇိတဗ္ဗတ္ထာနံ ဥပလဗ္ဘတိ-ရူပ-သဒ္ဒါနံ တံ ဝိဘာဂံ ဝဒတော ရူပံ ကိဉ္စိ ဥပလဗ္ဘတိ, ကိဉ္စိ န ဥပလဗ္ဘတီတိ အယံ ပသင်္ဂေါ နာပဇ္ဇတိ, ဧဝံ ဧတဿပိ ယထာဝုတ္တဝိဘာဂံ ဝဒတော ယထာအာပါဒိတေန ပသင်္ဂေန န ဘဝိတဗ္ဗန္တိ မဂ္ဂိတဗ္ဗော ဧတ္ထ အဓိပ္ပာယော.

៥៥-៥៩. ក្នុងពាក្យថា "puggalo upalabbhati" ព្រោះមានសេចក្តីដូចគ្នានៃបទទាំងពីរដោយអត្ថ ក្នុងទីនេះ ភាពដូចគ្នានោះ បរវាទិបានទទួលស្គាល់ ឬមិនបានទទួលស្គាល់ នេះជាបញ្ហាដែលគប្បីពិចារណា។ ព្រោះថា បរវាទិកាលពោលនូវភាពមិនត្រូវបែងចែកនៃបុគ្គល និងភាពត្រូវបែងចែកនៃពាក្យថា "upalabbhati" តើនឹងទទួលស្គាល់ភាពដូចគ្នាដោយអត្ថនៃសព្ទថា "upalabbhati" និង "puggala" ដែលមានអត្ថត្រូវបែងចែកនិងមិនត្រូវបែងចែកនោះ យ៉ាងដូចម្តេចបាន? ម៉្យាងទៀត កាលសកវាទិពោលនូវការបែងចែកនោះ នៃសព្ទថា "upalabbhati" និង "rūpa" ដែលមានអត្ថត្រូវបែងចែកនិងមិនត្រូវបែងចែក ការជាប់ជំពាក់ថា "រូបខ្លះទទួលបាន រូបខ្លះមិនទទួលបាន" នេះ រមែងមិនធ្លាក់ចុះមកយ៉ាងណា សូម្បីចំពោះបរវាទិនេះ កាលពោលនូវការបែងចែកតាមដែលពោលទុកហើយ ការមិនគប្បីមាននូវការជាប់ជំពាក់តាមដែលធ្លាក់ចុះមកនោះ ក៏យ៉ាងនោះដែរ គប្បីស្វែងរកសេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះ។

၆၀. ‘‘သုညတော လောကံ အဝေက္ခဿူ’’တိ (သု. နိ. ၁၁၂၅) ဧတေန အတ္ထတော ပုဂ္ဂလော နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘နတ္ထီတိပိ ဝုတ္တ’’န္တိ.

៦០. ដោយព្រះពុទ្ធវចនៈថា "Suññato lokaṃ avekkhassu" (ចូរអ្នកមើលរំលងលោកដោយភាពជាសូន្យ) នេះ មានន័យថា បុគ្គលមិនមានដោយអត្ថពិតឡើយ ព្រះអដ្ឋកថាទើបពោលថា "natthītipi vuttaṃ" (សូម្បីពាក្យថា មិនមាន ក៏លោកពោលទុកហើយ)។

ဝစနသောဓနဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាវចនសោធនៈ ចប់ហើយ。

၁၀. ပညတ္တာနုယောဂဝဏ္ဏနာ

១០. ការពណ៌នាបញ្ញត្តានុយោគៈ

၆၁-၆၆. ရူပကာယာဝိရဟံ သန္ဓာယ ‘‘ရူပကာယသဗ္ဘာဝတော’’တိ အာဟ. ‘‘ရူပိနော ဝါ အရူပိနော ဝါ’’တိ (ဣတိဝု. ၉၀) သုတ္တေ အာဂတပညတ္တိံ သန္ဓာယ ‘‘တထာရူပါယ စ ပညတ္တိယာ အတ္ထိတာယာ’’တိ. ဝီတရာဂသဗ္ဘာဝတောတိ ကာမီဘာဝဿ အနေကန္တိကတ္တာ ကာမဓာတုယာ အာယတ္တတ္တာဘာဝတော စ ‘‘ကာမီ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗောတိ ပဋိက္ခိပတီတိ အဓိပ္ပာယော.

៦១-៦៦. ព្រះអដ្ឋកថាសំដៅយកភាពមិនប្រាសចាករូបកាយ ទើបពោលថា "rūpakāyasabbhāvato" (ព្រោះមានរូបកាយ)។ សំដៅយកបញ្ញត្តិដែលមកក្នុងព្រះសូត្រថា "rūpino vā arūpino vā" (មានរូបក្តី មិនមានរូបក្តី) ទើបពោលថា "tathārūpāya ca paññattiyā atthitāya" (និងព្រោះមានបញ្ញត្តិមានសភាពយ៉ាងនោះ)។ ពាក្យថា "vītarāgasabbhāvato" មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះភាពជាកាមី (អ្នកមានកាម) មិនទៀងទាត់ និងព្រោះមិនមានការទាក់ទងនឹងកាមធាតុ បរវាទិទើបបដិសេធថា "មិនគប្បីពោលថាជាកាមីឡើយ" នេះជាអធិប្បាយ។

၆၇. ကာယာနုပဿနာယာတိ ကာရဏဝစနမေတံ, ကာယာနုပဿနာယ ကာရဏဘူတာယ ဧဝံလဒ္ဓိကတ္တာတိ အတ္ထော. အာဟစ္စ ဘာသိတန္တိ ‘‘အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရန္တိ အဗျာကတမေတံ မယာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၁၂၈) အာဟစ္စ ဘာသိတံ.

៦៧. ពាក្យថា "kāyānupassanāya" នេះជាពាក្យសម្តែងហេតុ មានសេចក្តីថា ព្រោះមានលទ្ធិយ៉ាងនេះ ដោយមានកាយានុបស្សនាជាហេត។ ពាក្យថា "āhacca bhāsitaṃ" គឺការសម្តែងដោយផ្ទាល់ ដូចជាពាក្យថា "ជីវៈផ្សេង សរីរៈផ្សេង នេះជាបញ្ហាដែលតថាគតមិនបានដោះស្រាយឡើយ" នេះជាការសម្តែងដោយផ្ទាល់។

ပညတ္တာနုယောဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាបញ្ញត្តានុយោគៈ ចប់ហើយ។

၁၁. ဂတိအနုယောဂဝဏ္ဏနာ

១១. ការពណ៌នាគតិអនុយោគៈ

၆၉-၇၂. ‘‘ဒဿေန္တော [Pg.59] ‘တေန ဟိ ပုဂ္ဂလော သန္ဓာဝတီ’တိအာဒိမာဟာ’’တိ ဝုတ္တံ, ‘‘ဒဿေန္တော ‘န ဝတ္တဗ္ဗံ ပုဂ္ဂလော သန္ဓာဝတီ’တိအာဒိမာဟာ’’တိ ပန ဘဝိတဗ္ဗံ, ဒဿေတွာတိ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗံ.

៦៩-៧២. ពាក្យដែលលោកពោលថា "កាលបង្ហាញ ទើបពោលពាក្យថា 'tena hi puggalo sandhāvati' (បើដូច្នោះ បុគ្គលរមែងអន្ទោលទៅ) ជាដើម" នោះ គប្បីជាពាក្យថា "កាលបង្ហាញ ទើបពោលពាក្យថា 'na vattabbaṃ puggalo sandhāvati' (មិនគប្បីពោលថា បុគ្គលរមែងអន្ទោលទៅ) ជាដើម" វិញ ឬគប្បីពោលថា "dassetvā" (កាលបង្ហាញហើយ) វិញ។

၉၁. ယေန ရူပသင်္ခါတေန သရီရေန သဒ္ဓိံ ဂစ္ဆတီတိ ဧတ္ထ ‘‘ရူပေန သဒ္ဓိံ ဂစ္ဆတီ’’တိ ဝဒန္တေန ‘‘ရူပံ ပုဂ္ဂလော’’တိ အနနုညာတတ္တာ ယေနာကာရေန တံ ဇီဝံ တံ သရီရန္တိ ဣဒံ အာပဇ္ဇတိ, သော ဝတ္တဗ္ဗော. အသညူပပတ္တိံ သန္ဓာယာတိ နိရယူပဂဿ ပုဂ္ဂလဿ အသညူပဂဿ အရူပူပဂဿ စ အန္တရာဘဝံ န ဣစ္ဆတီတိ စုတိတော အနန္တရံ ဥပပတ္တိံ သန္ဓာယာတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယေ ပန စုတိကာလေ ဥပပတ္တိကာလေ စ အသညူပပတ္တိကာလေ စ အသညသတ္တေသု သညာ အတ္ထီတိ ဂဟေတွာ အသညူပဂဿ စ အန္တရာဘဝံ ဣစ္ဆေယျုံ, တေသံ အန္တရာဘဝဘာဝတော ‘‘အသညူပပတ္တိ အဝေဒနာ’’တိ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ.

៩១. ក្នុងពាក្យថា "yena rūpasaṅkhātena sarīrena saddhiṃ gacchati" នេះ កាលសកវាទិពោលថា "ទៅជាមួយរូប" ព្រោះបរវាទិមិនបានយល់ព្រមថា "រូបជាបុគ្គល" ឡើយ អាការៈណាដែលនាំឱ្យធ្លាក់ចុះមកនូវពាក្យថា "នោះជាជីវៈ នោះជាសរីរៈ" អាការៈនោះ សកវាទិគប្បីពោល។ ពាក្យថា "asaññūpapattiṃ sandhāya" មានសេចក្តីថា ព្រោះមិនប្រាថ្នានូវអន្តរាភព (ភពចន្លោះកណ្តាល) នៃបុគ្គលដែលទៅកាន់នរក ទៅកាន់អសញ្ញសត្វ និងទៅកាន់អរូបភព គប្បីជ្រាបថាសំដៅយកការកើតឡើងភ្លាមៗបន្ទាប់ពីច្យុតិ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ ចំណែកឯពួកជនណា កាន់យកថាសញ្ញាមានក្នុងអសញ្ញសត្វទាំងឡាយ ក្នុងខណៈច្យុតិ ខណៈបដិសន្ធិ និងខណៈកើតក្នុងអសញ្ញសត្វ ហើយប្រាថ្នានូវអន្តរាភពនៃបុគ្គលដែលទៅកាន់អសញ្ញសត្វនោះ ព្រោះមានអន្តរាភពចំពោះពួកជនទាំងនោះ ការពោលថា "ការកើតក្នុងអសញ្ញសត្វ មិនមានវេទនាឡើយ" មិនអាចពោលបានឡើយ។

၉၂. အဝေဒနောတိအာဒီသု တဒညန္တိ သညဘဝတော အညံ အသညာနေဝသညာနာသညာယတနုပပတ္တိံ. နေဝသညာနာသညာယတနေပိ ဟိ န ဝတ္တဗ္ဗံ သညာ အတ္ထီတိ ဣစ္ဆန္တိ.

៩២. ក្នុងពាក្យថា "avedano" ជាដើម ពាក្យថា "tadañña" (ផ្សេងពីនោះ) សំដៅយកការកើតក្នុងអសញ្ញភព និងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនភព ដែលផ្សេងពីសញ្ញាភព។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនភព ពួកបរវាទិក៏មិនប្រាថ្នាឱ្យពោលថា "សញ្ញាមានឡើយ"។

၉၃. ယသ္မာ ရူပါဒိဓမ္မေ ဝိနာ ပုဂ္ဂလော နတ္ထီတိ ဣန္ဓနုပါဒါနော အဂ္ဂိ ဝိယ ဣန္ဓနေန ရူပါဒိဥပါဒါနော ပုဂ္ဂလော ရူပါဒိနာ ဝိနာ နတ္ထီတိ လဒ္ဓိဝသေန ဝဒတိ.

៩៣. ព្រោះហេតុថា បុគ្គលមិនមានដោយវៀរចាកធម៌មានរូបជាដើមឡើយ ដូចជាភ្លើងដែលអាស្រ័យអុសជាគ្រឿងឆេះ មិនមានដោយវៀរចាកអុសយ៉ាងណា បុគ្គលដែលអាស្រ័យរូបជាដើម ក៏មិនមានដោយវៀរចាករូបជាដើមយ៉ាងនោះដែរ បរវាទិពោលដោយអំណាចនៃលទ្ធិយ៉ាងនេះ។

ဂတိအနုယောဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាគតិអនុយោគៈ ចប់ហើយ។

၁၂. ဥပါဒါပညတ္တာနုယောဂဝဏ္ဏနာ

១២. ការពណ៌នាឧបាទាបញ្ញត្តានុយោគៈ

၉၇. နီလံ ရူပံ ဥပါဒါယ နီလောတိအာဒီသူတိ ‘‘နီလံ ရူပံ ဥပါဒါယ နီလကဿ ပုဂ္ဂလဿ ပညတ္တီ’’တိ ဧတ္ထ ယော ပုဋ္ဌော နီလံ ဥပါဒါယ နီလောတိ, တဒါဒီသူတိ အတ္ထော.

៩៧. ពាក្យថា nīlaṃ rūpaṃ upādāya nīlotiādīsū សេចក្តីថា ក្នុងព្រះបាលីថា “nīlaṃ rūpaṃ upādāya nīlakassa puggalassa paññattī” នេះ បុគ្គលណាដែលគេសួរហើយ អាស្រ័យនូវរូបខៀវ ហើយហៅថា “ខៀវ” សេចក្តីក្នុងរូបខៀវនោះជាដើម ដូច្នេះជាអត្ថ។

၉၈. ဆေကဋ္ဌံ သန္ဓာယာတိ ဆေကဋ္ဌံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န ကုသလပညတ္တိံ. ‘‘ကုသလံ ဝေဒနံ ဥပါဒါယာ’’တိ မညမာနော ပဋိဇာနာတီတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

៩៨. ពាក្យថា chekaṭṭhaṃ sandhāyā មានសេចក្តីពន្យល់ថា ទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកសេចក្តីថាឈ្លាសវៃ មិនមែនសំដៅយកកុសលបញ្ញត្តិឡើយ។ បុគ្គលនោះយល់ឃើញថា “អាស្រ័យនូវកុសលវេទនា” ទើបទទួលសន្យា គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះ។

၁၁၂. ဣဒါနိ [Pg.60]…ပေ… ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ ရုက္ခ’’န္တိအာဒိမာဟာတိ ပုဗ္ဗပက္ခံ ဒဿေတွာ ဥတ္တရမာဟာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

១១២. ពាក្យថា idāni …pe… dassetuṃ “yathā rukkha”ntiādimāhā មានន័យថា ព្រះសកវាទិ៍បង្ហាញបុព្វបក្ខរួចហើយ ទើបពោលនូវឧត្តរបក្ខជាខាងក្រោយ នេះជាសេចក្តីដែលទ្រង់មានព្រះបន្ទូល។

၁၁၅. ‘‘ယဿ ရူပံ သော ရူပဝါ’’တိ ဥတ္တရပက္ခေ ဝုတ္တံ ဝစနံ ဥဒ္ဓရိတွာ ‘‘ယသ္မာ’’တိအာဒိမာဟ.

១១៥. ព្រះសង្គហការាចារ្យលើកយកពាក្យដែលពោលក្នុងឧត្តរបក្ខថា “yassa rūpaṃ so rūpavā” មកហើយ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “yasmā”។

၁၁၆. စိတ္တာနုပဿနာဝသေနာတိ စိတ္တာနုပဿနာဝသေန ပရိဒီပိတဿ သရာဂါဒိစိတ္တယောဂဿ ဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော.

១១៦. ពាក្យថា cittānupassanāvasenā មានអធិប្បាយថា ដោយអំណាចនៃការប្រកបនៃចិត្តមានសរាគចិត្តជាដើម ដែលសម្តែងច្បាស់លាស់ហើយ ដោយអំណាចនៃចិត្តានុបស្សនា។

၁၁၈. ယေနာတိ စက္ခုန္တိ ‘‘ယေနာ’’တိ ဝုတ္တံ ကရဏံ စက္ခုန္တိ အတ္ထော. စက္ခုမေဝ ရူပံ ပဿတီတိ ဝိညာဏနိဿယဘာဝူပဂမနမေဝ စက္ခုဿ ဒဿနံ နာမ ဟောတီတိ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

១១៨. ពាក្យថា yenāti cakkhunti សេចក្តីថា ករណៈដែលពោលថា “yena” នោះ គឺចក្ខុ។ ពាក្យថា cakkhumeva rūpaṃ passatī ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលសំដៅយកសេចក្តីថា ការចូលទៅដល់ភាពជាទីអាស្រ័យនៃវិញ្ញាណនោះឯង ឈ្មោះថាការឃើញរបស់ចក្ខុ។

ဥပါဒါပညတ္တာနုယောဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីឧបាទាបញ្ញត្តិអនុយោគ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၁၃. ပုရိသကာရာနုယောဂဝဏ္ဏနာ

១៣. ការពន្យល់អំពីបុរិសការានុយោគ

၁၂၃. ကရဏမတ္တန္တိ ကမ္မာနံ နိပ္ဖာဒကပ္ပယောဇကဘာဝေန ပဝတ္တာ ခန္ဓာ.

១២៣. ពាក្យថា karaṇamattanti បានដល់ ខន្ធទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាអ្នកបង្កើត និងជាអ្នកញ៉ាំងកម្មទាំងឡាយឲ្យសម្រេច។

၁၂၄. ပုရိမကမ္မေန ဝိနာ ပုဂ္ဂလဿ ဇာတိ, ဇာတဿ စ ဝိဇ္ဇဋ္ဌာနာဒီသု သမ္မာ မိစ္ဆာ ဝါ ပဝတ္တိ နတ္ထီတိ သန္ဓာယ ‘‘ပုရိမကမ္မမေဝ တဿာ’’တိအာဒိမာဟ.

១២៤. ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលពាក្យជាដើមថា “purimakammameva tassā” សំដៅយកសេចក្តីថា ការកើតឡើងនៃបុគ្គលដែលវៀរចាកបុព្វកម្មក្តី ការប្រព្រឹត្តទៅដោយត្រូវ ឬដោយខុសក្នុងទីតាំងនៃវិជ្ជាជាដើមរបស់បុគ្គលដែលកើតហើយក្តី មិនមានឡើយ។

၁၂၅. ကမ္မဝဋ္ဋဿာတိ ဧတ္ထ ကမ္မကာရကဿ ယော ကာရကော, တေနပိ အညံ ကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ, တဿ ကာရကေနပိ အညန္တိ ဧဝံ ကမ္မဝဋ္ဋဿ အနုပစ္ဆေဒံ ဝဒန္တိ. ပုဂ္ဂလဿ ကာရကော ကမ္မဿ ကာရကော အာပဇ္ဇတီတိ ဝိစာရေတဗ္ဗမေတံ. မာတာပိတူဟိ ဇနိတတာဒိနာ တဿ ကာရကံ ဣစ္ဆန္တဿ ကမ္မကာရကာနံ ကာရကပရမ္ပရာ အာပဇ္ဇတီတိ ဣဒဉ္စ ဝိစာရေတဗ္ဗံ.

១២៥. ក្នុងពាក្យថា kammavaṭṭassā នេះ ពួកអាចារ្យពោលនូវការមិនដាច់នៃកម្មវដ្តយ៉ាងនេះថា បុគ្គលទីពីរណាជាអ្នកធ្វើនូវបុគ្គលអ្នកធ្វើកម្ម បុគ្គលទីពីរនោះក៏ត្រូវធ្វើកម្មដទៃទៀត សូម្បីបុគ្គលទីបីជាអ្នកធ្វើនូវបុគ្គលទីពីរនោះ ក៏ត្រូវធ្វើកម្មដទៃទៀតដែរ។ ពាក្យដែលថា “អ្នកធ្វើនូវបុគ្គល តែងដល់នូវភាពជាអ្នកធ្វើនូវកម្ម” នេះ ជាសេចក្តីដែលគប្បីពិចារណា។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យដែលថា “កាលបើប្រាថ្នាអ្នកធ្វើនូវបុគ្គលនោះ ដោយហេតុមានការបង្កើតដោយមាតាបិតាជាដើម គប្បីដល់នូវតំណនៃអ្នកធ្វើរបស់បុគ្គលអ្នកធ្វើកម្មទាំងឡាយ” នេះ ក៏ជាសេចក្តីដែលគប្បីពិចារណាដែរ។

၁၇၀. သုတ္တဝိရောဓဘယေနာတိ ‘‘သော ကရောတိ သော ပဋိသံဝေဒယတီတိ ခေါ, ဗြာဟ္မဏ, အယမေကော အန္တော’’တိအာဒီဟိ (သံ. နိ. ၂.၄၆) ဝိရောဓဘယာ.

១៧០. ពាក្យថា suttavirodhabhayenā គឺព្រោះខ្លាចការផ្ទុយនឹងព្រះសូត្រទាំងឡាយ មានជាដើមថា “ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ពាក្យថា បុគ្គលនោះធ្វើ បុគ្គលនោះទទួលផល នេះជាអន្តធម៌ទីមួយ”។

၁၇၁. ‘‘ဣဓ နန္ဒတိ ပေစ္စ နန္ဒတီ’’တိ (ဓ. ပ. ၁၈) ဝစနတော ကမ္မကရဏကာလေ ဝိပါကပဋိသံဝေဒနကာလေ စ သောယေဝါတိ ပဋိဇာနာတီတိ အဓိပ္ပာယော. သယံကတံ [Pg.61] သုခဒုက္ခန္တိ စ ပုဋ္ဌော ‘‘ကိံ နု ခေါ, ဘော ဂေါတမ, သယံကတံ သုခံ ဒုက္ခန္တိ? မာ ဟေဝံ ကဿပါ’’တိအာဒိသုတ္တဝိရောဓာ (သံ. နိ. ၂.၁၈) ပဋိက္ခိပတိ.

១៧១. អធិប្បាយថា ព្រោះតែព្រះពុទ្ធដីកាថា “idha nandati pecca nandatī” (បុគ្គលរមែងរីករាយក្នុងលោកនេះ ទៅបរលោកក៏រមែងរីករាយ) ទើបបុគ្គលនោះទទួលសន្យាថា បុគ្គលនោះឯងក្នុងខណៈធ្វើកម្ម និងក្នុងខណៈទទួលផល។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើគេសួរថា “សុខទុក្ខ បុគ្គលធ្វើដោយខ្លួនឯងឬ?” ក៏បដិសេធ ព្រោះខ្លាចផ្ទុយនឹងព្រះសូត្រជាដើមថា “ម្នាលកស្សបៈ សេចក្តីនោះមិនមែនយ៉ាងនោះទេ សុខទុក្ខដែលបុគ្គលធ្វើដោយខ្លួនឯង តើមានឬទេ ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន?”។

၁၇၆. လဒ္ဓိမတ္တမေဝေတန္တိ သောယေဝေကော နေဝ သော ဟောတိ န အညောတိ ဣဒံ ပန နတ္ထေဝ, တသ္မာ ဧဝံဝါဒိနော အသယံကာရန္တိအာဒိ အာပဇ္ဇတီတိ အဓိပ္ပာယော. အပိစာတိအာဒိနာ ဣဒံ ဒဿေတိ – န ပရဿ ဣစ္ဆာဝသေနေဝ ‘‘သော ကရောတီ’’တိအာဒိ အနုယောဂေါ ဝုတ္တော, အထ ခေါ ‘‘သော ကရောတီ’’တိအာဒီသု ဧကံ အနိစ္ဆန္တဿ ဣတရံ, တဉ္စ အနိစ္ဆန္တဿ အညံ အာပန္နန္တိ ဧဝံ ကာရကဝေဒကိစ္ဆာယ ဌတွာ ‘‘သော ကရောတီ’’တိအာဒီသု တံ တံ အနိစ္ဆာယ အာပန္နဝသေနာပီတိ. အထ ဝါ န ကေဝလံ ‘‘သော ကရောတီ’’တိအာဒီနံ သဗ္ဗေသံ အာပန္နတ္တာ, အထ ခေါ ဧကေကဿေဝ စ အာပန္နတ္တာ အယံ အနုယောဂေါ ကတောတိ ဒဿေတိ. ပုရိမနယေနေဝါတိ ဧတေန ‘‘ဣဓ နန္ဒတီ’’တိအာဒိ သဗ္ဗံ ပဋိဇာနနာဒိကာရဏံ ဧကတော ယောဇေတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ.

១៧៦. ពាក្យថា laddhimattamevetanti មានអធិប្បាយថា បុគ្គលម្នាក់នោះឯង មិនមែនជាបុគ្គលនោះផង មិនមែនជាបុគ្គលដទៃផង នេះមិនមានពិតប្រាកដឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបដល់នូវទោសមានការមិនធ្វើដោយខ្លួនឯងជាដើម ដល់បុគ្គលអ្នកពោលយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញសេចក្តីនេះ ដោយពាក្យជាដើមថា apicā គឺការសួរដេញដោលមានជាដើមថា “so karoti” មិនមែនពោលឡើងដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រាថ្នារបស់បុគ្គលដទៃឡើយ តែថា កាលបើមិនប្រាថ្នានូវលទ្ធិណាមួយក្នុងលទ្ធិទាំងឡាយមាន “so karoti” ជាដើម លទ្ធិដទៃក៏រមែងមកដល់ ហើយកាលបើមិនប្រាថ្នានូវលទ្ធិដទៃនោះ លទ្ធិមួយទៀតក៏រមែងមកដល់ យ៉ាងនេះ គឺការសួរដេញដោលនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃទោសដែលមកដល់ ព្រោះការមិនប្រាថ្នានូវលទ្ធិនោះៗ ដោយឈរលើសេចក្តីប្រាថ្នានៃបុគ្គលអ្នកធ្វើ និងបុគ្គលអ្នកទទួលផល ក្នុងលទ្ធិទាំងឡាយមាន “so karoti” ជាដើម។ ម៉្យាងទៀត ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញថា ការសួរដេញដោលនេះ មិនមែនធ្វើឡើងព្រោះតែការដល់នូវទោសទាំងអស់មាន “so karoti” ជាដើមនោះឡើយ គឺធ្វើឡើងព្រោះតែការដល់នូវទោសនីមួយៗប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា purimanayenevā នេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញថា ហេតុមានការទទួលសន្យាជាដើមទាំងអស់ មាន “idha nandati” ជាដើម គប្បីផ្សារភ្ជាប់ចូលគ្នាតែមួយ ដោយវិធីមុននេះឯង។

ပုရိသကာရာနုယောဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីបុរិសការានុយោគ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

ကလျာဏဝဂ္ဂေါ နိဋ္ဌိတော.

វគ្គឈ្មោះកល្យាណវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၁၄. အဘိညာနုယောဂဝဏ္ဏနာ

១៤. ការពន្យល់អំពីអភិញ្ញានុយោគ

၁၉၃. အဘိညာနုယောဂါဒိဝသေန အရဟတ္တသာဓနာတိ ဧတ္ထ ‘‘နနု အတ္ထိ ကောစိ ဣဒ္ဓိံ ဝိကုဗ္ဗတီ’’တိ အဘိညာအနုယောဂေါ စ ‘‘ဟဉ္စိ အတ္ထိ ကောစိ ဣဒ္ဓိံ ဝိကုဗ္ဗတီ’’တိ ဌပနာ စ ‘‘တေန ဝတ ရေ’’တိအာဒိ ပါပနာ စ အာဒိသဒ္ဒသင်္ဂဟိတော အတ္ထောဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာသဝက္ခယဉာဏံ ပနေတ္ထ အဘိညာ ဝုတ္တာတိ တဒဘိညာဝတော အရဟတော သာဓနံ ‘‘အရဟတ္တသာဓနာ’’တိ အာဟ. အရဟတော ဟိ သာဓနာ တဗ္ဘာဝဿ စ သာဓနာ ဟောတိယေဝါတိ.

១៩៣. ក្នុងពាក្យថា abhiññānuyogādivasena arahattasādhanā នេះ គប្បីជ្រាបថា សេចក្តីដែលសង្គ្រោះដោយសព្ទថា “អាទិ” គឺការសួរដេញដោលអំពីអភិញ្ញាថា “nanu atthi koci iddhiṃ vikubbatī” ផង ការតម្កល់ទុកថា “hañci atthi koci iddhiṃ vikubbatī” ផង ការបង្អោនទៅថា “tena vata re” ជាដើមផង។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យហៅអាសវក្ខយញាណថាជាអភិញ្ញា ទើបពោលនូវការសម្រេចរបស់ព្រះអរហន្តអ្នកមានអភិញ្ញានោះថា arahattasādhanā។ ព្រោះថា ការសម្រេចរបស់ព្រះអរហន្ត ក៏រមែងជាការសម្រេចនូវព្រះអរហត្តផលរបស់ព្រះអរហន្តនោះពិតប្រាកដ។

အဘိညာနုယောဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីអភិញ្ញានុយោគ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၁၅-၁၈. ဉာတကာနုယောဂါဒိဝဏ္ဏနာ

១៥-១៨. ការពន្យល់អំពីញាតកានុយោគជាដើម

၂၀၉. တထာရူပဿာတိ [Pg.62] တတိယကောဋိဘူတဿ သစ္စိကဋ္ဌဿ အဘာဝါတိ အဓိပ္ပာယော. ဧဝံ ပန ပဋိက္ခိပန္တော အသစ္စိကဋ္ဌံ တတိယကောဋိဘူတံ ပုဂ္ဂလံ ဝဒေယျာတိ တာဒိသံ ပုဂ္ဂလံ ဣစ္ဆန္တော ဟိ သုတ္တေန နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗော သိယာ. ကသ္မာ? တထာရူပဿ သစ္စိကဋ္ဌဿ အဘာဝတောတိ, တထာရူပဿ ကဿစိ သဘာဝဿ အဘာဝတော ပဋိက္ခေပါရဟတ္တာ အတ္တနော လဒ္ဓိံ နိဂူဟိတွာ ပဋိက္ခေပေါ ပရဝါဒိဿာတိ အယမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

២០៩. ពាក្យថា tathārūpassā 有អធិប្បាយថា ព្រោះមិនមានសច្ឆិកដ្ឋធម៌ដែលជាចំណែកទីបី។ ម្យ៉ាងទៀត បរវាទិ៍កាលបដិសេធយ៉ាងនេះ គប្បីពោលនូវបុគ្គលដែលជាចំណែកទីបី ដែលមិនមែនជាសច្ឆិកដ្ឋធម៌ ព្រោះហេតុនោះ បរវាទិ៍កាលប្រាថ្នានូវបុគ្គលបែបនោះ គប្បីត្រូវសង្កត់សង្កិនដោយព្រះសូត្រ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមិនមានសច្ឆិកដ្ឋធម៌មានសភាវៈបែបនោះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីនេះថា ការបដិសេធរបស់បរវាទិ៍ គឺការបដិសេធដោយលាក់បាំងនូវលទ្ធិរបស់ខ្លួន ព្រោះតែសភាវៈបែបនោះណាមួយមិនមានពិតប្រាកដ ទើបគួរដល់ការបដិសេធ។

ဉာတကာနုယောဂါဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីញាតកានុយោគជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၁၉. ပဋိဝေဓာနုယောဂါဒိဝဏ္ဏနာ

១៩. ការពន្យល់អំពីបដិវេធានុយោគជាដើម

၂၁၈. ပရိဂ္ဂဟိတဝေဒနောတိ ဝစနေန အပရိဂ္ဂဟိတဝေဒနဿ ‘‘သုခိတောသ္မိ, ဒုက္ခိတောသ္မီ’’တိ ဇာနနံ ပဇာနနံ နာမ န ဟောတီတိ ဒဿေတိ ယောဂါဝစရဿ သုခုမာနမ္ပိ ဝေဒနာနံ ပရိစ္ဆေဒနသမတ္ထတဉ္စ.

២១៨. ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញដោយពាក្យថា pariggahitavedano នេះថា ការដឹងរបស់បុគ្គលអ្នកមានវេទនាមិនបានកំណត់ទុកថា “ខ្ញុំមានសុខ ខ្ញុំមានទុក្ខ” មិនឈ្មោះថាជាការដឹងច្បាស់ឡើយ និងបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកអាចកំណត់ដឹងនូវវេទនាទាំងឡាយ សូម្បីតែវេទនាដ៏ល្អិតរបស់យោគាវចរបុគ្គល។

၂၂၈. လက္ခဏဝစနန္တိ ရူပဗ္ဘန္တရဂမနံ သဟရူပဘာဝေါ, ဗဟိဒ္ဓါ နိက္ခမနံ ဝိနာရူပဘာဝေါတိ အဓိပ္ပာယော.

២២៨. ពាក្យថា lakkhaṇavacananti មានអធិប្បាយថា ការចូលទៅក្នុងខាងក្នុងនៃរូប គឺភាពកើតឡើងជាមួយរូប ការចេញទៅខាងក្រៅ គឺភាពកើតឡើងដោយវៀរចាករូប។

၂၃၇. ဣမာ ခေါတိ ဩဠာရိကော အတ္တပဋိလာဘော မနောမယော အတ္တပဋိလာဘော အရူပေါ အတ္တပဋိလာဘောတိ ဣမာ လောကဿ သမညာ, ယာဟိ တထာဂတော ဝေါဟရတိ အပရာမသံ, ယော သစ္စော မောဃော ဝါ သိယာ, တသ္မိံ အနုပလဗ္ဘမာနေပိ အတ္တနိ တဒနုပလဗ္ဘတောယေဝ ပရာမာသံ အတ္တဒိဋ္ဌိံ အနုပ္ပာဒေန္တော လောကေ အတ္တပဋိလာဘောတိ ပဝတ္တဝေါဟာရဝသေနေဝ ဝေါဟရတီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ပစ္စတ္တသာမညလက္ခဏဝသေန ပုဂ္ဂလဿ အတ္ထိတံ ပဋိက္ခိပိတွာ လောကဝေါဟာရေန အတ္ထိတံ ဝဒန္တေန ပုဂ္ဂလောတိ ကောစိ သဘာဝေါ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သတိ ဟိ တသ္မိံ အတ္တနော သဘာဝေနေဝ အတ္ထိတာ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ, န လောကဝေါဟာရေနာတိ. ဣမိနာ ပန ယထာ သမေတိ, ယထာ စ [Pg.63] ပရာမာသော န ဟောတိ, ဧဝံ ဣတော ပုရိမာ စ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ယောဇေတဗ္ဗာ.

២៣៧. ពាក្យថា imā kho សេចក្តីក្នុងទីនេះថា ការបានអត្តភាពជាឱឡារិក ការបានអត្តភាពជាមនោមយ ការបានអត្តភាពជាអរូប ទាំងនេះជាសមញ្ញាញាណរបស់លោក ដែលព្រះតថាគតទ្រង់ប្រើប្រាស់វោហារដោយមិនប្រកាន់មាំ ទោះបីអត្តភាពនោះពិតក្តី មិនពិតក្តី កាលបើអត្តានោះមិនមានប្រាកដឡើយ ព្រះអង្គមិនញ៉ាំងអត្តទិដ្ឋិដែលជាការប្រកាន់មាំឲ្យកើតឡើង ព្រោះតែការមិនមាននៃអត្តានោះឯង ទើបទ្រង់ប្រើប្រាស់វោហារក្នុងលោកថា “ការបានអត្តភាព” ដោយអំណាចនៃវោហារដែលប្រព្រឹត្តទៅតែប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលបដិសេធនូវភាពមាននៃបុគ្គល ដោយអំណាចនៃបច្ចត្តលក្ខណៈ និងសាមញ្ញលក្ខណៈ ហើយពោលនូវភាពមានដោយវោហារលោក ឈ្មោះថាពោលថា “សភាវៈថាជាបុគ្គល មិនមានឡើយ”។ ព្រោះថាកាលបើបុគ្គលនោះមានពិត គប្បីត្រូវពោលនូវភាពមានដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឯង មិនមែនដោយវោហារលោកឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីផ្សារភ្ជាប់សេចក្តីពន្យល់មុនៗអំពីទីនេះ ឲ្យស្របគ្នានឹងពាក្យនេះ យ៉ាងណាដើម្បីកុំឲ្យមានការប្រកាន់មាំ។

လောကသမ္မုတိကာရဏန္တိ ယသ္မာ လောကသမ္မုတိဝသေန ပဝတ္တံ, တသ္မာ သစ္စန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တထလက္ခဏန္တိ တထကာရဏံ. ယသ္မာ ဓမ္မာနံ တထတာယ ပဝတ္တံ, တသ္မာ သစ္စန္တိ ဒဿေတိ.

ពាក្យថា lokasammutikāraṇanti មានន័យថា ព្រោះតែប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃសម្មតិលោក ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “ពិត”។ ពាក្យថា tathalakkhaṇanti គឺមានហេតុដ៏ពិតប្រាកដ។ ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញថា ព្រោះតែប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពពិតនៃធម៌ទាំងឡាយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា “ពិត”។

ပဋိဝေဓာနုယောဂါဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីបដិវេធានុយោគជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

ပုဂ္ဂလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីបុគ្គលកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၂. ပရိဟာနိကထာ

២. បរិហានិកថា

၁. ဝါဒယုတ္တိပရိဟာနိကထာဝဏ္ဏနာ

១. ការពន្យល់អំពីវាទយុត្តិបរិហានិកថា

၂၃၉. ‘‘ဒွေမေ[Pg.64], ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ သေက္ခဿ ဘိက္ခုနော ပရိဟာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ (အ. နိ. ၂.၁၈၅) ဣဒံ သုတ္တံ အရဟတော ပရိဟာနိလဒ္ဓိယာ န နိဿယော, အထ ခေါ အနာဂါမိအာဒီနံ ပရိဟာနိလဒ္ဓိယာ, တသ္မာ အရဟတောပိ ပရိဟာနိံ ဣစ္ဆန္တီတိ ဧတ္ထ ပိ-သဒ္ဒေန အနာဂါမိဿပိ သကဒါဂါမိဿပီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

២៣៩. ព្រះសូត្រនេះថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌ទាំងឡាយ ២ យ៉ាងនេះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីសាបសូន្យដល់ភិក្ខុជាសេក្ខបុគ្គល” មិនមែនជាទីអាស្រ័យនៃលទ្ធិសាបសូន្យរបស់ព្រះអរហន្តឡើយ តែជាទីអាស្រ័យនៃលទ្ធិសាបសូន្យរបស់ព្រះអនាគាមិបុគ្គលជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងពាក្យថា arahatopi parihāniṃ icchantī នេះ ដោយសព្ទថា “បិ” គប្បីផ្សារភ្ជាប់ថា សូម្បីព្រះអនាគាមិបុគ្គល សូម្បីព្រះសកទាកាមិបុគ្គល ក៏សាបសូន្យដែរ។

‘‘တတိယသ္မိမ္ပိ မုဒိန္ဒြိယာဝ အဓိပ္ပေတာ. တေသဉှိ သဗ္ဗေသမ္ပိ ပရိဟာနိ န ဟောတီတိ တဿ လဒ္ဓီ’’တိ ပုရိမပါဌော, မုဒိန္ဒြိယေသွေဝ ပန အဓိပ္ပေတေသု ပရိက္ခေပေါ န ကာတဗ္ဗော သိယာ, ကတော စ, တသ္မာ ‘‘တတိယသ္မိမ္ပိ တိက္ခိန္ဒြိယာဝ အဓိပ္ပေတာ. တေသဉှိ သဗ္ဗေသမ္ပိ ပရိဟာနိ န ဟောတီတိ တဿ လဒ္ဓီ’’တိ ပဌန္တိ.

បាឋៈមុនមានថា “សូម្បីក្នុងវារៈទីបី ពួកព្រះអរហន្តមានឥន្ទ្រិយទន់ខ្សោយប៉ុណ្ណោះដែលទ្រង់សំដៅយក។ ព្រោះថា លទ្ធិរបស់បុគ្គលនោះមានថា ការសាបសូន្យរបស់ព្រះអរហន្តទាំងអស់នោះមិនមានឡើយ” តែថាកាលបើទ្រង់សំដៅយកតែពួកព្រះអរហន្តមានឥន្ទ្រិយទន់ខ្សោយ ការបដិសេធក៏មិនគប្បីធ្វើឡើយ តែការបដិសេធនោះត្រូវបានធ្វើឡើង ព្រោះហេតុនោះ ពួកអាចារ្យជាន់ក្រោយទើបសូត្រថា “សូម្បីក្នុងវារៈទីបី ពួកព្រះអរហន្តមានឥន្ទ្រិយមុតមាំប៉ុណ្ណោះដែលទ្រង់សំដៅយក។ ព្រោះថា លទ្ធិរបស់បុគ្គលនោះមានថា ការសាបសូន្យរបស់ព្រះអរហន្តទាំងអស់នោះមិនមានឡើយ”។

အယောနိသော အတ္ထံ ဂဟေတွာတိ သောတာပန္နောယေဝ နိယတောတိ ဝုတ္တောတိ သောယေဝ န ပရိဟာယတိ, န ဣတရေတိ အတ္ထံ ဂဟေတွာ. ‘‘ဥပရိမဂ္ဂတ္ထာယာ’’တိ ဝုတ္တံ အတ္ထံ အဂ္ဂဟေတွာ နိယတောတိ သောတာပတ္တိဖလာ န ပရိဟာယတီတိ ဧတမတ္ထံ ဂဏှီတိ ပန ဝဒန္တိ.

ពាក្យថា ayoniso atthaṃ gahetvā គឺកាន់យកសេចក្តីថា ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា ព្រះសោតាបន្នបុគ្គលប៉ុណ្ណោះជាបុគ្គលទៀងទាត់ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសោតាបន្នបុគ្គលនោះឯងមិនសាបសូន្យឡើយ ពួកបុគ្គលក្រៅពីនេះមិនមែនមិនសាបសូន្យនោះទេ។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកអាចារ្យពោលថា បុគ្គលនោះមិនកាន់យកសេចក្តីដែលពោលថា “ដើម្បីមគ្គជាន់ខ្ពស់” ឡើយ តែបែរជាកាន់យកសេចក្តីនេះថា បុគ្គលដែលទៀងទាត់ រមែងមិនសាបសូន្យចាកសោតាបត្តិផលឡើយ។

ဝါဒယုတ္တိပရိဟာနိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីវាទយុត្តិបរិហានិកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၂. အရိယပုဂ္ဂလသံသန္ဒနပရိဟာနိဝဏ္ဏနာ

២. ការពន្យល់អំពីអរិយបុគ្គលសំសន្ទនបរិហានិ

၂၄၁. ယံ ပနေတ္ထာတိအာဒိမှိ ဒဿနမဂ္ဂဖလေ ဌိတဿ အနန္တရံ အရဟတ္တပ္ပတ္တိံ, တတော ပရိဟာယိတွာ တတ္ထ စ ဌာနံ ဣစ္ဆန္တော ပုန ဝါယာမေန တဒနန္တရံ အရဟတ္တပ္ပတ္တိံ န ဣစ္ဆတီတိ ဝိစာရေတဗ္ဗမေတံ.

២៤១. ក្នុងពាក្យជាដើមថា yaṃ panetthā នេះ បរវាទិ៍កាលប្រាថ្នានូវការដល់ព្រះអរហត្តផលក្នុងលំដាប់នៃបុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងទស្សនមគ្គផល ហើយសាបសូន្យចាកព្រះអរហត្តផលនោះ ហើយតាំងនៅក្នុងទស្សនមគ្គផលនោះវិញ តែមិនប្រាថ្នានូវការដល់ព្រះអរហត្តផលក្នុងលំដាប់នៃទស្សនមគ្គផលនោះ ដោយការព្យាយាមម្តងទៀត នេះជាសេចក្តីដែលគប្បីពិចារណា។

၂၆၂. အဝသိပ္ပတ္တော ဈာနလာဘီတိ သေက္ခော ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပုထုဇ္ဇနော ပန ဝသိပ္ပတ္တော အဝသိပ္ပတ္တော စ သမယဝိမုတ္တအသမယဝိမုတ္တတန္တိယာ အဂ္ဂဟိတော, ဘဇာပိယမာနော ပန သမာပတ္တိဝိက္ခမ္ဘိတာနံ ကိလေသာနံ ဝသေန သမယဝိမုတ္တဘာဝံ ဘဇေယျာတိ ဝုတ္တောတိ.

២៦២. ពាក្យថា avasippatto jhānalābhī គប្បីជ្រាបថា ព្រះសង្គហការាចារ្យសំដៅយកព្រះសេក្ខបុគ្គល។ ចំណែកឯបុថុជ្ជន ទោះបីជាអ្នកដល់នូវវសីភាពក្តី មិនដល់នូវវសីភាពក្តី ព្រះមានព្រះភាគមិនទ្រង់កាន់យកដោយបាលីថា សមយវិមុត្ត និងអសមយវិមុត្តឡើយ តែថាកាលបើបញ្ចូលទៅ គប្បីដល់នូវភាពជាសមយវិមុត្ត ដោយអំណាចនៃកិលេសទាំងឡាយដែលសង្កត់សង្កិនទុកដោយសមាបត្តិ នេះជាពាក្យដែលព្រះបុរាណាចារ្យពោលទុក។

အရိယပုဂ္ဂလသံသန္ဒနပရိဟာနိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីអរិយបុគ្គលសំសន្ទនបរិហានិ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၃. သုတ္တသာဓနပရိဟာနိဝဏ္ဏနာ

៣. ការពន្យល់អំពីសុត្តសាធនបរិហានិ

၂၆၅. ဥတ္တမဟီနဘေဒေါ [Pg.65] ‘‘တတြ ယာယံ ပဋိပဒါ သုခါ ခိပ္ပာဘိညာ, သာ ဥဘယေနေဝ ပဏီတာ အက္ခာယတီ’’တိအာဒိသုတ္တဝသေန (ဒီ. နိ. ၃.၁၅၂) ဝုတ္တော. ‘‘ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတ’’န္တိ ဧတ္ထ ဝိယ မုတသဒ္ဒေါ ပတ္တဗ္ဗံ ဝဒတီတိ အာဟ ‘‘ဖုသနာရဟ’’န္တိ.

២៦៥. ការបែងចែកជាថ្នាក់ឧត្តម និងថ្នាក់ហីនៈ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃព្រះសូត្រជាដើមថា “ក្នុងបដិបទាទាំងនោះ បដិបទាណាដែលស្រួល ទាំងដឹងបានរហ័ស បដិបទានោះ ឈ្មោះថាជាបដិបទាដ៏ឧត្តម ដោយហេតុទាំងពីរយ៉ាងនោះឯង”។ ព្រោះសព្ទថា “មុតៈ” ក្នុងពាក្យថា “diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ” នេះ តែងពោលនូវអារម្មណ៍ដែលគប្បីដល់ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា phusanārahaṃ (គួរដល់ការប៉ះពាល់)។

၂၆၇. အပ္ပတ္တပရိဟာနာယ စေဝ သံဝတ္တန္တိ ယထာကတသန္နိဋ္ဌာနဿ သမယဝိမုတ္တဿာတိ အဓိပ္ပာယော.

២៦៧. មានអធិប្បាយថា ធម៌ទាំងឡាយរមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីសាបសូន្យចាកព្រះអរហត្តផលដែលមិនទាន់ដល់ផង ដល់សមយវិមុត្តបុគ្គលអ្នកមានការសម្រេចចិត្តតាមដែលបានធ្វើហើយផង។

သုတ္တသာဓနပရိဟာနိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីសុត្តសាធនបរិហានិ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

ပရိဟာနိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីបរិហានិកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၃. ဗြဟ္မစရိယကထာ

៣. ព្រហ្មចរិយកថា

၁. သုဒ္ဓဗြဟ္မစရိယကထာဝဏ္ဏနာ

១. ការពន្យល់អំពីសុទ្ធព្រហ្មចរិយកថា

၂၆၉. ‘‘ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တိဒေဝေ [Pg.66] ဥပါဒါယ တဒုပရီ’’တိ ဝုတ္တံ, ‘‘တီဟိ, ဘိက္ခဝေ, ဌာနေဟီ’’တိ (အ. နိ. ၉.၂၁) ပန သုတ္တဿ ဝစနေန ဟေဋ္ဌာပိ မဂ္ဂဘာဝနမ္ပိ န ဣစ္ဆန္တီတိ ဝိညာယတိ.

២៦៩. ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលថា “អាស្រ័យនូវពួកទេវតាជាន់បរនិម្មិតវសវត្តី ហើយពោលនូវពួកទេវតានិងព្រហ្មជាន់ខ្ពស់ជាងនោះទៅទៀត” តែថា ដោយព្រះបន្ទូលនៃព្រះសូត្រថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះហេតុ ៣ យ៉ាង” គប្បីជ្រាបថា សូម្បីក្នុងពួកទេវតាជាន់ក្រោម ក៏មិនប្រាថ្នានូវការចម្រើនមគ្គដែរ។

၂၇၀. ‘‘ဂိဟီနဉ္စေဝ ဧကစ္စာနဉ္စ ဒေဝါနံ မဂ္ဂပဋိလာဘံ သန္ဓာယ ပဋိက္ခေပေါ တဿေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ, ‘‘ယတ္ထ နတ္ထီ’’တိ ပန ဩကာသဝသေန ပုဋ္ဌော ပုဂ္ဂလဝသေန တဿ ပဋိက္ခေပေါ န ယုတ္တော. ယဒိ စ တဿာယံ အဓိပ္ပာယော, သကဝါဒိနာ သမာနာဓိပ္ပာယတ္တာ န နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗော.

២៧០. ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលថា “ការបដិសេធនោះ គឺសំដៅយកការបានសម្រេចមគ្គរបស់គ្រហស្ថទាំងឡាយផង របស់ពួកទេវតាខ្លះផង” តែថា កាលបើគេសួរដោយអំណាចនៃឱកាស (ទីកន្លែង) ថា “ក្នុងទីណាដែលមិនមាន...” ការបដិសេធរបស់បរវាទិ៍នោះដោយអំណាចនៃបុគ្គល មិនសមគួរឡើយ។ ប្រសិនបើអធិប្បាយនេះជាសេចក្តីប្រាថ្នារបស់បរវាទិ៍នោះមែន បរវាទិ៍នោះក៏មិនគប្បីត្រូវសង្កត់សង្កិនឡើយ ព្រោះមានអធិប្បាយស្មើគ្នាជាមួយនឹងព្រះសកវាទិ៍។

၂၇၁. ဧကန္တရိကပဉှာတိ ပရဝါဒီသကဝါဒီနံ အညမညံ ပဉှန္တရိကာ ပဉှာ.

២៧១. ពាក្យថា ekantarikapañhā បានដល់ សំណួរទាំងឡាយដែលមានចន្លោះសំណួរទៅវិញទៅមករបស់បរវាទិ៍ និងសកវាទិ៍។

သုဒ္ဓဗြဟ္မစရိယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីសុទ្ធព្រហ្មចរិយកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၂. သံသန္ဒနဗြဟ္မစရိယကထာဝဏ္ဏနာ

២. ការពន្យល់អំពីសំសន្ទនព្រហ្មចរិយកថា

၂၇၃. ရူပါဝစရမဂ္ဂေန ဟိ သော ဣဓဝိဟာယနိဋ္ဌော နာမ ဇာတောတိ ဣဒံ ‘‘ဣဓ ဘာဝိတမဂ္ဂေါ ဟိ အနာဂါမီ ဣဓဝိဟာယနိဋ္ဌော နာမ ဟောတီ’’တိအာဒိကေန လဒ္ဓိကိတ္တနေန ကထံ သမေတီတိ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. ပုဗ္ဗေ ပန အနာဂါမီ ဧဝ အနာဂါမီတိ ဝုတ္တော, ဣဓ ဈာနာနာဂါမိသောတာပန္နာဒိကောတိ အဓိပ္ပာယော. ဣဓ အရဟတ္တမဂ္ဂံ ဘာဝေတွာ ဣဓေဝ ဖလံ သစ္ဆိကရောန္တံ ‘‘ဣဓပရိနိဗ္ဗာယီ’’တိ ဝဒတိ, ဣဓ ပန မဂ္ဂံ ဘာဝေတွာ တတ္ထ ဖလံ သစ္ဆိကရောန္တံ ‘‘တတ္ထပရိနိဗ္ဗာယီ အရဟာ’’တိ.

២៧៣. ពាក្យថា "Rūpāvacaramaggena hi so idhavihāyaniṭṭho nāma jāto" នេះ គួរពិចារណាថា ស្របគ្នាយ៉ាងដូចម្តេច នឹងការសម្តែងលទ្ធិជាដើមថា "idha bhāvitamaggo hi anāgāmī idhavihāyaniṭṭho nāma hotī"។ ប៉ុន្តែ ក្នុងកាលមុន ព្រះអដ្ឋកថាពោលសំដៅយកតែព្រះអនាគាមីប៉ុណ្ណោះថាជាព្រះអនាគាមី ឯក្នុងទីនេះ សំដៅយកព្រះសោតាបន្នៈជាដើមដែលជាឈានអនាគាមី នេះជាអធិប្បាយ។ ក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាពោលហៅបុគ្គលដែលចម្រើនអរហត្តមគ្គក្នុងលោកនេះ ហើយធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវផលក្នុងលោកនេះឯងថា "idhaparinibbāyī" ចំណែកបុគ្គលដែលចម្រើនមគ្គក្នុងលោកនេះ ហើយធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវផលក្នុងលោកនោះ ហៅថា "tatthaparinibbāyī arahā"។

သံသန္ဒနဗြဟ္မစရိယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសំសន្ទនព្រហ្មចរិយកថា ចប់ហើយ។

ဗြဟ္မစရိယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាព្រហ្មចរិយកថា ចប់ហើយ។

၄. ဩဓိသောကထာဝဏ္ဏနာ

៤. ការពណ៌នាឱធិសកថា

၂၇၄. ဩဓိသော [Pg.67] ဩဓိသောတိ ဧတဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဧကဒေသေန ဧကဒေသေနာ’’တိ အာဟ.

២៧៤. ព្រះសង្គីតិកាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនៃពាក្យថា "odhiso odhiso" នោះ ទើបពោលថា "ekadesena ekadesena"។

ဩဓိသောကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាឱធិសកថា ចប់ហើយ។

၄. ဇဟတိကထာဝဏ္ဏနာ

៤. ការពណ៌នាជហតិកថា

၁. နသုတ္တာဟရဏကထာဝဏ္ဏနာ

១. ការពណ៌នានសូត្តាហរណកថា

၂၈၀. ကိစ္စသဗ္ဘာဝန္တိ တီဟိ ပဟာတဗ္ဗဿ ပဟီနတံ. တံ ပန ကိစ္စံ ယဒိ တေနေဝ မဂ္ဂေန သိဇ္ဈတီတိ လဒ္ဓိ, ပုထုဇ္ဇနကာလေ ဧဝ ကာမရာဂဗျာပါဒါ ပဟီနာတိ လဒ္ဓီတိ ဧတံ န သမေတိ, တသ္မာ ပုထုဇ္ဇနကာလေ ပဟီနာနမ္ပိ ဒဿနမဂ္ဂေ ဥပ္ပန္နေ ပုန ကဒါစိ အနုပ္ပတ္တိတော တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ ကိစ္စံ သမ္ဘဝတီတိ အဓိပ္ပာယော.

២៨០. ពាក្យថា "kiccasabbhāvaṃ" សំដៅដល់ភាពជាធម៌ដែលត្រូវលះបង់ដោយមគ្គទាំង ៣ ខាងក្រោមត្រូវបានលះបង់ហើយ។ ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើមានលទ្ធិថា កិច្ចនៃការលះនោះសម្រេចបានដោយមគ្គនោះឯង និងមានលទ្ធិថា កាមរាគនិងព្យាបាទត្រូវបានលះបង់រួចហើយក្នុងកាលជាបុថុជ្ជន លទ្ធិទាំងពីរនេះរមែងមិនស្របគ្នាឡើយ ហេតុនោះ ទើបមានអធិប្បាយថា ទោះបីជាកាមរាគនិងព្យាបាទត្រូវបានលះបង់ហើយក្នុងកាលជាបុថុជ្ជនក៏ដោយ កាលបើទស្សនមគ្គកើតឡើងហើយ ធម៌ទាំងនោះរមែងមិនត្រឡប់មកកើតឡើងវិញក្នុងកាលណាមួយឡើយ ហេតុនោះ កិច្ចនៃមគ្គទាំង ៣ ទើបគួរមានបាន។

နသုတ္တာဟရဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នានសូត្តាហរណកថា ចប់ហើយ។

ဇဟတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាជហតិកថា ចប់ហើយ。

၅. သဗ္ဗမတ္ထီတိကထာ

៥. សព្វមត្ថីតិកថា

၁. ဝါဒယုတ္တိဝဏ္ဏနာ

១. ការពណ៌នាវាទយុត្តិ

၂၈၂. သဗ္ဗသ္မိံ သရီရေ သဗ္ဗန္တိ သိရသိ ပါဒါ ပစ္ဆတော စက္ခူနီတိ ဧဝံ သဗ္ဗံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထီတိ အတ္ထော. သဗ္ဗသ္မိံ ကာလေတိ ဗာလကာလေ ယုဝတာ, ဝုဍ္ဎကာလေ ဗာလတာ, ဧဝံ သဗ္ဗသ္မိံ ကာလေ သဗ္ဗံ. သဗ္ဗေနာကာရေနာတိ နီလာကာရေန ပီတံ, ပီတာကာရေန လောဟိတန္တိ ဧဝံ. သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသူတိ စက္ခုသ္မိံ သောတံ, သောတသ္မိံ ဃာနန္တိ ဧဝံ. အယုတ္တန္တိ ယောဂရဟိတံ ဝဒတိ, တံ ပန ဧကသဘာဝံ. ကထံ ပန ဧကသဘာဝဿ ယောဂရဟိတတာတိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘နာနာသဘာဝါနဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. ဒွိန္နဉှိ နာနာသဘာဝါနံ အင်္ဂုလီနံ မေဏ္ဍကာနံ ဝါ အညမညယောဂေါ ဟောတိ, န ဧကဿေဝ သတော, တသ္မာ ယော နာနာသဘာဝေသု ဟောတိ ယောဂေါ, တေန ရဟိတံ ဧကသဘာဝံ အယောဂန္တိ ဝုတ္တံ. ဣဒံ ပုစ္ဆတီတိ ပရဝါဒီဒိဋ္ဌိယာ [Pg.68] မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဘာဝံ ဂဟေတွာ ဥပ္ပန္နာယ အတ္တနော ဒိဋ္ဌိယာ သမ္မာဒိဋ္ဌိဘာဝေါ အတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

២៨២. សេចក្តីនៃពាក្យថា "sabbasmiṃ sarīre sabbaṃ" គឺថា តើជើងមាននៅលើក្បាល ភ្នែកមាននៅខាងក្រោយខ្នងជាដើម គឺរបស់សព្វគ្រប់មាននៅក្នុងទីទាំងពួងឬ? ពាក្យថា "sabbasmiṃ kāle" គឺថា ភាពជាយុវជនមានក្នុងកាលជាកុមារ ភាពជាកុមារមានក្នុងកាលជាមនុស្សចាស់ជាដើម គឺរបស់សព្វគ្រប់មានក្នុងកាលទាំងពួងឬ? ពាក្យថា "sabbenākārena" គឺថា ពណ៌លឿងមានដោយអាការៈនៃពណ៌ខៀវ ពណ៌ក្រហមមានដោយអាការៈនៃពណ៌លឿងជាដើមឬ? ពាក្យថា "sabbesu dhammesu" គឺថា ត្រចៀកមានក្នុងភ្នែក ច្រមុះមានក្នុងត្រចៀកជាដើមឬ? ពាក្យថា "ayuttaṃ" ព្រះអដ្ឋកថាពោលសំដៅដល់ធម៌ដែលប្រាសចាកការប្រកប ប៉ុន្តែ ធម៌នោះមានសភាវៈតែមួយ។ ចោទកៈសួរថា៖ ចុះភាពប្រាសចាកការប្រកបនៃធម៌ដែលមានសភាវៈតែមួយនោះ រមែងមានយ៉ាងដូចម្តេច? ព្រះសង្គីតិកាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា "nānāsabhāvānañhi"។ ព្រោះថា ការប្រកបគ្នាទៅវិញទៅមក រមែងមានដល់ម្រាមដៃពីរ ឬចៀមពីរដែលមានសភាវៈផ្សេងៗគ្នា មិនមែនមានដល់ម្រាមដៃតែមួយដែលមានសភាវៈតែមួយនោះឡើយ ហេតុនោះ ធម៌ដែលមានសភាវៈតែមួយ ដែលប្រាសចាកការប្រកបណា ដែលមាននៅក្នុងវត្ថុដែលមានសភាវៈផ្សេងៗគ្នា ទើបហៅថា "ayoga"។ ក្នុងពាក្យថា "idaṃ pucchati" មានសេចក្តីថា សួរថា កាលបើកាន់យកភាពជាមិច្ឆាទិដ្ឋិនៃលទ្ធិរបស់បរវាទិហើយ ភាពជាសម្មាទិដ្ឋិនៃលទ្ធិរបស់ខ្លួន រមែងមានឬ?

ဝါဒယုတ္တိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាវាទយុត្តិ ចប់ហើយ។

၂. ကာလသံသန္ဒနဝဏ္ဏနာ

២. ការពណ៌នាកាលសំសន្ទនា

၂၈၅. အတီတာနာဂတံ ပဟာယ ပစ္စုပ္ပန္နရူပမေဝ အပ္ပိယံ အဝိဘဇိတဗ္ဗံ ကရိတွာတိ ပစ္စုပ္ပန္နသဒ္ဒေန ရူပသဒ္ဒေန စာတိ ဥဘောဟိပိ ပစ္စုပ္ပန္နရူပမေဝ ဝတ္တဗ္ဗံ ကတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပညတ္တိယာ အဝိဂတတ္တာတိ ဧတေန ဣဒံ ဝိညာယတိ ‘‘န ရူပပညတ္တိ ဝိယ ဝတ္ထပညတ္တိ သဘာဝပရိစ္ဆိန္နေ ပဝတ္တာ ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ, အထ ခေါ ပုဗ္ဗာပရိယဝသေန ပဝတ္တမာနံ ရူပသမူဟံ ဥပါဒါယ ပဝတ္တာ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ, တသ္မာ ဝတ္ထဘာဝဿ ဩဒါတဘာဝဝိဂမေ ဝိဂမာဝတ္တဗ္ဗတာ ယုတ္တာ, န ပန ရူပဘာဝဿ ပစ္စုပ္ပန္နဘာဝဝိဂမေ’’တိ.

២៨៥. ក្នុងពាក្យថា "atītānāgataṃ pahāya paccuppannarūpameva appiyaṃ avibhajitabbaṃ karitvā" នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ព្រះអដ្ឋកថាពោលសំដៅយកតែរូបបច្ចុប្បន្នប៉ុណ្ណោះ ដោយសព្ទទាំងពីរគឺ "paccuppanna" សព្ទ និង "rūpa" សព្ទ។ ក្នុងពាក្យថា "paññattiyā avigatattā" 2 នេះ គួរដឹងសេចក្តីយ៉ាងនេះថា "វត្ថបញ្ញត្តិមិនមែនជាវិជ្ជមានបញ្ញត្តិដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសេចក្តីដែលកំណត់ដោយសភាវៈ ដូចជា រូបបញ្ញត្តិ នោះឡើយ ប៉ុន្តែជាអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យលើរូបសង្ខារដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃមុននិងក្រោយ ហេតុនោះ កាលបើភាពជាសម្លៀកបំពាក់ប្រាសចាកភាពជាពណ៌សហើយ ភាពមិនគួរនិយាយថាប្រាសចាក ទើបសមគួរ ចំណែកឯកាលបើភាពជារូបប្រាសចាកភាពជាបច្ចុប្បន្នហើយ ភាពមិនគួរនិយាយថាប្រាសចាក រមែងមិនសមគួរឡើយ"។

ကာလသံသန္ဒနဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាកាលសំសន្ទនា ចប់ហើយ។

ဝစနသောဓနဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាវចនសោធនៈ

၂၈၈. အနာဂတံ ဝါ ပစ္စုပ္ပန္နံ ဝါ ဟုတွာ ဟောတီတိ ဝုတ္တန္တိ ဧတ္ထ အနာဂတံ အနာဂတံ ဟုတွာ ပုန ပစ္စုပ္ပန္နံ ဟောန္တံ ဟုတွာ ဟောတီတိ, တထာ ပစ္စုပ္ပန္နံ ပစ္စုပ္ပန္နံ ဟောန္တံ ပုဗ္ဗေ အနာဂတံ ဟုတွာ ပစ္စုပ္ပန္နံ ဟောတီတိ ဟုတွာ ဟောတီတိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကိံ တေ တမ္ပိ ဟုတွာ ဟောတီတိ တဗ္ဘာဝါဝိဂမတော ဟုတွာဟောတိဘာဝါနုပရမံ အနုပစ္ဆေဒံ ပုစ္ဆတီတိ အဓိပ္ပာယော ယုတ္တော. ဟုတွာ ဘူတဿ ပုန ဟုတွာ အဘာဝတောတိ အနာဂတံ ဟုတွာ ပစ္စုပ္ပန္နဘူတဿ ပုန အနာဂတံ ဟုတွာ ပစ္စုပ္ပန္နာဘာဝတော.

២៨៨. ក្នុងពាក្យថា "anāgataṃ vā paccuppannaṃ vā hutvā hotīti vuttaṃ" នេះ គួរជ្រាបថា ធម៌អនាគត កាលកើតជាអនាគតហើយ ត្រឡប់ជាបច្ចុប្បន្ន ក៏ឈ្មោះថា កើតហើយទើបមាន ម្យ៉ាងទៀត ធម៌បច្ចុប្បន្ន កាលជាបច្ចុប្បន្ន ក្នុងកាលមុនកើតជាអនាគតហើយ ទើបជាបច្ចុប្បន្ន ហេតុនោះ ទើបពោលថា កើតហើយទើបមាន។ ពាក្យថា "kiṃ te tampi hutvā hoti" គឺសួររកភាពមិនដាច់សូន្យ ភាពមិនប្រាសចាកនៃសភាវៈកើតហើយទើបមាននោះ ព្រោះមិនប្រាសចាកសភាវៈនោះ នេះជាអធិប្បាយដ៏សមគួរ។ ពាក្យថា "hutvā bhūtassa puna hutvā abhāvato" គឺថា ធម៌ដែលកើតជាអនាគតហើយ ក្លាយជាបច្ចុប្បន្នហើយ មិនត្រឡប់កើតជាអនាគត ហើយក្លាយជាបច្ចុប្បន្នម្តងទៀតឡើយ។

ယသ္မာ တန္တိ တံ ဟုတွာ ဘူတံ ပစ္စုပ္ပန္နံ ယသ္မာ အနာဂတံ ဟုတွာ ပစ္စုပ္ပန္နံ ဟောန္တံ ‘‘ဟုတွာ ဟောတီ’’တိ သင်္ချံ ဂတံ, တသ္မာ ဒုတိယမ္ပိ ‘‘ဟုတွာ ဟောတီ’’တိ ဝစနံ အရဟတီတိ ပဋိဇာနာတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဧဝံ ပန ဓမ္မေ ဟုတွာဟောတိဘာဝါနုပရမံ ဝဒန္တဿ အဓမ္မေ သသဝိသာဏေ နဟုတွာန ဟောတိဘာဝါနုပရမော အာပဇ္ဇတီတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘အထ န’’န္တိအာဒိမာဟ.

ពាក្យថា "yasmā taṃ" មានអធិប្បាយថា ធម៌បច្ចុប្បន្ននោះឯង ដែលកើតមានហើយ ព្រោះកាលកើតជាអនាគតហើយ ក្លាយជាបច្ចុប្បន្ន រមែងដល់នូវការរាប់ថា "hutvā hoti" ហេតុនោះ ទើបគួរដល់ពាក្យថា "hutvā hoti" សូម្បីជាលើកទីពីរ ហេតុនោះ បរវាទិទើបទទួលសារភាព។ ប៉ុន្តែ កាលបើបរវាទិពោលសង្កត់ធ្ងន់លើភាពមិនប្រាសចាកនៃសភាវៈកើតហើយទើបមាន ក្នុងធម៌ពិតយ៉ាងនេះ ភាពមិនប្រាសចាកនៃសភាវៈមិនកើតហើយមិនមាន រមែងធ្លាក់ទៅលើធម៌មិនពិត គឺស្នែងទន្សាយ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យមានបំណងយ៉ាងនេះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា "atha naṃ"។

ပဋိက္ခိတ္တနယေနာတိ [Pg.69] ကာလနာနတ္တေန. ပဋိညာတနယေနာတိ အတ္ထာနာနတ္တေန. အတ္ထာနာနတ္တံ ဣစ္ဆန္တောပိ ပန အနာဂတဿ ပစ္စုပ္ပန္နေ ဝုတ္တံ ဟောတိဘာဝံ, ပစ္စုပ္ပန္နဿ စ အနာဂတေ ဝုတ္တံ ဟုတွာဘာဝံ ကထံ ပဋိဇာနာတီတိ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. အတ္ထာနာနတ္တမေဝ ဟိ တေန အနုညာယတိ, န အနာဂတေ ပစ္စုပ္ပန္နဘာဝေါ, ပစ္စုပ္ပန္နေ ဝါ အနာဂတဘာဝေါတိ. ပုရိမံ ပဋိက္ခိတ္တပဉှံ ပရိဝတ္တိတွာတိ အနုညာတပဉှဿ ဟုတွာ ဟောတိ ဟုတွာ ဟောတီတိ ဒေါသော ဝုတ္တောတိ အဝုတ္တဒေါသံ အတိက္ကမ္မ ပဋိက္ခိတ္တပဉှံ ပုန ဂဟေတွာ တေန စောဒေတီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ အတ္ထာနာနတ္တေန ဟုတွာဟောတီတိ အနုဇာနန္တဿ ဒေါသော ကာလနာနတ္တာယေဝ အနာဂတံ ပစ္စုပ္ပန္နန္တိ ပဋိက္ခေပေန ကထံ ဟောတီတိ? တဿေဝ အနုဇာနနပဋိက္ခေပတောတိ အဓိပ္ပာယော.

ពាក្យថា "paṭikkhittanayena" គឺដោយភាពខុសគ្នានៃកាល។ ពាក្យថា "paṭiññātanayena" គឺដោយភាពមិនខុសគ្នានៃសេចក្តី។ ប៉ុន្តែ ទោះបីជាបរវាទិចង់បានភាពមិនខុសគ្នានៃសេចក្តីក៏ដោយ គួរពិចារណាថា តើបរវាទិទទួលសារភាពនូវភាពជា "hoti" ដែលពោលក្នុងបច្ចុប្បន្ននៃធម៌អនាគត និងភាពជា "hutvā" ដែលពោលក្នុងអនាគតនៃធម៌បច្ចុប្បន្ន យ៉ាងដូចម្តេច? ព្រោះថា បរវាទិនោះយល់ព្រមតែភាពមិនខុសគ្នានៃសេចក្តីប៉ុណ្ណោះ មិនមែនយល់ព្រមភាពជាបច្ចុប្បន្ននៅក្នុងអនាគត ឬភាពជាអនាគតនៅក្នុងបច្ចុប្បន្នឡើយ។ ពាក្យថា "purimaṃ paṭikkhittapañhaṃ parivattitvā" មានសេចក្តីថា ទោសក្នុងពាក្យថា "hutvā hoti hutvā hoti" នៃបញ្ហាដែលបានយល់ព្រមនោះ ត្រូវបានពោលរួចហើយ ហេតុនោះ ទើបកន្លងទោសដែលមិនទាន់ពោល ហើយកាន់យកបញ្ហាដែលបានបដិសេធនោះម្តងទៀត ហើយចោទប្រកាន់ដោយពាក្យបដិសេធនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបញ្ហាថា "hutvā hoti" នេះ ទោសរបស់បរវាទិដែលយល់ព្រមថា "hutvā hoti" ព្រោះភាពមិនខុសគ្នានៃសេចក្តី រមែងមានយ៉ាងដូចម្តេច ដោយការបដិសេធថា "ធម៌អនាគតជាធម៌បច្ចុប្បន្នឬ?" ព្រោះតែភាពខុសគ្នានៃកាល? នេះជាការចោទសួរ។ មានអធិប្បាយថា ព្រោះតែការយល់ព្រមនិងការបដិសេធរបស់បរវាទិនោះឯង។

ဧကေကန္တိ အနာဂတမ္ပိ န ဟုတွာ န ဟောတိ ပစ္စုပ္ပန္နမ္ပီတိ တဒုဘယံ ဂဟေတွာ ‘‘ဧကေကံ န ဟုတွာ န ဟောတိ န ဟုတွာ န ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ, န ဧကေကမေဝ န ဟုတွာ န ဟောတိ န ဟုတွာ န ဟောတီတိ. ဧသ နယော ပုရိမသ္မိံ ‘‘ဧကေကံ ဟုတွာ ဟောတိ ဟုတွာ ဟောတီ’’တိ ဝစနေပိ. အနာဂတဿ ဟိ ‘‘ဟုတွာ ဟောတီ’’တိ နာမံ ပစ္စုပ္ပန္နဿ စာတိ ဒွေပိ နာမာနိ သင်္ဂဟေတွာ ‘‘ဟုတွာ ဟောတိ ဟုတွာ ဟောတီ’’တိ စောဒိတံ, တထာ ‘‘န ဟုတွာ န ဟောတိ န ဟုတွာ န ဟောတီ’’တိ စာတိ အဓိပ္ပာယော. သဗ္ဗတော အန္ဓကာရေန ပရိယောနဒ္ဓေါ ဝိယာတိ ဧတေန အပရိယောနဒ္ဓေန ပဋိဇာနိတဗ္ဗံ သိယာတိ ဒဿေတိ. ဧတ္ထ စ ပုရိမနယေ ဟုတွာ ဘူတဿ ပုန ဟုတွာဟောတိဘာဝေါ စောဒိတော, ဒုတိယနယေ အနာဂတာဒီသု ဧကေကဿ ဟုတွာဟောတိနာမတာတိ အယံ ဝိသေသော.

ពាក្យថា "ekekaṃ" គឺថា សូម្បីធម៌អនាគតក៏មិនមែនមិនកើតហើយមិនមាន សូម្បីធម៌បច្ចុប្បន្នក៏មិនមែនមិនកើតហើយមិនមាន ព្រះអដ្ឋកថាទើបកាន់យកធម៌ទាំងពីរនោះ ហើយពោលថា "ekekaṃ na hutvā na hoti na hutvā na hoti" មិនមែនពោលសំដៅយកតែធម៌មួយៗដាច់ដោយឡែកនោះឡើយ។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងពាក្យមុនថា "ekekaṃ hutvā hoti hutvā hoti" នោះដែរ។ ព្រោះថា ព្រះអដ្ឋកថាប្រមូលយកឈ្មោះទាំងពីរ គឺឈ្មោះថា "hutvā hoti" នៃធម៌អនាគត និងឈ្មោះថា "hutvā hoti" នៃធម៌បច្ចុប្បន្ន ហើយចោទសួរថា "hutvā hoti hutvā hoti" និងចោទសួរថា "na hutvā na hoti na hutvā na hoti" នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា "sabbato andhakārena pariyonaddho viya" នេះ បង្ហាញថា បុគ្គលដែលមិនត្រូវបានងងឹតគ្របដណ្តប់ គួរតែទទួលសារភាព។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងវិធីទាំងពីរនេះ ក្នុងវិធីទីមួយ ព្រះអដ្ឋកថាចោទសួរនូវភាពជា "hutvā hoti" ម្តងទៀត នៃធម៌ដែលកើតមានរួចហើយ ចំណែកក្នុងវិធីទីពីរ ចោទសួរនូវភាពជាឈ្មោះថា "hutvā hoti" នៃធម៌មួយៗ មានអនាគតធម៌ជាដើម នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា។

ဝစနသောဓနဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាវចនសោធនៈ ចប់ហើយ។

အတီတဉာဏာဒိကထာဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអតីតញាណាទិកថា

၂၉၀. ပုန ပုဋ္ဌော…ပေ… အတ္ထိတာယ ပဋိဇာနာတီတိ ဧတ္ထ ပစ္စုပ္ပန္နံ ဉာဏံ တေနာတိ ဧတေန အနုဝတ္တမာနာပေက္ခနဝစနေန ကထံ ဝုစ္စတီတိ ဝိစာရေတဗ္ဗံ.

២៩០. ក្នុងពាក្យថា "puna puṭṭho...pe... atthitāya paṭijānāti" នេះ គួរពិចារណាថា តើព្រះអដ្ឋកថាពោលសំដៅដល់បច្ចុប្បន្នញាណ ដោយពាក្យថា "tena" ដែលជាពាក្យអាស្រ័យការអនុវត្តតាមនេះ យ៉ាងដូចម្តេច?

အတီတဉာဏာဒိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអតីតញាណាទិកថា ចប់ហើយ។

အရဟန္တာဒိကထာဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអរហន្តាទិកថា

၂၉၁. ယုတ္တိဝိရောဓော [Pg.70] အရဟတော သရာဂါဒိဘာဝေ ပုထုဇ္ဇနေန အနာနတ္တံ ဗြဟ္မစရိယဝါသဿ အဖလတာတိ ဧဝမာဒိကော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

២៩១. គួរជ្រាបថា ភាពមិនខុសគ្នាពីបុថុជ្ជន និងភាពមិនមានផលនៃការនៅគ្រប់គ្រងព្រហ្មចរិយធម៌ កាលបើព្រះអរហន្តនៅមានរាគៈជាដើម នេះជា "yuttivirodha" ជាដើម។

အရဟန္တာဒိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអរហន្តាទិកថា ចប់ហើយ។

ပဒသောဓနကထာဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាបទសោធនកថា

၂၉၅. တေန ကာရဏေနာတိ အတီတအတ္ထိသဒ္ဒါနံ ဧကတ္ထတ္တာ အတ္ထိသဒ္ဒတ္ထဿ စ နွာတီတဘာဝတော ‘‘အတီတံ နွာတီတံ, နွာတီတဉ္စ အတီတံ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧတ္ထ ပန အတီတာဒီနံ အတ္ထိတံ ဝဒန္တဿ ပရဝါဒိဿေဝါယံ ဒေါသော ယထာ အာပဇ္ဇတိ, န ပန ‘‘နိဗ္ဗာနံ အတ္ထီ’’တိ ဝဒန္တဿ သကဝါဒိဿ, တထာ ပဋိပါဒေတဗ္ဗံ.

២៩៥. ក្នុងពាក្យថា "tena kāraṇena" មានសេចក្តីពន្យល់ថា ព្រោះ "atīta" សព្ទ និង "atthi" សព្ទ មានសេចក្តីដូចគ្នា និងព្រោះសេចក្តីនៃ "atthi" សព្ទ មិនមែនជាអតីត ទើបពោលថា "atītaṃ nvātītaṃ, nvātītañca atītaṃ hoti"។ ប៉ុន្តែ ក្នុងបទសោធនកថានេះ គួរញ៉ាំងសេចក្តីឱ្យសម្រេចថា ទោសនេះរមែងធ្លាក់ទៅលើតែបរវាទិដែលពោលថា ធម៌មានអតីតជាដើមមានពិត យ៉ាងណា មិនធ្លាក់ទៅលើសកវាទិដែលពោលថា "ព្រះនិព្វានមានពិត" យ៉ាងនោះឡើយ។

ပဒသောဓနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាបទសោធនកថា ចប់ហើយ។

သဗ္ဗမတ္ထီတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសព្វមត្ថីតិកថា ចប់ហើយ។

၇. ဧကစ္စံအတ္ထီတိကထာ

៧. ឯកច្ចំអត្ថីតិកថា

၁. အတီတာဒိဧကစ္စကထာဝဏ္ဏနာ

១. ការពណ៌នាអតីតាទិឯកច្ចកថា

၂၉၉. တိဏ္ဏံ ရာသီနန္တိ အဝိပက္ကဝိပါကဝိပက္ကဝိပါကအဝိပါကာနံ. ဝေါဟာရဝသေန အဝိပက္ကဝိပါကာနံ အတ္ထိတံ ဝဒန္တော ကထံ စောဒေတဗ္ဗောတိ ဝိစာရေတိ ‘‘ကမ္မုပစယံ စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တံ သင်္ခါရံ ဣစ္ဆန္တီ’’တိ.

២៩៩. ពាក្យថា "tiṇṇaṃ rāsīnaṃ" គឺគំនរធម៌ដែលមិនទាន់ឱ្យផល គំនរធម៌ដែលឱ្យផលរួចហើយ និងគំនរធម៌ដែលមិនឱ្យផល។ ព្រះអដ្ឋកថាពិចារណាថា តើគួរចោទប្រកាន់បរវាទិដែលពោលថា ធម៌ដែលមិនទាន់ឱ្យផលមានពិត ដោយអំណាចនៃវោហារ យ៉ាងដូចម្តេច? ទើបពោលថា "kammupacayaṃ cittavippayuttaṃ saṅkhāraṃ icchanti"។

ဧကစ္စံအတ္ထီတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាឯកច្ចំអត្ថីតិកថា ចប់ហើយ។

၈. သတိပဋ္ဌာနကထာဝဏ္ဏနာ

៨. ការពណ៌នាសតិបដ្ឋានកថា

၃၀၁. လောကုတ္တရဘာဝံ ပုစ္ဆနတ္ထာယာတိ လောကိယလောကုတ္တရာယ သမ္မာသတိယာ သတိပဋ္ဌာနတ္တာ, လောကုတ္တရာယယေဝ ဝါ ပရမတ္ထသတိပဋ္ဌာနတ္တာ တဿာ ဝသေန လောကုတ္တရဘာဝံ ပုစ္ဆနတ္ထာယာတိ အတ္ထော. ပဘေဒပုစ္ဆာဝသေနာတိ [Pg.71] လောကိယလောကုတ္တရသတိပဋ္ဌာနသမုဒါယဘူတဿ သတိပဋ္ဌာနဿ ပဘေဒါနံ ပုစ္ဆာဝသေန.

៣០១. ពាក្យថា "lokuttarabhāvaṃ pucchanatthāya" មានសេចក្តីថា ព្រោះសម្មាសតិដែលជាលោកិយនិងលោកុត្តរៈ ជាសតិបដ្ឋាន ឬមួយទៀត ព្រោះសតិលោកុត្តរៈប៉ុណ្ណោះ ជាសតិបដ្ឋានដោយបរមត្ថ ទើបសួររកភាពជាលោកុត្តរៈដោយអំណាចនៃសតិបដ្ឋាននោះ។ ពាក្យថា "pabhedapucchāvasena" គឺដោយំណាចនៃការសួរនូវចំណែកផ្សេងៗនៃសតិបដ្ឋាន ដែលជាប្រជុំនៃសតិបដ្ឋានលោកិយនិងលោកុត្តរៈ។

သတိပဋ္ဌာနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសតិបដ្ឋានកថា ចប់ហើយ។

၉. ဟေဝတ္ထိကထာဝဏ္ဏနာ

៩. ការពណ៌នាហេវត្ថិកថា

၃၀၄. အယောနိသော ပတိဋ္ဌာပိတတ္တာတိ အဝတ္တဗ္ဗုတ္တရေန ဥပေက္ခိတဗ္ဗေန ပတိဋ္ဌာပိတတ္တာတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

៣០៤. គួរជ្រាបសេចក្តីនៃពាក្យថា "ayoniso patiṭṭhāpitatta" គឺថា ព្រោះការតាំងទុកដោយវាទៈដែលគួរព្រងើយកន្តើយ ដែលមានចម្លើយមិនគួរនិយាយ។

ဟေဝတ္ထိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាហេវត្ថិកថា ចប់ហើយ។

မဟာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាមហាវគ្គ ចប់ហើយ។

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေါ

២. វគ្គទី ២

၁. ပရူပဟာရဝဏ္ဏနာ

១. ការពណ៌នាបរូបហារៈ

၃၀၇. အဓိမာနိကာနံ သုက္ကဝိဿဋ္ဌိဒဿနံ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. တေ ဟိ သမာဓိဝိပဿနာဟိ ဝိက္ခမ္ဘိတရာဂါဝ, ဗာဟိရကာနမ္ပိ စ ကာမေသု ဝီတရာဂါနံ သုက္ကဝိဿဋ္ဌိယာ အဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ. အဓိမာနိကပုဗ္ဗာ ပန အဓိပ္ပေတာ သိယုံ.

៣០៧. គួរពិចារណានូវការឃើញការបង្ហូរទឹកអសុចិរបស់ពួកបុគ្គលអ្នកមានអភិមាន។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកមានអភិមានទាំងនោះ មានរាគៈដែលផ្ទុកបន្សាបទុកហើយដោយសមថៈនិងវិបស្សនាប៉ុណ្ណោះ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីពួកបុគ្គលខាងក្រៅសាសនាដែលប្រាសចាករាគៈក្នុងកាមទាំងឡាយ ព្រះអដ្ឋកថាក៏ពោលថា មិនមានការបង្ហូរទឹកអសុចិឡើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកពួកបុគ្គលដែលធ្លាប់មានអភិមានក្នុងកាលមុន។

၃၀၈. ဝစသာယတ္ထေတိ နိစ္ဆယတ္ထေ, ‘‘ကိံ ကာရဏာ’’တိ ပန ကာရဏဿ ပုစ္ဆိတတ္တာ ဗြဟ္မစရိယကထာယံ ဝိယ ကာရဏတ္ထေတိ ယုတ္တံ.

៣០៨. ពាក្យថា "vacasāyatthe" គឺក្នុងសេចក្តីសម្រេច ប៉ុន្តែ ព្រោះសួររកហេតុថា "kiṃ kāraṇā" ហេតុនោះ សេចក្តីថាជាហេតុ ដូចក្នុងព្រហ្មចរិយកថា ទើបសមគួរ។

ပရူပဟာရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាបរូបហារៈ ចប់ហើយ។

၅. ဝစီဘေဒကထာဝဏ္ဏနာ

៥. ការពណ៌នាវចីភេទកថា

၃၂၆. ဝစီဘေဒကထာယံ လောကုတ္တရံ ပဌမဇ္ဈာနံ သမာပန္နောတိ ပဌမမဂ္ဂံ သန္ဓာယ ဝဒတိ, ယသ္မာ သော ဒုက္ခန္တိ ဝိပဿတိ, တသ္မာ ဒုက္ခမိစ္စေဝ ဝါစံ ဘာသတိ, န သမုဒယောတိအာဒီနီတိ အဓိပ္ပာယော.

៣២៦. ក្នុងវចីភេទកថា ពាក្យថា "lokuttaraṃ paṭhamajjhānaṃ samāpanno" ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលសំដៅយកបឋមមគ្គ ព្រោះថា បុគ្គលនោះរមែងវិបស្សនាឃើញថា "ទុក្ខ" ហេតុនោះ ទើបពោលតែពាក្យថា "ទុក្ខ" ប៉ុណ្ណោះ មិនពោលពាក្យថា "សមុទ័យ" ជាដើមឡើយ នេះជាអធិប្បាយរបស់បរវាទិ។

၃၂၈. ယေန [Pg.72] တံ သဒ္ဒံ သုဏာတီတိ ဣဒံ ဝစီသမုဋ္ဌာပနက္ခဏေ ဧဝ ဧတံ သဒ္ဒံ သုဏာတီတိ ဣစ္ဆိတေ အာရောပိတေ ဝါ ယုဇ္ဇတိ.

៣២៨. ពាក្យថា "yena taṃ saddaṃ suṇāti" នេះ រមែងសមគួរ កាលបើចង់បាន ឬកាលបើលើកឡើងនូវសេចក្តីថា បុគ្គលរមែងឮសំឡេងនេះ ក្នុងខណៈដែលញ៉ាំងវាចាឱ្យតាំងឡើងនោះឯង។

၃၃၂. လောကုတ္တရမဂ္ဂက္ခဏေ ဝစီဘေဒံ ဣစ္ဆတော ပရဿ အဘိဘူသုတ္တာဟရဏေ အဓိပ္ပာယော ဝတ္တဗ္ဗော.

៣៣២. គួរពោលនូវអធិប្បាយក្នុងការនាំមកនូវអភិភូសូត្រ របស់បរវាទិដែលចង់បានការបែកធ្លាយនៃវាចាក្នុងខណៈនៃលោកុត្តរមគ្គ។

ဝစီဘေဒကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាវចីភេទកថា ចប់ហើយ។

၇. စိတ္တဋ္ဌိတိကထာဝဏ္ဏနာ

៧. ការពណ៌នាចិត្តដ្ឋិតិកថា

၃၃၅. စိတ္တဋ္ဌိတိကထာယံ စုလ္လာသီတိ…ပေ… အာဒိဝစနဝသေနာတိ အာရုပ္ပေယေဝ ဧဝံ ယာဝတာယုကဋ္ဌာနံ ဝုတ္တံ, န အညတ္ထာတိ ကတွာ ပဋိက္ခိပတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဧတေန ပန ‘‘န တွေဝ တေပိ တိဋ္ဌန္တိ, ဒွီဟိ စိတ္တသမောဟိတာ’’တိ (မဟာနိ. ၁၀ ထောကံ ဝိသဒိသံ) ဒုတိယာပိ အဍ္ဎကထာ ပဿိတဗ္ဗာ. ပုရိမာယ စ ဝဿသတာဒိဋ္ဌာနာနုညာယ အဝိရောဓော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော. မုဟုတ္တံ မုဟုတ္တန္တိ ပဉှော သကဝါဒိနာ ပုစ္ဆိတော ဝိယ ဝုတ္တော, ပရဝါဒိနာ ပန ပုစ္ဆိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

៣៣៥. ក្នុងចិត្តដ្ឋិតិកថា ពាក្យថា «cullāsīti...pe... ādivacanavasena» មានសេចក្តីអធិប្បាយថា បរវាទិយល់ឃើញថា ការស្ថិតនៅអស់កាលកំណត់នៃអាយុយ៉ាងនេះ ត្រូវបានពោលទុកតែក្នុងអរូបភូមិប៉ុណ្ណោះ មិនមែនក្នុងភូមិដទៃឡើយ ទើបបដិសេធ។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយពាក្យនេះ សូម្បីតែអឌ្ឍគាថាទីពីរថា «na tveva tepi tiṭṭhanti, dvīhi cittasamohitā» ក៏គប្បីមើលដែរ។ និងគប្បីធ្វើការមិនផ្ទុយគ្នាជាមួយនឹងការអនុញ្ញាតឲ្យស្ថិតនៅអស់មួយរយឆ្នាំជាដើមក្នុងចំណែកមុន ឲ្យច្បាស់លាស់។ ចំណែកបញ្ហាថា «muhuttaṃ muhuttanti» នេះ ត្រូវបានពោលទុកដូចជាសកវាទិសួរ ប៉ុន្តែគប្បីជ្រាបថា ជាសំណួរដែលបរវាទិសួរហើយ។

စိတ္တဋ္ဌိတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃចិត្តដ្ឋិតិកថា ចប់ហើយ។

၉. အနုပုဗ္ဗာဘိသမယကထာဝဏ္ဏနာ

៩. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអនុបុព្វាភិសមយកថា

၃၃၉. အနုပုဗ္ဗာဘိသမယကထာယံ အထဝါတိအာဒိနာ ဣဒံ ဒဿေတိ – စတုန္နံ ဉာဏာနံ ဧကမဂ္ဂဘာဝတော န ဧကမဂ္ဂဿ ဗဟုဘာဝါပတ္တိ, အနုပုဗ္ဗေန စ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ ဘာဝေတီတိ ဥပပန္နန္တိ ပဋိဇာနာတီတိ.

៣៣៩. ក្នុងអនុបុព្វាភិសមយកថា ពាក្យថា «athavā» ជាដើមនេះ បង្ហាញសេចក្តីនេះថា ព្រោះញាណទាំង ៤ មានមគ្គតែមួយជាសភាវៈ ទើបមិនដល់នូវភាពច្រើននៃមគ្គតែមួយនោះឡើយ ហើយការដែលបុគ្គលចម្រើនសោតាបត្តិមគ្គទៅតាមលំដាប់ គឺជារឿងសមហេតុផល ទើបទទួលស្គាល់យ៉ាងនេះ។

၃၄၄. တဒါတိ ဒဿနေ ပရိနိဋ္ဌိတေ.

៣៤៤. ពាក្យថា «tadā» គឺកាលបើការឃើញ (មគ្គសច្ចៈ) សម្រេចហើយ។

၃၄၅. အဋ္ဌဟိ ဉာဏေဟီတိ ဧတ္ထ ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏေဟိ သဟ အဋ္ဌသု ဂဟိတေသု နိရုတ္တိပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါဟိ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာ ကထံ ဟောတီတိ ဝိစာရေတဗ္ဗံ.

៣៤៥. ក្នុងពាក្យថា «aṭṭhahi ñāṇehi» នេះ កាលបើកាន់យកញាណទាំង ៨ ព្រមដោយបដិសម្ភិទាញាណទាំងឡាយ គប្បីពិចារណាថា ការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសោតាបត្តិផលដោយនិរុត្តិបដិសម្ភិទា និងបដិភាណបដិសម្ភិទា តើមានឡើងដូចម្តេច។

အနုပုဗ္ဗာဘိသမယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអនុបុព្វាភិសមយកថា ចប់ហើយ។

၁၀. ဝေါဟာရကထာဝဏ္ဏနာ

១០. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវោហារកថា

၃၄၇. ဝေါဟာရကထာယံ [Pg.73] ဥဒါဟု သောတာဒီနိပီတိ ဧကန္တလောကိယေသု ဝိသယဝိသယီသု ဝိသယဿေဝ လောကုတ္တရဘာဝေါ, န ဝိသယီနန္တိ နတ္ထေတ္ထ ကာရဏံ. ယထာ စ ဝိသယီနံ လောကုတ္တရဘာဝေါ အသိဒ္ဓေါ, တထာ ဝိသယဿ သဒ္ဒါယတနဿ. တတ္ထ ယထာ အသိဒ္ဓလောကုတ္တရဘာဝဿ တဿ လောကုတ္တရတာ, ဧဝံ သောတာဒီနံ အာပန္နာတိ ကိန္တိ တာနိပိ လောကုတ္တရာနီတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

៣៤៧. ក្នុងវោហារកថា ពាក្យថា «udāhu sotādīnipi» មានសេចក្តីថា ក្នុងចំណោមវិស័យ (អារម្មណ៍) និងវិសយី (ទ្វារមានចក្ខុជាដើម) ដែលជាលោកិយដោយចំណែកមួយនោះ គ្មានហេតុផលអ្វីដែលថា ភាពជាលោកុត្តរៈមានតែដល់វិស័យប៉ុណ្ណោះ មិនមានដល់វិសយីឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាលោកុត្តរៈរបស់វិសយីទាំងឡាយមិនសម្រេចយ៉ាងណា ភាពជាលោកុត្តរៈរបស់សទ្ទាយតនៈដែលជាវិស័យ ក៏មិនសម្រេចយ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ គប្បីជ្រាបអត្ថន័យថា ភាពជាលោកុត្តរៈរបស់សទ្ទាយតនៈនោះដែលមិនទាន់សម្រេច មានឡើងយ៉ាងណា សូម្បីតែភាពជាលោកុត្តរៈរបស់សោតិន្ទ្រិយជាដើមក៏ត្រូវមានឡើងយ៉ាងនោះដែរ តើពួកវាជាលោកុត្តរៈដែរឬអ្វី។

ယဒိ လောကုတ္တရေ ပဋိဟညေယျ, လောကုတ္တရော သိယာတိ အတ္ထော န ဂဟေတဗ္ဗော. န ဟိ လောကုတ္တရေ ပဋိဟညတီတိ ပရိကပ္ပိတေပိ သဒ္ဒဿ လောကုတ္တရဘာဝေါ အတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘လောကိယေန ဉာဏေနာ’’တိ ဥဒ္ဓဋံ, ‘‘ဝိညာဏေနာ’’တိ ပန ပါဠိ, တဉ္စ ဝိညာဏံ သောတသမ္ဗန္ဓေန သောတဝိညာဏန္တိ ဝိညာယတီတိ. အနေကန္တတာတိ လောကိယေန ဉာဏေန ဇာနိတဗ္ဗတော လောကိယောတိ ဧတဿ ဟေတုဿ လောကိယေ လောကုတ္တရေ စ သမ္ဘဝတော အနေကန္တဘာဝေါ သိယာတိ အဓိပ္ပာယော.

មិនគប្បីកាន់យកអត្ថន័យថា «ប្រសិនបើប៉ះទង្គិចក្នុងលោកុត្តរសោតៈ វោហារនោះគប្បីជាលោកុត្តរៈ» ឡើយ។ ព្រោះថា សូម្បីតែកាលបើកំណត់ថា ប៉ះទង្គិចក្នុងលោកុត្តរសោតៈក៏ដោយ ក៏ភាពជាលោកុត្តរៈនៃសម្លេងមិនមានឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា «lokiyena ñāṇena» នេះ ត្រូវបានដកស្រង់មក ប៉ុន្តែក្នុងបាលីប្រើពាក្យថា «viññāṇena» ហើយវិញ្ញាណនោះ ព្រោះទាក់ទងនឹងសោតប្រាសាទ ទើបដឹងថាជាសោតវិញ្ញាណ។ ពាក្យថា «anekantatā» មានអធិប្បាយថា ព្រោះហេតុដែលថា «ជាលោកិយ ព្រោះគប្បីដឹងដោយលោកិយញាណ» នេះ អាចមានបានទាំងក្នុងលោកិយ និងលោកុត្តរៈ ទើបជាអនេកន្តភាព (មិនទៀងទាត់)។

ဝေါဟာရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវោហារកថា ចប់ហើយ។

၁၁. နိရောဓကထာဝဏ္ဏနာ

១១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃនិរោធកថា

၃၅၃. ဒွေ ဒုက္ခသစ္စာနိ န ဣစ္ဆတီတိ ယေသံ ဒွိန္နံ ဒွီဟိ နိရောဓေဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ, တာနိ ဒွေ ဒုက္ခသစ္စာနိ န ဣစ္ဆတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယေ ပဋိသင်္ခါယ လောကုတ္တရေန ဉာဏေန အနိရုဒ္ဓါတိအာဒိနာ ပဋိသင်္ခါယ ဝိနာ နိရုဒ္ဓါ အသမုဒါစရဏသင်္ခါရာ အပ္ပဋိသင်္ခါနိရုဒ္ဓါတိ ဒဿေတိ, န ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဘင်္ဂါတိ. တေန အပ္ပဋိသင်္ခါနိရောဓော စ အသမုဒါစရဏနိရောဓောတိ ဒဿိတံ ဟောတိ.

៣៥៣. ពាក្យថា «dve dukkhasaccāni na icchati» មានន័យថា បរវាទិមិនប្រាថ្នានូវទុក្ខសច្ចៈទាំងពីរ ដែលត្រូវរលត់ទៅដោយនិរោធទាំងពីរនោះឡើយ។ ពាក្យថា «ye paṭisaṅkhāya lokuttarena ñāṇena aniruddhā» ជាដើមនេះ បង្ហាញថា សង្ខារទាំងឡាយដែលមិនប្រព្រឹត្តទៅ (មិនកើតឡើង) ដែលរលត់ទៅដោយមិនមានបដិសង្ខាញាណ ឈ្មោះថា អប្បដិសង្ខានិរោធ មិនមែនការរលត់ទៅនៃសង្ខារដែលកើតឡើងហើយវិនាសទៅ (ខណិកនិរោធ) នោះឡើយ។ ដោយហេតុនោះ ទើបបង្ហាញថា សូម្បីតែអប្បដិសង្ខានិរោធ ក៏ជាអសមុទាចារនិរោធ (ការរលត់ដោយមិនកើតឡើង) ដែរ។

နိရောဓကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃនិរោធកថា ចប់ហើយ។

ဒုတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទុតិយវគ្គ ចប់ហើយ។

၃. တတိယဝဂ္ဂေါ

៣. តតិយវគ្គ

၁. ဗလကထာဝဏ္ဏနာ

១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃពលកថា

၃၅၄. ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တံ [Pg.74] အသာဓာရဏန္တိ ယထာ နိဒ္ဒေသတော ဝိတ္ထာရတော သဗ္ဗံ သဗ္ဗာကာရံ ဌာနာဋ္ဌာနာဒိံ အဇာနန္တာပိ ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ အနဝကာသော, ယံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နော ပုဂ္ဂလော ကဉ္စိ သင်္ခါရံ နိစ္စတော ဥပဂစ္ဆေယျာ’’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၁.၂၆၈) ဌာနာဋ္ဌာနာနိ ဥဒ္ဒေသတော သင်္ခေပတော သာဝကာ ဇာနန္တိ, န ဧဝံ ‘‘အာသယံ ဇာနာတိ အနုသယံ ဇာနာတီ’’တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၃) ဥဒ္ဒေသမတ္တေနပိ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တံ ဇာနန္တီတိ ‘‘အသာဓာရဏ’’န္တိ အာဟ. ထေရေန ပန သဒ္ဓါဒီနံ ဣန္ဒြိယာနံ တိက္ခမုဒုဘာဝဇာနနမတ္တံ သန္ဓာယ ‘‘သတ္တာနံ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တံ ယထာဘူတံ ပဇာနာမီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၂.၄၄) ဝုတ္တံ, န ယထာဝုတ္တံ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏံ တထာဂတဗလန္တိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ‘‘ဥဒ္ဒေသတော ဌာနာဋ္ဌာနာဒိမတ္တဇာနနဝသေန ပဋိဇာနာတီ’’တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ ပန ပဋိဇာနန္တေန ‘‘တထာဂတဗလံ သာဝကသာဓာရဏ’’န္တိ ဣဒမ္ပိ ဧဝမေဝ ပဋိညာတံ သိယာတိ ကထမယံ စောဒေတဗ္ဗော သိယာ.

៣៥៤. ពាក្យថា «indriyaparopariyattaṃ asādhāraṇanti» មានសេចក្តីថា ពួកសាវកទោះបីមិនដឹងនូវហេតុ និងមិនមែនហេតុជាដើមគ្រប់បែបយ៉ាងដោយពិស្តារតាមនិទ្ទេសក៏ដោយ ក៏នៅតែដឹងនូវហេតុ និងមិនមែនហេតុដោយសង្ខេបតាមឧទ្ទេស ដូចជាពាក្យថា «aṭṭhānametaṃ anavakāso...» ជាដើម ប៉ុន្តែមិនមែនដឹងនូវឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណ សូម្បីតែត្រឹមឧទ្ទេស ដូចជាពាក្យថា «āsayaṃ jānāti anusayaṃ jānāti» ជាដើមឡើយ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «asādhāraṇa»nti (មិនទូទៅ)។ ចំណែកព្រះថេរៈ (ព្រះអនុរុទ្ធ) ពោលទុកដោយសំដៅយកត្រឹមតែការដឹងនូវភាពក្លៀវក្លា និងទន់ខ្សោយនៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយមានសទ្ធាជាដើមថា «sattānaṃ indriyaparopariyattaṃ yathābhūtaṃ pajānāmi» មិនមែនសំដៅយកឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណដែលជាតថាគតពលៈ ដូចដែលបានពោលមកនោះទេ គប្បីជ្រាបសេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «uddesato ṭhānāṭhānādimattajānanavasena paṭijānāti» ត្រូវបានពោលទុក ប៉ុន្តែសម្រាប់បុគ្គលដែលទទួលស្គាល់យ៉ាងនេះ សូម្បីតែពាក្យថា «tathāgatabalaṃ sāvakasādhāraṇa»nti នេះ ក៏គប្បីជាការទទួលស្គាល់យ៉ាងនោះដែរ តើគប្បីចោទប្រកាន់បុគ្គលនេះដូចម្តេចបាន។

၃၅၆. သေသေသု ပဋိက္ခေပေါ သကဝါဒိဿ ဌာနာဋ္ဌာနဉာဏာဒီနံ သာဓာရဏာသာဓာရဏတ္တာ တတ္ထ သာဓာရဏပက္ခံ သန္ဓာယာတိ အဓိပ္ပာယော.

៣៥៦. ការបដិសេធក្នុងញាណដែលនៅសល់ គឺជាការបដិសេធរបស់សកវាទិ ព្រោះភាពជាសាធារណៈ និងអសាធារណៈនៃឋានាឋានញាណជាដើម ដោយសំដៅយកចំណែកដែលជាសាធារណៈក្នុងញាណទាំងនោះ នេះជាអធិប្បាយ។

ဗလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃពលកថា ចប់ហើយ។

၂. အရိယန္တိကထာဝဏ္ဏနာ

២. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអរិយន្តិកថា

၃၅၇. သင်္ခါရေ သန္ဓာယ ပဋိဇာနန္တဿ ဒွိန္နံ ဖဿာနံ သမောဓာနံ ကထံ အာပဇ္ဇတိ ယထာဝုတ္တနယေနာတိ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. ပရိကပ္ပနဝသေန အာရောပေတွာ ဌပေတဗ္ဗတာယ သတ္တော ‘‘ပဏိဓီ’’တိ ဝုတ္တော. သော ပန ဧကသ္မိမ္ပိ အာရောပေတွာ န ဌပေတဗ္ဗောတိ ဧကသ္မိမ္ပိ အာရောပေတွာ ဌပေတဗ္ဗေန တေန ရဟိတတာ ဝုတ္တာ.

៣៥៧. គប្បីពិចារណាថា សម្រាប់បុគ្គលដែលទទួលស្គាល់ដោយសំដៅយកសង្ខារទាំងឡាយ ការប្រជុំគ្នានៃផស្សៈទាំងពីរ តើមានឡើងដូចម្តេចតាមន័យដែលបានពោលមកហើយ។ សត្វ ឈ្មោះថា «paṇidhi» (ការតម្កល់ទុក) ព្រោះជាធម្មជាតិដែលគប្បីលើកឡើងតម្កល់ទុកដោយអំណាចនៃការកំណត់ (មិច្ឆាញាណ)។ ប៉ុន្តែ សត្វនោះ សូម្បីតែក្នុងខន្ធមួយក៏មិនគប្បីលើកឡើងតម្កល់ទុកឡើយ ហេតុនោះ ទើបពោលថា ភាពសូន្យចាកសត្វដែលគប្បីលើកឡើងតម្កល់ទុក សូម្បីតែក្នុងខន្ធមួយនោះ។

အရိယန္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអរិយន្តិកថា ចប់ហើយ។

၄. ဝိမုစ္စမာနကထာဝဏ္ဏနာ

៤. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវិមុច្ចមានកថា

၃၆၆. ဈာနေန [Pg.75] ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တံ စိတ္တံ မဂ္ဂက္ခဏေ သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိယာ ဝိမုစ္စမာနံ နာမ ဟောတီတိ ဧတိဿာ လဒ္ဓိယာ ကော ဒေါသောတိ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. ယဒိ ဝိပ္ပကတနိဒ္ဒေသေ ဒေါသော, တတြာပိ တေန ဝိမုစ္စမာနတာယ ‘‘ဝိမုတ္တံ ဝိမုစ္စမာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. သတိ စ ဒေါသေ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ဝိမုတ္တံ, ဝယက္ခဏေ ဝိမုစ္စမာနန္တိ ဝိမုတ္တဝိမုစ္စမာနဝစနဿ န စောဒေတဗ္ဗံ သိယာ, အထ ခေါ ဝိမုစ္စမာနဝစနမေဝါတိ. ဧကဒေသေန, ဧကဒေသေ ဝါ ဝိမုစ္စမာနဿ စ ဝိမုတ္တကိရိယာယ ဧကဒေသော ဝိသေသနံ ဟောတီတိ ‘‘ဘာဝနပုံသက’’န္တိ ဝုတ္တံ. ကဋာဒယောတိ ကဋပဋာဒယော. ဧကေနေဝ စိတ္တေနာတိ ဧကေနေဝ ဖလစိတ္တေနာတိ အဓိပ္ပာယော.

៣៦៦. គប្បីពិចារណាថា តើមានទោសអ្វីខ្លះក្នុងលទ្ធិនេះដែលថា «ចិត្តដែលរួចផុតហើយដោយវិក្ខម្ភនវិមុត្តិព្រោះឈាន ឈ្មោះថា កំពុងរួចផុតដោយសមុច្ឆេទវិមុត្តិក្នុងខណៈនៃមគ្គ»។ ប្រសិនបើមានទោសក្នុងវិប្បកតនិទ្ទេស (ការសម្តែងកិច្ចដែលមិនទាន់រួចរាល់) សូម្បីតែក្នុងវិប្បកតនិទ្ទេសនោះ បរវាទិក៏បានពោលថា «vimuttaṃ vimuccamāna»nti (រួចផុតហើយ កំពុងរួចផុត) ព្រោះភាពជាសភាវៈកំពុងរួចផុត។ កាលបើមានទោស មិនគប្បីចោទប្រកាន់ចំពោះពាក្យថា «រួចផុតហើយ កំពុងរួចផុត» ដែលថា រួចផុតហើយក្នុងឧប្បាទខណៈ កំពុងរួចផុតក្នុងវយខណៈនោះឡើយ ប៉ុន្តែគប្បីចោទប្រកាន់ចំពោះតែពាក្យថា «កំពុងរួចផុត» ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «bhāvanapuṃsaka»nti ត្រូវបានពោលទុក ព្រោះចំណែកមួយ (នៃពាក្យថា ឯកទេសៈ) ជាវិសេសនៈនៃកិរិយាគឺការរួចផុត របស់ចិត្តដែលកំពុងរួចផុតដោយចំណែកមួយ ឬក្នុងចំណែកមួយ។ ពាក្យថា «kaṭādayo» គឺកន្ទេល និងសម្លៀកបំពាក់ជាដើម។ ពាក្យថា «ekeneva cittenā» មានអធិប្បាយថា ដោយផលចិត្តតែមួយប៉ុណ្ណោះ។

ဝိမုစ္စမာနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវិមុច្ចមានកថា ចប់ហើយ។

၅. အဋ္ဌမကကထာဝဏ္ဏနာ

៥. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអដ្ឋមកកថា

၃၆၈. အနုလောမဂေါတြဘုက္ခဏေပိ အသမုဒါစရန္တာ မဂ္ဂက္ခဏေပိ ပဟီနာ ဧဝ နာမ ဘဝေယျုန္တိ လဒ္ဓိ ဥပ္ပန္နာတိ အဓိပ္ပာယေန အနုလောမဂေါတြဘုဂ္ဂဟဏံ ကရောတိ.

៣៦៨. បរវាទិធ្វើការកាន់យកពាក្យថា អនុលោម និងគោត្រភូ ដោយបំណងថា លទ្ធិបានកើតឡើងហើយថា «កិលេសទាំងឡាយដែលមិនប្រព្រឹត្តទៅ សូម្បីតែក្នុងខណៈនៃអនុលោម និងគោត្រភូ ក៏ឈ្មោះថា ត្រូវបានលះបង់ហើយ សូម្បីក្នុងខណៈនៃមគ្គ»។

အဋ္ဌမကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអដ្ឋមកកថា ចប់ហើយ។

၆. အဋ္ဌမကဿ ဣန္ဒြိယကထာဝဏ္ဏနာ

៦. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឥន្ទ្រិយកថានៃអដ្ឋមកបុគ្គល

၃၇၁. ဣန္ဒြိယာနိ ပဋိလဘတိ အပ္ပဋိလဒ္ဓိန္ဒြိယတ္တာ အနိန္ဒြိယဘူတာနိ သဒ္ဓါဒီနိ နိယျာနိကာနိ ဘာဝေန္တော ဣန္ဒြိယာနိ ပဋိလဘတိ, န ပန ဣန္ဒြိယာနိ ဘာဝေန္တောတိ အဓိပ္ပာယော.

៣៧១. ពាក្យថា «indriyāni paṭilabhati» មានអធិប្បាយថា បុគ្គលកាលចម្រើនធម៌មានសទ្ធាជាដើម ដែលមិនទាន់ជាឥន្ទ្រិយ ព្រោះភាពជាធម៌មិនទាន់បានសម្រេចជាឥន្ទ្រិយ ឲ្យជាធម៌នាំចេញទៅ (លោកុត្តរៈ) ឈ្មោះថា សម្រេចបាននូវឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ ប៉ុន្តែមិនមែនជាការចម្រើននូវឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ (ដែលសម្រេចរួចហើយ) នោះឡើយ នេះជាការយល់ឃើញរបស់បរវាទិ។

အဋ္ဌမကဿ ဣန္ဒြိယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឥន្ទ្រិយកថានៃអដ្ឋមកបុគ្គល ចប់ហើយ។

၇. ဒိဗ္ဗစက္ခုကထာဝဏ္ဏနာ

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទិព្វចក្ខុកថា

၃၇၃. ဥပတ္ထဒ္ဓန္တိ [Pg.76] ယထာ ဝိသယာနုဘာဝဂေါစရေဟိ ဝိသိဋ္ဌံ ဟောတိ, တထာ ပစ္စယဘူတေန ကတဗလာဓာနန္တိ အတ္ထော. တံမတ္တမေဝါတိ ပုရိမံ မံသစက္ခုမတ္တမေဝ ဓမ္မုပတ္ထဒ္ဓံ န ဟောတီတိ အတ္ထော. အနာပါထဂတန္တိ မံသစက္ခုနာ ဂဟေတဗ္ဗဋ္ဌာနံ အာပါထံ နာဂတံ. ဧတ္ထ စ ဝိသယဿ ဒီပကံ အာနုဘာဝဂေါစရာနမေဝ အသဒိသတံ ဝဒန္တော ယာဒိသော မံသစက္ခုဿ ဝိသယောတိ ဝိသယဂ္ဂဟဏံ န ဝိသယဝိသေသဒဿနတ္ထံ, အထ ခေါ ယာဒိသေ ဝိသယေ အာနုဘာဝဂေါစရဝိသေသာ ဟောန္တိ, တာဒိသဿ ရူပဝိသယဿ ဒဿနတ္ထန္တိ ဒီပေတိ, သဒိသဿ ဝါ ဝိသယဿ အာနုဘာဝဂေါစရဝိသေသောဝ ဝိသေသံ.

៣៧៣. ពាក្យថា «upatthaddhaṃ» មានន័យថា ជាសភាវៈដែលត្រូវបានធ្វើការបញ្ចូលកម្លាំងដោយឈានដែលជាបច្ច័យ ឲ្យជាសភាវៈវិសេសដោយអំណាចនៃការដឹងច្បាស់ និងការត្រួតត្រានូវអារម្មណ៍។ ពាក្យថា «taṃmattameva» មានន័យថា ត្រឹមតែមំសចក្ខុមុន (មុនពេលបញ្ចូលកម្លាំង) នោះ មិនមែនជាធម្មូបត្ថម្ភ (ដែលធម៌គាំទ្រហើយ) ឡើយ។ ពាក្យថា «anāpāthagataṃ» គឺកន្លែងដែលមំសចក្ខុគប្បីកាន់យក មិនបានមកកាន់ទីប្រហើរ (មិនមកចំពោះមុខ)។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ កាលពោលអំពីភាពដូចគ្នានៃវិស័យ និងភាពមិនដូចគ្នានៃអានុភាព និងគោចរទាំងឡាយ ការកាន់យកពាក្យថា វិស័យ ដូចជាពាក្យថា «yādiso maṃsacakkhussa visayo» ជាដើម មិនមែនដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានៃវិស័យឡើយ ប៉ុន្តែបង្ហាញថា ក្នុងវិស័យបែបណាដែលមានសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអានុភាព និងគោចរ គឺដើម្បីបង្ហាញនូវរូបវិស័យបែបនោះ ឬក៏សេចក្តីប្លែកគ្នានោះ គឺត្រឹមតែសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអានុភាព និងគោចរនៃវិស័យដែលដូចគ្នាប៉ុណ្ណោះ។

န စ မံသစက္ခုမေဝ ဒိဗ္ဗစက္ခူတိ ဣစ္ဆတီတိ ဓမ္မုပတ္ထဒ္ဓကာလေ ပုရိမံ မံသစက္ခုမေဝါတိ န ဣစ္ဆတီတိ အဓိပ္ပာယော. မံသစက္ခုဿ ဥပ္ပာဒေါ မဂ္ဂေါတိ မံသစက္ခုပစ္စယတာဒဿနတ္ထမေဝ ဝုတ္တံ, န တေန အနုပါဒိန္နတာသာဓနတ္ထံ. ရူပါဝစရိကာနန္တိ ရူပါဝစရဇ္ဈာနပစ္စယေန ဥပ္ပန္နာနိ မဟာဘူတာနိ ရူပါဝစရိကာနီတိ သော ဣစ္ဆတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဧသ နယော ‘‘အရူပါဝစရိကာန’’န္တိ ဧတ္ထာပိ. အရူပါဝစရက္ခဏေ ရူပါဝစရစိတ္တဿ အဘာဝါ ပဋိက္ခိပတီတိ တသ္မိံယေဝ ခဏေ ရူပါဝစရံ ဟုတွာ အရူပါဝစရံ န ဇာတန္တိ ပဋိက္ခိပတီတိ အဓိပ္ပာယော.

ពាក្យថា «na ca maṃsacakkhumeva dibbacakkhūti icchati» មានអធិប្បាយថា បរវាទិមិនប្រាថ្នាថា ក្នុងកាលដែលធម៌គាំទ្រហើយ មំសចក្ខុមុននោះឯងជាទិព្វចក្ខុឡើយ។ ពាក្យថា «maṃsacakkhussa uppādo maggo» ត្រូវបានពោលទុកដើម្បីបង្ហាញតែភាពមានមំសចក្ខុជាបច្ច័យប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដើម្បីសម្រេចភាពជាអនុបាទិន្នធម៌ដោយពាក្យនោះឡើយ។ ពាក្យថា «rūpāvacarikānaṃ» មានអធិប្បាយថា បរវាទិប្រាថ្នាថា មហាភូតរូបទាំងឡាយដែលកើតឡើងព្រោះរូបាវចរឈានជាបច្ច័យ ឈ្មោះថា រូបាវចរិកៈ។ ន័យនេះ គប្បីអនុវត្តសូម្បីតែក្នុងពាក្យថា «arūpāvacarikānaṃ» នេះដែរ។ ពាក្យថា «arūpāvacarakkhaṇe rūpāvacaracittassa abhāvā paṭikkhipati» មានអធិប្បាយថា បរវាទិបដិសេធថា ក្នុងខណៈនោះឯង ធម៌ដែលជារូបាវចរហើយ មិនអាចកើតជាអរូបាវចរបានឡើយ ទើបបដិសេធ។

၃၇၄. ကိဉ္စာပိ ဒိဗ္ဗစက္ခုနော ဓမ္မုပတ္ထဒ္ဓဿ ပညာစက္ခုဘာဝံ န ဣစ္ဆတိ, ယေန တီဏိ စက္ခူနိ ဓမ္မုပတ္ထမ္ဘေန စက္ခုန္တရဘာဝံ ဝဒတော ဘဝေယျုန္တိ အဓိပ္ပာယော.

៣៧៤. ទោះបីជាបរវាទិមិនប្រាថ្នានូវភាពជាបញ្ញាចក្ខុនៃទិព្វចក្ខុដែលធម៌គាំទ្រហើយក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះភាពមាននៃបញ្ញាចក្ខុនោះ ចក្ខុទាំង ៣ គប្បីមានដល់បុគ្គលដែលពោលនូវភាពប្លែកគ្នានៃចក្ខុព្រោះការគាំទ្រនៃធម៌ នេះជាអធិប្បាយ។

ဒိဗ္ဗစက္ခုကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទិព្វចក្ខុកថា ចប់ហើយ។

၉. ယထာကမ္မူပဂတဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ

៩. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃយថាកម្មូបគតញាណកថា

၃၇၇. ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ယထာကမ္မူပဂေ သတ္တေ ပဇာနာတီတိ ယထာကမ္မူပဂတဉာဏဿ ဥပနိဿယေ ဒိဗ္ဗစက္ခုမှိ ကရဏနိဒ္ဒေသော ကတော, န ယထာကမ္မူပဂတဇာနနကိစ္စကေ. တံကိစ္စကေယေဝ ပန ပရော ကရဏနိဒ္ဒေသံ မညတီတိ အာဟ ‘‘အယောနိသော ဂဟေတွာ’’တိ. ယထာကမ္မူပဂတဉာဏမေဝ ဒိဗ္ဗစက္ခုန္တိ လဒ္ဓီတိ ဣမိနာ ဝစနေန ဒိဗ္ဗစက္ခုမေဝ ယထာကမ္မူပဂတဉာဏန္တိ ဧဝံ [Pg.77] ဘဝိတဗ္ဗံ. ဧဝ-သဒ္ဒေါ စ အဋ္ဌာနေ ဌိတော ဒိဗ္ဗစက္ခုသဒ္ဒဿ ပရတော ယောဇေတဗ္ဗော. ယထာကမ္မူပဂတဉာဏဿ ဟိ သော ဒိဗ္ဗစက္ခုတော အတ္ထန္တရဘာဝံ နိဝါရေတိ. န ဟိ ဒိဗ္ဗစက္ခုဿ ယထာကမ္မူပဂတဉာဏတောတိ.

៣៧៧. ពាក្យថា «dibbena cakkhunā yathākammūpage satte pajānāti» គឺព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើការសម្តែងដោយករណវិភត្តិក្នុងទិព្វចក្ខុដែលជាឧបនិស្ស័យនៃយថាកម្មូបគតញាណ មិនមែនក្នុងកិច្ចនៃការដឹងនូវសត្វដែលទៅតាមកម្មនោះឡើយ។ ប៉ុន្តែ បរវាទិយល់ឃើញថា ករណវិភត្តិនោះសម្តែងក្នុងកិច្ចនោះឯង ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ayoniso gahetvā»ti (កាន់យកដោយមិនឧបាយ)។ ដោយពាក្យថា «yathākammūpagatañāṇameva dibbacakkhu»nti នេះ លទ្ធិនោះគប្បីជា «ទិព្វចក្ខុនោះឯងជាយថាកម្មូបគតញាណ» យ៉ាងនេះវិញ។ ហើយម៉្យាងទៀត ម៉ាត់ថា «eva» ដែលស្ថិតក្នុងទីមិនសមគួរ គប្បីផ្សំភ្ជាប់ខាងក្រោយពាក្យថា «dibbacakkhu»។ ព្រោះថា ម៉ាត់ថា «eva» នោះ រមែងរារាំងនូវភាពមានអត្ថដទៃនៃយថាកម្មូបគតញាណចាកទិព្វចក្ខុ។ ព្រោះថា មិនមែនរារាំងនូវភាពមានអត្ថដទៃនៃទិព្វចក្ខុចាកយថាកម្មូបគតញាណឡើយ។

ယထာကမ္မူပဂတဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃយថាកម្មូបគតញាណកថា ចប់ហើយ។

၁၀. သံဝရကထာဝဏ္ဏနာ

១០. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសំវរកថា

၃၇၉. စာတုမဟာရာဇိကာနံ သံဝရာသံဝရသဗ္ဘာဝေါ အာဋာနာဋိယသုတ္တေန ပကာသိတောတိ ‘‘တာဝတိံသေ ဒေဝေ ဥပါဒါယာ’’တိ အာဟ. ဧဝံ သတိ သုဂတိကထာယံ ‘‘တာဝတိံသေ သင်္ဂဟိတာနံ ပုဗ္ဗဒေဝါနံ သုရာပါနံ, သက္ကဒေဝါနံ သုရာပါနနိဝါရဏံ သုယျတိ, တံ တေသံ သုရာပါနံ အသံဝရော န ဟောတီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ ဟောတိ.

៣៧៩. ព្រោះភាពមាននៃសំវរៈ និងអសំវរៈរបស់ពួកទេវតាជាន់ចតុមហារាជិកា ត្រូវបានសម្តែងទុកក្នុងអាដានាដិយសូត្រ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «tāvatiṃse deve upādāyā»ti (រាប់ចាប់តាំងពីទេវតាជាន់តាវតឹង្សឡើងទៅ)។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ ក្នុងសុគតិកថា គប្បីពោលថា «ការផឹកទឹកស្រវឹងរបស់ពួកបុព្វទេវតា (អសុរ) ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងជាន់តាវតឹង្ស និងការហាមឃាត់ការផឹកទឹកស្រវឹងរបស់ពួកសក្កទេវរាជ ត្រូវបានឮមក ឯការផឹកទឹកស្រវឹងរបស់ពួកបុព្វទេវតាទាំងនោះ មិនមែនជាអសំវរៈឡើយ»។

သံဝရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសំវរកថា ចប់ហើយ។

တတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃតតិយវគ្គ ចប់ហើយ។

၄. စတုတ္ထဝဂ္ဂေါ

៤. ចតុត្ថវគ្គ

၁. ဂိဟိဿ အရဟာတိကထာဝဏ္ဏနာ

១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃគិហិអរហន្តកថា

၃၈၇. ဂိဟိသံယောဇနသမ္ပယုတ္တတာယာတိ ဧတေန ဂိဟိဆန္ဒရာဂသမ္ပယုတ္တတာယ ဧဝ ‘‘ဂိဟီ’’တိ ဝုစ္စတိ, န ဗျဉ္ဇနမတ္တေနာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ.

៣៨៧. ដោយពាក្យថា «gihisaṃyojanasampayuttatāyā»ti នេះ បង្ហាញសេចក្តីនេះថា បុគ្គលហៅថា «គ្រហស្ថ» ព្រោះតែការប្រកបដោយឆន្ទរាគៈរបស់គ្រហស្ថប៉ុណ្ណោះ មិនមែនហៅព្រោះតែគ្រឿងសម្គាល់ (ភេទគ្រហស្ថ) ឡើយ។

ဂိဟိဿ အရဟာတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃគិហិអរហន្តកថា ចប់ហើយ។

၂. ဥပပတ္တိကထာဝဏ္ဏနာ

២. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឧបបត្តិកថា

၃၈၈. အယောနိသောတိ ဩပပါတိကော ဟောတိ, တတ္ထ တဿာယေဝူပပတ္တိယာ ပရိနိဗ္ဗာယီတိ အတ္ထံ ဂဟေတွာတိ အဓိပ္ပာယော.

៣៨៨. ពាក្យថា «ayoniso»ti មានអធិប្បាយថា បុគ្គលជាឱបបាតិកៈ ហើយបរិនិព្វានក្នុងសុទ្ធាវាសភូមិនោះ ដោយការកើតឡើងនោះឯង គឺកាន់យកអត្ថន័យយ៉ាងនេះ។

ဥပပတ္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឧបបត្តិកថា ចប់ហើយ។

၄. သမန္နာဂတကထာဝဏ္ဏနာ

៤. សមន្នាគតកថាវណ្ណនា

၃၉၃. သမန္နာဂတကထာယံ [Pg.78] ပတ္တိံ သန္ဓာယ ပဋိဇာနန္တော စတူဟိ ခန္ဓေဟိ ဝိယ သမန္နာဂမံ န ဝဒတီတိ တဿ စတူဟိ ဖဿာဒီဟိ သမန္နာဂမပ္ပသင်္ဂေါ ယထာ ဟောတိ, တံ ဝတ္တဗ္ဗံ.

៣៩៣. ក្នុងសមន្នាគតកថានេះ ពួកបរវាទីកាលប្តេជ្ញានូវការសម្រេច មិនពោលនូវការប្រកបព្រមដូចជាការប្រកបព្រមដោយខន្ធទាំង ៤ ឡើយ ហេតុនោះ គួរពោលនូវហេតុដែលនាំឲ្យមានការប្រកបព្រមដោយធម៌មានផស្សៈជាដើមទាំង ៤ ដល់បរវាទីនោះ យ៉ាងណា (ក៏យ៉ាងនោះដែរ)។

သမန္နာဂတကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សមន្នាគតកថាវណ្ណនា ចប់។

၅. ဥပေက္ခာသမန္နာဂတကထာဝဏ္ဏနာ

៥. ឧបេក្ខាសមន្នាគតកថាវណ្ណនា

၃၉၇. ဣမိနာဝ နယေနာတိ ‘‘တတ္ထ ဒွေ သမန္နာဂမာ’’တိအာဒိ သဗ္ဗံ ယောဇေတဗ္ဗံ. တတ္ထ ပတ္တိဓမ္မော နာမ ရူပါဝစရာဒီသု အညတရဘူမိံ ပဌမဇ္ဈာနာဒိဝသေန ပါပုဏန္တဿ ပဌမဇ္ဈာနာဒီနံ ပဋိလာဘော. နိရုဒ္ဓေသုပိ ပဌမဇ္ဈာနာဒီသု အနိရုဇ္ဈနတော စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တော သင်္ခါရော, ယေန သုပန္တော သဇ္ဈာယာဒိပသုတော စ တေဟိ သမန္နာဂတောတိ ဝုစ္စတီတိ ဝဒန္တိ.

៣៩៧. ពាក្យថា "imināva nayena" គឺសេចក្តីទាំងពួងមានពាក្យថា "tattha dve samannāgamā" ជាដើម គួរផ្សំផ្គុំគ្នា។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ធម៌ឈ្មោះថា បត្តិ គឺការបាននូវបឋមជ្ឈានជាដើម នៃបុគ្គលអ្នកដល់នូវភូមិណាមួយ មានរូបាវចរភូមិជាដើម ដោយអំណាចនៃបឋមជ្ឈានជាដើម។ ពួកបរវាទីពោលថា សង្ខារដែលមិនប្រកបដោយចិត្ត ព្រោះមិនរលត់ទៅ ទោះបីបឋមជ្ឈានជាដើមរលត់ទៅហើយក៏ដោយ ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យបុគ្គលសូម្បីកំពុងដេកលក់ ឬកំពុងខ្វល់ខ្វាយក្នុងការសូត្រធម៌ជាដើម ត្រូវបានហៅថា ជាអ្នកប្រកបព្រមដោយធម៌ទាំងនោះ។

ဥပေက္ခာသမန္နာဂတကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ឧបេក្ខាសមន្នាគតកថាវណ្ណនា ចប់។

၆. ဗောဓိယာဗုဒ္ဓေါတိကထာဝဏ္ဏနာ

៦. ពោធិយាពុទ្ធោតិកថាវណ្ណនា

၃၉၈. တသ္မာတိ ယထာဝုတ္တဿ ဉာဏဒွယဿ ဗောဓိဘာဝတော. တံ အဂ္ဂဟေတွာ ပတ္တိဓမ္မဝသေန နတ္ထိတာယ ဗောဓိယာ သမန္နာဂတော ဗုဒ္ဓေါတိ ယေသံ လဒ္ဓိ, တေ သန္ဓာယ ပုစ္ဆာ စ အနုယောဂေါ စ သကဝါဒိဿာတိ ယောဇနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

៣៩៨. ពាក្យថា "tasmā" គឺព្រោះភាពជាពោធិញ្ញាណនៃញាណទាំងពីរ ដូចដែលបានពោលហើយ។ ការផ្សំសេចក្តីគួរជ្រាបថា ការសួរ និងការសាកសួរដេញដោលរបស់សកវាទី គឺសំដៅយកពួកបរវាទីដែលមានលទ្ធិយ៉ាងនេះថា "បុគ្គលដែលប្រកបដោយពោធិញ្ញាណ ឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ ព្រោះមិនបានកាន់យកនូវញាណទាំងពីរនោះ ដោយភាពមិនមាននៃពោធិញ្ញាណ ដោយអំណាចនៃបត្តិធម៌"។

ဗောဓိယာဗုဒ္ဓေါတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ពោធិយាពុទ្ធោតិកថាវណ្ណនា ចប់។

၇. လက္ခဏကထာဝဏ္ဏနာ

៧. លក្ខណកថាវណ្ណនា

၄၀၂. ဗောဓိသတ္တမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ လက္ခဏသမန္နာဂတေသု အဗောဓိသတ္တေ ဆဍ္ဍေတွာ ဗောဓိသတ္တမေဝ ဂဟေတွာ ဣဒံ သုတ္တံ ဝုတ္တံ, န [Pg.79] ဗောဓိသတ္တတော အညော လက္ခဏသမန္နာဂတော နတ္ထီတိ. နာပိ သဗ္ဗေသံ လက္ခဏသမန္နာဂတာနံ ဗောဓိသတ္တတာ, တသ္မာ အသာဓကန္တိ အဓိပ္ပာယော.

៤០២. ពាក្យថា "bodhisattameva sandhāya vuttaṃ" គឺព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សូត្រនេះ ដោយវៀរច្បាស់នូវបុគ្គលដែលមិនមែនជាព្រះពោធិសត្វ ក្នុងបណ្តាបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយលក្ខណៈទាំងឡាយ ហើយទ្រង់កាន់យកតែព្រះពោធិសត្វប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានន័យថា បុគ្គលដទៃក្រៅពីព្រះពោធិសត្វ ដែលប្រកបដោយលក្ខណៈនោះមិនមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាព្រះពោធិសត្វ ក៏មិនមែនមានដល់បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយលក្ខណៈទាំងអស់នោះដែរ ហេតុនោះ សូត្រនេះទើបមិនជាគ្រឿងសម្រេច នេះជាអធិប្បាយ។

လက္ခဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

លក្ខណកថាវណ្ណនា ចប់។

၈. နိယာမောက္ကန္တိကထာဝဏ္ဏနာ

៨. និយាមោក្កន្តិកថាវណ្ណនា

၄၀၃. ဌပေတွာ ပါရမီပူရဏန္တိ ပါရမီပူရဏေနေဝ တေ ‘‘ဗောဓိယာ နိယတာ နရာ’’တိ ဝုစ္စန္တီတိ ဒဿေတိ. ကေဝလဉှိ နန္တိအာဒိနာ စ န နိယာမကဿ နာမ ကဿစိ ဥပ္ပန္နတ္တာ ဗျာကရောန္တီတိ ဒဿေတိ.

៤០៣. ពាក្យថា "ṭhapetvā pāramīpūraṇaṃ" បង្ហាញថា ព្រះពោធិសត្វទាំងនោះ ត្រូវបានហៅថា "នរជនអ្នកទៀងទាត់ចំពោះពោធិញ្ញាណ" ក៏ព្រោះតែការបំពេញបារមីនោះឯង។ និងដោយពាក្យជាដើមថា "kevalañhi naṃ" បង្ហាញថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមិនមែនព្យាករ ព្រោះតែធម៌ជាគ្រឿងទៀងទាត់ណាមួយកើតឡើងនោះឡើយ។

နိယာမောက္ကန္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

និយាមោក្កន្តិកថាវណ្ណនា ចប់។

၁၀. သဗ္ဗသံယောဇနပ္ပဟာနကထာဝဏ္ဏနာ

១០. សព្វសំយោជនប្បហានកថាវណ្ណនា

၄၁၃. နိပ္ပရိယာယေနေဝါတိ အဝသိဋ္ဌဿ ပဟာတဗ္ဗဿ အဘာဝါ ‘‘သဗ္ဗသံယောဇနပ္ပဟာန’’န္တိ ဣမံ ပရိယာယံ အဂ္ဂဟေတွာ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ပဇဟနတော ဧဝါတိ ဂဏှာတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အပ္ပဟီနဿ အဘာဝါတိ အဝသိဋ္ဌဿ ပဟာတဗ္ဗဿ အဘာဝါ ပဋိဇာနာတီတိ ဝဒန္တိ, တထာ ‘‘အနဝသေသပ္ပဟာန’’န္တိ ဧတ္ထာပိ. ဧဝံ သတိ တေန အတ္တနော လဒ္ဓိံ ဆဍ္ဍေတွာ သကဝါဒိဿ လဒ္ဓိယာ ပဋိညာတန္တိ အာပဇ္ဇတိ.

៤១៣. ពាក្យថា "nippariyāyeneva" មានសេចក្តីពន្យល់ថា ព្រោះមិនមានសំយោជនៈដែលត្រូវលះដែលនៅសេសសល់ បរវាទីមិនបានកាន់យកនូវបរិយាយនេះថា "ការលះបង់សំយោជនៈទាំងអស់" ហើយយល់ថា គឺការលះបង់ដោយអរហត្តមគ្គពិតៗ។ ពួកអាចារ្យពោលថា ក្នុងពាក្យថា "appahīnassa abhāvā" គឺបរវាទីប្តេជ្ញាព្រោះមិនមានធម៌ដែលត្រូវលះដែលនៅសេសសល់ សូម្បីក្នុងពាក្យថា "anavasesappahānaṃ" នេះ ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ កាលបើដូច្នោះ បរវាទីនោះរមែងធ្លាក់ចុះទៅក្នុងកំហុសគឺការលះបង់លទ្ធិរបស់ខ្លួន ហើយប្តេជ្ញាទទួលយកតាមលទ្ធិរបស់សកវាទីវិញ។

သဗ္ဗသံယောဇနပ္ပဟာနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សព្វសំយោជនប្បហានកថាវណ្ណនា ចប់។

စတုတ္ထဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ចតុត្ថវគ្គវណ្ណនា ចប់។

၅. ပဉ္စမဝဂ္ဂေါ

៥. បញ្ចមវគ្គ

၁. ဝိမုတ္တိကထာဝဏ္ဏနာ

១. វិមុត្តិកថាវណ្ណនា

၄၁၈. ဖလဉာဏံ န ဟောတီတိ ‘‘ဝိမုတ္တာနီ’’တိ ဝါ တဒင်္ဂဝိမုတ္တိယာဒိဘာဝတော မဂ္ဂေန ပဟီနာနံ ပုန အနုပ္ပတ္တိတော စ ‘‘အဝိမုတ္တာနီ’’တိ ဝါ [Pg.80] န ဝတ္တဗ္ဗာနီတိ အဓိပ္ပာယော. ဂေါတြဘုဉာဏဉ္စေတ္ထ ဝိပဿနာဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

៤១៨. ពាក្យថា "phalañāṇaṃ na hoti" មានអធិប្បាយថា ញាណដែលសេសសល់ក្រៅពីផលញ្ញាណ មិនគួរហៅថា "vimuttāni" ឡើយ ព្រោះភាពជាតទង្គវិមុត្តិជាដើម និងមិនគួរហៅថា "avimuttāni" ឡើយ ព្រោះកិលេសទាំងឡាយដែលលះបានហើយដោយមគ្គ មិនត្រឡប់មកកើតឡើងវិញទៀត។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងញាណទាំងនេះ គប្បីជ្រាបថា គោត្រភូញាណ ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា វិបស្សនា។

ဝိမုတ္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

វិមុត្តិកថាវណ្ណនា ចប់។

၂. အသေခဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ

២. អសេក្ខញាណកថាវណ្ណនា

၄၂၁. န ပနေတံ အသေခန္တိ ဧတေန အသေခဝိသယတ္တာ အသေခမေဝ ဉာဏန္တိ ပရဿ လဒ္ဓိ, န ပန အသေခဿာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ.

៤២១. ពាក្យថា "na panetaṃ asekhaṃ" នេះ បង្ហាញនូវសេចក្តីនេះថា លទ្ធិរបស់បរវាទីយល់ថា ញាណនោះជាអសេក្ខៈពិតប្រាកដ ព្រោះមានអសេក្ខបុគ្គលជាអារម្មណ៍ ប៉ុន្តែមិនមែនជាញាណរបស់ព្រះអសេក្ខៈឡើយ។

အသေခဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

អសេក្ខញាណកថាវណ្ណនា ចប់។

၃. ဝိပရီတကထာဝဏ္ဏနာ

៣. វិបរីតកថាវណ្ណនា

၄၂၄. န ပထဝီယေဝါတိ လက္ခဏပထဝီယေဝ, သသမ္ဘာရပထဝီယေဝ ဝါ န ဟောတီတိ အတ္ထော. အနိစ္စေ နိစ္စန္တိအာဒိဝိပရိယေသော ပန ဝိပရီတဉာဏံ နာမာတိ အညာဏေပိ ဉာဏဝေါဟာရံ အာရောပေတွာ ဝဒတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

៤២៤. ពាក្យថា "na pathavīyeva" មានសេចក្តីថា មិនមែនជាលក្ខណបឋវី តែម្យ៉ាង ឬមិនមែនជាសសម្ភារបឋវី តែម្យ៉ាងឡើយ។ ចំណែកឯសេចក្តីវិបរិតមានការយល់ឃើញថាកិនទៀងថាទៀងជាដើម ឈ្មោះថា វិបរីតញាណ គប្បីជ្រាបថា លោកពោលដោយការសន្មតហៅថា ញាណ សូម្បីក្នុងធម៌ដែលមិនមែនជាញាណក៏ដោយ។

ဝိပရီတကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

វិបរីតកថាវណ្ណនា ចប់។

၄. နိယာမကထာဝဏ္ဏနာ

៤. និយាមកថាវណ្ណនា

၄၂၈-၄၃၁. ဉာဏံ အတ္ထိ, ယံ သစ္စာနုလောမံ မဂ္ဂဉာဏာနုဂတိကံ ပဿန္တော ဘဂဝါ ‘‘ဘဗ္ဗော’’တိ ဇာနာတီတိ လဒ္ဓိ. ပဌမပဉှမေဝ စတုတ္ထံ ကတွာတိ ဧတ္ထ ‘‘နိယတဿ အနိယာမဂမနာယာ’’တိ ဝိပရီတာနုယောဂတော ပဘုတိ ဂဏေတွာ ‘‘စတုတ္ထ’’န္တိ အာဟ.

៤២៨-៤៣១. លទ្ធិរបស់បរវាទីយល់ថា "ញាណមានពិតប្រាកដ ដែលជាញាណអនុលោមតាមសច្ចៈ និងប្រព្រឹត្តទៅតាមមគ្គញាណ ដែលព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់ឃើញហើយ រមែងដឹងថា បុគ្គលនេះជាអ្នកគួរ"។ ក្នុងពាក្យថា "paṭhamapañhameva catutthaṃ katvā" នេះ លោកពោលថា "ជាសំណួរទីបួន" ដោយរាប់ចាប់តាំងពីសំណួរដេញដោលបញ្ច្រាសថា "niyatassa aniyāmagamanāya" ជាដើម។

နိယာမကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

និយាមកថាវណ្ណនា ចប់។

၅. ပဋိသမ္ဘိဒါကထာဝဏ္ဏနာ

៥. បដិសម្ភិទាកថាវណ្ណនា

၄၃၂-၄၃၃. ယံကိဉ္စိ အရိယာနံ ဉာဏံ, သဗ္ဗံ လောကုတ္တရမေဝါတိ ဂဏှန္တေနပိ သဗ္ဗံ ဉာဏံ ပဋိသမ္ဘိဒါတိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. အနရိယာနမ္ပိ ဟိ ဉာဏံ ဉာဏမေဝါတိ[Pg.81]. တဿ ဝါ ဉာဏတံ န ဣစ္ဆတီတိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ပထဝီကသိဏသမ္မုတိယံ သမာပတ္တိဉာဏံ သန္ဓာယာတိ အနရိယဿ ဧတံ ဉာဏံ သန္ဓာယာတိ အဓိပ္ပာယော သိယာ.

៤៣២-៤៣៣. សូម្បីបរវាទីកាន់យកយ៉ាងនេះថា "ញាណណាមួយរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ញាណទាំងអស់នោះជាលោកុត្តរៈពិតប្រាកដ" ក៏មិនអាចពោលបានថា "ញាណទាំងអស់ជាបដិសម្ភិទា" ឡើយ។ ព្រោះថា សូម្បីញាណរបស់ពួកអនរិយបុគ្គល ក៏ជាញាណពិតប្រាកដដែរ។ ម៉្យាងទៀត គួរពោលថា បរវាទីមិនប្រាថ្នានូវភាពជាញាណនៃញាណរបស់បុថុជ្ជននោះឡើយ។ ពាក្យថា "pathavīkasiṇasammutiyaṃ samāpattiñāṇaṃ sandhāya" គប្បីមានអធិប្បាយថា សំដៅយកសមាបត្តិញាណនេះរបស់បុថុជ្ជន។

ပဋိသမ္ဘိဒါကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

បដិសម្ភិទាកថាវណ្ណនា ចប់។

၆. သမ္မုတိဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ

៦. សម្មុតិញាណកថាវណ្ណនា

၄၃၄-၄၃၅. သစ္စန္တိ ဝစနသာမညေန ဥဘယဿပိ သစ္စသာမညတ္တံ ဂဟေတွာ ဝဒတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ.

៤៣៤-៤៣៥. លោកពោលពាក្យថា "tattha" ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញថា បរវាទីពោលដោយកាន់យកនូវភាពស្មើគ្នាដោយសច្ចៈនៃសច្ចៈទាំងពីរ ព្រោះតែពាក្យទូទៅថា "saccaṃ"។

သမ္မုတိဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សម្មុតិញាណកថាវណ្ណនា ចប់។

၇. စိတ္တာရမ္မဏကထာဝဏ္ဏနာ

៧. ចិត្តារម្មណកថាវណ្ណនា

၄၃၆-၄၃၈. ဖဿဿ ဖုသနလက္ခဏံ မနသိကရောတောတိ ဧတေန ပုရိမာ ဝတ္တဗ္ဗပဋိညာ အနုပဒဓမ္မမနသိကာရတော အညံ သမုဒါယမနသိကာရံ သန္ဓာယ ကတာတိ ဒဿေတိ.

៤៣៦-៤៣៨. ពាក្យថា "phassassa phusanalakkhaṇaṃ manasikaroto" នេះ បង្ហាញថា ការប្តេជ្ញាដែលគួរពោលខាងដើម គឺបរវាទីធ្វើឡើងដោយសំដៅយកការធ្វើទុកក្នុងចិត្តជាក្រុម ផ្សេងពីការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវធម៌តាមលំដាប់បទ។

စိတ္တာရမ္မဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ចិត្តារម្មណកថាវណ្ណនា ចប់។

၈. အနာဂတဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ

៨. អនាគតញាណកថាវណ្ណនា

၄၃၉-၄၄၀. သဗ္ဗသ္မိမ္ပီတိ ‘‘ပါဋလိပုတ္တဿ ခေါ’’တိအာဒိနာ အနာဂတေ ဉာဏန္တိ ဝုတ္တန္တိ အနာဂတဘာဝသာမညေန အနန္တရာနာဂတေပိ ဉာဏံ ဣစ္ဆန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

៤៣៩-៤៤០. ពាក្យថា "sabbasmimpi" មានសេចក្តីពន្យល់ថា ព្រោះព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា "anāgate ñāṇaṃ" ដោយពាក្យជាដើមថា "pāṭaliputtassa kho" ពួកបរវាទីទើបប្រាថ្នានូវញាណសូម្បីក្នុងអនាគតដ៏កៀកបង្កើយ ដោយភាពស្មើគ្នាដោយភាពជាអនាគត។

အနာဂတဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

អនាគតញាណកថាវណ្ណនា ចប់។

၉. ပဋုပ္ပန္နဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ

៩. បច្ចុប្បន្នញាណកថាវណ្ណនា

၄၄၁-၄၄၂. ဝစနံ [Pg.82] နိဿာယာတိ အတ္ထတော အာပန္နံ ဝစနံ, အနုဇာနနဝစနံ ဝါ နိဿာယ. သန္တတိံ သန္ဓာယာတိ ဘင်္ဂါနုပဿနာနံ ဘင်္ဂတော အနုပဿနာသန္တတိံ သန္ဓာယာတိ အဓိပ္ပာယော.

៤៤១-៤៤២. ពាក្យថា "vacanaṃ nissāya" គឺអាស្រ័យនូវពាក្យដែលសម្រេចដោយអត្ថ ឬអាស្រ័យនូវពាក្យអនុញ្ញាត។ ពាក្យថា "santatiṃ sandhāya" មានអធិប្បាយថា សំដៅយកខ្សែញាណនៃការពិចារណា ព្រោះការរលត់ទៅនៃភង្គានុបស្សនាញាណទាំងឡាយ។

ပဋုပ္ပန္နဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

បច្ចុប្បន្នញាណកថាវណ្ណនា ចប់។

၁၀. ဖလဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ

១០. ផលញាណកថាវណ្ណនា

၄၄၃-၄၄၄. ဗုဒ္ဓါနံ ဝိယာတိ ယထာ ဗုဒ္ဓါ သဗ္ဗပ္ပကာရဖလပရောပရိယတ္တဇာနနဝသေန အတ္တနော ဧဝ စ ဗလေန ဖလံ ဇာနန္တိ, ဧဝန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

៤៤៣-៤៤៤. ពាក្យថា "buddhānaṃ viya" មានសេចក្តីពន្យល់ថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយដឹងនូវផល ដោយអំណាចនៃការដឹងនូវភាពទន់ខ្សោយ និងភាពខ្លាំងក្លានៃផលដោយប្រការទាំងពួង និងដោយកម្លាំងរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់ យ៉ាងណា (ពួកសាវកក៏ដឹងយ៉ាងនោះដែរ)។

ဖလဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ផលញាណកថាវណ្ណនា ចប់។

ပဉ္စမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

បញ្ចមវគ្គវណ្ណនា ចប់។

မဟာပဏ္ဏာသကော သမတ္တော.

មហាបណ្ណាសកៈ ចប់។

၆. ဆဋ္ဌဝဂ္ဂေါ

៦. ឆដ្ឋវគ្គ

၁. နိယာမကထာဝဏ္ဏနာ

១. និយាមកថាវណ្ណនា

၄၄၅-၄၄၇. အနိယတော နာမ န ဟောတီတိ ယထာ မိစ္ဆတ္တနိယတဿ ဘဝန္တရေ အနိယတံ နာမ ဟောတိ, ဧဝံ ဧတဿ ကဒါစိပိ အနိယတတာ န ဟောတီတိ ယော နိယာမော, သော အသင်္ခတောတိ အဓိပ္ပာယော.

៤៤៥-៤៤៧. ពាក្យថា "aniyato nāma na hoti" មានអធិប្បាយថា ភាពជាអនិយតៈក្នុងភពដទៃ របស់បុគ្គលអ្នកទៀងទាត់ខាងមិច្ឆត្តៈ មានយ៉ាងណា ភាពជាអនិយតៈរបស់អរិយបុគ្គលនេះ មិនមានក្នុងកាលណាៗឡើយ ដូច្នេះ និយាមៈណាដែលមាន និយាមៈនោះជាអសង្ខតៈ នេះជាលទ្ធិរបស់បរវាទី។

နိယာမကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

និយាមកថាវណ្ណនា ចប់។

၂. ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကထာဝဏ္ဏနာ

២. បដិច្ចសមុប្បាទកថាវណ្ណនា

၄၅၁. ကာရဏဋ္ဌေန ဌိတတာတိ ကာရဏဘာဝေါယေဝ. ဧတေန စ ဓမ္မာနံ ကာရဏဘာဝေါ ဓမ္မဋ္ဌိတတာတိ ဧတမတ္ထံ ဒဿေတိ. တထာ ‘‘ဓမ္မနိယာမတာ’’တိ ဧတ္ထာပိ.

៤៥១. ពាក្យថា "kāraṇaṭṭhena ṭhitatā" គឺភាពជាហេតុនោះឯង។ និងដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញសេចក្តីនេះថា ភាពជាហេតុនៃធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ធម្មដ្ឋិតតា។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា "dhammaniyāmatā" នេះ ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។

ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

បដិច្ចសមុប្បាទកថាវណ្ណនា ចប់។

၃. သစ္စကထာဝဏ္ဏနာ

៣. សច្ចកថាវណ្ណនា

၄၅၂-၄၅၄. ဝတ္ထုသစ္စန္တိ [Pg.83] ဇာတိယာဒိ ကာမတဏှာဒိ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒိ စ. ဗာဓနပဘဝနိယျာနိကလက္ခဏေဟိ လက္ခဏသစ္စံ ဗာဓနာဒိ.

៤៥២-៤៥៤. «វត្ថុសច្ចៈ» គឺទុក្ខមានជាតិជាដើម តណ្ហាមានកាមតណ្ហាជាដើម និងធម៌មានសម្មាទិដ្ឋិជាដើម។ «លក្ខណសច្ចៈ» គឺលក្ខណៈមានការបៀតបៀនជាដើម ដោយលក្ខណៈទាំងឡាយ មានការបៀតបៀន ការបង្កើតឡើង និងការស្រឡះចាក (វដ្តៈ)។

သစ္စကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយសច្ចកថា ចប់ហើយ។

၅. နိရောဓသမာပတ္တိကထာဝဏ္ဏနာ

៥. ការអធិប្បាយនិរោធសមាបត្តិកថា

၄၅၇-၄၅၉. ကရိယမာနာ ကရီယတီတိ အရူပက္ခန္ဓာနံ ပဝတ္တမာနာနံ သမထဝိပဿနာနုက္ကမေန အပ္ပဝတ္တိ သာဓီယတီတိ အတ္ထော. သင်္ခတာသင်္ခတလက္ခဏာနံ ပန အဘာဝေနာတိ ဝဒန္တော သဘာဝဓမ္မတံ ပဋိသေဓေတိ. ဝေါဒါနဉ္စ ဝုဋ္ဌာနပရိယာယောဝ. အသင်္ခတဘာဝေ ကာရဏံ န ဟောတိ သဘာဝဓမ္မတ္တာသာဓကတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော.

៤៥៧-៤៥៩. ពាក្យថា «កិរិយមានា ករីយតិ» សេចក្តីថា ការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃអរូបក្ខន្ធទាំងឡាយដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ ត្រូវបានសម្រេចដោយលំដាប់នៃសមថៈនិងវិបស្សនា។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលពោលថា «ព្រោះតែមិនមានសង្ខតលក្ខណៈនិងអសង្ខតលក្ខណៈ» ឈ្មោះថាបដិសេធនូវសភាវធម៌ (នៃនិរោធសមាបត្តិ)។ ម៉្យាងទៀត «វោទានៈ» ក៏ជាវេវចនៈនៃ «វុដ្ឋានៈ» តែប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះមិនអាចសម្រេចនូវសភាវធម៌បាន ហេតុនោះ ទើបមិនមែនជាហេតុក្នុងអសង្ខតភាព (នៃនិរោធសមាបត្តិ) នេះជាអធិប្បាយរបស់សកវាទី។

နိရောဓသမာပတ္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយនិរោធសមាបត្តិកថា ចប់ហើយ។

ဆဋ္ဌဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយវគ្គទី៦ ចប់ហើយ។

၇. သတ္တမဝဂ္ဂေါ

៧. វគ្គទី៧

၁. သင်္ဂဟိတကထာဝဏ္ဏနာ

១. ការអធិប្បាយសង្គហិតកថា

၄၇၁-၄၇၂. သင်္ဂဟိတာတိ သမ္ဗန္ဓာ.

៤៧១-៤៧២. ពាក្យថា «សង្គហិតា» គឺការទាក់ទងគ្នា។

သင်္ဂဟိတကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយសង្គហិតកថា ចប់ហើយ。

၂. သမ္ပယုတ္တကထာဝဏ္ဏနာ

២. ការអធិប្បាយសម្បយុត្តកថា

၄၇၃-၄၇၄. နာနတ္တဝဝတ္ထာနံ နတ္ထီတိ ဝဒန္တော ‘‘တိလမှိ တေလံ အနုပဝိဋ္ဌ’’န္တိ ဝစနမေဝ န ယုဇ္ဇတီတိ ‘‘န ဟေဝ’’န္တိ ပဋိက္ခိတ္တန္တိ ဒဿေတိ.

៤៧៣-៤៧៤. ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលពោលថា «ការកំណត់នូវសេចក្តីផ្សេងគ្នា មិនមានឡើយ» ឈ្មោះថាបង្ហាញការបដិសេធដោយពាក្យថា «ន ហេវំ» (មិនមែនដូច្នោះទេ) ព្រោះពាក្យថា «ប្រេងជ្រួតជ្រាបនៅក្នុងល្ង» នោះ មិនសមហេតុផលឡើយ។

သမ္ပယုတ္တကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយសម្បយុត្តកថា ចប់ហើយ។

၃. စေတသိကကထာဝဏ္ဏနာ

៣. ការអធិប្បាយចេតសិកកថា

၄၇၅-၄၇၇. ဖဿာဒီနံ [Pg.84] ဧကုပ္ပာဒတာဒိဝိရဟိတာ သဟဇာတတာ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘သမ္ပယုတ္တသဟဇာတတံ သန္ဓာယာ’’တိ.

៤៧៥-៤៧៧. ព្រះសង្គហការៈពោលថា «សំដៅយកសម្បយុត្តសហជាតភាព» ព្រោះសហជាតភាពដែលប្រាសចាកឯកុប្បាទតាលក្ខណៈជាដើម នៃធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើម មិនមានឡើយ។

စေတသိကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយចេតសិកកថា ចប់ហើយ។

၄. ဒါနကထာဝဏ္ဏနာ

៤. ការអធិប្បាយទានកថា

၄၇၈. ဒေယျဓမ္မဝသေန စောဒေတုန္တိ ယဒိ စေတသိကောဝ ဓမ္မော ဒါနံ, ‘‘ဒိယျတီတိ ဒါန’’န္တိ ဣမိနာပိ အတ္ထေန စေတသိကဿေဝ ဒါနဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ စောဒေတုန္တိ အတ္ထော.

៤៧៨. ពាក្យថា «ដើម្បីចោទប្រកាន់ដោយអំណាចនៃទេយ្យធម៌» សេចក្តីថា ប្រសិនបើធម៌ជាចេតសិកប៉ុណ្ណោះជាទាន សូម្បីតែដោយអត្ថថា «វត្ថុដែលគេឲ្យ ឈ្មោះថាទាន» នោះ ភាពជាទានក៏ត្រូវធ្លាក់ទៅលើចេតសិកនោះឯង នេះជាសេចក្តីចោទប្រកាន់។

၄၇၉. အနိဋ္ဌဖလန္တိအာဒိ အစေတသိကဿ ဓမ္မဿ ဒါနဘာဝဒီပနတ္ထံ ဝုတ္တန္တိ ဖလဒါနဘာဝဒီပနတ္ထံ န ဝုတ္တန္တိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အနိဋ္ဌဖလန္တိအာဒိနာ အစေတသိကဿ ဓမ္မဿ ဖလဒါနံ ဝုတ္တံ ဝိယ ဟောတိ, န ဒါနဘာဝေါ, တန္နိဝါရဏတ္ထဉ္စေတမာဟာတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ အနန္တရမေဝါဟ ‘‘န ဟိ အစေတသိကော အန္နာဒိဓမ္မော အာယတိံ ဝိပါကံ ဒေတီ’’တိ. ဣဋ္ဌဖလဘာဝနိယမနတ္ထန္တိ ဒေယျဓမ္မော ဝိယ ကေနစိ ပရိယာယေန အနိဋ္ဌဖလတာ ဒါနဿ နတ္ထိ, ဧကန္တံ ပန ဣဋ္ဌဖလမေဝါတိ နိယမနတ္ထန္တိ အတ္ထော.

៤៧៩. សេចក្តីនៃពាក្យថា «ពាក្យថា អនិដ្ឋផល ជាដើម ព្រះអង្គសម្តែងដើម្បីបង្ហាញភាពជាទាននៃធម៌ដែលមិនមែនជាចេតសិក» គប្បីយល់ថា មិនមែនសម្តែងដើម្បីបង្ហាញភាពជាអ្នកឲ្យផលឡើយ។ ដោយពាក្យថា «អនិដ្ឋផល» ជាដើមនោះ ហាក់ដូចជាសម្តែងនូវការឲ្យផលនៃធម៌ដែលមិនមែនជាចេតសិក (មានបាយជាដើម) តែមិនមែនជាភាពជាទានឡើយ ហើយសត្រូវ (បរវាទី) ពោលពាក្យនេះដើម្បីឃាត់ការឲ្យផលនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះសង្គហការៈពោលក្នុងលំដាប់នោះភ្លាមថា «ព្រោះថាធម៌ដែលមិនមែនជាចេតសិក មានបាយជាដើម មិនអាចឲ្យផលវិបាកក្នុងអនាគតបានឡើយ»។ ពាក្យថា «ដើម្បីកំណត់នូវភាពជាផលដែលគួរប្រាថ្នា» សេចក្តីថា ភាពជាផលដែលមិនគួរប្រាថ្នានៃទាន មិនមានដោយបរិយាយណាមួយ ដូចជាទេយ្យធម៌ឡើយ ប៉ុន្តែមានតែផលដែលគួរប្រាថ្នាតែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ នេះជាសេចក្តីកំណត់។

ဣတရေနာတိ ‘‘ဒိယျတီတိ ဒါန’’န္တိ ဣမိနာ ပရိယာယေန. န ပန ဧကေနတ္ထေနာတိ ‘‘ဒေယျဓမ္မောဝ ဒါန’’န္တိ ဣမံ သကဝါဒီဝါဒံ နိဝတ္တေတုံ ‘‘သဒ္ဓါ ဟိရိယ’’န္တိအာဒိကံ သုတ္တသာဓနံ ပရဝါဒီဝါဒေ ယုဇ္ဇတိ, ‘‘ဣဓေကစ္စော အန္နံ ဒေတီ’’တိအာဒိကဉ္စ, ‘‘စေတသိကောဝ ဓမ္မော ဒါန’’န္တိ ဣမံ နိဝတ္တေတုံ ‘‘စေတသိကော ဓမ္မော ဒါန’’န္တိ ဣမံ ပန သာဓေတုံ ‘‘သဒ္ဓါ ဟိရိယ’’န္တိအာဒိကံ သကဝါဒီဝါဒေ ယုဇ္ဇတိ, ‘‘ဣဓေကစ္စော အန္နံ ဒေတီ’’တိအာဒိကံ ဝါ ‘‘ဒေယျဓမ္မော ဒါန’’န္တိ သာဓေတုန္တိ ဧဝံ နိဝတ္တနသာဓနတ္ထနာနတ္တံ သန္ဓာယ ‘‘န ပန ဧကေနတ္ထေနာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တတ္ထ ယထာ ပရဝါဒီဝါဒေ စ သုတ္တသာဓနတ္ထံ ‘‘န ဝတ္တဗ္ဗံ စေတသိကော ဓမ္မော ဒါန’’န္တိ ပုစ္ဆာယံ စေတသိကောဝါတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, တထာ ‘‘န ဝတ္တဗ္ဗံ ဒေယျဓမ္မော ဒါန’’န္တိ ပုစ္ဆာယ စ ဒေယျဓမ္မောဝါတိ. ဒေယျဓမ္မော ဣဋ္ဌဖလောတိ ဣဋ္ဌဖလာဘာဝမတ္တမေဝ ပဋိက္ခိတ္တန္တိ ဧတ္ထ ‘‘ဣဋ္ဌဖလဘာဝမတ္တမေဝ ပဋိက္ခိတ္တ’’န္တိ ပါဌေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ[Pg.85]. ‘‘ဣဋ္ဌဖလာဘာဝမတ္တမေဝ ဒိသွာ ပဋိက္ခိတ္တ’’န္တိ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗံ. သင်္ကရဘာဝမောစနတ္ထန္တိ စေတသိကဿ ဒါတဗ္ဗဋ္ဌေန ဒေယျဓမ္မဿ စ ဣဋ္ဌဖလဋ္ဌေန ဒါနဘာဝမောစနတ္ထန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ពាក្យថា «ដោយវិធីម្យ៉ាងទៀត» គឺដោយបរិយាយថា «វត្ថុដែលគេឲ្យ ឈ្មោះថាទាន»។ ពាក្យថា «ប៉ុន្តែមិនមែនដោយអត្ថតែមួយឡើយ» គប្បីយល់ថា ព្រះសង្គហការៈពោលសំដៅយកភាពប្លែកគ្នានៃអត្ថដែលត្រូវឃាត់និងអត្ថដែលត្រូវសម្រេច គឺ៖ ដើម្បីឃាត់វាទៈរបស់សកវាទីថា «ទេយ្យធម៌ប៉ុណ្ណោះជាទាន» នោះ សូត្រជាគ្រឿងសម្រេចមានពាក្យថា «សទ្ធា ហិរិ» ជាដើម គប្បីសមហេតុផលក្នុងបរវាទៈ និងពាក្យថា «បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ តែងឲ្យបាយ» ជាដើម ដើម្បីឃាត់វាទៈថា «ធម៌ជាចេតសិកប៉ុណ្ណោះជាទាន»។ ប៉ុន្តែដើម្បីសម្រេចវាទៈថា «ធម៌ជាចេតសិកជាទាន» នោះ សូត្រមានពាក្យថា «សទ្ធា ហិរិ» ជាដើម គប្បីសមហេតុផលក្នុងសកវាទៈ ឬពាក្យថា «បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ តែងឲ្យបាយ» ជាដើម ដើម្បីសម្រេចថា «ទេយ្យធម៌ជាទាន»។ ក្នុងវាទៈទាំងពីរនោះ ក្នុងសំណួរថា «មិនគួរនិយាយថា ធម៌ជាចេតសិកជាទានទេឬ?» ដើម្បីជាគ្រឿងសម្រេចសូត្រក្នុងបរវាទៈ គប្បីយល់សេចក្តីថា «ចេតសិកប៉ុណ្ណោះ» យ៉ាងណា ក្នុងសំណួរថា «មិនគួរនិយាយថា ទេយ្យធម៌ជាទានទេឬ?» ក៏គប្បីយល់ថា «ទេយ្យធម៌ប៉ុណ្ណោះ» យ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងពាក្យថា «ទេយ្យធម៌ជាផលដែលគួរប្រាថ្នា ឈ្មោះថាបដិសេធតែការមិនមានផលដែលគួរប្រាថ្នាប៉ុណ្ណោះ» នេះ គប្បីមានបាឋៈថា «បដិសេធតែភាពជាផលដែលគួរប្រាថ្នាប៉ុណ្ណោះ» หรือគប្បីពោលថា «ឃើញតែការមិនមានផលដែលគួរប្រាថ្នាប៉ុណ្ណោះ ទើបបដិសេធ»។ ពាក្យថា «ដើម្បីរួចផុតពីភាពច្របូកច្របល់គ្នា» មានន័យថា ដើម្បីដោះលែងចេតសិកចាកភាពជាវត្ថុដែលត្រូវឲ្យ និងដោះលែងទេយ្យធម៌ចាកភាពជាផលដែលគួរប្រាថ្នា ក្នុងភាពជាទាន។

ဒါနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយទានកថា ចប់ហើយ។

၅. ပရိဘောဂမယပုညကထာဝဏ္ဏနာ

៥. ការអធិប្បាយបរិភោគមយបុណ្យកថា

၄၈၃. ပရိဘောဂမယံ နာမ စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တံ ပုညံ အတ္ထီတိ လဒ္ဓိ. တဉှိ တေ သန္ဓာယ ပရိဘောဂမယံ ပုညံ ပဝဍ္ဎတီတိ ဝဒန္တီတိ အဓိပ္ပာယော.

៤៨៣. លទ្ធិ (របស់បរវាទី) យល់ថា បុណ្យដែលមិនផ្សំផ្គុំដោយចិត្ត ឈ្មោះថា «បរិភោគមយបុណ្យ» នោះ មានពិតមែន។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ពួកបរវាទីទាំងនោះ សំដៅយកបុណ្យដែលកើតអំពីការបរិភោគនោះឯង ទើបពោលថា «បរិភោគមយបុណ្យ តែងចម្រើនឡើង»។

၄၈၅. တဿာပိ ဝသေနာတိ တဿာပိ လဒ္ဓိယာ ဝသေန. ပဉ္စဝိညာဏာနံ ဝိယ ဧတေသမ္ပိ သမောဓာနံ သိယာတိ ပဋိဇာနာတီတိ ဝဒန္တိ. ပဉ္စဝိညာဏဖဿာဒီနမေဝ ပန သမောဓာနံ သန္ဓာယ ပဋိဇာနာတီတိ အဓိပ္ပာယော.

៤៨៥. ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃលទ្ធិនោះដែរ» គឺដោយអំណាចនៃលទ្ធិនោះឯង។ ពួកបរវាទីពោលថា គាត់ទទួលស្គាល់ថា ការជួបជុំគ្នានៃធម៌ទាំងនេះ (បុណ្យទាំងពីរយ៉ាង) គប្បីមាន ដូចជាបញ្ចវិញ្ញាណដែរ។ ប៉ុន្តែសេចក្តីអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យថា គាត់ទទួលស្គាល់ដោយសំដៅយកតែការជួបជុំគ្នានៃបញ្ចវិញ្ញាណផស្សៈជាដើមប៉ុណ្ណោះ។

၄၈၆. အပရိဘုတ္တေပီတိ ဣမိနာ ‘‘ပဋိဂ္ဂါဟကော ပဋိဂ္ဂဟေတွာ န ပရိဘုဉ္ဇတိ ဆဍ္ဍေတီ’’တိအာဒိကံ ဒဿေတိ. အပရိဘုတ္တေ ဒေယျဓမ္မေ ပုညဘာဝတော ပရိဘောဂမယံ ပုညံ ပဝဍ္ဎတီတိ အယံ ဝါဒေါ ဟီယတိ. တသ္မိဉ္စ ဟီနေ သကဝါဒီဝါဒေါ ဗလဝါ. စာဂစေတနာယ ဧဝ ဟိ ပုညဘာဝေါ ဧဝံ သိဒ္ဓေါ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. အပရိဘုတ္တေပိ ဒေယျဓမ္မေ ပုညဘာဝေ စာဂစေတနာယ ဧဝ ပုညဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘သကဝါဒီဝါဒေါဝ ဗလဝါ’’တိ.

៤៨៦. ដោយពាក្យថា «សូម្បីកាលមិនទាន់បរិភោគ» នេះ ព្រះសង្គហការៈបង្ហាញពាក្យថា «បដិគ្គាហកៈទទួលយកហើយ មិនបរិភោគ តែបោះបង់ចោល» ជាដើម។ កាលបើទេយ្យធម៌មិនទាន់ត្រូវបានបរិភោគ ប៉ុន្តែនៅតែមានបុណ្យដដែល នាំឲ្យវាទៈថា «បរិភោគមយបុណ្យ តែងចម្រើនឡើង» នោះ ត្រូវសាបសូន្យទៅ។ កាលបើវាទៈនោះសាបសូន្យទៅ វាទៈរបស់សកវាទីក៏មានកម្លាំង។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះភាពជាបុណ្យនៃចាគចេតនាតែម៉្យាង ត្រូវបានសម្រេចយ៉ាងនេះឯង។ ព្រោះហេតុតែមានភាពជាបុណ្យ សូម្បីកាលទេយ្យធម៌មិនទាន់ត្រូវបានបរិភោគ ភាពជាបុណ្យទើបជារបស់ចាគចេតនាតែម៉្យាង ហេតុនោះ ព្រះសង្គហការៈទើបពោលថា «វាទៈរបស់សកវាទីប៉ុណ្ណោះមានកម្លាំង»។

ပရိဘောဂမယပုညကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយបរិភោគមយបុណ្យកថា ចប់ហើយ។

၆. ဣတောဒိန္နကထာဝဏ္ဏနာ

៦. ការអធិប្បាយឥតោទិន្នកថា

၄၈၈-၄၉၁. တေနေဝ ယာပေန္တီတိ တေနေဝ စီဝရာဒိနာ ယာပေန္တိ, တေနေဝ ဝါ စီဝရာဒိဒါနေန ယာပေန္တိ, သယံကတေန ကမ္မုနာ ဝိနာပီတိ အဓိပ္ပာယော. ဣမိနာ ကာရဏေနာတိ ယဒိ ယံ ဣတော စီဝရာဒိ ဒိန္နံ, န တေန ယာပေယျုံ, ကထံ အနုမောဒေယျုံ…ပေ… သောမနဿံ ပဋိလဘေယျုန္တိ လဒ္ဓိံ ပတိဋ္ဌပေန္တဿပီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

៤៨៨-៤៩១. ពាក្យថា «រស់នៅដោយវត្ថុនោះឯង» សេចក្តីអធិប្បាយ (របស់បរវាទី) ថា ពួកប្រេតរស់នៅដោយចីវរជាដើមនោះឯង ឬរស់នៅដោយការឲ្យចីវរជាដើមនោះឯង សូម្បីតែមិនមានកម្មដែលខ្លួនធ្វើដោយខ្លួនឯងក៏ដោយ។ ពាក្យថា «ដោយហេតុនេះ» មានន័យថា ប្រសិនបើពួកប្រេតមិនបានរស់នៅដោយចីវរជាដើមដែលគេឲ្យពីលោកនេះទេ តើពួកគេនឹងអនុមោទនា... នឹងបានសោមនស្សយ៉ាងដូចម្តេច? ពាក្យនេះត្រូវបានពោលឡើង សូម្បីតែចំពោះបុគ្គលដែលកំពុងតាំងលទ្ធិនោះទុក។

ဣတောဒိန္နကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយឥតោទិន្នកថា ចប់ហើយ។

၇. ပထဝီကမ္မဝိပါကောတိကထာဝဏ္ဏနာ

៧. ការអធិប្បាយបថវីកម្មវិបាកោតិកថា

၄၉၂. ဖဿော [Pg.86] သုခဝေဒနီယာဒိဘေဒေါ ဟောတီတိ ဖဿေန သဗ္ဗမ္ပိ ကမ္မဝိပါကံ ဒဿေတွာ ပုန အတ္တဝဇ္ဇေဟိ သမ္ပယောဂဒဿနတ္ထံ ‘‘သော စ သညာဒယော စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အတ္ထိ စ နေသန္တိ သာဝဇ္ဇနေ စက္ခုဝိညာဏာဒိသဟဇာတဓမ္မေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ယော တတ္ထ ဣဋ္ဌဝိပါကော, တဿ ပတ္ထနာတိ ဣဋ္ဌဝိပါကေ ဧဝ ပတ္ထနံ ကတွာ ကမ္မံ ကရောန္တီတိ ကမ္မူပနိဿယဘူတမေဝ ပတ္ထနံ ဒဿေတိ, ပစ္စုပ္ပန္နဝေဒနာပစ္စယံ ဝါ တဏှံ ဥပါဒါနာဒိနိဗ္ဗတ္တနဝသေန ဒုက္ခဿ ပဘာဝိတံ. မူလတဏှာတိ ပစ္စုပ္ပန္နဝိပါကဝဋ္ဋနိဗ္ဗတ္တကကမ္မဿ ဥပနိဿယဘူတံ ပုရိမတဏှံ, ကမ္မသဟာယံ ဝါ ဝိပါကဿ ဥပနိဿယဘူတံ.

៤៩២. ដោយពាក្យថា «ផស្សៈមានការបែងចែកជាសុខវេទនីយផស្សៈជាដើម» ព្រះសង្គហការៈបង្ហាញនូវកម្មវិបាកទាំងអស់ដោយផស្សៈហើយ ទើបពោលពាក្យថា «ផស្សៈនោះផង សញ្ញាជាដើមផង» ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញការសម្បយុត្តជាមួយធម៌ដទៃក្រៅពីខ្លួន (មានវេទនានិងសញ្ញាជាដើម)។ ពាក្យថា «ហើយធម៌ទាំងឡាយក៏មានដល់វិញ្ញាណទាំងនោះ» ព្រះសង្គហការៈពោលសំដៅយកសហជាតធម៌មានចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម ដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយអាវជ្ជនៈ។ ពាក្យថា «វិបាកណាដែលគួរប្រាថ្នាក្នុងវិបាកនោះ ការប្រាថ្នានូវវិបាកនោះ» បង្ហាញនូវការប្រាថ្នាដែលជាឧបនិស្ស័យនៃកម្ម ព្រោះសត្វទាំងឡាយតែងធ្វើកម្មដោយតាំងចិត្តប្រាថ្នាតែក្នុងឥដ្ឋវិបាកប៉ុណ្ណោះ ឬមួយសំដៅយកតណ្ហាដែលមានបច្ចុប្បន្នវេទនាជាបច្ច័យ ដែលបង្កើតទុក្ខដោយអំណាចនៃការបង្កើតឧបាទានជាដើម។ ពាក្យថា «មូលតណ្ហា» គឺតណ្ហាក្នុងភពមុនដែលជាឧបនិស្ស័យនៃកម្មដែលបង្កើតបច្ចុប្បន្នវិបាកវដ្តទុក្ខ ឬតណ្ហាដែលជាសហការីនៃកម្ម ដែលជាឧបនិស្ស័យនៃវិបាក។

၄၉၃. သကသမယဝသေန စ စောဒနာယ ပယုဇ္ဇမာနတံ ဒဿေတုံ ‘‘တေသဉ္စ လဒ္ဓိယာ’’တိအာဒိမာဟ.

៤៩៣. ព្រះសង្គហការៈពោលពាក្យថា «និងដោយលទ្ធិរបស់ជនទាំងនោះ» ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញភាពសមគួរនៃការចោទប្រកាន់ដោយអំណាចនៃលទ្ធិរបស់ខ្លួន។

၄၉၄. ပဋိလာဘဝသေနာတိ ကမ္မေ သတိ ပထဝိယာဒီနံ ပဋိလာဘော ဟောတီတိ ကမ္မံ တံသံဝတ္တနိကံ နာမ ဟောတီတိ ဒဿေတိ.

៤៩៤. ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃការបាន» បង្ហាញថា កាលបើកម្មមាន ការបាននូវផែនដីជាដើមក៏មាន ហេតុនោះ កម្មទើបឈ្មោះថា «កម្មប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការបាននូវវត្ថុនោះ»។

ပထဝီကမ္မဝိပါကောတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយបថវីកម្មវិបាកោតិកថា ចប់ហើយ។

၈. ဇရာမရဏံဝိပါကောတိကထာဝဏ္ဏနာ

៨. ការអធិប្បាយជរាមរណំវិបាកោតិកថា

၄၉၅. သမ္ပယောဂလက္ခဏာဘာဝါတိ ‘‘ဧကာရမ္မဏာ’’တိ ဣမဿ သမ္ပယောဂလက္ခဏဿ အဘာဝါတိ အဓိပ္ပာယော.

៤៩៥. ពាក្យថា «ព្រោះមិនមានសម្បយុត្តលក្ខណៈ» សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះមិនមានសម្បយុត្តលក្ខណៈគឺ «ការមានអារម្មណ៍តែមួយ» នេះឯង។

၄၉၆. ပရိယာယော နတ္ထီတိ သကဝါဒိနာ အတ္တနာ ဝတ္တဗ္ဗတာယ ပရိယာယော နတ္ထီတိ အဗျာကတာနံ ဇရာမရဏဿ ဝိပါကနိဝါရဏတ္ထံ အဗျာကတဝသေန ပုစ္ဆာ န ကတာတိ ဒဿေတိ.

៤៩៦. ពាក្យថា «មិនមានបរិយាយ» បង្ហាញថា សកវាទីគ្មានបរិយាយដែលខ្លួនត្រូវនិយាយឡើយ ហេតុនោះ ព្រះមោគ្គលីបុត្តតិស្សត្ថេរទើបមិនសួរដោយអំណាចនៃអព្យាកតធម៌ ដើម្បីឃាត់ភាពជាវិបាកនៃជរានិងមរណៈរបស់អព្យាកតធម៌ទាំងឡាយ។

၄၉၇. အပရိသုဒ္ဓဝဏ္ဏတာ ဇရာယေဝါတိ ကေစိ, တံ အကုသလကမ္မံ ကမ္မသမုဋ္ဌာနဿာတိအာဒိနာ ရူပဿေဝ ဒုဗ္ဗဏ္ဏတာဒဿနေန သမမေဝါတိ.

៤៩៧. អាចារ្យខ្លះពោលថា «សម្បុរមិនស្អាត គឺជរានោះឯង» ពាក្យរបស់អាចារ្យទាំងនោះ គឺស្មើគ្នាជាមួយនឹងការបង្ហាញភាពមានសម្បុរអាក្រក់នៃរូបតែម៉្យាង ដោយពាក្យថា «អកុសលកម្ម ជារបស់រូបដែលមានកម្មជាសមុដ្ឋាន» ជាដើម។

ဇရာမရဏံဝိပါကောတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយជរាមរណំវិបាកោតិកថា ចប់ហើយ។

၉. အရိယဓမ္မဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ

៩. ការអធិប្បាយអរិយធម្មវិបាកកថា

၅၀၀. ဝဋ္ဋန္တိ [Pg.87] ကမ္မာဒိဝဋ္ဋံ.

៥០០. ពាក្យថា «វដ្តៈ» គឺកម្មវដ្តជាដើម។

အရိယဓမ္မဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអរិយធម្មវិបាកកថា ចប់ហើយ។

၁၀. ဝိပါကောဝိပါကဓမ္မဓမ္မောတိကထာဝဏ္ဏနာ

១០. ការអធិប្បាយវិបាកោវិបាកធម្មធម្មោតិកថា

၅၀၁. တပ္ပစ္စယာပီတိ ယဿ ဝိပါကဿ ဝိပါကော အညမညပစ္စယော ဟောတိ တပ္ပစ္စယာပိ အညမညပစ္စယဘူတတောပီတိ အဓိပ္ပာယော. သော ဟီတိအာဒိနာ ပုရိမပဋိညာယ ဣမဿ စောဒနဿ ကာရဏဘာဝံ ဒဿေတိ. အညမညပစ္စယာဒီသု ပစ္စယဋ္ဌေနာတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သဟဇာတာဒိပစ္စယေ သင်္ဂဏှိတွာ တေသု တေန တေန ပစ္စယဘာဝေနာတိ ဒဿေတိ.

៥០១. ពាក្យថា «សូម្បីព្រោះបច្ច័យនោះ» សេចក្តីអធិប្បាយថា វិបាកទី១ ណា ជាអញ្ញមញ្ញបច្ច័យនៃវិបាកទី២ សូម្បីព្រោះបច្ច័យនោះ គឺព្រោះភាពជាអញ្ញមញ្ញបច្ច័យនៃវិបាកទី១ នោះឯង។ ព្រះសង្គហការៈបង្ហាញភាពជាហេតុនៃការចោទប្រកាន់នេះ នៃការប្តេជ្ញាមុន ដោយពាក្យថា «ព្រោះថាបុគ្គលនោះ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា «ដោយអត្ថថាជាបច្ច័យក្នុងអញ្ញមញ្ញបច្ច័យជាដើម» ព្រះសង្គហការៈសង្រ្គោះយកសហជាតបច្ច័យជាដើមដោយ «អាទិ» សព្ទ ហើយបង្ហាញនូវភាពជាបច្ច័យនោះៗ ក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយនោះ។

ဝိပါကောဝိပါကဓမ္မဓမ္မောတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយវិបាកោវិបាកធម្មធម្មោតិកថា ចប់ហើយ។

သတ္တမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយវគ្គទី៧ ចប់ហើយ។

၈. အဋ္ဌမဝဂ္ဂေါ

៨. វគ្គទី៨

၁. ဆဂတိကထာဝဏ္ဏနာ

១. ការអធិប្បាយឆគតិកថា

၅၀၃-၅၀၄. ဝဏ္ဏောတိ ဝဏ္ဏနိဘာ သဏ္ဌာနဉ္စ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘သဒိသရူပသဏ္ဌာနာ’’တိ.

៥០៣-៥០៤. ពាក្យថា «វណ្ណៈ» សំដៅយកពណ៌សម្បុរនិងទ្រង់ទ្រាយ (មានវែងខ្លីជាដើម) ហេតុនោះ ព្រះសង្គហការៈទើបពោលថា «មានរូបនិងទ្រង់ទ្រាយដូចគ្នា»។

ဆဂတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយឆគតិកថា ចប់ហើយ។

၂. အန္တရာဘဝကထာဝဏ္ဏနာ

២. ការអធិប្បាយអន្តរាភវកថា

၅၀၅. အတိဒူရဿ အန္တရိတဿ ပတ္တဗ္ဗဿ ဒေသဿ ဒဿနတော ဒိဗ္ဗစက္ခုကော ဝိယ. အာကာသေန ပထဝန္တရဋ္ဌာနာနိ ဘိန္ဒိတွာ ဂမနတော ဣဒ္ဓိမာ ဝိယ. န သဟဓမ္မေနာတိ ယဒိ သော ဘဝါနံ အန္တရာ န သိယာ, န နာမ အန္တရာဘဝေါတိ ပဋိက္ခေပေ ကရဏံ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော.

៥០៥. ព្រោះតែអាចមើលឃើញទីកន្លែងដែលត្រូវទៅដល់ ទោះបីជាឆ្ងាយខ្លាំង ឬត្រូវបានបិទបាំងក៏ដោយ ទើបដូចជាបុគ្គលមានទិព្វចក្ខុ។ ព្រោះតែអាចទៅតាមអាកាស និងទម្លុះទម្លាយទីកន្លែងដែលបិទបាំងបាន ទើបដូចជាបុគ្គលមានឫទ្ធិ។ ពាក្យថា «មិនមែនដោយសហធម៌ទេ» សេចក្តីអធិប្បាយថា ប្រសិនបើអន្តរាភពនោះមិនមានក្នុងចន្លោះនៃភពទាំងឡាយទេ ឈ្មោះថាអន្តរាភពក៏មិនមានដែរ ហេតុនោះ ទើបមិនមានហេតុផលក្នុងការបដិសេធឡើយ។

၅၀၆. တတ္ထ [Pg.88] ဇာတိဇရာမရဏာနိ စေဝ စုတိပဋိသန္ဓိပရမ္ပရဉ္စ အနိစ္ဆန္တောတိ ဧတေန စုတိအနန္တရံ အန္တရာဘဝံ ခန္ဓာတိ, ဝတ္တမာနာ ဇာတီတိ, မာတုကုစ္ဆိမေဝ ပဝိဋ္ဌာ အန္တရဓာယမာနာ မရဏန္တိ န ဣစ္ဆတိ.

៥០៦. ដោយពាក្យថា «មិនប្រាថ្នានូវជាតិ ជរា មរណៈ និងលំដាប់នៃចុតិនិងបដិសន្ធិក្នុងអន្តរាភពនោះ» នេះ ព្រះសង្គហការៈមិនប្រាថ្នាអន្តរាភពដែលជាខន្ធក្នុងលំដាប់នៃចុតិ មិនប្រាថ្នាជាតិដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ និងមិនប្រាថ្នាមរណៈដែលរលត់ទៅក្នុងខណៈដែលចូលទៅក្នុងផ្ទៃនៃមាតាឡើយ។

၅၀၇. ယထာ ကာမဘဝါဒီသု တတ္ထ တတ္ထေဝ ပုနပ္ပုနံ စဝိတွာ ဥပပတ္တိဝသေန စုတိပဋိသန္ဓိပရမ္ပရာ ဟောတိ, ဧဝံ တံ တတ္ထ န ဣစ္ဆတီတိ ဒဿေတိ.

៥០៧. បង្ហាញថា លំដាប់នៃចុតិនិងបដិសន្ធិដោយអំណាចនៃការចាកលោកនេះទៅកើតក្នុងភពនោះៗ ម្តងហើយម្តងទៀត ក្នុងកាមភពជាដើម មានយ៉ាងណា ព្រះសង្គហការៈក៏មិនប្រាថ្នានូវលំដាប់នៃចុតិនិងបដិសន្ធិនោះក្នុងអន្តរាភពនោះ យ៉ាងនោះដែរ។

အန္တရာဘဝကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអន្តរាភវកថា ចប់ហើយ។

၃. ကာမဂုဏကထာဝဏ္ဏနာ

៣. ការអធិប្បាយកាមគុណកថា

၅၁၀. ကာမဘဝဿ ကမနဋ္ဌေန ကာမဘဝဘာဝေါ သဗ္ဗေပိ ကာမာဝစရာ ခန္ဓာဒယော ကာမဘဝေါတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓာနမေဝ ပန ကာမဘဝဘာဝေါ ဓာတုကထာယံ ဒဿိတော, န ကမနဋ္ဌေန ကာမဘဝဘာဝေါ. ‘‘ပဉ္စိမေ, ဘိက္ခဝေ, ကာမဂုဏာ’’တိ ဝစနမတ္တံ နိဿာယာတိ ပဉ္စေဝ ကာမကောဋ္ဌာသာ ‘‘ကာမော’’တိ ဝုတ္တာတိ ကာမဓာတူတိဝစနံ န အညဿ နာမန္တိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေနေဝံ ဝစနမတ္တံ နိဿာယာတိ အတ္ထော.

៥១០. គប្បីយល់ដោយសេចក្តីអធិប្បាយថា ភាពជាកាមភពព្រោះអត្ថថាជាទីប្រាថ្នានៃកាមភព គឺធម៌មានខន្ធជាដើមដែលជាកាមាវចរៈទាំងអស់ ឈ្មោះថាកាមភព។ ប៉ុន្តែក្នុងធាតុគថា ព្រះអង្គបង្ហាញភាពជាកាមភពតែនៃឧបាទិន្នខន្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ មិនមែនបង្ហាញភាពជាកាមភពដោយអត្ថថាជាទីប្រាថ្នាឡើយ។ ពាក្យថា «អាស្រ័យត្រឹមតែព្រះពុទ្ធដីកាថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាមគុណទាំងឡាយ ៥ នេះ» សេចក្តីថា ផ្នែកនៃកាមទាំង ៥ ប៉ុណ្ណោះ ព្រះអង្គហៅថា «កាម» ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «កាមធាតុ» មិនមែនជាឈ្មោះរបស់វត្ថុដទៃក្រៅពីកាមគុណទាំង ៥ ឡើយ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយនៃពាក្យថា «អាស្រ័យត្រឹមតែព្រះពុទ្ធដីកាបែបនេះ»។

ကာမဂုဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយកាមគុណកថា ចប់ហើយ។

၅. ရူပဓာတုကထာဝဏ္ဏနာ

៥. ការអធិប្បាយរូបធាតុកថា

၅၁၅-၅၁၆. ရူပဓာတုကထာယံ ရူပဓာတူတိ ဝစနတော ရူပီဓမ္မေဟေဝ ရူပဓာတုယာ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ လဒ္ဓိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သုတ္တေသု ‘‘တယောမေ ဘဝါ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၃.၃၀၅) ပရိစ္ဆိန္နဘူမိယောဝ ဘူမိပရိစ္ဆေဒေါ, ‘‘ဟေဋ္ဌတော အဝီစိနိရယံ ပရိယန္တံ ကရိတွာ’’တိအာဒိကမ္မပရိစ္ဆိန္ဒနမ္ပိ (ဝိဘ. ၁၈၂) ဝဒန္တိ.

៥១៥-៥១៦. គប្បីយល់លទ្ធិ (របស់បរវាទី) ថា ព្រោះតែមានព្រះពុទ្ធដីកាក្នុងរូបធាតុគថាថា «រូបធាតុ» ហេតុនោះ រូបធាតុគប្បីកើតឡើងដោយរូបធម៌ទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងសូត្រទាំងឡាយ ព្រះអង្គសម្តែងថា «ភពទាំងឡាយ ៣ នេះ» ជាដើម ភូមិដែលត្រូវបានកំណត់ទុកប៉ុណ្ណោះ ជាការកំណត់ភូមិ ហើយពួកអាចារ្យក៏ពោលនូវការកំណត់ភូមិដោយកម្ម មានពាក្យថា «ធ្វើអវីចិនរកខាងក្រោមឲ្យជាទីបំផុត» ជាដើម។

ရူပဓာတုကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយរូបធាតុ ចប់ហើយ។

၆. အရူပဓာတုကထာဝဏ္ဏနာ

៦. ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយអរូបធាតុ

၅၁၇-၅၁၈. ဣမိနာဝုပါယေနာတိ [Pg.89] ယထာ ဟိ ပုရိမကထာယံ ရူပိနော ဓမ္မာ အဝိသေသေန ‘‘ရူပဓာတူ’’တိ ဝုတ္တာ, ဧဝမိဓာပိ အရူပိနော ဓမ္မာ အဝိသေသေန ‘‘အရူပဓာတူ’’တိ ဝုတ္တာတိ တတ္ထ ဝုတ္တနယော ဣဓာပိ သမာနောတိ အဓိပ္ပာယော.

៥១៧-៥១៨. ពាក្យថា Imināvupāyenā មានសេចក្តីពន្យល់ថា ដូចជាក្នុងកថាខាងដើម ធម៌ទាំងឡាយដែលមានរូប ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅថា «រូបធាតុ» ដោយមិនមានការប្លែកគ្នា (ដោយទូទៅ) យ៉ាងណាមិញ ក្នុងអរូបធាតុកថានេះក៏ដូចគ្នាដែរ ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនមានរូប ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅថា «អរូបធាតុ» ដោយមិនមានការប្លែកគ្នា (ដោយទូទៅ) ដូច្នេះ វិធីដែលពោលហើយក្នុងរូបធាតុកថានោះ ក៏ដូចគ្នាគ្នានឹងក្នុងអរូបធាតុកថានេះដែរ នេះជាអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។

အရူပဓာတုကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយអរូបធាតុ ចប់ហើយ។

၇. ရူပဓာတုယာအာယတနကထာဝဏ္ဏနာ

៧. ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយអាយតនៈនៃរូបធាតុ

၅၁၉. ဃာနနိမိတ္တာနိပီတိ ဣဒံ ဃာနာဒိနိမိတ္တာနိပီတိ ဝတ္တဗ္ဗံ. နိမိတ္တန္တိ ဃာနာဒီနံ ဩကာသဘာဝေန ဥပလက္ခိတံ တထာဝိဓသဏ္ဌာနံ ရူပသမုဒါယမာဟ.

៥១៩. ពាក្យថា Ghānanimittānipī នេះ គួរពោលថា ghānādinimittānipī។ ពាក្យថា nimitta ព្រះសង្គហការៈសំដៅយកក្រុមរូប (រូបកលាប) ដែលមានសណ្ឋានបែបនោះ ដែលកំណត់ដឹងបានដោយភាពជាទីតាំងនៃឃានប្បសាទជាដើម។

ရူပဓာတုယာအာယတနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយអាយតនៈនៃរូបធាតុ ចប់ហើយ។

၈. အရူပေရူပကထာဝဏ္ဏနာ

៨. ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយរូបក្នុងអរូបភព

၅၂၄-၅၂၆. သုခုမရူပံ အတ္ထိ, ယတော နိဿရဏံ တံ အာရုပ္ပန္တိ အဓိပ္ပာယော.

៥២៤-៥២៦. ពាក្យថា Sukhumarūpaṃ atthi មានអធិប្បាយថា រូបល្អិត (សុខុមរូប) មាននៅក្នុងអរូបភព ព្រោះអរូបជ្ឈាននោះជាគ្រឿងរំដោះចេញចាករូបល្អិតនោះ នេះជាបំណងរបស់បរវាទិ។

အရူပေရူပကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយរូបក្នុងអរូបភព ចប់ហើយ។

၉. ရူပံကမ္မန္တိကထာဝဏ္ဏနာ

៩. ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយរូបជាកម្មន្តៈ

၅၂၇-၅၃၇. ပကပ္ပယမာနာတိ အာယူဟမာနာ, သမ္ပယုတ္တေသု အဓိကံ ဗျာပါရံ ကုရုမာနာတိ အတ္ထော. ပုရိမဝါရေတိ ‘‘ယံကိဉ္စိ အကုသလေန စိတ္တေန သမုဋ္ဌိတံ ရူပံ, သဗ္ဗံ တံ အကုသလ’’န္တိ ဣမံ ပဉှံ ဝဒတိ.

៥២៧-៥៣៧. ពាក្យថា Pakappayamānā មានន័យថា ញ៉ាំងការខ្វល់ខ្វាយដ៏ក្រៃលែងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្ត គឺកំពុងខំប្រឹងប្រែង។ ពាក្យថា purimavāre ព្រះសង្គហការៈសំដៅដល់បញ្ហានេះថា «រូបណាមួយដែលតាំងឡើងដោយអកុសលចិត្ត រូបទាំងអស់នោះជាអកុសល»។

ရူပံကမ္မန္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយរូបជាកម្មន្តៈ ចប់ហើយ។

၁၀. ဇီဝိတိန္ဒြိယကထာဝဏ္ဏနာ

១០. ការអធិប្បាយអំពីជីវិតិន្ទ្រិយកថា

၅၄၀. အရူပဇီဝိတိန္ဒြိယန္တိပဉှေ [Pg.90] ‘‘အတ္ထိ အရူပီနံ ဓမ္မာနံ အာယူ’’တိအာဒိကံ ပဉှံ အန္တံ ဂဟေတွာ ဝဒတိ. အရူပဓမ္မာနံ စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တံ ဇီဝိတိန္ဒြိယသန္တာနံ နာမ အတ္ထီတိ ဣစ္ဆတီတိ ဧတ္ထ ရူပါရူပဓမ္မာနံ တံ ဣစ္ဆန္တော အရူပဓမ္မာနံ ဣစ္ဆတီတိ ဝတ္တုံ ယုတ္တောတိ ‘‘အရူပဓမ္မာန’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

៥៤០. ក្នុងបញ្ហាថា Arūpajīvitindriyaṃ ព្រះសង្គហការៈកាន់យកពាក្យខាងចុងនៃបញ្ហាទាំងមូល មានជាដើមថា «atthi arūpīnaṃ dhammānaṃ āyū» ហើយពោល។ ក្នុងពាក្យថា arūpadhammānaṃ cittavippayuttaṃ jīvitindriyasantānaṃ nāma atthīti icchati នេះ គួរដឹងថា បរវាទិដែលប្រាថ្នាចង់បានសន្តាននៃជីវិតិន្ទ្រិយដែលវិប្បយុត្តចាកចិត្តនៃធម៌ដែលមានរូបនិងមិនមានរូបនោះ ក៏រមែងប្រាថ្នាចង់បានចំពោះធម៌ដែលមិនមានរូប (អរូបធម៌) ដែរ ហេតុនោះទើបព្រះសង្គហការៈពោលថា «arūpadhammānaṃ»។

၅၄၁. သတ္တသန္တာနေ ရူပိနော ဝါ ဓမ္မာ ဟောန္တူတိအာဒိနာပိ တမေဝ ဇီဝိတိန္ဒြိယသန္တာနံ ဝဒတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

៥៤១. គួរដឹងថា សូម្បីតែពាក្យមានជាដើមថា sattasantāne rūpino vā dhammā hontu ព្រះសង្គហការៈក៏សំដៅពោលចំពោះសន្តាននៃជីវិតិន្ទ្រិយនោះឯង។

၅၄၂. ပုဗ္ဗာပရဘာဂံ သန္ဓာယာတိ သမာပတ္တိယာ အာသန္နဘာဝတော တဒါပိ သမာပန္နောယေဝါတိ အဓိပ္ပာယော.

៥៤២. ពាក្យថា Pubbāparabhāgaṃ sandhāya មានអធិប្បាយថា សូម្បីក្នុងកាលនោះ (កាលចូលនិងកាលចេញ) ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកចូលសមាបត្តិដដែល ព្រោះភាពនៅជិតនឹងសមាបត្តិ នេះជាបំណងរបស់បរវាទិ។

၅၄၄-၅၄၅. ဒွေ ဇီဝိတိန္ဒြိယာနီတိ ‘‘ပုစ္ဆာ သကဝါဒိဿ, ပဋိညာ ဣတရဿာ’’တိ ပုရိမပါဌော. ‘‘ပုစ္ဆာ ပရဝါဒိဿ, ပဋိညာ သကဝါဒိဿာ’’တိ ပစ္ဆိမပါဌော, သော ယုတ္တော.

៥៤៤-៥៤៥. ពាក្យថា Dve jīvitindriyāni នេះ បើតាមបាឋខាងដើមថា «pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa» (សកវាទិសួរ បរវាទិឆ្លើយ)។ ចំណែកបាឋខាងចុងថា «pucchā paravādissa, paṭiññā sakavādissa» (បរវាទិសួរ សកវាទិឆ្លើយ) បាឋខាងចុងនោះទើបត្រឹមត្រូវ។

ဇီဝိတိန္ဒြိယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីជីវិតិន្ទ្រិយកថា ចប់ហើយ។

၁၁. ကမ္မဟေတုကထာဝဏ္ဏနာ

១១. ការអធិប្បាយអំពីកម្មហេតុកថា

၅၄၆. သေသန္တိ ပါဏာတိပါတာဒိကမ္မဿ ဟေတူတိ ဣတော ပုရိမံ သောတာပန္နာဒိအနုယောဂံ ဝဒတိ. ဟန္ဒ ဟီတိ ပရဝါဒိဿေဝေတံ သမ္ပဋိစ္ဆနဝစနန္တိ သမ္ပဋိစ္ဆာပေတုန္တိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ, ‘‘ကတမဿ ကမ္မဿ ဟေတူ’’တိ ပန သကဝါဒီ တံ သမ္ပဋိစ္ဆာပေတုံ ဝဒတီတိ ယုဇ္ဇေယျ, သမ္ပဋိစ္ဆာပေတုန္တိ ပန ပက္ခံ ပဋိဇာနာပေတုန္တိ အတ္ထံ အဂ္ဂဟေတွာ ပရဝါဒီ အတ္တနော လဒ္ဓိံ သကဝါဒိံ ဂါဟာပေတုန္တိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

៥៤៦. ពាក្យថា Sesanti ព្រះសង្គហការៈសំដៅដល់ការសួរដេញដោលមានសោតាបន្នៈជាដើម មុនអំពីពាក្យថា pāṇātipātādikammassa hetu នេះ។ ពាក្យថា handa hi នេះ ជាពាក្យទទួលព្រមរបស់បរវាទិប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះមិនអាចពោលថា ដើម្បីឲ្យទទួលព្រម (sampaṭicchāpetuṃ) បានឡើយ។ ប៉ុន្តែ បើពោលថា សកវាទិពោលដើម្បីឲ្យបរវាទិនោះទទួលព្រមថា «katamassa kammassa hetu» ដូច្នេះ ទើបសមគួរ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា sampaṭicchāpetuṃ នេះ មិនកាន់យកសេចក្តីថា ដើម្បីឲ្យទទួលព្រមនូវចំណែក (គឺការចោទប្រកាន់ព្រះអរហន្តថាធ្លាក់ចុះចាកអរហត្តផល) ឡើយ គឺគួរមើលសេចក្តីថា បរវាទិពោលដើម្បីឲ្យសកវាទិទទួលយកលទ្ធិរបស់ខ្លួន។

ကမ္မဟေတုကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីកម្មហេតុកថា ចប់ហើយ។

အဋ္ဌမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីវគ្គទីប្រាំបី ចប់ហើយ។

၉. နဝမဝဂ္ဂေါ

៩. វគ្គទីប្រាំបួន

၁. အာနိသံသဒဿာဝီကထာဝဏ္ဏနာ

១. ការអធិប្បាយអំពីអានិសង្សទស្សាវិកថា

၅၄၇. ဝိဘာဂဒဿနတ္ထန္တိ [Pg.91] ဝိသဘာဂဒဿနတ္ထန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နာနာစိတ္တဝသေန ပဋိဇာနန္တဿ အဓိပ္ပာယမဒ္ဒနံ ကထံ ယုတ္တန္တိ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. အာရမ္မဏဝသေန ဟိ ဒဿနဒွယံ သဟ ဝဒန္တဿ တဒဘာဝဒဿနတ္ထံ ဣဒံ အာရဒ္ဓန္တိ ယုတ္တန္တိ. အနုဿဝဝသေနာတိအာဒိနာ န ကေဝလံ အနိစ္စာဒိအာရမ္မဏမေဝ ဉာဏံ ဝိပဿနာ, အထ ခေါ ‘‘အနုပ္ပာဒေါ ခေမ’’န္တိအာဒိကံ နိဗ္ဗာနေ အာနိသံသဒဿနဉ္စာတိ ဒီပေတိ.

