นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

礼敬彼世尊、阿罗汉、正自觉者

อภิธมฺมปิฏเก

论藏

วิภงฺค-มูลฏีกา

分别论根本复注

๑. ขนฺธวิภงฺโค

1. 蕴分别

๑. สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา

1. 经分别释义

จตุสจฺจทโสติ [Pg.1] จตฺตาริ สจฺจานิ สมาหฏานิ จตุสจฺจํ, จตุสจฺจํ ปสฺสีติ จตุสจฺจทโส. สติปิ สาวกานํ ปจฺเจกพุทฺธานญฺจ จตุสจฺจทสฺสนภาเว อนญฺญปุพฺพกตฺตา ภควโต จตุสจฺจทสฺสนสฺส ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตาย ทสพเลสุ จ วสีภาวสฺส ปตฺติโต ปรสนฺตาเนสุ จ ปสาริตภาเวน สุปากฏตฺตา ภควาว วิเสเสน ‘‘จตุสจฺจทโส’’ติ โถมนํ อรหตีติ. นาถตีติ นาโถ, เวเนยฺยานํ หิตสุขํ อาสีสติ ปตฺเถติ, ปรสนฺตานคตํ วา กิเลสพฺยสนํ อุปตาเปติ, ‘‘สาธุ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กาเลน กาลํ อตฺตสมฺปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตา’’ติอาทินา (อ. นิ. ๘.๗) วา ตํ ตํ หิตปฏิปตฺตึ ยาจตีติ อตฺโถ. ปรเมน จิตฺติสฺสริเยน สมนฺนาคโต, สพฺพสตฺเต วา คุเณหิ อีสติ อภิภวตีติ ปรมิสฺสโร ภควา ‘‘นาโถ’’ติ วุจฺจติ. ‘‘สทฺธมฺเม คารวํ กตฺวา กริสฺสามี’’ติ โสตพฺพภาเว การณํ วตฺวา ปุน สวเน นิโยเชนฺโต อาห ‘‘ตํ สุณาถ สมาหิตา’’ติ. ‘‘โปราณฏฺฐกถานยํ วิคาหิตฺวา กริสฺสามี’’ติ วา เอเตน สกฺกจฺจสวเน จ การณํ วตฺวา ตตฺถ นิโยเชนฺโต อาห ‘‘สทฺธมฺเม คารวํ กตฺวา ตํ สุณาถา’’ติ.

“四谛见者”(Catusaccadaso)，四谛总集为四谛，见四谛者为四谛见者。即使声闻和辟支佛也能证见四谛，但世尊对四谛的证见是前所未有的，而且世尊具足一切智，于十力中得自在，并能将四谛之法广为传播，极其明显，因此只有世尊才最值得被赞叹为“四谛见者”。‘救护者’(nātho)是因其能救护(nāthati)之故，为应受教化的众生祈愿利益和安乐，或者消除他人相续中的烦恼和苦难，例如世尊曾说：“诸比丘，应当时时观察自己的成就”（《增支部》8.7）等等，或者劝请他们奉行各种有益的修行，此即其义。世尊具足最上心自在，或以诸功德统御、超胜一切有情，故为至上主，被称为‘救护者’。（作者）说了‘我将恭敬正法后而作此（义注）’，以此说明（此义注）值得聆听的理由后，又为了敦促聆听，而说‘你们当专心谛听’。或者，（作者）说了‘我将深入探究古代义注的方法后而作此（义注）’，以此说明了应恭敬聆听的理由，并敦促于此，而说‘你们当恭敬正法而谛听’。

เอตฺถ [Pg.2] จ ‘‘จตุสจฺจทโส’’ติ วจนํ โถมนเมว จตุปฺปเภทาย เทสนาย สมานคณนทสฺสนคุเณน, ‘‘อฏฺฐารสหิ พุทฺธธมฺเมหิ อุเปโต’’ติ จ อฏฺฐารสปฺปเภทาย เทสนาย สมานคณนคุเณหีติ ทฏฺฐพฺพํ. ยถาวุตฺเตน วา นิรติสเยน จตุสจฺจทสฺสเนน ภควา จตุธา ธมฺมสงฺคณึ เทเสตุํ สมตฺโถ อโหสิ, อฏฺฐารสพุทฺธธมฺมสมนฺนาคเมน อฏฺฐารสธา วิภงฺคนฺติ ยถาวุตฺตเทสนาสมตฺถตาสมฺปาทกคุณนิทสฺสนเมตํ ‘‘จตุสจฺจทโส อุเปโต พุทฺธธมฺเมหิ อฏฺฐารสหี’’ติ. เตน ยถาวุตฺตาย เทสนาย สพฺพญฺญุภาสิตตฺตา อวิปรีตตํ ทสฺเสนฺโต ตตฺถ สตฺเต อุคฺคหาทีสุ นิโยเชติ, นิฏฺฐานคมนญฺจ อตฺตโน วายามํ ทสฺเสนฺโต อฏฺฐกถาสวเน จ อาทรํ อุปฺปาทยติ, ยถาวุตฺตคุณรหิเตน อสพฺพญฺญุนา เทเสตุํ อสกฺกุเณยฺยตํ ธมฺมสงฺคณีวิภงฺคปฺปกรณานํ ทสฺเสนฺโต ตตฺถ ตทฏฺฐกถาย จ สาติสยํ คารวํ ชนยติ, พุทฺธาทีนญฺจ รตนานํ สมฺมาสมฺพุทฺธตาทิคุเณ วิภาเวติ.

此处说“四谛见者”，是赞叹世尊以四种方式说法时，具备了等同于四种分类的见地功德；说“具足十八种佛法”，是赞叹世尊以十八种方式说法时，具备了等同于十八种分类的功德。或者说，凭借着无与伦比的四谛正见，世尊能够以四种方式宣说《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)；凭借着具足十八种佛法的功德，能够以十八种方式解析《分别论》(Vibhaṅga)——这句“四谛见者，具足十八种佛法”正是为了表明世尊具备圆满说法的能力。因此，这句话一方面表明以上这些说法都是一切智者所说，不会有错谬，并引导众生去学习和领悟这些教法；另一方面也显示出作者本人为完成此（义注）所作的努力，从而引发人们对聆听义注的敬重；同时也说明，如果不是像佛陀这样具足以上功德的一切智者，是不可能透彻地解说《法集论》、《分别论》等论典的，从而使人们对这些论典及其义注产生极大的敬重之心；并且还能彰显佛、法、僧三宝中佛陀的正等觉等殊胜功德。

ตตฺถ จตฺตาริ สจฺจานิ ปากฏาเนว, อฏฺฐารส ปน พุทฺธธมฺมา เอวํ เวทิตพฺพา – ‘‘อตีตํเส พุทฺธสฺส ภควโต อปฺปฏิหตํ ญาณํ, อนาคตํเส…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํเส…เป… อิเมหิ ตีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตสฺส พุทฺธสฺส ภควโต สพฺพํ กายกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺตํ, สพฺพํ วจีกมฺมํ…เป. … สพฺพํ มโนกมฺมํ…เป… อิเมหิ ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตสฺส พุทฺธสฺส ภควโต นตฺถิ ฉนฺทสฺส หานิ, นตฺถิ ธมฺมเทสนาย, นตฺถิ วีริยสฺส, นตฺถิ สมาธิสฺส, นตฺถิ ปญฺญาย, นตฺถิ วิมุตฺติยา หานิ. อิเมหิ ทฺวาทสหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตสฺส พุทฺธสฺส ภควโต นตฺถิ ทวา, นตฺถิ รวา, นตฺถิ อผุฏํ, นตฺถิ เวคายิตตฺตํ, นตฺถิ อพฺยาวฏมโน, นตฺถิ อปฺปฏิสงฺขานุเปกฺขา’’ติ.

在此，四圣谛是显而易见的。然而，十八种佛法当如是了知：“于过去世，佛世尊之智无碍；于未来世……于现在世……具足此三法之佛世尊，一切身业皆以智为前导，随智而转；一切语业……一切意业……具足此六法之佛世尊，无有欲求之减损，无有说法之减损，无有精进之减损，无有三摩地之减损，无有智慧之减损，无有解脱之减损。具足此十二法之佛世尊，无有戏弄，无有鲁莽，无有智慧未触及者，无有仓促，无有无益之心，无有未经审察之舍。”

ตตฺถ นตฺถิ ทวาติ ขิฑฺฑาธิปฺปาเยน กิริยา นตฺถิ. นตฺถิ รวาติ สหสา กิริยา นตฺถิ. นตฺถิ อผุฏนฺติ ญาเณน อผุสิตํ นตฺถิ. นตฺถิ เวคายิตตฺตนฺติ ตุริตกิริยา นตฺถิ. นตฺถิ อพฺยาวฏมโนติ นิรตฺถโก จิตฺตสมุทาจาโร นตฺถิ. นตฺถิ อปฺปฏิสงฺขานุเปกฺขาติ อญฺญาณุเปกฺขา นตฺถิ. กตฺถจิ ปน ‘‘นตฺถิ ธมฺมเทสนาย หานี’’ติ อลิขิตฺวา ‘‘นตฺถิ ฉนฺทสฺส หานิ, นตฺถิ วีริยสฺส, นตฺถิ สตฺติยา’’ติ ลิขนฺติ.

其中，无有戏弄(davā)是指没有以戏弄为目的的行为。无有鲁莽(ravā)是指没有轻率的行为。无有未触及者(aphuṭaṃ)是指没有智慧未触及的事物。无有仓促(vegāyitattaṃ)是指没有急速的行为。无有无益之心(abyāvaṭamano)是指没有无意义的心识生起。无有未经审察之舍(appaṭisaṅkhānupekkhā)是指没有无知的舍。然而，在某些地方，不写“说法的退失”，而是写“意欲的退失，精进的退失，力量的退失”。

๑. ธมฺมสงฺคเห ธมฺเม กุสลาทิเก ติกทุเกหิ สงฺคเหตฺวา เต เอว ธมฺเม สุตฺตนฺเต ขนฺธาทิวเสน วุตฺเต วิภชิตุํ วิภงฺคปฺปกรณํ วุตฺตํ. ตตฺถ [Pg.3] สงฺเขเปน วุตฺตานํ ขนฺธาทีนํ วิภชนํ วิภงฺโค. โส โส วิภงฺโค ปกโต อธิกโต ยสฺสา ปาฬิยา, สา ‘‘วิภงฺคปฺปกรณ’’นฺติ วุจฺจติ. อธิกโตติ จ วตฺตพฺพภาเวน ปริคฺคหิโตติ อตฺโถ. ตตฺถ วิภงฺคปฺปกรณสฺส อาทิภูเต ขนฺธวิภงฺเค ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ อิทํ สุตฺตนฺตภาชนียํ นาม. นนุ น เอตฺตกเมว สุตฺตนฺตภาชนียนฺติ? สจฺจํ, อิติ-สทฺเทน ปน อาทิ-สทฺทตฺถโชตเกน ปการตฺถโชตเกน วา สพฺพํ สุตฺตนฺตภาชนียํ สงฺคเหตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺโธติ เอวมาทิ เอวํปการํ วา อิทํ สุตฺตนฺตภาชนียนฺติ เวทิตพฺพํ. อถ วา เอกเทเสน สมุทายํ นิทสฺเสติ ปพฺพตสมุทฺทาทินิทสฺสโก วิย. ตตฺถ นิพฺพานวชฺชานํ สพฺพธมฺมานํ สงฺคาหกตฺตา สพฺพสงฺคาหเกหิ จ อายตนาทีหิ อปฺปกตรปทตฺตา ขนฺธานํ ขนฺธวิภงฺโค อาทิมฺหิ วุตฺโต.

1. 在《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)中，以善等三法和二法总摄诸法后，为了分析经藏(Suttanta)中所说的蕴等法，故说《分别论》(Vibhaṅga)。其中，对简略所说的蕴等进行分别，即是“分别”(vibhaṅga)。以彼彼分别为主题的圣典，被称为《分别论》。所谓“成为主题”，意即被作为应论述的内容而把握。在《分别论》最初的《蕴分别》(Khandhavibhaṅga)中，“五蕴，即色蕴……乃至……识蕴”等，这称为“经分别”(Suttantabhājanīya)。问：难道经分别不只这些吗？答：诚然。然而，当知通过“如是”(iti)一词——此词或能阐明“等等”之义，或能阐明“种类”之义——“识蕴”等，或此类，即是总摄了一切经分别。或者，如同以山、海等为例来表示整体那样，这里也是以一部分来表示整体。其中，由于五蕴能总摄除了涅槃(Nibbāna)之外的一切法，并且与其他总摄法，如处(āyatana)等相比，用词较少，所以首先讲说《蕴分别》。

น ตโต เหฏฺฐาติ รูปาทีนํ เวทยิตาทิสภาวตฺตาภาวา ยสฺมึ สภาเว อตีตาทโย ราสี กตฺวา วตฺตพฺพา, ตสฺส รุปฺปนาทิโต อญฺญสฺสาภาวา จ เหฏฺฐา คณเนสุ สงฺขตธมฺมานํ อนิฏฺฐานํ สาวเสสภาวํ, น เหฏฺฐา คณนมตฺตาภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. ฉฏฺฐสฺส ปน ขนฺธสฺส อภาวา ‘‘น อุทฺธ’’นฺติ อาห. น หิ สวิภาคธมฺเมหิ นิสฺสฏสฺส อตีตาทิภาวรหิตสฺส เอกสฺส นิพฺพานสฺส ราสฏฺโฐ อตฺถีติ. ‘‘ราสิมฺหี’’ติ สทฺทตฺถสหิตํ ขนฺธ-สทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสติ. ‘‘คุเณ ปณฺณตฺติยํ รุฬฺหิย’’นฺติ วิสยเมว ขนฺธ-สทฺทสฺส ทสฺเสติ, น สทฺทตฺถํ. โลกิยโลกุตฺตรเภทญฺหิ สีลาทิคุณํ นิปฺปเทเสน คเหตฺวา ปวตฺตมาโน ขนฺธ-สทฺโท สีลาทิคุณวิสิฏฺฐํ ราสฏฺฐํ ทีเปตีติ. เกจิ ปน ‘‘คุณฏฺโฐ เอตฺถ ขนฺธฏฺโฐ’’ติ วทนฺติ. ทารุกฺขนฺโธติ เอตฺถ ปน น ขนฺธ-สทฺโท ปญฺญตฺติ-สทฺทสฺส อตฺเถ วตฺตติ, ตาทิเส ปน ปุถุลายเต ทารุมฺหิ ทารุกฺขนฺโธติ ปญฺญตฺติ โหตีติ ปญฺญตฺติยํ นิปตตีติ วุตฺตํ. ตถา เอกสฺมิมฺปิ วิญฺญาเณ ปวตฺโต วิญฺญาณกฺขนฺโธติ ขนฺธ-สทฺโท น รุฬฺหี-สทฺทสฺส อตฺถํ วทติ, สมุทาเย ปน นิรุฬฺโห ขนฺธ-สทฺโท ตเทกเทเส ปวตฺตมาโน ตาย เอว รุฬฺหิยา ปวตฺตตีติ ขนฺธ-สทฺโท รุฬฺหิยํ นิปตตีติ วุตฺตํ.

“非下”(na tato heṭṭhā)是说：因为色(rūpa)等没有受(vedanā)等那种可将过去(atīta)等聚为一堆而说的自性，并且除了变坏(ruppana)等自性之外再无其他，故此语是针对在向下计数时有为法(saṅkhata-dhamma)尚有剩余之不可乐状态，而非仅指无有向下计数。由于第六蕴不存在，所以说“非上”(na uddhaṃ)。实际上，脱离了有分别法(savibhāga-dhamma)、远离了过去等状态的涅槃，它不可能有聚集之义。“在聚集(rāsi)中”显示了“蕴”(khandha)一词的所指与词义相符。“在功德(guṇa)、概念(paññatti)、俗成(ruḷhi)中”则仅显示“蕴”一词的所指，而非其词义。因为世间(lokiya)与出世间(lokuttara)之别的戒(sīla)等功德被无余地摄取，故现行的“蕴”一词，彰显了以戒等功德为特征的聚集之义。然而，有些人说：“此处功德义即是蕴义”。例如在“木蕴”(dārukkhandha)一词中，“蕴”字并非用于概念义，而是在那样粗大的木材中，“木蕴”这个概念得以成立，故说“蕴”字落在概念中。同样，即使在一个识(viññāṇa)中现行的“识蕴”(viññāṇakkhandha)，“蕴”字也不是俗成义；但在聚集中，已成俗成的“蕴”字，通行于其一部分中，即是依此俗成而通行，故说“蕴”字落在俗成中。

ราสิโต คุณโตติ สพฺพตฺถ นิสฺสกฺกวจนํ วิสยสฺเสว ขนฺธ-สทฺทปฺปวตฺติยา การณภาวํ สนฺธาย กตนฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘ราสิโต’’ติ อิมมตฺถํ สทฺทตฺถวเสนปิ [Pg.4] นิยเมตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘อยญฺหิ ขนฺธฏฺโฐ นาม ปิณฺฑฏฺโฐ’’ติอาทิมาห. โกฏฺฐาสฏฺเฐ ขนฺธฏฺเฐ ฉฏฺเฐนปิ ขนฺเธน ภวิตพฺพํ. นิพฺพานมฺปิ หิ ฉฏฺโฐ โกฏฺฐาโสติ. ตสฺมา ‘‘ขนฺธฏฺโฐ นาม ราสฏฺโฐ’’ติ ยุตฺตํ. เยสํ วา อตีตาทิวเสน เภโท อตฺถิ, เตสํ รุปฺปนาทิลกฺขณวเสน ตํตํโกฏฺฐาสตา วุจฺจตีติ เภทรหิตสฺส นิพฺพานสฺส โกฏฺฐาสฏฺเฐน จ ขนฺธภาโว น วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

关于“由聚故”(Rāsito)与“由德故”(guṇato)此二夺格(nissakka-vacana)之言，当知于一切处，皆是着眼于“蕴”(khandha)字所指对象本身即是其生起之因而说。为通过词义限定并阐明“由聚故”此义，故说：“此蕴义，即是积聚义(piṇḍaṭṭho)。”若“蕴”取部分义，则应有第六蕴，因涅槃(Nibbāna)亦是第六部分。是故，“蕴义即是堆积义”为妥。对于那些依过去(atīta)等而有差别之法，可依变坏(ruppana)等相称其为各部分；当知，于无差别之涅槃，则不以部分义说其为蕴。

เอตฺตาวตาติ อุทฺเทสมตฺเตนาติ อตฺโถ. จตฺตาโร จ มหาภูตา…เป… รูปนฺติ เอวํ วิภตฺโต. กตฺถาติ เจ? เอกาทสสุ โอกาเสสุ. อิติ-สทฺเทน นิทสฺสนตฺเถน สพฺโพ วิภชนนโย ทสฺสิโต. อิทญฺจ วิภชนํ โอฬาริกาทีสุ จกฺขายตนนฺติอาทิวิภชนญฺจ ยถาสมฺภวํ เอกาทสสุ โอกาเสสุ โยเชตพฺพํ, เอวํ เวทนากฺขนฺธาทีสุปิ. วิญฺญาณกฺขนฺโธ ปน เอกาทโสกาเสสุ ปุริเม โอกาสปญฺจเก ‘‘จกฺขุวิญฺญาณํ…เป… มโนวิญฺญาณ’’นฺติ ฉวิญฺญาณกายวิเสเสน วิภตฺโต, น ตตฺถ มโนธาตุ มโนวิญฺญาณธาตูติ วิภชนํ อตฺถิ. ตํ ปน ทฺวยํ มโนวิญฺญาณนฺติ วุตฺตนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายํ ‘‘มโนธาตุ มโนวิญฺญาณธาตู’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

“仅此”是纲要之意。四大种……乃至……色，如是区分。在何处？在十一处。以‘如是’一词，为例示所有区分之法。此区分，以及眼处等在粗显等中的区分，皆应酌情应用于十一处；受蕴等亦复如是。然而，识蕴于十一处中，在前五处，以‘眼识……乃至……意识’此六识身之差别而区分，彼处无意界与意识界之区分。为示此二者皆被称为意识之义，当知在义注(aṭṭhakathā)中说‘意界与意识界’。

เอวํ ปาฬินเยน ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ธมฺมปริจฺเฉทํ ทสฺเสตฺวา ปุน อญฺเญน ปกาเรน ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ขนฺธนิทฺเทเส.

如是依圣典之法，于五蕴中开示法之界定后，为再以他法开示，故说“又”等。“此处”(Ettha)意指“于此蕴的解释(khandhaniddese)中”。

๑. รูปกฺขนฺธนิทฺเทสวณฺณนา

1. 色蕴的解释之释义

๒. ยํ กิญฺจีติ เอตฺถ ยนฺติ สามญฺเญน อนิยมนิทสฺสนํ, กิญฺจีติ ปการนฺตรเภทํ อามสิตฺวา อนิยมนิทสฺสนํ. อุภเยนปิ อตีตํ วา…เป… สนฺติเก วา อปฺปํ วา พหุํ วา ยาทิสํ วา ตาทิสํ วา ยํ กิญฺจีติ นปุํสกนิทฺเทสารหํ สพฺพํ พฺยาเปตฺวา สงฺคณฺหาตีติ อญฺเญสุปิ นปุํสกนิทฺเทสารเหสุ ปสงฺคํ ทิสฺวา ตสฺส อธิปฺเปตตฺถํ อติจฺจ ปวตฺติโต อติปฺปสงฺคสฺส นิยมนตฺถํ ‘‘รูป’’นฺติ อาห. ยํกิญฺจีติ สนิปาตํ ยํ-สทฺทํ กึ-สทฺทญฺจ อนิยเมกตฺถทีปนวเสน เอกํ ปทนฺติ คเหตฺวา ‘‘ปททฺวเยนปี’’ติ วุตฺตํ.

2. 于“凡任何”(yaṃ kiñci)中，“凡”(yaṃ)是一般性的不定指；“任何”(kiñci)是涉及其他种类差别后的不定指。二者共同周遍含摄一切堪以中性指称者，无论过去……乃至……远近、多少、或如此、或如彼。为免于其他堪以中性指称者亦作此解，导致超越本义而过度引申，故说“色”以作限定。“凡任何”(yaṃkiñci)此复合词，因“凡”(yaṃ)与“任何”(kiṃ)二词共显一不定义，故视为一词；（义注中）故说“亦由二词”(padadvayenapī)。

กิญฺจ, ภิกฺขเว, รูปํ วเทถาติ ตุมฺเหปิ รูปํ รูปนฺติ วเทถ, ตํ เกน การเณน วเทถาติ อตฺโถ, อถ วา เกน การเณน รูปํ, ตํ การณํ [Pg.5] วเทถาติ อตฺโถ. อเถเตสุ ภิกฺขูสุ ตุณฺหีภูเตสุ ภควา อาห ‘‘รุปฺปตีติ โข’’ติอาทิ.

诸比丘，如何说色？其义为：汝等亦称色为色，以何因缘而说？或为：色以何因缘而为色？说此因缘。当彼诸比丘默然时，世尊言：“因其变坏，故（称为色）”等。

ภิชฺชตีติ สีตาทิสนฺนิปาเต วิสทิสสนฺตานุปฺปตฺติทสฺสนโต ปุริมสนฺตานสฺส เภทํ สนฺธายาห. เภโท จ วิสทิสตาวิการาปตฺตีติ ภิชฺชตีติ วิการํ อาปชฺชตีติ อตฺโถ. วิการาปตฺติ จ สีตาทิสนฺนิปาเต วิสทิสรูปุปฺปตฺติเยว. อรูปกฺขนฺธานํ ปน อติลหุปริวตฺติโต ยถา รูปธมฺมานํ ฐิติกฺขเณ สีตาทีหิ สมาคโม โหติ, เยน ตตฺถ อุตุโน ฐิติปฺปตฺตสฺส ปุริมสทิสสนฺตานุปฺปาทนสมตฺถตา น โหติ อาหาราทิกสฺส วา, เอวํ อญฺเญหิ สมาคโม นตฺถิ. สงฺฆฏฺฏเนน จ วิการาปตฺติยํ รุปฺปน-สทฺโท นิรุฬฺโห, ตสฺมา อรูปธมฺมานํ สงฺฆฏฺฏนวิรหิตตฺตา รูปธมฺมานํ วิย ปากฏสฺส วิการสฺส อภาวโต จ ‘‘รุปฺปนฺตี’’ติ ‘‘รุปฺปนลกฺขณา’’ติ จ น วุจฺจนฺติ. ชิฆจฺฉาปิปาสาหิ รุปฺปนญฺจ อุทรคฺคิสนฺนิปาเตน โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ จ กุปฺปตีติ เอเตน กตฺตุอตฺเถ รูปปทสิทฺธึ ทสฺเสติ, ฆฏฺฏียติ ปีฬียตีติ เอเตหิ กมฺมตฺเถ. โกปาทิกิริยาเยว หิ รุปฺปนกิริยาติ. โส ปน กตฺตุภูโต กมฺมภูโต จ อตฺโถ ภิชฺชมาโน โหตีติ อิมสฺสตฺถสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘ภิชฺชตีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. อถ วา รุปฺปตีติ รูปนฺติ กมฺมกตฺตุตฺเถ รูปปทสิทฺธิ วุตฺตา. วิกาโร หิ รุปฺปนนฺติ. เตเนว ‘‘ภิชฺชตีติ อตฺโถ’’ติ กมฺมกตฺตุตฺเถน ภิชฺชติ-สทฺเทน อตฺถํ ทสฺเสติ. ยํ ปน รุปฺปติ ภิชฺชติ, ตํ ยสฺมา กุปฺปติ ฆฏฺฏียติ ปีฬียติ, ตสฺมา เอเตหิ จ ปเทหิ ปทตฺโถ ปากโฏ กโตติ. ‘‘เกนฏฺเฐนา’’ติ ปุจฺฉาสภาควเสน ‘‘รุปฺปนฏฺเฐนา’’ติ วุตฺตํ. น เกวลํ สทฺทตฺโถเยว รุปฺปนํ, ตสฺส ปนตฺถสฺส ลกฺขณญฺจ โหตีติ อตฺถลกฺขณวเสน ‘‘รุปฺปนลกฺขเณน รูปนฺติปิ วตฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห.

“破坏”(bhijjati)是针对寒冷等缘聚合时，因见到不同于前的相续生起，而说为先前相续的断裂。断裂即是转为不同、发生变异，故“破坏”意为“发生变异”。发生变异，正是在寒冷等缘聚合时生起不同之色。至于无色蕴，因其变化极其轻微迅速，不像色法于住立刹那能与寒冷等相遇，以致时节(utu)于住立时无法生起与前相似的相续，亦无食物等之相遇。“毁坏”(ruppana)一词，常用于由碰撞而发生的变异。是故，无色法因无碰撞，亦无如色法般明显的变异，故不说其“毁坏”或“有毁坏相”。当知，由饥渴所致的毁坏，是由腹内火的聚合而生。此处，由“扰动”(kuppati)一词，显示“色”字在主动者义上的成立；由“被打击”(ghaṭṭīyati)、“被压迫”(pīḷīyati)等词，显示其在被动者义上的成立。毁坏的作用即是扰动等作用。而此主动与被动之义，即是“正在被破坏”。为示此义，故说“其义为破坏”。又或，“有毁坏，故为色”，此“色”字是在反身义(kammakattutthe)上成立的。毁坏即是变异。因此，以“其义为破坏”，用具有反身义的“破坏”一词来阐明其义。凡毁坏、破坏者，皆因其扰动、被打击、被压迫，故由这些词语，词义得以彰显。为回答“以何义？”之问，故说“以毁坏义”。毁坏不仅是词义，亦是此义之相，故依义与相，说“以毁坏相亦可称为色”。

ฉิชฺชิตฺวาติ มุจฺฉาปตฺติยา มุจฺจิตฺวา องฺคปจฺจงฺคานํ เฉทนวเสน วา ฉิชฺชิตฺวา. อจฺจนฺตขาเรน สีโตทเกนาติ อติสีตภาวเมว สนฺธาย อจฺจนฺตขารตา วุตฺตา สิยา. น หิ ตํ กปฺปสณฺฐานํ อุทกํ สมฺปตฺติกรํ ปถวีสนฺธารกํ กปฺปวินาสอุทกํ วิย ขารํ ภวิตุํ อรหติ. ตถา หิ สติ ปถวี วิลีเยยฺยาติ. อวีจิมหานิรเยติ สอุสฺสทํ อวีจินิรยํ วุตฺตํ. เตเนว ‘‘ตตฺถ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เปตฺติ…เป… น โหนฺตีติ เอวํวิธาปิ สตฺตา อตฺถีติ อธิปฺปาโย เอวํวิธาเยว โหนฺตีติ นิยมาภาวโต. เอวํ กาลกญฺชิกาทีสุปีติ. สรนฺตา คจฺฉนฺตีติ สรีสป-สทฺทสฺส อตฺถํ วทติ.

“被切断”(Chijjitvā)，指从昏迷中解脱，或由肢体被切断。“以极咸冷水”(Accantakhārena sītodakena)：其“极咸”之说，或是仅指其极冷之状态。因彼劫初安立之水，能带来繁荣、住持大地，不应如劫末坏灭之水般咸涩。若然，大地将融解。“于无间大地狱”(Avīcimahāniraye)，是指增盛无间地狱(saussadaṃ avīcinirayaṃ)。故说“于彼处”等。“饿鬼……乃至……不存在”：意谓亦有（非此类）众生存在，因无规定（众生）必须是此类。迦罗建阇(Kālakañjika)阿修罗等亦然。“爬行而去”(Sarantā gacchanti)，是解释“爬行类”(sarīsapa)一词之义。

อภิสญฺญูหิตฺวาติ [Pg.6] เอตฺถ สมูหํ กตฺวาติปิ อตฺโถ. เอเตน สพฺพํ รูปํ…เป… ทสฺสิตํ โหตีติ เอเตน รูปกฺขนฺธ-สทฺทสฺส สมานาธิกรณสมาสภาวํ ทสฺเสติ. เตเนวาห ‘‘น หิ รูปโต…เป… อตฺถี’’ติ.

“积集”(Abhisaññūhitvāti)，此处之义亦是“组合”。以此句“一切色……乃至……已显示”，显示了“色蕴”(rūpakkhandha)一词是同位语复合词。故说：“非离于色……乃至……而有。”

๓. ปกฺขิปิตฺวาติ เอตฺถ เอกาทโสกาเสสุ รูปํ ปกฺขิปิตฺวาติ อตฺโถ. น หิ ตตฺถ มาติกํเยว ปกฺขิปิตฺวา มาติกา ฐปิตา, อถ โข ปกรณปฺปตฺตํ รูปนฺติ.

3. “置入”(Pakkhipitvāti)，此处之义是指将色法置入十一处中。并非仅将纲目(mātika)置入而确立纲目，而是置入已在论中提及的色法。

อปโร นโย…เป… เอตฺเถว คณนํ คตนฺติ เอเตน อตีตํเสนาติ ภุมฺมตฺเถ กรณวจนนฺติ ทสฺเสติ. เยน ปกาเรน คณนํ คตํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘จตฺตาโร จ มหาภูตา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ อิมสฺมึ อตฺเถ สติ มหาภูตุปาทายรูปภาโว อตีตโกฏฺฐาเส คณนสฺส การณนฺติ อาปชฺชติ. น หิ อตีตํสานํ เวทนาทีนํ นิวตฺตนตฺถํ อิทํ วจนํ ‘‘ยํ รูป’’นฺติ เอเตเนว เตสํ นิวตฺติตตฺตา, นาปิ รูปสฺส อญฺญปฺปการนิวตฺตนตฺถํ สพฺพปฺปการสฺส ตตฺถ คณิตตฺตา, น จ อนาคตปจฺจุปฺปนฺนาการนิวตฺตนตฺถํ อตีตํสวจเนน ตํนิวตฺตนโตติ. อถ ปน ยํ อตีตํเสน คณิตํ, ตํ จตฺตาโร จ…เป… รูปนฺติ เอวํ คณิตนฺติ อยมตฺโถ อธิปฺเปโต, เอวํ สติ คณนนฺตรทสฺสนํ อิทํ สิยา, น อตีตํเสน คณิตปฺปการทสฺสนํ, ตํทสฺสเน ปน สติ ภูตุปาทายรูปปฺปกาเรน อตีตํเส คณิตํ ตํสภาวตฺตาติ อาปนฺนเมว โหติ, น จ เอวํสภาวตา อตีตํเส คณิตตาย การณํ ภวิตุํ อรหติ เอวํสภาวสฺเสว ปจฺจุปฺปนฺนานาคเตสุ คณิตตฺตา สุขาทิสภาวสฺส จ อตีตํเส คณิตตฺตา, ตสฺมา ปุริมนโย เอว ยุตฺโต. อชฺฌตฺตพหิทฺธานิทฺเทเสสุปิ ตาทิโส เอวตฺโถ ลพฺภตีติ.

“另一理路……乃至……即在此处被计数”，此句显示“以过去部分”（atītaṃsena）是处格义的工具格语（karaṇavacanaṃ）。为说明计数的方式，故说“四大种”等。于此义中，四大种及所造色之状态，即成为在过去部分中计数的原因。此语并非为了排除过去的受等，因为它们已被“任何色”（yaṃ rūpaṃ）一词所排除；亦非为了以其他方式排除色，因为色的一切方式皆已于彼处被计数；亦非为了排除未来与现在的行相，因为以“过去部分”之说即可排除它们。再者，若意谓凡以过去部分所计数者，即是“四大种……乃至……色”如此被计数，如是，此则为另一种计数的展示，而非展示以过去部分计数的方式。若展示其方式，则会得出：以四大种及所造色之方式在过去部分中计数，是因其为彼部分之自性。然而，此种自性不应成为在过去部分计数的原因，因为此自性同样也在现在与未来中被计数，且乐等自性亦在过去部分中被计数。是故，前一理路更为妥当。于内部与外部的解释中，亦可得如是之义。

สุตฺตนฺตปริยายโตติ ปริยายเทสนตฺตา สุตฺตสฺส วุตฺตํ. อภิธมฺมนิทฺเทสโตติ นิปฺปริยายเทสนตฺตา อภิธมฺมสฺส นิจฺฉเยน เทโส นิทฺเทโสติ กตฺวา วุตฺตํ. กิญฺจาปีติอาทีสุ อยมธิปฺปาโย – สุตฺตนฺตภาชนียตฺตา ยถา ‘‘อตีตํ นนฺวาคเมยฺยา’’ติอาทีสุ อทฺธานวเสน อตีตาทิภาโวว วุตฺโต, ตถา อิธาปิ นิทฺทิสิตพฺโพ (ม. นิ. ๓.๒๗๒, ๒๗๕; อป. เถร ๒.๕๕.๒๔๔) สิยา. เอวํ สนฺเตปิ สุตฺตนฺตภาชนียมฺปิ อภิธมฺมเทสนาเยว สุตฺตนฺเต วุตฺตธมฺเม วิจินิตฺวา วิภชนวเสน ปวตฺตาติ อภิธมฺมนิทฺเทเสเนว อตีตาทิภาโว นิทฺทิฏฺโฐติ.

“依经的表述方式”（Suttantapariyāyato），是因经为权巧说（pariyāyadesanā）而说。“依阿毗达摩的解释”（Abhidhammaniddesato），是因阿毗达摩为无权巧说（nippariyāyadesanā），其决定的教示即是解释（niddesa）而说。至于“虽然”（Kiñcāpi）等，其意为——因属经分别（suttantabhājanīya），犹如在“不应追忆过去”（atītaṃ nanvāgameyyā）等句中，是依时（addhāna）而说过去等状态，此处亦应如是解释。即便如此，虽属经分别，亦是阿毗达摩的教示，因其审察经中所说之法，以分析的方式而展开，故过去等的状态是以阿毗达摩的解释所解释的。

อทฺธาสนฺตติสมยขณวเสนาติ [Pg.7] เอตฺถ จุติปฏิสนฺธิปริจฺฉินฺเน กาเล อทฺธา-สทฺโท วตฺตตีติ ‘‘อโหสึ นุ โข อหมตีตมทฺธาน’’นฺติอาทิสุตฺตวเสน (ม. นิ. ๑.๑๘; สํ. นิ. ๒.๒๐) วิญฺญายติ. ‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, อทฺธา. กตเม ตโย? อตีโต อทฺธา, อนาคโต อทฺธา, ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธา’’ติ (อิติวุ. ๖๓; ที. นิ. ๓.๓๐๕) เอตฺถ ปน ปรมตฺถโต ปริจฺฉิชฺชมาโน อทฺธา นิรุตฺติปถสุตฺตวเสน (สํ. นิ. ๓.๖๒) ขณปริจฺฉินฺโน ยุตฺโต. ตตฺถ หิ ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, รูปํ ชาตํ ปาตุภูตํ, ‘อตฺถี’ติ ตสฺส สงฺขา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๖๒) วิชฺชมานสฺส ปจฺจุปฺปนฺนตา ตโต ปุพฺเพ ปจฺฉา จ อตีตานาคตตา วุตฺตาติ. เยภุยฺเยน ปน จุติปฏิสนฺธิปริจฺฉินฺโน (ที. นิ. ๓.๓๐๕; อิติวุ. ๖๓) สุตฺเตสุ อตีตาทิโก อทฺธา วุตฺโตติ โส เอว อิธาปิ ‘‘อทฺธาวเสนา’’ติ วุตฺโต. สีตํ สีตสฺส สภาโค, ตถา อุณฺหํ อุณฺหสฺส. ยํ ปน สีตํ อุณฺหํ วา สรีเร สนฺนิปติตํ สนฺตานวเสน ปวตฺตมานํ อนูนํ อนธิกํ เอกาการํ, ตํ เอโก อุตูติ วุจฺจติ. สภาคอุตุโน อเนกนฺตสภาวโต เอกคหณํ กตํ, เอวํ อาหาเรปิ. เอกวีถิเอกชวนสมุฏฺฐานนฺติ ปญฺจฉฏฺฐทฺวารวเสน วุตฺตํ. สนฺตติสมยกถา วิปสฺสกานํ อุปการตฺถาย อฏฺฐกถาสุ กถิตา.

在“依时、相续、时节、刹那”中，此中“时”（addhā）一词，是指以死与结生所限定的时间，此可由“我于过去时曾存在否？”等经（中部1.18；相应部2.20）了知。然而，在“诸比丘，有三时。是哪三时？过去时、未来时、现在时”（如是语63；长部3.305）中，从胜义而言，所限定之时，依《语路经》（相应部3.62）应以刹那限定为宜。彼处实言：“诸比丘，凡色已生、已显现，其名为‘有’”，对存在者说为现在，其前为过去，其后为未来。然经中（长部3.305；如是语63）大多说以死与结生所限定的过去等时，故此处亦说“依时”。冷与冷为同分，热与热亦然。凡于身中聚集的冷或热，依相续而转，无增无减，行相单一，则称为一时节（utu）。同分时节自性非一，故作一总摄；食亦如是。“同一心路、同一速行生起”，是依五门及第六门而说。关于相续与时节之论，为利益观行者，已于义注中说。

นิฏฺฐิตเหตุปจฺจยกิจฺจํ, นิฏฺฐิตเหตุกิจฺจมนิฏฺฐิตปจฺจยกิจฺจํ, อุภยกิจฺจมสมฺปตฺตํ, สกิจฺจกฺขเณ ปจฺจุปฺปนฺนํ. ชนโก เหตุ, อุปตฺถมฺภโก ปจฺจโย, เตสํ อุปฺปาทนํ อุปตฺถมฺภนญฺจ กิจฺจํ. ยถา พีชสฺส องฺกุรุปฺปาทนํ ปถวีอาทีนญฺจ ตทุปตฺถมฺภนํ กมฺมสฺส กฏตฺตารูปวิปากุปฺปาทนํ อาหาราทีนํ ตทุปตฺถมฺภนํ, เอวํ เอเกกสฺส กลาปสฺส จิตฺตุปฺปาทสฺส จ ชนกานํ กมฺมานนฺตราทิปจฺจยภูตานํ อุปตฺถมฺภกานญฺจ สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตานํ กิจฺจํ ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพํ. ตตฺถ อุปฺปาทกฺขเณ เหตุกิจฺจํ ทฏฺฐพฺพํ, ตีสุปิ ขเณสุ ปจฺจยกิจฺจํ. ปถวีอาทีนํ สนฺธารณาทิกํ ผสฺสาทีนํ ผุสนาทิกญฺจ อตฺตโน อตฺตโน กิจฺจํ สกิจฺจํ, ตสฺส กรณกฺขโณ สกิจฺจกฺขโณ. สห วา กิจฺเจน สกิจฺจํ, ยสฺมึ ขเณ สกิจฺจํ รูปํ วา อรูปํ วา โหติ, โส สกิจฺจกฺขโณ, ตสฺมึ ขเณ ปจฺจุปฺปนฺนํ.

因缘作用已终（Niṭṭhitahetupaccayakiccaṃ），因作用已终而缘作用未终（niṭṭhitahetukiccamaniṭṭhitapaccayakiccaṃ），两者作用皆未至（ubhayakiccamasampattaṃ），于自有作用之刹那为现在（sakiccakkhaṇe paccuppannaṃ）。能生者为因，能支持者为缘；彼等之生起与支持即是作用。犹如种子生芽，地等支持之；业生起所作业异熟，食等支持之。如是，于每一色聚及心生起，能生之业、无间等缘，与能支持之俱生、前生、后生缘，其作用应如其可能而连结。其中，于生起刹那当见因之作用，于三刹那中当见缘之作用。地等之支持等，触等之触等，各各有其自作用（sakiccaṃ）；行此作用之刹那，即自有作用之刹那（sakiccakkhaṇo）。或与作用俱为“自有作用”，于某刹那，色法或非色法有其自作用，彼即自有作用之刹那，于彼刹那为现在。

๖. เอตฺตกเมวาติ ‘‘เตสํ เตส’’นฺติ อิมินา อาเมฑิตวจเนน อภิพฺยาปนตฺเถน วุตฺตตฺถเมว. ‘‘อปรสฺส อปรสฺสา’’ติ ทีปนํ อปรทีปนํ. ปริเยสตูติ [Pg.8] เอเตน ปริเยสนาย อนิฏฺฐนามนิวตฺตนสฺส อการณภาวํ ทสฺเสติ. กมฺมโทเสน หิ จิตฺตวิปลฺลาสโทเสน จ คูถภกฺขปาณาทโย อุมฺมตฺตกาทโย จ ปริเยเสยฺยุํ ทิฏฺฐิวิปลฺลาเสน จ โยนกาทโย น อารมฺมณสฺส ปริเยสิตพฺพสภาวตฺตา, อปริเยสิตพฺพสภาวตฺตา ปน เอตสฺส อนิฏฺฐมิจฺเจว นามนฺติ อตฺโถ.

6. “仅此而已”（Ettakameva），即是以“彼等，彼等”（tesaṃ tesaṃ）此重复语所说的遍摄之义。“另一，另一”（Aparassa aparassā）是另一种阐明。“令其寻求”（Pariyesatu），以此显示寻求并非不舍离“不可意”之名的原因。因为，由业过患及心颠倒过患，食粪生物及癫狂者等会去寻求；由见颠倒，约那人（Yonaka）等则不寻求——这并非因为所缘有应被寻求的自性，而是因为此所缘有不应被寻求的自性，其名即是“不可意”，此为义也。

สมฺปตฺติวิรหโตติ รูปาทีนํ เทวมนุสฺสสมฺปตฺติภเว กุสลกมฺมผลตา สมิทฺธโสภนตา จ สมฺปตฺติ, ตพฺพิรหโตติ อตฺโถ. ตโต เอว ตํ น ปริเยสิตพฺพนฺติ. โสภนานิ จ กานิจิ หตฺถิรูปาทีนิ อกุสลกมฺมนิพฺพตฺตานิ น เตสํเยว หตฺถิอาทีนํ สุขสฺส เหตุภาวํ คจฺฉนฺตีติ เตสํ สงฺคณฺหนตฺถํ ‘‘อกนฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ตสฺส ตสฺเสว หิ สตฺตสฺส อตฺตนา กเตน กุสเลน นิพฺพตฺตํ สุขสฺส ปจฺจโย โหติ, อกุสเลน นิพฺพตฺตํ ทุกฺขสฺส. ตสฺมา กมฺมชานํ อิฏฺฐานิฏฺฐตา กมฺมการกสตฺตสฺส วเสน โยชนารหา สิยา. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘กุสลกมฺมชํ อนิฏฺฐํ นาม นตฺถี’’ติ อิทเมว วุตฺตํ, น วุตฺตํ ‘‘อกุสลกมฺมชํ อิฏฺฐํ นาม นตฺถี’’ติ. เตน อกุสลกมฺมชมฺปิ โสภนํ ปรสตฺตานํ อิฏฺฐนฺติ อนุญฺญาตํ ภวิสฺสติ. กุสลกมฺมชํ ปน สพฺเพสํ อิฏฺฐเมวาติ วทนฺติ. ติรจฺฉานคตานํ ปน เกสญฺจิ มนุสฺสรูปํ อมนาปํ, ยโต เต ทิสฺวาว ปลายนฺติ. มนุสฺสา จ เทวตารูปํ ทิสฺวา ภายนฺติ, เตสมฺปิ วิปากวิญฺญาณํ ตํ รูปํ อารพฺภ กุสลวิปากํ อุปฺปชฺชติ, ตาทิสสฺส ปน ปุญฺญสฺส อภาวา น เตสํ ตตฺถ อภิรติ โหตีติ อธิปฺปาโย. กุสลกมฺมชสฺส ปน อนิฏฺฐสฺสาภาโว วิย อกุสลกมฺมชสฺส โสภนสฺส อิฏฺฐสฺส อภาโว วตฺตพฺโพ. หตฺถิอาทีนมฺปิ หิ อกุสลกมฺมชํ มนุสฺสานํ อกุสลวิปากสฺเสว อารมฺมณํ, กุสลกมฺมชํ ปน ปวตฺเต สมุฏฺฐิตํ กุสลวิปากสฺส. อิฏฺฐารมฺมเณน ปน โวมิสฺสกตฺตา อปฺปกํ อกุสลกมฺมชํ พหุลํ อกุสลวิปากุปฺปตฺติยา การณํ น ภวิสฺสตีติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. วิปากํ ปน กตฺถจิ น สกฺกา วญฺเจตุนฺติ วิปากวเสน อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณววตฺถานํ สุฏฺฐุ วุตฺตํ. ตสฺมา ตํ อนุคนฺตฺวา สพฺพตฺถ อิฏฺฐานิฏฺฐตา โยเชตพฺพา.

“远离成就”(Sampattivirahato)是指色等天人与人类的成就，即善业果报的繁荣与美好，此为成就；其远离即是此意。因此不应追求它。即使某些美好的事物，如象的形象等，是由不善业所生，但它们本身并非象等众生之乐因，故为涵盖这些情况，而说“不可爱”(akanta)。因为只有那众生自己所造的善业，才是乐的因缘；由不善业所生者，则是苦的因缘。因此，业所生的可爱与不可爱，应依造业众生而定。然而，在义注(Aṭṭhakathā)中，只说了“善业所生者没有不可爱的”，而没有说“不善业所生者没有可爱的”。因此，不善业所生的美好事物，对于其他众生而言是可爱的，这应是被允许的。然而，有人说善业所生者对所有众生都是可爱的。但对某些畜生(tiracchānagata)而言，人的形象是不可意的，因为它们一看到就逃跑。人类看到天人的形象也会害怕，即使对他们而言，缘于该形象所生的异熟识(vipākaviññāṇa)是善异熟(kusalavipāka)，但由于缺乏相应的福德，他们不会对之生起欢喜，此是其意。就像善业所生者没有不可爱的情况一样，也应说明由不善业所生的美好可爱之物是不存在的。因为即使是象等由不善业所生者，对人类而言也只是不善异熟(akusalavipāka)的所缘；而善业所生者，在发生时则是善异熟的所缘。然而，可以说，由于与可爱所缘(iṭṭhārammaṇa)混杂，少量不善业所生者将不会成为大量不善异熟生起的原因。但是，异熟在某些情况下是无法欺骗的，因此根据异熟来区分可爱与不可爱所缘(iṭṭhāniṭṭhārammaṇa)是说得很好的。因此，应遵循此理，在所有地方都安立可爱与不可爱。

อนิฏฺฐา ปญฺจ กามคุณาติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ‘‘จกฺขุวิญฺเญยฺยานิ รูปานิ อิฏฺฐานี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๖๖; ๒.๑๕๕; ๓.๑๙๐; สํ. นิ. ๕.๓๐) เอวมาทินา อิฏฺฐาเนว รูปาทีนิ ‘‘กามคุณา’’ติ วุตฺตานีติ? กามคุณสทิเสสุ [Pg.9] กามคุณโวหารโต, สทิสตา จ รูปาทิภาโวเยว, น อิฏฺฐตา. ‘‘อนิฏฺฐา’’ติ วา วจเนน อกามคุณตา ทสฺสิตาติ กามคุณวิสภาคา รูปาทโย ‘‘กามคุณา’’ติ วุตฺตา อสิเว ‘‘สิวา’’ติ โวหาโร วิย. สพฺพานิ วา อิฏฺฐานิฏฺฐานิ รูปาทีนิ ตณฺหาวตฺถุภาวโต กามคุณาเยว. วุตฺตญฺหิ ‘‘รูปา โลเก ปิยรูปํ สาตรูป’’นฺติอาทิ (ที. นิ. ๒.๔๐๐; ม. นิ. ๑.๑๓๓; วิภ. ๒๐๓). อติสเยน ปน กามนียตฺตา สุตฺเตสุ ‘‘กามคุณา’’ติ อิฏฺฐานิ รูปาทีนิ วุตฺตานีติ.

为何说“五欲(pañcakāmaguṇa)是不可意的”呢？难道不是在“眼所识的色是可意的”等经文中，已将可意的色等称为“五欲”了吗？此乃因为在与五欲相似的事物中，也使用“五欲”的称呼；而其相似性仅在于同为色等，而不在于其可意性。或者，以“不可意”一词显示了其非“欲”的性质，因此与“欲”的性质相违的色等也被称为“五欲”，就像将不祥之物(asiva)称为“吉祥”(siva)一样。或者，一切可爱与不可爱的色等，由于是渴爱(taṇhā)的事物(vatthu)，都可称为“五欲”。经中也说：“世间的色是可爱相、可意相”等等。然而，由于其极度令人欲求，所以在诸经中，将可意的色等称为“五欲”。

ทฺวีสุปิ หีนปณีตปเทสุ ‘‘อกุสลกมฺมชวเสน กุสลกมฺมชวเสนา’’ติ วจนํ ‘‘เตสํ เตสํ สตฺตาน’’นฺติ สตฺตวเสน นิยเมตฺวา วิภชิตตฺตา, อยญฺจตฺโถ ‘‘เตสํ เตส’’นฺติ อวยวโยเค สามิวจนํ กตฺวา วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. สตฺตสนฺตานปริยาปนฺเนสุ กมฺมชํ วิสิฏฺฐนฺติ ‘‘กมฺมชวเสนา’’ติ วุตฺตํ. ยทิ ปน เตหิ เตหีติ เอตสฺมึ อตฺเถ เตสํ เตสนฺติ สามิวจนํ, วิสยวิสยีสมฺพนฺเธ วา, น กมฺมชวเสเนว รูปาทีนิ วิภตฺตานิ, สพฺเพสํ ปน อินฺทฺริยพทฺธานํ วเสน วิภตฺตานีติ วิญฺญายนฺติ. เอตฺถ จ ปากเฏหิ รูปาทีหิ นโย ทสฺสิโตติ จกฺขาทีสุปิ หีนปณีตตา โยเชตพฺพา.

在下劣与殊胜两种情况中，“依不善业所生、依善业所生”的说法，是由于依“各个众生”而限定并分别的。此义应理解为，“各个”(tesaṃ tesaṃ)是以表示部分关系的属格(sāmivacana)而说。在众生相续(sattasantāna)所包含的法中，业所生者是殊胜的，故说“依业所生”。然而，如果“tesaṃ tesaṃ”是以“tehi tehi”(由彼等彼等)之义作属格，或以所缘与能缘(visayavisayī)的关系来理解，那么色等就不仅仅是依业所生来区分，而应理解为是依一切与诸根(indriya)相关者来区分。在此，是通过明显的色等来展示此理，因此下劣与殊胜也应应用于眼等诸根。

มนาปปริยนฺตนฺติ มนาปํ ปริยนฺตํ มริยาทาภูตํ ปญฺจสุ กามคุเณสุ วทามีติ อตฺโถ. กึ การณนฺติ? ยสฺมา เต เอกจฺจสฺส มนาปา โหนฺติ, เอกจฺจสฺส อมนาปา, ยสฺส เยว มนาปา, ตสฺส เตว ปรมา, ตสฺมา ตสฺส ตสฺส อชฺฌาสยวเสน กามคุณานํ ปรมตา โหติ, น เตสํเยว สภาวโต.

“以可意为限”(Manāpapariyantaṃ)的意思是：我说在五欲中，可意是其界限(pariyanta)、是其限度(mariyādā)。为何呢？因为它们对某些人是可意的，对某些人是不可意的；对谁是可意，对那个人而言它们就是最胜的。因此，五欲的最胜性是依各人的意向(ajjhāsaya)而定，并非依其自性(sabhāva)而有。

เอวนฺติ อิมสฺมึ สุตฺเต วุตฺตนเยน. เอกสฺมึเยว อสฺสาทนกุชฺฌนโต อารมฺมณสภาวสฺเสว อิฏฺฐานิฏฺฐาภาวโต อนิฏฺฐํ ‘‘อิฏฺฐ’’นฺติ คหณโต จ, อิฏฺฐํ ‘‘อนิฏฺฐ’’นฺติ คหณโต จ อิฏฺฐานิฏฺฐํ นาม ปาฏิเยกฺกํ ปฏิวิภตฺตํ นตฺถีติ อตฺโถ. สญฺญาวิปลฺลาเสน จาติอาทินา นิพฺพาเน วิย อญฺเญสุ อารมฺมเณสุ สญฺญาวิปลฺลาเสน อิฏฺฐานิฏฺฐคฺคหณํ โหติ. ปิตฺตุมฺมตฺตาทีนํ ขีรสกฺกราทีสุ โทสุสฺสทสมุฏฺฐิตสญฺญาวิปลฺลาสวเสน ติตฺตคฺคหณํ วิยาติ อิมมตฺถํ สนฺธาย มนาปปริยนฺตตา วุตฺตาติ ทสฺเสติ.

“如是”是指依此经中所说之理。其义为：由于在同一事物上，既有味(assāda)亦有过患；由于所缘的自性并无可意与不可意；又由于将不可意执为可意，将可意执为不可意，因此，所谓的可意与不可意，实际上并没有各自独立的分别。并且，如“由于想颠倒(saññāvipallāsa)”等文所示，就像对涅槃等其他所缘一样，人们会因想颠倒而执取为可意或不可意。这表明，说“以可意为限”，是针对此义而说，就像胆病(pittummattā)患者等因体液失调而生起想颠倒，从而将牛乳、糖等执为苦味一样。

วิภตฺตํ [Pg.10] อตฺถีติ จ ววตฺถิตํ อตฺถีติ อตฺโถ, อฏฺฐกถาจริเยหิ วิภตฺตํ ปกาสิตนฺติ วา. ตญฺจ มชฺฌิมกสตฺตสฺส วเสน ววตฺถิตํ ปกาสิตญฺจ, อญฺเญสญฺจ วิปลฺลาสวเสน อิทํ อิฏฺฐํ อนิฏฺฐญฺจ โหตีติ อธิปฺปาโย. เอวํ ววตฺถิตสฺส ปนิฏฺฐานิฏฺฐสฺส อนิฏฺฐํ อิฏฺฐนฺติ จ คหเณ น เกวลํ สญฺญาวิปลฺลาโสว การณํ, ธาตุกฺโขภวเสน อินฺทฺริยวิการาปตฺติอาทินา กุสลากุสลวิปากุปฺปตฺติเหตุภาโวปีติ สกฺกา วตฺตุํ. ตถา หิ สีตุทกํ ฆมฺมาภิตตฺตานํ กุสลวิปากสฺส กายวิญฺญาณสฺส เหตุ โหติ, สีตาภิภูตานํ อกุสลวิปากสฺส. ตูลปิจุสมฺผสฺโส วเณ ทุกฺโข นิวเณ สุโข, มุทุตรุณหตฺถสมฺพาหนญฺจ สุขํ อุปฺปาเทติ, เตเนว หตฺเถน ปหรณํ ทุกฺขํ, ตสฺมา วิปากวเสน อารมฺมณววตฺถานํ ยุตฺตํ.

“有分别”即是“有确立”之义，或者说是“义注师(aṭṭhakathācariya)已阐明其分别”。而此确立与阐明是依中等众生而言，其意为：对其他众生而言，则因颠倒(vipallāsa)而认为此为可意、彼为不可意。对于如此确立的可意与不可意，在将不可意执为可意时，其原因不仅是想颠倒，亦可说是由于界扰动(dhātukkhobha)、根变异(indriyavikāra)等，而成为善、不善异熟生起之因。例如，对于遭受炎热者，冷水是善异熟身识之因；对于遭受寒冷者，则是不善异熟身识之因。棉絮的触，于伤口处是苦，于无伤口处是乐；以柔软之手抚摸能生起乐，以同一只手击打则生起苦。是故，依异熟而确立所缘是合理的。

กิญฺจาปีติอาทินา สติปิ สญฺญาวิปลฺลาเส พุทฺธรูปทสฺสนาทีสุ กุสลวิปากสฺเสว คูถทสฺสนาทีสุ จ อกุสลวิปากสฺส อุปฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต เตน วิปาเกน อารมฺมณสฺส อิฏฺฐานิฏฺฐตํ ทสฺเสติ. วิชฺชมาเนปิ สญฺญาวิปลฺลาเส อารมฺมเณน วิปากนิยมทสฺสนํ อารมฺมณนิยมทสฺสนตฺถเมว กตนฺติ.

通过“即使”等词，表明即使有想颠倒(saññāvipallāsa)，但在见到佛身等时，只会生起善异熟；而在见到粪便等时，只会生起不善异熟，并以此异熟来显示所缘的可意与不可意。即使有想颠倒存在，此处显示异熟由所缘所决定，正是为了说明所缘的决定作用。

อปิจ ทฺวารวเสนปีติอาทินา ทฺวารนฺตเร ทุกฺขสฺส สุขสฺส จ ปจฺจยภูตสฺส ทฺวารนฺตเร สุขทุกฺขวิปากุปฺปาทนโต วิปาเกน อารมฺมณนิยมทสฺสเนน เอกสฺมึเยว จ ทฺวาเร สมานสฺเสว มณิรตนาทิโผฏฺฐพฺพสฺส สณิกํ ผุสเน โปถเน จ สุขทุกฺขุปฺปาทนโต วิปากวเสน อิฏฺฐานิฏฺฐตา ทสฺสิตาติ วิญฺญายติ.

再者，通过“亦依于门(dvāra)”等文可知，可意与不可意是依异熟而显示的。这是因为：其一，在某一根门中作为苦乐之因者，会在另一根门中产生苦乐异熟，由此通过异熟显示了所缘的决定性；其二，在同一根门中，对于同样的摩尼宝等所触(phoṭṭhabba)，轻触时产生乐，重击时则产生苦。

เหฏฺฐิมนโยติ มชฺฌิมกสตฺตสฺส วิปากสฺส จ วเสน ววตฺถิตํ อารมฺมณํ คเหตฺวา ‘‘เตสํ เตสํ สตฺตานํ อุญฺญาต’’นฺติ (วิภ. ๖) จ อาทินา วุตฺตนโย. สมฺมุติมนาปนฺติ มชฺฌิมกสตฺตสฺส วิปากสฺส จ วเสน สมฺมตํ ววตฺถิตํ มนาปํ, ตํ ปน สภาเวเนว ววตฺถิตนฺติ อภินฺทิตพฺพโตว น ภินฺทตีติ อธิปฺปาโย. สญฺญาวิปลฺลาเสน เนรยิกาทีหิปิ ปุคฺคเลหิ มนาปนฺติ คหิตํ ปุคฺคลมนาปํ ‘‘ตํ ตํ วา ปนา’’ติอาทินา ภินฺทติ. เวมานิกเปตรูปมฺปิ อกุสลกมฺมชตฺตา กมฺมการณาทิทุกฺขวตฺถุภาวโต จ ‘‘มนุสฺสรูปโต หีน’’นฺติ วุตฺตํ.

“下位法门”，是指采用了依中等有情及其果报而确立的所缘，如《分别论》第六节以“为彼彼有情所鄙视”等文所说的方法。“世俗可意”，是指依中等有情及其果报而被公认、确立为可意者。其意趣是：此乃依其自性而确立，因其不应被剖析，故不加剖析。而由于想颠倒，被地狱有情等补特伽罗所执为可意者，即“补特伽罗可意”，[世尊]则以“或彼彼……”等文而加以剖析。天宫饿鬼之色身，亦因其为不善业所生，且为以业为因等的苦之依处，故说为“劣于人形”。

๗. โอฬาริกรูปานํ [Pg.11] วตฺถารมฺมณปฏิฆาตวเสน สุปริคฺคหิตตา, สุขุมานํ ตถา อภาวโต ทุปฺปริคฺคหิตตา จ โยเชตพฺพา. ทุปฺปริคฺคหฏฺเฐเนว ลกฺขณทุปฺปฏิวิชฺฌนตา ทฏฺฐพฺพา. ทสวิธนฺติ ‘‘ทูเร’’ติ อวุตฺตสฺส ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. วุตฺตมฺปิ ปน โอกาสโต ทูเร โหติเยว.

7. 应结合粗色作为依处、所缘及有对碍，故易于把握；微细色则因无此等性质，故难于把握。应知，正因为难于把握，其特相才难于通达。说“十种”是为了显示未曾说及的“远”。然而，即使已说及者，从空间上而言，也确实是远的。

เหฏฺฐิมนโยติ ‘‘อิตฺถินฺทฺริยํ…เป… อิทํ วุจฺจติ รูปํ สนฺติเก’’ติ (วิภ. ๗) เอวํ ลกฺขณโต ทฺวาทสหตฺถวเสน ววตฺถิตโอกาสโต จ ทสฺเสตฺวา นิยฺยาติตนโย. โส ลกฺขโณกาสวเสน ทูรสนฺติเกน สห คเหตฺวา นิยฺยาติตตฺตา ภินฺทมาโน มิสฺสกํ กโรนฺโต คโต. อถ วา ภินฺทมาโนติ สรูปทสฺสเนน ลกฺขณโต เยวาปนเกน โอกาสโตติ เอวํ ลกฺขณโต โอกาสโต จ วิสุํ กโรนฺโต คโตติ อตฺโถ. อถ วา ลกฺขณโต สนฺติกทูรานํ โอกาสโต ทูรสนฺติกภาวกรเณน สนฺติกภาวํ ภินฺทิตฺวา ทูรภาวํ, ทูรภาวญฺจ ภินฺทิตฺวา สนฺติกภาวํ กโรนฺโต ปวตฺโตติ ‘‘ภินฺทมาโน คโต’’ติ วุตฺตํ. อิธ ปนาติ ‘‘ตํ ตํ วา ปน รูปํ อุปาทาย อุปาทายา’’ติ อิธ ปุริมนเยน ลกฺขณโต ทูรํ โอกาสโต สนฺติกภาวกรเณน น ภินฺทติ ภควา, น จ โอกาสทูรโต วิสุํ กรเณน, นาปิ โอกาสทูเรน โวมิสฺสกกรเณนาติ อตฺโถ. กึ ปน กโรตีติ? โอกาสโต ทูรเมว ภินฺทติ. เอตฺถ ปน น ปุพฺเพ วุตฺตนเยน ติธา อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. น หิ โอกาสโต ทูรํ ลกฺขณโต สนฺติกํ กโรติ, ลกฺขณโต วา วิสุํ เตน วา โวมิสฺสกนฺติ. โอกาสโต ทูรสฺส ปน โอกาสโตว สนฺติกภาวกรณํ อิธ ‘‘เภทน’’นฺติ เวทิตพฺพํ. อิธ ปน น ลกฺขณโต ทูรํ ภินฺทตีติ เอตฺถาปิ วา น ปุพฺเพ วุตฺตนเยน ติธา เภทสฺส อกรณํ วุตฺตํ, ลกฺขณโต สนฺติกทูรานํ ปน ลกฺขณโต อุปาทายุปาทาย ทูรสนฺติกภาโว นตฺถีติ ลกฺขณโต ทูรสฺส ลกฺขณโตว สนฺติกภาวากรณํ ลกฺขณโต ทูรสฺส อเภทนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปุริมนโย วิย อยํ นโย น โหตีติ เอตฺตกเมว หิ เอตฺถ ทสฺเสตีติ ภินฺทมาโนติ เอตฺถ จ อญฺญถา เภทนํ วุตฺตํ, เภทนํ อิธ จ อญฺญถา วุตฺตนฺติ.

“下位法门”，是指如《分别论》(Vibhaṅga)第七节所引“女根……此色称为近”等文，依特征及依十二肘量所确立的空间而显示、阐述的方法。该法门是混合着特征与空间（两种标准）的远近而进行剖析的。或者，“剖析”之义是：通过揭示自性，将特征与空间分离，即依特征与空间而分别进行。或者说，“进行剖析”是指依特征而将近远、远近互换，即破除近而作远，破除远而作近，故说“进行剖析”。但在此处，即“或复依止彼彼色……”一文中，世尊并不像前述法门那样，依特征而将远变为近，也不将空间之远分离出来，或与空间之远相混合。然则世尊作了什么呢？他仅仅剖析空间上的远。于此，不应如前述法门那样作三种理解。因为世尊并非将空间上的远变为特征上的近，或从特征上分离，或与之混合。此处所谓的“剖析”，应理解为将空间上的远变为空间上的近。至于此处经文未提‘剖析特征上的远’，也并非说不像前述法门那样不作三种剖析。而是应知，由于依特征本身并无远近之分，故无法将特征上的远变为特征上的近，此即特征之远的不可剖析性。此法门与前述法门不同，此处仅显示此点而已。因此，“剖析”一词在此处有别种含义，此处所说的剖析也与别处所说不同。

รูปกฺขนฺธนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

色蕴解释释义终。

๒. เวทนากฺขนฺธนิทฺเทสวณฺณนา

2. 受蕴解释释义

๘. จกฺขาทโย [Pg.12] ปสาทา โอฬาริกมโนมยตฺตภาวปริยาปนฺนา กายโวหารํ อรหนฺตีติ ตพฺพตฺถุกา อทุกฺขมสุขา ‘‘กายิกา’’ติ ปริยาเยน วุตฺตา, น กายปสาทวตฺถุกตฺตา. น หิ จกฺขาทโย กายปสาทา โหนฺตีติ. สนฺตติวเสน ขณาทิวเสน จาติ เอตฺถ อทฺธาสมยวเสน อตีตาทิภาวสฺส อวจนํ สุขาทิวเสน ภินฺนาย อตีตาทิภาววจนโต. น หิ สุขาเยว อทฺธาวเสน สมยวเสน จ อตีตาทิกา โหติ, ตถา ทุกฺขา อทุกฺขมสุขา จ กายิกเจตสิกาทิภาเวน ภินฺนา. เตน เวทนาสมุทโย อทฺธาสมยวเสน อตีตาทิภาเวน วตฺตพฺพตํ อรหติ สมุทายสฺส เตหิ ปริจฺฉินฺทิตพฺพตฺตา, เวทเนกเทสา ปน เอตฺถ คหิตาติ เต สนฺตติขเณหิ ปริจฺเฉทํ อรหนฺติ ตตฺถ ตถาปริจฺฉินฺทิตพฺพานํ คหิตตฺตาติ. เอกสนฺตติยํ ปน สุขาทิอเนกเภทสพฺภาเวน เตสุ โย เภโท ปริจฺฉินฺทิตพฺพภาเวน คหิโต, ตสฺส เอกปฺปการสฺส ปากฏสฺส ปริจฺเฉทิกา ตํสหิตทฺวาราลมฺพนปฺปวตฺตา, อวิจฺเฉเทน ตทุปฺปาทเกกวิธวิสยสมาโยคปฺปวตฺตา จ สนฺตติ ภวิตุํ อรหตีติ ตสฺส เภทนฺตรํ อนามสิตฺวา ปริจฺเฉทกภาเวน คหณํ กตํ. ลหุปริวตฺติโน วา ธมฺมา ปริวตฺตเนเนว ปริจฺเฉทํ อรหนฺตีติ สนฺตติขณวเสน ปริจฺเฉโท วุตฺโต. ปุพฺพนฺตาปรนฺตมชฺฌคตาติ เอเตน เหตุปจฺจยกิจฺจวเสน วุตฺตนยํ ทสฺเสติ.

8. 眼等净色，因其属于粗显的、意所生的自体，堪称“身”之名，故其所依的感受被譬喻地称为“身受”，而非因其以身净色为所依处。因为眼等并非身净色。就以相续、刹那等方式而言，此处未依时与际提及过去等状态，是因为过去等状态是依乐等差别而说的。并非只有乐才能依时与际而成为过去等，苦与不苦不乐亦然，它们依身为、心为等而有别。因此，受的生起理应依时与际的过去等状态来讲述，因为其总体须由这些来界定；但此处只取受的一部分，故它们理应由相续和刹那来界定，因为在此处，那些应如此界定的已被取。再者，于一相续中，因有乐等多种差别，其中被取为应界定者的某一类明显差别，其界定标准，即是与该差别相应的门与所缘而无间断转起的相续，以及与能生起它的单一所缘结合而转起的相续，因此，在不触及其他差别的情况下，将其作为界定的依据。或者，因为速变之法仅凭其变化就理应被界定，故说以相续、刹那来界定。“入于前际、后际、中际”，此句显示了依因缘作用而说的理则。

๑๑. กิเลสคฺคิสมฺปโยคโต สทรถา. เอเตน สภาวโต โอฬาริกตํ ทสฺเสติ, ทุกฺขวิปากฏฺเฐนาติ เอเตน โอฬาริกวิปากนิปฺผาทเนน กิจฺจโต. กมฺมเวคกฺขิตฺตา กมฺมปฏิพทฺธภูตา จ กายกมฺมาทิพฺยาปารวิรหโต นิรุสฺสาหา วิปากา, สอุสฺสาหา จ กิริยา อวิปากา. สวิปากา จ สคพฺภา วิย โอฬาริกาติ ตพฺพิปกฺขโต อวิปากา สุขุมาติ วุตฺตา.

11. 因与烦恼火(kilesaggi)相应而有热恼。这显示了它自性上的粗(oḷārika)。以其为苦果报故，这显示了它作用上的粗，因其能产生粗的果报。由业力所抛、与业相连的果报(vipāka)，因无身业等活动而无功用；而有功用的唯作(kiriyā)则非果报。有果报者如怀孕般是粗的，与之相反，无果报者则被称为是细的(sukhuma)。

อสาตฏฺเฐนาติ อมธุรฏฺเฐน. เตน สาตปฏิปกฺขํ อนิฏฺฐสภาวํ ทสฺเสติ. ทุกฺขฏฺเฐนาติ ทุกฺขมฏฺเฐน. เตน ทุกฺขานํ สนฺตาปนกิจฺจํ ทสฺเสติ. ‘‘ยายํ, ภนฺเต, อทุกฺขมสุขา เวทนา, สนฺตสฺมึ เอสา ปณีเต สุเข วุตฺตา ภควตา’’ติ (ม. นิ. ๒.๘๘; สํ. นิ. ๔.๒๖๗) วจนโต อทุกฺขมสุขา ผรณสภาววิรหโต อสนฺตานํ กามราคปฏิฆานุสยานํ [Pg.13] อนุสยนสฺส อฏฺฐานตฺตา สนฺตา, สุเข นิกนฺตึ ปริยาทาย อธิคนฺตพฺพตฺตา ปธานภาวํ นีตาติ ปณีตาติ. ตถา อนธิคนฺตพฺพา จ กามาวจรชาติอาทิสงฺกรํ อกตฺวา สมานชาติยํ ญาณสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตาทิเก สมานเภเท สุขโต ปณีตาติ โยเชตพฺพา. อุปพฺรูหิตานํ ธาตูนํ ปจฺจยภาเวน สุขา โขเภติ วิพาธิตานํ ปจฺจยภาเวน ทุกฺขา จ. อุภยมฺปิ กายํ พฺยาเปนฺตํ วิย อุปฺปชฺชตีติ ผรติ. มทยมานนฺติ มทํ กโรนฺตํ. ฉาทยมานนฺติ อิจฺฉํ อุปฺปาเทนฺตํ, อวตฺถรมานํ วา. ฆมฺมาภิตตฺตสฺส สีโตทกฆเฏน อาสิตฺตสฺส ยถา กาโย อุปพฺรูหิโต โหติ, เอวํ สุขสมงฺคิโนปีติ กตฺวา ‘‘อาสิญฺจมานํ วิยา’’ติ วุตฺตํ. เอกตฺตนิมิตฺเตเยวาติ ปถวีกสิณาทิเก เอกสภาเว เอว นิมิตฺเต. จรตีติ นานาวชฺชเน ชวเน เวทนา วิย วิปฺผนฺทนรหิตตฺตา สุขุมา.

“不适意”意即“不甘美”。此句显示了与适意相对的不可喜自性。“苦”意即“折磨”。此句显示了苦的烧灼作用。“‘大德，此不苦不乐受，世尊说其为寂静、殊胜之乐。’（《中部》2.88；《相应部》4.267）此语表明：不苦不乐受，因无遍满的自性，不是欲贪(kāmarāga)、瞋恚(paṭigha)等随眠(anusaya)潜伏的立足处，故为‘寂静’；因须通过克服对乐的喜爱而证得，被引至卓越状态，故为‘殊胜’。同样，不与欲界等种类相混，在同一种类中，于智相应、不相应等同等差别中，应联系为‘（此受）比乐更殊胜’。乐，作为诸增长界之缘而扰动；苦，作为诸损恼界之缘而扰动。两者生起时皆如遍满于身，此即‘遍满’。‘令人沉醉’(Madayamāna)意即‘造成沉醉’。‘遮蔽’(Chādayamāna)意即‘产生欲求’，或‘覆盖’。犹如被暑热所苦者之身，被一壶冷水浇灌而得以滋养，具足乐者亦复如是，故说‘如浇灌一般’。‘仅于一相’(Ekattanimitteyeva)意即仅于地遍(pathavīkasiṇa)等单一自性的相中。‘行’(Carati)：因为它没有如种种转向速行中之受的悸动，故为‘细’。

อธิปฺปาเย อกุสลตาย อโกวิโท. กุสลตฺติเก…เป… อาคตตฺตาติ ‘‘กุสลากุสลา เวทนา โอฬาริกา, อพฺยากตา เวทนา สุขุมา’’ติ เอวํ อาคตตฺตา. ภูมนฺตรเภเท ทสฺเสตุํ ‘‘ยมฺปี’’ติอาทิ อารทฺธํ. อิมินา นีหาเรนาติ เอเตน ‘‘กามาวจรสุขโต กามาวจรุเปกฺขา สุขุมา’’ติอาทินา สภาวาทิเภเทน จ โอฬาริกสุขุมภาวํ ตตฺร ตตฺเรว กเถนฺโต น ภินฺทตีติ นยํ ทสฺเสติ.

于意趣中的不善法不善巧。于善三法……乃至……如是说故，即：“善(kusala)与不善(akusala)受是粗(oḷārika)，无记(abyākata)受是细(sukhuma)。”为显示诸地之间的差别，而开始说“又，任何……”等。“依此理则”是说：依此，通过“欲界舍(kāmāvacarupekkhā)比欲界乐(kāmāvacarasukha)更细”等自性等差别，在各各之处阐述粗细相时，显示了（作者）并不自相矛盾的理则。

โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตา, ตสฺมา เอกนฺตปณีเต หีนปณีตานํ อุทฺธฏตฺตา เอวเมว เอกนฺตหีเน จ ยถาสมฺภวํ หีนปณีตตา อุทฺธริตพฺพาติ อนุญฺญาตํ โหตีติ อุภยตฺถ ตทุทฺธรเณ น กุกฺกุจฺจายิตพฺพนฺติ อตฺโถ.

已说（诸受）是世间(lokiya)与出世间(lokuttara)混合的，因此，于纯粹殊胜者中，既已分判劣与胜，同理，于纯粹低劣者中，亦应随其可能分判劣与胜，此是被允许的。其义为：于此两种情况中，作此分判时不应有追悔。

อกุสลานํ กุสลาทีหิ สุขุมตฺตาภาวโต ปาฬิยา อาคตสฺส อปริวตฺตนียภาเวน ‘‘เหฏฺฐิมนโย น โอโลเกตพฺโพ’’ติ วุตฺตนฺติ วทนฺติ, ตํตํวาปนวเสน กถเนปิ ปริวตฺตนํ นตฺถีติ น ปริวตฺตนํ สนฺธาย ‘‘เหฏฺฐิมนโย น โอโลเกตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ, เหฏฺฐิมนยสฺส ปน วุตฺตตฺตา อวุตฺตนยํ คเหตฺวา ‘‘ตํ ตํ วา ปนา’’ติ วตฺตุํ ยุตฺตนฺติ ‘‘เหฏฺฐิมนโย น โอโลเกตพฺโพ’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺโพ. พหุวิปากา อกุสลา โทสุสฺสนฺนตาย โอฬาริกา, ตถา อปฺปวิปากา กุสลา. มนฺทโทสตฺตา อปฺปวิปากา อกุสลา สุขุมา, ตถา พหุวิปากา กุสลา จ. โอฬาริกสุขุมนิกนฺติวตฺถุภาวโต กามาวจราทีนํ โอฬาริกสุขุมตา[Pg.14]. สาปีติ ภาวนามยาย เภทเนน ทานมยสีลมยานญฺจ ปจฺเจกํ เภทนํ นยโต ทสฺสิตนฺติ เวทิตพฺพํ. สาปีติ วา ติวิธาปีติ โยเชตพฺพํ.

有人说：“不应观察下劣理则”之所以这么说，是因为不善法(akusala)与善法(kusala)等相比不具细微性(sukhuma)，且圣典(pāḷi)所说不可改变。然而，“不应观察下劣理则”并非针对“不可改变”而说，因为即使依各种方式而说，也并无改变。当知，“不应观察下劣理则”之所以这么说，是因为下劣理则既已述说，则理应采取未说之理则而说“或此或彼”。多果报(bahuvipāka)的不善法因充满瞋恚(dosa)而是粗的(oḷārika)，少果报(appavipāka)的善法亦然。少果报的不善法因瞋恚微弱而是细的，多果报的善法亦然。欲界(kāmāvacara)等法的粗细，是由于它们是粗细爱欲(nikanti)的对象。“彼亦”：当知，此句从理则上显示，通过对修所成(bhāvanāmaya)的划分，也显示了对施所成(dānamaya)和戒所成(sīlamaya)的个别划分。或应将“彼亦”与“三种亦”相连接。

๑๓. ชาติอาทิวเสน อสมานโกฏฺฐาสตา วิสภาคฏฺโฐ. ทุกฺขวิปากตาทิวเสน อสทิสกิจฺจตา, อสทิสสภาวตา วา วิสํสฏฺโฐ, น อสมฺปโยโค. ยทิ สิยา, ทูรวิปริยาเยน สนฺติกํ โหตีติ สํสฏฺฐฏฺเฐน สนฺติกตา อาปชฺชติ, น จ เวทนาย เวทนาสมฺปโยโค อตฺถิ. สนฺติกปทวณฺณนาย จ ‘‘สภาคฏฺเฐน สริกฺขฏฺเฐน จา’’ติ วกฺขตีติ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

13. 依种类等而份不均等，是为“不同分”义。依是苦果报等而作用不相似，或自性不相似，是为“不相混”义，而非“不相应”。若是如此，则以“远”的反面为“近”，便会因“相混”之义而有“近”，但受与受并无相应。并且，在对“近”一词的释义中，将说“以同分义及相似义”，故应依已说之理则理解其义。

น ทูรโต สนฺติกํ อุทฺธริตพฺพนฺติ กสฺมา วุตฺตํ, กึ ยถา สนฺติกโต อกุสลโต อกุสลา ทูเรติ อุทฺธรียติ, ตถา ตโต ทูรโต กุสลโต กุสลา สนฺติเกติ อุทฺธริตุํ น สกฺกาติ? น สกฺกา. ตถา หิ สติ กุสลา กุสลาย สนฺติเกติ กตฺวา สนฺติกโต สนฺติกตา เอว อุทฺธริตา สิยา, ตถา จ สติ สนฺติกสนฺติกตรตาวจนเมว อาปชฺชติ, อุปาทายุปาทาย ทูรสนฺติกตาว อิธ วุจฺจติ, ตสฺมา ทูรโต ทูรุทฺธรณํ วิย สนฺติกโต สนฺติกุทฺธรณญฺจ น สกฺกา กาตุํ ทูรทูรตรตาย วิย สนฺติกสนฺติกตรตาย จ อนธิปฺเปตตฺตา. อถ ปน วเทยฺย ‘‘น กุสลา กุสลาย เอว สนฺติเกติ อุทฺธริตพฺพา, อถ โข ยโต สา ทูเร, ตสฺสา อกุสลายา’’ติ, ตญฺจ นตฺถิ. น หิ อกุสลาย กุสลา กทาจิ สนฺติเก อตฺถีติ. อถาปิ วเทยฺย ‘‘ยา อกุสลา กุสลาย สนฺติเก, สา ตโต ทูรโต กุสลโต อุทฺธริตพฺพา’’ติ, ตทปิ นตฺถิ. น หิ กุสเล อกุสลา อตฺถิ, ยา ตโต สนฺติเกติ อุทฺธริเยยฺย, ตสฺมา อิธ วุตฺตสฺส ทูรสฺส ทูรโต อจฺจนฺตวิสภาคตฺตา ทูเร สนฺติกํ นตฺถีติ น สกฺกา ทูรโต สนฺติกํ อุทฺธริตุํ, สนฺติเก ปนิธ วุตฺเต ภินฺเน ตตฺเถว ทูรํ ลพฺภตีติ อาห ‘‘สนฺติกโต ปน ทูรํ อุทฺธริตพฺพ’’นฺติ.

为何说“不应从远处分判出近者”？是否因为，犹如从近的不善法中分判出（另一）不善法为“远”，就不能同样地从远的善法中分判出（另一）善法为“近”吗？不能。若如此，则将善法视为与善法为近，就成了从近者中分判出近者，这样便只会说“近”与“更近”了。此处所说的是相对的远近。因此，犹如不能从远处分判出远者，也不能从近处分判出近者，因为此处的意趣并非“更远”与“更近”。又，有人或许会说：“不应分判善法与善法为近，而是与那远离它的不善法为近。”此亦不然，因为善法绝不与不善法为近。又，有人或许会说：“与善法为近的不善法，应从那远离它的善法中分判出来。”此亦不然，因为善法中并无不善法，可以从中分判出为近者。因此，此处所说的“远”，因其极度的不同分性，在“远”中并无“近”，故不能从远处分判出近者。然而，当此处说到有区别的“近”时，就在其中可得“远”，故说：“但应从近处分判出远者”。

อุปาทายุปาทาย ทูรโต จ สนฺติกํ น สกฺกา อุทฺธริตุํ. โลภสหคตาย โทสสหคตา ทูเร โลภสหคตา สนฺติเกติ หิ วุจฺจมาเน สนฺติกโตว สนฺติกํ อุทฺธริตํ โหติ. ตถา โทสสหคตาย โลภสหคตา ทูเร โทสสหคตา สนฺติเกติ เอตฺถาปิ [Pg.15] สภาคโต สภาคนฺตรสฺส อุทฺธฏตฺตา, น จ สกฺกา ‘‘โลภสหคตาย โทสสหคตา ทูเร สา เอว จ สนฺติเก’’ติ วตฺตุํ โทสสหคตาย สนฺติกภาวสฺส อการณตฺตา, ตสฺมา วิสภาคตา เภทํ อคฺคเหตฺวา น ปวตฺตตีติ สภาคาพฺยาปกตฺตา ทูรตาย ทูรโต สนฺติกุทฺธรณํ น สกฺกา กาตุํ. น หิ โทสสหคตา อกุสลสภาคํ สพฺพํ พฺยาเปตฺวา ปวตฺตตีติ. สภาคตา ปน เภทํ อนฺโตคธํ กตฺวา ปวตฺตตีติ วิสภาคพฺยาปกตฺตา สนฺติกตาย สนฺติกโต ทูรุทฺธรณํ สกฺกา กาตุํ. อกุสลตา หิ โลภสหคตาทิสพฺพวิสภาคพฺยาปิกาติ. เตนาห ‘‘น ทูรโต สนฺติกํ อุทฺธริตพฺพ’’นฺติอาทิ.

就相对性而言，不能从远者分判出近者。若说“对于贪俱行法，瞋俱行法是远的，贪俱行法是近的”，那么就是从近者分判出近者了。同样，若说“对于瞋俱行法，贪俱行法是远的，瞋俱行法是近的”，在此也是从同类法中分判出了另一个同类法。并且不能说“对于贪俱行法，瞋俱行法是远的，而它本身又是近的”，因为瞋俱行法没有成为近者的原因。因此，由于不同分性若不把握其差异则不生起，又由于远者不遍及同类法，故不能从远分判出近。确实，瞋俱行法并非遍及所有同类的不善法而生起。然而，同类法是包含着差异而生起的；由于近者遍及不同类法，故能从近分判出远。因为不善性确实遍及贪俱行等所有不同类法。因此说：“不应从远分判出近”等。

เวทนากฺขนฺธนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

受蕴解释之释义终。

๓. สญฺญากฺขนฺธนิทฺเทสวณฺณนา

3. 想蕴解释之释义

๑๗. จกฺขุสมฺผสฺสชา สญฺญาติ เอตฺถ ยทิปิ วตฺถุโต ผสฺสสฺส นามํ ผสฺสโต จ สญฺญาย, วตฺถุวิสิฏฺฐผสฺเสน ปน วิสิฏฺฐสญฺญา วตฺถุนา จ วิสิฏฺฐา โหติ ผสฺสสฺส วิย ตสฺสาปิ ตพฺพตฺถุกตฺตาติ ‘‘วตฺถุโต นาม’’นฺติ วุตฺตํ. ปฏิฆสมฺผสฺสชา สญฺญาติ เอตฺถาปิ ยถา ผสฺโส วตฺถารมฺมณปฏิฆฏฺฏเนน อุปฺปนฺโน, ตถา ตโต ชาตสญฺญาปีติ ‘‘วตฺถารมฺมณโต นาม’’นฺติ วุตฺตํ. เอตฺถ จ ปฏิฆโช สมฺผสฺโส, ปฏิฆวิญฺเญยฺโย วา สมฺผสฺโส ปฏิฆสมฺผสฺโสติ อุตฺตรปทโลปํ กตฺวา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

17. 在“眼触所生想”一句中：虽然就事理而言，触有触的名称，想有想的名称，然而，由特定所依处所限定的触会产生特定的想；并且此想也像触一样，因以该所依处为基础而成为特定的，因此说“依所依处为名”。在“有对触所生想”一句中也是如此：正如触是由所依处与所缘的撞击而生，同样，由此而生的想也是如此，故说“依所依处与所缘为名”。于此，应知“有对触”是说由撞击而生的触，或可由有对而识知的触，这是作了后分省略而说。

วิญฺเญยฺยภาเว วจนํ อธิกิจฺจ ปวตฺตา, วจนาธีนา วา อรูปกฺขนฺธา, อธิวจนํ วา เอเตสํ ปกาสนํ อตฺถีติ ‘‘อธิวจนา’’ติ วุจฺจนฺติ, ตโตโช สมฺผสฺโส อธิวจนสมฺผสฺโส, สมฺผสฺโสเยว วา ยถาวุตฺเตหิ อตฺเถหิ อธิวจโน จ สมฺผสฺโส จาติ อธิวจนสมฺผสฺโส, อธิวจนวิญฺเญยฺโย วา สมฺผสฺโส อธิวจนสมฺผสฺโส, ตโต ตสฺมึ วา ชาตา อธิวจนสมฺผสฺสชา. ปญฺจทฺวาริกสมฺผสฺเสปิ ยถาวุตฺโต อตฺโถ สมฺภวตีติ เตน ปริยาเยน ตโตชาปิ สญฺญา ‘‘อธิวจนสมฺผสฺสชา’’ติ วุตฺตา. ยถา ปน อญฺญปฺปการาสมฺภวโต มโนสมฺผสฺสชา นิปฺปริยาเยน ‘‘อธิวจนสมฺผสฺสชา’’ติ วุจฺจติ, น เอวํ อยํ ปฏิฆสมฺผสฺสชา อาเวณิกปฺปการนฺตรสมฺภวโตติ อธิปฺปาโย.

无色诸蕴被称为“增语”(adhivacanā)，因为它们是为了表达所应知者而依言说转起，或依赖于言说，或它们的名称本身就是一种彰显。由此而生的触是增语触；或触本身，以如前所述的诸义，既是增语又是触，故为增语触；或可由增语而识知的触是增语触；由此或于此中生起的，是“增语触所生”。在五门触中，如前所述之义亦有可能，故由彼方便，从彼而生的想也被称为“增语触所生”。然而，譬如因无其他方式可能，意触所生想被无方便地称为“增语触所生”；此有对触所生想则不然，因有其特殊的其他方式可能，此是其意。

ยทิ [Pg.16] เอวํ จตฺตาโร ขนฺธาปิ ยถาวุตฺตสมฺผสฺสโต ชาตตฺตา ‘‘อธิวจนสมฺผสฺสชา’’ติ วตฺตุํ ยุตฺตา, สญฺญาว กสฺมา เอวํ วุตฺตาติ? ติณฺณํ ขนฺธานํ อตฺถวเสน อตฺตโน ปตฺตมฺปิ นามํ ยตฺถ ปวตฺตมาโน อธิวจนสมฺผสฺสช-สทฺโท นิรุฬฺหตาย ธมฺมาภิลาโป โหติ, ตสฺสา สญฺญาย เอว อาโรเปตฺวา สยํ นิวตฺตนํ โหติ. เตนาห ‘‘ตโย หิ อรูปิโน ขนฺธา’’ติอาทิ. อถ วา สญฺญาย ปฏิฆสมฺผสฺสชาติ อญฺญมฺปิ วิสิฏฺฐํ นามํ อตฺถีติ อธิวจนสมฺผสฺสชานามํ ติณฺณํเยว ขนฺธานํ ภวิตุํ อรหติ. เต ปน อตฺตโน นามํ สญฺญาย ทตฺวา นิวตฺตาติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห ‘‘ตโย หิ อรูปิโน ขนฺธา’’ติอาทิ. ปญฺจทฺวาริกสญฺญา โอโลเกตฺวาปิ ชานิตุํ สกฺกาติ อิทํ เตน เตนาธิปฺปาเยน หตฺถวิการาทิกรเณ ตทธิปฺปายวิชานนนิมิตฺตภูตา วิญฺญตฺติ วิย รชฺชิตฺวา โอโลกนาทีสุ รตฺตตาทิวิชานนนิมิตฺตํ โอโลกนํ จกฺขุวิญฺญาณวิสยสมาคเม ปากฏํ โหตีติ ตํสมฺปยุตฺตาย สญฺญายปิ ตถาปากฏภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ.

若尔，四蕴亦因由如前所述之触而生，理应可说为“增语触所生”，为何唯独想蕴如是说？“增语触所生”一词，在转起之处，依其惯用性而成为法之称说，将三蕴依义理所得之名亦归于想蕴后，其自身便止息。因此说：“三无色蕴”等。再者，或因想有“有对触所生”此一特殊之名，故“增语触所生”之名理应属于其余三蕴。但彼等将自身之名赋予想后即止息，针对此义而说：“三无色蕴”等。“五门想亦可由观察而知”，此是针对以下之义而说：譬如在作手势等时，作为了知其意图之相的表识；同样地，在带着贪欲观看等时，作为了知贪欲等之相的观看，于眼识与所缘会合时变得明显，与彼相应之想亦同样变得明显。

รชฺชิตฺวา โอโลกนาทิวเสน ปากฏา ชวนปฺปวตฺตา ภวิตุํ อรหตีติ เอติสฺสา อาสงฺกาย นิวตฺตนตฺถํ ‘‘ปสาทวตฺถุกา เอวา’’ติ อาห. อญฺญํ จินฺเตนฺตนฺติ ยํ ปุพฺเพ เตน จินฺติตํ ญาตํ, ตโต อญฺญํ จินฺเตนฺตนฺติ อตฺโถ.

为了断除“（此想）是发生在速行过程中，并由带贪欲的观看等方式而显现”这一疑虑，故说“唯依净色为所依”。“思惟其他”者，意指思惟异于他先前所思惟、所了知者。

สญฺญากฺขนฺธนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

想蕴解释之释义终。

๔. สงฺขารกฺขนฺธนิทฺเทสวณฺณนา

4. 行蕴解释之释义

๒๐. เหฏฺฐิมโกฏิยาติ เอตฺถ ภุมฺมนิทฺเทโสว. ตตฺถ หิ ปธานํ ทสฺสิตนฺติ. ยทิ เอวํ อุปริมโกฏิยา ตํ น ทสฺสิตนฺติ อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ, อุปริมโกฏิคตภาเวน วินา เหฏฺฐิมโกฏิคตภาวาภาวโต. เหฏฺฐิมโกฏิ หิ สพฺพพฺยาปิกาติ. ทุติเย กรณนิทฺเทโส, เหฏฺฐิมโกฏิยา อาคตาติ สมฺพนฺโธ. ปุริเมปิ วา ‘‘เหฏฺฐิมโกฏิยา’’ติ ยํ วุตฺตํ, ตญฺจ ปธานสงฺขารทสฺสนวเสนาติ สมฺพนฺธกรเณน กรณนิทฺเทโสว. ตํสมฺปยุตฺตา สงฺขาราติ เอกูนปญฺญาสปฺปเภเท สงฺขาเร อาห. คหิตาว โหนฺติ ตปฺปฏิพทฺธตฺตา.

20. 关于“在下际”，此处是处格的指示。因为在那里显示了主要的行。如果这样，是否会得出“在上际没有显示它”的结论呢？不会，因为若无处于上际的状态，就不会有处于下际的状态。因为下际是遍一切的。在第二种情况，是具格的指示，其关联是“从下际而来”。或者，前面所说的“在下际”，也是以显示主要诸行为由，通过关联的具格而作的具格指示。“与它相应之行”，是指四十九种行。因为与它相关联，所以它们已被把握。

สงฺขารกฺขนฺธนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

行蕴解释之释义终。

ปกิณฺณกกถาวณฺณนา

杂论之释义

สมุคฺคม-สทฺโท [Pg.17] สญฺชาติยํ อาทิอุปฺปตฺติยํ นิรุฬฺโห. ตํตํปจฺจยสมาโยเค หิ ปุริมภวสงฺขาตา ปุริมนฺตโต อุทฺธงฺคมนํ สมุคฺคโม, สนฺธิยํ วา ปฏิสนฺธิยํ อุคฺคโม สมุคฺคโม. โส ปน ยตฺถ ปญฺจกฺขนฺธา ปริปุณฺณา สมุคฺคจฺฉนฺติ, ตตฺเถว ทสฺสิโต. เอเตน นเยน อปริปุณฺณขนฺธสมุคฺคโม เอกโวการจตุโวกาเรสุ สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ. อถ วา ยถาธิคตานํ ปญฺจนฺนมฺปิ ขนฺธานํ สห อุคฺคโม อุปฺปตฺติ สมุคฺคโม. เอตสฺมึ อตฺเถ วิกลุปฺปตฺติ อสงฺคหิตา โหติ. หิมวนฺตปฺปเทเส ชาติมนฺตเอฬกโลมํ ชาติอุณฺณา. สปฺปิมณฺฑพินฺทูติ เอวํ เอตฺถาปิ พินฺทุ-สทฺโท โยเชตพฺโพ. เอวํวณฺณปฺปฏิภาคนฺติ เอวํวณฺณํ เอวํสณฺฐานญฺจ. ปฏิภชนํ วา ปฏิภาโค, สทิสตาภชนํ สทิสตาปตฺตีติ อตฺโถ. เอวํวิโธ วณฺณปฺปฏิภาโค เอตสฺสาติ เอวํวณฺณปฺปฏิภาคํ.

“生起”(samuggama)一词，用于表示“始生”或“初生”。因为当各种因缘聚合时，从被称为前一有的前际向上而去即是“生起”；或于连接时，或于结生(paṭisandhi)时的生起即是“生起”。但它只在五蕴完全生起之处被开示。以此理路，在一蕴有(ekavokāra)和四蕴有(catuvokāra)中，不完整的蕴之生起也可以被了知。或者，如所获得的五蕴一起生起、产生，即是“生起”。在此义中，不完整的产生未被包含。在雪山(Himavanta)地方，良种公羊的毛是“天然羊毛”。如“酥油滴”，此处的“滴”字也应如此运用。“如是色相”即是“如是色、如是形”。或者，paṭibhāga是“分”的意思，即分享相似性，达到相似的状态。“它有此种色相”，故为“如是色相”。

สนฺตติสีสานีติ สนฺตติมูลานิ, สนฺตติโกฏฺฐาสา วา. อเนกินฺทฺริยสมาหารภาวโต หิ ปธานงฺคํ ‘‘สีส’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ วตฺถุทสกาทิโกฏฺฐาสา อเนกรูปสมุทายภูตา ‘‘สีสานี’’ติ วุตฺตานีติ.

“相续之首”指相续的根本，或相续的部分。因为是诸多根的集合，所以主要的部分被称为“首”；同样，所依十法聚等部分，作为诸多色法的集合，被称为“诸首”。

ปญฺจกฺขนฺธา ปริปุณฺณา โหนฺตีติ คณนาปาริปูรึ สนฺธาย วุตฺตํ, น ตสฺส ตสฺส ขนฺธสฺส ปริปุณฺณตํ. กมฺมสมุฏฺฐานปเวณิยา วุตฺตตฺตา ‘‘อุตุจิตฺตาหารชปเวณี จ เอตฺตกํ กาลํ อติกฺกมิตฺวา โหตี’’ติอาทินา วตฺตพฺพา สิยา, ตํ ปน ‘‘ปุพฺพาปรโต’’ติ เอตฺถ วกฺขตีติ อกเถตฺวา กมฺมชปเวณี จ น สพฺพา วุตฺตาติ อวุตฺตํ ทสฺเสตุํ โอปปาติกสมุคฺคโม นาม ทสฺสิโต. เอวํ…เป… ปญฺจกฺขนฺธา ปริปุณฺณา โหนฺตีติ ปริปุณฺณายตนานํ วเสน นโย ทสฺสิโต, อปริปุณฺณายตนานํ ปน กามาวจรานํ รูปาวจรานํ ปริหีนายตนสฺส วเสน สนฺตติสีสหานิ เวทิตพฺพา.

“五蕴圆满”是就数量的圆满而言，并非指每一蕴自身的圆满。因为已说了业生相续，所以应会说到“时节、心、食所生相续，在经过这么长的时间后而有”等，但因为这将在“前后”一节中解说，所以此处未说。并且，为了显示业生相续也未全部说完，故开示了名为化生(opapātika)的生起。如是……“五蕴圆满”，此理是以诸处圆满的方式而开示的；至于欲界与色界诸处不圆满者，则应通过诸处减损的方式了知其相续之首的损失。

ปุพฺพาปรโตติ อยํ วิจารณา น ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อุปฺปตฺติยํ, อถ โข เตสํ รูปสมุฏฺฐาปเนติ ทฏฺฐพฺพา. ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอวํ ปนา’’ติอาทิ. อปจฺฉาอปุเร อุปฺปนฺเนสูติ เอเตน สํสยการณํ ทสฺเสติ. สหุปฺปนฺเนสุ หิ อิทเมว ปฐมํ รูปํ สมุฏฺฐาเปติ, อิทํ ปจฺฉาติ อทสฺสิตํ น สกฺกา วิญฺญาตุํ. เอตฺถ จ ‘‘ปุพฺพาปรโต’’ติ เอติสฺสา วิจารณาย วตฺถุภาเวน ปฏิสนฺธิยํ อุปฺปนฺนา ปวตฺตา ปญฺจกฺขนฺธา คหิตา. ตตฺถ จ นิทฺธารเณ [Pg.18] ภุมฺมนิทฺเทโสติ ‘‘รูปํ ปฐมํ รูปํ สมุฏฺฐาเปตี’’ติ อาห. อญฺญถา ภาเวนภาวลกฺขณตฺเถ ภุมฺมนิทฺเทเส สติ รูปสฺส รูปสมุฏฺฐาปนกฺขเณ กมฺมสฺสปิ รูปสมุฏฺฐานํ วทนฺตีติ อุภยนฺติ วตฺตพฺพํ สิยาติ. รูปารูปสนฺตติญฺจ คเหตฺวา อยํ วิจารณา ปวตฺตาติ ‘‘รูปํ ปฐมํ รูปํ สมุฏฺฐาเปตี’’ติ วุตฺตํ. อญฺญถา ปฏิสนฺธิกฺขเณ เอว วิชฺชมาเน คเหตฺวา วิจารณาย กริยมานาย อรูปสฺส รูปสมุฏฺฐาปนเมว นตฺถีติ ปุพฺพาปรสมุฏฺฐาปนวิจารณาว อิธ น อุปปชฺชตีติ วตฺตพฺพํ สิยาติ. วตฺถุ อุปฺปาทกฺขเณ ทุพฺพลํ โหตีติ สพฺพรูปานํ อุปฺปาทกฺขเณ ทุพฺพลตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตทา หิ ตํ ปจฺฉาชาตปจฺจยรหิตํ อาหาราทีหิ จ อนุปตฺถทฺธนฺติ ‘‘ทุพฺพล’’นฺติ วุตฺตํ. กมฺมเวคกฺขิตฺตตฺตาติ อิทํ สติปิ ภวงฺคสฺส กมฺมชภาเว สายํ วิปากสนฺตติ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ปุริมภวงฺคสมุฏฺฐาปกโต อญฺเญน กมฺมุนา ขิตฺตา วิย อปฺปติฏฺฐิตา, ตโต ปรญฺจ สมานสนฺตติยํ อนนฺตรปจฺจยํ ปุเรชาตปจฺจยญฺจ ลภิตฺวา ปติฏฺฐิตาติ อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ.

“前后”的此番考察，不关乎五蕴的生起，而应被视为关乎它们对色法的生起。为显示此点，而说“如是”等。以“非后非前生起”显示了疑惑之因。因为对于俱生法，若不明示“此法先生起色法，此法后生起”，则无法了知。此处，以结生时已生、正转起的五蕴，作为“前后”此番考察的对象。并且，在限定义的处格用法中，故说“色法先生起色法”。否则，若是在“有此则有彼”义上的处格指示，则在色法生起色法之刹那，也说业生起色法，就须说“两者”了。此番考察是取了色与无色之相续而进行的，故说“色法先生起色法”。否则，若取结生刹那存在之法而作考察，则无色法根本不生起色法，就须说前后生起的考察于此不适用了。“所依于生起刹那为弱”，是就一切色法于生起刹那的羸弱而说。因为彼时它无后生缘，且未被食等所资助，故说“弱”。“由业力所抛”(Kammavegakkhittattā)，是就此义而说：纵使有分(bhavaṅga)是业生，此异熟相续于结生刹那，犹如被异于前一有分生起之业所抛，故不稳定；其后，于同一相续中，获得了无间缘与前生缘，方得稳固。

ปเวณี ฆฏิยตีติ จกฺขาทิวตฺถุสนฺตติ เอกสฺมึ วิชฺชมาเน เอว อญฺญสฺส นิโรธุปฺปตฺติวเสน ฆฏิยติ, น จุติปฏิสนฺธินิสฺสยวตฺถูนํ วิย วิจฺเฉทปฺปวตฺตีติ อตฺโถ. องฺคโตติ ฌานงฺคโต. ฌานงฺคานิ หิ จิตฺเตน สห รูปสมุฏฺฐาปกานิ, เตสํ อนุพลทายกานิ มคฺคงฺคาทีนิ เตสุ วิชฺชมาเนสุ วิเสสรูปปฺปวตฺติทสฺสนโต. อถ วา ยานิ จิตฺตงฺคานิ เจตนาทีนิ จิตฺตสฺส รูปสมุฏฺฐาปเน องฺคภาวํ สหายภาวํ คจฺฉนฺติ, เตสํ พลทายเกหิ ฌานงฺคาทีหิ อปริหีนนฺติ อตฺโถ. ตโต ปริหีนตฺตา หิ จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ รูปํ น สมุฏฺฐาเปนฺตีติ. โย ปน วเทยฺย ‘‘ปฏิสนฺธิจิตฺเตน สหชาตวตฺถุ ตสฺส ฐิติกฺขเณ จ ภงฺคกฺขเณ จ ปุเรชาตนฺติ กตฺวา ปจฺจยเวกลฺลาภาวโต ตสฺมึ ขณทฺวเย รูปํ สมุฏฺฐาเปตู’’ติ, ตํ นิวาเรนฺโต อาห ‘‘ยทิ หิ จิตฺต’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ฐิติภงฺคกฺขเณสุปิ เตสํ ธมฺมานํ วตฺถุ ปุเรชาตํ น โหตีติ น วตฺตพฺพเมเวตนฺติ อนุชานิ, ตตฺถาปิ โทสํ ทสฺเสติ. ยทิ ตทา รูปํ สมุฏฺฐาเปยฺย, ตว มเตน ปฏิสนฺธิจิตฺตมฺปิ สมุฏฺฐาเปยฺย, ตทา ปน รูปุปฺปาทนเมว นตฺถิ. ยทา จ รูปุปฺปาทนํ, ตทา อุปฺปาทกฺขเณ ตว มเตนปิ ปจฺจยเวกลฺลเมว ปฏิสนฺธิกฺขเณ ปุเรชาตนิสฺสยาภาวโต, ตสฺมา ปฏิสนฺธิจิตฺตํ รูปํ น สมุฏฺฐาเปตีติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. อุปฺปาทกฺขเณ อฏฺฐ รูปานิ คเหตฺวา [Pg.19] อุฏฺฐหติ. กสฺมา? อรูปธมฺมานํ อนนฺตราทิปจฺจยวเสน สเวคานํ ปริปุณฺณพลานเมว อุปฺปตฺติโต.

“相续得以连接”(Paveṇī ghaṭiyati)，是说眼等所依的相续，是通过一法尚存时另一法的灭与生而得以连接的，其转起不像死与结生所依那样是中断的，此为其义。“由支分”(Aṅgato)，即由禅支。因为诸禅支与心一起生起色法，当它们的增强力，即道支等存在时，可见到殊胜色法的转起。或者，那些心的支分，如思等，在心生起色法时成为支分、助伴，它们不缺增强其力的禅支等，此为其义。因为缺少了它们，所以眼识等不生起色法。若有人说：“与结生心(paṭisandhicitta)俱生的所依，在其住时和灭时是前生的，以此故无缘缺，让它在那两个刹那生起色法吧。”为遮止他，而说“若心”等。于此，固然可以承认“不应说在住时和灭时，那些法的所依不是前生的”，但也于此开示过失。若彼时生起色法，依汝之见，结生心也应生起色法，但彼时根本无色法生起。而当有色法生起时，于生起刹那，纵依汝之见，亦有缘缺，因于结生刹那无前生依止。是故结生心不生起色法，此是此处意趣。（心）于生起刹那，执取八种色法而生起。为何？因为无色法是依无间等缘，以有势、圆满之力而生起的。

อวิสยตายาติ อคตปุพฺพสฺส คามสฺส อาคนฺตุกสฺส อวิสยภาวโต. อปฺปหุตตายาติ ตตฺถ ตสฺส อนิสฺสรภาวโต. จิตฺตสมุฏฺฐาน…เป… ฐิตานีติ อิทํ เยหากาเรหิ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปานํ จิตฺตเจตสิกา ปจฺจยา โหนฺติ, เตหิ สพฺเพหิ ปฏิสนฺธิยํ จิตฺตเจตสิกา สมตึสกมฺมชรูปานํ ยถาสมฺภวํ ปจฺจยา โหนฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ.

“因非其境”(Avisayatā)，是因对于未曾去过的村庄，来客无行境故。“因无能力”(Appahutatā)，是因他在那里无主权故。“心生……住立”(Cittasamuṭṭhāna…pe… ṭhitānīti)，此是说：心与心所是通过何种方式成为心生色之缘，在结生时，心与心所便以所有这些方式，如其可能地，成为三十种业生色之缘。

วฏฺฏมูลนฺติ ตณฺหา อวิชฺชา วุจฺจติ. จุติจิตฺเตน อุปฺปชฺชมานํ รูปํ ตโต ปุริมตเรหิ อุปฺปชฺชมานํ วิย น ภวนฺตเร อุปฺปชฺชตีติ วฏฺฏมูลสฺส วูปสนฺตตฺตา อนุปฺปตฺติ วิจาเรตพฺพา.

“轮回之根”，是指贪爱与无明。由死心所生的色法，不像由更早的心所生的色法那样生于另一有，因为轮回之根已寂止，故应考察其不生。

รูปสฺส นตฺถิตายาติ รูปานํ นิสฺสรณตฺตา อรูปสฺส, วิราควเสน ปหีนตฺตา อุปฺปาเทตพฺพสฺส อภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. รูโปกาเส วา รูปํ อตฺถีติ กตฺวา รูปปจฺจยานํ รูปุปฺปาทนํ โหติ, อรูปํ ปน รูปสฺส โอกาโส น โหตีติ ยสฺมึ รูเป สติ จิตฺตํ อญฺญํ รูปํ อุปฺปาเทยฺย, ตเทว ตตฺถ นตฺถีติ อตฺโถ. ปุริมรูปสฺสปิ หิ ปจฺจยภาโว อตฺถิ ปุตฺตสฺส ปิติสทิสตาทสฺสนโตติ.

“色的不存在”，是就此义而说：因为无色法是诸色的出离，因已由离贪而断，故无有应生之法。或者，在色界(rūpokāsa)，因为有色法，故色的诸缘能生起色法；但无色界并非色法的处所，因此，心能依之生起另一色法的那种色法，在那里即不存在，此为其义。因为前一色法亦有为缘之状态，如见到儿子与父亲相似。

อุตุ ปน ปฐมํ รูปํ สมุฏฺฐาเปติ ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส ฐิติกฺขเณ สมุฏฺฐาปนโตติ อธิปฺปาโย. อุตุ นาม เจส ทนฺธนิโรโธติอาทิ อุตุสฺส ฐานกฺขเณ อุปฺปาทเน การณทสฺสนตฺถํ อรูปานํ อุปฺปาทกาลทสฺสนตฺถญฺจ วุตฺตํ. ทนฺธนิโรธตฺตา หิ โส ฐิติกฺขเณ พลวาติ ตทา รูปํ สมุฏฺฐาเปติ, ตสฺมึ ธรนฺเต เอว ขิปฺปนิโรธตฺตา โสฬสสุ จิตฺเตสุ อุปฺปนฺเนสุ ปฏิสนฺธิอนนฺตรํ จิตฺตํ อุตุนา สมุฏฺฐิเต รูเป ปุน สมุฏฺฐาเปตีติ อธิปฺปาโย. ตสฺมึ ธรนฺเต เอว โสฬส จิตฺตานิ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺตีติ เอเตน ปน วจเนน ยทิ อุปฺปาทนิโรธกฺขณา ธรมานกฺขเณ เอว คหิตา, ‘‘โสฬสจิตฺตกฺขณายุกํ รูป’’นฺติ วุตฺตํ โหติ, อถุปฺปาทกฺขณํ อคฺคเหตฺวา นิโรธกฺขโณว คหิโต, ‘‘สตฺตรสจิตฺตกฺขณายุก’’นฺติ, สเจ นิโรธกฺขณํ อคฺคเหตฺวา อุปฺปาทกฺขโณ คหิโต, ‘‘อธิกโสฬสจิตฺตกฺขณายุก’’นฺติ, ยทิ ปน อุปฺปาทนิโรธกฺขณา ธรมานกฺขเณ น คหิตา, ‘‘อธิกสตฺตรสจิตฺตกฺขณายุก’’นฺติ. ยสฺมา ปน ‘‘เตสุ ปฏิสนฺธิอนนฺตร’’นฺติ [Pg.20] ปฏิสนฺธิปิ ตสฺส ธรมานกฺขเณ อุปฺปนฺเนสุ คหิตา, ตสฺมา อุปฺปาทกฺขโณ ธรมานกฺขเณ คหิโตติ นิโรธกฺขเณ อคฺคหิเต อธิกโสฬสจิตฺตกฺขณายุกตา วกฺขมานา, คหิเต วา โสฬสจิตฺตกฺขณายุกตา อธิปฺเปตาติ เวทิตพฺพา.

时节首先在结生心的住时生起色法，此即其意。之所以说“时节是缓慢灭去的”等等，是为了说明时节在住时生起的原因，以及说明无色法（心）的生起时机。因为时节是缓慢灭去的，所以在住时有力，故能生起色法；其意趣是：当那个（时节所生）色法存在时，由于诸心是快速坏灭的，在十六个心生起之后，紧随结生之后的心，便在时节所生起的色法中再次生起（心生）色法。当它存在时，十六个心生起后又坏灭，就此而言：若生时与灭时都算在住时之内，则说“色法的寿期为十六个心刹那”；若不取生时而取灭时，则为“十七个心刹那寿期”；若不取灭时而取生时，则为“超过十六个心刹那寿期”；若生时与灭时都不算在住时之内，则为“超过十七个心刹那寿期”。然而，由于在“于彼等结生之后”一语中，结生心也被算在其住时内生起的心当中，因此生时被算在住时之内。所以，当不取灭时，当知所要说的是“超过十六个心刹那寿期”；或者，若取灭时，当知所意指的是“十六个心刹那寿期”。

โอชา ขราติ สวตฺถุกํ โอชํ สนฺธายาห. สภาวโต สุขุมาย หิ โอชาย วตฺถุวเสน อตฺถิ โอฬาริกสุขุมตาติ.

说“营养是粗的”，我是针对有依处的营养而说。因为营养依其自性是微细的，但通过其依处而有粗细之别。

จิตฺตญฺเจวาติ จิตฺตสฺส ปุพฺพงฺคมตาย วุตฺตํ, ตํสมฺปยุตฺตกาปิ ปน รูปสมุฏฺฐาปกา โหนฺตีติ. ยถาห ‘‘เหตู เหตุสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ ตํสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑). จิตฺตนฺติ วา จิตฺตุปฺปาทํ คณฺหาติ, น กมฺมเจตนํ วิย เอกธมฺมเมว อวิชฺชมานํ. กมฺมสมุฏฺฐานญฺจ ตํสมฺปยุตฺเตหิปิ สมุฏฺฐิตํ โหตูติ เจ? น, เตหิ สมุฏฺฐิตภาวสฺส อวุตฺตตฺตา, อวจนญฺจ เตสํ เกนจิ ปจฺจเยน ปจฺจยภาวาภาวโต.

说“唯独是心”，是因心的前导作用而说，但与它相应的心所也能生起色法。正如所说：“因，是相应因法及彼等所生色法的因缘”等等（《发趣论》1.1.1）。或者，“心”是指心识刹那(cittuppāda)，而非像业思那样仅指一个不存在的单一法。若问：“业生色是否也由相应心所生起呢？”不，因为并未说它由彼等生起；之所以未说，是因为它们不以任何缘的方式成为（色法的）缘故。

อทฺธานปริจฺเฉทโตติ กาลปริจฺเฉทโต. ตตฺถ ‘‘สตฺตรส จิตฺตกฺขณา รูปสฺส อทฺธา, รูปสฺส สตฺตรสโม ภาโค อรูปสฺสา’’ติ เอโส อทฺธานปริจฺเฉโท อธิปฺเปโต. ปฏิสนฺธิกฺขเณติ อิทํ นยทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ ตโต ปรมฺปิ รูปารูปานํ สหุปฺปตฺติสพฺภาวโต, น ปเนตํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ อสหุปฺปตฺติอภาวํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส ฐิติภงฺคกฺขเณสุปิ รูปุปฺปตฺตึ สยเมว วกฺขตีติ. ผลปฺปตฺตนิทสฺสเนน จ รูปารูปานํ อสมานกาลตํ นิทสฺเสติ, น สหุปฺปาทํ ตทตฺถํ อนารทฺธตฺตา. สหุปฺปาเทน ปน อสมานกาลตา สุขทีปนา โหตีติ ตํทีปนตฺถเมว สหุปฺปาทคฺคหณํ.

由“寿期划分”即是由时间划分。于此，“色法的寿期是十七个心刹那，无色法的寿期是色法的十七分之一”，此即所指的寿期划分。“于结生刹那”，当知这只是为了说明方法，因为此后色法与无色法也存在俱生的情况。但不应理解为这是指在结生刹那存在俱生，因为作者自己将会说到，即使在结生心的住时和坏灭时，色法也会生起。并且通过证得果的例子，显示了色法与无色法的不同时性，而不是为了显示俱生，因为并非为此目的而说。然而，通过俱生，不同时性易于阐明，因此，提及俱生只是为了阐明此点。

ยทิ เอวํ รูปารูปานํ อสมานทฺธตฺตา อรูปํ โอหาย รูปสฺส ปวตฺติ อาปชฺชตีติ เอตสฺสา นิวารณตฺถมาห ‘‘ตตฺถ กิญฺจาปี’’ติอาทิ. เอกปฺปมาณาวาติ นิรนฺตรํ ปวตฺตมาเนสุ รูปารูปธมฺเมสุ นิจฺฉิทฺเทสุ อรูปรหิตํ รูปํ, รูปรหิตํ วา อรูปํ นตฺถีติ กตฺวา วุตฺตํ. อยญฺจ กถา ปญฺจโวกาเร กมฺมชรูปปฺปวตฺตึ นิพฺพานปฏิภาคนิโรธสมาปตฺติรหิตํ สนฺธาย กตาติ ทฏฺฐพฺพา. ปเท ปทนฺติ อตฺตโน ปเท เอว ปทํ นิกฺขิปนฺโต วิย ลหุํ ลหุํ อกฺกมิตฺวาติ อตฺโถ. อโนหายาติ ยาว จุติ, ตาว [Pg.21] อวิชหิตฺวา, จุติกฺขเณ ปน สเหว นิรุชฺฌนฺตีติ. ยสฺมิญฺจทฺธาเน อญฺญมญฺญํ อโนหาย ปวตฺติ, โส จ ปฏิสนฺธิจุติปริจฺฉินฺโน อุกฺกํสโต เอเตสํ อทฺธาติ. เอวนฺติ เอเตน ปุพฺเพ วุตฺตํ อวกํสโต อทฺธาปการํ อิมญฺจ สงฺคณฺหาตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

“若是这样，由于色法与无色法的寿期不同，就会出现舍离无色法而唯有色法延续的情况。”为了防止此说，他说了“于彼，虽然”等等。“同一量”是说：在无间断、无空隙而延续的色法与无色法中，没有离于无色法的色法，也没有离于色法的无色法。当知此说是针对五蕴有中，不包括灭尽定(nirodhasamāpatti)的业生色之流转而说。“步步相随”意即如轻快地将脚恰好踏在自己的足迹上。“不舍离”意即直到死亡都不舍弃，但在死亡刹那则一同坏灭。它们相互不舍离而延续的那个期间，即是以结生与死亡为界限的期间，是它们最长的寿期。当知“如是”一词，是总括了前面所说的最短寿期方式与此最长寿期方式。

เอกุปฺปาทนานานิโรธโตติ เอตํ ทฺวยมปิ สห คเหตฺวา รูปารูปานํ ‘‘เอกุปฺปาทนานานิโรธโต’’ติ เอโก ทฏฺฐพฺพากาโร วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. เอวํ อิโต ปเรสุปิ. ปจฺฉิมกมฺมชํ ฐเปตฺวาติ ตสฺส จุติจิตฺเตน สห นิรุชฺฌนโต นานานิโรโธ นตฺถีติ กตฺวา วุตฺตนฺติ วทนฺติ. ตสฺส ปน เอกุปฺปาโทปิ นตฺถิ เหฏฺฐา โสฬสเก ปจฺฉิมสฺส ภงฺคกฺขเณ อุปฺปตฺติวจนโต. ยทิ ปน ยสฺส เอกุปฺปาทนานานิโรธา ทฺเวปิ น สนฺติ, ตํ ฐเปตพฺพํ. สพฺพมฺปิ จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ อุปฺปนฺนํ ฐเปตพฺพํ สิยา, ปจฺฉิมกมฺมชสฺส ปน อุปฺปตฺติโต ปรโต จิตฺเตสุ ปวตฺตมาเนสุ กมฺมชรูปสฺส อนุปฺปตฺติโต วชฺเชตพฺพํ คเหตพฺพญฺจ ตทา นตฺถีติ ‘‘ปจฺฉิมกมฺมชํ ฐเปตฺวา’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตโต ปุพฺเพ ปน อฏฺฐจตฺตาลีสกมฺมชรูปปเวณี อตฺถีติ ตตฺถ ยํ จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปนฺนํ, ตํ อญฺญสฺส อุปฺปาทกฺขเณ นิรุชฺฌตีติ ‘‘เอกุปฺปาทนานานิโรธ’’นฺติ คเหตฺวา ฐิติภงฺคกฺขเณสุ อุปฺปนฺนรูปานิ วชฺเชตฺวา เอวํ เอกุปฺปาทนานานิโรธโต เวทิตพฺพาติ โยชนา กตาติ ทฏฺฐพฺพา. ตญฺหิ รูปํ อรูเปน, อรูปญฺจ เตน เอกุปฺปาทนานานิโรธนฺติ. ตตฺถ สงฺขลิกสฺส วิย สมฺพนฺโธ ปเวณีติ กตฺวา อฏฺฐจตฺตาลีสกมฺมชิยวจนํ กตํ, อญฺญถา เอกูนปญฺญาสกมฺมชิยวจนํ กตฺตพฺพํ สิยา.

“由同生与异灭”：当知这是将两者合起来，说为色法与无色法的一种观察方式，即“由同生与异灭”。此后诸项亦然。说“排除最后的业生色”，有人说，这是因为它与死亡心一同坏灭，故无“异灭”。但它也无“同生”，因为下文说它在最后心的坏灭刹那生起。若某法既无同生也无异灭，则应排除。那么，一切在心的坏灭刹那生起的色法都应被排除。然而，就最后的业生色而言，在其生起之后，当诸心延续时，业生色不再生起，故当时既无应排除者，也无应摄取者，因此当知说了“排除最后的业生色”。在此之前，有四十八种业生色之相续，于此，在某心之生时生起的色法，在另一心之生时坏灭，故取为“同生异灭”，在排除了于住时与坏灭时生起的色法后，应如是了知“由同生与异灭”，当知此为所作的结合。因为该色法与无色法，及无色法与该色法，是同生异灭的。于此，其相续是如锁链般的连接，故说为四十八种业生色，否则就应说为四十九种业生色了。

นานุปฺปาท…เป… ปจฺฉิมกมฺมเชน ทีเปตพฺพาติ เตน สุทีปนตฺตา วุตฺตํ. เอเตน หิ นเยน สกฺกา ตโต ปุพฺเพปิ เอกสฺส จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ อุปฺปนฺนรูปํ อญฺญสฺสปิ ภงฺคกฺขเณ เอว นิรุชฺฌตีติ ตํ อรูเปน, อรูปญฺจ เตน นานุปฺปาทํ เอกนิโรธนฺติ วิญฺญาตุนฺติ. อุภยตฺถาปิ ปน อญฺญสฺส จิตฺตสฺส ฐิติกฺขเณ อุปฺปนฺนํ รูปํ อญฺญสฺส ฐิติกฺขเณ, ตสฺส ฐิติกฺขเณ อุปฺปชฺชิตฺวา ฐิติกฺขเณ เอว นิรุชฺฌนกํ อรูปญฺจ น สงฺคหิตํ, ตํ ‘‘นานุปฺปาทโต นานานิโรธโต’’ติ เอตฺเถว สงฺคหํ คจฺฉตีติ เวทิตพฺพํ. จตุสนฺตติกรูเปน หิ นานุปฺปาทนานานิโรธตาทีปนา เอตฺถ ฐิติกฺขเณ อุปฺปนฺนสฺส ทสฺสิตตฺตา อทสฺสิตสฺส วเสน นยทสฺสนํ โหตีติ. สมตึสกมฺมชรูเปสุ เอว ฐิตสฺสปิ คพฺเภ คตสฺส มรณํ อตฺถีติ เตสํ เอว วเสน ปจฺฉิมกมฺปิ โยชิตํ. อมรา นาม ภเวยฺยุํ, กสฺมา? ยถา ฉนฺนํ วตฺถูนํ ปวตฺติ[Pg.22], เอวํ ตทุปฺปาทกกมฺเมเนว ภวงฺคาทีนญฺจ ตพฺพตฺถุกานํ ปวตฺติยา ภวิตพฺพนฺติ. น หิ ตํ การณํ อตฺถิ, เยน ตํ กมฺมเชสุ เอกจฺจํ ปวตฺเตยฺย, เอกจฺจํ น ปวตฺเตยฺยาติ. ตสฺมา อายุอุสฺมาวิญฺญาณาทีนํ ชีวิตสงฺขารานํ อนูนตฺตา วุตฺตํ ‘‘อมรา นาม ภเวยฺยุ’’นฺติ.

“由非俱生……”等，应以最后的业生色来阐明，这是因为用它能很好地阐明。依此方法，即可了知：在此之前，于一心之坏灭时生起的色法，亦于另一心之坏灭时坏灭，该色法与无色法，及无色法与该色法，是“非俱生而同灭”。然而，在两种情况中，于另一心之住时生起而在另一心之住时坏灭的色法，以及于其住时生起且即于住时坏灭的无色法，都未被包含。当知它们被包含在“由非俱生与异灭”之中。因为此处以四种相续色来阐明“由非俱生与异灭”等，是由于显示了在住时生起者，故对于未显示者，此为方法之示范。在三十种业生色中，即使是已入胎者也有死亡，因此最后的业生色也应以同样方式结合。“他们会成为不死者”，为何？因为正如六处之延续，有分(bhavaṅga)等及其所依处也应由产生它们的业而延续。并无任何理由，能使业生色中的一些延续，而另一些不延续。因此，由于寿、暖、识等生命行没有缺少，故说“他们会成为不死者”。

‘‘อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปนฺนํ อญฺญสฺส อุปฺปาทกฺขเณ นิรุชฺฌติ, ฐิติกฺขเณ อุปฺปนฺนํ อญฺญสฺส ฐิติกฺขเณ, ภงฺคกฺขเณ อุปฺปนฺนํ อญฺญสฺส ภงฺคกฺขเณ นิรุชฺฌตี’’ติ อิทํ อฏฺฐกถายํ อาคตตฺตา วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. อตฺตโน ปนาธิปฺปายํ อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นิโรธกฺขเณ, ฐิติกฺขเณ อุปฺปนฺนญฺจ อุปฺปาทกฺขเณ, ภงฺคกฺขเณ อุปฺปนฺนํ ฐิติกฺขเณ นิรุชฺฌตีติ ทีเปติเยว. เอวญฺจ กตฺวา อทฺธานปริจฺเฉเท ‘‘ตํ ปน สตฺตรสเมน จิตฺเตน สทฺธึ นิรุชฺฌตี’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๖ ปกิณฺณกกถา) วุตฺตํ. อิมาย ปาฬิยา วิรุชฺฌติ, กสฺมา? จตุสมุฏฺฐานิกรูปสฺสปิ สมานายุกตาย ภวิตพฺพตฺตาติ อธิปฺปาโย. ยถา ปน เอเตหิ โยชิตํ, ตถา รูปสฺส เอกุปฺปาทนานานิโรธตา นานุปฺปาเทกนิโรธตา จ นตฺถิเยว.

“于生起刹那生起者，于另一者的生起刹那坏灭；于住立刹那生起者，于另一者的住立刹那坏灭；于坏灭刹那生起者，于另一者的坏灭刹那坏灭。”其意趣是：这是因为义注(aṭṭhakathā)中如此说，才这么说。但他阐明自己的意趣是：于生起刹那生起者，于坏灭刹那坏灭；于住立刹那生起者，于生起刹那坏灭；于坏灭刹那生起者，于住立刹那坏灭。如此，在寿期划分中说：“但它与第十七个心一同坏灭。”（《分别论义注》第26页，杂说）。这与此段圣典相违。为何？其意趣是：因为四因所生色也应有相同寿期。然而，按照他们所结合的方式，色法实际上既无“同生异灭”，也无“异生同灭”。

ยา ปน เอเตหิ รูปสฺส สตฺตรสจิตฺตกฺขณายุกตา วุตฺตา, ยา จ อฏฺฐกถายํ ตติยภาคาธิกโสฬสจิตฺตกฺขณายุกตา, สา ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺคฏฺฐกถายํ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๗) อตีตารมฺมณาย จุติยา อนนฺตรา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ ปฏิสนฺธึ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺตาวตา เอกาทส จิตฺตกฺขณา อตีตา โหนฺติ, ตถา ปญฺจทส จิตฺตกฺขณา อตีตา โหนฺติ, อถาวเสสปญฺจจิตฺตเอกจิตฺตกฺขณายุเก ตสฺมึ เยวารมฺมเณ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ ทสฺสิเตน โสฬสจิตฺตกฺขณายุกภาเวน วิรุชฺฌติ. น หิ สกฺกา ‘‘ฐิติกฺขเณ เอว รูปํ อาปาถมาคจฺฉตี’’ติ วตฺตุํ. ตถา หิ สติ น รูปสฺส เอกาทส วา ปญฺจทเสว วา จิตฺตกฺขณา อตีตา, อถ โข อติเรกเอกาทสปญฺจทสจิตฺตกฺขณา. ตสฺมา ยทิปิ ปญฺจทฺวาเร ฐิติปฺปตฺตเมว รูปํ ปสาทํ ฆฏฺเฏตีติ ยุชฺเชยฺย, มโนทฺวาเร ปน อุปฺปาทกฺขเณปิ อาปาถมาคจฺฉตีติ อิจฺฉิตพฺพเมตํ. น หิ มโนทฺวาเร อตีตาทีสุ กิญฺจิ อาปาถํ นาคจฺฉตีติ. มโนทฺวาเร จ เอวํ วุตฺตํ ‘‘เอกาทส จิตฺตกฺขณา อตีตา, อถาวเสสปญฺจจิตฺตกฺขณายุเก’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๗).

然而，关于色法有十七心刹那寿命的此说，以及义注(aṭṭhakathā)中所说有十六又三分之一心刹那寿命的说法，与《分别论义注》(Vibhaṅga-aṭṭhakathā)的〈缘起分别〉中为开示紧接于以过去为所缘的死心之后、以现在为所缘的结生心而说的“至此，十一个心刹那已过去；同样地，十五个心刹那已过去。然后在仅剩五心刹那或一心刹那寿命的同一所缘中，结生心生起”，此中所开示的十六心刹那寿命的状态相冲突。确实，不能说“色法仅在住立刹那才进入行境”。若如此，则色法过去的就不只是十一或十五个心刹那，而是超过了十一或十五个心刹那。因此，纵使在五门中，色法达到住立时才撞击净色是合理的，但在意门中，则应承许它在生起刹那也进入行境。因为在意门中，过去等所缘并非不进入其行境。而在意门中是这么说的：“十一个心刹那已过去，然后在仅剩五心刹那寿命时……”。

โย เจตฺถ จิตฺตสฺส ฐิติกฺขโณ วุตฺโต, โส จ อตฺถิ นตฺถีติ วิจาเรตพฺโพ. จิตฺตยมเก (ยม. ๒.จิตฺตยมก.๑๐๒) หิ ‘‘อุปฺปนฺนํ อุปฺปชฺชมานนฺติ? ภงฺคกฺขเณ อุปฺปนฺนํ, โน [Pg.23] จ อุปฺปชฺชมาน’’นฺติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ, น วุตฺตํ ‘‘ฐิติกฺขเณ ภงฺคกฺขเณ จา’’ติ. ตถา ‘‘นุปฺปชฺชมานํ นุปฺปนฺนนฺติ? ภงฺคกฺขเณ นุปฺปชฺชมานํ, โน จ นุปฺปนฺน’’นฺติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ, น วุตฺตํ ‘‘ฐิติกฺขเณ ภงฺคกฺขเณ จา’’ติ. เอวํ ‘‘น นิรุทฺธํ น นิรุชฺฌมานํ, น นิรุชฺฌมานํ น นิรุทฺธ’’นฺติ เอเตสํ ปริปุณฺณวิสฺสชฺชเน ‘‘อุปฺปาทกฺขเณ อนาคตญฺจา’’ติ วตฺวา ‘‘ฐิติกฺขเณ’’ติ อวจนํ, อติกฺกนฺตกาลวาเร จ ‘‘ภงฺคกฺขเณ จิตฺตํ อุปฺปาทกฺขณํ วีติกฺกนฺต’’นฺติ วตฺวา ‘‘ฐิติกฺขเณ’’ติ อวจนํ ฐิติกฺขณาภาวํ จิตฺตสฺส ทีเปติ. สุตฺเตสุปิ หิ ‘‘ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตี’’ติ ตสฺเสว (สํ. นิ. ๓.๓๘; อ. นิ. ๓.๔๗) เอกสฺส อญฺญถตฺตาภาวโต ‘‘ยสฺสา อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ, สา สนฺตติฐิตี’’ติ น น สกฺกา วตฺตุนฺติ, วิชฺชมานํ วา ขณทฺวยสมงฺคึ ฐิตนฺติ.

于此，对于所说的心之住立刹那，应当审查其有或无。在《心双论》(Cittayamaka)中只说：“已生的是否正生？在坏灭刹那，是已生，但非正生。”而未说“在住立刹那与坏灭刹那”。同样地，只说：“非正生的是否非已生？在坏灭刹那，是非正生，但并非非已生。”而未说“在住立刹那与坏灭刹那”。同样地，在圆满解答“非已灭的非正灭，非正灭的非已灭”时，说了“在生起刹那与未来”，却未言及“住立刹那”；在过去时分中，说了“在坏灭刹那，心已越过生起刹那”，也未言及“住立刹那”，这都显示了心没有住立刹那。在诸经中也说“住立者之变异被了知”，由于单一（刹那）没有变异，故并非不能说“其变异被了知者，即是相续的住立”。或者，住立是存在的、具足二刹那者。

โย เจตฺถ จิตฺตนิโรธกฺขเณ รูปุปฺปาโท วุตฺโต, โส จ วิจาเรตพฺโพ ‘‘ยสฺส วา ปน สมุทยสจฺจํ นิรุชฺฌติ, ตสฺส ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชตีติ? โนติ วุตฺต’’นฺติ (ยม. ๑.สจฺจยมก.๑๓๖). โย จ จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ รูปนิโรโธ วุตฺโต, โส จ วิจาเรตพฺโพ ‘‘ยสฺส กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺส อพฺยากตา ธมฺมา นิรุชฺฌนฺตีติ? โนติอาทิ (ยม. ๓.ธมฺมยมก.๑๖๓) วุตฺต’’นฺติ. น จ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปเมว สนฺธาย ปฏิกฺเขโป กโตติ สกฺกา วตฺตุํ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปาธิการสฺส อภาวา, อพฺยากตสทฺทสฺส จ จิตฺตสมุฏฺฐานรูเปสฺเวว อปฺปวตฺติโต. ยทิ สงฺขารยมเก กายสงฺขารสฺส จิตฺตสงฺขาเรน สหุปฺปาเทกนิโรธวจนโต อพฺยากต-สทฺเทน จิตฺตสมุฏฺฐานเมเวตฺถ คหิตนฺติ การณํ วเทยฺย, ตมฺปิ อการณํ. น หิ เตน วจเนน อญฺญรูปานํ จิตฺเตน สหุปฺปาทสหนิโรธปฏิกฺเขโป กโต, นาปิ นานุปฺปาทนานานิโรธานุชานนํ, เนว จิตฺตสมุฏฺฐานโต อญฺญสฺส อพฺยากตภาวนิวารณญฺจ กตํ, ตสฺมา ตถา อปฺปฏิกฺขิตฺตานานุญฺญาตานิวาริตาพฺยากตภาวานํ สหุปฺปาทสหนิโรธาทิกานํ กมฺมชาทีนํ เอเตน จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ นิโรโธ ปฏิกฺขิตฺโตติ น สกฺกา กมฺมชาทีนํ จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ นิโรธํ วตฺตุํ. ยมกปาฬิอนุสฺสรเณ จ สติ อุปฺปาทานนฺตรํ จิตฺตสฺส ภิชฺชมานตาติ ตสฺมึ ขเณ จิตฺตํ น จ รูปํ สมุฏฺฐาเปติ วินสฺสมานตฺตา, นาปิ จ อญฺญสฺส รูปสมุฏฺฐาปกสฺส สหายภาวํ คจฺฉตีติ ปฏิสนฺธิจิตฺเตน สหุปฺปนฺโน อุตุ ตทนนฺตรสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ รูปํ สมุฏฺฐาเปยฺย. เอวญฺจ สติ รูปารูปานํ อาทิมฺหิ สห รูปสมุฏฺฐาปนโต ปุพฺพาปรโตติ อิทมฺปิ นตฺถิ, อติลหุปริวตฺตญฺจ [Pg.24] จิตฺตนฺติ เยน สหุปฺปชฺชติ, ตํ จิตฺตกฺขเณ รูปํ อุปฺปชฺชมานเมวาติ สกฺกา วตฺตุํ. เตเนว หิ ตํ ปฏิสนฺธิโต อุทฺธํ อจิตฺตสมุฏฺฐานานํ อตฺตนา สห อุปฺปชฺชมานานํ น เกนจิ ปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ, ตทนนฺตรญฺจ ตํ ฐิติปฺปตฺตนฺติ ตทนนฺตรํ จิตฺตํ ตสฺส ปจฺฉาชาตปจฺจโย โหติ, น สหชาตปจฺจโยติ. ยทิ เอวํ ‘‘ยสฺส กายสงฺขาโร อุปฺปชฺชติ, ตสฺส วจีสงฺขาโร นิรุชฺฌตีติ? โน’’ติ (ยม. ๒.สงฺขารยมก.๑๒๘), วตฺตพฺพนฺติ เจ? น, จิตฺตนิโรธกฺขเณ รูปุปฺปาทารมฺภาภาวโตติ. นิปฺปริยาเยน หิ จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เอว รูปํ อุปฺปชฺชมานํ โหติ, จิตฺตกฺขเณ ปน อวีติวตฺเต ตํ อตฺตโน รูปสมุฏฺฐาปนปุเรชาตปจฺจยกิจฺจํ น กโรติ, อรูปญฺจ ตสฺส ปจฺฉาชาตปจฺจโย น โหตีติ ฐิติปฺปตฺติวิเสสาลาภํ สนฺธาย ปริยาเยน อิทํ วุตฺตนฺติ.

于此，若说心灭刹那色法生起，则应审查：“若某人之集谛灭，其苦谛是否生起？答曰：否。”若说心生刹那色法灭，则应审查：“若某人之善法生起，其无记法是否灭？答曰：否。”等等。并且，不能说此否定是仅针对心生色(cittasamuṭṭhānarūpa)，因为并无专论心生色的（《双论》）章节，且“无记”(abyākata)一词也非仅用于心生色。若有人以《行双论》中说身行与心行俱生俱灭为由，而说此处的“无记”一词即取心生色，此亦非理。因为该文并未否定其他色法与心俱生俱灭，亦未允许异生异灭，也未阻止心生色之外的法为无记。因此，由于此（《双论》文）已否定了（色法）在心生起刹那的息灭，故不能说业生等法在心生起刹那息灭。并且，忆念《双论》圣典可知，心于生起后即坏灭，故于该刹那，心因正在坏灭而不能生起色法，亦不能为其他色法生起者提供助缘。因此，与结生心(paṭisandhicitta)俱生的时节(utu)，应在紧随其后的心的生起刹那生起色法。如此一来，在色与无色的开端，也就没有了或前或后地同时生起色法这回事。心转变极速，故可以说：“与心俱生者，色法亦于心之刹那正在生起。”正因此，在结生之后，心对于与自身俱生的非心生色，不以任何缘为缘。其后，当该（非心生色）达到住位时，后来的心成为它的后生缘(pacchājātapaccaya)，而非俱生缘(sahajātapaccaya)。若如此，则‘若某人之身行(kāyasaṅkhāra)生起，其语行(vacīsaṅkhāra)是否灭？答曰：否’，此语应如何说？不（矛盾），因为在心灭刹那并无色法生起的开始。无方便地说，色法确实于心生起刹那即正在生起；然于心之刹那尚未逝去时，它（心）不作其生起色法的前生缘(purejātapaccaya)之功用，而无色法（心）亦非其后生缘。此乃方便说，是针对（色法）未获得住位之差别而说。

ตโต ปรํ ปนาติ เอตสฺส ‘‘เอตฺถ ปน ยเทต’’นฺติอาทิกายปิ สงฺคหกถาย นิฏฺฐิตาย ปุริมกถาย สนฺนิฏฺฐานโต ‘‘ตโต ปฏฺฐาย กมฺมชรูปปเวณี น ปวตฺตตี’’ติ เอเตน สห สมฺพนฺโธติ จุติโต ปรนฺติ อตฺโถ.

至于“从此以后”(tato paraṃ pana)一词，由于它与前文的结论，即以“于此，这……”(ettha pana yadetaṃ)等开头的、已终结的总结之谈相关联，并且也与“从那时起，业生色流(kammajarūpapaveṇī)不再持续”这句话相关联，故其义为“从死之后”。

รูปํ ปน รูเปน สหาติอาทินา ยถา อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ, ตถา เอกุปฺปาเทกนิโรธตา รูปานํ อรูเปหิ, อรูปานํ รูเปหิ จ นตฺถีติ กตฺวา รูปานํ รูเปเหว, อรูปานญฺจ อรูเปหิ โยชิตา.

至于“色与色俱”(rūpaṃ rūpena saha)等，如义注(aṭṭhakathā)所说，鉴于色法(rūpa)与无色法(arūpa)、无色法与色法之间并无同生同灭(ekuppādekanirodha)，故将（同生同灭）用于色法与色法之间，以及无色法与无色法之间。

สรีรสฺส รูปํ อวยวภูตนฺติ อตฺโถ, ฆนภูโต ปุญฺชภาโว ฆนปุญฺชภาโว, น ติลมุคฺคาทิปุญฺชา วิย สิถิลสมฺพนฺธนานํ ปุญฺโชติ อตฺโถ. เอกุปฺปาทาทิตาติ ยถาวุตฺเต ตโย ปกาเร อาห.

“身体的色法”(sarīrassa rūpaṃ)意即作为其组成部分(avayavabhūta)。“坚实聚集”(ghanapuñjabhāva)是坚实的状态、聚集的状态，意即它不像芝麻、绿豆等松散结合之物的聚集。“同生等”(ekuppādādi)是指如前所述的三种方式。

เหฏฺฐาติ รูปกณฺฑวณฺณนายํ. ปรินิปฺผนฺนาว โหนฺตีติ วิการรูปาทีนญฺจ รูปกณฺฑวณฺณนายํ ปรินิปฺผนฺนตาปริยาโย วุตฺโตติ กตฺวา วุตฺตํ. ปรินิปฺผนฺนนิปฺผนฺนานํ โก วิเสโสติ? ปุพฺพนฺตาปรนฺตปริจฺฉินฺโน ปจฺจเยหิ นิปฺผาทิโต ติลกฺขณาหโต สภาวธมฺโม ปรินิปฺผนฺโน, นิปฺผนฺโน ปน อสภาวธมฺโมปิ โหติ นามคฺคหณสมาปชฺชนาทิวเสน นิปฺผาทิยมาโนติ. นิโรธสมาปตฺติ ปนาติ เอเตน สพฺพมฺปิ อุปาทาปญฺญตฺตึ ตเทกเทเสน ทสฺเสตีติ เวทิตพฺพํ.

“在下面”指在《色品释义》中。说“唯是究竟法”，是由于在《色品释义》中已说了变易色等的究竟法之理路。究竟法与已成法有何区别？由前后际所限定、由诸缘所生成、为三相所击、有自性的法，是究竟法；而已成法亦可是无自性法，通过命名、等至等方式而生成。至于“灭尽定”，当知此词以其一部分显示了所有的衍生概念。

ปกิณฺณกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

杂论释义终。

กมาทิวินิจฺฉยกถาวณฺณนา

次第等决择论释义

ทสฺสเนน [Pg.25] ปหาตพฺพาติอาทินา ปฐมํ ปหาตพฺพา ปฐมํ วุตฺตา, ทุติยํ ปหาตพฺพา ทุติยนฺติ อยํ ปหานกฺกโม. อนุปุพฺพปณีตา ภูมิโย อนุปุพฺเพน ววตฺถิตาติ ตาสํ วเสน เทสนาย ภูมิกฺกโม. ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทิโก (สํ. นิ. ๕.๓๗๒, ๓๘๒, ๓๘๓; วิภ. ๓๕๕) เอกกฺขเณปิ สติปฏฺฐานาทิสมฺภวโต เทสนากฺกโมว. ทานกถาทโย อนุปุพฺพุกฺกํสโต กถิตา, อุปฺปตฺติอาทิววตฺถานาภาวโต ปน ทานาทีนํ อิธ เทสนากฺกมวจนํ. เทสนากฺกโมติ จ ยถาวุตฺตววตฺถานาภาวโต อเนเกสํ วจนานํ สห ปวตฺติยา อสมฺภวโต เยน เกนจิ ปุพฺพาปริเยน เทเสตพฺพตฺตา เตน เตนาธิปฺปาเยน เทสนามตฺตสฺเสว กโม วุจฺจติ. อเภเทน หีติ รูปาทีนํ เภทํ อกตฺวา ปิณฺฑคฺคหเณนาติ อตฺโถ. จกฺขุอาทีนมฺปิ วิสยภูตนฺติ เอกเทเสน รูปกฺขนฺธํ สมุทายภูตํ วทติ. เอวนฺติ เอตฺถ วุตฺตนเยนาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ฉทฺวาราธิปติ ราชา’’ติ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.เอรกปตฺตนาคราชวตฺถุ) ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา’’ติ (ธ. ป. ๑-๒) จ วจนโต วิญฺญาณํ อธิปติ.

以“见所应断”等为首，先说应先断除者，后说应后断除者，此即断除的次第。由于诸地是次第殊胜、次第安立的，因此依据它们而说法的次第，即是地的次第。“四念处”等，由于念处等可于一刹那生起，因此这只是说法的次第。布施论等是按照次第增上的方式来说的，但是因为没有安立生起等，所以这里说布施等只是说法的次第。所谓说法的次第，是由于没有如前所说的安立，许多文句无法同时产生，必须以某种先后次序来说，因此，这是就各种意图而说的说法本身的次第。“无差别”，意思是不分别色等的差别，而是总括地把握。眼等也是其所缘，这是以一部分来说明作为集合体的色蕴。“如是”，意即依此处所说之理。因为有“六门的主宰是国王”（《法句经注》，香蒲叶(Erakapatta)龙王的故事）和“诸法意先行”（《法句经》1-2）的说法，所以识是主宰。

รูปกฺขนฺเธ ‘‘สาสวํ อุปาทานิย’’นฺติ วจนํ อนาสวานํ ธมฺมานํ สพฺภาวโต รูปกฺขนฺธสฺส ตํสภาวตานิวตฺตนตฺถํ, น อนาสวรูปนิวตฺตนตฺถนฺติ. อนาสวาว ขนฺเธสุ วุตฺตาติ เอตฺถ อฏฺฐานปฺปยุตฺโต เอว-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ, อนาสวา ขนฺเธสฺเวว วุตฺตาติ อตฺโถ.

关于色蕴“有漏且可执取”的说法，是为了排除色蕴具有那种（无漏）自性，而不是为了排除无漏色。在“唯无漏法于诸蕴中说”一句中，此处的“唯”字应被视为错置，其意为“无漏法唯于诸蕴中说”。

สพฺพสงฺขตานํ สภาเคน เอกชฺฌํ สงฺคโห สพฺพสงฺขตสภาเคกสงฺคโห. สภาคสภาเคน หิ สงฺคยฺหมานา สพฺพสงฺขตา ผสฺสาทโย ปญฺจกฺขนฺธา โหนฺติ. ตตฺถ รุปฺปนาทิสามญฺเญน สมานโกฏฺฐาสา ‘‘สภาคา’’ติ เวทิตพฺพา. เตสุ สงฺขตาภิสงฺขรณกิจฺจํ อายูหนรสาย เจตนาย พลวนฺติ สา ‘‘สงฺขารกฺขนฺโธ’’ติ วุตฺตา, อญฺเญ จ รุปฺปนาทิวิเสสลกฺขณรหิตา ผสฺสาทโย สงฺขตาภิสงฺขรณสามญฺเญนาติ ทฏฺฐพฺพา. ผุสนาทโย ปน สภาวา วิสุํ ขนฺธ-สทฺทวจนียา น โหนฺตีติ ธมฺมสภาววิญฺญุนา ตถาคเตน ผสฺสขนฺธาทโย น วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพาติ. ‘‘เย เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา สสฺสตวาทา สสฺสตํ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ อตฺตานญฺจ, สพฺเพ เต อิเมเยว ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ นิสฺสาย ปฏิจฺจ, เอเตสํ วา อญฺญตร’’นฺติอาทีนญฺจ สุตฺตานํ วเสน อตฺตตฺตนิยคาหวตฺถุสฺส เอตปรมตา ทฏฺฐพฺพา, เอเตน จ วกฺขมานสุตฺตวเสน จ ขนฺเธ เอว นิสฺสาย [Pg.26] ปริตฺตารมฺมณาทิวเสน น วตฺตพฺพา จ ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ, ขนฺธนิพฺพานวชฺชสฺส สภาวธมฺมสฺส อภาวโตติ วุตฺตํ โหติ. อญฺเญสญฺจ ขนฺธ-สทฺทวจนียานํ สีลกฺขนฺธาทีนํ สพฺภาวโต น ปญฺเจวาติ เอตํ โจทนํ นิวตฺเตตุมาห ‘‘อญฺเญสญฺจ ตทวโรธโต’’ติ.

一切有为法的同分集合，即是一切有为同分一合。因为具有同分的诸有为法，如触等，被摄集为五蕴。于此，应知以变坏等共性而为同分者，名为“同分”。在这些法中，思以其积集作用于造作有为的功能上最为强盛，故被称为“行蕴”；其余的触等有为法，虽无变坏等别相，但应知它们具有造作有为的共性。然而，触等自性法若个别来说，则不能称为蕴，故应知通达法自性的如来未曾说有触蕴等。“诸比丘！任何沙门或婆罗门，作为常见论者，宣示世界与我为常，他们全都是依赖、缘于此五取蕴，或其中之一。”由诸如此类的经文可知，我与我所执的所缘事，以此（五取蕴）为最极。并且，由此经及将说的经可知，（某些）不可言说的邪见是仅仅依赖诸蕴作为有限所缘等而生起的，因为除了诸蕴和涅槃之外，没有其他的自性法存在。又，为了驳斥“因有戒蕴等其他可称为蕴者存在，故不只五蕴”的诘难，而说“亦因其他摄入于此故”。

ทุกฺขทุกฺขวิปริณามทุกฺขสงฺขารทุกฺขตาวเสน เวทนาย อาพาธกตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. ราคาทิสมฺปยุตฺตสฺส วิปริณามาทิทุกฺขสฺส อิตฺถิปุริสาทิอาการคฺคาหิกา ตํตํสงฺกปฺปมูลภูตา สญฺญา สมุฏฺฐานํ. โรคสฺส ปิตฺตาทีนิ วิย อาสนฺนการณํ สมุฏฺฐานํ, อุตุโภชนเวสมาทีนิ วิย มูลการณํ นิทานํ. ‘‘จิตฺตสฺสงฺคภูตา เจตสิกา’’ติ จิตฺตํ คิลานูปมํ วุตฺตํ, สุขสญฺญาทิวเสน เวทนาการณาย เหตุภาวโต เวทนาโภชนสฺส ฉาทาปนโต จ สญฺญา อปราธูปมา พฺยญฺชนูปมา จ, ‘‘ปญฺจ วธกา ปจฺจตฺถิกาติ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺเนตํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อธิวจน’’นฺติ อาสิวิสูปเม (สํ. นิ. ๔.๒๓๘) วธกาติ วุตฺตา, ‘‘ภาโรติ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺเนตํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อธิวจน’’นฺติ ภารสุตฺเต (สํ. นิ. ๓.๒๒) ภาราติ, ‘‘อตีตํปาหํ อทฺธานํ รูเปน ขชฺชึ, เสยฺยถาปาหํ เอตรหิ ปจฺจุปฺปนฺเนน รูเปน ขชฺชามิ, อหญฺเจว โข ปน อนาคตํ รูปํ อภินนฺเทยฺยํ, อนาคเตนปาหํ รูเปน ขชฺเชยฺยํ. เสยฺยถาเปตรหิ ขชฺชามี’’ติอาทินา ขชฺชนียปริยาเยน (สํ. นิ. ๓.๗๙) ขาทกาติ, ‘‘โส อนิจฺจํ รูปํ ‘อนิจฺจํ รูป’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาตี’’ติอาทินา ยมกสุตฺเต (สํ. นิ. ๓.๘๕) อนิจฺจาทิกาติ. ยทิปิ อิมสฺมึ วิภงฺเค อวิเสเสน ขนฺธา วุตฺตา, พาหุลฺเลน ปน อุปาทานกฺขนฺธานํ ตทนฺโตคธานํ ทฏฺฐพฺพตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพาติ.

应知受因具有苦苦、坏苦、行苦而为疾病。执取男女等相、作为种种思虑根源的想，是与贪等相应的坏苦等的生起因。生起因（samuṭṭhāna）是近因，犹如病的胆汁等；缘（nidāna）是根本因，犹如时节、饮食、衣着等。“心所是心的部分”，因此心被譬喻为病人；想由于是乐想等感受之因，且遮盖感受之食，故被譬喻为罪犯及调味品。“诸比丘，五种杀戮者，此乃五取蕴的同义词”，如在《毒蛇《本行》》(Āsivisūpama, Saṃ. Ni. 4.238)中所说，它们被称为杀戮者；在《重担经》(Bhārasutta, Saṃ. Ni. 3.22)中说：“诸比丘，重担，此乃五取蕴的同义词”，它们被称为重担；通过“过去世我为色所食，犹如现在我为现在色所食。若我将欢喜未来色，我亦将被未来色所食，犹如现在被食”等被食的譬喻(khajjanīyapariyāya, Saṃ. Ni. 3.79)，它们被称为食者；通过“他不如实了知无常的色为‘无常的色’”等，在《双经》(Yamakasutta, Saṃ. Ni. 3.85)中，它们被称为无常等。虽然在此《分别论》(Vibhaṅga)中无差别地说了诸蕴，但也应知，主要是就包含于其中的诸取蕴而说。

เทสิตาทิจฺจพนฺธุนาติ เทสิตํ อาทิจฺจพนฺธุนา, เทสิตานิ วา. คาถาสุขตฺถํ อนุนาสิกโลโป, นิการโลโป วา กโต.

“日种亲友所说”（Desitādiccabandhunā”ti）意即：由日种亲友所说，或（指）所说的诸法。为了偈颂的流畅，省略了鼻音（anunāsika）或ni音。

คเหตุํ น สกฺกาติ นิจฺจาทิวเสน คเหตุํ น ยุตฺตนฺติ อตฺโถ.

“无法执取”（Gahetuṃ na sakkā”ti）的意思是：以常等的方式去执取是不恰当的。

รูเปน สณฺฐาเนน ผลกสทิโส ทิสฺสมาโน ขรภาวาภาวา ผลกกิจฺจํ น กโรตีติ ‘‘น สกฺกา ตํ คเหตฺวา ผลกํ วา อาสนํ วา กาตุ’’นฺติ อาห. น ตถา ติฏฺฐตีติ นิจฺจาทิกา น โหตีติ อตฺโถ, ตณฺหาทิฏฺฐีหิ วา นิจฺจาทิคฺคหณวเสน อุปฺปาทาทิอนนฺตรํ ภิชฺชนโต คหิตาการา หุตฺวา น ติฏฺฐตีติ อตฺโถ. โกฏิสตสหสฺสสงฺขฺยาติ อิทํ [Pg.27] น คณนปริจฺเฉททสฺสนํ, พหุภาวทสฺสนเมว ปเนตํ ทฏฺฐพฺพํ. อุทกชลฺลกนฺติ อุทกลสิกํ. ยถา อุทกตเล พินฺทุนิปาตชนิโต วาโต อุทกชลฺลกํ สงฺกฑฺฒิตฺวา ปุฏํ กตฺวา ปุปฺผุฬํ นาม กโรติ, เอวํ วตฺถุมฺหิ อารมฺมณาปาถคมนชนิโต ผสฺโส อนุปจฺฉินฺนํ กิเลสชลฺลํ สหการีปจฺจยนฺตรภาเวน สงฺกฑฺฒิตฺวา เวทนํ นาม กโรติ. อิทญฺจ กิเลเสหิ มูลการณภูเตหิ อารมฺมณสฺสาทนภูเตหิ จ นิพฺพตฺตํ วฏฺฏคตเวทนํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉเทน วา จตฺตาโร ปจฺจยา วุตฺตา, อูเนหิปิ ปน อุปฺปชฺชเตว.

由于其形状看似木板，但因没有坚硬性，不能起木板的作用，故说：“不能拿它来做木板或坐具。”“不那样住立”（Na tathā tiṭṭhati）的意思是：它不是常等。或者，其意思是：由于被贪与见执为常等，它在生起后随即坏灭，不能保持所执取的相状而住立。“亿万之数”（Koṭisatasahassasaṅkhyā”ti），这并非为了显示数量的限定，而应知是为显示其众多。“水沫”（Udakajallakaṃ”ti）即水泡（udakalasika）。譬如水滴落于水面所生之风，将水沫聚集起来做成袋状，而形成名为“水泡”（pupphuḷa）之物；同样地，在根（vatthu）上，由所缘进入范围而生的触，以协力缘的方式，牵引不断的烦恼水沫而形成名为“受”（vedanā）之物。应知此是针对由作为根本因的烦恼及作为所缘之“味”的烦恼所产生、且在轮回中流转的受而说。或者，这是依最胜的限定而说有四种缘，但即使缘较少，（受）也同样能够生起。

นานาลกฺขโณติ วณฺณคนฺธรสผสฺสาทีหิ นานาสภาโว. มายาย ทสฺสิตํ รูปํ ‘‘มายา’’ติ อาห. ปญฺจปิ อุปาทานกฺขนฺธา อสุภาทิสภาวา เอว กิเลสาสุจิวตฺถุภาวาทิโตติ อสุภาทิโต ทฏฺฐพฺพา เอว. ตถาปิ กตฺถจิ โกจิ วิเสโส สุขคฺคหณีโย โหตีติ อาห ‘‘วิเสสโต จา’’ติอาทิ. ตตฺถ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา จตุวิปลฺลาสปฺปหานกราติ เตสํ โคจรภาเวน รูปกฺขนฺธาทีสุ อสุภาทิวเสน ทฏฺฐพฺพตา วุตฺตา.

“种种相”（Nānālakkhaṇo”ti）是指因颜色、香、味、触等而有种种自性。由幻术（māyā）所示现的色被称为“幻”。五取蕴本身即有不净等自性，因为是烦恼与不净之物的所依处等，故确实应从不净等方面去观察。然而，有时在某些地方，某个特别之处易被执为乐，故说“特别地”（visesato ca）等。于此，四念处能断除四种颠倒，故说应以不净等方式观察作为其所缘的色蕴等。

ขนฺเธหิ น วิหญฺญติ ปริวิทิตสภาวตฺตา. วิปสฺสโกปิ หิ เตสํ วิปตฺติยํ น ทุกฺขมาปชฺชติ, ขีณาสเวสุ ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. เต หิ อายติมฺปิ ขนฺเธหิ น พาธียนฺตีติ. กพฬีการาหารํ ปริชานาตีติ ‘‘อาหารสมุทยา รูปสมุทโย’’ติ (สํ. นิ. ๓.๕๖-๕๗) วุตฺตตฺตา อชฺฌตฺติกรูเป ฉนฺทราคํ ปชหนฺโต ตสฺส สมุทยภูเต กพฬีการาหาเรปิ ฉนฺทราคํ ปชหตีติ อตฺโถ, อยํ ปหานปริญฺญา. อชฺฌตฺติกรูปํ ปน ปริคฺคณฺหนฺโต ตสฺส ปจฺจยภูตํ กพฬีการาหารมฺปิ ปริคฺคณฺหาตีติ ญาตปริญฺญา. ตสฺส จ อุทยวยานุปสฺสี โหตีติ ตีรณปริญฺญา จ โยเชตพฺพา. กามราคภูตํ อภิชฺฌํ สนฺธาย ‘‘อภิชฺฌากายคนฺถ’’นฺติ อาห. อสุภานุปสฺสนาย หิ กามราคปฺปหานํ โหตีติ. กามราคมุเขน วา สพฺพโลภปฺปหานํ วทติ. ‘‘ผสฺสปจฺจยา เวทนา’’ติ วุตฺตตฺตา อาหารปริชานเน วุตฺตนเยน ผสฺสปริชานนญฺจ โยเชตพฺพํ.

因已遍知其自性，故不为诸蕴所恼害。观者于诸蕴坏时亦不生苦，于漏尽者则更不待言。他们于未来亦不为诸蕴所逼恼。“遍知段食”，意即：因经说“食集故色集”，故舍离对内色的欲贪时，亦舍离对其生起之源的段食的欲贪，此即断遍知。把握内色者亦把握作为其缘的段食，此为知遍知。又应配合对其生灭随观，此为审察遍知。针对作为欲贪的贪欲而说‘贪欲身结’。因为修不净观能断欲贪。或说以欲贪为门径而断一切贪。“触缘受”，应依遍知食中所说之理，配合遍知触。

สุขตฺถเมว ภวปตฺถนา โหตีติ เวทนาย ตณฺหํ ปชหนฺโต ภโวฆํ อุตฺตรติ. สพฺพํ เวทนํ ทุกฺขโต ปสฺสนฺโต อตฺตโน ปเรน อปุพฺพํ ทุกฺขํ อุปฺปาทิตํ, สุขํ [Pg.28] วา วินาสิตํ น ปสฺสติ, ตโต ‘‘อนตฺถํ เม อจรี’’ติอาทิอาฆาตวตฺถุปฺปหานโต พฺยาปาทกายคนฺถํ ภินฺทติ. ‘‘สุขพหุเล สุคติภเว สุทฺธี’’ติ คเหตฺวา โคสีลโควตาทีหิ สุทฺธึ ปรามสนฺโต สุขปตฺถนาวเสเนว ปรามสตีติ เวทนาย ตณฺหํ ปชหนฺโต สีลพฺพตุปาทานํ น อุปาทิยติ. มโนสญฺเจตนา สงฺขารกฺขนฺโธว, สญฺญา ปน ตํสมฺปยุตฺตาติ สญฺญาสงฺขาเร อนตฺตโต ปสฺสนฺโต มโนสญฺเจตนาย ฉนฺทราคํ ปชหติ เอว, ตญฺจ ปริคฺคณฺหาติ ตีเรติ จาติ ‘‘สญฺญํ สงฺขาเร…เป… ปริชานาตี’’ติ วุตฺตํ.

希求乐即是希求有，因此，舍弃对受的渴爱者即渡过有流。视一切受为苦者，不见由自己或他人产生了前所未有的苦，或乐被毁坏，由此，通过舍断“他对我行了无益之事”等嗔恨事由，即破除嗔恚身结。执取“在多乐的善趣中有清净”，通过牛戒、牛行等而执取清净者，正是由于希求乐而执取，因此，舍弃对受的渴爱者即不执取戒禁取。意思(manosañcetanā)即是行蕴，而想与其相应，故视想与诸行为无我者，即舍断对意思的欲贪，并了知、审察它，因此说“于想、于行……遍知”。

อวิชฺชาย วิญฺญาเณ ฆนคฺคหณํ โหตีติ ฆนวินิพฺโภคํ กตฺวา ตํ อนิจฺจโต ปสฺสนฺโต อวิชฺโชฆํ อุตฺตรติ. โมหพเลเนว สีลพฺพตปรามาสํ โหตีติ ตํ ปชหนฺโต สีลพฺพตปรามาสกายคนฺถํ ภินฺทติ.

由于无明，于识有密集想，作密集想的分解后，视其为无常者，即渡过无明流。正是由于痴的力量而有戒禁取，舍弃它者，即破除戒禁取身结。

‘‘ยญฺจ โข เอตํ, ภิกฺขเว, วุจฺจติ จิตฺตํ อิติปิ มโน อิติปิ วิญฺญาณํ อิติปิ, ตตฺราสฺสุตวา ปุถุชฺชโน นาลํ นิพฺพินฺทิตุํ, นาลํ วิรชฺชิตุํ, นาลํ วิมุจฺจิตุํ. ตํ กิสฺส เหตุ? ทีฆรตฺตํเหตํ, ภิกฺขเว, อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺส อชฺโฌสิตํ มมายิตํ ปรามฏฺฐํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’ติ (สํ. นิ. ๒.๖๑) –

“诸比丘，此所谓心、意、识者，未闻法义的凡夫于此不能厌离、离贪、解脱。是何因缘？诸比丘，因为长久以来，这被未闻法义的凡夫所执着，视为我所，并执取为：‘这是我的，我是此，这是我的我。’”

วจนโต วิญฺญาณํ นิจฺจโต ปสฺสนฺโต ทิฏฺฐุปาทานํ อุปาทิยตีติ อนิจฺจโต ปสฺสนฺโต ตํ น อุปาทิยตีติ.

因言说而视识为常者，即执取于见取；视其为无常者，则不执取。

กมาทิวินิจฺฉยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

欲等决择论释义终。

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

经分别释义终。

๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

2. 阿毗达摩分别释义

๓๔. เอวํ ยา เอกวิธาทินา วุตฺตเวทนานํ ภูมิวเสน ชานิตพฺพตา, ตํ วตฺวา ปุน สมฺปยุตฺตโต ทสฺสิตตาทิชานิตพฺพปฺปการํ วตฺตุมาห ‘‘อปิจา’’ติอาทิ. อฏฺฐวิเธน ตตฺถาติ ตตฺถ-สทฺทสฺส สตฺตวิธเภเทเนว โยชนา ฉพฺพิธเภเทน โยชนาย สติ อฏฺฐวิธตฺตาภาวโต.

34. 如是，在说明了应通过“地”(bhūmi)而了知以一种等方式所述之受后，为了再说明以相应等应了知之法，而说“复次”(apica)等。“于彼以八种”者，谓“于彼”一词仅能以七种差别连结，因为若以六种差别连结，则不成其为八种。

ปูรณตฺถเมว วุตฺโตติ ทสวิธตาปูรณตฺถเมว วุตฺโต, น นววิธเภเท วิย นยทานตฺถํ. กสฺมา? ตตฺถ นยสฺส ทินฺนตฺตา. ภินฺทิตพฺพสฺส หิ เภทนํ นยทานํ, ตญฺจ ตตฺถ กตนฺติ. ยถา จ กุสลตฺติโก, เอวํ ‘‘กายสมฺผสฺสชา [Pg.29] เวทนา อตฺถิ สุขา, อตฺถิ ทุกฺขา’’ติ อิทมฺปิ ปูรณตฺถเมวาติ ทีปิตํ โหติ อฏฺฐวิธเภเท นยสฺส ทินฺนตฺตา.

“仅为圆满之义而说”者，谓仅为圆满十种性而说，不像于九种差别中那样是为了给予方法(naya)。何故？因为于彼已给予方法。分析应分析者即是给予方法，而此事于彼已作。犹如善三法(kusalattika)，如是，“有身触所生之乐受，有苦受”此句亦仅为圆满之义，此点已被阐明，因为于八种差别中已给予方法。

ปุพฺเพ คหิตโต อญฺญสฺส คหณํ วฑฺฒนํ คหณวฑฺฒนวเสน, น ปุริมคหิเต ฐิเต อญฺญุปจยวเสน. วฑฺฒน-สทฺโท วา เฉทนตฺโถ เกสวฑฺฒนาทีสุ วิยาติ ปุพฺเพ คหิตสฺส อคฺคหณํ ฉินฺทนํ วฑฺฒนํ, ทุกติกานํ อุภเยสํ วฑฺฒนํ อุภยวฑฺฒนํ, อุภยโต วา ปวตฺตํ วฑฺฒนํ อุภยวฑฺฒนํ, ตเทว อุภโตวฑฺฒนกํ, เตน นยนีหรณํ อุภโตวฑฺฒนกนีหาโร. วฑฺฒนกนโย วา วฑฺฒนกนีหาโร, อุภยโต ปวตฺโต วฑฺฒนกนีหาโร อุภโตวฑฺฒนกนีหาโร. ตตฺถ ทุกมูลกติกมูลกอุภโตวฑฺฒนเกสุ ทุวิธติวิธเภทานํเยว หิ วิเสโส. อญฺเญ เภทา อวิสิฏฺฐา, ตถาปิ ปญฺญาปฺปเภทชนนตฺถํ ธมฺมวิตกฺเกน ญาติวิตกฺกาทินิรตฺถกวิตกฺกนิวารณตฺถํ อิมญฺจ ปาฬึ วิตกฺเกนฺตสฺส ธมฺมุปสํหิตปาโมชฺชชนนตฺถํ เอเกกสฺส วารสฺส คหิตสฺส นิยฺยานมุขภาวโต จ ทุวิธติวิธเภทนานตฺตวเสน อิตเรปิ เภทา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา อญฺญมญฺญาเปกฺเขสุ เอกสฺส วิเสเสน อิตเรสมฺปิ วิสิฏฺฐภาวโต. น เกวลํ เอกวิโธว, อถ โข ทุวิโธ จ. น จ เอกทุวิโธว, อถ โข ติวิโธปิ. นาปิ เอก…เป… นววิโธว, อถ โข ทสวิโธปีติ หิ เอวญฺจ เต เภทา อญฺญมญฺญาเปกฺขา, ตสฺมา เอโก เภโท วิสิฏฺโฐ อตฺตนา อเปกฺขิยมาเน, อตฺตานญฺจ อเปกฺขมาเน อญฺญเภเท วิเสเสตีติ ตสฺส วเสน เตปิ วตฺตพฺพตํ อรหนฺตีติ วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา.

在先前所取之外，复取他者，是为“取的增长”(gahaṇavaḍḍhana)义上的“增长”(vaḍḍhana)，而非于先前所取者住立时，由其他积聚而增长。又或者，“增长”一词有“切断”之义，如“剪发”(kesavaḍḍhana)等。因此，不取先前所取者，即切断，是为“增长”。二法(duka)与三法(tika)二者的增长，是为“两者增长”(ubhayavaḍḍhana)；或由两方而转起的增长，是为“两者增长”，此即“双向增长”(ubhatovaḍḍhanaka)。由此而引导出方法，是为“双向增长引导”(ubhatovaḍḍhanakanīhāra)。或“增长”的方法即“增长引导”(vaḍḍhanakanīhāra)，由两方而转起的“增长引导”即“双向增长引导”。于彼以二法为根、以三法为根及双向增长中，实仅有二种与三种之别的特相。其他差别并无特相。然为生起慧的分别，为以正法寻思而防止亲里寻(ñātivitakka)等无义寻思，为令寻思此圣典者生起与法俱行的喜悦，且因所取的每一章句皆为出离之门，故当知，由二种、三种差别的多样性，其余差别亦被宣说。因为在相互关联者中，由一者的殊胜，其余者亦成殊胜。诚然，不仅一种，尚有二种；不仅一、二种，尚有三种；不仅一至九种，尚有十种。如是，彼等差别相互关联，是故，一差别若殊胜，则能令其所关联者及关联于己之其他差别亦成殊胜。以此之故，彼等亦值得宣说，应如是见。

สตฺตวิเธนาติอาทโย อญฺญปฺปเภทนิรเปกฺขา เกวลํ พหุปฺปการตาทสฺสนตฺถํ วุตฺตาติ สพฺเพหิ เตหิ ปกาเรหิ ‘‘พหุวิเธน เวทนากฺขนฺธํ ทสฺเสสี’’ติ วุตฺตํ. มหาวิสโย ราชา วิย สวิสเย ภควาปิ มหาวิสยตาย อปฺปฏิหโต ยถา ยถา อิจฺฉติ, ตถา ตถา เทเสตุํ สกฺโกติ สพฺพญฺญุตานาวรณญาณโยคโตติ อตฺโถ. ทุเก วตฺวา ติกา วุตฺตาติ ติกา ทุเกสุ ปกฺขิตฺตาติ ยุตฺตํ, ทุกา ปน กถํ ติเกสุ ปกฺขิตฺตาติ? ปรโต วุตฺเตปิ ตสฺมึ ตสฺมึ ติเก อเปกฺขกาเปกฺขิตพฺพวเสน ทุกานํ โยชิตตฺตา.

“以七种”等，是无关于其他差别，仅为显示多种类而说。因此，通过所有这些种类，而说“以多种方式开示了受蕴”。其义为：犹如大领域之王于其领域中无碍，世尊亦因其广大领域而无碍，能随其所欲而说法，此即是与一切知(sabbaññutā)、无碍智(anāvaraṇañāṇa)相应之故。在说了二法(duka)后说三法(tika)，因此三法被纳入二法是合理的。但二法如何被纳入三法呢？因为即使在后面才说，但通过能要求与所要求的关系，二法被连结到各个三法之中。

กิริยมโนธาตุ อาวชฺชนวเสน ลพฺภตีติ วุตฺตํ, อาวชฺชนา ปน จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา น โหติ. น หิ สมานวีถิยํ ปจฺฉิโม ธมฺโม ปุริมสฺส [Pg.30] โกจิ ปจฺจโย โหติ. เย จ วทนฺติ ‘‘อาวชฺชนเวทนาว จกฺขุสงฺฆฏฺฏนาย อุปฺปนฺนตฺตา เอวํ วุตฺตา’’ติ, ตญฺจ น ยุตฺตํ. น หิ ‘‘จกฺขุรูปปฏิฆาโต จกฺขุสมฺผสฺโส’’ติ กตฺถจิ สุตฺเต วา อฏฺฐกถายํ วา วุตฺตํ. ยทิ โส จ จกฺขุสมฺผสฺโส สิยา, จกฺขุวิญฺญาณสหชาตาปิ เวทนา จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยาติ สา อิธ อฏฺฐกถายํ น วชฺเชตพฺพา สิยา. ปาฬิยญฺจ ‘‘จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา เวทนา อตฺถิ อพฺยากตา’’ติ เอตฺถ สงฺคหิตตฺตา ปุน ‘‘จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนา’’ติ น วตฺตพฺพํ สิยาติ. อยํ ปเนตฺถาธิปฺปาโย – อาวชฺชนเวทนํ วินา จกฺขุสมฺผสฺสสฺส อุปฺปตฺติ นตฺถีติ ตทุปฺปาทิกา สา ตปฺปโยชนตฺตา ปริยาเยน จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยาติ วตฺตุํ ยุตฺตาติ, นิปฺปริยาเยน ปน จกฺขุสมฺผสฺสสฺส ปรโตว เวทนา ลพฺภนฺติ.

经中说，唯作意界是通过转向而得。然而，转向并非以眼触为缘。因为在同一心路中，后起的法不能为前起的法作任何缘。若有人说：“转向受是因眼的撞击而生，故如是说”，此说不当。因为在任何经或义注中，都未曾说“眼与色的撞击即是眼触”。若此即是眼触，则与眼识俱生的受亦应是以眼触为缘，那么在此义注中就不应将它排除。且在圣典中，“有以眼触为缘的无记受”一句已摄此义，故不应再说“眼触所生受”。于此，意趣是：无转向受则无眼触生起，故作为其生起之因，因其作用，方便上可说为以眼触为缘；然就直接义而言，受实于眼触之后而得。

จตุตฺตึสจิตฺตุปฺปาทวเสนาติ เอตฺถ รูปารูปาวจรานํ อคฺคหณํ เตสํ สยเมว มโนทฺวารภูตตฺตา. สพฺพภวงฺคมโน หิ มโนทฺวารํ, จุติปฏิสนฺธิโย จ ตโต อนญฺญาติ. อิมสฺมึ ปน จตุวีสติวิธเภเท จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยาทิกุสลาทีนํ สมานวีถิยํ ลพฺภมานตา อฏฺฐกถายํ วุตฺตา, ปาฬิยํ ปน เอกูนวีสติจตุวีสติกา สงฺขิปิตฺวา อาคตาติ ‘‘จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา เวทนากฺขนฺโธ อตฺถิ อนุปาทินฺนอนุปาทานิโย อสํกิลิฏฺฐอสํกิเลสิโก อวิตกฺกอวิจาโร’’ติอาทินา นานาวีถิคตานํ ลพฺภมานตาย วุตฺตตฺตา กุสลตฺติกสฺสปิ นานาวีถิยํ ลพฺภมานตา โยเชตพฺพา. อฏฺฐกถายํ ปน สมานวีถิยํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยาทิกตา เอกนฺติกาติ กตฺวา เอตฺถ ลพฺภมานตา ทสฺสิตา, น ปน อสมานวีถิยํ ลพฺภมานตา ปฏิกฺขิตฺตา. เตเนว ‘‘ตานิ สตฺตวิธาทีสุ ยตฺถ กตฺถจิ ฐตฺวา กเถตุํ วฏฺฏนฺตี’’ติ อาห. น หิ สมานวีถิยํเยว อุปนิสฺสยโกฏิสมติกฺกมภาวนาหิ ลพฺภมานตา โหติ. ติธาปิ จ ลพฺภมานตํ สนฺธาย ‘‘ยตฺถ กตฺถจิ ฐตฺวา กเถตุํ วฏฺฏนฺตี’’ติ วุจฺจติ.

“以三十四心生起为基”者，于此不取色界与无色界心，因其自身即是意门。诚然，一切有分心皆是意门，死心与结生心亦与此无异。然而，于此二十四种差别中，眼触为缘等善法于同一心路中可得，此已于义注中说。但在圣典中，十九种与二十四种是简略而说，如“有以眼触为缘的受蕴，非所执取、非可执取，非染污、非能染，无寻无伺”等，因说示了于种种心路中可得，故善三法亦应于种种心路中连结。义注中则认为于同一心路中，眼触为缘等是决定的，故于此显示其可得性，但并未排斥于不同心路中可得。是故说：“彼等于七种等中，立于任何一处皆可说。”并非仅于同一心路中，通过依止、超越、修习而可得。实乃总括三种可得性而言“立于任何一处皆可说”。

เอตานีติ ยถาทสฺสิตานิ กุสลาทีนิ จิตฺตานิ วทติ, เวทนานิทฺเทเสปิ จ เอตสฺมึ ปุพฺพงฺคมสฺส จิตฺตสฺส วเสน กเถตุํ สุขนฺติ จิตฺตสมฺพนฺโธ กโต. เตเนว ปน จิตฺตานิ สตฺตวิธเภเท ติกภูมิวเสน, จตุวีสติวิธเภเท ทฺวารติกวเสน, ตึสวิธเภเท ทฺวารภูมิวเสน, พหุวิธเภเท ทฺวารติกภูมิวเสน ทีปิตานีติ ‘‘เตสุ ยตฺถ [Pg.31] กตฺถจิ ฐตฺวา กเถตุํ วฏฺฏนฺตี’’ติ วุตฺตํ. กุสลาทีนํ ทีปนา กามาวจราทิภูมิวเสน กาตพฺพา, ตา จ ภูมิโย ตึสวิธเภเท สยเมวาคตา, น จ สตฺตวิธเภเท วิย ทฺวารํ อนามฏฺฐํ, อติพฺยตฺตา จ เอตฺถ สมานาสมานวีถีสุ ลพฺภมานตาติ ตึสวิเธ…เป… สุขทีปนานิ โหนฺตี’’ติ วุตฺตํ. กสฺมา ปน ตึสวิธสฺมึเยว ฐตฺวา ทีปยึสุ, นนุ ทฺวารติกภูมีนํ อามฏฺฐตฺตา พหุวิธเภเท ฐตฺวา ทีเปตพฺพานีติ? น, ทีเปตพฺพฏฺฐานาติกฺกมโต. สตฺตวิธเภโท หิ ทฺวารสฺส อนามฏฺฐตฺตา ทีปนาย อฏฺฐานํ, จตุวีสติวิธเภเท อามฏฺฐทฺวารติกา น ภูมิโย อเปกฺขิตฺวา ฐปิตา, ตึสวิธเภเท อามฏฺฐทฺวารภูมิโย วุตฺตา. เย จ ฐปิตา, เต เจตฺถ ติกา อเปกฺขิตพฺพรหิตา เกวลํ ภูมีหิ สห ทีเปตพฺพาว. เตเนทํ ทีปนาย ฐานํ, ตทติกฺกเม ปน ฐานาติกฺกโม โหตีติ.

此等即如所示，是说善等心。在受的解释中，也是为了依前行之心而易于解说，才建立了与心的关联。因此，这些心在七种分类中以三法和界为基础，在二十四种分类中以六门和三法为基础，在三十种分类中以六门和界为基础，在多种分类中以六门、三法和界为基础来阐明，所以说：“在这些分类中，无论安住于哪一种都可以进行论述。”善等的阐明应当依照欲界等诸界来进行，这些界在三十种分类中自然具备，不像七种分类中六门未被触及；而且在这里，在相似和不相似的心路中其可得性特别明显，所以在三十种分类中……乃至……易于阐明。但为什么只安住于三十种分类来进行阐明呢？难道不是因为触及了六门、三法和界，就应当安住于多种分类来进行阐明吗？不是的，因为超越了应阐明的位置。七种分类由于六门未被触及，不是阐明的适当位置；二十四种分类中虽然触及了六门和三法，却没有观待诸界而建立；三十种分类中则说明了触及六门和界。而那些已建立的，在此处的三法无需观待，只需与诸界一同阐明。因此这是阐明的适当位置，若超越这个范围，就会越位。

อุปนิสฺสยโกฏิยาติ เอตฺถ ‘‘สทฺธํ อุปนิสฺสาย ทานํ เทตี’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๓) นานาวีถิยํ ปกตูปนิสฺสโย วุตฺโตติ เอกวีถิยํ กุสลาทีนํ จกฺขุสมฺผสฺสาทโย ตทภาเว อภาวโต ชาติ วิย ชรามรณสฺส อุปนิสฺสยเลเสน ปจฺจโยติ วตฺตุํ ยุชฺเชยฺย, อิธ ปน ‘‘กสิณรูปทสฺสนเหตุอุปฺปนฺนา ปริกมฺมาทิเวทนา จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา’’ติ วกฺขติ, ตสฺมา นานาวีถิยํ คตานิ เอตานิ จิตฺตานิ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา ลพฺภมานานีติ น อุปนิสฺสยเลโส อุปนิสฺสยโกฏิ, พลวพลวานํ ปน ปริกมฺมาทีนํ อุปนิสฺสยานํ สพฺเพสํ อาทิภูโต อุปนิสฺสโย อุปนิสฺสยโกฏิ. ‘‘วาลโกฏิ น ปญฺญายตี’’ติอาทีสุ วิย หิ อาทิ, อวยโว วา โกฏิ. กสิณรูปทสฺสนโต ปภุติ จ กามาวจรกุสลาทีนํ เวทนานํ อุปนิสฺสโย ปวตฺโตติ ตํ ทสฺสนํ อุปนิสฺสยโกฏิ. ปริกมฺมาทีนิ วิย วา น พลวอุปนิสฺสโย ทสฺสนนฺติ ตสฺส อุปนิสฺสยนฺตภาเวน อุปนิสฺสยโกฏิตา วุตฺตา. ฆานาทิทฺวาเรสุ ตีสุ อุปนิสฺสยโกฏิยา ลพฺภมานตฺตาภาวํ วทนฺโต อิธ สมานวีถิ น คหิตาติ ทีเปติ. ทสฺสนสวนานิ วิย หิ กสิณปริกมฺมาทีนํ ฆายนาทีนิ อุปนิสฺสยา น โหนฺตีติ ตทลาโภ ทีปิโตติ. ยทิปิ วาโยกสิณํ ผุสิตฺวาปิ คเหตพฺพํ, ปุริเมน ปน สวเนน วินา ตํ ผุสนํ สยเมว มูลุปนิสฺสโย เยภุยฺเยน น โหตีติ ตสฺส อุปนิสฺสยโกฏิตา น วุตฺตา.

关于“依止的顶点”(upanissayakoṭi)，此处所说的“依信心而布施”等（《发趣论》[Paṭṭhāna] 1.1.423），是指在多种心路(nānāvīthi)中自然产生的依止关系。如果是在单一心路(ekavīthi)中，善法等和眼触等，若不存在则不生起，如同生之于老死，因此可以说些微的依止(upanissayalesa)也是一种缘，这样说也是合理的。但是，这里将说“因为看到遍相色(kasiṇarūpa)而产生的预备(parikamma)等感受，是以眼触为缘”，所以，这些在多种心路中运行的心，虽然可以通过眼触为缘而获得，但此依止的顶点并非依止的些微残余。然而，对于强弱不同的预备等依止而言，最初的依止即是依止的顶点。正如“毛发的尖端难以察觉”等例子中，“尖端”(koṭi)可以指开端或组成部分。从看到遍相色开始，欲界善等感受就依靠它而生起，所以，看到遍相色是依止的顶点。或者说，见（遍相色）不像预备等是强力的依止，因其作为依止的末端，故被称为依止的顶点。在论及于鼻、舌、身三门中无法获得依止的顶点时，这表明此处并未采纳“同一心路”(samānavīthi)的观点。正如视觉与听觉是遍相与预备的依止，而嗅觉等并非它们的依止，这表明了其无法获得（依止顶点）的情况。即使风遍(vāyokasiṇa)可以被触摸到，但是如果没有之前的听闻，那么触摸本身通常不是根本的依止，所以没有说它是依止的顶点。

อชฺฌาสเยน [Pg.32] สมฺปตฺติคโต อชฺฌาสยสมฺปนฺโน, สมฺปนฺนชฺฌาสโยติ วุตฺตํ โหติ. วตฺตปฺปฏิวตฺตนฺติ ขุทฺทกญฺเจว มหนฺตญฺจ วตฺตํ, ปุพฺเพ วา กตํ วตฺตํ, ปจฺฉา กตํ ปฏิวตฺตํ. เอวํ จกฺขุวิญฺญาณนฺติ อาทิมฺหิ อุปฺปนฺนํ อาห, ตโต ปรํ อุปฺปนฺนานิปิ ปน กสิณรูปทสฺสนกลฺยาณมิตฺตทสฺสนสํเวควตฺถุทสฺสนาทีนิ อุปนิสฺสยปจฺจยา โหนฺติเยวาติ. เตน ตทุปนิสฺสยํ จกฺขุวิญฺญาณํ ทสฺเสตีติ เวทิตพฺพํ.

具足意乐者(ajjhāsayasampanna)，即是意乐圆满者，亦即所谓的“成就意乐”。所谓“义务与相互义务”(vattappaṭivatta)，即小义务与大义务；或先前的义务(vatta)与后来的相互义务(paṭivatta)。如是，它说了最初生起的“眼识”(cakkhuviññāṇa)；然而，其后生起的见遍相色(kasiṇarūpadassana)、见善友(kalyāṇamittadassana)、见悚惧事(saṃvegavatthudassana)等，也确实是以亲依止为缘的。因此应当了知，这显示了以彼为依止的眼识。

ยถาภูตสภาวาทสฺสนํ อสมเปกฺขนา. ‘‘อสฺมี’’ติ รูปาทีสุ วินิพนฺธสฺส. สภาวนฺตรามสนวเสน ปรามฏฺฐสฺส, ปรามฏฺฐวโตติ อตฺโถ. อารมฺมณาธิคหณวเสน อนุ อนุ อุปฺปชฺชนธมฺมตาย ถิรภาวกิเลสสฺส ถามคตสฺส, อปฺปหีนกามราคาทิกสฺส วา. ปริคฺคเห ฐิโตติ วีมํสาย ฐิโต. เอตฺถ จ อสมเปกฺขนายาติอาทินา โมหาทีนํ กิจฺเจน ปากเฏน เตสํ อุปฺปตฺติวเสน วิจารณา ทฏฺฐพฺพา. รูปทสฺสเนน อุปฺปนฺนกิเลสสมติกฺกมวเสน ปวตฺตา รูปทสฺสนเหตุกา โหตีติ ‘‘จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา นาม ชาตา’’ติ อาห. เอตฺถ จ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส จตุภูมิกเวทนาย อุปนิสฺสยภาโว เอว ปการนฺตเรน กถิโต, ตถา ‘‘ภาวนาวเสนา’’ติ เอตฺถ จ.

不见如实自性(yathābhūtasabhāva)，即是“不观察”(asamapekkhanā)。“于色等中执取‘我是’”，此乃系缚(vinibandha)。“因触及另一自性而执取”，此即执取(parāmaṭṭha)之意。“因把握所缘而一再现行”，此乃指已达稳固强盛的烦恼(thirabhāvakilesa)，或未断欲贪等者。安住于把握，即是安住于审察(vīmaṃsā)。于此，当知此考察是通过“不观察”等语，以痴(moha)等烦恼的显现作用及其生起的方式来进行的。因超越了由见色而生的烦恼，且以见色为因而转起，故说：“它们确实是缘眼触而生。”于此，眼触作为四地之受(catubhūmikavedanā)的依止性，是以另一种方式宣说，“依修习”(bhāvanāvasena)一语亦然。

กลาปสมฺมสเนน ตีณิ ลกฺขณานิ อาโรเปตฺวา อุทยพฺพยานุปสฺสนาทิกาย วิปสฺสนาปฏิปาฏิยา อาทิมฺหิ รูปารมฺมณปริคฺคเหน รูปารมฺมณํ สมฺมสิตฺวา, ตํมูลกํ วา สพฺพํ สมฺมสนํ อาทิภูเต รูปารมฺมเณ ปวตฺตตีติ กตฺวา อาห ‘‘รูปารมฺมณํ สมฺมสิตฺวา’’ติ. เอตฺถ จ นามรูปปริคฺคหาทิ สพฺพํ สมฺมสนํ ภาวนาติ เวทิตพฺพา. รูปารมฺมณํ สมฺมสิตฺวาติ จ ยถาวุตฺตจกฺขุวิญฺญาณสฺส อารมฺมณภูตํ รูปารมฺมณํ วุตฺตํ, น ยํ กิญฺจิ. อารมฺมเณน หิ จกฺขุสมฺผสฺสํ ทสฺเสตีติ. เอวํ ‘‘รูปารมฺมเณ อุปฺปนฺนํ กิเลส’’นฺติ เอตฺถาปิ เวทิตพฺพํ.

以组合分析(kalāpasammasana)确立三相(tīṇi lakkhaṇāni)，在生灭随观(udayabbayānupassanā)等观(vipassanā)的次第之初，通过把握色所缘(rūpārammaṇa)来分析色所缘，或者以它为基础进行所有的分析，因为所有分析活动都基于最初的色所缘而转起，所以说“分析色所缘”。此处当知，把握名色(nāmarūpa)等一切分析都属于修习(bhāvanā)。而“分析色所缘”是指如前所述的眼识(cakkhuviññāṇa)所缘的色所缘，并非任何色所缘。因为是通过所缘来显示眼触。同样，“于色所缘上生起的烦恼”也应如是了知。

อิทํ โผฏฺฐพฺพํ กึนิสฺสิตนฺติ จกฺขุทฺวาเร วิย โยชนาย ยถาสมฺภวํ อาโปธาตุยา อญฺญมญฺญสฺส จ วเสน มหาภูตนิสฺสิตตา โยเชตพฺพา.

“此所触(phoṭṭhabba)依何而住？”如同眼门之例，应当随其可能，就水界(āpodhātu)以及（四大种）彼此间的关系，将其安立为四大种所依性(mahābhūtanissitatā)。

ชาติ…เป… พลวปจฺจโย โหตีติ ยถาวุตฺตานํ ภยโต ทิสฺสมานานํ ชาติอาทีนํ พลวปจฺจยภาเวน เตสํ ภยโต ทสฺสเนน สหชาตสฺส มโนสมฺผสฺสสฺส, ตสฺส วา ทสฺสนสฺส ทฺวารภูตสฺส ภวงฺคมโนสมฺผสฺสสฺส พลวปจฺจยภาวํ ทสฺเสติ.

“生……乃至……是强力缘”，这是指：对于如前所述被视为可畏的生等，由于其强力缘性，通过视其为可畏，而显示出其对于俱生的意触(manosamphassa)，或对于作为该见之门的有分意触(bhavaṅgamanosamphassa)的强力缘性。

ธมฺมารมฺมเณติ [Pg.33] น ปุพฺเพ วุตฺเต ชาติอาทิอารมฺมเณว, อถ โข สพฺพสฺมึ ราคาทิวตฺถุภูเต ธมฺมารมฺมเณ. วตฺถุนิสฺสิตนฺติ เอตฺถ เวทนาทิสงฺขาตสฺส ธมฺมารมฺมเณกเทสสฺส ปริคฺคหมุเขน ธมฺมารมฺมณปริคฺคหํ ทสฺเสติ.

所谓“法所缘”(dhammārammaṇa)，并非仅指先前所说的生等所缘，而是指一切作为贪等之事(vatthu)的法所缘。所谓“依于事”(vatthunissita)，是指在此通过把握被称为受等的部分法所缘，来显示对整个法所缘的把握。

มโนสมฺผสฺโสติ วิญฺญาณํ สมฺผสฺสสฺส การณภาเวน คหิตํ, ตเทว อตฺตโน ผลสฺเสว ผลภาเวน วตฺตุํ น ยุตฺตํ การณผลสงฺกรภาเวน โสตูนํ สมฺโมหชนกตฺตาติ อาห ‘‘น หิ สกฺกา วิญฺญาณํ มโนสมฺผสฺสชนฺติ นิทฺทิสิตุ’’นฺติ, น ปน วิญฺญาณสฺส มโนสมฺผสฺเสน สหชาตภาวสฺส อภาวา. ยสฺมา วา ยถา ‘‘ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๐๔; ๓.๔๒๐, ๔๒๕-๔๒๖; สํ. นิ. ๔.๖๐) วจนโต อินฺทฺริยวิสยา วิย วิญฺญาณมฺปิ ผสฺสสฺส วิเสสปจฺจโย, น ตถา ผสฺโส วิญฺญาณสฺส, ตสฺมา อินฺทฺริยวิสยา วิย วิญฺญาณมฺปิ จกฺขุสมฺผสฺสชาทิวจนํ น อรหตีติ จกฺขุสมฺผสฺสชาทิภาโว น กโตติ เวทิตพฺโพ.

所谓“意触”(manosamphassa)，是把识理解为触的因。该识本身不应被称为其果之果，因为这会造成因果混淆，令听者迷惑，故说：“不能将识指为意触所生。”但这并非因为识与意触没有俱生关系。又因为，正如经中所说“三者和合为触”，识就像根和境一样，是触的特定缘(visesapaccayo)，但触于识则不然。因此，如同根和境一样，识不应被称为“眼触所生”等，当知其不具“眼触所生”等性质。

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿毗达摩分别释义终。

๓. ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา

3. 问答释义

๑๕๐. จิตฺตุปฺปาทรูปวเสน ตํ ตํ สมุทายํ เอเกกํ ธมฺมํ กตฺวา ‘‘ปญฺจปณฺณาส กามาวจรธมฺเม’’ติ อาห. รชฺชนฺตสฺสาติอาทีสุ ราคาทโย ฉสุ ทฺวาเรสุ สีลาทโย จ ปญฺจ สํวรา ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพา, สมฺมสนํ ปน มโนทฺวาเร เอว. รูปารูปาวจรธมฺเมสุ อภิชฺฌาโทมนสฺสาทิอุปฺปตฺติ อตฺถีติ ตโต สติสํวโร ญาณวีริยสํวรา จ ยถาโยคํ โยเชตพฺพา. ปริคฺคหวจเนน สมฺมสนปจฺจเวกฺขณานิ สงฺคณฺหาติ. เตเยวาติ จตฺตาโร ขนฺธา วุตฺตา.

150. 依心生与色法，将各个集合体视为单一法，因此说“五十五欲界法”。在“贪著者”等语中，贪等烦恼于六门，以及戒等五种防护，应如其可能地连结；而思择只在意门发生。在色界和无色界法中，也有贪婪、忧愁等生起，因此在那里应适当地连结念防护、智防护和精进防护。通过“把握”(pariggaha)之语统摄思择与反观。所谓“彼等”，即指四蕴。

สมาเน เทสิตพฺเพ เทสนามตฺตสฺส ปริวฏฺฏนํ ปริวฏฺโฏ. ตีสุปิ ปริวฏฺเฏสุ กตฺถจิ กิญฺจิ อูนํ อธิกํ วา นตฺถีติ กตฺวา อาห ‘‘เอโกว ปริจฺเฉโท’’ติ.

当所教导的内容相同时，仅仅是教说的转变即是“转”。在所有三个转中，没有任何地方有任何缺少或多余，因此说“只是同一章”。

ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

问答释义终。

ขนฺธวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

蕴分别释义终。

๒. อายตนวิภงฺโค

2. 处分别

๑. สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา

1. 经分别释义

๑๕๒. วิเสสโตติ [Pg.34] อายตน-สทฺทตฺโถ วิย อสาธารณโต จกฺขาทิสทฺทตฺถโตติ อตฺโถ. อสฺสาเทตีติ จกฺขติ-สทฺโท ‘‘มธุํ จกฺขติ พฺยญฺชนํ จกฺขตี’’ติ รสสายนตฺโถ อตฺถีติ ตสฺส วเสน อตฺถํ วทติ. ‘‘จกฺขุํ โข, มาคณฺฑิย, รูปารามํ รูปรตํ รูปสมฺมุทิต’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๒๐๙) วจนโต จกฺขุ รูปํ อสฺสาเทติ. สติปิ โสตาทีนํ สทฺทารมฺมณาทิรติภาเว นิรุฬฺหตฺตา จกฺขุมฺหิเยว จกฺขุ-สทฺโท ปวตฺตติ ปทุมาทีสุ ปงฺกชาทิสทฺทา วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ. วิภาเวติ จาติ สทฺทลกฺขณสิทฺธสฺส จกฺขติ-สทฺทสฺส วเสน อตฺถํ วทติ. จกฺขตีติ หิ อาจิกฺขติ, อภิพฺยตฺตํ วทตีติ อตฺโถ. นยนสฺส จ วทนฺตสฺส วิย สมวิสมวิภาวนเมว อาจิกฺขนนฺติ กตฺวา อาห ‘‘วิภาเวติ จาติ อตฺโถ’’ติ. อเนกตฺถตฺตา วา ธาตูนํ วิภาวนตฺถตา จกฺขุ-สทฺทสฺส ทฏฺฐพฺพา. รตฺตทุฏฺฐาทิกาเลสุ กกณฺฏกรูปํ วิย อุทฺทรูปํ วิย จ วณฺณวิการํ อาปชฺชมานํ รูปํ หทยงฺคตภาวํ รูปยติ รูปมิว ปกาสํ กโรติ, สวิคฺคหมิว กตฺวา ทสฺเสตีติ อตฺโถ. วิตฺถารณํ วา รูป-สทฺทสฺส อตฺโถ, วิตฺถารณญฺจ ปกาสนเมวาติ อาห ‘‘ปกาเสตี’’ติ. อเนกตฺถตฺตา วา ธาตูนํ ปกาสนตฺโถเยว รูป-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ, วณฺณวาจกสฺส รูป-สทฺทสฺส รูปยตีติ นิพฺพจนํ, รูปวาจกสฺส รุปฺปตีติ อยํ วิเสโส.

152. 所谓“特别”(visesato)，是指“眼”等词的意义在于其不共性(asādhāraṇato)，犹如“处”(āyatana)一词的意义。所谓“尝味”(assādeti)，是因为“cakkhati”一词有“尝蜜”、“尝菜肴”之义，故依品尝滋味之义而言。如经所说：“玛甘迪亚(Māgaṇḍiya)啊，眼喜好色、乐于色、欢悦于色。”因此眼能品尝色。当知，即使耳等对声等所缘亦有喜乐之情，但“眼”(cakkhu)一词因约定俗成而用于眼，犹如“泥生”(paṅkaja)等词用于莲花等。所谓“亦显了”(vibhāveti ca)，是依“cakkhati”一词所具有的词语特征之义而言。“cakkhati”即是“告知”(ācikkhati)，意为明白地说出。而眼之告知，犹如言说，即是分辨平坦与不平坦，故说“亦有显了之义”。或因诸词根有多义，故当知“眼”一词有显了之义。在贪、瞋等时，色变得颜色改变，犹如变色龙之色(kakaṇṭakarūpa)，犹如水獭之色(uddarūpa)，它“塑造”(rūpayati)了深入内心的状态，即令其显现如色，意为令其如具形体般展示。或“色”(rūpa)字义为“扩展”(vitthāraṇa)，而扩展即是显现，故说“显现”(pakāseti)。或因诸词根有多义，故当知“色”字即有显现之义。当作为颜色(vaṇṇa)的表述时，“色”字的词源是“rūpayati”(塑造)；当作为物质的表述时，其词源是“ruppati”(被毁坏)，此是差别。

อุทาหรียตีติ วุจฺจตีติ-อตฺเถ วจนเมว คหิตํ สิยา, น จ วจน-สทฺโทเยว เอตฺถ สทฺโท, อถ โข สพฺโพปิ โสตวิญฺเญยฺโยติ สปฺปตีติ สเกหิ ปจฺจเยหิ สปฺปียติ โสตวิญฺเญยฺยภาวํ คมียตีติ อตฺโถ. สูจยตีติ อตฺตโน วตฺถุํ คนฺธวเสน อปากฏํ ‘‘อิทํ สุคนฺธํ ทุคฺคนฺธ’’นฺติ ปกาเสติ, ปฏิจฺฉนฺนํ วา ปุปฺผาทิวตฺถุํ ‘‘เอตฺถ ปุปฺผํ อตฺถิ จมฺปกาทิ, ผลมตฺถิ อมฺพาที’’ติ เปสุญฺญํ กโรนฺตํ วิย โหตีติ อตฺโถ. รสคฺคหณมูลกตฺตา อาหารชฺโฌหรณสฺส ชีวิตเหตุมฺหิ อาหารรเส นินฺนตาย ชีวิตํ อวฺหายตีติ ชิวฺหา วุตฺตา นิรุตฺติลกฺขเณน. กุจฺฉิตานํ สาสวธมฺมานํ อาโยติ วิเสเสน กาโย วุตฺโต อนุตฺตริยเหตุภาวํ อนาคจฺฉนฺเตสุ กามราคนิทานกมฺมชนิเตสุ กามราคสฺส จ วิเสสปจฺจเยสุ [Pg.35] ฆานชิวฺหากาเยสุ กายสฺส วิเสสตรสาสวปจฺจยตฺตา. เตน หิ โผฏฺฐพฺพํ อสฺสาเทนฺตา สตฺตา เมถุนมฺปิ เสวนฺติ. อุปฺปตฺติเทโสติ อุปฺปตฺติการณนฺติ อตฺโถ. กายินฺทฺริยวตฺถุกา วา จตฺตาโร ขนฺธา พลวกามาสวาทิเหตุภาวโต วิเสเสน ‘‘สาสวา’’ติ วุตฺตา, เตสํ อุปฺปชฺชนฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. อตฺตโน ลกฺขณํ ธารยนฺตีติ เย วิเสสลกฺขเณน อายตนสทฺทปรา วตฺตพฺพา, เต จกฺขาทโย ตถา วุตฺตาติ อญฺเญ มโนโคจรภูตา ธมฺมา สามญฺญลกฺขเณเนว เอกายตนตฺตํ อุปเนตฺวา วุตฺตา. โอฬาริกวตฺถารมฺมณมนนสงฺขาเตหิ วิสยวิสยิภาเวหิ ปุริมานิ ปากฏานีติ ตถา อปากฏา จ อญฺเญ มโนโคจรา น อตฺตโน สภาวํ น ธาเรนฺตีติ อิมสฺสตฺถสฺส ทีปนตฺโถ ธมฺม-สทฺโทติ.

所谓“被说出”，是在“被言说”的意义上，或许只取了言说本身；但在此处，“声”并非只是言说之声，而是指一切可被耳识所识知者，其意为：它凭自身的诸缘而“行进”，即被带行，达到可被耳识所识知的状态。所谓“告知”，是指它通过气味来显现自身隐藏的事物，如“这是香或臭”；或如揭露被覆盖的花等事物，说“此处有花，如瞻波迦(campaka)等；有果，如芒果等”，意为它犹如在搬弄是非。由于食物的摄取以尝味为根本，且倾向于作为生命之因的食物之味，故依词源学的特征，舌(jivhā)被称为“召唤(avhāyati)生命(jīvitaṃ)者”。身(kāyo)被特别地称为可鄙的有漏法之“入口”(āyo)，因为在那些无法达到无上之因、由欲贪为根源的业所产生、且作为欲贪之特殊缘的鼻、舌、身之中，身是更为特殊的有漏之缘。因此，众生在品尝所触时，亦行淫欲。所谓“生起处”，意为“生起因”。以身根为所依的四蕴，因是强力欲漏等之因，故被特别地称为“有漏”，此即是它们的生起处之义。“彼等持守自相”，是说那些应以特殊之相来用“处”一词称呼的眼等，即如是说；而其他意所行境的诸法，则仅以共同之相被归为一处而说。由于前者以粗显的所依、所缘与意所标识的能缘与所缘的关系而显现，而其他意所行境的诸法则不显现，不持守其自性，为阐明此义，故有“法”一词。

วายมนฺตีติ อตฺตโน กิจฺจํ กโรนฺติจฺเจว อตฺโถ. อิมสฺมิญฺจ อตฺเถ อายตนฺติ เอตฺถาติ อายตนนฺติ อธิกรณตฺโถ อายตน-สทฺโท, ทุติยตติเยสุ กตฺตุอตฺโถ. เต จาติ จิตฺตเจตสิกธมฺเม. เต หิ ตํตํทฺวารารมฺมเณสุ อายนฺติ อาคจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺตีติ อายาติ. วิตฺถาเรนฺตีติ ปุพฺเพ อนุปฺปนฺนตฺตา ลีนานิ อปากฏานิ ปุพฺพนฺตโต อุทฺธํ ปสาเรนฺติ ปากฏานิ กโรนฺติ อุปฺปาเทนฺตีติ อตฺโถ.

“努力”(vāyamanti)意即“做自己的事”。在此义上，“处”(āyatana)一词有处所之义，即“于此努力”(āyatanti ettha)；在第二和第三义上，则有作者之义。“彼等”即心与心所法。因为它们于各个门与所缘中“来”(āyanti)、抵达、转起，故为“来者”(āyā)。“扩展”(vitthārenti)意为：将先前因未生起而潜藏不显者，从前际向上延伸，令其显现，令其生起。

รุฬฺหีวเสน อายตน-สทฺทสฺสตฺถํ วตฺตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตํ นิสฺสิตตฺตาติ เอตฺถ มโน มโนวิญฺญาณาทีนํ จิตฺตเจตสิกานํ นิสฺสยปจฺจโย น โหตีติ ตสฺส เนสํ ทฺวารภาโว นิสฺสยภาโวติ ทฏฺฐพฺโพ. อตฺถโตติ วจนตฺถโต, น วจนียตฺถโต. วจนตฺโถ เหตฺถ วุตฺโต ‘‘จกฺขตี’’ติอาทินา, น วจนียตฺโถ ‘‘ยํ จกฺขุ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท’’ติอาทินา (ธ. ส. ๕๙๗) วิยาติ.

为依约定俗成的用法说明“处”一词的意义，而开始“再者”等文句。此处，于“依止于彼”一句，应知，由于意(mano)并非是意、意识等心与心所的所依缘，其作为彼等之门，即是其所依的状态。“从义”，是指从词语之义，而非从所说之义。此处所说的词语之义，如“见”(cakkhati)等；而非所说之义，如“眼者，缘于四大种之净色”（《法集论》597）等。

ตาวตฺวโตติ อนูนาธิกภาวํ ทสฺเสติ. ตตฺถ ทฺวาทสายตนวินิมุตฺตสฺส กสฺสจิ ธมฺมสฺส อภาวา อธิกภาวโต โจทนา นตฺถิ, สลกฺขณธารณํ ปน สพฺเพสํ สามญฺญลกฺขณนฺติ อูนโจทนา สมฺภวตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จกฺขาทโยปิ หี’’ติอาทิ. อสาธารณนฺติ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อสาธารณํ. สติปิ อสาธารณารมฺมณภาเว จกฺขาทีนํ ทฺวารภาเวน คหิตตฺตา ธมฺมายตเน อคฺคหณํ ทฏฺฐพฺพํ. ทฺวารารมฺมณภาเวหิ วา อสาธารณตํ สนฺธาย ‘‘อสาธารณ’’นฺติ วุตฺตํ.

“仅此而已”显示了无增无减的状态。于此，由于没有任何法能脱离十二处，故无增多之过；但由于“持守自相”是所有处的共相，故可能产生不足之过，为显示此，而说“因为眼等亦……”等。“不共”是指眼识等的不共。应知，即使眼等有其不共的所缘，但因其已被取为门，故不摄于法处之中。或针对其作为门与所缘的不共性，而说“不共”。

เยภุยฺยสหุปฺปตฺติอาทีหิ [Pg.36] อุปฺปตฺติกฺกมาทิอยุตฺติ โยเชตพฺพา. อชฺฌตฺติเกสุ หีติ เอเตน อชฺฌตฺติกภาเวน วิสยิภาเวน จ อชฺฌตฺติกานํ ปฐมํ เทเสตพฺพตํ ทสฺเสติ. เตสุ หิ ปฐมํ เทเสตพฺเพสุ ปากฏตฺตา ปฐมตรํ จกฺขายตนํ เทสิตนฺติ. ตโต ฆานายตนาทีนีติ เอตฺถ พหูปการตฺตาภาเวน จกฺขุโสเตหิ ปุริมตรํ อเทเสตพฺพานิ สห วตฺตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา เอเกน กเมน เทเสตพฺพานีติ ฆานาทิกฺกเมน เทสิตานีติ อธิปฺปาโย. อญฺญถาปิ หิ เทสิเตสุ น น สกฺกา โจเทตุํ, น จ สกฺกา โสเธตพฺพานิ น เทเสตุนฺติ. โคจโร วิสโย เอตสฺสาติ โคจรวิสโย, มโน. กสฺส ปน โคจโร เอตสฺส วิสโยติ? จกฺขาทีนํ ปญฺจนฺนมฺปิ. วิญฺญาณุปฺปตฺติการณววตฺถานโตติ เอเตน จ จกฺขาทิอนนฺตรํ รูปาทิวจนสฺส การณมาห.

应以多数、俱生等，连结生起次第等的理趣。于“在内处中”，以此显示了内处因其内在性及能缘性而应先说。在彼等应先说者中，又因其最为显现，故最先说眼处。于此，至于鼻处等，其意为：因其助益不如眼、耳多，且无法同时解说，故应以一顺序解说，即依鼻等之次序而说。因为，即使以其他方式解说，也并非不能被诘难，而所应澄清者也不能不解说。“其行境即所缘”，故称“行境所缘”，此即是意。然则，其所缘是谁的行境？是眼等五者的行境。以此，他说明了在眼等之后说色等的原因：即是为了确立识生起的因。

ปจฺจยเภโท กมฺมาทิเภโท. นิรยาทิโก อปทาทิคตินานากรณญฺจ คติเภโท. หตฺถิอสฺสาทิโก ขตฺติยาทิโก จ นิกายเภโท. ตํตํสตฺตสนฺตานเภโท ปุคฺคลเภโท. ยา จ จกฺขาทีนํ วตฺถูนํ อนนฺตเภทตา วุตฺตา, โสเยว หทยวตฺถุสฺส จ เภโท โหติ. ตโต มนายตนสฺส อนนฺตปฺปเภทตา โยเชตพฺพา ทุกฺขาปฏิปทาทิโต อารมฺมณาธิปติอาทิเภทโต จ. อิมสฺมึ สุตฺตนฺตภาชนีเย วิปสฺสนา วุตฺตาติ วิปสฺสนุปคมนญฺจ วิญฺญาณํ คเหตฺวา เอกาสีติเภทตา มนายตนสฺส วุตฺตา นิทฺเทสวเสน. นีลํ นีลสฺเสว สภาคํ, อญฺญํ วิสภาคํ, เอวํ กุสลสมุฏฺฐานาทิเภเทสุ โยเชตพฺพํ. เตภูมกธมฺมารมฺมณวเสนาติ ปุพฺเพ วุตฺตํ จกฺขาทิวชฺชํ ธมฺมารมฺมณํ สนฺธาย วุตฺตํ.

缘的差别即业等的差别。趣的差别即地狱等以及无足等趣的种种。众的差别即象马等以及刹帝利等。人的差别即各个有情相续的差别。已说眼等所依有无量差别，心所依的差别亦复如是。由此，意处的无量类别，应结合苦行道等以及所缘、增上等差别来连结。在此《经分别》中，因已说及观(vipassanā)，故亦取趣向于观的识，依解释，说意处有八十一种类别。青色与青色自身为同分，与其他为不同分；应如是连结于善等起等差别。“依三地法为所缘”，是针对前文所说，除眼等之外的法所缘而言。

สปริปฺผนฺทกิริยาวเสน อีหนํ อีหา. จินฺตนวเสน พฺยาปารกรณํ พฺยาปาโร. ตตฺถ พฺยาปารํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น หิ จกฺขุ รูปาทีนํ เอวํ โหตี’’ติ. อีหํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น จ ตานี’’ติอาทิ. อุภยมฺปิ ปน อีหา จ โหติ พฺยาปาโร จาติ อุปฺปฏิปาฏิวจนํ. ธมฺมตาวาติ สภาโวว, การณสมตฺถตา วา. อีหาพฺยาปารรหิตานํ ทฺวาราทิภาโว ธมฺมตา. อิมสฺมิญฺจ อตฺเถ ยนฺติ เอตสฺส ยสฺมาติ อตฺโถ. ปุริมสฺมึ สมฺภวนวิเสสนํ ยํ-สทฺโท. ‘‘สุญฺโญ คาโมติ โข, ภิกฺขเว, ฉนฺเนตํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๘) วจนโต สุญฺญคาโม วิย ทฏฺฐพฺพานิ. อนฺนปานสโมหิตนฺติ [Pg.37] คหิเต สุญฺญคาเม ยญฺญเทว ภาชนํ ปรามสียติ, ตํ ตํ ริตฺตกํเยว ปรามสียติ, เอวํ ธุวาทิภาเวน คหิตานิ อุปปริกฺขิยมานานิ ริตฺตกาเนว เอตานิ ทิสฺสนฺตีติ. จกฺขาทิทฺวาเรสุ อภิชฺฌาโทมนสฺสุปฺปาทกภาเวน รูปาทีนิ จกฺขาทีนํ อภิฆาตกานีติ วุตฺตานิ. อหิสุสุมารปกฺขิกุกฺกุรสิงฺคาลมกฺกฏา ฉ ปาณกา. วิสมพิลากาสคามสุสานวนานิ เตสํ โคจรา. ตตฺถ วิสมาทิอชฺฌาสเยหิ จกฺขาทีหิ วิสมภาวพิลากาสคามสุสานสนฺนิสฺสิตสทิสุปาทินฺนธมฺมวนภาเวหิ อภิรมิตตฺตา รูปาทีนมฺปิ วิสมาทิสทิสตา โยเชตพฺพา.

有所动摇的造作是“努力”。通过思虑而运作是“作用”。在此，为显示作用，（经中）说：“眼确实不会对色等如此。”为显示努力，（经中）说：“它们也不”等等。然而，两者既是努力也是作用，这是次序颠倒的说法。法性即是自性，或因的能力。对于无努力与作用的门等，其状态是法性。在此义中，“yanti”（它们去）的意思是“yasmā”（因为）。在前文中，“yaṃ”字是“生起”的修饰语。如经中所说：“诸比丘，空村，实乃此六内处的同义词。”（《相应部》4.238）它们应被视为空村。就像在空村里，一个为饮食所迷惑者，无论摸到什么容器，摸到的都只是空的；同样，当以常恒等方式来审视这些法时，它们也只显现为空。在眼等诸门，由于色等能引生贪欲和忧恼，故说色等是眼等的侵害者。蛇、鳄鱼、鸟、狗、豺狼、猴子是六种动物。险峻处、洞穴、虚空、村庄、坟场、森林是它们的活动范围。在此，由于眼等诸根具有险峻等倾向，乐于处在与险峻处、洞穴、虚空、村庄、坟场相似的所执取法林中，因此色等也应被理解为与险峻处等相似。

หุตฺวา อภาวฏฺเฐนาติ อิทํ อิตเรสํ จตุนฺนํ อาการานํ สงฺคหกตฺตา วิสุํ วุตฺตํ. หุตฺวา อภาวากาโร เอว หิ อุปฺปาทวยตฺตาการาทโยติ. ตตฺถ หุตฺวาติ เอเตน ปุริมนฺตวิวิตฺตตาปุพฺพกํ มชฺเฌ วิชฺชมานตํ ทสฺเสติ, ตํ วตฺวา อภาววจเนน มชฺเฌ วิชฺชมานตาปุพฺพกํ, อปรนฺเต อวิชฺชมานตํ, อุภเยนปิ สทา อภาโว อนิจฺจลกฺขณนฺติ ทสฺเสติ. สภาววิชหนํ วิปริณาโม, ชราภงฺเคหิ วา ปริวตฺตนํ, สนฺตานวิการาปตฺติ วา. สทา อภาเวปิ จิรฏฺฐานํ สิยาติ ตํนิวารณตฺถํ ‘‘ตาวกาลิกโต’’ติ อาห. อุปฺปาทวยญฺญถตฺตรหิตํ นิจฺจํ, น อิตรถาติ นิจฺจปฏิกฺเขปโต อนิจฺจํ, นิจฺจปฏิปกฺขโตติ อธิปฺปาโย.

“以有而后无之义”，此句因总摄其余四种行相而单独宣说。因为“有而后无”之行相，即是生、灭、变异等行相。在此，“有而后”（hutvā）一词，显示了以先前不存在为前提的中间存在；说了“无”，则显示了以中间存在为前提的后来不存在。通过这两者，显示了“终究非有”即是无常相。舍离自性即是变异（vipariṇāma），或因衰老与毁坏而转变，或达到相续的变异。即使是终究非有，也可能有长时持续的情况，为排除此点，故说“因其暂时”。无生、灭、变异者是常，反之则不然，故由否定常而为无常，意即与常对立。

ชาติธมฺมตาทีหิ อนิฏฺฐตา ปฏิปีฬนํ. ปฏิปีฬนฏฺเฐนาติ จ ยสฺส ตํ ปวตฺตติ, ตํ ปุคฺคลํ ปฏิปีฬนโต, สยํ วา ชราทีหิ ปฏิปีฬนตฺตาติ อตฺโถ. ปริตฺตฏฺฐิติกสฺสปิ อตฺตโน วิชฺชมานกฺขเณ อุปฺปาทาทีหิ อภิณฺหํ สมฺปฏิปีฬนตฺตา ‘‘อภิณฺหสมฺปฏิปีฬนโต’’ติ ปุริมํ สามญฺญลกฺขณํ วิเสเสตฺวา วทติ, ปุคฺคลสฺส ปีฬนโต ทุกฺขมํ. สุขปฏิปกฺขภาวโต ทุกฺขํ สุขํ ปฏิกฺขิปติ นิวาเรติ, ทุกฺขวจนํ วา อตฺถโต สุขํ ปฏิกฺขิปตีติ อาห ‘‘สุขปฏิกฺเขปโต’’ติ.

因具有生法等性质而不可喜，此即是逼迫（paṭipīḷana）。而“以逼迫义”，其义为：当它对某个体发生作用时，即逼迫该个体；或自身被衰老等所逼迫。即使是持续短暂者，在其存在的剎那，也因生起等而恒常被逼迫，故说“因恒常逼迫”，以此限定前述的共相。因逼迫个体，故是苦。因是乐的对立面，故苦排斥、防止乐；或“苦”一词，其义即排斥乐，故说“因排斥乐”。

นตฺถิ เอตสฺส วสวตฺตนโก, นาปิ อิทํ วสวตฺตนกนฺติ อวสวตฺตนกํ, อตฺตโน ปรสฺมึ ปรสฺส จ อตฺตนิ วสวตฺตนภาโว วา วสวตฺตนกํ, ตํ เอตสฺส นตฺถีติ อวสวตฺตนกํ, อวสวตฺตนกสฺส อวสวตฺตนโก วา อตฺโถ สภาโว อวสวตฺตนกฏฺโฐ, อิทญฺจ สามญฺญลกฺขณํ. เตนาติ ปรสฺส อตฺตนิ วสวตฺตนากาเรน สุญฺญํ. อิมสฺมิญฺจ อตฺเถ สุญฺญโตติ เอตสฺเสว วิเสสนํ ‘‘อสฺสามิกโต’’ติ. อถ วา ‘‘ยสฺมา [Pg.38] วา เอตํ…เป… มา ปาปุณาตู’’ติ เอวํ จินฺตยมานสฺส กสฺสจิ ตีสุ ฐาเนสุ วสวตฺตนภาโว นตฺถิ, สุญฺญํ ตํ เตน อตฺตโนเยว วสวตฺตนากาเรนาติ อตฺโถ. น อิทํ กสฺสจิ กามการิยํ, นาปิ เอตสฺส กิญฺจิ กามการิยํ อตฺถีติ อกามการิยํ. เอเตน อวสวตฺตนตฺถํ วิเสเสตฺวา ทสฺเสติ.

“无有此法之掌控者，此法亦非掌控者”，故为无掌控性（avasavattanaka）。或者，掌控性是指自身对他者或他者对自身的掌控状态；此法没有这个，故为无掌控性。无掌控性的意义或自性即是无掌控的状态，此为共相。因此，就“他者能掌控自身”这一方式而言，它是空的。在此义中，“因无主故”（assāmikato）即是“因空故”的限定。或者，对于思惟“愿它如此……愿它不如此”的某人，于三时中皆无掌控状态，其义为：它就“能为自身所掌控”这一方式而言，是空的。此法非随任何人之意愿而行，亦无任何事为其随欲而行，故为“不随欲行”（akāmakāriya）。以此限定而显示无掌控之义。

วิภวคติ วินาสคมนํ. สนฺตติยํ ภวนฺตรุปฺปตฺติเยว ภวสงฺกนฺติคมนํ. สนฺตติยา ยถาปวตฺตาการวิชหนํ ปกติภาววิชหนํ. ‘‘จกฺขุ อนิจฺจ’’นฺติ วุตฺเต จกฺขุอนิจฺจ-สทฺทานํ เอกตฺถตฺตา อนิจฺจานํ เสสธมฺมานมฺปิ จกฺขุภาโว อาปชฺชตีติ เอติสฺสา โจทนาย นิวารณตฺถํ วิเสสสามญฺญลกฺขณวาจกานญฺจ สทฺทานํ เอกเทสสมุทายโพธนวิเสสํ ทีเปตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห.

“灭尽之趣”即走向毁灭。于相续中，另一有的生起即是有的迁流。相续舍离其已发生的方式，即是舍离其自然状态。为防止此种诘难——即当说“眼是无常”时，因“眼”与“无常”二词同义，则“是眼”的状态也适用于其余无常之法——并为阐明表达别相与共相之词于部分与整体上的特定理解方式，故说“再者”等等。

กึ ทสฺสิตนฺติ วิปสฺสนาจารํ กเถนฺเตน กึ ลกฺขณํ ทสฺสิตนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘กตมา จานนฺท, อนตฺตสญฺญา? อิธานนฺท, ภิกฺขุ อรญฺญคโต วา รุกฺขมูลคโต วา สุญฺญาคารคโต วา อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ ‘จกฺขุ อนตฺตา’ติ…เป… ‘ธมฺมา อนตฺตา’ติ. อิติ อิเมสุ ฉสุ อชฺฌตฺติกพาหิเรสุ อายตเนสุ อนตฺตานุปสฺสี วิหรตี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๖๐) อวิเสเสสุ อายตเนสุ อนตฺตานุปสฺสนา วุตฺตาติ การณภูตานํ จกฺขาทีนํ, ผลภูตานญฺจ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ การณผลมตฺตตาย อนตฺตตาย อนตฺตลกฺขณวิภาวนตฺถาย อายตนเทสนาติ อาห ‘‘ทฺวาทสนฺนํ…เป… อนตฺตลกฺขณ’’นฺติ. ยทิปิ อนิจฺจทุกฺขลกฺขณานิ เอตฺถ ทสฺสิตานิ, เตหิ จ อนตฺตลกฺขณเมว วิเสเสน ทสฺสิตนฺติ อธิปฺปาโย. เวติ จาติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท สมาปนตฺโถ. อิจฺจสฺสาติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท ยถาสมาปิตสฺส อาโรเปตพฺพโทสสฺส นิทสฺสนตฺโถ. เอวนฺติ ‘‘จกฺขุ อตฺตา’’ติ เอวํ วาเท สตีติ อตฺโถ. อิจฺจสฺสาติ วา อิติ-สทฺโท ‘‘อิติ วทนฺตสฺสา’’ติ ปรวาทิสฺส โทสลกฺขณาการนิทสฺสนตฺโถ. เอวนฺติ โทสคมนปฺปการนิทสฺสนตฺโถ. รูเป อตฺตนิ ‘‘เอวํ เม รูปํ โหตู’’ติ อตฺตนิเย วิย สามินิทฺเทสาปตฺตีติ เจ? น, ‘‘มม อตฺตา’’ติ คหิตตฺตา. ‘‘มม อตฺตา’’ติ หิ คหิตํ รูปํ วสวตฺติตาย ‘‘เอวํ เม โหตู’’ติ อิจฺฉิยมานญฺจ ตเถว ภเวยฺย, อิจฺฉโตปิ หิ ตสฺส รูปสงฺขาโต อตฺตา อวสวตฺติ จาติ. อาพาธายาติ เอวํ ทุกฺเขน. ปญฺญาปนนฺติ [Pg.39] ปเรสํ ญาปนํ. อนตฺตลกฺขณปญฺญาปนสฺส อญฺเญสํ อวิสยตฺตา อนตฺตลกฺขณทีปกานํ อนิจฺจทุกฺขลกฺขณานญฺจ ปญฺญาปนสฺส อวิสยตา ทสฺสิตา โหติ.

“显示了什么？”意即：宣说观(vipassanā)行道者显示了什么相？“阿难(Ānanda)，什么是无我想？阿难，于此，比丘或往林野，或往树下，或往空屋，如是省察：‘眼是无我’……乃至‘诸法是无我’。如是，于此六内外处，他安住于随观无我。”（《增支部》10.60）于无差别诸处中宣说了随观无我，是为了阐明无我相，因为作为因的眼等与作为果的眼识等，仅仅是因与果，是无我。故说“十二……无我相”。虽然此处也显示了无常相与苦相，但其意趣在于，通过它们来特别显示无我相。于“veti ca”中，“iti”一词为完结义。于“iccassa”中，“iti”一词为指示所安立之过失义。“evaṃ”意为“当有‘眼是我’之说时”。或者，于“iccassa”中，“iti”一词为指示“如是说者”（即外道）之过失相的原因。“evaṃ”则为指示过失发生的方式。若问：于色执为我时，说“愿我色如是”，岂非如对己物，招致主宰之说？答：不然，因所执取的是“我的我”。因为，若执“我的我”之色，那么由于其（应有）的可掌控性，当希求“愿我色如是”时，它就应如是。然而，即使他如此希求，那名为色的我，实则不受掌控。“为病恼故”(ābādhāya)即是为苦。“施设”(paññāpana)即使他人了知。因为施设无我相非他人之境，由此也显示了，施设那能阐明无我相的无常相与苦相，亦非其境。

เอวํ ปน ทุปฺปญฺญาปนตา เอเตสํ ทุรูปฏฺฐานตาย โหตีติ เตสํ อนุปฏฺฐหนการณํ ปุจฺฉนฺโต อาห ‘‘อิมานิ ปนา’’ติอาทิ. ฐานาทีสุ นิรนฺตรํ ปวตฺตมานสฺส เหฏฺฐา วุตฺตสฺส อภิณฺหสมฺปฏิปีฬนสฺส. ธาตุมตฺตตาย จกฺขาทีนํ สมูหโต วินิพฺภุชฺชนํ นานาธาตุวินิพฺโภโค. ฆเนนาติ จตฺตาริปิ ฆนานิ ฆนภาเวน เอกตฺตํ อุปเนตฺวา วทติ. ปญฺญาเยว สนฺตติวิโกปนาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยาถาวสรสโตติ อวิปรีตสภาวโต. สภาโว หิ รสิยมาโน อวิรทฺธปฏิเวเธน อสฺสาทิยมาโน ‘‘รโส’’ติ วุจฺจติ. อนิจฺจาทีหิ อนิจฺจลกฺขณาทีนํ อญฺญตฺถ วจนํ รุปฺปนาทิวเสน ปวตฺตรูปาทิคฺคหณโต วิสิฏฺฐสฺส อนิจฺจาทิคฺคหณสฺส สพฺภาวา. น หิ นามรูปปริจฺเฉทมตฺเตน กิจฺจสิทฺธิ โหติ, อนิจฺจาทโย จ รูปาทีนํ อาการา ทฏฺฐพฺพา. เต ปนาการา ปรมตฺถโต อวิชฺชมานา รูปาทีนํ อาการมตฺตาเยวาติ กตฺวา อฏฺฐสาลินิยํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๓๕๐) ลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนาย ขนฺธารมฺมณตา วุตฺตาติ อธิปฺปายมตฺเต ฐาตุํ ยุตฺตํ, นาติธาวิตุํ. ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ จ คณฺหนฺโต ‘‘ทุกฺขํ อนตฺตา’’ติ น คณฺหาติ, ตถา ทุกฺขาทิคฺคหเณ อิตรสฺสาคหณํ. อนิจฺจาทิคฺคหณานิ จ นิจฺจสญฺญาทินิวตฺตนกานิ สทฺธาสมาธิปญฺญินฺทฺริยาธิกานิ ติวิธวิโมกฺขมุขภูตานิ. ตสฺมา เอเตสํ อาการานํ ปริคฺคยฺหมานานํ อญฺญมญฺญํ วิเสโส จ อตฺถีติ ตีณิ ลกฺขณานิ วุตฺตานิ.

然而，这些（相）难以施设，是因其难以现起。当询问它们不现起的原因时，他说“然而这些……”等等。这是指于处等中持续发生、如前所述的恒常逼迫。由于眼等仅是界，故从聚合中将之剖析，即是“种种界分析”。以“坚实”，是说将四种坚实以坚实性而引为一体。应知，唯有慧能粉碎相续。“如实味”即“由不颠倒的自性”。因为自性被无谬通达地品尝、领受，故称为“味”。之所以在别处宣说无常相等，是因为存在着对‘无常’等的殊胜把握，而此把握来自于通过‘变坏’等方式把握已生起的色等。仅以辨知名色，事业尚未完成，还应见到色等的无常等行相。但那些行相于胜义中非有，仅是色等之行相而已，有鉴于此，在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)（法集论义注 350）中说，以相为所缘的观(vipassanā)，其所缘是蕴。对此意趣，应适可而止，不应过度引申。当把握“无常”时，则不把握“苦”、“无我”；同样，当把握苦等时，则不把握其余。对无常等的把握，能断除常想等，能增上信、定、慧根，是三解脱门。因此，当把握这些行相时，彼此间亦有差别，故说三相。

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

经分别释义终。

๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

2. 阿毗达摩分别释义

๑๖๗. นามรูปปริจฺเฉทกถา อภิธมฺมกถาติ สุตฺตนฺเต วิย ปจฺจยยุคฬวเสน อกเถตฺวา อชฺฌตฺติกพาหิรวเสน อภิญฺเญยฺยานิ อายตนานิ อพฺโพการโต อภิธมฺมภาชนีเย กถิตานิ. อาคมฺมาติ สพฺพสงฺขาเรหิ นิพฺพินฺทสฺส วิสงฺขารนินฺนสฺส โคตฺรภุนา วิวฏฺฏิตมานสสฺส มคฺเคน สจฺฉิกรเณนาติ อตฺโถ. สจฺฉิกิริยมานญฺหิ ตํ อธิคนฺตฺวา อารมฺมณปจฺจยภูตญฺจ [Pg.40] ปฏิจฺจ อธิปติปจฺจยภูเต จ ตมฺหิ ปรมสฺสาสภาเวน วินิมุตฺตสงฺขารสฺส จ คติภาเวน ปติฏฺฐานภูเต ปติฏฺฐาย ขยสงฺขาโต มคฺโค ราคาทโย เขเปตีติ ตํสจฺฉิกรณาภาเว ราคาทีนํ อนุปฺปตฺตินิโรธคมนาภาวา ‘‘ตํ อาคมฺม ราคาทโย ขียนฺตี’’ติ วุตฺตํ. สุตฺตโต มุญฺจิตฺวาติ สุตฺตปทานิ มุญฺจิตฺวา. อญฺโญ สุตฺตสฺส อตฺโถ ‘‘มาตรํ ปิตรํ หนฺตฺวา’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๒๙๔-๒๙๕) วิย อาหริตพฺโพ, นตฺถิ สุตฺตปเทเหว นีโต อตฺโถติ อตฺโถ.