៥៤៧. ពាក្យថា Vibhāgadassanatthaṃ មានន័យថា ដើម្បីបង្ហាញភាពមិនដូចគ្នា (វិសភាគទស្សនត្ថៈ)។ គួរពិចារណាថា ការកំចាត់បង់នូវបំណងរបស់បរវាទិដែលទទួលស្គាល់ដោយអំណាចនៃចិត្តផ្សេងៗ នោះ តើគួរដោយវិធីណា? ព្រោះថា ការចាប់ផ្តើមអានិសង្សទស្សនកថានេះ គឺសមគួរដើម្បីបង្ហាញនូវភាពមិនមាននៃទស្សនៈទាំងពីរនោះ ដល់បរវាទិដែលពោលនូវទស្សនៈទាំងពីរព្រមគ្នាតាមអំណាចនៃអារម្មណ៍។ ពាក្យមានជាដើមថា anussavavasena បង្ហាញថា មិនមែនតែញាណដែលមានអនិច្ចលក្ខណៈជាដើមជាអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះទេដែលជាវិបស្សនា ប៉ុន្តែការឃើញអានិសង្សក្នុងព្រះនិព្វានមានជាដើមថា «ការមិនកើតឡើងជាធម៌ក្សេម» ក៏ជាវិបស្សនាដែរ។

အာနိသံသဒဿာဝီကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីអានិសង្សទស្សាវិកថា ចប់ហើយ។

၂. အမတာရမ္မဏကထာဝဏ္ဏနာ

២. ការអធិប្បាយអំពីអមតារម្មណកថា

၅၄၉. သုတ္တဘယေနာတိ ‘‘ပါရိမံ တီရံ ခေမံ အပ္ပဋိဘယန္တိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, နိဗ္ဗာနဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (သံ. နိ. ၄.၂၃၈) အသံယောဇနိယာဒိဘာဝံ သန္ဓာယ ခေမာဒိဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ ဧဝမာဒိနာ သုတ္တဘယေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

៥៤៩. ពាក្យថា Suttabhayena គួរដឹងថា ព្រោះខ្លាច (ការផ្ទុយនឹង) ព្រះសូត្រមានជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពាក្យថា ត្រើយម្ខាង ជាទីក្សេម មិនមានភ័យនេះ ជាឈ្មោះនៃព្រះនិព្វាន» ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅថាជាទីក្សេមជាដើម ដោយសំដៅយកភាពជាធម៌មិនគួរដល់សញ្ញោជនៈជាដើម។

အမတာရမ္မဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីអមតារម្មណកថា ចប់ហើយ។

၃. ရူပံသာရမ္မဏန္တိကထာဝဏ္ဏနာ

៣. ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយរូបមានអារម្មណ៍

၅၅၂-၅၅၃. အာရမ္မဏတ္ထဿ ဝိဘာဂဒဿနတ္ထန္တိ ပစ္စယဋ္ဌော ဩလုဗ္ဘဋ္ဌောတိ ဧဝံ ဝိဘာဂေ ဝိဇ္ဇမာနေ ပစ္စယောလုဗ္ဘာနံ ဝိသေသာဘာဝံ ကပ္ပေတွာ အကပ္ပေတွာ ဝါ သပ္ပစ္စယတ္တာ ဩလုဗ္ဘာရမ္မဏေနပိ သာရမ္မဏမေဝါတိ န ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ဒဿနတ္ထန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

៥៥២-៥៥៣. ពាក្យថា Ārammaṇatthassa vibhāgadassanatthaṃ មានន័យថា កាលបើការបែងចែកជាពិសេសមានប្រាកដយ៉ាងនេះ គឺសេចក្តីថាជាបច្ច័យ និងសេចក្តីថាជាទីតោង (ឱលុព្វៈ) មិនគួរប្រកាន់យកថា «រូបសូម្បីដោយអំណាចនៃឱលុព្វារម្មណ៍ (អារម្មណ៍ជាទីតោង) ក៏ឈ្មោះថាមានអារម្មណ៍ដែរ ព្រោះភាពជាធម៌មានបច្ច័យ» ដោយការត្រិះរិះក្តី មិនត្រិះរិះក្តី នូវភាពមិនប្លែកគ្នានៃបច្ច័យនិងឱលុព្វៈនោះឡើយ នេះជាការបង្ហាញសេចក្តីពន្យល់។

ရူပံသာရမ္မဏန္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយរូបមានអារម្មណ៍ ចប់ហើយ។

၄. အနုသယာအနာရမ္မဏာတိကထာဝဏ္ဏနာ

៤. ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយអនុស័យមិនមានអារម្មណ៍

၅၅၄-၅၅၆. အပ္ပဟီနတ္တာဝ [Pg.92] အတ္ထီတိ ဝုစ္စတိ, န ပန ဝိဇ္ဇမာနတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော.

៥៥៤-៥៥៦. ពាក្យថា Appahīnattāva atthi មានអធិប្បាយថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកភាពដែលមិនទាន់លះបង់បានដោយមគ្គប៉ុណ្ណោះ មិនមែនពោលព្រោះភាពជាធម៌មានប្រាកដឡើយ នេះជាបំណងរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។

အနုသယာအနာရမ္မဏာတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយអនុស័យមិនមានអារម្មណ៍ ចប់ហើយ។

၅. ဉာဏံအနာရမ္မဏန္တိကထာဝဏ္ဏနာ

៥. ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយញាណមិនមានអារម្មណ៍

၅၅၇-၈. တဿ ဉာဏဿာတိ မဂ္ဂဉာဏဿာတိ ဝဒန္တိ.

៥៥៧-៨. ពាក្យថា Tassa ñāṇassa ពួកអាចារ្យពោលសំដៅយកមគ្គញាណ។

ဉာဏံအနာရမ္မဏန္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីកថាថាដោយញាណមិនមានអារម្មណ៍ ចប់ហើយ។

၇. ဝိတက္ကာနုပတိတကထာဝဏ္ဏနာ

៧. ការអធិប្បាយអំពីវិតក្កានុបតិតកថា

၅၆၂. အဝိသေသေနေဝါတိ အာရမ္မဏသမ္ပယောဂေဟိ ဒွီဟိပီတိ အတ္ထော.

៥៦២. ពាក្យថា Aviseseneva មានន័យថា ដោយទាំងពីរយ៉ាង គឺអារម្មណ៍និងសម្បយោគៈ។

ဝိတက္ကာနုပတိတကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីវិតក្កានុបតិតកថា ចប់ហើយ។

၈. ဝိတက္ကဝိပ္ဖာရသဒ္ဒကထာဝဏ္ဏနာ

៨. ការអធិប្បាយអំពីវិតក្កវិប្ផារសទ្ទកថា

၅၆၃. သဗ္ဗသောတိ သဝိတက္ကစိတ္တေသု သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗဒါ ဝါတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အန္တမသော မနောဓာတုပဝတ္တိကာလေပီ’’တိ. ဝိတက္ကဝိပ္ဖာရမတ္တန္တိ ဝိတက္ကဿ ပဝတ္တိမတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော.

៥៦៣. ពាក្យថា Sabbaso ព្រះសង្គហការៈកាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនេះថា ក្នុងចិត្តដែលមានវិតក្កៈទាំងអស់ ឬក្នុងកាលទាំងពួង ទើបពោលថា «antamaso manodhātupavattikālepī» (សូម្បីក្នុងកាលប្រព្រឹត្តទៅនៃមនោធាតុក៏ដោយ)។ ពាក្យថា vitakkavipphāramattaṃ មានអធិប្បាយថា ត្រឹមតែការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិតក្កៈប៉ុណ្ណោះ នេះជាបំណងរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។

ဝိတက္ကဝိပ္ဖာရသဒ္ဒကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីវិតក្កវិប្ផារសទ្ទកថា ចប់ហើយ។

၉. နယထာစိတ္တဿဝါစာတိကထာဝဏ္ဏနာ

៩. ការអធិប្បាយអំពីនយថាចិត្តស្សវាចាកថា

၅၆၅. အနာပတ္တီတိ ဝိသံဝါဒနာဓိပ္ပာယဿ အဘာဝါ မုသာဝါဒေါ န ဟောတီတိ ဝုတ္တံ.

៥៦៥. ពាក្យថា Anāpatti ព្រះសង្គហការៈពោលថា មិនជាមុសាវាទឡើយ ព្រោះមិនមានបំណងនឹងពោលឲ្យខុស (បំណងបញ្ឆោត)។

နယထာစိတ္တဿဝါစာတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីនយថាចិត្តស្សវាចាកថា ចប់ហើយ។

၁၁. အတီတာနာဂတသမန္နာဂတကထာဝဏ္ဏနာ

១១. ការអធិប្បាយអំពីអតីតានាគតសមន្នាគតកថា

၅၆၈-၅၇၀. တာသူတိ [Pg.93] တာသု ပညတ္တီသု. သမန္နာဂမပညတ္တိယာ သမန္နာဂတောတိ ဝုစ္စတိ, ပဋိလာဘပညတ္တိယာ လာဘီတိ ဝုစ္စတိ. သမန္နာဂတောတိ ဝုစ္စတိ အယံ သမန္နာဂမပညတ္တိ နာမ. လာဘီတိ ဝုစ္စတိ အယံ ပဋိလာဘပညတ္တိ နာမာတိ ဝါ အဓိပ္ပာယော ယောဇေတဗ္ဗော.

៥៦៨-៥៧០. ពាក្យថា Tāsu គឺក្នុងប្បញ្ញត្តិទាំងនោះ។ បុគ្គលដែលព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «សមន្នាគតៈ» ព្រោះសមន្នាគមប្បញ្ញត្តិ ត្រាស់ហៅថា «លាភី» ព្រោះបដិលាភប្បញ្ញត្តិ។ ម្យ៉ាងទៀត គួរប្រកបសេចក្តីអធិប្បាយថា ពាក្យថា «សមន្នាគតៈ» នេះ ឈ្មោះថា សមន្នាគមប្បញ្ញត្តិ ពាក្យថា «លាភី» នេះ ឈ្មោះថា បដិលាភប្បញ្ញត្តិ។

အတီတာနာဂတသမန္နာဂတကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីអតីតានាគតសមន្នាគតកថា ចប់ហើយ។

နဝမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីវគ្គទីប្រាំបួន ចប់ហើយ。

၁၀. ဒသမဝဂ္ဂေါ

១០. វគ្គទីដប់

၁. နိရောဓကထာဝဏ္ဏနာ

១. ការអធិប្បាយអំពីនិរោធកថា

၅၇၁-၂. ဘဝင်္ဂစိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေန သဟေဝါတိအာဒိံ ဝဒန္တေန ကိရိယခန္ဓာနံ ဘင်္ဂက္ခဏေန သဟ ဥပပတ္တေသိယာ ခန္ဓာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ စ ဝတ္တဗ္ဗံ, တထာ ဥပပတ္တေသိယာနံ ဘင်္ဂက္ခဏေန သဟ ဥပပတ္တေသိယာ, ကိရိယာနံ ဘင်္ဂက္ခဏေန သဟ ကိရိယာတိ. စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ကိရိယာစတုက္ခန္ဓဂ္ဂဟဏေန ဂဟဏံ. ဉာဏန္တိ မဂ္ဂဉာဏံ ယုတ္တံ.

៥៧១-២. ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលពោលពាក្យមានជាដើមថា bhavaṅgacittassa bhaṅgakkhaṇena saha គួរពោលថា ពួកខន្ធដែលជាឧបបត្តិភព រមែងកើតឡើងព្រមគ្នាជាមួយនឹងភង្គខណៈនៃកិរិយាខន្ធទាំងឡាយ (កុសលនិងអកុសលខន្ធដែលញ៉ាំងកាយវិញ្ញត្តិនិងវចីវិញ្ញត្តិឲ្យកើតឡើង) យ៉ាងណាមិញ ពួកខន្ធដែលជាឧបបត្តិភព ក៏កើតឡើងព្រមគ្នាជាមួយនឹងភង្គខណៈនៃពួកខន្ធដែលជាឧបបត្តិភពដែរ ពួកកិរិយាខន្ធ ក៏កើតឡើងព្រមគ្នាជាមួយនឹងភង្គខណៈនៃពួកកិរិយាខន្ធដែរ។ ការកាន់យកចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម សម្រេចបានដោយការកាន់យកកិរិយាចតុក្ខន្ធ។ ពាក្យថា ñāṇaṃ ក្នុងទីនេះ សមគួរដល់មគ្គញាណ។

နိရောဓကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីនិរោធកថា ចប់ហើយ។

၃. ပဉ္စဝိညာဏသမင်္ဂိဿမဂ္ဂကထာဝဏ္ဏနာ

៣. ការអធិប្បាយអំពីបញ្ចវិញ្ញាណសមង្គិស្សមគ្គកថា

၅၇၆. တံ လက္ခဏန္တိ ‘‘ဆ ဝိညာဏာ’’တိ အဝတွာ ‘‘ပဉ္စဝိညာဏာ ဥပ္ပန္နဝတ္ထုကာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ လက္ခဏံ. ‘‘ဆ ဝိညာဏာ’’တိ အဝစနံ ပနေတ္ထ ‘‘နော စ ဝတ ရေ ဝတ္တဗ္ဗေ’’တိအာဒိဝစနဿ ကာရဏန္တိ အဓိပ္ပေတံ.

៥៧៦. ពាក្យថា Taṃ lakkhaṇaṃ គឺលក្ខណៈដែលព្រះអង្គមិនត្រាស់ថា «វិញ្ញាណ៦» ប៉ុន្តែត្រាស់ថា «បញ្ចវិញ្ញាណមានវត្ថុកើតឡើងហើយ» ជាដើម។ ការមិនពោលថា «វិញ្ញាណ៦» ក្នុងទីនេះ គួរដឹងថាជាហេតុនៃពាក្យមានជាដើមថា «no ca vata re vattabbe»។

၅၇၇. လောကိယောတိ ဝိပဿနာမဂ္ဂမာဟ. ယံ တတ္ထ အနိမိတ္တန္တိ စက္ခုဝိညာဏသမင်္ဂိက္ခဏေ ယံ အနိမိတ္တံ ဂဏှန္တော န နိမိတ္တဂ္ဂါဟီတိ ဝုတ္တော, တဒေဝ သုညတန္တိ အဓိပ္ပာယော.

៥៧៧. ពាក្យថា Lokiyo ព្រះសង្គហការៈសំដៅដល់វិបស្សនាមគ្គ។ ពាក្យថា yaṃ tattha animittaṃ មានអធិប្បាយថា ក្នុងខណៈដែលប្រកបដោយចក្ខុវិញ្ញាណ បុគ្គលកាលកាន់យកនូវអារម្មណ៍ដែលមិនមែនជានិមិត្តណាមួយ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «មិនមែនជាអ្នកកាន់យកនូវនិមិត្ត» អារម្មណ៍ដែលមិនមែនជានិមិត្តនោះឯង ឈ្មោះថា សុញ្ញតៈ នេះជាបំណងរបស់បរវាទិ។

ပဉ္စဝိညာဏသမင်္ဂိဿမဂ္ဂကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីបញ្ចវិញ្ញាណសមង្គិស្សមគ្គកថា ចប់ហើយ។

၅. ပဉ္စဝိညာဏာသာဘောဂါတိကထာဝဏ္ဏနာ

៥. សេចក្តីអធិប្បាយបញ្ចវិញ្ញាណសាភោគកថា

၅၈၄-၅၈၆. ကုသလာကုသလဝသေန [Pg.94] နမီတိ ကုသလာကုသလဘာဝေန နမိတွာ ပဝတ္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သာ ပန အာရမ္မဏပ္ပကာရဂ္ဂဟဏံ ယေန အလောဘာဒီဟိ လောဘာဒီဟိ စ သမ္ပယောဂေါ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော ‘‘သုခမိတိ စေတသော အဘာဂေါ’’တိအာဒီသု ဝိယ.

៥៨៤-៥៨៦. ពាក្យថា «kusalākusalavasena namī» (បង្អោនទៅដោយអំណាចនៃកុសលនិងអកុសល) មានសេចក្តីពន្យល់ថា ការប្រព្រឹត្តទៅដោយការបង្អោនទៅដោយភាពជាកុសលនិងអកុសល។ ម្យ៉ាងទៀត ការបង្អោនទៅនោះ គឺការកាន់យកនូវចំណែកនៃអារម្មណ៍ (គួរប្រាថ្នានិងមិនគួរប្រាថ្នា)។ គប្បីជ្រាបថា ការកាន់យកនូវចំណែកនៃអារម្មណ៍នោះ គឺជា «អាភោគៈ» (ការយកចិត្តទុកដាក់) ដែលជាហេតុនាំឲ្យមានការសម្បយុត្តនៃកុសលចិត្តជាមួយនឹងអលោភៈជាដើម និងការសម្បយុត្តនៃអកុសលចិត្តជាមួយនឹងលោភៈជាដើម ដូចជាក្នុងពាក្យជាដើមថា «sukhamiti cetaso ābhogo» (ការយកចិត្តទុកដាក់នៃចិត្តថាជាសុខ)។

ပဉ္စဝိညာဏာသာဘောဂါတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សេចក្តីអធិប្បាយបញ្ចវិញ្ញាណសាភោគកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၆. ဒွီဟိသီလေဟီတိကထာဝဏ္ဏနာ

៦. សេចក្តីអធិប្បាយទ្វីហិសីលេហិកថា

၅၈၇-၅၈၉. ခဏဘင်္ဂနိရောဓံ, န အပ္ပဝတ္တိနိရောဓံ, သီလဝီတိက္ကမနိရောဓံ ဝါ. ဝီတိက္ကမံ ဝိယာတိ ယထာ ဝီတိက္ကမေ ကတေ ဒုဿီလော, ဧဝံ နိရုဒ္ဓေပီတိ ဧဝံ ဝီတိက္ကမေန နိန္နာနံ သလ္လက္ခေန္တောတိ အတ္ထော.

៥៨៧-៥៨៩. ពាក្យថា «khaṇabhaṅganirodhaṃ» គឺសំដៅយកការរលត់ទៅនៃខណៈ (ខណភង្គនិរោធ) មិនមែនសំដៅយកការរលត់ទៅដោយមិនកើតឡើងទៀត (អប្បវត្តិកនិរោធ) ឬការរលត់ទៅនៃសីលដោយការកន្លង (សីលវីតិក្កមនិរោធ) ឡើយ។ ពាក្យថា «vītikkamaṃ viya» មានសេចក្តីថា ដូចជាកាលបើបុគ្គលធ្វើការកន្លងសីលហើយ ឈ្មោះថាជាអ្នកទ្រុស្តសីល យ៉ាងណាមិញ ទោះបីជាសីលរលត់ទៅដោយខណភង្គៈហើយក៏ដោយ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកទ្រុស្តសីល យ៉ាងនោះដែរ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយរបស់បុគ្គលដែលកំណត់ដឹងនូវការរលត់ទៅនៃខណៈ (នៃសីលចេតនា) ថាគ្មានសេចក្តីប្លែកគ្នាពីការកន្លងសីលឡើយ។

ဒွီဟိသီလေဟီတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សេចក្តីអធិប្បាយទ្វីហិសីលេហិកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၇. သီလံအစေတသိကန္တိကထာဝဏ္ဏနာ

៧. សេចក្តីអធិប្បាយសីលអចេតសិកកថា

၅၉၀-၅၉၄. ယေန သော သီလဝါယေဝ နာမ ဟောတီတိ ယေန စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တေန ဌိတေန ဥပစယေန အကုသလာဗျာကတစိတ္တသမင်္ဂီ သီလဝါယေဝ နာမ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. သေသမေတ္ထ ‘‘ဒါနံ အစေတသိက’’န္တိ ကထာယံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ, သာ ပန ကထာ မဂ္ဂိတဗ္ဗာ.

៥៩០-៥៩៤. ពាក្យថា «yena so sīlavāyeva nāma hoti» មានសេចក្តីពន្យល់ថា បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយអកុសលចិត្តនិងអព្យាកតចិត្ត ឈ្មោះថាជាអ្នកមានសីលពិតប្រាកដ ដោយសារការសន្សំ (ឧបចយៈ) នៃសីលដែលមិនប្រកបដោយចិត្ត (ចិត្តវិប្បយុត្ត) ដែលតាំងនៅ នេះជាបំណងរបស់បរវាទិ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ លោកពោលថា គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយក្នុង «ទានអចេតសិកកថា» ប៉ុន្តែគប្បីស្វែងរកមើលនូវកថានោះចុះ។

သီလံအစေတသိကန္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សេចក្តីអធិប្បាយសីលអចេតសិកកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၉. သမာဒါနဟေတုကထာဝဏ္ဏနာ

៩. សេចក្តីអធិប្បាយសមាទានហេតុកថា

၅၉၈-၆၀၀. သမာဒါနဟေတုကထာယံ \၁၀၀ ပုရိမကထာသဒိသမေဝါတိ ပရိဘောဂကထေကဒေသသဒိသတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

៥៩៨-៦០០. ក្នុងសមាទានហេតុកថានេះ ពាក្យថា «purimakathāsadisameva» (ដូចគ្នានឹងកថាមុនដែរ) គប្បីជ្រាបថា មានសេចក្តីដូចគ្នានឹងចំណែកមួយនៃបរិភោគកថា។

သမာဒါနဟေတုကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សេចក្តីអធិប្បាយសមាទានហេតុកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၁၁. အဝိညတ္တိဒုဿီလျန္တိကထာဝဏ္ဏနာ

១១. សេចក្តីអធិប្បាយអវិញ្ញត្តិទុស្សីល្យកថា

၆၀၃-၆၀၄. အာဏတ္တိယာ [Pg.95] စ ပါဏာတိပါတာဒီသု အင်္ဂပါရိပူရိန္တိ ဧကသ္မိံ ဒိဝသေ အာဏတ္တဿ အပရသ္မိံ ဒိဝသေ ပါဏာတိပါတံ ကရောန္တဿ တဒါ သာ အာဏတ္တိ ဝိညတ္တိံ ဝိနာယေဝ အင်္ဂံ ဟောတီတိ အဝိညတ္တိ ဒုဿီလျန္တိ အဓိပ္ပာယော.

៦០៣-៦០៤. ពាក្យថា «āṇattiyā ca pāṇātipātādīsu aṅgapāripūri» មានសេចក្តីពន្យល់ថា កាលបើបុគ្គលដែលគេបង្គាប់ក្នុងថ្ងៃមួយ ហើយទៅធ្វើបាណាតិបាតក្នុងថ្ងៃមួយទៀត ក្នុងខណៈដែលធ្វើបាណាតិបាតនោះ ការបង្គាប់នោះឯងជាអង្គ (នៃការសម្រេចកម្ម) ដោយវៀរចាកវិញ្ញត្តិ (វចីវិញ្ញត្តិ) ហេតុនោះ ការទ្រុស្តសីលដែលមិនមានវិញ្ញត្តិ (អវិញ្ញត្តិទុស្សីល្យៈ) ទើបមាន នេះជាបំណងរបស់បរវាទិ។

အဝိညတ္တိဒုဿီလျန္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សេចក្តីអធិប្បាយអវិញ្ញត្តិទុស្សីល្យកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

ဒသမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សេចក្តីអធិប្បាយវគ្គទីដប់ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

ဒုတိယော ပဏ္ဏာသကော သမတ္တော.

បណ្ណាសកៈទីពីរ ចប់បរិបូណ៌។

၁၁. ဧကာဒသမဝဂ္ဂေါ

១១. វគ្គទីដប់មួយ (ឯកាទសមវគ្គ)

၄. ဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ

៤. សេចក្តីអធិប្បាយញាណកថា

၆၁၄-၆၁၅. ဉာဏကထာယံ သေယျထာပိ မဟာသံဃိကာနန္တိ ပုဗ္ဗေ ဉာဏံအနာရမ္မဏန္တိကထာယံ (ကထာ. ၅၅၇ အာဒယော) ဝုတ္တေဟိ အန္ဓကေဟိ အညေ ဣဓ မဟာသံဃိကာ ဘဝေယျုံ. ယဒိ အညာဏေ ဝိဂတေတိအာဒိနာ ရာဂဝိဂမော ဝိယ ဝီတရာဂပညတ္တိယာ အညာဏဝိဂမော ဉာဏီပညတ္တိယာ ကာရဏန္တိ ဒဿေတိ. န ဟိ ဉာဏံ အဿ အတ္ထီတိ ဉာဏီ, အထ ခေါ အညာဏီပဋိပက္ခတော ဉာဏီတိ. ယသ္မာ ဉာဏပဋိလာဘေနာတိ ဧတ္ထ စ ဉာဏပဋိလာဘေန အညာဏဿ ဝိဂတတ္တာ သော ဉာဏီတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

៦១៤-៦១៥. ក្នុងញាណកថានេះ ពាក្យថា «seyyathāpi mahāsaṅghikānaṃ» សំដៅយកពួកមហាសង្ឃិកៈ ដែលជាពួកដទៃពីពួកអន្ធកៈដែលពោលហើយក្នុង «ញាណអនារម្មណកថា» មុននោះ។ ពាក្យថា «yadi aññāṇe vigate» ជាដើម លោកបង្ហាញថា ការប្រាសចាកអវិជ្ជា (អញ្ញាណវិគមៈ) ជាហេតុនៃការបញ្ញត្តិថា «អ្នកមានញាណ» (ញាណី) ដូចជាការប្រាសចាករាគៈ (រាគវិគមៈ) ជាហេតុនៃការបញ្ញត្តិថា «អ្នកប្រាសចាករាគៈ» (វីតរាគៈ) ដូច្នោះដែរ។ ព្រោះថា បុគ្គលមិនមែនឈ្មោះថា «ញាណី» ព្រោះតែមានញាណនោះទេ តែឈ្មោះថា «ញាណី» ព្រោះជាបដិបក្ខនឹងបុគ្គលដែលមិនមានញាណ (អញ្ញាណី) វិញ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងពាក្យថា «yasmā ñāṇapaṭilābhena» នេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីថា ព្រោះតែការបានញាណ នាំឲ្យការមិនមានញាណរលត់ទៅ បុគ្គលនោះទើបដល់នូវការហៅថា «ញាណី» (អ្នកមានញាណ)។

ဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សេចក្តីអធិប្បាយញាណកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၆. ဣဒံဒုက္ခန္တိကထာဝဏ္ဏနာ

៦. សេចក្តីអធិប្បាយឥទំទុក្ខកថា

၆၁၈-၆၂၀. ဣတရော ပန သကသမယေတိ ပရဝါဒီ အတ္တနော သမယေတိ အတ္ထော.

៦១៨-៦២០. ពាក្យថា «itaro pana sakasamaye» មានសេចក្តីថា បរវាទិ (មិនឃើញ) ក្នុងលទ្ធិរបស់ខ្លួន។

ဣဒံဒုက္ခန္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សេចក្តីអធិប្បាយឥទំទុក្ខកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၇. ဣဒ္ဓိဗလကထာဝဏ္ဏနာ

៧. សេចក្តីអធិប្បាយឥទ្ធិពលកថា

၆၂၁-၆၂၄. ကမ္မဿ [Pg.96] ဝိပါကဝသေန ဝါတိ နိရယံဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဟိ အဗ္ဗုဒါဒိပရိစ္ဆေဒေါ တာဒိသဿ ကမ္မဝိပါကဿ ဝသေန ဝုတ္တော. ဝဿဂဏနာယ ဝါတိ မနုဿေ စာတုမဟာရာဇိကာဒိဒေဝေ စ သန္ဓာယ. တေသဉှိ အသင်္ချေယမ္ပိ ကာလံ ဝိပါကဒါနသမတ္ထံ ကမ္မံ ဝဿဂဏနာယ ပရိစ္ဆိဇ္ဇတီတိ.

៦២១-៦២៤. ពាក្យថា «kammassa vipākavasena vā» (ឬដោយអំណាចនៃផលនៃកម្ម) លោកពោលសំដៅយកតែនរកប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថាក្នុងនរកនោះ ការកំណត់អាយុមានអព្វុទនរកជាដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃផលនៃកម្មបែបនោះ។ ពាក្យថា «vassagaṇanāya vā» (ឬដោយការរាប់ឆ្នាំ) លោកពោលសំដៅយកមនុស្សនិងទេវតាជាន់ចាតុមហារាជិកាជាដើម។ ព្រោះថាកម្មដែលសមគួរនឹងឲ្យផលអស់កាលសូម្បីតែអសង្ខេយ្យនៃមនុស្សនិងទេវតាទាំងនោះ តែងត្រូវបានកំណត់ដោយការរាប់ចំនួនឆ្នាំ។

ဣဒ္ဓိဗလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សេចក្តីអធិប្បាយឥទ្ធិពលកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၈. သမာဓိကထာဝဏ္ဏနာ

៨. សេចក្តីអធិប្បាយសមាធិកថា

၆၂၅-၆၂၆. သမာဓာနဋ္ဌေနာတိ သမံ ဌပနဋ္ဌေန သမာဓိ နာမ စေတသိကန္တရံ အတ္ထီတိ အဂ္ဂဟေတွာတိ အတ္ထော. ဆလေနာတိ ဧကစိတ္တက္ခဏိကတ္တေ စက္ခုဝိညာဏဿ စ ဈာနစိတ္တဿ စ န ကောစိ ဝိသေသောတိ ဧတေန သာမညမတ္တေနာတိ အဓိပ္ပာယော.

៦២៥-៦២៦. ពាក្យថា «samādhānaṭṭhena» មានសេចក្តីថា ដោយមិនបានកាន់យកថា មានចេតសិកផ្សេងមួយឈ្មោះថា សមាធិ (គឺឯកគ្គតា) ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងតាំងមាំស្មើគ្នា។ ពាក្យថា «chalena» (ដោយឧបាយកល) មានសេចក្តីពន្យល់របស់អដ្ឋកថាចារ្យថា កាលបើមានសភាវៈកើតឡើងក្នុងមួយខណៈចិត្តដូចគ្នា សមាធិក្នុងចក្ខុវិញ្ញាណនិងសមាធិក្នុងឈានចិត្ត មិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាអ្វីឡើយ លោកពោលដោយភាពដូចគ្នាត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ។

သမာဓိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សេចក្តីអធិប្បាយសមាធិកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၉. ဓမ္မဋ္ဌိတတာကထာဝဏ္ဏနာ

៩. សេចក្តីអធិប្បាយធម្មដ្ឋិតិតាកថា

၆၂၇. အနန္တရပစ္စယတဉ္စေဝါတိ အဝိဇ္ဇာ သင်္ခါရာနံ အနန္တရပစ္စယော အဝိဇ္ဇာယ ယာ ဌိတတာ တတော ဟောတိ, တာယ ဌိတတာယ အနန္တရပစ္စယဘာဝသင်္ခါတာ ဌိတတာ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. အနန္တရပစ္စယဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ အညမညပစ္စယဘာဝရဟိတဿ ဧကဿ ပစ္စယဿ ဒဿနတ္ထန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေန ဟိ သဗ္ဗော တာဒိသော ပစ္စယော ဒဿိတော ဟောတီတိ. အညမညပစ္စယတဉ္စာတိ အဝိဇ္ဇာ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယော, သင်္ခါရာ စ အဝိဇ္ဇာယ. တတ္ထ အဝိဇ္ဇာယ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယဘာဝသင်္ခါတာယ ဌိတတာယ သင်္ခါရာနံ အဝိဇ္ဇာယ ပစ္စယဘာဝသင်္ခါတာ ဌိတတာ ဟောတိ, တဿာ စ ဣတရာတိ အဓိပ္ပာယော.

៦២៧. ពាក្យថា «anantarapaccayatañceva» មានសេចក្តីពន្យល់ថា អវិជ្ជាជាអនន្តរបច្ច័យនៃសង្ខារទាំងឡាយ ភាពជាទីតាំង (ឋិតតា) នៃអវិជ្ជាណា ភាពជាទីតាំងនោះរមែងមានអំពីអនន្តរបច្ច័យនោះ ព្រោះតែភាពជាទីតាំងនោះ ភាពជាទីតាំងដែលពោលគឺភាពជាអនន្តរបច្ច័យទើបមាន នេះជាបំណងរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ការកាន់យកនូវអនន្តរបច្ច័យក្នុងទីនេះ គឺដើម្បីបង្ហាញនូវបច្ច័យតែមួយដែលវៀរចាកភាពជាអញ្ញមញ្ញបច្ច័យ។ ព្រោះថា កាលបើបង្ហាញនូវបច្ច័យមួយនោះហើយ បច្ច័យទាំងអស់ដែលមានសភាវៈបែបនោះ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានបង្ហាញហើយដែរ។ ពាក្យថា «aññamaññapaccayatañca» មានសេចក្តីពន្យល់ថា អវិជ្ជាជាបច្ច័យនៃសង្ខារទាំងឡាយ និងសង្ខារទាំងឡាយក៏ជាបច្ច័យនៃអវិជ្ជាដែរ។ ក្នុងអវិជ្ជានិងសង្ខារទាំងនោះ ព្រោះតែភាពជាទីតាំងដែលពោលគឺភាពជាបច្ច័យនៃអវិជ្ជាដល់សង្ខារទាំងឡាយ ភាពជាទីតាំងដែលពោលគឺភាពជាបច្ច័យនៃសង្ខារទាំងឡាយដល់អវិជ្ជាក៏មាន និងព្រោះតែភាពជាទីតាំងនៃសង្ខារទាំងឡាយនោះ ភាពជាទីតាំងនៃអវិជ្ជាម្ខាងទៀតក៏មាន។

ဓမ္မဋ္ဌိတတာကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សេចក្តីអធិប្បាយធម្មដ្ឋិតិតាកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၁၀. အနိစ္စတာကထာဝဏ္ဏနာ

១០. សេចក្តីអធិប្បាយអនិច្ចតាកថា

၆၂၈. ရူပါဒယော [Pg.97] ဝိယ ပရိနိပ္ဖန္နာတိ ရူပါဒီဟိ သဟ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဇ္ဈနတော ပရိနိပ္ဖန္နာတိ အတ္ထော. အနိစ္စတာဝိဘာဂါနုယုဉ္ဇနဝသေနာတိ တီသု ဒဏ္ဍေသု ဒဏ္ဍဝေါဟာရော ဝိယ တီသု လက္ခဏေသု အနိစ္စတာဝေါဟာရော ဟောတီတိ တဿာ ဝိဘာဂါနုယုဉ္ဇနဝသေနာတိ ဝဒန္တိ.

៦២៨. ពាក្យថា «rūpādayo viya parinipphannā» មានសេចក្តីថា ជាធម៌សម្រេចហើយ (បរិនិប្ផន្នៈ) ព្រោះកើតឡើងនិងរលត់ទៅជាមួយគ្នានឹងរូបជាដើម។ ពាក្យថា «aniccatāvibhāgānuyuñjanavasenā» លោកពោលថា ដូចជាការហៅថា «ឈើច្រត់បី» ក្នុងឈើច្រត់បីដើម យ៉ាងណាមិញ ការហៅថា «អនិច្ចតា» ក្នុងលក្ខណៈទាំងបីក៏យ៉ាងនោះដែរ លោកពោលដោយអំណាចនៃការសួរដេញដោលនូវការបែងចែកនៃអនិច្ចតានោះ។

အနိစ္စတာကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សេចក្តីអធិប្បាយអនិច្ចតាកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

ဧကာဒသမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សេចក្តីអធិប្បាយវគ្គទីដប់មួយ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၁၂. ဒွါဒသမဝဂ္ဂေါ

១២. វគ្គទីដប់ពីរ (ទ្វាទសមវគ្គ)

၁. သံဝရောကမ္မန္တိကထာဝဏ္ဏနာ

១. សេចក្តីអធិប្បាយសំវរោកម្មកថា

၆၃၀-၆၃၂. ဝိပါကဒွါရန္တိ ဘဝင်္ဂမနံ ဝဒတိ. ကမ္မဒွါရန္တိ ကုသလာကုသလမနံ.

៦៣០-៦៣២. ពាក្យថា «vipākadvāra» សំដៅយកភវង្គចិត្ត។ ពាក្យថា «kammadvāra» សំដៅយកកុសលចិត្តនិងអកុសលចិត្ត។

သံဝရောကမ္မန္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សេចក្តីអធិប្បាយសំវរោកម្មកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၂. ကမ္မကထာဝဏ္ဏနာ

២. សេចក្តីអធិប្បាយកម្មកថា

၆၃၃-၆၃၅. အဗျာကတံ သန္ဓာယ ပဋိက္ခေပေါတိ သကသမယလက္ခဏေန ပဋိက္ခေပေါ ကတောတိ ဝဒန္တိ. အဝိပါကစေတနာယ သရူပေန ဒဿိတာယ သဝိပါကာပိ ဒဿိတာယေဝ နာမ ဟောတီတိ မညမာနော အာဟ ‘‘သဝိပါကာဝိပါကစေတနံ သရူပေန ဒဿေတု’’န္တိ.

៦៣៣-៦៣៥. ពាក្យថា «abyākataṃ sandhāya paṭikkhepo» លោកពោលថា ការបដិសេធត្រូវបានធ្វើឡើងដោយលក្ខណៈនៃលទ្ធិរបស់ខ្លួន (សកសម័យ)។ លោកយល់ឃើញថា កាលបើអវិបាកចេតនា (ចេតនាដែលមិនមានវិបាក គឺអព្យាកតចេតនា) ត្រូវបានបង្ហាញដោយសភាវៈពិតហើយ សូម្បីតែសវិបាកចេតនា (ចេតនាដែលមានវិបាក គឺកុសលនិងអកុសលចេតនា) ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានបង្ហាញហើយដែរ ទើបពោលថា «savipākāvipākacetanaṃ sarūpena dassetuṃ» (ដើម្បីបង្ហាញនូវសវិបាកចេតនានិងអវិបាកចេតនាដោយសភាវៈពិត)។

ကမ္မကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សេចក្តីអធិប្បាយកម្មកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၃. သဒ္ဒေါဝိပါကောတိကထာဝဏ္ဏနာ

៣. សេចក្តីអធិប្បាយសទ្ទោវិបាកកថា

၆၃၆-၆၃၇. ကမ္မသမုဋ္ဌာနာ အရူပဓမ္မာဝါတိအာဒိနာ ကမ္မသမုဋ္ဌာနေသု စက္ခာဒီသုပိ ဝိပါကဝေါဟာရော နတ္ထိ, ကော ပန ဝါဒေါ အကမ္မသမုဋ္ဌာနေ သဒ္ဒေတိ ဒဿေတိ.

៦៣៦-៦៣៧. ពាក្យថា «kammasamuṭṭhānā arūpadhammā vā» ជាដើម លោកបង្ហាញថា សូម្បីតែក្នុងចក្ខុជាដើមដែលមានកម្មជាសមុដ្ឋាន ក៏មិនមានការហៅថា «វិបាក» ឡើយ ចំណែកឯសទ្ទរូបដែលមិនមានកម្មជាសមុដ្ឋាន តើនឹងត្រូវពោលថាជាវិបាកដូចម្តេចបាន។

သဒ္ဒေါဝိပါကောတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សេចក្តីអធិប្បាយសទ្ទោវិបាកកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၄. သဠာယတနကထာဝဏ္ဏနာ

៤. សេចក្តីអធិប្បាយសឡាយតនកថា

၆၃၈-၆၄၀. တသ္မာ [Pg.98] ဝိပါကောတိ အဝိသေသေန သဠာယတနံ ဝိပါကောတိ ယေသံ လဒ္ဓီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

៦៣៨-៦៤០. ពាក្យថា «tasmā vipāko» មានសេចក្តីពន្យល់ថា សឡាយតនៈទាំងអស់ជាវិបាក ដោយមិនមានការបែងចែកជាពិសេស នេះជាលទ្ធិរបស់ពួកបរវាទិណា លោកសំដៅយកពួកបរវាទិនោះ។

သဠာယတနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សេចក្តីអធិប្បាយសឡាយតនកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၅. သတ္တက္ခတ္တုပရမကထာဝဏ္ဏနာ

៥. សេចក្តីអធិប្បាយសត្តក្ខត្តុបរមកថា

၆၄၁-၆၄၅. သတ္တက္ခတ္တုပရမတာနိယတောတိ သတ္တက္ခတ္တုပရမတာယ နိယတော. ဣမံ ဝိဘာဂန္တိ ဣမံ ဝိသေသံ. တွံ ပနဿ နိယာမံ ဣစ္ဆသီတိ အဝိနိပါတဓမ္မတာဖလပ္ပတ္တီဟိ အညသ္မိံ သတ္တက္ခတ္တုပရမဘာဝေ စ နိယာမံ ဣစ္ဆသီတိ အတ္ထော.

៦៤១-៦៤៥. ពាក្យថា «sattakkhattuparamatāniyato» គឺទៀងទាត់ក្នុងភាពជាសត្តក្ខត្តុបរមៈ។ ពាក្យថា «imaṃ vibhāgaṃ» គឺនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានេះ។ ពាក្យថា «tvaṃ panassa niyāmaṃ icchasi» មានសេចក្តីថា អ្នកចង់បានការកំណត់ដ៏ទៀងទាត់ក្នុងភាពជាសត្តក្ខត្តុបរមៈដទៃទៀត ក្រៅពីភាពជាអ្នកមានសភាវៈមិនធ្លាក់ចុះ (អវិនិបាតធម្មតា) និងការសម្រេចផល។

အာနန္တရိယာဘာဝန္တိ ယေန သော ဓမ္မာဘိသမယေန ဘဗ္ဗော နာမ ဟောတိ, တဿ အာနန္တရိယကမ္မဿ အဘာဝန္တိ အတ္ထော, ပုဂ္ဂလဿ ဝါ အာနန္တရိယဘာဝဿ အဘာဝန္တိ. ကိံ ပန သော အန္တရာဓမ္မံ အဘိသမိဿတီတိ? ကေစိ ဝဒန္တိ ‘‘သတ္တက္ခတ္တုပရမော သတ္တမံ ဘဝံ နာတိက္ကမတိ, ဩရတော ပန နတ္ထိ ပဋိသေဓော’’တိ. အပရေ ‘‘ယော ဘဂဝတာ ဉာဏဗလေန ဗျာကတော, တဿ အန္တရာ အဘိသမယော နာမ နတ္ထိ, တထာပိ ဘဝနိယာမဿ ကဿစိ အဘာဝါ ဘဗ္ဗောတိ ဝုစ္စတိ. ယထာ ကုသလာ အဘိညာစေတနာ ကဒါစိ ဝိပါကံ အဒဒမာနာပိ သတိ ကာရဏေ ဒါတုံ ဘဗ္ဗတာယ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာ နာမ, တထာ ဣန္ဒြိယာနံ မုဒုတာယ သတ္တက္ခတ္တုပရမော, န နိယာမသဗ္ဘာဝါ နာပိ ဘဂဝတာ ဗျာကတတ္တာ, န စ ဣန္ဒြိယမုဒုတာ အဘဗ္ဗတာကရော ဓမ္မောတိ န သော အဘဗ္ဗော နာမ. အဘဗ္ဗတာကရဓမ္မာဘာဝတော စေတ္ထ အဘဗ္ဗတာ ပဋိသေဓိတာ, န ပန အန္တရာ အဘိသမေတုံ ဘဗ္ဗတာ ဝုတ္တာ. ယဒိ စ သတ္တက္ခတ္တုပရမော အန္တရာ အဘိသမေယျ, ကောလံကောလော သိယာ’’တိ. ဝိသေသံ ပန အကတွာ ဘဗ္ဗသဘာဝတာယ ဘဗ္ဗောတိ ဝတ္တုံ ယုတ္တံ. န ဘဝနိယာမကံ ကိဉ္စီတိ ဧတ္ထ ပဿိတွာတိ ဝစနသေသော, ဗျာကရောတီတိ ဝါ သမ္ဗန္ဓော.

ពាក្យថា «ānantariyābhāvaṃ» មានសេចក្តីថា ការមិនមាននូវអានន្តរិយកម្ម ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យបុគ្គលនោះមិនគួរដល់ការត្រាស់ដឹងធម៌ (ធម្មាភិសម័យ) ឬមានសេចក្តីថា ការមិនមាននូវភាពជាបុគ្គលធ្វើអានន្តរិយកម្ម។ ចុះបុគ្គលនោះនឹងត្រាស់ដឹងធម៌ក្នុងរវាង (នៃភពទាំង ៧) ឬយ៉ាងណា? ពួកអាចារ្យខ្លះ (ពួកអភយគិរីវាសី) ពោលថា «សត្តក្ខត្តុបរមបុគ្គល រមែងមិនកន្លងភពទីប្រាំពីរឡើយ ប៉ុន្តែការហាមឃាត់ក្នុងរវាងភពទាំងនោះ មិនមានឡើយ»។ ពួកអាចារ្យដទៃទៀត (ពួកបទការៈ) ពោលថា «បុគ្គលណាដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ព្យាករហើយដោយកម្លាំងនៃញាណ ការត្រាស់ដឹងធម៌ក្នុងរវាងភពទាំងនោះនៃបុគ្គលនោះ មិនមានឡើយ ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ព្រោះតែមិនមានធម៌ណាមួយដែលជាគ្រឿងកំណត់ភព បុគ្គលនោះទើបឈ្មោះថាជាអ្នកគួរដល់ការត្រាស់ដឹងធម៌។ ដូចជាកុសលអភិញ្ញាចេតនា សូម្បីតែមិនឲ្យផលក្នុងកាលខ្លះ ក៏ឈ្មោះថាជាវិបាកធម្មធម៌ (ធម៌មានការឲ្យផលជាសភាវៈ) ព្រោះភាពជាធម៌គួរដល់ការឲ្យផលកាលបើមានហេតុ យ៉ាងណាមិញ សត្តក្ខត្តុបរមបុគ្គលក៏យ៉ាងនោះដែរ ឈ្មោះថាជាសត្តក្ខត្តុបរមៈ ព្រោះតែភាពទន់ខ្សោយនៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ មិនមែនព្រោះតែមានការកំណត់ភពដ៏ទៀងទាត់ ឬព្រោះតែព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ព្យាករនោះឡើយ ហើយភាពទន់ខ្សោយនៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ ក៏មិនមែនជាធម៌ធ្វើឲ្យមិនគួរដល់ការត្រាស់ដឹងធម៌ដែរ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះមិនមែនឈ្មោះថាជាអ្នកមិនគួរដល់ការត្រាស់ដឹងធម៌ឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បដិសេធភាពជាអ្នកមិនគួរដល់ការត្រាស់ដឹងធម៌ ព្រោះតែមិនមានធម៌ដែលធ្វើឲ្យមិនគួរដល់ការត្រាស់ដឹងធម៌ ប៉ុន្តែមិនបានត្រាស់ថាជាអ្នកគួរដល់ការត្រាស់ដឹងធម៌ក្នុងរវាងភពទាំងនោះឡើយ។ ប្រសិនបើសត្តក្ខត្តុបរមបុគ្គលត្រាស់ដឹងធម៌ក្នុងរវាងភពទាំងនោះ បុគ្គលនោះក៏គប្បីជាកោលំកោលបុគ្គលវិញ»។ ប៉ុន្តែ ការមិនធ្វើសេចក្តីប្លែកគ្នា ហើយពោលថាជាអ្នកគួរដល់ការត្រាស់ដឹងធម៌ ព្រោះមានសភាវៈគួរដល់ការត្រាស់ដឹងធម៌នោះ ទើបជាការសមគួរ។ ក្នុងពាក្យថា «na bhavaniyāmakaṃ kiñci» នេះ មានពាក្យដែលសេសសល់គឺ «passitvā» (ឃើញហើយ) ឬគប្បីភ្ជាប់សេចក្តីទៅនឹងពាក្យថា «byākaroti» (រមែងមិនព្យាករ)។

သတ္တက္ခတ္တုပရမကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សេចក្តីអធិប្បាយសត្តក្ខត្តុបរមកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

ဒွါဒသမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សេចក្តីអធិប្បាយវគ្គទីដប់ពីរ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၁၃. တေရသမဝဂ္ဂေါ

១៣. វគ្គទីដប់បី (តេរសមវគ្គ)

၁. ကပ္ပဋ္ဌကထာဝဏ္ဏနာ

១. សេចក្តីអធិប្បាយកប្បដ្ឋកថា

၆၅၄-၆၅၇. ကပ္ပဋ္ဌကထာယံ [Pg.99] ဟေဋ္ဌာတိ ဣဒ္ဓိဗလကထာယံ.

៦៥៤-៦៥៧. ក្នុងកប្បដ្ឋកថានេះ ពាក្យថា «heṭṭhā» (ខាងក្រោម) គឺសំដៅយកសេចក្តីដែលពោលហើយក្នុងឥទ្ធិពលកថា។

ကပ္ပဋ္ဌကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សេចក្តីអធិប្បាយកប្បដ្ឋកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၃. အနန္တရာပယုတ္တကထာဝဏ္ဏနာ

៣. សេចក្តីអធិប្បាយអនន្តរាបយុត្តកថា

၆၆၀-၆၆၂. အနန္တရာပယုတ္တကထာယံ အာနန္တရိယံ ပယုတ္တံ ဧတေနာတိ အနန္တရာပယုတ္တောတိ အာနန္တရိယေ အနန္တရာသဒ္ဒံ အာရောပေတွာ အဋ္ဌကထာယံ အတ္ထော ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ‘‘အနန္တရပယုတ္တော’’တိပိ ပါဠိ ဒိဿတိ.

៦៦០-៦៦២. ក្នុងអនន្តរាបយុត្តកថា ពាក្យថា «អនន្តរាបយុត្តោ» (អ្នកដែលត្រូវគេប្រើឱ្យធ្វើអនន្តរិយកម្ម) គឺបានដល់ បុគ្គលនេះត្រូវគេប្រើឱ្យធ្វើអនន្តរិយកម្ម ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «អនន្តរាបយុត្តោ»។ គប្បីជ្រាបថា សេចក្តីនេះ លោកពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថា ដោយការបង្អោនពាក្យថា «អនន្តរា» ទៅក្នុងអនន្តរិយកម្ម។ សូម្បីតែបាឡីថា «អនន្តរបយុត្តោ» ក៏មានប្រាកដដែរ។

အနန္တရာပယုတ္တကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីអនន្តរាបយុត្តកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၄. နိယတဿနိယာမကထာဝဏ္ဏနာ

៤. ការពន្យល់អំពីនិយតស្សនិយាមកថា

၆၆၃-၆၆၄. သေသာ တေဘူမကဓမ္မာ အနိယတာ နာမာတိ ဧတ္ထ အပ္ပတ္တနိယာမာနံ ဓမ္မေ သန္ဓာယ ‘‘တေဘူမကဓမ္မာ’’တိ အာဟ. ဧတေဝ ဟိ သန္ဓာယ ‘‘တေဟိ သမန္နာဂတောပိ အနိယတောယေဝါ’’တိ ဝုတ္တန္တိ. ဣတိ ဣမံ ဝေါဟာရမတ္တံ ဂဟေတွာ ‘‘နိယတော ဗောဓိသတ္တော ပစ္ဆိမဘဝိကော ဘဗ္ဗော ဓမ္မံ အဘိသမေတုံ ဩက္ကမိတု’’န္တိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘နိယာမံ ဩက္ကမတီ’’တိ ယေသံ လဒ္ဓီတိ အတ္ထယောဇနာ. ဧဝံ ပန ဝေါဟာရမတ္တသဗ္ဘာဝေါ ‘‘နိယတော’’တိ ဝစနဿ, ဓမ္မံ အဘိသမေတုံ ဘဗ္ဗတာ စ ‘‘နိယာမံ ဩက္ကမတီ’’တိ ဝစနဿ ကာရဏဘာဝေန ဝုတ္တာ ဟောတိ, ဘဗ္ဗတာယေဝ ပန ဥဘယဿပိ ကာရဏန္တိ ယုတ္တံ. အညေနာတိ ယဒိ နိယတော နိယာမံ ဩက္ကမေယျ, မိစ္ဆတ္တနိယတော သမ္မတ္တနိယာမံ, သမ္မတ္တနိယတော ဝါ မိစ္ဆတ္တနိယာမံ ဩက္ကမေယျ, န စ တံ အတ္ထီတိ ဒဿနတ္ထန္တိ အတ္ထော.

៦៦៣-៦៦៤. ក្នុងបទថា «សេសា តេភូមកធម្មា អនិយតា នាម» នេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យសំដៅយកធម៌ក្នុងភូមិទាំង ៣ របស់បុគ្គលទាំងឡាយដែលមិនទាន់ដល់នូវនិយាម ទើបពោលថា «តេភូមកធម៌»។ ព្រោះថាលោកសំដៅយកធម៌របស់បុគ្គលដែលមិនទាន់ដល់នូវនិយាមទាំងនោះឯង ទើបពោលថា «ទោះបីជាបុគ្គលប្រកបដោយធម៌ទាំងនោះ ក៏នៅតែជាអនិយតបុគ្គលដដែល»។ ការផ្គុំសេចក្តីគប្បីធ្វើឡើងយ៉ាងនេះថា៖ លទ្ធិរបស់ពួកបរវាទិមានយ៉ាងនេះថា «ព្រះពោធិសត្វជានិយតបុគ្គលក្នុងភពចុងក្រោយ ជាអ្នកគួរដើម្បីត្រាស់ដឹងធម៌ ចុះកាន់ (អរិយមគ្គ)» ដោយកាន់យកត្រឹមតែវោហារនេះ ហើយមានអធិប្បាយថា «ចុះកាន់និយាម»។ ក៏ប៉ុន្តែ កាលបើពោលយ៉ាងនេះ ភាពមាននៃត្រឹមតែវោហារនោះ ឈ្មោះថាជាហេតុនៃពាក្យថា «និយតោ» ហើយភាពជាអ្នកគួរដើម្បីត្រាស់ដឹងធម៌ ក៏ឈ្មោះថាជាហេតុនៃពាក្យថា «និយាមំ ឱក្កមតិ» ប៉ុន្តែការដែលពោលថា «ភាពជាអ្នកគួរ (ភព្វភាព) នោះឯង ជាហេតុនៃពាក្យទាំងពីរ» ទើបជាការត្រឹមត្រូវ។ បទថា «អញ្ញេន» មានសេចក្តីថា ដើម្បីបង្ហាញថា ប្រសិនបើនិយតបុគ្គលចុះកាន់និយាមមែននោះ មិច្ឆត្តនិយតបុគ្គលក៏គប្បីចុះកាន់សម្មត្តនិយាម ឬសម្មត្តនិយតបុគ្គលក៏គប្បីចុះកាន់មិច្ឆត្តនិយាមដែរ ប៉ុន្តែការចុះកាន់បែបនោះមិនមានឡើយ។

နိယတဿနိယာမကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីនិយតស្សនិយាមកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၈. အသာတရာဂကထာဝဏ္ဏနာ

៨. ការពន្យល់អំពីអសាតរាគកថា

၆၇၄. အသာတရာဂကထာယံ [Pg.100] ‘‘အဟော ဝတ မေ ဧတဒေဝ ဘဝေယျာ’’တိ ရဇ္ဇနာတိ ဣမိနာ ဧဝံ ပဝတ္တမာနောယေဝ လောဘော ဣဓ ‘‘ရာဂေါ’’တိ အဓိပ္ပေတော, န အညထာတိ ဒဿေတိ.

៦៧៤. ក្នុងអសាតរាគកថានេះ លោកបង្ហាញថា លោភៈដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈប្រាថ្នាយ៉ាងនេះថា «ឱហ្ន៎! ធ្វើម្តេចហ្ន៎ របស់នេះគប្បីមានដល់យើង» នេះឯង ដែលលោកមានបំណងសំដៅយកថា «រាគៈ» ក្នុងអសាតរាគកថានេះ មិនមែនសំដៅយកលោភៈដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈផ្សេងពីនេះឡើយ។

၆၇၅. သုတ္တေ ပနာတိ ဧတဿ ‘‘အဓိပ္ပာယော’’တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော.

៦៧៥. បទថា «សុត្តេ បន» នេះ មានការភ្ជាប់ទាក់ទងជាមួយនឹងបទថា «អធិប្បាយោ» នេះ។

အသာတရာဂကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីអសាតរាគកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၉. ဓမ္မတဏှာအဗျာကတာတိကထာဝဏ္ဏနာ

៩. ការពន្យល់អំពីធម្មតណ្ហាអព្យាកតាតិកថា

၆၇၆-၆၈၀. ယသ္မာ ဓမ္မတဏှာတိ ဝုတ္တာ, တသ္မာ အဗျာကတာတိ ကုသလေသု ဓမ္မေသု လောကုတ္တရေသု ဝါ သဗ္ဗေသု တဏှာ ‘‘ဓမ္မတဏှာ’’တိ ဂဟေတွာ ယသ္မာ သာ တဏှာ, တသ္မာ ကုသလာ န ဟောတိ, ယသ္မာ ပန ဓမ္မေ ပဝတ္တာ, တသ္မာ အကုသလာ န ဟောတီတိ အဗျာကတာတိ လဒ္ဓီတိ ဒဿေတိ. တီဟိ ကောဋ္ဌာသေဟိ ဆပိ တဏှာ သံခိပိတွာ ဒဿိတာ, တသ္မာ ဓမ္မတဏှာပိ ကာမတဏှာဒိဘာဝတော န အဗျာကတာတိ အဓိပ္ပာယော.

៦៧៦-៦៨០. លោកបង្ហាញថា លទ្ធិ (របស់បរវាទិ) ដែលយល់ថា «ព្រោះហេតុតែលោកហៅថា ធម្មតណ្ហា ហេតុនោះ ទើបជាអព្យាក្រឹត» នោះ គឺដោយកាន់យកសេចក្តីថា តណ្ហាក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ ឬក្នុងលោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយទាំងអស់ ឈ្មោះថា «ធម្មតណ្ហា» ហើយព្រោះហេតុតែធម្មតណ្ហានោះជាតណ្ហា ហេតុនោះ ទើបមិនមែនជាកុសល ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែធម្មតណ្ហានោះប្រព្រឹត្តទៅក្នុងធម៌ (មានកុសលធម៌ជាដើម) ហេតុនោះ ទើបមិនមែនជាអកុសល ទើបជាអព្យាក្រឹត។ ប៉ុន្តែ ព្រោះថាតណ្ហាទាំង ៦ យ៉ាង លោកសង្ខេបបង្ហាញដោយចំណែកទាំង ៣ (មានកាមតណ្ហាជាដើម) រួចហើយ ហេតុនោះ សូម្បីតែធម្មតណ្ហាក៏មិនមែនជាអព្យាក្រឹតដែរ ព្រោះមានសភាវៈជាកាមតណ្ហាជាដើម នេះជាអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។

ဓမ္မတဏှာအဗျာကတာတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីធម្មតណ្ហាអព្យាកតាតិកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

တေရသမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីវគ្គទីដប់បី ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၁၄. စုဒ္ဒသမဝဂ္ဂေါ

១៤. វគ្គទីដប់បួន

၁. ကုသလာကုသလပဋိသန္ဒဟနကထာဝဏ္ဏနာ

១. ការពន្យល់អំពីកុសលាកុសលបដិសន្ធហនកថា

၆၈၆-၆၉၀. တန္တိ ကုသလံ အကုသလဉ္စာတိ ဝိသုံ သမ္ဗန္ဓော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တံ ဥဘယန္တိ ဝါ ဝစနသေသော. ပဋိသန္ဒဟတီတိ ဃဋေတိ, အနန္တရံ ဥပ္ပာဒေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

៦៨៦-៦៩០. គប្បីជ្រាបការភ្ជាប់បទដោយឡែកពីគ្នាថា បទថា «តំ» នោះ គឺភ្ជាប់ជាមួយបទថា «កុសលំ» ខ្លះ «អកុសលញ្ច» ខ្លះ។ មួយម៉្យាងទៀត ពាក្យដែលសេសសល់គឺ «តំ ឧភយំ» (ធម៌ទាំងពីរនោះ)។ បទថា «បដិសន្ធហតិ» មានន័យថា ភ្ជាប់គ្នា ឬធ្វើឱ្យកើតឡើងក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ (ដោយគ្មានចន្លោះ) នេះជាពាក្យដែលលោកពោលទុក។

ကုသလာကုသလပဋိသန္ဒဟနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីកុសលាកុសលបដិសន្ធហនកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၂. သဠာယတနုပ္ပတ္တိကထာဝဏ္ဏနာ

២. ការពន្យល់អំពីសឡាយតនុប្បត្តិកថា

၆၉၁-၆၉၂. ကေစိ [Pg.101] ဝါဒိနော ‘‘အင်္ကုရေ သာခါဝိဋပါဒိသမ္ပန္နာနံ ရုက္ခာဒီနံ ဗီဇမတ္တံ အာဝိဘာဝံ ဂစ္ဆတီ’’တိ ဝဒန္တီတိ တေသံ ဝါဒံ နိဒဿနံ ကရောန္တော အာဟ ‘‘သမ္ပန္နသာခါဝိဋပါန’’န္တိအာဒိ.

៦៩១-៦៩២. ពួកវាទីខ្លះ (មានពួកកាបិលគ្រូជាដើម) តែងពោលថា «គ្រាប់ពូជតែម្យ៉ាងរបស់ដើមឈើជាដើម ដែលបរិបូណ៌ដោយពន្លក មែក និងខ្នែងជាដើម តែងដល់នូវការប្រាកដឡើង» ព្រះសង្គហការាចារ្យ កាលនឹងធ្វើនូវលទ្ធិរបស់ពួកវាទីទាំងនោះឱ្យជាឧទាហរណ៍ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «សម្បន្នសាខាវិដបានំ»។

သဠာယတနုပ္ပတ္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីសឡាយតនុប្បត្តិកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၃. အနန္တရပစ္စယကထာဝဏ္ဏနာ

៣. ការពន្យល់អំពីអនន្តរបច្ចយកថា

၆၉၃-၆၉၇. စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သောတဝိညာဏန္တိ ဧတ္ထ ‘‘လဒ္ဓိဝသေန ပဋိဇာနာတီ’’တိ အနန္တရုပ္ပတ္တိံ သလ္လက္ခေန္တောပိ န သော စက္ခုမှိ ရူပါရမ္မဏံ သောတဝိညာဏံ ဣစ္ဆတိ, အထ ခေါ သောတမှိယေဝ သဒ္ဒါရမ္မဏန္တိ အနန္တရူပလဒ္ဓိဝသေန အာပန္နတ္တာ ‘‘ပဋိဇာနာတီ’’တိ ယုတ္တံ ဝတ္တုံ.

៦៩៣-៦៩៧. ក្នុងវាក្យថា «ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ សោតវិញ្ញាណំ» នេះ ត្រង់បទថា «ទទួលស្គាល់ដោយអំណាចនៃលទ្ធិ» នោះ ទោះបីជាបរវាទិនោះដឹងច្បាស់នូវការកើតឡើងក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ (នៃសោតវិញ្ញាណក្នុងលំដាប់នៃចក្ខុវិញ្ញាណ) ក៏ដោយ ក៏គាត់មិនបានប្រាថ្នាសោតវិញ្ញាណដែលមានរូបារម្មណ៍ក្នុងចក្ខុបសាទឡើយ តែគាត់ប្រាថ្នាសោតវិញ្ញាណដែលមានសទ្ទារម្មណ៍ក្នុងសោតបសាទប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ការដែលពោលថា «ទទួលស្គាល់» ព្រោះតែការដល់នូវការបានសោតវិញ្ញាណក្នុងលំដាប់នៃចក្ខុវិញ្ញាណ ទើបជាការត្រឹមត្រូវ។

အနန္တရပစ္စယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីអនន្តរបច្ចយកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၄. အရိယရူပကထာဝဏ္ဏနာ

៤. ការពន្យល់អំពីអរិយរូបកថា

၆၉၈-၆၉၉. သမ္မာဝါစာဒိ ရူပံ မဂ္ဂေါ စာတိ ဣစ္ဆန္တော ‘‘အရိယရူပ’’န္တိပိ ဝဒတိ.

៦៩៨-៦៩៩. បរវាទិដែលប្រាថ្នាថា សម្មាវាចាជាដើម ជាសភាវរូបផង ជាមគ្គផង តែងពោលថា «អរិយរូប» ដូច្នេះខ្លះ។

အရိယရူပကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីអរិយរូបកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၅. အညောအနုသယောတိကထာဝဏ္ဏနာ

៥. ការពន្យល់អំពីអញ្ញោអនុសយោតិកថា

၇၀၀-၇၀၁. ‘‘သရာဂေါတိအာဒိ ပန တသ္မိံ သမယေ ရာဂဿ အပ္ပဟီနတ္တာ သရာဂေါတိ ဝတ္တဗ္ဗတ’’န္တိ ပုရိမပါဌော, ‘‘သာနုသယောတိအာဒိ ပန တသ္မိံ သမယေ အနုသယဿ အပ္ပဟီနတ္တာ သာနုသယောတိ ဝတ္တဗ္ဗတ’’န္တိ ပစ္ဆိမပါဌော, သော ယုတ္တော. သော ဟိ န အနုသယပရိယုဋ္ဌာနာနံ အညတ္တံ, တသ္မာ တံ အသာဓကန္တိ ဧတေန သမေတီတိ.

៧០០-៧០១. បាឋៈមុនមានយ៉ាងនេះថា «ក៏បទថា សរាគោ ជាដើមនោះ ព្រោះតែរាគៈមិនទាន់លះបង់ក្នុងសម័យនោះ ហេតុនោះ គប្បីពោលថា សរាគោ» ចំណែកឯបាឋៈក្រោយមានយ៉ាងនេះថា «ក៏បទថា សានុសយោ ជាដើមនោះ ព្រោះតែអនុស័យមិនទាន់លះបង់ក្នុងសម័យនោះ ហេតុនោះ គប្បីពោលថា សានុសយោ» បាឋៈក្រោយនោះ ទើបជាការត្រឹមត្រូវ។ ព្រោះថា បាឋៈក្រោយនោះ ស្របគ្នាជាមួយនឹងបទនេះថា «ព្រោះហេតុនោះ អនុស័យនិងបរិយុដ្ឋានៈ មិនមែនជាធម៌ផ្សេងគ្នាឡើយ ហេតុនោះ ពាក្យនោះមិនអាចជាគ្រឿងសម្រេចសេចក្តីបានឡើយ» គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

အညောအနုသယောတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីអញ្ញោអនុសយោតិកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၆. ပရိယုဋ္ဌာနံစိတ္တဝိပ္ပယုတ္တန္တိကထာဝဏ္ဏနာ

៦. ការពន្យល់អំពីបរិយុដ្ឋានំចិត្តវិប្បយុត្តន្តិកថា

၇၀၂. ယသ္မာ [Pg.102] အနိစ္စာဒိတော မနသိကရောတောပိ ရာဂါဒယော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, န စ တေ ဝိပဿနာယ သမ္ပယုတ္တာ, တသ္မာ ပရိယုဋ္ဌာနံ စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တန္တိ လဒ္ဓီတိ အဓိပ္ပာယော.

៧០២. ព្រោះហេតុតែ សូម្បីតែកាលបុគ្គលធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយអាការៈមានអនិច្ចៈជាដើមក៏ដោយ ក៏កិលេសទាំងឡាយមានរាគៈជាដើម តែងកើតឡើងបាន ហើយកិលេសទាំងឡាយមានរាគៈជាដើមនោះ ក៏មិនបានសម្បយុត្តដោយវិបស្សនាឡើយ ហេតុនោះ ទើបមានលទ្ធិ (របស់បរវាទិ) ថា «បរិយុដ្ឋានកិលេសជាចិត្តវិប្បយុត្តធម៌» នេះជាអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។

ပရိယုဋ္ဌာနံစိတ္တဝိပ္ပယုတ္တန္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីបរិយុដ្ឋានំចិត្តវិប្បយុត្តន្តិកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၇. ပရိယာပန္နကထာဝဏ္ဏနာ

៧. ការពន្យល់អំពីបរិយាបន្នកថា

၇၀၃-၇၀၅. တိဝိဓာယာတိ ကိလေသဝတ္ထုဩကာသဝသေန, ကာမရာဂကာမဝိတက္ကကာမာဝစရဓမ္မဝသေန ဝါ တိဝိဓာယ. ကိလေသကာမဝသေနာတိ ကိလေသကာမဘူတကာမဓာတုဘာဝေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဓိပ္ပာယံ အသလ္လက္ခေန္တောတိ ရူပဓာတုသဟဂတဝသေန အနုသေတီတိ, ရူပဓာတုဓမ္မေသု အညတရဘာဝေန ရူပဓာတုပရိယာပန္နောတိ စ ပုစ္ဆိတဘာဝံ အသလ္လက္ခေန္တောတိ အတ္ထော.

៧០៣-៧០៥. បទថា «តិវិធាយ» គឺដោយចំណែកនៃកិលេសកាម វត្ថុកាម និងឱកាសកាម (កាមភូមិ) ឬមួយ ដោយចំណែកនៃកាមរាគៈ កាមវិតក្កៈ និងកាមាវចរធម៌ ទាំង ៣ យ៉ាង។ បទថា «កិលេសកាមវសេន» មានន័យថា ដោយភាពជាកាមធាតុដែលកើតឡើងជាកិលេសកាម នេះជាពាក្យដែលលោកពោលទុក។ បទថា «អធិប្បាយំ អសល្លក្ខេន្តោ» មានសេចក្តីថា មិនបានកំណត់ដឹងនូវសភាវៈដែលគេសួរយ៉ាងនេះថា «ដេកត្រាំដោយអំណាចនៃការកើតឡើងជាមួយរូបធាតុឬ?» និង «រាប់បញ្ចូលក្នុងរូបធាតុ ដោយភាពជាធម៌ណាមួយក្នុងរូបធាតុធម៌ទាំងឡាយឬ?»។

ပရိယာပန္နကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីបរិយាបន្នកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၈. အဗျာကတကထာဝဏ္ဏနာ

៨. ការពន្យល់អំពីអព្យាកតកថា

၇၀၆-၇၀၈. ဒိဋ္ဌိဂတံ ‘‘သဿတော လောကောတိ ခေါ, ဝစ္ဆ, အဗျာကတမေတ’’န္တိ သဿတာဒိဘာဝေန အကထိတတ္တာ ‘‘အဗျာကတ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဧတ္ထ ပန န ဒိဋ္ဌိဂတံ ‘‘အဗျာကတ’’န္တိ ဝုတ္တံ, အထ ခေါ ‘‘ဌပနီယော ဧသော ပဉှော’’တိ ဒဿိတံ, တသ္မာ သဗ္ဗထာပိ ဒိဋ္ဌိဂတံ ‘‘အဗျာကတ’’န္တိ န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ယုတ္တံ.

៧០៦-៧០៨. ការភ្ជាប់បទមានយ៉ាងនេះថា «ព្រោះតែព្រះអង្គមិនបានសម្តែងដោយភាពជាសស្សតៈជាដើម ហេតុនោះ ទើបពោលថា អព្យាក្រឹត ចំពោះទិដ្ឋិគតៈថា ម្នាលវច្ឆៈ ពាក្យថា លោកទៀង នេះជាអព្យាក្រឹត»។ ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គមិនបានសម្តែងថា ទិដ្ឋិគតៈជាអព្យាក្រឹតឡើយ តែលោកបង្ហាញថា «បញ្ហានេះជាបញ្ហាដែលគប្បីទុកមួយឡែក (មិនត្រូវឆ្លើយ)» ហេតុនោះ ទោះបីជាដោយប្រការទាំងពួង ក៏មិនគប្បីពោលថា ទិដ្ឋិគតៈជាអព្យាក្រឹតឡើយ នេះជាការត្រឹមត្រូវ។

အဗျာကတကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីអព្យាកតកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၉. အပရိယာပန္နကထာဝဏ္ဏနာ

៩. ការពន្យល់អំពីអបរិយាបន្នកថា

၇၀၉-၇၁၀. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဒိဋ္ဌိရာဂါနံ သမာနေ ဝိက္ခမ္ဘနဘာဝေပိ ‘‘ဝီတရာဂေါ’’တိ ဝုစ္စတိ, န ပန ‘‘ဝိဂတဒိဋ္ဌိကော’’တိ, တသ္မာ ဒိဋ္ဌိ လောကိယပရိယာပန္နာ န ဟောတီတိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. ရူပဒိဋ္ဌိယာ အဘာဝါ ပန ကာမဓာတုပရိယာပန္နာယ ဒိဋ္ဌိယာ ဘဝိတဗ္ဗံ. ယဒိ စ ပရိယာပန္နာ သိယာ, တထာ စ [Pg.103] သတိ ကာမရာဂေါ ဝိယ ဈာနလာဘိနော ဒိဋ္ဌိပိ ဝိဂစ္ဆေယျာတိ ‘‘ဝိဂတဒိဋ္ဌိကော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ, န စ ဝုစ္စတိ, တသ္မာ အပရိယာပန္နာ ဒိဋ္ဌိ. န ဟိ သာ တဿ အဝိဂတာ ဒိဋ္ဌိ ကာမရာဂေါ ဝိယ ကာမဒိဋ္ဌိ ယေန ကာမဓာတုယာ ပရိယာပန္နာ သိယာတိ ဝဒတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

៧០៩-៧១០. បទថា «តស្មា» គឺព្រោះហេតុតែ ទោះបីជាការលះបង់ដោយការសង្កត់សង្កិន (ដោយឈាន) នៃទិដ្ឋិនិងរាគៈមានសភាពស្មើគ្នាក៏ដោយ ក៏លោកហៅថា «វីតរាគោ» (អ្នកប្រាសចាករាគៈ) តែមិនហៅថា «វិគតទិដ្ឋិកោ» (អ្នកប្រាសចាកទិដ្ឋិ) ឡើយ ហេតុនោះ ពួកបរវាទិទើបពោលសេចក្តីយ៉ាងនេះថា «ទិដ្ឋិមិនមែនជារបស់រាប់បញ្ចូលក្នុងលោកិយធម៌ឡើយ»។ ក៏ប៉ុន្តែ ព្រោះតែមិនមានរូបទិដ្ឋិជាដើម ហេតុនោះ ទិដ្ឋិគប្បីជារបស់រាប់បញ្ចូលក្នុងកាមធាតុប៉ុណ្ណោះ។ ហើយប្រសិនបើទិដ្ឋិនោះជារបស់រាប់បញ្ចូលក្នុងកាមធាតុពិតមែន កាលបើដូច្នោះ ទិដ្ឋិរបស់បុគ្គលអ្នកបានឈាន ក៏គប្បីប្រាសចាកទៅដូចជាកាមរាគៈដែរ ហើយគប្បីហៅបុគ្គលនោះថា «វិគតទិដ្ឋិកោ» តែលោកមិនបានហៅយ៉ាងនោះឡើយ ហេតុនោះ ទិដ្ឋិទើបជាអបរិយាបន្នធម៌ (មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងធាតុទាំង ៣)។ ព្រោះថា ទិដ្ឋិដែលមិនទាន់ប្រាសចាករបស់បុគ្គលអ្នកបានឈាននោះ មិនមែនជាកាមទិដ្ឋិ ដូចជាកាមរាគៈ ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យរាប់បញ្ចូលក្នុងកាមធាតុឡើយ នេះជាពាក្យដែលបរវាទិពោល គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

အပရိယာပန္နကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីអបរិយាបន្នកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

စုဒ္ဒသမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីវគ្គទីដប់បួន ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၁၅. ပန္နရသမဝဂ္ဂေါ

១៥. វគ្គទីដប់ប្រាំ

၁. ပစ္စယတာကထာဝဏ္ဏနာ

១. ការពន្យល់អំពីបច្ចយតាកថា

၇၁၁-၇၁၇. တသ္မာ ပစ္စယတာ ဝဝတ္ထိတာတိ ဟေတုပစ္စယဘူတဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝါဒိနာ ဝိယ အဓိပတိပစ္စယတာဒိနာ စ န ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ဟေတုပစ္စယဘာဝေါယေဝေတဿ ဝဝတ္ထိတော ဟောတီတိ အတ္ထော.

៧១១-៧១៧. បទថា «តស្មា បច្ចយតា វវត្ថិតា» មានសេចក្តីថា ភាពជាអារម្មណបច្ច័យជាដើម មិនគប្បីមានដល់ធម៌ដែលជាហេតុបច្ច័យ (គឺហេតុទាំង ៦) យ៉ាងណា សូម្បីតែភាពជាអធិបតិបច្ច័យជាដើម ក៏មិនគប្បីមានដល់ធម៌នោះយ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ភាពជាហេតុបច្ច័យប៉ុណ្ណោះ ទើបជាការកំណត់ទុកចំពោះធម៌នោះ។

ပစ္စယတာကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីបច្ចយតាកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၂. အညမညပစ္စယကထာဝဏ္ဏနာ

២. ការពន្យល់អំពីអញ្ញមញ្ញបច្ចយកថា

၇၁၈-၇၁၉. အပုညာဘိသင်္ခါရောဝ ဂဟိတော ‘‘နနု အဝိဇ္ဇာ သင်္ခါရေန သဟဇာတာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. သဟဇာတအညမညအတ္ထိအဝိဂတသမ္ပယုတ္တဝသေနာတိ ဧတ္ထ နိဿယော ကမဘေဒေန အတ္ထိဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတော ဟောတီတိ န ဝုတ္တော, ကမ္မာဟာရာ အသာဓာရဏတာယာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘တီဏိ ဥပါဒါနာနိ အဝိဇ္ဇာယ သင်္ခါရာ ဝိယ တဏှာယ ပစ္စယာ ဟောန္တီ’’တိ (ကထာ. အဋ္ဌ. ၇၁၈-၇၁၉), တသ္မာ ဥပါဒါနေဟိ သမာနာ ဧဝေတ္ထ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယတာ ဒဿိတာတိ.

៧១៨-៧១៩. លោកកាន់យកតែអបុញ្ញាភិសង្ខារប៉ុណ្ណោះ ព្រោះតែក្នុងបាឡី ព្រះសកវាទិពោលទុកយ៉ាងនេះថា «អវិជ្ជាកើតឡើងជាមួយសង្ខារ មិនមែនឬ?» នេះជាអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។ ក្នុងបទថា «សហជាតអញ្ញមញ្ញអត្ថិអវិគតសម្បយុត្តវសេន» នេះ និស្សយបច្ច័យ លោកមិនបានពោលដោយឡែកឡើយ ព្រោះរាប់បញ្ចូលទៅក្នុងការកាន់យកអត្ថិបច្ច័យ ដោយការបំផ្លាញលំដាប់ ហើយគប្បីជ្រាបថា កម្មបច្ច័យនិងអាហារបច្ច័យ លោកមិនបានពោលឡើយ ព្រោះមិនទាក់ទងនឹងចំណែកណាមួយដោយឡែក។ ព្រោះថាលោកនឹងពោលខាងមុខថា «ឧបាទានទាំង ៣ ជាបច្ច័យដល់តណ្ហា ដូចជាសង្ខារទាំងឡាយជាបច្ច័យដល់អវិជ្ជាដែរ» ហេតុនោះ ភាពជាបច្ច័យនៃសង្ខារទាំងឡាយក្នុងកថានេះ លោកបង្ហាញថាមានសភាពស្មើគ្នាជាមួយនឹងឧបាទានទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

အညမညပစ္စယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីអញ្ញមញ្ញបច្ចយកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၉. တတိယသညာဝေဒယိတကထာဝဏ္ဏနာ

៩. ការពន្យល់អំពីតតិយសញ្ញាវេទយិតកថា

၇၃၂. တတိယသညာဝေဒယိတကထာယံ [Pg.104] သေသသတ္တေ သန္ဓာယာတိ နိရောဓသမာပန္နတော အညေ ယေသံ နိရောဓသမာပတ္တိယာ ဘဝိတဗ္ဗံ, တေ ပဉ္စဝေါကာရသတ္တေ သန္ဓာယာတိ အဓိပ္ပာယော, အသညသတ္တာနမ္ပိ စ သညုပ္ပာဒါ စုတိံ ဣစ္ဆန္တီတိ သေသသဗ္ဗသတ္တေ သန္ဓာယာတိ ဝါ. သရီရပကတိန္တိ တထာရူပေါ အယံ ကာယော, ယထာရူပေ ကာယေ ပါဏိသမ္ဖဿာပိ ကမန္တီတိအာဒိကံ.

៧៣២. ក្នុងតតិយសញ្ញាវេទយិតកថានេះ បទថា «សេសសត្តេ សន្ធាយ» គឺសំដៅយកបញ្ចវោការសត្វទាំងឡាយដទៃពីបុគ្គលអ្នកចូលនិរោធសមាបត្តិ ដែលជាអ្នកគួរដល់និរោធសមាបត្តិ នេះជាអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។ មួយម៉្យាងទៀត ព្រោះតែលោកប្រាថ្នានូវការច្យុតិព្រោះការកើតឡើងនៃសញ្ញាសូម្បីតែរបស់អសញ្ញសត្វទាំងឡាយ ហេតុនោះ ទើបសំដៅយកសត្វដែលសេសសល់ទាំងអស់។ បទថា «សរីរបកតឹ» គឺសំដៅយកប្រក្រតីនៃរាងកាយ មានពាក្យជាដើមថា កាយនេះមានសភាពយ៉ាងនោះ គឺកាយដែលមានសភាពយ៉ាងណា ដែលសូម្បីតែការប៉ះពាល់ដោយដៃក៏អាចធ្លាក់ចុះទៅបាន។

၇၃၃-၇၃၄. သုတ္တဝိရောဓော သိယာတိ ဣဒံ ပရဝါဒိံ သမ္ပဋိစ္ဆာပေတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ.

៧៣៣-៧៣៤. ពាក្យថា «សុត្តវិរោធោ សិយា» (គប្បីមានការផ្ទុយនឹងព្រះសូត្រ) នេះ គប្បីពោលបន្ទាប់ពីធ្វើឱ្យបរវាទិទទួលស្គាល់រួចហើយ។

တတိယသညာဝေဒယိတကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីតតិយសញ្ញាវេទយិតកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၁၀. အသညသတ္တုပိကာကထာဝဏ္ဏနာ

១០. ការពន្យល់អំពីអសញ្ញសត្តុបិកាកថា

၇၃၅. သညာဝိရာဂဝသေန ပဝတ္တဘာဝနာ အသညသမာပတ္တိပီတိ လဒ္ဓိကိတ္တနေ သညာဝိရာဂဝသေန ပဝတ္တဘာဝနံ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာပတ္တိံ ‘‘အသညသမာပတ္တီ’’တိ အဂ္ဂဟေတွာ သာပိ အသညိတာ သညာဝေဒယိတနိရောဓသမာပတ္တိယေဝ နာမာတိ ပရဿ လဒ္ဓီတိ ဒဿေတိ. ယသ္မာ အသညသမာပတ္တိံ သမာပန္နဿ အလောဘာဒယော အတ္ထီတိ ဧတ္ထ သကသမယသိဒ္ဓါ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာပတ္တိ ‘‘အသညသမာပတ္တီ’’တိ ဝုတ္တာ.

៧៣៥. ក្នុងការនិយាយអំពីលទ្ធិ ត្រង់បទថា «សញ្ញាវិរាគវសេន បវត្តភាវនា អសញ្ញសមាបត្តិបិ» នេះ លោកបង្ហាញលទ្ធិរបស់បរវាទិថា ដោយមិនកាន់យកចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិដែលជាភាវនាប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការនឿយណាយក្នុងសញ្ញាថា «អសញ្ញសមាបត្តិ» ឡើយ តែយល់ថា សូម្បីតែភាពជាអសញ្ញីនោះ ក៏ឈ្មោះថាសញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងបទថា «យស្មា អសញ្ញសមាបត្តិំ សមាបន្នស្ស អលោភាទយោ អត្ថិ» នេះ ចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិដែលសម្រេចក្នុងលទ្ធិរបស់ខ្លួន (សកវាទិ) លោកហៅថា «អសញ្ញសមាបត្តិ»។

၇၃၆. သညာဝိရာဂဝသေန သမာပန္နတ္တာ အသညိတာ, န သညာယ အဘာဝတောတိ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာပတ္တိမေဝ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

៧៣៦. ពាក្យថា «ព្រោះតែចូលសមាបត្តិដោយអំណាចនៃការនឿយណាយក្នុងសញ្ញា ទើបឈ្មោះថា អសញ្ញី មិនមែនព្រោះតែមិនមានសញ្ញាឡើយ» នេះ លោកសំដៅយកតែចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។

အသညသတ္တုပိကာကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីអសញ្ញសត្តុបិកាកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၁၁. ကမ္မူပစယကထာဝဏ္ဏနာ

១១. ការពន្យល់អំពីកម្មុបចយកថា

၇၃၈-၇၃၉. ကမ္မေန သဟဇာတောတိ ပဉှေသု ‘‘ကမ္မူပစယံ သန္ဓာယ ပဋိက္ခိပတိ, စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တံ သန္ဓာယ ပဋိဇာနာတီ’’တိ ကတ္ထစိ ပါဌော, ‘‘စိတ္တသမ္ပယုတ္တံ [Pg.105] သန္ဓာယ ပဋိက္ခိပတိ, စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တံ သန္ဓာယ ပဋိဇာနာတီ’’တိ အညတ္ထ. ဥဘယမ္ပိ ဝိစာရေတဗ္ဗံ.

៧៣៨-៧៣៩. ក្នុងបញ្ហាទាំងឡាយមានជាដើមថា «កម្មេន សហជាតោ» នោះ ក្នុងសាស្ត្រាស្លឹករឹតខ្លះ មានបាឋៈយ៉ាងនេះថា «សំដៅយកកម្មុបចយៈ ទើបបដិសេធ សំដៅយកចិត្តវិប្បយុត្តធម៌ ទើបទទួលស្គាល់» ចំណែកឯក្នុងសាស្ត្រាស្លឹករឹតដទៃ មានបាឋៈយ៉ាងនេះថា «សំដៅយកចិត្តសម្បយុត្តធម៌ ទើបបដិសេធ សំដៅយកចិត្តវិប្បយុត្តធម៌ ទើបទទួលស្គាល់» បាឋៈទាំងពីរក៏គប្បីពិចារណា។

၇၄၁. တသ္မာတိ တိဏ္ဏမ္ပိ ဧကက္ခဏေ သဗ္ဘာဝတော တိဏ္ဏံ ဖဿာနဉ္စ သမောဓာနာ စ ဧကတ္တံ ပုစ္ဆတီတိ အဓိပ္ပာယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

៧៤១. បទថា «តស្មា» គឺព្រោះតែធម៌ទាំង ៣ (កម្ម កម្មុបចយៈ កម្មវិបាក) មានប្រាកដក្នុងខណៈតែមួយផង និងព្រោះតែការជួបជុំគ្នានៃផស្សៈទាំង ៣ ផង ព្រះសកវាទិទើបសួររកភាពជាធម៌តែមួយ គប្បីជ្រាបអធិប្បាយយ៉ាងនេះ។

ကမ္မူပစယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកម្មុបចយកថា ចប់ហើយ។

ပန္နရသမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវគ្គទីដប់ប្រាំ ចប់ហើយ។

တတိယော ပဏ္ဏာသကော သမတ္တော.

បណ្ណាសកៈទីបី ចប់សព្វគ្រប់ហើយ។

၁၆. သောဠသမဝဂ္ဂေါ

១៦. វគ្គទីដប់ប្រាំមួយ

၃. သုခါနုပ္ပဒါနကထာဝဏ္ဏနာ

៣. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសុខានុប្បទានកថា

၇၄၇-၇၄၈. သုခါနုပ္ပဒါနကထာယံ ယံ ဧဝရူပန္တိ ယံ နေဝတ္တနော, န ပရေသံ, န တဿ, ဧဝရူပံ နာမ အနုပ္ပဒိန္နံ ဘဝိတုံ န အရဟတိ အညဿ အသက္ကုဏေယျတ္တာတိ လဒ္ဓိမတ္တေန ပဋိဇာနာတိ, န ယုတ္တိယာတိ အဓိပ္ပာယော.

៧៤៧-៧៤៨. ក្នុងសុខានុប្បទានកថា ពាក្យថា yaṃ evarūpaṃ សេចក្តីថា សុខណាដែលមិនមែនជារបស់ខ្លួន មិនមែនជារបស់អ្នកដទៃ មិនមែនជារបស់បុគ្គលនោះ សុខដែលមានសភាពបែបនេះ មិនគួរនឹងត្រូវបានប្រគល់ឲ្យឡើយ ព្រោះមិនអាចមានសុខៈដទៃក្រៅពីនោះបានឡើយ ដូច្នេះ គូបដិបក្ខ (បរវាទិ) ទទួលស្គាល់ត្រឹមតែតាមលទ្ធិរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ មិនមែនទទួលស្គាល់ដោយហេតុផល (យុត្តិ) ឡើយ នេះជាអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។

သုခါနုပ္ပဒါနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសុខានុប្បទានកថា ចប់ហើយ។

၄. အဓိဂယှမနသိကာရကထာဝဏ္ဏနာ

៤. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអធិគយ្ហមនសិការកថា

၇၄၉-၇၅၃. တံစိတ္တတာယာတိ တဒေဝ အာရမ္မဏဘူတံ စိတ္တံ ဧတဿာတိ တံစိတ္တော, တဿ ဘာဝေါ တံစိတ္တတာ, တာယ တံစိတ္တတာယ. တံ ဝါ အာလမ္ဗကံ အာလမ္ဗိတဗ္ဗဉ္စ စိတ္တံ တံစိတ္တံ, တဿ ဘာဝေါ တဿေဝ အာလမ္ဗကအာလမ္ဗိတဗ္ဗတာ တံစိတ္တတာ, တာယ စောဒေတုန္တိ အတ္ထော.

៧៤៩-៧៥៣. ពាក្យថា taṃcittatāya សេចក្តីថា ចិត្តនោះឯងដែលជាអារម្មណ៍របស់បុគ្គលនេះ មានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា មានចិត្តនោះ (តំចិត្តៈ) ភាវៈនៃបុគ្គលដែលមានចិត្តនោះ ឈ្មោះថា តំចិត្តតា ដោយភាវៈនៃបុគ្គលដែលមានចិត្តនោះ។ ម៉្យាងទៀត ចិត្តនោះជាតួដឹងអារម្មណ៍ផង ជាតួអារម្មណ៍ដែលត្រូវដឹងផង ឈ្មោះថា តំចិត្តៈ ភាវៈនៃចិត្តនោះ គឺភាពជាអ្នកដឹងអារម្មណ៍ និងជាអារម្មណ៍ដែលត្រូវដឹងនៃចិត្តនោះឯង ឈ្មោះថា តំចិត្តតា សេចក្តីថា ដើម្បីចោទប្រកាន់ដោយភាពជាចិត្តនោះ។

အဓိဂယှမနသိကာရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអធិគយ្ហមនសិការកថា ចប់ហើយ។

၉. ရူပံရူပါဝစရာရူပါဝစရန္တိကထာဝဏ္ဏနာ

៩. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃរូបំរូបាវចរអរូបាវចរន្តិកថា

၇၆၈-၇၇၀. ရူပံရူပါဝစရာရူပါဝစရန္တိကထာယံ ဟေဋ္ဌာတိ စုဒ္ဒသမဝဂ္ဂေ အာဂတပရိယာပန္နကထာယံ (ကထာ. အဋ္ဌ. ၇၀၃-၇၀၅). ‘‘သမာပတ္တေသိယ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တနယမေဝ. ယဉ္စေတ္ထ [Pg.106] ‘‘အတ္ထိ ရူပံ အရူပါဝစရ’’န္တိ အရူပါဝစရကမ္မဿ ကတတ္တာ ရူပံ ဝုတ္တံ, တတ္ထ စ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ အဋ္ဌမဝဂ္ဂေ အရူပေရူပကထာယံ (ကထာ. အဋ္ဌ. ၅၂၄-၅၂၆) ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

៧៦៨-៧៧០. ក្នុងរូបំរូបាវចរអរូបាវចរន្តិកថា ពាក្យថា heṭṭhā សេចក្តីថា ក្នុងបរិយាបន្នកថា ដែលមកក្នុងវគ្គទីដប់បួន។ ពាក្យថា “Samāpattesiya” ជាដើម មានន័យដូចដែលបានពោលរួចមកហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងកថានេះ ពាក្យថា “atthi rūpaṃ arūpāvacaraṃ” (មានរូបជាអរូបាវចរៈ) ព្រោះតែការធ្វើនូវអរូបាវចរកម្ម រូបណាដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សម្តែងហើយ សេចក្តីណាដែលគួរពោលក្នុងរូបនោះ សេចក្តីនោះមានន័យដូចដែលបានពោលរួចមកហើយក្នុងអរូបេរូបកថា ក្នុងវគ្គទីប្រាំបី ដូច្នោះឯង។

ရူပံရူပါဝစရာရူပါဝစရန္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃរូបំរូបាវចរអរូបាវចរន្តិកថា ចប់ហើយ។

သောဠသမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវគ្គទីដប់ប្រាំមួយ ចប់ហើយ។

၁၇. သတ္တရသမဝဂ္ဂေါ

១៧. វគ្គទីដប់ប្រាំពីរ

၁. အတ္ထိအရဟတောပုညူပစယကထာဝဏ္ဏနာ

១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអត្ថិអរហតោបុញ្ញូបចយកថា

၇၇၆-၇၇၉. စိတ္တံ အနာဒိယိတွာတိ ‘‘ကိရိယစိတ္တေန ဒါနာဒိပဝတ္တိသဗ္ဘာဝတော’’တိ ဝုတ္တံ ကိရိယစိတ္တံ အဗျာကတံ အနာဒိယိတွာတိ အတ္ထော.

៧៧៦-៧៧៩. ពាក្យថា cittaṃ anādiyitvā សេចក្តីថា មិនកាន់យកនូវកិរិយាចិត្តដែលជាអព្យាក្រឹត ដែលពោលថា «ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅមានទានជាដើម ដោយកិរិយាចិត្ត» នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

အတ္ထိအရဟတောပုညူပစယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអត្ថិអរហតោបុញ្ញូបចយកថា ចប់ហើយ។

၂. နတ္ထိအရဟတောအကာလမစ္စူတိကထာဝဏ္ဏနာ

២. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃនត្ថិអរហតោអកាលមច្ចូតិកថា

၇၈၀. အယောနိသော ဂဟေတွာတိ အလဒ္ဓဝိပါကဝါရာနမ္ပိ ကမ္မာနံ ဗျန္တီဘာဝံ န ဝဒါမီတိ အတ္ထံ ဂဟေတွာတိ အဓိပ္ပာယော. ကေစိ ပန ‘‘ကမ္မာနံ ဝိပါကံ အပ္ပဋိသံဝိဒိတွာ ပုဂ္ဂလဿ ဗျန္တီဘာဝံ န ဝဒါမီတိ ဧဝံ အယောနိသော အတ္ထံ ဂဟေတွာ’’တိ ဝဒန္တိ.

៧៨០. ពាក្យថា ayoniso gahetvā សេចក្តីថា យល់សេចក្តីថា «តថាគតមិនពោលនូវការអស់ទៅដោយមិនមានសេសសល់នៃកម្មទាំងឡាយ សូម្បីតែកម្មដែលមិនទាន់បានឱកាសឲ្យផលឡើយ» នេះជាអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា «យល់សេចក្តីដោយមិនឧបាយស្របតាមហេតុផល (អយោនិសោ) ថា តថាគតមិនពោលនូវការអស់ទៅដោយមិនមានសេសសល់នៃបុគ្គល ដោយមិនបានទទួលរងនូវផលនៃកម្មទាំងឡាយឡើយ» ដូច្នោះ។

၇၈၁. တာဝ န ကမတီတိ လဒ္ဓိယာ ပဋိက္ခိပတီတိ တာဝ န ကမတိ, တတော ပရံ ကမတီတိ လဒ္ဓိယာ ပဋိက္ခိပတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဧတ္ထ ကိရ ‘‘သတိ ဇီဝိတေ ဇီဝိတာဝသေသေ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေတီ’’တိ ဝစနတော အတ္တနော ဓမ္မတာယ မရန္တံ ကောဋ္ဋေန္တဿ ဝါ သီသံ ဝါ ဆိန္ဒန္တဿ နတ္ထိ ပါဏာတိပါတောတိ အာစရိယာ ဝဒန္တိ. ပါဏော ပါဏသညိတာ ဝဓကစိတ္တဥပက္ကမမရဏေသု ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ န တေန ဥပက္ကမေန မတောတိ နတ္ထိ ပါဏာတိပါတောတိ အဓိပ္ပာယော. ဧဝံ ပန မရန္တေန တေန ဧကစိတ္တဝါရမ္ပိ ဓမ္မတာမရဏတော ဩရတော န မတောတိ ဒုဗ္ဗိညေယျမေတံ.

៧៨១. ពាក្យថា tāva na kamatīti laddhiyā paṭikkhipati សេចក្តីថា បដិសេធដោយលទ្ធិរបស់ខ្លួនថា «(ពិស) មិនទាន់ជ្រាបចូលទៅត្រឹមណោះទេ តែបន្ទាប់ពីនោះមក ទើបជ្រាបចូលទៅ» នេះជាអធិប្បាយរបស់បរវាទិ។ ឮថា ក្នុងរឿងនេះ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា «កាលបើជីវិតនៅមានសេសសល់ ក៏បំបាត់ចាកជីវិត» ពួកអាចារ្យខ្លះទើបពោលថា បុគ្គលដែលវាយដំក្តី កាត់ក្បាលក្តី នូវបុគ្គលដែលស្លាប់ទៅតាមធម្មតារបស់ខ្លួន មិនមានបាណាតិបាតឡើយ។ សូម្បីតែកាលបើមានសត្វ សេចក្តីសម្គាល់ថាជាសត្វ គំនិតសម្លាប់ ព្យាយាម និងការស្លាប់ តែបុគ្គលនោះមិនបានស្លាប់ដោយសារការព្យាយាមនោះឡើយ ហេតុនោះ មិនមានបាណាតិបាត នេះជាអធិប្បាយរបស់បរវាទិ។ ប៉ុន្តែ កាលបើបុគ្គលស្លាប់ទៅដោយវិធីយ៉ាងនេះ បុគ្គលនោះមិនបានស្លាប់មុនការស្លាប់តាមធម្មតា សូម្បីតែមួយខណៈចិត្តឡើយ នេះជាសេចក្តីដែលដឹងបានដោយកម្រណាស់។

နတ္ထိအရဟတောအကာလမစ္စူတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃនត្ថិអរហតោអកាលមច្ចូតិកថា ចប់ហើយ។

၃. သဗ္ဗမိဒံကမ္မတောတိကထာဝဏ္ဏနာ

៣. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសព្វមិទំកម្មតោតិកថា

၇၈၄. ဗီဇတော [Pg.107] အင်္ကုရဿေဝါတိ ယထာ အင်္ကုရဿ အဗီဇတော နိဗ္ဗတ္တိ နတ္ထိ, တထာ ပစ္စုပ္ပန္နပဝတ္တဿပိ အကမ္မတော ကမ္မဝိပါကတော နိဗ္ဗတ္တိ နတ္ထိ, တံ သန္ဓာယ ပဋိက္ခိပတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဒေယျဓမ္မဝသေန ဒါနဖလံ ပုစ္ဆတီတိ ဒေယျဓမ္မဝသေန ယာယ စေတနာယ တံ ဒေတိ, တဿ ဒါနဿ ဖလံ ပုစ္ဆတိ, န ဒေယျဓမ္မဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

៧៨៤. ពាក្យថា bījato aṅkurasseva សេចក្តីថា ដូចជាការកើតឡើងនៃពន្លកដែលមិនមែនមកពីពូជ គឺមិនមានឡើយ យ៉ាងណាមិញ ការកើតឡើងនៃខន្ធដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបច្ចុប្បន្ន ដោយមិនមែនមកពីកម្ម គឺមិនមែនជាផលនៃកម្ម ក៏មិនមានឡើយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបបដិសេធ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា deyyadhammavasena dānaphalaṃ pucchati សេចក្តីថា សួររកផលនៃទាននោះ ដោយអំណាចនៃទេយ្យធម៌ គឺដោយចេតនាណាដែលបុគ្គលឲ្យនូវទេយ្យធម៌នោះ ក៏សួររកផលនៃទាននោះ មិនមែនសួររកផលនៃទេយ្យធម៌ឡើយ នេះជាសេចក្តីដែលពោលទុក។

သဗ္ဗမိဒံကမ္မတောတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសព្វមិទំកម្មតោតិកថា ចប់ហើយ។

၄. ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓကထာဝဏ္ဏနာ

៤. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឥន្ទ្រិយពទ្ធកថា

၇၈၈. ဝိနာပိ အနိစ္စတ္တေနာတိ ‘‘ယာဝ ဒုက္ခာ နိရယာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၅၀) ဝိယ ဒုက္ခာရမ္မဏတ္တေနပိ ဒုက္ခံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော.

៧៨៨. ពាក្យថា vināpi aniccattena សេចក្តីថា សូម្បីតែមិនមានសភាពមិនទៀង ក៏គប្បីហៅថាជាទុក្ខបានដែរ ព្រោះជាអារម្មណ៍នៃទុក្ខវេទនា ដូចជាក្នុងព្រះបាលីជាដើមថា «នរកទាំងឡាយជាទុក្ខក្រៃលែង» នេះជាអធិប្បាយរបស់សកវាទិ។

ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឥន្ទ្រិយពទ្ធកថា ចប់ហើយ។

၇. နဝတ္တဗ္ဗံသံဃောဒက္ခိဏံဝိသောဓေတီတိကထာဝဏ္ဏနာ

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃនវត្តព្វំសង្ឃោទក្ខិណំវិសោធេតីតិកថា

၇၉၃-၇၉၄. နဝတ္တဗ္ဗံသံဃောဒက္ခိဏံဝိသောဓေတီတိကထာယံ န စ တာနိ ဒက္ခိဏံ ဝိသောဓေတုံ သက္ကောန္တီတိ ယထာ ပုဂ္ဂလော သီလပရိသောဓနာဒီနိ ကတွာ နိရောဓမ္ပိ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝိသောဓေတုံ သက္ကောတိ, န ဧဝံ မဂ္ဂဖလာနီတိ အဓိပ္ပာယော, အပ္ပဋိဂ္ဂဟဏတောတိ ဝါ.

៧៩៣-៧៩៤. ក្នុងនវត្តព្វំសង្ឃោទក្ខិណំវិសោធេតីតិកថា ពាក្យថា na ca tāni dakkhiṇaṃ visodhetuṃ sakkonti សេចក្តីថា បុគ្គលអាចជម្រះ (ទក្ខិណា) ឲ្យស្អាតបាន ដោយការជម្រះសីលជាដើម ឬសូម្បីតែការចូលនិរោធសមាបត្តិ យ៉ាងណាមិញ មគ្គនិងផលទាំងឡាយ មិនអាចធ្វើបានយ៉ាងនោះឡើយ នេះជាអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ព្រោះមគ្គនិងផលទាំងនោះមិនទទួលយកនូវទក្ខិណាទាន។

နဝတ္တဗ္ဗံသံဃောဒက္ခိဏံဝိသောဓေတီတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃនវត្តព្វំសង្ឃោទក្ខិណំវិសោធេតីតិកថា ចប់ហើយ។

၁၁. ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိကထာဝဏ္ဏနာ

១១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទក្ខិណាវិសុទ្ធិកថា

၈၀၀-၈၀၁. ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိကထာယံ ဝိသုဇ္ဈေယျာတိ ဧတဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘မဟပ္ဖလာ ဘဝေယျာ’’တိ အာဟ. ဒါယကဿေဝ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ ဝိပါကဒါယိကာ ဟောတီတိ ပဋိဂ္ဂါဟကနိရပေက္ခာ ပဋိဂ္ဂါဟကေန ပစ္စယဘူတေန ဝိနာ ဒါယကေနေဝ မဟာဝိပါကစေတနတ္တံ အာပါဒိကာ, ပဋိဂ္ဂါဟကနိရပေက္ခာ ဝိပါကဒါယိကာ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. အညော အညဿ ကာရကောတိ [Pg.108] ယဒိ ဒါယကဿ ဒါနစေတနာ နာမ ပဋိဂ္ဂါဟကေန ကတာ ဘဝေယျ, ယုတ္တရူပံ သိယာတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု လဒ္ဓိကိတ္တနေ ‘‘ဒါယကေန ဒါနံ ဒိန္နံ, ပဋိဂ္ဂါဟကေန ဝိပါကော နိဗ္ဗတ္တိတောတိ အညော အညဿ ကာရကော ဘဝေယျာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ? သစ္စမေတံ, ပဋိဂ္ဂါဟကေန ဝိပါကနိဗ္ဗတ္တနမ္ပိ ပန ဒါနစေတနာနိဗ္ဗတ္တနေန ယဒိ ဘဝေယျ, ဧဝံ သတိ အညော အညဿ ကာရကောတိ ယုတ္တရူပံ သိယာတိ အဓိပ္ပာယော.

៨០០-៨០១. ក្នុងទក្ខិណាវិសុទ្ធិកថា ព្រះសង្គីតិកាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនៃពាក្យថា visujjheyya ទើបពោលថា mahapphalā bhaveyya (គប្បីមានផលច្រើន)។ ពាក្យថា dāyakasseva cittavisuddhi vipākadāyikā hoti មានអធិប្បាយថា មិនរំពឹងដល់បដិគ្គាហកៈ (អလှူခံ) គឺមិនមានបដិគ្គាហកៈជាបច្ច័យឡើយ មានតែទាយកប៉ុណ្ណោះដែលញ៉ាំងចិត្តឲ្យដល់នូវភាពជាមហាវីបាកចេតនា គឺសេចក្តីស្អាតនៃចិត្តដែលមិនរំពឹងដល់បដិគ្គាហកៈនោះ ជាអ្នកឲ្យនូវផល នេះជាអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។ ចោទថា៖ ចុះហេតុអ្វីបានជាពោលពាក្យថា añño aññassa kārako (អ្នកដទៃជាអ្នកធ្វើរបស់អ្នកដទៃ) ប្រសិនបើទានចេតនារបស់ទាយក គឺបដិគ្គាហកៈជាអ្នកធ្វើឲ្យកើតឡើង គប្បីជាការសមគួរ? តើមិនមែនក្នុងលទ្ធិកិត្តនៈ (ការសម្តែងលទ្ធិ) ពោលទុកហើយទេឬថា «ទានដែលទាយកប្រគល់ឲ្យហើយ ផលដែលបដិគ្គាហកៈញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង ហេតុនោះ អ្នកដទៃឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើរបស់អ្នកដទៃ»? ដោះស្រាយ៖ សេចក្តីនោះពិតមែនហើយ ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើការញ៉ាំងផលឲ្យកើតឡើងដោយបដិគ្គាហកៈ គប្បីមានដោយការញ៉ាំងទានចេតនាឲ្យកើតឡើង កាលបើដូច្នោះ សេចក្តីថា «អ្នកដទៃជាអ្នកធ្វើរបស់អ្នកដទៃ» គប្បីជាការសមគួរ នេះជាអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។

ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទក្ខិណាវិសុទ្ធិកថា ចប់ហើយ។

သတ္တရသမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវគ្គទីដប់ប្រាំពីរ ចប់ហើយ។

၁၈. အဋ္ဌာရသမဝဂ္ဂေါ

១៨. វគ្គទីដប់ប្រាំបី

၁. မနုဿလောကကထာဝဏ္ဏနာ

១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃមនុស្សលោកកថា

၈၀၂-၈၀၃. အယောနိသောတိ ‘‘တုသိတပုရံ သန္ဓာယာ’’တိအာဒိကံ ဂဟဏံ သန္ဓာယာဟ.

៨០២-៨០៣. ពាក្យថា ayoniso ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលសំដៅយកការកាន់យកខុស មានការសំដៅយកតុសិតបុរីជាដើម។

မနုဿလောကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃមនុស្សលោកកថា ចប់ហើយ។

၂. ဓမ္မဒေသနာကထာဝဏ္ဏနာ

២. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃធម្មទេសនាកថា

၈၀၄-၈၀၆. တဿ စ ဒေသနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ သယမေဝ စ အာယသ္မတာ အာနန္ဒတ္ထေရေန ဒေသိတောတိ ဝဒတိ.

៨០៤-៨០៦. បរវាទិពោលថា ព្រះអានន្ទត្ថេរដ៏មានអាយុបានទទួលយកនូវទេសនារបស់ព្រះពុទ្ធនិម្មិតនោះផង ហើយបានសម្តែងដោយខ្លួនឯងផង។

ဓမ္မဒေသနာကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃធម្មទេសនាកថា ចប់ហើយ។

၆. ဈာနသင်္ကန္တိကထာဝဏ္ဏနာ

៦. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឈានសង្កន្តិកថា

၈၁၃-၈၁၆. ဈာနသင်္ကန္တိကထာယံ ဥပ္ပဋိပါဋိယာတိ ပဌမဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ ဝိတက္ကဝိစာရာ အာဒီနဝတော မနသိကာတဗ္ဗာ, တတော ဒုတိယဇ္ဈာနေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ဧဝံ ယော ဥပစာရာနံ ဈာနာနဉ္စ အနုက္ကမော, တေန ဝိနာတိ အတ္ထော.

៨១៣-៨១៦. ក្នុងឈានសង្កន្តិកថា ពាក្យថា uppaṭipāṭiyā សេចក្តីថា វៀរចាកលំដាប់នៃឧបចារៈ និងឈានទាំងឡាយយ៉ាងនេះថា «បុគ្គលចេញចាកបឋមជ្ឈានហើយ គប្បីធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវវិតក្កៈនិងវិចារៈដោយភាពជាទោស បន្ទាប់ពីនោះមក ទើបសម្រេចទុតិយជ្ឈាន» នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

ဈာနသင်္ကန္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឈានសង្កន្តិកថា ចប់ហើយ។

၇. ဈာနန္တရိကကထာဝဏ္ဏနာ

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឈានន្តរិកកថា

၈၁၇-၈၁၉. ဈာနန္တရိကာ [Pg.109] နာမ ဧသာတိ ပဌမဇ္ဈာနာဒီသု အညတရဘာဝါဘာဝတော န ဈာနံ, အထ ခေါ ဒက္ခိဏပုဗ္ဗာဒိဒိသန္တရိကာ ဝိယ ဈာနန္တရိကာ နာမ ဧသာတိ. ကတရာ? ယောယံ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တော သမာဓီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

៨១៧-៨១៩. ពាក្យថា jhānantarikā nāma esā សេចក្តីថា មិនមែនជាឈាន ព្រោះមិនមានភាពជាឈានណាមួយក្នុងឈានទាំងឡាយមានបឋមជ្ឈានជាដើម ប៉ុន្តែ នេះឈ្មោះថា ឈានន្តរិកៈ (ចន្លោះឈាន) ដូចជាចន្លោះទិសមានទិសត្បូងនិងទិសខាងកើតជាដើម។ សួរថា តើជាសមាធិណា? គប្បីប្រកបសេចក្តីថា សមាធិណាដែលជាអវិតក្កវិចារមត្តៈ (មានត្រឹមតែវិចារៈ មិនមានវិតក្កៈ) នេះឯង។

ဈာနန္တရိကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឈានន្តរិកកថា ចប់ហើយ。

၉. စက္ခုနာရူပံပဿတီတိကထာဝဏ္ဏနာ

៩. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃចក្ខុនាគូបំបស្សតីតិកថា

၈၂၆-၈၂၇. ပဋိဇာနနံ သန္ဓာယာတိ ‘‘စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ နိမိတ္တဂ္ဂါဟီ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၃၅၂) နယေန ဝုတ္တံ မနောဝိညာဏပဋိဇာနနံ ကိရ သန္ဓာယာတိ အဓိပ္ပာယော, တသ္မာ ‘‘ဧဝံ သန္တေ ရူပံ မနောဝိညာဏံ အာပဇ္ဇတီတိ မနောဝိညာဏပဋိဇာနနံ ပန ရူပဒဿနံ ကထံ ဟောတီ’’တိ ဝိစာရေတဗ္ဗံ.

៨២៦-៨២៧. ពាក្យថា paṭijānanaṃ sandhāya មានអធិប្បាយថា សំដៅយកការដឹងដោយមនោវិញ្ញាណ ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយន័យជាដើមថា «ឃើញរូបដោយចក្ខុហើយ ក៏កាន់យកនូវនិមិត្ត» នេះជាអធិប្បាយរបស់សកវាទិ ហេតុនោះ គប្បីពិចារណាថា «កាលបើដូច្នោះ រូបគប្បីដល់នូវភាពជាមនោវិញ្ញាណ ចុះការដឹងដោយមនោវិញ្ញាណ នឹងទៅជាការឃើញរូបយ៉ាងដូចម្តេចបាន?»។

စက္ခုနာရူပံပဿတီတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃចក្ខុនាគូបំបស្សតីតិកថា ចប់ហើយ។

အဋ္ဌာရသမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវគ្គទីដប់ប្រាំបី ចប់ហើយ។

၁၉. ဧကူနဝီသတိမဝဂ္ဂေါ

១៩. វគ្គទីដប់ប្រាំបួន

၁. ကိလေသပဇဟနကထာဝဏ္ဏနာ

១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកិលេសប្បជហនកថា

၈၂၈-၈၃၁. အနုပ္ပန္နာယေဝ နုပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ပဟီနာ နာမ ဟောန္တိ, တသ္မာ နတ္ထိ ကိလေသပဇဟနာတိ ပဋိက္ခိပတိ. တေ ပန နေဝ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဝိဂတာ, နာပိ ဘဝိဿန္တိ, န စ ဥပ္ပန္နာတိ အတီတေ ကိလေသေ ပဇဟတီတိအာဒိ န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ.

៨២៨-៨៣១. បរវាទិបដិសេធថា «កិលេសទាំងឡាយដែលមិនទាន់កើតឡើង មិនកើតឡើងឡើយ ឈ្មោះថាជាកិលេសដែលលះបង់ហើយ ហេតុនោះ ការលះបង់កិលេសមិនមានឡើយ»។ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យបង្ហាញថា កិលេសទាំងនោះ មិនមែនកើតឡើងហើយរលត់ទៅឡើយ មិនមែននឹងកើតឡើងឡើយ ហើយក៏មិនមែនកំពុងកើតឡើងឡើយ ហេតុនោះ មិនគប្បីពោលថា «លះបង់កិលេសក្នុងអតីត» ជាដើមឡើយ។

ကိလေသပဇဟနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកិលេសប្បជហនកថា ចប់ហើយ។

၂. သုညတကထာဝဏ္ဏနာ

២. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសុញ្ញតកថា

၈၃၂. အနတ္တလက္ခဏံ [Pg.110] တာဝ ဧကစ္စန္တိ အရူပက္ခန္ဓာနံ အနတ္တလက္ခဏံ ဝဒတိ. ဧကေန ပရိယာယေနာတိ အနတ္တလက္ခဏဿ ဇရာမရဏဘာဝပရိယာယေနာတိ ဝဒန္တိ. ရူပက္ခန္ဓာဒီနဉှိ မာ ဇီရတု မာ မရတူတိ အလဗ္ဘနေယျော အဝသဝတ္တနာကာရော အနတ္တတာ, သာ အတ္ထတော ဇရာမရဏမေဝ, တဉ္စ ‘‘ဇရာမရဏံ ဒွီဟိ ခန္ဓေဟိ သင်္ဂဟိတ’’န္တိ (ဓာတု. ၇၁) ဝုတ္တတ္တာ အရူပက္ခန္ဓာနံ ဇရာမရဏံ သင်္ခါရက္ခန္ဓပရိယာပန္နန္တိ အယမေတေသံ အဓိပ္ပာယော.

៨៣២. ពាក្យថា anattalakkhaṇaṃ tāva ekaccaṃ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលសំដៅយកអនត្តលក្ខណៈនៃអរូបក្ខន្ធទាំងឡាយ។ ពាក្យថា ekena pariyāyena ពួកអាចារ្យពោលថា ដោយបរិយាយនៃភាពជាជរានិងមរណៈនៃអនត្តលក្ខណៈ។ ពិតណាស់ ភាពមិនប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាច គឺការមិនបានសម្រេចតាមបំណងថា «សូមរូបក្ខន្ធជាដើម កុំគ្រាំគ្រា កុំស្លាប់ឡើយ» ឈ្មោះថា អនត្តតា អនត្តតានោះ ដោយអត្ថគឺជរានិងមរណៈនោះឯង ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា «ជរានិងមរណៈ សង្គ្រោះដោយខន្ធ ២» ជរានិងមរណៈនៃអរូបក្ខន្ធទាំងឡាយ ទើបរាប់បញ្ចូលក្នុងសង្ខារក្ខន្ធ នេះជាអធិប្បាយរបស់អាចារ្យទាំងនោះ។

သုညတကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសុញ្ញតកថា ចប់ហើយ។

၃. သာမညဖလကထာဝဏ္ဏနာ

៣. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសាមញ្ញផលកថា

၈၃၅-၈၃၆. ဖလုပ္ပတ္တိ စာတိ ပတ္တိဓမ္မံ ဝဒတိ.

៨៣៥-៨៣៦. ពាក្យថា Phaluppatti ព្រះសង្គហការៈ សំដៅដល់ការសម្រេចធម៌ (ការបានសម្រេចធម៌)។

သာမညဖလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីសាមញ្ញផលកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၅. တထတာကထာဝဏ္ဏနာ

៥. ការអធិប្បាយអំពីតថតាកថា

၈၄၁-၈၄၃. ရူပါဒိသဘာဝတာသင်္ခါတာတိ ဧတ္ထ ရူပါဒီနံ သဘာဝတာတိ ရူပါဒိသဘာဝတာတိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဘာဝံ ဟေသ တထတာတိ ဝဒတိ, န ဘာဝယောဂန္တိ.

៨៤១-៨៤៣. ក្នុងពាក្យថា Rūpādisabhāvatāsaṅkhātā នេះ សេចក្តីពន្យល់ត្រូវដឹងថា ភាពជាសភាវៈនៃធម៌ទាំងឡាយមានរូបជាដើម ឈ្មោះថា រូបាទិសភាវតា (ភាពជាសភាវៈនៃរូបជាដើម)។ ព្រោះថា បរវាទីនេះ និយាយសំដៅដល់សភាវៈនៃរូបជាដើមថា តថតា (ភាពជាយ៉ាងនោះ) ប៉ុន្តែមិនបាននិយាយសំដៅដល់រូបធាតុដែលប្រកបដោយសភាវៈនោះឡើយ។

တထတာကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីតថតាកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၆. ကုသလကထာဝဏ္ဏနာ

៦. ការអធិប្បាយអំពីកុសលកថា

၈၄၄-၈၄၆. အနဝဇ္ဇဘာဝမတ္တေနေဝ နိဗ္ဗာနံ ကုသလန္တိ ယံကိဉ္စိ ကုသလံ, သဗ္ဗံ တံ အနဝဇ္ဇဘာဝမတ္တေနေဝ, တသ္မာ နိဗ္ဗာနံ ကုသလန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

៨៤៤-៨៤៦. ក្នុងពាក្យថា Anavajjabhāvamatteneva nibbānaṃ kusalaṃ នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា កុសលណាមួយដែលមាន កុសលទាំងអស់នោះ ឈ្មោះថាកុសល ក៏ព្រោះតែភាពជាធម៌មិនមានទោសប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះនិព្វានដែលមិនមានទោស ទើបឈ្មោះថា កុសល។

ကုသလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីកុសលកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၇. အစ္စန္တနိယာမကထာဝဏ္ဏနာ

៧. ការអធិប្បាយអំពីអច្ចន្តនិយាមកថា

၈၄၇. ‘‘သကိံ [Pg.111] နိမုဂ္ဂေါ နိမုဂ္ဂေါဝ ဟောတီ’’တိ သုတ္တံ နိဿာယာတိ တာယ ဇာတိယာ လောကုတ္တရသဒ္ဓါဒီနံ အနုပ္ပတ္တိံ သန္ဓာယ ကတံ အဝဓာရဏံ သံသာရခါဏုကဘာဝံ သန္ဓာယ ကတန္တိ မညမာနော ပုထုဇ္ဇနဿာယံ အစ္စန္တနိယာမတာ, ယာယံ နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ ‘‘အတ္ထိ ပုထုဇ္ဇနဿ အစ္စန္တနိယာမတာ’’တိ ဝဒတိ. ဝိစိကိစ္ဆုပ္ပတ္တိ နိယာမန္တရုပ္ပတ္တိ စ အစ္စန္တနိယာမနိဝတ္တကာ ဝိစာရေတွာ ဂဟေတဗ္ဗာ.

៨៤៧. ក្នុងពាក្យថា “Sakiṃ nimuggo nimuggova hotī”ti suttaṃ nissāya នេះ បរវាទីយល់ឃើញថា ការកំណត់ពាក្យថា “លិចចុះហើយ គឺលិចចុះតែម្តង” ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅដល់ការមិនកើតឡើងនៃលោកុត្តរសទ្ធាជាដើមក្នុងជាតិ (ឬភព) នោះ គឺជាការសំដៅដល់ភាពជាបង្គោលក្នុងសង្សារវដ្ត ដូច្នេះហើយ ទើបយល់ថា និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិណាដែលមាន និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិនោះ គឺជាភាពទៀងទាត់ជាដាច់ខាតរបស់បុថុជ្ជន ហើយពោលថា “ភាពទៀងទាត់ជាដាច់ខាតរបស់បុថុជ្ជន មានពិតមែន”។ ម្យ៉ាងទៀត ការកើតឡើងនៃវិចិកិច្ឆា និងការកើតឡើងនៃនិយាមដទៃ ដែលជាធម៌រារាំងនូវភាពទៀងទាត់ជាដាច់ខាតនោះ គួរតែពិចារណាហើយកាន់យកចុះ។

အစ္စန္တနိယာမကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីអច្ចន្តនិយាមកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၈. ဣန္ဒြိယကထာဝဏ္ဏနာ

៨. ការអធិប្បាយអំពីឥន្ទ្រិយកថា

၈၅၃-၈၅၆. လောကိယာနမ္ပီတိ လောကုတ္တရာနံ ဝိယ လောကိယာနမ္ပိ သဒ္ဓါဒီနံယေဝ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒိဘာဝဒဿနေန လောကိယသဒ္ဓိန္ဒြိယာဒိဘာဝံ သာဓေတုံ သဒ္ဓါဒီနံယေဝ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒိဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တန္တိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

៨៥៣-៨៥៦. ក្នុងពាក្យថា Lokiyānampi នេះ សេចក្តីពន្យល់ត្រូវដឹងថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដើម្បីបង្ហាញពីភាពជាសទ្ធិន្ទ្រិយជាដើម នៃធម៌ទាំងឡាយមានសទ្ធាជាដើម ទោះបីជាលោកិយ ដើម្បីសម្រេចនូវភាពជាលោកិយសទ្ធិន្ទ្រិយជាដើម ដូចជាភាពជាសទ្ធិន្ទ្រិយជាដើមនៃលោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយដែរ ហេតុនោះ ទើបពោលថា ដើម្បីបង្ហាញពីភាពជាសទ្ធិន្ទ្រិយជាដើម នៃធម៌ទាំងឡាយមានសទ្ធាជាដើមនោះឯង។

ဣန္ဒြိယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីឥន្ទ្រិយកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

ဧကူနဝီသတိမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីវគ្គទីដប់ប្រាំបួន ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၂၀. ဝီသတိမဝဂ္ဂေါ

២០. វគ្គទីម្ភៃ

၂. ဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ

២. ការអធិប្បាយអំពីញាណកថា

၈၆၃-၈၆၅. ဉာဏကထာယံ ဒုက္ခံ ပရိဇာနာတီတိ လောကုတ္တရမဂ္ဂဉာဏမေဝ ဒီပေတီတိ ‘‘ဒုက္ခံ ပရိဇာနာတီ’’တိ ဝဒန္တော ဣဒံ တဝ ဝစနံ လောကုတ္တရမဂ္ဂဉာဏမေဝ ဒီပေတိ, န တဿေဝ ဉာဏဘာဝံ. ကသ္မာ? ယသ္မာ န လောကုတ္တရမေဝ ဉာဏံ, တသ္မာ န ဣဒံ သာဓကန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

៨៦៣-៨៦៥. ក្នុងញាណកថា ពាក្យថា Dukkhaṃ parijānātīti lokuttaramaggañāṇameva dīpeti នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា កាលបើអ្នកពោលថា “ដឹងច្បាស់នូវទុក្ខ” ពាក្យរបស់អ្នកនេះ បង្ហាញតែលោកុត្តរមគ្គញាណប៉ុណ្ណោះ មិនមែនបង្ហាញពីភាពជាញាណនៃលោកុត្តរមគ្គញាណនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា មិនមែនមានតែលោកុត្តរធម៌ប៉ុណ្ណោះទេដែលជាញាណ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យនេះទើបមិនមែនជាគ្រឿងសម្រេចសេចក្តីឡើយ។

ဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីញាណកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၃. နိရယပါလကထာဝဏ္ဏနာ

៣. ការអធិប្បាយអំពីនិរយបាលកថា

၈၆၇-၈၆၈. ပဏုန္နန္တိ [Pg.112] ပဏုဒိတံ, အနဝသေသခိတ္တန္တိ အတ္ထော.

៨៦៧-៨៦៨. ពាក្យថា Paṇunnam បានដល់ Paṇuditaṃ (ដែលគេបោះចោលហើយ) សេចក្តីថា ដែលគេបោះចោលមិនឲ្យមានសេសសល់។

နိရယပါလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីនិរយបាលកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၄. တိရစ္ဆာနကထာဝဏ္ဏနာ

៤. ការអធិប្បាយអំពីតិរច្ឆានកថា

၈၆၉-၈၇၁. တဿ အတ္ထိတာယ ပဋိညာတိ တဿ ဟတ္ထိနာဂဿ စ ဒိဗ္ဗယာနဿ စ အတ္ထိတာယာတိ ဝိသုံ ယောဇေတဗ္ဗံ.

៨៦៩-៨៧១. ក្នុងពាក្យថា Tassa atthitāya paṭiññā នេះ គប្បីផ្សំផ្គុំដោយឡែកពីគ្នាថា ព្រោះភាពមាននៃដំរីសេ្តច (ឯរាវ័ណ) នោះផង ព្រោះភាពមាននៃយានទិព្វនោះផង។

တိရစ္ဆာနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីតិរច្ឆានកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၆. ဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ

៦. ការអធិប្បាយអំពីញាណកថា

၈၇၆-၈၇၇. ဉာဏကထာယံ သစေ တံ ဒွါဒသဝတ္ထုကန္တိ ဧတ္ထ စ ‘‘လောကုတ္တရ’’န္တိ ဝစနသေသော, တံ ဝါ လောကုတ္တရဉာဏံ သစေ ဒွါဒသဝတ္ထုကန္တိ အတ္ထော. ပရိညေယျန္တိ ပုဗ္ဗဘာဂေါ, ပရိညာတန္တိ အပရဘာဂေါ, သစ္စဉာဏံ ပန မဂ္ဂက္ခဏေပိ ပရိဇာနနာဒိကိစ္စသာဓနဝသေန ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သဒ္ဓိံ ပုဗ္ဗဘာဂပရဘာဂေဟီ’’တိ.

៨៧៦-៨៧៧. ក្នុងញាណកថា ពាក្យថា Sace taṃ dvādasavatthukaṃ នេះ គប្បីបន្ថែមពាក្យដែលនៅសល់ថា “Lokuttaraṃ” (លោកុត្តរៈ) ឬមានសេចក្តីពន្យល់ថា ប្រសិនបើលោកុត្តរញាណនោះ មានវត្ថុ ១២។ ពាក្យថា Pariññeyyaṃ (គួរដឹងច្បាស់) សំដៅដល់កិច្ចញាណក្នុងបុព្វភាគ (មុនខណៈមគ្គ) ពាក្យថា Pariññātaṃ (ដឹងច្បាស់ហើយ) សំដៅដល់កតញាណក្នុងអបរភាគ (ក្រោយខណៈមគ្គ) ចំណែកឯសច្ចញាណ រមែងមានសូម្បីក្នុងខណៈមគ្គ ដោយអំណាចនៃការសម្រេចកិច្ចមានការដឹងច្បាស់ជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសង្គហការៈទើបពោលថា “រួមជាមួយបុព្វភាគ និងអបរភាគ”។

ဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីញាណកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

ဝီသတိမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីវគ្គទីម្ភៃ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

စတုတ္ထော ပဏ္ဏာသကော သမတ္တော.

បណ្ណាសកៈទីបួន ចប់បរិបូណ៌។

၂၁. ဧကဝီသတိမဝဂ္ဂေါ

២១. វគ្គទីម្ភៃមួយ

၁. သာသနကထာဝဏ္ဏနာ

១. ការអធិប្បាយអំពីសាសនកថា

၈၇၈. တီသုပိ ပုစ္ဆာသု စောဒနတ္ထံ ဝုတ္တန္တိ တီသုပိ ပုစ္ဆာသု ‘‘သာသန’’န္တိအာဒိဝစနံ ဝုတ္တန္တိ သမုဒါယာ ဧကဒေသာနံ အဓိကရဏဘာဝေန ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

៨៧៨. ក្នុងពាក្យថា Tīsupi pucchāsu codanatthaṃ vuttaṃ នេះ គប្បីយល់ថា ពាក្យមានពាក្យថា “Sāsanaṃ” ជាដើម ក្នុងសំណួរទាំង ៣ នោះ ព្រះសង្គហការៈពោលដោយយកសំណួរទាំងឡាយដែលជាសមុទាយៈ (ការរួមផ្សំ) ធ្វើជាទីតាំងនៃពាក្យទាំងឡាយដែលជាឯកទេសៈ (ចំណែកមួយ)។

သာသနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីសាសនកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၄. ဣဒ္ဓိကထာဝဏ္ဏနာ

៤. ការអធិប្បាយអំពីឥទ្ធិកថា

၈၈၃-၈၈၄. ဣဒ္ဓိကထာယံ [Pg.113] အတ္ထိ အဓိပ္ပာယဣဒ္ဓီတိ အဓိပ္ပာယဝသေန ဣဇ္ဈနတော အဓိပ္ပာယောတိ ဧဝံနာမိကာ ဣဒ္ဓိ အတ္ထီတိ အတ္ထော.

៨៨៣-៨៨៤. ក្នុងឥទ្ធិកថា ពាក្យថា Atthi adhippāyaiddhី មានសេចក្តីពន្យល់ថា តើឫទ្ធិដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះថា អធិប្បាយៈ (សេចក្តីប្រាថ្នា) ព្រោះសម្រេចបានដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រាថ្នា មានពិតមែនឬ? នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

ဣဒ္ဓိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីឥទ្ធិកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၇. ဓမ္မကထာဝဏ္ဏနာ

៧. ការអធិប្បាយអំពីធម្មកថា

၈၈၇-၈၈၈. ဓမ္မကထာယံ ရူပဋ္ဌတော အညဿ ရူပဿ အဘာဝါတိ ယော ရူပဿ နိယာမော ဝုစ္စေယျ, သော ရူပဋ္ဌော နာမ ကောစိ ရူပတော အညော နတ္ထီတိ ရူပဋ္ဌတော အညံ ရူပဉ္စ န ဟောတိ, တသ္မာ ရူပံ ရူပမေဝ, န ဝေဒနာဒိသဘာဝန္တိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ရူပံ ရူပဋ္ဌေန နိယတ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗံ, န အညထာ ရူပဋ္ဌေန နိယာမေနာတိ အဓိပ္ပာယော. တတ္ထ ရူပတော အညဿ ရူပဋ္ဌဿ အဘာဝေ ဒဿိတေ ရူပဋ္ဌတော အညဿ ရူပဿ အဘာဝေါ ဒဿိတောယေဝ နာမ ဟောတီတိ တမေဝ ရူပတော အညဿ ရူပဋ္ဌဿ အဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘ရူပသဘာဝေါ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ဧသ ဝေါဟာရောတိ ရူပဿ သဘာဝေါ ရူပသဘာဝေါ, ရူပဿ အတ္ထော ရူပဋ္ဌောတိ ဧဝံ အညတ္တံ ဂဟေတွာ ဝိယ ပဝတ္တော ရူပသဘာဝဝေါဟာရော ရူပဋ္ဌဝေါဟာရော ဝါ ဝေဒနာဒီဟိ နာနတ္တမေဝ သော သဘာဝေါတိ နာနတ္တသညာပနတ္ထံ ဟောတီတိ အတ္ထော. တသ္မာတိ ရူပဿ ရူပဋ္ဌေန အနညတ္တာ. ‘‘ရူပံ ရူပမေဝ, န ဝေဒနာဒိသဘာဝ’’န္တိ အဝတွာ ‘‘ရူပံ ရူပဋ္ဌေန နိယတ’’န္တိ ဝဒတော တဉ္စ ဝစနံ ဝုတ္တပ္ပကာရေန သဒေါသံ, အထ ကသ္မာ ‘‘ရူပဉှိ ရူပဋ္ဌေန နိယတန္တိ ရူပံ ရူပမေဝ, န ဝေဒနာဒိသဘာဝန္တိ အဓိပ္ပာယေန ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိ ဝဒန္တော ‘‘ရူပံ ရူပဋ္ဌေန နိယတ’’န္တိ ပဋိဇာနာတီတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. နနု စေတံ အတ္တနာဝ ဝုတ္တံ, န ပရေနာတိ ပဋိဇာနာတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ? န, အတ္တာနမ္ပိ ပရံ ဝိယ ဝစနတော. ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဝါ သကဝါဒိနာ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယဒိ စ တေန ဝတ္တဗ္ဗံ ပဋိဇာနာတိ စ သော ဧတမတ္ထန္တိ, အထ ကသ္မာ ပဋိဇာနာတိ သကဝါဒီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. အတ္ထန္တရဝသေနာတိ တတ္ထ ဝုတ္တမေဝ ကာရဏံ နိဂူဟိတွာ ပရေန စောဒိတန္တိ တမေဝ ကာရဏံ ဒဿေတွာ စောဒနံ နိဝတ္တေတိ. ဣတော အညထာတိ ရူပါဒိသဘာဝမတ္တံ မုဉ္စိတွာ တေန ပရိကပ္ပိတံ နိယတံ နတ္ထီတိ တဿ [Pg.114] ပရိကပ္ပိတဿ နိဝတ္တနတ္ထံ ပုန တေနေဝ နယေန စောဒေတုံ ‘‘မိစ္ဆတ္တနိယတ’’န္တိအာဒိမာဟာတိ အတ္ထော.

៨៨៧-៨៨៨. ក្នុងធម្មកថា ពាក្យថា Rūpaṭṭhato aññassa rūpassa abhāvā មានសេចក្តីពន្យល់ថា សភាវៈប្រែប្រួលណាដែលគេហៅថា និយាមៈ (សេចក្តីទៀងទាត់) នៃរូប សភាវៈប្រែប្រួលនោះ ឈ្មោះថា រូបដ្ឋៈ (អត្ថនៃរូប) មិនមែនជាធម៌ដទៃផ្សេងពីរូបឡើយ ព្រោះហេតុនោះ រូបដទៃផ្សេងពីរូបដ្ឋៈក៏មិនមាន ដូច្នេះ រូបក៏គឺរូបនោះឯង មិនមែនមានសភាវៈជាវេទនាជាដើមឡើយ ដោយបំណងយ៉ាងនេះ ទើបគួរនិយាយថា “រូប ទៀងទាត់ដោយរូបដ្ឋៈ” មិនមែននិយាយផ្ទុយពីនេះថា ទៀងទាត់ដោយនិយាមគឺរូបដ្ឋៈឡើយ នេះជាបំណងរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។ ក្នុងពាក្យនោះ កាលបើភាពមិនមាននៃរូបដ្ឋៈផ្សេងពីរូបត្រូវបានបង្ហាញហើយ ភាពមិនមាននៃរូបផ្សេងពីរូបដ្ឋៈ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានបង្ហាញរួចជាស្រេចហើយដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសង្គហការៈកាលចង់បង្ហាញនូវភាពមិនមាននៃរូបដ្ឋៈផ្សេងពីរូបនោះឯង ទើបពោលពាក្យមានពាក្យថា “Rūpasabhāvo hi” ជាដើម។ ពាក្យថា Esa vohāro មានសេចក្តីថា វោហារថា រូបសភាវៈ (សភាវៈនៃរូប) ឬវោហារថា រូបដ្ឋៈ (អត្ថនៃរូប) ដែលប្រព្រឹត្តទៅដូចជាកាន់យកនូវភាពផ្សេងគ្នាថា សភាវៈនៃរូបគឺរូបសភាវៈ អត្ថនៃរូបគឺរូបដ្ឋៈ ដូច្នេះ វោហារនោះ រមែងមានដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីផ្សេងគ្នាឲ្យដឹងច្បាស់ថា សភាវៈនោះ គឺផ្សេងគ្នាដាច់ស្រឡះពីវេទនាជាដើម។ ពាក្យថា Tasmā មានសេចក្តីថា ព្រោះភាពមិនផ្សេងគ្នានៃរូប និងរូបដ្ឋៈ។ ពាក្យរបស់បរវាទីដែលមិននិយាយថា “រូប គឺរូបនោះឯង មិនមែនមានសភាវៈជាវេទនាជាដើមឡើយ” តែត្រឡប់ជានិយាយថា “រូប ទៀងទាត់ដោយរូបដ្ឋៈ” ដូច្នេះ ពាក្យនោះ រមែងប្រកបដោយទោសតាមវិធីដែលបានពោលហើយ ប៉ុន្តែហេតុអ្វីបានជាបរវាទីកាលនិយាយថា “រូប គួរនិយាយដោយបំណងថា រូបគឺរូបនោះឯង មិនមែនមានសភាវៈជាវេទនាជាដើមឡើយ ព្រោះរូបទៀងទាត់ដោយរូបដ្ឋៈ” ដូច្នេះហើយ ទើបទទួលស្គាល់ថា “រូប ទៀងទាត់ដោយរូបដ្ឋៈ” សេចក្តីពន្យល់ត្រូវដឹងយ៉ាងនេះ។ សួរថា៖ ចុះពាក្យនេះ ខ្លួនឯង (សកវាទី) ជាអ្នកនិយាយពិតមែន មិនមែនបរវាទីជាអ្នកនិយាយទេឬ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា ទទួលស្គាល់ (Paṭijānāti) ដូច្នេះ ពាក្យនេះមិនគួរនិយាយទេឬ? ឆ្លើយថា៖ មិនមែនមិនគួរនិយាយទេ (គឺគួរនិយាយពិតមែន) ព្រោះការនិយាយចំពោះខ្លួនឯង ដូចជាបុគ្គលដទៃដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា Vattabbaṃ នេះ មានន័យថា សកវាទីគួរនិយាយ ដូច្នេះក៏បាន។ ប្រសិនបើពាក្យនោះ សកវាទីគួរនិយាយ ហើយសកវាទីនោះក៏ទទួលស្គាល់នូវសេចក្តីនេះដែរ ហេតុអ្វីបានជាសកវាទីសួរហើយទទួលស្គាល់ខ្លួនឯង សេចក្តីនេះជាអត្ថក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា Atthantaravasena មានសេចក្តីថា ព្រោះបរវាទីលាក់បាំងនូវហេតុដែលសមគួរដែលបានពោលក្នុងទីនោះ ហើយចោទប្រកាន់ ហេតុនោះ សកវាទីទើបបង្ហាញនូវហេតុនោះឯង ដើម្បីរារាំងនូវការចោទប្រកាន់នោះ។ ពាក្យថា Ito aññathā មានសេចក្តីថា ធម៌ទៀងទាត់ដែលបរវាទីត្រិះរិះទុក ដោយលះបង់ត្រឹមតែសភាវៈនៃរូបជាដើមនោះ មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីរារាំងនូវធម៌ដែលបរវាទីត្រិះរិះនោះ ទើបសកវាទីចោទប្រកាន់ដោយវិធីនោះដដែល ហើយសួរពាក្យមានពាក្យថា “Micchattaniyataṃ” ជាដើម។

ဓမ္မကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីធម្មកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

ဧကဝီသတိမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីវគ្គទីម្ភៃមួយ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၂၂. ဗာဝီသတိမဝဂ္ဂေါ

២២. វគ្គទីម្ភៃពីរ

၂. ကုသလစိတ္တကထာဝဏ္ဏနာ

២. ការអធិប្បាយអំពីកុសលចិត្តកថា

၈၉၄-၈၉၅. ကုသလစိတ္တကထာယံ ဇဝနက္ခဏေတိ ပရိနိဗ္ဗာနစိတ္တတော ပုရိမဇဝနက္ခဏေ.

៨៩៤-៨៩៥. ក្នុងកុសលចិត្តកថា ពាក្យថា Javanakkhaṇe សំដៅដល់ខណៈជវនៈមុនអំពីបរិនិព្វានចិត្ត (ចុតិចិត្ត)។

ကုသလစိတ္တကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីកុសលចិត្តកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၃. အာနေဉ္ဇကထာဝဏ္ဏနာ

៣. ការអធិប្បាយអំពីអានេញ្ជកថា

၈၉၆. ဘဝင်္ဂစိတ္တေတိ ဘဝင်္ဂပရိယောသာနတ္တာ စုတိစိတ္တံ ‘‘ဘဝင်္ဂစိတ္တ’’န္တိ အာဟ.

៨៩៦. ក្នុងពាក្យថា Bhavaṅgacitte នេះ ព្រះសង្គហការៈហៅចុតិចិត្តថា “ភវង្គចិត្ត” ព្រោះភាពជាទីបំផុតនៃភវង្គ (ឬព្រោះភាពជាទីបំផុតក្នុងភវង្គចិត្ត)។

အာနေဉ္ဇကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីអានេញ្ជកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၅-၇. တိဿောပိကထာဝဏ္ဏနာ

៥-៧. ការអធិប្បាយអំពីកថាទាំងបី

၈၉၈-၉၀၀. သတ္တဝဿိကံ ဂဗ္ဘံ ဒိသွာ ‘‘ဂဗ္ဘေယေဝ အရဟတ္တပ္ပတ္တိဟေတုဘူတော ဣန္ဒြိယပရိပါကော အတ္ထီ’’တိ ‘‘အရဟတ္တပ္ပတ္တိပိ အတ္ထီ’’တိ မညတိ, အာကာသသုပိနံ ဒိသွာ ‘‘အာကာသဂမနာဒိအဘိညာ ဝိယ ဓမ္မာဘိသမယော အရဟတ္တပ္ပတ္တိ စ အတ္ထီ’’တိ မညတီတိ အဓိပ္ပာယော.

៨៩៨-៩០០. សេចក្តីពន្យល់គឺថា បរវាទីកាលឃើញគភ៌កុមារអាយុ ៧ ឆ្នាំ ក៏យល់ឃើញថា “ការទុំជវៃនៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយមានសទ្ធាជាដើម ដែលជាហេតុដល់ការសម្រេចព្រះអរហត្ត ក្នុងផ្ទៃម្តាយនោះឯង មានពិតមែន” ព្រោះហេតុនោះ ទើបយល់ថា “ការសម្រេចព្រះអរហត្ត ក៏មានពិតមែន”។ ម្យ៉ាងទៀត កាលឃើញយល់សប្តិថាហោះទៅលើអាកាស ក៏យល់ឃើញថា “ការត្រាស់ដឹងធម៌ (ការចាក់ធ្លុះសច្ចៈ ៤) និងការសម្រេចព្រះអរហត្ត មានពិតមែន ដូចជាអភិញ្ញាមានការហោះទៅលើអាកាសជាដើមដែរ” នេះជាបំណងរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។

တိဿောပိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីកថាទាំងបី ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၉. အာသေဝနပစ္စယကထာဝဏ္ဏနာ

៩. ការអធិប្បាយអំពីអាសេវនប្បច្ចយកថា

၉၀၃-၉၀၅. န [Pg.115] ကောစိ အာသေဝနပစ္စယံ အာသေဝတိ နာမာတိ ယထာ ဗီဇံ စတုမဓုရဘာဝံ န ဂဏှာတိ, ဧဝံ ဘာဝနာသင်္ခါတံ အာသေဝနပစ္စယံ ဂဏှန္တော အာသေဝန္တော နာမ ကောစိ နတ္ထီတိ အတ္ထော.

៩០៣-៩០៥. ក្នុងពាក្យថា Na koci āsevanapaccayaṃ āsevati nāma នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា គ្រាប់ពូជ (មានស្វាយ និងខ្នុរជាដើម) មិនអាចកាន់យកនូវភាពជាចតុរមធូរ (រសជាតិផ្អែមឆ្ងាញ់ទាំង ៤ យ៉ាង) យ៉ាងណា ធម៌ដែលសេពរឿយៗ ឬធម៌ដែលអប់រំ ដែលកាន់យកនូវអាសេវនប្បច្ច័យ ពោលគឺការចម្រើន (ការអប់រំ) ក៏មិនមានឡើយ យ៉ាងនោះឯង។

အာသေဝနပစ္စယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីអាសេវនប្បច្ចយកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၁၀. ခဏိကကထာဝဏ္ဏနာ

១០. ការអធិប្បាយអំពីខណិកកថា

၉၀၆-၉၀၇. ပထဝိယာဒိရူပေသု ကေသဉ္စိ ဥပ္ပာဒေါ ကေသဉ္စိ နိရောဓောတိ ဧဝံ ပတိဋ္ဌာနံ ရူပသန္တတိယာ ဟောတိ. န ဟိ ရူပါနံ အနန္တရာဒိပစ္စယာ သန္တိ, ယေဟိ အရူပသန္တတိယာ ဝိယ ရူပသန္တတိယာ ပဝတ္တိ သိယာတိ စိတ္တေ ‘‘စိတ္တေ မဟာပထဝီ သဏ္ဌာတီ’’တိအာဒိ စောဒိတံ.

៩០៦-៩០៧. ការកើតឡើងនៃរូបខ្លះ ការរលត់ទៅនៃរូបខ្លះ ក្នុងរូបទាំងឡាយមានបឋវីធាតុជាដើម ឈ្មោះថាការតាំងនៅនៃរូបសន្តតិ (ខ្សែញាណនៃរូប) យ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា បច្ច័យទាំងឡាយមានអនន្តរបច្ច័យជាដើម ដែលជាហេតុញ៉ាំងការប្រព្រឹត្តទៅនៃរូបសន្តតិ ដូចជាអរូបសន្តតិ (ខ្សែញាណនៃនាម) នោះ មិនមានដល់រូបទាំងឡាយឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានការចោទប្រកាន់ជាដើមថា “មហាប្រថពី រមែងតាំងនៅក្នុងចិត្តគ្រប់ៗខណៈចិត្តឬ?”។

ခဏိကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីខណិកកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

ဗာဝီသတိမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីវគ្គទីម្ភៃពីរ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၂၃. တေဝီသတိမဝဂ္ဂေါ

២៣. វគ្គទីម្ភៃបី

၁. ဧကာဓိပ္ပာယကထာဝဏ္ဏနာ

១. ការអធិប្បាយអំពីឯកាធិប្បាយកថា

၉၀၈. ကရုဏာဓိပ္ပာယေန ဧကာဓိပ္ပာယောတိ ရာဂါဓိပ္ပာယတော အညာဓိပ္ပာယောဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧကော အဓိပ္ပာယောတိ ဧတ္ထ ဧကတောဘာဝေ ဧကသဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သမာနတ္ထေ ဟိ သတိ ရာဂါဓိပ္ပာယေပိ ဧကာဓိပ္ပာယေနာတိ ဧကာဓိပ္ပာယတာ အတ္ထီတိ.

៩០៨. ពាក្យថា «ករុណាធិប្បាយេន ឯកាធិប្បាយោ» មានសេចក្តីអធិប្បាយថា មានសេចក្តីប្រាថ្នាផ្សេងពីសេចក្តីប្រាថ្នាដោយរាគៈ (គឺសេពមេថុនធម្មដោយសេចក្តីអាណិត)។ ក្នុងពាក្យថា «ឯកោ អធិប្បាយោ» នេះ ឯកសព្ទ គប្បីឃើញក្នុងអត្ថថា រួមជាមួយគ្នា (សហភាវៈ)។ ព្រោះថា កាលបើឯកសព្ទមានអត្ថស្មើគ្នា (សមានត្ថៈ) ទោះបីក្នុងរាគាធិប្បាយ ក៏នៅតែមានសេចក្តីប្រាថ្នាស្មើគ្នា ដោយពាក្យថា «ឯកាធិប្បាយេន» ដូច្នេះឯង។

ဧကာဓိပ္ပာယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាកថាថាដោយសេចក្តីប្រាថ្នាតែមួយ ចប់ហើយ។

၃-၇. ဣဿရိယကာမကာရိကာကထာဝဏ္ဏနာ

៣-៧. ការពណ៌នាកថាថាដោយការធ្វើតាមចិត្តប្រាថ្នានៃភាពជាធំ

၉၁၀-၉၁၄. ဣဿရိယေန ယထာဓိပ္ပေတဿ ကရဏံ ဣဿရိယကာမကာရိကာ. ဂစ္ဆေယျာတိ ဂဗ္ဘသေယျောက္ကမနံ ဂစ္ဆေယျ. ဣဿရိယကာမကာရိကာဟေတု [Pg.116] နာမ ဒုက္ကရကာရိကာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ ကရီယတီတိ ဧတ္ထ ဒုက္ကရကာရိကာ နာမ ဣဿရိယကာမကာရိကာဟေတု ကရိယမာနာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ ကရီယတီတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ဣဿရိယကာမကာရိကာဟေတု နာမ ဝိနာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ ကရိယမာနာ နတ္ထီတိ ဝါ.

៩១០-៩១៤. ការធ្វើនូវកិច្ចការតាមដែលប្រាថ្នាដោយភាពជាធំ (ការគ្រប់គ្រងចិត្ត) ឈ្មោះថា ឥស្សរិយតាមកាមការិកា (ការធ្វើតាមចិត្តប្រាថ្នានៃភាពជាធំ)។ ពាក្យថា «គច្ឆេយ្យ» គឺគប្បីដល់នូវការចុះកាន់គភ៌។ ក្នុងពាក្យថា «ឥស្សរិយតាមកាមការិកាហេតុ... ករីយតិ» នេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីថា ការធ្វើកិច្ចការដែលធ្វើបានដោយកម្រ ដែលបុគ្គលធ្វើដោយហេតុគឺការធ្វើតាមចិត្តប្រាថ្នានៃភាពជាធំ ឈ្មោះថា ធ្វើដោយមិច្ឆាទិដ្ឋិ ឬមួយថា ធម្មតាការធ្វើតាមចិត្តប្រាថ្នានៃភាពជាធំ ដែលបុគ្គលធ្វើដោយវៀរចាកមិច្ឆាទិដ្ឋិ មិនមានឡើយ។

ဣဿရိယကာမကာရိကာကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាកថាថាដោយការធ្វើតាមចិត្តប្រាថ្នានៃភាពជាធំ ចប់ហើយ។

၈. ပတိရူပကထာဝဏ္ဏနာ

៨. ការពណ៌នាកថាថាដោយធម៌ប្រហាក់ប្រហែល

၉၁၅-၉၁၆. မေတ္တာဒယော သန္ဓာယ ‘‘မေတ္တာဒယော ဝိယ န ရာဂေါ ရာဂပတိရူပကော ကောစိ အတ္ထီတိ ရာဂမေဝ ဂဏှာတိ, ဧဝံ ဒေါသေပီ’’တိ ဝဒန္တိ.

៩១៥-៩១៦. ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយពោលសំដៅដល់មេត្តាជាដើមថា «តើមានធម៌ណាមួយដែលមិនមែនជារាគៈ តែមានសភាពប្រហាក់ប្រហែលនឹងរាគៈ ដូចជាមេត្តាជាដើមដែរឬទេ?» ក្នុងបញ្ហានេះ លោកកាន់យកយករាគៈនោះឯង សូម្បីក្នុងទោសៈ ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។

ပတိရူပကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាកថាថាដោយធម៌ប្រហាក់ប្រហែល ចប់ហើយ។

၉. အပရိနိပ္ဖန္နကထာဝဏ္ဏနာ

៩. ការពណ៌នាកថាថាដោយធម៌មិនទាន់សម្រេច

၉၁၇-၉၁၈. န အနိစ္စာဒိဘာဝန္တိ ဧတ္ထ အနိစ္စာဒိကော ဘာဝေါ ဧတဿာတိ အနိစ္စာဒိဘာဝန္တိ ရူပံ ဝုတ္တံ. ‘‘န ကေဝလဉှိ ပဌမသစ္စမေဝ ဒုက္ခ’’န္တိ ဝဒန္တေန ‘‘ဒုက္ခညေဝ ပရိနိပ္ဖန္န’’န္တိ ဒုက္ခသစ္စံ သန္ဓာယ ပုစ္ဆာ ကတာတိ ဒဿိတံ ဟောတိ. ဧဝံ သတိ တေန ‘‘စက္ခာယတနံ အပရိနိပ္ဖန္န’’န္တိအာဒိ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. န ဟိ စက္ခာယတနာဒီနိ အနုပါဒိန္နာနိ လောကုတ္တရာနိ ဝါ. တန္တိ ‘‘ဒုက္ခညေဝ ပရိနိပ္ဖန္နံ, န ပန ရူပ’’န္တိ ဧတံ ရူပဿ စ ဒုက္ခတ္တာ နော ဝတ ရေ ဝတ္တဗ္ဗေတိ အတ္ထော.

៩១៧-៩១៨. ក្នុងពាក្យថា «ន អនិច្ចាទិភាវំ» នេះ រូបលោកហៅថា «អនិច្ចាទិភាវៈ» ព្រោះរូបនោះមានសភាវៈមានអនិច្ចៈជាដើម។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលពោលថា «មិនមែនតែបឋមសច្ចៈ (ទុក្ខសច្ចៈ) តែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះជាទុក្ខ» ឈ្មោះថាបានបង្ហាញថា សកវាទីបានធ្វើសេចក្តីសួរថា «ទុក្ខប៉ុណ្ណោះជាបរិនិប្ផន្នៈ» ដោយសំដៅយកទុក្ខសច្ចៈ។ កាលបើដូច្នោះ សកវាទីនោះមិនគប្បីពោលពាក្យជាដើមថា «ចក្ខាយតនៈជាអបរិនិប្ផន្នៈ» ឡើយ។ ព្រោះថា ចក្ខាយតនៈជាដើម មិនមែនជាអនុបាទិន្នធម៌ ឬជាលោកុត្តរធម៌ឡើយ។ ពាក្យថា «តំ» នោះ មានសេចក្តីថា ម្នាលអ្នកដ៏មានអាយុ (បរវាទី) ពាក្យថា «ទុក្ខប៉ុណ្ណោះជាបរិនិប្ផន្នៈ រូបមិនមែនជាបរិនិប្ផន្នៈទេ» នេះ អ្នកមិនគប្បីពោលឡើយ ព្រោះរូបក៏ជាទុក្ខសច្ចៈដែរ។

အပရိနိပ္ဖန္နကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាកថាថាដោយធម៌មិនទាន់សម្រេច ចប់ហើយ។

တေဝီသတိမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាវគ្គទីម្ភៃបី ចប់ហើយ។

ကထာဝတ္ထုပကရဏ-မူလဋီကာ သမတ္တာ.

មូលដីកានៃគម្ពីរកថាវត្ថុ ចប់បរិបូណ៌ហើយ។

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។

ယမကပကရဏ-မူလဋီကာ

មូលដីកានៃគម្ពីរយមកៈ

ဂန္ထာရမ္ဘဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាការផ្តើមគម្ពីរ

ကထာဝတ္ထုပကရဏေန [Pg.117] သင်္ခေပေနေဝ ဒေသိတေန ဓမ္မေသု ဝိပရီတဂ္ဂဟဏံ နိဝါရေတွာ တေသွေဝ ဓမ္မေသု ဓမ္မသင်္ဂဟာဒီသု ပကာသိတေသု ဓမ္မပုဂ္ဂလောကာသာဒိနိဿယာနံ သန္နိဋ္ဌာနသံသယာနံ ဝသေန နာနပ္ပကာရကဩသလ္လတ္ထံ ယမကပကရဏံ အာရဒ္ဓံ, တံ သမယဒေသဒေသကဝသေနေဝ ဒဿေတွာ သံဝဏ္ဏနာက္ကမဉ္စဿ အနုပ္ပတ္တံ ‘‘အာဂတော ဘာရော အဝဿံ ဝဟိတဗ္ဗော’’တိ သံဝဏ္ဏနမဿ ပဋိဇာနန္တော အာဟ ‘‘သင်္ခေပေနေဝါ’’တိအာဒိ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បានហាមឃាត់ការប្រកាន់ខុសក្នុងធម៌ទាំងឡាយ (មានខន្ធជាដើម) ដោយគម្ពីរកថាវត្ថុដែលទ្រង់សម្តែងហើយដោយសង្ខេប ហើយទ្រង់ក៏បានផ្តើមគម្ពីរយមកៈ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់បញ្ញាស្ទាត់ជំនាញក្នុងប្រការផ្សេងៗ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីសម្រេចចិត្ត និងសេចក្តីសង្ស័យ ដែលមានធម៌ បុគ្គល និងឱកាសជាដើមជាទីអាស្រ័យ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយនោះឯង ដែលទ្រង់បានសម្តែងហើយក្នុងគម្ពីរធម្មសង្គណីជាដើម។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលបង្ហាញនូវគម្ពីរយមកៈនោះ ដោយអំណាចនៃសម័យ ទេសៈ និងទេសនា ហើយបង្ហាញនូវលំដាប់នៃការពណ៌នាដែលមកដល់ខ្លួន ដោយគិតថា «ភារៈដែលមកដល់ហើយ គប្បីត្រូវតែនាំទៅជាប្រាកដ» កាលប្តេជ្ញានឹងធ្វើការពណ៌នានូវគម្ពីរយមកៈនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «សង្ខេបេនេវ» (ដោយសង្ខេបប៉ុណ្ណោះ) ដូច្នេះ។

တတ္ထ ယမဿ ဝိသယာတီတောတိ ဇာတိယာ သတိ မရဏံ ဟောတီတိ ဇာတိ, ပဉ္စ ဝါ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ယမဿ ဝိသယော, တံ သမုဒယပ္ပဟာနေန အတီတောတိ အတ္ထော. ယမဿ ဝါ ရညော ဝိသယံ မရဏံ, တဿ အာဏာပဝတ္တိဋ္ဌာနံ ဒေသံ ဝါ အတီတော. ‘‘ဆစ္စာဘိဌာနာနိ အဘဗ္ဗ ကာတု’’န္တိ (ခု. ပါ. ၆.၁၁; သု. နိ. ၂၃၄) ဝုတ္တာနံ ဆန္နံ အဘဗ္ဗဋ္ဌာနာနံ ဒေသကောတိ ဆဋ္ဌာနဒေသကော. အယမာ ဧကေကာ ဟုတွာ အာဝတ္တာ နီလာ အမလာ စ တနုရုဟာ အဿာတိ အယမာဝတ္တနီလာမလတနုရုဟော.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «យមស្ស វិសយាតីតោ» មានសេចក្តីថា កាលបើជាតិមាន មរណៈក៏មាន ហេតុនោះ ជាតិ ឬឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥ ឈ្មោះថាជាវិស័យរបស់យមៈ (គឺមរណៈ) ព្រះអង្គជាអ្នកកន្លងហួសនូវវិស័យនោះ ដោយការលះបង់នូវសមុទ័យ។ ម៉្យាងទៀត ព្រះអង្គកន្លងហួសនូវមរណៈដែលជាវិស័យរបស់យមរាជ ឬកន្លងហួសនូវទេសៈ (ភពទាំងបី) ដែលជាទីផ្សាយទៅនៃអាណារបស់យមរាជនោះ។ ព្រះអង្គជាអ្នកសម្តែងនូវអភព្វដ្ឋាន ៦ យ៉ាង ដែលទ្រង់សម្តែងទុកថា «ឆច្ចាភិដ្ឋានានិ អភព្វ កាតុំ» ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថា «ឆដ្ឋានទេសកោ» (អ្នកសម្តែងនូវឋានៈ ៦)។ ព្រះអង្គមានរោមមិនដុះច្រកគ្នា គឺដុះតែមួយសរសៃៗ វិលព័ទ្ធទៅខាងស្តាំ មានពណ៌ខៀវស្រងាត់ និងឥតមានមន្ទិល ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថា «អយមាវត្តនីលាមលតនុរុហោ»។

ဂန္ထာရမ္ဘဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាការផ្តើមគម្ពីរ ចប់ហើយ។

၁. မူလယမကံ

១. មូលយមកៈ

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាឧទ្ទេសវារៈ

၁. ယမကာနံ ဝသေန ဒေသိတတ္တာတိ ဣမိနာ ဒသသု ဧကေကဿ ယမကသမူဟဿ တံသမူဟဿ စ သကလဿ ပကရဏဿ ယမကာနံ ဝသေန လဒ္ဓဝေါဟာရတံ ဒဿေတိ.

១. ដោយពាក្យថា «យមកានំ វសេន ទេសិតត្តា» នេះ ព្រះដីកាចារ្យបង្ហាញនូវការទទួលបាននូវឈ្មោះ (វោហារ) ដោយអំណាចនៃយមកៈ នៃពួកយមកៈនីមួយៗ (មានមូលយមកៈជាដើម) ក្នុងយមកៈទាំង ១០ ផង នៃគម្ពីរទាំងមូលដែលជាការប្រជុំនៃពួកយមកៈនោះផង។

ကုသလာကုသလမူလသင်္ခါတာနံ [Pg.118] ဒွိန္နံ အတ္ထာနံ ဝသေန အတ္ထယမကန္တိ ဧတေန ‘‘ယေ ကေစိ ကုသလာ ဓမ္မာ, သဗ္ဗေ တေ ကုသလမူလာ’’တိ ဧတဿေဝ ယမကဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ စေ? နာပဇ္ဇတိ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတာနံ ဒုတိယပဌမပုစ္ဆာသု ဝုတ္တာနံ ကုသလကုသလမူလဝိသေသာနံ, ကုသလမူလကုသလဝိသေသေဟိ ဝါ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတာနံ ပဌမဒုတိယပုစ္ဆာသု သန္နိဋ္ဌာနပဒသင်္ဂဟိတာနံ ကုသလကုသလမူလာနံ ဝသေန အတ္ထယမကဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ. ဉာတုံ ဣစ္ဆိတာနဉှိ ဝိသေသာနံ ဝိသေသဝန္တာပေက္ခာနံ, တံဝိသေသဝတံ ဝါ ဓမ္မာနဉ္စ ဝိသေသာပေက္ခာနံ ဧတ္ထ ပဓာနဘာဝေါတိ ဧကေကာယ ပုစ္ဆာယ ဧကေကော ဧဝ အတ္ထော သင်္ဂဟိတော ဟောတီတိ. အတ္ထသဒ္ဒေါ စေတ္ထ န ဓမ္မဝါစကော ဟေတုဖလာဒိဝါစကော ဝါ, အထ ခေါ ပါဠိအတ္ထဝါစကော. တေနေဝါဟ ‘‘တေသညေဝ အတ္ထာန’’န္တိအာဒိ.

ប្រសិនបើមានពាក្យសួរថា៖ ដោយពាក្យថា «អត្ថយមកំ ដោយអំណាចនៃអត្ថទាំងពីរដែលរាប់ថាជាកុសល និងកុសលមូល» នេះ ភាពជាយមកៈ គប្បីសម្រេចដល់តែចំពោះសេចក្តីសួរអនុលោមថា «យេ កេចិ កុសលា ធម្មា សព្វេ តេ កុសលមូលា» នេះប៉ុណ្ណោះឬ? ឆ្លើយថា៖ មិនសម្រេចឡើយ ព្រោះលោកពោលសំដៅដល់ភាពជាអត្ថយមកៈ ដោយអំណាចនៃធម៌ដ៏វិសេសគឺកុសល និងកុសលមូល ដែលសម្តែងក្នុងសេចក្តីសួរទីពីរ និងទីមួយ ដែលបុគ្គលប្រាថ្នានឹងដឹង ឬមួយថា ដោយអំណាចនៃកុសល និងកុសលមូល ដែលសង្គ្រោះដោយសន្និដ្ឋានបទ ក្នុងសេចក្តីសួរទីមួយ និងទីពីរ ដែលបុគ្គលប្រាថ្នានឹងដឹងដោយធម៌ដ៏វិសេសគឺកុសលមូល និងកុសល។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ភាពជាប្រធាននៃធម៌ដ៏វិសេសដែលបុគ្គលប្រាថ្នានឹងដឹង ដែលទាក់ទងនឹងធម៌មានសេចក្តីវិសេស ឬនៃធម៌ទាំងឡាយដែលមានសេចក្តីវិសេសនោះ ដែលទាក់ទងនឹងសេចក្តីវិសេស គប្បីមាន ហេតុនោះ អត្ថនីមួយៗ ទើបសង្គ្រោះដោយសេចក្តីសួរនីមួយៗ។ ម៉្យាងទៀត អត្ថសព្ទក្នុងទីនេះ មិនមែនជាធម្មវាចកៈ (សព្ទសម្តែងនូវធម៌) ឬហេតុផលាទិវាចកៈ (សព្ទសម្តែងនូវហេតុនិងផលជាដើម) ឡើយ តែជាបាលីអត្ថវាចកៈ (សព្ទសម្តែងនូវអត្ថនៃព្រះបាលី)។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «តេសញ្ញេវ អត្ថានំ» ដូច្នេះ។

တီဏိပိ ပဒါနိ ဧကတော ကတွာတိ ဣဒံ နာမပဒဿ ကုသလာဒီနံ သင်္ဂါဟကတ္တမတ္တမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န နိရဝသေသသင်္ဂါဟကတ္တံ. သဗ္ဗကုသလာဒိသင်္ဂဏှနတ္ထမေဝ စ နာမပဒဿ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ကုသလတ္တိကမာတိကာယ စတူသု ပဒေသူ’’တိ ဝုတ္တံ.

ពាក្យថា «រួមបទទាំងបីចូលជាមួយគ្នា» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅត្រឹមតែភាពជាគ្រឿងសង្គ្រោះនូវធម៌មានកុសលជាដើម នៃនាមបទប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសំដៅដល់ការសង្គ្រោះដោយមិនមានសេសសល់ឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះនាមបទ លោកពោលដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការសង្គ្រោះនូវកុសលធម៌ជាដើមទាំងអស់ ទើបពោលថា «ក្នុងបទទាំង ៤ នៃកុសលតិកមាតិកា» ដូច្នេះ។

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាឧទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។

နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នានិទ្ទេសវារៈ

၅၂. အညမညယမကေ ယေ ကေစိ ကုသလာတိ အပုစ္ဆိတွာတိ ဧတ္ထ ယထာ ဒုတိယယမကေ ‘‘ယေ ကေစိ ကုသလမူလာ’’တိ အပုစ္ဆိတွာ ‘‘ယေ ကေစိ ကုသလာ’’တိ ပုစ္ဆာ ကတာ, ဧဝမိဓာပိ ‘‘ယေ ကေစိ ကုသလာ’’တိ ပုစ္ဆာ ကာတဗ္ဗာ သိယာ ပုရိမယမကဝိသိဋ္ဌံ အပုဗ္ဗံ ဂဟေတွာ ပစ္ဆိမယမကဿ အပ္ပဝတ္တတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ပဋိလောမပုစ္ဆာနုရူပဘာဝတော’’တိ ကေစိ. ပုရိမပုစ္ဆာယ ပန အတ္ထဝသေန ကတာယ တဒနုရူပါယ ပစ္ဆိမပုစ္ဆာယ ဘဝိတဗ္ဗံ အနုလောမေ ဝိဂတသံသယဿ ပဋိလောမေ သံသယုပ္ပတ္တိတော. တေန န စ ပစ္ဆိမပုစ္ဆာနုရူပါယ ပုရိမပုစ္ဆာယ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ပုရိမောဝေတ္ထ အဓိပ္ပာယော ယုတ္တော. ဣမိနာပိ ဗျဉ္ဇနေန တဿေဝတ္ထဿ သမ္ဘဝတောတိ ဣဒမေဝံ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. န ဟိ ကုသလဗျဉ္ဇနတ္ထော ဧဝ ကုသလမူလေန ဧကမူလဗျဉ္ဇနတ္ထော, တေနေဝ ဝိဿဇ္ဇနမ္ပိ အသမာနံ ဟောတိ. ကုသလဗျဉ္ဇနေန ဟိ [Pg.119] ပုစ္ဆာယ ကတာယ ‘‘အဝသေသာ’’တိ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ‘‘အဝသေသာ ကုသလာ ဓမ္မာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ ဟောတိ, ဣတရထာ အဝသေသာ ကုသလမူလသဟဇာတာ ဓမ္မာတိ, န စ တာနိ ဝစနာနိ သမာနတ္ထာနိ ကုသလကုသလာဗျာကတဒီပနတောတိ. အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပာယော သိယာ – ‘‘ယေ ကေစိ ကုသလာ’’တိ ဣမိနာပိ ဗျဉ္ဇနေန ‘‘ယေ ကေစိ ကုသလမူလေန ဧကမူလာ’’တိ ဝုတ္တဗျဉ္ဇနတ္ထဿေဝ သမ္ဘဝတော ဒုတိယယမကေ ဝိယ အပုစ္ဆိတွာ ‘‘ယေ ကေစိ ကုသလမူလေန ဧကမူလာ’’တိ ပုစ္ဆာ ကတာ. န ဟိ ကုသလမူလေဟိ ဝိယ ကုသလမူလေန ဧကမူလေဟိ အညေ ကုသလာ သန္တိ, ကုသလေဟိ ပန အညေပိ တေ သန္တီတိ.

៥២. ក្នុងពាក្យថា «អញ្ញមញ្ញយមកេ យេ កេចិ កុសលាតិ អបុច្ឆិត្វា» នេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ក្នុងយមកៈទីពីរ លោកមិនសួរថា «យេ កេចិ កុសលមូលា» ឡើយ តែសួរថា «យេ កេចិ កុសលា» យ៉ាងណា សូម្បីក្នុងอញ្ញមញ្ញយមកៈនេះ ក៏គប្បីសួរថា «យេ កេចិ កុសលា» យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះមិនមានការកាន់យកនូវបទថ្មីដ៏វិសេសពីយមកៈមុន ហើយមិនមានការប្រព្រឹត្តទៅនៃយមកៈក្រោយ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។ ពួកអាចារ្យខ្លះពោលថា «ព្រោះភាពសមគួរដល់សេចក្តីសួរវិលត្រឡប់ (បដិលោមបុច្ឆា)»។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីសួរក្រោយ គប្បីមានសមគួរដល់សេចក្តីសួរមុន ដែលធ្វើឡើងដោយអំណាចនៃអត្ថ ព្រោះសេចក្តីសង្ស័យរមែងកើតឡើងក្នុងបដិលោម ចំពោះបុគ្គលដែលអស់សេចក្តីសង្ស័យហើយក្នុងអនុលោម។ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីសួរមុន មិនមែនមានសមគួរដល់សេចក្តីសួរក្រោយឡើយ ហេតុនោះ សេចក្តីអធិប្បាយខាងដើមក្នុងទីនេះ ទើបសមគួរ។ ពាក្យថា «ព្រោះអត្ថនោះឯង គប្បីសម្រេចបាន សូម្បីដោយព្យញ្ជនៈនេះ» នេះ បុគ្គលមិនគប្បីពោលយ៉ាងនេះឡើយ។ ព្រោះថា អត្ថនៃព្យញ្ជនៈថា កុសល មិនមែនជាអត្ថនៃព្យញ្ជនៈថា កុសលមូលេន ឯកមូលៈ ឡើយ ព្រោះហេតុនោះឯង សូម្បីការវិសជ្ជនា ក៏មិនស្មើគ្នាដែរ។ ព្រោះថា កាលបើធ្វើសេចក្តីសួរដោយព្យញ្ជនៈថា កុសល ក្នុងទីថា «អវសេសា» នេះ គប្បីពោលថា «អវសេសា កុសលា ធម្មា» តែបើផ្ទុយទៅវិញ (កាលបើធ្វើសេចក្តីសួរដោយព្យញ្ជនៈថា កុសលមូលេន ឯកមូលៈ) គប្បីពោលថា «អវសេសា កុសលមូលសហជាតា ធម្មា» ហើយពាក្យទាំងនោះ ក៏មិនមែនមានអត្ថស្មើគ្នាឡើយ ព្រោះសម្តែងនូវកុសល កុសលចិត្តជរូប និងអព្យាកតៈ។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះ គប្បីមានយ៉ាងនេះថា៖ សូម្បីដោយព្យញ្ជនៈថា «យេ កេចិ កុសលា» នេះ ក៏គប្បីសម្រេចបាននូវអត្ថនៃព្យញ្ជនៈដែលសម្តែងថា «យេ កេចិ កុសលមូលេន ឯកមូលា» នោះឯង ហេតុនោះ លោកមិនសួរដូចក្នុងយមកៈទីពីរឡើយ តែសួរថា «យេ កេចិ កុសលមូលេន ឯកមូលា» ដូច្នេះ។ ព្រោះថា ធម៌កុសលដទៃ ក្រៅពីធម៌ដែលមានមូលតែមួយដោយកុសលមូល មិនមានដូចជាធម៌ក្រៅពីកុសលមូលទាំងឡាយឡើយ តែថា ធម៌ដទៃ (គឺកុសលចិត្តជរូប) ក្រៅពីកុសលធម៌ទាំងឡាយ នៅតែមាន។

ပဋိလောမပုစ္ဆာဝဏ္ဏနာယံ ‘‘ကုသလမူလေန ဧကမူလာ’’တိ ဟိ ပုစ္ဆာယ ကတာယ ‘‘မူလာနိ ယာနိ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝိဿဇ္ဇနံ ကာတဗ္ဗံ ဘဝေယျာတိ ဝုတ္တံ, တမ္ပိ တထာ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. ‘‘ယေ ဝါ ပန ကုသလမူလေန အညမညမူလာ, သဗ္ဗေ တေ ဓမ္မာ ကုသလမူလေန ဧကမူလာ’’တိ စ ပုစ္ဆိတေ ‘‘အာမန္တာ’’ ဣစ္စေဝ ဝိဿဇ္ဇနေန ဘဝိတဗ္ဗံ. န ဟိ ကုသလမူလေန အညမညမူလေသု ကိဉ္စိ ဧကမူလံ န ဟောတိ, ယေန အနုလောမပုစ္ဆာယ ဝိယ ဝိဘာဂေါ ကာတဗ္ဗော ဘဝေယျ. ယတ္ထ တီဏိ ကုသလမူလာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တတ္ထ တာနိ အညမညမူလာနိ ဧကမူလာနိ စ ဒွိန္နံ ဒွိန္နံ ဧကေကေန အညမညေကမူလတ္တာ. ယတ္ထ ပန ဒွေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တတ္ထ တာနိ အညမညမူလာနေဝ, န ဧကမူလာနီတိ ဧတဿ ဂဟဏဿ နိဝါရဏတ္ထံ ‘‘မူလာနိ ယာနိ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိအာဒိနာ ဝိဿဇ္ဇနံ ကာတဗ္ဗန္တိ စေ? န, ‘‘အာမန္တာ’’တိ ဣမိနာဝ ဝိဿဇ္ဇနေန တံဂဟဏနိဝါရဏတော အနုလောမပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနေန စ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ ဒွိန္နံ တိဏ္ဏဉ္စ မူလာနံ အညမညေကမူလဘာဝဿ နိစ္ဆိတတ္တာ. အညမညမူလာနဉှိ သမာနမူလတာ ဧဝ ဧကမူလဝစနေန ပုစ္ဆီယတိ, န အညမညသမာနမူလတာ, အတ္ထိ စ ဒွိန္နံ မူလာနံ သမာနမူလတာ. တေသု ဟိ ဧကေကံ ဣတရေန မူလေန တံမူလေဟိ အညေဟိ သမာနမူလန္တိ.

ក្នុងបដិលោមបុច្ឆាពណ៌នា លោកពោលថា «កាលបើធ្វើសេចក្តីសួរថា កុសលមូលេន ឯកមូលា គប្បីធ្វើការវិសជ្ជនាដោយន័យដែលពោលហើយខាងក្រោមថា មូលានិ យានិ ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តិ ដូច្នេះ» សូម្បីពាក្យនោះ ក៏បុគ្គលមិនគប្បីពោលយ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះថា កាលបើគេសួរថា «យេ វា បន កុសលមូលេន អញ្ញមញ្ញមូលា សព្វេ តេ ធម្មា កុសលមូលេន ឯកមូលា» គប្បីមានការវិសជ្ជនាថា «អាមន្តា» (ព្រមព្រៀង) ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងឡាយដែលមានមូលទៅវិញទៅមកដោយកុសលមូល ធម៌ណាមួយដែលមិនមែនជាឯកមូលៈ មិនមានឡើយ ដែលជាហេតុនាំឲ្យត្រូវធ្វើការបែងចែកវិសជ្ជនា ដូចក្នុងអនុលោមបុច្ឆាឡើយ។ ប្រសិនបើមានសេចក្តីសួរថា៖ ក្នុងទីណាដែលកុសលមូលទាំង ៣ កើតឡើង ក្នុងទីនោះ កុសលមូលទាំងនោះ ឈ្មោះថាជាអញ្ញមញ្ញមូលផង ជាឯកមូលផង ព្រោះភាពជាអញ្ញមញ្ញឯកមូលនៃមូលពីរៗ ដោយមូលមួយៗ។ តែក្នុងទីណាដែលកុសលមូលពីរ កើតឡើង ក្នុងទីនោះ កុសលមូលទាំងនោះ ឈ្មោះថាជាអញ្ញមញ្ញមូលប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាឯកមូលឡើយ ដើម្បីហាមឃាត់ការប្រកាន់យកនូវសេចក្តីនេះ ទើបគប្បីធ្វើការវិសជ្ជនាដោយពាក្យជាដើមថា «មូលានិ យានិ ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តិ» មិនមែនឬ? ឆ្លើយថា៖ មិនមែនឡើយ ព្រោះការហាមឃាត់ការប្រកាន់យកនោះ សម្រេចបានដោយការវិសជ្ជនាថា «អាមន្តា» នេះឯងផង ព្រោះភាពជាអញ្ញមញ្ញឯកមូលនៃមូលទាំងពីរ និងទាំងបីដែលកើតឡើងជាមួយគ្នា ត្រូវបានសម្រេចហើយ ដោយការវិសជ្ជនាចំពោះអនុលោមបុច្ឆាផង។ ព្រោះថា ភាពជាសមានមូល (មានមូលស្មើគ្នា) នៃអញ្ញមញ្ញមូលទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ដែលលោកសួរដោយឯកមូលសព្ទ មិនមែនសួររកភាពជាអញ្ញមញ្ញសមានមូលឡើយ ហើយភាពជាសមានមូលនៃមូលទាំងពីរក៏មានដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងមូលទាំងនោះ មូលនីមួយៗ រមែងមានមូលស្មើគ្នា (សមានមូល) ជាមួយមូលដទៃ ដោយអំណាចនៃធម៌ដទៃ (គឺចិត្ត ចេតសិក និងចិត្តជរូប) ដែលមានមូលនោះជាទីអាស្រ័យ។

အညမညမူလတ္တေ ပန နိစ္ဆိတေ ဧကမူလတ္တသံသယာဘာဝတော ‘‘သဗ္ဗေ တေ ဓမ္မာ ကုသလမူလေန ဧကမူလာ’’တိ ပုစ္ဆာ န ကတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ‘‘အညမညဿ မူလာ ဧတေသန္တိပိ အညမညမူလာ, သမာနတ္ထေန ဧကံ မူလံ ဧတေသန္တိ ဧကမူလာ’’တိ ဥဘယမ္ပိ ဝစနံ မူလယုတ္တတမေဝ ဝဒတိ, တေနေဝ စ ဥဘယတ္ထာပိ ‘‘ကုသလမူလေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ မူလယောဂသာမညေ ဧကမူလတ္တေ နိစ္ဆိတေ တဗ္ဗိသေသော အညမညမူလဘာဝေါ န နိစ္ဆိတော ဟောတီတိ အနုလောမပုစ္ဆာ ပဝတ္တာ, မူလယောဂဝိသေသေ ပန အညမညမူလတ္တေ နိစ္ဆိတေ န ဝိနာ ဧကမူလတ္တေန [Pg.120] အညမညမူလတ္တံ အတ္ထီတိ မူလယောဂသာမညံ ဧကမူလတ္တံ နိစ္ဆိတမေဝ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ဧကမူလာ’’တိ ပုစ္ဆံ အကတွာ ယထာ ကုသလမူလဝစနံ ဧကမူလဝစနဉ္စ ကုသလဘာဝဒီပကံ န ဟောတီတိ ကုသလဘာဝေ သံသယသဗ္ဘာဝါ ပဌမဒုတိယယမကေသု ‘‘သဗ္ဗေ တေ ဓမ္မာ ကုသလာ’’တိ ပဋိလောမပုစ္ဆာ ကတာ, ဧဝံ အညမညမူလဝစနံ ကုသလဘာဝဒီပကံ န ဟောတီတိ ကုသလဘာဝေ သံသယသဗ္ဘာဝါ ကုသလာဓိကာရဿ စ အနုဝတ္တမာနတ္တာ ‘‘သဗ္ဗေ တေ ဓမ္မာ ကုသလာ’’တိ ပဋိလောမပုစ္ဆာ ကတာတိ.

គប្បីជ្រាបថា កាលបើភាពជាអញ្ញមញ្ញមូលត្រូវបានសម្រេចហើយ ព្រោះមិនមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងភាពជាឯកមូល ទើបលោកមិនធ្វើសេចក្តីសួរថា «សព្វេ តេ ធម្មា កុសលមូលេន ឯកមូលា» ឡើយ។ ពាក្យទាំងពីរគឺ «ធម៌ទាំងឡាយណាមានមូលទៅវិញទៅមក ឈ្មោះថា អញ្ញមញ្ញមូល» ផង «ធម៌ទាំងឡាយណាមានមូលតែមួយដោយអត្ថស្មើគ្នា ឈ្មោះថា ឯកមូល» ផង រមែងសម្តែងត្រឹមតែភាពជាគ្រឿងប្រកបដោយមូលប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបក្នុងពាក្យទាំងពីរ លោកពោលថា «កុសលមូលេន» ដូចគ្នា។ ក្នុងយមកៈនោះ កាលបើភាពជាឯកមូលដែលជាសាមញ្ញនៃការពាក់ព័ន្ធនឹងមូលត្រូវបានសម្រេចហើយ តែសេចក្តីវិសេសនៃឯកមូលនោះគឺភាពជាអញ្ញមញ្ញមូល មិនទាន់សម្រេចឡើយ ហេតុនោះ អនុលោមបុច្ឆាទើបប្រព្រឹត្តទៅ។ តែបើភាពជាអញ្ញមញ្ញមូលដែលជាវិសេសនៃការពាក់ព័ន្ធនឹងមូលត្រូវបានសម្រេចហើយ ភាពជាអញ្ញមញ្ញមូលរមែងមិនមានដោយវៀរចាកភាពជាឯកមូលឡើយ ហេតុនោះ ភាពជាឯកមូលដែលជាសាមញ្ញនៃការពាក់ព័ន្ធនឹងមូល រមែងជាសភាវៈសម្រេចហើយជាប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកមិនធ្វើសេចក្តីសួរថា «ឯកមូលា» ឡើយ ដូចជាក្នុងយមកៈទីមួយ និងទីពីរ លោកមិនសម្តែងកុសលមូលសព្ទ និងឯកមូលសព្ទថាជាគ្រឿងញ៉ាំងកុសលភាពឲ្យភ្លឺច្បាស់ឡើយ ព្រោះមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងកុសលភាព ទើបលោកធ្វើបដិលោមបុច្ឆាថា «សព្វេ តេ ធម្មា កុសលា» យ៉ាងណា ក្នុងទីនេះក៏ដូចគ្នាដែរ អញ្ញមញ្ញមូលសព្ទ មិនមែនជាគ្រឿងញ៉ាំងកុសលភាពឲ្យភ្លឺច្បាស់ឡើយ ព្រោះមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងកុសលភាពផង ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅតាមនៃកុសលាធិការៈផង ទើបលោកធ្វើបដិលោមបុច្ឆាថា «សព្វេ តេ ធម្មា កុសលា» ដូច្នេះ គប្បីជ្រាបដោយប្រការដូច្នេះឯង។

၅၃-၆၁. မူလနယေ ဝုတ္တေ ဧဝ အတ္ထေ ကုသလမူလဘာဝေန မူလဿ ဝိသေသနေန သမာနေန မူလေန အညမညဿ စ မူလေန မူလယောဂဒီပနေန စာတိ ဣမိနာ ပရိယာယန္တရေန ပကာသေတုံ မူလမူလနယော ဝုတ္တော. အညပဒတ္ထသမာသန္တေန က-ကာရေန တီသုပိ ယမကေသု မူလယောဂမေဝ ဒီပေတုံ မူလကနယော ဝုတ္တော. မူလမူလကနယဝစနပရိယာယော ဝုတ္တပ္ပကာရောဝ.

៥៣-៦១. ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវមូលមូលន័យ ដើម្បីបង្ហាញនូវអត្ថដែលទ្រង់សម្តែងហើយក្នុងមូលន័យនោះឯង ដោយបរិយាយផ្សេងទៀត គឺដោយការធ្វើមូលឲ្យជាវិសេសដោយភាពជាកុសលមូលផង ដោយមូលស្មើគ្នាផង ដោយមូលទៅវិញទៅមកផង និងដោយការញ៉ាំងការពាក់ព័ន្ធនឹងមូលឲ្យភ្លឺច្បាស់ផង។ ទ្រង់សម្តែងនូវមូលកន័យ ដើម្បីបង្ហាញនូវការពាក់ព័ន្ធនឹងមូលប៉ុណ្ណោះ ក្នុងយមកៈទាំងបី ដោយកអក្សរ (កប្បច្ច័យ) ដែលជាទីបំផុតនៃពហុព្វិហិសមាសមានអត្ថជាបទដទៃ។ ឯវចនបរិយាយនៃមូលមូលកន័យ ក៏មានប្រការដូចដែលពោលហើយនោះឯង។

၇၄-၈၅. အဗ္ဗောဟာရိကံ ကတွာတိ န ဧကမူလဘာဝံ လဘမာနေဟိ ဧကတော လဗ္ဘမာနတ္တာ သဟေတုကဝေါဟာရရဟိတံ ကတွာ. န ဝါ သဟေတုကဒုကေ ဝိယ ဧတ္ထ ဟေတုပစ္စယယောဂါယောဂဝသေန အဗ္ဗောဟာရိကံ ကတံ, အထ ခေါ သဟေတုကဝေါဟာရမေဝ လဘတိ, န အဟေတုကဝေါဟာရန္တိ အဗ္ဗောဟာရိကံ ကတံ. ဧကတော လဗ္ဘမာနကဝသေနာတိ အဟေတုကစိတ္တုပ္ပာဒနိဗ္ဗာနေဟိ ဟေတုပစ္စယရဟိတေဟိ သဟ လဗ္ဘမာနကရူပဝသေနာတိ အတ္ထော.

៧៤-៨៥. ពាក្យថា «abbohārikaṃ katvā» សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យប្រាសចាកវោហារថា សហេតុកៈ ព្រោះមិនបានរួមគ្នាជាមួយធម៌ទាំងឡាយដែលបាននូវភាពមិនមានមូលតែមួយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងឯកមូលកទុកៈនេះ មិនមែនធ្វើឲ្យជាអវោហារិកៈ ដោយអំណាចនៃការប្រកប និងមិនប្រកបដោយហេតុប្បច្ច័យ ដូចក្នុងសហេតុកទុកៈនោះទេ, ប៉ុន្តែ ព្រោះធម៌នោះបាននូវវោហារថា សហេតុកៈ តែម្យ៉ាង មិនបាននូវវោហារថា អហេតុកៈ ឡើយ ទើបលោកធ្វើឲ្យជាអវោហារិកៈ (គឺមិនហៅថា អហេតុកៈ)។ ពាក្យថា «ekato labbhamānakavasenā» សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃរូបដែលបានរួមគ្នាជាមួយអហេតុកចិត្តុប្បាទ និងព្រះនិព្វាន ដែលប្រាសចាកហេតុប្បច្ច័យ នេះជាអត្ថ។

၈၆-၉၇. ယဿံ ပါဠိယံ ‘‘အဟေတုကံ နာမမူလေန န ဧကမူလံ, သဟေတုကံ နာမမူလေန ဧကမူလ’’န္တိ (ယမ. ၁.မူလယမက.၈၇) ပါဌော အာဂတော, တတ္ထ ‘‘ယေ ကေစိ နာမာ ဓမ္မာ’’တိ နာမာနံ နိဒ္ဓါရိတတ္တာ ‘‘အဟေတုကံ သဟေတုက’’န္တိ စ ဝုတ္တေ ‘‘နာမ’’န္တိ စ ဣဒံ ဝိညာယမာနမေဝါတိ န ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယတ္ထ ပန ‘‘အဟေတုကံ နာမံ, သဟေတုကံ နာမ’’န္တိ (ယမ. ၁.မူလယမက.၈၇) စ ပါဌော, တတ္ထ သုပါကဋဘာဝတ္ထံ ‘‘နာမ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ.

៨៦-៩៧. ក្នុងព្រះបាលីណា ដែលមានបទបាឋៈមកថា «ahetukaṃ nāmamūlena na ekamūlaṃ, sahetukaṃ nāmamūlena ekamūlaṃ» ក្នុងព្រះបាលីនោះ ព្រោះតែលោកដកស្រង់យកនាមធម៌ទាំងឡាយមកដោយពាក្យថា «ye keci nāmā dhammā» កាលបើពោលថា «ahetukaṃ sahetukaṃ» ដូច្នេះ បទថា «nāmaṃ» នេះ ជាបទដែលដឹងបានដោយខ្លួនឯងស្រាប់ហើយ ហេតុនោះ ទើបលោកមិនពោលទុក (ដោយផ្ទាល់) ឡើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងព្រះបាលីណា មានបទបាឋៈថា «ahetukaṃ nāmaṃ, sahetukaṃ nāmaṃ» ក្នុងព្រះបាលីនោះ លោកពោលបទថា «nāmaṃ» ទុក ដើម្បីឲ្យមានសេចក្តីច្បាស់លាស់ល្អ។

နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយនិទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។

မူလယမကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយមូលយមកៈ ចប់ហើយ។

၂. ခန္ဓယမကံ

២. ខន្ធយមកៈ

၁. ပဏ္ဏတ္တိဝါရော

១. បញ្ញត្តិវារៈ

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយឧទ្ទេសវារៈ

၂-၃. ခန္ဓယမကေ [Pg.121] ဆသု ကာလဘေဒေသု ပုဂ္ဂလဩကာသပုဂ္ဂလောကာသဝသေန ခန္ဓာနံ ဥပ္ပာဒနိရောဓာ တေသံ ပရိညာ စ ဝတ္တဗ္ဗာ. တေ ပန ခန္ဓာ ‘‘ရူပက္ခန္ဓော’’တိအာဒီဟိ ပဉ္စဟိ ပဒေဟိ ဝုစ္စန္တိ, တေသံ ဒသ အဝယဝပဒါနိ. တတ္ထ ယော ရူပါဒိအဝယဝပဒါဘိဟိတော ဓမ္မော, ကိံ သော ဧဝ သမုဒါယပဒဿ အတ္ထော. ယော စ သမုဒါယပဒေန ဝုတ္တော, သော ဧဝ အဝယဝပဒဿာတိ ဧတသ္မိံ သံသယဋ္ဌာနေ ရူပါဒိအဝယဝပဒေဟိ ဝုတ္တော ဧကဒေသော သကလော ဝါ သမုဒါယပဒါနံ အတ္ထော, သမုဒါယပဒေဟိ ပန ဝုတ္တော ဧကန္တေန ရူပါဒိအဝယဝပဒါနံ အတ္ထောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ရူပံ ရူပက္ခန္ဓော, ရူပက္ခန္ဓော ရူပ’’န္တိအာဒိနာ ပဒသောဓနဝါရော ဝုတ္တော.

២-៣. ក្នុងខន្ធយមកៈនេះ ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធគប្បីសម្តែងនូវការកើតឡើង និងការរលត់ទៅនៃខន្ធទាំងឡាយ និងការកំណត់ដឹង (បរិញ្ញា) នូវខន្ធទាំងឡាយនោះ ដោយអំណាចនៃបុគ្គល ឱកាស និងបុគ្គលនិងឱកាសទាំងពីរ ក្នុងកាលខុសគ្នាទាំង ៦។ ក៏ខន្ធទាំងឡាយនោះ ព្រះអង្គសម្តែងដោយបទទាំង ៥ មានបទថា «rūpakkhandho» ជាដើម, បទជាចំណែក (អវយវបទ) នៃបទទាំងនោះ មាន ១០ បទ។ ក្នុងចំណោមបទជាចំណែកទាំង ១០ នោះ ធម៌ណាដែលសម្តែងដោយបទជាចំណែកមានបទថា រូប ជាដើម, តើធម៌នោះឯងជាអត្ថនៃបទជាក្រុម (សមុទាយបទ) ឬ? ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ណាដែលសម្តែងដោយបទជាក្រុម, តើធម៌នោះឯងជាអត្ថនៃបទជាចំណែកឬ? ក្នុងទីជាទីសង្ស័យនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវអត្ថនេះថា «ធម៌មួយចំណែក ឬធម៌ទាំងអស់ដែលសម្តែងដោយបទជាចំណែកមានបទថា រូប ជាដើម ជាអត្ថនៃបទជាក្រុមទាំងឡាយ, ចំណែកឯធម៌ដែលសម្តែងដោយបទជាក្រុមទាំងឡាយ ជាអត្ថនៃបទជាចំណែកមានបទថា រូប ជាដើម ដោយពិត» ទើបព្រះអង្គសម្តែងបទសោធនវារៈ ដោយបទមានជាដើមថា «rūpaṃ rūpakkhandho, rūpakkhandho rūpaṃ»។

ပုန ‘‘ရူပက္ခန္ဓော’’တိအာဒီနံ သမာသပဒါနံ ဥတ္တရပဒတ္ထပ္ပဓာနတ္တာ ပဓာနဘူတဿ ခန္ဓပဒဿ ဝေဒနာဒိဥပပဒတ္ထဿ စ သမ္ဘဝတော ယထာ ‘‘ရူပက္ခန္ဓော’’တိ ဧတသ္မိံ ပဒေ ရူပါဝယဝပဒေန ဝုတ္တဿ ရူပက္ခန္ဓဘာဝေါ ဟောတိ ရူပသဒ္ဒဿ ခန္ဓသဒ္ဒဿ စ သမာနာဓိကရဏဘာဝတောတိ, ဧဝံ တတ္ထ ပဓာနဘူတေန ခန္ဓာဝယဝပဒေန ဝုတ္တဿ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒိဘာဝေါ ဟောတိ ခန္ဓပဒေန ဝေဒနာဒိပဒါနံ သမာနာဓိကရဏတ္တာတိ ဧတသ္မိံ သံသယဋ္ဌာနေ ခန္ဓာဝယဝပဒေန ဝုတ္တော ဓမ္မော ကောစိ ကေနစိ သမုဒါယပဒေန ဝုစ္စတိ, န သဗ္ဗော သဗ္ဗေနာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ရူပံ ရူပက္ခန္ဓော, ခန္ဓာ ဝေဒနာက္ခန္ဓော’’တိအာဒိနာ ပဒသောဓနမူလစက္ကဝါရော ဝုတ္တော. ဧဝဉ္စ ဒဿေန္တေန ရူပါဒိသဒ္ဒဿ ဝိသေသနဘာဝေါ, ခန္ဓသဒ္ဒဿ ဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေါ, ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗာနံ သမာနာဓိကရဏဘာဝေါ စ ဒဿိတော ဟောတိ.

ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែសមាសបទទាំងឡាយមានបទថា «rūpakkhandho» ជាដើម មានអត្ថនៃបទក្រោយជាប្រធាន នាំឲ្យបទថា ខន្ធ ដែលជាបទប្រធាន និងអត្ថនៃបទបន្ទាប់ (ឧបបទត្ថៈ) មានវេទនាជាដើម អាចមានឡើងបាន, ក្នុងបទថា «rūpakkhandho» នេះ ភាពជាខន្ធនៃរូបដែលសម្តែងដោយបទជាចំណែកគឺរូប តែងមានបាន ព្រោះភាពមានអធិករណ៍ស្មើគ្នា (សមានាធិករណ៍) នៃរូបសព្ទ និងខន្ធសព្ទ យ៉ាងណា, ក្នុងទីនោះ ភាពជាវេទនាខន្ធជាដើមនៃធម៌ដែលសម្តែងដោយបទជាចំណែកគឺខន្ធ ដែលជាបទប្រធាន តែងមានបាន ព្រោះភាពមានអធិករណ៍ស្មើគ្នានៃខន្ធសព្ទ និងវេទនាសព្ទជាដើម យ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងទីជាទីសង្ស័យនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវអត្ថនេះថា «ធម៌ខ្លះដែលសម្តែងដោយបទជាចំណែកគឺខន្ធ តែងហៅដោយបទជាក្រុមណាមួយ, មិនមែនធម៌ទាំងអស់ហៅដោយបទជាក្រុមទាំងអស់នោះទេ» ទើបព្រះអង្គសម្តែងបទសោធនមូលចក្កវារៈ ដោយបទមានជាដើមថា «rūpaṃ rūpakkhandho, khandhā vedanākkhandho»។ កាលបើព្រះអង្គបង្ហាញយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាបានបង្ហាញនូវភាពជាវិសេសនៈនៃរូបសព្ទជាដើម ភាពជាវិសេសិតព្វៈនៃខន្ធសព្ទ និងភាពមានអធិករណ៍ស្មើគ្នានៃវិសេសនៈ និងវិសេសិតព្វៈទាំងនោះផងដែរ។

တေနေတ္ထ သံသယော ဟောတိ – ကိံ ခန္ဓတော အညမ္ပိ ရူပံ အတ္ထိ, ယတော ဝိနိဝတ္တံ ရူပံ ခန္ဓဝိသေသနံ ဟောတိ, သဗ္ဗေဝ ခန္ဓာ ကိံ ခန္ဓဝိသေသနဘူတေန ရူပေန ဝိသေသိတဗ္ဗာတိ, ကိံ ပန တံ ခန္ဓဝိသေသနဘူတံ ရူပန္တိ? ဘူတုပါဒါယရူပံ တဿေဝ ဂဟိတတ္တာ. နိဒ္ဒေသေ ‘‘ခန္ဓာ ရူပက္ခန္ဓော’’တိ ပဒံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဝိဿဇ္ဇနံ ကတန္တိ. ဧဝံ ဧတသ္မိံ သံသယဋ္ဌာနေ န ခန္ဓတော အညံ ရူပံ အတ္ထိ, တေနေဝ စေတေန ရူပသဒ္ဒေန ဝုစ္စမာနံ သုဒ္ဓေန ခန္ဓသဒ္ဒေန ဝုစ္စတေ, န [Pg.122] စ သဗ္ဗေ ခန္ဓာ ခန္ဓဝိသေသနဘူတေန ရူပေန ဝိသေသိတဗ္ဗာ, တေနေဝ တေ ဝိဘဇိတဗ္ဗာ, ဧသ နယော ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီသုပီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ရူပံ ခန္ဓော, ခန္ဓာ ရူပ’’န္တိအာဒိနာ သုဒ္ဓခန္ဓဝါရော ဝုတ္တော.

ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងទីនេះទើបមានសេចក្តីសង្ស័យថា «តើរូបដទៃក្រៅពីខន្ធ មានដែរឬទេ ដែលនាំឲ្យរូបដែលដកចេញពីខន្ធនោះ ក្លាយជាវិសេសនៈនៃខន្ធបាន? តើខន្ធទាំងអស់ គប្បីត្រូវរូបដែលជាវិសេសនៈនៃខន្ធ ធ្វើការញែកឲ្យប្លែក (វិសេសិតព្វៈ) ឬទេ? ចុះរូបដែលជាវិសេសនៈនៃខន្ធនោះ តើជាអ្វី?» ឆ្លើយថា «គឺមហាភូតរូប និងឧបាទាយរូប ព្រោះរូបនោះឯងដែលលោកកាន់យកហើយ»។ ក្នុងនិទ្ទេស លោកលើកយកបទថា «khandhā rūpakkhandho» មកហើយ ទើបធ្វើការដោះស្រាយ។ យ៉ាងនេះ ក្នុងទីជាទីសង្ស័យនេះ រូបដទៃក្រៅពីខន្ធ មិនមានឡើយ, ព្រោះហេតុនោះឯង ធម៌ដែលសម្តែងដោយរូបសព្ទនេះ ទើបសម្តែងដោយខន្ធសព្ទសុទ្ធៗបាន, ម្យ៉ាងទៀត ខន្ធទាំងអស់ មិនមែនត្រូវរូបដែលជាវិសេសនៈនៃខន្ធ ធ្វើការញែកឲ្យប្លែកទាំងអស់នោះទេ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបខន្ធទាំងនោះត្រូវចែកចេញទៅ, វិធីនេះ គប្បីអនុវត្តសូម្បីក្នុងវេទនាខន្ធជាដើម។ ដើម្បីបង្ហាញនូវអត្ថនេះ ទើបព្រះអង្គសម្តែងសុទ្ធខន្ធវារៈ ដោយបទមានជាដើមថា «rūpaṃ khandho, khandhā rūpaṃ»។

တတော ‘‘ရူပံ ခန္ဓော’’တိ ဧတသ္မိံ အနုညာယမာနေ ‘‘န ကေဝလံ အယံ ခန္ဓသဒ္ဒေါ ရူပဝိသေသနောဝ, အထ ခေါ ဝေဒနာဒိဝိသေသနော စာ’’တိ ရူပဿ ခန္ဓဘာဝနိစ္ဆယာနန္တရံ ခန္ဓာနံ ရူပဝိသေသနယောဂေ စ သံသယော ဟောတိ. တတ္ထ န သဗ္ဗေ ခန္ဓာ ဝေဒနာဒိဝိသေသနယုတ္တာ, အထ ခေါ ကေစိ ကေနစိ ဝိသေသနေန ယုဉ္ဇန္တီတိ ဒဿေတုံ သုဒ္ဓခန္ဓမူလစက္ကဝါရော ဝုတ္တောတိ. ဧဝံ ယေသံ ဥပ္ပာဒါဒယော ဝတ္တဗ္ဗာ, တေသံ ခန္ဓာနံ ပဏ္ဏတ္တိသောဓနဝသေန တန္နိစ္ဆယတ္ထံ ပဏ္ဏတ္တိဝါရော ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

បន្ទាប់ពីនោះ កាលបើអនុញ្ញាត (យល់ព្រមដោយពាក្យថា អាមន្តា) ក្នុងបទថា «rūpaṃ khandho» នេះហើយ សេចក្តីសង្ស័យក៏កើតមានឡើង បន្ទាប់ពីការសម្រេចនូវភាពជាខន្ធនៃរូប និងការប្រកបខន្ធទាំងឡាយដោយរូបវិសេសនៈថា «ខន្ធសព្ទនេះ មិនមែនមានតែរូបវិសេសនៈប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែមានវេទនាវិសេសនៈជាដើមផងដែរ»។ ក្នុងទីនោះ ដើម្បីបង្ហាញថា «ខន្ធទាំងអស់ មិនមែនសុទ្ធតែប្រកបដោយវេទនាវិសេសនៈជាដើមនោះទេ ប៉ុន្តែខន្ធខ្លះទើបប្រកបដោយវិសេសនៈណាមួយ» ទើបព្រះអង្គសម្តែងសុទ្ធខន្ធមូលចក្កវារៈ។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គសម្តែងបញ្ញត្តិវារៈ យ៉ាងនេះ ដើម្បីសម្រេចនូវខន្ធទាំងឡាយនោះ ដោយអំណាចនៃការជម្រះបញ្ញត្តិ នៃខន្ធទាំងឡាយដែលគប្បីសម្តែងនូវការកើតឡើងជាដើម។

စတ္တာရိ စတ္တာရိ စက္ကာနိ ဗန္ဓိတွာတိ ဧတ္ထ စက္ကာဝယဝဘာဝတော စက္ကာနီတိ ယမကာနိ ဝုတ္တာနိ ဧကေကခန္ဓမူလာနိ စတ္တာရိ စတ္တာရိ ယမကာနိ ဗန္ဓိတွာတိ. ဣမိနာ ဟိ ဧတ္ထ အတ္ထေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ. စတ္တာရိ စတ္တာရိ ယမကာနိ ယထာ ဧကေကခန္ဓမူလကာနိ ဟောန္တိ, ဧဝံ ဗန္ဓိတွာတိ ဝါ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တတ္ထ ‘‘ရူပံ ရူပက္ခန္ဓော’’တိ ဧဝမာဒိကံ မူလပဒံ နာဘိံ ကတွာ ‘‘ခန္ဓာ’’တိ ဣဒံ နေမိံ, ‘‘ဝေဒနာက္ခန္ဓော’’တိအာဒီနိ အရေ ကတွာ စက္ကဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော, န မဏ္ဍလဘာဝေန သမ္ဗဇ္ဈနတော. ဝေဒနာက္ခန္ဓမူလကာဒီသုပိ ဟိ ဟေဋ္ဌိမံ သောဓေတွာဝ ပါဌော ဂတော, န မဏ္ဍလသမ္ဗန္ဓေနာတိ. တေနေဝ စ ကာရဏေနာတိ သုဒ္ဓခန္ဓလာဘမတ္တမေဝ ဂဟေတွာ ခန္ဓဝိသေသနေ ရူပါဒိမှိ သုဒ္ဓရူပါဒိမတ္တတာယ အဋ္ဌတွာ ခန္ဓဝိသေသနဘာဝသင်္ခါတံ ရူပါဒိအတ္ထံ ဒဿေတုံ ခန္ဓသဒ္ဒေန သဟ ယောဇေတွာ ‘‘ခန္ဓာ ရူပက္ခန္ဓော’’တိအာဒိနာ နယေန ပဒံ ဥဒ္ဓရိတွာ အတ္ထဿ ဝိဘတ္တတ္တာတိ အတ္ထော.

ក្នុងបទថា «cattāri cattāri cakkāni bandhitvā» នេះ ពាក្យថា «cakkāni» លោកសំដៅយកយមកៈទាំងឡាយ ព្រោះភាពជាចំណែកនៃកង់ (ចក្រ) គឺចងក្រងនូវយមកៈ ៤ ៗ ដែលមានខន្ធមួយៗជាមូល។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ គប្បីមានអត្ថយ៉ាងនេះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីឃើញអត្ថថា ចងក្រងយ៉ាងណា ដើម្បីឲ្យយមកៈ ៤ ៗ មានខន្ធមួយៗជាមូល យ៉ាងនោះ។ ក្នុងទីនោះ គប្បីជ្រាបថា ភាពជាកង់ លោកពោលដោយធ្វើបទមូលមានជាដើមថា «rūpaṃ rūpakkhandho» ឲ្យដូចជាដុំកង់ (ណភិ) ធ្វើបទថា «khandhā» នេះ ឲ្យដូចជាខ្នត់កង់ (នេមិ) និងធ្វើបទទាំងឡាយមាន «vedanākkhandho» ជាដើម ឲ្យដូចជាកាំកង់ (អរៈ) មិនមែនដោយការតភ្ជាប់គ្នាជាវង់មូលនោះទេ។ ព្រោះថាសូម្បីក្នុងយមកៈមានវេទនាខន្ធជាមូលជាដើម ព្រះបាលីក៏ប្រព្រឹត្តទៅដោយការជម្រះបទខាងក្រោមប៉ុណ្ណោះ មិនមែនប្រព្រឹត្តទៅដោយការទាក់ទងគ្នាជាវង់មូលឡើយ។ ពាក្យថា «teneva ca kāraṇena» សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនោះឯង លោកមិនឈប់ត្រឹមតែភាពជាធម៌មានរូបជាដើមសុទ្ធៗ ក្នុងរូបជាដើមដែលជាវិសេសនៈនៃខន្ធ ដោយកាន់យកត្រឹមតែការបាននូវខន្ធសុទ្ធៗនោះទេ ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញនូវអត្ថមានរូបជាដើម ដែលពោលគឺភាពជាវិសេសនៈនៃខន្ធ ទើបផ្សំជាមួយខន្ធសព្ទ ហើយលើកយកបទមកសម្តែងតាមវិធីមានជាដើមថា «khandhā rūpakkhandho» នេះជាអត្ថនៃការចែករំលែកនូវអត្ថ។

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយឧទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។

နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយនិទ្ទេសវារៈ

၂၆. ပိယရူပံ သာတရူပန္တိ ‘‘စက္ခုံ လောကေ ပိယရူပံ…ပေ… ရူပါ လောကေ…ပေ… စက္ခုဝိညာဏံ…ပေ… စက္ခုသမ္ဖဿော…ပေ… စက္ခုသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ…ပေ… ရူပသညာ…ပေ… ရူပသဉ္စေတနာ…ပေ… ရူပတဏှာ…ပေ… ရူပဝိတက္ကော…ပေ… ရူပဝိစာရော’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၄၀၀; မ. နိ. ၁.၁၃၃; ဝိဘ. ၂၀၃) ဧဝံ ဝုတ္တံ တဏှာဝတ္ထုဘူတံ [Pg.123] တေဘူမကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, တသ္မာ ယံ ပဉ္စက္ခန္ဓသမုဒါယဘူတံ ပိယရူပသာတရူပံ, တံ ဧကဒေသေန ရူပက္ခန္ဓော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပိယရူပံ သာတရူပံ ရူပံ န ရူပက္ခန္ဓော’’တိ. ပိယသဘာဝတာယ ဝါ ရူပက္ခန္ဓော ပိယရူပေ ပဝိသတိ, န ရုပ္ပနသဘာဝေနာတိ ‘‘ပိယရူပံ သာတရူပံ ရူပံ န ရူပက္ခန္ဓော’’တိ ဝုတ္တံ. သညာယမကေ တာဝ ဒိဋ္ဌိသညာတိ ‘‘ဝိသေသော’’တိ ဝစနသေသော. တတ္ထ ဒိဋ္ဌိ ဧဝ သညာ ဒိဋ္ဌိသညာ. ‘‘သယံ သမာဒါယ ဝတာနိ ဇန္တု, ဥစ္စာဝစံ ဂစ္ဆတိ သညသတ္တော’’တိ (သု. နိ. ၇၉၈), ‘‘သညာဝိရတ္တဿ န သန္တိ ဂန္ထာ’’တိ (သု. နိ. ၈၅၃) စ ဧဝမာဒီသု ဟိ ဒိဋ္ဌိ စ ‘‘သညာ’’တိ ဝုတ္တာတိ.

២៦. បទថា «piyarūpaṃ sātarūpaṃ» គប្បីជ្រាបថា សំដៅយកធម៌ក្នុងភូមិ ៣ ដែលជាទីតាំងនៃតណ្ហា ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «ចក្ខុជាធម្មជាតិជាទីស្រឡាញ់ ជាទីត្រេកអរក្នុងលោក... រូបទាំងឡាយក្នុងលោក... ចក្ខុវិញ្ញាណ... ចក្ខុសម្ផស្ស... វេទនាដែលកើតអំពីចក្ខុសម្ផស្ស... រូបសញ្ញា... រូបសញ្ចេតនា... រូបតណ្ហា... រូបវិតក្កៈ... រូបវិចារៈ» ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ជាទីស្រឡាញ់ ជាទីត្រេកអរណា ដែលជាការប្រជុំនៃខន្ធទាំង ៥, ធម៌នោះ តែងជាខន្ធមួយចំណែកគឺរូបខន្ធ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «piyarūpaṃ sātarūpaṃ rūpaṃ na rūpakkhandho» (ធម៌ជាទីស្រឡាញ់ ជាទីត្រេកអរ ជារូប តែមិនមែនរូបខន្ធទេ)។ ម្យ៉ាងទៀត រូបខន្ធ តែងចូលទៅក្នុងធម៌ជាទីស្រឡាញ់ ដោយភាពជាធម្មជាតិជាទីស្រឡាញ់ មិនមែនចូលទៅដោយភាពជាធម្មជាតិទ្រុឌទ្រោម (រុប្បនសភាវៈ) ឡើយ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «piyarūpaṃ sātarūpaṃ rūpaṃ na rūpakkhandho»។ ក្នុងសញ្ញាយមកៈ បទថា «diṭṭhisaññā» មានពាក្យដែលនៅសល់គឺ «viseso» (បទវិសេស)។ ក្នុងបទនោះ ទិដ្ឋិហ្នឹងឯងជាសញ្ញា ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិសញ្ញា។ ព្រោះថា ក្នុងព្រះសូត្រជាដើមថា «sayaṃ samādāya vatāni jantu, uccāvacaṃ gacchati saññasatto» (សត្វអ្នកជាប់ជំពាក់ក្នុងសញ្ញា កាលសមាទាននូវវត្តទាំងឡាយដោយខ្លួនឯង តែងទៅកាន់ភពខ្ពស់ និងទាប) និងគាថាថា «saññāvirattassa na santi ganthā» (កិលេសគ្រឿងចងទាំងឡាយ មិនមានដល់បុគ្គលអ្នកប្រាសចាកតម្រេកក្នុងសញ្ញាឡើយ) ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ហៅទិដ្ឋិថា «saññā» ដែរ។

၂၈. ‘‘န ခန္ဓာ န ဝေဒနာက္ခန္ဓောတိ? အာမန္တာ’’တိ ဧဝံ ခန္ဓသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိယာ အဘာဝေ ဝေဒနာက္ခန္ဓသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိယာ စ အဘာဝေါတိ ပဏ္ဏတ္တိသောဓနမတ္တမေဝ ကရောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, န အညဓမ္မသဗ္ဘာဝေါ ဧဝေတ္ထ ပမာဏံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘နာယတနာ န သောတာယတနန္တိ? အာမန္တာ’’တိအာဒိံ ဝက္ခတီတိ.

២៨. ក្នុងបទថា «na khandhā na vedanākkhandhoti? Āmantā» នេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គធ្វើត្រឹមតែការជម្រះបញ្ញត្តិប៉ុណ្ណោះ ព្រោះកាលបើមិនមានការប្រព្រឹត្តទៅនៃខន្ធសព្ទហើយ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃវេទនាខន្ធសព្ទក៏មិនមានដែរ, ក្នុងទីនេះ ភាពមាននៃធម៌ដទៃ មិនមែនជាប្រមាណឡើយ។ ព្រោះធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះឯង ទើបព្រះអង្គនឹងត្រាស់បទមានជាដើមថា «nāyatanā na sotāyatananti? Āmantā» ខាងមុខទៀត។

၃၉. ရူပတော အညေ ဝေဒနာဒယောတိ ဧတ္ထ လောကုတ္တရာ ဝေဒနာဒယော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တေ ဟိ ပိယရူပါ စ သာတရူပါ စ န ဟောန္တိ တဏှာယ အနာရမ္မဏတ္တာတိ ရူပတော အညေ ဟောန္တီတိ. ရူပဉ္စ ခန္ဓေ စ ဌပေတွာ အဝသေသာတိ ဣဒမ္ပိ ဧတေဟိ သဒ္ဓိံ န-သဒ္ဒါနံ အပ္ပဝတ္တိမတ္တမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘စက္ခုဉ္စ အာယတနေ စ ဌပေတွာ အဝသေသာ န စေဝ စက္ခု န စ အာယတနာ’’တိအာဒိံ (ယမ. ၁.အာယတနယမက.၁၅) ဝက္ခတိ. န ဟိ တတ္ထ အဝသေသဂ္ဂဟဏေန ဂယှမာနံ ကဉ္စိ အတ္ထိ. ယဒိ သိယာ, ဓမ္မာယတနံ သိယာ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘ဓမ္မော အာယတနန္တိ? အာမန္တာ’’တိ (ယမ. ၁.အာယတနယမက.၁၆). တဏှာဝတ္ထု စ န တံ သိယာ. ယဒိ သိယာ, ပိယရူပသာတရူပဘာဝတော ရူပံ သိယာ ‘‘ရူပံ ခန္ဓောတိ? အာမန္တာ’’တိ (ယမ. ၁.ခန္ဓယမက.၄၀) ဝစနတော ခန္ဓော စာတိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန အဝိဇ္ဇမာနေပိ ဝိဇ္ဇမာနံ ဥပါဒါယ ဣတ္ထိပုရိသာဒိဂ္ဂဟဏသဗ္ဘာဝံ သန္ဓာယ အဝသေသာတိ ဧတ္ထ ပညတ္တိယာ ဂဟဏံ ကတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

៣៩. ក្នុងបទថា «rūpato aññe vedanādayo» នេះ គប្បីយល់ថា សំដៅយកលោកុត្តរវេទនាជាដើម។ ព្រោះថា លោកុត្តរធម៌ទាំងនោះ មិនមែនជាទីស្រឡាញ់ និងជាទីត្រេកអរឡើយ ព្រោះមិនមែនជាអារម្មណ៍នៃតណ្ហា ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាជាធម៌ដទៃក្រៅពីរូប។ សូម្បីតែបទថា «rūpañca khandhe ca ṭhapetvā avasesā» នេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកត្រឹមតែការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃសព្ទទាំងឡាយ (គឺរូបសព្ទ និងខន្ធសព្ទ) ជាមួយធម៌ទាំងនោះប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះឯង ទើបព្រះអង្គនឹងត្រាស់បទមានជាដើមថា «cakkhuñca āyatane ca ṭhapetvā avasesā na ceva cakkhu na ca āyatanā»។ ព្រោះថាក្នុងទីនោះ ធម៌ណាមួយដែលគប្បីកាន់យកដោយអវសេសសព្ទ មិនមានឡើយ។ ប្រសិនបើមាន គប្បីជាធម្មាយតនៈ។ ព្រោះព្រះអង្គនឹងត្រាស់ថា «dhammo āyatananti? Āmantā»។ ម្យ៉ាងទៀត ធម្មាយតនៈនោះ មិនមែនជាទីតាំងនៃតណ្ហាឡើយ។ ប្រសិនបើជាទីតាំងនៃតណ្ហា គប្បីជារូប ព្រោះភាពជាធម៌ជាទីស្រឡាញ់ និងជាទីត្រេកអរ និងគប្បីជាខន្ធ ព្រោះព្រះតម្រាស់ថា «rūpaṃ khandhoti? Āmantā»។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា គប្បីជ្រាបថា ទោះបីជាធម៌មិនមានពិត (ដោយបរមត្ថ) ក៏ដោយ ក៏លោកអាស្រ័យយកធម៌ដែលមានពិត ហើយសំដៅយកការកាន់យកនូវឥត្ថី និងបុរិសៈជាដើម ទើបធ្វើការកាន់យកនូវបញ្ញត្តិក្នុងបទថា «avasesā» នេះ។

နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយនិទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។

၂. ပဝတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ

២. ការអធិប្បាយបវត្តិវារៈ

၅၀-၂၀၅. ပဝတ္တိဝါရေ [Pg.124] ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒိမူလကာနိ ပစ္ဆိမေနေဝ သဟ ယောဇေတွာ တီဏိ ဒွေ ဧကဉ္စ ယမကာနိ ဝုတ္တာနိ, န ပုရိမေန. ကသ္မာ? အမိဿကကာလဘေဒေသု ဝါရေသု အတ္ထဝိသေသာဘာဝတော. ပုရိမဿ ဟိ ပစ္ဆိမေန ယောဇိတယမကမေဝ ပစ္ဆိမဿ ပုရိမေန ယောဇနာယ ပုစ္ဆာနံ ဥပ္ပဋိပါဋိယာ ဝုစ္စေယျ, အတ္ထေ ပန န ကောစိ ဝိသေသောတိ. ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနေသုပိ ဝိသေသော နတ္ထိ, တေန တထာ ယောဇနာ န ကတာတိ. ကာလဘေဒါ ပနေတ္ထ ဆ ဧဝ ဝုတ္တာ. အတီတေန ပစ္စုပ္ပန္နော, အနာဂတေန ပစ္စုပ္ပန္နော, အနာဂတေနာတီတောတိ ဧတေ ပန တယော ယထာဒဿိတာ မိဿကကာလဘေဒါ ဧဝ တယော, န ဝိသုံ ဝိဇ္ဇန္တီတိ န ဂဟိတာ. တတ္ထ တတ္ထ ဟိ ပဋိလောမပုစ္ဆာဟိ အတီတေန ပစ္စုပ္ပန္နာဒယော ကာလဘေဒါ ဒဿိတာ, တေနေဝ စ နယေန ‘‘ယဿ ရူပက္ခန္ဓော ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထ, တဿ ဝေဒနာက္ခန္ဓော ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ သက္ကာ ယောဇေတုံ. တေနေဝ ဟိ မိဿကကာလဘေဒေသု စ န ပစ္ဆိမပစ္ဆိမဿ ခန္ဓဿ ပုရိမပုရိမေန ယောဇနံ ကတွာ ယမကာနိ ဝုတ္တာနိ, အမိဿကကာလဘေဒေသု ဂဟိတနိယာမေန သုခဂ္ဂဟဏတ္ထမ္ပိ ပစ္ဆိမပစ္ဆိမေနေဝ ယောဇေတွာ ဝုတ္တာနီတိ.

៥០-២០៥. ក្នុងបវត្តិនៃវារៈនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងយមកៈ ៣ ខ្លះ ២ ខ្លះ ១ ខ្លះ ដែលមានវេទនាខន្ធជាដើមជាមូល ដោយផ្សំផ្គុំជាមួយខន្ធខាងក្រោយៗប៉ុណ្ណោះ មិនមែនផ្សំជាមួយខន្ធខាងមុនឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះគ្មានសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងវារៈទាំងឡាយដែលមានកាលខុសគ្នាដោយមិនលាយឡំគ្នា។ ព្រោះថា យមកៈដែលផ្សំផ្គុំខន្ធខាងមុនជាមួយខន្ធខាងក្រោយនោះឯង កាលបើផ្សំផ្គុំខន្ធខាងក្រោយជាមួយខន្ធខាងមុនវិញ ក៏គប្បីពោលដោយលំដាប់ខុសគ្នានៃសំណួរទាំងឡាយ ប៉ុន្តែក្នុងសេចក្តីវិញ គ្មានសេចក្តីប្លែកគ្នាអ្វីឡើយ។ សូម្បីក្នុងការសួរនិងការឆ្លើយ ក៏គ្មានសេចក្តីប្លែកគ្នាដែរ ហេតុនោះ ទើបមិនធ្វើការផ្សំផ្គុំយ៉ាងនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបវត្តិនៃវារៈនេះ ទ្រង់សម្តែងកាលខុសគ្នា ៦ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯកាល ៣ យ៉ាងគឺ កាលជាអតីតជាមួយបច្ចុប្បន្ន កាលជាអនាគតជាមួយបច្ចុប្បន្ន កាលជាអនាគតជាមួយអតីត ទាំងនេះ គឺជាកាលលាយឡំគ្នា ៣ យ៉ាង ដូចដែលបានបង្ហាញហើយ មិនមានដោយឡែកពីគ្នាឡើយ ហេតុនោះ ទើបមិនបានកាន់យក។ ព្រោះថាក្នុងយមកៈនោះៗ ទ្រង់បានបង្ហាញកាលខុសគ្នាមានអតីតជាមួយបច្ចុប្បន្នជាដើម ដោយបដិលោមបុច្ឆាទាំងឡាយរួចហើយ ដោយន័យនោះឯង ក៏អាចផ្សំផ្គុំបានថា «យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ» (រូបខន្ធរបស់បុគ្គលណា កើតឡើងហើយ វេទនាខន្ធរបស់បុគ្គលនោះ កើតឡើងដែរឬ) ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះឯង សូម្បីក្នុងកាលលាយឡំគ្នាទាំងឡាយ ក៏មិនបានសម្តែងយមកៈដោយធ្វើការផ្សំផ្គុំខន្ធខាងក្រោយៗជាមួយខន្ធខាងមុនៗឡើយ ប៉ុន្តែដើម្បីងាយស្រួលក្នុងការកាន់យក តាមន័យដែលបានកាន់យកក្នុងកាលមិនលាយឡំគ្នា ទើបសម្តែងដោយផ្សំផ្គុំជាមួយខន្ធខាងក្រោយៗប៉ុណ្ណោះ។

ဣမိနာယေဝ စ လက္ခဏေနာတိအာဒိနာ ယေန ကာရဏေန ‘‘ပုရေပဉှော’’တိ စ ‘‘ပစ္ဆာပဉှော’’တိ စ နာမံ ဝုတ္တံ, တံ ဒဿေတိ. ယဿ ဟိ သရူပဒဿနေန ဝိဿဇ္ဇနံ ဟောတိ, သော ပရိပူရေတွာ ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗတ္ထသင်္ဂဏှနတော ပရိပုဏ္ဏပဉှော နာမ. တံဝိဿဇ္ဇနဿ ပန ပုရိမကောဋ္ဌာသေန သဒိသတ္ထတာယ ပုရေပဉှော, ပစ္ဆိမကောဋ္ဌာသသဒိသတ္ထတာယ ‘‘ပစ္ဆာပဉှော’’တိ စ နာမံ ဝုတ္တံ. သဒိသတ္ထတာ စ သန္နိဋ္ဌာနသံသယပဒဝိသေသံ အဝိစာရေတွာ ဧကေန ပဒေန သင်္ဂဟိတဿ ခန္ဓဿ ဥပ္ပာဒနိရောဓလာဘသာမညမတ္တေန ပုရေပဉှေ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သန္နိဋ္ဌာနပဒသင်္ဂဟိတဿ ဝါ ခန္ဓဿ အနုညာတဝသေန ပုရေပဉှော ဝုတ္တောတိ ယုတ္တံ.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញហេតុដែលហៅថា «បុរេបញ្ហា» និង «បច្ឆាបញ្ហា» ដោយពាក្យជាដើមថា Imināyeva ca lakkhaṇena (ដោយលក្ខណៈនេះឯង)។ ព្រោះថា សំណួរណាដែលមានការឆ្លើយដោយបង្ហាញរូបរាងពិត (សរូបទស្សនៈ) សំណួរនោះឈ្មោះថា «បរិបុណ្ណបញ្ហា» ព្រោះបំពេញសេចក្តីហើយកាន់យកនូវសេចក្តីដែលគប្បីឆ្លើយតប។ ចំណែកឯការហៅឈ្មោះថា «បុរេបញ្ហា» ព្រោះមានសេចក្តីដូចគ្នានឹងចំណែកខាងដើមនៃការឆ្លើយតបនោះ និងហៅថា «បច្ឆាបញ្ហា» ព្រោះមានសេចក្តីដូចគ្នានឹងចំណែកខាងចុង។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីដូចគ្នានោះ គប្បីយល់ក្នុងបុរេបញ្ហា ដោយគ្រាន់តែភាពដូចគ្នានៃការបាននូវការកើតឡើងនិងការរលត់នៃខន្ធដែលសង្គ្រោះដោយបទតែមួយ ដោយមិនបាច់ពិចារណាលើសេចក្តីប្លែកគ្នានៃសន្និដ្ឋានបទនិងសំសយបទឡើយ។ ឬមួយ គប្បីពោលថា ហៅថា «បុរេបញ្ហា» ដោយអំណាចនៃការអនុញ្ញាតនូវខន្ធដែលសង្គ្រោះដោយសន្និដ្ឋានបទ ដូច្នេះក៏សមគួរ។

သန္နိဋ္ဌာနတ္ထဿေဝ ပဋိက္ခိပနံ ပဋိက္ခေပေါ, သံသယတ္ထနိဝါရဏံ ပဋိသေဓောတိ အယံ ပဋိက္ခေပပဋိသေဓာနံ ဝိသေသော. ပါဠိပဒမေဝ ဟုတွာတိ ပုစ္ဆာပါဠိယာ ‘‘နုပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ယံ ပဒံ ဝုတ္တံ, န-ကာရဝိရဟိတံ တဒေဝ ပဒံ ဟုတွာတိ အတ္ထော. တတ္ထ ဥပ္ပတ္တိနိရောဓပဋိသေဓဿ ပဋိသေဓနတ္ထံ ပါဠိဂတိယာ ဝိဿဇ္ဇနံ ဥပ္ပတ္တိနိရောဓာနမေဝ ပဋိသေဓနတ္ထံ ပဋိသေဓေန ဝိဿဇ္ဇနံ ကတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ការបដិសេធនូវសេចក្តីនៃសន្និដ្ឋានបទប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថា «បដិក្ខេបៈ» (ការច្រានចោល) ការហាមឃាត់នូវសេចក្តីនៃសំសយបទ ឈ្មោះថា «បដិសេធៈ» (ការហាមឃាត់) នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នារវាងបដិក្ខេបៈនិងបដិសេធៈ។ ពាក្យថា Pāḷipadameva hutvā (ជាតួបាលីបទនោះឯង) សេចក្តីថា បទណាដែលពោលក្នុងបុច្ឆាបាលីថា «នុប្បជ្ជតិ» (មិនកើតឡើង) បទនោះឯងជាបទដែលមិនមាន «ន» អក្សរ (គឺទៅជា ឧប្បជ្ជតិ)។ ក្នុងវិសជ្ជនាទាំងពីរនោះ គប្បីជ្រាបថា ការឆ្លើយតបតាមលំដាប់បាលី គឺធ្វើឡើងដើម្បីបដិសេធនូវការបដិសេធការកើតឡើងនិងការរលត់ ចំណែកឯការឆ្លើយតបដោយការបដិសេធ គឺធ្វើឡើងដើម្បីបដិសេធនូវការកើតឡើងនិងការរលត់នោះឯង។

စတုန္နံ [Pg.125] ပဉှာနံ ပဉ္စန္နဉ္စ ဝိဿဇ္ဇနာနံ သတ္တဝီသတိယာ ဌာနေသု ပက္ခေပေါ တဒေကဒေသပက္ခေပဝသေန ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပရိပုဏ္ဏပဉှော ဧဝ ဟိ သရူပဒဿနေန စ ဝိဿဇ္ဇနံ သတ္တဝီသတိယာ ဌာနေသု ပက္ခိပိတဗ္ဗန္တိ.

គប្បីជ្រាបថា ការបញ្ចូលសំណួរ ៤ និងការឆ្លើយ ៥ ក្នុងទីទាំង ២៧ នោះ គឺពោលដោយអំណាចនៃការបញ្ចូលចំណែកមួយនៃសំណួរនិងការឆ្លើយនោះ។ ព្រោះថា គប្បីបញ្ចូលតែបរិបុណ្ណបញ្ហានិងការឆ្លើយដោយបង្ហាញរូបរាងពិតប៉ុណ្ណោះ ក្នុងទីទាំង ២៧ នោះ។

ကိံ နု သက္ကာ ဣတော ပရန္တိ ဣတော ပါဠိဝဝတ္ထာနဒဿနာဒိတော အညော ကိံ နု သက္ကာ ကာတုန္တိ အညဿ သက္ကုဏေယျဿ အဘာဝံ ဒဿေတိ.

ពាក្យថា Kiṃ nu sakkā ito paraṃ (តើអាចធ្វើអ្វីបានក្រៅពីនេះទៅទៀត) បង្ហាញពីភាពមិនមានការពន្យល់ផ្សេងទៀតដែលគប្បីធ្វើបាន ក្រៅពីការបង្ហាញការកំណត់ព្រះបាលីនេះឡើយ។

‘‘သုဒ္ဓါဝါသာနံ တေသံ တတ္ထ ရူပက္ခန္ဓော စ နုပ္ပဇ္ဇိတ္ထ ဝေဒနာက္ခန္ဓော စ နုပ္ပဇ္ဇိတ္ထာ’’တိ ဧတေန သုဒ္ဓါဝါသဘူမီသု ဧကဘူမိယမ္ပိ ဒုတိယာ ဥပပတ္တိ နတ္ထီတိ ဉာပိတံ ဟောတိ. ပဋိသန္ဓိတော ပဘုတိ ဟိ ယာဝ စုတိ, တာဝ ပဝတ္တကမ္မဇသန္တာနံ ဧကတ္တေန ဂဟေတွာ တဿ ဥပ္ပာဒနိရောဓဝသေန အယံ ဒေသနာ ပဝတ္တာ. တသ္မိဉှိ အဗ္ဗောစ္ဆိန္နေ ကုသလာဒီနဉ္စ ပဝတ္တိ ဟောတိ, ဝေါစ္ဆိန္နေ စ အပ္ပဝတ္တီတိ တေနေဝ စ ဥပ္ပာဒနိရောဓာ ဒဿိတာ, တသ္မာ တဿ ဧကသတ္တဿ ပဋိသန္ဓိဥပ္ပာဒတော ယာဝ စုတိနိရောဓော, တာဝ အတီတတာ နတ္ထိ, န စ တတော ပုဗ္ဗေ တတ္ထ ပဋိသန္ဓိဝသေန ကမ္မဇသန္တာနံ ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗန္တိ ခန္ဓဒွယမ္ပိ ‘‘နုပ္ပဇ္ဇိတ္ထာ’’တိ ဝုတ္တံ. ကသ္မာ ပန ဧတာယ ပါဠိယာ သကလေပိ သုဒ္ဓါဝါသေ ဒုတိယာ ပဋိသန္ဓိ နတ္ထီတိ န ဝိညာယတီတိ? ဥဒ္ဓံသောတပါဠိသဗ္ဘာဝါ. ဒွေပိ ဟိ ပါဠိယော သံသန္ဒေတဗ္ဗာတိ.

តាមរយៈព្រះបាលីថា «សុទ្ធាវាសានំ តេសំ តត្ថ រូបក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិត្ថ» (រូបខន្ធផង វេទនាខន្ធផង មិនដែលកើតឡើងដល់ពួកសុទ្ធាវាសទេវតានោះ ក្នុងភពនោះឡើយ) នេះ ញ៉ាំងឱ្យដឹងថា សូម្បីក្នុងភូមិណាមួយនៃសុទ្ធាវាសភូមិទាំងឡាយ ក៏មិនមានការកើតឡើងជាលើកទីពីរឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះទេសនានេះប្រព្រឹត្តទៅដោយការកាន់យកសន្តតិកម្មជរូបដែលប្រព្រឹត្តទៅតាំងពីបដិសន្ធិរហូតដល់ចុតិ ដោយភាពជាធម៌តែមួយ ហើយសម្តែងដោយអំណាចនៃការកើតឡើងនិងការរលត់នៃកម្មជរូបនោះ។ ព្រោះថាកាលបើកម្មជរូបសន្តតិនោះមិនដាច់ សេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅនៃកុសលធម៌ជាដើមក៏មាន កាលបើដាច់ សេចក្តីមិនប្រព្រឹត្តទៅក៏មាន ហេតុនោះ ទើបទ្រង់បង្ហាញការកើតឡើងនិងការរលត់ដោយកម្មជរូបសន្តតិនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ភាពជាអតីតមិនមានតាំងពីការកើតឡើងនៃបដិសន្ធិរហូតដល់ការរលត់នៃចុតិរបស់សត្វតែមួយនោះឡើយ ហើយមុនអំពីនោះ កម្មជរូបសន្តតិដោយអំណាចបដិសន្ធិក៏មិនដែលកើតឡើងក្នុងភពនោះដែរ ហេតុនោះ ទើបទ្រង់សម្តែងថា ខន្ធទាំងពីរក៏ «មិនដែលកើតឡើងហើយ» (នុប្បជ្ជិត្ថ)។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមិនដឹងតាមព្រះបាលីនេះថា ការបដិសន្ធិជាលើកទីពីរមិនមានក្នុងសុទ្ធាវាសភូមិទាំងអស់? ព្រោះមានព្រះបាលីស្តីពីបុគ្គលជាឧទ្ធំសោតៈ (អ្នកមានខ្សែធម៌ហូរឡើងទៅលើ)។ ព្រោះថា គប្បីផ្ទៀងផ្ទាត់ព្រះបាលីទាំងពីរនោះចូលគ្នា។

‘‘အသညသတ္တာနံ တေသံ တတ္ထ ရူပက္ခန္ဓော ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘ယဿ ယတ္ထ ရူပက္ခန္ဓော ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ ဧတေန သန္နိဋ္ဌာနေန ဝိသေသိတာ အသညသတ္တာပိ သန္တီတိ တေ ဧဝ ဂဟေတွာ ‘‘အသညသတ္တာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. တေန ယေ သန္နိဋ္ဌာနေန ဝဇ္ဇိတာ, တေ တတော ပဉ္စဝေါကာရံ ဂန္တွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿန္တိ, န တေသံ ပုန အသညေ ဥပပတ္တိပ္ပသင်္ဂေါ အတ္ထီတိ တေ သန္ဓာယာဟ – ‘‘ပစ္ဆိမဘဝိကာနံ တေသံ တတ္ထ ရူပက္ခန္ဓော စ နုပ္ပဇ္ဇိဿတိ ဝေဒနာက္ခန္ဓော စ နုပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ (ယမ. ၁.ခန္ဓယမက.၆၅). ဧတ္ထ ကိံ ပဉ္စဝေါကာရာဒိဘာဝေါ ဝိယ ပစ္ဆိမဘဝေါပိ ကောစိ အတ္ထိ, ယတ္ထ တေသမနုပ္ပတ္တိ ဘဝိဿတီတိ? နတ္ထိ ပဉ္စဝေါကာရာဒိဘဝေသွေဝ ယတ္ထ ဝါ တတ္ထ ဝါ ဌိတာနံ ပစ္ဆိမဘဝိကာနံ ‘‘ယဿ ယတ္ထ ရူပက္ခန္ဓော နုပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ ဧတေန သန္နိဋ္ဌာနေန သင်္ဂဟိတတ္တာ. တေသံ တတ္ထ ဣတရာနုပ္ပတ္တိဘာဝဉ္စ အနုဇာနန္တော ‘‘ဝေဒနာက္ခန္ဓော စ နုပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ အာဟာတိ.

ក្នុងព្រះបាលីថា «អសញ្ញសត្តានំ តេសំ តត្ថ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ» (រូបខន្ធនឹងកើតឡើងដល់ពួកអសញ្ញសត្វទាំងនោះ ក្នុងភពនោះ) នេះ សូម្បីពួកអសញ្ញសត្វដែលត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយសន្និដ្ឋានបទថា «យស្ស យត្ថ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ» នេះ ក៏មានដែរ ហេតុនោះ ទើបកាន់យកតែពួកអសញ្ញសត្វទាំងនោះហើយពោលថា «អសញ្ញសត្តានំ»។ ពួកបុគ្គលណាដែលត្រូវបានវៀរចាកដោយសន្និដ្ឋានបទនោះ បុគ្គលទាំងនោះនឹងចាកចេញពីភពអសញ្ញសត្វនោះទៅកើតក្នុងបញ្ចវោការភព ហើយនឹងបរិនិព្វាន មិនមានការកើតឡើងជាថ្មីក្នុងអសញ្ញសត្វភូមិសម្រាប់បុគ្គលទាំងនោះឡើយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកពួកបុគ្គលទាំងនោះ ទើបត្រាស់ថា «បច្ឆិមភវិកានំ តេសំ តត្ថ រូបក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិស្សតិ វេទនាក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិស្សតិ» (រូបខន្ធផង វេទនាខន្ធផង នឹងមិនកើតឡើងដល់ពួកបច្ឆិមភវិកបុគ្គលទាំងនោះ ក្នុងភពនោះឡើយ)។ ក្នុងទីនេះ មានសំណួរថា តើមានបច្ឆិមភពណាមួយ ដូចជាបញ្ចវោការភពជាដើម ដែលការមិនកើតឡើងនៃខន្ធទាំងឡាយរបស់បុគ្គលទាំងនោះនឹងមានឬទេ? ឆ្លើយថា មិនមានទេ ព្រោះពួកបច្ឆិមភវិកបុគ្គលដែលស្ថិតនៅក្នុងភពណាមួយក្នុងបញ្ចវោការភពជាដើមនោះ ត្រូវបានសង្គ្រោះដោយសន្និដ្ឋានបទនេះថា «យស្ស យត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិស្សតិ» រួចហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះមានព្រះភាគកាលអនុញ្ញាតនូវភាពមិនកើតឡើងនៃខន្ធក្រៅពីនេះ (គឺវេទនាខន្ធ) របស់បុគ្គលទាំងនោះក្នុងភពនោះ ទើបត្រាស់ថា «វេទនាក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិស្សតិ» (វេទនាខន្ធក៏នឹងមិនកើតឡើងដែរ) ដូច្នេះ។

‘‘သုဒ္ဓါဝါသေ [Pg.126] ပရိနိဗ္ဗန္တာန’’န္တိ ဣဒံ သပ္ပဋိသန္ဓိကာနံ အပ္ပဋိသန္ဓိကာနဉ္စ သုဒ္ဓါဝါသာနံ တံတံဘူမိယံ ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သဗ္ဗေသဉှိ တေသံ တတ္ထ ဝေဒနာက္ခန္ဓော နုပ္ပဇ္ဇိတ္ထာတိ. ယထာ ပန ‘‘နိရုဇ္ဈိဿတီ’’တိ ဝစနံ ပစ္စုပ္ပန္နေပိ ဥပ္ပာဒက္ခဏသမင်္ဂိမှိ ပဝတ္တတိ, န ဧဝံ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထာ’’တိ ဝစနံ ပစ္စုပ္ပန္နေ ပဝတ္တတိ, အထ ခေါ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဝိဂတေ အတီတေ ဧဝ, တသ္မာ ‘‘ပရိနိဗ္ဗန္တာနံ နုပ္ပဇ္ဇိတ္ထာ’’တိ ဝုတ္တံ ဥပ္ပန္နသန္တာနဿ အဝိဂတတ္တာ. အနန္တာ လောကဓာတုယောတိ ဩကာသဿ အပရိစ္ဆိန္နတ္တာ ဩကာသဝသေန ဝုစ္စမာနာနံ ဥပ္ပာဒနိရောဓာနမ္ပိ ပရိစ္ဆေဒါဘာဝတော သံကိဏ္ဏတာ ဟောတီတိ ‘‘ယတ္ထ ဝေဒနာက္ခန္ဓော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တတ္ထ သညာက္ခန္ဓော နိရုဇ္ဈတီတိ? အာမန္တာ’’တိ ဝုတ္တံ.

គប្បីជ្រាបថា ពាក្យថា «សុទ្ធាវាសេ បរិនិព្វន្តានំ» (កាលពួកបុគ្គលបរិនិព្វានក្នុងសុទ្ធាវាសភូមិ) នេះ ទ្រង់ត្រាស់ដោយអំណាចនៃការបរិនិព្វាននៃខន្ធក្នុងភូមិសោតៗ របស់ពួកសុទ្ធាវាសបុគ្គលទាំងដែលមានបដិសន្ធិតទៅទៀត និងទាំងដែលមិនមានបដិសន្ធិតទៅទៀត។ ព្រោះថា វេទនាខន្ធមិនដែលកើតឡើងដល់ពួកបុគ្គលទាំងអស់នោះក្នុងភូមិនោះឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «នឹងរលត់» (និរុជ្ឈិស្សតិ) ប្រព្រឹត្តទៅសូម្បីក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល ដល់បុគ្គលដែលប្រកបដោយឧប្បាទខណៈយ៉ាងណា ពាក្យថា «កើតឡើងហើយ» (ឧប្បជ្ជិត្ថ) មិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបច្ចុប្បន្នកាលយ៉ាងនោះឡើយ តែប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលជាអតីតដែលកើតឡើងហើយរលត់ទៅប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «មិនដែលកើតឡើងហើយ ដល់ពួកបុគ្គលដែលបរិនិព្វាន» ព្រោះសន្តតិដែលកើតឡើងហើយមិនទាន់រលត់ទៅ។ ពាក្យថា «លោកធាតុទាំងឡាយមិនមានទីបំផុត» ព្រោះឱកាសមិនមានការកំណត់ ភាពច្របូកច្របល់គ្នាក៏មាន សូម្បីតែការកើតឡើងនិងការរលត់ដែលពោលដោយអំណាចនៃឱកាស ព្រោះមិនមានការកំណត់ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «យត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ សញ្ញាក្ខន្ធោ និរុជ្ឈតិ? អាមន្តា» (វេទនាខន្ធកើតឡើងក្នុងទីណា សញ្ញាខន្ធរលត់ទៅក្នុងទីនោះដែរឬ? អើ) ដូច្នេះ។

ပဝတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីបវត្តិនៃវារៈ ចប់ហើយ។

၃. ပရိညာဝါရဝဏ္ဏနာ

៣. ការពន្យល់អំពីបរិញ្ញាវារៈ

၂၀၆-၂၀၈. ပုဂ္ဂလောကာသဝါရော လဗ္ဘမာနောပီတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု ဩကာသဝါရဿ အလာဘေ တဿပိ အလာဘေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ? န, တတ္ထ ပုဂ္ဂလဿေဝ ပရိညာဝစနတော. ပုဂ္ဂလောကာသဝါရေပိ ဟိ ဩကာသေ ပုဂ္ဂလဿေဝ ပရိညာ ဝုစ္စတိ, န ဩကာသဿ. ဩကာသဝါရောပိ စ ယဒိ ဝုစ္စေယျ, ‘‘ယတ္ထ ရူပက္ခန္ဓံ ပရိဇာနာတီ’’တိ ဩကာသေ ပုဂ္ဂလဿေဝ ပရိဇာနနဝသေန ဝုစ္စေယျ, တသ္မာ ပုဂ္ဂလောကာသဝါရဿေဝ လဗ္ဘမာနတာ ဝုတ္တာ, န ဩကာသဝါရဿာတိ. တေနာဟ – ‘‘အာမန္တာ…ပေ… သိယာ’’တိ.

២០៦-២០៨. សំណួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «សូម្បីបុគ្គលោកាសវារៈ ក៏បានដែរ» មិនមែនកាលបើមិនបានឱកាសវារៈហើយ សូម្បីបុគ្គលោកាសវារៈនោះ ក៏មិនគប្បីបានដែរឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះក្នុងបុគ្គលោកាសវារៈនោះ ទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកតែបរិញ្ញារបស់បុគ្គលប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងបុគ្គលោកាសវារៈ បរិញ្ញារបស់បុគ្គលប៉ុណ្ណោះដែលទ្រង់ត្រាស់ក្នុងឱកាស មិនមែនបរិញ្ញារបស់ឱកាសឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ទោះបីជាទ្រង់សម្តែងឱកាសវារៈ ក៏គប្បីសម្តែងដោយអំណាចនៃការកំណត់ដឹងរបស់បុគ្គលក្នុងឱកាសថា «យត្ថ រូបក្ខន្ធំ បរិជានាតិ» (បុគ្គលកំណត់ដឹងនូវរូបខន្ធក្នុងទីណា) ហេតុនោះ ទើបពោលថា បានតែបុគ្គលោកាសវារៈប៉ុណ្ណោះ មិនមែនបានឱកាសវារៈឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «អាមន្តា... បេ... សិយា» (អើ... បេ... គប្បីមាន) ដូច្នេះ។

တေနေဝါတိ ပဝတ္တေ စိတ္တက္ခဏဝသေန တိဏ္ဏံ အဒ္ဓါနံ လာဘတော ဧဝ, အညထာ စုတိပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ရူပက္ခန္ဓပရိဇာနနဿ အဘာဝါ ‘‘ယော ရူပက္ခန္ဓံ ပရိဇာနာတိ, သော ဝေဒနာက္ခန္ဓံ ပရိဇာနာတီ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘နတ္ထီ’’တိ ဝိဿဇ္ဇနေန ဘဝိတဗ္ဗံ သိယာ, ‘‘အာမန္တာ’’တိ စ ကတန္တိ. သန္နိဋ္ဌာနသံသယပဒသင်္ဂဟိတာနံ ပရိညာနံ ပဝတ္တေ စိတ္တက္ခဏေ ဧဝ လာဘံ ဒဿေန္တော ‘‘လောကုတ္တရမဂ္ဂက္ခဏသ္မိဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. န ပရိဇာနာတီတိ ပဉှေ ပုထုဇ္ဇနံ သန္ဓာယ အာမန္တာတိ ဝုတ္တန္တိ ဣဒံ ပုထုဇ္ဇနဿ သဗ္ဗထာ ပရိညာကိစ္စဿ အဘာဝတော ဝုတ္တံ. ‘‘အရဟာ ရူပက္ခန္ဓံ န ပရိဇာနာတိ နော စ ဝေဒနာက္ခန္ဓံ န ပရိဇာနိတ္ထ, အဂ္ဂမဂ္ဂသမင်္ဂိဉ္စ အရဟန္တဉ္စ ဌပေတွာ အဝသေသာ ပုဂ္ဂလာ ရူပက္ခန္ဓဉ္စ န ပရိဇာနန္တိ [Pg.127] ဝေဒနာက္ခန္ဓဉ္စ န ပရိဇာနိတ္ထာ’’တိ ပန ဝစနေန ‘‘အဂ္ဂမဂ္ဂသမင်္ဂိံ ဌပေတွာ အညော ကောစိ ပရိဇာနာတီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗော နတ္ထီတိ ဒဿိတံ ဟောတိ, တေန တဒဝသေသပုဂ္ဂလေ သန္ဓာယ ‘‘အာမန္တာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဝိညာယတီတိ.

ពាក្យថា Tenevā (ព្រោះហេតុនោះឯង) សេចក្តីថា ព្រោះតែបាននូវកាលទាំង ៣ ដោយអំណាចនៃចិត្តក្ខណៈក្នុងបវត្តិកាលប៉ុណ្ណោះ បើមិនដូច្នោះទេ កាលបើមិនមានការកំណត់ដឹងនូវរូបខន្ធក្នុងខណៈនៃចុតិនិងបដិសន្ធិ ក្នុងសំណួរថា «យោ រូបក្ខន្ធំ បរិជានាតិ, សោ វេទនាក្ខន្ធំ បរិជានាតិ» (បុគ្គលណា កំណត់ដឹងនូវរូបខន្ធ បុគ្គលនោះ កំណត់ដឹងនូវវេទនាខន្ធដែរឬ) នេះ ក៏គប្បីឆ្លើយថា «នត្ថិ» (មិនមាន) ប៉ុន្តែទ្រង់បែរជាឆ្លើយថា «អាមន្តា» (អើ) វិញ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលបង្ហាញការបាននូវបរិញ្ញាទាំងឡាយដែលសង្គ្រោះដោយសន្និដ្ឋានបទនិងសំសយបទ ក្នុងចិត្តក្ខណៈនៃបវត្តិកាលប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា Lokuttaramaggakkhaṇasmiñhi (ព្រោះថាក្នុងខណៈនៃលោកុត្តរមគ្គ)។ ចំណែកឯពាក្យថា «ក្នុងសំណួរថា មិនកំណត់ដឹង ទ្រង់សំដៅយកបុថុជ្ជន ទើបត្រាស់ថា អើ» នេះ ទ្រង់ត្រាស់ព្រោះបុថុជ្ជនមិនមានកិច្ចនៃបរិញ្ញាដោយប្រការទាំងពួង។ ប៉ុន្តែដោយព្រះតម្រាស់ថា «ព្រះអរហន្តមិនកំណត់ដឹងនូវរូបខន្ធ ប៉ុន្តែមិនមែនមិនធ្លាប់កំណត់ដឹងនូវវេទនាខន្ធឡើយ វៀរលែងតែបុគ្គលដែលប្រកបដោយអគ្គមគ្គ (ព្រះសេក្ខបុគ្គលក្នុងមគ្គថ្នាក់ខ្ពស់) និងព្រះអរហន្តចេញ ពួកបុគ្គលដែលនៅសល់ មិនកំណត់ដឹងនូវរូបខន្ធផង មិនធ្លាប់កំណត់ដឹងនូវវេទនាខន្ធផង» នេះ បង្ហាញថា ក្រៅពីបុគ្គលដែលប្រកបដោយអគ្គមគ្គហើយ មិនមានបុគ្គលដទៃណាដែលគប្បីពោលថា កំណត់ដឹងឡើយ ហេតុនោះ ទើបដឹងថា ទ្រង់សំដៅយកពួកបុគ្គលដែលនៅសល់ក្រៅពីនោះ ទើបត្រាស់ថា «អាមន្តា» (អើ) ដូច្នេះ។

ပရိညာဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីបរិញ្ញាវារៈ ចប់ហើយ។

ခန္ဓယမကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីខន្ធយមកៈ ចប់ហើយ។

၃. အာယတနယမကံ

៣. អាយតនយមកៈ

၁. ပဏ္ဏတ္တိဝါရော

១. បញ្ញត្តិវារៈ

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

ការពន្យល់អំពីឧទ្ទេសវារៈ

၁-၉. အာယတနယမကာဒီသု စ ပဏ္ဏတ္တိဝါရေ ပဒသောဓနဝါရာဒီနံ ဝစနေ ကာရဏံ ခန္ဓယမကေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘ဧကာဒသ ဧကာဒသ ကတွာ တေတ္တိံသသတံ ယမကာနီ’’တိအာဒိနာ ကေသုစိ ပေါတ္ထကေသု ဂဏနာ လိခိတာ, သာ တထာ န ဟောတိ. ‘‘ဒွတ္တိံသသတ’’န္တိအာဒိနာ အညတ္ထ လိခိတာ.

១-៩. សូម្បីក្នុងអាយតនយមកៈជាដើម ហេតុក្នុងការសម្តែងបទសោធនវារៈជាដើមក្នុងបញ្ញត្តិវារៈ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងខន្ធយមកៈនោះឯង។ ចំនួនដែលសរសេរក្នុងសៀវភៅខ្លះថា «ធ្វើជា ១១ៗ ត្រូវជាយមកៈ ១៣៣» ជាដើមនោះ មិនមែនដូច្នោះឡើយ។ ចំណែកឯក្នុងសៀវភៅដទៃ សរសេរថា «១៣២» ជាដើម។

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីឧទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។

နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

ការពន្យល់អំពីនិទ្ទេសវារៈ

၁၀-၁၇. ဝါယနဋ္ဌေနာတိ ပသာရဏဋ္ဌေန, ပါကဋဘာဝဋ္ဌေန ဝါ. ‘‘ကာယော ဓမ္မော’’တိ စ ဝုစ္စမာနံ သဗ္ဗံ သသဘာဝံ အာယတနမေဝါတိ ‘‘ကာယော အာယတန’’န္တိ, ‘‘ဓမ္မော အာယတန’’န္တိ စ ဧတ္ထ ‘‘အာမန္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. ကာယဝစနေန ပန ဓမ္မဝစနေန စ အဝုစ္စမာနံ ကဉ္စိ သသဘာဝံ နတ္ထီတိ ‘‘န ကာယော နာယတနံ, န ဓမ္မော နာယတန’’န္တိ ဧတ္ထ ‘‘အာမန္တာ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ.

១០-១៧. ពាក្យថា Vāyanaṭṭhena (ដោយអត្ថថាផ្សាយទៅ) សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាផ្សព្វផ្សាយទៅ ឬដោយអត្ថថាប្រាកដច្បាស់។ ធម៌ទាំងអស់ដែលមានសភាវៈពិត ដែលហៅថា «កាយ» និង «ធម៌» គឺជាអាយតនៈពិតប្រាកដ ហេតុនោះ ក្នុងសំណួរថា «កាយជាអាយតនៈឬ» និង «ធម៌ជាអាយតនៈឬ» នេះ ទើបត្រាស់ឆ្លើយថា «អាមន្តា» (អើ)។ ម្យ៉ាងទៀត សភាវៈណាមួយដែលមិនត្រូវបានពោលដោយពាក្យថាកាយ និងពាក្យថាធម៌ មិនមានឡើយ ហេតុនោះ ក្នុងសំណួរថា «កាយមិនមែនជាអាយតនៈឬ ធម៌មិនមែនជាអាយតនៈឬ» នេះ ទើបត្រាស់ឆ្លើយថា «អាមន្តា» (អើ) ដូចគ្នា។

နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីនិទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។

၂. ပဝတ္တိဝါရော

២. បវត្តិវារៈ

၁. ဥပ္ပာဒဝါရဝဏ္ဏနာ

១. ការពន្យល់អំពីឧប្បាទវារៈ

၁၈-၂၁. ပဝတ္တိဝါရေ [Pg.128] စက္ခာယတနမူလကာနိ ဧကာဒသာတိ ပဋိသန္ဓိစုတိဝသေန ဥပါဒိန္နပဝတ္တဿ ဥပ္ပာဒနိရောဓဝစနေ ဧတသ္မိံ အလဗ္ဘမာနဝိဿဇ္ဇနမ္ပိ သဒ္ဒါယတနေန သဒ္ဓိံ ယမကံ ပုစ္ဆာမတ္တလာဘေန သင်္ဂဏှိတွာ ဝဒတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဆသဋ္ဌိ ယမကာနီတိ ဧတ္ထ စက္ခုသောတဃာနဇိဝှာကာယရူပါယတနမူလကေသု ဧကေကံ သဒ္ဒါယတနမူလကာနိ ပဉ္စာတိ ဧကာဒသ ယမကာနိ ဝိဿဇ္ဇနဝသေန ဟာပေတဗ္ဗာနိ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘သဒ္ဒါယတနဿ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ အနုပ္ပတ္တိတော တေန သဒ္ဓိံ ယမကဿ ဝိဿဇ္ဇနမေဝ နတ္ထီ’’တိ (ယမ. အဋ္ဌ. အာယတနယမက ၁၈-၂၁).

១៨-២១. ក្នុងបវត្តិវារៈនេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយសង្គ្រោះយកយមកៈជាមួយសទ្ទាយតនៈ សូម្បីតែយមកៈដែលមិនមានវិសជ្ជនា ដោយការទទួលបានត្រឹមតែបុច្ឆាប៉ុណ្ណោះ ក្នុងការសម្តែងអំពីការកើតឡើង និងការរលត់ទៅនៃឧបាទិន្នកម្មជរូបដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃបដិសន្ធិ និងចុតិ ដោយពាក្យថា «ចក្ខាយតនមូលកៈ ១១»។ ក្នុងពាក្យថា «យមកៈ ៦៦» នេះ គប្បីដកចេញនូវយមកៈ ១១ គឺយមកៈដែលមានចក្ខាយតនៈ សោតាយតនៈ ឃានាយតនៈ ជិវ្ហាយតនៈ កាយាយតនៈ និងរូបាយតនៈជាមូល មួយៗ និងយមកៈដែលមានសទ្ទាយតនៈជាមូល ៥ ដោយអំណាចនៃវិសជ្ជនា។ ព្រោះថា ព្រះសង្គហការៈនឹងពោលថា «ព្រោះសទ្ទាយតនៈមិនកើតឡើងក្នុងខណៈបដិសន្ធិ ហេតុនោះ ការវិសជ្ជនាចំពោះយមកៈជាមួយសទ្ទាយតនៈនោះ មិនមានឡើយ»។

ဒုတိယံ ကိဉ္စာပိ ပဌမေန သဒိသဝိဿဇ္ဇနန္တိအာဒိ ပုဂ္ဂလဝါရမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဩကာသဝါရေ ပန အသဒိသဝိဿဇ္ဇနတ္တာ ဝုတ္တံ, န တံ သဗ္ဗတ္ထ သဒိသဝိဿဇ္ဇနန္တိ ဉာပေတုံ ပုဂ္ဂလဝါရေပိ ဝိဿဇ္ဇိတန္တိ. ဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနေဟိ သဒ္ဓိံ တီဏိ ယမကာနိ သဒိသဝိဿဇ္ဇနာနီတိ ရူပါဝစရသတ္တေ သန္ဓာယ ‘‘သစက္ခုကာနံ အဂန္ဓကာန’’န္တိအာဒိနာ ဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗတ္တာ ဝုတ္တံ. တေသဉှိ ဝိရတ္တကာမကမ္မနိဗ္ဗတ္တဿ ပဋိသန္ဓိဗီဇဿ ဧဝံသဘာဝတ္တာ ဃာနာဒီနိ ဂန္ဓာဒယော စ န သန္တီတိ. ဃာနာယတနယမကေန သဒိသဝိဿဇ္ဇနတ္တာတိ စက္ခာယတနမူလကေသု ဃာနာယတနယမကေန သဒ္ဓိံ သဒိသဝိဿဇ္ဇနတ္တာတိ အတ္ထော. နနု တတ္ထ ‘‘သစက္ခုကာနံ အဃာနကာနံ ဥပပဇ္ဇန္တာန’’န္တိအာဒိနာ ဝိဿဇ္ဇနံ ပဝတ္တံ, ဣဓ ပန ဃာနာယတနမူလကေသု ‘‘ယဿ ဃာနာယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ဇိဝှာယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? အာမန္တာ’’တိ ဝိဿဇ္ဇနေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ နတ္ထိ သဒိသဝိဿဇ္ဇနတာတိ? သစ္စံ, ယထာ ပန တတ္ထ ဃာနာယတနယမကေန ဇိဝှာကာယာယတနယမကာနိ သဒိသဝိဿဇ္ဇနာနိ, ဧဝမိဓာပိ ဇိဝှာကအာယာယတနယမကာနိ သဒိသဝိဿဇ္ဇနာနိ, တသ္မာ တတ္ထ တတ္ထေဝ သဒိသဝိဿဇ္ဇနတာ ပါဠိယံ အနာရုဠှတာယ ကာရဏန္တိ. နိဒဿနဘာဝေန ပန ဂဟိတံ စက္ခာယတနမူလကာနံ သဒိသဝိဿဇ္ဇနကာနံ သဒိသဝိဿဇ္ဇနံ နိဒဿနဘာဝေနေဝ ကာရဏန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဃာနာယတနယမကေန သဒိသဝိဿဇ္ဇနတ္တာ’’တိ အာဟ. သဒိသဝိဿဇ္ဇနတာ စေတ္ထ ဃာနာယတနမူလကေသု ယေဘုယျတာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တေသု ဟိ ဇိဝှာကာယာယတနယမကေသု တိဏ္ဏံ ပုစ္ဆာနံ ‘‘အာမန္တာ’’တိ ဝိဿဇ္ဇနေန ဘဝိတဗ္ဗံ[Pg.129], ပစ္ဆိမပုစ္ဆာယ ‘‘သကာယကာနံ အဃာနကာနံ ဥပပဇ္ဇန္တာန’’န္တိအာဒိနာတိ.

គប្បីជ្រាបថា ពាក្យថា «ទុតិយៈ សូម្បីតែមានវិសជ្ជនាដូចគ្នានឹងបឋមៈ» ជាដើម ទ្រង់ពោលសំដៅយកតែបុគ្គលវារៈប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកក្នុងឱកាសវារៈ ព្រោះមានវិសជ្ជនាខុសគ្នា ទើបទ្រង់ពោលទុក ដើម្បីឲ្យដឹងថា យមកៈទីពីរនោះ មិនមែនមានវិសជ្ជនាដូចគ្នាក្នុងវារៈទាំងពួងទេ សូម្បីក្នុងបុគ្គលវារៈ ក៏ទ្រង់វិសជ្ជនាទុកដែរ។ ពាក្យថា «យមកៈ ៣ ជាមួយគន្ធាយតនៈ រសាយតនៈ និងផោដ្ឋព្វាយតនៈ មានវិសជ្ជនាដូចគ្នា» នេះ ទ្រង់ពោលសំដៅយកសត្វក្នុងរូបាវចរភូមិ ព្រោះត្រូវវិសជ្ជនាដោយវិធីជាដើមថា «សចក្ខុកានំ អគន្ធកានំ»។ ព្រោះថា បដិសន្ធិពូជដែលកើតអំពីកម្មមានកាមដ៏ប្រាសចាកហើយរបស់សត្វទាំងនោះ មានសភាវៈយ៉ាងនេះ ឃានាយតនៈជាដើម និងគន្ធាយតនៈជាដើម ទើបមិនមាន។ ពាក្យថា «ព្រោះមានវិសជ្ជនាដូចគ្នានឹងឃានាយតនយមកៈ» មានសេចក្តីថា ក្នុងយមកៈទាំងឡាយដែលមានចក្ខាយតនៈជាមូល មានវិសជ្ជនាដូចគ្នានឹងឃានាយតនយមកៈ។ សួរថា៖ ក្នុងចក្ខាយតនមូលកៈនោះ មានវិសជ្ជនាប្រព្រឹត្តទៅដោយវិធីជាដើមថា «សចក្ខុកានំ អឃានកានំ ឧបបជ្ជន្តានំ» មិនមែនឬ? ចំណែកក្នុងឃានាយតនមូលកៈនេះ ត្រូវតែមានវិសជ្ជនាថា «យស្ស ឃានាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ តស្ស ជិវ្ហាយតនំ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា» ដូចនេះ មិនមែនជាគ្មានសេចក្តីថាមានវិសជ្ជនាដូចគ្នាទេឬ? ឆ្លើយថា៖ ពិតមែនហើយ ប៉ុន្តែ ដូចជាក្នុងចក្ខាយតនមូលកៈនោះ ជិវ្ហាយតនយមកៈ និងកាយាយតនយមកៈ មានវិសជ្ជនាដូចគ្នានឹងឃានាយតនយមកៈយ៉ាងណា ក្នុងឃានាយតនមូលយមកៈនេះ ជិវ្ហាយតនយមកៈ និងកាយាយតនយមកៈ ក៏មានវិសជ្ជនាដូចគ្នាដែរយ៉ាងនោះ ហេតុនោះ ភាពមានវិសជ្ជនាដូចគ្នាក្នុងយមកៈនោះៗ ទើបជាហេតុនៃការមិនឡើងកាន់ព្រះបាលី។ ចំណែកវិសជ្ជនាដូចគ្នានៃយមកៈទាំងឡាយដែលមានចក្ខាយតនៈជាមូល ដែលមានវិសជ្ជនាដូចគ្នា ដែលលោកកាន់យកដោយភាពជាឧទាហរណ៍ កាលនឹងបង្ហាញថា ភាពជាឧទាហរណ៍នោះឯងជាហេតុ ទើបពោលថា «ព្រោះមានវិសជ្ជនាដូចគ្នានឹងឃានាយតនយមកៈ»។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពមានវិសជ្ជនាដូចគ្នាក្នុងឃានាយតនមូលកៈនេះ គប្បីជ្រាបដោយវិធីយេភុយ្យៈ។ ព្រោះថាក្នុងជិវ្ហាយតនយមកៈ និងកាយាយតនយមកៈទាំងនោះ ក្នុងបុច្ឆាទាំង ៣ ត្រូវតែមានវិសជ្ជនាថា «អាមន្តា» ចំណែកក្នុងបច្ឆិមបុច្ឆា ត្រូវមានវិសជ្ជនាដោយវិធីជាដើមថា «សកាយកានំ អឃានកានំ ឧបបជ្ជន្តានំ»។

အထ ဝါ ယထာ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒိမူလကာနံ သညာက္ခန္ဓာဒိယမကာနံ အမိဿကကာလဘေဒေသု တီသု ‘‘အာမန္တာ’’တိ ပဋိဝစနဝိဿဇ္ဇနေန ယထာဝုတ္တဝစနဿ ဝိဿဇ္ဇနဘာဝါနုဇာနနံ ကတ္တဗ္ဗန္တိ အပုဗ္ဗဿ ဝတ္တဗ္ဗဿ အဘာဝါ ဝိဿဇ္ဇနံ န ကတံ, ဧဝမိဓာပိ ဃာနာယတနမူလကံ ဇိဝှာယတနယမကံ အပုဗ္ဗဿ ဝတ္တဗ္ဗဿ အဘာဝါ ပါဠိံ အနာရုဠှန္တိ ပါကဋောယမတ္ထော. ကာယာယတနယမကံ ပန ဒုတိယပုစ္ဆာယ ဝသေန ဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗံ သိယာ, သာ စ စက္ခာယတနမူလကေသု ဃာနာယတနယမကေန သဒိသဝိဿဇ္ဇနာ, တသ္မာ ယဿာ ပုစ္ဆာယ ဝိဿဇ္ဇနာ ကာတဗ္ဗာ, တဿာ ဃာနာယတနယမကေန သဒိသဝိဿဇ္ဇနတ္တာ တံသေသာနိ ပါဠိံ အနာရုဠှာနီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာတိ ဣဒံ ပါဠိအနာရုဠှတာသာမညေနေဝ ဝုတ္တံ, န ကာရဏသာမညေန. ဃာနဇိဝှာကာယာယတနာနံ ပန အဂဗ္ဘသေယျကေသု ပဝတ္တမာနာနံ ဂဗ္ဘသေယျကေသု စ အာယတနပါရိပူရိကာလေ သဟစာရိတာယ အဝိသေသတ္တာ စ အပ္ပဝိသေသတ္တာ စ ဧကသ္မိံ ဃာနာယတနယမကေ ဝိဿဇ္ဇိတေ ဣတရာနိ ဒွေ, ဃာနာယတနမူလကေသု စ ဝိဿဇ္ဇိတေသု ဣတရဒွယမူလကာနိ န ဝိဿဇ္ဇီယန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ရူပါယတနမနာယတနေဟိ သဒ္ဓိန္တိ ‘‘ယဿ ရူပါယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ မနာယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဧတိဿာ ပုစ္ဆာယ ဝုတ္တေဟိ ရူပါယတနမနာယတနေဟိ သဒ္ဓိန္တိ အဓိပ္ပာယော. ရူပါယတနမူလကေသု ဟိ မနာယတနယမကေ အာဒိပုစ္ဆာယ ဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗယမကေသု အာဒိပုစ္ဆာနံ သဒိသဝိဿဇ္ဇနတာ ယမကာနံ အဝိဿဇ္ဇနေ ကာရဏဘာဝေန ဝုတ္တာ. ဒုတိယပုစ္ဆာနဉှိ ပဋိဝစနဝိဿဇ္ဇနေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေန ဝိဿဇ္ဇနံ န ကာတဗ္ဗံ, အာဒိပုစ္ဆာနဉ္စ န ကာတဗ္ဗန္တိ.

ម៉្យាងទៀត ដូចជាយមកៈទាំងឡាយមានសញ្ញាខន្ធជាដើម ដែលមានវេទនាខន្ធជាដើមជាមូល ក្នុងវារៈទាំង ៣ ដែលមានកាលប្លែកគ្នាដោយមិនលាយឡំគ្នា ដោយការវិសជ្ជនាជាបដិវចនៈថា «អាមន្តា» ព្រោះត្រូវធ្វើការអនុញ្ញាតនូវភាពជាវិសជ្ជនានៃពាក្យដែលពោលហើយយ៉ាងនោះ ព្រោះមិនមានពាក្យដែលត្រូវពោលជាថ្មី ទើបមិនធ្វើការវិសជ្ជនា យ៉ាងណា ក្នុងយមកៈដែលមានឃានាយតនៈជាមូលនេះ ក៏យ៉ាងនោះដែរ ជិវ្ហាយតនយមកៈដែលមានឃានាយតនៈជាមូល ព្រោះមិនមានពាក្យដែលត្រូវពោលជាថ្មី ទើបមិនឡើងកាន់ព្រះបាលី សេចក្តីនេះច្បាស់លាស់ហើយ។ ចំណែកកាយាយតនយមកៈ គប្បីត្រូវវិសជ្ជនាដោយអំណាចនៃទុតិយបុច្ឆា ហើយទុតិយបុច្ឆានោះសោត ក៏មានវិសជ្ជនាដូចគ្នានឹងឃានាយតនយមកៈក្នុងចក្ខាយតនមូលកៈទាំងឡាយ ហេតុនោះ បុច្ឆាណាដែលត្រូវធ្វើការវិសជ្ជនា ព្រោះបុច្ឆានោះមានវិសជ្ជនាដូចគ្នានឹងឃានាយតនយមកៈ យមកៈដែលសេសសល់ទាំងនោះ ទើបមិនឡើងកាន់ព្រះបាលី គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «យ៉ាងនោះ» នេះ លោកពោលដោយភាពដូចគ្នានៃការមិនឡើងកាន់ព្រះបាលីប៉ុណ្ណោះ មិនមែនពោលដោយភាពដូចគ្នានៃហេតុឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត នៃឃានាយតនៈ ជិវ្ហាយតនៈ និងកាយាយតនៈទាំងឡាយ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងពួកសត្វដែលមិនមែនជាគព្ភសេយ្យកៈ និងក្នុងពួកសត្វជាគព្ភសេយ្យកៈ ក្នុងកាលដែលអាយតនៈពេញបរិបូណ៌ ព្រោះភាពជាធម៌កើតរួមគ្នាជាប្រចាំ ព្រោះមិនប្លែកគ្នាផង ព្រោះប្លែកគ្នាត្រឹមតែបន្តិចបន្តួចផង កាលបើវិសជ្ជនានូវឃានាយតនយមកៈមួយហើយ យមកៈ ២ ក្រៅពីនេះ និងកាលបើវិសជ្ជនាយមកៈទាំងឡាយដែលមានឃានាយតនៈជាមូលហើយ យមកៈដែលមានមូល ២ ក្រៅពីនេះ គប្បីជ្រាបថា លោកមិនវិសជ្ជនាឡើយ។ ពាក្យថា «រួមជាមួយរូបាយតនៈ និងមនាយតនៈ» សំដៅយក រូបាយតនៈ និងមនាយតនៈ ដែលទ្រង់ពោលក្នុងបុច្ឆាថា «យស្ស រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ តស្ស មនាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ» នេះជាអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។ ព្រោះថាក្នុងយមកៈទាំងឡាយដែលមានរូបាយតនៈជាមូល ក្នុងមនាយតនយមកៈ ក្នុងអាទិបុច្ឆា និងក្នុងគន្ធ រស ផោដ្ឋព្វយមកៈទាំងឡាយ ក្នុងអាទិបុច្ឆាទាំងឡាយ ភាពមានវិសជ្ជនាដូចគ្នា លោកពោលទុកដោយភាពជាហេតុនៃការមិនវិសជ្ជនានូវយមកៈទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ក្នុងទុតិយបុច្ឆាទាំងឡាយ ត្រូវតែមានវិសជ្ជនាជាបដិវចនៈ មិនត្រូវធ្វើការវិសជ្ជនាដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងកាលមុនឡើយ និងមិនត្រូវធ្វើការវិសជ្ជនានូវអាទិបុច្ឆាទាំងឡាយឡើយ។

ဟေဋ္ဌိမေဟိ သဒိသဝိဿဇ္ဇနတ္တာတိ ဧတ္ထ ဂန္ဓာယတနမူလကာနံ ရသဖောဋ္ဌဗ္ဗယမကာနံ ရသာယတနမူလကဿ စ ဖောဋ္ဌဗ္ဗယမကဿ ပဋိဝစနဝိဿဇ္ဇနေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝိဿဇ္ဇနံ န ကာတဗ္ဗန္တိ ယေသံ ကာတဗ္ဗံ, တေသံ ဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗမူလကာနံ မနာယတနဓမ္မာယတနယမကာနံ စက္ခာဒိပဉ္စာယတနမူလကေဟိ မနာယတနဓမ္မာယတနယမကေဟိ သဒိသဝိဿဇ္ဇနတ္တာတိ အတ္ထော. စက္ခာယတနာဒိမူလကာနိ သဒ္ဒါယတနယမကာနိ သဒ္ဒါယတနမူလကာနိ သဗ္ဗာနိ အဝိဿဇ္ဇနေနေဝ အလဗ္ဘမာနဝိဿဇ္ဇနတာဒဿနေန [Pg.130] ဝိဿဇ္ဇိတာနိ နာမ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘ဆသဋ္ဌိ ယမကာနိ ဝိဿဇ္ဇိတာနိ နာမ ဟောန္တီ’’တိ.

ក្នុងពាក្យថា «ព្រោះមានវិសជ្ជនាដូចគ្នានឹងយមកៈខាងក្រោមទាំងឡាយ» នេះ មានសេចក្តីថា នៃយមកៈទាំងឡាយមានរសាយតនៈ និងផោដ្ឋព្វាយតនៈ ដែលមានគន្ធាយតនៈជាមូល និងនៃផោដ្ឋព្វាយតនយមកៈ ដែលមានរសាយតនៈជាមូល ព្រោះត្រូវតែមានវិសជ្ជនាជាបដិវចនៈប៉ុណ្ណោះ មិនត្រូវធ្វើការវិសជ្ជនាដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងកាលមុនឡើយ ចំពោះយមកៈទាំងឡាយណាដែលត្រូវធ្វើការវិសជ្ជនា នៃមនាយតនយមកៈ និងធម្មាយតនយមកៈទាំងឡាយដែលមានគន្ធ រស ផោដ្ឋព្វៈជាមូលទាំងនោះ ព្រោះមានវិសជ្ជនាដូចគ្នានឹងមនាយតនយមកៈ និងធម្មាយតនយមកៈទាំងឡាយដែលមានអាយតនៈ ៥ មានចក្ខាយតនៈជាដើមជាមូល។ យមកៈទាំងឡាយមានសទ្ទាយតនៈ ដែលមានចក្ខាយតនៈជាដើមជាមូល និងយមកៈទាំងឡាយដែលមានសទ្ទាយតនៈជាមូលទាំងអស់ ដោយការមិនវិសជ្ជនាហ្នឹងឯង ដោយការបង្ហាញនូវភាពជាយមកៈដែលមានវិសជ្ជនាដែលមិនអាចទទួលបាន ឈ្មោះថាជាយមកៈដែលលោកវិសជ្ជនាហើយ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «យមកៈ ៦៦ ឈ្មោះថាជាយមកៈដែលលោកវិសជ្ជនាហើយ»។

ဇစ္စန္ဓမ္ပိ ဇစ္စဗဓိရမ္ပီတိ ဧတ္ထ စ ဇစ္စဗဓိရဂ္ဂဟဏေန ဇစ္စန္ဓဗဓိရော ဂဟိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သဃာနကာနံ သစက္ခုကာနန္တိ ပရိပုဏ္ဏာယတနမေဝ ဩပပါတိကံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဧတ္ထ ဧဝ-သဒ္ဒံ ဝုတ္တန္တိ-ဧတဿ ပရတော ယောဇေတွာ ယထာ ‘‘သဃာနကာနံ အစက္ခုကာန’’န္တိ ဣဒံ အပရိပုဏ္ဏာယတနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န ဧဝံ ‘‘သဃာနကာနံ သစက္ခုကာန’’န္တိ ဧတံ. ဧတံ ပန ပရိပုဏ္ဏာယတနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တမေဝါတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေန ဇစ္စဗဓိရမ္ပိ သန္ဓာယ ဝုတ္တတာ န ဝါရိတာ ဟောတီတိ.

ក្នុងពាក្យថា «សូម្បីតែមនុស្សខ្វាក់ពីកំណើត សូម្បីតែមនុស្សថ្លង់ពីកំណើត» នេះ គប្បីជ្រាបថា ដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា មនុស្សថ្លង់ពីកំណើត លោកកាន់យកនូវមនុស្សខ្វាក់ផងថ្លង់ផងពីកំណើត។ ចំពោះពាក្យថា «សឃានកានំ សចក្ខុកានំ» នេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយផ្សំភ្ជាប់សព្ទថា «ឯវ» ទៅខាងក្រោយពាក្យថា «វុត្តំ» ថា ដូចជាពាក្យថា «សឃានកានំ អចក្ខុកានំ» នេះ ទ្រង់ពោលសំដៅយកសត្វដែលមានអាយតនៈមិនទាន់ពេញបរិបូណ៌ យ៉ាងណា ពាក្យថា «សឃានកានំ សចក្ខុកានំ» នេះ មិនមែនយ៉ាងនោះទេ ចំណែកពាក្យនេះសោត គឺទ្រង់ពោលសំដៅយកសត្វដែលមានអាយតនៈពេញបរិបូណ៌ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ភាពជាពាក្យដែលទ្រង់ពោលសំដៅយកសូម្បីតែមនុស្សថ្លង់ពីកំណើត ឈ្មោះថាមិនបានហាមឃាត់ឡើយ។

၂၂-၂၅၄. ယတ္ထ စက္ခာယတနန္တိ ရူပီဗြဟ္မလောကံ ပုစ္ဆတီတိ နိယမတော တတ္ထ စက္ခုသောတာနံ သဟုပ္ပတ္တိမတ္တံ ပဿန္တော ဝဒတိ, ဩကာသဝါရေ ပန တသ္မိံ ပုဂ္ဂလဿ အနာမဋ္ဌတ္တာ ယတ္ထ ကာမဓာတုယံ ရူပဓာတုယဉ္စ စက္ခာယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တတ္ထ သောတာယတနမ္ပိ ဧကန္တေန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ‘‘အာမန္တာ’’တိ (ယမ. ၁.အာယတနယမက.၂၂) ဝုတ္တံ.

២២-២៥៤. ពាក្យថា «យត្ថ ចក្ខាយតនំ» នេះ លោកពោលដោយមើលឃើញត្រឹមតែការកើតឡើងរួមគ្នានៃចក្ខុ និងសោតៈទាំងឡាយក្នុងរូបព្រហ្មលោកនោះដោយការកំណត់ពិតប្រាកដថា សួរចំពោះរូបព្រហ្មលោក ចំណែកក្នុងឱកាសវារៈ ព្រោះមិនបានលើកឡើងមកពោលចំពោះបុគ្គលក្នុងឱកាសនោះ ក្នុងកាមធាតុណា និងក្នុងរូបធាតុណាដែលចក្ខាយតនៈកើតឡើង ក្នុងកាមធាតុ និងរូបធាតុនោះ សូម្បីសោតាយតនៈ ក៏កើតឡើងដោយពិតប្រាកដដែរ ហេតុនោះ ទើបទ្រង់វិសជ្ជនាថា «អាមន្តា»។

‘‘ယဿ ဝါ ပန ရူပါယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, တဿ စက္ခာယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီတိ? အာမန္တာ’’တိ ကသ္မာ ပဋိညာတံ, နနု ယော ဂဗ္ဘသေယျကဘာဝံ ဂန္တွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿတိ, တဿ ရူပါယတနံ ပဋိသန္ဓိယံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, န ပန စက္ခာယတနန္တိ? ယဿ ရူပါယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, တဿ တဒဝတ္ထဿ ပုဂ္ဂလဿ ရူပါယတနုပ္ပာဒတော ဥဒ္ဓံ စက္ခာယတနသန္တာနုပ္ပာဒဿ ပဝတ္တိယမ္ပိ ဘဝိဿန္တဿ ပဋိညာတဗ္ဗတ္တာ. အထ ကသ္မာ ‘‘ယဿ ဝါ ပန ရူပါယတနံ နုပ္ပဇ္ဇိဿတိ, တဿ စက္ခာယတနံ နုပ္ပဇ္ဇိဿတီတိ? အာမန္တာ’’တိ ပဋိညာတံ, နနု ဂဗ္ဘသေယျကဿ ပစ္ဆိမဘဝိကဿ ဥပပဇ္ဇန္တဿ ဧကာဒသမသတ္တာဟာ ဩရတော ဌိတဿ ရူပါယတနံ နုပ္ပဇ္ဇိဿတိ နော စ စက္ခာယတနံ နုပ္ပဇ္ဇိဿတီတိ? တသ္မိံ ဘဝေ ဘဝိဿန္တဿ ဥပ္ပာဒဿ အနာဂတဘာဝေန အဝစနတော. ဘဝန္တရေ ဟိ တဿ တဿ အာယတနသန္တာနဿ ယော အာဒိဥပ္ပာဒေါ ပဋိသန္ဓိယံ ပဝတ္တေ စ ဘဝိဿတိ, သော အနာဂတုပ္ပာဒေါ တဗ္ဘာဝေန ဝုစ္စတိ အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နာနန္တောဂဓတ္တာ. န ပန ယော တသ္မိံယေဝ ဘဝေ ပဝတ္တေ ဘဝိဿတိ, သော အနာဂတုပ္ပာဒဘာဝေန ဝုစ္စတိ အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နန္တောဂဓတ္တာ. အဒ္ဓါဝသေန ဟေတ္ထ ကမ္မဇပဝတ္တဿ ပစ္စုပ္ပန္နာဒိကာလဘေဒေါ အဓိပ္ပေတော. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဣန္ဒြိယယမကေ (ယမ. ၃.ဣန္ဒြိယယမက.၃၆၈) ‘‘ယဿ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ[Pg.131], တဿ ပုရိသိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီတိ? ပစ္ဆိမဘဝိကာနံ ဣတ္ထီနံ ဥပပဇ္ဇန္တီနံ, ယာ စ ဣတ္ထိယော ရူပါဝစရံ အရူပါဝစရံ ဥပပဇ္ဇိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿန္တိ, ယာ စ ဣတ္ထိယော ဧတေနေဝ ဘာဝေန ကတိစိ ဘဝေ ဒဿေတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿန္တိ, တာသံ ဥပပဇ္ဇန္တီနံ တာသံ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, နော စ တာသံ ပုရိသိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ. န ဟိ တာသံ သဗ္ဗာသံ တသ္မိံ ဘဝေ ပဝတ္တေ ပုရိသိန္ဒြိယံ န ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ လိင်္ဂပရိဝတ္တနသဗ္ဘာဝါ, ဘဝန္တရေ ပန အာဒိဥပ္ပာဒဿ အဘာဝံ သန္ဓာယ ‘‘နော စ တာသံ ပုရိသိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဘဝန္တရေ ဟိ အာဒိဥပ္ပာဒဿ အနာဂတတ္တံ အဓိပ္ပေတန္တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘ကတိစိ ဘဝေ ဒဿေတွာ’’တိ ဘဝဂ္ဂဟဏံ ကတန္တိ.

សួរថា៖ ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ទទួល (បដិញ្ញា) ថា «យស្ស វា បន រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ តស្ស ចក្ខាយតនំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា»? មិនមែនឬថា បុគ្គលណាដែលដល់នូវភាពជាគព្ភសេយ្យកៈហើយនឹងបរិនិព្វាន រូបាយតនៈរបស់បុគ្គលនោះនឹងកើតឡើងក្នុងខណៈបដិសន្ធិ ចំណែកចក្ខាយតនៈមិនកើតឡើងឡើយ? ឆ្លើយថា៖ ចំពោះបុគ្គលណាដែលរូបាយតនៈនឹងកើតឡើង នៃបុគ្គលដែលមានស្ថានភាពនោះ បន្ទាប់ពីការកើតឡើងនៃរូបាយតនៈ នៃការកើតឡើងនៃចក្ខាយតនសន្តតិ សូម្បីក្នុងបវត្តិកាលដែលនឹងមាន ក៏ជាធម៌ដែលទ្រង់ត្រូវទទួលថា នឹងកើតឡើងដែរ។ សួរថា៖ ចុះហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ទទួលថា «យស្ស វា បន រូបាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតិ តស្ស ចក្ខាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា»? មិនមែនឬថា ចំពោះបុគ្គលជាគព្ភសេយ្យកៈ ជាបច្ឆិមភវិកៈ កំពុងបដិសន្ធិ ដែលស្ថិតនៅក្នុងចន្លោះមុនសប្តាហ៍ទី ១១ រូបាយតនៈនឹងមិនកើតឡើង ប៉ុន្តែចក្ខាយតនៈមិនមែនជានឹងមិនកើតឡើងទេ? ឆ្លើយថា៖ ព្រោះការកើតឡើងជាដំបូងដែលនឹងមានក្នុងភពនោះ ទ្រង់មិនពោលដោយភាពជាអនាគតឡើយ។ ព្រោះថាក្នុងភពដទៃ នៃការកើតឡើងជាដំបូងណានៃអាយតនសន្តតិនោះៗ ដែលនឹងមានក្នុងខណៈបដិសន្ធិ និងក្នុងបវត្តិកាល ការកើតឡើងក្នុងអនាគតនោះ លោកហៅថាជាអនាគតដោយភាពជាអនាគតនោះឯង ព្រោះមិនរាប់បញ្ចូលក្នុងកាលជាបច្ចុប្បន្ននៃភពនេះ។ ប៉ុន្តែ ការកើតឡើងជាដំបូងណាដែលនឹងមានក្នុងបវត្តិកាលនៃភពនោះឯង លោកមិនហៅថាជាអនាគតឧប្បាទៈឡើយ ព្រោះរាប់បញ្ចូលក្នុងកាលជាបច្ចុប្បន្ននៃភពនេះ។ ព្រោះថាក្នុងបវត្តិវារៈនេះ លោកចង់បាននូវការប្លែកគ្នានៃកាលមានបច្ចុប្បន្នជាដើមនៃកម្មជរូបដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃកាល។ លោកធ្វើហេតុយ៉ាងនេះហើយ ទើបក្នុងឥន្ទ្រិយយមកៈ ទ្រង់ពោលថា «យស្ស ឥត្ថិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ តស្ស បុរិសិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? បច្ឆិមភវិកានំ ឥត្ថីនំ ឧបបជ្ជន្តីនំ, យា ច ឥត្ថិយោ រូបាវចរំ អរូបាវចរំ ឧបបជ្ជិត្វា បរិនិព្វាយិស្សន្តិ, យា ច ឥត្ថិយោ ឯតេនេវ ភាវេន កតិចិ ភវេ ទស្សេត្វា បរិនិព្វាយិស្សន្តិ, តាសំ ឧបបជ្ជន្តីនំ តាសំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, នោ ច តាសំ បុរិសិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជិស្សតី» ដូចនេះ។ ព្រោះថាមិនមែនជាបុរិសិន្ទ្រិយនឹងមិនកើតឡើងក្នុងបវត្តិកាលនៃភពនោះចំពោះស្ត្រីទាំងនោះទាំងអស់នោះទេ ព្រោះភាពមានការត្រឡប់ភេទដែលអាចមានបាន ប៉ុន្តែ ទ្រង់ពោលសំដៅយកការមិនមាននៃការកើតឡើងជាដំបូងក្នុងភពដទៃ ទើបពោលថា «នោ ច តាសំ បុរិសិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ»។ ព្រោះថាក្នុងភពដទៃ លោកចង់បាននូវភាពជាអនាគតនៃការកើតឡើងជាដំបូង។ លោកធ្វើហេតុយ៉ាងនេះហើយ ទើបធ្វើការកាន់យកនូវពាក្យថា «ភព» ក្នុងពាក្យថា «កតិចិ ភវេ ទស្សេត្វា»។

‘‘အာယတနာနံ ပဋိလာဘော ဇာတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၈၈; ဝိဘ. ၂၃၅) ဝစနတော တံတံအာယတနနိဗ္ဗတ္တကကမ္မေန ဂဟိတပဋိသန္ဓိကဿ အဝဿံဘာဝီအာယတနဿ ယာဝ အာယတနပါရိပူရိ, တာဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ပန အတ္ထေ ဂယှမာနေ ပုစ္ဆာဒွယဝိဿဇ္ဇနံ သူပပန္နံ ဟောတိ. ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘ယဿ ဝါ ပန သောတာယတနံ နုပ္ပဇ္ဇိဿတိ, တဿ စက္ခာယတနံ နုပ္ပဇ္ဇတီတိ? ပစ္ဆိမဘဝိကာနံ ပဉ္စဝေါကာရံ ဥပပဇ္ဇန္တာနံ, ယေ စ အရူပံ ဥပပဇ္ဇိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿန္တိ, တေသံ ဥပပဇ္ဇန္တာနံ တေသံ သောတာယတနံ နုပ္ပဇ္ဇိဿတိ, နော စ တေသံ စက္ခာယတနံ နုပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဧဝမာဒီသု (ယမ. ၁.အာယတနယမက.၉၅) ဂဗ္ဘသေယျကာပိ ပစ္ဆိမဘဝိကာဒယော ဥပပဇ္ဇန္တာ ဂဟိတာ ဟောန္တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဣန္ဒြိယယမကေ (ယမ. ၃.ဣန္ဒြိယယမက.၁၈၆) ‘‘ယဿ ဝါ ပန သောမနဿိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ စက္ခုန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? အာမန္တာ’’တိ ဣဒမ္ပိ ဥပပန္နံ ဟောတိ. သောမနဿိန္ဒြိယုပ္ပာဒကဿ ကမ္မဿ ဧကန္တေန စက္ခုန္ဒြိယုပ္ပာဒနတော ဂဗ္ဘေပိ ယာဝ စက္ခုန္ဒြိယုပ္ပတ္တိ, တာဝ ဥပ္ပဇ္ဇမာနတာယ တဿာ အဘိနန္ဒိတဗ္ဗတ္တာ.

ម៉្យាងទៀត ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា «ការបានចំពោះនូវអាយតនៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថាជាតិ» ដូច្នេះ កាលបើកាន់យកសេចក្តីថា «កំពុងកើតឡើង ដរាបណាអាយតនៈទាំងឡាយពេញបរិបូណ៌ ដរាបនោះ» នៃអាយតនៈដែលត្រូវតែកើតឡើងជាប្រាកដ របស់បុគ្គលអ្នកមានបដិសន្ធិដែលកាន់យកហើយ ដោយកម្មដែលញ៉ាំងអាយតនៈនោះៗ ឱ្យកើតឡើង ការដោះស្រាយនូវគូនៃសំណួរទាំងពីរ គឺសមគួរល្អណាស់។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ ក្នុងបាលីជាដើមថា «មួយម៉្យាងទៀត សោតាយតនៈរបស់បុគ្គលណា មិននឹងកើតឡើង ចក្ខាយតនៈរបស់បុគ្គលនោះ មិនមែនកំពុងកើតឡើងទេឬ? ពួកបច្ឆិមភវិកបុគ្គលដែលកំពុងកើតឡើងក្នុងបញ្ចវោការភព និងពួកបុគ្គលដែលនឹងកើតក្នុងអរូបភពហើយបរិនិព្វាន ដែលកំពុងកើតឡើង ទាំងនោះ សោតាយតនៈរបស់បុគ្គលទាំងនោះ មិននឹងកើតឡើងឡើយ តែចក្ខាយតនៈរបស់បុគ្គលទាំងនោះ មិនមែនជាមិនកំពុងកើតឡើងនោះទេ» ពួកសត្វដែលកើតក្នុងគភ៌ (គព្ភសេយ្យកៈ) ផង ពួកបច្ឆិមភវិកបុគ្គលជាដើមផង ដែលកំពុងកើត ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកហើយ។ ព្រោះធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះ សូម្បីតែពាក្យក្នុងឥន្ទ្រិយយមកៈថា «មួយម៉្យាងទៀត សោមនស្សិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលណា កំពុងកើតឡើង ចក្ខុន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលនោះ កំពុងកើតឡើងដែរឬ? អើ» នេះ ក៏សមគួរដែរ ព្រោះកម្មដែលញ៉ាំងសោមនស្សិន្ទ្រិយឱ្យកើតឡើង តែងញ៉ាំងចក្ខុន្ទ្រិយឱ្យកើតឡើងដោយពិតប្រាកដ សូម្បីតែនៅក្នុងគភ៌ ដរាបណាការកើតឡើងនៃចក្ខុន្ទ្រិយមិនទាន់មាន ដរាបនោះ សោមនស្សិន្ទ្រិយនោះ ក៏ឈ្មោះថាកំពុងកើតឡើង ព្រោះហេតុនោះ ការឆ្លើយតប (អើ) នោះ ទើបជាទីគាប់ចិត្ត។

ယံ ပန ‘‘ယဿ ဝါ ပန ယတ္ထ ရူပါယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထ, တဿ တတ္ထ ဃာနာယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? ကာမာဝစရာ စဝန္တာနံ, အဃာနကာနံ ကာမာဝစရံ ဥပပဇ္ဇန္တာနံ, ရူပါဝစရာနံ တေသံ တတ္ထ ရူပါယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထ, နော စ တေသံ တတ္ထ ဃာနာယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘အဃာနကာနံ ကာမာဝစရံ ဥပပဇ္ဇန္တာန’’န္တိ (ယမ. ၁.အာယတနယမက.၇၆) ဝုတ္တံ, တံ ယေ ဧကာဒသမသတ္တာဟာ ဩရတော ကာလံ ကရိဿန္တိ, တေသံ ဃာနာယတနာနိဗ္ဗတ္တကကမ္မေန ဂဟိတပဋိသန္ဓိကာနံ ဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘ယဿ ယတ္ထ ဃာနာယတနံ န နိရုဇ္ဈတိ, တဿ [Pg.132] တတ္ထ ရူပါယတနံ န နိရုဇ္ဈိဿတီတိ? ကာမာဝစရံ ဥပပဇ္ဇန္တာနံ, အဃာနကာနံ ကာမာဝစရာ စဝန္တာနံ, ရူပါဝစရာနံ တေသံ တတ္ထ ဃာနာယတနံ န နိရုဇ္ဈတိ, နော စ တေသံ တတ္ထ ရူပါယတနံ န နိရုဇ္ဈိဿတီ’’တိ ဟိ ဧတ္ထ ‘‘အဃာနကာနံ ကာမာဝစရာ စဝန္တာန’’န္တိ (ယမ. ၁.အာယတနယမက.၁၈၁) ဝစနံ အနုပ္ပန္နေယေဝ ဃာနာယတနေ ဂဗ္ဘသေယျကာနံ စုတိ အတ္ထီတိ ဒီပေတိ. န ဟိ ကာမာဝစရေ ဂဗ္ဘသေယျကတော အညော အဃာနကော အတ္ထိ ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၉၇၈ အာဒယော) ‘‘ကာမဓာတုယာ ဥပပတ္တိက္ခဏေ ကဿစိ အဋ္ဌာယတနာနိ ပါတုဘဝန္တီ’’တိ အဝုတ္တတ္တာတိ. အထ ကသ္မာ ဩပပါတိကေ ဧဝ သန္ဓာယ ဣဓ, ဣန္ဒြိယယမကေ စ ယထာဒဿိတာသု ပုစ္ဆာသု ‘‘အာမန္တာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ န ဝိညာယတီတိ? ယမကေ သန္နိဋ္ဌာနေန ဂဟိတတ္ထဿ ဧကဒေသေ သံသယတ္ထသမ္ဘဝေန ပဋိဝစနဿ အကရဏတော. ဘိန္ဒိတဗ္ဗေ ဟိ န ပဋိဝစနဝိဿဇ္ဇနံ ဟောတိ. ယဒိ သိယာ, ပရိပုဏ္ဏဝိဿဇ္ဇနမေဝ န သိယာတိ. အထ ကသ္မာ ‘‘ယဿ ဝါ ပန သောမနဿိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ စက္ခုန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? အာမန္တာ’’တိ (ယမ. ၃.ဣန္ဒြိယယမက.၁၈၆) ဣမိနာ ‘‘ဂဗ္ဘသေယျကာနံ သောမနဿပဋိသန္ဓိ နတ္ထီ’’တိ န ဝိညာယတီတိ? ‘‘ကာမဓာတုယာ ဥပပတ္တိက္ခဏေ ကဿ ဒသိန္ဒြိယာနိ ပါတုဘဝန္တိ? ဂဗ္ဘသေယျကာနံ သတ္တာနံ သဟေတုကာနံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တာနံ ဥပပတ္တိက္ခဏေ ဒသိန္ဒြိယာနိ ပါတုဘဝန္တိ ကာယိန္ဒြိယံ မနိန္ဒြိယံ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ဝါ ပုရိသိန္ဒြိယံ ဝါ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ သောမနဿိန္ဒြိယံ ဝါ ဥပေက္ခိန္ဒြိယံ ဝါ သဒ္ဓိန္ဒြိယ’’န္တိအာဒိဝစနတော (ဝိဘ. ၁၀၁၂).

ចំណែកពាក្យណាដែលពោលទុកក្នុងគូនេះថា «មួយម៉្យាងទៀត រូបាយតនៈរបស់បុគ្គលណា ធ្លាប់កើតឡើងក្នុងទីណា ឃានាយតនៈរបស់បុគ្គលនោះ កំពុងកើតឡើងក្នុងទីនោះដែរឬ? ពួកបុគ្គលដែលច្យុតចាកកាមាវចរភព ពួកបុគ្គលដែលមិនមានឃានៈ កំពុងចាប់បដិសន្ធិក្នុងកាមាវចរភព និងពួកបុគ្គលដែលកើតក្នុងរូបាវចរភព ទាំងនោះ រូបាយតនៈរបស់បុគ្គលទាំងនោះ ធ្លាប់កើតឡើងក្នុងទីនោះ តែឃានាយតនៈរបស់បុគ្គលទាំងនោះ មិនមែនកំពុងកើតឡើងក្នុងទីនោះទេ» ក្នុងសំណួរនោះ ពាក្យថា «ពួកបុគ្គលដែលមិនមានឃានៈ កំពុងចាប់បដិសន្ធិក្នុងកាមាវចរភព» គប្បីជ្រាបថា ទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកពួកបុគ្គលដែលនឹងធ្វើមរណកាលក្នុងរវាងមុនសប្តាហ៍ទី ១១ ដែលមានបដិសន្ធិកាន់យកហើយដោយកម្មដែលមិនញ៉ាំងឃានាយតនៈឱ្យកើតឡើង។ ព្រោះថា ក្នុងសំណួរនេះថា «ឃានាយតនៈរបស់បុគ្គលណា មិនរលត់ទៅក្នុងទីណា រូបាយតនៈរបស់បុគ្គលនោះ មិននឹងរលត់ទៅក្នុងទីនោះដែរឬ? ពួកបុគ្គលដែលកំពុងចាប់បដិសន្ធិក្នុងកាមាវចរភព ពួកបុគ្គលដែលមិនមានឃានៈ កំពុងច្យុតចាកកាមាវចរភព និងពួកបុគ្គលដែលកើតក្នុងរូបាវចរភព ទាំងនោះ ឃានាយតនៈរបស់បុគ្គលទាំងនោះ មិនរលត់ទៅក្នុងទីនោះទេ តែរូបាយតនៈរបស់បុគ្គលទាំងនោះ មិនមែនមិននឹងរលត់ទៅក្នុងទីនោះទេ» ពាក្យថា «ពួកបុគ្គលដែលមិនមានឃានៈ កំពុងច្យុតចាកកាមាវចរភព» នេះ ញ៉ាំងសេចក្តីឱ្យច្បាស់ថា ការច្យុតរបស់ពួកសត្វដែលកើតក្នុងគភ៌ (គព្ភសេយ្យកៈ) ក្នុងកាលដែលឃានាយតនៈមិនទាន់កើតឡើងនោះ មានពិតមែន។ ព្រោះថា ក្នុងកាមាវចរភព ក្រៅពីសត្វដែលកើតក្នុងគភ៌ហើយ សត្វដែលមិនមានឃានៈដទៃទៀត មិនមានឡើយ ព្រោះក្នុងធម្មហទយវិភង្គ មិនបានត្រាស់ទុកថា «ក្នុងខណៈនៃបដិសន្ធិក្នុងកាមធាតុ អាយតនៈ ៨ តែងប្រាកដដល់បុគ្គលណាមួយ» ឡើយ។ បើដូច្នោះ ហេតុអ្វីបានជាក្នុងអាយតនយមកៈនេះ និងក្នុងឥន្ទ្រិយយមកៈ ក្នុងសំណួរទាំងឡាយដែលបានបង្ហាញហើយ ទ្រង់សំដៅយកតែពួកឱបបាតិកសត្វប៉ុណ្ណោះ ហើយឆ្លើយថា «អើ» ដូច្នេះ មិនត្រូវបានដឹងច្បាស់ទេឬ? ឆ្លើយថា ព្រោះក្នុងយមកៈ មិនបានធ្វើការឆ្លើយតប (ថា អើ) ដោយសារមានសេចក្តីសង្ស័យកើតឡើងក្នុងចំណែកមួយនៃសេចក្តីដែលកាន់យកដោយសេចក្តីសម្រេច។ ព្រោះថា ក្នុងសេចក្តីដែលត្រូវបែងចែក តែងមិនមានការឆ្លើយតប (ថា អើ) ឡើយ។ ប្រសិនបើមាន ការឆ្លើយតបពេញលេញនោះ ក៏មិនមានឡើយ។ បើដូច្នោះ ហេតុអ្វីបានជាពាក្យថា «មួយម៉្យាងទៀត សោមនស្សិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលណា កំពុងកើតឡើង ចក្ខុន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលនោះ កំពុងកើតឡើងដែរឬ? អើ» នេះ មិនត្រូវបានដឹងច្បាស់ថា «បដិសន្ធិប្រកបដោយសោមនស្ស របស់ពួកសត្វដែលកើតក្នុងគភ៌ មិនមាន» ដូច្នេះទេឬ? ឆ្លើយថា ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាជាដើមថា «ក្នុងខណៈនៃបដិសន្ធិក្នុងកាមធាតុ ឥន្ទ្រិយ ១០ តែងប្រាកដដល់បុគ្គលណា? ក្នុងខណៈនៃបដិសន្ធិរបស់ពួកសត្វដែលកើតក្នុងគភ៌ ដែលមានហេតុ ប្រកបដោយញាណ ឥន្ទ្រិយ ១០ តែងប្រាកដឡើង គឺ កាយិន្ទ្រិយ មនិន្ទ្រិយ ឥត្ថិន្ទ្រិយ ឬបុរិសិន្ទ្រិយ ជីវិតិន្ទ្រិយ សោមនស្សិន្ទ្រិយ ឬឧបេក្ខិន្ទ្រិយ សទ្ធិន្ទ្រិយ» ដូច្នេះ។

နိရောဓဝါရေ အနာဂတကာလဘေဒေ ယထာ တဿေဝ စိတ္တဿ နိရောဓော အနာဂတဘာဝေန တဿ ဥပ္ပတ္တိက္ခဏေ ဝုတ္တော, ဧဝံ တဿေဝ ကမ္မဇသန္တာနဿ နိရောဓော အနာဂတဘာဝေန တဿ ဥပ္ပာဒေ ဝတ္တဗ္ဗောတိ သဗ္ဗတ္ထ ဥပပဇ္ဇန္တာနံ ဧဝ သော တထာ ဝုတ္တော, န ဥပ္ပန္နာနံ. ဥပ္ပန္နာနံ ပန အညဿ အနာဂတဿ သန္တာနဿ နိရောဓော အနာဂတဘာဝေန ဝတ္တဗ္ဗော, န တဿေဝ. တဿ ဟိ ဥပ္ပာဒါနန္တရံ နိရောဓော အာရဒ္ဓေါ နာမ ဟောတီတိ. တသ္မာ အရဟတံ ပဝတ္တေ သောတဿ စက္ခုဿ စ ဘေဒေ သတိပိ အနာဂတကာလာမသနဝသေနေဝ ‘‘ယဿ စက္ခာယတနံ နိရုဇ္ဈိဿတိ, တဿ သောတာယတနံ နိရုဇ္ဈိဿတီတိ? အာမန္တာ. ယဿ ဝါ ပန သောတာယတနံ နိရုဇ္ဈိဿတိ, တဿ စက္ခာယတနံ နိရုဇ္ဈိဿတီတိ? အာမန္တာ’’တိ ဝိဿဇ္ဇနဒွယံ ဥပပန္နမေဝ ဟောတီတိ. ယသ္မာ စ ဥပပတ္တိအနန္တရံ နိရောဓော [Pg.133] အာရဒ္ဓေါ နာမ ဟောတိ, တံနိဋ္ဌာနဘာဝတော ပန စုတိယာ နိရောဓဝစနံ, တသ္မာ ပဝတ္တေ နိရုဒ္ဓေပိ သန္တာနေကဒေသေ အနိရုဒ္ဓံ ဥပါဒါယ အနိဋ္ဌိတနိရောဓောတိ စုတိယာဝ တဿ နိရောဓောတိ ဝုစ္စတိ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘ယဿ ဝါ ပန သောမနဿိန္ဒြိယံ နိရုဇ္ဈတိ, တဿ စက္ခုန္ဒြိယံ နိရုဇ္ဈတီတိ? အာမန္တာ’’တိ, တေနေတ္ထာပိ စုတိနိရောဓေ ဧဝ စ အဓိပ္ပေတေ ယဉ္စ ပဝတ္တေ နိရုဇ္ဈိဿတိ, တဉ္စ နိဋ္ဌာနဝသေန စုတိယာ ဧဝ နိရုဇ္ဈိဿတီတိ ဝုတ္တန္တိ ‘‘အာမန္တာ’’တိ ယုတ္တံ ပဋိဝစနံ. ‘‘သစက္ခုကာန’’န္တိအာဒီသု စ ‘‘ပဋိလဒ္ဓစက္ခုကာန’’န္တိအာဒိနာ အတ္ထော ဝိညာယတီတိ.

ក្នុងនិរោធវារៈ ក្នុងកាលដ៏ប្លែកគ្នានៃអនាគតកាល ការរលត់នៃចិត្តនោះឯង ដោយភាពជាអនាគត ទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងខណៈនៃបដិសន្ធិនៃចិត្តនោះ យ៉ាងណា ការរលត់នៃកម្មជសន្តាននោះឯង ដោយភាពជាអនាគត ក៏គប្បីត្រាស់ទុកក្នុងខណៈនៃឧប្បាទៈនៃកម្មជសន្តាននោះ យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងអនាគតវារៈទាំងពួង ការរលត់នោះ ទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនោះ ចំពោះតែពួកបុគ្គលដែលកំពុងកើតឡើងប៉ុណ្ណោះ មិនមែនចំពោះពួកធម៌ដែលកើតឡើងហើយ (ឧប្បន្នៈ) ឡើយ។ ចំណែកពួកធម៌ដែលកើតឡើងហើយ ការរលត់នៃសន្តានដទៃដែលជាអនាគត គប្បីត្រាស់ទុកដោយភាពជាអនាគត មិនមែនការរលត់នៃសន្តាននោះឯងឡើយ។ ព្រោះថា ការរលត់ក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីឧប្បាទៈនៃសន្តាននោះ ឈ្មោះថាចាប់ផ្តើមហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីតែកាលដែលសោតិន្ទ្រិយនិងចក្ខុន្ទ្រិយរបស់ព្រះអរហន្តទាំងឡាយបែកធ្លាយទៅក្នុងបវត្តិកាលក៏ដោយ ដោយអំណាចនៃការពិចារណាអនាគតកាលប៉ុណ្ណោះ ការដោះស្រាយទាំងពីរថា «ចក្ខាយតនៈរបស់បុគ្គលណា នឹងរលត់ទៅ សោតាយតនៈរបស់បុគ្គលនោះ នឹងរលត់ទៅដែរឬ? អើ។ មួយម៉្យាងទៀត សោតាយតនៈរបស់បុគ្គលណា នឹងរលត់ទៅ ចក្ខាយតនៈរបស់បុគ្គលនោះ នឹងរលត់ទៅដែរឬ? អើ» ដូច្នេះ ឈ្មោះថា សមគួរពិតប្រាកដណាស់។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះហេតុតែការរលត់ក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីបដិសន្ធិ ឈ្មោះថាចាប់ផ្តើមហើយ តែព្រោះភាពជាទីបំផុតនៃសន្តាននោះ ការពោលនូវការរលត់ ទើបពោលដោយការច្យុត ហេតុនោះ សូម្បីតែកាលដែលចំណែកមួយនៃសន្តានរលត់ទៅហើយក្នុងបវត្តិកាល ក៏ទ្រង់ត្រាស់ហៅថា «ការរលត់មិនទាន់ចប់សព្វគ្រប់» ដោយអាស្រ័យចំណែកនៃសន្តានដែលមិនទាន់រលត់ ហើយទ្រង់ត្រាស់ថា ការរលត់នៃសន្តាននោះ សម្រេចដោយការច្យុតប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះព្រះអង្គនឹងត្រាស់ថា «មួយម៉្យាងទៀត សោមនស្សិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលណា រលត់ទៅ ចក្ខុន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលនោះ រលត់ទៅដែរឬ? អើ» ដូច្នេះ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីតែក្នុងអាយតនយមកៈនេះ កាលបើទ្រង់បំណងយកតែការរលត់ក្នុងខណៈច្យុតប៉ុណ្ណោះ ចក្ខាយតនៈណាដែលនឹងរលត់ក្នុងបវត្តិកាល ចក្ខាយតនៈនោះ ក៏នឹងរលត់ដោយការច្យុតប៉ុណ្ណោះ ដោយអំណាចនៃការចប់សព្វគ្រប់ ហេតុនោះ ការឆ្លើយតបថា «អើ» ទើបសមគួរ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យជាដើមថា «សចក្ខុកានំ» គប្បីដឹងសេចក្តីដោយពាក្យជាដើមថា «បដិលទ្ធចក្ខុកានំ» ដូច្នេះ។

‘‘ယဿ စက္ခာယတနံ န နိရုဇ္ဈတိ, တဿ သောတာယတနံ န နိရုဇ္ဈိဿတီတိ? သဗ္ဗေသံ ဥပပဇ္ဇန္တာနံ, အစက္ခုကာနံ စဝန္တာနံ တေသံ စက္ခာယတနံ န နိရုဇ္ဈတိ, နော စ တေသံ သောတာယတနံ န နိရုဇ္ဈိဿတီ’’တိ ဧတ္ထ အာရုပ္ပေ ပစ္ဆိမဘဝိကေ ဌပေတွာ သဗ္ဗေ ဥပပဇ္ဇန္တာ, အစက္ခုကာ စဝန္တာ စ ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တေ ဟိ ဒုတိယကောဋ္ဌာသေန သင်္ဂယှန္တီတိ တဒပေက္ခတ္တာ သာဝသေသမိဒံ သဗ္ဗဝစနံ အစက္ခုကဝစနဉ္စာတိ. ‘‘အာရုပ္ပေ ပစ္ဆိမဘဝိကာန’’န္တိ ဧတ္ထ စ အရူပတော ပဉ္စဝေါကာရံ အဂစ္ဆန္တာ အနညူပပတ္တိကာပိ ‘‘အရူပေ ပစ္ဆိမဘဝိကာ’’ဣစ္စေဝ သင်္ဂယှန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧသ နယော အညေသုပိ ဧဝရူပေသူတိ.

ក្នុងសំណួរថា «ចក្ខាយតនៈរបស់បុគ្គលណា មិនរលត់ទៅ សោតាយតនៈរបស់បុគ្គលនោះ មិននឹងរលត់ទៅដែរឬ? ពួកបុគ្គលដែលកំពុងចាប់បដិសន្ធិទាំងអស់ ពួកបុគ្គលដែលមិនមានចក្ខុ កំពុងច្យុត ទាំងនោះ ចក្ខាយតនៈរបស់បុគ្គលទាំងនោះ មិនរលត់ទៅទេ តែសោតាយតនៈរបស់បុគ្គលទាំងនោះ មិនមែនមិននឹងរលត់ទៅនោះទេ» ក្នុងសំណួរនេះ គប្បីជ្រាបថា វៀរលែងតែពួកបច្ឆិមភវិកបុគ្គលក្នុងអរូបភពចេញ ពួកបុគ្គលដែលកំពុងចាប់បដិសន្ធិទាំងអស់ និងពួកបុគ្គលដែលមិនមានចក្ខុ កំពុងច្យុត ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកហើយ។ ព្រោះថា ពួកបុគ្គលទាំងនោះ ត្រូវបានសង្គ្រោះដោយចំណែកទីពីរ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «ទាំងអស់» នេះ និងពាក្យថា «មិនមានចក្ខុ» នេះ ឈ្មោះថាជាពាក្យមានសេសសល់ (សាវសេសៈ) ដោយសារការរំពឹងដល់ពួកបច្ឆិមភវិកបុគ្គលក្នុងអរូបភពនោះ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យថា «ពួកបច្ឆិមភវិកបុគ្គលក្នុងអរូបភព» នេះ គប្បីជ្រាបថា ពួកបុគ្គលដែលមិនទៅកាន់បញ្ចវោការភពចាកអរូបភព គឺពួកបុគ្គលដែលមិនមានបដិសន្ធិក្នុងភពដទៃ ក៏ត្រូវបានសង្គ្រោះដោយពាក្យថា «ពួកបច្ឆិមភវិកបុគ្គលក្នុងអរូបភព» នេះឯង។ វិធីនេះ គប្បីយកទៅប្រើប្រាស់ក្នុងបទដទៃទៀតដែលមានសភាពយ៉ាងនេះដែរ។

ပဝတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នានៃបវត្តិកាល ចប់ហើយ។

အာယတနယမကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអាយតនយមកៈ ចប់ហើយ។

၄. ဓာတုယမကံ

៤. ធាតុយមកៈ

၁-၁၉. လဗ္ဘမာနာနန္တိ ဣဒံ ပဝတ္တိဝါရေ သဒ္ဒဓာတုသမ္ဗန္ဓာနံ ယမကာနံ စက္ခုဝိညာဏဓာတာဒိသမ္ဗန္ဓာနဉ္စ စုတိပဋိသန္ဓိဝသေန အလဗ္ဘမာနတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

១-១៩. ពាក្យថា «លព្ភមានានំ» នេះ ទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងបវត្តិវារៈ ដោយសំដៅយកភាពដែលមិនបាន ដោយអំណាចនៃការច្យុតនិងបដិសន្ធិ នៃយមកៈទាំងឡាយដែលទាក់ទងនឹងសទ្ទធាតុ និងយមកៈទាំងឡាយដែលទាក់ទងនឹងចក្ខុវិញ្ញាណធាតុជាដើម។

ဓာတုယမကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាធាតុយមកៈ ចប់ហើយ។

၅. သစ္စယမကံ

៥. សច្ចយមកៈ

၁. ပဏ္ဏတ္တိဝါရော

១. បញ្ញត្តិវារៈ

နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នានិទ្ទេសវារៈ

၁၀-၂၆. ‘‘ဒုက္ခံ [Pg.134] ဒုက္ခသစ္စန္တိ? အာမန္တာ’’တိ ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ ဒုက္ခဒုက္ခံ သင်္ခါရဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဒုက္ခန္တိ တီသုပိ ဒုက္ခသဒ္ဒေါ ပဝတ္တတိ, ‘‘ဇာတိပိ ဒုက္ခာ’’တိအာဒိနာ (မဟာဝ. ၁၄; ဝိဘ. ၁၉၀) ဇာတိအာဒီသု စ, သော ပန ဒုက္ခဒုက္ခတော အညတ္ထ ပဝတ္တမာနော အညနိရပေက္ခော နပ္ပဝတ္တတိ. သုဒ္ဓဉ္စေတ္ထ ဒုက္ခပဒံ အညနိရပေက္ခံ ဂဟေတွာ ပဏ္ဏတ္တိသောဓနံ ကရောတိ, တေန နိပ္ပရိယာယတော ဒုက္ခသဘာဝတ္တာ ဧဝ ယံ ဒုက္ခဒုက္ခံ, တသ္မိံ ဒုက္ခဒုက္ခေ ဧသ ဒုက္ခသဒ္ဒေါ, တဉ္စ ဧကန္တေန ဒုက္ခသစ္စမေဝါတိ ‘‘အာမန္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. သုဒ္ဓသစ္စဝါရေ သစ္စဝိဘင်္ဂေ ဝုတ္တေသု သမုဒယေသု ကောစိ ဖလဓမ္မေသု နတ္ထိ, န စ ဖလဓမ္မေသု ကောစိ နိရောဓောတိ ဝုစ္စမာနော အတ္ထိ, မဂ္ဂသဒ္ဒေါ စ ဖလဖလင်္ဂေသု မဂ္ဂဖလတ္တာ ပဝတ္တတိ, န မဂ္ဂကိစ္စသဗ္ဘာဝါ. ပရိနိဋ္ဌိတနိယျာနကိစ္စာနိ ဟိ တာနိ. နိယျာနဝါစကော စေတ္ထ မဂ္ဂသဒ္ဒေါ, န နိယျာနဖလဝါစကော, တသ္မာ သမုဒယော သစ္စံ, နိရောဓော သစ္စံ, မဂ္ဂေါ သစ္စန္တိ ဧတေသုပိ ‘‘အာမန္တာ’’ဣစ္စေဝ ဝိဿဇ္ဇနံ ကတံ.

១០-២៦. ក្នុងសំណួរថា «ទុក្ខ ជាទុក្ខសច្ចៈឬ? អើ» នេះ សូម្បីតែទុក្ខសព្ទ តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទុក្ខទាំង ៣ យ៉ាង គឺ ទុក្ខទុក្ខៈ សង្ខារទុក្ខៈ វិបរិណាមទុក្ខៈ ផង និងក្នុងជាតិជាដើម ដោយវិធីជាដើមថា «សូម្បីជាតិក៏ជាទុក្ខ» ផងក៏ដោយ តែទុក្ខសព្ទនោះ កាលបើប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសេចក្តីដទៃក្រៅពីទុក្ខទុក្ខៈ តែងមិនប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនរំពឹងដល់ពាក្យដទៃឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ទ្រង់កាន់យកនូវទុក្ខបទដ៏សុទ្ធសាធ ដែលមិនរំពឹងដល់ពាក្យដទៃ ហើយធ្វើការជម្រះនូវបញ្ញត្តិ ព្រោះហេតុនោះ ទុក្ខសព្ទនេះ តែងមានក្នុងទុក្ខទុក្ខៈណា ដែលមានសភាវៈជាទុក្ខដោយត្រង់ ហើយទុក្ខទុក្ខៈនោះ ក៏ជាទុក្ខសច្ចៈដោយពិតប្រាកដ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ឆ្លើយថា «អើ»។ ក្នុងសុទ្ធសច្ចវារៈ ក្នុងបណ្តាសមុទ័យទាំងឡាយដែលត្រាស់ទុកក្នុងសច្ចវិភង្គ សមុទ័យណាមួយ មិនមានក្នុងផលធម៌ទាំងឡាយឡើយ ហើយធម៌ណាមួយក្នុងផលធម៌ទាំងឡាយ ដែលហៅថា និរោធ ក៏មិនមានដែរ ចំណែកមគ្គសព្ទ តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអង្គនៃផល ព្រោះភាពជាផលនៃមគ្គ មិនមែនប្រព្រឹត្តទៅព្រោះការមាននៃមគ្គកិច្ចឡើយ។ ព្រោះថា អង្គនៃផលទាំងនោះ មានកិច្ចក្នុងការស្រោចស្រង់ចាកវដ្តៈដ៏សម្រេចហើយ។ ម៉្យាងទៀត មគ្គសព្ទក្នុងទីនេះ ជាពាក្យពោលនូវការស្រោចស្រង់ចាកវដ្តៈ មិនមែនជាពាក្យពោលនូវផលនៃការស្រោចស្រង់ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីក្នុងបទទាំងឡាយថា សមុទ័យជាសច្ចៈ និរោធជាសច្ចៈ មគ្គជាសច្ចៈ ទាំងនេះ ទើបទ្រង់ឆ្លើយតបថា «អើ» ដូចគ្នា។

အထ ဝါ ပဒသောဓနေန ပဒေသု သောဓိတေသု သစ္စဝိသေသနဘူတာ ဧဝ ဒုက္ခာဒိသဒ္ဒါ ဣဓ ဂဟိတာတိ ဝိညာယန္တိ. တေသံ ပန ဧကန္တေန သစ္စဝိသေသနဘာဝံ, သစ္စာနဉ္စ တဗ္ဗိသေသနယောဂဝိသေသံ ဒီပေတုံ သုဒ္ဓသစ္စဝါရော ဝုတ္တောတိ သစ္စဝိသေသနာနံ ဒုက္ခာဒီနံ ဧကန္တသစ္စတ္တာ ‘‘ဒုက္ခံ သစ္စံ…ပေ… မဂ္ဂေါ သစ္စန္တိ? အာမန္တာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ. ယထာ စေတ္ထ, ဧဝံ ခန္ဓယမကာဒီသုပိ သုဒ္ဓခန္ဓာဒိဝါရေသု ခန္ဓာဒိဝိသေသနဘူတာနမေဝ ရူပါဒီနံ ဂဟဏံ ယုတ္တံ. အဋ္ဌကထာယံ (ယမ. အဋ္ဌ. ခန္ဓယမက ၃၈) ပန ‘‘ယသ္မာ ပိယရူပသာတရူပသင်္ခါတံ ဝါ ရူပံ ဟောတု ဘူတုပါဒါရူပံ ဝါ, သဗ္ဗံ ပဉ္စသု ခန္ဓေသု သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတေဝ, တသ္မာ အာမန္တာတိ ပဋိဇာနာတီ’’တိ ဝစနေန ရူပါဒိစက္ခာဒိဒုက္ခာဒိဂ္ဂဟဏေဟိ သုဒ္ဓခန္ဓာဒိဝါရေသုပိ ခန္ဓာဒိဝိသေသနတော အညေပိ ဂဟိတာတိ အယမတ္ထော ဒီပိတော ဟောတိ, တေန တဒနုရူပတာဝသေန ဣတရော အတ္ထော ဝုတ္တော.

មួយម៉្យាងទៀត កាលបើជម្រះបទទាំងឡាយដោយបទសោធនវារៈហើយ គប្បីដឹងថា ពួកទុក្ខសព្ទជាដើម ដែលជាវិសេសនៈនៃសច្ចៈប៉ុណ្ណោះ ត្រូវបានកាន់យកក្នុងទីនេះ。 ម៉្យាងទៀត ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាវិសេសនៈនៃសច្ចៈដោយពិតប្រាកដ របស់ទុក្ខសព្ទជាដើមទាំងនោះ និងការប្រកបដោយវិសេសនៈនៃសច្ចៈទាំងឡាយនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ទុកនូវសុទ្ធសច្ចវារៈ ព្រោះភាពជាសច្ចៈពិតប្រាកដនៃពួកធម៌មានទុក្ខជាដើម ដែលជាវិសេសនៈនៃសច្ចៈ ទើបត្រាស់ថា «ទុក្ខជាសច្ចៈ... មគ្គជាសច្ចៈឬ? អើ» ដូច្នេះ។ សេចក្តីនេះ យ៉ាងណា សូម្បីក្នុងខន្ធយមកៈជាដើម ក្នុងសុទ្ធខន្ធវារៈជាដើម ការកាន់យកនូវរូបជាដើម ដែលជាវិសេសនៈនៃខន្ធជាដើមប៉ុណ្ណោះ ទើបសមគួរ យ៉ាងនោះដែរ។ ចំណែកក្នុងអដ្ឋកថា ព្រោះមានពាក្យថា «ព្រោះថារូប ទោះបីជាសភាវៈដែលរាប់ថាជាបិយរូបនិងសាតរូបក្តី ជាភូតរូបនិងឧបាទាយរូបក្តី ទាំងអស់ តែងដល់នូវការសង្គ្រោះក្នុងខន្ធទាំង ៥ ដោយពិត ព្រោះហេតុនោះ ទើបទទួលសន្យាថា អើ» ដូច្នេះ សេចក្តីនេះ ឈ្មោះថាទ្រង់បង្ហាញហើយថា សូម្បីក្នុងសុទ្ធខន្ធវារៈជាដើម ដោយការកាន់យករូបជាដើម ចក្ខុជាដើម ទុក្ខជាដើម សូម្បីតែសេចក្តីដទៃក្រៅពីវិសេសនៈនៃខន្ធជាដើម ក៏ត្រូវបានកាន់យកដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលនូវសេចក្តីដទៃទៀត ដោយអំណាចនៃការសមគួរដល់សេចក្តីនោះ។

နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នានិទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។

၂. ပဝတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ

២. ការពណ៌នាបវត្តិវារៈ

၂၇-၁၆၄. အန္တမသော [Pg.135] သုဒ္ဓါဝါသာနမ္ပီတိ ဣဒံ တေသံ အရိယတ္တာ ဒုက္ခသစ္စေန ဥပပဇ္ဇနေ အာသင်္ကာ သိယာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. တဏှာဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တဿာတိ ဣဒံ ပဉ္စဝေါကာရဝသေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ. ယဿ ဒုက္ခသစ္စံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဧတေန ပန သန္နိဋ္ဌာနေန သဗ္ဗေ ဥပပဇ္ဇန္တာ ပဝတ္တိယံ စတုဝေါကာရေ မဂ္ဂဖလတော အညစိတ္တာနံ ဥပ္ပာဒက္ခဏသမင်္ဂိနော ပဉ္စဝေါကာရေ စ သဗ္ဗစိတ္တာနံ ဥပ္ပာဒက္ခဏသမင်္ဂိနော သင်္ဂဟိတာတိ တေသွေဝ သန္နိဋ္ဌာနေန နိစ္ဆိတေသု ကေစိ ‘‘ပဝတ္တေ တဏှာဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ’’တိ ဧတေန ဒုက္ခသမုဒယေသု ဧကကောဋ္ဌာသပ္ပဝတ္တိသမင်္ဂိနော ဒဿီယန္တိ သန္နိဋ္ဌာနေန ဂဟိတဿေဝ ဝိဘာဂဒဿနတော, တေန စတုဝေါကာရာနမ္ပိ ဂဟဏံ ဥပပန္နမေဝ. န ဟိ တေသု မဂ္ဂဖလုပ္ပာဒသမင်္ဂီသု ပသင်္ဂတာ အတ္ထိ တံသမင်္ဂီနံ တေသံ သန္နိဋ္ဌာနေန အဂ္ဂဟိတတ္တာတိ. ဣဒံ ဣဓ န ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ဣဒံ စတုဝေါကာရေ ဖလသမာပတ္တိစိတ္တံ ဣဓ သစ္စာနံ ဥပ္ပာဒဝစနေ န ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

២៧-១៦៤. ពាក្យថា Antamaso suddhāvāsānampi នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅថា ព្រោះតែព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយក្នុងសុទ្ធាវាសភូមិទាំងនោះ ការកើតឡើងដោយទុក្ខសច្ចៈ គួរជាទីសង្ស័យបាន។ ពាក្យថា Taṇhāvippayuttacittassa នេះ លោកពោលថា គប្បីកាន់យកដោយអំណាចនៃបញ្ចវោការភូមិតែម្យ៉ាង។ ប៉ុន្តែ ដោយសន្និដ្ឋានបទថា Yassa dukkhasaccaṃ uppajjati នេះ ជនទាំងឡាយដែលកំពុងចាប់បដិសន្ធិទាំងអស់ ក្នុងបវត្តិកាល ជនទាំងឡាយដែលប្រកបដោយឧប្បាទខណៈនៃចិត្តដទៃក្រៅពីមគ្គនិងផលក្នុងចតុវោការភូមិ និងជនទាំងឡាយដែលប្រកបដោយឧប្បាទខណៈនៃចិត្តទាំងអស់ក្នុងបញ្ចវោការភូមិ ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលហើយ ក្នុងបណ្តាជនទាំងនោះដែលត្រូវបានកំណត់ដោយសន្និដ្ឋានបទនោះ ជនខ្លះដែលប្រកបដោយការប្រព្រឹត្តទៅនៃចំណែកមួយក្នុងទុក្ខសច្ចៈនិងសមុទយសច្ចៈ ត្រូវបានបង្ហាញឡើងដោយបទថា “pavatte taṇhāvippayuttacittassa uppādakkhaṇe” នេះ ព្រោះការបង្ហាញចំណែកផ្សេងៗនៃធម៌ដែលកាន់យកហើយដោយសន្និដ្ឋានបទនោះឯង ហេតុនោះ ការកាន់យកសូម្បីតែចតុវោការបុគ្គលទាំងឡាយ ក៏ជាការសមគួរដែរ។ ពិតណាស់ ក្នុងបណ្តាជនទាំងនោះ ការជាប់ជំពាក់ក្នុងជនទាំងឡាយដែលប្រកបដោយការកើតឡើងនៃមគ្គនិងផល មិនមានឡើយ ព្រោះជនទាំងឡាយដែលប្រកបដោយមគ្គនិងផលនោះ មិនត្រូវបានកាន់យកដោយសន្និដ្ឋានបទឡើយ។ ពាក្យថា Idaṃ idha na gahetabbaṃ នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ផលសមាបត្តិចិត្តក្នុងចតុវោការភូមិ មិនគប្បីកាន់យកក្នុងទីនេះ ក្នុងពាក្យពោលអំពីការកើតឡើងនៃសច្ចៈទាំងឡាយឡើយ។

ဧတ္ထ စ သဗ္ဗေသံ ဥပပဇ္ဇန္တာနန္တိ ဣဒံ ကမ္မဇပဝတ္တဿ ပဌမုပ္ပာဒဒဿနေန ဝုတ္တံ, အသညသတ္တာပေတ္ထ သင်္ဂဟိတာ. ပဝတ္တေ တဏှာဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေတိ ဣဒံ ပန သမုဒယသစ္စုပ္ပာဒဝေါမိဿဿ ဒုက္ခသစ္စုပ္ပာဒဿ တံရဟိတဿ ဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ. တဏှာယ ဥပ္ပာဒက္ခဏေတိ တံသဟိတဿ သမုဒယသစ္စုပ္ပာဒဝေါမိဿဿ. တေသံ ပန အသညသတ္တာနံ ပဝတ္တိယံ ဒုက္ခသစ္စဿ ဥပ္ပာဒေါ သဗ္ဗတ္ထ န ဂဟိတော, တထာ နိရောဓော စာတိ. မဂ္ဂသစ္စယမကေပိ ဧသေဝ နယော. တေသံ တသ္မိံ ဥပပတ္တိက္ခဏေ စ တဏှာဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တုပ္ပတ္တိက္ခဏေ စာတိ ဧဝမေတ္ထ ခဏဝသေန ဩကာသော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဝုတ္တံ, ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘ယဿ ယတ္ထ ဒုက္ခသစ္စံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ တတ္ထ သမုဒယသစ္စံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ (ယမ. ၁.သစ္စယမက.၇၁) ဧတဿ ဝိဿဇ္ဇနေ ပစ္ဆိမကောဋ္ဌာသေ ‘‘ဣတရေသံ စတုဝေါကာရံ ပဉ္စဝေါကာရံ ဥပပဇ္ဇန္တာနံ, ပဝတ္တေ စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ တေသံ တတ္ထ ဒုက္ခသစ္စဉ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သမုဒယသစ္စဉ္စ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ ဣဒံ န ယုဇ္ဇေယျ. န ဟိ ဥပပတ္တိက္ခဏေ စိတ္တုပ္ပတ္တိက္ခဏေ စ သမုဒယသစ္စံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီတိ. တသ္မာ ဥပပတ္တိက္ခဏတဏှာဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တုပ္ပတ္တိက္ခဏသမင်္ဂီနံ ပုဂ္ဂလာနံ ယသ္မိံ ကာမာဝစရာဒိဩကာသေ သာ ဥပပတ္တိ စိတ္တုပ္ပတ္တိ စ ပဝတ္တမာနာ, တတ္ထ တေသန္တိ ဩကာသဝသေနေဝေတ္ထ [Pg.136] တတ္ထ-သဒ္ဒဿ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ. ပုဂ္ဂလောကာသဝါရော ဟေသ. တတ္ထ ပုဂ္ဂလဝိသေသဒဿနတ္ထံ ‘‘သဗ္ဗေသံ ဥပပဇ္ဇန္တာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ, ဩကာသော ပန ယတ္ထ တေ, သော ဧဝါတိ.

ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា sabbesaṃ upapajjantānaṃ នេះ លោកពោលដោយការបង្ហាញការកើតឡើងដំបូងនៃកម្មជរូបដែលប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់ខ្សែ សូម្បីតែអសញ្ញសត្វបុគ្គលទាំងឡាយ ក៏ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលក្នុងទីនេះដែរ។ ចំណែកឯពាក្យថា pavatte taṇhāvippayuttacittassa uppādakkhaṇe នេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃការបង្ហាញការកើតឡើងនៃទុក្ខសច្ចៈដែលប្រាសចាកការកើតឡើងនៃសមុទយសច្ចៈ ទោះបីជាច្រឡំដោយការកើតឡើងនៃសមុទយសច្ចៈក៏ដោយ។ ពាក្យថា taṇhāya uppādakkhaṇe គឺសំដៅដល់ការកើតឡើងនៃទុក្ខសច្ចៈដែលប្រកបដោយតណ្ហានោះ ដែលច្រឡំដោយការកើតឡើងនៃសមុទយសច្ចៈ។ ប៉ុន្តែ ការកើតឡើងនៃទុក្ខសច្ចៈក្នុងបវត្តិកាលរបស់អសញ្ញសត្វបុគ្គលទាំងនោះ មិនត្រូវបានកាន់យកក្នុងទីទាំងពួងឡើយ ព្រមទាំងការរលត់ក៏ដូចគ្នាដែរ។ សូម្បីតែក្នុងមគ្គសច្ចយមកៈ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា tesaṃ tasmiṃ upapattikkhaṇe ca taṇhāvippayuttacittuppattikkhaṇe ca នេះ លោកពោលថា ឱកាសគប្បីដឹងដោយអំណាចនៃខណៈក្នុងទីនេះ តែបើកាលបើដូច្នោះ មតិឆ្លើយក្នុងបច្ឆិមកោដ្ឋាសៈនៃបញ្ហាថា “yassa yattha dukkhasaccaṃ uppajjati, tassa tattha samudayasaccaṃ uppajjissati” ថា “itaresaṃ catuvokāraṃ pañcavokāraṃ upapajjantānaṃ, pavatte cittassa uppādakkhaṇe tesaṃ tattha dukkhasaccañca uppajjati samudayasaccañca uppajjissati” នេះ មិនសមគួរឡើយ។ ព្រោះថា សមុទយសច្ចៈ មិនមែននឹងកើតឡើងក្នុងឧបបត្តិខណៈ និងចិត្តុប្បាទខណៈឡើយ។ ហេតុនោះ ក្នុងកាមាវចរភូមិជាដើមណា ដែលការចាប់បដិសន្ធិ និងការកើតឡើងនៃចិត្តនោះ កំពុងប្រព្រឹត្តទៅ ដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលប្រកបដោយឧបបត្តិខណៈ និងតណ្ហាវិប្បយុត្តចិត្តុប្បាទខណៈ សេចក្តីនៃសព្ទថា tattha ក្នុងពាក្យថា tattha tesaṃ នេះ គប្បីសមគួរដោយអំណាចនៃឱកាស (ភូមិ) តែម្យ៉ាង។ ព្រោះថានេះជាបុគ្គលោការសវារៈ។ ក្នុងបុគ្គលោការសវារៈនោះ ពាក្យថា “sabbesaṃ upapajjantānaṃ” ជាដើម លោកពោលដើម្បីបង្ហាញបុគ្គលពិសេស ចំណែកឯឱកាសវិញ គឺភូមិណាដែលបុគ្គលទាំងនោះប្រព្រឹត្តទៅ គឺភូមិនោះឯង។

‘‘သဗ္ဗေသံ စဝန္တာနံ ပဝတ္တေ စိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ အာရုပ္ပေ မဂ္ဂဿ စ ဖလဿ စ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ တေသံ သမုဒယသစ္စဉ္စ နုပ္ပဇ္ဇတိ ဒုက္ခသစ္စဉ္စ နုပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဧတ္ထ ပန ‘‘ပဝတ္တေ စိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ ဒုက္ခသစ္စံ နုပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ စိတ္တပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတ္တာ စိတ္တဇရူပမေဝ ဣဓာဓိပ္ပေတံ, န ကမ္မဇာဒိရူပံ စိတ္တံ အနပေက္ခိတွာဝ ဥပ္ပဇ္ဇနတောတိ ကေစိ ဝဒန္တိ. ‘‘ယဿ ဝါ ပန သမုဒယသစ္စံ နုပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဧတေန ပန သန္နိဋ္ဌာနေန ဂဟိတော ပုဂ္ဂလော န စိတ္တံ အပေက္ခိတွာဝ ဂဟိတော, အထ ခေါ ယော ကောစိ ဧဝံပကာရော, တသ္မာ ‘‘တဿ ဒုက္ခသစ္စံ နုပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဧတေန စ န စိတ္တာပေက္ခမေဝ ဒုက္ခသစ္စံ ဝုတ္တံ, အထ ခေါ ယံ ကိဉ္စီတိ စိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ ယံ ကိဉ္စိ ဒုက္ခသစ္စံ နုပ္ပဇ္ဇတီတိ အယမတ္ထော ဝိညာယတီတိ. န ဟိ ယမကေ ဝိဘဇိတဗ္ဗေ အဝိဘတ္တာ နာမ ပုစ္ဆာ အတ္ထီတိ.

ក្នុងពាក្យថា “Sabbesaṃ cavantānaṃ pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe āruppe maggassa ca phalassa ca uppādakkhaṇe tesaṃ samudayasaccañca nuppajjati dukkhasaccañca nuppajjati” នេះ ចំពោះពាក្យថា “pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe dukkhasaccaṃ nuppajjati” គ្រូខ្លះ ពោលថា សំដៅយកតែចិត្តជរូបប៉ុណ្ណោះ ព្រោះវាមានការប្រព្រឹត្តទៅជាប់ទាក់ទងនឹងចិត្ត មិនសំដៅយកកម្មជរូបជាដើមឡើយ ព្រោះកម្មជរូបជាដើមនោះ កើតឡើងដោយមិនបាច់អាស្រ័យចិត្តឡើយ។ ប៉ុន្តែ បុគ្គលដែលកាន់យកដោយសន្និដ្ឋានបទថា “Yassa vā pana samudayasaccaṃ nuppajjati” នេះ មិនមែនកាន់យកដោយអាស្រ័យចិត្តនោះទេ គឺកាន់យកបុគ្គលណាមួយដែលមានសភាវៈបែបនេះ ហេតុនោះ ដោយពាក្យថា “tassa dukkhasaccaṃ nuppajjati” នេះ ព្រះអង្គមិនបានសម្តែងទុក្ខសច្ចៈដែលអាស្រ័យតែចិត្តនោះទេ គឺសម្តែងទុក្ខសច្ចៈណាមួយ ដូច្នេះ សេចក្តីនេះគប្បីជ្រាបថា ក្នុងភង្គខណៈនៃចិត្ត ទុក្ខសច្ចៈណាមួយមិនកើតឡើងឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងយមកៈ កាលបើគប្បីចែក មិនមានសេចក្តីសួរដែលមិនបានចែកឡើយ។

‘‘သုဒ္ဓါဝါသာနံ ဒုတိယေ စိတ္တေဝတ္တမာနေ’’တိ ဣဒံ သဗ္ဗန္တိမေန ပရိစ္ဆေဒေန ယဿ ယတ္ထ ဒုက္ခသစ္စံ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထ, နော စ သမုဒယသစ္စံ, တံဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ. တသ္မိံ ပန ဒဿိတေ တေန သမာနဂတိကတ္တာ ဒုတိယာကုသလစိတ္တတော ပုရိမသဗ္ဗစိတ္တသမင်္ဂိနော တေနေဝ ဒဿိတာ ဟောန္တိ. တေသမ္ပိ ဟိ တတ္ထ ဒုက္ခသစ္စံ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထ နော စ တေသံ တတ္ထ သမုဒယသစ္စံ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထာတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘ဣတရေသံ စတုဝေါကာရပဉ္စဝေါကာရာန’’န္တိ ဧတ္ထ ယထာဝုတ္တာ သုဒ္ဓါဝါသာ အဂ္ဂဟိတာ ဟောန္တိ. ယထာ ‘‘ယဿ ယတ္ထ ဒုက္ခသစ္စံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ တတ္ထ သမုဒယသစ္စံ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထာ’’တိ (ယမ. ၁.သစ္စယမက.၆၁) ဧတဿ ဝိဿဇ္ဇနေ ‘‘သုဒ္ဓါဝါသာနံ ဥပပတ္တိစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ’’တိ (ယမ. ၁.သစ္စယမက.၆၁) ဧတေနေဝ ဥပပတ္တိစိတ္တုပ္ပာဒက္ခဏသမင်္ဂိသမာနဂတိကာ ဒုတိယာကုသလတော ပုရိမသဗ္ဗစိတ္တုပ္ပာဒက္ခဏသမင်္ဂိနော ဒဿိတာ ဟောန္တီတိ န တေ ‘‘ဣတရေသ’’န္တိ ဧတေန ဂယှန္တိ, ဧဝမိဓာပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ. ‘‘ဣတရေသ’’န္တိ ဝစနံ ပဉ္စဝေါကာရာနံ ဝိသေသနတ္ထံ, န စတုဝေါကာရာနံ. န ဟိ တေ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တာ ဝဇ္ဇေတဗ္ဗာ သန္တိ ပဉ္စဝေါကာရာ ဝိယ ယထာဝုတ္တာ သုဒ္ဓါဝါသာတိ. ‘‘အဘိသမေတာဝီနံ တေသံ တတ္ထ ဒုက္ခသစ္စဉ္စ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထ မဂ္ဂသစ္စဉ္စ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထာ’’တိ (ယမ. ၁.သစ္စယမက.၄၁) ဧတေန သန္နိဋ္ဌာနေန ပုဂ္ဂလောကာသာ အညမညပရိစ္ဆိန္နာ ဂဟိတာတိ ယသ္မိံ ဩကာသေ အဘိသမေတာဝိနော, တေ ဧဝံ ‘‘အဘိသမေတာဝီန’’န္တိ ဧတေန ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ[Pg.137]. တေန ယေ ကာမာဝစရေ ရူပါဝစရေ အရူပါဝစရေ ဝါ အဘိသမေတာဝိနော ရူပါဝစရံ အရူပါဝစရံ ဝါ ဥပပန္နာ, ယာဝ တတ္ထာဘိသမယော ဥပ္ပန္နော ဘဝိဿတိ, တာဝ တေ ဧတ္ထ န ဂယှန္တိ, တေ ပန ပုရိမကောဋ္ဌာသေ ‘‘သုဒ္ဓါဝါသာနံ ဒုတိယေ စိတ္တေ ဝတ္တမာနေ’’တိ ဧဝံ ဒဿိတေဟိ သုဒ္ဓါဝါသေ အနုပ္ပန္နာဘိသမယေဟိ သမာနဂတိကာတိ ဝိသုံ န ဒဿိတာ. ‘‘အနဘိသမေတာဝီန’’န္တိ ဂဟိတာ ယေ သဗ္ဗတ္ထ တတ္ထ စ အနဘိသမေတာဝိနော, တေသု သုဒ္ဓါဝါသာနံ ဂဟဏကာလဝိသေသနတ္ထံ ‘‘သုဒ္ဓါဝါသာနံ ဒုတိယေ စိတ္တေ ဝတ္တမာနေ’’တိ (ယမ. ၁.သစ္စယမက.၄၂) ဝုတ္တန္တိ.

ពាក្យថា “Suddhāvāsānaṃ dutiye citte vattamāne” នេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃការបង្ហាញបុគ្គលនិងភូមិដែលទុក្ខសច្ចៈធ្លាប់កើតឡើង ប៉ុន្តែសមុទយសច្ចៈមិនធ្លាប់កើតឡើង ដោយការកំណត់ចុងក្រោយបង្អស់។ កាលបើចិត្តទីពីរនោះត្រូវបានបង្ហាញហើយ ជនទាំងឡាយដែលប្រកបដោយចិត្តទាំងអស់មុនអំពីអកុសលចិត្តទីពីរ (ដែលពោលគឺភវនិកន្តិកជវនៈទីពីរ) ឈ្មោះថាត្រូវបានបង្ហាញដោយបទនោះឯង ព្រោះមានការប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នា (ដោយការធ្លាប់កើតឡើងនៃទុក្ខសច្ចៈ និងមិនធ្លាប់កើតឡើងនៃសមុទយសច្ចៈ)។ ព្រោះថា ទុក្ខសច្ចៈធ្លាប់កើតឡើងដល់ជនទាំងនោះក្នុងភូមិនោះ ប៉ុន្តែសមុទយសច្ចៈមិនធ្លាប់កើតឡើងដល់ជនទាំងនោះក្នុងភូមិនោះឡើយ។ កាលបើធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះហើយ ព្រះសុទ្ធាវាសបុគ្គលទាំងឡាយដែលពោលហើយក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថាមិនត្រូវបានកាន់យកក្នុងពាក្យថា “itaresaṃ catuvokārapañcavokārānaṃ” ឡើយ។ ដូចជាក្នុងពាក្យឆ្លើយនៃបញ្ហាថា “yassa yattha dukkhasaccaṃ uppajjati, tassa tattha samudayasaccaṃ uppajjittha” ថា “suddhāvāsānaṃ upapatticittassa uppādakkhaṇe” នេះឯង ជនទាំងឡាយដែលប្រកបដោយឧប្បាទខណៈនៃចិត្តទាំងអស់មុនអំពីអកុសលចិត្តទីពីរ ដែលមានការប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នានឹងជនដែលប្រកបដោយឧប្បាទខណៈនៃបដិសន្ធិចិត្ត ឈ្មោះថាត្រូវបានបង្ហាញហើយ ហេតុនោះ ជនទាំងនោះមិនត្រូវបានកាន់យកដោយបទថា “itaresaṃ” ឡើយ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងអតីតវារៈនេះ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា “itaresaṃ” នេះ ជាពាក្យសម្រាប់ធ្វើសេចក្តីពិសេសដល់បញ្ចវោការបុគ្គលទាំងឡាយ មិនមែនសម្រាប់ចតុវោការបុគ្គលទាំងឡាយឡើយ។ ព្រោះថា ចតុវោការបុគ្គលទាំងនោះ ដែលជាបុគ្គលគប្បីវៀរចាក មិនមែនមានដូចជាបញ្ចវោការបុគ្គលទាំងឡាយដែលជាព្រះសុទ្ធាវាសបុគ្គលដែលពោលហើយនោះឡើយ។ ដោយសន្និដ្ឋានបទថា “Abhisametāvīnaṃ tesaṃ tattha dukkhasaccañca uppajjittha maggasaccañca uppajjittha” នេះ បុគ្គលនិងឱកាសដែលកំណត់ផ្សេងៗគ្នាត្រូវបានកាន់យកហើយ ហេតុនោះ ក្នុងភូមិណាដែលជនទាំងឡាយបានត្រាស់ដឹងហើយ ជនទាំងនោះឯងត្រូវបានកាន់យកដោយបទថា “abhisametāvīnaṃ” នេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ហេតុនោះ ជនទាំងឡាយណាដែលបានត្រាស់ដឹងក្នុងកាមាវចរភូមិ រូបាវចរភូមិ ឬអរូបាវចរភូមិ ហើយបានទៅកើតក្នុងរូបាវចរភូមិ ឬអរូបាវចរភូមិ ដរាបណាការត្រាស់ដឹងមិនទាន់កើតឡើងក្នុងភូមិនោះ ដរាបនោះ ជនទាំងនោះមិនត្រូវបានកាន់យកក្នុងទីនេះឡើយ ប៉ុន្តែជនទាំងនោះមានការប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នានឹងជនទាំងឡាយដែលមិនទាន់ត្រាស់ដឹងក្នុងសុទ្ធាវាសភូមិ ដែលត្រូវបានបង្ហាញក្នុងបុរិមកោដ្ឋាសៈថា “suddhāvāsānaṃ dutiye citte vattamāne” យ៉ាងនេះ ហេតុនោះ លោកមិនបានបង្ហាញដោយឡែកឡើយ។ ជនទាំងឡាយណាដែលមិនទាន់ត្រាស់ដឹងក្នុងទីទាំងពួង និងក្នុងសុទ្ធាវាសភូមិនោះ ត្រូវបានកាន់យកដោយបទថា “anabhisametāvīnaṃ” ក្នុងបណ្តាជនទាំងនោះ ដើម្បីធ្វើសេចក្តីពិសេសដល់កាលដែលត្រូវកាន់យកនូវព្រះសុទ្ធាវាសបុគ្គលទាំងឡាយ លោកទើបពោលថា “suddhāvāsānaṃ dutiye citte vattamāne” ដូច្នេះ។

ယဿ စိတ္တဿ အနန္တရာ အဂ္ဂမဂ္ဂံ ပဋိလဘိဿန္တီတိ ဧတေန ဝေါဒါနစိတ္တသမင်္ဂိနာ သမာနဂတိကာ တတော ပုရိမတရစိတ္တသမင်္ဂိနောပိ ယာဝ သဗ္ဗန္တိမတဏှာသမ္ပယုတ္တစိတ္တသမင်္ဂီ, တာဝ ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧသ နယော အညေသု ဧဝရူပေသူတိ.

ដោយបទថា Yassa cittassa anantarā aggamaggaṃ paṭilabhissantī នេះ ជនទាំងឡាយដែលប្រកបដោយចិត្តមុនៗអំពីវោទានចិត្តនោះ ដែលមានការប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នានឹងបុគ្គលដែលប្រកបដោយវោទានចិត្ត ដរាបដល់បុគ្គលដែលប្រកបដោយតណ្ហាសម្បយុត្តចិត្តចុងក្រោយបង្អស់ គប្បីជ្រាបថា ត្រូវបានបង្ហាញហើយ។ វិធីនេះ គប្បីដឹងក្នុងយមកៈដទៃទៀតដែលមានសភាវៈបែបនេះ។

ပဝတ္တေ စိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေတိ အာဂတဋ္ဌာနေ ပဋိသန္ဓိစိတ္တဿပိ ဘင်္ဂက္ခဏဂ္ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, တထာ ‘‘ပဝတ္တေ စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ’’တိ အာဂတဋ္ဌာနေ စ စုတိစိတ္တဿပိ ဥပ္ပာဒက္ခဏဿာတိ. ‘‘ယဿ ဒုက္ခသစ္စံ န နိရုဇ္ဈတိ, တဿ သမုဒယသစ္စံ န နိရုဇ္ဈိဿတီ’’တိ (ယမ. ၁.သစ္စယမက.၁၁၆) ဧတဿ ဝိဿဇ္ဇနေ ဒွီသုပိ ကောဋ္ဌာသေသု ‘‘အရူပေ မဂ္ဂဿ စ ဖလဿ စ ဘင်္ဂက္ခဏေ’’ဣစ္စေဝ (ယမ. ၁.သစ္စယမက.၁၁၆) ဝုတ္တံ, န ဝိသေသိတံ. ကသ္မာ? ဧကဿပိ မဂ္ဂဿ စ ဖလဿ စ ဘင်္ဂက္ခဏသမင်္ဂိနော ဥဘယကောဋ္ဌာသဘဇနတော. ယဿ ဒုက္ခသစ္စံ န နိရုဇ္ဈတီတိ ဧတေန သန္နိဋ္ဌာနေန ဂဟိတေသု ဟိ အရုပေ မဂ္ဂဖလဘင်္ဂက္ခဏသမင်္ဂီသု ကေသဉ္စိ တိဏ္ဏံ ဖလာနံ ဒွိန္နဉ္စ မဂ္ဂါနံ ဘင်္ဂက္ခဏသမင်္ဂီနံ နိရန္တရံ အနုပ္ပာဒေတွာ အန္တရန္တရာ ဝိပဿနာနိကန္တိံ ဘဝနိကန္တိံ ဥပ္ပာဒေတွာ ယေ ဥပရိမဂ္ဂေ ဥပ္ပာဒေဿန္တိ, တေသံ သမုဒယသစ္စံ နိရုဇ္ဈိဿတီတိ တေသံယေဝ ပန ကေသဉ္စိ အန္တရာ တဏှံ အနုပ္ပာဒေတွာ ဥပရိမဂ္ဂဥပ္ပာဒေန္တာနံ မဂ္ဂဖလဘင်္ဂက္ခဏသမင်္ဂီနံ သမုဒယသစ္စံ န နိရုဇ္ဈိဿတီတိ. သာမညဝစနေနပိ စ ပုရိမကောဋ္ဌာသေ ဝုစ္စမာနေန ပစ္ဆိမကောဋ္ဌာသေ ဝက္ခမာနေ ဝဇ္ဇေတွာဝ ဂဟဏံ ဟောတီတိ ဒဿိတောယံ နယောတိ.

ក្នុងទីដែលមកដល់ថា pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe គប្បីជ្រាបថា ជាការកាន់យកភង្គខណៈសូម្បីនៃបដិសន្ធិចិត្ត យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីដែលមកដល់ថា “pavatte cittassa uppādakkhaṇe” ក៏គប្បីជ្រាបថា ជាការកាន់យកឧប្បាទខណៈសូម្បីនៃចុតិចិត្តដែរ។ ក្នុងពាក្យឆ្លើយនៃបញ្ហាថា “yassa dukkhasaccaṃ na nirujjhati, tassa samudayasaccaṃ na nirujjhissati” ក្នុងកោដ្ឋាសៈទាំងពីរ លោកពោលត្រឹមតែថា “arūpe maggassa ca phalassa ca bhaṅgakkhaṇe” ប៉ុណ្ណោះ មិនបានធ្វើសេចក្តីពិសេសឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះបុគ្គលសូម្បីតែម្នាក់ដែលប្រកបដោយភង្គខណៈនៃមគ្គនិងផល តែងចូលទៅក្នុងកោដ្ឋាសៈទាំងពីរ។ ពិតណាស់ កាលបើកាន់យកបុគ្គលដែលប្រកបដោយភង្គខណៈនៃមគ្គនិងផលក្នុងអរូបភូមិ ដោយសន្និដ្ឋានបទថា yassa dukkhasaccaṃ na nirujjhati នេះហើយ ក្នុងបណ្តាជនទាំងនោះ ជនខ្លះដែលប្រកបដោយភង្គខណៈនៃផលទាំងបី និងមគ្គទាំងពីរ មិនធ្វើឱ្យកើតឡើងដោយគ្មានចន្លោះឡើយ តែធ្វើឱ្យកើតឡើងនូវវិបស្សនានិកន្តិ និងភវនិកន្តិក្នុងចន្លោះៗ ហើយនឹងធ្វើឱ្យកើតឡើងនូវមគ្គជាន់ខ្ពស់ ជនទាំងនោះ សមុទយសច្ចៈនឹងរលត់ ប៉ុន្តែ ក្នុងបណ្តាជនទាំងនោះឯង ជនខ្លះមិនធ្វើឱ្យកើតឡើងនូវតណ្ហាក្នុងចន្លោះឡើយ ហើយធ្វើឱ្យកើតឡើងនូវមគ្គជាន់ខ្ពស់ ជនទាំងនោះដែលប្រកបដោយភង្គខណៈនៃមគ្គនិងផល សមុទយសច្ចៈនឹងមិនរលត់ឡើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីតែដោយសាមញ្ញវាចាដែលលោកកំពុងពោលក្នុងបុរិមកោដ្ឋាសៈ ការកាន់យកដោយវៀរចាកសេចក្តីដែលនឹងពោលក្នុងបច្ឆិមកោដ្ឋាសៈ តែងមានបាន វិធីនេះលោកបង្ហាញទុកហើយ ដូច្នេះឯង។

ပဝတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីបវត្តិវារៈ ចប់ហើយ។

၃. ပရိညာဝါရဝဏ္ဏနာ

៣. ការពណ៌នាអំពីបរិញ្ញាវារៈ

၁၆၅-၁၇၀. ပရိညာဝါရေ [Pg.138]…ပေ… တိဿောပေတ္ထ ပရိညာ လဗ္ဘန္တီတိ ဧတ္ထေဝ ဝိသေသနံ ခန္ဓယမကာဒီသု သဗ္ဗခန္ဓာဒီနံ ဝိယ သဗ္ဗသစ္စာနံ အပရိညေယျတာဒဿနတ္ထံ သစ္ဆိကရဏဘာဝနာဝသေန ဣမဿ ဝါရဿ အပ္ပဝတ္တိဒဿနတ္ထဉ္စ. ဒုက္ခဿ ပရိညတ္ထံ သမုဒယဿ စ ပဟာနတ္ထံ ဘဂဝတိ ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီတိ ပရိညာပဟာနံ သစ္စေသု ဒဿေတုံ ဒုက္ခေ တီရဏပရိညာ ဝုတ္တာ, န ပဟာနပရိညာ. သမုဒယေ စ ပဟာနပရိညာ, န တီရဏပရိညာ. ဉာတပရိညာ ပန သာဓာရဏာတိ ဥဘယတ္ထ ဝုတ္တာ. မဂ္ဂဉာဏဉှိ ဒုက္ခသမုဒယာနိ ဝိဘာဝေတီတိ ဉာတပရိညာ စ ဟောတိ, ဒုက္ခတီရဏကိစ္စာနံ နိပ္ဖာဒနတော တီရဏပရိညာ စ, သမုဒယဿ အပ္ပဝတ္တိကရဏတောဝ ပဟာနပရိညာ စာတိ တိဿောပိ ပရိညာ မဂ္ဂက္ခဏေ ဧဝ ယောဇေတဗ္ဗာတိ.

១៦៥-១៧០. ក្នុងបរិញ្ញាវារៈ... ពាក្យថា tissopettha pariññā labbhanti នេះ ជាពាក្យពិសេសក្នុងសច្ចយមកៈនេះឯង ដើម្បីបង្ហាញការមិនមែនជាធម៌គប្បីកំណត់ដឹងនៃសច្ចៈទាំងអស់ ដូចជាខន្ធទាំងអស់ជាដើមក្នុងខន្ធយមកៈជាដើម និងដើម្បីបង្ហាញការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃវារៈនេះ ដោយអំណាចនៃការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់និងការចម្រើន។ ព្រោះថា ព្រហ្មចរិយធម៌ដែលបុគ្គលប្រព្រឹត្តក្នុងសំណាក់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដើម្បីកំណត់ដឹងនូវទុក្ខ និងដើម្បីលះបង់នូវសមុទយៈ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញការកំណត់ដឹងនិងការលះបង់ក្នុងសច្ចៈទាំងឡាយ លោកទើបពោលតីរណបរិញ្ញាក្នុងទុក្ខសច្ចៈ មិនបានពោលបហានបរិញ្ញាឡើយ។ និងពោលបហានបរិញ្ញាក្នុងសមុទយសច្ចៈ មិនបានពោលតីរណបរិញ្ញាឡើយ។ ចំណែកឯញាតបរិញ្ញា ជាធម៌ទូទៅ ហេតុនោះ លោកទើបពោលក្នុងសច្ចៈទាំងពីរ។ ព្រោះថាមគ្គញាណ តែងធ្វើទុក្ខនិងសមុទយៈឱ្យប្រាកដច្បាស់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថាជាញាតបរិញ្ញាផង ព្រោះញ៉ាំងកិច្ចនៃការកំណត់ដឹងទុក្ខឱ្យសម្រេច ឈ្មោះថាជាតីរណបរិញ្ញាផង ព្រោះធ្វើមិនឱ្យសមុទយៈប្រព្រឹត្តទៅទៀត ឈ្មោះថាជាបហានបរិញ្ញាផង ដូច្នេះ បរិញ្ញាទាំងបីសូម្បីទាំងអស់ គប្បីប្រកបក្នុងមគ្គខណៈនោះឯង។

ပရိညာဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីបរិញ្ញាវារៈ ចប់ហើយ។

သစ္စယမကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីសច្ចយមកៈ ចប់ហើយ។

၆. သင်္ခါရယမကံ

៦. សង្ខារយមកៈ

၁. ပဏ္ဏတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ

១. ការពណ៌នាអំពីបញ្ញត្តិវារៈ

၁. ခန္ဓာဒယော ဝိယ ပုဗ္ဗေ အဝိဘတ္တာ ကာယသင်္ခါရာဒယောတိ တေသံ အဝိညာတတ္တာ ‘‘အဿာသပဿာသာ ကာယသင်္ခါရော’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၄.၃၄၈) တယော သင်္ခါရေ ဝိဘဇတိ. ကာယဿ သင်္ခါရောတိ ပဌမေ အတ္ထေ သာမိအတ္ထေ ဧဝ သာမိဝစနံ, ဒုတိယေ အတ္ထေ ကတ္တုအတ္ထေ. ဝစိယာ သင်္ခါရောတိ ကမ္မတ္ထေ သာမိဝစနံ. စိတ္တဿ သင်္ခါရောတိ စ ကတ္တုအတ္ထေယေဝ. သော ပန ကရဏဝစနဿ အတ္ထောတိ ကတွာ ‘‘ကရဏတ္ထေ သာမိဝစနံ ကတွာ’’တိ ဝုတ္တံ.

១. ដូចជាខន្ធទាំងឡាយជាដើម ដែលមិនទាន់បានចែករំលែកក្នុងកាលមុន ឯកាយសង្ខារជាដើម ក៏មិនទាន់បានចែករំលែកក្នុងកាលមុនដូច្នោះដែរ ព្រោះហេតុតែសង្ខារទាំងនោះ មិនទាន់ត្រូវបានដឹងច្បាស់ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបទ្រង់ចែកសង្ខារទាំង ៣ យ៉ាង ដោយព្រះបាលីជាដើមថា «ខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល ឈ្មោះថាកាយសង្ខារ»។ ក្នុងបទថា «kāyassa saṅkhāro» នោះ សាមីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថទី ១ គឺក្នុងអត្ថជាសាមីប៉ុណ្ណោះ, ក្នុងអត្ថទី ២ គឺក្នុងអត្ថជាកត្តា។ ក្នុងបទថា «vaciyā saṅkhāro» សាមីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថជាកម្ម។ និងក្នុងបទថា «cittassa saṅkhāro» សាមីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថជាកត្តាប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ អត្ថជាកត្តានោះ គឺជាអត្ថនៃករណវិភត្តិ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ធ្វើសាមីវិភត្តិឲ្យចុះក្នុងអត្ថជាករណៈ»។

၂-၇. သုဒ္ဓိကဧကေကပဒဝသေန အတ္ထာဘာဝတောတိ ပဒသောဓနတံမူလကစက္ကဝါရေဟိ ယောပိ အတ္ထော ဒဿိတော ဒွီဟိ ပဒေဟိ လဗ္ဘမာနော ဧကော အဿာသပဿာသာဒိကော, တဿ သုဒ္ဓိကေဟိ ကာယာဒိပဒေဟိ သုဒ္ဓိကေန [Pg.139] စ သင်္ခါရပဒေန အဝစနီယတ္တာ ယထာ ရူပပဒဿ ခန္ဓေကဒေသော ခန္ဓပဒဿ ခန္ဓသမုဒါယော ပဒသောဓနေ ဒဿိတော ယထာဓိပ္ပေတော အတ္ထော အတ္ထိ, ဧဝံ ဧကေကပဒဿ ယထာဓိပ္ပေတတ္ထာဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. ကာယော ကာယသင်္ခါရောတိအာဒိ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ ယဒိ ဝိသုံ အဒီပေတွာ သမုဒိတော ကာယသင်္ခါရသဒ္ဒေါ ဧကတ္ထ ဒီပေတိ, ကာယသင်္ခါရသဒ္ဒေါ ကာယသင်္ခါရတ္ထေ ဝတ္တမာနော ခန္ဓသဒ္ဒေါ ဝိယ ရူပသဒ္ဒေန ကာယသဒ္ဒေန ဝိသေသိတဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပာယေန ဝဒတိ. သုဒ္ဓသင်္ခါရဝါရော ဟေသာတိ ဧတေန ဣမဿ ဝါရဿ ပဒသောဓနေန ဒဿိတာနံ ယထာဓိပ္ပေတာနမေဝ ဂဟဏတော တေသဉ္စ ကာယာဒိပဒေဟိ အဂ္ဂဟိတတ္တာ ‘‘ကာယော ကာယသင်္ခါရော’’တိအာဒိဝစနဿ အယုတ္တိံ ဒဿေတိ. ဣဓ ပန သင်္ခါရယမကေ ကာယာဒိပဒါနံ သင်္ခါရပဒဿ စ အသမာနာဓိကရဏတ္တာ ‘‘ကာယော သင်္ခါရော, သင်္ခါရာ ကာယော’’တိအာဒိမှိ ဝုစ္စမာနေ အဓိပ္ပေတတ္ထပရိစ္စာဂေါ အနဓိပ္ပေတတ္ထပရိဂ္ဂဟော စ ကတော သိယာတိ သုဒ္ဓသင်္ခါရတံမူလစက္ကဝါရာ န ဝုတ္တာ. ပဒသောဓနဝါရတံမူလစက္ကဝါရေဟိ ပန အသမာနာဓိကရဏေဟိ ကာယာဒိပဒေဟိ သင်္ခါရသဒ္ဒဿ ဝိသေသနီယတာယ ဒဿိတာယ သံသယော ဟောတိ ‘‘ယော အတ္ထန္တရပ္ပဝတ္တိနာ ကာယသဒ္ဒေန ဝိသေသိတော ကာယသင်္ခါရော, ဧသော အတ္ထန္တရပ္ပဝတ္တီဟိ ဝစီစိတ္တေဟိ ဝိသေသိတော ဥဒါဟု အညော’’တိ. ဧဝံ သေသေသုပိ. ဧတ္ထ တေသံ အညတ္ထ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ကာယသင်္ခါရော ဝစီသင်္ခါရော’’တိအာဒိနာ အနုလောမပဋိလောမဝသေန ဆ ယမကာနိ ဝုတ္တာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အဋ္ဌကထာယံ ပန သုဒ္ဓသင်္ခါရဝါရဋ္ဌာနေ ဝုတ္တတ္တာ အယံ နယော သုဒ္ဓသင်္ခါရဝါရောတိ ဝုတ္တော.

២-៧. ក្នុងបទថា «suddhikaekekapadavasena atthābhāvato» នេះ មានអធិប្បាយថា៖ អត្ថណាមួយ មានខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលជាដើម ដែលបានសម្តែងហើយ ដោយបទសោធនវារៈ និងចក្កវារៈដែលមានបទសោធនៈនោះជាមូល ដែលបានមកដោយបទទាំងពីរ អត្ថនោះ មិនអាចពោលបានដោយបទថាកាយជាដើម សុទ្ធៗ ឬដោយបទថាសង្ខារ សុទ្ធៗឡើយ។ ដូចជាចំណែកមួយនៃខន្ធរបស់រូបបទ និងការប្រជុំនៃខន្ធទាំង ៥ របស់ខន្ធបទ ដែលបានសម្តែងក្នុងបទសោធនវារៈ មានអត្ថតាមដែលបំណងយ៉ាងណា មិញ ឯអត្ថតាមដែលបំណងនៃបទនីមួយៗ ក៏មិនមាន ដូច្នោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «kāyo kāyasaṅkhāro» ជាដើម គួរតែពោល ប្រសិនបើសព្ទថាកាយសង្ខារដែលរួមគ្នា មិនបែងចែកដាច់ពីគ្នា សម្តែងនូវអត្ថតែមួយ។ ប្រសិនបើដូច្នោះមែន សព្ទថាកាយសង្ខារ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថនៃកាយសង្ខារ គួរតែត្រូវបានកំណត់វិសេសនៈដោយកាយសព្ទ ដូចជាខន្ធសព្ទដែលត្រូវបានកំណត់វិសេសនៈដោយរូបសព្ទដែរ នេះជាអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។ ដោយពាក្យថា «suddhasaṅkhāravāro hesā» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវភាពមិនសមគួរនៃពាក្យថា «kāyo kāyasaṅkhāro» ជាដើម ព្រោះហេតុតែការកាន់យកនូវអត្ថតាមដែលបំណង ដែលបានសម្តែងហើយដោយបទសោធនវារៈនៃវារៈនេះ និងព្រោះហេតុតែអត្ថទាំងនោះ មិនត្រូវបានកាន់យកដោយកាយសព្ទជាដើម សុទ្ធៗឡើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសង្ខារយមកៈនេះ ព្រោះហេតុតែបទថាកាយជាដើម និងបទថាសង្ខារ មិនមានសមានាធិករណ៍នឹងគ្នា កាលបើពោលថា «kāyo saṅkhāro, saṅkhārā kāyo» ជាដើម នឹងនាំឲ្យមានការលះបង់នូវអត្ថដែលបំណង និងការកាន់យកនូវអត្ថដែលមិនបំណង ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនបានសម្តែងនូវសុទ្ធសង្ខារវារៈ និងចក្កវារៈដែលមានសុទ្ធសង្ខារវារៈនោះជាមូលឡើយ។ ប៉ុន្តែ កាលបើបានសម្តែងនូវភាពជាវិសេសនៈនៃសង្ខារសព្ទ ដោយបទថាកាយជាដើម ដែលមិនមានសមានាធិករណ៍នឹងគ្នា ដោយបទសោធនវារៈ និងចក្កវារៈដែលមានបទសោធនវារៈនោះជាមូលហើយ តែងមានសេចក្តីសង្ស័យកើតឡើងថា «កាយសង្ខារណា ដែលត្រូវបានកំណត់វិសេសនៈដោយកាយសព្ទ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថដទៃ កាយសង្ខារនោះ ត្រូវបានកំណត់វិសេសនៈដោយវចីសព្ទ និងចិត្តសព្ទ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថដទៃ ឬក៏ជាអត្ថដទៃទៀត?»។ ក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូច្នោះដែរ។ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងយមកៈ ៦ ដោយអំណាចនៃអនុលោម និងបដិលោម ដោយព្រះបាលីជាដើមថា «kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro» ដើម្បីបង្ហាញនូវអត្ថដទៃនៃបទទាំងនោះ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែសម្តែងទុកក្នុងឋានៈនៃសុទ្ធសង្ខារវារៈក្នុងអដ្ឋកថា ន័យនេះ ទើបលោកហៅថា «សុទ្ធសង្ខារវារៈ»។

ပဏ္ဏတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃបញ្ញត្តិវារៈ ចប់ហើយ។

၂. ပဝတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ

២. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបវត្តិវារៈ

၁၉. ပဝတ္တိဝါရေ သင်္ခါရာနံ ပုဂ္ဂလာနဉ္စ ဩကာသတ္တာ ဈာနံ ဘူမိ စ ဝိသုံ ဩကာသဘာဝေန ဂဟိတာတိ ပုဂ္ဂလဝါရေ စ ဩကာသဝသေန ပုဂ္ဂလဂ္ဂဟဏေန တေသံ ဒွိန္နံ ဩကာသာနံ ဝသေန ဂဟဏံ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ဝိနာ ဝိတက္ကဝိစာရေဟိ အဿာသပဿာသာနံ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ’’တိ ဒုတိယတတိယဇ္ဈာနောကာသဝသေန ဂဟိတာ ပုဂ္ဂလာ ဝိသေသေတွာ ဒဿိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ[Pg.140]. ပုန ပဌမဇ္ဈာနံ သမာပန္နာနန္တိ ဈာနောကာသဝသေန ပုဂ္ဂလံ ဒဿေတိ, ကာမာဝစရာနန္တိ ဘူမောကာသဝသေန. ဒွိပ္ပကာရာနမ္ပိ ပန တေသံ ဝိသေသနတ္ထမာဟ ‘‘အဿာသပဿာသာနံ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ’’တိ. တေန ရူပါရူပါဝစရေသု ပဌမဇ္ဈာနသမာပန္နကေ ကာမာဝစရေ ဂဗ္ဘဂတာဒိကေ စ နိဝတ္တေတိ. ကာမာဝစရာနမ္ပိ ဟိ ဂဗ္ဘဂတာဒီနံ ဝိနာ အဿာသပဿာသေဟိ ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဥပ္ပတ္တိ အတ္ထိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ဧကန္တိကတ္တာ ရူပါရူပါဝစရာ နိဒဿိတာ. ဝိနာ အဿာသပဿာသေဟိ ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဥပ္ပာဒက္ခဏေတိ ဧတေန ပန ဒဿိတာ ပုဂ္ဂလာ ပဌမဇ္ဈာနောကာသာ ကာမာဝစရာဒိဩကာသာ စ အဿာသပဿာသဝိရဟဝိသိဋ္ဌာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗတ္ထ ပုဂ္ဂလဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

១៩. ក្នុងបវត្តិវារៈ ព្រោះហេតុតែឈាន និងភូមិ ជាឱកាសនៃសង្ខារទាំងឡាយ និងបុគ្គលទាំងឡាយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបកាន់យកនូវឈាន និងភូមិ ដោយឡែកពីគ្នា ដោយភាពជាឱកាស។ និងក្នុងបុគ្គលវារៈ កាលបើកាន់យកនូវបុគ្គលដោយអំណាចនៃឱកាស ការកាន់យកនោះ រមែងមានដោយអំណាចនៃឱកាសទាំងពីរនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងកំណត់វិសេសនៈនូវបុគ្គលទាំងឡាយ ដែលកាន់យកដោយអំណាចនៃឱកាស គឺទុតិយជ្ឈាន និងតតិយជ្ឈាន ដោយព្រះបាលីថា «vinā vitakkavicārehi assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe» (ក្នុងខណៈនៃឧប្បាទៈនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល វៀរចាកវិតក្កៈ និងវិចារៈទាំងឡាយ)។ មួយវិញទៀត ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវបុគ្គលដោយអំណាចនៃឈានោភាស ដោយបទថា «paṭhamajjhānaṃ samāpannānaṃ» (នៃបុគ្គលអ្នកចូលបឋមជ្ឈាន) និងទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃភូមោកាស ដោយបទថា «kāmāvacarānaṃ» (នៃកាមាវចរបុគ្គលទាំងឡាយ)។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីកំណត់វិសេសនៈនូវបុគ្គលទាំងពីរប្រភេទនោះ ទើបទ្រង់សម្តែងថា «assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe» (ក្នុងខណៈនៃឧប្បាទៈនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល)។ ដោយបទវិសេសនៈនោះ ព្រះអង្គទ្រង់ឃាត់នូវបុគ្គលអ្នកចូលបឋមជ្ឈានក្នុងរូបភូមិ និងអរូបភូមិ និងបុគ្គលដែលនៅក្នុងផ្ទៃមាតាជាដើម ក្នុងកាមភូមិ។ ព្រោះថា ការកើតឡើងនៃវិតក្កៈ និងវិចារៈ វៀរចាកខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល រមែងមាន សូម្បីដល់ពួកកាមាវចរបុគ្គល មានបុគ្គលនៅក្នុងផ្ទៃមាតាជាដើម។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា លោកបានបង្ហាញនូវរូបាវចរបុគ្គល និងអរូបាវចរបុគ្គល ព្រោះតែភាពជាសភាវៈទៀងទាត់។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលទាំងឡាយដែលមានបឋមជ្ឈានោភាស និងកាមាវចរោភាសជាដើម ដែលបានសម្តែងហើយ ដោយបទថា «vinā assāsapassāsehi vitakkavicārānaṃ uppādakkhaṇe» នេះ គប្បីជ្រាបថា ជាបុគ្គលដែលវិសេសដោយការប្រាសចាកខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល។ គប្បីជ្រាបនូវការបែងចែកបុគ្គលក្នុងសព្វគ្រប់ទីកន្លែង ដោយន័យនេះឯង។

၂၁. ‘‘ပဌမဇ္ဈာနေ ကာမာဝစရေတိ ကာမာဝစရဘူမိယံ ဥပ္ပန္နေ ပဌမဇ္ဈာနေ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ, ဧတသ္မိံ ပန အတ္ထေ သတိ ‘‘စတုတ္ထဇ္ဈာနေ ရူပါဝစရေ အရူပါဝစရေ တတ္ထ စိတ္တသင်္ခါရော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, နော စ တတ္ထ ကာယသင်္ခါရော ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဧတ္ထာပိ ရူပါရူပါဝစရဘူမီသု ဥပ္ပန္နေ စတုတ္ထဇ္ဈာနေတိ အတ္ထော ဘဝေယျ, သော စ အနိဋ္ဌော ဘူမီနံ ဩကာသဘာဝဿေဝ အဂ္ဂဟိတတာပတ္တိတော, သဗ္ဗစတုတ္ထဇ္ဈာနဿ ဩကာသဝသေန အဂ္ဂဟိတတာပတ္တိတော စ, တသ္မာ ဈာနဘူမောကာသာနံ သင်္ကရံ အကတွာ ဝိသုံ ဧဝ ဩကာသဘာဝေါ ယောဇေတဗ္ဗော. ပဌမဇ္ဈာနောကာသေပိ ဟိ ကာယသင်္ခါရော စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဝစီသင်္ခါရော စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ကာမာဝစရောကာသေ စ. ယဒိပိ န သဗ္ဗမှိ ပဌမဇ္ဈာနေ သဗ္ဗမှိ စ ကာမာဝစရေ ဒွယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တတ္ထ ပန တံဒွယုပ္ပတ္တိ အတ္ထီတိ ကတွာ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝိသုံ ဩကာသတ္တာ စ ‘‘အင်္ဂမတ္တဝသေန စေတ္ထာ’’တိအာဒိဝစနံ န ဝတ္တဗ္ဗံ ဟောတီတိ. ဣမမှိ စ ယမကေ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တံ ဒုတိယဇ္ဈာနံ ဝိစာရဝသေန ပဌမဇ္ဈာနေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. မုဒ္ဓဘူတံ ဒုတိယဇ္ဈာနံ ဂဟေတွာ ဣတရံ အသင်္ဂဟိတန္တိ ဝါ. ယဿယတ္ထကေ ‘‘နိရောဓသမာပန္နာန’’န္တိ န လဗ္ဘတိ. န ဟိ တေ အသညသတ္တာ ဝိယ ဩကာသေ ဟောန္တီတိ.

២១. ក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលថា «បទថា paṭhamajjhāne kāmāvacare បានដល់ បឋមជ្ឈានដែលកើតឡើងក្នុងកាមាវចរភូមិ»។ ប៉ុន្តែ កាលបើមានអត្ថយ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងព្រះបាលីថា «catutthajjhāne rūpāvacare arūpāvacare tattha cittasaṅkhāro uppajjati, no ca tattha kāyasaṅkhāro uppajjatī» នេះ ក៏គប្បីមានអត្ថថា «ចតុត្ថជ្ឈានដែលកើតឡើងក្នុងរូបភូមិ និងអរូបភូមិ» ដែរ។ អត្ថនោះ មិនជាទីប្រាថ្នាឡើយ ព្រោះនាំឲ្យដល់នូវការមិនកាន់យកនូវភាពជាឱកាសនៃភូមិទាំងឡាយផង និងនាំឲ្យដល់នូវការមិនកាន់យកនូវចតុត្ថជ្ឈានទាំងអស់ដោយភាពជាឱកាសផង។ ព្រោះហេតុនោះ មិនគប្បីធ្វើនូវការច្របូកច្របល់គ្នានៃឈានោភាស និងភូមោកាសឡើយ គឺគប្បីផ្សំផ្គុំនូវភាពជាឱកាសដោយឡែកពីគ្នាវិញ។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងបឋមជ្ឈានោភាស កាយសង្ខារក៏កើតឡើង វចីសង្ខារក៏កើតឡើង និងក្នុងកាមាវចរោភាស ក៏កើតឡើងដូច្នោះដែរ។ ទោះបីជាសង្ខារទាំងពីរនោះ មិនកើតឡើងក្នុងបឋមជ្ឈានទាំងអស់ និងក្នុងកាមាវចរភូមិទាំងអស់ក៏ដោយ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែការកើតឡើងនៃសង្ខារទាំងពីរនោះ មាននៅក្នុងទីនោះ ទើបលោកពោលយ៉ាងនេះ គប្បីជ្រាបចុះ។ និងព្រោះតែភាពជាឱកាសដោយឡែកពីគ្នា ពាក្យជាដើមថា «aṅgamattavasena cettha» មិនគួរពោលឡើយ គប្បីដឹងយ៉ាងនេះ។ និងក្នុងយមកៈនេះ គប្បីជ្រាបថា ទុតិយជ្ឈានដែលមានត្រឹមតែវិចារៈ គ្មានវិតក្កៈ រមែងដល់នូវការសង្គ្រោះចូលក្នុងបឋមជ្ឈាន ដោយអំណាចនៃវិចារៈ។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា លោកកាន់យកទុតិយជ្ឈានដែលជាកំពូលហើយ មិនបានសង្គ្រោះយកទុតិយជ្ឈានដទៃឡើយ។ ក្នុងបុគ្គលោភាសវារៈ បទថា «nirodhasamāpannānaṃ» មិនបានឡើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលទាំងនោះ មិនមែនស្ថិតនៅក្នុងឱកាស ដូចជាពួកអសញ្ញសត្វឡើយ។

၃၇. သုဒ္ဓါဝါသာနံ ဒုတိယေ စိတ္တေ ဝတ္တမာနေတိ တေသံ ပဌမတော အဝိတက္ကအဝိစာရတော ဒုတိယေ သဝိတက္ကသဝိစာရေပိ ဘဝနိကန္တိအာဝဇ္ဇနေ ဝတ္တမာနေ ဥဘယံ နုပ္ပဇ္ဇိတ္ထာတိ ဒဿေန္တေန တတော ပုရိမစိတ္တက္ခဏေသုပိ နုပ္ပဇ္ဇိတ္ထာတိ [Pg.141] ဒဿိတမေဝ ဟောတိ. ယထာ ပန စိတ္တသင်္ခါရဿ အာဒိဒဿနတ္ထံ ‘‘သုဒ္ဓါဝါသံ ဥပပဇ္ဇန္တာန’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ ဝစီသင်္ခါရဿ အာဒိဒဿနတ္ထံ ‘‘ဒုတိယေ စိတ္တေ ဝတ္တမာနေ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

៣៧. ក្នុងបទថា «suddhāvāsānaṃ dutiye citte vattamāne» នោះ កាលបើអាវជ្ជនៈនៃភវនិកន្តិជវន ដែលជាចិត្តទី ២ មានទាំងវិតក្កៈ និងវិចារៈ កំពុងប្រព្រឹត្តទៅ បន្ទាប់ពីចិត្តទី ១ ដែលមិនមានវិតក្កៈ និងវិចារៈ របស់ពួកសុទ្ធាវាសបុគ្គលទាំងនោះ កាលបើព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា «សង្ខារទាំងពីរ មិនធ្លាប់កើតឡើងហើយ» ឈ្មោះថាទ្រង់បង្ហាញរួចជាស្រេចហើយថា «sūម្បីក្នុងខណៈនៃចិត្តមុនៗអំពីចិត្តនោះ ក៏មិនធ្លាប់កើតឡើងហើយដែរ»។ ប៉ុន្តែ ដូចជាពាក្យថា «suddhāvāsaṃ upapajjantānaṃ» ដែលលោកពោលទុក ដើម្បីបង្ហាញនូវចំណុចចាប់ផ្តើមនៃចិត្តសង្ខារ យ៉ាងណា គប្បីជ្រាបថា ពាក្យថា «dutiye citte vattamāne» លោកពោលទុក ដើម្បីបង្ហាញនូវចំណុចចាប់ផ្តើមនៃវចីសង្ខារ យ៉ាងនោះដែរ។

ပဝတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃបវត្តិវារៈ ចប់ហើយ។

သင်္ခါရယမကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃសង្ខារយមកៈ ចប់ហើយ។

၇. အနုသယယမကံ

៧. អនុសយយមកៈ

ပရိစ္ဆေဒပရိစ္ဆိန္နုဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

ការពន្យល់សេចក្តីនៃបរិច្ឆេទនិងបរិច្ឆិន្នុទ្ទេសវារៈ

၁. ပစ္စယပရိဂ္ဂဟပရိယောသာနာ ဉာတပရိညာတိ ပစ္စယဒီပကေန မူလယမကေန ဉာတပရိညံ, ခန္ဓာဒီသု တီရဏဗာဟုလ္လတော ခန္ဓာဒိယမကေဟိ တီရဏပရိညဉ္စ ဝိဘာဝေတွာ အနုသယပဟာနန္တာ ပဟာနပရိညာတိ ပဟာတဗ္ဗမုဒ္ဓဘူတေဟိ အနုသယေဟိ ပဟာနပရိညံ ဝိဘာဝေတုံ အနုသယယမကံ အာရဒ္ဓံ. လဗ္ဘမာနဝသေနာတိ အနုသယဘာဝေန လဗ္ဘမာနာနံ ဝသေနာတိ အတ္ထော. တီဟာကာရေဟိ အနုသယာနံ ဂါဟာပနံ တေသု တထာ အဂ္ဂဟိတေသု အနုသယဝါရာဒိပါဠိယာ ဒုရဝဗောဓတ္တာ.

១. ញាតបរិញ្ញា មានការកំណត់កាន់យកនូវបច្ច័យជាទីបំផុត ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើឲ្យច្បាស់នូវញាតបរិញ្ញា ដោយមូលយមកៈដែលបង្ហាញនូវបច្ច័យ។ និងទ្រង់ធ្វើឲ្យច្បាស់នូវតីរណបរិញ្ញា ដោយខន្ធយមកៈជាដើម ព្រោះតែភាពច្រើននៃការពិចារណាក្នុងខន្ធទាំងឡាយជាដើម។ បហានបរិញ្ញា មានការលះបង់នូវអនុស័យជាទីបំផុត ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបទ្រង់ផ្តើមអនុសយយមកៈ ដើម្បីធ្វើឲ្យច្បាស់នូវបហានបរិញ្ញា ដោយអនុស័យទាំងឡាយ ដែលជាកំពូលនៃធម៌ដែលគប្បីលះបង់។ ក្នុងបទថា «labbhamānavasena» មានអត្ថថា ដោយអំណាចនៃធម៌ទាំងឡាយដែលបានមកដោយភាពជាអនុស័យ។ ការឲ្យកាន់យកនូវអនុស័យទាំងឡាយ ដោយអាការៈ ៣ យ៉ាង ព្រោះថា កាលបើមិនបានកាន់យកនូវអនុស័យទាំងឡាយដោយអាការៈ ៣ យ៉ាងនោះទេ ព្រះបាលីមានអនុសយវារៈជាដើម នឹងទៅជាធម៌ដែលបុគ្គលដឹងបានដោយកម្រ។

အယံ ပနေတ္ထ ပုရိမေသူတိ ဧတေသု သာနုသယဝါရာဒီသု ပုရိမေသူတိ အတ္ထော. အတ္ထဝိသေသာဘာဝတော ‘‘ကာမဓာတုံ ဝါ ပန ဥပပဇ္ဇန္တဿ ကာမဓာတုယာ စုတဿ, ရူပဓာတုံ ဝါ ပန ဥပပဇ္ဇန္တဿ ကာမဓာတုယာ စုတဿာ’’တိ ဧဝမာဒီဟိ အဝုစ္စမာနေ ကထမယံ ယမကဒေသနာ သိယာတိ? နာယံ ယမကဒေသနာ, ပုရိမဝါရေဟိ ပန ယမကဝသေန ဒေသိတာနံ အနုသယာနံ စုတိဥပပတ္တိဝသေန အနုသယဋ္ဌာနပရိစ္ဆေဒဒဿနံ. ယမကဒေသနာဗာဟုလ္လတော ပန သဗ္ဗဝါရသမုဒါယဿ အနုသယယမကန္တိ နာမံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ဝါ ပဋိလောမပုစ္ဆာပိ အတ္ထဝသေန လဗ္ဘန္တိ, အတ္ထဝိသေသာဘာဝတော ပန န ဝုတ္တာတိ လဗ္ဘမာနတာဝသေန ဧတိဿာပိ ဒေသနာယ ယမကဒေသနတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ក្នុងពាក្យនោះ បទថា «purimesu» មានអត្ថថា ក្នុងវារៈទាំងឡាយមានសានុសយវារៈជាដើម ដ៏មានក្នុងកាលមុនទាំងនេះ។ ព្រោះតែមិនមានអត្ថប្លែកគ្នា កាលបើមិនបានសម្តែងដោយពាក្យជាដើមថា «kāmadhātuṃ vā pana upapajjantassa kāmadhātuyā cutassa, rūpadhātuṃ vā pana upapajjantassa kāmadhātuyā cutassa» ទេ តើទេសនានេះ នឹងទៅជាយមកទេសនាដូចម្តេចបាន? ឆ្លើយថា៖ ទេសនានេះ មិនមែនជាយមកទេសនាទេ ប៉ុន្តែ ជាសេចក្តីសម្តែងនូវការកំណត់ទីតាំងនៃអនុស័យ ដោយអំណាចនៃចុតី និងឧបបត្តិ នៃអនុស័យទាំងឡាយ ដែលបានសម្តែងហើយដោយអំណាចនៃយមកៈក្នុងវារៈមុនៗ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែភាពច្រើននៃយមកទេសនា គប្បីជ្រាបថា ឈ្មោះថា «អនុសយយមកៈ» នេះ ជាឈ្មោះនៃប្រជុំវារៈទាំងអស់។ ម៉្យាងទៀត សូម្បីបដិលោមបុច្ឆាទាំងឡាយ ក៏រមែងបានមកដោយអំណាចនៃអត្ថ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែមិនមានអត្ថប្លែកគ្នា ទើបលោកមិនបានពោល គប្បីជ្រាបនូវភាពជាយមកទេសនានៃទេសនានេះ សូម្បីដោយអំណាចនៃភាពដែលបានមកនោះចុះ។

အနုရူပံ ကာရဏံ လဘိတွာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဧတေန ကာရဏလာဘေ ဥပ္ပတ္တိအရဟတံ ဒဿေတိ. အပ္ပဟီနာ ဟိ အနုသယာ ကာရဏလာဘေ သတိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ယာဝ စ မဂ္ဂေန တေသံ အနုပ္ပတ္တိအရဟတာ န ကတာ ဟောတိ, တာဝ [Pg.142] တေ ဧဝံပကာရာ ဧဝါတိ ‘‘အနုသယာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. သော ဧဝံပကာရော ဥပ္ပဇ္ဇတိ-သဒ္ဒေန ဂဟိတော, န ခန္ဓယမကာဒီသု ဝိယ ဥပ္ပဇ္ဇမာနတာ. တေနေဝ ‘‘ယဿ ကာမရာဂါနုသယော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ပဋိဃာနုသယော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? အာမန္တာ’’တိအာဒိနာ ဥပ္ပဇ္ဇနဝါရော အနုသယဝါရေန နိန္နာနာကရဏော ဝိဘတ္တော. အနုရူပံ ကာရဏံ ပန လဘိတွာ ယေ ဥပ္ပဇ္ဇိံသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ စ, တေပိ အပ္ပဟီနဋ္ဌေန ထာမဂတာ အဟေသုံ ဘဝန္တိ စ. ဥပ္ပတ္တိအရဟတာယ ဧဝ စ တေ ဥပ္ပဇ္ဇိံသု ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ စ, န စ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နတော အညေ ဥပ္ပတ္တိအရဟာ နာမ အတ္ထိ, တသ္မာ သဗ္ဗေ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ ကာမရာဂါဒယော ‘‘အနုသယာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. အပ္ပဟီနဋ္ဌေနေဝ ဟိ အနုသယာ, အပ္ပဟီနာ စ အတီတာဒယော ဧဝ, မဂ္ဂဿ ပန တာဒိသာနံ အနုပ္ပတ္တိအရဟတာပါဒနေန အနုသယပ္ပဟာနံ ဟောတီတိ. အပ္ပဟီနာကာရော နာမ ဓမ္မာကာရော, န ဓမ္မော, ဓမ္မော ဧဝ စ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘အပ္ပဟီနာကာရော စ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝတ္တုံ န ယုဇ္ဇတီ’’တိ. သတ္တာနုသယာတိ ဧတ္ထ ယဒိ အပ္ပဟီနဋ္ဌေန သန္တာနေ အနုသေန္တီတိ အနုသယာ, အထ ကသ္မာ သတ္တေဝ ဝုတ္တာ, နနု သတ္တာနုသယတော အညေသမ္ပိ ကိလေသာနံ အပ္ပဟီနတ္တာ အနုသယဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ စေ? နာပဇ္ဇတိ, အပ္ပဟီနမတ္တဿေဝ အနုသယဘာဝဿ အဝုတ္တတ္တာ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘အနုသယောတိ ပန အပ္ပဟီနဋ္ဌေန ထာမဂတကိလေသော ဝုစ္စတီ’’တိ (ယမ. အဋ္ဌ. အနုသယယမက ၁), တသ္မာ အပ္ပဟီနဋ္ဌေန ထာမဂတော ကိလေသောယေဝ အနုသယော နာမာတိ ယုတ္တံ. ထာမဂတန္တိ စ အညေဟိ အသာဓာရဏော သဘာဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ ဟိ ဓမ္မသဘာဝဗောဓိနာ တထာဂတေန ဣမေယေဝ ‘‘အနုသယာ’’တိ ဝုတ္တာ. ထာမဂတောတိ အနုသယသမင်္ဂီတိ အတ္ထော.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ សម្តែងនូវការគួរដល់ការកើតឡើង ក្នុងកាលដែលបាននូវហេតុ ដោយបទថា "Anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjanti" (កាលបាននូវហេតុដ៏សមគួរ ទើបកើតឡើង) នេះ។ ព្រោះថា អនុសយកិលេសទាំងឡាយ ដែលមគ្គមិនទាន់លះបង់ តែងកើតឡើង កាលបើបាននូវហេតុ។ ដរាបណា មគ្គមិនទាន់ធ្វើនូវភាពមិនគួរដល់ការកើតឡើង ដល់អនុសយទាំងនោះទេ ដរាបនោះ អនុសយទាំងនោះ ដែលមានសភាវៈបែបនេះឯង ទើបហៅថា "អនុសយៈ"។ អនុសយដែលមានសភាវៈបែបនេះ ត្រូវបានកាន់យកដោយសព្ទថា "uppajjati" (កើតឡើង) មិនមែនមានន័យថា កំពុងកើតឡើង ដូចក្នុងខន្ធយមកៈជាដើមនោះទេ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះមានព្រះភាគទើបសម្តែងចែក ឧប្បជ្ជនវារៈ មិនឲ្យប្លែកគ្នាពីអនុសយវារៈ ដោយព្រះបាលីជាដើមថា "yassa kāmarāgānusayo uppajjati, tassa paṭighānusayo uppajjatīti? Āmantā" (កាមរាគានុសយៈរបស់បុគ្គលណា កើតឡើង បដិឃានុសយៈរបស់បុគ្គលនោះ កើតឡើងដែរឬ? អើ)។ ម៉្យាងទៀត កិលេសទាំងឡាយណា ដែលបាននូវហេតុដ៏សមគួរ ហើយធ្លាប់កើតឡើងហើយក្តី កំពុងកើតឡើងក្តី កិលេសទាំងនោះ ក៏ឈ្មោះថាជាធម៌មានកម្លាំងខ្លាំងក្លា (ថាមគតៈ) ព្រោះអត្ថថា មគ្គមិនទាន់លះបង់ ទាំងក្នុងអតីត ទាំងក្នុងបច្ចុប្បន្ន។ ហើយកិលេសទាំងនោះ ធ្លាប់កើតឡើងហើយក្តី កំពុងកើតឡើងក្តី ក៏ព្រោះតែភាពគួរដល់ការកើតឡើងនោះឯង ម៉្យាងទៀត កិលេសដែលគួរដល់ការកើតឡើង ក្រៅពីអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន មិនមានឡើយ ហេតុនោះ កាមរាគៈជាដើម ទាំងអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្នទាំងអស់ ទើបហៅថា "អនុសយៈ"។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អនុសយៈ ក៏ព្រោះតែអត្ថថា មគ្គមិនទាន់លះបង់នោះឯង ហើយធម៌ដែលមគ្គមិនទាន់លះបង់ ក៏គឺធម៌មានអតីតជាដើមនោះឯង ម៉្យាងទៀត ការលះបង់អនុសយ តែងមានបាន ព្រោះការធ្វើឲ្យដល់នូវភាពមិនគួរកើតឡើងទៀត នៃអនុសយបែបនោះ ដោយអំណាចនៃមគ្គ។ ធម្មតា អាការៈដែលមគ្គមិនទាន់លះបង់ ឈ្មោះថា ធម្មាការៈ (អាការៈនៃធម៌) មិនមែនជាតួធម៌ទេ ហើយតួធម៌នោះឯង តែងកើតឡើង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមានបំណងយ៉ាងនេះ ទើបពោលថា "ពាក្យថា អាការៈដែលមគ្គមិនទាន់លះបង់ កើតឡើង ដូច្នេះ មិនគួរពោលឡើយ"។ ក្នុងបទថា "sattānusayā" នេះ ប្រសិនបើពោលថា កិលេសទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អនុសយៈ ព្រោះអត្ថថា ដេកត្រាំក្នុងសន្តាន ដោយសារមគ្គមិនទាន់លះបង់ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគសម្តែងតែ ៧ ប្រការប៉ុណ្ណោះ? កិលេសដទៃក្រៅពីអនុសយទាំង ៧ នោះ ក៏មគ្គមិនទាន់លះបង់ដូចគ្នា មិនគួរដល់នូវភាពជាអនុសយដែរឬ? បើមានពាក្យសួរយ៉ាងនេះ។ មិនគួរដល់នូវភាពជាអនុសយទេ ព្រោះភាពជាអនុសយ ព្រះអង្គមិនបានសម្តែង សំដៅយកត្រឹមតែការដែលមគ្គមិនទាន់លះបង់ប៉ុណ្ណោះឡើយ។ ព្រោះព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកថា "ពាក្យថា អនុសយៈ នេះ សំដៅយកកិលេសមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ដែលមគ្គមិនទាន់លះបង់" ហេតុនោះ កិលេសដែលមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ដែលមគ្គមិនទាន់លះបង់នោះឯង ទើបសមគួរហៅថា "អនុសយៈ"។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា "thāmagata" (មានកម្លាំងខ្លាំងក្លា) នេះ គប្បីជ្រាបថា ជាសភាវៈមិនទូទៅដល់កិលេសដទៃ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះតថាគតជាអ្នកត្រាស់ដឹងនូវធម្មសភាវៈ ទើបសម្តែងតែកិលេសទាំងនេះប៉ុណ្ណោះថា "អនុសយៈ"។ ពាក្យថា "thāmagata" មានសេចក្តីថា ជាអ្នកព្រមព្រៀងដោយអនុសយ។

အနုသယဥပ္ပဇ္ဇနဝါရာနံ သမာနဂတိကတ္တာ ယထာ ‘‘အနုသေတီ’’တိ ဝစနံ အပ္ပဟီနာကာရဒီပကံ, ဧဝံ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝစနံ သိယာတိ ဥပ္ပဇ္ဇနဝါရေန ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝစနဿ အဝုတ္တတာ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ စေ? တံ န, ဝစနတ္ထဝိသေသေန တံဒွယဿ ဝုတ္တတ္တာ. ‘‘အနုရူပံ ကာရဏံ လဘိတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဟိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ အဝိသိဋ္ဌေပိ ‘‘အနုသေတီ’’တိ ဝစနံ သန္တာနေ အနုသယိတတံ ထာမဂတဘာဝံ ဒီပေတိ. ယဒိ တမေဝ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝစနံ ဒီပေယျ, ကဿစိ ဝိသေသဿ အဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇနဝါရော န ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ, ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝစနံ ပန ဥပ္ပတ္တိယောဂ္ဂံ ဒီပေတိ. ကသ္မာ? ဥပ္ပဇ္ဇနဝါရေန ဥပ္ပတ္တိယောဂ္ဂဿ [Pg.143] ဒဿိတတ္တာ, အနုသယသဒ္ဒဿ သဗ္ဗဒါ ဝိဇ္ဇမာနာနံ အပရိနိပ္ဖန္နသယနတ္ထတာယ နိဝါရဏတ္ထံ ဥပ္ပတ္တိအရဟတာယ ထာမဂတဘာဝသင်္ခါတဿ ယထာဓိပ္ပေတသယနတ္ထဿ ဒဿနတ္ထံ ‘‘အနုသေန္တီတိ အနုရူပံ ကာရဏံ လဘိတွာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ယံ ဥပ္ပတ္တိယောဂ္ဂဝစနံ ဝုတ္တံ, တံ သုဝုတ္တမေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. တမ္ပိ သုဝုတ္တမေဝ ဣမိနာ တန္တိပ္ပမာဏေနာတိ သမ္ဗန္ဓော. တန္တိတ္တယေနပိ ဟိ စိတ္တသမ္ပယုတ္တတာ ဒီပိတာ ဟောတိ.