167. 在《阿毗达摩分别》中，应被遍知的诸处是以内外的方式被公开阐述，而非如经中那样通过成对之缘来阐述，那（经中的方式）是名色决择说(nāmarūpaparicchedakathā)，即阿毗达摩说(abhidhammakathā)。所谓“依止”(āgamma)，是指对于一切行已厌离、心向无为、其心已由种姓心(gotrabhū)转向者，通过道而现证的意义。因为当现证它时，依止于那已成为所缘缘与增上缘者，并安住于那作为究竟慰藉、从诸行解脱及作为归宿的立足处，那被称为“灭尽”的道便会灭除贪等烦恼。若无对它的现证，贪等烦恼便无法达到不生与息灭，因此说：“依止于彼，贪等便会灭尽。”所谓“离经”，是指舍弃经文的字句。经文的另一层含义应当像“杀母杀父”等（《法句经》294-295）那样被引申，其义并非由经文的字句本身所引导。

เอกํ นานนฺติ จุณฺณิตํ ขุทฺทกํ วา กรณํ, จุณฺณีกรณนฺติ อพหุมาเนน วทติ. น ตฺวํ เอกํ นานํ ชานาสีติ กึ เอตฺตกํ ตฺวเมว น ชานาสีติ อตฺโถ. นนุ ญาเตติ ‘‘ยทิปิ ปุพฺเพ น ญาตํ, อธุนาปิ ญาเต นนุ สาธุ โหตี’’ติ อตฺตโน ชานนํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา วิกฺเขปํ กโรนฺตํ นิพนฺธติ. วิภชิตฺวาติ อกฺขรตฺถมตฺเต อฏฺฐตฺวา ลีนํ อตฺถํ วิภชิตฺวา อุทฺธริตฺวา นีหริตฺวา กถิตนฺติ อตฺโถ. ราคาทีนํ ขโย นาม อภาวมตฺโต, น จ อภาวสฺส พหุภาโว อตฺถิ อตฺตโน อภาวตฺตาติ วทนฺตสฺส วจนปจฺฉินฺทนตฺถํ ปุจฺฉติ ‘‘ราคกฺขโย นาม ราคสฺเสว ขโย’’ติอาทิ. ยทิ หิ ราคกฺขโย โทสาทีนํ ขโย น โหติ, โทสกฺขยาทโย จ ราคาทีนํ ขยา, อญฺญมญฺญวิสิฏฺฐา ภินฺนา อาปนฺนา โหนฺตีติ พหุนิพฺพานตา อาปนฺนา เอว โหติ, อญฺญมญฺญวิเสโส จ นาม นิสฺสภาวสฺส นตฺถีติ สสภาวตา จ นิพฺพานสฺส. นว ตณฺหามูลกา ‘‘ตณฺหํ ปฏิจฺจ ปริเยสนา’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๐๓; ๓.๓๕๙; อ. นิ. ๙.๒๓; วิภ. ๙๖๓) อาทโย, เตสุ ปริเยสนาทโย จ ปริเยสนาทิกรกิเลสา ทฏฺฐพฺพา. ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ นิทานกถายํ วุตฺตํ.

“一与多”是指被粉碎或被变小。“粉碎”一词是带着不敬说的。“你难道不知一与多吗？”其义为：“难道你连这点都不知道吗？”对于“难道不知道吗？”，他反驳那个掩饰自己所知并制造混乱的人，坚持道：“纵使以前不知道，现在知道了，难道不好吗？”“分别”是指不执着于字面意义，而是将隐藏的含义剖析、提取、阐明后讲述。为了反驳“贪等的灭尽只是不存在，而不存在没有多样性，因为它自身就是不存在”的说法，他问道：“贪的灭尽只是贪本身的灭尽吗？”等等。因为，如果贪的灭尽不是嗔等的灭尽，而嗔等的灭尽也不是贪等的灭尽，那么它们就会变得彼此有别、相互分离，由此便会陷入多重涅槃的观点。并且，由于无自性者没有彼此的差别，这就蕴含了涅槃是有自性的。九种以渴爱为根本的法，如“以渴爱为缘而有追寻”（《长部》2.103；3.359；《增支部》9.23；《分别论》963）等，在这些法中，追寻等应被视为造成追寻等的烦恼。一千五百种烦恼在《因缘论》中已被述及。

โอฬาริกตาย กาเรตพฺโพติ อติสุขุมสฺส นิพฺพานสฺส โอฬาริกภาวโทสาปตฺติยา โพเธตพฺโพ, นิคฺคเหตพฺโพ วา. วตฺถุนฺติ อุปาทินฺนกโผฏฺฐพฺพํ เมถุนํ. อจฺฉาทีนมฺปิ นิพฺพานปฺปตฺติ กสฺมา วุตฺตา, นนุ ‘‘กิเลสานํ อจฺจนฺตํ อนุปฺปตฺตินิโรโธ นิพฺพาน’’นฺติ อิจฺฉนฺตสฺส กิเลสานํ วินาโส กญฺจิ กาลํ อปฺปวตฺติ นิพฺพานํ น โหตีติ? น, อภาวสามญฺญโต. อจฺจนฺตาปวตฺติ หิ กญฺจิ กาลญฺจ อปฺปวตฺติ อภาโวเยวาติ นตฺถิ วิเสโส. สวิเสสํ วา วทนฺตสฺส อภาวตา อาปชฺชตีติ. ติรจฺฉานคเตหิปิ ปาปุณิตพฺพตฺตา เตสมฺปิ ปากฏํ ปิฬนฺธนํ วิย โอฬาริกํ ถูลํ. เกวลํ ปน กณฺเณ ปิฬนฺธิตุํ น สกฺโกติ, ปิฬนฺธนโตปิ วา ถูลตฺตา น สกฺกาติ อุปฺปณฺเฑนฺโต วิย นิคฺคณฺหาติ.

“应以粗显性令其造作”是指，对于极其微细的涅槃，应让他觉悟到将其视为粗显状态的过失，或应呵责他。“事物”(vatthu)是指被执取的所触，即淫行。为何说熊等（畜生）也能证得涅槃？难道不是因为，对于希求“烦恼的究竟不生与息灭即是涅槃”的人来说，烦恼的毁坏，即暂时的不现行，就不是涅槃吗？不，这是就“不存在”的共性而言。究竟不现行与暂时不现行都只是“不存在”，因此没有差别。或者说，对于说有差别的人，这就会陷入（涅槃是）非有（的观点）。因为连投生于畜生道者也能证得，所以对他们而言，涅槃也像显眼的饰品一样是粗重、粗大的。他就像开玩笑一样呵责道：“只是他不能戴在耳朵上，或者因为饰品太粗大而戴不上罢了！”

นิพฺพานารมฺมณกรเณน [Pg.41] โคตฺรภุกฺขเณ กิเลสกฺขยปฺปตฺติ ปนสฺส อาปนฺนาติ มญฺญมาโน อาห ‘‘ตฺวํ อขีเณสุเยวา’’ติอาทิ. นนุ อารมฺมณกรณมตฺเตน กิเลสกฺขโย อนุปฺปตฺโตติ น สกฺกา วตฺตุํ. จิตฺตญฺหิ อตีตานาคตาทิสพฺพํ อาลมฺเพติ, น นิปฺผนฺนเมวาติ โคตฺรภุปิ มคฺเคน กิเลสานํ ยา อนุปฺปตฺติธมฺมตา กาตพฺพา, ตํ อารพฺภ ปวตฺติสฺสตีติ? น, อปฺปตฺตนิพฺพานสฺส นิพฺพานารมฺมณญาณาภาวโต. น หิ อญฺญธมฺมา วิย นิพฺพานํ, ตํ ปน อติคมฺภีรตฺตา อปฺปตฺเตน อาลมฺพิตุํ น สกฺกา. ตสฺมา เตน โคตฺรภุนา ปตฺตพฺเพน ติกาลิกสภาวาติกฺกนฺตคมฺภีรภาเวน ภวิตพฺพํ, กิเลสกฺขยมตฺตตํ วา อิจฺฉโต โคตฺรภุโต ปุเรตรํ นิปฺผนฺเนน กิเลสกฺขเยน. เตนาห ‘‘ตฺวํ อขีเณสุเยว กิเลเสสุ กิเลสกฺขยํ นิพฺพานํ ปญฺญเปสี’’ติ. อปฺปตฺตกิเลสกฺขยารมฺมณกรเณ หิ สติ โคตฺรภุโต ปุเรตรจิตฺตานิปิ อาลมฺเพยฺยุนฺติ.

某人认为，通过以涅槃为所缘，他在种姓心(gotrabhū)刹那已证得烦恼的灭尽，于是说：“你于烦恼未尽时……”等等。难道仅凭作为所缘，就能说烦恼的灭尽已被证得吗？因为心能缘取过去、未来等一切法，并非只能缘取已成就之法。那么，种姓心也应该能缘取那将由道产生的烦恼不生之法，并因此而生起吗？不，因为未证得涅槃者没有缘涅槃的智慧。涅槃不像其他法，因为它极其深奥，未证得者无法将其作为所缘。因此，它（涅槃）必须是能被该种姓心所证得的，具有超越三时自性的甚深体性；或者，对于只希求烦恼灭尽的人来说，其所缘必须是在种姓心之前就已成就的烦恼灭尽。因此他说：“你在烦恼没有灭尽的时候，就安立烦恼灭尽即是涅槃。”因为，如果能以未证得的烦恼灭尽为所缘，那么在种姓心之前的那些心也应该能缘取它了。

มคฺคสฺส กิเลสกฺขยํ นิพฺพานนฺติ มคฺคสฺส อารมฺมณภูตํ นิพฺพานํ กตมนฺติ อตฺโถ. มคฺโคติอาทินา ปุริมปุจฺฉาทฺวยเมว วิวรติ.

“道的烦恼灭尽即是涅槃”，其义为：涅槃被作为道的所缘。以“道”等（文句）阐明了前两个问题。

น จ กิญฺจีติ รูปาทีสุ นิพฺพานํ กิญฺจิ น โหติ, น จ กทาจิ โหติ, อตีตาทิภาเวน น วตฺตพฺพนฺติ วทนฺติ, ตํ อาคมฺม อวิชฺชาตณฺหานํ กิญฺจิ เอกเทสมตฺตมฺปิ น โหติ, ตเทว ตํ อาคมฺม กทาจิ น จ โหตีติ อตฺโถ ยุตฺโต.

“亦非任何”是指：涅槃在色等法中不是任何事物，它不在任何时候存在——他们说不应以过去等状态言说它。正确的含义是：依止于它（涅槃），无明与渴爱连丝毫部分都不存在；正是那（无明与渴爱），依止于它，才在任何时候都不存在。

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿毗达摩分别释义终。

๓. ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา

3. 问答释义

๑๖๘. น…เป… นวตฺตพฺพธมฺมารมฺมณตฺตาติ ยถา สารมฺมณา ปริตฺตาทิภาเวน นวตฺตพฺพํ กิญฺจิ อารมฺมณํ กโรนฺติ, เอวํ กิญฺจิ อาลมฺพนโต น นวตฺตพฺพโกฏฺฐาสํ ภชตีติ อตฺโถ.

168. “不……（省略）……因为其所缘是不可说之法”，其义为：譬如，当有缘法以有限等方式缘取某个不可说之法时，它不会因为缘取了某物就归入“不可说”的范畴。

ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

问答释义终。

อายตนวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

处分别释义终。

๓. ธาตุวิภงฺโค

3. 界分别

๑. สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา

1. 经分别释义

๑๗๒. ยทิปิ [Pg.42] ธาตุสํยุตฺตาทีสุ ‘‘ธาตุนานตฺตํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ, กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ธาตุนานตฺตํ? จกฺขุธาตุ…เป… มโนวิญฺญาณธาตู’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๒.๘๕) อฏฺฐารส ธาตุโย อาคตา, ตา ปน อภิธมฺเม จ อาคตาติ สาธารณตฺตา อคฺคเหตฺวา สุตฺตนฺเตสฺเวว อาคเต ตโย ธาตุฉกฺเก คเหตฺวา สุตฺตนฺตภาชนียํ วิภตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. สพฺพา ธาตุโยติ อฏฺฐารสปิ. สุญฺเญ สภาวมตฺเต นิรุฬฺโห ธาตุ-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. อสมฺผุฏฺฐธาตูติ จตูหิ มหาภูเตหิ อพฺยาปิตภาโวติ อตฺโถ.

172. 虽然在《界相应》等经中，以“诸比丘，我将为你们解说界的差别。诸比丘，什么是界的差别？眼界……乃至……意识界”（《相应部》2.85）等方式，说到了十八界，但因为它们在阿毗达摩中也出现，是共通的，所以不取它们，而是取仅在经中出现的三个六界组来分析《经分别》，应当这样了知。“一切界”即是十八界。应知“界”一词已用于空、仅是自性之义。“无触界”，其义为未被四大种所遍及的状态。

๑๗๓. ปถวีธาตุทฺวยนฺติ อฏฺฐกถายํ ปทุทฺธาโร กโต, ปาฬิยํ ปน ‘‘ทฺเวย’’นฺติ อาคจฺฉติ, อตฺโถ ปน ยถาวุตฺโตว. ทฺวยนฺติ ปน ปาเฐ สติ อยมฺปิ อตฺโถ สมฺภวติ. ทฺเว อวยวา เอตสฺสาติ ทฺวยํ, ปถวีธาตูนํ ทฺวยํ ปถวีธาตุทฺวยํ, ทฺวินฺนํ ปถวีธาตูนํ สมุทาโยติ อตฺโถ. ทฺเว เอว วา อวยวา สมุทิตา ทฺวยํ, ปถวีธาตุทฺวยนฺติ. ‘‘ตตฺถ กตมา ปถวีธาตุ? ปถวีธาตุทฺวยํ, เอสา ปถวีธาตู’’ติ สงฺเขเปน วิสฺสชฺเชติ. อตฺถิ อชฺฌตฺติกา อตฺถิ พาหิราติ เอตฺถ อชฺฌตฺติกพาหิร-สทฺทา น อชฺฌตฺติกทุเก วิย อชฺฌตฺติกพาหิรายตนวาจกา, นาปิ อชฺฌตฺตตฺติเก วุตฺเตหิ อชฺฌตฺตพหิทฺธา-สทฺเทหิ สมานตฺถา, อินฺทฺริยพทฺธานินฺทฺริยพทฺธวาจกา ปน เอเต. เตน ‘‘สตฺตสนฺตานปริยาปนฺนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. นิยกชฺฌตฺตาติ จ น ปจฺจตฺตํ อตฺตนิ ชาตตํ สนฺธาย วุตฺตํ, อถ โข สพฺพสตฺตสนฺตาเนสุ ชาตตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตนฺติ วจเนน หิ สตฺตสนฺตานปริยาปนฺนตาย อชฺฌตฺติกภาวํ ทสฺเสติ, น ปาฏิปุคฺคลิกตาย. สภาวาการโตติ อาปาทีหิ วิสิฏฺเฐน อตฺตโน เอว สภาวภูเตน คเหตพฺพากาเรน.

173. 在义注(aṭṭhakathā)中，对“地界二种”(pathavīdhātudvaya)一词作了词语分析，但在巴利原文中则作“二种”(dveya)，其义与前述相同。如果采用“二种”的读法，此义亦可成立：有二部分，故为“二种”(dvayaṃ)；地界的二种即地界二种，义为两种地界的集合。或，仅由两部分组合而成，故为“二种”，即地界二种。“此中，什么是地界？地界二种，此即地界”——这是简要的回答。“有内在的，有外在的”——此处的“内在”与“外在”二词，不像“内在二法”(ajjhattikaduka)中那样指内在与外在处，也不与“内在三法”(ajjhattattika)中所说的“内”与“外”同义，而是指“与根相连”及“不与根相连”。因此说“属于有情相续”等。“各自内在”(Niyakajjhatta)也并非就“于各自自身中生起”而言，而应知为“于一切有情相续中生起”。通过“内在各自”(ajjhattaṃ paccattaṃ)的言辞，是显示其属于有情相续的内在性，而非其个人性(pāṭipuggalikatā)。“以自性相”是指以与水大等有别的、其自身即是自性的、应被执取的行相。

เกสา กกฺขฬตฺตลกฺขณาติ กกฺขฬตาธิกตาย วุตฺตา. ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโสติ ปถวีโกฏฺฐาสมตฺโต สุญฺโญติ อตฺโถ. มตฺถลุงฺคํ อฏฺฐิมิญฺชคฺคหเณน คหิตนฺติ อิธ วิสุํ น วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

“发以坚硬为相”，是因其坚硬性突出而说。“个别的部分”，其义为：仅是地界的部分，是空的。应知脑髓已为“骨髓”一词所摄，故此处不另说。

อิมินาติ [Pg.43] ‘‘เสยฺยถิทํ เกสา’’ติอาทินา. กมฺมํ กตฺวาติ ปโยคํ วีริยํ อายูหนํ วา กตฺวาติ อตฺโถ. โภคกาเมน กสิยาทีสุ วิย อรหตฺตกาเมน จ อิมสฺมึ มนสิกาเร กมฺมํ กตฺตพฺพนฺติ. ปุพฺพปลิโพธาติ อาวาสาทโย ทีฆเกสาทิเก ขุทฺทกปลิโพเธ อปรปลิโพธาติ อเปกฺขิตฺวา วุตฺตา.

“以此”是指以“即：发”等文。“作已”，其义为已作努力、精进或勤奋。犹如欲求财富者应于农耕等中作业，欲求阿罗汉果者亦应于此作意中作业。“前障碍”是指住所等，这是相对于被称为“后障碍”的长发等微小障碍而说的。

วณฺณาทีนํ ปญฺจนฺนํ วเสน มนสิกาโร ธาตุปฏิกูลวณฺณมนสิการานํ สาธารโณ ปุพฺพภาโคติ นิพฺพตฺติตธาตุมนสิการํ ทสฺเสตุํ ‘‘อวสาเน เอวํ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ’’ติ อาห. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตาติ การณสฺส จ ผลสฺส จ อพฺยาปารตาย ธาตุมตฺตตํ ทสฺเสติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณาทีนมฺปิ เอวเมว อพฺยาปารตา ทฏฺฐพฺพา. น หิ ตานิ, เตสญฺจ การณานิ อาภุชิตฺวา ปจฺจเวกฺขิตฺวา จ อุปฺปชฺชนฺติ กโรนฺติ จาติ. ลกฺขณวเสนาติ ‘‘กกฺขฬํ ขริคต’’นฺติอาทิวจนํ สนฺธาย วุตฺตํ.

依于色等五法的作意，是界作意、不净作意与色作意的共通前分；为了显示已生起的界作意，故说：“最后应如是生起作意”。“互相没有省察与审察”，是为显示因与果皆无作用，仅是界而已。省察与审察等亦应如是了知其无作用，因为它们及其因，并非经过省察与审察之后才生起与作用。“以相故”是针对“坚硬、粗硬”等语而说。

เวกนฺตกํ เอกา โลหชาติ. นาคนาสิกโลหํ โลหสทิสํ โลหวิชาติ หลิทฺทิวิชาติ วิย. ติปุตมฺพาทีหิ มิสฺเสตฺวา กตํ กรเณน นิพฺพตฺตตฺตา กิตฺติมโลหํ. โมรกฺขาทีนิ เอวํนามาเนเวตานิ. สามุทฺทิกมุตฺตาติ นิทสฺสนมตฺตเมตํ, สพฺพาปิ ปน มุตฺตา มุตฺตา เอว.

Vekantaka是一种金属。Nāganāsika金属，似金属而非真金属，犹如一种黄铜。以锡、铜等混合，由工具制成，故为“人造金属”。Morakkha等也仅是如此命名。“海珠”仅是示例，一切珍珠皆是珍珠。

๑๗๔. อปฺเปตีติ อาโป, อาพนฺธนวเสน เสสภูตตฺตยํ ปาปุณาติ สิเลสตีติ อตฺโถ. ยูสภูโตติ รสภูโต. วกฺกหทยยกนปปฺผาสานิ เตเมนฺตนฺติ เอตฺถ ยกนํ เหฏฺฐาภาคปูรเณน, อิตรานิ เตสํ อุปริ โถกํ โถกํ ปคฺฆรเณน เตเมติ. เหฏฺฐา เลฑฺฑุขณฺฑานิ เตมยมาเนติ เตมกเตมิตพฺพานํ อพฺยาปารสามญฺญนิทสฺสนตฺถาเยว อุปมา ทฏฺฐพฺพา, น ฐานสามญฺญนิทสฺสนตฺถาย. สนฺนิจิตโลหิเตน เตเมตพฺพานํ เกสญฺจิ เหฏฺฐา, กสฺสจิ อุปริ ฐิตตญฺหิ สติปฏฺฐานวิภงฺเค วกฺขตีติ, ยกนสฺส เหฏฺฐาภาโค ‘‘ฐิตํ มยิ โลหิต’’นฺติ น ชานาติ, วกฺกาทีนิ ‘‘อมฺเห เตมยมานํ โลหิตํ ฐิต’’นฺติ น ชานนฺตีติ เอวํ โยชนา กาตพฺพา. ยถา ปน เภสชฺชสิกฺขาปเท นิยโม อตฺถิ ‘‘เยสํ มํสํ กปฺปติ, เตสํ ขีร’’นฺติ, เอวมิธ นตฺถิ.

174. “渗透”故为水，其义为：以黏结的方式到达其余三（大）种，即是凝聚。“如汤”即是如汁。关于润泽肾、心、肝、肺，此处是说肝脏由其下分充满，其余的则由其上方少量流注而润泽。“如下方的土块被润湿”，当知此喻仅为显示能润湿者与所润湿者同样没有作用，并非为显示位置相同。因为被积聚的血所润泽者，有的在下，有的在上，此点将于《念处分别》(Satipaṭṭhānavibhaṅga)中说。肝脏的下分不知“血在我之中”，肾等亦不知“润泽我等的血存在”，应如是连结。譬如在药学处中有规定：“彼等之肉为净者，彼等之乳（亦为净）”，于此则无。

๑๗๕. เตชนวเสนาติ นิสิตภาเวน ติกฺขภาเวน. สรีรสฺส ปกตึ อติกฺกมิตฺวา อุณฺหภาโว สนฺตาโป, สรีรทหนวเสน ปวตฺโต [Pg.44] มหาทาโห ปริทาโห. อยเมเตสํ วิเสโส. เยน ชีรียตีติ เอกาหิกาทิชรโรเคน ชีรียตีติปิ อตฺโถ ยุชฺชติ. สตวารํ ตาเปตฺวา อุทเก ปกฺขิปิตฺวา อุทฺธฏสปฺปิ สตโธตสปฺปีติ วทนฺติ. รสโสณิตเมทมํสนฺหารุอฏฺฐิอฏฺฐิมิญฺชา รสาทโย. เกจิ นฺหารุํ อปเนตฺวา สุกฺกํ สตฺตมธาตุํ อโวจุนฺติ. ปากติโกติ โขภํ อปฺปตฺโต สทา วิชฺชมาโน. เปตคฺคิ มุขโต พหิ นิคฺคโตว อิธ คหิโต.

175. “以火（界）故”是指以其锐利性、敏锐性。超越身体常态的热是“热”(santāpa)；遍燃于身的猛烈燃烧是“遍燃”(paridāha)。此是其差别。“彼因此而衰老”，其义亦可为“因一日热等病而衰老”。将酥油加热后投入水中，如此百次，取出后称为“百洗酥”(satadhotasappi)。营养液、血、脂肪、肉、腱、骨、骨髓是营养液等。有人除去腱，说精液是第七界。“自然的”是指未受扰动、恒常存在的。此处所取的是从饿鬼口中向外冒出的火。

๑๗๖. วายนวเสนาติ สเวคคมนวเสน, สมุทีรณวเสน วา.

176. “以风（界）故”是指以快速移动故，或以驱动故。

๑๗๗. อิมินา ยสฺมึ อากาเส…เป… ตํ กถิตนฺติ อิทํ กสิณุคฺฆาฏิมากาสสฺส อกถิตตํ, อชฏากาสสฺส จ กถิตตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ.

177. 由此，在任何虚空中……乃至……所说的，是为了显示未曾说过的遍处虚空，以及已经说过的无障虚空。

๑๗๙. สุขทุกฺขานํ ผรณภาโว สรีรฏฺฐกอุตุสฺส สุขทุกฺขโผฏฺฐพฺพสมุฏฺฐานปจฺจยภาเวน ยถาพลํ สรีเรกเทสสกลสรีรผรณสมตฺถตาย วุตฺโต, โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อิฏฺฐานิฏฺฐจิตฺตชสมุฏฺฐาปเนน ตเถว ผรณสมตฺถตาย. เอวํ เอเตสํ สรีรผรณตาย เอกสฺส ฐานํ อิตรํ ปหรติ, อิตรสฺส จ อญฺญนฺติ อญฺญมญฺเญน สปฺปฏิปกฺขตํ ทสฺเสติ, อญฺญมญฺญปฏิปกฺขโอฬาริกปฺปวตฺติ เอว วา เอเตสํ ผรณํ. วตฺถารมฺมณานิ จ ปพนฺเธน ปวตฺติเหตุภูตานิ ผรณฏฺฐานํ ทฏฺฐพฺพํ, อุภยวโต จ ปุคฺคลสฺส วเสน อยํ สปฺปฏิปกฺขตา ทสฺสิตา สุขทสฺสนียตฺตา.

179. 乐与苦的遍满，是说因为能作为生起乐触与苦触之缘，故有能力随其力量遍满身体的一部分或全身；喜与忧则因能生起适意与不适意的心生（色），而同样有遍满的能力。如是，由于它们遍满身体，一者冲击另一者，另一者也冲击对方，以此显示其互相矛盾。或者说，它们的遍满即是互相矛盾的粗显活动。所依与所缘，因是相续生起之因，当知为遍满之处所；此矛盾性是依于具有两者之人而显示，因为易于见到。

๑๘๑. กิเลสกามํ สนฺธายาติ ‘‘สงฺกปฺโป กาโม ราโค กาโม’’ติ (มหานิ. ๑; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘) เอตฺถ วุตฺตํ สงฺกปฺปํ สนฺธายาติ อธิปฺปาโย. โสปิ หิ วิพาธติ อุปตาเปติ จาติ กิเลสสนฺถวสมฺภวโต กิเลสกาโม วิภตฺโต กิเลสวตฺถุสมฺภวโต วา. กามปฏิสํยุตฺตาติ กามราคสงฺขาเตน กาเมน สมฺปยุตฺตา, กามปฏิพทฺธา วา. อญฺเญสุ จ กามปฏิสํยุตฺตธมฺเมสุ วิชฺชมาเนสุ วิตกฺเกเยว กาโมปปโท ธาตุสทฺโท นิรุฬฺโห เวทิตพฺโพ วิตกฺกสฺส กามปฺปสงฺคปฺปวตฺติยา สาติสยตฺตา. เอส นโย พฺยาปาทธาตุอาทีสุ. ปรสฺส อตฺตโน จ ทุกฺขายนํ วิหึสา. วิหึสนฺตีติ หนฺตุํ อิจฺฉนฺติ.

181. 针对“烦恼欲”(kilesakāma)，其意为：针对《大义释》(Mahāniddesa 1)、《小义释·阿耆多童子问的解释》(Cūḷaniddesa, Ajitamāṇavapucchāniddesa 8)所说“思是欲，贪是欲”中的“思”(saṅkappa)。因为它也妨碍、折磨，故从与烦恼的共住而生，而被称为烦恼欲；或从烦恼事而生。“与欲相应”指与名为欲贪的欲相应，或与欲相联。在其他与欲相应的法存在时，当知“欲界”(kāmadhātu)一词仅用于寻(vitakka)，因为寻与欲的关联活动极为超胜。此理亦通于嗔恚界(byāpādadhātu)等。令自他痛苦即是“害”(vihiṃsā)。“害”是指想要杀害。

๑๘๒. อุภยตฺถ อุปฺปนฺโนปิ อภิชฺฌาสํโยเคน กมฺมปถชนนโต อนภิชฺฌากมฺมปถภินฺทนโต จ กามวิตกฺโก ‘‘กมฺมปถเภโท’’ติ วุตฺโต[Pg.45]. พฺยาปาโท ปนาติ พฺยาปาทวจเนน พฺยาปาทวิตกฺกํ ทสฺเสติ. โส หิ พฺยาปาทธาตูติ. ตถา วิหึสาย วิหึสาธาตุยา จ พฺยาปาทวเสน ยถาสมฺภวํ ปาณาติปาตาทิวเสน จ กมฺมปถเภโท โยเชตพฺโพ. เอตฺถาติ ทฺวีสุ ติเกสุ. สพฺพกามาวจรสพฺพกุสลสงฺคาหเกหิ อิตเร ทฺเว ทฺเว สงฺคเหตฺวา กถนํ สพฺพสงฺคาหิกกถา. เอตฺถาติ ปน เอตสฺมึ ฉกฺเกติ วุจฺจมาเน กามธาตุวจเนน กามาวจรานํ เนกฺขมฺมธาตุอาทีนญฺจ คหณํ อาปชฺชติ.

182. 欲寻（kāmavitakka）虽于两处生起，但因与贪欲（abhijjhā）相应而生起业道，及破坏无贪业道，故被称为“破业道”。至于嗔恚（byāpāda），是以“嗔恚”一词显示嗔恚寻（byāpādavitakka），而那即是嗔恚界。同样，于害（vihiṃsā）与害界，应随其可能，以嗔恚或杀生等方式连结于破业道。“于此”是指于二种三法组中。通过提及能含摄一切欲界善法的法组，从而也含摄了其余两组，这样的说法是总摄一切之说。若说“于此”是指于此六法组中，则以“欲界”一词，会导致摄取了欲界法与出离界（nekkhammadhātu）等。

ลภาเปตพฺพาติ จกฺขุธาตาทิภาวํ ลภมานา ธมฺมา นีหริตฺวา ทสฺสเนน ลภาเปตพฺพา. จรติ เอตฺถาติ จาโร, กึ จรติ? สมฺมสนํ, สมฺมสนสฺส จาโร สมฺมสนจาโร, เตภูมกธมฺมานํ อธิวจนํ.

“应令获得”是指：应通过抉择与观见，令那些正在获得眼界等状态的法得以获得其状态。行于其中，故为“行处”（cāra）。行于什么呢？审察（sammasana）。审察的行处，即是“审察行处”（sammasanacāra），这是对三界诸法的名称。

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

经分别释义终。

๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

2. 阿毗达摩分别释义

๑๘๓. จกฺขุสฺสาติ วิเสสการณํ อสาธารณสามิภาเวน นิทฺทิฏฺฐํ. ตญฺหิ ปุคฺคลนฺตราสาธารณํ นีลาทิสพฺพรูปสาธารณญฺจ. วิทหตีติ เอวํ เอวญฺจ ตยา ปวตฺติตพฺพนฺติ วินิยุชฺชมานํ วิย อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ. วิทหตีติ จ ธาตุอตฺโถ เอว วิสิฏฺโฐ อุปสคฺเคน ทีปิโตติ วินาปิ อุปสคฺเคน ธาตูติ เอโส สทฺโท ตมตฺถํ วทตีติ ทฏฺฐพฺโพ. กตฺตุกมฺมภาวกรณอธิกรเณสุ ธาตุปทสิทฺธิ โหตีติ ปญฺจปิ เอเต อตฺถา วุตฺตา. สุวณฺณรชตาทิธาตุโย สุวณฺณาทีนํ พีชภูตา เสลาทโย.

183. 眼者，是以特殊原因及非共有的所有关系而被指明。因为它对其他个人是非共有的，而对青色等一切色是共有的。“处置”是指“你应如此如此行事”，就像被委任一般而产生。“处置”一词，其词根义已被前缀阐明而显得特殊，故当知，纵使没有前缀，“dhātu”（界）此词亦能表达其义。在作者、所作、状态、工具、处所这五种意义上，“dhātu”一词皆可成立，此五义已被述说。金银等矿物，是指作为金银等之种子的岩石等。

อตฺตโน สภาวํ ธาเรนฺตีติ ธาตุโยติ เอตฺถาปิ ธาตีติ ธาตูติ ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. ธาตุ-สทฺโท เอว หิ ธารณตฺโถปิ โหตีติ. กตฺตุอตฺโถปิ จายํ ปุริเมน อสทิโสติ นิสฺสตฺตสภาวมตฺตธารณญฺจ ธาตุ-สทฺทสฺส ปธาโน อตฺโถติ วิสุํ วุตฺโต. ธาตุโย วิย ธาตุโยติ เอตฺถ สีห-สทฺโท วิย เกสริมฺหิ นิรุฬฺโห ปุริเสสุ, เสลาวยเวสุ นิรุฬฺโห ธาตุ-สทฺโท จ จกฺขาทีสุ อุปจริโต ทฏฺฐพฺโพ. ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ ญาณเญยฺยานิ, เตสํ อวยวา ตปฺปเภทภูตา ธาตุโย ญาณเญยฺยาวยวา. ตตฺถ ญาณปฺปเภทา ธมฺมธาตุเอกเทโส, เญยฺยปฺปเภทา อฏฺฐารสาปีติ ญาณเญยฺยาวยวมตฺตา ธาตุโย [Pg.46] โหนฺติ. อถ วา ญาเณน ญาตพฺโพ สภาโว ธาตุสทฺเทน วุจฺจมาโน อวิปรีตโต ญาณเญยฺโย, น ทิฏฺฐิอาทีหิ วิปรีตคฺคาหเกหิ เญยฺโยติ อตฺโถ. ตสฺส ญาณเญยฺยสฺส อวยวา จกฺขาทโย. วิสภาคลกฺขณาวยเวสุ รสาทีสุ นิรุฬฺโห ธาตุ-สทฺโท ตาทิเสสุ อญฺญาวยเวสุ จกฺขาทีสุ อุปจริโต ทฏฺฐพฺโพ, รสาทีสุ วิย วา จกฺขาทีสุ นิรุฬฺโหว. นิชฺชีวมตฺตสฺเสตํ อธิวจนนฺติ เอเตน นิชฺชีวมตฺตปทตฺเถ ธาตุ-สทฺทสฺส นิรุฬฺหตํ ทสฺเสติ. ฉ ธาตุโย เอตสฺสาติ ฉธาตุโย, โย โลเก ‘‘ปุริโส’’ติ ธมฺมสมุทาโย วุจฺจติ, โส ฉธาตุโร ฉนฺนํ ปถวีอาทีนํ นิชฺชีวมตฺตสภาวานํ สมุทายมตฺโต, น เอตฺถ ชีโว ปุริโส วา อตฺถีติ อตฺโถ.

持守自性，故为诸界——于此，当知“dhāti”即“dhātu”（界）一词的成立。因为“界”一词确实亦有持守之义。此作者义与前述不同，并且“界”一词的主要含义是“持守纯粹无有情之自性”，因此被单独说明。在“诸界”中，当知“界”一词是转喻用法，如同（本指有鬃毛动物的）“狮子”一词被用于（英勇的）人，以及（本指岩石成分的）“界”一词被用于眼等。智与所知为智所知，其部分，即由其差别而成的诸界，是智所知的部分。其中，智的差别是法界的一部分，所知的差别即是全部十八界，如此，诸界仅是智所知的部分。或者，能为智所了知的自性，被称为“界”，因其无颠倒，故为智所知，其义为：非由邪见等颠倒执取者所知。此智所知的部分即眼等。在味等具有不同特征的部分中，“界”一词已成定式，当知此词亦转用于眼等其他类似的部分，或如用于味等一般，亦直接用于眼等。“此是纯粹无生命者的名称”——以此显示“界”一词在“纯粹无生命者”的词义上已成定式。于此有六界，故为六界者。世间所说的“人”（puriso），此法之集合，是六界者，是地等六种纯粹无生命自性的集合而已，于此中并无命者或人存在。

จกฺขาทีนํ กโม ปุพฺเพ วุตฺโตติ อิธ เอเกกสฺมึ ติเก ติณฺณํ ติณฺณํ ธาตูนํ กมํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เหตุผลานุปุพฺพววตฺถานวเสนา’’ติ. เหตุผลานํ อนุปุพฺพววตฺถานํ เหตุผลภาโวว. ตตฺถ เหตูติ ปจฺจโย อธิปฺเปโต. ผลนฺติ ปจฺจยุปฺปนฺนนฺติ อาห ‘‘จกฺขุธาตู’’ติอาทิ. มโนธาตุธมฺมธาตูนญฺจ มโนวิญฺญาณสฺส เหตุภาโว ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ, ทฺวารภูตมโนวเสน วา ตสฺสา มโนธาตุยา.

眼等的次第已于前述。于此，为显示每一三法组中三界的次第，故说“依因果前后次序的安立”。因果前后次序的安立即是因果状态。其中，“因”意指“缘”，“果”意指“缘生”，故说“眼界”等。意界与法界作为意识之因，应视情况而组合；或者，该意界是通过作为门的意而成为（意识的）因。

สพฺพาสํ วเสนาติ ยถาวุตฺตานํ อาภาธาตุอาทีนํ ปญฺจตึสาย ธาตูนํ วเสน. อปรมตฺถสภาวสฺส ปรมตฺถสภาเวสุ น กทาจิ อนฺโตคธตา อตฺถีติ อาห ‘‘สภาวโต วิชฺชมานาน’’นฺติ. จนฺทาภาสูริยาภาทิกา วณฺณนิภา เอวาติ อาห ‘‘รูปธาตุเยว หิ อาภาธาตู’’ติ. รูปาทิปฏิพทฺธาติ ราควตฺถุภาเวน คเหตพฺพากาโร สุภนิมิตฺตนฺติ สนฺธาย ‘‘รูปาทโยวา’’ติ อวตฺวา ปฏิพทฺธวจนํ อาห. อสติปิ ราควตฺถุภาเว ‘‘กุสลวิปาการมฺมณา สุภา ธาตู’’ติ ทุติโย วิกปฺโป วุตฺโต. วิหึสาธาตุ เจตนา, ปรวิเหฐนฉนฺโท วา. อวิหึสา กรุณา.

“依于一切”是指依于如前所述的光明界等三十五界。因为非究竟法自性绝不会被包含在究竟法中，故说“自性实有者”。月光、日光等只是颜色的显现，故说：“光明界即是色界”。“与色等相关联”是指，意指应作为贪欲事物的净相，因此未说“色等”，而说“相关联”。即使不存在作为贪欲事物的情况，“以善异熟为所缘的净界”是第二种抉择。害界是思，或伤害他人的欲。不害界是悲。

อุโภปีติ ธมฺมธาตุมโนวิญฺญาณธาตุโย. หีนาทีสุ ปุริมนเยน หีฬิตา จกฺขาทโย หีนา, สมฺภาวิตา ปณีตา, นาติหีฬิตา นาติสมฺภาวิตา มชฺฌิมาติ ขนฺธวิภงฺเค อาคตหีนทุกโตเยว นีหริตฺวา มชฺฌิมา ธาตุ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. วิญฺญาณธาตุ ยทิปิ ฉวิญฺญาณธาตุวเสน วิภตฺตา, ตถาปิ ‘‘วิญฺญาณธาตุคฺคหเณน ตสฺสา ปุเรจาริกปจฺฉาจาริกตฺตา มโนธาตุ คหิตาว โหตี’’ติ วุตฺตตฺตา อาห [Pg.47] ‘‘วิญฺญาณธาตุ…เป… สตฺตวิญฺญาณสงฺเขโปเยวา’’ติ. อเนเกสํ จกฺขุธาตุอาทีนํ, ตาสุ จ เอเกกิสฺสา นานปฺปการตาย นานาธาตูนํ วเสน อเนกธาตุนานาธาตุโลโก วุตฺโตติ อาห ‘‘อฏฺฐารสธาตุปฺปเภทมตฺตเมวา’’ติ.

“二者”是指法界与意识界。在劣等中，依前述方法，被轻视的眼等为劣，被重视的为胜，不过分轻视也不过分重视的为中。当知，中界是从《蕴分别》(Khandhavibhaṅga)中所来的劣等二法中抉择而出，故被称为中界。识界虽然被分为六识界，但由于已说：‘以识界一词，因其为前行及后行，故也含摄了意界。’因此说：‘识界……实为七识的概括。’由于有众多眼界等，且其中每一界又各有多种形态，故依众多界、种种界而说为“多界种种界世间”(anekadhātunānādhātuloka)，这即是说“仅是十八界的差别”。

‘‘จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายมโนมโนวิญฺญาณธาตุเภเทนา’’ติ อฏฺฐกถายํ ลิขิตํ. ตตฺถ น จกฺขาทีนํ เกวเลน ธาตุ-สทฺเทน สมฺพนฺโธ อธิปฺเปโต วิชานนสภาวสฺส ปเภทวจนโต. วิญฺญาณธาตุ-สทฺเทน สมฺพนฺเธ กริยมาเน ทฺเว มโนคหณานิ น กตฺตพฺพานิ. น หิ ทฺเว มโนวิญฺญาณธาตุโย อตฺถีติ. ‘‘จกฺขุ…เป… กายมโนวิญฺญาณมโนธาตู’’ติ วา วตฺตพฺพํ อตุลฺยโยเค ทฺวนฺทสมาสาภาวโต. อยํ ปเนตฺถ ปาโฐ สิยา ‘‘จกฺขุ…เป… กายวิญฺญาณมโนมโนวิญฺญาณธาตุเภเทนา’’ติ.

“‘以眼、耳、鼻、舌、身、意、意识界之差别’，义注(aṭṭhakathā)中如是记载。于此，并非意指眼等仅与‘界’一词相连，因为这是在说识知自性的差别。若与‘识界’一词相连，则不应作两次‘意’的摄取，因为并无两个意识界。或者，应说‘眼……身、意识、意界’，因为在不等的连接中，并列复合词是不成立的。于此，读法应为：‘以眼[识]……身识、意界、意识界之差别’。”

ขนฺธายตนเทสนา สงฺเขปเทสนา, อินฺทฺริยเทสนา วิตฺถารเทสนาติ ตทุภยํ อเปกฺขิตฺวา นาติสงฺเขปวิตฺถารา ธาตุเทสนา. อถ วา สุตฺตนฺตภาชนีเย วุตฺตธาตุเทสนา อติสงฺเขปเทสนา, อาภาธาตุอาทีนํ อเนกธาตุนานาธาตุอนฺตานํ วเสน เทเสตพฺพา อติวิตฺถารเทสนาติ ตทุภยํ อเปกฺขิตฺวา อยํ ‘‘นาติสงฺเขปวิตฺถารา’’ติ.

蕴(khandha)、处(āyatana)说是简略说(saṅkhepadesanā)，根(indriya)说是详尽说(vitthāradesanā)，相较于此二者，界(dhātu)说为不略不广。或者，在《经分别》(Suttantabhājanīya)中所说的界说是极简略说，而应依光明界(ābhādhātu)等乃至“多界、种种界”(anekadhātunānādhātu)而说的界说是极详尽说，相较于此二者，此（十八界说）被称为“不略不广”。

เภรีตลํ วิย จกฺขุธาตุ สทฺทสฺส วิย วิญฺญาณสฺส นิสฺสยภาวโต. เอตาหิ จ อุปมาหิ นิชฺชีวานํ เภรีตลทณฺฑาทีนํ สมาโยเค นิชฺชีวานํ สทฺทาทีนํ วิย นิชฺชีวานํ จกฺขุรูปาทีนํ สมาโยเค นิชฺชีวานํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ปวตฺตีติ การณผลานํ ธาตุมตฺตตฺตา การกเวทกภาววิรหํ ทสฺเสติ.

眼界如鼓面，是识的依处，犹如（鼓面是）声音的依处。通过这些譬喻显示：犹如无生命(nijjīva)的鼓面与鼓槌等结合时，有无生命的声音等生起，同样，无生命的眼与色等结合时，有无生命的眼识等生起。由于因与果都只是界，故无作者(kāraka)与受者(vedaka)。

ปุเรจรานุจรา วิยาติ นิชฺชีวสฺส กสฺสจิ เกจิ นิชฺชีวา ปุเรจรานุจรา วิยาติ อตฺโถ. มโนธาตุเยว วา อตฺตโน ขณํ อนติวตฺตนฺตี อตฺตโน ขณํ อนติวตฺตนฺตานํเยว จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อวิชฺชมาเนปิ ปุเรจรานุจรภาเว ปุพฺพกาลาปรกาลตาย ปุเรจรานุจรา วิย ทฏฺฐพฺพาติ อตฺโถ. สลฺลมิว สูลมิว ติวิธทุกฺขตาสมาโยคโต ทฏฺฐพฺโพ. อาสาเยว ทุกฺขํ อาสาทุกฺขํ, อาสาวิฆาตํ ทุกฺขํ วา. สญฺญา หิ อภูตํ ทุกฺขทุกฺขมฺปิ สุภาทิโต สญฺชานนฺตี ตํ อาสํ ตสฺสา จ วิฆาตํ [Pg.48] อาสีสิตสุภาทิอสิทฺธิยา ชเนตีติ. กมฺมปฺปธานา สงฺขาราติ ‘‘ปฏิสนฺธิยํ ปกฺขิปนโต’’ติอาทิมาห. ชาติทุกฺขานุพนฺธนโตติ อตฺตนา นิพฺพตฺติยมาเนน ชาติทุกฺเขน อนุพนฺธตฺตา. ภวปจฺจยา ชาติ หิ ชาติทุกฺขนฺติ. ปทุมํ วิย ทิสฺสมานํ ขุรจกฺกํ วิย รูปมฺปิ อิตฺถิยาทิภาเวน ทิสฺสมานํ นานาวิธุปทฺทวํ ชเนติ. สพฺเพ อนตฺถา ราคาทโย ชาติอาทโย จ วิสภูตา อสนฺตา สปฺปฏิภยา จาติ ตปฺปฏิปกฺขภูตตฺตา อมตาทิโต ทฏฺฐพฺพา.

如前行者与随行者(purecarānucarā)，其义为：犹如某些无生命者是另一些无生命者的前行者与随行者。或其义为：意界自身不逾越其刹那，对于同样不逾越其刹那的眼识等，纵使不存在前行与随行的关系，亦应依于前时与后时而被视为如前行者与随行者。应视之为如箭(salla)、如矛(sūla)，因其与三苦(tividhadukkhatā)相应。渴爱(āsā)即是苦，为渴爱苦，或渴爱之挫败为苦。因为想(saññā)会将非真实、苦中之苦(dukkhadukkha)也感知为净等，从而产生那种渴爱，以及因所期盼的净等不能实现而产生其挫败。“行以业为主”(Kammappadhānā saṅkhārā)是指“因其投入结生(paṭisandhi)”等。“为生苦所随缚”(Jātidukkhānubandhanato)是指因被自身所产生的生苦所随缚。有缘之生即是生苦。色，显现时如莲花，（实则）如剃刀轮(khuracakka)；显现为女人相等，亦产生种种灾祸。一切无益之事(anattha)，如贪等、生等，皆如毒、不实、可畏，因其与不死(amata)等对反，故应从不死等方面去理解。

มุญฺจิตฺวาปิ อญฺญํ คเหตฺวาวาติ เอเตน มกฺกฏสฺส คหิตํ สาขํ มุญฺจิตฺวาปิ อากาเส ฐาตุํ อสมตฺถตา วิย คหิตารมฺมณํ มุญฺจิตฺวาปิ อญฺญํ อคฺคเหตฺวา ปวตฺติตุํ อสมตฺถตาย มกฺกฏสมานตํ ทสฺเสติ. อฏฺฐิเวธวิทฺโธปิ ทมถํ อนุปคจฺฉนฺโต ทุฏฺฐสฺโส อสฺสขฬุงฺโก. รงฺคคโต นโฏ รงฺคนโฏ.

“纵舍一而复取另一”，以此显示，犹如猴子即使放开已抓住的树枝，也无法停留在空中，（心）亦同样，即使放开已执取的所缘(ārammaṇa)，也无法不执取另一所缘而持续，故与猴子相似。虽被刺骨，仍不趣向于调伏的恶马，即是顽劣之马(assakhaḷuṅka)。登上舞台的演员，即舞台演员。

๑๘๔. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จาติอาทินา ทฺวารารมฺมเณสุ เอกวจนพหุวจนนิทฺเทสา เอกนานาสนฺตานคตานํ เอกสนฺตานคตวิญฺญาณปจฺจยภาวโต เอกนานาชาติกตฺตา จ.

184. “缘于眼与诸色”等句，在根门(dvāra)与所缘(ārammaṇa)上，以单数与复数指明，是因为（根门与所缘）或存于单一相续(santāna)，或存于众多相续，既能作为存于单一相续的识之缘(paccaya)，也因其或为单一类别(jāti)，或为多种类别。

สพฺพธมฺเมสูติ เอตฺถ สพฺพ-สทฺโท อธิการวเสน ยถาวุตฺตวิญฺญาณสงฺขาเต อารมฺมณสงฺขาเต วา ปเทสสพฺพสฺมึ ติฏฺฐตีติ ทฏฺฐพฺโพ. มโนวิญฺญาณธาตุนิทฺเทเส ‘‘จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธสมนนฺตรา อุปฺปชฺชติ มโนธาตุ, มโนธาตุยาปิ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธสมนนฺตรา อุปฺปชฺชติ จิตฺต’’นฺติ จกฺขุวิญฺญาณธาตานนฺตรํ มโนธาตุ วิย มโนธาตานนฺตรมฺปิ อุปฺปชฺชติ จิตฺตนฺติ ยาว อญฺญา มโนธาตุ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตาว ปวตฺตํ สพฺพํ จิตฺตํ เอกตฺเตน คเหตฺวา วุตฺตนฺติ เอวมฺปิ อตฺโถ ลพฺภติ. เอวญฺหิ สติ มโนวิญฺญาณธาตานนฺตรํ อุปฺปนฺนาย มโนธาตุยา มโนวิญฺญาณธาตุภาวปฺปสงฺโค น โหติเยว. ปญฺจวิญฺญาณธาตุมโนธาตุกฺกมนิทสฺสนญฺหิ ตพฺพิธุรสภาเวน อุปฺปตฺติฏฺฐาเนน จ ปริจฺฉินฺนสฺส จิตฺตสฺส มโนวิญฺญาณธาตุภาวทสฺสนตฺถํ, น อนนฺตรุปฺปตฺติมตฺเตนาติ ตพฺพิธุรสภาเว เอกตฺตํ อุปเนตฺวา ทสฺสนํ ยุชฺชติ. อนุปนีเตปิ เอกตฺเต ตพฺพิธุรสภาเว เอกสฺมึ ทสฺสิเต สามญฺญวเสน อญฺญมฺปิ สพฺพํ ตํ สภาวํ ทสฺสิตํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ปิ-สทฺเทน มโนวิญฺญาณธาตุสมฺปิณฺฑเน จ สติ ‘‘มโนวิญฺญาณธาตุยาปิ สมนนฺตรา อุปฺปชฺชติ จิตฺตํ…เป… ตชฺชา มโนวิญฺญาณธาตู’’ติ [Pg.49] มโนวิญฺญาณธาตุคฺคหเณน ภวงฺคานนฺตรํ อุปฺปนฺนํ มโนธาตุจิตฺตํ นิวตฺติตํ โหตีติ เจ? น, ตสฺสา มโนวิญฺญาณธาตุภาวาสิทฺธิโต. น หิ ยํ โจทียติ, ตเทว ปริหาราย โหตีติ.

在“于一切法中”(Sabbadhammesu)，“一切”(sabba)一词应从总括的角度来理解，即指所有如上所述的识，或指作为所缘的局部整体。在对意意识界的解释中说：“眼识界生起后立即灭去，紧接着意界生起；意界生起后立即灭去，紧接着心生起。”如同眼识界之后是意界，意界之后也生起心，直到另一个意界生起为止，所有相续生起的心被视为一个整体来表述，也可以这样理解。若如此，则在意意识界之后生起的意界，就不会有成为意意识界的可能。因为对五识界和意界的次第说明，是为了表明某个心的意意识界性，此心因其缺乏那些（五识的）性质且生起处所不同而被限定，而非仅仅因为无间生起。因此，将缺乏那些性质者归为一类来加以说明是合理的。即使不归为一类，只要显示了某个缺乏那些性质者，就应理解为，已通过普遍的方式显示了一切具有该性质者。若“也”(pi)字用于意意识界的统合，有人会问：“‘意意识界之后也立即生起心……彼生之意意识界’，以此把握意意识界，是否排除了有分(bhavaṅga)之后生起的意界心？”不，因为那个（意界心）的意意识界性尚未成立。所质疑者本身，不能作为辩护的理由。

มโนธาตุยาปิ มโนวิญฺญาณธาตุยาปีติ มนทฺวยวจเนน ทฺวินฺนํ อญฺญมญฺญวิธุรสภาวตา ทสฺสิตาติ เตเนว มโนธาตาวชฺชนสฺส มโนวิญฺญาณธาตุภาโว นิวตฺติโตติ ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺโต หิ ตสฺส มโนวิญฺญาณธาตุวิธุโร มโนธาตุสภาโว ‘‘สพฺพธมฺเมสุ วา ปน ปฐมสมนฺนาหาโร อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา. สา สพฺพาปีติ เอตํ มุขมตฺตนิทสฺสนํ. น หิ ชวนปริโยสานา เอว มโนวิญฺญาณธาตุ, ตทารมฺมณาทีนิปิ ปน โหนฺติเยวาติ. เอวํ ปญฺจวิญฺญาณธาตุมโนธาตุวิสิฏฺฐสภาววเสน สพฺพํ มโนวิญฺญาณธาตุํ ทสฺเสตฺวา ปุน มโนทฺวารวเสน สาติสยํ ชวนมโนวิญฺญาณธาตุํ ทสฺเสนฺโต ‘‘มนญฺจ ปฏิจฺจา’’ติอาทิมาห. ยทิ ปน ฉนฺนํ ทฺวารานํ วเสน ชวนาวสานาเนว จิตฺตานิ อิธ ‘‘มโนวิญฺญาณธาตู’’ติ ทสฺสิตานีติ อยมตฺโถ คยฺเหยฺย, จุติปฏิสนฺธิภวงฺคานํ อคฺคหิตตฺตา สาวเสสา เทสนา อาปชฺชติ, ตสฺมา ยถาวุตฺเตน นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ฉทฺวาริกจิตฺเตหิ วา สมานลกฺขณานิ อญฺญานิปิ ‘‘มโนวิญฺญาณธาตู’’ติ ทสฺสิตานีติ เวทิตพฺพานิ.

“意界与意意识界”，以“二意”之说显示了二者相互排斥的性质。因此应知，意界转向的意意识界性即被排除。经中以“于一切法，最初的注意生起”等语，说明了与意意识界相斥的意界之性。说“所有那些”只是一个开端的指示。意意识界并非仅止于速行的终结，彼所缘等也都是。如是，先以区别于五识界和意界的性质显示了所有的意意识界，再以意门的方式显示了卓越的速行意意识界，故说“缘于意”等。若采纳此义，即唯有六门中以速行为终结的心才在此处被称为“意意识界”，则由于未包含死、结生、有分，教说就会有所遗漏。因此，应依前述方法来理解其义。或者应知，其他与六门心具有相同特征的心，也被称为“意意识界”。

ปฏิจฺจาติ อาคตฏฺฐาเนติ เอตฺถ ‘‘มโน จ เนสํ โคจรวิสยํ ปจฺจนุโภตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๔๕๕) วิสุํ กาตุํ ยุตฺตํ, อิธ ปน ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจา’’ติอาทีสุ จ-สทฺเทน สมฺปิณฺเฑตฺวา อาวชฺชนสฺสปิ จกฺขาทิสนฺนิสฺสิตตากรณํ วิย มนญฺจ ปฏิจฺจาติ อาคตฏฺฐาเน มโนทฺวารสงฺขาตภวงฺคสนฺนิสฺสิตเมว อาวชฺชนํ กาตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย.

在“缘于”(paṭicca)一词出现之处，于“意也体验它们的行境与所缘”等（《中部》1.455）句中，（“意”与“所缘”）应当分开理解。但在此处，于“缘于眼”等句中，则以“与”(ca)字来统摄，如同转向也被认为依止于眼等；同样，在“缘于意”之处，其意趣是，转向应被视为仅依止于被称为意门的有分心。

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿毗达摩分别释义终。

๓. ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา

3. 问答释义

ปญฺหปุจฺฉกํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานเมวาติ.

问答品因其方法已于前述，故是显而易见的。

ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

问答释义终。

ธาตุวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

界分别释义终。

๔. สจฺจวิภงฺโค

4. 谛分别

๑. สุตฺตนฺตภาชนียํ

1. 经分别

อุทฺเทสวณฺณนา

纲要释义

๑๘๙. สาสนกฺกโมติ [Pg.50] อริยสจฺจานิ วุจฺจนฺติ อริยสจฺจเทสนา วา. สกลญฺหิ สาสนํ ภควโต วจนํ สจฺจวินิมุตฺตํ นตฺถีติ สจฺเจสุ กมติ, สีลสมาธิปญฺญาสงฺขาตํ วา สาสนํ เอเตสุ กมติ, ตสฺมา กมติ เอตฺถาติ กโม, กึ กมติ? สาสนํ, สาสนสฺส กโม สาสนกฺกโมติ สจฺจานิ สาสนปวตฺติฏฺฐานานิ วุจฺจนฺติ, ตํเทสนา จ ตพฺโพหาเรนาติ.

189. “教法次第”是指圣谛，或指圣谛的教说。因为世尊的全部教法、言教，无不与谛相关，故（教法）趣向于诸谛；或者，由戒、定、慧构成的教法也趣向于此等（圣谛）。因此，“于此趣向”故为“次第”。什么趣向？教法。教法的次第即“教法次第”。因此，诸谛被称为教法生起之处，其教说也依此得名。

ตถาติ ตํสภาวาว. อวิตถาติ อมุสาสภาวา. อนญฺญถาติ อญฺญาการรหิตา. ทุกฺขทุกฺขตาตํนิมิตฺตตาหิ อนิฏฺฐตา ปีฬนฏฺโฐ, ทฺวิธาปิ ปริทหนํ, กิเลสทาหสมาโยโค วา สนฺตาปฏฺโฐติ อยเมเตสํ วิเสโส. ปุคฺคลหึสนํ วา ปีฬนํ, อตฺตโน เอว ติขิณภาโว สนฺตาปนํ สนฺตาโปติ. เอตฺถ จ ปีฬนฏฺโฐ ทุกฺขสฺส สรเสเนว อาวิภวนากาโร, อิตเร ยถากฺกมํ สมุทยมคฺคนิโรธทสฺสเนหิ อาวิภวนาการาติ อยํ จตุนฺนมฺปิ วิเสโส. ตตฺรตตฺราภินนฺทนวเสน พฺยาเปตฺวา อูหนํ ราสิกรณํ ทุกฺขนิพฺพตฺตนํ อายูหนํ, สมุทยโต อาคจฺฉตีติ วา อายํ, ทุกฺขํ. ตสฺส อูหนํ ปวตฺตนํ อายูหนํ, สรสาวิภาวนากาโร เอโส. นิททาติ ทุกฺขนฺติ นิทานํ, ‘‘อิทํ ตํ ทุกฺข’’นฺติ สมฺปฏิจฺฉาเปนฺตํ วิย สมุฏฺฐาเปตีติ อตฺโถ. ทุกฺขทสฺสเนน จายํ นิทานฏฺโฐ อาวิ ภวติ. สํโยคปลิโพธฏฺฐา นิโรธมคฺคทสฺสเนหิ, เต จ สํสารสํโยชนมคฺคนิวารณาการา ทฏฺฐพฺพา.

“如实”即是彼之自性。“不虚”即非虚假之性。“不异”即无其他状态。由苦的苦性及其征兆，有不悦意、逼迫之义；有双重烧燃，或与烦恼之热相结合，有热恼之义：此为彼等之差别。或伤害众生为逼迫，自身之猛烈为热恼。于此，逼迫义是苦以其自性而显现的方式；其余者则依次是通过见集、道、灭而显现的方式：此为四者之差别。由于处处喜乐而遍行、积集、产生苦，是为“积”；或从集而来，故为“集”，即苦。其积集、转起，是为“积”，此是（集谛）以自性显现的方式。置苦于此，故为“因”，意即如“此即是苦”般领受而令其生起。此因之义，由见苦而显现。结合与障碍之义，由见灭与道而显现，此等应被视为轮回的结缚与道的障碍之相。

นิสฺสรนฺติ เอตฺถ สตฺตา, สยเมว วา นิสฺสฏํ วิสํยุตฺตํ สพฺพสงฺขเตหิ สพฺพุปธิปฏินิสฺสคฺคภาวโตติ นิสฺสรณํ. อยมสฺส สภาเวน อาวิภวนากาโร. วิเวกาสงฺขตามตฏฺฐา สมุทยมคฺคทุกฺขทสฺสนาวิภวนาการา, สมุทยกฺขยอปฺปจฺจยอวินาสิตา วา. สํสารโต นิคฺคมนํ นิยฺยานํ. อยมสฺส สรเสน ปกาสนากาโร, อิตเร สมุทยนิโรธทุกฺขทสฺสเนหิ. ตตฺถ ปลิโพธุปจฺเฉทวเสน นิพฺพานาธิคโมว นิพฺพานนิมิตฺตตา [Pg.51] เหตฺวฏฺโฐ. ปญฺญาปธานตฺตา มคฺคสฺส นิพฺพานทสฺสนํ, จตุสจฺจทสฺสนํ วา ทสฺสนฏฺโฐ. จตุสจฺจทสฺสเน กิเลสทุกฺขสนฺตาปวูปสมเน จ อาธิปจฺจํ กโรนฺติ มคฺคงฺคธมฺมา สมฺปยุตฺตธมฺเมสูติ โส มคฺคสฺส อธิปเตยฺยฏฺโฐติ. วิเสสโต วา อารมฺมณาธิปติภูตา มคฺคงฺคธมฺมา โหนฺติ ‘‘มคฺคาธิปติโน ธมฺมา’’ติ วจนโตติ โส เตสํ อากาโร อธิปเตยฺยฏฺโฐ. เอวมาทิ อาหาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ อภิสมยฏฺโฐติ อภิสเมตพฺพฏฺโฐ, อภิสมยสฺส วา วิสยภูโต อตฺโถ อภิสมยฏฺโฐ, อภิสมยสฺเสว วา ปวตฺติอากาโร อภิสมยฏฺโฐ, โส เจตฺถ อภิสเมตพฺเพน ปีฬนาทินา ทสฺสิโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

众生由此出离，或其自身已出离，已脱离一切行，因其舍弃一切所依，故为“出离”。此是其以自性而显现的方式。远离、无为、不死之义，是通过见集、道、苦而显现的方式，或由集之灭、无因、不坏而显现。从轮回中出离是为“出”。此是其以自性而显现的方式；其余者则通过见集、灭、苦而显现。于此，由断除障碍而证得涅槃，涅槃为目标，是为“因”义。由于慧为主导，道能见涅槃，或见四谛，是为“见”义。于见四谛及止息烦恼、苦、热恼时，道支法于相应法中起主导作用，此即道之“增上”义。或特别地，道支法成为所缘的增上，如言“道为增上法”，此即彼等之相，是为“增上”义。如是等说，是其关联。其中，“现观义”指应被现观之义，或为现观之所缘义，或即是现观的发生方式；于此，应知其乃通过应被现观的逼迫等义而显示。

กุจฺฉิตํ ขํ ทุกฺขํ. ‘‘สมาคโม สเมต’’นฺติอาทีสุ เกวลสฺส อาคม-สทฺทสฺส เอต-สทฺทสฺส จ ปโยเค สํโยคตฺถสฺส อนุปลพฺภนโต สํ-สทฺทสฺส จ ปโยเค อุปลพฺภนโต ‘‘สํโยคํ ทีเปตี’’ติ อาห, เอวํ ‘‘อุปฺปนฺนํ อุทิต’’นฺติ เอตฺถาปิ. อย-สทฺโท คติอตฺถสิทฺโธ เหตุ-สทฺโท วิย การณํ ทีเปติ อตฺตโน ผลนิปฺผาทเนน อยติ ปวตฺตติ, เอติ วา เอตสฺมา ผลนฺติ อโยติ, สํโยเค อุปฺปตฺติการณํ สมุทโยติ เอตฺถ วิสุํ ปยุชฺชมานาปิ อุปสคฺค-สทฺทา สธาตุกํ สํโยคตฺถํ อุปฺปาทตฺถญฺจ ทีเปนฺติ กิริยาวิเสสกตฺตาติ เวทิตพฺพา.

可鄙的空是“苦”。在“会合”、“已会”等词中，因单独使用“来”和“此”二词时，不得结合之义，而使用“俱”字时则可得，故说“显示结合之义”；同样，在“已生”、“已起”中也是如此。“行”字有行进之义，如“因”字般显示原因；因其产生自己的果而行、而转起，或果由此而来，故为“行”。在结合中，生起的原因是“集”。于此，应知诸前缀词虽被分别使用，但与词根一起，因其作为动词的限定词，而能显示结合与生起之义。

อภาโว เอตฺถ โรธสฺสาติ นิโรโธติ เอเตน นิพฺพานสฺส ทุกฺขวิเวกภาวํ ทสฺเสติ. สมธิคเต ตสฺมึ ตทธิคมวโต ปุคฺคลสฺส โรธาภาโว ปวตฺติสงฺขาตสฺส โรธสฺส ปฏิปกฺขภูตาย นิวตฺติยา อธิคตตฺตาติ เอตสฺมิญฺจตฺเถ อภาโว เอตสฺมึ โรธสฺสาติ นิโรโธอิจฺเจว ปทสมาโส. ทุกฺขาภาโว ปเนตฺถ ปุคฺคลสฺส, น นิพฺพานสฺเสว. อนุปฺปาโท เอว นิโรโธ อนุปฺปาทนิโรโธ. อายติภวาทีสุ อปฺปวตฺติ, น ปน ภงฺโคติ ภงฺควาจกํ นิโรธ-สทฺทํ นิวตฺเตตฺวา อนุปฺปาทวาจกํ คณฺหาติ. เอตสฺมึ อตฺเถ การเณ ผโลปจารํ กตฺวา นิโรธปจฺจโย นิโรโธติ วุตฺโต. ปฏิปทา จ โหติ ปุคฺคลสฺส ทุกฺขนิโรธปฺปตฺติยา. นนุ สา เอว ทุกฺขนิโรธปฺปตฺตีติ ตสฺสา เอว สา ปฏิปทาติ น ยุชฺชตีติ? น, ปุคฺคลาธิคมสฺส เยหิ โส อธิคจฺฉติ, เตสํ การณภูตธมฺมานญฺจ ปตฺติภาเวน ปฏิปทาภาเวน จ วุตฺตตฺตา. สจฺฉิกิริยาสจฺฉิกรณธมฺมานํ อญฺญตฺตาภาเวปิ หิ ปุคฺคลสจฺฉิกิริยธมฺมภาเวหิ นานตฺตํ กตฺวา นิทฺเทโส [Pg.52] กโต. อถ วา ทุกฺขนิโรธปฺปตฺติยา นิฏฺฐานํ ผลนฺติ ตสฺสา ทุกฺขนิโรธปฺปตฺติยา ปฏิปทตา ทฏฺฐพฺพา.

“在此无障碍，故为灭”，以此显示涅槃远离苦的特质。当证得它时，对于证得者，障碍不存在了，因为他已证得“止息”，即那称为“流转”之障碍的对治。在此义中，“于此无障碍，故为灭”即是复合词。在此，苦的不存在是对于个人，而非涅槃本身。不生即是灭，即不生之灭。它是在未来有等中不转起，而非坏灭，因此，舍弃表达“坏灭”的“灭”字，而采用表达“不生”的词。在此义中，于因上作果的譬喻，故说“灭之缘即是灭”。而道是个人达到苦灭的途径。难道那达到苦灭本身不就是它的道吗？不，因为对于个人的证得而言，他所藉以证得的那些作为原因的法，已被说成是“达到”与“道”。确实，即使在证悟行为与作为证悟工具的法之间并无不同，但通过区分个人、证悟行为、以及法这几者的状态，还是作了不同的解释。或者，达到苦灭的完成是果，因此，应知那达到苦灭本身就是道。

พุทฺธาทโย อริยา ปฏิวิชฺฌนฺตีติ เอตฺถ ปฏิวิทฺธกาเล ปวตฺตํ พุทฺธาทิโวหารํ ‘‘อคมา ราชคหํ พุทฺโธ’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๔๑๐) วิย ปุริมกาเลปิ อาโรเปตฺวา ‘‘พุทฺธาทโย’’ติ วุตฺตํ. เต หิ พุทฺธาทโย จตูหิ มคฺเคหิ ปฏิวิชฺฌนฺตีติ. อริยปฏิวิชฺฌิตพฺพานิ สจฺจานิ อริยสจฺจานีติ เจตฺถ ปุริมปเท อุตฺตรปทโลโป ทฏฺฐพฺโพ. อริยา อิมนฺติ ปฏิวิชฺฌิตพฺพฏฺเฐน เอกตฺตํ อุปเนตฺวา ‘‘อิม’’นฺติ วุตฺตํ. ตสฺมาติ ตถาคตสฺส อริยตฺตา ตสฺส สจฺจานีติ อริยสจฺจานีติ วุจฺจนฺตีติ อตฺโถ. ตถาคเตน หิ สยํ อธิคตตฺตา, เตเนว ปกาสิตตฺตา, ตโต เอว จ อญฺเญหิ อธิคมนียตฺตา ตานิ ตสฺส โหนฺตีติ. อริยภาวสิทฺธิโตปีติ เอตฺถ อริยสาธกานิ สจฺจานิ อริยสจฺจานีติ ปุพฺเพ วิย อุตฺตรปทโลโป ทฏฺฐพฺโพ. อริยานิ สจฺจานีติปีติ เอตฺถ อวิตถภาเวน อรณียตฺตา อธิคนฺตพฺพตฺตา อริยานิ, อริยโวหาโร วา อยํ อวิสํวาทโก อวิตถรูโป ทฏฺฐพฺโพ.

“佛陀等圣者通达”，在此，将通达时所用的“佛陀等”的称谓，就像在“佛陀去到王舍城(Rājagaha)”等经文里一样，也加诸于先前的时候，所以说了“佛陀等”。因为那些佛陀等是以四道通达的。“圣者所应通达之谛，故为圣谛”，在此应知有词语的省略。圣者们因为它们“应被通达”之义而将它们视为一体，故说“此”（谛）。因此，由于如来是圣者，他的谛被称为圣谛，这是其义。因为它们是由如来亲自证得的，由他开示的，并且其他众生也只能由此证得，所以它们是他的。“也因为能成就圣性”，在此，“能成就圣者之谛，故为圣谛”，应知如前，此处亦有词语的省略。“也是圣谛”，在此，因为它们是真实不虚的、无争的、应被证得的，所以是“圣”的。或者，这“圣”的称谓应被视为是不相违的、真实不虚的。

พาธนลกฺขณนฺติ เอตฺถ ทุกฺขทุกฺขตนฺนิมิตฺตภาโว พาธนา, อุทยพฺพยปีฬิตตา วา. ภวาทีสุ ชาติอาทิวเสน จกฺขุโรคาทิวเสน จ อเนกธา ทุกฺขสฺส ปวตฺตนเมว ปุคฺคลสฺส สนฺตาปนํ, ตทสฺส กิจฺจํ รโส. ปวตฺตินิวตฺตีสุ สํสารโมกฺเขสุ ปวตฺติ หุตฺวา คยฺหตีติ ปวตฺติปจฺจุปฏฺฐานํ. ปภวติ เอตสฺมา ทุกฺขํ ปฏิสนฺธิยํ นิพฺพตฺตติ ปุริมภเวน ปจฺฉิมภโว ฆฏิโต สํยุตฺโต หุตฺวา ปวตฺตตีติ ปภโว. ‘‘เอวมฺปิ ตณฺหานุสเย อนูหเต นิพฺพตฺตตี ทุกฺขมิทํ ปุนปฺปุน’’นฺติ (ธ. ป. ๓๓๘) เอวํ ปุนปฺปุนํ อุปฺปาทนํ อนุปจฺเฉทกรณํ. ภวนิสฺสรณนิวารณํ ปลิโพโธ. ราคกฺขยาทิภาเวน สพฺพทุกฺขสนฺตตา สนฺติ. อจฺจุติรสนฺติ อจฺจุติสมฺปตฺติกํ. จวนํ วา กิจฺจนฺติ ตทภาวํ กิจฺจมิว โวหริตฺวา อจฺจุติกิจฺจนฺติ อตฺโถ. อจวนญฺจ สภาวสฺสาปริจฺจชนํ อวิการตา ทฏฺฐพฺพา. ปญฺจกฺขนฺธนิมิตฺตสุญฺญตาย อวิคฺคหํ หุตฺวา คยฺหตีติ อนิมิตฺตปจฺจุปฏฺฐานํ. อนุสยุปจฺเฉทนวเสน สํสารจารกโต นิคฺคมนูปายภาโว นิยฺยานํ. นิมิตฺตโต ปวตฺตโต จ จิตฺตสฺส วุฏฺฐานํ หุตฺวา คยฺหตีติ วุฏฺฐานปจฺจุปฏฺฐานํ.

逼恼相：在此，苦苦及其征相是逼恼，或为生灭所压迫。其作用是热恼：在有等之中，通过生等及眼病等方式，苦以多种方式转起，以此热恼个人。其现起是流转：在流转与止息（即轮回与解脱）中，它被理解为流转。生起：苦由此生起，在结生时产生，前有与后有相连、结合而转起。其作用是不断绝：“若贪随眠未根除，此苦则将复复生”（法句338），像这样一再产生，不断绝地造作。其现起是障碍：即阻止从有中出离。寂静：由于贪的灭尽等，一切苦的相续得以寂静。其作用是不死：即不死的成就。或者，作用是死，但通过将其反面（即不死）当作作用来称呼，其义为“不死的作用”。而不死应被视为不舍弃自性、不变异。其现起是无相：因为它对五蕴之相是空的，而被理解为无形相。出离：即作为断除随眠而从轮回的游走中出离的方法。其现起是出离：它被理解为心从相与流转中出离。

อสุวณฺณาทิ [Pg.53] สุวณฺณาทิ วิย ทิสฺสมานํ มายาติ วตฺถุสพฺภาวา ตสฺสา วิปรีตตา วุตฺตา. อุทกํ วิย ทิสฺสมานา ปน มรีจิ อุปคตานํ ตุจฺฉา โหติ, วตฺถุมตฺตมฺปิ ตสฺสา น ทิสฺสตีติ วิสํวาทิกา วุตฺตา. มรีจิมายาอตฺตานํ วิปกฺโข ภาโว ตจฺฉาวิปรีตภูตภาโว. อริยญาณสฺสาติ อวิตถคาหกสฺส ญาณสฺส, เตน ปฏิเวธปจฺจเวกฺขณานิ คยฺหนฺติ, เตสญฺจ โคจรภาโว ปฏิวิชฺฌิตพฺพตาอารมฺมณภาโว จ ทฏฺฐพฺโพ. อคฺคิลกฺขณํ อุณฺหตฺตํ. ตญฺหิ กตฺถจิ กฏฺฐาทิอุปาทานเภเทปิ วิสํวาทกํ วิปรีตํ อภูตํ วา กทาจิ น โหติ. ‘‘พฺยาธิธมฺมา ชราธมฺมา, อโถ มรณธมฺมิโน’’ติ (อ. นิ. ๓.๓๙; ๕.๕๗) เอตฺถ วุตฺตา ชาติอาทิกา โลกปกติ. มนุสฺสานํ อุทฺธํ ทีฆตา, เอกจฺจานํ ติรจฺฉานานํ ติริยํ ทีฆตา, วุทฺธินิฏฺฐํ ปตฺตานํ ปุน อวฑฺฒนํ เอวมาทิกา จาติ วทนฺติ. ตจฺฉาวิปรีตภูตภาเวสุ ปจฺฉิโม ตถตา, ปฐโม อวิตถตา, มชฺฌิโม อนญฺญถตาติ อยเมเตสํ วิเสโส.

非金等物看起来像金等，是为幻术(māyā)；因其有实体存在，故说其为颠倒(viparītatā)。而看起来像水的阳焰(marīci)，对走近者来说是空虚的，连丝毫实体都看不到，所以说它是欺瞒的(visaṃvādikā)。阳焰与幻术的对立面是真实(taccha)、不颠倒(aviparīta)、如实(bhūta)的状态。“圣智的”(ariyañāṇassa)是指不执取虚妄的智慧，通过它来理解通达(paṭivedha)与省察(paccavekkhaṇa)，并且应知它们的所缘(gocara)、应被通达性以及作为对象(ārammaṇa)。火的特征是热。确实，它在任何地方，即使燃料如木柴等不同，也绝不会是欺瞒的、颠倒的或不真实的。“有病法、有老法，以及有死法”，在此所说的生(jāti)等是世间的本性(lokapakati)。有人说，人类是向上长，某些旁生(tiracchāna)是横向长，达到生长极限后不再生长，等等。在真实、不颠倒、如实这三种状态中，后者是如是性(tathatā)，前者是不虚妄性(avitathatā)，中间者是不变异性(anaññathatā)，这是它们之间的区别。

ทุกฺขา อญฺญํ น พาธกนฺติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ตณฺหาปิ ชาติ วิย ทุกฺขนิมิตฺตตาย พาธิกาติ? น, พาธกปภวภาเวน วิสุํ คหิตตฺตา. ชาติอาทีนํ วิย วา ทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาโว ทุกฺขทุกฺขตา จ พาธกตา, น ทุกฺขสฺส ปภวกตาติ นตฺถิ ตณฺหาย ปภวกภาเวน คหิตาย พาธกตฺตปฺปสงฺโค. เตนาห ‘‘ทุกฺขา อญฺญํ น พาธก’’นฺติ. พาธกตฺตนิยาเมนาติ ทุกฺขํ พาธกเมว, ทุกฺขเมว พาธกนฺติ เอวํ ทฺวิธาปิ พาธกตฺตาวธารเณนาติ อตฺโถ. ตํ วินา นาญฺญโตติ สติปิ อวเสสกิเลสอวเสสากุสลสาสวกุสลมูลาวเสสสาสวกุสลธมฺมานํ ทุกฺขเหตุภาเว น ตณฺหาย วินา เตสํ ทุกฺขเหตุภาโว อตฺถิ, เตหิ ปน วินาปิ ตณฺหาย ทุกฺขเหตุภาโว อตฺถิ กุสเลหิ วินา อกุสเลหิ, รูปาวจราทีหิ วินา กามาวจราทีหิ จ ตณฺหาย ทุกฺขนิพฺพตฺตกตฺตา. ตจฺฉนิยฺยานภาวตฺตาติ ทฺวิธาปิ นิยเมน ตจฺโฉ นิยฺยานภาโว เอตสฺส, น มิจฺฉามคฺคสฺส วิย วิปรีตตาย, โลกิยมคฺคสฺส วิย วา อเนกนฺติกตาย อตจฺโฉติ ตจฺฉนิยฺยานภาโว, มคฺโค. ตสฺส ภาโว ตจฺฉนิยฺยานภาวตฺตํ, ตสฺมา ตจฺฉนิยฺยานภาวตฺตา. สพฺพตฺถ ทฺวิธาปิ นิยเมน ตจฺฉาวิปรีตภูตภาโว วุตฺโตติ อาห ‘‘อิติ ตจฺฉาวิปลฺลาสา’’ติอาทิ.

“苦外无他逼恼者”为何这样说？难道渴爱(taṇhā)不像生(jāti)那样，因是苦的征相(dukkhanimitta)而也是逼恼者吗？不是的，因为它作为逼恼的生起之因(bādhakapabhava)的性质，已被分开处理。像生等那样，作为苦的所依处(adhiṭṭhāna)以及苦苦(dukkhadukkhatā)的性质才是逼恼性(bādhakatā)，而不是苦的生起之因，所以当渴爱被视为生起之因时，不会产生是逼恼者的问题。因此说“苦外无他逼恼者”。“以逼恼性的决定性”(bādhakattaniyāmena)之义是：苦实是逼恼者，唯苦是逼恼者，如此从两方面确定其逼恼性。离此无他：即使其余的烦恼(kilesa)、其余的不善法、有漏善根、其余的有漏善法是苦因，但若无渴爱，它们就不是苦因；然而，即使没有它们，渴爱本身也是苦因，因为没有善法而有不善法，没有色界(rūpāvacara)等而有欲界(kāmāvacara)等，渴爱能产生苦。“因其是真实出离性”(tacchaniyyānabhāvattā)：它的出离(niyyāna)从两方面被决定为是真实的(taccha)，不像邪道(micchāmagga)那样因颠倒而不真实，或不像世间道(lokiyamagga)那样因不确定(anekantika)而不真实，所以是真实的出离，即道(magga)。它的性质是真实出离性，所以说“因其是真实出离性”。在所有（四谛）中，都从两方面决定性地说明了真实、不颠倒、如实的状态，因此说“如是真实与非颠倒(avipallāsa)”等。

สจฺจ-สทฺทสฺส [Pg.54] สมฺภวนฺตานํ อตฺถานํ อุทฺธรณํ, สมฺภวนฺเต วา อตฺเถ วตฺวา อธิปฺเปตตฺถสฺส อุทฺธรณํ อตฺถุทฺธาโร. วิรติสจฺเจติ มุสาวาทวิรติยํ. น หิ อญฺญวิรตีสุ สจฺจ-สทฺโท นิรุฬฺโหติ. ‘‘อิทเมว สจฺจํ, โมฆมญฺญ’’นฺติ คหิตา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิสจฺจํ. ‘‘อโมสธมฺมํ นิพฺพานํ, ตทริยา สจฺจโต วิทู’’ติ (สุ. นิ. ๗๖๓) อโมสธมฺมตฺตา นิพฺพานํ ปรมตฺถสจฺจํ วุตฺตํ. ตสฺส ปน ตํสมฺปาปกสฺส จ มคฺคสฺส ปชานนา ปฏิเวโธ อวิวาทการณนฺติ ทฺวยมฺปิ ‘‘เอกญฺหิ สจฺจํ น ทุติยมตฺถิ, ยสฺมึ ปชา โน วิวเท ปชาน’’นฺติ (สุ. นิ. ๘๙๐; มหานิ. ๑๑๙) มิสฺสา คาถาย สจฺจนฺติ วุตฺตํ.

提取“谛”(sacca)一词的可能含义，或在说明了可能的含义之后，提取其意图的含义，是为义理提取(atthuddhāra)。离戒谛(viratisacca)：指离妄语(musāvādavirati)。因为“谛”一词在其他离戒(virati)中并不常用。见谛(diṭṭhisacca)：执取“唯此是谛，余者虚妄”的见(diṭṭhi)。胜义谛(paramatthasacca)：“涅槃(nibbāna)是不欺法(amosadhamma)，圣者(ariyā)如实知”（《经集》763），因其不欺的性质，涅槃被称为胜义谛。而对它（涅槃）的了知(pajānana)，以及对能达到它的道(magga)的通达(paṭivedha)，是无诤之因，因此两者都在“确实只有一个谛，没有第二个，智者于此无诤论”（《经集》890；《大义释》119）这首混合偈颂中被称为“谛”。

เนตํ ทุกฺขํ อริยสจฺจนฺติ อาคจฺเฉยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ เอเตน ชาติอาทีนํ ทุกฺขอริยสจฺจภาเว อวิปรีตตํ ทสฺเสติ, อญฺญํ ทุกฺขํ อริยสจฺจนฺติ อาคจฺเฉยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ อิมินา ทุกฺขอริยสจฺจภาวสฺส ชาติอาทีสุ นิยตตํ. สเจปิ กถญฺจิ โกจิ เอวํจิตฺโต อาคจฺเฉยฺย, ปญฺญาปเน ปน สหธมฺเมน ปญฺญาปเน อตฺตโน วาทสฺส จ ปญฺญาปเน สมตฺโถ นตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อหเมตํ…เป… ปญฺญาเปสฺสามีติ อาคจฺเฉยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. ชาติอาทีนํ อนญฺญถตา อญฺญสฺส จ ตถาภูตสฺส อภาโวเยเวตฺถ ฐานาภาโว. สเจปิ โกจิ อาคจฺเฉยฺย, อาคจฺฉตุ, ฐานํ ปน นตฺถีติ อยเมตฺถ สุตฺตตฺโถ. เอส นโย ทุติยสุตฺเตปิ. ตตฺถ ปน สมฺปตฺตตา ปจฺจกฺขตา จ ปฐมตา, ตํนิมิตฺตตา ทุติยตา, ตทุปสมตา ตติยตา, ตํสมฺปาปกตา จตุตฺถตาติ ทฏฺฐพฺพา.

若有人认为“此非苦圣谛”，那是不可能的——此句显示了生等诸法的苦圣谛性是不可颠倒的；若有人认为“他者是苦圣谛”，那也是不可能的——此句显示了苦圣谛的体性必定在于生等诸法之中。即使有人无论如何生起此念，为显示他在以正法说明自己的观点时是无能为力的，故说：“若我……能说明……那是不可能的。”生等诸法的不可变异性，以及不存在其他具有此性质者，即是此处“不可能”的含义。即使有人如此认为，就让他认为吧，但那是不可能的——此即此经之义。第二经也是此理。于彼处，应知达成与亲证是第一，其因是第二，其止息是第三，导向其达成之道是第四。

นิพฺพุติกาเมน ปริชานนาทีหิ อญฺญํ กิญฺจิ กิจฺจํ กาตพฺพํ นตฺถิ, ธมฺมญาณกิจฺจํ วา อิโต อญฺญํ นตฺถิ, ปริญฺเญยฺยาทีนิ จ เอตปฺปรมาเนวาติ จตฺตาเรว วุตฺตานิ. ตณฺหาย อาทีนวทสฺสาวีนํ วเสน ‘‘ตณฺหาวตฺถุอาทีนํ เอตํปรมตายา’’ติ วุตฺตํ. ตถา อาลเย ปญฺจกามคุณสงฺขาเต, สกลวตฺถุกามสงฺขาเต, ภวตฺตยสงฺขาเต วา ทุกฺเข โทสทสฺสาวีนํ วเสน ‘‘อาลยาทีนํ เอตํปรมตายา’’ติ วุตฺตํ.

对欲求寂灭者而言，除了遍知等之外，无其他应作之事；法智的作用此外无他；应遍知等也以此为究竟，是故只说四谛。由于见到渴爱的过患，故说“渴爱的所缘等以此为究竟”。同样，由于见到于执着——即五种欲乐、一切事物欲或三有——之苦中的过失，故说“执着等以此为究竟”。

สเหตุเกน ทุกฺเขนาติ เอเตน ทุกฺขสฺส อพฺโพจฺฉินฺนตาทสฺสเนน อติสํเวควตฺถุตํ ทสฺเสติ.

以“有因之苦”，藉由显示苦的不间断性，而表明其为极悚惧事。

น [Pg.55] ปฏิเวธญาณํ วิย สกิเทว พุชฺฌติ, อถ โข อนุ อนุ พุชฺฌนโต อนุโพโธ, อนุสฺสวาการปริวิตกฺกทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติอนุคโต วา โพโธ อนุโพโธ. น หิ โส ปจฺจกฺขโต พุชฺฌติ, อนุสฺสวาทิวเสน ปน กปฺเปตฺวา คณฺหาตีติ. กิจฺจโตติ ปริชานนาทิโต. ตํกิจฺจกรเณเนว หิ ตานิ ตสฺส ปากฏานิ. วิวฏฺฏานุปสฺสนาย หิ สงฺขาเรหิ ปติลียมานมานสสฺส อุปฺปชฺชมานํ มคฺคญาณํ วิสงฺขารํ ทุกฺขนิสฺสรณํ อารมฺมณํ กตฺวา ทุกฺขํ ปริจฺฉินฺทติ, ทุกฺขคตญฺจ ตณฺหํ ปชหติ, นิโรธญฺจ ผุสติ อาทิจฺโจ วิย ปภาย, สมฺมาสงฺกปฺปาทีหิ สห อุปฺปนฺนํ ตํ มคฺคํ ภาเวติ, น จ สงฺขาเร อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตมาเนน ญาเณน เอตํ สพฺพํ สกฺกา กาตุํ นิมิตฺตปวตฺเตหิ อวุฏฺฐิตตฺตา, ตสฺมา เอตานิ กิจฺจานิ กโรนฺตํ ตํ ญาณํ ทุกฺขาทีนิ วิภาเวติ ตตฺถ สมฺโมหนิวตฺตเนนาติ ‘‘จตฺตาริปิ สจฺจานิ ปสฺสตี’’ติ วุตฺตํ.

它不像洞察智那样一次性觉悟，而是因为次第觉悟，故称“随觉”；或者，随顺于听闻、思择、审察见解与忍耐的觉悟，是为“随觉”。因为他不是亲证，而是通过听闻等方式推度而接受。“由作用”即是由遍知等。正是因为完成了这些作用，那些（谛）才对他变得清晰。通过还灭随观，当心从诸行退缩时，生起的道智以无行（即苦之出离）为所缘，而遍知苦，舍弃趣向于苦的渴爱，如日以光芒（普照般）触证灭。该道与正思惟等一同生起而修习。若不舍弃诸行，以仍在诸行中运作的智是不可能完成这一切的，因为它尚未出离于依相而转起者。因此，当该智完成这些作用时，它通过遣除痴迷而阐明苦等，故说“见四圣谛”。

ทุกฺขสมุทยมฺปิ โส ปสฺสตีติ กาลนฺตรทสฺสนํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เจ? น, ‘‘โย นุ โข, อาวุโส, ทุกฺขํ ปสฺสติ, ทุกฺขสมุทยมฺปิ โส ปสฺสตี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๑๑๐๐) เอกทสฺสิโน อญฺญตฺตยทสฺสิตาวิจารณาย ตสฺสา สาธนตฺถํ ควํปติตฺเถเรน อิมสฺส สุตฺตสฺส อาหริตตฺตา ปจฺเจกญฺจ สจฺเจสุ ทิสฺสมาเนสุ อญฺญตฺตยทสฺสนสฺส โยชิตตฺตา. อญฺญถา อนุปุพฺพาภิสมเย ปุริมทิฏฺฐสฺส ปจฺฉา อทสฺสนโต สมุทยาทิทสฺสิโน ทุกฺขาทิทสฺสนตา น โยเชตพฺพา สิยาติ. สุทฺธสงฺขารปุญฺชมตฺตทสฺสนโต สกฺกายทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานํ นิวาเรติ. ‘‘โลกสมุทยํ โข, กจฺจาน, ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต ยา โลเก นตฺถิตา, สา น โหตี’’ติ วจนโต สมุทยทสฺสนํ เหตุผลปฺปพนฺธาวิจฺเฉททสฺสนวเสน อุจฺเฉททิฏฺฐิปริยุฏฺฐานํ นิวตฺเตติ. ‘‘โลกนิโรธํ โข…เป… ปสฺสโต ยา โลเก อตฺถิตา, สา น โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๕) วจนโต นิโรธทสฺสนํ เหตุนิโรธา ผลนิโรธทสฺสนวเสน สสฺสตทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานํ นิวาเรติ. อตฺตการสฺส ปจฺจกฺขทสฺสนโต มคฺคทสฺสเนน ‘‘นตฺถิ อตฺตกาเร, นตฺถิ ปรกาเร, นตฺถิ ปุริสกาเร’’ติอาทิกํ (ที. นิ. ๑.๑๖๘) อกิริยทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานํ ปชหติ. ‘‘นตฺถิ เหตุ, นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ สํกิเลสาย, อเหตู อปฺปจฺจยา สตฺตา สํกิลิสฺสนฺติ. นตฺถิ เหตุ…เป… วิสุทฺธิยา, อเหตู อปฺปจฺจยา สตฺตา วิสุชฺฌนฺตี’’ติอาทิกา อเหตุกทิฏฺฐิ จ อิธ อกิริยทิฏฺฐิคฺคหเณน คหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. สาปิ หิ วิสุทฺธิมคฺคทสฺสเนน ปหียตีติ.

（问：）“他也见到苦集”，这是指在不同时间见到吗？（答：）不是。因为“贤友，凡见苦者，他也见苦集”等（《相应部》5.1100）是伽梵波提长老（Gavaṃpatitthera）为证明“见一谛者亦见其他三谛”的论点而引此经，并且因为当诸谛被个别见到时，也适用见到其他三谛的说法。否则，在次第证悟中，若先前所见者后来不复见，则见到集等者就不应能见到苦等。仅见纯粹的行蕴，便能防止身见缠。“迦旃延，如实以正慧见世间集者，则无世间之无有”之语，显示了见集是藉由见因果相续不断而防止断见缠。“见世间灭者……则无世间之有”（《相应部》2.15）之语，显示了见灭是藉由见因灭则果灭而防止常见缠。藉由亲见“作者”，以见道而舍弃“无作者、无他作者、无人功”等（《长部》1.168）无作见缠。应知，“众生杂染无因无缘，众生无因无缘而杂染；众生清净无因无缘，众生无因无缘而清净”等无因见，此处亦摄于无作见中，因为它也藉由见清净道而被断除。

ทุกฺขญาณํ [Pg.56] สมุทยผลสฺส ทุกฺขสฺส อธุวาทิภาวํ ปสฺสตีติ ผเล วิปฺปฏิปตฺตึ นิวตฺเตติ. ‘‘อิสฺสโร โลกํ ปวตฺเตติ นิวตฺเตติ จา’’ติ อิสฺสรการณิโน วทนฺติ, ปธานโต อาวิ ภวติ, ตตฺเถว จ ปติลียตีติ ปธานการณิโน. ‘‘กาลวเสเนว ปวตฺตติ นิวตฺตติ จา’’ติ กาลวาทิโน. ‘‘สภาเวเนว สมฺโภติ วิโภติ จา’’ติ สภาววาทิโน. อาทิ-สทฺเทน อณูหิ โลโก ปวตฺตติ, สพฺพํ ปุพฺเพกตเหตูติ เอวมาทิ อการณปริคฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. รามุทกาฬาราทีนํ วิย อรูปโลเก, นิคณฺฐาทีนํ วิย โลกถุปิกาย อปวคฺโค โมกฺโขติ คหณํ. อาทิ-สทฺเทน ปธานสฺส อปฺปวตฺติ, คุณวิยุตฺตสฺส อตฺตโน สกตฺตนิ อวฏฺฐานํ, พฺรหฺมุนา สโลกตา, ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทาติ เอวมาทิคฺคหณญฺจ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ คุณวิยุตฺตสฺสาติ พุทฺธิสุขทุกฺขอิจฺฉาโทสปยตฺตธมฺมาธมฺมสงฺขาเรหิ นวหิ อตฺตคุเณหิ วิปฺปยุตฺตสฺสาติ กณาทภกฺขวาโท. อินฺทฺริยตปฺปนปุตฺตมุขทสฺสนาทีหิ วินา อปวคฺโค นตฺถีติ คเหตฺวา ตถาปวตฺตนํ กามสุขลฺลิกานุโยโค.

苦智见到作为集之果的苦的无常等性，故能防止对果的邪行。“自在天令世间转起与还灭”，此乃自在天因论者之说；“（万物）从原质显现，亦复归于原质”，此乃原质因论者之说；“仅依时而转起与还灭”，此乃时论者之说；“仅依自性而生成与坏灭”，此乃自性论者之说。应知“等”字摄入“世间由原子转起”、“一切皆为宿作为因”等执非因为因之说。又如郁陀迦·罗摩子（Uddaka Rāmaputta）与阿罗逻·迦蓝（Āḷāra Kālāma）等人执无色界为解脱，或如尼犍子（Nigaṇṭha）等人执世界顶为解脱。应知“等”字亦摄入原质之不转、离德之我于自体中安住、与梵天同界、现法涅槃论等执取。此处“离德”，谓离觉、乐、苦、欲、恚、勤、法、非法、行此九种我德，此乃胜论派（Vaiśeṣika）之说。执取若无享受诸根、见子孙面等则无解脱，并如是行事，即是沉溺于欲乐之行。

อชฺฌตฺติกพาหิเรสุ ทฺวาทสสุ อายตเนสุ กามภววิภวตณฺหาวเสน ทฺวาทส ติกา ฉตฺตึส ตณฺหาวิจริตานิ. ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺเค วา อาคตนเยน กาลวิภาคํ อนามสิตฺวา วุตฺตานิ. วีมํสิทฺธิปาทาทโย โพธิปกฺขิยา กิจฺจนานตฺเตน วุตฺตา, อตฺถโต เอกตฺตา สมฺมาทิฏฺฐิมุเขน ตตฺถ อนฺโตคธา. ตโย เนกฺขมฺมวิตกฺกาทโยติ โลกิยกฺขเณ อโลภเมตฺตากรุณาสมฺปโยควเสน ภินฺนา มคฺคกฺขเณ โลภพฺยาปาทวิหึสาสมุจฺเฉทวเสน ตโยติ เอโกปิ วุตฺโต. เอส นโย สมฺมาวาจาทีสุ. อปฺปิจฺฉตาสนฺตุฏฺฐิตานํ ปน ภาเว สมฺมาอาชีวสมฺภวโต เตน เตสํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ภวนฺตเรปิ ชีวิตเหตุปิ อริเยหิ อวีติกฺกมนียตฺตา อริยกนฺตานํ สมฺมาวาจาทิสีลานํ คหเณน เยน สทฺธาหตฺเถน ตานิ ปริคฺคเหตพฺพานิ, โส สทฺธาหตฺโถ คหิโตเยว โหตีติ ตโต อนญฺญานิ สทฺธินฺทฺริยสทฺธาพลานิ ตตฺถ อนฺโตคธานิ โหนฺติ. เตสํ อตฺถิตายาติ สทฺธินฺทฺริยสทฺธาพลฉนฺทิทฺธิปาทานํ อตฺถิตาย สีลสฺส อตฺถิภาวโต ติวิเธนปิ สีเลน เต ตโยปิ คหิตาติ ตตฺถ อนฺโตคธา. จิตฺตสมาธีติ จิตฺติทฺธิปาทํ วทติ. ‘‘จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวย’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๓, ๑๙๒) หิ จิตฺตมุเขน สมาธิ [Pg.57] วุตฺโตติ สมาธิมุเขน จิตฺตมฺปิ วตฺตพฺพตํ อรหติ. จิตฺติทฺธิปาทภาวนาย ปน สมาธิปิ อธิมตฺโต โหตีติ วีมํสิทฺธิปาทาทิวจนํ วิย จิตฺติทฺธิปาทวจนํ อวตฺวา อิธ ‘‘จิตฺตสมาธี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ, ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวเทติ, สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๕๙; สํ. นิ. ๕.๓๗๖; อ. นิ. ๓.๙๖; ๑๑.๑๒) วจนโต สมาธิอุปการา ปีติปสฺสทฺธิโย, ตสฺมา สมาธิคฺคหเณน คหิตา, อุเปกฺขา ปน สมาธิอุปการกโต ตํสทิสกิจฺจโต จ, ตสฺมา สมฺมาสมาธิวเสน เอเตสํ อนฺโตคธตา ทฏฺฐพฺพา.

于内外十二处，依欲爱、有爱、无有爱，有十二组三法，成三十六种爱行。或如《小事分别》(Khuddakavatthuvibhaṅga)所来之理，不触及时分而说。观神足等菩提分法，因作用各异而分别说，然义理为一，故以正见为首而摄入其中。三出离寻等，于世间刹那，依与无贪、慈、悲相应而有别；于道刹那，依断灭贪、瞋、害，三者亦说为一。此理亦通于正语等。于少欲知足者，因正命得以生起，故应知彼等亦摄于其中。纵在来生，纵为生命，圣者亦不违越，故于圣者所喜之正语等戒，当以信之手执取；信手既已执取，则与此不二之信根、信力亦摄于其中。因彼等之存在，即信根、信力、欲神足之存在，故戒亦存在；由三种戒，彼三者亦被执取，故摄于其中。“心定”，是指心神足。“修习心与慧”（《相应部》1.23, 192），是以心说定，故亦可以定说心。然因修习心神足，定亦增上，故此处不说“心神足”，如说“观神足”等，而说“心定”。依“有喜者身轻安，身轻安者受乐，有乐者心入定”（《长部》3.359；《相应部》5.376；《增支部》3.96, 11.12）之语，喜与轻安资助定，故为定所摄；舍则因资助定且作用相似，故亦为定所摄。是故应知，彼等皆因正定而摄入其中。

ภาโร วิย วิฆาตกตฺตา. ทุพฺภิกฺขมิว พาธกตฺตา. ‘‘นิพฺพานปรมํ สุข’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๒๑๕, ๒๑๗; ธ. ป. ๒๐๓, ๒๐๔) สุขภาวโต สุภิกฺขมิว. อนิฏฺฐภาวโต สาสงฺกสปฺปฏิภยโต จ ทุกฺขํ เวรีวิสรุกฺขภยโอริมตีรูปมํ.

如同重担，因为它具有伤害性；如同饥荒，因为它具有逼迫性。“涅槃是至上之乐”（《中部》2.215, 217；《法句经》203, 204），因此如同丰年。因为是不可喜的，且伴随着忧虑与怖畏，苦就如同仇敌、毒树、怖畏，以及此岸。

ตถตฺเถนาติ ตถสภาเวน, ปริญฺเญยฺยภาเวนาติ อตฺโถ. เอเตน อริยสจฺจทฺวยํ สิยา ทุกฺขํ, น อริยสจฺจํ, สิยา อริยสจฺจํ, น ทุกฺขนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. อริยสจฺจ-สทฺทปรา หิ ทุกฺขาทิสทฺทา ปริญฺเญยฺยาทิภาวํ วทนฺติ. เตเนว อริยสจฺจ-สทฺทานเปกฺขํ ทุกฺข-สทฺทํ สนฺธาย มคฺคสมฺปยุตฺตสามญฺญผลธมฺมานํ อาทิปทสงฺคโห วุตฺโต, ตทเปกฺขํ สนฺธาย จตุตฺถปทสงฺคโห. สมุทยาทีสุ อวเสสกิเลสาทโย สมุทโย, น อริยสจฺจํ, สงฺขารนิโรโธ นิโรธสมาปตฺติ จ นิโรโธ, น อริยสจฺจํ, อริยมคฺคโต อญฺญานิ มคฺคงฺคานิ มคฺโค, น อริยสจฺจนฺติ อิมินา นเยน โยชนา กาตพฺพา. ทุกฺขํ เวทนียมฺปิ สนฺตํ เวทกรหิตํ, เกวลํ ปน ตสฺมึ อตฺตโน ปจฺจเยหิ ปวตฺตมาเน ทุกฺขํ เวเทตีติ โวหารมตฺตํ โหติ. เอวํ อิตเรสุปิ.

“如实性”(tathatta)即“如是自性”(tathasabhāva)，其义为“应遍知性”(pariññeyyabhāva)。此句显示了此义：有为苦而非圣谛者，亦有为圣谛而非苦者。因为“苦”等词语是依于“圣谛”一词，才表述“应遍知”等状态。因此，不考虑“圣谛”一词，仅针对“苦”一词，而说及与道相应的沙门果法之首句的概括；而考虑“圣谛”一词，则说及第四句的概括。于集等法中，应按此理配合：其余烦恼等是集，而非圣谛；诸行之灭与灭尽定是灭，而非圣谛；圣道之外的其余道支是道，而非圣谛。苦虽可被感受，然无感受者，仅是当其依自因缘生起时，才有“感受苦”此一世俗说而已。其余亦然。

กิริยาว วิชฺชตีติ สมุทยเมว วทติ, ตสฺส วา ทุกฺขปจฺจยภาวํ. มคฺโค อตฺถีติ วตฺตพฺเพ ‘‘มคฺคมตฺถี’’ติ โอการสฺส อภาโว กโตติ ทฏฺฐพฺโพ. คมโกติ คนฺตา. สาสวตา อสุภตาติ กตฺวา นิโรธมคฺคา สุภา เอว. ทุกฺขาทีนํ ปริยาเยน สมุทยาทิภาโว จ อตฺถิ, น ปน นิโรธภาโว, นิโรธสฺส วา ทุกฺขาทิภาโวติ น อญฺญมญฺญสมงฺคิตาติ อาห ‘‘นิโรธสุญฺญานิ วา’’ติอาทิ. สมุทเย ทุกฺขสฺสาภาวโตติ โปโนพฺภวิกาย ตณฺหาย ปุนพฺภวสฺส อภาวโต. ยถา วา ปกติวาทีนํ วิการาวิภาวโต ปุพฺเพ ปฏิปฺปลีนา จ ปกติภาเวเนว ติฏฺฐนฺติ, น เอวํ [Pg.58] สมุทยสมฺปยุตฺตมฺปิ ทุกฺขํ สมุทยภาเวน ติฏฺฐตีติ อาห ‘‘สมุทเย ทุกฺขสฺสาภาวโต’’ติ. ยถา อวิภตฺเตหิ วิกาเรหิ มหนฺตา วิเสสินฺทฺริยภูตวิเสเสหิ ปกติภาเวเนว ฐิเตหิ ปกติ สคพฺภา ปกติวาทีนํ, เอวํ น ผเลน สคพฺโภ เหตูติ อตฺโถ. ทุกฺขสมุทยานํ นิโรธมคฺคานญฺจ อสมวายาติ เอตํ วิวรนฺโต อาห ‘‘น เหตุสมเวตํ เหตุผล’’นฺติอาทิ. ตตฺถ อิธ ตนฺตูสุ ปโฏ, กปาเลสุ ฆโฏ, พิรเณสุ กโฏ, ทฺวีสุ อณูสุ ทฺวิอณุกนฺติอาทินา อิธ พุทฺธิโวหารชนโก อวิสุํ สิทฺธานํ สมฺพนฺโธ สมวาโย, เตน สมวาเยน การเณสุ ทฺวีสุ อณูสุ ทฺวิอณุกํ ผลํ สมเวตํ เอกีภูตมิว สมฺพนฺธํ, ตีสุ อณูสุ ติอณุกนฺติ เอวํ มหาปถวิมหาอุทกมหาอคฺคิมหาวาตกฺขนฺธปริยนฺตํ ผลํ อตฺตโน การเณสุ สมเวตนฺติ สมวายวาทิโน วทนฺติ. เอวํ ปน วทนฺเตหิ อปริมาเณสุ การเณสุ มหาปริมาณํ เอกํ ผลํ สมเวตํ อตฺตโน อนฺโตคเธหิ การเณหิ สคพฺภํ อสุญฺญนฺติ วุตฺตํ โหติ, เอวมิธ สมวายาภาวา ผเล เหตุ นตฺถีติ เหตุสุญฺญํ ผลนฺติ อตฺโถ.

“唯有行存在”(Kiriyāva vijjati)是说集本身，或说其为苦之缘。当说“有道存在”(maggo atthi)时，应知在“maggamatthī”中省略了“o”音。“行者”(gamako)即前行者(gantā)。由于（苦、集）是有漏(sāsava)而不净的，故灭与道是清净的。苦等法可辗转具有集等性，但没有灭性；灭亦没有苦等性，故彼此不相及。因此说“或空于灭”等。“于集中无苦”是指：由能引后有之渴爱而有的后有，在集之时是不存在的。又如，对自性论者(pakativādin)而言，在变异尚未显现之前，诸法已消泯而安住于其自性(pakati)状态；与集相应的苦，并不会以集的状态而安住，故说“于集中无苦”。譬如对自性论者而言，自性“含藏”(sagabbhā)着以未分化之变异而安住于自性状态的大、特异根、特异大种等，与此不同，因并非“含藏”着果，此即其义。为阐明苦、集与灭、道并非和合(asamavāya)关系，而说“果非和合于因”等。于此，譬如“布在丝中”、“罐在陶片中”、“席在草中”、“双原子在二原子中”等，是产生此世间智与言说的原因，对非分离而成的诸法之关系即是“和合”(samavāya)。主张和合者(samavāyavādin)说：通过此和合关系，作为果的双原子和合于其因——二原子中，如合为一体；三原子和合于三原子中。如此乃至地、水、火、风等大蕴，果皆和合于其自身的因中。但如此说者，即是说一个具广大量体的果和合于无量的因中，此果为其内在的因所“含藏”，并非空。因此，于此（佛法中）无和合，故果中无因，其义即是“果空于因”。

ปวตฺติภาวโตติ สํสารสฺส ปวตฺติภาวโต. จตุอาหารเภทโตติ อิมินา จตฺตาโร อาหารเภเท เตหิ ภินฺเน ตปฺปจฺจยธมฺมเภเท จ สงฺคณฺหาติ. รูปาภินนฺทนาทิเภโท รูปาทิขนฺธวเสน, อารมฺมณวเสน วา. อุปาทาเนหิ อุปาทียตีติ อุปาทิ, อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกํ. นิพฺพานญฺจ ตํนิสฺสรณภูตํ ตสฺส วูปสโม ตํสนฺตีติ กตฺวา ตสฺส ยาว ปจฺฉิมํ จิตฺตํ, ตาว เสสตํ, ตโต ปรญฺจ อนวเสสตํ อุปาทาย ‘‘สอุปาทิเสสนิพฺพานธาตุ อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตู’’ติ ทฺวิธา โวหรียตีติ. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป วิปสฺสนา, อิตเร สมโถ’’ติ วทนฺติ. สีลมฺปิ หิ สมถสฺส อุปการกตฺตา สมถคฺคหเณน คยฺหตีติ เตสํ อธิปฺปาโย. อถ วา ยานทฺวยวเสน ลทฺโธ มคฺโค สมโถ วิปสฺสนาติ อาคมนวเสน วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. สปฺปเทสตฺตาติ สีลกฺขนฺธาทีนํ เอกเทสตฺตาติ อตฺโถ. สีลกฺขนฺธาทโย หิ สพฺพโลกิยโลกุตฺตรสีลาทิสงฺคาหกา, อริยมคฺโค โลกุตฺตโรเยวาติ ตเทกเทโส โหติ.

“流转性”(pavattibhāva)者，谓轮回(saṃsāra)的流转性。“四食分别”者，以此含摄四食的差别，以及由彼等所区别的缘法差别。“色喜等差别”者，是依色等蕴，或依所缘。由取(upādāna)而执取者名为“所取”(upādi)，即五取蕴。涅槃(nibbāna)是彼之出离，是彼之寂灭。由于直至最后心尚有余存，其后则无余存，故依此而有“有余依涅槃界”(saupādisesanibbānadhātu)与“无余依涅槃界”(anupādisesanibbānadhātu)二种说法。有人说：“正见、正思惟是观(vipassanā)，其余是止(samatha)。”他们的意思是，戒(sīla)也因对止有所助益，故为“止”所含摄。又，应知：依二乘(yānadvaya)而得之道为“止”与“观”，此乃依传承(āgamana)所说。“有分”(sappadesa)者，义为是戒蕴等的一部分。因为戒蕴等含摄一切世间与出世间的戒等，而圣道唯是出世间，故为其一部分。

โอนตสหาโย วิย วายาโม ปคฺคหกิจฺจสามญฺญโต. อํสกูฏํ ทตฺวา ฐิตสหาโย วิย สติ อปิลาปนวเสน นิจฺจลภาวกรณสามญฺญโต. สชาติโตติ สวิตกฺกสวิจาราทิเภเทสุ สมานาย สมาธิชาติยาติ [Pg.59] อตฺโถ. กิริยโตติ สมาธิอนุรูปกิริยโต. ตโต เอว หิ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา สมาธินิมิตฺตา, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา สมาธิปริกฺขารา’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๒) สติวายามานํ สมาธิสฺส นิมิตฺตปริกฺขารภาโว วุตฺโตติ.

精进(vāyāma)犹如俯身相助的同伴，因其有策励的共同作用。念(sati)犹如给予肩膀支撑的同伴，因其有不浮动、令心稳固的共同作用。“同类”者，义为在有寻有伺等差别中，属于同类的定。“作用”者，谓与定相应的作业。正因此，经中说：“四念处是定之相，四正勤是定之资具。”(MN 44)故说念与精进是定的相与资具。

อาโกเฏนฺเตน วิยาติ ‘‘อนิจฺจํ อนิจฺจ’’นฺติอาทินา ปญฺญาสทิเสน กิจฺเจน สมนฺตโต อาโกเฏนฺเตน วิย ‘‘อนิจฺจํ ขยฏฺเฐน, ทุกฺขํ ภยฏฺเฐนา’’ติอาทินา ปริวตฺตนฺเตน วิย จ อาทาย อูหิตฺวา ทินฺนเมว ปญฺญา ปฏิวิชฺฌติ. ทฺวินฺนํ สมานกาลตฺเตปิ ปจฺจยภาเวน สงฺกปฺปสฺส ปุริมกาลสฺส วิย นิทฺเทโส กโต. สชาติโตติ ‘‘ทุกฺเข ญาณ’’นฺติอาทีสุ สมานาย ปญฺญาชาติยา. กิริยโตติ เอตฺถ ปญฺญาสทิสกิจฺจํ กิริยาติ วุตฺตํ, ปุพฺเพ ปน สมาธิอุปการกํ ตทนุรูปํ กิจฺจนฺติ อยเมตฺถ วิเสโส. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อภิญฺเญยฺย’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๔๖) วจนโต จตฺตาริปิ อภิมุขํ ปจฺจกฺขโต ญาตพฺพานิ, อภิวิสิฏฺเฐน วา ญาเณน ญาตพฺพานีติ อภิญฺเญยฺยานิ.

犹如以“无常，无常”等语，通过一种类似慧的作用，从各方面进行敲击；又犹如以“无常义为坏灭，苦义为可畏”等方式进行审察，慧(paññā)即能洞察如此把握、思量后所呈现之法。此二者虽同时发生，但因思惟(saṅkappa)是缘，故将其描述得犹如先时发生一般。“同类”者，谓如“苦智”(dukkhe ñāṇa)等，属于同类的慧。“作用”者：于此，类似慧的作用被称为“作用”；而先前，则是指对定有助益且与之相应的作业，此为差别。如言：“诸比丘(bhikkhu)，一切皆应遍知。”(SN 35.23)故此四者皆应亲身面对、直接了知，或以超胜之智了知，是为“应遍知”(abhiññeyya)。

ทุรภิสมฺภวตรนฺติ อภิสมฺภวิตุํ สาเธตุํ อสกฺกุเณยฺยตรํ, สตฺติวิฆาเตน ทุรธิคมนฺติ อตฺโถ. พาธกปภวสนฺตินิยฺยานลกฺขเณหิ ววตฺถานํ สลกฺขณววตฺถานํ. ทุรวคาหตฺเถน คมฺภีรตฺตาติ โอฬาริกา ทุกฺขสมุทยา. ติรจฺฉานคตานมฺปิ หิ ทุกฺขํ อาหาราทีสุ จ อภิลาโส ปากโฏ, ปีฬนาทิอายูหนาทิวเสน ปน ‘‘อิทํ ทุกฺขํ, อิทมสฺส การณ’’นฺติ ยาถาวโต โอคาหิตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา คมฺภีรา, สณฺหสุขุมธมฺมตฺตา นิโรธมคฺคา สภาวโต เอว คมฺภีรตฺตา ทุรวคาหา, เตเนว อุปฺปนฺเน มคฺเค นตฺถิ นิโรธมคฺคานํ ยาถาวโต อนวคาโหติ. นิพฺพานมฺปิ มคฺเคน อธิคนฺตพฺพตฺตา ตสฺส ผลนฺติ อปทิสฺสตีติ อาห ‘‘ผลาปเทสโต’’ติ. วุตฺตญฺหิ ‘‘ทุกฺขนิโรเธ ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. ๗๑๙). มคฺโคปิ นิโรธสฺส สมฺปาปกภาวโต เหตูติ อปทิสฺสตีติ อาห ‘‘เหตุอปเทสโต’’ติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. ๗๑๙). อิติ วิชญฺญาติ อิติ-สทฺเทน วิชานนกฺกมํ ทสฺเสติ. เอวํ ปกาเรหีติ เอวํ-สทฺเทน วิชานนการณภูเต นเย.

更难证得者，义为更难克服、更难成就；因能力有碍而难通达。以逼迫、生起、寂静、出离等相而确立，即是确立自相。因其难测，故为甚深。粗显者为苦与集。诚然，即使对畜生而言，其苦及对食物等的欲求亦甚明显；但因无法如实地从逼迫、积集等方面通达“此是苦，此是其因”，故（苦与集）是甚深的。灭与道，因其法体微细精妙，自性本已甚深，故难通达。正因如此，当道生起时，对灭与道的不通达便不存在了。涅槃也因须由道而证得，是道之果，故说为“以果为名”。如言：“于苦灭之智是义无碍解。”道也因能令达至灭，是灭之因，故说为“以因为名”。如言：“于导向苦灭之道之智是法无碍解。”“如是应知”：“如是”一词显示了知的次第。“以此等方式”：“如此”一词显示作为了知之因的理路。

อุทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

纲要释义终。

๑. ทุกฺขสจฺจนิทฺเทโส

1. 苦谛的解释

ชาตินิทฺเทสวณฺณนา

生之解释的释义

๑๙๐. ตตฺถ [Pg.60] …เป… อยํ มาติกาติ นิทฺเทสวารอาทิมฺหิ วุตฺเต ชาติอาทินิทฺเทเส เตสํ ชาติอาทีนํ นิทฺเทสวเสน ทุกฺขสฺส อริยสจฺจสฺส กถนตฺถาย, เตสุ วา ชาติอาทีสุ เตสญฺจ ทุกฺขฏฺเฐ เวทิตพฺเพ ชาติอาทีนํ นิทฺเทสวเสน ทุกฺขสฺส อริยสจฺจสฺส กถนตฺถาย ทุกฺขทุกฺขนฺติอาทิกา ทุกฺขมาติกา เวทิตพฺพาติ อตฺโถ. อถ วา ตตฺถาติ ตสฺมึ นิทฺเทสวาเร. ‘‘ชาติปิ ทุกฺขา…เป… สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขา’’ติ อยํ ทุกฺขสฺส อริยสจฺจสฺส กถนตฺถาย มาติกาติ ยถาทสฺสิตสฺส ชาติอาทินิทฺเทสสฺส มาติกาภาวํ ทีเปติ. ตํ ทีเปตฺวา ปุน ยสฺมึ ปททฺวเย ฐตฺวา ทุกฺขํ อริยสจฺจํ กเถตพฺพํ, ตสฺส นิทฺธารณตฺถํ สพฺพํ ทุกฺขํ สงฺกฑฺเฒนฺโต อาห ‘‘อิทญฺหิ ทุกฺขํ นามา’’ติอาทิ.

190. 在此……此是总纲。在解释章的开头所说的生等解释中，为了以解释生等的方式来说明苦圣谛，或者，在那些生等中，为了在应了知其苦义时，以解释生等的方式来说明苦圣谛，其义是：应了知以“苦苦”等开头的苦之总纲。又或者，“在此”是指在该解释章中。“生亦是苦……简言之，五取蕴是苦”，此为说明苦圣谛的总纲，如此阐明了如前所示的生等解释具有总纲的性质。阐明此后，为了确定应立足于哪两个词来宣说苦圣谛，他总括一切苦而说：“此即名为苦”等。

สภาวโตติ ทุกฺขเวทยิตสภาวโต. นามโตติ เตเนว สภาเวน ลทฺธนามโต. เตน น อญฺเญน ปริยาเยน อิทํ ทุกฺขํ นาม, อถ โข ทุกฺขตฺตาเยวาติ สภาเวน นามํ วิเสเสติ. อถ วา นามโตติ อุทยพฺพยวนฺตตาย ลทฺธนามโต. ยถา อญฺเญ อุทยพฺพยวนฺโต ธมฺมา น สภาวโต ทุกฺขา, น เอวํ อิทํ, อถ โข สภาวโต ทุกฺขา, ภูตเมเวทํ ทุกฺขนฺติ ปุริเมน ทุกฺข-สทฺเทน ปจฺฉิมํ วิเสเสติ. วิปริณามวนฺตตาย สุขํ อนิฏฺฐเมว โหตีติ ทุกฺขํ นาม ชาตํ. เตเนวาห ‘‘ทุกฺขุปฺปตฺติเหตุโต’’ติ. กณฺณสูลาทีหิ อภิภูตสฺส นิตฺถุนนาทีหิ ทุกฺขาภิภูตตาย วิญฺญายมานายปิ กึ ตว รุชฺชตีติ ปุจฺฉิตฺวาว กณฺณสูลาทิทุกฺขํ ชานิตพฺพํ โหตีติ ปฏิจฺฉนฺนทุกฺขตา ตสฺส วุตฺตา. อุปกฺกมสฺส จ ปากฏภาวโตติ การณาวเสน ทุกฺขวิเสสสฺส ปากฏภาวํ ทสฺเสติ.

“依自性”是指依苦受的自性。“依名”是指依该自性而得名。因此，此不依其他方式而名为苦，实乃因其是苦，如此以自性来限定其名。又或者，“依名”是指依其具有生灭的性质而得名。如同其他有生灭的法并非自性是苦，此则不然，实乃自性是苦，此确实是苦，如此以前面的“苦”字来限定后面的（“苦”字）。因具有变坏的性质，乐实则成为不可喜的，因此生起了“苦”之名。因此说“从苦生起之因”。即使被耳痛等所压倒，通过呻吟等被了知为被苦所压倒，也仍须询问“你哪里痛？”后才能了知是耳痛等苦，如此说明了它的“被覆盖的苦性”。“且因侵害的显现”是说，依原因而显示特定之苦的显现。

สภาวํ มุญฺจิตฺวา ปการนฺตเรน ทุกฺขนฺติ วุจฺจมานํ ปริยายทุกฺขํ. กเถตพฺพตฺตา ปฏิญฺญาตํ ยถา กเถตพฺพํ, ตํปการทสฺสนตฺถํ ‘‘อริยสจฺจญฺจ นาเมต’’นฺติอาทิมาห. สงฺเขโป สามญฺญํ, สามญฺญญฺจ วิเสเส อนฺโตกริตฺวา ปวตฺตตีติ ตตฺถ อุภยถาปิ กเถตุํ วฏฺฏติ. วิตฺถาโร ปน วิเสโส ชาติอาทิโก, วิเสโส จ วิเสสนฺตรนิวตฺตโกติ ชาติอาทีสุ ชราทีนํ สงฺขิปนํ น สกฺกา กาตุนฺติ ตตฺถ วิตฺถาเรเนว กเถตพฺพํ.

舍离自性而以其他方式被称为“苦”的，是方便说之苦。由于应被宣说，（作者）为了显示应如何宣说的方式，而说了“此亦名为圣谛”等。简略说是总相，总相包含差别相而转起，因此在此可以两种方式宣说。而详尽说是差别相，即生等。差别相是排除其他差别的，因此在生等中，不能将老等加以概括，故在此必须以详尽的方式宣说。

๑๙๑. ‘‘อปรสฺส [Pg.61] อปรสฺสา’’ติ ทีปนํ อปรตฺถทีปนํ. สามิอตฺเถปิ หิ อปรตฺถ-สทฺโท สิชฺฌตีติ. เตสํ เตสนฺติ วา สามิวเสน วุตฺตํ อตฺถํ ภุมฺมวเสน วตฺตุกามตาย อาห ‘‘อปรตฺถทีปน’’นฺติ, อปรสฺมึ อปรสฺมึ ทีปนนฺติ อตฺโถ. อปรสฺส อปรสฺส วา ชาติสงฺขาตสฺส อตฺถสฺส ทีปนํ อปรตฺถทีปนํ. ปญฺจคติวเสน เอเกกายปิ คติยา ขตฺติยาทิภุมฺมเทวาทิหตฺถิอาทิชาติวเสน จาติ คติชาติวเสน.

191. 对“其他、其他（所有格）”的阐明是“对其他的阐明”。因为“aparattha”（在其他处）一词也可用于所有格的意义。或者，为了意欲以方位格的方式来说明以所有格方式所说的“他们的、他们的”之义，而说“对其他的阐明”，其义是“在其他、其他之上阐明”。或者，对一个又一个名为“生”的义的阐明，是“对其他的阐明”。依五趣，且在每一趣中，依刹帝利等、地居天等、象等之生类，即是依趣与生类。

ติณากาโร ติณชาติ, โส จ อุปาทาปญฺญตฺตีติ ‘‘ปญฺญตฺติย’’นฺติ อาห. ตทุปาทายาติ ตํ ปฐมํ วิญฺญาณํ อุปาทาย อยํ ชาติ, นาสฺส กุโตจิ นิคฺคมนํ อุปาทาย. ยสฺมา จ เอวํ, ตสฺมา สาวสฺส ชาติ ปฐมวิญฺญาณสงฺขาตาติ อตฺโถ. อถ วา ตทุปาทาย สชาโตติ วุจฺจตีติ สาวสฺส ชาติ ปฐมวิญฺญาณสงฺขาตาติ อตฺโถ. วิญฺญาณมุเขน จ ปญฺจปิ ขนฺธา วุตฺตา โหนฺตีติ ‘‘ปฏิสนฺธิย’’นฺติ อาห. อริยภาวกรณตฺตา อริยสีลนฺติ ปาติโมกฺขสํวโร วุจฺจติ. ชาติอาทีนิปิ ลกฺขณานิ ธมฺมานํ อาการวิการาติ กตฺวา สหุปฺปาทกา สหวิการกาติ วุตฺตา. ชายนฏฺเฐนาติอาทิ อายตนวเสน โยนิวเสน จ ทฺวีหิ ทฺวีหิ ปเทหิ สพฺพสตฺเต ปริยาทิยิตฺวา ชาตึ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ปุริมนเย ปน เอเกเกเนว ปเทน สพฺพสตฺเต ปริยาทิยิตฺวา ชาติ ทสฺสิตาติ อยํ วิเสโส. เกจิ ปน ‘‘ปุริมนเย กตฺตุนิทฺเทโส, ปจฺฉิมนเย ภาวนิทฺเทโส กโต’’ติ วทนฺติ, ‘‘เตสํ เตสํ สตฺตานํ ชาตี’’ติ ปน กตฺตริ สามินิทฺเทสสฺส กตตฺตา อุภยตฺถาปิ ภาวนิทฺเทโสว ยุตฺโต. สมฺปุณฺณา ชาติ สญฺชาติ. ปากฏา นิพฺพตฺติ อภินิพฺพตฺติ. ‘‘เตสํ เตสํ สตฺตานํ…เป… อภินิพฺพตฺตี’’ติ สตฺตวเสน ปวตฺตตฺตา สมฺมุติกถา.

草的形态是草的种类，而它是一种依取施设，因此说“依于施设”。“依彼”是指依于那最初的识而有此生，并非依于从某处出来。因为如此，所以其义是：他的那个生即名为最初识。或者，因为被称为“依彼而同生”，所以其义是：他的那个生即名为最初识。并且通过识，五蕴也都被说了，因此说“依于结生”。因为能造成圣者的状态，所以波罗提木叉(pātimokkha)律仪被称为“圣戒”。生等特征也被视为诸法的形态与变化，因此被称为“共同生起者、共同变化者”。“以生起之义”等，是为了以处的方式和以胎的方式，用两个两个词来含摄一切有情而显示生。而在前面的方法中，是以一个一个词来含摄一切有情而显示生，这是差别。有些人说“前一方法中作了作者格的解释，后一方法中作了状态格的解释”，然而，因为在“那些那些有情的生”一句中，对作者作了所有格的解释，所以在两种情况中，状态格的解释都是恰当的。圆满的生是“同生”。显现的出现是“再生”。“那些那些有情的……再生”一句，因为是依有情而转起，所以是世俗说。

ตตฺร ตตฺราติ เอกจตุโวการภเวสุ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ, เสเส รูปธาตุยํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ อุปฺปชฺชมานานํ ปญฺจนฺนํ, กามธาตุยํ วิกลาวิกลินฺทฺริยานํ วเสน สตฺตนฺนํ นวนฺนํ ทสนฺนํ ปุน ทสนฺนํ เอกาทสนฺนญฺจ อายตนานํ วเสน สงฺคโห เวทิตพฺโพ. เอกภวปริยาปนฺนสฺส ขนฺธสนฺตานสฺส ปฐมาภินิพฺพตฺติภูตา ปฏิสนฺธิกฺขนฺธาติ อาห ‘‘ปฐมาภินิพฺพตฺติลกฺขณา’’ติ. ตเมว สนฺตานํ นิยฺยาเตนฺตํ วิย ‘‘หนฺท คณฺหถา’’ติ ปฏิจฺฉาเปนฺตํ วิย ปวตฺตตีติ นิยฺยาตนรสา. สนฺตติยา เอว อุมฺมุชฺชนํ หุตฺวา คยฺหตีติ อุมฺมุชฺชนปจฺจุปฏฺฐานา. ทุกฺขราสิสฺส วิจิตฺตตา ทุกฺขวิจิตฺตตา, ทุกฺขวิเสสา วา ตทวยวา, ตํ ปจฺจุปฏฺฐาเปติ ผลตีติ ทุกฺขวิจิตฺตตาปจฺจุปฏฺฐานา.

“于彼彼处”是指：在一蕴有和四蕴有中，应了知依（各）二处而含摄；在其余色界中，依于结生刹那生起的五处；在欲界中，依根具足与不具足，依七、九、十、再十、以及十一处而含摄。属于一有之蕴相续的最初生起的结生蕴，因此说‘以最初生起为相’。它转起时，就像交付那相续，就像说‘来，拿去吧！’而托付它，因此以交付为作用。唯于相续中，成为浮现而被执取，因此以浮现为现起。苦蕴的多样性是苦之多样性，或苦的差别即其部分，它使之现起、结果，因此以苦之多样性为现起。

ปริยายนิปฺปริยายทุกฺเขสุ [Pg.62] ยํ ทุกฺขํ ชาติ โหติ, ตํ ทุกฺขภาโวเยว ตสฺสา ทุกฺขฏฺโฐ. ยทิ อกฺขาเนน ปาปุณิตพฺพํ สิยา, ภควา อาจิกฺเขยฺย. ภควตาปิ –

在以譬喻及非譬喻方式宣说的诸苦中，生即是苦，其苦的状态即是生的苦义。如果需要通过解说才能理解，世尊便会解说。世尊也曾说——

‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, กตโม นุ โข มหนฺตตโร? โย จายํ มยา ปริตฺโต ปาณิมตฺโต ปาสาโณ คหิโต, โย จ หิมวา ปพฺพตราชาติ. อปฺปม…เป… คหิโต, หิมวนฺตํ ปพฺพตราชานํ อุปนิธาย สงฺขมฺปิ น อุเปติ, กลภาคมฺปิ น อุเปติ, อุปนิธมฺปิ น อุเปติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยํ โส ปุริโส ตีหิ สตฺติสเตหิ หญฺญมาโน ตโตนิทานํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทติ, ตํ เนรยิกสฺส ทุกฺขสฺส อุปนิธาย สงฺขมฺปิ…เป… อุปนิธมฺปิ น อุเปตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๕๐) –

“诸比丘，你们怎么想？哪个更大？是我手中所拿的这块小石头，还是雪山(Himavā)山王？”“世尊……（您）手中所拿的这块小石头，与雪山山王相比，算不上数，算不上一分，无法相比。正是这样，诸比丘，那个人被三百支矛刺伤而感受到的痛苦和忧恼，与地狱的痛苦相比，算不上数……无法相比。”(M.N. 3.250)

อุปมาวเสน ปกาสิตํ อาปายิกทุกฺขํ. สุขุปฺปตฺติการณานิ สุจีนิ อุปฺปลาทีนีติ กตฺวา ตตฺถ นิพฺพตฺตินิวารเณน ชาติยา ทุกฺขวตฺถุภาวํ ทสฺเสติ ‘‘อถ โข’’ติอาทินา. ทุกฺขุปฺปตฺติการเณ นิพฺพตฺตเนน คพฺภปริหรณูปกฺกเมน วินา มาตุกุจฺฉิสมฺภวเมว ทุกฺขํ คพฺโภกฺกนฺติมูลกํ อญฺญานเปกฺขตฺตา, อุปกฺกมนิพฺพตฺตํ ปน ปริหรณมูลกํ โอกฺกนฺติมตฺตานเปกฺขตฺตา. อยเมเตสํ วิเสโส.

恶趣的苦是以譬喻的方式阐明的。通过“然而”(atha kho)等词，以阻止在能生乐之因的清净青莲等处投生，来显示生是苦事。在能生苦之因中投生，若无避孕措施，则仅在母胎中形成即是苦，此以入胎为根，不依赖于其他；而由措施所生的，则以规避为根，不依赖于仅仅入胎。这是它们之间的差别。

อตฺตโน อภิมุขํ กฑฺฒนํ อากฑฺฒนํ, ปริโต สพฺพโตภาเคน กฑฺฒนํ ปริกฑฺฒนํ. อโธ ธุนนํ โอธุนนํ, ติริยํ, สพฺพโต วา ธุนนํ นิธุนนํ. ตจฺเฉตฺวา ขารปกฺขิปนํ ขาราปฏิจฺฉกํ.

拉向自己是“牵引”(ākaḍḍhanaṃ)，从四周、所有方向拉扯是“周遍牵引”(parikaḍḍhanaṃ)。向下抖动是“抖落”(odhunanaṃ)，横向或从各处抖动是“彻底抖落”(nidhunanaṃ)。削切后投入碱液是“碱液覆盖”(khārāpaṭicchakaṃ)。

สกลสรีรนฺหาปนํ นฺหาปนํ, เอกเทสโธวนํ โธวนํ, สูริยาภิมุขปวตฺตเนน อาตาปนํ, ปญฺจคฺคิตาเปน ปริตาปนํ ทฏฺฐพฺพํ. สพฺโพเยว วา ตาโป ทฺวิธาปิ วุตฺโต.

应知：洗全身是“沐浴”(nhāpanaṃ)，洗局部是“洗涤”(dhovanaṃ)，面向太阳而转动是“曝晒”(ātāpanaṃ)，以五火的热来烤是“遍烤”(paritāpanaṃ)。或者，一切热也被说为两种。

กุหึ นุ ปติฏฺฐํ ลเภถ, ชาติยา วินา น ตสฺส ทุกฺขสฺส ปติฏฺฐานํ อตฺถีติ อตฺโถ, ชาติยา วา วินา โส สตฺโต กุหึ นุ ปติฏฺฐํ, กตฺถ นุ ปติฏฺฐนฺโต ตํ ทุกฺขํ ลเภถาติ อตฺโถ. ตตฺถ ติรจฺฉาเนสุ กถํ ทุกฺขํ ภเวยฺย ตหึ ติรจฺฉาเนสุ ชาตึ วินา. น จสฺสาติ น เจ อสฺส. นนุ เนวตฺถีติ สมฺพนฺโธ กาตพฺโพ, นนุ อาหาติ วา. ยทโตติ ยสฺมา เนวตฺถิ, ตสฺมา อาหาติ อตฺโถ.

“究竟于何处能得立足处(Kuhiṃ nu patiṭṭhaṃ labhetha)？”其义是：没有生，那苦就没有立足处。或者其义是：没有生，那有情究竟于何处得立足处，究竟立足于何处而能得到那苦？在此，于畜生中，若无在畜生中的生，苦如何能有？“若无”(Na cassā)即“na ce assa”。应作“难道不是没有吗？”(nanu nevatthi)这样的关联，或者“难道是说？”(nanu āha)。“Yadato”的义是：因为没有(yasmā nevatthi)，所以说(tasmā āha)。

ชรานิทฺเทสวณฺณนา

老之解释的释义

๑๙๒. ชีรณเมว [Pg.63] ชีรณตา, ชีรณสฺส วา อากาโร ตา-สทฺเทน วุตฺโต.

192. 衰朽即是衰朽性(jīraṇatā)；或者说，衰朽的方式是由“-tā”这个词缀所表达的。

ยถาปุเร อสลฺลกฺเขนฺเตติ คารวกรณอุปฏฺฐานาทีนิ อสลฺลกฺเขนฺเต ตํนิมิตฺตํ โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ.

“如往昔不被留意”(Yathāpure asallakkhente)的意思是：当（他人）不像从前那样留意恭敬、侍奉等事时，以此为缘而生起忧恼。

สตาทีนนฺติ สติสุตวีริยปญฺญาทีนํ วิปฺปวาสนิมิตฺตํ อตฺตนา อปสาเทตพฺเพหิปิ อตฺตโน ปุตฺตทาเรหิ อปสาทนียโต. อวสวตฺตงฺคปจฺจงฺคตาย สุจิอสุจิอาทิวิจารณวิรเหน จ พาลกุมารกกาโล วิย ชิณฺณกาโล โหตีติ อาห ‘‘ภิยฺโย พาลตฺตปฺปตฺติยา’’ติ.

“念等”(Satādīnaṃ)是指念、闻、精进、智慧等的消失，以及被自己的妻儿所轻视——而他们本应是被自己所训诫的。又由于肢体不听使唤，以及缺乏对净与不净等的辨别，老年时期变得如同孩童时期，因此说“更加趋近于童痴”(bhiyyo bālattappattiyā)。

มรณนิทฺเทสวณฺณนา

死之解释的释义

๑๙๓. ‘‘กาลสฺส อนฺตกสฺส กิริยา’’ติ ยา โลเก วุจฺจติ, สา จุติ, มรณนฺติ อตฺโถ. จวนกาโลเยว วา อนติกฺกมนียตฺตา วิเสเสน กาโลติ วุตฺโต, ตสฺส กิริยา จุติกฺขนฺธานํ เภทปฺปตฺติเยว. มจฺจุ มรณนฺติ เอตฺถาปิ สมาสํ อกตฺวา โย มจฺจุ วุจฺจติ เภโท, ยญฺจ มรณํ ปาณจาโค, อิทํ วุจฺจติ มรณนฺติ วิสุํ สมฺพนฺโธ น น ยุชฺชติ.

193. 世间所说的“时(kāla)与终结者(antaka)的作为”，其义即是死、是亡。或者，由于死亡的时刻不可超越，故特称为“时”；其作为正是死时诸蕴的破坏。对于“死、亡”(maccu maraṇaṃ)一词，亦可不作复合词解，分别连结为：“所谓‘死’(maccu)即是破坏，而所谓‘亡’(maraṇaṃ)即是舍弃生命，这被称为死亡”——如此解释并非不当。

ยสฺส ขนฺธเภทสฺส ปวตฺตตฺตา ‘‘ติสฺโส มโต, ผุสฺโส มโต’’ติ โวหาโร โหติ, โส ขนฺธปฺปพนฺธสฺส อนุปจฺฉินฺนตาย ‘‘สมฺมุติมรณ’’นฺติ วุตฺโต, ปพนฺธสมุจฺเฉโท จ ‘‘สมุจฺเฉทมรณ’’นฺติ. มรณมฺปิ ทุกฺขนฺติ อิมสฺมึ ปนตฺเถ ทุกฺขสจฺจกถา วฏฺฏกถาติ กตฺวา ‘‘สมฺมุติมรณํ อธิปฺเปต’’นฺติ อาห. ตสฺเสว นามนฺติ ตพฺภาวโต ตเทกเทสภาวโต จ มรณ-สทฺทพหุตฺเต อสมฺโมหตฺถํ วุตฺตํ. จุติลกฺขณนฺติ ‘‘จวนตา’’ติ นิทสฺสิตจวนลกฺขณเมว วทติ. สมฺปตฺติภวขนฺเธหิ วิโยเชตีติ วิโยครสํ, วิโยคกิริยาภูตตาย วา ‘‘วิโยครส’’นฺติ วุตฺตํ. สตฺตสฺส ปุริมภวโต วิปฺปวาโส หุตฺวา อุปฏฺฐาตีติ วิปฺปวาสปจฺจุปฏฺฐานํ.

由于某种蕴的破坏发生，而有“帝沙（Tissa）死了，富沙(Phussa)死了”的说法，那（种死）因诸蕴的相续未被切断，故被称为“世俗死”(sammutimaraṇa)；而相续的根除则被称为“根除死”(samucchedamaraṇa)。在“死亦是苦”这一意义上，由于苦谛之说是关于轮回之说，故说“意指世俗死”。说其有多种名称，是为了在“死亡”一词的多种用法上不产生困惑，因为这些用法或者指死亡的状态本身，或者指其部分。其相为死没，即以“死没性”(cavanatā)所表示的死没之相。其作用为分离，因为它使（有情）与已达到的存在的诸蕴分离；或因其本身即是分离的作用，故说“作用为分离”。其现起为离别，因为它作为有情从前一有中的离别而现起。

มรณนฺติกาติ มรณสฺส อาสนฺนา. ยทิ มรณํ น ภวิสฺสติ, ยถาวุตฺตํ กายิกํ เจตสิกญฺจ ทุกฺขํ น ภวิสฺสตีติ อาห ‘‘ทฺวินฺนมฺปิ ทุกฺขานํ วตฺถุภาเวนา’’ติ.

“临死”(Maraṇantikā)即接近死亡。意思是，如果没有死亡，就不会有如前所说的身苦与心苦，因此说“因为是两种苦的事由”(dvinnampi dukkhānaṃ vatthubhāvenā)。

ปาปกมฺมาทินิมิตฺตนฺติ [Pg.64] ปาปกมฺมนิมิตฺตํ ปาปคตินิมิตฺตญฺจาติ อตฺโถ, กมฺมมฺปิ วา เอตฺถ ‘‘นิมิตฺต’’นฺติ วุตฺตํ อุปปตฺตินิมิตฺตภาเวน อุปฏฺฐานโต. ตทุปฏฺฐาเนปิ หิ ‘‘อกตํ วต เม กลฺยาณ’’นฺติอาทินา อนปฺปกํ โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชตีติ. ภทฺทสฺสาติ กลฺยาณกมฺมสฺสาติ อตฺโถ. อวิเสสโตติ ‘‘สพฺเพส’’นฺติ เอเตน โยเชตพฺพํ. สพฺเพสนฺติ จ เยสํ กายิกํ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ, เตเยว สพฺเพ คหิตา ‘‘วิตุชฺชมานมมฺมาน’’นฺติ วิเสสิตตฺตา. สนฺธีนํ พนฺธนานิ สนฺธิพนฺธนานิ, เตสํ เฉทเนน นิพฺพตฺตํ ทุกฺขํ ‘‘สนฺธิพนฺธนจฺเฉทน’’นฺติ วุตฺตํ. อาทิ-สทฺโท วา การณตฺโถ, สนฺธิพนฺธนจฺเฉทนมูลกนฺติ อตฺโถ.

“恶业等相”(Pāpakammādinimittaṃ)的意思是恶业相与恶趣相。或者，此处业本身亦被称为“相”，因为它作为趣向之相而现起。当它现起时，确实会因“我未曾行善啊！”等想法而生起不小的忧恼。“贤善者的”(Bhaddassa)意思是“善业的”。“无差别地”(Avisesato)应与“对一切”(sabbesaṃ)相连结。而“对一切”是指那些生起身苦的一切有情，因为他们被“要害被刺穿的”(vitujjamānamammānaṃ)所限定。关节的连结是“关节结”(sandhibandhanāni)，由其切断所产生的苦被称为“关节结之切断”(sandhibandhanacchedana)。或者，“等”(ādi)字是原因义，意思是“以关节结之切断为根源的”。

อนยพฺยสนาปาทนํ วิยาติ อนยพฺยสนาปตฺติ วิยาติ อตฺโถ. วาฬาทีหิ กเต หิ อนยพฺยสนาปาทเน อนฺโตคธา อนยพฺยสนาปตฺติ เอตฺถ นิทสฺสนนฺติ.

“如招致不幸与灾祸”(Anayabyasanāpādanaṃ viya)的意思是“如遭遇不幸与灾祸”(anayabyasanāpatti viya)。因为由猛兽等所造成的“招致不幸与灾祸”中，即包含了“遭遇不幸与灾祸”，此即是此处的譬喻。

โสกนิทฺเทสวณฺณนา

愁之解释的释义

๑๙๔. สุขการณํ หิตํ, ตสฺส ผลํ สุขํ. ญาติกฺขโยติ โภคาทีหิ ญาตีนํ ปริหานิ มรณญฺจ. อยํ ปน วิเสโสติ โภคพฺยสนาทิปทตฺถวิเสสํ โรคพฺยสนาทีสุ สมาสวิเสสญฺจ สนฺธายาห. ญาติโภคา ปญฺญตฺติมตฺตา ตพฺพินาสาวาติ อิมินา อธิปฺปาเยน อปรินิปฺผนฺนตํ สนฺธาย ‘‘อนิปฺผนฺนานี’’ติ อาห. อปรินิปฺผนฺนตํเยว หิ สนฺธาย วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๔๔๗ อาทโย) จ ‘‘ทส รูปานิ อนิปฺผนฺนานี’’ติ วุตฺตํ. รูปกณฺฑวณฺณนายญฺหิ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๙๗๕ ปกิณฺณกกถา) นิ ‘‘อปรินิปฺผนฺนานี’’ติ วุตฺตานิ. ขนฺธวิภงฺเค จ นิปฺผาเทตพฺพสฺส นิโรธสมาปตฺติอาทิกสฺส นิปฺผนฺนตา วุตฺตาติ อสภาวธมฺมสฺส จ นิปฺผนฺนตา, นิพฺพานสฺเสว อนิปฺผนฺนตาติ.

194. 乐的因是利益，其果是乐。“亲属之毁”(Ñātikkhayo)是指因财富等而导致亲属的衰败与死亡。而“此为差别”，是针对“财富之灾”等词语的意义差别，以及“疾病之灾”等词语的复合词差别而说。抱着“亲属与财富仅是概念，其毁坏亦然”这一意趣，针对其非已成性，而说“是非已成的”(anipphannāni)。确实是针对其非已成性，在《清净道论》(Visuddhimagga 2.447)中也说“十种色是非已成的”。在《法集论注》(Dhs.A. 975)的〈杂品〉中，它们也被称为“非已成的”。而在《蕴分别》(Khandhavibhaṅga)中，说到应被成就的灭尽定等是“已成的”，无自性法也是“已成的”，唯有涅槃是“非已成的”。

ธมฺม-สทฺโท เหตุอตฺโถติ อาห ‘‘ทุกฺขสฺส อุปฺปตฺติเหตุนา’’ติ. ฌามนฺติ ทฑฺฒํ. ปุพฺเพ วุตฺตลกฺขณาทิกา โทมนสฺสเวทนา โสโกติ ตสฺส ปุน ลกฺขณาทโย น วตฺตพฺพา สิยุํ, ตถาปิ โทมนสฺสวิเสสตฺตา โสกสฺส จ วิสิฏฺฐา ลกฺขณาทโย วตฺตพฺพาติ ‘‘กิญฺจาปี’’ติอาทิมาห. วิสารรหิตํ อนฺโต เอว สงฺกุจิตํ จินฺตนํ, สุกฺขนํ วา อนฺโตนิชฺฌานํ. ปรินิชฺฌายนํ ทหนํ. ญาติพฺยสนาทิอนุรูปํ โสจนํ อนุโสจนํ, ตํ ตํ วา คุณํ โทสญฺจ อนุคนฺตฺวา โสจนํ ตปฺปนํ อนุโสจนํ.

“法”一词是因义，故说“以苦的生起因为”。“烧灼”即被焚烧。愁是一种忧受，其相、作用等已如前述，故其相、作用等本不须再说；然因愁是忧的一种，且愁有其特殊的相、作用等应说，故说“虽然”等。“内烧”是指无扩散、仅于内收缩的思虑，或指枯竭。“遍烧”即燃烧。“随愁”是随应于亲属之灾等而愁恼；或者，“随愁”是追随此一或彼一功德与过失而愁恼、苦恼。

ชวนกฺขเณติ [Pg.65] มโนทฺวารชวนกฺขเณ. ตถา หิ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอตฺตกา เม’’ติอาทิมาห. กายวิญฺญาณาทิวีถิยมฺปิ ปน ชวนกฺขเณ โทมนสฺสสฺส ปจฺจโย โหติ เอว. เตเนว ‘‘ชวนกฺขเณ จา’’ติ อาห. อญฺญถา กายิกเจตสิกทุกฺขานํ กายวตฺถุกมโนทฺวารปฺปวตฺตานเมว ปจฺจโยติ คณฺเหยฺย ตตฺถ วิเสเสน กายิกเจตสิกสทฺทปฺปวตฺติโต.

“于速行刹那”指于意门速行刹那。为了显示此点，他说了“我有这么多”等。然而，在身识等心路过程的速行刹那，也确实是忧的缘。因此他说“以及于速行刹那”。否则，人们会认为（愁）只是以身所依、于意门转起的那些身苦与心苦的缘，因为在那里特别使用了“身”与“心”的词语。

ตุชฺชตีติ ‘‘ตุทตี’’ติ วตฺตพฺเพ พฺยตฺตยวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

应知此处应说“tudati”（刺击），但说成“tujjati”是由于字母互换所致。

ปริเทวนิทฺเทสวณฺณนา

悲叹解释的释义

๑๙๕. อาเทวนฺติ เอเตนาติ อาเทโวติ อาเทวน-สทฺทํ กตฺวา อสฺสุวิโมจนาทิวิการํ อาปชฺชนฺตานํ ตพฺพิการาปตฺติยา โส สทฺโท กรณภาเวน วุตฺโตติ. วีหิปลาปาทโย วิย ตุจฺฉํ วจนํ ปลาโป. คุณโทเส กิตฺเตติ โพเธตีติ คุณโทสกิตฺตนรโส ลาลปฺป-สทฺโท. อตฺถานตฺเถ หิริยิตพฺพชเน จ อวิจาเรตฺวา ปุคฺคลสฺส สมฺภมภาโว หุตฺวา ปริเทวน-สทฺโท อุปฏฺฐาตีติ ‘‘สมฺภมปจฺจุปฏฺฐาโน’’ติ วุตฺโต, โสกวตฺถุอวิฆาเตน วา สมฺภโม, น อุตฺตาสสมฺภโม, โส จ ปริเทวน-สทฺเทน ปากโฏ โหตีติ ปริเทโว ‘‘สมฺภมปจฺจุปฏฺฐาโน’’ติ วุตฺโต.

195. 人以此而悲号（ādevanti），故为“悲号”（ādevo）。即发出悲号之声而陷入流泪等异常变化，此声音是其陷入该变化的工具。如稻糠般空洞之言，是为“废话”（palāpo）。称扬、开示功过，故“饶舌”（lālappa）一词有称扬功过之作用。不辨时宜与应敬之人，个人（puggala）心中生起慌乱，从而发出悲叹之声，因此说悲叹“以慌乱为现起”（sambhamapaccupaṭṭhāno）。或者，此慌乱是因悲伤之事所冲击，而非因恐惧所生的慌乱。而此慌乱通过悲叹之声而显现，因此说悲叹“以慌乱为现起”。

โสกาภิภูโต ปริเทวนนิมิตฺตํ มุฏฺฐิโปถนาทีนิ กโรติ, ปริเทวนนิมิตฺตเมว จ ญาติอพฺภตฺถงฺคมนาทีนิ จินฺเตตีติ ปริเทวสฺส ทุกฺขโทมนสฺสานํ วตฺถุภาโว วุตฺโต.

被忧伤所征服的人会做出捶打等悲叹的表相，并且只思惟亲属亡故等悲叹的缘由，因此说悲叹是苦和忧的基础。

ภิยฺโยติ เยน วินา น โหติ, ตโต ปริเทวสมุฏฺฐาปกโทมนสฺสโต, ปุพฺเพ วุตฺตทุกฺขโต วา ภิยฺโย, กณฺโฐฏฺฐตาลุอาทิโสสชโตปิ วา ภิยฺโยติ อญฺญญฺจ กายิกํ เจตสิกํ ตํนิทานทุกฺขํ สงฺคณฺหาติ.

所谓“更甚”，是指比那能生起悲叹的忧恼（若无此忧恼，则悲叹不生）更甚，或比前述的苦更甚，或比喉、唇、腭等干燥所生之苦更甚。如此，它也包含了其他缘于此因的身苦与心苦。

ทุกฺขโทมนสฺสนิทฺเทสวณฺณนา

苦与忧解释的释义

๑๙๖-๗. กายิกํ ทุกฺขํ กายิกสฺส ทุกฺขสฺส อุปนิสฺสยปจฺจโยติ ‘‘ทุกฺขิตสฺส ทุกฺขํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. เอเตน ทุกฺเขน อภิภูตตฺตา นกฺขตฺตํ กีฬิตุํ [Pg.66] น ลภามีติ พลวโทมนสฺสํ อุปฺปชฺชตีติ ทุกฺขสฺส โทมนสฺสวตฺถุตา โหติ.

196-7. 身苦是身苦的亲依止缘（upanissayapaccaya），即所谓“受苦者生起苦”。由于被这苦所征服，产生“我无法享受节庆娱乐”等强烈的忧，因此苦成为忧的基础。

อตฺตโน ปวตฺติกฺขณํ สนฺธาย ‘‘ปีเฬตี’’ติ วุตฺตํ กายิกทุกฺขํ, ตทุปนิสฺสยโต วา.

就其自身生起的刹那而言，身苦被称为“逼迫”；或因其为亲依止缘之故。

อาวฏฺฏนฺตีติ ปริวฏฺฏนฺติ. วิวฏฺฏนฺตีติ ปพฺภาเร ขิตฺตตฺถมฺโภ วิย ลุธนฺติ. มูลจฺฉินฺนรุกฺโข วิย ฉินฺนปปาตํ ปปตนฺติ, ปริทยฺหมานจิตฺตา ปุริมโทมนสฺสุปนิสฺสยวเสน จินฺเตนฺติ, วิคเต โทมนสฺเส ตถาจินฺตนํ นตฺถีติ.

“回转”即是辗转。“解回转”就像被抛向山坡的木桩那样滚动。如同根已断的树木那样坠落悬崖，他们以燃烧的心，缘于先前的忧作为亲依止缘而思虑，当忧消失后，就不会再那样思虑了。

อุปายาสนิทฺเทสวณฺณนา

绝望解释的释义

๑๙๘. สพฺพวิสยปฺปฏิปตฺตินิวารณวเสน สมนฺตโต สีทนํ สํสีทนํ, อุฏฺเฐตุมฺปิ อสกฺกุเณยฺยตากรณวเสน อติพลวํ, วิรูปํ วา สีทนํ วิสีทนํ. อญฺญํ วิสยํ อคนฺตฺวา ญาติพฺยสนาทีสุ วิรูโป อาสงฺโค ตตฺเถว อวพนฺธตา พฺยาสตฺติ. นิตฺถุนนกรณโต นิตฺถุนนรโส. วิสีทนํ วิสาโท.

198. 因阻断朝向一切所缘的行进，而全面地沉没，是为“沉沦”（saṃsīdanaṃ）；因使人无力起身而极其强烈，或反常的沉没，是为“沮丧”（visīdanaṃ）。不趣向其他所缘，而反常地执着于亲族不幸等事，并被其束缚，是为“耽着”（byāsatti）。因其能引生呻吟，故有呻吟之作用。沮丧（visīdanaṃ）即是悲戚（visādo）。

สยํ น ทุกฺโข โทสตฺตา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนธมฺมนฺตรตฺตา วา. เย ปน โทมนสฺสเมว อุปายาโสติ วเทยฺยุํ, เต ‘‘อุปายาโส ตีหิ ขนฺเธหิ เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา สมฺปยุตฺโต, เอเกน ขนฺเธน เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา เกหิจิ สมฺปยุตฺโต’’ติ (ธาตุ. ๒๔๙) อิมาย ปาฬิยา ปฏิกฺขิปิตพฺพา. วิสาทปฺปตฺติยา สุขทุกฺขการณํ อคณยิตฺวา ทุกฺขฏฺฐานาทีนิ กโรนฺตานํ อุปายาโส กายิกทุกฺขสฺส วตฺถุ โหติ, วิสาทนวเสเนว ญาติวินาสาทีนิ จินฺเตนฺตานํ โทมนสฺสสฺส. อตฺตโน ปวตฺติกฺขเณเยว อุปายาโส โทมนสฺสสมฺปโยคโต จิตฺตํ ปริทหติ, อวิปฺผาริกตากรณวเสน กายํ วิสาเทติ, ตทุภยกรเณเนว ตโต ปรํ ตํนิมิตฺตํ กายิกํ เจตสิกญฺจ อธิมตฺตํ ทุกฺขํ ชนยตีติ ทุกฺโข วุตฺโต.

绝望本身不是苦，因为它是一种嗔，或是属于行蕴的其他法。而若有人说忧即是绝望，则应以此巴利经文反驳他们：“绝望与三蕴、一处、一界相应，又在某些情况下与一蕴、一处、一界相应。”（《界论》 249）当人们陷入悲伤，不顾乐苦之因，而造作痛苦之事等时，绝望就成为身苦的基础；当人们因悲伤而思虑亲人亡故等事时，绝望就成为忧的基础。绝望在生起的刹那，就因与忧相应而烧灼心，并因其不扩散的作用而使身体沮丧；正因这两种作用，其后它会缘此而产生强烈的身心之苦，因此被称为苦。

อปฺปิยสมฺปโยคนิทฺเทสวณฺณนา

与不可爱者结合之解释的释义

๑๙๙. น อปฺปิยนฺตีติ น คมิยนฺติ, น ปเวสียนฺตีติ อตฺโถ. อนตฺถนฺติ พฺยสนํ, ทุกฺขํ วา. อหิตนฺติ ตสฺส เหตุํ. ทุติเย อตฺถวิกปฺเป อตฺถํ น กาเมนฺตีติ [Pg.67] อนตฺถกามาติอาทิ อสมตฺถสมาโสปิ โยชิโต. ‘‘อสูริยปสฺสานิ มุขานี’’ติอาทีสุ วิย หิ เยน สมาโส, น ตสฺสายํ ปฏิเสธโก อ-กาโรติ. ยสฺมึ กิสฺมิญฺจิ นิพฺภเย โยคกฺเขม-สทฺโท นิรุฬฺโห ทุกฺขโยคโต เขมตฺตา.

199. “不被喜爱”(na appiyanti)的意思是“不被趋向”(na gamiyanti)、“不被进入”(na pavesīyanti)。“不幸”(anatthaṃ)指灾难或痛苦。“不利”(ahitaṃ)指其原因。在第二种释义中，也用到如“欲求不幸者”(anatthakāmā)这类不规整的复合词，其义为“不欲求利益”。例如在“不见太阳的面容”(asūriyapassāni mukhāni)等语中，否定前缀“a-”并不否定与之复合的整个词。在任何无畏之处，“安稳”(yogakkhema)一词都已确立，因为它意指从痛苦的束缚中得到安稳。

สงฺคติอาทีสุ สงฺขารวเสน ยํ ลพฺภติ, ตํ คเหตพฺพํ. น หิ สงฺขารานํ ฐานนิสชฺชาทโย โภชนาทิกิจฺเจสุ วา สหกรณํ วิชฺชตีติ ปจฺฉิมทฺวยํ ตทตฺถวเสน ลพฺภตีติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ. ยํ ลพฺภตีติ วา ยํ อตฺถชาตํ ลพฺภตีติ อตฺโถ. เตน ยถา ลพฺภติ สงฺคติอาทีสุ อตฺโถ, ตถา โยเชตพฺโพ. ปุคฺคลสฺส หิ สงฺคติ คนฺตฺวา สงฺขาเรหิ สํโยโค โหติ, อาคเตหิ จ เตหิ, ปุคฺคลสฺส จ อตฺตโน ฐานาทีสุ สงฺขาเรหิ สหภาโว โหติ, สพฺพกิริยาสุ จ มิสฺสีภาโวติ. อนตฺถภาโว อุปทฺทวภาโว.

在集会等中，应理解为依诸行而获得。因为诸行在站、坐等方面，或在饮食等事务中，并无共同作用，故不能说后两者是依此义而获得。所谓“所获得”，即是“所获得的义理”。因此，在集会等中的意义，应按其如何获得而解释。因为个人（puggala）前往集会，是与诸行结合；当彼等来到时，个人在自己的处所等，是与诸行共存；在一切行为中，是与诸行混合。不幸即是祸患。

อนิฏฺฐานํ อาปาถคมนมตฺตํ ตํคหณมตฺตญฺจ อปฺปิยสมฺปโยโค, น ปน ปถวิผสฺสาทโย วิย อปฺปิยสมฺปโยโค นาม เอโก ธมฺโม อตฺถีติ อาห ‘‘โส อตฺถโต เอโก ธมฺโม นาม นตฺถี’’ติ. อนิฏฺฐานิ กณฺฏกาทีนิ อมิตฺตา จ อุสุอาทีหิ วิชฺฌนาทิทุกฺขํ อุปฺปาเทนฺติ.

与不可爱者结合，仅是指不可意者进入范围，以及对它们的执取，但并非像地触等那样，有一个名为“与不可爱者结合”的单独的法（dhamma），故说：“就其义而言，并无此一法。”不可意的事物如荆棘等，以及敌人用箭矢等，能产生刺伤等痛苦。

อิธาติ อิมสฺมึ โลเก ทุกฺขํ โหตีติ วา อิธ อิมสฺมึ ทุกฺขสจฺจนิทฺเทเส ทุกฺโข วุตฺโตติ วา โยเชตพฺพํ.

“于此”（idha）应作如是解：或“于此世间有苦”，或“于此苦谛的解释中说到苦”。

ปิยวิปฺปโยคนิทฺเทสวณฺณนา

爱别离之解释的释义

๒๐๐. มินนฺตีติ นาฬิยาทีสุ ธญฺญํ วิย อนฺโต ปกฺขิปนฺติ, น พหิ กโรนฺตีติ อตฺโถ. อมา-สทฺโท สหภาวทีปโก. ญายนฺติ วา อชฺฌตฺติกาอิจฺเจว. ญาติพฺยสนาทิโก หุตฺวา อุปฏฺฐาตีติ พฺยสนปจฺจุปฏฺฐาโน. โสกุปฺปาทเนเนว สรีรํ โสเสนฺติ, กิสํ กโรนฺติ, อกิสมฺปิ นิโรชตากรเณน มิลาเปนฺติ, ตโต จ กายิกํ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชตีติ ตทุปฺปาทกตา วุตฺตา.

200. “他们度量”（minanti）的意思是：就像将谷物装入“那利”（nāḷi）等量器中，是放进去，而不是弄出来。“amā”一词表示“共同”之义。或者，“亲属”（ñāti）就是指内在之人。由于亲属的不幸等而出现，故此苦的现起为不幸。正是通过忧（soka）的生起，它们使身体干枯、消瘦；即使不消瘦，也通过导致失去元气而使其枯萎，并由此生起身的痛苦，因此说它能产生那痛苦。

โสกสรสมปฺปิตาติ เอเตน เจตสิกทุกฺขํ ทสฺเสติ, วิตุชฺชนฺตีติ เอเตน กายิกํ ทุกฺขํ.

“为忧箭所击中”（sokasarasamappitā）表示心的痛苦；“被刺痛”（vitujjanti）表示身的痛苦。

อิจฺฉานิทฺเทสวณฺณนา

欲的解释之释义

๒๐๑. ยสฺมึ [Pg.68] กาเล ชาติยา น อาคนฺตพฺพํ, ตํ กาลํ คเหตฺวา อาห ‘‘ปรินิพฺพุเตสุ จ วิชฺชมานํ ชาติยา อนาคมน’’นฺติ. ยมฺปีติ เยนปีติ อตฺโถ วุตฺโต. ยทาปิ ปน ยํ-สทฺโท ‘‘อิจฺฉ’’นฺติ เอตํ อเปกฺขติ, ตทาปิ อลาภวิสิฏฺฐา อิจฺฉา วุตฺตา โหติ. ยทา ‘‘น ลภตี’’ติ เอตํ อเปกฺขติ, ตทา อิจฺฉาวิสิฏฺโฐ อลาโภ วุตฺโต โหติ. โส ปนตฺถโต อญฺโญ ธมฺโม นตฺถิ, ตถาปิ อลพฺภเนยฺยอิจฺฉาว วุตฺตา โหติ. อปาปุณิตพฺเพสุ ปวตฺตตฺตา เอว ‘‘อปฺปตฺติปจฺจุปฏฺฐานา’’ติ วุตฺตา. ยตฺถ หิ สา อิจฺฉา ปวตฺตา, ตํ วตฺถุํ อปาปุณนฺตี หุตฺวา คยฺหตีติ.

201. 在不应再有生的时候，把握那个时机而说：“于已般涅槃者，存在着不再有生。”“yampi”是“yenapi”的意思。然而，当“yaṃ”一词关联“欲”(icchā)时，则说是以“不得”为特征之欲；当它关联“不得”(na labhati)时，则说是以“欲”为特征之不得。但从意义上说，并无不同之法，同样是说对不可得之物的欲。正因为它转向不可得之物，故说“以未得为现起”。因为那欲所转向之处，即被理解为得不到那个对象。

ฉินฺนภินฺนคเณนาติ นิลฺลชฺเชน ธุตฺตคเณน, กปฺปฏิกคเณน วา.

“被切断、被破坏的团体”(chinnabhinnagaṇena)是指：无耻的骗子团体，或穿破衣者的团体。

วิฆาตมยนฺติ จิตฺตวิฆาตมยํ โทมนสฺสํ จิตฺตวิฆาตโต เอว อุปฺปนฺนํ อุพฺพนฺธนชราติสาราทิกายิกํ ทุกฺขญฺจ. อิจฺฉิตาลาภนฺติ อลพฺภเนยฺยอิจฺฉเมว วทติ.

“由恼害所成”(vighātamayaṃ)是指：由心之恼害所成的忧，以及纯粹由心之恼害所生的自缢、衰老、腹泻等身的痛苦。“所欲不遂”(icchitālābhaṃ)即是说对不可得之物的欲。

อุปาทานกฺขนฺธนิทฺเทสวณฺณนา

取蕴解释释义

๒๐๒. วิตฺถิณฺณสฺส ทุกฺขสฺส เอตฺตกนฺติ ทสฺสนํ ทุกฺขสฺส สงฺเขโป, ตํ กาตุํ น สกฺกา วิตฺถารสฺส อนนฺตตฺตา. ทุกฺขวิตฺถารคตํ ปน เทสนาวิตฺถารํ ปหาย ยตฺถ สพฺโพ ทุกฺขวิตฺถาโร สโมธานํ คจฺฉติ, ตตฺถ เทสนาย ววตฺถานํ สงฺเขโป, ตํ กาตุํ สกฺกา ตาทิสสฺส วตฺถุโน สพฺภาวา.

202. 要指出广大的苦“只有这么多”，这是对苦的概括，但这是做不到的，因为其范围是无限的。然而，舍弃关于苦的范围的详细教说，而在一切苦的范围都汇集之处，确立教说作为概括，这是可以做到的，因为有这样的事存在。

เทสํ ชานนฺโต มคฺคกฺขายิกปุริโส เทสโก. ภควาปิ ทุกฺขสฺส เทสโก. ‘‘ทุกฺขนฺตเทสเกนา’’ติ วา ปาโฐ, ทุกฺขนฺตกฺขายิโกติ อตฺโถ.

知道地方而指示道路的人是“指示者”(desaka)。世尊也是苦的指示者。或者，另有读法作“苦之终点的指示者”(dukkhantadesakena)，意思是“苦之尽头的宣说者”。

ปาวกาทโย ยถา อินฺธนาทีนิ พาเธนฺติ, เอวํ พาธยมานา. มารณนฺติกทุกฺขาภิฆาเตนาติ อิมินา อติปากเฏน ชาติชราทุกฺขวิฆาตชโสกาทโย ทสฺเสติ. ตโตติ ปริเทวโต อุทฺธํ. กณฺฐ โสสาทิ สนฺธิ พนฺธจฺเฉทนาทิ ชนก ธาตุกฺโขภ สมาโยคโต กายสฺส อาพาธนทุกฺขํ ทุกฺขํ. เยสุ เกสุจีติ ติสฺสสฺส วา ผุสฺสสฺส วา อุปาทานกฺขนฺเธสุ สพฺพมฺปิ จกฺขุโรคาทิทุกฺขํ สพฺพสตฺตคตํ เอวํปการเมวาติ สงฺขิปิตฺวา ทสฺเสนฺโตติ อตฺโถ.

就像火等折磨燃料等一样，如此折磨着。通过“以临死之苦的打击”这非常明显的一句，显示了由生、老之苦的恼害所生的忧等。“其后”(tato)是在悲叹之后。由引生咽喉干枯等及关节韧带断裂等之界的扰乱相结合，身的病苦即是苦。“于任何”(yesu kesuci)的意思是：简要地显示，在帝沙（Tissa）或弗沙(Phussa)的取蕴中，一切眼病等苦，以及存在于一切有情之中的苦，都是如此种类。

ทุกฺขสจฺจนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

苦谛解释释义终。

๒. สมุทยสจฺจนิทฺเทสวณฺณนา

2. 集谛解释释义

๒๐๓. อุตฺตรปทโลปํ [Pg.69] กตฺวา ‘‘ปุนพฺภวกรณํ ปุโนพฺภโว’’ติอาห. ‘‘มโนสมฺผสฺโส’’ติ เอตฺถ มโน วิย จ ปุริมปทสฺส โอการนฺตตา ทฏฺฐพฺพา. อถ วา สีลฏฺเฐน อิก-สทฺเทน คมิยตฺถตฺตา กิริยาวาจกสฺส สทฺทสฺส อทสฺสนํ ทฏฺฐพฺพํ ยถา ‘‘อปูปภกฺขนสีโล อาปูปิโก’’ติ. ‘‘ตทฺธิตา’’อิติ พหุวจนนิทฺเทสา วิจิตฺตตฺตา วา ตทฺธิตานํ อภิธานลกฺขณตฺตา วา ‘‘ปุนพฺภวํ เทตี’’ติอาทีสุ อตฺเถสุ โปโนพฺภวิกสทฺทสิทฺธิ ทฏฺฐพฺพา. ตตฺถ กมฺมสหชาตา ปุนพฺภวํ เทติ, กมฺมสหายภูตา ตทสหชาตา ปุนพฺภวาย สํวตฺตติ, ทุวิธาปิ ปุนปฺปุนํ ภเว นิพฺพตฺเตติ. เตเนวาห ‘‘ปุนพฺภวสฺส ทายิกาปี’’ติอาทิ. โปโนพฺภวิกาเยวาติ นามํ ลภตีติ ปุนพฺภวํ ทายิกาปิ อทายิกาปิ ปุนพฺภวํ เทติจฺเจว โปโนพฺภวิกาติ สมานวิปากาติ นามํ ลภติ สมานสภาวตฺตา ตทานุภาวตฺตา จ. เอวํ อิตเรสุ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ อุปธิมฺหิ ยถานิพฺพตฺเต อตฺตภาเว วิปจฺจนกมฺมํ เอติสฺสาติ อุปธิเวปกฺกา. นนฺทนฏฺเฐน นนฺที, รญฺชนฏฺเฐน ราโค. โย จ นนฺทิราโค, ยา จ ตณฺหา, อุภยเมตํ เอกตฺถํ, พฺยญฺชนเมว นานนฺติ ตณฺหา ‘‘นนฺทิราเคน สทฺธึ อตฺถโต เอกตฺตํ คตา’’ติ วุตฺตา. ราคสมฺพนฺเธน ‘‘อุปฺปนฺนสฺสา’’ติ วุตฺตํ. รูปารูปภวราโค วิสุํ วกฺขตีติ กามภเว เอว ภวปตฺถนาอุปฺปตฺติ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา.

203. 通过省略后一词，而说“令再生者”(punabbhavakaraṇaṃ)即是“再生”(punobbhavo)。在“意触”(manosamphasso)一词中，应知其前一词如“mano”一样以“o”结尾。或者，由于是通过带有“习性”义的“ika”后缀来理解其义，故应知表示行为的词不出现，如“食饼为习者”(apūpabhakkhanasīlo)作“食饼者”(āpūpiko)。由于以复数“派生词”(taddhitā)来指称，或由于派生词的多样性，或由于其具有指称的特征，故应知“能再生的”(ponobbhavika)一词是在“能致再生”等义中成立的。其中，与业俱生者能致再生；作为业的助伴而非俱生者，则导向再生；两种都使之在存在中一再生起。因此说“再生的给予者”等。它之所以获得“能再生的”之名，是因为无论其（当下）是否正给予再生，其（本性）即是能致再生者；又因自性相同及威力相同，而获得“等同果报”之名。其余的也应如此理解。其中，其业于依止(upadhi)中如其所生地成熟，故为“依止熟”(upadhivepakā)。以欢喜为义是“喜”(nandī)，以染着为义是“贪”(rāgo)。喜贪(nandirāgo)与渴爱(taṇhā)，此二者义同而文异，故说渴爱“与喜贪在意义上合一”。因与贪相关，故说“对已生起者”。由于对色有、无色有之贪将分别解说，故当知此处所说仅为在欲有中对“有”的希求之生起。

ตสฺมึ ตสฺมึ ปิยรูเป ปฐมุปฺปตฺติวเสน ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตา, ปุนปฺปุนํ ปวตฺติวเสน ‘‘นิวิสตี’’ติ, ปริยุฏฺฐานานุสยวเสน วา อุปฺปตฺตินิเวสา โยเชตพฺพา. สมฺปตฺติยนฺติ มนุสฺสโสภคฺเค เทวตฺเต จ. อตฺตโน จกฺขุนฺติ สวตฺถุกํ จกฺขุมาห, สปสาทํ วา มํสปิณฺฑํ. วิปฺปสนฺนปญฺจปสาทนฺติ ปริสุทฺธนีลปีตโลหิตกณฺหโอทาตวณฺณปสาทํ. รชตปนาฬิกํ วิย ฉิทฺทํ อพฺภนฺตเร โอทาตตฺตา. ปามงฺคสุตฺตํ วิย ลมฺพกณฺณพทฺธํ. ตุงฺคา อุจฺจา ทีฆา นาสิกา ตุงฺคนาสิกา, เอวํ ลทฺธโวหารํ อตฺตโน ฆานํ. ‘‘ลทฺธโวหารา’’ติ วา ปาโฐ. ตสฺมึ สติ ตุงฺคา นาสิกา เยสํ, เต ตุงฺคนาสิกา. เอวํ ลทฺธโวหารา สตฺตา อตฺตโน ฆานนฺติ โยชนา กาตพฺพา. ชิวฺหํ…เป… มญฺญนฺติ วณฺณา สณฺฐานโต กิจฺจโต จ. มนํ…เป… อุฬารํ มญฺญนฺติ อตีตาทิอตฺถวิจินนสมตฺถํ. อตฺตนา ปฏิลทฺธานีติ อชฺฌตฺตญฺจ สรีรคนฺธาทีนิ [Pg.70] พหิทฺธา จ วิเลปนคนฺธาทีนิ. อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชตีติ ยทา อุปฺปชฺชมานา โหติ, ตทา เอตฺถ อุปฺปชฺชตีติ สามญฺเญน คหิตา อุปฺปาทกิริยา ลกฺขณภาเวน วุตฺตา, วิสยวิสิฏฺฐา ลกฺขิตพฺพภาเวน. น หิ สามญฺญวิเสเสหิ นานตฺตโวหาโร น โหตีติ. อุปฺปชฺชมานาติ วา อนิจฺฉิโต อุปฺปาโท เหตุภาเวน วุตฺโต. อุปฺปชฺชตีติ นิจฺฉิโต ผลภาเวน ‘‘ยทิ อุปฺปชฺชมานา โหติ, เอตฺถ อุปฺปชฺชตี’’ติ. โส หิ เตน อุปโยชิโต วิย โหติ.

于彼彼可爱之色，以初次生起故，说为“生起”；以再再生起故，说为“安住”；或应依现行与随眠来连结生起与安住。“成就”是指人的庄严与天的状态。“自己的眼”是指有根基的眼，或有净色的肉团。“极其明净的五种净色”是指纯净的青、黄、赤、黑、白色的净色。如银管，因内部洁白而有孔。如头饰的线缕，系于垂耳。高而长的鼻子是“高鼻”，自己的鼻就如此得名。或读为“已得名称者”(laddhavohārā)。若是如此，鼻子高的人是高鼻者；应作如此连结：如此得名的众生，称之为自己的鼻。舌……等，从颜色、形状和作用来认知。意……等，认为其殊胜，是因其能思择过去等义。“自己所获得”是指内在的身体之香等，及外在的涂香等。“正在生起时它生起”：当它正在生起时，于此处生起，这是以总相把握的生起作用，作为特征而说；而以所缘为特征者，则作为所标识者而说。因为并非不能以总相和别相作不同言说。或者，“正在生起”是指未决定的生起，作为因而说；“它生起”是指决定的生起，作为果而说，其义为：“如果它正在生起，它就在此生起”。因为他就像被它所运用。

สมุทยสจฺจนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

集谛解释释义终。

๓. นิโรธสจฺจนิทฺเทสวณฺณนา

3. 灭谛解释释义

๒๐๔. อนูหเตติ อนุทฺธเต, อปฺปหีเนติ อตฺโถ.

204. “未被摧破”(anūhate)即未被根除，其义为未被舍弃。

สีโห เวธเก ปฏิปชฺชติ, น อุสุมฺหิ, สุวาโน เลฑฺฑุมฺหิ ปฏิปชฺชติ, น ปหารเก. ขยคมนวเสน วิรชฺชติ, อปฺปวตฺติคมนวเสน นิรุชฺฌติ. อนเปกฺขตาย จชนวเสน หานิวเสน จ จชียติ, ปุน ยถา น ปวตฺตติ, ตถา ทูรขิปนวเสน ปฏินิสฺสชฺชียติ, พนฺธนภูตาย โมจนวเสน มุจฺจติ, อสํกิเลสวเสน น อลฺลียติ. อายูหนํ สมุทโย, ตปฺปฏิปกฺขวเสน อนายูหนํ.

狮子攻击射手，而非箭矢；狗追逐土块，而非投掷者。由于趋向灭尽而离染，由于趋向不转起而止息。由于无所顾念而舍离，由于减损而被舍弃。为令其不再转起，而以远远抛开的方式舍弃；以从束缚中解脱的方式而解脱；以不染著的方式而不执取。积聚是集，与之相反的是不积聚。

อปญฺญตฺตินฺติ อปญฺญาปนํ, ‘‘ติตฺตอลาพุ อตฺถี’’ติ โวหาราภาวํ วา. ติตฺตอลาพุวลฺลิยา อปฺปวตฺตึ อิจฺฉนฺโต ปุริโส วิย มคฺโค ทฏฺฐพฺโพ, ตสฺส ตสฺสา อปฺปวตฺตินินฺนจิตฺตสฺส มูลจฺเฉทนํ วิย มคฺคสฺส นิพฺพานารมฺมณสฺส ตณฺหาปหานํ. ตทาปฺปวตฺติ วิย ตณฺหาย อปฺปวตฺติภูตํ นิพฺพานํ ทฏฺฐพฺพํ. ทุติยูปมาย ทกฺขิณทฺวารํ วิย นิพฺพานํ, โจรฆาตกา วิย มคฺโค ทฏฺฐพฺโพ, ปุริมา วา อุปมา มคฺเคน นิรุทฺธาย ปิยรูปสาตรูเปสุ นิรุทฺธาติ วตฺตพฺพตาทสฺสนตฺถํ วุตฺตา, ปจฺฉิมา นิพฺพานํ อาคมฺม นิรุทฺธายปิ.

“无施设”(apaññatti)即不作宣称，或指没有“有苦葫芦”这种说法。应当将道看作是如同希望苦葫芦藤不再生长的人；以涅槃为所缘的道之断除渴爱，就如同那位心向于（藤）不转起者斩断其根。应当将作为渴爱不转起状态的涅槃，看作是如同那（藤）的不转起。在第二个譬喻中，应当将涅槃看作南门，将道看作捕杀盗贼者。说第一个譬喻是为了表明，应当说“由道所止息的，是在可爱、可意之色中被止息的”；后者则是为了表明“依于涅槃而被止息”。

นิโรธสจฺจนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

灭谛解释之释义终。

๔. มคฺคสจฺจนิทฺเทสวณฺณนา

4. 道谛解释之释义

๒๐๕. อญฺญมคฺคปฏิกฺเขปนตฺถนฺติ [Pg.71] ติตฺถิเยหิ กปฺปิตสฺส มคฺคสฺส ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทาภาวํ ปฏิกฺเขเปตุนฺติ อตฺโถ, อญฺญสฺส วา มคฺคภาวปฏิกฺเขโป อญฺญมคฺคปฏิกฺเขโป. ปุคฺคลสฺส อริยภาวกรตฺตา อริยํ กโรตีติ อริโย, อริยผลปฏิลาภกรตฺตา อริยํ ลภาเปติ ชเนตีติ อริโย. อตฺตโน กิจฺจวเสน ผลวเสน จ อริยนามลาโภ เอว วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อฏฺฐ องฺคานิ อสฺสาติ อญฺญปทตฺถสมาสํ อกตฺวา ‘‘อฏฺฐงฺคานิ อสฺส สนฺตีติ อฏฺฐงฺคิโก’’ติ ปทสิทฺธิ ทฏฺฐพฺพา.

205. “为遮止他道”的意思是，否定由外道所构想的道具有导向苦灭之道途的性质；或遮止他者之道性，即是“遮止他道”。能使人(puggala)成为圣者，故为“圣”；能令人获得圣果，故为“圣”。当知正是由于其作用与果，才获得了“圣”之名。不作“有八支分”这样的依主释，而应了知其构词为：“彼有八支分，故为八支”。

จตุรงฺคสมนฺนาคตา วาจา ชนํ สงฺคณฺหาตีติ ตพฺพิปกฺขวิรติสภาวา สมฺมาวาจา เภทกรมิจฺฉาวาจาปหาเนน ชเน สมฺปยุตฺเต จ ปริคฺคณฺหนกิจฺจวตี โหตีติ ‘‘ปริคฺคหลกฺขณา’’ติ วุตฺตา. ยถา จีวรกมฺมาทิโก กมฺมนฺโต เอกํ กาตพฺพํ สมุฏฺฐาเปติ นิปฺผาเทติ, ตํตํกิริยานิปฺผาทโก วา เจตนาสงฺขาโต กมฺมนฺโต หตฺถปาทจลนาทิกํ กิริยํ สมุฏฺฐาเปติ, เอวํ สาวชฺชกตฺตพฺพกิริยาสมุฏฺฐาปกมิจฺฉากมฺมนฺตปฺปหาเนน สมฺมากมฺมนฺโต นิรวชฺชสมุฏฺฐาปนกิจฺจวา โหติ, สมฺปยุตฺตธมฺเม จ สมุฏฺฐาเปนฺโต เอว ปวตฺตตีติ ‘‘สมุฏฺฐาปนลกฺขโณ’’ติ วุตฺโต. กายวาจานํ ขนฺธสนฺตานสฺส จ สํกิเลสภูตมิจฺฉาอาชีวปฺปหาเนน สมฺมาอาชีโว ‘‘โวทาปนลกฺขโณ’’ติ วุตฺโต.

由于具足四支的言语能摄集众人，故具有远离其对反（邪语）之自性的正语，通过舍断能导致分裂的邪语，而对已和合的众人具有摄集的作用，因此被称为“摄集相”。正如缝制衣物等工作能发起并完成一件应做之事，或名为“思”的业能发起手足活动等行为，同样地，正业通过舍断能发起有过失之应做行为的邪业，而具有发起无过失行为的作用，并且在发起相应法时转起，故被称为“发起相”。通过舍断作为身、语及诸蕴相续之染污的邪命，正命被称为“净化相”。

อตฺตโน ปจฺจนีกกิเลสา ทิฏฺเฐกฏฺฐา อวิชฺชาทโย. ปสฺสตีติ ปกาเสตีติ อตฺโถ. เตเนว หิ องฺเคน ตตฺถ ปจฺจเวกฺขณา ปวตฺตตีติ. ตเถวาติ อตฺตโน ปจฺจนีกกิเลเสหิ สทฺธินฺติ อตฺโถ.

其自身所对治的诸烦恼，如无明等，是见的同一对象。“见”即“开显”之义。正是由于此支，审察才得以于彼生起。“如是”之义为：与自身所对治的诸烦恼一起。

กิจฺจโตติ ปุพฺพภาเคหิ ทุกฺขาทิญาเณหิ กตฺตพฺพกิจฺจสฺส อิธ นิปฺผตฺติโต, อิมสฺเสว วา ญาณสฺส ทุกฺขาทิปฺปกาสนกิจฺจโต. ตีณิ นามานิ ลภติ กามสงฺกปฺปาทิปฺปหานกิจฺจนิปฺผตฺติโต. สิกฺขาปทวิภงฺเค (วิภ. ๗๐๓ อาทโย) ‘‘วิรติเจตนา สพฺเพ สมฺปยุตฺตธมฺมา จ สิกฺขาปทานี’’ติ วุตฺตาติ ตตฺถ ปธานานํ วิรติเจตนานํ วเสน ‘‘วิรติโยปิ โหนฺติ เจตนาโยปี’’ติ อาห. มุสาวาทาทีหิ วิรมณกาเล วา วิรติโย สุภาสิตาทิวาจาภาสนาทิกาเล จ เจตนาโย โยเชตพฺพา, มคฺคกฺขเณ วิรติโยว [Pg.72] เจตนานํ อมคฺคงฺคตฺตา เอกสฺส ญาณสฺส ทุกฺขาทิญาณตา วิย เอกาย วิรติยา มุสาวาทาทิวิรติภาโว วิย จ เอกาย เจตนาย สมฺมาวาจาทิกิจฺจตฺตยสาธนสภาวาภาวา สมฺมาวาจาทิภาวาสิทฺธิโต, ตํสิทฺธิยญฺจ องฺคตฺตยตฺตาสิทฺธิโต จ.

“由其作用”：因为在此（道）中成就了前分诸苦等智所应作之事的缘故，或因为此智本身具有开显苦等的作用。由于成就了舍断欲思惟等的作用，而获得三名。在《学处分别》(Sikkhāpadavibhaṅga)中说：“离、思及一切相应法皆是学处。”因此，依主要的离与思而说：“既是诸离，也是诸思。”在远离妄语等时是诸离，在说善说语等时则应运用诸思。在道的刹那，（它们）只是诸离，因为诸思并非道支。因为，犹如一智具有了知苦等的作用，犹如一离具有远离妄语等的状态，单一的思并不具有成就正语等三事之自性，故正语等的状态不能成立；而如果它们成立，三支的状态便不能成立。

ปุพฺพภาเคปิ มคฺคกฺขเณปิ สมฺมาสมาธิ เอวาติ ยทิปิ สมาธิอุปการกานํ อภินิโรปนานุมชฺชนสมฺปิยายนพฺรูหนสนฺตสุขานํ วิตกฺกาทีนํ วเสน จตูหิ ฌาเนหิ สมฺมาสมาธิ วิภตฺโต, ตถาปิ วายาโม วิย อนุปฺปนฺนากุสลานุปฺปาทนาทิจตุวายามกิจฺจํ, สติ วิย จ อสุภาสุขานิจฺจานตฺเตสุ กายาทีสุ สุภาทิสญฺญาปหานจตุสติกิจฺจํ, เอโก สมาธิ จตุกฺกชฺฌานสมาธิกิจฺจํ น สาเธตีติ ปุพฺพภาเคปิ ปฐมชฺฌานสมาธิจิตฺเต ฌานสมาธิ ปฐมชฺฌานสมาธิ เอว มคฺคกฺขเณปิ, ตถา ปุพฺพภาเคปิ จตุตฺถชฺฌานสมาธิจิตฺเต ฌานสมาธิ จตุตฺถชฺฌานสมาธิ เอว มคฺคกฺขเณปีติ อตฺโถ.

在前分及道的刹那都是正定。虽然正定依助于定的寻等（诸法）——即安止、遍触、令喜、增长、寂静乐——而分为四种禅那，然而，犹如精进有令未生之不善法不生等四种作用，犹如念有于不净、苦、无常、无我之身等中舍断净想等四种作用，一个定不能完成四种禅那定的作用。因此，在前分初禅定心中，禅定即是初禅定，在道的刹那也是如此；同样，在前分第四禅定心中，禅定即是第四禅定，在道的刹那也是如此。此即其义。

วจีเภทสฺส อุปการโก วิตกฺโก สาวชฺชานวชฺชวจีเภทนิวตฺตนปวตฺตนกราย สมฺมาวาจายปิ อุปการโก เอวาติ ‘‘สฺวาย’’นฺติอาทิมาห. วจีเภทนิยามิกา วาจา กายิกกิริยานิยามกสฺส สมฺมากมฺมนฺตสฺส อุปการิกา. อิทํ วีริยนฺติ จตุสมฺมปฺปธานวีริยํ. คติโยติ นิปฺผตฺติโย, กิจฺจาทิสภาเว วา. สมนฺเวสิตฺวาติ อุปธาเรตฺวา.

有助于语之分别的寻，亦有助于能令有过失与无过失之语分别止息及转起的正语，故说“此（寻）”等。规范语之分别的语，亦是规范身行的正业的助缘。此处的“精进”指四正勤的精进。“趣”指成就，或作用等自性。“遍寻后”即审察后。

ปุริมานิ ทฺเว สจฺจานิ อุคฺคณฺหิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. อิฏฺฐํ กนฺตนฺติ นิโรธมคฺเคสุ นินฺนภาวํ ทสฺเสติ, น อภินนฺทนํ, ตนฺนินฺนภาโวเยว จ ตตฺถ กมฺมกรณํ ทฏฺฐพฺพํ.

“已把握前二谛后”，这是关联。“所欲、所爱”显示了对灭、道二谛的倾向，而非欢喜；并且当知，唯有该倾向是彼处的能作者。

กิจฺจโตติ ปริญฺญาทิโต. อารมฺมณปฏิเวโธติ สจฺฉิกิริยาปฏิเวธมาห. สพฺพมฺปิ ปฏิเวธญาณํ โลกุตฺตรนฺติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ อุคฺคหาทิปฏิเวโธ จ ปฏิเวโธว, น จ โส โลกุตฺตโรติ? น, เกวเลน ปฏิเวธ-สทฺเทน อุคฺคหาทิปฏิเวธานํ อวจนียตฺตา, ปฏิเวธนิมิตฺตตฺตา วา อุคฺคหาทิวเสน ปวตฺตํ ทุกฺขาทีสุ ปุพฺพภาเค ญาณํ ‘‘ปฏิเวโธ’’ติ วุตฺตํ, น ปฏิเวธตฺตา, ปฏิเวธภูตเมว ปน ญาณํ สนฺธายาห ‘‘สพฺพมฺปิ ปฏิเวธญาณํ โลกุตฺตร’’นฺติ. อุคฺคหปริปุจฺฉาญาณานิปิ สวนญาเณ เอว อวโรธํ คจฺฉนฺตีติ ‘‘สวนธารณสมฺมสนญาณํ โลกิย’’นฺติ ติวิธเมว ญาณมาห. อุคฺคหาทีหิ สจฺจปริคฺคณฺหนํ ปริคฺคโห.

“由其作用”，即由遍知等。“通达所缘”说的是作证的通达。为何说“一切通达智皆为出世间”？难道把握等通达也是通达，但它并非出世间吗？不。因为单凭“通达”一词，并不能表达把握等通达；或是因为作为通达之相，依把握等而转起的、于苦等的前分智被称为“通达”，但并非因其是通达。而针对已成为通达的智，才说“一切通达智皆为出世间”。把握、遍问之智亦被包含在闻智中，故只说三智：“闻、持、思惟之智是世间”。通过把握等而领会诸谛，即是“领会”。

ปโยโคติ [Pg.73] กิริยา, วายาโม วา. ตสฺส มหนฺตตรสฺส อิจฺฉิตพฺพตํ ทุกฺกรตรตญฺจ อุปมาหิ ทสฺเสติ ‘‘ภวคฺคคหณตฺถ’’นฺติอาทินา.

“加行”即是行为，或努力。通过“为把握有顶”等譬喻，显示了它（加行）的更伟大、更值得向往及更困难。

ปทฆาตนฺติ เอตฺถ คตมคฺโค ‘‘ปท’’นฺติ วุจฺจติ. เยน จุปาเยน การเณน กามวิตกฺโก อุปฺปชฺชติ, โส ตสฺส คตมคฺโคติ ตสฺส ฆาโต ปทฆาโต. อุสฺสุกฺกาเปตฺวาติ อุทฺธํ อุทฺธํ สนฺติวิเสสยุตฺตํ กตฺวา, วฑฺเฒตฺวาติ อตฺโถ.

于“截断足迹”中，已行之路被称为“足迹”。以任何方便、原因而生起欲寻，彼即是其已行之路，将其截断即是“截断足迹”。“令热忱”即令其向上、向上，与寂静的殊胜相应，其义为“令增长”。

ปาฬิยํ วิภตฺเตสูติ กตรปาฬิยํ? ธมฺมสงฺคเห ตาว อฏฺฐ กสิณานิ ทส อสุภา จตฺตาโร พฺรหฺมวิหารา จตฺตาริ อารุปฺปานิ วิภตฺตานิ, อาคเมสุ ทส อนุสฺสติโย อาหาเร ปฏิกูลสญฺญา จตุธาตุววตฺถานนฺติ อิมานิ จาติ ตตฺถ ตตฺถ วิภตฺตํ. อิเมสุ ตีสูติ กามาทีสุ ตีสุ ฐาเนสุ.

“于圣典中已分别者”——于何圣典？首先，在《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)中分别了八遍、十不净、四梵住、四无色定；在诸《阿含》(Āgama)中，十随念、食厌想、四界差别，这些也于彼彼之处被分别。“于此三处中”，即于欲等三处。

มิจฺฉาวาจาสงฺขาตายาติ เอเตน เอกาย เจตนาย ปหาตพฺพเอกตฺตํ ทสฺเสติ. อิธ อริยสาวโก สกลฺยาณปุถุชฺชนโก เสกฺโข. กายทฺวารวีติกฺกมาติ อาชีวเหตุกโต ปาณาติปาตาทิโต วิสุํ วิสุํ วิรมณํ โยเชตพฺพํ.

通过“名为邪语”，显示了应以单一思所断除的统一性。此处的圣弟子，是指具善凡夫(kalyāṇaputhujjana)与有学(sekkha)。关于“身门违犯”，应就为活命之因而行杀生等事，一一分别地加以远离。

อยํ ปนสฺสาติ มคฺคภาเวน จตุพฺพิธมฺปิ เอกตฺเตน คเหตฺวา อสฺส มคฺคสฺส อยํ ฌานวเสน สพฺพสทิสสพฺพาสทิสเอกจฺจสทิสตา วิเสโส. ปาทกชฺฌานนิยาเมน โหตีติ อิธ ปาทกชฺฌานนิยามํ ธุรํ กตฺวา อาห, อฏฺฐสาลินิยํ ปน วิปสฺสนานิยามํ ตตฺถ สพฺพวาทาวิโรธโต, อิธ ปน สมฺมสิตชฺฌานปุคฺคลชฺฌาสยวาทนิวตฺตนโต ปาทกชฺฌานนิยามํ. วิปสฺสนานิยาโม ปน สาธารณตฺตา อิธาปิ น ปฏิกฺขิตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อญฺเญ จาจริยวาทา วกฺขมานา วิภชิตพฺพาติ ยถาวุตฺตเมว ตาว ปาทกชฺฌานนิยามํ วิภชนฺโต อาห ‘‘ปาทกชฺฌานนิยาเมน ตาวา’’ติ.

再说“此道”，是就道的性质而言，将四种道合为一类来理解；此道的差别在于，由于禅那的缘故，有完全相同、完全不同和部分相同之别。因为是依基础禅(pādakajjhāna)的规律而有，所以这里以基础禅的规律为主而说。但在《含义阐明》中，则以观(vipassanā)的规律为主，因为在那里与一切论说皆无抵触。而在这里，为了排除关于思择禅那之个人(puggala)意向的论说，则采用基础禅的规律。然而，观的规律具有普遍性，故应知在此也未被排斥。其他诸师的论说将在后文分别阐述，现在先只依前述的基础禅规律来分别，故说“首先依基础禅的规律”。

อารุปฺเป จตุกฺกปญฺจก…เป… วุตฺตํ อฏฺฐสาลินิยนฺติ อธิปฺปาโย. นนุ ตตฺถ ‘‘อารุปฺเป ติกจตุกฺกชฺฌานํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ, น ‘‘จตุกฺกปญฺจกชฺฌาน’’นฺติ? สจฺจํ, เยสุ ปน สํสโย อตฺถิ, เตสํ อุปฺปตฺติทสฺสเนน, เตนตฺถโต จตุกฺกปญฺจกชฺฌานํ อุปฺปชฺชตีติ วุตฺตเมว โหตีติ เอวมาหาติ เวทิตพฺพํ. สมุทายญฺจ อเปกฺขิตฺวา ‘‘ตญฺจ โลกุตฺตรํ, น โลกิย’’นฺติ อาห. จตุตฺถชฺฌานเมว หิ โลกิยํ ตตฺถ อุปฺปชฺชติ, น จตุกฺกํ ปญฺจกญฺจาติ. เอตฺถ [Pg.74] กถนฺติ ปาทกชฺฌานสฺส อภาวา กถํ ทฏฺฐพฺพนฺติ อตฺโถ. ตํฌานิกาว ตสฺส ตตฺถ ตโย มคฺคา อุปฺปชฺชนฺติ ตชฺฌานิกํ ปฐมผลาทึ ปาทกํ กตฺวา อุปริมคฺคภาวนายาติ อธิปฺปาโย, ติกจตุกฺกชฺฌานิกํ ปน มคฺคํ ภาเวตฺวา ตตฺถุปฺปนฺนสฺส อรูปชฺฌานํ ตชฺฌานิกํ ผลญฺจ ปาทกํ กตฺวา อุปริมคฺคภาวนาย อญฺญฌานิกาปิ อุปฺปชฺชนฺตีติ ฌานงฺคาทินิยามิกา ปุพฺพาภิสงฺขารสมาปตฺติ ปาทกํ, น สมฺมสิตพฺพาติ ผลสฺสปิ ปาทกตา ทฏฺฐพฺพา.

其意为：在《含义阐明》中说：“在无色界，四支与五支……乃至……”难道彼处不是说“在无色界，三支与四支禅那生起”，而非“四支与五支禅那”吗？确实如此。但应知，对于有疑惑者，通过显示其生起，义理上即是说“四支与五支禅那生起”，故如是说。并且，从总体上考察而说“彼是出世间，非世间”。因为在那里，只有世间的第四禅那生起，而非指四支禅与五支禅。此处问：“如何？”其意为：因无基础禅那，当如何理解？其意为：彼禅修者于彼处生起三道，是以彼禅那、初果等为基础，而修习上道。然而，修习了三支与四支禅那之道者，于彼处生起无色禅那，以彼禅那及其果为基础而修习上道时，亦能生起其他禅那。以禅支等为规律的、由先前行所成就的定是基础，此定非所应思择；故应知，果亦可作为基础。

ทุกฺขญาณาทีนํ รูปาทิฉฬารมฺมณตฺตา เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทีนํ กสิณาทิตํตํกุสลารมฺมณารมฺมณตฺตา สมฺมาวาจาทีนํ องฺคานํ ตํตํวิรมิตพฺพาทิอารมฺมณตฺตา ‘‘ยถานุรูป’’นฺติ อาห. ตทนุรูโปติ อวิปฺปฏิสารกรสีลํ วายามสฺส วิเสสปจฺจโยติ สีลานุรูปตา วายามสฺส วุตฺตา สมฺปยุตฺตสฺสปิ, สมฺปยุตฺตสฺเสว จ วจนโต ‘‘สีลภูมิยํ ปติฏฺฐิตสฺสา’’ติ อวตฺวา ‘‘ปติฏฺฐมานสฺสา’’ติ วุตฺตํ. เจตโส อสมฺโมโสติ ‘‘เอการกฺโข’’ติ เอตฺถ วุตฺเตน สตารกฺเขน เจตโส รกฺขิตตา. เตนาห ‘‘อิติ…เป… สุวิหิตจิตฺตารกฺขสฺสา’’ติ.

因为苦智(dukkhañāṇa)等以色等六所缘为目标，出离思惟(nekkhammasaṅkappa)等以遍处(kasiṇa)等各自的善所缘为目标，正语(sammāvācā)等诸支以各自应戒离之事为目标，故说“如其所应”。“与其相应”是说：造作无悔(avippaṭisāra)的戒是精进(vāyāma)的殊胜缘，故说戒与精进相应，也与其相应法相应。并且，因为只说到与相应法相应，故未说“已住立于戒地者”，而说“正住立者”。“心不迷惑”是指，此处以“一守护”所说的念(sati)守护来守护心。因此说：“如是……乃至……善安立心守护者”。

อาสวกฺขยญาณสฺส วิชฺชาภาโว วุตฺโตติ อาสวกฺขยสงฺขาเต มคฺเค ตีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิเต ปญฺญากฺขนฺโธ วิชฺชา, สีลสฺส จตุนฺนญฺจ ฌานานํ จรณภาโว วุตฺโตติ อิตเร ทฺเว ขนฺธา จรณํ. ยนฺติ เอเตน นิพฺพานํ คจฺฉนฺตีติ ยานํ, วิปสฺสนาว ยานํ วิปสฺสนายานํ. สีลํ สมาธิสฺส วิเสสปจฺจโย, สมาธิ วิปสฺสนายาติ สมถสฺส อุปการตฺตา สีลกฺขนฺโธ จ สมถยาเนน สงฺคหิโต. วิปสฺสนายาเนน กาเมสุ อาทีนวํ วิภาเวนฺโต สมถยาเนน นิรามิสํ ฌานสุขํ อปริจฺจชนฺโต อนฺตทฺวยกุมฺมคฺคํ วิวชฺเชติ. ปญฺญา วิย โมหสฺส, สีลสมาธโย จ โทสโลภานํ อุชุวิปจฺจนีกา อโทสาโลเภหิ สาเธตพฺพตฺตา. สีลสมาธิปญฺญาโยคโต อาทิมชฺฌปริโยสานกลฺยาณํ. สีลาทีนิ หิ สาสนสฺส อาทิมชฺฌปริโยสานนฺติ. ยสฺมึ ฐิโต มคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐ จ อริโย โหติ, ตํ มคฺคผลสงฺขาตํ ขนฺธตฺตยสงฺคหิตํ สาสนํ อริยภูมิ.

漏尽智(āsavakkhayañāṇa)的明(vijjā)性已被述说，故在名为漏尽的道中，由三蕴所摄的慧蕴是明；戒与四禅那的行(caraṇa)性已被述说，故其余二蕴是行。“乘”(yāna)者，因此而行，趣向涅槃，故为乘；观(vipassanā)即是乘，故为观乘。戒是定的殊胜缘，定是观的殊胜缘；因此，由于对止(samatha)有助益，戒蕴亦为奢摩他乘所摄。他以观乘辨明欲的过患，以奢摩他乘不舍离非世俗的禅那之乐，从而避开两种极端的邪道。慧如对治痴，戒与定则直接对治嗔与贪，因其应由无嗔、无贪所成就。由戒、定、慧的结合，而有初善、中善、后善。戒等实为教法的初、中、后。圣者立于其上而成为道者与果者，那被称为道与果、由三蕴所摄的教法，即是圣地(ariyabhūmi)。

มคฺคสจฺจนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

道谛解释释义终。

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

经分别释义终。

๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

2. 阿毗达摩分别释义

๒๐๖-๒๑๔. อริยสจฺจ-สทฺโท [Pg.75] สมุทเย วตฺตมาโน ปริญฺเญยฺยภาวรหิเต เอกนฺตปหาตพฺเพ ตณฺหาสงฺขาเต สมุทเย ปวตฺตติ, น ปหาตพฺพปริญฺเญยฺเยสุ อวเสสกิเลสาวเสสากุสเลสุ อปฺปหาตพฺเพสุ จ สาสวกุสลมูลาวเสสสาสวกุสเลสูติ สปฺปเทโส ตตฺถ สมุทโย โหติ, เกวลํ สจฺจสทฺเท นิปฺปเทโสติ อาห ‘‘นิปฺปเทสโต สมุทยํ ทสฺเสตุ’’นฺติ. ทุกฺขนิโรธา ปน อริยสจฺจเทสนายํ ธมฺมโต นิปฺปเทสา เอว. น หิ ตโต อญฺโญ ธมฺโม อตฺถิ, โย สจฺจเทสนายํ ทุกฺขํ นิโรโธติ จ วตฺตพฺโพ สิยา, มคฺโคปิ อฏฺฐงฺคิกปญฺจงฺคิกวาเรสุ อปุพฺโพ นตฺถิ, ตสฺมา สมุทยเมว ‘‘นิปฺปเทสโต ทสฺเสตุ’’นฺติ วทติ ตสฺส สพฺพตฺถ ตีสุปิ วาเรสุ อปุพฺพสฺส ทสฺสิตตฺตา. อปุพฺพสมุทยทสฺสนตฺถายปิ หิ สจฺจเทสนายํ ‘‘ตตฺถ กตโม ทุกฺขสมุทโย? ตณฺหา’’ติ วจนํ เกวลาย ตณฺหาย สจฺจ-สทฺทสฺส ปวตฺติทสฺสนตฺถนฺติ. เทสนาวเสน ปน ตํ ตํ สมุทยํ ฐเปตฺวา ทุกฺขํ ตสฺส ตสฺส ปหานวเสน นิโรโธ อฏฺฐงฺคิกปญฺจงฺคิกสพฺพโลกุตฺตรกุสลวเสน มคฺโค จ อริยสจฺจเทสนายํ น วุตฺโตติ ทุกฺขาทีนิ จ ตตฺถ สปฺปเทสานิ ทสฺสิตานิ โหนฺตีติ ตานิ จ นิปฺปเทสานิ ทสฺเสตุํ สจฺจเทสนา วุตฺตาติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. ปจฺจยสงฺขาตนฺติ กมฺมกิเลสวเสน ชาติอาทิทุกฺขสฺส มูลภูตนฺติ อตฺโถ.

206-214. 当“圣谛”一词用于集时，它适用于名为“爱”(taṇhā)的、应被完全断除而无须遍知的集，而非运用于应被断除与遍知的其余烦恼、其余不善法，以及不应被断除的有漏善根与其余有漏善法。因此，此处的集是有保留的，而单就“谛”一词而言是无保留的，故说“为显示无保留的集”。然而，在圣谛的教说中，苦与灭就法而言是无保留的，因为并无其他法可在圣谛教说中被称为苦与灭。道在八支与五支的场合中也无前所未见者。因此，只说“为显示无保留的集”，因其在所有三处皆被显示为前所未见者。为了显示前所未见的集，在圣谛教说中“此中，何为苦集？即是爱”之语，是为了显示“谛”一词仅运用于爱。但从教说上，将彼彼集置于一旁，则苦、依彼彼之断除而有灭、依八支、五支及一切出世间善而有道，这在圣谛教说中并未述及，故苦等在此被显示为有保留的。因此，亦可说圣谛教说是为了显示此等为无保留的。所谓“名为缘”，其意为：就业与烦恼而言，是生等苦的根本。

นิโรธสจฺจํ…เป… ปญฺจหากาเรหิ นิทฺทิฏฺฐนฺติ อริยสจฺจเทสนโต สจฺจเทสนาย วิเสสํ ทสฺเสติ. ตตฺถ ‘‘ติณฺณนฺนญฺจ กุสลมูลานํ อวเสสานญฺจ สาสวกุสลานํ ปหาน’’นฺติ อิทํ เตสํ ปจฺจยานํ อวิชฺชาตณฺหาอุปาทานานํ ปหานวเสน, อวิชฺชาทีสุ วา ปหีเนสุ เตสํ อปฺปวตฺติวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. น หิ กุสลา ปหาตพฺพาติ. ปหานนฺติ จ มคฺคกิจฺจวเสน ตทธิคมนียํ นิโรธํ ทสฺเสติ, นิโรธสฺเสว วา ตณฺหาทีนํ อปฺปวตฺติภาโว ปหานนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

“灭谛……乃至……以五种方式指示”，此句显示了（此）谛教说与圣谛教说的不同之处。其中，“断除三善根及其余有漏善法”，应知此说是就断除彼等之缘——无明(avijjā)、爱(taṇhā)、取(upādāna)而言，或就无明等被断后彼等不转起而言。善法实非应被断除者。而“断除”一词，是就道的作用而显示应被证得的灭，或应知，爱等的不转起状态即是断除。

ยทิปิ ‘‘ปุพฺเพว โข ปนสฺส กายกมฺมํ วจีกมฺมํ อาชีโว สุปริสุทฺโธ โหติ, เอวมสฺสายํ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๔๓๑) โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ อฏฺฐงฺคิกมคฺคปาริปูริยา อุปนิสฺสยทสฺสนตฺถํ อิทํ [Pg.76] วุตฺตํ, ตถาปิ ‘‘ปุพฺเพว โข ปนา’’ติ วจนํ กายกมฺมาทิสุทฺธิยา ทูรตรุปนิสฺสยตํ, จกฺขาทีสุ อสารชฺชนฺตสฺส อสํยุตฺตสฺส อสมฺมูฬฺหสฺส อาทีนวานุปสฺสิโน วิหรโต ตาเยว วุฏฺฐานคามินิยา วิปสฺสนาย อายตึ ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธสุ อปจยํ คจฺฉนฺเตสุ สพฺพสงฺขาเรสุ วิวฏฺฏนวเสน, โปโนพฺภวิกตณฺหาย ปหียมานาย กิเลสทูรีภาเวน, กายิกเจตสิกทรถสนฺตาปปริฬาเหสุ ปหียมาเนสุ ปสฺสทฺธกายจิตฺตวเสน กายิกเจตสิกสุเข ปฏิสํเวทิยมาเน ‘‘ยา ตถาภูตสฺส ทิฏฺฐิ, สาสฺส โหติ สมฺมาทิฏฺฐี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๔๓๑) วุตฺตานํ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนากฺขเณ ปวตฺตานํ ปญฺจนฺนํ สมฺมาทิฏฺฐาทีนํ องฺคานํ อาสนฺนตรุปนิสฺสยตญฺจ ทสฺเสตีติ อาสนฺนตรุปนิสฺสยวเสน ปญฺจงฺคิกํ มคฺคํ สุขํ พุชฺฌนฺตานํ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสยวเสน ปญฺจงฺคิกมคฺคเทสนาย ปวตฺตตํ ทีเปติ. เตนาห ‘‘ปุพฺเพว โข…เป… สุปริสุทฺโธ โหตีติ วจนโต’’ติอาทิ. เอวมิทํ วจนโตติ นิสฺสกฺกวจนํ เทสนุปายสฺส ญาปกนิทสฺสนํ โหติ, วจนโตติ วา อตฺตโน วจนานุรูปํ ปญฺจงฺคิโกปิ มคฺโค ปฏิปทา เอวาติ ภควตา เทสิโตติ อตฺโถ. กตฺถาติ? เทวปุเร, ตสฺมา ตํ เทสิตนยํ ทสฺเสตุํ ปญฺจงฺคิกวาโรปิ นิทฺทิฏฺโฐ ธมฺมสงฺคาหเกหิ. อถ วา ‘‘ปุพฺเพว โข ปนสฺสา’’ติ วจเนเนว อชฺฌาสยวิเสสการณนิทสฺสเกน ปุคฺคลชฺฌาสยวเสน ปญฺจงฺคิโก มคฺโคปิ ปฏิปทา เอวาติ เทสิโต โหตีติ อาห ‘‘ปุพฺเพว โข ปน…เป… วจนโต ปน…เป… เทสิโต’’ติ, ตสฺมา ตํ สุตฺตนฺเต เทสิตนยํ ทสฺเสตุํ ปญฺจงฺคิกวาโรปิ นิทฺทิฏฺโฐ ภควตา เทวปุเรติ อตฺโถ.

即便“其人先前身业、语业及生计已极清净，如此其圣八支道才能修习圆满”之语，是为了显示在出世间道刹那八支道圆满的依止(upanissaya)而说，然而“先前已”之语，显示了身业等的清净是较远的依止。而对于眼等不执著、不系缚、不迷惑，安住于观照过患的人，通过那出起观(vuṭṭhānagāminī vipassanā)，在未来五取蕴逐渐减损，对一切行转离，当引生再有的渴爱被断除，烦恼远离，身心的苦恼、热恼、焦灼被断除，并且由于身心轻安而感受到身心之乐时，对于在出起观之刹那生起的、如“如是之人的见，即是其正见”等所说的正见等五支，（身业等的清净）则是更近的依止。这显示了，五支道的教说是根据那些通过更近的依止而轻易了悟五支道的个人(puggala)的倾向而进行的。因此说“因为‘先前已……已极清净’之语”等等。如是，此语是确切之言，是教导方法的指示；或者其义为：世尊所教导的、与他自己的言说相应的五支道，其本身也是行道。在何处？在天城(Devapura)。因此，为了显示此教导之理，法结集者也指出了五支道一节。又或者，仅凭“先前已”之语，作为指示倾向差别之原因者，即已说明五支道也是根据个人的倾向而被教导为行道，故说“因为‘先前已……所教导’”。因此，其义为：为了显示该经中所教导之理，世尊在天城也指出了五支道一节。

ฌาเนหิ เทสนาปเวโส, ภาวนาปเวโส วา ฌานาภินิเวโส. เอเกกสฺมึ โกฏฺฐาเส จตุนฺนํ จตุนฺนํ นยสหสฺสานํ ทสฺสนํ คณนาสุขตฺถนฺติ เวทิตพฺพํ. ยถา ปน ปาฬิ ฐิตา, ตถา เอเกกิสฺสา ปฏิปทาย สุญฺญตาทีสุ จ ปญฺจ ปญฺจ โกฏฺฐาเส โยเชตฺวา ปาฬิคมนํ กตนฺติ วิญฺญายติ. ตตฺถ อฏฺฐงฺคิกวาเร ทุติยชฺฌานาทีสุ ตสฺมึ สมเย สตฺตงฺคิโก มคฺโค โหตีติ โยชนา กาตพฺพา, สพฺพสงฺคาหิกวาเร จ ยถา วิชฺชมานธมฺมวเสนาติ.

以诸禅为教法之入门，或以修习为入门而专注投入于诸禅。应知，在每一节中展示四千法门，是为了便于计算。然而，应知巴利圣典的行文方式是：对于每一种行道，以及对于空性等，各各结合五个部分而构成。其中，在八支道一节，于第二禅等，应作“彼时有七支道”的结合；而在总摄一节，则应根据当下存在的诸法而结合。

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿毗达摩分别释义终。

๓. ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา

3. 问答品释义

๒๑๕. เอวํ [Pg.77] ปุริเมสุปิ ทฺวีสูติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ สุตฺตนฺตภาชนีเย ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทานิทฺเทเส โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสโก มคฺโค วุตฺโต. ตสฺส หิ อฏฺฐกถายํ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๐๕) ‘‘จตูสุ สจฺเจสุ อุคฺคหาทิวเสน ปุพฺพภาคญาณุปฺปตฺตึ สนฺธาย อิทํ ‘ทุกฺเข ญาณ’นฺติอาทิ วุตฺตํ, ปฏิเวธกฺขเณ ปน เอกเมว ญาณํ โหตี’’ติ สมฺมาทิฏฺฐิยา, ตถา สมฺมาสงฺกปฺปาทีนญฺจ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกตา ทสฺสิตา ‘‘อปิเจสา สมฺมาทิฏฺฐิ นาม ปุพฺพภาเค นานากฺขณา นานารมฺมณา โหติ, มคฺคกฺขเณ เอกกฺขณา เอการมฺมณา’’ติอาทินา จาติ? สจฺจเมตํ, เอวํ ปน อาคมนวเสน ตตฺถาปิ จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานทสฺสนาทิมุเขน อริโยว อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ทสฺสิโต. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘ปฏิเวธกฺขเณ ปน เอกเมว ญาณํ โหตี’’ติ มคฺคญาณสฺส เอกสฺเสว ทุกฺขญาณาทิตา, ‘‘มคฺคกฺขเณ ปน…เป… เอโกว กุสลสงฺกปฺโป อุปฺปชฺชติ, อยํ สมฺมาสงฺกปฺโป นามา’’ติอาทินา มคฺคสงฺกปฺปาทีนํ สมฺมาสงฺกปฺปาทิตา จ นิทฺธาริตา, ปาฬิยญฺจ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ อุทฺทิสิตฺวา ตเมว นิทฺทิสิตุํ ‘‘ทุกฺเข ญาณ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เตน สุตฺตนฺตภาชนีเยปิ ทฺวินฺนํ โลกิยตา, ทฺวินฺนํ โลกุตฺตรตา วุตฺตา ‘‘เอวํ ปุริเมสุปิ ทฺวีสูติ เอเตนาติ.

215. 为何说“如前二者亦然”？在经分别(Suttantabhājanīya)中，于导向苦灭之道的解释里，所说的道难道不是世间与出世间混合的吗？其义注中提到：“这是针对在四圣谛中通过领会等方式令预备阶段的智生起而说‘于苦之智’等；但在通达的刹那，只有一个智生起。”同样，对于正见，以及正思惟等，也开示了其世间与出世间的混合性，如说：“再者，此正见，在预备阶段是多刹那、多所缘的；在道的刹那是单刹那、单所缘的”等。此言不虚。然而，依据传承，在那里也通过以四圣谛为业处进行观察等方式，只开示了圣八支道。这样一来，“在通达的刹那只有一个智生起”确定了道智(maggañāṇa)即是苦智等；而“在道的刹那……只有一个善思惟生起，这称为正思惟”等，则确定了道思惟等即是正思惟等；并且在巴利圣典中，先总说八支道，然后为了解释它，才说“于苦之智”等。因此，在经分别中，说二者是世间的，二者是出世间的，是基于此而说“如前二者亦然”。

ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

问答品释义终。

สจฺจวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

谛分别品释义终。

๕. อินฺทฺริยวิภงฺโค

5. 根的分别

๑. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

1. 阿毗达摩分别释义

๒๑๙. จกฺขุทฺวาเร [Pg.78] อินฺทฏฺฐํ กาเรตีติ จกฺขุทฺวารภาเว ตํทฺวาริเกหิ อตฺตโน อินฺทภาวํ ปรมิสฺสรภาวํ การยตีติ อตฺโถ. ตญฺหิ เต รูปคฺคหเณ อตฺตานํ อนุวตฺเตติ, เต จ ตํ อนุวตฺตนฺตีติ. เอส นโย อิตเรสุปิ. เยน ตํสมงฺคีปุคฺคโล ตํสมฺปยุตฺตธมฺมา วา อญฺญาตาวิโน โหนฺติ, โส อญฺญาตาวิภาโว ปรินิฏฺฐิตกิจฺจชานนํ.

219. “于眼门中行使主权”的意思是：在作为眼门时，它通过那些与该门相关的法，使自身行使主导地位、至上主权。因为在识知色时，它（眼根）使它们（眼识等）随顺于自己，而它们也随顺于它。此理亦通于其他（根）。藉此，具足它或与它相应的法的个人(puggala)，成为具知者(aññātāvī)，那具知的状态就是了知“任务已完成”的智。

กตฺถจิ ทฺเวติ ‘‘ทฺวินฺนํ โข, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยานํ ภาวิตตฺตา พหุลีกตตฺตา ขีณาสโว ภิกฺขุ อญฺญํ พฺยากโรติ…เป… อริยาย จ ปญฺญาย อริยาย จ วิมุตฺติยา. ยา หิสฺส, ภิกฺขเว, อริยา ปญฺญา, ตทสฺส ปญฺญินฺทฺริยํ. ยา หิสฺส อริยา วิมุตฺติ, ตทสฺส สมาธินฺทฺริย’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๕๑๖) ทฺเว, ‘‘ติณฺณํ โข, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยานํ ภาวิตตฺตา พหุลีกตตฺตา ปิณฺโฑลภารทฺวาเชน ภิกฺขุนา อญฺญา พฺยากตา…เป… สตินฺทฺริยสฺส สมาธินฺทฺริยสฺส ปญฺญินฺทฺริยสฺสา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๕๑๙), ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยานิ. กตมานิ ตีณิ? อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ อญฺญินฺทฺริยํ อญฺญาตาวินฺทฺริย’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๔๙๓), ‘‘ตีณิมานิ…เป… อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริย’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๔๙๒) จ เอวมาทีสุ ตีณิ, ‘‘ปญฺจิมานิ, พฺราหฺมณ, อินฺทฺริยานิ นานาวิสยานิ…เป… จกฺขุนฺทฺริยํ…เป… กายินฺทฺริย’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๕๑๒), ‘‘ปญฺจิ…เป… สุขินฺทฺริยํ…เป… อุเปกฺขินฺทฺริย’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๕๐๑ อาทโย), ‘‘ปญฺจิ…เป… สทฺธินฺทฺริยํ…เป… ปญฺญินฺทฺริย’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๔๘๖ อาทโย) จ เอวมาทีสุ ปญฺจ. ตตฺถ สุตฺตนฺเต ทุกาทิวจนํ นิสฺสรณุปายาทิภาวโต ทุกาทีนํ. สพฺพานิ ปน อินฺทฺริยานิ อภิญฺเญยฺยานิ, อภิญฺเญยฺยธมฺมเทสนา จ อภิธมฺโมติ อิธ สพฺพานิ เอกโต วุตฺตานิ.

在某些地方说二根，如：“诸比丘，因修习、多修习此二根，漏尽比丘得以宣告证智……乃至……圣慧与圣解脱。诸比丘，其圣慧即是慧根，其圣解脱即是定根。”（《相应部》5.516）等是说二根。又如：“诸比丘，因修习、多修习此三根，宾头卢颇罗堕比丘得以宣告证智……乃至……念根、定根、慧根。”（《相应部》5.519）；“诸比丘，有此三根。是哪三根？未知当知根、已知根、具知根。”（《相应部》5.493）；“有此三根……乃至……女根、男根、命根。”（《相应部》5.492）等，如此是说三根。又如：“婆罗门，有此五根，所缘各异……乃至……眼根……乃至……身根。”（《相应部》5.512）；“五根……乃至……乐根……乃至……舍根。”（《相应部》5.501等）；“五根……乃至……信根……乃至……慧根。”（《相应部》5.486等），如此是说五根。于此，经中说二根等，是因二根等具有作为出离方便等特质。然而，一切根都应被遍知，而阐述应被遍知之法的即是阿毗达摩，因此在此将它们全部一并宣说。

ขีณาสวสฺส ภาวภูโต หุตฺวา อุปฺปตฺติโต ‘‘ขีณาสวสฺเสว อุปฺปชฺชนโต’’ติ วุตฺตํ.

因其已成为漏尽者的状态而生起，故说“因其仅于漏尽者生起”。

ลิงฺเคติ คเมติ ญาเปตีติ ลิงฺคํ, ลิงฺคียติ วา เอเตนาติ ลิงฺคํ, กึ ลิงฺเคติ, กิญฺจ วา ลิงฺคียตีติ? อินฺทํ อินฺโท วา, อินฺทสฺส ลิงฺคํ อินฺทลิงฺคํ, อินฺทลิงฺคสฺส อตฺโถ ตํสภาโว อินฺทลิงฺคฏฺโฐ, อินฺทลิงฺคเมว วา [Pg.79] อินฺทฺริย-สทฺทสฺส อตฺโถ อินฺทลิงฺคฏฺโฐ. สชฺชิตํ อุปฺปาทิตนฺติ สิฏฺฐํ, อินฺเทน สิฏฺฐํ อินฺทสิฏฺฐํ. ชุฏฺฐํ เสวิตํ. กมฺมสงฺขาตสฺส อินฺทสฺส ลิงฺคานิ, เตน จ สิฏฺฐานีติ กมฺมชาเนว โยเชตพฺพานิ, น อญฺญานิ. เต จ ทฺเว อตฺถา กมฺเม เอว โยเชตพฺพา, อิตเร จ ภควติ เอวาติ ‘‘ยถาโยค’’นฺติ อาห. เตนาติ ภควโต กมฺมสฺส จ อินฺทตฺตา. เอตฺถาติ เอเตสุ อินฺทฺริเยสุ. อุลฺลิงฺเคนฺติ ปกาเสนฺติ ผลสมฺปตฺติวิปตฺตีหิ การณสมฺปตฺติวิปตฺติอวโพธโต. ‘‘โส ตํ นิมิตฺตํ อาเสวตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๙.๓๕) โคจรกรณมฺปิ อาเสวนาติ วุตฺตาติ อาห ‘‘กานิจิ โคจราเสวนายา’’ติ. ตตฺถ สพฺเพสํ โคจรีกาตพฺพตฺเตปิ ‘‘กานิจี’’ติ วจนํ อวิปสฺสิตพฺพานํ พหุลีมนสิกรเณน อนาเสวนียตฺตา. ปจฺจเวกฺขณามตฺตเมว หิ เตสุ โหตีติ. ‘‘ตสฺส ตํ มคฺคํ อาเสวโต’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๗๐) ภาวนา ‘‘อาเสวนา’’ติ วุตฺตาติ ภาเวตพฺพานิ สทฺธาทีนิ สนฺธายาห ‘‘กานิจิ ภาวนาเสวนายา’’ติ. อาธิปจฺจํ อินฺทฺริยปจฺจยภาโว, อสติ จ อินฺทฺริยปจฺจยภาเว อิตฺถิปุริสินฺทฺริยานํ อตฺตโน ปจฺจยวเสน ปวตฺตมาเนหิ ตํสหิตสนฺตาเน อญฺญากาเรน อนุปฺปชฺชมาเนหิ ลิงฺคาทีหิ อนุวตฺตนียภาโว, อิมสฺมิญฺจตฺเถ อินฺทนฺติ ปรมิสฺสริยํ กโรนฺติจฺเจว อินฺทฺริยานิ. จกฺขาทีสุ ทสฺสิเตน นเยน อญฺเญสญฺจ ตทนุวตฺตีสุ อาธิปจฺจํ ยถารหํ โยเชตพฺพํ.

它标记、传达、告知，故为“标记”(liṅga)；或藉此而被标记，故为“标记”。标记什么？或什么被标记？“Inda”即是主宰者。主宰者的标记即“主宰标记”(indaliṅga)。“主宰标记”之义即其自性。或“根”(indriya)一词之义即是“主宰标记”之义。“被创造”、“被产生”即是“siṭṭha”(所创)。由主宰者所创造，即“indasiṭṭha”(主宰者所创)。“Juṭṭha”是已行、已习之义。名为“业”的主宰者的标记，且为它所创造，因此只应适用于业生（根），而非其他。此二义应只适用于业，其他（义）则只适用于世尊，故说“如其相应”。这是因为世尊与业具有主宰性。于此，即于此等诸根中。（诸根）显露、阐明，是因由果的成败而了知因的成败。在‘彼亲近于相’(《增支部》9.35)等经文中，令（心）取行境亦被称为“亲近”(āsevanā)，故说“某些是藉由亲近行境”。于此，虽一切皆可为行境，但说“某些”，是因不应观者，以数数作意而不应亲近。于彼等，仅有省察而已。在‘彼于行道时’(《增支部》4.170)等经文中，修习被称为“亲近”，故针对应修习的信等根而说“某些是藉由修习而亲近”。增上，即是根缘的状态。在无根缘的状态下，女根、男根以自身的缘而转起，与它们俱行的相续中不以其他形态生起的诸标记等，即是（被）随顺的状态。于此义中，因为行使至上主权，故为“诸根”(indriyāni)。如眼等根所示之理，其他（根）及其随行法之增上，亦应如理配属。

เหฏฺฐาติ อฏฺฐสาลินิยํ. อโมโห เอว, น วิสุํ จตฺตาโร ธมฺมา, ตสฺมา อโมหสฺส ปญฺญินฺทฺริยปเท วิภาวิตานิ ลกฺขณาทีนิ เตสญฺจ เวทิตพฺพานีติ อธิปฺปาโย. เสสานิ อฏฺฐสาลินิยํ ลกฺขณาทีหิ สรูเปเนว อาคตานิ. นนุ จ สุขินฺทฺริยทุกฺขินฺทฺริยานํ ตตฺถ ลกฺขณาทีนิ น วุตฺตานีติ? กิญฺจาปิ น วุตฺตานิ, โสมนสฺสโทมนสฺสินฺทฺริยานํ ปน วุตฺตลกฺขณาทิวเสน วิญฺเญยฺยโต เอเตสมฺปิ วุตฺตาเนว โหนฺติ. กถํ? อิฏฺฐโผฏฺฐพฺพานุภวนลกฺขณํ สุขินฺทฺริยํ, อิฏฺฐาการสมฺโภครสํ, กายิกสฺสาทปจฺจุปฏฺฐานํ, กายินฺทฺริยปทฏฺฐานํ. อนิฏฺฐโผฏฺฐพฺพานุภวนลกฺขณํ ทุกฺขินฺทฺริยํ, อนิฏฺฐาการสมฺโภครสํ, กายิกาพาธปจฺจุปฏฺฐานํ, กายินฺทฺริยปทฏฺฐานนฺติ. เอตฺถ จ อิฏฺฐานิฏฺฐาการานเมว อารมฺมณานํ สมฺโภครสตา เวทิตพฺพา, น วิปรีเตปิ อิฏฺฐากาเรน อนิฏฺฐากาเรน จ สมฺโภครสตาติ.

“在下方”，即在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中。只是无痴，而非另外的四法。因此，其意为：于慧根之节所阐明的无痴的相、味、现起、近因等，亦应了知为彼等（四无碍解智）的。其余诸（根）的相、味、现起、近因等，在《含义阐明》中已依其自相而述。然则，乐根与苦根的相、味、现起、近因等，于彼处不是未说吗？虽未说，但可藉由已说的喜根与忧根的相、味、现起、近因等而了知，故亦可视同已说。如何（了知）？体验可意所触是乐根的相，受用可意行相是其味，身之乐受是其现起，身根是其近因。体验不可意所触是苦根的相，受用不可意行相是其味，身之苦恼是其现起，身根是其近因。于此，应知受用之味仅在于所缘的可意与不可意行相，而非相反：即对不可意所缘有可意行相的受用之味，或对可意所缘有不可意行相的受用之味。

สตฺตานํ [Pg.80] อริยภูมิปฏิลาโภ ภควโต เทสนาย สาธารณํ ปธานญฺจ ปโยชนนฺติ อาห ‘‘อชฺฌตฺตธมฺมํ ปริญฺญายา’’ติอาทิ. อฏฺฐกถายํ อิตฺถิปุริสินฺทฺริยานนฺตรํ ชีวิตินฺทฺริยเทสนกฺกโม วุตฺโต, โส อินฺทฺริยยมกเทสนาย สเมติ. อิธ ปน อินฺทฺริยวิภงฺเค มนินฺทฺริยานนฺตรํ ชีวิตินฺทฺริยํ วุตฺตํ, ตํ ปุริมปจฺฉิมานํ อชฺฌตฺติกพาหิรานํ อนุปาลกตฺเตน เตสํ มชฺเฌ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ยญฺจ กิญฺจิ เวทยิตํ, สพฺพํ ตํ ทุกฺขํ. ยาว จ ทุวิธตฺตภาวานุปาลกสฺส ชีวิตินฺทฺริยสฺส ปวตฺติ, ตาว ทุกฺขภูตานํ เอเตสํ เวทยิตานํ อนิวตฺตีติ ญาปนตฺถํ. เตน จ จกฺขาทีนํ ทุกฺขานุพนฺธตาย ปริญฺเญยฺยตํ ญาเปติ. ตโต อนนฺตรํ ภาเวตพฺพตฺตาติ ภาวนามคฺคสมฺปยุตฺตํ อญฺญินฺทฺริยํ สนฺธาย วุตฺตํ. ทสฺสนานนฺตรา หิ ภาวนาติ.

众生证得圣地是世尊教法的共通且主要的目的，故说“为遍知内法”等。在义注中，宣说命根的次序是在女根、男根之后，此与《根双论》(Indriyayamaka)的教示相符。然于此《根分别》(Indriyavibhaṅga)中，命根是在意根之后宣说，当知此是因它维护前后、内外诸根，故于其中间宣说。并且，为让人了知：凡所有受，皆是苦；只要维护此二种状态的命根仍在转起，此等苦性的感受就不会止息。藉此，亦告知眼等诸根因与苦相连而应被遍知。其后，因应被修习，故是针对与修道相应的已知根而说。因为修习是在见之后。

สติปิ ปุเรชาตาทิปจฺจยภาเว อินฺทฺริยปจฺจยภาเวน สาเธตพฺพเมว กิจฺจํ ‘‘กิจฺจ’’นฺติ อาห ตสฺส อนญฺญสาธารณตฺตา อินฺทฺริยกถาย จ ปวตฺตตฺตา. ปุพฺพงฺคมภาเวน มนินฺทฺริยสฺส วสวตฺตาปนํ โหติ, นาญฺเญสํ. ตํสมฺปยุตฺตานิปิ หิ อินฺทฺริยานิ สาเธตพฺพภูตาเนว อตฺตโน อตฺตโน อินฺทฺริยกิจฺจํ สาเธนฺติ เจตสิกตฺตาติ. ‘‘สพฺพตฺถ จ อินฺทฺริยปจฺจยภาเวน สาเธตพฺพ’’นฺติ อยํ อธิกาโร อนุวตฺตตีติ ทฏฺฐพฺโพ. อนุปฺปาทเน อนุปตฺถมฺเภ จ ตปฺปจฺจยานํ ตปฺปวตฺตเน นิมิตฺตภาโว อนุวิธานํ. ฉาเทตฺวา ผริตฺวา อุปฺปชฺชมานา สุขทุกฺขเวทนา สหชาเต อภิภวิตฺวา สยเมว ปากฏา โหติ, สหชาตา จ ตพฺพเสน สุขทุกฺขภาวปฺปตฺตา วิยาติ อาห ‘‘ยถาสกํ โอฬาริกาการานุปาปน’’นฺติ. อสนฺตสฺส อปณีตสฺสปิ อกุสลตพฺพิปากาทิสมฺปยุตฺตสฺส มชฺฌตฺตาการานุปาปนํ โยเชตพฺพํ, สมานชาติยํ วา สุขทุกฺเขหิ สนฺตปณีตาการานุปาปนญฺจ. ปสนฺนปคฺคหิตอุปฏฺฐิตสมาหิตทสฺสนาการานุปาปนํ ยถากฺกมํ สทฺธาทีนํ. อาทิ-สทฺเทน อุทฺธมฺภาคิยสํโยชนานิ คหิตานิ, มคฺคสมฺปยุตฺตสฺเสว จ อินฺทฺริยสฺส กิจฺจํ ทสฺสิตํ, เตเนว ผลสมฺปยุตฺตสฺส ตํตํสํโยชนานํเยว ปฏิปฺปสฺสทฺธิปหานกิจฺจตา ทสฺสิตา โหตีติ. สพฺพกตกิจฺจํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺญสฺส กาตพฺพสฺส อภาวา อมตาภิมุขเมว ตพฺภาวปจฺจโย จ โหติ, น อิตรานิ วิย กิจฺจนฺตรปสุตญฺจ. เตนาห ‘‘อมตาภิมุขภาวปจฺจยตา จา’’ติ.