ប្រសិនបើមានពាក្យចោទសួរថា ព្រោះអនុសយវារៈ និងឧប្បជ្ជនវារៈ មានដំណើរស្មើគ្នា ពាក្យថា "anusetī" (ដេកត្រាំ) បង្ហាញនូវអាការៈដែលមគ្គមិនទាន់លះបង់យ៉ាងណា ពាក្យថា "uppajjatī" (កើតឡើង) ក៏គប្បីបង្ហាញយ៉ាងនោះដែរ ដូច្នេះ ក្នុងឧប្បជ្ជនវារៈ គប្បីអាចពោលបាននូវភាពមិនបានពោលទុក នៃពាក្យថា "uppajjatī" ដែរឬ? សេចក្តីនោះមិនត្រឹមត្រូវទេ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគសម្តែងវារៈទាំងពីរនោះ ដោយសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអត្ថរបស់សព្ទ។ ព្រោះថា ទោះបីជាអត្ថថា "កាលបាននូវហេតុដ៏សមគួរ ទើបកើតឡើង" នេះ មិនប្លែកគ្នាក៏ដោយ តែពាក្យថា "anusetī" តែងបង្ហាញនូវភាពជាធម៌មានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ដោយការដេកត្រាំក្នុងសន្តាន។ ប្រសិនបើពាក្យថា "uppajjatī" បង្ហាញនូវសេចក្តីនោះដែរ ឧប្បជ្ជនវារៈ ក៏មិនគួរត្រូវសម្តែងឡើយ ព្រោះគ្មានសេចក្តីប្លែកគ្នាអ្វីបន្តិចសោះ តែពាក្យថា "uppajjatī" នេះ បង្ហាញនូវភាពគួរដល់ការកើតឡើងវិញ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះឧប្បជ្ជនវារៈ បង្ហាញនូវភាពគួរដល់ការកើតឡើង ដើម្បីការពារនូវការយល់ច្រឡំថា អនុសយសព្ទមានអត្ថថា ដេកត្រាំជានិច្ចកាល នៃធម៌ទាំងឡាយដែលមានប្រាកដសព្វៗកាល ដែលមិនទាន់សម្រេច និងដើម្បីបង្ហាញនូវអត្ថនៃការដេកត្រាំតាមដែលបំណងទុក ពោលគឺភាពជាធម៌មានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ដោយភាពគួរដល់ការកើតឡើង ហេតុនោះ ពាក្យណាដែលសម្តែងនូវភាពគួរដល់ការកើតឡើងថា "anusentīti anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjanti" (ដែលហៅថា ដេកត្រាំ គឺកាលបាននូវហេតុដ៏សមគួរ ទើបកើតឡើង) ពាក្យនោះ ឈ្មោះថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកល្អហើយ នេះជាអធិប្បាយ។ ការភ្ជាប់បទថា "ពាក្យនោះ ក៏ឈ្មោះថា ពោលទុកល្អហើយ ដោយសារតែប្រភពគម្ពីរ (តន្តិប្បមាណៈ) នេះ"។ ព្រោះថា សូម្បីតែគម្ពីរបាលីទាំងបី ក៏បង្ហាញនូវភាពជាធម៌សម្បយុត្តដោយចិត្តដែរ។

ပရိစ္ဆေဒပရိစ္ဆိန္နုဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់អំពីបរិច្ឆេទបរិច្ឆិន្នុទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។

ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဝါရဝဏ္ဏနာ

ការពន្យល់អំពីឧប្បត្តិដ្ឋានវារៈ

၂. ကာမဓာတုယာ ဒွီသု ဝေဒနာသူတိ ကာမာဝစရဘူမိယံ သုခါယ စ ဥပေက္ခာယ စာတိ အဋ္ဌကထာယံ ကာမဓာတုဂ္ဂဟဏံ ဒွိန္နံ ဝေဒနာနံ ဝိသေသနဘာဝေန ဝုတ္တံ, ဧဝံ သတိ ကာမဓာတုယာ ကာမရာဂါနုသယဿ အနုသယဋ္ဌာနတာ န ဝုတ္တာ ဟောတိ. ဒွီသု ပန ရာဂေသု ဘဝရာဂဿ တီသု ဓာတူသု ရူပါရူပဓာတူနံ အနုသယဋ္ဌာနတာ ဝုတ္တာတိ ကာမဓာတုယာ ကာမရာဂဿ အနုသယဋ္ဌာနတာ ဝတ္တဗ္ဗာ. ဓာတုဝေဒနာသဗ္ဗသက္ကာယပရိယာပန္နဝသေန ဟိ တိပ္ပကာရံ အနုသယာနံ အနုသယဋ္ဌာနံ ဝုတ္တန္တိ. တသ္မာ တီသု ဓာတူသု ကာမဓာတုယာ တီသု ဝေဒနာသု ဒွီသု ဝေဒနာသု ဧတ္ထ ကာမရာဂါနုသယော အနုသေတီတိ ဝိသုံ အနုသယဋ္ဌာနတာ ဓာတုယာ ဝေဒနာနဉ္စ ယောဇေတဗ္ဗာ. ဒွီသု ဝေဒနာသူတိ ဣဒဉ္စ ဝေဒနာသု အနုသယမာနော ကာမရာဂါနုသယော ဒွီသွေဝ အနုသေတိ, န တီသူတိ တိဏ္ဏမ္ပိ ဌာနတာနိဝါရဏတ္ထမေဝ ဝုတ္တန္တိ န သဗ္ဗာသု ဒွီသု အနုသယနပ္ပတ္တော အတ္ထိ, တေန ဝေဒနာဝိသေသနတ္ထံ န ကာမဓာတုဂ္ဂဟဏေန ကောစိ အတ္ထော. ဘဝရာဂါနုသယနဋ္ဌာနဉှိ အဋ္ဌာနဉ္စ အနုသယာနံ အပရိယာပန္နံ သက္ကာယေ ကာမရာဂါနုသယဿ အနုသယဋ္ဌာနံ န ဟောတီတိ ပါကဋမေတံ. ယထာ စ ‘‘ဒွီသု ဝေဒနာသူ’’တိ ဝုတ္တေ ပဋိဃာနုသယာနုသယဋ္ဌာနတော အညာ ဒွေ ဝေဒနာ ဂယှန္တိ, ဧဝံ ဘဝရာဂါနုသယာနုသယနဋ္ဌာနတော စ အညာ တာ ဂယှန္တီတိ.

២. ក្នុងពាក្យថា "kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu" (ក្នុងកាមធាតុ ក្នុងវេទនាទាំងពីរ) គឺក្នុងកាមាវចរភូមិ ក្នុងសុខវេទនា និងឧបេក្ខាវេទនា ដូច្នេះ ក្នុងអដ្ឋកថា ការកាន់យកនូវកាមធាតុ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកក្នុងនាមជាវិសេសនៈនៃវេទនាទាំងពីរ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ ភាពជាទីដេកត្រាំនៃកាមរាគានុសយ ក្នុងកាមធាតុ ក៏ឈ្មោះថាមិនបានពោលឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងរាគៈទាំងពីរ ភាពជាទីដេកត្រាំនៃភវរាគៈ ក្នុងធាតុទាំងពីរ គឺរូបធាតុ និងអរូបធាតុ ក្នុងចំណោមធាតុទាំងបី ព្រះមានព្រះភាគសម្តែងទុកហើយ ហេតុនោះ ភាពជាទីដេកត្រាំនៃកាមរាគៈ ក្នុងកាមធាតុ ក៏គួរតែសម្តែងដែរ។ ព្រោះថា ទីដេកត្រាំនៃអនុសយទាំងឡាយ ព្រះមានព្រះភាគសម្តែងទុកជា ៣ ប្រការ គឺដោយអំណាចនៃធាតុ វេទនា និងធម៌ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសក្កាយៈទាំងអស់។ ហេតុនោះ ក្នុងធាតុទាំងបី គឺក្នុងកាមធាតុ ក្នុងវេទនាទាំងបី គឺក្នុងវេទនាទាំងពីរនេះ កាមរាគានុសយតែងដេកត្រាំ ដូច្នេះ គប្បីផ្សារភ្ជាប់នូវភាពជាទីដេកត្រាំនៃធាតុ និងវេទនាទាំងឡាយដោយឡែកពីគ្នា។ ម៉្យាងទៀត បទថា "dvīsu vedanāsu" នេះ ព្រះមានព្រះភាគសម្តែងដើម្បីហាមឃាត់នូវភាពជាទីដេកត្រាំនៃវេទនាទាំងបី គឺកាមរាគានុសយ កាលដេកត្រាំក្នុងវេទនា តែងដេកត្រាំក្នុងវេទនាទាំងពីរតែប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដេកត្រាំក្នុងវេទនាទាំងបីឡើយ មិនមែនមានន័យថា កាមរាគានុសយដល់នូវការដេកត្រាំក្នុងវេទនាទាំងពីរក្នុងភូមិទាំងអស់នោះទេ ហេតុនោះ ការកាន់យកនូវកាមធាតុ ដើម្បីជាវិសេសនៈនៃវេទនា មិនមានប្រយោជន៍អ្វីឡើយ។ ព្រោះថា ទីដេកត្រាំនៃភវរាគានុសយក្តី ទីមិនមែនជាទីដេកត្រាំនៃអនុសយទាំងឡាយក្តី ធម៌ដែលមិនរាប់បញ្ចូលក្នុងសក្កាយៈក្តី មិនមែនជាទីដេកត្រាំនៃកាមរាគានុសយឡើយ សេចក្តីនេះច្បាស់លាស់ណាស់។ ម៉្យាងទៀត កាលបើពោលថា "dvīsu vedanāsu" (ក្នុងវេទនាទាំងពីរ) វេទនាពីរដទៃទៀត ក្រៅពីទីដេកត្រាំនៃបដិឃានុសយ ត្រូវបានកាន់យកយ៉ាងណា វេទនាពីរដទៃទៀត ក្រៅពីទីដេកត្រាំនៃភវរាគានុសយ ក៏ត្រូវបានកាន់យកយ៉ាងនោះដែរ។

ဧတ္ထ စ ဒွီဟိ ဝေဒနာဟိ သမ္ပယုတ္တေသု အညေသု စ ပိယရူပသာတရူပေသု ဣဋ္ဌရူပါဒီသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ကာမရာဂါနုသယော သာတသန္တသုခဂိဒ္ဓိယာ ပဝတ္တတီတိ ဒွီသု ဝေဒနာသု တဿ အနုသယနံ ဝုတ္တံ. အညတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ [Pg.144] ဟိ သော ဣမာသု ဒွီသု ဝေဒနာသု အနုဂတော ဟုတွာ သေတိ သုခမိစ္စေဝ အဘိလဘတီတိ. ဧဝံ ပဋိဃာနုသယော စ ဒုက္ခဝေဒနာသမ္ပယုတ္တေသု အညေသု စ အပ္ပိယရူပါသာတရူပေသု အနိဋ္ဌရူပါဒီသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဒုက္ခပဋိကူလတော ဒုက္ခမိစ္စေဝ ပဋိဟညတီတိ ဒုက္ခဝေဒနမေဝ အနုဂတော ဟုတွာ သေတိ, တေန ပန တသ္မိံ အနုသယနံ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ကာမရာဂပဋိဃာနံ တီသု ဝေဒနာသု အနုသယဝစနေန ဣဋ္ဌဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တအနိဋ္ဌေသု အာရမ္မဏပကတိယာ ဝိပရီတသညာယ စ ဝသေန ဣဋ္ဌာဒိဘာဝေန ဂဟိတေသု ကာမရာဂပဋိဃာနံ ဥပ္ပတ္တိ ဒဿိတာ ဟောတိ. တတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဟိ တေ တီသု ဝေဒနာသု အနုသေန္တိ နာမ. ဝေဒနာတ္တယမုခေန ဝါ ဧတ္ထ ဣဋ္ဌာဒီနံ အာရမ္မဏာနံ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, ကာမဓာတုအာဒိဂ္ဂဟဏေန ကာမဿာဒါဒိဝတ္ထုဘူတာနံ ကာမဘဝါဒီနံ. တတ္ထ ကာမရာဂါနုသယော ဘဝဿာဒဝသေန အနုသယမာနော ကာမဓာတုယာ အနုသေတိ, ကာမသုခဿာဒဝသေန အနုသယမာနော သုခေါပေက္ခာဝေဒနာသု. ပဋိဃော ဒုက္ခပဋိဃာတဝသေနေဝ ပဝတ္တတီတိ ယတ္ထ တတ္ထ ပဋိဟညမာနောပိ ဒုက္ခဝေဒနာယ ဧဝ အနုသေတိ. ရူပါရူပဘဝေသု ပန ရူပါရူပါဝစရဓမ္မေသု စ ကာမဿာဒဿ ပဝတ္တိ နတ္ထီတိ တတ္ထ အနုသယမာနော ရာဂေါ ဘဝရာဂေါဣစ္စေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဓာတုတ္တယဝေဒနာတ္တယဂ္ဂဟဏေန စ သဗ္ဗသက္ကာယပရိယာပန္နာနံ ဂဟိတတ္တာ ‘‘ယတ္ထ ကာမရာဂါနုသယော နာနုသေတိ, တတ္ထ ဒိဋ္ဌာနုသယော နာနုသေတီ’’တိ (ယမ. ၂.အနုသယယမက.၄၆) ဧဝမာဒီနံ ဝိဿဇ္ဇနေသု ဓာတုတ္တယဝေဒနာတ္တယဝိနိမုတ္တံ ဒိဋ္ဌာနုသယာဒီနံ အနုသယဋ္ဌာနံ န ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နနု စ အနုတ္တရေသု ဝိမောက္ခေသု ပိဟံ ဥပဋ္ဌာပယတော ပိဟပစ္စယာ ဥပ္ပန္နဒေါမနဿေ ပဋိဃာနုသယော နာနုသေတိ, တထာ နေက္ခမ္မဿိတသောမနဿုပေက္ခာသု ကာမရာဂေန နာနုသယိတဗ္ဗန္တိ တဒနုသယနဋ္ဌာနတော အညာပိ ဒိဋ္ဌာနုသယာနုသယနဋ္ဌာနဘူတာ ကာမာဝစရဝေဒနာ သန္တီတိ? ဟောန္တု, န ပန ဓာတုတ္တယဝေဒနာတ္တယတော အညံ တဒနုသယနဋ္ဌာနံ အတ္ထိ, တသ္မာ တံ န ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန ‘‘ယတ္ထ ကာမရာဂါနုသယော စ ပဋိဃာနုသယော စ မာနာနုသယော စ နာနုသေန္တိ, တတ္ထ ဒိဋ္ဌာနုသယော ဝိစိကိစ္ဆာနုသယော နာနုသေတီတိ? အာမန္တာ’’တိ (ယမ. ၂.အနုသယယမက.၅၂) ဝုတ္တံ, တသ္မာ အဝိသေသေန ဒုက္ခံ ပဋိဃာနုသယဿ အနုသယနဋ္ဌာနန္တိ သမုဒါယဝသေန ဂဟေတွာ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တထာ လောကိယသုခေါပေက္ခာ ကာမရာဂမာနာနုသယနဋ္ဌာနန္တိ.

ក្នុងអធិប្បាយនេះ កាមរាគានុសយ កាលកើតឡើងក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយវេទនាទាំងពីរ និងក្នុងធម៌ដទៃទៀត មានបិយរូប និងសាតរូប ព្រមទាំងឥដ្ឋារម្មណ៍ជាដើម តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយការត្រេកអរក្នុងសុខដ៏ស្ងប់ និងគួរឲ្យរីករាយ ហេតុនោះ ការដេកត្រាំនៃកាមរាគានុសយនោះ ក្នុងវេទនាទាំងពីរ ទើបព្រះមានព្រះភាគសម្តែងទុកហើយ។ ព្រោះថា ទោះបីជាកាមរាគានុសយនោះ កើតឡើងក្នុងធម៌ដទៃក៏ដោយ ក៏វាតែងតែដេកត្រាំតាមជាប់ក្នុងវេទនាទាំងពីរនេះឯង ហើយរមែងប្រាថ្នាថា "សុខណាស់" ដូច្នេះ។ ដូចគ្នាដែរ បដិឃានុសយ កាលកើតឡើងក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយទុក្ខវេទនា និងក្នុងធម៌ដទៃទៀត មានអប្បិយរូប និងអសាតរូប ព្រមទាំងអនិដ្ឋារម្មណ៍ជាដើម តែងថ្នាំងថ្នាក់ព្រោះភាពជាទុក្ខគួរស្អប់ខ្ពើមថា "ទុក្ខណាស់" ដូច្នេះ ហើយដេកត្រាំតាមជាប់ក្នុងទុក្ខវេទនានោះឯង ហេតុនោះ ការដេកត្រាំក្នុងទុក្ខវេទនានោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគសម្តែងទុកហើយ។ ការកើតឡើងនៃកាមរាគៈ និងបដិឃៈ ក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយមានឥដ្ឋារម្មណ៍ ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណ៍ និងអនិដ្ឋារម្មណ៍ ដែលបុគ្គលកាន់យកដោយភាពជាឥដ្ឋារម្មណ៍ជាដើម ដោយអំណាចនៃប្រក្រតីនៃអារម្មណ៍ក្តី ដោយអំណាចនៃវិបរីតសញ្ញាក្តី ឈ្មោះថាត្រូវបានសម្តែងហើយ ដោយការសម្តែងនូវការដេកត្រាំនៃកាមរាគៈ និងបដិឃៈ ក្នុងវេទនាទាំងបីយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថាកាលកិលេសទាំងនោះកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍ទាំងនោះ ឈ្មោះថាដេកត្រាំក្នុងវេទនាទាំងបី។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបការកាន់យកនូវអារម្មណ៍មានឥដ្ឋារម្មណ៍ជាដើម ដោយមុខនៃវេទនាទាំងបី និងការកាន់យកនូវកាមភពជាដើម ដែលជាវត្ថុនៃកាមរស្សាទៈ (ការត្រេកអរក្នុងកាម) ជាដើម ដោយការកាន់យកនូវកាមធាតុជាដើម។ ក្នុងចំណោមធម៌ទាំងនោះ កាមរាគានុសយ កាលដេកត្រាំដោយអំណាចនៃការត្រេកអរក្នុងភព តែងដេកត្រាំក្នុងកាមធាតុ កាលដេកត្រាំដោយអំណាចនៃការត្រេកអរក្នុងកាមសុខ តែងដេកត្រាំក្នុងសុខវេទនា និងឧបេក្ខាវេទនា។ ចំណែកបដិឃៈ តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការថ្នាំងថ្នាក់ក្នុងទុក្ខប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទោះបីជាវាថ្នាំងថ្នាក់ក្នុងទីណាក៏ដោយ ក៏វាតែងតែដេកត្រាំក្នុងទុក្ខវេទនាតែប៉ុណ្ណោះ។ ម៉្យាងទៀត ការប្រព្រឹត្តទៅនៃកាមរស្សាទៈ ក្នុងរូបភព និងអរូបភព និងក្នុងរូបាវចរធម៌ និងអរូបាវចរធម៌ មិនមានឡើយ ហេតុនោះ រាគៈដែលដេកត្រាំក្នុងភពទាំងនោះ គប្បីជ្រាបថាជាភវរាគៈតែប៉ុណ្ណោះ។ ហើយព្រោះធម៌ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសក្កាយៈទាំងអស់ ត្រូវបានកាន់យកដោយការកាន់យកនូវធាតុទាំងបី និងវេទនាទាំងបី ហេតុនោះ ក្នុងពាក្យវិសជ្ជនាជាដើមថា "yattha kāmarāgānusayo nānuseti, tattha diṭṭhānusayo nānusetī" (កាមរាគានុសយមិនដេកត្រាំក្នុងទីណា ទិដ្ឋិអនុសយមិនដេកត្រាំក្នុងទីនោះដែរឬ?) គប្បីជ្រាបថា ទីដេកត្រាំនៃទិដ្ឋិអនុសយជាដើម ដែលរួចផុតចាកធាតុទាំងបី និងវេទនាទាំងបី មិនត្រូវបានសម្តែងឡើយ។ សួរថា ចុះបដិឃានុសយ មិនដេកត្រាំក្នុងទោមនស្សដែលកើតឡើងព្រោះបច្ច័យគឺការប្រាថ្នា របស់បុគ្គលដែលធ្វើនូវការប្រាថ្នាក្នុងវិមោក្ខដ៏ឧត្តមទេឬ? ដូចគ្នាដែរ កាមរាគៈ ក៏មិនគួរដេកត្រាំក្នុងនេក្ខម្មសិតសោមនស្ស និងនេក្ខម្មសិតឧបេក្ខាដែរ ហេតុនោះ កាមាវចរវេទនាដទៃទៀត ដែលជាទីដេកត្រាំនៃទិដ្ឋិអនុសយ ក្រៅពីទីដេកត្រាំនៃកាមរាគានុសយនោះ ក៏មានដែរមិនមែនឬ? ឆ្លើយថា ទោះបីជាមានក៏ដោយ តែទីដេកត្រាំនៃទិដ្ឋិអនុសយជាដើមនោះ ក្រៅពីធាតុទាំងបី និងវេទនាទាំងបី មិនមានឡើយ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបមិនសម្តែង។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះព្រះមានព្រះភាគសម្តែងទុកថា "yattha kāmarāgānusayo ca paṭighānusayo ca mānānusayo ca nānusenti, tattha diṭṭhānusayo vicikicchānusayo nānusetīti? Āmantā" (កាមរាគានុសយ បដិឃានុសយ និងមានានុសយ មិនដេកត្រាំក្នុងទីណា ទិដ្ឋិអនុសយ និងវិចិកិច្ឆានុសយ មិនដេកត្រាំក្នុងទីនោះដែរឬ? អើ) ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគសម្តែងទុកដោយការកាន់យកជាក្រុម (សមុទាយវសេន) ថា ទុក្ខវេទនាដោយមិនប្លែកគ្នា ជាទីដេកត្រាំនៃបដិឃានុសយ។ ដូចគ្នាដែរ លោកិយសុខវេទនា និងលោកិយឧបេក្ខាវេទនា ជាទីដេកត្រាំនៃកាមរាគានុសយ និងមានានុសយ។

အပိစ [Pg.145] သုတ္တေ ‘‘ဣဓာဝုသော ဝိသာခ, ဘိက္ခု ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ ‘ကုဒါဿု နာမာဟံ ဒေါမနဿံ ပဇဟေယျ’န္တိ, သော ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခိတွာ ပဋိဃံ တေန ပဇဟတိ, န တတ္ထ ပဋိဃာနုသယော အနုသေတီ’’တိ နေက္ခမ္မဿိတံ ဒေါမနဿံ ဥပ္ပာဒေတွာ တံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ ဝီရိယံ ကတွာ အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဋိဃဿ သမုဂ္ဃာတနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. န ဟိ ပဋိဃေနေဝ ပဋိဃပ္ပဟာနံ, ဒေါမနဿေန ဝါ ဒေါမနဿပ္ပဟာနံ အတ္ထီတိ. ပဋိဃုပ္ပတ္တိရဟဋ္ဌာနတာယ ပန ဣဓ သဗ္ဗံ ဒုက္ခံ ‘‘ပဋိဃာနုသယဿ အနုသယနဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နိပ္ပရိယာယဒေသနာ ဟေသာ, သာ ပန ပရိယာယဒေသနာ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ပဌမဇ္ဈာနဝိက္ခမ္ဘိတံ ကာမရာဂါနုသယံ တထာ ဝိက္ခမ္ဘိတမေဝ ကတွာ အနာဂါမိမဂ္ဂေန သမုဂ္ဃာတနံ သန္ဓာယ ‘‘ဝိဝိစ္စေဝ…ပေ… ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ, ရာဂံ တေန ပဇဟတိ, န တတ္ထ ရာဂါနုသယော အနုသေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ စတုတ္ထဇ္ဈာနဝိက္ခမ္ဘိတံ အဝိဇ္ဇာနုသယံ တထာ ဝိက္ခမ္ဘိတမေဝ ကတွာ အရဟတ္တမဂ္ဂေန သမုဂ္ဃာတနံ သန္ဓာယ ‘‘သုခဿ စ ပဟာနာ…ပေ… စတုတ္ထံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ, အဝိဇ္ဇံ တေန ပဇဟတိ, န တတ္ထ အဝိဇ္ဇာနုသယော အနုသေတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၅) ဝုတ္တံ. န ဟိ လောကိယစတုတ္ထဇ္ဈာနုပေက္ခာယ အဝိဇ္ဇာနုသယော သဗ္ဗထာ နာနုသေတီတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ ‘‘သဗ္ဗသက္ကာယပရိယာပန္နေသု ဓမ္မေသု ဧတ္ထ အဝိဇ္ဇာနုသယော အနုသေတီ’’တိ (ယမ. အဋ္ဌ. အနုသယယမက ၂) ဝုတ္တတ္တာ, တသ္မာ အဝိဇ္ဇာနုသယဿေဝ ဝတ္ထု စတုတ္ထဇ္ဈာနုပေက္ခာ, နေက္ခမ္မဿိတဒေါမနဿဉ္စ ပဋိဃာနုသယဿ ဝတ္ထု န န ဟောတီတိ တတ္ထာပိ တဿ အနုသယနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဝတ္ထုဘာဝတော ဟိ ဣဓ အနုသယနံ န ဝုစ္စတိ, န သုတ္တန္တေသု ဝိယ ဝုတ္တနယေန တံပဋိပက္ခဘာဝတော တံသမုဂ္ဃာတကမဂ္ဂဿ ဗလဝူပနိဿယဘာဝတော စာတိ.

ម្យ៉ាងទៀត ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងសូត្រថា «ម្នាលអាវុសោវិសាខ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ពិចារណាផ្អែកលើហេតុផលយ៉ាងនេះថា "ធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎ អាត្មាអញនឹងលះបង់ទោមនស្សបាន" ភិក្ខុនោះកាលពិចារណាយ៉ាងនេះហើយ តែងលះបង់បដិឃៈដោយទោមនស្សនោះ បដិឃានុស័យមិនដេកត្រាំក្នុងទោមនស្សនោះឡើយ» ព្រះតម្រាស់នេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកការលះបង់បដិឃៈដាច់ស្រឡះដោយអនាគាមិមគ្គ ក្រោយពីបានញ៉ាំងទោមនស្សដែលច្រឡំដោយនេក្ខម្មៈឲ្យកើតឡើង ហើយសង្កត់សង្កិនទោមនស្សនោះ រួចហើយធ្វើសេចក្តីព្យាយាម។ ព្រោះថា ការលះបង់បដិឃៈដោយបដិឃៈផ្ទាល់ ឬការលះបង់ទោមនស្សដោយទោមនស្សផ្ទាល់ មិនមែនមាននោះឡើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអភិធម្មនេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រោះតែទុក្ខវេទនាទាំងអស់ជាទីតាំងដែលបដិឃៈគប្បីកើតឡើងបាន ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «ទុក្ខវេទនាទាំងអស់ជាទីដេកត្រាំនៃបដិឃានុស័យ»។ ទេសនានេះ (ក្នុងយមកៈ) ជាការសម្តែងដោយវគ្គត្រង់ (និប្បរិយាយទេសនា) ចំណែកឯទេសនាក្នុងសូត្រនោះ ជាការសម្តែងដោយវគ្គវៀច (បរិយាយទេសនា)។ ព្រោះហេតុនោះហើយ ទើបព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកការកម្ចាត់បង់ដាច់ស្រឡះដោយអនាគាមិមគ្គ នូវកាមរាគានុស័យដែលត្រូវបានសង្កត់សង្កិនដោយបឋមជ្ឈាន ឲ្យនៅជាសភាពដែលត្រូវសង្កត់សង្កិនដដែលនោះឯង ហើយត្រាស់ថា «ភិក្ខុស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយ... ចូលកាន់បឋមជ្ឈានសម្រេចសម្រាន្តនៅ តែងលះបង់រាគៈដោយបឋមជ្ឈាននោះ រាគានុស័យមិនដេកត្រាំក្នុងបឋមជ្ឈាននោះឡើយ»។ ដូចគ្នាដែរ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកការកម្ចាត់បង់ដាច់ស្រឡះដោយអរហត្តមគ្គ នូវអវិជ្ជានុស័យដែលត្រូវបានសង្កត់សង្កិនដោយចតុត្ថជ្ឈាន ឲ្យនៅជាសភាពដែលត្រូវសង្កត់សង្កិនដដែលនោះឯង ហើយត្រាស់ថា «ព្រោះលះបង់សុខផង... ចូលកាន់ចតុត្ថជ្ឈានសម្រេចសម្រាន្តនៅ តែងលះបង់អវិជ្ជាដោយចតុត្ថជ្ឈាននោះ អវិជ្ជានុស័យមិនដេកត្រាំក្នុងចតុត្ថជ្ឈាននោះឡើយ»។ ព្រោះថា គេមិនអាចនិយាយបានឡើយថា អវិជ្ជានុស័យមិនដេកត្រាំដោយប្រការទាំងពួងក្នុងឧបេក្ខានៃលោកិយចតុត្ថជ្ឈាន ព្រោះមានព្រះតម្រាស់ថា «អវិជ្ជានុស័យតែងដេកត្រាំក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសក្កាយៈទាំងអស់នេះ» ហេតុនោះ ឧបេក្ខានៃចតុត្ថជ្ឈានទើបជាទីតាំងនៃអវិជ្ជានុស័យពិតប្រាកដ ហើយទោមនស្សដែលច្រឡំដោយនេក្ខម្មៈ ក៏មិនមែនជាមិនមែនជាទីតាំងនៃបដិឃានុស័យនោះឡើយ ដូច្នេះ គប្បីជ្រាបការដេកត្រាំនៃអនុស័យនោះ សូម្បីក្នុងធម៌ទាំងពីរនោះដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងយមកៈនេះ មិនពោលដល់ការដេកត្រាំដោយសភាពមិនមែនជាទីតាំងឡើយ មិនមែនដូចជាការសម្តែងក្នុងសូត្រទាំងឡាយ ដែលពោលដោយវិធីដែលជាបដិបក្ខនឹងអនុស័យនោះ និងដោយសភាពជាឧបនិស្ស័យដ៏មានកម្លាំងនៃមគ្គដែលកម្ចាត់បង់នូវអនុស័យនោះឡើយ។

ဧတ္ထ စ အာရမ္မဏေ အနုသယဋ္ဌာနေ သတိ ဘဝရာဂဝဇ္ဇော သဗ္ဗော လောဘော ကာမရာဂါနုသယောတိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. ဒုက္ခာယ ဟိ ဝေဒနာယ ရူပါရူပဓာတူသု စ အနုသယမာနေန ဒိဋ္ဌာနုသယေန သမ္ပယုတ္တောပိ လောဘော လောဘော ဧဝ, န ကာမရာဂါနုသယော. ယဒိ သိယာ, ဒိဋ္ဌာနုသယဿ ဝိယ ဧတဿပိ ဌာနံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ. အထ ပန အဇ္ဈာသယဝသေန တန္နိန္နတာယ အနုသယနဋ္ဌာနံ ဝုတ္တံ. ယထာ ဣဋ္ဌာနံ ရူပါဒီနံ သုခါယ စ ဝေဒနာယ အပ္ပဋိလဒ္ဓံ ဝါ အပ္ပဋိလာဘတော သမနုပဿတော, ပဋိလဒ္ဓပုဗ္ဗံ ဝါ အတီတံ နိရုဒ္ဓံ ဝိဂတံ ပရိဏတံ သမနုပဿတော ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ပဋိဃော ဒုက္ခေ ပဋိဟညနဝသေနေဝ ပဝတ္တတီတိ ဒုက္ခမေဝ တဿ အနုသယနဋ္ဌာနံ ဝုတ္တံ, နာလမ္ဗိတံ, ဧဝံ ဒုက္ခာဒီသု အဘိနိဝေသနဝသေန [Pg.146] ဥပ္ပဇ္ဇမာနေန ဒိဋ္ဌာနုသယေန သမ္ပယုတ္တောပိ လောဘော သုခါဘိသင်္ဂဝသေနေဝ ပဝတ္တတီတိ သာတသန္တသုခဒွယမေဝဿ အနုသယဋ္ဌာနံ ဝုတ္တန္တိ ဘဝရာဂဝဇ္ဇဿ သဗ္ဗလောဘဿ ကာမရာဂါနုသယတာ န ဝိရုဇ္ဈတိ, ဧကသ္မိံယေဝ စ အာရမ္မဏေ ရဇ္ဇန္တိ ဒုဿန္တိ စ. တတ္ထ ရာဂေါ သုခဇ္ဈာသယော ပဋိဃော ဒုက္ခဇ္ဈာသယောတိ တေသံ နာနာနုသယဋ္ဌာနတာ ဟောတိ.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ កាលបើអារម្មណ៍ជាទីតាំងនៃអនុស័យមានសេចក្តីពិត លោភៈទាំងអស់ដែលវៀរចាកភវរាគៈ មិនអាចហៅថាកាមរាគានុស័យបានឡើយ។ ព្រោះថា លោភៈដែលសម្បយុត្តដោយទិដ្ឋិអនុស័យ ដែលដេកត្រាំក្នុងទុក្ខវេទនា និងក្នុងរូបធាតុ អរូបធាតុទាំងឡាយ សូម្បីយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏នៅតែជាលោភៈដដែល មិនមែនជាកាមរាគានុស័យឡើយ។ ប្រសិនបើជាកាមរាគានុស័យមែន ទីតាំងនៃលោភៈដែលសម្បយុត្តដោយទិដ្ឋិអនុស័យនេះ ក៏គប្បីត្រូវពោលទុក ដូចជាទីតាំងនៃទិដ្ឋិអនុស័យដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអង្គត្រាស់ហៅថាទីតាំងនៃអនុស័យ ដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យដែលបង្អោនទៅរកធម៌នោះ។ ដូចជា បដិឃៈដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលដែលមិនបានសម្រេចនូវរូបារម្មណ៍ជាដើមដែលជាទីប្រាស្នា និងសុខវេទនា ឬបុគ្គលដែលពិចារណាឃើញនូវការមិនបានសម្រេចនោះ ឬបុគ្គលដែលពិចារណាឃើញនូវអារម្មណ៍ដែលធ្លាប់បានសម្រេចក្នុងកាលមុន ដែលជាអតីត រលត់ទៅហើយ ប្រាសទៅហើយ ប្រែប្រួលទៅហើយ តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការប៉ះទង្គិចក្នុងទុក្ខវេទនាប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា ទុក្ខវេទនាប៉ុណ្ណោះជាទីតាំងនៃអនុស័យរបស់បដិឃៈនោះ មិនមែនអារម្មណ៍ឡើយ យ៉ាងណាមិញ លោភៈដែលសម្បយុត្តដោយទិដ្ឋិអនុស័យដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃការចូលទៅស្ទាបអង្អែលក្នុងទុក្ខវេទនាជាដើម ក៏តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការជាប់ជំពាក់ក្នុងសុខវេទនាប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា សុខវេទនាពីរយ៉ាងគឺ សាតសុខៈ (សុខៈដែលត្រេកអរ) និងសន្តសុខៈ (សុខៈដែលស្ងប់) ប៉ុណ្ណោះជាទីតាំងនៃអនុស័យរបស់លោភៈនោះ យ៉ាងនោះដែរ ដូច្នេះ សភាពជាកាមរាគានុស័យនៃលោភៈទាំងអស់ដែលវៀរចាកភវរាគៈ ទើបមិនផ្ទុយគ្នាឡើយ ហើយសត្វទាំងឡាយតែងត្រេកអរផង ខឹងសម្បារផង ក្នុងអារម្មណ៍តែមួយនោះឯង។ ក្នុងធម៌ទាំងពីរនោះ រាគៈមានអធ្យាស្រ័យក្នុងសុខៈ បដិឃៈមានអធ្យាស្រ័យក្នុងទុក្ខៈ ហេតុនោះ អនុស័យទាំងពីរនោះ (កាមរាគានុស័យ និងបដិឃានុស័យ) ទើបមានទីតាំងនៃអនុស័យផ្សេងៗគ្នា។

ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘ယတ္ထ ကာမရာဂါနုသယော အနုသေတိ, တတ္ထ ပဋိဃာနုသယော အနုသေတီတိ? နော’’တိ (ယမ. ၂.အနုသယယမက.၁၄) ဝုတ္တန္တိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ဒွီသု ဝေဒနာသု ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ စ ဒေါမနဿုပ္ပတ္တိံ ဝတွာ ‘‘ဒေါမနဿမတ္တမေဝ ပန တံ ဟောတိ, န ပဋိဃာနုသယော’’တိ (ယမ. အဋ္ဌ. အနုသယယမက ၂) ဝုတ္တတ္တာ ယထာ တတ္ထ ပဋိဃော ပဋိဃာနုသယော န ဟောတိ, ဧဝံ ဒုက္ခာဒီသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနေန ဒိဋ္ဌာနုသယေန သဟဇာတော လောဘော ကာမရာဂါနုသယော န ဟောတိစ္စေဝ ဝိညာယတီတိ. ယံ ပနေတံ ဝုတ္တံ ‘‘ဒေါမနဿမတ္တမေဝ ပန တံ ဟောတိ, န ပဋိဃာနုသယော’’တိ, ဧတ္ထ န ပဋိဃာနုသယောတိ နတ္ထိ ပဋိဃာနုသယောတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. န ဟိ ဒေါမနဿဿ ပဋိဃာနုသယဘာဝါသင်္ကာ အတ္ထီတိ.

ព្រោះហេតុនោះហើយ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «កាមរាគានុស័យដេកត្រាំក្នុងទីណា បដិឃានុស័យដេកត្រាំក្នុងទីនោះដែរឬ? មិនមែនទេ»។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា កាលដែលពោលដល់ការកើតឡើងនៃទោមនស្សក្នុងវេទនាពីរយ៉ាង (សុខវេទនា និងឧបេក្ខាវេទនា) និងក្នុងឥដ្ឋារម្មណ៍ហើយ ក៏ពោលថា «ប៉ុន្តែ ទោមនស្សនោះ គ្រាន់តែជាទោមនស្សប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាបដិឃានុស័យឡើយ» ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ដូចជាបដិឃៈក្នុងទីនោះ មិនមែនជាបដិឃានុស័យយ៉ាងណា លោភៈដែលកើតរួមគ្នាជាមួយទិដ្ឋិអនុស័យដែលកើតឡើងក្នុងទុក្ខវេទនាជាដើម ក៏មិនមែនជាកាមរាគានុស័យយ៉ាងនោះដែរ។ ចំណែកឯពាក្យដែលពោលថា «ប៉ុន្តែ ទោមនស្សនោះ គ្រាន់តែជាទោមនស្សប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាបដិឃានុស័យឡើយ» ក្នុងពាក្យនោះ ត្រង់ពាក្យថា «មិនមែនជាបដិឃានុស័យ» គប្បីយល់ថា «មិនមានបដិឃានុស័យ»។ ព្រោះថា សេចក្តីសង្ស័យក្នុងសភាពជាបដិឃានុស័យនៃទោមនស្ស មិនមែនជាមានឡើយ។

ဒေသနာ သံကိဏ္ဏာ ဝိယ ဘဝေယျာတိ ဘဝရာဂဿပိ ကာမဓာတုယာ ဒွီသု ဝေဒနာသု အာရမ္မဏကရဏဝသေနေဝ ဥပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ဝိယ ဘဝေယျ, တသ္မာ အာရမ္မဏဝိသေသေန ဝိသေသဒဿနတ္ထံ ဧဝံ ဒေသနာ ကတာ သဟဇာတဝေဒနာဝိသေသာဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော.

ពាក្យថា «ទេសនានឹងច្រឡំគ្នាទៅ» មានន័យថា ការកើតឡើងនៃភវរាគៈក្នុងកាមធាតុ និងក្នុងវេទនាពីរយ៉ាង ដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ ក៏នឹងប្រហាក់ប្រហែលជាព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកដែរ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នាដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ដ៏វិសេស ទើបព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះ ព្រោះគ្មានសេចក្តីប្លែកគ្នានៃវេទនាដែលកើតរួមគ្នាឡើយ នេះជាអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។

ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នានៃឧប្បត្តិដ្ឋានវារៈ ចប់ហើយ។

မဟာဝါရော

មហាវារៈ

၁. အနုသယဝါရဝဏ္ဏနာ

១. ការពណ៌នានៃអនុសយវារៈ

၃. အနုသေတိ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ပစ္စုပ္ပန္နဝေါဟာရာ ပဝတ္တာဝိရာမဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. မဂ္ဂေနေဝ ဟိ အနုသယာနံ ဝိရာမော ဝိစ္ဆေဒေါ ဟောတိ, န တတော ပုဗ္ဗေတိ.

៣. ពាក្យថា «ដេកត្រាំ» និង «កើតឡើង» គប្បីជ្រាបថា ជាវោហារក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល ដោយអំណាចនៃវដ្តមានកាលដែលប្រព្រឹត្តទៅមិនទាន់វៀរចាក (គឺដរាបណាដែលមិនទាន់លះបង់ដោយមគ្គ)។ ព្រោះថា ការវៀរចាក ឬការដាច់ស្រឡះនៃអនុស័យទាំងឡាយ តែងមានដោយមគ្គប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានក្នុងកាលមុនអំពីមគ្គនោះឡើយ។

၂၀. နာပိ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, န ဧကံ ဓမ္မံ အာရမ္မဏံ ကရောန္တီတိ ဧတ္ထ ပုရိမေန ဧကသ္မိံ စိတ္တုပ္ပာဒေ ဥပ္ပတ္တိ နိဝါရိတာ, ပစ္ဆိမေန ဧကသ္မိံ အာရမ္မဏေတိ အယံ ဝိသေသော. ပုဂ္ဂလောကာသဝါရဿ ပဋိလောမေ တေသံ တေသံ ပုဂ္ဂလာနံ [Pg.147] တဿ တဿ အနုသယဿ အနနုသယနဋ္ဌာနံ ပကတိယာ ပဟာနေန စ ဝေဒိတဗ္ဗံ, ‘‘တိဏ္ဏံ ပုဂ္ဂလာနံ ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ တေသံ တတ္ထ ကာမရာဂါနုသယော နာနုသေတိ, နော စ တေသံ တတ္ထ ပဋိဃာနုသယော နာနုသေတိ, တေသညေဝ ပုဂ္ဂလာနံ ရူပဓာတုယာ အရူပဓာတုယာ အပရိယာပန္နေ တေသံ တတ္ထ ကာမရာဂါနုသယော စ နာနုသေတိ, ပဋိဃာနုသယော စ နာနုသေတီ’’တိ ပကတိယာ ဒုက္ခာဒီနံ ကာမရာဂါဒီနံ အနနုသယဋ္ဌာနတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ‘‘ဒွိန္နံ ပုဂ္ဂလာနံ သဗ္ဗတ္ထ ကာမရာဂါနုသယော စ နာနုသေတိ, ပဋိဃာနုသယော စ နာနုသေတီ’’တိ (ယမ. ၂.အနုသယယမက.၅၆) အနုသယပ္ပဟာနေန. ဧတ္ထ ပုရိမနယေန ဩကာသံ အဝေက္ခိတွာ ပုဂ္ဂလဿ ဝိဇ္ဇမာနာနံ အနုသယာနံ အနနုသယနံ ဝုတ္တံ, ပစ္ဆိမနယေန ပုဂ္ဂလံ အဝေက္ခိတွာ ဩကာသဿ ကာမဓာတုအာဒိကဿ အနောကာသတာတိ.

២០. ក្នុងពាក្យថា «មិនមែនកើតឡើងក្នុងទីកន្លែងតែមួយឡើយ មិនមែនធ្វើធម៌តែមួយឲ្យជាអារម្មណ៍ឡើយ» ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីប្លែកគ្នាថា ដោយប្រយោគខាងដើម ព្រះអង្គទ្រង់ហាមឃាត់ការកើតឡើងក្នុងចិត្តុប្បាទតែមួយ ដោយប្រយោគខាងចុង ព្រះអង្គទ្រង់ហាមឃាត់ការកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ។ ក្នុងបដិលោមនៃបុគ្គលោតាសវារៈ ទីតាំងដែលមិនមែនជាទីដេកត្រាំនៃអនុស័យនោះៗ របស់បុគ្គលនោះៗ គប្បីជ្រាបដោយសភាពធម្មជាតិ និងដោយការលះបង់។ ព្រះតម្រាស់ថា «ក្នុងទុក្ខវេទនា កាមរាគានុស័យមិនដេកត្រាំចំពោះបុគ្គល ៣ ពួកនោះក្នុងទុក្ខវេទនានោះឡើយ តែបដិឃានុស័យមិនមែនជាមិនដេកត្រាំចំពោះបុគ្គលទាំងនោះក្នុងទុក្ខវេទនានោះឡើយ ក្នុងរូបធាតុ អរូបធាតុ និងអបរិយាបន្នធម៌ កាមរាគានុស័យផង បដិឃានុស័យផង មិនដេកត្រាំចំពោះបុគ្គលទាំងនោះក្នុងធម៌ទាំងនោះឡើយ» ព្រះតម្រាស់នេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកសភាពមិនមែនជាទីដេកត្រាំនៃកាមរាគានុស័យជាដើម ក្នុងទុក្ខវេទនាជាដើម ដោយសភាពធម្មជាតិ។ ចំណែកឯព្រះតម្រាស់ថា «កាមរាគានុស័យផង បដិឃានុស័យផង មិនដេកត្រាំក្នុងទីទាំងពួង ចំពោះបុគ្គល ២ ពួកឡើយ» ព្រះតម្រាស់នេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកការលះបង់អនុស័យដាច់ស្រឡះ។ ក្នុងទីនេះ ដោយវិធីខាងដើម ព្រះអង្គទ្រង់សំឡឹងមើលឱកាស (ទីតាំង) ហើយត្រាស់សំដៅយកការមិនដេកត្រាំនៃអនុស័យទាំងឡាយដែលនៅមានដល់បុគ្គល ចំណែកឯវិធីខាងចុង ព្រះអង្គទ្រង់សំឡឹងមើលបុគ្គល ហើយត្រាស់សំដៅយកសភាពមិនមែនជាឱកាសនៃកាមធាតុជាដើម។

အနုသယဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នានៃអនុសយវារៈ ចប់ហើយ។

၂. သာနုသယဝါရဝဏ္ဏနာ

២. ការពណ៌នានៃសានុសយវារៈ

၆၆-၁၃၁. သာနုသယပဇဟနပရိညာဝါရေသု ‘‘သာနုသယော, ပဇဟတိ, ပရိဇာနာတီ’’တိ ပုဂ္ဂလော ဝုတ္တော. ပုဂ္ဂလဿ စ ဣမသ္မိံ ဘဝေ သာနုသယောတိ ဧဝံ ဘဝဝိသေသေန ဝါ, ဣမသ္မိံ ကာမရာဂါနုသယေန သာနုသယော ဣမသ္မိံ ဣတရေသု ကေနစီတိ ဧဝံ ဘဝါနုသယဝိသေသေန ဝါ သာနုသယတာနိရနုသယတာဒိကာ နတ္ထိ. တထာ ဒွီသု ဝေဒနာသု ကာမရာဂါနုသယေန သာနုသယော, ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ နိရနုသယောတိ ဣဒမ္ပိ နတ္ထိ. န ဟိ ပုဂ္ဂလဿ ဝေဒနာ ဩကာသော, အထ ခေါ အနုသယာနန္တိ. အနုသယဿ ပန တဿ တဿ သော သော အနုသယနောကာသော ပုဂ္ဂလဿ တေန တေန အနုသယေန သာနုသယတာယ, တဿ တဿ ပဇဟနပရိဇာနနာနဉ္စ နိမိတ္တံ ဟောတိ, အနနုသယနောကာသော စ နိရနုသယတာဒီနံ, တသ္မာ ဩကာသဝါရေသု ဘုမ္မနိဒ္ဒေသံ အကတွာ ‘‘ယတော တတော’’တိ နိမိတ္တတ္ထေ နိဿက္ကဝစနံ ကတံ, ပဇဟနပရိညာဝါရေသု အပါဒါနတ္ထေ ဧဝ ဝါ. တတော တတော ဟိ ဩကာသတော အပဂမကရဏံ ဝိနာသနံ ပဇဟနံ ပရိဇာနနဉ္စာတိ.

៦៦-១៣១. ក្នុងសានុសយវារៈ បជហនវារៈ និងបរិញ្ញាវារៈទាំងឡាយ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកបុគ្គល ដោយបទថា «សានុសយោ (មានអនុស័យ)» «បជហតិ (លះបង់)» «បរិជានាតិ (ដឹងច្បាស់)»។ ម្យ៉ាងទៀត សភាពជាសានុស័យ និងសភាពជានិរនុស័យជាដើម របស់បុគ្គល ដោយការប្លែកនៃភព ដូចជា «បុគ្គលមានអនុស័យក្នុងភពនេះ» ឬដោយការប្លែកនៃអនុស័យក្នុងភព ដូចជា «បុគ្គលមានអនុស័យដោយកាមរាគានុស័យក្នុងភពនេះ មានអនុស័យដោយអនុស័យណាមួយក្នុងបណ្តាអនុស័យក្រៅពីនេះក្នុងភពនេះ» ដូច្នេះ មិនមែនមានឡើយ។ ដូចគ្នាដែរ សូម្បីសភាពបែបនេះ គឺ «បុគ្គលមានអនុស័យដោយកាមរាគានុស័យក្នុងវេទនាពីរយ៉ាង ជានិរនុស័យក្នុងទុក្ខវេទនា» ដូច្នេះ ក៏មិនមែនមានដែរ។ ព្រោះថា វេទនាមិនមែនជាឱកាស (ទីតាំង) របស់បុគ្គលឡើយ តែជាឱកាសរបស់អនុស័យទាំងឡាយវិញ។ ប៉ុន្តែ ឱកាសជាទីដេកត្រាំនោះៗ នៃអនុស័យនោះៗ តែងជាហេតុនៃសភាពជាសានុស័យដោយអនុស័យនោះៗ របស់បុគ្គល និងជាហេតុនៃការលះបង់ ការដឹងច្បាស់នូវអនុស័យនោះៗ ឯឱកាសដែលមិនមែនជាទីដេកត្រាំ ក៏ជាហេតុនៃសភាពជានិរនុស័យជាដើម ហេតុនោះ ក្នុងឱកាសវារៈទាំងឡាយ ព្រះអង្គមិនទ្រង់ធ្វើភុម្មនិទ្ទេស (ការសម្តែងដោយសត្តមីវិភត្តិ) ឡើយ តែទ្រង់ធ្វើនិសក្កវចនៈ (បញ្ចមីវិភត្តិ) ក្នុងអត្ថថាជាហេតុថា «យតោ តតោ (អំពីទីណា អំពីទីនោះ)» ឬក្នុងបជហនវារៈ និងបរិញ្ញាវារៈទាំងឡាយ ទ្រង់ធ្វើក្នុងអត្ថជាអបាទានពិតប្រាកដ។ ព្រោះថា ការធ្វើឲ្យប្រាសចេញ ឬការធ្វើឲ្យវិនាសទៅ អំពីឱកាសនោះៗ ឈ្មោះថា ការលះបង់ និងការដឹងច្បាស់។

တတ္ထ ယတောတိ ယတော အနုသယဋ္ဌာနတော အနုလောမေ, ပဋိလောမေ အနနုသယဋ္ဌာနတောတိ အတ္ထော. အနုသယာနာနုသယဿေဝ ဟိ နိမိတ္တာပါဒါနဘာဝဒဿနတ္ထံ [Pg.148] ‘‘ရူပဓာတုယာ အရူပဓာတုယာ တတော မာနာနုသယေန သာနုသယောတိ (ယမ.၂.အနုသယယမက.၇၇), ပဇဟတီ’’တိ (ယမ. ၂.အနုသယယမက.၁၄၃) စ ‘‘ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ တတော ကာမရာဂါနုသယေန နိရနုသယောတိ (ယမ. ၂.အနုသယယမက.၁၁၀), န ပဇဟတီ’’တိ (ယမ. ၂.အနုသယယမက.၁၇၄-၁၇၆) စ ဧဝမာဒီသု ရူပဓာတုအာဒယော ဧဝ ဘုမ္မနိဒ္ဒေသေနေဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌာတိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန စတုတ္ထပဉှဝိဿဇ္ဇနေန သရူပတော အနုသယနဋ္ဌာနဿ ဒဿိတတ္တာ တဒတ္ထေ အာဒိပဉှေပိ ‘‘ယတော’’တိ အနုသယနဋ္ဌာနံ ဝုတ္တန္တိ ဣမမတ္ထံ ဝိဘာဝေတွာ ပုန ‘‘ယတော’’တိ ဧတဿ ဝစနတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ဥပ္ပန္နေန ကာမရာဂါနုသယေန သာနုသယော’’တိ ဝုတ္တံ, တံ ပမာဒလိခိတံ ဝိယ ဒိဿတိ. န ဟိ ဥပ္ပန္နေနေဝ အနုသယေန သာနုသယော, ဥပ္ပတ္တိရဟဋ္ဌာနတဉ္စ သန္ဓာယေဝ နိဿက္ကဝစနံ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. န ဟိ အပရိယာပန္နာနံ အနုသယုပ္ပတ္တိရဟဋ္ဌာနတာတိ တံ တထေဝ ဒိဿတိ. ဧဝံ ပနေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – ယတော ဥပ္ပန္နေနာတိ ယတော ဥပ္ပန္နေန ဘဝိတဗ္ဗံ, တေနာတိ ဥပ္ပတ္တိရဟဋ္ဌာနေ နိဿက္ကဝစနံ ကတန္တိ. တထာ သဗ္ဗဓမ္မေသု ဥပ္ပဇ္ဇနကေနာတိ. ဥပ္ပတ္တိပဋိသေဓေ အကတေ အနုပ္ပတ္တိယာ အနိစ္ဆိတတ္တာ သဗ္ဗဓမ္မေသု ဥပ္ပဇ္ဇနကဘာဝံ အာပန္နေန အနုပ္ပဇ္ဇနဘာဝံ အပနေတိ နာမ. သဗ္ဗတ္ထာတိ ဧတဿ ပန သဗ္ဗဋ္ဌာနတောတိ အယမတ္ထော န န သမ္ဘဝတိ. တ္ထ-ကာရဉှိ ဘုမ္မတော အညတ္ထာပိ သဒ္ဒဝိဒူ ဣစ္ဆန္တီတိ.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ត្រង់បទថា «យតោ» ក្នុងអនុលោម មានន័យថា «អំពីទីតាំងនៃអនុស័យណា» ក្នុងបដិលោម មានន័យថា «អំពីទីតាំងដែលមិនមែនជាទីដេកត្រាំនៃអនុស័យណា»។ ព្រោះថា ដើម្បីបង្ហាញសភាពជាហេតុ និងសភាពជាអបាទាន នៃទីតាំងដែលជាទីដេកត្រាំ និងមិនមែនជាទីដេកត្រាំនៃអនុស័យប៉ុណ្ណោះ ក្នុងបាលីទាំងឡាយមានជាដើមថា «រូបធាតុ អរូបធាតុ អំពីទីនោះ បុគ្គលឈ្មោះថាមានអនុស័យដោយមានានុស័យ លះបង់» និង «ទុក្ខវេទនា អំពីទីនោះ បុគ្គលឈ្មោះថាជានិរនុស័យដោយកាមរាគានុស័យ មិនលះបង់» ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងរូបធាតុជាដើម ដោយភុម្មនិទ្ទេស (សត្តមីវិភត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា ព្រោះតែព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានបង្ហាញទីតាំងនៃអនុស័យដោយសរុប ដោយការដោះស្រាយប្រស្នាទីបួន ទើបញ៉ាំងសេចក្តីនេះឲ្យច្បាស់លាស់ថា សូម្បីក្នុងប្រស្នាខាងដើមដែលទាក់ទងនឹងអត្ថនោះ បទថា «យតោ» ព្រះអង្គក៏ត្រាស់សំដៅយកទីតាំងនៃអនុស័យដែរ ហើយដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនៃបទថា «យតោ» នេះម្តងទៀត ទើបពោលថា «បុគ្គលឈ្មោះថាមានអនុស័យ ដោយកាមរាគានុស័យដែលកើតឡើងហើយ» ពាក្យនោះ ហាក់ដូចជាពាក្យដែលសរសេរដោយការភ្លេចភ្លាំង។ ព្រោះថា បុគ្គលមិនមែនឈ្មោះថាមានអនុស័យ ដោយសារតែអនុស័យដែលកើតឡើងហើយនោះឡើយ ហើយគេក៏មិនអាចនិយាយបានដែរថា ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកសភាពជាទីតាំងដែលគួរឲ្យអនុស័យកើតឡើង ទើបត្រាស់បញ្ចមីវិភត្តិ (យតោ) នោះ ពាក្យនោះ ក៏ឃើញថាជាពាក្យដែលសរសេរដោយការភ្លេចភ្លាំងយ៉ាងនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ គប្បីយល់សេចក្តីយ៉ាងនេះថា – ត្រង់ពាក្យថា «យតោ ឧប្បន្នេន» មានន័យថា «អនុស័យណាដែលគួរតែកើតឡើង អំពីទីតាំងណា ដោយអនុស័យនោះ» ដូច្នេះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់បញ្ចមីវិភត្តិក្នុងទីតាំងដែលគួរឲ្យអនុស័យកើតឡើង។ ដូចគ្នាដែរ ត្រង់ពាក្យថា «សព្វធម្មេសុ ឧប្បជ្ជនកេន» (ដោយអនុស័យដែលកើតឡើងក្នុងធម៌ទាំងពួង)។ កាលបើការហាមឃាត់ការកើតឡើងមិនទាន់បានធ្វើ សភាពមិនកើតឡើងក៏មិនទាន់សម្រេច ហេតុនោះ ដោយអនុស័យដែលដល់នូវសភាពដែលអាចកើតឡើងក្នុងធម៌ទាំងពួង ឈ្មោះថា តែងកម្ចាត់បង់នូវសភាពមិនកើតឡើង។ ចំណែកឯបទថា «សព្វត្ថ» នេះ គប្បីយល់ថា «អំពីទីតាំងទាំងពួង» សេចក្តីនេះ មិនមែនជាមិនសមហេតុផលឡើយ។ ព្រោះថា អ្នកប្រាជ្ញខាងសព្ទសាស្ត្រ តែងប្រាថ្នាប្រើប្រាស់ «ត្ថ-បច្ច័យ» សូម្បីក្នុងអត្ថក្រៅពីសត្តមីវិភត្តិដែរ។

သာနုသယဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នានៃសានុសយវារៈ ចប់ហើយ។

၃. ပဇဟနဝါရဝဏ္ဏနာ

៣. ការពណ៌នានៃបជហនវារៈ

၁၃၂-၁၉၇. ပဇဟနဝါရေ ယေန ကာမရာဂါနုသယာဒယော သာဝသေသာ ပဟီယန္တိ, သော တေ ပဇဟတီတိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကတွာ ဝတ္တဗ္ဗော န ဟောတိ အပဇဟနသဗ္ဘာဝါ, တသ္မာ သန္နိဋ္ဌာနေ နိရဝသေသပ္ပဇဟနကောယေဝ ပဇဟတီတိ ဝုတ္တော, တသ္မာ ‘‘ယော ဝါ ပန မာနာနုသယံ ပဇဟတိ, သော ကာမရာဂါနုသယံ ပဇဟတီတိ? နော’’တိ (ယမ. ၂.အနုသယယမက.၁၃၂) ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန သံသယပဒေန ပဟာနကရဏမတ္တမေဝ ပုစ္ဆတိ, န သန္နိဋ္ဌာနံ ကရောတိ, တသ္မာ ယထာဝိဇ္ဇမာနံ ပဟာနံ သန္ဓာယ ‘‘ယော ကာမရာဂါနုသယံ ပဇဟတိ, သော မာနာနုသယံ ပဇဟတီတိ? တဒေကဋ္ဌံ ပဇဟတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ပဋိလောမေ ပန ‘‘နပ္ပဇဟတီ’’တိ ပဇဟနာဘာဝေါ ဧဝ သန္နိဋ္ဌာနပဒေန သံသယပဒေန စ ဝိနိစ္ဆိတော [Pg.149] ပုစ္ဆိတော စ, တသ္မာ ယေသံ ပဇဟနံ နတ္ထိ နိရဝသေသဝသေန ပဇဟနကာနံ, တေ ဌပေတွာ အဝသေသာ အပ္ပဇဟနသဗ္ဘာဝေနေဝ နပ္ပဇဟန္တီတိ ဝုတ္တာ, န စ ယထာဝိဇ္ဇမာနေန ပဟာနေနေဝ ဝဇ္ဇိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ. ‘‘အနာဂါမိမဂ္ဂသမင်္ဂိဉ္စ အဋ္ဌမကဉ္စ ဌပေတွာ အဝသေသာ ပုဂ္ဂလာ ကာမရာဂါနုသယဉ္စ နပ္ပဇဟန္တိ ဝိစိကိစ္ဆာနုသယဉ္စ နပ္ပဇဟန္တီ’’တိ (ယမ. ၂.အနုသယယမက.၁၆၅) ဧတ္ထ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ပုထုဇ္ဇနော ပဟာနပရိညာယ အဘာဝေန နပ္ပဇဟတိ, သေသာ တေသံ အနုသယာနံ ပဟီနတ္တာ’’တိ (ယမ. အဋ္ဌ. အနုသယယမက ၁၃၂-၁၉၇) ဝုတ္တံ.

១៣២-១៩៧. ក្នុងបហានវារៈ បុគ្គលណា លះបង់នូវកាមរាគានុស័យជាដើម ដោយនៅមានសេសសល់ បុគ្គលនោះ មិនគួរពោលដោយធ្វើការសន្និដ្ឋានថា "បុគ្គលនោះកំពុងលះបង់នូវកាមរាគានុស័យជាដើមនោះ" ឡើយ ព្រោះភាពនៅមានសេសសល់នៃអនុស័យដែលមិនទាន់បានលះបង់ ហេតុនោះ ក្នុងសន្និដ្ឋានបទ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកតែបុគ្គលអ្នកលះបង់មិនមានសេសសល់ប៉ុណ្ណោះថា "កំពុងលះបង់" ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា "មួយយ៉ាងទៀត បុគ្គលណា កំពុងលះបង់នូវមានានុស័យ បុគ្គលនោះ កំពុងលះបង់នូវកាមរាគានុស័យឬ? មិនមែនទេ"។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែក្នុងសង្សយបទ ព្រះអង្គទ្រង់សួរត្រឹមតែការធ្វើនូវការលះបង់ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនធ្វើការសន្និដ្ឋានឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកការលះបង់តាមដែលមានពិតប្រាកដ ទើបត្រាស់ថា "បុគ្គលណា កំពុងលះបង់នូវកាមរាគានុស័យ បុគ្គលនោះ កំពុងលះបង់នូវមានានុស័យឬ? កំពុងលះបង់នូវមានានុស័យដែលឋិតនៅក្នុងទីជាមួយគ្នានោះ"។ ចំណែកក្នុងបដិលោមៈ ដោយបទថា "មិនមែនកំពុងលះបង់" ភាពមិនមាននៃការលះបង់ប៉ុណ្ណោះ ត្រូវបានសម្រេចដោយសន្និដ្ឋានបទផង ត្រូវបានសួរដោយសង្សយបទផង ហេតុនោះ លើកលែងតែបុគ្គលទាំងឡាយណាដែលមានការលះបង់ដោយមិនមានសេសសល់ ចេញហើយ ពួកបុគ្គលដែលនៅសល់ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា "មិនមែនកំពុងលះបង់" ព្រោះតែភាពនៅមានសេសសល់នៃអនុស័យដែលមិនទាន់បានលះបង់នោះឯង និងមិនមែនព្រះអង្គមិនត្រាស់ចំពោះបុគ្គលដែលវៀរចាកការលះបង់តាមដែលមានពិតប្រាកដនោះឡើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ក្នុងបទថា "លើកលែងតែបុគ្គលអ្នកសមគំនិតដោយអនាគាមិមគ្គ និងបុគ្គលទីប្រាំបីចេញ ពួកបុគ្គលដែលនៅសល់ មិនមែនកំពុងលះបង់នូវកាមរាគានុស័យផង មិនមែនកំពុងលះបង់នូវវិចិកិច្ឆានុស័យផង" នេះ មានពាក្យអដ្ឋកថាពោលទុកថា "បុថុជ្ជន មិនមែនកំពុងលះបង់ ព្រោះមិនមានបហានបរិញ្ញា ចំណែកបុគ្គលដែលនៅសល់ មិនមែនកំពុងលះបង់ ព្រោះអនុស័យទាំងនោះត្រូវបានលះបង់រួចហើយ"។

တတ္ထ ကိဉ္စာပိ ကေသဉ္စိ ဝိစိကိစ္ဆာနုသယော ကေသဉ္စိ ဥဘယန္တိ သေသာနံ တေသံ ပဟီနတာ အတ္ထိ, တထာပိ သောတာပန္နာဒီနံ ဝိစိကိစ္ဆာနုသယဿ ပဟီနတာ ဥဘယာပဇဟနဿ ကာရဏံ န ဟောတီတိ တေသံ ပဟီနတ္တာ ‘‘နပ္ပဇဟန္တီ’’တိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ, အထ ပန ကာမရာဂါနုသယဉ္စ နပ္ပဇဟန္တီတိ ဣမံ သန္နိဋ္ဌာနေန တေသံ ပုဂ္ဂလာနံ သင်္ဂဟိတတာဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တန္တိ န တတ္ထ ကာရဏံ ဝတ္တဗ္ဗံ, ပုစ္ဆိတဿ ပန သံသယတ္ထဿ ကာရဏံ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဧဝံ သတိ ‘‘သေသာ တဿ အနုသယဿ ပဟီနတ္တာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ? န ဝတ္တဗ္ဗံ ‘‘ယော ကာမရာဂါနုသယံ နပ္ပဇဟတိ, သော ဒိဋ္ဌာနုသယံ ဝိစိကိစ္ဆာနုသယံ နပ္ပဇဟတီ’’တိ ပဋိက္ခိပိတွာ ပုစ္ဆိတေ သဒိသဝိဿဇ္ဇနကေ ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာနုသယေ သန္ဓာယ ကာရဏဿ ဝတ္တဗ္ဗတ္တာ, တသ္မာ တေသံ အနုသယာနံ ပဟီနတ္တာတိ တေသံ ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာနုသယာနံ ပဟီနတ္တာ တေ သံသယတ္ထသင်္ဂဟိတေ အနုသယေ နပ္ပဇဟန္တီတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ក្នុងអដ្ឋកថានោះ ទោះបីជាវិចិកិច្ឆានុស័យរបស់បុគ្គលខ្លះ ត្រូវបានលះបង់ហើយក្តី អនុស័យទាំងពីររបស់បុគ្គលខ្លះ ត្រូវបានលះបង់ហើយក្តី នៃបុគ្គលដែលនៅសល់ទាំងនោះ មានភាពជាអនុស័យដែលលះបង់ហើយក៏ដោយ, ក៏ប៉ុន្តែ ភាពជាវិចិកិច្ឆានុស័យដែលលះបង់ហើយរបស់ព្រះសោតាបន្នជាដើម មិនមែនជាហេតុនៃការមិនលះបង់នូវអនុស័យទាំងពីរនោះឡើយ ហេតុនោះ មិនអាចពោលបានថា "មិនមែនកំពុងលះបង់ ព្រោះអនុស័យទាំងនោះត្រូវបានលះបង់ហើយ" ឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា "មិនមែនកំពុងលះបង់នូវកាមរាគានុស័យផង" នេះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយសន្និដ្ឋានបទ ដើម្បីបង្ហាញពីភាពដែលបុគ្គលទាំងឡាយនោះ ត្រូវបានសង្គ្រោះចូល ហេតុនោះ ក្នុងសន្និដ្ឋានបទនោះ មិនត្រូវពោលហេតុឡើយ, ចំណែកហេតុនៃសេចក្តីសង្ស័យដែលសួរនោះ ទើបត្រូវពោល។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ តើគួរពោលថា "បុគ្គលដែលនៅសល់ មិនមែនកំពុងលះបង់ ព្រោះអនុស័យនោះត្រូវបានលះបង់ហើយ" ឬ? មិនគួរពោលឡើយ ព្រោះត្រូវពោលហេតុដោយសំដៅយកទិដ្ឋិអនុស័យ និងវិចិកិច្ឆានុស័យ ដែលមានវិសជ្ជនាដូចគ្នា ដែលសួរដោយបដិសេធថា "បុគ្គលណា មិនមែនកំពុងលះបង់នូវកាមរាគានុស័យ បុគ្គលនោះ មិនមែនកំពុងលះបង់នូវទិដ្ឋិអនុស័យ... វិចិកិច្ឆានុស័យឬ?" ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីថា ព្រោះតែអនុស័យទាំងនោះត្រូវបានលះបង់ហើយ គឺព្រោះតែទិដ្ឋិអនុស័យ និងវិចិកិច្ឆានុស័យទាំងនោះត្រូវបានលះបង់ហើយ ពួកបុគ្គលទាំងនោះ ទើបមិនមែនកំពុងលះបង់នូវអនុស័យទាំងឡាយដែលសង្គ្រោះចូលក្នុងសង្សយត្ថនោះឡើយ។

ပဇဟနဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នានៃបហានវារៈ ចប់ហើយ។

၅. ပဟီနဝါရဝဏ္ဏနာ

៥. ការពណ៌នានៃបហីនវារៈ

၂၆၄-၂၇၄. ပဟီနဝါရေ ဖလဋ္ဌဝသေနေဝ ဒေသနာ အာရဒ္ဓါတိ အနုလောမံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ပဋိလောမေ ဟိ ပုထုဇ္ဇနဝသေနပိ ဒေသနာ ဂဟိတာတိ. ‘‘ဖလဋ္ဌဝသေနေဝါ’’တိ စ သာဓာရဏဝစနေန မဂ္ဂသမင်္ဂီနံ အဂ္ဂဟိတတံ ဒီပေတိ. အနုသယစ္စန္တပဋိပက္ခေကစိတ္တက္ခဏိကာနဉှိ မဂ္ဂသမင်္ဂီနံ န ကောစိ အနုသယော ဥပ္ပတ္တိရဟော, နာပိ အနုပ္ပတ္တိရဟတံ အာပါဒိတော, တသ္မာ တေ န အနုသယသာနုသယပဟီနဥပ္ပဇ္ဇနဝါရေသု ဂဟိတာတိ.

២៦៤-២៧៤. ក្នុងបហីនវារៈ ពាក្យថា "ព្រះទេសនាត្រូវបានប្រារព្ធឡើងដោយអំណាចនៃផលដ្ឋបុគ្គលប៉ុណ្ណោះ" នេះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកអនុលោម។ ព្រោះថា ក្នុងបដិលោម ព្រះទេសនាត្រូវបានកាន់យកដោយអំណាចនៃបុថុជ្ជនផងដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយពាក្យសាមញ្ញថា "ដោយអំណាចនៃផលដ្ឋបុគ្គលប៉ុណ្ណោះ" នេះ បង្ហាញពីភាពដែលមិនបានកាន់យកនូវមគ្គសមង្គីបុគ្គលទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ចំពោះមគ្គសមង្គីបុគ្គលទាំងឡាយ ដែលមានចិត្តមួយខណៈជាបដិបក្ខដាច់ខាតចំពោះអនុស័យ មិនមានអនុស័យណាមួយគួរដល់ការកើតឡើងឡើយ និងមិនមែនជាការធ្វើឲ្យដល់នូវភាពមិនគួរកើតឡើងនោះឡើយ ហេតុនោះ ពួកមគ្គដ្ឋបុគ្គលទាំងនោះ មិនត្រូវបានកាន់យកក្នុងអនុសយវារៈ សានុសយវារៈ បហីនវារៈ និងឧប្បជ្ជនវារៈឡើយ។

၂၇၅-၂၉၆. ဩကာသဝါရေ [Pg.150] သော သော အနုသယော အတ္တနော အတ္တနော ဩကာသေ ဧဝ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတံ အာပါဒိတော ပဟီနော, အနာပါဒိတော စ အပ္ပဟီနောတိ ပဟီနာပ္ပဟီနဝစနာနိ တဒေါကာသမေဝ ဒီပေန္တိ, တသ္မာ အနောကာသေ တဒုဘယာဝတ္တဗ္ဗတာ ဝုတ္တာတိ. သာဓာရဏဋ္ဌာနေ တေန သဒ္ဓိံ ပဟီနော နာမ ဟောတီတိ တေန သဒ္ဓိံ သမာနောကာသေ ပဟီနော နာမာတိ အတ္ထော, န သမာနကာလေ ပဟီနောတိ.

២៧៥-២៩៦. ក្នុងឱកាសវារៈ អនុស័យនោះៗ ឈ្មោះថា លះបង់ហើយ ព្រោះដល់នូវភាពមានសភាវៈមិនកើតឡើងទៀត ក្នុងឱកាសរបស់ខ្លួនៗប៉ុណ្ណោះ និងឈ្មោះថា មិនទាន់លះបង់ ព្រោះមិនទាន់ដល់នូវភាពមិនកើតឡើងនោះ ហេតុនោះ ពាក្យថា "លះបង់ហើយ" និង "មិនទាន់លះបង់" ទាំងនេះ បង្ហាញចំពោះតែឱកាសនៃអនុស័យនោះប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ក្នុងទីដែលមិនមែនជាឱកាស ព្រះអង្គទើបត្រាស់ទុកនូវភាពដែលមិនគួរពោលទាំងពីរយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា "ក្នុងសាធារណដ្ឋាន ឈ្មោះថា លះបង់ហើយជាមួយគ្នានឹងអនុស័យនោះ" មានសេចក្តីថា ឈ្មោះថា លះបង់ហើយក្នុងឱកាសស្មើគ្នាជាមួយគ្នានឹងអនុស័យនោះ មិនមែនឈ្មោះថា លះបង់ហើយក្នុងកាលស្មើគ្នានោះឡើយ។

ပဟီနဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នានៃបហីនវារៈ ចប់ហើយ។

၇. ဓာတုဝါရဝဏ္ဏနာ

៧. ការពណ៌នានៃធាតុវារៈ

၃၃၂-၃၄၀. ဓာတုဝါရေ သန္တာနံ အနုဂတာ ဟုတွာ သယန္တီတိ ယသ္မိံ သန္တာနေ အပ္ပဟီနာ, တံသန္တာနေ အပ္ပဟီနဘာဝေန အနုဂန္တွာ ဥပ္ပတ္တိအရဟဘာဝေန သယန္တီတိ အတ္ထော. ဥပ္ပတ္တိရဟတာ ဧဝ ဟိ အနုရူပံ ကာရဏံ လဘိတွာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဣဓာပိ ယုတ္တာတိ. ဧတ္ထ စ န ကာမဓာတုအာဒီနိ ဆ ပဋိနိသေဓဝစနာနိ ဓာတုဝိသေသနိဒ္ဓါရဏာနိ န ဟောန္တီတိ ‘‘န ကာမဓာတုယာ စုတဿ န ကာမဓာတုံ ဥပပဇ္ဇန္တဿာ’’တိအာဒိမှိ ဝုစ္စမာနေ ဣမံ နာမ ဥပပဇ္ဇန္တဿာတိ န ဝိညာယေယျ, တသ္မာ တံမူလိကာသု ယောဇနာသု ‘‘န ကာမဓာတုယာ စုတဿ ကာမဓာတုံ ရူပဓာတုံ အရူပဓာတုံ ဥပပဇ္ဇန္တဿာ’’တိ ပဌမံ ယောဇေတွာ ပုန အနုက္ကမေန ‘‘န ကာမဓာတုံ ဥပပဇ္ဇန္တဿာ’’တိအာဒိကာ ယောဇနာ ကတာ. ဧဝဉှိ န ကာမဓာတုအာဒိပဒေဟိ ယထာဝုတ္တဓာတုယောယေဝ ဂဟိတာ, န ကဉ္စီတိ ဝိညာယတိ. ယထာ အနုသယဝါရေ ‘‘အနုသေန္တီတိ ပဒဿ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထော ဂဟိတော’’တိ ဝုတ္တံ, တတ္ထာပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနမေဝ သန္ဓာယ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဂဟေတုံ န သက္ကာ ‘‘ယဿ ကာမရာဂါနုသယော အနုသေတိ, တဿ ပဋိဃာနုသယော အနုသေတီတိ? အာမန္တာ’’တိအာဒိဝစနတော. အထာပိ အပ္ပဟီနတံ သန္ဓာယ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထော တတ္ထ ဂဟိတော, ဣဓာပိ သော န န ယုဇ္ဇတီတိ. ဘင်္ဂါတိ ဘဉ္ဇိတဗ္ဗာ, ဒွိဓာ ကာတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. နနု န ကောစိ အနုသယော ယတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇန္တဿ အနုသေတိ နာနုသေတိ စာတိ ဒွိဓာ ကာတဗ္ဗာ, တတ္ထေဝ ကသ္မာ ‘‘ကတိ အနုသယာ ဘင်္ဂါ? အနုသယာ ဘင်္ဂါ နတ္ထီ’’တိ ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနာနိ ကတာနိ. န ဟိ ပကာရန္တရာဘာဝေ သံသယော ယုတ္တောတိ[Pg.151]? န န ယုတ္တော, ‘‘အနုသယာ ဘင်္ဂါ နတ္ထီ’’တိ အဝုတ္တေ ဘင်္ဂါဘာဝဿ အဝိညာတတ္တာတိ.

៣៣២-៣៤០. ក្នុងធាតុវារៈ ពាក្យថា "ដេកត្រាំដោយការតាមទៅក្នុងសន្តាន" មានសេចក្តីថា អនុស័យទាំងឡាយដែលមិនទាន់លះបង់ក្នុងសន្តានណា ក៏ដេកត្រាំក្នុងសន្តាននោះ ដោយការតាមទៅដោយភាពមិនទាន់លះបង់ និងដោយភាពគួរដល់ការកើតឡើង។ ព្រោះថា ភាពគួរដល់ការកើតឡើងនោះឯង កាលបើបានហេតុដ៏សមគួរហើយ តែងកើតឡើង សេចក្តីនេះ សូម្បីក្នុងទីនេះក៏សមគួរដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងធាតុវារៈនេះ ពាក្យបដិសេធទាំង ៦ មានពាក្យថា "មិនមែនកាមធាតុ" ជាដើម មិនមែនជាគ្រឿងកំណត់នូវធាតុពិសេសនោះឡើយ កាលបើពោលក្នុងខាងដើមថា "ចំពោះបុគ្គលដែលច្យុតចាកមិនមែនកាមធាតុ មិនមែនទៅកើតក្នុងកាមធាតុ" ដូច្នេះ សេចក្តីថាកើតឡើងក្នុងធាតុឈ្មោះនេះ មិនគប្បីដឹងបានឡើយ ហេតុនោះ ក្នុងការប្រកបបទដែលមានកាមធាតុនោះជាមូល ទើបព្រះអង្គប្រកបបទក្នុងខាងដើមថា "ចំពោះបុគ្គលដែលច្យុតចាកមិនមែនកាមធាតុ ហើយទៅកើតក្នុងកាមធាតុ ក្នុងរូបធាតុ ក្នុងអរូបធាតុ" រួចហើយទើបធ្វើការប្រកបបទជាលំដាប់តទៅទៀតថា "ចំពោះបុគ្គលដែលមិនមែនទៅកើតក្នុងកាមធាតុ" ជាដើម។ កាលបើធ្វើការប្រកបបទយ៉ាងនេះ ទើបដឹងបានថា ព្រះអង្គកាន់យកតែធាតុទាំងឡាយដែលពោលហើយប៉ុណ្ណោះ ដោយបទទាំងឡាយមាន "មិនមែនកាមធាតុ" ជាដើម មិនមែនកាន់យកធាតុណាមួយឡើយ។ ដូចដែលពោលក្នុងអនុសយវារៈថា "បទថា អនុសេតិ ព្រះអង្គកាន់យកសេចក្តីថា ឧប្បជ្ជន្តិ (កើតឡើង)" ក្នុងអនុសយវារៈនោះ សូម្បីការកាន់យកថា "កើតឡើង" ដោយសំដៅយកតែសភាវៈដែលកំពុងកើតឡើងប៉ុណ្ណោះ ក៏មិនអាចធ្វើបានឡើយ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាជាដើមថា "កាមរាគានុស័យរបស់បុគ្គលណា ដេកត្រាំ បដិឃានុស័យរបស់បុគ្គលនោះ ដេកត្រាំឬ? អើ"។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីថា "កើតឡើង" ដោយសំដៅយកភាពមិនទាន់លះបង់ ត្រូវបានកាន់យកក្នុងអនុសយវារៈនោះ សេចក្តីនោះ សូម្បីក្នុងធាតុវារៈនេះ ក៏មិនមែនជាមិនសមគួរនោះឡើយ គឺសមគួរពិតមែន។ បទថា ភង្គា បានដល់ ធម៌ដែលគប្បីចែករំលែក គឺគប្បីធ្វើជាពីរចំណែក។ សួរថា មិនមែនជាមិនមានអនុស័យណាមួយ ដែលដេកត្រាំខ្លះ មិនដេកត្រាំខ្លះ ចំពោះបុគ្គលដែលកើតឡើងក្នុងទីនោះ ដែលត្រូវធ្វើជាពីរចំណែកទេឬ? កាលបើជាយ៉ាងនោះ ហេតុអ្វីក្នុងទីនោះឯង ព្រះអង្គទើបធ្វើការសួរនិងឆ្លើយថា "តើអនុស័យប៉ុន្មានជាភង្គៈ? អនុស័យជាភង្គៈមិនមានឡើយ"? ព្រោះថាកាលបើមិនមានចំណែកផ្សេង សេចក្តីសង្ស័យមិនសមគួរឡើយ មិនមែនឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនជាមិនសមគួរឡើយ គឺសមគួរពិតមែន ព្រោះថាកាលបើមិនពោលថា "អនុស័យជាភង្គៈមិនមានឡើយ" ភាពមិនមាននៃភង្គៈនោះ ក៏មិនអាចដឹងបានឡើយ។

ဓာတုဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នានៃធាតុវារៈ ចប់ហើយ។

အနုသယယမကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នានៃអនុសយយមកៈ ចប់ហើយ។

၈. စိတ္တယမကံ

៨. ចិត្តយមកៈ

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នានៃឧទ្ទេសវារៈ

၁-၆၂. စိတ္တယမကဝဏ္ဏနာယံ အာဒိတောဝ တယော သုဒ္ဓိကမဟာဝါရာ ဟောန္တီတိ ဣမေ တယော မဟာဝါရာ သရာဂါဒိကုသလာဒီဟိ မိဿကာ သုဒ္ဓိကာ စ, တေသု အာဒိတော သုဒ္ဓိကာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. မိဿကေသု စ ဧကေကသ္မိံ သရာဂါဒိမိဿကစိတ္တေ တယော တယော မဟာဝါရာ, တေ တတ္ထ တတ္ထ ပန ဝုတ္တေ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ ‘‘သောဠသ ပုဂ္ဂလဝါရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, န နိရန္တရံ ဝုတ္တေတိ. ‘‘ယဿ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ န နိရုဇ္ဈတိ, တဿ စိတ္တံ နိရုဇ္ဈိဿတိ နုပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိအာဒိနာ ဥပ္ပာဒနိရောဓာနံ ပစ္စုပ္ပန္နာနာဂတကာလာနဉ္စ သံသဂ္ဂဝသေန ဧကေကာယ ပုစ္ဆာယ ပဝတ္တတ္တာ ‘‘ဥပ္ပာဒနိရောဓကာလသမ္ဘေဒဝါရော’’တိ ဝုတ္တော. ဧဝံ သေသာနမ္ပိ ဝါရာနံ တံတံနာမတာ ပါဠိအနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗာ.

១-៦២. ក្នុងចិត្តយមកវណ្ណនា ពាក្យថា "ក្នុងខាងដើម មានមហាវារៈដ៏សុទ្ធ ៣" មានសេចក្តីថា មហាវារៈទាំង ៣ នេះ គឺវារៈដែលលាយឡំដោយធម៌មានសរាគៈ និងកុសលជាដើមផង វារៈដ៏សុទ្ធផង ក្នុងវារៈទាំងនោះ វារៈដ៏សុទ្ធមានក្នុងខាងដើម។ ចំណែកក្នុងមិស្សកវារៈទាំងឡាយ ក្នុងចិត្តដែលលាយឡំដោយសរាគៈជាដើមមួយៗ មានមហាវារៈ ៣ៗ ព្រះអង្គទ្រង់រួមបញ្ចូលបុគ្គលទាំងឡាយដែលត្រាស់ទុកក្នុងទីនោះៗ ហើយទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា "បុគ្គលវារៈ ១៦" មិនមែនត្រាស់ដោយមិនមានចន្លោះឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយបទមានជាដើមថា "ចិត្តរបស់បុគ្គលណា កំពុងកើតឡើង មិនមែនកំពុងរលត់ ចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ នឹងរលត់ មិនមែននឹងកើតឡើងឬ?" ព្រោះតែការប្រព្រឹត្តទៅនៃសំនួរមួយៗ ដោយអំណាចនៃការលាយឡំគ្នានៃការកើតឡើងនិងការរលត់ផង នៃបច្ចុប្បន្នកាលនិងអនាគតកាលផង ហេតុនោះ វារៈនោះទើបឈ្មោះថា "ឧប្បាទនិរោធកាលសម្ភេទវារៈ"។ គប្បីជ្រាបភាពជាឈ្មោះនោះៗ សូម្បីនៃវារៈដែលនៅសល់ទាំងឡាយ តាមលំដាប់នៃព្រះបាលី យ៉ាងនេះឯង។

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នានៃឧទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។

နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នានៃនិទ្ទេសវារៈ

၆၃. တထာရူပဿေဝ ခီဏာသဝဿ စိတ္တံ သန္ဓာယာတိ ဣဒံ ဥပ္ပာဒက္ခဏသမင်္ဂိပစ္ဆိမစိတ္တသမင်္ဂိမှိ ပုဂ္ဂလေ အဓိပ္ပေတေ တဉ္စ စိတ္တံ အဓိပ္ပေတမေဝ ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အရဟတော ပစ္ဆိမစိတ္တမ္ပီတိ နုပ္ပဇ္ဇတိ နိရုဇ္ဈတီတိ ဧဝံပကာရံ ဘင်္ဂက္ခဏသမင်္ဂိမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

៦៣. គប្បីជ្រាបថា ពាក្យថា "សំដៅយកចិត្តរបស់ព្រះខីណាស្រពដែលមានសភាពយ៉ាងនោះឯង" នេះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយធ្វើការកំណត់ថា កាលបើបុគ្គលអ្នកសមគំនិតដោយឧប្បាទខណៈនៃបច្ឆិមចិត្ត ត្រូវបានបំណងយក ចិត្តនោះក៏ជាចិត្តដែលត្រូវបានបំណងយកពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា "សូម្បីបច្ឆិមចិត្តរបស់ព្រះអរហន្ត" នេះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកតែបុគ្គលអ្នកសមគំនិតដោយភង្គខណៈប៉ុណ្ណោះ ដែលមានសភាពមិនកើតឡើង តែរលត់ទៅ យ៉ាងនេះ។

၆၅-၈၂. ဥပ္ပာဒဝါရဿ ဒုတိယပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနေ စိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ, နိရောဓသမာပန္နာနံ, အသညသတ္တာနံ တေသံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထ, နော စ တေသံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ [Pg.152] ဧတ္ထ ‘‘စိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ တေသံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထာ’’တိ ဧတဿ ‘‘သဗ္ဗေသံ စိတ္တံ ခဏပစ္စုပ္ပန္နမေဝ ဟုတွာ ဥပ္ပာဒက္ခဏံ အတီတတ္တာ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထ နာမာ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ တေသံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထ စေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စာတိ ဧတဿပိ ဥပ္ပာဒံ ပတ္တတ္တာ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထ, အနတီတတ္တာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမာတိ ဒွယမေတံ ဧဝံ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. န ဟိ ခဏပစ္စုပ္ပန္နေ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထာ’’တိ အတီတဝေါဟာရော အတ္ထိ. ယဒိ သိယာ, ယံ ဝါ ပန စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထ, တံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဧတ္ထ ‘‘နော’’တိ အဝတွာ ဝိဘဇိတဗ္ဗံ သိယာ. တထာ ‘‘ယံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထာ’’တိ ဧတ္ထ စ ‘‘နော’’တိ အဝတွာ ‘‘အာမန္တာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ‘‘စိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ’’တိ ပန ဘိဇ္ဇမာနစိတ္တသမင်္ဂီ ပုဂ္ဂလော ဝုတ္တော, တဿ အတီတံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထ, န စ ကိဉ္စိ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေတိ စ ဥပ္ပဇ္ဇမာနစိတ္တသမင်္ဂီ ပုဂ္ဂလော ဝုတ္တော, တဿပိ အတီတံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထ, တံ ပန စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. စိတ္တန္တိ ဟိ သာမညဝစနံ ဧကသ္မိံ အနေကသ္မိဉ္စ ယထာဂဟိတဝိသေသေ တိဋ္ဌတီတိ. ‘‘ယဿ ဝါ ပန စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, တဿ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? စိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ’’တိ ဧတ္ထ ယဿ ဝါ ပန စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီတိ ဧတေန သန္နိဋ္ဌာနေန ဂဟိတပုဂ္ဂလဿေဝ စိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေတိ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ သန္နိဋ္ဌာနဝသေန နိယမော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဥပ္ပန္နုပ္ပဇ္ဇမာနဝါရော နိရုဒ္ဓနိရုဇ္ဈမာနဝါရော စ ပုဂ္ဂလဝါရာဒီသု တီသုပိ နိန္နာနာကရဏာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ စ. တတ္ထ ပုဂ္ဂလဝါရေ အဝိသေသေန ယံ ကဉ္စိ တာဒိသံ ပုဂ္ဂလံ သန္ဓာယ ‘‘ဥပ္ပန္နံ ဥပ္ပဇ္ဇမာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ, ဓမ္မဝါရေ စိတ္တမေဝ, ပုဂ္ဂလဓမ္မဝါရေ ပုဂ္ဂလံ စိတ္တဉ္စာတိ အယမေတ္ထ ဝိသေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

៦៥-៨២. ក្នុងការឆ្លើយនូវសំនួរទីពីរនៃឧប្បាទវារៈថា "ក្នុងភង្គខណៈនៃចិត្តរបស់បុគ្គលទាំងឡាយនោះក្តី របស់បុគ្គលទាំងឡាយដែលចូលនិរោធសមាបត្តិរួចហើយក្តី របស់អសញ្ញសត្វទាំងឡាយក្តី ចិត្តរបស់បុគ្គលទាំងនោះ កើតឡើងហើយ តែចិត្តរបស់បុគ្គលទាំងនោះ មិនមែនកំពុងកើតឡើងទេ" ក្នុងទីនេះ សេចក្តីនៃបទថា "ក្នុងភង្គខណៈនៃចិត្ត ចិត្តរបស់បុគ្គលទាំងនោះ កើតឡើងហើយ" នេះ ព្រះអង្គពោលសេចក្តីថា "ចិត្តរបស់សត្វទាំងពួង ជាខណបច្ចុប្បន្នពិតប្រាកដ ព្រោះកន្លងហួសនូវឧប្បាទខណៈ ទើបឈ្មោះថា កើតឡើងហើយ"។ ចំណែកសេចក្តីនៃបទថា "ក្នុងឧប្បាទខណៈនៃចិត្ត ចិត្តរបស់បុគ្គលទាំងនោះ កើតឡើងហើយផង កំពុងកើតឡើងផង" នេះ សូម្បីពាក្យទាំងពីរយ៉ាងនេះថា "ឈ្មោះថា កើតឡើងហើយ ព្រោះដល់នូវការកើតឡើង ឈ្មោះថា កំពុងកើតឡើង ព្រោះមិនទាន់កន្លងហួស" ដូច្នេះ ក៏មិនអាចពោលយ៉ាងនេះបានឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងខណបច្ចុប្បន្ន មិនមានការហៅជាអតីតថា "កើតឡើងហើយ" ឡើយ។ ប្រសិនបើមាន សំនួរថា "មួយយ៉ាងទៀត ចិត្តណា កើតឡើងហើយ ចិត្តនោះ កំពុងកើតឡើងឬ?" ក្នុងសំនួរនេះ ព្រះអង្គមិនគួរឆ្លើយថា "មិនមែនទេ" ឡើយ គឺគួរតែឆ្លើយដោយចែករំលែក។ ដូចគ្នាដែរ ក្នុងសំនួរថា "ចិត្តណា កំពុងកើតឡើង ចិត្តនោះ កើតឡើងហើយឬ?" ក្នុងសំនួរនេះ ព្រះអង្គមិនគួរឆ្លើយថា "មិនមែនទេ" ឡើយ គឺគួរតែឆ្លើយថា "អើ"។ ចំណែកបទថា "ក្នុងភង្គខណៈនៃចិត្ត" ព្រះអង្គសំដៅយកបុគ្គលអ្នកសមគំនិតដោយចិត្តដែលកំពុងរលត់ ចិត្តជាអតីតរបស់បុគ្គលនោះ កើតឡើងហើយ និងមិនមែនជាចិត្តណាមួយកំពុងកើតឡើងឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត បទថា "ក្នុងឧប្បាទខណៈនៃចិត្ត" ព្រះអង្គសំដៅយកបុគ្គលអ្នកសមគំនិតដោយចិត្តដែលកំពុងកើតឡើង ចិត្តជាអតីតរបស់បុគ្គលនោះ សូម្បីកើតឡើងហើយក៏ដោយ ក៏ចិត្តនោះ កំពុងកើតឡើង គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះក្នុងទីនេះ។ ព្រោះថា ពាក្យថា "ចិត្ត" នេះ ជាពាក្យសាមញ្ញ តែងឋិតនៅក្នុងចិត្តតែមួយផង ក្នុងចិត្តច្រើនផង តាមការកាន់យកនូវសេចក្តីពិសេសនោះៗ។ ក្នុងសំនួរថា "មួយយ៉ាងទៀត ចិត្តរបស់បុគ្គលណា នឹងកើតឡើង ចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ កំពុងកើតឡើងឬ? ក្នុងភង្គខណៈនៃចិត្ត" នេះ គប្បីជ្រាបការកំណត់ដោយអំណាចនៃសន្និដ្ឋានបទក្នុងទីទាំងពួងយ៉ាងនេះថា "ក្នុងភង្គខណៈនៃចិត្តរបស់បុគ្គលដែលព្រះអង្គកាន់យកដោយសន្និដ្ឋានបទនេះថា មួយយ៉ាងទៀត ចិត្តរបស់បុគ្គលណា នឹងកើតឡើង"។ ម្យ៉ាងទៀត ឧប្បន្នុប្បជ្ជមានវារៈ និងនិរុទ្ធនិរុជ្ឈមានវារៈ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទុកដោយសង្ខេបផង ដោយពិស្តារផង ក្នុងវារៈទាំង ៣ មានបុគ្គលវារៈជាដើម ដោយមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាឡើយ។ ក្នុងវារៈទាំង ៣ នោះ ក្នុងបុគ្គលវារៈ ព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា "ឧប្បន្នំ ឧប្បជ្ជមានំ" ដោយសំដៅយកបុគ្គលបែបនោះណាមួយ ដោយមិនមានការប្លែកគ្នាឡើយ ចំណែកក្នុងធម្មវារៈ សំដៅយកតែចិត្តប៉ុណ្ណោះ ក្នុងបុគ្គលធម្មវារៈ សំដៅយកទាំងបុគ្គលនិងចិត្ត នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងទីនេះ ដែលគប្បីជ្រាប។

၈၃. အတိက္ကန္တကာလဝါရေ ဣမဿ ပုဂ္ဂလဝါရတ္တာ ပုဂ္ဂလော ပုစ္ဆိတောတိ ပုဂ္ဂလဿေဝ ဝိဿဇ္ဇနေန ဘဝိတဗ္ဗံ. ယထာ ယဿ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထာတိ ဧတေန န ကောစိ ပုဂ္ဂလော န ဂဟိတော, ဧဝံ ယဿ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ခဏံ ခဏံ ဝီတိက္ကန္တံ အတိက္ကန္တကာလန္တိ ဧတေန သန္နိဋ္ဌာနေန န ကောစိ န ဂဟိတော. န ဟိ သော ပုဂ္ဂလော အတ္ထိ, ယဿ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒက္ခဏံ အတီတံ နတ္ထိ, တေ စ ပန နိရုဇ္ဈမာနက္ခဏာတီတစိတ္တာ န န ဟောန္တီတိ ပဌမော ပဉှော ‘‘အာမန္တာ’’တိ ဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗော သိယာ, တထာ ဒုတိယတတိယာ. စတုတ္ထော ပန ‘‘ပစ္ဆိမစိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ တေသံ စိတ္တံ ဘင်္ဂက္ခဏံ အဝီတိက္ကန္တံ, နော စ တေသံ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒက္ခဏံ အဝီတိက္ကန္တံ, ဣတရေသံ စိတ္တံ ဘင်္ဂက္ခဏဉ္စ အဝီတိက္ကန္တံ ဥပ္ပာဒက္ခဏဉ္စ အဝီတိက္ကန္တ’’န္တိ ဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗော ဘဝေယျ, တထာ အဝိဿဇ္ဇေတွာ ကသ္မာ သဗ္ဗတ္ထ စိတ္တမေဝ ဝိဘတ္တန္တိ[Pg.153]? စိတ္တဝသေန ပုဂ္ဂလဝဝတ္ထာနတော. ခဏဿ ဟိ ဝီတိက္ကန္တတာယ အတိက္ကန္တကာလတာဝစနေန ဝတ္တမာနဿ စ စိတ္တဿ ဝသေန ပုဂ္ဂလော ဥပ္ပာဒက္ခဏာတီတစိတ္တော ဝုတ္တော အတီတဿ စ, တတ္ထ ပုရိမဿ စိတ္တံ န ဘင်္ဂက္ခဏံ ဝီတိက္ကန္တံ ပစ္ဆိမဿ ဝီတိက္ကန္တန္တိ ဧဝမာဒိကော ပုဂ္ဂလဝိဘာဂေါ ယဿ စိတ္တဿ ဝသေန ပုဂ္ဂလဝဝတ္ထာနံ ဟောတိ, တဿ စိတ္တဿ တံတံခဏဝီတိက္ကမာဝီတိက္ကမဒဿနဝသေန ဒဿိတော ဟောတီတိ သဗ္ဗဝိဿဇ္ဇနေသု စိတ္တမေဝ ဝိဘတ္တံ. အထ ဝါ နယိဓ ဓမ္မမတ္တဝိသိဋ္ဌော ပုဂ္ဂလော ပုစ္ဆိတော, အထ ခေါ ပုဂ္ဂလဝိသိဋ္ဌံ စိတ္တံ, တသ္မာ စိတ္တမေဝ ဝိဿဇ္ဇိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယဒိပိ ပုဂ္ဂလပ္ပဓာနာ ပုစ္ဆာ, အထာပိ စိတ္တပ္ပဓာနာ, ဥဘယထာပိ ဒုတိယပုစ္ဆာယ ‘‘အာမန္တာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တထာ ပန အဝတွာ နိရောဓက္ခဏဝီတိက္ကမေန အတိက္ကန္တကာလတာ န ဥပ္ပာဒက္ခဏဝီတိက္ကမေန အတိက္ကန္တကာလတာ ဝိယ ဝတ္တမာနဿ အတ္ထီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘အတီတံ စိတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယဿ စိတ္တံ န ဥပ္ပဇ္ဇမာနန္တိ ဧတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ခဏံ ခဏံ ဝီတိက္ကန္တံ အတိက္ကန္တကာလံ ယဿ စိတ္တံ န ဟောတီတိ အတ္ထော. ဧသ နယော ‘‘န နိရုဇ္ဈမာန’’န္တိ ဧတ္ထာပိ.

៨៣. ក្នុងអតិក្កន្តកាលវារៈនេះ ព្រោះវារៈនេះជាបុគ្គលវារៈ បុគ្គលទើបត្រូវបានសួរ ហេតុនោះ ការឆ្លើយតបត្រូវតែឆ្លើយចំពោះបុគ្គលប៉ុណ្ណោះ។ ដូចជាពាក្យថា «យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ» (ចិត្តរបស់បុគ្គលណា កើតឡើងហើយ) នេះ មិនមែនជាមិនបានកាន់យកបុគ្គលណាមួយនោះទេ (គឺបានកាន់យកបុគ្គលទាំងអស់) យ៉ាងណាមិញ ពាក្យថា «យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជមានំ ខណំ ខណំ វីតិក្កន្តំ អតិក្កន្តកាលំ» (ចិត្តរបស់បុគ្គលណា កន្លងផុតទៅហើយនូវខណៈដែលកំពុងកើតឡើង ជាអតិក្កន្តកាល) នេះ ដោយសន្និដ្ឋានបទនេះ ក៏មិនមែនជាមិនបានកាន់យកបុគ្គលណាមួយនោះដែរ។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលមិនមានចិត្តកន្លងផុតទៅហើយនូវឧប្បាទខណៈនោះ មិនមានឡើយ ហើយបុគ្គលទាំងឡាយនោះ ក៏មិនមែនជាមិនមានចិត្តកន្លងផុតទៅហើយនូវភង្គខណៈ (ខណៈដែលកំពុងរលត់) នោះដែរ ហេតុនោះ ក្នុងបញ្ហាទីមួយ គួរឆ្លើយថា «អាមន្តា» (ព្រមព្រៀង/អើ) យ៉ាងនោះដែរ ចំពោះបញ្ហាទីពីរ និងទីបី។ ចំណែកបញ្ហាទីបួន គួរឆ្លើយថា «បច្ឆិមចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ តេសំ ចិត្តំ ភង្គក្ខណំ អវីតិក្កន្តំ, នោ ច តេសំ ចិត្តំ ឧប្បាទក្ខណំ អវីតិក្កន្តំ, ឥតរេសំ ចិត្តំ ភង្គក្ខណញ្ច អវីតិក្កន្តំ ឧប្បាទក្ខណញ្ច អវីតិក្កន្តំ» (ក្នុងភង្គខណៈនៃបច្ឆិមចិត្ត ចិត្តរបស់បុគ្គលទាំងនោះ មិនទាន់កន្លងផុតនូវភង្គខណៈ ប៉ុន្តែចិត្តរបស់បុគ្គលទាំងនោះ មិនមែនជាមិនទាន់កន្លងផុតនូវឧប្បាទខណៈទេ ចិត្តរបស់បុគ្គលក្រៅពីនោះ មិនទាន់កន្លងផុតទាំងភង្គខណៈ មិនទាន់កន្លងផុតទាំងឧប្បាទខណៈ) តែហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គមិនឆ្លើយយ៉ាងនេះ ហើយបែរជាចែកសម្តែងតែចិត្តក្នុងសំនួរចម្លើយទាំងអស់ទៅវិញ? ឆ្លើយថា ព្រោះការកំណត់បុគ្គល គឺកំណត់ទៅតាមវារៈនៃចិត្ត។ ព្រោះថា ដោយសារការកន្លងផុតទៅនៃខណៈ ដោយពាក្យសម្តែងនូវអតិក្កន្តកាល និងដោយអំណាចនៃចិត្តដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ (បច្ចុប្បន្ន) បុគ្គលទើបឈ្មោះថា មានចិត្តកន្លងផុតទៅហើយនូវឧប្បាទខណៈ និងចិត្តជាអតីត ក្នុងបុគ្គលទាំងពីរនោះ ចិត្តរបស់បុគ្គលមុន មិនទាន់កន្លងផុតនូវភង្គខណៈ ចិត្តរបស់បុគ្គលក្រោយ កន្លងផុតហើយ នេះជាការចែកបុគ្គលជាដើម ដែលការកំណត់បុគ្គលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃចិត្តណា ការបង្ហាញនូវការកន្លងផុត និងមិនទាន់កន្លងផុតនូវខណៈនោះៗ នៃចិត្តនោះ ទើបព្រះអង្គសម្តែងហើយ ហេតុនោះ ក្នុងចម្លើយទាំងអស់ ព្រះអង្គទើបចែកសម្តែងតែចិត្តប៉ុណ្ណោះ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ មិនមែនសួររកបុគ្គលដែលវិសេសដោយត្រឹមតែធម៌នោះទេ គឺសួររកចិត្តដែលវិសេសដោយបុគ្គល ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គឆ្លើយតែចិត្តប៉ុណ្ណោះ។ ទោះបីជាសំនួរនោះមានបុគ្គលជាប្រធានក្តី ឬមានចិត្តជាប្រធានក្តី ដោយប្រការទាំងពីរនោះ ក្នុងសំនួរទីពីរ ក៏គួរឆ្លើយថា «អាមន្តា» ដែរ ប៉ុន្តែព្រះអង្គមិនបានឆ្លើយយ៉ាងនោះទេ តែដើម្បីបង្ហាញថា អតិក្កន្តកាលដោយការកន្លងផុតទៅនៃនិរោធខណៈ មិនមែនដូចជាអតិក្កន្តកាលដោយការកន្លងផុតទៅនៃឧប្បាទខណៈ នៃចិត្តដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅនោះទេ ទើបព្រះអង្គសម្តែងថា «អតីតំ ចិត្តំ» ដូច្នេះ គប្បីជ្រាបចុះ។ ពាក្យថា «យស្ស ចិត្តំ ន ឧប្បជ្ជមានំ» ក្នុងទីនេះ មានសេចក្តីថា ចិត្តរបស់បុគ្គលណា មិនមែនជាចិត្តដែលកន្លងផុតទៅហើយនូវខណៈដែលកំពុងកើតឡើង ជាអតិក្កន្តកាល។ វិធីនេះ គប្បីអនុវត្តក្នុងពាក្យថា «ន និរុជ្ឈមានំ» នេះផងដែរ។

၁၁၄-၁၁၆. မိဿကဝါရေသု ယဿ သရာဂံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ န နိရုဇ္ဈတိ, တဿ စိတ္တံ နိရုဇ္ဈိဿတိ နုပ္ပဇ္ဇိဿတီတိ ပုစ္ဆာ, နောတိ ဝိဿဇ္ဇနဉ္စ အဋ္ဌကထာယံ ဒဿိတံ. ပါဠိယံ ပန ‘‘ယဿ သရာဂံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ န နိရုဇ္ဈတိ, တဿ သရာဂံ စိတ္တံ နိရုဇ္ဈိဿတိ နုပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ မာတိကာဌပနာယံ ဝုတ္တတ္တာ ဝိဿဇ္ဇနေပိ တထေဝ သန္နိဋ္ဌာနသံသယတ္ထေသု သရာဂါဒိမိဿကစိတ္တဝသေနေဝ ပုစ္ဆာ ဥဒ္ဓရိတွာ ‘‘သရာဂပစ္ဆိမစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ တေသံ သရာဂံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ န နိရုဇ္ဈတိ နိရုဇ္ဈိဿတိ နုပ္ပဇ္ဇိဿတိ, ဣတရေသံ သရာဂစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ တေသံ သရာဂံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ န နိရုဇ္ဈတိ နိရုဇ္ဈိဿတိ စေဝ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ စာ’’တိ ဧဝမာဒိနာ နယေန ယေဘုယျေန သုဒ္ဓိကဝါရသဒိသမေဝ ဝိဿဇ္ဇနံ ကာတဗ္ဗန္တိ ကတွာ သံခိတ္တန္တိ ဝိညာယတိ.

១១៤-១១៦. ក្នុងមិស្សកវារៈទាំងឡាយ សំនួរថា «យស្ស សរាគំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតិ នុប្បជ្ជិស្សតិ» (ចិត្តប្រកបដោយរាគៈរបស់បុគ្គលណា កើតឡើង មិនរលត់ ចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ នឹងរលត់ មិនមែនជានឹងមិនកើតឡើងទេឬ) និងចម្លើយថា «នោ» (មិនមែនទេ) ត្រូវបានបង្ហាញទុកក្នុងអដ្ឋកថា។ ប៉ុន្តែ ក្នុងបាលី ព្រោះតែព្រះអង្គសម្តែងទុកក្នុងមាតិកាឋបនាថា «យស្ស សរាគំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស សរាគំ ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតិ នុប្បជ្ជិស្សតិ» ដូច្នេះ សូម្បីក្នុងចម្លើយ ក៏គប្បីឆ្លើយយ៉ាងនោះដែរ ដោយការលើកឡើងនូវសំនួរដោយអំណាចនៃចិត្តដែលលាយឡំដោយសរាគៈជាដើម ក្នុងសន្និដ្ឋានបទ និងសង្សយបទ ហើយឆ្លើយតាមវិធីមានជាអាទិ៍ថា «សរាគបច្ឆិមចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ សរាគំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ និរុជ្ឈិស្សតិ នុប្បជ្ជិស្សតិ, ឥតរេសំ សរាគចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ សរាគំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ និរុជ្ឈិស្សតិ ចេវ ឧប្បជ្ជិស្សតិ ចា» (ក្នុងឧប្បាទខណៈនៃសរាគបច្ឆិមចិត្ត ចិត្តប្រកបដោយរាគៈរបស់បុគ្គលទាំងនោះ កើតឡើង មិនរលត់ នឹងរលត់ មិនមែនជានឹងមិនកើតឡើងទេ ចំណែកក្នុងឧប្បាទខណៈនៃសរាគចិត្តរបស់បុគ្គលក្រៅពីនោះ ចិត្តប្រកបដោយរាគៈរបស់បុគ្គលទាំងនោះ កើតឡើង មិនរលត់ នឹងរលត់ផង នឹងកើតឡើងផង) ដែលជាចម្លើយស្រដៀងគ្នានឹងសុទ្ធិកវារៈជាភាគច្រើន ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គសម្តែងដោយសង្ខេបទុក។

နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នានិទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។

စိတ္တယမကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាចិត្តយមកៈ ចប់ហើយ។

၉. ဓမ္မယမကံ

៩. ធម្មយមកៈ

၁. ပဏ္ဏတ္တိဝါရော

១. បញ្ញត្តិវារៈ

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាឧទ្ទេសវារៈ

၁-၁၆. ဓမ္မယမကဝဏ္ဏနာယံ [Pg.154] ကုသလာဒိဓမ္မာနံ မာတိကံ ဌပေတွာတိ ယထာ မူလယမကေ ကုသလာဒိဓမ္မာ ဒေသိတာ, ယထာ စ ခန္ဓယမကာဒီသု ‘‘ပဉ္စက္ခန္ဓာ’’တိအာဒိနာ အညထာ သင်္ဂဟေတွာ ဒေသိတာ, တထာ အဒေသေတွာ ယာ ကုသလာဒီနံ ဓမ္မာနံ ‘‘ကုသလာကုသလာ ဓမ္မာ’’တိအာဒိကာ မာတိကာ, တံ ဣဓ အာဒိမှိ ဌပေတွာ ဒေသိတဿာတိ အတ္ထော.

១-១៦. ក្នុងធម្មយមកវណ្ណនា ពាក្យថា «កុសលាទីនំ ធម្មានំ មាតិកំ ឋបេត្វា» (តម្កល់មាតិកានៃធម៌មានកុសលធម៌ជាដើម) មានសេចក្តីពន្យល់ថា ព្រះអង្គមិនបានសម្តែងដូចជាកុសលធម៌ជាដើមដែលទ្រង់សម្តែងក្នុងមូលយមកៈ ឬមិនបានសម្តែងដោយការសង្គ្រោះតាមវិធីផ្សេង ដូចជាពាក្យថា «បញ្ចក្ខន្ធា» (ខន្ធ ៥) ជាដើម ក្នុងខន្ធយមកៈនោះទេ ប៉ុន្តែទ្រង់បានតម្កល់មាតិកានៃធម៌មានកុសលធម៌ជាដើមនោះ គឺ «កុសលាកុសលា ធម្មា» (ធម៌ជាកុសល និងអកុសល) ជាដើម ក្នុងខាងដើមនៃធម្មយមកៈនេះ ហើយសម្តែង។

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាឧទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។

၂. ပဝတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ

២. ការពណ៌នាបវត្តិវារៈ

၃၃-၃၄. ‘‘ယဿ ကုသလာ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တဿ အဗျာကတာ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဧတဿ ဝိဿဇ္ဇနေ ‘‘အဗျာကတာ စာတိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပဝသေန ဝုတ္တ’’န္တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ, ဣမသ္မိံ ပန ပဉှေ ကမ္မသမုဋ္ဌာနာဒိရူပဉ္စ လဗ္ဘတိ, တံ ပန ပဋိလောမဝါရဿ ဝိဿဇ္ဇနေ သဗ္ဗေသံ စဝန္တာနံ, ပဝတ္တေ စိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ, အာရုပ္ပေ အကုသလာနံ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ တေသံ ကုသလာ စ ဓမ္မာ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ အဗျာကတာ စ ဓမ္မာ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဧတ္ထ ပဝတ္တေ စိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနမ္ပိ ကမ္မသမုဋ္ဌာနာဒိရူပံ အဂ္ဂဟေတွာ ‘‘အဗျာကတာ စ ဓမ္မာ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပမေဝ ဣဓာဓိပ္ပေတံ. ကမ္မသမုဋ္ဌာနာဒိရူပေ န ဝိဓာနံ, နာပိ ပဋိသေဓောတိ ကေစိ ဝဒန္တိ, တထာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပမေဝ သန္ဓာယ ‘‘ယဿ ကုသလာ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တဿ အဗျာကတာ ဓမ္မာ နိရုဇ္ဈန္တီတိ? နော’’တိ (ယမ. ၃.ဓမ္မယမက.၁၆၃) ဝုတ္တန္တိ. တံ ပနေတံ ဧဝံ န သက္ကာ ဝတ္တုံ စိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ ကမ္မသမုဋ္ဌာနရူပါဒီနမ္ပိ ဥပ္ပာဒဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ စ နိရောဓဿ ဧဝမာဒီဟိ ဧဝ ပါဠီဟိ ပဋိသေဓသိဒ္ဓိတော.

៣៣-៣៤. ក្នុងចម្លើយនៃសំនួរថា «យស្ស កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្ស អព្យាកតា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ» (កុសលធម៌ទាំងឡាយរបស់បុគ្គលណា កើតឡើង អព្យាកតធម៌ទាំងឡាយរបស់បុគ្គលនោះ កើតឡើងដែរឬ) អដ្ឋកថាពោលថា «អព្យាកតា ចាតិ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបវសេន វុត្តំ» (ពាក្យថា អព្យាកតធម៌ទាំងឡាយផង ព្រះអង្គសម្តែងដោយអំណាចនៃចិត្តសមុដ្ឋានរូប) ប៉ុន្តែ ក្នុងបញ្ហានេះ សូម្បីកម្មសមុដ្ឋានរូបជាដើម ក៏បានដែរ តែក្នុងចម្លើយនៃបដិលោមវារៈថា «សព្វេសំ ចវន្តានំ, បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ, អារុប្បេ អកុសលានំ ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ កុសលា ច ធម្មា ន ឧប្បជ្ជន្តិ អព្យាកតា ច ធម្មា ន ឧប្បជ្ជន្តិ» (កាលបុគ្គលទាំងអស់កំពុងច្យុតិ ក្នុងភង្គខណៈនៃចិត្តក្នុងបវត្តិកាល ក្នុងឧប្បាទខណៈនៃអកុសលធម៌ក្នុងអារុប្បភូមិ កុសលធម៌ទាំងឡាយរបស់បុគ្គលទាំងនោះ មិនកើតឡើង អព្យាកតធម៌ទាំងឡាយក៏មិនកើតឡើង) ក្នុងទីនេះ ព្រោះព្រះអង្គមិនបានកាន់យកកម្មសមុដ្ឋានរូបជាដើម ទោះបីជាកំពុងកើតឡើងក្នុងភង្គខណៈនៃចិត្តក្នុងបវត្តិកាលក៏ដោយ ហើយសម្តែងថា «អព្យាកតា ច ធម្មា ន ឧប្បជ្ជន្តិ» (អព្យាកតធម៌ទាំងឡាយក៏មិនកើតឡើង) ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គសំដៅយកតែចិត្តសមុដ្ឋានរូបប៉ុណ្ណោះ។ អាចារ្យខ្លះពោលថា ក្នុងកម្មសមុដ្ឋានរូបជាដើម មិនមានការបញ្ញត្តិ (ការចាត់ចែង) និងមិនមានការហាមឃាត់ឡើយ ហើយសំដៅយកតែចិត្តសមុដ្ឋានរូបប៉ុណ្ណោះ ទើបព្រះអង្គសម្តែងថា «យស្ស កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្ស អព្យាកតា ធម្មា និរុជ្ឈន្តីតិ? នោ» (កុសលធម៌ទាំងឡាយរបស់បុគ្គលណា កើតឡើង អព្យាកតធម៌ទាំងឡាយរបស់បុគ្គលនោះ រលត់ទៅឬ? មិនមែនទេ)។ ប៉ុន្តែ ពាក្យដែលពោលនោះ មិនអាចពោលយ៉ាងនោះបានទេ ព្រោះការកើតឡើងនៃកម្មសមុដ្ឋានរូបជាដើមក្នុងភង្គខណៈនៃចិត្ត និងការរលត់ក្នុងឧប្បាទខណៈនៃចិត្ត ត្រូវបានសម្រេចដោយការហាមឃាត់តាមរយៈព្រះបាលីទាំងឡាយមានសភាពយ៉ាងនេះជាប្រាកដ។

ယေ စ ဝဒန္တိ ‘‘ယထာ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ နိရောဓကထာယံ ‘သောတာပတ္တိမဂ္ဂက္ခဏေ ဇာတာ ဓမ္မာ ဌပေတွာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပံ သဗ္ဗေပိ ဝိရာဂါ စေဝ ဟောန္တိ ဝိရာဂါရမ္မဏာ ဝိရာဂဂေါစရာ ဝိရာဂသမုဒါဂတာ ဝိရာဂပတိဋ္ဌာ’တိအာဒီသု ‘ဌပေတွာ ရူပ’န္တိ အဝတွာ စိတ္တပဋိဗဒ္ဓတ္တာ စိတ္တဇရူပါနံ [Pg.155] ‘ဌပေတွာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပ’န္တိ ဝုတ္တံ, ဧဝမိဓာပိ စိတ္တပဋိဗဒ္ဓတ္တာ စိတ္တဇရူပမေဝ ကထိတ’’န္တိ, တဉ္စ တထာ န ဟောတိ. ယေသဉှိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ သဟဇာတပစ္စယော ဟောတိ, ယေသု စ ဝိရာဂါဒိအာသင်္ကာ ဟောတိ, တေ သောတာပတ္တိမဂ္ဂသဟဇာတာ ဓမ္မာ သောတာပတ္တိမဂ္ဂက္ခဏေ ဇာတာ ဓမ္မာတိ တတ္ထ ဝုတ္တာ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂက္ခဏေ ဇာတာတိ ဟိ ဝစနံ မဂ္ဂေ ဇာတတံ ဒီပေတိ, န စ ကမ္မဇာဒီနိ အမဂ္ဂေ ဇာယမာနာနိ မဂ္ဂက္ခဏေ ဇာတဝေါဟာရံ အရဟန္တိ တေသံ တဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂက္ခဏေ သဟဇာတပစ္စယတ္တာဘာဝတော, တသ္မာ မဂ္ဂက္ခဏေ တံသဟဇာတဓမ္မေသု ဌပေတဗ္ဗံ ဌပေတုံ ‘‘ဌပေတွာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပ’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဣဓ ပန ကုသလာဒိဓမ္မာ ယဿ ယတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ နိရုဇ္ဈန္တိ စ, တဿ ပုဂ္ဂလဿ တသ္မိဉ္စ ဩကာသေ အဗျာကတဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒနိရောဓာနံ ကုသလာဒိပဋိဗဒ္ဓတာ အပ္ပဋိဗဒ္ဓတာ စ အာမဋ္ဌာ, န စ ကမ္မဇာဒိရူပံ အဗျာကတံ န ဟောတိ, တသ္မာ သန္နိဋ္ဌာနေန ဂဟိတဿ ပုဂ္ဂလဿ ဩကာသေ ဝါ ဥပ္ပာဒနိရောဓေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု အဗျာကတာနံ တေ ဝေဒိတဗ္ဗာ, အဝိဇ္ဇမာနေသု စ ပဋိသေဓေတဗ္ဗာ, န စ အစိတ္တပဋိဗဒ္ဓါ အဗျာကတာတိ ဧတ္ထ န ဂဟိတာတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ နိရောဓသမာပန္နာနံ အသညသတ္တာနဉ္စ ဥပ္ပာဒနိရောဓဝစနတောတိ.

ចំណែកពួកលោកដែលពោលថា «ដូចជាក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គ ក្នុងនិរោធកថា ក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា "ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងខណៈនៃសោតាបត្តិមគ្គ លើកលែងតែចិត្តសមុដ្ឋានរូបចេញ ទាំងអស់សុទ្ធតែជាធម៌ប្រាសចាករាគៈ មានធម៌ប្រាសចាករាគៈជាអារម្មណ៍ មានធម៌ប្រាសចាករាគៈជាគោចរ កើតឡើងព្រមដោយធម៌ប្រាសចាករាគៈ តម្កល់នៅក្នុងធម៌ប្រាសចាករាគៈ" ព្រះអង្គមិនបានសម្តែងថា "លើកលែងតែរូប" ទេ ប៉ុន្តែព្រះអង្គសម្តែងថា "លើកលែងតែចិត្តសមុដ្ឋានរូប" ព្រោះតែចិត្តជរូប (រូបកើតអំពីចិត្ត) ជាប់ទាក់ទងនឹងចិត្ត យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះ ក៏ព្រះអង្គសម្តែងតែចិត្តជរូបប៉ុណ្ណោះ ព្រោះតែវាជាប់ទាក់ទងនឹងចិត្ត» ពាក្យនោះមិនមែនជាយ៉ាងនោះទេ។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយណាដែលសោតាបត្តិមគ្គជាសហជាតប្បច្ច័យផង ហើយធម៌ទាំងឡាយណាដែលមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងធម៌មានប្រាសចាករាគៈជាដើមផង ធម៌ទាំងនោះដែលជាសហជាតធម៌នៃសោតាបត្តិមគ្គ ទើបព្រះអង្គហៅថា «ធម៌ដែលកើតឡើងក្នុងខណៈនៃសោតាបត្តិមគ្គ» ក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គនោះ។ ព្រោះពាក្យថា «កើតឡើងក្នុងខណៈនៃសោតាបត្តិមគ្គ» នេះ បង្ហាញនូវការកើតឡើងក្នុងមគ្គ ហើយរូបមានកម្មជរូបជាដើមដែលកើតឡើងក្នុងធម៌ដែលមិនមែនជាមគ្គ ក៏មិនគួរដល់ការហៅថា កើតឡើងក្នុងខណៈនៃមគ្គឡើយ ព្រោះរូបទាំងនោះមិនមានសហជាតប្បច្ច័យក្នុងខណៈនៃសោតាបត្តិមគ្គនោះ ហេតុនោះ ដើម្បីលើកលែងធម៌ដែលគួរលើកលែងក្នុងចំណោមសហជាតធម៌ក្នុងខណៈនៃមគ្គ ទើបព្រះអង្គសម្តែងថា «លើកលែងតែចិត្តសមុដ្ឋានរូប»។ ចំណែកក្នុងទីនេះ ធម៌មានកុសលធម៌ជាដើម កើតឡើង និងរលត់ទៅក្នុងបុគ្គលណា ក្នុងទីណា ការជាប់ទាក់ទង និងមិនជាប់ទាក់ទងនឹងកុសលធម៌ជាដើម នៃការកើតឡើង និងការរលត់នៃអព្យាកតធម៌ទាំងឡាយ របស់បុគ្គលនោះ និងក្នុងទីនោះ ត្រូវបានព្រះអង្គលើកឡើងមកពិចារណា ហើយកម្មជរូបជាដើម ក៏មិនមែនជាមិនមែនអព្យាកតធម៌នោះទេ ហេតុនោះ កាលបើការកើតឡើង និងការរលត់មានប្រាកដ ក្នុងបុគ្គល ឬក្នុងទីដែលកាន់យកដោយសន្និដ្ឋានបទ គប្បីជ្រាបនូវអព្យាកតធម៌ទាំងនោះ កាលបើមិនមានប្រាកដទេ គប្បីហាមឃាត់ ហើយមិនអាចពោលបានឡើយថា អព្យាកតធម៌ដែលមិនជាប់ទាក់ទងនឹងចិត្ត មិនត្រូវបានកាន់យកក្នុងទីនេះ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាសម្តែងនូវការកើតឡើង និងការរលត់នៃបុគ្គលដែលចូលនិរោធសមាបត្តិ និងអសញ្ញសត្វទាំងឡាយ។

စတုတ္ထပဉှေ ပဝတ္တေ အကုသလာဗျာကတစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေတိ ဣဒံ ‘‘ယဿ ဝါ ပန အဗျာကတာ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဧတေန သန္နိဋ္ဌာနေန ဂဟိတေသု ပဉ္စဝေါကာရေ အကုသလာဗျာကတစိတ္တာနံ စတုဝေါကာရေ စ အဗျာကတစိတ္တဿေဝ ဥပ္ပာဒက္ခဏသမင်္ဂိနော သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ သန္နိဋ္ဌာနဝသေန ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ក្នុងបញ្ហាទីបួន ពាក្យថា «ក្នុងឧប្បាទខណៈនៃអកុសលចិត្ត និងអព្យាកតចិត្តក្នុងបវត្តិកាល» នេះ ព្រះអង្គសំដៅយកបុគ្គលដែលប្រកបដោយឧប្បាទខណៈនៃអកុសលចិត្ត និងអព្យាកតចិត្តក្នុងបញ្ចវោការភូមិ និងអព្យាកតចិត្តប៉ុណ្ណោះក្នុងចតុវោការភូមិ ក្នុងចំណោមបុគ្គលដែលកាន់យកដោយសន្និដ្ឋានបទថា «យស្ស វា បន អព្យាកតា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ» (ម៉្យាងទៀត អព្យាកតធម៌ទាំងឡាយរបស់បុគ្គលណា កើតឡើង) នោះ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីវិសេសដោយអំណាចនៃសន្និដ្ឋានបទក្នុងសំនួរចម្លើយទាំងអស់យ៉ាងនេះចុះ។

၇၉. ‘‘ဧကာဝဇ္ဇနေန ၁၆၆ ဥပ္ပန္နဿာ’’တိ ဝုတ္တံ, နာနာဝဇ္ဇနေနပိ ပန တတော ပုရိမတရဇဝနဝီထီသု ဥပ္ပန္နဿ ‘‘ဥပ္ပာဒက္ခဏေ တေသံ အကုသလာ ဓမ္မာ နုပ္ပဇ္ဇိဿန္တိ, နော စ တေသံ ကုသလာ ဓမ္မာ နုပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဣဒံ လက္ခဏံ လဗ္ဘတေဝ, တသ္မာ ဧတေန လက္ခဏေန သမာနလက္ခဏံ သဗ္ဗံ ယဿ စိတ္တဿ အနန္တရာ အဂ္ဂမဂ္ဂံ ပဋိလဘိဿန္တိ, တဿ စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေတိ ဧတေနေဝ ကုသလာနာဂတဘာဝပရိယောသာနေန တာယ ဧဝ သမာနလက္ခဏတာယ ဒီပိတံ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧသ နယော အကုသလာတီတဘာဝဿ အဗျာကတာတီတဘာဝဿ စ အာဒိမှိ ‘‘ဒုတိယေ အကုသလေ’’တိ, ‘‘ဒုတိယေ စိတ္တေ’’တိ စ ဝုတ္တဋ္ဌာနေ. ယထာ ဟိ ဘာဝနာဝါရေ ဘာဝနာပဟာနာနံ ပရိယောသာနေန [Pg.156] အဂ္ဂမဂ္ဂေန တတော ပုရိမတရာနိပိ ဘာဝနာပဟာနာနိ ဒဿိတာနိ ဟောန္တိ, ဧဝမိဓာပိ တံ တံ တေန တေန အာဒိနာ အန္တေန စ ဒဿိတန္တိ.

៧៩. ពាក្យថា «កើតឡើងដោយឯកាវជ្ជនៈ (ការនឹកនឹកតែម្តង)» ត្រូវបានពោលទុក ប៉ុន្តែ ទោះបីជាកើតឡើងដោយនានាវជ្ជនៈ (ការនឹកនឹកផ្សេងៗ) ក្នុងជវនវិថីទាំងឡាយដែលកើតមុនជាងនោះក៏ដោយ លក្ខណៈថា «ក្នុងឧប្បាទខណៈ (នៃចិត្តនោះ) អកុសលធម៌ទាំងឡាយរបស់បុគ្គលទាំងនោះ នឹងមិនកើតឡើង ប៉ុន្តែកុសលធម៌ទាំងឡាយរបស់បុគ្គលទាំងនោះ មិនមែនជានឹងមិនកើតឡើងទេ» នេះ ក៏រមែងបានដូចគ្នា ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា កុសលធម៌ទាំងអស់ដែលមានលក្ខណៈស្មើគ្នាដោយលក្ខណៈនេះ ត្រូវបានព្រះអង្គបង្ហាញហើយ ដោយពាក្យថា «ក្នុងឧប្បាទខណៈនៃចិត្តណា ដែលបុគ្គលទាំងឡាយនឹងបានចំពោះនូវអរហត្តមគ្គក្នុងលំដាប់នៃចិត្តនោះ» នេះឯង ដែលជាទីបំផុតនៃអនាគតភាពនៃកុសលធម៌ ព្រោះតែភាពមានលក្ខណៈស្មើគ្នានោះឯង។ វិធីនេះ គប្បីអនុវត្តក្នុងទីដែលសម្តែងទុកក្នុងខាងដើមនៃអកុសលអតីតភាព និងអព្យាកតអតីតភាពថា «ក្នុងអកុសលទីពីរ» និង «ក្នុងចិត្តទីពីរ»។ ព្រោះថា ដូចជាក្នុងភាវនាវារៈ ព្រះអង្គបង្ហាញនូវចិត្តដែលលះដោយភាវនា សូម្បីតែចិត្តដែលកើតមុនជាងនោះ ដោយអរហត្តមគ្គដែលជាទីបំផុតនៃចិត្តដែលលះដោយភាវនាទាំងឡាយ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងបវត្តិវារៈនេះ ក៏គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គបង្ហាញនូវធម៌នោះៗ ដោយធម៌ជាខាងដើម និងជាទីបំផុតនោះៗ យ៉ាងនោះដែរ។

၁၀၀. ပဉ္စဝေါကာရေ အကုသလာနံ ဘင်္ဂက္ခဏေ တေသံ အကုသလာ စ ဓမ္မာ နိရုဇ္ဈန္တိ အဗျာကတာ စ ဓမ္မာ နိရုဇ္ဈန္တီတိ ဝစနေန ပဋိသန္ဓိစိတ္တတော သောဠသမံ, တတော ပရမ္ပိ ဝါ ဘဝနိကန္တိစိတ္တံ ဟောတိ, န တတော ဩရန္တိ ဝိညာယတီတိ.

១០០. ដោយព្រះពុទ្ធដីកាថា «ក្នុងភង្គខណៈនៃអកុសលធម៌ទាំងឡាយក្នុងបញ្ចវោការភូមិ អកុសលធម៌ទាំងឡាយរបស់បុគ្គលទាំងនោះ រលត់ទៅផង អព្យាកតធម៌ទាំងឡាយក៏រលត់ទៅផង» នេះ គប្បីជ្រាបថា ចិត្តទីដប់ប្រាំមួយរាប់អំពីបដិសន្ធិចិត្តទៅ ឬចិត្តជាភវនិកន្តិកៈ (ចិត្តដែលត្រេកអរក្នុងភព) ខាងក្រោយអំពីចិត្តនោះ រមែងមាន មិនមែនមានក្នុងចន្លោះខាងក្នុង (មុនចិត្តទីដប់ប្រាំមួយ) នោះឡើយ។

ပဝတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាបវត្តិវារៈ ចប់ហើយ។

ဓမ္မယမကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាធម្មយមកៈ ចប់ហើយ។

၁၀. ဣန္ဒြိယယမကံ

១០. ឥន្ទ្រិយយមកៈ

၁. ပဏ္ဏတ္တိဝါရော

១. បញ្ញត្តិវារៈ

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាឧទ្ទេសវារៈ

၁. ဣန္ဒြိယယမကေ ဝိဘင်္ဂေ ဝိယ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ မနိန္ဒြိယာနန္တရံ အနိဒ္ဒိသိတွာ ပုရိသိန္ဒြိယာနန္တရံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌံ ‘‘တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ဣန္ဒြိယာနိ. ကတမာနိ တီဏိ? ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ပုရိသိန္ဒြိယံ ဇီဝိတိန္ဒြိယ’’န္တိ (သံ. နိ. ၅.၄၉၂) သုတ္တေ ဒေသိတက္ကမေန. ပဝတ္တိဝါရေ ဟိ ဧကန္တံ ပဝတ္တိယံ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ သုခိန္ဒြိယာဒီနံ ကမ္မဇာနံ အကမ္မဇာနဉ္စ အနုပါလကံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ စုတိပဋိသန္ဓီသု စ ပဝတ္တမာနာနံ ကမ္မဇာနန္တိ တံမူလကာနိ ယမကာနိ စုတိပဋိသန္ဓိပဝတ္တိဝသေန ဝတ္တဗ္ဗာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. စက္ခုန္ဒြိယာဒီသု ပန ပုရိသိန္ဒြိယာဝသာနေသု ယံ မူလကမေဝ န ဟောတိ မနိန္ဒြိယံ, တံ ဌပေတွာ အဝသေသမူလကာနိ စုတိဥပပတ္တိဝသေနေဝ ဝတ္တဗ္ဗာနိ အာယတနယမကေ ဝိယ, တသ္မာ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ တေသံ မဇ္ဈေ အနုဒ္ဒိသိတွာ အန္တေ ဥဒ္ဒိဋ္ဌန္တိ.

១. នៅក្នុងឥន្ទ្រិយយមកៈ ព្រះមានព្រះភាគមិនបានសំដែងជីវិតិន្ទ្រិយក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីមនិន្ទ្រិយ ដូចជាក្នុងវិភង្គទេ ប៉ុន្តែបានសំដែងក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីបុរិសិន្ទ្រិយ តាមលំដាប់ដែលបានសំដែងទុកក្នុងសូត្រថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយនេះមាន ៣ យ៉ាង។ ៣ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺឥត្ថិន្ទ្រិយ បុរិសិន្ទ្រិយ ជីវិតិន្ទ្រិយ»។ ព្រោះថា ក្នុងបវត្តិវារៈ ជីវិតិន្ទ្រិយជាគ្រឿងរក្សានូវសុខិន្ទ្រិយជាដើម ដែលកើតឡើងក្នុងបវត្តិកាលតែម៉្យាង ជាកកម្មជរូប និងអកម្មជរូប និងរក្សានូវធម៌ទាំងឡាយដែលជាកម្មជរូប ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចុតិ និងបដិសន្ធិ ហេតុនោះ យមកៈទាំងឡាយដែលមានជីវិតិន្ទ្រិយនោះជាមូល គប្បីដឹងថា ត្រូវសំដែងដោយអំណាចនៃចុតិ បដិសន្ធិ និងបវត្តិកាល។ ចំណែកឯក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយមានចក្ខុន្ទ្រិយជាដើម និងមានបុរិសិន្ទ្រិយជាទីបំផុត មនិន្ទ្រិយណាមិនមែនជាមូលឡើយ លើកលែងតែមនិន្ទ្រិយនោះចេញ យមកៈដែលមានឥន្ទ្រិយដែលសេសសល់ជាមូល គប្បីសំដែងដោយអំណាចនៃចុតិ និងឧបបត្តិប៉ុណ្ណោះ ដូចជាក្នុងអាយតនយមកៈដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គមិនបានសំដែងជីវិតិន្ទ្រិយក្នុងកណ្តាលនៃឥន្ទ្រិយទាំងនោះឡើយ តែបានសំដែងទុកក្នុងខាងចុង។

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាឧទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។

နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នានិទ្ទេសវារៈ

၉၄. ဣတ္ထီ ဣတ္ထိန္ဒြိယန္တိ ဧတ္ထ ယသ္မာ ဣတ္ထီတိ ကောစိ သဘာဝေါ နတ္ထိ, န စ ရူပါဒိဓမ္မေ ဥပါဒါယ ဣတ္ထိဂ္ဂဟဏံ န ဟောတိ, တသ္မာ ဣတ္ထိဂ္ဂဟဏဿ အဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ [Pg.157] ဝိဇ္ဇမာနမိဝ ဂဟေတွာ ပဝတ္တိတော တထာဂဟိတဿ ဝသေန ‘‘နတ္ထီ’’တိ အဝတွာ ‘‘နော’’တိ ဝုတ္တံ. သုခဿ စ ဘေဒံ ကတွာ ‘‘သုခံ သောမနဿ’’န္တိ, ဒုက္ခဿ စ ‘‘ဒုက္ခံ ဒေါမနဿ’’န္တိ ဝစနေနေဝ သောမနဿတော အညာ သုခါ ဝေဒနာ သုခံ, ဒေါမနဿတော စ အညာ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ ဒုက္ခန္တိ အယံ ဝိသေသော ဂဟိတောယေဝါတိ ‘‘သုခံ သုခိန္ဒြိယံ ဒုက္ခံ ဒုက္ခိန္ဒြိယ’’န္တိ ဧတ္ထ ‘‘အာမန္တာ’’တိ ဝုတ္တံ.

៩៤. ក្នុងពាក្យថា «itthī itthindriyaṃ» នេះ ព្រោះហេតុតែសភាវៈជាស្រី (ឥត្ថី) តាមពិតមិនមានឡើយ ប៉ុន្តែការប្រកាន់យកថាជាស្រី ដោយអាស្រ័យលើធម៌ទាំងឡាយមានរូបជាដើម មិនមែនជាមិនមាននោះទេ ហេតុនោះ ព្រោះតែការប្រកាន់យកថាជាស្រីនោះ ទោះបីជាមិនមានពិតប្រាកដ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅដូចជាមានពិតប្រាកដ ដោយអំណាចនៃការប្រកាន់យកយ៉ាងនោះ ព្រះអង្គទើបមិនសំដែងថា «natthī» (មិនមាន) តែសំដែងថា «no» (មិនមែន)។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអង្គទ្រង់ចែកសុខៈជា «សុខៈ និងសោមនស្ស» និងចែកទុក្ខៈជា «ទុក្ខៈ និងទោមនស្ស» ដោយព្រះតម្រាស់នោះឯង សុខវេទនាដទៃពីសោមនស្ស ឈ្មោះថា សុខៈ ទុក្ខវេទនាដទៃពីទោមនស្ស ឈ្មោះថា ទុក្ខៈ សេចក្តីប្លែកគ្នានេះ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកហើយយ៉ាងនេះ ហេតុនោះ ក្នុងពាក្យថា «sukhaṃ sukhindriyaṃ, dukkhaṃ dukkhindriyaṃ» នេះ ព្រះអង្គទើបសំដែងថា «āmantā» (ព្រមព្រៀង/ពិតប្រាកដហើយ)។

၁၄၀. သုဒ္ဓိန္ဒြိယဝါရေ စက္ခု ဣန္ဒြိယန္တိ ဧတ္ထ ဒိဗ္ဗစက္ခုပညာစက္ခူနိ ပညိန္ဒြိယာနိ ဟောန္တီတိ ‘‘အာမန္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. အဝသေသံ သောတန္တိ တဏှာသောတမေဝါဟ.

១៤០. ក្នុងសុទ្ធិន្ទ្រិយវារៈ ពាក្យថា «cakkhu indriyaṃ» នេះ ព្រោះតែទិព្វចក្ខុ និងបញ្ញាចក្ខុ ជាបញ្ញិន្ទ្រិយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបសំដែងថា «āmantā»។ ចំណែកពាក្យថា «avasesaṃ sotaṃ» (ខ្សែទឹកដែលសេសសល់) ព្រះអង្គសំដៅយកតែតណ្ហាសោតៈ (ខ្សែទឹកគឺតណ្ហា) ប៉ុណ្ណោះ។

နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នានិទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។

၂.ပဝတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ

២. ការពណ៌នាបវត្តិវារៈ

၁၈၆. ပဝတ္တိဝါရေ ‘‘ဆယိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ဣန္ဒြိယာနိ. ကတမာနိ ဆ? စက္ခုန္ဒြိယံ…ပေ… ကာယိန္ဒြိယံ မနိန္ဒြိယ’’န္တိ (သံ. နိ. ၅.၄၉၅) သုတ္တေ ဝုတ္တနယေန ဣဓ ဥဒ္ဒိဋ္ဌံ မနိန္ဒြိယံ စုတိပဋိသန္ဓိပဝတ္တီသု ပဝတ္တမာနေဟိ ကမ္မဇာကမ္မဇေဟိ သဗ္ဗေဟိပိ ယောဂံ ဂစ္ဆတိ, န စ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ဝိယ အညဓမ္မနိဿယေန ဂဟေတဗ္ဗံ, ပုဗ္ဗင်္ဂမတ္တာဝ ပဓာနံ, တသ္မာ ကူဋံ ဝိယ ဂေါပါနသီနံ သဗ္ဗိန္ဒြိယာနံ သမောသရဏဋ္ဌာနံ အန္တေ ဌပေတွာ ယောဇိတံ. ဇီဝိတိန္ဒြိယာဒိမူလကေသု ပဝတ္တိဉ္စ ဂဟေတွာ ဂတေသု ‘‘ယဿ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ သုခိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? သဗ္ဗေသံ ဥပပဇ္ဇန္တာနံ, ပဝတ္တေ သုခိန္ဒြိယဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ တေသံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, နော စ တေသံ သုခိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သုခိန္ဒြိယသမ္ပယုတ္တစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ တေသံ ဇီဝိတိန္ဒြိယဉ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခိန္ဒြိယဉ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ သုခဒုက္ခဒေါမနဿိန္ဒြိယေဟိ လောကုတ္တရိန္ဒြိယေဟိ စ ယောဇနာ လဗ္ဘတိ, တထာ ‘‘ယဿ သုခိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ဒုက္ခိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? နော’’တိအာဒိနာ တံမူလကာ စ နယာ. တေဟိ ပန ပဝတ္တိယံယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေဟိ ယောဇနာ တံမူလကာ စ စုတိပဋိသန္ဓိပဝတ္တီသု ပဝတ္တမာနေဟိ သောမနဿိန္ဒြိယာဒီဟိ ယောဇနာယ ဇီဝိတိန္ဒြိယမူလကေဟိ စ နယေဟိ ပါကဋာယေဝါတိ ကတွာ န ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

១៨៦. ក្នុងបវត្តិវារៈ មនិន្ទ្រិយដែលបានសំដែងទុកក្នុងទីនេះ តាមន័យដែលបានសំដែងទុកក្នុងសូត្រថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយនេះមាន ៦ យ៉ាង។ ៦ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺចក្ខុន្ទ្រិយ...បេ... កាយិន្ទ្រិយ មនិន្ទ្រិយ» តែងប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នានឹងឥន្ទ្រិយទាំងអស់ ទោះជាកកម្មជរូប ឬអកម្មជរូប ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចុតិ បដិសន្ធិ និងបវត្តិកាល ហើយមិនគប្បីប្រកាន់យកដោយការអាស្រ័យនឹងធម៌ដទៃ ដូចជាជីវិតិន្ទ្រិយឡើយ ព្រោះមនិន្ទ្រិយជាប្រធាន ដោយភាពជាធម៌ដើរមុន (បុព្វង្គមភាព) ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបសំដែងទុកក្នុងខាងចុង ដូចជាកំពូលផ្ទះដែលជាទីប្រជុំនៃបង្កង់ទាំងឡាយ។ ក្នុងយមកៈទាំងឡាយដែលមានជីវិតិន្ទ្រិយជាដើមជាមូល ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយកាន់យកនូវបវត្តិកាល តែងបាននូវការផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងសុខិន្ទ្រិយ ទុក្ខិន្ទ្រិយ ទោមនស្សិន្ទ្រិយ និងលោកុត្តរិន្ទ្រិយទាំងឡាយ ដោយព្រះបាលីជាដើមថា «ជីវិតិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលណា កើតឡើង សុខិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលនោះ កើតឡើងដែរឬ? គឺក្នុងខណៈដែលកើតឡើងនៃចិត្តដែលប្រាសចាកសុខិន្ទ្រិយ ក្នុងបវត្តិកាល របស់បុគ្គលទាំងអស់ដែលកំពុងចាប់បដិសន្ធិ ជីវិតិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលទាំងនោះ កើតឡើង តែសុខិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលទាំងនោះ មិនមែនកើតឡើងទេ ក្នុងខណៈដែលកើតឡើងនៃចិត្តដែលសម្បយុត្តដោយសុខិន្ទ្រិយ ជីវិតិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលទាំងនោះ ក៏កើតឡើង សុខិន្ទ្រិយ ក៏កើតឡើងដែរ» ព្រមទាំងបាននូវន័យទាំងឡាយដែលមានសុខិន្ទ្រិយនោះជាមូល ដោយព្រះបាលីជាដើមថា «សុខិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលណា កើតឡើង ទុក្ខិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលនោះ កើតឡើងដែរឬ? មិនមែនទេ»។ ប៉ុន្តែ ការផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងឥន្ទ្រិយទាំងនោះ ដែលកើតឡើងក្នុងបវត្តិកាលតែម៉្យាង និងន័យទាំងឡាយដែលមានឥន្ទ្រិយនោះជាមូល គប្បីដឹងថា ព្រះអង្គមិនបានសំដែងទុកឡើយ ព្រោះតែការផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងសោមនស្សិន្ទ្រិយជាដើម ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចុតិ បដិសន្ធិ និងបវត្តិកាល និងន័យទាំងឡាយដែលមានជីវិតិន្ទ្រិយជាមូល គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

‘‘သစက္ခုကာနံ [Pg.158] ဝိနာ သောမနဿေနာတိ ဥပေက္ခာသဟဂတာနံ စတုန္နံ မဟာဝိပါကပဋိသန္ဓီနံ ဝသေန ဝုတ္တ’’န္တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ, တံ သောမနဿဝိရဟိတသစက္ခုကပဋိသန္ဓိနိဒဿနဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ဟိ ‘‘စတုန္နံယေဝါ’’တိ နိယမော ကတော, တေန တံသမာနလက္ခဏာ ပရိတ္တဝိပါကရူပါဝစရပဋိသန္ဓိယောပိ ဒဿိတာ ဟောန္တိ. တတ္ထ ကာမာဝစရေသု သောမနဿပဋိသန္ဓိသမာနတာယ မဟာဝိပါကေဟိ စတူဟိ နိဒဿနံ ကတံ, တေန ယထာ သသောမနဿပဋိသန္ဓိကာ အစက္ခုကာ န ဟောန္တိ, ဧဝံ ဣတရမဟာဝိပါကပဋိသန္ဓိကာပီတိ အယမတ္ထော ဒဿိတော ဟောတိ. ဂဗ္ဘသေယျကာနဉ္စ အနုပ္ပန္နေသု စက္ခာဒီသု စဝန္တာနံ အဟေတုကပဋိသန္ဓိကတာ သဟေတုကပဋိသန္ဓိကာနံ ကာမာဝစရာနံ နိယမတော သစက္ခုကာဒိဘာဝဒဿနေန ဒဿိတာ ဟောတိ. ဂဗ္ဘသေယျကေပိ ဟိ သန္ဓာယ ‘‘ယဿ ဝါ ပန သောမနဿိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ စက္ခုန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? အာမန္တာ’’တိ ဣဒံ ဝစနံ ယထာ ယုဇ္ဇတိ, တထာ အာယတနယမကေ ဒဿိတံ. န ဟိ သန္နိဋ္ဌာနေန သင်္ဂဟိတာနံ ဂဗ္ဘသေယျကာနံ ဝဇ္ဇနေ ကာရဏံ အတ္ထိ, ‘‘ဣတ္ထီနံ အဃာနကာနံ ဥပပဇ္ဇန္တီန’’န္တိအာဒီသု (ယမ. ၃.ဣန္ဒြိယယမက.၁၈၇) စ တေ ဧဝ ဝုတ္တာတိ.

ពាក្យក្នុងអដ្ឋកថាថា «ពាក្យថា Sacakkhukānaṃ vinā somanassena (របស់បុគ្គលដែលមានចក្ខុ វៀរលែងតែសោមនស្ស) នេះ ព្រះអង្គសំដែងដោយអំណាចនៃមហាវីបាកបដិសន្ធិ ៤ ដែលប្រកបដោយឧបេក្ខា» គប្បីដឹងថា ព្រះអង្គសំដែងដោយអំណាចនៃការបង្ហាញនូវសចក្ខុកបដិសន្ធិដែលប្រាសចាកសោមនស្ស។ ព្រោះថា មិនមែនជាការកំណត់ថា «តែ ៤ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ» ឡើយ ហេតុនោះ សូម្បីតែអហិតុកកាមវិបាកបដិសន្ធិ និងរូបាវចរបដិសន្ធិ ដែលមានលក្ខណៈស្មើគ្នានឹងមហាវីបាកបដិសន្ធិនោះ ក៏ឈ្មោះថា ព្រះអង្គបានបង្ហាញហើយដែរ។ ក្នុងបដិសន្ធិទាំងនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញដោយមហាវីបាក ៤ ព្រោះមានភាពស្មើគ្នានឹងសោមនស្សបដិសន្ធិក្នុងកាមាវចរភូមិ ដោយការបង្ហាញនោះ សេចក្តីនេះជាការបង្ហាញថា បុគ្គលដែលមានសសោមនស្សបដិសន្ធិ មិនមែនជាអចក្ខុកៈ (អ្នកមិនមានចក្ខុ) យ៉ាងណា បុគ្គលដែលមានមហាវីបាកបដិសន្ធិដទៃទៀត (ដែលប្រកបដោយឧបេក្ខា) ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាអហិតុកបដិសន្ធិនៃពួកគព្ភសេយ្យកសត្វ ដែលមិនទាន់មានចក្ខុជាដើមកើតឡើង ហើយធ្វើមរណកាលទៅ និងការបង្ហាញនូវភាពជាសចក្ខុកៈជាដើមដោយពិតប្រាកដ នៃពួកកាមាវចរបុគ្គលដែលមានសហិតុកបដិសន្ធិ ក៏ឈ្មោះថា ព្រះអង្គបានបង្ហាញហើយដែរ។ ព្រោះថា ព្រះតម្រាស់នេះថា «មួយម៉្យាងទៀត សោមនស្សិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលណា កើតឡើង ចក្ខុន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលនោះ កើតឡើងដែរឬ? អើពិតហើយ» ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកពួកគព្ភសេយ្យកសត្វផងដែរ ដូចដែលបានបង្ហាញទុកក្នុងអាយតនយមកៈ ដើម្បីឲ្យសមស្របតាមហេតុផល។ ព្រោះថា មិនមានហេតុផលណាមួយក្នុងការវៀរលែងពួកគព្ភសេយ្យកសត្វ ដែលបានសង្គ្រោះចូលក្នុងសន្និដ្ឋានបទឡើយ ព្រោះក្នុងព្រះបាលីជាដើមថា «itthīnaṃ aghānakānaṃ upapajjantānaṃ» ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សំដៅយកពួកគព្ភសេយ្យកសត្វទាំងនោះឯង។

ဥပေက္ခာယ အစက္ခုကာနန္တိ အဟေတုကပဋိသန္ဓိဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဧတ္ထ စ ကာမာဝစရေ သောပေက္ခအစက္ခုကပဋိသန္ဓိယာ တံသမာနလက္ခဏံ အရူပပဋိသန္ဓိဉ္စ နိဒဿေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကေသုစိ ပန ပေါတ္ထကေသု ‘‘အဟေတုကာရူပပဋိသန္ဓိဝသေနာ’’တိ ပါဌော ဒိဿတိ, သော ဧဝ သေယျော.

ក្នុងពាក្យថា «upekkhāya acakkhukānaṃ» (របស់បុគ្គលដែលមិនមានចក្ខុ ដោយឧបេក្ខា) ដែលអដ្ឋកថាពោលថា «សំដែងដោយអំណាចនៃអហិតុកបដិសន្ធិ» នោះ គប្បីដឹងថា ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវអរូបបដិសន្ធិ ដែលមានលក្ខណៈស្មើគ្នានឹងសឧបេក្ខាអចក្ខុកបដិសន្ធិក្នុងកាមាវចរភូមិនោះផងដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសៀវភៅខ្លះ មានបាឋៈថា «ahetukārūpapaṭisandhivasena» (ដោយអំណាចនៃអហិតុកបដិសន្ធិ និងអរូបបដិសន្ធិ) បាឋៈនោះឯង ប្រសើរជាង។

‘‘တတ္ထ ဟိ ဧကန္တေနေဝ သဒ္ဓါသတိပညာယော နတ္ထိ, သမာဓိဝီရိယာနိ ပန ဣန္ဒြိယပ္ပတ္တာနိ န ဟောန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ, ယဒိ ပန သမာဓိဝီရိယာနိ သန္တိ, ‘‘ဣန္ဒြိယပ္ပတ္တာနိ န ဟောန္တီ’’တိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ ‘‘သမာဓိ သမာဓိန္ဒြိယန္တိ? အာမန္တာ’’တိ (ယမ. ၃.ဣန္ဒြိယယမက.၁၁၃) ‘‘ဝီရိယံ ဝီရိယိန္ဒြိယန္တိ? အာမန္တာ’’တိ (ယမ. ၃.ဣန္ဒြိယယမက.၁၁၁) ဝစနတော. အဟေတုကပဋိသန္ဓိစိတ္တေ စ ယထာ သမာဓိလေသော ဧကဂ္ဂတာ အတ္ထိ, န ဧဝံ ဝီရိယလေသော အတ္ထိ, တသ္မာ ဧဝမေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ ‘‘တတ္ထ ဟိ ဧကန္တေနေဝ သဒ္ဓါဝီရိယသတိပညာယော နတ္ထိ, ဧကဂ္ဂတာ ပန သမာဓိလေသော ဧဝ ဟောတီ’’တိ. အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပာယော သိယာ – ယထာ အညေသု ကေသုစိ အဟေတုကစိတ္တေသု သမာဓိဝီရိယာနိ ဟောန္တိ ဣန္ဒြိယပ္ပတ္တာနိ စ, ဧဝမိဓ သမာဓိဝီရိယာနိ ဣန္ဒြိယပ္ပတ္တာနိ န ဟောန္တီတိ. သမာဓိဝီရိယိန္ဒြိယာနမေဝ အဘာဝံ ဒဿေန္တော အဟေတုကန္တရတော ဝိသေသေတိ[Pg.159]. တတ္ထ ‘‘သမာဓိဝီရိယာနိ ပန န ဟောန္တီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘ဣန္ဒြိယပ္ပတ္တာနီ’’တိ သမာဓိလေသဿ သမာဓိန္ဒြိယဘာဝံ အပ္ပတ္တဿ သဗ္ဘာဝတော ဝုတ္တံ, န ဝီရိယလေသဿ. ဝိသေသနဉှိ ဝိသေသိတဗ္ဗေ ပဝတ္တတိ. ယေသု ပန ပေါတ္ထကေသု ‘‘တတ္ထ ဧကန္တေနေဝ သဒ္ဓါဝီရိယသတိပညာယော နတ္ထီ’’တိ ပါဌော, သော ဧဝ သုန္ဒရတရော.

ក្នុងអដ្ឋកថាពោលថា «ព្រោះថាក្នុងបដិសន្ធិចិត្តនោះ មិនមានសទ្ធា សតិ និងបញ្ញាដោយពិតប្រាកដឡើយ ចំណែកឯសមាធិ និងវីរិយៈ ក៏មិនដល់នូវភាពជាឥន្ទ្រិយដែរ»។ ប្រសិនបើសមាធិ និងវីរិយៈមានពិតមែន នោះមិនគប្បីពោលថា «មិនដល់នូវភាពជាឥន្ទ្រិយ» ឡើយ ព្រោះមានព្រះតម្រាស់ថា «សមាធិ ជាសមាធិន្ទ្រិយឬ? អើពិតហើយ» និង «វីរិយៈ ជាវីរិយិន្ទ្រិយឬ? អើពិតហើយ»។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងអហិតុកបដិសន្ធិចិត្ត ទោះបីជាមានឯកគ្គតាដែលជាចំណែកតូចឆ្មារនៃសមាធិ (សមាធិលេសៈ) យ៉ាងណា ក៏មិនមានចំណែកតូចឆ្មារនៃវីរិយៈ (វីរិយលេសៈ) យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ គប្បីពោលយ៉ាងនេះវិញថា «ព្រោះថាក្នុងបដិសន្ធិចិត្តនោះ មិនមានសទ្ធា វីរិយៈ សតិ និងបញ្ញាដោយពិតប្រាកដឡើយ ចំណែកឯឯកគ្គតា ក៏គ្រាន់តែជាចំណែកតូចឆ្មារនៃសមាធិប៉ុណ្ណោះ»។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះ គប្បីមានយ៉ាងនេះថា សមាធិ និងវីរិយៈ តែងមាន និងដល់នូវភាពជាឥន្ទ្រិយ ក្នុងអហិតុកចិត្តដទៃទៀតខ្លះយ៉ាងណា ក្នុងអហិតុកបដិសន្ធិចិត្តនេះ សមាធិ និងវីរិយៈ មិនដល់នូវភាពជាឥន្ទ្រិយយ៉ាងនោះដែរ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលបង្ហាញនូវភាពមិនមាននៃសមាធិន្ទ្រិយ និងវីរិយិន្ទ្រិយនោះឯង ទើបធ្វើការញែកឲ្យប្លែកពីអហិតុកចិត្តដទៃ។ ក្នុងពាក្យនោះ កាលដែលគប្បីពោលថា «ចំណែកឯសមាធិ និងវីរិយៈ មិនមានឡើយ» តែត្រឡប់ជាពោលថា «មិនដល់នូវភាពជាឥន្ទ្រិយ» វិញនោះ ព្រោះតែមានឯកគ្គតាដែលជាចំណែកតូចឆ្មារនៃសមាធិ ដែលមិនទាន់ដល់នូវភាពជាសមាធិន្ទ្រិយ មិនមែនព្រោះតែមានចំណែកតូចឆ្មារនៃវីរិយៈឡើយ។ ព្រោះថា វិសេសនៈ (ពាក្យពន្យល់) តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវិសេស្យៈ (ពាក្យដែលត្រូវពន្យល់)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសៀវភៅខ្លះ មានបាឋៈថា «tattha ekanteneva saddhāvīriyasatipaññāyo natthi» (ព្រោះថាក្នុងបដិសន្ធិចិត្តនោះ មិនមានសទ្ធា វីរិយៈ សតិ និងបញ្ញាដោយពិតប្រាកដឡើយ) បាឋៈនោះឯង ល្អប្រពៃជាង។

ယာဝ စက္ခုန္ဒြိယံ နုပ္ပဇ္ဇတိ, တာဝ ဂဗ္ဘဂတာနံ အစက္ခုကာနံ ဘာဝေါ အတ္ထီတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘သဟေတုကာနံ အစက္ခုကာနန္တိ ဂဗ္ဘသေယျကဝသေန စေဝ အရူပီဝသေန စ ဝုတ္တ’’န္တိ. ဂဗ္ဘသေယျကာပိ ပန အဝဿံ ဥပ္ပဇ္ဇနကစက္ခုကာ န လဗ္ဘန္တီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သစက္ခုကာနံ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တာနန္တိ ကာမဓာတုယံ ဒုဟေတုကပဋိသန္ဓိကာနံ ဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဣဓာပိ အဟေတုကပဋိသန္ဓိကာ စ အစက္ခုကာ လဗ္ဘန္တေဝ. ဣတ္ထိပုရိသိန္ဒြိယသန္တာနာနမ္ပိ ဥပပတ္တိဝသေန ဥပ္ပာဒေါ, စုတိဝသေန နိရောဓော ဗာဟုလ္လဝသေန ဒဿိတော. ကဒါစိ ဟိ တေသံ ပဌမကပ္ပိကာဒီနံ ဝိယ ပဝတ္တိယမ္ပိ ဥပ္ပာဒနိရောဓာ ဟောန္တီတိ. ဧတ္ထ ပုရိသိန္ဒြိယာဝသာနေသု ဣန္ဒြိယမူလယမကေသု ပဌမပုစ္ဆာသု သန္နိဋ္ဌာနေဟိ ဂဟိတေဟိ ဥပပတ္တိစုတိဝသေန ဂစ္ဆန္တေဟိ စက္ခုန္ဒြိယာဒီဟိ နိယမိတတ္တာ ဇီဝိတိန္ဒြိယာဒီနံ ပဝတ္တိဝသေနပိ လဗ္ဘမာနာနံ ဥပပတ္တိစုတိဝသေနေဝ ဒုတိယပုစ္ဆာသု သန္နိဋ္ဌာနေဟိ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ដរាបណា ចក្ខុន្ទ្រិយមិនទាន់កើតឡើង ដរាបនោះ ភាពជាអចក្ខុកៈ (អ្នកមិនមានចក្ខុ) នៃពួកសត្វដែលនៅក្នុងផ្ទៃម្តាយ តែងមានពិតប្រាកដ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទ្រង់មានបំណងយ៉ាងនេះ ទើបពោលថា «ពាក្យថា sahetukānaṃ acakkhukānaṃ (របស់ពួកបុគ្គលដែលមានហេតុ តែមិនមានចក្ខុ) នេះ ព្រះអង្គសំដែងដោយអំណាចនៃគព្ភសេយ្យកសត្វផង ដោយអំណាចនៃអរូបិបុគ្គលផង»។ ប៉ុន្តែ គប្បីដឹងថា សូម្បីពួកគព្ភសេយ្យកសត្វដែលមានចក្ខុត្រូវកើតឡើងជាប្រាកដ ក៏មិនបាន (ក្នុងទីនេះ) ឡើយ។ ចំពោះពាក្យថា «sacakkhukānaṃ ñāṇavippayuttānaṃ» (របស់បុគ្គលដែលមានចក្ខុ តែប្រាសចាកញាណ) នេះ ព្រះអង្គសំដែងដោយអំណាចនៃទុហិតុកបដិសន្ធិក្នុងកាមធាតុ សូម្បីក្នុងទីនេះ បុគ្គលដែលមានអហិតុកបដិសន្ធិ និងជាអចក្ខុកៈ ក៏តែងបានមកដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ការកើតឡើងដោយអំណាចនៃឧបបត្តិ និងការរលត់ទៅដោយអំណាចនៃចុតិ នៃសន្តាននៃឥត្ថិន្ទ្រិយ និងបុរិសិន្ទ្រិយទាំងឡាយ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញដោយអំណាចនៃភាពច្រើនលើសលប់ (ពហុលវសេន)។ ព្រោះថា ជួនកាល ការកើតឡើង និងការរលត់ទៅនៃឥន្ទ្រិយទាំងនោះ តែងមានសូម្បីក្នុងបវត្តិកាល ដូចជាពួកមនុស្សកប្បដំបូង (បឋមកប្បិកៈ) ជាដើម។ ក្នុងយមកៈដែលមានឥន្ទ្រិយមានបុរិសិន្ទ្រិយជាទីបំផុតជាមូលនេះ ក្នុងបឋមបុច្ឆាទាំងឡាយ ព្រោះតែត្រូវបានកំណត់ដោយចក្ខុន្ទ្រិយជាដើម ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃឧបបត្តិ និងចុតិ ដែលកាន់យកដោយសន្និដ្ឋានបទទាំងឡាយ ហេតុនោះ ការកាន់យកដោយសន្និដ្ឋានបទទាំងឡាយក្នុងទុតិយបុច្ឆាទាំងឡាយ គប្បីដឹងថា ព្រះអង្គកាន់យកដោយអំណាចនៃឧបបត្តិ និងចុតិប៉ុណ្ណោះ ទោះបីជាបាននូវជីវិតិន្ទ្រិយជាដើមដោយអំណាចនៃបវត្តិកាលក៏ដោយ។

၁၉၀. ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ စက္ခုန္ဒြိယာဒိသမာနဂတိကံ စုတိပဋိသန္ဓိဝသေနေဝ ဂစ္ဆတိ သန္တာနုပ္ပတ္တိနိရောဓဒဿနတောတိ အာဟ ‘‘ပဝတ္တေ သောမနဿဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေတိ အရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ. ဧတေသဉ္စေဝ အညေသဉ္စ ပဉ္စိန္ဒြိယာနံ ယထာလာဘဝသေနာတိ ဧတ္ထ ဧတေသံ ဇီဝိတိန္ဒြိယာဒီနံ စုတိပဋိသန္ဓိပဝတ္တေသု, အညေသဉ္စ စက္ခုန္ဒြိယာဒီနံ စုတိပဋိသန္ဓီသူတိ ဧဝံ ယထာလာဘော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အယံ ပန ဆေဒေယေဝါတိ ဧတ္ထ တဿ တဿ ပရိပုဏ္ဏပဉှဿ တသ္မိံ တသ္မိံ သရူပဒဿနေန ဝိဿဇ္ဇနေ ဝိဿဇ္ဇိတေ ပစ္ဆိမကောဋ္ဌာသဿ ဆေဒေါတိ နာမံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

១៩០. រូបជីវិតិន្ទ្រិយ មានគតិស្មើគ្នានឹងចក្ខុន្ទ្រិយជាដើម តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃចុតិ និងបដិសន្ធិប៉ុណ្ណោះ ព្រោះតែការឃើញនូវការកើតឡើង និងការរលត់ទៅនៃសន្តាន ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ពាក្យថា pavatte somanassavippayuttacittassa uppādakkhaṇe (ក្នុងខណៈដែលកើតឡើងនៃចិត្តដែលប្រាសចាកសោមនស្ស ក្នុងបវត្តិកាល) នេះ ព្រះអង្គសំដែងសំដៅយកអរូបជីវិតិន្ទ្រិយ»។ ក្នុងពាក្យថា «etesañceva aññesañca pañcindriyānaṃ yathālābhavasena» នេះ គប្បីដឹងនូវសេចក្តីតាមដែលបាន (យថាលាភៈ) យ៉ាងនេះថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃជីវិតិន្ទ្រិយជាដើមទាំងនេះ ក្នុងចុតិ បដិសន្ធិ និងបវត្តិកាល និងការប្រព្រឹត្តទៅនៃចក្ខុន្ទ្រិយជាដើមដទៃទៀត ក្នុងចុតិ និងបដិសន្ធិ។ ចំណែកឯក្នុងពាក្យថា «ayaṃ pana chede yeva» នេះ គប្បីដឹងថា កាលដែលដោះស្រាយនូវបរិបុណ្ណបញ្ហានោះៗ ដោយការបង្ហាញនូវសរូបៈ (រូបពិត) ក្នុងវិសជ្ជនានោះៗ រួចហើយ ផ្នែកខាងចុង (បច្ឆិមកោដ្ឋាសៈ) ឈ្មោះថា ឆេទៈ (ការកាត់ចេញ)។

ယဿ ဝါ ပန သောမနဿိန္ဒြိယံ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ န ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? ဝိနာ သောမနဿေန ဥပပဇ္ဇန္တာနံ ပဝတ္တေ သောမနဿဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ တေသံ သောမနဿိန္ဒြိယံ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, နော စ တေသံ [Pg.160] ဇီဝိတိန္ဒြိယံ န ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဧတ္ထ ‘‘နိရောဓသမာပန္နာနံ အသညသတ္တာန’’န္တိ အဝစနံ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယဿ စက္ခုန္ဒြိယာဒိသမာနဂတိကတံ ဒီပေတိ. တဿ ဟိ ဥပပတ္တိယံယေဝ ဥပ္ပာဒေါ ဝတ္တဗ္ဗောတိ. ‘‘ဝိနာ သောမနဿေန ဥပပဇ္ဇန္တာန’’န္တိ ဧတ္ထ အသညသတ္တေ သင်္ဂဟေတွာ ပဝတ္တိဝသေန တေ စ နိရောဓသမာပန္နာ စ န ဝုတ္တာ, အနုပ္ပာဒေါပိ ပနေတဿ စုတိဥပပတ္တီသွေဝ ဝတ္တဗ္ဗော, န ပဝတ္တေတိ. ပစ္ဆိမကောဋ္ဌာသေပိ ‘‘သဗ္ဗေသံ စဝန္တာနံ, ပဝတ္တေ စိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ တေသံ သောမနဿိန္ဒြိယဉ္စ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယဉ္စ န ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဧဝံ ‘‘သဗ္ဗေသံ စဝန္တာန’’န္တိ ဧတ္ထေဝ အသညသတ္တေ သင်္ဂဏှိတွာ ပဝတ္တိဝသေန တေ စ နိရောဓသမာပန္နာ န စ ဝုတ္တာ. ယဿယတ္ထကေ စ နိရောဓသမာပန္နာ န ဒဿေတဗ္ဗာ န ဂဟေတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. န ဟိ ‘‘နိရောဓသမာပန္နာန’’န္တိ ဝစနံ ‘‘အသညသတ္တာန’’န္တိ ဝစနံ ဝိယ ဩကာသဒီပကံ, နာပိ ‘‘ဥပေက္ခာသမ္ပယုတ္တစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ, သဗ္ဗေသံ စိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ’’တိအာဒိဝစနံ ဝိယ သောမနဿိန္ဒြိယာဒီနံ အနုပ္ပာဒက္ခဏဒီပကံ, အထ ခေါ ပုဂ္ဂလဒီပကမေဝါတိ.

ក្នុងពាក្យថា "Yassa vā pana somanassindriyaṃ na uppajjati, tassa jīvitindriyaṃ na uppajjatīti? Vinā somanassena upapajjantānaṃ pavatte somanassavippayuttacittassa uppādakkhaṇe tesaṃ somanassindriyaṃ na uppajjati, no ca tesaṃ jīvitindriyaṃ na uppajjatīti" នេះ ការមិនពោលថា "nirodhasamāpannānaṃ asaññasattānaṃ" (នៃបុគ្គលអ្នកចូលនិរោធសមាបត្តិ និងអសញ្ញសត្វទាំងឡាយ) នេះ បង្ហាញនូវភាពមានគតិស្មើគ្នា (ការកើតឡើង) នៃរូបជីវិតិន្រ្ទិយ ជាមួយនឹងចក្ខុន្ទ្រិយជាដើម។ ព្រោះថា ការកើតឡើងនៃរូបជីវិតិន្រ្ទិយនោះ គប្បីពោលតែក្នុងខណៈបដិសន្ធិប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងពាក្យថា "Vinā somanassena upapajjantānaṃ" នេះ សូម្បីសង្គ្រោះយកអសញ្ញសត្វទាំងឡាយដោយអំណាចនៃបវត្តិកាលក៏ដោយ ក៏មិនបានពោលដល់អសញ្ញសត្វទាំងនោះ និងបុគ្គលអ្នកចូលនិរោធសមាបត្តិទាំងឡាយឡើយ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីការមិនកើតឡើងនៃរូបជីវិតិន្រ្ទិយនេះ ក៏គប្បីពោលតែក្នុងខណៈចុតី និងបដិសន្ធិប៉ុណ្ណោះ មិនមែនក្នុងបវត្តិកាលឡើយ។ សូម្បីក្នុងចំណែកចុងក្រោយ (បច្ឆិមកោដ្ឋាសៈ) ថា "sabbesaṃ cavantānaṃ, pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe tesaṃ somanassindriyañca na uppajjati jīvitindriyañca na uppajjatī" យ៉ាងនេះ ក្នុងពាក្យថា "sabbesaṃ cavantānaṃ" នេះឯង សូម្បីសង្គ្រោះយកអសញ្ញសត្វទាំងឡាយដោយអំណាចនៃបវត្តិកាល ក៏មិនបានពោលដល់អសញ្ញសត្វទាំងនោះ និងបុគ្គលអ្នកចូលនិរោធសមាបត្តិទាំងឡាយឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងយស្សយត្ថកវារៈ បុគ្គលអ្នកចូលនិរោធសមាបត្តិទាំងឡាយ មិនគប្បីបង្ហាញ និងមិនគប្បីកាន់យកឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រោះថា ពាក្យថា "nirodhasamāpannānaṃ" មិនមែនជាពាក្យសម្តែងនូវឱកាស (ទីកន្លែង) ដូចជាពាក្យថា "asaññasattānaṃ" ឡើយ ហើយក៏មិនមែនជាពាក្យសម្តែងនូវខណៈដែលមិនកើតឡើងនៃសោមនស្សិន្រ្ទិយជាដើម ដូចជាពាក្យថា "upekkhāsampayuttacittassa uppādakkhaṇe, sabbesaṃ cittassa bhaṅgakkhaṇe" ជាដើមនោះដែរ ប៉ុន្តែជាពាក្យសម្តែងនូវបុគ្គលតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។

အတီတကာလဘေဒေ သုဒ္ဓါဝါသာနံ ဥပပတ္တိစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ တေသံ တတ္ထ သောမနဿိန္ဒြိယဉ္စ န ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထ ဇီဝိတိန္ဒြိယဉ္စ န ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထာတိ ဧတ္ထ ‘‘ဥပပတ္တိစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု ‘‘သုဒ္ဓါဝါသံ ဥပပဇ္ဇန္တာနံ, အသညသတ္တာနံ တေသံ တတ္ထ သောမနဿိန္ဒြိယဉ္စ န ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထ မနိန္ဒြိယဉ္စ န ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထာ’’တိ (ယမ. ၃.ဣန္ဒြိယယမက.၂၇၇) ဧတ္ထ ဝိယ ‘‘ဥပပဇ္ဇန္တာန’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ? န ဝတ္တဗ္ဗံ. ယထာ ဟိ သောမနဿမနိန္ဒြိယာနံ ဝသေန ဥပပဇ္ဇန္တာ ပုဂ္ဂလာ ဥပပတ္တိစိတ္တသမင်္ဂိနော ဟောန္တိ, န ဧဝံ သောမနဿဇီဝိတိန္ဒြိယာနံ ဝသေန ဥပပတ္တိသမင်္ဂိနောယေဝ ဟောန္တိ. ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ ဟိ ဝသေန ယာဝ ပဌမရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ ဓရတိ, တာဝ ဥပပဇ္ဇန္တာ နာမ ဟောန္တိ. တဒါ စ ဒုတိယစိတ္တတော ပဋ္ဌာယ ‘‘ဇီဝိတိန္ဒြိယဉ္စ န ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထာ’’တိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ အရူပဇီဝိတိန္ဒြိယဿ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဒ္ဓတ္တာ, တသ္မာ ဥဘယံ ဥပ္ပာဒက္ခဏေန နိဒဿိတံ. ယထာ ဟိ ‘‘န နိရုဇ္ဈိတ္ထာ’’တိ ဣဒံ လက္ခဏံ ဥပပတ္တိစိတ္တဿ ဒွီသု ခဏေသု လဗ္ဘမာနံ သဗ္ဗပဌမေန ဥပပတ္တိစိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေန နိဒဿိတံ, ဧဝမိဓာပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ក្នុងអតីតកាលភេទ ក្នុងពាក្យថា "suddhāvāsānaṃ upapatticittassa uppādakkhaṇe tesaṃ tattha somanassindriyañca na uppajjittha jīvitindriyañca na uppajjitthā" នេះ ហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា "upapatticittassa uppādakkhaṇe" (ក្នុងឧប្បាទខណៈនៃឧបបត្តិចិត្ត)? តើមិនគួរត្រាស់ថា "upapajjantānaṃ" (កាលកំពុងកើតឡើង) ដូចក្នុងពាក្យថា "suddhāvāsaṃ upapajjantānaṃ, asaññasattānaṃ tesaṃ tattha somanassindriyañca na uppajjittha manindriyañca na uppajjitthā" ទេឬ? មិនគួរត្រាស់យ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលទាំងឡាយកាលកើតឡើងដោយអំណាចនៃសោមនស្សិន្រ្ទិយ និងមនិន្រ្ទិយ តែងជាអ្នកប្រកបដោយឧបបត្តិចិត្តយ៉ាងណា បុគ្គលទាំងឡាយកាលកើតឡើងដោយអំណាចនៃសោមនស្សិន្រ្ទិយ និងជីវិតិន្រ្ទិយ មិនមែនជាអ្នកប្រកបដោយឧបបត្តិចិត្តតែម្យ៉ាងយ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះថា ដោយអំណាចនៃជីវិតិន្រ្ទិយ ដរាបណា បឋមរូបជីវិតិន្រ្ទិយនៅឋិតនៅ ដរាបនោះ ពួកគាត់ឈ្មោះថាជាអ្នកកំពុងកើតឡើង។ ហើយក្នុងកាលនោះ ចាប់ផ្តើមអំពីចិត្តទីពីរទៅ មិនអាចពោលបានឡើយថា "jīvitindriyañca na uppajjitthā" (ជីវិតិន្រ្ទិយក៏មិនធ្លាប់កើតឡើងហើយ) ព្រោះអរូបជីវិតិន្រ្ទិយកើតឡើងហើយរលត់ទៅ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងពីរ (សោមនស្សិន្រ្ទិយ និងជីវិតិន្រ្ទិយ) ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញដោយឧប្បាទខណៈ។ ដូចជាលក្ខណៈថា "na nirujjhitthā" (មិនធ្លាប់រលត់ហើយ) នេះ ដែលបានក្នុងខណៈទាំងពីរនៃឧបបត្តិចិត្ត ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញដោយភង្គខណៈនៃឧបបត្តិចិត្តមុនគេបង្អស់យ៉ាងណា សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។

အနာဂတကာလဘေဒေ ဥပ္ပဇ္ဇိဿမာနေ သန္နိဋ္ဌာနံ ကတွာ အညဿ စ ဥပ္ပဇ္ဇိဿမာနတာဝ ပုစ္ဆိတာ. တတ္ထ ယထာ ပစ္စုပ္ပန္နကာလဘေဒေ သန္နိဋ္ဌာနသံသယဘေဒေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနဿေဝ ဂဟိတတ္တာ ‘‘ယဿ စက္ခုန္ဒြိယာဒီနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ[Pg.161], ဥပပဇ္ဇန္တဿ တဿ ဇီဝိတိန္ဒြိယာဒီနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဥပပဇ္ဇန္တဿေဝ ပုစ္ဆိတာနံ ဥပပတ္တိယံယေဝ တေသံ ဥပ္ပာဒေါ သမ္ဘဝတိ, န အညတ္ထ, န ဧဝမိဓ ‘‘ယဿ စက္ခုန္ဒြိယာဒီနိ ဥပ္ပဇ္ဇိဿန္တိ, ဥပပဇ္ဇန္တဿ တဿ ဇီဝိတိန္ဒြိယာဒီနိ ဥပ္ပဇ္ဇိဿန္တီ’’တိ ဥပပဇ္ဇန္တဿေဝ ပုစ္ဆိတာနံ တေသံ ဥပပတ္တိတော အညတ္ထ ဥပ္ပာဒေါ န သမ္ဘဝတိ, တသ္မာ ‘‘ယဿ စက္ခုန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, တဿ သောမနဿိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီတိ? အာမန္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ နိရောဓဝါရေပိ ‘‘ယဿ စက္ခုန္ဒြိယံ နိရုဇ္ဈိဿတိ, တဿ သောမနဿိန္ဒြိယံ နိရုဇ္ဈိဿတီတိ? အာမန္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. န ဟိ ယဿ စက္ခုန္ဒြိယံ နိရုဇ္ဈိဿတိ, တဿ သောမနဿိန္ဒြိယံ န နိရုဇ္ဈိဿတိ, အပိ ပစ္ဆိမဘဝိကဿ ဥပေက္ခာသဟဂတပဋိသန္ဓိကဿ. န ဟိ ဥပပဇ္ဇန္တဿ တဿ စုတိတော ပုဗ္ဗေဝ သောမနဿိန္ဒြိယနိရောဓော န သမ္ဘဝတီတိ. ဧတ္ထ ဟိ ပဌမပုစ္ဆာသု သန္နိဋ္ဌာနတ္ထော ပုစ္ဆိတဗ္ဗတ္ထနိဿယော မာဒိသောဝ ဥပပတ္တိဥပ္ပာဒိန္ဒြိယဝါ ဥဘယုပ္ပာဒိန္ဒြိယဝါ အတ္ထော ပဋိနိဝတ္တိတွာပိ ပုစ္ဆိတဗ္ဗတ္ထဿ နိဿယောတိ ဧဝံ ဝိယ ဒုတိယပုစ္ဆာသု သန္နိဋ္ဌာနတ္ထမေဝ နိယမေတိ, န တတ္ထေဝ ပုစ္ဆိတဗ္ဗံ အနာဂတဘာဝမတ္တေန သရူပတော ဂဟိတံ ဥပ္ပာဒံ ဝါ နိရောဓံ ဝါ သံသယတ္ထန္တိ. ယသ္မာ စေဝံ သန္နိဋ္ဌာနတ္ထဿ နိယမော ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ယဿ ဝါ ပန သောမနဿိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, တဿ စက္ခုန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီတိ? အာမန္တာ’’တိ (ယမ. ၃.ဣန္ဒြိယယမက.၂၈၁) ဝုတ္တံ. ဧသ နယော နိရောဓဝါရေပိ.

ក្នុងអនាគតកាលភេទ ព្រះអង្គធ្វើការសន្និដ្ឋានលើធម៌ដែលនឹងកើតឡើង ហើយសួរតែភាពដែលនឹងកើតឡើងនៃធម៌ដទៃទៀតប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងវារៈនោះ ក្នុងបច្ចុប្បន្នកាលភេទ ព្រោះការកាន់យកតែធម៌ដែលកំពុងកើតឡើងដោយការបែងចែកសន្និដ្ឋាន និងសង្ស័យ ដូចជាពាក្យថា "yassa cakkhundriyādīni uppajjanti, upapajjantassa tassa jīvitindriyādīni uppajjantī" យ៉ាងនេះ ការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងនោះ របស់បុគ្គលដែលព្រះអង្គសួរចំពោះតែអ្នកកំពុងកើតឡើង តែងមានក្នុងខណៈបដិសន្ធិប៉ុណ្ណោះ មិនមែនក្នុងទីដទៃឡើយ យ៉ាងណា ក្នុងអនាគតកាលនេះ មិនមែនជាការមិនមានការកើតឡើងក្នុងទីដទៃក្រៅពីបដិសន្ធិ នៃធម៌ទាំងនោះរបស់បុគ្គលដែលព្រះអង្គសួរចំពោះតែអ្នកកំពុងកើតឡើង ដូចជាពាក្យថា "yassa cakkhundriyādīni uppajjissanti, upapajjantassa tassa jīvitindriyādīni uppajjissantī" នោះឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា "yassa cakkhundriyaṃ uppajjissati, tassa somanassindriyaṃ uppajjissatīti? Āmantā" (ចក្ខុន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលណា នឹងកើតឡើង សោមនស្សិន្រ្ទិយរបស់បុគ្គលនោះ នឹងកើតឡើងដែរឬ? អើ)។ កាលបើធ្វើការកំណត់យ៉ាងនេះហើយ សូម្បីក្នុងនិរោធវារៈ ក៏ព្រះអង្គត្រាស់ថា "yassa cakkhundriyaṃ nirujjhissati, tassa somanassindriyaṃ nirujjhissatīti? Āmantā" ដែរ។ ព្រោះថា ចក្ខុន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលណា នឹងរលត់ សោមនស្សិន្រ្ទិយរបស់បុគ្គលនោះ មិនមែនជានឹងមិនរលត់ឡើយ សូម្បីតែចំពោះបច្ឆិមភវិកបុគ្គលដែលមានបដិសន្ធិប្រកបដោយឧបេក្ខាក៏ដោយ។ ព្រោះថា ការរលត់ទៅនៃសោមនស្សិន្រ្ទិយ មុនអំពីការចុតីរបស់បុគ្គលនោះដែលកំពុងកើតឡើង មិនមែនជាមិនមានឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ក្នុងបឋមបុច្ឆាទាំងឡាយ សន្និដ្ឋានត្ថៈជាទីពឹងនៃបុច្ឆិតព្វត្ថៈ (សេចក្តីដែលគប្បីសួរ) ដូចជាខ្ញុំនេះឯង ទោះបីជាធម៌ដែលមានឥន្រ្ទិយកើតឡើងក្នុងខណៈបដិសន្ធិ ឬធម៌ដែលមានឥន្រ្ទិយកើតឡើងទាំងពីរខណៈ (បដិសន្ធិ និងបវត្តិកាល) ក៏ដោយ សេចក្តីនោះទោះបីត្រឡប់មកវិញ ក៏នៅតែជាទីពឹងនៃបុច្ឆិតព្វត្ថៈដដែល យ៉ាងណា ក្នុងទុតិយបុច្ឆាទាំងឡាយ ព្រះអង្គរមែងកំណត់យកតែសន្និដ្ឋានត្ថៈប៉ុណ្ណោះ មិនមែនកំណត់យកសង្សយត្ថៈដែលជាការកើតឡើង ឬការរលត់ ដែលកាន់យកដោយសរូបៈ ត្រឹមតែភាពជាអនាគតក្នុងទីនោះឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះការកំណត់នៃសន្និដ្ឋានត្ថៈមានយ៉ាងនេះ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា "yassa vā pana somanassindriyaṃ uppajjissati, tassa cakkhundriyaṃ uppajjissatīti? Āmantā"។ វិធីនេះ សូម្បីក្នុងនិរោធវារៈ ក៏ដូចគ្នាដែរ។

ပဋိလောမေ ပန ယထာ အနုလောမေ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ နိရုဇ္ဈိဿတီ’’တိ ဥပ္ပာဒနိရောဓာ အနာဂတာ သရူပဝသေန ဝုတ္တာ, ဧဝံ အဝုတ္တတ္တာ ယထာ တတ္ထ သံသယပဒေန ဂဟိတဿ ဣန္ဒြိယဿ ပဝတ္တိယမ္ပိ ဥပ္ပာဒနိရောဓာ စက္ခုန္ဒြိယာဒိမူလကေသု ယောဇိတာ, န ဧဝံ ယောဇေတဗ္ဗာ. ယထာ ဟိ ဥပ္ပာဒနိရောဓေ အတိက္ကမိတွာ အပ္ပတွာ စ ဥပ္ပာဒနိရောဓာ သမ္ဘဝန္တိ ယောဇေတုံ, န ဧဝံ အနုပ္ပာဒါနိရောဓေ အတိက္ကမိတွာ အပ္ပတွာ စ အနုပ္ပာဒါနိရောဓာ သမ္ဘဝန္တိ အဘူတာဘာဝဿ အဘူတာဘာဝံ အတိက္ကမိတွာ အပ္ပတွာ စ သမ္ဘဝါနုပ္ပတ္တိတော, အဘူတုပ္ပာဒနိရောဓာဘာဝေါ စ ပဋိလောမေ ပုစ္ဆိတော, တသ္မာဿ ဝိသေသရဟိတဿ အဘူတာဘာဝဿ ဝတ္တမာနာနံ ဥပ္ပာဒဿ ဝိယ ကာလန္တရယောဂါဘာဝတော ယာဒိသာနံ စက္ခာဒီနံ ဥပ္ပာဒနိရောဓာဘာဝေန ပုစ္ဆိတဗ္ဗဿ နိဿယော သန္နိဋ္ဌာနေန သန္နိစ္ဆိတော, တန္နိဿယာ တာဒိသာနံယေဝ ဥပပတ္တိစုတိဥပ္ပာဒနိရောဓာနံ ဇီဝိတာဒီနမ္ပိ အနုပ္ပာဒါနိရောဓာ သံသယပဒေန [Pg.162] ပုစ္ဆိတာ ဟောန္တီတိ ‘‘ယဿ စက္ခုန္ဒြိယံ နုပ္ပဇ္ဇိဿတိ, တဿ သောမနဿိန္ဒြိယံ နုပ္ပဇ္ဇိဿတီတိ? အာမန္တာ’’တိ (ယမ. ၃.ဣန္ဒြိယယမက.၃၀၈) စ, ‘‘ယဿ စက္ခုန္ဒြိယံ န နိရုဇ္ဈိဿတိ, တဿ သောမနဿိန္ဒြိယံ န နိရုဇ္ဈိဿတီတိ? အာမန္တာ’’တိ စ ဝုတ္တံ, န ဝုတ္တံ ‘‘ယေ အရူပံ ဥပပဇ္ဇိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿန္တီ’’တိအာဒိနာ ဇီဝိတိန္ဒြိယဥပေက္ခိန္ဒြိယာဒီသု ဝိယ ဝိဿဇ္ဇနန္တိ.

ប៉ុន្តែក្នុងបដិលោមវារៈ មិនគប្បីផ្សារភ្ជាប់យ៉ាងនេះឡើយ ព្រោះមិនបានពោលទុកដោយអំណាចនៃសរូបៈ ដូចក្នុងអនុលោមវារៈ ដែលព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យជាអនាគតថា "uppajjissati nirujjhissatī" (នឹងកើតឡើង នឹងរលត់ទៅ) ហើយផ្សារភ្ជាប់ការកើតឡើង និងការរលត់នៃឥន្រ្ទិយដែលកាន់យកដោយសង្សយបទ សូម្បីក្នុងបវត្តិកាល ក្នុងយមកៈទាំងឡាយដែលមានចក្ខុន្ទ្រិយជាដើមជាមូលនោះឡើយ។ ព្រោះថា ការកើតឡើង និងការរលត់ គប្បីផ្សារភ្ជាប់បាន ព្រោះការកន្លងហួសទៅ និងការមិនទាន់ដល់នូវការកើតឡើង និងការរលត់យ៉ាងណា ការមិនកើតឡើង និងការមិនរលត់ មិនអាចផ្សារភ្ជាប់បានដោយការកន្លងហួសទៅ និងការមិនទាន់ដល់នូវការមិនកើតឡើង និងការមិនរលត់យ៉ាងនោះឡើយ ព្រោះការមិនមានការកើតឡើងនៃសេចក្តីមិនពិត ដោយការកន្លងហួសទៅ និងការមិនទាន់ដល់នូវសេចក្តីមិនពិតនៃសេចក្តីមិនពិត ហើយការមិនមានការកើតឡើង និងការមិនរលត់នៃធម៌ដែលមិនមានពិត ត្រូវបានសួរក្នុងបដិលោមវារៈ ហេតុនោះ ព្រោះការមិនមានការផ្សារភ្ជាប់នឹងកាលដទៃ ដូចជាការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងឡាយដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ នៃសេចក្តីមិនពិតដែលមិនមានសេចក្តីវិសេសនោះ សេចក្តីជាទីពឹងនៃបុច្ឆិតព្វត្ថៈ ដោយការមិនមានការកើតឡើង និងការមិនរលត់នៃចក្ខុន្ទ្រិយជាដើមមានសភាពបែបណា ដែលព្រះអង្គបានសម្រេចហើយដោយសន្និដ្ឋានបទ ការមិនកើតឡើង និងការមិនរលត់នៃជីវិតិន្រ្ទិយជាដើម ដែលមានការកើតឡើង និងការរលត់ក្នុងខណៈបដិសន្ធិ និងចុតីមានសភាពបែបនោះឯង ដែលមានសេចក្តីនោះជាទីពឹង ឈ្មោះថាជាធម៌ដែលព្រះអង្គសួរហើយដោយសង្សយបទ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា "yassa cakkhundriyaṃ nuppajjissati, tassa somanassindriyaṃ nuppajjissatīti? Āmantā" (ចក្ខុន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលណា នឹងមិនកើតឡើង សោមនស្សិន្រ្ទិយរបស់បុគ្គលនោះ នឹងមិនកើតឡើងដែរឬ? អើ) និងត្រាស់ថា "yassa cakkhundriyaṃ na nirujjhissati, tassa somanassindriyaṃ na nirujjhissatīti? Āmantā" (ចក្ខុន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលណា នឹងមិនរលត់ សោមនស្សិន្រ្ទិយរបស់បុគ្គលនោះ នឹងមិនរលត់ដែរឬ? អើ) យ៉ាងនេះ តែមិនបានត្រាស់វិសជ្ជនាដោយពាក្យថា "ye arūpaṃ upapajjitvā parinibbāyissantī" ជាដើម ដូចក្នុងជីវិតិន្រ្ទិយ និងឧបេក្ខិន្រ្ទិយជាដើមឡើយ។

ယေ ရူပါဝစရံ ဥပပဇ္ဇိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿန္တိ, တေသံ ဃာနိန္ဒြိယံ န ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, နော စ တေသံ သောမနဿိန္ဒြိယံ န ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ ဧတ္ထ ယေ သောပေက္ခပဋိသန္ဓိကာ ဘဝိဿန္တိ, တေ ‘‘ယေ စ အရူပံ ဥပပဇ္ဇိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿန္တီ’’တိ ဧတေန ပစ္ဆိမကောဋ္ဌာသဝစနေန တံသမာနလက္ခဏတာယ သင်္ဂဟိတာတိ ယေ သောမနဿပဋိသန္ဓိကာ ဘဝိဿန္တိ, တေ ဧဝ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

ក្នុងពាក្យថា "Ye rūpāvacaraṃ upapajjitvā parinibbāyissantī, tesaṃ ghānindriyaṃ na uppajjissati, no ca tesaṃ somanassindriyaṃ na uppajjissatī" នេះ បុគ្គលទាំងឡាយណាដែលនឹងមានបដិសន្ធិប្រកបដោយឧបេក្ខា បុគ្គលទាំងនោះ ត្រូវបានសង្គ្រោះយកហើយដោយពាក្យចំណែកចុងក្រោយ (បច្ឆិមកោដ្ឋាសៈ) ថា "ye ca arūpaṃ upapajjitvā parinibbāyissantī" នេះ ព្រោះមានលក្ខណៈស្មើគ្នានឹងបុគ្គលនោះ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គសំដៅយកតែបុគ្គលទាំងឡាយណាដែលនឹងមានបដិសន្ធិប្រកបដោយសោមនស្សប៉ុណ្ណោះ។

အဋ္ဌကထာယံ ယေသု အာဒိမပေါတ္ထကေသု ‘‘အတီတာနာဂတဝါရေ သုဒ္ဓါဝါသာနံ ဥပပတ္တိစိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ မနိန္ဒြိယဉ္စ နုပ္ပဇ္ဇိတ္ထာတိ ဓမ္မယမကေ ဝိယ ဥပ္ပာဒက္ခဏာတိက္ကမဝသေန အတ္ထံ အဂ္ဂဟေတွာ’’တိ လိခိတံ, တံ ပမာဒလိခိတံ. ယေသု ပန ပေါတ္ထကေသု ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နာတီတဝါရေ သုဒ္ဓါဝါသာနံ ဥပပတ္တိစိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ မနိန္ဒြိယဉ္စ နုပ္ပဇ္ဇိတ္ထာတိ…ပေ… တသ္မိံ ဘဝေ အနုပ္ပန္နပုဗ္ဗဝသေန အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော’’တိ ပါဌော ဒိဿတိ, သော ဧဝ သုန္ဒရတရောတိ.

ក្នុងអដ្ឋកថា ក្នុងសៀវភៅច្បាប់ដើមទាំងឡាយណា ដែលសរសេរទុកថា "atītānāgatavāre suddhāvāsānaṃ upapatticittassa bhaṅgakkhaṇe manindriyañca nuppajjitthāti dhammayamake viya uppādakkhaṇātikkamavasena atthaṃ aggahetvā" នេះ ការសរសេរនោះ ឈ្មោះថាជាការសរសេរដោយការភ្លាំងភ្លាត់ (ខុសឆ្គង)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសៀវភៅច្បាប់ដើមទាំងឡាយណា ដែលឃើញមានបទបាឋថា "paccuppannātītavāre suddhāvāsānaṃ upapatticittassa bhaṅgakkhaṇe manindriyañca nuppajjitthāti...pe... tasmiṃ bhave anuppannapubbavasena attho gahatabboti" នេះ បទបាឋនោះឯង ទើបជាបទបាឋដ៏ល្អប្រពៃបំផុត។

ပဝတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការបរិយាយអំពីបវត្តិនៃវារៈ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၃. ပရိညာဝါရဝဏ္ဏနာ

៣. ការបរិយាយអំពីបរិញ្ញាវារៈ

၄၃၅-၄၈၂. ပရိညာဝါရေ လောကိယအဗျာကတမိဿကာနိ စာတိ ဒုက္ခသစ္စပရိယာပန္နေဟိ ဧကန္တပရိညေယျေဟိ လောကိယအဗျာကတေဟိ မိဿကတ္တာ တာနိ ဥပါဒါယ မနိန္ဒြိယာဒီနံ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီနံ ဝိယ ပရိညေယျတာ စ ဝုတ္တာ. ယဒိ ပရိညေယျမိဿကတ္တာ ပရိညေယျတာ ဟောတိ, ကသ္မာ ဓမ္မယမကေ ‘‘ယော ကုသလံ ဓမ္မံ ဘာဝေတိ, သော အဗျာကတံ ဓမ္မံ ပရိဇာနာတီ’’တိအာဒိနာ အဗျာကတပဒေန ယောဇေတွာ ယမကာနိ န ဝုတ္တာနီတိ? ယထာ ‘‘ကုသလံ ဘာဝေမိ, အကုသလံ ပဇဟာမီ’’တိ ကုသလာကုသလေသု [Pg.163] ဘာဝနာပဟာနာဘိနိဝေသော ဟောတိ, တထာ ‘‘ဝေဒနာက္ခန္ဓော အနိစ္စော, ဓမ္မာယတနံ အနိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ ခန္ဓာဒီသု ပရိဇာနာဘိနိဝေသော ဟောတိ, တတ္ထ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒယော ‘‘အနိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ ပရိဇာနိတဗ္ဗာ, တေ စ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒိဘာဝံ ဂဟေတွာ ပရိဇာနိတဗ္ဗာ, န အဗျာကတဘာဝန္တိ.

៤៣៥-៤៨២. ក្នុងបរិញ្ញាវារៈ ពាក្យថា "lokiyaabyākatamissakāni ca" នេះ ព្រោះការលាយឡំដោយលោកិយអព្យាកតធម៌ទាំងឡាយ ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងទុក្ខសច្ចៈ ដែលជាធម៌គប្បីកំណត់ដឹងដោយពិតប្រាកដ ព្រះអង្គទើបអាស្រ័យធម៌ទាំងនោះ ហើយត្រាស់នូវភាពជាធម៌គប្បីកំណត់ដឹងនៃមនិន្រ្ទិយជាដើម ដូចជាភាពជាធម៌គប្បីកំណត់ដឹងនៃវេទនាខន្ធជាដើមដែរ។ ប្រសិនបើភាពជាធម៌គប្បីកំណត់ដឹង មានបានព្រោះការលាយឡំដោយធម៌ដែលគប្បីកំណត់ដឹងទេនោះ ហេតុអ្វីបានជាក្នុងធម្មយមកៈ ព្រះអង្គមិនត្រាស់យមកៈទាំងឡាយ ដោយផ្សារភ្ជាប់នឹងអព្យាកតបទ ដូចជាពាក្យថា "yo kusalaṃ dhammaṃ bhāveti, so abyākataṃ dhammaṃ parijānātī" ជាដើម? ដូចជាការចូលទៅតាំងចិត្តក្នុងការចម្រើន និងការលះបង់ក្នុងកុសល និងអកុសលធម៌ទាំងឡាយថា "ខ្ញុំចម្រើនកុសល ខ្ញុំលះបង់អកុសល" យ៉ាងណា ការចូលទៅតាំងចិត្តក្នុងការកំណត់ដឹងក្នុងខន្ធជាដើមថា "វេទនាខន្ធមិនទៀង ធម្មាយតនៈមិនទៀង" ជាដើម ក៏មានយ៉ាងនោះដែរ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ វេទនាខន្ធជាដើម គប្បីកំណត់ដឹងថា "មិនទៀង" ជាដើម ហើយធម៌ទាំងនោះ គប្បីកំណត់ដឹងដោយកាន់យកនូវភាពជាវេទនាខន្ធជាដើម មិនមែនដោយកាន់យកនូវភាពជាអព្យាកតធម៌ឡើយ។

ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဒုက္ခသစ္စဘာဇနီယေ အာဂတဿ ဒေါမနဿဿ ပဟာတဗ္ဗတာဝ ဝုတ္တာ, န ပရိညေယျတာ, နနု ဒုက္ခသစ္စပရိယာပန္နာ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒယော ကုသလာကုသလဘာဝေန အဂ္ဂဟိတာ ကုသလာကုသလာပိ ပရိညေယျာတိ? သစ္စံ, ယထာ ပန ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒိဘာဝေါ ဘာဝေတဗ္ဗပဟာတဗ္ဗဘာဝေဟိ ဝိနာပိ ဟောတိ, န ဧဝံ ဒေါမနဿိန္ဒြိယဘာဝေါ ပဟာတဗ္ဗဘာဝေန ဝိနာ ဟောတီတိ ဣမံ ဝိသေသံ ဒဿေတုံ ဒေါမနဿိန္ဒြိယဿ ပဟာတဗ္ဗတာဝ ဣဓ ဝုတ္တာ, န ပရိညေယျဘာဝဿ အဘာဝတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အကုသလံ ဧကန္တတော ပဟာတဗ္ဗမေဝါတိ ဧတေန ပဟာတဗ္ဗမေဝ, န အပ္ပဟာတဗ္ဗန္တိ အပ္ပဟာတဗ္ဗမေဝ နိဝါရေတိ, န ပရိညေယျဘာဝန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အညိန္ဒြိယံ ဘာဝေတဗ္ဗနိဋ္ဌံ, န ပန သစ္ဆိကာတဗ္ဗနိဋ္ဌန္တိ ဘာဝေတဗ္ဗဘာဝေါ ဧဝ တဿ ဂဟိတောတိ. ‘‘ဒွေ ပုဂ္ဂလာ’’တိအာဒိ ‘‘စက္ခုန္ဒြိယံ န ပရိဇာနာတီ’’တိအာဒိကဿ ပရတော လိခိတဗ္ဗံ ဥပ္ပဋိပါဋိယာ လိခိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. စက္ခုန္ဒြိယမူလကဉှိ အတိက္ကမိတွာ ဒေါမနဿိန္ဒြိယမူလကေ ဣဒံ ဝုတ္တံ ‘‘ဒွေ ပုဂ္ဂလာ ဒေါမနဿိန္ဒြိယံ န ပဇဟန္တိ နော စ အညိန္ဒြိယံ န ဘာဝေန္တီ’’တိ (ယမ. ၃.ဣန္ဒြိယယမက.၄၄၀).