即使有前生等缘的状态，但因其不共于他，且正论述根，故说唯应以根缘(indriyapaccaya)成就之事为“事”。意根以其前行之性而行使统御，其他（根）则不然。与它相应的诸根，作为应成就者，亦因是心所法而成就各自的根事。当知“于一切处，皆应以根缘而成就”此一标题贯穿全文。在不生起、不支助时，作为其缘令其转起的标记状态，即是“随顺”。覆盖、遍满而生起的乐受与苦受，压制了俱生法(sahajāta)后，自行变得显着；而俱生法也因其力，仿佛达到了乐或苦的状态，故说“各自引导至粗显行相”。对于与不善及其异熟等相应的不寂静、不殊胜者，应配属以引导至中舍行相；或对于同类的乐与苦，则配属以引导至寂静、殊胜行相。引导至澄净、策励、安住、专注、见的行相，依次是信等（诸根的作用）。“等”字含摄了上分结(uddhambhāgiyasaṃyojana)。此处只显示了与道相应的根的作用，藉此，也显示了与果相应的根具有令彼等结止息与断除的作用。具知根(aññātāvindriya)已作所作，因无余事待办，故唯面向不死，且为此状态之缘，而不像其他（根）般专注于别事。故说“且为面向不死之缘的状态”。

๒๒๐. เอวํ [Pg.81] สนฺเตปีติ สติปิ สพฺพสงฺคาหกตฺเต วีริยินฺทฺริยปทาทีหิ สงฺคเหตพฺพานิ กุสลากุสลวีริยาทีนิ, จกฺขุนฺทฺริยปทาทีหิ สงฺคเหตพฺพานิ กาลปุคฺคลปจฺจยาทิเภเทน ภินฺนานิ จกฺขาทีนิ สงฺคณฺหนฺติจฺเจว สพฺพสงฺคาหกานิ, น ยสฺสา ภูมิยา ยานิ น วิชฺชนฺติ, เตสํ สงฺคาหกตฺตาติ อตฺโถ. เตน จ อวิเสสิตตฺตา สพฺเพสํ สพฺพภูมิกตฺตคหณปฺปสงฺเค ตํนิวตฺตเนน สพฺพสงฺคาหกวจนํ อวิชฺชมานสฺส สงฺคาหกตฺตทีปกํ น โหตีติ ทสฺเสติ.

220. 即便如此，在总摄一切的意义上，精进根等词语所应摄受的善与不善的精进等，以及眼根等词语所应摄受的、因时节、补特伽罗(puggala)、缘等差别而有种种差别的眼等诸根，才是真正总摄一切的。其义是，并非涵盖那些在某地不存在的（法）。因此，由于没有特别说明，如果因此认为一切法遍及一切地，那么通过否定这种推论，就显示了“总摄一切”的说法，并非指涵盖不存在的（法）。

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿毗达摩分别释义终。

๒. ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา

2. 问答品释义

๒๒๓. อิธ อนาภฏฺฐนฺติ เอกนฺตานารมฺมณตฺเตน ภาสิตํ. ‘‘รูปมิสฺสกตฺตา อนารมฺมเณสุ รูปธมฺเมสุ สงฺคหิต’’นฺติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ มิสฺสกตฺตา เอว ชีวิตินฺทฺริยํ อนารมฺมเณสุ อสงฺคหิตํ. น หิ อฏฺฐินฺทฺริยา อนารมฺมณาติ วุตฺตาติ? สจฺจเมตํ, ชีวิตินฺทฺริยเอกเทสสฺส ปน อนารมฺมเณสุ รูปธมฺเมสุ สงฺคหิตตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ, อรูปโกฏฺฐาเสน ปริตฺตารมฺมณาทิตา อตฺถีติ สิยาปกฺเข สงฺคหิตนฺติ อธิปฺปาโย. อรูปโกฏฺฐาเสน ปน ปริตฺตารมฺมณาทิตา, รูปโกฏฺฐาเสน จ นวตฺตพฺพตา อตฺถีติ มิสฺสกสฺส สมุทายสฺเสว วเสน สิยาปกฺเข สงฺคหิตํ, น เอกเทสวเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ อนารมฺมณํ ปริตฺตารมฺมณาทิภาเวน นวตฺตพฺพํ น โหตีติ. ‘‘รูปญฺจ นิพฺพานญฺจ อนารมฺมณา, สตฺตินฺทฺริยา อนารมฺมณา’’ติอาทิวจนญฺจ อวิชฺชมานารมฺมณานารมฺมเณสุ นวตฺตพฺเพสุ อนารมฺมณตฺตา นวตฺตพฺพตํ ทสฺเสติ, น สารมฺมณสฺเสว นวตฺตพฺพตํ, นวตฺตพฺพสฺส วา สารมฺมณตํ. น หิ นวตฺตพฺพ-สทฺโท สารมฺมเณ นิรุฬฺโห. ยทิปิ สิยา, ‘‘ติสฺโส จ เวทนา รูปญฺจ นิพฺพานญฺจ อิเม ธมฺมา นวตฺตพฺพา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา’’ติอาทิ น วุจฺเจยฺย, อถาปิ ปริตฺตารมฺมณาทิสมฺพนฺโธ นวตฺตพฺพ-สทฺโท สารมฺมเณสฺเวว วตฺตติ, ‘‘ทฺวายตนา สิยา ปริตฺตารมฺมณา’’ติอาทึ อวตฺวา ‘‘มนายตนํ สิยา ปริตฺตารมฺมณํ…เป… อปฺปมาณารมฺมณ’’นฺติปิ, ‘‘ธมฺมายตนํ สิยา ปริตฺตารมฺมณํ…เป… อปฺปมาณารมฺมณ’’นฺติปิ, ‘‘สิยา อนารมฺมณ’’นฺติปิ วตฺตพฺพํ สิยา. น หิ ปญฺหปุจฺฉเก สาวเสสา เทสนา อตฺถีติ[Pg.82]. ‘‘อฏฺฐินฺทฺริยา สิยา อชฺฌตฺตารมฺมณา’’ติ เอตฺถ จ ชีวิตินฺทฺริยสฺส อากิญฺจญฺญายตนกาเล อรูปสฺส รูปสฺส จ อนารมฺมณตฺตา นวตฺตพฺพตา เวทิตพฺพา.

223. 此处说“不被取为所缘”(anābhaṭṭha)，是指其绝对无所缘。“因与色法混合，故被包含于无所缘的色法中”，为何这么说？难道生命根(jīvitindriya)不正是因其混合性而未被包含于无所缘法中吗？并非说八根是无所缘。此言属实。但这是针对生命根的一部分，即其被包含于无所缘的色法中而说的。由于其非色法部分具有有限所缘(parittārammaṇa)等性质，其意趣是，它被包含在“可能”的一类中。然而，应知由于其非色法部分具有有限所缘等性质，而其色法部分则“不可说”(navattabba)，是作为混合的整体而被包含在“可能”的一类中，而非基于其某个部分。并非无所缘法就不会因其有限所缘等的状态而成为“不可说”。“色与涅槃是无所缘，七根是无所缘”等语，显示了在那些“因所缘不存在而无所缘”的“不可说”法中，（这些法）由于其无所缘的性质而具有“不可说”性；它并非显示“不可说”性只属于有缘法，或“不可说”法必是有缘法。“不可说”一词并非惯用于有缘法。倘若如此，则“三受、色与涅槃，此等法为不可说，与乐受相应”等语就不应被说出。再者，倘若与有限所缘等相关的“不可说”一词仅用于有缘法，那么，就不应说“二处可能是有限所缘”等，而应说“意处(manāyatana)可能是有限所缘……乃至无量所缘”，以及“法处(dhammāyatana)可能是有限所缘……乃至无量所缘”，并且也应说“可能是无所缘”。在问难(pañhapucchaka)中，教说不应有所保留。至于“八根可能是内所缘(ajjhattārammaṇa)”一句，于此，应知生命根在无所有处(ākiñcaññāyatana)的阶段，其非色法部分与色法部分皆因无所缘而为“不可说”。

ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

问难品释义终。

อินฺทฺริยวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

根分别释义终。

๖. ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺโค

6. 缘起分别

๑. สุตฺตนฺตภาชนียํ

1. 经分别

อุทฺเทสวารวณฺณนา

纲要品释义

๒๒๕. ‘‘‘กึวาที [Pg.83] ภนฺเต สมฺมาสมฺพุทฺโธ’ติ? ‘วิภชฺชวาที มหาราชา’’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.ตติยสงฺคีติกถา) โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถเรน วุตฺตตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺธสาวกา วิภชฺชวาทิโน. เต หิ เวนยิกาทิภาวํ วิภชฺช วทนฺติ, จีวราทีนํ เสวิตพฺพาเสวิตพฺพภาวํ วา สสฺสตุจฺเฉทวาเท วา วิภชฺช วทนฺติ ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติอาทีนํ ฐปนียานํ ฐปนโต ราคาทิกฺขยสฺส สสฺสตสฺส ราคาทิกายทุจฺจริตาทิอุจฺเฉทสฺส จ วจนโต, น ปน เอกํสพฺยากรณียาทโย ตโย ปญฺเห อปเนตฺวา วิภชฺชพฺยากรณียเมว วทนฺตีติ. วิภชฺชวาทีนํ มณฺฑลํ สมูโห วิภชฺชวาทิมณฺฑลํ, วิภชฺชวาทิโน วา ภควโต ปริสา วิภชฺชวาทิมณฺฑลนฺติปิ วทนฺติ. อาจริเยหิ วุตฺตอวิปรีตตฺถทีปเนน เต อนพฺภาจิกฺขนฺเตน. ‘‘อวิชฺชา ปุญฺญาเนญฺชาภิสงฺขารานํ เหตุปจฺจโย โหตี’’ติอาทึ วทนฺโต กถาวตฺถุมฺหิ ปฏิกฺขิตฺเต ปุคฺคลวาทาทิเก จ วทนฺโต สกสมยํ โวกฺกมติ นาม, ตถา อโวกฺกมนฺเตน. ปรสมยํ โทสาโรปนพฺยาปารวิรเหน อนายูหนฺเตน. ‘‘อิทมฺปิ ยุตฺตํ คเหตพฺพ’’นฺติ ปรสมยํ อสมฺปิณฺเฑนฺเตนาติ เกจิ วทนฺติ.

225. “‘尊者，正自觉者宣说何论？’‘大王，是分别论。’”由于目犍连子帝须(Moggaliputtatissa)长老曾如此说，正自觉者的弟子们是分别论者。他们分别解说律的性质等，分别解说衣等应受用与不应受用，或分别解说常见与断见，这是通过搁置‘我与世界是常’等应予搁置之说，并由于贪欲等的灭尽是常，贪欲等和身恶行等的断灭是断。但他们并非排除了应一向记等三类问题而只说应分别记的问题。分别论者的团体(maṇḍalaṃ)，即是‘分别论者团体’；或说，作为分别论者的世尊，其会众也称为‘分别论者团体’。由诸阿阇梨阐释所说之不颠倒义，而不诽谤他们。说‘无明是福行、非福行、不动行的因缘’等，以及在《论事》(Kathāvatthu)中反驳补特伽罗(puggala)论等时，不偏离自宗，即是如此。因停止了指责他宗过失之行，而不诘难他宗。有些人说：‘不因“此亦合理，当取”而混淆他宗。’

‘‘ตถาหํ ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ, ยถา ตเทวิทํ วิญฺญาณํ สนฺธาวติ สํสรติ อนญฺญ’’นฺติอาทึ (ม. นิ. ๑.๓๙๖) วทนฺโต สุตฺตํ ปฏิพาหติ นาม, ตถา อปฺปฏิพาหนฺเตน. ‘‘ตถาหํ ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ, ยถา เยเม อนฺตรายิกา ธมฺมา วุตฺตา ภควตา, เต ปฏิเสวโต นาลํ อนฺตรายายา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๓๔; ปาจิ. ๔๑๘, ๔๒๙), ‘‘สุปินนฺเต กโต วีติกฺกโม อาปตฺติกโร โหตี’’ติ จ เอวมาทึ วทนฺโต วินยํ ปฏิโลเมติ นาม, ตพฺพิปริยาเยน ตํ อนุโลเมนฺเตน. ปฏิโลเมนฺโต หิ กมฺมนฺตรํ ภินฺทนฺโต ธมฺมตญฺจ วิโลเมติ. สุตฺตนฺเต วุตฺเต จตฺตาโร มหาปเทเส, อฏฺฐกถายญฺจ วุตฺเต สุตฺตสุตฺตานุโลมอาจริยวาทอตฺตโนมติมหาปเทเส โอโลเกนฺเตน. ตํโอโลกเนน หิ สุตฺเต [Pg.84] วินเย จ สนฺติฏฺฐติ นาติธาวติ. ธมฺมนฺติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทปาฬึ. อตฺถนฺติ ตทตฺถํ. เหตุเหตุผลานิ อิธ นาธิปฺเปตานิ. ‘‘ทุกฺขาทีสุ อญฺญาณํ อวิชฺชา’’ติ วุตฺตมตฺถํ ปริวตฺติตฺวา ปุน ‘‘ปุพฺพนฺเต อญฺญาณ’’นฺติอาทีหิ อปเรหิปิ ปริยาเยหิ นิทฺทิสนฺเตน. ‘‘สงฺขารา อิมินา ปริยาเยน ภโวติ วุจฺจนฺติ, ตณฺหา อิมินา ปริยาเยน อุปาทาน’’นฺติอาทินา นิทฺทิสนฺเตนาติ วทนฺติ.

说“我如此了知世尊所说的法：正是此识流转、轮回，而非其它”（《中部》1.396）等语，即是所谓的抵触经；不应如此抵触。说“我如此了知世尊所说的法：凡世尊所说的障碍法，行此法者不足以为障碍”（《中部》1.234；《波逸提》418, 429），以及“梦中所犯亦构成罪”等语，即是所谓的违逆律；应反其道而行，随顺于律。因为违逆者破坏羯磨的程序，也违背了法性。应当省察经中所说的四大教法，以及义注中所说的经、随顺经、师说、自说等四大教法。通过省察这些，就能安住于经、律之中而不超越。法，是指缘起的经文；义，是指其义理。此处不意指因及因之果。在阐明“于苦等无知是为无明”之义后，再以“于前际无知”等其它方式加以指示。他们说，应以‘行以此理被称为有，爱以此理被称为取’等方式来指示。

สตฺโตติ สตฺตสุญฺญตาติ วทนฺติ, สตฺตสุญฺเญสุ วา สงฺขาเรสุ สตฺตโวหาโร. ปจฺจยาการเมว จาติ ปจฺจยากาโร เอว จ, ม-กาโร ปทสนฺธิกโร.

所谓“有情”(satto)，他们说是指“空于有情”(sattasuññatā)；或是在空于有情的诸行中，有“有情”的言说施设。“缘起之相而已”(paccayākārameva ca)即是“缘起之相而已”(paccayākāro eva ca)，其中的“m”(ma-kāro)是用于连接词语的。

ตสฺมาติ วุตฺตนเยน อตฺถวณฺณนาย กาตพฺพตฺตา ทุกฺกรตฺตา จ.

是故，因为要按照已说的方式来作义释，并且此事实属困难。

ปติฏฺฐํ นาธิคจฺฉามีติ ยตฺถ ฐิตสฺส วณฺณนา สุกรา โหติ, ตํ นยํ อตฺตโนเยว ญาณพเลน นาธิคจฺฉามีติ อตฺโถ. นิสฺสยํ ปน อาจิกฺขนฺโต อาห ‘‘สาสนํ ปนิท’’นฺติอาทิ. อิธ สาสนนฺติ ปาฬิธมฺมมาห, ปฏิจฺจสมุปฺปาทเมว วา. โส หิ อนุโลมปฏิโลมาทินานาเทสนานยมณฺฑิโต อพฺโพจฺฉินฺโน อชฺชาปิ ปวตฺตตีติ นิสฺสโย โหติ. ตทฏฺฐกถาสงฺขาโต จ ปุพฺพาจริยมคฺโคติ.

“我找不到立足点”，其义为：“我仅凭自己的智力，尚不能获得一个能立于其上而作善巧解说的方法。”为了指出所依，他说了“然此教法”等。此处“教法”是指巴利法藏，或特指缘起。因为它被顺、逆等种种教示方法所庄严，至今未曾中断而流传，故是所依。而其义注，即是古阿阇梨之道。

‘‘ตํ สุณาถ สมาหิตา’’ติ อาทรชนเน กึ ปโยชนนฺติ ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิ. อฏฺฐึ กตฺวาติ อตฺถํ กตฺวา, ยถา วา น นสฺสติ, เอวํ อฏฺฐิคตํ วิย กโรนฺโต อฏฺฐึ กตฺวา. ปุพฺพกาลโต อปรกาเล ภวํ ปุพฺพาปริยํ. ปฐมารมฺภาทิโต ปภุติ ขเณ ขเณ ญาณวิเสสํ กิเลสกฺขยวิเสสญฺจ ลภตีติ อตฺโถ.

“你们当倾心谛听”，此语为令生敬意，有何作用？为显示此，而说“此乃世尊所说”等。“作骨”(aṭṭhiṃ katvā)，即是“作义利”(atthaṃ katvā)；或是为了不令其失，犹如入骨一般，故云“作骨”。所谓“前后”(pubbāpariyaṃ)，是指从前时到后时发生之事。其义为：从最初开始，刹那刹那获得殊胜之智与殊胜之烦恼灭尽。

กมฺมวิปากกิเลสวฏฺฏานํ มูลการณตฺตา อาทิโต วุตฺตตฺตา จ อวิชฺชา ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส มูลํ. ตตฺถ วลฺลิยา มูเล ทิฏฺเฐ ตโต ปภุติ วลฺลิยา หรณํ วิย ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส มูเล ทิฏฺเฐ ตโต ปภุติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนาติ อุปมาสํสนฺทนา น กาตพฺพา. น หิ ภควโต ‘‘อิทเมว ทิฏฺฐํ, อิตรํ อทิฏฺฐ’’นฺติ วิภชนียํ อตฺถิ สพฺพสฺส ทิฏฺฐตฺตา. มูลโต ปภุติ ปน วลฺลิยา หรณํ วิย มูลโต ปภุติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนา กตาติ อิทเมตฺถ สามญฺญมธิปฺเปตํ, โพธเนยฺยชฺฌาสยวเสน วา โพเธตพฺพภาเวน มูลาทิทสฺสนสามญฺญญฺจ โยเชตพฺพํ.

由于无明是业、果报与烦恼轮转的根本原因，并且最先被提及，所以无明是缘起的根本。于此，不应作此比喻：如同见到藤蔓的根后便从那里拔除它，见到缘起的根本后便从那里开始宣说缘起。因为对世尊而言，并无“只见此，不见彼”的分别，他已彻见一切。然而，此处意指其共通之处在于：如同从根部拔除藤蔓，缘起的教说也是从其根本开始宣说的。或者，应根据待化导者的意乐，或根据其应被觉悟的本质，来理解显示根本等的共通性。

ตสฺสาติ [Pg.85] –

关于彼（无明）——

‘‘ส โข โส, ภิกฺขเว, กุมาโร วุทฺธิมนฺวาย อินฺทฺริยานํ ปริปากมนฺวาย ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิโต…เป… รชนีเยหิ, โส จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ปิยรูเป รูเป สารชฺชติ, อปิยรูเป รูเป พฺยาปชฺชติ, อนุปฏฺฐิตกายสตี จ วิหรติ ปริตฺตเจตโส. โส ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, โส เอวํ อนุโรธวิโรธํ สมาปนฺโน ยํ กิญฺจิ เวทนํ เวเทติ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา, โส ตํ เวทนํ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๐๘) –

“诸比丘，那童子逐渐长大，诸根成熟，具足并享受着五种感官之欲……他以眼见色时，对可喜之色生起贪著，对不可喜之色则心生厌恶；他住于身念不现前，心量狭小。他不如实了知那心解脱与慧解脱，于其中他已生的恶不善法得以无余寂灭。他如此耽于顺逆，当感受任何乐受、苦受或不苦不乐受时，他都乐于、称赞并执著于该感受。”

เอวํ วุตฺตสฺส. เอวํ โสตทฺวาราทีสุปิ. อภิวทโตติ ‘‘อโห สุขํ, อโห สุข’’นฺติ วจีเภทกรปฺปตฺตาย พลวตณฺหาย ‘‘อหํ มมา’’ติ อภิวทโต. ตโต พลวติยา โมเจตุํ อสกฺกุเณยฺยภาเวน อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต. ตโตปิ พลวตี อุปาทานภูตา ตณฺหา นนฺที. เอตฺถ จ อภินนฺทนาทินา ตณฺหา วุตฺตา, นนฺทีวจเนน ตปฺปจฺจยํ อุปาทานํ จตุพฺพิธมฺปิ นนฺทิตาตทวิปฺปโยคตาหิ ตณฺหาทิฏฺฐาภินนฺทนภาเวหิ จาติ เวทิตพฺพํ. ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติอาทิกญฺจ ตตฺเถว มหาตณฺหาสงฺขยวิมุตฺติสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๔๐๒-๔๐๓) วุตฺตํ.

对于所说的（眼见色），耳门等也应同样理解。“称赞”（abhivadati）是指由于强烈的渴爱以致于脱口而出“啊，乐哉！啊，乐哉！”，并称赞为“我”、“我的”。“执著”（ajjhosāya tiṭṭhati）是指由于渴爱更强而无法解脱，因此执持不放。比这更强、已成为“取”（upādāna）的渴爱，即是“喜”（nandī）。于此，当知通过“欣喜”（abhinandana）等词说的是渴爱；而通过“喜”一词，应知是由此为缘的四种取，即是由于喜乐、不愿与之分离，以及欣喜于渴爱和邪见的状态。“以生为缘而有老死”等，也已在《大渴爱尽经》（Mahātaṇhāsaṅkhayasutta）中说过。

วิปากวฏฺฏภูเต ปฏิสนฺธิปวตฺติผสฺสาทโย กมฺมสมุฏฺฐานญฺจ โอชํ สนฺธาย ‘‘จตฺตาโร อาหารา ตณฺหานิทานา’’ติอาทิ วุตฺตํ, วฏฺฏูปตฺถมฺภกา ปน อิตเรปิ อาหารา ตณฺหาปภเว ตสฺมึ อวิชฺชมาเน น วิชฺชนฺตีติ ‘‘ตณฺหานิทานา’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏนฺติ.

关于已成为果报轮转的结生与生命期中的触等，以及业生的营养素，才说“四食以渴爱为因”等。而其他支持轮回的食，也是以渴爱为源，当渴爱不存在时，它们也就不存在，因此说“以渴爱为因”是恰当的。

ตโต ตโตติ จตุพฺพิธาสุ เทสนาสุ ตโต ตโต เทสนาโต. ญายปฺปฏิเวธาย สํวตฺตตีติ ญาโยติ มคฺโค, โสเยว วา ปฏิจฺจสมุปฺปาโท ‘‘อริโย จสฺส ญาโย ปญฺญาย สุทิฏฺโฐ โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๔๑) วจนโต. สยเมว หิ สมนฺตภทฺรกตฺตา ตถา ตถา ปฏิวิชฺฌิตพฺพตฺตา ตาย ตาย เทสนาย อตฺตโน ปฏิเวธาย สํวตฺตตีติ. สมนฺตภทฺรกตฺตํ เทสนาวิลาสปฺปตฺติ จ จตุนฺนมฺปิ เทสนานํ สมานํ การณนฺติ วิเสสการณํ [Pg.86] วตฺตุกาโม อาห ‘‘วิเสสโต’’ติ. อสฺส ภควโต เทสนา, อสฺส วา ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส เทสนาติ โยเชตพฺพํ. ปวตฺติการณวิภาโค อวิชฺชาทิโกว, การณนฺติ วา คหิตานํ ปกติอาทีนํ อวิชฺชาทีนญฺจ อการณตา การณตา จ. ตตฺถ สมฺมูฬฺหา เกจิ อการณํ ‘‘การณ’’นฺติ คณฺหนฺติ, เกจิ น กิญฺจิ การณํ พุชฺฌนฺตีติ เตสํ ยถาสเกหิ อนุรูเปหิ การเณหิ สงฺขาราทิปวตฺติสนฺทสฺสนตฺถํ อนุโลมเทสนา ปวตฺตา, อิตราสํ ตทตฺถตาสมฺภเวปิ น ตาสํ ตทตฺถเมว ปวตฺติ อตฺถนฺตรสพฺภาวโต. อยํ ปน ตทตฺถา เอวาติ เอติสฺสา ตทตฺถตา วุตฺตา. ปวตฺติอาทีนวปฏิจฺฉาทิกา อวิชฺชา อาทิ, ตโต สงฺขารา อุปฺปชฺชนฺติ ตโต วิญฺญาณนฺติ เอวํ ปวตฺติยา อุปฺปตฺติกฺกมสนฺทสฺสนตฺถญฺจ.

“从那里，从那里”，即从四种教法中的此一教法与彼一教法。“为通达正道而引导”，正道即是道，或即是缘起法，如经中所说：“此圣道为慧所善见。”因为它本身是周遍吉祥的，应被如此如此地洞见，故通过此教法，它引导行者洞见自身。周遍吉祥与教法的善巧成就是四种教法的共同原因，为说明特殊原因，故说“特别是”。应结合为“此世尊的教法”，或“此缘起法的教法”。流转原因的分析在于无明等，或者说，在于被执为“因”的自性等的非因性与无明等的为因性。于此，有些迷惑的人将非原因执为“原因”，有些人则不觉知任何原因，所以为了向他们显示行等如何由各自相应的原因而流转，故开展了顺向教法；而其他的教法即使可能具有此目的，其开展也不仅为此，因尚有他义。然而此教法正是为此目的，所以说其为此目的。并且，为了显示流转的生起次第：遮蔽流转过患的是无明，从无明生起行，从行生起识，等等。

อนุวิโลกยโต โย สมฺโพธิโต ปุพฺพภาเค ตํตํผลปฏิเวโธ ปวตฺโต, ตทนุสาเรน ตทนุคเมน ชรามรณาทิกสฺส ชาติอาทิการณํ ยํ อธิคตํ, ตสฺส สนฺทสฺสนตฺถํ อสฺส ปฏิโลมเทสนา ปวตฺตา, อนุวิโลกยโต ปฏิโลมเทสนา ปวตฺตาติ วา สมฺพนฺโธ. เทเสนฺโตปิ หิ ภควา กิจฺฉาปนฺนํ โลกํ อนุวิโลเกตฺวา ปุพฺพภาค…เป… สนฺทสฺสนตฺถํ เทเสตีติ. อาหารตณฺหาทโย ปจฺจุปฺปนฺนทฺธา, สงฺขาราวิชฺชา อตีตทฺธาติ อิมินา อธิปฺปาเยนาห ‘‘ยาว อตีตํ อทฺธานํ อติหริตฺวา’’ติ, อาหารา วา ตณฺหาย ปภาเวตพฺพา อนาคโต อทฺธา, ตณฺหาทโย ปจฺจุปฺปนฺโน, สงฺขาราวิชฺชา อตีโตติ. ปจฺจกฺขํ ปน ผลํ ทสฺเสตฺวา ตํนิทานทสฺสนวเสน ผลการณปรมฺปราย ทสฺสนํ ยุชฺชตีติ อาหารา ปุริมตณฺหาย อุปฺปาทิตา ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธา, ตณฺหาทโย อตีโต, สงฺขาราวิชฺชา ตโตปิ อตีตตโร สํสารสฺส อนาทิภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺโตติ ยาว อตีตํ อทฺธานนฺติ ยาว อตีตตรํ อทฺธานนฺติ อตฺโถ ยุตฺโต.

对于在正觉前的初阶进行随观者，其种种果证已经生起；随此、顺此，为了显示他所证得的“老死等以生等为因”，故开展了此逆向教法。或者说，关联是：随观者开展了逆向教法。因为世尊说法时，也随观陷于苦难的世间，为了显示……而说法。“食、渴爱等属于现在世，行、无明属于过去世”，依此意趣而说“乃至超越过去世”。或者说，食是由渴爱所生的未来世，渴爱等属于现在，行、无明属于过去。然而，显示了当下的果之后，依据那因缘之见，显示果因的相续是合理的，因此，食是由先前的渴爱所生的现在世，渴爱等属于过去，行、无明属于更久远的过去——这是为了显示轮回的无始状态而说，所以“乃至过去世”的意思是“乃至更久远的过去世”，这是合理的。

อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติอาหารกา วา จตฺตาโร อาหารา –

或者说，四食是未来再有、新生的资粮——

‘‘อาหาเรตีติ อหํ น วทามิ, อาหาเรตีติ จาหํ วเทยฺยุํ, ตตฺรสฺส กลฺโล ปญฺโห ‘โก นุ โข, ภนฺเต, อาหาเรตี’ติ. เอวํ จาหํ น วทามิ, เอวํ ปน อวทนฺตํ มํ โย เอวํ ปุจฺเฉยฺย ‘กิสฺส นุ โข, ภนฺเต, วิญฺญาณาหาโร’ติ. เอส กลฺโล [Pg.87] ปญฺโห, ตตฺร กลฺลํ เวยฺยากรณํ, วิญฺญาณาหาโร อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติยา’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๒) –

“我不说‘有食者’。如果我说‘有食者’，那么‘尊者，谁是食者？’就会是合宜的问题。但我并不这么说。当我不这么说时，若有人问我：‘尊者，识食是为了什么？’这才是合宜的问题。对此，合宜的回答是：‘识食是为了未来再有与新生。’”（相应部 2.12）

วจนโต ตํสมฺปยุตฺตตฺตา ผสฺสเจตนานํ ตปฺปวตฺติเหตุตฺตา จ กพฬีการาหารสฺส. เตน หิ อุปตฺถมฺภิตรูปกายสฺส, ตญฺจ อิจฺฉนฺตสฺส กมฺมวิญฺญาณายูหนํ โหติ. โภชนญฺหิ สทฺธาทีนํ ราคาทีนญฺจ อุปนิสฺสโยติ วุตฺตนฺติ. ตสฺมา ‘‘เต กมฺมวฏฺฏสงฺคหิตา อาหารา ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธา’’ติ อิมสฺมึ ปริยาเย ปุริโมเยวตฺโถ ยุตฺโต. อตีตทฺธุโต ปภุติ ‘‘อิติ โข, ภิกฺขเว, อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๒.๓) อตีเต ตโต ปรญฺจ เหตุผลปฏิปาฏึ ปจฺจกฺขานํ อาหารานํ นิทานทสฺสนวเสน อาโรหิตฺวา นิวตฺตเนน วินา อพุชฺฌนฺตานํ ตํสนฺทสฺสนตฺถํ สา อยํ เทสนา ปวตฺตาติ อตฺโถ. อนาคตทฺธุโน สนฺทสฺสนตฺถนฺติ อนาคตทฺธุโน ทุปฺปฏิวิชฺฌนฺตานํ อปสฺสนฺตานํ ปจฺจกฺขํ ปจฺจุปฺปนฺนํ เหตุํ ทสฺเสตฺวา เหตุผลปรมฺปราย ตสฺส สนฺทสฺสนตฺถนฺติ อตฺโถ.

由于触与思是（识的）相应法及其生起之因，段食也是如此。因此，对于身体被（食）所支持并欲求它的人，便有业与识的积集。因为据说食物是信等与贪等的所依。因此，在“那些摄于业轮回中的食是现在世”这一解说中，前述的意义是恰当的。此教法之所以开展，是为了向那些若不追溯并转向，则无法了知的人，显示此理：即从过去世开始，以“诸比丘，以无明为缘而有行”等方式，通过显示当下诸食的因缘，来阐明过去及此后的因果次第。所谓“为了显示未来世”，意即：为了向那些难以洞见、无法看见未来世的人，通过显示当下的因，以因果相续的方式来显示未来世。

มูลการณสทฺทํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘น อการณ’’นฺติ นปุํสกนิทฺเทโส กโต. อการณํ ยทิ สิยา, สุตฺตํ ปฏิพาหิตํ สิยาติ ทสฺเสนฺโต สุตฺตํ อาหรติ. วฏฺฏกถาย สีสภาโว วฏฺฏเหตุโน กมฺมสฺสปิ เหตุภาโว. ตตฺถ ภวตณฺหายปิ เหตุภูตา อวิชฺชา, ตาย ปฏิจฺฉาทิตาทีนเว ภเว ตณฺหุปฺปตฺติโตติ อวิชฺชา วิเสเสน สีสภูตาติ ‘‘มูลการณ’’นฺติ วุตฺตา. ปุริมาย โกฏิยา อปญฺญายมานาย อุปฺปาทวิรหโต นิจฺจตํ คณฺเหยฺยาติ อาห ‘‘เอวญฺเจตํ, ภิกฺขเว, วุจฺจตี’’ติอาทิ. เตน อิโต ปุพฺเพ อุปฺปนฺนปุพฺพตา นตฺถีติ อปญฺญายนโต ปุริมโกฏิอปญฺญายนํ วุตฺตนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ.

就“根本因”一词而言，作了中性的解释“非无因”。为表明“若无因，则经典会被驳斥”，故引用经典。作为轮回论述之首，（无明）是轮回之因——业——的因。于此，无明也是有渴爱之因，因为在过患被无明遮蔽的有中，渴爱才会生起，故无明被特别称为“根本因”。为避免因不见前际而执著于“无生起故常”，故说“诸比丘，如是说……”等。此句显示：所谓“不见前际”，是指无法了知“在此之前未曾生起”，此即所示之义。

อวิชฺชาตณฺหาเหตุกฺกเมน ผเลสุ วตฺตพฺเพสุ ‘‘สุคติทุคฺคติคามิโน’’ติ วจนํ สทฺทลกฺขณาวิโรธนตฺถํ. ทฺวนฺเท หิ ปูชิตสฺส ปุพฺพนิปาโตติ. สวรา กิร มํสสฺส อฏฺฐินา อลคฺคนตฺถํ ปุนปฺปุนํ ตาเปตฺวา โกฏฺเฏตฺวา อุณฺโหทกํ ปาเยตฺวา วิริตฺตํ สูนํ อฏฺฐิโต มุตฺตมํสํ คาวึ มาเรนฺติ. เตนาห ‘‘อคฺคิสนฺตาปิ’’จฺจาทิ. ตตฺถ ยถา วชฺฌา คาวี จ อวิชฺชาภิภูตตาย ยถาวุตฺตํ อุณฺโหทกปานํ อารภติ, เอวํ ปุถุชฺชโน ยถาวุตฺตํ ทุคฺคติคามิกมฺมํ. ยถา ปน สา อุณฺโหทกปาเน อาทีนวํ ทิสฺวา [Pg.88] ตณฺหาวเสน สีตุทกปานํ อารภติ, เอวมยํ อวิชฺชาย มนฺทตฺตา ทุคฺคติคามิกมฺเม อาทีนวํ ทิสฺวา ตณฺหาวเสน สุคติคามิกมฺมํ อารภติ. ทุกฺเข หิ อวิชฺชํ ตณฺหา อนุวตฺตติ, สุเข ตณฺหํ อวิชฺชาติ.

按照无明与渴爱为因的顺序，在说到果报时，说“趣向善趣恶趣者”，是为了不违背语法规则，因为在并列复合词中，尊胜者置前。据说，屠夫为了使肉与骨分离，反复烧烤、捶打，灌以热水，然后才宰杀那头肉已离骨、浮肿、被清空的牛。因此说“火烧”等。于此，犹如待宰的牛因被无明所覆而饮用所说的热水，凡夫也造作所说的导向恶趣的业。又如那头牛见到饮用热水的过患后，因渴爱而饮用冷水；同样地，此人因无明减弱而见到导向恶趣之业的过患后，因渴爱而造作导向善趣的业。诚然，于苦，渴爱追随无明；于乐，无明追随渴爱。

เอวนฺติ อวิชฺชาย นิวุตตฺตา ตณฺหาย สํยุตฺตตฺตา จ. อยํ กาโยติ สวิญฺญาณกกาโย ขนฺธปญฺจกํ, ‘‘สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส’’ติ วจนโต ผสฺสการณญฺเจตํ วุจฺจตีติ อายตนฉกฺกํ วา. สมุทาคโตติ อุปฺปนฺโน. พหิทฺธา จ นามรูปนฺติ พหิทฺธา สวิญฺญาณกกาโย ขนฺธปญฺจกํ, สฬายตนานิ วา. อิตฺเถตนฺติ อิตฺถํ เอตํ. อตฺตโน จ ปเรสญฺจ ปญฺจกฺขนฺธา ทฺวาทสายตนานิ จ ทฺวารารมฺมณภาเวน ววตฺถิตานิ ทฺวยนามานีติ อตฺโถ. ‘‘ทฺวยํ ปฏิจฺจ ผสฺโสติ อญฺญตฺถ จกฺขุรูปาทีนิ ทฺวยานิ ปฏิจฺจ จกฺขุสมฺผสฺสาทโย วุตฺตา, อิธ ปน อชฺฌตฺติกพาหิรานิ อายตนานิ. มหาทฺวยํ นาม กิเรต’’นฺติ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๑๙) วุตฺตํ. อยเมตฺถ อธิปฺปาโย – อญฺญตฺถ ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ, ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๒.๔๓) ‘‘จกฺขุ เจว รูปา จ…เป… มโน เจว ธมฺมา จา’’ติ วุตฺตานิ ทฺวยานิ ปฏิจฺจ จกฺขุสมฺผสฺสาทโย วุตฺตา, อิธ ปน ‘‘อยญฺเจว กาโย’’ติ จกฺขาทินิสฺสเย เสสธมฺเม จกฺขาทินิสฺสิเต เอว กตฺวา วุตฺตํ, จกฺขาทิกายํ เอกตฺเตน ‘‘อชฺฌตฺติกายตน’’นฺติ คเหตฺวา ‘‘พหิทฺธา นามรูป’’นฺติ วุตฺตํ, รูปาทิอารมฺมณํ เอกตฺเตเนว พาหิรายตนนฺติ ตานิ อชฺฌตฺติกพาหิรานิ อายตนานิ ปฏิจฺจ ผสฺโส วุตฺโต, ตสฺมา มหาทฺวยํ นาเมตนฺติ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘อตฺตโน จ ปรสฺส จ ปญฺจหิ ขนฺเธหิ ฉหายตเนหิ จาปิ อยมตฺโถ ทีเปตพฺโพวา’’ติ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๑๙) วุตฺตํ. ‘‘อยํ กาโย’’ติ หิ วุตฺตานิ สนิสฺสยานิ จกฺขาทีนิ อตฺตโน ปญฺจกฺขนฺธา, ‘‘พหิทฺธา นามรูป’’นฺติ วุตฺตานิ รูปาทีนิ ปเรสํ. ตถา อยํ กาโย อตฺตโนว อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ, พหิทฺธา นามรูปํ ปเรสํ พาหิรานีติ. อญฺญถา อชฺฌตฺติกายตนมตฺเต เอว ‘‘อยํ กาโย’’ติ วุตฺเต น อชฺฌตฺติกายตนาเนว อตฺตโน ปญฺจกฺขนฺธา โหนฺตีติ อตฺตโน จ ปเรสญฺจ ปญฺจกฺขนฺเธหิ ทีปนา น สมฺภเวยฺยาติ. สเฬวายตนานีติ สเฬว สมฺผสฺสการณานิ, เยหิ การณภูเตหิ อายตเนหิ อุปฺปนฺเนน ผสฺเสน ผุฏฺโฐ พาโล สุขทุกฺขํ ปฏิสํเวเทติ.

如此，即由于被无明所覆盖，且与渴爱相应。此身即是有识之身五蕴，或六处，如“六处缘触”所说，此亦被称为触之因缘。“生起”即是“已生起”。“外名色”即是外在的有识之身五蕴，或六处。“这样”即是“如此”。其义是：自己与他人的五蕴、十二处，依根门与所缘而安立，称为“二法”。“依二法生触”：在其他地方，是说依眼与色等二法而生眼触等；而在此处，则是指内外处。“这被称为大二法”，如《相应部注》(saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.19)所说。这里的意思是：在其他地方，如“依眼与色而生眼识，三者和合为触”等(《相应部》2.43)所说，是依眼与色等二法而生眼触等；而在此处，当说“此身”时，是把眼等所依的其余诸法也归于眼等所依，将眼等之身合为一体而称为“内处”；当说“外名色”时，是把色等所缘合为一体而称为“外处”，因此是说依内外处而生触，所以称之为“大二法”。如此解释后，如《相应部注》(saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.19)所说：“此义亦应以自己与他人的五蕴、六处来显示。”“此身”所指的，正是依止于自身的眼等五蕴；“外名色”所指的，正是他人的色等。同样，此身即是自己的内处，外名色即是他人的外处。否则，如果仅以内处说“此身”，则内处本身并非自身的五蕴，如此便无法以自己与他人的五蕴来显示此义。六处正是触的因缘，愚者因这些作为因缘的处所生的触而触及，感受苦乐。

อาทิ-สทฺเทน [Pg.89] ‘‘เอเตสํ วา อญฺญตเรน อวิชฺชานีวรณสฺส, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตสฺส ตณฺหาย สํยุตฺตสฺสา’’ติอาทิ โยเชตพฺพํ. ตสฺมิญฺหิ สุตฺเต สงฺขาเร อวิชฺชาตณฺหานิสฺสิเต เอว กตฺวา กายคฺคหเณน วิญฺญาณนามรูปสฬายตนานิ คเหตฺวา เอตสฺมิญฺจ กาเย สฬายตนานํ ผสฺสํ ตํนิสฺสิตเมว กตฺวา เวทนาย วิเสสปจฺจยภาวํ ทสฺเสนฺเตน ภควตา พาลปณฺฑิตานํ อตีตทฺธาวิชฺชาตณฺหามูลโก เวทนานฺโต ปฏิจฺจสมุปฺปาโท ทสฺสิโต. ปุน จ พาลปณฺฑิตานํ วิเสสํ ทสฺเสนฺเตน –

以“等”字，应连接“诸比丘，这些愚人或智者，为无明所盖，与渴爱相应”等句。因为在那部经中，世尊将诸行建立在无明与渴爱的基础上，通过“身”的摄取，涵盖了识、名色、六处；又在此身中，将六处的触建立为所依，进而显示了感受的特殊缘，从而阐明了愚人与智者过去世以无明与渴爱为根本、以感受为终点的缘起。世尊为了进一步显示愚人与智者的区别，又说：

‘‘ยาย จ, ภิกฺขเว, อวิชฺชาย นิวุตสฺส พาลสฺส ยาย จ ตณฺหาย สํยุตฺตสฺส อยํ กาโย สมุทาคโต, สา เจว อวิชฺชา พาลสฺส อปฺปหีนา, สา จ ตณฺหา อปริกฺขีณา. ตํ กิสฺส เหตุ? น, ภิกฺขเว, พาโล อจริ พฺรหฺมจริยํ สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย, ตสฺมา พาโล กายสฺส เภทา กายูปโค โหติ, โส กายูปโค สมาโน น ปริมุจฺจติ ชาติยา…เป… ทุกฺขสฺมาติ วทามี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๙) –

“诸比丘，愚人为无明所盖，与渴爱相应，此身因此而生起。然而，愚人的无明并未断除，渴爱也未灭尽。此是何因？诸比丘，因为愚人未能为完全灭苦而正修梵行，因此愚人身坏之后，便会投生于身，如此投生便不能从生……乃至……苦中解脱，我如是说。”（《相应部》2.19）

เวทนาปภวํ สาวิชฺชํ ตณฺหํ ทสฺเสตฺวา อุปาทานภเว จ ตํนิสฺสิเต กตฺวา ‘‘กายูปโค โหตี’’ติอาทินา ชาติอาทิเก ทสฺเสนฺเตน ปจฺจุปฺปนฺนเหตุสมุฏฺฐานโต ปภุติ อุภยมูโลว ปฏิจฺจสมุปฺปาโท วุตฺโต, ตพฺพิปริยาเยน จ ปณฺฑิตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนเหตุปริกฺขยโต ปภุติ อุภยมูลโก ปฏิโลมปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ.

（世尊）既已指出源于受的、有无明伴随的渴爱，又将取与有建立在其上，并通过“投生于身”等语显示生等，如此便从现前因的生起之时起，说明了以二者为根本的缘起；反之，对智者而言，则从现前因的灭尽之时起，说明了以二者为根本的还灭缘起。

ทุคฺคติคามิกมฺมสฺส วิเสสปจฺจยตฺตา อวิชฺชา ‘‘อวินฺทิยํ วินฺทตี’’ติ วุตฺตา, ตถา วิเสสปจฺจโย วินฺทิยสฺส น โหตีติ ‘‘วินฺทิยํ น วินฺทตี’ติ จ. อตฺตนิ นิสฺสิตานํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ปวตฺตนํ อุปฺปาทนํ อายตนํ. สมฺโมหภาเวเนว อนภิสมยภูตตฺตา อวิทิตํ อญฺญาตํ กโรติ. อนฺตวิรหิเต ชวาเปตีติ จ วณฺณาคมวิปริยายวิการวินาสธาตุอตฺถวิเสสโยเคหิ ปญฺจวิธสฺส นิรุตฺติลกฺขณสฺส วเสน ตีสุปิ ปเทสุ อ-การ วิ-การ ช-กาเร คเหตฺวา อญฺเญสํ วณฺณานํ โลปํ กตฺวา ช-การสฺส จ ทุติยสฺส อาคมํ กตฺวา ‘‘อวิชฺชา’’ติ วุตฺตา. พฺยญฺชนตฺถํ ทสฺเสตฺวา สภาวตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ วตฺถารมฺมณานิ ‘‘อิทํ วตฺถุ, อิทมารมฺมณ’’นฺติ อวิชฺชาย ญาตุํ [Pg.90] น สกฺกาติ อวิชฺชา ตปฺปฏิจฺฉาทิกา วุตฺตา. วตฺถารมฺมณสภาวจฺฉาทนโต เอว อวิชฺชาทีนํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทภาวสฺส, ชรามรณาทีนํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนภาวสฺส จ ฉาทนโต ปฏิจฺจสมุปฺปาทปฏิจฺจสมุปฺปนฺนฉาทนํ เวทิตพฺพํ.

由于是趣向恶趣之业的特殊因缘，无明被称为“令不可得者得”，又因为特殊因缘不能令可得者得，所以也说“令可得者不得”。依止于自身的眼识等的生起与产生之处，即是处（āyatana）。由于其愚痴的本质，无法通达，因此使人无知、不识。又因为它驱使众生前往无边之处，并且结合音韵的增添、倒置、变化、消亡、以及词根特殊义的结合这五种语源学特征，在三个部分中取a、vi、ja音，省略其他字母，并增加第二个j辅音，所以称为“avijjā”（无明）。在显示了字面意义之后，为了显示其自性义，又说“而且”等。眼识等的所依与所缘，“这是所依，这是所缘”，无明无法知晓，所以说无明是覆盖者。正因为覆盖了所依与所缘的自性，以及覆盖了无明等是缘起法、老死等是缘生法，所以应知这是对缘起与缘生法的覆盖。

สงฺขาร-สทฺทคฺคหเณน อาคตา สงฺขารา สงฺขาร-สทฺเทน อาคตสงฺขารา. ยทิปิ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราปิ สงฺขาร-สทฺเทน อาคตา, เต ปน อิมิสฺสา เทสนาย ปธานาติ วิสุํ วุตฺตา. ตสฺมา ‘‘ทุวิธา’’ติ เอตฺถ อภิสงฺขรณกสงฺขารํ สงฺขาร-สทฺเทนาคตํ สนฺธาย ตตฺถ วุตฺตมฺปิ วชฺเชตฺวา สงฺขารสทฺเทน อาคตสงฺขารา โยเชตพฺพา. ‘‘สงฺขาร-สทฺเทนาคตสงฺขารา’’ติ วา สมุทาโย วุตฺโต, ตเทกเทโส จ อิธ วณฺณิตพฺพภาเวน ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ, ตสฺมา วณฺณิตพฺพสพฺพสงฺคหณวเสน ทุวิธตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. ปฐมํ นิรุชฺฌติ วจีสงฺขาโรติอาทินา วิตกฺกวิจารอสฺสาสปสฺสาสสญฺญาเวทนาวจีสงฺขาราทโย วุตฺตา, น อวิชฺชาสงฺขาเรสุ วุตฺตา กายสญฺเจตนาทโย.

由“行”一词所表示的诸行，即是“行”字所指的诸行。虽然无明缘行也由“行”一词所表示，但它们在此教法中是主要的，所以被单独说明。因此，在此处说“两种”时，应排除其中也提到的造作行，而联系于由“行”字所表示的（其他）诸行。或者说，“行”字所表示的诸行是一个总集，其中一部分因其应被描述而被称作“无明缘行”；因此应知，是为了涵盖所有应被描述的行，才说了两种。通过“语行先灭”等语，说的是寻、伺、入息、出息、想、受等语行，而不是在无明缘行中所说的身思等。

ปริตสฺสตีติ ปิปาสติ. ภวตีติ อุปปตฺติภวํ สนฺธาย วุตฺตํ, ภาวยตีติ กมฺมภวํ. จุติ ขนฺธานํ มรณนฺติ ‘‘มรนฺติ เอเตนา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ทุกฺขา เวทนา อุปฺปาททุกฺขา ฐิติทุกฺขา’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๕) วจนโต ทฺเวธา ขณติ. อายาโสติ ปริสฺสโม วิสาโท. เกวล-สทฺโท อสมฺมิสฺสวาจโก โหติ ‘‘เกวลา สาลโย’’ติ, นิรวเสสวาจโก จ ‘‘เกวลา องฺคมคธา’’ติ, ตสฺมา ทฺเวธาปิ อตฺถํ วทติ. ตตฺถ อสมฺมิสฺสสฺสาติ สุขรหิตสฺส. น หิ เอตฺถ กิญฺจิ อุปฺปาทวยรหิตํ อตฺถีติ.

“贪求”即是“渴爱”。“有”（bhavati）是指投生有，而“造作”（bhāvayati）是指业有。诸蕴的坏灭称为死亡，如经中说“由此而死”。如“苦受是生起之苦、住立之苦”（《中部》1.465）所说，它以两种方式破坏。“忧恼”即是疲劳与沮丧。“纯粹”（kevala）一词，有时表示不混杂的意思，如“纯粹的稻米”；有时也表示无剩余的意思，如“整个盎伽（Aṅga）和摩揭陀”，因此它具有两种含义。在此处，不混杂的意思是指没有快乐。因为在此处没有任何东西是不经历生灭的。

ตํสมฺปยุตฺเต, ปุคฺคลํ วา สมฺโมหยตีติ สมฺโมหนรสา. อารมฺมณสภาวสฺส ฉาทนํ หุตฺวา คยฺหตีติ ฉาทนปจฺจุปฏฺฐานา. ‘‘อาสวสมุทยา อวิชฺชาสมุทโย’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๐๓) วจนโต อาสวปทฏฺฐานา. ปฏิสนฺธิชนนตฺถํ อายูหนฺติ พฺยาปารํ กโรนฺตีติ อายูหนรสา, ราสิกรณํ วา อายูหนํ. นามรูปสฺส ปุเรจาริกภาเวน ปวตฺตตีติ ปุพฺพงฺคมรสํ. ปุริมภเวน สทฺธึ ฆฏนํ หุตฺวา คยฺหตีติ ปฏิสนฺธิปจฺจุปฏฺฐานํ. วิญฺญาเณน สห สมฺปยุชฺชตีติ สมฺปโยครสํ. อญฺญมญฺญํ สมฺปโยคาภาวโต รูปํ วิกิรตีติ วิกิรณรสํ. เอวญฺจ กตฺวา ปิสิยมานา ตณฺฑุลาทโย วิกิรนฺติ จุณฺณี ภวนฺตีติ. นามสฺส กทาจิ กุสลาทิภาโว จ อตฺถีติ ตโต [Pg.91] วิเสสนตฺถํ ‘‘อพฺยากตปจฺจุปฏฺฐาน’’นฺติ อาห. ‘‘อเจตนา อพฺยากตา’’ติ เอตฺถ วิย อนารมฺมณตา วา อพฺยากตตา ทฏฺฐพฺพา. อายตนลกฺขณนฺติ ฆฏนลกฺขณํ, อายานํ ตนนลกฺขณํ วา. ทสฺสนาทีนํ การณภาโว ทสฺสนาทิรสตา. อกุสลวิปากุเปกฺขาย อนิฏฺฐภาวโต ทุกฺเขน อิตราย จ อิฏฺฐภาวโต สุเขน สงฺคหิตตฺตา ‘‘สุขทุกฺขปจฺจุปฏฺฐานา’’ติ อาห. ทุกฺขสมุทยตฺตา เหตุลกฺขณา ตณฺหา. ‘‘ตตฺรตตฺราภินนฺทินี’’ติ (ที. นิ. ๒.๔๐๐; ม. นิ. ๑.๑๓๓, ๔๖๐; วิภ. ๒๐๓) วจนโต อภินนฺทนรสา. จิตฺตสฺส, ปุคฺคลสฺส วา รูปาทีสุ อติตฺตภาโว หุตฺวา คยฺหตีติ อติตฺตภาวปจฺจุปฏฺฐานา. ตณฺหาทฬฺหตฺตํ หุตฺวา กามุปาทานํ, เสสานิ ทิฏฺฐิ หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺตีติ ตณฺหาทฬฺหตฺตทิฏฺฐิปจฺจุปฏฺฐานา. กมฺมุปปตฺติภววเสน ภวสฺส ลกฺขณาทโย โยเชตพฺพา.

它使与它相应的个人（puggala）迷惑，此即迷惑味。其现起为遮蔽所缘的自性。根据“由漏集而无明集”之语，其近因为漏。为了产生结生而努力运作，此即勤作味，或积聚即是勤作。作为名色的前导而运作，此即前导味。其现起为与前有的结合。与识相应，此即相应味。因与（名法）互相不相应而使色散乱，此即散乱味。犹如谷物等被碾磨时，会散开而成粉末。名有时也具有善等的状态，为了与此区别，故说“以无记为现起”。犹如在“无思是无记的”一语中，此处的无记应被理解为无所缘或无记性。处的相即是结合的相，或“来”与“延伸”的相。作为见等的原因，此即见等味。由于不善果报的舍受是不可喜的，故为苦所摄；其余的则是可喜的，故为乐所摄，因此说“以苦乐为现起”。由于是苦的集起，渴爱以因为相。根据“于彼彼而喜乐”之语，此即喜乐味。其现起为心或个人对色等的不满足。其现起为渴爱的坚固和见，即：渴爱的坚固成为欲取，其余的（取）则作为见而现起。应根据业有和生有来结合（理解）有的相等等。

อาทิ-สทฺเทน อนุโพธาทิภาวคฺคหณํ. ทุกฺขาทีสุ อญฺญาณํ อปฺปฏิปตฺติ, อสุภาทีสุ สุภาทิวิปลฺลาสา มิจฺฉาปฏิปตฺติ. ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตา วา อปฺปฏิปตฺติ, ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตา มิจฺฉาปฏิปตฺติ. น อวิชฺชาย เอว ฉทฺวาริกตา ฉฬารมฺมณตา จ, อถ โข อญฺเญสุปิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺเคสุ อรูปธมฺมานนฺติ อาห ‘‘สพฺเพสุปี’’ติ. โนภยโคจรนฺติ มนายตนมาห. น หิ อรูปธมฺมานํ เทสวเสน อาสนฺนตา ทูรตา จ อตฺถิ อสณฺฐานตฺตา, ตสฺมา มนายตนสฺส โคจโร น มนายตนํ สมฺปตฺโต อสมฺปตฺโต วาติ วุจฺจตีติ.

“等”字表示摄取了随觉等状态。于苦等的不智，即是非实行；于不净等作净等颠倒，即是邪实行。或者，与见不相应的即是非实行，与见相应的即是邪实行。不仅无明具有六门性与六境性，其他缘起支中的无色法也是如此，因此说‘于一切’。不以两者（内、外）为行境，故说为意处。因为无色法没有形状，故无空间上的远近之分，因此，关于意处的行境，不能说它‘已到达’或‘未到达’意处。

โสกาทีนํ สพฺภาวา องฺคพหุตฺตปฺปสงฺเค ‘‘ทฺวาทเสวา’’ติ องฺคานํ ววตฺถานํ เวทิตพฺพํ. น หิ โสกาทโย องฺคภาเวน วุตฺตา, ผเลน ปน การณํ อวิชฺชํ มูลงฺคํ ทสฺเสตุํ เต วุตฺตาติ. ชรามรณพฺภาหตสฺส หิ พาลสฺส เต สมฺภวนฺตีติ โสกาทีนํ ชรามรณการณตา วุตฺตา. ‘‘สารีริกาย ทุกฺขาย เวทนาย ผุฏฺโฐ’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๕๒) จ สุตฺเต ชรามรณนิมิตฺตญฺจ ทุกฺขํ สงฺคหิตนฺติ ตํตํนิมิตฺตานํ สาธกภาเวน วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ชรามรเณเนว โสกาทีนํ เอกสงฺเขโป กโต, ตสฺมา เตสํ ชาติปจฺจยตา ยุชฺชติ. ชรามรณปจฺจยภาเว หิ อวิชฺชาย เอกสงฺเขโป กาตพฺโพ สิยา, ชาติปจฺจยา ปน ชรามรณํ โสกาทโย จ สมฺภวนฺตีติ. ตตฺถ ชรามรณํ เอกนฺติกํ องฺคภาเวเนว คหิตํ, โสกาทโย [Pg.92] ปน รูปภวาทีสุ อภาวโต อเนกนฺติกา เกวลํ ปากเฏน ผเลน อวิชฺชานิทสฺสนตฺถํ คหิตา. เตน อนาคเต ชาติยา สติ ตโต ปราย ปฏิสนฺธิยา เหตุเหตุภูตา อวิชฺชา ทสฺสิตาติ ภวจกฺกสฺส อวิจฺเฉโท ทสฺสิโต โหตีติ. สุตฺตญฺจ โสกาทีนํ อวิชฺชา การณนฺติ เอตสฺเสวตฺถสฺส สาธกํ ทฏฺฐพฺพํ, น โสกาทีนํ พาลสฺส ชรามรณนิมิตฺตตามตฺตสฺส. ‘‘อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๕๒) หิ วจเนน อวิชฺชา โสกาทีนํ การณนฺติ ทสฺสิตา, น จ ชรามรณนิมิตฺตเมว ทุกฺขํ ทุกฺขนฺติ.

当愁等存在而有支分繁多之虞时，应知“唯有十二支”是对诸支的确定。愁等并非作为支分而被述说，而是为了以果来显示作为根本支的无明，才提及它们。因为当愚人被老死所侵扰时，这些愁等才会产生，所以说愁等以老死为因。在经中（《相应部》4.252）说“被身体的苦受所触”，老死为相的苦也被包含在内，这是为了证明那些相状而被提及的。又因为愁等已被老死所总摄，所以它们以生为缘是合理的。如果（愁等）以老死为缘，那么无明也应被一并总摄；但事实是以生为缘，老死和愁等才产生。其中，老死是必然的，纯粹作为支分而被取；而愁等，因为在色有等中不存在，所以不是必然的，它们只是为了以显见的果来显示无明而被取。由此显示，当未来有生时，对于此后的结生，无明是因之因，从而显示了有轮(bhavacakka)的无间断。经文也应被视为证明“愁等以无明为因”此义，而非仅仅是说对愚人而言，愁等是老死的相状。“无闻凡夫”（《相应部》4.252）这句话显示了无明是愁等的原因，也并非只有以老死为相的苦才是苦。

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

纲要品释义终。

อวิชฺชาปทนิทฺเทสวณฺณนา

无明支解释之释义

๒๒๖. ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา ๙๒ สงฺขารา’’ติ หิ วุตฺตนฺติ เอเตน อวิชฺชาย วิเสสนภาเวน สงฺขารานญฺจ ปธานภาเวน วุตฺตตฺตา สงฺขารานํ นิทฺทิสิตพฺพภาวสฺส การณํ ทสฺเสติ. ปิตา กถียติ ‘‘ทีโฆ สาโม, มิตฺโต รสฺโส, โอทาโต ทตฺโต’’ติ.

226. “以无明为缘而有行”，如此说，是由于无明作为限定、行作为主要方面而被述说，这显示了行为何应被解释的原因。就像说：‘高的沙摩(Sāma)，矮的密多(Mitta)，白的达多(Datta)。’

รสิตพฺโพ ปฏิวิชฺฌิตพฺโพ สภาโว รโส, อตฺตโน รโส สรโส, ยาถาโว สรโส ยาถาวสรโส, โส เอว ลกฺขิตพฺพตฺตา ลกฺขณนฺติ ยาถาวสรสลกฺขณํ. ‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, อวิชฺชา? ทุกฺเข อญฺญาณ’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๒.๒; ม. นิ. ๑.๑๐๓) สุตฺเต จตฺตาเรว วุตฺตานีติ ‘‘สุตฺตนฺติกปริยาเยนา’’ติ อาห. นิกฺเขปกณฺเฑ ปนาติอาทินา อิธ จตูสุ ฐาเนสุ กถิตาย เอว อวิชฺชาย นิกฺเขปกณฺเฑ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ กิจฺจชาติโต ปญฺจวีสติยา ปเทหิ ลกฺขณโต จ กถิตตฺตา ตทตฺถสํวณฺณนาวเสน วิภาวนํ กโรติ. อหาเปตฺวา วิภชิตพฺพวิภชนญฺหิ อภิธมฺมปริยาโย.

应被体验、应被洞察的自性是作用(rasa)；其自身的作用是“有作用”(sarasa)；如实的作用是“有如实作用”(yāthāvasarasa)；那本身因其应被标识而是特征(lakkhaṇa)，故为“有如实作用之特征”(yāthāvasarasalakkhaṇaṃ)。‘诸比丘，什么是无明？是对苦的无知’等等经中（《相应部》2.2；《中部》1.103）只说了四种，所以说‘依经教的方法’。但是在《安立品》等中，此处在四处所说的无明，在《安立品》中，从作用类别和特征上，在八处以二十五种词语来述说，因此，他是以阐明其义的方式来作分别。因为不遗漏地分别应分别者，正是阿毗达摩(abhidhamma)的方法。

ชายติ เอตฺถาติ ชาติ, อุปฺปตฺติฏฺฐานํ. ยทิปิ นิโรธมคฺเค อวิชฺชา อารมฺมณํ น กโรติ, เต ปน ชานิตุกามสฺส ตปฺปฏิจฺฉาทนวเสน อนิโรธมคฺเคสุ นิโรธมคฺคคฺคหณกอารณวเสน จ ปวตฺตมานา ตตฺถ อุปฺปชฺชตีติ วุจฺจตีติ เตสมฺปิ อวิชฺชาย อุปฺปตฺติฏฺฐานตา โหติ, อิตเรสํ อารมฺมณภาเวน [Pg.93] จาติ. สงฺฆิกพลเทวโคณาทีนํ สงฺฆาฏินงฺคลาทีนิ วิย อญฺญเสตาทีนํ อวิชฺชาย ทุกฺขาทิวิสยานํ อนฺธตฺตกรานํ โลภาทีนํ นิวตฺตโก อญฺญาณาทิสภาโว ลกฺขณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

“于此中生”，故为“生”(jāti)，即生起之处。即使无明不以灭道为所缘，但对于想了知它的人，由于无明遮蔽了它，并且作为在非灭道中误执为灭道之因，当它生起时，可说生起于彼处。因此，这些也能成为无明的生起之处，其余的则作为所缘。应知，其特征是无知等的自性，它使其他众生对苦等境界盲目，并引生贪等，就像僧伽梨(saṅghāṭi)之于僧团，犁之于牛等。

อตฺถตฺถนฺติ ผลผลํ. อาเมฑิตวจนญฺหิ สพฺเพสํ อตฺถานํ วิสุํ วิสุํ ปากฏกรณภาวปฺปกาสนตฺถํ. อตฺโถ เอว วา อตฺโถ อตฺถตฺโถติ อตฺถสฺส อวิปรีตตาทสฺสนตฺถํ อตฺเถเนวตฺถํ วิเสสยติ. น หิ ญาณํ อนตฺถํ อตฺโถติ คณฺหาตีติ. เอวํ การณการณนฺติ เอตฺถาปิ ทฏฺฐพฺพํ. ตํ อาการนฺติ อตฺถตฺถาทิอาการํ. คเหตฺวาติ จิตฺเต ปเวเสตฺวา, จิตฺเตน ปุคฺคเลน วา คหิตํ กตฺวา. ปฏิวิทฺธสฺส ปุน อเวกฺขณา ปจฺจเวกฺขณา. ทุจฺจินฺติตจินฺติตาทิลกฺขณสฺส พาลสฺส ภาโว พาลฺยํ. ปชานาตีติ ปกาเรหิ ชานาติ. พลวโมหนํ ปโมโห. สมนฺตโต โมหนํ สมฺโมโห.

“义之义”即“果之果”。重复词语是为了显示，能让所有义的各个方面都清晰地显现出来。或者说，“义”本身就是“义”，“义之义”是为了显示义的不颠倒，即用“义”来限定“义”。智慧不会把非义当作义。同样的，“因之因”也应这样理解。“那个行相”即指“义之义”等行相。“执取”即让它进入心中，或被心或个人(puggala)所执取。对于已通达者，再次省察即为“遍观”。具有恶思等特征的愚人之状态为“愚痴”。“了知”即以各种方式去知。强烈的痴为“昏昧”。周遍的痴为“蒙昧”。

ทุกฺขารมฺมณตาติ ทุกฺขารมฺมณตาย, ยาย วา อวิชฺชาย ฉาเทนฺติยา ทุกฺขารมฺมณา ตํสมฺปยุตฺตธมฺมา, สา เตสํ ภาโวติ ทุกฺขารมฺมณตา, อารมฺมณเมว วา อารมฺมณตา, ทุกฺขํ อารมฺมณตา เอติสฺสาติ ทุกฺขารมฺมณตา.

以苦为所缘，即以苦为所缘性；或者，由于无明覆盖，与它相应的法以苦为所缘，它们的状态就是苦所缘性。或者，所缘即是所缘性，此（无明）以苦为所缘性，故名苦所缘性。

ทุทฺทสตฺตา คมฺภีรา น สภาวโต, ตสฺมา ตทารมฺมณตา อวิชฺชา อุปฺปชฺชติ, อิตเรสํ สภาวโต คมฺภีรตฺตา ตทารมฺมณตา นุปฺปชฺชตีติ อธิปฺปาโย. อปิจ โข ปนาติ มคฺคสฺส สงฺขตสภาวตฺตา ตโตปิ นิโรธสฺส คมฺภีรตรตํ ทสฺเสติ.

（四谛）因难见而甚深，并非因其自性（甚深），因此以彼为所缘的无明生起；其余（法）因其自性甚深，以彼为所缘的（无明）则不生起，此是其意。而且，道由于是有为自性，（此说）更显示了灭比道更为甚深。

อวิชฺชาปทนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

无明支解释之释义终。

สงฺขารปทนิทฺเทสวณฺณนา

行支解释之释义

ปุนาตีติ โสเธติ อปุญฺญผลโต ทุกฺขสํกิเลสโต จ, หิตสุขชฺฌาสเยน ปุญฺญํ กโรตีติ ตํนิปฺผาทเนน การกสฺสชฺฌาสยํ ปูเรตีติ ปุญฺโญ, ปูรโก ปุชฺชนิพฺพตฺตโก จ นิรุตฺติลกฺขเณน ‘‘ปุญฺโญ’’ติ เวทิตพฺโพ. สมาธิปจฺจนีกานํ อติทูรตาย น อิญฺชติ น จลตีติ อตฺโถ. กายสฺสาติ ทฺวารสฺส สามิภาเวน นิทฺเทโส กโต.

净化是去除不善业果的痛苦与杂染，以利益安乐的意愿行善，通过成就善业来满足造业者的意愿，因此称为福。“圆满者”、“可敬的生者”，应该根据词源特征理解“福”的含义。远离禅定的障碍，因此具有不动摇的含义。“身”是指门，是就主人的角度而言。

ปุญฺญุปคนฺติ [Pg.94] ภวสมฺปตฺตุปคํ. ตตฺถาติ วิภงฺคสุตฺเต (สํ. นิ. ๒.๒). ตญฺหิ ปธานภาเวน คหิตนฺติ. สมฺมาทิฏฺฐิสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๑๐๒) ปน ‘‘ตโยเม, อาวุโส, สงฺขารา’’ติ อาคตนฺติ. สพฺพญฺญุชินภาสิโต ปน อยํ, น ปจฺเจกชินภาสิโต, อิมสฺสตฺถสฺส ทีปนตฺถํ เอเตสํ สุตฺตานํ วเสน เต คหิตา. กถํ ปเนเตน คหเณนายมตฺโถ ทีปิโต โหตีติ ตํทสฺสนตฺถมาห ‘‘อภิธมฺเมปิ หิ สุตฺเตปิ เอกสทิสาว ตนฺติ นิทฺทิฏฺฐา’’ติ. สพฺพญฺญุภาสิโตติ ปากเฏน สุตฺตนฺเตน สทิสตฺตา อยมฺปิ สพฺพญฺญุภาสิโตติ ญายตีติ วุตฺตํ โหตีติ.

福是导向善趣成就的。这个说法见于《分别经》(Vibhaṅgasutta,《相应部》2.2)。之所以这样说，是因为它被视为主要的。但在《正见经》(Sammādiṭṭhisutta,《中部》1.102)中，却说“贤友，有三种行”。这些话是佛陀所说，不是辟支佛所说，为了阐明这个意义，所以引用这些经文。那么，引用这些经文如何阐明这个意义呢？为了说明这一点，（注释者）说：“在阿毗达摩和经文中，都用同样的线索来指明它”。（总之），因为佛陀所说的话和显而易见的经典是一致的，所以可以知道这也是佛陀所说的。

‘‘เตรสาปี’’ติ วุตฺตํ, ตตฺถ ญาณวิปฺปยุตฺตานํ น ภาวนามยตา ปากฏาติ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิมาห. ปถวี ปถวีติอาทิภาวนา จ กสิณปริกมฺมกรณํ มณฺฑลกรณญฺจ ภาวนํ ภชาเปนฺติ.

已说了“十三种”，其中与智慧不相应的，其修所成性并不显著，因此说“譬如”等。地、地等的修习，以及地遍的预备工作和制作圆相，都能增长修习。

ทานวเสน ปวตฺตา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา ทานํ. ตตฺถ พฺยาปารภูตา อายูหนเจตนา ทานํ อารพฺภ ทานํ อธิกิจฺจ อุปฺปชฺชตีติ วุจฺจติ, เอวํ อิตเรสุ. โสมนสฺสจิตฺเตนาติ อนุโมทนาปวตฺตินิทสฺสนมตฺตเมตํ ทฏฺฐพฺพํ. อุเปกฺขาสหคเตนปิ หิ อนุสฺสรติ เอวาติ.

因布施而生起的心与心所法，即是布施。其中，作为推动作用的策励思，称为布施，因为它缘于布施，依于布施而生起，其他的情况也一样。以喜悦相应的心，这只是一个随喜的例子，应当这样理解。即使是与舍受相应的心，也能如此随念。

อสริกฺขกมฺปิ สริกฺขเกน จตุตฺถชฺฌานวิปาเกน เวหปฺผลาทีสุ วินาปิ อสญฺเญสุ กฏตฺตารูปํ. รูปเมว สผนฺทนตฺตา ‘‘สอิญฺชน’’นฺติ วุตฺตํ อิญฺชนกรนีวรณาทีนํ อวิกฺขมฺภนโต, รูปตณฺหาสงฺขาตสฺส อิญฺชนกสฺส การณตฺตา วา. เตเนว รูปารมฺมณํ นิมิตฺตารมฺมณญฺจ สพฺพมฺปิ จตุตฺถชฺฌานํ นิปฺปริยาเยน ‘‘อนิญฺชน’’นฺติ น วุจฺจตีติ. มหาตุลาย ธารยมาโน นาฬิยา มินมาโน จ สมุทายเมว ธาเรติ มินติ จ, น เอเกกํ คุญฺชํ, เอเกกํ ตณฺฑุลํ วา, เอวํ ภควาปิ อปริมาณา ปฐมกุสลเจตนาโย สมุทายวเสเนว คเหตฺวา เอกชาติกตฺตา เอกเมว กตฺวา ทสฺเสติ. เอวํ ทุติยาทโยปีติ.

即使在无想有情天，其业生色虽与有心识者不相似，却也与广果天(Vehapphala)等处的第四禅果报相似。色本身因有动摇的性质，故被称为“有动”(saiñjana)，这是因为它没有镇伏能导致动摇的诸盖等，或者因为它本身是名为“色贪”的动摇之因。因此，以色为所缘和以相为所缘的一切第四禅，都不能无条件地被称为“不动”(aniñjana)。犹如用大秤称量者或用量器量取者，总是称量或量取其总体，而非逐一称量一颗颗的赤珠或一粒粒的米；同样地，世尊(Bhagavā)也将无数的初善思作为总体来把握，因其同属一类，故将其示为一体。第二（善思）等也是如此。

‘‘กายทฺวาเร ปวตฺตา’’ติ อวตฺวา ‘‘อาทานคฺคหณโจปนํ ปาปยมานา อุปฺปนฺนา’’ติปิ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ วจนวิเสสมตฺตเมว ทสฺเสติ. กายทฺวาเร ปวตฺติ เอว หิ อาทานาทิปาปนาติ. ปุริเมน วา ทฺวารสฺส อุปลกฺขณภาโว วุตฺโต, ปจฺฉิเมน เจตนาย สวิญฺญตฺติรูปสมุฏฺฐาปนํ. ตตฺถ อากฑฺฒิตฺวา คหณํ อาทานํ, สมฺปยุตฺตสฺส คหณํ คหณํ, ผนฺทนํ โจปนํ.

不说“于身门中转起”，而说“生起而导致取、执、颤动”亦可，这只是显示措辞上的差异。因为于身门中转起，本身就是导致取等。或者说，前一句说明了门的特征，后一句说明了由思生起表色。其中，拉过来抓住是“取”(ādāna)，执取相应法是“执”(gahaṇa)，颤动是“颤动”(copana)。

เอตฺถาติ [Pg.95] กายวจีสงฺขารคฺคหเณ, กายวจีสญฺเจตนาคหเณ วา. อฏฺฐกถายํ อภิญฺญาเจตนา น คหิตา วิญฺญาณสฺส ปจฺจโย น โหตีติ. กสฺมา ปน น โหติ, นนุ สาปิ กุสลา วิปากธมฺมา จาติ? สจฺจํ, อนุปจฺฉินฺนตณฺหาวิชฺชามาเน ปน สนฺตาเน สพฺยาปารปฺปวตฺติยา ตสฺสา กุสลตา วิปากธมฺมตา จ วุตฺตา, น วิปากุปฺปาทเนน, สา ปน วิปากํ อุปฺปาทยนฺตี รูปาวจรเมว อุปฺปาเทยฺย. น หิ อญฺญภูมิกํ กมฺมํ อญฺญภูมิกํ วิปากํ อุปฺปาเทตีติ. อตฺตนา สทิสารมฺมณญฺจ ติฏฺฐานิกํ ตํ อุปฺปาเทยฺย จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ รูปาวจรวิปากสฺส กมฺมสทิสารมฺมณสฺเสว วุตฺตตฺตา, น จ รูปาวจรวิปาโก ปริตฺตาทิอารมฺมโณ อตฺถิ, อภิญฺญาเจตนา จ ปริตฺตาทิอารมฺมณาว โหติ, ตสฺมา วิปากํ น อุปฺปาเทตีติ วิญฺญายติ. กสิเณสุ จ อุปฺปาทิตสฺส จตุตฺถชฺฌานสมาธิสฺส อานิสํสภูตา อภิญฺญา. ยถาห ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต’’ติอาทิ (ที. นิ. ๑.๒๔๔-๒๔๕; ม. นิ. ๑.๓๘๔-๓๘๖). ตสฺมา สมาธิผลสทิสา สา, น จ ผลํ เทตีติ ทานสีลานิสํโส ตสฺมึ ภเว ปจฺจยลาโภ วิย สาปิ วิปากํ น อุปฺปาเทติ. ยถา จ อภิญฺญาเจตนา, เอวํ อุทฺธจฺจเจตนาปิ น โหตีติ อิทํ อุทฺธจฺจสหคเต ธมฺเม วิสุํ อุทฺธริตฺวา ‘‘เตสํ วิปาเก ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. ๗๒๕) วุตฺตตฺตา วิจาเรตพฺพํ.

此处是指执取身行、语行，或执取身思、语思。义注(aṭṭhakathā)中不取神通思，因其非识之缘。然为何非缘？难道它不是善法、异熟法吗？诚然，但在爱与无明未断的相续中，因其活跃转起，故说其为善法、异熟法，并非因其能生异熟。此神通思若生异熟，也只能生于色界。因为不同地的业，不生不同地的异熟。且它应生起与自身所缘、住地相似的异熟，如《心生起品》中所说，色界异熟的所缘必与业的所缘相似，而色界异熟并无欲界等所缘，神通思却仅有欲界等所缘，由此可知其不生异熟。神通是在遍处中生起的第四禅定之功德。如经言：“彼于如是等持之心……”(D I 244-245; M I 384-386)等。因此，它与定果相似，却不产生（异熟）果；犹如布施、持戒的功德于彼生中仅为福报之缘，它亦不生异熟。正如神通思，掉举思亦非（识之缘）。关于此点，由于（《分别论》）曾单独举出与掉举相应的法，并说“了知其异熟之智，是为义无碍解”(Vibha. 725)，故当审察。

อยํ ปเนตฺถ อมตคฺคปถานุคโต วินิจฺฉโย – ทสฺสนภาวนานํ อภาเวปิ เยสํ ปุถุชฺชนานํ เสกฺขานญฺจ ทสฺสนภาวนาหิ ภวิตพฺพํ, เตสํ ตทุปฺปตฺติกาเล เตหิ ปหาตุํ สกฺกุเณยฺยา อกุสลา ‘‘ทสฺสเนน ปหาตพฺพา ภาวนาย ปหาตพฺพา’’ติ จ วุจฺจนฺติ, ปุถุชฺชนานํ ปน ภาวนาย อภาวา ภาวนาย ปหาตพฺพจินฺตา นตฺถิ. เตน เตสํ ปวตฺตมานา เต ทสฺสเนน ปหาตุํ อสกฺกุเณยฺยาปิ ‘‘ภาวนาย ปหาตพฺพา’’ติ น วุจฺจนฺติ. ยทิ วุจฺเจยฺยุํ, ทสฺสเนน ปหาตพฺพา ภาวนาย ปหาตพฺพานํ เกสญฺจิ เกจิ กทาจิ อารมฺมณารมฺมณาธิปติอุปนิสฺสยปจฺจเยหิ ปจฺจโย ภเวยฺยุํ, น จ ปฏฺฐาเน ‘‘ทสฺสเนน ปหาตพฺพา ภาวนาย ปหาตพฺพานํ เกสญฺจิ เกนจิ ปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วุตฺตา. เสกฺขานํ ปน วิชฺชมานา ภาวนาย ปหาตุํ สกฺกุเณยฺยา ภาวนาย ปหาตพฺพา. เตเนว เสกฺขานํ ทสฺสเนน ปหาตพฺพา จตฺตตฺตา วนฺตตฺตา มุตฺตตฺตา ปหีนตฺตา ปฏินิสฺสฏฺฐตฺตา อุกฺเขฏิตตฺตา สมุกฺเขฏิตตฺตา อสฺสาทิตพฺพา อภินนฺทิตพฺพา [Pg.96] จ น โหนฺติ, ปหีนตาย เอว โสมนสฺสเหตุภูตา อวิกฺเขปเหตุภูตา จ น โทมนสฺสํ อุทฺธจฺจญฺจ อุปฺปาเทนฺตีติ น เต เตสํ อารมฺมณารมฺมณาธิปติภาวํ ปกตูปนิสฺสยภาวญฺจ คจฺฉนฺติ. น หิ ปหีเน อุปนิสฺสาย อริโย ราคาทิกิเลเส อุปฺปาเทติ.

于此，随顺不死道之抉择为：对于凡夫与有学，那些应由见道与修道断除的不善法，若当其生起时能被（相应的道）断除，则被称为“见所断”与“修所断”，即便（凡夫）尚无见道与修道。然而，凡夫因无修道，故无“修所断”之念。因此，于彼等，现行的、不能被见道断除的（不善法），亦不被称为“修所断”。若被称为“修所断”，则某些见所断法，有时会以所缘、所缘增上、亲依止缘(upanissayapaccaya)等缘，成为某些修所断法之缘，然《发趣论》中未曾说“见所断法以任何缘为修所断法之缘”。然而，于有学，现存的、能由修道断除的（烦恼），即是“修所断”。是故，于有学，见所断法已舍、已吐、已解脱、已断除、已远离、已根除、已全根除，故不应味著、欢喜；正因已断，故不为喜悦之因、不散乱之因，亦不生忧与掉举，是故彼等不成为（烦恼的）所缘、所缘增上及自然亲依止。圣者实不依于已断之法而生起贪等烦恼。

วุตฺตญฺจ ‘‘โสตาปตฺติมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉติ…เป… อรหตฺตมคฺเคน…เป… น ปจฺจาคจฺฉตี’’ติ (มหานิ. ๘๐; จูฬนิ. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๒๗), น จ ปุถุชฺชนานํ ทสฺสเนน ปหาตุํ สกฺกุเณยฺยา อิตเรสํ น เกนจิ ปจฺจเยน ปจฺจโย โหนฺตีติ สกฺกา วตฺตุํ ‘‘ทิฏฺฐึ อสฺสาเทติ อภินนฺทติ, ตํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชติ, ทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา อุทฺธจฺจํ อุปฺปชฺชติ. วิจิกิจฺฉํ อารพฺภ วิจิกิจฺฉา ทิฏฺฐิ อุทฺธจฺจํ อุปฺปชฺชตี’’ติ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานํ อุทฺธจฺจารมฺมณปจฺจยภาวสฺส วุตฺตตฺตา. เอตฺถ หิ อุทฺธจฺจนฺติ อุทฺธจฺจสหคตํ จิตฺตุปฺปาทํ สนฺธาย วุตฺตํ. เอวญฺจ กตฺวา อธิปติปจฺจยนิทฺเทเส ‘‘ทิฏฺฐึ ครุํ กตฺวา อสฺสาเทติ อภินนฺทติ, ตํ ครุํ กตฺวา ราโค อุปฺปชฺชติ, ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชตี’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๐๙) เอตฺตกเมว วุตฺตํ, น วุตฺตํ ‘‘อุทฺธจฺจํ อุปฺปชฺชตี’’ติ. ตสฺมา ทสฺสนภาวนาหิ ปหาตพฺพานํ อตีตาทิภาเวน นวตฺตพฺพตฺเตปิ ยาทิสานํ ตาหิ อนุปฺปตฺติธมฺมตา อาปาเทตพฺพา, เตสุ ปุถุชฺชเนสุ วตฺตมานา ทสฺสนํ อเปกฺขิตฺวา เตน ปหาตุํ สกฺกุเณยฺยา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา, เสกฺเขสุ วตฺตมานา ภาวนํ อเปกฺขิตฺวา ตาย ปหาตุํ สกฺกุเณยฺยา ภาวนาย ปหาตพฺพา. เตสุ ภาวนาย ปหาตพฺพา สหายวิรหา วิปากํ น ชนยนฺตีติ ภาวนาย ปหาตพฺพเจตนาย นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาโว น วุตฺโต, อเปกฺขิตพฺพทสฺสนภาวนารหิตานํ ปน ปุถุชฺชเนสุ อุปฺปชฺชมานานํ สกภณฺเฑ ฉนฺทราคาทีนํ อุทฺธจฺจสหคตจิตฺตุปฺปาทสฺส จ สํโยชนตฺตยตเทกฏฺฐกิเลสานํ อนุปจฺฉินฺนตาย อปริกฺขีณสหายานํ วิปากุปฺปาทนํ น สกฺกา ปฏิกฺขิปิตุนฺติ อุทฺธจฺจสหคตธมฺมานํ วิปาโก วิภงฺเค วุตฺโตติ.

又如经言：“以入流道所断之烦恼，彼等烦恼不再来、不复返、不返回……乃至……以阿罗汉道……不返回。”(Mahāni. 80; Cūḷani. Mettagūmāṇavapucchāniddesa 27) 亦不可说，凡夫的见所断法，不以任何缘成为其他（烦恼）之缘。因为已说：“（彼）味著、欢喜于见，缘彼而贪生起，见、疑、掉举生起。缘疑而疑、见、掉举生起。”此即说明见与疑为掉举的所缘缘。此处所言“掉举”，意指与掉举相应的心生起。如是，在增上缘的解释(niddesa)中仅说：“因看重而味著、欢喜于见，因看重彼而贪生起，见生起。”(Paṭṭh. 1.1.409) 未说“掉举生起”。是故，虽不可说见所断、修所断法有过去等状态，然应由（见、修）二道使其达到不复生起之法性。其中，于凡夫，现行的、须待见道方能断除者，为“见所断”；于有学，现行的、须待修道方能断除者，为“修所断”。其中，修所断法因无助伴故不生异熟，故未说修所断思的异刹那业缘性。然而，于凡夫，因无所应期待的见道与修道，其对自身财物所生的欲贪等，以及与掉举相应的心生起，由于三结及同义烦恼未断，助伴未尽，故无法遮止其产生异熟——因此，《分别论》中说与掉举相应的法有异熟。

ยทิ เอวํ, อเปกฺขิตพฺพทสฺสนภาวนารหิตานํ อกุสลานํ เนวทสฺสเนนนภาวนายปหาตพฺพตา อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ, อปฺปหาตพฺพานํ ‘‘เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพา’’ติ (ธ. ส. ติกมาติกา ๘) วุตฺตตฺตา, อปฺปหาตพฺพวิรุทฺธสภาวตฺตา จ อกุสลานํ. เอวมฺปิ เตสํ อิมสฺมึ ติเก นวตฺตพฺพตา อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ ทสฺสิตานํ ทฺวาทสอกุสลจิตฺตุปฺปาทานํ ทฺวีหิ ปเทหิ สงฺคหิตตฺตา. ยถา หิ ธมฺมวเสน สงฺขตธมฺมา [Pg.97] สพฺเพ สงฺคหิตาติ อุปฺปนฺนตฺติเก กาลวเสน อสงฺคหิตาปิ อตีตา นวตฺตพฺพาติ น วุตฺตา จิตฺตุปฺปาทรูปภาเวน คหิเตสุ นวตฺตพฺพสฺส อภาวา, เอวมิธาปิ จิตฺตุปฺปาทภาเวน คหิเตสุ นวตฺตพฺพสฺส อภาวา นวตฺตพฺพตา น วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. ยตฺถ หิ จิตฺตุปฺปาโท โกจิ นิโยคโต นวตฺตพฺโพ อตฺถิ, ตตฺถ เตสํ จตุตฺโถ โกฏฺฐาโส อตฺถีติ ยถาวุตฺตปเทสุ วิย ตตฺถาปิ ภินฺทิตฺวา ภชาเปตพฺเพ จิตฺตุปฺปาเท ภินฺทิตฺวา ภชาเปติ ‘‘สิยา นวตฺตพฺพา ปริตฺตารมฺมณา’’ติอาทินา. ตทภาวา อุปฺปนฺนตฺติเก อิธ จ ตถา น วุตฺตา.

如果这样，对于那些不具备应被期待的见与修的不善法，是否会归入“非由见断亦非由修断”呢？不会。因为对于不可断的法，才说“非由见断亦非由修断”（法集论·三法总论 8），而不善法的自性与不可断者相违。即便如此，在此三法聚中，它们是否会归入“不可说”呢？不会。因为在心生品中所示的十二不善心生，已被（前）二句所含摄。譬如，从法的角度，一切有为法皆被含摄，故在“已生”三法聚中，即使过去的法未依时被含摄，也未被称为“不可说”，因为在被执为心生与色法者中，不存在“不可说”；同理，此处在被执为心生法者中，也不存在“不可说”，故未被称为“不可说”，应如是了知。若有某个心生必然是“不可说”，则有其第四分，如前所述之处，在那里也应对心生进行剖析与分别，如说“或有不可说，所缘微小”等。因无此情况，故在“已生”三法聚中及此处，皆未如是说。

อถ วา ยถา สปฺปฏิเฆหิ สมานสภาวตฺตา รูปธาตุยํ ตโย มหาภูตา ‘‘สปฺปฏิฆา’’ติ วุตฺตา. ยถาห ‘‘อสญฺญสตฺตานํ อนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจ ทฺเว มหาภูตา, ทฺเว มหาภูเต ปฏิจฺจ เอกํ มหาภูต’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๒.๒๒.๙). เอวํ ปุถุชฺชนานํ ปวตฺตมานา ภาวนาย ปหาตพฺพสมานสภาวา ‘‘ภาวนาย ปหาตพฺพา’’ติ วุจฺเจยฺยุนฺติ นตฺถิ นวตฺตพฺพตาปสงฺโค. เอวญฺจ สติ ปุถุชฺชนานํ ปวตฺตมานาปิ ภาวนาย ปหาตพฺพา สกภณฺเฑ ฉนฺทราคาทโย ปรภณฺเฑ ฉนฺทราคาทีนํ อุปนิสฺสยปจฺจโย, ราโค จ ราคทิฏฺฐีนํ อธิปติปจฺจโยติ อยมตฺโถ ลทฺโธ โหติ. ยถา ปน อโผฏฺฐพฺพตฺตา รูปธาตุยํ ตโย มหาภูตา น ปรมตฺถโต สปฺปฏิฆา, เอวํ อเปกฺขิตพฺพภาวนารหิตา ปุถุชฺชเนสุ ปวตฺตมานา สกภณฺเฑ ฉนฺทราคาทโย น ปรมตฺถโต ภาวนาย ปหาตพฺพาติ ภาวนาย ปหาตพฺพานํ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยตา น วุตฺตา, น จ ‘‘ทสฺสเนน ปหาตพฺพา ภาวนาย ปหาตพฺพานํ เกนจิ ปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วุตฺตา. เย หิ ทสฺสเนน ปหาตพฺพปจฺจยา กิเลสา, น เต ทสฺสนโต อุทฺธํ ปวตฺตนฺติ, ทสฺสเนน ปหาตพฺพปจฺจยสฺสปิ ปน อุทฺธจฺจสหคตสฺส สหายเวกลฺลมตฺตเมว ทสฺสเนน กตํ, น ตสฺส โกจิ ภาโว ทสฺสเนน อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปาทิโตติ ตสฺส เอกนฺตภาวนาย ปหาตพฺพตา วุตฺตา. ตสฺมา ตสฺส ตาทิสสฺเสว สติ สหาเย วิปากุปฺปาทนวจนํ, อสติ จ วิปากานุปฺปาทนวจนํ น วิรุชฺฌตีติ.

又或者，譬如色处中的三大种，因与有对碍法自性相同，故被称为“有对碍”。如言：“于无想有情，无见有对碍，一（大种）缘二大种，二（大种）缘一大种。”（发趣论 2.22.9）同样，凡夫所生起的（烦恼），因与修所断法自性相同，故可被称为“修所断”，因此不会有“不可说”之过。若如是，则凡夫所生起的（修所断法中），对自己财物的欲贪等，是他人财物中欲贪等的亲依止缘(upanissayapaccaya)，而贪是贪与见的增上缘(adhipatipaccaya)，此义便得以成立。然而，譬如色处中的三大种，因不可触，故非胜义上的有对碍；同样，凡夫所生起的对自己财物的欲贪等，因缺乏应被期待的修习，故非胜义上的修所断。因此，未说修所断法有异刹那业缘，也未说“见所断法以某缘为修所断法之缘”。凡是以见所断为缘的烦恼，在见之后便不再生起；然而，对于以见所断为缘的掉举相应法，见只是令其失去助伴，并未通过见使其达到不生起的法性，因此说它完全是修所断。所以，当它有此等助伴时，说其能生果报；无助伴时，说其不生果报，此说并无矛盾。

สาปิ วิญฺญาณปจฺจยภาเว ยทิ อปเนตพฺพา, กสฺมา ‘‘สมวีสติ เจตนา’’ติ วุตฺตนฺติ ตสฺส การณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา ปน [Pg.98] สพฺพาเปตา โหนฺตี’’ติ. ยทิ เอวํ, อภิญฺญาเจตนาย สห ‘‘เอกวีสตี’’ติ วตฺตพฺพนฺติ? น, อวจนสฺส วุตฺตการณตฺตา, ตํ ปน อิตราวจนสฺสปิ การณนฺติ สมานเจตนาวจนการณวจเนน ยํ การณํ อเปกฺขิตฺวา เอกา วุตฺตา, เตน การเณน อิตรายปิ วตฺตพฺพตํ, ยญฺจ การณํ อเปกฺขิตฺวา อิตรา น วุตฺตา, เตน การเณน วุตฺตายปิ อวตฺตพฺพตํ ทสฺเสติ. อาเนญฺชาภิสงฺขาโร จิตฺตสงฺขาโร เอวาติ เภทาภาวา ปากโฏติ น ตสฺส สํโยโค ทสฺสิโต.

若在作为识之缘时，它（神通思）也应被去除，为何说“二十思”呢？为了说明此原因，而说“然此等皆以无明为缘”。若如是，与神通思(abhiññācetanā)一起说成“二十一”可以吗？不可以，因为已说明其不被提及的原因。而那个原因，也是其他（思）不被提及的原因。通过说明提及同类思的原因，显示了：依于某个原因而说一（思），则依此原因，其他（思）也应被说；依于某个原因而不说其他（思），则依此原因，已被说的（思）也不应被说。无动行(Āneñjābhisaṅkhāra)即是心行，因无差别而显明，故未显示其结合。

สุขสญฺญาย คเหตฺวาติ เอเตน ตณฺหาปวตฺตึ ทสฺเสติ. ตณฺหาปริกฺขาเรติ ตณฺหาย ปริวาเร, ตณฺหาย ‘‘สุขํ สุภ’’นฺติอาทินา สงฺขเต วา อลงฺกเตติ อตฺโถ. ตณฺหา หิ ทุกฺขสฺส สมุทโยติ อชานนฺโต ‘‘อโห วตาหํ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ขตฺติยมหาสาลานํ วา สหพฺยตํ อุปปชฺเชยฺย’’นฺติ สงฺขาเร ปริกฺขโรตีติ. อมรณตฺถาติ คหิตา ทุกฺกรกิริยา อมรตโป, เทวภาวตฺถํ ตโป วา, ทุกฺขตฺตา วา มโร มารโก ตโป อมรตโป. ทิฏฺเฐ อทิฏฺฐ-สทฺโท วิย มเรสุ อมร-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ.

“以乐想而执取”，此句显示了渴爱的生起。“渴爱所装饰”(Taṇhāparikkhāreti)意为被渴爱所围绕，或被渴爱以“乐、净”等行相所构造、装饰。不知“渴爱是苦之集”，而（想）“啊，愿我身坏命终后，得生为刹帝利大富之伴侣”，如是装饰诸行。“为不死”而行的难行是“不死苦行”；或为生天而修的苦行；又或因其痛苦，苦行如死(maro)、如杀者(mārako)，故称“不死苦行”(amaratapo)。应知“不死”一词之于“死”，犹如“不见”之于“见”。

ชาติอาทิปปาตทุกฺขชนนโต มรุปปาตสทิสตา ปุญฺญาภิสงฺขารสฺส วุตฺตา. รมณียภาเวน จ อสฺสาทภาเวน จ คยฺหมานํ ปุญฺญผลํ ทีปสิขามธุลิตฺตสตฺถธาราสทิสํ, ตทตฺโถ จ ปุญฺญาภิสงฺขาโร ตํนิปาตเลหนสทิโส.

因能产生生等堕落之苦，故说福行(puññābhisaṅkhāra)犹如坠入死亡悬崖。因其可喜与美味而被执取的福果，犹如灯焰及涂蜜的刀刃；为此而造作的福行，则犹如扑向并舔舐它们。

‘‘สุโข อิมิสฺสา ปริพฺพาชิกาย ตรุณาย มุทุกาย โลมสาย พาหาย สมฺผสฺโส’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๔๖๙) สุขสญฺญาย พาโล วิย คูถกีฬนํ กิเลสาภิภูตตาย โกธารติอภิภูโต อสวโส มริตุกาโม วิย วิสขาทนํ กรณผลกฺขเณสุ ชิคุจฺฉนียํ ทุกฺขญฺจ อปุญฺญาภิสงฺขารํ อารภติ. โลภสหคตสฺส วา คูถกีฬนสทิสตา, โทสสหคตสฺส วิสขาทนสทิสตา โยเชตพฺพา. กามคุณสมิทฺธิยา สภยสฺสปิ ปิสาจนครสฺส สุขวิปลฺลาสเหตุภาโว วิย อรูปวิปากานํ นิรนฺตรตาย อนุปลกฺขิยมานอุปฺปาทวยานํ, ทีฆสนฺตานตาย อคยฺหมานวิปริณามานํ, สงฺขารวิปริณามทุกฺขภูตานมฺปิ นิจฺจาทิวิปลฺลาสเหตุภาโวติ เตสํ ปิสาจนครสทิสตา, ตทภิมุขคมนสทิสตา จ อาเนญฺชาภิสงฺขารสฺส โยเชตพฺพา.

如（经言）：“接触这位年轻、柔软、毛发细软的游方女的手臂是多么快乐啊！”（中部 1.469）愚人因乐想而行事，犹如玩粪；被烦恼所制，为嗔恚、不喜所胜，无力自主而欲死者，犹如食毒；他造作了在因与果上皆可厌而痛苦的非福行(apuññābhisaṅkhāra)。应配合理解为：与贪相应者犹如玩粪，与嗔相应者犹如食毒。譬如充满五欲却也令人怖畏的罗刹城，是乐颠倒之因；同样，无色界果报，因其相续不断而生灭难见，因其长时相续而变易难知，虽实为行之变易苦，却成为常（乐我净）等颠倒之因，故说它们犹如罗刹城，而无动行(āneñjābhisaṅkhāra)则犹如朝向它走去。

ตาวาติ [Pg.99] วตฺตพฺพนฺตราเปกฺโข นิปาโต, ตสฺมา อวิชฺชา สงฺขารานํ ปจฺจโยติ อิทํ ตาว สิทฺธํ, อิทํ ปน อปรํ วตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. อวิชฺชาปจฺจยา ปน สพฺพาเปตา โหนฺตีติ วุตฺตนฺติ อภิญฺญาเจตนานํ ปจฺจยภาวํ ทสฺเสติ. เจโตปริยปุพฺเพนิวาสอนาคตํสญาเณหิ ปเรสํ อตฺตโน จ สโมหจิตฺตชานนกาเลติ โยเชตพฺพา.

“Tāva”是期待下文的不变词。因此，“无明是行之缘”，此义“tāva”（首先）成立，其意为“尚有其他要说”。而说“然此等皆以无明为缘”，是为了显示其作为神通思(abhiññācetanā)之缘的性质。应配合他心智(cetopariyañāṇa)、宿命智(pubbenivāsañāṇa)、未来智(anāgataṃsañāṇa)来理解，（即）了知他人与自己痴迷之心(samohacitta)的时刻。

อวิชฺชาสมฺมูฬฺหตฺตาติ ภวาทีนวปฏิจฺฉาทิกาย อวิชฺชาย สมฺมูฬฺหตฺตา. ราคาทีนนฺติ ราคทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉุทฺธจฺจโทมนสฺสานํ อวิชฺชาสมฺปยุตฺตราคาทิอสฺสาทนกาเลสุ อวิชฺชํ อารพฺภ อุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา. ครุํ กตฺวา อสฺสาทนํ ราคทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตาย เอว อวิชฺชาย โยเชตพฺพํ, อสฺสาทนญฺจ ราโค, ตทวิปฺปยุตฺตา จ ทิฏฺฐีติ อสฺสาทนวจเนเนว ยถาวุตฺตํ อวิชฺชํ ครุํ กโรนฺตี ทิฏฺฐิ จ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. ราคาทีหิ จ ปาฬิยํ สรูเปน วุตฺเตหิ ตํสมฺปยุตฺตสงฺขารสฺส อวิชฺชารมฺมณาทิตํ ทสฺเสติ. อนวิชฺชารมฺมณสฺส ปฐมชวนสฺส อารมฺมณาธิปติอนนฺตราทิปจฺจยวจเนสุ อวุตฺตสฺส วุตฺตสฺส จ สพฺพสฺส สงฺคณฺหนตฺถํ ‘‘ยํ กิญฺจี’’ติ อาห. วุตฺตนเยนาติ สมติกฺกมภวปตฺถนาวเสน วุตฺตนเยน.

所谓“为无明所蒙蔽”，是指为遮蔽诸有之过患的无明所蒙蔽。所谓“贪等”，当知与无明相应的贪、见、疑、掉举、忧，于享受乐味时，皆缘无明而生。“重视乐味”，应与贪及见相应的无明相结合。乐味即是贪，与此不分离的即是见。因此当说“乐味”时，当知亦已言及了如前述般重视无明的邪见。于巴利（圣典）中，以“贪等”之名相，显示了与此相应的行是以无明为所缘等。为统摄初速行心(paṭhamajavana)在所缘、增上、无间等缘的论述中未说及已说的一切，故说“任何”。所谓“以已说之理”，是指以超越有及希求有之方式所说的道理。

เอกการณวาโท อาปชฺชตีติ โทสปฺปสงฺโค วุตฺโต. อนิฏฺโฐ หิ เอกการณวาโท สพฺพสฺส สพฺพกาเล สมฺภวาปตฺติโต เอกสทิสสภาวาปตฺติโต จ. ยสฺมา ตีสุ ปกาเรสุ อวิชฺชมาเนสุ ปาริเสเสน จตุตฺเถ เอว จ วิชฺชมาเน เอกเหตุผลทีปเน อตฺโถ อตฺถิ, ตสฺมา น นุปปชฺชติ.

说“会陷入一因论(Ekakāraṇavāda)”，是指出其过失之虞。一因论是不可取的，因为它会导致一切事物于一切时皆可能发生，且会导致一切事物皆有相似的自性。因为在三种方式不存在，而由排除法仅有第四种方式存在时，于阐明一因一果上是有意义的，是故（此说）并非不成立。

ยถาผสฺสํ เวทนาววตฺถานโตติ ‘‘สุขเวทนียํ, ภิกฺขเว, ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขา เวทนา’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๒.๖๒), ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ…เป… ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส, ผสฺสปจฺจยา เวทนา’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๒.๔๓) จ สุขเวทนียาทิจกฺขุสมฺผสฺสาทิอนุรูเปน สุขเวทนาทิจกฺขุสมฺผสฺสชาเวทนาทีนํ ววตฺถานโต, สมาเนสุ จกฺขุรูปาทีสุ ผสฺสวเสน สุขาทิวิปริยายาภาวโต, สมาเนสุ จ รูปมนสิการาทีสุ จกฺขาทิสงฺฆฏฺฏนวเสน จกฺขุสมฺผสฺสชาทิวิปริยายาภาวโต, อญฺญปจฺจยสามญฺเญปิ ผสฺสวเสน สุขาทิจกฺขุสมฺผสฺสชาทีนํ โอฬาริกสุขุมาทิสงฺกราภาวโต จาติ อตฺโถ. สุขาทีนํ ยถาวุตฺตสมฺผสฺสสฺส อวิปรีโต ปจฺจยภาโว [Pg.100] เอว ยถาเวทนํ ผสฺสววตฺถานํ, การณผลวิเสเสน วา ผลการณวิเสสนิจฺฉโย โหตีติ อุภยตฺถาปิ นิจฺฉโย ววตฺถานนฺติ วุตฺโต. กมฺมาทโยติ กมฺมาหารอุตุอาทโย อปากฏา เสมฺหปฏิกาเรน โรควูปสมโต.

所谓“随触而受分别”(yathāphassaṃ vedanāvavatthāna)，其义为：如经言“诸比丘(bhikkhave)，缘于乐受之触，而生起乐受”等（《相应部》2.62），及“缘眼……乃至……三者和合为触，缘触而有受”等（《相应部》2.43），此即是依于乐受触等眼触等，而分别乐受等眼触所生受等。于眼、色等相同时，因触而无乐等之颠倒；于色、作意等相同时，因眼等之触合而无眼触所生等之颠倒；于其他诸缘相同时，因触而无乐等与眼触所生等之粗细等杂乱。乐等（受）之于如前所述的触，其无颠倒的缘性，即是“随受而触分别”；或由因果之差别，而有果因差别之抉择。于此二处，抉择即是“分别”。所谓“业等”，是指业、食、时节等。（它们有时）不显现，（其作用的显现）犹如通过对治痰而使疾病平息。

‘‘อสฺสาทานุปสฺสิโน ตณฺหา ปวฑฺฒตี’’ติ วจนโตติ ‘‘สํโยชนีเยสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ อสฺสาทานุปสฺสิโน วิหรโต ตณฺหา ปวฑฺฒติ, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ, อุปาทานปจฺจยา ภโว’’ติ (สํ. นิ. ๒.๕๓-๕๔) อิมินา สุตฺเตน ตณฺหาย สงฺขารการณภาวสฺส วุตฺตตฺตาติ อตฺโถ. ปุน ตสฺสาปิ อวิชฺชา การณนฺติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘อวิชฺชาสมุทยา อาสวสมุทโยติ วจนโต’’ติ อาห. ตณฺหา วา จตุรุปาทานภูตา กามภวทิฏฺฐาสวา จ สงฺขารสฺส การณนฺติ ปากฏาติ สุตฺตทฺวเยนปิ อวิชฺชาย สงฺขารการณภาวเมว ทสฺเสติ. อสฺสาทานุปสฺสิโนติ หิ วจเนน อาทีนวปฏิจฺฉาทนกิจฺจา อวิชฺชา ตณฺหาย การณนฺติ ทสฺสิตา โหตีติ. ยสฺมา อวิทฺวา, ตสฺมา ปุญฺญาภิสงฺขาราทิเก อภิสงฺขโรตีติ อวิชฺชาย สงฺขารการณภาวสฺส ปากฏตฺตา อวิทฺทสุภาโว สงฺขารการณภาเวน วุตฺโต ขีณาสวสฺส สงฺขาราภาวโต อสาธารณตฺตา จ. ปุญฺญาภิสงฺขาราทีนํ สาธารณานิ วตฺถารมฺมณาทีนีติ ปุญฺญภวาทิอาทีนวปฏิจฺฉาทิกา อวิชฺชา ปุญฺญาภิสงฺขาราทีนํ อสาธารณํ การณนฺติ วา อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ฐานวิรุทฺโธติ อตฺถิตาวิรุทฺโธ. เกจิ ปน ‘‘ปฏิสนฺธิอาทีนิ ฐานานี’’ติ วทนฺติ, เอวํ สติ ปุริมจิตฺตํ ปจฺฉิมจิตฺตสฺส ฐานวิรุทฺโธ ปจฺจโยติ น อิทํ เอกนฺติกํ สิยา. ภวงฺคมฺปิ หิ ภวงฺคสฺส อนนฺตรปจฺจโย, ชวนํ ชวนสฺสาติ, น จ สิปฺปาทีนํ ปฏิสนฺธิอาทิฐานํ อตฺถีติ น ตํ อิธ อธิปฺเปตํ. กมฺมํ รูปสฺส นมนรุปฺปนวิโรธา สารมฺมณานารมฺมณวิโรธา จ สภาววิรุทฺโธ ปจฺจโย, ขีราทีนิ ทธิอาทีนํ มธุรมฺพิลรสาทิสภาววิโรธา. อวิชานนกิจฺโจ อาโลโก วิชานนกิจฺจสฺส วิญฺญาณสฺส, อมทนกิจฺจา จ คุฬาทโย มทนกิจฺจสฺส อาสวสฺส.

由“随观乐味者，爱则增长”之语，其义为：由“诸比丘，于结缚法住于随观乐味者，爱则增长；缘爱而有取，缘取而有有”（《相应部》2.53-54）此经，已说爱为行之因。为示彼爱亦以无明为因，故说“由无明之集而有漏之集”。或爱，作为四取，及欲漏、有漏、见漏，是行之因，此乃显而易见。故此二经亦显示无明是行之因。由“随观乐味者”之语，即显示了具遮蔽过患作用的无明是爱之因。因是无智者，故造作福行等，此即显示无明是行之因，故说无智之性为行之因，因漏尽者无行，故为不共（之因）。福行等之共（因）为事、所缘等，或当知其义为：遮蔽福有等过患的无明，是福行等之不共因。所谓“处所相违”，即与存在相违。有人说“结生等是处所”，若然，则前心为后心之缘，是处所相违之缘，此说非是定论。有分心亦为有分心之无间缘，速行心亦为速行心之缘，且技术(sippa)等并无结生等处所，故此处非此意。业于色法，因有倾向与毁坏之相违，及有缘与无缘之相违，故为自性相违之缘；乳等于酪等，因有甘、酸等味之自性相违。无认知作用之光明，为有认知作用之识（之缘）；无沉醉作用之糖等，为有沉醉作用之漏（之缘）。

โคโลมาวิโลมานิ ทพฺพาย ปจฺจโย, ทธิอาทีนิ ภูติณกสฺส. เอตฺถ จ อวีติ รตฺตา เอฬกา วุจฺจนฺติ. วิปากาเยว เต จ น, ตสฺมา ทุกฺขวิปากายปิ [Pg.101] อวิชฺชาย ตทวิปากานํ ปุญฺญาเนญฺชาภิสงฺขารานํ ปจฺจยตฺตํ น น ยุชฺชตีติ อตฺโถ. ตทวิปากตฺเตปิ สาวชฺชตาย ตทวิรุทฺธานํ ตํสทิสานญฺจ อปุญฺญาภิสงฺขารานเมว ปจฺจโย, น อิตเรสนฺติ เอตสฺส ปสงฺคสฺส นิวารณตฺถํ ‘‘วิรุทฺโธ จาวิรุทฺโธ จ, สทิสาสทิโส ตถา. ธมฺมานํ ปจฺจโย สิทฺโธ’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา ตมตฺถํ ปากฏํ กโรนฺโต ‘‘อิติ อยํ อวิชฺชา’’ติอาทิมาห.

牛毛与羊毛是达婆草(dabbā)之缘，酪等是香茅(bhūtiṇaka)之缘。此处，“avī”(羊)是指染著者(rattā eḷakā)。彼等（福行与不动行）非其（无明之）异熟，是故，苦异熟之无明，作为非其异熟的福行与不动行之缘，并非不成立。为防止此种过失之虞，即：“（无明）虽非其异熟，但因其有过，故仅为与己不相违、与己相似的非福行之缘，而非其他”，故说：“相违与不相违，相似与不相似，诸法之缘皆成立。”是故，为阐明其义，而说“如是此无明…”等。

อจฺเฉชฺชสุตฺตาวุตาเภชฺชมณีนํ วิย ปุพฺพาปริยววตฺถานํ นิยติ, นิยติยา, นิยติ เอว วา สงฺคติ สมาคโม นิยติสงฺคติ, ตาย ภาเวสุ ปริณตา มนุสฺสเทววิหงฺคาทิภาวํ ปตฺตา นิยติสงฺคติภาวปริณตา. นิยติยา สงฺคติยา ภาเวน จ ปริณตา นานปฺปการตํ ปตฺตา นิยติสงฺคติภาวปริณตาติ จ อตฺถํ วทนฺติ. เอเตหิ จ วิกปฺปเนหิ อวิชฺชา อกุสลํ จิตฺตํ กตฺวา ปุญฺญาทีสุ ยตฺถ กตฺถจิ ปวตฺตตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โส เอวํ อวิชฺชายา’’ติอาทิ.

犹如《不断经》(Acchejjasutta)中所说不可断之线、不可破之宝，前后之分别即是“命定”(niyati)。由命定，或即是命定，而有会合、聚合，是为“命定会合”。由彼而于诸有中转变，达至人、天、鸟等状态，是为“由命定会合之状态而转变”。亦有人说其义为：由命定、会合及状态而转变，达至种种类别，是为“由命定会合之状态而转变”。为显示“由无明令心不善，而于福（行）等任何一处转起”之义，通过此等分别，而说“彼如是因无明…”等。

อปริณายโก พาโลติ อรหตฺตมคฺคสมฺปฏิปาทกกลฺยาณมิตฺตรหิโตติ อตฺโถ. อรหตฺตมคฺคาวสานํ วา ญาณํ สมวิสมํ ทสฺเสตฺวา นิพฺพานํ นยตีติ ปริณายกนฺติ วุตฺตํ, เตน รหิโต อปริณายโก. ธมฺมํ ญตฺวาติ สปฺปุริสูปนิสฺสเยน จตุสจฺจปฺปกาสกสุตฺตาทิธมฺมํ ญตฺวา, มคฺคญาเณเนว วา สพฺพธมฺมปวรํ นิพฺพานํ ญตฺวา, ตํชานนายตฺตตฺตา ปน เสสสจฺจาภิสมยสฺส สมานกาลมฺปิ ตํ ปุริมกาลํ วิย กตฺวา วุตฺตํ.

所谓“无导之愚人”，其义为：无有能引导至阿罗汉道之善友。或，能开示平坦与崎岖（之道），导向以阿罗汉道为终点的涅槃之智，称为“引导者”，无此者即为“无导”。所谓“知法后”，是指依止善士而了知开示四圣谛的经等法；或以道智了知一切法中最胜之涅槃。但因了知其余诸谛有赖于了知彼（涅槃），故虽为同时，亦视之为先时而说。

สงฺขารปทนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

行句解释之释义 终。

วิญฺญาณปทนิทฺเทสวณฺณนา

识句解释之释义

๒๒๗. ยถาวุตฺตสงฺขารปจฺจยา อุปฺปชฺชมานํ ตํกมฺมนิพฺพตฺตเมว วิญฺญาณํ ภวิตุํ อรหตีติ ‘‘พาตฺตึส โลกิยวิปากวิญฺญาณานิ สงฺคหิตานิ โหนฺตี’’ติ อาห. ธาตุกถายํ (ธาตุ. ๔๖๖) ปน วิปฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทนิทฺเทเส –

227. 由如前所述之行所缘而生起，堪为识者，唯由彼业所生，故说“摄有三十二种世间异熟识”。然于《界论》(Dhātukathā, 466)不相应之摄与不摄句的解释中——

‘‘สงฺขารปจฺจยา [Pg.102] วิญฺญาเณน เย ธมฺมา…เป… สฬายตนปจฺจยา ผสฺเสน, ผสฺสปจฺจยา เวทนาย เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา, เต ธมฺมา กติหิ ขนฺเธหิ…เป… สงฺคหิตา? เต ธมฺมา อสงฺขตํ ขนฺธโต ฐเปตฺวา เอเกน ขนฺเธน เอกาทสหายตเนหิ เอกาทสหิ ธาตูหิ สงฺคหิตา. กติหิ อสงฺคหิตา? จตูหิ ขนฺเธหิ เอเกนายตเนน สตฺตหิ ธาตูหิ อสงฺคหิตา’’ติ –

“与行缘识……乃至与六处缘触、与触缘受不相应的诸法，为几蕴……所摄？彼等诸法，于蕴中除去无为后，为一蕴、十一处、十一界所摄。为几法不摄？为四蕴、一处、七界不摄。”

วจนโต สพฺพวิญฺญาณผสฺสเวทนาปริคฺคโห กโต. ยทิ หิ เอตฺถ วิญฺญาณผสฺสเวทนา สปฺปเทสา สิยุํ, ‘‘วิปากา ธมฺมา’’ติ อิมสฺส วิย วิสฺสชฺชนํ สิยา, ตสฺมา ตตฺถ อภิธมฺมภาชนียวเสน สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณาทโย คหิตาติ เวทิตพฺพา. อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา จ อภิธมฺมภาชนีเย จตุภูมกกุสลสงฺขาโร อกุสลสงฺขาโร จ วุตฺโตติ โส เอว ธาตุกถายํ คหิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ภโว ปน ธาตุกถายํ กมฺมุปปตฺติภววิเสสทสฺสนตฺถํ น อภิธมฺมภาชนียวเสน คหิโต. เอวญฺจ กตฺวา ตตฺถ ‘‘อุปาทานปจฺจยา ภโว’’ติ อนุทฺธริตฺวา ‘‘กมฺมภโว’’ติอาทินาว นเยน ภโว อุทฺธโฏ. วิปากญฺเหตนฺติ วิญฺญาณสฺส วิปากตฺตา สงฺขารปจฺจยตฺตํ สาเธติ, ตสฺส ปน สาธนตฺถํ ‘‘อุปจิตกมฺมาภาเว วิปากาภาวโต’’ติ วุตฺตนฺติ ตํ วิวรนฺโต ‘‘วิปากญฺจา’’ติอาทิมาห.

言语上已包含一切识、触、受。如果此处识、触、受是部分的，则应如“异熟法”般予以解答，故当知彼处依阿毗达摩(abhidhamma)的分类方式而取诸行缘识等。无明缘行在阿毗达摩的分类中，说为四地善行与不善行，此即《界论》所摄，应当这样理解。然而，《界论》中为了显示业有和生有之差别，并非依阿毗达摩的分类方式而取。如是，于彼处没有提出“取缘有”，仅以“业有”等方式提及有。因为识是异熟，故此证明其为行缘。为证明此点，而说“若无积业则无异熟”；为阐明此义，而说“亦因是异熟”等语。

เยภุยฺเยน โลภสมฺปยุตฺตชวนาวสาเนติ ชวเนน ตทารมฺมณนิยเม โสมนสฺสสหคตานนฺตรํ โสมนสฺสสหคตตทารมฺมณสฺส วุตฺตตฺตา โสมนสฺสสหคตาเนว สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ยสฺมา ปน ติเหตุกชวนาวสาเน จ กทาจิ อเหตุกํ ตทารมฺมณํ โหติ, ตสฺมา ‘‘เยภุยฺเยนา’’ติ อาห. สกึ วาติ ‘‘ทิรตฺตติรตฺตา’’ทีสุ วิย เวทิตพฺพํ. ทฺวิกฺขตฺตุเมว ปน อุปฺปชฺชนฺตีติ วทนฺติ. ‘‘ทิรตฺตติรตฺต’’นฺติ เอตฺถ ปน วา-สทฺทสฺส อภาวา วจนสิลิฏฺฐตามตฺเตน ทิรตฺตคฺคหณํ กตนฺติ ยุชฺชติ, ‘‘นิรนฺตรติรตฺตทสฺสนตฺถํ วา’’ติ. อิธ ปน วา-สทฺโท วิกปฺปนตฺโถ วุตฺโตติ สกึ เอว จ กทาจิ ปวตฺตึ สนฺธาย ‘‘สกึ วา’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนว หิ สกึ ตทารมฺมณปฺปวตฺติยา วิจาเรตพฺพตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘จิตฺตปฺปวตฺติคณนายํ ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ จิตฺตปฺปวตฺติคณนายนฺติ วิปากกถายํ พลวรูปาทิเก อารมฺมเณ วุตฺตํ จิตฺตปฺปวตฺติคณนํ สนฺธายาห. ตตฺถ หิ ทฺเวว ตทารมฺมณุปฺปตฺติวารา อาคตา. ชวนวิสยานุภวนญฺหิ ตทารมฺมณํ [Pg.103] อาสนฺนเภเท ตสฺมึ วิสเย เอกจิตฺตกฺขณาวสิฏฺฐายุเก น อุปฺปชฺเชยฺยาติ อธิปฺปาโย. อนุรูปาย ปฏิสนฺธิยาติ อกุสลวิปากสฺส อปายปฏิสนฺธิ, กามาวจราทิกุสลวิปากานํ กามรูปารูปสุคติปฏิสนฺธิโย ยถากมฺมํ อนุรูปา.

“多分在与贪相应的速行之后”：在速行与彼所缘的规则中，因已说及乐俱速行之后生起乐俱彼所缘，故当知此是专指乐俱者而言。然而，因三因速行之后有时会生起无因彼所缘，故说“多分”。“或一度”，当如“二夜三夜”等例了知。但有人说仅生起两次。于“二夜三夜”一例中，因无“或”字，仅依语言之便而取“二夜”，或为显示“连续三夜”，此说合理。然于此处，“或”字为抉择义，故当知“或一度”是就偶尔生起一次的情况而言。正因此，为显示彼所缘一次的生起亦可计入，而说“于心路计数中”等。此中“心路计数”，是指在异熟论中，就强力色等所缘所说的心路计数。彼处仅述及两种彼所缘生起之情况。彼所缘是体验速行的所缘，其意为：于所缘临近毁坏、寿仅余一心刹那时，彼所缘则不生起。“相应的结生”：不善异熟的恶趣结生，欲界等善异熟则随其业而有相应的欲、色、无色善趣结生。

ปฏิสนฺธิกถา มหาวิสยาติ กตฺวา ปวตฺติเมว ตาว ทสฺเสนฺโต ‘‘ปวตฺติยํ ปนา’’ติอาทิมาห. อเหตุกทฺวยาทีนํ ทฺวารนิยมานิยมาวจนํ ภวงฺคภูตานํ สยเมว ทฺวารตฺตา จุติปฏิสนฺธิภูตานญฺจ ภวงฺคสงฺขาเตน อญฺเญน จ ทฺวาเรน อนุปฺปตฺติโต นิยตํ อนิยตํ วา ทฺวารํ เอเตสนฺติ วตฺตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา. เอกสฺส สตฺตสฺส ปวตฺตรูปาวจรวิปาโก ปถวีกสิณาทีสุ ยสฺมึ อารมฺมเณ ปวตฺโต, ตโต อญฺญสฺมึ ตสฺส ปวตฺติ นตฺถีติ รูปาวจรานํ นิยตารมฺมณตา วุตฺตา. ตตฺรสฺสาติ ปวตฺติยํ พาตฺตึสวิธสฺส.

因视结生论为广大主题，为先仅开示生命过程，故说“于生命过程中”等。至于无因二类等，其门是固定或不固定，则无法言说，因其已成有分者，有分本身即是门；而其已成死心与结生心者，不经由名为有分之门或其他门而生起。于一有情之生命过程中，色界异熟于地遍等所缘中，于何者生起，则不于其他所缘生起，故说色界诸心有固定所缘。“于彼”，即于生命过程中的三十二种。

อินฺทฺริยปฺปวตฺติอานุภาวโต เอว จกฺขุโสตทฺวารเภเทน, ตสฺส จ วิญฺญาณวีถิเภทายตฺตตฺตา วีถิเภเทน จ ภวิตพฺพํ, ตสฺมิญฺจ สติ ‘‘อาวชฺชนานนฺตรํ ทสฺสนํ สวนํ วา ตทนนฺตรํ สมฺปฏิจฺฉน’’นฺติอาทินา จิตฺตนิยเมน ภวิตพฺพํ. ตถา จ สติ สมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณานมฺปิ ภาโว สิทฺโธ โหติ, น อินฺทฺริยปฺปวตฺติอานุภาเวน ทสฺสนสวนมตฺตสฺเสว, นาปิ อินฺทฺริยานํ เอว ทสฺสนสวนกิจฺจตาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทฺวารวีถิเภเท จิตฺตนิยมโต จา’’ติ. ปฐมกุสเลน เจ ตทารมฺมณสฺส อุปฺปตฺติ โหติ, ตํ ปฐมกุสลานนฺตรํ อุปฺปชฺชมานํ ชนกํ อนุพนฺธติ นาม, ทุติยกุสลาทิอนนฺตรํ อุปฺปชฺชมานํ ชนกสทิสํ อนุพนฺธติ นาม, อกุสลานนฺตรํ อุปฺปชฺชมานญฺจ กามาวจรตาย ชนกสทิสนฺติ.

正因诸根活动之力用，而有眼门、耳门之别；又因其取决于识路之别，而有心路之别；于此，又须有“转向之后为见或闻，其后为领受”等心识定则。如是，领受与推度之存在亦得以成立，非仅是诸根活动力用下的见闻而已，亦非诸根仅有见闻之作用。为开示此义，而说“亦因门、心路之别及心识定则”。若彼所缘由第一善心而生起，则此紧随第一善心而生起者，名为随顺其生起者；于第二善心等之后生起者，名为随顺同类者；于不善心之后生起者，因其属欲界，故亦为随顺同类者。

เอกาทส ตทารมฺมณจิตฺตานิ…เป… ตทารมฺมณํ น คณฺหนฺตีติ ตทารมฺมณภาวตาย ‘‘ตทารมฺมณ’’นฺติ ลทฺธนามานิ ตทารมฺมณภาวํ น คณฺหนฺติ, ตทารมฺมณภาเวน นปฺปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. อถ วา นามโคตฺตํ อารพฺภ ชวเน ชวิเต ตทารมฺมณํ ตสฺส ชวนสฺส อารมฺมณํ น คณฺหนฺติ, นาลมฺพนฺตีติ อตฺโถ. รูปารูปธมฺเมติ รูปารูปาวจเร ธมฺเม. อิทํ ปน วตฺวา ‘‘อภิญฺญาญาณํ อารพฺภา’’ติ วิเสสนํ ปริตฺตาทิอารมฺมณตาย กามาวจรสทิเสสุ เจว ตทารมฺมณานุปฺปตฺติทสฺสนตฺถํ. มิจฺฉตฺตนิยตา ธมฺมา มคฺโค วิย ภาวนาย สิทฺธา มหาพลา จาติ ตตฺถ ชวเนน ปวตฺตมาเนน สานุพนฺธเนน น ภวิตพฺพนฺติ เตสุ ตทารมฺมณํ ปฏิกฺขิตฺตํ. โลกุตฺตรธมฺเม [Pg.104] อารพฺภาติ เอเตเนว สิทฺเธ ‘‘สมฺมตฺตนิยตธมฺเมสู’’ติ วิสุํ อุทฺธรณํ สมฺมตฺตมิจฺฉตฺตนิยตธมฺมานํ อญฺญมญฺญปฏิปกฺขาติ พลวภาเวน ตทารมฺมณสฺส อวตฺถุภาวทสฺสนตฺถํ.

十一种彼所缘心……乃至……不取彼所缘：此义为，因其具有彼所缘性而得名“彼所缘”者，于某些情况下不取彼所缘的状态，即不以彼所缘的方式而转起。或义为：当速行缘名相而转起时，彼所缘不取彼速行之所缘，即不执取。“色无色法”，即色界、无色界法。说此之后，又加“缘神通智”作为简别，是为显示于欲界同类之有限等所缘中，彼所缘不生起。邪性决定法(micchattaniyatā dhammā)如道一般，由修习而成，具大势力，于彼等法，速行不应有随顺，故于此等情况排除了彼所缘。“缘出世间法”此句已能成立，之所以另外举出“于正性决定法(sammattaniyatadhammesū)”，是为显示正性与邪性决定法相互对立，因其强大而令彼所缘无所依止。

เอวํ ปวตฺติยํ วิญฺญาณปฺปวตฺตึ ทสฺเสตฺวา ปฏิสนฺธิยํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยํ ปน วุตฺต’’นฺติอาทิมาห. เกน กตฺถาติ เกน จิตฺเตน กสฺมึ ภเว. เอกูนวีสติ ปฏิสนฺธิโย เตน เตน จิตฺเตน ปวตฺตมานา ปฏิสนฺธิกฺขเณ รูปารูปธมฺมาติ เตน เตน จิตฺเตน สา สา ตตฺถ ตตฺถ ปฏิสนฺธิ โหตีติ วุตฺตา. ตสฺสาติ จิตฺตสฺส.

如是于生命过程中开示识之转起后，为开示于结生中之情况，而说“然如所说”等。“以何于何处”，即以何心于何有。十九种结生，由彼彼心而转起，于结生刹那为色、无色法，是故说为：由彼彼心，于彼彼处，有彼彼结生。“彼之”，即心之。

อาคนฺตฺวาติ อาคตํ วิย หุตฺวา. โคปกสีวลีติ รญฺโญ หิตารกฺเข โคปกกุเล ชาโต สีวลินามโก. กมฺมาทิอนุสฺสรณพฺยาปารรหิตตฺตา ‘‘สมฺมูฬฺหกาลกิริยา’’ติ วุตฺตา. อพฺยาปาเรเนว หิ ตตฺถ กมฺมาทิอุปฏฺฐานํ โหตีติ. ‘‘ปิสิยมานาย มกฺขิกาย ปฐมํ กายทฺวาราวชฺชนํ ภวงฺคํ นาวฏฺเฏติ อตฺตนา จินฺติยมานสฺส กสฺสจิ อตฺถิตายา’’ติ เกจิ การณํ วทนฺติ, ตเทตํ อการณํ ภวงฺควิสยโต อญฺญสฺส จินฺติยมานสฺส อภาวา อญฺญจิตฺตปฺปวตฺตกาเล จ ภวงฺคาวฏฺฏนสฺเสว อสมฺภวโต. อิทํ ปเนตฺถ การณํ สิยา – ‘‘ตานิสฺส ตมฺหิ สมเย โอลมฺพนฺติ อชฺโฌลมฺพนฺติ อภิปฺปลมฺพนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๔๘) วจนโต ตีสุ ชวนวาเรสุ อปฺปวตฺเตสฺเวว กมฺมาทิอุปฏฺฐาเนน ภวิตพฺพํ. อเนกชวนวารปฺปวตฺติยา หิ อชฺโฌลมฺพนํ อภิปฺปลมฺพนญฺจ โหตีติ. ตสฺมา กายทฺวาราวชฺชนํ อนาวฏฺเฏตฺวา มโนทฺวาราวชฺชนเมว กมฺมาทิอาลมฺพณํ ปฐมํ ภวงฺคํ อาวฏฺเฏติ, ตโต โผฏฺฐพฺพสฺส พลวตฺตา ทุติยวาเร กายวิญฺญาณวีถิ ปจฺจุปฺปนฺเน โผฏฺฐพฺเพ ปวตฺตติ, ตโต ปุริมชวนวารคหิเตสฺเวว กมฺมาทีสุ กเมน มโนทฺวารชวนํ ชวิตฺวา มูลภวงฺคสงฺขาตํ อาคนฺตุกภวงฺคสงฺขาตํ วา ตทารมฺมณํ ภวงฺคํ โอตรติ, ตทารมฺมณาภาเว วา ภวงฺคเมว. เอตสฺมึ ฐาเน กาลํ กโรตีติ ตทารมฺมณานนฺตเรน จุติจิตฺเตน, ตทารมฺมณาภาเว วา ภวงฺคสงฺขาเตเนว จุติจิตฺเตน จวตีติ อตฺโถ. ภวงฺคเมว หิ จุติจิตฺตํ หุตฺวา ปวตฺตตีติ จุติจิตฺตํ อิธ ‘‘ภวงฺค’’นฺติ วุตฺตนฺติ. มโนทฺวารวิสโย ลหุโกติ ลหุกปจฺจุปฏฺฐานํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อรูปธมฺมานํ…เป… ลหุโก’’ติ. อรูปธมฺมสฺส หิ มโนทฺวารสฺส วิสโย ลหุกปจฺจุปฏฺฐาโนติ. พลวติ จ รูปธมฺมสฺส กายทฺวารสฺส [Pg.105] วิสเย อปฺปวตฺติตฺวา มโนทฺวารวิสเย กมฺมาทิมฺหิ ปฐมํ จิตฺตปฺปวตฺติทสฺสเนน อรูปธมฺมานํ วิสยสฺส ลหุกตา ทีปิตาติ. รูปานํ วิสยาภาเวปิ วา ‘‘อรูปธมฺมาน’’นฺติ วจนํ เยสํ วิสโย อตฺถิ, ตํทสฺสนตฺถเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. เตน ลหุกมฺมาทีสุ จิตฺตปฺปวตฺติโต ลหุคหณียตา วิสยสฺส ลหุกตา.

“Āgantvāti”是“如同已来”之义。“Gopakasīvalīti”是指在守护国王利益的牧牛族中出生，名为西瓦莉(Sīvalī)者。因无忆念业等之作用，故说为“昏昧命终”(sammūḷhakālakiriyā)。因为在此情况下，业等之现起实无须作用。有人说：“当被苍蝇叮咬时，首先身门转向(kāyadvārāvajjana)不会中断有分(bhavaṅga)，因为他正在思惟某人的存在。”此说不成立，因为在有分的所缘之外，并无其他被思惟的对象，且在其他心转起时，有分的中断实不可能发生。此中之理或许是：“彼等于其时悬挂、依附、紧附于彼”(《中部》3.248)，依此经文，业等之现起必须在三个速行(javana)尚未转起时发生。因为经由许多速行的转起，才会有依附与紧附。是故，不令身门转向转起，而由意门转向(manodvārāvajjana)以业等为所缘，首先中断有分。其后，因所触强烈，在第二心路中，身识于现在所触上转起。其后，在意门速行于先前速行所取之业等上次第速行后，则堕入名为根本有分(mūlabhavaṅga)或客有分(āgantukabhavaṅga)的彼所缘有分(tadārammaṇa bhavaṅga)；若无彼所缘，则只堕入有分。于此时刻死亡，意即紧随彼所缘之后，由死心(cuticitta)而死；或于无彼所缘时，由名为有分的死心而死。因为有分本身成为死心而转起，故此处的死心被称为“有分”。所谓“意门所缘轻快”，是就“轻快现起”而言，如说“无色法(arūpadhamma)……是轻快的”。因为无色法作为意门之所缘，是轻快现起的。在强烈的色法(rūpadhamma)作为身门所缘而不转起时，心首先于意门所缘的业等上转起，由此显示了无色法所缘的轻快性。或者，即使在没有色法作为所缘的情况下，说“无色法”，也应理解为是为了显示那些有所缘的法。因此，由心于轻快的业等上转起，可知所缘的易取性，即所缘的轻快性。

กมฺมาทีนํ ภูมิจิตฺตุปาทาทิวเสน วิตฺถารโต อนนฺโต ปเภโทติ ‘‘สงฺเขปโต’’ติ อาห.

业等依地、心、生起等而有无量详细差别，因此说“简略地”。

อวิชฺชาตณฺหาทิกิเลเสสุ อนุปจฺฉินฺเนสฺเวว กมฺมาทิโน อุปฏฺฐานํ, ตญฺจารพฺภ จิตฺตสนฺตานสฺส ภวนฺตรนินฺนโปณปพฺภารตา โหตีติ อาห ‘‘อนุปจฺฉินฺนกิเลสพลวินามิต’’นฺติ. สนฺตาเน หิ วินามิเต ตเทกเทสภูตํ ปฏิสนฺธิจิตฺตญฺจ วินามิตเมว โหติ, น จ เอกเทสวินามิตภาเวน วินา สนฺตานวินามิตตา อตฺถีติ. สพฺพตฺถ ปน ‘‘ทุคฺคติปฏิสนฺธินินฺนาย จุติยา ปุริมชวนานิ อกุสลานิ, อิตราย จ กุสลานี’’ติ นิจฺฉินนฺติ. ‘‘นิมิตฺตสฺสาทคธิตํ วา, ภิกฺขเว, วิญฺญาณํ ติฏฺฐมานํ ติฏฺฐติ อนุพฺยญฺชนสฺสาทคธิตํ วา. ตสฺมึ เจ สมเย กาลํ กโรติ, ฐานเมตํ วิชฺชติ, ยํ ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ อุปปชฺเชยฺย นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๕) วุตฺตํ. ตสฺมา อาสนฺนํ อกุสลํ ทุคฺคติยํ, กุสลญฺจ สุคติยํ ปฏิสนฺธิยา อุปนิสฺสโย โหตีติ.

当无明(avijjā)、渴爱(taṇhā)等烦恼(kilesa)尚未断除时，业等便会现起，缘此，心相续(cittasantāna)便有倾向、趣向、偏向他有之性，故说“为未断烦恼力所偏向”(anupacchinnakilesabalavināmita)。因为当相续被偏向时，作为其一部分的结生识(paṭisandhicitta)亦被偏向；若无一部分之偏向，则亦无相续之偏向。然而，在一切情况下，皆确定：“倾向恶趣结生的临死速行是不善的，倾向善趣的则是善的。”经中说：“诸比丘，识若住立，则贪著于相味，或贪著于随相味而住立。若于其时命终，则有此可能，即投生于二趣之一：地狱或畜生道。”(《相应部》4.235) 是故，临终之不善业是恶趣结生(duggatipaṭisandhi)的强依止缘(upanissaya)，而善业是善趣结生(sugatipaṭisandhi)的强依止缘。

ราคาทิเหตุภูตํ หีนมารมฺมณนฺติ อกุสลวิปากสฺส อารมฺมณํ ภวิตุํ ยุตฺตํ อนิฏฺฐารมฺมณํ อาห. ตมฺปิ หิ สงฺกปฺปวเสน ราคสฺสปิ เหตุ โหตีติ. อกุสลวิปากชนกกมฺมสหชาตานํ วา ตํสทิสาสนฺนจุติชวนเจตนาสหชาตานญฺจ ราคาทีนํ เหตุภาโว เอว หีนตา. ตญฺหิ ปจฺฉานุตาปชนกกมฺมานมารมฺมณํ กมฺมวเสน อนิฏฺฐํ อกุสลวิปากสฺส อารมฺมณํ ภเวยฺย, อญฺญถา จ อิฏฺฐารมฺมเณ ปวตฺตสฺส อกุสลกมฺมสฺส วิปาโก กมฺมนิมิตฺตารมฺมโณ น ภเวยฺย. น หิ อกุสลวิปาโก อิฏฺฐารมฺมโณ ภวิตุมรหตีติ. ปญฺจทฺวาเร จ อาปาถมาคจฺฉนฺตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ กมฺมนิมิตฺตํ อาสนฺนกตกมฺมารมฺมณสนฺตติยํ อุปฺปนฺนํ ตํสทิสญฺจ ทฏฺฐพฺพํ, อญฺญถา ตเทว ปฏิสนฺธิอารมฺมณูปฏฺฐาปกํ ตเทว จ ปฏิสนฺธิชนกํ ภเวยฺย, น จ ปฏิสนฺธิยา อุปจารภูตานิ วิย ‘‘เอตสฺมึ ตยา [Pg.106] ปวตฺติตพฺพ’’นฺติ ปฏิสนฺธิยา อารมฺมณํ อนุปาเทนฺตานิ วิย จ ปวตฺตานิ จุติอาสนฺนานิ ชวนานิ ปฏิสนฺธิชนกานิ ภเวยฺยุํ. ‘‘กตตฺตา อุปจิตตฺตา’’ติ (ธ. ส. ๔๓๑) หิ วุตฺตํ. ตทา จ ตํสมานวีถิยํ วิย ปวตฺตมานานิ กถํ กตูปจิตานิ สิยุํ, น จ อสฺสาทิตานิ ตทา, น จ โลกิยานิ โลกุตฺตรานิ วิย สมานวีถิผลานิ โหนฺติ.

所谓“以贪等为因的劣所缘”，是指适合作为不善异熟之所缘的不可意所缘。因为那（不可意所缘）通过思惟也能成为贪等的因。或者，与能产生不善异熟之业俱生的贪等，以及与相似的临死速行(cutijavana)之思(cetanā)俱生的贪等，其作为因的状态即是“劣”。那（劣所缘）是能引生后悔之业的所缘，从业的角度来看是不可意的，它会成为不善异熟的所缘。否则，在可意所缘上生起的不善业，其异熟就不会以业相为所缘。因为不善异熟不可能是可意所缘。在五门中，进入范围的现在业相，应被视为从临近所造之业的所缘相续中生起，且与它相似；否则，那同一个（业相）就会既是令结生所缘现前者，又是结生的产生者。而那些临近死亡的速行，它们的作用就像是结生的近行，仿佛在说“你应于此中转起”，但它们并不为结生提供所缘，因此不会是结生的产生者。因为经中说“由于已造作、已积集故”(《法集》431)。那时，如果它们像在同一个心路中转起，又如何能是“已造作、已积集”的呢？那时它们并未被领受，而且世间（心路）不像出世间（心路）那样，在同一个心路中就产生果报。

‘‘ปุพฺเพ วาสฺส ตํ กตํ โหติ ปาปกมฺมํ ทุกฺขเวทนียํ, ปจฺฉา วาสฺส ตํ กตํ โหติ ปาปกมฺมํ ทุกฺขเวทนียํ, มรณกาเล วาสฺส โหติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ สมตฺตา สมาทินฺนา, เตน โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๐๓) –

“他先前造作了应受苦报的恶业，或者他后来造作了应受苦报的恶业，或者他在临终时完全地接受与执持邪见，因此，他身坏命终后，投生于苦界、恶趣、堕处、地狱。”（《中部》3.303）

อาทินา สุตฺเต มรณกาเล สมตฺตาย สมาทินฺนาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สมฺมาทิฏฺฐิยา จ สหชาตเจตนาย ปฏิสนฺธิทานํ วุตฺตํ, น จ ทุพฺพเลหิ ปญฺจทฺวาริกชวเนหิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ สมฺมาทิฏฺฐิ วา สมตฺตา โหติ สมาทินฺนา. วกฺขติ จ –

依此经首句，经中说到在临终时，与完全接受与执持的邪见或正见俱生的思(cetanā)会给予结生。然而，通过微弱的五门速行，邪见或正见并不能被完全地接受与执持。并且（下文）将说：

‘‘สพฺพมฺปิ เหตํ กุสลากุสลธมฺมปฏิวิชานนาทิจวนปริโยสานํ กิจฺจํ มโนทฺวาริกจิตฺเตเนว โหติ, น ปญฺจทฺวาริเกนาติ สพฺพสฺสเปตสฺส กิจฺจสฺส กรเณ สหชวนกานิ วีถิจิตฺตานิ ปฏิกฺขิตฺตานี’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๗๖๖).

“这一切从辨识善、不善法等开始，到以死亡告终的作用，皆仅由意门心完成，而非由五门心。是故，在执行此一切作用时，（五门的）心路心及其速行心皆被排除。”（《分别论注》766）

ตตฺถ หิ ‘‘น กิญฺจิ ธมฺมํ ปฏิวิชานาตีติ ‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา’ติ (ธ. ป. ๑-๒) เอวํ วุตฺตํ เอกมฺปิ กุสลํ วา อกุสลํ วา น ปฏิวิชานาตี’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๗๖๖) จ วุตฺตํ. เยสํ ปฏิวิภาวนปฺปวตฺติยา สุขํ วา ทุกฺขํ วา อนฺเวติ, เตสํ สา ปวตฺติ ปญฺจทฺวาเร ปฏิกฺขิตฺตา, กุสลากุสลกมฺมสมาทานญฺจ ตาทิสเมวาติ. ตทารมฺมณานนฺตรํ ปน จวนํ, ตทนนฺตรา จ อุปปตฺติ มโนทฺวาริกา เอว โหติ, น สหชวนกวีถิจิตฺเต ปริยาปนฺนาติ อิมินา อธิปฺปาเยน อิธ ปญฺจทฺวาริกตทารมฺมณานนฺตรํ จุติ, ตทนนฺตรํ ปฏิสนฺธิ จ วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ อวเสสปญฺจจิตฺตกฺขณายุเก รูปาทิมฺหิ อุปฺปนฺนํ ปฏิสนฺธึ สนฺธาเยว ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ อุปปตฺติจิตฺตํ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺส ภวงฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ, อวเสเสกจิตฺตกฺขณายุเก จ อุปฺปนฺนํ สนฺธาย ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ [Pg.107] อุปปตฺติจิตฺตํ อตีตารมฺมณสฺส ภวงฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๙.๒๘) วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

于彼处确实说：“‘他不能辨识任何法’，是就‘诸法意先行’(dha. pa. 1-2)而说，意即他连一个善法或不善法都不能辨识。”(vibha. aṭṭha. 766) 对于那些其辨识活动会带来乐或苦的法，它们的这种活动在五门中是被排除的；善、不善业的受持也是如此。然而，在彼所缘之后，死殁(cavana)以及紧随其后的结生(upapatti)都只属于意门，而不包含在俱生速行的心路心中。应当理解为，正是依此意趣，此处才说在五门彼所缘之后有死(cuti)，其后有结生(paṭisandhi)。于此，正是针对在寿命只剩五个心识刹那的色等所缘上生起的结生，才说：“以现在为所缘的结生心，对以现在为所缘的有分，是为无间缘。”并且，针对在寿命只剩一个心识刹那的所缘上生起的结生，才说：“以现在为所缘的结生心，对以过去为所缘的有分，是为无间缘。”(paṭṭhā. 2.19.28) 应当如是了知。

สุทฺธาย วาติ มหคฺคตกมฺมนิมิตฺตารมฺมณาย ชวนวีถิยา ตทารมฺมณรหิตายาติ อตฺโถ. สา ปน ชวนวีถิ มหคฺคตวิปากสฺส อุปจาโร วิย ทฏฺฐพฺพา. เกจิ ปน ตํ วีถึ มหคฺคตาวสานํ วทนฺติ. อตีตารมฺมณา เอกาทสวิธา, นวตฺตพฺพารมฺมณา สตฺตวิธา.

“或纯净的”(suddhāya vā)，意谓以广大业相为所缘、无彼所缘的速行心路。而彼速行心路应被视为广大异熟的近行(upacāra)。然有论师说彼心路以广大心为终结。以过去为所缘者有十一种，以不可说为所缘者有七种。

เอเตนานุสาเรน อารุปฺปจุติยาปิ อนนฺตรา ปฏิสนฺธิ เวทิตพฺพาติ อิทํ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ‘‘ปถวีกสิณชฺฌานาทิวเสน ปฏิลทฺธมหคฺคตสุคติยํ ฐิตสฺสา’’ติ เอวมาทิเก เอว นเย อยมฺปิ ปฏิสนฺธิ อวรุทฺธาติ? น, ตตฺถ รูปาวจรจุติอนนฺตราย เอว ปฏิสนฺธิยา วุตฺตตฺตา. ตตฺถ หิ ‘‘ปถวีกสิณาทิกํ วา นิมิตฺตํ มหคฺคตจิตฺตํ วา มโนทฺวาเร อาปาถมาคจฺฉติ. จกฺขุโสตานํ วา’’ติอาทิเกน รูปาวจรจุติยา เอว อนนฺตรา ปฏิสนฺธิ วุตฺตาติ วิญฺญายติ. อถาปิ ยถาสมฺภวโยชนาย อยมฺปิ ปฏิสนฺธิ ตตฺเถว อวรุทฺธา, อรูปาวจรจุติอนนฺตรา ปน รูปาวจรปฏิสนฺธิ นตฺถิ, อรูปาวจเร จ อุปรูปริจุติยา เหฏฺฐิมา เหฏฺฐิมา ปฏิสนฺธีติ จตุตฺถารุปฺปจุติยา นวตฺตพฺพารมฺมณา ปฏิสนฺธิ นตฺถิ. เตน ตโต ตตฺเถว อตีตารมฺมณา กามาวจเร จ อตีตปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา ปฏิสนฺธิ อิตราหิ จ ยถาสมฺภวํ อตีตนวตฺตพฺพารมฺมณา อารุปฺปปฏิสนฺธิ, อตีตปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา จ กามาวจรปฏิสนฺธิ โยเชตพฺพาติ อิมสฺส วิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ วิสุํ อุทฺธรณํ กตํ.

依此理趣，当知无色界死后亦有无间结生。此是何故？难道此结生不也已包含于“依地遍禅(pathavīkasiṇajjhāna)等而得广大善趣安住者”等说法中吗？不然，因于彼处仅说色界死后无间结生。于彼处，由“地遍等相或广大心于意门现起，或于眼、耳……”等句，可知仅说色界死后无间结生。纵然如是，依可能而组合，此结生亦已包含于彼处。然无色界死后无间结生于色界为无，且于无色界中，由上上死后，有下下结生，是故第四无色界死后，以不可说为所缘的结生为无。是故，从彼处死后，于彼处（即较低无色界）有以过去为所缘的结生，于欲界则有以过去、现在为所缘的结生；于其他情况，则依可能，有以过去、不可说为所缘的无色结生，及以过去、现在为所缘的欲界结生，应如是组合。为示此差别，故别为标举。

เอวํ อารมฺมณวเสน เอกวิธาย กามาวจรสุคติจุติยา ทุวิธา ทุคฺคติปฏิสนฺธิ, ทุคฺคติจุติยา ทุวิธา สุคติปฏิสนฺธิ, กามาวจรสุคติจุติยา ทฺวิเอกทฺวิปฺปการานํ กามรูปารุปฺปานํ วเสน ปญฺจวิธา สุคติปฏิสนฺธิ, รูปาวจรจุติยา จ ตเถว ปญฺจวิธา, ทุวิธาย อารุปฺปจุติยา ปจฺเจกํ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ กามารุปฺปานํ วเสน อฏฺฐวิธา จ ปฏิสนฺธิ ทสฺสิตา, ทุคฺคติจุติยา ปน เอกวิธาย ทุคฺคติปฏิสนฺธิ ทุวิธา น ทสฺสิตา, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทุคฺคติยํ ฐิตสฺส ปนา’’ติอาทิมาห. ยถาวุตฺตา ปน –

如是，依所缘，已示：由一种欲界善趣死，有二种恶趣结生；由恶趣死，有二种善趣结生；由欲界善趣死，依欲、色、无色界二、一、二种方式，有五种善趣结生；由色界死，亦如是有五种；由二种无色界死，各依欲界与无色界二、二种方式，有八种结生。然由恶趣死，一种恶趣结生的两种方式未被显示，为示彼义，故说“然住于恶趣者……”等。如所说者——

ทฺวิทฺวิปญฺจปฺปการา จ, ปญฺจาฏฺฐทุวิธาปิ จ;

จตุวีสติ สพฺพาปิ, ตา โหนฺติ ปฏิสนฺธิโย.

二二五种，五八二种；总计二十四，彼等皆是结生。

‘‘กามาวจรสฺส [Pg.108] กุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๔๓๑, ๔๕๕, ๔๙๘) นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาโว ทสฺสิตปฺปกาโรติ อุปนิสฺสยปจฺจยภาวเมว ทสฺเสนฺโต ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิมาห.

由“因欲界善业已作”等语(dha. sa. 431, 455, 498)，已显示异刹那业缘的状态，此处为仅显示亲依⽌缘(upanissayapaccaya)的状态，故说“此乃所说”等。

อาทินา สหาติอาทินา วิมิสฺสวิญฺญาเณน สห. โอมโต ทฺเว วา ตโย วา ทสกา อุปฺปชฺชนฺตีติ คพฺภเสยฺยกานํ วเสน วุตฺตํ. อญฺญตฺถ หิ อเนเก กลาปา สห อุปฺปชฺชนฺติ. พฺรหฺมตฺตภาเวปิ หิ อเนกคาวุตปฺปมาเณ อเนเก กลาปา สหุปฺปชฺชนฺตีติ ตึสโต อธิกาเนว รูปานิ โหนฺติ คนฺธรสาหารานํ ปฏิกฺขิตฺตตฺตา จกฺขุโสตวตฺถุสตฺตกชีวิตฉกฺกภาเวปิ เตสํ พหุตฺตา. อฏฺฐกถายํ ปน ตตฺถปิ จกฺขุโสตวตฺถุทสกานํ ชีวิตนวกสฺส จ อุปฺปตฺติ วุตฺตา, ปาฬิยํ ปน ‘‘รูปธาตุยา อุปปตฺติกฺขเณ ฐเปตฺวา อสญฺญสตฺตานํ เทวานํ ปญฺจายตนานิ ปาตุภวนฺติ, ปญฺจ ธาตุโย ปาตุภวนฺตี’’ติ วุตฺตํ, ตถา ‘‘รูปธาตุยา ฉ อายตนานิ นว ธาตุโย’’ติ สพฺพสงฺคหวเสน ตตฺถ วิชฺชมานายตนธาตุโย ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. กถาวตฺถุมฺหิ จ ฆานายตนาทีนํ วิย คนฺธายตนาทีนญฺจ ตตฺถ ภาโว ปฏิกฺขิตฺโต ‘‘อตฺถิ ตตฺถ ฆานายตนนฺติ? อามนฺตา, อตฺถิ ตตฺถ คนฺธายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ’’ติอาทินา (กถา. ๕๑๙), น จ อโผฏฺฐพฺพายตนานํ ปถวีธาตุอาทีนํ วิย อคนฺธรสายตนานํ คนฺธรสานํ ตตฺถ ภาโว สกฺกา วตฺตุํ ผุสิตุํ อสกฺกุเณยฺยตาวินิมุตฺตสฺส ปถวีอาทิสภาวสฺส วิย คนฺธรสภาววินิมุตฺตสฺส คนฺธรสสภาวสฺส อภาวา.

“与最初的”(ādinā saha)，意指与最初的混杂识同时生起。说“至少二或三个十法聚生起”，是就胎生者(gabbhaseyyaka)而言。于其他情况，则有许多色聚(kalāpa)同时生起。即使在梵天界，于数由旬(gāvuta)大小的范围内亦有众多色聚同时生起，因此色法超过三十种。此乃因排除了香、味、食，即使有眼、耳、心所依处七法聚和命根六法聚，其数量亦甚多。然于义注(aṭṭhakathā)中说，于彼处亦有眼、耳、心所依处十法聚及命根九法聚的生起。然而于圣典(pāḷi)中则说：“于色界投生之刹那，除无想有情天外，五处显现，五界显现。”又如“于色界有六处、九界”之说，是为总摄该地存在的处与界而说。于《论事》(Kathāvatthu)中，则通过“于彼处有鼻处吗？是的。于彼处有香处吗？不应如是说。”等语(kathā. 519)，否定了鼻处等以及香处等于彼处的存在。并且，不能说于彼处存在非香处、非味处的香与味，如同可以说存在非触处的地界等；此乃因为，不存在脱离了香、味自性的香、味自性，不像地等自性可以脱离其可触性而存在。

ยทิ จ ฆานสมฺผสฺสาทีนํ การณภาโว นตฺถีติ อายตนานีติ เตน วุจฺเจยฺยุํ, ธาตุ-สทฺโท ปน นิสฺสตฺตนิชฺชีววาจโกติ คนฺธธาตุรสธาตูติ อวจเน นตฺถิ การณํ, ธมฺมภาโว จ เตสํ เอกนฺเตน อิจฺฉิตพฺโพ สภาวธารณาทิลกฺขณโต อญฺญสฺส อภาวา, ธมฺมานญฺจ อายตนภาโว เอกนฺตโต ยมเก (ยม. ๑. อายตนยมก.๑๓) วุตฺโต ‘‘ธมฺโม อายตนนฺติ? อามนฺตา’’ติ. ตสฺมา เตสํ คนฺธรสายตนภาวาภาเวปิ โกจิ อายตนสภาโว วตฺตพฺโพ. ยทิ จ โผฏฺฐพฺพภาวโต อญฺโญ ปถวีธาตุอาทิภาโว วิย คนฺธรสภาวโต อญฺโญ เตสํ โกจิ สภาโว สิยา, เตสํ ธมฺมายตเน สงฺคโห. คนฺธรสภาเว ปน อายตนภาเว จ สติ คนฺโธ จ โส อายตนญฺจ คนฺธายตนํ, รโส [Pg.109] จ โส อายตนญฺจ รสายตนนฺติ อิทมาปนฺนเมวาติ คนฺธรสายตนภาโว จ น สกฺกา นิวาเรตุํ, ‘‘ตโย อาหารา’’ติ (วิภ. ๙๙๓) จ วจนโต กพฬีการาหารสฺส ตตฺถ อภาโว วิญฺญายติ. ตสฺมา ยถา ปาฬิยา อวิโรโธ โหติ, ตถา รูปคณนา กาตพฺพา. เอวญฺหิ ธมฺมตา น วิโลมิตา โหตีติ.

若因鼻触等无因性，故被称为处，那么，“界”一词乃指无有情、无命者，故于不说“香界”、“味界”亦无理由。且彼等之法性应被完全接受，因除自性任持等相外，别无他故。法之为处，于《双论》(Yamaka 1. āyatanayamaka.13)中已决然宣说：“法是处吗？是的。”是故，纵使彼等无香处、味处之性，亦应安立其某种处之自性。若如离于可触性另有地界等性，离于香、味自性亦有彼等某种自性，则彼等当摄于法处。然于有香、味自性及处性时，则香亦是处，为香处；味亦是处，为味处，此理必然成立。故香、味是处之说，实难遮止。又依“三食”(vibha. 993)之说，可知段食(kabaḷīkārāhāra)于彼处为无。是故，应如不违圣典之方式计算色法，如是则法性不被违逆。

ชาติอุณฺณายาติ คพฺภํ ผาเลตฺวา คหิตอุณฺณายาติปิ วทนฺติ. สมฺภวเภโทติ อตฺถิตาเภโท. นิชฺฌามตณฺหิกา กิร นิจฺจํ ทุกฺขาตุรตาย กามํ เสวิตฺวา คพฺภํ น คณฺหนฺติ.

“与生俱来的毛”(jātiuṇṇā)，也有人说是指“破胎而取之毛”。生起之差别，就是存在之差别。据说那些“渴爱已尽者”(nijjhāmataṇhikā)，因为总是被痛苦所折磨，即使享受欲乐，也不会受胎。

รูปีพฺรหฺเมสุ ตาว โอปปาติกโยนิเกสูติ โอปปาติกโยนิเกหิ รูปีพฺรหฺเม นิทฺธาเรติ. ‘‘สํเสทโชปปาตีสุ อวกํสโต ตึสา’’ติ เอตํ วิวรนฺโต อาห ‘‘อวกํสโต ปนา’’ติอาทิ, ตํ ปเนตํ ปาฬิยา น สเมติ. น หิ ปาฬิยํ กามาวจรานํ สํเสทโชปปาติกานํ อฆานกานํ อุปปตฺติ วุตฺตา. ธมฺมหทยวิภงฺเค (วิภ. ๑๐๐๗) หิ –

在色界梵天中，首先，对于“在化生有情中”一句，这是以化生来限定色界梵天。在解释“湿生与化生中，最低为三十（种色法）”时，他说“然而，最低的”等等，但这与圣典不符。因为圣典中并未提及欲界湿生、化生的无鼻有情的投生。因为在《法心分别》(Dhammahadayavibhaṅga, Vibhaṅga 1007)中——

‘‘กามธาตุยา อุปปตฺติกฺขเณ กสฺสจิ เอกาทสายตนานิ ปาตุภวนฺติ, กสฺสจิ ทสายตนานิ, กสฺสจิ อปรานิ ทสายตนานิ, กสฺสจิ นวายตนานิ, กสฺสจิ สตฺตายตนานิ ปาตุภวนฺตี’’ติ –

“在欲界受生之际，有些人显现十一个处，有些人显现十个处，有些人显现另外的十个处，有些人显现九个处，有些人显现七个处。”

วุตฺตํ, น วุตฺตํ ‘‘อฏฺฐายตนานิ ปาตุภวนฺตี’’ติ. ตถา ‘‘ทสายตนานิ ปาตุภวนฺตี’’ติ ติกฺขตฺตุํ วตฺตพฺพํ สิยา, อฆานกอุปปตฺติยา วิชฺชมานาย ติกฺขตฺตุญฺจ ‘‘นวายตนานิ ปาตุภวนฺตี’’ติ, น จ ตํ วุตฺตํ. เอวํ ธาตุปาตุภาวาทิปญฺเหสุ ยมเกปิ ฆานชิวฺหากายานํ สหจาริตา วุตฺตาติ.

（经中）说了以上那些，但没有说“八处生起”。同样，如果存在无鼻者投生的情况，那么“十处生起”就应该说三遍，“九处生起”也应该说三遍，但这并没有被说到。同样，在《双论》(Yamaka)中关于界生起等问题，也说到鼻、舌、身是俱生的。

จุติปฏิสนฺธีนํ ขนฺธาทีหิ อญฺญมญฺญํ สมานตา อเภโท, อสมานตา เภโท. นยมุขมตฺตํ ทสฺเสตฺวา วุตฺตํ อวุตฺตญฺจ สพฺพํ สงฺคณฺหิตฺวา อาห ‘‘อยํ ตาว อรูปภูมีสุเยว นโย’’ติ. รูปารูปาวจรานํ อุปจารสฺส พลวตาย ตโต จวิตฺวา ทุคฺคติยํ อุปปตฺติ นตฺถีติ ‘‘เอกจฺจสุคติจุติยา’’ติ อาห. เอกจฺจทุคฺคติปฏิสนฺธีติ เอตฺถ เอกจฺจคฺคหณสฺส ปโยชนํ มคฺคิตพฺพํ. อยํ ปเนตฺถาธิปฺปาโย สิยา – นานตฺตกายนานตฺตสญฺญีสุ วุตฺตา เอกจฺเจ วินิปาติกา ติเหตุกาทิปฏิสนฺธิกา, เตสํ ตํ ปฏิสนฺธึ วินิปาตภาเวน ทุคฺคติปฏิสนฺธีติ คเหตฺวา สพฺพสุคติจุติยาว สา [Pg.110] ปฏิสนฺธิ โหติ, น เอกจฺจสุคติจุติยา เอวาติ ตํนิวตฺตนตฺถํ เอกจฺจทุคฺคติคฺคหณํ กตํ. อปายปฏิสนฺธิ เอว หิ เอกจฺจสุคติจุติยา โหติ, น สพฺพสุคติจุติยา. อถ วา ทุคฺคติปฏิสนฺธิ ทุวิธา เอกจฺจสุคติจุติยา อนนฺตรา ทุคฺคติจุติยา จาติ. ตตฺถ ปจฺฉิมํ วชฺเชตฺวา ปุริมํ เอว คณฺหิตุํ อาห ‘‘เอกจฺจทุคฺคติปฏิสนฺธี’’ติ. อเหตุกจุติยา สเหตุกปฏิสนฺธีติ ทุเหตุกา ติเหตุกา จ โยเชตพฺพา. มณฺฑูกเทวปุตฺตาทีนํ วิย หิ อเหตุกจุติยา ติเหตุกปฏิสนฺธิปิ โหตีติ.

死与结生，就蕴等而言，其相同是无别，相异是有别。这并非仅仅是展示一个开端，而是包含了一切已说和未说的内容，所以说：“这只是无色界中的道理。”由于色界和无色界的近行定力强盛，所以从那里死后不会投生到恶趣，因此说“一部分善趣的死”。“一部分恶趣的结生”中，“一部分”这个词的意义需要探寻。这里的意图可能是这样：在“种种身种种想”中，说到一些堕落者具有三因等结生，他们的结生因为是堕落到恶趣的状态，所以被认为是恶趣的结生，那么一切善趣的死都是那种结生，而不是一部分善趣的死。为了排除这种情况，所以使用了“一部分恶趣”这个词。因为只有从一部分善趣的死后才会产生恶趣的结生，而不是从一切善趣的死后产生。或者说，恶趣的结生有两种：一种是从一部分善趣死后产生的，另一种是直接从恶趣死后产生的。这里要排除后一种情况，只取前一种情况，所以说“一部分恶趣的结生”。从无因的死到有因的结生，应结合二因和三因。就像青蛙天子(Maṇḍūkadevaputta)等，从无因的死后也可能得到三因的结生。

ตสฺส ตสฺส วิปรีตโต จ ยถาโยคํ โยเชตพฺพนฺติ ‘‘เอกจฺจสุคติจุติยา เอกจฺจทุคฺคติปฏิสนฺธี’’ติอาทีสุ เภทวิเสเสสุ ‘‘เอกจฺจทุคฺคติจุติยา เอกจฺจสุคติปฏิสนฺธี’’ติอาทินา ยํ ยํ ยุชฺชติ, ตํ ตํ โยเชตพฺพนฺติ อตฺโถ. ยุชฺชมานมตฺตาเปกฺขนวเสน นปุํสกนิทฺเทโส กโต, โยเชตพฺพนฺติ วา ภาวตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อมหคฺคตพหิทฺธารมฺมณาย มหคฺคตอชฺฌตฺตารมฺมณาติอาทีสุ ปน วิปรีตโยชนา น กาตพฺพา. น หิ มหคฺคตอชฺฌตฺตารมฺมณาย จุติยา อรูปภูมีสุ อมหคฺคตพหิทฺธารมฺมณา ปฏิสนฺธิ อตฺถิ. จตุกฺขนฺธาย อรูปจุติยา ปญฺจกฺขนฺธา กามาวจรปฏิสนฺธีติ เอตสฺส วิปริยาโย สยเมว โยชิโต. อตีตารมฺมณจุติยา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา ปฏิสนฺธีติ เอตสฺส จ วิปริยาโย นตฺถิ เอวาติ. เภทวิเสโส เอว จ เอวํ วิตฺถาเรน ทสฺสิโต, อเภทวิเสโส ปน เอเกกสฺมึ เภเท ตตฺถ ตตฺเถว จุติปฏิสนฺธิโยชนาวเสน โยเชตพฺโพ ‘‘ปญฺจกฺขนฺธาย กามาวจราย ปญฺจกฺขนฺธา กามาวจรา…เป… อวิตกฺกอวิจาราย อวิตกฺกอวิจารา’’ติ, จตุกฺขนฺธาย ปน จตุกฺขนฺธา สยเมว โยชิตา. เอเตเนว นเยน สกฺกา ญาตุนฺติ ปญฺจกฺขนฺธาทีสุ อเภทวิเสโส น ทสฺสิโตติ. ตโต เหตุํ วินาติ ตตฺถ เหตุํ วินา.

对于其各自相反的情况，也应如其所应地配合，即在“一部分善趣之死，一部分恶趣之结生”等差别相中，凡是“一部分恶趣之死，一部分善趣之结生”等可以配合的，都应当配合，这是其义。由于只考虑到能够配合，故用中性词指示；或者应知“应当配合”是表述行为本身之义。然而，在“以非广大外在所缘而死，以广大内在所缘而结生”等情况中，则不应作相反的配合。因为对于以广大内在所缘而死，在无色地中，不会有以非广大外在所缘的结生。对于“四蕴的无色界之死，五蕴的欲界结生”，其相反情况已自行配合。而对于“过去所缘之死，现在所缘之结生”，其相反情况则根本不存在。差别相即已如此详细地展示，而无差别相则应在每一个类别中，根据其各自的死与结生的配合来配合，例如“五蕴欲界的（死），五蕴欲界的（结生）……无寻无伺的（死），无寻无伺的（结生）”；至于四蕴，则自行配合四蕴。通过此理可知，五蕴等的无差别相未被展示。其后，“无因”即是“于彼处无因”。

องฺคปจฺจงฺคสนฺธีนํ พนฺธนานิ องฺคปจฺจงฺคสนฺธิพนฺธนานิ, เตสํ เฉทกานํ. นิรุทฺเธสุ จกฺขาทีสูติ อติมนฺทภาวูปคมนํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ปญฺจทฺวาริกวิญฺญาณานนฺตรมฺปิ หิ ปุพฺเพ จุติ ทสฺสิตา. ยมเก จ (ยม. ๑.อายตนยมก.๑๒๐) –

肢体与支节关节的联结(aṅgapaccaṅgasandhibandhanāni)，（此词是）指斩断它们者。“当眼等灭时”，应知这是指其达到极微弱的状态。因为在五门识之后，先前也已开示过死。在《双论》(Yamaka)中也说：

‘‘ยสฺส [Pg.111] จกฺขายตนํ นิรุชฺฌติ, ตสฺส มนายตนํ นิรุชฺฌตีติ? อามนฺตา. ยสฺส วา ปน มนายตนํ นิรุชฺฌติ, ตสฺส จกฺขายตนํ นิรุชฺฌตีติ? สจิตฺตกานํ อจกฺขุกานํ จวนฺตานํ เตสํ มนายตนํ นิรุชฺฌติ, โน จ เตสํ จกฺขายตนํ นิรุชฺฌติ. สจกฺขุกานํ จวนฺตานํ เตสํ มนายตนญฺจ นิรุชฺฌติ, จกฺขายตนญฺจ นิรุชฺฌตี’’ติ –

“若某人的眼处灭，则他的意处也灭吗？”“是的。”“再者，若某人的意处灭，则他的眼处也灭吗？”“对于有心、无眼而死去者，他们的意处灭，但眼处不灭。对于有眼而死去者，他们的意处和眼处都灭。”

อาทินา จกฺขายตนาทีนํ จุติจิตฺเตน สห นิโรโธ วุตฺโตติ. ลทฺโธ อวเสโส อวิชฺชาทิโก วิญฺญาณสฺส ปจฺจโย เอเตนาติ ลทฺธาวเสสปจฺจโย, สงฺขาโร. อวิชฺชาปฏิจฺฉาทิตาทีนเว ตสฺมึ กมฺมาทิวิสเย ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส อารมฺมณภาเวน อุปฺปตฺติฏฺฐานภูเต ตณฺหาย อปฺปหีนตฺตา เอว ปุริมุปฺปนฺนาย จ สนฺตติยา ปริณตตฺตา ปฏิสนฺธิฏฺฐานาภิมุขํ วิญฺญาณํ นินฺนโปณปพฺภารํ หุตฺวา ปวตฺตตีติ อาห ‘‘ตณฺหา นาเมตี’’ติ. สหชาตสงฺขาราติ จุติอาสนฺนชวนวิญฺญาณสหชาตเจตนา, สพฺเพปิ วา ผสฺสาทโย. ตสฺมึ ปฏิสนฺธิฏฺฐาเน กมฺมาทิวิสเย วิญฺญาณํ ขิปนฺติ, ขิปนฺตา วิย ตสฺมึ วิสเย ปฏิสนฺธิวเสน วิญฺญาณปติฏฺฐานสฺส เหตุภาเวน ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ.

通过“等”字，说明了眼处等与死心(cuticitta)一同息灭。已得剩余缘(laddhāvasesapaccayo)是指：无明等剩余的因素，以此成为识的缘；它就是行。由于在业等境界中的过患被无明遮蔽，又因贪爱未被断除，以及先前生起的相续已经成熟，识便朝向结生之处，如水顺流而下般发生作用，因此说“名为贪爱”。俱生行(sahajātasaṅkhāra)是指与临死速行识俱生的思(cetanā)，或是一切触等（心所）。它们将识投射到那个结生之处，即业等境界中；如同投射一般，它们在那个境界中，以结生方式作为识确立之因，而发生作用，此即其义。

ตนฺติ ตํ วิญฺญาณํ, จุติปฏิสนฺธิตทาสนฺนวิญฺญาณานํ สนฺตติวเสน วิญฺญาณนฺติ อุปนีเตกตฺตํ. ตณฺหาย นามิยมานํ…เป… ปวตฺตตีติ นมนขิปนปุริมนิสฺสยชหนาปรนิสฺสยสฺสาทนนิสฺสยรหิตปวตฺตนานิ สนฺตติวเสน ตสฺเสเวกสฺส วิญฺญาณสฺส โหนฺติ, น อญฺญสฺสาติ ทสฺเสติ. สนฺตติวเสนาติ จ วทนฺโต ‘‘ตเทวิทํ วิญฺญาณํ สนฺธาวติ สํสรติ อนญฺญ’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๓๙๖) อิทญฺจ มิจฺฉาคาหํ ปฏิกฺขิปติ. สติ หิ นานตฺตนเย สนฺตติวเสน เอกตฺตนโย โหตีติ. โอริมตีรรุกฺขวินิพทฺธรชฺชุ วิย ปุริมภวตฺตภาววินิพนฺธํ กมฺมาทิอารมฺมณํ ทฏฺฐพฺพํ, ปุริโส วิย วิญฺญาณํ, ตสฺส มาติกาติกฺกมนิจฺฉา วิย ตณฺหา, อติกฺกมนปโยโค วิย ขิปนกสงฺขารา. ยถา จ โส ปุริโส ปรตีเร ปติฏฺฐหมาโน ปรตีรรุกฺขวินิพทฺธํ กิญฺจิ อสฺสาทยมาโน อนสฺสาทยมาโน วา เกวลํ ปถวิยํ สพลปโยเคเหว ปติฏฺฐาติ, เอวมิทมฺปิ ภวนฺตรตฺตภาววินิพทฺธํ หทยวตฺถุนิสฺสยํ ปญฺจโวการภเว อสฺสาทยมานํ จตุโวการภเว อนสฺสาทยมานํ วา เกวลํ อารมฺมณสมฺปยุตฺตกมฺเมเหว ปวตฺตติ. ตตฺถ อสฺสาทยมานนฺติ ปาปุณนฺตํ, ปฏิลภมานนฺติ อตฺโถ.

此即彼识，死心、结生心及其临近之识，以相续的方式被视为一体，称之为识。被渴爱所导向……乃至流转，此导向、投射、舍离前依、受用后依、无依而转等，皆以相续的方式，仅是此一识的作用，而非他识，此即所示。说“以相续的方式”，也驳斥了“此识流转轮回，非他”（《中部》1.396）此邪见。因为若有别异，则以相续的方式可成一体。应知系缚于前有自体的业等所缘，如同系于此岸树木之绳索；识如同人；其欲超越之愿如同渴爱；超越之努力如同投射行。正如那人欲立足于彼岸，无论是否受用系于彼岸树木之物，都仅凭在大地上奋力而立足；同样，此识被另一有之自体所系缚，依止心所依处(hadayavatthu)，在五蕴有中受用，在四蕴有中不受用，仅凭与所缘相应的业而流转。此处“受用”即是达到、获得之义。

ภวนฺตราทิปฏิสนฺธานโตติ [Pg.112] ภวนฺตรสฺส อาทิสมฺพนฺธนโต, ภวนฺตราทโย วา ภวโยนิคติวิญฺญาณฏฺฐิติสตฺตาวาสนฺตรา, เตสํ ปฏิสนฺธานโตติ อตฺโถ. กมฺมนฺติ ปฏิสนฺธิชนกํ กมฺมํ. สงฺขาราติ จุติอาสนฺนชวนวิญฺญาณสหคตา ขิปนกสงฺขารา.

“从另一有等相续”，是指与另一有的开端相连；或者说，另一有等是指有(bhava)、生(yoni)、趣(gati)、识住(viññāṇaṭṭhiti)、有情居(sattāvāsa)等，与这些相续之义。“业”是指能产生结生的业。“行”是指与临死速行识相应的投射行。

สทฺทาทิเหตุกาติ เอตฺถ ปฏิโฆโส สทฺทเหตุโก, ปทีโป ปทีปนฺตราทิเหตุโก, มุทฺทา ลญฺฉนเหตุกา, ฉายา อาทาสาทิคตมุขาทิเหตุกา. อญฺญตฺร อคนฺตฺวา โหนฺตีติ สทฺทาทิปจฺจยเทสํ อคนฺตฺวา สทฺทาทิเหตุกา โหนฺติ ตโต ปุพฺเพ อภาวา, เอวมิทมฺปิ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ น เหตุเทสํ คนฺตฺวา ตํเหตุกํ โหติ ตโต ปุพฺเพ อภาวา, ตสฺมา น อิทํ เหตุเทสโต ปุริมภวโต อาคตํ ปฏิโฆสาทโย วิย สทฺทาทิเทสโต, นาปิ ตตฺถ เหตุนา วินา อุปฺปนฺนํ สทฺทาทีหิ วินา ปฏิโฆสาทโย วิยาติ อตฺโถ. อถ วา อญฺญตฺร อคนฺตฺวา โหนฺตีติ ปุพฺเพ ปจฺจยเทเส สนฺนิหิตา หุตฺวา ตโต อญฺญตฺร คนฺตฺวา ตปฺปจฺจยา น โหนฺติ อุปฺปตฺติโต ปุพฺเพ อภาวา, นาปิ สทฺทาทิปจฺจยา น โหนฺติ, เอวมิทมฺปีติ วุตฺตนเยน โยเชตพฺพํ. เอส นโยติ พีชงฺกุราทีสุ สพฺพเหตุเหตุสมุปฺปนฺเนสุ ยถาสมฺภวํ โยชนา กาตพฺพาติ ทสฺเสติ. อิธาปิ หิ เหตุเหตุสมุปฺปนฺนวิญฺญาณานํ เอกนฺตเมกตฺเต สติ น มนุสฺสคติโก เทวคติภูโต สิยา, เอกนฺตนานตฺเต น กมฺมวโต ผลํ สิยา. ตโต ‘‘รตฺตสฺส พีชํ, รตฺตสฺส ผล’’นฺติอาทิกสฺส วิย ‘‘ภูตปุพฺพาหํ, ภนฺเต, โรหิตสฺโส นาม อิสี’’ติอาทิกสฺส (สํ. นิ. ๑.๑๐๗) โวหารสฺส โลโป สิยา, ตสฺมา เอตฺถ สนฺตานพนฺเธ สติ เหตุเหตุสมุปฺปนฺเนสุ น เอกนฺตเมว เอกตา วา นานตา วา อุปคนฺตพฺพา. เอตฺถ จ เอกนฺตเอกตาปฏิเสเธน ‘‘สยํกตํ สุขํ ทุกฺข’’นฺติ อิมํ ทิฏฺฐึ นิวาเรติ, เอกนฺตนานตาปฏิเสเธน ‘‘ปรํกตํ สุขํ ทุกฺข’’นฺติ, เหตุเหตุสมุปฺปนฺนภาววจเนน ‘‘อธิจฺจสมุปฺปนฺน’’นฺติ. เอตฺถาติ เอกสนฺตาเน.

“以声等为因”，此处回响以声为因，灯火以他灯等为因，印章以印记为因，影子以镜子等所映照的面容等为因。“不前往别处而生”，是指不前往声等缘所在之处，而以声等为因生起，因其在此之前并不存在。同样，此结生识也不是前往因缘所在之处才以其为因，因其在此之前并不存在。因此，此（识）并非如回响等从声等所在之处而来，从前有而来；亦非如无声等的回响等那样，无因即生，此即其义。或者说，“不前往别处而生”是指，（果）并非是先存在于因的处所，然后迁移到别处而生起的，因其在生起之前并不存在；但也不是没有声等为其因缘。此（结生识）也应依此方式来理解。此理表明，在种子、嫩芽等一切因缘和合而生的事物中，应如其所应地配合。在此，若因缘和合所生之识完全是一体，则人趣众生不应成为天趣众生；若完全是别异，则造业者不应有果报。因此，“红色的种子，红色的果实”等说法，以及“尊者，我过去曾是名为罗希多萨(Rohitassa)的仙人”（《相应部》1.107）等言论，都将无法成立。因此，在此相续联系中，对于因缘和合所生之物，不应执着于完全的一体性或别异性。在此，通过否定完全的一体性，来遮止“苦乐自作”此见；通过否定完全的别异性，来遮止“苦乐他作”；通过宣说因缘和合而生，来驳斥“无因而生”。此处即指在一个相续中。

จตุมธุรอลตฺตกรสาทิภาวนา อมฺพมาตุลุงฺคาทิพีชานํ อภิสงฺขาโร. เอตฺถ พีชํ วิย กมฺมวา สตฺโต, อภิสงฺขาโร วิย กมฺมํ, พีชสฺส องฺกุราทิปฺปพนฺโธ วิย สตฺตสฺส ปฏิสนฺธิวิญฺญาณาทิปฺปพนฺโธ, ตตฺถุปฺปนฺนสฺส มธุรสฺส รตฺตเกสรสฺส วา ผลสฺส วา ตสฺเสว พีชสฺส, ตโต เอว จ อภิสงฺขารโต ภาโว วิย กมฺมการกสฺเสว สตฺตสฺส, ตํกมฺมโต เอว [Pg.113] จ ผลสฺส ภาโว เวทิตพฺโพ. พาลสรีเร กตํ วิชฺชาปริยาปุณนํ สิปฺปสิกฺขนํ โอสธปฺปโยโค จ น วุฑฺฒสรีรํ คจฺฉนฺติ. อถ จ ตํนิมิตฺตํ วิชฺชาปาฏวํ สิปฺปชานนํ อนามยตา จ วุฑฺฒสรีเร โหติ, น จ ตํ อญฺญสฺส โหติ ตํสนฺตติปริยาปนฺเน เอว วุฑฺฒสรีเร อุปฺปชฺชนโต, น จ ยถาปยุตฺเตน วิชฺชาปริยาปุณนาทินา วินา อญฺญโต โหติ ตทภาเว อภาวโต. เอวมิธาปิ สนฺตาเน ยํ ผลํ, เอตํ นาญฺญสฺส, น จ อญฺญโตติ โยเชตพฺพํ. น อญฺญโตติ เอเตน จ สงฺขาราภาเว ผลาภาวเมว ทสฺเสติ, นาญฺญปจฺจยนิวารณํ กโรติ.

以四种甜味、胭脂红汁等培育芒果、香橼等种子，即是行(abhisaṅkhāra)。此处，有业的众生如同种子，业如同培育，种子生出芽等的相续如同众生结生识(paṭisandhiviññāṇa)等的相续。于彼处生出的甜味、红色花蕊或果实，既来自那颗种子本身，也来自那培育；应知，这如同果报既来自造业的众生，也来自那个业。在幼年身体上所学的知识、技艺、医药应用等，不会转移到老年身体上。然而，由此产生的知识纯熟、技艺掌握和健康无病，会在老年身体上出现，且不会出现在他人身上，因为它们是在那个相续延续的老年身体上生起的；并且若无先前所应用的知识学习等，这些状态也不会从他处而来，因无彼则无此。同样，在此相续中，所产生的果报，不属于他人，亦非从他处而来。“非从他处而来”此句，仅表明无行则无果，并非排除其他助缘。

ยมฺปิ วุตฺตํ, ตตฺถ วทามาติ วจนเสโส. ตตฺถ วา อุปภุญฺชเก อสติ สิทฺธา ภุญฺชกสมฺมุตีติ สมฺพนฺโธ. ผลตีติ สมฺมุติ ผลติสมฺมุติ.

“凡已说者，我今说之”，此是应补充的文句。或者，“于彼处，在没有受用者的情况下，受用者的世俗概念便得以成立”，此是其关联。“结果”之世俗概念，即是“结果”概念。

เอวํ สนฺเตปีติ อสงฺกนฺติปาตุภาเว, ตตฺถ จ ยถาวุตฺตโทสปริหรเณ สติ สิทฺเธติ อตฺโถ. ปวตฺติโต ปุพฺเพติ กมฺมายูหนกฺขณโต ปุพฺเพ. ปจฺฉา จาติ วิปจฺจนปวตฺติโต ปจฺฉา จ. อวิปกฺกวิปากา กตตฺตา เจ ปจฺจยา, วิปกฺกวิปากานมฺปิ กตตฺตํ สมานนฺติ เตสมฺปิ ผลาวหตา สิยาติ อาสงฺกานิวตฺตนตฺถํ อาห ‘‘น จ นิจฺจํ ผลาวหา’’ติ. น วิชฺชมานตฺตา วา อวิชฺชมานตฺตา วาติ เอเตน วิชฺชมานตฺตํ อวิชฺชมานตฺตญฺจ นิสฺสาย วุตฺตโทเสว ปริหรติ.

“虽是如此”，意指在无转移的显现中，并且于彼处，当如前所说的过失被遮止时，其义即成立。“先于转起”是指在业积聚的刹那之前。“以及之后”是指在异熟(vipāka)成熟转起之后。因为诸缘是已造作而其异熟未熟，而对于异熟已熟者，其“已造作”性是相同的，所以它们也可能带来果报——为了消除此疑，（世尊）说“并非恒时能带来果报”。“不是因为存在或不存在”，以此，他遮止了那个依于“存在”和“不存在”而说的过失。

ตสฺสา ปาฏิโภคกิริยาย, ภณฺฑกีณนกิริยาย, อิณคหณาทิกิริยาย วา กรณมตฺตํ ตํกิริยากรณมตฺตํ. ตเทว ตทตฺถนิยฺยาตเน ปฏิภณฺฑทาเน อิณทาเน จ ปจฺจโย โหติ, อผลิตนิยฺยาตนาทิผลนฺติ อตฺโถ.

对于她的担保行为、购买物品行为、或借贷等行为，其本质仅是造作彼等行为而已。正是此造作，在为彼等目的而进行的财产交付、抵押品交付和债务偿还中成为因缘，其义即是“无果的交付等（行为）产生结果”。

อวิเสเสนาติ ‘‘ติเหตุโก ติเหตุกสฺสา’’ติอาทิกํ เภทํ อกตฺวาว สามญฺญโต, ปิณฺฑวเสนาติ อตฺโถ. สพฺพตฺถ อุปนิสฺสยปจฺจโย พลวกมฺมสฺส วเสน โยเชตพฺโพ. ‘‘ทุพฺพลญฺหิ อุปนิสฺสยปจฺจโย น โหตี’’ติ วกฺขมานเมเวตํ ปฏฺฐานวณฺณนายนฺติ. อวิเสเสนาติ สพฺพปุญฺญาภิสงฺขารํ สห สงฺคณฺหาติ. ทฺวาทสากุสลเจตนาเภโทติ เอตฺถ อุทฺธจฺจสหคตา กสฺมา คหิตาติ วิจาเรตพฺพเมตํ. เอกสฺส วิญฺญาณสฺส ตเถว ปจฺจโย ปฏิสนฺธิยํ, โน ปวตฺเตติ เอกสฺเสว ปจฺจยภาวนิยโม ปฏิสนฺธิยํ, โน ปวตฺเต. ปวตฺเต หิ สตฺตนฺนมฺปิ ปจฺจโยติ อธิปฺปาโย. ‘‘ตถา กามาวจรเทวโลเกปิ อนิฏฺฐา รูปาทโย นตฺถี’’ติ [Pg.114] วุตฺตํ, เทวานํ ปน ปุพฺพนิมิตฺตปาตุภาวกาเล มิลาตมาลาทีนํ อนิฏฺฐตา กถํ น สิยา.

“不分别”(Avisesena)是指不作“三因者为三因者之（缘）”等差别，而是笼统地、总括地来说，此是其义。在一切处，亲依止缘(upanissayapaccaya)都应依强力之业来配合。“因为弱（业）非亲依止缘”，这将在《发趣论释义》(Paṭṭhānavaṇṇanā)中说明。“不分别”是指总括所有福行(puññābhisaṅkhāra)。在十二不善思(akusalacetanā)的差别中，应当考察为何摄取了掉举相应之心。于结生(paṭisandhi)时，（某法）如是为一个识之缘，于生命流转(pavatti)中则不然。是故，仅为一个（识）为缘之限定，是在结生时，非在生命流转中。其意是：在生命流转中，（它）是七（个识）的缘。“同样，在欲界天界也没有不悦意的色等”，此话虽已说，但是当诸天出现前兆(pubbanimitta)时，花环凋谢等的不悦意性，怎么会不存在呢？

สฺเวว ทฺวีสุ ภเวสูติ เอตฺถ เอกูนตึสเจตนาเภทมฺปิ จิตฺตสงฺขารํ จิตฺตสงฺขารภาเวน เอกตฺตํ อุปเนตฺวา ‘‘สฺเววา’’ติ วุตฺตํ. ตเทกเทโส ปน กามาวจรจิตฺตสงฺขาโรว เตรสนฺนํ นวนฺนญฺจ ปจฺจโย ทฏฺฐพฺโพ. เอกเทสปจฺจยภาเวน หิ สมุทาโย วุตฺโตติ.

“即于二有中”，此处是将二十九种思(cetanā)的差别，以其同为心行(cittasaṅkhāra)的性质而归为一体，因此说“即”。然而，其中的一部分，即欲界的心行，应被视为是十三种和九种(异熟)的缘。这是因为以部分作为缘的性质，而说其为总体。

ยตฺถ จ วิตฺถารปฺปกาสนํ กตํ, ตโต ภวโต ปฏฺฐาย มุขมตฺตปฺปกาสนํ กาตุกาโม อาห ‘‘อาทิโต ปฏฺฐายา’’ติ. เตน ‘‘ทฺวีสุ ภเวสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตติยชฺฌานภูมิวเสนาติ เอเตน เอกตฺตกายเอกตฺตสญฺญีสามญฺเญน จตุตฺถชฺฌานภูมิ จ อสญฺญารุปฺปวชฺชา คหิตาติ เวทิตพฺพา. ยถาสมฺภวนฺติ เอกวีสติยา กามาวจรรูปาวจรกุสลวิปาเกสุ จุทฺทสนฺนํ ปฏิสนฺธิยํ ปวตฺเต จ, สตฺตนฺนํ ปวตฺเต เอว. อยํ ยถาสมฺภโว.

在已作详说之处，由于此后想要作纲要性的说明，故说“从最初起”。由此说了“在两种有中”等。以第三禅地而言，应知这通过身一想一(ekattakāyaekattasaññī)的共通性，也包含了第四禅地，但排除了无想有情处和无色界。所谓“如其可能”，是指在二十一种欲界和色界的善异熟中，有十四种于结生(paṭisandhi)时和生命期(pavatti)中发生作用，七种仅于生命期中发生作用。这便是“如其可能”。

จตุนฺนํ วิญฺญาณานนฺติ ภวาทโย อเปกฺขิตฺวา วุตฺตํ, จตูสุ อนฺโตคธานํ ปน ติณฺณํ วิญฺญาณานํ ตีสุ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ จ ปจฺจยภาโว โยเชตพฺโพ, อวิญฺญาณเก สตฺตาวาเส สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาเณ อวิชฺชมาเนปิ ตสฺส สงฺขารเหตุกตฺตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. เอตสฺมิญฺจ มุขมตฺตปฺปกาสเน ปุญฺญาภิสงฺขาราทีนํ ทุคฺคติอาทีสุ ปวตฺติยํ กุสลวิปากาทิวิญฺญาณานํ ปจฺจยภาโว ภเวสุ วุตฺตนเยเนว วิญฺญายตีติ น วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

说“四种识”是考虑了有(bhava)等之后而说。至于包含在这四者中的三种识，其在三识住(viññāṇaṭṭhiti)中的缘性应当被联系起来。在无识的有情居(sattāvāsa)中，即使没有行缘识，为了显示行是其因，也说了“而且”等。应知，在此纲要性的说明中，福行(puññābhisaṅkhāra)等在恶趣等中的生命期里，善异熟识等的缘性，可以按照在诸有中已说的方式来理解，因此这里没有再说。

วิญฺญาณปทนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

识支解释之释义，终。

นามรูปปทนิทฺเทสวณฺณนา

名色支解释之释义

๒๒๘. สุตฺตนฺตาภิธมฺเมสุ นามรูปเทสนาวิเสโส เทสนาเภโท. ตโย ขนฺธาติ เอตํ ยทิปิ ปาฬิยํ นตฺถิ, อตฺถโต ปน วุตฺตเมว โหตีติ กตฺวา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

228. 经藏(Suttanta)与论藏(Abhidhamma)中名色教导的差别，即是教导方式的差别。“三蕴”一词，虽然在巴利原文中没有，但应知，这是因为它从意义上已被提及而说。

อณฺฑชานญฺจ อภาวกานนฺติ โยเชตพฺพํ. สนฺตติสีสานีติ กลาปสนฺตานมูลานิ. ยทิปิ วิการรูปานิ ปฏิสนฺธิกฺขเณ น สนฺติ, ลกฺขณปริจฺเฉทรูปานิ [Pg.115] ปน สนฺตีติ ตานิ อปรินิปฺผนฺนานิ ปรมตฺถโต วิวชฺเชนฺโต อาห ‘‘รูปรูปโต’’ติ.

“卵生者(aṇḍaja)”与“无有者(abhāvaka)”应被联系起来。“相续之首”(santatisīsa)是指色聚(kalāpa)相续的根本。虽然变异色(vikārarūpa)在结生刹那不存在，但特征色(lakkhaṇarūpa)与限定色(paricchedarūpa)是存在的。为了从究竟意义上排除那些非已成(aparinipphanna)的色，故说“从色自性”(rūparūpato)。

กามภเว ปน ยสฺมา เสสโอปปาติกานนฺติ เอตฺถ กิญฺจาปิ กามภเว ‘‘โอปปาติกา’’ติ วุตฺตา น สนฺติ, เยน เสสคฺคหณํ สาตฺถกํ ภเวยฺย, อณฺฑชคพฺภเสยฺยเกหิ ปน โอปปาติกสํเสทชา เสสา โหนฺตีติ เสสคฺคหณํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ. อถ วา พฺรหฺมกายิกาทิเกหิ โอปปาติเกหิ วุตฺเตหิ เสเส สนฺธาย ‘‘เสสโอปปาติกาน’’นฺติ อาห. เต ปน อรูปิโนปิ สนฺตีติ ‘‘กามภเว’’ติ วุตฺตํ, อปริปุณฺณายตนานํ ปน นามรูปํ ยถาสมฺภวํ รูปมิสฺสกวิญฺญาณนิทฺเทเส วุตฺตนเยน สกฺกา ธมฺมคณนาโต วิญฺญาตุนฺติ น วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

在欲有中，关于“其余化生者”(sesaopapātika)一词：尽管在欲有中，并没有这样一群被称为“化生者”的众生，能使“其余”的用法有其意义，但应知，之所以使用“其余”一词，是因为相对于卵生(aṇḍaja)和胎生(gabbhaseyyaka)而言，化生(opapātika)和湿生(saṃsedaja)是“其余”的。或者，是在说了梵众天(brahmakāyika)等化生者之后，针对其余的而说“其余化生者”。又因为那些化生者也可能是无色者，所以才说“在欲有中”。至于诸根不具足者的名色，可以按照在《色混合识解释》中所说的方式，通过法的计算来了解，故此处未说，当如是见。

อวกํสโต ทฺเว อฏฺฐกาเนว อุตุจิตฺตสมุฏฺฐานานิ โหนฺตีติ สสทฺทกาลํ สนฺธาย ‘‘อุกฺกํสโต ทฺวินฺนํ นวกาน’’นฺติ วุตฺตํ. ปุพฺเพติ ขนฺธวิภงฺเคติ วทนฺติ. ตตฺถ หิ ‘‘เอเกกจิตฺตกฺขเณ ติกฺขตฺตุํ อุปฺปชฺชมาน’’นฺติ วุตฺตํ. อิเธว วา วุตฺตํ สนฺตติทฺวยาทิกํ สตฺตกปริโยสานํ สนฺธายาห ‘‘ปุพฺเพ วุตฺตํ กมฺมสมุฏฺฐานํ สตฺตติวิธ’’นฺติ, ตํ ปนุปฺปชฺชมานํ เอเกกจิตฺตกฺขเณ ติกฺขตฺตุํ อุปฺปชฺชตีติ อิมินาธิปฺปาเยน วุตฺตํ ‘‘เอเกกจิตฺตกฺขเณ ติกฺขตฺตุํ อุปฺปชฺชมาน’’นฺติ. จตุทฺทิสา ววตฺถาปิตาติ อญฺญมญฺญสํสฏฺฐสีสา มูเลน จตูสุ ทิสาสุ ววตฺถาปิตา อญฺญมญฺญํ อาลิงฺเคตฺวา ฐิตา ภินฺนวาหนิกา วิย.

在最少的情况下，只有两个八法聚(aṭṭhaka)是时节生与心生的。考虑到有声的时期，故说“在最多的情况下，是两个九法聚(navaka)”。所谓“先前”，他们说是指在《蕴分别》(Khandhavibhaṅga)中。因为那里说了“于每一心刹那中生起三次”。或者，是针对此处所说的从二持续流至七法聚究竟，而说“先前所说的七种业生”；而那生起之法，是以“于每一心刹那中生起三次”这一含义而被说的。“于四方安立”是指：其顶端互相混合，以根安立于四方，如已拆解的车辆般，互相拥抱着安住。

ปญฺจโวการภเว จ ปวตฺติยนฺติ รูปาชนกกมฺมชํ ปญฺจวิญฺญาณปฺปวตฺติกาลํ สหชาตวิญฺญาณปจฺจยญฺจ สนฺธายาห. ตทา หิ ตโต นามเมว โหตีติ, กมฺมวิญฺญาณปจฺจยา ปน สทาปิ อุภยํ โหตีติ สกฺกา วตฺตุํ, ปจฺฉาชาตวิญฺญาณปจฺจยา จ รูปํ อุปตฺถทฺธํ โหตีติ. อสญฺเญสูติอาทิ กมฺมวิญฺญาณปจฺจยํ สนฺธาย วุตฺตํ, ปญฺจโวการภเว จ ปวตฺติยนฺติ ภวงฺคาทิชนกกมฺมโต อญฺเญน รูปุปฺปตฺติกาลํ นิโรธสมาปตฺติกาลํ ภวงฺคาทิอุปฺปตฺติกาลโต อญฺญกาลญฺจ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ยุตฺตํ. ภวงฺคาทิอุปฺปตฺติกาเล หิ ตํชนเกเนว กมฺมุนา อุปฺปชฺชมานํ รูปํ, โส จ วิปาโก กมฺมวิญฺญาณปจฺจโย โหตีติ สกฺกา วตฺตุํ. สหชาตวิญฺญาณปจฺจยานเปกฺขมฺปิ หิ ปวตฺติยํ กมฺเมน ปวตฺตมานํ รูปํ นามญฺจ น กมฺมวิญฺญาณานเปกฺขํ โหตีติ. สพฺพตฺถาติ ปฏิสนฺธิยํ ปวตฺเต จ. สหชาตวิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ, กมฺมวิญฺญาณปจฺจยา จ นามรูปญฺจ ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพํ. นามญฺจ [Pg.116] รูปญฺจ นามรูปญฺจ นามรูปนฺติ เอตฺถ นามรูป-สทฺโท อตฺตโน เอกเทเสน นาม-สทฺเทน นาม-สทฺทสฺส สรูโป, รูป-สทฺเทน จ รูป-สทฺทสฺส, ตสฺมา ‘‘สรูปานํ เอกเสโส’’ติ นามรูป-สทฺทสฺส ฐานํ อิตเรสญฺจ นามรูป-สทฺทานํ อทสฺสนํ ทฏฺฐพฺพํ.

“在五蕴有中流转时”是针对在五识生起时，由不产生色的业所生起的、与俱生识为缘的名而言的。因为那时只有名存在；而以业识为缘，则可说恒时两者(名与色)皆有；以后生识为缘则色得到支持。‘在无想有中’等是针对业识为缘而说的。而‘在五蕴有中流转时’，这是针对除了产生有分(bhavaṅga)等的业之外，在色生起的时期、灭尽定(nirodhasamāpatti)时期，以及有分等生起时期之外的其他时期而说的，如此说是适当的。因为在有分等生起时，由产生它的业所生起的色，而那异熟可说是以业识为缘。因为即使不依赖俱生识为缘，在流转中由业而转起的色与名，也并非不依赖于业识。‘在一切处’即在结生时与流转时。以俱生识为缘有名色，以业识为缘亦有名色，应如其可能而结合。在“名与色与名色为名色”中，‘名色’一词，以其自身的一部分‘名’字与‘名’字同形，以‘色’字与‘色’字同形。因此，应知这是依“同形者取一存余”(sarūpānaṃ ekaseso)的语法规则，故‘名色’一词存留，而其他‘名’与‘色’词则不见。

วิปากโต อญฺญํ อวิปากํ. ยโต ทฺวิธา มตํ, ตโต ยุตฺตเมว อิทนฺติ โยเชตพฺพํ. กุสลาทิจิตฺตกฺขเณติ อาทิ-สทฺเทน อกุสลกิริยจิตฺตกฺขเณ วิย วิปากจิตฺตกฺขเณปิ วิปากาชนกกมฺมสมุฏฺฐานํ สงฺคหิตนฺติ เวทิตพฺพํ. วิปากจิตฺตกฺขเณ ปน อภิสงฺขารวิญฺญาณปจฺจยา ปุพฺเพ วุตฺตนเยน อุภยญฺจ อุปลพฺภตีติ ตาทิสวิปากจิตฺตกฺขณวชฺชนตฺถํ ‘‘กุสลาทิจิตฺตกฺขเณ’’ติ วุตฺตํ.

异熟之外的为非异熟。由于有此二分法，故“此”字如此配合是恰当的。在‘善等心刹那’中，应知“等”字除了包含不善、唯作心刹那，也包含了在异熟心刹那中由不生异熟的业所生起者。然而，在异熟心刹那，由于以行识(abhisaṅkhāraviññāṇa)为缘，依前述方法两者(名与色)皆可得，为了排除此种异熟心刹那，故说‘善等心刹那’。

สุตฺตนฺติกปริยาเยนาติ ปฏฺฐาเน รูปานํ อุปนิสฺสยปจฺจยสฺส อวุตฺตตฺตา วุตฺตํ, สุตฺตนฺเต ปน ‘‘ยสฺมึ สติ ยํ โหติ, อสติ จ น โหติ, โส ตสฺส อุปนิสฺสโย นิทานํ เหตุ ปภโว’’ติ กตฺวา ‘‘วิญฺญาณูปนิสํ นามรูป’’นฺติ รูปสฺส จ วิญฺญาณูปนิสฺสยตา วุตฺตา. วนปตฺถปริยาเย จ วนสณฺฑคามนิคมนครชนปทปุคฺคลูปนิสฺสโย อิริยาปถวิหาโร, ตโต จ จีวราทีนํ ชีวิตปริกฺขารานํ กสิเรน จ อปฺปกสิเรน จ สมุทาคมนํ วุตฺตํ, น จ วนสณฺฑาทโย อารมฺมณูปนิสฺสยาทิภาวํ อิริยาปถานํ จีวราทิสมุทาคมนสฺส จ ภชนฺติ, ตสฺมา วินา อภาโว เอว จ สุตฺตนฺตปริยายโต อุปนิสฺสยภาโว ทฏฺฐพฺโพ. นามสฺส อภิสงฺขารวิญฺญาณํ กมฺมารมฺมณปฏิสนฺธิอาทิกาเล อารมฺมณปจฺจโยว โหตีติ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ รูปสฺเสว สุตฺตนฺติกปริยายโต เอกธา ปจฺจยภาโว วุตฺโต. สสํสยสฺส หิ รูปสฺส ตํปจฺจโย โหตีติ วุตฺเต นามสฺส โหตีติ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ.

说“依经教之法”，是因为在《发趣论》(Paṭṭhāna)中未曾宣说色的亲依⽌缘(upanissayapaccaya)。但在经中，作“有此则彼有，无此则彼无，彼是此之亲依止、因缘、因、源”之说后，又说“名色有识之亲依止”，并且也说到色具有识的亲依止性。在《林野经》(Vanapattha Sutta)的章节中，说到森林、丛林、村、镇、城、国土、个人(puggala)是威仪住的亲依止，并说到从彼处或难或易地获得衣等生活资具。而森林、丛林等，对威仪住及衣等之获得，并不具有所缘亲依止等的状态。因此，应知依经教之法，亲依止的状态即是“无此则无彼”的涵义。对于名，行识在以业为所缘的结生等时，只是所缘缘，此乃不待言之事，因此，依经教之法，只说到色的一种缘的状态。因为当说“对于（其为缘）尚存疑的色，彼是其缘”时，那么“（彼）是名的缘”便不言而喻了。

ปวตฺตสฺส ปากฏตฺตา อปากฏํ ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา ปุจฺฉติ ‘‘กถํ ปเนต’’นฺติอาทินา. สุตฺตโต นามํ, ยุตฺติโต รูปํ วิญฺญาณปจฺจยา โหตีติ ชานิตพฺพํ. ยุตฺติโต สาเธตฺวา สุตฺเตน ตํ ทฬฺหํ กโรนฺโต ‘‘กมฺมสมุฏฺฐานสฺสปิ หี’’ติอาทิมาห. จิตฺตสมุฏฺฐานสฺเสวาติ จิตฺตสมุฏฺฐานสฺส วิย. ยสฺมา นามรูปเมว ปวตฺตมานํ ทิสฺสติ, ตสฺมา ตเทว วทนฺเตน อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ. สุญฺญตาปกาสนญฺหิ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนนฺติ อธิปฺปาโย. นามรูปมตฺตตาวจเนเนว วา ปวตฺติยา ทุกฺขสจฺจมตฺตตา วุตฺตา, ทุกฺขสจฺจปฺปกาสเนน จ ตสฺส สมุทโย, ตสฺส จ [Pg.117] นิโรโธ, นิโรธคามี จ มคฺโค ปกาสิโต เอว โหติ. อเหตุกสฺส ทุกฺขสฺส เหตุนิโรธา, อนิรุชฺฌนกสฺส จ อภาวา, นิโรธสฺส จ อุปาเยน วินา อนธิคนฺตพฺพตฺตาติ จตุสจฺจปฺปกาสนํ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนํ โยเชตพฺพํ.

由于“行”(pavatta)是显现的，故针对不显现的“结生”(paṭisandhi)，以“然则如何？”等提问。当知，名是依经而说，色是依理而说，二者皆由识为缘而有。以理成立后，再以经巩固之，故说“由业生起的也是……”等。“仅由心生起的”意为“如同由心生起的”。因为唯见名色在流转，故说仅此即是转无上法轮，其意为揭示空性(suññatā)即是转法轮。或者，仅凭“唯是名色”之说，即已说明流转即是苦谛；通过揭示苦谛，其集、其灭、以及趣向灭之道亦皆已被开示。因为苦非无因，其因可灭，亦无不可息灭者，且若无方法，灭则无法证得，故应将四圣谛之开示与转法轮联系起来。

นามรูปปทนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

名色支解释的释义终。

สฬายตนปทนิทฺเทสวณฺณนา

六处支解释的释义

๒๒๙. นิยมโตติ จ อิทํ จตุนฺนํ ภูตานํ, ฉนฺนํ วตฺถูนํ, ชีวิตสฺส จ ยถาสมฺภวํ สหชาตนิสฺสยปุเรชาตอินฺทฺริยาทินา เอกนฺเตน สฬายตนสฺส ปวตฺตมานสฺส ปจฺจยภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. รูปายตนาทีนํ ปน สหชาตนิสฺสยานุปาลนภาโว นตฺถีติ อคฺคหณํ เวทิตพฺพํ. อารมฺมณารมฺมณปุเรชาตาทิภาโว จ เตสํ น สนฺตติปริยาปนฺนานเมว, น จ จกฺขาทีนํ วิย เอกปฺปกาเรเนวาติ อนิยมโต ปจฺจยภาโว. นิยมโต…เป… ชีวิตินฺทฺริยนฺติ เอวนฺติ เอตฺถ เอวํ-สทฺเทน วา รูปายตนาทีนมฺปิ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. ฉฏฺฐายตนญฺจ สฬายตนญฺจ สฬายตนนฺติ เอตฺถ ยทิปิ ฉฏฺฐายตนสฬายตน-สทฺทานํ สทฺทโต สรูปตา นตฺถิ, อตฺถโต ปน สฬายตเนกเทโสว ฉฏฺฐายตนนฺติ เอกเทสสรูปตา อตฺถีติ เอกเทสสรูเปกเสโส กโตติ เวทิตพฺโพ. อตฺถโตปิ หิ สรูปานํ เอกเทสสรูเปกเสสํ อิจฺฉนฺติ ‘‘วงฺโก จ กุฏิโล จ กุฏิลา’’ติ, ตสฺมา อตฺถโต เอกเทสสรูปานญฺจ เอกเสเสน ภวิตพฺพนฺติ.

229. 此“确定”(niyamato)之说，是就四大种、六种所依、以及命根等，依其可能之俱生依止、前生根等，必定是作为六处生起之缘而说。然而色处等并无俱生依止之维持作用，故当知不取。彼等之所缘、所缘前生等作用，并非仅限于相续所摄者，亦不像眼等那样只有单一作用，故其缘性是“不确定”(aniyamato)的。于“确定……乃至……命根”此中，亦应理解为通过“如是”一词而包含了色处等。于“第六处与六处，即是六处”此中，虽然“第六处”与“六处”二词在字面上没有相同之处，但在意义上，第六处是六处之一部分，故有部分相同之义，当知是作了“部分相同单存”(ekadesasarūpekaseso)。因为即使在意义上相同的事物，亦可取其“部分相同单存”，如说“弯曲(vaṅko)和曲折(kuṭilo)就是曲折”，因此在意义上亦应作“部分相同单存”。

อถ วา ฉฏฺฐายตนญฺจ มนายตนญฺจ ฉฏฺฐายตนนฺติ วา, มนายตนนฺติ วา, ฉฏฺฐายตนญฺจ ฉฏฺฐายตนญฺจ ฉฏฺฐายตนนฺติ วา, มนายตนญฺจ มนายตนญฺจ มนายตนนฺติ วา เอกเสสํ กตฺวา จกฺขาทีหิ สห ‘‘สฬายตน’’นฺติ วุตฺตนฺติ ตเมว เอกเสสํ นามมตฺตปจฺจยสฺส, นามรูปปจฺจยสฺส จ มนายตนสฺส วเสน กตํ อตฺถโต ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฉฏฺฐายตนญฺจ สฬายตนญฺจ สฬายตนนฺติ เอวํ กเตกเสสสฺสา’’ติ. ยถาวุตฺโตปิ หิ เอกเสโส อตฺถโต ฉฏฺฐายตนญฺจ สฬายตนญฺจาติ เอวํ กโต นาม โหตีติ. สพฺพตฺถ จ เอกเสเส กเต เอกวจนนิทฺเทโส [Pg.118] กเตกเสสานํ สฬายตนาทิสทฺทวจนียตาสามญฺญวเสน กโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อพฺยากตวาเร วกฺขตีติ กิญฺจาปิ อกุสลวาเร กุสลวาเร จ ‘‘นามปจฺจยา ฉฏฺฐายตน’’นฺติ วุตฺตํ, สุตฺตนฺตภาชนีเย ปน วิปากฉฏฺฐายตนเมว คหิตนฺติ อธิปฺปาเยน อพฺยากตวารเมว สาธกภาเวน อุทาหฏนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปจฺจยนเย ปน ‘‘ฉฏฺฐา โหติ ตํ อวกํสโต’’ติอาทินา อวิปากสฺสปิ ปจฺจโย อุทฺธโฏ, โส นิรวเสสํ วตฺตุกามตาย อุทฺธโฏติ เวทิตพฺโพ. อิธ สงฺคหิตนฺติ อิธ เอกเสสนเยน สงฺคหิตํ, ตตฺถ อพฺยากตวาเร โลกิยวิปากภาชนีเย วิภตฺตนฺติ เวทิตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย.

或者，将“第六处与意处”作“单存”(ekasesa)，称为“第六处”或“意处”；或将“第六处与第六处”作“单存”，称为“第六处”；或将“意处与意处”作“单存”，称为“意处”；然后与眼等合称为“六处”。为了从意义上显示此“单存”是就“唯名缘”及“名色缘”之意处而作，故说“‘第六处与六处，即是六处’，如此所作之单存……”。因为如前所述，此“单存”在意义上即等同于“第六处与六处”这样而作。当知，在所有作“单存”之处，使用单数表述，是依“单存”后“六处”等词的共同可说性而作。所谓“将在无记品(abyākatavāra)中说”，是说：虽然在不善品和善品中也说了“名缘第六处”，但在经分别(suttantabhājanīya)中只取了异熟第六处，其意在于仅以无记品作为成立之例而引用。然而在缘之法(paccayanaya)中，以“第六者即彼减下”等，亦引述了非异熟之缘，当知此是为了毫无遗漏地说明而引述的。“此中包含”是指：此中以“单存”之法包含，而在无记品之世间异熟分别中已作区分，当知此意。

เนยฺยนฺติ เญยฺยํ. อุกฺกํสาวกํโสติ เอตฺถ สตฺตธา ปจฺจยภาวโต อุกฺกํโส อฏฺฐธา ปจฺจยภาโว, ตโต ปน นวธา ตโต วา ทสธาติ อยํ อุกฺกํโส, อวกํโส ปน ทสธา ปจฺจยภาวโต นวธา ปจฺจยภาโว, ตโต อฏฺฐธา, ตโต สตฺตธาติ เอวํ เวทิตพฺโพ, น ปน สตฺตธา ปจฺจยภาวโต เอว ทฺเวปิ อุกฺกํสาวกํสา โยเชตพฺพา ตโต อวกํสาภาวโตติ.

“应导”(Neyyaṃ)即是“所应知”(ñeyyaṃ)。所谓增上(ukkaṃsa)与减下(avakaṃsa)，此中，增上是由七种缘性至八种缘性，乃至九种或十种缘性；减下则是由十种缘性至九种缘性，乃至八种或七种缘性，应当这样理解。但不能仅以七种缘性就将增上和减下两种情况都联系起来，因为这样就没有减下了。

หทยวตฺถุโน สหายํ หุตฺวาติ เอเตน อรูเป วิย อสหายํ นามํ น โหติ, หทยวตฺถุ จ นาเมน สห ฉฏฺฐายตนสฺส ปจฺจโย โหตีติ เอตฺตกเมว ทสฺเสติ, น ปน ยถา หทยวตฺถุ ปจฺจโย โหติ, ตถา นามมฺปีติ อยมตฺโถ อธิปฺเปโต. วตฺถุ หิ วิปฺปยุตฺตปจฺจโย โหติ, น นามํ, นามญฺจ วิปากเหตาทิปจฺจโย โหติ, น วตฺถูติ. ปวตฺเต อรูปธมฺมา กมฺมชรูปสฺส ฐิติปฺปตฺตสฺเสว ปจฺจยา โหนฺติ, น อุปฺปชฺชมานสฺสาติ วิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตา จ ปจฺฉาชาตวิปฺปยุตฺตาทโย เอว จกฺขาทีนํ โยเชตพฺพา.

“心所依处(hadayavatthu)为助伴”，此言表示名法(nāma)并非如无色界(arūpa)般没有助伴。心所依处与名法一同作为第六处(chaṭṭhāyatana)之缘，仅此而已。但此中并非意指：如心所依处是缘，名法也是如此。因为所依处是离相应缘(vippayuttapaccayo)，名法不是；名法是异熟因(vipākahetu)等缘，所依处不是。在流转(pavatte)中，无色法只是已住立的业生色(kammajarūpa)之缘，而非正在生起的业生色之缘。因此，离相应、有(atthi)、无有(avigata)以及后生离相应(pacchājātavippayutta)等缘，应当与眼等诸根相联系。

อวเสสมนายตนสฺสาติ เอตฺถ ‘‘ปญฺจกฺขนฺธภเว ปนา’’ติ เอตสฺส อนุวตฺตมานตฺตา ปญฺจโวการภเว เอว ปวตฺตมานํ ปญฺจวิญฺญาเณหิ อวเสสมนายตนํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นามรูปสฺส สหชาตาทิสาธารณปจฺจยภาโว สมฺปยุตฺตาทิอสาธารณปจฺจยภาโว จ ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ.

于“余意处”(avasesamanāyatana)此中，因前文“在五蕴有(pañcakkhandhabhava)中”一句延续于此，故当知，此处所说的是仅在五蕴有(pañcavokārabhava)中流转的、五识(pañcaviññāṇa)之外的余意处。名色(nāmarūpa)的俱生(sahajāta)等共同缘性，以及相应(sampayutta)等非共同缘性，都应依其可能而配属。

สฬายตนปทนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

六处支解释的释义终。

ผสฺสปทนิทฺเทสวณฺณนา

触支解释的释义

๒๓๐. ‘‘ฉฏฺฐายตนปจฺจยา [Pg.119] ผสฺโส’’ติ อภิธมฺมภาชนียปาฬิ อารุปฺปํ สนฺธาย วุตฺตาติ ‘‘ฉฏฺฐายตนปจฺจยา ผสฺโสติ ปาฬิอนุสารโต’’ติ อาห. อชฺฌตฺตนฺติ สสนฺตติปริยาปนฺนเมว คณฺหาติ. ตญฺหิ สสนฺตติปริยาปนฺนกมฺมนิพฺพตฺตํ ตาทิสสฺส ผสฺสสฺส ปจฺจโย โหติ, รูปาทีนิ ปน พหิทฺธา อนุปาทินฺนานิ จ ผสฺสสฺส อารมฺมณํ โหนฺติ, น ตานิ จกฺขาทีนิ วิย สสนฺตติปริยาปนฺนกมฺมกิเลสนิมิตฺตปวตฺติภาเวน ผสฺสสฺส ปจฺจโยติ ปฐมาจริยวาเท น คหิตานิ, ทุติยาจริยวาเท ปน ยถา ตถา วา ปจฺจยภาเว สติ น สกฺกา วชฺเชตุนฺติ คหิตานีติ.

230. “第六处(chaṭṭhāyatana)缘触(phassa)”，此《阿毗达摩》(abhidhamma)分别的巴利文是针对无色界(āruppa)而说，因此说“‘第六处缘触’是依据巴利文”。“内”(ajjhatta)仅指包含于自相续(sasantatipariyāpanna)者。因为那包含于自相续且由业所生的，才成为此种触的缘。至于色(rūpa)等外境(bahiddhā)，以及未被执取(anupādinna)者，仅是触的所缘(ārammaṇa)，它们不像眼等诸根那样，以“包含于自相续、由业与烦恼为因而行转”的方式而成为触的缘，故初师(paṭhamācariya)之说不取彼等。然第二师(dutiyācariya)之说，认为若有任何方式的缘性，则不可排除，故取彼等。

ยทิ สพฺพายตเนหิ เอโก ผสฺโส สมฺภเวยฺย, ‘‘สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส’’ติ เอกสฺส วจนํ ยุชฺเชยฺย. อถาปิ เอกมฺหา อายตนา สพฺเพ ผสฺสา สมฺภเวยฺยุํ, ตถาปิ สพฺพายตเนหิ สพฺพผสฺสสมฺภวโต อายตนเภเทน ผสฺสเภโท นตฺถีติ ตทเภทวเสน เอกสฺส วจนํ ยุชฺเชยฺย, ตถา ปน อสมฺภวโต น ยุตฺตนฺติ โจเทติ ‘‘น สพฺพายตเนหี’’ติอาทินา. อญฺญสฺสปิ วา อสมฺภวนฺตสฺส วิธานสฺส โพธนตฺถเมว ‘‘นาปิ เอกมฺหา อายตนา สพฺเพ ผสฺสา’’ติ วุตฺตํ, ‘‘น สพฺพายตเนหิ เอโก ผสฺโส สมฺโภตี’’ติ อิทเมว ปน เอกผสฺสวจนสฺส อยุตฺตทีปกํ การณนฺติ เวทิตพฺพํ. นิทสฺสนวเสน วา เอตํ วุตฺตํ, นาปิ เอกมฺหา อายตนา สพฺเพ ผสฺสา สมฺโภนฺติ, เอวํ น สพฺพายตเนหิ เอโก ผสฺโส สมฺโภติ, ตสฺมา เอกสฺส วจนํ อยุตฺตนฺติ. ปริหารํ ปน อเนกายตเนหิ เอกผสฺสสฺส สมฺภวโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺริทํ วิสฺสชฺชน’’นฺติอาทิมาห. เอโกปิ อเนกายตนปฺปภโว เอโกปเนกายตนปฺปภโว. ฉธาปจฺจยตฺเต ปญฺจวิภาวเยติ เอวํ เสเสสุปิ โยชนา. ตถา จาติ ปจฺจุปฺปนฺนานิ รูปาทีนิ ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ ธมฺมายตนปริยาปนฺนํ รูปรูปํ สนฺธาย วุตฺตํ. อารมฺมณปจฺจยมตฺเตนาติ ตํ สพฺพํ อปจฺจุปฺปนฺนํ อญฺญญฺจ ธมฺมายตนํ สนฺธาย วุตฺตํ.

若从一切处能生起一触，则“六处缘触”的单数说法是合理的。又或者，若从一处能生起一切触，那么，由于从一切处生起一切触，触的差别就不会因处的差别而有，因此基于其无差别，单数的说法也是合理的。但由于这实际上不可能，所以（单数说法）不合理。于是，论主以“非从一切处”等文提出问难。或者，说“亦非从一处生一切触”，只是为了指出另一种不可能的情况。但当知，“一触并非从一切处生起”此语，正是显示说单一触不合理的原因。或者，此乃举例而言：非从一处生起一切触，同理，亦非从一切处生起一触，是故单数的说法不合理。然而，为了显示一触可从多处生起这一解答，他说了“对此作答”等。一触亦可由多处所生。在作为六种缘的情况下，他阐明了五种；此理亦适用于其余情况。“如是”一语，是针对现在(paccuppanna)的色等，以及现在且包含于法处(dhammāyatana)的色法(rūparūpa)而说。“仅以所缘缘(ārammaṇapaccaya)”一语，是针对所有非现在(apaccuppanna)的法，以及其余的法处而说。

ผสฺสปทนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

触句解释之释义终。

เวทนาปทนิทฺเทสวณฺณนา

受句解释之释义

๒๓๑. ‘‘เสสาน’’นฺติ [Pg.120] เอตฺถ สมฺปฏิจฺฉนสฺส จกฺขุสมฺผสฺสาทโย ปญฺจ ยทิปิ อนนฺตราทีหิปิ ปจฺจยา โหนฺติ, อนนฺตราทีนํ ปน อุปนิสฺสเย อนฺโตคธตฺตา สนฺตีรณตทารมฺมณานญฺจ สาธารณสฺส ตสฺส วเสน ‘‘เอกธา’’ติ วุตฺตํ.

231. “其余”在此，领受识(sampaṭicchana)的缘，即眼触等五者，虽然亦以无间(anantara)等为缘，但因无间等缘已摄于亲依止缘(upanissaya)中，且此缘亦为推度识(santīraṇa)及彼所缘(tadārammaṇa)之共通缘，故说“一类”。

เตภูมกวิปากเวทนานมฺปิ สหชาตมโนสมฺผสฺสสงฺขาโต โส ผสฺโส อฏฺฐธา ปจฺจโย โหตีติ โยเชตพฺพํ. ปจฺจยํ อนุปาทินฺนมฺปิ เกจิ อิจฺฉนฺตีติ ‘‘ยา ปนา’’ติอาทินา มโนทฺวาราวชฺชนผสฺสสฺส ปจฺจยภาโว วุตฺโต, ตญฺจ มุขมตฺตทสฺสนตฺถํ ทฏฺฐพฺพํ. เอเตน นเยน สพฺพสฺส อนนฺตรสฺส อนานนฺตรสฺส จ ผสฺสสฺส ตสฺสา ตสฺสา วิปากเวทนาย อุปนิสฺสยตา โยเชตพฺพาติ.

于三地异熟受，彼名为俱生(sahajāta)意触之触，亦为八种缘，应如是理解。有些人亦认为非业所生者是缘，故以“然而”等语说明意门转向(manodvārāvajjanā)触为缘之情况，此应视为仅为显示其开端。以此理路，一切无间(anantara)与非无间(anānantara)之触，对各自之异熟受的亲依止性(upanissayatā)，皆应如是理解。

เวทนาปทนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

受句解释之释义终。

ตณฺหาปทนิทฺเทสวณฺณนา

爱句解释之释义

๒๓๒. มมตฺเตนาติ สมฺปิยายมาเนน, อสฺสาทนตณฺหายาติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ ปุตฺโต วิย เวทนา ทฏฺฐพฺพา, ขีราทโย วิย เวทนาย ปจฺจยภูตา รูปาทโย, ขีราทิทายิกา ธาติ วิย รูปาทิฉฬารมฺมณทายกา จิตฺตการาทโย ฉ. ตตฺถ เวชฺโช รสายโนชาวเสน ตทุปตฺถมฺภิตชีวิตวเสน จ ธมฺมารมฺมณสฺส ทายโกติ ทฏฺฐพฺโพ. อารมฺมณปจฺจโย อุปฺปชฺชมานสฺส อารมฺมณมตฺตเมว โหติ, น อุปนิสฺสโย วิย อุปฺปาทโกติ อุปฺปาทกสฺส อุปนิสฺสยสฺเสว วเสน ‘‘เอกธาวา’’ติ วุตฺตํ. อุปนิสฺสเยน วา อารมฺมณูปนิสฺสโย สงฺคหิโต, เตน จ อารมฺมณภาเวน ตํสภาโว อญฺโญปิ อารมฺมณภาโว ทีปิโต โหตีติ อุปนิสฺสยวเสเนว ปจฺจยภาโว วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

232. “我所执”(mamattena)是指珍爱，即是说爱味之爱。于此，应视受如子，作为受之缘的色等法如乳汁等，而给予色等六种所缘的六种心行(cittakāra)如给予乳汁等的乳母。其中，应知医生通过滋养的精华(rasāyanojā)及以此维持生命的方式而成为法所缘的给予者。所缘缘(ārammaṇapaccaya)对于生起之法而言，仅是所缘，不像亲依止缘(upanissaya)那样是生起者；故此“一类”是就作为生起者的亲依止缘而说。或者，所缘亲依止缘(ārammaṇūpanissaya)被亲依止缘所摄，并且通过那所缘性，其自性以及其他的所缘性被阐明，因此当知，此缘性是就亲依止缘而说。

ยสฺมา วาติอาทินา น เกวลํ วิปากสุขเวทนา เอว, ติสฺโสปิ ปน เวทนา วิปากา วิเสเสน ตณฺหาย อุปนิสฺสยปจฺจโย, อวิเสเสน อิตรา จาติ ทสฺเสติ. อุเปกฺขา ปน สนฺตตฺตา, สุขมิจฺเจว ภาสิตาติ ตสฺมา สาปิ ภิยฺโย อิจฺฉนวเสน ตณฺหาย อุปนิสฺสโยติ อธิปฺปาโย[Pg.121]. อุเปกฺขา ปน อกุสลวิปากภูตา อนิฏฺฐตฺตา ทุกฺเข อวโรเธตพฺพา, อิตรา อิฏฺฐตฺตา สุเขติ สา ทุกฺขํ วิย สุขํ วิย จ อุปนิสฺสโย โหตีติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. ‘‘เวทนาปจฺจยา ตณฺหา’’ติ วจเนน สพฺพสฺส เวทนาวโต ปจฺจยสฺส อตฺถิตาย ตณฺหุปฺปตฺติปฺปสงฺเค ตํนิวารณตฺถมาห ‘‘เวทนาปจฺจยา จาปี’’ติอาทิ.

以“由于”等语显示：不仅异熟乐受，三种异熟受亦能特别成为爱的亲依止缘(upanissayapaccaya)，而其他受则无差别地如此。舍受(upekkhā)因其平静，故亦被称为乐，因此其亦因更强之欲求而成为爱的亲依止缘，此是意趣。然而，属于不善异熟的舍受，因其不可喜，应归入苦；其余因其可喜，归入乐。故可说，彼舍受如苦、如乐，皆可成为亲依止缘。“受缘爱”此语，意指所有具受者皆有缘，有爱生起之虞，为防止此过失，故说“受缘亦复……”等。

นนุ ‘‘อนุสยสหายา เวทนา ตณฺหาย ปจฺจโย โหตี’’ติ วจนสฺส อภาวา อติปฺปสงฺคนิวตฺตนํ น สกฺกา กาตุนฺติ? น, วฏฺฏกถาย ปวตฺตตฺตา. วฏฺฏสฺส หิ อนุสยวิรเห อภาวโต อนุสยสหิตาเยว ปจฺจโยติ อตฺถโต วุตฺตเมตํ โหตีติ. อถ วา ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา’’ติ อนุวตฺตมานตฺตา อนุสยสหิตาว ปจฺจโยติ วิญฺญายติ. ‘‘เวทนาปจฺจยา ตณฺหา’’ติ จ เอตฺถ เวทนาปจฺจยา เอว ตณฺหา, น เวทนาย วินาติ อยํ นิยโม วิญฺญายติ, น เวทนาปจฺจยา ตณฺหา โหติ เอวาติ, ตสฺมา อติปฺปสงฺโค นตฺถิ เอวาติ.

难道因为没有“与随眠(anusaya)为伴之受是爱之缘”此语，就不能防止过度推论吗？并非如此，因为这是在轮回(vaṭṭa)的论述中进行的。因为无随眠则无轮回，所以从义理上说，唯有与随眠相应之受才是缘。或者，因为“无明缘”等语仍在延续，故可知唯有与随眠相应之受才是缘。而“受缘爱”在此，可知此规定：爱确实以受为缘，非离受而生；而非“有受为缘，爱就必定生起”。因此，不存在过度推论。

วุสีมโตติ วุสิตวโต, วุสิตพฺรหฺมจริยวาสสฺสาติ อตฺโถ. วุสฺสตีติ วา ‘‘วุสี’’ติ มคฺโค วุจฺจติ, โส เอตสฺส วุตฺโถ อตฺถีติ วุสีมา. อคฺคผลํ วา ปรินิฏฺฐิตวาสตฺตา ‘‘วุสี’’ติ วุจฺจติ, ตํ เอตสฺส อตฺถีติ วุสีมา.

“究竟者”(vusīmat)即“已居住者”(vusitavat)，义为已完成梵行之居住者。或说，道(magga)被称为“究竟”(vusī)，因其被行(vussati)；彼已行此道，故为“究竟者”。或说，最高果(aggaphala)被称为“究竟”(vusī)，因已圆满安住；彼具此果，故为“究竟者”。

ตณฺหาปทนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

爱句解释之释义终。

อุปาทานปทนิทฺเทสวณฺณนา

执取句解释之释义

๒๓๓. สสฺสโต อตฺตาติ อิทํ ปุริมทิฏฺฐึ อุปาทิยมานํ อุตฺตรทิฏฺฐึ นิทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ยถา หิ เอสา ทิฏฺฐิ ทฬฺหีกรณวเสน ปุริมํ อุตฺตรา อุปาทิยติ, เอวํ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิกาปีติ. อตฺตคฺคหณํ ปน อตฺตวาทุปาทานนฺติ น อิทํ ทิฏฺฐุปาทานทสฺสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. โลโก จาติ วา อตฺตคฺคหณวินิมุตฺตํ คหณํ ทิฏฺฐุปาทานภูตํ อิธ ปุริมทิฏฺฐิอุตฺตรทิฏฺฐิวจเนหิ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘ธมฺมสงฺเขปวิตฺถาเร ปน สงฺเขปโต ตณฺหาทฬฺหตฺตํ, สงฺเขปโต ทิฏฺฐิมตฺตเมว, วิตฺถารโต ปนา’’ติ เอวํ ธมฺมสงฺเขปวิตฺถารโต สงฺเขปํ วิตฺถารญฺจ นิทฺธาเรตีติ. ธมฺมสงฺเขปวิตฺถาเรติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ ทฏฺฐพฺพํ.

233. 说“我(attā)是常的”，这是为了指出执持前见而引生后见的情况。正如后见为了强化自身而执持前见，“无所施”等（邪见）也是如此。然而，应知执取“我”是我语取(attavādupādāna)，这不被看作是见取(diṭṭhupādāna)。或者，应知“与世界”(loko ca)这种脱离了“我”执的执取，已成为见取，此处是以“前见”与“后见”之语来说明的。在《法集要义与广说》(Dhammasaṅkhepavitthāra)中，（有言：）“简要而言，是贪的坚固；简要而言，仅是见；而详细而言……”像这样，是依据《法集要义与广说》来确定简略与详细。在“于《法集要义与广说》中”这一句里，应知这是用于表达确定的处格(bhumma)。

ปกติอณุอาทีนํ [Pg.122] สสฺสตคาหปุพฺพงฺคโม, สรีรสฺส อุจฺเฉทคฺคาหปุพฺพงฺคโม จ เตสํ สามิภูโต โกจิ สสฺสโต อุจฺฉิชฺชมาโน วา อตฺตา อตฺถีติ อตฺตคฺคาโห กทาจิ โหตีติ ‘‘เยภุยฺเยนา’’ติ วุตฺตํ. เยภุยฺเยน ปฐมํ อตฺตวาทุปาทานนฺติอาทินา วา สมฺพนฺโธ.

以执持自性(pakati)、微尘(aṇu)等为常的常见为前导，或以执持身体断灭的断见为前导，而有时会生起“有一个作为它们主宰的、或常或断的我在”这样的我执，因此才说“在大多数情况下”。或者，这与“在大多数情况下，首先是我语取”等（文句）相关联。

ยทิปิ ภวราคชวนวีถิ สพฺพปฐมํ ปวตฺตติ คหิตปฺปฏิสนฺธิกสฺส ภวนิกนฺติยา ปวตฺติตพฺพตฺตา, โส ปน ภวราโค ตณฺหาทฬฺหตฺตํ น โหตีติ มญฺญมาโน น กามุปาทานสฺส ปฐมุปฺปตฺติมาห. ตณฺหา กามุปาทานนฺติ ปน วิภาคสฺส อกรเณ สพฺพาปิ ตณฺหา กามุปาทานนฺติ, กรเณปิ กามราคโต อญฺญาปิ ตณฺหา ทฬฺหภาวํ ปตฺตา กามุปาทานนฺติ ตสฺส อรหตฺตมคฺควชฺฌตา วุตฺตา.

虽然对于已取结生(paṭisandhi)者而言，由于对“有”的喜爱必然生起，有爱(bhavarāga)的速行心路(javana-vīthi)最先运行，但他认为那种有爱并非贪的坚固状态，因此未说欲取(kāmupādāna)最先生起。然而，若不作区分，则“贪即是欲取”意为一切贪皆是欲取；即便作了区分，除了欲贪(kāmarāga)之外，其他已达到坚固状态的贪爱也是欲取，（之所以这么说，是因为）它被说成是由阿罗汉道(arahattamagga)所断除的。

อุปฺปตฺติฏฺฐานภูตา จิตฺตุปฺปาทา วิสโย. ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา อาลโย, ตตฺถ รมตีติ อาลยรามา, ปชา. เตเนว สา อาลยรามตา จ สกสนฺตาเน ปรสนฺตาเน จ ปากฏา โหตีติ. อุปนิสฺสยวจเนน อารมฺมณานนฺตรปกตูปนิสฺสยา วุตฺตาติ อนนฺตรปจฺจยาทีนมฺปิ สงฺคโห กโต โหติ.

作为（烦恼）生起之处的心生是所缘。五取蕴是执著处（ālayo），众生（pajā）乐于其中，故称“乐于执著者”（ālayarāmā）。因此，这种对执著的喜爱，在自身相续与他人相续中都变得显而易见。通过“依止”（upanissaya）一词，所缘依止、无间依止、自然依止（三种强依止缘）都被提及，因此无间缘（anantarapaccaya）等也被含摄了。

อุปาทานปทนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

执取句解释之释义 终。

ภวปทนิทฺเทสวณฺณนา

有句解释之释义

๒๓๔. ผลโวหาเรน กมฺมภโว ภโวติ วุตฺโตติ อุปปตฺติภวนิพฺพจนเมว ทฺวยสฺสปิ สาธารณํ กตฺวา วทนฺโต อาห ‘‘ภวตีติ ภโว’’ติ. ภวํ คจฺฉตีติ นิปฺผาทนผลวเสน อตฺตโน ปวตฺติกาเล ภวาภิมุขํ หุตฺวา ปวตฺตตีติ อตฺโถ, นิพฺพตฺตนเมว วา เอตฺถ คมนํ อธิปฺเปตํ.

234. 以其果报的名称，业有被称为“有”。这是指将投生有的定义共通于两者而说：“因为它会生成，所以是‘有’”。“它趣向于有”，意思是，就其能产生的果报而言，当其自身发生时，它是朝向“有”而进行的；或者，此处的“趣向”意指“生成”。

สญฺญาวตํ ภโว สญฺญาภโวติ เอตฺถ วนฺตุ-สทฺทสฺส โลโป ทฏฺฐพฺโพ, ตสฺส วา อตฺเถ อการํ กตฺวา ‘‘สญฺญภโว’’ติปิ ปาโฐ. โวกิรียติ ปสารียติ วิตฺถารียตีติ โวกาโร, โวกิรณํ วา โวกาโร, โส เอกสฺมึ ปวตฺตตฺตา เอโก โวกาโรติ วุตฺโต, ปเทสปสฏุปฺปตฺตีติ อตฺโถ.

“有想者的有是想有”（saññābhavo）。此处应见“-vant”一词的省略；或者，就其意义而言，将“-vant”转为“a”，也有“saññābhava”的读法。“蕴”（vokāra）是“被散布、被铺开、被扩展”的意思，或者“蕴”即是散布。因为它在一个（地方）发生，所以被称为“一蕴”（ekovokāra），意思是“在某个区域扩展地生起”。

เจตนาสมฺปยุตฺตา [Pg.123] วา…เป… สงฺคหิตาติ อาจยคามิตาย กมฺมสงฺขาตตํ ทสฺเสตฺวา กมฺมภเว สงฺคหิตภาวํ ปริยาเยน วทติ, นิปฺปริยาเยน ปน เจตนาว กมฺมภโว. วุตฺตญฺหิ ‘‘กมฺมภโว ตีหิ ขนฺเธหิ เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา สมฺปยุตฺโต, เอเกน ขนฺเธน เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา เกหิจิ สมฺปยุตฺโต’’ติ (ธาตุ. ๒๔๔). อุปปตฺติภโว ตีหิปิ ติเกหิ วุตฺตา อุปปตฺติกฺขนฺธาว. ยถาห ‘‘อุปปตฺติภโว กามภโว สญฺญาภโว ปญฺจโวการภโว ปญฺจหิ ขนฺเธหิ เอกาทสหายตเนหิ สตฺตรสหิ ธาตูหิ สงฺคหิโต’’ติอาทิ (ธาตุ. ๖๗). ยทิ หิ อนุปาทินฺนกานมฺปิ คหณํ สิยา, ‘‘ทฺวาทสหายตเนหิ อฏฺฐารสหิ ธาตูหี’’ติ วตฺตพฺพํ สิยาติ.

“与思相应……乃至……被包含”，这是通过显示其趣向于积集而被称为业的性质，以间接的方式说明它被包含在业有中；但直接来说，思本身即是业有。诚如所说：“业有与三蕴、一处、一界相应，又部分地与一蕴、一处、一界相应。”（《界论》Dhātukathā 244）投生有即是由所有三组法所说的投生蕴。正如所说：“投生有，即欲有、想有、五蕴有，被五蕴、十一处、十七界所包含”等（《界论》Dhātukathā 67）。因为如果也包含非所取法，那就应该说“被十二处、十八界”了。

สงฺขารภวานํ ธมฺมเภทโต น สงฺขารา เอว ปุน วุตฺตาติ ‘‘สาตฺถกเมวิทํ ปุนวจน’’นฺติ เอตํ น ยุตฺตนฺติ เจ? น, ภเวกเทสภาเวน สงฺขารานํ ภโวติ ปุน วุตฺตตฺตา. ปเรน วา ธมฺมวิเสสํ อคเณตฺวา ปุนวจนํ โจทิตนฺติ โจทกาภิลาสวเสน ‘‘สาตฺถกเมวิทํ ปุนวจน’’นฺติ วุตฺตํ.

（问：）如果说，由于诸行与有在法上有所差别，所以（在“有”中）并非只是重复提及诸行，因此，“此重复说有其意义”的说法是不恰当的，是吗？（答：）不。因为诸行作为有的一部分，被再次说成是“有”。或者，是他人不考虑法的差别而质难此重复说，故顺应质难者的意愿而说“此重复说有其意义”。

กามภวาทินิพฺพตฺตนกสฺส กมฺมสฺส กามภวาทิภาโว ผลโวหาเรน อฏฺฐกถายํ วุตฺโต. อนฺโตคเธ วิสุํ อคเณตฺวา อพฺภนฺตรคเต เอว กตฺวา กามภวาทิเก กมฺมุปปตฺติภววเสน ทุคุเณ กตฺวา อาห ‘‘ฉ ภวา’’ติ.

能生起欲有等的业，其作为欲有等的性质，在义注中是以其果报的名称而说。不将所包含者分开计数，而只将其视为内在包含，并将欲有等从业有和投生有两方面加倍计算，因此说“六有”。

อวิเสเสนาติ อุปาทานเภทํ อกตฺวาติ อตฺโถ. อุปาทานเภทากรเณเนว จ ทฺวาทสปฺปเภทสฺส สงฺคหวเสน สงฺคหโต ‘‘ฉ ภวา’’ติ วุตฺตํ.

“无差别地”，意思是“不作执取的区分”。并且，正因为不作执取的区分，才通过总摄的方式，将十二种类别归纳起来，而说为“六有”。

โคสีเลน กุกฺกุรสีเลน จ สมตฺเตน สมาทินฺเนน คุนฺนํ กุกฺกุรานญฺจ สหพฺยตา วุตฺตาติ สีลพฺพตุปาทานวโต ฌานภาวนา น อิชฺฌตีติ มญฺญมานา เตน รูปารูปภวา น โหนฺตีติ เกจิ วทนฺติ, วกฺขมาเนน ปน ปกาเรน ปจฺจยภาวโต ‘‘ตํ น คเหตพฺพ’’นฺติ อาห. อสุทฺธิมคฺเค จ สุทฺธิมคฺคปรามสนํ สีลพฺพตุปาทานนฺติ สุทฺธิมคฺคปรามสเนน รูปารูปาวจรชฺฌานานํ นิพฺพตฺตนํ น ยุชฺชตีติ. ปุราณภารตสีตาหรณปสุพนฺธวิธิอาทิสวนํ อสทฺธมฺมสวนํ. อาทิ-สทฺเทน อสปฺปุริสูปนิสฺสยํ ปุพฺเพ [Pg.124] จ อกตปุญฺญตํ อตฺตมิจฺฉาปณิธิตญฺจ สงฺคณฺหาติ. ตทนฺโตคธา เอวาติ ตสฺมึ ทุจฺจริตนิพฺพตฺเต สุจริตนิพฺพตฺเต จ กามภเว อนฺโตคธา เอวาติ อตฺโถ.

有些人认为，由于经中说持牛戒、狗戒者将与牛、狗为伴，因此执取戒禁者无法成就禅修，所以不会有色有和无色有。但（义注作者）说：“这不应接受”，因为依下文将说的方式，（戒禁取）是（有的）缘。并且，将不净道执为净道即是戒禁取，因此通过这种执取，色界与无色界禅那的生起是不可能的。听闻古代婆罗多(Bhārata)盗取悉多(Sītā)、牲畜祭祀法等非正法，即是听闻非正法。“等”字包含了亲近恶知识、往昔未造福、以及自我的不正当期愿。“它们被包含在其中”的意思是，它们被包含在于那由恶行或善行所产生的欲有之中。

อนฺโตคธาติ จ สญฺญาภวปญฺจโวการภวานํ เอกเทเสน อนฺโตคธตฺตา วุตฺตํ. น หิ เต นิรวเสสา กามภเว อนฺโตคธาติ. สปฺปเภทสฺสาติ สุคติทุคฺคติมนุสฺสาทิปฺปเภทวโต. กเมน จ อวตฺวา สีลพฺพตุปาทานสฺส อนฺเต ภวปจฺจยภาววจนํ อตฺตวาทุปาทานํ วิย อภิณฺหํ อสมุทาจรณโต อตฺตวาทุปาทานนิมิตฺตตฺตา จ.

说“内摄”，是因为想有和五蕴有是以一部分被包含，它们并非毫无剩余地全被包含在欲有中。“有种种差别”是指有善趣、恶趣、人等差别。没有按顺序说，而将“戒禁取为有之缘”的说法放在最后，是因为它像我语取(attavādupādāna)一样，不常生起，并且它是我语取的征相。

เหตุปจฺจยปฺปเภเทหีติ เอตฺถ มคฺคปจฺจโย จ วตฺตพฺโพ. ทิฏฺฐุปาทานาทีนิ หิ มคฺคปจฺจยา โหนฺตีติ.

在“因缘的类别”中，也应述及道缘。因为见取等即是道缘。

ภวปทนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

有句解释之释义 终。

ชาติชรามรณาทิปทนิทฺเทสวณฺณนา

生、老、死等句解释之释义

๒๓๕. อุปปตฺติภวุปฺปตฺติเยว ชาตีติ อาห ‘‘น อุปปตฺติภโว’’ติ. ชายมานสฺส ปน ชาติ ชาตีติ อุปปตฺติภโวปิ อสติ อภาวา ชาติยา ปจฺจโยติ สกฺกา วตฺตุํ. ชายมานรูปปทฏฺฐานตาปิ หิ รูปชาติยา วุตฺตา ‘‘อุปจิตรูปปทฏฺฐาโน (ธ. ส. อฏฺฐ. ๖๔๑) อุปจโย, อนุปฺปพนฺธรูปปทฏฺฐานา สนฺตตี’’ติ.

235. 通过说“不是投生有”，（圣典）阐明了“生”就是投生有的生起。然而，对于正在出生者，生就是出生。因此可以说，即使投生有不存在，它也因其不存在而是生的一个因缘。因为正在形成的色法的状态也被称为色生，如（《法集论义注》Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā 641）所说：“积聚的色法的状态是积聚，持续的色法的状态是相续。”

ขนฺธานํ ชาตานํ อุญฺญาตตานุญฺญาตตาจ หีนปณีตตา. อาทิ-สทฺเทน สุวณฺณทุพฺพณฺณาทิวิเสสํ สงฺคณฺหาติ. อชฺฌตฺตสนฺตานคตโต อญฺญสฺส วิเสสการกสฺส การณสฺส อภาวา ‘‘อชฺฌตฺตสนฺตาเน’’ติ อาห.

已生诸蕴的高下与优劣。“等”字包含美色与恶色等差别。由于除了已进入内在相续者之外，没有其他能造成特殊差异的原因，所以说“在内在相续中”。

เตน เตนาติ ญาติพฺยสนาทินา ชรามรณโต อญฺเญน ทุกฺขธมฺเมน. อุปนิสฺสยโกฏิยาติ อุปนิสฺสยํเสน, อุปนิสฺสยเลเสนาติ อตฺโถ. โย หิ ปฏฺฐาเน อนาคโต สติ ภาวา อสติ จ อภาวา สุตฺตนฺติกปริยาเยน อุปนิสฺสโย, โส ‘‘อุปนิสฺสยโกฏี’’ติ วุจฺจติ.

“由此，由此”是指由亲族灾难等除了老死之外的其他苦法。“依止的范畴”(upanissayakoṭi)的意思是以依止为一部分，或以依止为些微部分。因为，在《发趣论》(Paṭṭhāna)中未提及，但根据经教的说法，“有它就有，无它就无”的这种依止，被称为“依止的范畴”。

ชาติชรามรณาทิปทนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

生、老、死等句解释之释义 终。

ภวจกฺกกถาวณฺณนา

有轮论述之释义

๒๔๒. สมิตนฺติ [Pg.125] สงฺคตํ, อพฺโพจฺฉินฺนนฺติ อตฺโถ. กามยานสฺสาติ กามยมานสฺส, กาโม ยานํ เอตสฺสาติ วา กามยาโน, ตสฺส กามยานสฺส. รุปฺปตีติ โสเกน รุปฺปติ.

242. “结合”(samita)即是“会合”(saṅgata)，意为“不间断”(abbocchinna)。“欲行者”(kāmayāna)即是“欲求者”(kāmayamāna)，或者说“欲”是他的“车乘”(yāna)，因此称作“欲行者”。“被折磨”(ruppati)即是被忧愁所折磨。

ปริยุฏฺฐานตาย ติฏฺฐนสีโล ปริยุฏฺฐานฏฺฐายี. ‘‘ปริยุฏฺฐฏฺฐายิโน’’ติ วา ปาโฐ, ตตฺถ ปริยุฏฺฐาตีติ ปริยุฏฺฐํ, ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐํ, เตน ติฏฺฐตีติ ปริยุฏฺฐฏฺฐายีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ปญฺจ ปุพฺพนิมิตฺตานีติ ‘‘มาลา มิลายนฺติ, วตฺถานิ กิลิสฺสนฺติ, กจฺเฉหิ เสทา มุจฺจนฺติ, กาเย เววณฺณิยํ โอกฺกมติ, เทโว เทวาสเน นาภิรมตี’’ติ (อิติวุ. ๘๓) วุตฺตานิ ปญฺจ มรณปุพฺพนิมิตฺตานีติ อตฺโถ. ตานิ หิ ทิสฺวา กมฺมนิพฺพตฺตกฺขนฺธสงฺขาเต อุปปตฺติภเว ภวฉนฺทพเลน เทวานํ พลวโสโก อุปฺปชฺชตีติ. พาโลติ อวิทฺวา. เตน อวิชฺชาย การณภาวํ ทสฺเสติ. ติวิธนฺติ ตสฺสารุปฺปกถาสวนกมฺมการณาทสฺสนมรณกาลกมฺโมปฏฺฐานนิทานํ โสกาทิทุกฺขํ. อาสเว สาเธนฺตีติ อาสเว คเมนฺติ โพเธนฺตีติ อตฺโถ.

“常住于缠覆者”(pariyuṭṭhānaṭṭhāyī)是指性好安住于缠覆状态的人。或者读作“pariyuṭṭhaṭṭhāyino”，于此，应知其义为：“缠覆”(pariyuṭṭha)即被邪见所缠覆，依此而住，故为“依缠覆而住者”。“五种前兆”是指如（《如是语》Itivuttaka 83）中所说的五种死亡前兆：“花鬘枯萎，衣服脏污，腋下出汗，身体变色，天神不乐于天座。”因为看到这些，在名为“由业所生的诸蕴”的投生有中，由于有欲的力量，天神们会生起强烈的忧愁。“愚者”(bāla)即无智者。以此显示无明为因。“三种”是指源于“未能见到听闻关于无色界禅修之论述的业因”以及“临死时业的显现”的忧愁等痛苦。“令成办诸漏”(āsave sādhenti)的意思是“令了知诸漏”、“令觉悟诸漏”。

เอวํ สตีติ อวิทิตาทิตาย อนาทิภาเว สติ. อาทิมตฺตกถนนฺติอาทิ เอตสฺส อตฺถีติ อาทิมํ, ภวจกฺกํ. ตสฺส ภาโว อาทิมตฺตํ, ตสฺส กถนํ อาทิมตฺตกถนํ. วิเสสนิวตฺติอตฺโถ วา มตฺต-สทฺโท, สติ อนาทิภาเว อวิชฺชา อาทิมฺหิ มชฺเฌ ปริโยสาเน จ สพฺพตฺถ สิยาติ อาทิมตฺตาย อวิชฺชาย กถนํ วิรุชฺฌตีติ อตฺโถ. อวิชฺชาคฺคหเณนาติ อวิชฺชาย อุปฺปาทเนน กถเนน, อปฺปหาเนน วา, อตฺตโน สนฺตาเน สนฺนิหิตภาวกรเณนาติ อตฺโถ. กมฺมาทีนีติ กมฺมวิปากวฏฺฏานิ. วฏฺฏการณภาเวน ปธานตฺตา ‘‘ปธานธมฺโม’’ติ อวิชฺชา กถิตา. วทตีติ วโท. เวเทติ, เวทิยตีติ วา เวเทยฺโย, สุขาทึ อนุภวติ, สพฺพวิสเย วา ชานาติ, ‘‘สุขิโต’’ติอาทินา อตฺตนา ปเรหิ จ ชานาติ ญายติ จาติ อตฺโถ. พฺรหฺมาทินา วา อตฺตนา วาติ วา-สทฺโท จ-สทฺทตฺโถ. เตนาห ‘‘การกเวทกรหิต’’นฺติ จ-สทฺทตฺถสมาสํ.

“如是存在”(evaṃ sati)是指因其开端不被了知而处于无始的状态。“说有开端”(ādimattakathanaṃ)：有开端者(ādi etassa atthi)为“有始”(ādimaṃ)，即有轮。其状态为“有始性”(ādimattaṃ)，说此即为“说有始性”。或者，“matta”一词有简别之义，其意为：在无始的状态中，无明在初、中、后遍在，因此说无明仅有开端是矛盾的。“以执取无明”(avijjāggahaṇena)的意思是：以宣说无明的生起，或以不舍断，即令其存在于自身相续中。“业等”(kammādīni)指业与果的轮回。由于无明作为轮回之因是主要的，故被称为“主要法”。“说者”(vado)即言说者。“感受者”(vedeyyo)即感受或被感受者，体验乐等，或了知一切所缘；其意为：以“快乐者”等被自己和他人所了知或识知。在“由梵天(Brahmā)等或由自己”中，“或”(vā)字是“和”(ca)的意思。因此说“离作者与受者”是“和”义的复合词。

ทฺวาทสวิธสุญฺญตาสุญฺญนฺติ อวิชฺชาทีนํ ทฺวาทสวิธานํ สุญฺญตาย สุญฺญํ, จตุพฺพิธมฺปิ วา สุญฺญตํ เอกํ กตฺวา ทฺวาทสงฺคตาย ทฺวาทสวิธาติ ตาย ทฺวาทสวิธาย สุญฺญตาย สุญฺญนฺติ อตฺโถ.

“于十二种空性中空”(dvādasavidhasuññatāsuññaṃ)的意思是，无明等十二种(缘起支)法为空性所空。或者，将四种空性合为一种，因其与十二(缘起支)相关，故称“十二种”；其意为：被那十二种空性所空。

ปุพฺพนฺตาหรณโตติ [Pg.126] ปุพฺพนฺตโต ปจฺจุปฺปนฺนวิปากสฺส อาหรณโต ปริจฺฉินฺนเวทนาวสานํ เอตํ ภวจกฺกนฺติ อตฺโถ. ภวจกฺเกกเทโสปิ หิ ภวจกฺกนฺติ วุจฺจติ. เวทนา วา ตณฺหาสหายาย อวิชฺชาย ปจฺจโย โหตีติ เวทนาโต อวิชฺชา, ตโต สงฺขาราติ สมฺพชฺฌนโต เวทนาวสานํ ภวจกฺกนฺติ ยุตฺตเมตํ, เอวํ ตณฺหามูลเก จ โยเชตพฺพํ. ทฺวินฺนมฺปิ หิ อญฺญมญฺญํ อนุปฺปเวโส โหตีติ. อวิชฺชา ธมฺมสภาวํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา วิปรีตาภินิเวสํ กโรนฺตี ทิฏฺฐิจริเต สํสาเร นยติ, เตสํ วา สํสารํ สงฺขาราทิปวตฺตึ นยติ ปวตฺเตตีติ ‘‘สํสารนายิกา’’ติ วุตฺตา. ผลุปฺปตฺติยาติ กตฺตุนิทฺเทโส. วิญฺญาณาทิปจฺจุปฺปนฺนผลุปฺปตฺติ หิ อิธ ทิฏฺฐา, อทิฏฺฐานญฺจ ปุริมภเว อตฺตโน เหตูนํ อวิชฺชาสงฺขารานํ ผลํ อชเนตฺวา อนุปจฺฉิชฺชนํ ปกาเสติ. อถ วา ปุริมภวจกฺกํ ทุติเยน สมฺพนฺธํ วุตฺตนฺติ เวทนาสงฺขาตสฺส ผลสฺส อุปฺปตฺติยา ตณฺหาทีนํ เหตูนํ อนุปจฺเฉทํ ปกาเสติ, ตสฺมา ผลุปฺปตฺติยา การณภูตาย ปฐมสฺส ภวจกฺกสฺส เหตูนํ อนุปจฺเฉทปฺปกาสนโตติ อตฺโถ. สงฺขาราทีนเมว วา ผลานํ อุปฺปตฺติยา อวิชฺชาทีนํ เหตูนํ ผลํ อชเนตฺวา อนุปจฺเฉทเมว, วิญฺญาณาทิเหตูนํ วา สงฺขาราทีนํ อนุพนฺธนเมว ปกาเสติ ปฐมํ ภวจกฺกํ, น ทุติยํ วิย ปริโยสานมฺปีติ ‘‘ผลุปฺปตฺติยา เหตูนํ อนุปจฺเฉทปฺปกาสนโต’’ติ วุตฺตํ. ‘‘วิญฺญาณปจฺจยา นามรูป’’นฺติ เอตฺถ อปริปุณฺณายตนกลลรูปํ วตฺวา ตโต อุทฺธํ ‘‘นามรูปปจฺจยา สฬายตน’’นฺติ สฬายตนปฺปวตฺติ วุตฺตาติ อาห ‘‘อนุปุพฺพปวตฺติทีปนโต’’ติ. ‘‘ภวปจฺจยา ชาตี’’ติ เอตฺถ น อายตนานํ กเมน อุปฺปตฺติ วุตฺตาติ อาห ‘‘สหุปฺปตฺติทีปนโต’’ติ.

“从前际牵引”(pubbantāharaṇato)是指从前际牵引现在果，以此界定以受为终结的有轮，此为其义。有轮的一部分亦可称为有轮。受是渴爱的助伴，也是无明的缘，因此从受生无明，从无明生行，如此相连，故说“以受为终结的有轮”是合理的；以渴爱为根本的情况也应如此结合。因为此二者相互渗透。无明遮蔽诸法的自性，造成颠倒的执取，它引导有邪见行为者在轮回中流转，或说它引导、促使他们的行等在轮回中持续，因此被称为“轮回的引导者”(saṃsāranāyikā)。“由于果的生起”(phaluppattiyā)，这是作者格的表述。在此，识等现在果的生起是可见的，并且它也显示了不可见的——即在前世作为其因的无明与行，虽未完全生果，但并未断绝。或者，前一个有轮被说成与第二个相连，因为它显示了由于名为受的果的生起，渴爱等因并未断绝。因此，其义为：由于作为原因的果的生起，显示了第一个有轮之因的未断绝。或者，第一个有轮显示了：由于行等果的生起，无明等因虽未完全生果但并未断绝；或者显示了识等因与行等的相续。它不像第二个有轮那样有终结。因此说“由于果的生起而显示因的未断绝”。此处在“以识为缘而有名色”中，说了处不圆满的羯罗蓝(kalala)色，此后在“以名色为缘而有六处”中，说了六处的生起，因此说“显示了次第生起”(anupubbapavattidīpanato)。此处在“以有为缘而有生”中，并未说诸处次第生起，因此说“显示了同时生起”(sahuppattidīpanato)。

เหตุอาทิปุพฺพกา ตโย สนฺธี เอตสฺสาติ เหตุผลเหตุปุพฺพกติสนฺธิ, ภวจกฺกํ. เหตุผลเหตุผลวเสน จตุปฺปเภโท องฺคานํ สงฺคโห เอตสฺสาติ จตุเภทสงฺคหํ. สรูปโต อวุตฺตาปิ ตสฺมึ ตสฺมึ สงฺคเห อากิรียนฺติ อวิชฺชาสงฺขาราทิคฺคหเณหิ ปกาสียนฺตีติ อาการา, อตีตเหตุอาทีนํ วา ปการา อาการา. กิเลสกมฺมวิปากา วิปากกิเลสกมฺเมหิ สมฺพนฺธา หุตฺวา ปุนปฺปุนํ ปริวตฺตนฺตีติ เตสุ วฏฺฏนามํ อาโรเปตฺวา ‘‘ติวฏฺฏ’’นฺติ วุตฺตํ, วฏฺเฏกเทสตฺตา วา ‘‘วฏฺฏานี’’ติ วุตฺตานิ.

它有以因等为前导的三个连接，即以因、果、因为前导的三连接，这就是有轮。它依因、果、因、果的方式，将诸支分为四类加以集合，即“四类集合”(catubhedasaṅgaha)。虽然未从自性上说明，但在各个集合中，它们通过“无明、行”等词语的把握而被揭示，因此是“行相”(ākārā)；或者，它们是过去因等的类别(pakārā)，故为“行相”。烦恼、业、异熟与异熟、烦恼、业相互关联，一再轮转，因此将“轮转”之名赋予它们，称为“三轮转”(tivaṭṭa)；或因其是轮转的一部分，故称“诸轮转”(vaṭṭāni)。

สนฺธีนํ อาทิปริโยสานววตฺถิตาติ สนฺธีนํ ปุพฺพาปรววตฺถิตาติ อตฺโถ.

“诸连接的开始和终结已确定”(sandhīnaṃ ādipariyosānavavatthitā)，其义为“诸连接的前后次序已确定”。

‘‘ยา [Pg.127] กาจิ วา ปน เจตนา ภโว, เจตนาสมฺปยุตฺตา อายูหนสงฺขารา’’ติ อิทํ อิมิสฺสา ธมฺมฏฺฐิติญาณภาชนีเย วุตฺตาย ปฏิสมฺภิทาปาฬิยา (ปฏิ. ม. ๑.๔๗) วเสน วุตฺตํ. เอตฺถ หิ ‘‘เจตนา ภโว’’ติ อาคตาติ. ภวนิทฺเทเส ปน ‘‘สาตฺถโต’’ติ เอตฺถ ‘‘เจตนาว สงฺขารา, ภโว ปน เจตนาสมฺปยุตฺตาปี’’ติ วิภงฺคปาฬิยา วเสน ทสฺสิตํ. ‘‘ตตฺถ กตโม ปุญฺญาภิสงฺขาโร? กุสลา เจตนา กามาวจรา’’ติอาทินา หิ สงฺขารานํ เจตนาภาโว วิภงฺคปาฬิยํ (วิภ. ๒๒๖) วุตฺโตติ. ตตฺถ ปฏิสมฺภิทาปาฬิยํ ‘‘เจตนาสมฺปยุตฺตา วิปากธมฺมตฺตา สวิปาเกน อายูหนสงฺขาเตน สงฺขตาภิสงฺขรณกิจฺเจน สงฺขารา’’ติ วุตฺตา. วิภงฺคปาฬิยํ (วิภ. ๒๓๔) ‘‘สพฺพมฺปิ ภวคามิกมฺมํ กมฺมภโว’’ติ ภวสฺส ปจฺจยภาเวน ภวคามิภาวโต กมฺมสํสฏฺฐสหายตาย กมฺมภาวโต จ อุปปตฺติภวํ ภาเวนฺตีติ ภโวติ วุตฺตา, อุปปตฺติภวภาวนกิจฺจํ ปน เจตนาย สาติสยนฺติ ปฏิสมฺภิทาปาฬิยํ เจตนา ‘‘ภโว’’ติ วุตฺตา, ภวาภิสงฺขรณกิจฺจํ เจตนาย สาติสยนฺติ วิภงฺคปาฬิยํ ‘‘กุสลา เจตนา’’ติอาทินา เจตนา ‘‘สงฺขารา’’ติ วุตฺตา, ตสฺมา เตน เตน ปริยาเยน อุภยํ อุภยตฺถ วตฺตุํ ยุตฺตนฺติ นตฺเถตฺถ วิโรโธ. คหณนฺติ กามุปาทานํ กิจฺเจนาห. ปรามสนนฺติ อิตรานิ. อายูหนาวสาเนติ ตีสุปิ อตฺถวิกปฺเปสุ วุตฺตสฺส อายูหนสฺส อวสาเน.

“凡是任何思，即是有；与思相应的积累行”，这是依据《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga I, 47)中关于法住智的部分所说。于此，“思即是有”即是此义。但在有的解释中，于“有意义”(sātthato)之处，依据《分别论》(Vibhaṅga)所示：“思即是行，而有亦是与思相应的”。在《分别论》(Vibhaṅga 226)中，以“什么是福行？欲界的善思”等文句，说明了诸行即是思。在《无碍解道》中说：“与思相应的(法)被称为行，因为它们是异熟法，以其异熟进行积累，并具有造作有为法的作用。”在《分别论》(Vibhaṅga 234)中说：“所有导向有的业都是业有”，因为有作为缘，能导向有，与业相混杂并为助伴，且本身即是业，能产生结生有，故被称为有。然而，产生结生有的作用，在《无碍解道》中特别强调思，故说思为“有”；造作有的作用，在《分别论》中特别强调思，故以“善思”等说思为“行”。因此，根据不同的表述方式，两者在不同地方的说法都是恰当的，于此并无矛盾。“执取”(gahaṇa)是就其作用而指欲取。“执”(parāmasana)则指其余诸取。“于积累之终结”(āyūhanāvasāne)意为，在所有三种意义解释中所说的积累的终结。

ทฺวีสุ อตฺถวิกปฺเปสุ วุตฺเต อายูหนสงฺขาเร ‘‘ตสฺส ปุพฺพภาคา’’ติ อาห, ตติเย วุตฺเต ‘‘ตํสมฺปยุตฺตา’’ติ. ทหรสฺส จิตฺตปฺปวตฺติ ภวงฺคพหุลา เยภุยฺเยน ภวนฺตรชนกกมฺมายูหนสมตฺถา น โหตีติ ‘‘อิธ ปริปกฺกตฺตา อายตนาน’’นฺติ วุตฺตํ. กมฺมกรณกาเล สมฺโมโหติ เอเตน กมฺมสฺส ปจฺจยภูตํ สมฺโมหํ ทสฺเสติ, น กมฺมสมฺปยุตฺตเมว.

对于在两种意义解释中所说的积累行，(论师)说是“它的前分”；对于在第三种解释中所说的，则说是“与它相应的”。由于年幼者的心识活动大多是有分，通常不具备积累能产生另一生的业的能力，因此说“在此，因诸根已成熟”。“造业时有痴”，这表明了作为业之缘的痴，而不仅是与业相应的痴。

กมฺมาเนว วิปากํ สมฺภรนฺติ วฑฺเฒนฺตีติ กมฺมสมฺภารา, กมฺมํ วา สงฺขารภวา, ตทุปการกานิ อวิชฺชาตณฺหุปาทานานิ กมฺมสมฺภารา, ปฏิสนฺธิทายโก วา ภโว กมฺมํ, ตทุปการกา ยถาวุตฺตอายูหนสงฺขารา อวิชฺชาทโย จ กมฺมสมฺภาราติ กมฺมญฺจ กมฺมสมฺภารา จ กมฺมสมฺภาราติ เอกเสสํ กตฺวา ‘‘กมฺมสมฺภารา’’ติ อาห. ทส ธมฺมา กมฺมนฺติ อวิชฺชาทโยปิ กมฺมสหายตาย กมฺมสริกฺขกา ตทุปการกา จาติ ‘‘กมฺม’’นฺติ วุตฺตา.

业积聚并增长果报，故称业资具。或者，业即是行有，而助益它的无明、爱、取等是业资具。又或者，给予结生的有是业，而助益它的如前所述的积累行及无明等是业资具。将“业”与“业资具”作单存总合(ekasesa)后，说为“业资具”。“十法是业”，是说无明等也因作为业的助伴、与业相似并助益于业，故被称为“业”。

สงฺขิปฺปนฺติ [Pg.128] เอตฺถ อวิชฺชาทโย วิญฺญาณาทโย จาติ สงฺเขโป, กมฺมํ วิปาโก จ. กมฺมํ วิปาโกติ เอวํ สงฺขิปียตีติ วา สงฺเขโป, อวิชฺชาทโย วิญฺญาณาทโย จ. สงฺเขปภาวสามญฺเญน ปน เอกวจนํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สงฺเขปสทฺโท วา ภาคาธิวจนนฺติ กมฺมภาโค กมฺมสงฺเขโป.

“总摄”(saṅkhepa)是无明等与识等被总摄于此中，也就是业与果报。或者，“总摄”是指它们被如此总摄为“业与果报”，即无明等与识等。当知，此处是因其同为总摄的性质而使用单数。或者，“总摄”一词是“部分”的同义词，因此业的部分即是业的总摄。

เอวํ สมุปฺปนฺนนฺติ กมฺมโต วิปาโก. ตตฺถาปิ อวิชฺชาโต สงฺขาราติ เอวํ สมุปฺปนฺนํ, ติสนฺธิอาทิวเสน วา สมุปฺปนฺนํ อิทํ ภวจกฺกนฺติ อตฺโถ. อิตฺตรนฺติ คมนธมฺมํ, วินสฺสธมฺมนฺติ อตฺโถ. เตน อุปฺปาทวยวนฺตตาทีปเกน อนิจฺจ-สทฺเทน วิการาปตฺติทีปเกน จล-สทฺเทน จ อทีปิตํ กาลนฺตรฏฺฐายิตาปฏิกฺเขปํ ทีเปติ, อธุวนฺติ เอเตน ถิรภาวปฏิกฺเขปํ นิสฺสารตํ. เหตู เอว สมฺภารา เหตุสมฺภารา. ‘‘ฐานโส เหตุโส’’ติ เอตฺถ เอวํ วุตฺตํ วา ฐานํ, อญฺญมฺปิ ตสฺส ตสฺส สาธารณํ การณํ สมฺภาโร, อสาธารณํ เหตุ. เอวนฺติ เอวํ เหตุโต ธมฺมมตฺตสมฺภเว เหตุนิโรธา จ วฏฺฏุปจฺเฉเท ธมฺเม จ ตํนิโรธาย เทสิเต สตีติ อตฺโถ. พฺรหฺมจริยํ อิธ พฺรหฺมจริยิธ. สตฺเต จาติ เอตฺถ จ-สทฺโท เอวํ พฺรหฺมจริยญฺจ วิชฺชติ, สสฺสตุจฺเฉทา จ น โหนฺตีติ สมุจฺจยตฺโถ. เอวญฺหิ เหตุอายตฺเต ธมฺมมตฺตสมฺภเว สตฺโต นุปลพฺภติ, ตสฺมิญฺจ อุปลพฺภนฺเต สสฺสโต อุจฺเฉโท วา สิยา, นุปลพฺภนฺเต ตสฺมึ เนวุจฺเฉโท น สสฺสตนฺติ วุตฺตํ โหติ.

如是生起，即是从业生果。其中，“从无明生行”等如是生起，或说以三连结等生起，此即有轮之义。迁流者，是行法，是坏灭法。因此，以显示生灭的“无常”一词和以显示变异的“动摇”一词所未曾显示的对长时住立的否定，由“不坚”一词显示出来；它显示了对坚固性的否定，即无实质性。因即是资具，即是因资具。“从处所，从因”，此处所说的处所，或者其他共通的因是资具，不共通的为因。“如是”是说，如是唯法从因生，因灭则轮回断绝，因此为了其寂灭而宣说了法。此即梵行。“众生也是”中的“也”字是说，如此梵行亦存在，常见与断见亦不存在，此是合集之义。如此，在依因缘所生唯法性中，众生是不可得的；若有众生可得，则或有常见或有断见；若无众生可得，则既非断见亦非常见，是为此说。

สจฺจปฺปภวโตติ สจฺจโต, สจฺจานํ วา ปภวโต. กุสลากุสลํ กมฺมนฺติ วฏฺฏกถาย วตฺตมานตฺตา สาสวนฺติ วิญฺญายติ. อวิเสเสนาติ เจตนา เจตนาสมฺปยุตฺตกาติ วิเสสํ อกตฺวา สพฺพมฺปิ ตํ กุสลากุสลํ กมฺมํ ‘‘สมุทยสจฺจ’’นฺติ วุตฺตนฺติ อตฺโถ. ‘‘ตณฺหา จ…เป… อวเสสา จ สาสวา กุสลา ธมฺมา’’ติ หิ เจตนาเจตนาสมฺปยุตฺตวิเสสํ อกตฺวา วุตฺตนฺติ, อริยสจฺจวิเสสํ วา อกตฺวา สมุทยสจฺจนฺติ วุตฺตนฺติ อตฺโถ.

“真实生起故”，即是从真实，或从诸真实生起。善与不善业，因在轮回之说中转起，故知为有漏。无差别者，即不作思与思相应法之分别，一切善不善业皆称为“集谛”，此是其义。“爱……乃至其余有漏善法”，此是不作思与思相应法之分别而说，或是不作圣谛之分别而说为集谛，此是其义。

วตฺถูสูติ อารมฺมเณสุ, จกฺขาทีสุ วา ปฏิจฺฉาเทตพฺเพสุ วตฺถูสุ. โสกาทีนํ อธิฏฺฐานตฺตาติ เตสํ การณตฺตา, เตหิ สิทฺธาย อวิชฺชาย สหิเตหิ สงฺขาเรหิ ปจฺจโย จ โหติ ภวนฺตรปาตุภาวายาติ อธิปฺปาโย. จุติจิตฺตํ วา ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส อนนฺตรปจฺจโย โหตีติ ‘‘ปจฺจโย จ โหติ ภวนฺตรปาตุภาวายา’’ติ วุตฺตํ[Pg.129]. ตํ ปน จุติจิตฺตํ อวิชฺชาสงฺขารรหิตํ ภวนฺตรสฺส ปจฺจโย น โหตีติ ตสฺส สหายทสฺสนตฺถมาห ‘‘โสกาทีนํ อธิฏฺฐานตฺตา’’ติ. ทฺวิธาติ อตฺตโนเยว สรเสน ธมฺมนฺตรปจฺจยภาเวน จาติ ทฺวิธา.

“于诸所依处”，即是于诸所缘境，或指于眼等应被覆盖的所依处。“因为是忧等的基础”，即是它们的因，与由它们成就的无明及诸行一起，亦是来世显现的缘，此是其意。或者，死心是结生识的无间缘，故说“亦是来世显现的缘”。然而，若死心没有无明与行，则不成为来世的缘，为了显示其助伴，故说“因为是忧等的基础”。“两种”，即是自身之自性，以及作为他法之缘的性质，此为两种。

อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ เอเตน สงฺขารานํ ปจฺจยุปฺปนฺนตาทสฺสเนน ‘‘โก นุ โข อภิสงฺขโรตีติ เอส โน กลฺโล ปญฺโห’’ติ ทสฺเสติ. เตเนตํ การกทสฺสนนิวารณนฺติ. เอวมาทิทสฺสนนิวารณนฺติ เอเตน ‘‘โสจติ ปริเทวติ ทุกฺขิโต’’ติอาทิทสฺสนนิวารณมาห. โสกาทโยปิ หิ ปจฺจยายตฺตา อวสวตฺติโนติ ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสก…เป… สมฺภวนฺตี’’ติ เอเตน วุตฺตนฺติ.

“无明缘行”，以此显示诸行是缘生，故指出“谁在造作？此非善问”。因此，此是破除作者之见。“破除诸如此类的见解”，即是说破除“（某人）忧愁、悲叹、痛苦”等见解。因为忧愁等亦是依缘而生，非自主，故以“生缘老死、忧……乃至……生起”而说。

คณฺฑเภทปีฬกา วิยาติ คณฺฑเภทนตฺถํ ปจฺจมาเน คณฺเฑ ตสฺสปิ อุปริ ชายมานขุทฺทกปีฬกา วิย, คณฺฑสฺส วา อเนกธาเภเท ปีฬกา วิย. คณฺฑวิการา สูนตาสราคปุพฺพคหณาทโย.

“如痈疖破裂之脓疱”，即是如为使痈疖破裂而正在溃熟的痈疖之上生起的小脓疱；或者如痈疖多处破裂时的脓疱。痈疖的变异，如肿胀、发红、化脓等。

ปฏลาภิภูตจกฺขุโก รูปานิ น ปสฺสติ, กิญฺจิปิ ปสฺสนฺโต จ วิปรีตํ ปสฺสติ, เอวํ อวิชฺชาภิภูโต ทุกฺขาทีนิ น ปฏิปชฺชติ น ปสฺสติ, มิจฺฉา วา ปฏิปชฺชตีติ ปฏลํ วิย อวิชฺชา, กิมินา วิย อตฺตนา กตตฺตา วฏฺฏสฺส อตฺตโนเยว ปริพฺภมนการณตฺตา จ โกสปฺปเทสา วิย สงฺขารา, สงฺขารปริคฺคหํ วินา ปติฏฺฐํ อลภมานํ วิญฺญาณํ ปริณายกปริคฺคหํ วินา ปติฏฺฐํ อลภมาโน ราชกุมาโร วิยาติ ปริคฺคเหน วินา ปติฏฺฐาลาโภ เอตฺถ สามญฺญํ. อุปปตฺตินิมิตฺตนฺติ กมฺมาทิอารมฺมณมาห. ปริกปฺปนโตติ อารมฺมณกรณโต, สมฺปยุตฺเตน วา วิตกฺเกน วิตกฺกนโต. เทวมนุสฺสมิควิหงฺคาทิวิวิธปฺปการตาย มายา วิย นามรูปํ, ปติฏฺฐาวิเสเสน วุฑฺฒิวิเสสาปตฺติโต วนปฺปคุมฺโพ วิย สฬายตนํ. อายตนานํ วิสยิวิสยภูตานํ อญฺญมญฺญาภิมุขภาวโต อายตนฆฏฺฏนโต. เอตฺถ จ สงฺขาราทีนํ โกสปฺปเทสปริณายกาทีหิ ทฺวีหิ ทฺวีหิ สทิสตาย ทฺเว ทฺเว อุปมา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา.

被眼翳所覆的眼睛看不见色，即使看见也是颠倒的；同样，被无明所覆之人不了知苦等，不能看见，或错误地了知，故说无明像眼翳。诸行犹如蚕（自作茧），且是自身在轮回中流转的原因，故如蚕，又如蚕丝。识若无诸行的支持则无法获得立足处，犹如王子若无监护人的支持则无法获得立足处，此处，无支持则无立足处是其共通点。“投生之相”(upapattinimitta)是指业等所缘。“由构想”是指将其作为所缘，或由相应的寻来寻思。名色因有天、人、野兽、飞鸟等种种形态，故犹如幻术。六处因依殊胜的立足处而获得殊胜的增长，故犹如林中灌木丛。因为作为所缘与能缘的诸处相互对向，故有诸处的撞击。于此，当知诸行等与蚕丝、监护人等，因有两两相似之处，故说了两两譬喻。

คมฺภีโร เอว หุตฺวา โอภาสติ ปกาสติ ทิสฺสตีติ คมฺภีราวภาโส. ชาติปจฺจยสมฺภูตสมุทาคตฏฺโฐติ ชาติปจฺจยา สมฺภูตํ หุตฺวา สหิตสฺส อตฺตโน ปจฺจยานุรูปสฺส อุทฺธํ อุทฺธํ อาคตภาโว, อนุปฺปพนฺโธติ อตฺโถ. อถ วา สมฺภูตฏฺโฐ จ สมุทาคตฏฺโฐ จ สมฺภูตสมุทาคตฏฺโฐ. ‘‘น ชาติโต ชรามรณํ น โหติ, น จ ชาตึ วินา [Pg.130] อญฺญโต โหตี’’ติ หิ ชาติปจฺจยสมฺภูตฏฺโฐ วุตฺโต. อิตฺถญฺจ ชาติโต สมุทาคจฺฉตีติ ปจฺจยสมุทาคตฏฺโฐ, ยา ยา ชาติ ยถา ยถา ปจฺจโย โหติ, ตทนุรูปปาตุภาโวติ อตฺโถ.

深奥而能照亮、显现、被看见，故称“深奥光显”(gambhīrāvabhāso)。“生缘所生起聚集之义”，即是依靠生缘而生起后，与自身相应的因缘一同向上、向上地到来，此是相续不断之义。或者，生起之义与聚集之义，合为生起聚集之义。“并非老死不从生而有，亦非无生而从他处有”，此即是所说的“生缘所生起之义”。像这样，从生而来，此是“缘所聚集之义”，即是说，何种生，有何种缘，就相应地显现出来。

อนุโลมปฏิโลมโตติ อิธ ปน ปจฺจยุปฺปาทา ปจฺจยุปฺปนฺนุปฺปาทสงฺขาตํ อนุโลมํ, นิโรธา นิโรธสงฺขาตํ ปฏิโลมญฺจาห. อาทิโต ปน อนฺตคมนํ อนุโลมํ, อนฺตโต จ อาทิคมนํ ปฏิโลมมาหาติ. ‘‘อิเม จตฺตาโร อาหารา กึนิทานา’’ติอาทิกาย (สํ. นิ. ๒.๑๑) เวมชฺฌโต ปฏฺฐาย ปฏิโลมเทสนาย, ‘‘จกฺขุํ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ, ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส, ผสฺสปจฺจยา เวทนา’’ติอาทิกาย (สํ. นิ. ๒.๔๓-๔๔; ๒.๔.๖๐) อนุโลมเทสนาย จ ทฺวิสนฺธิติสงฺเขปํ, ‘‘สํโยชนีเยสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ อสฺสาทานุปสฺสิโน วิหรโต ตณฺหา ปวฑฺฒติ, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทาน’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๕๓-๕๔) เอกสนฺธิทฺวิสงฺเขปํ.

“顺逆”(anulomapaṭiloma)，此处是说由缘之生起而有缘生法之生起，称为顺；由缘之寂灭而有缘生法之寂灭，称为逆。又说从开始到结尾是顺，从结尾到开始是逆。以“这四种食以什么为因”等经文从中间开始讲述逆观，以及以“以眼和色为缘而生起眼识，三者的结合是触，以触为缘而有受”等经文讲述顺观，此为双连结之总摄。在“诸位比丘，若有人安住在会让人产生系缚的法中，贪爱就会增长，以贪爱为缘就会产生执取”等经文中，则为单连结双总摄。

อวิชฺชาทีนํ สภาโว ปฏิวิชฺฌียตีติ ปฏิเวโธ. วุตฺตญฺหิ ‘‘เตสํ เตสํ วา ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตธมฺมานํ ปฏิวิชฺฌิตพฺโพ สลกฺขณสงฺขาโต อวิปรีตสภาโว ปฏิเวโธ’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา). อปุญฺญาภิสงฺขาเรกเทโส สราโค, อญฺโญ วิราโค, ราคสฺส วา อปฏิปกฺขภาวโต ราคปฺปวฑฺฒโก สพฺโพปิ อปุญฺญาภิสงฺขาโร สราโค, อิตโร ปฏิปกฺขภาวโต วิราโค. ‘‘ทีฆรตฺตญฺเหตํ, ภิกฺขเว, อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺส อชฺโฌสิตํ มมายิตํ ปรามฏฺฐํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’ติ (สํ. นิ. ๒.๖๒) อตฺตปรามาสสฺส วิญฺญาณํ วิสิฏฺฐํ วตฺถุ วุตฺตนฺติ วิญฺญาณสฺส สุญฺญตฏฺโฐ คมฺภีโร, อตฺตา วิชานาติ สํสรตีติ สพฺยาปารตาสงฺกนฺติอภินิเวสพลวตาย อพฺยาปารฏฺฐอสงฺกนฺติปฏิสนฺธิปาตุภาวฏฺฐา จ คมฺภีรา, นามสฺส รูเปน, รูปสฺส จ นาเมน อสมฺปโยคโต วินิพฺโภโค, นามสฺส นาเมน อวินิพฺโภโค โยเชตพฺโพ. เอกุปฺปาเทกนิโรเธหิ อวินิพฺโภเค อธิปฺเปเต รูปสฺส จ รูเปน ลพฺภติ. อถ วา เอกจตุโวการภเวสุ นามรูปานํ อสหวตฺตนโต อญฺญมญฺญวินิพฺโภโค, ปญฺจโวการภเว สหวตฺตนโต อวินิพฺโภโค จ เวทิตพฺโพ.

无明等法的自性被彻底了知，即是“通达”(paṭivedha)。如是说：“于彼彼处所说的诸法，其应被透彻了知的、被称为自相的不颠倒自性，即是通达。”非福行的一部分是有贪，另一部分则是离贪；或者，由于不与贪对立，所有增长贪的非福行都是“有贪”，其余的则因与之对立而是“离贪”。“诸比丘，无闻凡夫长夜以来执取、爱著、耽溺于‘此是我的，此即是我，此是我的我’。”因为对于我执，识被说成是殊胜的所依，所以识的空性义理甚深。由于“我了知、我轮回”这种带有作用和迁流的执著十分强烈，因此识的无作用、无迁流以及作为结生而显现的义理也甚为深奥。名与色因不相应而分离，色与名亦然；名与名不分离，应如是结合。若意指因同生同灭而不分离，那么色与色之间也是如此。或者，当知在一蕴有(ekavokārabhava)和四蕴有(catuvokārabhava)中，名色因为不共存而相互分离；在五蕴有(pañcavokārabhava)中，因为共存而不分离。

อธิปติยฏฺโฐ [Pg.131] นาม อินฺทฺริยปจฺจยภาโว. ‘‘โลโกเปโส ทฺวาราเปสา เขตฺตมฺเปต’’นฺติ (ธ. ส. ๕๙๘-๕๙๙) วุตฺตา โลกาทิอตฺถา จกฺขาทีสุ ปญฺจสุ โยเชตพฺพา. มนายตนสฺสปิ ลุชฺชนโต มโนสมฺผสฺสาทีนํ ทฺวารเขตฺตภาวโต จ เอเต อตฺถา สมฺภวนฺเตว. อาปาถคตานํ รูปาทีนํ ปกาสนโยคฺยตาลกฺขณํ โอภาสนํ จกฺขาทีนํ วิสยิภาโว, มนายตนสฺส วิชานนํ. สงฺฆฏฺฏนฏฺโฐ วิเสเสน จกฺขุสมฺผสฺสาทีนํ ปญฺจนฺนํ, อิตเร ฉนฺนมฺปิ โยเชตพฺพา. ผุสนญฺจ ผสฺสสฺส สภาโว, สงฺฆฏฺฏนํ รโส, อิตเร อุปฏฺฐานาการา. อารมฺมณรสานุภวนฏฺโฐ รสวเสน วุตฺโต, เวทยิตฏฺโฐ ลกฺขณวเสน. อตฺตา เวทยตีติ อภินิเวสสฺส พลวตาย นิชฺชีวฏฺโฐ เวทนาย คมฺภีโร. นิชฺชีวาย เวทนาย เวทยิตํ นิชฺชีวเวทยิตํ, นิชฺชีวเวทยิตเมว อตฺโถ นิชฺชีวเวทยิตฏฺโฐ.

增上义即是根缘性。“此是世间，此是门，此是田地”所说之世间等义，应与眼等五根配合。意处亦因坏灭，以及意触等具门与田地之相，故此等义皆可成立。照了(obhāsana)是眼等的作用，其特征为适合显现已进入范围的色等；意处的作用则是了知。冲击义特别适用于眼触等五种，其他诸义则可适用于全部六种。触的自性为触，作用为冲击，其余为呈现行相。体验所缘味之义是依作用而说，感受之义是依相而说。因“我感受”之执著强烈，故受的无生命义甚深。由无生命之受所感受的，即是无生命感受；无生命感受之义，即是无生命感受义。

อาทานฏฺโฐ จตุนฺนมฺปิ อุปาทานานํ สมาโน, คหณฏฺโฐ กามุปาทานสฺส, อิตเรสํ ติณฺณํ อภินิเวสาทิอตฺโถ. ‘‘ทิฏฺฐิกนฺตาโร’’ติ หิ วจนโต ทิฏฺฐีนํ ทุรติกฺกมนฏฺโฐปีติ. ทฬฺหคหณตฺตา วา จตุนฺนมฺปิ ทุรติกฺกมนฏฺโฐ โยเชตพฺโพ. โยนิคติฐิตินิวาเสสุขิปนนฺติ สมาเส ภุมฺมวจนสฺส อโลโป ทฏฺฐพฺโพ, ตสฺมา เตน อายูหนาภิสงฺขรณปทานํ สมาโส โหติ. ชรามรณงฺคํ มรณปฺปธานนฺติ มรณฏฺฐา เอว ขยาทโย คมฺภีรา ทสฺสิตา. นวนวานญฺหิ ปริกฺขเยน ขณฺฑิจฺจาทิปริปกฺกปฺปวตฺติ ชราติ, ขยฏฺโฐ วา ชราย วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. นวภาวาปคโม หิ ขโยติ วตฺตุํ ยุตฺโตติ. วิปริณามฏฺโฐ ทฺวินฺนมฺปิ. สนฺตติวเสน วา ชราย ขยวยภาโว, สมฺมุติขณิกวเสน มรณสฺส เภทวิปริณามตา โยเชตพฺพา.

执取之义于四取皆同。把握之义为欲取，其余三取则为执著等义。如言“见之荒野”(diṭṭhikantāra)，故诸见亦有难超越义。或因其坚固把握，四取皆应配合难超越义。“在胎、趣、住、处中投掷”(yonigatiṭhitinivāsesu khipana)此一复合词中，当知处格的语尾不被省略。因此，它与“努力”(āyūhana)、“行”(abhisaṅkharaṇa)等词形成复合词。老死支以死为主，因此，衰败等深义即被显示为死的意义。因为新新之物的毁坏，而有牙齿脱落等成熟过程的发生，此即是老；或当知，衰败义是就老而说。新状态的消失，确实适合被称为“衰败”。变异义对两者（老和死）都适用。或者，依相续，老是衰灭的状态；依世俗和刹那，死应配合为破坏和变异。

อตฺถนยาติ อตฺถานํ นยา. อวิชฺชาทิอตฺเถหิ เอกตฺตาที เสน ภาเวน นียนฺติ คมฺเมนฺตีติ เอกตฺตาทโย เตสํ นยาติ วุตฺตา. นียนฺตีติ หิ นยาติ. อตฺถา เอว วา เอกตฺตาทิภาเวน นียมานา ญายมานา ‘‘อตฺถนยา’’ติ วุตฺตา. นียนฺติ เอเตหีติ วา นยา, เอกตฺตาทีหิ จ อตฺถา ‘‘เอก’’นฺติอาทินา นียนฺติ, ตสฺมา เอกตฺตาทโย อตฺถานํ นยาติ อตฺถนยา. สนฺตานานุปจฺเฉเทน พีชํ รุกฺขภาวํ ปตฺตํ รุกฺขภาเวน ปวตฺตนฺติ เอกตฺเตน วุจฺจตีติ สนฺตานานุปจฺเฉโท เอกตฺตํ, เอวมิธาปิ อวิชฺชาทีนํ สนฺตานานุปจฺเฉโท เอกตฺตนฺติ ทสฺเสติ.

“义导”(Atthanayā)即诸义之导。由于一性等以其自性引导、趣入无明等义，故一性等被称为彼等之“导”。能引导，故为“导”。或者，诸义本身以一性等的状态被引导、被了知，故被称为“义导”。或者，“导”是引导之工具；诸义由一性等以“一”等方式被引导，因此一性等是诸义之导，故为“义导”。由于相续不断，达到树木状态的种子作为树木而延续，这被称为“一性”；因此，相续不断即是“一性”。同样，此处也显示，无明等的相续不断即是“一性”。

ภินฺนสนฺตานสฺเสวาติ [Pg.132] สมฺพนฺธรหิตสฺส นานตฺตสฺส คหณโต สตฺตนฺตโร อุจฺฉินฺโน สตฺตนฺตโร อุปฺปนฺโนติ คณฺหนฺโต อุจฺเฉททิฏฺฐิมุปาทิยติ.

如同已断裂的相续，由于执取无关联的种种差别，执取“一个有情已断灭，另一个有情已生起”，如此便执取了断见(ucchedadiṭṭhi)。

ยโต กุโตจีติ ยทิ อญฺญสฺมา อญฺญสฺสุปฺปตฺติ สิยา, วาลิกโต เตลสฺส, อุจฺฉุโต ขีรสฺส กสฺมา อุปฺปตฺติ น สิยา, ตสฺมา น โกจิ กสฺสจิ เหตุ อตฺถีติ อเหตุกทิฏฺฐึ, อวิชฺชมาเนปิ เหตุมฺหิ นิยตตาย ติลคาวีสุกฺกโสณิตาทีหิ เตลขีรสรีราทีนิ ปวตฺตนฺตีติ นิยติวาทญฺจ อุปาทิยตีติ วิญฺญาตพฺพํ ยถารหํ.

“从任何一处”即是说：如果一物能从另一物生起，为何油不能从沙中生起，乳不能从甘蔗中生起呢？因此，“没有任何事物是任何事物的原因”，如此便执取了无因见(ahetukadiṭṭhi)；并且，“即使在没有原因时，也由于命定(niyatatā)，油、乳、身体等从事物中生起，如从芝麻、牛、精血等”，如此便执取了宿命论(niyativāda)。此应各别了知。

กสฺมา? ยสฺมา อิทญฺหิ ภวจกฺกํ อปทาเลตฺวา สํสารภยมตีโต น โกจิ สุปินนฺตเรปิ อตฺถีติ สมฺพนฺโธ. ทุรภิยานนฺติ ทุรติกฺกมํ. อสนิวิจกฺกมิวาติ อสนิมณฺฑลมิว. ตญฺหิ นิมฺมถนเมว, นานิมฺมถนํ ปวตฺตมานํ อตฺถิ, เอวํ ภวจกฺกมฺปิ เอกนฺตํ ทุกฺขุปฺปาทนโต ‘‘นิจฺจนิมฺมถน’’นฺติ วุตฺตํ.

何故？因为不摧毁此有轮(bhavacakka)，则无人能超越轮回之怖畏，即使在梦中也无。此为关联。“难攻克”(durabhiyāna)即是难超越。“如雷电轮”(asanivicakka)即是如雷电盘。那确实只是碾磨，不存在不碾磨而转起的。同样，有轮也因其一向只生起苦，故被称为“恒常碾磨者”。

ญาณาสินา อปทาเลตฺวา สํสารภยํ อตีโต นตฺถีติ เอตสฺส สาธกํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วุตฺตมฺปิ เจต’’นฺติอาทิ. ตนฺตูนํ อากุลกํ ตนฺตากุลกํ, ตนฺตากุลกมิว ชาตา ตนฺตากุลกชาตา, กิเลสกมฺมวิปาเกหิ อตีว ชฏิตาติ อตฺโถ. คุณาย สกุณิยา นีฑํ คุณาคุณฺฑิกํ. วฑฺฒิอภาวโต อปายํ ทุกฺขคติภาวโต ทุคฺคตึ สุขสมุสฺสยโต วินิปาตตฺตา วินิปาตญฺจ จตุพฺพิธํ อปายํ, ‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏี’’ติอาทินา วุตฺตํ สํสารญฺจ นาติวตฺตติ. สํสาโร เอว วา สพฺโพ อิธ วฑฺฒิอปคมาทีหิ อตฺเถหิ อปายาทินามโก วุตฺโต เกวลํ ทุกฺขกฺขนฺธภาวโต.

为显示“以智慧之剑斩断轮回的怖畏而超越”此一成就，故说“此亦已说”等。线之缠结为“线团”(tantākulaka)，如线团般生起者为“如线团生”(tantākulakajātā)，其义为被烦恼、业、异熟过度缠结。鸟巢般的纠缠物即是“纠缠团”(guṇāguṇḍika)。由于无增长故为恶趣(apāya)，由于是苦趣故为恶道(duggati)，由于从乐中堕落故为堕处(vinipāta)，（众生）不超越此四种恶趣，以及由“诸蕴之次第”等所说的轮回。或者，轮回本身，此处以无增长等义，被称为恶趣等名，只因其为苦蕴。

ภวจกฺกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《有轮论》释义终。

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《经分别》释义终。

๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

2. 阿毗达摩分别释义

๒๔๓. ปถวีอากาสา วิย ปฏิจฺจสมุปฺปาโท มหาปตฺถฏวิตฺถาริตานํ อตฺถานํ ปริกปฺปวเสน กถิโต. ตญฺหิ อปตฺถฏํ อวิตฺถตญฺจ ปถวึ อากาสญฺจ ปตฺถรนฺโต วิตฺถารยนฺโต วิย จ เอเกกจิตฺตาวรุทฺธํ อกตฺวา [Pg.133] สพฺพสตฺตสพฺพจิตฺตสาธารณวเสน ปตฺถฏวิตฺถตํ กตฺวา สุตฺตนฺตภาชนีเยน ภควา ทสฺเสติ. ตตฺถ นานาจิตฺตวเสนาติ อสหชาตานํ สหชาตานญฺจ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนานํ นานาจิตฺตคตานํ ทสฺสิตภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. นว มูลปทานิ เอเตสนฺติ นวมูลปทา, นยา. ‘‘เอเกเกน นเยน จตุนฺนํ จตุนฺนํ วารานํ สงฺคหิตตฺตา’’ติ วุตฺตํ, เอตฺถ ‘‘เอเกเกน จตุกฺเกนา’’ติ วตฺตพฺพํ. นยจตุกฺกวารา หิ เอตฺถ ววตฺถิตา ทสฺสิตานํ จตุกฺกานํ นยภาวาติ.

243. 缘起犹如大地与虚空，是依思择而说，其义理广大开展。因为世尊用《经分别》(Suttantabhājanīya)来显示它，使其如开展无垠的大地与虚空一般，不局限于单一之心，而是以对一切众生、一切心共通的方式而开展广布。其中，“以种种心”一语，是针对显示那些非俱生与俱生的、发生于种种心中的缘与缘生法而说。此九根本词(mūlapadāni)即是其根本，亦即是诸方法(nayā)。经中说“以每一方法含摄四个四个的轮次”，此处应说“以每一四法组”。因为方法四法组的轮次在此被确立，是由于所显示的四法组具有方法的性质。

๑. ปจฺจยจตุกฺกวณฺณนา

1. 缘四法组释义

อวิชฺชํ องฺคํ อคฺคเหตฺวา ตโต ปรํ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาโร’’ติอาทีนิ ปจฺจยสหิตานิ ปจฺจยุปฺปนฺนานิ องฺคภาเวน วุตฺตานีติ อาห ‘‘น, ตสฺส อนงฺคตฺตา’’ติ. เอวญฺจ กตฺวา นิทฺเทเส (วิภ. ๒๒๖) ‘‘ตตฺถ กตมา อวิชฺชา’’ติ อวิชฺชํ วิสุํ วิสฺสชฺเชตฺวา ‘‘ตตฺถ กตโม อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาโร’’ติอาทินา ตํตํปจฺจยวนฺโต สงฺขาราทโย วิสฺสชฺชิตาติ. ตีสุ ปกาเรสุ ปฐมปฐมวาโร ทุติยวาราทีสุ ปวิสนฺโต ปจฺจยวิเสสาทิสพฺพนานตฺตสาธารณตฺตา เต วารวิเสเส คณฺหาตีติ ‘‘สพฺพสงฺคาหโก’’ติ วุตฺโต. ปฐมวาโร เอว หิ น เกวลํ ฉฏฺฐายตนเมว, อถ โข นามญฺจ ผสฺสสฺส ปจฺจโย, นามํ วา น เกวลํ ฉฏฺฐายตนสฺเสว, อถ โข ผสฺสสฺสาปีติ ปจฺจยวิเสสทสฺสนตฺถํ, เยน อตฺถวิเสเสน มหานิทานสุตฺตเทสนา ปวตฺตา, ตํทสฺสนตฺถญฺจ ฉฏฺฐายตนงฺคํ ปริหาเปตฺวา วุตฺโตติ ตสฺส ทุติยวาเร จ ปเวโส วุตฺโต, น สพฺพงฺคสโมโรธโต.

不取无明为一支，其后，“无明缘行”等，这些缘生法连同其缘被称为支，对此，经中说“不，因其非支”。如此，在《分别论》(Vibhaṅga, 226)的解释(niddesa)中，先单独解答“其中，什么是无明？”，然后以“其中，什么是无明缘行？”等，依次解答具有各自之缘的行等法。在三种方式中，第一轮次进入第二轮次等时，由于它对缘的差别等一切多样性是共通的，故能含摄那些特殊的轮次，因此被称为“总摄一切”(sabbasaṅgāhaka)。因为第一轮次不仅是为了六处，也是为了显示名是触的缘；或者说，名不仅是六处的缘，也是触的缘。为了显示此缘的差别，以及为了显示《大因缘经》(Mahānidānasutta)说法的特殊意义，故在宣说时省略了六处支。因此，才说它被纳入第二轮次，而非因其含摄了所有支分。

ยตฺถาติ วารจตุกฺเก เอเกกวาเร จ. อญฺญถาติ สุตฺตนฺตภาชนียโต อญฺญถา สงฺขาโรติ วุตฺตํ. อวุตฺตนฺติ ‘‘รูปํ สฬายตน’’นฺติ, เตสุปิ จ วาเรสุ จตูสุปิ โสกาทโย อวุตฺตา สุตฺตนฺตภาชนีเยสุ วุตฺตา. ตตฺถ จ วุตฺตเมว อิธ ‘‘ฉฏฺฐายตน’’นฺติ อญฺญถา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

“于何处”是指在四轮次的每一轮次中。“以他法”是指，此处的“行”，其说法与《经分别》(Suttantabhājanīya)中不同。“未说”是指如“色、六处”，以及在这四轮次中都未说的愁等法，已在《经分别》中说过。并且，应当了知，彼处所说者，此处以“第六处”之名而作不同宣说。

สพฺพฏฺฐานสาธารณโตติ วุตฺตนเยน สพฺพวารสาธารณโต, สพฺพวิญฺญาณปวตฺติฏฺฐานภวสาธารณโต วา. วินา อภาเวน วิญฺญาณสฺส ขนฺธตฺตยมฺปิ สมานํ ผลํ ปจฺจโย จาติ อาห ‘‘อวิเสเสนา’’ติ. ‘‘ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๐๔; สํ. นิ. ๒.๔๓) วจนโต ปน วิญฺญาณํ ผสฺสสฺส วิเสสปจฺจโยติ ตสฺส ผสฺโส วิสิฏฺฐํ ผลํ, สติปิ ปจฺจยสมฺปยุตฺตานํ อาหารปจฺจยภาเว มโนสญฺเจตนาย วิญฺญาณาหรณํ วิสิฏฺฐํ กิจฺจนฺติ สงฺขาโร จสฺส วิสิฏฺโฐ ปจฺจโย. อจิตฺตกฺขณมตฺตานีติ [Pg.134] จิตฺตกฺขณปฺปมาณรหิตานิ. ตสฺสตฺโถติ ตสฺส วุตฺตสฺส อวิชฺชาทิกสฺส อตฺโถ สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

“于一切处共通”是指，如前所述，共通于一切轮次，或共通于一切识生起之处的有。只要有识存在，三蕴（受、想、行）也是同等的果与缘，故说“无差别”。但根据“三者和合为触”（《中部》1.204；《相应部》2.43）之说，识是触的特定之缘，故触是其特定的果；并且，即使在诸相应法中存在食缘性，意思(manosañcetanā)作为识食亦有其特定的作用，因此行是其（识）特定的缘。“仅非心刹那”是指没有心刹那的量度。其义，即前述无明等之义，应依《经分别》的释义(vaṇṇanā)中所说的方法去了知。

เหตุกาทีนีติ เอตฺถ ยสฺมึ จตุกฺเก เหตุก-สทฺโท วุตฺโต, ตํ เหตุก-สทฺทสหจริตตฺตา ‘‘เหตุก’’นฺติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. เหตุ-สทฺโท คติสูจโก อวิคตตา จ วิคตตานิวารณวเสน คติ เอว โหตีติ เหตุกจตุกฺกํ อวิคตปจฺจยวเสน วุตฺตนฺติ วุตฺตํ.

于“有因等”中，应当知道：在此，于说示“有因”(hetuka)一词的任何四法组中，它因与“因”(hetu)一词俱行而被说为“有因”。“因”一词是“行”(gati)的指示者，而不离(avigatatā)通过防止已离(vigatatā)的方式，本身即是“行”，因此据说“有因四法组”是依“不离缘”而说。

ติธา จตุธา ปญฺจธา วาติ วา-สทฺโท ‘‘ฉธา วา’’ติปิ วิกปฺเปตีติ ทฏฺฐพฺโพ. สมาธิ หิ สาธารเณหิ ตีหิ ฌานินฺทฺริยมคฺคปจฺจเยหิ จ ปจฺจโยติ. อุปาทานํ ภวสฺส มคฺคปจฺจเยน จาติ สตฺตธาติ กามุปาทานวชฺชานํ วเสน วทติ. กามุปาทานํ ปน ยถา ภวสฺส ปจฺจโย โหติ, โส ปกาโร ตณฺหายํ วุตฺโต เอวาติ น วุตฺโต.

于“三方面、四方面、五方面，或”中，此“或”(vā)字，应知也涵括了“或六方面”的选项。因为定(samādhi)确实以三种共缘为缘，即禅支缘、根缘与道缘。而取(upādāna)以道缘为有(bhava)的缘；因此，就除欲取(kāmupādāna)之外的（取）而言，说有七种方式。至于欲取如何成为有的缘，其方式已在“爱”(taṇhā)中说过，故此处未说。

อิมสฺมึ จตุกฺเก สหชาตปจฺจเยน ปจฺจยา โหนฺตีติ วจนวเสนาติ อธิปฺปาโย. อตฺโถ หิ น กตฺถจิ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ยถาสเกหิ ปจฺจโย น โหติ, สหชาตปจฺจยวเสเนว ปน อิมสฺส จตุกฺกสฺส วุตฺตตฺตา โสเยเวตฺถ โหตีติ วทนฺติ. ปฐมวาโรติ ปฐมจตุกฺโกติ เอวํ วตฺตพฺพํ. ภวาทีนํ ตถา อภาวนฺติ ยทิ สหชาตปจฺจยวเสเนว ปฐมจตุกฺโก วุตฺโต, ภโว ชาติยา, ชาติ จ มรณสฺส สหชาตปจฺจโย น โหตีติ ยถา อวิคตจตุกฺกาทีสุ ‘‘ภวปจฺจยา ชาติ ภวเหตุกา’’ติอาทิ น วุตฺตํ ภวาทีนํ อวิคตาทิปจฺจยตาย อภาวโต, เอวมิธาปิ ‘‘ภวปจฺจยา ชาตี’’ติอาทิ น วตฺตพฺพํ สิยา. ปจฺจยวจนเมว หิ เตสํ สหชาตสูจกํ อาปนฺนํ อวิคตจตุกฺกาทีสุ วิย อิธ ปจฺจยวิเสสสูจกสฺส วจนนฺตรสฺส อภาวา, น จ ตํ น วุตฺตํ, น จ ภวาทโย สหชาตปจฺจยา โหนฺติ, ตสฺมา น สหชาตปจฺจยวเสเนวายํ จตุกฺโก วุตฺโต. เสสปจฺจยานญฺจ สมฺภวนฺติ อิทํ ‘‘ภวาทีน’’นฺติ เอเตน สห อโยเชตฺวา สามญฺเญน อวิชฺชาทีนํ สหชาเตน สห เสสปจฺจยภาวานญฺจ สมฺภวํ สนฺธาย วุตฺตํ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ปจฺจยวิเสสสูจกสฺส วจนนฺตรสฺส อภาวา สหชาตโต อญฺเญ ปจฺจยภาวา อวิชฺชาทีนํ น สมฺภวนฺตีติ สหชาตปจฺจยวเสเนวายํ จตุกฺโก [Pg.135] อารทฺโธติ วุจฺเจยฺย, น จ เต น สมฺภวนฺติ, ตสฺมา นายํ ตถา อารทฺโธติ.

意谓：于此四法组中，“诸法为缘”是依“以俱生缘”之文句而说。因为法(attha)在任何地方都以其各自的方式为其自生的缘生法(paccayuppanna)之缘；然而，由于此四法组仅依俱生缘而说，他们说于此仅有此缘。“初轮”即“初四法组”，应如是说。关于“有等并非如此”：若初四法组仅依俱生缘而说，则有(bhava)非生(jāti)之俱生缘，生亦非死(maraṇa)之俱生缘。犹如在“不离四法组”等中，因“有”等不具“不离缘”等性，故未说“缘有而有生，以有为因”等；同理，于此亦不应说“缘有而有生”等。因为，由于此处无其他指示特定缘的词语，（单单）说“缘”本身即会意指它们的俱生性，犹如在“不离四法组”等中。然而，此说（指“缘有而有生”）并非未说，且“有”等亦非俱生缘。是故，此四法组非仅依俱生缘而说。而“亦有其余诸缘之可能”一句，并非与“有等”相连，而是总说无明(avijjā)等除了俱生缘外，亦有其他缘的可能性。此中义理如下：若言“因无其他指示特定缘之词语，故无明等除了俱生之外，不可能有其他缘的状态，是故此四法组仅依俱生缘而建立”——（答曰：）但它们（其他缘）并非不可能。是故，此（四法组）非如是建立。

‘‘มหานิทานสุตฺตนฺเต เอกาทสงฺคิโก ปฏิจฺจสมุปฺปาโท วุตฺโต’’ติ วุตฺตํ, ตตฺถ ปน ‘‘นามรูปปจฺจยา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ, นามปจฺจยา ผสฺโส’’ติอาทินา (ที. นิ. ๒.๙๗) ทฺวิกฺขตฺตุํ อาคเต นามรูเป เอกธา คหิเต นวงฺคิโก, ทฺวิธา คหิเต ทสงฺคิโก วุตฺโต, อญฺญตฺถ ปน วุตฺเตสุ อวิชฺชาสงฺขาเรสุ อทฺธตฺตยทสฺสนตฺถํ โยชิยมาเนสุ เอกาทสงฺคิโก โหตีติ กตฺวา เอวํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. มหานิทานสุตฺตนฺตเทสนาย ปริคฺคหตฺถนฺติ ตตฺถ หิ จกฺขายตนาทีนิ วิย รูเป ฉฏฺฐายตนญฺจ นาเม อนฺโตคธํ กตฺวา ผสฺสสฺส นิรวเสสรูปปจฺจยํ วิย นิรวเสสนามปจฺจยญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘นามรูปปจฺจยา ผสฺโส’’ติ วุตฺตํ, เอวมิธาปิ ตตฺถ ทสฺสิตวิเสสทสฺสเนน ตํเทสนาปริคฺคหตฺถํ เอกจิตฺตกฺขณิเก ปฏิจฺจสมุปฺปาเท ฉฏฺฐายตนํ นามนฺโตคธํ กตฺวา ‘‘นามปจฺจยา ผสฺโส’’ติ วุตฺตนฺติ อตฺโถ.

据说：“在《大缘经》(Mahānidānasutta)中说了十一支缘起。”然而，于彼经中，依“名色缘识，识缘名色，名缘触”等（《长部》2.97）文，两次出现的名色，若作一法计，则说为九支；若作二法计，则说为十支。但在别处所说的无明与行，为了开示三时而被连结进来时，则成十一支。应知此说是基于此。这是为了总摄《大缘经》的教示。因为于彼经中，为了开示触(phassa)以无余色为缘以及以无余名为缘，而将眼处(cakkhāyatana)等摄于色中，将第六处摄于名中，故说“名色缘触”。同理，于此，为了藉由开示彼经所示之差别而总摄其教示，在“一心刹那缘起”中，亦将第六处摄于名中，故说“名缘触”。此即其义。

รูปปฺปวตฺติเทสํ สนฺธาย เทสิตตฺตา ‘‘อิมสฺสา’’ติ วจนเสโส, น ปุริมานนฺติ, เตเนว ‘‘อยญฺหี’’ติอาทิมาห.

因其是针对“色之转起”(rūpappavatti)的教示而说，故有“此（教示）的”(imassā)一词的补足，而非“前面诸项的”(purimānaṃ)。正因如此，才说“因为这……”(ayaṃ hi)等。

โยนิวเสน โอปปาติกานนฺติ เจตฺถ สํเสทชโยนิกาปิ ปริปุณฺณายตนภาเวน โอปปาติกสงฺคหํ กตฺวา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. ปธานาย วา โยนิยา สพฺพปริปุณฺณายตนโยนึ ทสฺเสตุํ ‘‘โอปปาติกาน’’นฺติ วุตฺตํ. เอวํ สงฺคหนิทสฺสนวเสเนว หิ ธมฺมหทยวิภงฺเคปิ (วิภ. ๑๐๐๙) ‘‘โอปปาติกานํ เปตาน’’นฺติอาทินา โอปปาติกคฺคหณเมว กตํ, น สํเสทชคฺคหณนฺติ. เอกจิตฺตกฺขเณ ฉหายตเนหิ ผสฺสสฺส ปวตฺติ นตฺถิ, น เจกสฺส อกุสลผสฺสสฺส ฉฏฺฐายตนวชฺชํ อายตนํ สมานกฺขเณ ปวตฺตมานํ ปจฺจยภูตํ อตฺถิ, อารมฺมณปจฺจโย เจตฺถ ปวตฺตโก น โหตีติ น คยฺหติ, ตสฺมา ‘‘สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส’’ติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ยสฺมา ปเนโส’’ติอาทิมาห.

关于“化生”一词，这里应当理解为，湿生众生也因为诸根完备而被纳入化生之中。或者，是为了显示最主要的出生方式——即具有一切完备诸根的出生方式，才说了“化生”。确实，正是以这种包含的方式，在《法心分别》(Dhammahadayavibhaṅga)中也只提及化生，如“化生的饿鬼”等，而未提及湿生。在一个心识刹那，触不会由六处生起。并且，对于一个不善触，除了第六处之外，没有一个处能在同一刹那作为它的缘而生起。在此，所缘缘不是生起者，故不被执取。因此，为了显示不能说“六处缘触”，而说了“然而，因为此……”等。

ปุริมโยนิทฺวเย สมฺภวนฺตมฺปิ เกสญฺจิ สฬายตนํ กลลาทิกาเล น สมฺภวตีติ ‘‘สทา อสมฺภวโต’’ติ อาห. ปจฺฉิมโยนิทฺวเย ปน เยสํ [Pg.136] สมฺภวติ, เตสํ สทา สมฺภวตีติ. อิโตติ อิมสฺมา จตุกฺกโต, นยโต วา, โย วิเสโส.

在前两种出生方式中，某些众生的六处虽可能生起，但在凝酪(kalala)等阶段尚未生起，因此说“因其恒常不生起”。然而，在后两种出生方式中，对那些能生起六处的众生而言，它恒常生起。“由此”(ito)是指：从这四法，或从这理路而有的差别。

ปจฺจยจตุกฺกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

缘四法释义终。

๒. เหตุจตุกฺกวณฺณนา

2. 因四法释义

๒๔๔. ชาติกฺขณมตฺเต เอว อภาวโตติ ตโต อุทฺธํ ภาวโตติ อตฺโถ. อวิคตปจฺจยนิยมาภาวโต ภเว อุปาทานเหตุกคฺคหณํ น กตํ, อภาวโต อวิคตปจฺจยสฺส ชาติอาทีสุ ภวเหตุกาทิคฺคหณํ น กตนฺติ โยเชตพฺพํ. ยถา ปน ยาว วตฺถุ, ตาว อนุปลพฺภมานสฺส วิญฺญาณสฺส วตฺถุ อวิคตปจฺจโย โหติ วิญฺญาณโต อุทฺธํ ปวตฺตนกมฺปิ, เอวํ อุปาทานํ ภวสงฺคหิตานํ ชาติอาทีนํ, ภโว จ ชาติยา อวิคตปจฺจโย สิยา. อถ น สิยา, สงฺขารกฺขนฺเธ ชาติอาทีนํ สงฺคหิตตฺตา วิญฺญาณํ นามสฺส, นามญฺจ อตกฺขณิกสมฺภวา ฉฏฺฐายตนสฺส อวิคตปจฺจโย น สิยาติ อิธ วิย ตตฺถาปิ เหตุกคฺคหณํ น กตฺตพฺพํ สิยา, ตสฺมา ยาว อุปาทานํ, ตาว ชาติอาทีนํ อนุปลพฺโภ, ชาติกฺขณมตฺเต เอว ภวสฺส อภาโว จ การณนฺติ น สกฺกา กาตุํ. สงฺขตลกฺขณานํ ปน ชาติอาทีนํ อสภาวธมฺมานํ ภเวน สงฺคหิตตฺตา อสภาวธมฺมสฺส จ ปรมตฺถโต ภวนฺตรสฺส อภาวโต เหตุอาทิปจฺจยา น สนฺตีติ ภวสฺส อุปาทานํ น นิยเมน อวิคตปจฺจโย, ภโว ปน ชาติยา, ชาติ ชรามรณสฺส เนว อวิคตปจฺจโยติ อวิคตปจฺจยนิยมาภาวโต อภาวโต จ อวิคตปจฺจยสฺส ภวาทีสุ เหตุกคฺคหณํ น กตนฺติ ยุตฺตํ.

244. “仅在生起的刹那不存在，此后即存在”，这是它的含义。由于不符合不离去缘的规则，所以没有将执取作为“有”的因；由于不离去缘的不存在，所以没有将“有”作为“生”等的因，应如此理解。犹如所依处，对于那依之而起、无法被独立感知的识而言，所依处是其生起后持续活动的不离去缘；同样，执取是包含于有之中的生等法的不离去缘，有也可能是生的不离去缘。如果不是这样，因为生等法被包含在行蕴中，而识是名法，且名法并非刹那生起，所以它不会是六处的不离去缘，就像这里一样，那里也不应该执取为因。因此，“只要执取存在，生等法就无法被感知，且有仅在生起刹那不存在”，这不能作为原因。然而，有为相的生等法是没有自性的，因为被有包含，而且无自性法究竟来说不存在于有之外，所以没有因等缘，执取对有来说并非必然是不离去缘；有对生来说是不离去缘，而生对老死来说绝不是不离去缘。由于不符合不离去缘的规则，以及不存在不离去缘，所以不应将有等执为因，这是合理的。

นนุ เอวํ ‘‘นามํ วิญฺญาณเหตุกํ ฉฏฺฐายตนํ นามเหตุก’’นฺติ วจนํ น วตฺตพฺพํ. น หิ นามสงฺคหิตานํ ชาติอาทีนํ อวิคตปจฺจโย อญฺญสฺส อวิคตปจฺจยภาโว จ อตฺถิ อสภาวธมฺมตฺตาติ? น, เตสํ นาเมน อสงฺคหิตตฺตา. นมนกิจฺจปริจฺฉินฺนญฺหิ นามํ, ตญฺจ กิจฺจํ สภาวธมฺมานเมว โหตีติ สภาวธมฺมภูตา เอว ตโย ขนฺธา ‘‘นาม’’นฺติ วุตฺตา, ตสฺมา ตตฺถ เหตุกคฺคหณํ ยุตฺตํ, อิธ ปน ภวตีติ ภโว, น จ ชาติอาทีนิ น ภวนฺติ ‘‘ภวปจฺจยา ชาติ สมฺภวติ, ชาติปจฺจยา ชรามรณํ สมฺภวตี’’ติ โยชนโต[Pg.137], ตสฺมา สงฺขรณโต สงฺขาเร วิย ภวนโต ภเว ชาติอาทีนิ สงฺคหิตานีติ นิยมาภาวาภาเวหิ ยถาวุตฺเตหิ เหตุกคฺคหณํ น กตนฺติ.

那么，“名以识为因，六处以名为因”这句话不就不该说了吗？难道不是因为，被名所包含的生等法，由于是无自性法，所以既没有不离去缘，也不能作为他法的不离去缘吗？不，因为它们没有被名所包含。名是以其“令心弯向”的作用来定义的，而这种作用只属于有自性的法，所以只有作为有自性法的三个蕴才被称为“名”。因此，在那里作“因”的执取是恰当的。但这里，“有”(bhava)即是“存在”(bhavati)，而生等法并非不存在，如“有缘生，生缘老死”的结合所示。因此，如同“行”(saṅkhāra)因“造作”(saṅkharaṇa)而得名，“有”(bhava)也因“存在”(bhavana)而得名，生等法被包含在“有”之中。所以，根据前面所说的没有规则和不存在（不离去缘）的情况，这里才没有作“因”的执取。

เกจิ ปนาติอาทินา เรวตตฺเถรมตํ วทติ. อรูปกฺขนฺธา หิ อิธ ภโวติ อาคตา. วุตฺตญฺหิ ‘‘ตตฺถ กตโม อุปาทานปจฺจยา ภโว, ฐเปตฺวา อุปาทานํ เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ (วิภ. ๒๔๙).

“一些论师”等句，阐述了瑞瓦达(Revata)长老的观点。此处“有”实指无色蕴。因为（经）说过：“在那里，什么是缘执取而有的有？撇开执取，即受蕴……乃至……识蕴。”(Vibhaṅga 249)

‘‘วตฺตพฺพปเทสาภาวโต’’ติ วุตฺตํ, สติปิ ปน ปเทเส อุปาทานํ วิย สภาวานิ ชาติอาทีนิ น โหนฺตีติ ฐเปตพฺพสฺส ภาวนฺตรสฺส อภาวโต เอว ฐปนํ น กาตพฺพนฺติ ยุตฺตํ. ชายมานานํ ปน ชาติ, ชาตานญฺจ ชรามรณนฺติ ‘‘ภวปจฺจยา ชาติ, ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติ (วิภ. ๒๒๕) วุตฺตํ. ยถา ปน ‘‘นามปจฺจยา ผสฺโสติ ตตฺถ กตมํ นามํ? ฐเปตฺวา ผสฺสํ เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ. อิทํ วุจฺจติ นาม’’นฺติ (วิภ. ๒๕๙), ‘‘นามรูปปจฺจยา สฬายตนนฺติ อตฺถิ นามํ อตฺถิ รูปํ. ตตฺถ กตมํ นามํ? เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ สงฺขารกฺขนฺโธ. อิทํ วุจฺจติ นามํ. ตตฺถ กตมํ รูปํ? จตฺตาโร มหาภูตา ยญฺจ รูปํ นิสฺสาย มโนธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ วตฺตติ, อิทํ วุจฺจติ รูป’’นฺติ (วิภ. ๒๖๑) จ ยํ นามรูปญฺจ ผสฺสสฺส สฬายตนสฺส ปจฺจโย, ตสฺส วตฺตพฺพปเทโส นิทฺทิฏฺโฐ, เอวํ โย ภโว ชาติยา ปจฺจโย, ตสฺสปิ ฐเปตพฺพคเหตพฺพวิเสเส สติ น สกฺกา วตฺตพฺพปเทโส นตฺถีติ วตฺตุนฺติ.

经中说“由于没有可言说之处”。然而，即使有（可言说的）部分，但生等法不像执取(upādāna)那样是具有自性的；由于没有应被搁置的其他状态，所以不应进行搁置是合理的。然而，对于正在生的有生，对于已生的有老死，如经中所说：“有缘生，生缘老死”(Vibhaṅga 225)。又如经中说：“名缘触。于此，什么是名？除去触，即是受蕴……乃至……识蕴。这被称为名。”(Vibhaṅga 259)，以及“名色缘六处。有名，有色。于此，什么是名？受蕴、想蕴、行蕴。这被称为名。于此，什么是色？四大种以及意界与意识界所依之色。这被称为色。”(Vibhaṅga 261) 像这样，作为触和六处之缘的名色，其可言说之处已被指明。同样，作为生之缘的有，即使在有应被搁置和应被接受的区别时，也不能说它没有可言说之处。

เหตุจตุกฺกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

因四法释义终。

๔. อญฺญมญฺญจตุกฺกวณฺณนา

4. 相互四法释义

๒๔๖. นิปฺปเทสตฺตา ภเวน อุปาทานํ สงฺคหิตนฺติ ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อุปาทานสฺส วิสุํ ฐิตสฺส อภาวา ‘‘ภวปจฺจยาปิ อุปาทาน’’นฺติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมา ปน ภโว นิปฺปเทโส’’ติอาทิมาห. เอวํ สติ ‘‘นามปจฺจยาปิ วิญฺญาณ’’นฺติ น วตฺตพฺพํ สิยา, นามํ ปน ปจฺจยุปฺปนฺนภูตํ ปจฺจยภูตญฺจ สปฺปเทสเมว คหิตนฺติ อธิปฺปาโย. ยถา ปน ‘‘นามปจฺจยา ฉฏฺฐายตนํ, นามปจฺจยา ผสฺโส’’ติอาทีสุ (วิภ. ๑๕๐-๑๕๔) ปจฺจยุปฺปนฺนํ ฐเปตฺวา นามํ [Pg.138] คหิตํ, เอวํ ‘‘ภวปจฺจยาปิ อุปาทาน’’นฺติ อิธาปิ ปจฺจยุปฺปนฺนํ ฐเปตฺวา ภวสฺส คหณํ น น สกฺกา กาตุํ, ตสฺมา อุปาทานสฺส อวิคตปจฺจยนิยมาภาโว วิย อญฺญมญฺญปจฺจยนิยมาภาโว ภเว ปุพฺเพ วุตฺตนเยน อตฺถีติ ‘‘ภวปจฺจยาปิ อุปาทาน’’นฺติ น วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

246. “由于有是无部分的，故执取被有包含。”为了表明“由于作为缘生法的执取没有独立存在，故不能说‘有亦缘执取’”，（作者）才说了“然而，因为有是无部分的”等语。若是如此，则“名亦缘识”也不应说了。但其意趣是：名，无论是作为缘生法还是缘法，确实是被执取为有部分的。就像在“名缘六处，名缘触”等(Vibhaṅga 150-154)经文中，是搁置了缘生法而执取名；同样，在此“有亦缘执取”中，搁置缘生法而执取有，也并非不能做到。因此，当知，犹如执取没有不离去缘的规定，有依前述方法也没有相互为缘的规定，所以才没有说“有亦缘执取”。

อญฺญมญฺญปจฺจโยติ เจตฺถ สมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตอตฺถิปจฺจโย อธิปฺเปโต สิยา. ‘‘นามรูปปจฺจยาปิ วิญฺญาณ’’นฺติ หิ วุตฺตํ, น จ วตฺถุ อกุสลวิญฺญาณสฺส อญฺญมญฺญปจฺจโย โหติ, ปุเรชาตวิปฺปยุตฺโต ปน โหตีติ. ตถา ‘‘ฉฏฺฐายตนปจฺจยาปิ นามรูป’’นฺติ วุตฺตํ, น จ ฉฏฺฐายตนํ จกฺขายตนุปจยาทีนํ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปสฺส จ อญฺญมญฺญปจฺจโย โหติ, ปจฺฉาชาตวิปฺปยุตฺโต ปน โหตีติ.

在此，所谓“相互缘”，其意趣应是相应缘、不相应缘，以及有缘。因为经中说“名色亦缘识”，但不善识的所依处(vatthu)并非其相互缘，而是前生不相应缘。同样，经中说“六处亦缘名色”，但六处对于眼处等的增长及心生色并非是相互缘，而是后生不相应缘。

อญฺญมญฺญจตุกฺกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

相互四法释义终。

สงฺขาราทิมูลกนยมาติกาวณฺณนา

行等根本理趣纲要释义

๒๔๗. ‘‘อปุพฺพสฺส อญฺญสฺส อวิชฺชาปจฺจยสฺส วตฺตพฺพสฺส อภาวโต ภวมูลกนโย น วุตฺโต’’ติ วุตฺตํ, เอวํ สติ ‘‘ฉฏฺฐายตนปจฺจยา อวิชฺชา’’ติอาทิกา ฉฏฺฐายตนาทิมูลกา จ น วตฺตพฺพา สิยุํ. ‘‘นามปจฺจยา อวิชฺชา’’ติ เอตฺถ หิ อวิชฺชาปจฺจยา สพฺเพ จตฺตาโร ขนฺธา นามนฺติ วุตฺตาติ. ตตฺถายํ อธิปฺปาโย สิยา – นามวิเสสานํ ฉฏฺฐายตนาทีนํ อวิชฺชาย ปจฺจยภาโว วตฺตพฺโพติ ฉฏฺฐายตนาทิมูลกา วุตฺตา. ยเทว ปน นามํ อวิชฺชาย ปจฺจโย, ตเทว ภวปจฺจยา อวิชฺชาติ เอตฺถาปิ วุจฺเจยฺย, น วตฺตพฺพวิเสโส โกจิ, ตสฺมา อปุพฺพาภาวโต น วุตฺโตติ. ภวคฺคหเณน จ อิธ อวิชฺชาย ปจฺจยภูตา สภาวธมฺมา คณฺเหยฺยํอุ, น ชาติอาทีนีติ อปุพฺพาภาวโต น วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา อวิชฺชาติปิ วุตฺตํ สิยา’’ติ วุตฺตํ, ยถา ปน ‘‘นามปจฺจยา ผสฺโส’’ติ วุตฺเต ‘‘ผสฺสปจฺจยา ผสฺโส’’ติ วุตฺตํ น โหติ ปจฺจยุปฺปนฺนํ ฐเปตฺวา ปจฺจยสฺส คหณโต, เอวมิธาปิ น สิยา, ตสฺมา ภวนวเสน สภาวธมฺมาสภาวธมฺเมสุ สามญฺเญน ปวตฺโต ภว-สทฺโทติ น โส อวิชฺชาย ปจฺจโยติ สกฺกา วตฺตุํ. เตน ภวมูลกนโย น วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

247. 据说：“由于不存在前所未有的、另外的可被称为无明之缘者，故未说以有为根本的理趣。”若然，则“六处缘无明”等以及以六处等为根本的理趣亦不应说。因为在“名缘无明”中，据说以无明为缘的所有四蕴皆称为“名”。于此，其意趣或许是：因当说六处等特定的名作为无明之缘，故说了以六处等为根本的理趣。再者，凡是作为无明之缘的名，彼亦可在此处被称为“有缘无明”，并无可说的特别之处，是故因不存在前所未有之事，而未说（以有为根本的理趣）。又，此处以“有”所取，当理解为已成无明之缘的诸自性法，而非生等。是故当知，因不存在前所未有之事，而未说。又说：“亦可说‘无明缘无明’。”然如说“名缘触”时，不说“触缘触”，因是在排除缘生法后才取缘，此处亦然。是故，“有”一词，以其存在的方式而普遍适用于自性法与非自性法，故可以说它不是无明的缘。由此当知，未说以有为根本的理趣。

‘‘อุปาทานปจฺจยา [Pg.139] ภโว’’ติ เอตฺถ วิย ภเวกเทเส วิสุํ ปุพฺเพ อคฺคหิเต ภว-สทฺโท ปจฺจยโสธนตฺถํ อาทิโต วุจฺจมาโน นิรวเสสโพธโก โหติ, น นาม-สทฺโท. เอวํสภาวา หิ เอตา นิรุตฺติโยติ อิมินาวา อธิปฺปาเยน ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา อวิชฺชาติปิ วุตฺตํ สิยา’’ติ อาหาติ ทฏฺฐพฺพํ, อิมินาว อธิปฺปาเยน ‘‘ภวสฺส นิปฺปเทสตฺตา ภวปจฺจยาปิ อุปาทานนฺติ น วุตฺต’’นฺติ อยมตฺโถ อญฺญมญฺญปจฺจยวาเร วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺถ ปจฺฉินฺนตฺตาติ เอเตน ชาติชรามรณานํ อวิชฺชาย ปจฺจยภาโว อนุญฺญาโต วิย โหติ. ชายมานานํ ปน ชาติ, น ชาติยา ชายมานา, ชียมานมียมานญฺจ ชรามรณํ, น ชรามรณสฺส ชียมานมียมานาติ ชาติอาทีนิ เอกจิตฺตกฺขเณ น อวิชฺชาย ปจฺจโย โหนฺติ, ตสฺมา อสมฺภวโต เอว ตมฺมูลกา นยา น คหิตา, ปจฺเฉโทปิ ปน อตฺถีติ ‘‘ตตฺถ ปจฺฉินฺนตฺตา’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนว ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห.

犹如在“取缘有”中，当有的一部分先前未被单独领会时，为辨明缘，从一开始所说的“有”一词便能无余地说明，而“名”一词则不然。因为这些表达的自性即是如此，当知正是出于此意趣，才说“亦可说‘无明缘无明’”。亦当知正是出于此意趣，在相互缘章中说：“因有是不可分割的，故不说‘有亦缘取’”。于此，“于彼处断绝”一语，似乎是承认了生、老、死可以是无明之缘。然生属于正在出生者，而非生在出生；老死属于正在衰老和死亡者，而非老死在衰老和死亡。是故，生等在一个心识刹那中不是无明的缘。所以，正因不可能，以彼等为根本的理趣未被采纳。然亦存在断绝，故说“于彼处断绝”，当如是知。正因如此，才说了“再者”等。

มาติกาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

纲要释义终。

อกุสลนิทฺเทสวณฺณนา

不善解释之释义

๒๔๘-๒๔๙. อุปาทานสฺส อุปาทานปจฺจยตฺตํ อาปชฺเชยฺยาติ นนุ นายํ โทโส. กามุปาทานญฺหิ ทิฏฺฐุปาทานสฺส, ตญฺจ อิตรสฺส ปจฺจโย โหตีติ? สจฺจํ, กามุปาทานสฺส ปน ตณฺหาคหเณน คหิตตฺตา นาเม วิย วิเสสปจฺจยตฺตาภาวา จ อุปาทานคฺคหเณน ตณฺหาปจฺจยา ภวสฺส จ ปจฺจยภูตา ทิฏฺฐิ เอว คหิตาติ อยํ โทโส วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ยสฺมา จ อุปาทานฏฺฐาเน ปจฺจยุปฺปนฺนํ ปจฺจโย จ เอกเมว, ตสฺมา ‘‘นามปจฺจยา ผสฺโส, นามรูปปจฺจยา สฬายตน’’นฺติ เอเตสํ นิทฺเทเสสุ วิย ‘‘อุปาทานปจฺจยา ภโว’’ติ เอตสฺส นิทฺเทเส ปจฺจโย วิสุํ น วิภตฺโต. สติปิ วา ภวสฺส ปจฺจยภาเวน กามุปาทานสฺสปิ คหเณ ‘‘ฐเปตฺวา อุปาทาน’’นฺติ อวุจฺจมาเน กามุปาทานํ กามุปาทานสฺส, ทิฏฺฐิ จ ทิฏฺฐิยา ปจฺจโยติ อาปชฺเชยฺยาติ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนตานิวารณตฺถํ ‘‘ฐเปตฺวา อุปาทาน’’นฺติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ.

248-249. “取成为取的缘”，此难道不是过失吗？欲取是见取的缘，而见取又是其他（取）的缘，不是吗？诚然。但因欲取已被“爱”所含摄，且如“名”一般，不具特殊缘的地位，故在“取”的范畴中，仅取了作为“爱缘有”之缘的“见”。当知所说之过失即指此。又因在“取”之处，缘生法与缘是同一的，故如在“名缘触”、“名色缘六处”等解释中一般，在“取缘有”的解释中，缘亦未被分开辨析。或者，即使在将欲取亦作为“有”的缘而取的情况下，若不说“除去取”，则会导致“欲取为欲取之缘”、“见为见之缘”。为防止缘与缘生法混同，故说“除去取”，（此处）显示了这一点。

๒๕๒. จกฺขายตนาทิอุปตฺถมฺภกสฺส [Pg.140] จิตฺตสมุฏฺฐานรูปสฺส ชนกํ วิญฺญาณํ จกฺขายตนุปจยาทีนํ ปจฺจโยติ วุตฺตํ ตทชนกมฺปีติ อธิปฺปาเยน ‘‘ยสฺส จิตฺตสมุฏฺฐานรูปสฺสา’’ติอาทิมาห. ตาสมฺปิ หีติ อุตุอาหารชสนฺตตีนมฺปิ หิ อุปตฺถมฺภกสมุฏฺฐาปนปจฺฉาชาตปจฺจยวเสน วิญฺญาณํ ปจฺจโย โหติ เอวาติ อตฺโถ.

252. 作为眼处等之支持的心生色，其生起者——识，已被说为是眼处增长等的缘。说“任何心生色……”等，其意趣是：即使不是（该心生色的）生起者（之识）亦是缘。“对于彼等也是”的意思是：对于时节生与食生（色）的相续，识也确实通过支持、生起、后生缘的方式而成为缘。

๒๕๔. ยถานุรูปนฺติ มหาภูตสงฺขาตํ ปญฺจนฺนํ สหชาตาทิปจฺจโย, วตฺถุสงฺขาตํ ฉฏฺฐสฺส ปุเรชาตาทิปจฺจโย, นามํ ปญฺจนฺนํ ปจฺฉาชาตาทิปจฺจโย, ฉฏฺฐสฺส สหชาตาทิปจฺจโยติ เอสา ยถานุรูปตา.

254. “如其所应”（yathānurūpaṃ）即：被称为大种的是五（根）的俱生等缘；被称为所依（vatthu）的是第六（意根）的前生等缘；名是五（根）的后生等缘，是第六（意根）的俱生等缘——此即如其所应。

๒๖๔. ยสฺสาติ ยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส นามสฺส วิญฺญาณสฺส สมฺปยุตฺตปจฺจยภาโว โหตีติ โยเชตพฺพํ.

264. “于何者”（yassa）一词，应如是结合：于何者作为缘生法的名与识，其相应缘的作用成立。

๒๗๒. ‘‘ผสฺสปจฺจยาปิ นาม’’นฺติ ผสฺสปจฺจยภาเวน วตฺตพฺพสฺเสว นามสฺส อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺเนน ปวตฺติ ทสฺสิตาติ ‘‘ฐเปตฺวา ผสฺส’’นฺติ ปุน วจเน โกจิ อตฺโถ อตฺถีติ น วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตถาปี’’ติอาทิมาห.

272. “名亦以触为缘”，显示了那应被称为“以触为缘”的名，其转起即是自身的缘生法。为表明“是故，再说‘除去触’没有任何意义，故未说”这一点，（作者）才说了“即便如此”等。

๒๘๐. ยสฺมา อธิโมกฺโขปิ นตฺถิ, ตสฺมา อุปาทานฏฺฐานํ ปริหีนเมวาติ สมฺพนฺโธ. พลวกิเลเสน ปน ปทปูรณสฺส การณํ ตณฺหาย อภาโว โทมนสฺสสหคเตสุ วุตฺโต เอวาติ ตสฺส เตน สมฺพนฺโธ โยเชตพฺโพ. สพฺพตฺถาติ ตติยจิตฺตาทีสุ ‘‘ตณฺหาปจฺจยา อธิโมกฺโข’’ติอาทิมฺหิ วิสฺสชฺชนเมว วิเสสํ ทสฺเสตฺวา ปาฬิ สํขิตฺตา. เหฏฺฐาติ จิตฺตุปฺปาทกณฺฑาทีสุ.

280. 因为亦无胜解（adhimokkha），所以取的立足处就完全失去了——此为关联。然而，以“强力烦恼”作为补足词的原因，是因在与忧俱行（的心）中无爱，此点已被说过，应以此与彼建立关联。“在一切处”是指：在第三心等处，对于“爱缘胜解”等（问目），圣典仅在回答中显示其差别，故而简略。“在下方”是指：在心生品等处。

อกุสลนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

不善解释之释义终。

กุสลาพฺยากตนิทฺเทสวณฺณนา

善与无记解释之释义

๒๙๒. ปสาโทติ สทฺธา.

292. 净信即是信。

๓๐๖. ‘‘อโลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยายา’’ติอาทิวจนโต (อ. นิ. ๓.๓๔) สพฺยาปารานิ กุสลมูลานิ สงฺขารานํ นิทานานิ โหนฺติ, น กมฺมเวคกฺขิตฺเตสุ [Pg.141] วิปาเกสุ อโลภาทิสหคตกมฺมปฏิพิมฺพภูตา วิย ปวตฺตมานา อโลภาทโยติ ปญฺจวิญฺญาเณสุ วิย นิทานรหิตตา โสตปติตตาติ ทฏฺฐพฺพา. กิริยธมฺมา กิริยมตฺตตฺตา กมฺมนิทานรหิตาอิจฺเจว ปริหีนาวิชฺชาฏฺฐานา เวทิตพฺพา.

306. 根据“无贪是业生起之因”等语（《增支部》3.34），有作用的善根是诸行的因，而非在被业力抛投的果报中，如伴随无贪等之业的影像般转起的无贪等。当知后者如五识一般，是无因的，已落入（缘起之）流。唯作法因其仅是作用，故无业因，当知它们已舍离无明之处。

ตติยจตุตฺถวารา อสมฺภวโต เอวาติ กสฺมา วุตฺตํ, กึ จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ จกฺขายตนุปจยาทีนํ ปจฺฉาชาตปจฺจยา น โหนฺตีติ? โหนฺติ, ตทุปตฺถมฺภกสฺส ปน จิตฺตสมุฏฺฐานสฺส อสมุฏฺฐาปนํ สนฺธาย ‘‘อสมฺภวโต’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สหชาตปจฺฉาชาตวิญฺญาณสฺส ปน วเสน ตทาปิ วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ, ปจฺฉาชาตสหชาตนามสฺส สหชาตปุเรชาตภูตจกฺขาทิรูปสฺส จ วเสน นามรูปปจฺจยา สฬายตนญฺจ ลพฺภตีติ ตติยจตุตฺถวารา น น สมฺภวนฺตีติ.

为何说第三、第四轮“因不可能故”？难道眼识等不能作为眼处等增长的后生缘吗？能。但当知，说“因不可能故”是针对未能生起彼等之支持的心生色而言。然而，通过俱生与后生识，那时依然可得“识缘名色”；又通过后生与俱生名，以及俱生与前生眼等色，亦可得“名色缘六处”，因此第三、第四轮并非不可能。

กุสลาพฺยากตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

善与无记解释之释义终。

อวิชฺชามูลกกุสลนิทฺเทสวณฺณนา

以无明为根本之善法解释之释义

๓๓๔. สมฺโมหวเสนาติ กุสลผเล อนิจฺจาทิตาย สภเย สาทุรสวิสรุกฺขพีชสทิเส ตํนิพฺพตฺตกกุสเล จ อนาทีนวทสฺสิตาวเสน. สมติกฺกมตฺถํ ภาวนา สมติกฺกมภาวนา, ตทงฺควิกฺขมฺภนวเสน สมติกฺกมภูตา วา ภาวนา สมติกฺกมภาวนา.

334. “以痴”是指：对于因无常等而有怖畏、犹如味甘的毒树种子般的善果，以及对于能产生它的善法，不见其过患。为超越而修习，是“超越修”；或者，通过彼分断与镇伏断而成为超越的修习，是“超越修”。

ตถา อิธ น ลพฺภนฺตีติ อวิชฺชาย เอว สงฺขารานํ อวิคตาทิปจฺจยตฺตาภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ, วิญฺญาณาทีนํ ปน สงฺขาราทโย อวิคตาทิปจฺจยา โหนฺตีติ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาโร, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ สงฺขารเหตุกนฺติอาทินา โยชนา น น สกฺกา กาตุนฺติ อวิคตจตุกฺกาทีนิปิ น อิธ ลพฺภนฺติ. วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ วิญฺญาณสมฺปยุตฺตํ นามนฺติอาทินา หิ ยถาลาภโยชนาย นโย ทสฺสิโตติ.

如是，此处说“不可得”，是针对无明本身不作为诸行之不离去缘等而说；然而对于识等，诸行等是不离去缘等，因此“无明缘行，行缘识，行是识之因”等应用并非不可行，但不离去等四法在此处亦不可得。因为通过“识缘名色，名与识相应”等，已开示了随其所得而应用的理路。

อวิชฺชามูลกกุสลนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

以无明为根之善法解释释义，终。

กุสลมูลกวิปากนิทฺเทสวณฺณนา

善根异熟解释释义

๓๔๓. ‘‘นานากฺขณิกกมฺมปจฺจเย [Pg.142] ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถี’’ติ วุตฺตํ, กึ กุสลมูลํ อกุสลมูลญฺจ กมฺมปจฺจโย โหตีติ? น โหติ, กมฺมปจฺจยภูตาย ปน เจตนาย สํสฏฺฐํ กมฺมํ วิย ปจฺจโย โหติ. เตน เอกีภาวมิว คตตฺตาติ เอวํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยถา กุสลากุสลมูเลหิ วินา กมฺมํ วิปากํ น ชเนตีติ ตานิ วิปากสฺส ปริยาเยน อุปนิสฺสโยติ วุตฺตานิ, เอวํ กมฺเมน เอกีภูตานิ สํสฏฺฐานิ หุตฺวา กมฺมชานํ ปจฺจยา โหนฺตีติ ปริยาเยน เตสํ กมฺมปจฺจยตา วุตฺตา. เอสาติ เอส กุสลมูลปจฺจโย อกุสลมูลปจฺจโย จาติ โยเชตพฺพํ.

343. “关于异刹那业缘，则无话可说”，如是说已。那么善根和不善根是业缘吗？不是。然而，它们如同与已作业缘的思(cetanā)相结合的业一般，成为缘。因此，当说“如同合为一体”时，应如是理解。譬如，若无善与不善根，业则不能产生异熟，因此它们被间接地称为异熟的亲依止缘；同样，它们与业合一、结合，成为业生诸法之缘，因此其业缘性是间接而说。此（业缘性），应结合为“此即善根缘与不善根缘”。

กุสลากุสลวิปากานํ วิย กิริยานํ อุปฺปาทกานิ อวิชฺชากุสลากุสลมูลานิ จ น โหนฺตีติ อาห ‘‘อุปนิสฺสยตํ น ลภนฺตี’’ติ. มนสิกาโรปิ ชวนวีถิปฏิปาทกมตฺตตฺตา กุสลากุสลานิ วิย อวิชฺชํ อุปนิสฺสยํ น กโรติ, อวิชฺชูปนิสฺสยานํ ปน ปวตฺติอตฺถํ ภวงฺคาวฏฺฏนมตฺตํ โหติ, ปหีนาวิชฺชานญฺจ กิริยานํ อวิชฺชา เนวุปฺปาทิกา, อารมฺมณมตฺตเมว ปน โหติ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘กุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺส ธมฺมสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๓), ‘‘วิปากธมฺมธมฺโม เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๓.๑๐๓) จ เอวมาทีสุ กิริยานํ อกุสลา อุปนิสฺสยปจฺจยภาเวน น อุทฺธฏาติ. อปิจ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ เอตสฺส วเสน อวิชฺชามูลโก กุสลนโย วุตฺโต, ‘‘สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณ’’นฺติ เอตสฺส วเสน กุสลากุสลมูลโก วิปากนโย, กิริยานํ ปน เนว สงฺขารคฺคหเณน, น จ วิญฺญาณคฺคหเณน คหณํ คจฺฉตีติ ตํมูลโก กิริยานโย น ลพฺภตีติ น วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

无明、善根与不善根，不像对善恶异熟那样，是唯作法的生起因，因此说“不得为亲依止”。作意(manasikāra)也仅是令速行心路生起，不像善与不善法那样以无明为亲依止；对于有无明亲依止的诸法，其作用仅是令有分转向而已。对于已断无明者的唯作法，无明并非其生起因，而仅是所缘。有鉴于此，在“善法是无记法之亲依止缘”(paṭṭhā. 1.1.423)、“异熟法是俱非异熟非异熟法之亲依止缘”(paṭṭhā. 1.3.103)等文中，不善法作为唯作法之亲依止缘的情况并未被举出。再者，应知：“无明缘行”是为了说明以无明为根的善法理路；“行缘识”是为了说明以善不善为根的异熟理路；而唯作法既不为“行”所摄，亦不为“识”所摄，故以其为根的唯作理路，此处未说。

อเนกเภทโตติ อวิชฺชาทีนํ มูลปทานํ เอกจิตฺตกฺขณิกานํ กิริยนฺเต ปฐมนเย สหชาตาทิอเนกปจฺจยภาเวน คหิตตฺตา เตสํ ปจฺจยานํ วเสน นวาทิมูลปทานํ นยานํ วเสน, อเนกปฺปการโต จตุนฺนํ จตุกฺกานํ วเสนาติ วา อธิปฺปาโย. กุสลากุสลานํ ปน วิปาเก จาติ เอตฺถ กุสลากุสเลสุ กุสลากุสลานํ วิปาเก จาติ วตฺตพฺพํ. ปุริมปจฺฉิเมสุ หิ นเยสุ ยถา ปจฺจยากาโร วุตฺโต, ตํทสฺสนตฺถํ [Pg.143] ‘‘อเนกเภทโต เอกธาวา’’ติ วุตฺตํ, น จ ปจฺฉิมนเย กุสเล อเนกเภทโต ปจฺจยากาโร วุตฺโต, อถ โข ‘‘เอกธาวา’’ติ. เอกธาวาติ จ มูลปเทกปจฺจยตาวเสน, เอกสฺเสว วา นยสฺส วเสน เอกปฺปกาเรนาติ อตฺโถ, ปฐมจตุกฺกสฺเสว วเสนาติ วา อธิปฺปาโย. ธมฺมปจฺจยเภเทติ อวิชฺชาทีนํ ธมฺมานํ ปจฺจยภาวเภเท ชรามรณาทีนํ ธมฺมานํ ชาติอาทิปจฺจยเภเท, ตํตํจิตฺตุปฺปาทสมยปริจฺฉินฺนานํ วา ผสฺสาทีนํ ธมฺมานํ เอกกฺขณิกาวิชฺชาทิปจฺจยเภเท. ปริยตฺติอาทีนํ กโม ปริยตฺติ…เป… ปฏิปตฺติกฺกโม. ปจฺจยากาเร หิ ปาฬิปริยาปุณนตทตฺถสวนปาฬิอตฺถจินฺตนานิ ‘‘ชรามรณํ อนิจฺจํ สงฺขตํ…เป… นิโรธธมฺม’’นฺติอาทินา ภาวนาปฏิปตฺติ จ กเมน กาตพฺพาติ กม-คฺคหณํ กโรติ. ตโตติ ญาณปฺปเภทชนกโต กมโต. อญฺญํ กรณียตรํ นตฺถิ. ตทายตฺตา หิ ทุกฺขนฺตกิริยาติ.

“由多种差别”：其意为，由于在第一理路中，于唯作法的结尾，无明等同一心刹那的根本法，是以俱生等多种缘的方式被把握，故依此诸缘，或依九种等根本法的理路，或依四种四法，而有多种方式。至于“以及善不善之异熟”，此处应作“于善不善法中，以及善不善之异熟”。因为在前后的理路中，已说示缘的方式，为显示此，故说“由多种差别，或由单一”；然而在后一理路中，善法之缘的方式，并非由多种差别而说，而是说“由单一”。“由单一”者，义为依于根本法之单一缘性，或依于唯一理路，即以单一方式；或意指仅依于第一组四法。“于法与缘的差别”：指无明等诸法作为缘的差别，老死等诸法之生等缘的差别，或指于各心生起之时所限定的触等诸法，于同一刹那的无明等之缘的差别。教理等之次第，即教理……乃至……实践之次第。在缘的方式中，学习圣典、听闻其义、思惟圣典与义理，以及如“老死是无常、有为……乃至……是灭法”等修习实践，皆应依次而行，故说“次第”。“从彼”：从产生智慧差别的次第。无有他事比此更应为，因灭苦之事正依于此。

กุสลมูลกวิปากนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

善根异熟解释释义，终。

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿毗达摩分别释义，终。

ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

缘起分别释义，终。

๗. สติปฏฺฐานวิภงฺโค

7. 念住分别

๑. สุตฺตนฺตภาชนียํ

1. 经分别

อุทฺเทสวารวณฺณนา

纲要品释义

๓๕๕. ตโย [Pg.144] สติปฏฺฐานาติ สติปฏฺฐาน-สทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ กโรติ, น อิธ ปาฬิยํ วุตฺตสฺส สติปฏฺฐาน-สทฺทสฺส อตฺถทสฺสนํ. อาทีสุ หิ สติโคจโรติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘ผสฺสสมุทยา เวทนานํ สมุทโย, นามรูปสมุทยา จิตฺตสฺส สมุทโย, มนสิการสมุทยา ธมฺมานํ สมุทโย’’ติ (สํ. นิ. ๕.๔๐๘) สติปฏฺฐานนฺติ วุตฺตานํ สติโคจรานํ ทีปเก สุตฺตปฺปเทเส สงฺคณฺหาติ. เอวํ ปฏิสมฺภิทาปาฬิยมฺปิ อวเสสปาฬิปฺปเทสทสฺสนตฺโถ อาทิ-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. ทานาทีนิปิ กโรนฺตสฺส รูปาทีนิ กสิณาทีนิ จ สติยา ฐานํ โหตีติ ตํนิวารณตฺถมาห ‘‘ปธานํ ฐาน’’นฺติ. ป-สทฺโท หิ ปธานตฺถทีปโกติ อธิปฺปาโย.

355. “三念处”：这是在提取“念处”一词的含义，而不是在此处巴利经文中展示“念处”一词的意义。“在等等之中是念的所缘”：此中“等”(ādi)一词，总括了阐明被称为念处的念所缘(satigocara)的经文段落，如：“由触之集而有受之集，由名色之集而有心之集，由作意之集而有法之集”（《相应部》5.408）。同样，在《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)的巴利文中，“等”一词也应被视为显示其余巴利文段落的意思。对于行布施等的人来说，色等和遍处(kasiṇa)等也成为念的立足处，为了排除此义，故说“主要的立足处”。其意为：“pa”这个前缀，实是阐明“主要”之义。

อริโยติ อริยํ เสฏฺฐํ สมฺมาสมฺพุทฺธมาห. เอตฺถาติ เอตสฺมึ สฬายตนวิภงฺคสุตฺเตติ อตฺโถ. สุตฺเตกเทเสน หิ สุตฺตํ ทสฺเสติ. ตตฺถ หิ –

“圣者”(Ariyo)是指最尊贵的圣者，即正等觉者。“此处”(Ettha)的意思是“在此《六处分别经》(Saḷāyatanavibhaṅga Sutta)中”。因为用经文的一部分来指示整部经。在那里——

‘‘ตโย สติปฏฺฐานา ยทริโย…เป… อรหตีติ อิติ โข ปเนตํ วุตฺตํ, กิญฺเจตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ? อิธ, ภิกฺขเว, สตฺถา สาวกานํ ธมฺมํ เทเสติ อนุกมฺปโก หิเตสี อนุกมฺปํ อุปาทาย ‘อิทํ โว หิตาย อิทํ โว สุขายา’ติ. ตสฺส สาวกา น สุสฺสูสนฺติ, น โสตํ โอทหนฺติ, น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐาเปนฺติ, โวกฺกมฺม จ สตฺถุสาสนา วตฺตนฺติ. ตตฺร, ภิกฺขเว, ตถาคโต น เจว อนตฺตมโน โหติ, น จ อนตฺตมนตํ ปฏิสํเวเทติ, อนวสฺสุโต จ วิหรติ สโต สมฺปชาโน. อิทํ, ภิกฺขเว, ปฐมํ สติปฏฺฐานํ. ยทริโย…เป… อรหติ.

“三种念处，圣者……堪为阿罗汉。”此话是这样说的，但它是就什么而说的呢？诸比丘，于此，导师为弟子们说法，他富有悲悯，寻求他们的利益，出于悲悯而说：“此为你们的利益，此为你们的安乐。”他的弟子们却不愿听，不倾耳，不立心了知，并且偏离导师的教诫而行。诸比丘，于此，如来既不感到不悦，也不感受不悦，他无染而住，具念、正知。诸比丘，这是第一念处，圣者……堪为阿罗汉。

‘‘ปุน จปรํ ภิกฺขเว สตฺถา…เป… อิทํ โว สุขายาติ. ตสฺส เอกจฺเจ สาวกา น สุสฺสูสนฺติ…เป… วตฺตนฺติ. เอกจฺเจ สาวกา สุสฺสูสนฺติ [Pg.145]…เป… น จ โวกฺกมฺม สตฺถุสาสนา วตฺตนฺติ. ตตฺร, ภิกฺขเว, ตถาคโต น เจว อตฺตมโน โหติ, น จ อตฺตมนตํ ปฏิสํเวเทติ. น เจว อนตฺตมโน โหติ, น จ อนตฺตมนตํ ปฏิสํเวเทติ. อตฺตมนตญฺจ อนตฺตมนตญฺจ ตทุภยํ อภินิวชฺเชตฺวา อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต สมฺปชาโน. อิทํ, ภิกฺขเว, ทุติยํ…เป….

再者，诸比丘，导师……此为你们的安乐。他的一些弟子不愿听……而行；一些弟子愿意听……不偏离导师的教诫而行。诸比丘，于此，如来既不感到欢喜，也不感受欢喜；既不感到不悦，也不感受不悦。他避开欢喜与不悦两者，安住于舍，具念、正知。诸比丘，这是第二……

‘‘ปุน จปรํ…เป… สุขายาติ. ตสฺส สาวกา สุสฺสูสนฺติ…เป… วตฺตนฺติ. ตตฺร, ภิกฺขเว, ตถาคโต อตฺตมโน เจว โหติ, อตฺตมนตญฺจ ปฏิสํเวเทติ, อนวสฺสุโต จ วิหรติ สโต สมฺปชาโน. อิทํ, ภิกฺขเว, ตติย’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๓๑๑) –

“再者……为汝等安乐。其弟子众乐于听闻……而行。诸比丘，于此，如来心生欢喜，感受喜悦，并无染而住，具念、正知。诸比丘，此为第三。”（《中部》3.311）——

เอวํ ปฏิฆานุนเยหิ อนวสฺสุตตา, นิจฺจํ อุปฏฺฐิตสติตา, ตทุภยวีติวตฺตตา สติปฏฺฐานนฺติ วุตฺตา. พุทฺธานเมว กิร นิจฺจํ อุปฏฺฐิตสติตา โหติ, น ปจฺเจกพุทฺธาทีนนฺติ.

如是，因不为嫌恶与爱乐所染，恒常正念现前，以及超越此二者，故称为念处。据说唯有诸佛能恒常正念现前，而非辟支佛等。

ป-สทฺโท อารมฺภํ โชเตติ, อารมฺโภ จ ปวตฺตีติ กตฺวา อาห ‘‘ปวตฺตยิตพฺพโตติ อตฺโถ’’ติ. สติยา กรณภูตาย ปฏฺฐานํ ปฏฺฐาเปตพฺพํ สติปฏฺฐานํ. อน-สทฺทญฺหิ พหุลํ-วจเนน กมฺมตฺถํ อิจฺฉนฺติ สทฺทวิทู, ตเถว กตฺตุอตฺถมฺปิ อิจฺฉนฺตีติ ปุน ตติยนเย ‘‘ปติฏฺฐาตีติ ปฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ ป-สทฺโท ภุสตฺถํ ปกฺขนฺทนํ ทีเปตีติ ‘‘โอกฺกนฺติตฺวา ปกฺขนฺทิตฺวา วตฺตตีติ อตฺโถ’’ติ อาห. ปุน ภาวตฺเถ สติ-สทฺทํ ปฏฺฐาน-สทฺทญฺจ วณฺเณนฺโต ‘‘อถ วา’’ติอาทิมาห. เตน ปุริมตฺเถ สติ-สทฺโท ปฏฺฐาน-สทฺโท จ กตฺตุอตฺโถติ วิญฺญายติ.

pa前缀阐明“开始”（ārambha），而开始即是“进行”（pavatti），故说“义为‘应使之进行’”。以念为工具，应予建立之“处”，即是“念处”。语法家们通常认为ana后缀有用作业格义，同样也用作主格义，因此在第三种释义中又说：“因其建立（patiṭṭhāti），故为‘处’（paṭṭhāna）”。于此，pa前缀表示“极其”与“深入”之义，故说：“义为‘进入后、深入后而进行’”。再者，在解释“念”与“处”二词的抽象义时，又说了“或者”等。由此可知，在前面的释义中，“念”与“处”二词皆为主格义。

วิเสเสน กาโย จ เวทนา จ อสฺสาทสฺส การณนฺติ ตปฺปหานตฺถํ เตสํ ตณฺหาวตฺถูนํ โอฬาริกสุขุมานํ อสุภทุกฺขตาทสฺสนานิ มนฺทติกฺขปญฺเญหิ ตณฺหาจริเตหิ สุกรานีติ ตานิ เตสํ วิสุทฺธิมคฺโคติ วุตฺตานิ, เอวํ ทิฏฺฐิยา วิเสสการเณสุ จิตฺตธมฺเมสุ อนิจฺจานตฺตตาทสฺสนานิ นาติปเภทาติปเภทคเตสุ เตสุ ตปฺปหานตฺถํ มนฺทติกฺขานํ ทิฏฺฐิจริตานํ สุกรานีติ เตสํ ตานิ วิสุทฺธิมคฺโคติ. ติกฺโข สมถยานิโก โอฬาริการมฺมณํ ปริคฺคณฺหนฺโต ตตฺถ อฏฺฐตฺวา ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย เวทนํ ปริคฺคณฺหาตีติ อาห ‘‘โอฬาริการมฺมเณ อสณฺฐหนโต’’ติ. วิปสฺสนายานิกสฺส [Pg.146] สุขุเม จิตฺเต ธมฺเมสุ จ จิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ ตทนุปสฺสนานํ ตํวิสุทฺธิมคฺคตา วุตฺตา.

身与受特别是味著（assāda）之因，为断除彼，对于钝根与利根的贪行者（taṇhācarita）而言，观察作为贪爱事（taṇhāvatthu）的粗显与微细法为不净与苦，是容易的，故说此等为其清净道。同样，为断除见，对于钝根与利根的见行者（diṭṭhicarita）而言，于彼等或未极分别或已极分别之法中，观察作为见之特因的心与诸法为无常与无我，是容易的，故说此等为其清净道。利根的奢摩他行者（samathayānika）在把握粗显所缘时，无法安住于彼，入定出定后，转而把握受，故说“因无法安住于粗显所缘”。毗婆舍那行者（vipassanāyānika）的心倾向于微细的心与诸法，故说随观彼等即为其清净道。

เตสํ ตตฺถาติ เอตฺถ ตตฺถ-สทฺทสฺส ปหานตฺถนฺติ เอเตน โยชนา. ปญฺจ กามคุณา สวิเสสา กาเย ลพฺภนฺตีติ วิเสเสน กาโย กาโมฆสฺส วตฺถุ, ภเว สุขคฺคหณวเสน ภวสฺสาโท โหตีติ ภโวฆสฺส เวทนา, สนฺตติฆนคฺคหณวเสน จิตฺเต อตฺตาภินิเวโส โหตีติ ทิฏฺโฐฆสฺส จิตฺตํ, ธมฺมวินิพฺโภคสฺส ธมฺมานํ ธมฺมมตฺตตาย จ ทุปฺปฏิวิชฺฌตฺตา สมฺโมโห โหตีติ อวิชฺโชฆสฺส ธมฺมา, ตสฺมา เตสุ เตสํ ปหานตฺถํ จตฺตาโรว วุตฺตา, ทุกฺขาย เวทนาย ปฏิฆานุสโย อนุเสตีติ ทุกฺขทุกฺขวิปริณามทุกฺขสงฺขารทุกฺขภูตา เวทนา วิเสเสน พฺยาปาทกายคนฺถสฺส วตฺถุ, จิตฺเต นิจฺจคฺคหณวเสน สสฺสตสฺส อตฺตโน สีเลน สุทฺธีติอาทิปรามสนํ โหตีติ สีลพฺพตปรามาสสฺส จิตฺตํ, นามรูปปริจฺเฉเทน ภูตํ ภูตโต อปสฺสนฺตสฺส ภววิภวทิฏฺฐิสงฺขาโต อิทํสจฺจาภินิเวโส โหตีติ ตสฺส ธมฺมา…เป… สุขเวทนาสฺสาทวเสน ปรโลกนิรเปกฺโข ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิปรามาสํ อุปฺปาเทตีติ ทิฏฺฐุปาทานสฺส เวทนา. สนฺตติฆนคฺคหณวเสน สราคาทิจิตฺเต สมฺโมโห โหตีติ โมหาคติยา จิตฺตํ, ธมฺมสภาวานวโพเธน ภยํ โหตีติ ภยาคติยา ธมฺมา…เป… อวุตฺตานํ วุตฺตนเยน วตฺถุภาโว โยเชตพฺโพ.

于“tesaṃ tattha”中，“tattha”一词与“为断除”之义相连。五妙欲（kāmaguṇā）特别于身获得，故身是欲流（kāmogha）之事；因执取有中之乐而有对有之味著，故受是有流（bhavogha）之事；因执取为相续与坚实，于心中生起我执，故心是见流（diṭṭhogha）之事；因难以了悟诸法之不可分性及诸法仅是法性，从而产生痴迷，故法是无明流（avijjogha）之事。是故，为断除彼等，而说此四者。于苦受中，嗔恚随眠（paṭighānusaya）潜伏，此即是苦苦、坏苦、行苦之受，故受特别是嗔恚身结（byāpādakāyagantha）之事；因于心中执取为常，而有“永恒之我依戒而净”等执取，故心是戒禁取（sīlabbataparāmāsa）之事；因不能以辨别名色而如实知见已生者，而有名为有见、无见的“此是究竟真理”之执取（idaṃsaccābhinivesa），故法是其事……因味著乐受而对来世漠不关心，生起“无布施”等执取，故受是见取（diṭṭhupādāna）之事。因执取为相续与坚实，于有贪等心中产生痴迷，故心是痴趣（mohāgati）之事；因不解诸法自性而产生怖畏，故法是畏趣（bhayāgati）之事……未说者，应依已说之理连结其事。

‘‘อาหารสมุทยา กายสมุทโย, ผสฺสสมุทยา เวทนาสมุทโย (สํ. นิ. ๕.๔๐๘), สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยา นามรูป’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๑๒๖; สํ. นิ. ๒.๑; อุทา. ๑) วจนโต กายาทีนํ สมุทยภูตา กพฬีการาหารผสฺสมโนสญฺเจตนาวิญฺญาณาหารา กายาทิปริชานเนน ปริญฺญาตา โหนฺตีติ อาห ‘‘จตุพฺพิธาหารปริญฺญตฺถ’’นฺติ. ปกรณนโยติ ตมฺพปณฺณิภาสาย วณฺณนานโย. เนตฺติเปฏกปฺปกรเณ ธมฺมกถิกานํ โยชนานโยติปิ วทนฺติ.

“食集故身集，触集故受集”（《相应部》5.408），“行缘识，识缘名色”（《中部》3.126；《相应部》2.1；《自说经》1）等经文表明，作为身等生起之因的段食、触食、意思食、识食，通过遍知身等而被遍知，故说“为遍知四食”。论法（pakaraṇanayo）即铜鍱洲（Tambapaṇṇi）语的释义方法（vaṇṇanānayo）。亦有人说，在《导论》（Nettippakaraṇa）中，此为诸说法师的应用方法（yojanānayo）。

สรณวเสนาติ กายาทีนํ กุสลาทิธมฺมานญฺจ ธารณตาวเสน. สรนฺติ คจฺฉนฺติ เอตายาติ สตีติ อิมสฺมึ อตฺเถ เอกตฺเต นิพฺพาเน สมาคโม เอกตฺตสโมสรณํ. เอตเทว หิ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิมาห. เอกนิพฺพานปฺปเวสเหตุภูโต วา สมานตาย เอโก สติปฏฺฐานสภาโว [Pg.147] เอกตฺตํ, ตตฺถ สโมสรณํ ตํสภาคตา เอกตฺตสโมสรณํ. เอกนิพฺพานปฺปเวสเหตุภาวํ ปน ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิมาห. เอตสฺมึ อตฺเถ สรเณกตฺตสโมสรณานิ สห สติปฏฺฐาเนกภาวสฺส การณตฺเตน วุตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพานิ, ปุริมสฺมึ วิสุํ. สรณวเสนาติ วา คมนวเสนาติ อตฺเถ สติ ตเทว คมนํ สโมสรณนฺติ สโมสรเณ วา สติ-สทฺทตฺถวเสน อวุจฺจมาเน ธารณตาว สตีติ สติ-สทฺทตฺถนฺตราภาวา ปุริมํ สติภาวสฺส การณํ, ปจฺฉิมํ เอกภาวสฺสาติ นิพฺพานสโมสรเณปิ สหิตาเนว ตานิ สติปฏฺฐาเนกภาวสฺส การณานิ.

“依念（saraṇa）”者，谓依于持载身等及善法等。“依此而念（saranti）或行（gacchanti）”，故为“念”（sati）。于此义中，于唯一涅槃中聚合，即是“一处聚合”（ekattasamosaraṇa）。为示此义，故说“譬如”等。或谓，作为趣入唯一涅槃之因，由平等故，念处之同一自性即是“一”（ekatta）；于彼聚合，即同于彼自性，是为“一处聚合”。为示趣入唯一涅槃之因，故说“譬如”等。于此义中，当知“念”、“一”、“聚合”三者，是作为“念处为一性”之因而一并宣说；于前义中，则为分别。或谓，当“依念”意为“依于行”时，彼行即是“聚合”；或于“聚合”时，若不依“念”字之义而言，则“持载”即是“念”。因“念”字无他义，前者为念性之因，后者为一性之因。纵于涅槃聚合，彼等亦一并为“念处为一性”之因。

จุทฺทสวิเธนาติ อิทํ มหาสติปฏฺฐานสุตฺเต (ที. นิ. ๒.๓๗๒ อาทโย; ม. นิ. ๑.๑๐๕ อาทโย) วุตฺตานํ อานาปานปพฺพาทีนํ วเสน. ตถา ปญฺจวิเธน ธมฺมานุปสฺสนนฺติ เอตฺถาปิ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ จ อุฏฺฐานกภณฺฑสทิสตา ตํตํสติปฏฺฐานภาวนานุภาวสฺส ทฏฺฐพฺพา. ภิกฺขุโคจรา หิ เอเต. วุตฺตญฺหิ ‘‘โคจเร, ภิกฺขเว, จรถ สเก เปตฺติเก วิสเย’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๕.๓๗๒; ที. นิ. ๓.๘๐).

“十四种”者，谓依《大念处经》（Mahāsatipaṭṭhānasutta，如《长部》2.372等；《中部》1.105等）中所说之入出息品等。同样，“五种法随观”亦当如是知。于此，当知各念处修习之威力，犹如奋起之资本。此等实为比丘之行处（gocara）。诚如所说：“诸比丘，汝等当行于自己祖传之境域（visaya）”等（《相应部》5.372；《长部》3.80）。

กายานุปสฺสนาทิปฏิปตฺติยา ภิกฺขุ โหตีติ ภิกฺขุํ ‘‘กายานุปสฺสี วิหรตี’’ติอาทินา ทสฺเสติ ภิกฺขุมฺหิ ตํนิยมโต. เตนาห ‘‘ปฏิปตฺติยา วา ภิกฺขุภาวทสฺสนโต’’ติ.

因由身随观等修行而成其为比丘，故以“安住于身随观”等语，显示此限定于比丘。是故说：“或由修行而显示比丘性”。

สมํ จเรยฺยาติ กายาทิวิสมจริยํ ปหาย กายาทีหิ สมํ จเรยฺย. ราคาทิวูปสเมน สนฺโต, อินฺทฺริยทมเนน ทนฺโต, จตุมคฺคนิยเมน นิยโต, เสฏฺฐจาริตาย พฺรหฺมจารี. กายทณฺฑาทิโอโรปเนน นิธาย ทณฺฑํ. โส เอวรูโป พาหิตปาปสมิตปาปภินฺนกิเลสตาหิ พฺราหฺมณาทิสมญฺโญ เวทิตพฺโพ.

“应平等而行”者，谓舍弃身等不平等之行，与身等平等而行。因贪等止息故寂静，因调伏诸根故调御，因四道之限定故克制，因行于最胜行故为梵行者。因放下身罚等，故为“弃杖者”。如是之人，因已除恶、已息恶、已破烦恼，当知其有婆罗门等之名。

กายานุปสฺสนาอุทฺเทสวณฺณนา

身随观概述释义

อสมฺมิสฺสโตติ เวทนาทโยปิ เอตฺถ สิตา, เอตฺถ ปฏิพทฺธาติ กาเย เวทนาทิอนุปสฺสนาปสงฺเคปิ อาปนฺเน ตทมิสฺสโตติ อตฺโถ. อวยวีคาหสมญฺญาติธาวนสาราทานาภินิเวสนิเสธนตฺถํ กายํ องฺคปจฺจงฺเคหิ, ตานิ จ เกสาทีหิ, เกสาทิเก จ ภูตุปาทายรูเปหิ วินิพฺภุชฺชนฺโต [Pg.148] ‘‘ตถา น กาเย’’ติอาทิมาห. ปาสาทาทินคราวยวสมูเห อวยวีวาทิโนปิ อวยวีคาหํ น กโรนฺติ. นครํ นาม โกจิ อตฺโถ อตฺถีติ ปน เกสญฺจิ สมญฺญาติธาวนํ สิยาติ อิตฺถิปุริสาทิสมญฺญาติธาวเน นครนิทสฺสนํ วุตฺตํ.

“不相混杂”的意思是，虽然感受等也安住于此、系缚于此，但即使在身体中随观感受等的情况下，也不与它们相混杂。为了破除对整体的执取、对概念的追逐、对取实体的执著，而将身体分解为大小肢节，又将它们分解为发等，再将发等分解为大种及所造色，并说“于身不然”等。即使是持整体论者，在面对由宫殿等组成的城市各部分时，也不会执取一个整体。但因为有些人可能会追逐“有名为城市之物存在”的概念，所以在解说追逐“男人”、“女人”等概念时，举了城市的例子。

ยํ ปสฺสติ อิตฺถึ วา ปุริสํ วา, นนุ จกฺขุนา อิตฺถิปุริสทสฺสนํ นตฺถีติ? สจฺจํ นตฺถิ, ‘‘อิตฺถึ ปสฺสามิ, ปุริสํ ปสฺสามี’’ติ ปน ปวตฺตสญฺญาย วเสน ‘‘ยํ ปสฺสตี’’ติ วุตฺตํ. มิจฺฉาทสฺสเน วา ทิฏฺฐิยา ยํ ปสฺสติ, น ตํ ทิฏฺฐํ, ตํ รูปายตนํ น โหติ, รูปายตนํ วา ตํ น โหตีติ อตฺโถ. อถ วา ตํ เกสาทิภูตุปาทายสมูหสงฺขาตํ ทิฏฺฐํ น โหติ, ทิฏฺฐํ วา ยถาวุตฺตํ น โหตีติ อตฺโถ. ยํ ทิฏฺฐํ ตํ น ปสฺสตีติ ยํ รูปายตนํ, เกสาทิภูตุปาทายสมูหสงฺขาตํ วา ทิฏฺฐํ, ตํ ปญฺญาจกฺขุนา ภูตโต น ปสฺสตีติ อตฺโถ.

当看见女人或男人时，难道用眼能看见女人或男人吗？确实不能。但因为生起了“我看见女人，我看见男人”这样的想，所以才说“凡所见者”。或者说，以邪见所见并非真见，那不是色处，或者说那不是色处。又或者说，那被称为由发等大种及所造色组成的集合体，并非所见，或者说所见并非如其所述。所谓“所见者，彼实不见”，意思是说，对于所见的色处，或由发等大种及所造色组成的集合体，他不用智慧之眼如实地看见。

น อญฺญธมฺมานุปสฺสีติ น อญฺญสภาวานุปสฺสี, อสุภาทิโต อญฺญาการานุปสฺสี น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. ปถวีกายนฺติ เกสาทิปถวึ ธมฺมสมูหตฺตา กาโยติ วทติ, ลกฺขณปถวิเมว วา อเนกปฺปเภทสกลสรีรคตํ ปุพฺพาปริยภาเวน ปวตฺตมานํ สมูหวเสน คเหตฺวา กาโยติ วทติ, เอวํ อญฺญตฺถาปิ.

“不观他法”即不观其他自性，意为不对不净等事物作其他的观察。“地身”，是指头发等地界的法聚集而称为身；或者说，地界相，是指将众多差别组成、在身体中前后相续存在的整体，以集合的方式理解而称为身，其他地方也是这样。

อชฺฌตฺตพหิทฺธาติ อชฺฌตฺตพหิทฺธาธมฺมานํ ฆฏิตารมฺมณํ เอกโต อารมฺมณภาโว นตฺถีติ อตฺโถ, อชฺฌตฺตพหิทฺธา ธมฺมา วา ฆฏิตารมฺมณํ อิทํ นตฺถีติ อตฺโถ. ตีสุ ภเวสุ กิเลสานนฺติ ภวตฺตยวิสยานํ กิเลสานนฺติ อตฺโถ.

“内外”是指，内外之法聚合为所缘时，没有单一的所缘；或者说，内外之法聚合为所缘这件事，是不存在的。“三有中的烦恼”是指，以三有为对象境界的烦恼。

สพฺพตฺถิกนฺติ สพฺพตฺถ ภวํ. สพฺพสฺมึ ลีเน อุทฺธเฏ จ จิตฺเต อิจฺฉิตพฺพตฺตา, สพฺเพ วา ลีเน อุทฺธเฏ จ ภาเวตพฺพา โพชฺฌงฺคา อตฺถิกา เอตายาติ สพฺพตฺถิกา. อนฺโตสงฺเขโปติ อนฺโตโอลียนา โกสชฺชนฺติ อตฺโถ.

“通一切处”是指存在于一切处。由于在一切迟缓和掉举的心中都应被希求，或者说，由于在一切迟缓和掉举中都应修习的觉支，通过它而有益，因此称为“通一切处”。“内收”的意思是，内心迟缓和懈怠。

อวิเสเสน ทฺวีหิปิ นีวรณปฺปหานํ วุตฺตนฺติ กตฺวา ปุน เอเกเกน วุตฺตปฺปหานวิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘วิเสเสนา’’ติ อาห, ‘‘วิเนยฺย นีวรณานี’’ติ อวตฺวา อภิชฺฌาโทมนสฺสวินยสฺส วา ปโยชนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิเสเสนา’’ติอาทิมาห. กายานุปสฺสนาภาวนาย อุชุวิปจฺจนีกานํ อนุโรธวิโรธาทีนํ ปหานทสฺสนญฺหิ เอตสฺส ปโยชนนฺติ. กายภาวนายาติ [Pg.149] กายานุปสฺสนาภาวนา อธิปฺเปตา. เตนาติ อนุโรธาทิปฺปหานวจเนน.

在无差别地宣说了两种盖的断除后，为了再次显示对每一种所说的断除的差别，而说“以差别”。不说“调伏诸盖”，而是为了显示调伏贪欲和忧恼的作用，而说“以差别”等。因为显示断除随顺和违逆等，是身随观修习的直接对治，这即是其作用。“身修习”，意指身随观的修习。“以此”，即以此断除随顺等之语。

สพฺพตฺถิกกมฺมฏฺฐานํ พุทฺธานุสฺสติ เมตฺตา มรณสฺสติ อสุภภาวนา จ. สติสมฺปชญฺเญน เอเตน โยคินา ปริหริยมานํ ตํ สพฺพตฺถิกกมฺมฏฺฐานํ วุตฺตํ สติสมฺปชญฺญพเลน อวิจฺฉินฺนสฺส ตสฺส ปริหริตพฺพตฺตา, สติยา วา สมโถ วุตฺโต สมาธิกฺขนฺธสงฺคหิตตฺตา.

遍一切处业处是佛随念、慈心、死随念以及不净观。修行者以具念正知守护此（业处），此被称为遍一切处业处，因为凭借具念正知之力能不间断地守护它；或者说，念即是止，因为它包含在定蕴中。

กายานุปสฺสนาอุทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

身随观纲要释义终。

เวทนานุปสฺสนาทิอุทฺเทสวณฺณนา

受随观等纲要释义

เกวลํ ปนิธาติอาทินา อิธ เอตฺตกํ เวทิตพฺพนฺติ เวทิตพฺพํ ปริจฺเฉทํ ทสฺเสติ. อทฺทมทกฺขีติ ทฺเวปิ เอกตฺถา. สมฺมทฺทโสติ สมฺมา ปสฺสโก.

通过“仅于此”等语，在此开示了“当知晓如此”这一应知的界限。‘看见’(addam)和‘已看见’(adakkhi)二词同义。‘正见者’(sammaddaso)是正确看见的人。

สุขทุกฺขโตปิ จาติ สุขาทีนํ ฐิติวิปริณามญาณสุขตาย, วิปริณามฏฺฐิติอญฺญาณทุกฺขตาย จ วุตฺตตฺตา ติสฺโสปิ จ สุขโต ติสฺโสปิ จ ทุกฺขโต อนุปสฺสิตพฺพาติ อตฺโถ.

乐与苦也是这样，因为安乐等的住立和变异之智是乐，变异和住立的无知是苦，所以也应当从三个方面观为乐，也应当从三个方面观为苦，这是它的意思。

รูปาทิอารมฺมณฉนฺทาทิอธิปติญาณาทิสหชาตกามาวจราทิภูมินานตฺตเภทานํ กุสลากุสลตพฺพิปากกิริยานานตฺตเภทสฺส จ อาทิ-สทฺเทน สสงฺขาริกาสงฺขาริกสวตฺถุกาวตฺถุกาทินานตฺตเภทานญฺจ วเสนาติ โยเชตพฺพํ. สุญฺญตาธมฺมสฺสาติ ‘‘ธมฺมา โหนฺติ, ขนฺธา โหนฺตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๒๑) สุญฺญตาวาเร อาคตสุญฺญตาสภาวสฺส วเสน. กามญฺเจตฺถาติอาทินา ปุพฺเพ ปหีนตฺตา ปุน ปหานํ น วตฺตพฺพนฺติ โจทนํ ทสฺเสติ, มคฺคจิตฺตกฺขเณ วา เอกตฺถ ปหีนํ สพฺพตฺถ ปหีนํ โหตีติ วิสุํ วิสุํ น วตฺตพฺพนฺติ. ตตฺถ ปุริมโจทนาย นานาปุคฺคลปริหาโร, ปจฺฉิมาย นานาจิตฺตกฺขณิกปริหาโร. โลกิยภาวนาย หิ กาเย ปหีนํ น เวทนาทีสุ วิกฺขมฺภิตํ โหติ. ยทิปิ น ปวตฺเตยฺย, น ปฏิปกฺขภาวนาย ตตฺถ สา อภิชฺฌาโทมนสฺสสฺส อปฺปวตฺติ โหตีติ ปุน ตปฺปหานํ วตฺตพฺพเมวาติ. อุภยตฺถ วา อุภยํ สมฺภวโต โยเชตพฺพํ. เอกตฺถ ปหีนํ [Pg.150] เสเสสุปิ ปหีนํ โหตีติ มคฺคสติปฏฺฐานภาวนํ, โลกิยภาวนาย วา สพฺพตฺถ อปฺปวตฺติมตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘ปญฺจปิ ขนฺธา โลโก’’ติ หิ จตูสุปิ วุตฺตนฺติ.

色等所缘、欲等增上、智等俱生、欲界等诸地的种种差别，以及善、不善、异熟、唯作等种种差别，乃至有行、无行、有因、无因等种种差别，皆应以“等”字统摄。所谓‘空性法’者，即‘诸法存在，诸蕴存在’等（法集121），是依空性品所述具空性本质而言。‘虽可于此’等语，显示先前已断者不应再说断除的责难，或于道心刹那一处断者即一切处断，不应分别而论。此处前一个责难针对不同个人的调伏，后一个责难针对不同心刹那的调伏。因为通过世间修习，于身断除者，于受等中未必被镇伏。纵使（贪忧）不生起，彼处贪忧的不起，也并非由于对治修习的缘故，因此仍应说其断除。或者可以结合二者皆有可能的情况来解释。一处断则其余处也断，这是指道念处修习；或者就世间修习中一切处不生起而言。所谓‘五蕴即世间’，于四念处也是这样说的。

เวทนานุปสฺสนาทิอุทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

受随观等纲要释义终。

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

纲要品释义终。

กายานุปสฺสนานิทฺเทสวณฺณนา

身随观解释释义

๓๕๖. สพฺพปฺปการวจเนน อุทฺเทเส ทสฺสิตา อชฺฌตฺตาทิอนุปสฺสนา ปการา จ คหิตา. ตตฺถ อนฺโตคธา จุทฺทส ปการา, กายคตาสติสุตฺเต วุตฺตา เกสาทิวณฺณกสิณารมฺมณจตุกฺกชฺฌานปฺปการา, โลกิยาทิปฺปการา จาติ เตปิ คหิตา เอว. นิทฺเทเส หิ เอกปฺปการนิทฺเทเสน นิทสฺสนมตฺตํ กตนฺติ, สพฺพปฺปการคฺคหณญฺจ พาหิเรสุปิ เอกเทสสมฺภวโต กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

356. 以“一切方式”之语，在纲要中所示的内在等随观诸种方式都已包含。其中包含了十四种方式，即《身至念经》(Kāyagatāsatisutta)中所说的发等、色遍所缘、四禅的诸种方式，以及世间等诸种方式，它们也都被包含了。在解释中，仅以一种方式的解说作为示范，而之所以包含一切方式，应当理解为是由于在外部对象中也存在部分的可能性。

ติริยํ ตจปริจฺฉินฺนนฺติ เอตฺถ นนุ เกสโลมนขานํ อตจปริจฺฉินฺนตา ตจสฺส จ อตฺถีติ? ยทิปิ อตฺถิ, ตจปริจฺฉินฺนพหุลตาย ปน ตจปริจฺฉินฺนตา น น โหติ กายสฺสาติ เอวํ วุตฺตํ. ตโจ ปริยนฺโต อสฺสาติ ตจปริยนฺโตติ วุตฺโตติ เอเตน ปน วจเนน กาเยกเทสภูโต ตโจ คหิโต เอว. ตปฺปฏิพทฺธา จ เกสาทโย ตทนุปวิฏฺฐมูลา ตจปริยนฺตาว โหนฺตีติ ทฺวตฺตึสาการสมูโห สพฺโพปิ กาโย ตจปริยนฺโตติ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

此处说“横向以皮肤为界”，难道头发、体毛、指甲不是不为皮肤所包围，而皮肤本身也有未被包围之处吗？纵然如此，但因其绝大部分为皮肤所包围，故说身体以皮肤为界并非不成立。所谓“以皮为边际”(tacapariyanto)，是说皮肤是它的边界。此语实已含摄了作为身体一部分的皮肤。与它相连的发等，其根深入皮内，也同样是以皮肤为边际。故应了知，三十二身分的集合，即整个身体，都被称为“以皮为边际”。

‘‘ปูรํ นานปฺปการสฺสา’’ติ วุตฺตํ, เก ปน เต ปการา? เยหิ นานปฺปการํ อสุจิ วุตฺตนฺติ เกสา โลมาติอาทิ วุตฺตนฺติ อิมมตฺถํ ทีเปนฺโต อาห ‘‘เอเต เกสาทโย อาการา’’ติ. อาการา ปการาติ หิ เอโก อตฺโถ.

经中说“充满种种[不净]”，但那些种类是什么呢？为了阐明“由哪些被称为种种不净”，即“发、体毛等”这一含义，[义疏]说：“这些发等就是其行相(ākārā)”。因为“行相”(ākārā)和“种类”(pakārā)是同义词。

นิสินฺนสฺส ยาว อปริปฺผนฺทนิสชฺชามูลกํ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ, ยาวตา อุฏฺฐาติ วา, ตาว เอโก นิสชฺชวาโร. เยน วิธินา อุคฺคเห กุสโล โหติ, โส สตฺตวิโธ วิธิ ‘‘อุคฺคหโกสลฺล’’นฺติ วุจฺจติ, ตํนิพฺพตฺตํ วา ญาณํ.

于就坐者，从坐下至因久坐不动而生起苦，或至起身为止，此为一次静坐(nisajjavāro)。能善巧受持之法有七种，此七种法称为“受持善巧”(uggahakosalla)，或指由之而生之智。

ปถวีธาตุพหุลภาวโต มตฺถลุงฺคสฺส กรีสาวสาเน ตนฺติอาโรปนมาห. เอตฺถ ปน มํสํ…เป… วกฺกํ…เป… เกสาติ เอวํ วกฺกปญฺจกาทีสุ [Pg.151] อนุโลมสชฺฌายํ วตฺวา ปฏิโลมสชฺฌาโย ปุริเมหิ สมฺพนฺโธ วุตฺโต. สฺวายํ เย ปรโต วิสุํ ติปญฺจาหํ, ปุริเมหิ เอกโต ติปญฺจาหนฺติ ฉปญฺจาหํ สชฺฌายา วกฺขมานา, เตสุ อาทิอนฺตทสฺสนวเสน วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อนุโลมปฏิโลมสชฺฌาเยปิ หิ ปฏิโลมสชฺฌาโย อนฺติโมติ. สชฺฌายปฺปการนฺตรํ วา เอตมฺปีติ เวทิตพฺพํ. หตฺถสงฺขลิกา องฺคุลิปนฺติ. ลกฺขณปฏิเวธสฺสาติ อสุภลกฺขณปฏิเวธสฺส, ธาตุลกฺขณปฏิเวธสฺส วา.

因地界偏多，故说脑髓末端犹如系于粪末之线。此处则说：“肉……乃至……肾……乃至……发”，如此在以肾为结尾的五法等中，说了顺向诵念后，又说逆向诵念与前面相关联。对于将要提到的六个为期五天的诵念，即“之后分开念三个五天”和“与前面的一起念三个五天”，应当了知这是通过开示其始末而说的。在顺向和逆向诵念中，逆向诵念是最后的。或者，也应了知这是一种不同的诵念方式。“手链”(Hatthasaṅkhalikā)是指一排手指。“通达相”(Lakkhaṇapaṭivedhassa)是指通达不净相，或通达界相。

อตฺตโน ภาโค สภาโค, สภาเคน ปริจฺเฉโท สภาคปริจฺเฉโท, เหฏฺฐุปริติริยนฺเตหิ สกโกฏฺฐาสิกเกสนฺตราทีหิ จ ปริจฺเฉโทติ อตฺโถ.

自己的部分是“自部”(sabhāgo)；以自部来限定，是“自部限定”(sabhāgaparicchedo)。其义为：通过下方、上方、周围，以及自身部分的头发间隙等来进行限定。

ธาตุวิภงฺโค (ม. นิ. ๓.๓๔๒ อาทโย) ปุกฺกุสาติสุตฺตํ. สาธารณวเสนาติ เอตฺตเกเนว สิทฺเธ สพฺพ-คฺคหณํ วณฺณกสิณวเสน จตุกฺกชฺฌานิกสมถสาธารณตฺตสฺส จ ทสฺสนตฺถํ.

《界分别经》(Dhātuvibhaṅgasutta)（《中部》3.342等）即《布估萨帝经》(Pukkusātisutta)。所谓“以共通方式”，虽然仅凭此即可成立，但之所以要包含“一切”，是为了显示其与通过色遍(vaṇṇakasiṇa)而修的四禅奢摩他(samatha)的共通性。

โอกฺกมนวิสฺสชฺชนนฺติ ปฏิปชฺชิตพฺพวชฺเชตพฺเพ มคฺเคติ อตฺโถ. พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมเณติ เอตฺถ กายานุปสฺสนํ หิตฺวา สุภาทิวเสน คยฺหมานา เกสาทโยปิ พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมณาเนวาติ เวทิตพฺพา. อุกฺกุฏฺฐุกฺกฏฺฐิฏฺฐาเนเยว อุฏฺฐหิตฺวาติ ปุพฺเพ วิย เอกตฺถ กตาย อุกฺกุฏฺฐิยา กเมน สพฺพตาเลสุ ปติตฺวา อุฏฺฐหิตฺวา ปริยนฺตตาลํ อาทิตาลญฺจ อคนฺตฺวา ตโต ตโต ตตฺถ ตตฺเถว กตาย อุกฺกุฏฺฐิยา อุฏฺฐหิตฺวาติ อตฺโถ.

“进入与舍弃”(Okkamanavissajjana)，意为应行之道与应避之道。“外部多重所缘”(Bahiddhā puthuttārammaṇa)，此处应了知，在舍弃身随观(kāyānupassana)后，以净相等方式所执取的发等，也同样是外部多重所缘。“仅于蹲踞之处起身”(Ukkuṭṭhukkaṭṭhiṭṭhāneyeva uṭṭhahitvā)，意为：如前所述，在一处蹲下后，依次遍及所有标记点，然后起身，但不去终点和起点，而是在各个标记点就地蹲下再起身。

อธิจิตฺตนฺติ สมถวิปสฺสนาจิตฺตํ. อนุยุตฺเตนาติ ยุตฺตปยุตฺเตน, ภาเวนฺเตนาติ อตฺโถ. สมาธินิมิตฺตํ อุปลกฺขณากาโร สมาธิเยว. มนสิ กาตพฺพนฺติ จิตฺเต กาตพฺพํ, อุปฺปาเทตพฺพนฺติ อตฺโถ. สมาธิการณํ วา อารมฺมณํ สมาธินิมิตฺตํ อาวชฺชิตพฺพนฺติ อตฺโถ. ฐานํ อตฺถีติ วจนเสโส, ตํ จิตฺตํ โกสชฺชาย สํวตฺเตยฺย, เอตสฺส สํวตฺตนสฺส การณํ อตฺถีติ อตฺโถ. ตํ วา มนสิกรณํ จิตฺตํ โกสชฺชาย สํวตฺเตยฺยาติ เอตสฺส ฐานํ การณนฺติ อตฺโถ. น จ ปภงฺคูติ กมฺมนิยภาวูปคมเนน จ ปภิชฺชนสภาวนฺติ อตฺโถ.

“增上心”(adhicitta)即奢摩他(samatha)与观(vipassanā)之心。“勤修”(anuyuttena)即专精投入，意为培育。“定相”(samādhinimittaṃ)是作为标记的行相，即定本身。“应作意”(manasi kātabbaṃ)即应在心中实行，意为应生起。或者，意为应专注于作为定之因缘的所缘，即定相。“有此可能”(ṭhānaṃ atthi)是句子的补充，意为：彼心可能导致懈怠，存在导致此事的因缘。或者，意为：彼作意是心可能导致懈怠一事的因缘。“且不脆弱”(na ca pabhaṅgu)意为，由于达到了适合作业的状态，心也就不具有坏散的体性。

อาลิมฺเปตีติ อาทีเปติ ชาเลติ. ตญฺจาติ ตํ ปิฬนฺธนวิกติสงฺขาตํ อตฺถํ ปโยชนํ. อสฺสาติ สุวณฺณการสฺส อนุโภติ สมฺโภติ สาเธติ[Pg.152]. อสฺส วา สุวณฺณสฺส ตํ อตฺถํ สุวณฺณกาโร อนุโภติ ปาปุณาติ.

“点燃”(Ālimpeti)即点燃、燃烧。“那”(Taṃ)即指那名为饰品之物的利益与目的。“他的”(Assa)即金匠体验、产生、完成。或者，金匠体验、获得那黄金的利益。

อภิญฺญาย อิทฺธิวิธาทิญาเณน สจฺฉิกรณียสฺส อิทฺธิวิธปจฺจนุภวนาทิกสฺส อภิญฺญาสจฺฉิกรณียสฺส. ปจฺจกฺขํ ยสฺส อตฺถิ, โส สกฺขิ, สกฺขิโน ภพฺพตา สกฺขิภพฺพตา, สกฺขิภวนตาติ วุตฺตํ โหติ. สกฺขิ จ โส ภพฺโพ จาติ วา สกฺขิภพฺโพ. อยญฺหิ อิทฺธิวิธาทีนํ ภพฺโพ, ตตฺถ จ สกฺขีติ สกฺขิภพฺโพ, ตสฺส ภาโว สกฺขิภพฺพตา, ตํ ปาปุณาติ. อายตเนติ ปุพฺพเหตาทิเก การเณ สติ.

“应以神通亲证”(abhiññāsacchikaraṇīyassa)：指应以神通(abhiññā)（即神通类别等智）所亲证的，也就是体验神通类别等境界。有亲身经验者为见证者(sakkhi)；见证者的能力即见证能力(sakkhibhabbatā)，此即被称为成为见证者。或者，既是见证者又能胜任者，即“能见证者”(sakkhibhabbo)。此人确实能胜任神通等，且于其中为见证者，故为“能见证者”；其状态即见证能力，他能达到此。“于处”(Āyatane)即在有先前之因等原因时。

สีติภาวนฺติ นิพฺพานํ, กิเลสทรถวูปสมํ วา. สมฺปหํเสตีติ สมปวตฺตํ จิตฺตํ ตถาปวตฺติยา ปญฺญาย โตเสติ อุตฺเตเชติ. ยทา วา นิรสฺสาทํ จิตฺตํ ภาวนาย น ปกฺขนฺทติ, ตทา ชาติอาทีนิ สํเวควตฺถูนิ ปจฺจเวกฺขิตฺวา สมฺปหํเสติ สมุตฺเตเชติ.

“清凉”(Sītibhāva)即涅槃(nibbāna)，或烦恼与热恼的止息。“令喜”(Sampahaṃseti)即以如是生起的智慧，使持续生起的心欢喜、振奋。或者，当心对禅修感到无味而不投入时，则省察生等能引生紧迫感之事(saṃvegavatthu)，从而激励、振奋它。

ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนา, กถํ? ทฺเว เกสา เอกโต นตฺถีติ. อาสโยติ นิสฺสโย, ปจฺจโยติ อตฺโถ.

横向被彼此界定。如何？因为两根头发不会在一起。

นขา ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนาติ วิสุํ ววตฺถิตตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตเมว หิ อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทฺเว นขา เอกโต นตฺถี’’ติ อาหาติ.

“指甲横向被彼此界定”，这是就其各自独立而说。确实，为了显示此义，才说“两个指甲不是在一起的”。

สุขุมมฺปีติ ยถาวุตฺตโอฬาริกจมฺมโต สุขุมํ อนฺโตมุขจมฺมาทิ. โกฏฺฐาเสสุ วา ตเจน ปริจฺฉินฺนตฺตา ยํ ทุรุปลกฺขณียํ, ตํ ‘‘สุขุม’’นฺติ วุตฺตํ. ตญฺหิ วุตฺตนเยน ตจํ วิวริตฺวา ปสฺสนฺตสฺส ปากฏํ โหตีติ.

“也微细”(Sukhumampi)即比前述粗皮更微细的，如口腔内的皮等。或者，由于在身体各部分中被皮所界定而难以辨识者，被称为“微细”。因为，当依所述方法剥开皮来观察时，它就会显现。

ตาลคุฬปฏลํ นาม ปกฺกตาลผลลสิกํ ตาลปฏฺฏิกาย ลิมฺปิตฺวา สุกฺขาเปตฺวา อุทฺธริตฺวา คหิตปฏลํ.

所谓的棕榈糖膜(Tālaguḷapaṭalaṃ)，是把成熟棕榈果的浆汁涂在棕榈叶片上，晒干后揭取下来的薄膜。

เอวํ ติมตฺตานีติ เอวํ-มตฺต-สทฺเทหิ โคปฺผกฏฺฐิกาทีนิ อวุตฺตานิปิ ทสฺเสตีติ เวทิตพฺพํ. กีฬาโคฬกานิ สุตฺเตน พนฺธิตฺวา อญฺญมญฺญํ ฆฏฺเฏตฺวา กีฬนโคฬกานิ.

“如此大小”(Evaṃ timattāni)：当知，以“如此大小”等词，也指明了未提及的踝骨等物。“游戏球”(Kīḷāgoḷakāni)即用线绑住、互相撞击来玩耍的球。

ตตฺถ ชงฺฆฏฺฐิกสฺส ปติฏฺฐิตฏฺฐานนฺติ ชณฺณุกฏฺฐิมฺหิ ปวิสิตฺวา ฐิตฏฺฐานนฺติ อธิปฺปาโย. เตน อฏฺฐินา ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ ยํ กฏิฏฺฐิโน, ตํ อคฺคฉินฺนมหาปุนฺนาคผลสทิสํ. สีสกปฏฺฏเวฐกํ เวเฐตฺวา ฐปิตสีสมยํ ปฏฺฏกํ. สุตฺตกนฺตนสลากาวิทฺธา [Pg.153] โคฬกา วฏฺฏนาติ วุจฺจนฺติ, วฏฺฏนานํ อาวลิ วฏฺฏนาวลิ. อวเลขนสตฺถกํ อุจฺฉุตจาวเลขนสตฺถกํ.

其中，“胫骨的立足处”(jaṅghaṭṭhikassa patiṭṭhitaṭṭhānaṃ)意为进入膝盖骨后所立之处。那根骨头所立之处，即髋骨上的地方，它就像顶端被切断的大龙华树(mahāpunnāga)的果实。头巾卷(Sīsakapaṭṭaveṭhakaṃ)是卷起来后戴在头上的布条。被纺线杆穿过的球体被称为纺锤(vaṭṭana)，一排纺锤即纺锤列(vaṭṭanāvali)。刮刀(Avalekhanasatthakaṃ)是刮甘蔗皮的刀。

วกฺกภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ วกฺกปริยนฺตภาเคน ปริจฺฉินฺนํ.

“被肾脏部分所界定”(Vakkabhāgena paricchinnaṃ)即被肾脏的边缘部分所界定。

สกฺขรสุธาวณฺณนฺติ มรุมฺเปหิ กตสุธาวณฺณํ. ‘‘เสตสกฺขรสุธาวณฺณ’’นฺติ จ ปาฐํ วทนฺติ, เสตสกฺขราวณฺณํ สุธาวณฺณญฺจาติ อตฺโถ.

“砾石与石灰的颜色”(Sakkharasudhāvaṇṇaṃ)即用砾石制成的石灰的颜色。也有读作“白砾石与石灰的颜色”(Setasakkharasudhāvaṇṇaṃ)的，意思是白砾石的颜色和石灰的颜色。

ยตฺถ อนฺนปานํ นิปติตฺวา ติฏฺฐตีติ สมฺพนฺโธ.

此处的关联是：“食物和饮料落入后停留之处”。

วิสมจฺฉินฺนกลาโป วิสมํ อุทกํ ปคฺฆรติ, เอวเมว สรีรํ เกสกูปาทิวิวเรหิ อุปริ เหฏฺฐา ติริยญฺจ วิสมํ ปคฺฆรตีติ ทสฺเสตุํ วิสมจฺฉินฺน-คฺคหณํ กโรติ.

一捆被不平整地切断的东西会不平整地流水；同样地，使用“不平整地切断”(visamacchinna)一词，是为了显示身体也从毛孔等孔隙不平整地向上、向下及横向渗漏。

อติกฏุกอจฺจุณฺหาทิโก วิสภาคาหาโร อุณฺหกาเล ปวตฺตมานานํ ธาตูนํ วิสภาคตฺตา.

（这是由于）过分辛辣、过分热等不相宜的食物，与热季时运行的诸界不相容的缘故。

เอกตฺตารมฺมณพเลเนว วาติ วิกฺขมฺภิตนีวรเณน สุสมาหิตจิตฺเตน อุปฏฺฐิตสฺส นานารมฺมณวิปฺผนฺทนวิรเหน เอกสภาวสฺส อารมฺมณสฺส วเสน. ตญฺหิ เอกตฺตารมฺมณํ อุปฏฺฐหมานเมว อตฺตนิ อภิรตึ, สาติสยํ ผรณปีตึ, อิฏฺฐาการานุภวนญฺจ โสมนสฺสํ อุปฺปาเทติ. น หิ อภิรติโสมนสฺเสหิ วินา อนติกฺกนฺตปีติสุขสฺส เอกตฺตุปฏฺฐานํ อตฺถีติ.

或者“仅以单一所缘之力”(Ekattārammaṇabaleneva vā)：这是指，通过单一自性所缘的方式，此所缘呈现给一个已镇伏诸盖、善得禅定的心，因为它已止息了各种所缘的摇动。因为那单一的所缘在呈现时，就在自身中生起喜乐、殊胜的遍满之喜，以及体验可意状态的喜悦。确实，对于未超越喜与乐者，若无喜乐与喜悦，则单一所缘不会现起。

อวิเสสโต ปน สาธารณวเสนาติ ปฏิกูลธาตุวณฺณวิเสสํ อกตฺวา สมถวิปสฺสนาสาธารณวเสนาติ อตฺโถ. ติวิเธนาติ อนุโลมาทินา วกฺขมาเนน. ฉ มาเสติ อทฺธมาเส อูเนปิ มาสปริจฺเฉเทน ปริจฺฉิชฺชมาเน สชฺฌาเย ฉ มาสา ปริจฺเฉทกา โหนฺตีติ กตฺวา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ปริจฺฉิชฺชมานสฺส มาสนฺตรคมนนิวารณญฺหิ ฉมาสคฺคหณํ, น สกลฉมาเส ปริวตฺตทสฺสนตฺถํ. อาจริยาติ อฏฺฐกถาจริยา.

“无差别地，以共通的方式而言”是指不作厌逆界色相的差别，是为止(samatha)与观(vipassanā)共通之义。“以三种方式”是指以随顺等即将说明的方式。“六个月”：当知，即使不足半个月，在以月为单位计算时，为了诵读，也以六个月为期限。取六个月是为了防止跨入下一个月，而非为了显示完整的六个月轮转。“诸师”是指诸义注师。

ลกฺขณนฺติ ธาตุปฏิกูลลกฺขณํ. ชนํ น อรหนฺตีติ อชญฺญา, ชเน ปเวเสตุํ อยุตฺตา ชิคุจฺฉนียาติ วุตฺตํ โหติ.

“相”是指界的厌逆相。“不堪众人”(ajaññā)是指“不值得在众人中”，意思是说不适合进入人群，是可厌的。

ปฏิปาฏิยา อฏฺฐีนีติ ปฏิปาฏิยา อฏฺฐีนิ โกฏิยา ฐิตานิ. น เอตฺถ โกจิ อตฺตา นาม อตฺถิ, อฏฺฐีนิ เอว อฏฺฐิปุญฺชมตฺโต เอวายํ สงฺฆาโฏติ ทสฺเสติ[Pg.154]. อเนกสนฺธิยมิโตติ อเนเกหิ สนฺธีหิ ยมิโต สมฺพทฺโธ โส อฏฺฐิปุญฺโชติ ทสฺเสติ. น เกหิจีติ ยเมนฺตํ อตฺตานํ ปฏิเสเธติ. โจทิโต ชราย มรณาภิมุขคมเนน โจทิโต.

“依次是骨头”是指骨头以末端依次排列。它显示：“此处无有名为‘我’者，只有骨头，这仅是一堆骨头，一个组合体(saṅghāṭo)。”“由众多关节所束缚”显示：那堆骨头是由众多关节所约束、连结的。“不由任何人”否定了作为约束者的我。“被驱策”是指被衰老所驱策，被趋向死亡所驱策。

มหาภูตํ อุปาทารูเปน ปริจฺฉินฺนํ ‘‘นีลํ ปีตํ สุคนฺธํ ทุคฺคนฺธ’’นฺติอาทินา. อุปาทารูปํ มหาภูเตน ตนฺนิสฺสิตสฺส ตสฺส ตโต พหิ อภาวา. ฉายาตปานํ อาตปปจฺจยฉายุปฺปาทกภาโว อญฺญมญฺญปริจฺเฉทกตา. รูปกฺขนฺธสฺส ปริคฺคหิตตฺตา ตทนฺโตคธานํ จกฺขาทิอายตนทฺวารานํ วเสน ตํตํทฺวาริกา อรูปิโน ขนฺธา ปากฏา โหนฺติ, อายตนานิ จ ทฺวารานิ จ อายตนทฺวารานีติ วา อตฺโถ. เตน รูปายตนาทีนญฺจ วเสนาติ วุตฺตํ โหติ.

大种(mahābhūta)由所造色(upādārūpa)所限定，如“青、黄、香、臭”等。所造色由大种所限定，因其依赖于彼，离彼则不存在。影与光，由光为缘而生影，此即互相限定。由于色蕴已被把握，通过包含于其中的眼等处门，与各门相应的诸无色蕴得以显现。或者“处门”(āyatanadvārāni)义为处与门。因此说“以及通过色处等”。

สปฺปจฺจยาติ สปฺปจฺจยภาวา, ปจฺจยายตฺตํ หุตฺวา นิพฺพตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. สมาโน วา สทิโส ยุตฺโต ปจฺจโย สปฺปจฺจโย, ตสฺมา สปฺปจฺจยา.

“有缘”是指有缘的状态，意思是说，它们是依缘而生起的。共同的、或相似的、或相应的缘是“有缘”(sappaccayo)，因此说“有缘”。

เอตฺตโกติ ยถาวุตฺเตน อากาเรน ปคุโณ โกฏฺฐาโส. อุคฺคโหว อุคฺคหสนฺธิ. วณฺณาทิมุเขน หิ อุปฏฺฐานํ เอตฺถ สนฺธียติ สมฺพชฺฌตีติ ‘‘สนฺธี’’ติ วุจฺจติ.

“至此”是指如前所述方式的熟练部分。取相即是取相的连结。因为经由色等门而有的现起于此被接合、被连结，故称为“连结”(sandhi)。

อุปฏฺฐาตีติ วณฺณาทิวเสน อุปฏฺฐาตีติ อตฺโถ. ปญฺจงฺคสมนฺนาคเตติ นาติทูรนาจฺจาสนฺนคมนาคมนสมฺปนฺนนฺติ เอกงฺคํ, ทิวา อพฺโพกิณฺณํ รตฺตึ อปฺปสทฺทํ อปฺปนิคฺโฆสนฺติ เอกํ, อปฺปฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสนฺติ เอกํ, ตสฺมึ โข ปน เสนาสเน วิหรนฺตสฺส อปฺปกสิเรน อุปฺปชฺชติ จีวร…เป… ปริกฺขาโรติ เอกํ, ตสฺมึ ปน เสนาสเน เถรา ภิกฺขู วิหรนฺติ พหุสฺสุตาติ เอกํ (อ. นิ. ๑๐.๑๑). ปญฺจงฺคสมนฺนาคเตนาติ อปฺปาพาธาสาเฐยฺยสทฺธาปญฺญาวีริเยหิ ปธานิยงฺเคหิ สมนฺนาคเตน.

“现起”是指以色等方式现起之义。“具足五支”，即：一、不过远不过近，来往便利；二、白日不拥挤，夜晚少声少噪；三、少有虻、蚊、风、热、爬虫的接触；四、住于彼坐卧处者，能不费力地获得衣……(等)……资具；五、彼坐卧处有诸长老比丘居住，他们博学多闻(《增支部》10.11)。又，“具足五支”是指具足少病、不狡诈、有信、有慧、有精进等策励支。

อุฏฺฐานกทายนฺติ เตหิ เขตฺเตหิ อุฏฺฐานกํ, เตหิ ทาตพฺพธญฺญนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ จ อฏฺฐกุมฺภทายกเขตฺตํ วิย มุขโธวนกิจฺจํ, โสฬสกุมฺภทายกํ วิย ขาทนภุญฺชนกิจฺจํ ทฏฺฐพฺพํ ลหุกครุกภาวโต. ตโต ปน ยํ ทุกฺขํ นิพฺพตฺตติ, ตํ อญฺญญฺจ ทฺวตฺตึสาการมนสิกาเรน จ นิวตฺตตีติ อาห ‘‘เอตฺเถว กมฺมํ กาตพฺพ’’นฺติ. เอตฺตาวตาติ เอกทิวสํ ตึส วาเร มนสิการฏฺฐปเนน.

“产生所施”是指由那些田地所产生，义为由彼等应施之谷。于此，当知洗脸之事犹如产生八瓮(kumbha)之田，食啖之事犹如产生十六瓮(soḷasakumbha)之田，此乃依其轻重而定。其次，由此产生的苦，以及其他的苦，都通过三十二行相作意而止息，因此说“应于此处作业”。“至此”是指于一日中建立作意三十遍。

สหสฺสุทฺธารํ [Pg.155] สาเธตฺวาติ สหสฺสวฑฺฒิตํ อิณํ โยเชตฺวา. อุทฺธริตพฺโพติ อุทฺธาโรติ หิ วฑฺฒิ วุจฺจตีติ. สุทฺธจิตฺเตนาติ วิกฺเขปาทิกิเลสวิรหิตจิตฺเตน. เกสาทีสุ ตเจ รชฺชนฺตา สุจฺฉวิจมฺมํ ตโจติ คเหตฺวา ‘‘สุวณฺณาทิวณฺโณ เม ตโจ’’ติอาทินา รชฺชนฺติ.

“清偿千倍利息”是指清偿增长千倍的债务。因为“应被提取”(uddharitabbo)故为“利息”(uddhāro)，即称为“增长”(vaḍḍhi)。“以清净心”是指以离于散乱等烦恼之心。于发等中对皮肤染著者，执取表皮(succhavicammaṃ)为皮肤，生起“我的皮肤色如黄金”等染著。

เตสุ ทฺเว เอกมคฺคํ ปฏิปชฺชมานา นาม น โหนฺตีติ ยถา ตถา วา ปลายนฺตีติ อตฺโถ. ตตฺถ ราคาทิวตฺถุภาเวน ทฺวตฺตึสาการานํ โจรสทิสตา อนตฺถาวหตา ทฏฺฐพฺพา.

“他们当中没有两个是行于一道者”，义为他们会如此这般地逃离。于此，当知三十二行相因作为贪欲等的所缘，而具有如盗贼般带来损害的性质。

กมฺมเมว วิเสสาธิคมสฺส ฐานนฺติ กมฺมฏฺฐานํ ภาวนา วุจฺจติ. เตนาห ‘‘มนสิกโรนฺตสฺส อปฺปนํ ปาปุณาตี’’ติ. กมฺมสฺส วา ภาวนาย ฐานํ อารมฺมณํ อปฺปนารมฺมณภาวูปคมเนน อปฺปนํ ปาปุณาตีติ วุตฺตํ.

业(kamma)即是证得殊胜的处所(ṭhāna)，故修习(bhāvanā)被称为业处(kammaṭṭhāna)。因此说：“作意者证得安止。”或者，业的修习之处即是所缘，通过达到安止所缘的状态而证得安止，如是说。

มานชาติโกติ เอเตน ลงฺฆนสมตฺถตาโยเคน อุปสมรหิตตํ ทสฺเสติ. จิตฺตมฺปิ หิ ตถา นานารมฺมเณสุ วฑฺฒิตํ อุปสมรหิตนฺติ ทสฺเสตพฺพนฺติ.

“骄慢种”，以此跳脱的能力显示其不寂静。心也是如此，在各种所缘中驰散，显示其不寂静。

หตฺเถ คหิตปญฺหวตฺถุ ปากติกเมวาติ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตตํ สนฺธายาห. ตตฺถ หิ วุตฺตํ –

“手中所持的问题”本就明显，这是指《清净道论》(Visuddhimagga)中所说。那里说道：

‘‘มาลกตฺเถโร กิร ทีฆภาณกอภยตฺเถรํ หตฺเถ คเหตฺวา ‘อาวุโส อภย, อิมํ ตาว ปญฺหํ อุคฺคณฺหาหี’ติ วตฺวา อาห ‘มาลกตฺเถโร ทฺวตฺตึสโกฏฺฐาเสสุ ทฺวตฺตึสปฐมชฺฌานลาภี, สเจ รตฺตึ เอกํ, ทิวา เอกํ สมาปชฺชติ, อติเรกฑฺฒมาเสน ปุน สมฺปชฺชติ. สเจ ปน เทวสิกํ เอกเมว สมาปชฺชติ, อติเรกมาเสน ปุน สมฺปชฺชตี’’’ติ.

“据说，摩罗迦长老(Mālakatthera)抓住长部诵者(dīghabhāṇaka)无畏长老(Abhayatthera)的手说：‘贤友(āvuso)无畏，你先学习这个问题。’然后说：‘摩罗迦长老对三十二身分一一证得了初禅。如果他晚上入定一次，白天入定一次，那么需要一个半月多才能再次完成；如果每天只入定一次，那么需要一个多月才能再次完成。’”

อิทํ ปน เอกํ มนสิกโรนฺตสฺส เอกํ ปาฏิเยกฺกํ มนสิกโรนฺตสฺส ทฺวตฺตึสาติ เอตสฺส สาธนตฺถํ นิทสฺสนวเสน อานีตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

当知，这是为了证明“作意一（身分）者”与“逐一作意三十二（身分）者”，而以例证的方式引入的。

อนุปาทินฺนกปกฺเข ฐิตานีติ เอเตน เจติยปพฺพตวาสี มหาติสฺสตฺเถโร วิย, สงฺฆรกฺขิตตฺเถรุปฏฺฐากสามเณโร วิย จ อนุปาทินฺนกปกฺเข ฐเปตฺวา คเหตุํ สกฺโกนฺตสฺส ทสวิธาสุภวเสน ชีวมานกสรีเรปิ อุปฏฺฐิเต อุปจารปฺปตฺติ ทสฺสิตา โหตีติ เวทิตพฺพา. ‘‘อตฺถิสฺส กาเย’’ติ ปน สตฺตวเสน เกสาทีสุ คยฺหมาเนสุ ยถา ‘‘อิมสฺมึ [Pg.156] กาเย’’ติ สตฺต-คฺคหณรหิเต อหํการวตฺถุมฺหิ วิทฺธสฺตาหํกาเร สทา สนฺนิหิเต ปากเฏ จ อตฺตโน กาเย อุปฏฺฐานํ โหติ, น ตถา ตตฺถาติ อปฺปนํ อปฺปตฺตา อาทีนวานุปสฺสนาว ตตฺถ โหตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘อสุภานุปสฺสนาสงฺขาตา ปน วิปสฺสนาภาวนา โหตีติ เวทิตพฺพา’’ติ.

“住于无取著品”，以此显示：如住在支提山(Cetiyapabbata)的大帝萨(Mahātissa)长老，又如僧护(Saṅgharakkhita)长老的侍者沙弥(sāmaṇera)，当能将（所缘）置于无取著品后而取时，即使是对以十种不净的方式显现的活生生的身体，也能获得近行定，应当如是了知。然而，当以“有情”的意义来执取头发等时，不像在“于此身中”的禅修里，能于自身——那远离“有情”之执取、作为我慢之所依、已破除我慢、恒常现前且清晰的身体——生起正念。在那里并非如此，因为未达安止，故只有过患随观。他是以此意趣说：“应当了知，这被称为不净随观的观(vipassanā)修习。”

๓๕๗. อาทิมฺหิ เสวนา อาเสวนา, วฑฺฒนํ ภาวนา, ปุนปฺปุนํ กรณํ พหุลีกมฺมนฺติ อยเมเตสํ วิเสโส.

357. 最初是亲近、练习，增长是修习，重复做是勤修，这是它们的差别。

๓๖๒. วตฺถุปริญฺญายาติ อภิชฺฌาโทมนสฺสานํ วตฺถุภูตสฺส กายสฺส ปริชานเนน. อปฺปิตาติ คมิตา, สา จ วินาสิตตาติ อาห ‘‘วินาสิตา’’ติ. อปฺปวตฺติยํ ฐปิตาติปิ อปฺปิตาติ อยมตฺโถ นิรุตฺติสิทฺธิยา วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. วิคตนฺตา กตาติ อิทานิ กาตพฺโพ อนฺโต เอเตสํ นตฺถีติ วิคตนฺตา, เอวํภูตา กตาติ อตฺโถ. กมฺมเมว วิเสสาธิคมสฺส ฐานํ กมฺมฏฺฐานํ, กมฺเม วา ฐานํ ภาวนารมฺโภ กมฺมฏฺฐานํ, ตญฺจ อนุปสฺสนาติ อาห ‘‘อนุปสฺสนาย กมฺมฏฺฐาน’’นฺติ, อนุปสฺสนาย วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย.

362. 所谓“遍知所依”，是指通过遍知作为贪欲与忧愁之所依的身体。“已交付”即是已达到，也就是“已灭尽”。“已交付”也可依词源学解释为“安置于不活动的状态”，应如此理解。“已作究竟”，意思是说：对于这些法来说，现在应作的究竟已不存在，像这样已经完成了。业处是证得殊胜之法的处所，或者说在业上建立的处所，即是修习的开端，而这就是随观，所以说“随观的业处”，意指属于随观的业处。

กายานุปสฺสนานิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

身随观解释之释义 终。

เวทนานุปสฺสนานิทฺเทสวณฺณนา

受随观解释之释义

๓๖๓. สมฺปชานสฺส เวทิยนํ สมฺปชานเวทิยนํ. วตฺถุนฺติ สุขาทีนํ อารมฺมณมาห, เตน วตฺถุ อารมฺมณํ เอติสฺสาติ วตฺถุอารมฺมณาติ สมาโส ทฏฺฐพฺโพ. โวหารมตฺตํ โหตีติ เอเตน ‘‘สุขํ เวทนํ เวทยามี’’ติ อิทํ โวหารมตฺเตน วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ.

363. “正知者的感受”即是“正知感受”。“事”(vatthu)是指乐等之所缘，因此，“事为其所缘”，故应将“vatthuārammaṇa”理解为复合词。“仅是俗语”(vohāramattaṃ hoti)此语显示“我感受乐受”只是以俗语表达。

วีริยสมาธึ โยเชตฺวาติ อธิวาสนวีริยสฺส อธิมตฺตตาย ตสฺส สมตาย อุภยํ สห โยเชตฺวา. สห ปฏิสมฺภิทาหีติ โลกุตฺตรปฏิสมฺภิทาหิ สห. โลกิยานมฺปิ วา สติ อุปฺปตฺติกาเล ตตฺถ สมตฺถตํ สนฺธาย ‘‘สห ปฏิสมฺภิทาหี’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สมสีสีติ วารสมสีสี หุตฺวา ปจฺจเวกฺขณวารสฺส อนนฺตรวาเร ปรินิพฺพายีติ [Pg.157] อตฺโถ. สงฺเขปมนสิการวเสน มหาสติปฏฺฐาเน, วิตฺถารมนสิการวเสน ราหุโลวาทธาตุวิภงฺคาทีสุ.

“配合精进与定”(vīriyasamādhiṃ yojetvā)是指由于忍耐精进(adhivāsanavīriya)非常强烈，为了使它达到平衡，而将两者一起配合。“具无碍解”(saha paṭisambhidāhi)是指与出世间无碍解一起。或者应该这样理解：即使是世间法生起时，亦能于彼有能力，因此说“具无碍解”。“等首”(samasīsī)的意思是：成为轮次等首，在省察轮次之后即般涅槃。简略作意，如《大念处经》；详细作意，如《罗睺罗教诫经》(Rāhulovādasutta)、《界分别经》(Dhātuvibhaṅgasutta)等。

ผสฺสปญฺจมเกเยวาติ เอว-สทฺเทน วุตฺเตสุ ตีสุปิ มุเขสุ ปริคฺคหสฺส สมานตํ ทสฺเสติ. นามรูปววตฺถานสฺส อธิปฺเปตตฺตา นิรวเสสรูปปริคฺคหสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘วตฺถุ นาม กรชกาโย’’ติ อาห, น จกฺขาทีนิ ฉวตฺถูนีติ. กรชกายสฺส ปน วตฺถุภาวสาธนตฺถํ ‘‘อิทญฺจ ปน เม วิญฺญาณํ เอตฺถ สิตํ, เอตฺถ ปฏิพทฺธ’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๒๓๕; ม. นิ. ๒.๒๕๒) สุตฺตํ อาภตํ.

“以触为第五”(phassapañcamake yeva)中的‘eva’一词表明，在所说的三种门中，对所缘的把握是相同的。因为意在确立名色，为了显示对色的无余把握，故说“事名为肉身”(vatthu nāma karajakāyo)，而非眼等六依处。并且，为了证明肉身是事，而引用了经文：“而我的识，就依止于此，系缚于此。”

ผสฺสวิญฺญาณานํ ปากฏตา เกสญฺจิ โหตีติ เยสํ น โหติ, เต สนฺธายาห ‘‘ผสฺสวเสน วา หิ…เป… น ปากฏํ โหตี’’ติ. เตสํ ปน อญฺเญสญฺจ สพฺเพสํ เวเนยฺยานํ เวทนา ปากฏาติ อาห ‘‘เวทนาวเสน ปน ปากฏํ โหตี’’ติ. สตโธตสปฺปิ นาม สตวารํ วิลาเปตฺวา วิลาเปตฺวา อุทเก ปกฺขิปิตฺวา อุทฺธริตฺวา คหิตสปฺปิ.

对某些人而言，触与识是显现的；针对那些不显现的人，（论师）说：“以触为缘……不显现”。然而，对于他们以及其他一切所化者来说，受是显现的，所以（论师）说：“以受为缘则显现”。所谓的“百炼酥”(satadhotasappi)，是指将酥油反复熔化一百次，再浸入水中后取出而得。

วินิวตฺเตตฺวาติ จตุกฺขนฺธสมุทายโต วิสุํ อุทฺธริตฺวา. มหาสติปฏฺฐานสุตฺตาทีสุ กตฺถจิ ปฐมํ รูปกมฺมฏฺฐานํ วตฺวา ปจฺฉา อรูปกมฺมฏฺฐานํ เวทนาวเสน วินิวตฺเตตฺวา ทสฺสิตํ. กตฺถจิ อรูปกมฺมฏฺฐานํ เอว เวทนาวเสน อรูปราสิโต, ญาตปริญฺญาย ปริญฺญาตโต วา รูปารูปราสิโต วา วินิวตฺเตตฺวา ทสฺสิตํ. ตตฺถาปิ เยสุ ปฐมํ ญาตปริญฺญา วุตฺตา, เตสุ ตทนฺโตคธํ. เยสุ น วุตฺตา, เตสุ จ เวทนาย อารมฺมณมตฺตํ สํขิตฺตํ ปาฬิอนารุฬฺหํ รูปกมฺมฏฺฐานํ สนฺธาย รูปกมฺมฏฺฐานสฺส ปฐมํ กถิตตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา.

“回转”(vinivattetvā)是指从四蕴聚中分离、提取出来。在《大念处经》(Mahāsatipaṭṭhānasutta)等经典中，有时先说色业处，然后以受为缘，回转而显示无色业处。有时直接以受为缘，从无色蕴，或从已知遍知所遍知者，或从色蕴和无色蕴来回转并加以显示。在那些先说了已知遍知的地方，回转即包含在已知遍知之中。而在那些没有说已知遍知的地方，则应理解为，之所以先说色业处，是针对那简略、未载于巴利圣典、且仅以受为所缘的色业处而说的。

‘‘มโนวิญฺเญยฺยานํ ธมฺมานํ อิฏฺฐานํ กนฺตาน’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๓.๓๐๖) นเยน วุตฺตํ ฉเคหสฺสิตโสมนสฺสํ ปญฺจกามคุเณสุ อสฺสาทานุปสฺสิโน เอว โหตีติ อาห ‘‘ปญฺจกามคุณามิสนิสฺสิตา ฉ เคหสฺสิตโสมนสฺสเวทนา’’ติ.

如“意所了知之法，可爱、可意”等文所说，六种居家喜悦(gehassitasomanassa)仅为随观五欲之味者所有，因此说：“依于五欲之食的六种居家喜受”(pañcakāmaguṇāmisanissitā cha gehassitasomanassavedanā)。

เวทนานุปสฺสนานิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

受随观解释释义终。

จิตฺตานุปสฺสนานิทฺเทสวณฺณนา

心随观解释释义

๓๖๕. กิเลสสมฺปยุตฺตานํ [Pg.158] ธมฺมานํ เกหิจิ กิเลเสหิ วิปฺปโยเคปิ สติ เยหิ สมฺปยุตฺตา, เตหิ สํกิเลสภาเวน สทิเสหิ สํกิลิฏฺฐตฺตา อิตเรหิปิ น วิสุทฺธตา โหตีติ อาห ‘‘น ปจฺฉิมปทํ ภชนฺตี’’ติ. ทุวิธนฺติ วิสุํ วจนํ สราคสโทเสหิ วิสิฏฺฐคฺคหณตฺถํ. อวิปสฺสนุปคตฺตา ‘‘อิธ โอกาโสว นตฺถี’’ติ วุตฺตํ.

365. 与烦恼相应的诸法，即使脱离某些烦恼，但若仍与彼等相应，则因与彼等具有相似的染污性而被染污，其他的法也不会清净，因此说：“不趣向于最后位”。“二种”(duvidhaṃ)是分别叙述，为了特别强调贪与嗔。因为未趣入观(vipassanā)，所以说：“此处连机会都没有”。

จิตฺตานุปสฺสนานิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

心随观解释释义终。

ธมฺมานุปสฺสนานิทฺเทโส

法随观解释

ก. นีวรณปพฺพวณฺณนา

甲、诸盖品释义

๓๖๗. กณฺหสุกฺกานํ ยุคนทฺธตา นตฺถีติ ปชานนกาเล อภาวา ‘‘อภิณฺหสมุทาจารวเสนา’’ติ อาห.

367. 在认知黑与白无双运时，因为（彼等）不存在的缘故，所以说：“由于经常生起”(abhiṇhasamudācāravasena)。

สุภมฺปีติ กามจฺฉนฺโทปิ. โส หิ อตฺตโน คหณากาเรน ‘‘สุภ’’นฺติ วุจฺจติ, เตนากาเรน ปวตฺตมานกสฺส อญฺญสฺส กามจฺฉนฺทสฺส นิมิตฺตตฺตา ‘‘นิมิตฺต’’นฺติ จาติ. อากงฺขิตสฺส หิตสุขสฺส อนุปายภูโต มนสิกาโร อนุปายมนสิกาโร. ตตฺถาติ นิปฺผาเทตพฺเพ อารมฺมณภูเต จ ทุวิเธปิ สุภนิมิตฺเต.

“净”(subhaṃ)也是欲贪(kāmacchanda)。它由于自身的执取方式被称为“净”，又由于它能作为其他以这种方式生起的欲贪之相，所以被称为“相”(nimitta)。对所希求的利益与快乐而言非方便的作意，即是“非方便作意”(anupāyamanasikāro)。“于此”(tatthā)是指在两种净相上：即在应被产生的（净相）上，以及在已成为所缘的（净相）上。

อสุภมฺปีติ อสุภชฺฌานมฺปิ. ตํ ปน ทสสุ อสุเภสุ เกสาทีสุ จ ปวตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. เกสาทีสุ หิ สญฺญา อสุภสญฺญาติ คิริมานนฺทสุตฺเต วุตฺตาติ. เอตฺถ จตุพฺพิธสฺสปิ อโยนิโสมนสิการสฺส โยนิโสมนสิการสฺส จ ทสฺสนํ นิรวเสสทสฺสนตฺถํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ. เตสุ ปน อสุเภ สุภนฺติ อสุภนฺติ จ มนสิกาโร อิธาธิปฺเปโต, ตทนุกุลตฺตา วา อิตเรปีติ.

“不净”(asubhaṃ)也指不净禅(asubhajjhāna)。这应当在十种不净（相），即头发等相上运用。因为在头发等相中生起的不净想(asubhasaññā)，如《耆利摩难陀经》(Girimānandasutta)所说。这里应当知道，是为了无余地显示四种不如理作意(ayoniso manasikāra)和如理作意(yoniso manasikāra)才这样说的。在这些作意中，于不净中作净想以及作不净想，是此处所着重指出的，或者说，其他作意亦与此相应。

โภชเน มตฺตญฺญุโน ถินมิทฺธาภิภวาภาวา โอตารํ อลภมาโน กามราโค ปหียตีติ วทนฺติ. โภชนนิสฺสิตํ ปน อาหาเรปฏิกูลสญฺญํ, ตพฺพิปริณามสฺส ตทาธารสฺส ตสฺส จ อุปนิสฺสยภูตสฺส อสุภตาทิทสฺสนํ, กายสฺส จ อาหารฏฺฐิติกตาทิทสฺสนํ โส [Pg.159] อุปฺปาเทตีติ ตสฺส กามจฺฉนฺโท ปหียเตว, อภิธมฺมปริยาเยน สพฺโพปิ โลโภ กามจฺฉนฺทนีวรณนฺติ อาห ‘‘อรหตฺตมคฺเคนา’’ติ.

于食知量者，因不被昏沉睡眠所胜，故无有可乘之机，（论师）说欲贪会被舍弃。然而，对食物生起厌恶想(āhārepaṭikūlasaññaṃ)，观察其转变、其依存处以及作为其所依之根本的不净等方面，观察身体依靠食物而存续等等，如此生起时，他的欲贪确实会被舍弃。依阿毗达摩(abhidhamma)之说，一切贪都是欲贪盖，所以说：“以阿罗汉道”(arahattamaggena)。

โอทิสฺสกาโนทิสฺสกทิสาผรณานนฺติ อตฺตครุอติปฺปิยสหายมชฺฌตฺตวเสน โอทิสฺสกตา, สีมาเภเท กเต อโนทิสฺสกตา, เอกทิสาผรณวเสน ทิสาผรณตา เมตฺตาย อุคฺคหเณ เวทิตพฺพา. วิหารรจฺฉาคามาทิวเสน วา โอทิสฺสกทิสาผรณํ, วิหาราทิอุทฺเทสรหิตํ ปุรตฺถิมาทิทิสาวเสน อโนทิสฺสกทิสาผรณนฺติ เอวํ วา ทฺวิธา อุคฺคหํ สนฺธาย ‘‘โอทิสฺสกาโนทิสฺสกทิสาผรณาน’’นฺติ วุตฺตํ. อุคฺคโห จ ยาว อุปจารา ทฏฺฐพฺโพ, อุคฺคหิตาย อาเสวนา ภาวนา. ตตฺถ ‘‘สพฺเพ สตฺตา ปาณา ภูตา ปุคฺคลา อตฺตภาวปริยาปนฺนา’’ติ เอเตสํ วเสน ปญฺจวิธา, เอเกกสฺมึ ‘‘อเวรา โหนฺตุ, อพฺยาปชฺชา, อนีฆา, สุขี อตฺตานํ ปริหรนฺตู’’ติ จตุธา ปวตฺติโต วีสติวิธา วา อโนธิโสผรณา เมตฺตา, ‘‘สพฺพา อิตฺถิโย ปุริสา อริยา อนริยา เทวา มนุสฺสา วินิปาติกา’’ติ สตฺโตธิกรณวเสน ปวตฺตา สตฺตวิธา, อฏฺฐวีสติวิธา วา โอธิโสผรณา เมตฺตา, ทสหิ ทิสาหิ ทิโสธิกรณวเสน ปวตฺตา ทสวิธา จ ทิสาผรณา เมตฺตา, เอเกกาย วา ทิสาย สตฺตาทิอิตฺถิอาทิอเวราทิโยเคน อสีตาธิกจตุสตปฺปเภทา อโนธิโสโอธิโสผรณา เวทิตพฺพา.

“定向、非定向与方遍”(Odissakānodissakadisāpharaṇānaṃ)，即以自己、尊敬的人、极亲爱的朋友、中立者为定向，在破除界限后则为非定向，以遍满一个方向为方遍。修习慈心时应如此理解。或以寺院、街道、村落等为定向方遍，无寺院等特定范围，以东方等方位为方遍者，则称非定向方遍。如此二者摄受故，说“定向、非定向与方遍”。所学(uggaha)当知直至近行(upacāra)，对已学得者(uggahitāya)，当重复培育(āsevanā bhāvanā)。其中，“一切有情、命者、生者、补特伽罗、有个体者”依此五种，对每一“愿彼无怨、无害、无恼、自护安乐”四种转起，成二十种非定向遍满慈；“一切女人、男人、圣者、非圣者、天、人、堕恶趣者”依七事转起，成七种或二十八种定向遍满慈；依十方方位转起，成十种方遍慈；或每一方以有情等、女人等、无怨等配合故，当知有四百八十种非定向与定向遍满。

กายวินามนาติ กายสฺส วิวิเธน อากาเรน นามนา.

“身之种种弯曲”(kāyavināmanā)是指身体以各种不同方式弯曲。

อติโภชเน นิมิตฺตคฺคาโหติ อติโภชเน ถินมิทฺธสฺส นิมิตฺตคฺคาโห, ‘‘เอตฺตเก ภุตฺเต ถินมิทฺธสฺส การณํ โหติ, เอตฺตเก น โหตี’’ติ ถินมิทฺธสฺส การณาการณคฺคาโหติ อตฺโถ. ธุตงฺคานํ วีริยนิสฺสิตตฺตา อาห ‘‘ธุตงฺคนิสฺสิตสปฺปายกถายปี’’ติ.

“过度饮食时执取相”(atibhojane nimittaggāho)是指过度饮食时执取昏沉睡眠之相。“吃这么多会导致昏沉睡眠，吃这么少则不会”，这是执取昏沉睡眠之因与非因的意思。因为头陀支(dhutaṅga)依靠精进，所以说：“即使是谈论依于头陀支的适宜话题”(dhutaṅganissitasappāyakathāyapi)。

กุกฺกุจฺจมฺปิ กตากตานุโสจนวเสน ปวตฺตมานํ อุทฺธจฺเจน สมานลกฺขณํ อวูปสมสภาวเมวาติ เจตโส อวูปสโม ‘‘อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจเมวา’’ติ วุตฺโต.

追悔(kukkucca)乃因追悔已作与未作之事而转起，与掉举(uddhacca)特征相同，自性即是不寂静，因此心的不寂静被称为“掉举追悔”(uddhaccakukkucca)。

พหุสฺสุตสฺส คนฺถโต จ อตฺถโต จ อตฺถาทีนิ วิจินนฺตสฺส เจตโส วิกฺเขโป น โหติ ยถาวิธิปฏิปตฺติยา ยถานุรูปปติการปฺปวตฺติยา กตากตานุโสจนญฺจาติ ‘‘พาหุสจฺเจนปิ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปหียตี’’ติ อาห. วุฑฺฒเสวิตา จ วุฑฺฒสีลิตํ อาวหตีติ เจโตวูปสมกรตฺตา อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจปฺปหานการิตา [Pg.160] วุตฺตา. วุฑฺฒตํ ปน อนเปกฺขิตฺวา วินยธรา กุกฺกุจฺจวิโนทกา กลฺยาณมิตฺตา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา.

多闻者从经文(gantha)和意义(attha)两方面辨别义理等，其心不会散乱，此乃因其如法修行、如理对治，且不追悔已作未作之事。所以说：“通过多闻也能舍弃掉举和追悔。”亲近长老(vuḍḍhasevitā)能带来长老的品行(vuḍḍhasīlitaṃ)，因其能使心平静，故说其能导致掉举和追悔的去除。然而，应知不考虑其年长，持律者、能去除追悔者以及善友(kalyāṇamitta)亦被称为长老。

ติฏฺฐติ เอตฺถาติ ฐานียา, วิจิกิจฺฉาย ฐานียา วิจิกิจฺฉาฐานียา. ฐาตพฺพาติ วา ฐานียา, วิจิกิจฺฉา ฐานียา เอเตสูติ วิจิกิจฺฉาฐานียา.

“于此住立”(tiṭṭhati ettha)，故为“立足处”(ṭhānīyā)；疑惑的立足处(vicikicchāya ṭhānīyā)，即是“疑惑立足处”(vicikicchāṭhānīyā)。或者，“应住立”(ṭhātabbā)，故为“立足处”；疑惑立足于此等法中，故为“疑惑立足处”。

กามํ พหุสฺสุตตาปริปุจฺฉกตาหิ อฏฺฐวตฺถุกาปิ วิจิกิจฺฉา ปหียติ, ตถาปิ รตนตฺตยวิจิกิจฺฉามูลิกา เสสวิจิกิจฺฉาติ กตฺวา อาห ‘‘ตีณิ รตนานิ อารพฺภา’’ติ. วินเย ปกตญฺญุตา ‘‘สิกฺขาย กงฺขตี’’ติ (ธ. ส. ๑๐๐๘; วิภ. ๙๑๕) วุตฺตาย วิจิกิจฺฉาย ปหานํ กโรตีติ อาห ‘‘วินเย จิณฺณวสีภาวสฺสปี’’ติ. โอกปฺปนิยสทฺธาสงฺขาตอธิโมกฺขพหุลสฺสาติ อนุปวิสนสทฺธาสงฺขาตอธิโมกฺเขน อธิมุจฺจนพหุลสฺส. อธิมุจฺจนญฺจ อธิโมกฺขุปฺปาทนเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. สทฺธาย วา นินฺนตา อธิมุตฺติ.

诚然，通过广学多闻和提问，即使是基于八事的疑惑也能被舍弃，但由于对三宝的疑惑是其余疑惑的根本，故说“关于三宝”。于律的熟练能去除“于学处有疑惑”(sikkhāya kaṅkhatī)这种经中所说的疑惑，故说“即使是于律熟练自在者”。“多有被称为确信不移之信的胜解者”(Okappaniyasaddhāsaṅkhātaadhimokkhabahulassa)，是指多以被称为渗透之信的胜解而起信解者。应知，信解(adhimuccana)即是胜解(adhimokkha)的生起。或者，胜解是朝向信的倾向。

นีวรณปพฺพวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

盖品释义终。

ข. โพชฺฌงฺคปพฺพวณฺณนา

乙、觉支品释义

ขนฺธาทิปาฬิยา อตฺโถ ขนฺธาทีนํ อตฺโถติ กตฺวา อาห ‘‘ขนฺธ…เป… วิปสฺสนานํ อตฺถสนฺนิสฺสิตปริปุจฺฉาพหุลตา’’ติ. เตน ปาฬิมุตฺตกปุจฺฉา น ตถา ปญฺญาสํวตฺตนิกา, ยถา อตฺถปฏิปุจฺฉาติ ทสฺเสติ.

蕴等圣典之义即是蕴等之义，故说“多有对蕴……乃至……观(vipassanā)等义的依止询问”。此说显示，脱离圣典的提问，不如对义理的提问更能增长智慧。

มนฺทตฺตา อคฺคิชาลาทีสุ อาโปธาตุอาทีนํ วิย วีริยาทีนํ สกิจฺเจ อสมตฺถตา วุตฺตา.

这是说，由于迟钝，精进(vīriya)等法无法执行其自身的作用，犹如火聚中的水界等。

ปตฺตํ นีหรนฺโตว ตํ สุตฺวาติ เอตฺถ ปญฺจาภิญฺญตฺตา ทิพฺพโสเตน อสฺโสสีติ วทนฺติ.

关于“在取出钵时听闻彼事”一句，有人说，因为他具有五神通(pañcābhiññā)，所以是以天耳(dibbasota)听到的。

ปสาทสิเนหาภาเวนาติ ปสาทสงฺขาตสฺส สิเนหสฺส อภาเวน. คทฺรภปิฏฺเฐ ลูขรโช ลูขตโร หุตฺวา ทิสฺสตีติ อติลูขตาย ตํสทิเส.

“因无信爱”(Pasādasinehābhāvena)是指因无被称为净信的喜爱。如同驴背上的粗尘显得更为粗糙，因其极度粗糙而与此相似。

สํเวชนปสาทเนหิ เตชนํ โตสนญฺจ สมฺปหํสนาติ.

通过能引生悚惧(saṃvejana)与净信(pasādana)之事，使之振奋(tejana)与喜悦(tosana)，即是令其欢喜(sampahaṃsana)。

โพชฺฌงฺคปพฺพวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

觉支品释义终。

สมถวิปสฺสนาสุทฺธวิปสฺสนาวเสน [Pg.161] ปฐมสฺส อิตเรสญฺจ กถิตตฺตาติ อตฺโถ. มคฺคสมฺปยุตฺตา สติ กายานุปสฺสนา นามาติ อาคมนวเสน วุตฺตํ. เอวํ ตาว เทสนา ปุคฺคเล ติฏฺฐตีติ กายานุปสฺสีอาทีนํ อาคมนวเสน วิเสเสตฺวา วุตฺตา สติปฏฺฐานเทสนา ปุคฺคเล ติฏฺฐตีติ อตฺโถ. น หิ สกฺกา เอกสฺส อเนกสมงฺคิตา วตฺตุํ เอกกฺขเณ อเนกสติสมฺภวาวโพธปสงฺคา, ปุคฺคลํ ปน อามสิตฺวา สกิจฺจปริจฺฉินฺเน ธมฺเม วุจฺจมาเน กิจฺจเภเทน เอกิสฺสาปิ สติยา อเนกนามตา โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กาเย ปนา’’ติอาทิมาห. ยถา หิ ปุคฺคลกิจฺจํ ธมฺมา เอวาติ ธมฺมเภเทน กายานุปสฺสีอาทิปุคฺคลเภโทว โหติ, น เอวํ ธมฺมสฺส ธมฺโม กิจฺจนฺติ น ธมฺมเภเทน ตสฺส เภโท, ตสฺมา เอกาว สติ จตุวิปลฺลาสปฺปหานภูตา มคฺเค สมิทฺธา อนตฺถนฺตเรน ตปฺปหานกิจฺจเภเทน จตฺตาริ นามานิ ลภตีติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย.

其义为：第一种及其他种类已通过止观(samathavipassanā)和纯观(suddhavipassanā)的方式得到解说。“与道相应的念名为身随观”，这是就其来源而说。如是，“教法立足于个人(puggala)”，其义为：念住的教法通过身随观者等的来源方式加以区别，而被说为立足于个人。确实，不能说一个个体同时具足多种（念），因为这会引致在一刹那中生起多念的错误认知。然而，在针对个人而说功能有所限定的法时，为显示即使是同一念，也会因功能的不同而有多种名称，故说“而且于身……”等。正如个人的功能即是诸法，故有诸法的差别，才有身随观者等个人的差别；但法的功能并非是（另一个）法，故不会因法的差别而有其（自身的）差别。因此，于道中成就、能断除四种颠倒的唯一之念，因其断除（颠倒）的功能有别，而获得四种名称，并无其他含义。此即此处之意趣。

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

经分别释义终。

๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

2. 阿毗达摩分别释义

๓๗๔. อภิธมฺมภาชนีเย ‘‘กถญฺจ ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ? อิธ ภิกฺขุ ยสฺมึ สมเย…เป… ทนฺธาภิญฺญํ กาเย กายานุปสฺสี, ยา ตสฺมึ สมเย สตี’’ติอาทินา อาคมนวเสน วิเสสิตานิ สติปฏฺฐานานิ ปุคฺคเล ฐเปตฺวา เทเสตฺวา ปุน ‘‘ตตฺถ กตมํ สติปฏฺฐานํ? อิธ ภิกฺขุ ยสฺมึ สมเย…เป… ทนฺธาภิญฺญํ…เป… ยา ตสฺมึ สมเย สตี’’ติอาทินา ปุคฺคลํ อนามสิตฺวา อาคมวิเสสนญฺจ อกตฺวา จตุกิจฺจสาธเกกสติวเสน สุทฺธิกสติปฏฺฐานนโย วุตฺโตติ อยเมตฺถ นยทฺวเย วิเสโส.

374. 在《阿毗达摩分别》中，“比丘如何于身随观身而住？在此，比丘于任何时候……迟钝慧者于身随观身，彼时之念”等等，是以经教的方式，将念处特别安立于补特伽罗而说示。之后又说“于彼，何为念处？在此，比丘于任何时候……迟钝慧者……彼时之念”等等，不提及补特伽罗，亦不作经教的特别说明，而是以能完成四种作用的单一之念，宣说了纯粹念处之法。此即此二种方法之差别所在。

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿毗达摩分别释义终。

สติปฏฺฐานวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

念处分别释义终。

๘. สมฺมปฺปธานวิภงฺโค

8. 正勤分别

๑. สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา

1. 经分别释义

๓๙๐. การณปฺปธานาติ [Pg.162] ‘‘อนุปฺปนฺนปาปกานุปฺปาทาทิอตฺถา’’ติ คหิตา ตเถว เต โหนฺตีติ ตํ อตฺถํ สาเธนฺติเยวาติ เอตสฺส อตฺถสฺส ทีปโก สมฺมา-สทฺโทติ ยถาธิปฺเปตตฺถสฺส อนุปฺปนฺนปาปกานุปฺปาทาทิโน การณภูตา, ปธานการณภูตาติ อตฺโถ. สมฺมาสทฺทสฺส อุปายโยนิโสอตฺถทีปกตํ สนฺธาย ‘‘อุปายปฺปธานา โยนิโสปธานา’’ติ วุตฺตํ. ปฏิปนฺนโกติ ภาวนมนุยุตฺโต. ภุสํ โยโค ปโยโค, ปโยโคว ปรกฺกโม ปโยคปรกฺกโม. เอตานีติ ‘‘วายมตี’’ติอาทีนิ ‘‘อาเสวมาโน วายมตี’’ติอาทินา โยเชตพฺพานิ.

390. “以因为主”(Kāraṇappadhāna)是说：它们被理解为具有“为了未生恶法不生”等义，因为它们确实如此，确实能成办此义；而“正”(sammā)一词阐明了此义，即它们是“未生恶法不生”等所期许之义的原因，是主要的原因。考虑到“正”一词阐明了方便(upāya)与如理作意(yoniso manasikāra)之义，故说“以方便为主，以如理作意为主”。“行者”(paṭipannaka)是指致力于修行的人。“努力”(payoga)是强力的运用(yoga)；努力即是奋勇(parakkamo)，故有“努力奋勇”(payogaparakkamo)一词。“这些”是指“努力”(vāyamati)等词，应与“修习而努力”(āsevamāno vāyamati)等联系起来。

อนุปฺปนฺนาติ อวตฺตพฺพตํ อาปนฺนานนฺติ ภูมิลทฺธารมฺมณาธิคฺคหิตาวิกฺขมฺภิตาสมุคฺฆาติตุปฺปนฺนานํ.

“未生起”(anuppanna)是指已达到不可言说状态者，与那些已获得（特定）地、已把握所缘、未被镇伏、未被根除的已生起者相对。

๓๙๑. ธมฺมจฺฉนฺโทติ ตณฺหาทิฏฺฐิวีริยจฺฉนฺทา วิย น อญฺโญ ธมฺโม, อถ โข ฉนฺทนิยสภาโว เอวาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สภาวจฺฉนฺโท’’ติ. ตตฺถ ‘‘โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๑๐๓) ตณฺหา ฉนฺโทติ วุตฺตาติ เวทิตพฺโพ, ‘‘สพฺเพว นุ โข, มาริส, สมณพฺราหฺมณา เอกนฺตวาทา เอกนฺตสีลา เอกนฺตฉนฺทา เอกนฺตอชฺโฌสานา’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๖๖) เอตฺถ ทิฏฺฐิ, ปมาทนิทฺเทเส ‘‘นิกฺขิตฺตฉนฺทตา นิกฺขิตฺตธุรตา’’ติ วีริยนฺติ วณฺเณติ.

391. 法欲(dhammacchanda)并非如贪欲、见欲、精进欲等其他之法，而是指意欲本身的性质，为示此义故说“自性欲”(sabhāvacchando)。其中，在“于诸欲中，凡是贪欲”等处(Dhammasaṅgaṇi 1103)，应知贪爱被称为欲；在“贤友，一切沙门婆罗门，皆是一端论者、一端戒者、一端欲者、一端执著者吗”等处(Dīgha Nikāya 2.366)，邪见被称为欲；在对放逸的解释中，“放下欲、放下责任”是指精进。

๓๙๔. วายมติ วีริยํ อารภตีติ ปททฺวยสฺสปิ นิทฺเทโส วีริยนิทฺเทโสเยวาติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘วีริยนิทฺเทเส’’ติ.

394. 对“勤修”(vāyamati)与“发起精进”(vīriyaṃ ārabhati)这两词的解释，其意图即是对精进的解释，因此说“在精进的解释中”。

๔๐๖. สพฺพปุพฺพภาเคติ สพฺพมคฺคานํ ปุพฺพภาเค. ปุริมสฺมินฺติ ‘‘อนุปฺปนฺนา เม กุสลา ธมฺมา อนุปฺปชฺชมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุ’’นฺติ เอตฺถาปิ ‘‘สมถวิปสฺสนาว คเหตพฺพา’’ติ วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ, ตํ ปน มคฺคานุปฺปนฺนตาย ภาวโต อนุปฺปชฺชมาเน จ ตสฺมึ วฏฺฏานตฺถสํวตฺตนโต น ยุตฺตนฺติ ปฏิกฺขิปติ.

406. 一切前分，谓一切道之前分。至于前文所说“我未生起之善法若不生起，将会导致不利”此句，虽义注中说“应只取止观”，然因道尚未生起，若彼等不生起则会导致轮回中之不利，故此说法不合理，因此予以驳斥。

มหนฺตํ [Pg.163] คารวํ โหติ, ตสฺมา ‘‘สงฺฆคารเวน ยถารุจิ วินฺทิตุํ น สกฺกา’’ติ สงฺเฆน สห น นิกฺขมิ. อติมนฺทานิ โนติ นนุ อติมนฺทานีติ อตฺโถ. สนฺตสมาปตฺติโต อญฺญํ สนฺถมฺภนการณํ พลวํ นตฺถีติ ‘‘ตโต ปริหีนา สนฺถมฺภิตุํ น สกฺโกนฺตี’’ติ อาห. น หิ มหารชฺชุมฺหิ ฉินฺเน สุตฺตตนฺตู สนฺธาเรตุํ สกฺโกนฺตีติ. สมเถ วตฺถุํ ทสฺเสตฺวา เตน สมานคติกา วิปสฺสนา จาติ อิมินา อธิปฺปาเยนาห ‘‘เอวํ อุปฺปนฺนา สมถวิปสฺสนา…เป… สํวตฺตนฺตี’’ติ.

有极大恭敬心，故说“由于恭敬僧团，无法随己意获得”，因此没有和僧团一起离开。“非极钝耶？”（Atimandāni no ti）的意思是“难道不是极其迟钝吗？”。没有比寂静等至（santasamāpatti）更强有力的稳固因素，故说“彼等一旦退失则无法稳固”。犹如粗大绳索断裂后，细小丝线无法维系一般。先以止为所依，然后是与止同行的观（vipassanā），基于此意图，故说“如是生起之止观……会导致”。

ตตฺถ อนุปฺปนฺนานนฺติ เอตฺถ ตตฺถ ทุวิธาย สมฺมปฺปธานกถาย, ตตฺถ วา ปาฬิยํ ‘‘อนุปฺปนฺนาน’’นฺติ เอตสฺส อยํ วินิจฺฉโยติ อธิปฺปาโย. เอเตเยวาติ อนมตคฺเค สํสาเร อุปฺปนฺนาเยว.

此处“未生起”（anuppannānaṃ）一词，其意趣在于，这是在两种正精进的论述中，或在巴利原文中，对“未生起”一词的判定。至于‘这些确实’(eteyeva)，是指在无始的轮回中，它们其实已经生起过。

จุทฺทส มหาวตฺตานิ ขนฺธเก วุตฺตานิ อาคนฺตุกอาวาสิกคมิกอนุโมทน ภตฺตคฺค ปิณฺฑจาริก อารญฺญิก เสนาสน ชนฺตาฆรวจฺจกุฏิ อาจริยอุปชฺฌายสทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกวตฺตานิ จุทฺทส. ตโต อญฺญานิ ปน กทาจิ ตชฺชนียกมฺมกตาทิกาเล ปาริวาสิกาทิกาเล จ จริตพฺพานิ ทฺวาสีติ ขุทฺทกวตฺตานีติ กถิตานิ ทฏฺฐพฺพานิ. น หิ ตานิ สพฺพาสุ อวตฺถาสุ จริตพฺพานิ, ตสฺมา มหาวตฺเต อคณิตานิ. ตตฺถ ‘‘ปาริวาสิกานํ ภิกฺขูนํ วตฺตํ ปญฺญาเปสฺสามี’’ติ อารภิตฺวา ‘‘น อุปสมฺปาเทตพฺพํ…เป… น ฉมายํ จงฺกมนฺเต จงฺกเม จงฺกมิตพฺพ’’นฺติ (จูฬว. ๗๖) วุตฺตานิ ปกตตฺเต จริตพฺพวตฺตาวสานานิ ฉสฏฺฐิ, ตโต ปรํ ‘‘น, ภิกฺขเว, ปาริวาสิเกน ภิกฺขุนา ปาริวาสิกวุฑฺฒตเรน ภิกฺขุนา สทฺธึ, มูลายปฏิกสฺสนารเหน, มานตฺตารเหน, มานตฺตจาริเกน, อพฺภานารเหน ภิกฺขุนา สทฺธึ เอกจฺฉนฺเน อาวาเส วตฺถพฺพ’’นฺติอาทีนิ (จูฬว. ๘๒) ปกตตฺเต จริตพฺเพหิ อนญฺญตฺตา วิสุํ วิสุํ อคเณตฺวา ปาริวาสิกวุฑฺฒตราทีสุ ปุคฺคลนฺตเรสุ จริตพฺพตฺตา เตสํ วเสน สมฺปิณฺเฑตฺวา เอเกกํ กตฺวา คเณตพฺพานิ ปญฺจาติ เอกสตฺตติ วตฺตานิ, อุกฺเขปนียกมฺมกตวตฺเตสุ วตฺตปญฺญาปนวเสน วุตฺตํ ‘‘น ปกตตฺตสฺส ภิกฺขุโน อภิวาทนํ ปจฺจุฏฺฐานํ…เป… นหาเน ปิฏฺฐิปริกมฺมํ สาทิตพฺพ’’นฺติ (จูฬว. ๗๕) อิทํ อภิวาทนาทีนํ อสฺสาทิยนํ เอกํ, ‘‘น ปกตตฺโต ภิกฺขุ สีลวิปตฺติยา อนุทฺธํเสตพฺโพ’’ติอาทีนิ (จูฬว. ๕๑) จ ทสาติ เอวํ ทฺวาสีติ โหนฺติ. เอเตสฺเวว กานิจิ ตชฺชนียกมฺมกตาทิวตฺตานิ, กานิจิ ปาริวาสิกาทิวตฺตานีติ อคฺคหิตคฺคหเณน ทฺวาสีติวตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

在犍度（khandhaka）中说了十四种大义务：即客比丘、住寺比丘、游方比丘、随喜、食堂、乞食、阿兰若住者、住处、浴室、厕所、阿阇梨、戒师（upajjhāya）、依止弟子、随侍弟子的义务，共十四种。此外，还有在行呵责羯磨（tajjanīyakamma）时、行别住时等情况下应遵守的八十二种小义务，当知这些。因为它们并非在所有情况下都应遵守，所以未被计为大义务。其中，从“我将为行别住的比丘制定义务”开始，到“不应授与具足戒……不应在地上经行时于经行处经行”（《小品》76）为止，说了六十六种在正常情况下应遵守的义务；其后，如“诸比丘，行别住的比丘不应与更资深的行别住比丘、应行本日治（mūlāyapaṭikassanā）者、应行摩那埵（mānatta）者、正行摩那埵者、应予恢复者同住于一有顶之处”（《小品》82）等，因为与更资深的行别住比丘等不同个人（puggala）所应遵守的义务不同，故将对这些人的义务合并计算，各为一种，共计五种，（六十六加五）即七十一种义务。在为受举罪羯磨（ukkhepanīyakamma）者制定的义务中，以制定义务的方式说了“不应接受正常比丘的礼拜、起立迎接……沐浴时不应让他人为自己搓背”（《小品》75），这将不接受礼拜等算作一种；以及“不应因戒行有失而罢黜正常比丘”（《小品》51）等十种，这样总共是八十二种。在这些义务中，有些是为受呵责羯磨等者而制定的义务，有些是为行别住等者而制定的义务，当知这八十二种义务是通过包含那些未计算在内的项目而得出的。

อิธ [Pg.164] วิปากานุภวนวเสน ตทารมฺมณํ, อวิปกฺกวิปากสฺส สพฺพถา อวิคตตฺตา ภวิตฺวา วิคตมตฺตวเสน กมฺมญฺจ ‘‘ภุตฺวา วิคตุปฺปนฺน’’นฺติ วุตฺตํ, น อฏฺฐสาลินิยํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑) วิย รชฺชนาทิวเสน อนุภุตฺวาปคตํ ชวนํ, อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธตาวเสน ภูตาปคตสงฺขาตํ เสสสงฺขตญฺจ ‘‘ภูตาปคตุปฺปนฺน’’นฺติ, ตสฺมา อิธ โอกาสกตุปฺปนฺนํ วิปากเมว วทติ, น ตตฺถ วิย กมฺมมฺปีติ. อนุสยิตกิเลสาติ อปฺปหีนา มคฺเคน ปหาตพฺพา อธิปฺเปตา. เตนาห ‘‘อตีตา วา…เป… น วตฺตพฺพา’’ติ. เตสญฺหิ อมฺพตรุโณปมาย วตฺตมานาทิตา น วตฺตพฺพาติ.

此处，由于体验果报，彼所缘（tadārammaṇa）生起。因为未成熟的果报绝未消失，而业本身仅是已存在而消失，故业亦被称为“已存在、已消失、已生起”。这不像在《含义阐明》（aṭṭhasālinī）中，速行（javana）因染著等而体验后消失；（那里）因生起后即灭尽而被认为是“已存在已消失”的，以及其余的有为法，被称为“已存在已消失已生起”。因此，这里只说“获得机会而生起”的果报，不像那里也说业。“随眠烦恼”（anusayakilesā）意指那些未被道断除、应被道断除的烦恼。因此说：“不应说为过去……等”。因为对于这些烦恼，就如芒果嫩芽的譬喻，不应说它们具有现在等状态。

อาหตขีรรุกฺโข วิย นิมิตฺตคฺคาหวเสน อธิคตํ อารมฺมณํ, อนาหตขีรรุกฺโข วิย อวิกฺขมฺภิตตาย อนฺโตคธกิเลสํ อารมฺมณํ ทฏฺฐพฺพํ, นิมิตฺตคฺคาหกาวิกฺขมฺภิตกิเลสา วา ปุคฺคลา อาหตานาหตขีรรุกฺขสทิสา. ปุริมนเยเนวาติ อวิกฺขมฺภิตุปฺปนฺเน วิย ‘‘อิมสฺมึ นาม ฐาเน นุปฺปชฺชิสฺสนฺตีติ น วตฺตพฺพา อสมุคฺฆาฏิตตฺตา’’ติ โยเชตฺวา วิตฺถาเรตพฺพํ.

譬如受击的乳汁树，是凭借取相而获得的所缘；犹如未受击的乳汁树，是因未镇伏烦恼而使其内含的所缘，当如是见。取相者或未镇伏烦恼的个人（puggala），就像受击或未受击的乳汁树。应以前述方法，就如对未被镇伏而生起的（烦恼），连接并详述：“不应说它们不会在某处生起，因为它们未被根除”。

ปาฬิยนฺติ ปฏิสมฺภิทาปาฬิยํ (ปฏิ. ม. ๓.๒๑). มคฺเคน ปหีนกิเลสานเมว ติธา นวตฺตพฺพตํ อปากฏํ ปากฏํ กาตุํ อชาตผลรุกฺโข อาภโต, อตีตาทีนํ อปฺปหีนตาทสฺสนตฺถมฺปิ ‘‘ชาตผลรุกฺเขน ทีเปตพฺพ’’นฺติ อาห. ตตฺถ ยถา อจฺฉินฺเน รุกฺเข นิพฺพตฺติรหานิ ผลานิ ฉินฺเน อนุปฺปชฺชมานานิ น กทาจิ สสภาวานิ อเหสุํ โหนฺติ ภวิสฺสนฺติ จาติ อตีตาทิภาเวน น วตฺตพฺพานิ, เอวํ มคฺเคน ปหีนกิเลสา จ ทฏฺฐพฺพา. ยถา จ เฉเท อสติ ผลานิ อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, สติ จ นุปฺปชฺชิสฺสนฺตีติ เฉทสฺส สาตฺถกตา, เอวํ มคฺคภาวนาย จ สาตฺถกตา โยเชตพฺพา.

在《无碍解道》（Paṭisambhidāmagga）的圣典中说（paṭi. ma. 3.21）。为了阐明被道断除的烦恼那三方面不可说的状态，举了一个未结果的树为例；也为了显示过去等（烦恼）未被断除的状态，而说“当以已结果的树来阐明”。于此，譬如在一棵未被砍伐的树上，有能生的果实，但若被砍伐了，它们就不会生起，绝不能以过去、现在、未来的方式说它们曾是、是或将是自性实有；同样，当见被道断除的烦恼。又如，不砍伐，果实就会生起；砍伐了，就不会生起，由此可见砍伐的意义；同样，也应理解修道的意义。

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

经分别释义终。

๓. ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา

3. 问者释义

๔๒๗. ปญฺหปุจฺฉเก ยํ วุตฺตํ ‘‘วีริยเชฏฺฐิกาย ปน อญฺญสฺส วีริยสฺส อภาวา น วตฺตพฺพานิ มคฺคาธิปตีนีติ วา น มคฺคาธิปตีนีติ วา’’ติ, เอตฺถ ‘‘มคฺคาธิปตีนี’’ติ [Pg.165] น วตฺตพฺพตาย เอว อญฺญสฺส วีริยสฺส อภาโว การณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ฉนฺทสฺส ปน จิตฺตสฺส วา นมคฺคภูตสฺส อธิปติโน ตทา อภาวา ‘‘น มคฺคาธิปตีนี’’ติ น วตฺตพฺพานีติ วุตฺตํ. ฉนฺทจิตฺตานํ วิย นมคฺคภูตสฺส อญฺญสฺส วีริยาธิปติโน อภาวาติ วา อธิปฺปาโย. สมฺมปฺปธานานํ ตทา มคฺคสงฺขาตอธิปติภาวโต วา ‘‘น มคฺคาธิปตีนี’’ติ นวตฺตพฺพตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา.

427. 在《问者释义》中说：“以精进为首时，由于没有其他的精进，所以不应说‘是道主宰’或‘非道主宰’。”于此，应知，之所以不能说“是道主宰”，正是因为没有其他精进作为原因。然而，就欲或心而言，它们不是道，由于当时没有主宰，因此说不应说“非道主宰”。或者，其意为：就像欲与心一样，没有作为非道的其他精进主宰。又或者，应知，之所以说不应说“非道主宰”，是因为正勤（sammappadhāna）当时具有被称为“道”的主宰状态。

ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

问者释义终。

สมฺมปฺปธานวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

正勤分别释义终。

๙. อิทฺธิปาทวิภงฺโค

9. 神足分别

๑. สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา

1. 经分别释义

๔๓๑. อิทฺธิ-สทฺทสฺส [Pg.166] ปฐโม กตฺตุอตฺโถ, ทุติโย กรณตฺโถ วุตฺโต, ปาท-สทฺทสฺส เอโก กรณเมวตฺโถ วุตฺโต. ปชฺชิตพฺพาว อิทฺธิ วุตฺตา, น จ อิชฺฌนฺตี ปชฺชิตพฺพา จ อิทฺธิ ปชฺชนกรเณน ปาเทน สมานาธิกรณา โหตีติ ‘‘ปฐเมนตฺเถน อิทฺธิ เอว ปาโท อิทฺธิปาโท’’ติ น สกฺกา วตฺตุํ, ตถา อิทฺธิกิริยากรเณน สาเธตพฺพา จ วุทฺธิสงฺขาตา อิทฺธิ ปชฺชนกิริยากรเณน ปชฺชิตพฺพาติ ทฺวินฺนํ กรณานํ น อสมานาธิกรณตา สมฺภวตีติ ‘‘ทุติเยนตฺเถน อิทฺธิยา ปาโท อิทฺธิปาโท’’ติ จ น สกฺกา วตฺตุํ, ตสฺมา ปฐเมนตฺเถน อิทฺธิยา ปาโท อิทฺธิปาโท, ทุติเยนตฺเถน อิทฺธิ เอว ปาโท อิทฺธิปาโทติ เอวํ โยชนา ยุชฺชติ.

431. “神通”（iddhi）一词，其第一义是作者义，第二义是工具义；“足”（pāda）一词，仅说为工具义。神通被称为是应被达成的，而正在达成且应被达成的神通，与作为达成工具的“足”并非同格，因此不能依神通的第一义说“神通即是足，故为神足”。同样，名为“增长”的神通，是应以神通作用为工具而成就，以达成作用为工具而达成，由于这两种工具不可能非同格，因此也不能依神通的第二义说“神通之足，故为神足”。所以，如此解释方为恰当：依第一义，是神通之足，故为神足；依第二义，神通即是足，故为神足。

‘‘ฉนฺทํ เจ…เป… อยํ วุจฺจติ ฉนฺทสมาธี’’ติ อิมาย ปาฬิยา ฉนฺทาธิปติ สมาธิ ฉนฺทสมาธีติ อธิปติ-สทฺทโลปํ กตฺวา สมาโส วุตฺโตติ วิญฺญายติ, อธิปติ-สทฺทตฺถทสฺสนวเสน ปน ‘‘ฉนฺทเหตุโก ฉนฺทาธิโก วา สมาธิ ฉนฺทสมาธี’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ปธานภูตาติ วีริยภูตาติ เกจิ วทนฺติ. สงฺขตสงฺขาราทินิวตฺตนตฺถญฺหิ ปธานคฺคหณนฺติ. อถ วา ตํ ตํ วิเสสํ สงฺขโรตีติ สงฺขาโร, สพฺพํ วีริยํ. ตตฺถ จตุกิจฺจสาธกโต อญฺญสฺส นิวตฺตนตฺถํ ปธานคฺคหณนฺติ ปธานภูตา เสฏฺฐภูตาติ อตฺโถ. จตุพฺพิธสฺส ปน วีริยสฺส อธิปฺเปตตฺตา พหุวจนนิทฺเทโส กโต. อธิฏฺฐานฏฺเฐนาติ ทุวิธตฺถายปิ อิทฺธิยา อธิฏฺฐานตฺเถน. ปาทภูตนฺติ อิมินา วิสุํ สมาสโยชนาวเสน ปน โย ปุพฺเพ อิทฺธิปาทตฺโถ ปาท-สทฺทสฺส อุปายตฺถตํ คเหตฺวา ยถายุตฺโต วุตฺโต, โส วกฺขมานานํ ปฏิลาภปุพฺพภาคานํ กตฺตุกรณิทฺธิภาวํ, อุตฺตรจูฬภาชนีเย วา วุตฺเตหิ ฉนฺทาทีหิ อิทฺธิปาเทหิ สาเธตพฺพาย อิทฺธิยา กตฺติทฺธิภาวํ, ฉนฺทาทีนญฺจ กรณิทฺธิภาวํ สนฺธาย วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

通过“若有欲……此称为欲定”这段圣典，当知“欲定”(chandasamādhi)是“欲为主宰的定”(chandādhipati samādhi)省略“主宰”(adhipati)一词而成的复合词。然而当知，在义注(aṭṭhakathā)中，为了显示“主宰”一词的意义而说：“以欲为因或以欲为首的定，是为欲定。”有人说“作为精勤”(padhānabhūta)即是“作为精进”(vīriyabhūta)，因为采用“精勤”(padhāna)一词是为了舍离有为行(saṅkhatasaṅkhāra)等。或者，造作此一或彼一殊胜法，故为“行”(saṅkhāra)，此指一切精进。于此，采用“精勤”是为了舍离达成四种功能之外的其他法，因此“作为精勤”意为“作为最胜”(seṭṭhabhūta)。又因意指四种精进，故用复数作解释。“以决意为义”，是指两种神通皆以决意为义。至于“作为足”(pādabhūta)，应知，这是就分别的复合词造语而言。先前依“足”(pāda)一词的“方法”(upāya)义而恰当解说的神足之义，是针对以下诸义而说：其一，将要解说的获得的预备部分的作者神通与工具神通的状态；其二，在后面的《小分别》(Cūḷabhājanīya)中所说，应由欲等神足所成就的神通的作者神通状态，以及欲等的工具神通状态。

วีริยิทฺธิปาทนิทฺเทเส ‘‘วีริยสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคต’’นฺติ ทฺวิกฺขตฺตุํ วีริยํ อาคตํ. ตตฺถ ปุริมํ สมาธิวิเสสนํ ‘‘วีริยาธิปติ สมาธิ วีริยสมาธี’’ติ, ทุติยํ สมนฺนาคมงฺคทสฺสนํ. ทฺเวเยว หิ สพฺพตฺถ สมนฺนาคมงฺคานิ สมาธิ ปธานสงฺขาโร จ, ฉนฺทาทโย สมาธิวิเสสนานิ, ปธานสงฺขาโร [Pg.167] ปน ปธานวจเนเนว วิเสสิโต, น ฉนฺทาทีหีติ น อิธ วีริยาธิปติตา ปธานสงฺขารสฺส วุตฺตา โหติ. วีริยญฺจ สมาธึ วิเสเสตฺวา ฐิตเมว สมนฺนาคมงฺควเสน ปธานสงฺขารวจเนน วุตฺตนฺติ นาปิ ทฺวีหิ วีริเยหิ สมนฺนาคโม วุตฺโต โหตีติ. ยสฺมา ปน ฉนฺทาทีหิ วิสิฏฺโฐ สมาธิ, ตถา วิสิฏฺเฐเนว จ เตน สมฺปยุตฺโต ปธานสงฺขาโร เสสธมฺมา จ, ตสฺมา สมาธิวิเสสนานํ วเสน จตฺตาโร อิทฺธิปาทา วุตฺตา. วิเสสนภาโว จ ฉนฺทาทีนํ ตํตํอวสฺสยนวเสน โหตีติ ‘‘ฉนฺทสมาธิ…เป… อิทฺธิปาท’’นฺติ เอตฺถ นิสฺสยตฺเถปิ ปาท-สทฺเท อุปายตฺเถน ฉนฺทาทีนํ อิทฺธิปาทตา วุตฺตา โหติ. เตเนว อุตฺตรจูฬภาชนีเย ‘‘จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ฉนฺทิทฺธิปาโท’’ติอาทินา ฉนฺทาทีนเมว อิทฺธิปาทตา วุตฺตา. ปญฺหปุจฺฉเก จ ‘‘จตฺตาโร อิทฺธิปาทา อิธ ภิกฺขุ ฉนฺทสมาธี’’ติอาทินาว (วิภ. ๔๖๒) อุทฺเทสํ กตฺวาปิ ปุน ฉนฺทาทีนํเยว กุสลาทิภาโว วิภตฺโตติ. อุปายิทฺธิปาททสฺสนตฺถเมว หิ นิสฺสยิทฺธิปาททสฺสนํ กตํ, อญฺญถา จตุพฺพิธตา น โหตีติ อยเมตฺถ ปาฬิวเสน อตฺถวินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

在精进神足的解释(niddesa)中，“具足精进定与精勤行”(vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgata)一句两次出现“精进”(vīriya)。其中，前者是作为定的修饰，即“以精进为主宰的定为精进定”；后者是显示具足支。实际上，在所有情况下，具足支只有二者：定与精勤行。欲等是定的修饰，而精勤行仅由“精勤”一词所限定，而非由欲等。因此，此处并未说精勤行以精进为主宰。精进在修饰定之后，才通过具足支的角度，以“精勤行”一词来表达，也并未说具足两种精进。然而，由于定由欲等而殊胜，同样，与此定相应的精勤行及其他法也因此殊胜，所以通过定的修饰而说有四神足。欲等的修饰作用是因其各自的依止作用而有，如在“欲定……乃至……神足”中，于依止义上，“足”一词也以方法义说明欲等为神足。正因如此，在后面的《小分别》(Cūḷabhājanīya)中，以“四神足：欲神足”等说法，明确表示欲等即为神足。在问答中，虽然以“四神足：于此，比丘修习欲定”等(Vibh. 462)来标举，但随后仍然分析了欲等的善等性质。实际上，显示依止神足正是为了显示方法神足，否则无法成立四种分类。于此，当知此是依圣典而作的义理决择。

๔๓๓. รถธุเรติ รถสฺส ปุรโต. หีนชาติโก จณฺฑาโล อุปฏฺฐานาทิคุณโยเคปิ เสนาปติฏฺฐานาทีนิ น ลภตีติ อาห ‘‘ชาตึ โสเธตฺวา…เป… ชาตึ อวสฺสยตี’’ติ. อมนฺตนีโยติ หิตาหิตมนฺตเน น อรโห.