សួរថា៖ ក្នុងអធិប្បាយនេះ ហេតុអ្វីបានជាក្នុងសេចក្តីពន្យល់ចែកសច្ចៈនៃទុក្ខសច្ចៈ លោកពោលតែភាពជាធម៌ដែលត្រូវលះបង់ (បហាតព្វភាព) នៃទោមនស្សដែលមកដល់ហើយ តែមិនពោលភាពជាធម៌ដែលត្រូវកំណត់ដឹង (បរិញ្ញេយ្យភាព)? មិនមែនឬថា វេទនាខន្ធជាដើមដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងទុក្ខសច្ចៈ ដែលមិនបានកាន់យកដោយភាពជាកុសលនិងអកុសល សូម្បីជាកុសលនិងអកុសល ក៏ជាធម៌ដែលត្រូវកំណត់ដឹងដែរ? ឆ្លើយថា៖ ពិតមែនហើយ ប៉ុន្តែភាពជាវេទនាខន្ធជាដើម តែងមានបានសូម្បីវៀរចាកភាពជាធម៌ដែលត្រូវចម្រើន (ភាវេតព្វភាព) និងភាពជាធម៌ដែលត្រូវលះបង់ (បហាតព្វភាព) យ៉ាងណា ភាពជាទោមនស្សិន្ទ្រិយ មិនមែនមិនមានដោយវៀរចាកភាពជាធម៌ដែលត្រូវលះបង់យ៉ាងនោះឡើយ។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានេះ លោកទើបពោលតែភាពជាធម៌ដែលត្រូវលះបង់នៃទោមនស្សិន្ទ្រិយក្នុងទីនេះ មិនមែនព្រោះគ្មានភាពជាធម៌ដែលត្រូវកំណត់ដឹងនោះឡើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «អកុសលជាធម៌ដែលត្រូវលះបង់ដោយចំណែកមួយពិតប្រាកដ» នេះ គប្បីជ្រាបថា លោកពោលសំដៅយកតែធម៌ដែលត្រូវលះបង់ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមិនត្រូវលះបង់ឡើយ គឺលោកហាមឃាត់តែភាពជាធម៌មិនត្រូវលះបង់ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនហាមឃាត់ភាពជាធម៌ដែលត្រូវកំណត់ដឹងឡើយ។ ចំណែកអញ្ញិន្ទ្រិយ ជាធម៌មានការចម្រើនជាទីបំផុត មិនមែនមានការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ជាទីបំផុតឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបកាន់យកតែភាពជាធម៌ដែលត្រូវចម្រើនប៉ុណ្ណោះនៃអញ្ញិន្ទ្រិយនោះ។ ពាក្យថា «បុគ្គល ២ នាក់» ជាដើម គប្បីជ្រាបថា ជាពាក្យដែលត្រូវសរសេរខាងចុងនៃពាក្យថា «មិនកំណត់ដឹងចក្ខុន្ទ្រិយ» ជាដើម តែលោកសរសេរត្រឡប់លំដាប់គ្នា។ ព្រោះថា លោកកន្លងចក្ខុន្ទ្រិយមូលកៈហើយ ទើបពោលពាក្យនេះក្នុងទោមនស្សិន្ទ្រិយមូលកៈថា «បុគ្គល ២ នាក់ មិនលះបង់ទោមនស្សិន្ទ្រិយ តែមិនមែនមិនចម្រើនអញ្ញិន្ទ្រិយឡើយ» (យមក. ៣. ឥន្ទ្រិយយមក. ៤៤០)។

ဧတ္ထ စ ပုထုဇ္ဇနော, အဋ္ဌ စ အရိယာတိ နဝ ပုဂ္ဂလာ. တေသု ပုထုဇ္ဇနော ဘဗ္ဗာဘဗ္ဗဝသေန ဒုဝိဓော, သော ‘‘ပုထုဇ္ဇနော’’တိ အာဂတဋ္ဌာနေသု ‘‘ဆ ပုဂ္ဂလာ စက္ခုန္ဒြိယဉ္စ န ပရိဇာနိတ္ထ ဒေါမနဿိန္ဒြိယဉ္စ န ပဇဟိတ္ထာ’’တိအာဒီသု စ အဘိန္ဒိတွာ ဂဟိတော. ‘‘ယေ ပုထုဇ္ဇနာ မဂ္ဂံ ပဋိလဘိဿန္တီ’’တိ (ယမ. ၁.သစ္စယမက.၄၉, ၅၁-၅၂) အာဂတဋ္ဌာနေသု ‘‘ပဉ္စ ပုဂ္ဂလာ စက္ခုန္ဒြိယဉ္စ ပရိဇာနိဿန္တိ ဒေါမနဿိန္ဒြိယဉ္စ ပဇဟိဿန္တီ’’တိအာဒီသု (ယမ. ၃.ဣန္ဒြိယယမက.၄၅၁) စ ဘဗ္ဗော ဧဝ ဘိန္ဒိတွာ ဂဟိတော. ‘‘ယေ စ ပုထုဇ္ဇနာ မဂ္ဂံ န ပဋိလဘိဿန္တီ’’တိ (ယမ. ၁.သစ္စယမက.၅၁) အာဂတဋ္ဌာနေသု ‘‘တယော ပုဂ္ဂလာ ဒေါမနဿိန္ဒြိယဉ္စ နပ္ပဇဟိဿန္တိ စက္ခုန္ဒြိယဉ္စ န ပရိဇာနိဿန္တီ’’တိအာဒီသု (ယမ. ၃.ဣန္ဒြိယယမက.၄၅၅) စ အဘဗ္ဗော ဧဝ. အဂ္ဂဖလသမင်္ဂီ စ ပဌမဖလသမင်္ဂီ အရဟာ စာတိ ဒုဝိဓော. သောပိ ‘‘အရဟာ’’တိ အာဂတဋ္ဌာနေသု ‘‘တယော ပုဂ္ဂလာ အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယဉ္စ ဘာဝိတ္ထ [Pg.164] ဒေါမနဿိန္ဒြိယဉ္စ ပဇဟိတ္ထာ’’တိအာဒီသု (ယမ. ၃.ဣန္ဒြိယယမက.၄၄၄) စ အဘိန္ဒိတွာ ဂဟိတော. ‘‘ယော အဂ္ဂဖလံ သစ္ဆိကရောတီ’’တိ (ယမ. ၃.ဣန္ဒြိယယမက.၄၄၆) အာဂတဋ္ဌာနေသု ‘‘တယော ပုဂ္ဂလာ ဒေါမနဿိန္ဒြိယံ ပဇဟိတ္ထ, နော စ အညာတာဝိန္ဒြိယံ သစ္ဆိကရိတ္ထာ’’တိအာဒီသု (ယမ. ၃.ဣန္ဒြိယယမက.၄၄၄) စ ပဌမဖလသမင်္ဂီ စ ဘိန္ဒိတွာ ဂဟိတော. ‘‘ယော အဂ္ဂဖလံ သစ္ဆာကာသီ’’တိ (ယမ. ၃.ဣန္ဒြိယယမက.၄၄၃, ၄၄၆) အာဂတဋ္ဌာနေသု ဣတရောဝါတိ ဧဝံ ပုဂ္ဂလဘေဒံ ဉတွာ တတ္ထ တတ္ထ သန္နိဋ္ဌာနေန ဂဟိတပုဂ္ဂလေ နိဒ္ဓါရေတွာ ဝိဿဇ္ဇနံ ယောဇေတဗ္ဗန္တိ.

ក្នុងបរិញ្ញាវារៈនេះ មានបុគ្គល ៩ នាក់ គឺបុថុជ្ជន ១ និងអរិយបុគ្គល ៨។ ក្នុងបុគ្គលទាំងនោះ បុថុជ្ជនមាន ២ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃភព្វបុគ្គល និងអភព្វបុគ្គល។ បុថុជ្ជននោះ ក្នុងកន្លែងដែលមកដល់ថា «បុថុជ្ជន» និងក្នុងកន្លែងជាដើមថា «បុគ្គល ៦ នាក់ មិនបានកំណត់ដឹងចក្ខុន្ទ្រិយផង មិនបានលះបង់ទោមនស្សិន្ទ្រិយផង» លោកកាន់យកដោយមិនបែងចែក។ ក្នុងកន្លែងដែលមកដល់ថា «ពួកបុថុជ្ជនណា នឹងបានសម្រេចមគ្គ» និងក្នុងកន្លែងជាដើមថា «បុគ្គល ៥ នាក់ នឹងកំណត់ដឹងចក្ខុន្ទ្រិយផង នឹងលះបង់ទោមនស្សិន្ទ្រិយផង» (យមក. ៣. ឥន្ទ្រិយយមក. ៤៥១) លោកកាន់យកដោយបែងចែក សំដៅយកតែភព្វបុថុជ្ជនប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងកន្លែងដែលមកដល់ថា «ពួកបុថុជ្ជនណា នឹងមិនបានសម្រេចមគ្គ» និងក្នុងកន្លែងជាដើមថា «បុគ្គល ៣ នាក់ នឹងមិនលះបង់ទោមនស្សិន្ទ្រិយផង នឹងមិនកំណត់ដឹងចក្ខុន្ទ្រិយផង» (យមក. ៣. ឥន្ទ្រិយយមក. ៤base៥) លោកកាន់យកតែអភព្វបុថុជ្ជនប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកព្រះអគ្គផលសមង្គីនោះ មាន ២ យ៉ាង គឺព្រះបឋមផលសមង្គី (លោកអ្នកប្រកបដោយផលក្នុងខណៈដំបូង) និងព្រះអរហន្ត (ទូទៅ)។ សូម្បីព្រះអគ្គផលសមង្គីនោះ ក្នុងកន្លែងដែលមកដល់ថា «ព្រះអរហន្ត» និងក្នុងកន្លែងជាដើមថា «បុគ្គល ៣ នាក់ បានចម្រើនអនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយផង បានលះបង់ទោមនស្សិន្ទ្រិយផង» (យមក. ៣. ឥន្ទ្រិយយមក. ៤៤៤) លោកកាន់យកដោយមិនបែងចែក។ ក្នុងកន្លែងដែលមកដល់ថា «បុគ្គលណា ធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវអគ្គផល» និងក្នុងកន្លែងជាដើមថា «បុគ្គល ៣ នាក់ បានលះបង់ទោមនស្សិន្ទ្រិយ តែមិនមែនធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវអញ្ញាតាវិន្ទ្រិយឡើយ» (យមក. ៣. ឥន្ទ្រិយយមក. ៤៤៤) លោកកាន់យកដោយបែងចែក សំដៅយកតែព្រះបឋមផលសមង្គីប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងកន្លែងដែលមកដល់ថា «បុគ្គលណា បានធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវអគ្គផល» លោកកាន់យកព្រះអរហន្តក្រៅពីនេះ។ គប្បីដឹងការបែងចែកបុគ្គលយ៉ាងនេះ ហើយដកស្រង់យកបុគ្គលដែលលោកកាន់យកដោយសន្និដ្ឋានក្នុងទីនោះៗ ហើយប្រកបការដោះស្រាយចុះ។

ပရိညာဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយបរិញ្ញាវារៈ ចប់ហើយ។

ဣန္ဒြိယယမကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយឥន្ទ្រិយយមកៈ ចប់ហើយ។

ယမကပကရဏ-မူလဋီကာ သမတ္တာ.

មូលដីកានៃយមកប្បករណ៍ ចប់សព្វគ្រប់ហើយ។

ပဋ္ဌာနပကရဏ-မူလဋီကာ

មូលដីកានៃបដ្ឋានប្បករណ៍

ဂန္ထာရမ္ဘဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយការចាប់ផ្តើមគម្ពីរ

ဒိဗ္ဗန္တိ [Pg.165] ကာမဂုဏာဒီဟိ ကီဠန္တိ လဠန္တိ, တေသု ဝါ ဝိဟရန္တိ, ဝိဇယသမတ္ထတာယောဂေန ပစ္စတ္ထိကေ ဝိဇေတုံ ဣစ္ဆန္တိ, ဣဿရိယဋ္ဌာနာဒိသက္ကာရဒါနဂ္ဂဟဏံ တံတံအတ္ထာနုသာသနဉ္စ ကရောန္တာ ဝေါဟရန္တိ, ပုညယောဂါနုဘာဝပ္ပတ္တာယ ဇုတိယာ ဇောတန္တိ, ယထာဘိလာသိတဉ္စ ဝိသယံ အပ္ပဋိဃာတေန ဂစ္ဆန္တိ, ယထိစ္ဆိတနိပ္ဖာဒနေ သက္ကောန္တီတိ ဝါ ဒေဝါ, ဒေဝနီယာ ဝါ တံတံဗျသနနိတ္ထရဏတ္ထိကေဟိ သရဏံ ပရာယဏန္တိ ဂမနီယာ, အဘိတ္ထဝနီယာ ဝါ. သောဘာဝိသေသယောဂေန ကမနီယာတိ ဝါ ဒေဝါ. တေ တိဝိဓာ – သမ္မုတိဒေဝါ ဥပပတ္တိဒေဝါ ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါတိ. ဘဂဝါ ပန နိရတိသယာယ အဘိညာကီဠာယ, ဥတ္တမေဟိ ဒိဗ္ဗဗြဟ္မအရိယဝိဟာရေဟိ, သပရသန္တာနသိဒ္ဓါယ ပဉ္စဝိဓမာရဝိဇယိစ္ဆာနိပ္ဖတ္တိယာ, စိတ္တိဿရိယသတ္တဓနာဒိသမ္မာပဋိပတ္တိအဝေစ္စပ္ပသာဒသက္ကာရဒါနဂ္ဂဟဏသင်္ခါတေန ဓမ္မသဘာဝပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယာနုရူပါနုသာသနီသင်္ခါတေန စ ဝေါဟာရာတိသယေန, ပရမာယ ပညာသရီရပ္ပဘာသင်္ခါတာယ ဇုတိယာ, အနောပမာယ စ ဉာဏသရီရဂတိယာ, မာရဝိဇယသဗ္ဗညုဂုဏပရဟိတနိပ္ဖာဒနေသု အပ္ပဋိဟတာယ သတ္တိယာ စ သမန္နာဂတတ္တာ သဒေဝကေန လောကေန သရဏန္တိ ဂမနီယတော, အဘိတ္ထဝနီယတော, ဘတ္တိဝသေန ကမနီယတော စ သဗ္ဗေ တေ ဒေဝေ တေဟိ ဂုဏေဟိ အတိက္ကန္တော အတိသယော ဝါ ဒေဝေါတိ ဒေဝါတိဒေဝေါ. သဗ္ဗဒေဝေဟိ ပူဇနီယတရော ဒေဝေါတိ ဝါ ဒေဝါတိဒေဝေါ, ဝိသုဒ္ဓိဒေဝဘာဝံ ဝါ သဗ္ဗညုဂုဏာလင်္ကာရံ ပတ္တတ္တာ အညဒေဝေဟိ အတိရေကတရော ဝါ ဒေဝေါ ဒေဝါတိဒေဝေါ. ဒေဝါနန္တိ ဥပပတ္တိဒေဝါနံ တဒါ ဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကာနံ. သက္ကာဒီဟိ ဒေဝေဟိ ပဟာရာဒအသုရိန္ဒာဒီဟိ ဒါနဝေဟိ စ ပူဇိတော. ကာယဝစီသံယမဿ သီလဿ ဣန္ဒြိယသံဝရဿ စိတ္တသံယမဿ သမာဓိဿ စ ပဋိပက္ခာနံ အစ္စန္တပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ သုဒ္ဓသံယမော.

ពួកជនណា តែងលេង តែងសប្បាយ ដោយកាមគុណជាដើម ឬតែងនៅ (រស់នៅ) ក្នុងកាមគុណទាំងនោះ ហេតុនោះ ពួកជននោះ ឈ្មោះថា ទេវៈ។ មួយយ៉ាងទៀត ពួកជនណា ប្រកបដោយសមត្ថភាពក្នុងការឈ្នះ តែងប្រាថ្នាដើម្បីឈ្នះនូវពួកសត្រូវ ហេតុនោះ ពួកជននោះ ឈ្មោះថា ទេវៈ។ មួយយ៉ាងទៀត ពួកជនណា កាលធ្វើនូវការប្រគល់និងការទទួលនូវសក្ការៈមានឋានៈជាធំជាដើម និងការប្រៀនប្រដៅនូវប្រយោជន៍នោះៗ តែងប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទេវៈ។ មួយយ៉ាងទៀត ពួកជនណា តែងរុងរឿងដោយពន្លឺដែលបានមកដោយអានុភាពនៃការប្រកបនូវបុណ្យ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទេវៈ។ មួយយ៉ាងទៀត ពួកជនណា តែងទៅកាន់ទីកន្លែង ឬអារម្មណ៍តាមដែលប្រាថ្នា ដោយមិនមានការទើសទាក់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទេវៈ។ មួយយ៉ាងទៀត ពួកជនណា តែងអាចក្នុងការធ្វើឱ្យសម្រេចនូវប្រយោជន៍តាមដែលប្រាថ្នា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទេវៈ។ មួយយ៉ាងទៀត ពួកជនណា ដែលពួកជនអ្នកប្រាថ្នានឹងចម្លងខ្លួនឱ្យរួចចាកវិនាសកម្មនោះៗ គប្បីចូលទៅរកថាជាទីពឹង ជាទីរលឹក ឬគប្បីសរសើរ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទេវៈ។ មួយយ៉ាងទៀត ពួកជនណា ដែលគួរប្រាថ្នា ព្រោះប្រកបដោយសេចក្តីល្អប្លែក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទេវៈ។ ទេវៈទាំងនោះ មាន ៣ យ៉ាង គឺ សម្មតិទេវៈ ឧបបត្តិទេវៈ និងវិសុទ្ធិទេវៈ។ ចំណែកព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រោះប្រកបដោយការលេងនូវអភិញ្ញាដ៏ក្រៃលែងបំផុត ព្រោះប្រកបដោយទិព្វវិហារ ព្រហ្មវិហារ និងអរិយវិហារ ដ៏ឧត្តមទាំងឡាយ ព្រោះប្រកបដោយការសម្រេចនូវការប្រាថ្នានឹងឈ្នះមារ ៥ ប្រការ ដែលសម្រេចក្នុងសន្តានរបស់ព្រះអង្គនិងសន្តានរបស់អ្នកដទៃ និងព្រោះប្រកបដោយការប្រព្រឹត្តទៅដ៏ក្រៃលែង ដែលពោលគឺការជាធំលើចិត្ត ការប្រគល់និងការទទួលនូវសក្ការៈមានអរិយទ្រព្យ ៧ ប្រការជាដើម ការប្រតិបត្តិត្រូវ ការជ្រះថ្លាមិនញាប់ញ័រ និងដែលពោលគឺការប្រៀនប្រដៅតាមសមគួរដល់អធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គលនិងតាមសភាវធម៌ ព្រោះប្រកបដោយពន្លឺ ដែលពោលគឺរស្មីនៃព្រះកាយនិងព្រះប្រាជ្ញាដ៏ឧត្តម និងព្រោះប្រកបដោយការទៅនៃព្រះកាយនិងការទៅនៃព្រះញាណដែលគ្មានអ្វីប្រៀបផ្ទឹមបាន និងព្រោះប្រកបដោយកម្លាំងដែលមិនទើសទាក់ក្នុងការឈ្នះមារ ក្នុងសព្វញ្ញុតគុណ និងក្នុងការធ្វើប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃឱ្យសម្រេច ព្រោះជាព្រះអង្គដែលសត្វលោកព្រមទាំងទេវតាគប្បីចូលទៅរកថាជាទីពឹង គប្បីសរសើរ និងគប្បីប្រាថ្នាដោយអំណាចនៃសេចក្តីគោរពស្រឡាញ់ ព្រះអង្គជាទេវៈដ៏ក្រៃលែង ឬជាទេវៈកន្លងហួសនូវទេវៈទាំងនោះទាំងអស់ ដោយគុណទាំងឡាយនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទេវាតិទេវៈ។ មួយយ៉ាងទៀត ព្រះអង្គជាទេវៈដែលគួរជាទីបូជាក្រៃលែងជាងទេវៈទាំងពួង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទេវាតិទេវៈ។ មួយយ៉ាងទៀត ព្រះអង្គជាទេវៈដ៏ក្រៃលែងជាងទេវៈដទៃទៀត ព្រោះដល់នូវភាពជាវិសុទ្ធិទេវៈដែលមានគុណនៃព្រះសព្វញ្ញូជាគ្រឿងអលង្ការ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទេវាតិទេវៈ។ ពាក្យថា «នៃទេវតាទាំងឡាយ» គឺ នៃឧបបត្តិទេវតាទាំងឡាយ ដែលជាអ្នកទទួលស្តាប់ធម៌ក្នុងកាលនោះ។ ព្រះអង្គជាម្ចាស់ដែលពួកទេវតាមានព្រះឥន្ទ្រជាដើម និងពួកអសុរាមានអសុរិន្ទឈ្មោះបហារាទៈជាដើម បូជាហើយ។ ព្រះអង្គមានការសង្រួមដ៏បរិសុទ្ធ ព្រោះការរំងាប់រលត់ជាស្ថាពរនូវធម៌ជាបដិបក្ខនឹងសីលដែលជាការសង្រួមកាយវាចា នឹងឥន្ទ្រិយសំវរៈ និងនឹងសមាធិដែលជាការសង្រួមចិត្ត។

ဣသိသတ္တမောတိ [Pg.166] စတုသစ္စာဝဗောဓဂတိယာ ဣသယောတိ သင်္ချံ ဂတာနံ သတံ ပသတ္ထာနံ ဣသီနံ အတိသယေန သန္တော ပသတ္ထောတိ အတ္ထော. ဝိပဿီအာဒယော စ ဥပါဒါယ ဘဂဝါ ‘‘သတ္တမော’’တိ ဝုတ္တော. ယတော ဝိညာဏံ ပစ္စုဒါဝတ္တတိ, တံ နာမရူပံ သမုဒယနိရောဓနေန နိရောဓေသီတိ နာမရူပနိရောဓနော. အတိဂမ္ဘီရနယမဏ္ဍိတဒေသနံ ပဋ္ဌာနံ နာမ ဒေသေသိ ပကရဏန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

ពាក្យថា «ឥសិសត្តមោ» សេចក្តីថា ព្រះអង្គជាឥសីដែលល្អ គួរពោលសរសើរដោយក្រៃលែង ជាងពួកឥសីជាសប្បុរសដែលគួរពោលសរសើរទាំងឡាយ ដែលដល់នូវការរាប់ថាជាឥសី ព្រោះការទៅដោយការត្រាស់ដឹងនូវសច្ចៈ ៤។ មួយយ៉ាងទៀត លោកគិតរាប់បញ្ចូលទាំងព្រះវិបស្សីជាដើម ទើបពោលថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគជា «ឥសីទី ៧»។ ព្រះអង្គទ្រង់រំលត់នូវនាមរូបណា ដែលវិញ្ញាណតែងត្រឡប់ថយក្រោយចាកនាមរូបនោះ ដោយការរំលត់នូវសមុទ័យ ហេតុនោះ ព្រះអង្គឈ្មោះថា «អ្នករំលត់នាមរូប»។ សេចក្តីតភ្ជាប់ (នៃបទទាំងឡាយ) គឺ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវគម្ពីរឈ្មោះថា បដ្ឋានៈ ដែលជាទេសនាដ៏ប្រដាប់ដោយន័យដ៏ជ្រាលជ្រៅក្រៃលែង។

ဂန္ထာရမ္ဘဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយការចាប់ផ្តើមគម្ពីរ ចប់ហើយ។

ပစ္စယုဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយបច្ចយុទ្ទេស

‘‘ကေ ပန တေ နယာ, ကိဉ္စ တံ ပဋ္ဌာနံ နာမာ’’တိ နယိဒံ ပုစ္ဆိတဗ္ဗံ. ကသ္မာ? နိဒါနကထာယံ ပဋ္ဌာနသမာနနေ အနုလောမာဒီနံ နယာနံ ပဋ္ဌာနဿ စ ဒဿိတတ္တာတိ ဣမမတ္ထံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဟိ…ပေ… နာမာတိ ဟိ ဝုတ္တ’’န္တိ တတ္ထ ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာပါဠိံ အာဟရိ. တတ္ထ ဂါထာတ္ထံ အဋ္ဌကထာဓိပ္ပာယဉ္စ ပရတော ဝဏ္ဏယိဿာမာတိ.

សួរថា៖ «ចុះន័យទាំងឡាយនោះ តើដូចម្តេចខ្លះ ហើយគម្ពីរឈ្មោះថា បដ្ឋានៈ នោះ តើដូចម្តេច?» សំណួរនេះ មិនគួរចោទសួរឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះលោកបានបង្ហាញនូវន័យទាំងឡាយមានអនុលោមជាដើម និងបង្ហាញនូវបដ្ឋានៈ ក្នុងការរួបរួមបដ្ឋានៈក្នុងនិទានកថាហើយ។ កាលនឹងធ្វើសេចក្តីនេះឱ្យច្បាស់លាស់ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបនាំយកអដ្ឋកថាបាលីដែលពោលទុកក្នុងនិទានកថានោះមកថា «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ... ឈ្មោះថា... យ៉ាងនេះពិតមែន»។ ក្នុងអដ្ឋកថានោះ យើងនឹងអធិប្បាយសេចក្តីនៃគាថានិងអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថានៅខាងមុខ។

ပဋ္ဌာနနာမတ္ထော ပန တိကပဋ္ဌာနာဒီနံ တိကပဋ္ဌာနာဒိနာမတ္ထော, ဣမဿ ပကရဏဿ စတုဝီသတိသမန္တပဋ္ဌာနသမောဓာနတာ စေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗာ. ဧဝဉှိ သင်္ခေပတော ပဋ္ဌာနေ ဉာတေ ဝိတ္ထာရော သုခဝိညေယျော ဟောတီတိ. တတ္ထ စ နာမတ္ထော ပဌမံ ဝတ္တဗ္ဗောတိ ‘‘တတ္ထ ယေသံ…ပေ… နာမတ္ထော တာဝ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ ဝတွာ သဗ္ဗသာဓာရဏဿ ပဋ္ဌာနနာမဿေဝ တာဝ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ကေနဋ္ဌေန ပဋ္ဌာန’’န္တိအာဒိမာဟ. ပ-ကာရော ဟီတိ ဥပသဂ္ဂပဒံ ဒဿေတိ. သော ‘‘ပဝိဘတ္တေသု ဓမ္မေသု, ယံ သေဋ္ဌံ တဒုပါဂမုန္တိအာဒီသု ဝိယ နာနပ္ပကာရတ္ထံ ဒီပေတိ. နနု ပကာရေဟိ ဝိဘတ္တာ ပဝိဘတ္တာတိ ပ-ဣတိ ဥပသဂ္ဂေါ ပကာရတ္ထမေဝ ဒီပေတိ, န နာနပ္ပကာရတ္ထန္တိ? န, တေသံ ပကာရာနံ နာနာဝိဓဘာဝတော. အတ္ထတော ဟိ အာပန္နံ နာနာဝိဓဘာဝံ ဒဿေတုံ နာနာ-သဒ္ဒေါ ဝုတ္တောတိ. တတ္ထ ဧကဿပိ ဓမ္မဿ ဟေတုအာဒီဟိ အနေကပစ္စယဘာဝတော စ ဧကေကဿ ပစ္စယဿ အနေကဓမ္မဘာဝတော စ နာနပ္ပကာရပစ္စယတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ចំណែកសេចក្តីនៃឈ្មោះថា បដ្ឋានៈ គឺសេចក្តីនៃឈ្មោះមានតិកបដ្ឋានៈជាដើម ហើយក្នុងទីនេះ គប្បីពោលនូវភាពជាទីរួបរួមនៃសមន្តបដ្ឋានៈ ២៤ នៃគម្ពីរនេះផង។ ព្រោះថា កាលបើដឹងនូវបដ្ឋានៈដោយសង្ខេបយ៉ាងនេះហើយ សេចក្តីពិស្តារ តែងជាធម្មជាតិងាយយល់។ ក្នុងសេចក្តីទាំងនោះ គប្បីពោលនូវសេចក្តីនៃឈ្មោះជាមុនសិន ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ក្នុងបដ្ឋានៈនោះ នៃធម៌ទាំងឡាយណា... សេចក្តីនៃឈ្មោះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះជាមុនសិន» ហើយកាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនៃឈ្មោះថា បដ្ឋានៈ តែម្យ៉ាង ដែលទូទៅដល់បដ្ឋានៈទាំងអស់ជាមុនសិន ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «បដ្ឋានៈ ដោយអត្ថថាដូចម្តេច?»។ ពាក្យថា «ប-ការោ ហិ» លោកបង្ហាញនូវឧបសគ្គបទ (គឺ ប-សព្ទ)។ ឧបសគ្គបទនោះ តែងសម្តែងនូវសេចក្តីថា ប្រការផ្សេងៗ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលចែកទុកផ្សេងៗ ធម៌ណាឧត្តម ពួកជនបានដល់នូវធម៌នោះហើយ»។ សួរថា៖ មិនមែនឬថា ធម៌ទាំងឡាយដែលចែកទុកដោយប្រការផ្សេងៗ ឈ្មោះថា បវិភត្តៈ ហេតុនោះ ឧបសគ្គគឺ ប-សព្ទ តែងសម្តែងតែសេចក្តីថា ប្រការ ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសម្តែងសេចក្តីថា ប្រការផ្សេងៗ ឡើយ? ឆ្លើយថា៖ មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះភាពនៃប្រការទាំងឡាយនោះ មានសភាពផ្សេងៗគ្នា។ ព្រោះថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យថា «នានា» ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពមានសភាពផ្សេងៗគ្នា ដែលសម្រេចដោយអត្ថ។ ក្នុងទីនោះ គប្បីជ្រាបនូវភាពជាបច្ច័យមានប្រការផ្សេងៗ ព្រោះភាពនៃធម៌សូម្បីតែមួយ ជាបច្ច័យច្រើនយ៉ាង ដោយអំណាចនៃហេតុបច្ច័យជាដើមផង ព្រោះភាពនៃបច្ច័យមួយៗ ជាបច្ច័យនៃធម៌ច្រើនយ៉ាងផង។

ဟေတုပစ္စယာဒိဝသေန ဝိဘတ္တတ္တာတိ ဧတေန ဓမ္မသင်္ဂဟာဒီသု ဝုတ္တတော ကုသလာဒိဝိဘာဂတော သာတိသယဝိဘာဂတံ ပဋ္ဌာနနာမလာဘဿ ကာရဏံ [Pg.167] ဒဿေတိ. ဂေါဋ္ဌာတိ ဝဇာ. ပဋ္ဌိတဂါဝေါတိ ဂတဂါဝေါ. အာဂတဋ္ဌာနသ္မိန္တိ မဟာသီဟနာဒသုတ္တံ ဝဒတိ. ပဝတ္တဂမနတ္တာ ဧတ္ထာတိ ဝစနသေသော. အထ ဝါ ဂစ္ဆတိ ဧတ္ထာတိ ဂမနံ, သဗ္ဗညုတညာဏဿ နိဿင်္ဂဝသေန ပဝတ္တဿ ဂမနတ္တာ ဂမနဒေသဘာဝတော ဧကေကံ ပဋ္ဌာနံ နာမာတိ အတ္ထော. တတ္ထ အညေဟိ ဂတိမန္တေဟိ အတိသယယုတ္တဿ ဂတိမတော ဂမနဋ္ဌာနဘာဝဒဿနတ္ထံ ‘‘သဗ္ဗညုတညာဏဿာ’’တိ ဝုတ္တံ. တဿ မဟာဝေဂဿ ပုရိသဿ ပပါတဋ္ဌာနံ ဝိယ ဓမ္မသင်္ဂဏီအာဒီနံ သာသင်္ဂဂမနဋ္ဌာနဘာဝံ ဣမဿ စ မဟာပထော ဝိယ နိရာသင်္ဂဂမနဋ္ဌာနဘာဝံ ဒဿေန္တော အတိသယယုတ္တဂမနဋ္ဌာနဘာဝေါ ပဋ္ဌာနနာမလာဘဿ ကာရဏန္တိ ဒဿေတိ.

ពាក្យថា «ព្រោះការចែកទុកដោយអំណាចនៃហេតុបច្ច័យជាដើម» នេះ លោកបង្ហាញនូវហេតុនៃការទទួលបាននូវឈ្មោះថា បដ្ឋានៈ ព្រោះការចែកទុកដ៏ក្រៃលែង ជាងការចែកទុកមានកុសលជាដើម ដែលពោលទុកក្នុងគម្ពីរធម្មសង្គណីជាដើម។ ពាក្យថា «គោដ្ឋា» គឺ ក្រោលគោទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «បដ្ឋិតគាវោ» គឺ ហ្វូងគោដែលដើរទៅ។ ពាក្យថា «ក្នុងកន្លែងដែលមកដល់» លោកសំដៅយកមហាសីហនាទសូត្រ។ ពាក្យថា «ព្រោះការដើរទៅប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីនេះ» គឺជាពាក្យដែលសេសសល់ (ដែលត្រូវបំពេញ)។ មួយយ៉ាងទៀត ពាក្យថា «គមនៈ» (ការដើរទៅ) គឺ តែងដើរទៅក្នុងទីនេះ ព្រោះភាពជាទីកន្លែងសម្រាប់ដើរទៅនៃព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនមានការជាប់ជំពាក់ ហេតុនោះ គម្ពីរមួយៗ ឈ្មោះថា បដ្ឋានៈ នេះជាសេចក្តី។ ក្នុងទីនោះ លោកពោលពាក្យថា «នៃព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ» ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាទីកន្លែងសម្រាប់ដើរទៅនៃព្រះញាណដែលមានការដើរទៅ ប្រកបដោយសេចក្តីក្រៃលែង ជាងពួកញាណដទៃដែលមានការដើរទៅ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលបង្ហាញនូវភាពជាទីកន្លែងសម្រាប់ដើរទៅដោយការជាប់ជំពាក់ នៃគម្ពីរធម្មសង្គណីជាដើម ដូចជាទីធ្លាក់ (ជ្រោះ) នៃបុរសដែលមានល្បឿនលឿន និងបង្ហាញនូវភាពជាទីកន្លែងសម្រាប់ដើរទៅដោយមិនមានការជាប់ជំពាក់ នៃគម្ពីរ (បដ្ឋានៈ) នេះ ដូចជាផ្លូវថ្នល់ធំ ទើបបង្ហាញថា ភាពជាទីកន្លែងសម្រាប់ដើរទៅប្រកបដោយសេចក្តីក្រៃលែង គឺជាហេតុនៃការទទួលបាននូវឈ្មោះថា បដ្ឋានៈ។

တိကာနန္တိ တိကဝသေန ဝုတ္တဓမ္မာနံ. သမန္တာတိ အနုလောမာဒီဟိ သဗ္ဗာကာရေဟိပိ ဂတာနိ စတုဝီသတိ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. ဧတသ္မိံ အတ္ထေ စတုဝီသတိသမန္တပဋ္ဌာနာနီတိ ‘‘သမန္တစတုဝီသတိပဋ္ဌာနာနီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ သမန္တသဒ္ဒဿ ပရယောဂံ ကတွာ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ဝါ သမန္တာ ဆ ဆ ဟုတွာတိ ဧတေန အနုလောမာဒိသဗ္ဗကောဋ္ဌာသတော တိကာဒိဆဆဘာဝံ ဒဿေတိ. တေန သမန္တသဒ္ဒေါ တိကာဒိဆဆပဋ္ဌာနဝိသေသနံ ဟောတိ, န စတုဝီသတိဝိသေသနံ, တသ္မာ သမန္တတော ပဋ္ဌာနာနိ တာနိ စတုဝီသတီတိ ကတွာ ‘‘စတုဝီသတိသမန္တပဋ္ဌာနာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. သမန္တတော ဝါ ဓမ္မာနုလောမာဒိတိကာဒိပဋိစ္စဝါရာဒိပစ္စယာနုလောမာဒိဟေတုမူလကာဒိပ္ပကာရေဟိ ပဝတ္တာနိ ပဋ္ဌာနာနိ သမန္တပဋ္ဌာနာနိ, အနူနေဟိ နယေဟိ ပဝတ္တာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တာနိ ပန စတုဝီသတိ ဟောန္တိ. တေနေဝါဟ ‘‘ဣမေသံ စတုဝီသတိယာ ခုဒ္ဒကပဋ္ဌာနသင်္ခါတာနံ သမန္တပဋ္ဌာနာနံ သမောဓာနဝသေနာ’’တိ.

ពាក្យថា Tikānaṃ សេចក្ដីថា នៃធម៌ទាំងឡាយដែលទ្រង់សម្ដែងហើយដោយអំណាចនៃតិកៈ (ធម៌មានចំណែកបីៗ)។ ពាក្យថា Samantā មានសេចក្ដីអធិប្បាយថា បដ្ឋានទាំងឡាយ ២៤ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈទាំងពួងមានអនុលោមជាដើម។ ក្នុងសេចក្ដីនេះ កាលដែលគួរពោលថា «សមន្តចតុវីសតិបដ្ឋានៈ» តែលោកត្រឡប់ពោលថា «ចតុវីសតិសមន្តបដ្ឋានៈ» គប្បីជ្រាបថា លោកពោលដោយធ្វើការផ្សំភ្ជាប់ពាក្យ សមន្ត ទៅនឹងបទខាងក្រោយ (គឺបដ្ឋាន)។ មួយម៉្យាងទៀត ដោយពាក្យថា «សមន្តា» គឺប្រកបដោយចំណែក ៦ ៗ នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពនៃបដ្ឋានទាំងឡាយមានតិកបដ្ឋានជាដើម ឲ្យជាចំណែក ៦ ៗ ដោយចំណែកទាំងពួងមានអនុលោមជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ សមន្តសព្ទ ទើបជាវិសេសនៈនៃបដ្ឋានទាំងឡាយមានតិកបដ្ឋានជាដើមដ៏មានចំណែក ៦ ៗ មិនមែនជាវិសេសនៈនៃពាក្យថា ចតុវីសតិ ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកធ្វើការវិភាគថា បដ្ឋានទាំងឡាយដោយជុំវិញ (គឺដោយចំណែកទាំងពួង) បដ្ឋានទាំងឡាយនោះមាន ២៤ ទើបពោលថា «ចតុវីសតិសមន្តបដ្ឋានៈ»។ ឬមួយថា បដ្ឋានទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រការផ្សេងៗ មានធម្មអនុលោមជាដើម តិកបដ្ឋានជាដើម បដិច្ចវារៈជាដើម បច្ចយអនុលោមជាដើម និងហេតុមូលកៈជាដើម ឈ្មោះថា សមន្តបដ្ឋានៈ ពោលគឺ ប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យទាំងឡាយមិនមានខ្វះចន្លោះ។ ក៏សមន្តបដ្ឋានទាំងឡាយនោះមាន ២៤។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបព្រះសង្គហការាចារ្យពោលថា «ដោយអំណាចនៃការប្រជុំចុះនៃសមន្តបដ្ឋានទាំងឡាយ ដែលរាប់ថាជាខុទ្ទកបដ្ឋានទាំង ២៤ នេះ»។

ဟေတု စ သော ပစ္စယော စာတိ ဣမိနာ ဝစနေန ဟေတုနော အဓိပတိပစ္စယာဒိဘူတဿ စ ဂဟဏံ သိယာတိ တံ နိဝါရေန္တော အာဟ ‘‘ဟေတု ဟုတွာ ပစ္စယော’’တိ. ဧတေနပိ သော ဧဝ ဒေါသော အာပဇ္ဇတီတိ ပုနာဟ ‘‘ဟေတုဘာဝေန ပစ္စယောတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ. တေန ဣဓ ဟေတု-သဒ္ဒေန ဓမ္မဂ္ဂဟဏံ န ကတံ, အထ ခေါ ဓမ္မသတ္တိဝိသေသော ဂဟိတောတိ ဒဿေတိ. တဿ ဟိ ပစ္စယသဒ္ဒဿ စ သမာနာဓိကရဏတံ သန္ဓာယ ‘‘ဟေတု စ သော ပစ္စယော စာ’’တိ, ‘‘ဟေတု ဟုတွာ ပစ္စယော’’တိ စ ဝုတ္တံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ပရတော ပါဠိယံ ‘‘ဟေတူ ဟေတုသမ္ပယုတ္တ…ပေ… ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိနာ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၁) တေန [Pg.168] တေန ဟေတုဘာဝါဒိဥပကာရေန တဿ တဿ ဓမ္မဿ ဥပကာရတ္တံ ဝုတ္တံ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ယော ဟိ ဓမ္မော ယံ ဓမ္မံ အပ္ပစ္စက္ခာယ တိဋ္ဌတိ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဝါ, သော တဿ ပစ္စယော’’တိ ‘‘မူလဋ္ဌေန ဥပကာရကော ဓမ္မော ဟေတုပစ္စယော’’တိစ္စေဝမာဒိနာ ဓမ္မပ္ပဓာနနိဒ္ဒေသေန ဓမ္မတော အညာ ဓမ္မသတ္တိ နာမ နတ္ထီတိ ဓမ္မေဟေဝ ဓမ္မသတ္တိဝိဘာဝနံ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣဓာပိ ဝါ ဟေတု စ သော ပစ္စယော စာတိ ဓမ္မေနေဝ ဓမ္မသတ္တိံ ဒဿေတိ. န ဟိ ဟေတုပစ္စယောတိအာဒိကော ဥဒ္ဒေသော ကုသလာဒိဥဒ္ဒေသော ဝိယ ဓမ္မပ္ပဓာနော, အထ ခေါ ဓမ္မာနံ ဥပကာရပ္ပဓာနောတိ. ဧတီတိ ဧတဿ အတ္ထော ဝတ္တတီတိ, တဉ္စ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌိတီနံ သာဓာရဏဝစနံ. တေနေဝါဟ – ‘‘တိဋ္ဌတိ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဝါ’’တိ. ကောစိ ဟိ ပစ္စယော ဌိတိယာ ဧဝ ဟောတိ ယထာ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော, ကောစိ ဥပ္ပတ္တိယာယေဝ ယထာ အနန္တရာဒယော, ကောစိ ဥဘယဿ ယထာ ဟေတုအာဒယောတိ.

ដោយពាក្យថា «ហេតុផង ជានិស្ស័យ (បច្ច័យ) នោះផង» នេះ ការកាន់យកនូវហេតុដែលជាសហជាតាធិបតីបច្ច័យជាដើម គប្បីមាន ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីហាមឃាត់នូវការកាន់យកនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា «ជាហេតុហើយជាបច្ច័យ»។ ទោះបីជាពោលយ៉ាងនេះ ក៏នៅតែមានទោសកំហុសនោះឯងធ្លាក់ចុះមក ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលជាថ្មីទៀតថា «មានសេចក្ដីអធិប្បាយថា ជាបច្ច័យដោយភាពជាហេតុ»។ ដោយពាក្យនោះ ក្នុងទីនេះ លោកមិនបានធ្វើការកាន់យកនូវតួធម៌ដោយហេតុសព្ទឡើយ ប៉ុន្តែលោកបង្ហាញថា សក្តិពិសេសនៃធម៌ (ធម៌សក្តិពិសេស) ត្រូវបានកាន់យកហើយ។ ព្រោះថា លោកសំដៅយកនូវភាពមានអធិករណ៍ស្មើគ្នា (សមានាធិករណ៍) នៃហេតុសព្ទនោះ និងបច្ចយសព្ទ ទើបពោលថា «ហេតុផង ជានិស្ស័យ (បច្ច័យ) នោះផង» និង «ជាហេតុហើយជាបច្ច័យ»។ កាលបើធ្វើសេចក្ដីយ៉ាងនេះហើយ ក្នុងបាលីខាងមុខថា «ហេតុទាំងឡាយ ជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយហេតុ... ដោយហេតុបច្ច័យ» ជាដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងនូវភាពជាឧបការៈនៃធម៌នោះៗ ដោយការជួយឧបត្ថម្ភមានភាពជាហេតុនោះៗ ជាដើម។ ចំណែកក្នុងអដ្ឋកថា ពោលថា «ធម៌ឯណា មិនលះបង់នូវធម៌ឯណា ហើយតាំងនៅក្ដី កើតឡើងក្ដី ធម៌នោះឈ្មោះថាជាបច្ច័យនៃធម៌នោះ» និងពាក្យថា «ធម៌ដែលជួយឧបការៈដោយអត្ថថាជាឫសគល់ ឈ្មោះថា ហេតុបច្ច័យ» ជាដើម ដោយការសម្ដែងយកតួធម៌ជាប្រធាន គប្បីជ្រាបថា ព្រោះហេតុថា ធម៌សក្តិ (សក្តិភាពនៃធម៌) ក្រៅពីតួធម៌មិនមានឡើយ លោកទើបធ្វើការបង្ហាញនូវធម៌សក្តិដោយតួធម៌ទាំងឡាយ (មានហេតុ ៦ ជាដើម) នោះឯង។ ឬមួយថា ទោះក្នុងទីនេះ លោកក៏បង្ហាញនូវធម៌សក្តិដោយតួធម៌នោះឯង ដោយពាក្យថា «ហេតុផង ជានិស្ស័យ (បច្ច័យ) នោះផង»។ ព្រោះថា ឧទ្ទេសមានហេតុបច្ច័យជាដើមនេះ មិនមែនមានតួធម៌ជាប្រធាន ដូចជាកុសលាទិឧទ្ទេសឡើយ ប៉ុន្តែមានការជួយឧបការៈនៃធម៌ទាំងឡាយជាប្រធានវិញ។ ពាក្យថា ឯតិ (Etī) នេះ មានសេចក្ដីថា វត្តតិ (ប្រព្រឹត្តទៅ) ហើយពាក្យនោះ ជាពាក្យទូទៅដល់ការកើតឡើង (ឧប្បត្តិ) និងការតាំងនៅ (ឋិតិ)។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបលោកពោលថា «តាំងនៅក្ដី កើតឡើងក្ដី»។ ព្រោះថា បច្ច័យខ្លះ រមែងមានដើម្បីការតាំងនៅតែម្យ៉ាង ដូចជាបច្ឆាជាតបច្ច័យ បច្ច័យខ្លះ រមែងមានដើម្បីការកើតឡើងតែម្យ៉ាង ដូចជាអនន្តរបច្ច័យជាដើម បច្ច័យខ្លះ រមែងមានដើម្បីការទាំងពីរ ដូចជាហេតុបច្ច័យជាដើម។

ဥပကာရကလက္ခဏောတိ စ ဓမ္မေန ဓမ္မသတ္တိဥပကာရံ ဒဿေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဟိနောတိ ပတိဋ္ဌာတိ ဧတ္ထာတိ ဟေတု. အနေကတ္ထတ္တာ ဓာတုသဒ္ဒါနံ ဟိ-သဒ္ဒေါ မူလ-သဒ္ဒေါ ဝိယ ပတိဋ္ဌတ္ထောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ. ဟိနောတိ ဝါ ဧတေန ကမ္မနိဒါနဘူတေန ဥဒ္ဓံ ဩဇံ အဘိဟရန္တေန မူလေန ဝိယ ပါဒပေါ တပ္ပစ္စယံ ဖလံ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတိ ဝုဍ္ဎိံ ဝိရူဠှိံ အာပဇ္ဇတီတိ ဟေတု. အာစရိယာနန္တိ ရေဝတတ္ထေရံ ဝဒတိ.

និងពាក្យថា «ឧបការកលក្ខណៈ» គប្បីជ្រាបថា លោកបង្ហាញនូវការជួយឧបការៈនៃធម៌សក្តិដោយតួធម៌។ ផលរមែងតាំងនៅក្នុងធម៌នេះ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌នេះឈ្មោះថា ហេតុ (Hetu)។ ព្រោះភាពនៃធាតុសព្ទទាំងឡាយមានអត្ថច្រើន គប្បីជ្រាបថា ហិ-សព្ទ (ក្នុងពាក្យថា ហិនោតិ) មានអត្ថថាការតាំងនៅ ដូចជាមូលសព្ទដែរ។ ឬមួយថា ផលដែលមានធម៌នេះជាបច្ច័យ រមែងប្រព្រឹត្តទៅ ដល់នូវការចម្រើនលូតលាស់ ដោយធម៌នេះដែលជាហេតុនៃកម្ម ប្រៀបដូចជាដើមឈើ ដល់នូវការចម្រើនលូតលាស់ដោយសារឫសដែលនាំឡើងនូវឱជារសទៅខាងលើ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា ហេតុ។ ពាក្យថា «អាចារ្យទាំងឡាយ» លោកសំដៅយកព្រះរេវតត្ថេរ។

‘‘ယောနိသော, ဘိက္ခဝေ, မနသိကရောတော အနုပ္ပန္နာ စေဝ ကုသလာ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဥပ္ပန္နာ စ ကုသလာ ဓမ္မာ အဘိဝဍ္ဎန္တီ’’တိအာဒီဟိ (အ. နိ. ၁.၆၆-၆၇) ကုသလဘာဝဿ ယောနိသောမနသိကာရပဋိဗဒ္ဓတာ သိဒ္ဓါ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ယောနိသောမနသိကာရပဋိဗဒ္ဓေါ ကုသလဘာဝေါ’’တိ. ဧတေနေဝ အကုသလာဗျာကတဘာဝါ ကုသလဘာဝေါ ဝိယ န ဟေတုပဋိဗဒ္ဓါတိ ဒဿိတံ ဟောတိ. ယံ ပနေကေ မညေယျုံ ‘‘အဟေတုကဟေတုဿ အကုသလဘာဝေါ ဝိယ သဟေတုကဟေတူနံ သဘာဝတောဝ ကုသလာဒိဘာဝေါ အညေသံ တံသမ္ပယုတ္တာနံ ဟေတုပဋိဗဒ္ဓေါ’’တိ, တဿ ဥတ္တရံ ဝတ္တုံ ‘‘ယဒိ စာ’’တိအာဒိမာဟ. အလောဘော ကုသလော ဝါ သိယာ အဗျာကတော ဝါ, ယဒိ အလောဘော သဘာဝတော ကုသလော, ကုသလတ္တာ အဗျာကတော န သိယာ. အထ အဗျာကတော, တံသဘာဝတ္တာ ကုသလော န သိယာ အလောဘသဘာဝဿ အဒေါသတ္တာဘာဝေါ ဝိယ. ယသ္မာ ပန ဥဘယထာပိ သော [Pg.169] ဟောတိ, တသ္မာ ယထာ ဥဘယထာ ဟောန္တေသု ဖဿာဒီသု သမ္ပယုတ္တေသု ဟေတုပဋိဗဒ္ဓကုသလာဒိဘာဝံ ပရိယေသထ, န သဘာဝတော, ဧဝံ ဟေတူသုပိ ကုသလာဒိတာ အညပဋိဗဒ္ဓါ ပရိယေသိတဗ္ဗာ, န သဘာဝတောတိ. ယံ ဝုတ္တံ ‘‘သမ္ပယုတ္တဟေတူသု သဘာဝတောဝ ကုသလာဒိဘာဝေါ’’တိ, တံ န ယုဇ္ဇတိ, သာ ပန ပရိယေသိယမာနာ ယောနိသောမနသိကာရာဒိပဋိဗဒ္ဓါ ဟောတီတိ ဟေတူသု ဝိယ သမ္ပယုတ္တေသုပိ ယောနိသောမနသိကာရာဒိပဋိဗဒ္ဓေါ ကုသလာဒိဘာဝေါ, န ဟေတုပဋိဗဒ္ဓေါတိ သိဒ္ဓံ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော.

ដោយព្រះសូត្រជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលបើបុគ្គលធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយខុសត្រូវ (យោនិសោមនសិការៈ) ធម៌ទាំងឡាយជាកុសលដែលមិនទាន់កើតឡើង រមែងកើតឡើងផង ធម៌ទាំងឡាយជាកុសលដែលកើតឡើងហើយ រមែងចម្រើនក្រៃលែងឡើងផង» ភាពនៃកុសលធម៌ដែលទាក់ទងនឹងយោនិសោមនសិការៈ រមែងសម្រេច ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះសង្គហការាចារ្យពោលថា «ភាពជាកុសល ទាក់ទងនឹងយោនិសោមនសិការៈ»។ ដោយពាក្យនេះឯង លោកបង្ហាញថា ភាពជាអកុសល និងភាពជាអព្យាក្រឹត មិនមែនទាក់ទងនឹងហេតុ ដូចជាភាពជាកុសលឡើយ។ ក៏ចំណែកគ្រូខ្លះគប្បីយល់ឃើញថា «ភាពជាអកុសលនៃមោហហេតុដែលជាអហេតុកៈ (ក្នុងមោហមូលចិត្ត ២) រមែងមានដោយសភាវៈយ៉ាងណា ភាពជាកុសលជាដើមនៃហេតុទាំងឡាយដែលមានសហេតុកៈ ក៏រមែងមានដោយសភាវៈយ៉ាងនោះដែរ ចំណែកធម៌ដទៃទៀតដែលសម្បយុត្តដោយហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាទាក់ទងនឹងហេតុ» ដើម្បីឆ្លើយតបនឹងការយល់ឃើញនោះ ទើបលោកពោលពាក្យមានជាដើមថា «ប្រសិនបើ...»។ អលោភៈ គប្បីជាកុសលក្ដី ជាអព្យាក្រឹតក្ដី ប្រសិនបើអលោភៈជាកុសលដោយសភាវៈ ព្រោះភាពជាកុសលនោះ វាក៏មិនគប្បីជាអព្យាក្រឹតឡើយ។ ប្រសិនបើវាជាអព្យាក្រឹត ព្រោះភាពជាអព្យាក្រឹតដោយសភាវៈនោះ វាក៏មិនគប្បីជាកុសលឡើយ ដូចជាសភាវៈនៃអលោភៈ មិនអាចជាអទោសៈបានដូច្នោះឯង។ ប៉ុន្តែព្រោះហេតុថា អលោភៈនោះ រមែងជាធម៌ទាំងពីរយ៉ាង (គឺកុសលផង អព្យាក្រឹតផង) ព្រោះហេតុនោះ ដូចជាអ្នកទាំងឡាយរមែងស្វែងរកនូវភាពជាកុសលជាដើមដែលទាក់ទងនឹងហេតុ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើមដែលជាសម្បយុត្តធម៌ដ៏មានទាំងពីរយ៉ាង មិនមែនស្វែងរកដោយសភាវៈឡើយ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងហេតុទាំងឡាយ ភាពជាកុសលជាដើមក៏គប្បីស្វែងរកដោយការទាក់ទងនឹងធម៌ដទៃ (មានយោនិសោមនសិការៈជាដើម) មិនមែនស្វែងរកដោយសភាវៈឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យដែលគ្រូខ្លះពោលថា «ភាពជាកុសលជាដើមនៃហេតុទាំងឡាយដែលសម្បយុត្ត រមែងមានដោយសភាវៈ» នោះ មិនសមហេតុផលឡើយ ក៏ភាពជាកុសលជាដើមនោះ កាលបើស្វែងរកទៅ រមែងឃើញថាទាក់ទងនឹងយោនិសោមនសិការៈជាដើម ដូចនេះ មានសេចក្ដីអធិប្បាយថា សូម្បីក្នុងសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយ ភាពជាកុសលជាដើមក៏ទាក់ទងនឹងយោនិសោមនសិការៈជាដើម មិនមែនទាក់ទងនឹងហេតុឡើយ ដូចជាក្នុងហេតុទាំងឡាយដែរ នេះជាសេចក្ដីសម្រេច។

အာရဘိတွာပီတိ ဧတ္ထ ပိ-သဒ္ဒေန ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ – ရူပါယတနာဒိမတ္တေ ယသ္မိံ ကိသ္မိဉ္စိ ဧကသ္မိံ အဋ္ဌတွာ ‘‘ယံ ယံ ဓမ္မံ အာရဗ္ဘာ’’တိ အနိယမေန သဗ္ဗရူပါယတန…ပေ… ဓမ္မာယတနာနဉ္စ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ န ကောစိ ဓမ္မော န ဟောတီတိ.

ក្នុងពាក្យថា «អារភិត្វាពិ» នេះ ដោយបិ-សព្ទ លោកបង្ហាញនូវសេចក្ដីនេះថា មិនកំណត់យកក្នុងអារម្មណ៍ណាមួយតែមួយ ត្រឹមតែរូបាយតនៈជាដើមឡើយ ព្រោះលោកពោលនូវភាពជាអារម្មណបច្ច័យនៃរូបាយតនៈទាំងពួង... និងធម្មាយតនៈទាំងពួង ដោយមិនមានការកំណត់ ដោយពាក្យថា «ប្រារព្ធនូវធម៌ឯណាៗ» ដូច្នេះ ធម៌ណាមួយដែលមិនមែនជាអារម្មណបច្ច័យ មិនមានឡើយ (គឺធម៌ទាំងអស់សុទ្ធតែជាអារម្មណបច្ច័យបានទាំងអស់)។

‘‘ဆန္ဒဝတော ကိံ နာမ န သိဇ္ဈတီ’’တိအာဒိကံ ပုရိမာဘိသင်္ခါရူပနိဿယံ လဘိတွာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ စိတ္တေ ဆန္ဒာဒယော ဓုရဘူတာ ဇေဋ္ဌကဘူတာ သယံ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ သာဓယမာနာ ဟုတွာ ပဝတ္တန္တိ, တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ စ တေသံ ဝသေ ဝတ္တန္တိ ဟီနာဒိဘာဝေန တဒနုဝတ္တနတော, တေန တေ အဓိပတိပစ္စယာ ဟောန္တိ. ဂရုကာတဗ္ဗမ္ပိ အာရမ္မဏံ တန္နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရာနံ ပစ္စဝေက္ခဏအဿာဒမဂ္ဂဖလာနံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တယမာနံ ဝိယ ပစ္စယော ဟောတိ, တသ္မာယံ အတ္တာဓီနာနံ ပတိဘာဝေန ဥပကာရကတာ အဓိပတိပစ္စယတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

ក្នុងចិត្តដែលកំពុងកើតឡើង ដោយបាននូវឧបនិស្ស័យគឺការតាក់តែងចិត្តក្នុងកាលមុន មានពាក្យជាដើមថា «កាលបើបុគ្គលមានឆន្ទៈ តើអ្វីទៅដែលមិនសម្រេចនោះ» ធម៌ទាំងឡាយមានឆន្ទៈជាដើម ជាប្រធាន ជាធំ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយញ៉ាំងសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយឲ្យសម្រេចដោយខ្លួនឯង ហើយសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយនោះ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចនៃធម៌មានឆន្ទៈជាដើមនោះ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅតាមធម៌មានឆន្ទៈជាដើមនោះ ដោយភាពជាធម៌ថោកទាបជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយមានឆន្ទៈជាដើមនោះ ទើបជាអធិបតីបច្ច័យ។ សូម្បីអារម្មណ៍ដែលគួរធ្វើឲ្យធ្ងន់ (គួរគោរព) រមែងជាបច្ច័យ ប្រៀបដូចជាញ៉ាំងបច្ចវេក្ខណចិត្ត អស្សាទចិត្ត (ចិត្តត្រេកអរ) មគ្គចិត្ត និងផលចិត្ត ដែលបង្អោនទៅ ផ្អៀងទៅ ជម្រាលទៅរកអារម្មណ៍នោះ ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួន ព្រោះហេតុនោះ ភាពជាឧបការៈដោយភាពជាធំនៃធម៌ទាំងឡាយដែលស្ថិតនៅក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួននេះ គប្បីជ្រាបថាជា អធិបតីបច្ច័យ។

မနောဝိညာဏဓာတူတိအာဒိ စိတ္တနိယမောတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန သန္တီရဏာနန္တရံ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ, စုတိအနန္တရာ ပဋိသန္ဓီတိ ယဿ ယဿ စိတ္တဿ အနန္တရာ ယံ ယံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ တဿ တဒနန္တရုပ္ပာဒနိယမော တံတံသဟကာရီပစ္စယဝိသိဋ္ဌဿ ပုရိမပုရိမစိတ္တဿေဝ ဝသေန ဣဇ္ဈတီတိ ဒဿေတိ. ဘာဝနာဗလေန ပန ဝါရိတတ္တာတိ ဧတ္ထ ယထာ ရုက္ခဿ ဝေခေ ဒိန္နေ ပုပ္ဖိတုံ သမတ္ထဿေဝ ပုပ္ဖနံ န ဟောတိ, အဂဒဝေခေ ပန အပနီတေ တာယယေဝ သမတ္ထတာယ ပုပ္ဖနံ ဟောတိ, ဧဝမိဓာပိ ဘာဝနာဗလေန ဝါရိတတ္တာ သမုဋ္ဌာပနသမတ္ထဿေဝ အသမုဋ္ဌာပနံ, တသ္မိဉ္စ အပဂတေ တာယယေဝ သမတ္ထတာယ သမုဋ္ဌာပနံ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော.

ក្នុងពាក្យថា «មនោវិញ្ញាណធាតុជាដើម ជានិយមនៃចិត្ត» នេះ ដោយអាទិសព្ទ លោកបង្ហាញថា វុដ្ឋោភនៈកើតឡើងក្នុងលំដាប់នៃសន្តីរណៈ បដិសន្ធិកើតឡើងក្នុងលំដាប់នៃចុតិ ដូច្នេះ ចិត្តឯណាៗ កើតឡើងក្នុងលំដាប់នៃចិត្តឯណាៗ ការកំណត់នៃការកើតឡើងក្នុងលំដាប់នៃចិត្តនោះៗ រមែងសម្រេចដោយអំណាចនៃចិត្តមុនៗ នោះឯង ដែលត្រូវបានធ្វើឲ្យវិសេសដោយសហការីបច្ច័យនោះៗ (មានអារម្មណ៍ជាដើម)។ ក្នុងពាក្យថា «ប៉ុន្តែព្រោះការហាមឃាត់ដោយកម្លាំងនៃភាវនា» នេះ មានសេចក្ដីអធិប្បាយថា ប្រៀបដូចជា កាលបើគេដាក់ថ្នាំពិស (ឆ្អឹងកង្កែប) ដល់ដើមឈើ ការផ្ការបស់ដើមឈើទោះបីជាវាមានសមត្ថភាពនឹងផ្កាក៏ដោយ ក៏មិនមានឡើយ ប៉ុន្តែ កាលបើគេកំចាត់ថ្នាំពិសនោះចេញដោយថ្នាំបន្សាបពិសហើយ ការផ្ការមែងមានដោយសារសមត្ថភាពនោះឯង យ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងទីនេះ (ក្នុងអសញ្ញសត្វភព និងនិរោធសមាបត្តិ) ព្រោះការហាមឃាត់ដោយកម្លាំងនៃភាវនា ការមិនញ៉ាំងចិត្តឲ្យកើតឡើងនៃចិត្តទោះបីជាមានសមត្ថភាពនឹងញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងក៏ដោយ ក៏រមែងមាន ហើយកាលបើកម្លាំងភាវនានោះប្រាសទៅហើយ ការញ៉ាំងចិត្តឲ្យកើតឡើងរមែងមានដោយសារសមត្ថភាពនោះឯង។

ဗျဉ္ဇနမတ္တတောဝေတ္ထ နာနာကရဏံ ပစ္စေတဗ္ဗံ, န အတ္ထတောတိ ဥပစယသန္တတိအဓိဝစနနိရုတ္တိပဒါနံ ဝိယ သဒ္ဒတ္ထမတ္တတော နာနာကရဏံ, န ဝစနီယတ္ထတောတိ [Pg.170] အဓိပ္ပာယော. တေနေဝ သဒ္ဒတ္ထဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပုရိမပစ္ဆိမာနံ နိရောဓုပ္ပာဒန္တရာဘာဝတော နိရန္တရုပ္ပာဒနသမတ္ထတာ အနန္တရပစ္စယဘာဝေါ. ရူပဓမ္မာနံ ဝိယ သဏ္ဌာနာဘာဝတော ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နာနံ သဟာဝဋ္ဌာနာဘာဝတော စ ‘‘ဣဒမိတော ဟေဋ္ဌာ ဥဒ္ဓံ တိရိယ’’န္တိ ဝိဘာဂါဘာဝါ အတ္တနာ ဧကတ္တမိဝ ဥပနေတွာ သုဋ္ဌု အနန္တရဘာဝေန ဥပ္ပာဒနသမတ္ထတာ သမနန္တရပစ္စယတာ.

ក្នុងពាក្យថា «ក្នុងទីនេះ គប្បីជឿជាក់នូវសេចក្ដីប្លែកគ្នាត្រឹមតែព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ មិនមែនប្លែកដោយអត្ថឡើយ» នេះ មានសេចក្ដីអធិប្បាយថា ដូចជាបទថា ឧបចយៈ និងសន្តតិ បទថា អធិវចនៈ និងនិរុត្តិ ភាពប្លែកគ្នានោះមានត្រឹមតែអត្ថនៃសព្ទប៉ុណ្ណោះ មិនមែនប្លែកដោយអត្ថដែលសព្ទពោលឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្ដីប្លែកគ្នានៃអត្ថរបស់សព្ទ ទើបព្រះសង្គហការាចារ្យពោលពាក្យមានជាដើមថា «ដោយរបៀបណា»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ សមត្ថភាពក្នុងការញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងដោយមិនមានចន្លោះ ព្រោះមិនមានចន្លោះរវាងការរលត់ទៅនៃធម៌មុន និងការកើតឡើងនៃធម៌ក្រោយ ឈ្មោះថា ភាពជាអនន្តរបច្ច័យ។ ព្រោះមិនមានសណ្ឋានទ្រង់ទ្រាយដូចជាពួកធម៌ជាកាយរូប និងព្រោះមិនមានការតាំងនៅជាមួយគ្នានៃបច្ចយធម៌ និងបច្ចយុប្បន្នធម៌ ព្រោះមិនមានការបែងចែកថា «ធម៌នេះនៅខាងក្រោម ខាងលើ ឬទទឹង ពីធម៌នេះ» លោកនាំចូលទៅឲ្យដូចជាមានភាពតែមួយនឹងខ្លួន សមត្ថភាពក្នុងការញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងដោយភាពមិនមានចន្លោះយ៉ាងល្អ ឈ្មោះថា ភាពជាសមនន្តរបច្ច័យ។

ဥပ္ပာဒနသမတ္ထတာတိ စ အဗျာပါရတ္တာ ဓမ္မာနံ ယသ္မိံ ယဒါကာရေ နိရုဒ္ဓေ ဝတ္တမာနေ ဝါ သတိ တံတံဝိသေသဝန္တာ ဓမ္မာ ဟောန္တိ, တဿ သောဝ အာကာရော ဝုစ္စတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဓမ္မာနံ ပဝတ္တိမေဝ စ ဥပါဒါယ ကာလဝေါဟာရောတိ နိရောဓာ ဝုဋ္ဌဟန္တဿ နေဝသညာနာသညာယတနဖလသမာပတ္တီနံ အသညသတ္တာ စဝန္တဿ ပုရိမစုတိပစ္ဆိမပဋိသန္ဓီနဉ္စ နိရောဓုပ္ပာဒနိရန္တရတာယ ကာလန္တရတာ နတ္ထီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. န ဟိ တေသံ အန္တရာ အရူပဓမ္မာနံ ပဝတ္တိ အတ္ထိ, ယံ ဥပါဒါယ ကာလန္တရတာ ဝုစ္စေယျ, န စ ရူပဓမ္မပ္ပဝတ္တိ အရူပဓမ္မပ္ပဝတ္တိယာ အန္တရံ ကရောတိ အညသန္တာနတ္တာ. ရူပါရူပဓမ္မသန္တတိယော ဟိ ဒွေ အညမညံ ဝိသဒိသသဘာဝတ္တာ အညမညောပကာရဘာဝေန ဝတ္တမာနာပိ ဝိသုံယေဝ ဟောန္တိ. ဧကသန္တတိယဉ္စ ပုရိမပစ္ဆိမာနံ မဇ္ဈေ ဝတ္တမာနံ တံသန္တတိပရိယာပန္နတာယ အန္တရကာရကံ ဟောတိ. တာဒိသဉ္စ ကဉ္စိ နေဝသညာနာသညာယတနဖလသမာပတ္တီနံ မဇ္ဈေ နတ္ထိ, န စ အဘာဝေါ အန္တရကာရကော ဟောတိ အဘာဝတ္တာယေဝ, တသ္မာ ဇဝနာနန္တရဿ ဇဝနဿ ဝိယ, ဘဝင်္ဂါနန္တရဿ ဘဝင်္ဂဿ ဝိယ စ နိရန္တရတာ သုဋ္ဌု စ အနန္တရတာ ဟောတီတိ တထာ ဥပ္ပာဒနသမတ္ထတာ နေဝသညာနာသညာယတနစုတီနမ္ပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဥပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယဘာဝေါ စေတ္ထ အနန္တရပစ္စယာဒီနံ ပါကဋောတိ ဥပ္ပာဒနသမတ္ထတာဝ ဝုတ္တာ. ပစ္စုပ္ပန္နာနံ ပန ဓမ္မာနံ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တပရိစ္ဆေဒေန ဂဟိတာနံ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝစနံ အလဘန္တာနံ ‘‘အတီတော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိနာ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၈.၅) အနန္တရာဒိပစ္စယဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ န သော ဥပ္ပတ္တိယံယေဝါတိ ဝိညာယတိ. န ဟိ ကုသလာဒိဂ္ဂဟဏံ ဝိယ ပစ္စုပ္ပန္နဂ္ဂဟဏံ အပရိစ္ဆေဒံ, ယတော ဥပ္ပတ္တိမတ္တသမင်္ဂိနောယေဝ စ ဂဟဏံ သိယာ, တေနေဝ စ အတီတတ္တိကေ ပဋိစ္စဝါရာဒယော န သန္တီတိ.

សមត្ថភាពក្នុងការបង្កើតឲ្យកើតឡើង ព្រោះភាពមិនមានខ្វល់ខ្វាយនៃធម៌ទាំងឡាយ កាលបើបច្ច័យធម៌ណាមួយ ក្នុងអាការៈណាមួយ រលត់ទៅហើយក្តី ឬកំពុងប្រព្រឹត្តទៅក្តី មាននៅ, ធម៌ទាំងឡាយដែលមានសេចក្តីវិសេសនោះៗ រមែងមាន, អាការៈពិសេសនោះឯងនៃបច្ច័យធម៌នោះ ហៅថា សមត្ថភាពក្នុងការបង្កើតឲ្យកើតឡើង ដូច្នេះ គប្បីជ្រាប។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះការហៅថា កាល រមែងមានដោយអាស្រ័យការប្រព្រឹត្តទៅនៃធម៌ទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ, គប្បីជ្រាបថា ភាពមានចន្លោះកាល មិនមានឡើយ ដល់បុគ្គលដែលចេញពីនិរោធសមាបត្តិ នៃនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈ និងផលសមាបត្តិទាំងឡាយ និងដល់បុគ្គលដែលច្យុតពីអសញ្ញសត្វភព នៃចុតិមុន និងបដិសន្ធិក្រោយ ព្រោះភាពមិនមានចន្លោះគ្នានៃការរលត់ និងការកើតឡើង។ ព្រោះថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃអរូបធម៌ទាំងឡាយ ក្នុងចន្លោះនៃធម៌ទាំងនោះ មិនមានឡើយ ដែលជាហេតុនាំឲ្យពោលថា មានចន្លោះកាល ដោយអាស្រ័យការប្រព្រឹត្តទៅនោះ, ហើយការប្រព្រឹត្តទៅនៃរូបធម៌ ក៏មិនធ្វើនូវចន្លោះនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃអរូបធម៌ដែរ ព្រោះជាសន្តានផ្សេងគ្នា។ ព្រោះថា រូបសន្តាន និងអរូបសន្តានទាំងពីរ ទោះបីប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាឧបការៈដល់គ្នាទៅវិញទៅមកក៏ដោយ ក៏រមែងជាសន្តានផ្សេងគ្នាដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ព្រោះមានសភាវៈមិនដូចគ្នា។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកណ្តាលនៃធម៌មុន និងធម៌ក្រោយ ក្នុងសន្តានតែមួយ រមែងជាធម៌ធ្វើនូវចន្លោះ (រារាំង) ព្រោះភាពជាធម៌រាប់បញ្ចូលក្នុងសន្តាននោះ។ ហើយធម៌បែបនោះ ណាមួយ ក្នុងកណ្តាលនៃនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈ និងផលសមាបត្តិ មិនមានឡើយ, ហើយអភាវៈ (ភាពមិនមាន) ក៏មិនមែនជាធម៌ធ្វើនូវចន្លោះដែរ ព្រោះភាពជាអភាវៈនោះឯង, ហេតុនោះ ភាពមិនមានចន្លោះ និងភាពមិនមានចន្លោះយ៉ាងក្រៃលែង រមែងមាន ដូចជាចិត្តជាលំដាប់នៃជវនៈមុន និងជវនៈក្រោយ ឬដូចជាភវង្គជាលំដាប់នៃភវង្គមុន និងភវង្គក្រោយ, គប្បីជ្រាបនូវសមត្ថភាពក្នុងការបង្កើតឲ្យកើតឡើង សូម្បីនៃនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈ និងចុតិទាំងឡាយ ដោយអាការៈមិនមានចន្លោះយ៉ាងក្រៃលែងនោះ យ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងទីនេះ ភាពជាបច្ច័យដើម្បីការកើតឡើង នៃអនន្តរបច្ច័យជាដើម រមែងប្រាកដច្បាស់, ហេតុនោះ លោកទើបពោលតែ សមត្ថភាពក្នុងការបង្កើតឲ្យកើតឡើង ប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ ភាពជាអនន្តរបច្ច័យជាដើម នៃបច្ចុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយ ដែលកាន់យកដោយការកំណត់ចំណែកខាងដើម និងខាងចុង ដែលមិនបាននូវពាក្យថា «កើតឡើង» លោកពោលទុកដោយបាលីជាដើមថា «ធម៌ជាអតីត ជាបច្ច័យដល់ធម៌ជាបច្ចុប្បន្ន ដោយអនន្តរបច្ច័យ» ដូច្នេះ គប្បីដឹងថា អនន្តរបច្ច័យនោះ លោកមិនមែនពោលតែក្នុងខណៈនៃការកើតឡើង (ឧប្បាទខណៈ) ប៉ុណ្ណោះឡើយ។ ព្រោះថា ការកាន់យកនូវបច្ចុប្បន្នធម៌ មិនមែនជាពាក្យមិនមានការកំណត់ ដូចជាការកាន់យកនូវកុសលធម៌ជាដើមនោះទេ ដែលជាហេតុនាំឲ្យមានការកាន់យកតែធម៌ដែលប្រកបដោយការកើតឡើងប៉ុណ្ណោះ, ព្រោះហេតុនោះឯង ក្នុងអតីតត្តិករៈ គម្ពីរបដិច្ចវារៈជាដើម ទើបមិនមាន។

ဥပ္ပဇ္ဇမာနောဝ [Pg.171] သဟုပ္ပာဒဘာဝေနာတိ ဧတ္ထာပိ ဥပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယဘာဝေန ပါကဋေန ဌိတိယာပိ ပစ္စယဘာဝံ နိဒဿေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ပန သဟဇာတဘာဝေန ဥပကာရကတာ သဟဇာတပစ္စယတာတိ.

សូម្បីក្នុងពាក្យថា «កាលកំពុងកើតឡើង ដោយភាពកើតឡើងជាមួយគ្នា» នេះ គប្បីជ្រាបថា លោកបង្ហាញនូវភាពជាបច្ច័យ សូម្បីនៃឋិតិខណៈ ជាមួយនឹងភាពជាបច្ច័យនៃការកើតឡើងដ៏ប្រាកដច្បាស់, ប៉ុន្តែ ភាពជាឧបការៈដល់បច្ចយុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយ ដោយភាពកើតឡើងជាមួយគ្នា ឈ្មោះថា សហជាតបច្ច័យ។

အတ္တနော ဥပကာရကဿ ဥပကာရကတာ အညမညပစ္စယတာ, ဥပကာရကတာ စ အညမညတာဝသေနေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, န သဟဇာတာဒိဝသေန. သဟဇာတာဒိပစ္စယော ဟောန္တောယေဝ ဟိ ကောစိ အညမညပစ္စယော န ဟောတိ, န စ ပုရေဇာတပစ္ဆာဇာတဘာဝေဟိ ဥပကာရကဿ ဥပကာရကာ ဝတ္ထုခန္ဓာ အညမညပစ္စယာ ဟောန္တီတိ.

ភាពជាឧបការៈដល់ធម៌ដែលជាឧបការៈដល់ខ្លួន ឈ្មោះថា អញ្ញមញ្ញបច្ច័យ, ហើយភាពជាឧបការៈនោះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃភាពជាអញ្ញមញ្ញៈ (ទៅវិញទៅមក) ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដោយអំណាចនៃសហជាតបច្ច័យជាដើមឡើយ។ ព្រោះថា បច្ច័យខ្លះ ទោះបីជាសហជាតបច្ច័យជាដើមក៏ដោយ ក៏មិនមែនជាអញ្ញមញ្ញបច្ច័យឡើយ, ហើយវត្ថុ និងខន្ធទាំងឡាយ ដែលជាឧបការៈដល់ធម៌ជាឧបការៈ ដោយភាពជាបុរេជាត និងបច្ឆាជាត ក៏មិនមែនជាអញ្ញមញ្ញបច្ច័យដែរ។

တရုအာဒီနံ ပထဝီ ဝိယ အဓိဋ္ဌာနာကာရေန ပထဝီဓာတု သေသဓာတူနံ, စက္ခာဒယော စ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ဥပကာရကာ စိတ္တကမ္မဿ ပဋာဒယော ဝိယ နိဿယာကာရေန ခန္ဓာဒယော တံတံနိဿယာနံ ခန္ဓာဒီနံ.

ផែនដី ជាទីតាំងនៃដើមឈើជាដើម យ៉ាងណា, បឋវីធាតុ រមែងជាឧបការៈដល់ធាតុដែលសេសសល់ទាំងឡាយ ដោយអាការៈជាទីតាំង យ៉ាងនោះដែរ, ចក្ខុទ្វារជាដើម រមែងជាឧបការៈដល់ចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម, សំពត់ជាដើម ជាទីអាស្រ័យនៃគំនូរ យ៉ាងណា, ខន្ធទាំងឡាយជាដើម រមែងជាឧបការៈដល់ខន្ធទាំងឡាយជាដើម ដែលមានទីអាស្រ័យនោះៗ ដោយអាការៈជាទីអាស្រ័យ យ៉ាងនោះដែរ។

တဒဓီနဝုတ္တိတာယ အတ္တနော ဖလေန နိဿိတောတိ ယံ ကိဉ္စိ ကာရဏံ နိဿယောတိ ဝဒတိ. တတ္ထ ယော ဘုသော, တံ ဥပနိဿယောတိ နိဒ္ဓါရေတိ.

លោកពោលនូវហេតុណាមួយថា «និស្ស័យ» ព្រោះភាពជាទីអាស្រ័យនៃផលរបស់ខ្លួន ដោយការប្រព្រឹត្តទៅតាមហេតុនោះ។ ក្នុងហេតុទាំងនោះ ហេតុណាដែលមានកម្លាំងខ្លាំង លោកកំណត់ហៅហេតុនោះថា «ឧបនិស្ស័យ»។

ပကတောတိ ဧတ္ထ ပ-ကာရော ဥပသဂ္ဂေါ, သော အတ္တနော ဖလဿ ဥပ္ပာဒနေ သမတ္ထဘာဝေန သုဋ္ဌုကတတံ ဒီပေတိ. တထာ စ ကတံ အတ္တနော သန္တာနေ ကတံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အတ္တနော သန္တာနေ’’တိ. ကရဏဉ္စ ဒုဝိဓံ နိပ္ဖာဒနံ ဥပသေဝနဉ္စာတိ ဒဿေတုံ ‘‘နိပ္ဖာဒိတော ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဥပသေဝိတော ဝါတိ ဧတေန ကာယအလ္လီယာပနဝသေန ဥပဘောဂူပသေဝနံ ဝိဇာနနာဒိဝသေန အာရမ္မဏူပသေဝနဉ္စ ဒဿေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေန အနာဂတာနမ္ပိ စက္ခုသမ္ပဒါဒီနံ အာရမ္မဏူပသေဝနေန ယထာပဋိသေဝိတာနံ ပကတူပနိဿယတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ.

ក្នុងពាក្យថា «បកតោ» នេះ អក្សរ «ប» ជាឧបសគ្គ, ឧបសគ្គនោះ បង្ហាញនូវភាពដែលធ្វើល្អហើយ ដោយសមត្ថភាពក្នុងការបង្កើតផលរបស់ខ្លួន។ ហើយបច្ច័យដែលធ្វើឡើងយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថា ធ្វើឡើងក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន»។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ករណៈ (ការធ្វើ) មាន ២ យ៉ាង គឺ ការបង្កើតឲ្យសម្រេច (និប្ផាទនៈ) និងការសេពគប់ (ឧបសេវនៈ) ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនេះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «បង្កើតឲ្យសម្រេចហើយក្តី»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ដោយពាក្យថា «សេពគប់ហើយក្តី» នេះ លោកបង្ហាញនូវការសេពគប់ដោយការប្រើប្រាស់ ដោយអំណាចនៃការឲ្យជាប់ជំពាក់នឹងកាយ និងការសេពគប់នូវអារម្មណ៍ ដោយអំណាចនៃការដឹងជាដើម។ ដោយហេតុនោះ ភាពជាបកតូបនិស្ស័យ នៃចក្ខុសម្បទាជាដើម សូម្បីជាអនាគត ដែលបុគ្គលបានសេពគប់ហើយយ៉ាងណា ដោយការសេពគប់នូវអារម្មណ៍ លោកពោលទុកហើយ។

ယထာ ပစ္ဆာဇာတေန ဝိနာ သန္တာနာဝိစ္ဆေဒဟေတုဘာဝံ အဂစ္ဆန္တာနံ ဓမ္မာနံ ယေ ပစ္ဆာဇာတာကာရေန ဥပကာရကာ, တေသံ သာ ဝိပ္ပယုတ္တာကာရာဒီဟိ ဝိသိဋ္ဌာ ဥပကာရကတာ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယတာ, တထာ နိဿယာရမ္မဏာကာရာဒီဟိ ဝိသိဋ္ဌာ ပုရေဇာတဘာဝေန ဝိနာ ဥပကာရကဘာဝံ အဂစ္ဆန္တာနံ ဝတ္ထာရမ္မဏာနံ ပုရေဇာတာကာရေန ဥပကာရကတာ ပုရေဇာတပစ္စယတာ, ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ ပစ္စယာနံ ပစ္စယန္တရာကာရဝိသိဋ္ဌာ ဥပကာရကတာ ယောဇေတဗ္ဗာ.

សេចក្តីប្រៀបដូចជា ចិត្តនិងចេតសិកទាំងឡាយណា ដែលជាឧបការៈដោយអាការៈជាបច្ឆាជាត ដល់រូបធម៌ទាំងឡាយ ដែលមិនដល់នូវភាពជាហេតុមិនដាច់សន្តាននៃរូប បើមិនមានបច្ឆាជាតបច្ច័យទេនោះ, ភាពជាឧបការៈដ៏វិសេសចាកសក្តិមានវិប្បយុត្តាការៈជាដើម នៃចិត្តនិងចេតសិកទាំងនោះ ឈ្មោះថា បច្ឆាជាតបច្ច័យ យ៉ាងណា, ភាពជាឧបការៈដោយអាការៈជាបុរេជាត នៃវត្ថុនិងអារម្មណ៍ទាំងឡាយ ដែលមិនដល់នូវភាពជាឧបការៈ បើមិនមានបុរេជាតបច្ច័យទេនោះ ដែលវិសេសចាកសក្តិមាននិស្សយាការៈ និងអារម្មណាការៈជាដើម ឈ្មោះថា បុរេជាតបច្ច័យ យ៉ាងនោះដែរ, គប្បីផ្សារភ្ជាប់នូវភាពជាឧបការៈដ៏វិសេសចាកអាការៈនៃបច្ច័យដទៃ នៃបច្ច័យទាំងឡាយ ក្នុងបច្ចយុទ្ទេសទាំងអស់ ដោយន័យនេះចុះ។

ဂိဇ္ဈပေါတကသရီရာနံ [Pg.172] အာဟာရာသာစေတနာ ဝိယာတိ ဧတေန မနောသဉ္စေတနာဟာရဝသေန ပဝတ္တမာနေဟိ အရူပဓမ္မေဟိ ရူပကာယဿ ဥပတ္ထမ္ဘိတဘာဝံ ဒဿေတိ. တေနေဝ ‘‘အာဟာရာသာ ဝိယာ’’တိ အဝတွာ စေတနာဂဟဏံ ကရောတိ.

ដោយពាក្យថា «ដូចជាសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងអាហារ និងចេតនានៃរាងកាយកូនត្មាតទាំងឡាយ» នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពដែលរូបកាយត្រូវបានទ្រទ្រង់ ដោយអរូបធម៌ទាំងឡាយ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃមនោសញ្ចេតនាហារ។ ព្រោះហេតុនោះឯង លោកមិនពោលថា «ដូចជាសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងអាហារ» ឡើយ តែបែរជាកាន់យកនូវពាក្យថា «ចេតនា» វិញ។

ကုသလာဒိဘာဝေန အတ္တနာ သဒိသဿ ပယောဂေန ကရဏီယဿ ပုနပ္ပုနံ ကရဏံ ပဝတ္တနံ အာသေဝနဋ္ဌော, အတ္တသဒိသသဘာဝတာပါဒနံ ဝါသနံ ဝါ. ဂန္ထာဒီသု ပုရိမာပုရိမာဘိယောဂေါ ဝိယာတိ ပုရိမာ ပုရိမာ အာသေဝနာ ဝိယာတိ အဓိပ္ပာယော.

ការធ្វើរឿយៗ ឬការឲ្យប្រព្រឹត្តទៅនូវបច្ចយុប្បន្នធម៌ដែលគប្បីធ្វើ ដោយព្យាយាមដ៏សមគួរ ដែលដូចគ្នានឹងខ្លួន ដោយភាពជាកុសលជាដើម ឈ្មោះថា អាសេវនត្ថៈ (សេចក្តីនៃអាសេវនៈ) ឬការធ្វើឲ្យដល់នូវសភាវៈដូចគ្នានឹងខ្លួន ដូចជាការអប់រំ (វាសនា)។ ក្នុងពាក្យអដ្ឋកថាថា «ដូចជាការប្រឹងប្រែងមុនៗ ក្នុងគម្ពីរទាំងឡាយជាដើម» នេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា «ដូចជាការសេពគប់មុនៗ»។

စိတ္တပ္ပယောဂေါ စိတ္တကိရိယာ, အာယူဟနန္တိ အတ္ထော. ယထာ ဟိ ကာယဝစီပယောဂေါ ဝိညတ္တိ, ဧဝံ စိတ္တပ္ပယောဂေါ စေတနာ. သာ တာယ ဥပ္ပန္နကိရိယတာဝိသိဋ္ဌေ သန္တာနေ သေသပစ္စယသမာဂမေ ပဝတ္တမာနာနံ ဝိပါကကဋတ္တာရူပါနမ္ပိ တေနေဝ ကိရိယဘာဝေန ဥပကာရိကာ ဟောတိ. တဿ ဟိ ကိရိယဘာဝဿ ပဝတ္တတ္တာ တေသံ ပဝတ္တိ, န အညထာတိ. သဟဇာတာနံ ပန တေန ဥပကာရိကာတိ ကိံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ.

ចិត្តប្បយោគៈ គឺកិរិយានៃចិត្ត មានន័យថា ការខ្វល់ខ្វាយ (អាយូហនៈ)។ ព្រោះថា កាយវិចីបយោគៈ គឺវិញ្ញត្តិ យ៉ាងណា, ចិត្តប្បយោគៈ ក៏គឺចេតនា យ៉ាងនោះដែរ។ ចេតនានោះ រមែងជាឧបការៈ សូម្បីដល់វិបាក និងកដត្តារូបទាំងឡាយ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលដែលជួបជុំនឹងបច្ច័យដែលសេសសល់ ក្នុងសន្តានដ៏វិសេសដោយកិរិយាដែលកើតឡើងដោយចេតនានោះ ដោយភាពជាកិរិយានោះឯង។ ព្រោះថា ការប្រព្រئتទៅនៃវិបាក និងកដត្តារូបទាំងនោះ មានបាន ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃភាពជាកិរិយានោះ មិនមែនដោយប្រការដទៃឡើយ។ ចំណែកឯការដែលចេតនានោះ ជាឧបការៈដល់សហជាតធម៌ទាំងឡាយ ដោយភាពជាកិរិយានោះ តើមានអ្វីត្រូវពោលទៅទៀត (ព្រោះជាការច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ)។

နိရုဿာဟသန္တဘာဝေနာတိ ဧတေန သဥဿာဟေဟိ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မေဟိ ကုသလာကုသလေဟိ သာရမ္မဏာဒိဘာဝေန သဒိသဝိပါကဘာဝံ ဒဿေတိ. သော ဟိ ဝိပါကာနံ ပယောဂေန အသာဓေတဗ္ဗတာယ ပယောဂေန အညထာ ဝါ သေသပစ္စယေသု သိဒ္ဓေသု ကမ္မဿ ကဋတ္တာယေဝ သိဒ္ဓိတော နိရုဿာဟော သန္တဘာဝေါ ဟောတိ, န ကိလေသဝူပသမသန္တဘာဝေါ, တထာသန္တသဘာဝတောယေဝ ဘဝင်္ဂါဒယော ဒုဝိညေယျာ. ပဉ္စဒွါရေပိ ဟိ ဇဝနပ္ပဝတ္တိယာ ရူပါဒီနံ ဂဟိတတာ ဝိညာယတိ, အဘိနိပါတသမ္ပဋိစ္ဆနသန္တီရဏမတ္တာ ပန ဝိပါကာ ဒုဝိညေယျာယေဝ. နိရုဿာဟသန္တဘာဝါယာတိ နိရုဿာဟသန္တဘာဝတ္ထာယ. ဧတေန တပ္ပစ္စယဝတံ အဝိပါကာနမ္ပိ ဝိပါကာနုကုလံ ပဝတ္တိံ ဒဿေတိ.

ដោយពាក្យថា «ដោយភាពស្ងប់មិនមានសេចក្តីព្យាយាម» នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពជាវិបាកដ៏ដូចគ្នា ដោយភាពជាអារម្មណ៍ជាដើម ជាមួយនឹងធម៌ទាំងឡាយដែលមានសភាវៈឲ្យផលប្រកបដោយសេចក្តីព្យាយាម គឺកុសល និងអកុសល។ ព្រោះថា ភាពស្ងប់មិនមានសេចក្តីព្យាយាមនោះ រមែងមាន ព្រោះការសម្រេចដោយភាពជាកម្មដែលធ្វើហើយប៉ុណ្ណោះ កាលបើបច្ច័យដែលសេសសល់សម្រេចហើយ ដោយព្យាយាមក្តី ឬដោយប្រការដទៃក្តី ព្រោះវិបាកទាំងឡាយមិនមែនជាធម៌ដែលត្រូវសម្រេចដោយព្យាយាមឡើយ, មិនមែនជាភាពស្ងប់ព្រោះការរលត់ទៅនៃកិលេសឡើយ, ព្រោះតែមានសភាវៈស្ងប់យ៉ាងនោះឯង ទើបភវង្គជាដើម គប្បីដឹងបានដោយកម្រ។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងបញ្ចទ្វារ ភាពដែលរូបារម្មណ៍ជាដើមត្រូវបានកាន់យក រមែងដឹងបានដោយការប្រព្រឹត្តទៅនៃជវនៈប៉ុណ្ណោះ, ប៉ុន្តែ វិបាកទាំងឡាយដែលគ្រាន់តែជាការធ្លាក់ចុះនៃអារម្មណ៍ (អភិនិបាតៈ) សម្បដិច្ឆនៈ និងសន្តីរណៈ រមែងដឹងបានដោយកម្រពិតមែន។ ពាក្យថា «ដើម្បីភាពស្ងប់មិនមានសេចក្តីព្យាយាម» គឺដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភាពស្ងប់មិនមានសេចក្តីព្យាយាម។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញនូវការប្រព្រឹត្តទៅដ៏សមគួរដល់វិបាក សូម្បីនៃអវិបាកធម៌ទាំងឡាយ ដែលមានវិបាកបច្ច័យនោះ។

သတိပိ ဇနကတ္တေ ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တံ အာဟာရာနံ ပဓာနကိစ္စန္တိ အာဟ ‘‘ရူပါရူပါနံ ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တေနာ’’တိ. ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တဉှိ သတိပိ ဇနကတ္တေ အရူပီနံ အာဟာရာနံ အာဟာရဇရူပသမုဋ္ဌာပကရူပါဟာရဿ စ ဟောတိ, အသတိပိ စတုသမုဋ္ဌာနိကရူပူပတ္ထမ္ဘကရူပါဟာရဿ, အသတိ ပန ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တေ အာဟာရာနံ ဇနကတ္တံ နတ္ထီတိ ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တံ ပဓာနံ. ဇနယမာနောပိ ဟိ [Pg.173] အာဟာရော အဝိစ္ဆေဒဝသေန ဥပတ္ထမ္ဘယမာနောယေဝ ဇနေတီတိ ဥပတ္ထမ္ဘနဘာဝေါ အာဟာရဘာဝေါတိ.

ទោះបីមានភាពជាអ្នកបង្កើត (ជនកសក្តិ) ក៏ដោយ ក៏ភាពជាអ្នកទ្រទ្រង់ (ឧបត្ថម្ភកសក្តិ) រមែងជាកិច្ចដ៏សំខាន់នៃអាហារទាំងឡាយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ដោយភាពជាអ្នកទ្រទ្រង់ដល់រូប និងអរូបទាំងឡាយ»។ ព្រោះថា ភាពជាអ្នកទ្រទ្រង់ រមែងមាន សូម្បីក្នុងកាលដែលមានភាពជាអ្នកបង្កើត នៃអរូបអាហារទាំងឡាយ និងនៃរូបអាហារដែលបង្កើតនូវអាហារជរូប, និងសូម្បីក្នុងកាលដែលមិនមានភាពជាអ្នកបង្កើត នៃរូបអាហារដែលទ្រទ្រង់នូវចតុសមុដ្ឋានិករូប, ប៉ុន្តែ កាលបើមិនមានភាពជាអ្នកទ្រទ្រង់ទេ ភាពជាអ្នកបង្កើតនៃអាហារទាំងឡាយ ក៏មិនមានដែរ ហេតុនោះ ភាពជាអ្នកទ្រទ្រង់ ទើបជាប្រធាន។ ព្រោះថា អាហារ ទោះបីកំពុងបង្កើតក៏ដោយ ក៏រមែងបង្កើតដោយការទ្រទ្រង់ដោយអំណាចមិនដាច់សន្តានប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ភាពជាអ្នកទ្រទ្រង់ ទើបជាសភាវៈនៃអាហារ។

အဓိပတိယဋ္ဌေနာတိ ဧတ္ထ န အဓိပတိပစ္စယဓမ္မာနံ ဝိယ ပဝတ္တိနိဝါရကေ အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တနေန ဂရုဘာဝေါ အဓိပတိယဋ္ဌော, အထ ခေါ ဒဿနာဒိကိစ္စေသု စက္ခုဝိညာဏာဒီဟိ ဇီဝနေ ဇီဝန္တေဟိ သုခိတာဒိဘာဝေ သုခိတာဒီဟိ အဓိမောက္ခပဂ္ဂဟုပဋ္ဌာနာဝိက္ခေပဇာနနေသု အနညာတညဿာမီတိ ပဝတ္တိယံ အာဇာနနေ အညာတာဝီဘာဝေ စ သဒ္ဓါဒိသဟဇာတေဟီတိ ဧဝံ တံတံကိစ္စေသု စက္ခာဒိပစ္စယေဟိ စက္ခာဒီနံ အနုဝတ္တနီယတာ. တေသု တေသု ဟိ ကိစ္စေသု စက္ခာဒီနံ ဣဿရိယံ တပ္ပစ္စယာနဉ္စ တဒနုဝတ္တနေန တတ္ထ ပဝတ္တီတိ. ဣတ္ထိပုရိသိန္ဒြိယာနံ ပန ယဒိပိ လိင်္ဂါဒီဟိ အနုဝတ္တနီယတာ အတ္ထိ, သာ ပန န ပစ္စယဘာဝတော. ယထာ ဟိ ဇီဝိတာဟာရာ ယေသံ ပစ္စယာ ဟောန္တိ, တေ တေသံ အနုပါလကဥပတ္ထမ္ဘကာ အတ္ထိ, အဝိဂတပစ္စယဘူတာ စ ဟောန္တိ, န ဧဝံ ဣတ္ထိပုရိသဘာဝါ လိင်္ဂါဒီနံ ကေနစိ ပကာရေန ဥပကာရကာ ဟောန္တိ, ကေဝလံ ပန ယထာသကေဟေဝ ပစ္စယေဟိ ပဝတ္တမာနာနံ လိင်္ဂါဒီနံ ယထာ ဣတ္ထာဒိဂ္ဂဟဏဿ ပစ္စယဘာဝေါ ဟောတိ, တတော အညေနာကာရေန တံသဟိတသန္တာနေ အပ္ပဝတ္တိတော လိင်္ဂါဒီဟိ အနုဝတ္တနီယတာ ဣန္ဒြိယတာ စ တေသံ ဝုစ္စတိ, တသ္မာ န တေသံ ဣန္ဒြိယပစ္စယဘာဝေါ ဝုတ္တော. စက္ခာဒယော အရူပဓမ္မာနံယေဝါတိ ဧတ္ထ သုခဒုက္ခိန္ဒြိယာနိပိ စက္ခာဒိဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ.

ក្នុងពាក្យថា «ដោយអត្ថថាជាអធិបតី» នេះ មិនមែនជាភាពជាធំដ៏គួរគោរព ដោយការគ្របសង្កត់លើធម៌ដែលរារាំងការប្រព្រឹត្តទៅ ដូចជាធម៌ជាអធិបតីបច្ច័យទាំងឡាយនោះទេ, ប៉ុន្តែ គឺភាពដែលបច្ចយុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយ ត្រូវប្រព្រឹត្តទៅតាមចក្ខុទ្វារជាដើម ដែលជាបច្ច័យ ក្នុងកិច្ចមានការឃើញជាដើម ដោយចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម, ក្នុងកិច្ចរក្សាជីវិត ដោយធម៌ដែលរស់នៅជាមួយគ្នា, ក្នុងភាពជាសុខិតៈជាដើម ដោយសុខវេទនាជាដើម, ក្នុងកិច្ចមានការសម្រេច ការផ្គងឡើង ការចូលទៅតាំងទុក ការមិនរាយមាយ និងការដឹងច្បាស់ ដោយសទ្ធាជាដើមដែលកើតឡើងជាមួយគ្នា ក្នុងការប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តថា «អាត្មាអញនឹងដឹងនូវធម៌ដែលមិនទាន់ដឹង» ក្នុងការដឹងច្បាស់ និងក្នុងភាពជាអ្នកដឹងច្បាស់ យ៉ាងនេះ ក្នុងកិច្ចនោះៗ។ ព្រោះថា ក្នុងកិច្ចនោះៗ ភាពជាធំនៃចក្ខុជាដើម និងការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកិច្ចនោះ នៃបច្ចយុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយ ដោយការប្រព្រឹត្តទៅតាមចក្ខុជាដើមនោះ (ឈ្មោះថា ឥន្ទ្រិយបច្ច័យ)។ ប៉ុន្តែ ចំពោះឥត្ថិន្ទ្រិយ និងបុរិសិន្ទ្រិយទាំងឡាយ ទោះបីជាមានភាពដែលលិង្គជាដើមត្រូវប្រព្រឹត្តទៅតាមក៏ដោយ ក៏ភាពនោះ មិនមែនកើតឡើងព្រោះភាពជាបច្ច័យឡើយ។ ព្រោះថា ជីវិតិន្ទ្រិយ និងអាហារទាំងឡាយ ជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយណា ធម៌ទាំងនោះ រមែងជាអ្នករក្សា និងជាអ្នកទ្រទ្រង់ ជាអត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យ ដល់ធម៌ទាំងឡាយនោះ យ៉ាងណា, ឥត្ថីភាវៈ និងបុរិសភាវៈទាំងឡាយ មិនមែនជាឧបការៈដល់លិង្គជាដើម ដោយប្រការណាមួយ យ៉ាងនោះឡើយ, ប៉ុន្តែ គ្រាន់តែជាបច្ច័យដល់ការកាន់យកថាជាស្រីជាដើម នៃលិង្គជាដើមដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយបច្ច័យជារបស់ខ្លួនៗប៉ុណ្ណោះ, ព្រោះភាពមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសន្តានដែលប្រកបដោយភាវរូបនោះ ដោយអាការៈដទៃចាកហេតុនោះ ទើបភាពដែលលិង្គជាដើមត្រូវប្រព្រឹត្តទៅតាម និងភាពជាឥន្ទ្រិយ នៃភាវរូបទាំងនោះ លោកពោលទុកហើយ, ហេតុនោះ ភាពជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យនៃភាវរូបទាំងនោះ លោកមិនបានពោលឡើយ។ ក្នុងពាក្យថា «ចក្ខុជាដើម ដល់អរូបធម៌ទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ» នេះ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីសុខិន្ទ្រិយ និងទុក្ខិន្ទ្រិយទាំងឡាយ ក៏លោកកាន់យកដោយពាក្យថា «ចក្ខុជាដើម» នេះដែរ។

လက္ခဏာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနဘူတာနံ ဝိတက္ကာဒီနံ ဝိတက္ကနာဒိဝသေန အာရမ္မဏံ ဥပဂန္တွာ နိဇ္ဈာနံ ပေက္ခနံ, စိန္တနံ ဝါ ဝိတက္ကာဒီနံယေဝ သာဓာရဏော ဗျာပါရော ဥပနိဇ္ဈာယနဋ္ဌော. ဌပေတွာ သုခဒုက္ခဝေဒနာဒွယန္တိ သုခိန္ဒြိယဒုက္ခိန္ဒြိယဒွယံ ဌပေတွာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘သဗ္ဗာနိပီ’’တိ ဝတွာ ‘‘သတ္တဈာနင်္ဂါနီ’’တိ ဝစနေန အဈာနင်္ဂါနံ ဥပေက္ခာစိတ္တေကဂ္ဂတာနံ နိဝတ္တနံ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘သတ္တ ဈာနင်္ဂါနီ’’တိ ဧတေနေဝ သိဒ္ဓေ ‘‘ဌပေတွာ သုခဒုက္ခဝေဒနာဒွယ’’န္တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ? ဝေဒနာဘေဒေသု ပဉ္စသု သုခဒုက္ခဒွယဿ ဧကန္တေန အဈာနင်္ဂတ္တဒဿနတ္ထံ ဈာနင်္ဂဋ္ဌာနေ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ. သတိပိ ဝါ ဈာနင်္ဂဝေါဟာရေ ဝေဒနာဘေဒဒွယဿ ဧကန္တေန ဈာနပစ္စယတ္တာဘာဝဒဿနတ္ထံ. ဥပေက္ခာစိတ္တေကဂ္ဂတာနံ ပန ယဒိပိ ဈာနပစ္စယတ္တာဘာဝေါ အတ္ထိ, ဈာနပစ္စယဘာဝေါ ပန န နတ္ထီတိ ‘‘သဗ္ဗာနိပိ သတ္တ ဈာနင်္ဂါနီ’’တိ ဧတ္ထ ဂဟဏံ [Pg.174] ကတံ. တတ္ထ ‘‘သဗ္ဗာနိပီ’’တိ ဝစနံ သဗ္ဗကုသလာဒိဘေဒသင်္ဂဏှနတ္ထံ, န ပန သဗ္ဗစိတ္တုပ္ပာဒဂတသင်္ဂဏှနတ္ထန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

សេចក្តីថា ការសម្លឹងរំពឹង ការពិចារណា ឬការត្រិះរិះ ដោយការចូលទៅជិតអារម្មណ៍ ដោយអំណាចនៃការត្រិះរិះជាដើម នៃធម៌មានវិតក្កៈជាដើម ដែលជាការសម្លឹងរំពឹងនូវលក្ខណៈ (មានអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម) និងអារម្មណ៍ (មានបឋវីកសិណជាដើម) គឺជាកិច្ចទូទៅរបស់វិតក្កៈជាដើមនោះឯង នេះជាអត្ថនៃឧបនិជ្ឈាយនៈ (ការសម្លឹងរំពឹងមាំ)។ ពាក្យថា លើកលែងតែវេទនាពីរគឺសុខនិងទុក្ខ សេចក្តីថា លើកលែងតែឥន្ទ្រិយពីរគឺសុខិន្ទ្រិយនិងទុក្ខិន្ទ្រិយ នេះជាអធិប្បាយ។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ទាំងអស់ក៏ដោយ» ហើយក៏ពោលពាក្យថា «អង្គឈានទាំង ៧» ដើម្បីឃាត់នូវឧបេក្ខានិងចិត្តេកគ្គតាដែលមិនមែនជាអង្គឈាន។ ប្រសិនបើដូច្នោះ កាលបើសម្រេចបានដោយពាក្យថា «អង្គឈានទាំង ៧» នេះឯងហើយ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «លើកលែងតែវេទនាពីរគឺសុខនិងទុក្ខ»? ឆ្លើយថា ដើម្បីបង្ហាញថា ក្នុងបណ្តាវេទនាទាំង ៥ នោះ វេទនាពីរគឺសុខនិងទុក្ខ មិនមែនជាអង្គឈានដោយដាច់ខាត ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដែងទុកក្នុងទីជាអង្គឈាន។ មួយវិញទៀត ទោះបីជាមានវោហារថាជាអង្គឈានក៏ដោយ ក៏ដើម្បីបង្ហាញថាសុខនិងទុក្ខទាំងពីរនោះ មិនមែនជាឈានប្បច្ច័យដោយដាច់ខាត។ ចំណែកឯឧបេក្ខានិងចិត្តេកគ្គតា ទោះបីជាមិនមែនជាឈានប្បច្ច័យ (ក្នុងចិត្តខ្លះ) ក៏ដោយ ប៉ុន្តែការដែលមិនមែនជាឈានប្បច្ច័យនោះក៏មិនមែនជាគ្មានឡើយ ហេតុនោះទើបលោកកាន់យកក្នុងទីនេះថា «សូម្បីតែអង្គឈានទាំង ៧ ទាំងអស់»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ទាំងអស់ក៏ដោយ» គប្បីជ្រាបថា ដើម្បីកាន់យកនូវអង្គឈានដែលចែកចេញជាកុសលជាដើមទាំងអស់ មិនមែនដើម្បីកាន់យកអង្គឈានដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តទាំងអស់នោះឡើយ។

ယတော တတော ဝါတိ သမ္မာ ဝါ မိစ္ဆာ ဝါတိ အတ္ထော. ဧတေ ပန ဒွေပိ ဈာနမဂ္ဂပစ္စယာ အဟေတုကစိတ္တေသု န လဗ္ဘန္တီတိ ဣဒံ အဟေတုကစိတ္တေသု န လဗ္ဘန္တိ, န သဟေတုကစိတ္တေသူတိ သဟေတုကစိတ္တေသု အလာဘာဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ, န အဟေတုကစိတ္တေသု လာဘာဘာဝဒဿနတ္ထန္တိ. ဧဝံ အတ္ထေ ဂယှမာနေ အဟေတုကစိတ္တေသု ကတ္ထစိ ကဿစိ လာဘော န ဝါရိတောတိ ဧတ္တကမေဝ ဝိညာယေယျ, န သဝိတက္ကာဟေတုကစိတ္တေသု ဈာနပစ္စယဿေဝ အလာဘာဘာဝဒဿနတ္ထံ ကတန္တိ. အဟေတုကစိတ္တေသု ဝါ လာဘာဘာဝဒဿနတ္ထေ ပန ဣမသ္မိံ ဝစနေ သဝိတက္ကာဟေတုကစိတ္တေသု ဈာနပစ္စယဿ လာဘာဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ယေန အလာဘေန ဓမ္မသင်္ဂဏိယံ မနောဓာတုအာဒီနံ သင်္ဂဟသုညတဝါရေသု ဈာနံ န ဥဒ္ဓဋံ, တံ အလာဘံ သန္ဓာယ ဧသ ဈာနပစ္စယဿပိ အဟေတုကစိတ္တေသု အလာဘော ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာ ဟိ သဟေတုကေသု ဝိတက္ကာဒီနံ သဟဇာတေ သံကဍ္ဎိတွာ ဧကတ္တဂတဘာဝကရဏံ ဥပနိဇ္ဈာယနဗျာပါရော ဗလဝါ, န တထာ အဟေတုကစိတ္တေသု ဟောတိ. ဣမသ္မိံ ပန ပကရဏေ ဒုဗ္ဗလမ္ပိ ဥပနိဇ္ဈာယနံ ယဒိပိ ကိဉ္စိမတ္တမ္ပိ အတ္ထိ, တေန ဥပကာရကတာ ဟောတီတိ သဝိတက္ကာဟေတုကစိတ္တေသုပိ ဈာနပစ္စယော ဝုတ္တောဝ, တသ္မာ ယေ ဧဝံ ပဌန္တိ ‘‘န ဧတေ ပန ဒွေပိ ဈာနမဂ္ဂပစ္စယာ ယထာသင်္ချံ ဒွိပဉ္စဝိညာဏအဟေတုကစိတ္တေသု လဗ္ဘန္တီ’’တိ, တေသံ သော ပါဌော သုန္ဒရတရော, ဣမဿ ပကရဏဿာယံ အတ္ထဝဏ္ဏနာ, န ဓမ္မသင်္ဂဏိယာတိ.

ពាក្យថា អំពីទីណា ឬអំពីទីណាក៏ដោយ សេចក្តីថា ដោយត្រូវ ឬដោយខុស។ ចំណែកឯពាក្យថា «បច្ច័យគឺឈាននិងមគ្គទាំងពីរនេះ មិនបានក្នុងអហេតុកចិត្តទាំងឡាយឡើយ» នេះ លោកពោលដើម្បីបង្ហាញថា មិនបានក្នុងអហេតុកចិត្តទាំងឡាយ មិនមែនមិនបានក្នុងសហេតុកចិត្តទាំងឡាយឡើយ គឺដើម្បីបង្ហាញនូវការមិនមាននៃការមិនបានក្នុងសហេតុកចិត្តទាំងឡាយ មិនមែនដើម្បីបង្ហាញនូវការមិនមាននៃការបានក្នុងអហេតុកចិត្តទាំងឡាយឡើយ។ កាលបើកាន់យកសេចក្តីយ៉ាងនេះ គប្បីដឹងត្រឹមតែថា ក្នុងអហេតុកចិត្តទាំងឡាយ ការបាននូវបច្ច័យណាមួយ ក្នុងចិត្តណាមួយ មិនត្រូវបានហាមឃាត់ឡើយ មិនមែនធ្វើឡើងដើម្បីបង្ហាញនូវការមិនមាននៃការមិនបាននូវឈានប្បច្ច័យតែម្យ៉ាង ក្នុងសវិតក្កអហេតុកចិត្តទាំងឡាយនោះទេ។ មួយវិញទៀត ក្នុងពាក្យនេះ បើកាន់យកសេចក្តីថា ដើម្បីបង្ហាញនូវការមិនមាននៃការបានក្នុងអហេតុកចិត្តទាំងឡាយ ការមិនបាននូវឈានប្បច្ច័យក្នុងសវិតក្កអហេតុកចិត្តទាំងឡាយ រមែងសម្រេចបាន ហេតុនោះ ដោយការមិនបានណា ដែលព្រះមានព្រះភាគមិនបានលើកឡើងនូវឈានក្នុងសង្គហវារៈនិងសុញ្ញតវារៈនៃមនោធាតិជាដើម ក្នុងធម្មសង្គណីបាឡិ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកការមិនបាននោះ ទើបពោលថា សូម្បីតែឈានប្បច្ច័យនេះ ក៏មិនបានក្នុងអហេតុកចិត្តទាំងឡាយដែរ។ ព្រោះថា កិច្ចគឺការសម្លឹងរំពឹង ដែលប្រមូលមកនូវធម៌កើតរួមគ្នា ហើយធ្វើឲ្យមានសភាពជាធម៌តែមួយ នៃវិតក្កៈជាដើម ក្នុងសហេតុកចិត្តទាំងឡាយ រមែងមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា យ៉ាងណា ក្នុងអហេតុកចិត្តទាំងឡាយ មិនមានយ៉ាងនោះឡើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងបករណ៍ (បដ្ឋាន) នេះ ទោះបីជាការសម្លឹងរំពឹងនោះខ្សោយ មានត្រឹមតែបន្តិចបន្តួចក៏ដោយ ក៏ការជួយឧបការៈរមែងមានដោយសារការសម្លឹងរំពឹងបន្តិចបន្តួចនោះ ហេតុនោះ សូម្បីក្នុងសវិតក្កអហេតុកចិត្តទាំងឡាយ ឈានប្បច្ច័យ ព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់សំដែងទុកហើយដែរ ព្រោះហេតុនោះ ពួកអាចារ្យណាដែលសូត្រយ៉ាងនេះថា «បច្ច័យគឺឈាននិងមគ្គទាំងពីរនេះ មិនបានក្នុងទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណនិងអហេតុកចិត្តទាំងឡាយឡើយ» គតិ (អត្ថបទច្បាប់) របស់ពួកអាចារ្យទាំងនោះ រមែងល្អប្រសើរជាង ព្រោះថានេះជាការអធិប្បាយសេចក្តីនៃបករណ៍នេះ មិនមែនជាការអធិប្បាយសេចក្តីនៃធម្មសង្គណីឡើយ។

သမံ ပကာရေဟိ ယုတ္တတာယ ဧကီဘာဝေါပဂမေန ဝိယ ဥပကာရကတာ သမ္ပယုတ္တပစ္စယတာ.

ការជួយឧបការៈដោយភាពជាធម៌ច្របូកច្របល់គ្នាស្មើៗគ្នា ដោយអាការៈទាំងឡាយ (មានការមានវត្ថុជាមួយគ្នាជាដើម) ហាក់ដូចជាដល់នូវភាពជាធម៌តែមួយ ឈ្មោះថា សម្បយុត្តបច្ច័យ។

ယုတ္တာနမ္ပိ သတံ ဝိပ္ပယုတ္တဘာဝေန နာနတ္တူပဂမေန ဥပကာရကတာ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတာ. န ဟိ ဝတ္ထုသဟဇာတပစ္ဆာဇာတဝသေန အယုတ္တာနံ ရူပါဒီနံ အာရမ္မဏာဒိဘာဝေန ဥပကာရကာနံ ဝိပ္ပယုတ္တာနံ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတာ အတ္ထီတိ. ရူပါနံ ပန ရူပေဟိ သတိပိ အဝိနိဗ္ဘောဂေ ဝိပ္ပယောဂေါယေဝ နတ္ထီတိ န တေသံ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတာ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘စတူဟိ သမ္ပယောဂေါ စတူဟိ ဝိပ္ပယောဂေါ’’တိ (ဓာတု. ၃).

ការជួយឧបការៈដោយភាពជាធម៌មិនច្របូកច្របល់គ្នា ដោយការដល់នូវភាពផ្សេងគ្នា សូម្បីតែនៃធម៌ទាំងឡាយដែលកើតរួមគ្នា (ឬទាក់ទងគ្នា) ក៏ដោយ ឈ្មោះថា វិប្បយុត្តបច្ច័យ។ ព្រោះថា វិប្បយុត្តបច្ច័យ រមែងមិនមានដល់រូបទាំងឡាយជាដើម ដែលមិនទាក់ទងគ្នាដោយអំណាចនៃវត្ថុ សហជាត និងបច្ឆាជាត ដែលជាធម៌ជួយឧបការៈដោយភាពជាអារម្មណ៍ជាដើម ដែលមិនច្របូកច្របល់គ្នានោះឡើយ។ ចំណែកឯរូបទាំងឡាយ ទោះបីជាមិនអាចញែកចេញពីគ្នាក្នុងរូបទាំងឡាយក៏ដោយ ក៏ព្រោះតែមិនមានវិប្បយោគៈ (ការមិនច្របូកច្របល់គ្នា) នោះឯង ហេតុនោះ វិប្បយុត្តបច្ច័យ រមែងមិនមានដល់រូបទាំងនោះឡើយ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដែងទុកថា «ការសម្បយុត្តដោយធម៌ ៤ ការវិប្បយុត្តដោយធម៌ ៤»។

ပစ္စုပ္ပန္နလက္ခဏေနာတိ [Pg.175] ပစ္စုပ္ပန္နသဘာဝေန. တေန ‘‘အတ္ထိ မေ ပါပကမ္မံ ကတ’’န္တိ (ပါရာ. ၃၈), ‘‘အတ္ထေကစ္စော ပုဂ္ဂလော အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နော’’တိ (ပု. ပ. မာတိကာ ၄.၂၄) စ ဧဝမာဒီသု ဝုတ္တံ နိဗ္ဗတ္တဥပလဗ္ဘမာနတာလက္ခဏံ အတ္ထိဘာဝံ နိဝါရေတိ. သတိပိ ဇနကတ္တေ ဥပတ္ထမ္ဘကပ္ပဓာနာ အတ္ထိဘာဝေန ဥပကာရကတာတိ အာဟ ‘‘ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တေနာ’’တိ. ဣဒဉ္စ ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တံ ဝတ္ထာရမ္မဏသဟဇာတာဒီနံ သာဓာရဏံ အတ္ထိဘာဝေန ဥပကာရကတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ពាក្យថា ដោយលក្ខណៈជាបច្ចុប្បន្ន សេចក្តីថា ដោយសភាវៈជាបច្ចុប្បន្ន។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យឃាត់នូវអត្ថិភាពដែលមានលក្ខណៈជាធម៌កើតឡើងហើយ និងជាធម៌ដែលគេដឹងបាន ដែលទ្រង់សំដែងទុកក្នុងព្រះសូត្រជាដើមយ៉ាងនេះថា «បាបកម្មដែលតថាគតបានធ្វើហើយ មានដល់តថាគត» និង «បុគ្គលម្នាក់មានពិត ប្រតិបត្តិដើម្បីប្រយោជន៍ខ្លួន» ជាដើម។ ទោះបីជាមានសភាវៈជាអ្នកបង្កើត (ជនកសក្តិ) ក៏ដោយ ក៏ការជួយឧបការៈដោយអត្ថិភាព មានការជួយទ្រទ្រង់ (ឧបត្ថម្ភកសក្តិ) ជាប្រធាន ហេតុនោះទើបពោលថា «ដោយភាពជាអ្នកជួយទ្រទ្រង់»។ គប្បីជ្រាបថា ភាពជាអ្នកជួយទ្រទ្រង់នេះ គឺជាការជួយឧបការៈដោយអត្ថិភាព ដែលទូទៅដល់ធម៌ទាំងឡាយមានវត្ថុ អារម្មណ៍ និងសហជាតជាដើម។

အာရမ္မဏေ ဖုသနာဒိဝသေန ဝတ္တမာနာနံ ဖဿာဒီနံ အနေကေသံ သဟဘာဝေါ နတ္ထီတိ ဧကသ္မိံ ဖဿာဒိသမုဒါယေ သတိ ဒုတိယော န ဟောတိ, အသတိ ပန ဟောတိ, တေန နတ္ထိဘာဝေန ဥပကာရကတာ နတ္ထိပစ္စယတာ. သတိပိ ပုရိမတရစိတ္တာနံ နတ္ထိဘာဝေ န တာနိ နတ္ထိဘာဝေန ဥပကာရကာနိ, အနန္တရမေဝ ပန အတ္တနော အတ္ထိဘာဝေန ပဝတ္တိဩကာသံ အလဘမာနာနံ နတ္ထိဘာဝေန ပဝတ္တိဩကာသံ ဒဒမာနံ ဝိယ ဥပကာရကံ ဟောတီတိ ‘‘ပဝတ္တိဩကာသဒါနေန ဥပကာရကတာ’’တိ အာဟ.

ការកើតរួមគ្នានៃធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើមជាច្រើន ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការប៉ះពាល់ជាដើមក្នុងអារម្មណ៍ រមែងមិនមានឡើយ គឺកាលបើមានពួកធម៌មានផស្សៈជាដើមមួយហើយ ពួកទីពីររមែងមិនមានឡើយ លុះត្រាតែពួកទីមួយមិនមាន ទើបពួកទីពីរកើតមានឡើងបាន ហេតុនោះ ការជួយឧបការៈដោយអភាវៈ (ភាពមិនមាន) នោះ ឈ្មោះថា នត្ថិបច្ច័យ។ ទោះបីជាមានអភាវៈនៃចិត្តទាំងឡាយដែលកើតមុនៗក៏ដោយ ក៏ចិត្តទាំងនោះមិនមែនជួយឧបការៈដោយអភាវៈនោះឡើយ ប៉ុន្តែ ចិត្តដែលកើតមុនជាអនន្តរៈនោះឯង កាលដែលខ្លួននៅមាន រមែងមិនឲ្យឱកាសដល់ការកើតឡើងនៃចិត្តបន្ទាប់ឡើយ លុះដល់ខ្លួនមិនមាន ទើបហាក់ដូចជាឲ្យឱកាសដល់ការកើតឡើងនៃចិត្តបន្ទាប់នោះ ហេតុនោះទើបពោលថា «ការជួយឧបការៈដោយការឲ្យឱកាសដល់ការប្រព្រឹត្តទៅ»។

ဧတ္ထ စ အဘာဝမတ္တေန ဥပကာရကတာ ဩကာသဒါနံ နတ္ထိပစ္စယတာ, သဘာဝါဝိဂမေန အပ္ပဝတ္တမာနာနံ သဘာဝဝိဂမေန ဥပကာရကတာ ဝိဂတပစ္စယတာ, နတ္ထိတာ စ နိရောဓာနန္တရသုညတာ, ဝိဂတတာ နိရောဓပ္ပတ္တတာ, အယမေတေသံ ဝိသေသော, တထာ အတ္ထိတာယ သသဘာဝတော ဥပကာရကတာ အတ္ထိပစ္စယတာ, သဘာဝါဝိဂမေန နိရောဓဿ အပ္ပတ္တိယာ ဥပကာရကတာ အဝိဂတပစ္စယတာတိ ပစ္စယဘာဝဝိသေသော ဓမ္မာဝိသေသေပိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဓမ္မာနဉှိ သတ္တိဝိသေသံ သဗ္ဗံ ယာထာဝတော အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိတွာ တထာဂတေန စတုဝီသတိပစ္စယဝိသေသာ ဝုတ္တာတိ ဘဂဝတိ သဒ္ဓါယ ‘‘ဧဝံဝိသေသာ ဧတေ ဓမ္မာ’’တိ သုတမယဉာဏံ ဥပ္ပာဒေတွာ စိန္တာဘာဝနာမယေဟိ တဒဘိသမယာယ ယောဂေါ ကာတဗ္ဗော.

ក្នុងបច្ច័យទាំងពីរនេះ ការជួយឧបការៈដោយអភាវៈ (ភាពមិនមាន) តែម្យ៉ាង គឺការឲ្យឱកាស ឈ្មោះថា នត្ថិបច្ច័យ。 ការជួយឧបការៈដោយការប្រាសទៅនៃសភាវៈ ដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនទាន់ប្រព្រឹត្តទៅ ព្រោះតែសភាវៈ (នៃបច្ច័យធម៌) មិនទាន់ប្រាសទៅ ឈ្មោះថា វិគតបច្ច័យ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពមិនមាន (នត្ថិតា) គឺភាពសូន្យទទេក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីការរលត់ ចំណែកឯភាពប្រាសទៅ (វិគតតា) គឺការដល់នូវការរលត់ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃបច្ច័យទាំងពីរនេះ។ ដូចគ្នានោះដែរ ការជួយឧបការៈដោយអត្ថិភាពតាមសភាវៈរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា អត្ថិបច្ច័យ។ ការជួយឧបការៈដោយការមិនទាន់ប្រាសទៅនៃសភាវៈ ព្រោះតែមិនទាន់ដល់នូវការរលត់ ឈ្មោះថា អវិគតបច្ច័យ។ គប្បីជ្រាបនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃភាពជាបច្ច័យ យ៉ាងនេះ សូម្បីតែក្នុងធម៌ដែលមិនប្លែកគ្នា (ដោយតួធម៌) ក៏ដោយ។ ព្រោះថា ព្រះតថាគតទ្រង់ត្រាស់ដឹងនូវសក្តិពិសេសនៃធម៌ទាំងឡាយទាំងអស់តាមពិត ហើយទ្រង់សំដែងទុកនូវបច្ច័យពិសេស ២៤ ប្រការ ហេតុនោះ គប្បីបង្កើតនូវសុតមយញាណ ដោយសេចក្តីជឿជាក់លើព្រះមានព្រះភាគថា «ធម៌ទាំងឡាយនេះមានសេចក្តីប្លែកគ្នាយ៉ាងនេះ» ហើយគប្បីធ្វើនូវសេចក្តីព្យាយាមដើម្បីត្រាស់ដឹងនូវបច្ច័យនោះ ដោយចិន្តាមយញាណនិងភាវនាមយញាណទាំងឡាយចុះ។

စတူသု ခန္ဓေသု ဧကဿပိ အသင်္ဂဟိတတ္တာဘာဝတော နာမဓမ္မေကဒေသတာ အနန္တရာဒီနံ နတ္ထီတိ ‘‘နာမဓမ္မာဝါ’’တိ ဝတွာ န ကေဝလံ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နဘာဝေ ဘဇန္တာနံ စတုန္နံယေဝ ခန္ဓာနံ နာမတာ, အထ ခေါ နိဗ္ဗာနဉ္စ နာမမေဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘နိဗ္ဗာနဿ အသင်္ဂဟိတတ္တာ’’တိအာဒိမာဟ. ပုရေဇာတပစ္စယော ရူပေကဒေသောတိ ဧတ္ထ ဧကဒေသဝစနေန ရူပရူပတော [Pg.176] အညံ ဝဇ္ဇေတိ, ရူပရူပံ ပန ကုသလတ္တိကေ အနာဂတမ္ပိ ပုရေဇာတပစ္စယဘာဝေန အညတ္ထ အာဂတမေဝ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘အနိဒဿနအပ္ပဋိဃော ဓမ္မော အနိဒဿနအပ္ပဋိဃဿ ဓမ္မဿ ပုရေဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော – အာရမ္မဏပုရေဇာတံ, ဝတ္ထုပုရေဇာတံ. အာရမ္မဏပုရေဇာတံ ဝတ္ထုံ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ပုရိသိန္ဒြိယံ အာပေါဓာတုံ ကဗဠီကာရံ အာဟာရံ အနိစ္စတော…ပေ… ဒေါမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၂၂.၃၉).

ព្រោះតែមិនមានការមិនរាប់បញ្ចូលសូម្បីតែខន្ធមួយ ក្នុងបណ្តាខន្ធទាំង ៤ ហេតុនោះ ភាពជាចំណែកមួយនៃនាមធម៌នៃបច្ច័យទាំងឡាយមានអនន្តរបច្ច័យជាដើម រមែងមិនមានឡើយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ឬក៏នាមធម៌ទាំងឡាយ» យ៉ាងនេះហើយ ដើម្បីបង្ហាញថា មិនមែនមានតែភាពជានាមនៃខន្ធទាំង ៤ តែម្យ៉ាង ដែលចូលទៅកាន់ភាពជាបច្ច័យនិងបច្ចយុប្បន្ននោះឡើយ ប៉ុន្តែ ព្រះនិព្វានក៏ជានាមពិតប្រាកដដែរ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «ព្រោះតែព្រះនិព្វានមិនត្រូវបានរាប់បញ្ចូល»។ ពាក្យថា បុរេជាតបច្ច័យគឺចំណែកមួយនៃរូប ក្នុងទីនេះ ដោយពាក្យថា «ចំណែកមួយ» លោកវៀរចោលនូវរូបដទៃក្រៅពីរូបពិត (និប្ផន្នរូប)។ ចំណែកឯរូបពិត ទោះបីជាមិនមកក្នុងកុសលតិកៈក៏ដោយ ក៏រមែងមកក្នុងទីដទៃដោយភាពជាបុរេជាតបច្ច័យពិតប្រាកដ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដែងទុកថា «ធម៌ដែលមើលមិនឃើញ ប៉ះពាល់មិនបាន ជាបច្ច័យដល់ធម៌ដែលមើលមិនឃើញ ប៉ះពាល់មិនបាន ដោយបុរេជាតបច្ច័យ មានអារម្មណបុរេជាត និងវត្ថុបុរេជាត។ បុគ្គលរមែងពិចារណាដោយភាពជាអនិច្ចៈ...ជាដើម នូវវត្ថុ អារម្មណបុរេជាត ឥត្ថិន្ទ្រិយ បុរិសិន្ទ្រិយ ជីវិតិន្ទ្រិយ អាបោធាតុ និងកពឡិង្ការាហារ... ទើបកើតទោមនស្សឡើង»។

ပစ္စယုဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃបច្ចយុទ្ទេស ចប់ហើយ។

ပစ္စယနိဒ္ဒေသော

បច្ចយនិទ្ទេស

၁. ဟေတုပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

១. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃហេតុបច្ចយនិទ្ទេស

၁. ယော ဟေတုပစ္စယောတိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌော, သော ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဧတေန ဟေတုသင်္ခါတဿ ပစ္စယဓမ္မဿ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကတံသမုဋ္ဌာနရူပသင်္ခါတာနံ ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယဘာဝေါ ဟေတုပစ္စယောတိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌောတိ. ယော ပန ဟေတုဘာဝေန ယထာဝုတ္တော ပစ္စယဓမ္မော ယထာဝုတ္တာနံ ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ပစ္စယော ဟောတိ, သော ဟေတုပစ္စယောတိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌောတိ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဒဿေတိ. ဥဘယထာပိ ဟေတုဘာဝေန ဥပကာရကတာ ဟေတုပစ္စယောတိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌောတိ ဒဿိတံ ဟောတိ. ဧသ နယော သေသပစ္စယေသုပိ. ဥပကာရကတာ ပန ဓမ္မသဘာဝေါ ဧဝ, န ဓမ္မတော အညာ အတ္ထီတိ. တထာ တထာ ဥပကာရကံ တံ တံ ဓမ္မံ ဒဿေန္တော ဟိ ဘဂဝါ တံ တံ ဥပကာရကတံ ဒဿေတီတိ.

១. ពាក្យថា បច្ច័យណាដែលទ្រង់សំដែងទុកថា ហេតុបច្ច័យ បច្ច័យនោះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ភាពជាបច្ច័យដោយហេតុបច្ច័យ នៃបច្ច័យធម៌ដែលពោលគឺហេតុ ដល់បច្ចយុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយដែលពោលគឺធម៌សម្បយុត្តដោយហេតុ និងរូបដែលកើតអំពីហេតុនោះ ឈ្មោះថា ហេតុបច្ច័យ ដែលទ្រង់សំដែងទុកហើយ។ មួយវិញទៀត គប្បីជ្រាបថា បច្ច័យធម៌ណាដែលពោលទុកហើយដោយភាពជាហេតុ ជាបច្ច័យដល់បច្ចយុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយដែលពោលទុកហើយ បច្ច័យនោះ ឈ្មោះថា ហេតុបច្ច័យ ដែលទ្រង់សំដែងទុកហើយ។ ទោះបីជាដោយវិធីទាំងពីរយ៉ាងក៏ដោយ ការជួយឧបការៈដោយភាពជាហេតុ ឈ្មោះថា ហេតុបច្ច័យ ដែលទ្រង់សំដែងទុកហើយ នេះជាសេចក្តីដែលលោកបង្ហាញ។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងបច្ច័យដែលនៅសល់ទាំងឡាយដែរ។ ចំណែកឯការជួយឧបការៈ គឺជាសភាវៈនៃធម៌នោះឯង មិនមែនជាសក្តិដទៃក្រៅពីធម៌ឡើយ។ ព្រោះថា កាលដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវធម៌នោះៗ ដែលជាអ្នកជួយឧបការៈយ៉ាងនោះៗ ឈ្មោះថា ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពជាអ្នកជួយឧបការៈនោះៗ របស់ធម៌នោះឯង។

ဟေတူ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာနန္တိ ဧတ္ထ ပဌမော ဟေတု-သဒ္ဒေါ ပစ္စတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌော ပစ္စယနိဒ္ဒေသော. တေန ဧတဿ ဟေတုဘာဝေန ဥပကာရကတာ ဟေတုပစ္စယတာတိ ဒဿေတိ. ဒုတိယော ပစ္စယုပ္ပန္နဝိသေသနံ. တေန န ယေသံ ကေသဉ္စိ သမ္ပယုတ္တကာနံ ဟေတုပစ္စယဘာဝေန ပစ္စယော ဟောတိ, အထ ခေါ ဟေတုနာ သမ္ပယုတ္တာနမေဝါတိ ဒဿေတိ. နနု စ သမ္ပယုတ္တသဒ္ဒဿ သာပေက္ခတ္တာ ဒုတိယေ ဟေတုသဒ္ဒေ အဝိဇ္ဇမာနေပိ အညဿ အပေက္ခိတဗ္ဗဿ အနိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ အတ္တနာဝ သမ္ပယုတ္တကာနံ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယောတိ အယမတ္ထော ဝိညာယတီတိ? နာယံ ဧကန္တော. ဟေတုသဒ္ဒေါ ဟိ ပစ္စတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌော ‘‘ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧတ္ထေဝ ဗျာဝဋော ယဒါ ဂယှတိ[Pg.177], တဒါ သမ္ပယုတ္တဝိသေသနံ န ဟောတီတိ သမ္ပယုတ္တာ အဝိသိဋ္ဌာ ယေ ကေစိ ဂဟိတာ ဘဝေယျုန္တိ ဧဝံ သမ္ပယုတ္တသဒ္ဒေန အတ္တနိ ဧဝ ဗျာဝဋေန ဟေတုသဒ္ဒေန ဝိသေသနေန ဝိနာ ယေသံ ကေသဉ္စိ သမ္ပယုတ္တာနံ ဂဟဏံ ဟောတီတိ တံ သန္ဓာယ ‘‘အထာပိ…ပေ… အတ္ထော ဘဝေယျာ’’တိ အာဟ. နနု ယထာ ‘‘အရူပိနော အာဟာရာ သမ္ပယုတ္တကာနံ ဓမ္မာန’’န္တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၁၅), ‘‘အရူပိနော ဣန္ဒြိယာ သမ္ပယုတ္တကာန’’န္တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၁၆) စ ဝုတ္တေ ဒုတိယေန အာဟာရဂ္ဂဟဏေန ဣန္ဒြိယဂ္ဂဟဏေန စ ဝိနာပိ အာဟာရိန္ဒြိယသမ္ပယုတ္တကာဝ ဂယှန္တိ, ဧဝမိဓာပိ သိယာတိ? န, အာဟာရိန္ဒြိယာသမ္ပယုတ္တဿ အဘာဝတော. ဝဇ္ဇေတဗ္ဗာဘာဝတော ဟိ တတ္ထ ဒုတိယအာဟာရိန္ဒြိယဂ္ဂဟဏေ အသတိပိ တံသမ္ပယုတ္တကာဝ ဂယှန္တီတိ တံ န ကတံ, ဣဓ ပန ဝဇ္ဇေတဗ္ဗံ အတ္ထီတိ ဝတ္တဗ္ဗံ ဒုတိယံ ဟေတုဂ္ဂဟဏန္တိ.

ក្នុងពាក្យថា ហេតុទាំងឡាយ ជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយហេតុ នេះ ហេតុសព្ទទីមួយ ដែលសំដែងដោយបឋមាវិភត្តិ គឺជាការសំដែងនូវបច្ច័យ។ ដោយហេតុសព្ទនោះ លោកបង្ហាញថា ការជួយឧបការៈដោយភាពជាហេតុនៃហេតុនេះ ឈ្មោះថា ហេតុបច្ច័យ។ ហេតុសព្ទទីពីរ ជាវិសេសនៈរបស់បច្ចយុប្បន្ន។ ដោយហេតុសព្ទនោះ លោកបង្ហាញថា មិនមែនជាបច្ច័យដោយភាពជាហេតុបច្ច័យ ដល់ធម៌សម្បយុត្តណាមួយនោះឡើយ ប៉ុន្តែ ជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយហេតុនោះឯង។ សួរថា ព្រោះតែសម្បយុត្តសព្ទមានសេចក្តីរំពឹង (អាស្រ័យធម៌ដទៃ) ទោះបីជាមិនមានហេតុសព្ទទីពីរក៏ដោយ ក៏ព្រោះតែមិនបានសំដែងនូវសព្ទដទៃដែលត្រូវរំពឹងដល់ គប្បីដឹងនូវសេចក្តីនេះថា ហេតុដោយខ្លួនឯង ជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយហេតុបច្ច័យ មិនមែនឬ? ឆ្លើយថា សេចក្តីនេះមិនមែនជាដាច់ខាតឡើយ។ ព្រោះថា កាលបើហេតុសព្ទដែលសំដែងដោយបឋមាវិភត្តិ ត្រូវបានកាន់យកក្នុងទីនេះថា «ជាបច្ច័យដោយហេតុបច្ច័យ» តែម្យ៉ាង ក្នុងកាលនោះ ហេតុសព្ទនោះក៏មិនមែនជាវិសេសនៈរបស់សម្បយុត្តសព្ទឡើយ នាំឲ្យធម៌សម្បយុត្តណាមួយដែលមិនមានវិសេសនៈ គប្បីត្រូវបានកាន់យក ហេតុនោះ កាលបើមិនមានវិសេសនៈគឺហេតុសព្ទដែលទាក់ទងនឹងខ្លួនឯងក្នុងសម្បយុត្តសព្ទទេ ការកាន់យកនូវធម៌សម្បយុត្តណាមួយរមែងមាន លោកសំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «មួយវិញទៀត...ជាដើម គប្បីមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ»។ សួរថា ដូចជាកាលដែលពោលថា «អាហារទាំងឡាយជាអរូប ជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្ត» និង «ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយជាអរូប ជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្ត» ទោះបីជាមិនមានការកាន់យកនូវអាហារសព្ទនិងឥន្ទ្រិយសព្ទទីពីរក៏ដោយ ក៏លោកកាន់យកនូវធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយអាហារនិងឥន្ទ្រិយនោះឯង ក្នុងទីនេះក៏គប្បីមានយ៉ាងនោះដែរ មិនមែនឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនយ៉ាងនោះទេ ព្រោះតែមិនមានធម៌ដែលមិនសម្បយុត្តដោយអាហារនិងឥន្ទ្រិយ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនោះ ព្រោះតែមិនមានធម៌ដែលត្រូវវៀរចោល ទោះបីជាមិនមានការកាន់យកនូវអាហារសព្ទនិងឥន្ទ្រិយសព្ទទីពីរក៏ដោយ ក៏លោកកាន់យកនូវធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយអាហារនិងឥន្ទ្រិយនោះឯង ហេតុនោះទើបមិនធ្វើ (មិនពោលសព្ទទីពីរ) ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រោះតែមានធម៌ដែលត្រូវវៀរចោល (គឺហេតុវិប្បយុត្តធម៌) ហេតុនោះ ការពោលនូវហេតុសព្ទទីពីរ ទើបជាសេចក្តីដែលត្រូវពោល។

ဧဝမ္ပိ ဟေတူ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာနန္တိ ဧတ္ထ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာနံ သော ဧဝ သမ္ပယုတ္တကဟေတူတိ ဝိသေသနဿ အကတတ္တာ ယော ကောစိ ဟေတု ယဿ ကဿစိ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကဿ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယောတိ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ, ပစ္စတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌဿေဝ ဟေတုဿ ပုန သမ္ပယုတ္တဝိသေသနဘာဝေန ဝုတ္တတ္တာ, ဧတဒတ္ထမေဝ စ ဝိနာပိ ဒုတိယေန ဟေတုသဒ္ဒေန ဟေတုသမ္ပယုတ္တဘာဝေ သိဒ္ဓေပိ တဿ ဂဟဏံ ကတံ. အထ ဝါ အသတိ ဒုတိယေ ဟေတုသဒ္ဒေ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာနံ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော, န ပန ဟေတူနန္တိ ဧဝမ္ပိ ဂဟဏံ သိယာတိ တန္နိဝါရဏတ္ထံ သော ဝုတ္တော, တေန ဟေတုသမ္ပယုတ္တဘာဝံ ယေ လဘန္တိ, တေသံ သဗ္ဗေသံ ဟေတူနံ အညေသမ္ပိ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယောတိ ဒဿိတံ ဟောတိ. ယသ္မာ ပန ဟေတုဈာနမဂ္ဂါ ပတိဋ္ဌာမတ္တာဒိဘာဝေန နိရပေက္ခာ, န အာဟာရိန္ဒြိယာ ဝိယ သာပေက္ခာ ဧဝ, တသ္မာ ဧတေသွေဝ ဒုတိယံ ဟေတာဒိဂ္ဂဟဏံ ကတံ. အာဟာရိန္ဒြိယာ ပန အာဟရိတဗ္ဗဣသိတဗ္ဗာပေက္ခာ ဧဝ, တသ္မာ တေ ဝိနာပိ ဒုတိယေန အာဟာရိန္ဒြိယဂ္ဂဟဏေန အတ္တနာ ဧဝ အာဟရိတဗ္ဗေ စ ဣသိတဗ္ဗေ စ အာဟာရိန္ဒြိယဘူတေ အညေ စ သမ္ပယုတ္တကေ ပရိစ္ဆိန္ဒန္တီတိ တံ တတ္ထ န ကတံ, ဣဓ စ ဒုတိယေန ဟေတုဂ္ဂဟဏေန ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ဟေတုနာ ပစ္စယဘူတေနေဝ သမ္ပယုတ္တာနံ ဟေတူနံ အညေသဉ္စ ပရိစ္ဆိန္နတ္တာ ပုန ဝိသေသနကိစ္စံ နတ္ထီတိ ပဉှာဝါရေ ‘‘ကုသလာ ဟေတူ သမ္ပယုတ္တကာနံ ခန္ဓာန’’န္တိအာဒီသု (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၀၁) ဒုတိယံ ဟေတုဂ္ဂဟဏံ န ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ទោះបីជាយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក្នុងពាក្យថា «ហេតុ ហេតុសម្បយុត្តកានំ» នេះ ព្រោះមិនបានធ្វើនូវវិសេសនៈថា «ហេតុនោះឯង ជាហេតុសម្បយុត្ត» ដល់ធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយហេតុទាំងឡាយ ហេតុណាមួយ នឹងគប្បីជាបច្ច័យដោយហេតុបច្ច័យ ដល់ធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយហេតុណាមួយ មិនមែនឬ? មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះហេតុសព្ទដែលសំដែងដោយបឋមាវិភត្តិ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ម្តងទៀត ដោយភាពជាវិសេសនៈនៃសម្បយុត្តសព្ទ និងព្រោះដើម្បីប្រយោជន៍នេះឯង ទោះបីជាមិនមានហេតុសព្ទទីពីរក៏ដោយ កាលបើភាពជាហេតុសម្បយុត្តសម្រេចហើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏នៅតែទ្រង់កាន់យក (ត្រាស់) នូវហេតុសព្ទទីពីរនោះ។ មួយវិញទៀត កាលបើមិនមានហេតុសព្ទទីពីរទេ ការយល់ថា «ហេតុជាបច្ច័យដោយហេតុបច្ច័យ ដល់ធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយហេតុទាំងឡាយ តែមិនមែនដល់ហេតុទាំងឡាយឡើយ» គប្បីមាន ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ហេតុសព្ទទីពីរនោះ ដើម្បីការពារនូវការយល់ខុសនោះ ដោយហេតុសព្ទទីពីរនោះ ព្រះអង្គបង្ហាញថា ធម៌ទាំងឡាយណាដែលបាននូវភាពជាហេតុសម្បយុត្ត ហេតុទាំងឡាយទាំងអស់នោះក្តី ធម៌ដទៃទៀតក្តី តែងជាបច្ច័យដោយហេតុបច្ច័យ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុ ឈាន និងមគ្គទាំងឡាយ មិនមានការរំពឹង (ដល់ធម៌ដទៃ) ដោយភាពជាទីតាំងជាដើម មិនដូចជាអាហារ និងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ ដែលមានការរំពឹងទុកនោះឡើយ ហេតុនោះ ក្នុងបច្ច័យទាំងនេះឯង ព្រះអង្គទើបត្រាស់នូវពាក្យទីពីរ មានហេតុសព្ទជាដើម។ ចំណែកឯអាហារ និងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ តែងមានការរំពឹងដល់ធម៌ដែលគប្បីនាំមក និងធម៌ដែលគប្បីជាធំ ហេតុនោះ ទោះបីជាមិនមានការត្រាស់ពាក្យទីពីរ មានអាហារសព្ទ និងឥន្ទ្រិយសព្ទក៏ដោយ ក៏អាហារ និងឥន្ទ្រិយទាំងនោះ តែងកំណត់នូវធម៌ដែលគប្បីនាំមក និងធម៌ដែលគប្បីជាធំ ដែលជាតួអាហារ និងឥន្ទ្រិយផង នូវធម៌ដែលសម្បយុត្តដទៃទៀតផង ដោយខ្លួនឯងផ្ទាល់ ហេតុនោះ ព្រះអង្គមិនបានត្រាស់ពាក្យទីពីរនោះក្នុងបច្ច័យទាំងនោះឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងហេតុបច្ច័យនេះ ព្រោះហេតុសព្ទទីពីរ បានកំណត់នូវហេតុទាំងឡាយដែលជាបច្ច័យ និងធម៌ដទៃទៀតដែលសម្បយុត្តដោយហេតុដែលជាបច្ច័យនោះឯង ដល់បច្ចយុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយរួចហើយ នាំឲ្យមិនមានកិច្ចដែលត្រូវធ្វើវិសេសនៈទៀតឡើយ ហេតុនោះ ក្នុងបញ្ហាវារៈ មានពាក្យថា «កុសលា ហេតូ សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ» ជាដើម គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គមិនបានត្រាស់នូវហេតុសព្ទទីពីរឡើយ។

နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗဿ [Pg.178] အပါကဋတ္တာတိ တံ-သဒ္ဒေါ ပုရိမဝစနာပေက္ခော ဝုတ္တဿေဝ နိဒ္ဒေသော ‘‘ရူပါယတနံ စက္ခုဝိညာဏဓာတုယာ တံသမ္ပယုတ္တကာန’’န္တိအာဒီသု (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၂) ပုရိမဝစနေန နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗေ ပါကဋီဘူတေ ဧဝ ပဝတ္တတိ. ဧတ္ထ စ ပစ္စတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌော ဟေတုသဒ္ဒေါ ‘‘ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧတ္ထ ဗျာဝဋော သမ္ပယုတ္တသဒ္ဒေန ဝိယ တံ-သဒ္ဒေနပိ အနပေက္ခနီယော အညော စ ကောစိ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗပ္ပကာသကော ဝုတ္တော နတ္ထိ, တသ္မာ ‘‘တံသမ္ပယုတ္တကာန’’န္တိ စ န ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော.

ពាក្យថា «និទ្ទិសិតព្វស្ស អបាកដត្តា» (ព្រោះធម៌ដែលគប្បីសំដែងមិនប្រាកដ) មានសេចក្តីពន្យល់ថា៖ តំ-សព្ទ (សព្ទថា តំ) តែងរំពឹងដល់ពាក្យខាងដើម ជាគ្រឿងសំដែងនូវសេចក្តីដែលបានពោលហើយប៉ុណ្ណោះ តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងធម៌ដែលគប្បីសំដែង ដែលប្រាកដច្បាស់ហើយដោយពាក្យខាងដើម ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «រូបាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា តំសម្បយុត្តកានំ»។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងហេតុបច្ច័យនេះ ហេតុសព្ទដែលសំដែងដោយបឋមាវិភត្តិ ដែលខ្វល់ខ្វាយក្នុងពាក្យថា «ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ» នេះ ជាសព្ទដែលមិនគប្បីរំពឹងដល់ដោយតំ-សព្ទ ដូចជាមិនគប្បីរំពឹងដល់ដោយសម្បយុត្តសព្ទដែរ ហើយសព្ទដទៃណាមួយដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីដែលគប្បីសំដែងឲ្យប្រាកដ ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ហើយ ក៏មិនមាន ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបមិនត្រាស់ថា «តំសម្បយុត្តកានំ» នេះជាអធិប្បាយ។

‘‘ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာန’’န္တိ ဣမိနာ ပန ပစ္စယုပ္ပန္နဝစနေန အသမတ္တေန ပစ္စယုပ္ပန္နဝစနန္တရာပေက္ခေန ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တေန တံ-သဒ္ဒေန နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗံ ပါကဋီကတံ, တေန ‘‘တံသမုဋ္ဌာနာန’’န္တိ ဧတ္ထ တံဂဟဏံ ကတန္တိ. ကိံ ပန တသ္မိံ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကသဒ္ဒေ တံ-သဒ္ဒေန နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗံ ပါကဋီဘူတန္တိ? ယေဟိ ဟေတူဟိ သမ္ပယုတ္တာ ‘‘ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာ’’တိ ဝုတ္တာ, တေ ဟေတူ စေဝ သမ္ပယုတ္တကဝိသေသနဘူတာ တဗ္ဗိသေသိတာ စ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာ. တေနာဟ ‘‘တေ ဟေတူ စေဝါ’’တိအာဒိ. အညထာ ‘‘တေ ဟေတူ စေဝါ’’တိ ဧတဿ ပစ္စတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌေန ဟေတုသဒ္ဒေန သမ္ဗန္ဓေ သတိ ယထာ ဣဓ တေနေဝ တံ-သဒ္ဒေန နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာ ပါကဋာ, ဧဝံ ပုဗ္ဗေပိ ဘဝိတုံ အရဟန္တီတိ ‘‘နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗဿ အပါကဋတ္တာ ‘တံသမ္ပယုတ္တကာန’န္တိ န ဝုတ္တ’’န္တိ ဣဒံ န ယုဇ္ဇေယျာတိ. ဒုဝိဓမ္ပိ ဝါ ဟေတုဂ္ဂဟဏံ အပနေတွာ တံသဒ္ဒဝစနီယတံ စောဒေတိ ပရိဟရတိ စ. တံသမုဋ္ဌာနာနန္တိ စ ဟေတုသမုဋ္ဌာနာနန္တိ ယုတ္တံ. ဟေတူ ဟိ ပစ္စယာတိ.

ម៉្យាងទៀត សេចក្តីដែលគប្បីសំដែងដោយតំ-សព្ទ ត្រូវបានធ្វើឲ្យប្រាកដច្បាស់ហើយ ដោយពាក្យសំដែងបច្ចយុប្បន្នថា «ហេតុសម្បយុត្តកានំ» នេះ ដែលជាពាក្យមិនទាន់ពេញលេញ នៅរំពឹងដល់ពាក្យសំដែងបច្ចយុប្បន្នដទៃទៀត ដែលបានពោលទុកខាងដើម ហេតុនោះ ក្នុងពាក្យថា «តំសមុដ្ឋានានំ» នេះ ព្រះអង្គទើបធ្វើនូវការកាន់យកនូវតំ-សព្ទ។ សួរថា៖ ចុះក្នុងហេតុសម្បយុត្តកសព្ទនោះ តើសេចក្តីដែលគប្បីសំដែងដោយតំ-សព្ទ ដែលប្រាកដច្បាស់នោះ គឺអ្វី? ឆ្លើយថា៖ ហេតុទាំងឡាយណាដែលសម្បយុត្ត ដែលព្រះអង្គត្រាស់ថា «ហេតុសម្បយុត្តកា» ហេតុទាំងឡាយនោះផង ដែលជាវិសេសនៈនៃសម្បយុត្តកៈ និងធម៌ដែលសម្បយុត្តទាំងឡាយដែលត្រូវហេតុសព្ទនោះវិសេសនៈផង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា «តេ ហេតូ ចេវ» ជាដើម។ បើមិនដូច្នោះទេ កាលបើមានការទាក់ទងគ្នានៃពាក្យថា «តេ ហេតូ ចេវ» នេះ ជាមួយនឹងហេតុសព្ទដែលសំដែងដោយបឋមាវិភត្តិ ធម៌ដែលគប្បីសំដែងដោយតំ-សព្ទនោះ គប្បីប្រាកដច្បាស់ក្នុងទីនេះយ៉ាងណា សូម្បីក្នុងកាលមុន ក៏គប្បីជាយ៉ាងនោះដែរ កាលបើដូច្នោះ ពាក្យអដ្ឋកថាថា «ព្រោះធម៌ដែលគប្បីសំដែងមិនប្រាកដ ព្រះអង្គទើបមិនត្រាស់ថា តំសម្បយុត្តកានំ» នេះ ក៏មិនសមហេតុផលឡើយ។ មួយវិញទៀត ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានដកចេញនូវការកាន់យកហេតុសព្ទទាំងពីរយ៉ាង ហើយចោទសួរ និងដោះស្រាយនូវភាពជាសេចក្តីដែលគប្បីពោលដោយតំ-សព្ទ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យថា «តំសមុដ្ឋានានំ» នេះ គប្បីជា «ហេតុសមុដ្ឋានានំ» ទើបសមគួរ ព្រោះហេតុទាំងឡាយជាបច្ច័យ។

စိတ္တဇရူပံ အဇနယမာနာပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန ဇနယမာနာပိ. ယဒိ ‘‘စိတ္တသမုဋ္ဌာနာန’’န္တိ ဝစနေန ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ကဋတ္တာရူပဿ အဂ္ဂဟဏတော တံ န ဝုတ္တံ, သဟဇာတပစ္စယဝိဘင်္ဂေ စိတ္တစေတသိကာနံ တဿ ကဋတ္တာရူပဿ ပစ္စယဘာဝေါ န ဝုတ္တော ဘဝေယျ. ယဒိ စ တတ္ထ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနံ ပစ္စယဘာဝေန တံသမာနလက္ခဏာနံ ကဋတ္တာရူပါနမ္ပိ ပစ္စယဘာဝေါ နိဒဿိတော, ဧဝမိဓာပိ ဘဝိတဗ္ဗံ. ‘‘စိတ္တသမုဋ္ဌာနာန’’န္တိ ပန အဝတွာ ‘‘တံသမုဋ္ဌာနာန’’န္တိ ဝစနံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနံ သဗ္ဗစိတ္တစေတသိကသမုဋ္ဌာနတာဒဿနတ္ထံ. ဧဝံပကာရေန ဟိ တံသမုဋ္ဌာနဝစနေန တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တံ သမုဋ္ဌာနဝစနံ ဝိသေသိတံ ဟောတိ. နနု ‘‘စိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာန’’န္တိ ဝစနေန စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနံ စိတ္တစေတသိကသမုဋ္ဌာနတာ ဝုတ္တာတိ? န ဝုတ္တာ. စိတ္တစေတသိကာနံ ပစ္စယဘာဝေါ ဧဝ ဟိ တတ္ထ ဝုတ္တောတိ.

ពាក្យថា «ចិត្តជរូបំ អជនយមានាពិ» (ទោះបីមិនញ៉ាំងចិត្តជរូបឲ្យកើតឡើងក៏ដោយ) ដោយពិ-សព្ទ គប្បីរួមបញ្ចូលទាំង «ទោះបីញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងក្តី»។ ប្រសិនបើព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនបានត្រាស់ពាក្យថា «ចិត្តសមុដ្ឋានានំ» នោះ ព្រោះមិនអាចកាន់យកនូវកដត្តារូបក្នុងខណៈបដិសន្ធិបានទេ កាលបើដូច្នោះ ក្នុងសហជាតបច្ចយវិភង្គ ភាពជាបច្ច័យនៃចិត្តនិងចេតសិកទាំងឡាយ ដល់កដត្តារូបនោះ ក៏គប្បីជាព្រះអង្គមិនបានត្រាស់ដែរ។ ប្រសិនបើក្នុងសហជាតបច្ចយវិភង្គនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវភាពជាបច្ច័យដល់កដត្តារូបទាំងឡាយ ដែលមានលក្ខណៈស្មើដោយចិត្តជរូបនោះ ដោយភាពជាបច្ច័យដល់ចិត្តជរូបទាំងឡាយយ៉ាងណា សូម្បីក្នុងហេតុបច្ច័យនេះ ក៏គប្បីជាយ៉ាងនោះដែរ។ ប៉ុន្តែ ការដែលព្រះអង្គមិនត្រាស់ថា «ចិត្តសមុដ្ឋានានំ» តែត្រាស់ថា «តំសមុដ្ឋានានំ» វិញនោះ គឺដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាធម៌មានសមុដ្ឋានជាសព្វចិត្តនិងចេតសិក នៃរូបដែលមានចិត្តជាសមុដ្ឋានទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ពាក្យសមុដ្ឋានដែលត្រាស់ក្នុងទីនោះៗ តែងត្រូវបានវិសេសនៈដោយតំ-សព្ទ តាមរយៈពាក្យថា តំសមុដ្ឋាន ក្នុងអាការយ៉ាងនេះ។ សួរថា៖ មិនមែនព្រះអង្គត្រាស់នូវភាពជាធម៌មានសមុដ្ឋានជាចិត្តនិងចេតសិក នៃរូបដែលមានចិត្តជាសមុដ្ឋានទាំងឡាយ ដោយពាក្យថា «ចិត្តចេតសិកា ធម្មា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ» ទេឬ? ឆ្លើយថា៖ មិនបានត្រាស់ឡើយ ព្រោះក្នុងទីនោះ ព្រះអង្គត្រាស់តែភាពជាបច្ច័យនៃចិត្តនិងចេតសិកទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។

စိတ္တပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတာယာတိ [Pg.179] ဧတေနေဝ ဟေတုအာဒိပဋိဗဒ္ဓတဉ္စ ဒဿေတိ. ‘‘ယဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, စေတေတိ, ယဉ္စ ပကပ္ပေတိ, ယဉ္စ အနုသေတိ, အာရမ္မဏမေတံ ဟောတိ, ဝိညာဏဿ ဌိတိယာ အာရမ္မဏေ သတိ ပတိဋ္ဌာ ဝိညာဏဿ ဟောတိ, တသ္မိံ ပတိဋ္ဌိတေ ဝိညာဏေ ဝိရုဠှေ နာမရူပဿ အဝက္ကန္တိ ဟောတိ, နာမရူပပစ္စယာ သဠာယတန’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၃၉) ဣမသ္မိမ္ပိ သုတ္တေ ပဋိသန္ဓိနာမရူပဿ ဝိညာဏပစ္စယတာ ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘တသ္မိံ ပတိဋ္ဌိတေ’’တိအာဒိ.

ពាក្យថា «ចិត្តបដិពទ្ធវុត្តិតាយ» (ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅជាប់ទាក់ទងនឹងចិត្ត) ដោយពាក្យនេះឯង ព្រះសង្គហការាចារ្យក៏បានបង្ហាញនូវភាពជាប់ទាក់ទងនឹងហេតុជាដើមផងដែរ។ ព្រោះក្នុងសូត្រនេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលគិត (ចេតនា) នូវធម៌ណាផង ត្រិះរិះនូវធម៌ណាផង មានអនុស័យដេកត្រាំក្នុងធម៌ណាផង ធម៌នោះឯង តែងជាអារម្មណ៍ ដើម្បីការតាំងនៅនៃវិញ្ញាណ កាលបើអារម្មណ៍មាន ការតាំងនៅនៃវិញ្ញាណក៏មាន កាលបើវិញ្ញាណនោះតាំងនៅហើយ លូតលាស់ហើយ ការចុះនៃនាមរូបក៏មាន ព្រោះនាមរូបជាបច្ច័យ ទើបមានសឡាយតនៈ» ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏បានត្រាស់នូវភាពជាបច្ច័យនៃវិញ្ញាណ ដល់បដិសន្ធិនាមរូបដែរ ហេតុនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា «តស្មឹ បតិដ្ឋិតេ» ជាដើម។

ပုရိမတရသိဒ္ဓါယ ပထဝိယာ ဗီဇပတိဋ္ဌာနံ ဝိယ ပုရိမတရသိဒ္ဓေ ကမ္မေ တန္နိဗ္ဗတ္တဿေဝ ဝိညာဏဗီဇဿ ပတိဋ္ဌာနံ ကမ္မဿ ကဋတ္တာ ဥပ္ပတ္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနာဟ – ‘‘ကမ္မံ ခေတ္တံ, ဝိညာဏံ ဗီဇ’’န္တိ. ကဿ ပန တံ ခေတ္တံ ဗီဇဉ္စာတိ? နာမရူပင်္ကုရဿ.

ការតាំងនៅនៃពូជលើផែនដីដែលសម្រេចហើយមុនជាដំបូង យ៉ាងណា ការតាំងនៅនៃវិញ្ញាណដែលប្រៀបដូចជាពូជ ដែលកើតអំពីកម្មនោះឯង លើកម្មដែលសម្រេចហើយមុនជាដំបូង ក៏យ៉ាងនោះដែរ គឺការកើតឡើងនៃវិញ្ញាណព្រោះភាពជាកម្មដែលបុគ្គលធ្វើហើយ នេះជាសេចក្តីដែលបានពោលទុក។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «កម្មជាស្រែ វិញ្ញាណជាពូជ»។ សួរថា៖ ចុះស្រែនិងពូជនោះ ជាស្រែនិងពូជរបស់អ្វី? ឆ្លើយថា៖ របស់ពន្លកគឺនាមរូប។

အယဉ္စ ပနတ္ထောတိ ပဋိသန္ဓိယံ ကမ္မဇရူပါနံ စိတ္တပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတာ. ဩကာသဝသေနေဝါတိ နာမရူပေါကာသဝသေနေဝ. သော ဟိ တဿ အတ္ထဿ ဩကာသောတိ. ဝတ္ထုရူပမတ္တမ္ပီတိ ဝဒန္တော ဝတ္ထုရူပဿ ဥပတ္ထမ္ဘကာနံ သေသရူပါနမ္ပိ တဒုပတ္ထမ္ဘကဘာဝေနေဝ အရူပဓမ္မာနံ ပစ္စယဘာဝံ ဒဿေတိ, သဟဘဝနမတ္တံ ဝါ. တတ္ထ ကာယဘာဝါဒိကလာပါနံ ကတ္ထစိ အဘာဝတော ကတ္ထစိ အဘာဝါဘာဝတော ‘‘ဝတ္ထုရူပမတ္တမ္ပိ ဝိနာ’’တိ အာဟ. သဿာမိကေတိ ဧတဿေဝ ဝိသေသနတ္ထံ ‘‘သရာဇကေ’’တိ ဝုတ္တံ.

ពាក្យថា «អយញ្ច បនត្ថោ» (ចំណែកឯសេចក្តីនេះ) គឺភាពជាការប្រព្រឹត្តទៅជាប់ទាក់ទងនឹងចិត្ត នៃកម្មជរូបទាំងឡាយក្នុងខណៈបដិសន្ធិ។ ពាក្យថា «ឱកាសវសេនេវ» គឺដោយអំណាចនៃទីតាំងនៃនាមរូបប៉ុណ្ណោះ ព្រោះថាទីតាំងនោះ ជាឱកាសនៃសេចក្តីនោះ។ កាលដែលពោលថា «វត្ថុរូបមត្តម្បិ» (ទោះបីជាវត្ថុរូបមត្តៈក៏ដោយ) ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញនូវភាពជាបច្ច័យដល់អរូបធម៌ទាំងឡាយ នៃរូបដែលសេសសល់ដែលជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភកៈដល់វត្ថុរូប ដោយភាពជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភកៈដល់វត្ថុរូបនោះឯង ឬក៏បង្ហាញត្រឹមតែការកើតឡើងជាមួយគ្នា (សហភវនមត្តៈ)។ ក្នុងរូបកលាបទាំងនោះ ព្រោះកាយទសកកលាប និងភាវទសកកលាបជាដើម មិនមានក្នុងទីខ្លះ និងមានខ្លះមិនមានខ្លះក្នុងទីខ្លះ ហេតុនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា «វត្ថុរូបមត្តម្បិ វិនា» (វៀរលែងតែវត្ថុរូបមត្តៈ)។ ពាក្យថា «សរាជកេ» (ព្រមទាំងព្រះរាជា) ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលដើម្បីជាវិសេសនៈនៃពាក្យថា «សសាមិកេ» (ព្រមទាំងម្ចាស់) នេះឯង។

ပဝတ္တိယံ ကဋတ္တာရူပါဒီနံ ပစ္စယဘာဝပဋိဗာဟနတောတိ ဣဒံ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု တေသံ ပစ္စယဘာဝပ္ပသင်္ဂေါယေဝ နတ္ထိ ‘‘ဟေတူ သဟဇာတာန’’န္တိ (ပဋ္ဌာ. အဋ္ဌ. ၁.၁) ဝစနတော. န ဟိ ယေသံ ဟေတူ သဟဇာတပစ္စယော န ဟောန္တိ, တာနိ ဟေတုသဟဇာတာနိ နာမ ဟောန္တိ. ယဒိ သိယုံ, ‘‘ကုသလံ ဓမ္မံ သဟဇာတော အဗျာကတော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ န ဟေတုပစ္စယာ’’တိအာဒိ စ လဗ္ဘေယျ, န ပန လဗ္ဘတိ, တသ္မာ န တာနိ ဟေတုသဟဇာတာနီတိ? သစ္စမေတံ, ယော ပန ဟေတူဟိ သမာနကာလုပ္ပတ္တိမတ္တံ ဂဟေတွာ ဟေတုသဟဇာတဘာဝံ မညေယျ, တဿာယံ ပသင်္ဂေါ အတ္ထီတိ ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဘဂဝါ ပန ဝစနာနံ လဟုဂရုဘာဝံ န ဂဏေတိ, ဗောဓနေယျာနံ ပန အဇ္ဈာသယာနုရူပတော ဓမ္မသဘာဝံ အဝိလောမေန္တော တထာ တထာ ဒေသနံ နိယာမေတီတိ န ကတ္ထစိ အက္ခရာနံ ဗဟုတာ ဝါ အပ္ပတာ ဝါ စောဒေတဗ္ဗာတိ.

សួរថា៖ ហេតុអ្វីបានជាពោលពាក្យនេះថា «ព្រោះការហាមឃាត់នូវភាពជាបច្ច័យនៃកដត្តារូបជាដើមក្នុងកាលប្រព្រឹត្តទៅ (បវត្តិកាល)»? មិនមែនភាពជាបច្ច័យនៃរូបទាំងនោះ មិនមានការជាប់ទាក់ទងទាល់តែសោះទេឬ ព្រោះមានពាក្យថា «ហេតូ សហជាតានំ»? ព្រោះថា រូបទាំងឡាយណាដែលហេតុទាំងឡាយមិនមែនជាសហជាតបច្ច័យ រូបទាំងនោះ មិនឈ្មោះថាជាហេតុសហជាតៈឡើយ។ ប្រសិនបើរូបទាំងនោះជាហេតុសហជាតៈមែន វារៈជាដើមថា «ធម៌ជាអព្យាក្រឹតដែលកើតឡើងជាមួយគ្នា តែងកើតឡើង ព្រោះអាស្រ័យនូវកុសលធម៌ មិនមែនព្រោះហេតុបច្ច័យឡើយ» ក៏គប្បីបាន តែការណ៍នេះមិនបានឡើយ ហេតុនោះ រូបទាំងនោះមិនមែនជាហេតុសហជាតៈទេ មិនមែនឬ? ឆ្លើយថា៖ សេចក្តីនេះពិតមែនហើយ ប៉ុន្តែ បុគ្គលណាដែលកាន់យកត្រឹមតែការកើតឡើងក្នុងកាលស្មើគ្នាជាមួយនឹងហេតុទាំងឡាយ ហើយគប្បីសម្គាល់នូវភាពជាហេតុសហជាតៈ ការជាប់ទាក់ទង (ការចោទសួរ) នេះ តែងមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលពាក្យនេះទុក។ ម៉្យាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនបានរាប់រកនូវភាពស្រាលឬធ្ងន់នៃពាក្យទាំងឡាយឡើយ ប៉ុន្តែ ព្រះអង្គទ្រង់កំណត់នូវទេសនាទៅតាមសមគួរដល់អធ្យាស្រ័យនៃវេនេយ្យសត្វទាំងឡាយ ដោយមិនឲ្យទាស់ខុសនឹងធម្មសភាវៈឡើយ ហេតុនោះ មិនគប្បីចោទសួរនូវភាពច្រើនឬតិចនៃអក្សរក្នុងទីណាមួយឡើយ។

ဟေတုပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នានូវហេតុបច្ចយនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

၂. အာရမ္မဏပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

២. ការពណ៌នានូវអារម្មណបច្ចយនិទ្ទេស

၂. ဥပ္ပဇ္ဇနက္ခဏေယေဝါတိ [Pg.180] ဧတေန ဝတ္တမာနက္ခဏေကဒေသေန သဗ္ဗံ ဝတ္တမာနက္ခဏံ ဂယှတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇနက္ခဏေယေဝ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ရူပါဒီနိ အာရမ္မဏပစ္စယော, အထ ခေါ သဗ္ဗသ္မိံ ဝတ္တမာနက္ခဏေတိ. တေန အာလမ္ဗိယမာနာနမ္ပိ ရူပါဒီနံ စက္ခုဝိညာဏာဒိဝတ္တမာနတာယ ပုရေ ပစ္ဆာ စ ဝိဇ္ဇမာနာနံ အာရမ္မဏပစ္စယတ္တာဘာဝံ ဒဿေတိ, ကော ပန ဝါဒေါ အနာလမ္ဗိယမာနာနံ. န ဧကတော ဟောန္တီတိ နီလာဒီနိ သဗ္ဗရူပါနိ သဟ န ဟောန္တိ, တထာ သဒ္ဒါဒယောပီတိ အတ္ထော. ‘‘ယံ ယ’’န္တိ ဟိ ဝစနံ ရူပါဒီနိ ဘိန္ဒတီတိ. တတ္ထ ပုရိမေနတ္ထေန ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဝစနေန အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝလက္ခဏဒီပနတ္ထံ ‘‘ယံ ယံ ဓမ္မ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ, ပစ္ဆိမေန ‘‘ယံ ယ’’န္တိ ဝစနေန ရူပါဒိဘေဒဒီပနတ္ထန္တိ. ‘‘ယံ ယံ ဝါ ပနာရဗ္ဘာ’’တိ ဧတဿ ဝဏ္ဏနာယံ ဒဿိတသဗ္ဗာရမ္မဏာဒိဝသေန ဝါ ဣဓာပိ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗောတိ.

២. ពាក្យថា «ឧប្បជ្ជនក្ខណេយេវ» (ក្នុងខណៈដែលកើតឡើងនោះឯង) គប្បីជ្រាបថា ដោយចំណែកមួយនៃបច្ចុប្បន្នខណៈនេះ ព្រះអង្គកាន់យកនូវបច្ចុប្បន្នខណៈទាំងអស់។ ព្រោះថា រូបារម្មណ៍ជាដើម មិនមែនជាអារម្មណបច្ច័យដល់ចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម តែក្នុងខណៈដែលកើតឡើងប៉ុណ្ណោះឡើយ ប៉ុន្តែ តែងជាបច្ច័យក្នុងបច្ចុប្បន្នខណៈទាំងអស់។ ដោយហេតុនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបបង្ហាញនូវភាពមិនមែនជាអារម្មណបច្ច័យ នៃរូបារម្មណ៍ជាដើម ទោះបីជាអារម្មណ៍ដែលចិត្តកំពុងប្រកាន់យកក្តី ដែលមានមុននិងក្រោយអំពីភាពជាបច្ចុប្បន្ននៃចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម ចាំបាច់ពោលទៅថ្វីដល់រូបារម្មណ៍ជាដើមដែលចិត្តមិនបានប្រកាន់យកនោះ។ ពាក្យថា «ន ឯកតោ ហោន្តិ» មានសេចក្តីថា រូបារម្មណ៍ទាំងអស់ មានពណ៌ខៀវជាដើម មិនកើតឡើងជាមួយគ្នាឡើយ សូម្បីសទ្ទារម្មណ៍ជាដើម ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា ពាក្យថា «យំ យំ» តែងបំបែកនូវរូបារម្មណ៍ជាដើម។ ក្នុងអត្ថទាំងពីរនោះ ដោយអត្ថខាងដើម ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា «យំ យំ ធម្មំ» ជាដើម ដោយពាក្យថា «ឧប្បជ្ជន្តិ» ដើម្បីបង្ហាញនូវលក្ខណៈនៃភាពជាអារម្មណបច្ច័យ ដោយអត្ថខាងចុង ព្រះអង្គត្រាស់ដោយពាក្យថា «យំ យំ» ដើម្បីបង្ហាញនូវការបំបែកនៃរូបារម្មណ៍ជាដើម។ មួយវិញទៀត គប្បីកាន់យកសេចក្តីក្នុងទីនេះ ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ទាំងអស់ជាដើម ដែលបានបង្ហាញហើយក្នុងសេចក្តីពណ៌នានៃពាក្យថា «យំ យំ វា បនារព្ភ» នោះផងដែរ។

ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ယထာ နဒီပဗ္ဗတာနံ သန္ဒနံ ဌာနဉ္စ ပဝတ္တံ အဝိရတံ အဝိစ္ဆိန္နန္တိ သန္ဒန္တိ တိဋ္ဌန္တီတိ ဝတ္တမာနဝစနံ ဝုတ္တံ, ဧဝံ ‘‘ယေ ယေ ဓမ္မာ’’တိ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ သဗ္ဗသင်္ဂဟသမုဒါယဝသေန ဂဟိတတ္တာ တေသံ ဥပ္ပဇ္ဇနံ ပဝတ္တနံ အဝိရတန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဝတ္တမာနဝစနံ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဣမေ ပန န ဟေတာဒိပစ္စယာ သဗ္ဗေပိ အတီတာနာဂတာနံ ဟောန္တိ. န ဟိ အတီတော စ အနာဂတော စ အတ္ထိ, ယဿေတေ ပစ္စယာ သိယုံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ အတီတတ္တိကေ အတီတာနာဂတာနံ န ကောစိ ပစ္စယော ဝုတ္တော, တသ္မာ ဣဓာပိ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဝစနေန ယေသံ ရူပါဒယော အာရမ္မဏဓမ္မာ အာရမ္မဏပစ္စယာ ဟောန္တိ, တေ ပစ္စုပ္ပန္နာဝ ဒဿိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တေသု ဟိ ဒဿိတေသု အတီတာနာဂတေသု တံတံပစ္စယာ အဟေသုံ ဘဝိဿန္တိ စာတိ အယမတ္ထော ဒဿိတော ဟောတိ, န ပန တံတံပစ္စယဝန္တတာ. ပစ္စယဝန္တော ဟိ ပစ္စုပ္ပန္နာယေဝါတိ.

ពាក្យថា «ឯវំ វុត្តំ» (ដែលពោលយ៉ាងនេះ) មានអធិប្បាយថា៖ ដូចជាការហូរទៅ និងការតាំងនៅនៃទន្លេនិងភ្នំទាំងឡាយ ជាសភាវៈប្រព្រឹត្តទៅមិនឈប់ឈរ មិនដាច់សូន្យ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យជាបច្ចុប្បន្នកាលថា «សន្ទន្តិ តិដ្ឋន្តិ» (តែងហូរទៅ តែងតាំងនៅ) យ៉ាងណា ក្នុងទីនេះក៏យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះពាក្យថា «យេ យេ ធម្មា» ព្រះអង្គកាន់យកដោយអំណាចនៃការប្រមូលរួមបញ្ចូលនូវធម៌ទាំងឡាយជាអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្នទាំងអស់ ការកើតឡើង និងការប្រព្រឹត្តទៅនៃធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថាមិនឈប់ឈរ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យជាបច្ចុប្បន្នកាលថា «ឧប្បជ្ជន្តិ» (តែងកើតឡើង)។ ប៉ុន្តែ គ្រឿងបច្ច័យទាំងឡាយ មានហេតុបច្ច័យជាដើមទាំងអស់នេះ មិនមែនជាបច្ច័យដល់ធម៌ជាអតីតនិងអនាគតឡើយ។ ព្រោះថា ធម៌ជាអតីតក្តី អនាគតក្តី មិនមានឡើយ ដែលបច្ច័យទាំងនេះគប្បីជាបច្ច័យដល់ធម៌នោះ។ កាលបើធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះហើយ ក្នុងអតីតត្តិកៈ ព្រះអង្គមិនបានត្រាស់នូវបច្ច័យណាមួយដល់ធម៌ជាអតីតនិងអនាគតឡើយ ហេតុនោះ សូម្បីក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ដោយពាក្យថា «ឧប្បជ្ជន្តិ» ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញតែធម៌ជាបច្ចុប្បន្នប៉ុណ្ណោះ ដែលមានរូបារម្មណ៍ជាដើមជាអារម្មណធម៌ ជាអារម្មណបច្ច័យ។ ព្រោះថាកាលបើធម៌ជាបច្ចុប្បន្នទាំងនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញហើយ សេចក្តីនេះថា «ក្នុងអតីតកាល និងអនាគតកាល ធម៌ទាំងឡាយដែលមានបច្ច័យនោះៗ បានមានហើយ និងគប្បីមាន» ឈ្មោះថាព្រះអង្គបានបង្ហាញហើយ ប៉ុន្តែ មិនមែនបង្ហាញនូវភាពជាធម៌មានបច្ច័យនោះៗ (ក្នុងអតីតនិងអនាគត) ឡើយ។ ព្រោះថា ធម៌ដែលមានបច្ច័យ តែងជាធម៌បច្ចុប្បន្នប៉ុណ្ណោះ។

ဧတ္ထ စ ‘‘ယံ ယံ ဓမ္မံ အာရဗ္ဘာ’’တိ ဧကဝစနနိဒ္ဒေသံ ကတွာ ပုန ‘‘တေ တေ ဓမ္မာ’’တိ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော ‘‘ယံ ယ’’န္တိ ဝုတ္တဿ အာရမ္မဏဓမ္မဿ အနေကဘာဝေါပိ အတ္ထီတိ ဒဿနတ္ထော. စတ္တာရော ဟိ ခန္ဓာ သဟေဝ အာရမ္မဏပစ္စယာ ဟောန္တိ, တေ သဗ္ဗေပိ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပဇ္ဇမာနမ္ပိ တေသု ဧကေကံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ န န ဟောတိ, တသ္မာ ဝေဒနာဒီသု ဖဿာဒီသု စ ဧကေကဿပိ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝဒဿနတ္ထံ ‘‘ယံ ယ’’န္တိ ဝုတ္တံ, သဗ္ဗေသံ ဧကစိတ္တုပ္ပာဒပရိယာပန္နာနံ [Pg.181] အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝဒဿနတ္ထံ ‘‘တေ တေ’’တိ. တတ္ထ ယော စ ရူပါဒိကော ဧကေကောဝ ယံယံ-သဒ္ဒေန ဝုတ္တော, ယေ စ အနေကေ ဖဿာဒယော ဧကေကဝသေန ယံယံ-သဒ္ဒေန ဝုတ္တာ, တေ သဗ္ဗေ ဂဟေတွာ ‘‘တေ တေ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ဝါ ယသ္မိံ ကာလေ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တသ္မိံ ကာလေ နီလာဒီသု စိတ္တုပ္ပာဒေသု စ ဧကေကမေဝ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ယံ ယ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တေ ပန အာလမ္ဗိယမာနာ ရူပါရမ္မဏဓမ္မာ စ အနေကေ, တထာ သဒ္ဒါဒိအာရမ္မဏဓမ္မာ စာတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘တေ တေ’’တိ.

ក្នុងអធិប្បាយនេះ ការដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដែងដោយឯកវចនៈថា «yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbha» (ប្រារព្ធនូវធម៌ណាៗ) ហើយទ្រង់សំដែងម្តងទៀតដោយពហុវចនៈថា «te te dhammā» (នូវធម៌ទាំងឡាយនោះៗ) គឺដើម្បីបង្ហាញថា អារម្មណធម៌ដែលទ្រង់សំដែងថា «yaṃ yaṃ» នោះ សូម្បីតែសេចក្តីប្លែកគ្នាជាច្រើនក៏មានដែរ។ ព្រោះថា នាមខន្ធទាំង ៤ តែងជាអារម្មណបច្ច័យជាមួយគ្នា (ក្នុងពេលតែមួយ)។ ចិត្តដែលកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវនាមខន្ធទាំង ៤ នោះទាំងអស់ក្តី ឬចិត្តដែលកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវនាមខន្ធនីមួយៗ ក្នុងចំណោមនាមខន្ធទាំង ៤ នោះក្តី មិនមែនជាមិនមាននោះទេ (គឺមានពិតប្រាកដ)។ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាអារម្មណបច្ច័យ សូម្បីតែនៃធម៌នីមួយៗ មានវេទនាជាដើម និងផស្សៈជាដើម ទើបទ្រង់សំដែងថា «yaṃ yaṃ»។ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាអារម្មណបច្ច័យ នៃធម៌ទាំងអស់ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងចិត្តុប្បាទតែមួយ ទើបទ្រង់សំដែងថា «te te»។ ក្នុងសេចក្តីនោះ គួរជ្រាបថា អារម្មណ៍ទូទៅមានរូបារម្មណ៍ជាដើមនីមួយៗក្តី ដែលទ្រង់សំដែងដោយពាក្យថា «yaṃ yaṃ» និងអារម្មណ៍មិនទូទៅជាច្រើនមានផស្សៈជាដើមនីមួយៗក្តី ដែលទ្រង់សំដែងដោយពាក្យថា «yaṃ yaṃ» ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកអារម្មណ៍ទាំងអស់នោះហើយ ទើបទ្រង់សំដែងថា «te te»។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងកាលណាដែលចិត្តទាំងឡាយកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវអារម្មណ៍ ក្នុងកាលនោះ ចិត្តទាំងឡាយតែងកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវអារម្មណ៍នីមួយៗ ក្នុងចំណោមអារម្មណ៍មានពណ៌ខៀវជាដើម និងចិត្តុប្បាទទាំងឡាយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបទ្រង់សំដែងថា «yaṃ yaṃ»។ ចំណែកឯរូបារម្មណធម៌ទាំងឡាយដែលចិត្តប្រារព្ធនោះក្តី ក៏មានច្រើនយ៉ាង (មានពណ៌ខៀវជាដើម) និងសទ្ទារម្មណធម៌ជាដើមក្ដី ក៏មានច្រើនយ៉ាងដូច្នោះដែរ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបទ្រង់សំដែងថា «te te»。

နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ကာမာဝစရရူပါဝစရကုသလဿ အပရိယာပန္နတော ကုသလဝိပါကဿ ကာမာဝစရရူပါဝစရကိရိယဿ စာတိ ဣမေသံ ဆန္နံ ရာသီနံ အာရမ္မဏပစ္စယော ဟောတီတိ ဣဒံ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏေန ခန္ဓပဋိဗဒ္ဓါနုဿရဏကာလေ နိဗ္ဗာနမ္ပိ ရူပါဝစရကုသလကိရိယာနံ အာရမ္မဏံ ဟောတီတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တံ. ဧဝံ သတိ ယထာ ‘‘အပ္ပမာဏာ ခန္ဓာ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၂.၅၈) ဝုတ္တံ, ဧဝံ ‘‘နိဗ္ဗာန’’န္တိ စ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န စ တံ ဝုတ္တံ. န ဟိ နိဗ္ဗာနံ ပုဗ္ဗေ နိဝုဋ္ဌံ အသင်္ခတတ္တာ, န စ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏေန ပုဗ္ဗေ နိဝုဋ္ဌေသု အပ္ပမာဏက္ခန္ဓေသု ဉာတေသု နိဗ္ဗာနဇာနနေ န တေန ပယောဇနံ အတ္ထိ. ယထာ ဟိ စေတောပရိယဉာဏံ စိတ္တံ ဝိဘာဝေန္တမေဝ စိတ္တာရမ္မဏဇာနနဿ ကာမာဝစရဿ ပစ္စယော ဟောတိ, ဧဝမိဒမ္ပိ အပ္ပမာဏက္ခန္ဓေ ဝိဘာဝေန္တမေဝ တဒါရမ္မဏဇာနနဿ ကာမာဝစရဿ ပစ္စယော ဟောတီတိ. ဒိဋ္ဌနိဗ္ဗာနောယေဝ စ ပုဗ္ဗေ နိဝုဋ္ဌေ အပ္ပမာဏက္ခန္ဓေ အနုဿရတိ, တေန ယထာဒိဋ္ဌမေဝ နိဗ္ဗာနံ တေသံ ခန္ဓာနံ အာရမ္မဏန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, န ပန ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏေန တဒါရမ္မဏဝိဘာဝနံ ကာတဗ္ဗံ. ဝိဘူတမေဝ ဟိ တံ တဿာတိ. ဧဝံ အနာဂတံသဉာဏေပိ ယထာရဟံ ယောဇေတဗ္ဗံ, တသ္မာ နိဗ္ဗာနံ န ကဿစိ ရူပါဝစရဿ အာရမ္မဏန္တိ ‘‘စတုန္နံ ရာသီန’’န္တိ ဝတ္တုံ ယုတ္တံ.

ពាក្យថា «ព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ តែងជាអារម្មណបច្ច័យ ដល់កាមាវចរកុសល រូបាវចរកុសល អបរិយាបន្នកុសល (លោកុត្តរកុសល) អបរិយាបន្នវិបាក (លោកុត្តរវិបាក) កាមាវចរកិរិយា និងរូបាវចរកិរិយា ទាំង ៦ កងនេះ» ដូច្នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកសេចក្តីថា ក្នុងកាលដែលរលឹកតាមនូវខន្ធដែលទាក់ទងនឹងខន្ធ ដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ សូម្បីតែព្រះនិព្វានក៏អាចជាអារម្មណ៍នៃរូបាវចរកុសល និងរូបាវចរកិរិយា (ដែលជាអភិញ្ញា) បានដែរ។ កាលបើដូច្នោះ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដែងថា «អប្បមាណខន្ធ (លោកុត្តរខន្ធ) ជាបច្ច័យដល់បុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ ដោយអារម្មណបច្ច័យ» យ៉ាងណា សូម្បីតែពាក្យថា «ព្រះនិព្វាន» ក៏គួរទ្រង់សំដែងយ៉ាងនោះដែរ តែព្រះអង្គមិនបានសំដែងឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះនិព្វាន មិនមែនជាខន្ធដែលធ្លាប់រស់នៅពីមុនឡើយ ព្រោះជាអសង្ខតធម៌។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើបុគ្គលដឹងនូវអប្បមាណខន្ធដែលធ្លាប់រស់នៅពីមុន ដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណហើយ ការដឹងនូវព្រះនិព្វានដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណនោះ មិនមានប្រយោជន៍ឡើយ។ ដូចជា ចេតោបរិយញ្ញាណ ធ្វើចិត្តរបស់អ្នកដទៃឲ្យប្រាកដច្បាស់ ទើបជាបច្ច័យដល់កាមាវចរញ្ញាណដែលដឹងនូវចិត្តជាអារម្មណ៍ យ៉ាងណា សូម្បីតែបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណនេះ ក៏ធ្វើនូវអប្បមាណខន្ធឲ្យប្រាកដច្បាស់ ទើបជាបច្ច័យដល់កាមាវចរញ្ញាណដែលដឹងនូវព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍នៃអប្បមាណខន្ធនោះ យ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត មានតែអរិយបុគ្គលដែលបានឃើញព្រះនិព្វានហើយប៉ុណ្ណោះ ទើបអាចរលឹកឃើញនូវអប្បមាណខន្ធដែលធ្លាប់រស់នៅពីមុនបាន ហេតុនោះ គួរជ្រាបថា ព្រះនិព្វានដែលអរិយបុគ្គលនោះបានឃើញហើយយ៉ាងណា តែងជាអារម្មណ៍នៃខន្ធទាំងឡាយនោះយ៉ាងនោះ តែមិនមែនជាការធ្វើព្រះនិព្វានដែលជាអារម្មណ៍នៃខន្ធនោះឲ្យប្រាកដច្បាស់ ដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណឡើយ ព្រោះថា ព្រះនិព្វាននោះជាធម្មជាតិប្រាកដច្បាស់ដល់អរិយបុគ្គលនោះ (ឬដល់ញាណរបស់អរិយបុគ្គលនោះ) រួចហើយ។ សូម្បីតែក្នុងអនាគតំសញ្ញាណ ក៏គួរផ្សំសេចក្តីតាមសមគួរយ៉ាងនេះដែរ ហេតុនោះ ព្រះនិព្វានមិនមែនជាអារម្មណ៍នៃរូបាវចរណាមួយឡើយ ដូច្នេះ ការពោលថា «នៃធម៌ ៤ កង» ទើបជាការត្រឹមត្រូវ。

အာရမ္မဏပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការបរិយាយពន្យល់អំពីអារម្មណបច្ចយនិទ្ទេស ចប់តែប៉ុណ្ណេះ。

၃. အဓိပတိပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

៣. ការបរិយាយពន្យល់អំពីអធិបតិបច្ចយនិទ្ទេស

၃. ဓုရန္တိ [Pg.182] ဓုရဂ္ဂါဟံ. ဇေဋ္ဌကန္တိ သေဋ္ဌံ. ဆန္ဒာဓိပတိ ဆန္ဒသမ္ပယုတ္တကာနန္တိ ဧတ္ထ ပုရိမဆန္ဒဿ သမာနရူပေန တဒနန္တရံ နိဒ္ဒိဋ္ဌေန တံသမ္ဗန္ဓေန ဆန္ဒသဒ္ဒေနေဝ ပစ္စယဘူတဿ ဆန္ဒဿ သမ္ပယုတ္တကဝိသေသနဘာဝေါ ဒဿိတော ဟောတီတိ ‘‘ဆန္ဒာဓိပတိ သမ္ပယုတ္တကာန’’န္တိ အဝတွာ ‘‘ဆန္ဒသမ္ပယုတ္တကာန’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧသ နယော ဣတရေသုပိ.

៣. ពាក្យថា «dhuraṃ» បានដល់ ការទទួលបន្ទុក (ការនាំមុខ)។ ពាក្យថា «jeṭṭhakaṃ» បានដល់ ធម៌ដ៏ប្រសើរ។ ក្នុងបទថា «chandādhipati chandasampayuttakānaṃ» នេះ គួរជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគមិនទ្រង់សំដែងថា «chandādhipati sampayuttakānaṃ» ទេ តែទ្រង់សំដែងថា «chandasampayuttakānaṃ» គឺដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាវិសេសនៈនៃសម្បយុត្តកធម៌ របស់ឆន្ទៈដែលជាបច្ច័យ ដោយសារតែឆន្ទសព្ទខាងក្រោយ ដែលមានរូបដូចគ្នា និងមានសេចក្តីទាក់ទងនឹងឆន្ទៈខាងដើម ដែលទ្រង់សំដែងក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីឆន្ទៈខាងដើមនោះ។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងអធិបតីដែលសេសសល់ (មានវីរិយាធិបតីជាដើម) ដូចគ្នាដែរ。

ဂရုကာရစိတ္တီကာရဝသေန ဝါတိ ကုသလာဗျာကတာနံ ပဝတ္တိံ ဒဿေတိ. အလဒ္ဓံ လဒ္ဓဗ္ဗံ, လဒ္ဓံ အဝိဇဟိတဗ္ဗံ. ယေန ဝါ ဝိနာ န ဘဝိတဗ္ဗံ, တံ လဒ္ဓဗ္ဗံ, တဿေဝတ္ထော အဝိဇဟိတဗ္ဗန္တိ. အနဝညာတန္တိ အဝညာတမ္ပိ အဒေါသဒဿိတာယ အဿာဒနေန အနဝညာတံ ကတွာ.

ពាក្យថា «garukāracittīkāravasena vā» (ឬដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យជាទីគោរព និងការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយគោរព) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃអធិបតីធម៌ដែលជាកុសល និងអព្យាក្រឹត។ ពាក្យថា «laddhabbaṃ» បានដល់ អារម្មណ៍ដែលមិនទាន់បាន គឺគួរបាន ឬអារម្មណ៍ដែលបានហើយ មិនគួរលះបង់។ ម៉្យាងទៀត អារម្មណ៍ណាដែលខ្វះមិនបាន (គឺបើគ្មានអារម្មណ៍នោះទេ ចិត្តក៏មិនអាចកើតឡើងបាន) អារម្មណ៍នោះឈ្មោះថា «laddhabbaṃ» (គួរបាន) ហើយពាក្យថា «avijahitabbaṃ» (មិនគួរលះបង់) នេះ ក៏ជាអត្ថនៃបទថា «laddhabbaṃ» នោះឯង។ ពាក្យថា «anavaññātanti» បានដល់ អារម្មណ៍សូម្បីតែថោកទាប ក៏ធ្វើមិនឲ្យថោកទាប ដោយការត្រេកអរ ព្រោះមិនឃើញទោស。

မိစ္ဆတ္တနိယတာ အပ္ပနာသဒိသာ မဟာဗလာ ဝိနာ အဓိပတိနာ နုပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ‘‘ဧကန္တေနေဝါ’’တိ အာဟ. ကမ္မကိလေသာဝရဏဘူတာ စ တေ သဂ္ဂါဝရဏာ စ မဂ္ဂါဝရဏာ စ ပစ္စက္ခသဂ္ဂါနံ ကာမာဝစရဒေဝါနမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ န အရဟန္တိ, ကော ပန ဝါဒေါ ရူပါရူပီနန္တိ.

ធម៌ទាំងឡាយដែលជានិយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ មានសភាពប្រហាក់ប្រហែលនឹងអប្បនាសមាធិ មានកម្លាំងខ្លាំងក្លា មិនអាចកើតឡើងបានឡើយ បើគ្មានអធិបតីធម៌ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ekanteneva» (ដោយចំណែកមួយពិតប្រាកដ)។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ជានិយតមិច្ឆាទិដ្ឋិទាំងនោះ ដែលជាកម្មាវរណៈ និងកិលេសាវរណៈ តែងជាសគ្គាវរណៈ (រារាំងសួគ៌) ផង ជាមគ្គាវរណៈ (រារាំងមគ្គ) ផង សូម្បីតែក្នុងសន្តាននៃពួកទេវតាជាន់កាមាវចរ ដែលមានសួគ៌ជាទីប្រាកដច្បាស់ ក៏មិនគួរកើតឡើងបានឡើយ ចាំបាច់ពោលទៅថ្វីដល់ពួកព្រហ្មដែលមានរូប និងគ្មានរូប (រូបព្រហ្ម និងអរូបព្រហ្ម)。

ကာမာဝစရာဒိဘေဒတော ပန တိဝိဓော ကိရိယာရမ္မဏာဓိပတိ လောဘသဟဂတာကုသလဿေဝ အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယော ဟောတီတိ ဣဒံ ပရသန္တာနဂတာနံ သာရမ္မဏဓမ္မာနံ ‘‘အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏော ဓမ္မော ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏဿ ဓမ္မဿ အဓိပတိပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧတဿ အဘာဝတော ‘‘ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏော ဓမ္မော ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏဿာ’’တိ ဧတ္ထ စ အာရမ္မဏာဓိပတိနော အနုဒ္ဓဋတ္တာ အဓိပတိပစ္စယတာ နတ္ထီတိ ဝိညာယမာနေပိ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ ခန္ဓေ ဂရုံ ကတွာ အဿာဒေတီ’’တိအာဒိဝစနံ (ပဋ္ဌာ. ၂.၂၀.၃၁) နိဿာယ အရဟတော ကိရိယဓမ္မာ ပုထုဇ္ဇနာဒီဟိ ဂရုံ ကတွာ အဿာဒိယန္တီတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘သနိဒဿနသပ္ပဋိဃာ ခန္ဓာ’’တိအာဒီသု (ပဋ္ဌာ. ၂.၂၂.၃၀) ဝိယ ခန္ဓသဒ္ဒေါ ရူပေ ဧဝ ဘဝိတုံ အရဟတီတိ ဝိစာရိတမေတံ. ပုထုဇ္ဇနာဒိကာလေ ဝါ အနာဂတေ ကိရိယဓမ္မေ ဂရုံ ကတွာ အဿာဒနံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ‘‘နေဝဝိပါကနဝိပါကဓမ္မဓမ္မေ ခန္ဓေ ဂရုံ ကတွာ အဿာဒေတိ အဘိနန္ဒတီ’’တိအာဒိဝစနတော (ပဋ္ဌာ. ၁.၃.၉၆) ကိရိယဓမ္မာ ရာဂဒိဋ္ဌီနံ အဓိပတိပစ္စယော ဟောန္တေဝ, တေ စ ‘‘အတီတာရမ္မဏေ အနာဂတေ ခန္ဓေ ဂရုံ ကတွာ အဿာဒေတီ’’တိအာဒိဝစနတော [Pg.183] (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၉.၂၃) အနာဂတာ တေဘူမကာပိ အဓိပတိပစ္စယော ဟောန္တီတိ. အာဝဇ္ဇနကိရိယသဗ္ဘာဝတော ပန ဣဒမ္ပိ ဝိစာရေတဗ္ဗံ.

ចំណែកឯពាក្យថា «កិរិយារម្មណាធិបតី មាន ៣ យ៉ាង ដោយការប្លែកគ្នាមានកាមាវចរជាដើម តែងជាអារម្មណាធិបតីបច្ច័យ ដល់លោភសហគតអកុសលតែម្យ៉ាង» នេះ គួរជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកសេចក្តីថា ទោះបីជាដឹងថា ភាពជាអធិបតីបច្ច័យមិនមាន ព្រោះមិនមានពាក្យថា «ajjhattārammaṇo dhammo bahiddhārammaṇassa dhammassa adhipatipaccayena paccayo» (ធម៌មានអារម្មណ៍ជាខាងក្នុង ជាបច្ច័យដល់ធម៌មានអារម្មណ៍ជាខាងក្រៅ ដោយអធិបតីបច្ច័យ) សម្រាប់ធម៌ដែលមានអារម្មណ៍កើតក្នុងសន្តានរបស់អ្នកដទៃ និងព្រោះព្រះមានព្រះភាគមិនបានដកស្រង់យកអារម្មណាធិបតីបច្ច័យមកសំដែង ក្នុងបទថា «bahiddhārammaṇo dhammo bahiddhārammaṇassa» នេះក្តី ប៉ុន្តែដោយអាស្រ័យព្រះពុទ្ធវចនៈមានជាដើមថា «បុគ្គលធ្វើនូវខន្ធជាខាងក្រៅឲ្យជាទីគោរព ហើយរមែងត្រេកអរ» ដូច្នេះ ពួកបុថុជ្ជនជាដើម តែងធ្វើនូវកិរិយាធម៌ទាំងឡាយរបស់ព្រះអរហន្តឲ្យជាទីគោរព ហើយត្រេកអរបាន។ ពាក្យថា «ខន្ធ» ក្នុងបទថា «ធ្វើនូវខន្ធជាខាងក្រៅឲ្យជាទីគោរព ហើយត្រេកអរ» នេះ គួរជា រូបខន្ធ តែម្យ៉ាង ដូចក្នុងបទមានជាដើមថា «sanidassanasappaṭighā khandhā» (ខន្ធទាំងឡាយដែលប្រកបដោយការឃើញ និងការប៉ះទង្គិច) ដូច្នេះ សេចក្តីនេះ ខ្ញុំ (ព្រះគន្ធការាចារ្យ) បានពិចារណាហើយ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកការត្រេកអរដោយធ្វើនូវកិរិយាធម៌ទាំងឡាយដែលមិនទាន់មកដល់ (អនាគត) ឲ្យជាទីគោរព ក្នុងកាលដែលខ្លួននៅជាបុថុជ្ជនជាដើម។ ព្រោះថា ដោយអាស្រ័យព្រះពុទ្ធវចនៈមានជាដើមថា «បុគ្គលធ្វើនូវខន្ធទាំងឡាយដែលមិនមែនជាវិបាក និងមិនមែនជាវិបាកធម្មធម៌ឲ្យជាទីគោរព ហើយរមែងត្រេកអរ រមែងរីករាយ» ដូច្នេះ កិរិយាធម៌ទាំងឡាយ តែងជាអធិបតីបច្ច័យដល់រាគៈ និងទិដ្ឋិពិតប្រាកដ ហើយកិរិយាធម៌ទាំងឡាយនោះ សូម្បីតែជាអនាគតធម៌ក្នុងភូមិទាំង ៣ ក៏ជាអធិបតីបច្ច័យបានដែរ ដោយអាស្រ័យព្រះពុទ្ធវចនៈមានជាដើមថា «បុគ្គលធ្វើនូវខន្ធទាំងឡាយជាអនាគត ដែលមានអតីតជាអារម្មណ៍ ឲ្យជាទីគោរព ហើយរមែងត្រេកអរ» ដូច្នេះ។ ប៉ុន្តែ ដោយសារតែការមានប្រាកដនៃអាវជ្ជនកិរិយាចិត្ត សូម្បីតែសេចក្តីនេះ ក៏គួរពិចារណាផងដែរ。

အဓိပတိပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការបរិយាយពន្យល់អំពីអធិបតិបច្ចយនិទ្ទេស ចប់តែប៉ុណ្ណេះ。

၄. အနန္တရပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

៤. ការបរិយាយពន្យល់អំពីអនន្តរបច្ចយនិទ្ទេស

၄. ယထာ ဩကာသဒါနဝိသေသဘာဝေန နတ္ထိဝိဂတာ ဝုတ္တာ, န ဧဝံ အနန္တရသမနန္တရာ, ဧတေ ပန စိတ္တနိယာမဟေတုဝိသေသဘာဝေန ဝုတ္တာ, တသ္မာ တံ စိတ္တနိယာမဟေတုဝိသေသဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘စက္ခုဝိညာဏဓာတူ’’တိအာဒိနာ ဓာတုဝသေန ကုသလာဒိဝသေန စ နိဒ္ဒေသမာဟ. တတ္ထ ‘‘မနောဝိညာဏဓာတု မနောဝိညာဏဓာတုယာ’’တိ ဝုတ္တေ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နဝိသေသော န ဝိညာယတီတိ ‘‘ပုရိမာ ပုရိမာ ပစ္ဆိမာယ ပစ္ဆိမာယာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. တထာ စ သတိ ဓာတုဝိသေသေန စိတ္တဝိသေသေ ဒဿနံ ယံ ကာတုံ အာရဒ္ဓေါ, တံ ဝေါစ္ဆိဇ္ဇေယျ. ‘‘မနောဝိညာဏဓာတု မနောဓာတုယာ’’တိ ဣဒမ္ပိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ နိယာမာဘာဝတော, ‘‘မနောဓာတု စက္ခုဝိညာဏဓာတုယာ’’တိ စ တထေဝ န သက္ကာ. န ဟိ မနောဓာတု စက္ခုဝိညာဏဓာတုယာယေဝ အနန္တရပစ္စယောတိ နိယာမော အတ္ထိ, တသ္မာ ပါကဋာ ပဉ္စဝိညာဏဓာတုယော အာဒိံ ကတွာ ယာဝ ဓာတုဝိသေသနိယာမော အတ္ထိ, တာဝ နိဒဿနေန နယံ ဒဿေတွာ ပုန နိရဝသေသဒဿနတ္ထံ ‘‘ပုရိမာ ပုရိမာ ကုသလာ’’တိအာဒိမာဟ. သဒိသကုသလာနန္တိ ဝေဒနာယ ဝါ ဟေတူဟိ ဝါ သဒိသကုသလာနံ အနုရူပကုသလာနန္တိ ဝါ အတ္ထော. တေန ဘူမိဘိန္နာနမ္ပိ ပစ္စယဘာဝေါ ဝုတ္တော ဟောတိ. ဘဝင်္ဂဂ္ဂဟဏေန ကုသလာကုသလမူလကေသု စုတိပိ ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, အဗျာကတမူလကေ တဒါရမ္မဏမ္ပိ.