433. “车轭”(rathadhura)是指车的前方。即使是出身卑贱的旃陀罗(caṇḍāla)，虽具备侍奉等功德，也无法获得将军等职位，所以说“净化种姓……乃至……依止种姓”。“不可商议”(amantanīya)是指不适合商议利害。

รฏฺฐปาลตฺเถโร ฉนฺเท สติ กถํ นานุชานิสฺสนฺตีติ สตฺตปิ ภตฺตานิ อภุญฺชิตฺวา มาตาปิตโร อนุชานาเปตฺวา ปพฺพชิตฺวา ฉนฺทเมว อวสฺสาย โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตสีติ อาห ‘‘รฏฺฐปาลตฺเถโร วิยา’’ติ.

护国(Raṭṭhapāla)长老心想：“（我）有意愿，（父母）怎会不允许呢？”他绝食七餐，使父母同意后出家，仅凭意愿便成就了出世间法，所以说“像护国长老一样”。

โมฆราชตฺเถโร วีมํสํ อวสฺสยีติ ตสฺส ภควา ‘‘สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสู’’ติ (สุ. นิ. ๑๑๒๕) สุญฺญตากถํ กเถสิ, ปญฺญานิสฺสิตมานนิคฺคหตฺถญฺจ ทฺวิกฺขตฺตุํ ปุจฺฉิโต ปญฺหํ น กเถสิ. ตตฺถ ปุนปฺปุนํ ฉนฺทุปฺปาทนํ โตสนํ วิย โหตีติ ฉนฺทสฺส อุปฏฺฐานสทิสตา วุตฺตา, ถามภาวโต วีริยสฺส สูรตฺตสทิสตา, ‘‘ฉทฺวาราธิปติ ราชา’’ติ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.๑๘๑ เอรกปตฺตนาคราชวตฺถุ) วจนโต ปุพฺพงฺคมตฺตา จิตฺตสฺส วิสิฏฺฐชาติสทิสตา.

莫伽罗阇(Mogharāja)长老依止观察，世尊(Bhagavā)便对他说：“应以空观世间”(Snp. 1125)，为他宣说空性。并且，在他两次请问如何依智慧断除我慢时，世尊皆未作答。于此，反复生起欲就像是取悦，故说欲与侍奉相似；因其强有力，故说精进与勇猛相似；如《法句义注》(Dhp-a. 2.181)香蒲叶(Erakapatta)龙王的故事中所说：“六门之主是国王”，因心处于前导地位，故说心与高贵种姓相似。

อเภทโตติ [Pg.168] ฉนฺทาทิเก ตโย ตโย ธมฺเม สมฺปิณฺเฑตฺวา, อิทฺธิอิทฺธิปาเท อมิสฺเสตฺวา วา กถนนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ ฉนฺทวีริยาทโย วิเสเสน อิชฺฌนฺติ เอตายาติ อิทฺธีติ วุจฺจนฺติ, อิชฺฌตีติ อิทฺธีติ อวิเสเสน สมาธิปธานสงฺขาราปีติ.

“合说”(abhedato)的意思是，将欲等每组三种法合在一起，或者不与神通和神足相混淆而说。于此，欲、精进等，因为通过它们能特别地成就，故被称为“成就”(iddhi)；而无差别地说，定与精勤行也能因其“成就”(ijjhati)之义而被称为“成就”(iddhi)。

ฉนฺทิทฺธิปาทสมาธิทฺธิปาทาทโย วิสิฏฺฐา, ปาโท สพฺพิทฺธีนํ สาธารณตฺตา อวิสิฏฺโฐ, ตสฺมา วิสิฏฺเฐสฺเวว ปเวสํ อวตฺวา อวิสิฏฺเฐ จ ปเวสํ วตฺตุํ ยุตฺตนฺติ ทสฺเสตุํ สพฺพตฺถ ‘‘ปาเท ปติฏฺฐาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. ตตฺเถวาติ ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขารอิทฺธิปาเทสุ, จตูสุ ฉนฺทาทิเกสฺเววาติ อตฺโถ. ‘‘ฉนฺทวโต โก สมาธิ น อิชฺฌิสฺสตี’’ติ สมาธิภาวนามุเขน ภาวิตา สมาธิภาวิตา.

欲神足中的欲、定神足中的定等是殊胜的，而“足”因通于一切神通，故非殊胜。因此，为了表明不说进入殊胜之处，而说进入非殊胜之处是恰当的，所以处处都说“也可以说立足于足”。“就在那里”(tattheva)的意思是，就在欲等四法中。“有欲之人，何定不成？”此句是说，以修习定的方式而修习，故为“定所修习”。

เอตฺถ ปนาติ เภทกถายํ อเภทกถนโต อภินวํ นตฺถีติ อตฺโถ. เย หิ ตโย ธมฺมา อเภทกถายํ อิทฺธิอิทฺธิปาโทตฺเวว วุตฺตา, เต เอว เภทกถายํ อิทฺธีปิ โหนฺติ อิทฺธิปาทาปิ, เสสา อิทฺธิปาทา เอวาติ เอวํ อภินวาภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ฉนฺโท สมาธี’’ติอาทิมาห. อิเม หิ ตโย…เป… น วินา, ตสฺมา เสสา สมฺปยุตฺตกา จตฺตาโร ขนฺธา เตสํ ติณฺณํ อิชฺฌเนน อิทฺธิ นาม ภเวยฺยุํ, น อตฺตโน สภาเวนาติ เต อิทฺธิปาทา เอว โหนฺติ, น อิทฺธีติ เอวมิทํ ปุริมสฺส การณภาเวน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อถ วา ติณฺณํ อิทฺธิตา อิทฺธิปาทตา จ วุตฺตา, เสสานญฺจ อิทฺธิปาทตาว, ตํ สพฺพํ สาเธตุํ ‘‘อิเม หิ ตโย…เป… น วินา’’ติ อาห. เตน ยสฺมา อิชฺฌนฺติ, ตสฺมา อิทฺธิ. อิชฺฌมานา จ ยสฺมา สมฺปยุตฺตเกหิ สเหว อิชฺฌนฺติ, น วินา, ตสฺมา สมฺปยุตฺตกา อิทฺธิปาทา, ตทนฺโตคธตฺตา ปน เต ตโย ธมฺมา อิทฺธิปาทาปิ โหนฺตีติ ทสฺเสติ. สมฺปยุตฺตกานมฺปิ ปน ขนฺธานํ อิทฺธิภาวปริยาโย อตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺปยุตฺตกา ปนา’’ติอาทิมาห. จตูสุ ขนฺเธสุ เอกเทสสฺส อิทฺธิตา, จตุนฺนมฺปิ ‘‘อิทฺธิยา ปาโท อิทฺธิปาโท’’ติ อิมินา อตฺเถน อิทฺธิปาทตา, ปุนปิ จตุนฺนํ ขนฺธานํ ‘‘อิทฺธิ เอว ปาโท อิทฺธิปาโท’’ติ อิมินา อตฺเถน อิทฺธิปาทตา จ ทสฺสิตา, น อญฺญสฺสาติ กตฺวา อาห ‘‘น อญฺญสฺส กสฺสจิ อธิวจน’’นฺติ. อิมินา ‘‘อิทฺธิ นาม อนิปฺผนฺนา’’ติ อิทํ วาทํ ปฏิเสเธติ.

于此，“分别说”(bhedakathā)相对于“合说”(abhedakathā)而言，并无新义。在合说中被称为“神通神足”(iddhi-iddhipāda)的三法，在分别说中既是神通(iddhi)也是神足(iddhipāda)，其余的只是神足。为了表明没有新义，所以说“欲、定”等。“因为这三法……乃至……不分离”，因此，其余相应的四蕴，依仗这三法的成就而名为“神通”，并非依其自性，所以它们只是神足，不是神通。当知，这是作为前文的理由而说。或者，（前面）说了三法既是神通又是神足，其余的只是神足，为了证明这一切，所以说“因为这三法……乃至……不分离”。此言显示：因为能够成就，所以是“神通”；又因为成就时是与相应法一同成就，不能分离，所以相应法是“神足”；而那三法也包含在其中，故也成为“神足”。为了表明相应的诸蕴也有成为神通的方式，所以说“但相应法……”等。此中表明了：四蕴中的一部分是神通；四蕴全体因“神通之足为神足”(iddhiyā pādo iddhipādo)之义而是神足；再者，四蕴全体因“神通即是足，故为神足”(iddhi eva pādo iddhipādo)之义而也是神足，而非其他，故说“不是其他任何法的名称”。以此驳斥“神通是未成就法”(iddhi nāma anipphannā)这一论点。

ปฏิลาภปุพฺพภาคานํ ปฏิลาภสฺเสว จ อิทฺธิอิทฺธิปาทตาวจนํ อปุพฺพนฺติ กตฺวา ปุจฺฉติ ‘‘เกนฏฺเฐน อิทฺธิ, เกนฏฺเฐน ปาโท’’ติ. ปฏิลาโภ ปุพฺพภาโค [Pg.169] จาติ วจนเสโส. อุปาโย จ อุปายภาเวเนว อตฺตโน ผลสฺส ปติฏฺฐา โหตีติ อาห ‘‘ปติฏฺฐานฏฺเฐเนว ปาโท’’ติ. ฉนฺโทเยว…เป… วีมํสาว วีมํสิทฺธิปาโทติ กถิตํ, ตสฺมา น จตฺตาโร ขนฺธา อิทฺธิยา สมานกาลิกา นานากฺขณิกา วา อิทฺธิปาทา, เชฏฺฐกภูตา ปน ฉนฺทาทโย เอว สพฺพตฺถ อิทฺธิปาทาติ อยเมว เตสํ อฏฺฐกถาจริยานํ อธิปฺปาโย. สุตฺตนฺตภาชนีเย หิ อภิธมฺมภาชนีเย จ สมาธิวิเสสนวเสน ทสฺสิตานํ อุปายภูตานํ อิทฺธิปาทานํ ปากฏกรณตฺถํ อุตฺตรจูฬภาชนียํ วุตฺตนฺติ. เกจีติ อุตฺตรวิหารวาสิเถรา กิร.

认为将获得的前行部分(paṭilābhapubbabhāga)和获得本身称为神通与神足是前所未有的，他问道：“以何义为神通？以何义为足？”“获得和前行部分”是省略的部分。因为方法正是以其作为方法而成为其果的立足处，所以他说“足(pāda)即是立足处(patiṭṭhā)之义”。前面已说“欲即是欲神足……乃至……观即是观神足”。因此，四蕴不是与神通同时或异时的神足，而是在一切情况下，作为主导的欲等才是神足。这正是那些义注师(aṭṭhakathācariya)的意趣。为了阐明在《经分别》(Suttantabhājanīya)和《阿毗达摩分别》(Abhidhammabhājanīya)中，通过三摩地的差别而开示的、作为方法的诸神足，才说了《后分小分别》(Uttaracūḷabhājanīya)。所谓“某些人”，据说指的是北寺派(Uttaravihāravāsin)的长老。

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

经分别释义 终。

๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

2. 阿毗达摩分别释义

๔๔๔. อภิธมฺมภาชนีเย ‘‘อิทฺธิปาโทติ ตถาภูตสฺส ผสฺโส…เป… ปคฺคาโห อวิกฺเขโป’’ติ (วิภ. ๔๔๗) อิทฺธิอิทฺธิปาทตฺถทสฺสนตฺถํ ปคฺคาหาวิกฺเขปา วุตฺตา, จิตฺตปญฺญา จ สงฺขิปิตฺวาติ. จตฺตาริ นยสหสฺสานิ วิภตฺตานีติ อิทํ สาธิปติวารานํ ปริปุณฺณานํ อภาวา วิจาเรตพฺพํ. น หิ อธิปตีนํ อธิปตโย วิชฺชนฺติ, เอเกกสฺมึ ปน อิทฺธิปาทนิทฺเทเส เอเกโก อธิปติวาโร ลพฺภตีติ โสฬส โสฬส นยสตานิ ลพฺภนฺติ.

444. 在《阿毗达摩分别》(Abhidhammabhājanīya)中，“神足即如是成就者的触……乃至……策励(paggāha)、不散乱(avikkhepa)”（《分别论》447），是为了开示神通与神足之义而说了策励与不散乱，并以心与慧作了概括。所谓“四千法门已分别”，此说应予考察，因为缺少完整的有主导(sādhipati)的品(vāra)。因为主导没有主导，但在每一个神足的解释(niddesa)中，可得一个主导品，因此可得一千六百法门。

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿毗达摩分别释义 终。

๓. ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา

3. 问答释义

นนุ จ จตฺตาโรปิ อธิปตโย เอกกฺขเณ ลพฺภนฺติ, อญฺญมญฺญสฺส ปน อธิปตโย น ภวนฺติ ‘‘จตฺตาโร อิทฺธิปาทา น มคฺคาธิปติโน’’ติ วุตฺตตฺตา. ราชปุตฺโตปมาปิ หิ เอตมตฺถํ ทีเปตีติ? น, เอกกฺขเณ ทุติยสฺส อธิปติโน อภาวโต เอว, ‘‘น มคฺคาธิปติโน’’ติ วุตฺตตฺตา ราชปุตฺโตปมา อธิปตึ น กโรนฺตีติ อิมเมวตฺถํ ทีเปติ, น อธิปตีนํ สหภาวํ. ตํ กถํ ชานิตพฺพนฺติ? ปฏิกฺขิตฺตตฺตา. อธิปติปจฺจยนิทฺเทเส [Pg.170] หิ อฏฺฐกถายํ (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ๑.๓) วุตฺตา ‘‘กสฺมา ปน ยถา เหตุปจฺจยนิทฺเทเส ‘เหตู เหตุสมฺปยุตฺตกาน’นฺติ วุตฺตํ, เอวมิธ ‘อธิปตี อธิปติสมฺปยุตฺตกาน’นฺติ อวตฺวา ‘ฉนฺทาธิปติ ฉนฺทสมฺปยุตฺตกาน’นฺติอาทินา นเยน เทสนา กตาติ? เอกกฺขเณ อภาวโต’’ติ. สติ จ จตุนฺนํ อธิปตีนํ สหภาเว ‘‘อริยมคฺคสมงฺคิสฺส วีมํสาธิปเตยฺยํ มคฺคํ ภาเวนฺตสฺสา’’ติ วิเสสนํ น กตฺตพฺพํ สิยา อวีมํสาธิปติกสฺส มคฺคสฺส อภาวา. ฉนฺทาทีนํ อญฺญมญฺญาธิปติกรณภาเว จ ‘‘วีมํสํ ฐเปตฺวา ตํสมฺปยุตฺโต’’ติอาทินา ฉนฺทาทีนํ วีมํสาธิปติกตฺตวจนํ น วตฺตพฺพํ สิยา. ตถา ‘‘จตฺตาโร อริยมคฺคา สิยา มคฺคาธิปติโน, สิยา น วตฺตพฺพา มคฺคาธิปติโน’’ติ (ธ. ส. ๑๔๒๙) เอวมาทีหิปิ อธิปตีนํ สหภาโว ปฏิกฺขิตฺโต เอวาติ.

难道四种增上在一刹那不能获得吗？既然说了“四神足不是道增上”，它们彼此之间就不能互为增上，王子譬喻不就是为了说明这个道理吗？不，因为一刹那中第二个增上是不存在的，而且说了“不是道增上”，王子譬喻只是为了说明它们不起增上作用，而不是说明增上不能共存。如何得知这一点呢？因为已经被否定了。在增上缘的解释中，《发趣论义注》（Paṭṭhāna-aṭṭhakathā 1.3）里说：“为什么不像因缘解释中‘因是与因相应法的缘’那样说‘增上是与增上相应法的缘’，而是用‘欲增上是与欲相应法的缘’等方式来解释呢？因为（多个）增上在一刹那中是不存在的。”如果四种增上可以共存，那么就不应该特别说明“具足圣道者，修习以观察为增上的道”，因为不存在没有观察为增上的道。如果欲等可以互相为增上，那么就不应该说“除去观察，和它相应的”等表明欲等以观察为增上的语句。还有，像“四种圣道有的是道增上，有的不能说是道增上”（《法集论》1429）等说法，也都否定了增上可以共存。

ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

问答释义 终。

อิทฺธิปาทวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

神足分别释义 终。

๑๐. โพชฺฌงฺควิภงฺโค

10. 觉支分别

๑. สุตฺตนฺตภาชนียํ

1. 经分别

ปฐมนยวณฺณนา

第一法门释义

๔๖๖. ปติฏฺฐานายูหนา [Pg.171] โอฆตรณสุตฺตวณฺณนายํ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑) –

466. 在《渡瀑流经》的义注中，关于安立与勤勇的部分（《相应部义注》1.1.1）——

‘‘กิเลสวเสน ปติฏฺฐานํ, อภิสงฺขารวเสน อายูหนา. ตถา ตณฺหาทิฏฺฐีหิ ปติฏฺฐานํ, อวเสสกิเลสาภิสงฺขาเรหิ อายูหนา. ตณฺหาวเสน ปติฏฺฐานํ, ทิฏฺฐิวเสน อายูหนา. สสฺสตทิฏฺฐิยา ปติฏฺฐานํ, อุจฺเฉททิฏฺฐิยา อายูหนา. ลีนวเสน ปติฏฺฐานํ, อุทฺธจฺจวเสน อายูหนา. กามสุขานุโยควเสน ปติฏฺฐานํ, อตฺตกิลมถานุโยควเสน อายูหนา. สพฺพากุสลาภิสงฺขารวเสน ปติฏฺฐานํ, สพฺพโลกิยกุสลาภิสงฺขารวเสน อายูหนา’’ติ –

“以烦恼为安立，以诸行为勤勇。同样，以渴爱和邪见为安立，以其余的烦恼与诸行为勤勇。以渴爱为安立，以邪见为勤勇。以常见为安立，以断见为勤勇。以消沉为安立，以掉举为勤勇。以耽溺于欲乐为安立，以自我折磨的苦行为勤勇。以一切不善行为安立，以一切世间善行为勤勇。”

วุตฺเตสุ ปกาเรสุ อิธ อวุตฺตานํ วเสน เวทิตพฺพา.

此处未提及的，应依已说的方式了知。

สมฺมปฺปวตฺเต ธมฺเม ปฏิสญฺจิกฺขติ, อุปปตฺติโต อิกฺขติ, ตทากาโร หุตฺวา ปวตฺตตีติ ปฏิสงฺขานลกฺขโณ อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘ปฏิสงฺขา สนฺติฏฺฐนา คหเณ มชฺฌตฺตตา’’ติ อุเปกฺขากิจฺจาธิมตฺตตาย สงฺขารุเปกฺขา วุตฺตา. อนุกฺกมนิกฺเขเป ปโยชนํ ปุริมสฺส ปุริมสฺส ปจฺฉิมปจฺฉิมการณภาโว.

审察正转起的法，从其生起而观察，成为那样的形态而转起，此即是以审察为特征的舍觉支。如此，所谓“审察、安住、于执取中保持中舍”，是由于舍的作用极为强大，故被称为行舍。次第安排的用处是，前前的为后后的原因。

๔๖๗. พลวตี เอว สติ สติสมฺโพชฺฌงฺโคติ กตฺวา พลวภาวทีปนตฺถํ ปญฺญา คหิตา, น ยสฺส กสฺสจิ สมฺปธารณสติ, กุสลุปฺปตฺติการณสฺส ปน สรณํ สตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘วตฺตํ วา’’ติอาทิมาห. วตฺตสีเส ฐตฺวาติ ‘‘อโห วต เม ธมฺมํ สุเณยฺยุํ, สุตฺวา จ ธมฺมํ ปสีเทยฺยุํ, ปสนฺนา จ เม ปสนฺนาการํ กเรยฺยุ’’นฺติ เอวํจิตฺโต อหุตฺวา ‘‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม…เป… วิญฺญูหิ, อโห วต เม ธมฺมํ สุเณยฺยุํ, สุตฺวา จ ธมฺมํ อาชาเนยฺยุํ, อาชานิตฺวา จ ปน ตถตฺถาย ปฏิปชฺเชยฺยุ’’นฺติ ธมฺมสุธมฺมตํ ปฏิจฺจ การุญฺญํ อนุทฺทยํ อนุกมฺปํ อุปาทาย มหากสฺสปตฺเถเรน วิย ภาสิตนฺติ อตฺโถ. วิมุตฺตายตนสีเสติ ‘‘น เหว โข [Pg.172] สตฺถา, อปิจ โข ยถาสุตํ ยถาปริยตฺตํ ธมฺมํ วิตฺถาเรน ปเรสํ เทเสสฺสามี’’ติ เอวํ วิมุตฺติการณปธานภาเว ฐตฺวา. จิรกตวตฺตาทิวเสน ตํสมุฏฺฐาปโก อรูปโกฏฺฐาโส วุตฺโต, ภาวตฺถตฺตา เอว วา กตภาสิต-สทฺทา กิริยาภูตสฺส อรูปโกฏฺฐาสสฺส วาจกาติ กตฺวา อาห ‘‘กายวิญฺญตฺตึ…เป… โกฏฺฐาส’’นฺติ.

467. 念觉支是强有力的，为了显示其强有力，所以取了慧。这并非指任何忆持都是念，而是为了显示作为善法生起之因的忆念才是念，因此说了“或行为”等。所谓“立于行首”，不是指怀有“啊，愿他们听我的法，听法后生净信，生起净信后对我表示恭敬”这样的心，而是像大迦叶(Mahākassapa)长老那样，缘于法的善法性，生起悲、悲悯、怜悯而说：“世尊的法被善说……为智者们……啊，愿他们听我的法，听法后能了知，了知后为达彼义而行道”。所谓“立于解脱根本”，是指立于“不仅是导师，而且我也将如所闻、如所学，为他人详尽说法”这样作为解脱之因的主要地位上。由于长时所行之行仪等，生起它的无色部分被称为[此]；或者，由于是抽象义，“已行”、“已说”之语是已成为行为的无色部分的能说者，因此说“身表……等……部分”。

โพชฺฌงฺคสมุฏฺฐาปกตา ปุริมานํ ฉนฺนํ อตฺตโน อตฺตโน อนนฺตริกสฺส, ปเรสํ สพฺเพสํ วา ตํตํปริยาเยน สมุฏฺฐาปนวเสน โยเชตพฺพา. กามโลกวฏฺฏามิสาติ ตณฺหา ตทารมฺมณา ขนฺธาติ วทนฺติ, ปญฺจกามคุณิโก จ ราโค ตทารมฺมณญฺจ กามามิสํ, ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติอาทินา โลกคฺคหณวเสน ปวตฺโต สสฺสตุจฺเฉทสหคโต ราโค ตทารมฺมณญฺจ โลกามิสํ, โลกธมฺมา วา, วฏฺฏสฺสาทวเสน อุปฺปนฺโน สํสารชนโก ราโค ตทารมฺมณญฺจ วฏฺฏามิสํ. มคฺคสฺส ปุพฺพภาคตฺตา ปุพฺพภาคา.

觉支的生起，前六种依各自的直接[原因]，其余一切则依各自相应的方式而生起。所谓“欲、世间、轮回之饵”，他们说是指渴爱及其所缘的诸蕴。对五欲的贪欲及其所缘是“欲饵”；通过执取“我与世间是常”等世间而转起，与常见、断见俱行的贪欲及其所缘是“世间饵”，或指世间法；由于轮回的滋味而生起，能产生轮回的贪欲及其所缘是“轮回饵”。因为是道的预备部分，所以是预备部分。

ปฐมนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一法门释义 终。

ทุติยนยวณฺณนา

第二法门释义

๔๖๘-๔๖๙. อภิญฺเญยฺยา ธมฺมา นาม ‘‘สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา, ทฺเว ธาตุโย, ติสฺโส ธาตุโย, จตฺตาริ อริยสจฺจานิ, ปญฺจ วิมุตฺตายตนานิ, ฉ อนุตฺตริยานิ, สตฺต นิทฺทสวตฺถูนิ, อฏฺฐาภิภายตนานิ, นวานุปุพฺพวิหารา, ทส นิชฺชรวตฺถูนี’’ติ เอวํปเภทา ธมฺมา, ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อภิญฺเญยฺย’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๔๖) ทสฺสิตา ขนฺธาทโย จ. วานนฺติ วินนฺธนํ ภวาทีนํ, คมนํ วา ปิยรูปสาตรูเปสุ.

468-469. 所谓应遍知法，是指“一切有情依食而住，二界、三界、四圣谛、五解脱处、六无上、七示导事、八胜处、九次第住、十灭尽事”等此类法，以及在《相应部》4.46中所开示的“诸比丘，一切都应被遍知”的蕴等法。缠缚(vāna)的意思是对于有等事物的缠缚，或是在可爱可乐的事物中流连。

จงฺกมํ อธิฏฺฐหนฺตสฺส อุปฺปนฺนวีริยํ วิปสฺสนาสหคตนฺติ เวทิตพฺพํ. เอตฺตเกนาติ ‘‘โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตา’’ติ เอตฺตาวตา. โลกิยนฺติ วทนฺโต น กิลมตีติ กายวิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกสฺส โลกิยตฺตา อโจทนีโยติ อตฺโถ. อลพฺภ…เป… ปฏิกฺขิตฺตาติ รูปาวจเร อลพฺภมานกํ ปีติสมฺโพชฺฌงฺคํ อุปาทาย ลพฺภมานาปิ อวิตกฺกอวิจารา ปีติ ปฏิกฺขิตฺตา, ‘‘ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค’’ติ น วุตฺโตติ อตฺโถ. กามาวจเร [Pg.173] วา อลพฺภมานกํ อวิตกฺกอวิจารํ ปีตึ อุปาทาย ลพฺภมานกาว ปีติโพชฺฌงฺคภูตา ปฏิกฺขิตฺตา, อวิตกฺกอวิจาโร ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค น วุตฺโตติ อตฺโถ.

应知，经行者在经行时生起的精进是与观(vipassanā)相应的。所谓“仅此”，是指“世间与出世间混合而说”到此为止。说“世间”时不会疲倦，其义是：由于生起身表的（心）属于世间，故不应受责难。所谓“不可得……（乃至）……被拒绝”，是指在色界，就那不可得的喜觉支而言，即使是可得的无寻无伺之喜也被排除，其义是：未被称为“喜觉支”。或者，在欲界，就那不可得的无寻无伺之喜而言，即使是可得的、已成为喜觉支的喜也被排除，其义是：无寻无伺的喜觉支未被提及。

อชฺฌตฺตวิโมกฺขนฺติ อชฺฌตฺตธมฺเม อภินิวิสิตฺวา ตโต วุฏฺฐิตมคฺโค ‘‘อชฺฌตฺตวิโมกฺโข’’ติ อิธ วุตฺโตติ อธิปฺปาโย. น วาเรตพฺโพติ วิปสฺสนาปาทเกสุ กสิณาทิฌาเนสุ สติอาทีนํ นิพฺเพธภาคิยตฺตา น ปฏิกฺขิปิตพฺโพติ อตฺโถ. อนุทฺธรนฺตา ปน วิปสฺสนา วิย โพธิยา มคฺคสฺส อาสนฺนการณํ ฌานํ น โหติ, น จ ตถา เอกนฺติกํ การณํ, น จ วิปสฺสนากิจฺจสฺส วิย ฌานกิจฺจสฺส นิฏฺฐานํ มคฺโคติ กตฺวา น อุทฺธรนฺติ. ตตฺถ กสิณชฺฌานคฺคหเณน ตทายตฺตานิ อารุปฺปานิปิ คหิตานีติ ทฏฺฐพฺพานิ. อสุภชฺฌานานํ อวจนํ อวิตกฺกาวิจารสฺส อธิปฺเปตตฺตา.

内解脱(ajjhattavimokkha)是指专注于内在的法，然后从其中出离的道，这里所说的“内解脱”即是此意。不应阻止，其义是：在观(vipassanā)的助缘中，由于遍处等禅那与念等能帮助证得通达分，故不应拒绝。然而，如果不提升禅那，禅那不像观那样，不是菩提道的近因，也不是绝对的唯一原因，并且禅那的作用不像观的作用那样最终完成于道，因此不提升禅那。在此，由于取了遍处禅那，应当知道依存于它的无色定也被包括在内了。没有提及不净禅那，其义是：这里指的是无寻无伺。

ทุติยนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二理趣释终。

ตติยนยวณฺณนา

第三理趣释

๔๗๐-๔๗๑. ตทงฺคสมุจฺเฉทนิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตตํ วตฺวา ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิเวกนิสฺสิตตฺตสฺส อวจนํ ‘‘สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวตี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๑๘๒; วิภ. ๔๗๑) อิธ ภาเวตพฺพานํ โพชฺฌงฺคานํ วุตฺตตฺตา. ภาวิตโพชฺฌงฺคสฺส หิ สจฺฉิกาตพฺพา ผลโพชฺฌงฺคา อภิธมฺมภาชนีเย วุตฺตาติ. โวสฺสคฺค-สทฺโท ปริจฺจาคตฺโถ ปกฺขนฺทนตฺโถ จาติ โวสฺสคฺคสฺส ทุวิธตา วุตฺตา. ยถาวุตฺเตนาติ ตทงฺคสมุจฺเฉทปฺปกาเรน ตนฺนินฺนภาวารมฺมณกรณปฺปกาเรน จ. ปริณาเมนฺตํ วิปสฺสนากฺขเณ, ปริณตํ มคฺคกฺขเณ.

470-471. 说了依止于支分断、出离和远离，而没有说依止于轻安(paṭippassaddhi)，是因为此处已通过“他修习念觉支”等（《相应部》5.182；《分别论》471）说明了应修习的觉支。因为对于已修习觉支者，应被证知的果觉支，已在《阿毗达摩分别》(Abhidhammabhājanīya)中说过。“舍离”(vossagga)一词有舍弃(pariccāga)和跃入(pakkhandana)之意，因此说“舍离”有二种。所谓“如前所述”，是指以支分断的方式，以及以作意于倾向彼法的方式。在观(vipassanā)的刹那导向成熟，在道的刹那已经成熟。

ตติยนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第三理趣释终。

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

经分别释终。

๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

2. 阿毗达摩分别释

๔๗๒. อุเปกฺขนวเสนาติ [Pg.174] สภาวนิทฺเทสตํ ทสฺเสติ, หาปนวฑฺฒเนสุ พฺยาปารํ อกตฺวา อุปปตฺติโต อิกฺขนวเสนาติ อตฺโถ. โลกิยอุเปกฺขนาย อธิกา อุเปกฺขนา อชฺฌุเปกฺขนาติ อยมตฺโถ อิธ โลกุตฺตรา เอว อธิปฺเปตาติ ยุตฺโตติ.

472. 所谓“以舍(upekkhā)之力”，是显示其自性的指示。其义是：对于减损与增长，不作努力，仅就其生起而观察。胜过世间舍的舍是“近舍”(ajjhupekkhanā)。此义在此处只意指超世间的舍，这是恰当的。

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿毗达摩分别释终。

โพชฺฌงฺควิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

觉支分别释终。

๑๑. มคฺคงฺควิภงฺโค

11. 道分别

๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

2. 阿毗达摩分别释

๔๙๐. อภิธมฺเม [Pg.175] โลกุตฺตรจิตฺตภาชนีเยปิ ‘‘ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ…เป… อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค โหตี’’ติ (ธ. ส. ๓๓๗) วุตฺตตฺตา อิธาปิ อภิธมฺมภาชนีเย อภิธมฺมานุรูปํ เทสนํ กโรนฺโต ‘‘อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ อริโยปปทตํ น กโรติ.

490. 在阿毗达摩中，即使在关于出世间心的分别(lokuttaracittabhājanīya)中，由于说到“又，于其时，有四蕴……（乃至）……有八支道”（《法集论》337），因此，此处在《阿毗达摩分别》(Abhidhammabhājanīya)中，当以符合阿毗达摩的方式说法时，虽然说“八支道”，但没有使用“圣”(ariya)或“生起”(upapada)这样的词。

๔๙๓. ตสฺมึ สมเยติ โลกิยกาเลน เอเตสํ อติเรกกิจฺจํ ทสฺเสติ. วิรติอุปฺปาทเนน มิจฺฉาวาจาทีนิ ปุคฺคลํ ปชหาเปนฺตีติ สมฺมาทิฏฺฐาทีนิ ปญฺจ ‘‘การาปกงฺคานี’’ติ วุตฺตานิ. สมฺมาวาจาทิกิริยา หิ วิรติ, ตญฺจ เอตานิ การาเปนฺตีติ. วิรติวเสนาติ วิรมณกิริยาวเสน, น การาปกภาเวน กตฺตุภาเวน จาติ อตฺโถ. อิมํ…เป… กิจฺจาติเรกตํ ทสฺเสตุนฺติ โลกุตฺตรกฺขเณปิ อิมาเนว ปญฺจ สมฺมาวาจาทิตฺตยสฺส เอกกฺขเณ การาปกานีติ ทสฺเสตุนฺติ อตฺโถ. มิจฺฉาทิฏฺฐาทิกา ทส, ตปฺปจฺจยา อกุสลา จ ทสาติ วีสติ อกุสลปกฺขิยา, สมฺมาทิฏฺฐาทิกา ทส, ตปฺปจฺจยา จ กุสลา ทสาติ วีสติ กุสลปกฺขิยา จ มหาจตฺตารีสกสุตฺเต (ม. นิ. ๓.๑๓๖) วุตฺตาติ ตสฺส เอตํ นามํ.

493. “于其时”，是以世间的时间显示了这些（道支）的额外作用。由于通过生起离(virati)，正见等五支能使人(puggala)舍弃邪语等，因此被称为“能作支”(kārāpakaṅgāni)。正语等的行为即是离，而这五支能令其产生。所谓“以离之力”，是指以止息行为之力，而不是以能作的性质或作者的性质为义。此……（乃至）……显示了作用的超胜，其义是：即使在出世间的刹那，这五支也能在一刹那中成为正语等三支的能作因。邪见等十法，以及缘于它们的十种不善法，共二十种属不善品；正见等十法，以及缘于它们的十种善法，共二十种属善品，这在《大四十经》（《中部》3.136）中已说，因此该经得此名称。

ปุญฺญภาคิยาติ ปุญฺญโกฏฺฐาเส ภวา, ปุญฺญาภิสงฺขาเรกเทสภูตาติ อตฺโถ. ขนฺโธปธึ วิปจฺจติ, ตตฺถ วา วิปจฺจตีติ อุปธิเวปกฺกา.

“福分”(puññabhāgiya)，意为属于福的份额，是福行的一部分。它在蕴所依(khandhopadhi)中成熟，或于彼处成熟，故称“所依果报”(upadhivepakkā)。

ปญฺจงฺคิกมคฺคํ อุทฺทิสิตฺวา ตตฺถ เอเกกํ ปุจฺฉิตฺวา ตสฺส ตสฺเสว สมยววตฺถานํ กตฺวา วิสฺสชฺชนํ ‘‘ปาฏิเยกฺกํ ปุจฺฉิตฺวา ปาฏิเยกฺกํ วิสฺสชฺชน’’นฺติ วุตฺตํ. สห ปน ปุจฺฉิตฺวา ปญฺจนฺนมฺปิ สมยววตฺถานํ กตฺวา วิสฺสชฺชเน ‘‘ตตฺถ กตมา สมฺมาทิฏฺฐิยา ปญฺญา’’ติอาทิโก ปฏินิทฺเทโส เอกโต วิสฺสชฺชนปฏินิทฺเทสตฺตา น ปาฏิเยกฺกํ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ นาม โหตีติ. ตตฺถ ปญฺจงฺคิกวาเร เอว ปาฏิเยกฺกํ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ สมฺมาทิฏฺฐาทีสุ การาปกงฺเคสุ เอเกกมุขาย ภาวนาย มคฺคุปฺปตฺตึ สนฺธาย กตนฺติ เวทิตพฺพํ. วาจาทีนิ หิ ปุพฺพสุทฺธิยา สิชฺฌนฺติ, น มคฺคสฺส อุปจาเรนาติ.

举出五支道后，逐一询问每一支，并分别为其确定时机后作答，这被称为“个别提问，个别解答”。但若同时提问，并为所有五支确定时机后作答，其中如“此中，什么是正见的智慧”之类的回答，因为是一并作答的指示，故不名为“个别提问解答”。在此，于五支道的部分，应知“个别提问解答”是针对正见等能作支(kārāpakaṅga)中，通过修习每一门径而引生道之生起而作的。因为语等是通过前行的清净而成就，而非作为道的预备阶段。

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿毗达摩分别释终。

มคฺคงฺควิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

道支分别释终。

๑๒. ฌานวิภงฺโค

12. 禅支分别

๑. สุตฺตนฺตภาชนียํ

1. 经分别

มาติกาวณฺณนา

论母释

๕๐๘. ฌานสฺส [Pg.176] ปุพฺพภาคกรณียสมฺปทา ปาติโมกฺขสํวราทิ. อสุภานุสฺสติโย โลกุตฺตรชฺฌานานิ จ อิโต พหิทฺธา นตฺถีติ สพฺพปฺปการ-คฺคหณํ กโรติ, สุญฺญา ปรปฺปวาทา สมเณภีติ (ม. นิ. ๑.๑๓๙; อ. นิ. ๔.๒๔๑) วจเนน สมณภาวกรปุพฺพภาคกรณียสมฺปทาสมฺปนฺนสฺสปิ อภาวํ ทสฺเสติ. สิกฺขาปเทสุ นามกายาทิวเสน วุตฺเตสุ วจนานติกฺกมวเสน สิกฺขิตพฺเพสุ, อวีติกฺกมนวิรติเจตนาสงฺขาเตสุ วา สิกฺขาโกฏฺฐาเสสุ ปริปูรณวเสน สิกฺขิตพฺเพสุ สา สา ภิกฺขุสิกฺขาทิกา สิกฺขาปเทกเทสภูตา สิกฺขิตพฺพาติ อาห ‘‘สิกฺขาปเทสูติ อิทมสฺส สิกฺขิตพฺพธมฺมปริทีปน’’นฺติ.

508. 禅修前行准备的圆满，如波罗提木叉律仪等。不净随念(asubhānussati)与出世间禅(lokuttarajjhāna)，在此之外没有，因此是总括一切。经文说“其他外道的学说是空洞的，没有真正的沙门”（《中部》1.139；《增支部》4.241），这表明即使是具备了成就沙门状态的前行准备的人，也可能不存在（真正的沙门）。在学处中，虽然以名身(nāmakāya)等方式宣说，但应以不违越言语的方式学习；或者说，在以不违犯、禁戒之思为体性的学处部分中，应以圆满的方式学习。比丘的学处等，作为学处一部分的那些，都应学习，所以说：“‘在学处中’：这是为了阐明其应学之法。”

สนฺโตสาทิวเสน อิตรีตรสนฺโตสํ, ตสฺส จ วณฺณวาทิตํ, อลทฺธา จ อปริตสฺสนํ, ลทฺธา จ อคธิตปริโภคนฺติ เอเต คุเณ ทสฺเสติ. ฌานภาวนาย การโกติ ปริทีปนํ การกภาวปริทีปนํ. อรญฺญนฺติอาทินา เสนาสนสฺส ปเภทํ, อปฺปสทฺทนฺติอาทินา นิราทีนวตํ, ปฏิสลฺลานสารุปฺปนฺติ อานิสํสํ ทีเปตีติ อาห ‘‘เสนาสนปฺปเภเท…เป… ปริทีปน’’นฺติ.

以知足等方式，显示了随缘知足、称赞知足、未得时不焦躁、以及得后不贪著地受用这些功德。“禅那修习者”这一阐明，是阐明了能作者的状态。以“阿兰若”等阐明了住处的种类，以“少噪音”等阐明了其无过患，以“适合独住”阐明了其利益，所以说：“住处的种类……乃至……阐明。”

มาติกาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

论母释义终。

นิทฺเทสวณฺณนา

解释的释义

๕๐๙. กมฺมตฺเถหิ ทิฏฺฐิ-สทฺทาทีหิ สาสนํ วุตฺตนฺติ ‘‘ทิฏฺฐตฺตา ทิฏฺฐี’’ติอาทิ วุตฺตํ. สภาวฏฺเฐนาติ อวิปรีตฏฺเฐน. สิกฺขิยมาโน กายาทีนิ วิเนติ, น อญฺญถาติ อาห ‘‘สิกฺขิตพฺพฏฺเฐน วินโย’’ติ, วินโย วา สิกฺขิตพฺพานิ [Pg.177] สิกฺขาปทานิ, ขนฺธตฺตยํ สิกฺขิตพฺพนฺติ วินโย วิยาติ วินโยติ ทสฺเสติ. สตฺถุ อนุสาสนทานภูตํ สิกฺขตฺตยนฺติ อาห ‘‘อนุสิฏฺฐิทานวเสนา’’ติ.

509. 教法是由具有作用义的“见”、“信”等法所宣说的，因此说“因为被看见，所以是见”等。“以自性义”即是以不颠倒义。正在学习者调伏身等，而非以他法，所以说“律(vinaya)有应学之义”。或者，律是应学的学处，三蕴是应学的，如律一般，以此显示其为“律”。三学是导师所施予的教诫，所以说“以施予教诫的方式”。

สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยตฺตาติ สมฺมาทิฏฺฐิยา ปจฺจยตฺตา. ติสฺโส หิ สิกฺขา สิกฺขนฺตสฺส สมฺมาทิฏฺฐิ ปริปูรตีติ. ‘‘ตสฺมาติห ตฺวํ ภิกฺขุ อาทิเมว วิโสเธหิ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, โก จาทิ กุสลานํ ธมฺมานํ? สีลญฺจ สุวิสุทฺธํ ทิฏฺฐิ จ อุชุกา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๖๙) วจนโต สมฺมาทิฏฺฐิปุพฺพงฺคมํ สิกฺขตฺตยํ. เอตสฺมิญฺจ อตฺถทฺวเย ผลการโณปจาเรหิ สิกฺขตฺตยํ ‘‘ทิฏฺฐี’’ติ วุตฺตํ, กุสลธมฺเมหิ วา อตฺตโน เอกเทสภูเตหีติ อธิปฺปาโย. ภควโต วินยนกิริยตฺตา วินโย สิกฺขตฺตยํ, ตํ ปน วินยนํ ธมฺเมเนว อวิสมสภาเวน, เทสนาธมฺเมน วา ปวตฺตํ, น ทณฺฑาทินาติ ‘‘ธมฺมวินโย’’ติ วุตฺตํ.

“因为是正见的缘故”，即是以正见为缘。因为修学三学时，正见得以圆满。如经文所说：“因此，比丘，你应当首先在善法中清净。什么是善法的开端呢？就是极其清净的戒和正直的见。”（《相应部》5.369）因此，正见是三学的前导。在这两种意义上，以果与因的譬喻，三学被称为“见”；或者说，是以善法作为自身的一部分，这是（经文的）意图。因为是世尊的调伏行为，所以律是三学。然而，这种调伏是依法而进行的，凭借着不偏不倚的自性，或者凭借着教导之法而运行，而不是凭借刑罚等，所以被称为“法与律”。

อนวชฺชธมฺมตฺถนฺติ ปรมานวชฺชนิพฺพานตฺถํ, อกุปฺปเจโตวิมุตฺติอตฺถํ วา. ธมฺเมสุ อภิญฺเญยฺยาทีสุ อภิชานนาทิการณํ สิกฺขตฺตยนฺติ ตํ ‘‘ธมฺมวินโย’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อิมิสฺสา อิมสฺมิ’’นฺติ ปุนปฺปุนํ วุจฺจมานํ นิยมกรณํ โหติ, เอว-สทฺทโลโป วา กโตติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘นิยโม กโต’’ติ.

“为无罪法故”是指为究竟无罪的涅槃故，或为不动心解脱故。因为三学是遍知“应遍知法”等的原因，所以它被称为“法与律”。“于此，于此”的重复宣说起到了限定作用，或者是因为省略了“仅”(eva)一词，所以说“作了限定”。

๕๑๐. ภิกฺขุโกติ อนญฺญตฺเถน ก-กาเรน ปทํ วฑฺฒิตนฺติ ‘‘ภิกฺขนธมฺมตายา’’ติ อตฺถมาห. ภิกฺขโกติ ปน ปาเฐ ภิกฺขตีติ ภิกฺขโกติ อตฺโถ. ชลฺลิกํ รชมิสฺสํ มลํ, อมิสฺสํ มลเมว. ภินฺนปฏธโรติ นิพฺพจนํ ภินฺนปฏธเร ภิกฺขุ-สทฺทสฺส นิรุฬฺหตฺตา วุตฺตํ.

510. “比丘”(bhikkhuko)一词，是通过加上无独立意义的后缀“ka”而扩展的，因此解释其义为“以乞食为本性”。但在另一种读法中，“比丘”(bhikkhako)的意思是“他乞食，故为比丘”。“尘垢”(jallika)是混杂了尘土的污垢，不混杂的就只是污垢。“穿着破衣者”这一词源解释，是因为“比丘”一词在“穿着破衣者”的意义上已经约定俗成。

ยสฺส ภาเวตพฺโพ ปหาตพฺโพ จ โอธิ อวสิฏฺโฐ อตฺถิ, โส โอธิโส, อรหา ปน ตทภาวา โอธิรหิโตติ ‘‘อโนธิโส กิเลสานํ ปหานา ภิกฺขู’’ติ วุตฺโต. โอธิ-สทฺโท วา เอกเทเส นิรุฬฺโหติ สพฺพมคฺคา สพฺพกิเลสา จ อรหตา ภาวิตา ปหีนา จ ‘‘โอธี’’ติ น วุจฺจนฺติ. ปหานาติ อิทญฺจ นิพฺพจนํ เภทนปริยายวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

若人还有应修习、应断除的界限(odhi)残余，此人即为“有界限者”(odhiso)。但阿罗汉因无此残余，故为“无界限者”(odhirahito)，因此说“因断尽烦恼而无界限的比丘”。或者，“界限”(odhi)一词在“部分”的意义上是约定俗成的，而阿罗汉已经修习了一切道、断除了一切烦恼，所以这不被称为“界限”。此处的“断”(pahāna)这一词源解释，应理解为是以“破除”(bhedana)的同义词方式而说的。

เสกฺโขติอาทินา [Pg.178] ภิกฺขุ-สทฺเทน วุจฺจมานํ อตฺถํ คุณวเสน ทสฺเสติ, เหฏฺฐา ปน ‘‘สมญฺญาย ปฏิญฺญายา’’ติ ปญฺญายนวเสน, ‘‘ภิกฺขตี’’ติอาทินา นิพฺพจนวเสน ทสฺสิโต.

以“有学”(sekkha)等词，从功德方面显示了“比丘”一词所表达的意义；而下文以“依名号、依承诺”等，从概念施设方面显示；以“他乞食”等，则是从词源学方面显示。

เสกฺโข ภิกฺขูติ สตฺต เสกฺขา กถิตา, ภินฺนตฺตา ปาปกานํ…เป… ภิกฺขูติ ขีณาสโวว กถิโตติ อิทํ ทฺวยํ ‘‘เสกฺโขติ ปุถุชฺชนกลฺยาณเกน สทฺธึ สตฺต อริยา, ภินฺนตฺตาติ อิมินา ปน จตฺตาโร ผลฏฺฐา’’ติ อิมินา ทฺวเยน น สเมติ, ตทิทํ นิปฺปริยายทสฺสนํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘เสสฏฺฐาเนสุ ปุถุชฺชนกลฺยาณกาทโย กถิตา’’ติ วุตฺตํ, นนุ ปฏิญฺญาย ภิกฺขุสีโลปิ วุตฺโตติ? วุตฺโต, น ปน อิธาธิปฺเปโต สพฺพปฺปการชฺฌานนิพฺพตฺตกสฺส อธิปฺเปตตฺตา.

“有学比丘”指的是七种有学，“因为断除了”恶法……乃至“比丘”指的是漏尽者。这两种说法——“有学”指与凡夫善人一起的七圣者，“因为断除了”则指四果——并不一致，应当知道这是就绝对义而言的说法。“其余地方说了凡夫善人等”，难道不是也说了自称的比丘吗？虽然已经说了，但这里不是此意，因为这里指的是能生起一切种类禅那的人。

ภควโต วจนํ อุปสมฺปทากมฺมกรณสฺส การณตฺตา ฐานํ, ตทนุรูปํ ฐานารหํ, อนูนญตฺติอนุสฺสาวนํ อุปฺปฏิปาฏิยา จ อวุตฺตนฺติ อตฺโถ.

世尊的话是举行具足戒羯磨的根据，是适当的；与其相应，是合宜的。其义为：动议与宣告没有缺减，并且没有颠倒次序而说。

๕๑๑. นิปฺปริยายโต สีลํ สมาทานวิรติอวีติกฺกมนวิรติภาวโตติ อธิปฺปาโย. อนภิชฺฌาทีนิ สนฺธาย เจตสิกสีลสฺส ปริยายสีลตา วุตฺตา. นครวฑฺฒกี วตฺถุวิชฺชาจริโยติ วทนฺติ. จตุพฺพิโธ อาหาโร อสิตาทีนิ, ภกฺขิตพฺพภุญฺชิตพฺพเลหิตพฺพจุพิตพฺพานิ วา.

511. 就绝对义而言，其意为：戒是受持远离与不违越远离的状态。就无贪等而言，心所戒被称为转喻戒。他们说“城市建造者”(nagaravaḍḍhakī)是地基学的专家(vatthuvijjācariya)。四种食物是所食等，即嚼食、啖食、舐食或吮食。

ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต ปิหิตินฺทฺริโย โหติ ติณฺณํ สุจริตานํ อินฺทฺริยสํวราหารตฺตา, ปาติโมกฺขสํวโร วา อินฺทฺริยสํวรสฺส อุปนิสฺสโย โหติ. อิติ ปาติโมกฺขสํวเรน ปิหิตินฺทฺริโย ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต’’ติ วุตฺโต. อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘สํวุโต’’ติ เอตสฺส ปิหิตินฺทฺริโยติ อตฺถมาห. ปาติโมกฺเขน จ สํวเรน จาติ อิทํ ปาติโมกฺขโต อญฺญํ สีลํ กายิกอวีติกฺกมาทิคฺคหเณน คหิตนฺติ อิมินา อธิปฺปาเยน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ทุติโย ปนตฺโถ ทฺวินฺนมฺปิ เอกตฺถตํ สนฺธาย วุตฺโต.

具足波罗提木叉防护者，是守护诸根者，因为三种善行是根律仪的资助；或者，波罗提木叉防护是根律仪的亲依止。因此，以波罗提木叉防护守护诸根者，被称为“已由波罗提木叉防护而防护”。依此意趣，他解说“防护”一词的意义为“守护诸根”。应当理解为，“以波罗提木叉及以防护”是依此意趣而说，即通过包含身不违越等，而含摄了波罗提木叉以外的戒。而第二种解释是就两者意义相同而言的。

๕๑๓. สพฺพมฺปิ ทุสฺสีลฺยนฺติ อิมินา อภิชฺฌาทโย จ คหิตาติ สนฺธายาห ‘‘มนสาปิ อาจรติ เอว, ตสฺมา ตํ ทสฺเสตุ’’นฺติ. ตตฺถาติ กายิกวีติกฺกมาทิวเสน วุตฺเตสุ อนาจาเรสุ. ครุภณฺฑวิสฺสชฺชนมาปชฺชตีติ ถุลฺลจฺจยํ อาปชฺชตีติ อตฺโถ.

513. “一切恶行”——考虑到此句亦包含了贪欲等，他说道：“他也以意实行，因此要指出那一点”。“于其中”是指在以身违越等方式所说的诸恶行中。“他犯下舍弃重物”，其义为：他犯了偷兰遮。

อโรปิโมติ [Pg.179] สงฺฆิกภูมิยํ อุฏฺฐิโต วุตฺโต. ผาติกมฺมนฺติ ครุภณฺฑนฺตรภูตํ กมฺมํ. ทณฺฑกมฺมนฺติ ยถาวุตฺตํ หตฺถกมฺมมาห. สินายนฺติ เอเตนาติ สินานํ, จุณฺณาทิ.

“我已建立”指的是在僧团的土地上建立起来的。“增长业”(phātikamma)指的是属于重物范围内的事务。“杖业”(daṇḍakamma)指的是如前所述的手业(hatthakamma)。“人们用此沐浴”，故为“沐浴用品”(sinānaṃ)，如粉末等。

สจฺจาลีเกน ปิยวาที ‘‘จาฏู’’ติ วุจฺจติ, จาฏุํ อตฺตานํ อิจฺฉตีติ จาฏุกาโม, ตสฺส ภาโว จาฏุกมฺยตา. มุคฺคสูปสฺส อปฺปวิสนฏฺฐานํ นาม นตฺถิ สพฺพาหาเรหิ อวิรุทฺธตฺตาติ อธิปฺปาโย. ปริภฏติ ธาเรติ, โปเสติ วาติ ปริภโฏ, อถ วา ปริวารภูโต ภโฏ เสวโก ปริภโฏ.

以真假参半之语说悦耳语者，被称为“谄媚者”(cāṭu)。希望自己谄媚，是为“谄媚欲者”(cāṭukāmo)；其状态是“谄媚”(cāṭukamyatā)。其意为：绿豆汤没有不渗透的地方，因为它与所有食物都不相违背。“他维持”，即他持有或养育，因此是“维持者”(paribhaṭo)；或者，成为随从的仆人、侍者是“随从”(paribhaṭo)。

ภณฺฑาคาริกกมฺมํ คิหีนํ กริยมานํ วุตฺตํ. ปิณฺฑตฺถํ ปฏิปิณฺฑทานํ, ปิณฺฑํ ทตฺวา ปฏิปิณฺฑคฺคหณํ วา ปิณฺฑปฏิปิณฺฑํ. สงฺฆโภคเจติยโภคานํ อโยนิโส วิจารณํ สงฺฆุปฺปาทเจติยุปฺปาทปฏฺฐปนํ, อตฺตโน สนฺตเก วิย ปฏิปชฺชนนฺติ เกจิ.

说到“库管员的工作”，是为在家人做的。为了团食而给予回报的团食，或者，在给出团食后接受回报的团食，是为“以食换食”(piṇḍapaṭipiṇḍa)。不如理地处理僧团的用物与塔庙的用物，即设立僧团的收益与塔庙的收益，有些人认为这是像对待自己的所有物一样行事。

๕๑๔. คาโว จรนฺติ เอตฺถาติ โคจโร, โคจโร วิยาติ โคจโร, อภิณฺหํ จริตพฺพฏฺฐานํ. คาโว วา จกฺขาทีนิ อินฺทฺริยานิ, เตหิ จริตพฺพฏฺฐานํ โคจโร. อยุตฺโต โคจโร อโคจโรติ ตทญฺโญ ยุตฺโต ‘‘โคจโร’’ติ วุตฺโต.

514. “牛在此行走”，故为“行境”(gocaro)；如牧场一般，是应常行走之处，故为“行境”。或者，牛即眼等诸根，其所应行之处为“行境”。不适宜的行境是“非行境”(agocaro)，与此不同，适宜的则被称为“行境”。

วา-สทฺโท วิธุนนตฺโถปิ โหตีติ กตฺวา อาห ‘‘วินิทฺธุตกิพฺพิสานิ วา’’ติ.

“vā”字亦有“抖落”之义，因此他说道：“或已抖落罪垢”。

๕๑๕. อวรา ปจฺฉิมา มตฺตา เอเตสนฺติ โอรมตฺตกานิ. สํยมกรณียานีติ กายวาจาสํยมมตฺเตน กตฺตพฺพปฏิกมฺมานิ, วิกฺขิปิตพฺพานิ วา. ‘‘ปุน น เอวํ กโรมี’’ติ จิตฺเตน สํวรมตฺเตน, อินฺทฺริยสํวเรเนว วา กรณียานิ สํวรกรณียานิ. ทิวิวิหารชนปทวาสี ทิวิวิหารวาสี. มนสฺส อธิฏฺฐานเมว อธิฏฺฐานาวิกมฺมํ. เทสนา อิธ ‘‘วุฏฺฐานาวิกมฺม’’นฺติ อธิปฺเปตา. ตตฺถ ‘‘จิตฺตุปฺปาทกรณียานิ มนสิการปฏิพทฺธานี’’ติ วจนโต ปาติโมกฺขสํวรวิสุทฺธตฺถํ อนติกฺกมนียานิ อนาปตฺติคมนียานิ วชฺชานิ วุตฺตานีติ อาจริยสฺส อธิปฺปาโย. จตุพฺพิธสฺสาติ อตฺตานุวาทปรานุวาททณฺฑทุคฺคติภยสฺส.

515. “程度微小者”（oramattakāni），是指那些程度低下、最后者。“应行防护”，是指仅以身语的防护就应作的补救，或应舍弃。“我将不再如此”，是指仅以心的防护，或仅以根律仪即应行的防护。白天住在村落里的人，是“日住者”（divivihāravāsī）。心的决意即是“决意不违”。此处的“忏悔”（desanā）意指“出罪不违”。其中，根据“心生起所应行者与作意相联”之说，为了波罗提木叉律仪的清净，所说的过失是不可逾越、不可视为无犯的，此是阿阇梨（ācariya）之意。四种怖畏，是指自责、他责、刑罚与恶趣之怖畏。

๕๑๖. ‘‘อิธ ภิกฺขู’’ติ ภิกฺขุ เอว อธิปฺเปโตติ สนฺธาย ‘‘เสสสิกฺขา ปน อตฺถุทฺธารวเสน สิกฺขา-สทฺทสฺส อตฺถทสฺสนตฺถํ วุตฺตา’’ติ อาห. ภิกฺขุคฺคหณํ [Pg.180] ปน อคฺคปริสามุเขน สพฺพชฺฌานนิพฺพตฺตกานํ จตุนฺนมฺปิ ปริสานํ ทสฺสนตฺถํ กตํ. คุณโต วา ภิกฺขุ อธิปฺเปโตติ สพฺพาปิ สิกฺขา อิธาธิปฺเปตาติ ทฏฺฐพฺพา. สพฺเพน สิกฺขาสมาทาเนนาติ เอตฺถ เยน สมาทาเนน สพฺพาปิ สิกฺขา สมาทินฺนา โหนฺติ, ตํ เอกมฺปิ สพฺพสมาทานกิจฺจกรตฺตา สพฺพสมาทานํ นาม โหติ, อเนเกสุ ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. สพฺเพน สิกฺขิตพฺพากาเรนาติ อวีติกฺกมเทสนาวุฏฺฐานวตฺตจรณาทิอากาเรน. วีติกฺกมนวเสน เสสสฺสปิ นิสฺเสสตากรณํ สนฺธาย ‘‘ภินฺนสฺสปี’’ติอาทิมาห.

516. “在此比丘”，意指比丘，故说：“其余学处是为了提纲挈领，以显示‘学处’一词之义。”提及比丘，是为了以最上首的僧团为代表，来显示能成就一切禅那的四众。或从功德而言，（比丘）也意指一切学处，当知此处实指一切学处。所谓“以一切学处受持”，是指以一种受持即能总摄一切学处，因其能完成一切受持的作用，故称“一切受持”；对于多种受持，则更不必言。“以一切应学的方式”，是指以不违越、忏悔、出罪、履行义务等方式。为说明即使是细微的违犯亦应彻底清除，故说“即使已破”等语。

๕๑๙. อาวรณีเยหิ จิตฺตปริโสธนภาวนา ชาคริยานุโยโคติ กตฺวา อาห ‘‘ภาวน’’นฺติ. สุปฺปปริคฺคาหกนฺติ ‘‘สุปฺปปริคฺคาหกํ นาม อิทํ อิโต ปุพฺเพ อิโต ปรญฺจ นตฺถิ, อยเมตสฺส ปจฺจโย’’ติอาทินา ปริคฺคาหกํ.

519. 从诸障碍中净化自心即是修习（bhāvanā），是致力于觉醒，因此说为“修习”。“善把握者”（suppapariggāhaka），是指能如此把握者：“此（果）在此（因）之前不存在，在此（因）之后亦不存在，此是此之缘”等。

๕๒๐-๕๒๑. ยุตฺโตติ อารมฺภมาโน. สาตจฺจํ เนปกฺกญฺจ ปวตฺตยมาโน ชาคริยานุโยคํ อนุยุตฺโต โหตีติ สมฺพนฺธํ ทสฺเสติ.

520-521. “相应者”（yutto）是指发起精进者。持续不断并审慎地行之，即是致力于觉醒的修行，这显示了其中的关联。

๕๒๒. โลกิยายปิ…เป… อาหาติ อิทํ วิปสฺสนาภาวนาย สติปฏฺฐานาทโย เอกสฺมึ อารมฺมเณ สห นปฺปวตฺตนฺติ, ปวตฺตมานานิปิ อินฺทฺริยพลานิ โพชฺฌงฺเคสฺเวว อนฺโตคธานิ โหนฺติ. ปีติสมฺโพชฺฌงฺคคฺคหเณน หิ ตทุปนิสฺสยภูตํ สทฺธินฺทฺริยํ สทฺธาพลญฺจ คหิตเมว โหติ ‘‘สทฺธูปนิสํ ปาโมชฺช’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๒๓) วุตฺตตฺตา. มคฺคงฺคานิ ปญฺเจว วิปสฺสนากฺขเณ ปวตฺตนฺตีติ อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

522. 世间的……乃至……说，此谓在观（vipassanā）修习中，念处等法不会在一个所缘上同时生起，即使生起，诸根与诸力亦皆包含在觉支之中。因把握喜觉支，即等于把握以其为所依的信根与信力，正如“信为喜悦之近因”（《相应部》2.23）所说。当知，此处是指只有五种道支在观的刹那生起，此乃所要表达之要点。

๕๒๓. สมนฺตโต, สมฺมา, สมํ วา สาตฺถกาทิปชานนํ สมฺปชานํ, ตเทว สมฺปชญฺญํ. เตนาติ สติสมฺปยุตฺตตฺตา เอว อุทฺเทเส อวุตฺตาปิ สติ นิทฺเทเส ‘‘สโต’’ติ อิมินา วุตฺตาติ อธิปฺปาโย.

523. 全面、正确、或平等地了知有益之事等，是“正知”（sampajānaṃ）；那即是正知（sampajañña）。因此，其意为：念（sati）虽因与（正知）相应而在总说中未被提及，但在详释中已通过“具念”（sato）一词提及。

สาตฺถกานํ อภิกฺกมาทีนํ สมฺปชานนํ สาตฺถกสมฺปชญฺญํ. เอวํ สปฺปายสมฺปชญฺญํ. อภิกฺกมาทีสุ ปน ภิกฺขาจารโคจเร อญฺญตฺถาปิ จ ปวตฺเตสุ อวิชหิเต กมฺมฏฺฐานสงฺขาเต โคจเร สมฺปชญฺญํ โคจรสมฺปชญฺญํ. อภิกฺกมาทีสุ อสมฺมุยฺหนเมว สมฺปชญฺญํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ.

对有益的前行等之正知，是“有益正知”（sātthakasampajañña）。如是，（有）“适宜正知”（sappāyasampajañña）。在前行等中，于比丘的乞食行处，以及在其他任何持续进行且不离于业处所缘之处的正知，是“行处正知”（gocarasampajañña）。在前行等中不迷乱本身，即是“无痴正知”（asammohasampajañña）。

ทฺเว [Pg.181] กถาติ วจนกรณากรณกถา น กถิตปุพฺพา. วจนํ กโรมิ เอว, ตสฺมา สุพฺพจตฺตา ปฏิวจนํ เทมีติ อตฺโถ.

“两种谈论”，即关于说与不说的谈论，过去未曾说过。我确实要说，因此，由于我是善语者，我给予回答，此是其义。

กมฺมฏฺฐานสีเสเนวาติ กมฺมฏฺฐานคฺเคเนว, กมฺมฏฺฐานํ ปธานํ กตฺวา เอวาติ อตฺโถ. เตน ‘‘ปตฺตมฺปิ อเจตน’’นฺติอาทินา วกฺขมานํ กมฺมฏฺฐานํ, ยถาปริหริยมานํ วา อวิชหิตฺวาติ ทสฺเสติ. ‘‘ตสฺมา’’ติ เอตสฺส ‘‘ธมฺมกถา กเถตพฺพาเยวาติ วทนฺตี’’ติ เอเตน สมฺพนฺโธ. ภเยติ ปรจกฺกาทิภเย.

“以业处为首”，即以业处为最上，以业处为主要，此是其义。以此显示，不应舍离如“钵亦无情”等下文将说的、或正随身携带的业处。“因此”一词与“法谈确实应说”相联系。“于怖畏中”，是指于敌军等怖畏中。

อวเสสฏฺฐาเนติ ยาคุอคฺคหิตฏฺฐาเน. ฐานจงฺกมนเมวาติ อธิฏฺฐาตพฺพิริยาปถวเสน วุตฺตํ, น โภชนาทิกาเล อวสฺสํ กตฺตพฺพนิสชฺชายปิ ปฏิกฺเขปวเสน.

“于剩余处”，是指于未取粥处。“仅只站立与经行”，是就所应决意的威仪而言，并非为了排除在饮食等时也必须进行的坐姿。

เถโร ทารุจีริโย –

长老达鲁支里耶（Dārucīriya）——

‘‘ตสฺมาติห เต, พาหิย, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ. ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ ภวิสฺสติ, สุเต มุเต วิญฺญาเต. ยโต โข เต, พาหิย, ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ ภวิสฺสติ, สุเต มุเต วิญฺญาเต วิญฺญาตมตฺตํ ภวิสฺสติ, ตโต ตฺวํ, พาหิย, น เตน, ยโต ตฺวํ, พาหิย, น เตน. ตโต ตฺวํ, พาหิย, น ตตฺถ, ยโต ตฺวํ, พาหิย, น ตตฺถ. ตโต ตฺวํ, พาหิย, เนวิธ น หุรํ น อุภยมนฺตเรน. เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา’’ติ (อุทา. ๑๐) –

“因此，跋希亚，你应如此学习：在所见中，将只有所见；在所闻中，将只有所闻；在所觉中，将只有所觉；在所知中，将只有所知。跋希亚，当你于所见中只有所见，于所闻中只有所闻，于所觉中只有所觉，于所知中只有所知时，于是，跋希亚，你将不因它而在。跋希亚，当你将不因它而在时，于是，跋希亚，你将不于彼处。跋希亚，当你将不于彼处时，于是，你将不在此世，不在彼世，也不在两者之间。这正是苦的终结。”

เอตฺตเกน อรหตฺตํ สจฺฉากาสิ.

由此他亲证了阿罗汉果。

ขาณุอาทิปริหรณตฺถํ, ปติฏฺฐิตปาทปริหรณตฺถํ วา ปสฺเสน หรณํ วีติหรณนฺติ วทนฺติ. ยาว ปติฏฺฐิตปาโท, ตาว อาหรณํ อติหรณํ, ตโต ปรํ หรณํ วีติหรณนฺติ อยํ วา เอเตสํ วิเสโส. อวีจินฺติ นิรนฺตรํ.

为避开树桩等物，或为避开已站稳的脚而向侧方移动，称为“避行”（vītiharaṇa）。或者，它们之间的区别是：只要一脚站稳，另一脚的挪动便是“越行”（atiharaṇa），此后的移动便是“避行”（vītiharaṇa）。“无间”（avīci）即是“不断”（nirantaraṃ）。

ปฐมชวเนปิ…เป… น โหตีติ อิทํ ปญฺจวิญฺญาณวีถิยํ อิตฺถิปุริโสติ รชฺชนาทีนํ อภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตตฺถ หิ อาวชฺชนโวฏฺฐพฺพนานํ อโยนิโส อาวชฺชนโวฏฺฐพฺพนวเสน อิฏฺเฐ อิตฺถิรูปาทิมฺหิ โลโภ, อนิฏฺเฐ จ ปฏิโฆ อุปฺปชฺชติ. มโนทฺวาเร ปน อิตฺถิปุริโสติ รชฺชนาทิ โหติ, ตสฺส [Pg.182] ปญฺจทฺวารชวนํ มูลํ, ยถาวุตฺตํ วา สพฺพํ ภวงฺคาทิ. เอวํ มโนทฺวารชวนสฺส มูลวเสน มูลปริญฺญา วุตฺตา. อาคนฺตุกตาวกาลิกตา ปน ปญฺจทฺวารชวนสฺเสว อปุพฺพติตฺตรตาวเสน. มณิสปฺโป สีหฬทีเป วิชฺชมานา เอกา สปฺปชาตีติ วทนฺติ. จลนนฺติ กมฺปนํ.

“初速行时……乃至……没有”，此言是指在五识路中没有关于“男、女”的贪染等。因为在那里，由于对转向和确定心的不如理转向和确定，对于可喜的女性形象等会生起贪欲，对于不可喜的则会生起嗔恚。但在意门中，则有关于“男、女”的贪染等产生，五门速行是其根本，或如前所说，一切有分等皆是。如是，就意门速行的根本而言，称为根本遍知。至于其外来性与暂时性，则是就五门速行的前所未有与无厌足性而言。他们说，摩尼蛇（maṇisappo）是在狮子岛（sīhaḷadīpa）存在的一种蛇。‘颤动’（calana）即是‘摇动’（kampana）。

อติหรตีติ ยาว มุขา อาหรติ. วีติหรตีติ ตโต ยาว กุจฺฉิ, ตาว หรติ, กุจฺฉิคตํ วา ปสฺสโต หรติ. อลฺลตฺตญฺจ อนุปาเลตีติ วายุอาทีหิ อติวิโสสนํ ยถา น โหติ, ตถา ปาเลติ. อาภุชตีติ ปริเยสนชฺโฌหรณชิณฺณาชิณฺณตาทึ อาวชฺเชติ, วิชานาตีติ อตฺโถ. ตํตํวิชานนนิปฺผาทโกเยว หิ ปโยโค ‘‘สมฺมาปโยโค’’ติ วุตฺโตติ. อถ วา ‘‘สมฺมาปฏิปตฺติมาคมฺม อพฺภนฺตเร อตฺตา นาม โกจิ ภุชนโก นตฺถี’’ติอาทินา วิชานนํ อาภุชนํ.

“运食”（atiharati）是指将食物送至口中。“咽食”（vītiharati）是指从口运送至腹部，或观察着食物进入腹部。“保持其湿润”（allattañca anupāleti）是指加以保护，以免因风等而过度干燥。“省察”（ābhujati）是指关注寻求、吞咽、消化与否等，意思是“了知”。正是这种能产生各种了知的努力被称为“正加行”（sammāpayoga）。或者，“省察”是通过正修行而了知，如：‘依循正道，了知内在并无一个称为“我”的食者’等。

อฏฺฐาเนติ มนุสฺสามนุสฺสปริคฺคหิเต อยุตฺเต ฐาเน เขตฺตเทวายตนาทิเก. ตุมฺพโต เวฬุนาฬิอาทิอุทกภาชนโต. ตนฺติ ฉฑฺฑิตํ อุทกํ.

“于非处”（aṭṭhāne）指在人或非人所占据的不适宜之处，如田地、神庙等。“从葫芦”（tumbato）指从葫芦、竹管等水器中。“彼水”（tanti）指被丢弃的水。

คเตติ คมเนติ ปุพฺเพ อภิกฺกมปฏิกฺกมคฺคหเณน คมเนปิ ปุรโต ปจฺฉโต จ กายสฺส อติหรณํ วุตฺตนฺติ อิธ คมนเมว คหิตนฺติ เวทิตพฺพํ, วกฺขมาโน วา เอเตสํ วิเสโส.

“行时”（gate），即行走之时（gamane）。因为先前已通过“前进后退”提及了行走时身体的前后移动，所以当知此处仅指行走。或者，它们之间的区别将在后文解说。

เอตฺตเกนาติ กมฺมฏฺฐานํ อวิสฺสชฺเชตฺวา จตุนฺนํ อิริยาปถานํ ปวตฺตนวจนมตฺเตน โคจรสมฺปชญฺญํ น ปากฏํ โหตีติ อตฺโถ. เอวํ ปน สุตฺเต กมฺมฏฺฐานํ อวิภูตํ โหตีติ จงฺกมนฏฺฐานนิสชฺชาสุ เอว ปวตฺเต ปริคฺคณฺหนฺตสฺส สุตฺเต ปวตฺตา อปากฏา โหนฺตีติ อตฺโถ.

“仅此”的意思是：若不舍弃业处，仅凭维持四威仪的言说，行处正知(gocarasampajañña)尚不能显现。同样地，在睡眠中，业处会变得不清晰。意思是，对于一个只在经行、站立和安坐中把握修行过程的人来说，在睡眠中发生的过程就会变得不清晰。

กายาทิกิริยามยตฺตา อาวชฺชนกิริยาสมุฏฺฐิตตฺตา จ ชวนํ, สพฺพมฺปิ วา ฉทฺวารปฺปวตฺตํ กิริยามยปวตฺตํ นาม, ทุติยชฺฌานํ วจีสงฺขารวิรหา ‘‘ตุณฺหีภาโว’’ติ วุจฺจติ.

由于速行(javana)由身等活动构成，且由作意活动生起，或者说，所有在六门中发生的过程，都名为“唯作的过程”(kiriyāmayapavattaṃ)。第二禅因无语行，故称“默然”(tuṇhībhāvo)。

๕๒๖. อุปาสนฏฺฐานนฺติ อิสฺสาสานํ วิย อุปาสนสฺส สิกฺขาโยคกรณสฺส กมฺมฏฺฐานอุปาสนสฺส ฐานนฺติ อตฺโถ. ตเมว หิ อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘โยคปถ’’นฺติ อาหาติ. สีสํ โธวตีติ อิจฺฉาทาสพฺยา ภุชิสฺสตํ ญาปยติ, มิจฺฉาปฏิปนฺเนหิ วา ปกฺขิตฺตํ อยสรชํ โธวติ.

526. “修习处”(upāsanaṭṭhāna)的意思是：像弓箭手的练习场一样，是进行修习、训练和应用的业处修习之处。为说明此义，故说“修行之道”(yogapatha)。“洗头”表示他宣告从所欲的奴隶状态中获得自由，或是洗掉邪行者泼洒的铁屑。

๕๒๙. วินยปริยาเยน [Pg.183] อทินฺนาทานปาราชิเก อาคตํ. สุตฺตนฺตปริยาเยน อารญฺญกสิกฺขาปเท ‘‘ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิม’’นฺติ อาคตํ อารญฺญิกํ ภิกฺขุํ สนฺธาย. น หิ โส วินยปริยายิเก อรญฺเญ วสนโต ‘‘อารญฺญโก ปนฺตเสนาสโน’’ติ สุตฺเต วุตฺโตติ.

529. 依律藏的说法，这属于不与取波罗夷。依经藏的说法，在关于林住比丘的学处中，针对林住比丘提到“最后以五百弓为界”。因为他并非由于居住在律藏所说的森林中，才在经中被称为“林住者，住于偏僻卧坐处”。

๕๓๐. ‘‘นิตุมฺพ’’นฺติปิ ‘‘นทีกุญฺช’’นฺติปิ ยํ วทนฺติ, ตํ กนฺทรนฺติ อปพฺพตปเทเสปิ วิทุคฺคนทีนิวตฺตนปเทสํ กนฺทรนฺติ ทสฺเสติ.

530. 人们所说的“尼屯巴”(nitumba)或“河隈”(nadīkuñja)，即是山谷(kandara)。此言表明，即使在无山之处，难以通行的河水回旋之处亦称为山谷。

๕๓๑. ภาเชตฺวา ทสฺสิตนฺติ เอเตน ภาเชตพฺพตํ อนฺเต นิทฺเทสสฺส การณํ ทสฺเสติ.

531. “已分别显示”：以此表明在解释的结尾处需要分别解释的原因。

๕๓๓. รหสฺส กิริยา รหสฺสํ, ตํ อรหติ ตสฺส โยคฺคนฺติ ราหสฺเสยฺยกํ. วิจิตฺตา หิ ตทฺธิตาติ. รหสิ วา สาธุ รหสฺสํ, ตสฺส โยคฺคํ ราหสฺเสยฺยกํ.

533. 秘密的行为是秘密，适合于此，故为“秘密性”(rāhasseyyakaṃ)。因为派生词(taddhita)确实是多样的。或者，在秘密中为善是秘密，适合于此，故为“秘密性”。

๕๓๖. ปณิหิโตติ สุฏฺฐุ ฐปิโต.

536. “已确立”(paṇihita)即是妥善地安放。

๕๓๗. ปริคฺคหิตนิยฺยานนฺติ ปริคฺคหิตนิยฺยานสภาวํ, กายาทีสุ สุฏฺฐุ ปวตฺติยา นิยฺยานสภาวยุตฺตนฺติ อตฺโถ. กายาทิปริคฺคหณํ ญาณํ วา ปริคฺคโห, ตํ-สมฺปยุตฺตตาย ปริคฺคหิตํ นิยฺยานภูตํ อุปฏฺฐานํ กตฺวาติ อตฺโถ.

537. “已把握的出离”(pariggahitaniyyāna)意即具有已把握的出离自性，其义是：通过身等方面的良好运作而与出离自性相应。或者，对身等的把握即是智的把握，其义是：由于与此（智）相应，而建立了已被把握且已成为出离的念住。

๕๔๒-๕๔๓. วิการปฺปตฺติยาติ จิตฺตสฺส วิการาปตฺติภาเวนาติ อตฺโถ. สพฺพสงฺคาหิกวเสนาติ สตฺตสงฺขารคตสพฺพโกธสงฺคาหิกวเสน. สพฺพสงฺคหณญฺจ สมุจฺเฉทปฺปหานสฺสปิ อธิปฺเปตตฺตา กตนฺติ เวทิตพฺพํ.

542-543. “达到变异”意即心达到变异的状态。“以总摄的方式”是指以总摄一切归于七行(sattasaṅkhāragata)之嗔的方式。并且应当知道，作此总摄也是意在断除，故而为之。

๕๔๖. อิทํ สนฺธายาติ ‘‘ทฺเว ธมฺมา’’ติ สนฺธาย. เอกวจเนน ‘‘ถินมิทฺธ’’นฺติ อุทฺทิสิตฺวาปิ นิทฺเทเส ‘‘สนฺตา’’ติ วจนเภโท, พหุวจนํ กตนฺติ อตฺโถ. นิโรธสนฺตตายาติ วจนํ องฺคสนฺตตาย, สภาวสนฺตตาย วา สนฺตตานิวารณตฺถํ.

546. “针对此”即是针对“二法”而说。虽然以单数“昏沉与睡眠”(thinamiddha)来指称，但在解释中，“存在的”(santā)一词的（语法）数有别，意即使用了复数。说“灭尽的相续”(nirodhasantatā)，是为了防止将“相续”误解为肢体的相续或自性的相续。

๕๕๐. ถินมิทฺธวิการวิรหา ตปฺปฏิปกฺขสญฺญา อาโลกสญฺญา นาม โหติ. เตเนว วุตฺตํ ‘‘อยํ สญฺญา อาโลกา โหตี’’ติ.

550. 由于远离昏沉与睡眠的变异，其对治之想名为光明想(ālokasaññā)。因此说：“此想是光明的。”

๕๕๓. ‘‘วนฺตตฺตา มุตฺตตฺตา’’ติอาทีนิ, ‘‘อาโลกา โหตี’’ติอาทีนิ จ ‘‘จตฺตตฺตาติอาทีนี’’ติ วุตฺตานิ. อาทิ-สทฺเทน วา ทฺวินฺนมฺปิ นิทฺเทสปทานิ [Pg.184] สงฺคเหตฺวา ตตฺถ ยานิ เยสํ เววจนานิ, ตาเนว สนฺธาย ‘‘อญฺญมญฺญเววจนานี’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปฏิมุญฺจโตติ เอเตน สารมฺภํ อภิภวํ ทสฺเสติ. นิราวรณา หุตฺวา อาภุชติ สมฺปชานาตีติ นิราวรณาโภคา, ตํสภาวตฺตา วิวฏา.

553. 诸如“因已吐离、因已解脱”，以及诸如“是光明的”，都被称为诸如“因已舍离”。或者，应当理解为：以“等”字总括两组解释词，其中，针对那些互为同义词的词，而说“互为同义词”。“解开”(paṭimuñcato)：以此显示对扰动的克服。“无障碍地用心、了知”，故为“无障碍的用心”(nirāvaraṇābhoga)；因其自性如此，故为“敞开的”(vivaṭā)。

๕๕๖. ‘‘วิกาโล นุ โข, น นุ โข’’ติ อนิจฺฉยตาย กตวตฺถุชฺฌาจารมูลโก วิปฺปฏิสาโร วตฺถุชฺฌาจาโร การณโวหาเรน วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

556. 应当理解：“是非时，还是非时呢？”——由于不确定，对已做之事生起追悔，此追悔源于对事物的违犯，而（此追悔）被称为“对事物的违犯”，是（以果称因，）以原因来称说。

๕๖๒. กิลิสฺสนฺตีติ กิเลเสนฺตีติ อตฺถํ วทนฺติ, สทรถภาเวน สยเมว วา กิลิสฺสนฺติ. น หิ เต อุปฺปชฺชมานา กิเลสรหิตา อุปฺปชฺชนฺตีติ.

562. 他们说“被染污”(kilissanti)的意思是“使……染污”(kilesenti)。或者，因为自身伴随着苦恼，所以它们自己被染污。因为它们生起时，并非无烦恼而生起。

๕๖๔. อิเธว จ วิภงฺเค ‘‘อุเปโต โหตี’’ติอาทิ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตเมว.

564. 也正是在此《分别论》(Vibhaṅga)中，“具足”(upeto hoti)等词已在各处说过。

๕๘๘. นิทฺเทสวเสนาติ ‘‘ตตฺถ กตมา อุเปกฺขา? ยา อุเปกฺขา’’ติอาทินิทฺเทสวเสน. ‘‘อิมาย อุเปกฺขาย อุเปโต โหตี’’ติอาทิ ปฏินิทฺเทสวเสนาติ วทนฺติ. ‘‘ตตฺถ กตมา…เป… อิมาย อุเปกฺขาย อุเปโต โหตี’’ติ เอเตน ปุคฺคโล นิทฺทิฏฺโฐ โหติ, ‘‘สมุเปโต’’ติอาทินา ปฏินิทฺทิฏฺโฐ. ยาว วา ‘‘สมนฺนาคโต’’ติ ปทํ, ตาว นิทฺทิฏฺโฐ, ‘‘เตน วุจฺจติ อุเปกฺขโก’’ติ อิมินา ปฏินิทฺทิฏฺโฐติ เตสํ วเสน นิทฺเทสปฏินิทฺเทสา โยเชตพฺพา. ปกาเรนาติ อุเปกฺขาย ‘‘อุเปกฺขนา’’ติอาทิธมฺมปฺปกาเรน ‘‘อุเปโต สมุเปโต’’ติอาทิปุคฺคลปฺปกาเรน จ อุเปกฺขกสทฺทสฺส อตฺถํ ฐเปนฺโต ปฏฺฐเปนฺติ. ‘‘อุเปกฺขา’’ติ เอตสฺส อตฺถสฺส ‘‘อุเปกฺขนา’’ติ การณํ. อุเปกฺขนาวเสน หิ อุเปกฺขาติ. ตถา ‘‘อุเปโต สมุเปโต’’ติ เอเตสํ ‘‘อุปาคโต สมุปาคโต’’ติ การณนฺติ เอวํ ธมฺมปุคฺคลวเสน ตสฺส ตสฺสตฺถสฺส การณํ ทสฺเสนฺตา วิวรนฺติ, ‘‘อุเปกฺขโก’’ติ อิมสฺเสว วา อตฺถสฺส ‘‘อิมาย อุเปกฺขาย อุเปโต โหตี’’ติอาทินา การณํ ทสฺเสนฺตา. ‘‘อุเปกฺขนา อชฺฌุเปกฺขนา สมุเปโต’’ติอาทินา พฺยญฺชนานํ วิภาคํ ทสฺเสนฺตา วิภชนฺติ. อุเปกฺขก-สทฺทนฺโตคธาย วา อุเปกฺขาย ตสฺเสว จ อุเปกฺขก-สทฺทสฺส วิสุํ อตฺถวจนํ ‘‘ยา อุเปกฺขา อุเปกฺขนา’’ติอาทินา, ‘‘อิมาย อุเปกฺขาย อุเปโต โหตี’’ติอาทินา จ [Pg.185] พฺยญฺชนวิภาโค. สพฺพถา อญฺญาตตา นิกุชฺฌิตภาโว, เกนจิ ปกาเรน วิญฺญาเตปิ นิรวเสสปริจฺฉินฺทนาภาโว คมฺภีรภาโว.

588. 依解释(niddesa)之门，即以“此中什么是舍？就是那舍……”等解释的方式。他们说，“以此舍而具足……”等是依对待解释(paṭiniddesa)之门。以“此中什么是……（乃至）……以此舍而具足”指明了补特伽罗(puggala)，以“圆满具足”等对待指明。或者，乃至“成就”一词为止是指明，以“因此称为具舍者”是对待指明。应当依此结合解释与对待解释。依行相之门，即以舍的“行舍”等法行相，以及“具足、圆满具足”等补特伽罗行相，来确立“具舍者”一词的含义。“舍”(upekkhā)这一意义，以“行舍”(upekkhanā)为原因，因为依于行舍而有舍。同样，“具足、圆满具足”以“到达、圆满到达”为原因。如此，他们通过法与补特伽罗的方面，显示各个意义的原因而加以阐明；或者，以“以此舍而具足……”等，显示“具舍者”这一意义的原因。他们以“行舍、遍舍……圆满具足”等，显示文句的分别而加以辨析。或者，对包含在“具舍者”一词中的“舍”，以及对“具舍者”一词本身，其各自意义的说明，即是以“什么是舍？行舍……”等，以及“以此舍而具足……”等所作的文句辨析。在各方面都不被了知是隐蔽的状态；即使以某种方式被了知，也无法毫无遗漏地限定，是甚深的状态。

๖๐๒. อุปริภูมิปฺปตฺติยาติ อิทํ ‘‘รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา’’ติ เอตฺเถว โยเชตพฺพํ. วิญฺญาณญฺจายตนาทีนิปิ วา อากาสานญฺจายตนาทีนํ อุปริภูมิโยติ สพฺพตฺถาปิ น น ยุชฺชติ.

602. “上地成就”一词应与“超越色想”处结合解释。或者，识无边处等，对于空无边处等来说是上地，这样的说法在任何情况下都是讲得通的。

๖๑๐. วิญฺญาณญฺจายตนนิทฺเทเส ‘‘อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ ตํเยว อากาสํ วิญฺญาเณน ผุฏํ มนสิ กโรติ อนนฺตํ ผรติ, เตน วุจฺจติ อนนฺตํ วิญฺญาณ’’นฺติ เอตฺถ วิญฺญาเณนาติ เอตํ อุปโยคตฺเถ กรณวจนํ, ตํเยว อากาสํ ผุฏํ วิญฺญาณํ มนสิ กโรตีติ กิร อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. อยํ วา เอตสฺส อตฺโถ – ตํเยว อากาสํ ผุฏํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณญฺจายตนวิญฺญาเณน มนสิ กโรตีติ. อยํ ปนตฺโถ ยุตฺโต – ตํเยว อากาสํ วิญฺญาเณน ผุฏํ เตน คหิตาการํ มนสิ กโรติ, เอวํ ตํ วิญฺญาณํ อนนฺตํ ผรตีติ. ยญฺหิ อากาสํ ปฐมารุปฺปสมงฺคี วิญฺญาเณน อนนฺตํ ผรติ, ตํ ผรณาการสหิตเมว วิญฺญาณํ มนสิกโรนฺโต ทุติยารุปฺปสมงฺคี อนนฺตํ ผรตีติ วุจฺจตีติ.

610. 在识无边处的解释中，“识无边”即是以识遍满虚空而作意，遍满无边，因此称为识无边。这里“以识”是表示作用的工具格，义注里说：即是作意于那遍满虚空的识。或者可以这样理解：以识无边处的识，作意于那遍满虚空的识。但更合理的解释是：作意于那以识遍满虚空所摄取的行相，这样此识便遍满无边。因为，当具足第一无色定者以识无边地遍满虚空时，具足第二无色定者即是作意于那具有遍满行相的识，因此被称为“无边地遍满”。

๖๑๕. ตํเยว วิญฺญาณํ อภาเวตีติ ยํ ปุพฺเพ ‘‘อนนฺตํ วิญฺญาณ’’นฺติ มนสิ กตํ, ตํเยวาติ อตฺโถ. ตสฺเสว หิ อารมฺมณภูตํ ปฐเมน วิย รูปนิมิตฺตํ ตติเยนารุปฺเปน อภาเวตีติ.

615. “使彼识不存在”，意思是先前作意为“识无边”的那个识。因为第三无色定使作为彼识所缘者不存在，就像第一无色定（超越）色相一样。

นิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

解释释义终。

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

经分别释义终。

๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

2. 阿毗达摩分别释义

๖๒๓. อภิธมฺมภาชนีเย ปญฺจกนยทสฺสเน ‘‘ปญฺจ ฌานานี’’ติ จ, ‘‘ตตฺถ กตมํ ปฐมํ ฌาน’’นฺติ จ อาทินา อุทฺธฏํ. อุทฺธฏานํเยว จตุนฺนํ ปฐมตติยจตุตฺถปญฺจมชฺฌานานํ ทสฺสนโต, ทุติยสฺเสว วิเสสทสฺสนโต จ.

623. 在《阿毗达摩分别》中，于五法(pañcakanaya)的阐述中，已引出“五禅”以及“其中，何为初禅？”等。对于所引出的初、三、四、五这四禅，已有解释，并对第二禅作了特别解释。

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿毗达摩分别释义 终。

๓. ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา

3. 问答释义

๖๔๐. โลกุตฺตราปเนตฺถาติ [Pg.186] เอเตสุ ตีสุฌาเนสุ ‘‘โลกุตฺตรา สิยา อปฺปมาณารมฺมณา’’ติ เอวํ โกฏฺฐาสิกา ปน มคฺคกาเล, ผลกาเล วา โลกุตฺตรภูตา เอวาติ อธิปฺปาโย. ปริจฺฉินฺนากาสกสิณาโลกกสิณานาปานพฺรหฺมวิหารจตุตฺถานิ สพฺพตฺถปาทกจตุตฺเถ สงฺคหิตานีติ ทฏฺฐพฺพานิ.

640. 关于“出世间(lokuttarā)…在此(ettha)”，于此等三禅中，“可能是以无量为所缘的出世间（禅）”，其意是：作为一部分，在道时或果时，它确实是出世间的。应当了知，有限制的空遍、光遍、安那般那(ānāpāna)及梵住的第四禅，皆包含于作为一切基础的第四禅中。

พุทฺธปจฺเจกพุทฺธขีณาสวา มคฺคํ ภาวยึสุ, ผลํ สจฺฉิกรึสูติ, ภาเวสฺสนฺติ สจฺฉิกริสฺสนฺตีติ จ เหฏฺฐิมมคฺคผลานํ วเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. กุสลโต เตรสสุ หิ จตุตฺเถสุ อยํ กถา ปวตฺตา, น จ กุสลจตุตฺเถน อรหตฺตมคฺคผลานิ ทฏฺฐุํ สกฺโกติ.

诸佛、辟支佛与漏尽者修习了道，证得了果；将修习、将证得，应知这是就下位道果而言。此说是在十三种善第四禅中展开的，但凭借善第四禅并不能见到阿罗汉道果。

‘‘กิริยโต เตรสนฺน’’นฺติ เอตฺถ โลกุตฺตรจตุตฺถํ กิริยํ นตฺถีติ ‘‘ทฺวาทสนฺน’’นฺติ วตฺตพฺพํ, กุสลโต วา เตรสสุ เสกฺขผลจตุตฺถํ อนฺโตคธํ กตฺวา ‘‘กิริยโต เตรสนฺน’’นฺติ อเสกฺขจตุตฺเถน สห วทตีติ เวทิตพฺพํ. สพฺพตฺถปาทกญฺเจตฺถ ขีณาสวานํ ยานิ อภิญฺญาทีนิ สนฺติ, เตสํ สพฺเพสํ ปาทกตฺตา สพฺพตฺถปาทกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ เตสํ วฏฺฏํ อตฺถีติ. ปริจฺฉนฺนากาสกสิณจตุตฺถาทีนิ วิย วา นวตฺตพฺพตาย สพฺพตฺถปาทกสมานตฺตา สพฺพตฺถปาทกตา ทฏฺฐพฺพา.

于“以唯作十三”此处，因无出世间第四唯作禅，故应言“以十二”。或应知，这是将有学果第四禅包含于十三善禅中，而与无学第四禅一并说为“以唯作十三”。此中，应知“作为一切的基础”(sabbatthapādaka)是因此禅为漏尽者所有神通等一切法的基础。因为他们已无轮回(vaṭṭa)。或如有限制空遍第四禅等，因其非九种不可说之一，故以其与“作为一切的基础”者相似，而应视为“作为一切的基础”。

มโนสงฺขารา นาม สญฺญาเวทนา, จตฺตาโรปิ วา ขนฺธา. นิมิตฺตํ อารพฺภาติ เอตฺถ ‘‘นิมิตฺตํ นิพฺพานญฺจา’’ติ วตฺตพฺพํ.

所谓意行(manosaṅkhāra)，即想与受，或亦是四蕴。于“缘于相(nimitta)”此处，应言“相与涅槃”。

‘‘อชฺฌตฺโต ธมฺโม อชฺฌตฺตสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๒๐.๒๘) เอตฺถ ‘‘อชฺฌตฺตา ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺส ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส ยถากมฺมูปคญาณสฺส อนาคตํสญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วุตฺตตฺตา น เจโตปริยญาณํ วิย ยถากมฺมูปคญาณํ ปรสนฺตานคตเมว ชานาติ, สสนฺตานคตมฺปิ ปน อปากฏํ รูปํ ทิพฺพจกฺขุ วิย อปากฏํ กมฺมํ วิภาเวติ. เตนาห ‘‘อตฺตโน กมฺมชานนกาเล’’ติ.

“内法为内法之所缘缘” (《发趣论》 2.20.28)，此处因经中说“内诸蕴为神变智(iddhividhañāṇa)、宿住随念智(pubbenivāsānussatiñāṇa)、随业趣智(yathākammūpagañāṇa)、未来分智(anāgataṃsañāṇa)及转向(āvajjanā)之所缘缘”，故随业趣智不像他心智(cetopariyañāṇa)那样仅了知他人的相续，亦能了知自身的相续；又如天眼(dibbacakkhu)能见不显之色，此智亦能辨明不显之业。是故说“于了知自身之业时”。

ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

问答释义 终。

ฌานวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

禅分别释义 终。

๑๓. อปฺปมญฺญาวิภงฺโค

13. 无量分别

๑. สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา

1. 经分别释义

๖๔๒. สพฺพธีติ [Pg.187] ทิสาเทโสธินา อโนธิโสผรณํ วุตฺตํ, สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตนฺติ สตฺโตธินา. เตนาห ‘‘อโนธิโส ทสฺสนตฺถ’’นฺติ. ตถา-สทฺโท อิติ-สทฺโท วา น วุตฺโตติ ‘‘เมตฺตาสหคเตน เจตสา’’ติ เอตสฺส อนุวตฺตกํ ตํ ทฺวยํ ตสฺส ผรณนฺตราทิฏฺฐานํ อฏฺฐานนฺติ กตฺวา น วุตฺตํ, ปุน ‘‘เมตฺตาสหคเตน เจตสา’’ติ วุตฺตนฺติ อตฺโถ.

642. “一切方”(sabbadhi)是以方向为限定的无限制遍满；“一切处”(sabbattatā)是以有情为限定而包含一切。是故说“为示无限制”。之所以未说“如是”(tathā)或“ इति”(iti)之词，是因“与慈俱行之心”已随引此二者，且此处非建立其遍满差别等之处，故未说，而复言“与慈俱行之心”，其义即是如此。

๖๔๓. หิโรตฺตปฺปานุปาลิตา เมตฺตา น ปริหายติ อาสนฺนสปตฺตสฺส ราคสฺส สิเนหสฺส จ วิปตฺติยา อนุปฺปตฺติโตติ อธิปฺปาโย.

643. 由惭(hiri)与愧(ottappa)所守护的慈爱不会退失，其意趣是，因其近敌——贪(rāga)与爱(sineha)的过患未生起故。

๖๔๕. อธิมุญฺจิตฺวาติ สุฏฺฐุ ปสาเรตฺวาติ อตฺโถ. ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อธิกภาเวนา’’ติอาทิมาห, พลวตา วา อธิโมกฺเขน อธิมุจฺจิตฺวา.

645. “胜解”(adhimuñcitvā)意为“善加扩展”。为示此义，故说“以增盛故”(adhikabhāvena)等，或谓以强力之胜解(adhimokkha)而胜解。

๖๔๘. เหฏฺฐา วุตฺโตเยวาติ ‘‘สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพ’’นฺติ เอเตสํ ‘‘สพฺเพน สิกฺขาสมาทาเนน สพฺพํ สิกฺขํ, สพฺเพน สิกฺขิตพฺพากาเรน สพฺพํ สิกฺข’’นฺติ จ ฌานวิภงฺเค (วิภ. อฏฺฐ. ๕๑๖) อตฺโถ วุตฺโต. อิธ ปน สพฺเพน อวธินา อตฺตสมตาย สพฺพสตฺตยุตฺตตาย จ สพฺพํ โลกํ, สพฺพาวธิทิสาทิผรณากาเรหิ สพฺพํ โลกนฺติ จ อตฺโถ ยุชฺชติ.

648. 下文已说，于《禅分别》(Jhānavibhaṅga)释义(VibhA. 516)中，已解释“以一切，一切，一切方式，一切”(sabbena sabbaṃ sabbathā sabba)之义为：“以一切学处(sikkha)之受持而学一切学处，以一切应学之方式而学一切学处”。然于此处，其义则适合解为：以一切无限制、与己平等、及与一切有情相应而遍满一切世间，并以遍满一切有边际之方向等方式而遍满一切世间。

๖๕๐. ปจฺจตฺถิกวิฆาตวเสนาติ เมตฺตาทีนํ อาสนฺนทูรปจฺจตฺถิกานํ ราคพฺยาปาทาทีนํ วิฆาตวเสน. ยํ อปฺปมาณํ, โส อเวโรติ โส อเวรภาโวติ อยํ วา ตสฺส อตฺโถติ.

650. “以摧伏敌对故”(paccatthikavighātavasena)是指以摧伏慈等的远近之敌——贪、嗔(byāpāda)等故。凡无量者，即是无怨(avera)；或说，彼即无怨之状态，此为其义。

๖๕๓. นิรยาทิ คติ, จณฺฑาลาทิ กุลํ, อนฺนาทีนํ อลาภิตา โภโค. อาทิ-สทฺเทน ทุพฺพณฺณตาทิ คหิตํ.

653. 趣(gati)是指地狱(niraya)等；家世(kula)是指旃陀罗(caṇḍāla)等；财富(bhoga)是指得不到食物等。“等”(ādi)一词包含了相貌丑陋(dubbaṇṇatā)等。

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

经分别释义 终。

๓. ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา

3. 问答释义

๖๙๙. อิมสฺมึ [Pg.188] ปน…เป… กถิตาติ อิมินา อิมสฺมึ วิภงฺเค กถิตานํ โลกิยภาวเมว ทสฺเสนฺโต ขนฺธวิภงฺคาทีหิ วิเสเสตีติ น อญฺญตฺถ โลกุตฺตรานํ อปฺปมญฺญานํ กถิตตา อนุญฺญาตา โหติ.

699. 然而，通过“在此……所说”，表明在此《分别论》(Vibhaṅga)中所说的仅是世间法，并以《蕴分别》(Khandhavibhaṅga)等来区别，因此不容许在别处说有出世间的无量心(appamaññā)。

ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

问答释义 终。

อปฺปมญฺญาวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

无量分别释义 终。

๑๔. สิกฺขาปทวิภงฺโค

14. 学处分别

๑. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

1. 阿毗达摩分别释义

๗๐๓. ปติฏฺฐานฏฺเฐนาติ [Pg.189] สมฺปโยควเสน อุปนิสฺสยวเสน จ โอกาสภาเวน. ปิฏฺฐปูวโอทนกิณฺณนานาสมฺภาเร ปกฺขิปิตฺวา มทฺทิตฺวา กตา สุรา นาม. มธุกาทิปุปฺผปนสาทิผลอุจฺฉุมุทฺทิกาทินานาสมฺภารานํ รสา จิรปริวาสิตา เมรยํ นาม, อาสโวติ อตฺโถ.

703. “以建立为义”(patiṭṭhānaṭṭhena)是指通过相应、依止及作为处所。名为“素罗”(surā)的酒，是放入面饼、米饭、酒曲等各种材料后，经揉合而成。名为“迷罗耶”(meraya)的酒，是用酒花(madhuka)等花，波罗蜜(panasa)等果，甘蔗、葡萄等各种材料的汁液，经长期存放而成，其义即是发酵酒(āsava)。

๗๐๔. ตํสมฺปยุตฺตตฺตาติ วิรติสมฺปยุตฺตตฺตา, วิรติเจตนาสมฺปยุตฺตตฺตา วา.

704. “与之相应故”(taṃsampayuttattā)是指与离(virati)相应故，或与离思(viraticetanā)相应故。

กมฺมปถา เอวาติ อสพฺพสาธารเณสุ ฌานาทิโกฏฺฐาเสสุ กมฺมปถโกฏฺฐาสิกา เอวาติ อตฺโถ. สุราปานมฺปิ ‘‘สุราปานํ, ภิกฺขเว, อาเสวิตํ…เป… นิรยสํวตฺตนิก’’นฺติ (อ. นิ. ๘.๔๐) วิสุํ กมฺมปถภาเวน อาคตนฺติ วทนฺติ. เอวํ สติ เอกาทส กมฺมปถา สิยุํ, ตสฺมาสฺส ยถาวุตฺเตสฺเวว กมฺมปเถสุ อุปการกตฺตสภาคตฺตวเสน อนุปเวโส ทฏฺฐพฺโพ.

“就是业道”(kammapathā eva)意为，在不共通的禅那等部分中，它们就是业道的部分。有人说饮酒也作为一个单独的业道，因经中说：“诸比丘(bhikkhave)，饮酒若习行……则导向地狱。”(A. 8.40) 若如此，则有十一个业道。因此，应知其是因具有助成及同分之性质，而被包含于如前所述的业道中。

สตฺตอิตฺถิปุริสารมฺมณตา ตถาคหิตสงฺขารารมฺมณตาย ทฏฺฐพฺพา. ‘‘ปญฺจ สิกฺขาปทา ปริตฺตารมฺมณา’’ติ หิ วุตฺตํ. ‘‘สพฺพาปิ หิ เอตา วีติกฺกมิตพฺพวตฺถุํ อารมฺมณํ กตฺวา เวรเจตนาหิ เอว วิรมนฺตี’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๗๐๔) จ วกฺขตีติ.

以七种女人和男人为所缘，应被视为以如此执取的诸行为所缘。因为曾说：“五学处(sikkhāpada)是小所缘”。并且将会说：“因为所有这些都是以应违犯之事为所缘，仅通过离思(veracetanā)而止息。”(VibhA. 704)

โครูปสีลโก ปกติภทฺโท. กากณิกมตฺตสฺส อตฺถายาติอาทิ โลภวเสน มุสากถเน วุตฺตํ. โทสวเสน มุสากถเน จ นิฏฺฐปฺปตฺโต สงฺฆเภโท คหิโต. โทสวเสน ปรสฺส พฺยสนตฺถาย มุสากถเน ปน ตสฺส ตสฺส คุณวเสน อปฺปสาวชฺชมหาสาวชฺชตา โยเชตพฺพา, มนฺทาธิมตฺตพฺยสนิจฺฉาวเสน จ. นิสฺสคฺคิยถาวรวิชฺชามยิทฺธิมยา สาหตฺถิกาณตฺติเกสฺเวว ปวิสนฺตีติ ทฺเว เอว คหิตา.

“牛行戒者”(gorūpasīlako)是天性善良者。“为了一枚迦卡尼卡(kākaṇika)”等，是就在贪的情况下说谎而言。就在嗔的情况下说谎，则以达到顶点的僧团分裂(saṅghabheda)为例。但就在嗔的情况下为伤害他人而说谎，则应根据其各自的特质，以及伤害意愿的强弱，来判定其罪过的轻重。尼萨耆(nissaggiya)、不动产、咒术所得、神通所得只包含在亲手与命令中，因此只取此二者。

ปญฺจปิ กมฺมปถา เอวาติ เจตนาสงฺขาตํ ปริยายสีลํ สนฺธาย วุตฺตํ, วิรติสีลํ ปน มคฺคโกฏฺฐาสิกนฺติ. เตสํ ปนาติ เสสสีลานํ.

“五者也是业道”是针对被称为“思”(cetanā)的方便戒(pariyāyasīla)而说，而离戒(viratisīla)则是道支的组成部分。“至于那些”(tesaṃ pana)是指剩余的戒。

๗๑๒. ‘‘โกฏฺฐาสภาเวนา’’ติ วุตฺตํ, ‘‘ปติฏฺฐานภาเวนา’’ติ ปน วตฺตพฺพํ. เอตฺถ ปน สิกฺขาปทวาเร ปหีนปญฺจาภพฺพฏฺฐานสฺส อรหโต วิรมิตพฺพเวรสฺส [Pg.190] สพฺพถา อภาวา กิริเยสุ วิรติโย น สนฺตีติ น อุทฺธฏา, เสกฺขานํ ปน ปหีนปญฺจเวรตฺเตปิ ตํสภาคตาย เวรภูตานํ อกุสลานํ เวรนิทานานํ โลภาทีนญฺจ สพฺภาวา วิรตีนํ อุปฺปตฺติ น น ภวิสฺสติ. อกุสลสมุฏฺฐิตานิ จ กายกมฺมาทีนิ เตสํ กายทุจฺจริตาทีนิ เวราเนว, เตหิ จ เตสํ วิรติโย โหนฺเตว, ยโต นผลภูตสฺสปิ อุปริมคฺคตฺตยสฺส อฏฺฐงฺคิกตา โหติ. สิกฺขาวาเร จ อภาเวตพฺพตาย ผลธมฺมาปิ น สิกฺขิตพฺพา, นาปิ สิกฺขิตสิกฺขสฺส อุปฺปชฺชมานา กิริยธมฺมาติ น เกจิ อพฺยากตา สิกฺขาติ อุทฺธฏา.

712. 所谓“部分性”，但应说为“依处性”。此处，在学处方面，由于已断除五种不可能之处的阿罗汉完全没有需要戒离的仇恨，所以在其唯作心中没有离，因此没有列举。但对于有学之人，即使已断除五种仇恨，由于具有那样的同分性，作为仇恨的不善法以及作为仇恨之因的贪等仍然存在，所以离的生起并非不会发生。由不善生起的身业等，对他们来说就是身恶行等仇恨，他们由此而有离，因为即使是尚未结果的上三道，也具有八支性。而且，在学处方面，由于果法不是应修习的，所以不应学习；也不是已完成学习者所生起的唯作法，因此没有无记法被列为“学”。

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿毗达摩分别释义终。

๒. ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา

2. 问答品释义

๗๑๔. สมฺปตฺตวิรติวเสนาติ สมฺปตฺเต ปจฺจุปฺปนฺเน อารมฺมเณ ยถาวิรมิตพฺพโต วิรติวเสนาติ อตฺโถ.

714. 依遇缘离：是指当所缘境现前时，依于应远离而远离的意思。

ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

问答品释义终。

สิกฺขาปทวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

学处分别释义终。

๑๕. ปฏิสมฺภิทาวิภงฺโค

15. 无碍解分别

๑. สุตฺตนฺตภาชนียํ

1. 经分别品

๑. สงฺคหวารวณฺณนา

1. 摄事品释义

๗๑๘. เอเสว [Pg.191] นโยติ สงฺเขเปน ทสฺเสตฺวา ตเมว นยํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘ธมฺมปฺปเภทสฺส หี’’ติอาทิมาห. นิรุตฺติปฏิภานปฺปเภทา ตพฺพิสยานํ อตฺถาทีนํ ปจฺจยุปฺปนฺนาทิเภเทหิ ภินฺทิตฺวา เวทิตพฺพา.

718. 略作提纲挈领的开示后，为了详细阐述同样的方法，接着说“法的差别”等。词无碍解和辩才无碍解的差别，应当了解为以它们各自的对象，如义等，依据缘所生法等差别来区分。

‘‘ยํ กิญฺจิ ปจฺจยสมุปฺปนฺน’’นฺติ เอเตน สจฺจเหตุธมฺมปจฺจยาการวาเรสุ อาคตานิ ทุกฺขาทีนิ คหิตานิ. สจฺจปจฺจยาการวาเรสุ นิพฺพานํ, ปริยตฺติวาเร ภาสิตตฺโถ, อภิธมฺมภาชนีเย วิปาโก กิริยญฺจาติ เอวํ ปาฬิยํ วุตฺตานเมว วเสน ปญฺจ อตฺถา เวทิตพฺพา, ตถา ธมฺมา จ.

“凡是缘生法”，这句话包含了在谛、因、法、缘、行相的章节中所出现的苦等。在谛、缘、行相的章节中是指涅槃，在教理的章节中是指所说之义，在阿毗达摩的分类中是指异熟和唯作。因此，应当依巴利圣典中所说的来理解这五种义，诸法也是如此。

วิทหตีติ นิพฺพตฺตกเหตุอาทีนํ สาธารณํ นิพฺพจนํ, ตทตฺถํ ปน วิภาเวตุมาห ‘‘ปวตฺเตติ เจว ปาเปติ จา’’ติ. เตสุ ปุริโม อตฺโถ มคฺควชฺเชสุ ทฏฺฐพฺโพ. ภาสิตมฺปิ หิ อวโพธนวเสน อตฺถํ ปวตฺเตตีติ. มคฺโค ปน นิพฺพานํ ปาเปตีติ ตสฺมึ ปจฺฉิโม.

“运作”是对产生之因等诸法的共同解释，为了更清楚地说明这个意思，所以说“使之运转，使之到达”。其中，前一个意思应在除道之外的法中理解。因为佛陀的教导，也是通过让人觉悟来使意义运转。道能让人到达涅槃，因此在道中是后一个意思。

ธมฺมนิรุตฺตาภิลาเปติ เอตฺถ ธมฺม-สทฺโท สภาววาจโกติ กตฺวา อาห ‘‘ยา สภาวนิรุตฺตี’’ติ, อวิปรีตนิรุตฺตีติ อตฺโถ. ตสฺสา อภิลาเปติ ตสฺสา นิรุตฺติยา อวจนภูตาย ปญฺญตฺติยา อภิลาเปติ เกจิ วณฺณยนฺติ. เอวํ สติ ปญฺญตฺติ อภิลปิตพฺพา, น วจนนฺติ อาปชฺชติ, น จ วจนโต อญฺญํ อภิลปิตพฺพํ อุจฺจาเรตพฺพํ อตฺถิ, อถาปิ ผสฺสาทิวจเนหิ โพเธตพฺพํ อภิลปิตพฺพํ สิยา, เอวํ สติ อตฺถธมฺมวชฺชํ เตหิ โพเธตพฺพํ น วิชฺชตีติ เตสํ นิรุตฺติภาโว อาปชฺชติ. ‘‘ผสฺโสติ จ สภาวนิรุตฺติ, ผสฺสํ ผสฺสาติ น สภาวนิรุตฺตี’’ติ ทสฺสิโตวายมตฺโถ, น จ อวจนํ เอวํปการํ อตฺถิ, ตสฺมา วจนภูตาย เอว ตสฺสา สภาวนิรุตฺติยา อภิลาเป อุจฺจารเณติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

在“法言说”中，“法”字是自性的意思，因此说“即自性言说”，意思是无颠倒的言说。有些人解释“对它的言说”为“对那作为非语言的概念的言说”。如果这样，就会变成概念是应被言说的，而不是语言本身。并且除了语言之外，没有其他应被言说、应被表达的东西。又或者，应被了知、应被言说的，可能是通过“触”等词语；如果这样，那么除了义和法之外，就没有什么需要通过它们来理解的了，这就会导致它们（义和法）也具有了语言的性质。“‘触’是自性言说，而说‘触，触’则不是自性言说”，所要表达的就是这个意思。并且不存在这种非语言的东西。因此，应当理解其义为：对于那已成为语言的自性言说，加以言说、表达。

ตํ สภาวนิรุตฺตึ สทฺทํ อารมฺมณํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ตสฺมึ สภาวนิรุตฺตาภิลาเป ปเภทคตํ ญาณํ นิรุตฺติปฏิสมฺภิทาติ วุตฺตตฺตา นิรุตฺติสทฺทารมฺมณาย โสตวิญฺญาณวีถิยา ปรโต มโนทฺวาเร นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา [Pg.192] ปวตฺตตีติ วทนฺติ. ‘‘นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา’’ติ จ วจนํ สทฺทํ คเหตฺวา ปจฺฉา ชานนํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ. เอวํ ปน อญฺญสฺมึ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมเณ อญฺญํ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณนฺติ วุตฺตนฺติ อาปชฺชติ. ยถา ปน ทิพฺพโสตญาณํ มนุสฺสามนุสฺสาทิสทฺทปฺปเภทนิจฺฉยสฺส ปจฺจยภูตํ ตํ ตํ สทฺทวิภาวกํ, เอวํ สภาวาสภาวนิรุตฺตินิจฺฉยสฺส ปจฺจยภูตํ ปจฺจุปฺปนฺนสภาวนิรุตฺติสทฺทารมฺมณํ ตํวิภาวกญาณํ นิรุตฺติปฏิสมฺภิทาติ วุจฺจมาเน น ปาฬิวิโรโธ โหติ. ตํ สภาวนิรุตฺตึ สทฺทํ อารมฺมณํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขนฺตสฺสาติ จ ปจฺจุปฺปนฺนสทฺทารมฺมณํ ปจฺจเวกฺขณํ ปวตฺตยนฺตสฺสาติ น น สกฺกา วตฺตุํ. ตมฺปิ หิ ญาณํ สภาวนิรุตฺตึ วิภาเวนฺตํเยว ตํตํสทฺทปจฺจเวกฺขณานนฺตรํ ตํตํปเภทนิจฺฉยเหตุตฺตา นิรุตฺตึ ภินฺทนฺตํ ปฏิวิชฺฌนฺตเมว อุปฺปชฺชตีติ จ ปเภทคตมฺปิ โหตีติ. สภาวนิรุตฺตีติ มาคธภาสา อธิปฺเปตาติ ตโต อญฺญํ สกฺกฏนามาทิสทฺทํ สนฺธาย ‘‘อญฺญํ ปนา’’ติ อาห. พฺยญฺชนนฺติ นิปาตปทมาห.

有人说，由于经中说：“以那本然语的声音为所缘而省察时，于那本然语的言说中通达差别之智，称为辞无碍解(niruttipaṭisambhidā)。”因此，辞无碍解是在以声音为所缘的耳识心路过程之后，于意门中生起。而“辞无碍解以现在为所缘”这句话，是针对听闻声音之后才了知而说的。然而，如此一来，就会导致在某个现在所缘中，又有了另一个现在所缘。譬如，天耳智(dibbasotañāṇa)是确定人、非人等声音差别之因，它能辨别各种声音；同样地，在确定本然语与非本然语时，以现在的本然语声音为所缘，那能辨别它的智慧被称为辞无碍解，这样说就没有与圣典相违。“以那本然语的声音为所缘而省察时”，也不能说不是指“对现在的声音所缘进行省察”。因为那智慧在辨别本然语时，正是在省察各种声音之后，作为确定各种差别之因，分析、通达辞而生起，因此也通达了差别。“本然语”(sabhāvanirutti)意指摩揭陀语(māgadhabhāsā)，因此针对梵语(sakkaṭa)等其他名称的声音，而说“至于其他”。“文句”(byañjana)是指虚词。

กถิตํ อฏฺฐกถายํ. โพธิมณฺฑ-สทฺโท ปฐมาภิสมฺพุทฺธฏฺฐาเน เอว ทฏฺฐพฺโพ, น ยตฺถ กตฺถจิ โพธิรุกฺขสฺส ปติฏฺฐิตฏฺฐาเน. สุวณฺณสลากนฺติ เสฏฺฐสลากํ, ธมฺมเทสนตฺถํ สลากํ คเหตฺวาติ อตฺโถ, น ปฏิสมฺภิทายํ ฐิเตน ปวาริตํ, ตสฺมา ปฏิสมฺภิทาโต อญฺเญเนว ปกาเรน ชานิตพฺพโต น สกฺกฏภาสาชานนํ ปฏิสมฺภิทากิจฺจนฺติ อธิปฺปาโย.

义注(aṭṭhakathā)中已说。菩提座(Bodhimaṇḍa)一词，只应被理解为初次证悟之处，而非任何菩提树所在的地方。“金签”(suvaṇṇasalāka)是指最上的签，意思是为说法而拿签，这并非由安住于无碍解者所邀请。因此，此事须以无碍解之外的其他方式来了知，其意为：通晓梵语并非无碍解的作用。

อิทํ กถิตนฺติ มาคธภาสาย สภาวนิรุตฺติตาญาปนตฺถํ อิทํ อิทานิ วตฺตพฺพํ กถิตนฺติ อตฺโถ. ฉทฺทนฺตวารณ (ชา. ๑.๑๖.๙๗ อาทโย) -ติตฺติรชาตกาทีสุ (ชา. ๑.๔.๗๓ อาทโย) ติรจฺฉาเนสุ จ มาคธภาสา อุสฺสนฺนา, น โอฏฺฏกาทิภาสา สกฺกฏํ วา.

说“此言已说”，是为了表明摩揭陀语是本然语，其义为：这件现在应说之事已经说了。在六牙象(Chaddantavāraṇa)、鹧鸪(tittira)等本生故事中的畜生之间，盛行的也是摩揭陀语，而不是奥特迦(Oṭṭa)等方言或梵语。

ตตฺถาติ มาคธเสสภาสาสุ. เสสา ปริวตฺตนฺติ เอกนฺเตน กาลนฺตเร อญฺญถา โหนฺติ วินสฺสนฺติ จ. มาคธา ปน กตฺถจิ กทาจิ ปริวตฺตนฺตีปิ น สพฺพตฺถ สพฺพทา สพฺพถา จ ปริวตฺตติ, กปฺปวินาเสปิ ติฏฺฐติเยวาติ ‘‘อยเมเวกา น ปริวตฺตตี’’ติ อาห. ปปญฺโจติ จิรายนนฺติ อตฺโถ. พุทฺธวจนเมว เจตสฺส วิสโย, เตเนว ‘‘เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท’’ติ คาถํ ปุจฺฉิโต จิตฺโต คหปติ ‘‘‘กึ นุ โข เอตํ, ภนฺเต, ภควตา ภาสิต’นฺติ? ‘เอวํ คหปตี’ติ. ‘เตน หิ, ภนฺเต, มุหุตฺตํ อาคเมถ, ยาวสฺส อตฺถํ เปกฺขามี’’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๔๗) อาหาติ วทนฺติ.

“于其中”(tattha)是指在摩揭陀语和其他语言中。其他语言会彻底改变，随着时间推移而变得不同，乃至消亡。但摩揭陀语即使有时在某地有所变化，却不会在所有地方、所有时间、所有方面都改变，即使在劫毁时也依然存在，因此说“唯此不改变”。“戏论”(papañca)的意思是“迟延”。佛语才是心所缘取的境界，因此当质多(Citta)居士被问及“无瑕疵，白伞盖”的偈颂时，他问道：“尊者，这是否为世尊(bhagavā)所说？”“是的，居士。”“那么，尊者，请稍待片刻，让我思惟其义。”（《相应部》4.347），他们如是说。

สพฺพตฺถกญาณนฺติ [Pg.193] อตฺถาทีสุ ญาณํ. ตญฺหิ สพฺเพสุ เตสุ ตีสุ จตูสุปิ วา ปวตฺตตฺตา, กุสลกิริยภูตาย ปฏิภานปฏิสมฺภิทาย ธมฺมตฺถภาวโต ตีสุ เอว วา ปวตฺตตฺตา ‘‘สพฺพตฺถกญาณ’’นฺติ วุตฺตํ. อิมานิ ญาณานิ อิทมตฺถโชตกานีติ สาตฺถกานํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพตฺตา สพฺโพ อตฺโถ เอตสฺสาติปิ สพฺพตฺถกํ, สพฺพสฺมึ ขิตฺตนฺติ วา. เสกฺเข ปวตฺตา อรหตฺตปฺปตฺติยา วิสทา โหนฺตีติ วทนฺติ. ปุพฺพโยโค วิย ปน อรหตฺตปฺปตฺติ อรหโตปิ ปฏิสมฺภิทาวิสทตาย ปจฺจโย น น โหตีติ ปญฺจนฺนมฺปิ ยถาโยคํ เสกฺขาเสกฺขปฏิสมฺภิทาวิสทตฺตการณตา โยเชตพฺพา.

“遍处智(sabbatthakañāṇa)是指于义等之智。此智被称为‘遍处智’，因为它在那所有三种或四种（无碍解）中运作；或者，由于作为善或唯作的辩才无碍解具有法与义的性质，它只在那三种中运作。又因‘这些智慧能阐明此义’，并且应被省察为有意义的，所以它也被称为‘遍处智’，意即‘一切义属于它’，或‘被置于一切中’。有人说，这些智慧在有学(sekkha)中生起，在证得阿罗汉时变得清晰。然而，就像先前的修行一样，证得阿罗汉果，对阿罗汉而言，也不能说不是其无碍解变得清晰之因。因此，五种原因都应根据情况，与有学和无学(asekkha)圣者无碍解的清晰程度联系起来。”

ปุจฺฉาย ปรโต ปวตฺตา กถาติ กตฺวา อฏฺฐกถา ‘‘ปริปุจฺฉา’’ติ วุตฺตา. ปฏิปตฺตึ ปูเรตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺตีติ ปฏิปตฺติครุตาย ลาภํ หีเฬนฺเตน สตสหสฺสคฺฆนกมฺปิ กมฺพลํ วาสิยา โกฏฺเฏตฺวา ปริภณฺฑกรณํ มยา กตํ อาวชฺชิตฺวา ลาภครุโน ปริยตฺติธรา ธมฺมกถิกาว ภวิตุํ น มญฺญิสฺสนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺถ จ เถรสฺส กงฺขุปฺปตฺติยา ปุพฺเพ อวิสทตํ ทสฺเสตฺวา อรหตฺตปฺปตฺตสฺส ปญฺหวิสฺสชฺชเนน อรหตฺตปฺปตฺติยา วิสทตา ทสฺสิตา. ติสฺสตฺเถโร อนนฺตรํ วุตฺโต ติสฺสตฺเถโร เอวาติ วทนฺติ.

“因是由他人的提问而引发的讨论，所以在义注(aṭṭhakathā)中称为‘遍问(paripucchā)’。据说（长老）如此思惟：‘我因重视修行而轻视利养，甚至曾将价值十万的毛毯用斧子砍碎做成杂物布。那些重视利养、受持经教的说法者们，是不会想要成为（我这样的人）的。’此处，通过长老生起疑惑显示了他（证悟）前的不清晰，再通过（已证阿罗汉者）解答问题显示了证得阿罗汉后的清晰。有人说，后面提到的帝沙（Tissa）长老就是前面那位帝须长老。”

ปเภโท นาม มคฺเคหิ อธิคตานํ ปฏิสมฺภิทานํ ปเภทคมนํ. อธิคโม เตหิ ปฏิลาโภ, ตสฺมา โส โลกุตฺตโร, ปเภโท กามาวจโร ทฏฺฐพฺโพ. น ปน ตถาติ ยถา อธิคมสฺส พลวปจฺจโย โหติ, น ตถา ปเภทสฺสาติ อตฺโถ. อิทานิ ปริยตฺติยาทีนํ อธิคมสฺส พลวปจฺจยตฺตาภาวํ, ปุพฺพโยคสฺส จ พลวปจฺจยตฺตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปริยตฺติสวนปริปุจฺฉา หี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปฏิสมฺภิทา นาม นตฺถีติ ปฏิสมฺภิทาธิคโม นตฺถีติ อธิปฺปาโย. อิทานิ ยํ วุตฺตํ โหติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิเม ปนา’’ติอาทิมาห. ปุพฺพโยคาธิคมา หิ ทฺเวปิ วิสทการณาติ ‘‘ปุพฺพโยโค ปเภทสฺส พลวปจฺจโย โหตี’’ติ วุตฺตนฺติ.

“所谓‘分别(pabheda)’，是指通过道所证得的无碍解的分别通达。‘获得(adhigama)’，即是依此等（道）而得，故是出世间(lokuttara)的；‘分别’则应视为欲界(kāmāvacara)的。‘然而并非如此’的意思是：不像‘获得’有强力缘那样，‘分别’（并没有那样的强力缘）。现在，为了说明学习经教等并非‘获得’的强力缘，而先前的修行(pubbayoga)才是强力缘，故说‘学习、听闻、遍问经教等’。此处，‘无碍解不存在’，意指无碍解的‘获得’不存在。现在，为了显示所说之义，故说‘然而这些’等。因为先前的修行和‘获得’两者都是清晰之因，故说‘先前的修行是“分别”的强力缘’。”

สงฺคหวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

摄事品释义终。

๒. สจฺจวาราทิวณฺณนา

2. 谛品等释义

๗๑๙. เหตุวาเร [Pg.194] กาลตฺตเยปิ เหตุผลธมฺมา ‘‘อตฺถา’’ติ วุตฺตา, เตสญฺจ เหตุธมฺมา ‘‘ธมฺมา’’ติ, ธมฺมวาเร เวเนยฺยวเสน อตีตานญฺจ สงฺคหิตตฺตา ‘‘อุปฺปนฺนา สมุปฺปนฺนา’’ติอาทิ น วุตฺตนฺติ อตีตปจฺจุปฺปนฺนา ‘‘อตฺถา’’ติ วุตฺตา, ตํนิพฺพตฺตกา จ ‘‘ธมฺมา’’ติ อิทเมเตสํ ทฺวินฺนมฺปิ วารานํ นานตฺตํ.

719. 在因品(Hetuvāra)中，即使是三时(kālattaya)的因果法也被称为“义(attha)”，而其中的因法被称为“法(dhamma)”；在法品(Dhammavāra)中，由于随顺所化者(veneyya)而摄入过去(atīta)法，故不说“已生、已现”等，而将过去与现在法称为“义”，由彼等所生者称为“法”——此即此二品之差异。

สจฺจวาราทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

谛品等释义终。

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

经分别释义终。

๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

2. 阿毗达摩分别释义

๗๒๕. อวุตฺตตฺตาติ ‘‘เตสํ วิปาเก ญาณ’’นฺติ สามญฺเญน วตฺวา วิเสเสน อวุตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ จ กิริยานํ อวิปากตฺตา ธมฺมภาโว น วุตฺโตติ. ยทิ เอวํ วิปากา น โหนฺตีติ อตฺถภาโว จ น วตฺตพฺโพติ? น, ปจฺจยุปฺปนฺนตฺตา. เอวญฺเจ กุสลากุสลานมฺปิ อตฺถภาโว อาปชฺชตีติ. นปฺปฏิสิทฺโธ, วิปากสฺส ปน ปธานเหตุตาย ปากฏตฺตา ธมฺมภาโวว เตสํ วุตฺโต. กิริยานํ ปจฺจยตฺตา ธมฺมภาโว อาปชฺชตีติ เจ? นายํ โทโส อปฺปฏิสิทฺธตฺตา, กมฺมผลสมฺพนฺธสฺส ปน อเหตุตฺตา ธมฺมภาโว น วุตฺโต. อปิจ ‘‘อยํ อิมสฺส ปจฺจโย, อิทํ ปจฺจยุปฺปนฺน’’นฺติ เอวํ เภทํ อกตฺวา เกวลํ กุสลากุสเล วิปากกิริยธมฺเม จ สภาวโต ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ธมฺมปฏิสมฺภิทา อตฺถปฏิสมฺภิทา จ โหตีติปิ เตสํ อตฺถธมฺมตา น วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. กุสลากุสลวาเรสุ จ ธมฺมปฏิสมฺภิทา กุสลากุสลานํ ปจฺจยภาวํ สตฺติวิเสสํ สนิปฺผาเทตพฺพตํ ปสฺสนฺตี นิปฺผาเทตพฺพาเปกฺขา โหตีติ ตํสมฺพนฺเธเนว ‘‘เตสํ วิปาเก ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา’’ติ วุตฺตํ. สภาวทสฺสนมตฺตเมว ปน อตฺถปฏิสมฺภิทาย กิจฺจํ นิปฺผนฺนผลมตฺตทสฺสนโตติ ตสฺสา นิปฺผาทกานเปกฺขตฺตา วิปากวาเร ‘‘เตสํ วิปจฺจนเก ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติ น วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

725. “所谓‘未说’，意指笼统地说了‘于其果报之智’，而未作特别说明。于此，因为诸唯作(kiriya)不是果报(vipāka)，所以没有说它们的法性(dhammabhāva)。如果这样，它们不是果报，其义性(atthabhāva)也不应说吗？不，因为它们是缘所生(paccayuppanna)的。若是如此，善与不善的义性也成立了。这不被否定，但由于果报作为主因是显而易见的，所以（对于善与不善）只说了它们的法性。（问：）如果说诸唯作因为是缘，其法性也成立吗？这不是过失，因为它不被否定；但是，由于业果关系不是因，所以没有说其法性。再者，当知，不作‘此是此之缘，此是缘生’这样的区别，仅仅从自性上省察善、不善、果报与唯作诸法者，会生起法无碍解(dhammapaṭisambhidā)与义无碍解(atthapaṭisambhidā)，因此也没有说它们的义性与法性。在善与不善品中，法无碍解见到善与不善的缘性、特殊潜能、以及应被共同产生的状态，而期待着应被产生者，正是由于此关联，才说‘于其果报之智是义无碍解’。然而，义无碍解的作用仅仅是见到自性，即见到已产生的果而已；因为它不期待产生者，所以当知，在果报品中没有说‘于其成熟之智是法无碍解’。”

สภาวปญฺญตฺติยาติ น สตฺตาทิปญฺญตฺติยา, อวิปรีตปญฺญตฺติยา วา. โขเภตฺวาติ โลมหํสชนนสาธุการทานาทีหิ โขเภตฺวา. ปุน ธมฺมสฺสวเน [Pg.195] ชานิสฺสถาติ อปฺปสฺสุตตฺตา ทุติยวารํ กเถนฺโต ตเทว กเถสฺสตีติ อธิปฺปาโย.

“‘依自性施设(sabhāvapaññatti)’，而非依有情(satta)等施设，或说依无颠倒施设。‘令其激动(khobhetvā)’是说通过引人毛发竖立、给予称善等方式而使其激动。‘再闻法时你们将会了知’，意指因为（听者）听闻得少，（说法者）第二次说时，将会说同样的内容。”

๗๔๖. ภูมิทสฺสนตฺถนฺติ เอตฺถ กามาวจรา โลกุตฺตรา จ ภูมิ ‘‘ภูมี’’ติ เวทิตพฺพา, จิตฺตุปฺปาทา วาติ.

746. “‘为了显示诸地(Bhūmidassanatthaṃ)’，于此，当知欲界(kāmāvacara)地与出世间(lokuttara)地为‘地(bhūmi)’，或诸心生起(cittuppāda)亦为‘地’。”

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿毗达摩分别释义终。

๓. ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา

3. 问答品释义

๗๔๗. ปจฺจยสมุปฺปนฺนญฺจ อตฺถํ ปจฺจยธมฺมญฺจาติ วจเนหิ เหตาทิปจฺจยสมุปฺปนฺนานํ กุสลากุสลรูปานมฺปิ อตฺถปริยายํ, เหตาทิปจฺจยภูตานํ วิปากกิริยรูปานมฺปิ ธมฺมปริยายญฺจ ทสฺเสติ. ปฏิภานปฏิสมฺภิทาย กามาวจรวิปาการมฺมณตา มหคฺคตารมฺมณตา จ ปฏิสมฺภิทาญาณารมฺมณตฺเต น ยุชฺชติ ปฏิสมฺภิทาญาณานํ กามาวจรโลกุตฺตรกุสเลสุ กามาวจรกิริยาโลกุตฺตรวิปาเกสุ จ อุปฺปตฺติโต. สพฺพญาณารมฺมณตาย สติ ยุชฺเชยฺย, ‘‘เยน ญาเณน ตานิ ญาณานิ ชานาตี’’ติ (วิภ. ๗๒๖) วจนโต ปน น สพฺพญาณารมฺมณตาติ กถยนฺติ. สุตฺตนฺตภาชนีเย ปน ‘‘ญาเณสุ ญาณํ ปฏิภานปฏิสมฺภิทา’’ติ อวิเสเสน วุตฺตตฺตา สพฺพญาณารมฺมณตา สิยา. อภิธมฺมภาชนีเยปิ จิตฺตุปฺปาทวเสน กถนํ นิรวเสสกถนนฺติ ยถาทสฺสิตวิสยวจนวเสน ‘‘เยน ญาเณน ตานิ ญาณานิ ชานาตี’’ติ ยํ วุตฺตํ, ตํ อญฺญารมฺมณตํ น ปฏิเสเธตีติ. ยถา จ อตฺถปฏิสมฺภิทาวิสยานํ น นิรวเสเสน กถนํ อภิธมฺมภาชนีเย, เอวํ ปฏิภานปฏิสมฺภิทาวิสยสฺสปีติ. เอวํ ปฏิภานปฏิสมฺภิทาย สพฺพญาณวิสยตฺตา ‘‘ติสฺโส ปฏิสมฺภิทา สิยา ปริตฺตารมฺมณา สิยา มหคฺคตารมฺมณา สิยา อปฺปมาณารมฺมณา’’ติ (วิภ. ๗๔๙) วุตฺตา.

747. “由‘缘生义’与‘缘法’二词，显示了由因等缘所生起的善、不善与色法的义之范畴，以及作为因等缘的异熟、唯作与色法的法之范畴。辩才无碍解(paṭibhānapaṭisambhidā)的欲界异熟所缘性与广大所缘性，与无碍解智的所缘性不符，因为无碍解智生起于欲界善、出世间善、欲界唯作及出世间异熟之中。若以一切智为所缘，则可成立；然而，由于《分别论》(Vibhaṅga)中说‘以何智知彼诸智’，故有人说它并非以一切智为所缘。然而，在经分别(Suttantabhājanīya)中，由于无差别地说了‘于诸智之智，即是辩才无碍解’，故它可有以一切智为所缘。在阿毗达摩(Abhidhamma)分别(Abhidhammabhājanīya)中，依心生起(cittuppāda)方式的叙述也并非无余之说，因此，依所显示之境而说的‘以何智知彼诸智’，并不否定其他所缘性。正如在阿毗达摩分别中，义无碍解(atthapaṭisambhidā)的境界没有被无余叙述，辩才无碍解的境界亦是如此。因此，由于辩才无碍解以一切智为境，《分别论》中说：‘三种无碍解，或有小所缘(parittārammaṇa)，或有大所缘(mahaggatārammaṇa)，或有无量所缘(appamāṇārammaṇa)。’”

ยทิปิ ‘‘สิยา อตฺถปฏิสมฺภิทา น มคฺคารมฺมณา’’ติ (วิภ. ๗๔๙) วจนโต อภิธมฺมภาชนีเย วุตฺตปฏิสมฺภิทาสฺเวว ปญฺหปุจฺฉกนโย ปวตฺโต. น หิ มคฺโค ปจฺจยุปฺปนฺโน น โหติ, อภิธมฺมภาชนีเย จ ปฏิสมฺภิทาญาณวิสยา เอว ปฏิภานปฏิสมฺภิทา วุตฺตาติ น ตสฺสา มหคฺคตารมฺมณตาติ. เอวมปิ ทฺเวปิ เอตา ปาฬิโย วิรุชฺฌนฺติ, ตาสุ พลวตราย ฐตฺวา [Pg.196] อิตราย อธิปฺปาโย มคฺคิตพฺโพ. กุสลากุสลานํ ปน ปจฺจยุปฺปนฺนตฺตปฏิเวโธปิ กุสลากุสลภาวปฏิเวธวินิมุตฺโต นตฺถีติ นิปฺปริยายา ตตฺถ ธมฺมปฏิสมฺภิทา เอกนฺตธมฺมวิสยตฺตา, ตถา วิปากกิริยานํ ปจฺจยภาวปฏิเวโธปิ วิปากกิริยภาวปฏิเวธวินิมุตฺโต นตฺถีติ นิปฺปริยายา ตตฺถ อตฺถปฏิสมฺภิทา เอกนฺติกอตฺถวิสยตฺตา. กิญฺจิ ปน ญาณํ อปฺปฏิภานภูตํ นตฺถิ เญยฺยปฺปกาสนโตติ สพฺพสฺมิมฺปิ ญาเณ นิปฺปริยายา ปฏิภานปฏิสมฺภิทา ภวิตุํ อรหติ. นิปฺปริยายปฏิสมฺภิทาสุ ปญฺหปุจฺฉกสฺส ปวตฺติยํ ทฺเวปิ ปาฬิโย น วิรุชฺฌนฺติ.

虽然“义无碍解不以道为所缘”（《分别论》749）的说法表明，在阿毗达摩(abhidhamma)分别中，问者之理路仅在所说的无碍解中展开。因为道并非不是缘生的，并且在阿毗达摩分别中，辩才无碍解仅被说为以无碍解智为对象，所以它不以广大心为所缘。即使这样，这两部圣典仍然存在冲突，应当依据更强有力的一部来探求另一部的意趣。再者，对善与不善法之缘生性的通达，不可能脱离对善与不善法自性的通达，因此，法无碍解因其完全以法为对象，是无譬喻的。同样，对异熟与唯作之缘性的通达，也不可能脱离对其自性的通达，因此，义无碍解因其完全以义为对象，是无譬喻的。没有任何智慧不具有辩才，因为它们能够阐明所知，所以一切智慧都应能具有无譬喻的辩才无碍解。当问者的论述是在无譬喻的无碍解中进行时，这两部圣典便不相冲突。

สทฺทารมฺมณตฺตา พหิทฺธารมฺมณาติ เอตฺถ ปรสฺส อภิลาปสทฺทารมฺมณตฺตาติ ภวิตพฺพํ. น หิ สทฺทารมฺมณตา พหิทฺธารมฺมณตาย การณํ สทฺทสฺส อชฺฌตฺตสฺส จ สพฺภาวาติ. อนุวตฺตมาโน จ โส เอว สทฺโทติ วิเสสนํ น กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

“以声为所缘故为外所缘”一句，此处应理解为“以他人言说之声为所缘”。因为声音亦有内在的，故以声为所缘并非其为外所缘之因。并且，应当理解为，并未作出‘就是那个持续的声音’这样的限定。

ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

问者释义终。

ปฏิสมฺภิทาวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

无碍解分别释义终。

๑๖. ญาณวิภงฺโค

16. 智慧分别

๑. เอกกมาติกาทิวณฺณนา

1. 一法母等释义

๗๕๑. โอกาสฏฺเฐน [Pg.197] สมฺปยุตฺตา ธมฺมา อารมฺมณญฺจาปิ ญาณสฺส วตฺถุ. ยาถาวกวตฺถุวิภาวนาติ นเหตาทิอวิตเถกปฺปการวตฺถุวิภาวนา. ยถา เอกํ นเหตุ, ตถา เอกํ อญฺญมฺปีติ หิ คเหตพฺพํ อวิตถสามญฺญยุตฺตํ ญาณารมฺมณํ ยาถาวกวตฺถุ. ยาถาวเกน วา อวิตถสามญฺเญน วตฺถุวิภาวนา ยาถาวกวตฺถุวิภาวนา.

751. 以所依义相应的诸法和所缘，亦是智的所依处(vatthu)。所谓“如实事之阐明”(yāthāvakavatthuvibhāvanā)，即是对“非因”等真实同类之事的阐明。正如认知“此一法非因”，同样也可以认知“另一法亦非因”，这种与真实共相相应的智之所缘，就是如实事。或者说，通过如实或真实共相来阐明事，就叫做“如实事之阐明”。

ทุกานุรูเปหีติ ทุกมาติกานุรูเปหีติ วทนฺติ. โอสานทุกสฺส ปน ทุกมาติกํ อนิสฺสาย วุตฺตตฺตา ทุกภาวานุรูเปหีติ วตฺตพฺพํ. เอวํ ติกานุรูเปหีติ เอตฺถาปิ ทฏฺฐพฺพํ. โอสานทุเก ปน อตฺโถติ ผลํ, อเนกตฺถตฺตา ธาตุสทฺทานํ ตํ ชเนตีติ อตฺถชาปิกา, การณคตา ปญฺญา. ชาปิโต ชนิโต อตฺโถ เอติสฺสาติ ชาปิตตฺถา, การณปญฺญาสทิสี ผลปฺปกาสนภูตา ผลสมฺปยุตฺตา ปญฺญา.

“随顺二”是指随顺二法母。但“完结二”不是依据二法母而说的，所以应该说“随顺二性”。“随顺三”也应该这样理解。在“完结二”中，“义”(attha)是指果；由于语根有多重意义，能产生它的即是“令义生者”(atthajāpikā)，这是指处于原因中的智慧。由它产生结果，故名“义已生”(jāpitatthā)，这是指与原因智慧相似、能阐明结果、与果相应的智慧。

๑๐. ทสกมาติกาวณฺณนา

10. 十法母释义

๗๖๐. ‘‘จตสฺโส โข อิมา, สาริปุตฺต, โยนิโย. กตมา…เป… โย โข มํ, สาริปุตฺต, เอวํ ชาน’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๑๕๒) วจเนน จตุโยนิปริจฺเฉทกญาณํ วุตฺตํ, ‘‘นิรยญฺจาหํ, สาริปุตฺต, ปชานามี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๑๕๓) ปญฺจคติปริจฺเฉทกํ. ‘‘สํยุตฺตเก อาคตานิ เตสตฺตติ ญาณานิ, สตฺตสตฺตติ ญาณานี’’ติ วุตฺตํ, ตตฺถ ปน นิทานวคฺเค สตฺตสตฺตติ อาคตานิ จตุจตฺตารีสญฺจ, เตสตฺตติ ปน ปฏิสมฺภิทามคฺเค สุตมยาทีนิ อาคตานิ ทิสฺสนฺติ, น สํยุตฺตเกติ. อญฺญานิปีติ เอเตน อิธ เอกกาทิวเสน วุตฺตํ, อญฺญตฺถ จ ‘‘ปุพฺพนฺเต ญาณ’’นฺติอาทินา, พฺรหฺมชาลาทีสุ จ ‘‘ตยิทํ ตถาคโต ปชานาติ ‘อิมานิ ทิฏฺฐิฏฺฐานานิ เอวํ คหิตานี’ติ’’อาทินา วุตฺตํ อเนกญาณปฺปเภทํ สงฺคณฺหาติ. ยาถาวปฏิเวธโต สยญฺจ อกมฺปิยํ ปุคฺคลญฺจ ตํสมงฺคึ เญยฺเยสุ อธิพลํ กโรตีติ อาห ‘‘อกมฺปิยฏฺเฐน อุปตฺถมฺภกฏฺเฐน จา’’ติ.

760. “舍利弗(Sāriputta)，有这四种生处。是哪四种……”这句话（《中部》1.152），是指四生处分别智；“舍利弗，我了解地狱”等（《中部》1.153），则说明五趣分别智。“《相应部》(Saṃyuttaka)中说到七十三智与七十七智”，但实际上，《因缘品》中记载的是七十七智和四十四智，而七十三智则见于《无碍解道》的闻所成智等部分，并非在《相应部》。‘以及其他智’一词，总括了此处以一法等方式宣说的智，以及在别处以‘关于过去的智’等方式、在《梵网经》等经中以‘如来了知此：“这些见处是如此被执取的”’等方式宣说的多种类的智。由于如实证悟，自身不动摇，也能使具足此智的个人(puggala)在所知法上获得强大的力量，所以说“以不动摇之义与支持之义”。

เสฏฺฐฏฺฐานํ [Pg.198] สพฺพญฺญุตํ. ปฏิชานนวเสน สพฺพญฺญุตํ อภิมุขํ คจฺฉนฺติ, อฏฺฐ วา ปริสา อุปสงฺกมนฺตีติ อาสภา, พุทฺธา. อิทํ ปนาติ พุทฺธานํ ฐานํ สพฺพญฺญุตเมว วทติ. ติฏฺฐมาโนวาติ อวทนฺโตปิ ติฏฺฐมาโนว ปฏิชานาติ นามาติ อตฺโถ. อฏฺฐสุ ปริสาสุ ‘‘อภิชานามหํ, สาริปุตฺต, อเนกสตํ ขตฺติยปริสํ…เป… ตตฺร วต มํ ภยํ วา สารชฺชํ วา โอกฺกมิสฺสตีติ นิมิตฺตเมตํ, สาริปุตฺต, น สมนุปสฺสามี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๕๑) วจเนน ทสฺสิตอกมฺปิยญาณยุตฺโต ทสพโลหนฺติ อภีตนาทํ นทติ. สีหนาทสุตฺเตน ขนฺธกวคฺเค อาคเตน.

最胜之处就是一切智。由于宣称而趋向一切智，或因八种集会前来亲近，他们是诸佛，如同牛王(āsabhā)。这里说的正是诸佛的境界，即一切智。即使不言说，其安住本身即是宣称，此是其义。在八种集会中，以“舍利弗(Sāriputta)，我亲自了知数百刹帝利众……在那里，我实在看不到任何可能让我感到恐惧或怯懦的迹象”（《中部》1.151）之语，显示了具足不动之智、拥有十力者发出无畏的狮子吼，如《犍度》(Khandhaka)品中的《师子吼经》所说。

‘‘เทวมนุสฺสานํ จตุจกฺกํ วตฺตตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๑) สุตฺตเสเสน สปฺปุริสูปสฺสยาทีนํ ผลสมฺปตฺติ ปวตฺติ, ปุริมสปฺปุริสูปสฺสยาทึ อุปนิสฺสาย ปจฺฉิมสปฺปุริสูปสฺสยาทีนํ สมฺปตฺติ ปวตฺติ วา วุตฺตาติ อาทิ-สทฺเทน ตตฺถ จ จกฺก-สทฺทสฺส คหณํ เวทิตพฺพํ. ปฏิเวธนิฏฺฐตฺตา อรหตฺตมคฺคญาณํ ปฏิเวโธติ ‘‘ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นามา’’ติ วุตฺตํ. เตน ปฏิลทฺธสฺสปิ เทสนาญาณสฺส กิจฺจนิปฺผตฺติปรสฺส พุชฺฌนมตฺเตน โหตีติ ‘‘อญฺญาสิโกณฺฑญฺญสฺส โสตาปตฺติผลกฺขเณ ปวตฺตํ นามา’’ติ วุตฺตํ. ตโต ปรํ ปน ยาว ปรินิพฺพานา เทสนาญาณปฺปวตฺติ ตสฺเสว ปวตฺติตสฺส ธมฺมจกฺกสฺส ฐานนฺติ เวทิตพฺพํ, ปวตฺติตจกฺกสฺส จกฺกวตฺติโน จกฺกรตนฏฺฐานํ วิย.

“天与人中有四轮转动”（《增支部》4.31），经文的其余部分说明，依止善人等能使果报成就与持续，或者说，依止先前的依止善人等，能使后来的依止善人等获得成就与持续。应当知道，此处的‘等’字也包含了‘轮’字。由于通达的究竟性，阿罗汉道智被称为‘通达’(paṭivedha)，经中说它是在果的刹那生起的。因此，即使已获得说法智，也仅是通过觉悟来完成其任务，经中说它是在阿若憍陈如(Aññāsikoṇḍañña)证得须陀洹果的刹那生起的。此后直到般涅槃，说法智的持续就是已转动之法轮的安住处，应当知道这就像转轮圣王的轮宝安住处一样。

สมาทียนฺตีติ สมาทานานิ, ตานิ ปน สมาทิยิตฺวา กตานิ โหนฺตีติ อาห ‘‘สมาทิยิตฺวา กตาน’’นฺติ. กมฺมเมว วา กมฺมสมาทานนฺติ เอเตน สมาทาน-สทฺทสฺส อปุพฺพตฺถาภาวํ ทสฺเสติ มุตฺตคต-สทฺเท คต-สทฺทสฺส วิย.

“受持”(samādānāni)是指所受持的法。而这些是在受持之后才造作的，所以说“受持后所造作的”。或者，单单是业，就是业的受持。以此显示‘受持’(samādāna)一词没有新的意义，就像‘去’(gata)字在‘解脱去’(muttagata)这个词里一样。

อคติคามินินฺติ นิพฺพานคามินึ. วุตฺตญฺหิ ‘‘นิพฺพานญฺจาหํ, สาริปุตฺต, ปชานามิ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปท’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๑๕๓).

“趣向无行处者”(agatigāminiṃ)即趣向涅槃者。诚如所说：“舍利弗(Sāriputta)，我了知涅槃，以及导向涅槃之道”(《中部》1.153)。

หานภาคิยธมฺมนฺติ หานภาคิยสภาวํ, กามสหคตสญฺญาทิธมฺมํ วา. ตํ การณนฺติ ปุพฺเพว กตาภิสงฺขาราทึ.

“退分法”是指退分的性质，或与欲相应的想等法。“此为因”是指先前已造作的行等。

‘‘อิทานี’’ติ เอตสฺส ‘‘อิมินา อนุกฺกเมน วุตฺตานีติ เวทิตพฺพานี’’ติ อิมินา สห โยชนา กาตพฺพา. กิเลสาวรณํ ตทภาวญฺจาติ กิเลสาวรณาภาวํ. กิเลสกฺขยาธิคมสฺส หิ กิเลสาวรณํ อฏฺฐานํ, ตทภาโว ฐานํ. อนธิคมสฺส กิเลสาวรณํ ฐานํ, ตทภาโว [Pg.199] อฏฺฐานนฺติ. ตตฺถ ตทภาวคฺคหเณน คหิตํ ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิกาย สมฺมาทิฏฺฐิยา ฐิตึ ตพฺพิปรีตาย ฐานาภาวญฺจ อธิคมสฺส ฐานํ ปสฺสนฺเตน อิมินา ญาเณน อธิคมานธิคมานํ ฐานาฏฺฐานภูเต กิเลสาวรณตทภาเว ปสฺสติ ภควาติ อิมมตฺถํ สาเธนฺโต อาห ‘‘โลกิยสมฺมาทิฏฺฐิฐิติทสฺสนโต นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิฐานาภาวทสฺสนโต จา’’ติ. เอตฺถ จ อธิคมฏฺฐานทสฺสนเมว อธิปฺเปตํ อุปริ ภพฺพปุคฺคลวเสเนว วิปากาวรณาภาวทสฺสนาทิกสฺส วกฺขมานตฺตา. อิมินา ปน ญาเณน สิชฺฌนโต ปสงฺเคน อิตรมฺปิ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ธาตุเวมตฺตทสฺสนโตติ ราคาทีนํ อธิมตฺตตาทิวเสน ตํสหิตานํ ธาตูนํ เวมตฺตตาทสฺสนโต, ‘‘อยํ อิมิสฺสา ธาตุยา อธิมตฺตตฺตา ราคจริโต’’ติอาทินา จริยาเหตูนํ วา, ราคาทโย เอว วา ปกติภาวโต ธาตูติ ราคาทิเวมตฺตทสฺสนโตติ อตฺโถ. ปโยคํ อนาทิยิตฺวาติ สนฺตติมหามตฺตองฺคุลิมาลาทีนํ วิย กามราคพฺยาปาทาทิวเสน ปโยคํ อนาทิยิตฺวา.

“‘此时’（Idānī）应与‘应知是依此次第所说’结合。‘烦恼障及其不存在’（kilesāvaraṇaṃ tadabhāvañca）即是烦恼障的不存在（kilesāvaraṇābhāvaṃ）。对于烦恼灭尽的证得，烦恼障是为非处，其不存在是为处；对于未证得，烦恼障是为处，其不存在是为非处。在此，通过把握‘其不存在’，世尊以‘有布施’等正见的安住以及与其相违的非处，见到证得之可能处，并以这种智慧观察证得与未证得的处与非处，即烦恼障及其不存在。为了阐明此义，他说道：‘由于见到世间正见的安住，以及见到决定邪见的非处’。此处主要意指见到证得之可能处，因为后面将要依具根基者（bhabbapuggala）的情况，解说见到异熟障不存在等。但应知道，由于此智能够成就，故顺带也说了其他情况。‘见到界的差别’意指：由于贪等的强烈等，见到与它们相应的诸界的差别；或如‘此人由于此界强烈故为贪行者’等，见到其品行的原因；或贪等本身因其自性而为界，故意见到贪等的差别。‘不进行加行’是指，不像大臣散提（Santati Mahāmatta）、鸯掘摩罗（Aṅgulimāla）等人那样，因欲贪、瞋恚等而进行加行。

(๑.) เอกกนิทฺเทสวณฺณนา

（1.）一法解释之释义

๗๖๑. น เหตุเมวาติ เอตฺถ จ น เหตู เอวาติ อตฺโถ, พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตาวเสน ปน รสฺสตฺตํ ม-กาโร จ กโต ‘‘อทุกฺขมสุขา’’ติ เอตฺถ วิย. อิมินาปิ นเยนาติ เอตฺถ ปุริมนเยน เหตุภาวาทิปฏิกฺเขโป, ปจฺฉิมนเยน นเหตุธมฺมาทิโกฏฺฐาสสงฺคโหติ อยํ วิเสโส เวทิตพฺโพ. จุติคฺคหเณน จุติปริจฺฉินฺนาย เอกาย ชาติยา คหณํ ทฏฺฐพฺพํ, ภวคฺคหเณน นวธา วุตฺตภวสฺส. ตทนฺโตคธตาย ตตฺถ ตตฺถ ปริยาปนฺนตา วุตฺตา. อุปฺปนฺนํ มโนวิญฺญาณวิญฺเญยฺยเมวาติ ‘‘น รูปํ วิย อุปฺปนฺนา ฉวิญฺญาณวิญฺเญยฺยา’’ติ รูปโต เอเตสํ วิเสสนํ กโรติ.

761. “非仅是因”（na hetumevāti）在此处意为“并非诸因”（na hetū evāti），只是为了音节的流畅，如同在“非苦非乐”（adukkhamasukhā）一词中那样，元音被缩短并加上了m音。依此理则，应知此区别：依前一种理则，是否定因性等；依后一种理则，是归入非因法等部分。“取死”（cutiggahaṇena）应理解为取一个被死所限定的生命；“取有”（bhavaggahaṇena）则指所说的九种有。因为被包含于其中，故说它们在各处被含摄。“已生起，仅为意识所识知”：这是为了将它们与色法区别开来，即“不像色法，是已生起且为六识所识知的”。

๗๖๒. กปฺปโต กปฺปํ คนฺตฺวาปิ น อุปฺปชฺชตีติ น กทาจิ ตถา อุปฺปชฺชติ. น หิ ขีราทีนํ วิย เอเตสํ ยถาวุตฺตลกฺขณวิลกฺขณตา อตฺถีติ ทสฺเสติ.

762. “经历一劫又一劫也不会生起”的意思是永远不会那样生起。这是为了表明它们不像乳汁等那样具有如前所说的特相和异相。

๗๖๓. สโมธาเนตฺวาติ โลเก วิชฺชมานํ สพฺพํ รูปํ สโมธาเนตฺวา. เอเตน มหตฺเตปิ อวิภาวกตฺตํ ทสฺเสนฺโต สุขุมตฺตา น วิภาเวสฺสตีติ [Pg.200] วาทปถํ ฉินฺทติ. จกฺขุปสาเท มม วตฺถุมฺหีติ อตฺโถ. วิสโยติ อิสฺสริยฏฺฐานนฺติ อธิปฺปาโย.

763. “总摄”是指将世间存在的一切色法都总摄起来。借此显示即使是极大的色法也不可辨别，从而破除“因其微细故不可辨别”的论点。“眼净”的意思是“在我的依处中”。“所缘境”的意思是“自在的处所”。

๗๖๔. อพฺโพกิณฺณาติ อพฺยวหิตา, อนนฺตริตาติ อตฺโถ. ววตฺถิตานมฺปิ ปฏิปาฏินิยโม เตน ปฏิกฺขิตฺโตติ อตฺโถ. อนนฺตรตาติ อนนฺตรปจฺจยตา เอเตน ปฏิกฺขิตฺตาติ อตฺโถ.

764. “不混杂”（abbokiṇṇā）意为不被隔开、不被中断。其义为，由此也否定了已确立诸法的固定次第。“无间性”（anantaratā）意为，由此否定了无间缘性。

๗๖๕. สมนนฺตรตาติ จ สมนนฺตรปจฺจยตา.

765. “等无间”即等无间缘性。

๗๖๖. อาภุชนโตติ อาภุคฺคกรณโต, นิวตฺตนโต อิจฺเจว อตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘ปญฺจ วิญฺญาณา อนาโภคา’’ติ อาโภคสภาวา น โหนฺตีติ อตฺโถ, ‘‘ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ นตฺถิ อาวฏฺฏนา วา’’ติอาทีสุปิ อาวฏฺฏนภาโว วาติอาทินา อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

766. “弯曲”（ābhujana）意指使其弯曲、回转。在此，“五识无作意”（pañca viññāṇā anābhogā）意指它们不具有作意的自性；在“五识无转向”（pañcannaṃ viññāṇānaṃ natthi āvaṭṭanā）等语句中，也应理解为没有转向的状态等意思。

น กญฺจิ ธมฺมํ ปฏิวิชานาตีติ เอตฺถ น สพฺเพ รูปาทิธมฺมา ธมฺมคฺคหเณน คหิตาติ ยถาธิปฺเปตธมฺมทสฺสนตฺถํ ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมาติ เอวํ วุตฺต’’นฺติ อาห.

在“不识知任何法”一句中，此处的“法”并非含摄所有色等法；为了显示所意指的法，他说道：“经中如是说：‘诸法以意为前导’”。

รูปาทีสุ อภินิปตนํ เตหิ สมาคโม เตสนฺติปิ วตฺตุํ ยุชฺชตีติ อาห ‘‘รูปาทีนํ อภินิปาตมตฺต’’นฺติ. กมฺมตฺเถ วา สามิวจนํ. วิญฺญาเณหิ อภินิปติตพฺพานิ หิ รูปาทีนีติ. อิทํ วุตฺตํ โหตีติอาทีสุ หิ อยํ อธิปฺปาโย – อารมฺมณกรเณน ปฏิวิชานิตพฺพานิ รูปาทีนิ ฐเปตฺวา กุสลากุสลเจตนาย ตํสมฺปยุตฺตานญฺจ ยถาวุตฺตานํ สหชปุพฺพงฺคมธมฺเมน ปฏิวิชานิตพฺพานํ ปฏิวิชานนํ เอเตสํ นตฺถีติ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘ทสฺสนาทิมตฺตโต ปน มุตฺตา อญฺญา เอเตสํ กุสลาทิปฏิวิญฺญตฺติ นาม นตฺถี’’ติ กิจฺจนฺตรํ ปฏิเสเธติ.

关于“投入于色等”，可以表达为与它们会合，因此说“仅仅是投入色等”。或者，这是作宾格用的属格，因为色等是识所应投入的。在“此即是说”等处，其意是：除了作为所缘而应被认知的色等，（五识）没有像善、不善思及其相应法那样，以俱生和先行之法来认知。这样一来，就排除了其他的作用，即：“除了见等之外，它们确实没有其他名为善等的认知”。

อวิปากภาเวน อญฺญํ อพฺยากตสามญฺญํ อนิวาเรนฺโต กุสลากุสลคฺคหณญฺจ กโรตีติ จวนปริโยสานญฺจ กิจฺจํ. ปิ-สทฺเทน สหชวนกานิ วีถิจิตฺตานิ สมฺปิณฺเฑตฺวา ปญฺจทฺวาเร ปฏิเสธเน อยํ อธิปฺปาโย สิยา – ‘‘มนสา เจ ปทุฏฺเฐน…เป… ปสนฺเนน ภาสติ วา กโรติ วา’’ติ (ธ. ป. ๑-๒) เอวํ วุตฺตา ภาสนกรณกรา, ตํสทิสา จ สุขทุกฺขุปฺปาทกา พลวนฺโต ฉฏฺฐทฺวาริกา เอว ธมฺมคฺคหเณน คหิตาติ น เตสํ ปญฺจทฺวาริกชวเนน ปฏิวิชานนํ อตฺถิ, ทุพฺพลานํ ปน ปุพฺพงฺคมปฏิวิชานนํ ตตฺถ น ปฏิสิทฺธํ ‘‘น [Pg.201] กายกมฺมํ น วจีกมฺมํ ปฏฺฐเปตี’’ติ วิญฺญตฺติทฺวยชนกสฺเสว ปฏฺฐปนปฏิกฺเขเปน ทุพฺพลสฺส มโนกมฺมสฺส อนุญฺญาตตฺตา. ตถา กายสุจริตาทิกุสลกมฺมํ กโรมีติ, ตพฺพิปรีตํ อกุสลํ กมฺมํ กโรมีติ จ กุสลากุสลสมาทานํ ปญฺจทฺวาริกชวเนน น โหติ. ตถา ปฏิจฺจสมุปฺปาทวณฺณนายํ วุตฺตา ‘‘ปญฺจทฺวาริกจุติ จ น ปญฺจทฺวาริกจิตฺเตหิ โหติ จุติจิตฺตสฺส อตํทฺวาริกตฺตา’’ติ. ยา ปนายํ ปาฬิ ‘‘ปญฺจหิ วิญฺญาเณหิ น กญฺจิ ธมฺมํ ปฏิวิชานาติ อญฺญตฺร อภินิปาตมตฺตา’’ติ, ตสฺสา รูปาทีนํ อาปาถมตฺตํ มุญฺจิตฺวา อญฺญํ กญฺจิ ธมฺมสภาวํ น ปฏิวิชานาตีติ อยมตฺโถ ทิสฺสติ. น หิ รูปํ ปฏิคฺคณฺหนฺตมฺปิ จกฺขุวิญฺญาณํ รูปนฺติ จ คณฺหาตีติ. สมฺปฏิจฺฉนสฺสปิ รูปนีลาทิอาการปฏิวิชานนํ นตฺถีติ กิญฺจิ ธมฺมสฺส ปฏิวิชานนํ ปฏิกฺขิตฺตํ, ปญฺจหิ ปน วิญฺญาเณหิ สาติสยํ ตสฺส วิชานนนฺติ ‘‘อญฺญตฺร อภินิปาตมตฺตา’’ติ น วุตฺตํ. ยสฺส ปาฬิยํ พหิทฺธาปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา วุตฺตา, ตโต อญฺญํ นิรุตฺติปฏิสมฺภิทํ อิจฺฉนฺเตหิ ปญฺจทฺวารชวเนน ปฏิสมฺภิทาญาณสฺส สหุปฺปตฺติ ปฏิสิทฺธา. รูปารูปธมฺเมติ รูปารูปาวจรธมฺเมติ อตฺโถ.

由于不是异熟，它不排除其他一般的无记法，并且能执取善、不善法，其作用以死亡为终结。通过“pi”一词，将俱生的速行心路心总集起来，在五门中遮止时，其意涵可以是：如（《法句经》1-2）所说“若人以污染心……或以清净心说话或行动”，如此所说的言说者、行动者，以及与此类似能产生苦乐的、强有力的第六门（心），被“法”（dhamma）一词所含摄，它们不存在由五门速行进行的认知。然而，对于（作用）微弱的（心），其先行的认知在此并未被否定，因为在“不发起身业，不发起语业”中，通过否定能产生二表（身表、语表）的发起，微弱的意业是被允许的。同样，“我做身善行等善业”，或与此相反“我做不善业”，像这样的善、不善的受持，不是由五门速行完成的。同样，在《缘起释义》中说：“五门死也不是由五门心发生的，因为死亡心不缘于那些门。”至于这段圣典：“五识不认知任何法，除了仅仅撞击之外”，其义可视为：除了色等（所缘）的呈现之外，不认知任何法的自性。因为眼识即使在领受色时，也不把握其为“色”。领受心也没有对色、青等相状的认知，因此，（对它而言）任何法的认知都被否定了。但是，由于五识对其所缘有超胜的认知，所以（经中）并没有否定其认知，而是说“除了仅仅撞击之外”。对于那些在圣典中说（五门所缘）是外在、现在时，而又希望有此外的词无碍解的人，无碍解智与五门速行的俱生是被否定的。“色、无色法”意即色界、无色界法。

ปญฺจทฺวาริกจิตฺเตน น ปฏิพุชฺฌตีติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ รูปาทีนํ อาปาถคมเน นิทฺทาปฏิโพโธ โหตีติ? น, ปฐมํ มโนทฺวาริกชวนสฺส อุปฺปตฺติโตติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นิทฺทายนฺตสฺส หี’’ติอาทิ. ปโลเภตฺวา สจฺจสุปิเนน.

问：为何说通过五门心不能醒来？难道不是说当色等境显现时，人就会从睡眠中醒来吗？答：不是的。为了说明首先生起的是意门速行心，故说“因为睡眠者……”等等。用真实的梦境来诱惑他。

อพฺยากโตเยว อาวชฺชนมตฺตสฺเสว อุปฺปชฺชนโตติ วทนฺติ. เอวํ วทนฺเตหิ มโนทฺวาเรปิ อาวชฺชนํ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ อุปฺปชฺชิตฺวา ชวนฏฺฐาเน ฐตฺวา ภวงฺคํ โอตรตีติ อธิปฺเปตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

有人说，只有无记性的作意生起而已。这样说的人，应当理解为，他们认为在意门，作意也会生起两三次，停留在速行位后，沉入有分。

ตสฺสา เอว วเสนาติ ตสฺสา วเสน เอกวิเธน ญาณวตฺถุ โหตีติ จ, เวทิตพฺพนฺติ จ โยชนา กาตพฺพา.

应作如此连结：“凭借它的力量”，（它）成为“一种智的所依”，以及“应被了知”。

เอกกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

一法解释释义 终。

(๒.) ทุกนิทฺเทสวณฺณนา

（2.）二法解释释义

๗๖๗. อตฺถ-สทฺโท อญฺญตฺร สภาวํ คเหตฺวา อธิกรเณสุ ปวตฺตมาโน อธิกรณวเสน ลิงฺคปริวตฺตึ คจฺฉตีติ อธิปฺปาเยน ชาปิตา [Pg.202] จ สา อตฺถา จาติ ชาปิตตฺถาติ อยมตฺโถ วิภาวิโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

767. “义”(attha)一词，除了取其自性外，在不同的所依处运用时，会随着所依处而改变语性。为了表达此意，“那被说明的，并且是义，因此是‘已说明义’(jāpitatthā)”——此义应当被理解为已被阐明。

ทุกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

二法解释释义 终。

(๓.) ติกนิทฺเทสวณฺณนา

（3.）三法解释释义

๗๖๘. ปญฺญาปริณามิเตสูติ ปญฺญาย ปริปาจิเตสุ. ‘‘โยควิหิเตสูติ อิทญฺจ วิสยวิเสสนมตฺตเมว, ตสฺมา ยานิ ปญฺญาย วิหิตานิ อเหสุํ โหนฺติ ภวิสฺสนฺติ จ, สพฺพานิ ตานิ โยควิหิตานีติ ทฏฺฐพฺพานิ. สิกฺขิตฺวา กาตพฺพํ สิปฺปํ, อิตรํ กมฺมํ. อยเมเตสํ วิเสโส. วฑฺฒกีกมฺมนฺติ จ อสิกฺขิตฺวาปิ กาตพฺพํ ถูลกมฺมํ ‘‘กมฺม’’นฺติ ทฏฺฐพฺพํ, ปญฺญา เอว วา ตตฺถ ตตฺถ ‘‘กมฺมํ สิปฺป’’นฺติ จ เวทิตพฺพา. นาคมณฺฑลํ นาม มณฺฑลํ กตฺวา สปฺเป วิชฺชาย ปกฺโกสิตฺวา พลึ ทตฺวา วิสาปนยนํ. ปริตฺตํ รกฺขา, เยน ‘‘ผู’’ติ มุขวาตํ ทตฺวา วิสํ อปนยนฺติ, โส อุณฺณนาภิอาทิมนฺโต ผุธมนกมนฺโต. ‘‘อ อา’’ติอาทิกา มาติกา ‘‘ก กา’’ติอาทิโก ตปฺปเภโท จ เลขา.

768. “以慧令成熟”(Paññāpariṇāmitesu)是指以智慧使其成熟。“由瑜伽所成”(Yogavihitesu)这只是对所缘的限定而已，因此，凡是过去、现在、未来由智慧所成就的，都应被理解为“由瑜伽所成”。学习后才能做的称为技艺(sippa)，其他的称为作业(kamma)。这是它们的区别。“木匠工作”(Vaḍḍhakīkamma)是即使没有学习也能做的粗重工作，应被理解为“作业”；而智慧本身在各处则应被了知为“作业”与“技艺”。所谓的“龙坛”(Nāgamaṇḍalaṃ)，是指绘制坛场，用咒语召唤蛇，献上供品来去除毒素。护卫偈(paritta)即是守护，人们藉此吹气作“噗”声来去除毒素，那是具有蜘蛛咒(uṇṇanābhimanta)等咒语的吹气咒。以“阿、啊”等为根本字母(mātikā)，以“迦、咖”等为其分别，是为书写(lekhā)。

กุสลํ ธมฺมํ สกํ, อิตรํ โนสกํ. จตุนฺนํ สจฺจานํ ปฏิวิชฺฌิตพฺพานํ ตปฺปฏิเวธปจฺจยภาเวน อนุโลมนํ ทฏฺฐพฺพํ. ปุพฺเพ ‘‘โยควิหิเตสุ วา กมฺมายตเนสู’’ติอาทินา ปญฺญา วุตฺตา, ปุน ตสฺสา เววจนวเสน ‘‘อนุโลมิกํ ขนฺติ’’นฺติอาทิ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘อนุ…เป… ปญฺญาเววจนานี’’ติ อาห. เอตฺถ จ เอวรูปินฺติ ยถาวุตฺตกมฺมายตนาทิวิสยํ กมฺมสฺสกตสจฺจานุโลมิกสภาวํ อนิจฺจาทิปวตฺติอาการญฺจาติ อตฺโถ. ยถาวุตฺตา จ ภูมิสภาวปวตฺติอาการนิทฺเทสา ขนฺติอาทีหิ โยเชตพฺพา. ยสฺสา ปญฺญาย ธมฺมา นิชฺฌานปชานนกิจฺจสงฺขาตํ โอโลกนํ ขมนฺติ อวิปรีตสภาวตฺตา, สา ปญฺญา ธมฺมานํ นิชฺฌานกฺขมนํ เอติสฺสา อตฺถีติ ธมฺมนิชฺฌานกฺขนฺตีติ อตฺโถ.

善法是自己的，其他则不是自己的。对于应被洞穿的四圣谛，应知随顺(anulomana)是作为其证悟之缘。前面已用“于瑜伽所成之业处”等说明了慧，现在又为了表达以“随顺忍”(anulomikaṃ khanti)等同义词来说明它之意，而说“随……是慧的同义词”。于此，“如是形态”的意思是：以前述的业处等为所缘，具有随顺业所有(kammassakata)之谛的自性，以及无常等的生起行相。而如前所述的地、自性、生起行相的解释，应当与忍等结合。因为智慧具有不颠倒的自性，诸法堪受该智慧那被称为审察与了知之作用的观察，所以那智慧被称为“法审察忍”(dhammanijjhānakkhanti)，意思是它具有审察诸法的堪忍性。

๗๖๙. อสํวรํ มุญฺจตีติ สมาทานสมฺปตฺตวิรติสมฺปยุตฺตเจตนา ‘‘สีลํ ปูเรนฺตสฺส มุญฺจเจตนา’’ติ วุตฺตา. ปุพฺพาปรปญฺญาย จ ทานสีลมยตาวจนโต มุญฺจอปรเจตนาวเสน ‘‘อารพฺภา’’ติ, ปุพฺพเจตนาวเสน ‘‘อธิกิจฺจา’’ติ จ วตฺตุํ ยุตฺตนฺติ ‘‘อธิกิจฺจา’’ติปิ ปาโฐ ยุชฺชติ.

769. “舍离不律仪”(Asaṃvaraṃ muñcati)是指与受持圆满、离圆满相应的思，这被称为“圆满戒者的舍离思”。又，由于前后慧皆由布施与戒所成之说，故依于后起的舍离思，可说为“已发起”(ārabbha)；依于前行思，可说为“已依止”(adhikicca)，因此“已依止”的读法也合理。

๗๗๐. ปญฺจสีลทสสีลานิ [Pg.203] วิญฺญาณสฺส ชาติยา จ ปจฺจยภูเตสุ สงฺขารภเวสุ อนฺโตคธานีติ ‘‘อุปฺปาทา วา’’ติอาทิกาย ธมฺมฏฺฐิติปาฬิยา สงฺคหิตานิ. ภวนิพฺพตฺตกสีลสฺส ปญฺญาปนํ สติปิ สวเน น ตถาคตเทสนายตฺตนฺติ ภิกฺขุอาทีนมฺปิ ตํ วุตฺตํ.

770. 五戒与十戒包含在作为识与生的缘的行有(saṅkhārabhava)中，因此被“或由生起……”等法住性(dhammaṭṭhiti)之圣典所含摄。即使听闻了能令再生之戒的教导，它也并非依赖于如来的教法，此说也适用于比丘等。

อธิปญฺญาย ปญฺญาติ อธิปญฺญาย อนฺโตคธา ปญฺญา. อถ วา อธิปญฺญานิพฺพตฺเตสุ, ตทธิฏฺฐาเนสุ วา ธมฺเมสุ อธิปญฺญา-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ, ตตฺถ ปญฺญา อธิปญฺญาย ปญฺญา.

“增上慧之慧”是指包含在增上慧中的慧。又或者，在由增上慧所产生，或以之为基础的诸法中，当理解“增上慧”一词，在那里的慧即是增上慧之慧。

๗๗๑. อปายุปฺปาทนกุสลตา อปายโกสลฺลํ สิยาติ มญฺญมาโน ปุจฺฉติ ‘‘อปายโกสลฺลํ กถํ ปญฺญา นาม ชาตา’’ติ. ตํ ปน ปรสฺส อธิปฺปายํ นิวตฺเตนฺโต ‘‘ปญฺญวาเยว หี’’ติอาทิมาห. ตตฺรุปายาติ ตตฺร ตตฺร อุปายภูตา. ฐาเน อุปฺปตฺติ เอตสฺสาติ ฐานุปฺปตฺติยํ. กึ ตํ? การณชานนํ, ภยาทีนํ อุปฺปตฺติกฺขเณ ตสฺมึเยว ฐาเน ลหุอุปฺปชฺชนกนฺติ วุตฺตํ โหติ.

771. （有人）认为“产生恶趣的善巧”可能就是“恶趣善巧”，于是提问：“恶趣善巧(apāyakosalla)怎么会是慧呢？”为了驳斥对方的意图，（世尊）说了“因为有智慧者……”等。“于彼之方便”(tatrupāya)是指在各种情况中成为方便。“于处生起”(ṭhānuppatti)是指它的生起就在那个处所。那是什么呢？是了知因缘。也就是说，在恐惧等生起的刹那，就在那个处所迅速生起（智慧）。

ติกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

三法解释释义 终。

(๔.) จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

（4.）四法解释释义

๗๙๓. น ปริตสฺสตีติ ‘‘อปิ นาม เม ตณฺฑุลาทีนิ สิยุ’’นฺติ น ปตฺเถติ, ตทภาเวน วา น อุตฺตสติ.

793. “不渴求”者，即不希求：“但愿我有米粮等物”，也不因其缺乏而忧惧。

๗๙๖. อปรปฺปจฺจเยติ ปเรน นปตฺติยายิตพฺเพ. ธมฺเม ญาณนฺติ สจฺจวิสยํ ญาณํ. อริยสจฺเจสุ หิ ธมฺม-สทฺโท เตสํ อวิปรีตสภาวตฺตาติ. สงฺขตปวโร วา อริยมคฺโค ตสฺส จ ผลํ ธมฺโม, ตตฺถ ปญฺญา ตํสหคตา ธมฺเม ญาณํ. น อญฺญญาณุปฺปาทนํ นยนยนํ, ญาณสฺเสว ปน ปวตฺติวิเสโสติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘ปจฺจเวกฺขณญาณสฺส กิจฺจ’’นฺติ. เอตฺถ จ อิมินา ธมฺเมนาติ มคฺคญาเณนาติ วุตฺตํ, ทุวิธมฺปิ ปน มคฺคผลญาณํ ปจฺจเวกฺขณาย จ มูลํ, การณญฺจ นยนยนสฺสาติ ทุวิเธนปิ เตน ธมฺเมนาติ น น ยุชฺชติ, ตถา จตุสจฺจธมฺมสฺส ญาตตฺตา, มคฺคผลสงฺขาตสฺส จ ธมฺมสฺส สจฺจปฏิเวธสมฺปโยคํ คตตฺตา นยนํ โหตีติ เตน อิมินา ธมฺเมน [Pg.204] ญาณวิสยภาเวน, ญาณสมฺปโยเคน วา ญาเตนาติ จ อตฺโถ น น ยุชฺชติ.

796. “不依他缘”是指不依赖他人而信解。法智，即是以真谛为所缘的智慧。在圣谛中之所以用“法”一词，是因为它们具有不颠倒的自性。或者，最殊胜的有为法——圣道，及其果亦是法，于此与它们相应的慧即是法智。推导并非产生另一种智慧，而是智慧本身的一种特殊运作方式，以此义说“是省察智的作用”。在此，“以此法”是说道智。然而，道智与果智两者既是省察的根本，也是推导的原因，因此说“以此二法”并非不合理。同样地，由于了知四谛之法，且名为道与果之法已达与真谛的证悟相应，故有推导。因此，“以此法作为智慧的所缘，或通过与智慧相应而了知”的含义也并非不合理。

ยทิปิ สพฺเพน สพฺพํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ ทุกฺขํ อภิชานนฺติ, ตถาปิ ปจฺจุปฺปนฺเน สสนฺตติปริยาปนฺเน สวิเสเส อภินิเวโส โหตีติ อาห ‘‘น ตญฺเญว อิม’’นฺติ. ทิฏฺเฐน อทิฏฺเฐน นยโต นยนญาณํ, อทิฏฺฐสฺส ทิฏฺฐตาย การณภูตตฺตา การณญาณํ, อนุรูปตฺถวาจโก วา การณ-สทฺโทติ ธมฺเม ญาณสฺส อนุรูปญาณนฺติ อตฺโถ.

纵然能够完全遍知过去、未来、现在的一切苦，但对于现在自身相续中具有种种差别的苦，仍然会有执著，所以说“不仅是这个”。推导智是从已见推导未见。由于它是使未见成为已见的原因，故为因智。或者，因为“因”一词表达了相应之义，所以它的意思是与法智相应的智慧。

สมฺมุติมฺหิ ญาณนฺติ ธมฺเม ญาณาทีนํ วิย สาติสยสฺส ปฏิเวธกิจฺจสฺส อภาวา วิสโยภาสนมตฺตชานนสามญฺเญน ญาณนฺติ สมฺมเตสุ อนฺโตคธนฺติ อตฺโถ. สมฺมุติวเสน วา ปวตฺตํ สมฺมุติมฺหิ ญาณํ, อวเสสํ ปน อิตรญาณตฺตยวิสภาคํ ญาณํ ตพฺพิสภาคสามญฺเญน สมฺมุติญาณมฺหิ ปวิฏฺฐตฺตา สมฺมุติญาณํ นาม โหตีติ.

“世俗智”者，因为它不像法智等具有超胜的穿透作用，仅有照亮所缘这一认知上的共性，故被归入公认的“智”的范畴中。或者，依世俗而转起的智是世俗智。而其余的智，因其与另外三智不同，凭借此一共同点而被归入世俗智，故名为世俗智。

๗๙๗. กิเลสมูลเก จาติ นีวรณมูลเก จ กามภวธมฺเม.

797. “以及以烦恼为根的”，是指以五盖为根的欲有诸法。

๗๙๘. สา หิสฺสาติ เอตฺถ อสฺสาติ โย ‘‘กาเมสุ วีตราโค โหตี’’ติ เอวํ วุตฺโต, อสฺส ปฐมชฺฌานสมงฺคิสฺสาติ อตฺโถ. สฺเววาติ เอเตน กาเมสุ วีตราคภาวนาวตฺถสฺเสว ปฐมชฺฌานสมงฺคิสฺส คหเณ ปวตฺเต ตสฺส ตโต ปรํ อวตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘กาเมสุ วีตราโค สมาโน’’ติ วุตฺตํ. จตุตฺถมคฺคปญฺญา ฉฏฺฐาภิญฺญาภาวปฺปตฺติยา ตํ ปฏิวิชฺฌติ นาม, อิตรา ตทุปนิสฺสยตฺตา. ยถานุรูปํ วา อาสวกฺขยภาวโต, ผเล วา อาสวกฺขเย สติ ยถานุรูปํ ตํนิพฺพตฺตนโต จตูสุปิ มคฺเคสุ ปญฺญา ฉฏฺฐํ อภิญฺญํ ปฏิวิชฺฌตีติ ทฏฺฐพฺพา.

798. 于“Sā hissa”中，“assa”是指如是说者：“于欲离贪”，其义为“具足初禅者”。通过“Sveva”(so eva，即他自己)，在理解到具足初禅者正处于对欲离贪的状态时，为了显示此后的状态，故说“于欲离贪时”。第四道慧通过证得第六神通的状态而通达它，其余道慧则为其助缘。或者，应知，由于诸漏已尽，或于果位时诸漏已尽而相应地生起，故四道之慧皆能通达第六神通。

๗๙๙. กามสหคตาติ วตฺถุกามารมฺมณา. โจเทนฺตีติ กามาภิมุขํ ตนฺนินฺนํ กโรนฺตีติ อตฺโถ. ตทนุธมฺมตาติ ตทนุธมฺมา อิจฺเจว วุตฺตํ โหติ. ตา-สทฺทสฺส อปุพฺพตฺถาภาวโตติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘ตทนุรูปสภาวา’’ติ. นิกนฺตึ, นิกนฺติสหคตจิตฺตุปฺปาทํ วา ‘‘มิจฺฉาสตี’’ติ วทติ. ‘‘อโห วต เม อวิตกฺกํ อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ อวิตกฺการมฺมณา อวิตกฺกสหคตา.

799. “与欲俱行”是指以事物欲为所缘。“策励”的意思是使心朝向欲、倾向于欲。“随顺于彼法”即是说“随顺于彼法”。因为“彼”(ta)字在此处并非指前文所述，故说为“随顺其自性”。“耽著”，或“与耽著俱行的心生起”，被称为“邪念”。“‘愿我生起无寻！’”，是指以无寻为所缘、与无寻相应。

๘๐๑. อธิคมภาเวน [Pg.205] อภิมุขํ ชานนฺตสฺส อภิชานนฺตสฺส, อภิวิสิฏฺเฐน วา ญาเณน ชานนฺตสฺส, อนารมฺมณภูตญฺจ ตํ ฐานํ ปากฏํ กโรนฺตสฺสาติ อตฺโถ.

801. 其义为：以证得的方式，直接地了知、透彻地了知，或以超胜的智慧了知，并且使那无所缘之处显现出来。

๘๐๒. วสิตาปญฺจกรหิตํ ฌานํ อปฺปคุณํ. เอตฺถ จตสฺโส ปฏิปทา จตฺตาริ อารมฺมณานีติ ปญฺญาย ปฏิปทารมฺมณุทฺเทเสน ปญฺญา เอว อุทฺทิฏฺฐาติ สา เอว วิภตฺตาติ.

802. 缺少五自在的禅那，其功德微少。在此，通过“四行道、四所缘”，以行道与所缘为标示，唯独标示了慧，唯独分别了慧。

จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

四法解释之释义终。

(๕.) ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา

（5.）五法解释之释义

๘๐๔. ปญฺจงฺคิโก สมฺมาสมาธีติ สมาธิองฺคภาเวน ปญฺญา อุทฺทิฏฺฐาติ. ปีติผรณตาทิวจเนน หิ ตเมว วิภชติ, ‘‘โส อิมเมว กายํ วิเวกเชน ปีติสุเขน อภิสนฺเทตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๒๒๖; ม. นิ. ๑.๔๒๗) นเยน ปีติยา สุขสฺส จ ผรณํ เวทิตพฺพํ. ปีติผรณตาสุขผรณตาหิ อารมฺมเณ ฐตฺวา จตุตฺถชฺฌานสฺส อุปฺปาทนโต ‘‘ปาทา วิยา’’ติ ตา วุตฺตา.

804. “具五支的正定”，是说慧以定支的形式被标示。实际上，正是以“喜遍满”等词语来分别解说它。如“他以此身，为由远离所生之喜乐所遍满、充满”等（长部1.226；中部1.427）文，应知是喜与乐的遍满。因为通过喜遍满和乐遍满，安住于所缘而生起第四禅，故说它们“犹如双足”。

ทุติยปญฺจเก จ ‘‘ปญฺจญาณิโก’’ติ สมาธิมุเขน ปญฺจญาณาเนว อุทฺทิฏฺฐานิ นิทฺทิฏฺฐานิ จาติ ทฏฺฐพฺพานิ. โลกิยสมาธิสฺส ปจฺจนีกานิ นีวรณปฐมชฺฌานนิกนฺติอาทีนิ นิคฺคเหตพฺพานิ. อญฺเญ กิเลสา วาเรตพฺพา, อิมสฺส ปน อรหตฺตสมาธิสฺส ปฏิปฺปสฺสทฺธสพฺพกิเลสตฺตา น นิคฺคเหตพฺพํ วาเรตพฺพญฺจ อตฺถีติ มคฺคานนฺตรํ สมาปตฺติกฺขเณ จ อปฺปโยเคเนว อธิคตตฺตา จ ฐปิตตฺตา จ, อปริหานิวเสน ฐปิตตฺตา วา น สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโต. สติเวปุลฺลปฺปตฺตตฺตาติ เอเตน อปฺปวตฺตมานายปิ สติยา สติพหุลตาย สโต เอว นามาติ ทสฺเสติ. ยถาปริจฺฉินฺนกาลวเสนาติ เอเตน ปริจฺฉินฺทนสติยา สโตติ.

在第二五法中，“具五智”是说以定为门，五种智被标举和解释，应如是知。世间定的对治法，如诸盖、初禅爱味等，应被制伏。其他烦恼应被防止。然而，此阿罗汉定，由于已止息一切烦恼，故无须制伏或防止。因为在道之后、入定之刹那，仅以无功用行而获得并安立，或以不退失的方式安立，故不属于有行、制伏、防止的范畴。“由于证得念圆满”，此语显示即使念未现行，也因念的众多而名为“具念者”。“依照所限定的时间”，此语是说以限定之念为念。

ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

五法解释之释义终。

(๖.) ฉกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

（6.）六法解释之释义

๘๐๕. วิสุทฺธิภาวํ [Pg.206] ทสฺเสนฺโต ‘‘ทูร…เป… รมฺมณายา’’ติ อาห. โสตธาตุวิสุทฺธีติ จ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา วุตฺตาติ ตตฺถ ญาณํ โสตธาตุวิสุทฺธิยา ญาณํ. ‘‘เจโตปริยญาณ’’นฺติ อิทเมว อตฺถวเสน ‘‘ปรจิตฺเต ญาณ’’นฺติ อุทฺธฏนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. จุตูปปาตญาณสฺส ทิพฺพจกฺขุญาเณกเทสตฺตา ‘‘วณฺณธาตุอารมฺมณา’’ติ วุตฺตํ. มุทฺธปฺปตฺเตน จุตูปปาตญาณสงฺขาเตน ทิพฺพจกฺขุญาเณน สพฺพํ ทิพฺพจกฺขุญาณนฺติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

805. 为显示清净之相，故说“远……乃至……为所缘”。“耳界清净”，是说心与心所法，因此那里的智是耳界清净之智。“他心智”(cetopariyañāṇa)，应知此即是依义而引述为“知他人心之智”。由于死生智是天眼智的一部分，故说“以色界为所缘”。应知，以已达顶点且名为死生智的天眼智，即是指全部的天眼智。

ฉกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

六法解释之释义终。

(๗.) สตฺตกนิทฺเทสวณฺณนา

（7.）七法解释之释义

๘๐๖. ตเทว ญาณนฺติ ฉพฺพิธมฺปิ ปจฺจเวกฺขณญาณํ วิปสฺสนารมฺมณภาเวน สห คเหตฺวา วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ธมฺมฏฺฐิติญาเณนาติ ฉปิ ญาณานิ สงฺขิปิตฺวา วุตฺเตน ญาเณน. ขยธมฺมนฺติอาทินา หิ ปกาเรน ปวตฺตญาณสฺส ทสฺสนํ, ญาณวิปสฺสนาทสฺสนโต วิปสฺสนาปฏิวิปสฺสนาทสฺสนมตฺตเมวาติ น ตํ องฺคนฺติ อธิปฺปาโย. ปาฬิยํ ปน สพฺพตฺถ ญาณวจเนน องฺคานํ วุตฺตตฺตา นิโรธธมฺมนฺติ ญาณนฺติ อิติ-สทฺเทน ปกาเสตฺวา วุตฺตํ วิปสฺสนาญาณํ สตฺตมํ ญาณนฺติ อยมตฺโถ ทิสฺสติ. น หิ ยมฺปิ ตํ ธมฺมฏฺฐิติญาณํ, ตมฺปิ ญาณนฺติ สมฺพนฺโธ โหติ ตํญาณคฺคหเณ เอตสฺมึ ญาณภาวทสฺสนสฺส อนธิปฺเปตตฺตา, ‘‘ขยธมฺมํ…เป… นิโรธธมฺม’’นฺติ เอเตสํ สมฺพนฺธาภาวปฺปสงฺคโต จาติ.

806. “彼智”，其意是说，此乃包含六种省察智(paccavekkhaṇañāṇa)，并连同其作为观(vipassanā)所缘的状态而说。“法住智”(Dhammaṭṭhitiñāṇa)，是指总括六种智而说的智。以“坏灭法”等方式生起的智之见，仅是智之观与反观之见，其意并非是（道）支。然而，在巴利圣典中，因处处皆以“智”一词说（道）支，故以“灭尽法是智”等语，用“是”(iti)字来阐明所说的观智为第七智，此义是显而易见的。因为“即使是那个法住智，它也是智”这样的关联并不成立，因为在执取那个智时，并无意显示其为智的性质，并且会导致“坏灭法……乃至……灭尽法”这些（词语）之间失去关联。

สตฺตกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

七法解释之释义终。

(๘.) อฏฺฐกนิทฺเทสวณฺณนา

（8.）八法解释之释义

๘๐๘. วิหาริตพฺพฏฺเฐนาติ ปจฺจนีกธมฺเม, ทุกฺขํ วา วิจฺฉินฺทิตฺวา ปวตฺเตตพฺพฏฺเฐน.

808. “应住”义，是指应断除对治法，或指断除苦而令（善法）生起之义。

อฏฺฐกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

八法解释之释义终。

(๑๐.) ทสกนิทฺเทโส

（10.）十法解释

ปฐมพลนิทฺเทสวณฺณนา

第一力解释之释义

๘๐๙. อวิชฺชมานํ [Pg.207] ฐานํ อฏฺฐานํ, นตฺถิ ฐานนฺติ วา อฏฺฐานํ. เอส ‘‘อนวกาโส’’ติ เอตฺถาปิ นโย. ตทตฺถนิคมนมตฺตเมว หิ ‘‘เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ วจนนฺติ. อสุเข สุขนฺติ ทิฏฺฐิวิปลฺลาโสว อิธ สุขโต อุปคมนสฺส ฐานนฺติ อธิปฺเปตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกนฺต…เป… อตฺตทิฏฺฐิวเสนา’’ติ ปธานทิฏฺฐิมาห. เภทานุรูปสฺส สาวนํ อนุสฺสาวนํ, เภทานุรูเปน วา วจเนน วิญฺญาปนํ.

809. 不存在之处为非处，或“无有此处”即为非处。“无有机会”(anavakāso)一词，此处的理趣亦同。“此事无有是处”一语，仅是为总结其义而已。“于苦中见乐”，此即是见颠倒(diṭṭhivipallāsa)。为显示此处意指将苦视为乐的处所，故以“极端……乃至我见”来说明主要的邪见。随顺于分裂的宣告(anussāvana)，即是令（他人）听闻，或以随顺于分裂的言语令（他人）了知。

ลิงฺเค ปริวตฺเต จ โส เอว เอกกมฺมนิพฺพตฺติโต ภวงฺคปฺปพนฺโธ ชีวิตินฺทฺริยปฺปพนฺโธ จ, นาญฺโญติ อาห ‘‘อปิ ปริวตฺตลิงฺค’’นฺติ. อยํ ปญฺโหติ ญาปนิจฺฉานิพฺพตฺตา กถา.

即使性别转换，也是同一业所生的有分(bhavaṅga)相续和命根(jīvitindriya)相续，而非其他。故说“即使性别转换”。“这是一个问题”，此语是为引发了知欲而说。

สงฺคามจตุกฺกํ สปตฺตวเสน โยเชตพฺพํ. สพฺพตฺถ จ ปุริมํ อภิสนฺธิจิตฺตํ อปฺปมาณํ, วธกจิตฺตํ ปน ตทารมฺมณญฺจ ชีวิตินฺทฺริยํ อานนฺตริยานานนฺตริยภาเว ปมาณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปุถุชฺชนสฺเสว ตํ ทินฺนํ โหติ. กสฺมา? ยถา วธกจิตฺตํ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณมฺปิ ชีวิตินฺทฺริยปฺปพนฺธวิจฺเฉทนวเสน อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตติ, น เอวํ จาคเจตนา. สา หิ จชิตพฺพํ อารมฺมณํ กตฺวา จชนมตฺตเมว โหติ, อญฺญสกกรณญฺจ ตสฺส จชนํ, ตสฺมา ยสฺส ตํ สกํ กตํ, ตสฺเสว ทินฺนํ โหตีติ.

“战斗四法”(Saṅgāmacatukka)应结合敌对关系来理解。在所有情况下，应知先前的意趣心(abhisandhicitta)是无量的，但杀心、其所缘及命根，在无间与非无间的关系中，则是有量的。这只给予凡夫(puthujjana)。为何？杀心即使以现前法为所缘，也是通过切断命根相续而生起，而舍心(cāgacetanā)则不然。舍心只是以应舍弃之物为所缘而行舍弃，其舍弃即是使之成为他人之物，因此，布施只给予能将之据为己有者。

สณฺฐ…เป… กปฺปวินาเสเยว มุจฺจตีติ อิทํ กปฺปฏฺฐกถาย น สเมติ. ตตฺถ หิ อฏฺฐกถายํ (กถา. อฏฺฐ. ๖๕๔-๖๕๗) วุตฺตํ ‘‘อาปายิโกติ อิทํ สุตฺตํ ยํ โส เอกํ กปฺปํ อสีติภาเค กตฺวา ตโต เอกภาคมตฺตํ กาลํ ติฏฺเฐยฺย, ตํ อายุกปฺปํ สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. กปฺปวินาเสเยวาติ ปน อายุกปฺปวินาเสเยวาติ อตฺเถ สติ นตฺถิ วิโรโธ. เอตฺถ จ สณฺฐหนฺเตติ อิทํ สฺเว วินสฺสิสฺสตีติ วิย อภูตปริกปฺปวเสน วุตฺตํ. เอกทิวสเมว ปจฺจติ ตโต ปรํ กปฺปาภาเวน อายุกปฺปสฺสปิ อภาวโตติ อวิโรธโต อตฺถโยชนา ทฏฺฐพฺพา.

“坚住……乃至劫坏时才能解脱”，此语与劫的义注(kappaṭṭhakathā)不符。因为在那里的义注（《论事》义注 654-657）中说：“‘堕恶趣者’此经是说，他将一劫分为八十份，只住留相当于一份的时间，此是就寿命劫(āyukappa)而言的。”然而，若“劫坏时”是说“寿命劫坏时”，则无矛盾。此处“坚住”，是说犹如“明天就要灭亡”，是出于虚妄的臆测。仅一日即成熟，此后因无劫，寿命劫亦不存在，应知如此解释其义则无矛盾。

ปกตตฺโตติ อนุกฺขิตฺโต. สมานสํวาสโกติ อปาราชิโก.

“正常状态者”(pakatatta)即未被举罪者。“共住者”(samānasaṃvāsaka)即未犯波罗夷(pārājika)者。

กึ [Pg.208] ปน ตนฺติ โย โส ‘‘นิยโต’’ติ วุตฺโต, ตํ กึ นิยเมตีติ อตฺโถ. ตสฺเสว ปน ยถาปุจฺฉิตสฺส นิยตสฺส มิจฺฉตฺตสมฺมตฺตนิยตธมฺมานํ วิย สภาวโต วิชฺชมานตํ ยถาปุจฺฉิตญฺจ นิยามกเหตุํ ปฏิเสเธตฺวา เยน ‘‘นิยโต’’ติ ‘‘สตฺตกฺขตฺตุปรมาทิโก’’ติ จ วุจฺจติ, ตํ ยถาธิปฺเปตการณํ ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺเธน หี’’ติอาทิมาห. ชาตสฺส กุมารสฺส วิย อริยาย ชาติยา ชาตสฺส นามมตฺตเมตํ นิยตสตฺตกฺขตฺตุปรมาทิกํ, นิยตานิยตเภทํ นามนฺติ อตฺโถ. ยทิ ปุพฺพเหตุ นิยามโก, โสตาปนฺโน จ นิยโตติ โสตาปตฺติมคฺคโต อุทฺธํ ติณฺณํ มคฺคานํ อุปนิสฺสยภาวโต ปุพฺพเหตุกิจฺจํ, ตโต ปุพฺเพ ปน ปุพฺพเหตุกิจฺจํ นตฺถีติ โสตาปตฺติมคฺคสฺส อุปนิสฺสยาภาโว อาปชฺชติ. ยทิ หิ ตสฺสปิ ปุพฺพเหตุ อุปนิสฺสโย สิยา, โส จ นิยามโกติ โสตาปตฺติมคฺคุปฺปตฺติโต ปุพฺเพ เอว นิยโต สิยา, ตญฺจ อนิฏฺฐํ, ตสฺมาสฺส ปุพฺพเหตุนา อเหตุกตา อาปนฺนาติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห ‘‘อิจฺจสฺส อเหตุ อปฺปจฺจยา นิพฺพตฺตึ ปาปุณาตี’’ติ.

那么，所谓“决定”，其义为“什么使其决定”？然而，在否定了所问的“决定”如同邪定、正定等决定法一般自性实有，并否定了所问的决定之因后，为显示其被称为“决定”及“极七返有”等的意趣，故说“由正等觉者”等。犹如新生婴儿，此“决定极七返有”等，仅是生于圣种姓者的名称而已，其义为决定与不定的分别。若前因是决定性因素，而须陀洹亦是决定的，那么从须陀洹道以上的三个道，其生起皆以前因为依止，在此之前则无前因的作用，则须陀洹道便无依止。若须陀洹道亦有前因为依止，且该因是决定性的，那么在须陀洹道生起前就应已决定，此非所欲。因此，其因无前因而成为无因，为此而说“其成为无因无缘而生”。

ปฏิลทฺธมคฺโค โสตาปตฺติมคฺโค, เตเนว สตฺตกฺขตฺตุปรมาทินิยเม สติ สตฺตมภวาทิโต อุทฺธํ ปวตฺตนกสฺส ทุกฺขสฺส มูลภูตา กิเลสา เตเนว ขีณาติ อุปริ ตโย มคฺคา อกิจฺจกา โหนฺตีติ อตฺโถ. ยทิ อุปริ ตโย มคฺคา สตฺตกฺขตฺตุปรมาทิกํ นิยเมนฺติ, ตโต จ อญฺโญ โสตาปนฺโน นตฺถีติ โสตาปตฺติมคฺคสฺส อกิจฺจกตา นิปฺปโยชนตา อาปชฺชตีติ อตฺโถ. อถ สกฺกายทิฏฺฐาทิปฺปหานํ ทสฺสนกิจฺจํ, เตสํ ปหาเนน สตฺตกฺขตฺตุปรมาทิตาย ภวิตพฺพํ. สา จุปริมคฺเคหิ เอว โหตีติ สตฺตมภวาทิโต อุทฺธํ ปวตฺติโต เตน วินา วุฏฺฐาเน สกฺกายทิฏฺฐาทิปฺปหาเนน จ เตน วินา ภวิตพฺพนฺติ อาห ‘‘ปฐมมคฺเคน จ อนุปฺปชฺชิตฺวาว กิเลสา เขเปตพฺพา โหนฺตี’’ติ. น อญฺโญ โกจิ นิยเมตีติ นามกรณนิมิตฺตโต วิปสฺสนาโต อญฺโญ โกจิ นิยามโก นาม นตฺถีติ อตฺโถ. วิปสฺสนาว นิยเมตีติ จ นามกรณนิมิตฺตตํเยว สนฺธาย วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘อิติ สมฺมาสมฺพุทฺเธน คหิตนามมตฺตเมว ต’’นฺติ.

已得之道即须陀洹道。若依此道有极七返有等决定，则从第七有之后生起的诸苦之根本烦恼，皆因此道而断尽，其义为上三道便无作用。若由上三道决定极七返有等，则除此（须陀洹）外便无其他须陀洹，其义为须陀洹道将无作用、无意义。又，断除萨迦耶见(sakkāyadiṭṭhi)等是见的作用，通过断除它们才能达到极七返有等。而此唯由上三道才能实现。因此，若无初道，则无法从第七有之后出离，亦无法断除萨迦耶见等，故说“诸烦恼应在初道未生起时即被断尽”。“无有他者能决定”，其义为，除了作为命名之因的观(vipassanā)外，无有其他决定者。说“唯有观决定”，亦是指作为命名之因而言。因此说“此仅是正等觉者所取之名而已”。

น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถีติ ‘‘น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม น วิชฺชตี’’ติอาทึ (ม. นิ. ๑.๒๘๕; ๒.๓๔๑; มหาว. ๑๑; กถา. ๔๐๕) อิมิสฺสา โลกธาตุยา ฐตฺวา วทนฺเตน ภควตา ‘‘กึ ปนาวุโส [Pg.209] สาริปุตฺต, อตฺเถตรหิ อญฺเญ สมณา วา พฺราหฺมณา วา ภควตา สมสมา สมฺโพธิยนฺติ เอวํ ปุฏฺฐาหํ, ภนฺเต, โนติ วเทยฺย’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๑๖๑) วตฺวา ตสฺส การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๒๙) อิมํ สุตฺตํ ทสฺเสนฺเตน ธมฺมเสนาปตินา จ พุทฺธกฺเขตฺตภูตํ อิมํ โลกธาตุํ ฐเปตฺวา อญฺญตฺถ อนุปฺปตฺติ วุตฺตา โหตีติ อธิปฺปาโย.

然而，所谓“不出现”，其义为：世尊(bhagavā)立足于此世间界(lokadhātu)而说“我无师，无有与我等同者”等；以及法将(dhammasenāpati)舍利弗(Sāriputta)所说，当被问及“贤友(āvuso)舍利弗，如今是否有其他沙门或婆罗门于正觉(sambodhi)上与世尊等同？”时，他回答“世尊(bhante)，没有”，并为说明其因而引用此经：“一世间界中出现两位阿罗汉(arahanta)正等觉者(sammāsambuddha)，此事无有是处，绝无可能。”其意是说，除了作为佛陀刹土(buddhakkhetta)的此世间界外，已说（佛陀）不在他处出现。

‘‘โย ปน ภิกฺขู’’ติอาทินา วุตฺตานิ สิกฺขาปทานิ มาติกา, ตาย อนฺตรหิตาย นิทานุทฺเทสสงฺขาเต ปาติโมกฺเข ปพฺพชฺชูปสมฺปทากมฺเมสุ จ สาสนํ ติฏฺฐตีติ อตฺโถ. ปาติโมกฺเข วา อนฺโตคธา ปพฺพชฺชา อุปสมฺปทา จ ตทุภยาภาเว ปาติโมกฺขาภาวโต, ตสฺมา ปาติโมกฺเข, ตาสุ จ สาสนํ ติฏฺฐตีติ วุตฺตํ. โอสกฺกิตํ นามาติ ปจฺฉิมปฏิเวธสีลเภททฺวยํ เอกโต กตฺวา ตโต ปรํ วินฏฺฐํ นาม โหตีติ อตฺโถ.

“若有比丘(bhikkhu)”等所说的学处(sikkhāpada)是母句(mātikā)，其义为，若母句隐没，则教法(sāsana)住立于名为序言解释(nidānuddesa)的波罗提木叉(pātimokkha)中，以及出家(pabbajjā)和受具足戒(upasampadā)的羯磨(kamma)中。或者说，出家和受具足戒包含在波罗提木叉中，若此二者皆无，则波罗提木叉亦无，因此说教法住立于波罗提木叉及此二者中。所谓“退失”(osakkita)，其义为，将后来的违犯与破戒这两种情况合而为一，此后便称为“毁坏”(vinaṭṭhaṃ)。

ตาติ รสฺมิโย. การุญฺญนฺติ ปริเทวนการุญฺญํ.

彼(Tā)即是光芒(rasmiyo)。悲悯(Kāruñña)即是哀叹悲悯(paridevanakāruñña)。

อนจฺฉริยตฺตาติ ทฺวีสุ อุปฺปชฺชมาเนสุ อจฺฉริยตฺตาภาวโทสโตติ อตฺโถ. วิวาทภาวโตติ วิวาทาภาวตฺถํ ทฺเว น อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺโถ.

“无奇特故”(Anacchariyattā)，其义为，因二者（同时）生起时无奇特之过患。“无诤讼故”(Vivādabhāvatoti)，其义为，为免诤讼，二者不（同时）生起。

เอกํ พุทฺธํ ธาเรตีติ เอกพุทฺธธารณี. เอเตน เอวํสภาวา เอเต พุทฺธคุณา, เยน ทุติยพุทฺธคุเณ ธาเรตุํ อสมตฺถา อยํ โลกธาตูติ ทสฺเสติ. ปจฺจยวิเสสนิปฺผนฺนานญฺหิ ธมฺมานํ สภาววิเสโส น สกฺกา ธาเรตุนฺติ. สมํ อุทฺธํ ปชฺชตีติ สมุปาทิกา, อุทกสฺโสปริ สมํ คามินีติ อตฺโถ. ทฺวินฺนมฺปีติ ทฺเวปิ, ทฺวินฺนมฺปิ วา สรีรภารํ. ฉาเทนฺตนฺติ โรจยมานํ. สกึ ภุตฺโตวาติ เอกมฺปิ อาโลปํ อชฺโฌหริตฺวาว มเรยฺยาติ อตฺโถ.

“持一佛陀”，故名“一佛陀持”(ekabuddhadhāraṇī)。此显示：诸佛功德有如是自性，故此世间界(lokadhātu)无力持受第二佛之功德。因为由特殊因缘所生诸法之自性差别，是无法持受的。“平等上升”(samupādikā)，即平等行于上方，其义为如在水上平等行进。“二者”(Dvinnampi)即指两者，或指两者身体的负担。“覆盖”(Chādenta)是指令人喜悦。“一食已”(sakiṃ bhutto)，其义为，即使只吞下一口食物便死去。

อติธมฺมภาเรนาติ ธมฺเมน นาม ปถวี ติฏฺเฐยฺย, สา กึ เตเนว จลตีติ อธิปฺปาโย. ปุน เถโร ‘‘รตนํ นาม โลเก กุฏุมฺพํ สนฺธาเรนฺตํ อภิมตญฺจ โลเกน อตฺตโน ครุสภาวตาย สกฏภงฺคสฺส การณํ อติภารภูตํ ทิฏฺฐํ. เอวํ ธมฺโม จ หิตสุขวิเสเสหิ ตํสมงฺคินํ ธาเรนฺโต อภิมโต จ วิญฺญูหิ คมฺภีราปฺปเมยฺยภาเวน ครุสภาวตฺตา อติภารภูโต ปถวีจลนสฺส การณํ โหตี’’ติ ทสฺเสนฺโต [Pg.210] ‘‘อิธ, มหาราช, ทฺเว สกฏา’’ติอาทิมาห. เอกสฺสาติ เอกสฺมา, เอกสฺส วา สกฏสฺส รตนํ, ตสฺมา สกฏโต คเหตฺวาติ อตฺโถ. โอสาริตนฺติ ปเวสิตํ อาหฏํ วุตฺตนฺติ อตฺโถ.

“以过重法担故”(Atidhammabhārena)，其意为：大地本由法而住立，岂会因法而动摇？长老(thera)又为显示“世间名为珍宝者，能维持家计，为世人所欲，然因其自性沉重，成为过重之负担而导致车轴断裂，此乃所见。如是，法亦以利益安乐等殊胜，住持具足此法之人，为智者所欲，然因其深奥难测之自性而沉重，成为过重之负担，故为大地动摇之因”而说：“大王，此处有二车”等。“一者”(Ekassa)，其义为从一（车），或一车之珍宝，故为从车上取下。“卸下”(Osārita)，其义为放入、带来、说出。

สภาวปกติกาติ อกิตฺติมปกติกาติ อตฺโถ. การณมหนฺตตฺตาติ มหนฺเตหิ ปารมิตาการเณหิ พุทฺธคุณานํ นิพฺพตฺติโตติ วุตฺตํ โหติ. ปถวีอาทโย มหนฺตา อตฺตโน อตฺตโน วิสเย เอเกกาว, เอวํ สมฺมาสมฺพุทฺโธปิ มหนฺโต อตฺตโน วิสเย เอโก เอว. โก จ ตสฺส วิสโย? ยาวตกํ เญยฺยํ, เอวํ อากาโส วิย อนนฺตวิสโย ภควา เอโก เอว โหตีติ วทนฺโต โลกธาตฺวนฺตเรสุปิ ทุติยสฺส อภาวํ ทสฺเสติ.

“自性本然”(Sabhāvapakatikā)，其义为非造作之本性。“因广大故”(Kāraṇamahantattā)，是说由广大波罗蜜之因而生佛陀功德。地等广大者，于其各自领域中皆是唯一；如是，正等觉者(sammāsambuddha)于其领域中亦是唯一且伟大。其领域为何？即一切所应知者。如是，世尊(bhagavā)如虚空般境界无边，是唯一的。说此亦显示于其他世间界中无有第二（佛）。

ปุพฺพภาเค อายูหนวเสน อายูหนสมงฺคิตา สนฺนิฏฺฐานเจตนาวเสน เจตนาสมงฺคิตา จ เวทิตพฺพา, สนฺตติขณวเสน วา. วิปาการหนฺติ ทุติยภวาทีสุ วิปจฺจนปกติตํ สนฺธาย วทติ. จลตีติ ปริวตฺตติ. สุนเขหิ วชนสีโล สุนขวาชิโก.

于前分，应知由积集故为积集相应，由决意思故为思相应，或由相续刹那故。“能感异熟”(Vipākāraha)，是指在第二有等中，具有异熟生起的自性。“动摇”(Calati)，即转变。“犬逐者”(sunakhavājiko)，即习惯以犬驱逐之人。

ปฐมพลนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一力之解释释义 终。

ทุติยพลนิทฺเทสวณฺณนา

第二力之解释释义

๘๑๐. คติโต อญฺญา คติสมฺปตฺติ นาม นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สมฺปนฺนา คตี’’ติ อาห. มหาสุทสฺสนาทิสุราชกาโล ปฐมกปฺปิกาทิสุมนุสฺสกาโล จ กาลสมฺปตฺติ.

810. 为显示除了趣(gati)之外，无有其他名为“趣圆满”(gatisampatti)者，故说“诸趣圆满”。大善见(Mahāsudassana)王等善王时期，以及初劫人等善人时期，是为“时圆满”(kālasampatti)。

เอกนฺตํ กุสลสฺเสว โอกาโสติ อิทํ ยทิปิ โกจิ กายสุจริตาทิปโยคสมฺปตฺติยํ ฐิตํ พาเธยฺย, ตํ ปน พาธนํ พาธกสฺเสว อิสฺสาทินิมิตฺเตน วิปรีตคฺคาเหน ชาตํ. สา ปโยคสมฺปตฺติ สภาวโต สุขวิปากสฺเสว ปจฺจโย, น ทุกฺขวิปากสฺสาติ อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ. มกฺกโฏ ภตฺตปุฏํ พนฺธฏฺฐาเน มุญฺจิตฺวา ภุญฺชิตุํ น ชานาติ, ยตฺถ วา ตตฺถ วา ภินฺทิตฺวา วินาเสติ, เอวํ อนุปายญฺญูปิ โภเค. สุสาเน ฉฑฺเฑตฺวาติอาทินา ฆาเตตฺวา ฉฑฺฑิตสฺส วุฏฺฐานาภาโว วิย อปายโต วุฏฺฐานาภาโวติ ทสฺเสติ.

纯然是善的机会，此意是说：即使有人想去妨碍安住于身善行等精勤成就的人，但这种妨碍只是由妨碍者因嫉妒等而产生的错误见解。那精勤成就依其自性是乐异熟之因，而非苦异熟之因，此是针对此义而说。就像猴子不知道解开饭袋的结来吃，而是到处破坏浪费一样，不善于运用财富的人也是这样。用“丢在坟场”等语句，是想说明就像被杀死后丢弃的人无法复活一样，堕入恶趣的人也无法脱离。

‘‘ปจฺจรี’’ติปิ [Pg.211] อุฬุมฺปสฺส นามํ, เตน เอตฺถ กตา ‘‘มหาปจฺจรี’’ติ วุจฺจติ. อุทเก มรณํ ถเล มรณญฺจ เอกเมวาติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ สกฺเกน ‘‘สมุทฺทารกฺขํ กริสฺสามี’’ติ วุตฺตนฺติ? สจฺจํ วุตฺตํ, ชีวิตสฺส ลหุปริวตฺติตํ ปกาเสนฺเตหิ เถเรหิ เอวํ วุตฺตํ, ลหุปริวตฺติตาย ชีวิตเหตุ น คมิสฺสามาติ อธิปฺปาโย. อถ วา อุทเกติ นาคทีปํ สนฺธาย วุตฺตํ, ถเลติ ชมฺพุทีปํ.

“Paccarī”也是筏子的名字，因此此处所作的释义被称为《大筏注》(Mahāpaccarī)。水中死亡与陆地死亡是同一回事，为什么这样说呢？难道不是因为帝释(Sakka)曾说“我将守护海洋”吗？此话是真实的，长老们为了显示生命迅速变迁，才这样说的，意指不会为了迅速变易的生命而前往。或者说，“水”是指龙岛(Nāgadīpa)，“陆地”是指瞻部洲(Jambudīpa)。

เถโร น เทตีติ กถมหํ เอเตน ญาโต, เกนจิ กิญฺจิ อาจิกฺขิตํ สิยาติ สญฺญาย น อทาสิ. เตเนว ‘‘มยมฺปิ น ชานามา’’ติ วุตฺตํ. อปรสฺสาติ อปรสฺส ภิกฺขุโน ปตฺตํ อาทาย…เป… เถรสฺส หตฺเถ ฐเปสีติ โยชนา. อนายตเนติ นิกฺการเณ, อยุตฺเต วา นสฺสนฏฺฐาเน. ตุวํ อตฺตานํ รกฺเขยฺยาสิ, มยํ ปน มหลฺลกตฺตา กึ รกฺขิตฺวา กริสฺสาม, มหลฺลกตฺตา เอว จ รกฺขิตุํ น สกฺขิสฺสามาติ อธิปฺปาโย. อนาคามิตฺตา วา เถโร อตฺตนา วตฺตพฺพํ ชานิตฺวา โอวทติ.

长老不给，他心想：“我怎么被他知道了？或许有人告诉了什么。”因此不给。因此才说：“我们也不知道。”“其他”，意指拿了其他比丘的钵……然后放在长老的手里，这是句子的连接方式。“于不当处”，意指没有理由，或在不该丢失的地方丢失。“你应该保护自己，我们这些老了的人，即使保护了又能做什么呢？而且因为年老，实际上也保护不了自己”，这是其意。或者，长老作为阿那含，知道自己该说什么，因此给予教导。

สมฺมาปโยคสฺส คตมคฺโคติ สมฺมาปโยเคน นิปฺผาทิตตฺตา ตสฺส สญฺชานนการณนฺติ อตฺโถ.

“正勤所行之道”，意指因由正勤所完成，故为认知它的原因。

ภูตมตฺถํ กตฺวา อภูโตปมํ กถยิสฺสตีติ อธิปฺปาโย. มนุสฺสาติ ภณฺฑาคาริกาทินิยุตฺตา มนุสฺสา มหนฺตตฺตา สมฺปฏิจฺฉิตุํ นาสกฺขึสุ.

其意是，将真实之事作为不实的比喻而说。所谓“人”，意指被指派为仓库管理员等的人，因为（礼物）巨大，所以无法完全接受。

ทุติยพลนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二力解释之释义终。

ตติยพลนิทฺเทสวณฺณนา

第三力解释之释义

๘๑๑. อญฺจิตาติ คตา. เปจฺจาติ ปุน, มริตฺวาติ วา อตฺโถ. อุสฺสนฺนตฺตาติ วิตกฺกพหุลตาย อุสฺสนฺนตฺตาติ วทนฺติ, สูรตาทีหิ วา อุสฺสนฺนตฺตา. ทิพฺพนฺตีติ กีฬนฺติ.

811. “Añcitā”即“已逝去”。“Pecca”即“再次”，或意为“死后”。“Ussannattā”，他们说是指“因思虑繁多而增盛”，或“因勇猛等而增盛”。“Dibbanti”即“嬉戏”。

สญฺชีวกาฬสุตฺตสงฺฆาตโรรุวมหาโรรุวตาปนมหาตาปนอวีจิโย อฏฺฐ มหานิรยา. เอเกกสฺส จตฺตาริ ทฺวารานิ, เอเกกสฺมึ ทฺวาเร จตฺตาโร จตฺตาโร คูถนิรยาทโยติ เอวํ โสฬส อุสฺสทนิรเย วณฺณยนฺติ.

等活地狱(Sañjīva)、黑绳地狱(Kāḷasutta)、众合地狱(Saṅghāta)、叫唤地狱(Roruva)、大叫唤地狱(Mahāroruva)、炎热地狱(Tāpana)、大炎热地狱(Mahātāpana)、无间地狱(Avīci)，此八者为大地狱。每一地狱有四门，每一门各有四个粪泥地狱等，如此描述十六个增地狱。

สกฺกสุยามาทโย [Pg.212] วิย เชฏฺฐกเทวราชา. ปชาปติวรุณอีสานาทโย วิย ทุติยาทิฏฺฐานนฺตรการโก ปริจารโก หุตฺวา.

如帝释(Sakka)、苏亚马(Suyāma)等为上首天王。如生主(Pajāpati)、瓦儒那(Varuṇa)、伊舍那(Īsāna)等，作为第二等的侍者。

ตติยพลนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第三力解释之释义终。

จตุตฺถพลนิทฺเทสวณฺณนา

第四力解释之释义

๘๑๒. กปฺโปติ ทฺเวธาภูตคฺโค. เอตฺถ จ พีชาทิธาตุนานตฺตวเสน ขนฺธาทิธาตุนานตฺตํ เวทิตพฺพํ.

812. “Kappo”即“已成二分之最”。于此，当知由种子等界之种种，而有蕴等界之种种。

จตุตฺถพลนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第四力解释之释义终。

ปญฺจมพลนิทฺเทสวณฺณนา

第五力解释之释义

๘๑๓. อชฺฌาสยธาตูติ อชฺฌาสยสภาโว. ยถา คูถาทีนํ ธาตุสภาโว เอโส, ยํ คูถาทีเหว สํสนฺทติ, เอวํ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสยสฺเสเวส สภาโว, ยํ ทุสฺสีลาทโย ทุสฺสีลาทิเกเหว สํสนฺทนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ภิกฺขูปิ อาหํสูติ อญฺญมญฺญํ อาหํสุ. อาวุโส อิเม มนุสฺสา ‘‘ยถาสภาเคน ปริภุญฺชถา’’ติ วทนฺตา อมฺเห สภาคาสภาเค วิทิตฺวา หีนชฺฌาสยปณีตชฺฌาสยตํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ธาตุสํยุตฺตกมฺเม อุปเนนฺติ ตสฺส ปโยคํ ทฏฺฐุกามาติ อตฺโถ, เอวํ สภาควเสเนว อชฺฌาสยธาตุปริจฺฉินฺทนโต อชฺฌาสยธาตุสภาควเสน นิยเมตีติ อธิปฺปาโย.

813. “意乐界”(Ajjhāsayadhātu)即意乐的自性。例如粪便等物的界之自性，即只会与粪便等物混合；同样，个人的意乐之自性亦是如此，也就是说，恶戒者只会与恶戒者混合。“比丘们也说”，即互相说。“贤友，这些人说‘你们应当按照各自的类别享用’，他们知道我们是同类或非同类，区分出低劣和高尚的意乐，然后根据与我们意乐相应的行为来安排我们，目的是想看看他们如何运用”，此为其意。如此，因依同类性来区分意乐界，故其意图是根据意乐界的同类性来加以规定。

ปญฺจมพลนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第五力解释之释义终。

ฉฏฺฐพลนิทฺเทสวณฺณนา

第六力解释之释义

จริตนฺติ อิธ ทุจฺจริตํ สุจริตนฺติ วุตฺตํ. อปฺปรชํ อกฺขํ เอเตสนฺติ อปฺปรชกฺขาติ อตฺโถ วิภาวิโต, อปฺปรชํ อกฺขิมฺหิ เอเตสนฺติ อปฺปรชกฺขาติปิ สทฺทตฺโถ สมฺภวติ. เอตฺถ จ อาสยชานนาทินา เยหิ [Pg.213] อินฺทฺริเยหิ ปโรปเรหิ สตฺตา กลฺยาณปาปาสยาทิกา โหนฺติ, เตสํ ชานนํ วิภาเวตีติ เวทิตพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา อินฺทฺริยปโรปริยตฺตอาสยานุสยญาณานํ วิสุํ อสาธารณตา, อินฺทฺริยปโรปริยตฺตนานาธิมุตฺติกตาญาณานํ วิสุํ พลตา จ สิทฺธา โหติ.

“行”(Carita)于此指恶行与善行。“Apparajakkha”(少尘)之义已阐明为“彼等之眼少尘”，其字面义亦可为“彼等眼中少尘”。于此当知，此乃阐明了知诸根，通过这些根，以了知意乐等方式，可知众生根之上、下及善、恶意乐等。如此一来，根之上、下智与意乐随眠智各自的不共性，以及根之上、下智与种种胜解智各自的力量，便得以成立。

๘๑๕. ยทริยาติ เย อริยา. อาวสึสูติ นิสฺสาย วสึสุ. เก ปน เต? ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปญฺจงฺควิปฺปหีโน โหติ ฉฬงฺคสมนฺนาคโต เอการกฺโข จตุราปสฺเสโน ปนุณฺณปจฺเจกสจฺโจ สมวยสฏฺเฐสโน อนาวิลสงฺกปฺโป ปสฺสทฺธกายสงฺขาโร สุวิมุตฺตจิตฺโต สุวิมุตฺตปญฺโญ’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๔๘; อ. นิ. ๑๐.๑๙) เอวํ วุตฺตา. เอเตสุ ปญฺจงฺควิปฺปหีนปจฺเจกสจฺจปโนทนเอสนาสมวยสชฺชนานิ ‘‘สงฺขาเยกํ ปฏิเสวติ อธิวาเสติ ปริวชฺเชติ วิโนเทตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๖๘) วุตฺเตสุ อปสฺเสเนสุ วิโนทนญฺจ มคฺคกิจฺจาเนว, อิตเร จ มคฺเคเนว สมิชฺฌนฺติ. เตนาห ‘‘เอตญฺหิ สุตฺตํ…เป… ทีเปตี’’ติ.

815. “Yadariyā”即“那些圣者”。“Āvasiṃsu”即“依止而住”。那么，他们是谁呢？“诸比丘，于此有比丘断除五支、具备六支、有一护卫、四种依止，已舍弃各自的真实，已止息合群的追求，心念没有扰乱，身行平静，心善解脱，慧善解脱。”（《长部》3.348；《增支部》10.19）经中是这样说的。在这些（品质中），断除五支、舍弃各自的真实、去除追求、止息聚合，以及在“思择其一而受用、忍受、回避、去除”（《中部》2.168）所说的诸依止中的“去除”，是道的职责，其余也由道而成就。因此说“此经……乃至……阐明”。

๘๑๖. อารมฺมณสนฺตานานุสยเนสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อารมฺมณานุสยเนน อนุเสติ. อาจิณฺณสมาจิณฺณาติ เอเตน สมนฺตโต เวเฐตฺวา วิย ฐิตภาเวน อนุสยิตตํ ทสฺเสติ. ภวสฺสปิ วตฺถุกามตฺตา, ราควเสน วา สมานตฺตา ‘‘ภวราคานุสโย…เป… สงฺคหิโต’’ติ อาห.

816. 在所缘与相续的随眠中，对于可喜所缘，是以所缘随眠而潜伏。“串习、极串习”(Āciṇṇasamāciṇṇā)一词，显示了其随眠状态犹如被完全缠绕而安住。又因“有”亦是欲之所依，或因其与贪相似，故说“有贪随眠……乃至……被摄”。

๘๑๘. ‘‘ปณีตาธิมุตฺติกา ติกฺขินฺทฺริยา, อิตเร มุทินฺทฺริยา’’ติ เอวํ อินฺทฺริยวิเสสทสฺสนตฺถเมว อธิมุตฺติคฺคหณนฺติ อาห ‘‘ติกฺขินฺทฺริยมุทินฺทฺริยภาวทสฺสนตฺถ’’นฺติ.

818. “胜解殊胜者是利根，其余是钝根”，如此，提及“胜解”正是为了显示根的差别，故说“为显示利根、钝根的状态”。

๘๑๙. ปหานกฺกมวเสนาติ เอตฺถ ปหาตพฺพปชหนกฺกโม ปหานกฺกโมติ ทฏฺฐพฺโพ, ยสฺส ปหาเนน ภวิตพฺพํ, ตํ เตเนว ปหาเนน ปฐมํ วุจฺจติ, ตโต อปฺปหาตพฺพนฺติ อยํ วา ปหานกฺกโม.

819. 所谓“以断除次第”，于此当知，断除次第即是舍断应舍断之法的顺序。或者，此断除次第是：对于应以某种方式断除的法，先说该法与该断除方式，然后才说不应断除的法。

๘๒๐. มคฺคสฺส อุปนิสฺสยภูตานิ อินฺทฺริยานิ อุปนิสฺสยอินฺทฺริยานิ.

820. 作为道的近依的诸根，称为近依根(upanissayaindriya)。

๘๒๖. นิพฺพุติฉนฺทรหิตตฺตา อจฺฉนฺทิกฏฺฐานํ ปวิฏฺฐา. ยสฺมึ ภวงฺเค ปวตฺตมาเน ตํสนฺตติยํ โลกุตฺตรํ นิพฺพตฺตติ, ตํ ตสฺส ปาทกํ.

826. 因离于寂灭之欲故，进入无欲之境。当某个有分心生起时，于彼相续中生起出世间法，此有分心即其根本因。

ฉฏฺฐพลนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第六力解释之释义终。

สตฺตมพลนิทฺเทสวณฺณนา

第七力解释之释义

๘๒๘. นิทฺทายิตฺวาติ [Pg.214] กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรนฺโต นิทฺทํ โอกฺกมิตฺวา ปฏิพุทฺโธ สมาปตฺตึ สมาปนฺโนมฺหีติ อตฺโถ. นีวรณาทีหิ วิสุทฺธจิตฺตสนฺตติ เอว จิตฺตมญฺชูสา, สมาธิ วา, กมฺมฏฺฐานํ วา. จิตฺตํ ฐเปตุนฺติ สมาปตฺติจิตฺตํ ฐเปตุํ. สญฺญาเวทยิตานํ อปคโม เอว อปคมวิโมกฺโข.

828. “睡眠后”，意指在作意业处时入睡，醒来后心想“我已证入等至”。远离五盖等而清净的心流，就是心宝匣，或者说是定，或者说是业处。“安置心”，是指安置等至心。想与受的止息就是灭尽解脱。

สญฺญามนสิการานํ กามาทิทุติยชฺฌานาทิปกฺขนฺทนานิ ‘‘หานภาคิยวิเสสภาคิยธมฺมา’’ติ ทสฺสิตานิ, เตหิ ปน ฌานานํ ตํสภาวตา ธมฺม-สทฺเทน วุตฺตา. ปคุณภาวโวทานํ ปคุณโวทานํ. ตเทว ปฐมชฺฌานาทีหิ วุฏฺฐหิตฺวา ทุติยชฺฌานาทิอธิคมสฺส ปจฺจยตฺตา ‘‘วุฏฺฐานํ นามา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘โวทานมฺปิ วุฏฺฐานํ, ตมฺหา ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐานมฺปิ วุฏฺฐาน’’นฺติ อิมาย วุฏฺฐานปาฬิยา อสงฺคหิตตฺตา นิโรธสมาปตฺติยา วุฏฺฐานํ ‘‘ปาฬิมุตฺตกวุฏฺฐานํ นามา’’ติ วุตฺตํ. เย ปน ‘‘นิโรธโต ผลสมาปตฺติยา วุฏฺฐาน’’นฺติ ปาฬิ นตฺถีติ วเทยฺยุํ, เต ‘‘นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ผลสมาปตฺติยา อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๗) อิมาย ปาฬิยา ปฏิเสเธตพฺพา.

想与作意趋入欲界等及第二禅等，被开示为“退分法”与“胜分法”。然而，诸禅的此自性由“法”一词所说。熟练之清净，即是熟练清净。由于它本身是从初禅等出定后，作为证得第二禅等的条件，故被称为“出定”。因为“清净也是出定，从此三摩地或彼三摩地出定也是出定”此句未被包含在关于出定的巴利圣典中，所以从灭尽定出定被称为“圣典之外的出定”。但是，若有人说不存在“从灭尽定出定至果定”这样的圣典，则应以“于从灭尽定出定者，非想非非想处以无间缘为果定之缘”（《发趣论》1.1.417）这段圣典来反驳他们。

สตฺตมพลนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第七力解释释义 终。

ทสมพลนิทฺเทสวณฺณนา

第十力解释释义

๘๓๑. ราคาทีหิ เจตโส วิมุตฺติภูโต สมาธิ เจโตวิมุตฺติ. ปญฺญาว วิมุตฺติ ปญฺญาวิมุตฺติ. กมฺมนฺตรวิปากนฺตรเมวาติ กมฺมนฺตรสฺส วิปากนฺตรเมวาติ อตฺโถ. เจตนาเจตนาสมฺปยุตฺตกธมฺเม นิรยาทินิพฺพานคามินิปฏิปทาภูเต กมฺมนฺติ คเหตฺวา อาห ‘‘กมฺมปริจฺเฉทเมวา’’ติ. อปฺเปตุํ น สกฺโกติ อฏฺฐมนวมพลานิ วิย, ตํสทิสํ อิทฺธิวิธญาณํ วิย วิกุพฺพิตุํ. เอเตน ทสพลสทิสตญฺจ วาเรติ, ฌานาทิญาณํ วิย วา อปฺเปตุํ วิกุพฺพิตุญฺจ. ยทิปิ หิ ฌานาทิปจฺจเวกฺขณญาณํ สตฺตมพลนฺติ ตสฺส สวิตกฺกสวิจารตา วุตฺตา, ตถาปิ ฌานาทีหิ [Pg.215] วินา ปจฺจเวกฺขณา นตฺถีติ ฌานาทิสหคตํ ญาณํ ตทนฺโตคธํ กตฺวา เอวํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อถ วา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ฌานาทิกิจฺจํ วิย น สพฺพํ พลกิจฺจํ กาตุํ สกฺโกตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตญฺหิ ฌานํ หุตฺวา อปฺเปตุํ อิทฺธิ หุตฺวา วิกุพฺพิตุญฺจ น สกฺโกตี’’ติ วุตฺตํ, น ปน กสฺสจิ พลสฺส ฌานอิทฺธิภาวโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

831. 由贪等中获得解脱之心定，是为心解脱。慧即解脱，是为慧解脱。“业之间隔与异熟之间隔”，其义即是业与异熟的间隔。将思及与思相应法——此等导向地狱乃至涅槃之行道——执为业，故说“仅是业的划分”。它不能像第八、第九力那样施展，也不能像与彼相似的神变智那样变化。以此，亦遮止了其与十力相似，或如禅定等智一般能施展与变化。虽然禅定等省察智被称为第七力，且其有寻有伺已被说明，但无禅定等则无省察，故当知，与禅定等相应的智已被包含于其中，因此才如是说。又或者，为示一切知智不能如禅定等之事用一般，行使一切力之事用，故说“因为它不能成为禅定而施展，不能成为神通而变化”，但不应视为任何力皆有禅定与神通之自性。

ทสมพลนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第十力解释释义 终。

ญาณวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《智分别》释义 终。

๑๗. ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺโค

17. 小事分别

๑. เอกกมาติกาทิวณฺณนา

1. 一法母等释义

๘๓๒. ‘‘เตตฺตึสติ [Pg.216] ติกา’’ติ วุตฺตํ, เต ปน ปญฺจตึส. ตถา ‘‘ปุริสมลาทโย อฏฺฐ นวกา’’ติ วุตฺตํ, เต ปน อาฆาตวตฺถุอาทโย นว. เย ‘‘ทฺเว อฏฺฐารสกา’’ติอาทิมฺหิ วุตฺตา, เต เอว ‘‘อิติ อตีตานิ ฉตฺตึสา’’ติอาทินา ตโย ฉตฺตึสกา กตาติ อาห ‘‘ฉ อฏฺฐารสกา’’ติ, ทฺวาสฏฺฐิ ปน ทิฏฺฐิคตานิ อญฺญตฺถ วุตฺตภาเวเนว อิธ นิกฺขิตฺตานีติ น คหิตานีติ ทฏฺฐพฺพานิ.

832. 虽说“三十三组三法”，实则有三十五组。同样，虽说“士夫垢等八组九法”，实则有忿事等九组。于“二组十八法”等中所说者，正是以“如是过去三十六法”等方式，被作成三组三十六法，故说“六组十八法”。至于六十二见，因已于他处宣说，故此处省略，当知未被计入。

เอกกมาติกาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

一法母等释义 终。

(๑.) เอกกนิทฺเทสวณฺณนา

(1.) 一法解释释义

๘๔๓-๘๔๔. อตฺถิ ปฏิจฺจํ นามาติ ยถา ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจา’’ติอาทีสุ นิสฺสยาทิปจฺจยภาเวน ปฏิจฺจาติ วุตฺตํ, น ตถา อิธ ขตฺติยาทิชาตีนํ ปรมตฺถโต อวิชฺชมานานํ นิสฺสยาทิปจฺจยตฺตสฺส อภาวา. เยสุ ปน ขนฺเธสุ สนฺเตสุ ขตฺติยาทิสมฺมุติ โหติ, เตสํ อพฺโพจฺฉินฺนตาว ขตฺติยาทิชาติยา อตฺถิตา, สา อิธ ปฏิจฺจ-สทฺเทน วิภาวิตาติ อตฺโถ. เอกิสฺสา เสณิยาติ อสมฺภินฺนายาติ อตฺโถ.

843-844. 所谓“有名为缘”者，如于“缘于眼”等句中，是以依止等缘性而说为“缘”，此处则不然，因刹帝利等种姓于胜义中非有，无有依止等缘性故。然而，于何等蕴存在时，有刹帝利等世俗概念，彼等之不断绝，即是刹帝利等种姓之存在。此义于此由“缘”一词所阐明。“于一 श्रेणी(seṇi)”者，义为不混杂。

ปญฺหวิสฺสชฺชนาทิกิริยาสุ ปุรโต กรณํ ปุเรกฺขาโร. นิกฺเขปราสีติ นิธานราสิ. ปตฺถฏากิตฺติโนติ วิตฺถิณฺณากิตฺติโน. รตฺตญฺญุมโทติ ปุราณญฺญุตามโทติ วทนฺติ. จิรรตฺติชาเตน, จิรรตฺติปพฺพชิเตน วา ชานิตพฺพสฺส, รตฺตีนเมว วา ชานนมโท. อุปฏฺฐาปกมาโนติ อาณากรณมาโน. อาณากรณญฺหิ วิจารณํ อิธ ‘‘ยโส’’ติ วุตฺตนฺติ. ปริมณฺฑลตฺตภาวนิสฺสิโต มาโน ปริณาหมโท. สรีรสมฺปตฺติปาริปูริยา มโท ปาริปูริมโท.

于解答问题等行为中置于前方，是为“置前”(purekkhāra)。“藏聚”(Nikkheparāsi)即储藏之聚。“名声广布者”(Patthaṭākitti)即声名远扬者。“耆宿慢”(Rattaññumada)，有人言即“古知慢”。是由长时而生者，或长时出家者所应知之事，或仅是知夜之慢。“号令慢”(Upaṭṭhāpakamāna)即发号施令之慢。发号施令之权，于此被称为“名声”(yasa)。依于身体匀称之慢，是为“匀称慢”(pariṇāhamada)。因身体成就圆满之慢，是为“圆满慢”(pāripūrimada)。

๘๔๕. วตฺถุนา วินาปิ วตฺตพฺพตาย อวตฺถุกํ, น วตฺถุโน อภาวา.

845. 因无事亦可说，故称“无事”，非因事之不存在。

๘๔๖. จิตฺตสฺส โวสฺสชฺชนนฺติ จิตฺตสฺส สติโต มุจฺจนํ, กายทุจฺจริตาทีสุ ปกฺขนฺทนํ วา โวสฺสคฺโค. ปติฏฺฐาภาโวติ กุสลกรเณ อฏฺฐานํ, อนุฏฺฐานนฺติ [Pg.217] อตฺโถ. ปมาทสงฺขาตสฺส อตฺถสฺส กายทุจฺจริเต จิตฺตสฺส โวสฺสคฺโค ปาณาติปาเต มิจฺฉาทิฏฺฐิยํ โกเธ อุปนาเหติ เอวมาทิโก ปริยาโย อปริยนฺโต, ตทตฺถตปฺปริยายปฺปกาสโก โวสฺสคฺคนิสฺสคฺคาทิโก พฺยญฺชนปริยาโย จาติ สพฺพํ ตํ สงฺขิปิตฺวา เอวรูโปติ อิทํ อาการนิทสฺสนํ สพฺพปริยายสฺส วตฺตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา กตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปริยนฺตาภาวโต’’ติ. วิสฺสฏฺฐากาโรติ สติยา ปจฺจนีกภูเต จตฺตาโร ขนฺเธ ทสฺเสติ.

846. “心之舍弃”(Cittassa vossajjana)即心离于念，或跃入身恶行等，是为“舍”(vossagga)。“无立足处”(Patiṭṭhābhāva)即于行善中无立足处，义为不起行。名为放逸之义，如于身恶行中舍心，于杀生、邪见、忿、恨等，此类情况无穷尽。阐明此义及其同义词的“舍”、“弃”等文句表达方式亦然。为显示这一切总括而言，“如是相”这一形式的指示，是因无法尽说所有表达方式而作，故说“因其无边”。“散乱相”(Vissaṭṭhākāra)是显示与念为敌的四蕴。

๘๔๗. จิตฺตสฺส ถทฺธตา ตถาปวตฺตจิตฺตเมวาติ วทนฺติ, มานวิเสโส วา ทฏฺฐพฺโพ. อุปสงฺกมเน วนฺทิตพฺพํ โหตีติ ปริยนฺเตเนว จรติ.

847. 心之僵硬，有人言即如是转起之心，或当视为一种慢的差别。（他想：）“若走近，则须礼敬”，故仅于界限内活动。

๘๔๘. ‘‘อาปตฺตึ อาปนฺโนสี’’ติ วุตฺเต ‘‘อาวุโส, ตฺวํ อาปนฺโนสี’’ติอาทินา เตน วุตฺตํ ตสฺเสว อุปริ ขิปนวเสน ‘‘ปฏิปฺผริตฺวา’’ติ วทนฺติ. ‘‘ตสฺมึ นาม ทลิทฺเท, อกุสเล วา อิทํ กโรนฺเต อหํ กสฺมา น กโรมี’’ติ เอวํ อิธ ปฏิปฺผรณํ ยุตฺตํ. กรณสฺส อุตฺตรกิริยา กรณุตฺตริยํ. อกุสลปกฺโข เอสาติ สารมฺโภติ อธิปฺปาโย.

848. 当被说“你犯戒了”时，以“贤友，是你自己犯戒了”等语，将对方所言反掷于其身上，此谓“反击”。“既然那个贫穷或不善之人都做此事，我为何不能做呢？”——于此，如是反击是相应的。行为之后的更高行为，是为“行之上行”。此属不善品，意指“有诤”。

๘๔๙. อติจฺจ อิจฺฉตีติ อติจฺจิจฺโฉ, ตสฺส ภาโว อติจฺจิจฺฉตาติ วตฺตพฺเพ จฺจิ-การโลปํ กตฺวา ‘‘อติจฺฉตา’’ติ วุตฺตํ. อตฺริจฺฉตาติ จ สา เอว วุจฺจตีติ. ตตฺราปิ เนรุตฺติกวิธาเนน ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. ยถาลทฺธํ วา อติกฺกมิตฺวา อตฺร อตฺร อิจฺฉนํ อตฺริจฺฉตา, สา เอว ร-การสฺส ต-การํ กตฺวา ‘‘อติจฺฉตา’’ติ วุตฺตา.

849. “过度欲求”(aticca icchati)者，是为“极欲者”(aticciccho)；其状态本应为“极欲性”(aticcicchatā)，然省略“cci”音节后，说为“过欲性”(aticchatā)。此亦可说为“极欲性”(atricchatā)。于此，亦当以语源学方法了知词语构成。或超越所得，于此彼处欲求，是为“极欲性”(atricchatā)；此亦是将“ra”音变为“ta”音后，说为“过欲性”(aticchatā)。

อตฺริจฺฉนฺติ อติจฺฉํ, อตฺร วา อิจฺฉนฺโต. เกน? อติโลเภน อติโลภมิจฺฉาสงฺขาเตน อติโลภมเทน จ. อตฺตโน หิตํ อตฺตาติ วุตฺตํ. หายติ ชีรติ, อาทิณฺโณ วา อตฺตา, ปตฺโต วา อตฺตา, นํ ชีรติ จนฺทกินฺนรึ ปตฺถยิตฺวา อสิตาภูเทวิยา วิหีโน วิย.

极度欲求，是为“极欲”(atriccha)；或于此欲求。以何而求？以极贪，以名为“极贪邪欲”者，及以极贪之慢。己之利益，说为“我”(atta)。彼衰退、败坏，或为我所取，或已得我，犹如阿私陀布(Asitābhū)天女，因渴求月中紧那罗而不得，遂致衰败。

อิจฺฉาหตสฺสาติ อิจฺฉาย อุปทฺทุตสฺส, มุทฺทิตสฺส วา.

“为欲所害者”(Icchāhatassa)，即为欲所困扰，或为（烦恼）所压迫。

อติหีฬยาโนติ อวมญฺญมาโน. มลกนฺติ เอวํนามกํ ชนปทํ, อพฺโภกาสํ วา. โกทณฺฑเกนาติ กุทณฺฑเกน รสฺสทณฺฑเกน. คทฺทุเลนาติ จ วทนฺติ. รุหิรมกฺขิตงฺโคติ รุหิรสินฺนคตฺโต.

“极轻蔑者”(Atihīḷayāno)，即轻视者。“摩罗迦”(Malaka)，是此名之国土，或为空旷处。“以短杖”(Kodaṇḍakena)，即以劣杖、短杖。亦有人言“以伽杜罗”(Gaddula)。“身染血迹者”(Ruhiramakkhitaṅgo)，即身体为血所湿者。

๘๕๐. ชานนฺตสฺเสว [Pg.218] ภิยฺโย ภิยฺโย โจเทนฺโต วิย สมฺภาเวตุกาโม โหติ. ปจฺจเยติ อุปาทานาทิปจฺจเย.

850. 犹如再三敦促已知者，（他）欲令其思惟。“诸缘”(Paccaye)者，指取等诸缘。

๘๕๑. เย ปติรูเปน วญฺเจนฺติ, เต คณฺฐิกา, ทุราจาเรน วา คณฺฐิภูตา. คณฺฐิกปุตฺตา นาม คณฺฐิกา เอว โหนฺติ, เตน สทฺธิวิหาริกา คณฺฐิกภาเวน ‘‘เถโร…เป… ทีฆจงฺกเม วิหรตี’’ติ วทนฺติ.

851. 以貌似正当的手段欺骗他人者，是为奸诈者(gaṇṭhika)，或因恶行而成奸诈者。所谓的奸诈者之子，实际上就是奸诈者，因此他们的同住弟子会以奸诈的方式说：“长老……乃至……在长经行处经行。”

วฏฺฏติ ภนฺเตติ อยมฺปิ เอโก ปกาโร, ลาภินา เอว ปน สกฺกา ญาตุนฺติ อตฺตโน สมาปตฺติลาภิตํ สูเจตีติ อตฺโถ. ปญฺจตฺตยํ นาม อุปริปณฺณาสเก ทุติยสุตฺตํ (ม. นิ. ๓.๒๑ อาทโย). ตสฺส คมฺภีรตฺตา วทติ ‘‘ปญฺจตฺตยํ โอโลเกนฺตสฺสา’’ติ.

“尊者，这是允许的”，此亦为一种方式，但唯有得证者方能了知，其义为暗示自己已证得等至(samāpatti)。所谓五三法(Pañcattaya)，是指《中部》(Majjhima Nikāya)后五十经篇中的第二经。因其甚深，故说“于观察五三法时”。

๘๕๒. สิงฺคนฺติ สิงฺคารํ. ตญฺหิ กุสลสฺส วิชฺฌนโต สมาเสวิตตาย สีเส ปริกฺขตํ สุนิขตํ วิสาณํ วิย, ถิรตฺตา จ สิงฺคํ วิยาติ สิงฺคํ, ตํ ปนตฺถโต ราโค.

852. “角”(siṅga)即“装饰”(siṅgāra)。因为它能刺破善法，且被不断亲近，犹如头上坚固锐利的角；又因其坚固，犹如角，故称为“角”，但就其义而言，即是贪欲。

๘๕๓. เตมนกรณตฺเถ ตินฺติณ-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. ขียนนฺติ จ เยน โลเภน ปรํ มมนฺติ วทนฺตํ ขียติ, โส วุตฺโต. ขียนํ ภณฺฑนนฺติ จ วทนฺติ. ตินฺติณนฺติ วา โลลุปฺปมิจฺเจว วุตฺตํ โหติ. สญฺญา-สทฺโท หิ เอโส โลลุปฺปวาจโกติ.

853. 当知“tintiṇa”一词有“致润”之义。而所谓“损恼”(khīyana)，即指因贪而对他人说“我的”，并因此而受呵责。亦有人说“损恼”即是争吵。或说“tintiṇa”即是贪求。此词(saññā-saddo)实为贪求之表述。

๘๕๔. อูรุปฺปมาณาปีติ เอเตน มหนฺตฆนภาเวน อปูติตํ ทสฺเสติ. อถวาติอาทินา จีวรมณฺฑนาทีนํ วิเสสนานิ ‘‘อิมสฺส วา ปูติกายสฺส พาหิรานํ วา ปริกฺขารานํ มณฺฑนา’’ติอาทีนีติ ทสฺเสติ. จีวเรน หิ มณฺฑนา จีวรมณฺฑนา, จีวรสฺส วา มณฺฑนา จีวรมณฺฑนา, เอวํ ปตฺตมณฺฑนา เสนาสนมณฺฑนา จาติ อธิปฺปาโย. อูนฏฺฐานปูรณํ ฉวิราคสุสณฺฐานาทิกรณญฺจ จีวราทีสุ กาเย จ ยถาโยคํ โยเชตพฺพํ. ตทหุชาตทารโก วิย โหตีติ ทารกจาปลฺยํ น มุญฺจตีติ อตฺโถ.

854. “有大腿般粗”(ūruppamāṇāpi)，以此显示其巨大坚实而尚未腐烂。又以“或者”等词，显示了“衣饰”等的差别，如“对此腐臭之身或对外部资具的装饰”等。所谓“衣饰”(cīvaramaṇḍanā)，即以衣为饰，或衣之饰；同理，亦指钵饰、坐卧处饰。填补缺陷、美化肤色形态等，应酌情适用于衣物及身体。“如当日所生之孩童”，其义为未舍离孩童的轻浮躁动。

๘๕๕. สทิสา อนุรูปา ภตฺติ สภาโค, น สภาโค อสภาโค, มานถทฺธตา, วิโรโธ วา. เตนสฺส มาตาทีสุ วตฺตนํ อสภาควุตฺติตา. เอวํวิธานํ มานาธิกานํ อกุสลานมิทํ นามํ.

855. 相似、相应的交往(bhatti)是“同事”(sabhāga)；非“同事”即“不同事”(asabhāga)，亦即我慢、顽固或敌对。因此，其对母亲等的行为，即是“不同事行”(asabhāgavuttitā)。此为此类我慢炽盛之不善法的名称。

๘๕๖. ปริตสฺสิตาติ [Pg.219] สงฺกมฺปนา, อุกฺกณฺฐิตสฺส วา ตสฺส ตสฺส ตณฺหายนา.

856. “热恼”(paritassitā)即是战栗；或指于不喜足者，对彼彼事物的渴求。

๘๕๗. กุสลกรเณ กายสฺส อวิปฺผาริกตา ลีนตา ชาติอาลสฺยํ, น โรคอุตุโภชนาทีหิ กายเคลญฺญํ ตนฺที นาม, อถ โข ปกติอาลสฺยนฺติ อตฺโถ. กายาลสิยนฺติ นามกายสฺส อาลสิยํ, ตเทว รูปกายสฺสาปีติ ทฏฺฐพฺพํ.

857. 于行善时，身体不振、退缩，此天生之懒惰，名为“懒惰”(tandī)，其义为天性懒散，而非因疾病、时节、食物等所致的身体不适。“身懒惰”(kāyālasiya)指名身(nāmakāya)的懒惰，当知亦指色身(rūpakāya)的懒惰。

๘๕๘. อจฺจสนาทีหิ อุปฺปนฺนธาตุกฺโขภนิมิตฺตํ อาลสิยํ วิชมฺภิตา.

858. “呵欠”(vijambhitā)是因饮食过量等而生的诸界扰动之相，即是懒惰。

๘๕๙. ภตฺตนิมิตฺเตน อุปฺปนฺนํ อาลสฺยํ ภตฺตสมฺมโท.

859. 因食物而生起的懒惰，是为“食后昏沉”(bhattasammada)。

๘๖๐. อิเมหิ ปนาติ จิตฺตสฺส อกลฺยตาทีหิ. สพฺพตฺถ กิเลสวเสนาติ ถินมิทฺธการณานํ ราคาทีนํ วเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ.

860. “以此等”，即指心的不适等。所谓“于一切处，因烦恼力”，当知是指因作为昏沉与睡眠之因的贪欲等之力。

๘๖๑. สมฺมาอาชีวโต อเปโต กโตติ อปกโต. โส อาชีวุปทฺทเวน อุปทฺทุโตติ กตฺวา อาห ‘‘อุปทฺทุตสฺสาติ อตฺโถ’’ติ.

861. 因远离正命而被去除，故为“被弃者”(apakata)。其人已为生计之灾所恼害，故说“是为‘被恼害者’之义”。

ติวิธมฺปิ ตํ ตตฺถ อาคตํ ตสฺส นิสฺสยภูตาย อิมาย ปาฬิยา ทสฺเสตุนฺติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

当知其义如是：彼处所说的三法，亦是依于作为其根据的此段圣典(pāḷi)而得以开示。

ปาปณิกานีติ อาปณโต ฉฑฺฑิตานิ. นนฺตกานีติ อนฺตรหิตานิ, จีรานิ วา. คิลานสฺส ปจฺจยภูตา เภสชฺชสงฺขาตา ชีวิตปริกฺขารา คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารา. ปูติมุตฺตนฺติ ปุราณสฺส อปุราณสฺส จ สพฺพสฺส โคมุตฺตสฺเสตํ นามํ. ปูติภาเวน ฉฑฺฑิโตสธนฺติปิ เกจิ.

“市场货”(pāpaṇika)即从市场丢弃之物。“碎布”(nantaka)即已消失或破旧之布。为病者所需、属医药范畴的生命资具，即“病缘医药资具”(gilānapaccayabhesajjaparikkhāra)。“陈弃药”(pūtimutta)是所有新旧牛尿之名。亦有人说，是因腐坏而被丢弃的药。

อคพฺภิกา เอกทฺวารา ทีฆสาลา กิร อุทฺทณฺโฑ. กุจฺฉิตรชภูตาย ปาปิจฺฉตาย นิรตฺถกกายวจีวิปฺผนฺทนิคฺคหณํ โกรชํ, ตํ เอตสฺส อตฺถีติ โกรชิโก, อติวิย โกรชิโก โกรชิกโกรชิโก. อติปริสงฺกิโตติ เกจิ. มุขสมฺภาวิโตติ โกรชิกโกรชิกาทิภาเวน ปวตฺตวจเนหิ อตฺตโน มุขมตฺเตน อญฺเญหิ สมฺภาวิโต. โส เอวรูโป เอวรูปตาย เอว อตฺตานํ ปรํ วิย กตฺวา ‘‘อยํ สมโณ’’ติอาทึ กเถติ.

据说无内室、单门的长厅，是为“uddaṇḍa”。因已成卑劣尘垢的恶欲，而抑制无义的身语活动，是为“染尘”(korajaṃ)；有此者为“染尘者”(korajiko)；极度染尘者为“极染尘者”(korajikakorajiko)。有人说，这是“过度怀疑”。“口头受敬者”，即是以“极染尘者”等言说，仅凭口舌而受他人尊敬。此人即以此状，伪装自己如他人，言“此是沙门”等。

ปณิธายาติ ‘‘อรหาติ มํ ชานนฺตู’’ติ จิตฺตํ ฐเปตฺวา, ปตฺเถตฺวา วา. อาปาถกชฺฌายีติ มนุสฺสานํ อาปาถฏฺฐาเน สมาธึ สมาปนฺโน วิย นิสีทนฺโต อาปาถเก ชนสฺส ปากฏฏฺฐาเน ฌายี.

“发愿”(paṇidhāya)，即是立意“愿他们知我为阿罗汉”，或为此而期盼。“显处禅修者”(āpāthakajjhāyī)，即是在众人显见之处、人们视线可及之处，如入定般静坐的禅修者。

อญฺญํ [Pg.220] วิย กตฺวา อตฺตโน สมีเป ภณนํ สามนฺตชปฺปิตํ. อาการสฺส รสฺสตฺตํ กตฺวา ‘‘อฐปนา’’ติ วุตฺตํ. กุหนํ กุโห, ตสฺส อยนา ปวตฺติ กุหายนา, กุหสฺส วา ปุคฺคลสฺส อยนา คติกิริยา กุหายนา.

伪装成他事而在自己身旁言说，是为“旁敲侧击”(sāmantajappitaṃ)。缩短其表达方式，则称为“aṭhapanā”。“欺诈”(kuhanaṃ)即是“骗子”(kuha)，其行为即“行骗”(kuhāyanā)；或指骗子(puggala)的行止动态为“行骗”。

๘๖๒. ปุฏฺฐสฺสาติ ‘‘โก ติสฺโส, โก ราชปูชิโต’’ติ ปุฏฺฐสฺส. นหนาติ พนฺธนา ปริเวฐนา.

862. “被问”，即被问及“谁是帝沙（Tissa）？谁受王家供养？”。“捆缚”(nahanā)即是束缚、缠绕。

๘๖๓. นิมิตฺเตน จรนฺโต ชีวนฺโต นิมิตฺตการโก เนมิตฺติโก, ตสฺส ภาโว เนมิตฺติกตา. อตฺตโน อิจฺฉาย ปกาสนํ โอภาโส. โก ปน โสติ? ‘‘อชฺช ภิกฺขูนํ ปจฺจยา ทุลฺลภา ชาตา’’ติอาทิกา ปจฺจยปฏิสํยุตฺตกถา. อิจฺฉิตวตฺถุสฺส สมีเป กถนํ สามนฺตชปฺปา.

863. 以相(nimitta)行事、维生、作相者，是为“示相者”(nemittika)，其状态即“示相”(nemittikatā)。随自己意愿而显露，是为“暗示”(obhāsa)。此为何？即如“今日比丘们的资具已变得稀少”等与资具相关的言论。在所欲之物旁言说，是为“旁敲侧击”(sāmantajappā)。

๘๖๔. พหิ ฉฑฺฑนํ อุกฺเขปนา. ปรปิฏฺฐิมํสขาทนสีโล ปรปิฏฺฐิมํสิโก, ตสฺส ภาโว ปรปิฏฺฐิมํสิกตา.

864. “举罪”(ukkhepanā)即是向外抛弃。有食他人背后之肉习性者，为“食背肉者”(parapiṭṭhimaṃsika)，其状态为“食背肉性”(parapiṭṭhimaṃsikatā)。

๘๖๕. นิกตฺตุํ อปฺเปน ลาเภน พหุกํ วญฺเจตฺวา คเหตุํ อิจฺฉนํ นิชิคีสนํ, ตสฺส ภาโว นิชิคีสนตา. ตสฺเสว อิจฺฉนสฺส ปวตฺติอากาโร, ตํสหชาตํ วา คเวสนกมฺมํ.

865. 以小利欺骗而欲获取大利，是为“贪得”(nijigīsanaṃ)，其状态为“贪得性”(nijigīsanatā)。此即是该欲求的发生方式，或与其俱生的寻求行为。

๘๖๖. วณฺณสมฺปนฺนํ โปกฺขรํ วณฺณโปกฺขรนฺติ อุตฺตรปทโลโป ปุพฺพปทสฺส ทฏฺฐพฺโพ, วณฺณปาริปูรี วา วณฺณโปกฺขรตา. ‘‘อตฺถชาปิกา’’ติ เอตฺถ วิย ชป-สทฺโท อุปฺปตฺติวาจโกติ อาห ‘‘ปวตฺเตตี’’ติ.

866. “称赞色”(vaṇṇapokkharatā)即“色的圆满”(vaṇṇapāripūrī)。在“义生起”(Atthajāpikā)一词中，“japa”一词有“生起”之义，故说“令生起”(pavattetī)。

๘๖๗. เสยฺยสทิสมานา อุนฺนติวเสน ปวตฺตาติ อุภยตฺถาปิ ‘‘มานํ ชปฺเปตี’’ติ วุตฺตํ.

867. 胜慢与等慢以高举的方式生起，故于此二处皆说为“生起慢”(mānaṃ jappeti)。

๘๖๘. หีนมาโน ปน โอนติวเสน ปวตฺติโต เกวเลน มานสทฺเทน นิทฺเทสํ นารหตีติ ตํนิทฺเทเส ‘‘โอมานํ ชปฺเปตี’’ติ (วิภ. ๘๗๔) วุตฺตํ.

868. 然而，劣慢(hīnamāna)是以低下的方式生起，不适合仅以“慢”一词指称，故于其解释中说“生起卑慢”(omānaṃ jappeti)（《分别论》874）。

๘๗๒. ราชโภเคน รฏฺฐภุญฺชนโก ราชนิสฺสิโต รฏฺฐิโย.

872. 以王家俸禄享用国土者，是为依附国王的“国官”(raṭṭhika)。

๘๗๙. ปุคฺคลํ อนามสิตฺวาติ ยถา เสยฺยสฺส เสยฺยมานาทินิทฺเทเสสุ ‘‘ปเรหิ เสยฺยํ อตฺตานํ ทหตี’’ติ เสยฺยาทิปุคฺคโล มานุปฺปาทโก [Pg.221] อามฏฺโฐ, เอวเมตสฺส เสยฺยมานภาเวปิ มานุปฺปาทกปุคฺคลวิเสสํ อนามสิตฺวา ‘‘ปเร อติมญฺญติ’’จฺเจว วุตฺตนฺติ อตฺโถ. ปเร อติกฺกมิตฺวา มญฺญนญฺหิ ยสฺส กสฺสจิ อติมาโนติ.

879. “不触及补特伽罗”(puggalaṃ anāmasitvā)之义为：譬如在对胜者的胜慢等的解释中，当说“认为自己胜于他人”时，作为慢之生起者的胜者等补特伽罗(puggala)即被触及；而此处，纵然有胜慢的状态，亦未触及生起慢的特定补特伽罗，而仅是说“轻蔑他人”。超越他人而思量，即是对任何人的“过慢”(atimāna)。

๘๘๐. ปุริมมานสฺส อุปริมาโน มานาติมาโน, อติ-สทฺโท อุปริ-สทฺทสฺส อตฺถํ วทตีติ ทฏฺฐพฺโพ. ปุริมมานํ วา อติกฺกนฺโต มาโน มานาติมาโน.

880. 于前慢之上的慢，是为“慢过慢”(mānātimāna)。当知“ati”(过)一词，说的是“upari”(上)之义。或说，超越前慢之慢，是为“慢过慢”。

๘๘๑. ปกฺขิชาตีสุ วายโส อนฺโต ลามโกติ กตฺวา ‘‘กากชาติ วิยา’’ติ วุตฺตํ.

881. 于鸟类中，乌鸦内在卑劣，故说“如乌鸦之类”(kākajāti viya)。

๘๘๒. เถโร กิร โทสจริโต อโหสิ, ตสฺมา อาทิโตว ‘‘ตุมฺเห อขีณาสวา’’ติ อวตฺวา อุปาเยน กเถสีติ วทนฺติ, โทสจริตตฺตา วา ขิปฺปํ ตติยปทวาเร วิราคํ อุปฺปาเทสีติ อธิปฺปาโย.

882. 据说该长老是嗔行者(dosacarita)，是故一开始未直言“汝等非漏尽者”，而是以方便善巧宣说；或意指因其为嗔行者，故于第三句时速生离欲。

๘๘๓. มานํ อนุคตจฺฉนฺโทติ มานสมฺปยุตฺตฉนฺโท, มานสภาวํ อนุคโต มานจฺฉนฺโท วา.

883. “随慢之欲”(mānaṃ anugatacchando)即“与慢相应之欲”(mānasampayuttachando)，或为随顺慢之自性的“慢欲”(mānacchando)。

๘๘๔. ‘‘วิลมฺพน’’นฺติ จ อิตฺถิปุริสสมฺมานนาทิกิริยาทิวิลมฺพนปฏิสํยุตฺตํ กตฺตพฺพํ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ ยุตฺตมุตฺตสิลิฏฺฐํ ปฏิภานํ วิลมฺพนปฏิภานํ.

884. “‘迟缓’(vilambana)，当知是与尊重男女等行为相关的迟缓。于此，适宜、自在、流畅的辩才，即是迟缓辩才(vilambanapaṭibhānaṃ)。”

๘๘๗. อมรวาทปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก, อตฺตโน อมรณตฺถาย เทวภาวตฺถาย วา วิตกฺโก อมรวิตกฺโก.

887. 与不死论(amaravāda)相关的寻思(vitakka)，即为了自身不死或为了成为天神而起的寻思，是不死寻思(amaravitakka)。

๘๘๘. ปเรสุ อนุทฺทยา ราควเสน อนุทฺทยกรณํ เอตสฺสาติ ปรานุทฺทโย, ตสฺส ภาโว ปรานุทฺทยตา, ปเรสุ วา อนุทฺทยสฺเสว สหนนฺทิตาทิกสฺส ภาโว ปรานุทฺทยตา, ตาทิโส ราโค. ตตฺถาติ ปรานุทฺทยตาย สํสฏฺฐวิหาเรน ทสฺสิตายาติ อตฺโถ ยุชฺชติ.

888. 对他人的悲愍(anuddayā)，以贪欲而生起悲愍行为，此即是“他悲愍”(parānuddayo)；其状态即是“他悲愍性”(parānuddayatā)。或者说，对他人的悲愍中伴随欢喜等心的状态，亦称“他悲愍性”，此乃一种贪欲。于此，“他悲愍性”意指与展现混杂共住的状态相关联，如此理解方为恰当。

๘๙๐. อนวญฺญตฺตึ ปตฺเถนฺโต อนวญฺญตฺตตฺถเมว กามคุเณ จ ปตฺเถตีติ อาห ‘‘ปญฺจกาม…เป… นิสฺสิโต หุตฺวา’’ติ.

890. 希求不被轻视之人，正是为了不被轻视而追求五欲(kāmaguṇa)，故说：“依止五欲……”

เอกกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《一法解释》释义 终。

(๒.) ทุกนิทฺเทสวณฺณนา

(2.) 二法解释释义

๘๙๑. อุปนยฺหตีติ [Pg.222] พนฺธติ. อ-กาโร อนนฺตรตฺถวาจโก, มริยาทวาจกสฺส วา อาการสฺส รสฺสตฺตํ กตฺวา ‘‘อฏฺฐปนา’’ติ วุตฺตนฺติ ‘‘อนนฺตรฏฺฐปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปฐมุปฺปนฺนสฺส ปวตฺตากาโร มริยาทา, ตํ อนติกฺกมิตฺวา ตสฺเสว ทฬฺหีกรณวเสน ฐปนา มริยาทฏฺฐปนา. ปกติฏฺฐปนามตฺตเมว, วิเสสนรหิตาติ อตฺโถ.

891. “Upanayhati”即是捆绑(bandhati)。字母“a”表示无间之义，或者，将表示界限之义的“ā”缩短为“a”，而说为“aṭṭhapanā”，例如“anantaraṭṭhapanā”等，故如此说。于此，最初生起的相续状态即是界限，不超越此界限，以巩固它的方式来建立，此即是“界限建立”(mariyādaṭṭhapanā)。仅仅是自然的建立，意即没有特殊之处。

๘๙๒. นิฏฺฐุริยํ เขฬปาตนํ, นิฏฺฐุริยํ วิย นิฏฺฐุริยํ. ทสฺเสตฺวาติ ทนฺเตหิ ฉินฺทิตฺวา. เตน ปน ทสฺสนํ ปฬาโสติ ทสฺเสติ. ปฬาสสฺส อายนาติ ยุคคฺคาหปฺปวตฺติ. สมภาวทหนํ ชโย, ตสฺส อาหรณโต อาหาโร. ธุรํ น เทตีติ ปาโมกฺขํ น เทติ.

892. “Niṭṭhuriyaṃ”即是吐痰(kheḷapātanaṃ)，“Niṭṭhuriyaṃ”犹如“Niṭṭhuriyaṃ”。“Dassetvā”意即用牙齿咬断(dantehi chinditvā)。然而，以此展示(dassanaṃ)即是“paḷāsa”(嚼食)，故如此解释(dasseti)。“Paḷāsa”的进行(āyana)即是轭木顶端的把握(yugaggāhappavatti)。平等地燃烧(samabhāvadahanaṃ)即是胜利(jayo)，因为带来(āharaṇato)故是食物(āhāro)。“不给予重担”(dhuraṃ na deti)即是不给予首要地位(pāmokkhaṃ na deti)。

๘๙๔. กาเยน เจติยงฺคณาทิวตฺตํ กโรติ ‘‘เอวํ วตฺตสมฺปนฺโน สทฺโธ กถํ กายทุจฺจริตาทีนิ กริสฺสตี’’ติ ปเรสํ ญาปนตฺถํ. อติจฺจาติ อจฺจยํ กตฺวา. อาสรนฺตีติ อาคจฺฉนฺติ, ปุน ปฏิจฺฉาทเน ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. โกนาเมวํ กโรตีติ โวจฺฉินฺทนจฺฉาทนา วา โวจฺฉาทนา.

894. 以身体做佛塔庭院等处的应行之务(vatta)，是为了让别人知道：“像这样具足戒行(vatta)的信徒(saddho)，怎会做身恶行(kāyaduccarita)等坏事呢？”“Aticca”意即犯了过错(accayaṃ katvā)。“Āsaranti”意即再次到来(āgacchanti)，又继续覆盖隐藏(paṭicchādane pavattanti)罪行的意思。“Konāmevaṃ karoti”(谁会这样做呢？)意即切断(vocchindana)或遮盖(chādana)，或者说“vocchādanā”。

น สมฺมา ภาสิตาติ โย น สมฺมา ภาสติ, โส สโฐติ ทสฺเสติ. กุจฺฉิ วา ปิฏฺฐิ วา ชานิตุํ น สกฺกาติ อสนฺตคุณสมฺภาวเนเนว จิตฺตานุรูปกิริยาวิรหโต ‘‘เอวํจิตฺโต เอวํกิริโย’’ติ ชานิตุํ น สกฺกาติ อตฺโถ.

“Na sammā bhāsita”(不正语)意即说话不正之人，故说此人是虚伪狡诈(saṭha)的。“Kucchi vā piṭṭhi vā jānituṃ na sakkā”(腹背难测)意即因为不具备真实的德行(asantaguṇa)，且缺乏与内心相应的行为(cittānurūpakiriyāvirahato)，故无法判断“此人心如何，行为亦如何”。

อโช เอว อชามิโค. เนลโกติ ตรุณวจฺโฉ. ยถา โส ยกฺโข ตาทิสํ รูปํ ทสฺเสตฺวา ‘‘อชา’’ติ สญฺญาย อาคตาคเต ขาทติ, เอวมยมฺปิ ตํตํสทิสคุณสมฺภาวเนน เต เต วญฺเจติ. เตเนตํ สาเฐยฺยํ มายาโต พลวตรา วญฺจนาติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนว ‘‘ปริกฺขตฺตตา’’ติ วุตฺตํ.

“Ajo”即是“ajāmigo”(羊妖)。“Nelaka”即是幼牛(taruṇavaccho)。正如那个夜叉(yakkha)显现出那样的形象，以“羊”(ajā)的认知吞食来来往往的人；这个人也是如此，以种种相似的功德假想来欺骗那些人。因此，应当知道这种欺骗(sāṭheyya)比虚伪(māyā)更加强大。因此说为“parikkhattatā”(善于欺骗)。

๙๐๘. สกฺกายทิฏฺฐาทีนํ อภาเวปิ ยํ สํโยชนํ โหติ, ตํ พหิทฺธา สํโยชนโต พหิทฺธาสํโยชนสฺส ปุคฺคลสฺส วิเสสนภูตํ พหิทฺธาสํโยชนํ นาม.

908. 即使没有身见(sakkāyadiṭṭhi)等，若仍有结(saṃyojana)存在，此结因其是外结(bahiddhā saṃyojana)，而成为外结补特伽罗(bahiddhāsaṃyojana puggala)的特质，故名为“外结”。

ทุกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《二法解释》释义 终。

(๓.) ติกนิทฺเทสวณฺณนา

(3.) 三法解释释义

๙๐๙. อกุสลมูลาเนว [Pg.223] วฏฺฏมูลานีติ เตหิ กถิเตหิ วฏฺฏมูลสมุทาจาโร กถิโต โหตีติ อาห ‘‘ตีหิ…เป… กถิโต’’ติ.

909. 不善根即是轮回根，故当宣说彼等时，轮回根的现行亦被宣说，是故说“以三……乃至……已说”。

๙๑๙. สสฺสโต โลโกติอาทิทสฺสนเมว พฺรหฺมจริยํ โมกฺขสมฺปาปกํ อุตฺตมจริยนฺติ ทิฏฺฐิคติเกหิ สมฺมตนฺติ อาห ‘‘ทิฏฺฐิคติกสมฺมตสฺสา’’ติ. รูปารูปาวจรวิปาเกสุ สาติสโย ภวราโคติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ ‘‘มหาพฺรหฺมาน’’นฺติ.

919. “世间常住”等见解，被执持邪见者认为是导向解脱的最高梵行，所以说‘被执见认可的’。因为在色界和无色界果报中，存在特别强烈的有爱(bhavarāga)，所以说‘大梵天’。

๙๒๐. กถํวิธนฺติ เกนากาเรน สณฺฐิตนฺติ อตฺโถติ กตฺวา อาห ‘‘อาการสณฺฐาน’’นฺติ. มานฐปนาติ เสยฺยาทิวเสน มาเนน ฐปนา, มานสงฺขาตา วา ฐปนา.

920. “何等形态”是指以什么方式存在的意思，因此说“形态存在”。慢的建立是指以床座等方式用傲慢来建立，或者说是名为慢的建立。

๙๒๑. เจตโส อุตฺราโส โทมนสฺสํ, โทโส วา, ตํสมฺปยุตฺตา วา เจตนาทโย.

921. 心的恐惧、忧恼，或者嗔恚，以及与它们相应的思等心所。

๙๒๒. เทสนาสุขตายาติ ติณฺณํ อทฺธานํ วเสน วิจิกิจฺฉาย เทสนา สุขา ‘‘กงฺขติ วิจิกิจฺฉตี’’ติ, น ปน ตถา โมเหนาติ อธิปฺปาโย. วณฺณาทิเภทํ สุตฺวาติ เกจิ กิร วทนฺติ ‘‘ขตฺติยชีโว ปณฺฑุวณฺโณ. กสฺมา? โส หิ ปุพฺพณฺเห รมติ, ปุพฺพณฺเห จ ฉายา ปณฺฑุวณฺณา. พฺราหฺมณเวสฺสสุทฺทชีวา โอทาตปีตกาฬวณฺณา. เต หิ มชฺฌนฺหสายนฺหรตฺตีสุ โอทาตปีตกาฬฉายา กาฬตมกาเลสุ รมนฺตี’’ติ เตสํ วณฺณเภทํ, ‘‘พฺยาปี ปริมณฺฑโล’’ติอาทินา กเถนฺตานํ สณฺฐานเภทญฺจ สุตฺวา.

922. “说法乐”是指，由于过去、现在、未来这三个时段而产生的对疑惑的说法是令人愉悦的，因为会有“犹豫、疑惑”产生，但如果是由于无明造成的疑惑则不是这样，这是此处的含义。关于听闻肤色等差别：据说有些人会这样说“刹帝利(khattiya)的命我(jīva)是白黄色的。为什么呢？因为他喜欢在清晨活动，而清晨的阴影是白黄色的。婆罗门(brāhmaṇa)、吠舍(vessa)、首陀罗(sudda)的命我是白色、黄色、黑色的。因为他们喜欢在中午、傍晚、夜晚时分白色、黄色、黑色的阴影和最黑暗的时段活动”。这里是指听闻了他们所说的肤色差别，以及听闻了那些以“广阔的圆形”等方式描述的形态差别。

๙๒๓. ปุริสปุคฺคโลติ ปททฺวยํ เอกปทํ กตฺวา ชานนฺตานํ วเสนายํ สมฺมุติกถา ปวตฺตา, ปทนฺตรเมว วา อิทํ ปุคฺคลวาจกนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อยํ ปนา’’ติอาทิมาห. อถ วา ปุริโสติ วุตฺโต จ ปุคฺคโล เอว, น ปุริสินฺทฺริยยุตฺโตวาติ ทสฺสนตฺถมฺปิ ‘‘ปุริสปุคฺคโล’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อฏฺฐสุ อาพาเธสูติ ปิตฺตเสมฺหวาตสมุฏฺฐานอุตุวิปริณามชโอปกฺกมิกวิสมปริหารชสนฺนิปาตชกมฺมสมุฏฺฐาเนสุ. ปุพฺเพ กตนฺติ ปุราณตรกมฺมํ อิจฺฉนฺตีติ อุปปชฺชเวทนียญฺจ กิร ปฏิกฺขิปนฺติ. อาณตฺติมูลเกน วาติ โยปิ อาณาเปตฺวา วธพนฺธาทิทุกฺขํ อุปฺปาเทติ, ตมฺปิ ตํมูลกํ น โหติ, อิสฺสรนิมฺมานมูลเมวาติ อธิปฺปาโย.

923. “男人个人”(purisapuggala)这两个词合在一起表达一个意思，这是那些懂得语言习惯的人们通常的说法；或者，为了表明这只是指称‘人’的另一个词，所以说“这个人”等等。又或者，虽然说了“男人”，实际上指的就是个人，而不是指具有男性性征的人，为了表明这个意思，才说“男人个人”，应当知道。“八种病”指的是胆汁引起的病、痰引起的病、风引起的病、季节变化引起的病、外来伤害引起的病、错误行为引起的病、复合(多种因素)引起的病以及业力引起的病。“前世业”是指过去造的业，据说他们甚至否定来世应当承受的果报业。“由命令产生”的意思是，即使通过命令而造成杀戮、捆绑等痛苦，那痛苦也不是由命令本身产生的，他们的意思是实际上是由自在天(issara)创造产生的。

๙๒๔. โมหสฺส [Pg.224] อนุทหนํ ทาหการณตาย วุตฺตํ, สภาวโตปิ ปน อสมฺปฏิเวโธ สมฺปฏิเวธสุขสฺส ปจฺจนีกภูโต ทุกฺโข เอวาติ อนุทหนตา เวทิตพฺพา. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘อุเปกฺขา เวทนา ญาณสุขา อญฺญาณทุกฺขา’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๕) วุตฺตา.

924. 痴的持续燃燒，说是由于燃烧之因；然而，即使从自性上来说，不通达实相也是与通达实相之乐相反的，所以是苦，应当知晓这就是持续燃烧。如此理解之后，如是说：“舍受是智之乐，无智是苦”(《中部》1.465)。

๙๒๖. ปุถุนิมิตฺตารมฺมเณสูติ สุภนิมิตฺตาทิวเสน ปุถุนิมิตฺตสภาเวสุ อารมฺมเณสุ, ปุถุสภาเวสุ วา สุภนิมิตฺตาทิอารมฺมเณสุ. โกสชฺชปมาทนิทฺเทสานํ สมานตฺเตปิ อวิปฺผาริกตาสงฺขาตา ลีนวุตฺติตา โกสชฺชํ, สติโวสฺสคฺคสงฺขาตํ ปมชฺชนํ ปมาโทติ อยํ วิเสโสติ.

926. 于种种相的所缘，即以净相等种种相的体性为所缘，或以具有种种体性的净相等为所缘。虽然懈怠与放逸的解释相似，但懈怠是指缺乏精进的萎靡状态，放逸是指舍弃正念的疏忽行为，这是它们之间的区别。

๙๓๑. สครุวาสนฺติ สโอตฺตปฺปวาสมาห, สเชฏฺฐกวาสนฺติ สหิริวาสํ. อนาทิยนา อนทฺทา โอวาทอคฺคหณํ, อจิตฺตีกาโรติ อตฺโถ. สุกฺขกฏฺฐสฺส วิย อนลฺลตา, อมุทุตา วา อนทฺทา. อสีลฺยนฺติ อสุขสีลตา อมุทุตา เอว.

931. 与恭敬同住者，即与愧同住；与年长者同住者，即与惭同住。不重视、不顺从，即不接受教导，意即不放在心上。犹如干柴般不湿润，或者不柔软，即是不顺从。无戒行，即是品行不佳，也就是不柔软。

๙๓๔. อุปารมฺโภ โทสสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาโท สิยา.

934. 非难可以是与嗔相应的心的生起。

๙๓๖. ‘‘อิธ ปาสาณํ กโรตี’’ติอาทินา ฐปนตฺเถปิ กโรติ-สทฺโท ยุชฺชตีติ อาห ‘‘กโรตีติ ฐเปตี’’ติ. เอตฺถ จายํ อาวชฺชนา อกุสลานํ อาสนฺนการณตฺตา ขุทฺทกวตฺถูสุ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา, ตทนุกูลกิจฺจตฺตา วา.

936. “在此安置石头”等句中，“作”字也可以用作“安立”的意思，因此说“作即是安立”。这里应该知道，因为注意是恶法的近因，所以才在小事中提到；或者因为它是随顺恶法的作用。

ติกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《三法解释》释义 终。

(๔.) จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

(4.) 四法解释释义

๙๓๙. อิตีติ นิทสฺสเน นิปาโตติ เอวํ-สทฺเทน สมานตฺโถติ ทสฺเสติ. ภวาภวเหตูติปีติ เอตฺถ ภวนฺติ ชายนฺติ เอเตนาติ ภโว, สปฺปิอาทิเภสชฺชํ. ภโว เอว ปณีตตโร อภิวุทฺโธ อภโว. ภาวนารามตาอริยวํสปฺปเหยฺยตฺตา วา ปุริมตณฺหาตฺตยวชฺชา สพฺพา ตณฺหา ‘‘ภวาภวเหตุ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา.

939. “如是”(Iti)是指示小品词，表示与“这样”(evaṃ)一词意义相同。所谓“有与非有之因”(bhavābhavahetu)：在此，“有”(bhava)是指由此产生，例如酥油等药物。更殊胜增长的“有”就是“非有”(abhava)。或者，因为喜爱修习、圣种可以舍弃的缘故，除了前面的三种爱之外，应当知道所有的爱都可以说是“由有与非有之因生起”。

เอตายาติ [Pg.225] ฉนฺทาทิอคติยา. น คจฺฉนฺตีติ น ปวตฺตนฺติ, ตํ ตํ กิริยํ น กโรนฺตีติ อตฺโถ. อิมินาติ ฉนฺทาทินา อคติคมเนน. ฉนฺทาทีสุ เยน นินฺโน, เตน คมนํ ยถานินฺนคมนํ.

“以此”(Etāya)即以欲等不正行。“不行”(Na gacchanti)即不转起，意为不做彼彼行为。“以此”(iminā)即由欲等不正行。于欲等中，倾向于何者，即随其倾向而行。

‘‘ราชา’’ติอาทินา ราชาทินิมิตฺโต วิย อูมิอาทินิมิตฺโต จิตฺตุตฺราโส อูมิอาทิภยํ, ‘‘อูมิภยนฺติ โข, ภิกฺขเว, โกธุปายาสสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติอาทิวจนโต (ม. นิ. ๒.๑๖๒; อ. นิ. ๔.๑๒๒; อิติวุ. ๑๐๙) โกธุปายาสโอทริกตฺตปญฺจกามคุณมาตุคามา วา. ตตฺถ ปญฺจกามคุณมาตุคามคฺคหเณน ตนฺนิสฺสิตฉนฺทราคคฺคหณํ เวทิตพฺพํ, โอทริกตฺตญฺจ โลโภว. อุกฺเขปนียาทิกมฺมํ วินยทณฺฑํ.

“国王”(Rājā)等句，是说如以国王等为相，或以波浪等为相所起的心怖，即是波浪等怖畏。如经所说：“诸比丘，波浪怖畏，实是嗔恚、忧恼的异名”(中部2.162；增支部4.122；如是语109)，或指嗔恚、忧恼、贪食、五欲及女人。于此，当知以五欲及女人，即摄取了依之而有的欲与贪；而贪食即是贪。举罪等羯磨，即是律的惩罚。

‘‘อถ โข ติมฺพรุโก ปริพฺพาชโก เยน ภควา…เป… เอตทโวจ ‘กึ นุ โข, โภ โคตม, สยํกตํ สุขทุกฺข’นฺติ? มา เหวํ ติมฺพรุกาติ ภควา อโวจา’’ติอาทินา นิทานวคฺเค (สํ. นิ. ๒.๑๘) อาคตตฺตา ‘‘ติมฺพรุกทิฏฺฐี’’ติ วุตฺตา.

“尔时，游方者丁巴鲁(Timbaruka)前往世尊处……对世尊说：‘尊者乔达摩，苦乐是自作的吗？’世尊说：‘丁巴鲁，莫作是说。’”如此出现于《相应部·因缘品》(saṃ. ni. 2.18)，故称为“丁巴鲁见”。

จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《四法解释》释义 终。

(๕.) ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา

(5.) 五法解释释义

๙๔๐. อาคนฺตุํ ปน น เทนฺตีติ อาคมนสฺส ปจฺจยา น โหนฺตีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

940. “不让其来”(Āgantuṃ pana na denti)，当知其义为：不成为来的因缘。

๙๔๑. อวเทหนโตติ ปูรเณน มํสูปจยเหตุตาย จ อุปจยนโต. คิมฺหกาเล ภุญฺชิตฺวา สยนฺตสฺส สุขํ โหตีติ ตํ อุตุสุขํ ‘‘เสยฺยสุข’’นฺติ วุตฺตํ, สยนิริยาปถสุขนฺติ อตฺโถ. วตนฺติ ธุตงฺคานิ. ตโปติ ขนฺธกวตฺตานิ, วีริยํ วา. สีลคฺคหเณน ขนฺธกวตฺตเมถุนวิรตีนํ คหิตตฺตา ตปพฺรหฺมจริยคฺคหณํ น กตฺตพฺพนฺติ เจ? น, อญฺญสีลโต วิเสเสตฺวา ตปพฺรหฺมจริยานํ เทวตฺตการณตฺตคฺคหณสฺส ทสฺสนโต, พาหิรานญฺจสฺส วินิพนฺธสฺส ปวตฺติทสฺสนโต วา. เตสญฺหิ อวิหึสาทิโควตาทิทุกฺกรการิกาเมถุนวิรติโย ยถากฺกมํ สีลาทีนิ, ตานิ จ เต เทวนิกายํ ปณิธาย จรนฺตีติ. อญฺญถา จ สทฺธารุจิอาทีหิ ‘‘ยโต โข โภ อยํ อตฺตา รูปี จาตุมหาภูติโก มาตาเปตฺติกสมฺภโว กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๘๕) วิกปฺเปตฺวา.

941. “因滋养”(Avadehanato)者，因其充满，且为肌肉增长之因，故为增长。“卧乐”(seyyasukha)是指夏季食后躺卧的安乐，此为时节之乐，意即躺卧威仪之乐。“行”(Vata)即头陀支。“苦行”(Tapa)即诸犍度所制之行，或为精进。若问：以戒已摄取犍度行事与离淫欲，是否不应再取苦行与梵行？答：不然。因为要区别于其他戒，而取苦行与梵行为生天之因，或因其显示了外在束缚的转起。对他们而言，不害、牛戒等难行，以及离淫欲，依次即是戒等，他们为求生天界而行此等。又或因信、乐等而起分别，如“我此有色、四大种所成、父母所生之我，身坏命终后即断灭”(《长部》1.85)等。

๙๔๒. พฺยสเนสุ [Pg.226] ญาติโภคโรคพฺยสนคฺคหเณน ตํนิมิตฺตา โสกาทโย คหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. ทสฺสนสวเนสุ ปฏิกูลตา ทสฺสนสวนปฏิกูลตา. เอตฺถ จ อาทีนเวหิ ปญฺจหิ เตสํ การณภูตา อกฺขนฺติเยว ภินฺทิตฺวา กถิตาติ เวทิตพฺพา, อกฺขนฺติมูลกา วา อปฺปิยตาทิเหตุภูตา ทุกฺกฏทุพฺภาสิตตาทิโทสา.

942. 于诸灾祸中，当知以亲属、财富、疾病等灾祸，摄取了以此为缘而生的愁等。于见闻生厌恶，即是“见闻厌恶”(dassanasavanapaṭikūlatā)。于此，当知以五种过患，分别说明了作为其原因的不忍(akkhanti)；或说，以不忍为根，作为不可意等之因的恶作、恶说等过失。

มิจฺฉาชีวนิมิตฺตํ มรณกาเล อุปฺปนฺนภยํ ‘‘อาชีวกภย’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘อาชีวิกาภย’’นฺติ ปน ปาเฐ ปจฺจยานุปฺปตฺตึ ปสฺสโต อาชีวิกนิมิตฺโต จิตฺตุตฺราโสติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. กิตฺติสทฺโท สิโลกนฺติ ตปฺปฏิปกฺขา อสิโลกํ อกิตฺติ. เตนาห ‘‘ครหภย’’นฺติ.

因邪命故，于临终时生起的怖畏，称为“活命怖畏”(ājīvakabhaya)。若异读为“ājīvikābhaya”，则当知其义为：见资具不生，因活命而起的心怖。名声(kitti)即是声誉(siloka)，其反面为无声誉(asiloka)、恶名(akitti)。因此说“呵责怖畏”(garahabhaya)。

๙๔๓. อุปฺปิลาวิตนฺติ อุทคฺคตาสงฺขาโต อวูปสมภาโว, อวูปสมเหตุภูโต วา ปีติยา อากาโร.

943. “轻浮”(Uppilāvita)即是名为高昂的不寂静状态，或是作为不寂静之因的喜的行相。

ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《五法解释》释义 终。

(๖.) ฉกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

(6.) 六法解释释义

๙๔๔. ‘‘โกธโน โหติ อุปนาหี’’ติอาทินา โกธาทิเหตุกา อุปนาหาทโย โกธาทีนํ สหายการณภาเวน สุตฺตนฺเต วุตฺตาติ โกธาทโย เอว วิวาทมูลานิ, เตเนตฺถ เต เอว วุตฺตา. สนฺทิฏฺฐิปรามสิตา อตฺตโน ทิฏฺฐิยํ อภินิวิฏฺฐตา.

944. 如“有忿者有恨”(Kodhano hoti upanāhī)等句，由忿等为因的恨等，在经中被说为是忿等的助缘，而忿等才是诤论之根，因此此处只说此等。“执取己见”(Sandiṭṭhiparāmasitā)即固执己见。

๙๔๕. อปฺปติสฺสโยติ ปติสฺสยภูเตหิ ครูหิ วิรหิโต. อปฺปมาทลกฺขณนฺติ สติอวิปฺปวาสํ กุสลานุโยคสาตจฺจํ วา.

945. “无依止者”(Appatissayo)即是远离可依赖的师长。“不放逸相”(Appamādalakkhaṇa)是正念不离，或恒常勤行善法。

ยุตฺตปยุตฺตตาติ ตนฺนินฺนตาวเสน สุฏฺฐุ ยุตฺตตา. คณสงฺคณิกา กิเลสวเสน ปวตฺตา สงฺคณิกา. อิตฺถิปฏิสํยุตฺตกถาสวเน อิตฺถิสทฺทสวเน จ อสฺสาโท สวนสํสคฺโค. อิตฺถิยา กสฺสจิ ทานคฺคหณสฺสาโท ปริโภคสํสคฺโค.

“相应适当”(Yuttapayuttatā)是说由于倾向于它而非常适合。群体交往(Gaṇasaṅgaṇikā)是说由于烦恼而生起的交往。听与女人有关的话题以及听女人的声音时，乐味是听闻上的接触。享用女人给予的布施时，乐味是享用上的接触。

๙๔๖. โสมนสฺเสน สทฺธึ อุปวิจรนฺตีติ โสมนสฺสุปวิจาราติ อกุสลโสมนสฺสสหคตา รูปวิจาราทโย อิธาธิปฺเปตาติ เวทิตพฺพา, ตถา อุเปกฺขุปวิจารา จ. ตํสมฺปยุตฺโต วาติ เอเตน วิจารคฺคหเณน วิตกฺโกปิ [Pg.227] คหิโตติ วิตกฺกปฺปวตฺตเนน ‘‘อุปวิตกฺเกตี’’ติ อิทมฺปิ วุตฺตํ โหตีติ ทสฺเสติ.

946. “与喜俱伺察”(somanassupavicārā)即与喜俱行之伺察。当知此处意指与不善喜相应的色伺察等，舍俱伺察亦然。又，所谓“与之相应”，是为显示：以取“伺”(vicāra)亦摄取了“寻”(vitakka)，故由寻的转起，亦说为“寻思”(upavitakketi)。

๙๔๗. อญฺญาณสมฺปยุตฺตาติ วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสหคตจิตฺเตสุ อุเปกฺขา โมโหติ วทนฺติ, โลภสมฺปยุตฺตุเปกฺขาปิ ปน เคหสฺสิตา น น โหติ.

947. “与无明相应”(Aññāṇasampayuttā)：他们说，于疑、掉举相应心中，舍即是痴。而与贪相应的舍，也并非不依于家。

๙๔๘. อธิจฺจสมุปฺปนฺนิโก ‘‘อธิจฺจ สมุปฺปนฺโน อตฺตา อุปฺปนฺโน ภวิสฺสตี’’ติ คณฺหนฺโต สสฺสตทิฏฺฐิโก โหตีติ เอวรูปสฺส ทิฏฺฐิ วิยาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกสฺเสวา’’ติ อาห. น โส ชาโตติ เอตฺถ ‘‘ชาตู’’ติ อยํ นิปาโต อุ-การสฺส โอ-การํ กตฺวา ชาโตติ วุตฺโต, เตน วา สมานตฺถํ นิปาตนฺตรํ เอตํ ทฏฺฐพฺพํ. สพฺพาสวทิฏฺฐีติ สพฺพาสวปริยาเยน อาคตา ทิฏฺฐิ.

948. 偶然生起论者(Adhiccasamuppanniko)执取“我乃偶然生起，未来亦将生起”，而成为常见论者。为显示此见，故说“仅是偶然生起论者”。于“彼非曾”(Na so jātu)中，不变词“jātu”是因u元音变为o元音而说为“jāto”，或当知此是另一同义不变词。“一切漏见”(Sabbāsavadiṭṭhi)即依《一切漏经》而来的邪见。

ฉกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《六法解释》释义 终。

(๗.) สตฺตกนิทฺเทสวณฺณนา

(7.) 七法解释释义

๙๕๑. ทฺวาสฏฺฐิยา ทิฏฺฐีสุ สตฺตกสฺส อญฺญสฺส อภาวา สตฺต อุจฺเฉทวาทา เอว อิธ ตถา อวตฺวา ‘‘สตฺต ทิฏฺฐี’’ติ วุตฺตา.

951. 于六十二见中，因无其他七法组，故此处即以七种断灭论，不作明言而称为“七见”。

สตฺตกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《七法解释》释义 终。

(๘.) อฏฺฐกนิทฺเทสวณฺณนา

(8.) 八法解释释义

๙๕๒. ‘‘กมฺมํ โข เม กตฺตพฺพํ ภวิสฺสตี’’ติอาทินา โอสีทนากาเรน ปวตฺตจิตฺตุปฺปาทา โกสชฺชการณานิ, โกสชฺชเมว วา โกสชฺชนฺตรการณตาย โกสชฺชการณานีติ ทฏฺฐพฺพานิ. มาสาจิตํ มญฺเญติ เอตฺถ อาจิต-สทฺโท ตินฺต-สทฺทสฺส, มญฺเญ-สทฺโท จ วิย-สทฺทสฺส อตฺถํ วทตีติ อธิปฺปาเยน ‘‘ตินฺตมาโส วิยา’’ติ อยมตฺโถ วิภาวิโต, มาสจโย วิยาติ วา อตฺโถ.

952. “我将有工作要做”等以沉没的方式转起的心生起，是懈怠之因；或当知，懈怠本身因作为其他懈怠之因而为懈怠之因。于“想为豆所浸”(Māsācitaṃ maññeti)中，意指“ācita”一词为“tinta”(浸)义，“maññe”一词为“viya”(如)义，故阐明其义为“如浸豆”，或义为“如一堆豆”。

๙๕๗. ผรตีติ ผุสติ, ฆฏฺเฏตีติ อตฺโถ. อญฺเญน การเณนาติ ‘‘อชฺช ตยา วิกาเล ภุตฺตํ, เตน ตฺวํ อาปตฺตึ อาปนฺโนสี’’ติ วุตฺโต ‘‘หิยฺโย [Pg.228] มยา กาเล ภุตฺตํ, เตนาหํ อนาปนฺโน’’ติอาทินา อญฺเญน อยุตฺเตน การเณน อญฺญํ ยุตฺตํ การณํ ปฏิจฺฉาเทตีติ อตฺโถ. ปุจฺฉิตตฺถโต พหิทฺธา ยถา ตํ น อลฺลียติ, ตถา กถาย อปนยนํ วิกฺขิปนํ พหิทฺธา อปนามนา.

957. “遍满”(Pharati)即触及(phusati)，意为碰撞(ghaṭṭeti)。“以他因”(Aññena kāraṇena)者，意为：如有人言：“你今日非时食，故已犯罪”，彼却以“我昨日时食，故我无罪”等其他不相应的理由，来掩盖相应的理由。“向外引开”(bahiddhā apanāmanā)即将话题引离、岔开，使其不沾滞于所问之义。

๙๕๘. อสญฺญีวาทาติ ปุคฺคเลหิ ทิฏฺฐิโย ทสฺเสติ. เยหิ วา อภินิเวเสหิ อสญฺญี อตฺตานํ วทนฺติ, เต อสญฺญีวาทา. อรูปสมาปตฺตินิมิตฺตนฺติ อากาสาทึ.

958. “无想论”(Asaññīvādā)是显示诸人的邪见。或，以彼等执取而说无想是我，此等即是无想论。“无色定相”(Arūpasamāpattinimittaṃ)即空无边等。

อฏฺฐกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《八法解释》释义 终。

(๙.) นวกนิทฺเทสวณฺณนา

(9.) 九法解释释义

๙๖๐. ทสมสฺส อวุตฺตตฺตา ‘‘สตฺเตสุ อุปฺปตฺติวเสเนว กถิตานี’’ติ วุตฺตํ.

960. 因未说第十种，故云：“仅依于诸有情中的生起而说”。

๙๖๓. สุขวินิจฺฉยนฺติ เสวิตพฺพาเสวิตพฺพสุขสนฺนิฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. อชฺฌตฺตํ สุขนฺติ เสวิตพฺพํ เนกฺขมฺมสุขํ. วินิจฺฉยาติ ทฺเว วินิจฺฉยาติ อิทํ –

963. “乐之抉择”(Sukhavinicchayaṃ)意为对“应亲近与不应亲近之乐”的确定。内在的乐是应亲近的，即出离之乐。“抉择”(Vinicchayā)即是两种抉择，意为此——

‘‘สาตํ อสาตนฺติ ยมาหุ โลเก,ตมูปนิสฺสาย ปโหติ ฉนฺโท;

รูเปสุ ทิสฺวา วิภวํ ภวญฺจ,วินิจฺฉยํ กุพฺพติ ชนฺตุ โลเก’’ติ. (สุ. นิ. ๘๗๓;

มหานิ. ๑๐๒) –

“世人所谓乐与非乐，依此而生欲求；见色法之有与非有，众生于世间作抉择。”

เอตสฺส นิทฺเทเส วุตฺตํ.

此已在解释中说明。

อิธ วินิจฺฉโยติ วุตฺโตติ อิมิสฺสา วิภงฺคปาฬิยา โย ฉนฺทราคสฺส ปจฺจยสภาเวน วินิจฺฉย-สทฺเทน วุตฺโต, สกฺกปญฺเหปิ (ที. นิ. ๒.๓๕๗) ฉนฺทสฺส นิทานภาเวน วิตกฺก-สทฺเทน โส เอว อาคโตติ เอวํ วิตกฺกสฺส วินิจฺฉยภาวํ ตสฺเสว อิธ คหิตตญฺจ ทสฺเสติ. พลวสนฺนิฏฺฐานนฺติ พลวติยา ตณฺหาย อารมฺมณสฺส นิฏฺฐเปตฺวา คหณํ.

此处所说的“抉择”(vinicchaya)，是指在本《分别论》中，以“抉择”一词作为欲贪的因缘而说。在《帝释所问经》(Dī. Ni. 2.357)中，同样以“寻”(vitakka)一词作为欲的因缘而说，由此显示寻具有抉择的性质，此处也这样理解。“强力确定”(Balavasanniṭṭhānaṃ)是指以强烈的渴爱执取对境并最终确定。

๙๖๔. สติปิ อญฺเญสญฺจ สงฺขตภาเว อหนฺติ อสฺมีติ จ สาติสยา มานสฺส สงฺขตตาติ กตฺวา ‘‘สงฺขต’’นฺติ มาโน วุตฺโต. เสยฺยาทิวเสน [Pg.229] ‘‘อหมสฺมี’’ติ อตฺตโน สงฺขรณํ วา สงฺขตํ. เอตฺถ ‘‘ภวิสฺสนฺตี’’ติอาทิกา ปวตฺติ ตณฺหาทิฏฺฐีนํ วิเสสวตีติ ตาสมฺปิ อิญฺชิตาทิภาโว วุตฺโต.

964. 即使其他法亦为有为，但由于“我”及“我是”这种过度的我慢具有被造作的特性，故此我慢被称为“有为”(saṅkhata)。或者，以“我是优胜”等方式构造自我，也是一种“有为”。此处，“将会存在”等延续的过程显示了渴爱和邪见等特殊状态，因此也说明了它们的动摇等特性。

นวกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

九法解释之释义终。

(๑๐.) ทสกนิทฺเทสวณฺณนา

（10.）十法解释之释义

๙๗๐. ชาลกฺขิปสํวิธานาทิกุสลตาสงฺกปฺปนํ อุปายจินฺตา, ตสฺสา มิจฺฉาภาวปฏิจฺฉาทนภาเวน ปวตฺโต ตทากาโร โมโห อุปายจินฺตาวเสน อุปฺปนฺโนติ ทฏฺฐพฺโพ. ยถากเต ปน ปาเป อนาทีนวทสฺสนวเสน ปวตฺตา สญฺญา, สงฺกปฺโป วา ปจฺจเวกฺขณา, ตสฺสาปิ มิจฺฉาภาวปฏิจฺฉาทกํ ตทาการํ, อนาทีนวทสฺสนํ วา ปจฺจเวกฺขณากาเรน อุปฺปนฺโน โมโหติ. วิมุตฺตสญฺญิตาติ อธิมานสมฺปยุตฺตํ, ติตฺถิยานํ วา อตฺตโน ทิฏฺฐิยา วิมุตฺตตาสญฺชานนํ. ‘‘วิมุตฺโตมฺหี’’ติ เอวํ ปวตฺโต อกุสลจิตฺตุปฺปาโท มิจฺฉาวิมุตฺตีติ เกจิ วทนฺติ. ผลํ วิย วิมุตฺตนฺติ คหิเต ปน ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตจิตฺเต ทิฏฺฐิ มิจฺฉาญาณํ, สมาธิ จ มิจฺฉาวิมุตฺตีติ ยุตฺตํ สิยา.

970. 善于设计渔网等器具的思惟，称为“方便思惟”(upāyacintā)。它以掩盖错误本质的方式生起，因此，应当视这种形式的痴是由方便思惟产生的。同样，当造作恶行之后，由于不见过患而生起的想、思惟或省察，其掩盖错误本质，或者以不见过患的省察形式而产生的痴也是如此。“解脱想”(Vimuttasaññitā)是指与增上慢相应的，或是外道对自己的邪见产生解脱的认知。“我已解脱”这样生起的不善心，有些人称之为邪解脱。如果把解脱当作果实一样去执取，那么在与邪见相应的心生起时，邪见就是邪智，定就是邪解脱，这样理解是合理的。

ทสกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

十法解释之释义终。

ตณฺหาวิจริตนิทฺเทสวณฺณนา

渴爱遍行解释之释义

๙๗๓. สมูหคาหโตติ ตณฺหามานทิฏฺฐีนํ สาธารณคฺคหณโตติ วทนฺติ. ‘‘อิตฺถํ เอวํ อญฺญถา’’ติ ปน วิเสสํ อกตฺวา คหณํ สมูหคาโหติ ทฏฺฐพฺโพ. อญฺญํ อาการนฺติ ปรสนฺตานคตํ อาการํ. อตฺถีติ สทา สํวิชฺชตีติ อตฺโถ. สีทตีติ วินสฺสติ. สํสยปริวิตกฺกวเสนาติ ‘‘กึ นุ โข อหํ สิยํ, น สิย’’นฺติ เอวํ ปริวิตกฺกวเสน. ปตฺถนากปฺปนวเสนาติ ‘‘อปิ นาม สาธุ ปนาหํ สิย’’นฺติ เอวํ ปตฺถนาย กปฺปนวเสน.

973. “总相执取”(Samūhagāhato)是指对渴爱、我慢、邪见的共同执取，此为诸师所说。然而，不作“如此、这样、不同”等区分而执取，当知是为总相执取。“他种行相”(Aññaṃ ākāraṃ)是指他人相续中的行相。“有”(Atthi)，意为恒常存在。“沉没”(Sīdati)，意为坏灭。“由于疑惑与寻思”(Saṃsayaparivitakkavasena)，是由于“我将会是什么？或将不会是什么？”这样的寻思。“由于希求与设想”(Patthanākappanavasena)，是由于“善哉，愿我存在！”这样的希求与设想。

สุทฺธสีสาติ ตณฺหามานทิฏฺฐีนํ สาธารณสีสา วิเสสสฺส อนิสฺสิตตฺตา ‘‘สุทฺธสีสา’’ติ วุตฺตา. ตตฺถ ทิฏฺฐิสีเสหิ ทิฏฺฐิยา ตณฺหา ทสฺสิตา, สีสสีสมูลเกหิ [Pg.230] มานทิฏฺฐีหิ สยเมว จาติ อาห ‘‘เอวเมเต…เป… ตณฺหา วิจริตธมฺมา เวทิตพฺพา’’ติ. ทิฏฺฐิมาเนสุปิ ‘‘ตณฺหาวิจริตานี’’ติ วจนญฺจ อญฺญมญฺญํ วิปฺปโยคีนํ ทิฏฺฐิมานานํ ตณฺหาย อวิปฺปโยคีนํ ตํมูลกตฺตาว ตปฺปธานตาย กตนฺติ เวทิตพฺพํ.

“纯粹首”(Suddhasīsā)：（诸法）是渴爱、我慢、邪见的共同之首，且不依赖于特殊性，故被称为“纯粹首”。其中，以见为首者显示了对见的渴爱，以我慢和见为首、为根者则显示其自身，故说：“如是，此等……当知为渴爱遍行之法。”即使于见与慢中亦说“渴爱遍行”，当知此说是因：见与慢虽相互不相应，然与渴爱不相离，以渴爱为根本、为主导故。

๙๗๔. อวกฺกรีติ นิปาโต นานาภาเว วตฺตตีติ อนานากรณํ อนวกฺกริ, ตํ กตฺวา, อวกฺกริ วา อกตฺวา อนวกฺกริ กตฺวาติ เอวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อวินิพฺโภคํ กตฺวา’’ติ. ‘‘อนวการึ กริตฺวา’’ติ วา ปาโฐ, ตตฺถ อวกิรณํ วิกฺเขปนํ สมูหสฺส เอกเทสานํ วินิพฺภุชฺชนํ อวการิ, ตํ อวการึ วินิพฺโภคํ อกตฺวา, ปญฺจปิ ขนฺเธ สมูหโต เอกตฺเตเนว คเหตฺวา อตฺตโต อวินิพฺภุชฺชิตฺวา อสฺมีติ ฉนฺทมานทิฏฺฐิโย ปฏิลภตีติ อตฺโถ. อสิตพฺยาภงฺคิตายาติ ทาตฺเตน กาเชน จาติ เอเตน ปริกฺขาเรน, อสิตพฺยาภงฺคีหิ ลวนวหนกิริยา วา ‘‘อสิตพฺยาภงฺคี’’ติ วุตฺตา.

974. “Avakkarīti”是一不定词，用于种种义；“不作种种”即是“anavakkari”，作此，或不作“avakkari”而作“anavakkari”，为显示此义，故说“不作分离”(avinibbhogaṃ katvā)。或有读作“Anavakāriṃ karitvā”，其中，“avakiraṇaṃ”、“vikkhepanaṃ”意为“散置”，即将整体之一部分离，是为“avakāri”。不作此“avakāri”，即不作分离，而是将五蕴从总体上执为一体，不从“我”中分离，由此获得关于“我是”的欲、慢、见，此为其义。“Asitabyābhaṅgitāyāti”，是指以镰刀(dātta)和扁担(kāja)此等工具；或以镰刀和扁担进行收割、搬运之行为，被称为“asitabyābhaṅgī”。

๙๗๖. อวการึ กริตฺวาติ รูปาทีนิ อตฺตโต วินิพฺภุชฺชิตฺวา อิมินา รูเปน…เป… อิมินา วิญฺญาเณน อสฺมีติ ฉนฺทํ ปฏิลภตีติ เอวํ สพฺพตฺถ อิมินาติ เอตสฺส อตฺตโต อวินิพฺภุตฺเตน รูปาทินาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อตฺตโต หิ อวินิพฺภุตฺตานิ อพหิกตานิ อหมิจฺเจว คหิตานิ รูปาทีนิ อุปาทาย อุปคนฺตฺวา ปวตฺตา ตณฺหา ‘‘อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทายา’’ติ วุตฺตา, อตฺตโต จ วินิพฺภุตฺตานิ พหิกตานิ อุปคนฺตฺวา ปวตฺตา ‘‘พาหิรสฺส อุปาทายา’’ติ. ขคฺเคน วา ฉตฺเตน วา อหํ นิจฺโจติ อภิมงฺคลสมฺมเตน ขคฺคาทินา มม วินาโส นตฺถีติ มญฺญตีติ อตฺโถ. เอเกกสฺสาติ อิทํ อนาทิมฺหิ อนนฺเต จ สํสาเร เอเกกสฺส อตีตานาคเตสุ ฉตฺตึสายปิ สมฺภวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ, เอเกกสฺส วา ปุคฺคลสฺส ยถาลาภวเสนาติ อิทมฺปิ อนิสฺสิตตณฺหามานทิฏฺฐึ กตฺวา ปุถุชฺชนสฺส อทฺธาปจฺจุปฺปนฺเน กสฺสจิ สมฺภวทสฺสนตฺถํ.

976. “作散落”(Avakāriṃ karitvā)，是指将色等从“我”中分离，而获得“我以此色……我以此识而是”之欲。于一切处，当知“以此”之义为“以未从我中分离之色等”。因为未从“我”中分离、未被外化、执为“我”的色等，缘之而转起的渴爱，被称为“缘于内”(ajjhattikassa upādāya)；而缘于已从“我”中分离、已被外化的（色等）而转起的（渴爱），被称为“缘于外”(bāhirassa upādāya)。以刀剑(khagga)或伞盖(chatta)等被视为吉祥之物，而认为“我是常恒的”，意即认为“我不会因刀剑等而毁灭”。“于每一”(Ekekassa)，此说是为显示，于无始无终的轮回中，每一众生于过去、未来皆有可能（生起）三十六种（渴爱）。或指每一补特伽罗各随所得，此亦是为显示，凡夫因不依止（正道）的渴爱、我慢、邪见，于三世及现在对某事生起（渴爱）的可能性。

ตณฺหาวิจริตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

渴爱遍行解释之释义终。

ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《小事分别》之释义终。

๑๘. ธมฺมหทยวิภงฺโค

18. 法心分别

๑. สพฺพสงฺคาหิกวารวณฺณนา

1. 一切总摄品释义

๙๗๘. ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา’’ติอาทินา [Pg.231] ขนฺธาทีนํ ธาตุสมฺภวปริยาปนฺนปาตุภาว ภูมนฺตรตีสุ ธาตูสุอุปฺปาทกทานาทิกุสล กมฺมตพฺพิปากอภิญฺเญยฺยาทิอารมฺมณทุกทฺวยทิฏฺฐาทิกุสลตฺติกาทิติกปญฺจกรูปโลกิยทุกทฺวยเภทภินฺนานํ นิรวเสสโต สงฺคหิตตฺตา ทุติยวาราทีนญฺจ เอตฺถ อนุปฺปเวสโต สพฺพสามญฺเญน วุตฺโต ปฐโม สพฺพสงฺคาหิกวาโร นาม, ทุติโย อุปฺปตฺตานุปฺปตฺติทสฺสนวาโร นามาติ วุตฺตํ. ตตฺถ ปน ‘‘กามธาตุยา กติ ขนฺธา กติ อายตนานี’’ติอาทินา (วิภ. ๙๙๑) เตสํ อตฺถิตา เอว วุตฺตา, กิริยาวิเสสสฺส อปฺปโยโค ‘‘อตฺถิ ภวติ สํวิชฺชตี’’ติ สามญฺญกิริยาย วิญฺเญยฺยภาวโต, เตนายํ ‘‘สมฺภวาสมฺภวทสฺสนวาโร’’ติ วตฺตุํ ยุตฺโต, จตุตฺโถ จ อุปปตฺติกฺขเณ อุปฺปตฺตานุปฺปตฺติทสฺสนวาโรติ ตตฺถ ปาตุภาวาปาตุภาววจนโต.

978. 以“五蕴”等说明诸蕴、界、处的生起、所摄、显现，以及在诸界中，由生起、布施等善业、其异熟、应知等所缘二法、见等善三法、三法、五类色、世间二法等差别所区分的法，都完全含摄；又因第二品等未进入此处，所以总说第一品名为“一切总摄品”，第二品名为“生起与不生起见品”。其中“欲界有几蕴几处”等（《分别论》991），只是说明它们的存在，特殊作用的省略，以“有、存在、具足”等一般动词来理解，因此这品应被称为“可能与不可能见品”，第四品则是“投生刹那生起与不生起见品”，因为那里说到显现与不显现的缘故。

๙๗๙. ยถาปุจฺฉนฺติ ปุจฺฉานุรูปํ อวิตถพฺยากรณํ ปเรหิ กตมฺปิ สพฺพญฺญุวจนํ วิญฺญาย กตตฺตา สพฺพญฺญุพฺยากรณเมว นาม โหติ, โก ปน วาโท สพฺพญฺญุนา เอว กเตติ อธิปฺปาโย.

979. 即使是他人所作的、随其所问而作的真实不虚的回答，因为是通晓一切智者之言教而作，所以也名为一切智者之回答，更何况是一切智者亲自所作的呢？此是（论师的）意趣。

๒. อุปฺปตฺตานุปฺปตฺติวารวณฺณนา

2. 生起与不生起品释义

๙๙๑. กามธาตุสมฺภูตานญฺจาติ อิทฺธิยา รูปธาตุคตานํ กามาวจรสตฺตานญฺจาติ อตฺโถ. ฆานายตนาทีนํ อภาเวนาติ เอตฺถ ยทิ ตทภาเวน คนฺธายตนาทีนิ อายตนาทิกิจฺจํ น กโรนฺติ, อสญฺญสตฺเตสุ จกฺขายตนสฺส อภาเวน รูปายตนํ อายตนาทิกิจฺจํ น กเรยฺย. ตโต ‘‘อสญฺญสตฺตานํ เทวานํ อุปปตฺติกฺขเณ ทฺวายตนานิ ปาตุภวนฺตี’’ติอาทิวจนํ น วตฺตพฺพํ สิยา. กามาวจราทิโอกาสา ตตฺถ อุปฺปชฺชมานสตฺตานํ, ตตฺถ ปริยาปนฺนธมฺมานํ วา อธิฏฺฐานภาเวน ‘‘ธาตู’’ติ วุจฺจนฺติ, ตถา เยสุ กามาวจราทิสตฺตนิกาเยสุ กามาวจราทิสตฺตา อุปฺปชฺชนฺติ, เตสํ สตฺตานํ อุปฺปตฺติ เอตฺถาติ สตฺตุปฺปตฺตีติ วุจฺจมานา เต [Pg.232] สตฺตนิกายา จ, น ปเนตฺถ อปริยาปนฺโนกาโส อปริยาปนฺนสตฺตนิกาโย จ อตฺถิ, โย ‘‘ธาตู’’ติ วุจฺเจยฺยาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘โอกาสวเสน วา สตฺตุปฺปตฺติวเสน วา อปริยาปนฺนธาตุ นาม นตฺถี’’ติ อาห. สตฺตุปฺปตฺติวเสนาติ อิมินา วา โอกาสสตฺตโลกทฺวยํ สห คเหตฺวา ตาทิสาย อปริยาปนฺนธาตุยา อภาวํ ทสฺเสติ, สตฺตภาเวน วา อุปฺปตฺติ สตฺตุปฺปตฺติ, สตฺตาวาสวเสน ตํตํภววเสน อุปฺปชฺชมานา อุปาทินฺนกกฺขนฺธา ตํตํปริยาปนฺนานํ สทิสาธิฏฺฐานภาเวน ธาตูติ วุจฺจนฺตีติ เอวํ อปริยาปนฺนธาตุ นตฺถีติ อตฺโถ.

991. “欲界所生者”以及以神通力往生色界的欲界有情，是此义。此处“因鼻处等不存在”，如果因其不存在，香处等便不起处的作用，那么在无想有情中，因眼处不存在，色处也应不起处的作用。如此，“无想有情天投生刹那二处显现”等语便不应说。欲界等处所(okāsa)，因其为于彼处投生之有情或于彼处所摄之法的依止处，故被称为“界”(dhātu)；同样，在欲界等有情部类(sattanikāya)中，欲界等有情于其中投生，其有情投生之处被称为“有情生处”(sattuppatti)，那些有情部类亦然。此处并无不被[三界]所摄之处所或不被[三界]所摄之有情部类可被称为“界”。为阐明此义，（论师）说：“依处所或依有情生处，皆无名为‘不被所摄之界’者。”“依有情生处”一句，或者总括处所世间与有情世间二者，以显示不存在此种不被所摄之界；或者，以有情之体而生起，即为“有情生处”，依有情住处及种种有而生起的所取蕴(upādinnakakkhandha)，因其与各自所摄范围相似且为依止处，故被称为“界”。如是，即无不被所摄之界，是此义。

๓. ปริยาปนฺนาปริยาปนฺนวารวณฺณนา

3. 所摄与非所摄品释义

๙๙๙. ภววเสน โอกาสวเสน จ ปริจฺฉินฺนาติ ตตฺถ อญฺญตฺถ จ อุปฺปชฺชมานา อุปาทินฺนกกฺขนฺธา ตํตํปริยาปนฺนา สพฺเพ ทฏฺฐพฺพา.

999. 由有(bhava)与处所(okāsa)所限定，故于此处或其他处生起的一切所取蕴(upādinnakakkhandha)，皆应被视为被各自[之界]所摄。

๖. อุปฺปาทกกมฺมอายุปฺปมาณวาโร

6. 生起业与寿命量品

(๑.) อุปฺปาทกกมฺมวณฺณนา

(1.) 生起业释义

๑๐๒๑. ขนฺธาทีนํ ธาตุสมฺภวาทิวเสน ปเภทํ วตฺวา เย สตฺตา ธาตุปฺปเภทวนฺโต, ยญฺจ เตสํ อุปฺปาทกกมฺมํ, โย จ ตสฺส วิปาโก, เตสํ วเสน ปเภทํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตโย เทวา’’ติอาทิโก ฉฏฺฐวาโร อารทฺโธ. ขนฺธาทโย เอว หิ ธาตุตฺตยภูตเทววเสน ทานาทิกมฺมวเสน ตํตํอายุปฺปมาณปริจฺฉินฺนอุปาทินฺนกกฺขนฺธวเสน จ ภินฺนาติ. จตุโทณํ อมฺพณํ, ฉโทณนฺติ เอเก.

1021. 宣说蕴(khandha)等依界(dhātu)生起等方式的差别后，为显示具有界之差别的有情、其生起业(uppādakakamma)及彼业之异熟(vipāka)，依此等方式而有的差别，故开启以“三天”(tayo devā)等为始的第六品。诚然，蕴等正是因作为三界之天、因布施等业、以及因被各自寿命量所限定的所取蕴(upādinnakakkhandha)而有差别。四多那(doṇa)为一庵婆那(ambaṇa)，有说六多那。

อุปฺปาทกกมฺมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

生起业释义 终。

(๒.) อายุปฺปมาณวณฺณนา

(2.) 寿命量释义

๑๐๒๔. ตโยปิ ชนาติ ตโย ชนสมูหาติ อธิปฺปาโย.

1024. “三种人”(tayopi janā)意指三个人群(tayo janasamūhā)。

๑๐๒๕. อาภาติ โสภนา ปภา.

1025. 照耀(ābhāti)，即是美妙的光辉(sobhanā pabhā)。

๑๐๒๖. กญฺจนปิณฺโฑ วิย สสฺสิริกา กญฺจนปิณฺฑสสฺสิริกา. ตตฺถ ปน โสภนปภาย กิณฺณา สุภากิณฺณาติ วตฺตพฺเพ อา-การสฺส รสฺสตฺตํ [Pg.233] อนฺติมณ-การสฺส ห-การญฺจ กตฺวา ‘‘สุภกิณฺหา’’ติ วุตฺตา, อถ ปน สุเภน กิณฺณา สุภกิณฺณา. ปุริมปเทสุปิ ปริตฺตํ สุภํ เอเตสนฺติ ปริตฺตสุภา, อปฺปมาณํ สุภํ เอเตสนฺติ อปฺปมาณสุภาติ สุภ-สทฺเทน สมาโส โยเชตพฺโพ โหติ.

1026. 如金块般具光彩，即“金块光彩者”(kañcanapiṇḍasassirikā)。然而，此处本应说“遍满净光”(subhākiṇṇā)，却将长音ā缩短，并将最后的ṇa音改为ha音，而说成“遍净天”(subhakiṇhā)。又或者，“遍净天”(subhakiṇṇā)即“被净所遍满”。在前面的词语中，“少净天”(parittasubhā)是“彼等有少量净”，“无量净天”(appamāṇasubhā)是“彼等有无量净”，应以“净”(subha)一词来构成复合词。

๑๐๒๗. อารมฺมณมนสิการา ปุพฺพภาเคน กถิตาติ ฌานกฺขเณ ตโต ปจฺฉา วา ปริตฺตาทิกสิณารมฺมณภาวนาย อาวชฺชเนน จ ฌานสฺส อารมฺมณมนสิการนานตฺตตา น โหติ, ปุพฺพภาคภาวนาย ปน ปุพฺพภาคาวชฺชเนน จ โหตีติ อตฺโถ. ปุพฺพภาคภาวนาย วเสน หิ ฌานํ ปริตฺตปถวีกสิณาทีสุ ตํตทารมฺมณํ โหติ, ปุพฺพภาเคน ตํตํกสิณาวชฺชเนน ตํตํมนสิการนฺติ. ฉนฺทาทโย ปน อปฺปนากฺขเณปิ วิชฺชนฺติ. ตตฺถ ปณิธีติ น ตณฺหาปตฺถนา, อถ โข ฉนฺทปตฺถนาว ทฏฺฐพฺพา. อธิโมกฺโข นิจฺฉโย. อภินีหาโร จิตฺตปฺปวตฺติเยว. ยทิ ปน ภวฉนฺทภวปตฺถนาทโย ตํตํภววิเสสนิยามกา อธิปฺเปตา. ‘‘อปฺปนายปิ วฏฺฏนฺตี’’ติ เอตสฺส อปฺปนาย ปวตฺตาย ตโต ปจฺฉาปิ วฏฺฏนฺตีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สญฺญาวิราคาทีหิ ปน วิเสสิยมานํ อารมฺมณํ ตถา ตถา ตตฺถ ปวตฺโต มนสิกาโร จ ภววิเสสนิยามโก ปุพฺพภาโคว วฏฺฏตีติ ‘‘อารมฺมณมนสิการา ปุพฺพภาเคน กถิตา’’ติ วุตฺตํ.

1027. “所缘(ārammaṇa)与作意(manasikāra)已于前分(pubbabhāga)说”，其义为：在禅那(jhāna)刹那或其后，通过修习、转向于少遍(parittakasiṇa)等所缘，禅那的所缘与作意并无多样性；然而，通过前分修习与前分转向，则会产生多样性。因为依前分修习之力，禅那于少地遍(parittapathavīkasiṇa)等中，各有其所缘；通过前分对各个遍处(kasiṇa)的转向，而有各种作意。然而，欲(chanda)等在安止(appanā)刹那亦存在。其中，“愿”(paṇidhi)不应视为爱求(taṇhāpatthanā)，而应视为欲求(chandapatthanā)。胜解(adhimokkha)即是决断。引导(abhinīhāra)即是心的发起。若意指有欲(bhavachanda)、有求(bhavapatthanā)等，则其为决定各种有之差别者。“于安止时亦转起”(appanāyapi vaṭṭantī)应理解为：于安止生起之后亦转起。然而，由想离贪(saññāvirāga)等所限定的所缘，以及于彼处如是如是转起的作意，作为决定有之差别者，仅于前分转起，故说“所缘与作意已于前分说”。

วิปุลา ผลาติ วิปุลสนฺตสุขายุวณฺณาทิผลา. สุฏฺฐุ ปสฺสนฺติ ปญฺญาจกฺขุนา มํสทิพฺพจกฺขูหิ จ.

“广果”(vipulā phalā)即广大、寂静、安乐、长寿、美貌等果报。“善见”(suṭṭhu passanti)即以慧眼(paññācakkhu)、肉眼(maṃsacakkhu)与天眼(dibbacakkhu)而见。

๑๐๒๘. ‘‘ยาว น ตํ ปาปกมฺมํ พฺยนฺตี โหตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๕๐) วจนโต ‘‘กมฺมเมว ปมาณ’’นฺติ อาห, อพฺพุทาทิอายุปฺปมาณปริจฺเฉโท ปน กมฺมวเสเนว กโตติ อธิปฺปาโย.

1028. 依“乃至其恶业未尽”(Yāva na taṃ pāpakammaṃ byantī hoti) (《中部》3.250)之语，（论师）说“唯业为量”(kammameva pamāṇaṃ)。其意为：阿浮陀(abbuda)地狱等中寿命量的限定，实乃依业力而定。

นิลียโนกาสสฺส อภาวาติ สมานชาติเกน อจฺฉราคเณน สพฺพทา ปริวาริยมานสฺส กามคุณากิณฺณสฺส ตพฺพิรหิตฏฺฐานสฺส อภาวาติ อตฺโถ.

“无隐藏之处”(Nilīyanokāsassa abhāva)之义为：因恒常被同类的天女(accharā)群围绕，遍满欲德(kāmaguṇa)，故无远离彼等之处。

กึ นิยเมตีติ กึ ฌานํ อุปปตฺตึ นิยเมตีติ อตฺโถ. นว พฺรหฺมโลเกติ พฺรหฺมปาริสชฺชาทโย นวปิ โสเธตฺวา. มตฺถเกติ เวหปฺผเลสูติ [Pg.234] อตฺโถ. เสฏฺฐภวา นามาติ ตโต ปรํ อคมนโต อุตฺตมภวาติ อธิปฺปาโย. เตเนว ภวสีสานีติ คหิตา. อิเมสุ ตีสุ ฐาเนสูติ เวหปฺผลาทิฏฺฐานานิ เอว สนฺธาย วุตฺตํ. เวหปฺผลโต ปน ปุริเมสุ นวสุ นิพฺพตฺตอนาคามี อรูปธาตุํ อุปปชฺชตีติ กตฺวา ‘‘รูปธาตุยา จุตสฺส อรูปธาตุํ อุปปชฺชนฺตสฺส กสฺสจิ สตฺต อนุสยา อนุเสนฺติ, กสฺสจิ ปญฺจ, กสฺสจิ ตโย อนุเสนฺตี’’ติ (ยม. ๒.อนุสยยมก.๓๑๑) อิทํ วุตฺตํ, น เวหปฺผลาทีสุ อุปปนฺนํ สนฺธายาติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย สิยา. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘นวสุ พฺรหฺมโลเกสุ นิพฺพตฺตอริยสาวกานํ ตตฺรูปปตฺติเยว โหติ, น เหฏฺฐูปปตฺตี’’ติ, เอเตน เหฏฺฐูปปตฺติ เอว นิวาริตา, น เตสฺเวว อุปรูปริ เวหปฺผเล จ อุปปตฺติ อรูปธาตูปปตฺติ จ. ‘‘ปฐมชฺฌานภูมิยํ นิพฺพตฺโต อนาคามี นว พฺรหฺมโลเก โสเธตฺวา มตฺถเก ฐิโต ปรินิพฺพาตี’’ติ อิทมฺปิ อนุปุพฺเพน อาโรหนฺตํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ น เตน ตสฺส มตฺถกํ อปฺปตฺตสฺส อรูปธาตุํ อุปปตฺติ นิวาริตาติ ทฏฺฐพฺพา.

“是何所决定？”(Kiṃ niyameti)意为“禅那是何所决定之投生？”。“于九梵世间”(Nava brahmaloke)是除去梵众天(brahmapārisajja)等九处[净居天]。“于顶”(Matthake)意为于广果天(vehapphala)。“最胜有”(Seṭṭhabhavā)意指因无有再往，故为最上之有。因此被视为“诸有之顶”(bhavasīsāni)。“于此三处”是指广果天等处。然而，生于广果天之前九处的不还者(anāgāmī)会投生于无色界，故（《双对论》）云：“从色界死后投生无色界者，或有七随眠随增，或有五，或有三”(《双对论》2.随眠双对.311)，此说是为一般情况，非特指生于广果天等处者，此应为此处之意趣。又，所谓“生于九梵世间的圣弟子，仅于彼处投生，不投生于下界”，此仅遮止了投生下界，并未遮止于彼等处辗转向上、于广果天投生及于无色界投生。“生于初禅地的不还者，清净九梵世间后，住于顶而般涅槃”，此亦是针对次第上升者所说，故不应理解为，彼未达顶者即被遮止投生无色界。

โย วา อญฺญตฺถ ตตฺถ วา มคฺคํ ภาเวตฺวา จวิตฺวา ตตฺถ อุปปนฺโน อวิกฺขมฺภิตรูปราโค อริยสาวโก, ตํ สนฺธาย อยํ อฏฺฐกถา วุตฺตา. เตเนว ‘‘นวสุ พฺรหฺมโลเกสุ นิพฺพตฺตอริยสาวกาน’’นฺติ, ‘‘ปฐมชฺฌานภูมิยํ นิพฺพตฺโต อนาคามี’’ติ, ‘‘อิเมสุ ตีสุ ฐาเนสุ นิพฺพตฺตอนาคามิโน’’ติ จ สพฺพตฺถ นิพฺพตฺตคฺคหณํ กตํ. ตสฺส ปน เยน ตตฺถ อุปปนฺโน, ตสฺมึ รูปราเค วิกฺขมฺภิเต ปุน ภวาภิลาโส น ภวิสฺสตีติ อรูปราคุปจฺเฉโท จ ภวิสฺสติเยว. โย ปน ปุถุชฺชโน ตตฺถ นิพฺพตฺโต อริยมคฺคํ ภาเวตฺวา อรูเปหิ วิกฺขมฺภิตรูปราโค อุปฺปนฺเน มคฺเค นิพฺพตฺตภวาทีนวทสฺสนวเสน อนิวตฺติตภวาภิลาโส, ตสฺส วเสน ยมกปาฬิ ปวตฺตาติ วา อยมตฺโถ อธิปฺเปโต สิยา.

或有圣弟子，在其他地方或彼处修习道，死后投生到彼处，其色贪尚未被镇伏，此义注乃针对此种情况而说。因此才会有“投生到九梵天世界的圣弟子”、“生于初禅地的阿那含”、“投生到这三个地方的阿那含”等说法，所有提及“投生”之处皆是此意。然而，这位圣弟子由于投生到彼处，当其色贪被镇伏时，就不会再生起对存在的渴望，并且必将断除无色贪。又或者，若有凡夫投生到彼处，修习圣道，通过无色定镇伏了色贪，当道生起时，因见到已生起之存在的过患，其对存在的渴望并未退失，那么《双论》(Yamakapāḷi)的经文也可能是针对这种情况说的，此意或可取。

อายุปฺปมาณวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

寿命量释义终。

๗. อภิญฺเญยฺยาทิวารวณฺณนา

7. 应知等品释义

๑๐๓๐. ‘‘รุปฺปนลกฺขณํ [Pg.235] รูปํ, ผุสนลกฺขโณ ผสฺโส’’ติอาทินา สามญฺญวิเสสลกฺขณปริคฺคาหิกา สลกฺขณปริคฺคาหิกา ทิฏฺฐิกงฺขาวิตรณวิสุทฺธิโย ญาตปริญฺญา, ตโต ปรํ ยาว อนุโลมา ตีรณปริญฺญา, อุทยพฺพยานุปสฺสนโต ปฏฺฐาย ยาว มคฺคา ปหานปริญฺญา.

1030. “色有变坏之相，触有触对之相”等，以把握共相、特相与自相的见清净和度疑清净为知遍知；其后，直至随顺智为审察遍知；从生灭随观开始，直至道为断遍知。

ตตฺถ ตตฺถาติ ขนฺธาทีนํ ตาว ขนฺธวิภงฺคาทีสุ ปญฺหปุจฺฉกวาเร วตฺตพฺพํ วุตฺตํ, เหตุอาทีนญฺจ ขนฺธาทีสุ อนฺโตคธตฺตา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหปุจฺฉกวาเร วตฺตพฺพํ วุตฺตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

其中，“于彼彼处”是指，蕴等在蕴分别等篇的问答部分中应说的已然说过；而因等又包含在蕴等之中，因此在彼处，即在蕴分别等篇的问答部分中应说的，也已然说过，当如是知。

อภิญฺเญยฺยาทิวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

应知等品释义终。

ธมฺมหทยวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

法心要分别释义终。

อิติ สมฺโมหวิโนทนิยา ลีนตฺถปทวณฺณนา

如是，《迷惑驱除论》之隐义句释义。

วิภงฺค-มูลฏีกา สมตฺตา.

《分别论根本疏》圆满。

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

礼敬彼世尊、阿罗汉、正自觉者

อภิธมฺมปิฏเก

论藏

วิภงฺค-อนุฏีกา

分别论复注

๑. ขนฺธวิภงฺโค

1. 蕴分别

๑. สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา

1. 经分别释义

จตุสจฺจนฺโตคธตฺตา [Pg.1] จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ คาถายํ ‘‘จตุสจฺจทโส’’ติ นิปฺปเทสโต สจฺจานิ คหิตานีติ นิปฺปเทสโต เอว ตทตฺถํ วิภาเวนฺโต ‘‘จตฺตาริ สจฺจานี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สมาหฏานีติ สมานีตานิ, จิตฺเตน เอกโต คหิตานีติ อธิปฺปาโย. ‘‘สมาหฏานี’’ติ จ เอเตน สมาหาเร อยํ สมาโสติ ทสฺเสติ. เตเนวสฺส กเตกตฺตสฺส จตุสจฺจนฺติ นปุํสกนิทฺเทโส ‘‘ติวฏฺฏ’’นฺติอาทีสุ วิย. ปตฺตาทิปกฺเขเปน หิสฺส น อิตฺถิลิงฺคตา ยถา ปญฺจปตฺตํ, จตุยุคํ, ติภุวนนฺติ, ตํ จตุสจฺจํ ปสฺสิ อทกฺขิ, ปริญฺญาปหานสจฺฉิกิริยาภาวนาภิสมยวเสน ปฏิวิชฺฌีติ อตฺโถ. กสฺมา ปเนตฺถ อนนฺตาปริมาเณสุ อนญฺญสาธารเณสุ มหากรุณาสพฺพญฺญุตญฺญาณาทีสุ พุทฺธคุเณสุ สํวิชฺชมาเนสุ สาวเกหิ, ปจฺเจกพุทฺเธหิ จ สาธารเณน จตุสจฺจทสฺสเนน ภควนฺตํ โถเมตีติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘สติปิ สาวกาน’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ‘‘อนญฺญปุพฺพกตฺตา’’ติ อิมินา สาวเกหิ, ‘‘ตตฺถ จา’’ติอาทินา ปจฺเจกพุทฺเธหิ จ ภควโต จตุสจฺจทสฺสนสฺส อสาธารณตํ, นิรติสยตญฺจ ทสฺเสติ. ปรสนฺตาเนสุ ปสาริตภาเวน สุปากฏตฺตาติ เทสนานุภาเวน เวเนยฺยสนฺตาเนสุ จตุสจฺจทสฺสนสฺส วิตฺถาริตภาเวน ยาว เทวมนุสฺเสสุ สุปฺปกาสิตตฺตา. นาถสทฺทํ โลเก [Pg.2] ยาจนุปตาปิสฺสริยาสีสาสุ ปฐนฺตีติ ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘นาถตีติ นาโถ’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยสฺมา ภควา จตุสจฺจทสฺสนภาเวเนว อตฺตโน หิตสุขาสีสาย กิเลสพฺยสนุปตาปนสฺส, หิตปฏิปตฺติยาจนสฺส จ มตฺถกํ ปตฺโต, ตสฺมา ตํ เตเนว ปกาสิตนฺติ อตฺถุทฺธารํ อนามสิตฺวา ปทุทฺธารวเสน นาถสทฺทสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เวเนยฺยานํ หิตสุขํ อาสีสตี’’ติอาทิมาห. ‘‘จตุสจฺจทโส’’ติ วา อิมินา อนญฺญสาธารโณ ภควโต ญาณานุภาโว ปกาสิโตติ ‘‘นาโถ’’ติ อิมินา อนญฺญสาธารณํ กรุณานุภาวํ วิภาเวตุํ ‘‘เวเนยฺยาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ปรเมน จิตฺติสฺสริเยน สมนฺนาคโต ภควา นาโถติ วุจฺจตีติ โยชนา. ตถา ปรเมน จิตฺติสฺสริเยน สมนฺนาคโต สพฺพสตฺเต คุเณหิ อีสตีติ โยเชตพฺพํ. จิตฺติสฺสริเยนาติ อริยิทฺธิอาทินา จิตฺเต วสีภาเวน. คุเณหิ อีสตีติ ปรมุกฺกํสคเตหิ อตฺตโน สีลาทิคุเณหิ ธมฺเมน อิสฺสริยํ วตฺเตตีติ อตฺโถ. เอวํภูโต ยสฺมา สพฺพาภิภู นาม โหติ, เตน วุตฺตํ ‘‘อภิภวตี’’ติ. ตถา จาห ‘‘สเทวเก, ภิกฺขเว, โลเก…เป… อภิภู อนภิภูโต, ตสฺมา ‘ตถาคโต’ติ วุจฺจตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๓; ที. นิ. ๑.๑๘๘). ทุวิเธนาปิ อิสฺสริยตฺถํ นาถสทฺทํ ทสฺเสติ.

由于包含在四圣谛中，在偈颂中说“四谛见者”(catusaccadaso)，诸谛已无余地被把握，因此为了无余地阐明其义，他说“四圣谛”(cattāri saccāni)等等。其中“总摄”(samāhaṭāni)意为汇集，其要旨是以心统一把握。“总摄”一词也显示这是总集之义的复合词。由此，其一体性的“四圣谛”(catusaccaṃ)是中性词的指称，如同“三轮”(tivaṭṭaṃ)等词。通过舍弃“钵”等词缀，它不具阴性，如同“五钵”(pañcapattaṃ)、“四轭”(catuyugaṃ)、“三界”(tibhuvananti)。他见、知四圣谛，以遍知、断、作证、修习、现观等方式通达其义。然而，此处为何在无量无边、不共他者的大悲、一切智智等佛陀功德中，独以与声闻、独觉共通的四谛见来赞颂世尊？心想此诘难而说“即使声闻”等语。其中“无有先导故”(anaññapubbakattā)显示其见不同于声闻众，“于彼亦”(tattha ca)等语显示其见不同于独觉众，皆表明世尊的四谛见不共于彼，且无有能及。因为教法威力，在所化众生相续中广为开显故极明显，令四谛见在诸天人中极为昭著。为了显明“怙主”(nātha)一词在世间被解释为祈求、恼害、主权、希望等义，故说“庇护故称怙主”(nāthatīti nātho)等语。其中，因为世尊唯以四谛见的功德，已达到自利安乐希望、烦恼苦恼的止息、以及善行祈求的顶点，所以唯以此彰显其德。不取义理纲要，仅就词义阐释“怙主”之义，说“为所化众生希望利益安乐”等语。“四谛见者”一句显示世尊不共的智慧威力；“怙主”一句则显其不共的慈悲威力，故说“为所化”等语。具足最上心自在的世尊被称为怙主，应该如此联结。又，具足最上心自在者，能以功德统御一切众生，应当如是联结。“心自在”(cittissariyena)谓以圣神通等，心已得自在。“以功德统御”(guṇehi īsati)谓以最极殊胜的戒等功德，如法行使主权，此是其义。如是者，名为一切征服者，故说“征服”(abhibhavati)。如经所说：“诸比丘，于有天……之世界……为征服者、不被征服者……故称‘如来’”。这即显示“怙主”一词具有两种主权义。

อฏฺฐารสปฺปเภทาย เทสนาย โถมนเมวาติ โยชนา. สมานคณนคุเณหีติ สมานคณเนหิ คุเณหิ กรณภูเตหิ. ยถาวุตฺเตน นิรติสเยน จตุสจฺจทสฺสเนนาติ สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส, ทสพเลสุ วสีภาวสฺส จ ปทฏฺฐานภูเตน. สจฺจาภิสมฺโพเธน หิ อภินีหารานุรูปํ รูปารูปธมฺเมสุ ฉตฺตึสโกฏิสตสหสฺสมุขปฺปวตฺเตน สาติสยํ สนฺตติสมูหกิจฺจารมฺมณฆนปฺปเภเทน มหาวชิรญาณสงฺขาเตน พุทฺธาเวณิเกน สมฺมสเนน สมฺภูเตน ภควา สมฺมาสมฺโพธิยํ ปติฏฺฐิโตว กุสลาทิเภเทน, ผสฺสาทิเภเทน จ ธมฺเม วิภชนฺโต จิตฺตุปฺปาทกณฺฑาทิวเสน ธมฺมสงฺคหํ จตุธา เทเสตุํ สมตฺโถ อโหสิ. ตถา อตีตํเส อปฺปฏิหตญาณตาทิพุทฺธธมฺมสมนฺนาคโต ภควา อตีตาทิเภทโต ขนฺธาทิเก วิภชิตฺวา เทเสตุํ สมตฺโถ อโหสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยถาวุตฺเตน…เป… วิภงฺค’’นฺติ. ‘‘สพฺพญฺญุภาสิตตฺตา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘อสพฺพญฺญุนา เทเสตุํ อสกฺกุเณยฺยตํ ทสฺเสนฺโต’’ติ เอเตน ธมฺมสงฺคณีวิภงฺคานํ [Pg.3] อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ สมฺมาสมฺพุทฺธปฺปเวทิตตญฺเญว วิภาเวติ. สมฺมาสมฺพุทฺธตาทิคุเณติ พุทฺธรตนสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธตา, ธมฺมสงฺฆรตนานํ สฺวากฺขาตตา, สุปฺปฏิปนฺนตาติ เอวมาทิคุเณ ปกาเสติ.

此仅是对十八种分别教法的赞叹，应如是联结。“以同等数量的功德”，意即以数量相同的功德为工具。“以如前所述无上的四谛见”，意即以作为一切知智与十力自在之近因的四谛见。由真实正觉故，世尊随其本愿，于色、无色法中，以三十六万亿种方式，以超越常人的相续、蕴集、作用、所缘等密集差别，以名为大金刚智的佛陀不共思择而生起。世尊安住于正等觉，善能分别善等差别、触等差别的诸法，依心生品等方式，将《法集》(Dhammasaṅgaṇī)分为四部而说。如是，具足于过去事无碍智等佛陀功德的世尊，亦能依过去等差别，分别蕴等而为开示。故说‘以如前所述……乃至《分别论》’。既言‘因是一切知者所说’，复云‘显示非一切知者不能宣说’，由此从顺、逆两方面显示《法集》与《分别论》唯是正等觉者所开演。“正等觉等功德”，即是开显佛宝的正等觉性，法宝的善说性，以及僧宝的善行性等功德。

นนุ จ ‘‘จตุสจฺจทโส’’ติอาทินา ภควโตว คุณา วิภาวิตาติ? สจฺจํ, เตเนว ธมฺมสงฺฆานมฺปิ คุณา วิภาวิตา โหนฺติ ตปฺปภวสฺส อนญฺญถาภาวโต, ตทปเทเสน วา ธมฺโม, ตทาธาโร จ สงฺโฆ วุตฺโตว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘พุทฺธาทีนํ…เป… วิภาเวตี’’ติ.

难道不是以“四谛见者”等语，唯显示了世尊的功德吗？诚然，正因如此，法与僧的功德也得以显示，因为法与僧源于世尊，其性无异。或者说，以世尊为名，法亦被言及；以世尊为所依，僧亦被言及。故说“佛等……乃至显扬”。

อตีตํเสติ อตีตโกฏฺฐาเส, ปุพฺพนฺเตติ อตฺโถ. อปฺปฏิหตนฺติ นปฺปฏิหตํ, ญาณสฺส ปฏิฆาโต นาม อญฺญาณํ, สพฺพมฺปิ วา กิเลสชาตํ. ตํ ยสฺมา ภควโต สห วาสนาย ปหีนํ, ตสฺมาสฺส อตีตํเส สพฺพตฺถกเมว เญยฺยาวรณปฺปหาเนน ญาณํ อปฺปฏิหตนฺติ วุจฺจติ. เอส นโย เสเสสุปิ. กึ ปเนตานิ ปาฏิเยกฺกํ วิสุํ ญาณานิ, อุทาหุ อตีตาทีสุ ปวตฺตนกญาณานิ เอว? ตีสุ กาเลสุ อปฺปฏิหตญาณานิ นาม ปาฏิเยกฺกํ ภควโต ตีณิ ญาณาเนวาติ วทนฺติ. เอกํเยว หุตฺวา ตีสุ กาเลสุ อปฺปฏิหตญาณํ นาม สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว. สพฺพํ กายกมฺมนฺติ ยํ กิญฺจิ ภควตา กตฺตพฺพํ กายกมฺมํ. ญาณปุพฺพงฺคมนฺติ ญาณปุเรจาริกํ. ญาณานุปริวตฺตนฺติ ญาณสฺส อนุปริวตฺตนกํ, สพฺพํ กายปโยคํ ปวตฺเตนฺโต ภควา ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา ญาณสหิตเมว ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ฉนฺทสฺสาติ กตฺตุกมฺยตาย, มหากรุณาสมาโยคโต สตฺตานํ เอกนฺตหิเตสิตาย หิตกิริยาฉนฺทสฺสาติ อตฺโถ. ธมฺมเทสนายาติ ธมฺมกถาย. อปริกฺขยาปริเมยฺยปฏิภานตาย หิ ภควโต กรณสมฺปตฺติยา จ ธมฺมเทสนา นิรนฺตรํ ปวตฺติยมานาปิ น กทาจิปิ ปริกฺขยํ คจฺฉติ, อญฺญทตฺถุ อุปรูปริ วฑฺฒเตว. วีริยสฺสาติ ปรหิตปฏิปตฺติยํ อุสฺสาหสฺส. วิมุตฺติยาติ ผลวิมุตฺติยา. เอตฺถ จ สมาธิอาทีนํ อหานิ ตํตํปฏิปกฺขสฺส สวาสนปหีนตฺตา อนญฺญสาธารณตาย เวทิตพฺพา. ฉนฺทาทีนํ ปน มหากรุณาสมาโยคโตปิ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

“于过去”是在过去的部分，意思是“于昔”。无碍即不被妨碍；智的妨碍是无明，或一切烦恼。因为世尊已连同习气断除了它们，所以他在过去部分中的智，因断除了一切所知障而被称为无碍。其余二者也是此理。那么，这些是各自独立的智，还是只是在过去等时中转起的智呢？有人说，于三时中的无碍智，是世尊三种各自独立的智。其实，成为一个而在三时中无碍的智，即是一切知智。“一切身业”是指世尊所应作的任何身业。“以智为前导”是智为先行。“随智而转”是随智转起，意思是世尊在发起一切身行时，以智审察后，与智俱行地发起。其余二项也是此理。“欲”是欲作性；意思是，由于与大悲相应，寻求众生的唯一利益，故有行利益之欲。“说法”是说示法。因为世尊具有不尽与无量的辩才，以及成就圆满，所以说法即使持续不断地进行，也绝不会穷尽，反而会不断增长。“精进”是在利他行中的努力。“解脱”是果解脱。于此，定等的不衰退，当知是因其各自的对治法连同习气已被断除，故为不共之德。而欲等的不衰退，则也因与大悲相应。其余的则易于了知。

๑. เต [Pg.4] เอว ธมฺเมติ เต เอว กุสลาทิเก ติกทุเกหิ สงฺคหิเต ธมฺเม. สุตฺตนฺเต ขนฺธาทิวเสน วุตฺเต ขนฺธาทิวเสน วิภชิตุนฺติ โยชนา. นนุ สุตฺตนฺเต ปฏิสมฺภิทาวเสน เต น วุตฺตาติ? ยทิปิ สรูปโต น วุตฺตา, ‘‘ชรามรเณ ญาณํ, ชรามรณสมุทเย ญาณ’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๒.๓๓) ปน เหตุเหตุผลาทีสุ ญาณวิภาคสฺส วุตฺตตฺตา อตฺถโต วุตฺตา เอว โหนฺติ, ปฏิสมฺภิทามคฺเค (ปฏิ. ม. ๒.๓๐) วา ปฏิสมฺภิทานํ อาคตตฺตา สุตฺตนฺเต ปฏิสมฺภิทาวเสนปิ เต ธมฺมา วุตฺตา เอว. ตตฺถาติ ตสฺมึ สุตฺตนฺเต. สงฺเขเปนาติ สมาเสน. อุทฺเทสนิทฺเทสมตฺเตเนว หิ สุตฺตนฺเต ขนฺธาทโย เทสิตา, น ปฏินิทฺเทสาทินาติ สงฺเขเปน เต ตตฺถ วุตฺตาติ วุตฺตา. ตตฺถาติ วา ธมฺมสงฺคเห. ตตฺถาปิ หิ ‘‘ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๕๘) ขนฺธาทโย สงฺเขเปน วุตฺตาติ. วิภชียนฺติ เอตฺถ, เอเตน วา ขนฺธาทโยติ วิภงฺโค, เต เอว ปกิรียนฺติ ปฏฺฐปียนฺติ เอตฺถ, เอเตน วาติ ปกรณํ, วิภงฺโค จ โส ปกรณญฺจาติ วิภงฺคปฺปกรณํ. อาทิสทฺทตฺถโชตเกนาติ ‘‘อิติ วา, อิติ เอวรูปา นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนา ปฏิวิรโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๑๓) วิย อาทิสทฺทสฺส อตฺถทีปเกน. ปการตฺถโชตเกนาติ ‘‘อิติ โข, ภิกฺขเว, สปฺปฏิภโย พาโล, อปฺปฏิภโย ปณฺฑิโต’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๓.๑) วิย ปการตฺถวิภาวเกน. ‘‘เอกเทเสน สมุทายํ นิทสฺเสตี’’ติ เอเตน ‘‘รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ เอตฺถ อิติสทฺทสฺส นิทสฺสนตฺถตํ ทสฺเสติ. นิทสฺสนตฺโถปิ หิ อิติ-สทฺโท ทิฏฺโฐ ยถา ‘‘อตฺถีติ โข, กจฺจาน, อยเมโก อนฺโต’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๑๕; ๓.๙๐). ปริสมาปนตฺโถ วา ‘‘ตสฺมาติห เม, ภิกฺขเว, ธมฺมทายาทา ภวถ, โน อามิสทายาทา. อตฺถิ เม ตุมฺเหสุ อนุกมฺปา ‘กินฺติ เม สาวกา ธมฺมทายาทา ภเวยฺยุํ, โน อามิสทายาทา’ติ’’ (ม. นิ. ๑.๒๙) เอวมาทีสุ วิย. ปริสมาปนญฺเหตํ สุตฺตนฺตภาชนียสฺส เอกเทสทสฺสเนน ยทิทํ ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ ตาว ตทตฺถสฺส สงฺคหิตตฺตา. ตตฺถาติ วิภงฺคปฺปกรเณ. ‘‘นิพฺพานวชฺชาน’’นฺติ เอตฺถ ยทิ นิพฺพานวชฺชานํ…เป… อปฺปกตรปทตฺตา ขนฺธานํ ขนฺธวิภงฺโค อาทิมฺหิ วุตฺโต, นนุ สห นิพฺพาเนน สพฺพธมฺมสงฺคาหกตฺตา, สพฺพธมฺมสงฺคาหเกหิ จ อายตนาทีหิ ขนฺเธหิ จ อปฺปกตรปทตฺตา สจฺจวิภงฺโค อาทิมฺหิ วตฺตพฺโพติ[Pg.5]? น, ตตฺถาปิ ทุกฺขสจฺจวิภงฺเค เอกเทเสน ขนฺธานํ เอว วิภชิตพฺพโต. ยถาห ‘‘ตตฺถ กตมํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ? ชาติปิ ทุกฺขา…เป… สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขา’’ติ (วิภ. ๑๙๐; ที. นิ. ๒.๓๘๗; ม. นิ. ๑.๑๒๐; ๓.๓๗๓). อิธ ปน อนวเสสโตว ขนฺธา วิภชียนฺตีติ นิพฺพานวชฺชานํ…เป… อปฺปกตรปทตฺตา ขนฺธานํ ขนฺธวิภงฺโค อาทิมฺหิ วุตฺโต.

1. “那些法”即那些为善等三法与二法所摄之法。应如是结合：“在经中以蕴等的方式宣说，在此则以蕴等的方式分别。”难道在经中不是以无碍解(paṭisambhidā)的方式宣说它们吗？即使形式上未说，但通过“于老死有智，于老死集有智”等(《相应部》2.33)已宣说了于因、因之果等中的智的分别，故从义理上说，它们已被宣说。或因在《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga, 2.30)中已出现无碍解，故在经中也已用无碍解的方式宣说了那些法。“于其中”(tattha)即于那经中。“以简略”(saṅkhepena)即以概括。因为在经中，蕴等仅以标示(uddesa)和解说(niddesa)的方式被开示，而非以详尽解说(paṭiniddesa)等方式，故说它们在那里被简略地宣说。或“于其中”(tattha)即于《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)中。因为在那里，蕴等也通过“其时，有四蕴”等(《法集论》58)被简略地宣说。蕴等在此中被分别，或以此分别，故为“分别”(vibhaṅga)。它们在此中被散布、安立，或以此散布、安立，故为“论”(pakaraṇa)。既是“分别”又是“论”，故为《分别论》(Vibhaṅgappakaraṇa)。“以阐明‘等’字之义”(ādisaddatthajotakena)，如在“或如是，他远离观看此等舞蹈、歌唱、音乐、表演”(《长部》Dīgha Nikāya, 1.13)中，是以此阐明“等”字之义。“以阐明方式之义”(pakāratthajotakena)，如在“比丘们，如是，愚人有怖，智者无怖”(《增支部》Aṅguttara Nikāya, 3.1)中，是以此阐明方式之义。通过“以一部分显示全部”(ekadesena samudāyaṃ nidassetī)，他显示了在“色蕴……识蕴”中，“iti”(如是)一词的指示义。指示义的“iti”字亦可见，如“迦旃延(Kaccāna)，‘有’，此为一端”(《相应部》Saṃyutta Nikāya, 2.15; 3.90)。或为总结义(parisamāpanattha)，如在“是故，比丘们，你们当为我的法嗣(dhammadāyāda)，而非食嗣(āmisadāyāda)。我于你们有悲悯：‘如何能令我的弟子们成为法嗣，而非食嗣？’”(《中部》Majjhima Nikāya, 1.29)等中。此亦为总结，因为在经分别(suttantabhājanīya)中，通过“五蕴即色蕴……识蕴”这一部分的展示，其义已被总摄。“于其中”(tattha)即于《分别论》(Vibhaṅgappakaraṇa)中。关于“除涅槃外”(nibbānavajja)，若说因为在除涅槃诸法外，蕴的词句较少，而将蕴分别(khandhavibhaṅga)置于首位，那么，难道不应将谛分别(saccavibhaṅga)置于首位吗？因为它与涅槃一起含摄一切法，并且比含摄一切法的处(āyatana)等和蕴的词句更少。答：不应如此。因为在谛分别中，于苦谛分别(dukkhasaccavibhaṅga)里，也只是分别蕴的一部分而已。如言：“此中，何为苦圣谛(dukkha ariyasacca)？生是苦……简言之，五取蕴(pañcupādānakkhandhā)是苦。”而在此(蕴分别)中，蕴被毫无遗漏地分别，是故，因为在除涅槃诸法外，蕴的词句较少，而将蕴分别置于首位。

อปิจ รูปสมฺมูฬฺหา อรูปสมฺมูฬฺหา อุภยสมฺมูฬฺหาติ ติวิธา โพธเนยฺยปุคฺคลา, ตถา สํขิตฺตรุจิโน วิตฺถารรุจิโน นาติสงฺเขปวิตฺถารรุจิโน, ติกฺขินฺทฺริยา มุทินฺทฺริยา มชฺฌิมินฺทฺริยาติ จ. เตสุ อรูปสมฺมูฬฺหานํ อุปการาย ขนฺธเทสนา, รูปสมฺมูฬฺหานํ อายตนเทสนา, อุภยสมฺมูฬฺหานํ ธาตุเทสนา. ตถา สํขิตฺตรุจีนํ ขนฺธเทสนา, นาติสงฺเขปวิตฺถารรุจีนํ อายตนเทสนา, วิตฺถารรุจีนํ ธาตุเทสนา. ติกฺขินฺทฺริยานํ ขนฺธเทสนา, มชฺฌิมินฺทฺริยานํ อายตนเทสนา, มุทินฺทฺริยานํ ธาตุเทสนาติ อิมินา ปโยชเนน อนุกฺกเมน จ ขนฺธายตนธาตุวิภงฺคานํ เทสนากฺกโมว เวทิตพฺโพ. ตํ ปเนตํ ขนฺธาทิตฺตยํ ปวตฺตินิวตฺติตทุภยเหตุมุเขเนว ญายมานํ ยถาภูตาวโพธาย โหติ, นาญฺญถาติ ทสฺสนตฺถํ สจฺจวิภงฺคเทสนา ปวตฺตา. โส จ ยถาภูตาวโพโธ วิเสสโต อินฺทฺริยสนฺนิสฺสเยนาติ อินฺทฺริยวิภงฺคเทสนา. อินฺทฺริยานญฺจ อินฺทฏฺโฐ ตํตํปจฺจยธมฺมภูตานํ ยถาสกํ ปจฺจยุปฺปนฺเนสุ ปจฺจยภาววิเสเสเนวาติ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนวิภาคสนฺทสฺสนี ปจฺจยาการวิภงฺคเทสนา. ปจฺจยาการสฺส ขนฺธาทีนญฺจ อวิปรีตสภาวาวโพโธ สติปฏฺฐานาทีสุ สมฺมามนสิกาเรนาติ สติปฏฺฐานสมฺมปฺปธานอิทฺธิปาทโพชฺฌงฺคมคฺคงฺควิภงฺคเทสนา. สฺวายํ สติปฏฺฐานาทีสุ สมฺมามนสิกาโร อิมาย ปฏิปตฺติยา โหตีติ ฌานอปฺปมญฺญาวิภงฺคเทสนา, สา สมฺมาปฏิปตฺติ เอตฺตเก สีเล ปติฏฺฐิตสฺส สมฺภวตีติ สิกฺขาปทวิภงฺคเทสนา, ยถาวุตฺตาย จ สมฺมาปฏิปตฺติยา อิเม อานิสํสาติ ปฏิสมฺภิทาญาณวิภงฺคเทสนา, เต จิเม ญาณวิเสสา อิเมสุ กิเลเสสุ ปหียนฺเตสุ จ สมฺภวนฺติ, นาญฺญถาติ กิเลสวิภงฺคเทสนา, เอวํ [Pg.6] วิตฺถารโต เทสิเต ขนฺธาทิเก สงฺเขปโตปิ ชานนฺตสฺส อตฺถสิทฺธิ โหติ เอวาติ ทสฺสนตฺถํ ปริโยสาเน ธมฺมหทยวิภงฺคเทสนา ปวตฺตาติ เอวเมเตสํ อฏฺฐารสนฺนํ มหาวิภงฺคานํ เทสนากฺกมการณํ เวทิตพฺพํ.

再者，所教化之补特伽罗有三类：于色迷妄者(rūpasammūḷhā)、于无色迷妄者(arūpasammūḷhā)、于二者皆迷妄者(ubhayasammūḷhā)。同样，有乐略者(saṃkhittarucino)、乐广者(vitthārarucino)、不极略不极广者(nātisaṅkhepavitthārarucino)。又有三类根器：利根者(tikkhindriyā)、钝根者(mudindriyā)、中根者(majjhimindriyā)。其中，为利益无色迷妄者，宣说蕴分别；为利益色迷妄者，宣说处分别；为利益二者皆迷妄者，宣说界分别。同样，为乐略者，宣说蕴分别；为不极略不极广者，宣说处分别；为乐广者，宣说界分别。为利根者，宣说蕴分别；为中根者，宣说处分别；为钝根者，宣说界分别。当知蕴、处、界诸分别的宣说次第，即是依此目的与顺序。为显示此蕴等三法，唯有通过流转与还灭二者之因的途径，才能被了知而导向如实觉，非由他法，故宣说谛分别。而此如实觉，特别依赖于诸根，故宣说根分别。诸根的主导义(indaṭṭho)在于，其作为各自的缘法，于各自的缘生法中，有其特殊的为缘状态；为显示此，故宣说能阐明缘与缘生法之分别的缘相分别。对缘相及蕴等的不颠倒自性的了悟，是通过于念处等中的如理作意，故宣说念处、正勤、神足、觉支、道支分别。此于念处等中的如理作意，由这种行道而生，故宣说禅那、无量心分别。此正行道，住立于如是戒者方能生起，故宣说学处分别。由如前所述的正行道，有此等利益，故宣说无碍解智分别。此等特殊之智，于此等烦恼被断除时方能生起，非由他法，故宣说烦恼分别。为显示如是广说蕴等之后，即使简略了知亦能成就义利，故于结尾宣说法心要分别(dhammahadayavibhaṅgadesanā)。如是，当知此十八大分别的宣说次第之因由。

รูปาทีนนฺติ รูปเวทนาสญฺญาสงฺขารวิญฺญาณานํ. เวทยิตาทิสภาวตฺตาภาวาติ ยถากฺกมํ อนุภวนสญฺชานนาภิสงฺขรณาทิสภาวตฺตาภาวา. น หิ รูปํ เวทยิตาทิสภาวํ, เวทนาทิ วา รุปฺปนาทิสภาวํ. ยโต รูปาทีนํ เวทนาสมวโรธเนน ‘‘จตฺตาโร ขนฺธา’’ติอาทินา สงฺขิปิตฺวา ขนฺธา ๐๖ เทเสตพฺพา สิยุํ. รุปฺปนาทิโต อญฺญสฺสาภาวาติ รุปฺปนานุภวนาทิสภาวโต อญฺญสฺส อตีตาทิเก คเหตฺวา ราสิวเสน วตฺตพฺพสฺส สํขิตฺตสฺส สภาวสฺส อภาวา. น หิ เจตสิกาทิภาโว เวทนาทีนํ สภาโว. เหฏฺฐา คณเนสูติ ปญฺจโต เหฏฺฐา คณเนสุ. อนิฏฺฐานนฺติ อปริโยสานํ. รูปาทีสุ หิ กติปเย, เอกมฺปิ วา อคฺคเหตฺวา วุจฺจมานา ขนฺธวเสน เทสนา อนวเสสสงฺขตธมฺมสงฺคาหินี น สมฺภวติ. ขนฺธสฺสาติ ราสฏฺฐสฺส ขนฺธสฺส. เตเนวาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. สวิภาคธมฺเมหีติ สปฺปเภทธมฺเมหิ.

“色等”(Rūpādīnaṃ)指色、受、想、行、识。“有无感受等自性”(Vedayitādisabhāvattābhāvā)指依次有无领受、认知、造作等自性。色实不具有感受等自性，受等也不具有变坏等自性。因为如果将色等包含于受中，蕴就可能被概括地宣说为“四蕴”等了。“除了变坏等之外无他”(Ruppanādito aññassābhāvā)指除了变坏、领受等自性之外，没有其他可被称为“蕴”的、含摄过去等的简略自性。心所等的状态并非受等的自性。“在下方计数中”(Heṭṭhā gaṇanesu)指在五以下的计数中。“不究竟”(Aniṭṭhānaṃ)指不完备。如果在色等中舍弃某些或即使一个，而以蕴的方式来解说，那么此教说就不可能含摄一切有为法。“蕴”(Khandhassa)指具集合义的蕴。因此说“诚然不……”(na hī)等。“有分别法”(Savibhāgadhammehi)指有差别之法。

‘‘สทฺทตฺถสหิตํ ขนฺธสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสตี’’ติ เอเตน ราสิสทฺทสฺส วิย ราสฏฺเฐ ขนฺธสทฺทสฺส วาจกภาเวน ปวตฺตึ ทสฺเสติ ปริยายนฺตรภาวโต. คุณาทีสุ ปน เกวลํ ตพฺพิสยปโยคภาเวเนว ปวตฺติ, น วาจกภาเวนาติ อาห ‘‘คุเณ…เป… น สทฺทตฺถ’’นฺติ. ขนฺธสทฺโทติ สีลาทิสทฺเท สนฺนิธาปิโต ขนฺธสทฺโท. เตเนวาห ‘‘สีลาทิคุณวิสิฏฺฐํ ราสฏฺฐํ ทีเปตี’’ติ. เกจีติ ธมฺมสิริตฺเถรํ สนฺธาย วทติ. เอตฺถาติ ‘‘สีลกฺขนฺโธ สมาธิกฺขนฺโธ’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๕๕) เอตฺถ. น เกวลญฺจ โส เอว, อฏฺฐกถาจริเยหิปิ เอตฺถ คุณตฺถตา อิจฺฉิตา เอว. ตถา หิ อฏฺฐสาลินิยํ ‘‘สีลกฺขนฺโธ สมาธิกฺขนฺโธติอาทีสุ คุณฏฺเฐนา’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๕) วุตฺตํ. นนุ จ เกวโลปิ ขนฺธสทฺโท ‘‘ติณฺณํ โข, มาณว, ขนฺธานํ วณฺณวาที, น โข, อาวุโส วิสาข, ตีหิ ขนฺเธหิ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค สงฺคหิโต’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๒) จ อาทีสุ สีลาทิวาจโก ทิฏฺโฐติ? น, ตตฺถาปิ อธิการาทิวจฺเฉทกวเสเนวสฺส สีลาทีสุ ปวตฺติทสฺสนโต. น ขนฺธสทฺโท ปญฺญตฺติสทฺทสฺส อตฺเถ วตฺตตีติ นิรุตฺติโวหาราทิสทฺทา [Pg.7] วิย ปญฺญตฺติปริยาโย น โหตีติ อตฺโถ. ทารุกฺขนฺโธติ ปญฺญตฺติ โหตีติ ตสฺส ขนฺธสทฺทสฺส ปญฺญตฺติวิเสสปฺปวตฺติตํ ทสฺเสติ. วิญฺญาณกฺขนฺโธติ ขนฺธสทฺโทติ ‘‘วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ (ยม. ๑.ขนฺธยมก.๓๒) เอตฺถ วุตฺโต ขนฺธสทฺโท. สมุทาเย นิรุฬฺโหติ อตีตาทิเภทภินฺนสฺส ปญฺญาย อภิสํยูหเนน ราสิกเต วิญฺญาณสมูเห นิรุฬฺโห. ตาย เอว รุฬฺหิยา ปวตฺตตีติ ตาย สมุทาเย นิรุฬฺหตาย ตทวยเว เอกสฺมิมฺปิ วิญฺญาเณ ปวตฺตตีติ. เอตฺถ จ ญาณสมฺปยุตฺเต นิรุฬฺโห โกสลฺลสมฺภูตฏฺเฐน กุสลภาโว วิย ญาณวิปฺปยุตฺเต วิญฺญาณสมุทาเย นิรุฬฺโห ตเทกเทเสปิ รุฬฺหิยา ปวตฺตตีติ เวทิตพฺพํ. อถ วา กิญฺจิ นิมิตฺตํ คเหตฺวา สติปิ อญฺญสฺมึ ตนฺนิมิตฺตยุตฺเต กิสฺมิญฺจิเทว วิสเย สมฺมุติยา จิรกาลตาวเสน นิมิตฺตวิรเหปิ ปวตฺติ รุฬฺหิ นาม, ยถา มหิยํ เสตีติ มหึโส, คจฺฉนฺตีติ คาโวติ, เอวํ ขนฺธสทฺทสฺสาปิ รุฬฺหิภาโว เวทิตพฺโพ.

“‘连同词义一起显示蕴词的范围’——以此，它显示蕴词就像‘堆’(rāsi)一词，在‘堆’的意义上作为能说者而转起，因其为同义词。然而，在功德等义中，它只是在与该对象相关的用法中转起，而非作为能说者，因此说：‘在功德……等义中，非为词义。’‘蕴词’是指与戒等词语并置的蕴词。因此义注说：‘它阐明了具备戒等功德的集合义。’‘某些人’是指法师利(Dhammasiri)长老。‘于此’是指在‘戒蕴、定蕴’(Dī. Ni. 3.355)此处。不仅是他，诸义注师也认为此处的蕴是功德义。诚然，在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中说：‘在“戒蕴、定蕴”等处，是功德义。’(Dhammasaṅgaṇī Aṭṭhakathā 5)。“然而，难道单单一个蕴词，在‘青年(māṇava)，三蕴的称赞者’以及‘贤友毘舍佉(Visākhā)，圣八支道并非由三蕴所摄’(Ma. Ni. 1.462)等处，未曾被视为戒等的能说者吗？”“并非如此，在那些地方，它也是因受到主旨等限定，才显示出在戒等义上的转起。”蕴词并非在‘概念词’(paññatti-sadda)的意义上转起，意即它不像‘词源’(nirutti)、‘惯用语’(vohāra)等词那样是‘概念’(paññatti)的同义词。‘木堆’(dārukkhandha)是一个概念，这显示了该蕴词在特定概念上的转起。‘识蕴’(viññāṇakkhandha)一词，是指在‘识即是识蕴’(《双论》[Yamaka] 1.蕴双32)中所说的蕴词。‘在集合体中是约定俗成的’(samudāye niruḷha)是指，在由智慧聚合过去等不同差别法而成的识之集合体中，是约定俗成的。它正是以那种约定俗成(ruḷhi)的方式转起，即由于它在集合体中是约定俗成的，因此它也对作为其一部分的单个识转起。于此当知，犹如‘善’一词因‘由善巧所生’之义而在与智相应的法中是约定俗成的，同样地，‘蕴’一词在与智不相应的识之集合体中是约定俗成的，也因约定俗成而转用于其一部分上。或者，约定俗成(ruḷhi)是指，虽有其他具备同样特征的事物，但仍取某一特征，对某个特定对象，通过世俗的长期使用，即使在没有该特征时也转起。例如，‘躺在地上者’(mahiyaṃ seti)是‘水牛’(mahiṃso)，‘行走者’(gacchanti)是‘牛’(gāvo)。同样地，应当了知蕴词也是约定俗成的。

ราสิโต คุณโตติ สพฺพตฺถ ภุมฺมตฺเถ วา นิสฺสกฺกวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. นิยเมตฺวาติ ววตฺถเปตฺวา. ปิณฺฑฏฺโฐติ สงฺฆาตตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปญฺเจว ขนฺธา วุตฺตา, โกฏฺฐาสฏฺเฐ จ ขนฺธฏฺเฐ นิพฺพานสฺส วเสน ฉฏฺเฐนาปิ ขนฺเธน ภวิตพฺพํ, ตสฺมา ขนฺธฏฺโฐ นาม ราสฏฺโฐติ ยุตฺตํ. ‘‘เยสํ วา อตีตาทิวเสน เภโท อตฺถี’’ติอาทินา อตีตาทิวิภาคภินฺเนสุ รุปฺปนาทิสภาวธมฺเมสุ วิสุํ วิสุํ โกฏฺฐาสภาเวน คยฺหมาเนสุ ตพฺพิภาครหิตสฺส เอกสฺส นิพฺพานสฺส ราสฏฺฐตา วิย โกฏฺฐาสฏฺฐตาปิ น สมฺภวตีติ ทสฺเสติ. เอเตน ปญฺญตฺติยาปิ ขนฺเธสุ อคฺคหเณ การณํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

“从堆积到功德”(Rāsito guṇato)——在所有地方，这都应被视为处格或离格的用法。“确定”(niyametvā)即是“规定”(vavatthapetvā)。“团块义”(piṇḍaṭṭha)即是“集合义”(saṅghātattha)。因此，因为只说了五蕴，而如果蕴义是部分义(koṭṭhāsaṭṭha)，那么由于涅槃(nibbāna)，就应该有第六蕴，所以蕴义即是集合义(rāsaṭṭha)，此说为合理。通过“或者，对那些依过去等而有差别者……”等文，显示了当那些具有变坏(ruppanā)等自性的、依过去等差别而有区别的法，被分别取为各个部分时，离于此等差别的唯一的涅槃，既不可能有集合义，也不可能有部分义。应知，以此也说明了概念(paññatti)不被摄于诸蕴中的原因。

กสฺมา ปเนตฺถ ผสฺสาทิเก วิย สงฺขารกฺขนฺเธ อนวโรเธตฺวา เวทนาสญฺญา วิสุํ ขนฺธภาเวน คหิตาติ? วิวาทมูลตาทิวิเสสทสฺสนตฺถํ. คหฏฺฐานญฺหิ วิวาทการณํ กามชฺโฌสานํ. วุตฺตญฺเจตํ ‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ กามานเมว เหตุ มาตาปิ ปุตฺเตน วิวทติ, ปุตฺโตปิ มาตรา วิวทตี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๑.๑๖๘, ๑๗๘). ปพฺพชิตานํ ทิฏฺฐาภินิเวโส. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘เย ทิฏฺฐิมุคฺคยฺห วิวาทยนฺติ, ‘อิทเมว [Pg.8] สจฺจ’นฺติ (สุ. นิ. ๘๓๘; มหานิ. ๖๗) จ วาทยนฺตี’’ติอาทิ. เตสุ กามชฺโฌสานํ เวทนสฺสาเทน โหติ, ทิฏฺฐาภินิเวโส สญฺญาวิปลฺลาเสน. สญฺญาวิปลฺลาเสน หิ จิตฺตวิปลฺลาโส, จิตฺตวิปลฺลาเสน ทิฏฺฐิมานตณฺหาปปญฺจานํ วิปลฺลาโสติ. ตถา เวทนานุคิทฺโธ วิปลฺลตฺถสญฺโญ จ สํสรติ. เวทนานุคิทฺธสฺส หิ เวทนาปจฺจยา ตณฺหา สิทฺธา โหติ, ตโต จ ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานนฺติ อาวฏฺฏติ ภวจกฺกํ. วิปลฺลตฺถสญฺญิสฺส จ ‘‘สญฺญานิทานา หิ ปปญฺจสงฺขา’’ติ (สุ. นิ. ๘๘๐) วจนโต ทิฏฺฐิมานตณฺหาปปญฺจานํ อนุปจฺเฉทโต สํสารสฺส อนุปจฺเฉโทว. อิติ วิวาทการณานํ กามชฺโฌสานทิฏฺฐาภินิเวสานํ การณภาโว สํสารเหตุภาโวติ อิมสฺส วิวาทมูลตาทิวิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ สงฺขารกฺขนฺเธ อนวโรเธตฺวา เวทนาสญฺญา วิสุํ ขนฺธภาเวน คหิตาติ เวทิตพฺพํ.

为何在此不像触等被包含于行蕴中那样，而将受与想单独作为蕴来取？这是为了显示争论之根源(vivādamūlatā)等特殊性。因为在家者(gahaṭṭha)的争论之因是沉溺于欲乐(kāmajjhosāna)。经中亦云：“再者，诸比丘，以欲为因，以欲为源，以欲为由，纯粹因欲，母与子诤，子与母诤……”等(中部 1.168, 178)。而出家众(pabbajita)则是执取于见(diṭṭhābhinivesa)。经中亦云：“彼等执取见而诤论，宣称‘唯此是真实……’”等(经集 838；大义释 67)。于此二者中，沉溺欲乐是由于受的味著(assāda)，执取于见是由于想的颠倒(vipallāsa)。因为由想颠倒而有心颠倒(cittavipallāsa)，由心颠倒而有见、慢、爱等戏论(papañca)的颠倒。如是，贪著于受(vedanānugiddha)及有颠倒想(vipallatthasaññā)者便流转轮回。对于贪著于受者，“受缘爱”得以成立，继而“爱缘取”，如是，有轮便转动。而对于有颠倒想者，依“诸戏论想(papañcasaṅkhā)乃想为因缘”之语(经集 880)，由于见、慢、爱等戏论未被断除，轮回便不会断绝。如是，为了显示此等争论之因——沉溺欲乐与执取于见——是轮回之因等特殊性，应知受与想未被包含于行蕴中，而是被单独作为蕴来取。

โอกาเสสูติ วิภชนกิริยาย ปวตฺติฏฺฐานภาวโต อตีตาทโย โอกาสาติ วุตฺตา. อิติสทฺเทนาติ ‘‘อุปาทายรูป’’นฺติ เอวํ อฏฺฐกถายํ วุตฺตอิติสทฺเทน. นิทสฺสนตฺเถนาติ อุทาหรณตฺเถน. สพฺโพติ สกโล เอกาทสสุ โอกาเสสุ วิภตฺโต วิภชนนโย. อิทญฺจ วิภชนนฺติ ‘‘จตฺตาโร จ มหาภูตา…เป… อุปาทายรูป’’นฺติ เอวํ วิภตฺตํ อิทญฺจ วิภชนํ. โอฬาริกาทีสูติ โอฬาริกสุขุมหีนปณีตทูรสนฺติเกสุ. จกฺขายตนนฺติอาทิวิภชนญฺจาติ ‘‘จกฺขายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ อิตฺถินฺทฺริยํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร รูปา สทฺทา คนฺธา รสา โผฏฺฐพฺพาติ เอวํ ปวตฺตํ วิภชนญฺจ. ยถาสมฺภวนฺติ ยถารหํ. เอกาทสสุ โอกาเสสุ ยํ ยตฺถ วิภชนํ ยุตฺตํ, ตํ ตตฺถ โยเชตพฺพํ. เอวํ เวทนากฺขนฺธาทีสุปีติ ยถา รูปกฺขนฺเธ ยถาสมฺภวํ เอกาทสสุ โอกาเสสุ วิภชนํ โยเชตพฺพนฺติ วุตฺตํ, เอวํ เวทนากฺขนฺธาทีสุปิ ยถาสมฺภวํ เอกาทสสุ โอกาเสสุ วิภชนํ โยเชตพฺพนฺติ อตฺโถ.

“于诸场域(okāsa)中”：因为是分别作用(vibhajanakiriyā)的转起之处，所以过去等被称为场域。“以iti词”指以义注(aṭṭhakathā)中所说的“……所造色(upādāyarūpa)”此iti词。“以示例义(nidassanattha)”即“以范例义(udāharaṇattha)”。“全部”指在十一场域中分别的全部方法(vibhajananaya)。“而此分别”指“四大种(mahābhūta)……乃至……所造色”这样分别的此一分别。“于粗等中”指于粗(oḷārika)、细(sukhumā)、劣(hīna)、胜(paṇīta)、远(dūra)、近(santika)中。“及眼处等分别”指“眼处(cakkhāyatana)……乃至……所触处(phoṭṭhabbāyatana)；女根(itthindriya)……乃至……段食(kabaḷīkāro āhāro)；色、声、香、味、所触”这样转起的分别。“随其可能(yathāsambhava)”即“随其适合(yathāraha)”。在十一场域中，何种分别于何处适合，即应于彼处结合彼分别。“于受蕴等中亦尔”：其义为，如于色蕴(rūpakkhandha)中，说应随其可能在十一场域中结合其分别，如是，于受蕴等中，亦应随其可能在十一场域中结合其分别。

ตตฺถ เวทนากฺขนฺโธ ตาว ปุริเม โอกาสปญฺจเก สุขาทิเวทนาตฺติกวเสน วิภตฺโต, อิตรสฺมึ กุสลตฺติกเวทนาตฺติกสมาปนฺนทุกสาสวทุกวเสน. สญฺญากฺขนฺโธ ปน ปุริเม โอกาสปญฺจเก ฉผสฺสทฺวารวเสน, อิตรสฺมึ โอฬาริกทุเก ปฏิฆสมฺผสฺสทุกวเสน เจว ยถาวุตฺตกุสลตฺติกาทิวเสน [Pg.9] จ วิภตฺโต. เสเสสุ กุสลตฺติกาทิวเสเนว. ตถา สงฺขารกฺขนฺโธ. ปฏิฆสมฺผสฺสทุโก ปเนตฺถ นตฺเถว. เจตนาย เอว เจตฺถ นิทฺเทโส สงฺขารกฺขนฺธธมฺมานํ เจตนาปฺปธานภาวทสฺสนตฺถํ. ตถา หิ สา ‘‘สงฺขารกฺขนฺโธ’’ติ วุตฺตา. ตตฺถาติ ตสฺมึ วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส วิภชเน ปฏินิทฺเทเส. ตํ ปน ทฺวยนฺติ มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตุทฺวยํ. ยญฺหิ สตฺตวิญฺญาณธาตุเทสนายํ ‘‘มโนธาตุ, มโนวิญฺญาณธาตู’’ติ ทฺวยํ เทสิตํ, ตํ ฉวิญฺญาณกายเทสนายํ ‘‘มโนวิญฺญาณ’’นฺตฺเวว วุจฺจตีติ.

于此，受蕴先在最初的五个场域中，依乐等受三法(sukhādivedanāttika)而分别；在其余场域中，则依善等三法(kusalattika)、受三法(vedanāttika)、已入定二法(samāpannaduka)、有漏二法(sāsavaduka)而分别。想蕴则在最初的五个场域中，依六触门(chaphassadvāra)而分别；在其余场域中，则依粗细二法(oḷārikaduka)、有对触二法(paṭighasamphassaduka)以及如前所说的善等三法等而分别。在其余的场域中，仅依善等三法等而分别。行蕴也是如此，但于此没有有对触二法。于此仅指示思(cetanā)，是为了显示在行蕴诸法中，思的主导地位。诚然，它（思）被称为“行蕴”。“于彼”即于彼识蕴分别的还示中。“而彼二者”即意界(manodhātu)与意识界(manoviññāṇadhātu)二者。诚然，在七识界(sattaviññāṇadhātu)的教说中所教导的“意界、意识界”此二者，在六识身(chaviññāṇakāya)的教说中仅被称为“意识”。

ปาฬินเยนาติ ขนฺธวิภงฺคปาฬินเยน. อญฺเญน ปกาเรนาติ ธมฺมสงฺคเห, ตทฏฺฐกถายญฺจ อาคเตน ปการนฺตเรน.

“依圣典之法(pāḷinaya)”是指依《蕴分别》(Khandhavibhaṅga)的圣典原文之法。“依其他方式(aññena pakārena)”是指依《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)及其义注中所出现的另一种方式。

๑. รูปกฺขนฺธนิทฺเทสวณฺณนา

1. 色蕴解释之释义

๒. ‘‘กิญฺจี’’ติ ปทํ ‘‘เอกจฺจ’’นฺติ อิมินา สมานตฺถนฺติ อาห ‘‘กิญฺจีติ ปการนฺตรเภทํ อามสิตฺวา อนิยมนิทสฺสน’’นฺติ. อุภเยนาติ ปการเภทํ อนามสิตฺวา อามสิตฺวา จ อนิยมทสฺสนวเสน ปวตฺเตน ‘‘ยํ กิญฺจี’’ติ ปททฺวเยน. อธิปฺเปตตฺถนฺติ รูปํ. อติจฺจาติ อติกฺกมิตฺวา. ปวตฺติโตติ ปวตฺตนโต. นิยมนตฺถนฺติ นิวตฺตนตฺถํ.

2. “‘任何’(kiñci)一词与‘某些’(ekacca)同义，故说：‘任何’是于触及另一类差别时，作为不限定的指示。‘以两者’(ubhayena)是指，以不触及和触及种类差别这两种显示不限定的方式，而转起的‘yaṃ kiñci’这两个词。‘所指之义’(adhippetattha)即是色。‘超越’(aticca)意即‘已越过’(atikkamitvā)。‘发生故’(pavattito)意即‘因其发生’(pavattanato)。‘为限定之义’(niyamanattha)意即‘为遮止之义’(nivattanattha)。”

‘‘กิญฺจา’’ติ เอตฺถ กึ-สทฺโท ปุจฺฉายํ เหตุอตฺถทีปโก, กรเณ เจตํ ปจฺจตฺตวจนํ, จ-สทฺโท วจนาลงฺกาโรติ อาห ‘‘เกน การเณน วเทถา’’ติ. ทุติยวิกปฺเป ปน วุตฺตนเยเนว การณตฺเถ ปวตฺตํ กึ-สทฺทํ ‘‘วเทถา’’ติ กิริยาปทสมฺพนฺธเนน อุปโยควเสน ปริณาเมตฺวา วทติ ‘‘ตํ การณํ วเทถา’’ติ.

于“又是什么(kiñcā)”一词中，“什么(kiṃ)”一词用于疑问，以明示原因之义，此为工具格单数；而“又(ca)”一词为句子之庄严，故说：“你们以何理由说？”。但在第二种抉择中，则依已说之法，将用于原因之义的“什么”一词，通过与动词“你们说”的关联，依其用法而转换，而说：“你们说出那个原因。”

ปุริมสนฺตานสฺส เภทนฺติ ปุริมสนฺตานสฺส วินาสํ, วินาสาปเทเสน เจตฺถ สนฺตาเน วิสทิสุปฺปาทเมว ทสฺเสติ. เตเนวาห ‘‘วิสทิสสนฺตานุปฺปตฺติทสฺสนโต’’ติ. นนุ จ อรูปธมฺมานมฺปิ วิโรธิปจฺจยสมวาเย วิสทิสุปฺปตฺติ อตฺถีติ? สจฺจํ อตฺถิ, สา ปน น ปากฏตรา, ปากฏตรา จ อิธาธิปฺเปตา. เตเนวาห ‘‘สีตาทิสนฺนิปาเต’’ติ. ตถา จาห ภควา ‘‘สีเตนปิ รุปฺปติ, อุณฺเหนปิ รุปฺปตี’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๓.๗๙). อิทานิ เภท-สทฺโท อุชุกเมว วิการาปตฺตึ วทตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เภโท จา’’ติอาทิมาห[Pg.10]. วิสทิสรูปุปฺปตฺติเยว, น อุปฺปนฺนสฺส อญฺญถาภาโวติ อธิปฺปาโย. เตน กาปิลิยํ ปริณามวาทํ ปฏิกฺขิปติ. ยทิ ปุริมสนฺตานโต เภโท วิสทิสุปฺปตฺติ รุปฺปนํ, เอวํ สนฺเต ลกฺขณสฺส อติปฺปสงฺโค สิยาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘อรูปกฺขนฺธาน’’นฺติอาทิ. เอตฺถ สีตาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน ยถา อุณฺหชิฆจฺฉาทโย สงฺคยฺหนฺติ, เอวํ อาหาราทีนมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. เยนาติ เยน สีตาทีหิ สมาคเมน. ตตฺถาติ เตสุ รูปธมฺเมสุ. อาหาราทิกสฺส วา ฐิติปฺปตฺตสฺสาติ สมฺพนฺโธ. ยถา รูปธมฺมานํ ฐิติกฺขเณ สีตาทีหิ สมาคโม โหติ, เอวํ อรูปกฺขนฺธานํ อญฺเญหิ สมาคโม นตฺถิ อติลหุปริวตฺติโต, ตสฺมา อรูปธมฺมา รูปธมฺมานํ วิย ปากฏสฺส วิการสฺส อภาวโต ‘‘รุปฺปนฺตี’’ติ, ‘‘รุปฺปนลกฺขณา’’ติ จ น วุจฺจนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘รุปฺปตี’’ติ ปทสฺส กตฺตุกมฺมสาธนานํ วเสน อตฺถํ ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายํ ‘‘กุปฺปติ ฆฏฺฏียติ ปีฬียติ ภิชฺชตี’’ติ วุตฺตนฺติ ตทตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘กุปฺปตีติ เอเตนา’’ติอาทิมาห. โกปาทิกิริยาติ โกปสงฺฆฏฺฏนปีฬนกิริยา. โกป-สทฺโท เจตฺถ โขภปริยาโย เวทิตพฺโพ. กตฺตุภูโต กมฺมภูโต จ อตฺโถติ กตฺตุกมฺมสาธนานํ วเสน วุจฺจมาโน ภูตุปาทายรูปสงฺขาโต อตฺโถ. กมฺมกตฺตุตฺเถน ภิชฺชติ-สทฺเทนาติ ยทา กมฺมกตฺตุตฺโถ รุปฺปติ-สทฺโท, ตทา ภิชฺชติ-สทฺโทปิ ตทตฺโถ เอว เวทิตพฺโพติ อตฺโถ. ตตฺถ ยทา กมฺมตฺเถ ‘‘รุปฺปตี’’ติ ปทํ, ตทา ‘‘สีเตนา’’ติอาทีสุ กตฺตุอตฺเถ กรณวจนํ. ยทา ปน ‘‘รุปฺปตี’’ติ ปทํ กตฺตุอตฺเถ กมฺมกตฺตุอตฺเถ วา, ตทา เหตุมฺหิ กรณวจนํ เวทิตพฺพํ. ‘‘ยํ ปน รุปฺปตี’’ติอาทินา ‘‘กุปฺปตี’’ติอาทีนํ กตฺตุกมฺมตฺถานมฺปิ อตฺถวจนานํ วจเน การณํ ทสฺเสติ. ยทิปิ อตฺถ-สทฺโท ‘‘ปีฬนฏฺโฐ’’ติอาทีสุ (ปฏิ. ม. ๑.๑๗; ๒.๘) สภาวปริยาโยปิ โหติ, ‘‘เกนฏฺเฐนา’’ติ ปเนตฺถ อภิเธยฺยปริยาโย อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘เกนฏฺเฐนาติ ปุจฺฉาสภาควเสน รุปฺปนฏฺเฐนา’’ติ, รุปฺปนสทฺทาภิเธยฺยภาเวนาติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘น เกวลํ สทฺทตฺโถเยว รุปฺปน’’นฺติ. ตสฺส อตฺถสฺสาติ ตสฺส ภูตุปาทายปฺปเภทสฺส สภาวธมฺมสฺส. รุปฺปนลกฺขณญฺจ นาเมตํ อนิจฺจตาทิ วิย กกฺขฬตฺตาทิโต อญฺญนฺติ น คเหตพฺพํ. ปญฺญตฺติวิเสโส หิ ตนฺติ, กกฺขฬตฺตาทีนํเยว ปน อรูปธมฺมวิธุโร สภาววิเสโสติ เวทิตพฺพํ.

“前一相续的破坏”意即前一相续的毁灭，此处以毁灭之名，实指相续中不相似法的生起。因此说：“因其显示了不相似相续的生起。”然则，于无色法，当对立的缘聚合时，不也存在不相似法的生起吗？诚然存在，但那并不甚为显现，而此处意指的是甚为显现者。因此说：“于冷等聚合时。”世尊亦如是说：“为冷所恼坏，为热所恼坏”等。如今，为显示“破坏”一词即是直指变异的发生，而说“破坏亦……”等。其意为：只是不相似的色法生起，而非已生起者变为他物。以此驳斥迦毗罗派(Kāpiliya)的转变论(pariṇāmavāda)。若从前一相续的破坏而有不相似法的生起即是“恼坏”，如是，则此特征便有过滥之失——作此考量后，而说“于无色蕴……”等。此处，“为冷等所”中的“等”字，应知其包含热、饥饿等，亦应见其包含食物等。“以何”意即以何种与冷等的聚合。“于彼”意即于那些色法中。或与“已达住位的食物等”相关联。正如色法于住立之刹那与冷等聚合，无色蕴因其变易极其迅速，而无与其他事物的聚合，是故无色法因无如色法般显现的变异，故不说其“被恼坏”，亦不说其“有恼坏之相”，此为关联。为显示“被恼坏”(ruppati)一词在能作与所作语态上的意义，义注中说：“被扰动、被冲击、被逼迫、被破坏。”为阐明其义，而说：“‘被扰动’，以此……”等。“扰动等行为”即扰动、冲击、逼迫的行为。此处的“扰动”一词，应知为“扰乱”的同义词。以能作与所作语态所说之义，即是名为“大种与所造色”之法，此法既是能作，亦是所作。“以具有中动意义的‘被破坏’一词”意为：当“被恼坏”一词具有中动意义时，则“被破坏”一词亦应知具有彼义。于此，当“被恼坏”一词用于所作义时，则“为冷所”等句中的工具格用于能作义。而当“被恼坏”一词用于能作义或中动义时，则工具格应知用于原因之义。以“凡被恼坏者……”等句，显示了说出“被扰动”等具有能作与所作意义的词语的理由。虽然“义”一词在“逼迫之义”等处亦为“自性”的同义词，但此处于“以何义”中，意指的是“所指称”的同义词，故说：“‘以何义’？——依提问之分位，以被恼坏之义”，其意为“以作为‘恼坏’一词所指称的状态”。因此说：“恼坏不仅是词语之义。”“彼义”即彼大种与所造色类别之自性法。此“恼坏之相”，不应如无常等一般，执为异于坚硬等之物。此实为一种特别的假名，但应知其即是坚硬等法中无色法所无的自性差别。

มุจฺฉาปตฺติยาติ [Pg.11] มุจฺฉาย โมหสฺส อาปชฺชเนน. กปฺปสณฺฐานํ อุทกนฺติ กปฺปสณฺฐาปกมหาเมฆวุฏฺฐํ อุทกํ. ตถาติ ตปฺปการตาย ขารภาเว สติ อุทเกน กปฺปวุฏฺฐานกาเล วิย ปถวี วิลีเยยฺย. โลกนฺตริยสตฺตานํ ปน ปาปกมฺมพเลน อขาเรปิ ขาเร วิย สรีรสฺส วิลียนา เวทิตพฺพา. เตเนวาติ สอุสฺสทนิสฺสยนิรยสฺส วุตฺตตฺตา เอว. น หิ อวีจิมฺหิ ปญฺจวิธพนฺธนาทิกมฺมการณํ กโรนฺติ.

“陷入痴迷”是指因陷入迷惑，即愚痴。“成劫之水”是指使劫形成的大云所降之水。如是，即当大地呈碱性时，会如劫成时一般为水所溶。然而，对于世间边地狱(Lokantariya)的众生，应知其由恶业之力，纵在非碱性处，身体亦如在碱性处般溶解。正因如此，即因已说增盛所依地狱故。在无间地狱(Avīci)中，是不会施行五花大绑等业罚的。

๓. ปกรณปฺปตฺตํ รูปํ ปกฺขิปิตฺวา มาติกา ฐปิตาติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. มหาภูตุ…เป… อาปชฺชติ ตปฺปการภาเวน อตีตํเส คณนํ คตนฺติ วุตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. ‘‘น หี’’ติอาทินา ธมฺมนฺตรนิวตฺตนตฺถตา ปการนฺตรนิวตฺตนตฺถตา จ ภูตุปาทายคหณสฺส นตฺถีติ ทสฺเสติ. ตํทสฺสเนติ คณนนฺตรทสฺสเน. ตํสภาวตฺตาติ ภูตุปาทายสภาวตฺตา. ‘‘น จา’’ติอาทินา ภูตุปาทายสภาโว อตีตํสคณิตตาย ตํสภาวสฺสปิ อญฺญถา คณิตตฺตา, อตํสภาวสฺส จ ตถา คณิตตฺตา อการณนฺติ ทสฺเสติ. ‘‘อชฺฌตฺต…เป… ลพฺภตี’’ติ เอเตน ทุติยนเย น เกวลํ ยถาวุตฺโตว โทโส, อถ โข อพฺยาปิโตปิ โทโสติ ทสฺเสติ. ตเทตํ ปน อการณํ การณภาวสฺเสว อนธิปฺเปตตฺตา. น เหตฺถ ภูตุปาทายรูปภาโว อตีตํเส คณนสฺส การณนฺติ อธิปฺเปตํ, ยโต ยถาวุตฺตโทสาปตฺติ สิยา.

3. 应引入“论母是在纳入了与本论相关的色法之后才确立的”此义，以建立关联。其意为：已说“大种……乃至……以其种类故，被计入过去分”。‘并非……’等语，显示了摄取大种与所造色，并非为了排除其他法，亦非为了排除其他类别。‘显示彼’意即显示另一种计算。‘因其是彼自性’意即因其是大种与所造色的自性。‘并且不……’等语显示，大种与所造色的自性并非计入过去分的理由，因为具有彼自性者被以他法计算，而不具彼自性者亦被同样计入。‘“内在……乃至……可得”，以此显示，于第二义中，不仅有如所说之过失，亦有不周遍之过失。但此非是理由，因其并非被意指为理由。此处，色法是大种与所造色之自性，并未被意指为计入过去分的理由，否则便会引生如所说之过失。

‘‘กินฺตี’’ติ เอตฺถ ‘‘กิ’’นฺติ ปุพฺเพ ยํ ‘‘รูป’’นฺติ สามญฺญโต คหิตํ, ตสฺส สรูปปุจฺฉา. อิติ-สทฺโท นิทสฺสนตฺโถ, น การณตฺโถ. เตนสฺส ยํ รูปํ อตีตํ นิรุทฺธํ…เป… อตีตํเสน สงฺคหิตํ อตีตโกฏฺฐาเส คณนํ คตํ, ตํ กินฺติ เจ? ‘‘จตฺตาโร จ…เป… รูป’’นฺติ ภูตุปาทายวิภาคทสฺสนมุเขน วิเสสํ นิทสฺเสติ. ยตฺตกา หิ อิธ วิเสสา นิทฺทิฏฺฐา จกฺขายตนาทโย, เตสมิทํ นิทสฺสนนฺติ. น เจตฺถ ปุริมนยโต อวิเสโส. ตตฺถ หิ รูปสฺส ภูตุปาทายตามตฺตสภาวทสฺสนตา วุตฺตา. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อตีตรูปมฺปิ ภูตานิ เจวา’’ติอาทิ. อิธ ปน ภูตุปาทาเยน นิทสฺสนภูเตน รูปสฺส สพฺพวิเสสวิภาวนตา ทสฺสิตา. เอวญฺจ กตฺวา อพฺยาปิตโทโสปิ เจตฺถ อโนกาโสว, ยํ รูปํ อชฺฌตฺตํ…เป… อุปาทินฺนํ, กินฺติ? จตฺตาโร จ…เป… รูปนฺติ ตทญฺญวิเสสนิทสฺสนสฺส อธิปฺเปตตฺตา. ตถา จาห ‘‘เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ.

于“是什么”中，“什么”是对于先前被概括地执为“色”者，询问其自相。“此”一词用于示例，而非表原因。因此，若问彼已过去、已灭……乃至……被摄于过去分、计入过去部类的色法，是什么呢？答：“四……乃至……色”，即通过显示大种与所造色的分别来示例其差别。凡此处所指出的眼处等所有差别，此即其示例。此处与前一种解释并非无别。于彼，仅说示色法纯为大种与所造色之自性。因此义注说：“过去色亦即诸大种……”等。但此处，则显示了以作为范例的大种与所造色来阐明色法的一切差别。如是，则不周遍之过失于此亦无机会。若问：内在……乃至……被执取的色法，是什么？答：“四……乃至……色”，因为其意在于示例除此（内在等）以外的其他差别。故说：“于一切处，义应如是知。”

ปริยายเทสนตฺตาติ [Pg.12] สภาวโต ปริยายนํ ปริวตฺตนํ ปริยาโย, อุชุกํ อปฺปวตฺตีติ อตฺโถ. ปริยาเยน, ปริยายภูตา วา เทสนา เอตฺถาติ ปริยายเทสนํ, สุตฺตนฺตํ. สุตฺตนฺตญฺหิ เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน เทเสตพฺพธมฺเม เลสโต ลพฺภมานภาวกถนํ, น อุชุนิปฺปเทสภาวกถนนฺติ ปริยายเทสนํ นาม. เตเนว ตํ ‘‘ยถานุโลมสาสน’’นฺติ วุจฺจติ. อภิธมฺโม ปน เทเสตพฺพธมฺเม อุชุนิปฺปเทสกถนนฺติ นิปฺปริยายเทสนํ นาม, ยโต ‘‘ยถาธมฺมสาสน’’นฺติ วุจฺจติ. นิจฺฉเยน เทโสติ ววตฺถานโต กถนํ. ตถา ภทฺเทกรตฺตสุตฺตาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๗๒ อาทโย) วิย อตีตาทิภาโว อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนภาโว อทฺธาวเสน อิธาปิ ขนฺธวิภงฺเค สุตฺตนฺตภาชนียตฺตา นิทฺทิสิตพฺโพ สิยาติ โยชนา.

因其为方便说(pariyāyadesana)。“方便”(pariyāya)者，自其本性回转、转变，义为非直接进行。以方便，或已成方便之说，是为方便说，即经藏(suttanta)。经藏之所以名为方便说，乃因其随顺所化有情之意乐，而略示所应教之法，非是直接、无余地宣说其自性。是故其被称为“随顺教法”(yathānulomasāsana)。而阿毗达摩(abhidhamma)，则因其直接、无余地宣说所应教之法，故名为无方便说(nippariyāyadesana)，是故其被称为“如法教法”(yathādhammasāsana)。确定之说，即是分析而说。犹如在《贤善一夜经》(Bhaddekarattasutta)等经中，过去等状态，即过去、未来、现在之状态，是以时分而说；此处于《蕴分别》(Khandhavibhaṅga)中，因其属经藏之部类，亦应如是解释。此为贯通全文之义。

สนฺนิปติตนฺติ สมาคตํ. สนฺตานวเสนาติ ปุพฺพาปรวเสน. ปุพฺเพนาปรสฺส สมปฺปมาณตาย อนูนํ อนธิกํ, ตโต เอว เอกาการํ. ปวตฺติกาลวเสน วา อนูนํ อนธิกํ, สมานสภาวตาย เอกาการํ. เตน วิสภาคอุตุนา อนนฺตริตตํ ทสฺเสติ. เอวํ อาหาเรปีติ เอตฺถ วิสภาคาหาเรน อนนฺตริโต อเนกวารํ อเนกทิวสมฺปิ ภุตฺโต สภาเคกาหารํ นาม. ‘‘ตโต ปุพฺเพ วิสภาคอุตุอาหารสมุฏฺฐานํ อตีตํ, ปจฺฉา อนาคต’’นฺติ หิ วุตฺตนฺติ. ‘‘เอกาหารสมุฏฺฐาน’’นฺติ ปน วุตฺตตฺตา เอกสฺเสว อาหารสฺส โยชนา ยุตฺตรูปาติ อปเร. ปญฺจทฺวารวเสนาติ เอตฺถ ปญฺจทฺวาราวชฺชนโต ปฏฺฐาย ยาว ตทารมฺมณํ, ยาว ชวนํ, ยาว วา โวฏฺฐพฺพนํ, ตาว ปวตฺตา จิตฺตสนฺตติ เอกวีถิ. เอกชวนสมุฏฺฐานนฺติ เอกชวนวารสมุฏฺฐานํ. เอตฺถ จ สมยํ อนามสิตฺวาว สนฺตติวเสน, สนฺตติญฺจ อนามสิตฺวาว สมยวเสน อตีตาทิวิภาโค คเหตพฺโพ.

“聚集”(sannipatita)，即会合(samāgata)。“以相续故”(santānavasena)，即以前后相续故。由于前与后等量，无减无增，由此即为一相。或由于发生时无减无增，因自性相同而为一相。由此显示未被不同类的时节(utu)所间断。同样，对于食物也是如此。此处，未被不同类的食物所间断，即使在许多天里吃了许多次，也称为“一种同类食物”。确实有说到：“在此之前，由不同类时节与食物所生起的已经过去，在此之后，尚未生起。”然而，因为说到“由一食所生”(ekāhārasamuṭṭhāna)，另一些人说，只连结于一种食物是更恰当的形式。“以五门故”(pañcadvāravasena)者：此处，从五门转向(pañcadvārāvajjanā)开始，直到彼所缘(tadārammaṇa)，或直到速行(javana)，或直到确定(voṭṭhabbana)，如此发生的心相续(cittasantati)是一个心路过程(ekavīthi)。“由一速行所生”(ekajavanasamuṭṭhāna)，即由一速行次所生。此处，应理解过去等的分别是：不触及时而依相续，以及不触及相续而依时。

เตสนฺติ เหตุปจฺจยานํ. กลาปสฺสาติ รูปกลาปสฺส. กมฺมานนฺตราทีติ กมฺมาทิ, อนนฺตราทีติ ปจฺเจกํ อาทิ-สทฺโท โยเชตพฺโพ. ตตฺถ ปฐเมน อาทิสทฺเทน อุปนิสฺสยปจฺจยสฺส อาหาราทิโน จ ทุติเยน สมนนฺตรานนฺตรูปนิสฺสยาทิโน สงฺคโห เวทิตพฺโพ. จิตฺตุปฺปาทสฺส เจตฺถ กมฺมานนฺตราทิปจฺจยวเสน, อิตรสฺส กมฺมาทิวเสเนว ชนกภาเว โยชนา ทฏฺฐพฺพา. ตถา จิตฺตุปฺปาทสฺส ปุเรชาตวเสน, อิตรสฺส ปจฺฉาชาตวเสน, อุภเยสมฺปิ สหชาตวเสน อุปตฺถมฺภนํ เวทิตพฺพํ[Pg.13]. เตเนวาห ‘‘ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพ’’นฺติ. อุปฺปาทกฺขเณติ เหตุกิจฺจกฺขเณ. เหตุกิจฺจํ นาม ตสฺส ตสฺส อุปฺปาเทตพฺพสฺส อุปฺปตฺติกรณํ, ตญฺจ ตสฺมึ ขเณ อุปฺปนฺนผลตฺตา ตโต ปรํ กตฺตพฺพาภาวโต นิฏฺฐิตญฺจาติ ทฏฺฐพฺพํ. อิตรํ ปน ตีสุปิ ขเณสุ ปจฺจยกิจฺจํ ทฏฺฐพฺพนฺติ โยชนา.

“彼等”(tesaṃ)，指因缘(hetupaccaya)。“色聚”(kalāpa)，指色法之聚(rūpakalāpa)。“业、无间等”(kammānantarādi)：‘等’字应分别与‘业’(kamma)和‘无间’(anantara)连结。此处，应知第一个‘等’字摄集了亲依止缘(upanissayapaccaya)、食缘(āhāra)等，第二个‘等’字摄集了等无间缘(samanantarapaccaya)、无间缘(anantarapaccaya)、无间亲依止缘(anantarūpanissayapaccaya)等。应见此处心生起(cittuppāda)以业、无间等缘为生起因，其他则仅以业等为生起因。同样，应知心生起依前生缘(purejāta)，其他依后生缘(pacchājāta)，两者皆依俱生缘(sahajāta)而支持。因此说：“应如其可能而连结。”“于生起刹那”(uppādakkhaṇa)，即于因之作用的刹那(hetukiccakkhaṇa)。所谓的因之作用，是使那些应生起者生起；应见它在那一刹那已生起果，此后无事可做，故已完成。至于其他，应见其缘的作用在所有三个刹那中。应如此连结。

๖. อนิฏฺฐนามนิวตฺตนสฺสาติ อนิฏฺฐนามนิวตฺติยา อการณภาวทสฺสเนน อิฏฺฐนามลาภาปนสฺส อการณภาวํ ทสฺเสติ.

6. “不可喜之名的转离”(aniṭṭhanāmanivattana)：通过显示不可喜之名的转离(aniṭṭhanāmanivatti)是无因的，从而显示获得可喜之名(iṭṭhanāmalābha)也是无因的。

เทวมนุสฺสสมฺปตฺติภเวติ สมฺปตฺติยุตฺเต สมฺปนฺเน เทวมนุสฺสภเว. สมิทฺธโสภนตาติ อภิวุทฺธโสภนตา. ตโต เอวาติ สมฺปตฺติวิรหโต เอว, อสมฺปนฺนตฺตา เอวาติ อตฺโถ. เตสํเยว หตฺถิอาทีนํ สุขสฺส เหตุภาวํ น คจฺฉนฺติ สารณาทิวเสน ทุกฺขปจฺจยตฺตา. เตสนฺติ หตฺถิรูปาทีนํ. ‘‘ตสฺส ตสฺเสวา’’ติอาทินา ยถาวุตฺตมตฺถํ วิวรติ. อกุสเลน อตฺตนา กเตน นิพฺพตฺตํ ทุกฺขสฺส ปจฺจโย โหตีติ โยชนา. ตสฺมาติ ยสฺมา กมฺมํ ยสฺมึ สนฺตาเน นิพฺพตฺตํ, ตตฺเถว สุขทุกฺขานํ ปจฺจโย โหติ, น อญฺญตฺถ, ตสฺมา. อฏฺฐกถายํ ปนาติ เอกจฺจมตทสฺสนํ. ตตฺถ ‘‘อนิฏฺฐํ นาม นตฺถี’’ติ ยสฺมา ปฏิเสธทฺวเยน กุสลกมฺมชสฺส อิฏฺฐภาโว นิยโต, ตสฺมา ‘‘กุสลกมฺมชเมว อิฏฺฐ’’นฺติ เอวํ อนิยเมตฺวา ‘‘กุสลกมฺมชํ อิฏฺฐเมวา’’ติ เอวเมตฺถ นิยโม คเหตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อกุสลกมฺมชมฺปี’’ติอาทิมาห. กินฺติ อกุสลกมฺมชํ โสภนํ, ยํ ปเรสํ อิฏฺฐํ นาม สิยา? ยทิ ทุคฺคติยํ เกสญฺจิ ติรจฺฉานานํ สณฺฐานาทิสมฺปตฺติ สุคติยํ สตฺตานํ อกุสลนิสฺสนฺเทน วิรูปรูปตา วิย กุสลนิสฺสนฺเทน, กถํ ตสฺสา อกุสลกมฺมชตา. อถ ปน ยํ เกสญฺจิ อมนาปมฺปิ สมานํ รูปํ มนาปํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ, เอวมฺปิ ยถา เกสญฺจิ ติรจฺฉานาทีนํ กุสลกมฺมชํ มนุสฺสาทิรูปํ อมนาปโต อุปฏฺฐหนฺตมฺปิ กุสลวิปากสฺเสว อารมฺมณภาวโต อตฺถโต อิฏฺฐเมว นาม โหติ, เอวํ อกุสลกมฺมชํ เกสญฺจิ มนาปํ หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺตมฺปิ อกุสลวิปากสฺเสว อารมฺมณภาวโต อตฺถโต อนิฏฺฐเมว นาม โหติ, เอวญฺเจตํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ. อญฺญถา ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ กายทุจฺจริตสฺส อิฏฺโฐ กนฺโต มนาโป วิปาโก อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติอาทิอฏฺฐานปาฬิยา (ม. นิ. ๓.๑๓๑) วิโรโธ สิยา. เตเนวาห ‘‘กุสลกมฺมชสฺส ปนา’’ติอาทิ. สพฺเพสนฺติ อตฺตโน, ปเรสญฺจ[Pg.14]. อิฏฺฐสฺส อภาโว วตฺตพฺโพติ ยถา ‘‘กุสลกมฺมชํ อนิฏฺฐํ นาม นตฺถี’’ติ วุตฺตํ, เอวํ กิญฺจาปิ ‘‘อกุสลกมฺมชํ อิฏฺฐํ นาม นตฺถี’’ติ อฏฺฐกถายํ น วุตฺตํ, เตน ปน นยทสฺสเนน อกุสลกมฺมชสฺส อภาโว วุตฺโต เอว โหตีติ โส สํวณฺณนาวเสน นิทฺธาเรตฺวา วตฺตพฺโพติ อธิปฺปาโย. เอเตน กุสลกมฺมชเมว อิฏฺฐนฺติ ปุริมปทาวธารณสฺส คเหตพฺพตํ ทสฺเสติ.

“于天人福报之有”(devamanussasampattibhave)，即于具足福报、圆满的天人有(bhava)中。“丰饶庄严”(samiddhasobhanatā)，即增长的美好。“由此之故”(tato eva)，即正因缺乏福报故，意思是正因不圆满故。那些象等，不成为乐因，因为通过回忆等方式而成为苦的缘。“彼等”(tesaṃ)，指象的色等。以“彼彼之”等句阐明如前所述之义。由自己所作的不善业所产生的，成为苦的缘。应如此连结(yojanā)。“因此”(tasmā)者：因为业在哪一个相续中产生，就在那里成为苦乐的缘，而非在别处，所以（说因此）。至于义注(aṭṭhakathā)中，则显示了某一派的观点。其中，关于“没有不可喜者”(aniṭṭhaṃ nāma natthi)，因为通过双重否定，善业所生者的可喜性是确定的，所以不应限定为“唯善业所生者是可喜的”，而应在此处作如此限定：“善业所生者确实是可喜的”。为了显示此义，而说“不善业所生者亦……”等。怎么说不善业所生者是美好的，能成为他人所喜爱的呢？倘若在恶趣(duggati)中，某些畜生的形色等圆满，是由于善业的余势(kusalanissanda)，犹如在善趣(sugati)中，有情因不善业的余势(akusalanissanda)而形色丑陋，那么其形色等圆满怎能说是由不善业所生呢？又或者，这是针对某些即使不可爱(amanāpa)之色，现起时却显得可爱(manāpa)而说的。即便如此，也犹如某些畜生等由善业所生的人等之色，即使现起时不可爱，但因其所缘是善异熟(kusalavipāka)，故从义理上说确实是可喜的；同样，由不善业所生者，即使现起时显得可爱，但因其所缘是不善异熟(akusalavipāka)，故从义理上说确实是不可喜的。应如此接受。否则，便会与“身恶行能生起可喜、可爱、可意的异熟，无有是处，无此可能”等《无有是处经》(Aṭṭhānapāḷi)的圣典文句相矛盾。因此说“然而善业所生者……”等。“一切”(sabbesaṃ)，指自己与他人。“应说可喜者之不存在”(iṭṭhassa abhāvo vattabboti)：犹如说到“善业所生者没有不可喜的”，同样，虽然义注中未说“不善业所生者没有可喜的”，但通过显示此理，不善业所生者之可喜者的不存在，实际上已被说明。其意为，此义应通过诠释的方式来确定并说明。以此显示，应理解“唯善业所生者是可喜的”中对前一词的限定。

อิทานิ ‘‘หตฺถิอาทีนมฺปี’’ติอาทินา ตเมวตฺถํ วิวรติ. กุสลวิปากสฺสาติ เอตฺถาปิ กุสลวิปากสฺเสว อารมฺมณนฺติ อตฺโถ. มนุสฺสานนฺติ จ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. อิตเรสมฺปิ จ อกุสลกมฺมชํ อกุสลวิปากสฺเสว, กุสลกมฺมชญฺจ กุสลวิปากสฺเสว อารมฺมณนฺติ ทสฺสิโตวายํ นโยติ. กสฺมา ปน อิฏฺฐานิฏฺฐมิสฺสิเต วตฺถุมฺหิ มนาปตาว สณฺฐาตีติ อาห ‘‘อิฏฺฐารมฺมเณน…เป… สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ. สุฏฺฐุ วุตฺตนฺติ ‘‘อิฏฺฐานิฏฺฐํ เอกนฺตโต วิปาเกเนว ปริจฺฉิชฺชตี’’ติ วทนฺเตหิ อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณววตฺถานํ สมฺมเทว วุตฺตํ. ตํ อนุคนฺตฺวาติ วิปากวเสน อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณววตฺถานํ อนุคนฺตฺวา. สพฺพตฺถาติ สุคติทุคฺคตีสุ, สพฺเพสุ วา อารมฺมเณสุ.

现在以“象等亦”(hatthiādīnampi)等句阐明彼义。“善异熟”(kusalavipākassa)者，此处之义亦为：仅以善异熟为所缘(ārammaṇa)。“人类”(manussānaṃ)亦应视为例示。此理亦显示：其他不善业所生者仅以不善异熟为所缘，善业所生者仅以善异熟为所缘。然而，为何在可喜与不可喜混合的事(vatthu)中，唯有可爱性(manāpatā)安住呢？（答）曰：“以可爱所缘(iṭṭhārammaṇa)……能说……”。“说得好”(suṭṭhu vuttaṃ)者：说“可喜与不可喜完全仅由异熟(vipāka)来限定”的人，他们对可喜与不可喜所缘的安立说得完全正确。“随顺彼”(taṃ anugantvā)，即随顺以异熟的方式对可喜与不可喜所缘的安立。“于一切处”(sabbattha)，即于善趣(sugati)、恶趣(duggati)中，或于一切所缘(ārammaṇa)中。

‘‘อนิฏฺฐา’’ติ วจเนเนว เตสํ อิฏฺฐตา นิวตฺติตาติ อาห ‘‘สทิสตา จ รูปาทิภาโวเยวา’’ติ. อิฏฺฐาเนว รูปาทีนิ กามคุณาติ สุตฺเต วุตฺตานีติ มิตฺตปฏิปกฺโข อมิตฺโต วิย อิฏฺฐปฏิปกฺขา อนิฏฺฐาติ อธิปฺเปตาติ วุตฺตํ ‘‘อนิฏฺฐาติ…เป… โวหาโร วิยา’’ติ. สพฺพานิ วาติ เอตฺถ ‘‘ปิยรูปํ สาตรูป’’นฺติ (ที. นิ. ๒.๔๐๐; ม. นิ. ๑.๑๓๓; วิภ. ๒๐๓) วจนโต กถํ อนิฏฺฐานํ รูปาทีนํ กามคุณภาวาปตฺตีติ เจ? เตสมฺปิ วิปลฺลาสวเสน ตณฺหาวตฺถุภาวโต ปิยรูปภาวสฺส อธิปฺเปตตฺตา. ยทิ เอวํ กถํ ‘‘จกฺขุวิญฺเญยฺยานิ รูปานิ อิฏฺฐานี’’ติอาทิสุตฺตปทํ (ม. นิ. ๑.๑๖๖; ๒.๑๕๕; ๓.๕๗; สํ. นิ. ๕.๓๐) นียตีติ อาห ‘‘อติสเยนา’’ติอาทิ.

仅以“不可喜”之语，彼等的可喜性即被转离。因此说：“而相似性仅是色等的状态。”经中说“可喜的色等即是欲”，因此，犹如友之对立面为非友，可喜之对立面即为不可喜，意谓如此。故说：“不可喜……犹如……世俗语。”或于一切（色）处，若依“可爱色、可意色”之语，不可喜的色等如何能达到欲的状态呢？（答：）因为彼等亦因颠倒而成为渴爱的对象，故意谓其具有可爱色的状态。若如此，“眼所识之色是可喜的”等经句如何解释呢？（答）曰：“以超胜故……”等。

อินฺทฺริยพทฺธรูปวเสน ปาฬิยํ หีนทุกนิทฺเทโส ปวตฺโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘ทฺวีสุปิ หีนปณีตปเทสู’’ติอาทิมาห. อวยวโยเค สามิวจนํ, น กตฺตรีติ อธิปฺปาโย. ‘‘เตสํ เตสํ สตฺตาน’’นฺติ อินฺทฺริยพทฺธรูเป นิทฺทิฏฺเฐ กสฺมา กมฺมชวเสน อตฺโถ วุตฺโต, น จตุสนฺตติวเสนาติ อาห ‘‘สตฺตสนฺตาน…เป… วุตฺต’’นฺติ. ปธานตฺตา หิ กมฺมชวเสน อตฺถํ วตฺวา เสเสสุ ‘‘เอวํ อุตุสมุฏฺฐานาทีสุปี’’ติ อฏฺฐกถายํ อติเทโส กโต[Pg.15]. ‘‘เตหิ เตหีติ เอตสฺมึ อตฺเถ’’ติ อิมินา ‘‘เตสํ เตส’’นฺติ กตฺตริ สามิวจนํ อาสงฺกติ. ตถา สติ วิสเย วา สามิวจเน ลทฺธคุณํ ทสฺเสติ ‘‘น กมฺมชวเสเนวา’’ติอาทินา, กมฺมชคฺคหณญฺเจตฺถ อุปลกฺขณํ ทฏฺฐพฺพํ.

为显示圣典中劣、胜二法的解释是依于根所缚色而展开，故说“于劣与胜二处亦……”等。其意为：属格用于部分与整体的连结，而非用于作者格。当“彼彼有情”之根所缚色已被指示时，为何其义是依业生而说，而非依四相续而说呢？（答）曰：“有情相续……已说”。因为（业生）是主要的，故依业生而说其义，对于其余者，在义注中以“时节生等亦如是”作了类推。以“于此义中，以彼彼”此句，（注释者）怀疑“彼彼”是作者格的属格。若如此，则显示在对象格或属格中获得的特质，如“不仅依业生……”等。此处应见，“业生”的提及是作为标示。

มริยาทาภูตนฺติ อุตฺตมมริยาทาภูตํ. เตเนวาห ‘‘ยสฺส เยว มนาปา, ตสฺส เตว ปรมา’’ติ. เตสนฺติ กามคุณานํ. สภาวโตติ ลกฺขณโต.

“成为界限”，即成为最高的界限。因此说：“对谁而言是可意的，对他而言彼等即是最高的。”“彼等”，指欲。“从自性”，即从相。

‘‘เอกสฺมึเยว อสฺสาทนกุชฺฌนโต’’ติอาทินา ‘‘ยสฺมา เตเยว รูปาทโย เอโก อสฺสาเทตี’’ติอาทิกํ สุตฺตนฺตวิวรณํ อิฏฺฐานิฏฺฐภาเว เหตุภาเวน วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. อิฏฺฐานิฏฺฐคฺคหณํ โหตีติ นิพฺพาเน วิย อนิฏฺฐคฺคหณํ สญฺญาวิปลฺลาเสน อญฺเญสุปิ อารมฺมเณสุ อิฏฺฐานิฏฺฐาภินิเวโส โหตีติ อธิปฺปาโย.

以“仅于一（事物）有味着与嗔恚故”等句，显示“因为一人味着彼彼色等”等经文的解释，是以可喜与不可喜的状态为因而说的。“有可喜与不可喜的执取”：其意为，犹如对涅槃有不可喜的执取，由于想颠倒，在其他所缘上亦有对可喜与不可喜的执着。

วิภาโค นาม อสงฺกโร, วิตฺถาโร จาติ ‘‘วิภตฺต’’นฺติ ปทสฺส ‘‘ววตฺถิตํ, ปกาสิต’’นฺติ จ อตฺถมาห. อญฺเญสนฺติ อติอฑฺฒทลิทฺทานํ. อิทํ อิฏฺฐํ, อนิฏฺฐญฺจ โหตีติ เอตฺถ จ-สทฺเทน อนิฏฺฐํ, อิฏฺฐญฺจ โหตีติ อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโตติ เวทิตพฺพํ. อนิฏฺฐํ อิฏฺฐนฺติ อิฏฺฐสฺส ‘‘อนิฏฺฐ’’นฺติ, อนิฏฺฐสฺส ‘‘อิฏฺฐ’’นฺติ คหเณ ยถาสงฺขฺยํ โยชนา. อินฺทฺริยวิการาปตฺติอาทินาติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ปุพฺพาภิสงฺขาราทึ สงฺคณฺหาติ. ปุเรตรํ ปวตฺตจิตฺตาภิสงฺขารวเสนาปิ หิ วินาว สญฺญาวิปลฺลาสํ อิฏฺฐํ ‘‘อนิฏฺฐ’’นฺติ, อนิฏฺฐญฺจ ‘‘อิฏฺฐ’’นฺติ คยฺหตีติ.

“分别”意为不混杂，亦为详尽，故‘已分别’一词意为‘已确定、已阐明’。“于他人”指于极富与极贫者。‘此是可喜的，亦是不可喜的’，此处应知，以`ca`字亦说‘（此是）不可喜的，亦是可喜的’此义。对于‘不可喜的（执为）可喜的’，应按顺序联结为：执取可喜者为“不可喜的”，执取不可喜者为“可喜的”。于“根变异等”中，“等”字包含往昔行等。因为即使没有想颠倒，也会因先前生起的心行之力，而将可喜的执为“不可喜的”，将不可喜的执为“可喜的”。

เตน วิปาเกนาติ เตน กุสลากุสลวิปาเกน. อารมฺมณสฺส อิฏฺฐานิฏฺฐตนฺติ ยตฺถ ตํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส พุทฺธรูปาทิกสฺส คูถาทิกสฺส จ อารมฺมณสฺส ยถากฺกมํ อิฏฺฐตํ อนิฏฺฐตญฺจ นิทสฺเสติ. วิชฺชมาเนปิ สญฺญาวิปลฺลาเส อารมฺมเณน วิปากนิยมทสฺสนนฺติ อิฏฺฐารมฺมเณ กุสลวิปาโกว อุปฺปชฺชติ, อนิฏฺฐารมฺมเณ อกุสลวิปาโกวาติ เอวํ อารมฺมเณน วิปากนิยมทสฺสนํ. อารมฺมณนิยมทสฺสนตฺถนฺติ ยํ กุสลวิปากสฺส อารมฺมณํ, ตํ อิฏฺฐํ นาม. ยํ อกุสลวิปากสฺส อารมฺมณํ, ตํ อนิฏฺฐํ นามาติ ทสฺสนตฺถํ. อารมฺมเณน นิยามิโต หิ วิปาโก อตฺตโน อุปการกสฺส อารมฺมณสฺส นิยามโก โหตีติ.

“由于那个果报”谓由于善或不善的果报。“所缘的可喜与不可喜”谓指果报生起之处，依次显示佛像等可喜所缘的可喜性，以及粪便等不可喜所缘的不可喜性。“即使存在想颠倒，亦由所缘显示果报的规定性”谓在可喜所缘上只生起善果报，在不可喜所缘上只生起不善果报，如是由所缘显示果报的规定性。“为显示所缘的规定性”谓凡是善果报的所缘，即名可喜；凡是不善果报的所缘，即名不可喜，为显示此义。因为果报由所缘所规定，故此果报成为对自己有助益的所缘的规定者。

ทฺวารนฺตเร [Pg.16] ทุกฺขสฺส ปจฺจยภูตสฺส อารมฺมณสฺส ทฺวารนฺตเร สุขวิปากุปฺปาทนโต, ทฺวารนฺตเร สุขสฺส ปจฺจยภูตสฺส อารมฺมณสฺส ทฺวารนฺตเร ทุกฺขวิปากุปฺปาทนโต วิปาเกน อารมฺมณนิยมทสฺสเนน วิปากวเสน อิฏฺฐานิฏฺฐตา ทสฺสิตาติ โยชนา.

应如此联结：由于在另一（根）门，作为苦之缘的所缘能生起乐果；又由于在另一（根）门，作为乐之缘的所缘能生起苦果，故（一所缘的）可喜与不可喜是依果报而显示，此乃通过果报来显示所缘的规定性。

๗. ทุปฺปริคฺคหฏฺเฐน การณภูเตน ลกฺขณสฺส อินฺทฺริยาทิสภาวสฺส ทุปฺปฏิวิชฺฌตา, เอวํ สุปริคฺคหฏฺเฐน ลกฺขณสุปฺปฏิวิชฺฌตา เวทิตพฺพา. ‘‘ทูเร’’ติ อวุตฺตสฺสาติ ลกฺขณโต ‘‘ทูเร’’ติ อกถิตสฺส. วุตฺตมฺปีติ ลกฺขณโต ‘‘ทูเร’’ติ วุตฺตมฺปิ สุขุมรูปํ.

7. 应知，以“难以把握”为原因，故相及根等自性难以了知；同样，以“容易把握”为原因，故相容易了知。“于远者”，指未被称为“远”者，即在相上未被称为“远”者。“虽已说”，指在相上虽已被说为“远”的微细色。

‘‘ภินฺทมาโน’’ติ สมฺภินฺทมาโนติ วุตฺตํ โหตีติ อาห ‘‘มิสฺสกํ กโรนฺโต’’ติ. ยสฺมา ปน เภทนํ วิภาคกรณมฺปิ โหติ, ตสฺมา ทุติยวิกปฺเป ‘‘ภินฺทมาโน’’ติ ปทสฺส ‘‘วิสุํ กโรนฺโต’’ติ อตฺถมาห. ตติยวิกปฺเป ปน ภินฺทมาโนติ วินาเสนฺโตติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘สนฺติกภาวํ ภินฺทิตฺวา ทูรภาวํ, ทูรภาวญฺจ ภินฺทิตฺวา สนฺติกภาวํ กโรนฺโต’’ติ. น หิ สกฺกา สนฺติกสฺส ตพฺภาวํ อวินาเสตฺวา ทูรภาวํ กาตุํ, ตถา อิตรสฺสาปิ. สนฺติกภาวกรเณน น ภินฺทติ น วินาเสติ, น จ โอกาสทูรโต ลกฺขณโต ทูรํ วิสุํ กรเณน ภินฺทติ วิภาคํ กโรติ, นาปิ โอกาสทูเรน ลกฺขณโต ทูรํ โวมิสฺสกกรเณน ภินฺทติ สมฺภินฺทตีติ โยชนา. ‘‘ติธา อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ ‘‘น หี’’ติอาทินา วิวรติ. วิสุํ กโรติ, โวมิสฺสกํ กโรตีติ กโรติ-สทฺทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. ‘‘เอตฺถาปี’’ติอาทินา ยถา ‘‘โอกาสโต ทูรเมว ภินฺทตี’’ติ เอตฺถ โอกาสโต ทูรสฺส โอกาสโต สนฺติกภาวกรณํ อธิปฺเปตนฺติ วินาสนํ เภทนํ, เอวํ ‘‘น ลกฺขณโต ทูรํ ภินฺทตี’’ติ เอตฺถาปิ ลกฺขณโต ทูรสฺส ลกฺขณโต สนฺติกภาวากรณํ อเภทนํ อวินาสนนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. โวมิสฺสกกรณวิภาคกรณตฺถตํ สนฺธายาห ‘‘ภินฺทมาโนติ เอตฺถ จ อญฺญถา เภทนํ วุตฺต’’นฺติ. ปจฺฉิมนเย วินาสนตฺถเมว สนฺธาย ‘‘เภทนํ อิธ จ อญฺญถา วุตฺต’’นฺติ อโวจ.

“破坏”（bhindamāno）即是“混合破坏”（sambhindamāno）之义，故说“使之混杂”。然而，破坏亦有分离之义，故在第二种解释中，“破坏”一词之义为“使之分离”。在第三种解释中，“破坏”即是消灭之义。因此说：“破坏近处之状态而使其成为远处之状态，破坏远处之状态而使其成为近处之状态。”不消灭近处之自性，则不可能使之成为远处之自性，反之亦然。使之成为近处之状态，并非破坏或消灭；亦非通过使相上的远与空间上的远分离而破坏或区别；亦非通过使相上的远与空间上的远混合而破坏或混杂，此乃其联结。“此义应从三方面理解”，此句是为详细解释前面简略所说之义，以“非”等词语展开。“使之分离”、“使之混杂”，是引入“作”（karoti）字来联系。以“此处亦然”等，譬如“仅从空间上破坏远”，此处意指从空间上使远成为近，即是消灭与破坏；同样，“不破坏相之远”，此处亦意指不使相之远成为相之近，即是不破坏、不消灭，以此显示此义。为指混合与分离之义，故说“破坏，此处亦有其他破坏之义”。在最后一种解释中，仅指消灭之义，故说“破坏，此处亦有其他破坏之义”。

รูปกฺขนฺธนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

色蕴解释之释义终。

๒. เวทนากฺขนฺธนิทฺเทสวณฺณนา

2. 受蕴解释之释义

๘. จกฺขาทโย [Pg.17] ปสาทาติ โอฬาริกตฺตภาวปริยาปนฺนา จกฺขุโสตฆานชิวฺหาปสาทา, มโนมยตฺตภาวปริยาปนฺนา จกฺขุโสตปฺปสาทา จ. กายโวหารํ อรหนฺตีติ กายนฺโตคธตฺตา กาเยกเทสตฺตา จ กาโยติ วตฺตพฺพตํ อรหนฺติ. กาโยติ หิ อตฺตภาโวปิ วุจฺจติ ‘‘สกฺกายทิฏฺฐี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๑; ๓.๑๕๕), กรชกาโยปิ ‘‘โส อิมมฺหา กายา อญฺญํ กายํ อภินิมฺมินาตี’’ติอาทีสุ (ปฏิ. ม. ๓.๑๔). ตพฺพตฺถุกาติ จกฺขาทินิสฺสิตา กายิกาติ ปริยาเยน วุตฺตา, นิปฺปริยาเยน ปน เจตสิกาว. ยถาห ‘‘ยํ ตสฺมึ สมเย ตชฺชาจกฺขุวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชํ เจตสิกํ เนว สาตํ นาสาตํ เจโตสมฺผสฺสชํ อทุกฺขมสุขํ เวทยิต’’นฺติอาทิ (ธ. ส. ๑๕๒). ‘‘น หิ จกฺขาทโย กายปฺปสาทา โหนฺตี’’ติ อิมินา กายปสาทนิสฺสิตา เวทนา นิปฺปริยาเยน กายิกาติ ทสฺเสติ. กายิกเจตสิกาทิภาเวนาติ อาทิ-สทฺเทน กุสลากุสลาพฺยากตาทิภาวา สงฺคยฺหนฺติ. เตนาติ สุขาทิเวทเนกเทสสฺส อทฺธาสมยวเสน อตีตาทิภาวาภาเวน. เกจิ ปเนตฺถ ‘‘เหฏฺฐา ทสฺสิตนยตฺตา ปากฏตฺตา อทฺธาวเสน, เอกมุหุตฺตาทิปุพฺพณฺหาทีสุ อุตุอาทินา รูปสฺส วิย เวทนาย วิภาโค น คยฺหตีติ สมยวเสน จ อตีตาทิเภโท น ทสฺสิโต’’ติ วทนฺติ. สนฺตานวเสน ปวตฺตานมฺปิ เวทนานํ จิตฺเตน สมูหโต คเหตพฺพตํ สนฺธายาห ‘‘เวทนาสมุทาโย’’ติ. เตหีติ อทฺธาสมยวเสน อตีตาทิภาเวหิ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ วิภงฺเค. เตติ ‘‘เวทเนกเทสา’’ติ วุตฺตา กายิกเจตสิกาทิภาเวน ภินฺนา สุขาทิเวทนาวิเสสา. ยทิ เวทเนกเทสา เอตฺถ คหิตา, ขณปริจฺฉินฺนาว เต คเหตพฺพา, น สนฺตติปริจฺฉินฺนาติ อาห ‘‘เอกสนฺตติยํ ปนา’’ติอาทิ. เตสูติ สุขาทิเภเทสุ. เภโทติ วิเสโส. ตสฺสาติ สุขาทิวิเสสสฺส. ยถา เจตฺถ, เอวํ ‘‘ตํสหิตตทุปฺปาทกา’’ติ เอตฺถาปิ ตํ-สทฺเทน สุขาทิวิเสโส ปจฺจามฏฺโฐติ เวทิตพฺโพ. สนฺตติ ปริจฺเฉทิกา ภวิตุํ อรหตีติ สมฺพนฺโธ. สนฺตติขณวเสเนว ปริจฺเฉโท วุตฺโต, น อทฺธาสมยวเสนาติ อธิปฺปาโย.

8. 眼等净色：即是属于粗显自体之眼、耳、鼻、舌净色，以及属于意所成自体之眼、耳净色。堪称身者：谓其遍入身中，且为身之一部分，故堪称身。身亦被称为自体，如“有身见”(sakkāyadiṭṭhī)等（《相应部》1.21；3.155）；亦被称为羯罗阇身(karajakāya)，如“他从此身化作另一身”等（《无碍解道》3.14）。以彼为所依者：谓依眼等所生之身受，是方便说，然从究竟义而言，则唯是心所。如说：“于彼时，由彼眼识界触所生，非乐非不乐之心所，即由心触所生之不苦不乐受”等（《法集论》152）。以“眼等非身净色”此句，显示依身净色所生之受，从究竟义而言，即是身受。以身受、心受等性：谓“等”字摄取善、不善、无记等性。因此：谓乐等受之一部分，依时与时节而言，无有过去等之状态。此处有人言：“因下方所示之理已显明，故依时而言，如一刹那等上午时分，感受之差别不被把握，如同色法受季节等影响；且依时节而言，过去等之差别亦未被显示。”为指依相续而生起之诸受，亦应以心集合而取，故说“受之集”。以彼等：谓依时与时节之过去等状态。此处：谓在此《分别论》中。彼等：谓“受之一部分”中所说，依身受、心受等性而区分之乐等受之差别。若此处摄取受之一部分，则应摄取刹那所限定者，而非相续所限定者，故说“然于一相续中”等。于彼等中：谓于乐等差别中。差别：谓特殊性。彼之：谓乐等特殊性。如此处，同样在“与彼俱生及彼之生起者”此句中，“彼”字亦应理解为回指乐等特殊性。相续应能限定，此为关联。仅依相续与刹那而说限定，非依时与时节，此是其意。

‘‘ปุพฺพนฺตาปรนฺตมชฺฌคตา’’ติ นิฏฺฐิตเหตุกิจฺจา อนิฏฺฐิตปจฺจยกิจฺจาติ วุตฺตา, ตํ ปน อติกฺกนฺตเหตุปจฺจยกิจฺจนฺติ เอวํ วุตฺตสฺส นยสฺส อุปลกฺขณนฺติ [Pg.18] อาห ‘‘ปุพฺพนฺตาปรนฺตมชฺฌคตาติ เอเตน เหตุปจฺจยกิจฺจวเสน วุตฺตนยํ ทสฺเสตี’’ติ. เอตฺถ กุสลากุสลกิริยเวทนานํ รูปสฺส วิย, วิปากานํ วิย จ อยํ นาม ชนกเหตูติ นิปฺปริยาเยน น สกฺกา วตฺตุํ, ปริยาเยน ปน อนนฺตรปจฺจยภูโต เหตูติ วตฺตพฺโพ.

“通达过去、未来、现在”：是说已终结因的作用，未终结缘的作用。而此超越因缘作用之义，是说“通达过去、未来、现在”此句，是用以标示依因缘作用所说之理。此处，善、不善、唯作之受，如同色法，亦如同异熟，不能以究竟义说此是生因；然以方便说，则应言是作为无间缘的因。

๑๑. สนฺตาปนกิจฺจนฺติ ปริฑหนกิจฺจํ. ชาติอาทิสงฺกรนฺติ ชาติสภาวปุคฺคลโลกิยโลกุตฺตรโต สงฺกรํ สมฺเภทํ อกตฺวา. สมานชาติยนฺติ เอกชาติยํ. สุขโต ตชฺชาติยา อทุกฺขมสุขา ปณีตาติ โยเชตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. สมานเภเทติ ภูมนฺตราทิสมานวิภาเค. อุปพฺรูหิตานํ ธาตูนนฺติ อุฬารรูปสมุฏฺฐาปเนน ปณีตานํ รูปธมฺมานํ. วิพาธิตานนฺติ นิปฺปีฬิตานํ มิลาปิตานํ. อุภยนฺติ สุขาทิทฺวยํ. เอตฺถ จ โขภนา, อาลุฬนา จ กายิกสุขสฺส วเสน เวทิตพฺพา. อภิสนฺทนา ฌานสุขสฺส. มทยนา กามสุขสฺส. ตถา ฉาทนา. อาสิญฺจนา สพฺพสฺส. ฉาทนา อาสิญฺจนา วา สพฺพสฺส วเสน เวทิตพฺพา.

11. 烧热作用：即焚烧作用。不作生等之混杂：谓不与生、自性、补特伽罗、世间、出世间作混杂、混合。于同生类中：即于同一生类中。“从乐而言，彼生类之不苦不乐受为殊胜”，应如是连结，此为关联。于同分中：即于地等同等划分中。增益诸界：即以生起粗色而为殊胜之色法。被损害：即被逼迫、令枯萎。二者：即乐等二者。此处，扰动与混乱应理解为依身乐而言。浸润：属于禅那之乐。令醉：属于欲乐。覆蔽亦然。浇灌：通于一切。覆蔽或浇灌，应理解为通于一切。

สภาวาทิเภเทน จาติ สภาวปุคฺคลโลกิยาทิเภเทน จ. เอกนฺตปณีเต โลกุตฺตเร หีนปณีตานํ ปฏิปทานํ วเสน หีนปณีตตา. เอกนฺตหีเน อกุสเล ฉนฺทาทิวเสน หีนปณีตตา, โอฬาริกสุขุมตา จ. ตถา หิ วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘ยา โอฬาริกา, สา หีนา. ยา สุขุมา, สา ปณีตา’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๑๑). อกุสลาทีสุ โทสสหคตาทิอนฺตรเภทวเสน อุปาทายุปาทาย โอฬาริกสุขุมตา ตํตํวาปนวเสน วุจฺจติ, น กุสลากุสลาทิวเสนาติ อาห ‘‘ตํตํวาปนวเสน กถเนปิ ปริวตฺตนํ นตฺถี’’ติ. โทสุสฺสนฺนตายาติ กิเลสาธิกตาย. ตถาติ โทสุสฺสนฺนตาย. กถํ ปน กุสเลสุ โทสุสฺสนฺนตา? อุปนิสฺสยวเสน, กิเลสาธิเกหิ สนฺตาเน ปวตฺตมานา กุสลา ธมฺมา กิเลเสหิ สมฺพาธปฺปตฺติยา ติณาทีหิ สมฺพาธปฺปตฺตานิ วิย สสฺสานิ วิปุลผลอุฬารผลา น โหนฺตีติ. ตถาติ มนฺทโทสตาย. กุสลานํ มนฺทโทสตาปิ วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพา. โอฬาริกสุขุมนิกนฺตีติ เอตฺถ อนฺโตคธวิเสสํ นิกนฺติยา โอฬาริกสุขุมตาสามญฺญํ วุตฺตํ. ยถา เหตฺถ โอฬาริกสามญฺเญน โอฬาริโกฬาริกตโรฬาริกตมา [Pg.19] นิกนฺติโย คยฺหนฺติ, ตถา สุขุมสุขุมตรสุขุมตมา สุขุมตาสามญฺเญน คยฺหนฺตีติ. สุขุมตมนิกนฺติวตฺถุนฺติ เจตฺถ ยาว ภวคฺคํ วิปสฺสนาญาณญฺจ เวทิตพฺพํ.

依自性等差别：即依自性、补特伽罗、世间等差别。在究竟殊胜之出世间法中，依行道之劣与胜而有劣胜之别。在究竟下劣之不善法中，依欲等而有劣胜之别，以及粗细之别。如义注中所说：“粗者为劣，细者为胜。”（《分别论义注》11）在不善法等中，依与嗔相应等内在差别，依缘而有粗细之别，这是依各自的安立而说，不是依善、不善等而说，故言：“依各自安立而说时亦无转变。”因过患增盛：即因烦恼增盛。如是：即因过患增盛。然则，善法中如何有过患增盛？依亲依缘，在烦恼增盛者之相续中生起的善法，因被烦恼所障碍，犹如被草等所障碍的庄稼，不能结出广大丰硕的果实。如是：即因过患微弱。善法之过患微弱，亦应依上述之理了知。粗细之喜爱：此处是说，喜爱之内在差别，是以粗细之共相而说的。譬如，此处以“粗”之共相，含摄了粗、更粗、最粗的喜爱；同样，以“细”之共相，含摄了细、更细、最细的喜爱。此处，最细喜爱之所缘，当知为直到有顶天，以及观智。

๑๓. ยทิ สิยาติ ยทิ อสมฺปโยโค วิสํสฏฺโฐ สิยา.

13. “若有”：即若有不相应、不混杂。

สนฺติกโต อกุสลโตติ อกุสลภาเวน สนฺติกโต โลภสหคตาทิอกุสลเวทยิตโต. อกุสลาติ โทสสหคตาทิอกุสลเวทนา ทูเรติ ยถา อุทฺธรียติ. ตโต ทูรโต กุสลโตติ ตโต อกุสลโต ทูรโต กามาวจราทิกุสลเวทยิตโต กุสลา กามาวจราทิกุสลเวทนา. ‘‘น สกฺกา’’ติ วุตฺตํ อุทฺธริตุํ อสกฺกุเณยฺยตํ ‘‘ตถา หิ สตี’’ติอาทินา วิวรติ. ตสฺมาติ ยสฺมา ทูรโต สนฺติกุทฺธรณํ วุตฺตนเยน สนฺติกโต สนฺติกุทฺธรณเมว โหติ, ตถา สติ อตฺถวิเสโส น โหติ, อุปาทายุปาทาย ทูรสนฺติกตา อิธ วุจฺจติ. ตสฺมา สนฺติกโต สนฺติกุทฺธรณญฺจ น สกฺกา กาตุํ อตฺถวิเสสาภาวโต, อนธิปฺเปตตฺตา จาติ อธิปฺปาโย.

“从近从不善”：即因其不善性而近，从与贪相应等不善受而言是近的。“不善”：是指与嗔相应等不善受是远的，如其被举示。“从彼远离而为善”：即远离彼不善，从欲界等善受而言，善受即是欲界等善受。所言“不能”，其无法举示之性，是以“因为若如此”等句来阐明。“因此”：因为依已说之理，从远举示近，实则只是从近举示近，若如此则无意义差别，此处是依缘而说远近。因此，从近举示近是不能作的，因无意义差别，且非所意欲，此即其意。

นนุ จ อติสยวจนิจฺฉาวเสน อตฺเถว อตฺถวิเสโสติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ทูรทูรตรตาย วิย สนฺติกสนฺติกตรตาย จ อนธิปฺเปตตฺตา’’ติ. ยาติ อกุสลเวทนา. ตโตติ กุสลเวทยิตโต. อิธ วุตฺตสฺส ทูรสฺสาติ อิมสฺมึ เวทนากฺขนฺธวิภงฺเค ‘‘อกุสลา เวทนา กุสลาพฺยากตาหิ เวทนาหิ ทูเร’’ติอาทินา (วิภ. ๑๓) วุตฺตสฺส ทูรสฺส. ทูรโต อจฺจนฺตวิสภาคตฺตาติ ยโต ยํ ‘‘ทูเร’’ติ วุตฺตํ, ตโต อจฺจนฺตวิสทิสตฺตา ตสฺส วเสน ทูเร สนฺติกํ นตฺถีติ น สกฺกา ทูรโต สนฺติกํ อุทฺธริตุํ. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – เหฏฺฐา ยา เวทนา ยาย เวทนาย ทูเรติ วุตฺตา, สา เอว ตสฺสา เกนจิปิ ปริยาเยน สนฺติเกติ น อุทฺธริตพฺพาติ. สนฺติเกติ วุตฺตเวทนํเยว สนฺธาย วทติ. ภินฺเนติ โลภสหคตาทิวเสน วิภตฺเต. ตตฺเถวาติ ‘‘สนฺติเก’’ติ วุตฺตอตฺเถ เอว. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘อกุสลา เวทนา อกุสลาย เวทนาย สนฺติเก’’ติ เอวํ วุตฺตอกุสลาย เวทนายเมว โลภสหคตาทิวเสน วิภตฺตาย ทูรภาโวปิ ลพฺภติ. เอวํ เสเสสุปีติ.

心中作意“难道不是因为欲作夸张之说而实有意义差别吗？”此一诘难，而说：“犹如远与更远，以及近与更近，皆非所意欲故。”“彼”，即不善受。“从彼”，即从善受。“此处所说之远”，即此《受蕴分别》(Vibhaṅga)中以“不善受与善、无记受为远”等句所说之远。“从远，因其极不共相”者，是说凡被称为“远”者，因其极不相似，故在“远”中无“近”，因此不能从“远”中举示出“近”。此中之意为：下方所说某受与某受为远，彼受绝不能以任何方式被举示为与彼为近。说“近”是仅针对所说之受而言。“于已分别者”，即依与贪相应等而分别者。“即于彼处”，即于所说“近”的意义中。此即是说：在“不善受与不善受为近”此句中，于所说的不善受，依与贪相应等而分别时，亦可得其远的状态。其余亦复如是。

ยทิ [Pg.20] สนฺติกโต ทูรํ ลพฺภติ, ยทคฺเคน ทูรํ ลพฺภติ, ตทคฺเคน ทูรโต สนฺติกํ อุทฺธริเยยฺยาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘อุปาทายุปาทาย ทูรโต จ สนฺติกํ น สกฺกา อุทฺธริตุ’’นฺติอาทิ. ตสฺสตฺโถ – ยํ สนฺติกโต ทูรํ ลพฺภติ, ยทิปิ ตํ วิสภาคฏฺเฐน ลพฺภติ, ตถาปิ ยํ ตตฺถ สนฺติกํ ลพฺภติ, ตํ สภาคฏฺเฐเนว ลพฺภตีติ สนฺติกโตว สนฺติกํ อุทฺธฏํ สิยาติ. ตสฺมาติ ยสฺมา วิสภาคฏฺเฐน ทูรตา, สภาคฏฺเฐน จ สนฺติกตา อิจฺฉิตา, ตสฺมา. โลภสหคตาย โทสสหคตา วิสภาคตาย ทูเร สมานา กถํ สนฺติเก ภเวยฺยาติ อธิปฺปาโย. นนุ ตาสํ อกุสลสภาคตา ลพฺภเตวาติ ตตฺถ อุตฺตรมาห ‘‘วิสภาคตา’’ติอาทิ. ตตฺถ เภทํ อคฺคเหตฺวา น ปวตฺตตีติ เภทํ วิเสสํ อสทิสตํ คเหตฺวา เอว ปวตฺตติ วิสภาคตา. ทูรตายาติ อิธาธิปฺเปตาย ทูรตาย สภาคสฺส อพฺยาปกตฺตา ทูรโต สนฺติกุทฺธรณํ น สกฺกา กาตุํ. สติ หิ สภาคพฺยาปกตฺเต สิยา สนฺติกตาติ ทูรโต สนฺติกุทฺธรณํ สกฺกา กาตุนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘น หี’’ติอาทินา ตเมวตฺถํ ปากฏํ กโรติ. สภาคตาติ สามญฺญํ. เภทนฺติ วิเสสํ. อนฺโตคธํ กตฺวาวาติ อภิพฺยาเปตฺวาว. วิสภาคพฺยาปกตฺตา สนฺติกตายาติ อิธาธิปฺเปตวิสภาคํ พฺยาเปตฺวา ปวตฺตนโต เหฏฺฐา วุตฺตสนฺติกตาย สนฺติกโต ทูรุทฺธรณํ สกฺกา กาตุํ. ตเมวตฺถํ ‘‘อกุสลตา หี’’ติอาทินา ปากฏํ กโรติ.

心中作意“若从近可得远，以何端得远，即可以彼端从远举示近”此一诘难，而说：“依缘而从远举示近是不可能的”等。其义为：凡从近得远者，虽由不共相义而得，然于彼处所得之近，乃由共相义而得，故应为从近举示近。因此，由于意欲以不共相义为远，以共相义为近，故（有此说）。与贪相应的（受）和与嗔相应的（受），因其不共相而为远，如何能为近？此是其意。对于“难道不能得彼等之不善共相吗？”，其回答为：“因不共相”等。于彼处，“不执取其差别则不生起”，是说：执取其差别、特殊、不相似，不共相才生起。所谓“远”，即此处所意欲之远，因共相不能遍及，故不能从远举示近。若共相能遍及，则可有近，故能从远举示近，此是其意。以“诚然不”等句，令此义显明。“共相”者，即共性。“差别”者，即特性。“含摄在内”者，即是遍及。所谓“近性”，因其能遍及此处所意欲的不共相而转起，故依下方所说之“近”，能从“近”举示出“远”。以“因为不善性”等句，令此义显明。

เวทนากฺขนฺธนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

受蕴解释的释义终。

๓. สญฺญากฺขนฺธนิทฺเทสวณฺณนา

3. 想蕴解释的释义

๑๗. ตสฺสาปีติ สญฺญายปิ. ตพฺพตฺถุกตฺตาติ จกฺขุวตฺถุกตฺตา. ปฏิฆวิญฺเญยฺโยติ ยถาวุตฺตปฏิฆโต วิชานิตพฺโพ ปฏิฆวเสน คเหตพฺโพ. อุตฺตรปทโลปํ กตฺวาติ ปุริมปเท อุตฺตรปทโลปํ กตฺวา.

17. “彼亦”者，即“想亦”。“以彼为所依故”者，即以眼为所依故。“触所识”者，即如前所说，应由触而识知，应依触而把握。“作后分省略”者，即在前词中作后分省略。

วิญฺเญยฺยภาเว, น อุปฺปตฺติยนฺติ อธิปฺปาโย. วจนนฺติ สทฺโท, นามนฺติ อตฺโถ. วจนาธีนาติ คเหตพฺพตํ ปติ สทฺทาธีนา, นามายตฺตคหณาติ อตฺโถ. ยเทตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ นามรูปทุเก (ธ. ส. มูลฏี. ๑๐๑-๑๐๘) วุตฺตเมว. อธิวจนํ ปญฺญตฺติปกาสกํ [Pg.21] ญาปกํ เอเตสํ อตฺถีติ อธิวจนา ยถา อริสโสติ. ตโตโชติ อธิวจนสงฺขาตโต อรูปกฺขนฺธโต ชาโต. อรูปกฺขนฺธปริยาปนฺนตฺตา ผสฺเสปิ ยถาวุตฺโต อตฺโถ สมฺภวตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺผสฺโสเยว วา’’ติอาทิมาห. น เกวลํ มโนทฺวาริกผสฺเส เอว, อถ โข ปญฺจทฺวาริกผสฺเสปิ ‘‘วิญฺเญยฺยภาเว วจนํ อธิกิจฺจ ปวตฺตา อธิวจนา’’ติอาทิวุตฺตปฺปกาโร อตฺโถ สมฺภวติ. อิตีติ ตสฺมา. เตน ปริยาเยนาติ มโนสมฺผสฺสชปริยาเยน. ตโตชาปีติ ปญฺจทฺวาริกผสฺสชาตาปิ. อญฺญปฺปการาสมฺภวโตติ ปฏิฆสมฺผสฺสชปริยายสฺส อสมฺภวโต. อาเวณิกํ ปฏิฆสมฺผสฺสชตา. ปการนฺตรํ อธิวจนสมฺผสฺสชตา.

（此）是在可识知性上说，非在生起上说，此是其意。“言”者，声也。“名”者，义也。“依言”者，是说对于所应把握者，是依于声，其义为“把握依于名”。此处应说之义，已在名色二法（的论述）中说。“增语”(adhivacana)者，因其有能开显、指示概念之“增语”，故名“增语”，犹如“毒蛇”(āsīviso)。“从彼生”者，即从名为“增语”的无色蕴而生。因为属于无色蕴的范畴，为了显示触中也可能存在如前所述的意义，所以才说“或者仅仅是触”等。不仅限于意门触，五门触中也有“在可识知性中，依言语而转之增语”等所说之义得以成立。“是故”者，即因此。“以彼方式”者，即以意触所生之方式。“从彼生”者，亦即从五门触所生。“因他法不成立”者，即因有对触所生之理路不成立。有对触所生是独特的，增语触所生是另一种。

ยทิ เอวนฺติ ยทิ ปญฺจทฺวาริกผสฺเสหิ อุปฺปนฺนสญฺญา ปริยายโต นิปฺปริยายโต จ ‘‘อธิวจนสมฺผสฺสชา’’ติ วุจฺจนฺติ, เอวํ จตฺตาโรปิ อรูปิโน ขนฺธา เอวํ วตฺตุํ ยุตฺตา. เอวํ สนฺเต สญฺญาว กสฺมา ‘‘อธิวจนสมฺผสฺสชา’’ติ วุตฺตาติ อาห ‘‘ติณฺณํ ขนฺธาน’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ติณฺณํ ขนฺธานนฺติ เวทนาสงฺขารวิญฺญาณกฺขนฺธานํ. อตฺถวเสนาติ ‘‘วจนํ อธิกิจฺจ ปวตฺตา อธิวจนา’’ติอาทินา วุตฺตอตฺถวเสน อนฺวตฺถตาวเสน. อตฺตโน ปตฺตมฺปิ นามนฺติ ‘‘อธิวจนสมฺผสฺสชา’’ติ เอวํ อตฺตโน อนุปฺปตฺตมฺปิ นามํ. ธมฺมาภิลาโปติ สภาวนิรุตฺติ. ปุพฺเพ จตุนฺนํ อรูปกฺขนฺธานํ สาธารโณปิ อธิวจนสมฺผสฺสชโวหาโร รุฬฺหิวเสน สญฺญาย เอว ปวตฺโตติ วตฺวา อิทานิ โส ตทญฺญารูปกฺขนฺธสาธารโณ สญฺญาย นิเวสิโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา’’ติอาทิมาห. รชฺชิตฺวา โอโลกนาทีสูติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน กุชฺฌิตฺวา โอโลกนาทิ วิย รชฺชิตฺวา สวนาทิปิ สงฺคยฺหตีติ เวทิตพฺพํ, ตถาโสตาวธานาทิโนปิ รตฺตตาทิวิชานนนิมิตฺตตาสมฺภวโต. จกฺขุสมฺผสฺสชาสญฺญาย ปน ปากฏภาวํ นิทสฺสนวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘โอโลกนํ จกฺขุวิญฺญาณวิสยสมาคเม’’ติอาทิมาห.

“若如是”者，即若五门触所生之想，无论以间接或直接的方式，皆被称为“增语触所生”，则其余四无色蕴亦应如是说。既然如此，为何独称想为“增语触所生”？（对此）答曰：“三蕴”等。此处“三蕴”者，即受、行、识三蕴。“依义”者，即依“依言语而转之增语”等所说之义，依其相应之义。“自身所得之名”者，即“增语触所生”此名，亦是（其他三蕴）自身未得之名。“法之言说”者，即自性之语。先前虽为四无色蕴所共通，然“增语触所生”之语，因惯例而仅用于想。如是说后，今为显示此亦通于其他无色蕴而安立于想中，故说“或者”等。“由贪著而观看等”者，此处“等”字，应知亦摄入如“由嗔恚而观看等”般的“由贪著而听闻等”，因为专注听闻等亦可能成为识知贪著等之相。为了以例证方式显示眼触所生想的明显性，故说“观看是眼识与对象相遇”等。

โอโลกนสฺส อปากฏภาเว รตฺตตาทิวิชานนํ น โหติ, ปากฏภาเว จ โหตีติ อาห ‘‘ปสาทวตฺถุกา เอวา’’ติ. ‘‘อญฺญํ จินฺเตนฺต’’นฺติ ยํ ปุพฺเพ เตน กถิตํ, กาเยน วา ปกาสิตํ, ตโต อญฺญํ กิญฺจิ อตฺถํ จินฺเตนฺตํ. เตเนวาห ‘‘ญาต’’นฺติ.

在观看不明了时，则无对贪著等的识知；在明了时则有，因此说“唯有净色为所依者”。“思惟其他”者，即思惟与他先前所说或身体所表达者不同的其他意义。因此说“已知”。

สญฺญากฺขนฺธนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

想蕴解释的释义终。

๔. สงฺขารกฺขนฺธนิทฺเทสวณฺณนา

4. 行蕴解释的释义

๒๐. ‘‘เหฏฺฐิมโกฏิยาติ [Pg.22] เอตฺถา’’ติ อิทํ ปฐมํ ‘‘เหฏฺฐิมโกฏิยา’’ติ วจนํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตสฺส หิ ภุมฺมวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ. เตนาห ‘‘ตตฺถ หิ ปธานํ ทสฺสิต’’นฺติ. เหฏฺฐิมโกฏิยาว ปธานํ ทสฺสิตนฺติ อิมมตฺถํ คเหตฺวา ‘‘ยทิ เอว’’นฺติอาทินา โจเทติ. อิตโร ‘‘เหฏฺฐิมโกฏิยา ปธานเมว ทสฺสิต’’นฺติ เอวเมตฺถ นิยโม คเหตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อุปริมโกฏิคตภาเวนา’’ติอาทินา ตํ ปริหรติ. ปธานสฺเสว ทสฺสนํ. ปธาเน หิ ทสฺสิเต อปฺปธานมฺปิ อตฺถโต ทสฺสิตเมว โหตีติ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ตํสมฺปยุตฺตสงฺขารา ปน ตาย คหิตาย คหิตาว โหนฺตี’’ติ. ยํ เหฏฺฐิมโกฏิยํ ลพฺภติ, ตํ อุปริมโกฏิยมฺปิ ลพฺภติ เอวาติ อาห ‘‘เหฏฺฐิมโกฏิ หิ สพฺพพฺยาปิกา’’ติ. ทุติเย กรณนิทฺเทสตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อาคตาติ สมฺพนฺโธ’’ติ อาห. อาคมนกิริยา หิ เหฏฺฐิมโกฏิยา กรณภาเวน ตตฺถ วุตฺตาติ. ยถา จ อาคมนกิริยาย, เอวํ วจนกิริยายปิ เหฏฺฐิมโกฏิยา กรณภาโว สมฺภวตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุริเมปิ วา’’ติอาทิมาห. ‘‘เอกูนปญฺญาสปฺปเภเท’’ติ อิทํ โลกิยจิตฺตุปฺปาเท ปาฬิอาคตานํ สงฺขารกฺขนฺธธมฺมานํ อุปริมโกฏึ สนฺธาย วุตฺตํ. เยวาปนกธมฺเมหิ สทฺธึ อุปริมโกฏิยา คยฺหมานาย ‘‘เตปญฺญาสา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา, โลกุตฺตรจิตฺตุปฺปาทวเสน ปน ‘‘สตฺตปญฺญาสา’’ติ.

20. “‘下际在此’(heṭṭhimakoṭiyāti etthā)，这是针对第一个‘下际’(heṭṭhimakoṭiyā)一词而说。其义理应依处格理解。因此说‘于彼处，主要者已被开示’。领会了‘下际本身即开示主要者’此义后，便以‘若如是’等诘难。另一方为表明此处应理解为‘下际仅开示主要者’这样的限定，而以‘以上际所摄之故’等来辩解。仅开示主要者。因为主要者若被开示，非主要者在义理上也就被开示了。因此，义注中说：‘与彼相应的诸行，因彼被执取，故亦被执取。’凡在下际可得者，在上际亦可得，故说‘下际实遍一切’。为显示第二句中的具格解释，说‘“来”是关联’。因为‘来’这一行为，是以‘下际’为工具而在彼处被述说。为显示正如‘来’这一行为，‘说’这一行为亦可能以‘下际’为工具，故说‘于前句亦可’等。‘于四十九种’，这是针对世间心生起时，圣典中所说的行蕴诸法的上际而说。若将不定法(yevāpanakadhammehi)与上际一同执取，则应说‘五十三’；但依出世间心生起，则为‘五十七’。

สงฺขารกฺขนฺธนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

行蕴解释之释义终。

ปกิณฺณกกถาวณฺณนา

杂论释义

สมุคฺคม-ปทสฺส ตตฺวโต ปริยายโต จ อตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘สญฺชาติยํ อาทิอุปฺปตฺติย’’นฺติ. เภทโต ปน สมาโยเค อุคฺคมนนฺติ. ตตฺถ เกน สมาโยเค, กุโต, กถญฺจ อุคฺคมนนฺติ วิจารณายํ อาห ‘‘ตํตํปจฺจยสมาโยเค’’ติอาทิ. ตตฺเถวาติ ปญฺจโวการภเว เอว. ตตฺถ หิ ปญฺจกฺขนฺธา ปริปุณฺณา สมุคฺคจฺฉนฺติ. ยถาธิคตานํ อธิคตปฺปการานํ, ปฏิสนฺธิกานนฺติ อตฺโถ. โอปปาติกสมุคฺคเมเนว เจตฺถ สํเสทชสมุคฺคโมปิ คหิโตติ ทฏฺฐพฺโพ ปญฺจกฺขนฺธปริยาปนฺนานํ ตทา อุปฺปชฺชนารหานํ [Pg.23] อุปฺปชฺชนโต. ตตฺถ สํเสทชา อุปฺปชฺชิตฺวา วฑฺฒนฺติ, อิตเร น วฑฺฒนฺตีติ อิทเมเตสํ นานากรณํ. สุขุมชาติยโลมา เอว กิร เกจิ เอฬกา หิมวนฺเต วิชฺชนฺติ, เตสํ โลมํ สนฺธาย ‘‘ชาติมนฺตเอฬกโลม’’นฺติ วุตฺตํ อติสุขุมตฺตา เตสํ โลมานํ. เกจิ ปน ‘‘อชปากติเกฬกาทีหิ สงฺกรรหิตานํ เตสํ เอฬกวิเสสานํ นิพฺพตฺเตฬกสฺส โลมํ ชาติอุณฺณา, ตมฺปิ ตงฺขณนิพฺพตฺตสฺสา’’ติ วทนฺติ. คพฺภํ ผาเลตฺวา คหิตสฺสาติ อปเร. เอวํสณฺฐานนฺติ ชาติอุณฺณํสุโน ปคฺฆริตฺวา อคฺเค ฐิตเตลพินฺทุสณฺฐานํ. วณฺณปฺปฏิภาโคติ รูปปฏิจฺฉนฺโน สณฺฐานปฏิจฺฉนฺโน จ.

为显示“生起”(samuggama)一词真实与转起之义，说“于出生时最初生起”。从分别上说，则是在和合中生起。于此，在探究“与何者和合，从何处，以及如何生起”时，说“与彼彼缘和合”等。“于彼处”即仅于五蕴有(pañcavokārabhave)。于彼处，五蕴得以圆满生起。“如其所得”即依所得之方式，义为结生法。应知此处由化生之生起亦摄湿生之生起，因五蕴所摄、当时适宜生起的法得以生起。其中，湿生者生起后会成长，其他则不成长，此为彼等之差别。据说在雪山(himavante)确有某些具细种毛的羊，针对彼等之毛，因其毛极细，故说“具种姓羊毛”。亦有人说：“与野羊等无混杂的彼等特殊种类的羊所生之羊毛为原生毛，且亦是于彼刹那所生者。”另有人说：“是剖开母胎而取出者。”“如是形状”，指原生毛纤维流滴后，于末端停留的油滴之形状。“色相似”(Vaṇṇappaṭibhāgo)即被色所覆及被形相所覆。

สนฺตติมูลานีติ ตสฺมึ ภเว รูปสนฺตติยา มูลภูตานิ. อเนกินฺทฺริยสมาหารภาวโตติ ยถารหํ จกฺขาทิอเนกินฺทฺริยสงฺฆาตภาวโต. ปธานงฺคนฺติ อุตฺตมงฺคํ สิโร.