៤. ព្រះមានព្រះភាគមិនបានសំដែងអនន្តរបច្ច័យ និងសមនន្តរបច្ច័យ ដូចជាការសំដែងនត្ថិបច្ច័យ និងវិគតបច្ច័យ ដោយភាពជាការឲ្យឱកាសជាពិសេសនោះទេ ប៉ុន្តែទ្រង់សំដែងបច្ច័យទាំងនេះ ដោយភាពជាហេតុពិសេសនៃចិត្តនិយាម ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាហេតុពិសេសនៃចិត្តនិយាមនោះ ព្រះអង្គទើបទ្រង់សំដែងនិទ្ទេសដោយអំណាចនៃធាតុ និងដោយអំណាចនៃកុសលជាដើម មានបទថា «cakkhuviññāṇadhātu» (ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ) ជាដើម។ ក្នុងនិទ្ទេសនោះ កាលបើទ្រង់សំដែងថា «manoviññāṇadhātu manoviññāṇadhātuyā» (មនោវិញ្ញាណធាតុ ជាបច្ច័យដល់មនោវិញ្ញាណធាតុ) ដូច្នេះ សេចក្តីប្លែកគ្នារវាងបច្ច័យ និងបច្ចយុប្បន្ន មិនប្រាកដច្បាស់ឡើយ ហេតុនោះ គួរតែទ្រង់សំដែងថា «purimā purimā pacchimāya pacchimāyā» (ធម៌ទាំងឡាយខាងដើមៗ ជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយខាងក្រោយៗ)។ កាលបើដូច្នោះ ការបង្ហាញនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃចិត្ត ដោយសេចក្តីប្លែកគ្នានៃធាតុ ដែលព្រះអង្គទ្រង់ប្រាថ្នានឹងសំដែងនោះ ក៏ត្រូវដាច់សូន្យទៅ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «manoviññāṇadhātu manodhātuyā» (មនោវិញ្ញាណធាតុ ជាបច្ច័យដល់មនោធាតុ) នេះ ក៏មិនគួរពោលដែរ ព្រោះមិនមានសេចក្តីកំណត់ (ចិត្តនិយាម) យ៉ាងនោះឡើយ ហើយពាក្យថា «manodhātu cakkhuviññāṇadhātuyā» (មនោធាតុ ជាបច្ច័យដល់ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ) នេះ ក៏មិនគួរពោលដូចគ្នាដែរ។ ព្រោះថា មិនមានសេចក្តីកំណត់ថា មនោធាតុ (បញ្ចទ្វារាវជ្ជនៈ) ត្រូវតែជាអនន្តរបច្ច័យដល់ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុតែម្យ៉ាងនោះទេ (គឺអាចជាបច្ច័យដល់សោតវិញ្ញាណធាតុជាដើមក៏បាន)។ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ផ្ដើមតាំងពីបញ្ចវិញ្ញាណធាតុទាំង ៥ ដែលប្រាកដច្បាស់ ហើយទ្រង់បង្ហាញនូវវិធីនៃអនន្តរបច្ច័យ ដោយការចង្អុលបង្ហាញតាមធាតុ ដរាបណាការកំណត់សេចក្តីប្លែកគ្នានៃធាតុនៅមាន រួចហើយទើបទ្រង់សំដែងពាក្យមានជាដើមថា «purimā purimā kusalā» (កុសលធម៌ទាំងឡាយខាងដើមៗ) ដើម្បីបង្ហាញឲ្យអស់សេចក្តីគ្មានសេសសល់។ បទថា «sadisakusalānaṃ» មានអត្ថថា ដល់កុសលធម៌ទាំងឡាយដែលដូចគ្នា ដោយវេទនាក្តី ដោយហេតុក្តី ឬដល់កុសលធម៌ទាំងឡាយដែលសមគួរគ្នា។ ដោយបទនោះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដែងនូវភាពជាបច្ច័យ សូម្បីតែនៃធម៌ទាំងឡាយដែលខុសគ្នានៅក្នុងភូមិ។ គួរជ្រាបថា ដោយការកាន់យកនូវភវង្គសព្ទ ព្រះអង្គទ្រង់សង្គ្រោះយកសូម្បីតែចុតិចិត្ត ក្នុងធម៌ទាំងឡាយជាអព្យាក្រឹតដែលមានកុសល និងអកុសលជាមូល ហើយក្នុងធម៌ទាំងឡាយជាអព្យាក្រឹតដែលមានអព្យាក្រឹតជាមូល ក៏ទ្រង់សង្គ្រោះយកសូម្បីតែតទារម្មណៈដែរ。

ကာမာဝစရကိရိယာဝဇ္ဇနဿာတိ ကာမာဝစရကိရိယာယ အာဝဇ္ဇနဿာတိ အာဝဇ္ဇနဂ္ဂဟဏေန ကာမာဝစရကိရိယံ ဝိသေသေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကာမာဝစရဝိပါကော ကာမာဝစရကိရိယရာသိဿ စ အနန္တရပစ္စယော ဟောတိ, ဟောန္တော စ အာဝဇ္ဇနဿေဝါတိ အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော. အာဝဇ္ဇနဂ္ဂဟဏေနေဝ စေတ္ထ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနမ္ပိ ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ក្នុងបទថា «kāmāvacarakiriyāvajjanassa» គួរជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើកាមាវចរកិរិយាចិត្តឲ្យប្លែក (វិសេសនៈ) ដោយការកាន់យកនូវអាវជ្ជនសព្ទ គឺបានដល់ អាវជ្ជនចិត្តដែលជាកាមាវចរកិរិយា។ ព្រោះថា កាមាវចរវិបាក តែងជាអនន្តរបច្ច័យដល់កាមាវចរកិរិយាធម៌ទាំងឡាយផង ប៉ុន្តែដែលជាបច្ច័យនោះ គឺដល់តែអាវជ្ជនចិត្តតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ នេះជាអធិប្បាយក្នុងបទនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត គួរជ្រាបថា ដោយការកាន់យកនូវអាវជ្ជនសព្ទនេះ សូម្បីតែវុដ្ឋព្វនចិត្ត ក៏ទ្រង់សង្គ្រោះយកក្នុងទីនេះដែរ。

အနန္တရပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការបរិយាយពន្យល់អំពីអនន្តរបច្ចយនិទ្ទេស ចប់តែប៉ុណ្ណេះ。

၆. သဟဇာတပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

៦. ការបរិយាយពន្យល់អំពីសហជាតបច្ចយនិទ្ទេស

၆. ‘‘အညမညဿာတိ [Pg.184] အညော အညဿာ’’တိ ပေါရာဏပါဌော. ပါဠိယံ ပန ‘‘အညမညံ သဟဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တဿ ‘‘အညမည’’န္တိ ဣမဿ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော, န အဝုတ္တဿ ‘‘အညမညဿာ’’တိ ဣမဿ, န စ သမာနတ္ထဿပိ သဒ္ဒန္တရဿ အတ္ထေ ဝုတ္တေ သဒ္ဒန္တရဿ အတ္ထော ဝုတ္တော ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘အညမညန္တိ အညော အညဿာ’’တိ ပဌန္တိ. ဩက္ကန္တီတိ ပဉ္စဝေါကာရပဋိသန္ဓိယေဝ ဝုစ္စတိ, န ဣတရာတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘ပဉ္စဝေါကာရဘဝေ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ’’တိ. ရူပိနော ဓမ္မာ အရူပီနံ ဓမ္မာနန္တိ ဣဒံ ယဒိပိ ပုဗ္ဗေ ‘‘ဩက္ကန္တိက္ခဏေ နာမရူပ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တထာပိ န တေန ခဏန္တရေ ပစ္စယဘာဝေါ ရူပီနံ နိဝါရိတောတိ တန္နိဝါရဏတ္ထံ ဝုတ္တံ. ကဉ္စိ ကာလေတိ ကေစိ ကိသ္မိဉ္စိ ကာလေတိ ဝါ အတ္ထော. တေန ရူပိနော ဓမ္မာ ကေစိ ဝတ္ထုဘူတာ ကိသ္မိဉ္စိ ပဋိသန္ဓိကာလေတိ ရူပန္တရာနံ ဝတ္ထုဿ စ ကာလန္တရေ အရူပီနံ သဟဇာတပစ္စယံ ပုဗ္ဗေ အနိဝါရိတံ နိဝါရေတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘ကဉ္စိ ကာလ’’န္တိ ဝါ ‘‘ကိသ္မိဉ္စိ ကာလေ’’တိ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗေ ဝိဘတ္တိဝိပလ္လာသော ကတော. တေန ဟိ ‘‘ကဉ္စီ’’တိ ဥပယောဂေကဝစနံ ‘‘ရူပိနော ဓမ္မာ’’တိ ဧတေန သဟ သမ္ဗန္ဓေန ပစ္စတ္တဗဟုဝစနဿ အာဒေသော, ‘‘ကာလေ’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓေန ဘုမ္မေကဝစနဿာတိ ဝိညာယတိ. ပုရိမေန စ ‘‘ဧကော ခန္ဓော ဝတ္ထု စ တိဏ္ဏန္နံ ခန္ဓာန’’န္တိအာဒိနာ နာမသဟိတဿေဝ ဝတ္ထုဿ ‘‘နာမဿ ပစ္စယော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတ္တေ အာပန္နေ ဧတေန ကေဝလဿေဝ တထာ ဝတ္တဗ္ဗတံ ဒဿေတိ.

៦. បទថា «aññamaññassā» បានដល់ «añño aññassa» (របស់គ្នាទៅវិញទៅមក គឺរបស់ធម៌ដទៃ ដល់ធម៌ដទៃ) នេះជាបាឋៈបុរាណ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងព្រះបាលីថា «aññamaññaṃ sahajātapaccayena paccayo» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យគួរពន្យល់អត្ថនៃបទថា «aññamaññaṃ» ដែលទ្រង់សំដែងក្នុងព្រះបាលី មិនមែនពន្យល់អត្ថនៃបទថា «aññamaññassā» ដែលមិនបានសំដែងក្នុងព្រះបាលីឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើពន្យល់អត្ថនៃសព្ទដទៃ ទោះបីជាមានអត្ថដូចគ្នាក្តី ក៏មិនឈ្មោះថាបានពន្យល់អត្ថនៃសព្ទដើមឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយទើបសូត្រថា «aññamaññaṃ បានដល់ añño aññassa» ដូច្នេះ។ ពាក្យថា «okkanti» (ការចុះចាប់បដិសន្ធិ) ព្រះអង្គសំដៅយកតែបញ្ចវោការបដិសន្ធិប៉ុណ្ណោះ មិនសំដៅយកបដិសន្ធិក្រៅពីនេះឡើយ ដោយអធិប្បាយនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «pañcavokārabhave paṭisandhikkhaṇe» (ក្នុងខណៈនៃបដិសន្ធិក្នុងបញ្ចវោការភព)។ ព្រះពុទ្ធវចនៈថា «rūpino dhammā arūpīnaṃ dhammānaṃ» (រូបធម៌ទាំងឡាយ ជាបច្ច័យដល់អរូបធម៌ទាំងឡាយ) នេះ ទោះបីជាខាងដើមទ្រង់សំដែងថា «okkantikkhaṇe nāmarūpaṃ» (ក្នុងខណៈនៃការចុះចាប់បដិសន្ធិ នាមនិងរូបជាបច្ច័យដល់គ្នាទៅវិញទៅមក) ហើយក្តី ប៉ុន្តែព្រះអង្គមិនទាន់បានហាមឃាត់នូវភាពជាបច្ច័យនៃរូបធម៌ទាំងឡាយក្នុងខណៈដទៃ (គឺក្នុងបវត្តិកាល) ឡើយ ហេតុនោះ ដើម្បីហាមឃាត់នូវភាពជាបច្ច័យក្នុងបវត្តិកាលនោះ ទើបទ្រង់សំដែងពាក្យនេះ។ បទថា «kañci kālaṃ» មានអត្ថថា រូបធម៌ខ្លះ (keci) ក្នុងកាលខ្លះ (kismiñci kāle)។ ដោយបទថា «kañci kālaṃ» នោះ ព្រះអង្គទ្រង់ហាមឃាត់នូវការជួយឧបត្ថម្ភដោយសហជាតសក្តិ ដល់អរូបធម៌ទាំងឡាយក្នុងកាលដទៃ (គឺក្នុងបវត្តិកាល) របស់រូបធម៌ដទៃ និងរបស់ហទយវត្ថុ ដែលមិនទាន់បានហាមឃាត់ពីមុនមក ដោយទ្រង់សំដែងថា រូបធម៌មានរូបរាងកាយខ្លះ ដែលជាទីអាស្រ័យ (ហទយវត្ថុ) តែងជាបច្ច័យក្នុងកាលនៃបដិសន្ធិខ្លះ។ កាលបើគួរទ្រង់សំដែងថា «kañci kālaṃ» ឬ «kismiñci kāle» យ៉ាងនេះហើយ តែព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិ (វិភត្តិវិបល្លាស) ទៅវិញ។ ព្រោះថា គួរជ្រាបថា បទថា «kañci» ដែលជាទុតិយាវិភត្តិ ឯកវចនៈ នោះ កាលបើផ្សំជាមួយបទថា «rūpino dhammā» តែងជាការផ្លាស់ប្តូរមកជាបឋមាវិភត្តិ ពហុវចនៈ ហើយកាលបើផ្សំជាមួយបទថា «kāle» តែងជាការផ្លាស់ប្តូរមកជាសត្តមីវិភត្តិ ឯកវចនៈ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើមានសេចក្តីដែលគួរពោលថា ហទយវត្ថុដែលកើតរួមជាមួយនាម ទើបជាបច្ច័យដល់នាមបាន ដោយសារតែព្រះពុទ្ធវចនៈខាងដើមមានជាដើមថា «eko khandho vatthu ca tiṇṇannaṃ khandhānaṃ» (ខន្ធ ១ និងវត្ថុ ជាបច្ច័យដល់ខន្ធ ៣) ដូច្នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបបង្ហាញដោយពាក្យនេះថា សូម្បីតែហទយវត្ថុសុទ្ធសាធ (ដែលមិនលាយឡំនឹងនាម) ក៏ជាបច្ច័យដល់នាមយ៉ាងនោះបានដែរ។

တယော န အညမညဝသေနာတိ လဗ္ဘမာနေပိ ကတ္ထစိ အညမညသဟဇာတပစ္စယဘာဝေ ဝစနေန အသင်္ဂဟိတတ္တာ တဿ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. စတုသမုဋ္ဌာနိကဿ ရူပဿ ဧကဒေသဘူတေ ကမ္မသမုဋ္ဌာနရူပေ သမုဒါယေကဒေသဝသေန သာမိဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, နိဒ္ဓါရဏေ ဝါ.

ពាក្យថា "តយោ ន អញ្ញមញ្ញវសេន" (មិនមែនទាំងបីដោយអំណាចនៃអញ្ញមញ្ញៈទេ) គួរជ្រាបថា ព្រះសង្គហការៈពោលយ៉ាងនេះ ព្រោះតែភាពជាសហជាតប្បច្ច័យដោយអំណាចនៃអញ្ញមញ្ញៈ ទោះបីជាមានការបានខ្លះ ក្នុងធម៌មានរូបដល់ធម៌មិនមានរូបក្នុងកាលខ្លះក៏ដោយ ក៏មិនបានសង្គ្រោះយកនូវអញ្ញមញ្ញភាពនោះដោយពាក្យ (ថា អញ្ញមញ្ញំ) ឡើយ។ ម៉្យាងទៀត សាមីវចនៈ (វិភត្តិទី៦) ក្នុងពាក្យថា "ចតុសមុដ្ឋានិកស្ស រូបស្ស" នេះ គួរជ្រាបថា ប្រើក្នុងអត្ថជាចំណែកនៃសមុទាយៈ (សមុទាយេកទេសៈ) ក្នុងកម្មសមុដ្ឋានរូប ដែលជាចំណែកមួយនៃរូបមានសមុដ្ឋាន៤ ឬប្រើក្នុងអត្ថនៃនិទ្ធារណៈ។

သဟဇာတပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយសហជាតប្បច្ចយនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

၈. နိဿယပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

៨. ការអធិប្បាយនិស្សយប្បច្ចយនិទ្ទេស

၈. နိဿယပစ္စယနိဒ္ဒေသေ ‘‘ရူပိနော ဓမ္မာ အရူပီနံ ဓမ္မာနံ ကိသ္မိဉ္စိ ကာလေ’’တိ ဣဒံ န လဗ္ဘတိ. ယံ ပနေတ္ထ လဗ္ဘတိ ‘‘ရူပိနော ဓမ္မာ ကေစီ’’တိ, တတ္ထ [Pg.185] တေ ဧဝ ဓမ္မေ ဒဿေတုံ ‘‘စက္ခာယတန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ. ‘‘ဝတ္ထုရူပံ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ဌပေတွာ အာရုပ္ပဝိပါက’’န္တိ ဣဒံ န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ စေ? န, ‘‘တေဘူမကဝိပါကဿာ’’တိ ဝုတ္တေ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေ အနုပ္ပဇ္ဇနကံ ဌပေတဗ္ဗံ အဇာနန္တဿ တဿ ပကာသေတဗ္ဗတ္တာ.

៨. ក្នុងនិស្សយប្បច្ចយនិទ្ទេសនេះ ពាក្យថា "រូបិនោ ធម្មា អរូបីនំ ធម្មានំ កិស្មិញ្ចិ កាលេ" នេះ មិនបានឡើយ។ តែចំណែកណាដែលបានក្នុងនិស្សយប្បច្ចយនិទ្ទេសនេះថា "រូបិនោ ធម្មា កេចិ" ក្នុងពាក្យនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា "ចក្ខាយតនំ" ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញនូវធម៌ទាំងនោះឯង។ ប្រសិនបើចោទថា ព្រោះតែបានពោលហើយថា "វត្ថុរូបក្នុងបញ្ចវោការភព" ដូច្នេះ ពាក្យថា "ឋបេត្វា អារុប្បវិបាកំ" (លើកលែងតែអារុប្បវិបាក) នេះ មិនគួរពោលឡើយ? ឆ្លើយថា មិនមែនមិនគួរពោលនោះទេ គឺគួរពោលពិតមែន ព្រោះកាលបើពោលថា "តេភូមកវិបាកស្ស" ដូច្នេះ ដើម្បីបង្ហាញច្បាស់ដល់បុគ្គលដែលមិនដឹងនូវអារុប្បវិបាក៤ ដែលមិនកើតឡើងក្នុងបញ្ចវោការភព ដែលជាធម៌គួរលើកលែងនោះ ទើបត្រូវសម្តែង (នូវការលើកលែងនោះ) ឲ្យប្រាកដ។

နိဿယပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយនិស្សយប្បច្ចយនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

၉. ဥပနိဿယပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

៩. ការអធិប្បាយឧបនិស្សយប្បច្ចយនិទ្ទេស

၉. တေ တယောပိ ရာသယောတိ ဥပနိဿယေ တယော အနေကသင်္ဂါဟကတာယ ရာသယောတိ ဝဒတိ. ဧတသ္မိံ ပန ဥပနိဿယနိဒ္ဒေသေ ယေ ပုရိမာ ယေသံ ပစ္ဆိမာနံ အနန္တရူပနိဿယာ ဟောန္တိ, တေ တေသံ သဗ္ဗေသံ ဧကန္တေနေဝ ဟောန္တိ, န ကေသဉ္စိ ကဒါစိ, တသ္မာ ယေသု ပဒေသု အနန္တရူပနိဿယော သင်္ဂဟိတော, တေသု ‘‘ကေသဉ္စီ’’တိ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ န ဝုတ္တံ. ယေ ပန ပုရိမာ ယေသံ ပစ္ဆိမာနံ အာရမ္မဏပကတူပနိဿယာ ဟောန္တိ, တေ တေသံ န သဗ္ဗေသံ ဧကန္တေန ဟောန္တိ, ယေသံ ဥပ္ပတ္တိပဋိဗာဟိကာ ပစ္စယာ ဗလဝန္တော ဟောန္တိ, တေသံ န ဟောန္တိ, ဣတရေသံ ဟောန္တိ. တသ္မာ ယေသု ပဒေသု အနန္တရူပနိဿယော န လဗ္ဘတိ, တေသု ‘‘ကေသဉ္စီ’’တိ ဝုတ္တံ. သိဒ္ဓါနံ ပစ္စယဓမ္မာနံ ယေဟိ ပစ္စယုပ္ပန္နေဟိ အကုသလာဒီဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ, တေသံ ကေသဉ္စီတိ အယဉ္စေတ္ထ အတ္ထော, န ပန အဝိသေသေန အကုသလာဒီသု ကေသဉ္စီတိ.

៩. ពាក្យថា "តេ តយោបិ រាសយោ" នេះ ព្រះសង្គហការៈហៅឧបនិស្ស័យទាំង៣ ថាជា "រាសិ" (គំនរ) ព្រោះតែការសង្គ្រោះយកនូវធម៌ជាបច្ច័យជាច្រើន។ តែក្នុងឧបនិស្សយនិទ្ទេសនេះ ធម៌មុនៗណា ដែលជាអនន្តរូបនិស្ស័យនៃធម៌ក្រោយៗណា ធម៌ទាំងនោះរមែងជាអនន្តរូបនិស្ស័យនៃធម៌ក្រោយៗទាំងអស់នោះដោយពិតប្រាកដ មិនមែនជាបច្ច័យដល់ធម៌ខ្លះក្នុងកាលខ្លះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងបទទាំងឡាយណាដែលបានសង្គ្រោះយកអនន្តរូបនិស្ស័យ ក្នុងបទទាំងនោះ មិនអាចពោលពាក្យថា "កេសញ្ចិ" (ដល់ធម៌ខ្លះ) បានឡើយ ព្រះមានព្រះភាគទើបមិនត្រាស់ទុក។ តែធម៌មុនៗណា ដែលជាអារម្មណូបនិស្ស័យ និងបកតូបនិស្ស័យនៃធម៌ក្រោយៗណា ធម៌ទាំងនោះមិនមែនជាអារម្មណូបនិស្ស័យ និងបកតូបនិស្ស័យនៃធម៌ក្រោយៗទាំងអស់នោះដោយពិតប្រាកដឡើយ គឺធម៌ក្រោយៗណាដែលមានបច្ច័យជាគ្រឿងរារាំងការកើតឡើងដ៏មានកម្លាំង ធម៌ទាំងនោះរមែងមិនមាន (អារម្មណូបនិស្ស័យ និងបកតូបនិស្ស័យ) ឡើយ តែរមែងមានដល់ធម៌ក្រៅពីនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងបទទាំងឡាយណាដែលមិនបានអនន្តរូបនិស្ស័យ ក្នុងបទទាំងនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា "កេសញ្ចិ"។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីក្នុងពាក្យថា "កេសញ្ចិ" នេះ គួរជ្រាបថា ធម៌ជាបច្ចយុប្បន្នមានអកុសលជាដើមណា ដែលត្រូវកើតឡើងដោយអំណាចនៃធម៌ជាបច្ច័យដែលសម្រេចហើយ ធម៌ទាំងនោះរមែងជាបច្ច័យដល់ធម៌ជាបច្ចយុប្បន្នខ្លះ (កេសញ្ចិ) តែមិនមែនមានន័យថា ដល់ធម៌ខ្លះក្នុងអកុសលជាដើមដោយមិនមានការកំណត់នោះឡើយ។

ပုရိမာ ပုရိမာ ကုသလာ…ပေ… အဗျာကတာနံ ဓမ္မာနန္တိ ယေသံ ဥပနိဿယပစ္စယေန ဘဝိတဗ္ဗံ, တေသံ အဗျာကတာနံ ပစ္ဆိမာနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ဟိ ရူပါဗျာကတံ ဥပနိဿယံ လဘတီတိ. ကထံ? အာရမ္မဏာနန္တရူပနိဿယေ တာဝ န လဘတိ အနာရမ္မဏတ္တာ ပုဗ္ဗာပရနိယမေန အပ္ပဝတ္တိတော စ, ပကတူပနိဿယဉ္စ န လဘတိ အစေတနေန ရူပသန္တာနေန ပကတဿ အဘာဝတော. ယထာ ဟိ အရူပသန္တာနေန သဒ္ဓါဒယော နိပ္ဖာဒိတာ ဥတုဘောဇနာဒယော စ ဥပသေဝိတာ, န ဧဝံ ရူပသန္တာနေန. ယသ္မိဉ္စ ဥတုဗီဇာဒိကေ ကမ္မာဒိကေ စ သတိ ရူပံ ပဝတ္တတိ, န တံ တေန ပကတံ ဟောတိ. သစေတနဿေဝ ဟိ ဥပ္ပာဒနုပတ္ထမ္ဘနုပယောဂါဒိဝသေန စေတနံ ပကပ္ပနံ ပကရဏံ, ရူပဉ္စ အစေတနန္တိ. ယထာ စ နိရီဟကေသု ပစ္စယာယတ္တေသု ဓမ္မေသု ကေသဉ္စိ သာရမ္မဏသဘာဝတာ ဟောတိ, ကေသဉ္စိ န, ဧဝံ [Pg.186] သပ္ပကရဏသဘာဝတာ နိပ္ပကရဏသဘာဝတာ စ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဥတုဗီဇာဒယော ပန အင်္ကုရာဒီနံ တေသု အသန္တေသု အဘာဝတော ဧဝ ပစ္စယာ, န ပန ဥပနိဿယာဒိဘာဝတောတိ. ပုရိမပုရိမာနံယေဝ ပနေတ္ထ ဥပနိဿယပစ္စယဘာဝေါ ဗာဟုလ္လဝသေန ပါကဋဝသေန စ ဝုတ္တော. ‘‘အနာဂတေ ခန္ဓေ ပတ္ထယမာနော ဒါနံ ဒေတီ’’တိအာဒိဝစနတော (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၈.၈) ပန အနာဂတာပိ ဥပနိဿယပစ္စယာ ဟောန္တိ, တေ ပုရိမေဟိ အာရမ္မဏပကတူပနိဿယေဟိ တံသမာနလက္ခဏတာယ ဣဓ သင်္ဂယှန္တီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

ក្នុងបទថា "បុរិមា បុរិមា កុសលា...បេ... អព្យាកតានំ ធម្មានំ" នេះ គួរជ្រាបថា សំដៅយកធម៌អព្យាក្រឹតក្រោយៗណា ដែលត្រូវកើតឡើងដោយឧបនិស្សយប្បច្ច័យ។ ព្រោះថារូបអព្យាក្រឹតរមែងមិនបាននូវឧបនិស្ស័យឡើយ។ ដូចម្តេច? មុនដំបូង រូបអព្យាក្រឹតនោះមិនបាននូវអារម្មណូបនិស្ស័យ និងអនន្តរូបនិស្ស័យឡើយ ព្រោះតែភាពជាធម៌មិនមានអារម្មណ៍ និងព្រោះមិនកើតឡើងដោយការកំណត់មុននិងក្រោយ។ ទោះបីជាបកតូបនិស្ស័យក៏មិនបានដែរ ព្រោះតែរូបសន្តានដែលមិនមានចេតនា មិនមានធម៌ដែលធ្វើឡើងដោយចំណែកពិសេស (បកតៈ) ឡើយ។ ព្រោះថា ជំនឿ (សទ្ធា) ជាដើម ដែលសម្រេចបានដោយអរូបសន្តាន (នាមសន្តាន) ឬឧតុ និងភោជនជាដើម ដែលសេពគប់ហើយ យ៉ាងណា រូបសន្តានរមែងមិនមានយ៉ាងនោះឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើឧតុ និងពូជជាដើម ឬកម្មជាដើមមាននៅ រូបរមែងប្រព្រឹត្តទៅ តែរូបនោះមិនមែនជាធម៌ដែលធ្វើឡើងដោយចំណែកពិសេស (បកតៈ) ដោយសារឧតុ និងពូជជាដើមនោះឡើយ។ ព្រោះថា ការសន្សំ (ចេតនា) ការចាត់ចែង (បកប្បនៈ) និងការធ្វើឲ្យសម្រេច (បករណៈ) ដោយអំណាចនៃការញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង ការឧបត្ថម្ភ និងការប្រើប្រាស់ជាដើម រមែងមានតែដល់ធម៌ដែលមានចេតនាប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯរូបជាធម៌មិនមានចេតនាឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលមិនមានការព្យាយាម ដែលអាស្រ័យនឹងបច្ច័យ ភាពជាធម៌មានអារម្មណ៍ (សារម្មណសភាវតា) រមែងមានដល់ធម៌ខ្លះ មិនមានដល់ធម៌ខ្លះ យ៉ាងណា ភាពជាធម៌មានទីតាំងដ៏មានកម្លាំង (សប្បករណសភាវតា) និងភាពជាធម៌មិនមានទីតាំងដ៏មានកម្លាំង (និប្បករណសភាវតា) ក៏គួរជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ តែឧតុ និងពូជជាដើម រមែងជាបច្ច័យដល់ពន្លកជាដើម ព្រោះតែការមិនមាននៃពន្លកទាំងនោះ កាលបើឧតុ និងពូជជាដើមនោះមិនមានប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាបច្ច័យដោយភាពជាឧបនិស្ស័យជាដើមឡើយ គួរជ្រាបយ៉ាងនេះ។ តែក្នុងឧបនិស្សយប្បច្ចយនិទ្ទេសនេះ ភាពជាឧបនិស្សយប្បច្ច័យនៃធម៌មុនៗប៉ុណ្ណោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុក ដោយអំណាចនៃភាពសម្បូរបែប និងដោយអំណាចនៃភាពប្រាកដច្បាស់។ តែព្រោះតែមានព្រះពុទ្ធដីកាជាដើមថា "ប្រាថ្នានូវខន្ធក្នុងអនាគត ហើយថ្វាយទាន" ដូច្នេះ ទោះបីជាខន្ធអនាគតទាំងឡាយ ក៏ជាឧបនិស្សយប្បច្ច័យបានដែរ ខន្ធអនាគតទាំងនោះ គួរជ្រាបថា ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលក្នុងទីនេះ ដោយអារម្មណូបនិស្ស័យ និងបកតូបនិស្ស័យមុនៗ ព្រោះតែមានលក្ខណៈស្មើគ្នានឹងអារម្មណូបនិស្ស័យ និងបកតូបនិស្ស័យនោះ។

ပုဂ္ဂလောပိ သေနာသနမ္ပီတိ ပုဂ္ဂလသေနာသနဂ္ဂဟဏဝသေန ဥပနိဿယဘာဝံ ဘဇန္တေ ဓမ္မေ ဒဿေတိ, ပိ-သဒ္ဒေန စီဝရာရညရုက္ခပဗ္ဗတာဒိဂ္ဂဟဏဝသေန ဥပနိဿယဘာဝံ ဘဇန္တေ သဗ္ဗေ သင်္ဂဏှာတိ. ‘‘အဗျာကတော ဓမ္မော အဗျာကတဿ ဓမ္မဿ ဥပနိဿယပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒီသု ဟိ ‘‘သေနာသနံ ကာယိကဿ သုခဿာ’’တိအာဒိဝစနေန သေနာသနဂ္ဂဟဏေန ဥပနိဿယဘာဝံ ဘဇန္တာဝ ဓမ္မာ ဥပနိဿယပစ္စယေန ပစ္စယောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တေန ပုဂ္ဂလာဒီသုပိ အယံ နယော ဒဿိတော ဟောတီတိ. ပစ္စုပ္ပန္နာပိ အာရမ္မဏပကတူပနိဿယာ ပစ္စုပ္ပန္နတာယ သေနာသနသမာနလက္ခဏတ္တာ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နံ ဥတုံ ဘောဇနံ သေနာသနံ ဥပနိဿာယ ဈာနံ ဥပ္ပာဒေတီ’’တိအာဒိနာ သေနာသနဿ ပစ္စုပ္ပန္နဘာဝံ ဝိယ ပစ္စုပ္ပန္နာနံ ဥတုအာဒီနံ ပကတူပနိဿယဘာဝံ, ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နံ စက္ခုံ…ပေ… ဝတ္ထုံ ပစ္စုပ္ပန္နေ ခန္ဓေ ဂရုံ ကတွာ အဿာဒေတီ’’တိအာဒိနာ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၈.၄) စက္ခာဒီနံ အာရမ္မဏူပနိဿယဘာဝဉ္စာတိ. ပစ္စုပ္ပန္နာနမ္ပိ စ တာဒိသာနံ ပုဗ္ဗေ ပကတတ္တာ ပကတူပနိဿယတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

ក្នុងបទថា "បុគ្គលោបិ សេនាសនម្បិ" នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវធម៌ដែលចូលទៅដល់ភាពជាឧបនិស្ស័យ ដោយអំណាចនៃការកាន់យកនូវបុគ្គល និងសេនាសនៈ។ ដោយសព្ទថា "បិ" (សូម្បី) ព្រះអង្គទ្រង់សង្គ្រោះយកនូវធម៌ទាំងអស់ដែលចូលទៅដល់ភាពជាឧបនិស្ស័យ ដោយអំណាចនៃការកាន់យកនូវចីវរ ព្រៃ ដើមឈើ ភ្នំ ជាដើម។ ព្រោះថាក្នុងបាលីមានជាដើមថា "ធម៌ជាអព្យាក្រឹត ជាបច្ច័យដល់ធម៌ជាអព្យាក្រឹត ដោយឧបនិស្សយប្បច្ច័យ" នោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់បង្ហាញនូវសេចក្តីនេះថា "ធម៌ទាំងឡាយណាដែលចូលទៅដល់ភាពជាឧបនិស្ស័យ ដោយការកាន់យកនូវសេនាសនៈ ដោយព្រះពុទ្ធដីកាមានជាដើមថា សេនាសនៈ ជាបច្ច័យនៃសុខតាមផ្លូវកាយ ធម៌ទាំងនោះរមែងជាបច្ច័យដោយឧបនិស្សយប្បច្ច័យ" ដូច្នេះ ព្រះអង្គក៏ឈ្មោះថាទ្រង់បង្ហាញនូវន័យនេះ សូម្បីក្នុងបុគ្គលជាដើមដែរ គួរជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ទោះបីជាអារម្មណូបនិស្ស័យ និងបកតូបនិស្ស័យជាបច្ចុប្បន្នក៏ដោយ ក៏គួរជ្រាបថា ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលក្នុងទីនេះឯង ព្រោះតែមានលក្ខណៈស្មើគ្នានឹងសេនាសនៈ ដោយភាពជាបច្ចុប្បន្ន។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគនឹងត្រាស់សម្តែងនូវភាពជាបកតូបនិស្ស័យនៃឧតុជាដើមជាបច្ចុប្បន្ន ដូចជាភាពជាបច្ចុប្បន្ននៃសេនាសនៈ ដោយព្រះពុទ្ធដីកាមានជាដើមថា "អាស្រ័យនូវឧតុ ភោជន សេនាសនៈជាបច្ចុប្បន្ន ហើយញ៉ាំងឈានឲ្យកើតឡើង" ដូច្នេះ និងត្រាស់សម្តែងនូវភាពជាអារម្មណូបនិស្ស័យនៃចក្ខុជាដើម ដោយព្រះពុទ្ធដីកាមានជាដើមថា "ធ្វើនូវចក្ខុជាបច្ចុប្បន្ន...បេ... វត្ថុ និងខន្ធទាំងឡាយជាបច្ចុប្បន្ន ឲ្យជាអារម្មណ៍ដ៏ធ្ងន់ ហើយត្រេកអរ" ដូច្នេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាបកតូបនិស្ស័យនៃធម៌ជាបច្ចុប្បន្នទាំងនោះ គួរជ្រាបថា ព្រោះតែធម៌ទាំងនោះត្រូវបានធ្វើឲ្យសម្រេច ឬសេពគប់ហើយក្នុងកាលមុន។

ကသိဏာရမ္မဏာဒီနိ အာရမ္မဏမေဝ ဟောန္တိ, န ဥပနိဿယောတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဧကစ္စာယာ’’တိ အာဟ.

ព្រះសង្គហការៈពោលពាក្យថា "ឯកច្ចាយ" (ដល់ធម៌ខ្លះ) ដោយបំណងថា កសិណារម្មណ៍ជាដើម រមែងជាអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាឧបនិស្ស័យឡើយ។

အရူပါဝစရကုသလမ္ပိ ယသ္မိံ ကသိဏာဒိမှိ ဈာနံ အနုပ္ပာဒိတံ, တသ္မိံ အနုပ္ပန္နဈာနုပ္ပာဒနေ သဗ္ဗဿ စ ဥပ္ပန္နဈာနဿ သမာပဇ္ဇနေ ဣဒ္ဓိဝိဓာဒီနံ အဘိညာနဉ္စ ဥပနိဿယောတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယာဟ ‘‘တေဘူမကကုသလော စတုဘူမကဿပိ ကုသလဿာ’’တိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘အရူပါဝစရံ သဒ္ဓံ ဥပနိဿာယ ရူပါဝစရံ ဈာနံ ဝိပဿနံ မဂ္ဂံ အဘိညံ သမာပတ္တိံ ဥပ္ပာဒေတီ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၄.၁၃.၂၈၅). ကာမာဝစရကုသလံ ရူပါဝစရာရူပါဝစရဝိပါကာနမ္ပိ တဒုပ္ပာဒကကုသလာနံ ဥပနိဿယဘာဝဝသေန[Pg.187], ပဋိသန္ဓိနိယာမကဿ စုတိတော ပုရိမဇဝနဿ စ ဝသေန ဥပနိဿယော, ရူပါဝစရကုသလံ အရူပါဝစရဝိပါကဿ, အရူပါဝစရကုသလဉ္စ ရူပါဝစရဝိပါကဿ တဒုပ္ပာဒကကုသလူပနိဿယဘာဝေနာတိ ဧဝံ ပစ္စေကံ တေဘူမကကုသလာနံ စတုဘူမကဝိပါကဿ တေဘူမကကိရိယဿ စ ယထာယောဂံ ပစ္စယဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပါဠိယမ္ပိ ဟိ ပကတူပနိဿယော နယဒဿနမတ္တေနေဝ ပဉှာဝါရေသု ဝိဿဇ္ဇိတောတိ.

សូម្បីតែអរូបាវចរកុសល ក៏ជាឧបនិស្ស័យក្នុងការញ៉ាំងឈានដែលមិនទាន់កើតឲ្យកើតឡើង ក្នុងកសិណារម្មណ៍ជាដើមណាដែលឈានមិនទាន់កើតឡើង និងក្នុងការចូលឈានដែលកើតឡើងហើយទាំងអស់ និងដល់អភិញ្ញាទាំងឡាយមានឥទ្ធិវិធិជាដើម ព្រះសង្គហការៈសំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបពោលថា "តេភូមកកុសលោ ចតុភូមកស្សបិ កុសលស្ស" (កុសលជាត្រៃភូមិក ជាបច្ច័យដល់កុសលជាចតុភូមិក)។ សូម្បីតែព្រះពុទ្ធដីកានេះ ក៏ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា "អាស្រ័យនូវសទ្ធាជាអរូបាវចរ ហើយញ៉ាំងរូបាវចរឈាន វិបស្សនា មគ្គ អភិញ្ញា សមាបត្តិ ឲ្យកើតឡើង" ដូច្នេះ។ កាមាវចរកុសល ជាឧបនិស្ស័យដល់រូបាវចរវិបាក និងអរូបាវចរវិបាកទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃភាពជាឧបនិស្ស័យនៃកុសលដែលញ៉ាំងវិបាកនោះឲ្យកើតឡើង និងដោយអំណាចនៃជវនៈមុនចុតី ដែលជាគ្រឿងកំណត់បដិសន្ធិ។ រូបាវចរកុសល ជាឧបនិស្ស័យដល់អរូបាវចរវិបាក និងអរូបាវចរកុសល ជាឧបនិស្ស័យដល់រូបាវចរវិបាក ដោយភាពជាឧបនិស្ស័យនៃកុសលដែលញ៉ាំងវិបាកនោះឲ្យកើតឡើង គួរជ្រាបនូវភាពជាបច្ច័យនៃកុសលជាត្រៃភូមិកទាំងឡាយ ដល់វិបាកជាចតុភូមិក និងកិរិយាជាត្រៃភូមិក តាមគួរដល់ការប្រកប យ៉ាងនេះជាលំដាប់។ ព្រោះថាសូម្បីក្នុងបាលី ព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់ដោះស្រាយបកតូបនិស្ស័យក្នុងបញ្ហាវារៈទាំងឡាយ ដោយគ្រាន់តែបង្ហាញនូវន័យប៉ុណ្ណោះ។

ဣမိနာ ပန နယေနာတိ လောကုတ္တရနိဗ္ဗတ္တနံ ဥပနိဿာယ သိနေဟုပ္ပာဒနလေသေနာတိ အတ္ထော. လောကုတ္တရာ ပန ဓမ္မာ အကုသလာနံ န ကေနစိ ပစ္စယေန ပစ္စယော ဟောန္တီတိ န ဣဒံ သာရတော ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော. ကာမာဝစရာဒိတိဟေတုကဘဝင်္ဂံ ကာယိကသုခါဒိ စ ရူပါဝစရာဒိကုသလာနံ ဥပနိဿယော, အရူပါဝစရဝိပါကော ရူပါဝစရကုသလဿ တံ ပတ္ထေတွာ တန္နိဗ္ဗတ္တကကုသလုပ္ပာဒနတ္ထံ ဥပ္ပာဒိယမာနဿ, ရူပါဝစရကိရိယဿ စ ပုဗ္ဗေ နိဝုဋ္ဌာဒီသု အရူပါဝစရဝိပါကဇာနနတ္ထံ ဈာနာဘိညာယော ဥပ္ပာဒေန္တဿ အရဟတော, စတုဘူမကဝိပါကာနံ ပန တဒုပ္ပာဒကကုသလူပနိဿယဘာဝဝသေန သော သော ဝိပါကော ဥပနိဿယော. တေနာဟ ‘‘တထာ တေဘူမကဝိပါကော’’တိ. ယဒိပိ အရဟတ္တဖလတ္တံ ဈာနဝိပဿနာ ဥပ္ပာဒေတိ အနာဂါမီ, န ပန တေန တံ ကဒါစိ ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗံ ပုထုဇ္ဇနာဒီဟိ သောတာပတ္တိဖလာဒီနိ ဝိယ, တသ္မာ တာနိ ဝိယ တေသံ ဈာနာဒီနံ ဣမဿ စ အဂ္ဂဖလံ န ဈာနာဒီနံ ဥပနိဿယော. ဥပလဒ္ဓပုဗ္ဗသဒိသမေဝ ဟိ အနာဂတမ္ပိ ဥပနိဿယောတိ. တေနာဟ ‘‘ဥပရိဋ္ဌိမံ ကုသလဿပီ’’တိ.

ក្នុងបទថា "ឥមិនា បន នយេន" នេះ មានសេចក្តីថា អាស្រ័យការកើតឡើងនៃលោកុត្តរធម៌ ហើយញ៉ាំងសេចក្តីស្រឡាញ់ (សិនេហៈ) ឲ្យកើតឡើង ដោយល្បិចនៃន័យបន្តិចបន្តួច។ តែលោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយ មិនមែនជាបច្ច័យដល់អកុសលធម៌ទាំងឡាយដោយបច្ច័យណាមួយឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យនេះ មិនគួរគិតថាជាខ្លឹមសារឡើយ នេះជាអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។ កាមាវចរតិហេតុកភវង្គជាដើម និងកាយិកសុខជាដើម ជាឧបនិស្ស័យដល់រូបាវចរកុសលជាដើម។ អរូបាវចរវិបាក ជាឧបនិស្ស័យដល់រូបាវចរកុសលដែលបម្រុងនឹងកើតឡើង ដើម្បីប្រាថ្នានូវអរូបាវចរវិបាកនោះ ហើយញ៉ាំងកុសលដែលបង្កើតវិបាកនោះឲ្យកើតឡើង និងជាឧបនិស្ស័យដល់រូបាវចរកិរិយារបស់ព្រះអរហន្តដែលញ៉ាំងឈានអភិញ្ញាឲ្យកើតឡើង ដើម្បីដឹងនូវអរូបាវចរវិបាកក្នុងខន្ធដែលធ្លាប់រស់នៅកាលពីមុនជាដើម។ ចំណែកឯវិបាកជាចតុភូមិកទាំងឡាយ វិបាកនោះៗជាឧបនិស្ស័យ ដោយអំណាចនៃភាពជាឧបនិស្ស័យនៃកុសលដែលបង្កើតវិបាកនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសង្គហការៈទើបពោលថា "តថា តេភូមកវិបាកោ" (វិបាកជាត្រៃភូមិកក៏យ៉ាងនោះដែរ)។ ទោះបីជាព្រះអនាគាមីញ៉ាំងឈាន និងវិបស្សនាឲ្យកើតឡើង ដើម្បីព្រះអរហត្តផលក៏ដោយ តែព្រះអរហត្តផលនោះ ព្រះអនាគាមីនោះមិនដែលធ្លាប់ឃើញឡើយ ដូចជាបុថុជ្ជនជាដើមមិនដែលធ្លាប់ឃើញសោតាបត្តិផលជាដើមដូច្នោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ដូចជាសោតាបត្តិផលជាដើមទាំងនោះ មិនមែនជាឧបនិស្ស័យដល់ឈានជាដើមរបស់បុថុជ្ជនទាំងនោះយ៉ាងណា ព្រះអរហត្តផល (អគ្គផល) នេះ ក៏មិនមែនជាឧបនិស្ស័យដល់ឈានជាដើមរបស់ព្រះអនាគាមីនេះយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា ទោះបីជាធម៌អនាគត ក៏ជាឧបនិស្ស័យបានដែរ តែត្រូវតែជាធម៌ដែលមានសភាពដូចគ្នាដែលធ្លាប់បានរួចមកហើយប៉ុណ្ណោះ គួរជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសង្គហការៈទើបពោលថា "ឧបរិដ្ឋិមំ កុសលស្សបិ" (សូម្បីដល់កុសលជាន់ខ្ពស់)។

ကိရိယအတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါဒိမ္ပိ ပတ္ထေတွာ ဒါနာဒိကုသလံ ကရောန္တဿ တေဘူမကကိရိယာပိ စတုဘူမကဿပိ ကုသလဿ ဥပနိဿယပစ္စယေန ပစ္စယော. ယောနိသောမနသိကာရေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ, တံ ဥပနိဿာယ ရာဂါဒိဥပ္ပာဒနေ အကုသလဿ, ကုသလာကုသလူပနိဿယဘာဝမုခေန စတုဘူမကဝိပါကဿ. ဧဝံ ကိရိယဿပိ ယောဇေတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ကိရိယသင်္ခါတောပိ ပကတူပနိဿယော စတုဘူမကာနံ ကုသလာဒိခန္ဓာနံ ဟောတိယေဝါ’’တိ. နေဝဝိပါကနဝိပါကဓမ္မဓမ္မေသု ပန ဥတုဘောဇနသေနာသနာနမေဝ တိဏ္ဏံ ရာသီနံ ပကတူပနိဿယဘာဝဒဿနံ နယဒဿနမေဝါတိ. ဣမသ္မိံ ပဋ္ဌာနမဟာပကရဏေ အာဂတနယေနာတိ ဣဒံ ‘‘ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ အဗျာကတော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ န ဥပနိဿယပစ္စယာ, ကုသလေ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ရူပ’’န္တိ [Pg.188] (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၉၁) ဧဝမာဒိကံ ဥပနိဿယပဋိက္ခေပံ, အနုလောမေ စ အနာဂမနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သုတ္တန္တိကပရိယာယေနာတိ ‘‘ဝိညာဏူပနိသံ နာမရူပံ, နာမရူပနိသံ သဠာယတန’’န္တိအာဒိကေန (သံ. နိ. ၂.၂၃),

សូម្បីតែកិរិយាមានអត្ថបដិសម្ភិទាជាដើម ដល់បុគ្គលដែលប្រាថ្នាហើយធ្វើនូវកុសលមានទានជាដើម កិរិយាជាត្រៃភូមិកក៏ជាបច្ច័យដល់កុសលជាចតុភូមិក ដោយឧបនិស្សយប្បច្ច័យ។ ក្នុងយោនិសោមនសិការៈ ដែលជាកិរិយា មិនបាច់និយាយឡើយ គឺអាស្រ័យយោនិសោមនសិការៈនោះ ហើយញ៉ាំងរាគៈជាដើមឲ្យកើតឡើង រមែងជាបច្ច័យដល់អកុសល ដោយឧបនិស្សយប្បច្ច័យ និងជាបច្ច័យដល់វិបាកជាចតុភូមិក ដោយអំណាចនៃភាពជាឧបនិស្ស័យនៃកុសល និងអកុសល។ សូម្បីតែកិរិយា ក៏គួរប្រកបយ៉ាងនេះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសង្គហការៈទើបពោលថា "កិរិយាសង្ខាតោបិ បកតូបនិស្សយោ ចតុភូមកានំ កុសលាខន្ធានំ ហោតិយេវ" (សូម្បីបកតូបនិស្ស័យដែលរាប់ថាជាកិរិយា ក៏រមែងជាបច្ច័យដល់កុសលខន្ធជាចតុភូមិកពិតមែន)។ តែក្នុងនេវវិបាកនវិបាកធម្មធម៌ទាំងឡាយ ការបង្ហាញនូវភាពជាបកតូបនិស្ស័យនៃឧតុ ភោជន និងសេនាសនៈប៉ុណ្ណោះ ដល់គំនរទាំង៣ (កុសល អកុសល អព្យាក្រឹត) គួរជ្រាបថា ជាការបង្ហាញត្រឹមតែន័យប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "ដោយន័យដែលមកក្នុងមហាបករណ៍បដ្ឋាននេះ" នេះ ព្រះសង្គហការៈពោលសំដៅយកការបដិសេធឧបនិស្ស័យ មានជាដើមថា "ធម៌ជាអព្យាក្រឹត កើតឡើងព្រោះអាស្រ័យធម៌ជាកុសល មិនមែនដោយឧបនិស្សយប្បច្ច័យឡើយ គឺចិត្តសមុដ្ឋានរូប កើតឡើងព្រោះអាស្រ័យកុសលខន្ធទាំងឡាយ" ដូច្នេះ និងសំដៅយកការមិនមកក្នុងអនុលោម។ ពាក្យថា "ដោយបរិយាយនៃព្រះសូត្រ" នេះ សំដៅយកបាលីមានជាដើមថា "នាមរូប មានវិញ្ញាណជាឧបនិស្ស័យ (គ្រឿងអាស្រ័យដ៏មានកម្លាំង) សឡាយតនៈ មាននាមរូបជាឧបនិស្ស័យ" ដូច្នេះ។

‘‘ယထာပိ ပဗ္ဗတော သေလော, အရညသ္မိံ ဗြဟာဝနေ;

တံ ရုက္ခာ ဥပနိဿာယ, ဝဍ္ဎန္တေ တေ ဝနပ္ပတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၄၉). –

"ភ្នំថ្មដិតណែន ក្នុងព្រៃធំ យ៉ាងណា ពួកឈើធំៗក្នុងព្រៃ អាស្រ័យនូវភ្នំថ្មនោះ ហើយរមែងលូតលាស់ចម្រើនឡើង យ៉ាងនោះដែរ" ដូច្នេះ។

အာဒိကေန စ.

និងបាលីមានជាដើមដូច្នោះ។

ဥပနိဿယပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយឧបនិស្សយប្បច្ចយនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

၁၀. ပုရေဇာတပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

១០. ការអធិប្បាយបុរេជាតប្បច្ចយនិទ្ទេស

၁၀. နယဒဿနဝသေန ယာနိ ဝိနာ အာရမ္မဏပုရေဇာတေန န ဝတ္တန္တိ, တေသံ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ အာရမ္မဏပုရေဇာတဒဿနေန မနောဒွါရေပိ ယံ ယဒါရမ္မဏပုရေဇာတေန ဝတ္တတိ, တဿ တဒါလမ္ဗိတံ သဗ္ဗမ္ပိ ရူပရူပံ အာရမ္မဏပုရေဇာတန္တိ ဒဿိတမေဝ ဟောတိ, သရူပေန ပန အဒဿိတတ္တာ ‘‘သာဝသေသဝသေန ဒေသနာ ကတာ’’တိ အာဟ. စိတ္တဝသေန ကာယံ ပရိဏာမယတော ဣဒ္ဓိဝိဓာဘိညာယ စ အဋ္ဌာရသသု ယံကိဉ္စိ အာရမ္မဏပုရေဇာတံ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

១០. ដោយអំណាចនៃការបង្ហាញនូវន័យ ចិត្តទាំងឡាយមានចក្ខុវិញ្ញាណជាដើមណា ដែលមិនប្រព្រឹត្តទៅដោយវៀរចាកអារម្មណបុរេជាតៈ ការបង្ហាញនូវអារម្មណបុរេជាតប្បច្ច័យនៃចិត្តទាំងនោះ ឈ្មោះថាព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញហើយ សូម្បីក្នុងមនោទ្វារ កាលណាអារម្មណ៍ណាប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃអារម្មណបុរេជាតៈ រូបរូបទាំងអស់ដែលជាអារម្មណ៍ក្នុងកាលនោះ រមែងជាអារម្មណបុរេជាតៈ។ តែព្រោះតែមិនបានបង្ហាញដោយសរូបៈ (រូបរាងពិតប្រាកដ) ព្រះសង្គហការៈទើបពោលថា "សាវសេសវសេន ទេសនា កតា" (ការសម្តែងធម៌ធ្វើឡើងដោយអំណាចនៃធម៌ដែលនៅសេសសល់)។ គួរជ្រាបថា ក្នុងរូបរូប១៨យ៉ាងនោះ រូបណាមួយរមែងជាអារម្មណបុរេជាតៈបាន ដល់បុគ្គលដែលញ៉ាំងរូបកាយឲ្យលំអោនទៅដោយអំណាចនៃចិត្ត និងដល់ឥទ្ធិវិធអភិញ្ញា។

တဒါရမ္မဏဘာဝိနောတိ ဧတ္ထ ပဋိသန္ဓိဘာဝိနော ဝတ္ထုပုရေဇာတာဘာဝေန ဣတရဿပိ အဘာဝါ အဂ္ဂဟဏံ. ဘဝင်္ဂဘာဝိနော ပန ဂဟဏံ ကာတဗ္ဗံ န ဝါ ကာတဗ္ဗံ ပဋိသန္ဓိယာ ဝိယ အပရိဗျတ္တဿ အာရမ္မဏဿ အာရမ္မဏမတ္တဘာဝတော, ‘‘မနောဓာတူနဉ္စာ’’တိ ဧတ္ထ သန္တီရဏဘာဝိနော မနောဝိညာဏဓာတုယာပိ.

ក្នុងពាក្យថា "Tadārammaṇabhāvinoti" នេះ ការមិនកាន់យកមហវិបាកដែលជាបដិសន្ធិ ព្រោះមិនមានវត្ថុបុរេជាតៈ និងព្រោះមិនមានបច្ច័យដទៃទៀត (អារម្មណបុរេជាតៈ) ឡើយ។ ប៉ុន្តែ ការកាន់យកមហវិបាកដែលជាភវង្គ គប្បីធ្វើក៏បាន មិនធ្វើក៏បាន ព្រោះភាពជាអារម្មណ៍ត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ នៃអារម្មណ៍ដែលមិនប្រាកដច្បាស់ ដូចជាបដិសន្ធិចិត្តដែរ។ ក្នុងពាក្យថា "manodhātūnañcā" នេះ សូម្បីមនោវិញ្ញាណធាតុដែលជាសន្តីរណៈ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះដែរ។

ပုရေဇာတပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការបរិយាយអំពីបុរេជាតបច្ចយនិទ្ទេស ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၁၁. ပစ္ဆာဇာတပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

១១. ការបរិយាយអំពីបច្ឆាជាតបច្ចយនិទ្ទេស

၁၁. တဿေဝါတိ [Pg.189] ဣဒံ ကာမာဝစရရူပါဝစရဝိပါကာနံ နိရဝသေသဒဿိတပုရေဇာတဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ, ရူပါဝစရဝိပါကော ပန အာဟာရသမုဋ္ဌာနဿ န ဟောတီတိ.

១១. ពាក្យថា "Tassevāti" នេះ ព្រះអង្គត្រាស់ដោយអំណាចនៃការបង្ហាញបុរេជាតធម៌ ដែលបានបង្ហាញដោយមិនមានសេសសល់ នៃកាមាវចរវិបាក និងរូបាវចរវិបាកទាំងឡាយ ប៉ុន្តែ រូបាវចរវិបាក មិនមែនជាបច្ឆាជាតបច្ច័យដល់រូបដែលកើតអំពីអាហារឡើយ។

ပစ္ဆာဇာတပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការបរិយាយអំពីបច្ឆាជាតបច្ចយនិទ្ទេស ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၁၂. အာသေဝနပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

១២. ការបរិយាយអំពីអាសេវនបច្ចយនិទ្ទេស

၁၂. ပဂုဏတရဗလဝတရဘာဝဝိသိဋ္ဌန္တိ ဧတေန ဝိပါကာဗျာကတတော ဝိသေသေတိ.

១២. ពាក្យថា "Paguṇatarabalavatarabhāvavisiṭṭhaṃ" នេះ ព្រះអង្គធ្វើការញែក (កុសលធម៌ជាដើមដែលជាអាសេវនបច្ច័យ) ចេញពីវិបាកអព្យាកតធម៌។

အာသေဝနပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការបរិយាយអំពីអាសេវនបច្ចយនិទ្ទេស ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၁၃. ကမ္မပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

១៣. ការបរិយាយអំពីកម្មបច្ចយនិទ្ទេស

၁၃. စေတနာသမ္ပယုတ္တကမ္မံ အဘိဇ္ဈာဒိ ကမ္မပစ္စယော န ဟောတီတိ ‘‘စေတနာကမ္မမေဝါ’’တိ အာဟ. သတိပိ ဟိ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မတ္တေ န စေတနာဝဇ္ဇာ ဧဝံသဘာဝါတိ. အတ္တနော ဖလံ ဥပ္ပာဒေတုံ သမတ္ထေနာတိ ကမ္မဿ သမတ္ထတာ တဿ ကမ္မပစ္စယဘာဝေါ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

១៣. ពាក្យថា «ចេតនាកម្មនោះឯង» ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលសំដៅថា កម្មដែលសម្បយុត្តដោយចេតនា មានអភិជ្ឈាជាដើម មិនមែនជាកម្មបច្ច័យឡើយ។ ព្រោះថា ទោះបីជាធម៌ដែលមានសភាវៈបង្កើតផលក៏ដោយ តែធម៌ទាំងឡាយដែលវៀរចាកចេតនា មិនមានសភាវៈបែបនេះ (គឺមិនអាចជួយឧបត្ថម្ភដោយអំណាចកម្មបច្ច័យ) ឡើយ។ ក្នុងពាក្យថា «ដោយធម៌ដ៏សមគួរដើម្បីញ៉ាំងផលរបស់ខ្លួនឲ្យកើតឡើង» គប្បីជ្រាបថា ភាពជាអ្នកអាចធ្វើបាន គឺអានុភាពរបស់កម្ម ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលថា ជាភាពនៃកម្មបច្ច័យរបស់ផល គឺវិបាកនាមក្ខន្ធ និងកដត្តារូបនោះឯង។

ပဉ္စဝေါကာရေယေဝ, န အညတ္ထာတိ ဧတေန ကာမာဝစရစေတနာ ဧကဝေါကာရေ ရူပမ္ပိ န ဇနေတီတိ ဒဿေတိ.

ដោយពាក្យថា «ក្នុងបញ្ចវោការភពប៉ុណ្ណោះ មិនមែនក្នុងភពដទៃឡើយ» នេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញថា កាមាវចរចេតនា មិនញ៉ាំងរូបឲ្យកើតឡើង សូម្បីក្នុងឯកវោការភពឡើយ។

ကမ္မပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីកម្មបច្ចយនិទ្ទេស ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၁၄. ဝိပါကပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

១៤. ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីវិបាកបច្ចយនិទ្ទេស

၁၄. ဝိပါကပစ္စယနိဒ္ဒေသေ ယေသံ ဧကန္တေန ဝိပါကော ဝိပါကပစ္စယော ဟောတိ, တေသံ ဝသေန နယဒဿနံ ကတံ. န ဟိ အာရုပ္ပေ ဘူမိဒွယဝိပါကော ရူပဿ ပစ္စယော ဟောတိ.

១៤. ក្នុងវិបាកបច្ចយនិទ្ទេស ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវវិធី (ណយ្យៈ) ដោយអំណាចនៃវិបាកនាមក្ខន្ធទាំងឡាយណា ដែលមានវិបាកជាវិបាកបច្ច័យដោយចំណែកមួយ (ពិតប្រាកដ)។ ព្រោះថា វិបាកក្នុងភូមិទាំងពីរ (កាមភូមិ និងរូបភូមិ) មិនមែនជាបច្ច័យដល់រូប ក្នុងអរូបភពឡើយ។

ဝိပါကပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីវិបាកបច្ចយនិទ្ទេស ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၁၅. အာဟာရပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

១៥. ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីអាហារបច្ចយនិទ្ទេស

၁၅. ကဗဠံ [Pg.190] ကရိတွာ အဇ္ဈောဟရိတောဝါတိ အသိတပီတာဒိဝတ္ထူဟိ သဟ အဇ္ဈောဟရိတောဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပါတဗ္ဗသာယိတဗ္ဗာနိပိ ဟိ သဘာဝဝသေန ကဗဠာယေဝ ဟောန္တီတိ.

១៥. ពាក្យថា «ធ្វើឲ្យជាពំនូតហើយលេបចូលទៅ» មានសេចក្តីថា លេបចូលទៅជាមួយគ្នានឹងវត្ថុទាំងឡាយ មានអាហារដែលស៊ីហើយ និងទឹកដែលផឹកហើយជាដើម។ ព្រោះថា សូម្បីតែទឹកដែលគួរផឹក និងរបស់ដែលគួរលិទ្ធភ្លក្សជាដើម ក៏ចាត់ទុកជាពំនូតអាហារ (កពឡិង្ការាហារ) ដូចគ្នា ដោយអំណាចនៃសភាវៈ។

သေသတိသန္တတိသမုဋ္ဌာနဿ အနုပါလကောဝ ဟုတွာတိ ဧတ္ထ စိတ္တသမုဋ္ဌာနဿ အာဟာရပစ္စယဘာဝေါ ဝိစာရေတွာ ဂဟေတဗ္ဗော. န ဟိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနော ကဗဠီကာရော အာဟာရော နောစိတ္တသမုဋ္ဌာနော တဒုဘယဉ္စ စိတ္တသမုဋ္ဌာနကာယဿ အာဟာရပစ္စယော ဝုတ္တော, တိဝိဓောပိ ပန သော နောစိတ္တသမုဋ္ဌာနကာယဿ ဝုတ္တောတိ.

ក្នុងពាក្យថា «ជាអ្នកគ្រប់គ្រងរក្សានូវរូបសន្តតិបីដទៃទៀតប៉ុណ្ណោះ» នេះ គប្បីពិចារណាហើយកាន់យកនូវភាពជាអាហារបច្ច័យនៃកពឡិង្ការាហារ ដល់កាយដែលមានចិត្តជាសមុដ្ឋាន។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគមិនបានត្រាស់ថា កពឡិង្ការាហារដែលមានចិត្តជាសមុដ្ឋានក្តី ដែលមិនមានចិត្តជាសមុដ្ឋានក្តី ឬទាំងពីរបែបនោះក្តី ជាអាហារបច្ច័យដល់កាយដែលមានចិត្តជាសមុដ្ឋានឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់ត្រាស់ថា កពឡិង្ការាហារសូម្បីទាំងបីប្រការនោះ ជាបច្ច័យដល់កាយដែលមិនមានចិត្តជាសមុដ្ឋានវិញ។

အာဟာရပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីអាហារបច្ចយនិទ្ទេស ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၁၆. ဣန္ဒြိယပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

១៦. ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីឥន្ទ្រិយបច្ចយនិទ្ទេស

၁၆. အရူပဇီဝိတိန္ဒြိယမ္ပိ သင်္ဂဟိတန္တိ မိဿကတ္တာ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ န သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဝဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော.

១៦. ពាក្យថា «សូម្បីអរូបជីវិតិន្ទ្រិយក៏សង្គ្រោះចូលដែរ» មានអធិប្បាយថា ព្រោះតែភាពច្រឡំគ្នា (រវាងរូបជីវិតិន្ទ្រិយ និងនាមជីវិតិន្ទ្រិយ) ជីវិតិន្ទ្រិយទើបមិនត្រូវវៀរចាកដោយប្រការទាំងពួងឡើយ។

အဝိနိဗ္ဘုတ္တဓမ္မာနန္တိ ဧတ္ထ အယံ အဓိပ္ပာယော – ရူပါရူပါနံ အညမညံ အဝိနိဗ္ဘုတ္တဝေါဟာရော နတ္ထီတိ အရူပါနံ ဣန္ဒြိယပစ္စယဘူတာနိ ပစ္စယန္တရာပေက္ခာနိ စက္ခာဒီနိ အတ္တနော ဝိဇ္ဇမာနက္ခဏေ အဝိနိဗ္ဘုတ္တဓမ္မာနံ ဣန္ဒြိယပစ္စယတံ အဖရန္တာနိပိ ဣန္ဒြိယပစ္စယာ သိယုံ. ယော ပန နိရပေက္ခော ဣန္ဒြိယပစ္စယော အဝိနိဗ္ဘုတ္တဓမ္မာနံ ဟောတိ, သော အတ္တနော ဝိဇ္ဇမာနက္ခဏေ တေသံ ဣန္ဒြိယပစ္စယတံ အဖရန္တော နာမ နတ္ထိ. ယဒိ စ ဣတ္ထိန္ဒြိယပုရိသိန္ဒြိယာနိ ဣန္ဒြိယပစ္စယော လိင်္ဂါဒီနံ သိယုံ, အဝိနိဗ္ဘုတ္တာနံ တေသမ္ပိ သိယုံ. န ဟိ ရူပံ ရူပဿ, အရူပံ ဝါ အရူပဿ ဝိနိဗ္ဘုတ္တဿ ဣန္ဒြိယပစ္စယော အတ္ထီတိ. သတိ စေဝံ ဣတ္ထိပုရိသိန္ဒြိယေဟိ အဝိနိဗ္ဘုတ္တတ္တာ ကလလာဒိကာလေ စ လိင်္ဂါဒီနိ သိယုံ, ယေသံ တာနိ ဣန္ဒြိယပစ္စယတံ ဖရေယျုံ, န စ ဖရန္တိ. တသ္မာ န တေဟိ တာနိ အဝိနိဗ္ဘုတ္တကာနိ, အဝိနိဗ္ဘုတ္တတ္တာဘာဝတော စ တေသံ ဣန္ဒြိယပစ္စယတံ န ဖရန္တိ. အညေသံ ပန ယေဟိ တာနိ သဟဇာတာနိ, တေသံ အဗီဇဘာဝတောယေဝ န ဖရန္တိ, တသ္မာ အာပန္နဝိနိဗ္ဘုတ္တဘာဝါနံ တေသံ လိင်္ဂါဒီနံ အဝိနိဗ္ဘုတ္တာနံ အညေသဉ္စ သမာနကလာပဓမ္မာနံ ဣန္ဒြိယပစ္စယတာယ [Pg.191] အဖရဏတော တာနိ ဣန္ဒြိယပစ္စယော န ဟောန္တီတိ. ယေသံ ဗီဇဘူတာနိ ဣတ္ထိပုရိသိန္ဒြိယာနိ, တေသံ လိင်္ဂါဒီနံ အပရမတ္ထဘာဝတောတိ ကေစိ, တေ ပန ကလလာဒိကာလေပိ လိင်္ဂါဒီနံ တဒနုရူပါနံ အတ္ထိတံ ဣစ္ဆန္တိ.

ក្នុងពាក្យថា «ដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនដាច់ចាកគ្នា» នេះ មានអធិប្បាយដូចតទៅ៖ ព្រោះមិនមានវោហារថា «មិនដាច់ចាកគ្នា» រវាងរូបធម៌ និងនាមធម៌ឡើយ ដូច្នេះ រូបធម៌ទាំងឡាយមានចក្ខុប្បសាទជាដើម ដែលជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យដល់នាមធម៌ទាំងឡាយ (មានចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម) និងដែលត្រូវអាស្រ័យបច្ច័យដទៃទៀត ទោះបីមិនអាចផ្សាយទៅកាន់ភាពជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលដាច់ចាកគ្នា (មានចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម) ក្នុងខណៈដែលខ្លួនកំពុងមានប្រាកដក៏ដោយ ក៏នៅតែជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យបាន។ ចំណែកឯឥន្ទ្រិយបច្ច័យណា ដែលមិនអាស្រ័យបច្ច័យដទៃ ដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនដាច់ចាកគ្នា (ដូចជាជីវិតិន្ទ្រិយពីរប្រការ) ឥន្ទ្រិយបច្ច័យនោះ ឈ្មោះថាមិនផ្សាយទៅកាន់ភាពជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនដាច់ចាកគ្នាទាំងនោះ ក្នុងខណៈដែលខ្លួនកំពុងមានប្រាកដ មិនមានឡើយ (គឺត្រូវតែផ្សាយទៅជានិច្ច)។ ប្រសិនបើឥត្ថិន្ទ្រិយ និងបុរិសិន្ទ្រិយ ជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យដល់លិង្គ (ភេទ) ជាដើមមែន ធម៌ទាំងនោះក៏គប្បីជាបច្ច័យដល់លិង្គជាដើមដែលមិនដាច់ចាកគ្នាទាំងនោះដែរ។ ព្រោះថា រូបធម៌មិនមែនជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យដល់រូបធម៌ដែលដាច់ចាកគ្នាឡើយ ឬនាមធម៌ក៏មិនមែនជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យដល់នាមធម៌ដែលដាច់ចាកគ្នាឡើយ។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ ព្រោះតែភាពមិនដាច់ចាកគ្នាអំពីឥត្ថិន្ទ្រិយ និងបុរិសិន្ទ្រិយ លិង្គទាំងឡាយជាដើម ក៏គប្បីមានក្នុងកាលមានកលលៈជាដើមដែរ ដែលឥន្ទ្រិយទាំងនោះគប្បីផ្សាយទៅកាន់ភាពជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យដល់លិង្គទាំងនោះបាន តែការពិតមិនបានផ្សាយទៅឡើយ។ ហេតុនោះ លិង្គទាំងឡាយជាដើមនោះ មិនមែនជាធម៌មិនដាច់ចាកគ្នាជាមួយឥន្ទ្រិយទាំងនោះឡើយ ហើយព្រោះតែមិនមានភាពជាធម៌មិនដាច់ចាកគ្នា ឥន្ទ្រិយទាំងនោះទើបមិនផ្សាយទៅកាន់ភាពជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យដល់លិង្គទាំងនោះ។ ម៉្យាងទៀត ឥន្ទ្រិយទាំងនោះមិនផ្សាយទៅកាន់ធម៌ដទៃទៀតដែលកើតរួមគ្នាជាមួយខ្លួនឡើយ ព្រោះតែភាពមិនមែនជាពូជ (អពីជភាព) នៃធម៌ទាំងនោះ ហេតុនោះ ព្រោះតែមិនផ្សាយទៅកាន់ភាពជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យដល់លិង្គទាំងឡាយជាដើមនោះ ដែលដល់នូវភាពជាធម៌ដាច់ចាកគ្នាហើយក្តី ដល់ធម៌ទាំងឡាយដទៃទៀតក្នុងកលាបជាមួយគ្នាដែលមិនដាច់ចាកគ្នាក្តី ឥត្ថិន្ទ្រិយ និងបុរិសិន្ទ្រិយទាំងនោះ ទើបមិនមែនជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យឡើយ នេះជាអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។ គ្រូខ្លះពោលថា ព្រោះតែលិង្គទាំងឡាយជាដើម ដែលមានឥត្ថិន្ទ្រិយ និងបុរិសិន្ទ្រិយជាពូជនោះ មិនមែនជាបរមត្ថធម៌ (ទើបមិនជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យ) ប៉ុន្តែគ្រូទាំងនោះ ក៏យល់ស្របថាមានលិង្គជាដើមដ៏សមគួរដល់ខណៈនោះ សូម្បីក្នុងកាលមានកលលៈជាដើមដែរ។

ဇာတိဘူမိဝသေန ဝုတ္တေသု ဘေဒေသု ကုသလဇာတိယံ ရူပါဝစရကုသလမေဝ အာရုပ္ပေ ဌပေတဗ္ဗန္တိ ‘‘ဌပေတွာ ပန ရူပါဝစရကုသလံ အဝသေသာ ကုသလာကုသလာ’’တိ ဝုတ္တံ. ပဌမလောကုတ္တရံ ပန ဒေါမနဿယုတ္တဉ္စ ဝိသုံ ဧကာ ဇာတိ ဘူမိ ဝါ န ဟောတီတိ အာရုပ္ပေ အလဗ္ဘမာနမ္ပိ န ဌပိတံ. ဟေတုအာဒီသုပိ ‘‘တထာ အပရိယာပန္နကုသလဟေတု, တထာ အကုသလဟေတူ’’တိအာဒီသု (ပဋ္ဌာ. အဋ္ဌ. ၁.၁) ဧသ နယော ယောဇေတဗ္ဗော.

ក្នុងបណ្តាការបែងចែកដែលពោលដោយអំណាចនៃជាតិ និងភូមិ ក្នុងកុសលជាតិ គួរដកចេញតែរូបាវចរកុសលប៉ុណ្ណោះក្នុងអរូបភព ហេតុនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា «ដកចេញនូវរូបាវចរកុសលចេញហើយ កុសល និងអកុសលដែលនៅសល់»។ ចំណែកឯបឋមលោកុត្តរចិត្ត (សោតាបត្តិមគ្គចិត្ត) និងទោសសហគតចិត្ត (ដែលប្រកបដោយទោមនស្ស) មិនមែនជាជាតិ ឬភូមិមួយផ្សេងគ្នាឡើយ ហេតុនោះ ទោះបីជាមិនបានក្នុងអរូបភពក៏ដោយ ក៏មិនបាច់ដកចេញឡើយ។ សូម្បីក្នុងបច្ច័យមានហេតុជាដើម ក្នុងពាក្យថា «ហេតុជាកុសលមិនរាប់បញ្ចូលក្នុងវដ្តៈយ៉ាងនោះ ហេតុជាអកុសលយ៉ាងនោះ» ជាដើម គប្បីផ្សារភ្ជាប់វិធីនេះដូចគ្នា។

ဌိတိက္ခဏေတိ ဣဒံ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယဿ သဟဇာတပစ္စယတ္တာဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဥပ္ပာဒက္ခဏေပိ ပန တဿ ဣန္ဒြိယပစ္စယတာ န သက္ကာ နိဝါရေတုံ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘အဗျာကတံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ…ပေ… အသညသတ္တာနံ ဧကံ မဟာဘူတံ ပဋိစ္စ…ပေ… ဣန္ဒြိယပစ္စယံ ကမ္မပစ္စယသဒိသ’’န္တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၆၆). န ဟိ အသညသတ္တာနံ ဣန္ဒြိယပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနဿ ရူပဿ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယတော အညော ဣန္ဒြိယပစ္စယော အတ္ထိ, ပဉ္စဝေါကာရေ ပဝတ္တေ စ ကဋတ္တာရူပဿ. ပဋိစ္စဝါရာဒယော စ ဆ ဥပ္ပာဒက္ခဏမေဝ ဂဟေတွာ ပဝတ္တာ, ဧဝဉ္စ ကတွာ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော ဧတေသု အနုလောမတော န တိဋ္ဌတီတိ.

ពាក្យថា «ក្នុងឋិតិខណៈ» នេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលសំដៅទៅលើការមិនមានភាពជាសហជាតបច្ច័យនៃរូបជីវិតិន្ទ្រិយ。 ប៉ុន្តែ ទោះបីជាក្នុងឧប្បាទខណៈក៏ដោយ ក៏មិនអាចបដិសេធភាពជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យរបស់វាបានឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគនឹងត្រាស់សម្តែងថា «អាស្រ័យនូវធម៌ជាអព្យាក្រឹត... អាស្រ័យនូវមហាភូតមួយរបស់អសញ្ញសត្វទាំងឡាយ... ឥន្ទ្រិយបច្ច័យ ដូចគ្នានឹងកម្មបច្ច័យដែរ»។ ព្រោះថា មិនមានឥន្ទ្រិយបច្ច័យដទៃក្រៅពីរូបជីវិតិន្ទ្រិយ ដល់រូបដែលកើតឡើងដោយអំណាចឥន្ទ្រិយបច្ច័យរបស់អសញ្ញសត្វទាំងឡាយឡើយ និងដល់កដត្តារូបក្នុងបវត្តិកាលនៃបញ្ចវោការភពឡើយ។ ម៉្យាងទៀត វារៈទាំងឡាយប្រាំមួយ មានបដិច្ចវារៈជាដើម ប្រព្រឹត្តទៅដោយកាន់យកតែឧប្បាទខណៈប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបបច្ឆាជាតបច្ច័យមិនតាំងនៅក្នុងវារៈទាំងប្រាំមួយនេះ ដោយអនុលោមឡើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

ဣန္ဒြိယပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីឥន្ទ្រិយបច្ចយនិទ្ទេស ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၁၇. ဈာနပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

១៧. ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីឈានបច្ចយនិទ្ទេស

၁၇. ဝိတက္ကဝိစာရပီတိသောမနဿဒေါမနဿုပေက္ခာစိတ္တေကဂ္ဂတာသင်္ခါတာနီတိ ဧတ္ထ ယဒိပိ သောမနဿဒေါမနဿသင်္ခါတာနိ ဈာနင်္ဂါနိ နတ္ထိ, သုခဒုက္ခသင်္ခါတာနိ ပန သောမနဿဒေါမနဿဘူတာနေဝ ဈာနင်္ဂါနိ, န ကာယိကသုခဒုက္ခဘူတာနီတိ ဣမဿ ဒဿနတ္ထံ သောမနဿဒေါမနဿဂ္ဂဟဏံ ကတံ. နနု စ ‘‘ဒွိပဉ္စဝိညာဏဝဇ္ဇေသူ’’တိ ဝစနေနေဝ ကာယိကသုခဒုက္ခာနိ ဝဇ္ဇိတာနီတိ သုခဒုက္ခဂ္ဂဟဏမေဝ ကတ္တဗ္ဗန္တိ? န, ဈာနင်္ဂသုခဒုက္ခာနံ ဈာနင်္ဂဘာဝဝိသေသနတော. ‘‘ဒွိပဉ္စဝိညာဏဝဇ္ဇေသု သုခဒုက္ခုပေက္ခာစိတ္တေကဂ္ဂတာသင်္ခါတာနီ’’တိ ဟိ ဝုတ္တေ ဒွိပဉ္စဝိညာဏေသု ဥပေက္ခာစိတ္တေကဂ္ဂတာဟိ သဒ္ဓိံ ကာယိကသုခဒုက္ခာနိပိ [Pg.192] ဝဇ္ဇိတာနီတိ ဧတ္တကမေဝ ဝိညာယတိ, န ပန ယာနိ သုခဒုက္ခာနိ ဈာနင်္ဂါနိ ဟောန္တိ, တေသံ ဈာနင်္ဂဘူတော သုခဘာဝေါ ဒုက္ခဘာဝေါ စ ဝိသေသိတော, တသ္မာ သောမနဿဒေါမနဿဘာဝဝိသိဋ္ဌောယေဝ သုခဒုက္ခဘာဝေါ သုခဒုက္ခာနံ ဈာနင်္ဂဘာဝေါတိ ဒဿနတ္ထံ သောမနဿဒေါမနဿဂ္ဂဟဏံ ကရောတိ. တေန ‘‘ဒွိပဉ္စဝိညာဏဝဇ္ဇေသူ’’တိ ဝစနေန ဝဇ္ဇိယမာနာနမ္ပိ သုခဒုက္ခာနံ သောမနဿဒေါမနဿဘာဝါဘာဝတော ဈာနင်္ဂဘာဝါဘာဝေါတိ ဒဿိတံ ဟောတိ. ယထာဝဇ္ဇိတာ ပန သုခဒုက္ခောပေက္ခေကဂ္ဂတာ ကသ္မာ ဝဇ္ဇိတာတိ? ယတ္ထ ဈာနင်္ဂါနိ ဥဒ္ဓရီယန္တိ စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍေ, တတ္ထ စ ဈာနင်္ဂန္တိ အနုဒ္ဓဋတ္တာ. ကသ္မာ ပန န ဥဒ္ဓဋာတိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ပဉ္စန္နံ ပန ဝိညာဏကာယာန’’န္တိအာဒိမာဟ.

១៧. ក្នុងពាក្យថា «ដែលរាប់ថាជាវិតក្កៈ វិចារៈ បីតិ សោមនស្ស ទោមនស្ស ឧបេក្ខា និងចិត្តេកគ្គតា» នេះ ទោះបីជាមិនមានអង្គឈានដែលហៅថា សោមនស្ស និងទោមនស្ស ដោយផ្ទាល់ក៏ដោយ ប៉ុន្តែអង្គឈានដែលហៅថា សុខ និងទុក្ខ គឺជាសោមនស្ស និងទោមនស្សនោះឯង មិនមែនជាកាយិកសុខ និងកាយិកទុក្ខឡើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលពាក្យថា សោមនស្ស និងទោមនស្ស។ សួរថា៖ ដោយពាក្យថា «វៀរចាកទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណ» នោះ កាយិកសុខ និងកាយិកទុក្ខ ត្រូវបានវៀរចាករួចហើយមិនមែនឬ? ហេតុនេះ គួរតែប្រើពាក្យថា សុខ និងទុក្ខ ប៉ុណ្ណោះ មិនសមគួរឡើយឬ? ឆ្លើយថា៖ មិនមែនឡើយ ព្រោះដើម្បីបញ្ជាក់ជាពិសេសនូវភាពជាអង្គឈាននៃសុខ និងទុក្ខដែលជាអង្គឈាន។ ព្រោះថា កាលបើពោលថា «ដែលរាប់ថាជាសុខ ទុក្ខ ឧបេក្ខា និងចិត្តេកគ្គតា ក្នុងចិត្តដែលវៀរចាកទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណ» នោះ គប្បីដឹងត្រឹមតែថា កាយិកសុខ និងកាយិកទុក្ខ ត្រូវបានវៀរចាកជាមួយគ្នានឹងឧបេក្ខា និងចិត្តេកគ្គតាក្នុងទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែមិនទាន់បានបញ្ជាក់ជាពិសេសនូវភាពជាសុខ និងភាពជាទុក្ខដែលជាអង្គឈាន នៃសុខ និងទុក្ខទាំងឡាយណាដែលជាអង្គឈានឡើយ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញថា ភាពជាសុខ និងទុក្ខដែលបញ្ជាក់ជាពិសេសដោយភាពជាសោមនស្ស និងទោមនស្សប៉ុណ្ណោះ ជាភាពជាអង្គឈាននៃសុខ និងទុក្ខទាំងឡាយ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបប្រើពាក្យថា សោមនស្ស និងទោមនស្ស។ ដោយពាក្យថា សោមនស្ស និងទោមនស្ស នោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញថា សូម្បីតែសុខ និងទុក្ខទាំងឡាយដែលត្រូវបានវៀរចាកដោយពាក្យថា «វៀរចាកទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណ» ក៏មិនមានភាពជាអង្គឈានដែរ ព្រោះតែមិនមានភាពជាសោមនស្ស និងទោមនស្ស។ សួរថា៖ ចុះហេুটអ្វីបានជាសុខ ទុក្ខ ឧបេក្ខា និងចិត្តេកគ្គតា ដែលត្រូវបានវៀរចាកតាមលំដាប់នោះ ត្រូវបានវៀរចាក? ឆ្លើយថា៖ ព្រោះក្នុងចិត្តុប្បាទកណ្ឌ ដែលជាកន្លែងដកស្រង់អង្គឈានទាំងឡាយមកសម្តែងនោះ ធម៌ទាំងនោះមិនត្រូវបានដកស្រង់មកសម្តែងថាជាអង្គឈានឡើយ។ សួរថា៖ ចុះហេតុអ្វីបានជាមិនត្រូវបានដកស្រង់មកសម្តែង? ដើម្បីបង្ហាញនូវហេតុនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលពាក្យមានពាក្យថា «ចំណែកឯវិញ្ញាណកាយទាំងប្រាំ» ជាដើម។

အဘိနိပါတမတ္တတ္တာတိ ဧတေန အာဝဇ္ဇနသမ္ပဋိစ္ဆနမတ္တာယပိ စိန္တနာပဝတ္တိယာ အဘာဝံ ဒဿေတိ. ‘‘တေသု ဝိဇ္ဇမာနာနိပိ ဥပေက္ခာသုခဒုက္ခာနီ’’တိ ပေါရာဏပါဌော. တတ္ထ ဥပေက္ခာသုခဒုက္ခေဟေဝ တံသမာနလက္ခဏာယ စိတ္တေကဂ္ဂတာယပိ ယထာဝုတ္တေနေဝ ကာရဏေန အနုဒ္ဓဋဘာဝေါ ဒဿိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပုဗ္ဗေ ပန သတ္တ အင်္ဂါနိ ဒဿေန္တေန စတ္တာရိ အင်္ဂါနိ ဝဇ္ဇိတာနီတိ တေသံ ဝဇ္ဇနေ ကာရဏံ ဒဿေန္တေန န သမာနလက္ခဏေန လေသေန ဒဿေတဗ္ဗံ. အဋ္ဌကထာ ဟေသာတိ. ယဒိ စ လေသေန ဒဿေတဗ္ဗံ, ယထာဝုတ္တေသုပိ တီသု ဧကမေဝ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တိဏ္ဏံ ပန ဝစနေန တတော အညဿ ဈာနင်္ဂန္တိ ဥဒ္ဓဋဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ, ယထာဝုတ္တကာရဏတော အညေန ကာရဏေန အနုဒ္ဓဋဘာဝေါ ဝါ, တသ္မာ တံဒေါသပရိဟရဏတ္ထံ ‘‘ဥပေက္ခာစိတ္တေကဂ္ဂတာသုခဒုက္ခာနီ’’တိ ပဌန္တိ. ယေ ပန ‘‘ဈာနင်္ဂဘူတေဟိ သောမနဿာဒီဟိ သုခဒုက္ခေန အဝိဘူတဘာဝေန ပါကဋတာယ ဣန္ဒြိယကိစ္စယုတ္တတာယ စ သမာနာနံ သုခါဒီနံ ဈာနင်္ဂန္တိ အနုဒ္ဓဋဘာဝေ ကာရဏံ ဝတ္တဗ္ဗံ, န စိတ္တေကဂ္ဂတာယာတိ သာ ဧတ္ထ န ဂဟိတာ’’တိ ဝဒန္တိ, တေသံ တံ ရုစိမတ္တံ. ယဒိ ဈာနင်္ဂသမာနာနံ ဈာနင်္ဂန္တိ အနုဒ္ဓဋဘာဝေ ကာရဏံ ဝတ္တဗ္ဗံ, စိတ္တေကဂ္ဂတာ စေတ္ထ ဈာနင်္ဂဘူတာယ ဝိစိကိစ္ဆာယုတ္တမနောဓာတုအာဒီသု စိတ္တေကဂ္ဂတာယ သမာနာတိ တဿာ အနုဒ္ဓဋဘာဝေ ကာရဏံ ဝတ္တဗ္ဗမေဝါတိ. သေသာဟေတုကေသုပိ ဈာနင်္ဂံ ဥဒ္ဓဋမေဝ ဥဒ္ဓရဏဋ္ဌာနေ စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍေတိ အဓိပ္ပာယော.

ដោយពាក្យថា «ព្រោះតែជាសភាវៈគ្រាន់តែធ្លាក់ចុះទៅរកអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ» នេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញនូវការមិនមានការប្រព្រឹត្តទៅនៃការគិត សូម្បីតែត្រឹមការពិចារណា (អាវជ្ជនៈ) និងការទទួលអារម្មណ៍ (សម្បដិច្ឆនៈ) ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «សូម្បីឧបេក្ខា សុខ និងទុក្ខ ដែលមានប្រាកដក្នុងវិញ្ញាណទាំងនោះ» នេះ ជាបាឋៈចាស់ (បុរាណបាឋៈ) នៃអដ្ឋកថា។ ក្នុងបាឋៈនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញនូវការមិនដកស្រង់មកសម្តែងនៃចិត្តេកគ្គតា ដែលមានលក្ខណៈដូចគ្នានឹងឧបេក្ខា សុខ និងទុក្ខទាំងនោះដែរ ដោយហេតុដូចដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលពីមុន កាលបង្ហាញអង្គឈានទាំងប្រាំពីរ បានវៀរចាកអង្គឈានទាំងបួន ហេតុនោះ កាលបង្ហាញហេតុក្នុងការវៀរចាកធម៌ទាំងនោះ មិនគួរបង្ហាញដោយហេតុបន្តិចបន្តួច (លេសៈ) គឺដោយលក្ខណៈដូចគ្នានោះឡើយ ព្រោះថានេះជាអដ្ឋកថា (ដែលត្រូវតែពន្យល់សេចក្តីឲ្យច្បាស់លាស់)។ ប្រសិនបើគួរបង្ហាញដោយហេតុបន្តិចបន្តួចមែន ក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងបីដែលពោលហើយនោះ ក៏គួរតែពោលតែមួយប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែដោយការនិយាយទាំងបីប្រការនោះ ភាពជាអង្គឈាននៃធមៃដទៃក្រៅពីនោះ (គឺចិត្តេកគ្គតា) គប្បីដល់នូវការដកស្រង់មកសម្តែង ឬគប្បីដល់នូវការមិនដកស្រង់មកសម្តែងដោយហេតុដទៃក្រៅពីហេតុដែលបានពោលហើយនោះ ហេតុនោះ ដើម្បីវៀរចាកទោសនោះ ព្រះអាចារ្យជំនាន់ក្រោយទើបរលឹកសូត្រថា «ឧបេក្ខា ចិត្តេកគ្គតា សុខ និងទុក្ខ»។ ចំណែកឯព្រះអាចារ្យទាំងឡាយណាដែលពោលថា «គួរពោលហេតុក្នុងការមិនដកស្រង់មកសម្តែងថាជាអង្គឈាន នៃសុខជាដើម ដែលដូចគ្នានឹងសោមនស្សជាដើមដែលជាអង្គឈាន ដោយភាពមិនច្បាស់លាស់នៃសុខ និងទុក្ខ ដោយភាពប្រាកដច្បាស់ និងដោយការប្រកបដោយកិច្ចនៃឥន្ទ្រិយ ប៉ុន្តែមិនគួរពោលចំពោះចិត្តេកគ្គតាឡើយ ហេតុនោះ ចិត្តេកគ្គតានោះទើបមិនត្រូវបានកាន់យកក្នុងទីនេះ» ដូច្នេះ ពាក្យរបស់ព្រះអាចារ្យទាំងនោះ គ្រាន់តែជាសេចក្តីពេញចិត្ត (រុចិមត្តៈ) របស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។ ប្រសិនបើគួរពោលហេតុក្នុងការមិនដកស្រង់មកសម្តែងថាជាអង្គឈាន នៃធម៌ទាំងឡាយដែលដូចគ្នានឹងអង្គឈានមែន ចិត្តេកគ្គតាក្នុងទីនេះ ក៏ដូចគ្នានឹងចិត្តេកគ្គតាក្នុងវិចិកិច្ឆាសម្បយុត្តចិត្ត និងមនោធាតុក្កៈជាដើម ដែលជាអង្គឈានដែរ ហេតុនោះ គួរតែពោលហេតុក្នុងការមិនដកស្រង់ចិត្តេកគ្គតានោះមកសម្តែងជាដាច់ខាត។ មានអធិប្បាយថា សូម្បីក្នុងអហិតុកចិត្តដែលនៅសល់ អង្គឈានក៏ត្រូវបានដកស្រង់មកសម្តែងរួចហើយ ក្នុងចិត្តុប្បាទកណ្ឌដែលជាកន្លែងដកស្រង់មកសម្តែងនោះឯង។

ဈာနပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីឈានបច្ចយនិទ្ទេស ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၁၈. မဂ္ဂပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

១៨. ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីមគ្គបច្ចយនិទ្ទេស

၁၈. ပညာ [Pg.193] ဝိတက္ကော သမ္မာဝါစာကမ္မန္တာဇီဝါ ဝီရိယံ သတိ သမာဓိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ မိစ္ဆာဝါစာကမ္မန္တာဇီဝါတိ ဣမာနိ ဒွါဒသင်္ဂါနီတိ ဧတ္ထ ဒုဝိဓမ္ပိ သင်္ကပ္ပံ ဝီရိယံ သမာဓိဉ္စ ဝိတက္ကဝီရိယသမာဓိဝစနေဟိ သင်္ဂဏှိတွာ ‘‘အယမေဝ ခေါ, အာဝုသော, အဋ္ဌင်္ဂိကော မိစ္ဆာမဂ္ဂေါ အဗြဟ္မစရိယံ. သေယျထိဒံ – မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ…ပေ… မိစ္ဆာသမာဓီ’’တိအာဒီဟိ (သံ. နိ. ၅.၁၈) သုတ္တဝစနေဟိ မိစ္ဆာဝါစာကမ္မန္တာဇီဝေသုပိ မဂ္ဂင်္ဂဝေါဟာရသိဒ္ဓိတော တေဟိ သဟ ဒွါဒသင်္ဂါနိ ဣဓ လဗ္ဘမာနာနိ စ အလဗ္ဘမာနာနိ စ မဂ္ဂင်္ဂဝစနသာမညေန သင်္ဂဏှိတွာ ဝုတ္တာနိ. ဧဝဉှိ သုတ္တန္တဝေါဟာရောပိ ဒဿိတော ဟောတိ, ဧဝံ ပန ဒဿေန္တေန ‘‘မဂ္ဂပစ္စယနိဒ္ဒေသေ မဂ္ဂင်္ဂါနီ’’တိ ဧဝံ ဥဒ္ဓရိတွာ တဿ ပါဌဂတဿ မဂ္ဂင်္ဂသဒ္ဒဿ အတ္ထဘာဝေန ဣမာနိ ဒွါဒသင်္ဂါနိ န ဒဿေတဗ္ဗာနိ. န ဟိ ပါဠိယံ မဂ္ဂင်္ဂသဒ္ဒဿ မိစ္ဆာဝါစာကမ္မန္တာဇီဝေါတိ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. တေဟိ သမ္မာဝါစာဒီဟိ ပဋိပက္ခာ စေတနာဓမ္မာ တပ္ပဋိပက္ခဘာဝတောယေဝ ‘‘မိစ္ဆာမဂ္ဂင်္ဂါနီ’’တိ သုတ္တေ ဝုတ္တာနိ, န ပန မဂ္ဂပစ္စယဘာဝေန. မဂ္ဂင်္ဂါနိ မဂ္ဂပစ္စယဘူတာနိ စ ဣဓ ပါဠိယံ ‘‘မဂ္ဂင်္ဂါနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ, န စ အညံ ဥဒ္ဓရိတွာ အညဿ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. ပရိယာယနိပ္ပရိယာယမဂ္ဂင်္ဂဒဿနတ္ထံ ပန ဣစ္ဆန္တေန ပါဠိဂတမဂ္ဂင်္ဂသဒ္ဒပတိရူပကော အညော မဂ္ဂင်္ဂသဒ္ဒေါ ဥဘယပဒတ္ထော ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗော ယထာ ‘‘အဓိကရဏံ နာမ စတ္တာရိ အဓိကရဏာနီ’’တိ (ပါရာ. ၃၈၆, ၄၀၅). ဣဓ ပန ‘‘မဂ္ဂပစ္စယနိဒ္ဒေသေ မဂ္ဂင်္ဂါနီ’’တိ ပါဠိဂတောယေဝ မဂ္ဂင်္ဂသဒ္ဒေါ ဥဒ္ဓဋော, န စ အတ္ထုဒ္ဓရဏဝသေန ဒဿေတွာ အဓိပ္ပေတတ္ထနိယမနံ ကတံ, တသ္မာ ပါဠိယံ မဂ္ဂင်္ဂသဒ္ဒဿ မိစ္ဆာဝါစာဒီနံ အတ္ထဘာဝေါ မာ ဟောတူတိ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိသင်္ကပ္ပဝါစာကမ္မန္တာဇီဝဝါယာမသတိသမာဓိမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသင်္ကပ္ပဝါယာမသမာဓယောတိ ဣမာနိ ဒွါဒသင်္ဂါနီ’’တိ ပဌန္တိ. နနု ဧဝံ ‘‘အဟေတုကစိတ္တုပ္ပာဒဝဇ္ဇေသူ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. န ဟိ တေသု သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒယော ယထာဝုတ္တာ သန္တိ, ယေ ဝဇ္ဇေတဗ္ဗာ သိယုန္တိ? န, ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနနိယမနတ္ထတ္တာ. အဟေတုကစိတ္တုပ္ပာဒဝဇ္ဇေသွေဝ ဧတာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, နာဟေတုကစိတ္တုပ္ပာဒေသု. တတ္ထုပ္ပန္နာနိ ဒွါဒသင်္ဂါနီတိ အယဉှေတ္ထ အတ္ထော.

១៨. ក្នុងពាក្យថា «បញ្ញា វិតក្កៈ សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តៈ សម្មាអាជីវៈ វីរិយៈ សតិ សមាធិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ មិច្ឆាវាចា មិច្ឆាកម្មន្តៈ មិច្ឆាអាជីវៈ ទាំងនេះជាអង្គ ១២» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាន់យកសង្កប្បៈ វីរិយៈ និងសមាធិ សូម្បីទាំងពីរយ៉ាង (គឺត្រូវ និងខុស) ដោយពាក្យថា វិតក្កៈ វីរិយៈ និងសមាធិ ហើយពោលរួមគ្នាជាអង្គ ១២ ជាមួយមិច្ឆាវាចា មិច្ឆាកម្មន្តៈ និងមិច្ឆាអាជីវៈទាំងនោះ ដោយសមភាពនៃពាក្យថា អង្គមគ្គ ព្រោះការសម្រេចនូវវោហារថាជាអង្គមគ្គ សូម្បីក្នុងមិច្ឆាវាចា មិច្ឆាកម្មន្តៈ និងមិច្ឆាអាជីវៈ តាមព្រះសូត្រទាំងឡាយមានជាដើមថា «ម្នាលអាវុសោ នេះឯងជាមិច្ឆាមគ្គមានអង្គ ៨ ជាអព្រហ្មចរិយៈ ពោលគឺ មិច្ឆាទិដ្ឋិ...បេ... មិច្ឆាសមាធិ» ដែលជាធម៌បានផង មិនបានផងក្នុងទីនេះ (ក្នុងមគ្គប្បច្ចយនិទ្ទេសនេះ)។ ព្រោះថា កាលបើពោលយ៉ាងនេះ វោហារតាមព្រះសូត្រក៏ឈ្មោះថាបានបង្ហាញហើយដែរ ប៉ុន្តែ កាលបើបង្ហាញយ៉ាងនេះ មិនគួរលើកឡើងនូវពាក្យថា «អង្គមគ្គទាំងឡាយក្នុងមគ្គប្បច្ចយនិទ្ទេស» យ៉ាងនេះ ហើយបង្ហាញអង្គ ១២ ទាំងនេះ ដោយភាពជាអត្ថនៃពាក្យថា អង្គមគ្គ ដែលមកក្នុងបាលីនោះឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងបាលី មិនគួរពោលថា អត្ថនៃពាក្យថា អង្គមគ្គ គឺមិច្ឆាវាចា មិច្ឆាកម្មន្តៈ និងមិច្ឆាអាជីវៈឡើយ។ ពួកចេតនាធម៌ដែលជាបដិបក្ខនឹងសម្មាវាចាជាដើមទាំងនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅក្នុងព្រះសូត្រថា «មិច្ឆាមគ្គង្គៈ (អង្គនៃមិច្ឆាមគ្គ)» ព្រោះតែភាពជាបដិបក្ខនឹងធម៌ទាំងនោះប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដោយភាពជាមគ្គប្បច្ច័យឡើយ។ ចំណែកឯអង្គមគ្គទាំងឡាយដែលជាមគ្គប្បច្ច័យ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅក្នុងបាលីនេះថា «អង្គមគ្គទាំងឡាយ» ហើយមិនគួរលើកឡើងនូវពាក្យមួយ ដើម្បីពោលអត្ថនៃពាក្យមួយទៀតឡើយ។ ប៉ុន្តែ បើចង់បង្ហាញអង្គមគ្គដោយបរិយាយ និងមិនមែនបរិយាយ (និប្បរិយាយ) គួរលើកឡើងនូវពាក្យថា អង្គមគ្គ មួយទៀត ដែលមានអត្ថទាំងពីរយ៉ាង ដែលស្រដៀងគ្នានឹងពាក្យថា អង្គមគ្គ ដែលមកក្នុងបាលី ដូចពាក្យថា «អធិករណ៍ គឺអធិករណ៍ ៤» ដូច្នោះដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានលើកឡើងតែពាក្យថា អង្គមគ្គ ដែលមកក្នុងបាលីប៉ុណ្ណោះ ថា «អង្គមគ្គទាំងឡាយក្នុងមគ្គប្បច្ចយនិទ្ទេស» ហើយក៏មិនបានបង្ហាញដោយវគ្គនៃអត្ថុទ្ធារៈ (ការដកស្រង់អត្ថ) ហើយធ្វើការកំណត់អត្ថដែលចង់បាននោះឡើយ ហេតុនោះ ដើម្បីកុំឱ្យអត្ថនៃពាក្យថា អង្គមគ្គ ក្នុងបាលី ក្លាយជាមិច្ឆាវាចាជាដើម ទើបព្រះអាចារ្យទាំងឡាយសូត្រថា «សម្មាទិដ្ឋិ សម្មាសង្កប្បៈ សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តៈ សម្មាអាជីវៈ សម្មាវាយាមៈ សម្មាសតិ សម្មាសមាធិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ មិច្ឆាសង្កប្បៈ មិច្ឆាវាយាមៈ មិច្ឆាសមាធិ ទាំងនេះជាអង្គ ១២»។ សួរថា បើសូត្រយ៉ាងនេះ មិនគួរពោលពាក្យថា «វៀរចាកអហេតុកចិត្តុប្បាទទាំងឡាយ» ទេដឹង? ព្រោះថា ក្នុងអហេតុកចិត្តុប្បាទទាំងនោះ មិនមានសម្មាទិដ្ឋិជាដើម ដូចដែលបានពោលហើយ ដែលជាធម៌ត្រូវវៀរចាកនោះឡើយ? ឆ្លើយថា មិនមែនមិនគួរពោលទេ ព្រោះការកំណត់ទីកន្លែងកើតឡើង (នៃអង្គមគ្គទាំងនោះ) ជាប្រយោជន៍។ ព្រោះថា អង្គមគ្គទាំងនេះ កើតឡើងតែក្នុងចិត្តុប្បាទដែលវៀរចាកអហេតុកចិត្តុប្បាទប៉ុណ្ណោះ មិនកើតក្នុងអហេតុកចិត្តុប្បាទឡើយ។ អង្គ ១២ ដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តុប្បាទទាំងនោះ នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ។

မဂ္ဂပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីមគ្គប្បច្ចយនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

၂၀. ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

២០. ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីវិប្បយុត្តប្បច្ចយនិទ្ទេស

၂၀. သမ္ပယောဂါသင်္ကာယ [Pg.194] အဘာဝတောတိ ဧတေန သမ္ပယောဂါသင်္ကာဝတ္ထုဘူတော ဥပကာရကဘာဝေါ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတာတိ ဒဿေတိ.

២០. ដោយពាក្យថា «ព្រោះមិនមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងសម្បយុត្តធម៌» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ឧបការកភាពដែលជាទីតាំងនៃសេចក្តីសង្ស័យក្នុងសម្បយុត្តធម៌ គឺជាវិប្បយុត្តប្បច្ច័យភាព។

ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីវិប្បយុត្តប្បច្ចយនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

၂၁. အတ္ထိပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

២១. ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីអត្ថិប្បច្ចយនិទ្ទេស

၂၁. ကုသလာဒိဝသေန ပဉ္စဝိဓော အတ္ထိပစ္စယော ဝုတ္တော, န နိဗ္ဗာနံ. ယော ဟိ အတ္ထိဘာဝါဘာဝေန အနုပကာရကော အတ္ထိဘာဝံ လဘိတွာ ဥပကာရကော ဟောတိ, သော အတ္ထိပစ္စယော ဟောတိ. နိဗ္ဗာနဉ္စ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာနံ န အတ္တနော အတ္ထိဘာဝါဘာဝေန အနုပကာရကံ ဟုတွာ အတ္ထိဘာဝလာဘေန ဥပကာရကံ ဟောတိ. ဥပ္ပာဒါဒိယုတ္တာနံ ဝါ နတ္ထိဘာဝေါပကာရကတာဝိရုဒ္ဓေါ ဥပကာရကဘာဝေါ အတ္ထိပစ္စယတာတိ န နိဗ္ဗာနံ အတ္ထိပစ္စယော.

២១. ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់អត្ថិប្បច្ច័យជា ៥ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃកុសលធម៌ជាដើម មិនមែនត្រាស់ព្រះនិព្វានឡើយ។ ព្រោះថា ធម៌ណាដែលមិនអាចជួយឧបត្ថម្ភបានដោយសារតែមិនមានវត្តមាន (អត្ថិភាវៈ) លុះតែបានវត្តមានមក ទើបជួយឧបត្ថម្ភបាន ធម៌នោះទើបឈ្មោះថាជាអត្ថិប្បច្ច័យ។ ចំណែកឯព្រះនិព្វាន មិនមែនជាធម៌ដែលមិនអាចជួយឧបត្ថម្ភដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ ដោយសារតែមិនមានវត្តមានរបស់ខ្លួន ហើយត្រឡប់ជាជួយឧបត្ថម្ភបានដោយសារតែបានវត្តមាននោះឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ឧបការកភាពដែលផ្ទុយនឹងការជួយឧបត្ថម្ភដោយអំណាចនៃនត្ថិភាវៈ (សេចក្តីមិនមាន) នៃធម៌ទាំងឡាយដែលប្រកបដោយឧប្បាទៈជាដើម គឺជាអត្ថិប្បច្ច័យភាព ហេតុនោះ ព្រះនិព្វានទើបមិនមែនជាអត្ថិប្បច្ច័យ។

သတိ စ ယေသံ ပစ္စယာ ဟောန္တိ, တေဟိ ဧကတော ပုရေတရံ ပစ္ဆာ စ ဥပ္ပန္နတ္တေ သဟဇာတာဒိပစ္စယတ္တာဘာဝတော အာဟ ‘‘အာဟာရော ဣန္ဒြိယဉ္စ သဟဇာတာဒိဘေဒံ န လဘတီ’’တိ. တဒဘာဝေါ စ ဧတေသံ ဓမ္မသဘာဝဝသေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

កាលបើមាន (វត្តមាន) ហើយជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយណា ទោះបីជាកើតឡើងជាមួយគ្នា (ឯកតោ) កើតមុន (បុរេតរំ) ឬកើតក្រោយ (បច្ឆា) ក៏ដោយ ក៏ព្រោះតែមិនមានសហជាតប្បច្ច័យភាពជាដើម ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «អាហារ និងឥន្ទ្រិយ មិនបាននូវការបែងចែកជាសហជាតៈជាដើមឡើយ»។ ហើយភាពមិនមាននៃសហជាតប្បច្ច័យភាពជាដើមនោះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃធម្មសភាវៈនៃធម៌ទាំងនេះ។

အတ္ထိပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីអត្ថិប្បច្ចយនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

၂၂-၂၃-၂၄. နတ္ထိဝိဂတအဝိဂတပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

២២-២៣-២៤. ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីនត្ថិវិគតអវិគតប្បច្ចយនិទ្ទេស

၂၂-၂၃. ပစ္စယလက္ခဏမေဝ ဟေတ္ထ နာနန္တိ ဧတေန နတ္ထိဝိဂတပစ္စယေသု အတ္ထိအဝိဂတပစ္စယေသု စ ဗျဉ္ဇနမတ္တေယေဝ နာနတ္တံ, န အတ္ထေတိ ဣဒံ ယော ပစ္စယောတိ အတ္ထော, တသ္မိံ နာနတ္တံ နတ္ထိ, ဗျဉ္ဇနသင်္ဂဟိတေ ပစ္စယလက္ခဏမတ္တေယေဝ နာနတ္တန္တိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝိညာယတိ.

២២-២៣. ដោយពាក្យថា «លក្ខណៈនៃបច្ច័យប៉ុណ្ណោះដែលប្លែកគ្នាក្នុងទីនេះ» នេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់សេចក្តីនេះថា ក្នុងនត្ថិប្បច្ច័យ និងវិគតប្បច្ច័យក្តី ក្នុងអត្ថិប្បច្ច័យ និងអវិគតប្បច្ច័យក្តី មានតែសេចក្តីប្លែកគ្នាត្រឹមតែព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ មិនមែនប្លែកគ្នាក្នុងអត្ថឡើយ សេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងអត្ថដែលហៅថាបច្ច័យនោះមិនមានទេ មានតែសេចក្តីប្លែកគ្នាត្រឹមតែលក្ខណៈនៃបច្ច័យដែលសង្គ្រោះដោយព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ។

နတ္ထိဝိဂတအဝိဂတပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីនត្ថិវិគតអវិគតប្បច្ចយនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

ပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីបច្ចយនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

ပစ္စယနိဒ္ဒေသပကိဏ္ဏကဝိနိစ္ဆယကထာဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីបកិណ្ណកវិនិច្ឆយកថា នៃបច្ចយនិទ្ទេស

‘‘လောဘဒေါသမောဟာ [Pg.195] ဝိပါကပစ္စယာပိ န ဟောန္တိ, သေသာနံ သတ္တရသန္နံ ပစ္စယာနံ ဝသေန ပစ္စယာ ဟောန္တီ’’တိအာဒိမပါဌော. ဧတ္ထ စ လောဘဒေါသမောဟာနံ ပစ္စေကံ သတ္တရသဟိ ပစ္စယေဟိ ပစ္စယဘာဝေါ ဝုတ္တော, သဗ္ဗေ ဟေတူ သဟ အဂ္ဂဟေတွာ ဧကဓမ္မဿ အနေကပစ္စယဘာဝဒဿနတ္ထံ အမောဟာဒီနံ ဝိသုံ ဂဟိတတ္တာတိ ဒေါသဿပိ သတ္တရသဟိ ပစ္စယဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ, တထာ စ သတိ ဒေါသဿပိ ဂရုကရဏံ ပါဠိယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ‘‘အကုသလော ပန အာရမ္မဏာဓိပတိ နာမ လောဘသဟဂတစိတ္တုပ္ပာဒေါ ဝုစ္စတီ’’တိ (ပဋ္ဌာ. အဋ္ဌ. ၁.၄) ဧတ္ထာပိ လောဘဒေါသသဟဂတစိတ္တုပ္ပာဒါတိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န ပန ဝုတ္တံ, တသ္မာ ဒေါသဿ အဓိပတိပစ္စယတာပိ နိဝါရေတဗ္ဗာ. န စ ‘‘သေသာန’’န္တိ ဝစနေန အဓိပတိပစ္စယော နိဝါရိတော, အထ ခေါ သင်္ဂဟိတော ပုရေဇာတာဒီဟိ ယထာဝုတ္တေဟိ သေသတ္တာတိ တန္နိဝါရဏတ္ထံ ဒေါသံ လောဘမောဟေဟိ သဟ အဂ္ဂဟေတွာ ဝိသုဉ္စ အဂ္ဂဟေတွာ ‘‘ဒေါသော အဓိပတိပစ္စယောပိ န ဟောတိ, သေသာနံ ပစ္စယာနံ ဝသေန ပစ္စယော ဟောတီ’’တိ ပဌန္တိ. ဣမိနာ နယေနာတိ ဧတေန ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနဿ သဟဇာတာဒိပစ္စယဘာဝံ, သဗ္ဗဓမ္မာနံ ယထာယောဂံ ဟေတာဒိပစ္စယဘာဝဉ္စ ဒဿေတိ. န ဟိ ဧတံ ဧကပစ္စယဿ အနေကပစ္စယဘာဝဒဿနန္တိ ရူပါဒီနံ ပကတူပနိဿယဘာဝေါ စ ဧတေန ဒဿိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

បាឋៈដើមមានថា «លោភៈ ទោសៈ មោហៈ សូម្បីជាវិបាកប្បច្ច័យក៏មិនមែន តែជាបច្ច័យដោយអំណាចនៃបច្ច័យ ១៧ ដែលនៅសល់»។ ក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដល់ភាពជាបច្ច័យដោយបច្ច័យ ១៧ ផ្សេងៗគ្នានៃលោភៈ ទោសៈ និងមោហៈ ព្រោះមិនបានកាន់យកហេតុទាំងអស់រួមគ្នា ដើម្បីបង្ហាញពីភាពជាបច្ច័យច្រើនយ៉ាងនៃធម៌តែមួយ និងព្រោះកាន់យកអមោហៈជាដើមដោយឡែកពីគ្នា ហេតុនោះ ភាពជាបច្ច័យដោយបច្ច័យ ១៧ សូម្បីនៃទោសៈក៏រមែងសម្រេចដែរ កាលបើដូច្នោះ ការធ្វើទោសៈឱ្យជាអារម្មណ៍ធ្ងន់ធ្ងរ (គរុការៈ) ក៏គួរតែត្រូវពោលក្នុងបាលីដែរ។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «ចំណែកឯអកុសលធម៌ដែលឈ្មោះថាអារម្មណាធិបតី ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកលោភសហគតចិត្តុប្បាទ» នេះ ក៏គួរតែពោលថា លោភទោសសហគតចិត្តុប្បាទដែរ តែមិនបានពោលឡើយ ហេតុនោះ ភាពជាអធិបតិប្បច្ច័យនៃទោសៈក៏ត្រូវតែហាមឃាត់ដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត អធិបតិប្បច្ច័យមិនមែនត្រូវបានហាមឃាត់ដោយពាក្យថា «ដែលនៅសល់» ឡើយ តែត្រូវបានសង្គ្រោះយក ព្រោះជាធម៌ដែលនៅសល់ពីបុរេជាតប្បច្ច័យជាដើម ដូចដែលបានពោលហើយ ហេតុនោះ ដើម្បីហាមឃាត់ទោសៈនោះ ទើបមិនកាន់យកទោសៈរួមជាមួយលោភៈ និងមោហៈផង មិនកាន់យកដោយឡែកផង ហើយសូត្រថា «ទោសៈ សូម្បីជាអធិបតិប្បច្ច័យក៏មិនមែន តែជាបច្ច័យដោយអំណាចនៃបច្ច័យដែលនៅសល់»។ ដោយពាក្យថា «ដោយន័យនេះ» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវភាពជាសហជាតប្បច្ច័យជាដើមនៃផោដ្ឋព្វាយតនៈ និងបង្ហាញនូវភាពជាហេតុប្បច្ច័យជាដើមតាមសមគួរនៃធម៌ទាំងពួង។ ព្រោះថា នេះមិនមែនជាការបង្ហាញពីភាពជាបច្ច័យច្រើនយ៉ាងនៃបច្ច័យតែមួយឡើយ ហេតុនោះ ភាពជាបកតូបនិស្សយប្បច្ច័យនៃរូបាយតនៈជាដើម គប្បីជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញហើយដោយពាក្យនេះ។

စတုန္နံ ခန္ဓာနံ ဘေဒါ စက္ခုဝိညာဏဓာတုအာဒယောတိ ဘေဒံ အနာမသိတွာ တေ ဧဝ ဂဟေတွာ အာဟ ‘‘စတူသု ခန္ဓေသူ’’တိ. မိစ္ဆာဝါစာကမ္မန္တာဇီဝါ တေဟိ စေဝ ကမ္မာဟာရပစ္စယေဟိ စာတိ ဧကူနဝီသတိဓာတိ ဣဒမေဝံ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. န ဟိ မိစ္ဆာဝါစာဒယော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဝိယ မဂ္ဂပစ္စယာ ဟောန္တိ စေတနာယ မဂ္ဂပစ္စယတ္တာဘာဝတော. ယဒိ စ ဘဝေယျ, ပဉှာဝါရေ ‘‘ကမ္မပစ္စယာ မဂ္ဂေ တီဏီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တသ္မာ မိစ္ဆာဝါစာဒီနံ မဂ္ဂပစ္စယဘာဝေါ န ဝတ္တဗ္ဗော. ပဋ္ဌာနသံဝဏ္ဏနာ ဟေသာ. သေသပစ္စယဘာဝေါ စ စေတနာယ အနေကပစ္စယဘာဝဝစနေန ဝုတ္တောယေဝါတိ န ဣဒံ ပဌိတဗ္ဗန္တိ န ပဌန္တိ. ‘‘အဟိရိကံ…ပေ… မိဒ္ဓံ ဥဒ္ဓစ္စံ ဝိစိကိစ္ဆာ’’တိအာဒိမပါဌော, ဝိစိကိစ္ဆာ ပန အဓိပတိပစ္စယော န ဟောတီတိ တံ တတ္ထ အပဌိတွာ ‘‘ဝိစိကိစ္ဆာဣဿာမစ္ဆရိယကုက္ကုစ္စာနိ တတော အဓိပတိပစ္စယံ အပနေတွာ’’တိ ဧဝမေတ္ထ ပဌန္တိ.

ព្រោះចក្ខុវិញ្ញាណធាតុជាដើម ជាចំណែកប្លែកគ្នានៃខន្ធ ៤ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមិនប៉ះពាល់ដល់ចំណែកប្លែកគ្នានោះទេ គឺកាន់យកតែខន្ធទាំងនោះប៉ុណ្ណោះ ហើយពោលថា «ក្នុងខន្ធទាំង ៤»។ ពាក្យថា «មិច្ឆាវាចា មិច្ឆាកម្មន្តៈ មិច្ឆាអាជីវៈ ដោយធម៌ទាំងនោះផង ដោយកម្មប្បច្ច័យ និងអាហារប្បច្ច័យទាំងឡាយផង ជា ១៩ យ៉ាង» នេះ មិនអាចពោលយ៉ាងនេះបានឡើយ។ ព្រោះថាមិច្ឆាវាចាជាដើម មិនមែនជាមគ្គប្បច្ច័យដូចជាមិច្ឆាទិដ្ឋិឡើយ ព្រោះចេតនាមិនមានមគ្គប្បច្ច័យភាព។ ប្រសិនបើមានមែន ក្នុងបញ្ហាវារៈ គួរតែពោលថា «ក្នុងមគ្គ មានធម៌ ៣ ដោយកម្មប្បច្ច័យ» ហេតុនោះ មិនគួរពោលនូវភាពជាមគ្គប្បច្ច័យនៃមិច្ឆាវាចាជាដើមឡើយ។ ព្រោះនេះជាការអធិប្បាយពន្យល់ព្រះបដ្ឋាន។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាបច្ច័យដែលនៅសល់នៃចេតនា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានពោលរួចហើយ ដោយពាក្យបង្ហាញពីភាពជាបច្ច័យច្រើនយ៉ាង ហេតុនោះ ពាក្យនេះមិនគួរត្រូវសូត្រឡើយ ទើបព្រះអាចារ្យទាំងឡាយមិនសូត្រ។ បាឋៈដើមមានថា «អហិរិកៈ...បេ... មិទ្ធៈ ឧទ្ធច្ចៈ វិចិកិច្ឆា» ប៉ុន្តែ វិចិកិច្ឆាមិនមែនជាអធិបតិប្បច្ច័យឡើយ ហេតុនោះ ទើបមិនសូត្រវិចិកិច្ឆានោះក្នុងទីនោះ ហើយសូត្រក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះវិញថា «ដកចេញនូវអធិបតិប្បច្ច័យពីវិចិកិច្ឆា ឥស្សា មច្ឆរិយៈ និងកុក្កុច្ចៈទាំងនោះ»។

‘‘စတ္တာရိ [Pg.196] မဟာဘူတာနိ အာရမ္မဏ…ပေ… ပုရေဇာတဝိပ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတဝသေန ဒသဓာ ပစ္စယာ ဟောန္တိ, ပုန တထာ ဟဒယဝတ္ထူ’’တိ ပုရိမပါဌော, မဟာဘူတာနိ ပန ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာ န ဟောန္တီတိ ‘‘ပုရေဇာတအတ္ထိအဝိဂတဝသေန နဝဓာ ပစ္စယာ ဟောန္တိ, ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယံ ပက္ခိပိတွာ ဒသဓာ ဝတ္ထု’’န္တိ ပဌန္တိ. ဧတ္တကမေဝေတ္ထ အပုဗ္ဗန္တိ ဧတသ္မိံ ပုရေဇာတပစ္စယေ သဟဇာတနိဿယေဟိ အပုဗ္ဗံ ရူပသဒ္ဒဂန္ဓရသာယတနမတ္တမေဝါတိ အတ္ထော, အာရမ္မဏာနိ ပနေတာနိ အာရမ္မဏပစ္စယဓမ္မာနံ အနေကပစ္စယဘာဝေ ဝုတ္တာနီတိ သဗ္ဗာတိက္ကန္တပစ္စယာပေက္ခာ ဧတေသံ အပုဗ္ဗတာ နတ္ထီတိ. ဣန္ဒြိယာဒီသု အပုဗ္ဗံ နတ္ထီတိ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယဿပိ အရူပဇီဝိတိန္ဒြိယတော အပုဗ္ဗဿ ပစ္စယဘာဝဿ အဘာဝံ မညမာနေန အပုဗ္ဗတာ န ဝုတ္တာ. တဿ ပန ပုရေဇာတပစ္စယဘာဝတော အပုဗ္ဗတာ. ကဗဠီကာရာဟာရဿ စ ပုရေဇာတေန သဒ္ဓိံ သတ္တဓာ ပစ္စယဘာဝေါ ယောဇေတဗ္ဗော.

បាឋៈមុនមានថា «មហាភូតរូប ៤ ជាបច្ច័យ ១០ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃអារម្មណៈ...បេ... បុរេជាតៈ វិប្បយុត្តៈ អត្ថិ និងអវិគតៈ ហទយវត្ថុក៏ដូច្នោះដែរ» ប៉ុន្តែ មហាភូតរូបទាំងឡាយមិនមែនជាវិប្បយុត្តប្បច្ច័យឡើយ ហេតុនោះ ទើបព្រះអាចារ្យទាំងឡាយសូត្រថា «ជាបច្ច័យ ៩ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃបុរេជាតៈ អត្ថិ និងអវិគតៈ ហើយបញ្ចូលវិប្បយុត្តប្បច្ច័យទៅជាវត្ថុ ១០ យ៉ាង»។ ពាក្យថា «មានត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះជាធម៌មិនធ្លាប់មាន (អបុព្វៈ) ក្នុងទីនេះ» សេចក្តីថា ក្នុងបុរេជាតប្បច្ច័យនេះ ធម៌ដែលមិនធ្លាប់មានដោយឡែកពីសហជាតនិស្សយៈ គឺមានត្រឹមតែរូបាយតនៈ សទ្ទាយតនៈ គន្ធាយតនៈ និងរសាយតនៈប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ អារម្មណ៍ទាំងនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានពោលហើយក្នុងភាពជាបច្ច័យច្រើនយ៉ាងនៃអារម្មណប្បច្ចយធម៌ទាំងឡាយ ហេតុនោះ ភាពជាធម៌មិនធ្លាប់មានរបស់អារម្មណ៍ទាំងនេះ ដោយការរំពឹងដល់បច្ច័យដែលកន្លងផុតទៅទាំងអស់ គឺមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា «ក្នុងឥន្ទ្រិយជាដើម មិនមានធម៌មិនធ្លាប់មានឡើយ» គឺព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមិនបានពោលពីភាពជាធម៌មិនធ្លាប់មាន ព្រោះយល់ឃើញថា សូម្បីរូបជីវិតិន្ទ្រិយក៏មិនមានភាពជាបច្ច័យដែលមិនធ្លាប់មាន ប្លែកពីអរូបជីវិតិន្ទ្រិយដែរ។ ប៉ុន្តែ រូបជីវិតិន្ទ្រិយនោះ មានភាពជាធម៌មិនធ្លាប់មាន ដោយភាពជាបុរេជាតប្បច្ច័យ។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីផ្សារភ្ជាប់ភាពជាបច្ច័យ ៧ យ៉ាង រួមជាមួយបុរេជាតប្បច្ច័យ នៃកពឡិង្ការាហារ។

အာကာရောတိ မူလာဒိအာကာရော. အတ္ထောတိ တေနာကာရေန ဥပကာရကတာ. ‘‘ယေနာကာရေနာ’’တိ ဧတဿ ဝါ အတ္ထဝစနံ ‘‘ယေနတ္ထေနာ’’တိ. ဝိပါကဟေတူသုယေဝ လဗ္ဘတီတိ ဧတ္ထ အမောဟဝိပါကဟေတုဿ အဓိပတိပစ္စယဘာဝေါ စ လောကုတ္တရဝိပါကေယေဝ လဗ္ဘတီတိ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ လဗ္ဘမာနာလဗ္ဘမာနံ သလ္လက္ခေတဗ္ဗံ. ဝိပ္ပယုတ္တံ အပဌိတွာ ‘‘ဆဟာကာရေဟီ’’တိ ပုရိမပါဌော, တံ ပန ပဌိတွာ ‘‘သတ္တဟာကာရေဟီ’’တိ ပဌန္တိ. ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒေါ ဟေတ္ထ ဝုစ္စတိ, န စ ယံ အာရမ္မဏံ နိဿယော ဟောတိ, တံ ဝိပ္ပယုတ္တံ န ဟောတီတိ.

ពាក្យថា «អាការៈ» គឺអាការៈមានឫស (មូលៈ) ជាដើម។ ពាក្យថា «អត្ថ» គឺភាពជាឧបការៈដោយអាការៈនោះ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «ដោយអត្ថណា» គឺជាពាក្យពោលអត្ថនៃពាក្យថា «ដោយអាការៈណា» នេះឯង។ ក្នុងពាក្យថា «រមែងបានក្នុងវិបាកហេតុទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ» នេះ គប្បីជ្រាបថា ភាពជាអធិបតិប្បច្ច័យនៃអមោហវិបាកហេតុក៏រមែងបានតែក្នុងលោកុត្តរវិបាកប៉ុណ្ណោះ។ គប្បីកំណត់សម្គាល់នូវធម៌ដែលបាន និងមិនបានយ៉ាងនេះក្នុងបច្ច័យទាំងពួង។ បាឋៈមុនដែលមិនបានសូត្រវិប្បយុត្តៈ មានថា «ដោយអាការៈ ៦» ប៉ុន្តែ កាលបើសូត្របញ្ចូលវិប្បយុត្តៈនោះហើយ ទើបសូត្រថា «ដោយអាការៈ ៧»។ ព្រោះក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់ការកំណត់យ៉ាងខ្ពស់បំផុត (ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទ) ហើយមិនមែនថា អារម្មណ៍ណាដែលជានិស្ស័យ អារម្មណ៍នោះមិនមែនជាវិប្បយុត្តនោះឡើយ។

အနန္တရသမနန္တရေသု ယံ ကမ္မပစ္စယော ဟောတိ, တံ န အာသေဝနပစ္စယော. ယဉ္စ အာသေဝနပစ္စယော ဟောတိ, န တံ ကမ္မပစ္စယောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘ပကတူပနိဿယော ပကတူပနိဿယောဝါ’’တိ ဝုတ္တံ, ကမ္မပစ္စယောပိ ပန သော ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ကမ္မပစ္စယော စာ’’တိ ပဌန္တိ. အယံ ပနေတ္ထ အတ္ထော – ပကတူပနိဿယော ယေဘုယျေန ပကတူပနိဿယောဝ ဟောတိ, ကောစိ ပနေတ္ထ ကမ္မပစ္စယော စ ဟောတီတိ. ‘‘အာရမ္မဏပုရေဇာတေ ပနေတ္ထ ဣန္ဒြိယဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတာ န လဗ္ဘတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အာရမ္မဏပုရေဇာတန္တိ ယဒိ ကဉ္စိ အာရမ္မဏဘူတံ ပုရေဇာတံ ဝုတ္တံ, အာရမ္မဏဘူတဿ ဝတ္ထုဿ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတာ လဗ္ဘတီတိ သာ န လဗ္ဘတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗာ. အထ ပန [Pg.197] ဝတ္ထုပုရေဇာတတော အညံ ဝတ္ထုဘာဝရဟိတာရမ္မဏမေဝ ‘‘အာရမ္မဏပုရေဇာတ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တဿ နိဿယပစ္စယတာ န လဗ္ဘတီတိ ‘‘နိဿယိန္ဒြိယဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတာ န လဗ္ဘတီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဣတော ဥတ္တရိပီတိ ပုရေဇာတတော ပရတောပီတိ အတ္ထော, ဣတော ဝါ ဣန္ဒြိယဝိပ္ပယုတ္တတော နိဿယိန္ဒြိယဝိပ္ပယုတ္တတော ဝါ ဥတ္တရိ အာရမ္မဏာဓိပတိအာဒိ စ လဗ္ဘမာနာလဗ္ဘမာနံ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. ကမ္မာဒီသု ပန လဗ္ဘမာနာလဗ္ဘမာနံ န ဝက္ခတီတိ ပုရိမောယေဝေတ္ထ အတ္ထော အဓိပ္ပေတော.

ក្នុងអនន្តរបច្ច័យ និងសមនន្តរបច្ច័យទាំងឡាយ ធម៌ណាជាកម្មបច្ច័យ ធម៌នោះមិនមែនជាអាសេវនបច្ច័យឡើយ។ មួយវិញទៀត ធម៌ណាជាអាសេវនបច្ច័យ ធម៌នោះមិនមែនជាកម្មបច្ច័យឡើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា "បកតូបនិស្ស័យ គឺបកតូបនិស្ស័យតែម្យ៉ាង" នេះ លោកពោលហើយ ប៉ុន្តែ បកតូបនិស្ស័យនោះ ក៏នៅតែជាកម្មបច្ច័យបានដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកសូត្រថា "ជាកម្មបច្ច័យផង"។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះមានថា បកតូបនិស្ស័យ ដោយភាគច្រើន គឺជានិស្ស័យតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែ ធម៌ខ្លះក្នុងបកតូបនិស្ស័យនេះ ក៏ជាកម្មបច្ច័យផងដែរ។ ពាក្យថា "ក្នុងអារម្មណបុរេជាតបច្ច័យនេះ មិនបាននូវឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តបច្ច័យឡើយ" នេះ លោកពោលហើយ។ ក្នុងពាក្យនោះ ប្រសិនបើពាក្យថា "អារម្មណបុរេជាត" នេះ លោកសំដៅយកបុរេជាតធម៌ណាមួយដែលជាអារម្មណ៍ ការបាននូវវិប្បយុត្តបច្ច័យនៃវត្ថុរូបដែលជាអារម្មណ៍នោះ រមែងមាន ហេតុនោះ មិនគប្បីពោលថា "មិនបាននូវវិប្បយុត្តបច្ច័យនោះ" ឡើយ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើលោកសំដៅយកតែអារម្មណ៍ដែលវៀរចាកវត្ថុរូប ពោលគឺអារម្មណ៍ដទៃក្រៅពីវត្ថុបុរេជាត ថាជា "អារម្មណបុរេជាត" ការបាននូវនិស្សយបច្ច័យនៃអារម្មណ៍នោះ មិនមានឡើយ ហេតុនោះ គប្បីពោលថា "មិនបាននូវនិស្សយឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តបច្ច័យឡើយ"។ ពាក្យថា "ក្រៅពីនេះទៅទៀត" មានសេចក្តីថា បន្ទាប់ពីបុរេជាតបច្ច័យទៅទៀត ឬមួយទៀត មានសេចក្តីថា គប្បីពោលថា គប្បីជ្រាបនូវបច្ច័យដែលបាន និងមិនបាន មានអារម្មណាធិបតីជាដើម ក្រៅពីឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តបច្ច័យ ឬនិស្សយឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តបច្ច័យនេះទៅទៀត។ ប៉ុន្តែ ក្នុងកម្មបច្ច័យជាដើម លោកមិនពោលនូវបច្ច័យដែលបាន និងមិនបានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីដែលពោលខាងដើមនោះឯង ជាសេចក្តីដែលលោកប្រាថ្នាយកក្នុងទីនេះ។

‘‘ကဗဠီကာရော အာဟာရော အာဟာရပစ္စယောဝါ’’တိ ပုရိမပါဌော, အတ္ထိအဝိဂတပစ္စယောပိ ပန သော ဟောတိ, တေန ‘‘ကဗဠီကာရော အာဟာရော အာဟာရပစ္စယတ္တံ အဝိဇဟန္တောဝ အတ္ထိအဝိဂတာနံ ဝသေန အပရေဟိပိ ဒွီဟာကာရေဟိ အနေကပစ္စယဘာဝံ ဂစ္ဆတီ’’တိ ပဌန္တိ.

ពាក្យថា "កពឡិការាហារ គឺអហារបច្ច័យតែម្យ៉ាង" នេះ ជាបាឋៈខាងដើម ប៉ុន្តែ កពឡិការាហារនោះ ក៏ជាអត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យផងដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកសូត្រថា "កពឡិការាហារ មិនលះបង់នូវភាពជាអហារបច្ច័យឡើយ ហើយរមែងដល់នូវភាពជាអនេកបច្ច័យ ដោយអាការៈ ២ យ៉ាងដទៃទៀត គឺដោយអំណាចនៃអត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យ"។

‘‘ယထာနုရူပံ ဈာနပစ္စယေ ဝုတ္တာနံ ဒသန္နံ ဟေတုအဓိပတီနဉ္စာတိ ဣမေသံ ဝသေနာ’’တိ ပုရိမပါဌော, ‘‘ယထာနုရူပံ ဈာနပစ္စယေ ဝုတ္တာနံ မဂ္ဂဝဇ္ဇာနံ နဝန္နံ ဟေတုအဓိပတိဈာနာနဉ္စာတိ ဣမေသံ ဝသေနာ’’တိ ပစ္ဆိမပါဌော, တေသု ဝိစာရေတွာ ယုတ္တော ဂဟေတဗ္ဗော.

ពាក្យថា "ដោយអំណាចនៃធម៌ទាំងឡាយនេះ គឺហេតុ និងអធិបតី ១០ យ៉ាង ដែលលោកពោលហើយក្នុងឈានបច្ច័យតាមសមគួរ" នេះ ជាបាឋៈខាងដើម។ ពាក្យថា "ដោយអំណាចនៃធម៌ទាំងឡាយនេះ គឺហេតុ អធិបតី និងឈាន ៩ យ៉ាង វៀរចាកមគ្គ ដែលលោកពោលហើយក្នុងឈានបច្ច័យតាមសមគួរ" នេះ ជាបាឋៈខាងចុង។ ក្នុងបាឋៈទាំងនោះ គប្បីពិចារណាហើយកាន់យកបាឋៈដែលសមគួរចុះ។

သမနန္တရနိရုဒ္ဓတာယ အာရမ္မဏဘာဝေန စ သဒိသော ပစ္စယဘာဝေါ ပစ္စယသဘာဂတာ, ဝိရုဒ္ဓပစ္စယတာ ပစ္စယဝိသဘာဂတာ. ‘‘ဣမိနာ ဥပါယေနာ’’တိ ဝစနတော ဟေတုအာဒီနံ သဟဇာတာနံ သဟဇာတဘာဝေန သဘာဂတာ, သဟဇာတာသဟဇာတာနံ ဟေတုအာရမ္မဏာဒီနံ အညမညဝိသဘာဂတာတိ ဧဝမာဒိနာ ဥပါယေန သဘာဂတာ ဝိသဘာဂတာ ယောဇေတဗ္ဗာ.

ភាពជាបច្ច័យដែលដូចគ្នា ដោយភាពជាធម៌រលត់ទៅដោយគ្មានចន្លោះផង ដោយភាពជាអារម្មណ៍ផង ឈ្មោះថា ភាពមានសភាវៈដូចគ្នានៃបច្ច័យ (បច្ចយសភាគតា)។ ភាពជាបច្ច័យដែលផ្ទុយគ្នា ឈ្មោះថា ភាពមានសភាវៈខុសគ្នានៃបច្ច័យ (បច្ចយវិសភាគតា)។ ព្រោះមានពាក្យពោលថា "ដោយឧបាយនេះ" គប្បីផ្សារភ្ជាប់នូវភាពជាសភាគៈ និងវិសភាគៈ ដោយឧបាយមានជាដើមយ៉ាងនេះថា ភាពជាសភាគៈនៃហេតុបច្ច័យជាដើមដែលជាសហជាតធម៌ ដោយភាពជាសហជាតធម៌ និងភាពជាវិសភាគៈទៅវិញទៅមកនៃហេតុបច្ច័យ និងអារម្មណបច្ច័យជាដើម ដែលជាសហជាតធម៌ និងមិនមែនជាសហជាតធម៌។

ဇနကာယေဝ, န အဇနကာတိ ဇနကဘာဝပ္ပဓာနာယေဝ ဟုတွာ ပစ္စယာ ဟောန္တိ, န ဥပတ္ထမ္ဘကဘာဝပ္ပဓာနာတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယေသံ ဟေတုအာဒယော ပစ္စယာ ဟောန္တိ, တေ တေဟိ ဝိနာ နေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, န စ ပဝတ္တန္တီတိ တေသံ ဥဘယပ္ပဓာနတာ ဝုတ္တာ. န ဟိ တေ အနန္တရာဒယော ဝိယ ဇနနေနေဝ ပဝတ္တိံ ကရောန္တီတိ.

ពាក្យថា "ជាជនកបច្ច័យតែម្យ៉ាង មិនមែនជាអជនកបច្ច័យឡើយ" មានសេចក្តីអធិប្បាយគប្បីជ្រាបថា បច្ច័យទាំងឡាយរមែងជាបច្ច័យដោយមានភាពជាជនកៈ (អ្នកបង្កើត) ជាប្រធានប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានភាពជាឧបត្ថម្ភកៈ (អ្នកឧបត្ថម្ភ) ជាប្រធានឡើយ។ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលមានហេតុបច្ច័យជាដើមជាបច្ច័យ ធម៌ទាំងនោះបើវៀរចាកបច្ច័យទាំងនោះហើយ រមែងមិនកើតឡើងផង មិនប្រព្រឹត្តទៅផង ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលនូវភាពជាប្រធានទាំងពីរយ៉ាង (ទាំងជនកៈ និងឧបត្ថម្ភកៈ) នៃបច្ច័យទាំងនោះ។ ពិរោះថា បច្ច័យទាំងនោះមិនមែនធ្វើការប្រព្រឹត្តទៅដោយគ្រាន់តែបង្កើតឡើង ដូចជាអនន្តរបច្ច័យជាដើមនោះឡើយ។

သဗ္ဗေသံ ဌာနံ ကာရဏဘာဝေါ သဗ္ဗဋ္ဌာနံ, တံ ဧတေသံ အတ္ထီတိ သဗ္ဗဋ္ဌာနိကာ. ဥပနိဿယံ ဘိန္ဒန္တေန တယောပိ ဥပနိဿယာ ဝတ္တဗ္ဗာ, အဘိန္ဒိတွာ [Pg.198] ဝါ ဥပနိဿယဂ္ဂဟဏမေဝ ကာတဗ္ဗံ. တတ္ထ ဘိန္ဒနံ ပကတူပနိဿယဿ ရူပါနံ ပစ္စယတ္တာဘာဝဒဿနတ္ထံ, အာရမ္မဏာနန္တရူပနိဿယာနံ ပန ပုဗ္ဗေ အာရမ္မဏာဓိပတိအနန္တရဂ္ဂဟဏေဟိ ဂဟိတတ္တာ တေသု ဧကဒေသေန အနန္တရူပနိဿယေန ဣတရမ္ပိ ဒဿေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပုရေဇာတပစ္ဆာဇာတာပိ အသဗ္ဗဋ္ဌာနိကာ အရူပရူပါနညေဝ ယထာက္ကမေန ပစ္စယဘာဝတောတိ ဧတ္ထ ပုရေဇာတပစ္စယော အနန္တရာဒီသု ဧဝ ဝတ္တဗ္ဗော တံသမာနဂတိကတ္တာ, န စ ယုဂဠဘာဝေါ ပစ္ဆာဇာတေန သဟ ကထနေ ကာရဏံ အသဗ္ဗဋ္ဌာနိကဒဿနမတ္တဿ အဓိပ္ပေတတ္တာတိ တံ တတ္ထ ပဌိတွာ ‘‘ပစ္ဆာဇာတောပိ အသဗ္ဗဋ္ဌာနိကော ရူပါနံယေဝ ပစ္စယဘာဝတော’’တိ ပဌန္တိ.

ទីតាំង ពោលគឺភាពជាហេតុនៃធម៌ទាំងពួង ឈ្មោះថា សព្វដ្ឋានៈ។ ភាពជាហេតុនៃធម៌ទាំងពួងនោះ មានដល់បច្ច័យទាំងឡាយនេះ ព្រោះហេតុនោះ បច្ច័យទាំងនោះ ទើបឈ្មោះថា សព្វដ្ឋានិកៈ (មានទីតាំងក្នុងធម៌ទាំងពួង)។ កាលបើព្រះអដ្ឋកថាចារ្យចង់ចែកឧបនិស្សយបច្ច័យ ក៏គប្បីពោលនូវឧបនិស្ស័យទាំង ៣ យ៉ាង ឬបើមិនចង់ចែកទេ ក៏គប្បីកាន់យកតែពាក្យថា ឧបនិស្ស័យ តែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងការចែកនោះ ការចែកបកតូបនិស្ស័យ គឺដើម្បីបង្ហាញនូវភាពមិនមែនជាបច្ច័យដល់រូបទាំងឡាយ ចំណែកឯអារម្មណូបនិស្ស័យ និងអនន្តរូបនិស្ស័យ លោកបានកាន់យកហើយខាងដើម ដោយការកាន់យកនូវអារម្មណាធិបតី និងអនន្តរបច្ច័យ ហេតុនោះ ក្នុងបច្ច័យទាំងនោះ លោកបង្ហាញនូវអារម្មណូបនិស្ស័យដែលជាចំណែកដទៃ ដោយអនន្តរូបនិស្ស័យដែលជាចំណែកមួយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ក្នុងពាក្យថា "បុរេជាតបច្ច័យ និងបច្ឆាជាតបច្ច័យ ក៏ជាអសព្វដ្ឋានិកៈ ព្រោះជាបច្ច័យដល់អរូបធម៌ និងរូបធម៌តែម្យ៉ាង តាមលំដាប់" នេះ បុរេជាតបច្ច័យ គប្បីពោលក្នុងអនន្តរបច្ច័យជាដើមប៉ុណ្ណោះ ព្រោះមានគតិស្មើគ្នាជាមួយបច្ច័យទាំងនោះ មួយវិញទៀត ភាពជាគូក្នុងការនិយាយរួមគ្នាជាមួយបច្ឆាជាតបច្ច័យ មិនមែនជាហេតុឡើយ ព្រោះលោកប្រាថ្នាបង្ហាញត្រឹមតែភាពជាអសព្វដ្ឋានិកៈប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ លោកទើបសូត្រធម៌នោះក្នុងទីនោះ ហើយសូត្រថា "បច្ឆាជាតបច្ច័យ ក៏ជាអសព្វដ្ឋានិកៈ ព្រោះជាបច្ច័យដល់រូបទាំងឡាយតែម្យ៉ាង"។

ပစ္စယနိဒ္ဒေသပကိဏ္ဏကဝိနိစ္ဆယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីសម្រេចក្នុងបកិណ្ណកៈនៃបច្ចយនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

ပုစ္ဆာဝါရော

បុច្ឆាវារៈ

၁. ပစ္စယာနုလောမဝဏ္ဏနာ

១. ការពណ៌នាបច្ចយានុលោម

ဧကေကံ တိကဒုကန္တိ ဧကေကံ တိကံ ဒုကဉ္စာတိ အတ္ထော, န တိကဒုကန္တိ.

ពាក្យថា "មួយៗ ក្នុងតិកៈ និងទុកៈ" មានសេចក្តីថា តិកៈមួយៗ និងទុកៈមួយៗ មិនមែនសំដៅយកទុកៈដែលតិកៈធ្វើឱ្យវិសេសឡើយ (មិនមែនតិកទុកៈឡើយ)។

ပစ္စယာ စေဝါတိ ယေ ကုသလာဒိဓမ္မေ ပဋိစ္စာတိ ဝုတ္တာ, တေ ပဋိစ္စတ္ထံ ဖရန္တာ ကုသလာဒိပစ္စယာ စေဝါတိ အတ္ထော. တေနေဝါဟ ‘‘တေ စ ခေါ သဟဇာတာဝါ’’တိ. ယေဟိ ပန ဟေတာဒိပစ္စယေဟိ ဥပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ, တေ သဟဇာတာပိ ဟောန္တိ အသဟဇာတာပီတိ. ဧတ္ထ ပဋိစ္စသဟဇာတဝါရေဟိ သမာနတ္ထေဟိ ပဋိစ္စသဟဇာတာဘိဓာနေဟိ သမာနတ္ထံ ဗောဓေန္တေန ဘဂဝတာ ပစ္ဆိမဝါရေန ပုရိမဝါရော, ပုရိမဝါရေန စ ပစ္ဆိမဝါရော စ ဗောဓိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧသ နယော ပစ္စယနိဿယဝါရေသု သံသဋ္ဌသမ္ပယုတ္တဝါရေသု စ, ဧဝဉ္စ နိရုတ္တိကောသလ္လံ ဇနိတံ ဟောတီတိ.

ពាក្យថា "ជាបច្ច័យផង" មានសេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយណាដែលលោកពោលថា "អាស្រ័យនូវកុសលធម៌ជាដើម" ធម៌ទាំងនោះកាលផ្សព្វផ្សាយនូវសេចក្តីនៃពាក្យថា អាស្រ័យ រមែងជាកុសលបច្ច័យជាដើមផង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះសង្គហការៈពោលថា "ធម៌ទាំងនោះឯង ជាសហជាតធម៌ផង"។ ប៉ុន្តែ ការកើតឡើងដែលលោកពោលដោយហេតុបច្ច័យជាដើមណា បច្ច័យទាំងនោះ ទោះជាសហជាតធម៌ក្តី មិនមែនជាសហជាតធម៌ក្តី ក៏មាន។ ក្នុងវារៈទាំង ៦ នេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់ញ៉ាំងសេចក្តីដូចគ្នាឱ្យដឹងច្បាស់ ដោយពាក្យថា អាស្រ័យ និងសហជាត ដែលមានសេចក្តីស្មើគ្នាជាមួយបដិច្ចវារៈ និងសហជាតវារៈ ទ្រង់ញ៉ាំងបដិច្ចវារៈខាងដើមឱ្យដឹងច្បាស់ដោយសហជាតវារៈខាងចុង និងទ្រង់ញ៉ាំងសហជាតវារៈខាងចុងឱ្យដឹងច្បាស់ដោយបដិច្ចវារៈខាងដើម គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងបច្ចយវារៈ និស្សយវារៈ សំសដ្ឋវារៈ និងសម្បយុត្តវារៈទាំងឡាយដែរ កាលបើជាយ៉ាងនេះ ភាពឈ្លាសវៃក្នុងនិរុត្តិ (ភាសា) រមែងកើតមានឡើង។

‘‘တေ တေ ပန ပဉှေ ဥဒ္ဓရိတွာ ပုန ကုသလော ဟေတု ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာနံ ဓမ္မာန’’န္တိ လိခိတံ. ‘‘ကုသလာ ဟေတူ သမ္ပယုတ္တကာနံ ခန္ဓာန’’န္တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၀၁) ပဉှာဝါရပါဌောတိ ပမာဒလေခါ ဧသာတိ ပါဠိယံ အာဂတပါဌမေဝ ပဌန္တိ. ပုရိမဝါရေသု သဟဇာတနိဿယသမ္ပယုတ္တပစ္စယဘာဝေဟိ ကုသလာဒိဓမ္မေ နိယမေတွာ တသ္မိံ နိယမေ ကုသလာဒီနံ ဟေတုပစ္စယာဒီဟိ ဥပ္ပတ္တိံ ပုစ္ဆိတွာ ဝိဿဇ္ဇနံ ကတံ, န တတ္ထ ‘‘ဣမေ နာမ တေ ဓမ္မာ ဟေတာဒိပစ္စယဘူတာ’’တိ ဝိညာယန္တိ, တသ္မာ တတ္ထ ‘‘သိယာ ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ [Pg.199] ဟေတုပစ္စယာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၂၅) ဧဝမာဒီဟိ သင်္ဂဟိတေ ပဋိစ္စတ္ထာဒိဖရဏကဘာဝေ ဟေတာဒိပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နေသု ဟေတာဒိပစ္စယာနံ နိစ္ဆယာဘာဝတော ပဉှာ နိဇ္ဇဋာ နိဂ္ဂုမ္ဗာ စ ကတွာ န ဝိဘတ္တာ, ဣဓ ပန ‘‘သိယာ ကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ ဓမ္မဿ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧဝမာဒီဟိ သင်္ဂဟိတာ ဟေတာဒိပစ္စယဘူတာ ကုသလာဒယော ပစ္စယုပ္ပန္နာ စ နိစ္ဆိတာ, န ကောစိ ပုစ္ဆာသင်္ဂဟိတော အတ္ထော အနိစ္ဆိတော နာမ အတ္ထီတိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗေပိ တေ ပဉှာ နိဇ္ဇဋာ နိဂ္ဂုမ္ဗာ စ ကတွာ ဝိဘတ္တာ’’တိ. ပဉှာ ပန ဥဒ္ဓရိတွာ ဝိဿဇ္ဇနံ သဗ္ဗတ္ထ သမာနန္တိ န တံ သန္ဓာယ နိဇ္ဇဋတာ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

ក្នុងគម្ពីរចាស់ៗ លោកសរសេរថា "ប៉ុន្តែ កាលលើកឡើងនូវបញ្ហាទាំងនោះៗ សារជាថ្មី កុសលធម៌ជាហេតុ ដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយហេតុ"។ បាឋៈក្នុងបញ្ហាវារៈថា "កុសលធម៌ជាហេតុ ដល់ខន្ធទាំងឡាយដែលសម្បយុត្ត" នេះ ជាការសរសេរដោយការភ្លាំងភ្លាត់ (ខុសឆ្គង) ហេតុនោះ លោកទើបសូត្រតាមបាឋៈដែលមកក្នុងព្រះបាលីពិតប្រាកដប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងវារៈទាំងឡាយខាងដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់កំណត់នូវកុសលធម៌ជាដើម ដោយភាពជាសហជាតបច្ច័យ និស្សយបច្ច័យ និងសម្បយុត្តបច្ច័យ ហើយទ្រង់សួរនូវការកើតឡើងនៃកុសលធម៌ជាដើមទាំងនោះ ដោយហេតុបច្ច័យជាដើម ក្នុងធម៌ដែលកំណត់នោះ រួចទ្រង់ដោះស្រាយហើយ ប៉ុន្តែក្នុងវារៈទាំងនោះ មិនអាចដឹងបានថា "ធម៌ទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថាជាហេតុបច្ច័យជាដើម" ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងវារៈទាំងនោះ កាលបើព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សង្គ្រោះដោយពាក្យជាដើមថា "សិយា កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជេយ្យ ហេតុបច្ចយា" ក្នុងធម៌ដែលផ្សព្វផ្សាយនូវសេចក្តីនៃពាក្យថា អាស្រ័យជាដើម ក្នុងបច្ច័យ និងបច្ចយុប្បន្នមានហេតុបច្ច័យជាដើម ព្រោះមិនមានការសម្រេចនូវហេតុបច្ច័យជាដើមទាំងឡាយ ទើបព្រះអង្គមិនទ្រង់ចែកបញ្ហាទាំងឡាយដោយធ្វើឱ្យមិនមានការច្របូកច្របល់ និងមិនមានព្រៃស៊ុមទ្រុបឡើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងបញ្ហាវារៈនេះ កុសលធម៌ជាដើមដែលជាហេតុបច្ច័យជាដើម និងបច្ចយុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយ ដែលទ្រង់សង្គ្រោះដោយពាក្យជាដើមថា "សិយា កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្ស ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ" ត្រូវបានសម្រេចច្បាស់លាស់ហើយ មិនមានសេចក្តីណាមួយដែលសង្គ្រោះដោយការសួរ ហើយមិនបានសម្រេចនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសង្គហការៈទើបពោលថា "បញ្ហាទាំងអស់នោះ ព្រះអង្គទ្រង់ចែកដោយធ្វើឱ្យមិនមានការច្របូកច្របល់ និងមិនមានព្រៃស៊ុមទ្រុបឡើយ"។ ប៉ុន្តែ ការលើកឡើងនូវបញ្ហាហើយដោះស្រាយ រមែងដូចគ្នាក្នុងគ្រប់វារៈទាំងអស់ ហេតុនោះ មិនមែនសំដៅយកការដោះស្រាយនោះឡើយ ដែលលោកពោលថា មិនមានការច្របូកច្របល់ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

ဥပ္ပတ္တိယာ ပညာပိတတ္တာတိ ပုစ္ဆာမတ္တေနေဝ ဥပ္ပတ္တိယာ ဌပိတတ္တာ ပကာသိတတ္တာ, နာနပ္ပကာရေဟိ ဝါ ဉာပိတတ္တာတိ အတ္ထော.

ពាក្យថា "ព្រោះការកើតឡើង លោកបញ្ញត្តិហើយ" មានសេចក្តីថា ព្រោះការកើតឡើងនៃកុសលធម៌ជាដើម លោកបានតម្កល់ទុក ឬធ្វើឱ្យប្រាកដច្បាស់ ដោយត្រឹមតែការសួរ ឬមួយទៀត មានសេចក្តីថា ព្រោះលោកធ្វើឱ្យដឹងច្បាស់ដោយប្រការផ្សេងៗ។

၂၅-၃၄. ပရိကပ္ပပုစ္ဆာတိ ဝိဓိပုစ္ဆာ. ကိံ သိယာတိ ဧသော ဝိဓိ ကိံ အတ္ထီတိ အတ္ထော. ကိံ သိယာ, အထ န သိယာတိ သမ္ပုစ္ဆနံ ဝါ ပရိကပ္ပပုစ္ဆာတိ ဝဒတိ. ကိမိဒံ သမ္ပုစ္ဆနံ နာမ? သမေစ္စ ပုစ္ဆနံ, ‘‘ကိံ သုတ္တန္တံ ပရိယာပုဏေယျ, အထ အဘိဓမ္မ’’န္တိ အညေန သဟ သမ္ပဓာရဏန္တိ အတ္ထော. ယော ကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ ဟေတုပစ္စယာ, သော ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ သိယာတိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ သတိ ပစ္ဆာဇာတဝိပါကပစ္စယေသုပိ သဗ္ဗပုစ္ဆာနံ ပဝတ္တိတော ‘‘ယော ကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယာ ဝိပါကပစ္စယာ, သော ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ သိယာ’’တိ အယမတ္ထော ဝိညာယေယျ, တထာ စ သတိ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယာ ဝိပါကပစ္စယာတိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ နိဒ္ဓါရေတွာ တဿ ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ဘဝနဿ ပုစ္ဆနတော ကုသလာနံ တေဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပ္ပတ္တိ အနုညာတာတိ အာပဇ္ဇတိ, န စ တံတံပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ ကုသလာဒီနံ ကုသလာဒိဓမ္မေ ပဋိစ္စ ဘဝနမတ္ထိတာ ဧတ္ထ ပုစ္ဆိတာ, အထ ခေါ ဥပ္ပတ္တိ, ဧဝဉ္စ ကတွာ ဝိဿဇ္ဇနေ ‘‘ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဥပ္ပတ္တိယေဝ ဝိဿဇ္ဇိတာတိ, တသ္မာ အယမတ္ထော သဒေါသောတိ ‘‘အထ ဝါ’’တိ အတ္ထန္တရဝစနံ ဝုတ္တံ.

២៥-៣៤. ពាក្យថា "បរិកប្បបុច្ឆា" គឺការសួរដើម្បីចាត់ចែង (វិធិបុច្ឆា)។ ពាក្យថា "តើគប្បីមាន (កិំ សិយា)" មានសេចក្តីថា តើការចាត់ចែងនេះ មានឬទេ? ឬមួយទៀត ការសួររួមគ្នាថា "តើគប្បីមាន ឬមិនគប្បីមាន" ឈ្មោះថា បរិកប្បបុច្ឆា នេះជាពាក្យដែលព្រះសង្គហការៈពោល។ តើការសួររួមគ្នា (សម្បុច្ឆនៈ) នេះ គឺដូចម្តេច? គឺការសួរដោយច្របូកច្របល់ចូលគ្នា មានសេចក្តីថា ការសួរស្ទង់មើលជាមួយហេតុដទៃថា "តើខ្ញុំគប្បីរៀនសូត្រព្រះសូត្រ ឬមួយក៏ព្រះអភិធម្ម?"។ ប្រសិនបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះថា "កុសលធម៌ណាគប្បីកើតឡើងព្រោះហេតុបច្ច័យ តើកុសលធម៌នោះ អាស្រ័យនូវកុសលធម៌ ហើយគប្បីមានឬទេ?" កាលបើជាយ៉ាងនេះ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃបុច្ឆាទាំង ៧ យ៉ាង សូម្បីក្នុងបច្ឆាជាតបច្ច័យ និងវិបាកបច្ច័យទាំងឡាយ សេចក្តីនេះក៏គប្បីដឹងបានយ៉ាងនេះថា "កុសលធម៌ណាគប្បីកើតឡើងព្រោះបច្ឆាជាតបច្ច័យ និងវិបាកបច្ច័យ តើកុសលធម៌នោះ អាស្រ័យនូវកុសលធម៌ ហើយគប្បីមានឬទេ?" កាលបើជាយ៉ាងនេះ ព្រោះការលើកឡើងនូវកុសលធម៌ដែលកើតឡើងព្រោះបច្ឆាជាតបច្ច័យ និងវិបាកបច្ច័យ ហើយសួររកការមានឡើងដោយអាស្រ័យនូវកុសលធម៌ រមែងនាំឱ្យបាននូវការយល់ព្រមថា កុសលធម៌ទាំងឡាយកើតឡើងព្រោះបច្ច័យទាំងនោះ (បច្ឆាជាត និងវិបាក) ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ លោកមិនបានសួររកការមានឡើងដោយអាស្រ័យនូវកុសលធម៌ជាដើម នៃកុសលធម៌ជាដើមដែលកើតឡើងព្រោះបច្ច័យនោះៗឡើយ ពិតប្រាកដណាស់ គឺលោកសួររកការកើតឡើងតែម្តង ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងការឆ្លើយតប លោកទើបឆ្លើយតបតែការកើតឡើងប៉ុណ្ណោះថា "អាស្រ័យនូវកុសលធម៌ ហើយកុសលធម៌រមែងកើតឡើង" ហេតុនោះ សេចក្តីខាងដើមនេះ ទើបឈ្មោះថាមានទោស (ខុសឆ្គង) ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលនូវសេចក្តីផ្សេងទៀតដោយពាក្យថា "ឬមួយទៀត (អថ វា)"។

တတ္ထ ‘‘ကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိ ဥပ္ပတ္တိံ အနုဇာနိတွာ ‘‘ဟေတုပစ္စယာ သိယာ ဧတ’’န္တိ တဿာ ဟေတုပစ္စယာ ဘဝနပုစ္ဆနံ, ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇေယျ ဟေတုပစ္စယာ’’တိ ဟေတုပစ္စယာ ဥပ္ပတ္တိံ အနုဇာနိတွာ တဿာ ‘‘သိယာ ဧတ’’န္တိ ဘဝနပုစ္ဆနဉ္စ န ယုတ္တံ. အနုညာတဉှိ နိစ္ဆိတမေဝါတိ. တသ္မာ အနနုဇာနိတွာ [Pg.200] ‘‘ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ ဟေတုပစ္စယာ’’တိ ဧဝံ ယထာဝုတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇနံ ကိံ သိယာတိ ပုစ္ဆတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဥပ္ပဇ္ဇေယျာတိ ဝါ ဣဒမ္ပိ သမ္ပုစ္ဆနမေဝ, ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ကုသလော ဓမ္မော ကိံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ ဟေတုပစ္စယာတိ အတ္ထော. သိယာတိ ယထာပုစ္ဆိတဿေဝ ဥပ္ပဇ္ဇနဿ သမ္ဘဝံ ပုစ္ဆတိ ‘‘ကိံ ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇနံ သိယာ သမ္ဘဝေယျာ’’တိ, အယံ နယော သိယာသဒ္ဒဿ ပစ္ဆာယောဇနေ. ယထာဌာနေယေဝ ပန ဌိတာ ‘‘သိယာ’’တိ ဧသာ သာမညပုစ္ဆာ, တာယ ပန ပုစ္ဆာယ ‘‘ဣဒံ နာမ ပုစ္ဆိတ’’န္တိ န ဝိညာယတီတိ တဿာယေဝ ပုစ္ဆာယ ဝိသေသနတ္ထံ ‘‘ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ ဟေတုပစ္စယာ’’တိ ပုစ္ဆတိ, ဧဝံ ဝိသေသိတဗ္ဗဝိသေသနဘာဝေန ဒွေပိ ပုစ္ဆာ ဧကာယေဝ ပုစ္ဆာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

ក្នុងសេចក្តីផ្សេងទៀតនោះ ការយល់ព្រមនូវការកើតឡើងថា "កុសលធម៌គប្បីកើតឡើង" ហើយសួររកការមានឡើងព្រោះហេតុបច្ច័យនៃសកម្មភាពកើតឡើងនោះថា "តើការកើតឡើងនេះ គប្បីមានព្រោះហេតុបច្ច័យឬទេ?" ក្តី ការយល់ព្រមនូវការកើតឡើងព្រោះហេតុបច្ច័យថា "គប្បីកើតឡើងព្រោះហេតុបច្ច័យ" ហើយសួររកការមានឡើងនៃសកម្មភាពកើតឡើងនោះថា "តើការកើតឡើងនេះ គប្បីមានឬទេ?" ក្តី មិនសមគួរឡើយ។ ពិរោះថា ការកើតឡើងដែលយល់ព្រមហើយ រមែងជាការសម្រេចច្បាស់លាស់ហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ដោយមិនទាន់យល់ព្រមជាមុន ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់សួរថា "អាស្រ័យនូវកុសលធម៌ ហើយកុសលធម៌គប្បីកើតឡើងព្រោះហេតុបច្ច័យ តើការកើតឡើងយ៉ាងនេះ គប្បីមានឬទេ?" គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ឬមួយទៀត ពាក្យថា "គប្បីកើតឡើង (ឧប្បជ្ជេយ្យ)" នេះ ក៏ជាការសួររួមគ្នា (សម្បុច្ឆនៈ) ដែរ មានសេចក្តីថា អាស្រ័យនូវកុសលធម៌ តើកុសលធម៌គប្បីកើតឡើងព្រោះហេតុបច្ច័យឬទេ? ពាក្យថា "គប្បីមាន (សិយា)" គឺសួររកការកើតឡើងបាននៃសកម្មភាពកើតឡើងដែលបានសួរហើយនោះឯងថា "តើការកើតឡើងយ៉ាងនេះ គប្បីមាន គប្បីកើតឡើងបានឬទេ?" ន័យនេះ គឺក្នុងការផ្សារភ្ជាប់ពាក្យថា "សិយា" ខាងចុង។ ប៉ុន្តែ ពាក្យថា "សិយា" ដែលស្ថិតនៅតាមកន្លែងដើមក្នុងព្រះបាលី គឺជាសាមញ្ញបុច្ឆា (ការសួរទូទៅ) ប៉ុន្តែ ដោយសារការសួរទូទៅនោះ មិនទាន់អាចដឹងបានថា "លោកសួរនូវសេចក្តីនេះ" ឡើយ ហេតុនោះ ដើម្បីធ្វើឱ្យការសួរទូទៅនោះមានសេចក្តីវិសេស ទើបលោកសួរថា "អាស្រ័យនូវកុសលធម៌ ហើយកុសលធម៌គប្បីកើតឡើងព្រោះហេតុបច្ច័យឬទេ?" កាលបើជាយ៉ាងនេះ ដោយភាពជាសាមញ្ញបុច្ឆាដែលត្រូវធ្វើឱ្យវិសេស និងវិសេសបុច្ឆាដែលធ្វើឱ្យវិសេស បុច្ឆាទាំងពីរនេះ ក៏គប្បីចាត់ទុកថាជាបុច្ឆាតែមួយប៉ុណ្ណោះ។

ဂမနုဿုက္ကဝစနန္တိ ဂမနဿ သမာနကတ္တုကပစ္ဆိမကာလကိရိယာပေက္ခဝစနန္တိ အတ္ထော. ယဒိပိ ပဋိဂမနုပ္ပတ္တီနံ ပုရိမပစ္ဆိမကာလတာ နတ္ထိ, ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ပန သဟဇာတာနမ္ပိ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နဘာဝေန ဂဟဏံ ပုရိမပစ္ဆိမဘာဝေနေဝ ဟောတီတိ ဂဟဏပ္ပဝတ္တိအာကာရဝသေန ပစ္စယာယတ္တတာအတ္တပဋိလာဘသင်္ခါတာနံ ပဋိဂမနုပ္ပတ္တိကိရိယာနမ္ပိ ပုရိမပစ္ဆိမကာလဝေါဟာရော ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဂမနံ ဝါ ဥပ္ပတ္တိ ဧဝါတိ ဂစ္ဆန္တဿ ပဋိဂမနံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တဿ ပဋိဥပ္ပဇ္ဇနံ သမာနကိရိယာ. ပဋိကရဏဉှိ ပဋိသဒ္ဒတ္ထောတိ. တသ္မာ ‘‘ကုသလံ ဓမ္မ’’န္တိ ဥပယောဂနိဒ္ဒိဋ္ဌံ ပစ္စယံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ပဋိစ္စ တဒါယတ္တုပ္ပတ္တိယာ ပဋိဂန္တွာတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော, တေန ပဋိစ္စာတိ သဟဇာတပစ္စယံ ကတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သဟဇာတပစ္စယကရဏဉှိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာဘိမုခဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ပဋိဂမနံ, တံ ကတွာတိ ပဋိစ္စသဒ္ဒဿ အတ္ထောတိ.

ពាក្យថា Gamanussukkavacana មានសេចក្តីថា ជាពាក្យសំដៅដល់កិរិយាក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ដែលមានកត្តាតែមួយនឹងគមនៈ (ការទៅ)។ ទោះបីជាភាពជាកាលមុននិងក្រោយនៃបដិគមនៈ និងឧប្បត្តិ មិនមានក៏ដោយ ប៉ុន្តែ ការកំណត់ដឹងនូវធម៌ជាបច្ច័យ និងបច្ចយុប្បន្ន ទោះបីជាកើតរួមគ្នា (សហជាត) ដោយភាពជាបច្ច័យ និងបច្ចយុប្បន្ន រមែងមានដោយភាពជាមុននិងក្រោយនោះឯង ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា វោហារថា កាលមុននិងក្រោយ រមែងមានសូម្បីដល់កិរិយាគឺបដិគមនៈ និងឧប្បត្តិ ដែលពោលគឺការបាននូវអត្ថភាពដែលអាស្រ័យនឹងបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃអាការៈប្រព្រឹត្តទៅនៃការកំណត់ដឹង។ មួយវិញទៀត គមនៈ គឺការកើតឡើងនោះឯង ហេតុនោះ បដិគមនៈរបស់ធម៌ដែលកំពុងទៅ និងបដិឧប្បជ្ជានៈរបស់ធម៌ដែលកំពុងកើតឡើង ទើបជាកិរិយាស្មើគ្នា។ ព្រោះថា ការធ្វើតប ជាអត្ថរបស់បដិសព្ទ។ ព្រោះហេតុនោះ អត្ថក្នុងទីនេះថា អាស្រ័យ (បដិច្ច) គឺចូលទៅជិតដោយការកើតឡើងដែលអាស្រ័យនឹងបច្ច័យនោះ នូវបច្ច័យដែលកំពុងកើតឡើង ដែលសម្តែងដោយទុតិយាវិភត្តិថា «កុសលំ ធម្មំ» ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «បដិច្ច» គឺលោកពោលសំដៅយកការធ្វើឲ្យជាសហជាតបច្ច័យ។ ព្រោះថា ការធ្វើឲ្យជាសហជាតបច្ច័យ គឺការចូលទៅជិត គឺការកើតឡើងចំពោះមុខធម៌ដែលកំពុងកើតឡើង, ការធ្វើនូវសហជាតបច្ច័យនោះ ឈ្មោះថាជាអត្ថរបស់បដិសព្ទ។

၃၅-၃၈. တာသု ပါဠိယံ ဒွေယေဝ ဒဿိတာတိ ဟေတာရမ္မဏဒုကေ ဒွိန္နံ ပုစ္ဆာနံ ဒဿိတတ္တာ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ ဧကမူလကာဒိဘာဝေါ ပုစ္ဆာနံ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော, ပစ္စယာနံ ပန ဝသေန သဗ္ဗပဌမော ပစ္စယန္တရေန အဝေါမိဿကတ္တာ သုဒ္ဓိကနယော, ဒုတိယော အာရမ္မဏာဒီသု ဧကေကဿ ဟေတု ဧဝ ဧကမူလကန္တိ ကတွာ ဧကမူလကနယော. ဧဝံ ဟေတာရမ္မဏဒုကာဒီနံ အဓိပတိအာဒီနံ မူလဘာဝတော ဒုကမူလကာဒယော နယာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေဝီသတိမူလကနယော စ တတော ပရံ မူလဿ အဘာဝတော ‘‘သဗ္ဗမူလက’’န္တိ ပါဠိယံ ဝုတ္တော. တတ္ထ နပုံသကနိဒ္ဒေသေန ဧက…ပေ… သဗ္ဗမူလကံ ပစ္စယဂမနံ ပါဠိဂမနံ ဝါတိ ဝိညာယတိ, ဧက…ပေ… သဗ္ဗမူလကံ နယံ အသမ္မုယှန္တေနာတိ ဥပယောဂေါ ဝါ[Pg.201], ဣဓ စ သဗ္ဗမူလကန္တိ စ တေဝီသတိမူလကဿေဝ ဝုတ္တတ္တာ ပစ္စနီယေ ဝက္ခတိ ‘‘ယထာ အနုလောမေ ဧကေကဿ ပဒဿ ဧကမူလကံ…ပေ… ယာဝ တေဝီသတိမူလကံ, ဧဝံ ပစ္စနီယေပိ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗ’’န္တိ (ပဋ္ဌာ. အဋ္ဌ. ၁.၄၂-၄၄).

៣៥-៣៨. ពាក្យថា «ក្នុងសំណួរទាំងនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញតែ ២ ប៉ុណ្ណោះក្នុងព្រះបាលី» គឺលោកពោលសំដៅដល់ការបង្ហាញនូវសំណួរ ២ ក្នុងហេត្វារម្មណទុកៈ។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ភាពជាឯកមូលកៈជាដើមនៃសំណួរទាំងឡាយ លោកពោលទុកក្នុងទីនេះ។ ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃបច្ច័យទាំងឡាយ ន័យដំបូងបង្អស់ ឈ្មោះថា សុទ្ធិកន័យ ព្រោះមិនលាយឡំដោយបច្ច័យដទៃ, ន័យទីពីរ ឈ្មោះថា ឯកមូលកន័យ ដោយធ្វើអត្ថថា ហេតុនោះឯងជាមូលតែមួយ នៃបច្ច័យនីមួយៗ មានអារម្មណបច្ច័យជាដើម។ គប្បីជ្រាបនូវន័យទាំងឡាយ មានទុកមូលកន័យជាដើម ដោយភាពជាមូលនៃធម៌ទាំងឡាយ មានអធិបតីជាដើម នៃហេត្វារម្មណទុកៈជាដើម យ៉ាងនេះ។ ម៉្យាងទៀត តេវីសតិមូលកន័យ លោកហៅក្នុងព្រះបាលីថា «សព្វមូលកៈ» ព្រោះមិនមានមូលក្រៅពីនោះទៅទៀត។ ក្នុងសព្វមូលកៈនោះ គប្បីជ្រាបថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃបច្ច័យ ឬការប្រព្រឹត្តទៅនៃព្រះបាលី ដែលជាឯកមូលកៈ...ល... សព្វមូលកៈ ដោយការសម្តែងជាណបុំសកលិង្គ ឬមួយថា ជាទុតិយាវិភត្តិ (ឧបយោគៈ) ក្នុងសេចក្តីថា «បុគ្គលកាលមិនវង្វេង នូវន័យជាឯកមូលកៈ...ល... សព្វមូលកៈ» ម៉្យាងទៀត ក្នុងអនុលោមនេះ ព្រោះពាក្យថា «សព្វមូលកៈ» លោកពោលសំដៅយកតែតេវីសតិមូលកន័យប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ក្នុងបច្ចនីយៈ លោកនឹងពោលថា «ដូចជាក្នុងអនុលោម ឯកមូលកៈ...ល... រហូតដល់តេវីសតិមូលកៈ នៃបទនីមួយៗ យ៉ាងណា ក្នុងបច្ចនីយៈ ក៏គប្បីពិស្តារយ៉ាងនោះដែរ»។

၃၉-၄၀. ‘‘အာရမ္မဏပစ္စယာ ဟေတုပစ္စယာတိ ဧတ္တာဝတာ အာရမ္မဏပစ္စယံ အာဒိံ ကတွာ ဟေတုပစ္စယပရိယောသာနော ဧကမူလကနယော ဒဿိတော’’တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ သတိ ဝိနယေ ဝိယ စက္ကဗန္ဓနဝသေန ပါဠိဂတိ အာပဇ္ဇတိ, န ဟေဋ္ဌိမသောဓနဝသေန. ဟေဋ္ဌိမသောဓနဝသေန စ ဣဓ အဘိဓမ္မေ ပါဠိ ဂတာ, ဧဝဉ္စ ကတွာ ဝိဿဇ္ဇနေ ‘‘အာရမ္မဏပစ္စယာ ဟေတုယာ တီဏိ, အဓိပတိပစ္စယာ တီဏိ, အဓိပတိပစ္စယာ ဟေတုယာ နဝ, အာရမ္မဏေ တီဏီ’’တိအာဒိနာ ဟေဋ္ဌိမံ သောဓေတွာဝ ပါဠိ ပဝတ္တာ. ယော စေတ္ထ ‘‘ဧကမူလကနယော’’တိ ဝုတ္တော, သော သုဒ္ဓိကနယောဝ. သော စ ဝိသေသာဘာဝတော အာရမ္မဏမူလကာဒီသု န လဗ္ဘတိ. န ဟိ အာရမ္မဏာဒီသု တသ္မိံ တသ္မိံ အာဒိမှိ ဌပိတေပိ ပစ္စယန္တရေန သမ္ဗန္ဓာဘာဝေန အာဒိမှိ ဝုတ္တသုဒ္ဓိကတော ဝိသေသတ္ထော လဗ္ဘတိ, တေနေဝ ဝိဿဇ္ဇနေပိ အာရမ္မဏမူလကာဒီသု သုဒ္ဓိကနယော န ဒဿိတောတိ, တသ္မာ ‘‘အာရမ္မဏပစ္စယာ ဟေတုပစ္စယာ အာရမ္မဏပစ္စယာ အဓိပတိပစ္စယာ…ပေ… အာရမ္မဏပစ္စယာ အဝိဂတပစ္စယာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၃၉) အယံ ဟေဋ္ဌိမသောဓနဝသေန ဧကသ္မိံ အာရမ္မဏပစ္စယေ ဟေတုပစ္စယာဒိကေ ယောဇေတွာ ဝုတ္တော ဧကမူလကနယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ‘‘အာရမ္မဏပစ္စယာ…ပေ… အဝိဂတပစ္စယာ’’တိ ဝါ ဧကမူလကေသု အနန္တရပစ္စယဿ မူလကံ အာရမ္မဏံ ဒဿေတွာ ဧကမူလကာဒီနိ သံခိပိတွာ သဗ္ဗမူလကဿာဝသာနေန အဝိဂတပစ္စယေန နိဋ္ဌာပိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အဓိပတိပစ္စယာ အနန္တရပစ္စယာ သမနန္တရပစ္စယာ သဟဇာတပစ္စယာ အညမညပစ္စယာတိ ဣဒံ မူလမေဝ ဒဿေတွာ ဧကမူလကာဒီနံ သံခိပနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, န သုဒ္ဓိကဒဿနံ, နာပိ သဗ္ဗမူလကေ ကတိပယပစ္စယဒဿနံ.

៣៩-៤០. ពាក្យថា «ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះថា អារម្មណបច្ចយា ហេតុបច្ចយា ឈ្មោះថាទ្រង់បង្ហាញឯកមូលកន័យ ដែលមានអារម្មណបច្ច័យជាដើម មានហេតុបច្ច័យជាទីបំផុត» ដូច្នេះ លោកពោលទុកហើយ។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ ដំណើរទៅនៃព្រះបាលី រមែងសម្រេចដោយអំណាចនៃការចងជាចក្រ (ចk្កពន្ធនៈ) ដូចជាក្នុងវិន័យ មិនមែនដោយអំណាចនៃការជម្រះធម៌ខាងក្រោមឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងអភិធម្មនេះ ព្រះបាលីប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការជម្រះធម៌ខាងក្រោម ហេតុនោះ ព្រះបាលីក្នុងវិសជ្ជនា ទើបប្រព្រឹត្តទៅដោយការជម្រះធម៌ខាងក្រោមប៉ុណ្ណោះ ជាដើមថា «អារម្មណបច្ចយា ហេតុយា តីណិ, អធិបតិបច្ចយា តីណិ, អធិបតិបច្ចយា ហេតុយា នវ, អារម្មណេ តីណិ»។ ន័យណាដែលលោកហៅក្នុងទីនេះថា «ឯកមូលកន័យ» ន័យនោះជាសុទ្ធិកន័យនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត សុទ្ធិកន័យនោះ មិនបានក្នុងអារម្មណមូលកន័យជាដើមឡើយ ព្រោះមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នា។ ព្រោះថា ទោះបីជាបច្ច័យនោះៗ មានអារម្មណបច្ច័យជាដើម លោកដាក់ទុកក្នុងខាងដើមក៏ដោយ ក៏មិនបានសេចក្តីប្លែកគ្នាពីសុទ្ធិកន័យដែលពោលទុកក្នុងខាងដើមឡើយ ព្រោះមិនមានការទាក់ទងនឹងបច្ច័យដទៃ ព្រោះហេតុនោះឯង សូម្បីក្នុងវិសជ្ជនា លោកក៏មិនបង្ហាញសុទ្ធិកន័យក្នុងអារម្មណមូលកន័យជាដើមឡើយ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ឯកមូលកន័យនេះ លោកពោលដោយការផ្សំផ្គុំហេតុបច្ច័យជាដើម ក្នុងអារម្មណបច្ច័យតែមួយ ដោយអំណាចនៃការជម្រះធម៌ខាងក្រោម ដូចជា «អារម្មណបច្ចយា ហេតុបច្ចយា អារម្មណបច្ចយា អធិបតិបច្ចយា...ល... អារម្មណបច្ចយា អវិគតបច្ចយា»។ ឬមួយថា គប្បីជ្រាបថា ក្នុងឯកមូលកន័យទាំងឡាយ លោកបង្ហាញអារម្មណបច្ច័យដែលមានអនន្តរបច្ច័យជាមូល ដោយពាក្យថា «អារម្មណបច្ចយា...ល... អវិគតបច្ចយា» ហើយសង្ខេបឯកមូលកន័យជាដើម ឲ្យចប់ដោយអវិគតបច្ច័យ ដែលជាទីបំផុតនៃសព្វមូលកន័យ។ គប្បីជ្រាបថា ពាក្យថា «អធិបតិបច្ចយា អនន្តរបច្ចយា សមនន្តរបច្ចយា សហជាតបច្ចយា អញ្ញមញ្ញបច្ចយា» នេះ គឺលោកបង្ហាញតែមូលប៉ុណ្ណោះ ហើយសង្ខេបឯកមូលកន័យជាដើម មិនមែនជាការបង្ហាញសុទ្ធិកន័យឡើយ ហើយក៏មិនមែនជាការបង្ហាញបច្ច័យបន្តិចបន្តួចក្នុងសព្វមូលកន័យដែរ។

၄၁. တတော နိဿယာဒီနိ မူလာနိပိ သံခိပိတွာ အဝိဂတမူလကနယံ ဒဿေတုံ ‘‘အဝိဂတပစ္စယာ ဟေတုပစ္စယာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. ဧတသ္မိဉ္စ သုဒ္ဓိကဿ အဒဿနေန အာရမ္မဏမူလကာဒီသု ဝိသုံ ဝိသုံ သုဒ္ဓိကနယော န လဗ္ဘတီတိ ဉာပိတော ဟောတိ. န ဟိ အာဒိ ကတ္ထစိ သံခေပန္တရဂတော ဟောတိ. အာဒိအန္တေဟိ မဇ္ဈိမာနံ ဒဿနဉှိ သင်္ခေပေါ, အာဒိတော ပဘုတိ ကတိစိ [Pg.202] ဝတွာ ဂတိဒဿနံ ဝါတိ. ဒုတိယစတုက္ကံ ဝတွာ ‘‘ဝိဂတပစ္စယာ’’တိ ပဒံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဌပိတံ. တေန ဩသာနစတုက္ကံ ဒဿေတိ. တတိယစတုက္ကတော ပဘုတိ ဝါ ပဉ္စကမူလာနိ သံခိပိတွာ သဗ္ဗမူလကဿ အဝသာနေန နိဋ္ဌပေတိ.

៤១. បន្ទាប់ពីនោះ លោកក៏សង្ខេបសូម្បីមូលទាំងឡាយ មាននិស្សយបច្ច័យជាដើម ហើយផ្តើមពាក្យថា «អវិគតបច្ចយា ហេតុបច្ចយា» ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញអវិគតមូលកន័យ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងអវិគតមូលកន័យនេះ ព្រោះមិនបង្ហាញសុទ្ធិកន័យ គប្បីជ្រាបថា លោកឲ្យដឹងថា សុទ្ធិកន័យផ្សេងៗ មិនបានក្នុងអារម្មណមូលកន័យជាដើមឡើយ។ ព្រោះថា ធម៌ខាងដើម មិនដែលចូលទៅក្នុងចន្លោះនៃសង្ខេបក្នុងទីណាឡើយ។ ព្រោះថា ការបង្ហាញធម៌កណ្តាលទាំងឡាយ ដោយធម៌ខាងដើមនិងខាងចុង ឈ្មោះថា សង្ខេប ឬមួយថា ការពោលធម៌បន្តិចបន្តួចតាំងពីខាងដើមទៅ ដើម្បីបង្ហាញដំណើរទៅ ឈ្មោះថា សង្ខេប។ លោកពោលចតុក្កៈទីពីរហើយ លើកយកបទថា «វិគតបច្ចយា» មកដាក់ទុក។ ដោយការលើកយកបទនោះមកដាក់ទុក លោកក៏បង្ហាញចតុក្កៈជាទីបំផុត។ ឬមួយថា លោកសង្ខេបបញ្ចកមូលៈជាដើម តាំងពីចតុក្កៈទីបីទៅ ហើយឲ្យចប់ដោយបទជាទីបំផុតនៃសព្វមូលកន័យ។

ဧတ္ထ စ ဒုကမူလကာဒီသု ယထာ ဟေတုအာရမ္မဏဒုကေန သဒ္ဓိံ အဝသေသာ ပစ္စယာ ယောဇိတာ, ဟေတာရမ္မဏာဓိပတိတိကာဒီဟိ စ အဝသေသာဝသေသာ, ဧဝံ ဟေတုအဓိပတိဒုကာဒီဟိ ဟေတုအဓိပတိအနန္တရတိကာဒီဟိ စ အဝသေသာဝသေသာ ယောဇေတဗ္ဗာ သိယုံ. ယဒိ စ သဗ္ဗေသံ ပစ္စယာနံ မူလဘာဝေန ယောဇိတတ္တာ ဟေတုမူလကေ ဟေတုအဓိပတိအာဒိဒုကာနံ အဓိပတိမူလကာဒီသု အဓိပတိဟေတုအာဒိဒုကေဟိ ဝိသေသော နတ္ထိ. တေ ဧဝ ဟိ ပစ္စယာ ဥပ္ပဋိပါဋိယာ ဝုတ္တာ, တထာပိ အာရမ္မဏမူလကာဒီသု အာရမ္မဏာဓိပတိဒုကာဒီနံ အဝသေသာဝသေသေဟိ, ဟေတုမူလကေ စ ဟေတုအဓိပတိအနန္တရတိကာဒီနံ အဝသေသာဝသေသေဟိ ယောဇနေ အတ္ထိ ဝိသေသောတိ. ယသ္မာ ပန ဧဝံ ယောဇိယမာနေသုပိ သုခဂ္ဂဟဏံ န ဟောတိ, န စ ယထာဝုတ္တာယ ယောဇနာယ သဗ္ဗာ သာ ယောဇနာ ပညဝတာ န သက္ကာ ဝိညာတုံ, တသ္မာ တထာ အယောဇေတွာ အနုပုဗ္ဗေနေဝ ယောဇနာ ကတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဓမ္မာနံ ဒေသနာဝိဓာနေ ဟိ ဘဂဝါဝ ပမာဏန္တိ. ဂဏနာဂါထာ အာဒိမပါဌေ ကာစိ ဝိရုဒ္ဓါ, တသ္မာ သုဋ္ဌု ဂဏေတွာ ဂဟေတဗ္ဗာ.

ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ក្នុងទុកមូលកន័យជាដើម បច្ច័យដែលនៅសល់ លោកផ្សំផ្គុំជាមួយហេត្វារម្មណទុកៈ យ៉ាងណា បច្ច័យដែលនៅសល់ៗ លោកផ្សំផ្គុំជាមួយហេត្វារម្មណាធិបតីតិកៈជាដើម យ៉ាងណា បច្ច័យដែលនៅសល់ៗ ក៏គប្បីផ្សំផ្គុំជាមួយហេត្វាធិបតីទុកៈជាដើម និងហេត្វាធិបតីអនន្តរតិកៈជាដើម យ៉ាងនោះដែរ។ ប្រសិនបើមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នារវាងហេត្វាធិបតីទុកៈជាដើម ក្នុងហេតុមូលកន័យ ជាមួយនឹងអធិបតីហេតុទុកៈជាដើម ក្នុងអធិបតីមូលកន័យជាដើម ព្រោះការផ្សំផ្គុំដោយភាពជាមូលនៃបច្ច័យទាំងអស់។ ព្រោះថា បច្ច័យទាំងនោះឯង លោកពោលដោយលំដាប់ត្រឡប់គ្នា ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ក៏សេចក្តីប្លែកគ្នានៅតែមាន ក្នុងការផ្សំផ្គុំអារម្មណាធិបតីទុកៈជាដើម ក្នុងអារម្មណមូលកន័យជាដើម ជាមួយនឹងបច្ច័យដែលនៅសល់ៗ និងការផ្សំផ្គុំហេត្វាធិបតីអនន្តរតិកៈជាដើម ក្នុងហេតុមូលកន័យ ជាមួយនឹងបច្ច័យដែលនៅសល់ៗ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែ កាលបើផ្សំផ្គុំយ៉ាងនេះ ការកំណត់ដឹងដោយងាយក៏មិនមាន ម៉្យាងទៀត មិនមែនថាអ្នកមានប្រាជ្ញាមិនអាចដឹងនូវការផ្សំផ្គុំទាំងអស់នោះ ដោយការផ្សំផ្គុំតាមដែលពោលហើយនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា លោកមិនផ្សំផ្គុំយ៉ាងនោះទេ គឺធ្វើការផ្សំផ្គុំទៅតាមលំដាប់លំដោយប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគតែមួយព្រះអង្គឯង ជាប្រមាណក្នុងការចាត់ចែងការសម្តែងធម៌ទាំងឡាយ។ គាថាសម្រាប់រាប់ក្នុងបាឋៈខាងដើមខ្លះ ផ្ទុយគ្នា ព្រោះហេតុនោះ គប្បីរាប់ឲ្យបានល្អហើយទើបកាន់យក។

‘‘ဒွါဝီသတိယာ တိကေသု ဧကေကံ တိကံ ဒုကာနံ သတေန သတေန သဒ္ဓိံ ယောဇေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ ဒုကတိကပဋ္ဌာနေ ကေသဉ္စိ ပေါတ္ထကာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ. ကေသုစိ ပန ဧကေကော ဒုကော ဒွါဝီသတိယာ ဒွါဝီသတိယာ တိကေဟိ ယောဇိတော, တဉ္စ ဂမနံ ယုတ္တံ. န ဟိ တတ္ထ တိကဿ ယောဇနာ အတ္ထိ, အထ ခေါ တိကာနံ ဧကေကေန ပဒေန ဒုကဿာတိ. တတ္ထ ဆသဋ္ဌိယာ တိကပဒေသု ဧကေကေန သံသန္ဒိတွာ ဆသဋ္ဌိ ဟေတုဒုကာ, တထာ သဟေတုကဒုကာဒယော စာတိ ဒုကာနံ ဆသတာဓိကာနိ ဆသဟဿာနိ ဟောန္တိ. တေသု ဧကေကသ္မိံ ပဋိစ္စဝါရာဒယော သတ္တ ဝါရာ နယာ ပုစ္ဆာ စ သဗ္ဗာ ဒုကပဋ္ဌာနေ ဟေတုဒုကေန သမာနာ.

ពាក្យថា «ផ្សំផ្គុំតិកៈនីមួយៗ ក្នុងតិកៈ ២២ ជាមួយទុកៈមួយរយៗ» ដូច្នេះ លោកពោលទុកហើយ។ ពាក្យនោះ លោកពោលដោយអំណាចនៃសៀវភៅខ្លះ ក្នុងទុកតិកបដ្ឋាន។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសៀវភៅខ្លះ ទុកៈនីមួយៗ លោកផ្សំផ្គុំជាមួយតិកៈ ២២, ២២ ដំណើរទៅនៃព្រះបាលីនោះ ក៏សមគួរដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងទុកតិកបដ្ឋាននោះ មិនមែនមានការផ្សំផ្គុំតិកៈឡើយ តែជាការផ្សំផ្គុំទុកៈ ជាមួយបទនីមួយៗ នៃតិកៈទាំងឡាយវិញ។ ក្នុងទុកតិកបដ្ឋាននោះ កាលបើបូកផ្សំជាមួយបទនីមួយៗ នៃបទតិកៈ ៦៦ ហើយ រមែងមានហេតុទុកៈ ៦៦ ព្រោះហេតុនោះ ទុកៈទាំងឡាយ មានសហេតុកទុកៈជាដើម ទើបមានចំនួន ៦៦០០ (ប្រាំមួយពាន់ប្រាំមួយរយ)។ ក្នុងទុកតិកបដ្ឋានទាំងនោះ ក្នុងទុកតិកបដ្ឋាននីមួយៗ វារៈទាំង ៧ មានបដិច្ចវារៈជាដើម ន័យទាំងឡាយ និងសំណួរទាំងអស់ ស្មើគ្នាជាមួយហេតុទុកៈ ក្នុងទុកបដ្ឋាន។

‘‘ဒုကသတေ ဧကေကံ ဒုကံ ဒွါဝီသတိယာ တိကေဟိ သဒ္ဓိံ ယောဇေတွာ’’တိ စ ဝုတ္တံ, တမ္ပိ တိကဒုကပဋ္ဌာနေ ကေသဉ္စိ ပေါတ္ထကာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ. ဝုတ္တနယေန ပန ယုတ္တဂမနေသု ဧကေကော တိကော ဒုကသတေန ယောဇိတော. တတ္ထ ဟေတုပဒံ ပက္ခိပိတွာ ဝုတ္တော ဧကော ကုသလတ္တိကော, တထာ နဟေတုပဒံ…ပေ… အရဏပဒန္တိ ကုသလတ္တိကာနံ ဒွေ [Pg.203] သတာနိ ဟောန္တိ, တထာ ဝေဒနာတ္တိကာဒီနမ္ပီတိ သဗ္ဗေသံ စတုသတာဓိကာနိ စတ္တာရိ သဟဿာနိ ဟောန္တိ. တေသု ဧကေကသ္မိံ ဝါရနယပုစ္ဆာ တိကပဋ္ဌာနေ ကုသလတ္တိကေန သမာနာ.

ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «ផ្សំផ្គុំទុកៈនីមួយៗ ក្នុងទុកៈមួយរយ ជាមួយតិកៈ ២២» ដូច្នេះ លោកក៏ពោលទុកហើយ។ សូម្បីពាក្យនោះ ក៏លោកពោលដោយអំណាចនៃសៀវភៅខ្លះ ក្នុងតិកទុកបដ្ឋានដែរ។ ប៉ុន្តែ តាមន័យដែលពោលហើយ ក្នុងដំណើរទៅនៃព្រះបាលីដ៏សមគួរ តិកៈនីមួយៗ លោកផ្សំផ្គុំជាមួយទុកៈមួយរយ។ ក្នុងតិកទុកបដ្ឋាននោះ កុសលតិកៈមួយ ដែលលោកពោលដោយបញ្ចូលហេតុបទ យ៉ាងណា នហេតុបទ...ល... អរណបទ ក៏យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ កុសលតិកៈទាំងឡាយ ទើបមានចំនួន ២០០។ សូម្បីវេទនាតិកៈជាដើម ក៏មានចំនួន ២០០ យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ តិកៈទាំងអស់ ទើបមានចំនួន ៤៤០០។ ក្នុងតិកទុកបដ្ឋានទាំងនោះ ក្នុងតិកទុកបដ្ឋាននីមួយៗ វារៈ ន័យ និងសំណួរ ស្មើគ្នាជាមួយកុសលតិកៈ ក្នុងតិកបដ្ឋាន។

‘‘ဆ အနုလောမမှိ နယာ သုဂမ္ဘီရာ’’တိ ဝစနတော ပနာတိ ဧတေန ဣဒံ ဒဿေတိ – ‘‘အနုလောမမှီ’’တိ ‘‘တိကာဒယော ဆနယာ’’တိ စ အဝိသေသေန ဝုတ္တတ္တာ ပဋိစ္စဝါရာဒိဝသေန သတ္တဝိဓမ္ပိ အနုလောမံ သဟ ဂဟေတွာ ‘‘ဆ အနုလောမမှီ’’တိ ဝုတ္တံ, အနုလောမာဒိဝသေန စတုဗ္ဗိဓံ တိကပဋ္ဌာနံ သဟ ဂဟေတွာ ‘‘တိကဉ္စ ပဋ္ဌာနဝရ’’န္တိ, တထာ စတုဗ္ဗိဓာနိ ဒုကပဋ္ဌာနာဒီနိ သဟ ဂဟေတွာ ‘‘ဒုကုတ္တမ’’န္တိအာဒိံ ဝတွာ ‘‘ဆ နယာ သုဂမ္ဘီရာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဣမမတ္ထံ ဂဟေတွာ ဣမသ္မိံ ပစ္စယာနုလောမေ သတ္တပ္ပဘေဒေ ဆပိ ဧတေ ပဋ္ဌာနာ ပဋ္ဌာနနယာ စတုပ္ပဘေဒါ ပုစ္ဆာဝသေန ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗာတိ. ဧဝဉှိ သဗ္ဗသ္မိံ ပဋ္ဌာနေ သဗ္ဗော ပစ္စယာနုလောမော ဒဿိတော ဟောတီတိ. ပစ္စနီယဂါထာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ ဒုကတိကပဋ္ဌာနာဒီသု ဝိသေသိတဗ္ဗေဟိ တိကေဟိ ပဋ္ဌာနံ တိကပဋ္ဌာနံ. ဒုကာနံ တိကပဋ္ဌာနံ ဒုကတိကပဋ္ဌာနံ. ဒုကဝိသေသိတာ ဝါ တိကာ ဒုကတိကာ, ဒုကတိကာနံ ပဋ္ဌာနံ ဒုကတိကပဋ္ဌာနန္တိ ဣမိနာ နယေန ဝစနတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒုကာဒိဝိသေသိတဿ စေတ္ထ တိကာဒိပဒဿ ဒုကာဒိဘာဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဒုကပဋ္ဌာနမေဝ ဟိ တိကပဒသံသန္ဒနဝသေန ဒုကပဒသံသန္ဒနဝသေန စ ပဝတ္တံ ဒုကတိကပဋ္ဌာနံ ဒုကဒုကပဋ္ဌာနဉ္စ, တထာ တိကပဋ္ဌာနမေဝ ဒုကပဒသံသန္ဒနဝသေန တိကပဒသံသန္ဒနဝသေန စ ပဝတ္တံ တိကဒုကပဋ္ဌာနံ တိကတိကပဋ္ဌာနဉ္စာတိ.

ប៉ុន្តែ ដោយពាក្យថា «ន័យទាំង ៦ ក្នុងអនុលោម ជាធម្មជាតិជ្រាលជ្រៅក្រៃលែង» នេះ លោកបង្ហាញសេចក្តីនេះថា៖ ព្រោះពាក្យថា «ក្នុងអនុលោម» និងពាក្យថា «ន័យទាំង ៦ មានតិកៈជាដើម» លោកពោលដោយមិនចំពោះ ហេតុនោះ លោកទើបកាន់យកអនុលោមទាំង ៧ ប្រការ មានបដិច្ចវារៈជាដើម រួមគ្នា ហើយពោលថា «ន័យទាំង ៦ ក្នុងអនុលោម»។ លោកកាន់យកតិកបដ្ឋាន ៤ ប្រការ ដោយអំណាចនៃអនុលោមជាដើម រួមគ្នា ហើយពោលថា «តិកបដ្ឋានដ៏ប្រសើរផង» យ៉ាងនោះដែរ លោកកាន់យកទុកបដ្ឋានជាដើម ៤ ប្រការ រួមគ្នា ហើយពោលគាថាមានពាក្យថា «ទុកបដ្ឋានដ៏ឧត្តម» ជាដើម រួចពោលថា «ន័យទាំង ៦ ជាធម្មជាតិជ្រាលជ្រៅ» ដូច្នេះ លោកកាន់យកសេចក្តីនេះហើយ ក្នុងបច្ចយានុលោមនេះ ដែលមានការបែងចែកជា ៧ ប្រការ សូម្បីបដ្ឋានទាំង ៦ នេះ ដែលជាបដ្ឋានន័យ មានការបែងចែកជា ៤ ប្រការ គប្បីលើកឡើងដោយអំណាចនៃសំណួរ។ ព្រោះថា កាលបើធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះ បច្ចយានុលោមទាំងអស់ ក្នុងបដ្ឋានទាំងអស់ ឈ្មោះថាទ្រង់បង្ហាញហើយ។ សូម្បីក្នុងបច្ចនីយគាថាជាដើម ក៏មានន័យនេះឯង។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទុកតិកបដ្ឋានជាដើមនេះ បដ្ឋានដែលសម្តែងដោយតិកៈទាំងឡាយ ដែលត្រូវទុកៈជាដើមធ្វើឲ្យប្លែក ឈ្មោះថា តិកបដ្ឋាន។ តិកបដ្ឋាននៃទុកៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ទុកតិកបដ្ឋាន។ ឬមួយថា តិកៈទាំងឡាយដែលត្រូវទុកៈធ្វើឲ្យប្លែក ឈ្មោះថា ទុកតិកៈ, បដ្ឋាននៃទុកតិកៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ទុកតិកបដ្ឋាន គប្បីជ្រាបវចនត្ថៈដោយន័យនេះ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបនូវភាពជាទុកៈជាដើម នៃបទមានតិកបទជាដើម ដែលត្រូវទុកៈជាដើមធ្វើឲ្យប្លែក។ ព្រោះថា ទុកបដ្ឋាននោះឯង កាលបើប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការបូកផ្សំនឹងតិកបទ និងដោយអំណាចនៃការបូកផ្សំនឹងទុកបទ រមែងហៅថា ទុកតិកបដ្ឋាន និងទុកទុកបដ្ឋាន, យ៉ាងនោះដែរ តិកបដ្ឋាននោះឯង កាលបើប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការបូកផ្សំនឹងទុកបទ និងដោយអំណាចនៃការបូកផ្សំនឹងតិកបទ រមែងហៅថា តិកទុកបដ្ឋាន និងតិកតិកបដ្ឋាន។

ပစ္စယာနုလောမဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយបច្ចយានុលោម ចប់ហើយ។

၂. ပစ္စယပစ္စနီယဝဏ္ဏနာ

២. ការអធិប្បាយបច្ចយបច្ចនីយៈ

၄၂-၄၄. တေဝီသတိမူလကန္တိ ဣဒဉ္စေတ္ထ ဒုမူလကံယေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဣဒံ ဒုကမူလကေ ပုစ္ဆာနံ မူလဘူတာ တေဝီသတိ ဒုကာ သမ္ဘဝန္တီတိ တဿ ‘‘တေဝီသတိမူလက’’န္တိ နာမံ ကတွာ ယာဝ ယတ္တကော ပဘေဒေါ အတ္ထိ, တာဝ တတ္တကံ တေဝီသတိမူလကံ ယထာနုလောမေ ဝိတ္ထာရိတံ. ဧဝံ ပစ္စနီယေပိ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗန္တိ ဒုကမူလကေန တိကမူလကာဒီသု နယံ ဒဿေတီတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တံ သိယာ. ယဒိ ပန ယာဝ တေဝီသတိမံ မူလံ ယထာ ဝိတ္ထာရိတန္တိ အယမတ္ထော အဓိပ္ပေတော, ‘‘ယာဝ တေဝီသတိမံ မူလ’’န္တွေဝ ပါဌေန ဘဝိတဗ္ဗံ [Pg.204] သိယာ. န ဟိ ‘‘တေဝီသတိမူလက’’န္တိ ဧတဿ ဗျဉ္ဇနဿ တေဝီသတိမံ မူလကန္တိ အယမတ္ထော သမ္ဘဝတိ. ယထာ အနုလောမေ ‘‘ဧကေကပဒဿာ’’တိအာဒိနာ ပန ဧကမူလာဒိသဗ္ဗမူလကပရိယောသာနံ တတ္ထ နယဒဿနဝသေန ဒဿိတံ ဧကေကဿ ပဒဿ ဝိတ္ထာရံ ဒဿေတီတိ သဗ္ဗမူလကမေဝ စေတ္ထ ‘‘တေဝီသတိမူလက’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တဉှိ တေဝီသတိယာ ပစ္စယာနံ အဝသေသဿ ပစ္စယဿ မူလဘာဝတော ‘‘တေဝီသတိမူလက’’န္တိ စ တတော ပရံ မူလဿ အညဿ အဘာဝတော ‘‘သဗ္ဗမူလက’’န္တိ စ ဝုစ္စတိ.

៤២-៤៤. ពាក្យថា Tevīsatimūlakanti នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកតែទុកមូលកៈ (មូលមានទុកៈ ២) ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យនោះមានសេចក្តីពន្យល់ថា ទុកៈ ២៣ ដែលជាឫសគល់នៃពួកសំណួរក្នុងទុកមូលកៈ រមែងមានឡើង ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះសង្គីតិកាចារ្យកំណត់ឈ្មោះទុកមូលកៈនោះថា «តេវីសតិមូលកៈ» ហើយបានសម្តែងពង្រីកតេវីសតិមូលកៈនោះក្នុងអនុលោម ត្រឹមទំហំនៃការបែងចែកដែលមានប្រមាណប៉ុន្មាន ក៏សម្តែងត្រឹមប្រមាណប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីក្នុងបច្ចនីយ៍ ក៏គប្បីសម្តែងពង្រីកយ៉ាងនេះដែរ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលយ៉ាងនេះ ក្នុងបំណងបង្ហាញន័យក្នុងតិកមូលកៈជាដើម ដោយទុកមូលកៈនេះឯង។ តែប្រសិនបើចង់បានសេចក្តីថា សម្តែងពង្រីកត្រឹមមូលទី ២៣ យ៉ាងណានោះ គប្បីមានបាឋៈថា «yāva tevīsatimaṃ mūlaṃ» វិញ។ ព្រោះថា សេចក្តីថា មូលទី ២៣ នេះ មិនអាចសម្រេចបានដោយព្យញ្ជនៈថា «tevīsatimūlaka» នេះឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាក្នុងអនុលោម ព្រះសង្គីតិកាចារ្យបង្ហាញការសម្តែងពង្រីកនៃបទនីមួយៗ ដោយការបង្ហាញន័យក្នុងអនុលោមនោះ ដោយបាឋៈជាដើមថា «ekekapadassa» ដែលមានឯកមូលកៈជាដើម និងមានសព្វមូលកៈជាទីបំផុត យ៉ាងណាមិញ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីក្នុងបច្ចនីយ៍នេះ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យក៏ពោលសំដៅយកសព្វមូលកៈនោះឯងថា «តេវីសតិមូលកៈ» យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា សព្វមូលកៈនោះ ហៅថា «តេវីសតិមូលកៈ» ព្រោះជាមូលនៃបច្ច័យដែលនៅសល់ពីបច្ច័យ ២៣ ផង ហៅថា «សព្វមូលកៈ» ព្រោះគ្មានមូលដទៃក្រៅពីតេវីសតិមូលកៈនោះទៅទៀតផង។

ပစ္စယပစ္စနီယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីបច្ចយបច្ចនីយ៍ ចប់ហើយ។

၃. အနုလောမပစ္စနီယဝဏ္ဏနာ

៣. ការពណ៌នាអំពីអនុលោមបច្ចនីយ៍

၄၅-၄၈. အနုလောမေ ဝုတ္တေသု သဗ္ဗေသု ဧကမူလကာဒီသု ဧကေကံ ပဒံ ပရိဟာပေတွာတိ တတ္ထ ဧကမူလကေ စတုဝီသတိ ပစ္စယပဒါနိ ဣဓ ဧကမူလကေ တေဝီသတိ, ဧကော ပန ပစ္စယော မူလဘာဝေန ဌိတော အပုဗ္ဗတာဘာဝတော အဂဏနူပဂေါ. တတ္ထ ဒုမူလကေ တေဝီသတိ ပစ္စယပဒါနိ ဂဏနူပဂါနိ, ဣဓ ဒုမူလကေ ဒွါဝီသတီတိ ဧဝံ ပရိဟာပေတွာတိ အတ္ထော.