“相续之根”(Santatimūlānīti)，即于彼有中，作为色相续的根本。“由多根集合故”(Anekindriyasamāhārabhāvato)，即如其所应，由眼等多根集合故。“主要部分”(Padhānaṅganti)，即最上部分——头。

น ตสฺส ตสฺส ขนฺธสฺส ปริปุณฺณตํ, ตํตํขนฺเธกเทสสฺเสว วุตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. กามาวจรานนฺติ กามาวจรสตฺตานํ. ปริหีนายตนสฺสาติ ปริหีนสฺส จกฺขาทิอายตนสฺส วเสน. ตตฺถ ทุคฺคติยํ อนฺธสฺส จกฺขุทสกวเสน, พธิรสฺส โสตทสกวเสน, อนฺธพธิรสฺส อุภยวเสน สนฺตติสีสหานิ เวทิตพฺพา. นปุํสกสฺส ปน ภาวหานิ วุตฺตา เอว. ตถา อนฺธพธิราฆานกสฺส จกฺขุโสตฆานวเสน. ตํ ปน ธมฺมหทยวิภงฺคปาฬิยา วิรุชฺฌติ. ตํ ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ. รูปาวจรานํ ปน จกฺขุโสตวตฺถุชีวิตวเสน จตฺตาริ สนฺตติสีสานีติ อิตเรสํ วเสน สนฺตติสีสหานิ เวทิตพฺพา.

意为：并非说彼彼蕴的圆满，因仅说及彼彼蕴的一部分。“欲界的”(Kāmāvacarānanti)即欲界有情。“处缺损者”(Parihīnāyatanassāti)即依眼等处缺损而言。于彼恶趣中，应知盲者依眼十法聚，聋者依耳十法聚，盲聋者依二者，而有相续之首的缺失。至于无性者，则已说其性根的缺失。同样，盲、聋、无嗅觉者，则依眼、耳、鼻根（而有缺失）。但此说与《法心分别》(Dhammahadayavibhaṅga)圣典相违。此点将于后文阐明。至于色界众生，则依眼、耳、所依、命根有四种相续之首；对于其他众生，应知是依其余诸根而有相续之首的缺失。

เตสนฺติ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ. วตฺถุภาเวนาติ วิจารณาย อธิฏฺฐานภาเวน. ปฏิสนฺธิยํ อุปฺปนฺนา ปวตฺตา ปญฺจกฺขนฺธาติ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ปวตฺติกฺขเณ จ ปญฺจกฺขนฺเธ ทสฺเสติ. ภุมฺมนิทฺเทโสติ ‘‘ปญฺจสุ ขนฺเธสู’’ติ อยํ ภุมฺมนิทฺเทโส. อญฺญถาติ นิทฺธารเณ อนธิปฺเปเต. ‘‘ภาเวนภาวลกฺขณตฺเถ’’ติ อิทํ วิสยาทิอตฺถานํ อิธาสมฺภวโต วุตฺตํ. อุภยนฺติ รูปารูปํ. รูปารูปสนฺตตินฺติ รูปสมุฏฺฐาปกํ รูปสนฺตตึ อรูปสนฺตติญฺจ. ‘‘วตฺถุ อุปฺปาทกฺขเณ ทุพฺพลํ โหตี’’ติ อิทํ น ปฏิสนฺธิกฺขณํ เอว, นาปิ วตฺถุรูปํ เอว สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สพฺพรูปานํ อุปฺปาทกฺขเณ ทุพฺพลตํ สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. ‘‘ตทา หี’’ติอาทิ ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส การณวจนํ. ตตฺถ ตนฺติ รูปํ. ‘‘กมฺมกฺขิตฺตตฺตา’’ติ อิทํ น กมฺมชตามตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ, อถ โข กมฺมชสฺส [Pg.24] ปฐมุปฺปตฺติยํ อปติฏฺฐิตตํ สนฺธายาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สติปี’’ติอาทิมาห. ตโต ปรนฺติ ตโต ปฏิสนฺธิโต ปรํ. สทิสสนฺตาเน ยถา ปติฏฺฐิตํ, น ตถา วิสทิสสนฺตาเนติ อาห ‘‘สมานสนฺตติย’’นฺติ.

“彼等”(Tesanti)即五蕴。“以所依故”(Vatthubhāvenāti)，即以作为考察的立足点故。“于结生时生起、存续的五蕴”，此句开示了结生刹那与存续刹那的五蕴。“处格的解释”(Bhummaniddesoti)即“于五蕴中”(pañcasu khandhesū)这一处格的解释。“否则”(Aññathāti)是指不意图抉择。“于‘有则有彼’之义”(Bhāvenabhāvalakkhaṇatthe)一句，是因所缘等义于此处不成立而说。“二者”(Ubhayanti)即色与无色。“色无色相续”(Rūpārūpasantatinti)即色相续与无色相续。为表明“所依于生起刹那羸弱”此句并非仅针对结生刹那，亦非仅针对所依色而说，故言“是针对一切色法于生起刹那的羸弱状态而说”。“于彼时”(Tadā hī)等是为前述之义说明原因。其中“彼”(taṃ)指色法。为表明“因被业所抛”(Kammakkhittattā)此句并非仅从业生而说，而是从业生法初生起时的未安住状态而说，故言“即使有”(satipī)等。“其后”(Tato paraṃ)即从结生之后。为表明在同类相续中能安住，而在不同类相续中则不然，故说“于同类相续”(samānasantatiyaṃ)。

องฺคภาวนฺติ การณภาวํ. เตเนวาห ‘‘สหายภาว’’นฺติ. เตสํ ธมฺมานนฺติ เยหิ สทฺธึ อุปฺปนฺนํ, เตสํ ปฏิสนฺธิยํ จิตฺตเจตสิกธมฺมานํ. ตทาติ ฐิติกฺขเณ ภงฺคกฺขเณ จ รูปุปฺปาทนเมว นตฺถิ. อนนฺตราทิปจฺจยลาเภน อุปฺปาทกฺขเณ เอว จิตฺตสฺส พลวภาโว, น อิตรตฺร. เตนาห ‘‘ยทา จ รูปุปฺปาทนํ, ตทา อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ.

“支分状态”(Aṅgabhāvanti)即因的状态。因此说“助伴状态”(sahāyabhāva)。“彼等法”(Tesaṃ dhammānanti)即与彼共同生起的、结生时的心与心所法。“那时”(Tadāti)即于住时与灭时，根本没有色的生起。因获得无间等缘，心仅于生起时有力，非于他时。因此说“当生起色法时，即于生起时”。

เยหากาเรหีติ อาหารินฺทฺริยปจฺจยาทิอากาเรหิ. ยถาสมฺภวํ ปจฺจยา โหนฺตีติ ผสฺสาทโย อาหาราทิวเสน ยถารหํ ปจฺจยา โหนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ ปฏฺฐาเน ‘‘ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิปากาพฺยากตา อาหารา สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานํ, กฏตฺตา จ รูปานํ อาหารปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๙).

“以何等行相”(Yehākārehīti)即以食、根、缘等行相。“随其可能为缘”(Yathāsambhavaṃ paccayā hontīti)即触等以食等方式，如其所应地为缘。此于《发趣》(Paṭṭhāna)中说：“于结生刹那，异熟无记的食，为相应诸蕴及业生诸色，以食缘为缘。”等(paṭṭhā. 1.1.429)。

จุติจิตฺเตน สทฺธึ อุปฺปชฺชมานํ, จุติจิตฺเตน วา การณภูเตน อุปฺปชฺชมานํ. ตโต ปุริมตเรหิ อุปฺปชฺชมานํ วิยาติ ยถา จุติจิตฺตโต อาสนฺเนหิ ปุริมตเรหิ อุปฺปชฺชมานํ รูปํ ภวนฺตเร น อุปฺปชฺชติ, เอวํ จุติจิตฺเตน อุปฺปชฺชมานมฺปิ อนุปจฺฉินฺเนปิ วฏฺฏมูเลติ อการณํ วฏฺฏมูลาวูปสโม จุติจิตฺตสฺส รูปุปฺปาทเนติ ทสฺเสติ.

与死心俱生，或以死心为因所生。“如更早于此生起者”(Tato purimatarehi uppajjamānaṃ viyāti)，即：正如临近死心的、更早（的心）所生的色法不会在另一有中生起，同样，由死心所生的（色法）亦然。此句显示，即使轮回之根(vaṭṭamūla)未断，轮回之根的未止息，亦非死心生起色法的原因。

อรูปสฺสาติ อารุปฺปสฺส.

“无色的”(Arūpassāti)即无色界的(āruppassa)。

อุตุนาติ ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส ฐิติกฺขเณ อุปฺปนฺเนน อุตุนา. สมุฏฺฐิเต รูเปติ ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ รูเป สมุฏฺฐิเต ปฏิสนฺธิอนนฺตรํ ปฐมภวงฺคจิตฺตํ รูปํ สมุฏฺฐาเปติ. อุปฺปาทนิโรธกฺขณาติ ยถาวุตฺเตสุ โสฬสสุ จิตฺเตสุ อาทิจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขโณ, โสฬสมจิตฺตสฺส นิโรธกฺขโณ จาติ วทนฺติ, รูปสฺเสว ปน อุปฺปาทนิโรธกฺขณา เวทิตพฺพา.

“由时节”是指由在结生心(paṭisandhicitta)的住立刹那生起的时节(utu)。“色法生起时”是指在结生心的坏灭刹那色法生起；结生之后，第一个有分心(bhavaṅgacitta)也使色法生起。“生灭刹那”：他们说，在如前所述的十六心中，有最初心的生起刹那与第十六心的坏灭刹那，但应知这只是色法的生灭刹那。

ธรมานกฺขเณ เอวาติ ตสฺส อุตุโน วิชฺชมานกฺขเณ เอว ยทิ คหิตา, ‘‘โสฬสจิตฺตกฺขณายุกํ รูป’’นฺติ วุตฺตํ โหติ โสฬสเหว จิตฺเตหิ ตสฺส ธรมานตาย ปริจฺฉินฺนตฺตา. อุปฺปาทกฺขณํ อคฺคเหตฺวาติ อุตุโน [Pg.25] ธรมานกฺขเณ อุปฺปาทกฺขณํ อคฺคเหตฺวา นิโรธกฺขโณ อถ คหิโต, ‘‘สตฺตรสจิตฺตกฺขณายุกํ รูป’’นฺติ วุตฺตํ โหติ อุปฺปาทกฺขณสหิเตน จ เอกสฺส จิตฺตกฺขณสฺส คหิตตฺตา. ‘‘อธิกโสฬสจิตฺตกฺขณายุก’’นฺติ วุตฺตํ โหติ นิโรธกฺขณสฺส พหิกตตฺตา.

“仅在持续刹那中”：即是说，若仅在该时节(utu)存在的刹那被计取，则为“色法寿命为十六心刹那”，因其持续存在仅由十六个心刹那所限定。“不计取生起刹那”：即是说，在该时节的持续刹那中，不计取生起刹那，而计取坏灭刹那，则为“色法寿命为十七心刹那”，因为（色法的）生起刹那与一个心刹那一同被计入。说“寿命超过十六心刹那(adhikasoḷasacittakkhaṇāyuka)”，则是因为排除了坏灭刹那。

เอวํ อุปฺปาทนิโรธกฺขเณสุ คหิเตสุ อคฺคหิเตสุ จ โสฬสสตฺตรสจิตฺตกฺขณายุกตา, ตโต อธิกจิตฺตกฺขณายุกตา จ สิยาติ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตตฺถ ฐิตปกฺขํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตสฺส ธรมานกฺขเณ อุปฺปนฺเนสูติ ตสฺส อุตุโน ธรมานกฺขเณ อุปฺปนฺเนสุ โสฬสสุ จิตฺเตสุ ปฏิสนฺธิปิ ยสฺมา คหิตา, ตสฺมา อุตุโน อุปฺปาทกฺขโณ ธรมานกฺขเณ คหิโตติ นิโรธกฺขเณ อคฺคหิเต ‘‘รูเป ธรนฺเตเยว โสฬส จิตฺตานิ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺติ, ตํ ปน สตฺตรสเมน จิตฺเตน สทฺธึ นิรุชฺฌตี’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๖ ปกิณฺณกกถา) เอวํ อฏฺฐกถายํ วกฺขมานา อธิกโสฬสจิตฺตกฺขณายุกตา อธิปฺเปตา. คหิเต วา นิโรธกฺขเณ โสฬสจิตฺตกฺขณายุกตา อธิปฺเปตาติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ ‘‘อธิกโสฬสจิตฺตกฺขณายุกตา’’ติ อิทํ ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขโณ คหิโตติ กตฺวา วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺควณฺณนายํ ‘‘ทฺเว ภวงฺคานิ, อาวชฺชนํ, ทสฺสนํ, สมฺปฏิจฺฉนํ, สนฺตีรณํ, โวฏฺฐพฺพนํ, ปญฺจ ชวนานิ, ทฺเว ตทารมฺมณานิ, เอกํ จุติจิตฺตนฺติ ปญฺจทส จิตฺตกฺขณา อตีตา โหนฺติ, อถาวเสสเอกจิตฺตกฺขณายุเก’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๗), ตถา ตทารมฺมณปริโยสานานิ, ‘‘เอกํ จุติจิตฺตํ, ตทวสาเน ตสฺมิญฺเญว เอกจิตฺตกฺขณฏฺฐิติเก อารมฺมเณ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๗) จ วกฺขติ. ตสฺมา รูปสฺส โสฬสจิตฺตกฺขณายุกตายปิ อตฺถสิทฺธิ โหติเยว. เตนาห ‘‘โสฬสจิตฺตกฺขณายุกตา อธิปฺเปตา’’ติ. ตถาปิ อุปฺปชฺชิตฺวา ภวงฺคจลนสฺส ปจฺจโย โหติ, น อุปฺปชฺชมานเมวาติ สตฺตรสจิตฺตกฺขณายุกตา เวทิตพฺพา.

如此，在说明了当生起刹那与坏灭刹那被计取或不被计取时，（色法寿命）可以是十六、十七或超过此的心刹那之后，现在为了阐明其中所持的观点，他开始说“然而因为”等。此处，“在其持续刹那中生起者”是指：在该时节(utu)的持续刹那中生起的十六心中，由于结生(paṭisandhi)也被计取，因此时节的生起刹那在持续刹那中被计取；而在坏灭刹那不被计取时，如义注(aṭṭhakathā)中所说：“色法持续期间，十六心生起又坏灭，但该色法与第十七个心一同坏灭”（《分别论义注》(Vibhaṅgaṭṭhakathā)第26页，杂论），此意即为“寿命超过十六心刹那”。或者，若坏灭刹那被计取，则意指十六心刹那寿命，此为关联。此处，“寿命超过十六心刹那”一语，是就结生心(paṭisandhicitta)的生起刹那被计取而说的。然而，由于在《分别论义注》的《缘起分别释义》(Paṭiccasamuppādavibhaṅgavaṇṇanā)中将说：“两个有分(bhavaṅga)、转向(āvajjana)、见、领受(sampaṭicchana)、推度(santīraṇa)、确定(voṭṭhabbana)、五个速行(javana)、两个彼所缘(tadārammaṇa)、一个死心(cuticitta)——这十五个心刹那已成过去，（所缘）仅余一心刹那寿命”（《分别论义注》227页）；以及关于彼所缘的终结：“一个死心，在其终结时，就在那仅住留一心刹那的所缘上，结生心生起”（《分别论义注》227页）。因此，色法寿命为十六心刹那的义理也能成立。故说“意指十六心刹那寿命”。即便如此，（色法）是生起后才成为有分动摇(bhavaṅgacalana)的因，而非正在生起时，故应知（色法寿命）为十七心刹那。

โอชาย สภาวสุขุมตา อุปาทารูปภาวโต. เอตฺถ จ มาตรา อชฺโฌหฏา โอชา พาหิรพฺภญฺชนํ วิย คพฺภมลฺลินา ตสฺมึ สนฺตาเน โอชฏฺฐมกรูปุปฺปตฺติยา ปจฺจโย โหติ. อาหารสมุฏฺฐานรูปปเวณิยา โอชาย วิย เสสติสนฺตติโอชาย รูปุปฺปาทนนฺติ อุทริเย โอชา รูปํ น สมุฏฺฐาเปติ อุตุสมุฏฺฐานภาวโต, อุปาทินฺนกฏฺฐาเน เอว ปน สมุฏฺฐาเปติ, รสหรณีหิ คนฺตฺวา กายานุสฏนฺติ เวทิตพฺพํ.

由于食素(ojā)自性微细且是所造色(upādārūpa)之故。在此，母亲所摄取的食素，如同外敷的油膏，成为胎儿(gabbhamalla)在其相续中产生食素八法聚(ojaṭṭhamakarūpa)的因缘。犹如食生色(āhārasamuṭṭhānarūpa)流传中的食素，其余相续中的食素也产生色法。然而，腹中的食素不产生色法，因其是时节生(utusamuṭṭhāna)的；它只在执受处(upādinnakaṭṭhāna)产生，应知其通过输送营养的管道(rasaharaṇī)而遍布于身。

จิตฺตญฺเจวาติ [Pg.26] เอตฺถ จ-สทฺเทน ปฏิโยคีนํ กมฺมเมว สมุจฺจิโนติ, น จิตฺเตน สมฺปยุตฺตธมฺเมติ กตฺวา อาห ‘‘จิตฺตสฺส ปุพฺพงฺคมตาย วุตฺต’’นฺติ. ‘‘จิตฺตุปฺปาทํ คณฺหาติ ‘จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหตี’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑) วิย, น กมฺมเจตนํ วิย เอกธมฺมเมวา’’ติ วุตฺเต ‘‘ยถา จิตฺตสมุฏฺฐานรูปสฺส เหตุอาทโย จิตฺตสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ สมุฏฺฐาปกาว, เอวํ กมฺมสมุฏฺฐานรูปสฺส กมฺมสมฺปยุตฺตาปี’’ติ โจทนํ สมุฏฺฐาเปตฺวา ตสฺส ปริหารํ วตฺตุํ ‘‘กมฺมสมุฏฺฐานญฺจา’’ติอาทิมาห.

在“心及”(cittañceva)一语中，此处的“及”(ca)字只总括其对应者(paṭiyogin)，即业本身，而非心相应法(cittasampayuttadhamma)，因此说“因心为前导而说”。当有人说：“（此）是取心生起(cittuppāda)，如在‘心已生起’(cittaṃ uppannaṃ hoti)等（《法集》(Dhammasaṅgaṇī)第1页）的例子中那样，而非像业思(kammacetanā)一样只取一法”，并提出诘难(codana)说：“如同心生色(cittasamuṭṭhānarūpa)的因等心相应法也是生起者，同样，业生色(kammasamuṭṭhānarūpa)的业相应法(kammasampayutta)也是（生起者）”，为了对此作出辩驳，（作者）说了“业所生亦”(kammasamuṭṭhānañca)等。

รูปสฺสาติ รูปกฺขณสฺส, รูปสฺส วา อทฺธุโน. นยทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ เอว รูปารูปธมฺมานํ เอกกฺขเณ ปาตุภาโวติ อิมสฺส อตฺถสฺส อนธิปฺเปตตฺตา. เตเนวาห ‘‘ตโต ปรมฺปิ รูปารูปานํ สหุปฺปตฺติสพฺภาวโต’’ติ. ยถา จ ‘‘ปฏิสนฺธิกฺขเณ เอวา’’ติ นิยโม น คเหตพฺโพ, เอวํ ‘‘เอกกฺขเณ เอว ปาตุภาโว’’ติปิ นิยโม น คเหตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น ปเนต’’นฺติอาทิมาห. ตํทีปนตฺถเมวาติ อสมานกาลตาทีปนตฺถเมว, น สหุปฺปาททีปนตฺถํ. อทฺธานปริจฺเฉทกถา หิ อยนฺติ.

“色的”(Rūpassa)是指色刹那(rūpakkhaṇa)，或色的时段(addhuno)。“在结生刹那(paṭisandhikkhaṇa)色法与非色法(rūpārūpadhamma)于同一刹那显现”，这应被视为仅是一种方法的展示，因为此义并非（作者）所意欲。因此说：“此后色法与非色法亦有俱生(sahuppatti)之故”。为了说明正如“仅在结生刹那”不应执为定则(niyama)，同样，“仅于一刹那显现”亦不应执为定则，（作者）才说“然而这”等。这只是为了阐明非同时性(asamānakālatā)，而非为了阐明俱生(sahuppāda)。因为此乃关于时段分别(addhānapariccheda)的论述。

ยทิ เอวนฺติ ยถา ผลปตฺตานิ, เอวํ รูปารูปธมฺมา ยทิ ทนฺธลหุปริวตฺติโน. อสมานทฺธตฺตาติ อตุลฺยกาลตฺตา. นิจฺฉิทฺเทสูติ นิพฺพิวเรสุ. เตน นิรนฺตรปฺปวตฺตึ เอว วิภาเวติ. อยนฺติ อทฺธานปริจฺเฉทกถา. จิตฺตชรูปาทีนํ น ตถา นิรนฺตรภาเวน ปวตฺติ, ยถา กมฺมชรูปานนฺติ อาห ‘‘กมฺมชรูปปฺปวตฺตึ สนฺธายา’’ติ. กมฺมชรูปานํ วา อิตเรสํ มูลภาวโต ปธานนฺติ ‘‘กมฺมชรูปปฺปวตฺตึ สนฺธายา’’ติ วุตฺตํ. อจิตฺตุปฺปาทกตฺตา อพฺยาพชฺฌตาย นิโรธสมาปตฺติยา นิพฺพานปฏิภาคตา เวทิตพฺพา. ปเท ปทํ อกฺกมิตฺวาติ ลกุณฺฑกปาทตาย อตฺตโน อกฺกนฺตปทสมีเป ปทํ นิกฺขิปิตฺวา. โย หิ สีฆปทวิกฺกโม ลกุณฺฑกปาโท, โส อิธาธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ลหุํ ลหุํ อกฺกมิตฺวาติ อตฺโถ’’ติ. สเหว นิรุชฺฌนฺตีติ รูปํ กมฺมชมิธาธิปฺเปตนฺติ กตฺวา วุตฺตํ. อุตุชํ ปน จุติโต อุทฺธมฺปิ ปวตฺตติ เอว. ปุพฺเพ วุตฺตนฺติ ‘‘รูปสฺส สตฺตรสจิตฺตกฺขณา, อรูปสฺส ตโต เอกภาโค’’ติ (วิภ. มูลฏี. ๒๐ ปกิณฺณกกถาวณฺณนา) เอวํ วุตฺตํ อทฺธานปฺปการํ.

“若如是”：即是说，若色法与非色法如果实与树叶般，有缓慢或迅速的变动。“非等时性故”：即时间不相等故。“无间隙”：即无空隙。由此阐明其相续不断地生起。此乃关于时段分别的论述。心生色等不如业生色那样相续不断地生起，故说“是针对业生色的生起而说”。或者，因业生色是其余（色法）的根本而为主要，故说“是针对业生色的生起而说”。应知灭尽定(nirodhasamāpatti)因无心生起且无恼害，而与涅槃(nibbāna)相似。“步步踏行”：是指因跛足，而在自己已踏足迹的旁边再落一步。“此处所指是步履迅捷的跛足者”，故说其义为“迅速踏行”。说“一同坏灭”，是意指此处的业生色法而说。然而，时节生色在死后仍会持续。前文所说，是指“色法（寿命）为十七心刹那，非色法为其一分”（《分别论根本复注》第20页，杂论释义）这样说明的时段种类。

เอกุปฺปาทโตติ สมานุปฺปาทโต. สมานตฺโถ หิ อยํ เอก-สทฺโท. เอโก ทฏฺฐพฺพากาโรติ เอโก ญาตปริญฺญาย ปสฺสิตพฺพากาโร. เอวญฺหิ [Pg.27] โสฬสาการา สิยุํ, อิตรถา วีสติ, ตโต อธิกา วา เอเต อาการา ภเวยฺยุํ. ตสฺสาติ ปจฺฉิมกมฺมชสฺส. เหฏฺฐา โสฬสเกติ ปริโยสานโสฬสกสฺส อนนฺตราตีตโสฬสเก. ปจฺฉิมสฺสาติ ตตฺถ ปจฺฉิมจิตฺตสฺส. นานานิโรธภาวํ วิย เอกุปฺปาทภาวมฺปิ ปจฺฉิมกมฺมชสฺส ฐปเน การณํ อนิจฺฉนฺโต ‘‘ยทิ ปนา’’ติ สาสงฺกํ วทติ. ‘‘สพฺพมฺปี’’ติอาทินา ตตฺถ อติปฺปสงฺคํ ทสฺเสติ. วชฺเชตพฺพํ นานุปฺปาทํ เอกนิโรธํ. คเหตพฺพํ เอกุปฺปาทนานานิโรธํ. อุภยมฺปิ ตทา นตฺถิ อนุปฺปชฺชนโต. เตเนวาห ‘‘กมฺมชรูปสฺส อนุปฺปตฺติโต’’ติ. ตโต ปุพฺเพติ ปจฺฉิมกมฺมชรูปุปฺปชฺชนโต โอรํ. อญฺญสฺสาติ ยสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปนฺนํ, ตโต อญฺญสฺส จิตฺตสฺส. ฐิติกฺขเณ อุปฺปนฺนสฺส เอกุปฺปาทตา, ภงฺคกฺขเณ อุปฺปนฺนสฺส นานานิโรธตา จ นตฺถีติ อาห ‘‘ฐิติภงฺคกฺขเณสุ อุปฺปนฺนรูปานิ วชฺเชตฺวา’’ติ. เตนาติ รูเปน. ‘‘สงฺขลิกสฺส วิย สมฺพนฺโธ’’ติ เอเตน อวิจฺฉินฺนสมฺพนฺโธ อิธ ‘‘ปเวณี’’ติ อธิปฺเปโตติ ทสฺเสติ. อญฺญถาติ วิจฺฉิชฺชมานมฺปิ คเหตฺวา ‘‘ปเวณี’’ติ วุจฺจมาเน. น หิ รูปธมฺมานํ อรูปธมฺมานํ วิย อนนฺตรปจฺจยภาโว อตฺถีติ รูปธมฺมานํ ภงฺคกฺขเณ อุปฺปนฺนรูปธมฺเม อคฺคเหตฺวา ‘‘อฏฺฐจตฺตาลีสา’’ติ วุตฺตํ. เตสํ ปน คหเณ เอกูนปญฺญาสาว สิยาติ อาห ‘‘เอกูนปญฺญาสกมฺมชิยวจนํ กตฺตพฺพํ สิยา’’ติ.

“同时生起”(Ekuppādato)是指共同生起。此处的“一”(eka)字意为相同。所谓“一可见相”(eko daṭṭhabbākāro)，是指通过遍知(ñātapariññā)应见之一相。这样就有十六相，否则就会有二十相，或更多相。此处的“其”(Tassa)指最后业生色。“下方十六”(Heṭṭhā soḷasake)，是指在最终十六之后紧接着的过去十六。“最后”(Pacchimassa)是指那里的最后心。因为不愿意将多种灭尽状态(nānānirodhabhāva)也像一生起状态(ekuppādabhāva)一样，作为确立最后业生色的理由，所以带着疑虑说“如果……”。以“一切”(Sabbampi)等词说明那里有过度之失。应避免不生起与一灭尽。应采取一生起与多种灭尽。那时两者皆无，因为不生起。因此说“因为业生色未生起故”。“在此之前”(Tato pubbe)，是指在最后业生色生起之前。“其他”(Aññassa)，是指在某心之生起刹那生起的（色），相对于此心之其他心。在住刹那(ṭhitikkhaṇa)生起的（色）没有一生起性，在坏刹那(bhaṅgakkhaṇa)生起的（色）没有多种灭尽性，因此说“排除在住、坏刹那生起的色法”。“此”(Tena)是指色。“如锁链之相连”(Saṅkhalikassa viya sambandho)，以此说明此处的“相续”(paveṇī)意指不间断的连接。否则，若将间断的也称为“相续”。色法不像无色法那样有无间缘(anantarappaccaya)的状态，因此，不取色法坏刹那生起的色法，而说“四十八”。但若取它们，则应有四十九，因此说“应作‘四十九业生’之说”。

สุทีปนตฺตาติ สุขทีปนตฺตา, นยทสฺสนภาเวน วา สุฏฺฐุ ทีปนตฺตา. เตเนวาห ‘‘เอเตน หิ นเยนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตนฺติ รูปํ. เตนาติ รูเปน. อุภยตฺถาติ ปจฺฉิมกมฺมชรูปปฺปวตฺติยํ, ตโต ปุพฺเพ จ. อญฺญสฺสาติ เอกสฺส จิตฺตสฺส ฐิติกฺขเณ อุปฺปชฺชิตฺวา ตโต อญฺญสฺส จิตฺตสฺส. ตสฺสาติ รูปสฺส. เอตฺถ จ ปจฺฉิมกมฺมชรูปปฺปวตฺติยํ นิรุชฺฌนกนฺติ วุตฺตํ ตโต ปุเรตรปฺปวตฺตํ รูปํ เวทิตพฺพํ. จตุสนฺตติกรูเปนาติอาทิ ยถาวุตฺตสงฺคหคมนทสฺสนํ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ นานุปฺปาเทกนิโรธตาทีปเน. ฐิติกฺขเณติ อรูปสฺส รูปสฺส จ ฐิติกฺขเณ อุปฺปนฺนสฺส รูปสฺส จ อรูปสฺส จ ทสฺสิตตฺตา. อทสฺสิตสฺสาติ ยถา เอว เอตฺถ, เอวํ ตตฺถ วิภชิตฺวา อทสฺสิตสฺส. กสฺมา ปเนตฺถ ปจฺฉิมกมฺมเชน ทีปนายํ สมตึสกมฺมชรูปคฺคหณํ กตนฺติ อาห ‘‘สมตึส…เป… โยชิต’’นฺติ. ตโต กมฺมโต ชาตา ตํกมฺมชา, เตสุ. สงฺขโรตีติ สงฺขาโร, ชีวิตญฺจ ตํ สงฺขาโร จาติ ชีวิตสงฺขาโร, อายุ. ชีวิเตน สงฺขรียนฺตีติ ชีวิตสงฺขารา, อุสฺมาทโย.

“善示现”(Sudīpanattā)意为易于显示，或因显示理路而为善巧开显。因此说“正是以此方式”等。此处“彼”(taṃ)指色法(rūpa)。“以彼”(tena)即以色法。“于两者”(ubhayattha)是指在最后业生色(pacchimakammajarūpa)的生起中，以及在此之前。“其他”(aññassa)是指在某个心(citta)的住刹那(ṭhitikkhaṇa)生起后，相对于其他心而言。“其”(tassa)指色法。此处所说“在最后业生色之生起中灭尽”，应知是指此前生起的色法。“以四相续之相”(catusantatikarūpena)等，是显示如前所述的摄受方式。“此处”(ettha)是指在此不生起与一灭尽之显示中。“住刹那”(Ṭhitikkhaṇe)，因为已显示了无色法与色法，以及在（它们的）住刹那生起的色法与无色法。“未显示者”(adassitassa)，即如此处，彼处亦应分别理解未显示者。为何在此以最后业生色开显时，取三十个业生色？答曰：“三十……相应”。从彼业所生者，即彼业生(taṃkammajā)，于彼之中。“行”(saṅkhāra)即造作(saṅkharoti)，命亦是此行，故称“命行”(jīvitasaṅkhāro)，即寿(āyu)。“由命所行作”(Jīvitena saṅkharīyanti)即命行(jīvitasaṅkhārā)，（指）暖等。

อญฺญสฺส [Pg.28] อุปฺปาทกฺขเณติ ยสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปนฺนํ รูปํ อญฺญสฺส ตโต สตฺตรสมสฺส อุปฺปาทกฺขเณ, ฐิติกฺขเณ อุปฺปนฺนํ อญฺญสฺส ฐิติกฺขเณติ สมฺพนฺโธ. ‘‘วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย’’ติ อิทํ ปาฬิยา วิรุชฺฌนฺตมฺปิ อฏฺฐกถายํ อาคตภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตนฺติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโยติ อตฺโถ. กสฺมาติ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ สนฺธาย ปาฬิ ปวตฺตา, อฏฺฐกถายํ ปน กมฺมชรูปนฺติ สา ตาย เกน การเณน วิรุชฺฌตีติ อาห ‘‘จตุ…เป… ภวิตพฺพตฺตา’’ติ, นิปฺผนฺนสฺสาติ อธิปฺปาโย. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘โย จายํ จิตฺตสมุฏฺฐานสฺส…เป… กมฺมาทิสมุฏฺฐานสฺสาปิ อยเมว ขณนิยโม’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๖ ปกิณฺณกกถา). เอเตหีติ ยถานีโต ยมกปาโฐ, ‘‘กายสงฺขาโร จิตฺตสมุฏฺฐาโน’’ติอาทิโก อฏฺฐกถาปเทโสติ เอเตหิ. นตฺถิเยว เอกุปฺปาทเอกนิโรธทีปนโตติ อธิปฺปาโย. เตน หิ วุตฺตํ ‘‘เยน จิตฺเตน สทฺธึ อุปฺปชฺชติ, ตโต ปฏฺฐาย สตฺตรสเมน สทฺธึ นิรุชฺฌตี’’ติอาทิ.

“在其他（心）之生起刹那”(aññassa uppādakkhaṇe)是指：在某心之生起刹那生起的色法，与从此（心）起的第十七个（心）之生起刹那（相关联）；在住刹那生起的（色法），与另一（心）之住刹那（相关联）。此为关联。“‘所说即是此意’(vuttanti adhippāyo)”，此说虽与圣典(pāḷi)相违，却是为了显示义注(aṭṭhakathā)所传之义，此为此处之意。为何？圣典是针对心生色(cittasamuṭṭhānarūpa)而说，义注却说是业生色(kammajarūpa)，此（义注）与彼（圣典）因何相违？答曰：“因为四……必然如此”，意指已成就之（色）。因此义注中说：“这个心生色……乃至业等所生色法，它们的刹那规律也是一样的”(《分别论》义注 26，杂项论述)。“凭借这些”(Etehi)，是指所引用的《双论》(yamaka)文句，以及“身行是心生”(kāyasaṅkhāro cittasamuṭṭhāno)等义注之说。意指：根本没有显示一生一灭。因此才说：“与哪个心一同生起，即从那个（心）开始，与第十七个（心）一同灭尽”等等。

ปุน ‘‘เอเตหี’’ติ อิมินา เอกุปฺปาทนานานิโรธนานุปฺปาทเอกนิโรธทีปนวเสน ปวตฺตา อฏฺฐกถาปเทสา คหิตาติ เวทิตพฺพํ, อุภยตฺถาปิ วา เอเตหิ อาจริเยหีติ อตฺโถ. ตติโย ภาโค, เตน อธิกา โสฬสจิตฺตกฺขณายุกตา ตติย…เป… ยุกตา วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ตติย ภาโคติ จ อุปฺปาทฏฺฐิติกฺขเณ อุปาทาย ภงฺคกฺขโณ อธิปฺเปโต. ยสฺมึ เอกาทส จิตฺตกฺขณา อตีตา, อวเสสปญฺจจิตฺตกฺขณายุเก, ยสฺมึ ปญฺจทส จิตฺตกฺขณา อตีตา, อวเสสเอกจิตฺตกฺขณายุเก ตสฺมึเยว อารมฺมเณติ โยเชตพฺพํ. อุภยญฺเจตํ ยถากฺกมํ มโนทฺวาเร ปญฺจทฺวาเร จ อาปาถคตํ เวทิตพฺพํ. น โข ปเนวํ สกฺกา วิญฺญาตุํ เอกจิตฺตกฺขณาตีตํ อารมฺมณํ สนฺธาย ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺคฏฺฐกถายํ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๗) ตถา วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หิ สกฺกา’’ติอาทิมาห. ปญฺจทสาติ อติเรกปญฺจทส จิตฺตกฺขณา อตีตาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตสฺมา’’ติอาทินา ยตฺถ ขเณกเทสํ อคฺคหิตนฺติ น สกฺกา วตฺตุํ, ตเมว ทสฺเสติ. เอวํ ตาว น รูปํ สตฺตรสจิตฺตกฺขณายุกํ, นาปิ ตติยภาคาธิกโสฬสจิตฺตกฺขณายุกํ, อถ โข โสฬสจิตฺตกฺขณายุกเมวาติ ทสฺสิตํ โหติ.

再者，“以此等”(etehi)一语，应知是取了通过一生起、多灭尽、不生起、一灭尽等方式而进行的义注(aṭṭhakathā)文句。或亦可解为“以此等师长”之意。“第三部分”(tatiyo bhāgo)，因此，（寿量）超过十六心刹那被称为“与第三……相应”。此为关联。所谓“第三部分”，意指相对于生、住刹那的坏刹那(bhaṅgakkhaṇa)。若十一个心刹那已过，则于剩余五心刹那寿量（之色）中；若十五个心刹那已过，则于剩余一心刹那寿量（之色）中，应如是与彼所缘(ārammaṇa)相结合。应知此二者依次于意门(manodvāra)和五门(pañcadvāra)中现行。但是，为了显示在《缘起分别论》义注(Paṭiccasamuppādavibhaṅgaṭṭhakathā)中，针对已过去一心刹那的所缘所作之说，并不能这样理解，（作者）说了“实不可能”等。“十五”(pañcadasa)是指超过十五个心刹那已经过去。此为关联。以“因此”(Tasmā)等，显示了那无法被称为“未把握刹那之一部分”的情况。如是，已显示：色法非十七心刹那寿量，亦非十六心刹那再加第三部分寿量，而实仅为十六心刹那寿量。

กสฺมา [Pg.29] ปเนตฺถ รูปเมว สมาเนปิ อนิจฺจสงฺขตาทิภาเว จิรายุกํ ชาตนฺติ? ทนฺธปริวตฺติภาวโต. อรูปธมฺมา หิ สารมฺมณา จิตฺตปุพฺพงฺคมา, เต ยถาพลํ อตฺตโน อารมฺมณวิภาวนวเสน ปวตฺตนฺตีติ ตทตฺถนิปฺผตฺติสมนนฺตรเมว นิรุชฺฌนโต ลหุปริวตฺติโน. เตนาห ภควา, ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เอวํ ลหุปริวตฺตํ, ยทิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑.๔๘). รูปธมฺมา ปน อนารมฺมณา, เต อารมฺมณวเสน อรูปธมฺเมหิ วิภาเวตพฺพา. สา จ เนสํ โวหารานุคุณา วิภาเวตพฺพตา อตฺตโน ทนฺธปริวตฺติตาย, เตสญฺจ ลหุปริวตฺติตาย โสฬสหิ สตฺตรสหิ วา จิตฺตกฺขเณหิ นิปฺปชฺชตีติ รูปเมเวตฺถ จิรายุกํ ชาตํ. กิญฺจ – ลหุวิญฺญาณวิสยสนฺตติมตฺตาธีนวุตฺติตาย ติณฺณํ ขนฺธานํ, อารมฺมณูปลทฺธิมตฺตภาวโต วิญฺญาณสฺส จ ลหุปริวตฺติตา, ทนฺธมหาภูตปฺปจฺจยตาย ปน รูปสฺส ทนฺธปริวตฺติตา. นานาธาตูสุ ตถาคตสฺเสว ยถาภูตญาณํ, เตน จ รูปเมว ปุเรชาตปจฺจโย วุตฺโต, ปจฺฉาชาตปจฺจโย จ ตสฺเสวาติ น เอตฺถ อนิจฺจสงฺขตาทิภาวสามญฺเญน รูปารูปํ สมานายุกํ ปริกปฺเปตพฺพํ. วุตฺตนเยน รูปเมว จิรายุกนฺติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ.

那么，为何在此，色法在同样具有无常、有为等性质的情况下，却能存在较长时间呢？这是由于其变化缓慢。无色法是有所缘的、以心为先导的，它们依各自力量通过显现其所缘而运作，因此在达成其目的后便立即坏灭，是迅速变化的。为此世尊(bhagavā)曾说：“诸比丘，我不见有任何一法能如此迅速转变，诸比丘，那就是心。”(a. ni. 1.48)。而色法是无所缘的，它们须由无色法依所缘而被显现。它们这种符合世俗的被显现，由于其自身变化缓慢，以及它们（无色法）变化迅速，乃是通过十六或十七个心识刹那而完成，因此色法在此处被认为是存在较长时间的。再者，由于三蕴（受、想、行）的存在仅依赖于速疾识之所缘的相续，以及识因仅为领受所缘而变化迅速；色法则因其为迟钝的四大种所缘而变化缓慢。于诸界中，唯有如来有如实知，因此祂说色法是前生缘(purejātapaccaya)，也是后生缘。所以，不应仅凭无常、有为等共性就认为色法与无色法的寿命相同。应依所说之理，确定唯有色法能够存在较长时间。

ยถา จ รูปสฺส สตฺตรสจิตฺตกฺขณายุกตา, ตติยภาคาธิกโสฬสจิตฺตกฺขณายุกตา วา น โหติ, ตํ ทสฺเสตฺวา ยฺวายํ อฏฺฐกถายํ จิตฺตสฺส ฐิติกฺขเณ รูปุปฺปาโท วุตฺโต, ตตฺถ ฐิติกฺขณเมว ตาว จิตฺตสฺส อนนุชานนฺโต ‘‘โย เจตฺถ…เป… วิจาเรตพฺโพ’’ติ วตฺวา ยมเก อุปฺปนฺนอุปฺปชฺชมานวาราทิปาฬึ อาหรนฺโต ‘‘จิตฺตยมเก’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปริปุณฺณวิสฺสชฺชเนติ อุภยมฺปิ ยมกปทํ อหาเปตฺวา กตวิสฺสชฺชเน. อุปฺปาทกฺขเณ อนาคตญฺจาติ อุปฺปาทกฺขเณ จ จิตฺตํ, อนาคตญฺจ จิตฺตํ น นิรุทฺธํ, นิรุชฺฌมานนฺติ อตฺโถ. ฐิติกฺขณาภาวํ จิตฺตสฺส ทีเปตีติ อุปฺปนฺนอุปฺปชฺชมานวาราทีสุ ‘‘ฐิติกฺขเณ’’ติ อวจนํ จิตฺตสฺส ฐิติกฺขณํ นาม นตฺถีติ อิมมตฺถํ ทีเปติ โพเธติ. น หิ ยถาธมฺมสาสเน อภิธมฺเม ลพฺภมานสฺส อวจเน การณํ ทิสฺสตีติ อธิปฺปาโย. น เกวลมภิธมฺเม อวจนเมว จิตฺตสฺส ฐิติกฺขณาภาวโชตกํ, อปิจ โข [Pg.30] สุตฺตนฺตปาฬิปีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สุตฺเตสุปี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อญฺญถตฺตํ นาม ปุพฺพาปรวิเสโส. ขณทฺวยสมงฺคึ ฐิตนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ฐิตภาวมาห. อญฺญถตฺตํ ปน สนฺตาเนเยว เวทิตพฺพํ.

正如色法不具有十七个心识刹那的寿命，或十六又三分之一个心识刹那的寿命，为了说明这一点，在义注(aṭṭhakathā)中说到于心的住立刹那有色法生起时，作者首先不承认心有住立刹那，说“于此……应考察”，并引用《双论》(Yamaka)中“已生-正生品”等圣典，说道“在《心双论》中”等。其中“于圆满解答中”意为在不省略双论两方面所作的解答中。“于生起刹那与未来”意为：于生起刹那的心与未来的心“未灭”，即正在坏灭。“说明心无住立刹那”意为：在“已生-正生品”等中，不言“于住立刹那”，此举说明、开示了心无所谓住立刹那之义。其意为：在如法的阿毗达摩(abhidhamma)教法中，对于可得之法而不言说，是见不到其原因的。不仅阿毗达摩中的不言说是心无住立刹那的明示，经藏圣典中亦复如是，为显示此义，故说“在诸经中亦”等。其中，“变异”名为前后之差别。“具备二刹那的住立”是说现在法的住立状态。而变异则应知唯在于相续中。

เอตฺถ จ เกจิ ‘‘ยถาภูโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ, กึ ตถาภูโตว ภิชฺชติ, อุทาหุ อญฺญถาภูโต? ยทิ ตถาภูโตว ภิชฺชติ, น ชรตาย สมฺภโว. อถ อญฺญถาภูโต, อญฺโญ เอว โสติ สพฺพถาปิ ฐิติกฺขณสฺส อภาโวเยวา’’ติ วทนฺติ. ตตฺถ เอกธมฺมาธารภาเวปิ อุปฺปาทนิโรธานํ อญฺโญว อุปฺปาทกฺขโณ, อญฺโญ นิโรธกฺขโณ. อุปฺปาทาวตฺถญฺหิ อุปาทาย อุปฺปาทกฺขโณ, นิโรธาวตฺถํ อุปาทาย นิโรธกฺขโณ. อุปฺปาทาวตฺถาย จ ภินฺนา นิโรธาวตฺถาติ เอกสฺมึเยว สภาวธมฺเม ยถา อิจฺฉิตพฺพา, อญฺญถา อญฺโญว ธมฺโม อุปฺปชฺชติ, อญฺโญ ธมฺโม นิรุชฺฌตีติ อาปชฺเชยฺย, เอวํ นิโรธาวตฺถาย วิย นิโรธาภิมุขาวตฺถายปิ ภวิตพฺพํ. สา ฐิติ, ชรตา จาติ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพเมตํ. ยทิ เอวํ กสฺมา ปาฬิยํ ฐิติกฺขโณ น วุตฺโตติ? วิเนยฺยชฺฌาสยานุโรเธน นยทสฺสนวเสน ปาฬิ คตาติ เวทิตพฺพา. อภิธมฺมเทสนาปิ หิ กทาจิ วิเนยฺยชฺฌาสยานุโรเธน ปวตฺตติ. ตถา หิ รูปสฺส อุปฺปาโท ‘‘อุปจโย, สนฺตตี’’ติ ภินฺทิตฺวา เทสิโต. เหตุสมฺปยุตฺตทุกาทิเทสนา เจตฺถ นิทสฺสิตพฺพา.

于此，有人说：“法如其生起之状而生，是如其状而坏，还是变异而坏？若如其状而坏，则无老之可能。若变异而坏，则彼已为另一法，故于一切情形，住立刹那皆不存在。”对此，（答曰：）即使以一法为所依，生与灭的生起刹那与坏灭刹那也是不同的。缘于生起的状态，有生起刹那；缘于坏灭的状态，有坏灭刹那。于同一自性法中，应接受生起的状态与坏灭的状态是相异的，否则将导致“一生起，一坏灭”的过失。如是，如同有坏灭的状态，也必定有朝向坏灭的状态。此即是住立与老，应当接受。若然，为何圣典中不言住立刹那？当知圣典是随顺所化有情的意乐，为显示法门而说。阿毗达摩(abhidhamma)的教说有时也随顺所化有情的意乐而转。诚然，色法的生起被分为“积集”、“相续”而说。于此，应以“因相应二法”等教说为例。

‘‘ยสฺส วา ปนา’’ติอาทิ ปุจฺฉาวจนํ. ตสฺส ‘‘โน’’ติ วิสฺสชฺชนํ. สมุทยสจฺจํ นิรุชฺฌตีติ จิตฺตุปฺปาทสฺส นิโรธกฺขโณ วุตฺโต. อยเมตฺถ อธิปฺปาโย – ยทิ จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ รูปํ อุปฺปชฺเชยฺย, ตํ ทุกฺขสจฺจนฺติ กตฺวา ‘‘โน’’ติ วตฺตุํ น สกฺกา, วุตฺตญฺเจตํ. ตสฺมา วิญฺญายติ ‘‘จิตฺตสฺส นิโรธกฺขเณ รูปุปฺปาโท นตฺถี’’ติ. ตยิทมการณํ. อรูปโลกญฺหิ สนฺธาย, จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ วา ‘‘โน’’ติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. อยญฺหิ ยมกเทสนาย ปกติ, ยทิทํ ยถาสมฺภวโยชนา. เอเตน ‘‘น จ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปเมวา’’ติอาทิวจนํ ปฏิกฺขิตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา ปจฺจาสตฺติญาเยน ยํ สมุทยสจฺจํ นิรุชฺฌติ, เตน ยํ ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปาเทตพฺพํ จิตฺตเจตสิกตปฺปฏิพทฺธรูปสงฺขาตํ, ตสฺส ตทา อุปฺปตฺติ นตฺถีติ ‘‘โน’’ติ วิสฺสชฺชนํ, น สพฺพสฺส.

“又，于某人”等为问句。对此，“否”为解答。“集谛灭”是说心的生起的坏灭刹那。此中之意为：若于心的坏灭刹那有色法生起，则因其为苦谛，故不能答“否”，而（圣典中）已作此（“否”之）回答。是故可知：“于心的坏灭刹那，无色法生起。”（然而，）此非（作“否”答之）理由。因为针对无色界，或（无）心生色，是能答“否”的。此即《双论》(Yamaka)教说之常规，亦即依可能性而组合（问答）。由此当知，“非仅心生色”等语已被驳斥。又或者，依邻近之理，当集谛坏灭时，由彼所应生起的、名为“与心、心所相联之色”的苦谛，其于尔时并未生起，故解答为“否”，此非指一切（苦谛）。

สหุปฺปาเทกนิโรธวจนโตติ ‘‘ยสฺส กายสงฺขาโร นิรุชฺฌติ, ตสฺส จิตฺตสงฺขาโร นิรุชฺฌตีติ? อามนฺตา’’ติ (ยม. ๒.สงฺขารยมก.๗๙) เอวํ สหุปฺปาทสหนิโรธวจนโต. เตน วจเนนาติ ‘‘ยสฺส กายสงฺขาโร’’ติอาทิวจเนน. อญฺญรูปานนฺติ [Pg.31] กมฺมอุตุอาหารชรูปานํ. สหุปฺปาทสหนิโรธาทิกานนฺติ เอตฺถายํ โยชนา – อปฺปฏิกฺขิตฺตสหุปฺปาทสหนิโรธอนนุญฺญาตนานุปฺปาทนานานิโรธอนิวาริตอพฺยากตภาวานํ กมฺมชาทีนนฺติ. เอเตนาติ ‘‘ยสฺส กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติอาทิเกน (ยม. ๓.ธมฺมยมก.๑๖๓) ปาเฐน, ‘‘น จิตฺตสมุฏฺฐานรูปเมวา’’ติ ยุตฺติวจเนน จ. ยมกปาฬิอนุสฺสรเณติ ยถาทสฺสิตจิตฺตยมกปาฬิยา ยถารุตวเสเนว อนุสฺสรเณ วิชฺชมาเน. ภิชฺชมานตาติ จิตฺตสฺส ภิชฺชมานตา นาม นิรุชฺฌมานตา ฐิติยา อภาวโต. สหายภาวํ นาปิ คจฺฉติ นิสฺสยตฺถิภาวาทินา ปจฺจยภาวาภาวโต. อุปฺปาทกฺขเณ เอว หิ อนนฺตราทิปจฺจยลาเภน จิตฺตสฺส พลวตา. เอวญฺจ สตีติ เอวญฺจ อุตุนาปิ ภวงฺคจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณเยว รูปสมุฏฺฐาปเน สติ. ตํจิตฺตกฺขเณติ ตสฺส จิตฺตสฺส ขเณ, ขณทฺวเยปีติ อตฺโถ. เตเนวาติ อติลหุปริวตฺติภาเวเนว. อถ วา เตเนวาติ ทนฺธปริวตฺติกตาย รูปสฺส สกลํ เอกจิตฺตกฺขณํ อุปฺปชฺชมานภาเวเนว. ตนฺติ จิตฺตํ. ปฏิสนฺธิจิตฺตํ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ วิย สหชาตรูปธมฺมานมฺปิ สหชาตาทิปจฺจเยน ปจฺจโย โหตีติ อาห ‘‘ปฏิสนฺธิโต อุทฺธ’’นฺติ. จิตฺตสมุฏฺฐานานํ จิตฺตํ สหชาตาทิปจฺจโย โหติเยวาติ วุตฺตํ ‘‘อจิตฺตสมุฏฺฐานาน’’นฺติ. ตทนนฺตรนฺติ เยน จิตฺเตน สหุปฺปนฺนํ, ตสฺส จิตฺตสฺส อนนฺตรํ. ตนฺติ รูปํ. ตทนนฺตรํ จิตฺตนฺติ สหุปฺปนฺนจิตฺตานนฺตรํ จิตฺตํ. ยทิ เอวนฺติ ยทิ สกลํ จิตฺตกฺขณํ รูปํ อุปฺปชฺชมานเมว โหติ, จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เอว รูปสฺส อุปฺปาทารมฺโภติ อาห ‘‘น, จิตฺตนิโรธกฺขเณ รูปุปฺปาทารมฺภาภาวโต’’ติ. จิตฺตกฺขเณติ อตฺตนา สหุปฺปนฺนจิตฺตสฺส ขเณ. ตนฺติ รูปํ. รูปสมุฏฺฐาปนปุเรชาตปจฺจยกิจฺจนฺติ รูปสมุฏฺฐาปนกิจฺจญฺจ ปุเรชาตปจฺจยกิจฺจญฺจ. ฐิติปฺปตฺติวิเสสาลาภนฺติ ฐิติปฺปตฺติยา ลทฺธพฺโพ โย วิเสโส, ตสฺส อลาภํ. อิทํ วุตฺตนฺติ ‘‘เยน สหุปฺปชฺชติ, ตํจิตฺตกฺขเณ รูปํ อุปฺปชฺชมานเมวา’’ติ อิทํ ปริยาเยน วุตฺตํ.

由“同生同灭”之说，即由“若彼身行灭，则彼心行亦灭耶？然。”(《双论》2.行双.79)如是同生同灭之说。“由彼说”，即由“若彼身行”等说。“于其他色”，即于业生、时节生、食生之色。“于同生同灭等”，此处应如是结合：于不被排斥、同生同灭、不生不被不许、别灭不被不许、无记不被阻止的业生等法。“由此”，即由“若善法生起时”等(《双论》3.法双.163)之文，以及“并非唯心生起色”之理路。“忆念《双论》圣典”，是指依照所显示的《心双》圣典，如所听闻那样忆念。“心的坏灭性”，是指心的灭尽，因无住时故。亦不成为助伴，因不具依止、有等缘性故。心仅于生起刹那，由获得无间等缘而有力。若如是，则时节亦能于有分心生起刹那令色生起。“彼心刹那”，是指那个心之刹那，意为两个刹那。“因此”，是因为极快速转变的性质。或者说，“因此”，因为色法的转变缓慢，所以在整个一心刹那中生起。“彼”，是指心。结生心(Paṭisandhicitta)，就像相应法一样，对于俱生色法也是俱生等缘，所以说“从结生以上”。心是心生色的俱生等缘，故说“非心生起”。“其后”，是指在与彼同生的心之后。“彼”，是指色。“其后之心”，是指同生心之后的心。“如果这样”，即如果色于整个心刹那中皆在生起，那么色法在心生起刹那即开始生起，所以说“不是的，因心灭刹那无色法生起之始故”。“心刹那”，是指自身同生心之刹那。“彼”，是指色。色生起的作用和前生缘(purejātapaccaya)的作用。未能获得住时所应得之殊胜。此是间接说：“与彼同生，在心刹那，色法正在生起”。

ยํ ยสฺส สมฺพนฺธิภาเวน วุตฺตํ, ตํ ทูเร ฐิตมฺปิ เตน สมฺพนฺธนียนฺติ อาห ‘‘ตโต ปรํ…เป… เอเตน สห สมฺพนฺโธ’’ติ. ตสฺมา ‘‘ตโต’’ติ เอตฺถ ตํสทฺเทน จุตึ ปจฺจามสตีติ วุตฺตํ ‘‘จุติโต ปรนฺติ อตฺโถ’’ติ.

凡是依其关联性而说的，即使相隔遥远，也应与彼关联，因此说“此后……乃至……与此相关”。因此，对于“此后”这个词，这里以“彼”字指代死亡，意为“死后”。

นตฺถีติ [Pg.32] กตฺวาติ ยทิปิ ยถา อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ, ตถา เอกุปฺปาเทกนิโรธตา รูปานํ อรูเปหิ, อรูปานญฺจ รูเปหิ นตฺถิ. ยถา จ อมฺเหหิ วุตฺตํ, ตถา อตฺเถวาติ อธิปฺปาโย.

“作‘无’想”者，是说：纵然如义注(aṭṭhakathā)所说，色法与无色法、无色法与色法之间，无同生同灭。然如我等所说，实则为有，此即其意。

จตุตฺถสฺส ปการสฺส วุจฺจมานตฺตา ‘‘ตโย ปกาเร อาหา’’ติ วุตฺตํ.

因第四种方式正在被说，故说“有三种方式”。

‘‘เตสํเยว รูปานํ กายวิกาโร’’ติอาทินา ปรินิปฺผนฺนานํ วิการาทิภาวํ ทสฺเสตฺวา ‘‘สพฺพํ ปรินิปฺผนฺนํ สงฺขตเมวา’’ติ วทนฺเตน ปรินิปฺผนฺนตาปริยาโย ทสฺสิโต. ปุพฺพนฺตาปรนฺตปริจฺฉินฺโนติ ปาตุภาววิทฺธํสภาวปริจฺฉินฺโน, อุทยพฺพยปริจฺฉินฺโน วา. ‘‘อยํ ทตฺโต นาม โหตู’’ติอาทินา นามกรณํ นามคฺคหณํ. สมาปชฺชนํ นิโรธสมาปตฺติยา สมถวิปสฺสนานุกฺกเมน นามกายสฺส นิโรธเมว. อาทิ-สทฺเทน สตฺตกสิณาทิปญฺญตฺติยา ปญฺญาปนํ สงฺคณฺหาติ. นิปฺผาทิยมาโนติ สาธิยมาโน.

通过“彼等色法之身变异”等语显示了究竟成就法(parinipphanna)的变异等状态，又通过说“一切究竟成就法皆为有为”，显示了“究竟成就”的义理。“为前际后际所限定”，即为显现与坏灭之相所限定，或为生灭所限定。“此人名曰达多(Datto)”等，是命名、取名。“入定”，即依止观(samathavipassanā)之次第，于灭尽定(nirodhasamāpatti)中灭名身。“等”字包含七遍处(sattakasiṇa)等概念之安立。“正在成就”，即正在被完成。

ปกิณฺณกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

杂论释义终。

กมาทิวินิจฺฉยกถาวณฺณนา

次第等决择论释义

อุปฺปตฺติกฺกมาทีสุ เทสนากฺกโมปิ ลพฺภเตวาติ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานาติอาทิโก เทสนากฺกโมวา’’ติ วุตฺตํ. อนุปุพฺพุกฺกํสโตติ ทานสีลกามาทีนวาทิทสฺสนเนกฺขมฺมกถานํ อนุกฺกเมน อุกฺกฏฺฐภาวโต กถานํ อนุปุพฺพุกฺกํสตา วุตฺตา. เตน อุกฺกํสกฺกโม นามายํ วิสุํ กโมติ ทสฺเสติ. ตถาปิ ทานาทีนํ เทสนากฺกมาวโรธเน การณมาห ‘‘อุปฺปตฺติอาทิววตฺถานาภาวโต’’ติ. ตตฺถ อาทิ-สทฺเทน ปหานปฏิปตฺติภูมิกฺกเม สงฺคณฺหาติ. ‘‘จกฺขุอาทีนมฺปิ วิสยภูต’’นฺติ อิมินา ปญฺจรูปินฺทฺริยโคจรตา อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘เอกเทเสนา’’ติอาทิ. เอกเทเสนาติ พาหิโรฬาริกายตเนหิ. เอตฺถาติ ‘‘ยํ เวทยติ, ตํ สญฺชานาตี’’ติ เอตสฺมึ ปเท วุตฺตนเยน.

于生起等次第中，说示次第亦可得，故说“四念处等说示次第”。“由渐次增上”，谓布施、持戒、欲之过患等说示，乃至出离论，因其言说次第增上，故说言说之渐次增上。由此显示，此增上次第乃是一种特别的次第。至于布施等说示次第受阻的原因，是因为“生起等未有安立”。此处的“等”字包含断、行、地之次第。“眼等亦为所缘境”，此言意指五色根之所行境，故说“一分”等。“一分”，即由外粗色处。“此处”，即依“感受何者，即认知何者”此句中所说之理。

ตํสภาวตานิวตฺตนตฺถนฺติ อนาสวธมฺมสภาวตานิวตฺตนตฺถํ. อนาสวา ขนฺเธสฺเวว วุตฺตาติ อตฺโถ สาสวานมฺปิ ขนฺเธสุ วุตฺตตฺตา. นนุ จ อนาสวธมฺโม ขนฺเธสุ อวุตฺโตปิ อตฺถีติ? สจฺจํ อตฺถิ, ขนฺธาธิกาเร ขนฺธปริยาปนฺนา เอว อนาสวา คยฺหนฺตีติ นายํ โทโส.

“为不转彼性”之义，即为不转无漏法之自性。其义为：无漏法唯在蕴中被说，因为有漏法也同样在蕴中被说。然，难道无漏法不也有未在蕴中被说者吗？确实有，但在关于蕴的章节中，只取摄于蕴的无漏法，因此没有这个过失。

ยถา [Pg.33] ผสฺสาทโย วิเสสโต ตทนุคุณวุตฺติตาย สงฺขตาภิสงฺขรณสภาวาติ สงฺขารกฺขนฺเธ สมวรุทฺธา, น เอวํ เวทนาสญฺญาวิญฺญาณานีติ รูปธมฺมา วิย ตานิ วิสุํ ขนฺธภาเวน วุตฺตานิ. เอเตน ผสฺสาทีนํ วิสุํ ขนฺธสทฺทวจนียตาภาโว วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘ผุสนาทโย ปนา’’ติอาทิ. อิติอาทีนญฺจ สุตฺตานนฺติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ‘‘รูเป โข, ภิกฺขเว, สติ รูปํ อุปาทาย รูปํ อภินิวิสฺส อุปฺปชฺชนฺติ สํโยชนาภินิเวสวินิพนฺธา. เวทนาย…เป… สญฺญาย… สงฺขาเรสุ… วิญฺญาเณ สติ วิญฺญาณํ อุปาทาย วิญฺญาณํ อภินิวิสฺส อุปฺปชฺชนฺติ สํโยชนาภินิเวสวินิพนฺธา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๕๘), ตถา ‘‘อหํ รูปํ, มม รูปนฺติ ปริยุฏฺฐฏฺฐายี โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑) จ เอวมาทีนํ สุตฺตปทานํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. เอเตนาติ อตฺตนา ทสฺสิตสุตฺเตน. วกฺขมานสุตฺตวเสน จาติ ‘‘รูเป โข, ภิกฺขเว, สตี’’ติอาทิกสฺส อฏฺฐกถายํ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๖ ปกิณฺณกกถา) วกฺขมานสฺส สุตฺตสฺส วเสน. ‘‘ปริตฺตารมฺมณาทิวเสน น วตฺตพฺพา’’ติ เอเตน นวตฺตพฺพารมฺมณาปิ ทิฏฺฐิ ขนฺเธ เอว นิสฺสาย อุปฺปชฺชติ, ปเคว ขนฺธารมฺมณาติ ทสฺเสติ.

正如触等法因其特殊性质及相应的作用，具有造作有为的自性，所以被摄入行蕴中；但受、想、识则不是这样，它们就像色法一样，各自被说为独立的蕴。由此可知，触等法不能被单独称为蕴。所以经中说“触等则…”等等。此处的“等”字，包含了如下经文：“诸比丘(bhikkhu)，当色存在时，因为执取色、住于色，就会生起结、取、缚……受……想……行……识存在时，因为执取识、住于识，就会生起结、取、缚。”(《相应部》3.158)以及“我执著色为‘我’，色为‘我所’而住”(《相应部》3.1)等等经句。“由此”，是指通过自身所引用的经文。而“依据将要解说的经文”，是指在义注(aṭṭhakathā)中(《分别论义注》26页，杂论)对“诸比丘，当色存在时…”等经文将要作的解说。“不应说依于狭小所缘等”，此言显示，即使是所缘不可言说的邪见，亦是依蕴而生起，何况以蕴为所缘者。

เวทนาการณายาติ เวทนายาตนาย. ฉาทาปนโตติ โรจาปนโต. พาหุลฺเลนาติ พหุลภาเวน. อุปาทานกฺขนฺธา หิ พาหุลฺลปฺปวตฺติกา, น อิตเร.

“因感受”即是因感受处。“遮盖”(chādāpana)即是“使喜悦”(rocāpana)。“众多”(bāhulla)即是“多数状态”(bahulabhāva)。取蕴确实是多数生起的，其余则不然。

ปุฏํ กตฺวาติ จ ฉตฺตสทิสํ ปุฏํ พนฺธํ กตฺวา. วตฺถุมฺหีติ จกฺขาทิวตฺถุมฺหิ. วฏฺฏคตเวทนํ สนฺธาย วุตฺตํ. สา หิ อิธ ทฏฺฐพฺพภาเว ฐิตา. อูเนหีติ วตฺถุนา, กิเลเสหิ จ อูเนหิ.

“作囊”，即是作如伞般的囊状捆束。“于事”即于眼等事。此乃针对轮回中的感受而说，因为它在此处于应被见的状态。“以不足者”即以不足的事及烦恼。

มายายาติ อินฺทชาลาทิมายาย ปโยโค มายาติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘มายาย ทสฺสิตํ รูปํ ‘มายา’ติ อาหา’’ติ. วตฺถุภาวาทิโตติ อาทิ-สทฺเทน อารมฺมณสมฺปยุตฺตาทิเก สงฺคณฺหาติ. กตฺถจีติ รูปกฺขนฺธาทิเก. โกจิ วิเสโสติ อสุภาทิโกว.

“以幻”，是意指“幻术(indajāla)等幻的运用即是幻”，故说：“以幻所显现的色，称为‘幻’”。“从事性等”：以“等”字含摄所缘、相应等。“于某处”即于色蕴等处。“某种差别”即不净等。

ตสฺสาติ อชฺฌตฺติกรูปสฺส. ยสฺส กามราคปฺปหานมุเขน สพฺพราคปฺปหานํ สมฺภวติ, ตํ สนฺธายาห ‘‘กามราคมุเขน วา สพฺพโลภปฺปหานํ วทตี’’ติ. โยเชตพฺพนฺติ เวทนาย ฉนฺทราคํ ปชหนฺโต ตสฺสา สมุทยภูเต [Pg.34] ผสฺเสปิ ฉนฺทราคํ ปชหตีติ โยเชตพฺพนฺติ. ปริญฺญตฺตยสฺส โยชนา ปากฏา เอว.

“彼”即内在色。针对以断除欲贪为首则能断除一切贪，故说：“或以欲贪为首，说断除一切贪”。“应连结”者，应如是连结：舍断对受的欲贪时，亦舍断对其生起之因——触的欲贪。三遍知的连结是显而易见的。

ตโตติ ทุกฺขุปฺปาทนสุขวินาสนานํ อทสฺสนโต. ภินฺทตีติ วินาเสติ. ตนฺติ มโนสญฺเจตนาหารํ ญาตตีรณปริญฺญาหิ ปริคฺคณฺหาติ ตีเรติ.

“因此”，是因不见苦的生起与乐的坏灭。“破坏”即是摧毁。彼以了知遍知与审察遍知来把握、审察意思食。

ตํ ปชหนฺโตติ อวิชฺชํ ปชหนฺโต. ปรามฏฺฐนฺติ ปรามาสสงฺขาตาย ทิฏฺฐิยา นิจฺจาทิวเสน คหิตํ. วิญฺญาณํ นิจฺจโต ปสฺสนฺโต ทิฏฺฐุปาทานํ อุปาทิยตีติ อยมตฺโถ ‘‘ตเทวิทํ วิญฺญาณํ สนฺธาวติ สํสรติ, อนญฺญ’’นฺติอาทิสุตฺตปเทหิ (ม. นิ. ๑.๓๙๖) ทีเปตพฺโพ.

“舍断彼”即舍断无明。“所执取”即是以名为“执取”(parāmāsa)的邪见，执取为常等。“见识为常者，即执取见取”，此义应以“正是此识流转轮回，而非其他”(《中部》1.396)等经句来阐明。

กมาทิวินิจฺฉยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

次第等决择说释义终。

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

经分别释义终。

๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

2. 阿毗达摩分别释义

๓๔. ตํ วตฺวาติ ตํ ภูมิวเสน ชานิตพฺพตํ ‘‘สพฺพาปิ จตุภูมิกเวทนา’’ติอาทินา วตฺวา. สมฺปยุตฺตโต ทสฺสิตตาทีติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน เหตุชาติภูมิอินฺทฺริยวตฺถุสมฺผสฺสชเภทโต ทสฺสิตตํ อนวเสสโต สงฺคณฺหาติ.

34. “说彼”，即是说了应依地(bhūmi)而知者，如“一切四地之受”等。“从相应而显示等”中，此处的“等”字，无遗地含摄了从因、种、地、根、事、触、生等差别所显示的内容。

ยทิปิ ตํ-สทฺโท ปุพฺเพ วุตฺตสฺส สามญฺญโต ปฏินิทฺเทโส, ตถาปิ อนนฺตรเมว ปจฺจามสิตุํ ยุตฺโต อิตรตฺถ อสมฺภวโตติ อาห ‘‘อฏฺฐ…เป… โยชนา’’ติ. ‘‘อฏฺฐวิธตฺตาภาวโต’’ติ อิมินา ตํ อสมฺภวํ ทสฺเสติ.

纵然“彼”一词是泛指前文所述，但仍应紧接着考察，因他义不可能，故说“八……乃至……连结”。以“因无八种性”显示其不可能。

ปูรณตฺถเมว วุตฺโต, อปุพฺพตาภาวโตติ อตฺโถ.

此说仅为补全，意即并无新意。

คหณวฑฺฒนวเสนาติ คหณสฺส วฑฺฒนวเสน. คหณนฺติ เจตฺถ กถนํ ทฏฺฐพฺพํ, ตสฺส วฑฺฒนํ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน อวุตฺตสฺส กถนํ. เตนาห ‘‘ปุพฺเพ คหิตโต อญฺญสฺส คหณํ วฑฺฒน’’นฺติ, ตโต เอว จ ‘‘ปุริมคหิเต อญฺญุปจยวเสนา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘วฑฺฒนสทฺโท เฉทนตฺโถ’’ติ อิทํ ยถา อสิวา ‘‘สิวา’’ติ, ทิฏฺฐญฺจ ‘‘อทิฏฺฐ’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. นยนีหรณนฺติ นียตีติ นโย, เทสนา, ตสฺส นีหรณํ ปวตฺตนํ. วฑฺฒนกนโยติ [Pg.35] ยถาวุตฺตวฑฺฒนกวเสน ปวตฺโต เทสนานโย. อญฺเญ เภทาติ เอกวิธจตุพฺพิธาทโย เภทา. ยทิ อวิสิฏฺฐา, กสฺมา วุตฺตาติ อาห ‘‘ตถาปี’’ติอาทิ. ตตฺถ ปญฺญาปฺปเภทชนนตฺถนฺติ ธมฺมวิสยาย ปเภทคตาย ปญฺญาย วิเนยฺยานํ นิพฺพตฺตนตฺถํ, วิชฺชาฏฺฐานาทิวเสน วิเนยฺยานํ ธมฺมปฏิสมฺภิทาย อุปฺปาทนตฺถนฺติ อตฺโถ. อภิญฺเญยฺยธมฺมวิภาคตาย สมฺมสนวารสฺส วิสยภาวโต วุตฺตํ ‘‘เอเกกสฺส วารสฺส คหิตสฺส นิยฺยานมุขภาวโต’’ติ. อิตเรปิ เภทา วุตฺตาติ ทุวิธติวิธเภทานํ ยํ นานตฺตํ, ตสฺส วเสน อิตเร เภทา อนานตฺตาปิ ยถาวุตฺตการณโต วุตฺตา. ‘‘น เกวล’’นฺติอาทินา เภทานํ อญฺญมญฺญเปกฺขตํ ทสฺเสตฺวา ‘‘ตสฺมา’’ติอาทินา เตสํ วิสิฏฺฐตํ ทสฺเสติ.

“以把握增长”即以把握的增长。此中“把握”当知为“说”，其增长即是在各处说其未说。因此说：“把握先前所把握者之外的他者，即是增长”，由此亦说：“依于先前所把握者而增益其他”。“增长”一词有“断除”义，此当如不祥者被称为“吉祥”，已见者被称为“未见”般看待。“理路的导出”：所导者为“理路”(nayo)，即教说；其“导出”即是开演。“增长理路”即是依前述增长方式而开演的教说理路。“其他差别”即一种、四种等差别。若无差别，因何而说？故说“虽然如此”等。其中“为生起慧的差别”，意谓为诸弟子于法生起差别慧，以及依学处等为诸弟子生起法无碍解。因应遍知法的分别是思择章的所缘，故说“因每一所取之章都成为出离之门”。“亦说其他差别”：依二法、三法差别的多样性，其他无多样性的差别亦因前述理由而说。以“非仅”等句显示诸差别的相互依存，以“是故”等句显示其殊胜。

ยถา ทุกมูลกาทีสุ เภทา คณนานุปุพฺพิยา ปวตฺตา ปเภทนฺตราเปกฺขา, น เอวเมเต. เอเต ปน สตฺตวิธาทิเภทา ปเภทนฺตรนิรเปกฺขา เกวลํ พหุวิธภาวสามญฺเญเนว วุตฺตาติ ทสฺเสติ ‘‘อญฺญปฺปเภทนิรเปกฺขา’’ติอาทินา. ทุกติกปทตฺถานํ ยถารหํ อเปกฺขิตพฺพาเปกฺขกภาเวน วุตฺตตฺตา ยถา ทุเก ฐเปตฺวา วุตฺตา ติกา ตตฺถ ปกฺขิตฺตา นาม ชาตา, เอวํ ติกทุกปทตฺถานํ อเปกฺขิตพฺพาเปกฺขกภาเวน วุตฺตตฺตา ทุเก วตฺวา วุตฺเตสุปิ ติเกสุ เต ปกฺขิตฺตา นาม โหนฺตีติ อาห ‘‘ปรโต…เป… โยชิตตฺตา’’ติ.

如在二法、根本等中，诸差别依计数次第而转，且有待于其他差别，但此等不然。此等七种等差别，则无待于其他差别，仅因“多样性”此一共通点而说，此由“无待于其他差别”等句所示。因二法、三法之义是依其应有的能待、所待关系而说，故如置于二法后所说的三法，即被纳入其中；同样，因三法、二法之义亦依其能待、所待关系而说，故在说了二法后，即使说了三法，彼等亦被纳入其中。因此说“于后……因连结故”。

สมานวีถิยนฺติ เอกวีถิยํ. จกฺขุสงฺฆฏฺฏนายาติ จกฺขุรูปปฏิฆาเตน. โสติ จกฺขุรูปปฏิฆาโต. ตทุปฺปาทิกาติ ตสฺส จกฺขุสมฺผสฺสสฺส อุปฺปาทิกา. สาติ อาวชฺชนเวทนา. นนุ จ เวทนาปจฺจโย ผสฺโส วุตฺโต, น ผสฺสปจฺจยา เวทนาติ? น, เวทนาสีเสน จิตฺตุปฺปาทสฺส คหิตตฺตาติ. ตปฺปโยชนตฺตาติ จกฺขุสมฺผสฺสปโยชนตฺตา. ปโยชยตีติ ปโยชนํ, ผลํ.

“于同一心路”(samānavīthi)即于一心路中。“以眼撞击”(cakkhusaṅghaṭṭanā)即以眼与色的撞击。“彼”即眼与色的撞击。“能生彼者”即能生起彼眼触者。“彼”即转向时的感受。经中不是说“触为受缘”，而非“受为触缘”吗？并非如此，因为此处是以受为首而取心生起。“因其作用”即因眼触的作用。“使作用”(payojayati)即是“作用”(payojana)，即是果。

รูปาวจรารูปาวจรานํ วิปากานนฺติ อธิปฺปาโย. เต หิ อิธ อคฺคหิตา. เตเนวาห ‘‘เตสํ สยเมว มโนทฺวารภูตตฺตา’’ติอาทิ. ตโตติ ภวงฺคโต. จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยาทิกุสลาทีนนฺติ เอตฺถ ปุริเมน อาทิ-สทฺเทน ‘‘โสตสมฺผสฺสปจฺจยา’’ติ เอวมาทโย สงฺคหิตา, ทุติเยน อกุสลาทโย. ‘‘กามาวจรอฏฺฐกุสลจิตฺตวเสนา’’ติอาทินา กุสลาพฺยากตานมฺปิ กามาวจรานํเยว โยชิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘สมานวีถิยํ ลพฺภมานตา [Pg.36] อฏฺฐกถายํ วุตฺตา’’ติ. เวทนาปีติสนิทสฺสนตฺติกวชฺชานํ เอกูนวีสติยา ติกานํ วเสน เอกูนวีสติจตุวีสติกา. ยทิ อสมานวีถิยมฺปิ กุสลาทีนํ ลพฺภมานตา โยเชตพฺพา, อถ กสฺมา สมานวีถิยํเยว โยชิตาติ อาห ‘‘อฏฺฐกถายํ ปนา’’ติอาทิ. เตเนวาติ อสมานวีถิยํ อปฺปฏิกฺขิตฺตตฺตาเยว.

意指色界与无色界的异熟。因为彼等在此未被含摄。因此说“因彼等本身即是意门”等。“从彼”即从有分心。“眼触为缘等善等法”中，前一“等”字含摄“耳触为缘”等，后一“等”字含摄不善等法。因由“依欲界八善心”等句，善与无记法亦仅连结于欲界，故说“义注中说于同一心路中可得”。除去受、喜、有见三法，依其余十九个三法组，则有十九组或二十四组。若于不同心路中亦可连结善等法的可得性，为何仅连结于同一心路中？故说“然于义注中”等。“正因如此”，正是因为在不同心路中并未被否定。

จิตฺตสมฺพนฺโธติ จิตฺเตน สมฺพนฺโธ จิตฺตสมฺพนฺธํ กตฺวา จิตฺตสีเสน เวทนาย กถนํ. ติกภูมิวเสนาติ กุสลตฺติกาทิติกวเสน, กามาวจราทิภูมิวเสน จ. ทฺวารติกวเสนาติ จกฺขาทิอุปฺปตฺติทฺวารวเสน, กุสลตฺติกาทิติกวเสน จ. ยตฺถ กตฺถจีติ ทีเปตพฺพสฺส อตฺถสฺส วิเสสาภาวโต สตฺตวิธเภทาทีสุ ยตฺถ กตฺถจิ. น จ ทฺวารํ อนามฏฺฐนฺติ โยชนา. เตน สตฺตวิธเภทโต ตึสวิธเภเท วิเสสํ ทสฺเสติ. ยทิปิ อุภยตฺถ ภูมิโย อาคตา, รูปาวจราทิภูมิอามสเนน ปน อสมานวีถิยํ ลพฺภมานตา ทสฺสิตาติ อาห ‘‘อติพฺยตฺตา จ เอตฺถ สมานาสมานวีถีสุ ลพฺภมานตา’’ติ. สุขทีปนานิ โหนฺติ ทฺวารภูมิอามสนมุเขน เวทนากฺขนฺธสฺส วิภตฺตตฺตา. น ภูมิโย อเปกฺขิตฺวา ฐปิตาติ กเถตพฺพภาเวน ภูมิโย อเปกฺขิตฺวา น ฐปิตา, ภูมิวิภาเคน น กถิตาติ อตฺโถ. อเปกฺขิตพฺพรหิตาติ ทฺวารภูมีนํ อคฺคหิตตฺตา อากงฺขิตพฺพทฺวาราทิวิเสสรหิตา.

心相关者，即与心相关，以心为首而说受。依三法与地者，即依善等三法，及依欲界等地。依门与三法者，即依眼等生起之门，及依善等三法。无论何处者，因所应说明之义无差别，故于七种分别等中之任何一处。不应作“门未被触及”之解。因此，从七种分别到三十种分别，显示了其差别。虽然两处皆提及地，然通过触及色界等地，显示了于不同心路中亦可获得，故说：“此处于同与不同心路中之可得性，极为明显”。因以触及门与地的方式分别受蕴，故易于阐明。“非依地而安立”者，意谓：非因其应说之性而依地安立，即非通过地的分别而说。无所期待者，意谓：因未取门与地，故无所期待之门等差别。

‘‘อุปนิสฺสยโกฏิยา’’ติ เอตฺถ นิปฺปริยายโต ปริยายโต จ อุปนิสฺสยโกฏิทสฺสนมุเขน อิธาธิปฺเปตอุปนิสฺสยโกฏึ ทสฺเสตุํ ‘‘สทฺธํ อุปนิสฺสายา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อุปนิสฺสยานนฺติ เวทนาย อุปนิสฺสยภูตานํ. ทสฺสนนฺติ จกฺขุวิญฺญาณํ, ทิสฺวา วา คหณํ. อุปนิสฺสยนฺตภาเวนาติ ลามกูปนิสฺสยภาเวน. ยทิ ฆายนาทีนิ อุปนิสฺสโย ภเวยฺยุํ, ปกตูปนิสฺสยาเนว สิยุํ. ปกตูปนิสฺสโย จ นานาวีถิยํเยวาติ ตทลาภวจนํ อิธ นานาวีถิโชตกนฺติ ทสฺเสติ ‘‘ฆานาทิทฺวาเรสู’’ติอาทินา. กสิณปริกมฺมาทีนนฺติ กสิณปริกมฺมสมาปตฺตินิพฺพตฺตนวิปสฺสนาวฑฺฒนาทีนํ. ตทลาโภติ อุปนิสฺสยาลาโภ, โส จ ฆายนาทีหิ ปเรสํ ปฏิปตฺติยา ชานิตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา. อนฺติมภวิกโพธิสตฺตาทีนํ สวเนน วินา ตํผุสนํ สิยา มูลูปนิสฺสโยติ ‘‘เยภุยฺเยนา’’ติ วุตฺตํ.

于“依止之极”，此处为从直接义与转申义显示依止之极，以指明此处所意谓的依止之极，故说“以信为依止”等。其中“诸依止”，指作为受之依止者。“见”，指眼识，或指见后之领会。以依止之相，即以劣依止之相。若嗅觉等可为依止，则应为自然依止。而自然依止仅于不同心路中，其不可得之说，于此显示不同心路，故以“于鼻门等”等显示。“遍处预备等”，指遍处预备、等至、由等至所生之观的增长等。其不可得，即依止之不可得，此乃因无法通过嗅觉等了知他人之修行。最后有菩萨等，纵无听闻，亦能触及彼法，此为根本依止，故说“大抵”。

สมฺปนฺนชฺฌาสโยติ [Pg.37] วิวฏฺฏูปนิสฺสยสมฺปตฺติยา สมฺปนฺนชฺฌาสโย. เตนาติ ‘‘เอวํ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ วจเนน. ตทุปนิสฺสยนฺติ ตโต ปรํ อุปฺปนฺนกสิณรูปทสฺสนาทีนํ อุปนิสฺสยภูตํ.

具足意乐者，即以解脱依止之成就而具足意乐。“此”者，即以“如是眼识”之语。彼依止者，即作为其后生起的遍处色见等之依止。

ถามคมนํ นาม กามราคาทีนํเยว อาเวณิโก สภาโวติ อาห ‘‘อปฺปหีนกามราคาทิกสฺส วา’’ติ. ‘‘ราโค อุปฺปนฺโน’’ติอาทินา อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมเณ ราคปฏิฆานํ อุปฺปตฺติวิจารณาว วุตฺตา, น เนสํ กิจฺจวิเสโสติ กิจฺจวิเสเสน วุตฺเต ทสฺเสนฺโต ‘‘อสมเปกฺขนายา’’ติอาทิมาห. ปวตฺตา เวทนาติ อตฺโถ. ปการนฺตเรนาติ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปนฺนกิเลสานํ สมติกฺกมนสงฺขาเตน ปการนฺตเรน. ตถา ภาวนาวเสนาติ เอตฺถ ตถา-สทฺเทน จกฺขุสมฺผสฺสสฺส จตุภูมิกเวทนาย อุปนิสฺสยภาโว เอว ปการนฺตเรน กถิโตติ อิมเมวตฺถํ อากฑฺฒติ. ภาวนาเยเวตฺถ ปการนฺตรํ.

坚固性乃欲贪等之特有自性，故说“或于未断欲贪等者”。以“贪生起”等，仅说于可意不可意所缘上贪与瞋之生起的考察，而非其作用差别。为显示以作用差别而说，故言“因非如理观察”等。意为受已生起。以另一方式者，即以名为超越缘眼触所生烦恼之另一方式。“如是依修习”者，此处“如是”一词，引申此义：即眼触作为四地受之依止，仅以另一方式而说。修习即是此处之另一方式。

สพฺพํ สมฺมสนํ ภาวนาติ เวทิตพฺพา, น นีวรณปฺปหานปริญฺญาว.

一切省察(sammasana)皆应知为修习，非仅断盖与遍知。

อญฺญมญฺญสฺส จาติ โผฏฺฐพฺพมหาภูเตสุ อิตรีตรสฺส, อาโปธาตุยา จ วเสน.

又，于所触大种中，一者与另一者（接触），是藉由水界之力。

เตสนฺติ ชาติอาทีนํ, กมฺมตฺเถ เจตํ สามิวจนํ. สหชาตสฺส มโนสมฺผสฺสสฺส พลวปจฺจยภาวํ ทสฺเสตีติ สมฺพนฺโธ. ตสฺส วา ทสฺสนสฺสาติ ตสฺส วา ชาติอาทิเก ภยโต ทสฺสนวเสน ปวตฺตสฺส กามาวจรญาณสฺส.

“彼等”者，指生等。此属格用于业格义。此关联乃为显示俱生意触为强力缘。“或彼之见”者，或指彼因见生等为可畏而生起之欲界智。

ตเทว อตฺตโน ผลสฺเสว ผลภาเวนาติ ‘‘มโนสมฺผสฺโส’’ติ ผสฺสสฺส การณภาเวน ยํ วุตฺตํ, ตเทว วิญฺญาณํ อตฺตโน ผลสฺส ผลภาเวน วุตฺตสฺส ผสฺสสฺส ‘‘จกฺขุสมฺผสฺสช’’นฺติอาทินา ผลภาเวน วตฺตุํ น ยุตฺตํ. ‘‘มโนสมฺผสฺโส’’ติอาทินา ลพฺภมาโนปิ วิญฺญาณํ ปฏิจฺจ ผสฺสสฺส ปจฺจยภาโว เหตุผลสงฺกรปริหรณตฺถํ น วุตฺโตติ วตฺวา ยทิปิ ผสฺโส วิญฺญาณสฺส ปจฺจโย โหติ, น ปน ผสฺสสฺส วิย วิญฺญาณํ โส ตสฺส วิเสสปจฺจโย โหตีติ วิญฺญาณสฺส จกฺขุสมฺผสฺสชาทิตา น วุตฺตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมา วา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

“以其自身之果的果性”者：以“意触”说（识）为触之因，彼识，对其自身之果、即以“眼触所生”等所说之触，不应说为果。虽由“意触”等可得识为触之缘，然为避免因果混淆而未说。又说，虽然触是识之缘，但识不像触那样是它的特别缘，为显示识不具“眼触所生”等性质，故说“或因”等。

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿毗达摩分别释义终。

๓. ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา

3. 问答释义

๑๕๐. ตํ [Pg.38] ตํ สมุทายนฺติ ตํ ตํ จิตฺตุปฺปาทสงฺขาตธมฺมสมุทายํ, อนวเสสรูปธมฺมสมุทายญฺจ. ยถาสมฺภวนฺติ โจปนํ ปตฺโต สํวโร ฉฏฺฐทฺวาเร, อิตโร ฉสุปีติ เอวํ ยถาสมฺภวํ. ตโตติ อภิชฺฌาโทมนสฺสาทิโต. ยถาโยคนฺติ โย สํวริตพฺโพ, ตทนุรูปํ.

150. “彼彼之集”者，即彼彼名为心生法之集，以及无余色法之集。“如其可能”者，已至究竟之律仪在第六门，其余在六门，如是如其可能。“从彼”者，即从贪欲、忧等。“如其所应”者，即于应防护者，与之相应。

กตฺถจีติ เต เอว ปริวฏฺเฏ สามญฺเญน วทติ. กตฺถจีติ วา เตสุ ปริวฏฺเฏสุ กิสฺมิญฺจิปิ ปเทเส. กิญฺจิปิ อปฺปกมฺปิ. เอโกว ปริจฺเฉโท, น อายตนวิภงฺคาทีสุ วิย นานาติ อธิปฺปาโย.

“于某处”者，即以概括方式说彼等转变。或“于某处”者，于彼等转变中之任何部分。任何，即使微少。意谓：仅一章，不像处分别(āyatanavibhaṅga)等有多种。

ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

问答释义终。

ขนฺธวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

蕴分别释义终。

๒. อายตนวิภงฺโค

2. 处分别

๑. สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา

1. 经分别释义

๑๕๔. อสาธารณโตติ [Pg.39] อาเวณิกโต. ตํ เนสํ อสาธารณภาวํ วิปกฺขวเสน ปติฏฺฐาเปตุํ สาธารณํ อุทาหรณวเสน ทสฺเสติ ‘‘อายตนสทฺทตฺโถ วิยา’’ติ. อถ วา จกฺขาทิอตฺโถ เอว จกฺขาทิสทฺทวิเสสิโต อายตนตฺโถติ ตํ ตาทิสํ อายตนตฺถํ สนฺธายาห ‘‘อายตนสทฺทตฺโถ วิย อสาธารณโต’’ติ.

154. “不共”者，即独特。为从对立面确立其不共性，以举例方式显示其共通者，如“处词之义”。或者，眼等之义，由眼等词所限定，方为处义。针对如是处义，故说“如处词之义，因其不共”。

ยทิ วิสยสฺสาทนตฺโถ จกฺขุ-สทฺโท, โสตาทีนมฺปิ อยํ สมญฺญา สิยาติ อติปฺปสงฺคํ ปริหรนฺโต ‘‘สติปี’’ติอาทิมาห. ทุติเย อตฺถวิกปฺเป จกฺขตีติ วิญฺญาณาธิฏฺฐิตํ สมวิสมํ อาจิกฺขติ, อาจิกฺขนฺตํ วิย, วิภาเวนฺตํ วิย วา โหตีติ อตฺโถ. รูปมิว จกฺขุวิญฺเญยฺยํ วิย สวิคฺคหมิว สพิมฺพกํ วิย วณฺณวาจโก รูป-สทฺโท อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘วิตฺถารณํ วา รูปสทฺทสฺส อตฺโถ’’ติ.

若“眼”一词义为“领纳所缘”，则耳等亦应有此通称。为避免此过，故说“纵有”等。于第二义项中，“见”者，意谓宣示为识所依之同与不同，犹如宣示者，或犹如分别者。“色”一词，意指如色、如眼所识、如有形、如有像，为表示颜色者，故说“或色词之义为扩展”。

วจนเมวาติ สวิญฺญตฺติกสทฺทเมว. คมียตีติ อุปนียติ. อชฺโฌหรณสฺส รสคฺคหณมูลตาวจเนน รสสฺส ปรมฺปราย ชีวิตเหตุตํ ทสฺเสติ. รสนิมิตฺตญฺหิ รสคฺคหณํ, รสคฺคหณนิมิตฺตํ อชฺโฌหรณํ, ตํนิมิตฺตํ ชีวิตนฺติ. รสคฺคหณมูลตา จ อชฺโฌหรณสฺส เยภุยฺยโต เวทิตพฺพา. ทิสฺสติ อปทิสฺสติ เอเตน ผลนฺติ เทโส, เหตูติ อาห ‘‘อุปฺปตฺติเทโสติ อุปฺปตฺติการณ’’นฺติ. ตถาติ จกฺขายตนาทิปฺปกาเรน. มโนโคจรภูตาติ มนโส เอว โคจรภูตา. สามญฺญลกฺขเณเนวาติ อนุภวนาทิวิเสสลกฺขณํ อคฺคเหตฺวา ธมฺมภาวสงฺขาตสาธารณลกฺขเณเนว. เอกายตนตฺตํ อุปเนตฺวา วุตฺตา ทฺวาทส เอกสภาวตฺตา ภินฺทิตฺวา วจเน ปโยชนาภาวา. ทฺวาราลมฺพนวิภาคทสฺสนตฺถา หิ อายตนเทสนาติ.

“言语”者，谓有表之声。“被引导”者，谓被带入。通过说吞咽以味觉为根本，显示了味是生命的间接原因。因为味的因缘是味觉，味觉的因缘是吞咽，吞咽的因缘是生命。吞咽以味觉为根本，应知此多半情况如此。“处”(deso)者，果报由之而显现与不显现，即是因，故说“生起之处即生起之因”。“如是”者，谓以眼处等方式。“意所行境”者，谓唯意之所行境。“仅以共相”者，谓不取体验等别相，而仅取名为法性的共相。十二处若归于一性，则因其同一自性，而无分别言说之用。之所以解说诸处，是为了显示门与所缘的差别。

ปุพฺพนฺตโตติ ปุริมภาคโต ปากภาวโต. ปากภาโว หิ สภาวธมฺมานํ ปุพฺพนฺโต, วิทฺธํสาภาโว อปรนฺโต.

“前分”者，谓先前之分，因成熟故。成熟是一切自性法的前分，而坏灭则为后分。

นิวาสฏฺฐานาทีสุ อายตน-สทฺโท น อายตนตฺถาทีสุ วิย ปทตฺถวิวรณมุเขน ปวตฺโต, อถ โข ตสฺมึ ตสฺมึ เทวฆราทิเก นิรุฬฺหตาย เอวมตฺโถติ อาห ‘‘รุฬฺหิวเสน อายตนสทฺทสฺสตฺถํ วตฺตุ’’นฺติ. มโนติ ทฺวารภูตมโน[Pg.40]. นิสฺสยภาโวติ เอตฺถ นิสฺสยสทิโส นิสฺสโย, สทิสตา จ ผลสฺส ตปฺปฏิพทฺธวุตฺติตาย ทฏฺฐพฺพา. วจนียตฺโถ ภาวตฺโถ.

在住所等处，“处”这个词不是像在“处义”等情况下那样，通过解释词义来使用，而是因为在各个天神住所等处所已经约定俗成，所以说“用约定俗成的方式来解释“处”这个词的意义”。“意”者，谓作为门户之意。“依止性”者，此处“依止”类似于依止，其相似性应理解为果与其相关联的活动状态。应说之义，即是存在之义。

ตาวตฺวโตติ ตตฺตกโต. อูนโจทนาติ ทฺวาทสโต อูนานิ กสฺมา น วุตฺตานีติ โจทนา. ยทิ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อสาธารณํ ธมฺมชาตํ ธมฺมายตนํ, เอวํ สนฺเต จกฺขาทีนมฺปิ ธมฺมายตนภาโว สิยาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘สติปี’’ติอาทิ. ทฺวารารมฺมณภาเวหีติ น อารมฺมณภาเวเนว อสาธารณํ, อถ โข ทฺวารารมฺมณภาเวหิ อสาธารณํ สมฺภวตีติ วจนเสโส.

“仅此而已”者，谓如是而已。“不足之责难”者，谓‘为何不说少于十二处’之责难。如果眼识等不共的法类是法处，那么眼等也应该成为法处——针对这种责难，才说“有……亦”(satipi)等。“依门与所缘性”者，谓不仅仅依所缘性为不共，而是依门与所缘二性，不共才可能成立——此为未尽之语。

เยภุยฺยสหุปฺปตฺติอาทีหีติ เยภุยฺเยน จกฺขายตนาทีนิ กสฺสจิ กทาจิ เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ. ‘‘กามธาตุยา อุปปตฺติกฺขเณ กสฺสจิ เอกาทสายตนานิ อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ หิ วุตฺตํ. ตสฺมา อายตนานํ อุปฺปตฺติกฺกโม ตาว น ยุชฺชติ, น ปหานกฺกโม กุสลาพฺยากตานํ อปฺปหาตพฺพโต, น ปฏิปตฺติกฺกโม อกุสลานํ, เอกจฺจอพฺยากตานญฺจ อปฺปฏิปชฺชนียโต, น ภูมิกฺกโม อฑฺเฒกาทสนฺนํ อายตนานํ เอกนฺตกามาวจรตฺตา, อิตเรสํ จตุภูมิปริยาปนฺนตฺตา, เอกจฺจสฺส โลกุตฺตรภาวโต จ. เอวํ อุปฺปตฺติกฺกมาทิอยุตฺติโยชนา เวทิตพฺพา. เยสุ วิชฺชมาเนสุ อตฺตภาวสฺส ปญฺญาปนา, เต ‘‘มยฺหํ จกฺขุ’’นฺติอาทินา อธิกสิเนหวตฺถุภูตา จกฺขาทโย ยถา อชฺฌตฺติกตาย, เอวํ ทสฺสนาทิกิจฺจกรอินฺทฺริยตา จ ปธานาติ อาห ‘‘อชฺฌตฺติกภาเวน, วิสยิภาเวน จา’’ติ. ฆานาทิกฺกเมนาติ ฆานํ ชิวฺหา กาโยติ อิมินา กเมน.

“多数同时生起等”者，谓多数情况下，眼处等有时会同时生起。经云：“欲界受生时，或有十一处同时生起。”是故诸处生起次第实难成立，善与无记法不可断故无舍离次第，不善法与部分无记法不可修习故无行道次第，十一处半纯属欲界所系、余者遍通四界、部分属出世间故无地次第。当知如是生起次第等不相应之理。若诸处存在即能安立自体，则眼等以“我眼”等语成为强烈贪爱之事，因其为内处故；又因其是行使见等作用的根，是主要的，故说“以内性故，以能缘性故”。“鼻等次第”者，谓鼻、舌、身以此顺序。

ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺตา วา จกฺขาทีนิ ปฐมํ วุตฺตานิ, มโน ปน กิญฺจิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ, กิญฺจิ ยาวนวตฺตพฺพารมฺมณนฺติ ปจฺฉา วุตฺตํ. ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมเณสุปิ อุปาทารูปารมฺมณานิ จตฺตาริ ปฐมํ วุตฺตานิ, ตโต ภูตรูปารมฺมณํ. อุปาทารูปารมฺมเณสุปิ ทูรตเร ทูเร, สีฆตรํ สีฆญฺจ อารมฺมณสมฺปฏิจฺฉนทีปนตฺถํ จกฺขาทีนํ เทสนากฺกโม. จกฺขุโสตทฺวยญฺหิ ทูรโคจรนฺติ ปฐมํ วุตฺตํ. ตตฺราปิ จกฺขุ ทูรตรโคจรนฺติ สพฺพปฐมํ วุตฺตํ. ปสฺสนฺโตปิ หิ ทูรตเร นทิโสตํ น ตสฺส สทฺทํ สุณาติ. ฆานชิวฺหาสุปิ ฆานํ สีฆตรวุตฺตีติ [Pg.41] ปฐมํ วุตฺตํ. ปุรโต ฐปิตมตฺตสฺส หิ โภชนสฺส คนฺโธ คยฺหตีติ. ยถาฐานํ วา เตสํ เทสนากฺกโม. อิมสฺมิญฺหิ สรีเร สพฺพุปริ จกฺขุสฺส อธิฏฺฐานํ, ตสฺส อโธ โสตสฺส, ตสฺส อโธ ฆานสฺส, ตสฺส อโธ ชิวฺหาย, ตถา กายสฺส เยภุยฺเยน, มโน ปน อรูปีภาวโต สพฺพปจฺฉา วุตฺโต. ตํตํโคจรตฺตา ตสฺส ตสฺสานนฺตรํ พาหิรายตนานิ วุตฺตานีติ วุตฺโตวายมตฺโถติ เอวมฺปิ อิเมสํ กโม เวทิตพฺโพ.

眼等因为以现在为所缘，所以先说；意则有时以现在为所缘，有时以三世及概念为所缘，故后说。在以现在为所缘的诸法中，以所造色为所缘的四种先说，其后是以大种色为所缘的。在以所造色为所缘的诸法中，为显示领受所缘有远近、速缓之别，故有眼等之解说次第。眼、耳二根能缘远境，故先说。其中，眼能缘更远之境，故最先说。譬如，虽能远见河流，却不闻其水声。在鼻、舌二根中，鼻根作用更速，故先说。譬如，食物方置面前，其香即被嗅及。或依其处所而有此解说次第。于此身中，眼之依处(adhiṭṭhāna)在最上方，其下为耳，耳下为鼻，鼻下为舌，身则大体遍布，意则因无色，故最后说。因各根有各自的行境，故于各内处之后，紧接着说其外处。此义已说，如是亦应了知此等次第。

ตโตติ หทยวตฺถุเภทโต. ยญฺหิ หทยวตฺถุํ นิสฺสาย เอกํ มโนวิญฺญาณํ ปวตฺตติ, น ตเทว นิสฺสาย อญฺญํ ปวตฺตติ. นิทฺเทสวเสนาติ สงฺเขปวิตฺถารนิทฺเทสวเสน. โยเชตพฺพํ ‘‘กุสลสมุฏฺฐานํ กุสลสมุฏฺฐานสฺส สภาค’’นฺติอาทินา.

“从彼”(tato)者，谓从心所依处(hadayavatthu)的差别而言。因为依止一个心所依处，一个意识(manoviññāṇa)生起，而不是依止同一个生起另一个。“以解释”(niddesavasena)者，谓以略说和广说的解释方式。应当与“善等起是善等起的同分(sabhāga)”等结合理解。

สภาโวติ วิสยิวิสยภาโว, ตทภินิพฺพตฺติยญฺจ โยคฺยตา. การณสมตฺถตาติ การณภูตา สมตฺถตา ปจฺจยภาโว. ทฺวาราทิภาโวติ ทฺวารารมฺมเณ ทฺวารวุตฺติภาโว. อิมสฺมึ อตฺเถติ อนนฺตรํ วุตฺตอตฺเถ. ยสฺมาติ ยาย ธมฺมตาย เยน ทฺวาราทิภาเวน การณภูเตน. สมฺภวนวิเสสนนฺติ กิริยาย ปรามสนมาห. ยํ สมฺภวนํ, ธมฺมตาเวสาติ อตฺโถ. ริตฺตกาเนวาติ ธุวาทิภาวริตฺตกาเนว. วิสมาทีสุ อชฺฌาสโย เอเตสนฺติ วิสมาทิอชฺฌาสยานิ, วิสมาทิอชฺฌาสยานิ วิย โหนฺตีติ วิสมาทิอชฺฌาสยานิ, จกฺขาทีนิ. วิสมภาว…เป… วนภาเวหีติ วิสมภาวาทิสนฺนิสฺสิตอหิอาทิสทิสุปาทินฺนธมฺเมหิ จกฺขาทีหิ, วนสนฺนิสฺสิตมกฺกฏสทิเสน จิตฺเตน จ อภิรมิตตฺตา. วนภาโวติ หิ วนชฺฌาสโยติ อตฺโถ.

“自性”(sabhāva)者，谓能缘与所缘的状态，及其生起的适宜性。“因能力”(kāraṇasamatthatā)者，谓作为原因的能力，即缘的状态。“门等性”(dvārādibhāva)者，谓于门与所缘中，门的作用状态。“于此义中”(imasmiṃ atthe)者，谓于紧邻所说之义中。“由于”(yasmā)者，谓凭借何种法性，以何种作为原因之门等性。“生起之差别”(sambhavanavisesana)者，谓对行为的执取。此即是说，“生起”(sambhavana)意为法性(dhammatā)的显现。“空”(rittakāneva)者，谓唯空无恒常等之属性。“于不平等中有意向”(visamādīsu ajjhāsayo etesaṃ)者，谓眼等具有不平等之意向，或如具有不平等之意向。“不平等性……乃至……林野性”者，因眼等诸法，如依止于不平等处等的蛇等，为所执取；又因心，如依止于森林的猴子，喜爱此等诸法。所谓“林野性”，即林野意向之意。

ปุริมนฺตวิวิตฺตตาติ ปุพฺพภาควิรโห. อุปฺปาทโต ปุริมโกฏฺฐาโส หิ อิธ ปุริมนฺโต. อปรนฺเตติ อปรภาเค, ภงฺคโต อุทฺธนฺติ อตฺโถ. อุทยพฺพยปริจฺฉินฺโน หิ สภาวธมฺโม. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อนิธานคตา ภคฺคา, ปุญฺโช นตฺถิ อนาคเต’’ติ (มหานิ. ๑๐). สทา อภาโวติ น สทา อภาวปติฏฺฐาปนํ สพฺพกาลมฺปิ นตฺถีติ, อถ โข อุทยพฺพยปริจฺฉินฺนตฺตา สทาภาวปฏิกฺเขโปติ อาห ‘‘อนิจฺจลกฺขณ’’นฺติ. สภาววิชหนนฺติ ภงฺคปฺปตฺติมาห[Pg.42]. วิปริวตฺตนํ อุปฺปาทชราวตฺถาหิ สนฺตานํ วินา น วิการาปตฺตีติ อาห ‘‘สนฺตานวิการาปตฺติ วา’’ติ.

“前际空”(purimantavivittatā)者，谓前分(pubbabhāga)之不存在。此处，生起之前分即是前际。“于后际”(aparante)者，谓于后分，即坏灭之后。自性法(sabhāvadhammo)实为生灭所限定。针对此，曾说：“已坏者无所藏，未来亦无积聚。”(Mahāniddesa 10) “常无”(sadā abhāva)者，并非建立“恒常不存在”，即并非一切时皆无，而是因其为生灭所限定，故为对“恒常存在”的否定，因此说“无常相”(aniccalakkhaṇa)。“舍弃自性”(sabhāvavijahana)者，谓达到坏灭。“转变”(viparivattana)者，若无通过生、老等状态的相续(santāna)，则不会有变异，故说“或为相续之变异”(santānavikārāpatti vā)。

ชาติธมฺมตาทีหีติ ชาติชราพฺยาธิมรณาทิสภาวตาหิ. อนิฏฺฐตาติ น อิฏฺฐตา, ทุกฺขตาติ อตฺโถ. ปุริมํ สามญฺญลกฺขณนฺติ ‘‘ปฏิปีฬนฏฺเฐนา’’ติ ปุพฺเพ สามญฺญโต วุตฺตํ ทุกฺขลกฺขณํ. ปจฺจยวเสน ทุกฺขนากาเรน ปวตฺตมานานํ สภาวธมฺมานํ ทุกฺขนํ ปุคฺคลสฺเสว วเสน ทุกฺขมตาติ อาห ‘‘ปุคฺคลสฺส ปีฬนโต ทุกฺขม’’นฺติ. ทุกฺขวจนนฺติ ‘‘ทุกฺข’’นฺติ สตฺถุ วจนํ.

“生法性等”(jātidhammatādi)是指生、老、病、死等自性(sabhāvatā)。“不乐”(aniṭṭhatā)即非所欲，是苦之义。“前面所说之共相”(purimaṃ sāmaññalakkhaṇa)是指先前以共相所说之“以逼迫义”(paṭipīḷanaṭṭha)的苦相(dukkhalakkhaṇa)。依缘而以苦的方式现起的诸自性法(sabhāvadhammā)之苦，是就个人(puggala)而言为苦，因此说“因逼迫个人故是苦”。“苦之言说”(dukkhavacana)是指导师所说的“苦”一词。

‘‘นตฺถิ เอตสฺส วสวตฺตโก’’ติ อิมินา นตฺถิ เอตสฺส อตฺตาติ อนตฺตาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ, ‘‘นาปิ อิทํ วสวตฺตก’’นฺติ อิมินา ปน น อตฺตาติ อนตฺตาติ. อตฺตโนติ นิยกชฺฌตฺตํ สนฺธาย วทติ. ปรสฺมินฺติ ตโต อญฺญสฺมึ. ปรสฺส จ อตฺตนีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตํ เอตสฺส นตฺถีติ ตํ ยถาวุตฺตปรปริกปฺปิตํ วสวตฺตกํ เอตสฺส จกฺขาทิโน นตฺถิ, เอเตน จตุโกฏิกสุญฺญตาย สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘สุญฺญํ ตํ เตน วสวตฺตนากาเรนา’’ติ อิมินา อุภยถาปิ อวสวตฺตนฏฺเฐ ทสฺสิตพฺเพ ตตฺถ ตาว เอกํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปรสฺสา’’ติอาทึ วตฺวา ปุน ‘‘อถ วา’’ติอาทินา อิตรํ ทสฺเสติ. สามิ เอว สามิโก, น สามิโก อสฺสามิโกติ เอวํ อตฺเถ คยฺหมาเน ‘‘อสฺสามิกโต’’ติ ปทสฺส สุญฺญวิเสสนตาย ปโยชนํ นตฺถิ. กามการิยนฺติ ยถากามกรณียํ. อวสวตฺตนตฺถํ วิเสเสตฺวา ทสฺเสติ สมาสทฺวยตฺถสงฺคหโต.

“此无自在者”(Natthi etassa vasavattako)一句显示“此无我”(natthi etassa attā)即“无我”(anattā)之义；而“亦非此是自在者”(nāpi idaṃ vasavattakaṃ)一句则显示“非我”(na attā)即“无我”(anattā)。“于自身”(Attani)是指自己的内在而言；“于他者”(parasmiṃ)是指自身之外的他者。“于他者及于自身”(Parassa ca attani)在此也是同样的道理。“彼于此无有”(Taṃ etassa natthi)，即如前所述，他人所构想的自在者，对于此眼等并不存在，由此当知已含摄四句空性。“彼空，是因其无自在之状”(Suññaṃ taṃ tena vasavattanākārena)一句，当以两种方式显示无自在之义时，首先为显示其一而说“于他者”等，然后又以“或者”等显示另一者。若将“有主”(sāmiko)理解为“主人”(sāmi)，“无主”(assāmiko)理解为“非主人”(na sāmiko)，那么“因无主故”(assāmikato)一词作为“空”的限定词便无作用。“随欲而行”(Kāmakāriya)即随其所欲而行。（作者）通过总摄两种复合词的含义，来详细阐明无自在之义。

สสนฺตาเน ธมฺมานํ วิสทิสุปฺปตฺติ อิธ ภาวสงฺกนฺติคมนํ นามาติ อาห ‘‘สนฺตติยํ ภาวนฺตรุปฺปตฺติเยวา’’ติ. ตถา วิสทิสุปฺปตฺติยํ ปุริมาการวิคโม ปกติภาววิชหนนฺติ อาห ‘‘สนฺตติยา ยถาปวตฺตาการวิชหน’’นฺติ. ภวตีติ วา ภาโว, อวตฺถาวิเสโส, ตสฺส สงฺกมนํ ภาวสงฺกนฺติ. สภาวธมฺโม หิ อุปฺปาทกฺขณํ ฐิติกฺขณญฺจ ปตฺวา ภิชฺชตีติ อุปฺปาทาวตฺถาย ชราวตฺถํ, ตโต ภงฺคาวตฺถํ สงฺกมตีติ วุจฺจติ. ตถา สงฺกมโต จ อตฺตลาภกฺขณโต อุทฺธํ ชรามรเณหิ ตํสภาวปริจฺจาโค ปกติภาววิชหนนฺติ ขณวเสน เจตํ โยเชตพฺพํ. ปุพฺพาปรวเสนาติ จ ขณานํ ปุพฺพาปรวเสนาติ อตฺโถ สมฺภวติ. เอกตฺถตฺตาติ [Pg.43] สมานาธิกรณตฺตา, น ปน วิเสสนวิเสสิตพฺพภาวานํ เอกตฺตา. ‘‘จกฺขุํ อนิจฺจ’’นฺติ วุตฺเต ‘‘อนิจฺจํ จกฺขุ’’นฺติปิ วุตฺตเมว โหตีติ ‘‘ยํ จกฺขุ, ตํ อนิจฺจํ, ยํ อนิจฺจํ, ตํ จกฺขุ’’นฺติ อาปนฺนเมวาติ อาห ‘‘อนิจฺจานํ เสสธมฺมานมฺปิ จกฺขุภาโว อาปชฺชตี’’ติ.

诸法在自相续中以不同方式生起，此处名为“状态的转变”(bhāvasaṅkanti)，因此说“即是相续中另一状态的生起”。同样，在以不同方式生起时，前一行相的消失即是“舍离本然状态”(pakatibhāvavijahana)，因此说“相续舍离其如常持续的行相”。或者，“有”(bhāvo)即是存在，是一种状态差别，其转变即是“状态的转变”。自性法确实在达到生起刹那与住立刹那后即会坏灭，故说从生起状态转变至衰老状态，再从彼转变至坏灭状态。同样，如此转变，从获得自体刹那之后，由老死而舍弃其自性，即是“舍离本然状态”，此亦当依刹那来配合理解。“依于前后”(Pubbāparavasena)的含义，可以是“依于诸刹那的前后”。“因是同一义”(Ekatthattā)是指“因是同一所指”(samānādhikaraṇattā)，而非因限定词与被限定词的状态为一。当说“眼是无常”时，也就等于说了“无常是眼”，于是便会得出“凡是眼，即是无常；凡是无常，即是眼”的结论，因此说“其余无常的诸法，亦会具有眼的性质”。

เตหิ จ อนิจฺจทุกฺขลกฺขเณหิ จ อนตฺตลกฺขณเมว วิเสเสน ทสฺสิตํ ‘‘ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๑๕, ๔๕, ๗๖, ๘๕; ๒.๔.๑, ๒; ปฏิ. ม. ๒.๑๐) วิย. โทสลกฺขณาการนิทสฺสนตฺโถติ โทสสฺส ลกฺขิตพฺพาการนิทสฺสนตฺโถ. เอวํ ทุกฺเขนาติ เอวํ นานปฺปกาเรน อกฺขิโรคาทิทุกฺเขน อาพาธตาย. อนตฺตลกฺขณทีปกานนฺติ อนตฺตตาปญฺญาปนสฺส โชตกานํ อุปายภูตานํ. น หิ ฆฏเภทกณฺฏกเวธาทิวเสน ลพฺภมานา อนิจฺจทุกฺขตา สตฺตานํ เอกนฺตโต อนตฺตตาธิคมเหตู โหนฺติ. ปจฺจยปฏิพทฺธตาอภิณฺหสมฺปฏิปีฬนาทิวเสน ปน ลพฺภมานา โหนฺติ. ตถา หิ จกฺขาทีนิ กมฺมาทิมหาภูตาทิปจฺจยปฏิพทฺธวุตฺตีนิ, ตโต เอว อหุตฺวา สมฺภวนฺติ, หุตฺวา ปฏิเวนฺตีติ อนิจฺจานิ, อภิณฺหสมฺปฏิปีฬิตตฺตา ทุกฺขานิ, เอวํภูตานิ จ อวสวตฺตนโต อนตฺตกานีติ ปริคฺคเห ฐิเตหิ สมุปจิตญาณสมฺภาเรหิ ปสฺสิตุํ สกฺกา.

通过无常、苦这二相，尤其特别地显示了无我相，正如“凡无常者，即是苦；凡是苦者，即是无我”等经文（《相应部》3.15, 45, 76, 85; 2.4.1, 2;《无碍解道》2.10）所说。“为指示过患之相状”(Dosalakkhaṇākāranidassanattho)是指为指示过患所应被观察之相状。“如是为苦”(evaṃ dukkhena)即是以各种各样的眼疾等苦而为病患。“无我相的阐明者”(Anattalakkhaṇadīpakānaṃ)是指作为阐明无我之理的助缘。因为通过打破瓶子、被荆棘刺伤等方式所了知的无常与苦，并非众生(satta)彻底证得无我之因。而是通过了知其依赖于因缘、恒常被逼迫等方式才能证得。诚然，眼等的作用依赖于业、四大种等因缘，因此从无而有，有而还灭，故是无常；因恒常被逼迫，故是苦；又因如此存在之物不能自主，故是无我。唯有安住于此理，积累了智慧资粮者，方能如是观察。

กถํ ปเนเตสํ หุตฺวา อภาโว ชานิตพฺโพติ? ขเณ ขเณ อญฺญถตฺตทสฺสนโต. ตํ กถํ ญายตีติ? ยุตฺติโต. กา ปเนตฺถ ยุตฺตีติ? วิเสสคฺคหณํ. ยทิ จกฺขาทีนํ ขเณ ขเณ อญฺญถตฺตํ น สิยา, พหิปจฺจยเภเท ยทิทํ ปจฺฉา วิเสสคฺคหณํ, ตํ น สิยา. ยสฺส หิ ตาทิสํ ขเณ ขเณ อญฺญถตฺตํ นตฺถิ, ตสฺส อสติ พหิปจฺจยวิเสเส กถํ ปจฺฉา วิเสสคฺคหณํ ภเวยฺย, ภวติ จ วิเสสคฺคหณํ. ตสฺมา อตฺถิ เนสํ ขเณ ขเณ อญฺญถตฺตํ ยํ สณิกํ สณิกํ วฑฺเฒนฺตํ ปจฺฉา ปากฏตรํ ชายตีติ. ตถา หิ สรีรสฺส ตาว อานาปานานํ อนวตฺถานโต ปริสฺสมโต จ วิเสสคฺคหณํ. อนวตฺถิตา หิ อสฺสาสปสฺสาสา วาตา วาเรน วาเรน ปวตฺตนโต. ยทิ หิ อสฺสสิเต วา ปสฺสสฺสิเต วา สรีรสฺส โกจิ ปจฺฉา วิเสโส น สิยา, น เนสํ [Pg.44] โกจิ เภโท สิยา, ทิฏฺโฐ จ โส. ตสฺมา อสฺสสิตํ สรีรํ อญฺญถา โหนฺตํ กเมน ตาทิสํ อวตฺถํ ปาปุณาติ. ยา ปสฺสาสสฺส ปจฺจโย โหติ, ปสฺสสิเต จ ปุน ตเถว อสฺสาสสฺส ปจฺจโย โหตีติ อานาปานานํ อนวตฺถานโตปิ สรีรสฺส วิเสสคฺคหณํ อญฺญถตฺตสิทฺธิ. ตถา ปริสฺสโมปิ อสติ วิเสเส ปจฺฉา สรีรสฺส น สิยา, เยนายํ อิริยาปถนฺตราทีนิ เสวเนน ปริสฺสมวิโนทนํ กโรติ.

那么，如何得知它们有而后无呢？从刹那刹那的变异中可以得知。这又如何得知呢？通过理则。此处有何理则呢？即是“差别的把握”(visesaggahaṇa)。如果眼等在刹那刹那没有变异，那么当外缘有差别时，后来所产生的差别把握，就不会存在。因为如果某物没有这样的刹那刹那的变异，当外缘没有差别时，它又怎能在后来产生对差别的把握呢？然而差别的把握确实存在。因此它们确实具有刹那刹那的变异，这种变异逐渐增长，最终变得更加明显。例如，首先可从身体的呼吸不稳定和疲劳把握到差别。因为出入息之风并非恒定，而是轮番生起。如果吸气或呼气后身体没有任何后续的差别，那么二者之间就不会有任何差别，但实际上我们确实看到了这种差别。所以吸气时身体逐渐变异，最终达到某种状态，而此状态成为呼气之缘；呼气时又同样成为吸气之缘——由此，从呼吸的不稳定，亦可证明身体的差别把握与变异之成立。同样，如果没有差异变化，后来身体也不会疲劳，正是通过变换姿势等来消除疲劳。

อถ วา รูปาทิเภทโตปิ วิเสสคฺคหณํ. รูปคนฺธรสผสฺสาทีนญฺหิ วิเสเสน โย สรีเร อนินฺทฺริยพทฺเธสุ จ ขีรูทกวตฺถปุปฺผผโลสธิธญฺญาทีนํ ปจฺฉา วิเสโส คยฺหติ, โส อสติ พหิปจฺจยวิเสเส เนสํ ชราทิอวตฺถาสุ วณฺณพลาทิเภโท, รสวีริยวิปากานุภาวเภโท จ ขเณ ขเณ อญฺญถตฺตํ วินา กถมุปลพฺเภยฺย. ยํ ปน ตํ ธมฺมตารูปํ สิลาทิ, ตตฺถ กถนฺติ? ตสฺสาปิ สีตุณฺหสมฺผสฺสเภทโต อตฺเถว วิเสสคฺคหณํ. ตํ ขเณ ขเณ อญฺญถตฺตํ วินา น ยุชฺชตีติ. สติ จ รูปาทิเภเท สิทฺโธว ตํนิสฺสยมหาภูตเภโทปิ. น หิ นิสฺสยมหาภูตเภเทน วินา นิสฺสิตเภโท สมฺภวตีติ. เอวํ ตาว รูปธมฺมานํ วิเสสคฺคหณโต ขเณ ขเณ อญฺญถตฺตํ, ตโต จ หุตฺวา อภาวสิทฺธิ.

或者，从色等事物的差别，亦可把握到差别。因为色、香、味、触等，以特殊方式在身体以及非根所系的乳汁、水、衣服、花、果实、药物、谷物等事物上，后来所把握到的差别——若无外缘的差别，则它们在衰老等状态中，颜色、力量等的差别，以及味道、效力、果报、势用等的差别——若无刹那刹那的变异，又如何能够被认知呢？至于像岩石(silā)等那样的自然物，情况又如何呢？它也是因为冷热触的差别，而存在差别的把握。若无刹那刹那的变异，则此不成立。既然色等的差别已经成立，那么它们所依的四大种(mahābhūta)的差别亦必然成立。因为没有所依的四大种的差别，就不可能有能依之物的差别。如是，首先通过对色法差别的把握，证明了刹那变异，由此成立了有而后无。

อรูปธมฺมานํ ปน อารมฺมณาทิเภเทน วิเสสคฺคหณํ. ยตฺถ ยตฺถ หิ อารมฺมเณ อรูปธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ ตตฺเถว เต ภิชฺชนฺติ, น อญฺญํ สงฺกมนฺติ, อารมฺมณธมฺมา จ ยถาสกํ ขณโต อุทฺธํ น ติฏฺฐนฺตีติ. สฺวายมตฺโถ ปทีปาทิอุทาหรเณน เวทิตพฺโพ. อญฺเญ เอว หิ ขเณ ขเณ รูปาทโย ปทีปชาลาย, ตถา ขีรธาราทีสุ ปตนฺตีสุ, วายุมฺหิ จ ปหรนฺเต สมฺผสฺสานิ. ยถา เจเตสํ ขเณ ขเณ อญฺญถตฺตํ, กิมงฺคํ ปน จิตฺตเจตสิกานํ. กิญฺจ สทฺทเภทโต, สทฺทวิเสสโตปิ ตนฺนิมิตฺตานํ จิตฺตเจตสิกานํ ขเณ ขเณ อญฺญถตฺตํ, ตโต วิเสสคฺคหณํ. ปคุณญฺหิ คนฺถํ สีฆํ ปริวตฺเตนฺตสฺส จิตฺตสมุฏฺฐานานํ สทฺทานํ [Pg.45] เภโท ทิฏฺโฐ. น หิ การณเภเทน วินา ผลเภโท อตฺถิ. ยถา ตํ วาทิตสทฺทานํ, เอวํ อารมฺมณเภเทน อรูปธมฺมานํ วิเสสคฺคหณํ. เตเนว เนสํ ขเณ ขเณ อญฺญถตฺตํ เวทิตพฺพํ. ชาติภูมิสมฺปยุตฺตธมฺมเภเทน วิเสสคฺคหเณปิ เอเสว นโย. เอวํ รูปารูปธมฺมานํ วิเสสคฺคหณโต ขเณ ขเณ อญฺญถตฺตสิทฺธิ. ยโต หุตฺวา อภาวโต จกฺขาทีนิ อนิจฺจานีติ สิทฺธานิ, อนิจฺจตฺตา เอว อภิณฺหสมฺปฏิปีฬนโต ทุกฺขานิ, ตโต จ อวสวตฺตนโต อนตฺตกานิ. เตนาห ภควา ‘‘ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๕, ๔๕, ๗๖, ๘๕; ๒.๔.๑, ๒; ปฏิ. ม. ๒.๑๐).

至于无色法，则通过所缘等差别来把握其特殊性。无色法在哪个所缘上生起，就在那个地方坏灭，不会转移到其他地方；所缘法也不能超越其刹那而存在。这个道理可以用灯焰等的比喻来理解。因为色法等在刹那刹那之间，就像灯焰、落下的乳流，或者风吹动时产生的触一样不断变化。既然这些法刹那刹那都在变化，更何况心与心所法呢？再者，从声音的差异和声音的特殊性，也可以了解以此为缘的心与心所法在刹那刹那间的变化，由此把握特殊性。熟练地迅速诵读经文的人，会发现由心所生之声有种种差异。无因之异，则无果之异。犹如演奏之声，通过所缘的异来把握无色法的特殊性。因此，当知它们在刹那刹那间都在变化。从种类、地、相应法之异来把握特殊性，道理亦是如此。这样，通过对色法与无色法特殊性的把握，即能证成其刹那刹那的异变。由于生起后即坏灭，眼等是无常的；因其无常，故常受逼迫而为苦；由是故，其无自主性，是为无我。因此，世尊说：“凡无常者，皆是苦；凡苦者，皆无我。”

นิรนฺตรํ ปวตฺตมานสฺสาติ อภิณฺหสทฺทตฺถํ วิเสเสตฺวา วทติ. ธาตุมตฺตตายาติ ธาตุมตฺตภาเวน. สมูหโตติ สสมฺภารจกฺขาทิปิณฺฑโต. ‘‘จกฺขาทีน’’นฺติ อิทํ ‘‘สมูหโต’’ติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา สมฺพนฺเธ สามิวจนํ, ‘‘วินิพฺภุชน’’นฺติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา กมฺมตฺเถติ เวทิตพฺพํ. จตฺตาริปิ ฆนานีติ สนฺตติสมูหกิจฺจารมฺมณฆนานิ. ปวตฺตรูปาทิคฺคหณโตติ รุปฺปนาทิวเสน ปวตฺตญฺจ ตํ รูปาทิคฺคหณญฺจาติ ปวตฺตรูปาทิคฺคหณํ, ตโตติ โยเชตพฺพํ. อนิจฺจาทิคฺคหณสฺส สพฺภาวาติ รูปเวทนาทิญาณโต ภินฺนสฺส อนิจฺจาทิญาณสฺส ลพฺภมานตฺตา. เตน สติปิ รูปาทิอตฺถานํ อนิจฺจาทิภาเว รุปฺปนาทิภาวโต อนิจฺจาทิภาวสฺส เภทมาห. อิทานิ ตเมว เภทํ ญาตตีรณปริญฺญาวิสยตาย ปากฏํ กาตุํ ‘‘น หี’’ติอาทิมาห. นาติธาวิตุนฺติ อิธ ลกฺขณลกฺขณวนฺตา ภินฺนา วุตฺตา. ตตฺถ ลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนาย ขนฺธารมฺมณตาวจเนน อภินฺนาติ อญฺญมญฺญวิโรธาปาทเนน อติธาวิตุํ น ยุตฺตํ. กสฺมาติ เจ? วุตฺตํ ‘‘เต ปนาการา’’ติอาทิ. อธิปฺปาโยปิ เจตฺถ ลกฺขณานํ รูปาทิอาการมตฺตตาวิภาวนนฺติ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา’’ติ หิ สงฺขาเร สภาวโต สลฺลกฺเขนฺโตเยว ลกฺขณานิ จ สลฺลกฺเขตีติ. ยถา อนิจฺจาทิโต อนิจฺจตาทีนํ วุตฺตนเยน เภโท, เอวํ อนิจฺจตาทีนมฺปิ สติปิ ลกฺขณภาวสามญฺเญ นานาญาณโคจรตาย, นานาปฏิปกฺขตาย, นานินฺทฺริยาธิกตาย จ วิโมกฺขมุขตฺตยภูตานํ อญฺญมญฺญเภโทติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนิจฺจนฺติ จ คณฺหนฺโต’’ติอาทิมาห. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

“持续不断地发生”(Nirantaraṃ pavattamānassa)，这是为了阐明“持续”(abhiṇha)一词的含义而说。“仅是界的状态”(Dhātumattatā)，即以仅是界的状态(dhātumattabhāvena)而存在。“从聚合”(Samūhato)，即从包含眼等的集合(sasambhāracakkhādipiṇḍato)而言。‘眼等’(Cakkhādīnaṃ)一词，需结合‘从聚合’(samūhato)来理解其属格关系；结合‘分解’(vinibbhujana)一词，则当理解为业格。四种密集(ghana)，即相续、聚合、作用、所缘之密集。所谓“把握发生之色等”(Pavattarūpādiggahaṇato)，应结合为：以变坏等方式发生，以及把握色等，故为“把握发生之色等”。“把握无常等”(Aniccādiggahaṇa)之所以存在，是因为获得了不同于“色受等智”(rūpavedanādiñāṇa)的“无常等智”(aniccādiñāṇa)。因此，即使色等法具有无常等的状态，他也指出了“无常等的状态”与“变坏等的状态”(ruppanādibhāva)之间的区别。现在，为了使此区别通过“知”(ñāta)和“审察”(tīraṇa)而成为“遍知”(pariññā)的显明所缘，故说“非也”(na hi)等。“不应过度推演”(Nātidhāvitun)，此处，“相”(lakkhaṇa)与“有相者”(lakkhaṇavanta)被说为是不同的。其中，以相为所缘的观(vipassanā)，不应因说其以蕴为所缘而认为（相与有相者）是无差别的(abhinna)，从而造成互相矛盾而过度推演。何故？因已说过‘彼等相’(te panākārā)等。此处之意趣，应理解为显明“相”仅是“色等之相状”(rūpādiākāra)。因为，当如实观察诸行(saṅkhāra)为“无常、苦、无我”时，也同时观察了诸相。犹如从无常等，以所说的方式，区别出无常性等；同样地，即使无常性等在“相”的性质上具有共通性，但因其为不同智(ñāṇa)的行境、有不同的对治(paṭipakkha)以及不同的根(indriya)为增上，故显示作为三解脱门(vimokkhamukha)的彼等各自之间的区别，故说“执取无常”等。此义甚易了知。

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

经分别释义终。

๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

2. 阿毗达摩分别释义

๑๕๕. ปจฺจยยุคฬวเสนาติ [Pg.46] อชฺฌตฺติกพาหิรปจฺจยทฺวยวเสน. อชฺฌตฺติกพาหิรวเสน อพฺโพการโตติ อชฺฌตฺติกวเสน เจว พาหิรวเสน จ อสงฺกรโต.

155. 依缘双(Paccayayugaḷa)之义，即依内外二缘。内外不混杂(abbokārata)之义，即因内外二缘不相混杂。

๑๖๗. วิสงฺขารนินฺนสฺสาติ นิพฺพานโปณสฺส. วินิมุตฺตสงฺขารสฺสาติ สมุจฺเฉทปฏิปสฺสทฺธิวิมุตฺตีหิ สมุเขน, ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคปฺปหาเนน จ สุฏฺฐุ วินิมุตฺตสงฺขารสฺส ปรมสฺสาสภาเวน, คติภาเวน จ ปติฏฺฐานภูเต. ‘‘นิพฺพานํ อรหโต คตี’’ติ (ปฏิ. ๓๓๙) หิ วุตฺตํ. ฐิติภาเวนาติ จ ปาโฐ. ตํสจฺฉิกรณาภาเวติ ตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกรณาภาเว. นีโตติ ปาปิโต, ปกาสิโตติ อตฺโถ.

167. “趋向于止息诸行”(Visaṅkhāraninna)之义，即趣向涅槃。“极解脱于诸行”(Vinimuttasaṅkhāra)之义，谓通过断灭(samuccheda)、止息(paṭipassaddhi)与解脱(vimutti)，以及彻底断除与之相关之欲贪(chandarāga)，而完全解脱于诸行，以涅槃之极度安稳状态与归宿为依止。‘涅槃是阿罗汉之归宿’即此义。亦有版本作‘住立状态’(Ṭhitibhāvena)。“没有证得”(Taṃsacchikaraṇābhāve)，谓没有证得彼涅槃。“引导”(Nīto)，意谓使其到达(pāpito)，显现出来(pakāsito)。

จุณฺณิตนฺติ เภทิตํ. ตฺวเมว กึ น ชานาสีติ กึ ตฺวํ น ชานาสิเยวาติ อตฺโถ. ‘‘กึ ตฺวํ เอกํ นานํ ชานาสิ, กึ ตฺวํ น ชานาสิ เอวา’’ติ เอวํ วิกฺเขปํ กโรนฺตํ ปรวาทึ ‘‘นนุ ญาเต’’ติอาทินา สกวาที นิพนฺธติ. วิภชิตฺวาติ ‘‘ราคาทีนํ ขีณนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา’’ติ ภาวตฺถํ วิภชิตฺวา. ราคาทีนํ ขยา น โหนฺตีติ โยชนา. สสภาวตา จ นิพฺพานสฺส อาปนฺนา โหตีติ สมฺพนฺโธ.

“粉碎了”(Cuṇṇitan)，谓分裂(bheditaṃ)之义。“你自己难道不知道吗？”(Tvameva kiṃ na jānāsi)，意谓‘你难道不知道吗？’。如是，当他宗者(paravādī)散乱地说“你难道不知一与多吗？你真的不知吗？”时，自宗者(sakavādī)即以“难道不知吗？”(nanu ñāte)等语来驳斥彼。所谓“分别”(Vibhajitvā)，是指分别“因贪欲等灭尽而生起”这一状态的含义。应如是结合：“贪欲等之灭尽不会发生”。而涅槃具自性(sasabhāvatā)，此二者是相关联的。

นิพฺพานารมฺมณกรเณน การณภูเตน. เหตุอตฺเถ หิ อิทํ กรณวจนํ. กิเลสกฺขยมตฺตตํ วา นิพฺพานสฺส อิจฺฉโต กิเลสกฺขเยน ภวิตพฺพนฺติ โยชนา.

以涅槃为所缘而作(Nibbānārammaṇakaraṇena)，即作为原因(kāraṇabhūtena)。此中“作”(karaṇa)一词，是取原因(hetu)之义。或对于欲求涅槃仅是烦恼灭尽者，应如是结合：“当以烦恼灭尽而成就”。

เอวํ กิเลสกฺขยมตฺเต นิพฺพาเน เขเปตพฺพา กิเลสา พหุวิธา นานปฺปการา, มคฺโค จ โอธิโส กิเลเส เขเปติ. สฺวายํ ‘‘กตมํ กิเลสกฺขยํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา กตเม กิเลเส เขเปตี’’ติ ปุริมปุจฺฉาทฺวยเมว วทติ. ตเทวาติ ยํ ‘‘อวิชฺชาตณฺหานํ กิญฺจิ เอกเทสมตฺตมฺปี’’ติ วุตฺตํ, ตเทว.

如是，在仅是烦恼灭尽的涅槃中，应灭除的烦恼有多种多样，而道能逐一灭除烦恼。是故，此“以何种烦恼灭尽的涅槃为所缘，灭除哪些烦恼”之问，实即重复前面二问。所谓“无明与贪爱即使是一小部分”，即是指此。

เอตฺถ จ ยายํ ‘‘กิเลสกฺขโยว นิพฺพาน’’นฺติ นิพฺพานสฺส อภาวตาโจทนา, ตตฺรายํ อาคมโต ยุตฺติโต จสฺส ภาวาภาววิภาวนา. ตญฺหิ ภควตา –

此处，有人提出“涅槃只是烦恼之灭尽”之观点，从而指责涅槃不存在(abhāvatācodanā)。对此，当从经教(āgama)与理证(yutti)二方面来辨明其有无。因世尊曾说——

‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขต’’นฺติ (อุทา. ๗๓; อิติวุ. ๔๓).

“诸比丘，有不生、不有、不作、无为。”

‘‘อตฺถิ[Pg.47], ภิกฺขเว, ตทายตนํ, ยตฺถ เนว ปถวี น อาโป น เตโช น วาโย’’ติ (อุทา. ๗๑) –

“诸比丘，有彼处，无地、无水、无火、无风。”

จ อาทินา, ตถา –

等等。同样——

‘‘คมฺภีโร ทุทฺทโส ทุรนุโพโธ สนฺโต ปณีโต อตกฺกาวจโร นิปุโณ ปณฺฑิตเวทนีโย’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๓๗; สํ. นิ. ๑.๑๗๒; มหาว. ๗-๘) –

“深奥、难见、难通达、寂静、殊妙、非思量可及、微细，智者所证。”

‘‘อสงฺขตญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อสงฺขตคามินิญฺจ ปฏิปทํ, อนตํ, อนาสวํ, สจฺจํ, ปารํ, นิปุณํ, สุทุทฺทสํ, อชชฺชรํ, ธุวํ, อปโลกิตํ, อนิทสฺสนํ, นิปฺปปญฺจํ, สนฺตํ, อมตํ, ปณีตํ, สิวํ, เขมํ, ตณฺหากฺขยํ, อจฺฉริยํ, อพฺภุตํ, อนีติกํ, อนีติกธมฺมํ, นิพฺพานํ, อพฺยาพชฺฌํ, วิราคํ, สุทฺธึ, มุตฺตึ, อนาลยํ, ทีปํ, เลณํ, ตาณํ, สรณํ, ปรายณญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ ปรายณคามินิญฺจ ปฏิปท’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๓๗๗) –

“诸比丘，我将为你们讲述无为以及通往无为的道路。它是：无边际的、无漏的、真实的、彼岸、微细的、极难见的、不老的、常恒的、不坏的、不可见的、无戏论的、寂静的、不死的、胜妙的、吉祥的、安稳的、渴爱灭尽、稀有的、未曾有的、无祸患的、无祸患之法、涅槃、无扰恼的、离贪的、清净的、解脱的、无执著的、洲、窟、救护所、皈依处、究竟依处。诸比丘，我将为你们讲述彼究竟依处以及通往究竟依处的道路。”

เอวมาทีหิ จ สุตฺตปเทหิ ‘‘อปฺปจฺจยา ธมฺมา, อสงฺขตา ธมฺมา (ธ. ส. ทุกมาติกา ๗), สพฺพญฺจ รูปํ อสงฺขตา จ ธาตู’’ติอาทีหิ (ธ. ส. ๑๑๙๒, ๑๑๙๘, ๑๒๐๐) อภิธมฺมปเทเสหิ จ ปรมตฺถภาเวเนว เทสิตํ. น หิ สภาววิรหิตสฺส อภาวมตฺตสฺส คมฺภีราสงฺขตาทิภาโว อพฺยากตธมฺมาทิภาโว จ ยุตฺโต, วุตฺโต จ โส. ตสฺมา น อภาวมตฺตํ นิพฺพานํ.

如是等经句，以及“诸法无缘，诸法无为”（《法集论·二法品》7）、“一切色及无为界”等（《法集论》1192、1198、1200）阿毗达摩文句，皆是以胜义而说。盖离自性之空无，不应具有甚深、无为等状态，亦不应具有无记法等状态，而此等状态已被宣说。是故，涅槃非仅空无。

อปิ จายํ อภาววาที เอวํ ปุจฺฉิตพฺโพ – ยทิ กิเลสาภาโว นิพฺพานํ, สฺวายมภาโว เอโก วา สิยา อเนโก วา? ยทิ เอโก, เอเกเนว มคฺเคน กโต สจฺฉิกโต จ โหตีติ อุปริมานํ มคฺคานํ นิรตฺถกตา อาปชฺชติ. น หิ เอกํ อเนเกหิ กมฺมปฺปวตฺเตหิ สาเธตพฺพํ ทิฏฺฐํ. อถ สิยา เอโกว โส กิเลสาภาโว, น ปน มคฺเคหิ กาตพฺโพ, อถ โข สจฺฉิกาตพฺโพติ. เอวํ สติ สุฏฺฐุตรํ มคฺคสฺส นิรตฺถกตา อาปชฺชติ กิเลสานํ อปฺปหานโต. อกโรนฺโต จ มคฺโค กิเลสาภาวํ ตสฺส สจฺฉิกิริยาย [Pg.48] กมตฺถํ สาเธยฺย, อถ มคฺคานํ สํโยชนตฺตยปฺปหานาทิปฏินิยตกิจฺจตาย ปหายกวิภาเคน กิเลสาภาวเภโท, เอวํ สติ วินา สภาวเภทํ พหุภาโว นตฺถีติ พหุภาวตาปเทเสนสฺส สสภาวตา อาปนฺนา. อถาปิ สิยา ‘‘เยสํ อภาโว, เตสํ พหุภาเวน พหุภาโวปจาโร’’ติ, เอวํ สติ เยสํ อภาโว, เตสํ สภาวตาย สสภาโวปจาโรปิ สิยา. ตถา เตสํ กิเลสสงฺขตาทิตาย กิเลสสงฺขตาทิภาวา จ สิยุํ, น เจตํ ยุตฺตนฺติ น เตสํ พหุภาโวปจาโร ยุตฺโต. เอกภาโวปิ จสฺส อสภาวตาย เอว วตฺตุํ น สกฺกาติ เจ? น, อภาวสามญฺญโต, อภาวสามญฺเญน อเภทสมญฺญาย เอกตฺตนิทฺเทโส. สติ จ เอกตฺเต ปุพฺเพ วุตฺตโทสานติวตฺติ.

再者，应如是问彼主张“无有”者：若烦恼之无有即是涅槃，此无有为一或为多？若为一，则仅由一道即能作成与证悟，其余诸道便成无用，盖未曾见一事须由多种业行方能成办。又，若彼烦恼之无有为一，非由诸道所作成，而是所应证悟者，若尔，则道之无用更甚，因烦恼未被断除故。道若不作成烦恼之无有，如何能成就对它的证悟？又，若因诸道有断三结等特定作用，以能断之别，而有烦恼之无有的差别，若尔，无自性之差别则无有多性，故由多性之名，便致其为有自性。又，若谓‘其所无之法是多，故其无亦可假名为多’，若尔，其所无之法有自性，故其无亦可假名为有自性。如是，彼等（烦恼）有烦恼、有为等性，故其无亦应有烦恼、有为等状态，此不应理，是故对其假名为多亦不应理。若谓‘其为一，正因其无自性，故不可说耶？’不然，由无有之共相故。以无有之共相，由无差别之共相，而指陈为一。若其为一，则不能免于前述之过。

พหุภาเว จ สสภาวตา สิทฺธา. ยทิปิ สิยา ยถา พหุภาโว สสภาวตํ, เอวํ สามญฺเญน สสภาวตา พหุภาวํ น พฺยภิจเรยฺยาติ สสภาวปกฺเขปิ นิพฺพานสฺส พหุภาโว อาปชฺชตีติ? ตํ น, กสฺมา? ตถา สามญฺญาเภทโต. น หิ เอวํ วตฺตุํ ลพฺภา ยถา ขรภาโว สสภาวตํ น พฺยภิจรติ, เอวํ สสภาวตาปิ ขรภาวํ น พฺยภิจเรยฺยาติ. เอวญฺหิ สติ ตทญฺญสพฺพธมฺมาภาวปฺปสงฺโค สิยา, ตสฺมา พหุภาโว สสภาวตาเปกฺโข, น สสภาวตา พหุภาวาเปกฺขาติ น สสภาวสฺส นิพฺพานสฺส พหุภาวาปตฺติ. ‘‘เอกญฺหิ สจฺจํ น ทุตียมตฺถิ (สุ. นิ. ๘๙๐; มหานิ. ๑๑๙), เอกา นิฏฺฐา น ปุถุนิฏฺฐา’’ติอาทิวจนโต.

于有多性，则自性成立。若谓：“犹如多性不离于有自性，如是，有自性通常亦不应离于多性，故于有自性之一方，涅槃亦应有多性”耶？此说不然。何以故？以共相有别故。盖不可说：“犹如坚性不离于有自性，如是有自性亦不应离于坚性。”若尔，则有其余诸法皆成非有之过。是故，多性依于有自性，而非有自性依于多性，故有自性之涅槃，不致有多性之过。如圣言所说：“谛唯一，无有第二”（《经集》890；《大义释》119），“归趣唯一，非有多归趣”。

อปิ เจตฺถ กิเลสาภาโว นาม ราคาทีนํ สมุจฺเฉโท อจฺจนฺตปฺปหานํ อนุปฺปาทนิโรโธ. ตสฺส จ เอกตฺเต เอเกเนว มคฺเคน สาเธตพฺพตา กิจฺจวิเสสาภาวโตติ ทสฺสนาทิมคฺควิภาโค น สิยา. อิจฺฉิโต จ โส โอธิโสว กิเลสานํ ปหาตพฺพตฺตา. โส จ มคฺควิภาโค สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ นาติติกฺขติกฺขติกฺขตรติกฺขตมภาเวน เอกสฺมิมฺปิ สมุจฺเฉทปฺปหานโยคฺยภาเว [Pg.49] สจฺฉิกิริยาวิเสเสน โหตีติ นิพฺพานสฺส สสภาวตายเยว ยุตฺโต. อภาโว ปน กิเลสานํ มคฺเคน กาตพฺโพ สิยา ‘‘มา มคฺคสฺส นิรตฺถกตา อโหสี’’ติ, น สจฺฉิกาตพฺโพ. โก หิ ตสฺส สภาโว, โย เตน สจฺฉิกริเยยฺย. โส จ กิเลสาภาโว เอเกเนว มคฺเคน สาเธตพฺโพ สิยา, น จตูหิ ‘‘มา จตุภาวนิพฺพานตาปตฺติ, นิพฺพานวิเสสาปตฺติ จ อโหสี’’ติ. ตโต ทสฺสนาทิมคฺควิภาโค น สิยาติ สพฺพํ อาวตฺตติ.

再者，此处所谓烦恼之无有，即是贪等之断尽、究竟舍离、不生之灭。若其为一，则因作用无别，仅由一道即能成办，如是则无见道等道之分别。然此分别乃是所许，因烦恼是应断除之界限故。而道之分别，乃因信等诸根有钝、中、利、最利之别，于同一可断尽、舍离之境，由证悟之差别而有，是故此唯与有自性之涅槃相应。然烦恼之无有，应由道所作成，“以免道成无用”，而非所应证悟。盖其有何自性，可为道所证悟耶？且彼烦恼之无有，应仅由一道而非四道成办，“以免有四种涅槃及涅槃差别之过”。如是则无见道等道之分别，一切又复还转。

ยทิ จ อภาโว ภาวสฺส สิยาติ ตสฺส ภาวธมฺมตา อิจฺฉิตา, เอวํ สติ ยถา สงฺขตธมฺมสฺส ตสฺส ชรามรณาทีนํ วิย สงฺขตธมฺมตาปิ อาปนฺนา, เอวํ พหูนํ กิเลสานํ ธมฺมสฺส ตสฺส พหุภาวาทิปฺปสงฺโคปิ ทุนฺนิวาโรติ อตํสภาวสฺส อสงฺขตสฺเสกสฺส สสภาวสฺส นิพฺพานภาโว เวทิตพฺโพ.

若许“无有”是“有”之法，而具有“有”之法性，若尔，则如其为有为法，便有老死等有为法性；如是，其为众多烦恼之法，则多性等过亦难避免。是故当知，涅槃之体性，非彼（有为法）之自性，而是无为、唯一、有其自性。

ยทิ เอวํ กสฺมา ‘‘ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๑๕, ๓๓๐) วุตฺตนฺติ? ขเยน อธิคนฺตพฺพตฺตา. ขโย หิ อริยมคฺโค. ยถาห ‘‘ขเย ญาณํ, อนุปฺปาเท ญาณ’’นฺติ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๑๔๒). เตน ราคาทิกฺขยปริยาเยน อริยมคฺเคน อธิคนฺตพฺพโต ‘‘ปรมตฺถํ คมฺภีรํ นิปุณํ ทุทฺทสํ ทุรนุโพธํ นิพฺพานํ ราคาทิกฺขโย’’ติ วุตฺตํ. ราคาทิปฺปหานมุเขน วา ตถา ปตฺตพฺพโต, ยถา อญฺญตฺถาปิ วุตฺตํ ‘‘มทนิมฺมทฺทโน ปิปาสวินโย’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐).

若尔，何故说“贪尽、瞋尽、痴尽”（《相应部》4.315, 330）耶？以其须由“尽”而证得故。“尽”即圣道。如说：“于尽之智，于不生之智”（《法集论·二法品》142）。是故，以贪等尽为同义词之圣道而证得故，说“胜义、甚深、微妙、难见、难悟之涅槃，即是贪等之尽”。或由断除贪等之门而得故，如余处所说：“调伏憍慢，去除渴爱”等（《增支部》4.34；《如是语》90）。

อปิจ ยถา ปริญฺเญยฺยตาย สอุตฺตรานํ กามานํ รูปานญฺจ ปฏิปกฺขภูตํ ตพฺพิธุรสภาวํ นิสฺสรณํ ปญฺญายติ, เอวํ สสภาวานํ สพฺเพสมฺปิ สงฺขตธมฺมานํ ปฏิปกฺขภูเตน ตพฺพิธุรสภาเวน นิสฺสรเณน ภวิตพฺพํ. ยญฺจ ตนฺนิสฺสรณํ, สา อสงฺขตา ธาตุ. กิญฺจ ภิยฺโย – สงฺขตธมฺมารมฺมณํ วิปสฺสนาญาณํ อปิ อนุโลมญาณํ กิเลเส ตทงฺควเสน ปชหติ, น สมุจฺเฉทวเสน [Pg.50] ปชหิตุํ สกฺโกติ. ตถา สมฺมุติสจฺจารมฺมณํ ปฐมชฺฌานาทีสุ ญาณํ วิกฺขมฺภนวเสเนว กิเลเส ปชหติ, น สมุจฺเฉทวเสน. อิติ สงฺขตธมฺมารมฺมณสฺส, สมฺมุติสจฺจารมฺมณสฺส จ ญาณสฺส กิเลสานํ สมุจฺเฉทปฺปหาเน อสมตฺถภาวโต เตสํ สมุจฺเฉทปฺปหานกรสฺส อริยมคฺคญาณสฺส ตทุภยวิปรีตสภาเวน อารมฺมเณน ภวิตพฺพํ, สา อสงฺขตา ธาตุ. ตถา ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขต’’นฺติ (อุทา. ๗๓; อิติวุ. ๔๓) อิทํ นิพฺพานสฺส ปรมตฺถโต อตฺถิภาวโชตกํ วจนํ อวิปรีตตฺถํ ภควตา ภาสิตตฺตา. ยญฺหิ ภควตา ภาสิตํ, ตํ อวิปรีตตฺถํ ยถา ตํ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา, สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา, สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ (ธ. ป. ๒๗๗-๒๗๙; เถรคา. ๖๗๖-๖๗๘; เนตฺติ. ๕), ตถา นิพฺพาน-สทฺโท กตฺถจิ วิสเย ยถาภูตปรมตฺถวิสโย อุปจารวุตฺติสพฺภาวโต เสยฺยถาปิ สีห-สทฺโท. อถ วา อตฺเถว ปรมตฺถโต อสงฺขตา ธาตุ อิตรตพฺพิปรีตวิมุตฺติสภาวตฺตา เสยฺยถาปิ ‘‘ปถวีธาตุ เวทนา จา’’ติ เอวมาทีหิ นเยหิ ยุตฺติโตปิ อสงฺขตาย ธาตุยา ปรมตฺถโต อตฺถิภาโว เวทิตพฺโพ.

再者，犹如为了遍知有上之欲、色（界法），而了知其对治、远离彼自性之出离；如是，对于一切有自性之有为法，亦应有其对治、远离彼自性之出离。彼出离者，即无为界。复次，以有为法为所缘之观智，乃至随顺智，仅能以彼分断的方式舍离烦恼，不能以正断的方式舍离。同样，以世俗谛为所缘之初禅等智，仅能以镇伏的方式舍离烦恼，不能以正断的方式舍离。是故，以有为法为所缘及以世俗谛为所缘之智，既无力正断烦恼，则能正断烦恼之圣道智，其所缘必具与彼二者相违之自性，彼即无为界。又如世尊所说：“诸比丘，有不生、不有、不作、无为者。”（《自说经》73；《如是语》43）此语开示涅槃于胜义中实有，其义无颠倒。凡世尊所说，其义皆无颠倒，如“诸行无常，诸行是苦，诸法无我”（《法句经》277-279；《长老偈》676-678；《导论》5）。如是，“涅槃”一词，于某处为如实胜义之境，亦有转用之说，犹如“狮子”一词。或，于胜义中实有无为界，因其解脱自性与他者（有为法）相违故，犹如由“地界与受”等理趣，亦可由道理得知无为界于胜义中实有。

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

〈阿毗达摩分别〉释义终。

๓. ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา

3. 问答释义

๑๖๘. กิญฺจีติ กิญฺจิ อารมฺมณํ. อาลมฺพนโตติ อารมฺมณกรณโต.

168. 任何事物即是所缘。因其能被执取，故为所缘。

ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

问答释义终。

อายตนวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

处分别释义终。

๓. ธาตุวิภงฺโค

3. 界分别

๑. สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา

1. 经分别释义

๑๗๒. อภิธมฺเม [Pg.51] จ อาคตาติ อิมสฺมึ ธาตุวิภงฺเค อภิธมฺมภาชนียปญฺหปุจฺฉเกสุ, นิกฺเขปกณฺฑธมฺมหทยวิภงฺคาทีสุ จ เทสนารุฬฺหา. ยถา ปน สุตฺตนฺเต อภิธมฺเม จ อาคตา ขนฺธาทโย สุตฺตนฺเต เทสิตนิยาเมน ขนฺธวิภงฺคาทีสุ สุตฺตนฺตภาชนียวเสน วิภตฺตา, เอวมิธาปิ จกฺขุธาตาทโย สุตฺตนฺตภาชนียวเสน วิภชิตพฺพา สิยุํ. ตตฺถ ขนฺธาทีนํ สพฺพสงฺคาหโก อภิธมฺมเทสนาวิสิฏฺโฐ สุตฺตนฺเต อาคโต อญฺโญ เทเสตพฺพากาโร นตฺถีติ เต รูปกฺขนฺธาทิวเสเนว สุตฺตนฺตภาชนีเย เทสิตา, ธาตูนํ ปน โส อตฺถีติ เต ติณฺณํ ธาตุฉกฺกานํ วเสน อิธ เทสิตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สุตฺตนฺเตสฺเวว…เป… วิภตฺตนฺติ เวทิตพฺพ’’นฺติ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สพฺพา ธาตุโย ฉหิ ฉหิ ธาตูหิ สงฺขิปิตฺวา’’ติ.

172. 于阿毗达摩中亦有提及，即在此《界分别》中，于阿毗达摩分别、问答、摄释品(Nikkhepakaṇḍa)、法心分别(Dhammahadayavibhaṅga)等处，教说已然确立。正如经中与阿毗达摩中所说的蕴等，依经中所教导的方式，于《蕴分别》等处以经分别的方式进行分析；同样，此处的眼界等也应以经分别的方式进行分析。其中，对于蕴等，经中并无其他如阿毗达摩教说那般总摄一切且又特殊的解说方式，故在经分别中仅以色蕴等的方式解说；但对于界，却有此种方式，故此处以三组六界的方式解说。为示此义，故说：“当知于诸经中……已分别”。因此，义注中说：“一切界皆以六六界总摄”。

กถํ ปน ฉสุ ฉสุ ธาตูสุ อฏฺฐารสนฺนํ ธาตูนํ สมวโรโธติ? สภาวนิสฺสยทฺวารารมฺมณสมฺปโยคสามญฺญโต. ตตฺถ ปฐมฉกฺเก ตาว ปถวีเตโชวาโยธาตุโย สภาวโต โผฏฺฐพฺพธาตุ. อาโปธาตุอากาสธาตุโย ธมฺมธาตุเอกเทโส. วิญฺญาณธาตุ สตฺตวิญฺญาณธาตุโย. จตุธาตุคฺคหเณน เจตฺถ ตทายตฺตวุตฺติกา นิสฺสยาปเทเสน, วิญฺญาณธาตุยา ทฺวารารมฺมณภาเวน วา อวสิฏฺฐา รูปธาตุโย สมวรุทฺธา, วิญฺญาณธาตุคฺคหเณน ตํสมฺปโยคโต ธมฺมธาตุเอกเทโสติ เอวํ สพฺพธาตุสมวโรโธ ทฏฺฐพฺโพ. ทุติเย ฉปิ ธาตุโย สภาวโต, ธมฺมายตเนกเทโส, ตํสมฺปโยคโต สตฺตวิญฺญาณธาตุโย, ยถารหํ เตสํ นิสฺสยทฺวารารมฺมณภาวโต อวสิฏฺฐธาตุโย สมวรุทฺธา. ตติยฉกฺเกปิ เอเสว นโย. เอวเมตฺถ ฉสุ ฉสุ ธาตูสุ อฏฺฐารสนฺนํ ธาตูนํ สมวโรโธ ทฏฺฐพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺพา ธาตุโย ฉหิ ฉหิ ธาตูหิ สงฺขิปิตฺวา’’ติ.

然而，如何在六六界中摄受十八界呢？通过自性、所依、门、所缘、相应、共相的方式。于此，先说第一组六界：地界、火界、风界以自性而言即是触界；水界与空界是法界的一部分；识界即七识界。在此，通过摄取四大种，其余的色界，或因其依存于四大种而以“所依”之名被摄受，或因识界以其为门、为所缘而被摄受；通过摄取识界，与其相应之法界的一部分亦被摄受。当知一切界皆如是摄受。于第二组六界，此六界以自性而言，是法处的一部分；因与它们相应，七识界被摄受；其余诸界，则随其相应，因作为所依、门、所缘而被摄受。第三组六界亦是同理。如是，当知于此六六界中摄受十八界。因此说：‘一切界皆以六六界总摄’。

สุญฺโญติ อตฺตสุญฺโญ, เตน สสภาวตาย จ อิธ ธาตุโวหาโรติ อาห ‘‘สุญฺเญ สภาวมตฺเต นิรุฬฺโห ธาตุสทฺโท’’ติ. ตํตํภูตวิวิตฺตตา รูปปริยนฺโตว อากาโสติ เยหิ วิวิตฺโต, เยสญฺจ [Pg.52] ปริจฺเฉโท, เตหิ อสมฺผุฏฺฐตา เตสํ พฺยาปกภาเว สติ น โหตีติ อาห ‘‘จตูหิ มหาภูเตหิ อพฺยาปิตภาโว’’ติ. ปริจฺฉินฺนวุตฺตีนิ หิ ภูตานีติ.

所谓“空”，即是无我。因其无我，且有自性，故此处使用“界”这一术语，故说：“界一词，确立于空而仅有自性之义”。所谓虚空，即与诸要素分离，并以色法为限。虚空与所分离、所限定的诸要素互不接触，故无遍满性，故说：“（虚空是）不为四大种所遍满的状态”。因为诸大种的存在是有限定的。

๑๗๓. อวยววินิมุตฺโต สมุทาโย นาม โกจิ นตฺถีติ ปุริมตฺถํ อสมฺภาเวนฺโต ‘‘ทฺเว เอว วา’’ติอาทินา สมุทาเยน วินา ทุติยตฺถมาห. ปจฺจตฺตํ อตฺตนิ ชาตตนฺติ ปาฏิปุคฺคลิกตํ.

173. 因并无离于部分之外的所谓集合体，故不取前义，而以“或唯有两种”等语，阐述了无集合体的第二义。“各自”即于自身中生起，此即个别性。

ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโสติ วา โลมาทิอิตรโกฏฺฐาเสหิ อสมฺมิสฺโส วิสุํ เอโก ปถวีโกฏฺฐาโสติ อตฺโถ.

个别部分是指，不与其他如毛发等部分相混合，而是单独存在的地界部分的意思。

ปโยคนฺติ ภาวนาปโยคํ. วีริยนฺติ ภาวนานิปฺผาทกํ อุสฺสาหํ. อายูหนนฺติ ตาทิสํ เจตนํ.

加行是修习的实践。精进是能完成修习的努力。策励是那样的思（心所）。

ธาตุปฏิกฺกูลวณฺณมนสิการานนฺติ ธาตุมนสิการปฏิกฺกูลมนสิการวณฺณมนสิการานํ. อพฺยาปารตายาติ ‘‘อหเมตํ นิปฺผาเทมิ, มม เอสา นิปฺผาทนา’’ติ เจตนารหิตตาย. กโรนฺตีติ อาโภคปจฺจเวกฺขณานิ อุปฺปาเทนฺติ.

界不净色诸作意，即界作意、不净作意、色作意。“无功用”是指无“我成就此，此是我所成就”之思。“行作”是指生起作意与省察。

ลกฺขณวเสนาติ สภาววเสน. โส ปน ยสฺมา ปถวีธาตุยา กกฺขฬขรตา โหตีติ อาห ‘‘กกฺขฬํ ขริคตนฺติอาทิวจนํ สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ.

以特相故，即以自性故。又，因为地界具有坚硬粗涩的特性，所以是依据“坚硬、粗涩”等语而说的。

เวกนฺตกํ นาม สพฺพโลหจฺเฉทนสมตฺถํ โลหํ. ตถา หิ ตํ วิกนฺตติ ฉินฺทตีติ วิกนฺตํ, วิกนฺตเมว เวกนฺตกนฺติ วุจฺจติ. โลหสทิสนฺติ โลหาการํ โลหมลํ วิย ฆนสหิตํ หุตฺวา ติฏฺฐติ. ตาเปตฺวา ตาฬิตํ ปน ฉินฺนํ ฉินฺนํ หุตฺวา วิสรติ, มุทุ มฏฺฐํ กมฺมนิยํ วา น โหติ, เตน ‘‘โลหวิชาตี’’ติ วุจฺจตีติ. ติปุตมฺพาทีหีติ ติปุตมฺเพ มิสฺเสตฺวา กตํ กํสโลหํ, สีสตมฺเพ มิสฺเสตฺวา กตํ วฏฺฏโลหํ, ชสทตมฺเพ มิสฺเสตฺวา กตํ อารกูฏํ. ยํ ปน เกวลํ ชสทธาตุวินิคฺคตํ, ยํ ‘‘ปิตฺตล’’นฺติปิ วทนฺติ, ตํ อิธ นาธิปฺเปตํ, ยถาวุตฺตมิสฺสกเมว ปน คเหตฺวา ‘‘กิตฺติม’’นฺติ วุตฺตํ.

名为“利刃”(Vekantaka)者，是一种能切断一切金属的金属。因为它能割截(vikantati)、切断(chindati)，故称“割截”(vikanta)，“割截”即是“利刃”(vekantaka)之意。它像金属，又像金属杂质般凝结坚固地存在。若经加热锤打，则会碎裂分散，既不柔软光滑，亦无法锻造，故被称为“异类金属”(lohavijātī)。所谓“锡铜等”(Tiputambādīhi)是指：锡与铜混合制成的响铜(kaṃsalohaṃ)，铅与铜混合制成的圆铜(vaṭṭalohaṃ)，锌与铜混合制成的粗铜(ārakūṭaṃ)。至于单纯从锌矿(jasada)提取的，或被称为“黄铜”(pittala)的，此处不予采用，仅取前述混合金属，称之为“人造的”(kittima)。

นิทสฺสนมตฺตนฺติ มุตฺตานํ ชาติโต อเนกเภทตฺตา วุตฺตํ. ตถา หิ หตฺถิกุมฺภํ วราหทาฐํ ภุชงฺคสีสํ วลาหกูฏํ เวณุปพฺพํ มจฺฉสิโร สงฺโข สิปฺปีติ [Pg.53] อฏฺฐ มุตฺตาโยนิโย. ตตฺถ หตฺถิกุมฺภชา ปีตวณฺณา ปภาหีนา. วราหทาฐชา วราหทาฐวณฺณาว. ภุชงฺคสีสชา นีลาทิวณฺณา สุวิสุทฺธา, วฏฺฏลา จ. วลาหกชา ภาสุรา ทุพฺพิภาครูปา รตฺติภาเค อนฺธการํ วิธมนฺตา ติฏฺฐนฺติ, เทวูปโภคา เอว โหนฺติ. เวณุปพฺพชา การผลสมานวณฺณา, น ภาสุรา, เต จ เวฬโว อมนุสฺสโคจเร เอว ปเทเส ชายนฺติ. มจฺฉสีสชา ปาฐีนปิฏฺฐิสมานวณฺณา, วฏฺฏลา, ลฆโว จ โหนฺติ ปภาวิหีนา, เต จ มจฺฉา สมุทฺทมชฺเฌเยว ชายนฺติ. สงฺขชา สงฺโขรจฺฉวิวณฺณา, โกลปฺปมาณาปิ โหนฺติ ปภาวิหีนาว. สิปฺปิชา ปน ปภาวิเสสยุตฺตาว โหนฺติ นานาสณฺฐานา. เอวํ ชาติโต อฏฺฐวิธาสุ มุตฺตาสุ ยา มจฺฉสงฺขสิปฺปิชา, ตา สามุทฺทิกา. ภุชงฺคชาปิ กาจิ สามุทฺทิกาติ วทนฺติ, อิตรา อสามุทฺทิกา. เตน วุตฺตํ ‘‘สามุทฺทิกมุตฺตาติ นิทสฺสนมตฺตเมตํ, สพฺพาปิ ปน มุตฺตา มุตฺตา เอวา’’ติ. พหุลโต วา อฏฺฐกถายํ เอตํ วุตฺตํ ‘‘มุตฺตาติ สามุทฺทิกมุตฺตา’’ติ. พหุลญฺหิ โลเก สามุทฺทิกาว มุตฺตา ทิสฺสนฺติ. ตตฺถาปิ สิปฺปิชาว, อิตรา กทาจิ กาจีติ.

所谓“仅作示例”(Nidassanamattaṃ)，是因珍珠(muttā)依其来源而有多种类别。具体而言，有八种珍珠的来源：象额(hatthikumbhaṃ)、野猪牙(varāhadāṭhaṃ)、蛇头(bhujaṅgasīsaṃ)、云峰(valāhakūṭaṃ)、竹节(veṇupabbaṃ)、鱼头(macchasiro)、海螺(saṅkho)、贝壳(sippī)。其中，象额所生者呈黄色，缺乏光泽；野猪牙所生者色泽如野猪獠牙；蛇头所生者呈青蓝等色，极为纯净且浑圆；云峰所生者光彩夺目，形状不定，能在夜晚驱散黑暗，唯供天神享用；竹节所生者色如棕榈果(kāraphala)，不具光泽，且生于非人所行之处；鱼头所生者色如鲃鱼(pāṭhīna)背部，圆润轻巧，不具光泽，且此鱼仅生于深海；海螺所生者色如海螺内壁，即使有枣子(kola)大小，亦无光泽；贝壳所生者则具独特光彩，形状各异。就种类而言，此八种珍珠中，鱼头、海螺、贝壳所生者为海产(sāmuddikā)。亦有人说，部分蛇头所生者亦为海产，其余则非海产(asāmuddikā)。故有“海产珍珠(sāmuddikamuttā)仅是示例，所有珍珠皆是珍珠”之说。义注(aṭṭhakathāyaṃ)中亦常言“珍珠即是海产珍珠”。因世间所见多为海产珍珠，其中尤以贝壳所生者为甚，其余则偶见而已。

๑๗๔. อิธ นตฺถิ นิยโม เกวลํ ทฺรวภาวสฺเสว อธิปฺเปตตฺตา.

174. 此处并无定规，因其仅指“流动性”(dravabhāva)。

๑๗๕. นิสิตภาเวนาติ สนฺตาปนาทิวสปฺปวตฺเตน ติขิณภาเวน. อุสฺมาการญฺหิ นิสานํ อิธ นิสิตภาโว. ปากติโกติ สาภาวิโก กายุสฺมาติ อธิปฺเปโต. สทาติ สพฺพกาลํ ยาว ชีวิตินฺทฺริยํ ปวตฺตติ. เปตคฺคิ นิชฺฌามตณฺหิกเปตคฺคิ. อิธาติ พาหิรเตโชธาตุกถายํ.

175. “锐性”(nisitabhāvena)是指由燃烧等作用所产生的锐利状态。此处之“锐”，实指热力(usmā)的表现形式。所谓“自然”(pākatiko)，意指与生俱来的体温(kāyusmā)。“常时”(sadā)是指其持续存在，直至命根(jīvitindriyaṃ)活动为止。“饿鬼火”(petaggi)是指饥渴饿鬼(nijjhāmataṇhika-petaggi)所承受的焦热之火。“此处”(idha)是指关于外在火界(bāhiratejodhātu)的讨论。

๑๗๖. วายนํ พีชนํ, ตํ ปน ถามสา ปวตฺตีติ อาห ‘‘สเวคคมนวเสนา’’ติ. สมุทีรณํ อลฺลปริโสสนํ, ภูตสงฺฆาตสฺส เทสนฺตรุปฺปตฺติเหตุภาโว วา.

176. “吹动”(vāyanaṃ)即是扇动(bījanaṃ)，因其凭强力而动，故说“以疾速移动故”(savegagamanavasena)。“上涌”(samudīraṇaṃ)是指湿气的干燥，或指物质聚合体(bhūtasaṅghāta)在异地产生之因。

๑๗๗. ภิตฺติจฺฉิทฺทาทิวเสน ลพฺภมานํ อชฏากาสํ นิสฺสาเยว ปริจฺเฉทากาสสฺส ปริกมฺมกรณนฺติ อาห ‘‘อชฏากาสสฺส จ กถิตต’’นฺติ.

177. 依于墙壁孔洞等所获得的“无障碍空间”(ajaṭākāsaṃ)，而作“限定空间”(paricchedākāsa)的预备作业，故说“无障碍空间亦已述及”。

๑๗๙. สุขทุกฺขโผฏฺฐพฺพสมุฏฺฐาปนปจฺจยภาเวนาติ อิฏฺฐานิฏฺฐโผฏฺฐพฺพานํ นิพฺพตฺตกภูเตน ปจฺจยภาเวน. กสฺส ปน โส ปจฺจยภาโวติ อาห ‘‘สรีรฏฺฐกอุตุสฺสา’’ติ[Pg.54]. ปจฺจยภาเวนาติ จ เหตุมฺหิ กรณวจนํ. เตน หิ การณภูเตน สุขทุกฺขโผฏฺฐพฺพานํ ยถาวุตฺตสมตฺถตา โหตีติ. ‘‘ตเถวา’’ติ อิมินา ‘‘ยถาพลํ สรีเรกเทสสกลสรีร’’นฺติ อิทํ อนุกฑฺฒติ. เอวนฺติ อตฺตโน ผลูปจารสิทฺเธน ผรณปฺปกาเรน. เอเตสนฺติ สุขาทีนํ. ‘‘โอฬาริกปฺปวตฺติ เอว วา ผรณ’’นฺติ อิมินา นิรุปจารํ เอเตสํ ผรณฏฺฐํ ทสฺเสติ. อุภยวโตติ สุขทุกฺขวโต, โสมนสฺสโทมนสฺสวโต จ, ผรณาผรณฏฺฐานวโต วา.

179. “以令苦乐触生起为缘性”(sukhadukkhaphoṭṭhabbasamuṭṭhāpanapaccayabhāvena)，即是以能生起可爱(iṭṭha)与不可爱(aniṭṭha)触(phoṭṭhabba)的缘性。那么，此缘性属于谁呢？（经中）说“身所依与时节”(sarīraṭṭhakautussā)。“以缘性”(paccayabhāvena)在此是以因(hetu)的方式，是工具格(karaṇavacana)的用法。因此，以其为因，苦乐触具有如前所述的能力。“如是”(tathevā)一词，引申出“依其力量遍及身体局部或整个身体”(yathābalaṃ sarīrekadesasakalasarīra)之意。“如是”(evaṃ)是指以自身果报譬喻(phalūpacāra)所成就的遍满(pharaṇa)方式。“这些”(etesaṃ)指的是乐(sukha)等。“粗显现行(oḷārikappavatti)即是遍满(pharaṇa)”这句话，显示了这些触的直接遍满义。“两者具备”(ubhayavato)是指具备乐与苦(sukhadukkhavato)、喜与忧(somanassadomanassavato)，或具备遍满与非遍满之处(pharaṇāpharaṇaṭṭhānavato)。

๑๘๑. เอตฺถ วุตฺตํ สงฺกปฺปนฺติ เอตสฺมึ ‘‘สงฺกปฺโป กาโม’’ติอาทิเก (มหานิ. ๑; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘) นิทฺเทสปเทเส วุตฺตํ สงฺกปฺปํ. ตตฺถ หิ กิเลสกาโมว ‘‘สงฺกปฺปราโค ปุริสสฺส กาโม’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๖.๖๓; กถา. ๕๑๓) วิย. วตฺถุกามสฺส ตถา ตถา สงฺกปฺปนโต ปริกปฺปนโต ‘‘สงฺกปฺโป’’ติ วุตฺโต, น วิตกฺโกติ อยเมตฺถ อตฺโถ วุตฺโต. ฏีกายํ ปน วิตกฺกวเสน อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘โสปิ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺราปิ ปุริโม เอวตฺโถ อธิปฺเปโตติ เจ, สมฺปิณฺฑนตฺโถ ปิ-สทฺโท นิรตฺถโก สิยา, ‘‘กิเลสสนฺถวสมฺภวโต’’ติ จ น วตฺตพฺพํ สิยา, ปรโต จ ‘‘พฺยาปาทวจเนน พฺยาปาทวิตกฺกํ ทสฺเสตี’’ติ วกฺขติ. กิเลสกาโม วิภตฺโต กิเลสสมฺปยุตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. กามปฏิพทฺธาติ เอตฺถ กาม-สทฺเทน วตฺถุกามาปิ สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา.

181. 此处所说的寻思，即在“寻思即欲”等（《大义释》(Mahāniddesa) 1；《小义释·阿耆多童子问释》(Cūḷaniddesa, Ajitamāṇavapucchāniddesa) 8）解释处所说的寻思。在那里，烦恼欲正如“寻思贪欲是人的欲望”等（《增支部》6.63；《论事》(Kathāvatthu) 513）中所说。由于对欲的对象那样那样地寻思、分别，所以称为“寻思”，而不是“觉”，这就是这里所说的意思。在复注(ṭīkā)中，为了以觉的角度来显示意义，所以说了“彼也是”等。如果认为这也是之前的意义，那么总结含义的“也”字就没有意义了，“由于与烦恼相连”也不应该说；而且后面又会说“用瞋恚的语言显示瞋恚的觉”。意指烦恼欲因与烦恼相应而被分别说明。在说“与欲相关联”时，应该理解为“欲”这个词也包括了欲的对象。

๑๘๒. อุภยตฺถ อุปฺปนฺโนติ สตฺเตสุ, สงฺขาเรสูติ อุภยตฺถ อุปฺปนฺโน, สตฺตากาโร, สงฺขารากาโรติ วา อารมฺมณสฺส อุภยาการคฺคหณวเสน อุปฺปนฺโน. กมฺมปถวิเสโส, กมฺมปถวินาสโก จ กมฺมปถเภโทติ ทสฺเสตุํ ‘‘อภิชฺฌาสํโยเคนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตถา วิหึสาย วิหึสาวิตกฺกํ ทสฺเสตีติ โยชนา. วิหึสายาติ จ วิหึสาวจเนนาติ อตฺโถ. ยถาสมฺภวํ ปาณาติปาตาทิวเสนาติ อาทิ-สทฺเทน อทินฺนาทานมุสาวาทเปสุญฺญผรุสวาจาสมฺผปฺปลาเป สงฺคณฺหาติ. สพฺพ…เป… สงฺคาหเกหิ กามเนกฺขมฺมธาตูหิ. ทฺเว ทฺเวติ พฺยาปาทวิหึสาธาตุโย, อพฺยาปาทอวิหึสาธาตุโย จ. ‘‘เอตฺถาติ ปนา’’ติอาทินา สํกิเลสโวทานานํ สงฺกรภาวสฺส อนิฏฺฐาปชฺชนสฺส จ ทสฺสเนน ปุริมํเยว อตฺถํ พฺยติเรกมุเขน สมฺปาเทติ.

182. “于二者中生起”(ubhayattha uppanno)，即于众生与诸行中生起；或作众生相、诸行相，或因执取所缘的二相而生起。为了显示业道的差别、业道的破坏者以及业道的类别，所以说了“以贪欲相应”(abhijjhāsaṃyogena)等。同样的，应连结为“以害(vihiṃsā)显示害寻(vihiṃsāvitakka)”。而“以害”(vihiṃsāya)意为“以害语”(vihiṃsāvacanena)。“以杀生等”(pāṇātipātādivasena)一句，其中的“等”字，随其可能，包含了不与取(adinnādāna)、妄语(musāvāda)、离间语(pesuñña)、粗恶语(pharusavācā)、绮语(samphappalāpa)。一切……乃至……被能摄的欲界与出离界所摄。两个两个的是指瞋恚界与害界，以及无瞋界与无害界。“在此……”(etthāti panā)等文，通过显示杂染和清净的混杂状态以及导致不欲之果，从而以否定的方式来确立前文的意义。

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

经分别释义终。

๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

2. 阿毗达摩分别释义

๑๘๓. อาเวณิกตฺโถ [Pg.55] อติสยตฺโถ จ วิเสสสทฺโท โหตีติ ตทุภยํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุคฺคลนฺตราสาธารณํ, นีลาทิสพฺพรูปสาธารณญฺจา’’ติ วุตฺตํ. อสาธารณการเณนาปิ หิ นิทฺเทโส โหติ ยถา ‘‘เภริสทฺโท, ยวงฺกุโร’’ติ. อติสยการเณนปิ ยถา ‘‘อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ กมฺมสมาทานานํ ฐานโส เหตุโส วิปากํ ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติ (กถา. ๓๕๕; ปฏิ. ม. ๒.๔๔). ธาตุอตฺโถ เอวาติ ‘‘ธาตุ’’อิติ อิมสฺส ธาตุสทฺทสฺเสว อตฺโถ. ธาตุวจนีโย หิ อตฺโถ อุปสคฺเคน โชตียติ.

183. “殊胜”(visesa)一词具有独特(āveṇika)和卓越(atisaya)两种含义，为了显示这两种含义，所以说“不与其他人共有，与青色等一切色共有”。不共的理由也可以成为解释，例如“鼓声、麦芽”；卓越的理由也可以，例如“如实了知过去、未来、现在诸业的集起处、因缘处、果报”等（《论事》(Kathāvatthu) 355；《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga) 2.44）。“界义”(dhātuattho)即是“界”(dhātu)这个词本身的含义。因为界所应说的含义，是由前缀来阐明的。

ปุริเมน อสทิโส วิธานธารณตฺถานํ ปากโฏ เภโทติ. วิสภาคลกฺขณา วิสทิสสภาวา อวยวา ภาคา, เตสุ.

“与前者不相似”，是为了清楚地显明安立与住持的差别。在那些具有不同特征、不同自性的部分或份分中。

ยถาสมฺภวนฺติ กิริยามโนธาตุ อุปนิสฺสยโกฏิยา, วิปากมโนธาตุ วิปากมโนวิญฺญาณสฺส อนนฺตราทินาปิ, อิตรสฺส สพฺพาปิ อุปนิสฺสยโกฏิยาว. ธมฺมธาตุ ปน เวทนาทิกา สหชาตา สหชาตาทินา, อสหชาตา อนนฺตราทินา, อุปนิสฺสเยน อารมฺมณาทินา จ มโนวิญฺญาณสฺส ปจฺจโยติ เอวํ มโนธาตุธมฺมธาตูนํ มโนวิญฺญาณสฺส เหตุภาโว ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ. ทฺวารภูตมโนปิ สุตฺเต ‘‘มโนธาตู’’ติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘ทฺวารภูตมโนวเสน วา’’ติ. ตสฺสา มโนธาตุยา มโนวิญฺญาณสฺส เหตุภาโว ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพติ สมฺพนฺโธ.

“随其可能”(yathāsambhavaṃ)，唯作意界(kiriyāmanodhātu)在近依的范畴内（为缘），异熟意界(vipākamanodhātu)以无间等方式（为异熟意意识的缘），其余的则完全在近依的范畴内。而法界(dhammadhātu)，如果是受(vedanā)等俱生法，则以俱生等方式；如果是非俱生法，则以无间等方式，又以近依(upanissaya)（如所缘等）方式作为意意识的缘。如此，意界和法界作为意意识之因，应当随其可能而组合。经中也说作为门的意为“意界”，因此（复注）说“或以作为门的意”。该意界作为意意识之因，应当随其可能而组合，这是（前后）关联。

ปุริมนเยนาติ วิเสสนํ ทุติยนยสฺส หีนตฺติกวเสเนว วิภตฺตตฺตา. นานาธาตูนญฺจ จกฺขุธาตุอาทีนนฺติ สมฺพนฺโธ.

“如前理趣”(purimanayena)是修饰语，因为第二理趣仅以劣三法组的方式被分别。“以及种种界，即眼界等”(nānādhātūnañca cakkhudhātuādīnaṃ)是（前后）关联。

น หิ ทฺเว มโนวิญฺญาณธาตุโย สนฺติ อฏฺฐารสธาตุวิภาคทสฺสเนติ อธิปฺปาโย. ขนฺธายตนธาตินฺทฺริยานํเยว วเสน สงฺเขปาทิวิภาคทสฺสนํ เตสํ พหุลํ ปริญฺเญยฺยธมฺมสงฺคณฺหนโต. สจฺจเทสนา ปน อติสํขิตฺตภาวโตเยเวตฺถ พหิกตา.

意指确实没有两种意意识界，这是显示十八界分别的观点。之所以显示蕴、处、界、根的简略等分别，是因为它们大量地含摄了应遍知的法。而圣谛的教说，正因为其过于简略，在此被排除了。

นิชฺชีวสฺสาติอาทิ วิเสสโต สตฺตสุญฺญตาทีปนตฺถา ธาตุเทสนาติ กตฺวา วุตฺตํ. ปุริมนโย อญฺเญสมฺปิ กมวุตฺตีนํ ธาตูนํ สมฺภวตีติ อธิปฺปาเยน [Pg.56] วุตฺโตติ ‘‘มโนธาตุเยว วา’’ติอาทินา ทุติยนโย วุตฺโต. ตตฺถ อวิชฺชมาเนปิ ปุเรจรานุจรภาเวติ ปุเรจรานุจราภิสนฺธิยา อภาเวปิ เกวลํ อนนฺตรปุพฺพกาลอนนฺตราปรกาลตาย มโนธาตุ ปุเรจรานุจรา วิย ทฏฺฐพฺพาติ วุตฺตา.

“无命者”(nijjīvassa)等语，是为了特别阐明众生空(sattasuññatā)等义，而作为界的教说而说。前一理趣也可能适用于其他次第转起的界，以此意趣，通过“或唯是意界”等（文句）而说第二理趣。在此，即使没有前行与后随的状态，即没有前行与后随的意图时，也仅因（时间上）紧接于前与紧接于后，意界应被视为犹如前行与后随者，如是而说。

‘‘อญฺญํ อคฺคเหตฺวา ปวตฺติตุํ อสมตฺถตายา’’ติ เอเตน วิญฺญาณสฺส เอกนฺตสารมฺมณตาทสฺสเนน ‘‘อารมฺมเณน วินา สยเมว นีลาทิอาภาสํ จิตฺตํ ปวตฺตตี’’ติ เอวํ ปวตฺติตํ วิญฺญาณวาทํ ปฏิเสเธติ.

“由于无法不执取其他所缘而运作”这句话，通过显示识的绝对有缘性，从而驳斥了“心无需所缘也能自行转起为青等显现”的唯识论(viññāṇavāda)观点。

๑๘๔. เอกนานาสนฺตานคตานนฺติ เอกสนฺตานคตานํ อภินฺนสนฺตานคตานํ ทฺวารานํ, นานาสนฺตานคตานํ ภินฺนสนฺตานคตานํ อารมฺมณานนฺติ โยชนา. เอกนานาชาติกตฺตาติ จกฺขาทิเอเกกชาติกตฺตา ทฺวารานํ, นีลาทิอเนกชาติกตฺตา อารมฺมณานํ.

184. “属于同一与不同相续”(ekanānāsantānagatānaṃ)应连结为：诸门属于同一相续，即不分离的相续；诸所缘属于不同相续，即分离的相续。“因为是同一与不同种类”(ekanānājātikattā)是指：诸门因为是眼等单一的种类；诸所缘因为是青等多样的种类。

จกฺขาทิ เอกมฺปิ วิญฺญาณสฺส ปจฺจโย โหติ, รูปาทิ ปน อเนกเมว สํหตนฺติ อิมสฺส วา อตฺถวิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ จกฺขุรูปาทีสุ วจนเภโท กโต. กึ ปน การณํ จกฺขาทิ เอกมฺปิ วิญฺญาณสฺส ปจฺจโย โหติ, รูปาทิ ปน อเนกเมวาติ? ปจฺจยภาววิเสสโต. จกฺขุ หิ จกฺขุวิญฺญาณสฺส นิสฺสยปุเรชาตอินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตปจฺจเยหิ ปจฺจโย โหนฺตํ อตฺถิภาเวเนว โหติ ตสฺมึ สติ ตสฺส ภาวโต, อสติ อภาวโต, ยโต ตํ อตฺถิอวิคตปจฺจเยหิสฺส ปจฺจโย โหตีติ วุจฺจตีติ. ตํนิสฺสยตา จสฺส น เอกเทเสน อลฺลียนวเสน อิจฺฉิตพฺพา อรูปภาวโต, อถ โข ครุราชาทีสุ สิสฺสราชปุริสาทีนํ วิย ตปฺปฏิพทฺธวุตฺติตาย. อิตเร จ ปจฺจยา เตน เตน วิเสเสน เวทิตพฺพา. สฺวายํ ปจฺจยภาโว น เอกสฺมึ น สมฺภวตีติ เอกมฺปิ จกฺขุ จกฺขุวิญฺญาณสฺส ปจฺจโย โหตีติ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจา’’ติ เอกวจนนิทฺเทโส กโต.

眼等即使是单一的也能成为识的缘，而色等则需众多聚合方能成为缘。为了显示此义理差别，故于眼、色等处使用不同语态。然则，是何因缘，眼等单一亦能为识之缘，而色等却需众多聚合？此乃缘性之差别。眼于眼识，以依缘(nissayapaccaya)、前生缘(purejātapaccaya)、根缘(indriyapaccaya)、不相应缘(vippayuttapaccaya)为缘，其存在即为缘——有彼则彼生，无彼则彼不生。是故说，其以有缘(atthipaccaya)与不离去缘(avigatapaccaya)为彼之缘。其所依性，不应理解为部分依附，因其无色；而应如师长与弟子、国王与臣子，其作用与彼相系属。其他诸缘，亦应由各自差别而知。此为缘之状态，并非于单一法上不能成立，为显示“即使单一眼亦为眼识之缘”，故于圣典中以“缘于眼”(cakkhuñca paṭicca)单数宣说。

รูปํ ปน ยทิปิ จกฺขุ วิย ปุเรชาตอตฺถิอวิคตปจฺจเยหิ ปจฺจโย โหติ ปุเรตรํ อุปฺปนฺนํ หุตฺวา วิชฺชมานกฺขเณเยว อุปการกตฺตา, ตถาปิ อเนกเมว สํหตํ หุตฺวา ปจฺจโย โหติ อารมฺมณภาวโต. ยญฺหิ ปจฺจยธมฺมํ สภาวภูตํ, ปริกปฺปิตาการมตฺตํ [Pg.57] วา วิญฺญาณํ วิภาเวนฺตํ ปวตฺตติ, ตทญฺเญสญฺจ สติปิ ปจฺจยภาเว โส ตสฺส สารมฺมณสภาวโต ยํ กิญฺจิ อนาลมฺพิตฺวา ปวตฺติตุํ อสมตฺถสฺส โอลุพฺภ ปวตฺติการณตาย อาลมฺพนียโต อารมฺมณํ นาม. ตสฺส ยสฺมา ยถา ยถา สภาวูปลทฺธิ วิญฺญาณสฺส อารมฺมณปจฺจยลาโภ, ตสฺมา จกฺขุวิญฺญาณํ รูปํ อารพฺภ ปวตฺตมานํ ตสฺส สภาวํ วิภาเวนฺตเมว ปวตฺตติ. สา จสฺส อินฺทฺริยาธีนวุตฺติกสฺส อารมฺมณสภาวูปลทฺธิ น เอกทฺวิกลาปคตวณฺณวเสเนว โหติ, นาปิ กติปยกลาปวณฺณวเสน, อถ โข อาโภคานุรูปํ อาปาถคตวณฺณวเสนาติ อเนกเมว รูปํ สํหจฺจการิตาย วิญฺญาณสฺส ปจฺจโย โหตีติ ทสฺเสนฺโต ภควา ‘‘รูเป จา’’ติ พหุวจเนน นิทฺทิสิ.

然而，色虽如眼，以前生(purejāta)、有(atthi)、不离去缘(avigatapaccaya)为缘——因其先于识生起，且于存在之刹那即起助益作用——但仍需众多聚合，以所缘性方得为缘。识缘于或为自性法、或仅为假想形态之缘法而分别转起，彼识纵有其他缘，然因其有缘性，不能不攀缘任何所缘而转起，此作为识攀缘转起之因，可攀缘者，即名为“所缘”(ārammaṇa)。识依种种方式获得自性，方得所缘缘，是故眼识缘色而转起时，即是分别其自性而转起。此依根而转之识，其对所缘自性之了知，非由一二色聚(kalāpa)之色，亦非由少数色聚之色，而是随作意(ābhoga)而对进入范围(āpātha)之色而了知。为显示“众多色以聚合作用为识之缘”，世尊故以“于诸色”(rūpe ca)复数宣说。

ยํ ปน ‘‘รูปายตนํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา, ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ ธมฺมานํ อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑) วุตฺตํ, ตํ กถนฺติ? ตมฺปิ ยาทิสํ รูปายตนํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส อารมฺมณปจฺจโย, ตาทิสเมว สนฺธาย วุตฺตํ. กีทิสํ ปน ตนฺติ? สมุทิตนฺติ ปากโฏยมตฺโถ. เอวญฺจ กตฺวา ยเทเก วทนฺติ ‘‘อายตนสลฺลกฺขณวเสน จกฺขุวิญฺญาณาทโย สลฺลกฺขณารมฺมณา, น ทพฺยสลฺลกฺขณวเสนา’’ติ, ตํ ยุตฺตเมว โหติ. น เจตฺถ สมุทายารมฺมณตา อาสงฺกิตพฺพา สมุทายาโภคสฺเสว อภาวโต, สมุทิตา ปน วณฺณธมฺมา อารมฺมณปจฺจยา โหนฺติ. กถํ ปน ปจฺเจกํ อสมตฺถา สมุทิตา อารมฺมณา โหนฺติ, น หิ ปจฺเจกํ ทฏฺฐุํ อสกฺโกนฺตา อนฺธา สมุทิตา ปสฺสนฺตีติ? นยิทเมกนฺติกํ วิสุํ อสมตฺถานํ สิวิกาวหนาทีสุ สมตฺถตาย ทสฺสนโต. เกสาทีนญฺจ ยสฺมึ ฐาเน ฐิตานํ ปจฺเจกํ วณฺณํ คเหตุํ น สกฺกา, ตสฺมึเยว ฐาเน สมุทิตานํ ตํ คเหตุํ สกฺกาติ ภิยฺโยปิ เตสํ สํหจฺจการิตา ปริพฺยตฺตา. เอเตน กึ จกฺขุวิญฺญาณสฺส ปรมาณุรูปํ อารมฺมณํ, อุทาหุ ตํสมุทาโยติอาทิกา โจทนา [Pg.58] ปฏิกฺขิตฺตา เวทิตพฺพา. ‘‘โสตญฺจ ปฏิจฺจ สทฺเท จา’’ติอาทีสุปิ อยเมว นโย.

然则，所言“色处(rūpāyatana)为眼识界(cakkhuviññāṇadhātu)及其相应诸法(taṃsampayuttaka-dhamma)之所缘缘(ārammaṇapaccaya)”（《发趣论》1.1.1），此是何义？此亦是指能为眼识所缘缘之色处。然则是何等色处？“聚合”(samudita)之义已明。如是，有言“眼识等以处之自相(āyatanasallakkhaṇa)为所缘，非以物质之自相(dabyasallakkhaṇa)为所缘”，此说为正。于此，不应疑为“集合体所缘”(samudāyārammaṇa)，因根本无对集合体之作意(ābhoga)，然聚合之色法(vaṇṇadhamma)确为所缘缘。然则，何以各别无能，聚合则能为所缘？譬如盲人，各别不能见，聚合亦不能见。此非定然，如各别无能者，于抬轿等事中，可见其聚合之能。又如发等，于某处，各别之色不可取，然于同处，聚合则可取，此更彰显其聚合作用。由此应知，“眼识之所缘为极微色(paramāṇurūpa)，抑或其聚合”等诘难，皆已驳斥。“缘于耳与诸声”(sotañca paṭicca sadde ca)等亦同此理。

เอวมฺปิ อตฺโถ ลพฺภตีติ ‘‘มโนธาตุยาปี’’ติ ปิ-สทฺเทน น เกวลํ ชวนปริโยสานา มโนวิญฺญาณธาตุเยว สมฺปิณฺฑียติ, อถ โข ตทารมฺมณภวงฺคสงฺขาตาปิ สมฺปิณฺฑียตีติ เอวมฺปิ อตฺโถ ลพฺภติ, สมฺภวตีติ อตฺโถ. เอวํ สตีติ เอวํ อญฺญมโนธาตุปฺปวตฺติยา โอรํ ปวตฺตจิตฺตานํ มโนวิญฺญาณธาตุตาทสฺสเน สติ. สติปิ มนโส สมฺภูตภาเว มโนธาตุยา มโนวิญฺญาณธาตุภาวปฺปสงฺโค น โหติเยว ตํสภาวสฺเสว มโนวิญฺญาณธาตุภาเวน นิทฺทิฏฺฐตฺตา. อิทานิ ตเมวตฺถํ ‘‘ปญฺจวิญฺญาณธาตุมโนธาตู’’ติอาทินา ปากฏตรํ กโรติ. ตพฺพิธุรสภาเวนาติ ปญฺจวิญฺญาณธาตูหิ วิสทิสสภาเวน. อุปฺปตฺติฏฺฐาเนน จาติ มโนธาตุกิริยมโนวิญฺญาณธาตุอาทีหิ ปริจฺฉินฺเนน อุปฺปชฺชนฏฺฐาเนน จ. อิทานิ เอกตฺตคฺคหณํ วินาปิ ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส สมฺภวํ ทสฺเสตุํ ‘‘อนุปนีเตปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สามญฺญวเสนาติ สทิสตาวเสน. ตสฺสาติ ภวงฺคานนฺตรํ อุปฺปนฺนจิตฺตสฺส. อมโนวิญฺญาณธาตุภาวาสิทฺธิโตติ มโนธาตุภาวาสิทฺธิโต. น หิ ‘‘มโนวิญฺญาณธาตุยาปิ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธสมนนฺตรํ อุปฺปชฺชติ จิตฺตํ…เป… ตชฺชา มโนวิญฺญาณธาตู’’ติ อิทํ วจนํ ภวงฺคานนฺตรํ อุปฺปนฺนจิตฺตสฺส มโนธาตุภาวํ สาเธติ. สิทฺเธ หิ มโนธาตุภาเว ตํ ตสฺส นิวตฺตกํ สิยาติ อธิปฺปาโย. มโนวิญฺญาณธาตุยา ปน อุปฺปนฺนสฺส จิตฺตสฺส มโนวิญฺญาณธาตุภาวทีปกํ วจนํ ตาทิสาย มโนธาตุยาปิ มโนวิญฺญาณธาตุภาวเมว ทีเปยฺยาติ กถํ ตสฺสา นิวตฺตกํ สิยาติ อาห ‘‘น หิ ยํ โจทียติ, ตเทว ปริหาราย โหตี’’ติ.

如是亦可得义，即“意界亦”(manodhātuyāpi)中之“亦”(pi)字，不仅总括以速行(javana)为终之意识界(manoviññāṇadhātu)，亦总括名为彼所缘(tadārammaṇa)与有分(bhavaṅga)之心，如是其义可得，即是可能。“如是”者，即于其他意界转起之前所转起之心，显示为意识界时。纵有意门已生，意界亦无转为意识界之虞，因彼（后续心）之自性已被指明为意识界故。今为更明此义，故说“五识界与意界”等。“以其相异之自性”(tabbidhurasabhāvena)者，谓与五识界自性不同。“亦以生起处所”(uppattiṭṭhānena ca)者，谓亦以被意界、唯作意识界(kiriyamanoviññāṇadhātu)等所限定之生起处所。今为显示纵不作一体想，上述之义亦可成立，故说“即使未被引摄”(anupanītepi)等。其中，“以共通性”(sāmaññavasena)者，谓以相似故。“彼”(tassa)者，谓有分之后生起之心。“非意识界性不成立故”(amanoviññāṇadhātubhāvāsiddhito)者，谓意界性不成立故。诚然，“意识界亦生起，于灭之无间，心生起……彼生为意识界”之语，并不能成立有分之后生起之心为意界。其意为：若意界性已成立，彼方能为遮止者(nivattakaṃ)。然则，显示由意识界所生之心为意识界性之语，亦将显示如是意界之意识界性，彼又如何能为遮止者？故曰：“所诘难者，非即是其对治。”

ยทิ เอวํ ปญฺจทฺวาราวชฺชนสฺส มโนวิญฺญาณธาตุภาวาปตฺติ เอวาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘มโนธาตุยาปี’’ติอาทิ. ปญฺจวิญฺญาเณหิ มโนธาตูหิ จ วิสิฏฺโฐ สภาโว ปญฺจวิญฺญาณ…เป… สภาโว, ตสฺส วเสน. จุติปฏิสนฺธิภวงฺคานนฺติ ตทารมฺมณมฺปิ ภวงฺคนฺโตคธํ กตฺวา วุตฺตํ. ชวนาวสานานีติ วา ชวนารมฺมณตฺตา ตทารมฺมณมฺปิ คหิตํ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนวาห ‘‘ฉทฺวาริกจิตฺเตหิ วา’’ติอาทิ.

“若如是，则五门转向(pañcadvārāvajjanā)亦有转为意识界(manoviññāṇadhātu)之过”，作意此诘难已，故说“意界亦”等。由五识与意界所区别之自性，即五识……之自性，依此之故。言“死(cuti)、结生(paṭisandhi)、有分(bhavaṅga)”者，乃将彼所缘(tadārammaṇa)亦摄于有分中而说。或言“以速行(javana)为终”者，应知因彼所缘为速行之所缘，故亦被含摄。是故说“或由六门心”(chadvārikacittehi vā)等。

วิสุํ กาตุํ ยุตฺตนฺติ อาวชฺชนมฺปิ ยทิปิ รูปาทิวิสยํ โหติ, ชวนํ วิย อารมฺมณรสานุภวนํ ปน น โหตีติ เอทิเส ฐาเน วิสุํ กาตพฺพเมว. มโน [Pg.59] จาติ จ-สทฺโท ‘‘มนญฺจ ปฏิจฺจา’’ติอาทีสุ วิย น สมฺปิณฺฑนตฺโถ, อถ โข พฺยติเรกตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

“应分别”者，谓转向(āvajjanā)虽亦以色等为所缘，然不如速行(javana)能体验所缘之味，于此等处，实应分别。“及意”(mano ca)中之“及”(ca)字，非如“缘于意”(manañca paṭicca)等句中为集合义，而应知为区别义。

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿毗达摩分别释义终。

๓. ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา

3. 问答释义

เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตาติ ธมฺมธาตุมโนวิญฺญาณธาตูนํ ‘‘ปญฺจปณฺณาส กามาวจรธมฺเม อารพฺภ รชฺชนฺตสฺสา’’ติอาทินา (วิภ. อฏฺฐ. ๑๕๐; ๑๖๘) ปริตฺตารมฺมณาทิภาเว ทสฺสิยมาเน ‘‘จิตฺตุปฺปาทรูปวเสน ตํ ตํ สมุทายํ เอเกกํ ธมฺมํ กตฺวา’’ติอาทินา (วิภ. มูลฏี. ๑๕๐) ตทตฺถสฺส ขนฺธวิภงฺควณฺณนาทีสุ วุตฺตนยตฺตา.

依前述方法，即关于法界、意界、意识界，在《分别论释义》(Vibhaṅga-aṭṭhakathā, 150, 168)中，当说明“缘五十五欲界法而生贪”等小所缘等性质时，以及在《分别论根本疏》(Vibhaṅga-mūlaṭīkā, 150)中，当说明“以心生色聚的方式，将各个集合体视为一一法”等时，其意义已在《蕴分别释义》等处依前述方法阐明。

ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

问答释义终。

ธาตุวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

界分别释义终。

๔. สจฺจวิภงฺโค

4. 谛分别

๑. สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา

1. 经分别释义

อุทฺเทสวณฺณนา

总说释义

๑๘๙. สจฺจวินิมุตฺตํ [Pg.60] นตฺถิ ปวตฺตินิวตฺติตทุภยเหตุสนฺทสฺสนวเสน ปวตฺตนโต. สจฺเจสุ กมตีติ สจฺเจสุ วิสยภูเตสุ ปวตฺตติ. เทเสตพฺพตฺถวิสยา หิ เทสนาติ. เอเตสุ กมตีติ เอเตสุ อริยสจฺเจสุ ปริญฺญาทิกิจฺจสาธนวเสน ปวตฺตติ. ‘‘สีลสมาธิปญฺญาสงฺขาต’’นฺติ วุตฺตํ อตฺถสภาวํ กมนกิริยาย กตฺตุภาเวน คหิตนฺติ ปากฏตรํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘กึ กมตี’’ติ ปุจฺฉติ. ตพฺโพหาเรนาติ ตทุปจาเรน. เอเตน นิปฺปริยาเยน อตฺถสภาวํ สาสนํ, ปริยาเยน วจนสภาวนฺติ ทสฺเสติ.

189. 不离于谛，是因其依显示流转与还灭二者之因而转起。于诸谛中行走，即于作为所缘的诸谛中转起。说法是以应教示之义为所缘。于此等中行走，即于此等圣谛中，通过完成遍知等作用而转起。“称为戒定慧”是说，为了更清楚地显示通过行走的动作，以能动者的身份来把握意义的自性，所以才问“什么行走？”。“用彼表达方式”即以彼方便说。这表明，从究竟意义上说，教法是意义的自性，从方便意义上说，教法是语言的自性。

ตํสภาวาติ ทุกฺขาทิสภาวา. อมุสาสภาวาติ พาธนาทิภาเวน ภูตสภาวา. อญฺญาการรหิตาติ อพาธนาทิอาการวิวิตฺตา. ทฺวิธาติ ทุกฺขทุกฺขตาตนฺนิมิตฺตตาหิ. ราคาทิกิเลสปริฬาโห กิเลสทาโห. สนฺตานสฺส อวิปฺผาริกตากรณํ ปุคฺคลหึสนํ. อตฺตโน เอว ติขิณภาโวติ สงฺขตธมฺมสฺส อตฺตโน สภาเวเนว รุชาวหติกฺขภาโว. สรเสเนวาติ สภาเวเนว. สมฺปิณฺฑกสฺส สมุทยสฺส, กิเลสสนฺตาปรหิตสฺส มคฺคสฺส, อวิปริณามสฺส นิโรธสฺส ทสฺสเนน ยถาสงฺขฺยํ ทุกฺขสฺส สงฺขตสนฺตาปวิปริณามฏฺฐา อาวิ ภวนฺตีติ อาห ‘‘อิตเร ยถากฺกมํ สมุทยมคฺคนิโรธทสฺสเนหิ อาวิภวนาการา’’ติ. พฺยาเปตฺวาติ ภวาทีสุ นานารมฺมเณสุ จ วิสฏา หุตฺวา. อเนกตฺถตฺตา ธาตูนํ ‘‘อูหนํ ราสิกรณ’’นฺติ วตฺวา ปุน ตทตฺถํ วิวรติ ‘‘ทุกฺขนิพฺพตฺตน’’นฺติ. เอกโวการภเวปิ หิ ราสิภูตเมว ทุกฺขํ นิพฺพตฺตติ อเนกธมฺมสมูหโต, ปเคว จตุปญฺจโวการภเวสุ. เอตฺถ จ พฺยาปนตฺถํ อาการํ, ตสฺส จ ย-การาคมํ กตฺวา สมฺปิณฺฑนตฺถํ อายูหนนฺติ ปทํ เวทิตพฺพํ. นิททาตีติ ทุกฺขสฺส เอกนฺตการณตฺตา ตํ นิทสฺเสนฺตํ วิย ชเนตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทํ ตํ ทุกฺข’’นฺติอาทิมาห. ทุกฺข…เป… อาวิ ภวติ โรคทสฺสเนน วิย โรคนิทานํ. สํโยค…เป… ทสฺสเนหีติ สํโยคฏฺโฐ วิสํโยคสภาวสฺส นิโรธสฺส, ปลิโพธฏฺโฐ นิยฺยานสภาวสฺส มคฺคสฺส ทสฺสเนน อาวิ ภวตีติ อตฺโถ. เตติ สํโยคปลิโพธฏฺฐา.

其自性即苦等自性。不虚妄自性即以逼迫等性为真实自性。无他相即远离非逼迫等相。二种即苦苦与苦之因性。贪等烦恼炽燃即烦恼焚烧。令相续不扩散即伤害众生(puggala)。自身锋利性即有为法自身本性的刺伤锋利性。其本性即自性。通过观察集聚的集、远离烦恼炽燃的道、不坏灭的灭，苦的有为、炽燃、转变状态便如实显现，故说“其余依次以集、道、灭的显现方式”。遍及即在有等种种所缘中扩散开来。因（词）根有多义，故说“积聚、堆积”，复解释其义为“苦生起”。即使在一蕴有中，苦亦从多法积聚成堆而生，何况在四蕴有、五蕴有中。此处应知，“āyūhana”一词，其“ā”有“遍及”(byāpana)之相，又因增入“ya”字母，而有“积聚”(sampiṇḍana)之义。确立，即以苦为唯一因，像指示彼那样产生，所以说“此即是苦”等。苦……乃至……如见病般显现病因。“结缚……见”等句，其义为：通过见到具有离结自性的灭谛，（集的）结缚义便得以显现；通过见到具有出离自性的道谛，（集的）障碍义便得以显现。此二者即结缚与障碍之义。

เอตฺถาติ [Pg.61] เอตสฺมึ อารมฺมณภูเต สติ. สมุทยโต วิเวโก วิเวกฏฺโฐ. นิโรโธ จ ตณฺหากฺขยภาวโต สมุทยโต วิวิตฺโต, ตสฺมา อวิเวกภูตสฺส สมุทยสฺส ทสฺสเนน นิโรธสฺส วิเวกฏฺโฐ อาวิ ภวติ, นิพฺพานาธิคมเหตุภูตสฺสาปิ มคฺคสฺส สปฺปจฺจยตาย สงฺขตภาวํ ปสฺสโต อปฺปจฺจยสฺส นิโรธสฺส อสงฺขตฏฺโฐ อาวิ ภวติ, ตถา มรณธมฺมตาย ทุกฺขํ วินสฺสนฺตํ ปสฺสโต อมรณธมฺมสฺส นิโรธสฺส อมตฏฺโฐ อาวิ ภวตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘วิเวกา’’ติอาทินา. อิตเร สมุทยนิโรธทุกฺขทสฺสเนหีติ เอตฺถ สมุทยทสฺสเนน ‘‘นายํ เหตุ นิพฺพานาธิคมาย, อยํ ปน เหตู’’ติ เหตุฏฺโฐ อาวิ ภวติ. ตถา ปรมคมฺภีรสฺส นิปุณตรสฺส ทุทฺทสสฺส นิโรธสฺส ทสฺสเนน ทสฺสนฏฺโฐ สุขุมรูปทสฺสเนน จกฺขุโน วิย, ทุกฺขทสฺสเนน ปน อเนกโรคาตุรกปณชนทสฺสเนน อิสฺสรชนสฺส อุฬารภาโว วิย มคฺคสฺส อาธิปเตยฺยฏฺโฐ อาวิ ภวติ.

此处“此”指所缘境存在时。从集谛中离系，即是离系之义。灭谛因为断除贪爱而与集谛分离，因此，通过观察不具离系性之集谛，灭谛的离系义就显现出来。又因为看到能证得涅槃之道是有条件的、有为法的，从而使无条件的灭谛的无为义显现出来。同样，通过看到具有死亡性质的苦正在灭尽，那么不具有死亡性质的灭谛的不死义也就显现出来——这就是用“离系”等词想要表达的意思。其余通过观察集、灭、苦这三者：这里通过观察集谛，“这不是证得涅槃的原因，这才是原因”这样的因义就会显现出来。同样，通过观察极其深奥、细微、难以见到的灭谛，（道的）见义便得以显现，就像眼睛看到极其细微的物体一样。通过观察苦谛，就像看到众多被疾病折磨的贫困之人，从而显现出统治者的尊贵地位，道的支配义也因此显现出来。

เต ปเนเต เหตุฏฺฐาทิเก สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ ปลิโพธุปจฺเฉทวเสนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปลิโพธุปจฺเฉทวเสนาติ สมุทยปฺปหานวเสน. ‘‘มคฺคาธิปติโน ธมฺมา’’ติ วจนโตติ ยสฺมา สติปิ ฌานาทีนํ อารมฺมณาธิปติภาเว ‘‘ฌานาธิปติโน ธมฺมา’’ติ เอวมาทิ น วุตฺตํ, ‘‘มคฺคาธิปติโน ธมฺมา’’ อิจฺเจว ปน วุตฺตํ. ตสฺมา สาติสโย มคฺคงฺคธมฺมานํ อารมฺมณาธิปติภาโว. เตนาห ‘‘วิเสสโต วา อารมฺมณาธิปติภูตา มคฺคงฺคธมฺมา โหนฺตี’’ติ. โส เตสํ อากาโรติ โย มคฺคงฺคานํ ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขณวเสน ปวตฺตธมฺมานํ อารมฺมณาธิปติปจฺจยตาสงฺขาโต อากาโร, โส มคฺคสฺส อาธิปเตยฺยฏฺโฐ. ปุริโม ปน อาธิปเตยฺยฏฺโฐ สหชาตาธิปติวเสน วุตฺโต. อภิสเมตพฺพฏฺโฐติ ยถาวุตฺตปีฬนาทิอตฺถเมว ปฏิวิชฺฌิตพฺพตาย เอกชฺฌํ กตฺวา วทติ. เตน อภิสมยสทฺทํ กมฺมตฺถํ ทสฺเสติ. อภิสมยสฺสาติ ญาณสฺส. ปวตฺติอากาโรติ ปริชานนาทิวิเสสากาโร. โส หิ มคฺคกฺขเณ อสมฺโมหโต สิทฺโธ, ปจฺฉา ปจฺจเวกฺขณาทินา ปากโฏ โหติ. อากาโรปิ ญาเณน อรณียโต อตฺโถติ วุจฺจตีติ กตฺวา ตติยนโย ทสฺสิโต. ปีฬนาทินา ทสฺสิโต วิสยวิภาเคนปิ วิสยิวิภาโค โหติ ยถา ‘‘รูปสญฺญา, สทฺทสญฺญา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๕๗).

为显示此等因义等之自性，故说“以破除障碍故”等语。此处“以破除障碍故”即断除集谛之义。“道自在法”之语是：即使禅等法于禅等所缘境有自在性，也没有说“禅自在法”等语，唯独说了“道自在法”，因此道支法具有特别的所缘自在性。所以说“或者道支法特别地成为所缘自在”。彼等之相：是指重视道支，并以观察等方式而生起的诸法的所缘自在缘，此即道的自在义。前者的自在意义是指俱生自在。“应通达性”指的是将如前所述的逼迫等意义，为了通达而总括地说明，因此，“现观”一词在此表示对象义。“现观”指的是智慧。“现行相”指的是遍知等的特殊行相。这种行相在道之刹那通过不痴而成就，之后通过观察等行为而变得明显。因为行相也能通过智慧了知其义，故显示第三种解说。通过逼迫等所显示的所缘差别，也存在能缘的差别，比如“色想、声想”。

กุจฺฉิตํ [Pg.62] ขนฺติ ครหิตํ หุตฺวา อสารํ. ‘‘สมาคโม’’ติอาทินา อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ สํ-สทฺทสฺส สํโยคตฺถโชตกตฺตมาห. ‘‘อุปฺปนฺนํ อุทิต’’นฺติอาทีสุ เกวลสฺส ปนฺน-สทฺทสฺส, อิต-สทฺทสฺส จ ปโยเค อุปฺปตฺติอตฺถสฺส อนุปลพฺภนโต, อุ-สทฺทสฺส จ ปโยเค อุปลพฺภนโต โส อุปฺปตฺติอตฺถํ ทีเปตีติ อาห ‘‘เอวํ อุปฺปนฺนํ อุทิตนฺติ เอตฺถาปี’’ติ. วิสุํ ปยุชฺชมานาติ อาคม-อิต-ปเทหิ วินา ปยุชฺชมานา. สธาตุกนฺติ อนฺโตนีเตน ธาตุนา สธาตุกํ. เตเนว เต ‘‘อุปสคฺคา’’ติ จ วุตฺตา.

可憎的忍受，是应受谴责且无实质的。“相会”等词，通过肯定和否定的方式，说明了“saṃ-”前缀具有结合的意义。“uppanna”、“udita”等词中，由于单独使用“panna-”词和“ita-”词时，无法了知生起之义，而使用“u-”前缀时则可以体现，故说“uppanna”、“udita”等词中亦是如此。单独使用是指不与“āgama”和“ita”这些词结合使用。含有词根是指内在包含词根。因此，它们也被称为“前缀”。

ทุกฺขวิเวกภาวนฺติ ทุกฺขวิวิตฺตตํ. นิวตฺติยาติ นิพฺพานสฺส. นิวตฺเตตฺวาติ อนุปฺปาทสทฺเทน วิเสสนวเสน นิวตฺเตตฺวา. นิโรธปจฺจยตา นิโรธสฺส มคฺคสฺส อารมฺมณปจฺจยตา. ปุคฺคลสจฺฉิกิริยาธมฺมภาเวหีติ ปุคฺคลธมฺมภาเวน สจฺฉิกรณธมฺมภาเวน จ. ผลนฺติ อริยผลํ. ตสฺสาติ นิฏฺฐานภูตาย ผลสงฺขาตาย ทุกฺขนิโรธปฺปตฺติยา อภิสมยภูตาย ทุกฺขนิโรธปฺปตฺติยา ปฏิปทตา ทฏฺฐพฺพา.

苦离系性即远离痛苦。还灭即涅槃。已还灭，即以“不生”一词，通过特别的方式说明其还灭。灭的缘性是灭作为道的所缘缘。补特伽罗(puggala)所证之法性是指补特伽罗之法性以及作证之法性。果是指圣果。此是指作为究竟的、名为果的苦灭证得，作为现观的苦灭证得，应被视为行道。

ปฏิวิชฺฌนกาเล นิปฺปริยาเยน พุทฺธาทิสมญฺญาติ อาห ‘‘ปฏิวิทฺธกาเล ปวตฺต’’นฺติ. ตโต เอวาติ เตน ปกาสิตตฺตา เอว.

证悟时，于究竟义上得佛等名号，故说“于证悟时生起”。“正是因此”，即因其已阐明之故。

ตนฺนิมิตฺตภาโวติ ชาติอาทิ วิย อธิฏฺฐานภาเวน ทุกฺขสฺส การณภาโว, น สมุทยสจฺจํ วิย ปภวภาเวน. อุทยพฺพยปีฬิตภาโว สงฺขารทุกฺขตา. ปวตฺตนเมวาติ ปวตฺติ เอว. กิจฺจํ รโสติ รสสฺส กิจฺจตฺถตํ ทสฺเสติ. ปวตฺตินิวตฺตีสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. อวิการตา วิการาภาโว นิจฺจตา.

其因性是指像生等一样，以依止因的方式成为苦的原因，而不是像集谛一样，以生起因的方式成为苦的原因。生灭逼迫性是行苦。“唯是流转”即流转本身。作用即是味，这显示了味的功用意义。“于流转与还灭之中”，此为表示限定的处所格。不变性是指没有变异，即是常性。

มรีจิมายาอตฺตานนฺติ มรีจิยา มายาย อตฺตโน จ อริยญาณสฺสาติ อริยานํ ญาณสฺส. เตน อริยานํ มคฺคญาณานุสาเรน ปวตฺตนกญาณมฺปิ สงฺคหิตํ โหติ. เตนาห ‘‘อวิตถคาหกสฺสา’’ติอาทิ. เตสนฺติ ปฏิเวธปจฺจเวกฺขณญาณานํ. ตตฺถ ปฏิเวธญาณสฺส ปฏิวิชฺฌิตพฺพตา โคจรภาโว, อิตรสฺส อารมฺมณภาโว. ปฏิวิชฺฌิตพฺพตา, อารมฺมณภาโว วา ปฏิเวธญาณสฺส โคจรภาโว, อิตรสฺส อารมฺมณภาโวว.

阳焰(marīci)、幻术(māyā)与自我(attā)，以及圣者之智，也就是圣者之智。由此随顺圣者道智而转起的认知也被包含在内。因此说“无虚妄取者”等。“彼等”是指通达智与审察智。其中，通达智以应通达性为行境，另一者以所缘为行境。应通达性或所缘性，是通达智的行境；对另一者而言，则仅是所缘。

พาธกปฺปภวภาเวนาติ พาธกสฺส อุปฺปาทกภาเวน วิสุํ คหิตตฺตา น ตณฺหา พาธกภาเวน คหิตา ปวตฺติปวตฺติเหตูนํ อสงฺกรวเสน โพธนโต. เอวญฺจ กตฺวา อภิธมฺมภาชนีเยปิ อยมตฺถวณฺณนา ยุชฺชเตว[Pg.63]. ยทิปิ เอวํ ‘‘ทุกฺขเมว พาธก’’นฺติ นิยมานุปปตฺติ, สมุทยภาวปฺปสงฺโค จาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ชาติอาทีนํ วิย วา’’ติอาทิ. พาธกตฺตสฺส พาธกตฺเต จ นิยโมติ อาห ‘‘ทฺวิธาปิ พาธกตฺถาวธารเณนา’’ติ. ยถา หิ พาธกตฺตสฺส ทุกฺเข นิยตตา, เอวํ ทุกฺขสฺส จ พาธกตฺเต นิยตตาติ. สุตฺตนฺตภาชนีเย ตณฺหาย เอว สมุทยภาวสฺส ทสฺสิตตฺตา ตณฺหาวเสน นิยมํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น ตณฺหาย วินา’’ติอาทิมาห. สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา เหสาติ. ‘‘กุสเลหิ วินา’’ติอาทินา ทุกฺขเหตุตาย ตณฺหาย ปธานภาวมาห. ตถา หิ สา กมฺมวิจิตฺตตาย เหตุภาวํ คจฺฉนฺตี วิเสเสน กมฺมสฺส สหการิการณํ โหตีติ. ทฺวิธาปิ นิยเมนาติ มคฺโคว นิยฺยานํ, นิยฺยานเมว จ มคฺโคติ ทฺวิปฺปกาเรน นิยเมน.

以障碍之生起性而言，障碍者以其生起性而分别被取，渴爱并非以障碍性被取，是为了开示流转与生起之因不相混杂。如此解说，在阿毗达摩(abhidhamma)的部类中此义之释义亦甚恰当。即使如此，若立“唯苦是障碍”之定论，则有与集起性相关之诘难，故为解释此而说“如生等”等。障碍性于障碍中是决定性的，故说“以两种障碍义来确定”。譬如障碍性于苦中是决定性的，同样苦之障碍性亦是决定性的。在经藏的部类中，仅以渴爱显示集起性，故为显示渴爱之决定性而说“无有渴爱”等。此乃经藏部类之释义。“无有善法”等，显示渴爱作为苦因之主导地位。因其以业之差别作为原因，特别成为业之助缘。以两种决定而言，即道是出离，出离亦是道，如是依两种方式来决定。

วจีสจฺจํ สจฺจวาจา, ตํสมุฏฺฐาปิกา เจตนา จาติ อาห ‘‘วิรติสจฺเจติ มุสาวาทวิรติย’’นฺติ. เกจิ ปน ‘‘วิรติสจฺจํ สมาทานวิรตี’’ติ วทนฺติ, เตสมฺปิ น สมาทานมตฺตํ วิรติสจฺจํ, อถ โข สมาทานาวิสํวาทนํ. ตํ ปน ปฏิญฺญาสจฺจตฺตา มุสาวาทวิรติเยว โหติ. เตนาห ‘‘น หิ อญฺญวิรตีสุ สจฺจสทฺโท นิรุฬฺโห’’ติ. สติปิ ทุกฺขสมุทยาวโพเธ ยาวเทว นิโรธมคฺคาธิคมตฺถา ปญฺญาภาวนาติ ปจฺฉิมทฺวยสฺเสว สจฺจตฺถํ สาติสยํ, ตทธิคมสฺส จ อวิวาทเหตุกํ สุตฺเต วิภาวิตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตสฺส ปนา’’ติอาทิมาห.

语真实即真实语，以及引发此之思，故说“离是真实”，即离妄语。有些人则说“离是真实”是指受持离，然即使是彼等，离之真实亦非仅受持本身，而是不违背受持。因其以承诺为真实，故即是离妄语。是故说“于其他离中，‘真实’一词并未固定下来”。即使于苦集之觉知中，直至为证得灭道而修习智慧，最后二谛之真实义方最为殊胜。为显示于经典中已阐明证得彼等无争议之原因，故说“彼等”。

ฐานํ นตฺถีติ อตฺตโน วาทปติฏฺฐาปนการณํ นตฺถีติ อตฺโถ. อตฺตภาวปฏิลาเภเนว สตฺตานํ ชาติอาทีนํ ปตฺติ สมฺมุขีภาโว จ ชายตีติ อาห ‘‘สมฺปตฺตตา, ปจฺจกฺขตา จ ปฐมตา’’ติ. ภควโต เทสนากฺกเมเนว วา ปฐมาทิตา ทฏฺฐพฺพา.

“无有立足处”，意谓无有确立自论之理由。由于有情获得自身，生等之获得与显现方会发生，故说“成就性、现见性，以及最初性”。或者，应依世尊说法之次第来看待最初等。

ปริชนนาทีหีติ ปริญฺญาปฺปหานสจฺฉิกิริยาภาวนาหิ, นิสฺสกฺกวจนญฺเจตํ อญฺญสทฺทเปกฺขาย. ธมฺมญาณกิจฺจนฺติ สภาวธมฺมาวโพธกิจฺจํ. ปริญฺเญยฺยาทีนิ เอตปฺปรมาเนวาติ อิโต ปรํ เนยฺยํ นตฺถีติ ทสฺเสติ.

“以遍知等”，谓通过遍知、舍断、作证、修习等方式。此乃省略语，因其需依他语而解。所谓法智作用，即是觉知自性法之作用。所谓所遍知等，唯有此是最高，此意谓除此之外无有其他需了解者。

ทุกฺขาทีนํ อริยสจฺจภาวสฺส อนุรูปํ ยุตฺตํ, อาจริยปรมฺปราคตํ วา สวนํ อนุสฺสโว. สุตานุสาเรน, อญฺญถา วา กกฺขฬผุสนาทิอนิจฺจาทิสภาวสามญฺญาการปริคฺคณฺหนํ อาการปริวิตกฺโก. ยถาวิตกฺกิตาการสฺส ทิฏฺฐิสงฺขาตาย ทสฺสนภูตาย ปญฺญาย นิชฺฌานกฺขมนํ โรจนํ ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติ[Pg.64]. อาทิจฺโจ วิย ปภาย นิโรธํ ผุสติ สจฺฉิกโรติ กิเลสนฺธการํ วิทฺธํเสติ. จตฺตาริปิ สจฺจานิ ปสฺสตีติ วุตฺตํ ‘‘โย, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ ปสฺสตี’’ติอาทินา.

与苦等圣谛之本质相应，或依师承传统而来的听闻，即是随闻。随顺所闻，或以其他方式，通过粗涩触等无常等共相把握诸法特征，即是特征随观。对如是思择之相，以名为“见”、已成“见”的智慧审察忍可，即是见忍。如同太阳以光芒触证寂灭，破除烦恼黑暗。是故说“诸比丘(bhikkhave)，见苦者”等，即是说见到四圣谛。

กาลนฺตรทสฺสนนฺติ นานาภิสมยํ วทติ. เอกทสฺสิโนติ เอกสจฺจทสฺสิโน. น โยเชตพฺพา สิยาติ โยชนายญฺจ สพฺพทสฺสนํ ทสฺสนนฺตรปรมนฺติ ทสฺสนานุปรโม อาปชฺเชยฺย, สจฺจานญฺจ นานาภิสมเย ทุกฺขทสฺสนาทีหิ ปฐมมคฺคาทิปฺปเหยฺยานํ สํโยชนตฺตยาทีนํ เอกเทสปฺปหานํ อาปชฺชติ. ตถา จ สติ เอกเทสโสตาปตฺติมคฺคฏฺฐตา, ตทนนฺตรญฺจ ปตฺตพฺเพน ผเลน เอกเทสโสตาปนฺนตา จ อาปชฺชติ, ตสฺมา น สจฺจานํ นานาภิสมโย ยุตฺโต. ยถา จ นานาภิสมโย น ยุตฺโต, เอวํ อารมฺมณาภิสมโยปิ. ยทิ หิ อารมฺมณกรเณน จตุสจฺจาภิสมโย อิจฺฉิโต, น มคฺโค สยเมว อตฺตานํ อารมฺมณํ กโรตีติ อปริปุณฺโณ สจฺจาภิสมโย สิยา. อญฺเญน มคฺเคน มคฺโค อาลมฺพียตีติ ปริปุณฺโณวาติ เจ? เอวํ สติ เยน มคฺเคน มคฺโค อาลมฺพิโต, โสปิ อญฺเญน, โสปิ อญฺเญนาติ อนวฏฺฐานํ สิยา, ตสฺมา น อารมฺมณปฏิเวธโต จตุสจฺจาภิสมโย ยุตฺโต, วุตฺตนเยเนว ปน ยุตฺโต. กิญฺจ ปริจฺฉินฺทิตพฺพํ สมุจฺฉินฺทิตพฺพญฺจ อาลมฺพิตฺวา ปริจฺเฉทสมุจฺเฉทภาวนา มคฺคญาณสฺส น ยุตฺตา ตโต อนิสฺสฏภาวโต, สพฺพสงฺขตวินิสฺสฏํ นิพฺพานเมว ปน อารมฺมณตา ยุตฺตา. อเหตุกทิฏฺฐิ อกิริยทิฏฺฐิคฺคหเณน คหิตา เหตุพฺยาปาโรว ปรมตฺถโต กิริยาติ กตฺวา.

“异时见”(kālantaradassana)，谓次第现观(nānābhisamaya)。“一见者”(ekadassin)，谓见一谛者。不应作此联系，若作联系，则一切见皆以另一见为究竟，从而导致见的无穷。并且，于诸谛次第现观中，初见苦等时，已断初道所应断之三结等部分烦恼。如是则有部分须陀洹道住者，随后于当证果位时，即得部分须陀洹果，故诸谛次第现观不合理。如次第现观不合理，所缘现观(ārammaṇābhisamaya)亦然。若欲以所缘成就四谛现观，然道不能自为所缘，则四谛现观不圆满。若谓“余道缘于道则圆满”呢？若尔，则彼道复缘余道，彼道又缘余道，如是展转无穷，是故不应从所缘通达而说四谛现观是合理的，唯依前述方式方为合理。再者，缘于所应遍知与所应断除者，道智修习遍知、断除与修习是不合理的，因其未出离彼故；唯有出离一切有为法的涅槃，方堪为所缘。无因见(ahetukadiṭṭhi)是通过执取无作见(akiriyadiṭṭhi)而被含摄的，因为从究竟义上说，因的作用即是“作”。

ปวตฺเตตีติ สชฺชติ, ปวตฺติยา วา เหตุ โหติ. นิวตฺเตตีติ สํหรติ ปลยํ คเมติ, ปโลกตาทิวเสน วา โมกฺขเหตุ โหติ. ปธานโตติ ปกติโต, ยํ ‘‘อพฺยตฺต’’นฺติปิ วุจฺจติ.

“转起”(pavatteti)，谓黏著(sajjati)，或成为流转之因。“止息”(nivatteti)，谓收摄(saṃharati)，使其坏灭(palayaṃ gameti)，或以断灭(palokatā)等方式成为解脱之因。“自性”(padhāna)，谓原本之性(pakati)，亦即所谓“未显现”(abyatta)。

‘‘กาโล กโรติ ภูตานิ, กาโล สํหรตี ปชา;

กาโล สุตฺเต ชาครติ, กาโล หิ ทุรติกฺกโม’’ติ. –

时令造诸有，时令坏世间；时眠时复醒，时力最难攀。

เอวํวาทา กาลวาทิโน. ‘‘กณฺฏกสฺส ติขิณตา, กปิฏฺฐผลาทีนํ ปริมณฺฑลตา, มิคปกฺขิสรีสปาทีนํ วิจิตฺตภาโวติ เอวมาทโย เกน การิตา? สภาเวเนว สิทฺธา, เอวํ สพฺพมฺปิ, น เอตฺถ กสฺสจิ กามกาโร’’ติ เอวํวาทา สภาววาทิโน. ‘‘โลโก นิยโต อจฺเฉชฺชสุตฺตาวุตาเภชฺชมณิสทิโส[Pg.65], น เอตฺถ กสฺสจิ ปุริสกาโร’’ติ เอวํปวตฺตวาทา นิยติวาทิโน, –

如是说者，是为时论者(kālavādin)。“荆棘之尖锐、木苹果(kapiṭṭha)等之圆形、鸟兽蛇类足部之斑斓，此等由谁造成？皆自然成就，一切皆如是，此中无有任何人意愿。”如是说者，是为自然论者(sabhāvavādin)。“世界是注定的，犹如用不可断裂之线串起之宝珠，此中无有任何人作为。”如是主张者，是为宿命论者(niyativādin)。

‘‘ยทิจฺฉาย ปวตฺตนฺติ, ยทิจฺฉาย นิวตฺตเร;

ยทิจฺฉาย สุขทุกฺขํ, ตสฺมา ยทิจฺฉตี ปชา’’ติ. –

因偶然流转，因偶然还灭；苦乐亦偶然，众生皆如此。

เอวํปวตฺตวาทา ยทิจฺฉาวาทิสงฺขาตา อธิจฺจสมุปฺปตฺติวาทิโน จ เอตฺถ สภาววาเท เอว อนฺโตคธาติ ทฏฺฐพฺพา. อณูหิ โลโก ปวตฺตตีติ อาชีวกวาทํ สนฺธายาห. โส หิ อการณปริคฺคโห. กณาทวาโท ปน อิสฺสริจฺฉาวเสน อณูนํ สํโยควิโยคโต โลกสฺส ปวตฺตินิวตฺตึ วทติ. ปธานสฺส อปฺปวตฺตีติ มหตาทิภาเวน อปริณาโม, อนภิพฺยตฺติ วา. ‘‘อหมญฺโญ, ปกติ อญฺญา’’ติ เอวํ ปวตฺตปกติปุริสนฺตรชานเนน อตฺตสุขทุกฺขโมเหสุ อวิภาคคฺคหเณ นิวตฺติเต กิร วุตฺตนเยน ปธานํ นปฺปวตฺตติ, โส วิโมกฺโขติ กาปิลา. เอวมาทีติ อาทิ-สทฺเทน มหาพฺรหฺมุโน สมีปตา, สํโยโคติ เอวมาทีนมฺปิ สงฺคโห เวทิตพฺโพ.

如此立论者，即是所谓意欲论者（yadicchāvādin），无因偶发论者（adhiccasamuppattivādin）亦应知彼等实已归入自然论（sabhāvavāda）中。“世界由极微构成”，此指裸行顺命外道（ājīvaka）之说，因彼等是无因论者（akāraṇapariggaha）。而胜论（Kaṇādavāda）则认为，由于自在天（issara）之意愿，极微之结合与分离导致世界之生起与灭亡。所谓“原质不运转”（padhānassa appavatti），谓原质不会以大（mahata）等形式变化，或谓不能显现。“我异，自性亦异”，如是，通过了知运转之自性与神我（purisa）之间的差别，若对于（自性的）乐、苦、痴不作分别执取，则依此说，原质便不运转，此即数论派（kāpila）所谓之解脱。所谓“如是等”（evamādi），此“等”字亦应理解为包含“接近大梵天”（mahābrahmuno samīpatā）、“结合”（saṃyoga）等说法。

เอกตฺตาติ เอกภาวโต เอโกปิ วุตฺโต. ตโยติ กิจฺจวิภาเคน. ตานีติ สมฺมาวาจาทิสีลานิ. ฉนฺทสฺส สทฺทหนานุกูลาปิ ฉนฺทนวเสน ปวตฺติ โหตีติ สทฺธินฺทฺริยสทฺธาพเลหิ สทฺธึ ฉนฺทิทฺธิปาโท วุตฺโต. ตาทิเส กาเล อุเปกฺขานิมิตฺตานุพฺรูหเนน อุปการา สมาธิสฺส สมวาหิตาวเสน ตาทิสกิจฺจาว อุเปกฺขา เวทิตพฺพา.

“一”（ekatta），因其单一性而说为一。“三”（taya），是依作用之差别而说。“彼等”，是指正语等戒（sammāvācādisīla）。欲（chanda）之生起，既随顺于信解（saddahanānukūla），又依欲力而转（chandanavasena pavatti），是故欲如意足（chandiddhipāda）与信根（saddhindriya）、信力（saddhābala）一并宣说。于此时，通过培育舍相（upekkhānimitta）而助益于定（samādhi），应知此舍因其平衡作用（samavāhitāvasena）而有如是功能。

วิฆาตกตฺตาติ สํหรณียวเสน วิหนฺตภาวโต.