៤៥-៤៨. ពាក្យថា ekekaṃ padaṃ parihāpetvā ក្នុងឯកមូលកៈជាដើមទាំងអស់ដែលពោលហើយក្នុងអនុលោមនោះ មានសេចក្តីថា ក្នុងឯកមូលកៈនៃអនុលោមនោះ មានបច្ចយបទ ២៤ ឯក្នុងឯកមូលកៈនៃអនុលោមបច្ចនីយ៍នេះ មានបច្ចយបទ ២៣ ព្រោះបច្ច័យ ១ ឋិតនៅក្នុងភាពជាមូល មិនមែនជាបច្ច័យថ្មី ទើបមិនរាប់បញ្ចូល។ ក្នុងទុមូលកៈនៃអនុលោមនោះ មានបច្ចយបទ ២៣ ដែលត្រូវរាប់បញ្ចូល ឯក្នុងទុមូលកៈនៃអនុលោមបច្ចនីយ៍នេះ មានបច្ចយបទ ២២ គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយការធ្វើឱ្យថយចុះយ៉ាងនេះ។

အနုလောမတော ဌိတဿ ပစ္စနီယတော အလဗ္ဘမာနာနံ သုဒ္ဓိကပစ္စယာနဉ္စ အလဗ္ဘမာနတံ သန္ဓာယ ‘‘လဗ္ဘမာနပဒါန’’န္တိ ဝုတ္တံ. န ဟိ အညထာ ပုစ္ဆာဝသေန ကောစိ ပစ္စယော အလဗ္ဘမာနော နာမ အတ္ထီတိ. ဝိဿဇ္ဇနာဝသေနေဝ ဝါ ပဝတ္တံ အနုလောမပစ္စနီယဒေသနံ သန္ဓာယ ‘‘လဗ္ဘမာနပဒါန’’န္တိ ဝုတ္တံ.

ពាក្យថា «labbhamānapadānaṃ» ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលសំដៅដល់ភាពដែលមិនបាននូវបច្ច័យដែលឋិតនៅក្នុងអនុលោម និងពួកសុទ្ធិកបច្ច័យដែលមិនបានក្នុងបច្ចនីយ៍។ ព្រោះថា បើមិនដូច្នោះទេ បច្ច័យណាមួយដែលឈ្មោះថាមិនបាន ដោយអំណាចនៃសំណួរ គឺមិនមានឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «labbhamānapadānaṃ» នេះ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលសំដៅដល់អនុលោមបច្ចនីយទេសនា ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃវិសជ្ជនាប៉ុណ្ណោះ។

အနုလောမပစ္စနီယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីអនុលោមបច្ចនីយ៍ ចប់ហើយ។

ပုစ္ဆာဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីបុច្ឆាវារៈ ចប់ហើយ។

၁. ကုသလတ္တိကံ

១. កុសលតិកៈ

၁. ပဋိစ္စဝါရဝဏ္ဏနာ

១. ការពណ៌នាអំពីបដិច្ចវារៈ

၁. ပစ္စယာနုလောမံ

១. បច្ចយានុលោម

(၁) ဝိဘင်္ဂဝါရော

(១) វិភង្គវារៈ

၅၃. ယာ ကုသလတ္တိကေ လဘန္တိ, န တာယေဝ ဝေဒနာတ္တိကာဒီသူတိ တိကပဒနာနတ္တမတ္တေန ဝိနာ မူလာဝသာနဝသေန သဒိသတံ သန္ဓာယ ‘‘န [Pg.205] တာယေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ, န စ ကေဝလံ တိကန္တရေယေဝ, ကုသလတ္တိကေပိ ပန ယာ ပဋိစ္စဝါရေ လဘန္တိ, န တာယေဝ ပစ္စယဝါရာဒီသူတိ သဗ္ဗပုစ္ဆာသမာဟရဏံ ဣဓ ကတ္တဗ္ဗမေဝ. ဓမ္မာနုလောမပစ္စနီယေ စ တိကပဋ္ဌာနေ ဝိတက္ကတ္တိကပီတိတ္တိကာနံ ဝိဿဇ္ဇနေ သဗ္ဗာပေတာ ဝိဿဇ္ဇနံ လဘန္တီတိ ဧတ္ထ ပီတိတ္တိကဂ္ဂဟဏံ န ကာတဗ္ဗံ. န ဟိ တတ္ထ ဧကူနပညာသ ပုစ္ဆာ ဝိဿဇ္ဇနံ လဘန္တီတိ.

៥៣. ពាក្យថា «yā kusalattike labhanti, na tāyeva vedanāttikādīsu» ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលសំដៅដល់ភាពដូចគ្នាដោយអំណាចនៃបទដើម និងបទចុង ដោយវៀរចោលត្រឹមតែភាពប្លែកគ្នានៃតិកបទប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលថា «na tāyeva»។ មិនត្រឹមតែក្នុងតិកៈដទៃប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីក្នុងកុសលតិកៈនេះ សំណួរទាំងឡាយណាដែលបានក្នុងបដិច្ចវារៈ ក៏មិនមែនបានតែសំណួរនោះឯងក្នុងបច្ចយវារៈជាដើមឡើយ ហេតុនោះ ការប្រមូលសំណួរទាំងអស់មកបញ្ចូលគ្នាក្នុងឧទ្ទេសនៃកុសលតិកបដិច្ចវារៈនេះ ទើបជាកិច្ចដែលគប្បីធ្វើពិតប្រាកដ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងធម្មអនុលោមបច្ចនីយ៍នៃតិកបដ្ឋាន ត្រង់ពាក្យថា «vitakkattikapītittikānaṃ vissajjane sabbāpetā vissajjanaṃ labhanti» នោះ មិនគប្បីយកបីតិតិកៈមកឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងបីតិតិកៈនៃធម្មអនុលោមបច្ចនីយ៍នោះ សំណួរ ៤៩ មិនបាននូវវិសជ្ជនាឡើយ។

တေန သဒ္ဓိန္တိ တေန သဟဇာတပစ္စယဘူတေန သဒ္ဓိန္တိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ‘‘ယာဝ နိရောဓဂမနာ ဥဒ္ဓံ ပဇ္ဇတီ’’တိ စ ‘‘ဥပ္ပာဒါဒယော ဝါ ပါပုဏာတီ’’တိ စ ဝစနေဟိ ခဏတ္တယသမင်္ဂီ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝုစ္စတီတိ အနုညာတံ ဝိယ ဟောတိ, ဥပ္ပာဒက္ခဏသမင်္ဂီယေဝ ပန ဧဝံ ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ពាក្យថា «tena saddhiṃ» គប្បីជ្រាបសេចក្តីថា ជាមួយគ្នានឹងធម៌ដែលជាសហជាតបច្ច័យនោះ។ ដោយពាក្យទាំងឡាយថា «yāva nirodhagamanā uddhaṃ pajjati» ខ្លះ «uppādādayo vā pāpuṇāti» ខ្លះ ហាក់ដូចជាអនុញ្ញាតថា ធម៌ដែលប្រកបដោយខណៈទាំង ៣ ឈ្មោះថា «uppajjati» ប៉ុន្តែគប្បីជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកតែធម៌ដែលប្រកបដោយឧប្បាទខណៈប៉ុណ្ណោះថា «uppajjati» យ៉ាងនេះ។

ယသ္မာ ပန ဧကော ခန္ဓော ဧကဿာတိအာဒိ ဣဓ ကုသလဝစနေန ဂဟိတေ ခန္ဓေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဝေဒနာတ္တိကာဒီသု ပန ဧကံ ခန္ဓံ ပဋိစ္စ ဒွိန္နံ, ဒွေ ပဋိစ္စ ဧကဿပိ, ဟေတုဒုကာဒီသု စ သင်္ခါရက္ခန္ဓေကဒေသံ ပဋိစ္စ သင်္ခါရက္ခန္ဓေကဒေသဿပိ ဥပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာတိ သဟ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ သဗ္ဗေသံ ဓမ္မာနံ ပစ္စယော ဟောန္တော ဧကေကဿပိ ဒုကတိကာဒိဘေဒါနဉ္စ ပစ္စယော နာမ ဟောတိယေဝ, တထာ ဒုကာဒိဘေဒါနဉ္စာတိ.

ព្រោះថា ពាក្យជាដើមថា «eko khandho ekassa» ក្នុងកុសលតិកបដិច្ចវារៈនេះ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលសំដៅដល់ខន្ធទាំងឡាយដែលកាន់យកដោយកុសលសព្ទ។ ចំណែកក្នុងវេទនាតិកៈជាដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សម្តែងការកើតឡើងនៃខន្ធ ២ ដោយអាស្រ័យខន្ធ ១ ខ្លះ ការកើតឡើងនៃខន្ធ ១ ដោយអាស្រ័យខន្ធ ២ ខ្លះ និងក្នុងហេតុទុកៈជាដើម ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងការកើតឡើងនៃចំណែកមួយនៃសង្ខារក្ខន្ធ ដោយអាស្រ័យចំណែកមួយនៃសង្ខារក្ខន្ធខ្លះ ហេតុនោះ កាលបើធម៌ជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងជាមួយគ្នាទាំងអស់ រមែងជាបច្ច័យដល់ធម៌នីមួយៗផង ដល់ធម៌ដែលមានការបែងចែកជាទុកៈ និងតិកៈជាដើមផងដោយពិត យ៉ាងណាមិញ សូម្បីធម៌ដែលមានការបែងចែកជាទុកៈជាដើម ក៏ជាបច្ច័យដល់ធម៌នីមួយៗ និងដល់ធម៌ដែលមានការបែងចែកជាទុកៈជាដើមយ៉ាងនោះដែរ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

‘‘ရူပေန သဒ္ဓိံ အနုပ္ပတ္တိတော အာရုပ္ပဝိပါကဉ္စ န ဂဟေတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ ပန န သဗ္ဗသ္မိံ ဧတသ္မိံ ဝစနေ ဂဟေတဗ္ဗံ, အထ ခေါ ‘‘စိတ္တသမုဋ္ဌာနဉ္စ ရူပ’’န္တိ ဧတ္ထေဝ. န ကေဝလဉ္စ အာရုပ္ပဝိပါကောဝ, အထ ခေါ လောကုတ္တရဝိပါကကိရိယာဗျာကတမ္ပိ အာရုပ္ပေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဧတ္ထ န ဂဟေတဗ္ဗံ. ‘‘ဝိပါကာဗျာကတံ ကိရိယာဗျာကတံ ဧကံ ခန္ဓံ ပဋိစ္စ တယော ခန္ဓာ’’တိ ဧတ္ထ ပန န ကိဉ္စိ ရူပေန ဝိနာ သဟ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ သဟေတုကံ ဝိပါကကိရိယာဗျာကတံ အဂ္ဂဟိတံ နာမ အတ္ထိ. တတ္ထ ပန ယံ ရူပေန သဟ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ပစ္စယုပ္ပန္နဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘စိတ္တသမုဋ္ဌာနဉ္စ ရူပ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

ពាក្យថា «rūpena saddhiṃ anuppattito āruppavipākañca na gahetabbaṃ» នេះ មិនមែនគប្បីកាន់យកក្នុងពាក្យទាំងអស់នេះឡើយ គឺគប្បីកាន់យកតែក្នុងបទថា «cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ» នេះប៉ុណ្ណោះ។ មិនត្រឹមតែអរូបវិបាកប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីលោកុត្តរវិបាក និងកិរិយាអព្យាក្រឹតដែលកើតឡើងក្នុងអរូបភព ក៏មិនគប្បីកាន់យកក្នុងទីនេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបទថា «vipākābyākataṃ kiriyābyākataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā» នេះ គ្មានសហេតុកវិបាក និងកិរិយាអព្យាក្រឹតណាមួយ ដែលកើតឡើងដោយវៀរចាករូប ឬកើតឡើងជាមួយរូប ហើយមិនត្រូវបានកាន់យកនោះឡើយ។ ប៉ុន្តែក្នុងចំណោមធម៌ទាំងនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ» ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានៃបច្ចយុប្បន្នធម៌ ចំពោះធម៌ណាដែលកើតឡើងជាមួយរូប។

‘‘ဝတ္ထုံ ပဋိစ္စ ခန္ဓာ’’တိ ဧတ္တကေ ဝတ္တဗ္ဗေ ပစ္စယဘူတဿ ဝတ္ထုဿ ‘‘ကဋတ္တာ စ ရူပ’’န္တိ ဧတသ္မိံ သာမညဝစနေ ပစ္စယုပ္ပန္နဘာဝေန အဂ္ဂဟိတတာပတ္တိံ နိဝါရေတုံ ‘‘ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဝတ္ထူ’’တိ ဝုတ္တံ. ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဝတ္ထု, ဝတ္ထုံ ပဋိစ္စ ခန္ဓာတိ ဝါ ဝတ္ထုခန္ဓာနံ အညမညပစ္စယဘူတာနံ ပစ္စယဘာဝဝိသေသဒဿနတ္ထံ အညမညာပေက္ခံ ဝစနဒွယံ ဝုတ္တံ သာမညေန ဂဟိတမ္ပိ ဝိသုံ ဥဒ္ဓဋံ.

កាលបើគប្បីត្រាស់ត្រឹមតែ «vatthuṃ paṭicca khandhā» តែព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «khandhe paṭicca vatthu» ដើម្បីការពារកុំឱ្យវត្ថុដែលជាបច្ច័យ ធ្លាក់ទៅក្នុងភាពជាធម៌ដែលមិនត្រូវបានកាន់យកដោយភាពជាបច្ចយុប្បន្ន ក្នុងសាធារណសព្ទថា «kaṭattā ca rūpaṃ» នេះ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យទាំងពីរដែលអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមកថា «khandhe paṭicca vatthu, vatthuṃ paṭicca khandhā» នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានៃភាពជាបច្ច័យនៃវត្ថុ និងខន្ធទាំងឡាយ ដែលជាបច្ច័យដល់គ្នាទៅវិញទៅមក សូម្បីវត្ថុនោះត្រូវបានកាន់យកដោយសាធារណសព្ទហើយ ក៏ទ្រង់ដកស្រង់ចេញមកដោយឡែកដែរ។

မဟာဘူတေပိ [Pg.206] ပဋိစ္စ ဥပ္ပတ္တိဒဿနတ္တန္တိ ယံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပံ ကဋတ္တာရူပဉ္စ ဥပါဒါရူပံ ဥပါဒါရူပဂ္ဂဟဏေန ဝိနာ ‘‘ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ, တဿ မဟာဘူတေပိ ပဋိစ္စ ဥပ္ပတ္တိဒဿနတ္ထန္တိ အတ္ထော. ဧတသ္မိံ ပန ဒဿနေ ခန္ဓပစ္စယသဟိတာသဟိတဉ္စ သဗ္ဗံ ဥပါဒါရူပံ ဣတော ပရေသု သဟဇာတပစ္စယာဒီသု သင်္ဂဟိတန္တိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘ကဋတ္တာရူပံ ပဋိသန္ဓိယမ္ပီ’’တိ ပိ-သဒ္ဒေါ ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ពាក្យថា «mahābhūtepi paṭicca uppattidassanatthaṃ» មានសេចក្តីថា ឧបាទារូបណាដែលជាចិត្តសមុដ្ឋានរូប និងកដត្តារូប ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «khandhe paṭicca uppajjati» ដោយវៀរចាកការកាន់យកនូវឧបាទារូប ព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យនោះដើម្បីបង្ហាញការកើតឡើងនៃឧបាទារូបនោះ ដោយអាស្រ័យសូម្បីមហាភូតរូបទាំងឡាយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងការបង្ហាញន័យនេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលសព្ទថា «pi» ក្នុងពាក្យថា «kaṭattārūpaṃ paṭisandhiyampī» សំដៅដល់សេចក្តីនេះថា ឧបាទារូបទាំងអស់ ទោះបីប្រកបដោយខន្ធបច្ច័យក្តី មិនប្រកបដោយខន្ធបច្ច័យក្តី រមែងត្រូវបានសង្គ្រោះក្នុងសហជាតបច្ច័យជាដើម ដែលជាបច្ច័យបន្ទាប់ពីនេះ។

မဟာဘူတေ ပဋိစ္စ ဥပါဒါရူပန္တိ ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘မဟာဘူတေ ပဋိစ္စ စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ရူပံ ကဋတ္တာရူပံ ဥပါဒါရူပ’’န္တိ ဧတ္ထ အတ္ထတော အယံ နယော ဝုတ္တောတိ သန္ဓာယာဟ.

ពាក្យថា «mahābhūte paṭicca upādārūpanti vuttanayena» ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលសំដៅដល់ន័យនេះ ដែលពោលហើយដោយអត្ថ ក្នុងបទថា «mahābhūte paṭicca cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ kaṭattārūpaṃ upādārūpaṃ» នេះ។

၅၄. ရူပမိဿကာ ပဟာယာတိ ယာသု ပုစ္ဆာသု ရူပေန ဝိနာ ပစ္စယုပ္ပန္နံ န လဗ္ဘတိ, အထ ခေါ ရူပမိဿကမေဝ လဗ္ဘတိ, တာ ပဟာယာတိ အဓိပ္ပာယော.

៥៤. ពាក្យថា «rūpamissakā pahāya» មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ដោយវៀរចោលនូវពួកសំណួរណាដែលមិនបាននូវបច្ចយុប្បន្នធម៌ដោយវៀរចាករូប គឺបានតែបច្ចយុប្បន្នធម៌ដែលលាយឡំដោយរូបប៉ុណ្ណោះ។

၅၇. ‘‘တိဏ္ဏံ သန္နိပါတာ ဂဗ္ဘဿ အဝက္ကန္တိ ဟောတီ’’တိ ဝစနတောတိ ဂဗ္ဘသေယျကပဋိသန္ဓိယာ ပဉ္စက္ခန္ဓသဗ္ဘာဝေန တာယ သမာနလက္ခဏာ သဗ္ဗာပိ ပဉ္စဝေါကာရပဋိသန္ဓိ ဩက္ကန္တိနာမကာတိ သာဓေတိ. ပရိပုဏ္ဏဓမ္မာနံ ဝိဿဇ္ဇနံ ဧတ္ထ အတ္ထီတိ ပရိပုဏ္ဏဝိဿဇ္ဇနာ.

៥៧. ដោយអំណាចនៃព្រះពុទ្ធវចនៈថា «tiṇṇaṃ sannipātā gabbhassa avakkanti hoti» នេះ រមែងសម្រេចសេចក្តីថា សូម្បីបញ្ចវោការបដិសន្ធិទាំងអស់ ដែលមានលក្ខណៈដូចគ្នានឹងគភ៌សេយ្យកបដិសន្ធិនោះ ដោយភាពមានខន្ធ ៥ ប្រាកដច្បាស់ ក៏ឈ្មោះថា «ឱក្កន្តិ» ដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត វិសជ្ជនាណាដែលមានក្នុងបញ្ចវោការបដិសន្ធិនេះ ចំពោះធម៌ទាំងឡាយដ៏បរិបូណ៌ វិសជ្ជនានោះឈ្មោះថា «បរិបុណ្ណវិសជ្ជនា»។

ဧတ္ထ စ ‘‘ဧကံ မဟာဘူတံ ပဋိစ္စ တယော…ပေ… မဟာဘူတေ ပဋိစ္စ စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ရူပံ ကဋတ္တာရူပံ ဥပါဒါရူပ’’န္တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၅၃) ဧတ္တာဝတာ ပဉ္စဝေါကာရေ သဗ္ဗံ စိတ္တကမ္မသမုဋ္ဌာနရူပံ ဒဿိတံ. အဝသေသံ ပန ဒဿေတုံ ‘‘ဗာဟိရ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဗာဟိရန္တိ ဧတေန အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓရူပံ ဒဿေတိ, ပုန အာဟာရသမုဋ္ဌာနံ ဥတုသမုဋ္ဌာနန္တိ ဧတေဟိ သဗ္ဗံ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓံ အာဟာရဥတုသမုဋ္ဌာနရူပံ. တတ္ထ ‘‘ဥတုသမုဋ္ဌာနံ ဧက’’န္တိအာဒိနာ အသညသတ္တာနမ္ပိ ဥတုသမုဋ္ဌာနံ ဝုတ္တမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ဟိ တတ္ထ တဿ ဝဇ္ဇနေ ကာရဏံ အတ္ထီတိ. အာဒိမှိ ပန ‘‘ဧကံ မဟာဘူတံ ပဋိစ္စာ’’တိအာဒိ အဝိသေသဝစနံ သဟဇာတံ အရူပမ္ပိ ပစ္စယံ ဟေတာဒိကေ စ ပစ္စယေ ဗဟုတရေ လဘန္တံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနကဋတ္တာရူပဒွယံ သဟ သင်္ဂဏှိတွာ ဝုတ္တံ, ဧဝဉ္စ ကတွာ တဿ ပရိယောသာနေ ‘‘မဟာဘူတေ ပဋိစ္စ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပံ ကဋတ္တာရူပံ ဥပါဒါရူပ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ တတ္ထ ကဋတ္တာရူပံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနသမ္ဗန္ဓံ တံသမာနဂတိကံ ပဉ္စဝေါကာရေ ဝတ္တမာနမေဝ ဂဟိတန္တိ အဂ္ဂဟိတံ ကဋတ္တာရူပံ ဒဿေတုံ ‘‘အသညသတ္တာနံ ဧကံ မဟာဘူတံ ပဋိစ္စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ ဥပါဒါရူပံ ဣဓပိ [Pg.207] ကမ္မပစ္စယဝိဘင်္ဂေ ဝိယ ‘‘မဟာဘူတေ ပဋိစ္စ ကဋတ္တာရူပံ ဥပါဒါရူပ’’န္တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၆၃) ကဋတ္တာရူပဘာဝဝိသိဋ္ဌံ ဥပါဒါရူပံ ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ဟိ ဝုတ္တဿ ဥတုသမုဋ္ဌာနဿ ပုနဝစနေ ပယောဇနံ အတ္ထီတိ.

ក្នុងសហជាតបច្ចយនិទ្ទេសនេះ ដោយពាក្យមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះថា «ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tayo...pe... mahābhūte paṭicca cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ kaṭattārūpaṃ upādārūpaṃ» ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញរូបដែលកើតអំពីចិត្ត និងកម្មទាំងអស់ក្នុងបញ្ចវោការភពរួចហើយ។ ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញរូបដែលនៅសល់ ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «bāhiraṃ»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញអនិន្ទ្រិយពទ្ធរូប ដោយពាក្យថា «bāhiraṃ» នេះ ហើយទ្រង់បង្ហាញអាហារសមុដ្ឋានរូប និងឧតុសមុដ្ឋានរូប ដែលជាសនិន្ទ្រិយពទ្ធរូបទាំងអស់ ដោយពាក្យទាំងឡាយថា «āhārasamuṭṭhānaṃ utusamuṭṭhānaṃ» នេះ។ ក្នុងទីនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សម្តែងសូម្បីឧតុសមុដ្ឋានរូបរបស់អសញ្ញសត្វបុគ្គលទាំងឡាយ ដោយបាឋៈជាដើមថា «utusamuṭṭhānaṃ ekaṃ» នោះពិតប្រាកដ។ ព្រោះថា ហេតុក្នុងការវៀរចោលនូវឧតុសមុដ្ឋានរូបនោះក្នុងអសញ្ញសត្វភពនោះ មិនមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងវារៈដំបូង ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យទូទៅជាដើមថា «ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca» ដោយប្រមូលយកទាំងចិត្តសមុដ្ឋានរូប និងកដត្តារូបទាំងពីរ ដែលបាននូវសហជាតអរូបបច្ច័យផង និងបាននូវបច្ច័យជាច្រើនមានហេតុបច្ច័យជាដើមផង ជាមួយគ្នា ហើយកាលបើធ្វើយ៉ាងនេះហើយ ក្នុងទីបំផុតនៃវារៈនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា «mahābhūte paṭicca cittasamuṭṭhānarūpaṃ kaṭattārūpaṃ upādārūpaṃ» ហេតុនោះ ក្នុងទីនោះ កដត្តារូបដែលទាក់ទងនឹងចិត្តសមុដ្ឋានរូប និងមានការប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នានឹងចិត្តសមុដ្ឋានរូបនោះ ដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបញ្ចវោការភពប៉ុណ្ណោះ ទើបត្រូវបានកាន់យក ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «asaññasattānaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca» ដើម្បីបង្ហាញកដត្តារូបដែលមិនទាន់បានកាន់យកនោះ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីក្នុងសហជាតបច្ចយនិទ្ទេសនេះ ឧបាទារូបដែលត្រូវបានកាន់យក គឺឧបាទារូបដែលប្លែកដោយភាពជាកដត្តារូប ដោយបាឋៈថា «mahābhūte paṭicca kaṭattārūpaṃ upādārūpaṃ» ដូចជាក្នុងកម្មបច្ចយវិភង្គដែរ។ ព្រោះថា ការពោលឡើងវិញនូវឧតុសមុដ្ឋានរូបដែលពោលរួចហើយនោះ មិនមានប្រយោជន៍ឡើយ។

ကသ္မာ ပန ယထာ ဗာဟိရာဒီသု ‘‘မဟာဘူတေ ပဋိစ္စ ဥပါဒါရူပ’’န္တိ အဝိသေသေတွာ ဥပါဒါရူပံ ဝုတ္တံ, ဧဝံ အဝတွာ စိတ္တကမ္မဇဥပါဒါရူပါနိ ‘‘စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ရူပံ ကဋတ္တာရူပံ ဥပါဒါရူပ’’န္တိ ဟေတုပစ္စယာဒီသု သဟ ‘‘စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ရူပံ ဥပါဒါရူပံ အသညသတ္တာနံ…ပေ… ကဋတ္တာရူပံ ဥပါဒါရူပ’’န္တိ အဓိပတိပစ္စယာဒီသု ဝိသုံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပဘာဝကဋတ္တာရူပဘာဝေဟိ ဝိသေသေတွာဝ ဝုတ္တာနီတိ? တတ္ထ ဗာဟိရဂ္ဂဟဏာဒီဟိ ဝိယ ဧတ္ထ မဟာဘူတာနံ ကေနစိ အဝိသေသိတတ္တာ. အပိစ ဣဒ္ဓိစိတ္တနိဗ္ဗတ္တာနံ ကမ္မပစ္စယာနဉ္စ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာနံ ဗာဟိရရူပါယတနာဒီနံ စိတ္တံ ကမ္မဉ္စ ဟေတာဒီသု န ကောစိ ပစ္စယော, အာဟာရဥတုသမုဋ္ဌာနာနံ ပန စိတ္တံ ပစ္ဆာဇာတဘာဝေန ဥပတ္ထမ္ဘကမေဝ, န ဇနကံ, မဟာဘူတာနေဝ ပန တေသံ သဟဇာတာဒိဘာဝေန ဇနကာနိ, တသ္မာ သတိပိ စိတ္တေန ကမ္မေန စ ဝိနာ အဘာဝေ ဟေတာဒိပစ္စယဘူတေဟိ အရူပေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပကဋတ္တာရူပဘူတာနေဝ ဥပါဒါရူပါနိ ဟောန္တိ, န အညာနီတိ ဣမံ ဝိသေသံ ဒဿေတုံ စိတ္တကမ္မဇေသွေဝ ဥပါဒါရူပေသု ဝိသေသနံ ကတံ. အညာနိ ဝါ သမာနဇာတိကေန ရူပေန သမုဋ္ဌာနာနိ ပါကဋဝိသေသနာနေဝါတိ န ဝိသေသနံ အရဟန္တိ, ဧတာနိ ပန အသမာနဇာတိကေဟိ အရူပေဟိ သမုဋ္ဌိတာနိ ဝိသေသနံ အရဟန္တီတိ ဝိသေသိတာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ယထာ ဝါ စိတ္တကမ္မာနိ စိတ္တကမ္မသမုဋ္ဌာနာနံ သဝိသေသေန ပစ္စယဘာဝေန ပစ္စယာ ဟောန္တိ သဟဇာတာဒိပစ္စယဘာဝတော မူလကရဏဘာဝတော စ, န ဧဝံ ဥတုအာဟာရာ တံသမုဋ္ဌာနာနန္တိ စိတ္တကမ္မဇာနေဝ ဝိသုံ ဝိသေသနံ အရဟန္တိ. ဣတရာနိ ပန မဟာဘူတဝိသေသေနေဝ ဝိသေသိတာနိ, ဣဓ ဥပါဒါရူပဝိသေသနေန မဟာဘူတာနိ ဝိယ. န ဟိ အညတရဝိသေသနံ ဥဘယဝိသေသနံ န ဟောတီတိ.

សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគមិនត្រាស់ហៅឧបាទាយរូបដោយមិនប្លែកគ្នា ដូចជាពាក្យថា "អាស្រ័យមហាភូតរូប ទើបកើតឧបាទាយរូប" ក្នុងពួកពាហិររូបជាដើម ប៉ុន្តែត្រាស់ហៅឧបាទាយរូបដែលកើតអំពីចិត្តនិងកម្ម ដោយធ្វើការបែងចែកដោយសភាពជាចិត្តសមុដ្ឋានរូប និងកតត្តារូប ក្នុងហេតុប្បច្ច័យជាដើមរួមគ្នាថា "រូបមានចិត្តជាសមុដ្ឋាន កតត្តារូប ជាឧបាទាយរូប" និងក្នុងអធិបតិប្បច្ច័យជាដើមដោយឡែកពីគ្នាថា "រូបមានចិត្តជាសមុដ្ឋាន ជាឧបាទាយរូប... កតត្តារូប ជាឧបាទាយរូប" ដូច្នេះ? ឆ្លើយថា ក្នុងនិទ្ទេសនោះ ព្រោះមហាភូតរូបទាំងឡាយក្នុងនិទ្ទេស "អាស្រ័យមហាភូតរូប" នេះ មិនត្រូវបានធ្វើឲ្យប្លែកដោយវិសេសនៈណាមួយ ដូចជាការប្លែកដោយការកាន់យកពាហិររូបជាដើមនោះឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ចិត្តនិងកម្មមិនមែនជាបច្ច័យណាមួយក្នុងហេតុប្បច្ច័យជាដើម ដល់ពាហិររូបាយតនៈជាដើម ដែលជាឥដ្ឋារម្មណ៍និងអនិដ្ឋារម្មណ៍ ដែលកើតអំពីឥទ្ធិចិត្ត និងមានកម្មជាបច្ច័យនោះទេ ចំណែកឯចិត្តវិញ គ្រាន់តែជាឧបត្ថម្ភកបច្ច័យដោយសភាពជាបច្ឆាជាតបច្ច័យ ដល់រូបាយតនៈជាដើមដែលមានអាហារនិងឧតុជាសមុដ្ឋានប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាជនកបច្ច័យឡើយ មានតែមហាភូតរូបទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ទើបជាជនកបច្ច័យដល់រូបទាំងនោះដោយសភាពជាសហជាតបច្ច័យជាដើម ហេតុនោះ ទោះបីជាមិនមានចិត្តនិងកម្មក៏ដោយ ក៏ឧបាទាយរូបទាំងឡាយដែលកើតឡើងអំពីអរូបធម៌ដែលជាហេតុប្បច្ច័យជាដើម តែងតែមានមហាភូតរូបដែលជាចិត្តសមុដ្ឋានរូបនិងកតត្តារូបប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជារូបដទៃឡើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានេះ ព្រះមានព្រះភាគទើបធ្វើវិសេសនៈក្នុងឧបាទាយរូបដែលកើតអំពីចិត្តនិងកម្មតែប៉ុណ្ណោះ។ ម៉្យាងទៀត ឧបាទាយរូបដទៃទៀតដែលកើតឡើងអំពីសភាវរូបដែលមានជាតិស្មើគ្នា គឺមានវិសេសនៈច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ មិនគួរដល់វិសេសនៈឡើយ ចំណែកឯរូបទាំងនេះដែលកើតឡើងអំពីអរូបធម៌ដែលមានជាតិមិនស្មើគ្នា ទើបគួរដល់វិសេសនៈ ហេតុនោះ គួរដឹងថា ព្រះមានព្រះភាគទើបធ្វើវិសេសនៈទុក។ មួយវិញទៀត ចិត្តនិងកម្ម តែងតែជាបច្ច័យដល់ចិត្តសមុដ្ឋានរូបនិងកម្មសមុដ្ឋានរូប ដោយសភាពជាបច្ច័យមានវិសេសនៈ ព្រោះសភាពជាសហជាតបច្ច័យជាដើម និងព្រោះសភាពជាមូលការណ៍ ចំណែកឯឧតុនិងអាហារ មិនមែនជាបច្ច័យដល់រូបដែលមានឧតុនិងអាហារនោះជាសមុដ្ឋានយ៉ាងនោះឡើយ ហេតុនោះ មានតែរូបដែលកើតអំពីចិត្តនិងកម្មប៉ុណ្ណោះ ទើបគួរដល់វិសេសនៈដោយឡែកពីគ្នា។ ចំណែកឯរូបដទៃទៀត ត្រូវបានធ្វើឲ្យប្លែកដោយវិសេសនៈនៃមហាភូតរូបនោះឯង ដូចជាមហាភូតរូបទាំងឡាយក្នុងទីនេះ ត្រូវបានធ្វើឲ្យប្លែកដោយវិសេសនៈនៃឧបាទាយរូបដូច្នោះដែរ។ ព្រោះថា វិសេសនៈរបស់ម្ខាង មិនមែនថាមិនមែនជាវិសេសនៈរបស់ទាំងពីរនោះឡើយ។

၅၈. အညမညပစ္စယေ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဝတ္ထု, ဝတ္ထုံ ပဋိစ္စ ခန္ဓာတိ ခန္ဓဝတ္ထူနံ အညမညပစ္စယတာဒဿနေန ပုဗ္ဗေ ဝိသုံ ပစ္စယဘာဝေန ဒဿိတာနံ ခန္ဓာနံ ဧကတော ပစ္စယဘာဝေါ ဒဿိတော ဟောတီတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘စတုန္နမ္ပိ ခန္ဓာနံ ဧကတော ဝတ္ထုနာ အညမညပစ္စယတံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တ’’န္တိ. ‘‘ခန္ဓေ [Pg.208] ပဋိစ္စ ဝတ္ထူ’’တိ ဣဒံ ပန စတုန္နမ္ပိ ခန္ဓာနံ ဧကတော ပဋိစ္စတ္ထဖရဏတာဒဿနတ္ထံ, ‘‘ဝတ္ထုံ ပဋိစ္စ ခန္ဓာ’’တိ ဝတ္ထုဿ. န ကေဝလဉ္စ ခန္ဓာနံ ဣဓေဝ, ဟေတုပစ္စယာဒီသုပိ အယမေဝ နယော. တတ္ထ သဗ္ဗေသံ ခန္ဓာနံ ဝိသုံ ပဋိစ္စတ္ထဖရဏတံ ဒဿေတွာ ပုန ‘‘ဝတ္ထုံ ပဋိစ္စ ခန္ဓာ’’တိ ဝတ္ထုဿပိ ဒဿိတာယ ‘‘ဧကံ ခန္ဓဉ္စ ဝတ္ထုဉ္စ ပဋိစ္စ တယော ခန္ဓာ’’တိအာဒိနာ ခန္ဓဝတ္ထူနဉ္စ ဒဿိတာယေဝ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

៥៨. ក្នុងអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យ មានពាក្យថា "អាស្រ័យខន្ធទាំងឡាយ ទើបកើតវត្ថុ, អាស្រ័យវត្ថុ ទើបកើតខន្ធទាំងឡាយ" ព្រោះការបង្ហាញសភាពជាអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យនៃខន្ធនិងវត្ថុ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញសភាពជាបច្ច័យរួមគ្នានៃខន្ធទាំងឡាយ ដែលទ្រង់បានបង្ហាញសភាពជាបច្ច័យដោយឡែកពីគ្នាក្នុងកាលមុន ក្នុងអធិប្បាយនេះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "ពាក្យនេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុក ដើម្បីបង្ហាញសភាពជាអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យនៃខន្ធទាំង ៤ រួមគ្នាជាមួយនឹងវត្ថុ"។ ចំណែកឯពាក្យថា "អាស្រ័យខន្ធទាំងឡាយ ទើបកើតវត្ថុ" នេះ ដើម្បីបង្ហាញការសម្រេចសេចក្តីនៃពាក្យថា អាស្រ័យ រួមគ្នានៃខន្ធទាំង ៤, ពាក្យថា "អាស្រ័យវត្ថុ ទើបកើតខន្ធទាំងឡាយ" គឺសម្រាប់វត្ថុ។ មិនត្រឹមតែខន្ធទាំងឡាយក្នុងអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យនេះប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីក្នុងហេតុប្បច្ច័យជាដើម ក៏មានន័យនេះដូចគ្នាដែរ។ ក្នុងហេតុប្បច្ច័យជាដើមនោះ កាលបើទ្រង់បង្ហាញការសម្រេចសេចក្តីនៃពាក្យថា អាស្រ័យ ដោយឡែកពីគ្នានៃខន្ធទាំងឡាយទាំងអស់ហើយ ទ្រង់បង្ហាញសូម្បីតែវត្ថុម្ដងទៀតដោយពាក្យថា "អាស្រ័យវត្ថុ ទើបកើតខន្ធទាំងឡាយ" គួរដឹងថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញសូម្បីតែខន្ធនិងវត្ថុ ដោយពាក្យជាដើមថា "អាស្រ័យខន្ធ ១ និងវត្ថុ ទើបកើតខន្ធ ៣" ដូច្នោះឯង។

ကသ္မာ ပနေတ္ထ ‘‘ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ အဗျာကတော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ အညမညပစ္စယာ, ကုသလေ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ မဟာဘူတာ’’တိ ဧဝမာဒိ န ဝုတ္တံ, နနု ယဒေဝ ပဋိစ္စတ္ထံ ဖရတိ, န တေနေဝ အညမညပစ္စယေန ဘဝိတဗ္ဗံ ဟေတုပစ္စယာဒီဟိ ဝိယ. န ဟိ ယံ ‘‘ဧကံ တယော ဒွေ စ ခန္ဓေ ပဋိစ္စာ’’တိ ဝုတ္တံ, တေ ဟေတုပစ္စယဘူတာ ဧဝ ဟောန္တိ. ဧသ နယော အာရမ္မဏပစ္စယာဒီသုပိ. ပစ္စယဝါရေ စ ‘‘အဗျာကတံ ဓမ္မံ ပစ္စယာ ကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ အညမညပစ္စယာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၂၅၆) ဝုတ္တံ, န ဝတ္ထု ကုသလာနံ အညမညပစ္စယော ဟောတိ, အထ စ ပန တံပစ္စယာ ခန္ဓာနံ အညမညပစ္စယာ ဥပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ဧဝ. ယဒိပိ ကုသလာ ခန္ဓာ မဟာဘူတာနံ အညမညပစ္စယာ န ဟောန္တိ, တထာပိ တေ ပဋိစ္စ တေသံ ဥပ္ပတ္တိ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာတိ? န ဝတ္တဗ္ဗာ ခန္ဓသဟဇာတာနံ မဟာဘူတာနံ ခန္ဓာနံ ပစ္စယဘာဝါဘာဝတော. အညမညသဒ္ဒေါ ဟိ န ဟေတာဒိသဒ္ဒေါ ဝိယ နိရပေက္ခော, သဟဇာတာဒိသဒ္ဒေါ ဝိယ ဝါ အညတရာပေက္ခော, အထ ခေါ ယထာဝုတ္တေတရေတရာပေက္ခော. ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နာ စ ခန္ဓာ မဟာဘူတာ ဣဓ ယထာဝုတ္တာ ဘဝေယျုံ, တေသု စ မဟာဘူတာ ခန္ဓာနံ န ကောစိ ပစ္စယော. ယဿ စ သယံ ပစ္စယော, တတော တေန တန္နိဿိတေန ဝါ အညမညပစ္စယေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ အညမညပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ, ယထာ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ခန္ဓာ, ဝတ္ထုံ ပစ္စယာ ခန္ဓာ. တသ္မာ အတ္တနော ပစ္စယဿ ပစ္စယတ္တာဘာဝတော တဒပေက္ခတ္တာ စ အညမညသဒ္ဒဿ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ပစ္စယာ စ မဟာဘူတာနံ အညမညပစ္စယာ ဥပ္ပတ္တိ န ဝုတ္တာ, န အညမညပစ္စယာ စ ဝုတ္တာ. ခန္ဓာ ပန ဝတ္ထုံ ပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဝတ္ထုဿ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ, တန္နိဿိတေန စ အညမညပစ္စယေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တသ္မာ ဝတ္ထုံ ပစ္စယာ ခန္ဓာနံ ကုသလာဒီနံ အညမညပစ္စယာ ဥပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာတိ.

ហេតុអ្វីបានជាក្នុងបដិច្ចវារៈនៃអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យនេះ ព្រះមានព្រះភាគមិនត្រាស់ថា "អាស្រ័យកុសលធម៌ ទើបអព្យាកតធម៌កើតឡើង ព្រោះអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យ គឺអាស្រ័យកុសលខន្ធទាំងឡាយ ទើបកើតមហាភូតរូបដែលមានចិត្តជាសមុដ្ឋាន" ដូច្នេះជាដើម? ព្រោះថា ធម៌ណាដែលសម្រេចសេចក្តីនៃពាក្យថា អាស្រ័យ ធម៌នោះមិនមែនជាអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យទេឬ ដូចជាក្នុងហេតុប្បច្ច័យជាដើម? ព្រោះថា ធម៌ណាដែលទ្រង់ត្រាស់ថា "អាស្រ័យខន្ធ ១ ខន្ធ ៣ និងខន្ធ ២" ធម៌ទាំងនោះជាហេតុប្បច្ច័យតែម្យ៉ាងក៏ទេដែរ។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងអារម្មណប្បច្ច័យជាដើមដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបច្ចយវារៈ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា "ព្រោះអព្យាកតធម៌ជាបច្ច័យ កុសលធម៌ទើបកើតឡើង ព្រោះអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យ" វត្ថុមិនមែនជាអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យដល់កុសលធម៌ទាំងឡាយឡើយ តែទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ការកើតឡើងនៃខន្ធទាំងឡាយព្រោះវត្ថុនោះជាបច្ច័យ ដោយអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យ ព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយដែរ។ ទោះបីជាកុសលខន្ធទាំងឡាយមិនមែនជាអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យដល់មហាភូតរូបទាំងឡាយក៏ដោយ ក៏ការកើតឡើងនៃមហាភូតរូបទាំងនោះដោយអាស្រ័យកុសលខន្ធទាំងនោះ គួរតែត្រាស់ទុកមិនមែនឬ? ឆ្លើយថា មិនគួរត្រាស់ទុកឡើយ ព្រោះមហាភូតរូបដែលកើតរួមគ្នាជាមួយខន្ធ មិនមានសភាពជាបច្ច័យដល់ខន្ធទាំងឡាយឡើយ។ ព្រោះថា ពាក្យថា អញ្ញមញ្ញៈ មិនមែនជាពាក្យមិនទាក់ទងនឹងគ្នានោះទេ ដូចជាពាក្យថា ហេតុ ជាដើម ឬមិនមែនជាពាក្យទាក់ទងនឹងម្ខាងទៀត ដូចជាពាក្យថា សហជាតៈ ជាដើមឡើយ តែជាពាក្យទាក់ទងនឹងគ្នាទៅវិញទៅមកតាមដែលបានពោលហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ខន្ធនិងមហាភូតរូបដែលជាបច្ច័យនិងបច្ចយុប្បន្ន គប្បីមានក្នុងទីនេះតាមដែលបានពោលហើយ ក្នុងរូបទាំងនោះ មហាភូតរូបមិនមែនជាបច្ច័យណាមួយដល់ខន្ធទាំងឡាយឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ណាដែលខ្លួនឯងជាបច្ច័យ ធម៌ដែលកើតឡើងដោយអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យ អាស្រ័យធម៌នោះ ឬអាស្រ័យធម៌ដែលអាស្រ័យនឹងធម៌នោះ តែងតែកើតឡើងព្រោះអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យ ធម៌នោះទើបគួរដល់ការត្រាស់ហៅ ដូចជាអាស្រ័យខន្ធទាំងឡាយ ទើបកើតខន្ធទាំងឡាយ ឬព្រោះវត្ថុជាបច្ច័យ ទើបកើតខន្ធទាំងឡាយដូច្នោះដែរ។ ហេតុនោះ ព្រោះសភាពមិនមែនជាបច្ច័យដល់បច្ច័យរបស់ខ្លួន និងព្រោះសេចក្តីទាក់ទងនឹងគ្នានៃពាក្យថា អញ្ញមញ្ញៈ ការកើតឡើងនៃមហាភូតរូបទាំងឡាយដោយអាស្រ័យខន្ធទាំងឡាយ និងព្រោះបច្ច័យ ទើបមិនត្រាស់ថា ព្រោះអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យ និងមិនត្រាស់ថា ព្រោះអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យឡើយ។ ចំណែកឯខន្ធទាំងឡាយ កាលបើកើតឡើងព្រោះវត្ថុជាបច្ច័យ តែងតែជាបច្ឆាជាតបច្ច័យដល់វត្ថុ និងកើតឡើងដោយអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យដែលអាស្រ័យនឹងវត្ថុនោះ។ ហេតុនោះ ការកើតឡើងនៃកុសលខន្ធជាដើមព្រោះវត្ថុជាបច្ច័យ ដោយអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ទុកហើយ។

၅၉. န [Pg.209] သာ ဂဟိတာတိ စက္ခာယတနာဒီနိ နိဿယဘူတာနိ ပဋိစ္စာတိ န ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. နိဿယပစ္စယဘာဝေန ပန န စက္ခာယတနာဒီနိ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝေန ရူပါယတနာဒီနိ ဝိယ န ဂဟိတာနီတိ.

៥៩. ពាក្យថា "មិនត្រូវបានកាន់យក" មានអធិប្បាយថា ព្រះមានព្រះភាគមិនត្រាស់ថា "អាស្រ័យចក្ខាយតនៈជាដើមដែលជាទីនិស្ស័យ" ឡើយ។ ប៉ុន្តែ មិនមែនមានន័យថា ចក្ខាយតនៈជាដើមមិនត្រូវបានកាន់យកដោយសភាពជាសហជាតនិស្សយប្បច្ច័យ ដូចជារូបាយតនៈជាដើមដែលត្រូវបានកាន់យកដោយសភាពជាអារម្មណប្បច្ច័យនោះឡើយ (គឺត្រូវបានកាន់យកដូចគ្នា)។

၆၀. ဒွီသု ဥပနိဿယေသု ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ, အာရမ္မဏူပနိဿယမ္ပိ ပန ယေ လဘန္တိ, တေသံ ဝသေန အာရမ္မဏပစ္စယသဒိသန္တိ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ ကိဉ္စာပီ’’တိ အာဟ. တတ္ထ ‘‘န သဗ္ဗေ အကုသလာ အဗျာကတာ အာရမ္မဏူပနိဿယံ လဘန္တီ’’တိ ပုရိမပါဌော. ကုသလာပိ ပန မဟဂ္ဂတာ ဧကန္တေန, ကာမာဝစရာ စ ကဒါစိ န လဘန္တီတိ ‘‘န သဗ္ဗေ ကုသလာကုသလာဗျာကတာ’’တိ ပဌန္တိ.

៦០. ក្នុងឧបនិស្សយប្បច្ច័យទាំងពីរ (គឺអនន្តរូបនិស្ស័យ និងបកតូបនិស្ស័យ) មិនបាច់និយាយឡើយ ចំណែកឯធម៌ទាំងឡាយណាដែលបាននូវអារម្មណូបនិស្សយប្បច្ច័យ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យទាំងឡាយពោលថា "ដូចជាអារម្មណប្បច្ច័យ" ដោយអំណាចនៃធម៌ទាំងនោះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ព្រះសង្គហការីទើបពោលថា "ក្នុងទីនោះ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ"។ ក្នុងពាក្យនោះ មានបាឋចាស់ថា "អកុសលធម៌និងអព្យាកតធម៌ទាំងអស់ មិនមែនសុទ្ធតែបាននូវអារម្មណូបនិស្សយប្បច្ច័យឡើយ"។ ប៉ុន្តែ ព្រោះកុសលធម៌ដែលជាមហគ្គតៈដោយពិតប្រាកដ និងកាមាវចរកុសលធម៌ក្នុងកាលខ្លះ ក៏មិនបាននូវអារម្មណូបនិស្សយប្បច្ច័យដែរ ហេតុនោះ ព្រះអាចារ្យជាន់ក្រោយទើបសូត្រថា "កុសលធម៌ អកុសលធម៌ និងអព្យាកតធម៌ទាំងអស់ មិនមែនសុទ្ធតែបានឡើយ"។

၆၁. ပုရေဇာတပစ္စယေ ယထာ အညတ္ထ ပစ္စယံ အနိဒ္ဒိသိတွာဝ ဒေသနာ ကတာ, ဧဝံ အကတွာ ကသ္မာ ‘‘ဝတ္ထုံ ပုရေဇာတပစ္စယာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ? နိယမသဗ္ဘာဝါ. ဟေတုအာဒီသု ဟိ နိယမော နတ္ထိ. န ဟိ တေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ အလောဘာဒီသု ကုသလာဒီသု ရူပါဒီသု စ အယမေဝ ပစ္စယောတိ နိယမော အတ္ထိ, ဣဓ ပန ဝတ္ထု န ဝတ္ထုဓမ္မေသု ပုရေဇာတပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ ဓမ္မာနံ နိယမတော ဆဗ္ဗိဓံ ဝတ္ထု ပုရေဇာတပစ္စယော ဟောတီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ဣဒံ ဝုတ္တံ. အာရမ္မဏပုရေဇာတမ္ပိ ဟိ ဝတ္ထုပုရေဇာတေ အဝိဇ္ဇမာနေ န လဗ္ဘတိ, ဧဝဉ္စ ကတွာ ပဋိသန္ဓိဝိပါကဿ နပုရေဇာတပစ္စယာ ဧဝ ဥပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ, ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဿပိ တဿ ပုရေဇာတပစ္စယော န ဥဒ္ဓဋော. ‘‘နေဝဝိပါကနဝိပါကဓမ္မဓမ္မံ ပဋိစ္စ ဝိပါကော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပုရေဇာတပစ္စယာ’’တိ ဧတဿပိ အလာဘတော တတ္ထ ‘‘ပုရေဇာတေ တီဏီ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၃.၁၂၄) ဝုတ္တန္တိ.

៦១. សួរថា ក្នុងបុរេជាតប្បច្ច័យ ហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគមិនធ្វើដូចជាក្នុងបច្ច័យដទៃទៀត ដែលទ្រង់សំដែងធម៌ដោយមិនចង្អុលបង្ហាញបច្ច័យដោយផ្ទាល់ ប៉ុន្តែត្រាស់ថា "ព្រោះវត្ថុជាបុរេជាតប្បច្ច័យ" ដូច្នេះ? ឆ្លើយថា ព្រោះសេចក្តីមានពិតនៃសេចក្តីកំណត់។ ព្រោះថាក្នុងហេតុប្បច្ច័យជាដើម មិនមានសេចក្តីកំណត់ឡើយ។ ព្រោះថាមិនមានសេចក្តីកំណត់ថា ក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងឡាយមានអលោភៈជាដើម កុសលធម៌ជាដើម និងរូបារម្មណ៍ជាដើម ធម៌នេះឯងជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងព្រោះបច្ច័យទាំងនោះឡើយ ប៉ុន្តែក្នុងបុរេជាតប្បច្ច័យនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីថា វត្ថុរូបទាំង ៦ យ៉ាង តែងតែជាបុរេជាតប្បច្ច័យដោយការកំណត់ ដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងព្រោះបុរេជាតប្បច្ច័យក្នុងបណ្តាវត្ថុធម៌និងអវត្ថុធម៌ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យនេះទុក។ ព្រោះថា ទោះបីជាអារម្មណបុរេជាតប្បច្ច័យក៏ដោយ កាលបើមិនមានវត្ថុបុរេជាតប្បច្ច័យទេ ក៏មិនបានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ការកើតឡើងនៃបដិសន្ធិវិបាក ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា មិនមែនកើតឡើងព្រោះបុរេជាតប្បច្ច័យឡើយ (គឺកើតឡើងព្រោះសហជាតប្បច្ច័យជាដើម) សូម្បីតែបុរេជាតប្បច្ច័យនៃបដិសន្ធិវិបាកនោះដែលមានអារម្មណ៍ជាបច្ចុប្បន្ន ក៏ព្រះមានព្រះភាគមិនបានដកស្រង់ឡើងមកសំដែងដែរ។ ព្រោះមិនបាននូវវារៈនេះថា "អាស្រ័យធម៌មិនមែនជាវិបាកនិងមិនមែនជាវិបាកធម្មធម៌ ទើបវិបាកធម៌កើតឡើង ព្រោះបុរេជាតប្បច្ច័យ" ហេតុនោះ ក្នុងវិបាកតិកៈនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "ក្នុងបុរេជាតប្បច្ច័យ មានវារៈ ៣" ដូច្នេះ។

၆၃. တထာ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ မဟာဘူတာနန္တိ မဟာဘူတာနံ ဧကက္ခဏိကနာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဝသေနေဝ တဒုပါဒါရူပါနမ္ပိ ဝဒတီတိ စ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကဋတ္တာရူပါနန္တိ ပဝတ္တိယံ ကဋတ္တာရူပါနန္တိ အဓိပ္ပာယော.

៦៣. ដូចគ្នាដែរ ក្នុងពាក្យថា "ក្នុងខណៈនៃបដិសន្ធិ នៃមហាភូតរូបទាំងឡាយ" គួរដឹងថា ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សូម្បីតែឧបាទាយរូបរបស់មហាភូតរូបទាំងនោះ ដោយអំណាចនៃឯកក្ខណិកកម្មប្បច្ច័យ និងនានាក្ខណិកកម្មប្បច្ច័យនៃមហាភូតរូបទាំងឡាយនោះឯង។ ក្នុងពាក្យថា "of kaṭattārūpas" (នៃកតត្តារូបទាំងឡាយ) មានអធិប្បាយថា "នៃកតត្តារូបទាំងឡាយក្នុងបវត្តិកាល"។

၆၄. ယထာလာဘဝသေနာတိ ဣန္ဒြိယရူပေသု ယံ ယံ ပဋိသန္ဓိယံ လဗ္ဘတိ, တဿ တဿ ဝသေန.

៦៤. ពាក្យថា "តាមដែលបាន" គឺក្នុងបណ្តាឥន្ទ្រិយរូបទាំងឡាយ រូបណាដែលបានក្នុងបដិសន្ធិ គឺដោយអំណាចនៃរូបនោះៗ។

၆၉. ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနမ္ပိ ကေသဉ္စိ နိယမတော ဝတ္ထု ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယော, ကေသဉ္စိ ခန္ဓာ, န စ သမာနဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာ ဧဝ ကုသလာဒိကေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, အထ ခေါ နာနာဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာပိ, တသ္မာ တံ [Pg.210] ဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘ဝတ္ထုံ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာ, ခန္ဓေ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာ’’တိ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တဒါယတ္တဝုတ္တိတာယ ပစ္စယုပ္ပန္နော ပစ္စယံ ပစ္စယံ ကရောတီတိ ဣမဿတ္ထဿ ဝသေန ဥပယောဂဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝတ္ထုံ ခန္ဓေ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယကရဏတောတိ အယဉှေတ္ထ အတ္ထော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဝတ္ထုံ ပဋိစ္စ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာ, ဝတ္ထုနာ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတံ သာဓေန္တေနာ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော, တတ္ထ ကုသလာနံ ခန္ဓာနံ ဝတ္ထုံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပတ္တိ နတ္ထီတိ ‘‘ဝတ္ထုံ ပဋိစ္စာ’’တိ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ, ဣဒံ ပန ပဋိစ္စသဒ္ဒေန အယောဇေတွာ ‘‘ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ဝတ္ထုံ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာ’’တိ ယောဇေတွာ တဿတ္ထော ‘‘ဝတ္ထုနာ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတံ သာဓေန္တေနာ’’တိ ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကိံ ပန ပဋိစ္စာတိ? ယံ ‘‘ဧကံ ခန္ဓ’’န္တိအာဒိကံ ပါဠိယံ ပဋိစ္စာတိ ဝုတ္တံ. တမေဝ အတ္ထံ ပါကဋံ ကတွာ ‘‘ဝတ္ထုံ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာတိ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ခန္ဓာ, ဝတ္ထုနာ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတံ သာဓေန္တေနာ’’တိ ပဌန္တိ. အနန္တရတ္တာ ပါကဋဿ အဗျာကတစိတ္တသမုဋ္ဌာနဿေဝ ဂဟဏံ မာ ဟောတူတိ ‘‘အဗျာကတစိတ္တသမုဋ္ဌာနမ္ပိ ကုသလာကုသလစိတ္တသမုဋ္ဌာနမ္ပီ’’တိ အာဟ. အာသန္နမ္ပိ ဒူရမ္ပိ သဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ.

៦៩. សូម្បីតែធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងព្រោះវិប្បយុត្តប្បច្ច័យ សម្រាប់ធម៌ខ្លះ វត្ថុរូបតែងតែជាវិប្បយុត្តប្បច្ច័យដោយការកំណត់ សម្រាប់ធម៌ខ្លះ នាមខន្ធទាំងឡាយជាវិប្បយុត្តប្បច្ច័យ ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យកុសលធម៌ជាដើម មិនមែនកើតឡើងព្រោះតែវិប្បយុត្តប្បច្ច័យដែលមានសភាពដូចគ្នានោះឡើយ គឺកើតឡើងព្រោះវិប្បយុត្តប្បច្ច័យផ្សេងៗគ្នាផងដែរ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានេះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ក្នុងវារៈនោះៗថា "ព្រោះវត្ថុជាវិប្បយុត្តប្បច្ច័យ, ព្រោះខន្ធទាំងឡាយជាវិប្បយុត្តប្បច្ច័យ" ដូច្នេះ។ ក្នុងពាក្យនោះ គួរដឹងថា ការប្រើប្រាស់ទុតិយាវិភត្ត (ឧបយោគវចនៈ) គឺដោយអំណាចនៃសេចក្តីថា បច្ចយុប្បន្នធម៌ធ្វើបច្ច័យឲ្យជាបច្ច័យ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនឹងបច្ច័យនោះ។ សេចក្តីពន្យល់ក្នុងទីនេះគឺ "ព្រោះការធ្វើវត្ថុនិងខន្ធទាំងឡាយឲ្យជាវិប្បយុត្តប្បច្ច័យ"។ ចំណែកឯក្នុងអដ្ឋកថា សំដែងសេចក្តីថា "អាស្រ័យវត្ថុ ព្រោះវិប្បយុត្តប្បច្ច័យ គឺដោយការញ៉ាំងសភាពជាវិប្បយុត្តប្បច្ច័យឲ្យសម្រេចដោយវត្ថុ" ក្នុងអដ្ឋកថានោះ ព្រោះការកើតឡើងនៃកុសលខន្ធទាំងឡាយដោយអាស្រ័យវត្ថុមិនមាន ហេតុនោះ មិនអាចនិយាយថា "អាស្រ័យវត្ថុ" បានឡើយ គួរដឹងថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមិនផ្សំជាមួយពាក្យថា អាស្រ័យ (បដិច្ច) ឡើយ ប៉ុន្តែផ្សំថា "កើតឡើងដោយអាស្រ័យ ព្រោះវត្ថុជាវិប្បយុត្តប្បច្ច័យ" ហើយពោលសេចក្តីនៃពាក្យនោះថា "ដោយការញ៉ាំងសភាពជាវិប្បយុត្តប្បច្ច័យឲ្យសម្រេចដោយវត្ថុ" ដូច្នេះវិញ។ សួរថា ចុះអាស្រ័យអ្វី? ឆ្លើយថា អាស្រ័យធម៌មានពាក្យថា "ខន្ធ ១" ជាដើម ដែលទ្រង់ត្រាស់ថា "អាស្រ័យ" ក្នុងព្រះបាលី។ ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយធ្វើសេចក្តីនោះឲ្យច្បាស់លាស់ហើយ ទើបសូត្រថា "ព្រោះវត្ថុជាវិប្បយុត្តប្បច្ច័យ គឺអាស្រ័យខន្ធទាំងឡាយ ទើបកើតខន្ធទាំងឡាយ ដោយការញ៉ាំងសភាពជាវិប្បយុត្តប្បច្ច័យឲ្យសម្រេចដោយវត្ថុ" ដូច្នេះ។ ព្រះសង្គហការីពោលពាក្យថា "សូម្បីតែអព្យាកតចិត្តសមុដ្ឋានរូប សូម្បីតែកុសលនិងអកុសលចិត្តសមុដ្ឋានរូប" ដូច្នេះ ដើម្បីកុំឲ្យមានការកាន់យកតែអព្យាកតចិត្តសមុដ្ឋានរូបដែលច្បាស់លាស់ដោយភាពជាអនន្តរៈនោះឡើយ។ ពាក្យដែលពោលនេះ មានន័យថា រូបទាំងអស់ ទោះបីជារូបនៅជិត ឬរូបនៅឆ្ងាយក៏ដោយ (តែងតែកើតឡើង) ដូច្នេះឯង។

၇၁-၇၂. ‘‘ဣမေ ဝီသတိ ပစ္စယာတိ သံခိပိတွာ ဒဿိတာနံ ဝသေနေတံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယဒိ ဧကေနပိ ဒေသနံ သံခိတ္တံ သံခိတ္တမေဝ, အာဒိမှိ ပန တယော ပစ္စယာ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယော ဧကမ္ပိ ပဒံ အပရိဟာပေတွာ ဝိတ္ထာရိတာတိ တေ စတ္တာရော ပစ္ဆာဇာတဉ္စ ဝဇ္ဇေတွာ ‘‘ဣမေ ဧကူနဝီသတိ ပစ္စယာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ဧတ္တကာ ဟိ သံခိပိတွာ ဒဿိတာတိ. ယေ ပန ပါဠိယံ ဝိတ္ထာရိတံ အဝိတ္ထာရိတဉ္စ သဗ္ဗံ သင်္ဂဟေတွာ ဝုတ္တန္တိ ဝဒန္တိ, တေသံ ‘‘ဣမေ တေဝီသတိ ပစ္စယာ’’တိ ပါဌေန ဘဝိတဗ္ဗံ. အာဒိမှိ ပန တယော ပစ္စယေ ဝိတ္ထာရိတေ ဝဇ္ဇေတွာ ယတော ပဘုတိ သင်္ခေပေါ အာရဒ္ဓေါ, တတော စတုတ္ထတော ပဘုတိ သံခိတ္တံ ဝိတ္ထာရိတဉ္စ သဟ ဂဟေတွာ ‘‘ဣမေ တေဝီသတိ ပစ္စယာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

៧១-៧២. «ពាក្យថា “ime vīsati paccayā” (បច្ច័យទាំង ២០ នេះ) គឺលោកពោលហើយ ដោយអំណាចនៃបច្ច័យទាំងឡាយដែលបង្ហាញដោយសង្ខេប។ ក្នុងពាក្យនោះ ប្រសិនបើការសម្ដែងត្រូវបានសង្ខេប សូម្បីតែដោយបទមួយ ក៏ឈ្មោះថាសង្ខេបពិតមែន ប៉ុន្តែនៅខាងដើម បច្ច័យ ៣ (គឺហេតុ អារម្មណៈ អធិបតិ) និងវិប្បយុត្តបច្ច័យ មិនបានធ្វើឲ្យខ្វះខាតសូម្បីតែមួយបទឡើយ គឺលោកបានសម្ដែងពិស្ដារហើយ ហេតុនោះ គួរតែវៀរចាកបច្ច័យទាំង ៤ នោះ និងបច្ឆាជាតបច្ច័យចេញ ហើយពោលថា “ime ekūnavīsati paccayā” (បច្ច័យទាំង ១៩ នេះ) វិញ ព្រោះថា បច្ច័យមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ លោកបង្ហាញដោយសង្ខេប។ ចំណែកឯព្រះគន្ធរចនាចារ្យទាំងឡាយណាដែលពោលថា លោកកាន់យកទាំងស្រុង ទាំងបច្ច័យដែលសម្ដែងពិស្ដារ និងមិនពិស្ដារក្នុងបាលី ហើយពោលទុក ក្នុងលទ្ធិរបស់ព្រះគន្ធរចនាចារ្យទាំងនោះ គួរតែមានបាឋៈថា “ime tevīsati paccayā” (បច្ច័យទាំង ២៣ នេះ)។ ប៉ុន្តែ គប្បីជ្រាបថា លោកវៀរចាកបច្ច័យ ៣ ខាងដើមដែលសម្ដែងពិស្ដារហើយ ចាប់ផ្ដើមសង្ខេបតាំងពីបច្ច័យណាទៅ គឺចាប់តាំងពីបច្ច័យទី ៤ នោះទៅ លោកកាន់យកទាំងបច្ច័យដែលសង្ខេប និងបច្ច័យដែលពិស្ដាររួមគ្នា ហើយពោលថា “ime tevīsati paccayā” (បច្ច័យទាំង ២៣ នេះ) ដូច្នេះវិញ។»

ဝိဘင်္ဂဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

«ការអធិប្បាយវិភង្គវារៈ ចប់ហើយ។»

(၂) သင်္ချာဝါရော

(២) «សង្ខ្យាវារៈ»

၇၃. တထာ ပုရေဇာတပစ္စယေတိ ယထာ အညမညပစ္စယေ ဝိသေသော ဝိဘင်္ဂေ အတ္ထိ, တထာ ပုရေဇာတပစ္စယေပိ အတ္ထီတိ အတ္ထော. ‘‘ဝတ္ထုံ ပုရေဇာတပစ္စယာ’’တိ ဟိ တတ္ထ ဝိသေသော ပဋိသန္ဓိအဘာဝေါ စာတိ. ဝိပါကာနိ စေဝ [Pg.211] ဝီထိစိတ္တာနိ စ န လဗ္ဘန္တီတိ ဧတေန ‘‘ကိရိယာဗျာကတံ ဧကံ ခန္ဓံ ပဋိစ္စာ’’တိအာဒိကေ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၅၃) ဝိဘင်္ဂေ ဝိပါကာဗျာကတာဘာဝံ ကိရိယာဗျာကတေ စ အဇဝနဿ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အလဗ္ဘမာနတံ ဝိသေသံ ဒဿေတိ.

៧៣. «សេចក្តីនៃពាក្យថា “tathā purejātapaccaye” គឺ សេចក្តីប្លែកក្នុងវិភង្គវារៈ មានក្នុងអញ្ញមញ្ញបច្ច័យយ៉ាងណា សូម្បីក្នុងបុរេជាតបច្ច័យ ក៏មានសេចក្តីប្លែកយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងបុរេជាតបច្ច័យនោះ សេចក្តីប្លែកគឺ “vatthuṃ purejātapaccayā” (ព្រោះវត្ថុបុរេជាតបច្ច័យ) និងការមិនមានក្នុងខណៈបដិសន្ធិ។ ដោយពាក្យថា “vipākāni ceva vīthicittāni ca na labbhanti” នេះ លោកបង្ហាញនូវការមិនមានវិបាកអព្យាក្រឹត ក្នុងវិភង្គវារៈ មានពាក្យផ្ដើមថា “kiriyābyākataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca” ជាដើម និងបង្ហាញសេចក្តីប្លែក គឺការមិនបាននូវធម៌ដែលមិនមែនជាជវនៈ ដោយប្រការទាំងពួង ក្នុងកិរិយាអព្យាក្រឹត។»

၇၄. ဧကမူလကေ ဒဿိတာယ ဒေသနာယ လဗ္ဘမာနဂဏနညေဝ အာဒါယာတိ ဣဒံ ဧတသ္မိံ အနုလောမေ သုဒ္ဓိကနယေ ဒဿိတဂဏနတော တတော ပရေသု နယေသု အညိဿာ အဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အဗဟုဂဏနေန ယုတ္တဿ တေန သမာနဂဏနတာ စ ဣမသ္မိံ အနုလောမေယေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ပစ္စနီယေ ပန ‘‘နဟေတုပစ္စယာ နာရမ္မဏေ ဧက’’န္တိအာဒိံ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၁၀၄) ဝက္ခတီတိ.

៧៤. «ពាក្យថា “ekamūlake... ādāya” នេះ លោកពោលសំដៅទៅលើការមិនមានចំនួនគណនាផ្សេងទៀត ក្រៅពីចំនួនគណនាដែលបានបង្ហាញក្នុងសុទ្ធិកន័យ នៃអនុលោមនេះ ក្នុងន័យទាំងឡាយខាងក្រោយអំពីសុទ្ធិកន័យនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពនៃបច្ច័យដែលមានចំនួនគណនាច្រើន ដែលត្រូវប្រកបជាមួយបច្ច័យដែលមានចំនួនគណនាមិនច្រើន មានចំនួនគណនាស្មើគ្នាជាមួយបច្ច័យនោះ គប្បីជ្រាបថាមានតែក្នុងអនុលោមនេះប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកក្នុងបច្ចនីយៈ ព្រះមានព្រះភាគនឹងត្រាស់សម្ដែងថា “nahetupaccayā nārammaṇe ekaṃ” ជាដើម។»

၇၆-၇၉. တေ ပန သင်္ခိပိတွာ တေဝီသတိမူလကောဝေတ္ထ ဒဿိတောတိ ဧတ္ထ ပစ္ဆာဇာတဝိပါကာနံ ပရိဟီနတ္တာ ‘‘ဒွါဝီသတိမူလကော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ သာသေဝနသဝိပါကာနံ ဝသေန. ဒုဝိဓမ္ပိ ပန ဒွါဝီသတိမူလကံ သဟ ဂဟေတွာ သင်္ဂဟိတေ တသ္မိံ ဥဘယသဗ္ဘာဝတော ‘‘တေဝီသတိမူလကော’’တိ အာဟာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အာသေဝနဝိပါကာနံ ဝါ ဝိရောဓာဘာဝေ သတိ ပုစ္ဆာယ ဒဿိတနယေန တေဝီသတိမူလကေန ဘဝိတဗ္ဗံ, တဿ စ နာမံ ဒွါဝီသတိမူလကေ အာရောပေတွာ ‘‘တေဝီသတိမူလကော’’တိ ဝုတ္တန္တိ အယမေတ္ထ ရုဠှီ.

៧៦-៧៩. «ក្នុងពាក្យថា “te pana saṃkhipitvā tevīsatimūlakovettha dassito” នេះ ព្រោះតែការថយចុះនៃបច្ឆាជាតបច្ច័យ និងវិបាកបច្ច័យ គួរតែពោលថា “dvāvīsatimūlaka” (ន័យមាន ២២ មូល) ដោយអំណាចនៃសាសេវនន័យ និងសវិបាកន័យ។ ប៉ុន្តែ គប្បីជ្រាបថា លោកកាន់យករួមគ្នានូវទ្វាវីសតិមូលកន័យទាំងពីរប្រការនោះ ហើយក្នុងទ្វាវីសតិមូលកន័យដែលសង្គ្រោះចូលគ្នានោះ ព្រោះតែមានបច្ច័យទាំងពីរប្រការប្រាកដច្បាស់ លោកទើបពោលថា “tevīsatimūlaka” (ន័យមាន ២៣ មូល)។ ម៉្យាងទៀត កាលបើមិនមានការផ្ទុយគ្នានៃអាសេវនបច្ច័យ និងវិបាកបច្ច័យទេ គប្បីជាតេវីសតិមូលកន័យ តាមន័យដែលបានបង្ហាញក្នុងបុច្ឆា ហើយលោកបាននាំយកឈ្មោះនៃតេវីសតិមូលកន័យនោះ ទៅដាក់ក្នុងទ្វាវីសតិមូលកន័យ ហើយពោលថា “tevīsatimūlaka” នេះជាអរូបារោបនរុឡ្ហី (ការសន្មតឈ្មោះ) ក្នុងតេវីសតិមូលកន័យនេះ។»

အာရမ္မဏပဒေ စေဝါတိ ဧတေန ဧကမူလကေ အညပဒါနိ ဝဇ္ဇေတိ. န ဟိ ဧကမူလကေ ဟေတာဒီသု တယောဝါတိ အဓိပ္ပာယော. သုဒ္ဓိကနယော ပန အာရမ္မဏမူလကာဒီသု န လဗ္ဘတီတိ အာရမ္မဏမူလကေ ‘‘နဝါ’’တိ ဧတာယ အဓိကဂဏနာယ အဘာဝဒဿနတ္ထံ ‘‘အာရမ္မဏေ ဌိတေန သဗ္ဗတ္ထ တီဏေဝ ပဉှာ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ကာတဗ္ဗာတိ ဝစနသေသော. တီဏေဝါတိ စ တတော ဥဒ္ဓံ ဂဏနံ နိဝါရေတိ, န အဓော ပဋိက္ခိပတိ. တေန ‘‘ဝိပါကေ ဧက’’န္တိ ဂဏနာ န နိဝါရိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တီသု ဧကဿ အန္တောဂဓတာယ စ ‘‘တီဏေဝါ’’တိ ဝုတ္တန္တိ. ဣတီတိအာဒိနာ ‘‘သဗ္ဗတ္ထ တီဏေဝါ’’တိ ဝစနေန အတ္တနော ဝစနံ ဒဠှံ ကရောတိ.

«ដោយពាក្យថា “ārammaṇapade ceva” នេះ ក្នុងឯកមូលកន័យ លោកវៀរចាកបទដទៃក្រៅពីអារម្មណបទ។ ព្រោះថា ក្នុងឯកមូលកន័យ ក្នុងបច្ច័យមានហេតុជាដើម មិនមែនមានតែបញ្ហា ៣ ប៉ុណ្ណោះទេ នេះជាអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែសុទ្ធិកន័យ មិនបានក្នុងអារម្មណមូលកន័យជាដើម ដើម្បីបង្ហាញការមិនមានចំនួនគណនាដ៏ច្រើនបំផុត គឺ “nava” (៩) ក្នុងអារម្មណមូលកន័យ លោកទើបពោលថា “ārammaṇe ṭhitena sabbattha tīṇeva pañhā” (កាលបើអារម្មណបច្ច័យតាំងនៅ សំណួរមានតែ ៣ ប៉ុណ្ណោះក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង)។ ក្នុងពាក្យនោះ មានពាក្យដែលនៅសល់គឺ “kātabbā” (គប្បីធ្វើ)។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយពាក្យថា “tīṇeva” (មានតែ ៣ ប៉ុណ្ណោះ) លោកហាមឃាត់ចំនួនគណនាដែលលើសពី ៣ នោះ តែមិនបានបដិសេធចំនួនគណនាដែលទាបជាងនោះឡើយ។ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ចំនួនគណនាថា “vipāke ekaṃ” (ក្នុងវិបាកមាន ១) មិនត្រូវបានហាមឃាត់ឡើយ។ និងព្រោះតែការរួមបញ្ចូលចំនួន ១ ទៅក្នុងចំនួន ៣ នោះ លោកទើបពោលថា “tīṇeva”។ ដោយពាក្យថា “iti” ជាដើម រួមជាមួយពាក្យថា “sabbattha tīṇeva” លោកធ្វើឲ្យពាក្យរបស់ខ្លួនមានភាពរឹងមាំ។»

၈၀-၈၅. ယေ …ပေ… တံ ဒဿေတုန္တိ ဧတ္ထာယမဓိပ္ပာယော – ယဒိပိ အဝိဂတာနန္တရံ ‘‘အာရမ္မဏပစ္စယာ ဟေတုယာ တီဏီ’’တိ ဝုတ္တေပိ ဦနတရဂဏနေန သဒ္ဓိံ သံသန္ဒနေ ယာ ဂဏနာ လဗ္ဘတိ, သာ ဒဿိတာ ဟောတိ, တထာပိ [Pg.212] ဦနတရဂဏနေဟိ သမာနဂဏနေဟိ စ သဒ္ဓိံ သံသန္ဒနေ ဦနတရာ သမာနာ စ ဟောတိ, န ဧဝံ အာဝိကရဏဝသေန ဒဿိတာ ဟောတိ, ဝိပလ္လာသယောဇနာယ ပန တထာ ဒဿေတိ. ဝစနေန ဝါ ဟိ လိင်္ဂေန ဝါ အတ္ထဝိသေသာဝိကရဏံ ဟောတီတိ. တေနေတံ အာဝိကရောတီတိ ဧတ္ထာပိ ဧဝမေဝ အဓိပ္ပာယော ယောဇေတဗ္ဗော. ပစ္စနီယာဒီသုပိ ပန ‘‘နာရမ္မဏပစ္စယာ နဟေတုယာ ဧကံ…ပေ… နောဝိဂတပစ္စယာ နဟေတုယာ ဧက’’န္တိအာဒိနာ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၁၀၇) မူလပဒံ အာဒိမှိယေဝ ဌပေတွာ ယောဇနာ ကတာ, န စ တတ္ထ ဧတံ လက္ခဏံ လဗ္ဘတိ, တသ္မာ မူလပဒဿ အာဒိမှိ ဌပေတွာ ယောဇနမေဝ ကမော, န စက္ကဗန္ဓနန္တိ ‘‘အာရမ္မဏပစ္စယာ ဟေတုယာ တီဏီ’’တိအာဒိ ယောဇိတံ, န စ ဝိညာတေ အတ္ထေ ဝစနေန လိင်္ဂေန စ ပယောဇနမတ္ထီတိ.

៨០-៨៥. «ក្នុងពាក្យថា “ye... pe... taṃ dassetuṃ” នេះ មានអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថាចារ្យដូច្នេះថា ទោះបីជាក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីអវិគតបច្ច័យ លោកពោលថា “ārammaṇapaccayā hetuyā tīṇī” ក៏ដោយ ចំនួនគណនាណាដែលបានមកក្នុងការបូកផ្សំជាមួយបច្ច័យដែលមានចំនួនគណនាតិចជាង ចំនួនគណនានោះឈ្មោះថាបានបង្ហាញហើយក៏ពិតមែន ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ក្នុងការបូកផ្សំជាមួយបច្ច័យដែលមានចំនួនគណនាតិចជាង និងបច្ច័យដែលមានចំនួនគណនាស្មើគ្នា ចំនួនគណនាតិចជាង និងចំនួនគណនាស្មើគ្នានោះ ក៏មានដែរ តែមិនមែនជាការបង្ហាញដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យច្បាស់លាស់ឡើយ ប៉ុន្តែក្នុងការយោជនាត្រឡប់ទៅវិញ លោកបង្ហាញយ៉ាងនោះ។ ព្រោះថា ការធ្វើឲ្យច្បាស់លាស់នូវសេចក្តីប្លែក តែងមានដោយពាក្យផ្ទាល់ ឬដោយសេចក្តីសន្មត។ ហេតុនោះ សូម្បីក្នុងពាក្យថា “tenetaṃ āvikaroti” នេះ ក៏គប្បីផ្សំអធិប្បាយយ៉ាងនេះដូចគ្នា។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីក្នុងបច្ចនីយៈជាដើម លោកក៏បានធ្វើការយោជនាដោយដាក់មូលបទទុកនៅខាងដើមប៉ុណ្ណោះ ដោយពាក្យថា “nārammaṇapaccayā nahetuyā ekaṃ... pe... novigatapaccayā nahetuyā ekaṃ” ជាដើម តែលក្ខណៈនេះមិនបានក្នុងបច្ចនីយៈជាដើមនោះឡើយ ហេតុនោះ ការយោជនាដោយដាក់មូលបទទុកនៅខាងដើមប៉ុណ្ណោះ ទើបជាលំដាប់នៃការសម្ដែង មិនមែនជាការចងជាចក្រឡើយ លោកទើបយោជនាពាក្យថា “ārammaṇapaccayā hetuyā tīṇī” ជាដើមទុក និងកាលបើសេចក្តីត្រូវបានដឹងច្បាស់ហើយ ក៏មិនមានប្រយោជន៍អ្វីដោយពាក្យ ឬដោយសេចក្តីសន្មតឡើយ។»

ပစ္စယာနုလောမဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

«ការអធិប្បាយបច្ចយានុលោម ចប់ហើយ។»

ပဋိစ္စဝါရော

«បដិច្ចវារៈ»

ပစ္စယပစ္စနီယဝဏ္ဏနာ

«ការអធិប្បាយបច្ចយបច្ចនីយៈ»

၈၆-၈၇. ‘‘အဟေတုကံ ဝိပါကာဗျာကတန္တိ ဣဒံ ရူပသမုဋ္ဌာပကဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ, သဗ္ဗသင်္ဂါဟကဝသေန ပနေတံ န န သက္ကာ ယောဇေတုံ.

៨៦-៨៧. «ពាក្យថា “ahetukaṃ vipākābyākataṃ” នេះ គប្បីជ្រាបថា លោកពោលដោយអំណាចនៃធម៌ដែលញ៉ាំងរូបឲ្យតាំងឡើងប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែ ការយោជនាពាក្យនេះ ដោយអំណាចនៃការសង្គ្រោះយកចិត្តុប្បាទវិបាកទាំងអស់ មិនមែនជាការមិនអាចធ្វើបានឡើយ (គឺអាចធ្វើបានពិតមែន)។»

၉၃. သဟဇာတပုရေဇာတပစ္စယာ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဧတ္ထ စ သဟဇာတာ စ ဟေတာဒယော ပုရေဇာတာ စ အာရမ္မဏာဒယော ပစ္စယာ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. န ဟိ နပစ္ဆာဇာတပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဒွီဟေဝ သဟဇာတပုရေဇာတပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, အထ ခေါ ပစ္ဆာဇာတဝဇ္ဇေဟိ သဗ္ဗေဟီတိ.

៩៣. «ក្នុងពាក្យថា “sahajātapurejātapaccayā saṅgahaṃ gacchantī” នេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីថា បច្ច័យទាំងឡាយដែលជាសហជាតៈ មានហេតុជាដើមផង បច្ច័យទាំងឡាយដែលជាបុរេជាតៈ មានអារម្មណៈជាដើមផង តែងដល់នូវការសង្គ្រោះចូលគ្នា។ ព្រោះថា បច្ចយុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងដោយមិនមានបច្ឆាជាតបច្ច័យ មិនមែនកើតឡើងដោយសារតែបច្ច័យពីរ គឺសហជាតបច្ច័យ និងបុរេជាតបច្ច័យប៉ុណ្ណោះទេ តែថាកើតឡើងដោយសារបច្ច័យទាំងអស់ដែលវៀរចាកបច្ឆាជាតបច្ច័យចេញ។»

၉၄-၉၇. နာဟာရပစ္စယေ ဧကစ္စံ ရူပမေဝ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နန္တိ ယံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သော ပစ္စယော ရူပမေဝါတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန ပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သော အရူပမ္ပိ ဟောတိ ယထာ ကမ္မံ ကဋတ္တာရူပဿ.

៩៤-៩៧. «ពាក្យថា “nāhārapaccaye ekaccaṃ rūpameva paccayapaccayuppannaṃ” នេះ លោកធ្វើទុកក្នុងចិត្តថា បច្ច័យធម៌ណាដែលអាស្រ័យហើយកើតឡើង បច្ច័យធម៌នោះគឺជារូបតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ប៉ុន្តែ បច្ច័យធម៌ដែលជាហេតុឲ្យកើតឡើងនោះ សូម្បីជាអរូប (នាមធម៌) ក៏មានដែរ ដូចជាកម្ម (ចេតនានាមធម៌) ជាបច្ច័យដល់កដត្តារូប។»

၉၉-၁၀၂. နမဂ္ဂပစ္စယေ ယဒိပိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာဒယော သဗ္ဗေ ရူပကောဋ္ဌာသာ လဗ္ဘန္တိ, တထာပိ ယံ မဂ္ဂပစ္စယံ လဘတိ, တဿ ပဟီနတ္တာ ‘‘ဧကစ္စံ ရူပံ [Pg.213] ပစ္စယုပ္ပန္န’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဧဝမေဝ ပန နဟေတုပစ္စယာဒီသုပိ ဧကစ္စရူပဿ ပစ္စယုပ္ပန္နတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

៩៩-១០២. «ក្នុងនមគ្គបច្ច័យ ទោះបីជាបាននូវពួកនៃរូបទាំងអស់ មានចិត្តសមុដ្ឋានរូបជាដើមក៏ដោយ ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ព្រោះតែការថយចុះនៃរូបខ្លះដែលបាននូវមគ្គបច្ច័យ លោកទើបពោលថា “ekaccaṃ rūpaṃ paccayuppanna” (រូបខ្លះជាបច្ចយុប្បន្ន)។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីក្នុងនហេតុបច្ច័យជាដើម ភាពជាបច្ចយុប្បន្ននៃរូបខ្លះ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះដូចគ្នា។»

၁၀၇-၁၃၀. နာဟာရနဣန္ဒြိယနဈာနနမဂ္ဂပစ္စယာ သဗ္ဗတ္ထ သဒိသဝိဿဇ္ဇနာတိ ဣဒံ ဧတေသု မူလဘာဝေန ဌိတေသု ဂဏနာယ သမာနတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. မူလာနဉှိ ဣဓ ဝိဿဇ္ဇနံ ဂဏနာယေဝ, န သရူပဒဿနန္တိ. နသဟဇာတာဒိစတုက္ကံ ဣဓာပိ ပရိဟီနမေဝါတိ သုဒ္ဓိကနယေ ဝိယ မူလေသုပိ ပရိဟီနမေဝါတိ အတ္ထော.

១០៧-១៣០. «ពាក្យថា “nāhāra-naindriya-najhāna-namaggapaccayā sabbattha sadisavissajjanā” នេះ លោកពោលសំដៅទៅលើភាពស្មើគ្នានៃចំនួនគណនា កាលបើបច្ច័យទាំងឡាយមាននអាហារៈជាដើមនេះ តាំងនៅក្នុងភាពជាមូល។ ព្រោះថា ការដោះស្រាយនៃមូលទាំងឡាយក្នុងទីនេះ គឺសំដៅយកតែចំនួនគណនាប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាការបង្ហាញរូបរាងពិតប្រាកដឡើយ។ សេចក្តីនៃពាក្យថា “nasahajātādicatukkaṃ idhāpi parihīnameva” គឺ សូម្បីក្នុងមូលន័យទាំងឡាយ ក៏មានការថយចុះជានិច្ច ដូចជាក្នុងសុទ្ធិកន័យដែរ។»

ပစ္စယပစ္စနီယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

«ការអធិប្បាយបច្ចយបច្ចនីយៈ ចប់ហើយ។»

ပစ္စယာနုလောမပစ္စနီယဝဏ္ဏနာ

«ការអធិប្បាយបច្ចយានុលោមបច្ចនីយៈ»

၁၃၁-၁၈၉. ဟေတာဓိပတိမဂ္ဂပစ္စယေသု အနုလောမတော ဌိတေသု…ပေ… အဋ္ဌ ပစ္စနီယတော န လဗ္ဘန္တီတိ တိဏ္ဏမ္ပိ သာဓာရဏာနံ ပစ္စနီယတော အလဗ္ဘမာနာနံ သဗ္ဗေသံ သင်္ဂဟဝသေန ဝုတ္တံ, တသ္မာ မဂ္ဂပစ္စယေ ဣတရေဟိ သာဓာရဏာ သတ္တေဝ ယောဇေတဗ္ဗာ. အဓိပတိပစ္စယေ အနုလောမတော ဌိတေ ဟေတုပစ္စယောပိ ပစ္စနီယတော န လဗ္ဘတိ, သော ပန မဂ္ဂေန အသာဓာရဏောတိ ကတွာ န ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယေဟိ ဝိနာ အရူပံ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တေ ဧကန္တိကတ္တာ အရူပဋ္ဌာနိကာတိ ဣဓ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, တေန ပုရေဇာတာသေဝနပစ္စယာ တေဟိ ဝိနာပိ အရူပဿ ဥပ္ပတ္တိတော ဝဇ္ဇိတာ ဟောန္တိ. သဗ္ဗဋ္ဌာနိကာ အညမညအာဟာရိန္ဒြိယာ စ တေဟိ ဝိနာ အရူပဿ အနုပ္ပတ္တိတော သင်္ဂဟိတာတိ. ဦနတရဂဏနာနံယေဝ ဝသေနာတိ ယဒိ အနုလောမတော ဌိတာ ဧကကာဒယော ဒွါဝီသတိပရိယောသာနာ ဦနတရဂဏနာ ဟောန္တိ, တေသံ ဝသေန ပစ္စနီယတော ယောဇိတဿ တဿ တဿ ဂဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အထ ပစ္စနီယတော ယောဇိတော ဦနတရဂဏနော, တဿ ဝသေန အနုလောမတော ဌိတဿပိ ဂဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. ‘‘အညမညပစ္စယာ နာရမ္မဏေ ဧက’’န္တိအာဒိဝစနတော (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၁၄၆) ပန န ဣဒံ လက္ခဏံ ဧကန္တိကံ.

១៣១-១៨៩. «ពាក្យថា “hetādhipatimaggapaccayesu anulomato ṭhitesu... pe... aṭṭha paccanīyato na labbhanti” នេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃការសង្គ្រោះយកបច្ច័យទាំងអស់ដែលមិនបានដោយភាពជាបច្ចនីយៈ ដែលទាក់ទងនឹងបច្ច័យទាំង ៣ (ហេតុ អធិបតិ មគ្គ) ហេតុនោះ ក្នុងមគ្គបច្ច័យ គប្បីយោជនាបច្ច័យ ៧ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ ដែលទាក់ទងនឹងបច្ច័យដទៃ។ កាលបើអធិបតិបច្ច័យតាំងនៅដោយអនុលោម សូម្បីហេតុបច្ច័យក៏មិនបានដោយបច្ចនីយៈដែរ ប៉ុន្តែ គប្បីជ្រាបថា លោកមិនបានពោលទុកឡើយ ព្រោះហេតុបច្ច័យនោះមិនទាក់ទងនឹងមគ្គបច្ច័យ។ បច្ច័យទាំងឡាយណាដែលខ្វះមិនបាន ហើយអរូប (នាមធម៌) មិនកើតឡើង បច្ច័យទាំងនោះ គប្បីជ្រាបថា លោកហៅក្នុងទីនេះថា “arūpaṭṭhānika” (បច្ច័យដែលតាំងនៅក្នុងអរូប) ព្រោះតែភាពមិនប្រាសចាកពីនាមធម៌ជាដាច់ខាត ហេតុនោះ បុរេជាតបច្ច័យ និងអាសេវនបច្ច័យ ត្រូវបានវៀរចាកចេញ ព្រោះអរូបកើតឡើងបាន ទោះបីជាមិនមានបច្ច័យទាំងនោះក៏ដោយ។ ចំណែកសព្វដ្ឋានិកបច្ច័យ អញ្ញមញ្ញបច្ច័យ អាហារបច្ច័យ និងឥន្ទ្រិយបច្ច័យ ត្រូវបានសង្គ្រោះចូល ព្រោះអរូបមិនអាចកើតឡើងបានឡើយ បើមិនមានបច្ច័យទាំងនោះ។ សេចក្តីនៃពាក្យថា “ūnataragaṇanānaṃyeva vasena” គឺ ប្រសិនបើបច្ច័យទាំងឡាយមានឯកកៈជាដើម រហូតដល់ទ្វាវីសតិកៈជាទីបំផុត ដែលតាំងនៅដោយអនុលោម មានចំនួនគណនាតិចជាង គប្បីជ្រាបចំនួនគណនានៃបច្ច័យនោះៗ ដែលយោជនាដោយបច្ចនីយៈ ដោយអំណាចនៃបច្ច័យទាំងនោះ។ ម៉្យាងទៀត ប្រសិនបើបច្ច័យដែលយោជនាដោយបច្ចនីយៈ មានចំនួនគណនាតិចជាង គប្បីជ្រាបចំនួនគណនានៃបច្ច័យដែលតាំងនៅដោយអនុលោម ដោយអំណាចនៃបច្ច័យនោះដែរ នេះជាសេចក្តី។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពោលថា “aññamaññapaccayā nārammaṇe ekaṃ” ជាដើម លក្ខណៈនេះមិនមែនជាលក្ខណៈដាច់ខាតឡើយ។»

ပစ္စယာနုလောမပစ္စနီယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

«ការអធិប្បាយបច្ចយានុលោមបច្ចនីយៈ ចប់ហើយ។»

ပစ္စယပစ္စနီယာနုလောမဝဏ္ဏနာ

«ការអធិប្បាយបច្ចយបច្ចនីយានុលោម»

၁၉၀. သဗ္ဗတ္ထေဝါတိ [Pg.214] န ကေဝလံ ဟေတုမှိယေဝ, အထ ခေါ သဗ္ဗေသု ပစ္စယေသု ပစ္စနီကတော ဌိတေသူတိ အတ္ထော. ပုရေဇာတံ အာသေဝနဉ္စ အလဘန္တံ ကဉ္စိ နိဒဿနဝသေန ဒဿေန္တော ‘‘ပဋိသန္ဓိဝိပါကော ပနာ’’တိအာဒိမာဟ.

១៩០. «សេចក្តីនៃពាក្យថា “sabbattha” គឺ មិនមែនបានតែក្នុងហេតុបច្ច័យប៉ុណ្ណោះទេ តែថាកាលបើបច្ច័យទាំងអស់ តាំងនៅដោយភាពជាបច្ចនីយៈ ក៏បានដែរ។ លោកកាលចង់បង្ហាញនូវបច្ច័យខ្លះដែលមិនបានបុរេជាតបច្ច័យ និងអាសេវនបច្ច័យ ដោយវិធីបង្ហាញជាឧទាហរណ៍ ទើបពោលពាក្យថា “paṭisandhivipāko pana” ជាដើម។»

‘‘ပုရေဇာတပစ္ဆာဇာတာသေဝနဝိပါကဝိပ္ပယုတ္တေသု ပစ္စနီကတော ဌိတေသု ဧကံ ဌပေတွာ အဝသေသာ အနုလောမတော လဗ္ဘန္တီ’’တိ ဣဒံ အဝသေသာနံ လာဘမတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. န သဗ္ဗေသံ အဝသေသာနံ လာဘန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယဒိပိ ဟိ ပစ္ဆာဇာတေ ပသင်္ဂေါ နတ္ထိ ‘‘အနုလောမတော သဗ္ဗတ္ထေဝ န လဗ္ဘတီ’’တိ အပဝါဒဿ ကတတ္တာ, ပုရေဇာတော ပန ဝိပ္ပယုတ္တေ ပစ္စနီကတော ဌိတေ အနုလောမတော လဗ္ဘတီတိ ဣဒမ္ပိ အဝသေသာ သဗ္ဗေတိ အတ္ထေ ဂယှမာနေ အာပဇ္ဇေယျ. ယမ္ပိ ကေစိ ‘‘ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယရဟိတေ အာရုပ္ပေပိ အာရမ္မဏပုရေဇာတဿ သမ္ဘဝံ ဉာပေတုံ ဧဝံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ, တမ္ပိ တေသံ ရုစိမတ္တမေဝ. န ဟိ ယတ္ထ ဝတ္ထုပုရေဇာတံ န လဗ္ဘတိ, တတ္ထ အာရမ္မဏပုရေဇာတဘာဝေန ဥပကာရကံ ဟောတီတိ ဒဿိတောယံ နယောတိ. ယုဇ္ဇမာနကဝသေနာတိ ပစ္စနီကတော ဌိတဿ ဌပေတဗ္ဗတ္တာ ဝုတ္တံ, ယုဇ္ဇမာနကပစ္စယုပ္ပန္နဝသေန ဝါတိ အတ္ထော. ‘‘မဂ္ဂပစ္စယေ ပစ္စနီကတော ဌိတေ ဟေတုပစ္စယော အနုလောမတော န လဗ္ဘတီ’’တိ ပုရိမပါဌော, အဓိပတိပစ္စယောပိ ပန န လဗ္ဘတီတိ ‘‘ဟေတာဓိပတိပစ္စယာ အနုလောမတော န လဗ္ဘန္တီ’’တိ ပဌန္တိ. အဓိပတိပစ္စယေ ပစ္စနီကတော ဌိတေ ပစ္ဆာဇာတတော အညော အနုလောမတော အလဗ္ဘမာနော နာမ နတ္ထီတိ န ဝိစာရိတံ. အညမညေ ပစ္စနီကတော ဌိတေ ‘‘အရူပါနံယေဝါ’’တိ ဝုတ္တာ နဝ အနုလောမတော န လဗ္ဘန္တိ, တမ္ပိ ပစ္စနီကတော ဌိတေဟိ အာရမ္မဏပစ္စယာဒီဟိ သဒိသတာယ သုဝိညေယျန္တိ န ဝိစာရိတံ ဘဝိဿတီတိ.

«ពាក្យថា “purejāta-pacchājāta-āsevana-vipāka-vippayuttesu paccanīkato ṭhitesu ekaṃ ṭhapetvā avasesā anulomato labbhanti” នេះ លោកពោលសំដៅទៅលើត្រឹមតែការបាននូវបច្ច័យដែលនៅសល់ខ្លះប៉ុណ្ណោះ គប្បីជ្រាបថា មិនមែនសំដៅលើការបាននូវបច្ច័យដែលនៅសល់ទាំងអស់ឡើយ។ ព្រោះថា ទោះបីជាមិនមានការទាក់ទងក្នុងបច្ឆាជាតបច្ច័យក៏ដោយ ព្រោះលោកបានធ្វើការបដិសេធថា “anulomato sabbattheva na labbhati” រួចហើយ ប៉ុន្តែ កាលបើវិប្បយុត្តបច្ច័យតាំងនៅដោយបច្ចនីយៈ បុរេជាតបច្ច័យតែងបានដោយអនុលោម សូម្បីសេចក្តីនេះ ក៏គប្បីកើតឡើងបានដែរ កាលបើកាន់យកសេចក្តីថា បច្ច័យដែលនៅសល់ទាំងអស់។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យណាដែលព្រះគន្ធរចនាចារ្យខ្លះពោលថា “លោកពោលយ៉ាងនេះ ដើម្បីឲ្យដឹងនូវការកើតឡើងនៃអារម្មណបុរេជាតបច្ច័យ សូម្បីក្នុងអរូបភូមិដែលប្រាសចាកវិប្បយុត្តបច្ច័យ” ពាក្យនោះ ក៏គ្រាន់តែជាការពេញចិត្តរបស់ព្រះគន្ធរចនាចារ្យទាំងនោះប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ក្នុងភូមិណា ឬក្នុងចិត្តុប្បាទណាដែលមិនបានវត្ថុបុរេជាតបច្ច័យ ក្នុងភូមិ ឬចិត្តុប្បាទនោះ ធម៌ដែលជួយឧបការៈដោយភាពជាអារម្មណបុរេជាតបច្ច័យ មិនមានឡើយ នេះជាន័យដែលលោកបានបង្ហាញហើយ។ ពាក្យថា “yujjamānakavasena” គឺលោកពោលព្រោះតែបច្ច័យដែលតាំងនៅដោយបច្ចនីយៈ ត្រូវទុកឡើយ ម៉្យាងទៀត សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃបច្ចយុប្បន្នធម៌ដែលគួរប្រកបបាន។ បាឋៈចាស់មានថា “maggapaccaye paccanīkato ṭhite hetupaccayo anulomato na labbhati” ប៉ុន្តែ ព្រោះតែអធិបតិបច្ច័យក៏មិនបានដែរ ព្រះគន្ធរចនាចារ្យជំនាន់ក្រោយទើបសូត្រថា “hetādhipatipaccayā anulomato na labbhanti”។ កាលបើអធិបតិបច្ច័យតាំងនៅដោយបច្ចនីយៈ បច្ច័យដទៃក្រៅពីបច្ឆាជាតបច្ច័យ ដែលឈ្មោះថាមិនបានដោយអនុលោម មិនមានឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបមិនបានវិនិច្ឆ័យឡើយ។ កាលបើអញ្ញមញ្ញបច្ច័យតាំងនៅដោយបច្ចនីយៈ បច្ច័យ ៩ យ៉ាងដែលលោកពោលថា “arūpānaṃyeva” មិនបានដោយអនុលោមឡើយ សូម្បីការមិនបាននូវបច្ច័យ ៩ យ៉ាងនោះ ក៏ងាយយល់បានដែរ ព្រោះស្មើគ្នាជាមួយបច្ច័យមានអារម្មណបច្ច័យជាដើមដែលតាំងនៅដោយបច្ចនីយៈ ហេតុនោះ គប្បីយល់ថា លោកមិនបានវិនិច្ឆ័យឡើយ។»

၁၉၁-၁၉၅. ယာဝ အာသေဝနာ သဗ္ဗံ သဒိသန္တိ န အညမညေန ဃဋိတဿ မူလဿ ဝိတ္ထာရိတတ္တာ တတော ပရာနိ မူလာနိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တေသု ဟိ အနုလောမတော ယောဇေတဗ္ဗပစ္စယာ စ ပဉှာ စာတိ သဗ္ဗံ သဒိသန္တိ.

១៩១-១៩៥. ពាក្យថា «យាវ អាសេវនា សព្វំ សទិសំ» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកមូលទាំងឡាយខាងក្រោយអំពីមូលនោះ ព្រោះតែមូលទី ៧ ដែលផ្សារភ្ជាប់នឹងនអញ្ញមញ្ញបច្ច័យ ត្រូវបានពន្យល់ពិស្តារហើយ។ ព្រោះថា ក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយរហូតដល់អាសេវនបច្ច័យនោះ បច្ច័យដែលត្រូវផ្សំតាមអនុលោមផង និងបញ្ហាទាំងឡាយផង ទាំងអស់គឺដូចគ្នា។

ဣမသ္မိံ ပစ္စနီယာနုလောမေတိ ဧတဿ ‘‘ဣမေသမ္ပိ ပကိဏ္ဏကာနံ ဝသေနေတ္ထ ဂဏနဝါရော အသမ္မောဟတော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ ဧတေန သဟ သမ္ဗန္ဓော[Pg.215]. တတ္ထ ဧတ္ထာတိ ဧတေသု ပစ္စယေသူတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမသ္မိံ ပစ္စနီယာနုလောမေ လဗ္ဘမာနေသု ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မေသုပီတိ ဝါ ယောဇေတဗ္ဗံ. တတ္ထ ပိ-သဒ္ဒေန ဣမမတ္ထံ ဒီပေတိ – န ကေဝလံ ပစ္စယေသွေဝ ကိသ္မိဉ္စိ ပစ္စနီကတော ဌိတေ ကေစိ အနုလောမတော န လဗ္ဘန္တိ, အထ ခေါ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မေသုပိ ကောစိ ဧကစ္စံ ပစ္စယံ လဘမာနော ကဉ္စိ ပစ္စယံ န လဘတီတိ. တတ္ထ ကမ္မပစ္စယံ လဘမာနော ယေဘုယျေန ဣန္ဒြိယပစ္စယံ လဘတိ, မဂ္ဂပစ္စယံ လဘမာနော ယေဘုယျေန ဟေတုပစ္စယံ, တထာ စ ဈာနပစ္စယံ လဘမာနော မဂ္ဂပစ္စယန္တိ ဧတေသွေဝ လာဘာလာဘာ ဝိစာရိတာ. ယတ္ထာတိ ပဉ္စဝေါကာရပဝတ္တေ အသညေသု စ. ရူပဓမ္မာတိ ယထာဝုတ္တာနိ ကဋတ္တာရူပါနေဝ သန္ဓာယ ဝဒတိ. န ဟိ ပဉ္စဝေါကာရပဝတ္တေ သဗ္ဗေ ရူပဓမ္မာ ဟေတာဒီနိ န လဘန္တီတိ. ‘‘ဟေတာဓိပတိဝိပါကိန္ဒြိယပစ္စယေ န လဘန္တီ’’တိ ပုရိမပါဌော, ဈာနမဂ္ဂေပိ ပန န လဘန္တီတိ ‘‘ဟေတာဓိပတိဝိပါကိန္ဒြိယဈာနမဂ္ဂပစ္စယေ န လဘန္တီ’’တိ ပဌန္တိ. ယေ ရူပဓမ္မာနံ ပစ္စယာ ဟောန္တိ, တေသု အရူပဋ္ဌာနိကဝဇ္ဇေသု ဧတေယေဝ န လဘန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ပစ္ဆာဇာတာဟာရဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယေပိ ဟိ ပဝတ္တေ ကဋတ္တာရူပံ လဘတီတိ. လဗ္ဘမာနာလဗ္ဘမာနပစ္စယဒဿနမတ္တဉ္စေတံ, န တေဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပ္ပတ္တိအနုပ္ပတ္တိဒဿနန္တိ. ဧဝံ ဣန္ဒြိယပစ္စယာလာဘော ဇီဝိတိန္ဒြိယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တော သိယာ. ယထာဝုတ္တေသု ဟိ ဓမ္မဝသေန ပစ္ဆာဇာတာဒိတ္တယမ္ပိ အလဘန္တံ နာမ ကဋတ္တာရူပံ နတ္ထိ. ကော ပန ဝါဒေါ သဗ္ဗဋ္ဌာနိကကမ္မေသု. ဣန္ဒြိယံ ပန အလဘန္တံ အတ္ထိ, ကိန္တံ? ဇီဝိတိန္ဒြိယန္တိ. ယဒိ ဧဝံ ဥပါဒါရူပါနိ သန္ဓာယ အညမညပစ္စယမ္ပိ န လဘန္တီတိ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ပန ပါကဋန္တိ န ဝုတ္တံ သိယာ. အရူပိန္ဒြိယာလာဘံ ဝါ သန္ဓာယ ဣန္ဒြိယပစ္စယာလာဘော ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ពាក្យថា «ឥមស្មឹ បច្ចនីយានុលោមេ» នេះ មានការទាក់ទងគ្នាជាមួយនឹងពាក្យថា «ឥមេសម្បិ បកិណ្ណកានំ វសេនេត្ថ គណនវារោ អសម្មោហតោ វេទិតព្វោ» នេះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ឯត្ថ» មានសេចក្តីពន្យល់ថា «ក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយនេះ»។ ម៉្យាងទៀត គួរផ្សំសេចក្តីថា «ក្នុងបច្ចនីយានុលោមនេះ សូម្បីក្នុងបច្ចយុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយដែលបាន»។ ក្នុងពាក្យនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញសេចក្តីនេះដោយសព្ទថា «បិ» គឺមិនមែនត្រឹមតែក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះទេ កាលបើបច្ច័យណាមួយស្ថិតនៅដោយចំណែកបច្ចនីកៈ បច្ច័យខ្លះមិនបានដោយចំណែកអនុលោម ប៉ុន្តែសូម្បីក្នុងបច្ចយុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយ ធម៌ខ្លះកាលបានបច្ច័យមួយ ក៏មិនបានបច្ច័យមួយទៀត។ ក្នុងបច្ចយុប្បន្នធម៌ទាំងនោះ ធម៌ដែលបានកម្មបច្ច័យ ភាគច្រើនរមែងបានឥន្ទ្រិយបច្ច័យ ធម៌ដែលបានមគ្គបច្ច័យ ភាគច្រើនរមែងបានហេតុបច្ច័យ ហើយធម៌ដែលបានឈានបច្ច័យ ក៏រមែងបានមគ្គបច្ច័យ ការបាននិងមិនបានទាំងឡាយ ត្រូវបានពិចារណាក្នុងបច្ច័យទាំងនេះឯង។ ពាក្យថា «យត្ថ» គឺក្នុងបញ្ចវោការភព និងក្នុងអសញ្ញសត្វទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «រូបធម្មា» គឺព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកតែកដត្តារូបទាំងឡាយដែលពោលហើយប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថាក្នុងបញ្ចវោការភព រូបធម៌ទាំងអស់មិនមែនថាមិនបានហេតុបច្ច័យជាដើមនោះឡើយ។ ក្នុងបាឋៈមុនមានពាក្យថា «ហេតាធិបតិវិបាកិន្ទ្រិយបច្ចយេ ន លភន្តិ» ប៉ុន្តែព្រោះតែមិនបានឈាននិងមគ្គផង ទើបព្រះអាចារ្យទាំងឡាយខាងក្រោយសូត្រថា «ហេតាធិបតិវិបាកិន្ទ្រិយឈានមគ្គបច្ចយេ ន លភន្តិ»។ បណ្តាបច្ច័យទាំងឡាយដែលជាបច្ច័យដល់រូបធម៌ លើកលែងតែបច្ច័យដែលកើតក្នុងអរូបភពចេញ រូបធម៌ទាំងឡាយមិនបានតែបច្ច័យទាំងនេះឯង នេះជាអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។ ព្រោះថាក្នុងបវត្តិកាល សូម្បីបច្ឆាជាតបច្ច័យ អាហារបច្ច័យ និងវិប្បយុត្តបច្ច័យ កដត្តារូបក៏រមែងបាន។ ម៉្យាងទៀត នេះគ្រាន់តែជាការបង្ហាញបច្ច័យដែលបាននិងមិនបានប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាការបង្ហាញការកើតឡើងនិងមិនកើតឡើងដោយសារបច្ច័យទាំងនោះឡើយ។ ដូចគ្នាដែរ ការមិនបានឥន្ទ្រិយបច្ច័យ គួរយល់ថាពោលសំដៅយកជីវិតិន្ទ្រិយ។ ព្រោះថាក្នុងរូបទាំងឡាយដែលពោលហើយ ដោយអំណាចនៃធម៌ សូម្បីកដត្តារូបដែលមិនបានបច្ច័យទាំងបីមានបច្ឆាជាតបច្ច័យជាដើម ក៏មិនមានឡើយ។ ចាំបាច់និយាយទៅថ្វីក្នុងសព្វដ្ឋានិកកម្មទាំងឡាយ។ ប៉ុន្តែកដត្តារូបដែលមិនបានឥន្ទ្រិយនោះមាន តើកដត្តារូបនោះជាអ្វី? គឺរូបជីវិតិន្ទ្រិយ។ ប្រសិនបើដូច្នោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យគួរពោលថា សូម្បីអញ្ញមញ្ញបច្ច័យក៏មិនបាន ដោយសំដៅយករូបឧបាទាទាំងឡាយ ប៉ុន្តែព្រោះតែការមិនបានអញ្ញមញ្ញបច្ច័យរបស់រូបឧបាទាទាំងនោះច្បាស់លាស់ហើយ ទើបមិនពោល។ ម៉្យាងទៀត ការមិនបានឥន្ទ្រិយបច្ច័យ គួរយល់ថាពោលសំដៅយកការមិនបានអរូបិន្ទ្រិយ។

၁၉၆-၁၉၇. နာရမ္မဏမူလကေသု ဒုကာဒီသု ဟေတုယာ ပဉ္စာတိ ယဒိပိ တိကာဒီသု ‘‘ဟေတုယာ ပဉ္စာ’’တိ ဣဒံ နတ္ထိ, တထာပိ ဒုကာဒီသု သဗ္ဗတ္ထ အနုတ္တာနံ ဝတ္တုကာမော ‘‘ဒုကာဒီသူ’’တိ သဗ္ဗသင်္ဂဟဝသေန ဝတွာ တတ္ထ ယံ အာဒိဒုကေ ဝုတ္တံ ‘‘ဟေတုယာ ပဉ္စာ’’တိ, တံ နိဒ္ဓါရေတိ. ကေစိ ပန ‘‘နာရမ္မဏမူလကေ ဟေတုယာ ပဉ္စာ’’တိ ပါဌံ ဝဒန္တိ. ‘‘အညမညေ ဧကန္တိ ဘူတရူပမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ ပုရိမပါဌော, ဝတ္ထုပိ ပန လဗ္ဘတီတိ ‘‘ဘူတရူပါနိ စေဝ ဝတ္ထုဉ္စ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ ပဌန္တိ. တိမူလကေတိ ဣဓာပိ ဒုမူလကံ တိမူလကန္တိ ဝဒန္တိ.

១៩៦-១៩៧. ពាក្យថា «នារម្មណមូលកេសុ ទុកាទិសុ ហេតុយា បញ្ច» នេះ ទោះបីជាក្នុងតិកៈជាដើមមិនមានពាក្យថា «ហេតុយា បញ្ច» នេះក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមានបំណងចង់ពន្យល់សេចក្តីដែលមិនទាន់ច្បាស់លាស់ក្នុងទុកៈជាដើមទាំងអស់ ទើបពោលដោយអំណាចនៃការសង្គ្រោះទាំងអស់ថា «ទុកាទិសុ» ហើយដកស្រង់យកពាក្យថា «ហេតុយា បញ្ច» ដែលពោលក្នុងទុកៈដំបូងក្នុងទុកៈទាំងនោះមកបង្ហាញ។ ប៉ុន្តែព្រះអាចារ្យខ្លះពោលបាឋៈថា «នារម្មណមូលកេ ហេតុយា បញ្ច»។ ក្នុងពាក្យថា «អញ្ញមញ្ញេ ឯកំ» នេះ បាឋៈមុនមានពាក្យថា «ភូតរូបមេវ សន្ធាយ វុត្តំ» ប៉ុន្តែព្រោះតែបានវត្ថុរូបផង ទើបព្រះអាចារ្យទាំងឡាយសូត្រថា «ភូតរូបានិ ចេវ វត្ថុញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ»។ ក្នុងពាក្យថា «តិមូលកេ» នេះ សូម្បីក្នុងទីនេះ ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយក៏ពោលថា «ទុមូលកំ តិមូលកំ» ដែរ។

၂၀၃-၂၃၃. နကမ္မမူလကေ [Pg.216] ဟေတုယာ တီဏီတိအာဒီသု စေတနာဝ ပစ္စယုပ္ပန္နာတိ ဣဒံ ‘‘ဟေတုယာ တီဏီ’’တိ ဧဝံပကာရေ စေတနာမတ္တသင်္ဂါဟကေ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အာဒိ-သဒ္ဒေါ ဟိ ပကာရတ္ထောဝ ဟောတီတိ. သဟဇာတအညမညနိဿယာဟာရအတ္ထိအဝိဂတေသု ပန ရူပမ္ပိ လဗ္ဘတီတိ.

២០៣-២៣៣. ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «នកម្មមូលកេ ហេតុយា តីណិ» នេះ ពាក្យថា «ចេតនាវ បច្ចយុប្បន្នា» គួរយល់ថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកបញ្ហាទាំងឡាយដែលសង្គ្រោះយកតែចេតនាប៉ុណ្ណោះ មានសភាពដូចជាពាក្យថា «ហេតុយា តីណិ» នេះជាដើម。 ព្រោះថាសព្ទថា «អាទិ» មានអត្ថថា ប្រភេទ ឬសភាពដូចគ្នា។ ចំណែកក្នុងសហជាត អញ្ញមញ្ញ និស្សយ អាហារ អត្ថិ និងអវិគតបច្ច័យទាំងឡាយ សូម្បីរូបក៏បានដែរ។

ပစ္စယပစ္စနီယာနုလောမဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីបច្ចយបច្ចនីយានុលោម ចប់ហើយ។

ပဋိစ္စဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីបដិច្ចវារៈ ចប់ហើយ។

၂. သဟဇာတဝါရဝဏ္ဏနာ

២. ការពណ៌នាអំពីសហជាតវារៈ

၂၃၄-၂၄၂. ကုသလံ ဓမ္မံ သဟဇာတော, ကုသလံ ဧကံ ခန္ဓံ သဟဇာတောတိအာဒီသု သဟဇာတသဒ္ဒေန သဟဇာတပစ္စယကရဏံ သဟဇာတာယတ္တဘာဝဂမနံ ဝါ ဝုတ္တန္တိ တဿ ကရဏဿ ဂမနဿ ဝါ ကုသလာဒီနံ ကမ္မဘာဝတော ဥပယောဂဝစနံ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧသ နယော ပစ္စယဝါရာဒီသုပိ. တတြာပိ ဟိ ပစ္စယသဒ္ဒေန စ နိဿယပစ္စယကရဏံ နိဿယာယတ္တဘာဝဂမနံ ဝါ ဝုတ္တံ, သံသဋ္ဌသဒ္ဒေန စ သမ္ပယုတ္တပစ္စယကရဏံ သမ္ပယုတ္တာယတ္တဘာဝဂမနံ ဝါတိ တံကမ္မဘာဝတော ဥပယောဂဝစနံ ကုသလာဒီသု ကတန္တိ. သဟဇာတမ္ပိ စ ဥပါဒါရူပံ ဘူတရူပဿ ပစ္စယော န ဟောတီတိ ‘‘ပဋိစ္စာ’’တိ ဣမိနာ ဝစနေန ဒီပိတော ပစ္စယော န ဟောတီတိ အတ္ထော. ‘‘ဥပါဒါရူပံ ဘူတရူပဿာ’’တိ စ နိဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ. ဥပါဒါရူပဿပိ ဟိ ဥပါဒါရူပံ ယထာဝုတ္တော ပစ္စယော န ဟောတိ, ဝတ္ထုဝဇ္ဇာနိ ရူပါနိ စ အရူပါနန္တိ.

២៣៤-២៤២. ក្នុងបាលីទាំងឡាយមានជាដើមថា «កុសលំ ធម្មំ សហជាតោ, កុសលំ ឯកំ ខន្ធំ សហជាតោ» នេះ គួរយល់ថា ដោយសហជាតសព្ទ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកការធ្វើនូវសហជាតបច្ច័យ ឬការដល់នូវសភាពទាក់ទងនឹងសហជាតបច្ច័យ ទើបទ្រង់ប្រើទុតិយាវិភត្តិ (ឧបយោគវចនៈ) ចំពោះកុសលធម៌ជាដើម ព្រោះតែការធ្វើ ឬការដល់នោះជាកម្ម។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងបច្ចយវារៈជាដើមដែរ។ ព្រោះថាសូម្បីក្នុងបច្ចយវារៈទាំងនោះ ដោយបច្ចយសព្ទ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកការធ្វើនូវនិស្សយបច្ច័យ ឬការដល់នូវសភាពទាក់ទងនឹងនិស្សយបច្ច័យ និងដោយសំសដ្ឋសព្ទ ទ្រង់សំដៅយកការធ្វើនូវសម្បយុត្តបច្ច័យ ឬការដល់នូវសភាពទាក់ទងនឹងសម្បយុត្តបច្ច័យ ទើបទ្រង់ប្រើទុតិយាវិភត្តិចំពោះកុសលធម៌ជាដើម ព្រោះតែការធ្វើ ឬការដល់នោះជាកម្ម។ ម៉្យាងទៀត សូម្បីរូបឧបាទាដែលកើតជាមួយគ្នា ក៏មិនមែនជាបច្ច័យដល់ភូតរូបឡើយ សេចក្តីថា មិនមែនជាបច្ច័យដែលសម្តែងដោយពាក្យថា «បដិច្ច» ឡើយ។ ពាក្យថា «ឧបាទារូបំ ភូតរូបស្ស» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយអំណាចនៃឧទាហរណ៍។ ព្រោះថាសូម្បីរូបឧបាទា ក៏មិនមែនជាបច្ច័យដែលពោលហើយដល់រូបឧបាទាដែរ និងរូបទាំងឡាយលើកលែងតែវត្ថុរូបចេញ ក៏មិនមែនជាបច្ច័យដល់អរូបធម៌ទាំងឡាយដែរ។

သဟဇာတဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីសហជាតវារៈ ចប់ហើយ។

၃. ပစ္စယဝါရဝဏ္ဏနာ

៣. ការពណ៌នាអំពីបច្ចយវារៈ

၂၄၃. ပစ္စယာတိ ဧတ္ထ ပတိ အယော ပစ္စယော. ပတိ-သဒ္ဒေါ ပတိဋ္ဌတ္ထံ ဒီပေတိ, အယ-သဒ္ဒေါ ဂတိံ, ပတိဋ္ဌာဘူတာ ဂတိ နိဿယော ပစ္စယောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, တတော ပစ္စယာ, ပစ္စယကရဏတော တဒါယတ္တဘာဝဂမနတော ဝါတိ အတ္ထော.

២៤៣. ក្នុងពាក្យថា «បច្ចយា» នេះ មានវិភាគថា បតិ និង អយ ជា បច្ចយ។ បតិសព្ទ បង្ហាញអត្ថថាជាទីតាំង, អយសព្ទ បង្ហាញអត្ថថាការទៅ (ការកើតឡើង)។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា ការទៅដែលជាទីតាំង គឺទីពឹង ឈ្មោះថា បច្ច័យ។ សេចក្តីថា ព្រោះតែបច្ច័យនោះ ឬព្រោះតែការធ្វើនូវទីពឹងនោះ ឬព្រោះតែការដល់នូវសភាពទាក់ទងនឹងទីពឹងនោះ ទើបកើតឡើង។

‘‘မဟာဘူတေ [Pg.217] ပစ္စယာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ရူပ’’န္တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၂၄၅) ဘူတုပါဒါရူပါနိ သဟ သင်္ဂဏှိတွာ ဝုတ္တံ. အဋ္ဌကထာယံ ပန စိတ္တသမုဋ္ဌာနေ စ မဟာဘူတေ နိဿာယ စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ဥပါဒါရူပန္တိ သယံ နိဿယော အဟုတွာ နိဿယေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေန ဥပါဒါရူပေန နိဒဿနံ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ពាក្យថា «មហាភូតេ បច្ចយា ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ» នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សង្គ្រោះយកទាំងភូតរូប និងរូបឧបាទាជាមួយគ្នាហើយទ្រង់ពោល។ ប៉ុន្តែក្នុងអដ្ឋកថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យធ្វើការបង្ហាញដោយរូបឧបាទាដែលកើតឡើងក្នុងទីពឹង (គឺមហាភូតរូប) ដោយខ្លួនឯងមិនមែនជាទីពឹងឡើយ ដូចជាពាក្យថា «ចិត្តសមុដ្ឋានេ ច មហាភូតេ និស្សាយ ចិត្តសមុដ្ឋានំ ឧបាទារូបំ» ដូច្នេះ គួរយល់យ៉ាងនេះ។

၂၅၅. အသည…ပေ… ကဋတ္တာရူပံ ဥပါဒါရူပန္တိ ဧတ္ထ ယော ပဋိစ္စဝါရေ သဟဇာတေ ကမ္မဥတုဇာနံ, ကမ္မေ စ ဧကန္တာနေကန္တကမ္မဇာနံ ဝသေန အတ္ထော ဝုတ္တော, သော နာဓိပ္ပေတော ဧဝ ‘‘ကဋတ္တာရူပ’’န္တိ ကမ္မသမုဋ္ဌာနရူပဿေဝ သဗ္ဗဿ စ ဂဟိတတ္တာတိ တံ ပဟာယ ယထာဂဟိတဿ ကဋတ္တာရူပဿ ဝိသေသနဝသေန ‘‘ဥပါဒါရူပသင်္ခါတံ ကဋတ္တာရူပ’’န္တိ အတ္ထမာဟ. မဟာဘူတေ ပန ပဋိစ္စ ပစ္စယာ စ မဟာဘူတာနံ ဥပ္ပတ္တိ န နိဝါရေတဗ္ဗာတိ ဥပါဒါရူပဂ္ဂဟဏေန ကဋတ္တာရူပဂ္ဂဟဏံ အဝိသေသေတွာ ဥပါဒါရူပါနံ နိဝတ္တေတဗ္ဗာနံ အတ္ထိတာယ ကဋတ္တာရူပဂ္ဂဟဏေနေဝ ဥပါဒါရူပဂ္ဂဟဏဿ ဝိသေသနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

២៥៥. ក្នុងពាក្យថា «អសញ្ញ...បេ... កដត្តារូបំ ឧបាទារូបំ» នេះ សេចក្តីពន្យល់ណាដែលពោលក្នុងបដិច្ចវារៈ ក្នុងសហជាតបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃកម្មជរូប និងឧតុជរូបផង និងក្នុងកម្មបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃឯកន្តកដត្តារូប និងអនេកន្តកដត្តារូបផង សេចក្តីនោះមិនមែនជាទីប្រាថ្នាឡើយ ព្រោះតែពាក្យថា «កដត្តារូបំ» នេះ សង្គ្រោះយករូបទាំងអស់ដែលកើតអំពីកម្មសមុដ្ឋានតែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបលះបង់សេចក្តីនោះ ហើយពោលអត្ថដោយអំណាចនៃវិសេសនៈរបស់កដត្តារូបដែលកាន់យកហើយនោះថា «កដត្តារូបដែលរាប់ថាជារូបឧបាទា»។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែការកើតឡើងនៃមហាភូតរូបទាំងឡាយ ដោយអាស្រ័យមហាភូតរូប (ក្នុងបដិច្ចវារៈ) និងដោយមានមហាភូតរូបជាបច្ច័យ (ក្នុងបច្ចយវារៈ) មិនគួរហាមឃាត់ឡើយ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែរូបឧបាទាទាំងឡាយដែលត្រូវហាមឃាត់ (គឺរូបឧបាទាដែលកើតអំពីឧតុ ចិត្ត និងអាហារ) មានពិតប្រាកដ ទើបមិនធ្វើការបញ្ជាក់រូបកដត្តាដោយការកាន់យករូបឧបាទាឡើយ គួរយល់ថា ការកាន់យករូបកដត្តាដោយពាក្យថា «កដត្តារូប» នោះឯង ជាវិសេសនៈនៃការកាន់យករូបឧបាទា។

၂၆၉-၂၇၆. ‘‘အဗျာကတေန အဗျာကတံ, ကုသလံ, အကုသလ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘အဗျာကတေန ကုသလံ, အကုသလံ, အဗျာကတ’’န္တိ, ‘‘ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ကုသလော စ အကုသလော စ ဓမ္မာ ကုသလဿာတိ အနာမသိတွာ’’တိ စ ပုရိမပါဌေ ပမာဒလေခါ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

២៦៩-២៧៦. កាលបើគួរពោលថា «អព្យាកតេន អព្យាកតំ, កុសលំ, អកុសលំ» តែបែរជាពោលថា «អព្យាកតេន កុសលំ, អកុសលំ, អព្យាកតំ» ខ្លះ និងពាក្យថា «កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ច អកុសលោ ច ធម្មា កុសលស្សាតិ អនាមសិត្វា» ខ្លះ ក្នុងបាឋៈមុន គួរយល់ថាជាការសរសេរខុសដោយការភ្លាត់ស្នៀត (ប្រមាទលេខា)។

၂၈၆-၂၈၇. နဟေတုပစ္စယာ နပုရေဇာတေ ဒွေတိ ဧတ္ထ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘အာရုပ္ပေ ပန အဟေတုကမောဟဿ အဟေတုကကိရိယဿ စ ဝသေန ဒွေတိ ဝုတ္တာ, နဝိပ္ပယုတ္တေ ဒွေတိ အာရုပ္ပေ အဟေတုကာကုသလကိရိယဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ လဗ္ဘမာနေသု ဧကဒေသေန နိဒဿနဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အာရုပ္ပေ ပန အဟေတုကမောဟဿ အဟေတုကကိရိယာယ အဟေတုကပဋိသန္ဓိယာ ဧကစ္စဿ စ ရူပဿ ဝသေန ဒွေ ဝုတ္တာတိ, နဝိပ္ပယုတ္တေ ဒွေတိ အာရုပ္ပေ အဟေတုကာကုသလကိရိယာဧကစ္စရူပါနံ ဝသေနာတိ ဝုတ္တန္တိ. ‘‘နောနတ္ထိနောဝိဂတေသု ဧကန္တိ သဗ္ဗရူပဿ ဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ, နဟေတုမူလကတ္တာ ဣမဿ နယဿ ဟေတုပစ္စယံ လဘန္တံ န လဗ္ဘတီတိ ‘‘ဧကစ္စဿ ရူပဿ ဝသေနာ’’တိ ဘဝိတဗ္ဗံ. စက္ခာဒိဓမ္မဝသေန ပန စိတ္တသမုဋ္ဌာနာဒိကောဋ္ဌာသဝသေန ဝါ သဗ္ဗံ လဗ္ဘတီတိ ‘‘သဗ္ဗရူပဿာ’’တိ ဝုတ္တံ သိယာ.

២៨៦-២៨៧. ក្នុងពាក្យថា «នហេតុបច្ចយា នបុរេជាតេ ទ្វេ» នេះ ក្នុងអដ្ឋកថាពោលថា «ក្នុងអរូបភព ព្រោះតែអហេតុកមោហៈ និងអហេតុកកិរិយា ទើបពោលថា ទ្វេ (ពីរ) ក្នុងនវិប្បយុត្តបច្ច័យ ពោលថា ទ្វេ ព្រោះតែអហេតុកអកុសលកិរិយាក្នុងអរូបភព» ដូច្នេះ គួរយល់ថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយអំណាចនៃឧទាហរណ៍ដោយចំណែកមួយក្នុងបណ្តាធម៌ដែលបានទាំងឡាយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអរូបភព ព្រោះតែអហេតុកមោហៈ អហេតុកកិរិយា អហេតុកបដិសន្ធិ និងរូបខ្លះ ទើបពោលថា ទ្វេ (ពីរ) និងក្នុងនវិប្បយុត្តបច្ច័យ ពោលថា ទ្វេ ព្រោះតែអហេតុកអកុសលកិរិយា និងរូបខ្លះក្នុងអរូបភព។ ពាក្យថា «នោនត្ថិនោវិគតេសុ ឯកំ សព្វរូបស្ស វសេនា» នេះ ព្រោះតែណយនេះមាននហេតុជាមូល ធម៌ដែលបានហេតុបច្ច័យរមែងមិនបាន ទើបគួរជាពាក្យថា «ឯកច្ចស្ស រូបស្ស វសេនា» (ដោយអំណាចនៃរូបខ្លះ)។ ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃធម៌មានចក្ខាយតនៈជាដើម ឬដោយអំណាចនៃចំណែករូបមានចិត្តសមុដ្ឋានរូបជាដើម រូបទាំងអស់រមែងបាន ទើបពោលថា «សព្វរូបស្ស» (នៃរូបទាំងអស់) ដូច្នេះក៏មាន។

၂၈၉-၂၉၆. အာဂတာနာဂတန္တိ [Pg.218] ပဉှဝသေန ဝုတ္တံ, လဗ္ဘမာနာလဗ္ဘမာနန္တိ အာဂတေ စ ပဉှေ လဗ္ဘမာနာလဗ္ဘမာနဓမ္မဝသေန.

២៨៩-២៩៦. ពាក្យថា «អាគតានាគតំ» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយអំណាចនៃបញ្ហា, ពាក្យថា «លព្ភមានាលព្ភមានំ» ពោលដោយអំណាចនៃធម៌ដែលបាននិងមិនបានក្នុងបញ្ហាដែលមកដល់ហើយ។

ပစ္စယဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីបច្ចយវារៈ ចប់ហើយ។

၄. နိဿယဝါရဝဏ္ဏနာ

៤. ការពណ៌នាអំពីនិស្សយវារៈ

၃၂၉-၃၃၇. ပစ္စယဝါရေန နိဿယပစ္စယဘာဝန္တိ နိဿယဝါရေ ဝုတ္တဿ နိဿယပစ္စယဘာဝံ နိယမေတုန္တိ အတ္ထော.

៣២៩-៣៣៧. ពាក្យថា «បច្ចយវារេន និស្សយបច្ចយភាវំ» មានសេចក្តីពន្យល់ថា ដើម្បីកំណត់នូវសភាពជាគន្លងនៃនិស្សយបច្ច័យរបស់ធម៌ដែលពោលហើយក្នុងនិស្សយវារៈ។

နိဿယဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីនិស្សយវារៈ ចប់ហើយ។

၅. သံသဋ္ဌဝါရဝဏ္ဏနာ

៥. ការពណ៌នាអំពីសំសដ្ឋវារៈ

၃၅၁-၃၆၈. သံသဋ္ဌဝါရေ ပစ္စနီယေ ‘‘နဝိပ္ပယုတ္တေ ပဋိသန္ဓိ နတ္ထီ’’တိ ဣဒံ ဝတ္ထုဝိရဟိတာယ ပဋိသန္ဓိယာ ဝိသုံ အနုဒ္ဓရဏတော ဝုတ္တံ. ပဋိစ္စဝါရာဒီသု ဟိ သဟဇာတဿ ပစ္စယဘာဝဒဿနတ္ထံ သဝတ္ထုကာ ပဋိသန္ဓိ ဥဒ္ဓဋာ, သာ ဣဓာပိ အဓိပတိပုရေဇာတာသေဝနေသု နကမ္မနဝိပါကနဈာနနဝိပ္ပယုတ္တေသု န လဗ္ဘတိ, အညေသု စ အနုလောမတော ပစ္စနီယတော စ လဗ္ဘမာနပစ္စယေသု လဗ္ဘတီတိ ဣမဿ ဝိသေသဿ ဒဿနတ္ထံ ဥဒ္ဓဋာတိ. သေသာ တေရသ န လဗ္ဘန္တီတိ ဧတ္ထ ‘‘သေသာ စုဒ္ဒသာ’’တိ ဘဝိတဗ္ဗံ. န ဈာနေ ဧကန္တိ အဟေတုကပဉ္စဝိညာဏဝသေနာတိ ပဉ္စဝိညာဏာနံ ဟေတုပစ္စယဝိရဟိတမတ္တဒဿနတ္ထံ အဟေတုကဂ္ဂဟဏံ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ‘‘နမဂ္ဂေ ဧကန္တိ အဟေတုကကိရိယဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ, ‘‘အဟေတုကဝိပါကကိရိယဝသေနာ’’တိ ဘဝိတဗ္ဗံ.

៣៥១-៣៦៨. ក្នុងសំសដ្ឋវារៈ ក្នុងបច្ចនីកៈ ពាក្យថា «នវិប្បយុត្តេ បដិសន្ធិ នត្ថិ» នេះ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យទាំងឡាយពោលព្រោះមិនបានដកស្រង់យកបដិសន្ធិដែលប្រាសចាកវត្ថុរូបចេញដោយឡែក។ ព្រោះថាក្នុងបដិច្ចវារៈជាដើម ដើម្បីបង្ហាញសភាពជាបច្ច័យនៃធម៌ដែលកើតជាមួយគ្នា ព្រះសង្គីតិកាចារ្យទាំងឡាយបានដកស្រង់យកបដិសន្ធិដែលមានវត្ថុរូបមកសម្តែង បដិសន្ធិនោះ សូម្បីក្នុងសំសដ្ឋវារៈនេះ ក៏មិនបានក្នុងអធិបតី បុរេជាត និងអាសេវនបច្ច័យផង ក្នុងនកម្ម នវិបាក នឈាន និងនវិប្បយុត្តបច្ច័យផង ប៉ុន្តែរមែងបានក្នុងបច្ច័យដទៃទៀតដែលបានទាំងដោយអនុលោម និងបច្ចនីកៈ គួរយល់ថា ព្រះសង្គីតិកាចារ្យទាំងឡាយដកស្រង់យកមកសម្តែងដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានេះ។ ក្នុងពាក្យថា «សេសា តេរស ន លភន្តិ» នេះ គួរជាពាក្យថា «សេសា ចុទ្ទស» (ដប់បួនដែលសេស)។ ក្នុងពាក្យថា «ន ឈានេ ឯកំ អហេតុកបញ្ចវិញ្ញាណវសេនា» នេះ គួរយល់ថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យប្រើពាក្យថា «អហេតុក» ដើម្បីបង្ហាញត្រឹមតែភាពប្រាសចាកហេតុបច្ច័យនៃទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ, ពាក្យថា «ន មគ្គេ ឯកំ អហេតុកកិរិយាវសេនា» នេះ គួរជាពាក្យថា «អហេតុកវិបាកកិរិយាវសេនា» (ដោយអំណាចនៃអហេតុកវិបាក និងកិរិយា)។

၃၆၉-၃၉၁. ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝါတိ ပဋိစ္စဝါရေ အနုလောမပစ္စနီယေ ဝုတ္တနယေန. ‘‘နဟေတုပစ္စယုပ္ပန္နေသု အဟေတုကမောဟောဝ ဈာနမဂ္ဂပစ္စယံ လဘတိ, သေသာ န လဘန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ, သေသေသု ပန ပဉ္စဝိညာဏဝဇ္ဇာဟေတုကက္ခန္ဓာ တံသမုဋ္ဌာနာ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာ ဈာနပစ္စယံ လဘန္တိ, န ပစ္စနီယာနုလောမေ ဒွိန္နံ ပစ္စယာနံ အနုလောမေန သဟ ယောဇနာ အတ္ထီတိ ဈာနမဂ္ဂပစ္စယံ သဟိတံ လဘတီတိ စ န သက္ကာ ဝတ္တုံ, တသ္မာ ‘‘အဟေတုကမောဟောဝ မဂ္ဂပစ္စယံ လဘတီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

៣៦៩-៣៩១. ពាក្យថា «ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ» គឺដោយវិធីដែលពោលហើយក្នុងអនុលោមបច្ចនីកៈ ក្នុងបដិច្ចវារៈ។ ពាក្យថា «ក្នុងធម៌ដែលកើតអំពីនហេតុបច្ច័យ មានតែអហេតុកមោហៈប៉ុណ្ណោះដែលបានឈានបច្ច័យ និងមគ្គបច្ច័យ ធម៌ដែលសេសមិនបានឡើយ» នេះ ក្នុងបណ្តាធម៌ដែលសេសទាំងនោះ អហេតុកនាមក្ខន្ធទាំងឡាយលើកលែងតែទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណចេញ ដែលជាបច្ចយុប្បន្នធម៌មានឈានបច្ច័យនោះជាសមុដ្ឋាន រមែងបានឈានបច្ច័យ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបច្ចនីយានុលោម ការផ្សំគ្នានៃបច្ច័យទាំងពីរ (គឺឈានបច្ច័យ និងមគ្គបច្ច័យ) ជាមួយគ្នាតាមអនុលោមមិនមានឡើយ ទើបមិនអាចពោលថា បានឈានបច្ច័យ និងមគ្គបច្ច័យជាមួយគ្នាបានឡើយ ហេតុនោះ គួរពោលថា «អហេតុកមោហៈប៉ុណ្ណោះបានមគ្គបច្ច័យ»។

သံသဋ္ဌဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីសំសដ្ឋវារៈ ចប់ហើយ。

၆. သမ္ပယုတ္တဝါရဝဏ္ဏနာ

៦. ការពណ៌នាអំពីសម្បយុត្តវារៈ

၃၉၂-၄၀၀. သဒိသံ [Pg.219] သမ္ပယုတ္တံ သံသဋ္ဌံ ဝေါကိဏ္ဏဉ္စ သံသဋ္ဌံ န ဟောတီတိ ဥဘယံ အညမညာပေက္ခံ ဝုစ္စမာနံ အညမညဿ နိယာမကံ ဟောတီတိ.

៣៩២-៤០០. ធម៌ដែលដូចគ្នា ឈ្មោះថា សម្បយុត្ត ធម៌ដែលច្រឡូកច្រឡំគ្នា និងធម៌ដែលលាយឡំគ្នាក្នុងចន្លោះៗ មិនឈ្មោះថា សំសដ្ឋ ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ កាលបើពោលធម៌ទាំងពីរដោយអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក រមែងជាគ្រឿងកំណត់ដល់គ្នាទៅវិញទៅមក។

သမ္ပယုတ္တဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សម្បយុត្តវារវណ្ណនា ចប់ហើយ។

၇. ပဉှာဝါရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

៧. បញ្ហាវារវិភង្គវណ្ណនា

၄၀၁-၄၀၃. ယေဟိ ပစ္စယေဟိ ကုသလော ကုသလဿ ပစ္စယော ဟောတိ, တေ ပစ္စယေ ပဋိပါဋိယာ ဒဿေတုန္တိ ယထာက္ကမေန အာဂတာဂတပဋိပါဋိယာ ဒဿေတုန္တိ အတ္ထော. ကုသလော ကုသလဿာတိ နိဒဿနမတ္တမေတံ, တေန ကုသလော ကုသလာဒီနံ, အကုသလော အကုသလာဒီနံ, အဗျာကတော အဗျာကတာဒီနံ, ကုသလာဗျာကတာ ကုသလာဒီနန္တိအာဒိကော သဗ္ဗော ပဘေဒေါ နိဒဿိတော ဟောတီတိ ယထာနိဒဿိတေ သဗ္ဗေ ဂဟေတွာ အာဟ ‘‘တေ ပစ္စယေ ပဋိပါဋိယာ ဒဿေတု’’န္တိ.

៤០១-៤០៣. សេចក្តីថា ពាក្យថា «yehi paccayehi... te paccaye paṭipāṭiyā dassetuṃ» មានន័យថា ដើម្បីបង្ហាញតាមលំដាប់នៃបច្ច័យដែលមកដល់ហើយៗ តាមលំដាប់លំដោយ។ ពាក្យថា «kusalo kusalassa» នេះ គ្រាន់តែជាឧទាហរណ៍បង្ហាញប៉ុណ្ណោះ ដោយពាក្យនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវការបែងចែកទាំងអស់ មានជាដើមថា កុសលធម៌ជាបច្ច័យដល់ធម៌មានកុសលជាដើម អកុសលធម៌ជាបច្ច័យដល់ធម៌មានអកុសលជាដើម អព្យាកតធម៌ជាបច្ច័យដល់ធម៌មានអព្យាកតជាដើម កុសលនិងអព្យាកតធម៌ជាបច្ច័យដល់ធម៌មានកុសលជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាន់យកវារៈទាំងអស់តាមដែលបានបង្ហាញទុកនោះ ហើយពោលថា «te paccaye paṭipāṭiyā dassetuṃ» (ដើម្បីបង្ហាញបច្ច័យទាំងនោះតាមលំដាប់)។

၄၀၄. ဒတွာတိ ဧတ္ထ ဒါ-သဒ္ဒေါ သောဓနတ္ထောပိ ဟောတီတိ မန္တွာ အာဟ ‘‘ဝိသုဒ္ဓံ ကတွာ’’တိ. တေသဉှိ တံ စိတ္တန္တိ တေသန္တိ ဝတ္တဗ္ဗတာရဟံ သကဒါဂါမိမဂ္ဂါဒိပုရေစာရိကံ တံ ဂေါတြဘုစိတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဝိပဿနာကုသလံ ပန ကာမာဝစရမေဝါတိ ပစ္စယုပ္ပန္နံ ဘူမိတော ဝဝတ္ထပေတိ. တေနေဝါတိ ဓမ္မဝသေနေဝ ဒဿနတော, ဒေသနန္တရတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော.

៤០៤. ក្នុងពាក្យថា «datvā» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យជ្រាបថា «ទា-សព្ទ» មានន័យថា ជម្រះឲ្យស្អាតផងដែរ ទើបពោលថា «visuddhaṃ katvā» (ធ្វើឲ្យបរិសុទ្ធហើយ)។ ក្នុងពាក្យថា «tesañhi taṃ cittaṃ» នេះ មានអធិប្បាយថា ពាក្យថា «tesaṃ» នោះ គួរពោលសំដៅយកគោត្រភូចិត្តនោះ ដែលជាបុព្វភាគនៃសកទាគាមិមគ្គជាដើម។ ចំណែកពាក្យថា «vipassanākusalaṃ pana kāmāvacarameva» (វិបស្សនាកុសល គឺកាមាវចរៈតែប៉ុណ្ណោះ) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកំណត់បច្ចយុប្បន្នធម៌ដោយអំណាចនៃភូមិ។ ពាក្យថា «teneva» មានអធិប្បាយថា ព្រោះការឃើញដោយអំណាចនៃធម៌ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះជាទេសនាមួយបែបទៀត។

၄၀၅. အဿာဒနံ သရာဂဿ သောမနဿဿ သသောမနဿဿ ရာဂဿ စ ကိစ္စန္တိ အာဟ ‘‘အနုဘဝတိ စေဝ ရဇ္ဇတိ စာ’’တိ. အဘိနန္ဒနံ ပီတိကိစ္စသဟိတာယ တဏှာယ ကိစ္စန္တိ အာဟ ‘‘သပ္ပီတိကတဏှာဝသေနာ’’တိ. ဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနာ ဒိဋ္ဌိယေဝ. ဧတ္ထ ပန ပစ္ဆိမတ္ထမေဝ ဂဟေတွာ ‘‘အဘိနန္ဒန္တဿ အတ္တာ အတ္တနိယန္တိအာဒိဝသေန…ပေ… ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အဘိနန္ဒနာ ပန ဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနာယေဝါတိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ ‘‘ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗော ဓမ္မော ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏ…ပေ… ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗံ ရာဂံ အဿာဒေတိ အဘိနန္ဒတီ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၈.၇၂) ဝစနတော, တသ္မာ ပုရိမောပိ အတ္ထော ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဒွီသု ပန သောမနဿသဟဂတစိတ္တေသု ယထာဝုတ္တေန သောမနဿေန [Pg.220] ရာဂေန စ အဿာဒေန္တဿ တေသုယေဝ သပ္ပီတိကတဏှာယ စတူသုပိ ဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနာယ အဘိနန္ဒန္တဿ စ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိပိ သက္ကာ ယောဇေတုံ. ဇာတိဝသေနာတိ သုစိဏ္ဏသာမညဝသေနာတိ အတ္ထော.

៤០៥. ពាក្យថា «anubhavati ceva rajjati ca» (រមែងសោយផង រមែងត្រេកអរផង) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលព្រោះការត្រេកអរ (assādana) ជាកិច្ចរបស់សោមនស្សវេទនាដែលប្រកបដោយរាគៈ និងជារបស់រាគៈដែលប្រកបដោយសោមនស្ស។ ពាក្យថា «sappītikataṇhāvasena» (ដោយអំណាចតណ្ហាដែលប្រកបដោយបីតិ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលព្រោះការរីករាយ (abhinandana) ជាកិច្ចរបស់តណ្ហាដែលប្រកបដោយកិច្ចនៃបីតិ។ ការរីករាយដោយទិដ្ឋិ (diṭṭhābhinandanā) គឺទិដ្ឋិនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាន់យកតែសេចក្តីខាងក្រោយប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលថា «abhinandantassa attā attaniyantiādivasena... diṭṭhi uppajjati» (កាលបើបុគ្គលរីករាយ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រកាន់ថា ខ្លួន របស់ខ្លួនជាដើម... ទិដ្ឋិរមែងកើតឡើង)។ ម៉្យាងទៀត មិនអាចពោលបានឡើយថា ការរីករាយ គឺការរីករាយដោយទិដ្ឋិតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា «bhāvanāya pahātabbo dhammo bhāvanāya pahātabbassa dhammassa ārammaṇa... bhāvanāya pahātabbaṃ rāgaṃ assādeti abhinandati» (ធម៌ដែលគប្បីលះដោយភាវនា ជាអារម្មណ៍នៃធម៌ដែលគប្បីលះដោយភាវនា... រមែងត្រេកអរ រីករាយនូវរាគៈដែលគប្បីលះដោយភាវនា) ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា សេចក្តីខាងដើមក៏ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកដែរ។ មួយវិញទៀត ក្នុងសោមនស្សសហគតចិត្ត ២ គប្បីប្រកបសេចក្តីបានថា កាលបើបុគ្គលត្រេកអរដោយសោមនស្ស និងរាគៈតាមដែលពោលហើយ ទិដ្ឋិរមែងកើតឡើងក្នុងចិត្តទាំងនោះឯង ដោយអំណាចតណ្ហាដែលប្រកបដោយបីតិ និងក្នុងចិត្តទាំង ៤ សូម្បីកាលបើបុគ្គលរីករាយដោយការរីករាយដោយទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិក៏រមែងកើតឡើង។ ពាក្យថា «jātivasena» មានន័យថា ដោយអំណាចនៃសេចក្តីស៊ាំ (suciṇṇasāmaññavasena)។

၄၀၆. တဒါရမ္မဏတာတိ တဒါရမ္မဏဘာဝေန. ဝိဘတ္တိလောပေါ ဟေတ္ထ ကတောတိ. ဘာဝဝန္တတော ဝါ အညော ဘာဝေါ နတ္ထီတိ ဘာဝေနေဝ ဝိပါကံ ဝိသေသေတိ, ဝိပါကော တဒါရမ္မဏဘာဝဘူတောတိ အတ္ထော. ဝိညာဏဉ္စာယတနနေဝသညာနာသညာယတနဝိပါကာနံ ဝိယ န ကာမာဝစရဝိပါကာနံ နိယောဂတော ဝဝတ္ထိတံ ဣဒဉ္စ ကမ္မံ အာရမ္မဏန္တိ တံ လဗ္ဘမာနမ္ပိ န ဝုတ္တံ. တဒါရမ္မဏေန ပန ကုသလာရမ္မဏဘာဝေန သမာနလက္ခဏတာယ ကမ္မာရမ္မဏာ ပဋိသန္ဓိအာဒယောပိ ဒဿိတာယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ပဋိလောမတော ဝါ ဧကန္တရိကဝသေန ဝါတိ ဝဒန္တေန အနုလောမတော သမာပဇ္ဇနေ ယေဘုယျေန အာသန္နသမာပတ္တိယာ အာရမ္မဏဘာဝေါ ဒဿိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယထာ ပန ပဋိလောမတော ဧကန္တရိကဝသေန စ သမာပဇ္ဇန္တဿ အနာသန္နာပိ သမာပတ္တိ အာရမ္မဏံ ဟောတိ, ဧဝံ အနုလောမတော သမာပဇ္ဇန္တဿပိ ဘဝေယျာတိ. ‘‘စေတောပရိယဉာဏဿာတိအာဒီနိ ပရတော အာဝဇ္ဇနာယ ယောဇေတဗ္ဗာနီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ယာ ဧတေသံ အာဝဇ္ဇနာ, တဿာ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော, ဧဝံ သတိ ‘‘ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿာ’’တိပိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ယသ္မာ ပန ကုသလာ ခန္ဓာ အဗျာကတဿ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿ အာရမ္မဏံ န ဟောန္တီတိ တံ န ဝုတ္တံ, စေတောပရိယဉာဏာဒီနဉ္စ ဟောန္တီတိ တာနိ ဝုတ္တာနိ, တသ္မာ ကိရိယာနံ စေတောပရိယဉာဏာဒီနံ ယာယ ကာယစိ အာဝဇ္ဇနာယ စ ကုသလာရမ္မဏာယ ကုသလာ ခန္ဓာ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယောတိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

៤០៦. ពាក្យថា «tadārammaṇatā» គឺដោយភាពជាតទារម្មណ៍។ ក្នុងពាក្យនេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យធ្វើការលុបវិភត្តិ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះគ្មានភាវៈដទៃក្រៅពីតទារម្មណ៍ដែលមានភាវៈនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបធ្វើវិបាកឲ្យប្លែកដោយភាវសព្ទនោះឯង មានន័យថា វិបាកដែលកើតឡើងក្នុងភាពជាតទារម្មណ៍។ ម្យ៉ាងទៀត អារម្មណ៍ដែលកំណត់ដោយការផ្សារភ្ជាប់យ៉ាងនេះថា «កម្មនេះជាអារម្មណ៍» របស់កាមាវចរវិបាកទាំងឡាយ មិនមានដូចជាវិបាកនៃវិញ្ញាណញ្ចាយតនៈ និងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈឡើយ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីអារម្មណ៍នោះមានពិត ក៏ព្រះមានព្រះភាគមិនបានត្រាស់ទុកដែរ។ ប៉ុន្តែ គប្បីជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវបដិសន្ធិជាដើមដែលមានកម្មជាអារម្មណ៍រួចហើយ ព្រោះមានលក្ខណៈដូចគ្នាដោយភាពជាកុសលារម្មណ៍ ដូចជាតទារម្មណ៍ដែរ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលពោលថា «paṭilomato vā ekantarikavasena vā» (ដោយបដិលោម ឬដោយអំណាចរំលងមួយ) គប្បីជ្រាបថា ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពជាអារម្មណ៍នៃសមាបត្តិដែលជិតដិត ដោយច្រើនក្នុងការចូលសមាបត្តិតាមអនុលោម។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ដូចជាសមាបត្តិសូម្បីមិនជិតដិត ក៏ជាអារម្មណ៍របស់បុគ្គលដែលចូលសមាបត្តិតាមបដិលោម និងដោយអំណាចរំលងមួយយ៉ាងណា សូម្បីរបស់បុគ្គលដែលចូលសមាបត្តិតាមអនុលោម ក៏គប្បីមានយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ពាក្យមានជាដើមថា cetopariyañāṇassa គប្បីប្រកបជាមួយអាវជ្ជនៈក្នុងខាងក្រោយ» ហើយពោលសេចក្តីថា «អាវជ្ជនៈណាជារបស់ធម៌ទាំងនេះ គឺរបស់អាវជ្ជនៈនោះ» កាលបើដូច្នោះ ពាក្យថា «iddhividhañāṇassa» ក៏គួរពោលដែរ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះកុសលខន្ធទាំងឡាយ មិនមែនជាអារម្មណ៍នៃឥទ្ធិវិធញ្ញាណដែលជាអព្យាកតៈឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបមិនត្រាស់ទុកនូវឥទ្ធិវិធញ្ញាណនោះ តែទ្រង់ត្រាស់ទុកនូវចេតោបរិយញ្ញាណជាដើម ព្រោះកុសលខន្ធទាំងឡាយជាអារម្មណ៍របស់ញាណទាំងនោះ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះថា កុសលខន្ធទាំងឡាយ ជាបច្ច័យដោយអារម្មណបច្ច័យ ដល់កិរិយាចេតោបរិយញ្ញាណជាដើម និងដល់អាវជ្ជនៈណាមួយដែលមានកុសលជាអារម្មណ៍។

၄၀၇-၄၀၉. ဝိပ္ပဋိသာရာဒိဝသေန ဝါတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အာဒီနဝဒဿနေန သဘာဝတော စ အနိဋ္ဌတာမတ္တံ သင်္ဂဏှာတိ, အက္ခန္တိဘေဒါ ဝါ.

៤០៧-៤០៩. ក្នុងពាក្យថា «vippaṭisārādivasena vā» នេះ ដោយ «អាទិ-សព្ទ» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសង្គ្រោះយកភាពជាអនិដ្ឋារម្មណ៍ត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ ដោយការឃើញទោស និងដោយសភាវៈ ឬសង្គ្រោះយកអក្ខន្តិផ្សេងៗ (មានអាឃាតវត្ថុជាដើម)។

၄၁၀. ရူပါယတနံ စက္ခုဝိညာဏဿာတိအာဒိနာ ဝိညာဏကာယေဟိ နိယတာရမ္မဏေဟိ အဗျာကတဿ အဗျာကတာနံ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝံ နိဒဿေတိ. သဗ္ဗဿ ဟိ ဝတ္တုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ ဧကသ္မိံ သန္တာနေ ဓမ္မာနံ ဧကဒေသေန နိဒဿနံ ကရောတီတိ.

៤១០. ដោយពាក្យមានជាដើមថា «rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇassa» (រូបាយតនៈ ជាបច្ច័យដល់ចក្ខុវិញ្ញាណ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវភាពជាអារម្មណបច្ច័យនៃអព្យាកតធម៌ ដល់អព្យាកតធម៌ទាំងឡាយ ដោយវិញ្ញាណកាយទាំងឡាយដែលមានអារម្មណ៍ទៀងទាត់។ គប្បីជ្រាបថា ព្រោះមិនអាចពោលធម៌ទាំងអស់បាន ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបបង្ហាញដោយចំណែកមួយនៃធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសន្តានតែមួយ។

၄၁၃-၄၁၆. စတုဘူမကံ [Pg.221] ကုသလံ အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယဘာဝေန ဒဿိတံ, ပစ္စယုပ္ပန္နံ ပန ကာမာဝစရမေဝ.

៤១៣-៤១៦. កុសលធម៌ជាទៅក្នុងភូមិទាំង ៤ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញដោយភាពជាអារម្មណាធិបតិបច្ច័យ ប៉ុន្តែបច្ចយុប្បន្នធម៌ គឺកាមាវចរៈតែប៉ុណ្ណោះ។

၄၁၇. အပုဗ္ဗတော စိတ္တသန္တာနတော ဝုဋ္ဌာနံ ဘဝင်္ဂမေဝ, တံ ပန မူလာဂန္တုကဘဝင်္ဂသင်္ခါတံ တဒါရမ္မဏံ ပကတိဘဝင်္ဂဉ္စ. အနုလောမံ သေက္ခာယ ဖလသမာပတ္တိယာတိ ဧတ္ထ ကာယစိ သေက္ခဖလသမာပတ္တိယာ အဝဇ္ဇေတဗ္ဗတ္တာ ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထီတိ နေဝသညာနာသညာယတနကုသလံ ဖလသမာပတ္တိယာတိ ဣမံ နိဗ္ဗိသေသနံ ဖလသမာပတ္တိံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဖလသမာပတ္တိယာတိ အနာဂါမိဖလသမာပတ္တိယာ’’တိ. ကာမာဝစရကိရိယာ ဒုဝိဓဿပိ ဝုဋ္ဌာနဿာတိ ဧတ္ထ ကိရိယာနန္တရံ တဒါရမ္မဏဝုဋ္ဌာနေ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍေ ဝုတ္တမေဝ.

៤១៧. ការចេញចាកចិត្តសន្តានដែលមិនធ្លាប់មានពីមុន គឺភវង្គតែប៉ុណ្ណោះ ហើយភវង្គនោះ គឺតទារម្មណ៍ដែលហៅថាមូលភវង្គ និងអាគន្តុកភវង្គផង និងប្រកតិភវង្គផង។ ក្នុងពាក្យថា «anulomaṃ sekkhāya phalasamāpattiyā» នេះ ព្រោះមិនគប្បីវៀរចាកសេក្ខផលសមាបត្តិណាមួយឡើយ ហេតុនោះ ទើបគ្មានពាក្យដែលត្រូវពោលជាពិសេស ប៉ុន្តែព្រោះចង់ដកយកផលសមាបត្តិដែលគ្មានវិសេសនៈក្នុងពាក្យថា «nevasaññānāsaññāyatanakusalaṃ phalasamāpattiyā» នេះមកបង្ហាញ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «phalasamāpattiyāti anāgāmiphalasamāpattiyā» (ពាក្យថា ផលសមាបត្តិ គឺអនាគាមិផលសមាបត្តិ)។ ក្នុងពាក្យថា «kāmāvacarakiriyā duvidhassapi vuṭṭhānassa» នេះ ពាក្យណាដែលគួរពោលក្នុងតទារម្មណវុដ្ឋាណៈដែលកើតក្នុងលំដាប់នៃកិរិយាចិត្ត ពាក្យនោះខ្ញុំបានពោលរួចហើយក្នុងចិត្តុប្បាទកណ្ឌ។

တာ ဥဘောပိ…ပေ… ဒွါဒသန္နန္တိ ဣဒံ သောမနဿသဟဂတမနောဝိညာဏဓာတုဝသေန ဝုတ္တံ, ဥပေက္ခာသဟဂတာ ပန ယထာဝုတ္တာနံ ဒသန္နံ ဝိညာဏဓာတူနံ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနကိရိယဿ မနောဓာတုကိရိယဿ စာတိ ဒွါဒသန္နံ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ពាក្យថា «tā ubhopi... dvādasannaṃ» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយអំណាចមនោវិញ្ញាណធាតុដែលប្រកបដោយសោមនស្ស ចំណែកឯឧបេក្ខាសហគតមនោវិញ្ញាណធាតុ (សន្តីរណៈ) នោះ គប្បីជ្រាបថា ជាបច្ច័យដល់វិញ្ញាណធាតុទាំង ១០ តាមដែលពោលហើយ ដល់វុដ្ឋព្វនកិរិយាចិត្ត និងដល់មនោធាតុគិរិយាចិត្ត (បញ្ចទ្វារាវជ្ជនៈ) គឺដល់ធម៌ទាំង ១២ យ៉ាងនេះឯង។

၄၂၃. ဒါနာဒိပုညကိရိယာယတ္တာ သဗ္ဗသမ္ပတ္တိယော ပဋိဝိဇ္ဈိတွာတိ သမ္ဗန္ဓော. န ပနေတံ ဧကန္တေန ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ‘‘ဗလဝစေတနာဝ လဗ္ဘတိ, န ဒုဗ္ဗလာ’’တိ ဧတံ ဧကန္တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ, ဒဠှံ ဝါ န ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော. ကိံ ကာရဏန္တိ? ဗလဝတော ဒုဗ္ဗလဿ ဝါ ကတောကာသဿ အန္တရာယံ ပဋိဗာဟိတွာ ဝိပစ္စနတော ‘‘ယံကဉ္စိ ယဒိ ဝိပါကံ ဇနေတိ, ဥပနိဿယော န ဟောတီ’’တိ နဝတ္တဗ္ဗတ္တာ စာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ကတောကာသဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. ဝိပါကတ္တိကေ ပန ပဉှာဝါရပစ္စနီယေ ‘‘ဝိပါကဓမ္မဓမ္မော ဝိပါကဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော, ဥပနိဿယပစ္စယေန ပစ္စယော, ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၃.၉၃) ကမ္မပစ္စယဿ ဝိသုံ ဥဒ္ဓဋတ္တာ, ဝေဒနာတ္တိကေ စ ပဉှာဝါရပစ္စနီယေ ‘‘နဟေတုပစ္စယာ နအာရမ္မဏပစ္စယာ နဥပနိဿယေ အဋ္ဌာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၂.၈၇) ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ဝိပါကဇနကမ္ပိ ကိဉ္စိ ကမ္မံ ဥပနိဿယပစ္စယော န ဟောတီ’’တိ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ.

៤២៣. ការភ្ជាប់បទគឺ «dānādipuññakiriyāyattā sabbasampattiyo paṭivijjhitvā» (ដឹងច្បាស់នូវសម្បត្តិទាំងពួងដែលទាក់ទងនឹងបុណ្យកិរិយាវត្ថុមានទានជាដើម)។ ពាក្យថា «na panetaṃ ekantena gahetabbaṃ» មានអធិប្បាយថា មិនគប្បីកាន់យកដោយដាច់ខាត ឬមិនគប្បីកាន់យកដោយមាំមួនឡើយថា «បានតែចេតនាមានកម្លាំងប៉ុណ្ណោះ មិនបានចេតនាទន់ខ្សោយឡើយ»។ សួរថា ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះកាលបើកម្មដែលមានកម្លាំងក្តី ទន់ខ្សោយក្តី ដែលបានឱកាសហើយ រមែងរារាំងនូវអន្តរាយហើយឲ្យផល កាលបើកម្មណាមួយឲ្យផលយ៉ាងនេះ មិនគួរពោលឡើយថា «មិនមែនជាឧបនិស្ស័យ» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «katokāsañhi»។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងវិបាកត្តិកៈ ក្នុងបញ្ហាវារបច្ចនីយៈ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ដកយកកម្មបច្ច័យចេញដោយឡែកពីឧបនិស្សយបច្ច័យ ដោយទ្រង់ត្រាស់ថា «vipākadhammadhammo vipākassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo, upanissayapaccayena paccayo, kammapaccayena paccayo» (វិបាកធម្មធម៌ ជាបច្ច័យដល់វិបាកធម៌ ដោយអារម្មណបច្ច័យ ឧបនិស្សយបច្ច័យ កម្មបច្ច័យ) និងក្នុងវេទនាត្តិកៈ ក្នុងបញ្ហាវារបច្ចនីយៈ ទ្រង់ត្រាស់ថា «nahetupaccayā naārammaṇapaccayā naupanissaye aṭṭha» (ព្រោះនហេតុបច្ច័យ នអារម្មណបច្ច័យ ក្នុងនឧបនិស្សយបច្ច័យ មាន ៨ វារៈ) ហេតុនោះ ទើបអាចពោលបានថា «សូម្បីកម្មណាមួយដែលឲ្យផល ក៏មិនមែនជាឧបនិស្សយបច្ច័យឡើយ»។

တသ္မိံ ဝါ ဝိရုဒ္ဓေါတိ တံနိမိတ္တံ ဝိရုဒ္ဓေါ, ဝိရုဒ္ဓန္တိ ဝါ ပါဌော. ဩမာနန္တိ ပရဿ ပဝတ္တဩမာနံ. ရာဂေါ ရဉ္ဇနဝသေန ပဝတ္တာ ကာမရာဂတဏှာ, ‘‘ဣတိ မေ စက္ခုံ သိယာ အနာဂတမဒ္ဓါနံ, ဣတိ ရူပါ’’တိ အပ္ပဋိလဒ္ဓဿ ပဋိလာဘာယ စိတ္တပဏိဒဟနတဏှာ ပတ္ထနာတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော.

ពាក្យថា «tasmiṃ vā viruddho» គឺខឹងសម្បារព្រោះហេតុនោះ ឬមានបទបាឋថា «viruddhaṃ»។ ពាក្យថា «omāna» គឺការមើលងាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសន្តានរបស់អ្នកដទៃ។ រាគៈ គឺកាមរាគតណ្ហាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការត្រេកអរ ចំណែកឯតណ្ហាដែលតម្រង់ចិត្តទៅដើម្បីបាននូវអ្វីដែលមិនទាន់បាន យ៉ាងនេះថា «ចក្ខុរបស់អាត្មាអញគប្បីមានក្នុងអនាគតកាលយ៉ាងនេះ រូបទាំងឡាយគប្បីមានយ៉ាងនេះ» ឈ្មោះថា បត្ថនា (សេចក្តីប្រាថ្នា) នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃរាគៈនិងបត្ថនាទាំងនោះ។

တေသု [Pg.222] အညမ္ပီတိ တေသု ယံကိဉ္စိ ပုဗ္ဗေ ဟနိတတော အညမ္ပိ ပါဏံ ဟနတီတိ အတ္ထော.

ពាក្យថា «tesu aññampi» មានន័យថា ក្នុងញាតិនិងមិត្តទាំងនោះ បុគ្គលសម្លាប់សត្វដទៃទៀត ក្រៅពីសត្វដែលខ្លួនធ្លាប់សម្លាប់ពីមុន។

ပုနပ္ပုနံ အာဏာပနဝသေန ဝါတိ မာတုဃာတကမ္မေန သဒိသတာယ ပုဗ္ဗေ ပဝတ္တာယပိ အာဏတ္တစေတနာယ မာတုဃာတကမ္မနာမံ အာရောပေတွာ ဝဒန္တိ. ဧသ နယော ဒွီဟိ ပဟာရေဟီတိ ဧတ္ထာပိ.

ពាក្យថា «punappunaṃ āṇāpanasena vā» (ឬដោយអំណាចនៃការបង្គាប់បង្គាប់រឿយៗ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយការបង្កោបង្កើនឈ្មោះថាមាតុឃាតកម្ម ទៅលើអាណត្តិចេតនាដែលកើតឡើងមុន សូម្បីតែមុនមាតុឃាតកម្ម ព្រោះមានភាពដូចគ្នានឹងមាតុឃាតកម្ម។ វិធីនេះ គប្បីអនុវត្តសូម្បីក្នុងពាក្យថា «dvīhi pahārehi» (ដោយការប្រហារ ២ ដង) នេះដែរ។

ယထေဝ ဟိ…ပေ… ဥပ္ပာဒေတိ နာမာတိ ရာဂံ ဥပနိဿာယ ဒါနံ ဒေတီတိ ရာဂံ ဥပနိဿာယ ဒါနဝသေန သဒ္ဓံ ဥပ္ပာဒေတီတိ အယမတ္ထော ဝုတ္တော ဟောတီတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ဝဒတိ. ယထာ ရာဂံ ဥပနိဿာယ ဒါနံ ဒေတီတိဧဝမာဒိ ဟောတိ, ဧဝံ ရာဂါဒယော သဒ္ဓါဒီနံ ဥပနိဿယပစ္စယောတိ ဣဒမ္ပိ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ကာယိကံ သုခန္တိအာဒီနံ ဧကတော ဒဿနေန ဝိသုံယေဝ န ဧတေသံ ပစ္စယဘာဝေါ, အထ ခေါ ဧကတောပီတိ ဒဿိတံ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ពាក្យថា «yatheva hi... uppādeti nāma» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយអធិប្បាយយ៉ាងនេះថា សេចក្តីថា បុគ្គលអាស្រ័យរាគៈហើយទើបឲ្យទាន គឺអាស្រ័យរាគៈហើយទើបញ៉ាំងសទ្ធាឲ្យកើតឡើងដោយអំណាចនៃការឲ្យទាន ត្រូវបានពោលហើយ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ដូចជាពាក្យមានជាដើមថា អាស្រ័យរាគៈហើយទើបឲ្យទាន មានយ៉ាងណា សូម្បីសេចក្តីនេះថា រាគៈជាដើមជាឧបនិស្សយបច្ច័យដល់សទ្ធាជាដើម ក៏មានយ៉ាងនោះដែរ។ គប្បីជ្រាបថា ដោយការបង្ហាញពាក្យមានជាដើមថា «kāyikaṃ sukhaṃ» រួមគ្នានោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ភាពជាបច្ច័យនៃសុខនិងទុក្ខទាំងនេះ មិនមែនមានដោយឡែកៗប៉ុណ្ណោះទេ តែមានសូម្បីតែរួមគ្នាផងដែរ។

၄၂၅. ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တေန ပစ္စယတ္တာယေဝါတိ ဧတေန ဣဒံ ဒဿေတိ – န ပုရိမဝါရေသု ဝိယ ဣမသ္မိံ ပစ္စယေန ဥပ္ပတ္တိ ဝုစ္စတိ, အထ ခေါ တဿ တဿ ပစ္စယုပ္ပန္နဿ တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ တံတံပစ္စယဘာဝေါ, န စ ပစ္ဆာဇာတက္ခန္ဓာ ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တေန ပစ္စယာ န ဟောန္တိ, တေနေသ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော ဣဓ အနုလောမတော အာဂတောတိ.

៤២៥. ដោយពាក្យថា «upatthambhakattena paccayattāyeva» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញសេចក្តីនេះថា ក្នុងបញ្ហាវារៈនេះ ព្រះមានព្រះភាគមិនបានត្រាស់សម្តែងការកើតឡើងនៃបច្ចយុប្បន្នធម៌ដោយបច្ច័យ ដូចក្នុងវារៈមុនៗឡើយ តែទ្រង់ត្រាស់សម្តែងនូវភាពជាបច្ច័យនោះៗ នៃធម៌នោះៗ ដល់បច្ចយុប្បន្នធម៌នោះៗ ម្យ៉ាងទៀត មិនមែនថាបច្ឆាជាតខន្ធទាំងឡាយមិនមែនជាបច្ច័យដោយភាពជាអ្នកឧបត្ថម្ភនោះទេ (គឺពិតជាបច្ច័យមែន) ព្រោះហេតុនោះ បច្ឆាជាតបច្ច័យនេះ ទើបមកដល់ក្នុងទីនេះដោយអនុលោម។

၄၂၇. စေတနာ ဝတ္ထုဿပိ ပစ္စယောတိ အတ္တနော ပတိဋ္ဌာဘူတဿပိ ကမ္မပစ္စယောတိ အဓိပ္ပာယော.

៤២៧. ពាក្យថា «cetanā vatthussapi paccayo» មានអធិប្បាយថា ចេតនាជាកម្មបច្ច័យ សូម្បីដល់ហទយវត្ថុដែលជាទីតាំងរបស់ខ្លួន។

ကသ္မာ ပနေတ္ထ ပစ္စယဝါရေ ဝိယ နိဿယအတ္ထိအဝိဂတေသု ဒုမူလကဒုကာဝသာနာ ပဉှာ န ဥဒ္ဓဋာတိ? အလဗ္ဘမာနတ္တာ. တတ္ထ ဟိ ပစ္စယုပ္ပန္နပ္ပဓာနတ္တာ ဒေသနာယ ကုသလော စ အဗျာကတော စ ဓမ္မာ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ကုသလာဗျာကတပစ္စယာ လဗ္ဘန္တီတိ ‘‘ကုသလဉ္စ အဗျာကတဉ္စ ဓမ္မံ ပစ္စယာ ကုသလော စ အဗျာကတော စ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၂၄၆) ဝုတ္တံ. ယတော တတော ဝါ ဥဘယပစ္စယတော ပစ္စယုပ္ပန္နဿ ဥပ္ပတ္တိမတ္တံယေဝ ဟိ တတ္ထ အဓိပ္ပေတံ, န ဥဘယဿ ဥဘိန္နံ ပစ္စယဘာဝေါတိ. ဣဓ ပန ပစ္စယပ္ပဓာနတ္တာ ဒေသနာယ ကုသလာဗျာကတာ ကုသလာဗျာကတာနံ ဥဘိန္နံ နိဿယာဒိဘူတာ န လဗ္ဘန္တီတိ [Pg.223] ‘‘ကုသလော စ အဗျာကတော စ ဓမ္မာ ကုသလဿ စ အဗျာကတဿ စ ဓမ္မဿ နိဿယပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိ န ဝုတ္တံ.

សួរថា ហេតុអ្វីបានជាក្នុងបញ្ហាវារៈនេះ ព្រះមានព្រះភាគមិនទ្រង់ដកយកបញ្ហាដែលមានមូល ២ និងមានមូលីជាទីបំផុតនៃទុកៈ ក្នុងនិស្សយបច្ច័យ អត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យ ដូចក្នុងបច្ចយវារៈមកសម្តែង? ឆ្លើយថា ព្រោះរកមិនបាន។ ព្រោះថា ក្នុងបច្ចយវារៈនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយមានបច្ចយុប្បន្នធម៌ជាប្រធាន កាលបើកុសលនិងអព្យាកតធម៌កើតឡើងរួមគ្នា រមែងបាននូវបច្ច័យគឺកុសលនិងអព្យាកតៈ ហេតុនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា «kusalañca abyākatañca dhammaṃ paccayā kusalo ca abyākato ca dhammā uppajjanti» (ព្រោះអាស្រ័យកុសលនិងអព្យាកតធម៌ កុសលនិងអព្យាកតធម៌ទាំងឡាយរមែងកើតឡើង)។ ព្រោះក្នុងបច្ចយវារៈនោះ ព្រះអង្គទ្រង់មានព្រះហឫទ័យសំដៅយកត្រឹមតែការកើតឡើងនៃបច្ចយុប្បន្នធម៌ ព្រោះអាស្រ័យបច្ច័យទាំងពីរដោយវិធីណាមួយប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសំដៅយកភាពជាបច្ច័យនៃបច្ច័យទាំងពីរដល់ធម៌ទាំងពីរឡើយ។ ចំណែកក្នុងបញ្ហាវារៈនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយមានបច្ច័យជាប្រធាន កាលបើកុសលនិងអព្យាកតធម៌ដែលជាទីតាំងមាននិស្សយៈជាដើមនៃធម៌ទាំងពីរគឺកុសលនិងអព្យាកតៈ រកមិនបាន ហេតុនោះ ទើបមិនត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «kusalo ca abyākato ca dhammā kusalassa ca abyākatassa ca dhammassa nissayapaccayena paccayo» (កុសលនិងអព្យាកតធម៌ ជាបច្ច័យដល់កុសលនិងអព្យាកតធម៌ ដោយនិស្សយបច្ច័យ)។

ပဉှာဝါရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

បញ្ហាវារវិភង្គវណ្ណនា ចប់ហើយ។

ပဉှာဝါရဿ ဃဋနေ အနုလောမဂဏနာ

ការរាប់តាមអនុលោម ក្នុងការប្រកបបញ្ហាវារៈ

၄၃၉. ‘‘ဧတ္ထ ပန ပုရေဇာတမ္ပိ လဗ္ဘတီ’’တိ ဝုတ္တံ, ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ‘‘တထာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ? ‘‘တီဏီ’’တိ ဂဏနမတ္တသာမညတော.

៤៣៩. ពាក្យថា «ettha pana purejātampi labbhati» (ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សូម្បីបុរេជាតបច្ច័យក៏បានដែរ) ត្រូវបានពោលទុកហើយ កាលបើដូច្នោះ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «tathā» (យ៉ាងនោះ)? ឆ្លើយថា ព្រោះមានភាពដូចគ្នាត្រឹមតែចំនួនរាប់ថា «បី» ប៉ុណ្ណោះ។

၄၄၀. ‘‘အဓိပတိပစ္စယေ ဌပေတွာ ဝီမံသံ သေသာဓိပတိနော ဝိသဘာဂါ’’တိ ပုရိမပါဌော နိဒဿနဝသေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယသ္မာ ပန ဟေတုပစ္စယဿ ဝိသဘာဂေန ဧကေန အာရမ္မဏေန နိဒဿနံ အကတွာ အနန္တရာဒီနိ ဝဒန္တော သဗ္ဗေ ဝိသဘာဂေ ဒဿေတိ, တသ္မာ ဣန္ဒြိယမဂ္ဂပစ္စယာ စ ဝိသဘာဂါ ဒဿေတဗ္ဗာတိ ‘‘အဓိပတိန္ဒြိယမဂ္ဂပစ္စယေသု ဌပေတွာ ပညံ သေသာ ဓမ္မာ ဝိသဘာဂါ’’တိ ပဌန္တိ. တထာ ဘာဝါဘာဝတော ဟေတုပစ္စယဘာဝေ သဟဇာတာဒိပစ္စယဘာဝတော. နနု ယထာ အမောဟဝဇ္ဇာနံ ဟေတူနံ ဟေတုပစ္စယဘာဝေ အဓိပတိန္ဒြိယမဂ္ဂပစ္စယဘာဝေါ နတ္ထီတိ ပညာဝဇ္ဇာနံ အဓိပတိပစ္စယာဒီနံ ဝိသဘာဂတာ, ဧဝံ ကုသလာဒိဟေတူနံ ဟေတုပစ္စယဘာဝေ ဝိပါကပစ္စယဘာဝါဘာဝတော ဟေတုဝဇ္ဇာနံ ဝိပါကာနံ ဝိသဘာဂတာယ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ? န ဘဝိတဗ္ဗံ, ဥဘယပစ္စယသဟိတေ စိတ္တစေတသိကရာသိမှိ ဟေတုပစ္စယဘာဝေ ဝိပါကပစ္စယတ္တာဘာဝါဘာဝတော. ယထာ ဟိ ဟေတုသဟဇာတပစ္စယသဟိတရာသိမှိ သတိပိ ဟေတုဝဇ္ဇသဗ္ဘာဝေ ဟေတူနံ ဟေတုပစ္စယဘာဝေ သဟဇာတပစ္စယတ္တာဘာဝေါ နတ္ထီတိ န ဟေတုဝဇ္ဇာနံ သဟဇာတာနံ ဟေတုဿ ဝိသဘာဂတာ ဝုတ္တာ, ဧဝမိဓာပီတိ. ဧသ နယော ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယေပိ. အပိစ ပစ္စယုပ္ပန္နဿေဝ ပစ္စယာ ဝုစ္စန္တီတိ ပစ္စယုပ္ပန္နက္ခဏေ တထာ ဘာဝါဘာဝဝသေန သဘာဂတာယ ဝုစ္စမာနာယ နာနာက္ခဏဝသေန ဝိသဘာဂတာ တဿေဝ န ဝတ္တဗ္ဗာတိ.

៤៤០. «អធិបតិបច្ចយេ ឋបេត្វា វិមំសំ សេសាធិបតិនោ វិសភាគា» នេះជាបាឋចាស់ ដែលគប្បីជ្រាបតាមន័យនៃឧទាហរណ៍។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលមិនធ្វើការបង្ហាញឧទាហរណ៍ដោយអារម្មណ៍តែមួយ ដែលជាវិសភាគៈនឹងហេតុបច្ច័យ ហើយពោលនូវអនន្តរបច្ច័យជាដើម តែងបង្ហាញនូវវិសភាគធម៌ទាំងអស់ ហេតុនោះ ឥន្ទ្រិយបច្ច័យ និងមគ្គបច្ច័យ ដែលជាវិសភាគៈ ក៏គប្បីបង្ហាញដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអាចារ្យជាន់ក្រោយទាំងឡាយ ទើបសូត្រថា «អធិបតិន្ទ្រិយមគ្គបច្ចយេសុ ឋបេត្វា បញ្ញំ សេសា ធម្មា វិសភាគា»។ ពាក្យថា «តថា ភាវាភាវតោ» គឺក្នុងកាលដែលជាហេតុបច្ច័យ ព្រោះមានសហជាតបច្ច័យជាដើម។ មិនមែនដូច្នោះទេឬ? ដូចជាក្នុងកាលដែលជាហេតុបច្ច័យនៃហេតុទាំងឡាយ វៀរលែងតែអមោហៈ មិនមានសភាវៈជាអធិបតិបច្ច័យ ឥន្ទ្រិយបច្ច័យ និងមគ្គបច្ច័យឡើយ ហេតុនោះ ទើបមានសភាវៈជាវិសភាគៈនៃអធិបតិបច្ច័យជាដើម វៀរលែងតែបញ្ញា យ៉ាងណាមិញ ក្នុងកាលដែលជាហេតុបច្ច័យនៃកុសលហេតុជាដើម ព្រោះមិនមានសភាវៈជាវិបាកបច្ច័យ គប្បីមានសភាវៈជាវិសភាគៈនៃវិបាកធម៌ទាំងឡាយ វៀរលែងតែហេតុ យ៉ាងនោះដែរមិនមែនឬ? មិនគប្បីមានឡើយ ព្រោះក្នុងកាលដែលជាហេតុបច្ច័យ ក្នុងកងនៃចិត្តនិងចេតសិក ដែលប្រកបដោយបច្ច័យទាំងពីរ មិនមែនជាមិនមានសភាវៈជាវិបាកបច្ច័យឡើយ។ ដូចជាក្នុងកងធម៌ដែលប្រកបដោយហេតុបច្ច័យ និងសហជាតបច្ច័យ ទោះបីជាមានធម៌ដែលវៀរលែងតែហេតុប្រាកដនៅក៏ដោយ ក្នុងកាលដែលជាហេតុបច្ច័យនៃហេតុទាំងឡាយ មិនមែនជាមិនមានសភាវៈជាសហជាតបច្ច័យឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបមិនសម្តែងនូវសភាវៈជាវិសភាគៈនៃសហជាតធម៌ទាំងឡាយ វៀរលែងតែហេតុ ជាមួយនឹងហេតុ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ន័យនេះ គប្បីអនុវត្តសូម្បីក្នុងវិប្បយុត្តបច្ច័យ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះព្រះអង្គសម្តែងនូវបច្ច័យទាំងឡាយ ចំពោះតែបច្ចយុប្បន្នធម៌ប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ កាលដែលព្រះអង្គសម្តែងនូវសភាគភាព ដោយអំណាចនៃសេចក្តីមាន និងសេចក្តីមិនមានយ៉ាងនោះ ក្នុងខណៈនៃបច្ចយុប្បន្ន សេចក្តីជាវិសភាគៈនៃបច្ច័យនោះឯង ដោយអំណាចនៃខណៈផ្សេងៗ មិនគប្បីពោលឡើយ។

ကုသလာ ဝီမံသာတိ ဣဒံ ‘‘ကုသလာ ဝီမံသာဓိပတီ’’တိ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗံ. န ဟိ အနဓိပတိဘူတာ ဝီမံသာ အဓိပတိပစ္စယော ဟောတီတိ.

ពាក្យថា «កុសលា វិមំសា» នេះ គប្បីពោលយ៉ាងនេះថា «កុសលា វិមំសាធិបតី»។ ព្រោះថា វិមំសា (បញ្ញា) ដែលមិនមែនជាអធិបតី មិនអាចជាអធិបតិបច្ច័យបានឡើយ។

၄၄၁-၄၄၃. ‘‘သစေ [Pg.224] ပန ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယော ပဝိသတိ, ဣတရာနိ ဒွေ လဘတီ’’တိ ပုရိမပါဌော, ‘‘ကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ စ အဗျာကတဿ စာ’’တိ ဣဒံ ပန န လဗ္ဘတီတိ ‘‘ကုသလော အဗျာကတဿ, အဗျာကတော အဗျာကတဿာတိ ဒွေ လဘတီ’’တိ ပဌန္တိ. ဦနတရဂဏနေသူတိ ယေသု ပဝိဋ္ဌေသု ဦနတရာ ဂဏနာ ဟောတိ, တေသူတိ အတ္ထော. တီဏိ ဒွေ ဧကန္တိ ဧဝံ ဦနတရဂဏနေသု ဝါ အညမညာဒီသု ပဝိသန္တေသု တေသံ ဝသေန တိကတော ဦနံ ယထာလဒ္ဓဉ္စ ဧကန္တိ ဂဏနံ လဘတီတိ အတ္ထော.

៤៤១-៤៤៣. បាឋថា «សចេ បន វិប្បយុត្តបច្ចយោ បវិសតិ, ឥតរានិ ទ្វេ លភតិ» នេះជាបាឋចាស់។ ប៉ុន្តែ ព្រោះមិនបាននូវវិសជ្ជនាថា «កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ច អព្យាកតស្ស ច» នេះ ហេតុនោះ ព្រះអាចារ្យជាន់ក្រោយទាំងឡាយ ទើបសូត្រថា «កុសលោ អព្យាកតស្ស, អព្យាកតោ អព្យាកតស្សាតិ ទ្វេ លភតិ»។ ពាក្យថា «អូនតរគណនេសុ» សេចក្តីថា ក្នុងបច័្ចយទាំងឡាយណា ដែលកាលបើចូលមកហើយ នាំឲ្យមានការរាប់តិចជាងមុន ក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីថា កាលបើអញ្ញមញ្ញបច្ច័យជាដើម ដែលមានការរាប់តិចជាងមុន ចូលមកហើយ ដោយអំណាចនៃបច្ច័យទាំងនោះ តែងបាននូវការរាប់ថយចុះពីបី គឺបានពីរ ឬមួយ តាមដែលបាន។

အဝိပါကာနီတိ အနာမဋ္ဌဝိပါကာနီတိ အတ္ထော, န ဝိပါကဟေတုရဟိတာနီတိ.

ពាក្យថា «អវិបាកានិ» សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនបានប៉ះពាល់ដោយវិបាកបច្ច័យ មិនមែនមានន័យថា ធម៌ដែលប្រាសចាកវិបាកហេតុឡើយ។

တတ္ထ သဗ္ဗေပိ သဟဇာတဝိပါကာ စေဝါတိ တတ္ထ ယေ သဟဇာတာ ပစ္စယုပ္ပန္နာ ဝုတ္တာ, တေ သဗ္ဗေပိ ဝိပါကာ စေဝ ဝိပါကသဟဇာတရူပါ စာတိ အတ္ထော. တံသမုဋ္ဌာနရူပါ စာတိ ဧတ္ထ ပဋိသန္ဓိယံ ကဋတ္တာရူပမ္ပိ တံသမုဋ္ဌာနဂ္ဂဟဏေနေဝ သင်္ဂဏှာတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘တံသမုဋ္ဌာနရူပကဋတ္တာရူပါ စ လဗ္ဘန္တီ’’တိပိ ပဌန္တိ. စတုတ္ထေ ဝိပါကစိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပမေဝါတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ‘‘ကဋတ္တာရူပဉ္စာ’’တိပိ ပန ပဌန္တိ.

ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «សព្វេបិ សហជាតវិបាកា ចេវ» សេចក្តីថា ក្នុងបដិសន្ធិខណៈនោះ ពួកបច្ចយុប្បន្នធម៌ជាសហជាតៈណាដែលព្រះអង្គសម្តែងហើយ ធម៌ទាំងនោះទាំងអស់ គឺជាវិបាកចិត្តុប្បាទផង ជាវិបាកសហជាតរូបផង។ ពាក្យថា «តំសមុដ្ឋានរូបា ច» ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីតែកម្មជរូប (កដត្តារូប) ក្នុងបដិសន្ធិខណៈ ព្រះអង្គក៏សង្គ្រោះចូលដោយពាក្យថា «តំសមុដ្ឋាន» នេះឯង។ ព្រះអាចារ្យខ្លះសូត្រថា «តំសមុដ្ឋានរូបកដត្តារូបា ច លព្ភន្តិ»។ ក្នុងឃដនៈទី៤ ត្រង់ពាក្យថា «វិបាកចិត្តសមុដ្ឋានរូបមេវ» នេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ប៉ុន្តែ ព្រះអាចារ្យខ្លះសូត្រថា «កដត្តារូបញ្ច»។

ဧဝမ္ပီတိ ‘‘ဧတေသု ပန ဃဋနေသု သဗ္ဗပဌမာနီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယေနပိ. ဃဋနေသု ပန ယော ယော ပစ္စယော မူလဘာဝေန ဌိတော, တံပစ္စယဓမ္မာနံ နိရဝသေသဦနဦနတရဦနတမလာဘက္ကမေန ဃဋနာ ဝုစ္စတိ, နိရဝသေသလာဘေ စ ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ နိရဝသေသလာဘက္ကမေန. တထာ ဦနလာဘာဒီသူတိ အယံ ကမော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ពាក្យថា «ឯវម្បិ» គឺសូម្បីតែតាមន័យដែលពោលហើយថា «ឯតេសុ បន ឃដនេសុ សព្វបឋមានិ» ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងឃដនៈទាំងឡាយ បច្ច័យណាដែលតាំងនៅក្នុងសភាវៈជាមូល ការប្រជុំ (ឃដនៈ) នៃបច្ចយធម៌ទាំងឡាយនោះ ព្រះអង្គសម្តែងតាមលំដាប់នៃការបានដោយមិនមានសេសសល់ (និរវសេស) ការបានថយចុះ (អូនៈ) ការបានថយចុះជាងមុន (អូនតរៈ) និងការបានថយចុះបំផុត (អូនតមៈ) ហើយក្នុងការបានដោយមិនមានសេសសល់នោះ គឺតាមលំដាប់នៃការបាននូវបច្ចយុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយដោយមិនមានសេសសល់។ ក្នុងការបានថយចុះជាដើម ក៏មានន័យដូច្នោះដែរ គប្បីជ្រាបតាមលំដាប់នេះ។

ဟေတုမူလကံ နိဋ္ဌိတံ.

ហេតុមូលកៈ ចប់ហើយ។

၄၄၅. ဝတ္ထုဝသေန သနိဿယံ ဝက္ခတီတိ န ဣဒံ လဗ္ဘမာနဿပိ ဝတ္ထုဿ ဝသေန ဃဋနန္တိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘အာရမ္မဏဝသေနေဝ ဝါ’’တိ.

៤៤៥. ព្រោះព្រះសង្គហការាចារ្យនឹងពោលនូវសនិស្សយឃដនៈ ដោយអំណាចនៃវត្ថុ (ហទយវត្ថុ) ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «អារម្មណវសេនេវ វា» ដោយអធិប្បាយថា ឃដនៈទី៤ នេះ មិនមែនជាឃដនៈដោយអំណាចនៃវត្ថុ ទោះបីជាបាននូវវត្ថុនោះក៏ដោយ។

၄၄၆. သဟဇာတေန ပန သဒ္ဓိံ အာရမ္မဏာဓိပတိ, အာရမ္မဏာဓိပတိနာ စ သဒ္ဓိံ သဟဇာတံ န လဗ္ဘတီတိ ဣဒံ ယထာ သဟဇာတပုရေဇာတာ ဧကော နိဿယပစ္စယော အတ္ထိပစ္စယော စ ဟောန္တိ, ဧဝံ သဟဇာတာရမ္မဏာဓိပတီနံ ဧကဿ အဓိပတိပစ္စယဘာဝဿ အဘာဝတော ဝုတ္တံ[Pg.225]. နိဿယဘာဝေါ ဟိ အတ္ထိအဝိဂတဘာဝေါ စ သဟဇာတပုရေဇာတနိဿယာဒီနံ သမာနော, န ပနေဝံ သဟဇာတာရမ္မဏာဓိပတိဘာဝေါ သမာနော. သဟဇာတော ဟိ အာရမ္မဏဘာဝံ အနုပဂန္တွာ အတ္တနာ သဟ ပဝတ္တနဝသေန အဓိပတိ ဟောတိ, ဣတရော အာရမ္မဏံ ဟုတွာ အတ္တနိ နိန္နတာကရဏေန. သဟဇာတော စ ဝိဇ္ဇမာနဘာဝေနေဝ ဥပကာရကော, ဣတရော အတီတာနာဂတောပိ အာရမ္မဏဘာဝေနေဝ, တသ္မာ သဟဇာတာရမ္မဏပစ္စယာ ဝိယ ဘိန္နသဘာဝါ သဟဇာတာရမ္မဏာဓိပတိနောတိ န တေ ဧကတော ဧဝ အဓိပတိပစ္စယဘာဝံ ဘဇန္တိ, တေနေဝ ပဉှာဝါရဝိဘင်္ဂေ စ ‘‘ကုသလော စ အဗျာကတော စ ဓမ္မာ ကုသလဿ ဓမ္မဿ အဓိပတိပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိ န ဝုတ္တန္တိ.

៤៤៦. ពាក្យថា «សហជាតេន បន សទ្ធិំ អារម្មណាធិបតិ, អារម្មណាធិបតិនា ច សទ្ធិំ សហជាតំ ន លព្ភតិ» នេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលហើយ ព្រោះហេតុថា ដូចជាសហជាតបច្ច័យ និងបុរេជាតបច្ច័យ តែងជាសភាវៈតែមួយ គឺនិស្សយបច្ច័យ និងអត្ថិបច្ច័យ យ៉ាងណាមិញ សហជាតារម្មណាធិបតីទាំងឡាយ មិនមានសភាវៈជាអធិបតិបច្ច័យតែមួយ យ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះថា សភាវៈជាសហជាតនិស្ស័យ និងបុរេជាតនិស្ស័យជាដើម តែងមានសភាវៈជាសនិស្ស័យ និងសភាវៈជាអត្ថិ និងអវិគតស្មើគ្នា ប៉ុន្តែ សភាវៈជាសហជាតារម្មណាធិបតី មិនមានសភាវៈស្មើគ្នាយ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះថា សហជាតធម៌ មិនចូលទៅកាន់សភាវៈជាអារម្មណ៍ឡើយ ហើយតែងជាអធិបតី ដោយអំណាចនៃការកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងខ្លួនឯង ចំណែកឯធម៌ម្ខាងទៀត (អារម្មណាធិបតី) តែងជាអារម្មណ៍ ហើយធ្វើឲ្យចិត្តបង្អោនទៅរកខ្លួន។ ម្យ៉ាងទៀត សហជាតធម៌ តែងជាឧបការៈដោយសេចក្តីមានប្រាកដរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯធម៌ម្ខាងទៀត ទោះបីជាអតីត ឬអនាគត ក៏តែងជាឧបការៈដោយសភាវៈជាអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ សហជាតារម្មណាធិបតីទាំងឡាយ តែងមានសភាវៈផ្សេងគ្នា ដូចជាសហជាតបច្ច័យ និងអារម្មណបច្ច័យដែរ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះមិនចូលទៅកាន់សភាវៈជាអធិបតិបច្ច័យជាមួយគ្នាតែម្តងឡើយ ព្រោះហេតុនោះឯង ក្នុងបញ្ហាវារវិភង្គ ព្រះមានព្រះភាគទើបមិនសម្តែងពាក្យជាដើមថា «កុសលោ ច អព្យាកតោ ច ធម្មា កុសលស្ស ធម្មស្ស អធិបតិបច្ចយេន បច្ចយោ» ឡើយ។

၄၄၇-၄၅၂. သာဟာရကဃဋနာနံ ပုရတော ဝီရိယစိတ္တဝီမံသာနံ သာဓာရဏဝသေန အနာဟာရကာမဂ္ဂကာနိ သဣန္ဒြိယဃဋနာနိ ဝတ္တဗ္ဗာနိ သိယုံ ‘‘အဓိပတိသဟဇာတနိဿယဣန္ဒြိယအတ္ထိအဝိဂတန္တိ သတ္တ. အဓိပတိသဟဇာတအညမညနိဿယဣန္ဒြိယသမ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတန္တိ တီဏိ. အဓိပတိသဟဇာတနိဿယဣန္ဒြိယဝိပ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတန္တိ တီဏိ. အဓိပတိသဟဇာတနိဿယဝိပါကဣန္ဒြိယအတ္ထိအဝိဂတန္တိ ဧကံ. အဓိပတိသဟဇာတအညမညနိဿယဝိပါကဣန္ဒြိယသမ္ပယုတ္တအဝိဂတန္တိ ဧကံ. အဓိပတိသဟဇာတနိဿယဝိပါကဣန္ဒြိယဝိပ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတန္တိ ဧက’’န္တိ. ကသ္မာ တာနိ န ဝုတ္တာနီတိ? ဣန္ဒြိယဘူတဿ အဓိပတိဿ အာဟာရမဂ္ဂေဟိ အညဿ အဘာဝါ. စိတ္တာဓိပတိ ဟိ အာဟာရော, ဝီရိယဝီမံသာ စ မဂ္ဂေါ ဟောတိ, န စ အညော ဣန္ဒြိယဘူတော အဓိပတိ အတ္ထိ, ယဿ ဝသေန အနာဟာရကာမဂ္ဂကာနိ သဣန္ဒြိယဃဋနာနိ ဝတ္တဗ္ဗာနိ သိယုံ, တသ္မာ တာနိ အဝတွာ စိတ္တာဓိပတိအာဒီနံ ဧကန္တေန အာဟာရမဂ္ဂဘာဝဒဿနတ္ထံ သာဟာရကသမဂ္ဂကာနေဝ ဝုတ္တာနိ. တေသု စ သမဂ္ဂကေသု ဒွေ ပစ္စယဓမ္မာ လဗ္ဘန္တိ, သာဟာရကေသု ဧကောယေဝါတိ သမဂ္ဂကာနိ ပုဗ္ဗေ ဝတ္တဗ္ဗာနိ သိယုံ. သဣန္ဒြိယကာနိ ပန ယေဟိ အာဟာရမဂ္ဂေဟိ ဘိန္ဒိတဗ္ဗာနိ, တေသံ ကမဝသေန ပစ္ဆာ ဝုတ္တာနိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန သဒိသတ္တာတိ သမဂ္ဂကတ္တေန သမာနတ္တာ, အနန္တရရူပတ္တာတိ ဝါ အတ္ထော.

៤៤៧-៤៥២. នៅខាងមុខនៃសាហារកឃដនៈទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃការទាក់ទងគ្នានៃវីរិយៈ ចិត្ត និងវិមំសា សឥន្ទ្រិយឃដនៈ ៦ ដែលមិនមានអាហារបច្ច័យ និងមិនមានមគ្គបច្ច័យ គប្បីសម្តែងថា «អធិបតិ សហជាត និស្សយ ឥន្ទ្រិយ អត្ថិ អវិគត គឺ ៧» «អធិបតិ សហជាត អញ្ញមញ្ញ និស្សយ ឥន្ទ្រិយ សម្បយុត្ត អត្ថិ អវិគត គឺ ៣» «អធិបតិ សហជាត និស្សយ ឥន្ទ្រិយ វិប្បយុត្ត អត្ថិ អវិគត គឺ ៣» «អធិបតិ សហជាត និស្សយ វិបាក ឥន្ទ្រិយ អត្ថិ អវិគត គឺ ១» «អធិបតិ សហជាត អញ្ញមញ្ញ និស្សយ វិបាក ឥន្ទ្រិយ សម្បយុត្ត អវិគត គឺ ១» «អធិបតិ សហជាត និស្សយ វិបាក ឥន្ទ្រិយ វិប្បយុត្ត អត្ថិ អវិគត គឺ ១»។ ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គមិនសម្តែងនូវឃដនៈទាំង ៦ នោះ? ឆ្លើយថា ព្រោះមិនមានអធិបតីដែលជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យ ក្រៅពីអាហារបច្ច័យ និងមគ្គបច្ច័យឡើយ។ ព្រោះថា ចិត្តាធិបតី គឺជាអាហារ (វិញ្ញាណាហារ) ចំណែកឯវីរិយាធិបតី និងវិមំសាធិបតី គឺជាមគ្គ។ ហើយមិនមានអធិបតីផ្សេងទៀតដែលជាឥន្ទ្រិយ ដែលគប្បីសម្តែងនូវសឥន្ទ្រិយឃដនៈ ដែលមិនមានអាហារបច្ច័យ និងមិនមានមគ្គបច្ច័យនោះឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គមិនសម្តែងនូវឃដនៈទាំងនោះឡើយ ហើយដើម្បីបង្ហាញនូវសភាវៈជាអាហារបច្ច័យ និងមគ្គបច្ច័យដោយពិតប្រាកដនៃចិត្តាធិបតីជាដើម ទើបព្រះអង្គសម្តែងតែឃដនៈទាំងឡាយណាដែលជាសាហារកៈ និងសមគ្គកៈប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងឃដនៈទាំងនោះ ក្នុងសមគ្គកឃដនៈទាំងឡាយ តែងបាននូវបច្ចយធម៌ ២ (វីរិយាធិបតី និងវិមំសាធិបតី) ក្នុងសាហារកឃដនៈទាំងឡាយ តែងបាននូវបច្ចយធម៌តែ ១ ប៉ុណ្ណោះ (ចិត្តាធិបតី) ហេតុនោះ សមគ្គកឃដនៈទាំងឡាយ គប្បីសម្តែងមុន។ ប៉ុន្តែ សឥន្ទ្រិយឃដនៈទាំងឡាយណា ដែលគប្បីចែកចេញពីអាហារបច្ច័យ និងមគ្គបច្ច័យទាំងនោះ ព្រះអង្គសម្តែងក្នុងខាងក្រោយ តាមលំដាប់នៃបច្ច័យទាំងនោះ។ ក្នុងអដ្ឋកថា ពាក្យថា «សទិសត្តា» សេចក្តីថា ព្រោះមានសភាវៈស្មើគ្នា ដោយសភាវៈជាសមគ្គកឃដនៈ ឬមួយសេចក្តីថា ព្រោះសមគួរដល់បច្ច័យដែលនៅជិតខាង (អនន្តររូបត្តា)។

၄၅၇-၄၆၀. ကုသလာဗျာကတော အဗျာကတဿာတိ စတ္တာရီတိ အဗျာကတသဟိတဿ ကုသလဿ ပစ္စယဘာဝဒဿနဝသေန ကုသလမူလကေသွေဝ ဒုမူလကမ္ပိ အာဟရိတွာ ဝုတ္တံ. အဗျာကတေ ဝတ္ထုရူပမ္ပီတိ ဣဒံ ‘‘ကဋတ္တာရူပမ္ပီ’’တိ [Pg.226] ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗံ. ‘‘ဒုတိယဃဋနေ အဗျာကတဝိဿဇ္ဇနေ ရူပေသု ဝတ္ထုမေဝ လဗ္ဘတီ’’တိ ပုရိမပါဌော, ဘူတရူပမ္ပိ ပန လဗ္ဘတီတိ ‘‘ဝတ္ထုဉ္စ ဘူတရူပဉ္စ လဗ္ဘတီ’’တိ ပဌန္တိ. ‘‘စတုတ္ထေ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပမေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ, ‘‘စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပံ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ကဋတ္တာရူပဉ္စာ’’တိ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ. သဝိပါကေသု ပဌမေ ဝိပါကာ စေဝ ဝိပါကစိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပဉ္စာတိ ဧတ္ထ စတုတ္ထေ ဝိပါကစိတ္တသမုဋ္ဌာနမေဝါတိ ဣဓ စ ကဋတ္တာရူပမ္ပိ ဝိပါကစိတ္တသမုဋ္ဌာနဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘ကဋတ္တာရူပဉ္စာ’’တိပိ ပန ပဌန္တိ. ဧတ္ထ ပန သဟဇာတအညမညနိဿယဝိပါကသမ္ပယုတ္တဝိပ္ပယုတ္တအတ္ထိ အဝိဂတမူလကေသု ဃဋနေသု ဟေတုကမ္မဈာနမဂ္ဂေဟိ ဃဋနာနိ န ယောဇိတာနိ, ယထာဝုတ္တေသု အတ္ထိအဝိဂတမူလဝဇ္ဇေသု အာဟာရေန, နိဿယဝိပ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတဝဇ္ဇေသု အဓိပတိဣန္ဒြိယေဟိ စ. ကသ္မာတိ? တေသု ဟိ ယောဇိယမာနေသု တံတံစိတ္တုပ္ပာဒေကဒေသဘူတာ ဟေတုအာဒယော အရူပဓမ္မာဝ ပစ္စယဘာဝေန လဗ္ဘန္တိ. တေန တေဟိ ဃဋနာနိ ဟေတုမူလကာဒီသု ဝုတ္တသဒိသာနေဝ ရူပမိဿကတ္တာဘာဝေန သုဝိညေယျာနီတိ န ဝုတ္တာနိ. အတ္ထိအဝိဂတေဟိ ပန ယောဇိယမာနော အာဟာရော နိဿယာဒီဟိ အဓိပတိဣန္ဒြိယာနိ စ ရူပမိဿကာနိ ဟောန္တီတိ အဓိပတာဟာရိန္ဒြိယမူလကေသု ဝုတ္တသဒိသာနိပိ ဃဋနာနိ အတ္ထိအဝိဂတမူလကေသု နိဿယာဒိမူလကေသု စ အာဟာရေန အဓိပတိန္ဒြိယေဟိ စ သုပါကဋဘာဝတ္ထံ ယောဇိတာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနီတိ.

៤៥៧-៤៦០. ពាក្យថា «កុសលាព្យាកតោ អព្យាកតស្សាតិ ចត្តារិ» នេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យនាំយកនូវទុមូលកៈ (កុសលអព្យាកតៈ) មកសម្តែងសូម្បីក្នុងកុសលមូលកន័យទាំងឡាយ ដើម្បីបង្ហាញនូវសភាវៈជាបច្ច័យនៃកុសលធម៌ដែលកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងអព្យាកតធម៌។ ក្នុងអព្យាកតបទ ពាក្យថា «វត្ថុរូបម្បិ» នេះ គប្បីពោលថា «កដត្តារូបម្បិ»។ ក្នុងឃដនៈទី២ ត្រង់អព្យាកតវិសជ្ជនា បាឋចាស់ថា «ក្នុងរូបទាំងឡាយ តែងបានតែវត្ថុរូបប៉ុណ្ណោះ» ប៉ុន្តែ ព្រោះបាននូវភូតរូបផង ហេតុនោះ ព្រះអាចារ្យជាន់ក្រោយទាំងឡាយ ទើបសូត្រថា «វត្ថុញ្ច ភូតរូបញ្ច លព្ភតិ»។ ក្នុងឃដនៈទី៤ ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលថា «ចិត្តសមុដ្ឋានរូបមេវ» ប៉ុន្តែ គប្បីពោលថា «ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ បដិសន្ធិខណេ កដត្តារូបញ្ច»។ ក្នុងសវិបាកឃដនៈទាំងឡាយ ក្នុងឃដនៈទី១ ត្រង់ពាក្យថា «វិបាកា ចេវ វិបាកចិត្តសមុដ្ឋានរូបញ្ច» និងក្នុងឃដនៈទី៤ ត្រង់ពាក្យថា «វិបាកចិត្តសមុដ្ឋានមេវ» នេះ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីតែកម្មជរូប (កដត្តារូប) ព្រះអង្គក៏សង្គ្រោះចូលដោយពាក្យថា «វិបាកចិត្តសមុដ្ឋាន» នេះឯង។ ប៉ុន្តែ ព្រះអាចារ្យខ្លះសូត្រថា «កដត្តារូបញ្ច»។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបច្ចយានុលោមឃដនៈនេះ ក្នុងឃដនៈទាំងឡាយដែលមានសហជាតបច្ច័យ អញ្ញមញ្ញបច្ច័យ និស្សយបច្ច័យ វិបាកបច្ច័យ សម្បយុត្តបច្ច័យ វិប្បយុត្តបច្ច័យ អត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យជាមូល ព្រះអង្គមិនបានផ្សំផ្គុំឃដនៈទាំងឡាយជាមួយនឹងហេតុបច្ច័យ កម្មបច្ច័យ ឈានបច្ច័យ និងមគ្គបច្ច័យឡើយ ហើយក្នុងឃដនៈទាំងឡាយដែលពោលហើយ វៀរលែងតែឃដនៈដែលមានអត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យជាមូល ព្រះអង្គមិនបានផ្សំផ្គុំជាមួយនឹងអាហារបច្ច័យឡើយ ហើយក្នុងឃដនៈទាំងឡាយ វៀរលែងតែឃដនៈដែលមាននិស្សយបច្ច័យ វិប្បយុត្តបច្ច័យ អត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យជាមូល ព្រះអង្គមិនបានផ្សំផ្គុំជាមួយនឹងអធិបតិបច្ច័យ និងឥន្ទ្រិយបច្ច័យឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា កាលបើផ្សំផ្គុំនូវបច្ច័យទាំងនោះ តែងបាននូវនាមធម៌ទាំងឡាយ មានហេតុជាដើម ដែលជាចំណែកមួយនៃចិត្តុប្បាទនោះៗ ប៉ុណ្ណោះ ក្នុងសភាវៈជាបច្ច័យ។ ហេតុនោះ ឃដនៈទាំងឡាយដែលផ្សំផ្គុំនឹងបច្ច័យទាំងនោះ តែងមានសភាពដូចគ្នានឹងឃដនៈដែលពោលហើយក្នុងហេតុមូលកៈជាដើម ហើយព្រោះមិនមានការលាយឡំដោយរូបធម៌ គប្បីយល់បានដោយងាយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបមិនសម្តែងឡើយ។ ប៉ុន្តែ អាហារបច្ច័យដែលផ្សំផ្គុំនឹងអត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យក្តី អធិបតិបច្ច័យ និងឥន្ទ្រិយបច្ច័យដែលផ្សំផ្គុំនឹងនិស្សយបច្ច័យជាដើមក្តី តែងជាធម៌លាយឡំដោយរូប ហេតុនោះ ទោះបីជាមានសភាពដូចគ្នានឹងឃដនៈដែលពោលហើយក្នុងអធិបតិមូលកៈ អាហារមូលកៈ និងឥន្ទ្រិយមូលកៈក្តី ក៏ព្រះអង្គនៅតែផ្សំផ្គុំឃដនៈទាំងឡាយក្នុងឃដនៈដែលមានអត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យជាមូលក្តី ក្នុងឃដនៈដែលមាននិស្សយបច្ច័យជាដើមជាមូលក្តី ជាមួយនឹងអាហារបច្ច័យ អធិបតិបច្ច័យ និងឥន្ទ្រិយបច្ច័យ ដើម្បីឲ្យប្រាកដច្បាស់លាស់ឡើង គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

၄၆၂-၄၆၄. နိဿယမူလကေ ‘‘ဆဋ္ဌေ တီဏီတိ ကုသလာဒီနိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနဿာ’’တိ ပုရိမပါဌော, စက္ခာဒီနိ ပန စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ လဗ္ဘန္တီတိ ‘‘အဗျာကတဿ စက္ခာယတနာဒီနိ စာ’’တိ ပဌန္တိ.

៤៦២-៤៦៤. ក្នុងនិស្សយមូលកៈ ក្នុងឃដនៈទី៦ បាឋចាស់ថា «តីណីតិ កុសលាទីនិ ចិត្តសមុដ្ឋានស្ស» ប៉ុន្តែ ព្រោះបាននូវចក្ខាយតនៈជាដើម ដែលជាបច្ច័យនៃចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម ហេតុនោះ ព្រះអាចារ្យជាន់ក្រោយទាំងឡាយ ទើបសូត្រថា «អព្យាកតស្ស ចក្ខាយតនាទីនិ ច»។

၄၆၆. ဥပနိဿယမူလကေ ပကတူပနိဿယဝသေန ဝုတ္တေသု ဒွီသု ပဌမေ ‘‘လောကိယကုသလာကုသလစေတနာ ပစ္စယဘာဝတော ဂဟေတဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တံ, လောကုတ္တရာပိ ပန ဂဟေတဗ္ဗာဝ.

៤៦៦. ក្នុងឧបនិស្សយមូលកៈ ក្នុងឃដនៈទាំងពីរដែលពោលហើយដោយអំណាចនៃបកតូបនិស្ស័យ ក្នុងឃដនៈទី១ ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលថា «លោកិយកុសលាកុសលចេតនា គប្បីកាន់យកដោយសភាវៈជាបច្ច័យ» ប៉ុន្តែ សូម្បីតែលោកុត្តរចេតនា ក៏គប្បីកាន់យកដោយពិតប្រាកដដែរ។

၄၇၃-၄၇၇. ကမ္မမူလကေ ပဋိသန္ဓိယံ ဝတ္ထုပီတိ ဧတ္ထ န ပဝတ္တေ ဝိယ ခန္ဓာယေဝ ပစ္စယုပ္ပန္နဘာဝေန ဂဟေတဗ္ဗာတိ အဓိပ္ပာယော. ဝိပါကာဝိပါကသာဓာရဏဝသေန ဝုတ္တေသု စတူသု ပဌမေ ‘‘အရူပေန သဒ္ဓိံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပံ လဗ္ဘတီ’’တိ ဝုတ္တံ, ကဋတ္တာရူပမ္ပိ ပန လဗ္ဘတေဝ. ဣမသ္မိံ ပန ကမ္မမူလကေ ‘‘ကမ္မပစ္စယာ အာရမ္မဏေ ဒွေ’’တိ, အာရမ္မဏမူလကေ စ ‘‘အာရမ္မဏပစ္စယာ ကမ္မေ [Pg.227] ဒွေ’’တိ ကသ္မာ န ဝုတ္တံ, နနု ကုသလာကုသလစေတနာ ကမ္မာရမ္မဏာနံ ပဋိသန္ဓိယာဒီနံ ကမ္မပစ္စယော အာရမ္မဏပစ္စယော စ ဟောတိ. ယထာ စ အာရမ္မဏဘူတံ ဝတ္ထုံ အာရမ္မဏနိဿယပစ္စယဘာဝေန ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ကမ္မမ္ပိ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝေန ဝတ္တဗ္ဗန္တိ? န, ဒွိန္နံ ပစ္စယဘာဝါနံ အညမညပဋိက္ခေပတော. ပစ္စုပ္ပန္နဉှိ ဝတ္ထု နိဿယဘာဝံ အပရိစ္စဇိတွာ တေနေဝါကာရေန တန္နိဿိတေန အာလမ္ဗိယမာနံ နိဿယဘာဝေန စ နိဿယပစ္စယောတိ ယုတ္တံ ဝတ္တုံ. ကမ္မံ ပန တသ္မိံ ကတေ ပဝတ္တမာနာနံ ကတူပစိတဘာဝေန ကမ္မပစ္စယော ဟောတိ, နာရမ္မဏာကာရေန, ဝိသယမတ္တတာဝသေန စ အာရမ္မဏပစ္စယော ဟောတိ, န သန္တာနဝိသေသံ ကတွာ ဖလုပ္ပာဒနသင်္ခါတေန ကမ္မပစ္စယာကာရေန, တသ္မာ ကမ္မပစ္စယဘာဝေါ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝံ ပဋိက္ခိပတိ, အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝေါ စ ကမ္မပစ္စယဘာဝန္တိ ‘‘ကမ္မပစ္စယော ဟုတွာ အာရမ္မဏပစ္စယော ဟောတီ’’တိ, ‘‘အာရမ္မဏပစ္စယော ဟုတွာ ကမ္မပစ္စယော ဟောတီ’’တိ စ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ န ဝုတ္တံ. ဧသ စ သဘာဝေါ ဝတ္တမာနာနဉ္စ အာရမ္မဏပုရေဇာတာနံ ဝတ္ထုစက္ခာဒီနံ, ယံ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝေန သဟ နိဿယာဒိပစ္စယာ ဟောန္တီတိ ဝတ္တဗ္ဗတာ, အတီတဿ စ ကမ္မဿ အယံ သဘာဝေါ, ယံ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝေန သဟ ကမ္မပစ္စယော ဟောတီတိ နဝတ္တဗ္ဗတာ. ယထာ သဟဇာတပုရေဇာတနိဿယာနံ သဟ နိဿယပစ္စယဘာဝေန ဝတ္တဗ္ဗတာ သဘာဝေါ, သဟဇာတာရမ္မဏာဓိပတီနဉ္စ သဟ အဓိပတိပစ္စယဘာဝေန နဝတ္တဗ္ဗတာ, ဧဝမိဓာပီတိ.

៤៧៣-៤៧៧. ក្នុងកម្មមូលកៈ ត្រង់ពាក្យថា paṭisandhiyaṃ vatthupi នេះ មានអធិប្បាយថា មិនមែនត្រូវកាន់យកតែនាមខន្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ដោយភាពជាបច្ចយុប្បន្ន ដូចក្នុងបវត្តិកាលនោះឡើយ។ ក្នុងឃដនៈទាំង ៤ ដែលសម្តែងទុកដោយអំណាចទូទៅដល់វិបាក និងអវិបាក ក្នុងឃដនៈទី ១ ទោះបីពោលថា “arūpena saddhiṃ cittasamuṭṭhānarūpaṃ labbhatī” (រមែងបានចិត្តសមុដ្ឋានរូប ជាមួយអរូបធម៌) ក៏ដោយ ប៉ុន្តែសូម្បីតែកដត្តារូប ក៏រមែងបានដែរពិតប្រាកដ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងកម្មមូលកៈនេះ ហេតុអ្វីបានជាមិនពោលថា “kammapaccayā ārammaṇe dve” (ព្រោះកម្មបច្ច័យ ក្នុងអារម្មណៈ មាន ២) និងក្នុងអារម្មណមូលកៈ ហេតុអ្វីមិនពោលថា “ārammaṇapaccayā kamme dve” (ព្រោះអារម្មណបច្ច័យ ក្នុងកម្មៈ មាន ២)? តើមិនមែនកុសលនិងអកុសលចេតនា ជាកម្មបច្ច័យផង ជាអារម្មណបច្ច័យផង ដល់បដិសន្ធិជាដើម ដែលមានកម្មជាអារម្មណ៍ទេឬ? ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាវត្ថុដែលជាអារម្មណ៍ តែងពោលដោយភាពជាអារម្មណបច្ច័យ និងនិស្សយបច្ច័យយ៉ាងណា សូម្បីតែកម្ម ក៏គួរពោលដោយភាពជាអារម្មណបច្ច័យយ៉ាងនោះដែរ មិនមែនឬ? នេះជាការចោទសួរ។ មិនគួរពោលឡើយ ព្រោះភាពជាបច្ច័យទាំងពីរយ៉ាងនោះ បដិសេធគ្នាទៅវិញទៅមក។ ពិតណាស់ វត្ថុជាបច្ចុប្បន្ន មិនលះបង់នូវភាពជាទីពឹង (និស្សយភាព) ហើយកាលបើចិត្តដែលអាស្រ័យនូវវត្ថុនោះ យកវត្ថុនោះជាអារម្មណ៍ដោយអាការៈនោះឯង ព្រោះភាពជាទីពឹងផង ទើបគួរពោលថាជា និស្សយបច្ច័យ។ ចំណែកឯកម្មវិញ កាលបើបុគ្គលធ្វើកម្មនោះហើយ រមែងជាកម្មបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅ ដោយភាពជាធម៌ដែលខ្លួនធ្វើនិងសន្សំទុក មិនមែនដោយអាការៈជាអារម្មណ៍ឡើយ ហើយរមែងជាអារម្មណបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃភាពជាវិស័យម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដោយអាការៈជាកម្មបច្ច័យ ដែលពោលគឺការធ្វើឲ្យកើតផលដោយធ្វើឲ្យប្លែកក្នុងសន្តានឡើយ។ ហេតុនោះ ភាពជាកម្មបច្ច័យ រមែងបដិសេធនូវភាពជាអារម្មណបច្ច័យ ហើយភាពជាអារម្មណបច្ច័យ ក៏រមែងបដិសេធនូវភាពជាកម្មបច្ច័យដែរ ព្រោះហេតុនោះ មិនអាចនឹងពោលថា “ជាកម្មបច្ច័យហើយ ជាអារម្មណបច្ច័យ” ឬ “ជាអារម្មណបច្ច័យហើយ ជាកម្មបច្ច័យ” ឡើយ ហេតុនេះទើបមិនពោល។ ម្យ៉ាងទៀត នេះជាសភាវៈនៃវត្ថុ និងចក្ខុជាដើម ដែលជាអារម្មណបុរេជាតធម៌កំពុងប្រព្រឹត្តទៅ ដែលគួរពោលថា ជាអារម្មណបច្ច័យ រួមជាមួយនិស្សយបច្ច័យជាដើម។ ហើយនេះជាសភាវៈនៃកម្មជាអតីត ដែលមិនគួរពោលថា ជាអារម្មណបច្ច័យ រួមជាមួយកម្មបច្ច័យឡើយ។ ដូចជាសភាវៈដែលគួរពោលថា សហជាតនិស្សយៈ និងបុរេជាតនិស្សយៈ រួមគ្នាដោយភាពជានិស្សយបច្ច័យ និងសភាវៈដែលមិនគួរពោលថា សហជាតាធិបតី និងអារម្មណាធិបតី រួមគ្នាដោយភាពជាអធិបតីបច្ច័យ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។

၄၇၈-၄၈၃. နိရာဓိပတိဝိညာဏာဟာရဝသေနာတိ အနာမဋ္ဌာဓိပတိဘာဝဿ ဝိညာဏာဟာရဿ ဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော. ဝတ္ထု ပရိဟာယတီတိ အညမညမ္ပိ လဘန္တဿ ဝတ္ထုဿ ဝသေန သဗ္ဗဿ ကဋတ္တာရူပဿ ပရိဟာနံ ဒဿေတိ.

៤៧៨-៤៨៣. ត្រង់ពាក្យថា Nirādhipativiññāṇāhāravasena មានអធិប្បាយថា ដោយអំណាចនៃវិញ្ញាណាហារៈ ដែលមានភាពជាអធិបតីមិនបានពាល់ត្រូវ។ ត្រង់ពាក្យថា Vatthu parihāyati ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវការសាបសូន្យនៃកដត្តារូបទាំងអស់ ដោយអំណាចនៃវត្ថុ សូម្បីតែបាននូវអញ្ញមញ្ញបច្ច័យក៏ដោយ។

၄၈၄-၄၉၅. ‘‘တတိယေ အရူပိန္ဒြိယာနိ ရူပါန’’န္တိ ဝုတ္တံ, စက္ခာဒီနိ စ ပန စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ လဗ္ဘန္တိ. တတော ဝီရိယဝသေန မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာနိ ဆာတိ ဧတ္ထ ယဒိပိ ဝီမံသာ လဗ္ဘတိ, ဝီရိယဿ ပန ဝသေန တံသမာနဂတိကာ ဝီမံသာပိ ဂဟိတာတိ ‘‘ဝီရိယဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

៤៨៤-៤៩៥. ក្នុងឃដនៈទី ៣ ទោះបីពោលថា “arūpindriyāni rūpānaṃ” ក៏ដោយ ប៉ុន្តែសូម្បីតែចក្ខុជាដើម ដែលជាបច្ច័យដល់ចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម ក៏រមែងបានដែរ។ ត្រង់ពាក្យថា Tato vīriyavasena maggasampayuttāni chā នេះ ទោះបីជាបានវិមំសាក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះកាន់យកវិមំសាដែលមានគតិស្មើគ្នានោះ ដោយអំណាចនៃវីរិយៈ ទើបពោលថា “vīriyavasena”។

၅၁၁-၅၁၄. ဝိပ္ပယုတ္တမူလကေ ‘‘ဒသမေ ကုသလာဒယော စိတ္တသမုဋ္ဌာနာန’’န္တိ ဝုတ္တံ, ပဋိသန္ဓိယံ ပန ‘‘ခန္ဓာ ကဋတ္တာရူပါနံ ဝတ္ထု စ ခန္ဓာန’’န္တိ ဣဒမ္ပိ လဗ္ဘတိ. ‘‘ဧကာဒသမေ ပဋိသန္ဓိယံ ဝတ္ထု ခန္ဓာန’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ ဝိပါကပစ္စယဿ [Pg.228] အဂ္ဂဟိတတ္တာ ယဿ ဝတ္ထုဿ ဝသေန ဃဋနံ ကတံ, တဿ ဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ. ‘‘ခန္ဓာ စ ဝတ္ထုဿာ’’တိ ဣဒမ္ပိ ပန လဗ္ဘတေဝ. ‘‘ဒွါဒသမေ ပဋိသန္ဓိယံ ခန္ဓာ ကဋတ္တာရူပါန’’န္တိ ပုဗ္ဗပါဌော, စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနိ ပန န ဝဇ္ဇေတဗ္ဗာနီတိ ‘‘ဒွါဒသမေ ခန္ဓာ ပဝတ္တေ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပါနံ ပဋိသန္ဓိယံ ကဋတ္တာရူပါနဉ္စာ’’တိ ပဌန္တိ.

៥១១-៥១៤. ក្នុងវិប្បយុត្តមូលកៈ ក្នុងឃដនៈទី ១០ ពោលថា “kusalādayo cittasamuṭṭhānānaṃ” ប៉ុន្តែក្នុងបដិសន្ធិកាល សូម្បីតែពាក្យថា “khandhā kaṭattārūpānaṃ vatthu ca khandhānaṃ” នេះ ក៏រមែងបានដែរ។ ក្នុងឃដនៈទី ១១ ពោលថា “paṭisandhiyaṃ vatthu khandhānaṃ” ពាក្យនោះ ព្រោះមិនទាន់កាន់យកវិបាកបច្ច័យ ទើបពោលដើម្បីបង្ហាញនូវវត្ថុដែលជាហេតុធ្វើឲ្យកើតឃដនៈនោះ។ ប៉ុន្តែ សូម្បីតែពាក្យថា “khandhā ca vatthussa” នេះ ក៏រមែងបានពិតប្រាកដដែរ។ ក្នុងឃដនៈទី ១២ ពាក្យថា “paṭisandhiyaṃ khandhā kaṭattārūpānaṃ” នេះ ជាបាឋៈចាស់ ប៉ុន្តែព្រោះមិនគួរវៀរចាកចិត្តសមុដ្ឋានរូបទាំងឡាយ ទើបគេសូត្រថា “dvādasame khandhā pavatte cittasamuṭṭhānarūpānaṃ paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānañca”។

၅၁၅-၅၁၈. အတ္ထိပစ္စယမူလကေ ပဌမဃဋနေ ‘‘အရူပဝတ္ထာရမ္မဏမဟာဘူတဣန္ဒြိယာဟာရာနံ ဝသေန သဟဇာတပုရေဇာတပစ္ဆာဇာတပစ္စယာ လဗ္ဘန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ, ‘‘အာဟာရိန္ဒြိယပစ္စယာ စာ’’တိပိ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ. န ဟိ ဣန္ဒြိယာဟာရာနံ ဝသေန သဟဇာတာဒယော လဗ္ဘန္တီတိ. ‘‘ဒုတိယေ ပစ္ဆာဇာတကဗဠီကာရာဟာရာ န လဗ္ဘန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ, သဗ္ဗာနိပိ ပန အလဗ္ဘမာနာနိ ဒဿေတုံ ‘‘ပစ္ဆာဇာတကဗဠီကာရာဟာရရူပဇီဝိတိန္ဒြိယရူပါဒိအာရမ္မဏာနိ စ န လဗ္ဘန္တီ’’တိ ပဌန္တိ, ဆဋ္ဌံ သဗ္ဗေသံ ဣန္ဒြိယာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ. သတ္တမေ တတော ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယမတ္တံ ပရိဟာယတီတိ ဧဝမေတေသံ ဝိသေသော ဝတ္တဗ္ဗော. တတော ဧကာဒသမေတိ ဧတ္ထ တတောတိ နဝမတောတိ အတ္ထော. တေရသမေ ဝတ္ထာရမ္မဏာတိ ဧတ္ထ ဝတ္ထုဂ္ဂဟဏေန စက္ခာဒိဝတ္ထူနိပိ ဂဟိတာနိ, တထာ စုဒ္ဒသမေ ဝတ္ထုမေဝါတိ ဧတ္ထာပိ. ‘‘သတ္တရသမေ ပန တဒေဝ အာရမ္မဏာဓိပတိဘာဝေန, အဋ္ဌာရသမေပိ တဒေဝ အာရမ္မဏူပနိဿယဝသေနာ’’တိ ပုရိမပါဌော, ‘‘အာရမ္မဏူပနိဿယဝသေနာ’’တိ အယံ ပန သတ္တရသမတော ဝိသေသော န ဟောတိ, ဝတ္ထာရမ္မဏာနံ ပန သတ္တရသမေ အဋ္ဌာရသမေ စ ဝတ္ထုဿေဝ ပစ္စယဘာဝေါ ဝိသေသောတိ ‘‘သတ္တရသမေ ပန အာရမ္မဏာဓိပတိဘာဝေန စက္ခာဒီနိ စ, အဋ္ဌာရသမေ ဝတ္ထုဿေဝ အာရမ္မဏူပနိဿယဝသေနာ’’တိ ပဌန္တိ.

៥១៥-៥១៨. ក្នុងអត្ថិបច្ចយមូលកៈ ក្នុងឃដនៈទី ១ ពោលថា “arūpavatthārammaṇamahābhūtaindriyāhārānaṃ vasena sahajātapurejātapacchājātapaccayā labbhanti” ប៉ុន្តែគួរពោលថា “āhārindriyapaccayā ca” ផងដែរ។ ព្រោះថា សហជាតបច្ច័យជាដើម មិនមែនបានដោយអំណាចនៃឥន្ទ្រិយ និងអាហារទាំងឡាយនោះឡើយ។ ក្នុងឃដនៈទី ២ ពោលថា “pacchājātakabaḷīkārāhārā na labbhanti” ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញនូវបច្ច័យទាំងអស់ដែលមិនបាននោះ គេទើបសូត្រថា “pacchājātakabaḷīkārāhārarūpajīvitindriyarūpādiārammaṇāni ca na labbhanti”។ ឃដនៈទី ៦ សម្តែងដោយអំណាចនៃឥន្ទ្រិយទាំងអស់។ ក្នុងឃដនៈទី ៧ ពោលថា “tato rūpajīvitindriyamattaṃ parihāyati” គប្បីពោលនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃឃដនៈទាំងឡាយនេះ យ៉ាងនេះឯង។ ត្រង់ពាក្យថា Tato ekādasame នេះ ពាក្យថា tato មានសេចក្តីថា ចាកឃដនៈទី ៩។ ក្នុងឃដនៈទី ១៣ ត្រង់ពាក្យថា vatthārammaṇā នេះ ដោយការកាន់យកពាក្យថា វត្ថុ សូម្បីតែវត្ថុទាំង ៥ មានចក្ខុវត្ថុជាដើម ក៏ត្រូវបានកាន់យកដែរ។ ក្នុងឃដនៈទី ១៤ ត្រង់ពាក្យថា vatthumeva នេះ ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ ពាក្យថា “sattarasame pana tadeva ārammaṇādhipatibhāvena, aṭṭhārasamepi tadeva ārammaṇūpanissayavasena” នេះ ជាបាឋៈចាស់ ប៉ុន្តែពាក្យថា “ārammaṇūpanissayavasena” នេះ មិនមែនជាសេចក្តីប្លែកគ្នាពីឃដនៈទី ១៧ ឡើយ។ ចំណែកឯភាពជាបច្ច័យនៃវត្ថុប៉ុណ្ណោះ ក្នុងឃដនៈទី ១៧ និងទី ១៨ នៃវត្ថុនិងអារម្មណ៍ទាំងឡាយ ទើបជាសេចក្តីប្លែកគ្នា ហេតុនោះ គេទើបសូត្រថា “sattarasame pana ārammaṇādhipatibhāvena cakkhādīni ca, aṭṭhārasame vatthusseva ārammaṇūpanissayavasena”។

၅၁၉. သဟဇာတာနိ ဝိယ သဟဇာတေန ကေနစိ ဧကေန ပစ္စယေန အနိယမိတတ္တာ တာနိ ပကိဏ္ဏကာနီတိ ဝုတ္တာနီတိ ဧတ္ထ ပုရေဇာတပစ္ဆာဇာတာဟာရိန္ဒြိယာနိ သဟဇာတေန အညမညဉ္စ အသာမညဝသေန ဝိပ္ပကိဏ္ဏာနိ ဝုတ္တာနိ. အာရမ္မဏမူလကေ အနန္တရသမနန္တရပုရေဇာတာတိ ဧတ္ထ ဥပနိဿယောပိ ပဌိတဗ္ဗော.

៥១៩. ដូចជាសហជាតឃដនៈទាំងឡាយ ព្រោះមិនបានកំណត់ដោយបច្ច័យណាមួយតែមួយ ដែលជាសហជាតបច្ច័យ ឃដនៈទាំងនោះ ទើបពោលថា បកិណ្ណកឃដនៈ។ ក្នុងបកិណ្ណកឃដនៈទាំងនេះ ព្រោះភាពមិនមានសភាវៈដូចគ្នា នៃបុរេជាតបច្ច័យ បច្ឆាជាតបច្ច័យ អាហារបច្ច័យ និងឥន្ទ្រិយបច្ច័យ ជាមួយសហជាតបច្ច័យផង និងទៅវិញទៅមកផង ទើបពោលថា វិប្បកិណ្ណឃដនៈ។ ក្នុងអារម្មណមូលកៈ ត្រង់ពាក្យថា anantarasamanantarapurejātā នេះ គប្បីសូត្របញ្ចូលនូវឧបនិស្សយបច្ច័យផងដែរ។

ယေသု ပါကဋာ ဟုတွာ ပညာယန္တိ, တာနိ ဒဿေတုံ ‘‘ဟေတုမူလကာဒီန’’န္တိအာဒိမာဟ. အလောဘာဒိတံတံနာမဝသေန ပန ဟေတုအာရမ္မဏာဓိပတိအာဟာရိန္ဒြိယဈာနမဂ္ဂပစ္စယဓမ္မာ ဧဝံ ပါကဋာ ဟုတွာ န ပညာယေယျုန္တိ တေ [Pg.229] ပရိစ္ဆေဒဝသေန ဒဿေန္တော ‘‘ဒွါဒသေဝ ဟိ ဟေတူ’’တိအာဒိမာဟ. တေန ‘‘ဧတ္တကာယေဝ ပစ္စယဓမ္မာ’’တိ နိစ္ဆယံ ကတွာ ပါကဋော ဟုတွာ အပညာယမာနောပိ တေသွေဝ မဂ္ဂိတဗ္ဗောတိ ဒဿေတိ. တတ္ထ ဆ အာရမ္မဏာတိ ဧတေန အာရမ္မဏာဓိပတိ ရူပါဒိအာရမ္မဏဘာဝတော သင်္ဂဟိတောတိ တံ အဂ္ဂဟေတွာ ‘‘စတ္တာရော အဓိပတယော’’တိ ဝုတ္တံ. ဧကန္တေန ကုသလဝိပါကာတိ ဣဒံ ဣန္ဒြိယေသု အညိန္ဒြိယဝသေန လဗ္ဘတိ. ဧကန္တေန အကုသလဝိပါကာတိ ဣဒံ ပန န သက္ကာ လဒ္ဓုံ. ဈာနင်္ဂေသွပိ ဟိ ဒုက္ခံ အကုသလမေဝ ဝိပါကဿ အဈာနင်္ဂတ္တာ. စိတ္တဋ္ဌိတိပိ အကုသလဝိပါကကိရိယာ ဟောတီတိ. အကုသလဿ ဝိပါကာ အကုသလဝိပါကာတိ ဧဝံ ပန အတ္ထေ ဂယှမာနေ ဣန္ဒြိယေသု ဒုက္ခိန္ဒြိယဝသေန လဗ္ဘေယျ, ကုသလဝိပါကာကုသလဝိပါကဝိသေသေန ပန ပစ္စယယောဇနာ နတ္ထီတိ အယမတ္ထော အဓိပ္ပေတောတိ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ.

ដើម្បីបង្ហាញនូវទីកន្លែងទាំងឡាយណា ដែលបច្ច័យទាំងឡាយប្រាកដច្បាស់ហើយ តែមិនលេចឡើងច្បាស់លាស់ ព្រះសង្គហការៈទើបពោលពាក្យផ្តើមថា “hetumūlakādīnaṃ” ជាដើម។ ប៉ុន្តែ ព្រោះធម៌ជាបច្ច័យទាំងឡាយ មានហេតុបច្ច័យ អារម្មណបច្ច័យ អធិបតីបច្ច័យ អាហារបច្ច័យ ឥន្ទ្រិយបច្ច័យ ឈានបច្ច័យ និងមគ្គបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃឈ្មោះនោះៗ មានអលោភៈជាដើម មិនលេចឡើងច្បាស់លាស់យ៉ាងនោះឡើយ កាលបើចង់បង្ហាញនូវបច្ច័យទាំងនោះ ដោយចំណែកភាគ ទើបពោលពាក្យផ្តើមថា “dvādaseva hi hetū” ជាដើម។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះសង្គហការៈបង្ហាញថា កាលបើសម្រេចចិត្តថា “ធម៌ជាបច្ច័យមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះឯង” ទោះបីជាមិនលេចឡើងច្បាស់លាស់ក៏ដោយ ក៏គប្បីស្វែងរកក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយដែលមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះឯង។ ក្នុងពាក្យនោះ ដោយពាក្យថា “cha ārammaṇā” នេះ អារម្មណាធិបតី ត្រូវបានរួមបញ្ចូលហើយ ដោយភាពជាអារម្មណ៍មានរូបារម្មណ៍ជាដើម ហេតុនោះ ទើបមិនកាន់យកអារម្មណាធិបតីនោះ ហើយពោលថា “cattāro adhipatayo”។ ពាក្យថា “ekantena kusalavipākā” នេះ រមែងបានក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃអញ្ញិន្ទ្រិយ។ ប៉ុន្តែ ពាក្យថា “ekantena akusalavipākā” នេះ មិនអាចនឹងបានឡើយ។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងឈានង្គទាំងឡាយ ទុក្ខវេទនា ក៏ជាអកុសលម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ ព្រោះវិបាកទុក្ខវេទនា មិនមែនជាឈានង្គឡើយ។ សូម្បីតែចិត្តដ្ឋិតិ ក៏ជាអកុសល វិបាក និងកិរិយាដែរ។ ប៉ុន្តែ កាលបើកាន់យកសេចក្តីដោយសមាសសព្ទថា “akusalassa vipākā akusalavipākā” យ៉ាងនេះ រមែងបានក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃទុក្ខិន្ទ្រិយ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះមិនមានការផ្សំផ្គុំបច្ច័យ ដោយសេចក្តីប្លែកគ្នានៃកុសលវិបាក និងអកុសលវិបាកឡើយ ហេតុនោះ មិនអាចនឹងពោលថា សេចក្តីនេះជាសេចក្តីដែលបំណងទុកនោះឡើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

ပဉှာဝါရဿ ဃဋနေ အနုလောမဂဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការរាប់ដោយអនុលោម ក្នុងឃដនៈនៃបញ្ហាវារៈ ចប់ហើយ។

ပစ္စနီယုဒ္ဓါရဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីបច្ចនីយុទ្ធារៈ

၅၂၇. ဧကေန လက္ခဏေနာတိ ‘‘ကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ ဓမ္မဿ နဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဟေတုပစ္စယတော အညေန ပစ္စယေန ပစ္စယောတိ အတ္ထော. ဟေတုပစ္စယတော စ အညေ ပစ္စယာ အဂ္ဂဟိတဂ္ဂဟဏေန အဋ္ဌ ဟောန္တိ, တေသု ကုသလော ကုသလဿ တီဟိ ပစ္စယေဟိ ပစ္စယော, အကုသလဿ ဒွီဟိ, ဧဝံ တသ္မိံ တသ္မိံ ပစ္စယေ ပစ္စနီယတော ဌိတေ တတော အညေ ပစ္စယာ ဣမေသွေဝ အာရမ္မဏာဒီသု အဋ္ဌသု ပစ္စယေသု ယထာယောဂံ ယောဇေတဗ္ဗာတိ ဣဒမေတ္ထ လက္ခဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတေသု စ အဋ္ဌသု ပစ္စယေသု ပုရိမပုရိမေဟိ အသင်္ဂဟိတေ သင်္ဂဟေတွာ ပစ္ဆိမပစ္ဆိမာ ဝုတ္တာတိ အာရမ္မဏတော အညေသံ ဒွိန္နံ ဝသေန ဥပနိဿယော, ဝတ္ထုပုရေဇာတဿ ဝသေန ပုရေဇာတံ, သဟဇာတတော ဥပနိဿယတော စ, အညိဿာ စေတနာယ ဝသေန ကမ္မံ, သဟဇာတတော အညဿ ကဗဠီကာရာဟာရဿ ဝသေန အာဟာရော, သဟဇာတတော ပုရေဇာတတော စ အညဿ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယဿ ဝသေန ဣန္ဒြိယံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘ကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော, သဟဇာတဥပနိဿယပစ္စယေန [Pg.230] ပစ္စယော’’တိစ္စေဝ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၀၄, ၄၁၉, ၄၂၃) ဝုတ္တံ, တဒညာဘာဝါ န ဝုတ္တံ ‘‘ကမ္မာဟာရိန္ဒြိယပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ, တသ္မာ ‘‘အာရမ္မဏာဓိပတိ အာရမ္မဏပစ္စယေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတီ’’တိ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗံ. ယံ ပန ပရိတ္တတ္တိကေ ပဉှာဝါရပစ္စနီယေ ‘‘အပ္ပမာဏော ဓမ္မော အပ္ပမာဏဿ ဓမ္မဿ သဟဇာတဥပနိဿယပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၂.၆၆, ၇၄) ဧတ္ထ အာရမ္မဏဿ အဝစနံ, တံ ပုရိမေဟိ အသင်္ဂဟိတဝသေန ဝုတ္တာနံ သင်္ဂဟိတဝိဝဇ္ဇနာဘာဝတော ဥပနိဿယတော အညာရမ္မဏာဘာဝတော စ, န ပန အာရမ္မဏူပနိဿယဿ အာရမ္မဏေ အသင်္ဂဟိတတ္တာ.

៥២៧. ត្រង់ពាក្យថា Ekena lakkhaṇena នេះ មានន័យថា “kusalo dhammo kusalassa dhammassa nahetupaccayena paccayo” គឺពោលគឺ ជាបច្ច័យដោយបច្ច័យដទៃក្រៅពីហេតុបច្ច័យ។ ហើយបច្ច័យទាំងឡាយដទៃក្រៅពីហេតុបច្ច័យ ដោយការកាន់យកបច្ច័យដែលមិនទាន់បានកាន់យក រមែងមាន ៨ ក្នុងបច្ច័យទាំង ៨ នោះ កុសលធម៌ ជាបច្ច័យដល់កុសលធម៌ ដោយបច្ច័យ ៣ (អារម្មណបច្ច័យ សហជាតបច្ច័យ ឧបនិស្សយបច្ច័យ) ជាបច្ច័យដល់អកុសលធម៌ ដោយបច្ច័យ ២ (អារម្មណបច្ច័យ ឧបនិស្សយបច្ច័យ)។ កាលបើបច្ច័យនោះៗ ស្ថិតនៅដោយភាពជាបច្ចនីយៈយ៉ាងនេះ គប្បីផ្សំផ្គុំបច្ច័យដទៃក្រៅពីបច្ច័យនោះ ក្នុងបច្ច័យទាំង ៨ នេះ មានអារម្មណបច្ច័យជាដើម តាមគួរដល់ការប្រកប នេះជាលក្ខណៈដែលគប្បីជ្រាបក្នុងទីនេះ។ ក្នុងបច្ច័យទាំង ៨ នោះ ព្រះសង្គហការៈកាន់យកបច្ច័យដែលមិនទាន់បានរួមបញ្ចូលដោយបច្ច័យមុនៗ ហើយពោលនូវបច្ច័យក្រោយៗ គឺគប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គសម្តែងនូវឧបនិស្សយបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃច្បាប់ ២ យ៉ាង (អនន្តរូបនិស្សយៈ និងបកតូបនិស្សយៈ) ដទៃក្រៅពីអារម្មណបច្ច័យ សម្តែងនូវបុរេជាតបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃវត្ថុបុរេជាតបច្ច័យ សម្តែងនូវកម្មបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃចេតនាដទៃ (នានាក្ខណិកកម្មចេតនា) ក្រៅពីសហជាតកម្មបច្ច័យ និងឧបនិស្សយកម្មបច្ច័យ សម្តែងនូវអាហារបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃកពឡិង្ការាហារ ដទៃក្រៅពីសហជាតអាហារបច្ច័យ សម្តែងនូវឥន្ទ្រិយបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃរូបជីវិតិន្ទ្រិយ ដទៃក្រៅពីសហជាតិន្ទ្រិយបច្ច័យ និងបុរេជាតិន្ទ្រិយបច្ច័យ។ ព្រោះធ្វើហេតុយ៉ាងនេះ ទើបព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា “kusalo dhammo kusalassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo, sahajātaupanissayapaccayena paccayo” ប៉ុណ្ណោះ តែមិនទ្រង់ត្រាស់ថា “kammāhārindriyapaccayena paccayo” ឡើយ ព្រោះមិនមានកម្មបច្ច័យជាដើមដទៃក្រៅពីនោះ ហេតុនោះ គប្បីពោលថា “អារម្មណាធិបតី រមែងដល់នូវការរួមបញ្ចូលក្នុងអារម្មណបច្ច័យ”។ ចំណែកឯការមិនសម្តែងនូវអារម្មណបច្ច័យ ក្នុងទីនេះថា “appamāṇo dhammo appamāṇassa dhammassa sahajātaupanissayapaccayena paccayo” ក្នុងបញ្ហាវារបច្ចនីយៈ នៃបរិត្តត្តិកៈនោះ ព្រោះមិនមានការវៀរចាកបច្ច័យដែលបានរួមបញ្ចូលហើយ នៃបច្ច័យក្រោយៗដែលសម្តែងដោយអំណាចនៃបច្ច័យដែលមិនទាន់បានរួមបញ្ចូលដោយបច្ច័យមុនៗ និងព្រោះមិនមានអារម្មណបច្ច័យដទៃក្រៅពីអារម្មណូបនិស្សយបច្ច័យ ប៉ុន្តែមិនមែនព្រោះអារម្មណូបនិស្សយបច្ច័យ មិនត្រូវបានរួមបញ្ចូលក្នុងអារម្មណបច្ច័យនោះឡើយ។

အတ္ထိအဝိဂတပစ္စယာ ယဒိပိ သဟဇာတပုရေဇာတပစ္ဆာဇာတာဟာရိန္ဒြိယာနံ ဝသေန ပဉ္စဝိဓာဝ, သဟဇာတပုရေဇာတာနံ ပန ပစ္ဆာဇာတာဟာရာနံ ပစ္ဆာဇာတိန္ဒြိယာနဉ္စ သဟာပိ အတ္ထိအဝိဂတပစ္စယဘာဝေါ ဟောတိ, န တိဏ္ဏံ ဝိပ္ပယုတ္တတာ ဝိယ ဝိသုံယေဝါတိ ‘‘အတ္ထိအဝိဂတေသု စ ဧကေကဿ ဝသေန ဆဟိ ဘေဒေဟိ ဌိတာ’’တိ အတ္ထိအဝိဂတပစ္စယလက္ခဏေသု ဧကေကံ သင်္ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ.

ទោះបីជាអត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យទាំងឡាយ មាន ៥ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃសហជាតៈ បុរេជាតៈ បច្ឆាជាតៈ អាហារ និងឥន្ទ្រិយ ក៏ដោយ ប៉ុន្តែភាពជាអត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យ រមែងមានរួមគ្នា សូម្បីដល់សហជាតធម៌ និងបុរេជាតធម៌ទាំងឡាយផង ដល់បច្ឆាជាតធម៌ និងអាហារធម៌ទាំងឡាយផង ដល់បច្ឆាជាតធម៌ និងឥន្ទ្រិយធម៌ទាំងឡាយផង មិនមែនមានដោយឡែកពីគ្នា ដូចជាវិប្បយុត្តភាពនៃធម៌ទាំង ៣ នោះឡើយ។ ហេតុនោះ ព្រះសង្គហការៈទើបកាន់យកលក្ខណៈមួយៗ ក្នុងលក្ខណៈនៃអត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យទាំងឡាយ ហើយពោលថា “atthiavigatesu ca ekekassa vasena chahi bhedehi ṭhitā”។

‘‘ရူပိန္ဒြိယပစ္စယော ပန အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဘေဒတော ဒုဝိဓော’’တိ ဝုတ္တံ, တံ ‘‘အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရဘေဒတော’’တိ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗံ.

ពាក្យដែលពោលថា “rūpindriyapaccayo pana ajjhattabahiddhābhedato duvidho” នោះ គប្បីពោលថា “ajjhattikabāhirabhedato” យ៉ាងនេះវិញ។

စတုဝီသတိယာပီတိ န သောဠသန္နံယေဝ, နာပိ အဋ္ဌန္နံယေဝ, အထ ခေါ စတုဝီသတိယာပီတိ အတ္ထော. အာရမ္မဏဘူတာနံ အဓိပတိဥပနိဿယပစ္စယာနံ ဥပနိဿယေ နိဿယပုရေဇာတဝိပ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတာနဉ္စ ပုရေဇာတေ သင်္ဂဟော အတ္ထီတိ အာရမ္မဏပစ္စယံ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝေယေဝ ဌပေတွာ တဒေကဒေသဿ တေသဉ္စ ဥပနိဿယာဒီသု သင်္ဂဟံ ဝတ္တုကာမော ‘‘အာရမ္မဏပစ္စယေ အာရမ္မဏပစ္စယောဝ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတိ, န သေသာ တေဝီသတီ’’တိ အာဟ. စတုတ္ထေ ပုရေဇာတပစ္စယေတိ ဧတ္ထ ယထာ ‘‘ဥပနိဿယပစ္စယေ အဓိပတိဘူတော အာရမ္မဏပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ ‘‘ပုရေဇာတဘူတော အာရမ္မဏပစ္စယော’’တိပိ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ပန တတ္ထ ဝုတ္တနယေန ဂဟေတုံ သက္ကာတိ ကတွာ န ဝုတ္တံ သိယာ. အထ ပန ‘‘အာရမ္မဏတော အညံ ပုရေဇာတဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတ’’န္တိ န ဝုတ္တံ, ဧဝံ သတိ ဥပနိဿယဂ္ဂဟဏေနပိ အာရမ္မဏတော အညဿ ဂဟိတတာယ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ‘‘အဓိပတိဘူတော အာရမ္မဏပစ္စယော ဥပနိဿယေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတီ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ.

ពាក្យថា Catuvīsatiyāpi (សូម្បីតែ ២៤) មិនមែនមានន័យត្រឹមតែ ១៦ យ៉ាងនោះទេ ហើយក៏មិនមែនមានន័យត្រឹមតែ ៨ យ៉ាងនោះដែរ ប៉ុន្តែមានន័យថា សូម្បីតែ ២៤ យ៉ាងពិតប្រាកដ។ ព្រោះហេតុតែការប្រមូលរួមបញ្ចូលនូវអារម្មណាធិបតីបច្ច័យ និងអារម្មណូបនិស្សយបច្ច័យ ដែលជាអារម្មណ៍ ទៅក្នុងឧបនិស្សយបច្ច័យ និងការប្រមូលរួមបញ្ចូលនូវនិស្សយបច្ច័យ បុរេជាតបច្ច័យ វិប្បយុត្តបច្ច័យ អត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យ ទៅក្នុងបុរេជាតបច្ច័យ មាននៅ ព្រះសង្គហការាចារ្យ កាលចង់សម្តែងការប្រមូលរួមបញ្ចូលនូវចំណែកមួយនៃអារម្មណបច្ច័យនោះ និងបច្ច័យទាំងឡាយនោះ ទៅក្នុងឧបនិស្សយបច្ច័យជាដើម ដោយវៀរលែងអារម្មណបច្ច័យទុកត្រឹមតែក្នុងភាពជាអារម្មណបច្ច័យប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលថា «ក្នុងអារម្មណបច្ច័យ មានតែអារម្មណបច្ច័យប៉ុណ្ោះដែលដល់នូវការប្រមូលរួមបញ្ចូល ឯបច្ច័យ ២៣ ដែលសេសសល់ មិនដល់នូវការប្រមូលរួមបញ្ចូលឡើយ»។ ក្នុងបុរេជាតបច្ច័យទី ៤ នេះ ដូចដែលពោលទុកថា «អារម្មណបច្ច័យដែលជាអធិបតីក្នុងឧបនិស្សយបច្ច័យ» យ៉ាងណា សូម្បីតែពាក្យថា «អារម្មណបច្ច័យដែលជាបុរេជាត» ក៏គួរពោលយ៉ាងនោះដែរ ប៉ុន្តែការដែលមិនពោលនោះ ប្រហែលជាដោយគិតថា អារម្មណ៍ដែលជាបុរេជាតនោះ អាចកាន់យកបានតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងឧបនិស្សយបច្ច័យនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រសិនបើមិនពោលថា «បុរេជាតបច្ច័យដទៃក្រៅពីអារម្មណបុរេជាត ត្រូវបានកាន់យកដោយការកាន់យកបុរេជាតបច្ច័យ» ទេ កាលបើដូច្នោះ សូម្បីតែដោយការកាន់យកឧបនិស្សយបច្ច័យ ក៏ត្រូវតែមានការកាន់យកឧបនិស្សយបច្ច័យដទៃក្រៅពីអារម្មណូបនិស្សយបច្ច័យដែរ ហេតុនោះ ពាក្យថា «អារម្មណបច្ច័យដែលជាអធិបតី ដល់នូវការប្រមូលរួមបញ្ចូលក្នុងឧបនិស្សយបច្ច័យ» ក៏មិនគួរពោលឡើយ។

ယေသု [Pg.231] ပဉှေသု…ပေ… ဧကောဝ ပစ္စယော အာဂတောတိ ဧတ္ထ အာဂတောဝါတိ ဧဝံ ဧဝသဒ္ဒေါ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗော. တေန ဒွါဒသမစုဒ္ဒသမေသု ပဉှေသု သဟဇာတပုရေဇာတေသု ဧကေကော ပစ္စယော န အနာဂတော ဟောတိ, အထ ခေါ အာဂတောဝါတိ တေသု အညတရပဋိက္ခေပေ တေပိ ပဉှာ ပရိဟာယန္တီတိ ဒဿိတံ ဟောတီတိ. ယသ္မိံ ပန ပဉှေတိ ဒုတိယဆဋ္ဌပဉှေသု ဧကေကဝသေန ဂဟေတွာ ဧကဝစနေန နိဒ္ဒိသီယတိ. ဧဝန္တိ အာရမ္မဏဥပနိဿယဝသေနာတိ အတ္ထော. တေန ဒွါဒသမစုဒ္ဒသမေ နိဝတ္တေတိ. တေသုပိ ဟိ ဒွေ ပစ္စယာ အာဂတာ, န ပန အာရမ္မဏဥပနိဿယဝသေနာတိ. အဝသေသာနံ ဝသေနာတိ အဝသေသာနံ လဗ္ဘမာနာနံ ဝသေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ဟိ တေရသမပန္နရသမေသု ပစ္ဆာဇာတေပိ ပဋိက္ခိတ္တေ အာဟာရိန္ဒြိယာနံ ဝသေန တေ ပဉှာ လဗ္ဘန္တိ, အထ ခေါ သဟဇာတဿေဝ ဝသေနာတိ. ဣဒမေဝ စေတ္ထ လက္ခဏန္တိ အဋ္ဌန္နံ ပစ္စယာနံ သဗ္ဗပစ္စယသင်္ဂါဟကတ္တံ, ဥက္ကဋ္ဌဝသေန ပဉှာပရိစ္ဆေဒေါ, တေ တေ ပစ္စယေ သင်္ဂဟေတွာ ဒဿိတပစ္စယပရိစ္ဆေဒေါ, တသ္မိံ တသ္မိံ ပစ္စယေ ပဋိက္ခိတ္တေ တဿ တဿ ပဉှဿ ပရိဟာနာပရိဟာနီတိ ဧတံ သဗ္ဗံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနေဝ ‘‘ဣမိနာ လက္ခဏေနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

ក្នុងពាក្យថា Yesu pañhesu... ekova paccayo āgato នេះ គួរនាំយកឯវសព្ទ (eva) ពីពាក្យថា ekova មកភ្ជាប់ជា āgatova (មកដល់ហើយពិតប្រាកដ)។ ដោយឯវសព្ទនោះ ក្នុងបញ្ហាទី ១២ និងទី ១៤ ក្នុងចំណោមសហជាតបច្ច័យ និងបុរេជាតបច្ច័យ បច្ច័យនីមួយៗ មិនមែនមិនមកដល់នោះទេ គឺមកដល់ហើយពិតប្រាកដ ហេតុនោះ កាលបើបដិសេធបច្ច័យណាមួយក្នុងបច្ច័យទាំងនោះ សូម្បីតែបញ្ហាទាំងនោះក៏រមែងសាបសូន្យ (វិនាសទៅ) នេះជាសេចក្តីដែលព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញទុក។ ចំណែកឯក្នុងពាក្យថា Yasmiṃ pana pañhe ព្រះសង្គហការាចារ្យកាន់យកដោយអំណាចនៃបញ្ហានីមួយៗ ក្នុងបញ្ហាទី ២ និងទី ៦ ហើយសម្តែងដោយឯកវចនៈ។ ពាក្យថា Evaṃ មានន័យថា ដោយអំណាចនៃអារម្មណបច្ច័យ និងឧបនិស្សយបច្ច័យ។ ដោយពាក្យថា evaṃ នោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យរមែងបដិសេធបញ្ហាទី ១២ និងទី ១៤។ ព្រោះថា សូម្បីតែក្នុងបញ្ហាទាំងនោះ បច្ច័យ ២ ក៏មកដល់ដែរ ប៉ុន្តែមិនមែនមកដល់ដោយអំណាចនៃអារម្មណបច្ច័យ និងឧបនិស្សយបច្ច័យឡើយ។ ពាក្យថា Avasesānaṃ vasena គួរយល់ថា ដោយអំណាចនៃបច្ច័យដែលនៅសល់ ដែលគប្បីបាន។ ព្រោះថា ក្នុងបញ្ហាទី ១៣ និងទី ១៥ ទោះបីជាបដិសេធបច្ឆាជាតបច្ច័យហើយក៏ដោយ ក៏បញ្ហាទាំងនោះមិនមែនបានមកដោយអំណាចនៃអាហារបច្ច័យ និងឥន្ទ្រិយបច្ច័យនោះទេ គឺបានមកដោយអំណាចនៃសហជាតបច្ច័យតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Idameva cettha lakkhaṇaṃ នេះ គួរយល់ថា ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលសំដៅដល់សេចក្តីទាំងពួងនេះគឺ៖ ភាពជាគ្រឿងប្រមូលរួមបញ្ចូលនូវបច្ច័យទាំងអស់នៃបច្ច័យទាំង ៨, ការកំណត់បញ្ហាដោយអំណាចដ៏ឧត្តម, ការកំណត់បច្ច័យដែលសម្តែងដោយការប្រមូលរួមបញ្ចូលនូវបច្ច័យនោះៗ, និងការសាបសូន្យ ឬមិនសាបសូន្យនៃបញ្ហានោះៗ កាលបើបច្ច័យនោះៗ ត្រូវបានបដិសេធ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបពោលថា «iminā lakkhaṇena» (ដោយលក្ខណៈនេះ)។

တတြာတိ ပဘေဒပရိဟာနီသု. တီဟိ ပစ္စယေဟိ ဧကူနဝီသတိ ပစ္စယာ ဒဿိတာတိ ‘‘နဟေတုပစ္စယာ’’တိ ဧတ္ထ လဗ္ဘမာနပစ္စယေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အယံ ပန ပစ္စယုဒ္ဓါရော သဗ္ဗပစ္စနီယဿ သာဓာရဏလက္ခဏဝသေန ဝုတ္တော, န ‘‘နဟေတုပစ္စယာ’’တိ ဧတ္ထေဝ လဗ္ဘမာနပစ္စယဒဿနဝသေန. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဟေတုဒုကပဉှာဝါရပစ္စနီယေ ‘‘ဟေတုဓမ္မော ဟေတုဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော, သဟဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော, ဥပနိဿယပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၃.၁.၄၃) ဝုတ္တံ, အညထာ ‘‘နဟေတုပစ္စယာ’’တိ ဧတ္ထ လဗ္ဘမာနပစ္စယဒဿနေ ‘‘သဟဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တသ္မာ ဣဓာပိ သဗ္ဗလဗ္ဘမာနပစ္စယသင်္ဂဟဝသေန ပစ္စယုဒ္ဓါရဿ ဝုတ္တတ္တာ တီဟိ ပစ္စယေဟိ ဝီသတိ ပစ္စယာ ဒဿိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ယံ ဝုတ္တံ ‘‘တတြာယံ ဝိတ္ထာရကထာ’’တိ, တတြ ပဘေဒေ ဝိတ္ထာရကထံ ဝတွာ ပရိဟာနီယံ ဒဿေန္တော ‘‘တသ္မိံ ပန ပစ္စယေ…ပေ… တေ ပရတော ဝက္ခာမာ’’တိ အာဟ.

ពាក្យថា Tatrā មានន័យថា ក្នុងចំណែកផ្សេងៗ និងការសាបសូន្យនៃបច្ច័យទាំងឡាយ។ ម៉្យាងទៀត ភាសិតថា «tīhi paccayehi ekūnavīsati paccayā dassitā» (បច្ច័យ ១៩ ត្រូវបានសម្តែងដោយបច្ច័យ ៣) នេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលសំដៅដល់បច្ច័យដែលគប្បីបានក្នុងវារៈ «nahetupaccayā» នេះ។ ប៉ុន្តែ ការលើកឡើងនូវបច្ច័យ (បច្ចយុទ្ធារៈ) នេះ ត្រូវបានពោលដោយអំណាចនៃលក្ខណៈទូទៅនៃបច្ចនីយៈទាំងអស់ មិនមែនពោលដោយអំណាចនៃការបង្ហាញបច្ច័យដែលគប្បីបានក្នុងវារៈ «nahetupaccayā» នេះតែម្យ៉ាងនោះទេ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ក្នុងហេតុទុកបញ្ហាវារបច្ចនីយៈ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យទាំងឡាយទើបពោលថា «hetudhammo hetussa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo, sahajātapapaccayena paccayo, upanissayapaccayena paccayo»។ បើមិនដូច្នោះទេ កាលបើកាន់យកសេចក្តីដោយឡែក ក្នុងការបង្ហាញបច្ច័យដែលគប្បីបានក្នុងវារៈ «nahetupaccayā» នេះ ពាក្យថា «sahajātapaccayena paccayo» ក៏មិនគួរពោលឡើយ ហេតុនោះ សូម្បីតែក្នុងកុសលតិកបញ្ហាវារបច្ចនីយៈនេះ ដោយហេតុតែការលើកឡើងនូវបច្ច័យ ត្រូវបានពោលដោយអំណាចនៃការប្រមូលរួមបញ្ចូលនូវបច្ច័យដែលគប្បីបានទាំងអស់ គប្បីយល់ថា បច្ច័យ ២០ ត្រូវបានសម្តែងដោយបច្ច័យ ៣។ ចំពោះពាក្យដែលពោលថា «tatrāyaṃ vitthārakathā» នោះ ក្នុងពាក្យនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យកាលពោលសេចក្តីពន្យល់ពិស្តារក្នុងចំណែកផ្សេងៗ ហើយកាលចង់បង្ហាញនូវការសាបសូន្យ ទើបពោលថា «tasmiṃ pana paccaye... te parato vakkhāma»។

၅၂၈. တထာ အကုသလာဒိကေသုပိ စတူသု ပဉှေသု တေဟိ တေဟိ ပစ္စယေဟိ တေ တေယေဝ ပစ္စယာ ဒဿိတာတိ ကုသလာဒိကေသု ဒဿိတေဟိ [Pg.232] အညေသံ အဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. န ဟိ ‘‘အကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ ဓမ္မဿာ’’တိ ဧတ္ထ ဒွီဟိ ပစ္စယေဟိ တယော ပစ္စယာ ဒဿိတာ, အထ ခေါ ဒွေယေဝ, အဗျာကတဿပိ အကုသလော အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယော န ဟောတီတိ.

៥២៨. សេចក្តីថា «Tathā akusalādikesupi... dassitā» (ក្នុងបញ្ហាទាំង ៤ មានអកុសលជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ បច្ច័យនោះៗ ត្រូវបានសម្តែងដោយបច្ច័យនោះៗ) នេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលសំដៅដល់ការមិនមាននៃបច្ច័យដទៃ ក្រៅពីបច្ច័យទាំងឡាយដែលបានសម្តែងហើយក្នុងកុសលបទជាដើម។ ព្រោះថា ក្នុងវារៈ «akusalo dhammo kusalassa dhammassa» នេះ មិនមែនបច្ច័យ ៣ ត្រូវបានសម្តែងដោយបច្ច័យ ២ នោះទេ គឺសម្តែងតែបច្ច័យ ២ ប៉ុណ្ណោះ (គឺអារម្មណបច្ច័យ និងឧបនិស្សយបច្ច័យ) ព្រោះអកុសលធម៌ មិនមែនជាអារម្មណាធិបតីបច្ច័យ សូម្បីតែដល់អព្យាកតធម៌ឡើយ។

၅၃၀. သဟဇာတပစ္စယာ ပန န ဟောန္တိ ဝတ္ထုမိဿကတ္တာတိ အသဟဇာတပစ္စယေန ဝတ္ထုနာ သဟဇာတပစ္စယဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ တေန သဒ္ဓိံ သဟဇာတပစ္စယာ န ဟောန္တီတိ ဒဿေတိ, န ပန သုဒ္ဓါနံ သဟဇာတပစ္စယဘာဝံ နိဝါရေတိ. ဝတ္ထုနာ ပန သဒ္ဓိံ ယေန နိဿယာဒိနာ ပစ္စယာ ဟောန္တိ, တမေဝ နိဿယာဒိံ ဝိသေသေတုံ သဟဇာတန္တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘တသ္မာ တေသ’’န္တိအာဒိမာဟ.

៥៣០. ដោយពាក្យថា «Sahajātapaccayā pana na honti vatthumissakattā» នេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញថា ព្រោះតែការកាន់យកដោយភាពជាសហជាតបច្ច័យ ជាមួយនឹងវត្ថុ (ហទយវត្ថុក្នុងបវត្តិកាល) ដែលមិនមែនជាសហជាតបច្ច័យ ធម៌ទាំងឡាយនោះទើបមិនមែនជាសហជាតបច្ច័យជាមួយវត្ថុនោះឡើយ ប៉ុន្តែមិនមែនហាមឃាត់នូវភាពជាសហជាតបច្ច័យនៃធម៌សុទ្ធៗ (គឺនាមក្ខន្ធដ៏បរិសុទ្ធ) នោះទេ។ ម៉្យាងទៀត កាលចង់បង្ហាញថា ពាក្យថា «sahajāta» នេះ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យទាំងឡាយពោលដើម្បីកំណត់វិសេសនូវនិស្សយបច្ច័យជាដើមនោះឯង ដែលជាបច្ច័យជួយឧបការៈជាមួយវត្ថុ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា «tasmā tesaṃ»។

ဣမသ္မိံ ပန ပစ္စယုဒ္ဓါရေ အာရမ္မဏဥပနိဿယကမ္မအတ္ထိပစ္စယေသု စတူသု သဗ္ဗပစ္စယေ သင်္ဂဏှိတွာ ကသ္မာ တေသံ ဝသေန ပစ္စယုဒ္ဓါရော န ကတောတိ? မိဿကာမိဿကဿ အတ္ထိပစ္စယဝိဘာဂဿ ဒုဝိညေယျတ္တာ. န ဟိ ‘‘အဝိဘာဂေန အတ္ထိပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တေ သက္ကာ ဝိညာတုံ ‘‘ကိံ သုဒ္ဓေန သဟဇာတအတ္ထိပစ္စယေန ပုရေဇာတပစ္ဆာဇာတာဟာရိန္ဒြိယအတ္ထိပစ္စယေန ဝါ, အထ သဟဇာတပုရေဇာတမိဿကေန ပစ္ဆာဇာတာဟာရမိဿကေန ပစ္ဆာဇာတိန္ဒြိယမိဿကေန ဝါ’’တိ. အတ္ထိပစ္စယဝိသေသေသု ပန သဟဇာတာဒီသု သရူပတော ဝုစ္စမာနေသု ယတ္ထ သုဒ္ဓါနံ သဟဇာတာဒီနံ ပစ္စယဘာဝေါ, တတ္ထ ‘‘သဟဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိနာ သုဒ္ဓါနံ, ယတ္ထ စ မိဿကာနံ ပစ္စယဘာဝေါ, တတ္ထ ‘‘သဟဇာတံ ပုရေဇာတ’’န္တိအာဒိနာ မိဿကာနံ ဂဟဏတော သုဝိညေယျတာ ဟောတိ, တသ္မာ အတ္ထိပစ္စယဝိသေသဒဿနတ္ထံ သဟဇာတာဒယော ဂဟိတာ, တေန စ သဗ္ဗပစ္စယာနံ စတူသု ပစ္စယေသု သင်္ဂဟော ဒဿိတော ဟောတိ.

សួរថា៖ ចុះហេតុអ្វីបានជាក្នុងការលើកឡើងនូវបច្ច័យនេះ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យទាំងឡាយមិនធ្វើការលើកឡើងនូវបច្ច័យដោយអំណាចនៃបច្ច័យទាំង ៤ គឺ អារម្មណបច្ច័យ ឧបនិស្សយបច្ច័យ កម្មបច្ច័យ និងអត្ថិបច្ច័យ ដោយប្រមូលរួមបញ្ចូលនូវបច្ច័យទាំងអស់ទៅក្នុងបច្ច័យទាំង ៤ នោះ? ឆ្លើយថា៖ ព្រោះតែការបែងចែកអត្ថិបច្ច័យជាប្រភេទលាយឡំ (មិស្សកៈ) និងមិនលាយឡំ (អមិស្សកៈ) ជាសេចក្តីដែលយល់បានដោយកម្រ។ ព្រោះថា កាលបើពោលដោយមិនបែងចែកថា «ជួយឧបការៈដោយអំណាចនៃអត្ថិបច្ច័យ» នោះ មិនអាចដឹងបានឡើយថា «តើជួយឧបការៈដោយអំណាចនៃសហជាតអត្ថិបច្ច័យដ៏បរិសុទ្ធ ឬដោយអំណាចនៃបុរេជាត-បច្ឆាជាត-អាហារ-ឥន្ទ្រិយអត្ថិបច្ច័យដ៏បរិសុទ្ធ? ឬមួយក៏ដោយអំណាចនៃអត្ថិបច្ច័យដែលលាយឡំដោយសហជាតនិងបុរេជាត ឬលាយឡំដោយបច្ឆាជាតនិងអាហារ ឬលាយឡំដោយបច្ឆាជាតនិងឥន្ទ្រិយ?»។ ប៉ុន្តែ កាលបើពោលចំពោះសហជាតបច្ច័យជាដើម ដែលជាចំណែកពិសេសនៃអត្ថិបច្ច័យតាមរូបរាងពិតប្រាកដ ក្នុងវារៈណាដែលមានភាពជាបច្ច័យនៃសហជាតបច្ច័យជាដើមដ៏បរិសុទ្ធ ក្នុងវារៈនោះ រមែងងាយយល់បាន ព្រោះការកាន់យកនូវធម៌ដ៏បរិសុទ្ធដោយវិធីមានដើមថា «sahajātapaccayena paccayo» ហើយក្នុងវារៈណាដែលមានភាពជាបច្ច័យនៃធម៌ដែលលាយឡំគ្នា ក្នុងវារៈនោះ រមែងងាយយល់បាន ព្រោះការកាន់យកនូវធម៌ដែលលាយឡំគ្នាដោយវិធីមានដើមថា «sahajātaṃ purejātaṃ» ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវចំណែកពិសេសនៃអត្ថិបច្ច័យ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបកាន់យកសហជាតបច្ច័យជាដើម ហើយដោយពាក្យនោះ ការប្រមូលរួមបញ្ចូលនូវបច្ច័យទាំងអស់ទៅក្នុងបច្ច័យទាំង ៤ ក៏ឈ្មោះថាបានបង្ហាញហើយ។

ကသ္မာ ပန သဟဇာတပုရေဇာတေ အဂ္ဂဟေတွာ နိဿယော, ပုရေဇာတပစ္ဆာဇာတေ အဂ္ဂဟေတွာ ဝိပ္ပယုတ္တော ဝါ အတ္ထိပစ္စယဝိသေသဘာဝေန န ဝုတ္တောတိ? အဝတ္တဗ္ဗတ္တာ, နိဿယော တာဝ န ဝတ္တဗ္ဗော သဟဇာတပုရေဇာတာနံ သုဒ္ဓါနံ မိဿကာနဉ္စ နိဿယပစ္စယဘာဝတော ဝိဘဇိတဗ္ဗတာယ အတ္ထိပစ္စယေန အဝိသိဋ္ဌတ္တာ, ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယော စ သဟဇာတပုရေဇာတပစ္ဆာဇာတဘာဝတော အတ္ထိပစ္စယော ဝိယ ဝိသေသိတဗ္ဗောတိ သော ဝိယ န ဝတ္တဗ္ဗော. သဟဇာတပုရေဇာတာနဉ္စ မိဿကာနံ အတ္ထိပစ္စယဘာဝေါ ဟောတိ, န [Pg.233] ဝိပ္ပယုတ္တဘာဝေါ. တထာ သဟဇာတပစ္ဆာဇာတာနဉ္စ မိဿကာနံ အတ္ထိပစ္စယဘာဝေါ ဟောတိ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘အနုပါဒိန္နအနုပါဒါနိယော ဓမ္မော ဥပါဒိန္နုပါဒါနိယဿ စ အနုပါဒိန္နအနုပါဒါနိယဿ စ ဓမ္မဿ အတ္ထိပစ္စယေန ပစ္စယော သဟဇာတံ ပစ္ဆာဇာတ’’န္တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၄.၈၄), န ပန ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယဘာဝေါ, တသ္မာ ဝိပ္ပယုတ္တဂ္ဂဟဏေန မိဿကာနံ အတ္ထိပစ္စယဘာဝဿ အဂ္ဂဟဏတော န သော အတ္ထိပစ္စယဝိသေသော ဘဝိတုံ ယုတ္တောတိ ဘိယျောပိ န ဝတ္တဗ္ဗော.

សួរថា៖ ចុះហេតុអ្វីបានជាមិនពោលនិស្សយបច្ច័យ ដោយមិនកាន់យកសហជាតបច្ច័យ និងបុរេជាតបច្ច័យ ឬមិនពោលវិប្បយុត្តបច្ច័យ ដោយមិនកាន់យកបុរេជាតបច្ច័យ និងបច្ឆាជាតបច្ច័យ ដោយភាពជាចំណែកពិសេសនៃអត្ថិបច្ច័យ? ឆ្លើយថា៖ ព្រោះជាសេចក្តីមិនគួរពោល។ មុនដំបូង និស្សយបច្ច័យ មិនគួរពោលឡើយ ព្រោះភាពជាភពនៃនិស្សយបច្ច័យនៃសហជាតបច្ច័យ និងបុរេជាតបច្ច័យ ទាំងដែលបរិសុទ្ធ និងដែលលាយឡំគ្នា ដោយហេតុតែជាធម៌ដែលត្រូវបែងចែក មិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាពីអត្ថិបច្ច័យឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត វិប្បយុត្តបច្ច័យ ព្រោះមានភាពជាសហជាតវិប្បយុត្ត បុរេជាតវិប្បយុត្ត និងបច្ឆាជាតវិប្បយុត្ត ទើបជាធម៌ដែលត្រូវកំណត់វិសេសដូចជាអត្ថិបច្ច័យដែរ ហេតុនោះ វិប្បយុត្តបច្ច័យនោះ ក៏មិនគួរពោលដូចជាអត្ថិបច្ច័យ ឬដូចជានិស្សយបច្ច័យនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាអត្ថិបច្ច័យ រមែងមានដល់សហជាតបច្ច័យ និងបុរេជាតបច្ច័យដែលលាយឡំគ្នា ប៉ុន្តែភាពជាវិប្បយុត្តបច្ច័យ មិនមានឡើយ។ ដូចគ្នាដែរ ភាពជាអត្ថិបច្ច័យ រមែងមានដល់សហជាតបច្ច័យ និងបច្ឆាជាតបច្ច័យដែលលាយឡំគ្នា ប៉ុន្តែភាពជាវិប្បយុត្តបច្ច័យ មិនមានឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគនឹងត្រាស់សម្តែងថា «anupādinnaanupādāniyo dhammo upādinnupādāniyassa ca anupādinnaanupādāniyassa ca dhammassa atthipaccayena paccayo sahajātaṃ pacchājāta» ប៉ុន្តែមិនត្រាស់សម្តែងនូវភាពជាវិប្បយុត្តបច្ច័យឡើយ ហេតុនោះ ព្រោះការមិនអាចកាន់យកនូវភាពជាអត្ថិបច្ច័យនៃធម៌ដែលលាយឡំគ្នា ដោយការកាន់យកវិប្បយុត្តបច្ច័យ វិប្បយុត្តបច្ច័យនោះ ទើបមិនគួរជាចំណែកពិសេសនៃអត្ថិបច្ច័យឡើយ ហេតុនោះ ទើបមិនគួរពោលវិប្បយុត្តបច្ច័យដោយភាពជាចំណែកពិសេសនៃអត្ថិបច្ច័យក្រៃលែងជាងនោះទៅទៀត។

နနု စ သဟဇာတပစ္စယော စ ဟေတုအာဒီဟိ ဝိသေသိတဗ္ဗောတိ သောပိ နိဿယဝိပ္ပယုတ္တာ ဝိယ အတ္ထိပစ္စယဝိသေသဘာဝေန န ဝတ္တဗ္ဗောတိ? န, ဝိရုဒ္ဓပစ္စယေဟိ အဝိသေသိတဗ္ဗတ္တာ. နိဿယဝိပ္ပယုတ္တာ ဟိ အတ္ထိပစ္စယော ဝိယ ဥပ္ပတ္တိကာလဝိရုဒ္ဓေဟိ ပစ္စယေဟိ ဝိသေသိတဗ္ဗာ, န ပန သဟဇာတော. ဟေတုအာဒယော ဟိ သဟဇာတာ ဧဝ, န ဥပ္ပတ္တိကာလဝိရုဒ္ဓါတိ.

សួរថា៖ ចុះសហជាតបច្ច័យ ក៏ជាធម៌ដែលត្រូវកំណត់វិសេសដោយហេតុបច្ច័យជាដើមដែរ ហេតុនោះ សូម្បីតែសហជាតបច្ច័យនោះ ក៏មិនគួរពោលដោយភាពជាចំណែកពិសេសនៃអត្ថិបច្ច័យ ដូចជានិស្សយបច្ច័យ និងវិប្បយុត្តបច្ច័យដែរ មែនទេ? ឆ្លើយថា៖ មិនមែនដូច្នោះទេ (គឺគួរពោលពិតប្រាកដ)។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះជាធម៌ដែលមិនត្រូវកំណត់វិសេសដោយបច្ច័យទាំងឡាយដែលផ្ទុយគ្នា (ដោយកាលនៃការកើតឡើង)។ ព្រោះថា និស្សយបច្ច័យ និងវិប្បយុត្តបច្ច័យ ដូចជាអត្ថិបច្ច័យដែរ ជាធម៌ដែលត្រូវកំណត់វិសេសដោយបច្ច័យទាំងឡាយដែលផ្ទុយគ្នាដោយកាលនៃការកើតឡើង ប៉ុន្តែសហជាតបច្ច័យ មិនមែនជាធម៌ដែលត្រូវកំណត់វិសេសយ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះថា ហេតុបច្ច័យជាដើម គឺជាសហជាតបច្ច័យពិតប្រាកដ មិនមែនជាធម៌ដែលផ្ទុយគ្នាដោយកាលនៃការកើតឡើងឡើយ។

ပစ္စနီယုဒ္ဓါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីការលើកឡើងនូវបច្ចនីយៈ ចប់ហើយ។

ပစ္စနီယဂဏနဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីការរាប់បច្ចនីយៈ

နဟေတုမူလကဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីនហេតុមូលកៈ

၅၃၂. သုဒ္ဓေါ အာရမ္မဏပစ္စယော ပရိဟာယတီတိ ဧတ္ထ သုဒ္ဓဂ္ဂဟဏေန န ကိဉ္စိ ပယောဇနံ. အာရမ္မဏေ ဟိ ပစ္စနီယတော ဌိတေ အဓိပတိပစ္စယာဒိဘူတော အာရမ္မဏပစ္စယော ပရိဟာယတိယေဝါတိ. သုဒ္ဓေါတိ ဝါ အဋ္ဌသု ပစ္စယေသု ကေဝလံ အာရမ္မဏပစ္စယော ပရိဟာယတိ, န သေသာတိ ဒဿေတိ. ဧကာဒသန္နန္တိ သဟဇာတေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တေသု ပန္နရသသု အညမညဝိပါကသမ္ပယုတ္တဝိပ္ပယုတ္တေ ဝဇ္ဇေတွာ ဧကာဒသန္နံ ဝသေန. တေတိ တေ သဟဇာတေ အန္တောဂဓာယေဝ တသ္မိံ ပဋိက္ခိတ္တေ အညေနာကာရေန ဝိဿဇ္ဇနံ န လဘန္တီတိ ဒဿေတိ, အနန္တောဂဓာ ပန အာရမ္မဏာဓိပတိပုရေဇာတနိဿယာဒယော အာရမ္မဏာဒိအာကာရေန လဘန္တီတိ.

៥៣២. ក្នុងពាក្យថា «Suddho ārammaṇapaccayo parihāyati» នេះ ការកាន់យកពាក្យថា «suddha» (សុទ្ធ) មិនមានប្រយោជន៍អ្វីឡើយ។ ព្រោះថា កាលបើអារម្មណបច្ច័យស្ថិតនៅក្នុងភាពជាបច្ចនីយៈហើយ អារម្មណបច្ច័យដែលជាអធិបតីបច្ច័យជាដើម ក៏រមែងសាបសូន្យទៅពិតប្រាកដ។ ម៉្យាងទៀត ដោយពាក្យថា «suddha» នេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញថា ក្នុងចំណោមបច្ច័យទាំង ៨ មានតែអារម្មណបច្ច័យប៉ុណ្ណោះដែលសាបសូន្យទៅ ឯបច្ច័យដែលសេសសល់ មិនសាបសូន្យឡើយ។ ពាក្យថា «ekādasannaṃ» (នៃបច្ច័យ ១១) មានន័យថា ក្នុងចំណោមបច្ច័យទាំង ១៥ ដែលដល់នូវការប្រមូលរួមបញ្ចូលក្នុងសហជាតបច្ច័យ ដោយវៀរលែងអញ្ញមញ្ញបច្ច័យ វិបាកបច្ច័យ សម្បយុត្តបច្ច័យ និងវិប្បយុត្តបច្ច័យចេញ ដោយអំណាចនៃបច្ច័យទាំង ១១។ ដោយពាក្យថា «te» នេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញថា បច្ច័យទាំងឡាយនោះ (មានហេតុបច្ច័យជាដើម) រមែងរួមបញ្ចូលនៅក្នុងសហជាតបច្ច័យនោះឯង កាលបើបដិសេធសហជាតបច្ច័យនោះហើយ ក៏មិនបាននូវការឆ្លើយតបដោយអាការៈដទៃ (ដូចជាដោយភាពជាហេតុបច្ច័យជាដើម) ឡើយ ចំណែកឯបច្ច័យទាំងឡាយដែលមិនរួមបញ្ចូលក្នុងសហជាតបច្ច័យ មានអារម្មណាធិបតីបច្ច័យ បុរេជាតបច្ច័យ និងនិស្សយបច្ច័យជាដើម រមែងបាននូវការឆ្លើយតបដោយអាការៈមានអារម្មណបច្ច័យជាដើម។

ကိဉ္စာပိ သဟဇာတပစ္စယောယေဝ နတ္ထီတိ တသ္မိံ ပဋိက္ခိတ္တေ ဣမေ ဝါရာ န လဗ္ဘေယျုံ, အထ ခေါ နိဿယအတ္ထိအဝိဂတာနံ ဝသေန ဧတေ လဘိတဗ္ဗာ သိယုန္တိ အဓိပ္ပာယော. ယသ္မာ ပနာတိအာဒိနာ ယဒိပိ သဟဇာတပစ္စယော နတ္ထိ[Pg.234], ယသ္မာ ပန သဟဇာတပစ္စယဓမ္မေ ဌိတာ ဧတေ န နိဿယာဒယော န ဟောန္တိ, ယသ္မာ စ သဟဇာတေ ပဋိက္ခိတ္တေ ယေ ပဋိက္ခိတ္တာ ဟောန္တိ, တေ ဣဓ သဟဇာတပဋိက္ခေပေန ပဋိက္ခိတ္တာ, တသ္မာ တေပိ ဝါရာ န လဗ္ဘန္တီတိ ဒဿေတိ.

ក្នុងពាក្យថា «Kiñcāpi sahajātapaccayoyeva natthi» នេះ សេចក្តីអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមានន័យថា៖ កាលបើបដិសេធសហជាតបច្ច័យនោះហើយ វារៈទាំងឡាយនេះ (ដែលឆ្លើយថា «sahajātaṃ purejātaṃ») មិនគប្បីបានឡើយ ប៉ុន្តែដោយពិតទៅ វារៈទាំងនោះគប្បីបានមកដោយអំណាចនៃនិស្សយបច្ច័យ អត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យ។ ដោយពាក្យមានដើមថា «Yasmā pana» ព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញថា ទោះបីជាសហជាតបច្ច័យមិនមានក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះហេតុតែធម៌ទាំងឡាយ (មានកុសល និងអព្យាកតជាដើម) ដែលស្ថិតនៅក្នុងសហជាតបច្ចយធម៌ទាំងនេះ មិនមែនមិនមែនជានិស្សយបច្ច័យជាដើមនោះទេ (គឺជានិស្សយបច្ច័យជាដើមពិតប្រាកដ) ហើយព្រោះហេតុតែ កាលបើបដិសេធសហជាតបច្ច័យហើយ ធម៌ទាំងឡាយណា (មានសហជាតនិស្សយបច្ច័យជាដើម) ដែលត្រូវបានបដិសេធ ធម៌ទាំងនោះក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានបដិសេធក្នុងទីនេះដោយការបដិសេធសហជាតបច្ច័យដែរ ហេតុនោះ សូម្បីតែវារៈទាំងនោះក៏មិនបានឡើយ。

ဌပေတွာ သဟဇာတပစ္စယန္တိ ဧတေန နိဿယာဒိဘူတဉ္စ သဟဇာတပစ္စယံ ဌပေတွာတိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကုသလတော ပဝတ္တမာနေသု ကုသလာဗျာကတေသု ကုသလဿ ကုသလော အညမညပစ္စယော ဟောတီတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အညမညပစ္စယဓမ္မဝသေန ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝတော’’တိ. ယေ ဓမ္မာ အညမညပစ္စယသင်္ဂဟံ ဂတာတိ တေသံ တေသံ ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ပစ္စယဘာဝေန ဝုစ္စမာနာ ယေ ဓမ္မာ အတ္တနော ပစ္စယုပ္ပန္နဘာဝေန ဝုစ္စမာနာနံ အညမညပစ္စယောတိ သင်္ဂဟံ ဂတာတိ အတ္ထော. ကုသလော စ ကုသလဿ အညမညပစ္စယောတိ ကတွာ ကုသလာဗျာကတာနံ အညမညပစ္စယသင်္ဂဟံ ဂတေဟေဝ ဓမ္မေဟိ ပစ္စယော ဟောတိ, သမုဒါယဘူတော ဧကဒေသဘူတေဟီတိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယော. ကုသလော ပန ကုသလဿ အညမညပစ္စယဘူတေဟေဝ ကုသလာဗျာကတာနံ သဟဇာတာဒီဟိ, န အညထာတိ အညမညေ ပဋိက္ခိတ္တေ သော ဝါရော ပရိဟာယတီတိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

គប្បីជ្រាបថា ដោយបទថា Ṭhapetvā sahajātapaccayanti នេះ លោកពោលសំដៅយកការវៀរលែងនូវសហជាតបច្ច័យ ដែលជាបច្ច័យមាននិស្សយបច្ច័យជាដើម។ ក្នុងបណ្តាធម៌ជាកុសល និងអព្យាក្រឹតទាំងឡាយ ដែលប្រព្រឹត្តទៅអំពីកុសល, ធម៌ជាកុសល តែងជាអញ្ញមញ្ញបច្ច័យ ដល់ធម៌ជាកុសល, លោកពោលសំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបពោលថា “aññamaññapaccayadhammavasena pavattisabbhāvato” (ព្រោះភាពមានសេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃធម៌ជាអញ្ញមញ្ញបច្ច័យ)។ សេចក្តីនៃបទថា Ye dhammā aññamaññapaccayasaṅgahaṃ gatā នោះថា ធម៌ទាំងឡាយណា ដែលលោកពោលថាជាបច្ច័យ ដល់បច្ចយុប្បន្នធម៌នោះៗ ដែលដល់នូវការសង្គ្រោះជាអញ្ញមញ្ញបច្ច័យ ដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលលោកពោលថាជាបច្ចយុប្បន្នរបស់ខ្លួន។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ជាកុសល ជាអញ្ញមញ្ញបច្ច័យដល់ធម៌ជាកុសល ព្រោះធ្វើសេចក្តីទុកក្នុងចិត្តយ៉ាងនេះ ទើបជាបច្ច័យដោយធម៌ទាំងឡាយដែលដល់នូវការសង្គ្រោះជាអញ្ញមញ្ញបច្ច័យ ដល់កុសល និងអព្យាក្រឹតទាំងឡាយ, គឺធម៌ដែលជាប្រជុំ (សមុទាយភូត) ជាបច្ច័យដល់ធម៌ដែលជាចំណែកមួយ (ឯកទេសភូត), នេះជាអធិប្បាយក្នុងទីនេះ។ ប៉ុន្តែ ធម៌ជាកុសល កាលបើជាអញ្ញមញ្ញបច្ច័យដល់ធម៌ជាកុសលហើយ តែងជាបច្ច័យដល់កុសល និងអព្យាក្រឹតទាំងឡាយ ដោយសហជាតបច្ច័យជាដើម មិនមែនដោយប្រការដទៃឡើយ, កាលបើបដិសេធអញ្ញមញ្ញបច្ច័យហើយ វារៈនោះរមែងសាបសូន្យទៅ គប្បីពោលយ៉ាងនេះ។

စတုန္နံ ခန္ဓာနံ ဧကဒေသောဝါတိ သဟဇာတေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အသဟဇာတာ ဟိ အာဟာရိန္ဒြိယာ ရူပက္ခန္ဓေကဒေသောဝ ဟောန္တိ. တေတိ တေ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယဓမ္မာ.

ពាក្យថា Catunnaṃ khandhānaṃ ekadesovā (ចំណែកមួយនៃខន្ធទាំង ៤) នេះ លោកពោលសំដៅយកសហជាតធម៌។ ព្រោះថា អាហារបច្ច័យ និងឥន្ទ្រិយបច្ច័យ ដែលមិនមែនជាសហជាតធម៌ តែងជាចំណែកមួយនៃរូបក្ខន្ធប៉ុណ្ណោះ។ ធម៌ទាំងនោះ គឺវិប្បយុត្តបច្ចយធម៌ទាំងនោះ។

၅၃၃. ‘‘ဒုမူလကာဒိဝသေန ပစ္စယဂဏနံ ဒဿေတု’’န္တိ လိခိတံ, ‘‘ပစ္စနီယဂဏနံ ဒဿေတု’’န္တိ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ. ပစ္စနီယဝါရဂဏနာ ဟိ ဒဿိတာတိ.

៥៣៣. ពាក្យដែលសរសេរទុកថា “Dumūlakādivasena paccayagaṇanaṃ dassetu” (ដើម្បីបង្ហាញការរាប់បច្ច័យដោយអំណាចនៃទុមូលកៈជាដើម) នោះ, ប៉ុន្តែ គប្បីពោលថា “paccanīyagaṇanaṃ dassetu” (ដើម្បីបង្ហាញការរាប់បច្ចនីយៈ) វិញ។ ព្រោះថា ការរាប់វារៈក្នុងបច្ចនីយៈ លោកបានបង្ហាញហើយ។

‘‘ဝိပါကံ ပနေတ္ထ နဥပနိဿယပစ္စယေန သဒ္ဓိံ ဃဋိတတ္တာ န လဗ္ဘတီ’’တိ ဝုတ္တံ, ဝိပါကဿပိ ပန ကမ္မံ ဥပနိဿယော အဟုတွာပိ ကမ္မပစ္စယော ဟောတီတိ ဝိပါကတ္တိကေ ဒဿိတမေတန္တိ.

ពាក្យដែលពោលក្នុងគម្ពីរមុនថា “Vipākaṃ panettha naupanissayapaccayena saddhiṃ ghaṭitattā na labbhatī” (ចំណែកឯវិបាកធម៌ក្នុងទីនេះ ព្រោះផ្សំជាមួយនឹងនឧបនិស្សយបច្ច័យ ទើបមិនបាន) នោះ, ប៉ុន្តែ សូម្បីតែវិបាកធម៌ កាលបើកម្មមិនបានជាឧបនិស្សយបច្ច័យ ក៏នៅតែជាកម្មបច្ច័យ (នានាខណិកកម្មបច្ច័យ) បាន, សេចក្តីនេះ លោកបានបង្ហាញទុកហើយក្នុងវិបាកត្តិកៈ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

နဟေတုမူလကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីនហេតុមូលកៈ ចប់ហើយ។

၅၃၄. သတ္တ ပဉ္စ တီဏိ ဒွေ ဧကန္တိ ပရိစ္ဆိန္နဂဏနာနီတိ သတ္တာဒိပရိစ္ဆေဒေဟိ ပရိစ္ဆိန္နဂဏနာနိ ဝိဿဇ္ဇနာနိ ဟေတုမူလကေ ဒဿိတာနီတိ အာဟ.

៥៣៤. ពាក្យថា Satta pañca tīṇi dve ekanti paricchinnagaṇanānī (ការរាប់ដែលកំណត់ទុកថា ៧, ៥, ៣, ២, ១) នេះ លោកពោលសំដៅថា វិសជ្ជនាទាំងឡាយដែលមានការរាប់កំណត់ទុកដោយការកំណត់មាន ៧ ជាដើម លោកបានបង្ហាញទុកហើយក្នុងហេតុមូលកៈ។

၅၃၈. နနိဿယပစ္စယာ [Pg.235] နဥပနိဿယပစ္စယာ နပစ္ဆာဇာတေ တီဏီတိ မူလကံ သင်္ခိပိတွာ ဒသမူလကေ ‘‘နပစ္ဆာဇာတေ တီဏီ’’တိ ဝုတ္တံ ဂဏနံ ဥဒ္ဓရတိ. ‘‘တေသု ကဋတ္တာရူပဉ္စ အာဟာရသမုဋ္ဌာနဉ္စ ပစ္စယုပ္ပန္န’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဒွီသု ပန ဝိပါကော တတိယေ တေသမုဋ္ဌာနိကကာယော စ ပစ္စယုပ္ပန္နော ဟောတိယေဝ.

៥៣៨. ដោយបទថា Nanissayapaccayā naupanissayapaccayā napacchājāte tīṇī នេះ លោកសង្ខេបមូលកៈ ហើយដកស្រង់ការរាប់ដែលពោលទុកក្នុងទសមូលកៈថា “napacchājāte tīṇី”។ ពាក្យដែលពោលក្នុងអដ្ឋកថាថា “Tesu kaṭattārūpañca āhārasamuṭṭhānañca paccayuppannaṃ” (ក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងនោះ កដត្តារូប និងអាហារសមុដ្ឋានរូប ជាបច្ចយុប្បន្ន) នោះ, ប៉ុន្តែ ក្នុងវិសជ្ជនាទាំង ២ វិបាក (នាមខន្ធ) ជាបច្ចយុប្បន្ន, ក្នុងវិសជ្ជនាទី ៣ កាយដែលមានរូបទាំងនោះជាសមុដ្ឋាន (ឧតុសមុដ្ឋានកាយ ចិត្តសមុដ្ឋានកាយ អាហារសមុដ្ឋានកាយ) ក៏ជាបច្ចយុប្បន្នពិតប្រាកដ។

၅၄၅. အဗျာကတော စ သဟဇာတအဗျာကတဿာတိ ‘‘အရူပါဗျာကတော အရူပါဗျာကတဿ, ရူပါဗျာကတော စ ရူပါဗျာကတဿာ’’တိ ဧတံ ဒွယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ရူပါဗျာကတော ပန အရူပါဗျာကတဿ, အရူပါဗျာကတော စ ရူပါဗျာကတဿ သဟဇာတပစ္စယော ဟောန္တော ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယော ဟောတိယေဝ. ‘‘အဗျာကတော သဟဇာတာဟာရိန္ဒြိယဝသေန အဗျာကတဿာတိ ဧဝံ ပဉ္စာ’’တိ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ.

៥៤៥. ពាក្យថា Abyākato ca sahajātaabyākatassa នេះ លោកពោលសំដៅយកគូទាំងពីរនេះគឺ “អរូបអព្យាក្រឹត ដល់អរូបអព្យាក្រឹត និងរូបអព្យាក្រឹត ដល់រូបអព្យាក្រឹត”។ ប៉ុន្តែ រូបអព្យាក្រឹត ដល់អរូបអព្យាក្រឹត និងអរូបអព្យាក្រឹត ដល់រូបអព្យាក្រឹត កាលបើជាសហជាតបច្ច័យ តែងតែជាវិប្បយុត្តបច្ច័យពិតប្រាកដ។ ប៉ុន្តែ គប្បីពោលថា “Abyākato sahajātāhārindriyavasena abyākatassa សេចក្តីដោះស្រាយយ៉ាងនេះមាន ៥” វិញ។

၅၄၆. နောအတ္ထိပစ္စယာ နဟေတုယာ နဝါတိ ဧတ္ထ ‘‘ဧကမူလကေကာဝသာနာ အနန္တရပကတူပနိဿယဝသေန လဗ္ဘန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ, အတ္ထိပစ္စယေ ပန ပဋိက္ခိတ္တေ အဋ္ဌသု ပစ္စယေသု သဟဇာတပုရေဇာတပစ္ဆာဇာတာဟာရိန္ဒြိယာနိ ပဋိက္ခိတ္တာနိ, အာရမ္မဏဥပနိဿယကမ္မာနိ ဌိတာနီတိ တေသံ တိဏ္ဏံ ဌိတာနံ ဝသေန လဗ္ဘန္တီတိ ဝတ္တဗ္ဗံ. သဗ္ဗတ္ထ ဟိ အဋ္ဌသု ပစ္စယေသု ယေ ယေ ပဋိက္ခိတ္တာ, တေ တေ အပနေတွာ ယေ ယေ ဌိတာ, တေသံ ဝသေန တေ တေ ဝါရာ လဗ္ဘန္တီတိ ဣဒမေတ္ထ လက္ခဏန္တိ. ယာဝ နိဿယမ္ပီတိ န ကေဝလံ နာရမ္မဏေယေဝ ဌတွာ, အထ ခေါ ယာဝ နိဿယံ, တာဝ ဌတွာပိ နဥပနိဿယေ ဒွေ ကာတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. နဥပနိဿယတော ဟိ ပုရိမေသု စ နဝပိ လဗ္ဘန္တိ, နဥပနိဿယေ ပန ပဝတ္တေ အတ္ထိအာရမ္မဏဥပနိဿယပဋိက္ခေပေန သတ္တ ပစ္စယာ ပဋိက္ခိတ္တာတိ အဝသိဋ္ဌဿ ကမ္မဿ ဝသေန ဒွေယေဝါတိ.

៥៤៦. ក្នុងន័យនេះថា Noatthipaccayā nahetuyā navā នេះ, ពាក្យដែលពោលក្នុងអដ្ឋកថាថា “ធម៌ទាំងឡាយមានឯកមូលកៈជាដើម និងមានឯកាវសានៈជាទីបំផុត តែងបានដោយអំណាចនៃអនន្តរបច្ច័យ និងបកតូបនិស្សយបច្ច័យ” នោះ, ប៉ុន្តែ កាលបើបដិសេធអត្ថិបច្ច័យហើយ ក្នុងបណ្តាបច្ច័យទាំង ៨ ធម៌ទាំងឡាយមានសហជាតបច្ច័យ បុរេជាតបច្ច័យ បច្ឆាជាតបច្ច័យ អាហារបច្ច័យ និងឥន្ទ្រិយបច្ច័យ ត្រូវបានបដិសេធហើយ, ចំណែកឯអារម្មណបច្ច័យ ឧបនិស្សយបច្ច័យ និងកម្មបច្ច័យ នៅតាំងនៅឡើយ, ហេតុនោះ គប្បីពោលថា តែងបានដោយអំណាចនៃបច្ច័យទាំង ៣ ដែលតាំងនៅនោះ។ ព្រោះថា ក្នុងបច្ចនីយៈទាំងពួង ក្នុងបណ្តាបច្ច័យទាំង ៨ បច្ច័យណាៗដែលត្រូវបានបដិសេធហើយ គប្បីដកចេញនូវបច្ច័យនោះៗ ហើយបច្ច័យណាៗដែលនៅតាំងនៅ តែងបានវារៈនោះៗដោយអំណាចនៃបច្ច័យដែលនៅតាំងនៅនោះៗ, នេះជាលក្ខណៈសម្គាល់ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីនៃបទថា Yāva nissayampi នោះថា មិនមែនតាំងនៅតែក្នុងនអារម្មណបច្ច័យប៉ុណ្ណោះទេ តែថា តាំងនៅរហូតដល់នីស្សយបច្ច័យមានកម្រិតណា ក៏គប្បីធ្វើវារៈទាំង ២ ក្នុងនឧបនិស្សយបច្ច័យដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយខាងដើមអំពីនឧបនិស្សយបច្ច័យ តែងបានវារៈទាំង ៩ ដែរ, ប៉ុន្តែ កាលបើនឧបនិស្សយបច្ច័យប្រព្រឹត្តទៅហើយ ព្រោះការបដិសេធនូវអត្ថិបច្ច័យ អារម្មណបច្ច័យ និងឧបនិស្សយបច្ច័យ នាំឲ្យបច្ច័យទាំង ៧ ត្រូវបានបដិសេធ, ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា តែងបានវារៈ ២ ប៉ុណ្ណោះ ដោយអំណាចនៃកម្មបច្ច័យ (នានាខណិកកម្មបច្ច័យ) ដែលនៅសល់។

ပစ္စနီယဂဏနဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីការរាប់បច្ចនីយៈ ចប់ហើយ។

အနုလောမပစ္စနီယဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយអំពីអនុលោមបច្ចនីយៈ

၅၅၀. သဒိသဝါရာတိ အနုရူပဝါရာတိ အတ္ထော. နအညမညေ လဒ္ဓေသု ဟိ ဧကာဒသသု ‘‘ကုသလော ကုသလဿ အကုသလော အကုသလဿာ’’တိ ဣမေ ဟေတုယာ လဒ္ဓေသု သတ္တသု ဣမေဟေဝ ဒွီဟိ သမာနာ ဟောန္တိ, အတ္ထာဘာဝတော [Pg.236] ပန န အနုရူပါတိ. အထ ဝါ ဝစနတော အတ္ထတော စ ဥဒ္ဒေသတော ယထာယောဂံ နိဒ္ဒေသတော စာတိ သဗ္ဗထာ သမာနတံ သန္ဓာယ ‘‘သဒိသဝါရာ’’တိ အာဟ.

៥៥០. សេចក្តីថា បទថា Sadisavārā គឺវារៈទាំងឡាយដែលសមគួរ (អនុរូបវារៈ)។ ព្រោះថា ក្នុងបណ្តាវារៈទាំង ១១ ដែលបានក្នុងនអញ្ញមញ្ញបច្ច័យ វារៈទាំងឡាយថា “kusalo kusalassa, akusalo akusalassa” ទាំងនេះ តែងស្មើគ្នាជាមួយនឹងវារៈទាំង ២ នេះឯង ក្នុងបណ្តាវារៈទាំង ៧ ដែលបានក្នុងហេតុបច្ច័យ, ប៉ុន្តែ ព្រោះគ្មានសេចក្តីនៃបច្ច័យ (ភាពជាបច្ច័យ) ទើបមិនសមគួរឡើយ។ ម៉្យាងទៀត លោកពោលថា “Sadisavārā” សំដៅយកភាពស្មើគ្នាដោយប្រការទាំងពួង គឺដោយវចនៈ (ម៉ាត់ពាក្យ) ដោយអត្ថ (សេចក្តី) ដោយឧទ្ទេស (ការសម្តែងសង្ខេប) និងដោយនិទ្ទេស (ការសម្តែងពិស្តារ) តាមការគួរ។

၅၅၁. ပဋိသန္ဓိနာမရူပံ သန္ဓာယာတိ ပဋိသန္ဓိယံ ဟေတုနာမပစ္စယံ ဝတ္ထုရူပဉ္စ ပစ္စယုပ္ပန္နံ သန္ဓာယ. တီဏိ ကုသလာဒီနိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပဿာတိ ဧတ္ထ ‘‘အဗျာကတော ကဋတ္တာရူပဿ စာ’’တိ ဣဒမ္ပိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

៥៥១. បទថា Paṭisandhināmarūpaṃ sandhāya គឺលោកពោលសំដៅយកនាមជាហេតុដែលជាបច្ច័យ និងវត្ថុរូបដែលជាបច្ចយុប្បន្ន ក្នុងបដិសន្ធិកាល។ ក្នុងបទថា Tīṇi kusalādīni cittasamuṭṭhānarūpassa នេះ សូម្បីតែពាក្យថា “abyākato kaṭattārūpassa ca” នេះ ក៏គប្បីពោលដែរ។

၅၅၆. အဓိပတိမူလကေ နဟေတုယာ ဒသာတိ ဒွိန္နမ္ပိ အဓိပတီနံ ဝသေန ဝုတ္တံ, နာရမ္မဏေ သတ္တာတိ သဟဇာတာဓိပတိဿ, နသဟဇာတေ သတ္တာတိ အာရမ္မဏာဓိပတိဿာတိ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ တသ္မိံ တသ္မိံ ပစ္စယေ ပဋိက္ခိတ္တေ ဃဋနေသု စ တသ္မိံ တသ္မိံ ပစ္စယေ ဃဋိတေ မူလဘာဝေန ဌိတေ ပစ္စယေ ယေ ဓမ္မာ ပရိဟာယန္တိ, ယေ စ တိဋ္ဌန္တိ, တေ သာဓုကံ သလ္လက္ခေတွာ ယေ ဓမ္မာ ဌိတာ ယေသံ ပစ္စယာ ဟောန္တိ, တေသံ ဝသေန ဂဏနာ ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗာ. အနုလောမေ ဝုတ္တဃဋိတေ ဟိ မူလဘာဝေန ဌပေတွာ ဃဋိတာဝသေသာ ပစ္စယာ ပစ္စနီယတော ယောဇိတာတိ တတ္ထ လဒ္ဓါယေဝ ပစ္စနီယတော ဌိတပစ္စယာနံ ဝသေန သမာနာ ဦနာ စ သက္ကာ ဝိညာတုန္တိ.

៥៥៦. ក្នុងអធិបតីមូលកៈ ពាក្យថា nahetuyā dasa លោកពោលដោយអំណាចនៃអធិបតីទាំងពីរ (អារម្មណាធិបតី និងសហជាតាធិបតី)។ ពាក្យថា nārammaṇe satta លោកពោលដោយអំណាចនៃសហជាតាធិបតី។ ពាក្យថា nasahajāte satta លោកពោលដោយអំណាចនៃអារម្មណាធិបតី។ គប្បីកំណត់សម្គាល់ឲ្យបានល្អនូវធម៌ទាំងឡាយណាដែលសាបសូន្យទៅ និងធម៌ទាំងឡាយណាដែលនៅតាំងនៅ ក្នុងកាលដែលបច្ច័យនោះៗត្រូវបានបដិសេធ ឬក្នុងកាលដែលផ្សំផ្សំនូវបច្ច័យនោះៗ ក្នុងបច្ច័យដែលតាំងនៅជាមូល ដោយវិធីយ៉ាងនេះក្នុងបច្ច័យទាំងពួង, ហើយគប្បីដកស្រង់ការរាប់ដោយអំណាចនៃធម៌ទាំងឡាយដែលនៅតាំងនៅ ដែលជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយណា។ ព្រោះថា កាលបើលោកទុកបច្ច័យដែលផ្សំគ្នាដែលពោលក្នុងអនុលោមនោះជាមូលហើយ ផ្សំនូវបច្ច័យដែលនៅសល់ពីការផ្សំដោយអំណាចនៃបច្ចនីយៈ, ហេតុនោះ ការរាប់ដែលស្មើគ្នា ឬថយចុះ ដោយអំណាចនៃបច្ច័យដែលតាំងនៅដោយអំណាចនៃបច្ចនីយៈ ដែលបានក្នុងអនុលោមនោះឯង គប្បីដឹងបានដោយវិធីនេះ។

အနုလောမပစ္စနီယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីអនុលោមបច្ចនីយៈ ចប់ហើយ។

ပစ္စနီယာနုလောမဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយអំពីបច្ចនីយានុលោម

၆၃၁. ဦနတရဂဏနေန သဒ္ဓိံ အတိရေကဂဏနဿပိ ဂဏနံ ပရိဟာပေတွာတိ ဧတ္ထ အနုလောမတော ယောဇိယမာနေန ပစ္စယေန သဒ္ဓိံ ပစ္စနီယတော ဌိတဿ အတိရေကဂဏနဿပိ ဂဏနံ ပရိဟာပေတွာတိ အဓိပ္ပာယော. ပရိဟာပနဂဏနာယ ဦနတရဂဏနေန သဒ္ဓိံ သမာနတ္တဉ္စ န ဧကန္တိကံ. နဟေတုနာရမ္မဏဒုကဿ ဟိ ဂဏနာ အဓိပတိပစ္စယေန ယောဇိယမာနေန ဦနတရဂဏနေန သဒ္ဓိံ ပရိဟီနာပိ အဓိပတိပစ္စယေ လဒ္ဓဂဏနာယ န သမာနာ, အထ ခေါ တတောပိ ဦနတရာ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘န ပနေတံ သဗ္ဗသံသန္ဒနေသု ဂစ္ဆတီ’’တိ.

៦៣១. ក្នុងបទនេះ សេចក្តីអធិប្បាយថា គប្បីបន្ថយការរាប់សូម្បីតែបច្ច័យដែលមានការរាប់លើស ដែលតាំងនៅដោយអំណាចនៃបច្ចនីយៈ ជាមួយគ្នានឹងបច្ច័យដែលផ្សំដោយអំណាចនៃអនុលោម。 ម្យ៉ាងទៀត ភាពស្មើគ្នានៃការរាប់ដែលត្រូវបន្ថយ ជាមួយគ្នានឹងបច្ច័យដែលមានការរាប់ថយចុះ មិនមែនជាការដាច់ខាតឡើយ។ ព្រោះថា ការរាប់នៃនហេតុនអារម្មណទុកៈ ទោះបីជាថយចុះជាមួយគ្នានឹងអធិបតីបច្ច័យដែលមានការរាប់ថយចុះ ដែលផ្សំគ្នាក៏ដោយ ក៏មិនស្មើគ្នានឹងការរាប់ដែលបានក្នុងអធិបតីបច្ច័យឡើយ, តែថា តែងតែថយចុះជាងការរាប់នោះទៅទៀត, ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “na panetaṃ sabbasaṃsandanesu gacchati” (ប៉ុន្តែ សេចក្តីនេះ មិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការប្រៀបធៀបទាំងពួងឡើយ)។

နိဿယေ ပစ္စနီယတော ဌိတေ သဟဇာတေ စ အနုလောမတော အတိဋ္ဌမာနာနံ ဟေတုအာဒီနံ သဟဇာတဿ စ အဋ္ဌာနံ ပါကဋန္တိ အပါကဋမေဝ [Pg.237] ဒဿေန္တော ‘‘ဝတ္ထုပုရေဇာတော အနုလောမတော န တိဋ္ဌတီ’’တိ အာဟ. အာဟာရေ ဝါတိအာဒိနာ ဣဒံ ဒဿေတိ – သဟဇာတေ ပစ္စနီယတော ဌိတေ အနုလောမတော အတိဋ္ဌမာနာ ဈာနမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ အာဟာရေ ဝါ ဣန္ဒြိယေ ဝါ ပစ္စနီယတော ဌိတေ တိဋ္ဌန္တီတိ ဟေတုအာဒယောပိ တိဋ္ဌန္တိ. သဗ္ဗဈာနမဂ္ဂေဟိ ပန စတုက္ခန္ဓေကဒေသဘူတာနံ သမ္ပယုတ္တေန စ စတုက္ခန္ဓဘူတာနံ သဗ္ဗေသံ တေသံ အနုလောမတော ဌာနံ ဒဿေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ဣတရေသု ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. အဓိပတိဥပနိဿယာတိ အာရမ္မဏမိဿာနမ္ပိ အနုလောမတော ဌာနံ ဒဿေတိ.

កាលបើនិស្សយបច្ច័យតាំងនៅដោយអំណាចនៃបច្ចនីយៈ និងសហជាតបច្ច័យតាំងនៅដោយអំណាចនៃបច្ចនីយៈ, ការមិនតាំងនៅនៃហេតុបច្ច័យជាដើម និងសហជាតបច្ច័យ ដែលមិនតាំងនៅដោយអំណាចនៃអនុលោម ជារឿងច្បាស់លាស់ហើយ, លោកកាលចង់បង្ហាញសេចក្តីដែលមិនច្បាស់លាស់ប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលថា “vatthupurejāto anulomato na tiṭṭhati” (វត្ថុបុរេជាតបច្ច័យ មិនតាំងនៅដោយអំណាចនៃអនុលោមឡើយ)។ លោកបង្ហាញសេចក្តីនេះដោយបទថា āhāre vā ជាដើម គឺកាលបើសហជាតបច្ច័យតាំងនៅដោយអំណាចនៃបច្ចនីយៈ, ឈានបច្ច័យ មគ្គបច្ច័យ និងសម្បយុត្តបច្ច័យ ដែលមិនតាំងនៅដោយអំណាចនៃអនុលោម តែងតាំងនៅកាលបើអាហារបច្ច័យ ឬឥន្ទ្រិយបច្ច័យតាំងនៅដោយអំណាចនៃបច្ចនីយៈ, ហេតុនោះ សូម្បីតែហេតុបច្ច័យជាដើមក៏តាំងនៅដែរ។ ប៉ុន្តែ គប្បីជ្រាបថា លោកបង្ហាញការតាំងនៅដោយអំណាចនៃអនុលោម នៃធម៌ទាំងឡាយមានហេតុ អញ្ញមញ្ញ វិបាក ឈាន មគ្គ និងសម្បយុត្តបច្ច័យទាំងនោះទាំងពួង ដែលជាចំណែកមួយនៃខន្ធទាំង ៤ ដោយអំណាចនៃឈានបច្ច័យ និងមគ្គបច្ច័យទាំងពួង និងដែលជាខន្ធទាំង ៤ ដោយអំណាចនៃសម្បយុត្តបច្ច័យ, ចំណែកឯក្នុងបច្ច័យដទៃទៀត មិនចាំបាច់ត្រូវពោលឡើយ។ បទថា adhipatiupanissaya នេះ លោកបង្ហាញការតាំងនៅដោយអំណាចនៃអនុលោម សូម្បីតែបច្ច័យទាំងឡាយដែលលាយឡំនឹងអារម្មណបច្ច័យ។

‘‘ဣန္ဒြိယေ ဧကန္တိ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ, ‘‘စက္ခုန္ဒြိယာဒီနံ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယဿ စ ဝသေနာ’’တိ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ. ကမေန ဂန္တွာ ဝိပ္ပယုတ္တေ တီဏီတိ ဣဒံ ပါကဋဘာဝတ္ထံ ‘‘နဝမူလကာဒီသု ဝိပ္ပယုတ္တေ တီဏီ’’တိ ဧဝံ ကေသုစိ ပေါတ္ထကေသု ဥဒ္ဓဋံ. ဣမာနိ စ ဒွေ ပစ္ဆာဇာတိန္ဒြိယဝသေနာတိ ဣဒံ ‘‘ဣမာနိ စ ဒွေ ပစ္ဆာဇာတာဟာရိန္ဒြိယဝသေနာ’’တိ စ ဝတ္တဗ္ဗံ.

ពាក្យដែលពោលក្នុងគម្ពីរមុនថា “ក្នុងឥន្ទ្រិយបច្ច័យបាន ១ ដោយអំណាចនៃរូបជីវិតិន្ទ្រិយ” នោះ, ប៉ុន្តែ គប្បីពោលថា “ដោយអំណាចនៃចក្ខុន្ទ្រិយជាដើម និងរូបជីវិតិន្ទ្រិយ” វិញ។ បទថា kamena gantvā vippayutte tīṇi នេះ ដើម្បីឲ្យច្បាស់លាស់ ទើបក្នុងក្បួនខ្លះ លោកដកស្រង់ទុកយ៉ាងនេះថា “navamūlakādīsu vippayutte tīṇi”។ បទថា imāni ca dve pacchājātindriyavasena នេះ គប្បីពោលថា “imāni ca dve pacchājātāhārindriyavasena” វិញ។

နဟေတုမူလကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីនហេតុមូលកៈ ចប់ហើយ។

၆၃၆. နအညမညပစ္စယာ ဟေတုယာ တီဏီတိ ကုသလာဒီနိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနန္တိ ဧတ္ထ ‘‘ပဋိသန္ဓိယံ ကဋတ္တာရူပါနဉ္စာ’’တိပိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဟေတုယာ ဝုတ္တေဟိ တီဟီတိ ဝါရသာမညမေဝ သန္ဓာယ ဝဒတိ, တထာ ကမ္မေ တီဏီတိ ဟေတုယာ ဝုတ္တာနေဝါတိ စ. ပစ္စယေသု ပန သဗ္ဗတ္ထ ဝိသေသော သလ္လက္ခေတဗ္ဗော. အဓိပတိယာ တီဏီတိ နအညမညနဟေတုနအာရမ္မဏပစ္စယာ အဓိပတိယာ တီဏီတိ ဧတာနိ ဟေဋ္ဌာ ဟေတုယာ ဝုတ္တာနေဝါတိ.

៦៣៦. ក្នុងបទថា Naaññamaññapaccayā hetuyā tīṇi, ធម៌ជាកុសលជាដើម ជាចិត្តសមុដ្ឋានរូប នេះ សូម្បីតែពាក្យថា “paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānañca” (និងកដត្តារូបក្នុងបដិសន្ធិកាល) ក៏គប្បីពោលដែរ។ ពាក្យថា “ស្មើនឹងវារៈទាំង ៣ ដែលពោលក្នុងហេតុបច្ច័យ” នេះ លោកពោលសំដៅយកតែភាពស្មើគ្នានៃវារៈប៉ុណ្ណោះ, សូម្បីតែក្នុងកម្មបច្ច័យថា kamme tīṇi និងពាក្យថា hetuyā vuttāneva ក៏ដូចគ្នាដែរ។ ប៉ុន្តែ គប្បីកំណត់សម្គាល់សេចក្តីប្លែកគ្នា ក្នុងបច្ច័យទាំងពួង។ បទថា adhipatiyā tīṇi គឺក្នុងបទថា “naaññamaññanahetunaārammaṇapaccayā adhipatiyā tīṇi” ទាំងនេះ គឺលោកសំដៅយកវិសជ្ជនាដែលពោលរួចហើយក្នុងនហេតុមូលកន័យខាងក្រោមនោះឯង គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

၆၄၄. ယထာ စ ဟေဋ္ဌာတိ ယထာ နဟေတုမူလကေ ယာဝ နဝိပါကာ, တာဝ ဂန္တွာ နာဟာရိန္ဒြိယေသု ဧကေကမေဝ ဂဟိတံ, တထာ ဣဓာပိ နာရမ္မဏမူလကာဒီသု ဧကေကမေဝ ဂဟိတန္တိ အဓိပ္ပာယော.

៦៤៤. បទថា yathā ca heṭṭhā នេះ មានអធិប្បាយថា ដូចជាក្នុងនហេតុមូលកន័យ លោកដើរទៅរហូតដល់នវិបាកបច្ច័យ ហើយកាន់យកវិសជ្ជនាតែមួយៗក្នុងនអាហារបច្ច័យ និងនឥន្ទ្រិយបច្ច័យយ៉ាងណា, ក្នុងបច្ចនីយានុលោមនេះ សូម្បីតែក្នុងនអារម្មណមូលកន័យជាដើម ក៏លោកកាន់យកវិសជ្ជនាតែមួយៗយ៉ាងនោះដែរ។

၆၄၈. နာနာက္ခဏိကာ ကုသလာကုသလစေတနာ ကမ္မသမုဋ္ဌာနရူပဿာတိ ဧတ္ထ ‘‘ဝိပါကာန’’န္တိပိ ဝတ္တဗ္ဗံ. အာဟာရိန္ဒြိယေသု တီဏိ သဟဇာတသဒိသာနိ ရူပဿပိ ပစ္စယဘာဝတော, ဈာနမဂ္ဂါဒီသု တီဏိ ဟေတုသဒိသာနိ အရူပါနံယေဝ ပစ္စယဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာဒိ-သဒ္ဒေန စ ‘‘နဝိပ္ပယုတ္တနဟေတုနာရမ္မဏပစ္စယာ အဓိပတိယာ တီဏီ’’တိအာဒီနိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၆၄၉) သင်္ဂဏှာတိ.

៦៤៨. ក្នុងបទថា នានាខណិកកុសលាកុសលចេតនា ជាបច្ច័យដល់កម្មសមុដ្ឋានរូប នេះ សូម្បីតែពាក្យថា “vipākānaṃ” (ដល់វិបាកទាំងឡាយ) ក៏គប្បីពោលដែរ។ គប្បីជ្រាបអធិប្បាយថា វិសជ្ជនាទាំង ៣ ក្នុងអាហារបច្ច័យ និងឥន្ទ្រិយបច្ច័យ តែងដូចគ្នានឹងវិសជ្ជនាដែលពោលក្នុងសហជាតបច្ច័យ ព្រោះភាពជាបច្ច័យដល់រូបផង, វិសជ្ជនាទាំង ៣ ក្នុងឈានបច្ច័យ និងមគ្គបច្ច័យជាដើម តែងដូចគ្នានឹងវិសជ្ជនាដែលពោលក្នុងហេតុបច្ច័យ ព្រោះភាពជាបច្ច័យដល់អរូបធម៌ទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយសព្ទថា ādi លោកសង្គ្រោះយកវិសជ្ជនាទាំងឡាយមាន “navippayuttanahetunārammaṇapaccayā adhipatiyā tīṇi” ជាដើម។

၆၅၀. ယံ [Pg.238] ပနာတိ ယံ ပစ္စယံ သကဋ္ဌာနေ အနုလောမတော လဘန္တမ္ပိ အဂ္ဂဟေတွာ တတော ပရေတရာ ပစ္စနီယတော ဂယှန္တိ, သော ပစ္စယော ပစ္ဆာ အနုလောမတောဝ ယောဇနံ လဘတီတိ အတ္ထော. ယထာ ပန နဟေတုမူလကာဒီသု နာဟာရေ ဃဋိတေ ဣန္ဒြိယဝသေန, နိန္ဒြိယေ စ ဃဋိတေ အာဟာရဝသေန ပဉှလာဘော ဟောတီတိ တေသု အညတရံ ပစ္စနီယတော အယောဇေတွာ အနုလောမတော ယောဇိတံ, ဧဝံ နောအတ္ထိနောအဝိဂတမူလကေသု ဥပနိဿယေ ဃဋိတေ ကမ္မဝသေန, ကမ္မေ စ ဃဋိတေ ဥပနိဿယဝသေန ပဉှလာဘော ဟောတီတိ တေသု အညတရံ ပစ္စနီယတော အယောဇေတွာ အနုလောမတော ယောဇိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝမေတသ္မိံ ပစ္စနီယာနုလောမေ သဗ္ဗာနိ မူလာနိ ဒွေဓာ ဘိန္နာနိ နာဟာရနိန္ဒြိယာနိ နဥပနိဿယနကမ္မာနိ စ ပတွာတိ.

៦៥០. សេចក្តីនៃបទថា yaṃ pana នោះថា បច្ច័យណាដែលបានដោយអំណាចនៃអនុលោមក្នុងទីកន្លែងរបស់ខ្លួន ទោះបីជាមិនបានកាន់យក ហើយកាន់យកនូវបច្ច័យដទៃទៀតខាងក្រោយអំពីបច្ច័យនោះដោយអំណាចនៃបច្ចនីយៈក៏ដោយ, បច្ច័យនោះ តែងបាននូវការផ្សំដោយអំណាចនៃអនុលោមក្នុងខាងក្រោយវិញ។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាក្នុងនហេតុមូលកន័យជាដើម កាលបើនអាហារបច្ច័យផ្សំគ្នា តែងបានប្រស្នាដោយអំណាចនៃឥន្ទ្រិយបច្ច័យ, កាលបើនឥន្ទ្រិយបច្ច័យផ្សំគ្នា តែងបានប្រស្នាដោយអំណាចនៃអាហារបច្ច័យ, ហេតុនោះ ក្នុងបណ្តាបច្ច័យទាំងនោះ លោកមិនផ្សំបច្ច័យណាមួយដោយអំណាចនៃបច្ចនីយៈឡើយ គឺផ្សំដោយអំណាចនៃអនុលោមយ៉ាងណា, គប្បីជ្រាបថា ក្នុងនោអត្ថិមូលកន័យ និងនោអវិគតមូលកន័យ កាលបើឧបនិស្សយបច្ច័យផ្សំគ្នា តែងបានប្រស្នាbyអំណាចនៃកម្មបច្ច័យ, កាលបើកម្មបច្ច័យផ្សំគ្នា តែងបានប្រស្នាដោយអំណាចនៃឧបនិស្សយបច្ច័យ, ហេតុនោះ ក្នុងបណ្តាបច្ច័យទាំងនោះ លោកមិនផ្សំបច្ច័យណាមួយដោយអំណាចនៃបច្ចនីយៈឡើយ គឺផ្សំដោយអំណាចនៃអនុលោមយ៉ាងនោះដែរ។ កាលបើដល់នូវនអាហារបច្ច័យ នឥន្ទ្រិយបច្ច័យ និងនឧបនិស្សយបច្ច័យ នកម្មបច្ច័យហើយ, មូលទាំងពួងក្នុងបច្ចនីយានុលោមនេះ តែងបែកចេញជាពីរចំណែកដោយវិធីយ៉ាងនេះ។

ပစ္စနီယာနုလောမဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីបច្ចនីយានុលោម ចប់ហើយ。

ကုသလတ္တိကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីកុសលត្តិកៈ ចប់ហើយ។

၂. ဝေဒနာတ္တိကဝဏ္ဏနာ

២. ការអធិប្បាយអំពីវេទនាត្តិកៈ

၁. ဝေဒနာရူပနိဗ္ဗာနာနိ ပန တိကမုတ္တကာနိ ပဋိစ္စာဒိနိယမံ ပစ္စယုပ္ပန္နဝစနဉ္စ န လဘန္တိ. ပဋိစ္စဝါရာဒီသု ပန ဆသု ယတော ဟေတုပစ္စယာဒိတော တိကဓမ္မာနံ ဥပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ, တတ္ထ ယထာနုရူပတော အာရမ္မဏာဒိပစ္စယဘာဝေန လဗ္ဘန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနီတိ.

១. ឯវេទនា រូប និងនិព្វាន ជាធម៌រួចផុតចាកតិកៈ (តិកមុត្តកៈ) មិនបាននូវការកំណត់មានបដិច្ចៈជាដើម និងមិនបាននូវពាក្យថាជាបច្ចយុប្បន្នឡើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងវារៈទាំង ៦ មានបដិច្ចវារៈជាដើម ព្រោះការកើតឡើងនៃតិកធម៌ទាំងឡាយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយ ដោយហេតុបច្ច័យជាដើមណា ក្នុងហេតុបច្ច័យជាដើមនោះ ធម៌ទាំងនោះ (វេទនា រូប និព្វាន) តែងបានដោយភាពជាអារម្មណបច្ច័យជាដើម តាមសមគួរ យ៉ាងនេះ គប្បីជ្រាប។

၁၀. သဗ္ဗအရူပဓမ္မပရိဂ္ဂါဟကာ ပန သဟဇာတာဒယော ပစ္စယာတိ ဣမိနာ ကုသလတ္တိကေပိ ပရိဟီနံ သဟဇာတံ ရူပါရူပဓမ္မပရိဂ္ဂါဟကတ္တာ အာဒိမှိ ဌပေတွာ အာဒိသဒ္ဒေန သဗ္ဗာရူပဓမ္မပရိဂ္ဂါဟကဝစနေန စ ပစ္စယုပ္ပန္နဝသေန သဗ္ဗအရူပဓမ္မပရိဂ္ဂါဟကာနံ အာရမ္မဏာဒီနံ ပရိဟာနိံ ဒဿေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေန ကုသလတ္တိကပရိဟီနာနံ သဗ္ဗဋ္ဌာနိကာနံ စတုန္နံ သဗ္ဗတိကာဒီသု ပရိဟာနိ ဒဿိတာ ဟောတိ. ပစ္ဆာဇာတပစ္စယဉ္စ ဝိနာဝ ဥပ္ပတ္တိတောတိ ဧတေန ပန ပစ္ဆာဇာတပစ္စယဿ အနုလောမေ ပရိဟာနိံ, ပစ္စနီယေ စ လာဘံ ဒဿေတိ. သဟဇာတာဒယောတိ ဝါ သဟဇာတမူလကာ သဟဇာတနိဗန္ဓနာ ပဋိစ္စာဒိံ ဖရန္တေဟိ သဟဇာတဓမ္မေဟိ ဝိနာ ပစ္စယာ အဟောန္တာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကသ္မာ ပန သဟဇာတနိဗန္ဓနာ သဗ္ဗာရူပဓမ္မပရိဂ္ဂါဟကာ စ ယေ, တေဝ [Pg.239] ပရိဟာယန္တိ, န ပန ယော သဟဇာတာနိဗန္ဓနော သဗ္ဗာရူပဓမ္မပရိဂ္ဂါဟကော စ န ဟောတိ, သော ပစ္ဆာဇာတောတိ တတ္ထ ကာရဏံ ဝဒန္တော ‘‘သဟဇာတာဒီဟိ ဝိနာ အနုပ္ပတ္တိတော ပစ္ဆာဇာတပစ္စယဉ္စ ဝိနာဝ ဥပ္ပတ္တိတော’’တိ အာဟ. တတ္ထ သဟဇာတာဒီဟိ ဝိနာတိ သဟဇာတနိဗန္ဓနေဟိ သဗ္ဗာရူပဓမ္မပရိဂ္ဂါဟကေဟိ စ ဝိနာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ သဟဇာတနိဗန္ဓနာနမေဝ ပရိဟာနိ, န ပစ္ဆာဇာတဿ သဟဇာတာနိဗန္ဓနဿာတိ ဧတ္ထေဝ ကာရဏံ ဝဒန္တော ‘‘သဟဇာတာဒီဟိ ဝိနာ အနုပ္ပတ္တိတော ပစ္ဆာဇာတပစ္စယဉ္စ ဝိနာဝ ဥပ္ပတ္တိတော’’တိ အာဟ. သဟဇာတနိဗန္ဓနာပိ ပန သဗ္ဗအရူပဓမ္မပရိဂ္ဂါဟကာယေဝ ပရိဟာယန္တီတိ ဒဿိတမေတန္တိ.

១០. គប្បីជ្រាបថា ដោយពាក្យថា «Sabbaarūpadhammapariggāhakā pana sahajātādayo paccayā» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវការសាបសូន្យនៃអារម្មណបច្ច័យជាដើម ដែលជាធម៌កាន់យកនូវអរូបធម៌ទាំងពួង ដោយអំណាចនៃបច្ចយុប្បន្ន ដោយសព្ទថា «អាទិ» ផង ដោយពាក្យថា «សព្វារូបធម្មបរិគ្គាហកៈ» ផង ដោយការតម្កល់ទុកនូវសហជាតបច្ច័យដែលសាបសូន្យក្នុងកុសលតិកៈដោយភាពជាបច្ចនីយ៍ ទុកក្នុងខាងដើម ព្រោះភាពជាធម៌កាន់យកនូវរូបធម៌ និងអរូបធម៌។ ដោយពាក្យនោះ ជាការបង្ហាញនូវការសាបសូន្យក្នុងសព្វតិកៈជាដើម នៃបច្ច័យទាំង ៤ ដែលកើតក្នុងទីទាំងពួង ដែលសាបសូន្យក្នុងកុសលតិកៈ។ ចំណែកឯពាក្យថា «Pacchājātapaccayañca vināva uppattito» នេះ បង្ហាញនូវការសាបសូន្យនៃបច្ឆាជាតបច្ច័យក្នុងអនុលោម និងការបានមកវិញក្នុងបច្ចនីយ៍។ មួយម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «Sahajātādayo» គឺធម៌ទាំងឡាយដែលមានសហជាតបច្ច័យជាមូល ឬជាប់ទាក់ទងនឹងសហជាតបច្ច័យ កាលបើមិនមានសហជាតធម៌ទាំងឡាយដែលញ៉ាំងកិច្ចមានបដិច្ចៈជាដើមឲ្យសម្រេចទេ ក៏មិនអាចជាបច្ច័យបានឡើយ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាបច្ច័យទាំងឡាយណាដែលជាប់ទាក់ទងនឹងសហជាតបច្ច័យ និងកាន់យកនូវអរូបធម៌ទាំងពួង បច្ច័យទាំងនោះទើបសាបសូន្យ តែបច្ឆាជាតបច្ច័យដែលមិនជាប់ទាក់ទងនឹងសហជាតបច្ច័យ និងមិនកាន់យកនូវអរូបធម៌ទាំងពួង មិនសាបសូន្យ? ដើម្បីបង្ហាញហេតុក្នុងរឿងនោះ ព្រះសង្គហការីទើបពោលថា «sahajātādīhi vinā anuppattito pacchājātapaccayañca vināva uppattito»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «sahajātādīhi vinā» សេចក្តីថា វៀរចាកបច្ច័យទាំងឡាយដែលជាប់ទាក់ទងនឹងសហជាតបច្ច័យ និងវៀរចាកបច្ច័យទាំងឡាយដែលកាន់យកនូវអរូបធម៌ទាំងពួង។ ម៉្យាងទៀត ការសាបសូន្យមានតែចំពោះបច្ច័យដែលជាប់ទាក់ទងនឹងសហជាតបច្ច័យប៉ុណ្ណោះ មិនមានដល់បច្ឆាជាតបច្ច័យដែលមិនជាប់ទាក់ទងនឹងសហជាតបច្ច័យឡើយ ដើម្បីបង្ហាញហេតុក្នុងទីនេះឯង ព្រះសង្គហការីទើបពោលថា «sahajātādīhi vinā...» ជាដើម។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះសង្គហការីបង្ហាញសេចក្តីនេះថា ទោះបីជាបច្ច័យដែលជាប់ទាក់ទងនឹងសហជាតបច្ច័យក៏ដោយ តែបច្ច័យដែលកាន់យកនូវអរូបធម៌ទាំងពួងប៉ុណ្ណោះ ទើបសាបសូន្យ។

၁၇. နဝိပါကေပိ ဧသေဝ နယောတိ နယဒဿနမေဝ ကရောတိ, န စ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နသာမညဒဿနံ. သုခါယ ဟိ အဒုက္ခမသုခါယ စ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တေ ဓမ္မေ ပဋိစ္စ တာဟိ ဝေဒနာဟိ သမ္ပယုတ္တာ အဟေတုကကိရိယဓမ္မာ ဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသဟဇာတမောဟော စာတိ အယဉှေတ္ထ နယောတိ. နဝိပ္ပယုတ္တေ ဧကန္တိ အာရုပ္ပေ အာဝဇ္ဇနဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဣဒံ အာဝဇ္ဇနာဟေတုကမောဟာနံ ဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

១៧. ពាក្យថា «Navipākepi eseva nayo» នេះ ព្រះសង្គហការីគ្រាន់តែបង្ហាញនូវវិធី (ន័យ) ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនបង្ហាញនូវភាពដូចគ្នានៃធម៌ជាបច្ច័យ និងបច្ចយុប្បន្នឡើយ។ ពិស្តារគឺ អាស្រ័យនូវធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយសុខវេទនា និងអទុក្ខមសុខវេទនាហើយ អហេតុកកិរិយាធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយវេទនាទាំងនោះក្តី មោហៈដែលកើតជាមួយវិចិកិច្ឆានិងឧទ្ធច្ចៈក្តី តែងកើតឡើង នេះជាន័យក្នុងនវិបាកបច្ច័យនេះ។ ពាក្យថា «Navippayutte ekaṃ» ក្នុងអរូបភព ទ្រង់ត្រាស់ដោយអំណាចនៃការអាវជ្ជនៈ គប្បីជ្រាបថា ពាក្យនេះទ្រង់ត្រាស់ដោយអំណាចនៃអាវជ្ជនចិត្ត និងអហេតុកមោហៈ។

၂၅-၃၇. အနုလောမပစ္စနီယေ ယထာ ကုသလတ္တိကံ, ဧဝံ ဂဏေတဗ္ဗန္တိ ဟေတုမူလကာဒီနံ နယာနံ ဧကမူလကဒွိမူလကာဒိဝသေန စ ယောဇေတွာ ဂဟေတဗ္ဗတာသာမညံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န ဂဏနသာမညံ. ဣတော ပရေသုပိ ဧဝရူပေသု ဧသေဝ နယော. အဟေတုကဿ ပန စိတ္တုပ္ပာဒဿာတိအာဒိ နဟေတုမူလကံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ‘‘အဟေတုကဿ ပန စိတ္တုပ္ပာဒဿ မောဟဿ စာ’’တိ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ. မောဟဿ စာပိ ဟိ အဟေတုကဿ အဓိပတိအဘာဝတော အဓိပတိနော နဟေတုမူလကေ အနုလောမတော အဋ္ဌာနန္တိ. ပရိဝတ္တေတွာပီတိ နဟေတုပစ္စယာ နအဓိပတိပစ္စယာ အာရမ္မဏေ တီဏီတိ ဧဝံ ပုရတော ဌိတမ္ပိ အာရမ္မဏာဒိံ ပစ္ဆတော ယောဇေတွာတိ အတ္ထော.

២៥-៣៧. ពាក្យថា «Anulomapaccanīye yathā kusalattikaṃ, evaṃ gaṇetpabbanti» នេះ ទ្រង់ត្រាស់សំដៅដល់ភាពដូចគ្នានៃការគប្បីរាប់ ដោយផ្សារភ្ជាប់នូវន័យទាំងឡាយមានហេតុមូលកៈជាដើម ដោយអំណាចនៃឯកមូលកៈ និងទ្វិមូលកៈជាដើម មិនមែនសំដៅដល់ភាពដូចគ្នានៃចំនួនលេខឡើយ។ ទោះបីក្នុងពាក្យមានសភាពបែបនេះជាបន្ទាប់ទៅ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ចំណែកឯពាក្យថា «Ahetukassa pana cittuppādassa» ជាដើម មិនមែនទ្រង់ត្រាស់សំដៅដល់នហេតុមូលកន័យឡើយ ប៉ុន្តែក្នុងបាលីនេះ គួរពោលថា «ahetukassa pana cittuppādassa mohassa cā»។ ព្រោះថា សូម្បីតែមោហៈដែលជាអហេតុកៈ ក៏មិនមានអធិបតីដែរ ហេតុនោះ ការមិនតាំងនៅនៃអធិបតីបច្ច័យក្នុងនហេតុមូលកៈដោយអនុលោម តែងមាន។ ពាក្យថា «Parivattetvāpīti» សេចក្តីថា ផ្សារភ្ជាប់នូវអារម្មណបច្ច័យជាដើម ទោះបីជាតាំងនៅខាងមុខ (តាមលំដាប់បច្ចយុទ្ទេស) ឲ្យទៅនៅខាងក្រោយវិញ ដូចជា «nahetupaccayā naadhipatipaccayā ārammaṇe tīṇi» ដូច្នេះជាដើម។

၃၉. ပဉှာဝါရေ ဒေါမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဧတေန တံသမ္ပယုတ္တေ ဒဿေတိ. ဥပနိဿယဝိဘင်္ဂေ ‘‘သဒ္ဓါပဉ္စကေသု မာနံ ဇပ္ပေတိ ဒိဋ္ဌိံ ဂဏှာတီတိ ကတ္တဗ္ဗံ, အဝသေသေသု န ကတ္တဗ္ဗ’’န္တိ ဣဒံ ပါဌဂတိဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ, န ပန ရာဂါဒီဟိ မာနဒိဋ္ဌီနံ အနုပ္ပတ္တိတော. ကုသလတ္တိကေပိ ဟိ ရာဂါဒီသု ‘‘မာနံ ဇပ္ပေတိ ဒိဋ္ဌိံ ဂဏှာတီ’’တိ ပါဠိ န ဝုတ္တာ, ‘‘ရာဂေါ ဒေါသော မောဟော မာနော ဒိဋ္ဌိ ပတ္ထနာ ရာဂဿ ဒေါသဿ မောဟဿ မာနဿ [Pg.240] ဒိဋ္ဌိယာ ပတ္ထနာယ ဥပနိဿယပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၂.၅၃) ပန ရာဂါဒီနံ မာနဒိဋ္ဌိဥပနိဿယဘာဝေါ ဝုတ္တော. တထာ ဣဓာပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ. ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တေန ပန စိတ္တေန ဂါမဃာတံ နိဂမဃာတံ ကရောတီ’’တိ သောမနဿသမ္ပယုတ္တလောဘသဟဂတစိတ္တေန ဂါမနိဂမဝိလုပ္ပနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

៣៩. ក្នុងបញ្ហាវារៈ ពាក្យថា «domanassaṃ uppajjati» នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវចិត្តុប្បាទដែលសម្បយុត្តដោយទោមនស្សវេទនានោះ។ ក្នុងឧបនិស្សយវិភង្គ ពាក្យថា «saddhāpañcakesu mānaṃ jappeti diṭṭhiṃ gaṇhātīti kattabbaṃ, avasesesu na kattabba» នេះ ព្រះសង្គីតិការកាចារ្យពោលទុកដើម្បីបង្ហាញនូវលំដាប់នៃព្រះបាលីប៉ុណ្ណោះ មិនមែនព្រោះតែមានះនិងទិដ្ឋិមិនកើតឡើងព្រោះរាគៈជាដើមនោះឡើយ។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងកុសលតិកៈ ព្រះបាលីថា «mānaṃ jappeti diṭṭhiṃ gaṇhāti» ក្នុងធម៌មានរាគៈជាដើម ក៏ព្រះអង្គមិនបានត្រាស់ទុកដែរ ប៉ុន្តែទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «rāgo doso moho māno diṭṭhi patthanā rāgassa dosassa mohassa mānassa diṭṭhiyā patthanāya upanissayapaccayena paccayo» គឺទ្រង់ត្រាស់នូវភាពជាឧបនិស្សយបច្ច័យនៃរាគៈជាដើម ដល់មានះនិងទិដ្ឋិ។ ក្នុងវេទនាតិកៈនេះ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ ចំណែកឯពាក្យថា «Sukhāya vedanāya sampayuttena pana cittena gāmaghātaṃ nigamaghātaṃ karotī» នេះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅដល់ការបំផ្លិចបំផ្លាញភូមិនិងនិគម ដោយលោភសហគតចិត្តដែលសម្បយុត្តដោយសោមនស្ស។

၆၂. သုဒ္ဓါနန္တိ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နပဒါနံ အနညတ္တံ ဒဿေတိ. ပုရေဇာတပစ္ဆာဇာတာ ပနေတ္ထ န ဝိဇ္ဇန္တိ. န ဟိ ပုရေဇာတာ ပစ္ဆာဇာတာ ဝါ အရူပဓမ္မာ အရူပဓမ္မာနံ ပစ္စယာ ဟောန္တီတိ ဧတ္ထ ပုရေဇာတာတိ ဣမသ္မိံ တိကေ ဝုစ္စမာနာ အဓိကာရပ္ပတ္တာ သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာဒယောဝ အရူပဓမ္မာနံ ပုရေဇာတာ ဟုတွာ ပစ္စယာ န ဟောန္တိ ပုရေဇာတတ္တာဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော, တထာ ပစ္ဆာဇာတတ္တာဘာဝတော ပစ္ဆာဇာတာ ဝါ ဟုတွာ န ဟောန္တီတိ.

៦២. ពាក្យថា «Suddhānaṃ» នេះ ព្រះសង្គហការីបង្ហាញនូវភាពមិនខុសគ្នា (ភាពដូចគ្នា) នៃបទជាបច្ច័យ និងបទជាបច្ចយុប្បន្ន។ ពាក្យថា «Purejātapacchājātā panettha na vijjanti. Na hi purejātā pacchājātā vā arūpadhammā arūpadhammānaṃ paccayā honti» ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «purejātā» មានសេចក្តីអធិប្បាយថា នាមក្ខន្ធទាំងឡាយមានធម៌សម្បយុត្តដោយសុខវេទនាជាដើម ដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងវេទនាតិកៈនេះ និងជាធម៌ដល់នូវអធិការៈ មិនមែនជាបច្ច័យដោយកើតមុន (បុរេជាតៈ) ដល់អរូបធម៌ទាំងឡាយឡើយ ព្រោះភាពមិនមាននៃបុរេជាតភាពរបស់ធម៌ទាំងនោះ យ៉ាងណាមិញ ព្រោះភាពមិនមាននៃបច្ឆាជាតភាព ធម៌ទាំងនោះក៏មិនមែនជាបច្ច័យដោយកើតក្រោយ (បច្ឆាជាតៈ) យ៉ាងនោះដែរ។

၆၃-၆၄. သာဓိပတိအမောဟဝသေနာတိ အဓိပတိဘာဝသဟိတာမောဟဝသေနာတိ အတ္ထော.

៦៣-៦៤. ពាក្យថា «Sādhipatiamohavasenāti» សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃអមោហៈដែលប្រកបដោយភាពជាអធិបតី។

၈၃-၈၇. နဟေတုပစ္စယာ…ပေ… နဥပနိဿယေ အဋ္ဌာတိ နဟေတုပစ္စယာ နာရမ္မဏပစ္စယာ နဥပနိဿယေ အဋ္ဌာတိ ဧဝံ သင်္ခိပိတွာ ဥဒ္ဓရတိ. နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ဣဒံ ‘‘ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တော သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တဿာ’’တိ ဧတံ ဝဇ္ဇေတွာ အဝသေသေသု အဋ္ဌသုပိ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယသမ္ဘဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. န ဟိ သဟဇာတပစ္စယော အဋ္ဌသုပိ လဗ္ဘတိ, အထ ခေါ တီသွေဝါတိ.

៨៣-៨៧. ពាក្យថា «Nahetupaccayā…pe… naupanissaye aṭṭha» នេះ ព្រះសង្គហការីសម្រួលសង្ខេបហើយដកស្រង់មកយ៉ាងនេះថា «nahetupaccayā nārammaṇapaccayā…pe… naupanissaye aṭṭha»។ ពាក្យថា «Nānākkhaṇikakammapaccayavasena veditabbā» នេះ ព្រះសង្គហការីពោលសំដៅដល់ការកើតឡើងបាននៃនានាក្ខណិកកម្មបច្ច័យ ក្នុងវារៈទាំង ៨ ដែលនៅសល់ ក្រៅពីវារៈតែមួយគឺ «dukkhāya vedanāya sampayutto sukhāya vedanāya sampayuttassā» នោះចេញ។ ព្រោះថា សហជាតកម្មបច្ច័យ មិនបានក្នុងវារៈទាំង ៨ នោះឡើយ គឺបានតែក្នុងវារៈ ៣ ប៉ុណ្ណោះ។

ဝေဒနာတ္တိကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់វេទនាតិកៈ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၃. ဝိပါကတ္တိကဝဏ္ဏနာ

៣. ការពន្យល់វិបាកតិកៈ

၁-၂၃. ဝိပါကတ္တိကေ ဝိပါကဓမ္မံ ပဋိစ္စာတိ ဝိပါကံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ. သမာသေနပိ ဟိ သောယေဝတ္ထော ဝုတ္တောတိ ပါဠိယံ သမာသံ ကတွာ လိခိတံ.

១-២៣. ក្នុងវិបាកតិកៈ ពាក្យថា «vipākadhammaṃ paṭicca» សេចក្តីថា អាស្រ័យនូវវិបាកធម៌ (vipākaṃ dhammaṃ paṭicca)។ ព្រោះថា សូម្បីតែដោយសមាសសព្ទ ក៏សម្តែងនូវសេចក្តីនោះឯង ហេតុនោះ ក្នុងព្រះបាលី ព្រះថេរៈទាំងឡាយទើបសរសេរទុកដោយធ្វើជាសមាសសព្ទ។

၂၄-၅၂. ‘‘နေဝဝိပါကနဝိပါကဓမ္မဓမ္မံ [Pg.241] ပဋိစ္စ နေဝဝိပါကနဝိပါကဓမ္မဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ နဝိပါကပစ္စယာ’’တိ ဧတဿ ဝိဘင်္ဂေ ‘‘မဟာဘူတေ ပဋိစ္စ စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ရူပံ ဥပါဒါရူပ’’န္တိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ, န ဝုတ္တံ ‘‘ကဋတ္တာရူပ’’န္တိ. တံ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇမာနဿ မဟာဘူတေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပတ္တိဒဿနတ္ထတ္တာ န ဝုတ္တံ. န ဟေတ္ထ ကဋတ္တာရူပဿ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပတ္တိ အတ္ထိ, ယဿ မဟာဘူတေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပတ္တိ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ. ပဝတ္တိယံ ပန ကဋတ္တာရူပံ ‘‘အသညသတ္တာနံ…ပေ… မဟာဘူတေ ပဋိစ္စ ကဋတ္တာရူပံ ဥပါဒါရူပ’’န္တိ ဧတေနေဝ ဒဿိတံ ဟောတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ အသညသတ္တာနံ ရူပသမာနဂတိကတ္တာ နာဟာရပစ္စယေ စ ပဝတ္တိယံ ကဋတ္တာရူပံ န ဥဒ္ဓဋံ. တမ္ပိ ဟိ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ အာဟာရပစ္စယေန ဝိနာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗံ သိယာတိ.

២៤-៥២. ក្នុងវិភង្គនៃពាក្យថា «Nevavipākanavipākadhammadhammaṃ paṭicca nevavipākanavipākadhammadhammo uppajjati navipākapaccayā» នេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះថា «mahābhūte paṭicca cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ upādārūpaṃ» ប៉ុណ្ណោះ មិនបានត្រាស់ថា «kaṭattārūpaṃ» ឡើយ។ ការមិនត្រាស់ពាក្យនោះ ព្រោះមានប្រយោជន៍ដល់ការបង្ហាញការកើតឡើងនៃចិត្តជរូប ដែលកើតឡើងអាស្រ័យនឹងខន្ធទាំងឡាយ ឲ្យកើតឡើងអាស្រ័យនឹងមហាភូតរូបទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ក្នុងវារៈនេះ ការកើតឡើងនៃកដត្តារូបអាស្រ័យនឹងខន្ធទាំងឡាយ មិនមានឡើយ ដែលជាហេតុនាំឲ្យត្រូវត្រាស់សម្តែងការកើតឡើងរបស់វាអាស្រ័យនឹងមហាភូតរូបនោះ។ ចំណែកឯកដត្តារូបក្នុងបវត្តិកាល ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញហើយដោយពាក្យនេះឯងថា «asaññasattānaṃ…pe… mahābhūte paṭicca kaṭattārūpaṃ upādārūpaṃ»។ កាលបើធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះហើយ ព្រោះភាពមានគតិស្មើដោយរូបនៃអសញ្ញសត្វទាំងឡាយ ក្នុងអាហារបច្ច័យផង ក្នុងបវត្តិកាលផង ព្រះមានព្រះភាគក៏មិនបានដកស្រង់យកកដត្តារូបមកសម្តែងឡើយ។ ព្រោះថា សូម្បីតែកដត្តារូបក្នុងបវត្តិកាលនោះ ក្នុងខណៈដែលកើតឡើង (ឧប្បាទខណៈ) ក៏កើតឡើងដោយវៀរចាកអាហារបច្ច័យដែរ ហេតុនោះ ទើបជាធម៌ដែលគប្បីដកស្រង់មកសម្តែង។

ဝိပါကတ္တိကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់វិបាកតិកៈ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၄. ဥပါဒိန္နတ္တိကဝဏ္ဏနာ

៤. ការពន្យល់ឧបាទិន្នតិកៈ

၁၅. ဥပါဒိန္နတ္တိကေ အနုပါဒိန္နအနုပါဒါနိယံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ အနုပါဒိန္နအနုပါဒါနိယော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာဓိပတိပစ္စယာတိ ဧတေန သယံ အဓိပတိဘူတတ္တာ အဝိရဟိတာရမ္မဏာဓိပတီသုပိ အဓိပတိ ဒုဝိဓေနပိ အဓိပတိပစ္စယေန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗော, အယမေတဿ သဘာဝေါတိ ဒဿေတိ.

១៥. ក្នុងឧបាទិន្នតិកៈ ពាក្យថា «anupādinnaanupādāniyaṃ dhammaṃ paṭicca anupādinnaanupādāniyo dhammo uppajjati nādhipatipaccayā» នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា ព្រោះខ្លួនឯងជាអធិបតីស្រាប់ សូម្បីក្នុងលោកុត្តរចិត្តុប្បាទទាំងឡាយដែលមិនប្រាសចាកអារម្មណាធិបតីបច្ច័យ ក៏មិនគប្បីពោលថា អធិបតីកើតឡើងដោយអធិបតីបច្ច័យទាំងពីរយ៉ាង (អារម្មណាធិបតី និងសហជាតាធិបតី) ឡើយ នេះជាសភាវៈនៃធម៌នេះ។

၇၂. ဥပါဒိန္နုပါဒါနိယော ကဗဠီကာရာဟာရော ဥပါဒိန္နုပါဒါနိယဿ ကာယဿ အာဟာရပစ္စယေန ပစ္စယောတိ ဧတ္ထ ကမ္မဇာနံ ရူပါနံ အဗ္ဘန္တရဂတာ ဩဇာ တဿေဝ ကမ္မဇကာယဿ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ ဝိယ ကဋတ္တာရူပါနံ အနုပါလနုပတ္ထမ္ဘနဝသေန ပစ္စယော, န ဇနကဝသေနာတိ အယမတ္ထော အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တော. ဧတသ္မိံ ပန အတ္ထေ သတိ ဥပါဒိန္နုပါဒါနိယော စ အနုပါဒိန္နအနုပါဒါနိယော စ ဓမ္မာ ဥပါဒိန္နုပါဒါနိယဿ ဓမ္မဿ အတ္ထိပစ္စယေန ပစ္စယော ပစ္ဆာဇာတိန္ဒြိယန္တိ ဧတ္ထ ‘‘အာဟာရ’’န္တိပိ ဝတ္တဗ္ဗံ, ယဒိ စ ကမ္မဇာ ဩဇာ သကလာပရူပါနမေဝ အာဟာရပစ္စယော ဟောတိ, ဧဝံ သတိ ‘‘ဥပါဒိန္နုပါဒါနိယော ကဗဠီကာရာဟာရော အနုပါဒိန္နုပါဒါနိယဿ ကာယဿ အာဟာရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, ဝုတ္တဉ္စိဒံ, တမ္ပိ အနဇ္ဈောဟဋာယ သသန္တာနဂတာယ ဥပါဒိန္နောဇာယ အနုပါဒိန္နုပါဒါနိယဿ ကာယဿ အာဟာရပစ္စယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဧဝဉ္စ သတိ [Pg.242] ‘‘ဥပါဒိန္နုပါဒါနိယော စ အနုပါဒိန္နအနုပါဒါနိယော စ ဓမ္မာ အနုပါဒိန္နုပါဒါနိယဿ ဓမ္မဿ အတ္ထိပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၄.၈၅) အယမ္ပိ ပဉှော ပစ္ဆာဇာတာဟာရဝသေန ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗော သိယာ, တသ္မာ အဇ္ဈောဟဋဿ ဥပါဒိန္နာဟာရဿ လောကုတ္တရက္ခဏေ အဘာဝတော ဒုမူလကေသု ပဌမပဉှေ ‘‘အာဟာရ’’န္တိ န ဝုတ္တံ. ဒုတိယပဉှော စ န ဥဒ္ဓဋော, န ဣတရဿ ဥပါဒိန္နာဟာရဿ ကာမဘဝေ အသမ္ဘဝါဘာဝတောတိ အဇ္ဈောဟဋမေဝ မဏ္ဍူကာဒိသရီရဂတံ ဥပါဒိန္နာဟာရံ သန္ဓာယ ‘‘ဥပါဒိန္နုပါဒါနိယော ကဗဠီကာရာဟာရော ဥပါဒိန္နုပါဒါနိယဿ စ အနုပါဒိန္နုပါဒါနိယဿ စ ကာယဿ အာဟာရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၄.၇၄) ဝဒန္တာနံ ဝါဒေါ ဗလဝတရော. န ဟိ အဇ္ဈောဟဋမတ္တာဝ မဏ္ဍူကာဒယော ကုစ္ဆိဝိတ္ထတံ န ကရောန္တိ, န စ ဗလံ န ဥပဇာယန္တိ, န စ ရူပဝိသေသော န ဝိညာယတီတိ.

៧២. ក្នុងពាក្យថា «Upādinnupādāniyo kabaḷīkārāhāro upādinnupādāniyassa kāyassa āhārapaccayena paccayo» នេះ សេចក្តីអធិប្បាយថា ឱជារូបដែលស្ថិតនៅខាងក្នុងកម្មជរូបទាំងឡាយ តែងជាបច្ច័យដល់កម្មជកាយនោះឯង ដោយអំណាចនៃការតាមថែរក្សានិងឧបត្ថម្ភគាំទ្រដល់កដត្តារូបទាំងឡាយ ដូចជា រូបជីវិតិន្ទ្រិយដែរ មិនមែនជាបច្ច័យដោយអំណាចនៃការបង្កើត (ជនកភាព) ឡើយ នេះជាសេចក្តីដែលពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថា។ ប៉ុន្តែ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះហើយ ក្នុងពាក្យថា «upādinnupādāniyo ca anupādinnaanupādāniyo ca dhammā upādinnupādāniyassa dhammassa atthipaccayena paccayo pacchājātindriyaṃ» នេះ ក៏គួរពោលពាក្យថា «អាហារៈ» ផងដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រសិនបើកម្មជឱជា ជាអាហារបច្ច័យដល់រូបដទៃទាំងឡាយក្នុងកលាបរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ កាលបើដូច្នោះ ព្រះមានព្រះភាគក៏មិនគប្បីត្រាស់ថា «upādinnupādāniyo kabaḷīkārāhāro anupādinnupādāniyassa kāyassa āhārapaccayena paccayo» ឡើយ តែព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយ។ ពាក្យនោះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅដល់ភាពជាអាហារបច្ច័យនៃឧបាទិន្នឱជា ដែលមាននៅក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន តែមិនទាន់បានលេបចូលទៅ (មិនទាន់ទំពារលេប) ដល់អនូបាទិន្នុបាទានិយកាយ។ កាលបើដូច្នោះ សូម្បីតែបញ្ហានេះថា «upādinnupādāniyo ca anupādinnaanupādāniyo ca dhammā anupādinnupādāniyassa dhammassa atthipaccayena paccayo» ក៏គប្បីដកស្រង់មកសម្តែងដោយអំណាចនៃបច្ឆាជាតាហារដែរ។ ហេតុនោះ ព្រោះភាពមិនមាននៃឧបាទិន្នអាហារដែលលេបចូលទៅហើយ ក្នុងខណៈនៃលោកុត្តរៈ ក្នុងបញ្ហាទីមួយក្នុងបណ្តាទុកមូលកៈទាំងឡាយ ព្រះមានព្រះភាគទើបមិនត្រាស់ពាក្យថា «អាហារៈ»។ ម្យ៉ាងទៀត បញ្ហាទីពីរ ព្រះអង្គមិនបានដកស្រង់មកសម្តែង ក៏មិនមែនព្រោះភាពមិនមាននៃការមិនកើតឡើងនៃឧបាទិន្នអាហារដទៃក្នុងកាមភពនោះឡើយ។ ហេតុនោះ គំនិតរបស់ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយដែលពោលសំដៅដល់ឧបាទិន្នអាហារដែលនៅក្នុងរាងកាយនៃសត្វមានកង្កែបជាដើមដែលលេបចូលទៅហើយ (តែមិនទាន់ស្លាប់) ថា «upādinnupādāniyo kabaḷīkārāhāro upādinnupādāniyassa ca anupādinnupādāniyassa ca kāyassa āhārapaccayena paccayo» ដូច្នេះ ទើបជាលទ្ធិដែលមានកម្លាំងជាង។ ព្រោះថា មិនមែនជាសត្វមានកង្កែបជាដើមដែលគ្រាន់តែលេបចូលទៅហើយ មិនធ្វើឲ្យពោះប៉ោងធំនោះឡើយ មិនមែនជាមិនបង្កើតកម្លាំងឲ្យកើតឡើងនោះឡើយ និងមិនមែនជាមិនដឹងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃរូបនោះឡើយ (គឺពិតជាធ្វើឲ្យពោះប៉ោង បង្កើតកម្លាំង និងដឹងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃរូបបានពិតប្រាកដ)។

‘‘အနုပါဒိန္နအနုပါဒါနိယော ဓမ္မော ဥပါဒိန္နုပါဒါနိယဿ စ အနုပါဒိန္နအနုပါဒါနိယဿ စ ဓမ္မဿ အတ္ထိပစ္စယေန ပစ္စယော သဟဇာတံ ပစ္ဆာဇာတ’’န္တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၄.၈၃) ဧဝမာဒီဟိ ဣဓ ဝုတ္တေဟိ ဧကမူလကဒုကတိကာဝသာနပဉှဝိဿဇ္ဇနေဟိ ‘‘ကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ စ အဗျာကတဿ စ ဓမ္မဿ အတ္ထိပစ္စယေန ပစ္စယော သဟဇာတ’’န္တိအာဒိနာ ဣဓ ဒုတိယဒုကာဝသာနေ ဝိယ ဝိဿဇ္ဇနံ လဗ္ဘတီတိ ဝိညာယတိ. သုခါဝဗောဓနတ္ထံ ပန တတ္ထ သဟဇာတဝသေနေဝ ဝိဿဇ္ဇနံ ကတံ. ပစ္စနီယေ ပန သဟဇာတဿေဝ အပဋိက္ခေပေ လာဘတော, ပဋိက္ခေပေ စ အလာဘတော သဟဇာတပစ္စယဝသေနေဝ ဧကမူလကဒုကာဝသာနာ တတ္ထ ဥဒ္ဓဋာ, ဣဓ ပနေတေဟိ ဝိဿဇ္ဇနေဟိ ဧကော ဓမ္မော သဟဇာတာဒီသု အတ္ထိပစ္စယဝိသေသေသု အနေကေဟိပိ အနေကေသံ ဓမ္မာနံ ဧကော အတ္ထိပစ္စယော ဟောတီတိ ဒဿိတံ ဟောတိ. ဧကော ဟိ ဓမ္မော ဧကဿ ဓမ္မဿ ဧကေနေဝ အတ္ထိပစ္စယဝိသေသေန အတ္ထိပစ္စယော ဟောတိ, ဧကော အနေကေသံ ဧကေနပိ အနေကေဟိပိ, တထာ အနေကော ဧကဿ, အနေကော အနေကေသံ သမာနတ္တေ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာနံ, အတ္ထိပစ္စယဝိသေသေသု ပန ပဉ္စသု သဟဇာတံ ပုရေဇာတေနေဝ သဟ အတ္ထိပစ္စယော ဟောတိ, အနညဓမ္မတ္တေ ပစ္ဆာဇာတေန စ, န နာနာဓမ္မတ္တေ.

«ធម៌ជាអនុបាទិន្នានុបាទានិយៈ ជាបច្ច័យនៃធម៌ជាឧបាទិន្នុបាទានិយៈផង នៃធម៌ជាអនុបាទិន្នានុបាទានិយៈផង ដោយអត្ថិបច្ច័យ គឺសហជាត និងបច្ឆាជាត» សេចក្តីជាដើមយ៉ាងនេះ ដែលសម្តែងហើយក្នុងឧបាទិន្នតិកៈនេះ ដោយការដោះស្រាយបញ្ហាដែលមានមូលតែមួយ និងមានទីបំផុតដោយទុកៈ និងតិកៈ គួរដឹងថា រមែងបាននូវការដោះស្រាយ ដូចជាក្នុងទីបំផុតនៃទុកៈទីពីរ ក្នុងកុសលតិកៈនេះ ដោយវិធីជាដើមថា «ធម៌ជាកុសល ជាបច្ច័យនៃធម៌ជាកុសលផង នៃធម៌ជាអព្យាក្រឹតផង ដោយអត្ថិបច្ច័យ គឺសហជាត»។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីឱ្យងាយយល់ ក្នុងកុសលតិកៈនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើការដោះស្រាយដោយអំណាចនៃសហជាតប្បច្ច័យប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបច្ចនិកៈ កាលបើមិនបដិសេធនូវសហជាតប្បច្ច័យប៉ុណ្ណោះ ព្រោះបាននូវបច្ឆាជាតប្បច្ច័យផង កាលបើបដិសេធ ព្រោះមិនបាននូវបច្ឆាជាតប្បច្ច័យផង ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ដកឡើងនូវបញ្ហាទាំងឡាយដែលមានមូលតែមួយ និងមានទីបំផុតដោយទុកៈ ក្នុងកុសលតិកៈនោះ ដោយអំណាចនៃសហជាតប្បច្ច័យប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯក្នុងឧបាទិន្នតិកៈនេះ ដោយការដោះស្រាយទាំងឡាយនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា ធម៌តែមួយ រមែងជាអត្ថិបច្ច័យតែមួយ ដល់ធម៌ទាំងឡាយច្រើន សូម្បីដោយអត្ថិបច្ច័យពិសេសទាំងឡាយច្រើន ក្នុងចំណោមអត្ថិបច្ច័យពិសេសទាំងឡាយមានសហជាតជាដើម។ ពិតណាស់ ធម៌តែមួយ រមែងជាអត្ថិបច្ច័យដល់ធម៌តែមួយ ដោយអត្ថិបច្ច័យពិសេសតែមួយ, ធម៌តែមួយ រមែងជាអត្ថិបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយច្រើន សូម្បីដោយអត្ថិបច្ច័យពិសេសតែមួយ សូម្បីដោយអត្ថិបច្ច័យពិសេសទាំងឡាយច្រើន, ដូចគ្នាដែរ ធម៌ច្រើន រមែងជាអត្ថិបច្ច័យដល់ធម៌តែមួយ, ធម៌ច្រើន រមែងជាអត្ថិបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយច្រើន កាលបើធម៌ជាបច្ចយុប្បន្នទាំងឡាយមានសភាពស្មើគ្នា, ប៉ុន្តែក្នុងចំណោមអត្ថិបច្ច័យពិសេសទាំង ៥ នោះ សហជាតធម៌ រមែងជាអត្ថិបច្ច័យជាមួយតែនឹងបុរេជាតប្បច្ច័យប៉ុណ្ណោះ កាលបើមិនមែនជាធម៌ដទៃ ក៏ជាអត្ថិបច្ច័យជាមួយបច្ឆាជាតប្បច្ច័យផង មិនមែនកាលបើជាធម៌ផ្សេងគ្នាឡើយ។

ယဒိ သိယာ, ‘‘ဥပါဒိန္နုပါဒါနိယော စ အနုပါဒိန္နအနုပါဒါနိယော စ ဓမ္မာ ဥပါဒိန္နုပါဒါနိယဿ ဓမ္မဿ အတ္ထိပစ္စယေန ပစ္စယော ပစ္ဆာဇာတံ ဣန္ဒြိယ’’န္တိ ဧတ္ထ ‘‘သဟဇာတ’’န္တိပိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ကမ္မဇာနဉှိ ဘူတာနံ သဟဇာတာနံ [Pg.243] ပစ္ဆာဇာတာနဉ္စ လောကုတ္တရာနံ ဧကက္ခဏေ လဗ္ဘမာနာနမ္ပိ ဧကော အတ္ထိပစ္စယဘာဝေါ နတ္ထိ သဟဇာတပစ္ဆာဇာတာနံ နာနာဓမ္မာနံ ဝိရုဒ္ဓသဘာဝတ္တာတိ တံ န ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ပစ္စနီယေ စ ‘‘နဣန္ဒြိယေ ဗာဝီသာ’’တိ ဝုတ္တံ. အညထာ ဟိ ဣန္ဒြိယပဋိက္ခေပေပိ သဟဇာတပစ္ဆာဇာတဝသေန တဿ ပဉှဿ လာဘတော ‘‘တေဝီသာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ. ပုရေဇာတံ သဟဇာတေနေဝ သဟ အတ္ထိပစ္စယော ဟောတိ, န ဣတရေဟိ, တမ္ပိ ဝတ္ထု တံသဟိတပုရေဇာတမေဝ, န ဣတရံ. ကုသလတ္တိကေ ဟိ ပဉှာဝါရေ ‘‘နဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာ အတ္ထိယာ ပဉ္စာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၆၄၉) ဝုတ္တံ, သနိဒဿနတ္တိကေ ပန ‘‘ဝိပ္ပယုတ္တေ ဗာဝီသာ’’တိ. ယံ ပန တတ္ထ အတ္ထိဝိဘင်္ဂေ ပစ္စယုဒ္ဓါရေ စ တိမူလကေကာဝသာနံ ဥဒ္ဓဋံ, တံ ဝတ္ထုသဟိတဿ အာရမ္မဏပုရေဇာတဿ သဟဇာတေန, သဟ ပစ္စယဘာဝတောတိ ပစ္ဆာဇာတံ အာဟာရိန္ဒြိယေဟေဝ, အနညဓမ္မတ္တေ စ သဟဇာတေန စ, အာဟာရော ပစ္ဆာဇာတိန္ဒြိယေဟေဝ, ဣန္ဒြိယံ ပစ္ဆာဇာတာဟာရေနာတိ ဧဝမေတံ အတ္ထိပစ္စယဝိဘာဂံ သလ္လက္ခေတွာ အနုလောမေ ပစ္စနီယာဒီသု စ လဗ္ဘမာနာ ပဉှာ ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗာ.

«ប្រសិនបើជាយ៉ាងនោះ ក្នុងវិសជ្ជនាថា «ធម៌ជាឧបាទិន្នុបាទានិយៈផង ធម៌ជាអនុបាទិន្នានុបាទានិយៈផង ជាបច្ច័យនៃធម៌ជាឧបាទិន្នុបាទានិយៈ ដោយអត្ថិបច្ច័យ គឺបច្ឆាជាត និងឥន្ទ្រិយ» នេះ ពាក្យថា «សហជាត» ក៏គួរពោលផងដែរ។ ពិតណាស់ សូម្បីកាលបើបានក្នុងខណៈតែមួយ នៃមហាភូតរូបទាំងឡាយដែលកើតអំពីកម្មជាសហជាតធម៌ និងនាមខន្ធទាំងឡាយជាលោកុត្តរៈដែលកើតជាបច្ឆាជាតធម៌ ភាពជាអត្ថិបច្ច័យតែមួយ រមែងមិនមាន ព្រោះធម៌ទាំងឡាយផ្សេងគ្នា គឺសហជាតធម៌ និងបច្ឆាជាតធម៌ មានសភាវៈផ្ទុយគ្នា ហេតុនោះ គួរដឹងថា ព្រះមានព្រះភាគមិនទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងបច្ចនិកៈ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ក្នុងនឥន្ទ្រិយ មាន ២២»។ ពិតណាស់ បើមិនដូច្នោះទេ សូម្បីកាលបើបដិសេធឥន្ទ្រិយប្បច្ច័យ ដោយអំណាចនៃសហជាតប្បច្ច័យ និងបច្ឆាជាតប្បច្ច័យ ព្រោះបាននូវបញ្ហានោះ ក៏គួរពោលថា «២៣» យ៉ាងនេះ។ បុរេជាតធម៌ រមែងជាអត្ថិបច្ច័យជាមួយតែនឹងសហជាតធម៌ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាមួយធម៌ដទៃឡើយ សូម្បីបុរេជាតធម៌នោះ ក៏ជាវត្ថុបុរេជាត និងអារម្មណបុរេជាតដែលកើតជាមួយវត្ថុបុរេជាតនោះប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាធម៌ដទៃឡើយ។ ពិតណាស់ ក្នុងបញ្ហាវារៈនៃកុសលតិកៈ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ក្នុងនវិប្បយុត្តប្បច្ច័យ មានអត្ថិប្បច្ច័យ ៥» ចំណែកឯក្នុងសនិទស្សនតិកៈ ត្រាស់ថា «ក្នុងវិប្បយុត្ត មាន ២២»។ ម្យ៉ាងទៀត ការដោះស្រាយណាដែលមានមូល ៣ និងមានទីបំផុតតែមួយ ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ដកឡើងក្នុងអត្ថិវិភង្គ និងបច្ចយុទ្ធារៈក្នុងសនិទស្សនតិកៈនោះ គួរដឹងថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ដកឡើងហើយ ព្រោះភាពជាបច្ច័យនៃអារម្មណបុរេជាតដែលកើតជាមួយវត្ថុបុរេជាត ជាមួយសហជាតត្ថិប្បច្ច័យ ឯបច្ឆាជាតធម៌ រមែងជាអត្ថិបច្ច័យជាមួយតែនឹងអាហារត្ថិ និងឥន្ទ្រិយត្ថិប៉ុណ្ណោះ កាលបើមិនមែនជាធម៌ដទៃ ក៏ជាមួយសហជាតត្ថិផង អាហារធម៌ រមែងជាអត្ថិបច្ច័យជាមួយតែនឹងបច្ឆាជាតត្ថិ និងឥន្ទ្រិយត្ថិប៉ុណ្ណោះ ឥន្ទ្រិយធម៌ រមែងជាអត្ថិបច្ច័យជាមួយតែនឹងបច្ឆាជាតត្ថិ និងអាហារត្ថិប៉ុណ្ណោះ កាលបើកំណត់ដឹងនូវសេចក្តីចែកនៃអត្ថិបច្ច័យយ៉ាងនេះហើយ គួរដកឡើងនូវបញ្ហាទាំងឡាយដែលបានក្នុងអនុលោម និងបច្ចនិកៈជាដើម។»

ဥပါဒိန္နတ္တိကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នានៃឧបាទិន្នតិកៈ ចប់ហើយ។

၆. ဝိတက္ကတ္တိကဝဏ္ဏနာ

៦. ការពណ៌នានៃវិតក្កតិកៈ

၂၂. ဝိတက္ကတ္တိကေ ပဋိစ္စဝါရာနုလောမေ အဓိပတိယာ တေဝီသာတိ သတ္တသု မူလကေသု ယထာက္ကမံ သတ္တ ပဉ္စ တီဏိ ဧကံ တီဏိ တီဏိ ဧကန္တိ ဧဝံ တေဝီသ, အညမညေ အဋ္ဌဝီသ သတ္တ ပဉ္စ ပဉ္စ တီဏိ စတ္တာရိ တီဏိ ဧကန္တိ ဧဝံ, ပုရေဇာတေ ဧကာဒသ တီဏိ စတ္တာရိ ဒွေ ဒုတိယတတိယဒုမူလကေသု ဧကံ ဧကန္တိ ဧဝံ, တထာ အာသေဝနေ. အညာနိ ဂဏနာနိ ဟေတုအာရမ္မဏသဒိသာနိ.

២២. ក្នុងបដិច្ចវារៈ អនុលោម នៃវិតក្កតិកៈ ក្នុងអធិបតិប្បច្ច័យ មាន ២៣ គឺក្នុងមូលកៈទាំង ៧ តាមលំដាប់ មាន ៧, ៥, ៣, ១, ៣, ៣, ១ រួមជា ២៣ យ៉ាងនេះ, ក្នុងអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យ មាន ២៨ គឺ ៧, ៥, ៥, ៣, ៤, ៣, ១ រួមជា ២៨ យ៉ាងនេះ, ក្នុងបុរេជាតប្បច្ច័យ មាន ១១ គឺ ៣, ៤, ២ និងក្នុងទុតិយទុម្ភូលកៈ និងតតិយទុម្ភូលកៈ មាន ១ និង ១ រួមជា ១១ យ៉ាងនេះ, ក្នុងអាសេវនប្បច្ច័យ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ការរាប់ទាំងឡាយដទៃទៀត ស្មើនឹងហេតុប្បច្ច័យ និងអារម្មណប្បច្ច័យ។

၃၁. ပစ္စနီယေ နာဓိပတိပစ္စယေ ပဌမပဉှေ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တေ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ အဓိပတီ’’တိ ဝတွာ ပုန ‘‘ဝိပါကံ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တံ ဧကံ ခန္ဓံ ပဋိစ္စာ’’တိအာဒိနာ ဝိဿဇ္ဇနံ ကတံ, န ပန အဝိသေသေန. ကသ္မာ? ဝိပါကဝဇ္ဇာနံ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တက္ခန္ဓာနံ ဧကန္တေန သာဓိပတိဘာဝတော[Pg.244]. ဝိပါကာနံ ပန လောကုတ္တရာနမေဝ သာဓိပတိဘာဝေါ, န ဣတရေသန္တိ တေ ဝိသုံ နိဒ္ဓါရေတွာ ဝုတ္တာ. လောကုတ္တရဝိပါကာဓိပတိဿ စေတ္ထ ပုရိမကောဋ္ဌာသေယေဝ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော.

៣១. ក្នុងបច្ចនិកៈ នអធិបតិប្បច្ច័យ ក្នុងបញ្ហាទីមួយ កាលត្រាស់ថា «អាស្រ័យនូវខន្ធទាំងឡាយជាអវិតក្កវិចារមត្តៈ ធម៌ជាអធិបតីជាអវិតក្កវិចារមត្តៈ រមែងកើតឡើង» ហើយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើការដោះស្រាយជាថ្មីម្តងទៀត ដោយបាលីជាដើមថា «អាស្រ័យនូវខន្ធមួយជាវិបាកជាអវិតក្កវិចារមត្តៈ» ប៉ុន្តែមិនមែនទ្រង់ធ្វើការដោះស្រាយដោយមិនចំពោះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះខន្ធទាំងឡាយជាអវិតក្កវិចារមត្តៈដែលវៀរចាកវិបាក រមែងមានសភាពប្រកបដោយអធិបតីដោយចំណែកមួយ។ ប៉ុន្តែ ភាពជាសភាពប្រកបដោយអធិបតីនៃវិបាកទាំងឡាយ រមែងមានដល់លោកុត្តរវិបាកទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានដល់វិបាកដទៃឡើយ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ដោយឡែកពីគ្នា។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបញ្ហានេះ គួរដឹងការសង្គ្រោះនូវលោកុត្តរវិបាកជាអធិបតី ក្នុងចំណែកខាងដើមប៉ុណ្ណោះ។

၃၈. နာသေဝနမူလကေ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တံ ဝိပါကေန သဟ ဂစ္ဆန္တေနာတိ ဧတံ မူလံ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တအဝိတက္ကဝိစာရပဒေဟိ အဝိတက္ကေဟိ သဟ ယောဇေန္တေန နပုရေဇာတသဒိသံ ပါဠိဂမနံ ကာတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သဒိသတာ စေတ္ထ ယေဘုယျေန ဝိသဒိသတာ စ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တတ္ထ ဟိ အာရုပ္ပေ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တံ ဣဓ ဝိပါကံ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တန္တိအာဒိ ယောဇေတဗ္ဗန္တိ အယမေတ္ထ ဝိသေသော. ဣဒဉ္စ နာသေဝနဝိဘင်္ဂါနန္တရံ လိခိတဗ္ဗံ, န ဈာနာနန္တရံ, ကေသုစိ ပေါတ္ထကေသု လိခိတံ.

៣៨. ក្នុងនអាសេវនមូលកៈ ពាក្យថា «ធម៌ជាអវិតក្កវិចារមត្តៈ ទៅជាមួយវិបាក» នេះ សេចក្តីថា កាលផ្សំមូលនេះ ជាមួយអវិតក្កបទទាំងឡាយ គឺអវិតក្កវិចារមត្តបទ និងអវិតក្កវិចារបទ មិនគួរធ្វើដំណើរទៅនៃបាលីឱ្យដូចជានបុរេជាតប្បច្ច័យឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងនបុរេជាត និងនអាសេវនប្បច្ច័យនេះ គួរដឹងនូវភាពដូចគ្នាដោយច្រើន និងភាពខុសគ្នាផងដែរ។ ពិតណាស់ ក្នុងនបុរេជាតប្បច្ច័យនោះ គួរផ្សំពាក្យថា «ធម៌ជាអវិតក្កវិចារមត្តៈ ក្នុងអរូបភព» ចំណែកឯក្នុងនអាសេវនប្បច្ច័យនេះ គួរផ្សំពាក្យជាដើមថា «វិបាកជាអវិតក្កវិចារមត្តៈ» នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងទីនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីនេះ គួរតែសរសេរក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីនអាសេវនវិភង្គ មិនគួរសរសេរក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីឈានឡើយ សូម្បីតែមានសរសេរទុកក្នុងសៀវភៅខ្លះក៏ដោយ។

ပစ္စယဝါရေ ပဌမဃဋနေ ပဝတ္တိပဋိသန္ဓိယောတိ ဒုမူလကေသု ပဌမေ သတ္တသုပိ ပဉှေသု ပဝတ္တိဉ္စ ပဋိသန္ဓိဉ္စ ယောဇေတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ក្នុងបច្ចយវារៈ ក្នុងការផ្សំគ្នាទីមួយ ពាក្យថា «ក្នុងបវត្តិកាល និងបដិសន្ធិកាល» នេះ សេចក្តីថា ក្នុងចំណោមការផ្សំគ្នាដែលមានមូលពីរ ក្នុងមូលទីមួយ ក្នុងបញ្ហាទាំង ៧ គួរផ្សំទាំងបវត្តិកាល និងបដិសន្ធិកាលចូលគ្នា។

၄၉. ပစ္စနီယေ သတ္တသု ဌာနေသု သတ္တ မောဟာ ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗာ မူလပဒေသု ဧဝါတိ သဝိတက္ကသဝိစာရာဒိပဒေသု မူလပဒမေဝ အဝသာနဘာဝေန ယေသု ပဉှေသု ယောဇိတံ, တေသု သတ္တသု ပဉှေသု သတ္တ မောဟာ ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော.

៤៩. ក្នុងបច្ចនិកៈ ក្នុងទីទាំង ៧ គួរដកឡើងនូវមោហៈទាំង ៧ ក្នុងមូលបទទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ សេចក្តីថា ក្នុងចំណោមបទទាំងឡាយមានសវិតក្កសវិចារៈជាដើម មូលបទនោះឯងដែលគេផ្សំជាទីបំផុតក្នុងបញ្ហាទាំងឡាយណា ក្នុងបញ្ហាទាំង ៧ នោះ គួរដកឡើងនូវមោហៈទាំង ៧ នេះជាអត្ថន័យ។

ပဉှာဝါရပစ္စနီယေ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တော ဓမ္မော အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏသဟဇာတဥပနိဿယကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ကေသုစိ ပေါတ္ထကေသု ပါဌော ဒိဿတိ, ဥပနိဿယေန ပန သင်္ဂဟိတတ္တာ ‘‘ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. ဥပါဒိန္နတ္တိကပဉှာဝါရပစ္စနီယေ ဟိ ‘‘အနုပါဒိန္နအနုပါဒါနိယော ဓမ္မော အနုပါဒိန္နအနုပါဒါနိယဿ ဓမ္မဿ သဟဇာတဥပနိဿယပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၄.၅၈, ၆၂) ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ. ပရိတ္တတ္တိကပဉှာဝါရပစ္စနီယေ စ ‘‘မဟဂ္ဂတော ဓမ္မော မဟဂ္ဂတဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏသဟဇာတဥပနိဿယပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၂.၅၇, ၆၅, ၇၃) ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တန္တိ. ဧတ္တကမေဝ စ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တံ ကမ္မံ အပ္ပမာဏံ မဟဂ္ဂတဉ္စ, တဉ္စ ဒုဗ္ဗလံ န ဟောတီတိ ဧတေဟိယေဝ ဝစနေဟိ ဝိညာယတီတိ.

ក្នុងបញ្ហាវារបច្ចនិកៈ មានបាឋៈក្នុងសៀវភៅខ្លះឃើញថា «ធម៌ជាអវិតក្កវិចារមត្តៈ ជាបច្ច័យនៃធម៌ជាអវិតក្កវិចារមត្តៈ ដោយអារម្មណ សហជាត ឧបនិស្សយ និងកម្មប្បច្ច័យ» ប៉ុន្តែ ព្រោះកម្មប្បច្ច័យត្រូវបានសង្គ្រោះដោយឧបនិស្សយប្បច្ច័យហើយ ហេតុនោះ មិនគួរពោលថា «ជាបច្ច័យដោយកម្មប្បច្ច័យ» ឡើយ។ ពិតណាស់ ព្រោះក្នុងបញ្ហាវារបច្ចនិកៈនៃឧបាទិន្នតិកៈ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះថា «ធម៌ជាអនុបាទិន្នានុបាទានិយៈ ជាបច្ច័យនៃធម៌ជាអនុបាទិន្នានុបាទានិយៈ ដោយសហជាត និងឧបនិស្សយប្បច្ច័យ» និងក្នុងបញ្ហាវារបច្ចនិកៈនៃបរិត្តតិកៈ ក៏ត្រាស់ត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះថា «ធម៌ជាមហគ្គតៈ ជាបច្ច័យនៃធម៌ជាមហគ្គតៈ ដោយអារម្មណ សហជាត និងឧបនិស្សយប្បច្ច័យ» យ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត កម្មជាអវិតក្កវិចារមត្តៈមានត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ គឺអប្បមាណកម្ម និងមហគ្គតកម្ម ហើយកម្មនោះ ក៏មិនមែនជាកម្មទន់ខ្សោយឡើយ គួរដឹងសេចក្តីនេះ ដោយពាក្យទាំងឡាយនេះឯង។

ဝိတက္ကတ္တိကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នានៃវិតក្កតិកៈ ចប់ហើយ។

၈. ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗတ္တိကဝဏ္ဏနာ

៨. ការពណ៌នានៃទស្សនេនបហាតព្វតិកៈ

ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗတ္တိကေ [Pg.245] ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗော ဓမ္မော ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဿ ဓမ္မဿ ဧကေနပိ ပစ္စယေန ပစ္စယော န ဟောတီတိ ဣဒံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဝိဘင်္ဂေ ဝိစာရိတနယေန ဝိစာရေတဗ္ဗန္တိ.

ក្នុងទស្សនេនបហាតព្វតិកៈ សេចក្តីថា «ធម៌ដែលត្រូវលះដោយទស្សនៈ មិនមែនជាបច្ច័យនៃធម៌ដែលត្រូវលះដោយភាវនា សូម្បីដោយបច្ច័យមួយឡើយ» នេះ គួរពិចារណាដោយវិធីដែលបានពិចារណាហើយក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គ។

ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗတ္တိကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នានៃទស្សនេនបហាតព្វតិកៈ ចប់ហើយ។

ပုစ္ဆာဂဏနဂါထာယော

គាថាបង្ហាញការរាប់បញ្ហា

ကုသလာဒိ ဧကကတ္တယ-မထာဒိ အန္တေန မဇ္ဈိမန္တေန;

အာဒိ စ မဇ္ဈေန ဒုကာ, တယော တိကေကော စ ဝိညေယျော.

គប្បីដឹងនូវពួកនៃឯកកៈ ៣ មានកុសលបទជាដើម, ទុកៈ ៣ គឺ បទខាងដើមផ្សំជាមួយបទខាងចុង, បទកណ្តាលផ្សំជាមួយបទខាងចុង, និងបទខាងដើមផ្សំជាមួយបទកណ្តាល, និងតិកៈតែមួយ។

တေသွေကေကံ မူလံ ကတွာ, တံ သတ္တသတ္တကာ ပုစ္ဆာ;

ဧကေကပစ္စယေ ယထာ, ဘဝန္တိ ဧကူနပညာသ.

ក្នុងចំណោមឯកកៈ ទុកៈ និងតិកៈទាំងនោះ កាលធ្វើមួយៗឱ្យជាមូល បញ្ហាទាំងឡាយមាន ៧ គុណនឹង ៧ ក្នុងបច្ច័យមួយៗ តាមលំដាប់ រមែងមាន ៤៩។

ဆသတ္တတာဓိကသတံ, သဟဿမေကဉ္စ သုဒ္ဓိကေ ပုစ္ဆာ;

ဧသ စ နယောနုလောမေ, ပစ္စနီယေ စာတိ နာညတ္ထ.

ក្នុងសុទ្ធិកន័យ មានបញ្ហា ១០៧៦, វិធីនេះ រមែងបានក្នុងបច្ចយានុលោម និងបច្ចយប្បច្ចនិកៈ មិនមែនបានក្នុងន័យដទៃឡើយ។

ရာသိဂုဏိတဿ ရာသိဿဍ္ဎံ, သဟ ရာသိကဿ ပိဏ္ဍော သော;

ရာသိဿ ဝါ သဟေကဿဍ္ဎံ, ပုန ရာသိနာ ဂုဏိတံ.

ពាក់កណ្តាលនៃរាសិ (គឺ ២៤ បច្ច័យ) ដែលគុណនឹងរាសិ រួមជាមួយរាសិ នោះជាចំនួនរួម, មួយយ៉ាងទៀត ពាក់កណ្តាលនៃរាសិ រួមជាមួយពាក់កណ្តាលនៃរាសិមួយ ដែលគុណនឹងរាសិជាថ្មីម្តងទៀត។

ဣတိ ဟေတုမူလကာဒုက-တိကာဒယော ဆစ္စ သတ္တတိသတာ ဒွေ;

စတုဝီသတေတ္ထ ပုစ္ဆာ, အဍ္ဎုဍ္ဎသဟဿနဟုတဉ္စ.

ហេតុនោះ វារៈទាំងឡាយមានទុកតិកៈជាដើម ដែលមានហេតុប្បច្ច័យជាមូល រមែងមាន ២៧៦, ក្នុងវារៈទាំងនេះ មានបញ្ហា ២៤ និង ១៣៥០០។

တာသံ ယသ္မာ သုဒ္ဓိက-နယော န ပစ္စေကပစ္စယေ တသ္မာ;

စတုဝီသတိဂုဏိတာနံ, သသုဒ္ဓိကာနံ အယံ ဂဏနာ.

ព្រោះក្នុងបច្ច័យមួយៗ មិនបាននូវសុទ្ធិកន័យឡើយ ហេតុនោះ ការរាប់នេះ នៃបញ្ហាទាំងឡាយរួមទាំងសុទ្ធិកន័យ ដែលគុណនឹង ២៤ គប្បីដឹងយ៉ាងនេះ។

လက္ခတ္တယံ ဒွိနဟုတံ, ပဉ္စ သဟဿာနိ သတ္တ စ သတာနိ;

ဒွါပညာသာ ဧတာ, အနုလောမေ ပိဏ္ဍိတာ ပုစ္ဆာ.

មាន ៣ សែន ២ ម៉ឺន ៥ ពាន់ ៧ រយ ៥២ នេះជាបញ្ហារួមគ្នាក្នុងអនុលោម។

အနုလောမသဒိသဂဏနာ, ဘဝန္တိ ပုစ္ဆာနယေ စ ပစ္စနီယေ;

ဟာပေတွာ ပန သေသေ, နယဒွယေ သုဒ္ဓိကေ လဒ္ဓါ.

ការរាប់ស្មើនឹងអនុលោម រមែងមានក្នុងវិធីនៃបញ្ហាក្នុងបច្ចនិកៈ ប៉ុន្តែ ក្នុងន័យ ២ ដែលសេសសល់ គប្បីដកចេញនូវបញ្ហាដែលបានក្នុងសុទ្ធិកន័យ ហើយរាប់ចុះ។

ဆပ္ပညာသ ဘဝန္တိ ပုစ္ဆာ, ဆသတသဟိတဉ္စ လက္ခတေရသကံ;

ပုစ္ဆာနယေသု ဂဏိတာ, ပဋိစ္စဝါရေ စတူသွပိ.

រមែងមានបញ្ហា ១ លាន ៣ សែន ៦ រយ ៥៦ ដែលរាប់ក្នុងវិធីនៃបញ្ហាទាំងឡាយ សូម្បីក្នុងបដិច្ចវារៈទាំង ៤។

သတ္တဟိ [Pg.246] ဂုဏိတာ ကုသလတ္တိကေ ဒွယံ, နဝုတိဉ္စေဝ ပဉ္စသတာ;

စတ္တာရိ သဟဿာနိ စ, တထေကနဝုတေ စ လက္ခကာ.

កាលគុណនឹង ៧ ក្នុងកុសលតិកៈ រមែងមាន ២, ៩០, ៥ រយ, ៤ ពាន់ និង ៩១ សែន (រួមជា ៩១០៤៥៩២)។

နာဒွါဝီသတိ ဂုဏိတာ, တိကေသု သဗ္ဗေသု ဝီသတိ စ ကောဋိ;

လက္ခတ္တယံ သဟဿံ, စတုဝီသတိ စာပိ ဝိညေယျာ.

កាលគុណនឹង ២២ ក្នុងតិកៈទាំងឡាយទាំងអស់ គប្បីដឹងថាមាន ២០ កោដិ ៣ សែន ១ ពាន់ និង ២៤។

တိကပဋ္ဌာနံ.

តិកបដ្ឋាន ចប់ហើយ។

ဧကကပစ္စယေ ပန, နဝ နဝ ကတွာ သသောဠသဒွိသတံ;

ဟေတုဒုကပဌမဝါရေ, ပဌမနယေ သုဒ္ဓိကေ ပုစ္ဆာ.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបច្ច័យមួយៗ កាលធ្វើជា ៩ និង ៩ រមែងមាន ២១៦ ជាបញ្ហាក្នុងសុទ្ធិកន័យទីមួយ ក្នុងវារៈទីមួយនៃហេតុទុកៈ។

ဟေတာဒိမူလကနယေ-သွေကေကသ္မိံ ဒုကာဒိဘေဒယုတေ;

စတုရာသီတိစတုသတ-သဟိတံ သဟဿဒွယံ ပုစ္ဆာ.

ក្នុងចំណោមន័យទាំងឡាយមានហេតុជាដើមជាមូល ក្នុងន័យមួយៗ ដែលប្រកបដោយសេចក្តីប្លែកមានទុកៈជាដើម រមែងមានបញ្ហា ២៤៨៤។

တာ စတုဝီသတိဂုဏိတာ, သသုဒ္ဓိကာ ဧတ္ထ ဟောန္တိ အနုလောမေ;

ဒွတ္တိံသဋ္ဌသတာဓိက-သဟဿနဝကဍ္ဎလက္ခကာ.

បញ្ហាទាំងនោះរួមទាំងសុទ្ធិកន័យ កាលគុណនឹង ២៤ ក្នុងអនុលោមនេះ រមែងមាន ៥៩៨៣២។

ဧဝံ ပစ္စနီယေ ဒွေ, သုဒ္ဓိကရဟိတာ စတူသွတော ဟောန္တိ;

ဆန္နဝုတဋ္ဌသတဋ္ဌ-တိံသသဟဿဒွိလက္ခကာနိ.

ក្នុងបច្ចនិកៈ ក៏ដូច្នោះដែរ ហេតុនោះ ក្នុងន័យទាំង ៤ កាលវៀរចាកសុទ្ធិកន័យទាំងពីរ រមែងមាន ២៣៨៨៩៦។

တာ ပန သတ္တဂုဏာ ဒွေ, သတ္တတိသတဒွယံ သဟဿာနိ;

ဒွါသတ္တတိ ဟောန္တိ တတော, သောဠသ လက္ခာနိ ဟေတုဒုကေ.

ម្យ៉ាងទៀត បញ្ហាទាំងនោះ កាលគុណនឹង ៧ ក្នុងហេតុទុកៈ រមែងមាន ២, ៧០, ២ រយ, ៧២ ពាន់ និង ១៦ សែន (រួមជា ១៦៧២២៧២)។

တာ သတဂုဏာ ဒုကသတေ, သတဒွယံ သတ္တဝီသတိ သဟဿာ;

ဒွါသတ္တတိလက္ခာနိ စ, သောဠသကောဋိ တတော ပုစ္ဆာ.

បញ្ហាទាំងនោះ កាលគុណនឹង ១០០ ក្នុងទុកៈ ១០០ រមែងមានបញ្ហា ២ រយ, ២៧ ពាន់, ៧២ សែន និង ១៦ កោដិ (រួមជា ១៦៧២២៧២០០)។

ဒုကပဋ္ဌာနံ.

ទុកបដ្ឋាន ចប់ហើយ។

ဒုကတိကပဋ္ဌာနေ တိက-ပက္ခေပေါ ဟောတိ ဧကမေကဒုကေ;

တဿ ဆသဋ္ဌိဂုဏေန တေ, ဆသဋ္ဌိသတံ ဒုကာ ဟောန္တိ.

ក្នុងទុកតិកបដ្ឋាន ការបញ្ចូលតិកៈ រមែងមានក្នុងទុកៈមួយៗ កាលគុណទុកៈនោះនឹង ៦៦ ទុកៈទាំងនោះ រមែងមាន ៦៦០០។

ဟေတုဒုကလဒ္ဓပုစ္ဆာ, ဂုဏိတာ တေဟိ စ ဟောန္တိ တိကပဒမေဝ;

ဒုကပဋ္ဌာနေ ပုစ္ဆာ, တာသံ ဂဏနာ အယံ ဉေယျာ.

បញ្ហាទាំងឡាយដែលបានក្នុងហេតុទុកៈ កាលគុណនឹងទុកៈទាំងនោះ រមែងមានតិកបទប៉ុណ្ណោះ ជាបញ្ហាក្នុងទុកបដ្ឋាន ការរាប់នៃបញ្ហាទាំងនោះ គប្បីដឹងយ៉ាងនេះ។

ဒွါပညာသ သတာနိ စ, နဝေဝ နဟုတာနိ နဝ စ သဋ္ဌိဉ္စ;

လက္ခာနိ တီဟိ သဟိတံ, သတံ သဟဿဉ္စ ကောဋိနံ.

គឺមាន ៥២ រយ, ៩ ម៉ឺន, ៦៩ សែន រួមជាមួយ ១១០៣ កោដិ។

ဒုကတိကပဋ္ဌာနံ.

ទុកតិកបដ្ឋាន ចប់ហើយ។

တိကဒုကပဋ္ဌာနေ [Pg.247] တိက-မေကေကံ ဒွိသတဘေဒနံ ကတွာ;

ဒွါဝီသဒွိသတဂုဏာ, ဉေယျာ ကုသလတ္တိကေ လဒ္ဓါ.

ក្នុងតិកទុកបដ្ឋាន កាលធ្វើតិកៈមួយៗ ឱ្យមានសេចក្តីប្លែកជា ២០០ គប្បីដឹងនូវបញ្ហាទាំងឡាយដែលបានក្នុងកុសលតិកៈ កាលគុណនឹង ២២ និង ២០០ យ៉ាងនេះ។

ပုစ္ဆာ အဋ္ဌသတာဓိက-စတုသဟဿဒွိလက္ခယုတ္တာနံ;

ကောဋီနံ ဆက္ကမထော, ကောဋိသဟဿာနိ စတ္တာရိ.

សេចក្តីសួរទាំងឡាយ (ក្នុងតិកទុកបដ្ឋាន) គប្បីដឹងថា មាន ៤ ពាន់កោដិ និង ៦ កោដិ ព្រមទាំង ២ សែន និង ៤ ពាន់ ៨ រយ។

တိကဒုကပဋ္ဌာနံ.

ចប់ តិកទុកបដ្ឋាន។

တိကတိကပဋ္ဌာနေ, တေသဋ္ဌိဝိဓေကေကဘေဒနာ တု တိကာ;

တေဟိ စ ဂုဏိတာ ကုသလ-တ္တိကပုစ္ဆာပိ ဟောန္တိ ပုစ္ဆာ တာ.

ក្នុងតិកតិកបដ្ឋាន ពួកតិកៈដែលប្លែកគ្នាដោយតិកបទមួយៗ មាន ៦៣ ប្រការ។ សូម្បីតែសេចក្តីសួរក្នុងកុសលតិកៈ ក៏គុណនឹងពួកតិកៈទាំងនោះ (ដែលមាន ៦៣ ប្រការនីមួយៗ) សេចក្តីសួរទាំងនោះ ក៏មានចំនួន...

ဒွါဒသ ပဉ္စသတာ စတု-သဋ္ဌိသဟဿာနိ နဝုတိ စေကူနာ;

လက္ခာနမေကသဋ္ဌိ, ဒွါဒသသတကောဋိယော စေဝ.

គឺ ១,២០០ កោដិ និង ៦១ កោដិ ព្រមទាំង ៨៩ សែន ៦ ម៉ឺន ៤ ពាន់ ៥ រយ ១២។

တိကတိကပဋ္ဌာနံ.

ចប់ តិកតិកបដ្ឋាន។

ဒွယဟီနဒွယသတဂုဏော, ဧကေကော ဒုကဒုကေ တေဟိ;

ဟေတုဒုကေ လဒ္ဓါ သင်္ချ-ဘေဒေဟိ စ ဝဍ္ဎိတာ ပုစ္ဆာ.

ក្នុងទុកទុកបដ្ឋាន ទុកៈមួយៗ ត្រូវគុណនឹង ២០០ ថយ ២ (គឺ ១៩៨)។ សេចក្តីសួរទាំងឡាយដែលបានក្នុងហេតុទុកៈ ត្រូវបានចម្រើនឡើងដោយពួកទុកៈទាំងនោះ ដែលមានចំណែកនៃចំនួនប្លែកៗគ្នា។

ဆသတယုတာနိ ပဉ္စာ-သီတိသဟဿာနိ လက္ခနဝကဉ္စ;

ဧကာဒသာပိ ကောဋိ, ပုန ကောဋိသတာနိ တေတ္တိံသ.

មានចំនួន ៣,៣០០ កោដិ និង ១១ កោដិ ព្រមទាំង ៩ សែន ៨ ម៉ឺន ៥ ពាន់ ៦ រយ។

ဒုကဒုကပဋ္ဌာနံ.

ចប់ ទុកទុកបដ្ឋាន។

သမ္ပိဏ္ဍိတာ တု ပုစ္ဆာ, အနုလောမေ ဆဗ္ဗိဓေပိ ပဋ္ဌာနေ;

ဆတ္တိံသတိသတသဟဿ-ဋ္ဌကယုတသတ္တနဟုတာနိ.

ចំណែកឯសេចក្តីសួរដែលរួមបញ្ចូលគ្នាក្នុងបដ្ឋានទាំង ៦ ប្រការ ផ្នែកអនុលោម មានចំនួន ៧ ណហុតៈ ព្រមទាំង ៨ ពាន់ ៣ រយ ៣៦

လက္ခာနိ ဆစ္စ စတ္တာ-လီသေဝ နဝါထ ကောဋိယော ဒသ စ;

သတ္တကောဋိသတေဟိ စ, ကောဋိသဟဿာနိ နဝ ဟောန္တိ.

និង ៤៦ សែន មួយវិញទៀត មាន ៩,០០០ កោដិ ៧០០ កោដិ ១០ កោដិ និង ៩ កោដិ។

တာ စတုဂုဏိတာ ပုစ္ဆာ, စတုပ္ပဘေဒေ သမန္တပဋ္ဌာနေ;

စတုစတ္တာလီသသတတ္တယံ, သဟဿာနိ တေရသ စ.

សេចក្តីសួរទាំងនោះ កាលបើគុណនឹង ៤ ក្នុងសមន្តបដ្ឋានដែលមានប្រការ ៤ គឺមានចំនួន ១៣ ពាន់ ៣ រយ ៤៤...

သတ္တာသီတိ [Pg.248] စ လက္ခာနံ, ကောဋီနဉ္စ သတ္တသတ္တတိယော;

ဟောန္တိဋ္ဌသတာနိဋ္ဌ-တိံသသတသဟဿာနိ ဣတိ ဂဏနာ.

និង ៨៧ សែន ព្រមទាំង ៧៧ កោដិ ៨ រយកោដិ និង ៣៨ សែនកោដិ នេះជាការរាប់សេចក្តីសួរ ដូច្នេះ។

ပဋ္ဌာနဿ ပုစ္ဆာဂဏနဂါထာ.

គាថាបង្ហាញពីការរាប់ចំនួនសេចក្តីសួរនៃបដ្ឋាន។

ပဋ္ဌာနပကရဏ-မူလဋီကာ သမတ္တာ.

មូលដីកានៃបដ្ឋានបករណ៍ ចប់បរិបូណ៌។

ဣတိ ဘဒန္တအာနန္ဒာစရိယကေန ကတာ လီနတ္ထပဒဝဏ္ဏနာ

លីនត្ថបទវណ្ណនា ដែលធ្វើឡើងដោយព្រះភទន្តអានន្ទាចារ្យ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

အဘိဓမ္မဿ မူလဋီကာ သမတ္တာ.

មូលដីកានៃព្រះអភិធម្ម ចប់បរិបូណ៌។