所谓“能损害”（vighātakatta），是因其具有通过去除（saṃharaṇīya）而加以破坏（vihanta）的性质。

อริยสจฺจทฺวยนฺติ สมุทยมคฺคสจฺจทฺวยํ. เตเนวาติ ยถาวุตฺตทุกฺขาทิสทฺทานํ ปริญฺเญยฺยาทิวาจกตฺตา เอว. อาทิปทสงฺคโหติ ‘‘ทุกฺขํ, น อริยสจฺจ’’นฺติ อิมินา จตุกฺเก อาทิปเท สงฺคโห. ตทเปกฺขนฺติ อริยสจฺจสทฺทาเปกฺขํ ทุกฺขสทฺทํ. จตุตฺถปทสงฺคโหติ ‘‘เนว ทุกฺขํ, น อริยสจฺจ’’นฺติ อิมินา ปเทน สงฺคโห. อวเสสกิเลสาทโยติ ตณฺหาวชฺชกิเลสา อวเสสากุสลา, สาสวานิ กุสลมูลานิ, สาสวา จ กุสลธมฺมา. เต หิ อภิธมฺมภาชนีเย สมุทยภาเวน วุตฺตา, น อริยสจฺจภาเวนาติ อาห ‘‘สมุทโย, น อริยสจฺจ’’นฺติ. อญฺญานิ มคฺคงฺคานีติ ผลสมฺมาทิฏฺฐิอาทโย. อิมินา นเยนาติ เอตฺถายํ โยชนา – อตฺถิ [Pg.66] สมุทโย, น อริยสจฺจํ, อตฺถิ อริยสจฺจํ, น สมุทโย, อตฺถิ สมุทโย เจว อริยสจฺจญฺจ, อตฺถิ เนว สมุทโย, น อริยสจฺจํ. ตตฺถ ปฐมปทํ วุตฺตตฺถํ. นิโรโธ อริยสจฺจํ, น สมุทโย, ตณฺหา สมุทโย เจว อริยสจฺจญฺจ, มคฺคสมฺปยุตฺตา ธมฺมา สามญฺญผลานิ จ ยสฺส ปหานาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ, ตทภาวโต เนว สมุทโย, น อริยสจฺจํ. อิตรสจฺจทฺวยํ อริยสจฺจํ ตสฺส ตสฺส ปภาวกฏฺเฐน สิยา สมุทโย, น ปน ยสฺส ปหานาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ ตถตฺเถน. อิตรจตุกฺกทฺวเยปิ อาทิปทํ วุตฺตตฺถเมว. เสเสสุ สมุทโย อริยสจฺจํ, น นิโรโธ, อสงฺขตธาตุ นิโรโธ เจว อริยสจฺจญฺจ, มคฺคสมฺปยุตฺตา ธมฺมา, สามญฺญผลานิ จ ยสฺส สจฺฉิกิริยาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ ตถตฺเถน เนว นิโรโธ, น อริยสจฺจํ. อิตรสจฺจทฺวยํ อริยสจฺจํ, นิโรธธมฺมตาย สิยา นิโรโธ, น ปน ยสฺส สจฺฉิกิริยาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ ตถตฺเถน. ตถา นิโรโธ อริยสจฺจํ, น มคฺโค, อริยมคฺโค มคฺโค เจว อริยสจฺจญฺจ, มคฺคสมฺปยุตฺตา ธมฺมา, สามญฺญผลานิ จ ยสฺส ภาวนาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ ตถตฺเถน เนว มคฺโค, น อริยสจฺจํ. อิตรสจฺจทฺวยํ สิยา มคฺโค อุปปตฺติมคฺคภาวโต, น ปน ยสฺส ภาวนาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ ตถตฺเถน.

所谓二圣谛，即集谛与道谛。正因如此，如前所述，“苦”等词语具有“应遍知”等含义。初句所摄者，即此四句法中以“是苦，非圣谛”为初句而摄。此乃相对于“圣谛”一词而言的“苦”一词。第四句所摄者，即以“非苦，非圣谛”此句而摄。“剩余的烦恼等”，是指除渴爱外的烦恼、其余不善法、有漏善根及有漏善法。此等法在阿毗达摩（abhidhamma）的分析中被称为集，而非圣谛，故说“是集，非圣谛”。“其他道支”，是指果正见等。依此理则，其组织如下：有是集而非圣谛者，有是圣谛而非集者，有既是集亦是圣谛者，有非集亦非圣谛者。其中，初句义已述。灭是圣谛，而非集。渴爱既是集，亦是圣谛。与道相应之法及沙门果，因其不具“为断除彼而在世尊（bhagavā）座下修梵行”之义，故非集亦非圣谛。其余二谛是圣谛，从其能生起之义而言，可说是集，然不具“为断除彼而在世尊座下修梵行”之义。其余二四句法中，初句义亦如前述。于其余句中：集是圣谛，而非灭。无为界既是灭，亦是圣谛。与道相应之法及沙门果，因其不具“为证悟彼而在世尊座下修梵行”之义，故非灭亦非圣谛。其余二谛是圣谛，从其为寂灭法之义而言，可说是灭，然不具“为证悟彼而在世尊座下修梵行”之义。同样，灭是圣谛，而非道。圣道既是道，亦是圣谛。与道相应之法及沙门果，因其不具“为修习彼而在世尊座下修梵行”之义，故非道亦非圣谛。其余二谛从其为通往之道而言，可说是道，然不具“为修习彼而在世尊座下修梵行”之义。

สนฺตนฺติ สมานํ. เอวํ อิตเรสุปีติ กาตพฺพาปิ กิริยา การกรหิตา เกวลํ อตฺตโน ปจฺจเยหิ ตาย ปวตฺตมานาย ปจฺจยสามคฺคี กิริยํ กโรตีติ โวหารมตฺตํ โหติ. นิพฺพุติคมเกสุปิ เอเสว นโย.

“寂静”（santaṃ）即是“相同”（samānaṃ）。于其余诸法亦复如是：应作之业亦无作者，仅由其自身之缘而转起。所谓‘诸缘和合而造业’，此仅为世俗言说。于导向寂灭之法，亦是此理。

สาสวตา อสุภตา กิเลสาสุจิปคฺฆรณโต. ทุกฺขาทีนนฺติ ทุกฺขสมุทยมคฺคานํ. สมุทยาทิภาโวติ ทุกฺขสฺส สมุทยมคฺคภาโว, สมุทยสฺส มคฺคทุกฺขภาโว, มคฺคสฺส ทุกฺขสมุทยภาโว จ, น ปน นิโรธภาโว ทุกฺขาทีนนฺติ สมฺพนฺโธ. อญฺญมญฺญสมงฺคิตาติ ทุกฺขาทีนํ อิตรีตรสภาวโยโค. ตณฺหายาติ อาธาเร ภุมฺมํ. ปุนพฺภวสฺสาติ ปุนภวสงฺขาตสฺส อายติทุกฺขสฺส. ปกติวาทีนนฺติ กาปิลานํ. วิการาติ มหตาทโย พฺยตฺตา. วิภาวโตติ อภิพฺยตฺติโต, ปริณามโต วา ปุพฺเพ. ปฏิปฺปลีนา จาติ ปจฺฉา ปกติยํ ปลยํ คตา เวสมฺมํ มุญฺจิตฺวา สตฺตาทิสมภาเวน อนฺโต สโมรุทฺธา. เตนาห ‘‘ปกติภาเวเนว ติฏฺฐนฺตี’’ติ. ปกติภาเวเนวาติ อพฺยตฺตภาเวเนว[Pg.67]. สมุทยภาเวนาติ ตณฺหาสงฺขาตปภวภาเวน. อญฺญถา ตํสมฺปยุตฺตอวิชฺชาทีนมฺปิ สมุทยภาโว ลพฺภเตวาติ. อวิภตฺเตหีติ เวสมฺมวิรเหน ปกติภาวํ คเตหิ. ‘‘วิกาเรหี’’ติ สามญฺญโต วุตฺเต ‘‘มหนฺตา’’ติอาทินา สรูปโต ทสฺเสติ. ตตฺถ มหนฺโตติ มหาพุทฺธิ. ตญฺหิ กาปิลา ‘‘มหาอชฺฌาสโย’’ติ จ โวหรนฺติ. รูปตมฺมตฺตาทโย ปญฺจ ตมฺมตฺตา, อหํกาโร จาติ ฉ อวิเสสา. จกฺขุ โสตํ ฆานํ ชิวฺหา กาโย วาจา ปาณิ ปาโท ปายุ อุปตฺถํ มโนติ เอกาทสินฺทฺริยานิ. ปถวี อาโป เตโช วาโย อากาสนฺติ ปญฺจ ภูตวิเสสา, เตหิ. ‘‘ปกติภาเวเนว ฐิเตหี’’ติ อิมินา ‘‘อวิภตฺเตหี’’ติ ปทสฺส อตฺถํ วทติ. สคพฺภาติ สพีชา อสุญฺญตา. ตนฺตูสูติ สุตฺเตสุ สมวายิการณภูเตสุ. ตถา กปาเลสุ. ติวิธญฺหิ เต การณํ วทนฺติ อุปาทานการณํ นิมิตฺตการณํ สมวายิการณนฺติ. ตตฺถ ตุริเวมสลากาทโย อุปาทานการณํ. ตนฺตวาโย นิมิตฺตการณํ. ตนฺตโว สมวายิการณนฺติ. ทฺวีสุ อณูสูติ ปถวีภูเตสุ วา อาโปเตโชวาโยภูเตสุ วา ทฺวีสุ ปรมาณูสุ. อิธพุทฺธิโวหารชนโกติ ‘‘อิธ ตนฺตูสุ ปโฏ, อิธ กปาเลสุ ฆโฏ, อิธ พีรเณสุ ฆโฏ’’ติอาทินา นเยน เหตุผลานํ สมฺพนฺธภูเตน สตฺตานํ อิธพุทฺธิโวหารา ชายนฺติ. โส โควิสาณานํ วิย อวิสุํ สหสิทฺธานํ สมฺพนฺโธ สมวาโย. ขาณุเสนานํ วิย ปน วิสุํสิทฺธานํ สมฺพนฺโธ สํโยโค. ตีสุ อณูสุ ติอณุกํ ผลํ สมเวตํ เอกีภูตมิว สมฺพนฺธนฺติ โยชนา. ‘‘สมเวต’’นฺติ เอตสฺส ‘‘เอกีภูตมิว สมฺพนฺธ’’นฺติ อิทํ อตฺถวิวรณํ. มหาปริมาณนฺติ มหนฺตปริมาณํ มหาปถวีอาทิกํ เอกํ ผลํ, ยํ เต ‘‘การิยํ ทฺรพฺย’’นฺติ วทนฺติ. เยหิ การเณหิ อารทฺธํ การิยทฺรพฺยํ, ตทนฺโตคธานิ เอว ตานิ การณานิ มญฺญนฺตีติ อาห ‘‘อตฺตโน อนฺโตคเธหิ การเณหี’’ติ. สติ สมวาเย เหตุมฺหิ ผลํ สมเวตนฺติ ผเล เหตุ สิยา, ตํ นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สมวายาภาวา ผเล เหตุ นตฺถีติ เหตุสุญฺญํ ผล’’นฺติ.

有漏性(Sāsavatā)是不净的，因其流漏烦恼之不净故。苦等指苦、集、道。集等性指苦有集、道性，集有道、苦性，道有苦、集性，然苦等与灭性无关，此为关联。互相俱行指苦等与其他自性相应。于渴爱(Taṇhā)是依处格。于再生(Punabbhava)指名为再生的未来苦。自性论者指数论派(Kāpila)。变异(vikāra)指大(mahat)等已显之物。在显现前，即在完全显现或转变之前。后又潜隐指其后回归自性(pakati)而消融，舍不平等性，以内在含摄的有(satta)等平等性而住。是故说“唯以自性而住”。唯以自性即以未显之性。以集之性指以名为渴爱的生起之性。否则，与它相应的无明等亦可得集性。由未分别者指由离不平等性而至于自性者。“由诸变异”是总说，以“大”等显示其自相。其中，大指大觉(mahābuddhi)，数论派亦称之为“大意乐”(mahājjhāsaya)。色唯量(rūpatammattā)等五唯量(tammattā)及我慢(ahaṃkāra)，此六者为无差别(avisesa)。眼、耳、鼻、舌、身、语、手、足、排泄处、生殖器、意，此为十一根(indriya)。地、水、火、风、空，此为五大种之差别(bhūtavisesa)。“唯以自性而住”，以此句说明“由未分别者”一词之义。有胎(Sagabbha)指有种子、不空。于诸丝(Tantūsu)指于作为和合因(samavāyikāraṇa)的经线中。于陶片中亦然。他们说因有三：所依因(upādānakāraṇa)、能作因(nimittakāraṇa)、和合因(samavāyikāraṇa)。其中，纺锤、梭、织杆等为所依因；织工为能作因；诸丝为和合因。于二微尘(aṇūsu)指于地界或水、火、风界的二极微(paramāṇu)中。此处智与言说之生起者指如“此诸丝为布，此陶片为瓶，此香草为席”等，以此方式，由作为因果关联者，于众生生起“此处”之智与言说。彼关联如牛角般不相离而俱起，是为和合(samavāya)。而如株与军般相离而起者，其关联是为结合(saṃyoga)。于三微尘中，三微尘果和合，应结合理解为如合为一体而关联。“和合”(samaveta)一词，“如合为一体而关联”是其义理阐释。大计量(Mahāparimāṇa)指大计量的大地等一果，他们称之为“所作实体”(kāriya-dravya)。由何因生起所作实体，他们认为彼因即内在于其中，故说“由内在于自身的诸因”。若有和合，果则和合于因中，（如此则）因应在果中，然此事非有。为示此义而言：“由无和合，故果中无因，果乃空于因。”

อาหารเภเทติ กพฬีการาทิอาหารวิเสเส. ตปฺปจฺจยธมฺมเภเทติ อชฺโฌหรณียวตฺถุสฬายตนอวิชฺชาอภิสงฺขารสงฺขาเต เตสํ ปจฺจยภูตธมฺมวิเสเส, โอชฏฺฐมกรูปเวทนาปฏิสนฺธิวิญฺญาณนามรูปสงฺขาเต วา ตนฺนิพฺพตฺตธมฺมวิเสเส, เต ปจฺจยา เอเตสํ ธมฺมวิเสสานนฺติ ตปฺปจฺจยธมฺมเภทา[Pg.68]. รูปาทิอารมฺมณวเสน วาติ โยชนา. ยานทฺวยวเสนาติ สมถวิปสฺสนายานทฺวยวเสน. กิญฺจาปิ มคฺคกฺขเณ สมถวิปสฺสนา ยุคนทฺธาว, ยถา ปน สุญฺญตาทิสมญฺญา, เอวํ สมถวิปสฺสนาสมญฺญาปิ อาคมนโต มคฺคสฺส สิยุนฺติ อาห ‘‘อาคมนวเสน วุตฺโต’’ติ. ยสฺส วา ปญฺญินฺทฺริยํ อธิกํ, ตสฺส มคฺโค วิปสฺสนา, อิตรสฺส สมโถติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

食之差别(āhārabheda)指于抟食(kabaḷīkāra)等食之差别中。彼之缘法差别(tappaccayadhammabheda)指于名为可食之物、六处(saḷāyatana)、无明(avijjā)、行(abhisaṅkhāra)的彼等之缘法差别中，或于名为食素八法聚(ojaṭṭhamaka)、色(rūpa)、受(vedanā)、结生识(paṭisandhiviññāṇa)、名色(nāmarūpa)的由彼所生之法差别中；彼等为这些法差别之缘，故为“彼之缘法差别”。或依色等所缘，应如是结合。依二乘(yānadvaya)指依止(samatha)、观(vipassanā)二乘。虽然于道之刹那，止与观是俱行的(yuganaddha)，但犹如空(suññatā)等名称，止与观之名亦可从其来源而用于道，故说“依来源而说”。或于此，义当如是解：若人慧根(paññindriya)增上，其道为观；反之为止。

สมาธิชาติ สมาธานฏฺโฐว. ตโต เอวาติ สมาธิอนุคุณกิริยตฺตาว.

定生(samādhijāti)即是等持(samādhāna)之义。仅从彼指仅因其为随顺定之行为故。

อาทาย อูหิตฺวาติ คเหตฺวา วิย ตกฺเกตฺวา วิตกฺเกตฺวา. ทฺวินฺนนฺติ สมฺมาทิฏฺฐิสมฺมาสงฺกปฺปานํ. ปุริมกาลสฺส วิย นิทฺเทโส ยถา ‘‘เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา’’ติ, ‘‘เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจ ตโย มหาภูตา’’ติ จ.

执取并推度(ādāya ūhitvā)犹如执取、思量(takketvā)、寻思(vitakketvā)。二者指正见(sammādiṭṭhi)与正思惟(sammāsaṅkappa)。其解释犹如前时，例如“缘一蕴(khandha)而有三蕴”，及“缘一大种(mahābhūta)而有三大种”。

โอคาหิตุนฺติ ญาเณน ปฏิวิชฺฌิตุํ. คเหตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย สณฺหตฺตํ. สุขุมาย ปญฺญาย คเหตพฺพตาย สุขุมตฺตํ. อิตีติ อิมินา กเมนาติ อยมตฺโถติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘อิติสทฺเทน วิชานนกฺกมํ ทสฺเสตี’’ติ. เอวํ ปกาเรหีติ เอวํ-สทฺเทน โชติยมาโน เอว อตฺโถ ปการ-สทฺเทน วุจฺจตีติ ‘‘เอวํ-สทฺเทน วิชานนการณภูเต นเย ทสฺเสตี’’ติ วุตฺตํ. อิตีติ วา นิทสฺสนตฺโถ. เตน วุตฺตปฺปเภเท ปจฺจามสนวเสน นิทสฺเสติ. เอวํ-สทฺโท อิทมตฺโถ. เตน เอวํ ปกาเรหีติ อิทํปกาเรหิ, อีทิเสหีติ อตฺโถ.

为浸入(ogāhituṃ)指以智(ñāṇa)通达(paṭivijjhituṃ)。因不能把握，故为微密(saṇhatta)。因须以微细之慧(sukhumā paññā)把握，故为微细(sukhumatta)。“如是”(iti)者，意谓“以此次第”是此义，故说“以iti一词显示了知之次第”。“以此等方式”(evaṃ pakārehi)者，由evaṃ一词所阐明之义，即由pakāra一词所说，故云“以evaṃ一词显示作为了知之因的理趣”。或iti为指示之义，以此指示已说之差别，作为回顾。evaṃ一词为“此”义，故“以此等方式”义为“以此等方式”、“以此类方式”。

อุทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

总说释义终。

๑. ทุกฺขสจฺจนิทฺเทโส

1. 苦谛解释

ชาตินิทฺเทสวณฺณนา

生之解释的释义

๑๙๐. ‘‘ชาติอาทินิทฺเทเส’’ติ อิมินา ‘‘ตตฺถา’’ติ ปทสฺส อตฺถํ วทติ. ทุกฺขมาติกาติ ทุกฺขทุกฺขาทีนํ ทุกฺขวิเสสานํ อุทฺเทโส. ปททฺวเยติ ‘‘ปริยายทุกฺขํ, นิปฺปริยายทุกฺข’’นฺติ เอตสฺมึ ปททฺวเย.

190. 以“于生等之解释中”(jātiādiniddese)，说明“于彼”(tatthā)一词之义。苦之总纲(dukkhamātikā)指苦苦(dukkha-dukkha)等诸苦差别之总说(uddesa)。于二词中(padadvaye)指于‘间接苦’(pariyāyadukkha)与‘直接苦’(nippariyāyadukkha)此二词中。

ทุกฺขตฺตาเยวาติ [Pg.69] นิปฺปริยายทุกฺขตํ วทติ. สภาเวน นามํ วิเสเสตีติ อนฺวตฺถสญฺญตํ ทสฺเสติ. ปุริเมน สภาวทุกฺขวาจเกน ทุกฺขสทฺเทน. โส หิ วิเสสนํ อวจฺเฉทกภาวโต ปจฺฉิมํ สงฺขารทุกฺขฏฺฐํ วิเสเสติ. โส หิ นิวตฺเตตพฺพคเหตพฺพสาธารณตฺตา อวจฺฉินฺทิตพฺโพ. เตนาติ วิปริณามอธิฏฺฐานาทิปการวิเสเสน.

仅是苦故(dukhattāyeva)，此说直接苦性(nippariyāyadukkhata)。以自性限定其名，此显示其为随义之名(anvatthasaññata)。以前一表达自性苦(sabhāvadukkha)的“苦”字，彼作为限定词，限定了后一具有行苦(saṅkhāradukkha)义（的“苦”字）。因后者通于应舍离及应执取者，故当被限定。以此指以变易(vipariṇāma)、所依(adhiṭṭhāna)等方式差别。

เทเสตพฺพสฺส อตฺถสฺส สงฺขิปนํ อิธ สงฺเขโป, โส จ ตพฺพิภาคานํ สาธารณภาโวติ อาห ‘‘สงฺเขโป สามญฺญ’’นฺติ. อนฺโตกริตฺวาติ อนฺโตคเธ กตฺวา, สงฺคเหตฺวา วา. อุภยถาปีติ สงฺเขปโตปิ วิตฺถารโตปิ. สาธารณภาคานํ วิภชนํ วิภาโค, วิตฺถาโรติ อาห ‘‘วิตฺถาโร ปน วิเสโส’’ติ. วิเสสนฺตรนิวตฺตโกติ วิภาคนฺตราสงฺคาหโก.

应说之义的简略(saṅkhipana)，在此即是简略(saṅkhepa)；彼亦是其各部分之共通性(sādhāraṇabhāva)，故说“简略即共相(sāmañña)”。“纳入其中”(antokaritvā)即包含在内(antogadha)，或曰摄受(saṅgahetvā)。两种方式(ubhayathāpi)，即从简略(saṅkhepa)与广说(vitthāra)。共通部分之区分即是分别(vibhāga)，广说故说“广说即是特相(visesa)”。排除其他特相(visesantaranivattaka)，即不摄受其他分别(vibhāgantarāsaṅgāhaka)。

๑๙๑. อปรตฺถาติ ภุมฺมวจนํ สามิอตฺเถ ยถา ‘‘สพฺพตฺถ ปาทก’’นฺติ อาห ‘‘สามิอตฺเถปิ หิ อปรตฺถสทฺโท สิชฺฌตี’’ติ. สิทฺธิ ปน ‘‘อิตราหิปิ ทิสฺสตี’’ติ อิมินา เวทิตพฺพา. ยสฺมา จ เอวํ สทฺโท สมฺภวติ, ตสฺมา ปาฬิยํ สามิวเสน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ภุมฺมวเสน ทสฺสิตนฺติ ทีเปนฺโต ‘‘เตสํ เตสนฺติ วา’’ติอาทิมาห. อปรสฺสาติ อปรสฺส สตฺตสฺส. มนุสฺสาทิเภโท อุปปตฺติภโว คติ, ตพฺพิเสสภูตา ขตฺติยาทิสามญฺญาธิฏฺฐานา ขนฺธา ชาตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปญฺจคติวเสนา’’ติอาทิมาห.

191. “‘于他处’(aparattha)”是处格词(bhummavacana)，用于属格义(sāmiattha)，如“于一切处为足”(sabbattha pādaka)；故说“‘于他处’一词亦可成就属格义”。然而，其成就(siddhi)当由“亦可见于其他格”(itarāhipi dissati)得知。因为此词可如此成立，故为阐明巴利(Pāḷi)圣典中以属格(sāmivacana)所说，而义注(aṭṭhakathā)中以处格(bhummavacana)所示，故说“或‘彼等之’(tesaṃ)或‘于彼等’(tesu)”等。“另一者之”(aparassa)，即另一有情(satta)之。人类等之差别，即生有(upapattibhava)之趣(gati)；为显示作为刹帝利(khattiya)等一般名称所依之蕴(khandha)即是生(jāti)，故说“以五趣(pañcagati)方式”等。

ติณากาโรติ ติณวิกปฺโป, ติณวิเสโสติ อตฺโถ. เอวนฺติ นิทสฺสเน. เตน วุตฺตปฺปการํ ปฐมํ วิญฺญาณปาตุภาวํ ปจฺจามสติ. ตทุปาทายาติ ตโต ปฏฺฐาย. อริยภาวกรณตฺตาติ อริยภาวการณตฺตา. กโรตีติ หิ กรณํ. อริยสทิสตฺตา วา อริยสีลํ. ปุถุชฺชนกลฺยาณกานมฺปิ หิ จตุปาริสุทฺธิสีลํ อริยสีลสทิสํ. อาการวิการาติ อุปฺปชฺชนาทิอาการวิกติโย. สหุปฺปาทกาติ อุปฺปาทสหิตา อุปฺปาทาวตฺถา ขนฺธา. อายตนวเสนาติ ปริปุณฺณาปริปุณฺณายตนวเสน. โยนิวเสนาติ อณฺฑชาทิโยนิวเสน. เอเกเกเนว ปเทนาติ ยถา ทุติยนเย ชาติอาทิปเทสุ ทฺวีหิ ทฺวีหิ ปเทหิ ปริปุณฺณาปริปุณฺณายตนโยนิวิภาเคน สพฺพสตฺเต ปริยาทิยิตฺวา ชาติ ทสฺสิตา, น เอวมิธ. อิธ ปเนเตสุ เอเกเกเนว ปเทน อวิภาคโต [Pg.70] สพฺพสตฺเต ปริยาทิยิตฺวา. อุภยตฺถาติ ปุริมปจฺฉิมนเยสุ ภาวนิทฺเทโสว ยุตฺโต. อนภิหิเต วิภตฺติวิธานํ, นาภิหิเตติ. ปากฏา นิพฺพตฺตีติ อภิพฺยตฺตา นิพฺพตฺติ.

“草相”(tiṇākāra)即草之变异(tiṇavikappa)，义为草之特相(tiṇavisesa)。“如是”(evaṃ)是作指示。由此回顾先前所说之识的最初显现方式。“依彼而起”(tadupādāya)即从此开始。“成就圣者状态故”(ariyabhāvakaraṇattā)即是圣者之因故。“作”(karoti)即是“能作”(karaṇa)。或因与圣者相似故为圣戒。善凡夫(puthujjanakalyāṇaka)之四遍清净戒(catupārisuddhisīla)亦与圣戒相似。“形相变异”(ākāravikāra)即生起等形相之变异。“俱生者”(sahuppādaka)即与生俱有，是生起位之蕴。“依处方式”(āyatanavasena)即以圆满或不圆满之处的方式。“依胎生方式”(yonivasena)即以卵生等胎生方式。“仅以一一词”，即不像第二种方法中，在“生”(jāti)等词上，以圆满或不圆满之处与胎生之分别，用两两词语涵盖一切有情而显示生；此处则是在这些词语中，以一一词无分别地涵盖一切有情。“于二者”，即前后两种方法之释义(bhāvaniddesa)皆为恰当。未明说者，当施以格的变化；已明说者，则不需。“显现之生起”(pākaṭā nibbatti)即是显著之生起。

ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนนฺติ เอกโวการภเว รูปายตนธมฺมายตนวเสน ทฺวินฺนํ, จตุโวการภเว มนายตนธมฺมายตนวเสน ทฺวินฺนํ. เสเสติ ปญฺจโวการภเว. ปญฺจนฺนนฺติ จกฺขุโสตมโนรูปธมฺมายตนวเสน ปญฺจนฺนํ. ตานิ หิ รูปภเว ปญฺจโวกาเร อุปปตฺติกฺขเณ อุปฺปชฺชนฺติ. กามธาตุยํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ อุปฺปชฺชมานานนฺติ โยชนา. วิกลาวิกลินฺทฺริยานนฺติ อปริปุณฺณปริปุณฺณายตนานํ สตฺตานํ. อินฺทฺริยวเสเนว หิ อายตนานํ เวกลฺลํ อิจฺฉิตพฺพํ. ตตฺถ วิกลินฺทฺริยสฺส สตฺตนฺนํ นวนฺนํ ทสนฺนํ ปุนปิ ทสนฺนํ, อิตรสฺส เอกาทสนฺนํ อายตนานํ วเสน สงฺคโห เวทิตพฺโพ. สตฺตนฺนนฺติ กายมโนรูปคนฺธรสโผฏฺฐพฺพธมฺมายตนวเสน สตฺตนฺนํ. คพฺภเสยฺยกญฺหิ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. นวนฺนนฺติ จกฺขุโสตสทฺทายตนวชฺชานํ นวนฺนํ. อนฺธพธิรวเสน หิทํ วุตฺตํ. ทสนฺนนฺติ จกฺขุสทฺทวชฺชานํ. ปุน ทสนฺนนฺติ โสตสทฺทวชฺชานํ. อนฺธวเสน, พธิรวเสน เจตํ ทฺวยํ วุตฺตํ. เอกาทสนฺนนฺติ สทฺทวชฺชานํ.

“二种二种”(dvinnaṃ dvinnaṃ)，即于一蕴有(ekavokārabhava)中，依色处(rūpāyatana)与法处(dhammāyatana)为二种；于四蕴有(catuvokārabhava)中，依意处(manāyatana)与法处为二种。其余者，于五蕴有(pañcavokārabhava)中。“五种”，即依眼处、耳处、意处、色处与法处为五种。彼等于色界(rūpabhava)五蕴有中，于生起刹那(upapattikkhaṇa)生起。于欲界(kāmadhātu)结生刹那(paṭisandhikkhaṇa)生起者，当如是连结。“诸根不全与齐全者”(vikalāvikalindriyānaṃ)，即指诸处(āyatana)不圆满与圆满之有情。因为当知诸处之残缺(vekalla)是唯依诸根(indriya)而论。其中，诸根不全者，当知依七处、九处、十处、又十处而总摄；其余者，依十一处而总摄。“七处”，即依身处、意处、色处、香处、味处、触处与法处为七处。此乃针对胎生者(gabbhaseyyaka)而言。“九处”，即除去眼处、耳处与声处之九处。此乃依盲聋者(andhabadhira)而言。“十处”，即除去眼处与声处；“又十处”，即除去耳处与声处。此二者乃依盲者(andha)与聋者(badhira)而言。“十一处”，即除去声处。

ตํทุกฺขภาโวติ ปริยายทุกฺขภาโว. ตตฺถ นิพฺพตฺตินิวารเณนาติ อุปฺปลปทุมาทีสุ อุปฺปตฺติปฏิกฺเขเปน อภาวกถเนน. ทุกฺขุปฺปตฺติการเณติ ทุกฺขุปฺปตฺติยา เหตุภูเต ทุกฺขุปฺปตฺติฏฺฐาเน.

“彼苦性”(taṃdukkhabhāvo)即间接苦性(pariyāyadukkhabhāvo)。其中，“以遮止生起”(nibbattinivāraṇena)即通过否定青莲、红莲等之生起，从而说明其无有。“苦生起之因”(dukkhuppattikāraṇa)即于苦生起之因、苦生起之处。

มรณนิทฺเทสวณฺณนา

死之解释的释义

๑๙๓. ขนฺธเภทสฺสาติ ขนฺธวินาสสฺส. โสติ ขนฺธเภโท. ปพนฺธสมุจฺเฉโทติ ปพนฺธสฺส อจฺจนฺตสมุจฺเฉโท. ตพฺภาวโตติ สมฺมุติมรณภาวโต. ตเทกเทสภาวโตติ ตทวยวภาวโต. ตสฺเสว นามนฺติ อสมฺโมหตฺถํ วุตฺตํ สพฺพสฺสาปิ เอกกมฺมนิพฺพตฺตชีวิตินฺทฺริยปฺปพนฺธวิจฺเฉทภาวโต. สมฺมุติมรณเมว หิ ชาติกฺขยมรณํ, ตํ ปน ชาติกฺขยมรณํ อุปกฺกมมรณํ, สรสมรณนฺติ ทุวิธํ. ตตฺถ สรสมรณมฺปิ อายุกฺขยมรณํ, ปุญฺญกฺขยมรณนฺติ ทุวิธํ. เอวเมเตสํ ตเทกเทสตา เวทิตพฺพา. ยญฺเจตฺถ อุปกฺกมมรณํ, ตํ อกาลมรณํ. สรสมรณํ กาลมรณํ. มรเณน สตฺตา ยถาลทฺธอตฺตภาเวน วิยุชฺชนฺตีติ อาห ‘‘สมฺปตฺติภวกฺขนฺเธหิ วิโยเชตี’’ติ.

193. “蕴之破坏”(khandhabhedassa)即蕴之坏灭(khandhavināsa)。“彼”(so)即蕴之破坏。“相续断绝”(pabandhasamucchedo)即相续的彻底断绝。“因其是彼状态”(tabbhāvato)即因其是世俗死(sammutimaraṇa)的状态。“因其是一部分”(tadekadesabhāvato)即因其是彼之一部分。说“彼之名”(tasseva nāmaṃ)是为了不混淆，因为一切都是同一业所生之命根(jīvitindriya)相续断绝的状态。世俗死即是此期生命之尽死(jātikkhayamaraṇa)，而此期生命之尽死又分为横死(upakkamamaraṇa)与自然死(sarasamaraṇa)二种。其中，自然死又分为寿尽而死(āyukkhayamaraṇa)与福尽而死(puññakkhayamaraṇa)二种。应知此等是彼之一部分。此中，横死即是非时死(akālamaraṇa)；自然死即是时死(kālamaraṇa)。死令有情与所获之自体(attabhāva)分离，故说“令其与已得之有的诸蕴分离”。

การณตฺโถติ [Pg.71] มูลตฺโถ. มูลญฺหิ ‘‘อาที’’ติ วุจฺจติ ‘‘โก จาทิ กุสลานํ ธมฺมานํ? สีลญฺจ สุวิสุทฺธํ, ทิฏฺฐิ จ อุชุกา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๓๖๙). เตนาห ‘‘สนฺธิพนฺธนจฺเฉทมูลกนฺติ อตฺโถ’’ติ.

“因之义”(kāraṇattho)即是根本之义(mūlattho)。因为“根”(mūla)也被称为“初”(ādi)，例如：“诸善法之初为何？乃是极清净之戒与正直之见。”等等（《相应部》5.369）。因此说：“意为连结、系缚与断绝的根本。”

ผลกิริยาคพฺภา อีทิสี เหตุกิริยาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อนฺโตคธา’’ติ. พฺยสนสฺส หิ อาปาทเกหิ อาปาทนํ อาปาเทตพฺพอาปตฺติยา สเหว สิชฺฌตีติ.

此种因之作用(hetukiriyā)含摄果之作用(phalakiriyā)，故说“内含”(antogadhā)。因为灾祸(byasana)的造成，是由造成灾祸者，连同所应招致的罪过(āpatti)，一起成就的。

โสกนิทฺเทสวณฺณนา

愁之解释的释义

๑๙๔. สุขํ หิโนติ ปวตฺตติ เอเตนาติ สุขการณํ หิตํ. โภคพฺยสนาทิปทตฺถวิเสสนฺติ โภคพฺยสนํ, สีลพฺยสนนฺติ เอวํ โภคสีลปทานํ วเสน อตฺถวิเสสํ. สมาสวิเสสนฺติ ‘‘โรโคเยว พฺยสนํ, ทิฏฺฐิ เอว พฺยสน’’นฺติ สมานาธิกรณวเสน สมาสวิเสสํ. อนฺนปานวตฺถยานาทิ ปริภุญฺชิตพฺพโต โภโคติ อธิปฺเปโต, โส จ ธมฺมสมูหภาเวน. ตพฺพินาสาติ ญาติโภคพฺยสนานิ วุตฺตานีติ เต วิการภาเวน ปญฺญาเปตพฺพตฺตา ปณฺณตฺติมตฺตา. ปรินิปฺผนฺนํ นาม ขนฺธปญฺจกํ. อตํสภาวตฺตา ปณฺณตฺติ อปรินิปฺผนฺนา, อนิปฺผนฺนา จ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อปรินิปฺผนฺนตํ สนฺธาย อนิปฺผนฺนานีติ อาหา’’ติ. น หิ ปณฺณตฺติ เกนจิ นิปฺผาทียติ. อญฺญตฺถาปิ อปรินิปฺผนฺเน อนิปฺผนฺนโวหาโร อาคโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘อปรินิปฺผนฺนตํเยวา’’ติอาทิมาห. กามญฺเจตฺถ อปรินิปฺผนฺนํ ‘‘อนิปฺผนฺน’’นฺติ วุตฺตํ, ‘‘นิปฺผนฺน’’นฺติ ปน น ปรินิปฺผนฺนเมว วุจฺจติ, นาปิ สพฺโพ สภาวธมฺโมติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ขนฺธวิภงฺเค จา’’ติอาทิมาห. นิปฺผนฺนตา วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. อนิปฺผนฺนตา สภาวธมฺมตฺเตปิ เกนจิ น นิปฺผาทียตีติ กตฺวา.

194. 因为它能带来、增长快乐(sukha)，故是快乐之因，是为利益(hita)。“资具衰损等词之义差别”，是指资具衰损(bhogabyasana)、戒衰损(sīlabyasana)等，如此依资具、戒等词而有意义差别。“复合词之差别”，如“病即是衰损”、“见即是衰损”，是以同主格关系(samānādhikaraṇa)而有复合词之差别。饮食、衣物、车乘等可受用者，意指资具(bhoga)，它也作为诸法之集合而存在。“彼等之毁坏”，是指所说的亲属、资具之衰损，因为它们是以变异的状态而被施设，故仅是概念(paṇṇatti)。所谓究竟法(parinipphanna)是五蕴。由于无其自性，概念是非究竟法(aparinipphanna)，也是非已成法(anipphanna)，故说“就其非究竟，而说为非已成”。概念不为任何作者所作成。为显示在别处，非究竟法亦被称为非已成法，故说“仅是非究竟性”等。为显示“虽然此处非究竟法被称为‘非已成法’，但‘已成法’(nipphanna)不只指究竟法，也非一切自性法(sabhāvadhamma)”，故说“于《蕴分别》中”等。其关联是，已说“已成性”(nipphannatā)。说“非已成性”(anipphannatā)，是就“虽是自性法，但不为任何作者所作”而言。

สงฺกุจิตํ จินฺตนนฺติ ปีติโสมนสฺสปฏิปกฺขโต, โทสสมฺปโยคโต จ อารมฺมเณ อนภิรติปฺปวตฺติมาห. อนฺโต อตฺตโน นิสฺสยสฺส นิทฺทหนวเสน วา ฌานํ จินฺตนํ อนฺโตนิชฺฌานํ. สติปิ อนุโสจนภาเว อตฺตโน กตากตกุสลากุสลวิสโย มโนวิเลขภูโต วิปฺปฏิสาโร กุกฺกุจฺจํ, ยถาวุตฺตอนฺโตนิชฺฌานํ โสโกติ อุภินฺนํ วิเสโส เวทิตพฺโพ.

“收缩的思惟”(saṅkucitaṃ cintanaṃ)是指由于与喜(pīti)、悦(somanassa)相违，并与瞋(dosa)相应，故于所缘(ārammaṇa)生起不乐。“内在的燃烧”(antonijjhānaṃ)或指以燃烧自身所依(nissaya)的方式禅修或思惟。即使有“随忧”(anusocana)，但“追悔”(vippaṭisāra)或“恶作”(kukkucca)是针对自己已作、未作的善恶，是心的扰乱；而如前所说的“内在的燃烧”即是“愁”(soka)，当知二者之差别。

‘‘มโนทฺวารชวนกฺขเณ’’ติ ปริพฺยตฺตมนฺโตนิชฺฌานํ สนฺธายาห, อิตรํ ปน ปญฺจทฺวารชวเนสุปิ ลพฺภเตว. เตนาห ‘‘กายวิญฺญาณาที’’ติอาทิ. โทมนสฺสสฺสาติ [Pg.72] อโสจนาการสฺส โทมนสฺสสฺส, โสจนาการสฺสาปิ วา นานาวีถิกสฺส. ตมฺปิ หิ ทุกฺขเมวาติ. อญฺญถาติ มโนทฺวารชวเน เอว คหิเต. ตตฺถาติ กายวตฺถุกมโนทฺวาริเกสุ.

“于意门速行刹那(manodvārajavanakkhaṇe)”是指已明晰的内在禅修(antonijjhāna)，但其余的在五门速行中也能获得。因此说“身识(kāyaviññāṇa)等”。“忧(domanassa)”是指非忧愁形态的忧，或不同心路过程(nānāvīthika)中具忧愁形态的忧，因为那也是苦(dukkha)。否则，就只取于意门速行了。于彼处，是指以身为所依的意门心路。

ปริเทวนิทฺเทสวณฺณนา

悲叹解释的释义

๑๙๕. อาเทวนสทฺทํ กตฺวาติ อาเทวิตฺวา, วิลปิตฺวาติ อตฺโถ. ปุคฺคลสฺส สมฺภมภาโวติ ยสฺส สตฺตสฺส อุปฺปชฺชติ, ตสฺส อนวฏฺฐานภาโว. สมฺภมํ วา อพฺภนฺตรคตํ ตสฺส ปจฺจุปฏฺฐาเปติ ปากฏภาวกรเณนาติ สมฺภมปจฺจุปฏฺฐาโน.

195. “发出悲叹声(ādevanasaddaṃ katvā)”即是悲叹(ādevitvā)、哭喊(vilapitvā)之义。“补特伽罗(puggala)的惊惶状态”是说，于何有情生起，彼即处于不安定状态。或者，使其内在的惊惶，通过令其显现而现起，故为“惊惶现起”。

มุฏฺฐีหิ โปถนาทีนิ มุฏฺฐิโปถนาทีนิ.

以拳捶打等，即“拳打等”。

เยน โทมนสฺเสน. ปุพฺเพ วุตฺตทุกฺขโตติ ‘‘อตฺตโน ขนฺธํ มุฏฺฐีหิ โปเถตี’’ติอาทินา วุตฺตทุกฺขโต. ตํนิทานนฺติ ปริเทวนิทานํ.

“由何忧(domanassa)”，即由前述“以拳捶打自身”等所说之苦。所谓“以彼为因”，即以悲叹为因。

ทุกฺขโทมนสฺสนิทฺเทสวณฺณนา

苦与忧解释的释义

๑๙๖-๗. กายทุกฺขาภิภูตสฺส ปติการาภิลาสาย ตาทิสทุกฺขาวหปโยคกาลาทีสุ กายิกทุกฺขสฺส ตทุปนิสฺสยตา เวทิตพฺพา. เอเตน ทุกฺเขนาติ อนาถตาหตฺถปาทจฺเฉทนาทิทุกฺเขน.

196-7. 对于为身苦所征服者，为了寻求对治的渴望，于带来此类痛苦的作为、时节等中，应知身苦是以彼为近依。所谓“以此苦”，是指无助地被砍断手脚等之苦。

อุปายาสนิทฺเทสวณฺณนา

绝望解释的释义

๑๙๘. ทุกฺขฏฺฐานนิสชฺชาทีนิ ทุกฺขฏฺฐานาทีนิ. โทมนสฺสสฺส วตฺถุ โหติ อุปายาโสติ สมฺพนฺโธ.

198. 于苦处坐等，即“苦处等”。绝望是忧的所依，此为关联。

อปฺปิยสมฺปโยคนิทฺเทสวณฺณนา

怨憎会解释的释义

๑๙๙. อญฺญสาเปกฺขสทฺโท อสมตฺถสมาโสติ ตํ ทสฺเสติ ‘‘เยน สมาโส, น ตสฺสายํ ปฏิเสธโก อ-กาโร’’ติ.

199. “需待他词之语”是无能复合词(asamatthasamāsa)，为显示此义而说：“‘a-’字并非否定与之复合者。”

ปจฺฉิมทฺวยนฺติ ‘‘สโมธานํ มิสฺสีภาโว’’ติ อิทํ ปททฺวยํ. ตทตฺถวเสนาติ สโมธานตฺถสฺส, มิสฺสีภาวตฺถสฺส จ วเสน สงฺขาเรสุ ลพฺภติ. อาคเตหิ จ เตหิ สงฺขาเรหิ ปุคฺคลสฺส สํโยโค โหตีติ โยชนา.

“后二者”即“结合(samodhānaṃ)”、“混同(missībhāvo)”这两个词。“依其义”是说，依结合之义与混同之义，于诸行中可得。并且，“由已来之彼诸行，与补特伽罗(puggala)结合”，此为句构。

ตํคหณมตฺตนฺติ อาปาถคตารมฺมณคฺคหณมตฺตํ.

“仅是取彼”即仅是执取已入感官范围的所缘。

อิจฺฉานิทฺเทสวณฺณนา

欲求解释的释义

๒๐๑. ตํ [Pg.73] กาลนฺติ จุติจิตฺตนิโรธโต อุทฺธํ กาลํ. ‘‘ยมฺปี’’ติ ยํ-สทฺโท กรณตฺเถ ปจฺจตฺตนฺติ เยนปีติ อตฺโถ วุตฺโต. ‘‘ยํ อิจฺฉ’’นฺติ ยํ-สทฺโท ยทา อิจฺฉาเปกฺโข, ตทา ‘‘น ลภตี’’ติ เอตฺถ อลาภปธานาภาวโต อิจฺฉา วิเสสียตีติ อาห ‘‘อลาภวิสิฏฺฐา อิจฺฉา วุตฺตา โหตี’’ติ. ‘‘อิจฺฉํ น ลภติ ย’’นฺติ เอวํ กิริยาปรามสนภูโต ยํ-สทฺโท ยทา ‘‘น ลภตี’’ติ เอตํ อเปกฺขติ, ตตฺถ คุณภูตา อิจฺฉา, ปธานภูโต อลาโภติ อาห ‘‘ตทา อิจฺฉาวิสิฏฺโฐ อลาโภ วุตฺโต โหตี’’ติ.

201. “彼时”指死心(cuticitta)息灭之后的时间。“于‘yampi’中，‘yaṃ’字为工具格的独立用法，故说其义为‘yenapi’(亦由彼)”。“于‘yaṃ icchaṃ’(所欲求)中，当‘yaṃ’字关联‘icchā’(欲求)时，于‘na labhati’(不得)中，因‘不得’非主导，故‘欲求’被限定”，而说“所说的是为‘不得’所限定的欲求”。“当‘yaṃ’字作为关联动作者，而关联‘na labhati’时，于‘icchaṃ na labhati yaṃ’(欲求而不得者)中，‘欲求’为次，‘不得’为主”，故说“所说的是为‘欲求’所限定的‘不得’”。

หิโรตฺตปฺปรหิตา ฉินฺนิกา, ธุตฺติกาติ วุจฺจนฺตีติ อาห ‘‘ฉินฺนภินฺนคเณนาติ นิลฺลชฺเชน ธุตฺตคเณนา’’ติ. กปฺปฏิกา สิพฺพิตปิโลติกธาริโน.

“无惭(hiri)无愧(ottappa)者，被称为断者(chinnikā)、荡女(dhuttikā)”，故说：“‘以断裂之众’即以无耻的流氓之众”。“补衲衣者(kappaṭikā)”是穿着缝补破布之人。

อลพฺภเนยฺยอิจฺฉนฺติ อลพฺภเนยฺยวตฺถุสฺมึ อิจฺฉํ.

“欲求不可得者”即于不可得之事欲求。

อุปาทานกฺขนฺธนิทฺเทสวณฺณนา

取蕴解释的释义

๒๐๒. ตาทิสสฺส วตฺถุโน สพฺภาวาติ สามญฺญโต อนวเสสคฺคหณํ สนฺธายาห.

202. “有如是事”是说，意指从普遍上无余地执取。

อติปากเฏน อติ วิย ปกาเสน ทุกฺเขนาติ อตฺโถ.

“以极其显现之苦”即以极为显明之苦为义。

ทุกฺขสจฺจนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

苦圣谛解释的释义 终。

๒. สมุทยสจฺจนิทฺเทสวณฺณนา

2. 集圣谛解释的释义

๒๐๓. มโน วิยาติ มโน-สทฺทสฺส วิย. อิก-สทฺเทนาติ ‘‘โปโนภวิกา’’ติ เอตฺถ อิก-สทฺเทน. คมิยตฺถตฺตาติ ญาปิตตฺถตฺตา. กรณสีลตา หิ อิธ สีลตฺโถ, โส จ อิก-สทฺเทน วุจฺจตีติ กิริยาวาจกสฺส กรณสทฺทสฺส อทสฺสนํ อปฺปโยโค. วุตฺตตฺถานญฺหิ อปฺปโยโค. สติ ปจฺจยนฺตรสมวาเย ปุนพฺภวสฺส ทายิกา, ตทภาเว อทายิกาติ วุตฺตาติ อาห ‘‘อทายิกาปิ ปุนพฺภวํ เทติจฺเจวา’’ติ ตํสภาวานติวตฺตนโต. เตเนวาห ‘‘สมานสภาวตฺตา, ตทานุภาวตฺตา จา’’ติ. ตตฺถ สภาโว ตณฺหายนํ. อานุภาโว [Pg.74] ปจฺจยสมวาเย ผลนิปฺผาทนสมตฺถตา. อิตเรสูติ อวสิฏฺฐกิเลสาทีสุ. ปวตฺติวิปากทายิโน กมฺมสฺส สหายภูตา ตณฺหา ‘‘อุปธิเวปกฺกา’’ติ อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘อุปธิมฺหิ ยถานิพฺพตฺเต’’ติอาทิ. ยถานิพฺพตฺเตติ อตฺตโน ปจฺจเยหิ นิพฺพตฺตปฺปกาเร. นนฺทนํ สํอุปฺปิลาวนํ อภิตสฺสนํ. รญฺชนํ วตฺถสฺส วิย รงฺคชาเตน จิตฺตสฺส วิปริณามนํ, รมาปนํ วา. ราคสมฺพนฺเธนาติ ราคปทสมฺพนฺเธน ‘‘อุปฺปนฺนสฺสา’’ติ ปุลฺลิงฺควเสน วุตฺตํ. รูปารูปภวราโค วิสุํ วกฺขตีติ เอตฺถ วกฺขติ-กิริยาปทํ กมฺมตฺเถ เวทิตพฺพํ.

203. “如‘mano’”即如‘mano’一词。“以‘ika’字”即于“ponobhavikā”(致后有)中以‘ika’字。“因义可解”即因义已被开示。此中，“作为之性”即是“性”之义，而彼由‘ika’字所说，故表行为的‘karaṇa’(作为)一词不现，即是省略。已说之义，则省略。当有其他缘聚合时，是后有的给予者；无彼则非给予者，故说：“非给予者亦能给予后有”，因不逾越其自性。是故说：“因自性相同，且因其威力”。此中，自性是渴爱。威力是在诸缘聚合时能产生果报的能力。“于其余”即于剩余的烦恼等。作为能产生流转与异熟之业的助伴，爱被认为是“依之异熟”(upadhivepakkā)，故说：“于依中，如其所生”等。“如其所生”即依自身诸缘而生的方式。喜(nandanaṃ)是雀跃、热望。染(rañjanaṃ)是如布匹被染料所染，令心转变，或令其愉悦。“由贪之关联”即由“贪”(rāga)一词的关联，故以阳性格说为“已生者(uppannassa)”。色、无色有之贪将分别述说，此中动词“将被说(vakkhati)”应知为被动义。

‘‘สวตฺถุกํ จกฺขุ’’นฺติ อิมินา สกลํ จกฺขุทสกมาห, ทุติเยน สสมฺภารจกฺขุํ. ฉิทฺทนฺติ กณฺณสฺส ฉิทฺทปเทสํ. กณฺณพทฺธนฺติ กณฺณปาฬิ. วณฺณสณฺฐานโต รตฺตกมฺพลปฏลํ วิย, กิจฺจโต มุทุสินิทฺธมธุรรสทํ มญฺญนฺติ. สามญฺเญน คหิตาติ วิสเยน อวิเสเสตฺวา คหิตา. วิสยวิสิฏฺฐาติ จกฺขาทิวิสยวิสิฏฺฐา. เอตฺถ อุปฺปชฺชตีติ สมุทายาวยเวหิ วิย สามญฺญวิเสเสหิ น นานตฺตโวหาโร น โหติ ยถา ‘‘รุกฺโข สึสปา’’ติ. น หิ สพฺโพ รุกฺโข สึสปา. ตสฺมา กิริยาเภทสพฺภาวโต ‘‘สยานา ภุญฺชนฺติ สธนา’’ติอาทีสุ วิย ‘‘อุปฺปชฺชมานา’’ติ เอตฺถ กิริยาย ลกฺขณตา, อิตรตฺถ ลกฺขิตพฺพตา จ วุตฺตา. ยทิ อุปฺปชฺชมานา โหตีติ อนิจฺฉิตตฺตา สาสงฺกํ อุปฺปาทกิริยาย อตฺถิภาวมาห. เตน อุปฺปาเท สตีติ อยเมตสฺส อตฺโถติ ‘‘อุปฺปชฺชมานา’’ติ เอตฺถ อุปฺปาโท เหตุภาเวน วุตฺโต, อิตโร จ ตสฺส ผลภาเวนาติ อาห ‘‘โส หิ เตน อุปโยชิโต วิย โหตี’’ติ. อุปฺปชฺชมานาติ วา ตณฺหาย ตตฺถ อุปฺปชฺชนสีลตา อุปฺปชฺชนสภาโว, อุปฺปชฺชนสมตฺถตา วา วุตฺตา. ตตฺเถว จสฺสา อุปฺปชฺชนสีลตา สกฺกายโต อญฺญสฺมึ วิสเย ปวตฺติยา อภาวโต, สมตฺถตา ปจฺจยสมวาเยน, อญฺญถา อสมตฺถตา, ยโต กทาจิ น อุปฺปชฺชติ. นิวิสมานา นิวิสตีติ เอตฺถาปิ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพติ.

以“有事之眼(savatthukaṃ cakkhu)”，说的是完整的眼十法聚(cakkhudasaka)；以第二句，说的是有缘之眼(sasambhāracakkhu)。“孔(chidda)”即耳孔之处。“耳缚(kaṇṇabaddha)”即耳垂(kaṇṇapāḷi)。从色与形，如红毯之层；从作用，被认为是予人柔软、滑润、甘美之味。所谓“以普遍而取”，即不以所缘作分别而取。所谓“为所缘所限定”，即为眼等所缘所限定。于此，“生起(uppajjati)”一词，并非如聚与分，或如总与别，没有差别之说，如“树是紫檀木(siṃsapā)”，并非所有树都是紫檀木。是故，因有行为之别，如于“卧者食，富者...”等句中，“正在生起(uppajjamānā)”一词，于此，行为是特征，于他处，则说为被标识者。若说“正在生起”是不欲求故而有疑，则显示了生起作用的存在。因此，“当生起存在时”是此句之义，故于“正在生起”中，生起被说为因，其余则为其果，故说：“彼实如为其所用”。或者，“正在生起”是说爱于彼处有生起之性、生起之自性，或生起之能力。其于彼处有生起之性，是因其不于萨迦耶(sakkāya)之外的所缘中转起；有其能力，是因诸缘聚合，否则无能，故有时不生起。“正在进入(nivisamānā)”即“进入(nivisati)”，于此亦应以此理知其义。

สมุทยสจฺจนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

集圣谛解释的释义 终。

๓. นิโรธสจฺจนิทฺเทสวณฺณนา

3. 灭圣谛解释的释义

๒๐๔. ตณฺหาย [Pg.75] วิรชฺชนํ หลิทฺทิราคสฺส วิย ปลุชฺชนนฺติ กตฺวา อาห ‘‘ขยคมนวเสนา’’ติ. วิจฺฉินฺนํ นิรุชฺฌนนฺติ วุตฺตํ ‘‘อปฺปวตฺติคมนวเสนา’’ติ. จชนํ ฉฑฺฑนํ, หาปนํ วาติ อาห ‘‘อนเปกฺขตาย จชนวเสน, หานิวเสน จา’’ติ.

204. 爱的离染如姜黄之染料褪去，故说“由灭尽故”。断绝即是息灭，故说“由不转起故”。舍(cajanaṃ)即是弃(chaḍḍanaṃ)或减(hāpanaṃ)，故说“由无顾恋而舍故，及由减损故”。

ตทปฺปวตฺติ วิยาติ ตสฺสา ติตฺตอลาพุวลฺลิยา อปฺปวตฺติ วิย. อปฺปวตฺติเหตุภูตมฺปิ นิพฺพานํ ตณฺหาย อปฺปวตฺติ วิย คยฺหตีติ อาห ‘‘ตทปฺปวตฺติ วิยา’’ติ ยถา ‘‘ราคกฺขโย’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๑๕, ๓๓๐). อปฺปวตฺติภูตนฺติ ตณฺหาย อปฺปวตฺติยา ปตฺตํ, ปตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. นิพฺพานํ อาคมฺม นิรุทฺธายปิ ตณฺหาย ปิยรูปสาตรูเปสุ นิรุทฺธาติ วตฺตพฺพตาทสฺสนตฺถํ วุตฺตาติ โยชนา. เอตฺถ จ ยสฺมา มคฺโค, นิพฺพานญฺจ ตณฺหาย สมุจฺเฉทสาธนํ, ตสฺมา ‘‘ปุริมา วา อุปมา’’ติอาทินา อุปมาทฺวยํ อุภยตฺถ ยถากฺกมํ โยชิตํ, อุภยฏฺฐานิยํ ปน อุภยตฺถาปิ ลพฺภเตว.

“如其不生起”，即如那苦葫芦藤的不生起。即使是作为不生起之因的涅槃，也被视为渴爱的不生起，故说“如其不生起”，犹如“贪欲的灭尽”。“已成不生起”，是说已达到渴爱的不生起，义即应达到。为显示“即使是依于涅槃而灭的渴爱，也是在可爱可喜之境中灭”此应说之义，故作是说。于此，由于道与涅槃皆为断尽渴爱之工具，故以“前一譬喻……”等，将二喻依次用于二处，而适用于二者之喻，于二处皆可得。

นิโรธสจฺจนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

灭谛解释之释义 终。

๔. มคฺคสจฺจนิทฺเทสวณฺณนา

4. 道谛解释之释义

๒๐๕. ติตฺถิเยหิ กปฺปิตสฺส มคฺคสฺส ปกติปุริสนฺตรญาณาทิกสฺส. อริยํ ลภาเปตีติ อริยํ สามญฺญผลํ ลภาเปติ.

205. 外道所构想之道，如自性与神我分别智等。令得圣者，是指令得圣沙门果。

ตพฺพิปกฺขวิรติสภาวาติ ตสฺสา สมฺมาวาจาย วิปกฺขโต มิจฺฉาวาจาย วิรติสภาวา. เภทกรมิจฺฉาวาจา ปิสุณวาจา, สพฺพาปิ วา มิจฺฉาวาจา วิสํวาทนาทิวเสน เภทกรีติ อาห ‘‘เภทกรมิจฺฉาวาจาปหาเนนา’’ติ. วิสํวาทนาทิกิจฺจตาย หิ ลูขานํ อปริคฺคาหกานํ มุสาวาทาทีนํ ปฏิปกฺขภูตา สินิทฺธภาเวน ปริคฺคาหกสภาวา สมฺมาวาจา ตปฺปจฺจยสุภาสิตสมฺปฏิคฺคาหเก ชเน, สมฺปยุตฺตธมฺเม จ ปริคฺคณฺหนฺตี ปวตฺตตีติ ปริคฺคหลกฺขณา. เตนาห ‘‘ชเน, สมฺปยุตฺเต จ ปริคฺคณฺหนกิจฺจวตี’’ติ. จีวรกมฺมาทิโก ตาทิโส ปโยโค. กาตพฺพํ จีวรรชนาทิกํ. นิรวชฺชสมุฏฺฐาปนกิจฺจวาติ นิรวชฺชสฺส กตฺตพฺพสฺส, นิรวชฺชากาเรน วา สมุฏฺฐาปนกิจฺจวา. สมฺปยุตฺตธมฺเม จ สมุฏฺฐาเปนฺโตติ เอตฺถ สมุฏฺฐาปนํ [Pg.76] มิจฺฉากมฺมนฺตปฏิปกฺขภูตสฺส อตฺตโน กิจฺจสฺส อนุคุณภาเวน สมฺปยุตฺตานํ ปวตฺตนเมว, อุกฺขิปนํ วา เนสํ กายิกกิริยาย ภารุกฺขิปนํ วิย. สมฺปยุตฺตธมฺมานํ, อาชีวสฺเสว วา วิโสธนํ โวทาปนํ.

“其对反之离的自性”，即彼正语离于其对反之邪语的自性。能离间之邪语是离间语(pisuṇavācā)，或一切邪语皆因欺瞒等而能离间，故说“由断除能离间之邪语”。因有欺瞒等作用，故粗恶不摄受的妄语等，其对反是正语，以柔和故有摄受的自性，于能领受其缘之善说的人与相应法中摄受而转起，故以摄受为相。因此说“对人与相应法有摄受之作用”。如缝衣等是此种努力。应作之事如染衣等。“有令无过失生起之作用”，即有令无过失之应作之事生起，或以无过失之方式令其生起之作用。“令相应法生起”，于此，生起即是令与身为邪业对反之自作用相应的诸法，随顺而转起，或如以身行举起重物般举起彼等。令相应法清净，或令正命清净。

ทิฏฺเฐกฏฺฐาติ ทิฏฺฐิยา สหชปหาเนกฏฺฐา, ปฐมมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิวเสเนว ตํ เวทิตพฺพํ. ‘‘ทิฏฺเฐกฏฺฐอวิชฺชาทโย’’ติปิ ปาโฐ. เอตสฺมึ ปกฺเข จตุมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา สงฺคโห กโต โหติ. อุปริมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา ปน ทิฏฺฐิฏฺฐาเน ตํตํมคฺควชฺโฌ มาโน คเหตพฺโพ. โส หิ ‘‘อห’’นฺติ ปวตฺติอาการโต ทิฏฺฐิฏฺฐานิโย. ปกาเสตีติ กิจฺจปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌติ. เตเนว หิ องฺเคนาติ เตเนว สมฺมาทิฏฺฐิสงฺขาเตน มคฺคงฺเคน. ตถาปวตฺติเตน กรณภูเตน, เตน วา การเณน. องฺค-สทฺโท หิ การณตฺโถปิ โหตีติ. ตตฺถาติ มคฺเค, มคฺคจิตฺตุปฺปาเท วา.

“见同一处”，即与见同时断除于一处，应知此是依初道正见而言。“见同一处之无明等”亦是一读法。于此说中，则含摄了四道正见。至于上道之正见，则应于见之处，取各道所断之慢。因其以“我”之行相而转起，故处于见之位。“明示”，即以作用之通达而了知。“即由此支”，即由彼名为正见之道支。由如是转起之工具，或由彼原因。因“支”一词亦有原因之义。“于彼”，即于道中，或于道心生起时。

อิมสฺเสวาติ อริยมคฺคปริยาปนฺนสฺเสว. ยทิปิ วิรมิตพฺพโต วิรมนฺตสฺส เจตนาปิ ลพฺภเตว, วิรติยา เอว ปน ตทา ปธานภาโวติ อาห ‘‘วิรมณกาเล วา วิรติโย’’ติ. สุภาสิตาทีติ อสมฺผปฺปลาปาทิ. อาทิ-สทฺเทน อปิสุณาทิ สงฺคหิตา. ภาสนาทีติ เอตฺถ ปน กายสุจริตาทิ. อมคฺคงฺคตฺตาติ อมคฺคสภาวตฺตา. ตเมว เจตนาย อมคฺคสภาวตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอกสฺส ญาณสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สมฺมาวาจาทิกิจฺจตฺตยํ นาม มิจฺฉาวาจาทีนํ ติณฺณํ ปาปธมฺมานํ สมุจฺฉินฺทนํ, มคฺคเจตนา จ ตํสภาวา น โหตีติ น ตสฺสา มคฺคกฺขเณ สมฺมาวาจาทิภาวสิทฺธิ. ตํสิทฺธิยนฺติ กิจฺจตฺตยสิทฺธิยํ. ยถา ปนสฺสา ปุพฺพภาเค สุภาสิตวาจาทิภาโว, เอวํ มคฺคกฺขเณปิ สิยา. เอวํ สนฺเต ยถา ตตฺถ เอกสฺส สมฺมาสงฺกปฺปสฺส ติกิจฺจตา, สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนญฺจ เอเกกานํ จตุกิจฺจตา, เอวํ เอกา มคฺคเจตนา สมฺมาวาจาทิกิจฺจตฺตยสฺส สาธิกา ภเวยฺย, ตถา จ สติ มคฺเค สมฺมาวาจาทีนิ ตีณิ องฺคานิ น ภเวยฺยุํ, ฉฬงฺคิโก จ อริยมคฺโค สิยาติ ตยิทมาห ‘‘เอกาย เจตนายา’’ติอาทินา. ยสฺมา ปเนตํ นตฺถิ, ตสฺมา มคฺคปจฺจยตาวจนโต จ น เจตนาย มคฺคภาโวติ มคฺคกฺขเณ วิรติโยว สมฺมาวาจาทโย.

“仅此”，即仅属圣道所摄。纵然离于应离之事者亦可得思(cetanā)，然尔时离(virati)方是主要，故说“或于远离时是诸离”。“善说等”，即不绮语等。“等”字摄入不离间语等。“说等”，于此则指身善行等。“非道支”，因其非道之自性。为显示彼思之非道自性，故说“于一智……”等。于此，正语等三作用，乃断尽邪语等三恶法，而道思无彼自性，故于道之刹那，彼不成就为正语等。“彼成就”，即三作用之成就。犹如于前分有善说语等，于道之刹那亦可如是。若然，则如彼处一正思惟有三作用，正见等一一各有四作用，如是一道思亦可成办正语等三作用。若如此，则道中正语等三支便不存在，圣道将成六支。故云“以一思……”等。然此事非有，且由（经中）宣说道的缘性，故思非道（支），于道之刹那，唯离是正语等。

พฺรูหนํ สุขํ. สนฺตสุขํ อุเปกฺขา. สา หิ ‘‘อุเปกฺขา ปน สนฺตตฺตา, สุขมิจฺเจว ภาสิตา’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๖๔๔; วิภ. อฏฺฐ. ๒๓๒) วุตฺตา. วิตกฺกาทีนนฺติ เตเยว อภินิโรปนาทโย ปากฏปริยาเยน วุตฺตา.

增长是乐。寂静之乐是舍(upekkhā)。诚如所说：“舍因寂静，故亦说为乐”（《清净道论》II, 644；《分别论释义》232）。“寻等”，即是以显了之法门所说的彼安止等。

วจีสงฺขารภาวโต [Pg.77] วจีเภทสฺส อุปการโก วิตกฺโก. ‘‘สาวชฺชา…เป… อุปการโก เอวา’’ติ อิมินา วจีเภทตํ สมุฏฺฐาปกเจตนานํ วิย วิรติยาปิ วิเสสปจฺจโย วิตกฺโกติ ทสฺเสติ. วจีเภทนิยามิกา วาจาติ วจีทุจฺจริตวิรติมาห. สา หิ สมฺมาวาจาภูตา มิจฺฉาวาจาสุ สํยมินี. ตตฺถ ยถา วิสํวาทนาทิมิจฺฉาวาจโต อวิรโต มิจฺฉากมฺมนฺตโตปิ น วิรมเตว. ยถาห – ‘‘เอกํ ธมฺมํ…เป… อการิย’’นฺติ (ธ. ป. ๑๗๖). ตถา อวิสํวาทนาทินา สมฺมาวาจาย ฐิโต สมฺมากมฺมนฺตมฺปิ ปูเรติเยวาติ อาห ‘‘วจีเภท…เป… อุปการิกา’’ติ. ธมฺมานํ ปวตฺตินิฏฺฐาภาวโต ยถา คตีติ นิพฺพตฺติ วุจฺจติ, เอวํ ปวตฺติภาวโต รสลกฺขณานิปีติ อาห ‘‘กิจฺจาทิสภาเว วา’’ติ.

寻因是语行(vacīsaṅkhāra)，故有助于语之分别。“有过失……亦有助益”，此句显示，寻如令语分别生起之思，亦是离(virati)的殊胜缘。决定语分别之语，是指离语恶行。此离成为正语，能制御诸邪语。于此，如不离欺瞒等邪语者，亦必不离邪业。如言：“违犯一法……无恶不作”（《法句经》176）。同样，安住于不欺瞒等正语者，亦必圆满正业，故说“语分别……有助益”。由于诸法有转起与究竟的状态，如“趣”被称为“生起”，同样，由于有转起的状态，（亦可说）作用、相等，故说“或于作用等自性中”。

อภินนฺทนนฺติ ตณฺหาทิวเสน อภินนฺทนํ.

“欢喜”，即由渴爱等而有之欢喜。

วาจุคฺคตกรณํ อุคฺคโห, อตฺถปริปุจฺฉนํ ปริปุจฺฉาติ ตทุภยํ สวนาธีนนฺติ อาห ‘‘สวนญาเณ เอว อวโรธํ คจฺฉนฺตี’’ติ. ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา คหณํ ปริคฺคณฺหนํ.

令上口舌是受持，询问义理是遍问，此二者皆依于闻，故说“实被包含于闻智中”。以智辨知而后领会，是为“遍持”。

ตสฺสาติ ปโยคสฺส.

“彼”，即彼努力。

โสติ กามวิตกฺกปฺปวตฺติยา การณภูโต สุภนิมิตฺเต อโยนิโสมนสิกาโร. ตสฺสาติ กามวิตกฺกสฺส. คตํ คมนํ ปวตฺติ, ตสฺส อุปาโยติ คตมคฺโค.

“彼”，即于净相(subhanimitta)不如理作意，此是欲寻转起之因。“彼”，即彼欲寻。“所行”，即行、转起，其方便即“所行道”。

ปหาตพฺพเอกตฺตนฺติ ปหาตพฺพตาสามญฺญํ.

“应断之一性”，即应断性之共相。

มคฺคภาเวน จตุพฺพิธมฺปิ เอกตฺเตนาติ โสตาปตฺติมคฺคาทิวเสน จตุพฺพิธมฺปิ มคฺคภาเวน เอกตฺเตน สามญฺญโต คเหตฺวา ‘‘อสฺสา’’ติ เอกวจเนน วุตฺตนฺติ อตฺโถ. สพฺพสฺส มคฺคสฺส อญฺญมญฺญํ สทิสตา, ตถา อสทิสตา จ เอกจฺจสทิสตา จ ฌานงฺควเสน สพฺพสทิสสพฺพาสทิสเอกจฺจสทิสตา, โส เอว วิเสโสติ โยเชตพฺพํ. วิปสฺสนานิยามํ ธุรํ กตฺวา อาหาติ สมฺพนฺโธ. อิธ ปนาติ อิมิสฺสา สมฺโมหวิโนทนิยํ. สมฺมสิ…เป… นิวตฺตนโตติ ปฐมตฺเถรวาทํ วทนฺโต ตทชฺฌาสยํ ปุรกฺขตฺวา วทตีติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ. อิตรถา อิตรวาทาเปตฺถ ทสฺสิตา เอวาติ. ปาทกชฺฌานนิยามนฺติ ปาทกชฺฌานนิยามํ ธุรํ กตฺวา อาหาติ โยชนา. ‘‘วิปสฺสนา [Pg.78]…เป… ทฏฺฐพฺโพ’’ติ กสฺมา วุตฺตํ. น หิ ตสฺสา อิธ ปฏิกฺเขปตา อตฺถิ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘เกจิ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา นิยาเมตีติ วทนฺตี’’ติ? นยิทเมวํ. อิธาปีติ อิธ ปาทกชฺฌานนิยาเมปิ วิปสฺสนานิยาโม น ปฏิกฺขิตฺโตติ อยญฺเหตฺถ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘สาธารณตฺตา’’ติ. ‘‘อิธ ปนา’’ติ อิมินาปิ ปฐมตฺเถรวาโท สงฺคหิโตติ เวทิตพฺโพ. ยทิ เอวํ กสฺมา วิปสฺสนานิยาโม วิสุํ คหิโตติ? วาทตฺตยาวิธุรตาทสฺสนตฺถํ. อญฺเญ จาจริยวาทาติ สมฺมสิตชฺฌานปุคฺคลชฺฌาสยวาทา.

以道性而言，四种亦为一性。即以须陀洹道(sotāpattimagga)等四种，由道性而为一性，以共相而取，故以单数“其”(assā)言之，此为其义。一切道相互间有相似、不相似及少分相似。由禅支故，有全相似、全不相似及少分相似，应结合此而知其差别。以观(vipassanā)之决定为首而说，此为关联。“于此”者，于此《痴之惑除》(Sammohavinodanī)中。“思择……乃至……回转”，此乃说初长老说，依其意趣而说，此为意趣。否则，于此亦已示余说。以基础禅之决定为首而说，此为结合。“观……乃至……应见”，何故如是说？于此，其非被排斥故。诚如所说：“有人言：决定于出起之观”。非如是。于此，即于此基础禅之决定中，观之决定亦非被排斥，此为于此之义。是故说“因其共通故”。以“于此”亦当知含摄初长老说。若尔，何故别取观之决定？为示三说无违。“余师说”者，即思择禅者之说及补特伽罗(puggala)意趣之说。

‘‘อารุปฺเป ติกจตุกฺกชฺฌานํ…เป… น โลกิย’’นฺติ อิทํ เถรวาเท อาคตํ โปราณฏฺฐกถายํ ตนฺตึ กตฺวา ฐปิตนฺติ อฏฺฐสาลินิยํ สงฺคเหตฺวา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘วุตฺตํ อฏฺฐสาลินิยนฺติ อธิปฺปาโย’’ติ. เยสูติ ปจฺฉิมชฺฌานวชฺชานิ สนฺธาย วทติ. ตตฺถ หิ อรูปุปฺปตฺติยํ สํสโย, น อิตรสฺมึ. ‘‘จตุกฺกปญฺจกชฺฌาน’’นฺติ วุตฺเต อวิเสสโต สาสวานาสวํ อเปกฺขียติ, นิวตฺเตตพฺพคเหตพฺพสาธารณวจเนเนตฺถ สาสวโต อวจฺฉินฺทนตฺถํ ‘‘ตญฺจ โลกุตฺตร’’นฺติ วตฺวา นิวตฺติตธมฺมทสฺสนตฺถํ ‘‘น โลกิย’’นฺติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สมุทายญฺจ…เป… อาหา’’ติ. อิตรถา พฺยภิจาราภาวโต ‘‘โลกุตฺตร’’นฺติ วิเสสนํ นิรตฺถกํ สิยา. ตโย มคฺคาติ ทุติยมคฺคาทโย. ตชฺฌานิกนฺติ ติกจตุกฺกชฺฌานิกํ โสตาปตฺติผลาทึ. อญฺญฌานิกาปีติ ติกจตุกฺกชฺฌานโต อญฺญฌานิกาปิ จตุกฺกชฺฌานิกาปิ มคฺคา อุปฺปชฺชนฺติ. ปิ-สทฺเทน ตชฺฌานิกาปิ ติกจตุกฺกชฺฌานิกาติ อตฺโถ. ยทิ เอวํ จตุโวการภเวปิ ปญฺจโวการภเว วิย มคฺคสฺส ติกจตุกฺกชฺฌานิกภาเว เกนสฺส ฌานงฺคาทินิยาโมติ อาห ‘‘ฌานงฺคาทินิยามิกา ปุพฺพาภิสงฺขารสมาปตฺตี’’ติ. ปุพฺพาภิสงฺขารสมาปตฺตีติ จ ปาทกภูตา อตฺตนา อติกฺกนฺตธมฺมวิราคภาเวน วิปสฺสนาย ปุพฺพาภิสงฺขารการี อรูปสมาปตฺติ, ผลสมาปตฺติ วา. เตนาห ‘‘ปาทก’’นฺติ. น สมฺมสิตพฺพาติ น สมฺมสิตพฺพา สมาปตฺติ ฌานงฺคาทินิยามิกา สมฺมสิตพฺพานํ ติกจตุกฺกชฺฌานานํ ตตฺถ อนุปฺปชฺชนโต, อิตรตฺถ จ วิเสสาภาวโต. ผลสฺสปีติ จตุตฺถปญฺจมชฺฌานิกผลสฺสปิ.

“于无色界，三禅四禅……乃至非世间”，此乃上座部所传古义注(porāṇaṭṭhakathā)中，作为圣典而确立，并于《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中被含摄而说，故言“《含义阐明》中所说，此为意趣”。“于彼等”者，乃针对除最后禅而言。于彼，于无色生有疑，非于其他。言“四禅五禅”时，无差别地期望有漏与无漏，为以应舍应取之共通语于此断除有漏，故说“彼亦为出世间”；为示所舍之法，故说“非世间”。为显此义而言“总集……乃至说”。否则，因无错乱，“出世间”之限定则无义。“三道”者，第二道等。“彼禅”者，属三禅四禅之须陀洹果(sotāpattiphala)等。“亦有余禅”者，从三禅四禅有余禅，亦有四禅之道生起。以“亦”(pi)字，其义为彼禅亦属三禅四禅。若尔，于四蕴有(catuvokārabhava)中，亦如五蕴有(pañcavokārabhava)中，道为三禅四禅性，以何决定其禅支等？故言“禅支等之决定者为前行等至(pubbābhisaṅkhārasamāpatti)”。“前行等至”者，乃以自身已越之法离贪为基础，作为观(vipassanā)之前行作者，即无色等至(arūpasamāpatti)或果等至(phalasamāpatti)。是故说“基础”。“不应思择”者，不应思择之等至乃禅支等之决定者，因应思择之三禅四禅于彼不生，于其他则无差别故。“于果亦然”者，于第四、第五禅之果亦然。

ทุกฺขญาณาทีนนฺติ ทุกฺขสมุทยญาณานํ. ตํตํกุสลารมฺมณารมฺมณตฺตาติ กามาวจราทีสุ เยน เยน กุสเลน สทฺธึ เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺส ตสฺส กุสลสฺส อารมฺมณํ อารมฺมณํ เอเตสนฺติ ตํตํกุสลารมฺมณารมฺมณา[Pg.79], ตพฺภาวโต. ตํตํวิรมิตพฺพาทิอารมฺมณตฺตาติ วิสํวาทนวตฺถุอาทิอารมฺมณตฺตา. วีติกฺกมิตพฺพโต เอว หิ วิรตีติ. ‘‘องฺคาน’’นฺติ อิทํ ‘‘เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทีน’’นฺติ เอตฺถาปิ โยเชตพฺพํ อวยเวน วินา สมุทายาภาวโต. วิเสสปจฺจโยติ ภินฺนสีลสฺส, อปริสุทฺธสีลสฺส วา สมฺมปฺปธานาสมฺภวโต สมาธานสฺส วิย วายามสฺส สีลํ วิเสสปจฺจโย. อยญฺจ อตฺโถ ยทิปิ ปุริมสิทฺธสีลวเสน ยุตฺโต, สหชาตวเสนาปิ ปน ลพฺภเตวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สมฺปยุตฺตสฺสาปี’’ติ อาห. สหชเมว เจตฺถ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘สมฺปยุตฺตสฺเสว จา’’ติอาทิ. สมฺโมโส ปมาโท, ตปฺปฏิปกฺโข อสมฺโมโส อปฺปมาโท, โส จิตฺตสฺส อารกฺขาติ อาห ‘‘เจตโส รกฺขิตตา’’ติ.

“苦智等”者，苦、集智。“以彼彼善为所缘之所缘故”者，于欲界(kāmāvacara)等中，出离寻(nekkhammasaṅkappa)等与何何善法俱生，即以彼彼善法为所缘，彼等以此为所缘，故为“以彼彼善为所缘之所缘”，由其性故。“以彼彼应离等为所缘故”者，以欺诳事(visaṃvādanavatthu)等为所缘故。由应违越者而离故。“诸支”，此亦应与“出离寻等”结合，因离部分则无整体故。“殊胜缘”者，于破戒者或戒不净者，正勤(sammappadhāna)不得生起，犹如定，戒为精进之殊胜缘。此义虽由先前已成之戒而适切，然由俱生(sahajāta)亦可得，为示此而言“于相应者亦然”。于此意指俱生，故言“唯于相应者”等。迷乱(sammoso)为放逸(pamādo)，其对治之不迷乱为不放逸(appamādo)，彼为心之守护，故言“心之守护”。

สีลกฺขนฺโธ จาติ จ-สทฺเทน สมาธิกฺขนฺโธ จ. ขนฺติปฺปธานตฺตา สีลสฺส อโทสสาธนตา, นีวรณเชฏฺฐกสฺส กามจฺฉนฺทสฺส อุชุวิปจฺจนีกภาวโต สมาธิสฺส อโลภสาธนตา ทฏฺฐพฺพา. สาสนนฺติ ปฏิเวธสาสนํ, ‘‘สาสนพฺรหฺมจริย’’นฺติ จ วทนฺติ.

“戒蕴及”者，以“及”(ca)字亦含定蕴(samādhikkhandha)。由戒以忍耐(khanti)为主，故能成就无瞋；由定为五盖(nīvaraṇa)之首——欲贪(kāmacchanda)之直接对治，故能成就无贪，应如是见。“教”(sāsana)者，通达之教(paṭivedhasāsana)，亦称“教梵行”(sāsanabrahmacariya)。

มคฺคสจฺจนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

道谛解释之释义终。

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

经分别之释义终。

๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

2. 阿毗达摩分别释义

๒๐๖-๒๑๔. ‘‘ปริญฺเญยฺยภาวรหิเต เอกนฺตปหาตพฺเพ’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ตณฺหายปิ จกฺขาทีนํ วิย ตณฺหาวตฺถุตาวจเนน ปริญฺเญยฺยตา วุตฺตา. ยถาห ‘‘รูปตณฺหา โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, เอตฺเถสา ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชติ, เอตฺถ นิวิสมานา นิวิสตี’’ติอาทิ (ที. นิ. ๒.๔๐๐; ม. นิ. ๑.๑๓๓; วิภ. ๒๐๓). ตปฺปฏิพทฺธสํกิเลสปฺปหานวเสน สมติกฺกมิตพฺพตา หิ ปริญฺเญยฺยตา. เอกนฺตปหาตพฺพตา จ น ตณฺหาย เอว, อถ โข อวเสสานํ สํกิเลสธมฺมานมฺปิ. ตถา หิ เตสํ สพฺพโส อจฺจนฺตปฺปหายิกา ทสฺสนภาวนาติ? สจฺจเมตํ, ตถาปิ ยถา ‘‘ทุกฺขํ อริยสจฺจํ ปริญฺเญยฺย’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๙) ตณฺหาวชฺเช อุปาทานกฺขนฺธปญฺจเก ปริญฺเญยฺยภาโว นิรุฬฺโห, น ตถา ตณฺหาย, ตณฺหาย ปน ‘‘ยายํ ตณฺหา โปโนภวิกา’’ติอาทินา (วิภ. ๒๐๓; ที. นิ. ๒.๔๐๐; ม. นิ. ๑.๙๑, ๔๖๐; สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๔; ปฏิ. ม. ๑.๓๔) สมุทยภาโว [Pg.80] วิย สาติสยํ ปหาตพฺพภาโว นิรุฬฺโหติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปริญฺเญยฺยภาวรหิเต เอกนฺตปฺปหาตพฺเพ’’ติ วุตฺตํ. ยสฺส อสงฺคหิโต ปเทโส อตฺถิ, โส สปฺปเทโส, เอกเทโสติ อตฺโถ. ตตฺถาติ อริยสจฺจสทฺเท. สมุทโยติ สมุทยตฺโถ. ‘‘นิปฺปเทสโต สมุทยํ ทสฺเสตุ’’นฺติ สมุทยสฺเสเวตฺถ คหเณ การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทุกฺขนิโรธา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ทุกฺขนิโรธาติ ทุกฺขํ, นิโรโธ จ. อริยสจฺจเทสนายนฺติ อริยสจฺจเทสนายมฺปิ สจฺจเทสนายํ วิย. ธมฺมโตติ เทเสตพฺพธมฺมโต นิปฺปเทสา เอว. ‘‘อวเสสา จ กิเลสา’’ติอาทินา เทสนาเภโท เอว หิ ตตฺถ วิเสโส. เตนาห ‘‘น หิ ตโต อญฺโญ’’ติอาทิ. อปุพฺโพ นตฺถีติ ธมฺมโต อปุพฺโพ นตฺถีติ อตฺโถ. ตสฺสาติ สมุทยสฺส. สพฺพตฺถ ตีสุปิ วาเรสูติ อฏฺฐงฺคิกปญฺจงฺคิกสพฺพสงฺคาหิกเภเทสุ มหาวาเรสุ, ตทนฺโตคเธสุ จ ปญฺจสุ โกฏฺฐาเสสุ. อปุพฺพสฺสาติ ‘‘อวเสสา จ กิเลสา’’ติอาทินา ตณฺหาย อปุพฺพสฺส. อวสิฏฺฐกิเลสาทีนญฺหิ สมุทยตาวจนํ อิธ อปุพฺพทสฺสนํ. ตสฺส ยทิปิ ทุติยตติยวาเรสุ วิเสโส นตฺถิ, ปญฺจสุ ปน โกฏฺฐาเสสุ อุปรูปริ อปุพฺพํ ทสฺสิตนฺติ กตฺวา เอวํ วุตฺตํ. ตญฺหิ สมุทยวิเสสทสฺสนํ, อิตรํ ปน มคฺควิเสสทสฺสนํ. ตสฺส จ ธมฺมโต อปุพฺพาภาโว ทสฺสิโตเยว. ยทิ เอวํ ทุติยาทิโกฏฺฐาเสสุ, ปฐมโกฏฺฐาเสปิ วา กสฺมา ตณฺหา คหิตาติ อาห ‘‘อปุพฺพสมุทยทสฺสนตฺถายปิ หี’’ติอาทิ. เกวลายาติ ตทญฺญกิเลสาทินิรเปกฺขาย. เทสนาวเสน น วุตฺโตติ น ธมฺมวเสนาติ อธิปฺปาโย. ตสฺมา ทุกฺขาทีนิ ตตฺถ อริยสจฺจเทสนายํ สปฺปเทสานิ ทสฺสิตานิ โหนฺติ ปริยาเยนาติ ทฏฺฐพฺพํ. อภิธมฺมเทสนา ปน นิปฺปริยายกถาติ กตฺวา อฏฺฐกถายํ ‘‘นิปฺปเทสโต สมุทยํ ทสฺเสตุํ’’อิจฺเจว วุตฺตํ. ปจฺจยสงฺขาตนฺติ ปจฺจยาภิมตํ ปจฺจยภูตํ, ปจฺจยโกฏฺฐาสํ วา.

206-214. 为什么说“于无遍知法，唯应断”呢？难道贪爱不像眼等那样，因其为贪爱之所依而被说为应遍知吗？如言：“世间之色爱，是可爱、可喜者，此贪生起时即于此生，安住时即于此住”等。遍知，实是通过断除与其相关的杂染而应超越的状态。而唯应断者，不仅是贪爱，也包括其余的杂染法。因为它们都需要通过见与修而完全、究竟地断除，不是吗？此言真实。然而，正如“苦圣谛应遍知”，遍知性是确立于除贪爱之外的五取蕴，而非贪爱。对于贪爱，则如“此爱能引后有”等，其作为集的状态，以及其尤应断除的状态已被确立，为显示此义，故说“于无遍知法，唯应断”。凡有未被摄入的部分，即为“有分”(sappadeso)，意为一部分。“于彼”(tatthāti)指于“圣谛”一词中。“集”(samudayoti)意为集之义。为显示此处取“集”的理由，而说“为无分地显示集”，又说“苦与灭……”等。其中，“苦灭”(dukkhanirodhāti)即苦与灭。“于圣谛教说中”(ariyasaccadesanāyanti)即在圣谛的教说中，也如在谛的教说中。从“法”(dhammato)而言，即从所应教之法而言，是无分的。“其余诸烦恼……”等，其差别仅在于教说之不同。因此说“实无异于彼……”等。“无新”(apubbo natthīti)意为从法而言无新。“彼”(tassāti)指集。“于所有三转中”(sabbattha tīsupi vāresūti)指于八支、五支、总摄等分别的大转中，以及包含于其中的五部分中。“新”(apubbassāti)指“其余诸烦恼……”等中，贪爱之新义。说其余烦恼等为集，于此是前所未有的开示。对此，虽然在第二、三转中无差别，但在五部分中则层层显示新义，故如是说。此实为显示集之差别，彼则为显示道之差别。其从法而言无新，此义已显示。若尔，在第二等部分中，为何在第一部分亦取贪爱？答曰：“亦为显示新集(apubbasamudaya)……”等。“唯”(kevalāyāti)指不依赖于其他烦恼等。“非由教说而说”，意为非由法而说。是故当知，苦等于圣谛教说中，是以有分(sappadesāni)的方式，即以方便(pariyāyenāti)而显示。阿毗达摩(abhidhamma)教说则是无方便说(nippariyāyakathā)，故义注(aṭṭhakathāyaṃ)中说“为无分地显示集”。“缘所成”(paccayasaṅkhātanti)指被认为是缘、作为缘者，或缘的部分。

เตสนฺติ กุสลธมฺมานํ. ปจฺจยานํ ปหานวเสนาติ เหตุนิโรเธน ผลนิโรธํ ทสฺเสติ, ตปฺปฏิพทฺธกิเลสปฺปหาเนน วา กุสลานํ ปหานํ วุตฺตํ. ยถา ‘‘ธมฺมาปิ โว, ภิกฺขเว, ปหาตพฺพา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๔๐). อิติ ปริยายโต กุสลานํ ปหานํ วุตฺตํ, น นิปฺปริยายโต ตทภาวโตติ อาห ‘‘น หิ กุสลา ปหาตพฺพา’’ติ. ยถา จ กุสลธมฺเมสุ, อพฺยากตธมฺเมสุปิ [Pg.81] เอเสว นโย. นิโรธนฺติ อสงฺขตธาตุํ. อปฺปวตฺติภาโวติ โย นิโรธสฺส นิพฺพานสฺส ตณฺหาทิอปฺปวตฺติเหตุภาโว, ตํ ปหานนฺติ วุตฺตนฺติ อตฺโถ.

彼(tesaṃ)指善法。“通过舍断诸缘”，即通过因之止息来显示果之止息，或说通过舍断与之相关的烦恼来说明善法之舍断。正如所说：“诸比丘(bhikkhave)，法亦应舍，何况非法？”因此，善法之舍断乃是依方便说(pariyāya)而说，并非依无方便说(nippariyāya)，因其（于涅槃中）不存在，故说“善不应舍”。善法如是，无记法亦复如是。止息(nirodha)指无为界。不生起之相(appavattibhāva)，意即止息，亦即涅槃，是贪爱等不再生起之因，此即所说之舍断(pahāna)之义。

กายกมฺมาทิสุทฺธิยาติ ปุพฺพภาคกายกมฺมวจีกมฺมอาชีวสุทฺธิยา ทูรตรูปนิสฺสยตํ อริยมคฺคสฺส ทสฺเสตีติ สมฺพนฺโธ. ปญฺจงฺคิกํ…เป… ปวตฺตตํ ทีเปติ, น ปน อริยมคฺคสฺส ปญฺจงฺคิกตฺตาติ อธิปฺปาโย. ญาปกนิทสฺสนนฺติ ญาปกภาวนิทสฺสนํ, เอเตน ‘‘วจนโต’’ติ อิทํ เหตุอตฺเถ นิสฺสกฺกวจนนฺติ ทสฺเสติ. วจนโตติ วา อีทิสสฺส วจนสฺส สพฺภาวโต. ปฏิปทาย เอกเทโสปิ ปฏิปทา เอวาติ อตฺโถ. นิทฺทิฏฺโฐ ธมฺมสงฺคาหเกหิ สงฺคายนวเสน.

“由身业等清净”是指由前行部分的语业、身业、正命之清净，显示其为圣道的远因，此为关联。五支等……阐明其运作，但并非指圣道本身是五支，此为其意。指示性的范例(ñāpakanidassana)即指示性的范例，由此显示“由言说”(vacanato)一词此处是因缘义的离格。或“由言说”是指存在此种言说。行道的一部分亦是行道，此为其义。由法之结集者以结集的方式所规定。

ฌาเนหิ เทสนาปเวโส ‘‘โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวตี’’ติ (ธ. ส. ๒๗๗) ฌานสีเสน เทสนาว. ตถา ภาวนาปเวโส. ปาฬิคมนนฺติ ปาฬิปวตฺติ ปาฐเทสนา. ยถาวิชฺชมานธมฺมวเสนาติ ตสฺมึ จิตฺตุปฺปาเท ลพฺภมานวิตกฺกาทิธมฺมวเสน.

以禅那进入教说，如“修习出世间禅那”，即是以禅那为首的教说。同样，以修习进入亦然。巴利传承(pāḷigamana)指巴利的流传、读诵与教说。依现有之法(yathāvijjamānadhammavasena)指依该心生起时可得的寻等法。

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿毗达摩分别释义终。

๓. ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา

3. 问答释义

๒๑๕. ตสฺสาติ สุตฺตนฺตภาชนียสฺส. เอวํ ปนาติ ‘‘อปิเจสา สมฺมาทิฏฺฐิ นาม ปุพฺพภาเค นานากฺขณา นานารมฺมณา’’ติอาทิปฺปกาเรน. เอวญฺจ กตฺวาติ โลกุตฺตรมคฺคสฺเสว มคฺคสจฺจภาวสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เตนาติ เตน การเณน, อริยมคฺคสฺเสว อุทฺทิสิตฺวา นิทฺทิฏฺฐตฺตาติ อตฺโถ.

215. “彼”(tassāti)指经分别。“如是”(evaṃ pana)是指以“再者，此所谓正见，于前行部分，有不同刹那，不同所缘”等方式。如此做，是因为意图在于唯出世间道方为道谛。因此(tenāti)，即因此缘故，意为唯指示、规定圣道。

ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

问答释义终。

สจฺจวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

谛分别释义终。

๕. อินฺทฺริยวิภงฺโค

5. 根的分别

๑. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

1. 阿毗达摩分别释义

๒๑๙. จกฺขุทฺวารภาเวติ [Pg.82] จกฺขุทฺวารภาวเหตุ. ตํทฺวาริเกหีติ ตสฺมึ ทฺวาเร ปวตฺตนเกหิ จิตฺตเจตสิเกหิ. เต หิ ‘‘ตํ ทฺวารํ ปวตฺติโอกาสภูตํ เอเตสํ อตฺถี’’ติ ตํทฺวาริกา. นนุ จ ตพฺพตฺถุเกหิปิ ตํ อินฺทฏฺฐํ กาเรติ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ติกฺเข ติกฺขตฺตา, มนฺเท จ มนฺทตฺตา’’ติ? สจฺจํ กาเรติ, ตพฺพตฺถุกาปิ ปน อิธ ‘‘ตํทฺวาริกา’’อิจฺเจว วุตฺตา. อปริจฺจตฺตทฺวารภาวํเยว หิ จกฺขุ นิสฺสยฏฺเฐน ‘‘วตฺถู’’ติ วุจฺจติ. อถ วา ตํทฺวาริเกสุ ตสฺส อินฺทฏฺโฐ ปากโฏติ ‘‘ตํทฺวาริเกหี’’ติ วุตฺตํ. อินฺทฏฺโฐ ปเรหิ อนุวตฺตนียตา ปรมิสฺสรภาโวติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตญฺหิ…เป… อนุวตฺตนฺตี’’ติ อาห. ตตฺถ ตนฺติ จกฺขุํ. เตติ ตํทฺวาริเก. กิริยานิฏฺฐานวาจี อาวี-สทฺโท ‘‘วิชิตาวี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๕๘; ๒.๓๓; ๓.๑๙๙) วิยาติ อาห ‘‘ปรินิฏฺฐิตกิจฺจชานน’’นฺติ.

219. “由眼门性”(cakkhudvārabhāveti)即眼门性之因。“由彼门者”(taṃdvārikehīti)是指在那个门中生起的心和心所。因为这些心和心所“以那个门作为生起的场所”，所以称为“彼门者”。难道不是凭借那些所依也能使根的作用显现出来吗？因此在义注(aṭṭhakathāyaṃ)中说“于敏锐者为敏锐，于迟钝者为迟钝”吗？虽然确实能显现出来，但在此处，即使是所依，也只被称为“彼门者”而已。因为眼根不舍离门之状态，作为所依之义来说，才被称为“所依”。或者说，因为在彼门者中，根的作用更明显，所以才说“由彼门者”。为显示根义即为他者所随顺、为至上主宰的状态，所以说“彼等……随顺”。这里“彼”指的是眼根，“彼等”指的是彼门者。表示动作完成的āvī这个词缀，就像在“战胜者”(vijitāvī)等经文中所看到的用法一样，意思是“了知已完成之事”。

‘‘ฉ อิมานิ, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยานิ. กตมานิ ฉ? จกฺขุนฺทฺริยํ…เป… มนินฺทฺริย’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๔๙๕-๔๙๙) เอวํ กตฺถจิ ฉปินฺทฺริยานิ อาคตานิ, กสฺมา ปน สุตฺตนฺเต ขนฺธาทโย วิย อินฺทฺริยานิ เอกชฺฌํ น วุตฺตานิ, อภิธมฺเม จ วุตฺตานีติ อาห ‘‘ตตฺถ สุตฺตนฺเต’’ติอาทิ. นิสฺสรณูปายาทิภาวโตติ เอตฺถ โลกุตฺตเรสุ มคฺคปริยาปนฺนานิ นิสฺสรณํ, อิตรานิ นิสฺสรณผลํ, วิวฏฺฏสนฺนิสฺสิเตน นิพฺพตฺติตานิ สทฺธินฺทฺริยาทีนิ นิสฺสรณูปาโย, อิตเรสุ กานิจิ ปวตฺติภูตานิ, กานิจิ ปวตฺติอุปาโยติ เวทิตพฺพานิ.

“诸比丘，此等为六根。是哪六种？眼根……乃至……意根。”（《相应部》5.495-499）像这样，在某些地方说到六根。但为何在经藏中，诸根不像蕴等被一并宣说，而在阿毗达摩(abhidhamma)中却被一并宣说呢？（对此，）他说“于彼经中”等。就“出离方便等的状态”而言：于此，属于出世间道的诸根是“出离”，其余的是“出离之果”；依止于离系而生起的信根等是“出离方便”；其余诸根中，有些属于流转，有些是流转的方便，当知。

ขีณาสวสฺส ภาวภูโตติ ฉฬงฺคุเปกฺขา วิย ขีณาสวสฺเสว ธมฺมภูโต.

所谓“漏尽者的已成状态”，是指其为漏尽者之法性，犹如六支舍(chaḷaṅgupekkhā)。

ทฺเว อตฺถาติ อินฺทลิงฺคอินฺทสิฏฺฐฏฺฐา. อตฺตโน ปจฺจยวเสนาติ ยถาสกํ กมฺมาทิปจฺจยวเสน. ตํสหิตสนฺตาเนติ อิตฺถินฺทฺริยสหิเต, ปุริสินฺทฺริยสหิเต จ สนฺตาเน. อญฺญากาเรนาติ อิตฺถิอาทิโต อญฺเญน อากาเรน. อนุวตฺตนียภาโว อิตฺถิปุริสินฺทฺริยานํ อาธิปจฺจนฺติ โยชนา. อิมสฺมิญฺจตฺเถติ อาธิปจฺจตฺเถ.

“二义”，即“因陀罗相”义与“因陀罗所支配”义。“依自缘”，即各依业等缘。“于彼俱行之相续中”，即于女根俱行、男根俱行的相续中。“以余相”，即以不同于女性等的相。“随转性”是女根和男根的“支配力”，应如是连结。“于此义中”，即于“支配力”之义中。

เตสนฺติ [Pg.83] อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยาทีนํ ติณฺณํ. ยา สุขทุกฺขินฺทฺริยานํ อิฏฺฐานิฏฺฐาการสมฺโภครสตา วุตฺตา, สา อารมฺมณสภาเวเนว เวทิตพฺพา, น เอกจฺจโสมนสฺสินฺทฺริยาทีนํ วิย ปริกปฺปวเสนาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิมาห.

“彼等”，是指未知当知根(anaññātaññassāmītindriya)等三根。就已说的乐根、苦根“适意与不适意相的受用味”，当知其纯粹是所缘的自性，而非如某些喜根等那样，是由于概念分别。为示此义，而说“于此”等。

ยทิปิ ปุริสินฺทฺริยานนฺตรํ ชีวิตินฺทฺริยํ รูปกณฺเฑปิ (ธ. ส. ๕๘๔) เทสิตํ, ตํ ปน รูปชีวิตินฺทฺริยํ, น จ ตตฺถ มนินฺทฺริยํ วตฺวา อิตฺถิปุริสินฺทฺริยานิ วุตฺตานิ. อิธ ปน อฏฺฐกถายํ อินฺทฺริยานุกฺกโม วุตฺโต สพฺพากาเรน ยมกเทสนาย สํสนฺทตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โส อินฺทฺริยยมกเทสนาย สเมตี’’ติ. ปุริมปจฺฉิมานํ อชฺฌตฺติกพาหิรานนฺติ จกฺขาทีนํ ปุริมานํ อชฺฌตฺติกานํ, อิตฺถินฺทฺริยาทีนํ ปจฺฉิมานํ พาหิรานํ. เตสํ มชฺเฌ วุตฺตํ อุภเยสํ อุปการกตาทีปนตฺถนฺติ อธิปฺปาโย. เตน เอวมฺปิ เทสนนฺตรานุโรเธน ชีวิตินฺทฺริยสฺส อนุกฺกมํ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ. กามญฺเจตฺถ เอวํ วุตฺตํ, ปรโต ปน กิจฺจวินิจฺฉเย อิธ ปาฬิยํ อาคตนิยาเมเนว มนินฺทฺริยานนฺตรํ ชีวิตินฺทฺริยสฺส, ตทนนฺตรญฺจ อิตฺถิปุริสินฺทฺริยานํ กิจฺจวินิจฺฉยํ ทสฺเสสฺสติ. สพฺพํ ตํ ทุกฺขํ สงฺขารทุกฺขภาเวน, ยถารหํ วา ทุกฺขทุกฺขตาทิภาเวน. ทุวิธตฺตภาวานุปาลกสฺสาติ รูปารูปวเสน ทุวิธสฺส อตฺตภาวสฺส อนุปาลกสฺส. รูปารูปวเสน ทุวิธมฺปิ หิ ชีวิตินฺทฺริยํ อิธ คหิตํ. ‘‘ปวตฺตี’’ติ เอเตน สหชาตธมฺมานํ ปวตฺตนรเสน ชีวิตินฺทฺริเยน เวทยิตานํ ปวตฺเตตพฺพตํ ทีเปติ. ‘‘ภาวนามคฺคสมฺปยุตฺต’’นฺติ อิมินา ผลภูตํ อญฺญินฺทฺริยํ นิวตฺเตติ. ภาวนาคหณญฺเจตฺถ สกฺกา อวตฺตุํ. ‘‘ภาเวตพฺพตฺตา’’ติ วุตฺตตฺตา ภาวนาภาโว ปากโฏว. ทสฺสนานนฺตราติ สมานชาติภูมิเกน อพฺยวหิตตํ สนฺธายาห, น อนนฺตรปจฺจยํ.

虽然在《法集论》(Dhammasaṅgaṇī, Dhs. 584)的色品(rūpakaṇḍa)中，男根之后也教示了命根，但彼为色命根，且彼处是在未说意根的情况下说了男女根。然而，于此义注(aṭṭhakathā)中所说的诸根顺序，是为显示其与《双论》(Yamaka)的教示在各方面皆相符顺，故说：“彼与根双论的教示相符。”所谓“前与后、内与外”，是指眼等前分诸根为内，女根等后分诸根为外。其意趣是，于二者中间说（命根），是为了阐明其对两方面皆有助益。由此显示，随顺于其他教示，亦可说命根的顺序。虽然于此如是说，但在下文关于作用的抉择中，将依照此巴利(pāḷi)圣典所示的次第，开示意根之后的命根，以及其后的男女根的作用抉择。彼一切苦，皆因行苦性，或随其所应，因苦苦性等。所谓“二种有之护持者”，是指护持色、无色二种有者。于此，色、无色二种命根皆被含摄。“相续”(pavatti)一词，显示了由具有令俱生法相续作用的命根，所感受者得以持续。“与修道相应”一语，排除了已成果位的已知根(aññindriya)。于此，“修习”一词亦可省略，因已说“当修习故”，修习之义已甚明显。“见后”，是指同类同地之无间，而非无间缘(anantarapaccaya)。

ตสฺสาติ อินฺทฺริยปจฺจยภาวสฺส. อนญฺญสาธารณตฺตาติ อญฺเญหิ อนินฺทฺริเยหิ อสาธารณตฺตา. เอวํ สามตฺถิยโต กิจฺจวิเสสํ ววตฺถเปตฺวา ปกรณโตปิ ตํ ทสฺเสติ ‘‘อินฺทฺริยกถาย จ ปวตฺตตฺตา’’ติ. อญฺเญสนฺติ อญฺเญสํ อินฺทฺริยสภาวานมฺปิ สหชาตธมฺมานํ. เยหิ เต อินฺทฏฺฐํ กาเรนฺติ, เตสํ วสวตฺตาปนํ นตฺถิ, ยถา มนินฺทฺริยสฺส ปุพฺพงฺคมสภาวาภาวโต สยญฺจ เต อญฺญทตฺถุ มนินฺทฺริยสฺเสว วเส วตฺตนฺติ. เตนาห ‘‘ตํสมฺปยุตฺตานิปิ หี’’ติอาทิ. ยทิ เอวํ กถํ เตสํ อินฺทฏฺโฐติ? ‘‘สุขนาทิลกฺขเณ สมฺปยุตฺตานํ อตฺตาการานุวิธาปนมตฺต’’นฺติ วุตฺโตวายมตฺโถ[Pg.84]. ‘‘เจตสิกตฺตา’’ติ อิมินา สมฺปยุตฺตธมฺมานํ จิตฺตสฺส ปธานตํ ทสฺเสติ. ตโต หิ ‘‘เจตสิกา’’ติ วุจฺจนฺติ. สพฺพตฺถาติ วสวตฺตาปนํ สหชาตธมฺมานุปาลนนฺติ เอวํ ยาว อมตาภิมุขภาวปจฺจยตา จ สมฺปยุตฺตานนฺติ ตํกิจฺจนิทฺเทเส. ‘‘อนุปฺปาทเน, อนุปตฺถมฺเภ จ สตี’’ติ ปทํ อาหริตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. น หิ ปทตฺโถ สพฺภาวํ พฺยภิจรตีติ ชนกุปตฺถมฺภกตฺตาภาเวปีติ วุตฺตํ โหติ. ตปฺปจฺจยานนฺติ อิตฺถิปุริสนิมิตฺตาทิปจฺจยานํ กมฺมาทีนํ. ตปฺปวตฺตเน นิมิตฺตภาโวติ อิตฺถินิมิตฺตาทิอาการรูปนิพฺพตฺตเน การณภาโว. สฺวายํ อิตฺถินฺทฺริยาทีนํ ตตฺถ อตฺถิภาโวเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยสฺมิญฺหิ สติ ยํ โหติ, อสติ จ น โหติ, ตํ ตสฺส การณนฺติ. ‘‘นิมิตฺตภาโว อนุวิธาน’’นฺติ อิมินา อนุวิธานสทฺทสฺส กมฺมตฺถตํ ทสฺเสติ. สุขทุกฺขภาวปฺปตฺตา วิยาติ สยํ สุขทุกฺขสภาวปฺปตฺตา วิย, สุขนฺตา ทุกฺขนฺตา จ วิยาติ อตฺโถ. อสนฺตสฺส…เป… มชฺฌตฺตาการานุปาปนํ อญฺญาณุเปกฺขนาทิวเสน เวทิตพฺพํ. สมานชาติยนฺติ อกุสเลหิ สุขทุกฺเขหิ อกุสลูเปกฺขาย, อพฺยากเตหิ อพฺยากตูเปกฺขาย, กุสลสุขโต กุสลูเปกฺขาย. ตตฺถาปิ ภูมิวิภาเคนายมตฺโถ ภินฺทิตฺวา โยเชตพฺโพ. ตํ สพฺพํ ขนฺธวิภงฺเค วุตฺตโอฬาริกสุขุมวิภาเคน ทีเปตพฺพํ. อาทิสทฺเทนาติ ‘‘กามราคพฺยาปาทาที’’ติ เอตฺถ วุตฺตอาทิสทฺเทน. สํโยชนสมุจฺฉินฺทนตทุปนิสฺสยตา เอว สนฺธาย อญฺญาตาวินฺทฺริยสฺส กิจฺจนฺตราปสุตตา วุตฺตา, ตสฺสาปิ อุทฺธมฺภาคิยสํโยชนปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานกิจฺจตา ลพฺภเตว. อพฺยาปีภาวโต วา อญฺญาตาวินฺทฺริยสฺส ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานกิจฺจํ น วตฺตพฺพํ, ตโต อญฺญินฺทฺริยสฺสาปิ ตํ อฏฺฐกถายํ อนุทฺธฏํ. มคฺคานนฺตรญฺหิ ผลํ ‘‘ตาย สทฺธาย อวูปสนฺตายา’’ติอาทิวจนโต (ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๐๕) กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสมฺภนวเสน ปวตฺตติ, น อิตรํ. อญฺญถา อริยา สพฺพกาลํ อปฺปฏิปฺปสฺสทฺธกิเลสทรถา สิยุํ. อิตรสฺส ปน นิจฺฉนฺทราเคสุ สตฺตโวหาโร วิย รุฬฺหิวเสน ปฏิปฺปสฺสทฺธิกิจฺจตา เวทิตพฺพา.

“彼”，是指根的缘性。“因其不共余者”，即因其不与其他非根法所共有。如是，从能力上确定其特殊作用后，复从论典上显示之，谓“亦因根论而说”。“其他”，是指其他亦具根性的俱生法。彼等虽能成办根义，然无主宰力，犹如意根无前行性时，彼等实则随意根而转。故说“与彼相应者亦然”等。若尔，彼等何以有根义？“于乐等相中，仅令相应法随顺己相而已”——此义已说。“因是心所”一语，显示相应法以心为主，是故被称为“心所”。“于一切处”，是指在其作用的解释中，（此作用）遍及“行使主宰”、“护持俱生法”，乃至“作为朝向不死的缘”，以及（遍及）“相应法”。应引“不生起、不资助时”一语而连结。义不离实，是故说“纵无生起、资助作用时”。“彼等之缘”，是指女相、男相等之缘，即业等。“于彼转起中为相”，即于女相等形色生起中为因。当知此即女根等于彼处存在之义。盖有此则有彼，无此则无彼，此即彼之因。“相即随顺”一语，显示“随顺”一词为业格义。“如至苦乐态”，意即如自至苦乐性，亦即如以乐为终、以苦为终。于不存在……令至中庸相，当知是依无知舍等。“于同类”，是指由不善苦乐而有不善舍，由无记而有无记舍，由善乐而有善舍。于彼处，亦当依地之分别而剖析连结其义。此一切当依《蕴分别》中所说粗细分别而阐明。“等”字，是指于“欲贪、瞋恚等”中所说之“等”字。唯就结的断除及其近依性，而说未知当知根(aññātāvindriya)专注于其他作用；然其断除上分结的止息作用亦可得。或因其非遍行性，故不应说未知当知根有止息断除作用；是故，于义注(aṭṭhakathā)中，亦未引述已知根(aññindriya)有此作用。道之后果，依“彼信未寂静”（《法集论注》Dhs.A. 505）等语，乃依烦恼的止息而转起，非由他者。否则，圣者将恒为烦恼热恼所扰。至于另一者（已知根），其止息作用当知是依世俗惯例而说，犹如对无欲贪者亦以“有情”之名言而称之。

เอตฺถาห – กสฺมา ปน เอตฺตกาเนว อินฺทฺริยานิ วุตฺตานิ, เอตานิ เอว จ วุตฺตานีติ? อาธิปจฺจตฺถสมฺภวโตติ เจ. อาธิปจฺจํ นาม อิสฺสริยนฺติ วุตฺตเมตํ. ตยิทํ อาธิปจฺจํ อตฺตโน กิจฺเจ พลวนฺติ อญฺเญสมฺปิ สภาวธมฺมานํ ลพฺภเตว. ปจฺจยาธีนวุตฺติกา หิ ปจฺจยุปฺปนฺนา[Pg.85]. ตสฺมา เต เตหิ อนุวตฺตียนฺติ, เต จ เต อนุวตฺตนฺตีติ? สจฺจเมตํ, ตถาปิ อตฺถิ เตสํ วิเสโส. สฺวายํ วิเสโส ‘‘จกฺขุวิญฺญาณาทิปฺปวตฺติยญฺหิ จกฺขาทีนํ สิทฺธมาธิปจฺจ’’นฺติอาทินา (วิภ. อฏฺฐ. ๒๑๙) อฏฺฐกถายํ ทสฺสิโตเยว.

在此说道：“为何只说了这么多根(indriya)，而且偏偏是这些根呢？”（答曰：）“因为它们具有主导之义(ādhipaccattha)。所谓主导，就是自在(issariya)之义。”此义已然宣说。这种主导作用，不但在各自的作用上具有力量，也能影响其他的自性法。因为缘起而存在的法，实际上是依缘而生起的。所以，它们会随顺于那些根，而那些根也会影响它们吗？确实是这样，但它们之间还是有差别。这种差别正如《分别论义注》(Vibh.A. 219)里所说的：“在眼识(cakkhuviññāṇa)等生起时，眼根(cakkhu)等就确立了它们的主导地位。”等等，已在义注(aṭṭhakathā)中阐明。

อปิจ ขนฺธปญฺจเก ยายํ สตฺตปญฺญตฺติ, ตสฺสา วิเสสนิสฺสโย ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานีติ ตานิ ตาว อาธิปจฺจตฺถํ อุปาทาย ‘‘จกฺขุนฺทฺริยํ…เป… มนินฺทฺริย’’นฺติอาทิโต วุตฺตานิ. ตานิ ปน เยน ธมฺเมน ปวตฺตนฺติ, อยํ โส ธมฺโม เตสํ ฐิติเหตูติ ทสฺสนตฺถํ ชีวิตํ. ตยิเม อินฺทฺริยปฏิพทฺธา ธมฺมา อิเมสํ วเสน ‘‘อิตฺถี, ปุริโส’’ติ โวหรียนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ ภาวทฺวยํ. สฺวายํ สตฺตสญฺญิโต ธมฺมปุญฺโช ปพนฺธวเสน ปวตฺตมาโน อิมาหิ เวทนาหิ สํกิลิสฺสตีติ ทสฺสนตฺถํ เวทนาปญฺจกํ. ตโต วิสุทฺธตฺถิกานํ โวทานสมฺภารทสฺสนตฺถํ สทฺธาทิปญฺจกํ. ตโต โวทานสมฺภารา อิเมหิ วิสุชฺฌนฺติ, วิสุทฺธิปฺปตฺตา, นิฏฺฐิตกิจฺจา จ โหนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ อนฺเต อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยาทีนิ ตีณิ วุตฺตานิ. สพฺพตฺถ ‘‘อาธิปจฺจตฺถํ อุปาทายา’’ติ ปทํ โยเชตพฺพํ. เอตฺตาวตา อธิปฺเปตตฺถสิทฺธีติ อญฺเญสํ อคฺคหณํ.

此外，在五蕴中，对于有情的施设(sattapaññatti)而言，六内处是其特殊所依(visesanissayo)。首先，为了表示主导之义(ādhipaccatthaṃ)，从“眼根……乃至……意根”等开始说起。然而，这些法依靠什么法而生起呢？为了显示那个法是它们住立之因，所以说了命根。为了显示这些与根相关的法，依靠这些而有“女人、男人”的称呼，所以说了二种性根(bhāvadvayaṃ)。为了显示这个被称为有情的法聚(dhammapuñjo)，以相续的方式流转，被这些受所染污，所以说了五受。此后，为了显示想要清净者所需的清净资粮(vodānasambhāra)，所以说了信等五根。再者，为了显示这些资粮由此而清净，达到清净，并且已经完成了该做的事情(niṭṭhitakiccā)，所以在最后说了未知当知根(anaññātaññassāmītindriya)等三种根。在所有地方都应该加上“为了表示主导之义”这句话。到此为止，就达到了想要表达的意义，不摄取其他。

อถ วา ปวตฺตินิวตฺตีนํ นิสฺสยาทิทสฺสนตฺถมฺปิ เอตานิ เอว วุตฺตานิ. ปวตฺติยา หิ วิเสสโต มูลนิสฺสยภูตานิ ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ. ยถาห ‘‘ฉสุ โลโก สมุปฺปนฺโน’’ติอาทิ (สุ. นิ. ๑๗๑). ตสฺสา อุปฺปตฺติ อิตฺถิปุริสินฺทฺริเยหิ. วิสภาควตฺถุสราคนิมิตฺตา หิ เยภุยฺเยน สตฺตกายสฺส อภินิพฺพตฺติ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ติณฺณํ โข ปน, มหาราช, สนฺนิปาตา คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ โหติ, อิธ มาตาปิตโร จ สนฺนิปติตา โหนฺติ, มาตา จ อุตุนี โหติ, คพฺโภ จ ปจฺจุปฏฺฐิโต โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๐๘; ๒.๔๑๑; มิ. ป. ๔.๑.๖). อวฏฺฐานํ ชีวิตินฺทฺริเยน เตน อนุปาเลตพฺพโต. เตนาห ‘‘อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา’’ติอาทิ. อุปโภโค เวทนาหิ[Pg.86]. เวทนาวเสน หิ อิฏฺฐาทิสพฺพวิสยุปโภโค. ยถาห – ‘‘เวทยติ เวทยตีติ โข, ภิกฺขเว, ตสฺมา เวทนาติ วุจฺจตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๗๙). เอวํ ปวตฺติยา นิสฺสยสมุปฺปาทฏฺฐิติสมฺโภคทสฺสนตฺถํ จกฺขุนฺทฺริยํ ยาว อุเปกฺขินฺทฺริยนฺติ จุทฺทสินฺทฺริยานิ เทสิตานิ. ยถา เจตานิ ปวตฺติยา, เอวํ อิตรานิ นิวตฺติยา. วิวฏฺฏสนฺนิสฺสิเตน หิ นิพฺพตฺติตานิ สทฺธาทีนิ ปญฺจ อินฺทฺริยานิ นิวตฺติยา นิสฺสโย. อุปฺปาโท อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริเยน ตสฺส ปฐมํ อุปฺปชฺชนโต. อวฏฺฐานํ อญฺญินฺทฺริเยน. อุปโภโค อญฺญาตาวินฺทฺริเยน อคฺคผลสมุปโภคโต. เอวมฺปิ เอตานิ เอว อินฺทฺริยานิ เทสิตานิ. เอตฺตาวตา ยถาธิปฺเปตตฺถสิทฺธิโต อญฺเญสํ อคฺคหณํ. เอเตนาปิ เนสํ เทสนานุกฺกโมปิ สํวณฺณิโต เวทิตพฺโพ.

或者，为了显示流转(pavatti)与还灭(nivatti)的所依等义，这些才如此被宣说。因为流转特别以六内处为根本所依(mūlanissayabhūtāni)。如说“六处为世间生起”等(Su.ni. 171)。其生起以男女根(itthipurisindriyehi)为因。因为多数众生的投生，是由于对异性事物的贪着。如说：“大王，胎儿的入胎需要三事和合：父母会合，母亲适值经期，将投生的有情现前。”(Ma.ni. 1.408; 2.411; Mi.pa. 4.1.6)安住以命根为因，因为需要它来维持。所以说“寿、住、寿命”等。受用以受为因，因为通过可意等一切境的受来领纳。如说：“诸比丘，感受、感受，所以称为受。”(Saṃ.ni. 3.79)如此，为显示流转的所依、生起、安住、受用，才宣说了从眼根到舍根的十四根。这些根在流转中如此，其他根在还灭中也一样。因为信等五根依止还灭而生起，是还灭的所依。生起以未知当知根为因，因为这是最初生起的。安住以已知根(aññindriya)为因。受用以具知根(aññātāvindriya)为因，因为这是对最高果的受用。这些根也是如此被宣说的。由此达成所期目的，不摄取其他。由此也应该理解这些根宣说的次第(desanānukkama)。

๒๒๐. กุสลากุสลวีริยาทีนีติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน กุสลสมาธิอาทีนํ, อพฺยากตวีริยาทีนญฺจ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ปจฺจยาทีติ อาทิ-สทฺเทน เทสารมฺมณาทโย คหิตา, ยถาวุตฺตวีริยาทีนิ, จกฺขาทีนิ จ สงฺคณฺหาติ. อิจฺเจวํ สพฺพสงฺคาหิกานิ วีริยินฺทฺริยาทิปทานิ, จกฺขุนฺทฺริยาทิปทานิ จ. เตนาติ ‘‘เอวํ สนฺเตปี’’ติอาทินา ภูมิวิภาคกถเนน. ตนฺนิวตฺตเนนาติ สพฺเพสํ สพฺพภูมิกตฺตนิวตฺตเนน. อวิชฺชมานสงฺคาหกตฺตนฺติ ตสฺสํ ตสฺสํ ภูมิยํ อนุปลพฺภมานสฺส อินฺทฺริยสฺส สงฺคาหกตา.

220. “善不善精进(kusalākusalavīriyādīni)等”中的“等”字，应当理解为包含善定等和无记精进(abyākatavīriya)等。“缘等”中的“等”字包括了处、所缘等，还有前面说过的精进等以及眼等。像这样，精进根等词和眼根等词就包含了一切法。因此，“像这样”等句说明了地的分别(bhūmivibhāgakathanena)。“以其遮止(Tannivattanena)”是指“遮止了一切（根）存在于一切地”。“包含不存在者(Avijjamānasaṅgāhakattanti)”是指“包含了在各个地中不存在的根”。

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿毗达摩分别释义终。

๒. ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา

2. 问答释义

อิธ อิมสฺมึ ‘‘สตฺตินฺทฺริยา อนารมฺมณา’’ติ เอวํ เอกนฺตานารมฺมณตฺเต วุจฺจมาเน น อาภฏฺฐํ ชีวิตินฺทฺริยํ น ภาสิตํ. ฏีกายํ ปน อนาภฏฺฐนฺติ กตสมาสํ กตฺวา วุตฺตํ. รูปธมฺเมสุ สงฺคหิตตนฺติ ‘‘รูป’’นฺติ คณิตตํ. อรูปโกฏฺฐาเสน อรูปภาเวน สิยาปกฺเข สงฺคหิตํ. กสฺมา? ตสฺส [Pg.87] ปริตฺตารมฺมณาทิตา อตฺถีติ. ยสฺมา ปน รูปารูปมิสฺสกสฺเสว วเสน สิยาปกฺขสงฺคโห ยุตฺโต, น เอกเทสสฺส, ตสฺมา เอกเทสสฺส ตํ อนิจฺฉนฺโต อาห ‘‘อธิปฺปาโย’’ติ. อิทานิ ตมตฺถํ ปกาเสตุํ ‘‘อรูปโกฏฺฐาเสน ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. นวตฺตพฺพตาติ ปริตฺตารมฺมณาทิภาเวน นวตฺตพฺพตา. กถํ ปน รูปโกฏฺฐาเสนสฺสานารมฺมณสฺส นวตฺตพฺพตาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘น หิ อนารมฺมณ’’นฺติอาทิ. ‘‘อวิชฺชมานารมฺมณานารมฺมเณสู’’ติ อิมินา ‘‘อนารมฺมณา’’ติ พาหิรตฺถสมาโส อยนฺติ ทสฺเสติ. นวตฺตพฺเพสูติ สารมฺมณภาเวน นวตฺตพฺเพสุ. อนารมฺมณตฺตาติ อารมฺมณรหิตตฺตา. ‘‘นวินฺทฺริยา สิยา ปริตฺตารมฺมณา, สิยา มหคฺคตารมฺมณา, สิยา อปฺปมาณารมฺมณา, สิยา น วตฺตพฺพา ‘ปริตฺตารมฺมณา’ติปิ ‘มหคฺคตารมฺมณา’ติปิ ‘อปฺปมาณารมฺมณา’ติปี’’ติอาทีสุ (วิภ. ๒๒๓) วิย น สารมฺมณสฺเสว นวตฺตพฺพตํ ทสฺเสติ. ยถา จ น สารมฺมณสฺเสว นวตฺตพฺพตาปริยาโย, อถ โข อนารมฺมณสฺสาปีติ สารมฺมเณ นิยมาภาโว. เอวํ นวตฺตพฺพํ สารมฺมณเมวาติ อยมฺปิ นิยโม นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘นวตฺตพฺพสฺส วา สารมฺมณต’’นฺติ อาห. ตสฺส น ทสฺเสตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘น หี’’ติอาทินา ตเมวตฺถํ วิวรติ.

在此，当说“七根无所缘”时，如此被说为完全无所缘，而命根(jīvitindriya)既未被提及，也未被说明。然而，在复注(Ṭīkā)中，则是通过构成复合词“未被提及”(anābhaṭṭha)来说明的。在色法中被包含的，即被算作“色”。无色部分，由于其无色性，可能被包含在“可能”(siyā)这一方。为何？因为它具有有限所缘(parittārammaṇa)等特性。然而，由于只有色与无色的混合状态才适合被包含在“可能”这一方，而非单独的部分，因此，不愿将其单独说明的人说“意指”(adhippāyo)。现在为了阐明此义，才说“然而通过无色部分”等。所谓“不应说”(navattabbatā)，是指由于其有限所缘等特性而不应说。然而，如何针对“色部分无所缘者不应说”这一责难，而说“并非无所缘”等。通过“于无所缘（即无所缘境）之法中”这一句，显示了“无所缘”(anārammaṇa)是一个外义复合词。所谓“不应说”，是指在有所缘性(sārammaṇa)方面不应说。所谓“无所缘性”(anārammaṇattā)，是指缺少所缘性。就像在“九根可能有限所缘(parittārammaṇa)，可能广大所缘(mahaggatārammaṇa)，可能无量所缘(appamāṇārammaṇā)，可能不应说‘有限所缘’、‘广大所缘’或‘无量所缘’”等(Vibha. 223)句中，并非仅仅显示有所缘者不应说。正如不应说并非仅限于有所缘者，而是也包括无所缘者，因此在有所缘中没有定限。如此，显示“不应说者就是有所缘”这一限定也不存在，因此说“不应说者或者有所缘”。其关联是“不显示”。通过“并非”等句，阐明了同样的意义。

ตตฺถ รูปนิพฺพานานํ สุขาทิสมฺปยุตฺตภาเวน นวตฺตพฺพตา, น ปริตฺตารมฺมณาทิภาเวนาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘อถาปี’’ติอาทิ. ตตฺถ อถาปิ วตฺตตีติ สมฺพนฺโธ. สิยา อนารมฺมณนฺติปิ วตฺตพฺพํ สิยาติ อนารมฺมณํ ธมฺมายตนํ สารมฺมเณหิ วิสุํ กตฺวา เอวํ วตฺตพฺพํ สิยา. นวตฺตพฺพ-สทฺโท ยทิ สารมฺมเณสฺเวว วตฺเตยฺย, น เจวํ วุตฺตํ, อวจเน จ อญฺญํ การณํ นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น หิ ปญฺหปุจฺฉเก สาวเสสา เทสนา อตฺถี’’ติ. ตสฺมา นวตฺตพฺพ-สทฺโท อนารมฺมเณสุปิ วตฺตเตวาติ อธิปฺปาโย. ยาปิ ‘‘อฏฺฐินฺทฺริยา สิยา อชฺฌตฺตารมฺมณา’’ติ อชฺฌตฺตารมฺมณาทิภาเวน นวตฺตพฺพตา วุตฺตา, สา ชีวิตินฺทฺริยสฺส อากิญฺจญฺญายตนกาเล ปฐมารุปฺปวิญฺญาณาภาวมตฺตารมฺมณตํ สนฺธาย วุตฺตา, น สารมฺมณสฺเสว นวตฺตพฺพตาทสฺสนตฺถํ, นาปิ อนารมฺมณสฺส ปริตฺตารมฺมณาทิภาเวน นวตฺตพฺพตาภาวทสฺสนตฺถนฺติ ทสฺเสนฺโต [Pg.88] ‘‘อฏฺฐินฺทฺริยา สิยา อชฺฌตฺตารมฺมณาติ เอตฺถ จา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สิยา อชฺฌตฺตารมฺมณาตีติ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. เตน อวสิฏฺฐปาฬิสงฺคณฺหเนน ‘‘สิยา น วตฺตพฺพา ‘อชฺฌตฺตารมฺมณา’ติปิ ‘พหิทฺธารมฺมณา’ติปิ ‘อชฺฌตฺตพหิทฺธารมฺมณา’ติปี’’ติ อิมาย ปาฬิยา วุตฺตมตฺถํ ชีวิตินฺทฺริยสฺส ทสฺเสนฺโต ‘‘ชีวิตินฺทฺริยสฺส…เป… นวตฺตพฺพตา เวทิตพฺพา’’ติ อาห, ตํ วุตฺตตฺถเมว.

此中，色(rūpa)与涅槃(nibbāna)因与乐(sukha)等不相应而不可说，非因是小所缘(parittārammaṇa)等而不可说——心中作此质难后，说“然而亦”(athāpi)等。此中，关联为“然而亦说”。“亦可说为‘无所缘’”，是说将无所缘的法处(dhammāyatana)与有所缘者分开后，可以这么说。若“不可说”一词仅用于有所缘者，则不应如是说，且为显示并无其他不说之因，故说“因为对提问者，说法并无保留”。是故，“不可说”一词亦用于无所缘者，此即意趣。又，所谓“八根，或为内所缘”，其因内所缘(ajjhattārammaṇa)等而不可说，此乃针对命根(jīvitindriya)于无所有处(ākiñcaññāyatana)时，以第一无色识(paṭhamāruppaviññāṇa)的“无有”为所缘而说，并非为了显示仅有所缘者不可说，亦非为显示无所缘者不因是小所缘等而不可说，为明此义，故说“于‘八根，或为内所缘’等句中”。此中，于“或为内所缘”(siyā ajjhattārammaṇā)一句，“iti”词是“等”的意思。因此，由结合其余圣典文句，为显示由“或不可说为‘内所缘’，亦不可说为‘外所缘’(bahiddhārammaṇa)，亦不可说为‘内外所缘’(ajjhattabahiddhārammaṇa)”此一圣典文句所说之义是指命根，故说“命根……应知其不可说”。此即已说之义。

ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

问分释义终。

อินฺทฺริยวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

根分别释义终。

๖. ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺโค

6. 缘起分别

๑. สุตฺตนฺตภาชนียํ

1. 经分别品

อุทฺเทสวารวณฺณนา

纲要品释义

๒๒๕. ‘‘วุตฺตตฺตา’’ติ [Pg.89] อิทํ นิสฺสกฺกํ กึ ลกฺขณํ? เหตุลกฺขณํ. ยทิ เอวํ ตํเหตุโก วิภชฺชวาทิภาโว อาปชฺชติ. น หิ โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถเรน วุตฺตตฺตา พุทฺธสาวกา วิภชฺชวาทิโน อเหสุนฺติ? นยิทเมวํ. ติวิโธ หิ เหตุ ญาปโก, การโก, สมฺปาปโกติ. เตสุ ญาปกเหตุ อิธาธิปฺเปโต, ตสฺมา เตน มหาเถเรน ‘‘กึ วาที, ภนฺเต, สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ ปุฏฺเฐน ‘‘วิภชฺชวาที, มหาราชา’’ติ ตทา วุตฺตวจเนน ญายติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสาวกา วิภชฺชวาทิโน’’ติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ กึ…เป… วุตฺตตฺตา…เป… วิภชฺชวาทิโน’’ติ. ‘‘อหญฺหิ, พฺราหฺมณ, วินยาย ธมฺมํ เทเสมิ ราคสฺสา’’ติอาทึ วตฺวา ‘‘โน จ โข ยํ ตฺวํ สนฺธาย วเทสี’’ติอาทินา (ปารา. ๕-๙) เวรญฺชพฺราหฺมณสฺส ภควตา เวนยิกาทิภาโว วิภชฺช วุตฺโตติ ตํ อนุวทนฺตา สาวกาปิ ตถา วทนฺตีติ อาห ‘‘เต หิ เวนยิกาทิภาวํ วิภชฺช วทนฺตี’’ติ. จีวราทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน โสมนสฺสาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตานิปิ หิ เสวิตพฺพาเสวิตพฺพภาเวน วิภชฺช วุตฺตานิ. วิภชฺชวาทิปริสา วิภชฺชวาทิมณฺฑลนฺติ เอตสฺมึ อตฺเถ ยถา ตํ โอติณฺโณ นาม โหติ, ตํทสฺสนตฺถํ ‘‘อาจริเย อนพฺภาจิกฺขนฺเตนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สกสมยาโวกฺกมาทิ หิ ปรมตฺถโต ตโทตาโร. ‘‘อสํกิลิฏฺฐาปิ อวิชฺชา อตฺถิ อมคฺควชฺฌา, ยาย นิวุตา ขีณาสวาปิ นามโคตฺตาทีสุ เอกจฺจํ น ชานนฺติ, สา กุสลจิตฺตุปฺปาเทสุปิ ปวตฺตตี’’ติ นิกายนฺตริยา. ตํ สนฺธายาห ‘‘อวิชฺชา ปุญฺญาเนญฺชาภิสงฺขารานํ เหตุปจฺจโย โหตีติอาทึ วทนฺโต’’ติ. อุปลกฺขณญฺเหตํ สหชาตโกฏิยา. อาทิ-สทฺเทน อกุสลจิตฺเตนปิ ญาณํ อุปฺปชฺชติ, ยา สํกิลิฏฺฐา ปญฺญาติ, อเจตสิกํ สีลํ, อวิญฺญตฺติสงฺขาตํ รูปภาวํ ทุสฺสิลฺยนฺติ เอวมาทึ สงฺคณฺหาติ. ปรสมยายูหนํ ปรสมเย พฺยาปาราปตฺติยา. โย ตตฺถ สกสมเยน วิรุทฺโธ อตฺโถ, ตสฺส วา ทีปเนน สิยา, ปรสมเย วาทาโรปเนน วา[Pg.90]. เตสุ ปุริมํ ‘‘อาจริเย อนพฺภาจิกฺขนฺเตนา’’ติ อิมินา อปนีตนฺติ อิตรํ ทสฺเสติ ‘‘ปรสมยํ…เป… อนายูหนฺเตนา’’ติ. อสมฺปิณฺเฑนฺเตนาติ อุปจยตฺถํ สนฺธาย วทนฺติ. อายูหน-สทฺโท ปน อุปจยตฺโถ น โหตีติ เกจิวาโท น สารโต คเหตพฺโพ.

225. “已说故”(Vuttattā)此语是确定的，其特征为何？是因的特征。若然，则成为分别说者(vibhajjavādī)即以此为因。难道不是因目犍连子帝须(Moggaliputtatissa)长老已说，佛陀声闻才是分别说者吗？非也。因有三种：能知因(ñāpaka)、能作因(kāraka)、能成因(sampāpaka)。此处意指能知因。是故，当彼大长老被问及“尊者，正等觉者(sammāsambuddha)是何说者？”时，答曰“大王，是分别说者”。由当时所说之言，可知“正等觉者之声闻是分别说者”，为显示此义……已说故……是分别说者。“婆罗门，我为调伏贪欲而说法”等语之后，世尊(bhagavā)对维兰迦(Verañja)婆罗门分别解说了调伏师等身份，说“然非如汝所解”(《波罗夷》5-9)，声闻弟子们亦复述此说，故言“彼等分别宣说调伏师等身份”。“衣”(cīvara)等之“等”字，当知包含喜(somanassa)等。彼等亦以应习行、不应习行而分别解说。为显示于“分别说者众”(vibhajjavādiparisā)、“分别说者团体”(vibhajjavādimaṇḍala)此义中，如何方名“已入”，故说“由不诽谤阿阇梨”等。因为究竟而言，进入自宗等才是进入彼处。涉入他宗，是指在他宗中有所作为。这可以通过阐明其中与自宗相违之义，或通过向他宗提出论难而实现。前者已由“由不诽謗阿阇梨”所排除，为显示后者，故说“由不涉入……他宗”。“由不积集”(asampiṇḍentena)，是就积集之义而说。然有说“āyūhana”一词无积集之义，此说不应取为核心。

ตพฺพิปริยาเยนาติ ยถาวินยํ อวฏฺฐาเนน. สาวชฺชสฺส อนวชฺชตาทีปนาทินา กมฺมนฺตรํ ภินฺทนฺโต วินาเสนฺโต, อาโลเฬนฺโต วา ธมฺมตํ ธมฺมสภาวํ วิโลเมติ วิปรีตโต ทหติ. มหาปเทเสติ มหาอปเทเส, พุทฺธาทโย มหนฺเต มหนฺเต อปทิสิตฺวา วุตฺตานิ มหาการณานิ. มหาปเทเสติ วา มหาโอกาเส, มหนฺตานิ ธมฺมสฺส ปติฏฺฐานฏฺฐานานีติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – อปทิสียตีติ อปเทโส, พุทฺโธ อปเทโส เอตสฺสาติ พุทฺธาปเทโส. เอส นโย เสเสสุปิ. อตฺถโต จายํ มหาปเทโส ‘‘สมฺมุขา เมตํ ภควโต สุต’’นฺติอาทินา เกนจิ อาภตสฺส ‘‘ธมฺโม’’ติ วา ‘‘อธมฺโม’’ติ วา วินิจฺฉยเน การณํ. กึ ปน ตนฺติ? ตสฺส ยถาภตสฺส สุตฺโตตรณาทิ เอว. ยทิ เอวํ กถํ จตฺตาโรติ? ธมฺมสฺส ทฺเว สมฺปทาโย ภควา, สาวกา จ. เตสุ สาวกา สงฺฆคณปุคฺคลวเสน ติวิธา. เอวํ ‘‘อมุมฺหา มยา อยํ ธมฺโม ปฏิคฺคหิโต’’ติ อปทิสิตพฺพานํ เภเทน จตฺตาโร. เตนาห ‘‘สมฺมุขา เมตํ ภควโต สุต’’นฺติอาทิ. เนตฺติยมฺปิ วุตฺตํ ‘‘พุทฺธาปเทโส สงฺฆาปเทโส สมฺพหุลตฺเถราปเทโส เอกตฺเถราปเทโส’’ติ.

“与其相违”(tabbipariyāyena)，即不随顺律(vinaya)而住。通过开示有过(sāvajja)者为无过(anavajja)等方式，破坏、毁坏或扰乱羯磨，即是违逆法性(dhammatā)、颠倒法相(dhammasabhāva)。“大依处”(mahāpadesa)即大引证(mahāapadesa)，是引证佛陀等大人物所说之大理由。或“大依处”即大场合(mahāokāsa)，是说法的广大立足处。此中语义为：被引证者为“引证”(apadesa)，佛陀是其引证，故为“佛陀引证”(buddhāpadeso)。余者类推。从义理上，此大依处是为判断某人所传来之“我亲从世尊(bhagavā)听闻”等语为“是法”(dhamma)或“非法”(adhamma)的理由。然则，什么是圣典依据(tanti)？即是对其所传内容对照经(sutta)等。若然，何以有四？法的传承者有二：世尊与声闻。其中声闻依僧团(saṅgha)、众(gaṇa)、个人(puggala)而为三种。如是，依“我从此人处领受此法”所引证者之差别而有四种。故说“我亲从世尊听闻”等。《导论》(Netti)亦说：“佛陀引证、僧团引证、众多长老引证、一长老引证”。

สุตฺตสุตฺตานุโลมอาจริยวาทอตฺตโนมติมหาปเทเสติ เอตฺถ ติสฺโส สงฺคีติโย อารุฬฺหานิ ตีณิ ปิฏกานิ อตฺถสูจนาทิอตฺเถน สุตฺตํ. ยถาวุตฺตสฺส สุตฺตสฺส อนุโลมโต ยถาวุตฺตา เอว จตฺตาโร มหาปเทสา สุตฺตานุโลมํ. ปาฬิยา อตฺถคาหเณน ธมฺมตายํ ปติฏฺฐาปนโต อฏฺฐกถา อาจริยวาโท. นยคฺคาเหน อนุพุทฺธิยา อตฺตโน ปฏิภานํ อตฺตโนมติ. เอตฺถ จ สุตฺตอาจริยวาทอตฺตโนมตีนมฺปิ เกนจิ อาภตสฺส ธมฺมาธมฺมาทิภาววินิจฺฉยเน การณภาวสภาวโต มหาปเทสตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. สนฺติฏฺฐติ อปฺปฏิพาหนฺโต, อวิโลเมนฺโต จ. ตพฺพิปริยาเยน อติธาวติ. เอกสฺส ปทสฺส เอเกน ปกาเรน อตฺถํ วตฺวา ตสฺเสว ปุน ปการนฺตเรน อตฺถํ วทนฺโต [Pg.91] วา อปเรหิ ปริยาเยหิ นิทฺทิสติ นาม ยถา ‘‘อวิชฺชา ทุกฺขสจฺจสฺส ยาถาวสรสลกฺขณํ ปฏิวิชฺฌิตุํ น เทตี’’ติอาทึ วตฺวา ปุน ‘‘อยํ อวิชฺชา ทุกฺขาทีสุ อญฺญาณ’’นฺติ วุตฺตาปิ ‘‘ทุกฺขสจฺจสฺส เอกเทโส โหตี’’ติอาทิวจนํ. อถ วา เหตุภาเวน วุตฺตสฺส อตฺถสฺส ปุน ผลภาเวน วจนํ ตเมวตฺถํ ปุนราวตฺเตตฺวา นิทฺทิสนํ ยถา ‘‘วิญฺญาณปจฺจยา นามรูป’’นฺติ วตฺวา ปุน ‘‘นามรูปปจฺจยา สฬายตน’’นฺติ วจนํ. อถ วา ‘‘สพฺพเมตํ ภวจกฺกํ กมฺมญฺเจว วิปาโก จ. กิเลสกมฺมวิปากวเสน ติวิธ’’นฺติ จ อาทินา วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส ทุวิธติวิธาทิวิภาคทสฺสนํ ตเมวตฺถํ ปุนราวตฺเตตฺวา นิทฺทิสนนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

经(sutta)、经随顺(suttānuloma)、师说(ācariyavāda)、自意(attanomati)、大教诫(mahāpadesa)等。此处包含三结集所收录的三藏，以指示义理等故，称为经。如所说之经的随顺，即如所说之四大教诫，此即是经随顺。以巴利语把握其义，依于法性而建立，此即是义注(aṭṭhakathā)，亦即师说。以把握其理趣，依随觉而得之自发见解，此即是自意。经、师说、自意三者，由于能成为他人所引之法与非法等之判断的因性本质，故被称为大教诫，应如是知。安住(santiṭṭhati)是不排斥，亦不违逆。以其相反之方式则为超越(atidhāvati)。对于一词，以一种方式说其义后，又以另一种方式说其义，或以其他方式指示，例如，说了“无明不能如实了知苦谛之相”等后，又说“此无明乃对苦等之无知”，或说“是苦谛之一部分”等。或以因性方式说其义后，又以果性方式说同一义，即是重复指示同一义，例如，说了“缘识有名色”后，又说“缘名色有六处”。或说“此整个有轮(bhavacakka)乃业与异熟。以烦恼、业、异熟分为三种”等，对于同一义作二种、三种等分别，即是重复指示同一义，此处应如是理解其义。

สตฺตโวหาโรติ ‘‘สตฺโต’’ติ สมญฺญา. เย หิ ธมฺเม สมูหภูเต สนฺตานวเสน วตฺตมาเน อุปาทาย สตฺตปญฺญตฺติ, ตสฺสา ตโต อญฺญถานาญฺญถาอจฺจนฺตาภาวสงฺขาเต อนฺเต อนุปคมฺม ยาถาวโต สงฺคหณํ, โพธนญฺจ ธมฺมตายํ อกุสลสฺส ทุกฺกรํ ทุรภิสมฺภวนฺติ. อวิชฺชาทิกสฺส ปจฺจยธมฺมสฺส สงฺขาราทิปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมํ ปติ เหตุอาทินา ปจฺจเยน ปจฺจยภาโว ปจฺจยากาโร, ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ อตฺโถ.

众生施设(sattavohāra)，即“众生”(satta)此名言施设(samaññā)。那些以和合状态、相续流转的诸法为所依，从而施设为众生(sattapaññatti)，对于这种施设，不趋向于完全断灭的边际，而是如实地把握和觉悟其自性，对于不善巧者而言，在法性上是难以做到、难以现观的。无明等缘法，对于行等缘生法，以因等缘的条件和状态作为缘，此即缘起(paṭiccasamuppāda)之义。

วุตฺตนเยนาติ ‘‘อาจริเย อนพฺภาจิกฺขนฺเตนา’’ติอาทินา วุตฺตนเยน. กามญฺเจตฺถ สพฺพาปิ อตฺถวณฺณนา อิมินาว นเยน กาตพฺพา, ปฏิจฺจสมุปฺปาทวณฺณนาย ปน ครุตรภาวํ ทสฺเสนฺโต เอวํ วทติ.

如所说之方式(vuttanayena)，即如“不诽谤阿阇梨(ācariye anabbhācikkhantena)”等所说之方式。虽然此处所有释义(atthavaṇṇanā)皆应以此方式为之，然为显示缘起释义之重要性，故如是说。

ปาฬิธมฺมนฺติ เตปิฏกพุทฺธวจนํ. ปฏิจฺจสมุปฺปาทนฺติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทปาฬึ.

巴利法(pāḷidhamma)，即三藏佛语(tepiṭakabuddhavacana)。缘起(paṭiccasamuppāda)，即缘起巴利(paṭiccasamuppādapāḷi)。

อตฺถํ กตฺวาติ หิตํ กตฺวา. ยถายํ หิตาวโห โหติ, เอวํ กตฺวา. อฏฺฐึ กตฺวาติ วา อตฺตานํ อตฺถิกํ กตฺวา. สุตจินฺตามยาทึ ญาณวิเสสํ. ตทงฺควิกฺขมฺภนาทินา กิเลสกฺขยวิเสสํ.

作意(atthaṃ katvā)，即是作利益(hitaṃ katvā)。如是作，令其带来利益。或说作骨(aṭṭhiṃ katvā)，即是令自己成为有需求者(attānaṃ atthikaṃ katvā)。闻思所成(sutacintāmaya)等殊胜智。以及通过以彼分断、镇伏等方法获得的烦恼灭尽之殊胜。

ภวาทีสุ อาทีนวปฺปฏิจฺฉาทนโต, พลวูปนิสฺสยโต, กมฺมสฺส วิเสสเหตุภาวโต จ วฏฺฏสฺส มูลการณํ อวิชฺชา. วิปากวฏฺฏนิมิตฺตสฺส กมฺมวฏฺฏสฺส การณภูตมฺปิ กิเลสวฏฺฏํ อวิชฺชามูลกนฺติ ทสฺสนตฺถํ อวิชฺชา อาทิโต วุตฺตา. ตณฺหาปิ หิ อวิชฺชาย ปฏิจฺฉาทิตาทีนเว เอว วิสเย อสฺสาทานุปสฺสิโน ปวตฺตติ, น อญฺญถา. มูลาทิทสฺสนสามญฺญญฺจาติ วลฺลิยา มูลมชฺฌปริโยสานสฺส ทสฺสเนน ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส ตํทสฺสนสามญฺญญฺจ โยเชตพฺพํ, สมนฺตจกฺขุนา สพฺพสฺส ทิฏฺฐตฺเตปิ [Pg.92] เทสนากาเล เทสนาญาณจกฺขุนา โพเธตพฺพตาวเสน เอกเทสทสฺสนสฺส อธิปฺเปตตฺตา.

在有等之中，由于遮蔽过患，由于强力依止，以及由于是业之特殊因，故无明(avijjā)是轮转(vaṭṭa)之根本原因。为显示烦恼轮转(kilesavaṭṭa)虽亦是作为异熟轮转(vipākavaṭṭa)之因的业轮转(kammavaṭṭa)之因，然其以无明为根本，故无明首先被说。爱(taṇhā)亦只在无明所遮蔽之过患处，随观味着而生起，而非于他处。如同藤蔓之根、中、末的显示，根等之显示具有共通性，应结合缘起(paṭiccasamuppāda)之此共通性。即使以遍一切眼(samantacakkhu)能见一切，然于说法时，因要以说法智眼(desanāñāṇacakkhu)令其觉悟其中一部分，故着重显示一部分。

ทิฏฺฐิสหิตาย มานสหิตาย วา ตณฺหาย ‘‘อห’’นฺติ, อิตราย ‘‘มม’’นฺติ อภิวทโต. ‘‘อภินนฺทนโต’’ติ หิ อิมินา สปฺปีติกาย ตณฺหาย ปวตฺติ ทสฺสิตา. ‘‘อภิวทโต’’ติ อิมินา ตโต พลวตราย ทิฏฺฐิสหิตาย มานสหิตาย วา. ‘‘อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต’’ติ อิมินา ปน ตโตปิ พลวตมาย ทิฏฺฐิสหิตาย, เกวลาย วา ตณฺหาย ปวตฺติ ทสฺสิตา. คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐาเปตฺวา ฐานญฺหิ อชฺโฌสานํ. ตปฺปจฺจยนฺติ ตณฺหาปจฺจยํ. กถํ ปน นนฺทิวจเนน จตุพฺพิธมฺปิ อุปาทานํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘นนฺทิตา’’ติอาทิ. ตตฺถ นนฺทิตาตทวิปฺปโยคตาหีติ นนฺทิภาเวน สภาวโต ตณฺหุปาทานํ, ตาย นนฺทิยา ตณฺหาย อวิปฺปโยเคน อวินาภาเวน ทิฏฺฐุปาทานํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘ทิฏฺฐาภินนฺทนภาเวนา’’ติ อิมินา ทิฏฺฐิยาปิ นนฺทิภาวมาห.

与见相应或与慢相应的爱，说“我”；其余的爱，说“我所”。“欢喜”(abhinandanato)一词显示了伴随喜悦之爱的生起。“言说”(abhivadato)一词显示了比此更强烈的，与见相应或与慢相应的爱。“执着而住”(ajjhosāya tiṭṭhato)一词显示了比此更强烈的，与见相应或纯粹之爱的生起。因为吞咽并完成而住，即是执着。彼之因缘，即是爱为因缘。然如何以欢喜之言说明四种取？回答说“由喜”(nanditā)等。此处，“由喜及不离于彼”是指：由于喜之自性，其本质即是爱取；应知，由于与那欢喜之爱不分离、不可分，已说明见取。“由见欢喜的自性”(diṭṭhābhinandanabhāvena)此句，说明见亦具有欢喜之自性。

ปฏิสนฺธิปวตฺติผสฺสาทโยติ ปฏิสนฺธิยํ ปวตฺเต จ อุปฺปนฺนผสฺสมโนสญฺเจตนาวิญฺญาณานิ. ‘‘วิปากวฏฺฏภูเต’’ติ จ อิทํ ปวตฺตวิเสสนํ ทฏฺฐพฺพํ. วฏฺฏูปตฺถมฺภกาติ วฏฺฏตฺตยูปนิสฺสยา. อิตเรติ อกมฺมชา. ตสฺมินฺติ ยถาวุตฺเต อาหารจตุกฺเก. วตฺตุํ วฏฺฏนฺตีติ ตณฺหานิทานูปนิสฺสยโต ‘‘ตณฺหานิทานา’’ติ วตฺตุํ ยุชฺชนฺติ.

结生相续触等，指的是结生时和相续中生起的触、意、思、识。“属于异熟轮转”(vipākavaṭṭabhūte)此句，应理解为是相续的限定语。“支持轮转者”(vaṭṭūpatthambhaka)，是指作为三种轮转之所依。其余的，是指非业所生者。因此，在如上所说之四食中，因为它们以爱为根源和所依，所以称其为“以爱为根源”是恰当的。

ยถา อริยมคฺโค อนฺตทฺวยวชฺชิตมชฺฌิมปฏิปทาภาวโต ‘‘ญาโย’’ติ วุจฺจติ, เอวํ ปฏิจฺจสมุปฺปาโทปีติ อาห ‘‘ญาโยติ มคฺโค, โสเยว วา ปฏิจฺจสมุปฺปาโท’’ติ. อตฺตโน ปฏิเวธาย สํวตฺตติ อสมฺโมหปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌิตพฺพตฺตา. สํวตฺตตีติ จ นิมิตฺตสฺส กตฺตูปจารวเสเนตํ วุตฺตํ ยถา ‘‘อริยภาวกรานิ สจฺจานิ อริยสจฺจานี’’ติ. ปกติอาทโย เหฏฺฐา สจฺจวิภงฺเค เหตุวิปฺปฏิปตฺติกถายํ ทสฺสิตา เอว. อการณํ ‘‘การณ’’นฺติ คณฺหนฺติ ยถา กาปิลาทโย. น กิญฺจิ การณํ พุชฺฌนฺติ ยถา ตํ อญฺเญ พาลปุถุชฺชนา. อิตราสนฺติ มชฺฌโต ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานา เทสนาทีนํ ติสฺสนฺนํ. ตทตฺถตาสมฺภเวปีติ ยถาสเกหิ การเณหิ ปวตฺติทสฺสนตฺถตาสมฺภเวปิ. อตฺถนฺตรสพฺภาวโตติ ปโยชนนฺตรสพฺภาวโต. วุตฺตานิ หิ อฏฺฐกถายํ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๕) ‘‘ชรามรณาทิกสฺส [Pg.93] ทุกฺขสฺส อตฺตนา อธิคตการณสนฺทสฺสนตฺถํ. อาหารนิทานววตฺถาปนานุสาเรน ยาว อตีตํ อทฺธานํ อติหริตฺวา ปุน อตีตทฺธโต ปภุติ เหตุผลปฏิปาฏิสนฺทสฺสนตฺถํ. อนาคตทฺธเหตุสมุฏฺฐานโต ปภุติ อนาคตทฺธสนฺทสฺสนตฺถ’’นฺติ ติสฺสนฺนํ ยถากฺกมํ ตีณิ ปโยชนานิ.

正如圣道因是远离二边的中道，故被称为“正理”(ñāyo)，缘起亦复如是，故说“正理即是道，而此道即是缘起”。缘起能导向自证，因为它应以无痴之证悟而证知。说“导向”(saṃvattati)是就因的作者格譬喻用法而言，例如“能成就圣者状态的诸谛，称为圣谛”。本性等已在《谛分别》的邪因论中阐明。有些人无因而执为因，例如迦毗罗(Kāpila)派等；另有些愚痴凡夫则完全不明白任何因。其余的三种，是从中间开始直到结尾，指的是开示等三种。即使有可能其目的只是为了显示事物通过各自的因缘而生起的状态，但因为存在其他意义，即存在其他作用。义注(vibha. aṭṭha. 225)中已说过：“为显示自己已证悟老死等苦之因；依照食为缘之确立次第，追溯至过去世，又从过去世开始，为显示因果相续之次第；从未来世之因产生开始，为显示未来世”——此三种作用依次对应此三种目的。

ตํตํผลปฏิเวโธติ ชาติอาทีนํ ชรามรณาทิตํตํผลาวคโม. อนุวิโลกยโตติ ปุริเม วิกปฺเป วิปสฺสนานิมิตฺตํ อนุวิโลกนํ, ทุติเย เทสนานิมิตฺตํ. กามุปาทานภูตา ตณฺหา มโนสญฺเจตนาหารสงฺขาตสฺส ภวสฺส, ตํสมฺปยุตฺตานํ, ตนฺนิมิตฺตานญฺจ เสสาหารานํ วิเสสปจฺจโย โหตีติ อาห ‘‘อาหารตณฺหาทโย ปจฺจุปฺปนฺนทฺธา’’ติ. อาทิ-สทฺเทน ยาว วิญฺญาณํ คเหตพฺพํ. อาหารตณฺหาทโยติ เอตฺถ ปจฺจุปฺปนฺนกมฺมวฏฺฏปริยาปนฺเน อาหาเร คเหตฺวา อทฺธโยชนํ กตฺวา อนาคตวิปากวฏฺฏปริยาปนฺเน คเหตฺวา โยเชตุํ วุตฺตํ ‘‘อาหารา วา ตณฺหาย ปภาเวตพฺพา อนาคโต อทฺธา’’ติ. ปภาเวตพฺพาติ อายตึ อุปฺปาเทตพฺพา. ยุชฺชตีติ ผลภูเต อาหาเร ปจฺจุปฺปนฺเน ปจฺจกฺขโต ทสฺเสตฺวา ‘‘ตํนิทานํ ตณฺหํ ตสฺสา นิทาน’’นฺติอาทินา ผลปรมฺปราย การณปรมฺปราย จ ทสฺสนํ ตถาพุชฺฌนกานํ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสยานุโลมโต, ธมฺมสภาวาวิโลมนโต จ ยุตฺติยา สงฺคยฺหติ. ยทิ ตณฺหาทโย อตีโต อทฺธา, ตณฺหาคฺคหเณเนว สงฺขาราวิชฺชา คหิตาติ กิมตฺถํ ปุน เต คหิตาติ อาห ‘‘สงฺขาราวิชฺชา ตโตปิ อตีตตโร อทฺธา วุตฺโต สํสารสฺส อนาทิภาวทสฺสนตฺถ’’นฺติ. อตีตนฺติ วา อตีตตาสามญฺเญน อตีตตรมฺปิ สงฺคหิตํ ทฏฺฐพฺพํ.

“彼彼果的证悟”，是指对生等以及老死等彼彼之果的了悟。“随观”是指在前一抉择中随观观(vipassanā)相，在后一抉择中随观说法相。作为欲取的渴爱，是名为“意思食”(manosañcetanāhāra)的“有”、与它相应者、以及作为其因的其余诸食的特殊之缘，故说“食、爱等是现在时”。“等”字应摄取至识。至于“食、爱等”，此处是说，先取属于现在业轮转的诸食，作时段的连结，再取属于未来异熟轮转的诸食，而结合说“诸食由渴爱所生，是未来时”。“所生”是指未来将会产生。这是恰当的：对于能够如是了知的个人(puggala)，随顺其意乐且不违逆法性，通过直接开示现在已成果的食，并以“其因是渴爱，渴爱之因是……”等方式，显示果的序列与因的序列。如果爱等是过去时，那么摄取爱时就已包含行和无明，为何还要再摄取它们呢？答曰：“行和无明被称为更远的过去时，是为了显示轮回的无始。”或者应见，以“过去”的共通性，更远的过去也被“过去”一词所含摄。

ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติอาหารกาติ ปุนพฺภวูปปตฺติปจฺจยา. อิติ วจนโตติ เอวํ วุตฺตวจนสพฺภาวโต. วิญฺญาณาหาโร ตาว ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติยา เหตุ, อิตเร ปน กถนฺติ อาห ‘‘ตํสมฺปยุตฺตตฺตา…เป… กพฬีการาหารสฺสา’’ติ. ตสฺส อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติอาหารกา จตฺตาโร อาหาราติ สมฺพนฺโธ. สทฺธาทีนํ อุปนิสฺสยตา ปริจฺจาคาทิกาเล, ราคาทีนํ คธิตสฺส โภชนาทิกาเล. เตน ยถากฺกมํ กุสลากุสลกมฺมวิญฺญาณายูหนํ ทสฺสิตํ. ตสฺมาติ ยสฺมา อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติอาหารกา จตฺตาโร อาหารา คยฺหนฺติ, ตสฺมา. ปุริโมเยวตฺโถติ [Pg.94] ‘‘อาหารตณฺหาทโย ปจฺจุปฺปนฺนทฺธา’’ติอาทินา วุตฺตอตฺโถ. อตีเตติ อตีเต อทฺธนิ. ตโต ปรนฺติ ตโต อตีตทฺธโต ปรํ ปจฺจุปฺปนฺเน อนาคเต จ อทฺธนิ ‘‘สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณ’’นฺติอาทินา. ปจฺจกฺขานนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนภวปริยาปนฺนตาย ปจฺจกฺขภูตานํ. ปจฺจุปฺปนฺนํ เหตุนฺติ เอตรหิ วตฺตมานํ ตณฺหาทิกํ อาหาราทีนํ เหตุํ.

“导致再生之食”，即导致再生投生之缘。“此言说”，是由于有此所说之言故。识食是导致再生之因，然而，其他诸食如何（成为再生之因）呢？答曰：“因其与彼相应……乃至段食(kabaḷīkārāhāra)。”彼四食是未来导致再生之食，此乃其关联。信等在布施等时是增上缘(upanissayatā)，贪等在执著饮食等时是增上缘。因此，次第显示了善不善业识之积集。“是故”，因为此四食是未来导致再生之食，故（如是）摄取。“前述之义”，即是“食、爱等是现在时”等所说之义。“于过去”，即于过去时。“此后”，即从彼过去时之后，于现在与未来世中，“行缘识”等（所说之义）。“现见”，因其属于现存之有，故为现见。“现在因”，即现在正发生之爱等，是食等之因。

สุตฺตํ อาหรติ ‘‘อาสวสมุทยา อวิชฺชาสมุทโย’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๐๓). วฏฺฏเหตุโนติ วิปากวฏฺฏเหตุโน, สกลวฏฺฏเหตุโน วา. อกุสลญฺหิ กมฺมํ กมฺมวฏฺฏสฺส กิเลสวฏฺฏสฺส จ ปจฺจโย โหติเยว. ‘‘ภวตณฺหายปิ เหตุภูตา’’ติ อิมินา กิเลสวฏฺฏสฺสาปิ อวิชฺชาย ปจฺจยภาวมาห. เอวญฺเจตํ, ภิกฺขเว, วุจฺจตี’’ติอาทินา วฏฺฏสีสานมฺปิ อวิชฺชาตณฺหานํ สปฺปจฺจยตาทสฺสนาปเทเสน สพฺเพสมฺปิ สงฺขตธมฺมานํ เหตุผลปรมฺปราวิจฺเฉทวุตฺติยา ปุริมาย โกฏิยา อปญฺญายนํ วิภาเวติ.

经中引述：“由漏集，故无明集。”（《中部》1.103）“轮转之因”，即异熟轮转之因，或一切轮转之因。不善业确实是业轮转与烦恼轮转(kilesavaṭṭa)之缘。以“（无明）亦是有爱之因”此句，说明了无明亦是烦恼轮转之缘。“诸比丘，如是说”等，通过显示作为轮转之首的无明与渴爱亦有其缘，以此阐明一切有为法皆是因果相续、无间断流转，且前际不可知。

อวิชฺชํ ตณฺหา อนุวตฺตตีติ ทุกฺเข ตณฺหํ อภิภวิตฺวา ปวตฺติยา ตโต อวิชฺชาย พลวภาวมาห. อวิชฺชาภิภูตา หิ สตฺตา สติปิ ตณฺหาปริตสฺสิเต เอกนฺตานตฺถสญฺญิตํ อตฺตกิลมถานุโยคทุกฺขมนุยุญฺชนฺติ. ตณฺหํ อวิชฺชา อนุวตฺตตีติ สุเข อวิชฺชํ อภิภวิตฺวา ปวตฺติยา ตโต ตณฺหาย พลวภาวมาห. ยทิปิ สาวชฺชสุขานุภเว พลวตีเยว อวิชฺชา วิชฺชมานอาทีนวํ ปฏิจฺฉาเทนฺตี ติฏฺฐติ, ตณฺหา ปน ตโตปิ พลวตรตาย สตฺเต วิปุลานตฺถสญฺหิเต อนริเย สุเข นิโยเชตีติ อวิชฺชาย ตทนุวตฺตนํ วุตฺตํ.

“渴爱随顺无明”是说，于苦中，（无明）压制渴爱而转起，由此说明无明势力更强。被无明所制伏的有情，即使有渴爱的烦扰，亦致力于被认为是全然无益的自我折磨之苦。“无明随顺渴爱”是说，于乐中，（渴爱）压制无明而转起，由此说明渴爱势力更强。即使在体验有过失之乐时，无明虽强大，遮蔽其中存在的过患而住立，然渴爱以更强大之力，驱使有情投入到充满巨大祸患的非圣乐中，故说无明随顺于彼（渴爱）。

อายตนฉกฺกํ วา กาโยติ สมฺพนฺโธ. จกฺขาทินิสฺสเย เสสธมฺเมติ จกฺขาทินิสฺสยภูเต, ตปฺปฏิพทฺเธ จ สสนฺตานปริยาปนฺเน ธมฺเม. จกฺขาทินิสฺสิเต เอว กตฺวาติ จกฺขาทิคฺคหเณเนว คหิเต กตฺวา. จกฺขาทิกายนฺติ จกฺขาทิธมฺมสมูหํ ปเรสํ ปญฺจกฺขนฺธํ. ผสฺเสน ผุฏฺโฐติ อารมฺมณํ ผุสนฺเตน วิย อุปฺปนฺเนน สุขเวทนิเยน, ทุกฺขเวทนิเยน จ ผสฺเสน ผุฏฺโฐ. ผสฺเส หิ ตถา อุปฺปนฺเน ตํสมงฺคีปุคฺคโล ผุฏฺโฐติ โวหาโร โหตีติ.

或“六处是身”，此乃其关联。“眼等所依之余法”，即以眼等为所依，且与彼相连、属于自相续之诸法。“仅作眼等所依”，即通过摄取眼等而将其摄取。“眼等身”，即眼等法之集合，亦即他人之五蕴。“为触所触”，即为如接触所缘般生起的乐受触、苦受触所触。因为当触如是生起时，与彼相应的补特伽罗(puggala)即被称为“为触所触”。

ยถา สฬายตนานิ ผสฺสสฺส วิเสสปจฺจโย, เอวํ เวทนายปีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สฬายตนานํ เวทนาย วิเสสปจฺจยภาว’’นฺติ อาห. ตนฺนิสฺสิตนฺติ [Pg.95] สฬายตนนิสฺสิตํ. อตีตทฺธาวิชฺชาตณฺหามูลโกติ อตีตทฺธภูตอวิชฺชาตณฺหามูลโก. กายสฺส เภทา กายูปโคติ อุภยตฺถาปิ กายสทฺเทน อุปาทินฺนกฺขนฺธปญฺจโก คหิโต. ตทุปคตา อุปปชฺชนํ ปฏิสนฺธิคฺคหณํ. อุภยมูโลติ อวิชฺชาตณฺหามูโล.

为显示“如六处是触之特殊缘，如是亦是受之（特殊缘）”，（作者）说“六处是受之特殊缘”。“依止于彼”，即依止于六处。“以过去世的无明与渴爱为根本”，即以曾是过去世的无明与渴爱为根本。“身坏而趣向于身”，两处之“身”字皆指所取之五蕴。“趣向于彼”，即投生、结生。“二者为根本”，即以无明与渴爱为根本。

อนภิสมยภูตตฺตาติ อภิสมยสฺส ปฏิปกฺขภูตตฺตา. อวิชฺชายาติ อวิชฺชาย สติ.

“因其非现观性”，即因其是现观的对立面。“于无明”，即当无明存在时。

คหณนฺติ คเหตพฺพตํ. ตสฺมาติ ยสฺมา สติ สงฺขารสทฺเทน อาคตสงฺขารตฺเตปิ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา ปธานตาย วิสุํ วุตฺตา โคพลีพทฺทญาเยน, ตสฺมา. ตตฺถ วุตฺตมฺปีติ สงฺขารสทฺเทน อาคตสงฺขาเรสุ วุตฺตมฺปิ อภิสงฺขรณกสงฺขารํ วชฺเชตฺวา อคฺคเหตฺวา อิตเร สงฺขารา โยเชตพฺพา. เอวญฺหิ อตฺถสฺส อุทฺธรณุทฺธริตพฺพตาทฺวยํ อสงฺกรโต ทสฺสิตํ โหติ. ‘‘อิธ วณฺเณตพฺพภาเวนา’’ติ อิมินา อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารานํ สติปิ สงฺขารสทฺเทน อาคตสงฺขารภาเว ยถาวุตฺตเมว ปธานภาวํ อุลฺลิงฺเคติ. ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ ตเทกเทโส วุตฺโตติ สมฺพนฺโธ. อิมสฺมึ อตฺถวิกปฺเป สงฺคณฺหนวเสน สงฺขารสทฺเทน อาคตสงฺขาเรหิ สงฺคหิตาปิ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา อิธ วณฺเณตพฺพภาเวน ปธานาติ วิสุํ คหิตา, ปุริมสฺมึ เต วชฺเชตฺวาติ อยํ วิเสโส. เตนาห ‘‘วณฺเณตพฺพสพฺพสงฺคหณวเสน ทุวิธตา วุตฺตา’’ติ. สามญฺญโต สงฺคยฺหมานมฺปิ ปธานภาวโชตนตฺถํ วิสุํ คยฺหติ ยถา ตํ ‘‘ปุญฺญญาณสมฺภารา’’ติ.

“取”，即应被取。“是故”，因为“无明缘行”，虽亦属以“行”字所摄之诸行，然因其重要性而依“牛与公牛之理”(gobalībaddañāya)被分别而说，故（如是说）。“于彼所说”，即于以“行”字所摄之诸行中，应排除造作行而不取，而连结其余诸行。如是，义理的阐释与被阐释二者，得以无混淆地显示。以“此处当被阐释”此句，（作者）标举出“无明缘行”虽亦是“行”字所摄之行，然如前所述，其为主要。“无明缘行”是说其一部分，此乃其关联。于此义之抉择中，虽以总摄的方式，“无明缘行”亦被“行”字所摄之诸行所含摄，然此处以其当被阐释之故，被分别摄取为主要；而前述（抉择）则排除彼等，此是其差别。故（作者）说：“依当阐释与总摄的方式而说为二种。”虽依通相可总摄，然为彰显其主要性故特别摄取，犹如“福德与智慧资粮”。

เยน กุสลากุสลธมฺมา ‘‘วิปากธมฺมา’’ติ วุจฺจนฺติ, ตํ อายูหนํ, กึ ปน ตนฺติ? อนุปจฺฉินฺนตณฺหาวิชฺชามาเน สนฺตาเน สพฺยาปารตา. เตนาห ‘‘ปฏิสนฺธิ…เป… อายูหนรสา’’ติ. เจตนาปธานตฺตา ปน ตสฺส เจตนากิจฺจํ กตฺวา วุตฺตํ. ราสิกรณํ, อายูหนนฺติ จ ราสิภูตสฺส รูปารูปสงฺขาตสฺส ผลสฺส นิพฺพตฺตนโต วุตฺตํ. ‘‘อนารมฺมณตา อพฺยากตตา’’ติ อิทํ อพฺยากตสฺเสว อนารมฺมณตฺตา อพฺยากตสมฺพนฺธินี อนารมฺมณตาติ กตฺวา วุตฺตํ. อายตนํ, ฆฏนนฺติ จ ตํตํทฺวาริกธมฺมปฺปวตฺตนเมว ทฏฺฐพฺพํ.

能使善不善法被称为“异熟法”者，即是积集。然而，彼为何？即在未断绝之爱与无明存在的相续中，具有作用性。故说：“结生……以积集为味。”然而，由于思是主导，故说其已完成思之作用。“积聚”与“积集”，是因能使已成堆聚的、名为色与无色的果报生起而说。“无所缘性与无记性”，此是因无记法本身即无所缘，故说是与无记相关的无所缘性。“处”与“聚合”，应理解为正是通过各自之门使诸法生起。

อนนุโพธาทโย อวิชฺชาปทนิทฺเทเส อาคตา. อวิชฺชาปทสมฺพนฺเธน ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตาติ อิตฺถิลิงฺคนิทฺเทโส. อสณฺฐานตฺตาติ อวิคฺคหตฺตา.

“不觉”等词出现于无明词的解释中。因与无明词相关联，故“与邪见不相应”是阴性词的解释。“无形状”，即因其不可把握。

โสกาทีนํ [Pg.96] สพฺภาวาติ ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติ อนิฏฺฐาเปตฺวา ตทนนฺตรํ โสกาทีนมฺปิ วุตฺตานํ วิชฺชมานตฺตา เตสํ วเสน องฺคพหุตฺตปฺปสงฺเค ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺคานํ พหุภาเว อาปนฺเน. ทฺวาทเสวาติ กถํ ทฺวาทเสว, นนุ โสกาทโยปิ ธมฺมนฺตรภูตา ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนายํ วุตฺตาติ? สจฺจํ วุตฺตา, น ปน องฺคนฺตรภาเวนาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ผเลนาติ ผลภูเตน ชรามรณงฺคสงฺคหิเตน โสกาทินา. มูลงฺคํ ทสฺเสตุนฺติ อิมาย ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนาย มูลภูตํ อวิชฺชงฺคํ โสจนาทีหิ สมฺโมหาปตฺติกถเนน ทสฺเสตุํ เต โสกาทโย วุตฺตา ภวจกฺกสฺส อวิจฺเฉททสฺสนตฺถํ. ชรามรณํ การณํ เอเตสนฺติ ชรามรณการณา, โสกาทโย, ตพฺภาโว ชรามรณการณตา. ชรามรณํ นิมิตฺตํ เอตสฺสาติ ชรามรณนิมิตฺตํ. ตํ ตนฺนิมิตฺตานนฺติ เอตฺถ ตนฺติ สุตฺตํ. ตนฺนิมิตฺตานํ ทุกฺขนิมิตฺตานํ โสกาทีนํ. ตโต ปรายาติ อนาคเต ทุติยตฺตภาวโต ปราย ตติยตฺตภาวาทีสุ ปฏิสนฺธิยา. เหตุเหตุภูตาติ การณสฺส การณภูตา. ปฏิสนฺธิยา หิ สงฺขารา การณํ, เตสํ อวิชฺชา. สุตฺตนฺติ ‘‘อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน’’ติ (ม. นิ. ๑.๒, ๑๗; สํ. นิ. ๒.๖๑; ธ. ส. ๑๐๐๗) อิมํ สุตฺตํ สนฺธาย วทติ. อวิชฺชา โสกาทีนํ การณนฺติ ทสฺสิตา อสฺสุตวตาย อวิชฺชาภิภวนทีปนิยา ตทุปฺปตฺติวจนโต. ‘‘น โสกาทีนํ พาลสฺส ชรามรณนิมิตฺตตามตฺตสฺส สาธกํ สุตฺต’’นฺติ วุตฺตมตฺถํ ปากฏํ กาตุํ ‘‘น จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตน น จ ชรามรณนิมิตฺตเมว ทุกฺขํ ทุกฺขํ, อถ โข อวิชฺชานิมิตฺตมฺเปตฺถ วุตฺตนเยน โยเชตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. เอวํ ชรามรเณน โสกาทีนํ เอกสงฺเขปํ กตฺวา ทฺวาทเสว ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺคานิ เวทิตพฺพานิ.

“忧悲等之实有”，即“生缘老死”之说未完结，其后所说的忧悲等亦存在，故当缘起支因彼等而数量增多时，（便有此问：）“如何唯有十二支？”难道忧悲等不也是缘起教法中所说的其他法吗？（答：）确实有说，但并非作为另外的支分。为显示此义，（论师）说“非也”等。此处“以果而言”，即以作为果、为老死支所摄的忧悲等而言。为显示作为此缘起教法根本的无明支，并为显示有轮的不间断，才通过阐述由忧悲等导致的迷惑而说及彼等。‘老死是彼等之因’（jarāmaraṇakāraṇā），即忧悲等（以老死为因），其状态即是‘以老死为因性’（jarāmaraṇakāraṇatā）。‘老死是彼之相’（jarāmaraṇanimittaṃ）。此处‘彼’（taṃ）指经文（tanti）。‘彼等之相’（tannimittānaṃ）指作为苦之相的忧悲等。‘从彼之后’，即从未来第二有之后，于第三有等中的结生。‘因之因’，即原因的原因。对于结生，行是原因，而无明是彼等（行）的原因。‘经’（sutta）是指“无闻凡夫”此经。通过阐明无闻者被无明所制伏以及彼（忧悲等）之生起，显示了无明是忧悲等的原因。为阐明“此经不能仅证明愚者以老死为相之苦”此义，故说“亦非”等。因此，（彼）显示并非唯有以老死为相的苦是苦，而应以此处所说的方式，将以无明为相的苦也一并考量。如是，将忧悲等与老死摄为一体，当知缘起支唯有十二项。

กสฺมา ปเนตฺถ ชรามรณนฺตา เอว เทสนา กตา, กึ ตโต ปรา ปวตฺติ นตฺถีติ? โน นตฺถิ, อปฺปหีนกิเลสสฺส หิ กมฺมโต, วิญฺญาณาทิปริโยสานภูตาย จ จุติยา ปฏิสนฺธิปาตุภาโวติ ปวตฺติตทุปรมภูตํ ชรามรณํ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตินิมิตฺตํ. ตํ ปน กมฺมูปปตฺติภวโต ชาติยา ทสฺสิตตฺตา ‘‘ภวปจฺจยา ชาตี’’ติ อิมินาว ปกาสิตนฺติ น ปุน วุจฺจติ, น ตโต ปรํ ปวตฺติยา อภาวโต. เอกกมฺมนิพฺพตฺตสฺส จ สนฺตานสฺส [Pg.97] ชรามรณํ ปริโยสานํ. สติ กิเลสวฏฺเฏ กมฺมุนา ตโต ปุนพฺภวูปปตฺติ, อสติ ปน ตสฺมึ ‘‘เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา’’ติ ชรามรณปริโยสานาว เทสนา กตา. ยสฺมา ปน น อมรณา ชรา อตฺถิ สพฺเพสํ อุปฺปตฺติมนฺตานํ ปากานนฺตรเภทโต, น จาชรํ มรณํ อปากเภทาภาวา, ตสฺมา ตทุภยเมกมงฺคํ กตํ, น นามรูปํ วิย อุภยฏฺฐาเน เอกชฺฌํ อุปฺปตฺติยา, สฬายตนํ วิย วา อายตนภาเวน กิจฺจสมตาย. ยา ปนายํ โอสานํ คตา ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ ทีปิตา, ตาย ‘‘วิญฺญาณปจฺจยา นามรูป’’นฺติอาทิ, กิเลสกมฺมาภาเว ตทภาวโต ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ เอวมาทิ เอว วา อตฺถโต ปกาสิโต โหตีติ วฏฺฏตฺตยสฺส อนวฏฺฐาเนน ปริพฺภมนํ ทสฺสิตํ โหติ. อถ วา ชราคหเณน ปริปกฺกปริปกฺกตราทิกฺกเมน วตฺตมานํ นามรูปาทิ, โสกาทิ จ คยฺหติ, ตถาสฺส ปริปากกาลวตฺตินี อวิชฺชา จ. ยถาห –

为何在此只教导以老死为终点，难道此后即无流转了吗？并非无有。对于未断烦恼者而言，由于业力，以及由识等终结的死亡，便有结生的显现。那作为流转之止息的老死，又是再有的生起之相。而那（再生之因），已由“有缘生”显示了业有与生有，故不再复述，并非因其后无流转。对于由单一业所生的相续而言，老死即是其终点。当烦恼轮转(kilesavaṭṭa)存在时，便由业而有再度的生；若其不存在，则教法便以老死为终点，说“此即苦之终结”。再者，对于一切有生者，没有不死的衰老，因其成熟之后必有坏灭；亦无不老而死，因无有不成熟而坏灭者，故将此二者合为一分。这不像名色，于二处同时生起；也不像六处，因同为“处”的作用而相等。然而，此已至终点的再有之生起若被阐明，则“识缘名色”等，以及在烦恼与业不存在时彼等亦不存在的“无明缘行”等，实则皆已从义理上阐明了三轮的无尽轮转。或者，以“老”一词，亦可摄取次第成熟、更成熟的名色等，以及忧愁等；同样地，亦摄取了其处于成熟期的无明。如是说：

‘‘ส โข โส, ภิกฺขเว, กุมาโร วุทฺธิมนฺวาย อินฺทฺริยานํ ปริปากมนฺวาย ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิโต สมงฺคีภูโต ปริจาเรติ จกฺขุวิญฺเญยฺเยหิ รูเปหิ…เป… กายวิญฺเญยฺเยหิ โผฏฺฐพฺเพหิ…เป… รชนีเยหิ. โส จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ปิยรูเป รูเป สารชฺชติ, อปฺปิยรูเป รูเป พฺยาปชฺชติ, อนุปฏฺฐิตกายสติ จ วิหรติ ปริตฺตเจตโส, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺตี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๑.๔๐๘).

“诸比丘，彼童子随着成长、诸根成熟，具足五欲，受用眼所识之色……身所识之触……等可喜爱之法。他以眼见色，于可爱之色则贪著，于不可爱之色则瞋恚；身念不现前而住，心量狭小，不如实了知那能使其诸恶不善法无余止息的心解脱、慧解脱。”

เอตฺถ หิ ปริปกฺกินฺทฺริยสฺส ฉสุ ทฺวาเรสุ สราคาทิคฺคหเณน ตทวินาภาวิตาย วิมุตฺติยา อปฺปชานเน จ โสกาทีนํ ปจฺจยภูตา อวิชฺชา ปกาสิตา. อปิจ ‘‘ปิยปฺปภวา โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา’’ติ วจนโต กามาสวภวาสเวหิ, ‘‘ตสฺส ‘อหํ รูปํ, มม รูปนฺติ ปริยุฏฺฐฏฺฐายิโน…เป… รูปวิปริณามญฺญถาภาวา อุปฺปชฺชนฺติ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑) วจนโต ทิฏฺฐาสวโต, ‘‘อสฺสุตวา’’ติอาทิวจนโต [Pg.98] อวิชฺชาสวโต โสกาทีนํ ปวตฺติ ทีปิตาติ เตสํ เหตุตาย ตคฺคหเณน คหิตา อาสวา. เตสํ สยญฺจ ชราสภาวตาย ชราคหเณน คยฺหนฺติ, ตโต จ ‘‘อาสวสมุทยา อวิชฺชาสมุทโย’’ติ วจนโต อาสวนิมิตฺตาย จ อวิชฺชาย ชราคหเณน คหณํ. ตโต จ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ อาวฏฺฏติ ภวจกฺกํ. อปิจ ‘‘สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณ’’นฺติ วตฺวา ‘‘ภวปจฺจยา ชาตี’’ติ วทนฺเตนปิ ภวจกฺกสฺส อนวฏฺฐานโต ปริพฺภมนํ ทสฺสิตํ. เอตฺถ หิ วิญฺญาเณน อวิชฺชานิวุตสฺส ปุนพฺภโว ทสฺสิโต, ชาติยา ตณฺหาย สมฺปยุตฺตสฺส, อุภยตฺถ อุภินฺนํ อนุวตฺตมานตฺตาติ อวิชฺชาตณฺหานิมิตฺตํ ภวจกฺกํ อนวฏฺฐานโต ปริพฺภมตีติ อยมตฺโถ ทีปิโตติ ชรามรณนฺตาปิ เทสนา น ตโต ปรํ ปวตฺติยา อภาวํ สูเจติ อตทตฺถตฺตา, น จ ปจฺจยนฺตรทสฺสนตฺถเมว ปุน วจนนฺติ สกฺกา วิญฺญาตุํ เอกตฺเรว ตทุภยเทสนาย ตสฺส สิทฺธตฺตา. ตถา ยํ กมฺมํ อวิชฺชาเหตุกํ, ตํ ตณฺหาเหตุกมฺปิ. ยํ ตณฺหาเหตุกํ, ตํ อวิชฺชาเหตุกมฺปิ เวทิตพฺพํ. กสฺมา? ทฺวินฺนํ ภวมูลานํ อญฺญมญฺญาวิรหโต. ยถา หิ ตณฺหาปจฺจยา กามุปาทานเหตุกํ กมฺมภวสงฺขารํ วทนฺโต น วินา ภวตณฺหาย อวิชฺชา สงฺขารานํ ปจฺจโยติ ทสฺเสติ. ตถา ตเมว อวิชฺชาปจฺจยํ เทเสนฺโต น อนฺตเรน อวิชฺชาย ภวตณฺหา กมฺมภวสฺส ปจฺจโยติ. ตโต จ ปุพฺเพ ปวตฺตา อวิชฺชาทิปจฺจยา สงฺขาราทโย, ตณฺหุปาทานาทิปจฺจยา ภวาทโย จ, ตถา ตณฺหาเหตุอุปาทานปจฺจยา ภโว, อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, ภวปจฺจยา ชาติ, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, ชาติปจฺจยา ชรามรณํ, วิญฺญาณาทิปจฺจยานามรูปาทีติ เอวเมเตสํ องฺคานํ ปุพฺพาปรสมฺพนฺโธ ทสฺสิโต โหตีติ เวทิตพฺพํ.

在此，对于诸根成熟者，于六根门中因执取贪等，以及不知与彼不离之解脱，故阐明了作为忧愁等之缘的无明。再者，依据“由爱而生忧、悲、苦、恼、愁”之语，（可知）由欲漏、有漏（而生）；依据“彼人于色执取为‘我是色，色是我所’……色变易、变异时，便生起忧、悲、苦、恼、愁”（《相应部》3.1）之语，（可知）由见漏（而生）；依据“无闻者”等语，揭示了由无明漏而有忧愁等生起，故诸漏是它们的因，通过执取它们（忧愁等）而执取了诸漏。它们（诸漏）自身因其衰老之相而被老所摄取；又依据“由漏集故无明集”之语，以漏为相的无明也由对老的执取所摄取。由此，“无明缘行”，有轮转动。再者，说了“行缘识”后，又说“有缘生”，也显示了有轮的无尽旋转。在此，以识显示了被无明覆盖者的再有，以生显示了与爱相应者，二者于两处皆相随转，故此义得以阐明：以无明与爱为相的有轮无尽旋转。因此，以老死为终点的教说，并非意指此后不再流转，因其义非如此；亦不可理解为只是为了显示其他缘，因为在一处宣说此二者，其义已然成立。同样，凡以无明为因之业，当知亦以爱为因；凡以爱为因者，当知亦以无明为因。何以故？有之二根，互不相离。譬如，当说以爱为缘、以欲取为因的业有行时，即显示若无有爱，则无明非行之缘。同样，当宣说彼无明为缘时，亦显示若无无明，则有爱非业有之缘。由此，先前已转起的以无明等为缘的行等，以及以爱、取等为缘的有等；同样，以爱为因、取为缘的有，无明缘行，有缘生，行缘识，生缘老死，以识等为缘的名色等，如是此等诸支的前后关系已然显示，当如是了知。

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

纲要章释义终。

อวิชฺชาปทนิทฺเทสวณฺณนา

无明句解释之释义

๒๒๖. ปิตา [Pg.99] กถียตีติ อสุโก อสุกสฺส ปิตาติ ปิตุภาเวน กถียติ. กถิยมาโน จ อสนฺเทหตฺถํ อญฺเญหิ มิตฺตทตฺเตหิ วิเสเสตฺวา กถียตีติ ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทีโฆ…เป… ทตฺโต’’ติ.

226. 所谓“被称为父亲”，即某甲被称为某乙之父，是因其具有父亲的身份。当称呼时，为免生疑，需与其他名为“弥多达多”（Mittadatta）者区别，故为表明此意而说“长的……达多”等。

ยาถาโวติ อวิปรีโต. กิจฺจชาติโตติ ปฏิจฺฉาทนกิจฺจโต, อุปฺปชฺชนฏฺฐานโต จ.

如实（yāthāvo），即不颠倒。由作用与生起（kiccajātito），即由覆盖之作用与生起之处。

คหณการณวเสนาติ คหณสฺส การณภาววเสน. อญฺญเสตาทีนํ นิวตฺตกานีติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ.

“以执取为因”（gahaṇakāraṇavasena），即以作为执取之因的方式。应引入“去除白等其他（颜色）”（aññasetādīnaṃ nivattakāni）一词，以建立关联。

ฉาเทนฺติยาติ ฉาทนากาเรน ปวตฺตนฺติยา. ตถา ปวตฺตนเหตุ ตํสมฺปยุตฺตา อวิชฺชาสมฺปยุตฺตา ทุกฺขารมฺมณา โหนฺติ.

“覆盖”（chādentiyā），即以覆盖的方式而转起。由于如是转起，与彼相应的法，即与无明相应的法，便以苦为所缘。

ตสฺมาติ สภาวโต อคมฺภีรตฺตา เตสํ ทุทฺทสภาวกรณี ตทารมฺมณตา อวิชฺชา อุปฺปชฺชติ. อิตเรสนฺติ นิโรธมคฺคานํ. สมาเนปิ ปณีตอสํกิเลสิกาทิภาเว สปฺปจฺจยโต อปฺปจฺจยสฺส วิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘มคฺคสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

因此，由于它们（四谛等）自性不深奥，那以它们为所缘、并使其自性难以被见的无明便会生起。“其余”（itaresaṃ），指灭（谛）与道（谛）。即使同样具有殊胜、无染等状态，为显示有缘法与无缘法之差别，故说“于道”等。

อวิชฺชาปทนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

无明句解释之释义终。

สงฺขารปทนิทฺเทสวณฺณนา

行句解释之释义

‘‘โสเธติ อปุญฺญผลโต’’ติ อิมินา ปุญฺญสฺส วิปากทุกฺขวิวิตฺตตํ อาห, ‘‘ทุกฺขโต’’ติ อิมินา เจโตทุกฺขวิวิตฺตตํ, ‘‘สํกิเลสโต’’ติ อิมินา กิเลสทุกฺขวิวิตฺตตํ. ‘‘อปุญฺญผลโต’’ติ วา อิมินา ปุญฺญสฺส อายตึ หิตตํ ทสฺเสติ. ‘‘ทุกฺขสํกิเลสโต’’ติ อิมินา ปวตฺติหิตตํ ปวตฺติสุขตญฺจ ทสฺเสติ. ตํนิปฺผาทเนนาติ หิตสุขนิพฺพตฺตเนน. ปุชฺชภวนิพฺพตฺตโก ปุชฺชนิพฺพตฺตโก.

“从不善果中净化”（sodheti apuññaphalato），此句说明福业远离异熟之苦；“从苦中”，此句说明远离心苦；“从杂染中”，此句说明远离烦恼苦。或者，“从不善果中”，此句显示福业于未来有利；“从苦与杂染中”，此句显示于（生命）流转中之利益与安乐。“通过成就彼”（taṃnipphādanena），即通过产生利益与安乐。产生可敬之有者，即产生可敬者。

‘‘เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตี’’ติอาทีสุ ปุญฺญผลมฺปิ ปุญฺญนฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘ปุญฺญุปคนฺติ ภวสมฺปตฺตุปค’’นฺติ.

在“如是此福增长”等语中，福之果亦被称为福，故说“导向福德”（puññūpagaṃ），即“导向善有”（bhavasampattūpagaṃ）。

อาทิภาวนาติ ‘‘ปถวี ปถวี’’ติอาทินา กสิเณสุ ปวตฺตภาวนา. ปถวี ปถวีติ วา เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, ปการตฺโถ วา. เตน [Pg.100] อิตรกสิณานํ คหณํ. อาทิภาวนาติอาทิภูตา ภาวนา. สา หิ ‘‘ปริกมฺม’’นฺติ วุจฺจติ. มณฺฑลกรณํ กสิณมณฺฑลกรณํ.

初修（ādibhāvanā），指以“地、地”等方式于诸遍处（kasiṇa）中进行的修习。于“地、地”（pathavī pathavī）中，“iti”一词或为“等”（ādi）义，或为“类别”（pakāra）义，由此而含摄其余诸遍。初修，即最初的修习，其被称为“遍作”（parikamma）。作坛，即作遍处之坛。

ทานวเสนาติ เทยฺยธมฺมปริจฺจาควเสน. จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา ทานํ ทิยฺยติ เอเตนาติ. ตตฺถาติ เตสุ จิตฺตเจตสิเกสุ. ทานํ อารพฺภาติ เตหิ นิพฺพตฺติยมานํ ปริจฺจาคํ อุทฺทิสฺส. ยถา วา โส นิปฺปชฺชติ, ตถา ฐเปตฺวา. อธิกิจฺจาติ ตสฺเสว เววจนํ. ยถา วา สมฺปยุตฺเตหิ นิพฺพตฺติยมานา ทานกิริยา นิปฺผตฺติวเสน อธิกตํ ปาปุณาติ, ตถา กตฺวา. เจตนาวเสเนว หิ ทานาทิกมฺมนิปฺผตฺติ. อิตเรสูติ ‘‘สีลํ อารพฺภา’’ติอาทีสุ.

“以布施故”（dānavasena），即以舍弃可施物（deyyadhamma）故。心与心所法，是为布施，因以此而施。“于彼”（tattha），即于彼心与心所中。“缘于布施”（dānaṃ ārabbha），即针对由彼等所产生的舍弃。或如其生起而安立。“Adhikicca”是彼（ārabbha）之同义词。或如由相应法所产生的布施行为，通过成就而达到增上，如是而为。布施等业的完成，实唯以思（cetanā）为力。“于其余”（itaresu），指“缘于戒”（sīlaṃ ārabbha）等。

อสริกฺขกมฺปีติ อตฺตนา อสทิสมฺปิ กฏตฺตารูปนฺติ สมฺพนฺโธ. วินาปิ จตุตฺถชฺฌานวิปาเกน. รูปตณฺหาสงฺขาตสฺสาติ ‘‘รูปตณฺหา’’ติ เอตฺถ วุตฺตรูปตณฺหมาห. คุญฺชนฺติ คุญฺชผลปริมาณํ ธารณียวตฺถุํ. ตถา ตณฺฑุลํ.

“不相似者亦动摇”（asarikkhaṃ kampīti），其关联为：即使是与自身不相似的业生色（kaṭattārūpa）。即使无第四禅之异熟（vipāka）。所谓“色爱”（rūpataṇhā），是指此处所说之色爱。“相思豆”（guñjā），指如相思豆果大小的可持之物。米（taṇḍula）亦然。

‘‘วจนวิเสสมตฺตเมวา’’ติ อตฺถวิเสสาภาโว วุตฺโตติ อตฺถวิเสสาภาวมาห ‘‘กายทฺวาเร ปวตฺติ เอว หิ อาทานาทิปาปนา’’ติ. ปุริเมนาติ ‘‘กายทฺวาเร ปวตฺตา’’ติ อิมินา. ตญฺหิ ปวตฺติมตฺตกถนโต ทฺวารูปลกฺขณํ โหติ. ปจฺฉิเมนาติ ‘‘อาทานา’’ทิวจเนน.

“仅是言说之别”，是说义无差别，故为表明义无差别而说“于身门转起，即是盗取等恶行”。“由前者”，指由“于身门转起”。因其仅说转起，故为门之表相。“由后者”，指由“盗取等”之言说。

กายวจีสงฺขารคฺคหเณติ อุทฺเทสํ สนฺธายาห. กายวจีสญฺเจตนาคหเณติ นิทฺเทสํ. วิญฺญาณสฺสาติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส. สหชาตสฺส ปน อนนฺตรสฺส จ ปจฺจโย โหติเยว. ‘‘กุสลา วิปากธมฺมา จา’’ติ อิทํ เสกฺขปุถุชฺชนสนฺตาเน อภิญฺญาเจตนา อิธาธิปฺเปตา, น อิตราติ กตฺวา วุตฺตํ. เตน ยถาวุตฺตอภิญฺญาเจตนาปิ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส ปจฺจโย สิยา กุสลสภาวตฺตา, วิปากธมฺมตฺตา วา ตทญฺญกุสลากุสลเจตนา วิยาติ ทสฺเสติ. ตยิทํ โลกุตฺตรกุสลาย อเนกนฺติกํ. น หิ สา ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส ปจฺจโย. อถ วิปากทายินีติ วุจฺเจยฺย, เอวมฺปิ อโหสิกมฺเมน อเนกนฺติกํ. น หิ ตสฺสา วิปากุปฺปาทนํ อตฺถีติ อาห ‘‘น วิปากุปฺปาทเนน กุสลตา วิปากธมฺมตา จา’’ติ. เกวลญฺหิ ยา อญฺเญสํ วิปากธมฺมานํ สพฺยาปารา สอุสฺสาหา ปวตฺติ, ตทาการาวสฺสา อปฺปหีนกิเลเส สนฺตาเน ปวตฺตีติ วิปากธมฺมตา, อนวชฺชฏฺเฐน กุสลตา จ วุตฺตา. เอวมฺปิ ยทิ วิปากธมฺมา อภิญฺญาเจตนา, กถํ อวิปากาติ? อสมฺภวโตติ ตํ [Pg.101] อสมฺภวํ ทสฺเสตุํ ‘‘สา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อภิญฺญาเจตนา หิ ยทิ วิปากํ อุปฺปาเทยฺย, สภูมิกํ วา อุปฺปาเทยฺย อญฺญภูมิกํ วา. ตตฺถ อญฺญภูมิกสฺส ตาว อุปฺปาทนํ อยุตฺตํ ปจฺจยาภาวโต, ตถา อทสฺสนโต จ. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. สภูมิกํ นวตฺตพฺพารมฺมณํ วา อุปฺปาเทยฺย ปริตฺตาทิอารมฺมณํ วา, เตสุ อตฺตโน กมฺมสมานารมฺมณตาย รูปาวจรวิปากสฺส ทสฺสิตตฺตา, ปริตฺตาทิอารมฺมณตฺตา จ อภิญฺญาเจตนาย นวตฺตพฺพารมฺมณํ น อุปฺปาเทยฺย. ตถา เอกนฺตนวตฺตพฺพารมฺมณตฺตา รูปาวจรวิปากสฺส ปริตฺตาทิอารมฺมณญฺจ น อุปฺปาเทยฺยาติ อยมสมฺภโว. เตนาห ‘‘อตฺตนา สทิสารมฺมณญฺจา’’ติอาทิ. ตตฺถ ติฏฺฐานิกนฺติ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติวเสน ฐานตฺตยวนฺตํ. ‘‘ปถวีกสิณํ อาโปกสิณ’’นฺติอาทินา กุสเลน อภินฺนํ กตฺวา วิปากสฺส อารมฺมณํ เทสิตนฺติ อาห ‘‘จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ…เป… วุตฺตตฺตา’’ติ. ‘‘รูปาวจรติกจตุกฺกชฺฌานานิ กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ จตุตฺถสฺส ฌานสฺส วิปาโก อากาสานญฺจายตนํ อากิญฺจญฺญายตนํ อิเม ธมฺมา นวตฺตพฺพา ‘‘ปริตฺตารมฺมณา’’ติปิ ‘มหคฺคตารมฺมณา’ติปิ ‘อปฺปมาณารมฺมณา’ติปี’’ติ วจนโต รูปาวจรวิปาโก เอกนฺตนวตฺตพฺพารมฺมโณติ อาห ‘‘น จ รูปาวจรวิปาโก ปริตฺตาทิอารมฺมโณ อตฺถี’’ติ. สฺวายมสมฺภโว ปริตฺตาทิอารมฺมณาย อภิญฺญาเจตนาย วิปากาภาวํ สาเธติ, น นวตฺตพฺพารมฺมณาย. นวตฺตพฺพารมฺมณาปิ หิ สา อตฺถีติ น พฺยาปีติ วิปากานุปฺปาทเน ตสฺสา อญฺญํ การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘กสิเณสุ จา’’ติอาทิมาห. สมาธิวิชมฺภนภูตา อภิญฺญา สมาธิสฺส อานิสํสมตฺตนฺติ ‘‘สมาธิผลสทิสา’’ติ วุตฺตํ. ตสฺส ตสฺส อธิฏฺฐานวิกุพฺพนทิพฺพสทฺทสวนาทิกสฺส ยทิจฺฉิตสฺส กิจฺจสฺส นิปฺผาทนมตฺตํ ปน อภิญฺญาเจตนา, น กาลนฺตรผลา, ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ วิย นาปิ วิปากผลา, อถ โข ยถาวุตฺตอานิสํสผลา ทฏฺฐพฺพา.

“执取身语行(kāyavacīsaṅkhāraggahaṇa)”是针对总说；“执取身语思(kāyavacīsañcetanāgahaṇa)”是针对解释(niddesa)。“识”是指结生识(paṭisandhiviññāṇa)。对于俱生(sahajāta)与无间(anantara)法，它确实是它们的缘。“善与异熟法(kusalā vipākadhammā ca)”这句话，此处意指有学与凡夫(sekkhaputhujjana)相续中的神通思(abhiññācetanā)，而非其他，故如是说。由此显示，如前所述的神通思，因其善的自性，或因其为异熟法，亦可为结生识之缘，如同其他善、不善思。但这不适用于出世间善法(lokuttarakusala)，因其并非结生识之缘。若说它能产生异熟，那么这与无效业(ahosikamma)也不尽然，因其并无产生异熟的功能，故说：“并非因能产生异熟，才是善性与异熟法性。”仅仅是，当其他异熟法以有作用、有努力的方式生起时，它（神通思）也以同样的方式在未断烦恼(kilesa)者的相续中生起，故被称为“异熟法”；又因其无过失(anavajja)之义，而被称为“善”。即便如此，若神通思是异熟法，为何它不是异熟果呢？这是不可能的。为了显示此不可能，故说“然而，彼……”等。神通思若能产生异熟，则或产生同地(sabhūmika)的异熟，或产生异地(aññabhūmika)的异熟。其中，产生异地的异熟是不合理的，因为无缘(paccaya)，也未曾见过。因此说：“实无……”等。若产生同地的异熟，则或缘于不可说境(navattabbārammaṇa)，或缘于微小等境(parittādiārammaṇa)。其中，由于色界异熟(rūpāvacaravipāka)已被开示为与其业有相同的所缘，而神通思又缘于微小等境，故它不会产生缘不可说境的异熟。同样，由于色界异熟仅缘于不可说境，故它（神通思）也不会产生缘微小等境的异熟，此为不可能。因此说：“以及与自身相似的所缘……”等。此中，“三时位”(tiṭṭhānika)是指具有结生、有分(bhavaṅga)、死亡(cuti)三个位置。““地遍、水遍””(pathavīkasiṇaṃ āpokasiṇaṃ)等，是说以善法成就神通后，为异熟开示了所缘，故说“在《心生品》(cittuppādakaṇḍa)中……等……所说”。根据“色界(rūpāvacara)三禅与四禅，从善、异熟、唯作(kiriya)而言，第四禅的异熟是空无边处(ākāsānañcāyatana)与无所有处(ākiñcaññāyatana)，这些法不可被称为‘缘于小所缘(parittārammaṇa)’、‘缘于大所缘(mahaggatārammaṇa)’或‘缘于无量所缘(appamāṇārammaṇa)’”之说，色界异熟是仅缘于不可说境的，故说：“色界异熟并无缘于微小等境者。”此不可能之事，证成了缘于微小等境的神通思无有异熟，但此理不遍及缘于不可说境者，因亦有缘于不可说境的神通思。为显示其不生异熟另有原因，故说：“以及于遍处(kasiṇa)中……”等。神通是定的展现，仅是定的功德(ānisaṃsa)，故被称为“似定之果”(samādhiphalasadisā)。神通思仅是成就其所欲之事，如决意神变(adhiṭṭhāna)、变化(vikubbana)、天耳通(dibbasaddasavana)等，而非有时隔之果(kālantaraphalā)，亦非如现法受业(diṭṭhadhammavedanīya)般的异熟果(vipākaphalā)，而应被视为如前所述的功德之果(ānisaṃsaphalā)。

เกจิ ปน ‘‘สมานภูมิกโต อาเสวนลาเภน พลวนฺตานิ ฌานานีติ ตานิ วิปากํ เทนฺติ สมาปตฺติภาวโต, อภิญฺญา ปน สติปิ ฌานภาเว ตทภาวโต ตสฺมึ ตสฺมึ อารมฺมเณ อาคนฺตุกาวาติ ทุพฺพลา, ตสฺมา วิปากํ น เทตี’’ติ วทนฺติ. ตํ อการณํ ปุนปฺปุนํ ปริกมฺมวเสน อภิญฺญายปิ วสีภาวสพฺภาวโต. ยํ ปน วทนฺติ ‘‘ปาทกชฺฌาเน อตฺตนา สมานสภาเวหิ ชวเนหิ ลทฺธาเสวเน สมฺมเทว วสีภาวปฺปตฺเต [Pg.102] ปริสุทฺธตาทิอฏฺฐงฺคสมนฺนาคเมน สาติสเย ชาเต อภิญฺญา นิพฺพตฺตนฺติ, ตาสญฺจ จตุตฺถชฺฌานิกตฺตา จตุตฺถชฺฌานภูมิโก เอว วิปาโก นิพฺพตฺเตยฺย, โส จ ยถาวุตฺตคุเณน พลวตา ปาทกชฺฌาเนเนว กโตกาเสน สิชฺฌตีติ อโนกาสตาย อภิญฺญา น วิปากํ เทตี’’ติ. ตมฺปิ อการณํ อวิปากภาวโต ตาสํ. สติ หิ วิปากทายิภาเว วิปากสฺส อโนกาสโจทนา ยุตฺตา, อวิปากตา จ ตาสํ วุตฺตนยา เอว.

然而，有人说：“诸禅那因于同地(samānabhūmi)获得修习(āsevana)而有力，又因其为等至(samāpatti)的状态，故能产生异熟(vipāka)；而神通(abhiññā)虽有禅那的状态，但因无彼（持续修习），于各个所缘(ārammaṇa)中仅是偶起，故力弱，不能产生异熟。”此说无理，因为通过反复的预备作业(parikamma)，神通亦能获得自在(vasībhāva)。又有人说：“于基础禅那(pādakajjhāna)中，通过与自身同性质的速行心(javana)获得修习，当完全达到自在时，因具足清净等八支而超胜，神通便会生起。此等神通属第四禅，故其异熟亦应于第四禅地产生。而彼异熟，是由已获得机会、如前述具力的基础禅那所成就的，因此神通没有机会（产生异熟），故神通不产生异熟。”此说亦无理，因彼等（神通）本无异熟性。若有能生异熟性，则“异熟无有机会”的诘难方为合理；而彼等之无异熟性，已如前述。

น โหตีติ วิญฺญาณสฺส ปจฺจโย น โหตีติ. อุทฺธจฺจเจตนาปิ อภิญฺญาเจตนาโต นิพฺพิเสเสน วุตฺตาติ มญฺญมาโน ‘‘วิปาเก’’ติ จ วจนํ น วิปาการหตามตฺตวาจโก, อถ โข วิปากสพฺภาววาจโกติ อาห ‘‘วิจาเรตพฺพ’’นฺติ. ตถา จ วุตฺตํ ‘‘น หิ ‘วิปาเก’ติ วจนํ วิปากธมฺมวจนํ วิย วิปาการหตํ วทตี’’ติ. ตตฺถ ยํ วิจาเรตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อิทํ ปเนตฺถ สนฺนิฏฺฐานํ – ยสฺมา อุทฺธจฺจเจตนา ปวตฺติวิปากเมว เทติ, น ปฏิสนฺธิวิปากํ, ตสฺมา ตสฺสา ปวตฺติวิปากสฺส วเสน วิภงฺเค วิปาโก อุทฺธโฏ. อุภยวิปากทายิกาย ปน เจตนาย นานากฺขณิกกมฺมปจฺจโย วุจฺจตีติ ตทภาวโต ปฏฺฐาเน ตสฺสา โส น วุตฺโต. ยํ ปน อฏฺฐกถายํ ‘‘วิญฺญาณสฺส ปจฺจยภาเว อปเนตพฺพา’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๖ สงฺขารปทนิทฺเทส) วุตฺตํ, ตํ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณเมว สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘เอวํ อุทฺธจฺจเจตนาปิ น โหตี’’ติ อิทมฺปิ วิญฺญาณสฺส ปจฺจยตาภาวมตฺตํ คเหตฺวา วุตฺตํ. เอวญฺเหตฺถ อญฺญมญฺญํ ปาฬิยา อฏฺฐกถาย จ อวิโรโธ ทฏฺฐพฺโพ.

“不是”即是“不是识的缘”。有人认为掉举思(uddhaccacetanā)与神通思(abhiññācetanā)是无差别而说，且认为“于异熟(vipāke)”一词并非仅指“应有异熟”，而是指“实有异熟”，故说“应思择”。如是亦说：“‘于异熟’一词，不像‘异熟法’一词那样，是说应有异熟。”此中应思择之事，已于前述。于此，结论是：由于掉举思仅产生现行异熟(pavattivipāka)，不产生结生异熟(paṭisandhivipāka)，因此在《分别论》(Vibhaṅga)中，是依其现行异熟而引述异熟。然而，能产生两种异熟的思，才被称为“异刹那业缘”(nānākkhaṇikakammapaccaya)；由于掉举思不具此性，故在《发趣论》(Paṭṭhāna)中未说彼（异刹那业缘）为其缘。又，义注(aṭṭhakathā)中所说“于识的缘性中应被去除”(《分别论注》226，行蕴的解释)，是针对结生识(paṭisandhiviññāṇa)而说。“如是，掉举思亦不是”这句话，也只是就其对于识不具缘性这一点而说。于此，应知圣典(Pāḷi)与义注彼此无有矛盾。

เอตฺถาติ อุทฺธจฺจเจตนาย วิปากทาเน. อมตคฺคปเถติ เอวํนามเก ปกรเณ. ‘‘ปุถุชฺชนสนฺตาเน อกุสลา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา, เสกฺขสนฺตาเน ภาวนาย ปหาตพฺพา’’ติ อิมสฺส อตฺถสฺส วุตฺตตฺตา ‘‘ปุถุชฺชนานํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘น วุจฺจนฺตี’’ติ อิมินา ปุถุชฺชเน ปวตฺตพหิทฺธาสํโยชนาทีนํ ภาวนาย ปหาตพฺพปริยายาภาวํ ทสฺเสติ. ‘‘ยทิ วุจฺเจยฺยุ’’นฺติอาทินา ตเมวตฺถํ ยุตฺติโต จ อาคมโต จ วิภาเวติ. ตตฺถ เกสญฺจีติ สกภณฺเฑ ฉนฺทราคาทีนํ. เกจีติ สกฺกายทิฏฺฐิอาทโย. กทาจีติ อตีตาทิเก กิสฺมิญฺจิ กาเล. จตฺตตฺตาติอาทิ [Pg.103] ปริยายวจนํ. อุปนิสฺสายาติ อุปนิสฺสยปจฺจเย กตฺวา.

于此，是指于掉举思(uddhaccacetanā)给予异熟(vipāka)之事。在名为《甘露道论》(Amataggapatha)的论著中，因说了“于凡夫(puthujjana)相续中，诸不善法应以见(dassana)所断；于有学(sekkha)相续中，应以修(bhāvanā)所断”之义，故说“然而，于凡夫……”等。“不说”是显示，于凡夫中生起的外结(bahiddhāsaṃyojana)等，并无修所断的类别。“若说……”等，是从道理(yutti)与圣教(āgama)两方面阐明此义。其中，“于某些”是指于自身事物中的欲贪(chandarāga)等。“某些”是指有身见(sakkāyadiṭṭhi)等。“有时”是指于过去等某个时间。“已舍”等是同义词。“亲依止”是指作为亲依止缘(upanissayapaccaya)。

อิตเรสนฺติ นทสฺสเนนปหาตพฺพานํ. น จ น โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. เอวญฺจ กตฺวาติ ยถาวุตฺตปาฬิยํ อุทฺธจฺจคฺคหเณน อุทฺธจฺจสหคตจิตฺตุปฺปาโท คหิโต, น ยตฺถ กตฺถจิ อุทฺธจฺจนฺติ เอวมตฺเถ สติ. ตนฺติ ทิฏฺฐึ. ‘‘อตีตาทิภาเวน นวตฺตพฺพตฺเต’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ อนาคตา เอว ปหาตพฺพาติ? น, อุปฺปชฺชนารหา นิปฺปริยาเยน อนาคตา นาม, ปหาตพฺพา ปน น อุปฺปชฺชนารหาติ เตสํ อตีตาทิภาเวน นวตฺตพฺพตา วุตฺตา. ทสฺสนํ อเปกฺขิตฺวาติ ภาวิตํ ทสฺสนมคฺคํ อุปนิธาย. สหายวิรหาติ ทสฺสนปหาตพฺพสงฺขาตสหการิการณาภาวโต. วิปากํ น ชนยนฺตีติ สกลกิเลสปริกฺขเย วิย เอกจฺจปริกฺขเยปิ ตนฺนิมิตฺตํ ตํ เอกจฺจํ กมฺมํ น วิปจฺจตีติ อธิปฺปาโย. วิปาโก วิภงฺเค วุตฺโตติ ปฏิสนฺธิปวตฺติเภทํ ทุวิธมฺปิ วิปากํ สนฺธายาห.

“其他”（Itaresaṃ）是指非见所断的烦恼。“亦非无”（Na ca na honti）是（与前文的）连接。“如是理解”（Evañca katvā）是说：如圣典中所说，以“掉举”一词，是指与掉举相应的心生起，而非任何地方的掉举，当义理如是时。“彼”（taṃ）指邪见。“‘以过去等状态不可说’为何这样说？难道只有未来法才应断除吗？不是的，堪生起者，无条件地名为未来法；然而，应断除者不堪生起，因此说它们以过去等状态不可说。“依于见”（Dassanaṃ apekkhitvā）是指依于已修习的见道。“无助伴”（Sahāyavirahā）是指由于没有被称为“见所断”的助缘。“不生果报”（Vipākaṃ na janayanti）的意趣是：如同所有烦恼灭尽时，即使只有一部分烦恼灭尽，由彼因而生的某个业也不会成熟。说“果报在《分别论》（Vibhaṅga）中已说”，是针对结生和生命相续这两种果报而说。

อกุสลานนฺติ ยถาวุตฺตวิเสสานํ ปุถุชฺชนสนฺตาเน อกุสลานํ. อปฺปหาตพฺพานนฺติ อปฺปหาตพฺพสภาวานํ กุสลาทีนํ. อปฺปหาตพฺพวิรุทฺธสภาวตา สาวชฺชตา. ‘‘เอวมฺปี’’ติอาทิ โทสนฺตรทสฺสนํ. เตน ยทิปิ เตสํ อกุสลานํ อิมสฺมึ ติเก ตติยปทสงฺคโห น สิยา, นวตฺตพฺพตา ปน อาปชฺชตีติ ทีเปติ. สพฺเพน สพฺพํ ธมฺมวเสน อสงฺคหิตสฺส ติกทุเกสุ นวตฺตพฺพตาปตฺตีติ อาห ‘‘นาปชฺชตี’’ติ. อิทานิ ตํ นวตฺตพฺพตานาปชฺชนํ ‘‘จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ’’ติอาทินา การณโต, นิทสฺสนโต จ วิภาเวติ. ยตฺถาติ ยสฺมึ ติเก. นิโยคโตติ นิยมโต เอกนฺตโต. เตสนฺติ ปทตฺตยสงฺคหิตธมฺมานํ. ยถาวุตฺตปเทสุ วิยาติ ยถาวุตฺเตสุ ปฐมาทีสุ ตีสุ ปเทสุ. ยถา ภินฺทิตพฺพา จิตฺตุปฺปาทา, อิตเร จ ยถารหํ ราสิตฺตยวเสน ภินฺทิตฺวา ภชาปิตา ตํตํโกฏฺฐาสโต กตา, เอวํ. ตตฺถาปีติ จตุตฺถโกฏฺฐาเสปิ. ภชาเปตพฺเพติ นวตฺตพฺพภาวํ ภชาเปตพฺเพ. ตทภาวาติ ตสฺส จตุตฺถโกฏฺฐาสสฺส อภาวา. ตถาติ นวตฺตพฺพภาเวน.

“不善法”（Akusalānaṃ），即如前所述的凡夫相续中的不善法。“不应断”（Appahātabbānaṃ）指其体性本不可断，例如善法等。与“不应断”相反的性质是“有过失性”（sāvajjatā）。“亦如是”（Evampi）等是为显示其他过失。此句旨在说明：因此，即使那些不善法在此三句中不被第三句所含摄，也会陷入不可说性。对于完全没有被三法组和二法组以任何方式含摄的法，会陷入不可说性，（但此处）说“不会陷入”。现在，从原因和譬喻两方面，以“心生起品”（Cittuppādakaṇḍa）等来阐明其不陷入不可说性的情况。“于何处”（Yattha）指的是于哪个三句。“决定”（Niyogato）指的是一定或绝对。“彼等”（Tesaṃ）指的是被三句所含摄的法。“如于前述诸句”（Yathāvuttapadesu viya）指的是如前面所说的第一等三个地方。就像应该分析心生起，其他的也应该适当地按照三聚来分析区分，每个部分都已完成一样。“于彼亦尔”（Tatthāpi）也指在第四部分也应该这样。“应被分配”（Bhajāpetabbe）指的是应该被分配到“不可说”的状态。“因彼之无”（Tadabhāvā）指的是因为没有第四部分。“如是”（Tathā）是指以“不可说”的状态。

อุปฺปนฺนตฺติเก อตีตา, อิธ ยถาวุตฺตอกุสลา น วุตฺตา, อเปกฺขิตพฺพภาเวนารหิตาปิ ตํสภาวานติวตฺตนโต ตถา วุจฺจนฺตีติ นวตฺตพฺพตาปตฺติโทสํ ปริหรนฺโต ตสฺส อุทาหรณํ ตาว ทสฺเสตุํ ‘‘อถ [Pg.104] วา ยถา สปฺปฏิเฆหี’’ติอาทิมาห. ตํสภาโว เจตฺถ สาวชฺชตาวิสิฏฺโฐ ทสฺสนปหาตพฺพภาวาภาโว. ‘‘เอวญฺจ สตี’’ติอาทินา อิมสฺมึ ปกฺเข ลทฺธคุณํ ทสฺเสติ. ภาวนาย ปหาตพฺพานนฺติ ปริยาเยน นิปฺปริยาเยน จ ภาวนาย ปหาตพฺพานํ, ตตฺถ ปุริมานํ อมุขฺยสภาวตฺตา, ปจฺฉิมานํ อวิปากตฺตา นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยตา น วุตฺตาติ อธิปฺปาโย. ยถา จ ภาวนาย ปหาตพฺพานํ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาโว นตฺถิ, เอวํ ทสฺสเนน ปหาตพฺพานํ วเสน เตสํ ปจฺจยลาโภปิ นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น จ…เป… วุตฺตา’’ติ วตฺวา ตตฺถ การณมาห ‘‘เย หิ…เป… ปวตฺตนฺตี’’ติ. ตตฺถ น เต ทสฺสนโต อุทฺธํ ปวตฺตนฺตีติ เย ทสฺสเนน ปหาตพฺพปจฺจยา กิเลสา, เต ทสฺสเนน ปหาตพฺพปกฺขิกา เอวาติ เตสํ ภาวนาย ปหาตพฺพปริยาโย เอว นตฺถิ, กถํ เตสํ วเสน ทสฺสเนน ปหาตพฺพา ภาวนาย ปหาตพฺพานํ เกนจิ ปจฺจเยน ปจฺจโยติ วุจฺเจยฺยาติ อตฺโถ. อถ วา เย ปุถุชฺชนสนฺตาเน น ทสฺสเนน ปหาตพฺพา, น เต ปรมตฺถโต ภาวนาย ปหาตพฺพา. เย ปน เต เสกฺขสนฺตาเน, น เตสํ ปจฺจยภูตา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา อตฺถีติ เอวมฺปิ ทสฺสเนน ปหาตพฺพา ภาวนาย ปหาตพฺพานํ เกนจิ ปจฺจเยน ปจฺจโยติ น วุตฺตาติ เวทิตพฺพํ. ยทิ ทสฺสเนนปหาตพฺพปจฺจยา กิเลสา ทสฺสนปกฺขิกา, ตปฺปจฺจยํ อุทฺธจฺจสหคตํ ทสฺสเนน ปหาตพฺพํ สิยาติ กถํ ตสฺส เอกนฺตภาวนาย ปหาตพฺพตา วุตฺตาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ทสฺสเนน ปหาตพฺพปจฺจยสฺสา’’ติอาทิ. ตสฺมาติ ยสฺมา สราควีตราคสนฺตาเนสุ สหายเวกลฺเลน กมฺมสฺส วิปากาวิปากธมฺมตา วิย ปุถุชฺชนเสกฺขสนฺตาเนสุ อุทฺธจฺจสหคตสฺส วุตฺตนเยน สวิปากาวิปากตา สิทฺธา, ตสฺมา. ตสฺสาติ อุทฺธจฺจสหคตสฺส. ตาทิสสฺเสวาติ อุทฺธจฺจสหคตภาเวน เอกสภาวสฺส.

在“已生起”三法句中，过去法以及此处所说的诸不善法没有被提及，（之所以如此说，）是因为即使它们不具备被期待的性质，也没有超越其自身性质。为避免陷入不可说的过失，作者首先举例说明：“或者，如同有碍者”等。此处的自身性质，特指具有过失性且不具备见所断性质的状态。“如是，当……”等句说明了在此观点下所获得的优点。“修所断”是指以间接和直接的方式修所断的法。其意趣是：其中，前者因非主要体性，后者因无异熟，故未说其具有多刹那业缘性。并且，如同修所断法没有多刹那业缘性，为显示修所断法也无法通过见所断法而获得缘，作者在说了“亦不……乃至……已说”之后，说明其原因：“实因此等……乃至……转起。”此中之义是：作为见所断之缘的诸烦恼，仅属于见所断的范畴，它们根本没有以间接方式成为修所断的可能性。那么，如何能说见所断法能以任何缘的方式，通过它们而成为修所断法之缘呢？或者，在凡夫（puthujjana）相续中非见所断者，从胜义上说亦非修所断。而在有学（sekha）相续中，则没有已成为其缘的见所断法。如是，亦当了知，未曾说见所断法能以任何缘的方式成为修所断法之缘。若作为见所断之缘的烦恼属于见所断的范畴，那么以其为缘的掉举相应（uddhacca-sahagata）法就可能成为见所断，为何说它绝对是修所断呢？针对此诘难，作者说“于见所断之缘……”等。“是故”（tasmā）是说：因为，如同在有贪者与离贪者（sarāga-vītarāga）的相续中，由于缺少助伴，业便有产生异熟（vipāka）与不产生异熟的性质，同样地，在凡夫与有学的相续中，掉举相应法也依前述方式，成立了有异熟与无异熟的性质，是故。“彼”（tassa）指掉举相应法。“仅如是者”（tādisasseva）指具有掉举相应性的单一性质。

เอตฺถ จ ยํ ‘‘น ภาวนาย ปหาตพฺพมฺปิ อตฺถิ อุทฺธจฺจสหคต’’นฺติอาทิ อมตคฺคปเถ วุตฺตํ, ตํ อการณํ, กสฺมา? ตสฺส เอกนฺเตน ภาวนาย ปหาตพฺพตฺตา. ยถาห ‘‘กตเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพา? อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท’’ติ (ธ. ส. ๑๕๘๓). ยทิ หิ อุทฺธจฺจสหคตํ น ภาวนาย ปหาตพฺพมฺปิ อภวิสฺส, ยถา อตีตารมฺมณตฺติเก ‘‘นิโยคา อนาคตารมฺมณา นตฺถี’’ติ [Pg.105] วตฺวา ‘‘กามาวจรกุสลสฺส วิปากโต ทส จิตฺตุปฺปาทา’’ติอาทินา ปุน วิภชิตฺวา วุตฺตํ, เอวมิธาปิ ‘‘กตเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพา? นิโยคา ภาวนาย ปหาตพฺพา นตฺถี’’ติ วตฺวา ‘‘อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท สิยา ภาวนาย ปหาตพฺโพ, สิยา น วตฺตพฺโพ ‘ทสฺสเนน ปหาตพฺโพ’ติปิ ‘ภาวนาย ปหาตพฺโพ’ติปี’’ติอาทิ วตฺตพฺพํ สิยา, น จ ตถา วุตฺตํ. ยา จ ตมตฺถํ ปฏิปาเทนฺเตน ‘‘ยทิ วุจฺเจยฺยุ’’นฺติอาทินา ยุตฺติ วุตฺตา, สาปิ อยุตฺติ. กสฺมา? ทสฺสเนน ปหาตพฺพารมฺมณานํ ราคทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉุทฺธจฺจานํ ทสฺสเนน ปหาตพฺพภาวสฺเสว อิจฺฉิตตฺตา.

于此，在《甘露味论》（Amataggapatha）中所说“亦有非修所断的掉举相应法”等语，是没有理由的。为何？因为它绝对是修所断的。如《法集论》（Dhammasaṅgaṇī）所说：“哪些法是修所断的？掉举相应的心生起。”倘若掉举相应法亦有非修所断者，那么，如同在“过去所缘”三法句中，先说“决定没有未来所缘法”，然后又以“欲界善的异熟有十种心生起”等分别解说，于此也应先说“哪些法是修所断的？决定没有修所断的法”，然后再说：“掉举相应的心生起，有时是修所断，有时则不应被称为‘见所断’或‘修所断’”，然而并未如是说。并且，为成立其义而引“若说……”等所提出的理由，亦不合理。为何？因为对于以见所断法为所缘的贪（rāga）、见（diṭṭhi）、疑（vicikicchā）、掉举（uddhacca），人们只希望它们是见所断的。

ยญฺจ ‘‘อุทฺธจฺจํ อุปฺปชฺชตี’’ติ อุทฺธจฺจสหคตจิตฺตุปฺปาโท วุตฺโตติ ทสฺเสตุํ อธิปติปจฺจยนิทฺเทเส อุทฺธจฺจสฺส อนุทฺธรณํ การณภาเวน วุตฺตํ, ตมฺปิ อการณํ อญฺญถาปิ สาวเสสปาฐทสฺสนโต. ตถา หิ ‘‘อตีโต ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส, อนาคโต ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๘.๒) เอเตสํ วิภงฺเค เจโตปริยญาณคฺคหณํ กตฺวา ‘‘ปจฺจุปฺปนฺโน ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺสา’’ติ อิมสฺส วิภงฺเค ลพฺภมานมฺปิ เจโตปริยญาณคฺคหณํ น กตํ.

并且，为了表明“掉举生起”是指“与掉举相应的心生起”，而将在“增上缘”（adhipatipaccaya）的解释（niddesa）中未引述掉举一事说成是原因，那也是不成立的，因为在别处也能见到有省略的文句。例如，在对“过去法是现在法的所缘缘，未来法是现在法的所缘缘”（《发趣论》Paṭṭhāna 2.18.2）的分别说明中，虽然举了他心智（cetopariyañāṇa）为例，但在对“现在法是现在法（之缘）”的分别说明中，尽管可以举他心智为例，却没有举出。

สหายภาโว จ ทสฺสเนน ปหาตพฺพานํ ภาวนาย ปหาตพฺพสฺส วิปากทานํ ปติ วิจาเรตพฺโพ. กึ อวิชฺชาทิ วิย ทานาทีนํ อุปฺปตฺติยา เอว วิกุปฺปาทนสมตฺถตาปาทเนน ทสฺสเนน ปหาตพฺพา ภาวนาย ปหาตพฺพานํ สหการิการณํ โหนฺติ, อุทาหุ กิเลโส วิย กมฺมสฺส ปฏิสนฺธิทาเน สตีติ, กิญฺเจตฺถ – ยทิ ปุริมนโย, โสตาปนฺนาทิเสกฺขสนฺตาเน ภาวนาย ปหาตพฺพสฺส กิริยภาโว อาปชฺชติ, สหายเวกลฺเลน อวิปากสภาวตาย อาปาทิตตฺตา ขีณตณฺหาวิชฺชามาเน สนฺตาเน ทานาทิ วิย. อถ ทุติโย, ภาวนาย ปหาตพฺพาภิมตสฺสาปิ ทสฺสเนน ปหาตพฺพภาโว อาปชฺชติ, ปฏิสนฺธิทาเน สติ อปายคมนียสภาวานติวตฺตนโต. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว, ตสฺมา ปาฬิยา อฏฺฐกถาย [Pg.106] จ อวิรุชฺฌนวเสเนตฺถ อตฺถวินิจฺฉโย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

见所断法(dassanena pahātabba)作为助伴，应就其给予修所断法(bhāvanāya pahātabba)果报的方式进行思惟。见所断法是否像无明等，仅因布施等（善法）的生起，就能通过使其（果报）动摇的能力，而成为修所断法的助缘？或者像烦恼一样，当业给予结生时（才成为助缘）？对此，若采前说，那么在须陀洹(Sotāpanna)等有学(sekha)圣者的相续中，修所断法就会成为唯作(kiriya)，因为它们因缺乏助缘而被致使不具果报的自性，就像在断尽贪爱和无明的圣者相续中的布施等法一样。若采后说，那么即使是被认为是修所断的法，也会成为见所断的，因为它们在给予结生时，无法超越会导致堕入恶趣的自性。关于此点当说之义，下方已述。因此，此中义理的抉择，当依不与圣典及义注(aṭṭhakathā)相违的方式，如前所述而知。

สาติ อุทฺธจฺจเจตนา. วิญฺญาณปจฺจยภาเวติ สมฺปุณฺณวิปากวิญฺญาณปจฺจยภาเว. การณํ ทสฺเสนฺโตติ อวิกลผลุปฺปาทนาธิกาเร ตทภาวโต ยทิปิ อุทฺธจฺจเจตนา วิญฺญาณสฺส ปจฺจยภาเว อปเนตพฺพา, อวิชฺชาย ปน ปจฺจยุปฺปนฺนภาเว คเหตพฺพาติ อิมํ การณํ ทสฺเสนฺโต. สพฺพาปีติ วีสติปิ. เตนาห ‘‘เอกวีสตีติ วตฺตพฺพ’’นฺติ. ตนฺติ เยน การเณน สงฺขารคฺคหเณน อภิญฺญาเจตนาย อคฺคหณํ, ตํ การณํ. อิตราวจนสฺสาปีติ อุทฺธจฺจเจตนาวจนสฺสาปิ. กึ ปน ตํ? วิญฺญาณสฺส ปจฺจยภาวาภาโว เอว. เภทาภาวาติ กายวจีสงฺขารวเสน วิภาคาภาวโต. สํโยโคติ ติกนฺตรปทวเสน สํโยชนํ, ตถา สงฺคโหติ อตฺโถ.

“是”(Sā)即掉举思(uddhaccacetanā)。“在识为缘的状态中”(Viññāṇapaccayabhāve)，即在圆满异熟识为缘的状态中。“为显示此理由”(Kāraṇaṃ dassento)，即为显示此理由：在无缺憾地产生果报的议题上，由于其（掉举思）不具备（此能力），因此，尽管掉举思应从识的缘性中排除，但应被理解为由无明为缘而生起。“一切”(Sabbāpi)即二十种。因此说“应说为二十一种”。“那”(Taṃ)，即那个理由，以该理由，通过“行”的摄取，证智思(abhiññācetanā)未被摄取。“对另一者之说亦然”(Itarāvacanassāpi)，即对掉举思之说亦然。那么，那是什么呢？正是（其）不具备作为识之缘的状态。“因无差别”(Bhedābhāvā)，即因无身行、语行之划分。“结合”(Saṃyogo)，即依另一三法组的术语，是“结”(saṃyojana)的意思，同样，也是“摄”(saṅgaho)的意思。

สุขสญฺญาย คหณํ อสฺสาทนนฺติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘สุขสญฺญาย…เป… ทสฺเสตี’’ติ. ‘‘สุขสญฺญายา’’ติ จ อิทํ กรณตฺเถ กรณวจนํ. วิปลฺลาโส หิ ทุกฺเข สุขสญฺญา. ยํ ปน อฏฺฐกถายํ ‘‘อญฺญาเณนา’’ติ วุตฺตํ, ตํ เหตุมฺหิ กรณวจนํ วิปลฺลาสสฺสาทนานํ อวิชฺชาย เหตุภาวทสฺสนโต. ‘‘รโถ เสตปริกฺขาโร’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๔) ปริวารตฺโถปิ ปริกฺขารสทฺโท โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ตณฺหาย ปริวาเร’’ติ. ตณฺหาปริวาเรติ จ ตณฺหาย กิจฺจสาธเนน สงฺขารานํ สหการิการณภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปริกฺขารฏฺโฐ สงฺขารฏฺโฐ วิย ภูสนฏฺโฐ โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สงฺขเต อลงฺกเต’’ติ อาห. ปริกฺขโรติ ยถา ผลทานสมตฺถา โหนฺติ, ตถา สงฺขโรติ. อมรณตฺถาติ อมตตฺถา, นิพฺพานตฺถาติ อตฺโถ. ทุกฺกรกิริยาติ ปญฺจาตปตปฺปนาทิทุกฺกรจริยา. เทวภาวาย ตโป เทวภาวตฺถํ ตโป. มาเรตีติ มโร เหตุอตฺถํ อนฺโตนีตํ กตฺวา. อมงฺคลมฺปิ มงฺคลปริยาเยน โวหรนฺติ มงฺคลิกาติ วุตฺตํ ‘‘ทิฏฺเฐ อทิฏฺฐสทฺโท วิยา’’ติ ยถา ‘‘อสิเว สิวา’’ติ.

以“由乐想执取是味”(Sukhasaññāya gahaṇaṃ assādanaṃ)之意趣而说“由乐想……乃至……显示”。而“由乐想”(sukhasaññāya)一词，此处是作工具格表工具义。颠倒(vipallāsa)即于苦作乐想。至于义注(aṭṭhakathā)中所说“由无知”(aññāṇena)，彼处工具格是表原因义，以显示无明是颠倒与味的原因。在“白庄严之车”(Ratho setaparikkhāro)等（经文）中，“庄严”(parikkhāra)一词亦有“资具”之义，故说“于渴爱之资具”(taṇhāya parivāre)。“渴爱资具”(Taṇhāparivāre)是针对渴爱通过成就其作用而成为诸行(saṅkhāra)的助缘而说。为显示“资具”(parikkhāra)之义如“行”(saṅkhāra)之义，有装饰之义，故说“被造作、被装饰的”(saṅkhate alaṅkate)。“资助”(Parikkharoti)即造作(saṅkharoti)，使其有能力给予果报。“为不死”(Amaraṇatthā)即为甘露(amata)，义为为了涅槃(nibbāna)。“苦行”(Dukkarakiriyā)即五火炙身等难行。“为天有之苦行”(Devabhāvāya tapo)即为生天之苦行。“杀”(Māreti)即死(maro)，是内含了原因义。吉祥论者(maṅgalikā)亦以吉祥的同义词称呼不祥之物，故说“如于所见用不见之词”，犹如“于不祥说吉祥”。

ปปาตํ ปตนทุกฺขสทิสนฺติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ชาติอาทิปปาตทุกฺข’’นฺติ. อินฺททุทฺทพฺรหฺมกูฏสญฺญิตปพฺพตสิขรปฺปปาโต มรุปปาโต. ตํ ปุญฺญผลํ อตฺโถ ปโยชนํ เอตสฺสาติ ตทตฺโถ.

认为“悬崖”(papātaṃ)如堕落之苦，故说“生等悬崖之苦”。因陀(Inda)、杜陀(dudda)、梵天(brahma)山峰顶的悬崖，沙漠中的悬崖。“以彼为义”(tadattho)即以该福报为义利(attha payojana)。

ปริพฺพาชิกาย [Pg.107] ตรุณิยา. อสวโส อเสริวิหารี. กิเลสาสุจิปคฺฆรเณน ปณฺฑิเตหิ ชิคุจฺฉนียํ. ราคาทิปริฬาเหน, กฏุกวิปากตาย จ ทุกฺขํ. อารภติ กโรติ. สภยสฺสาปิ ปิสาจนครสฺส กามคุณสมิทฺธิยา สุขวิปลฺลาสเหตุภาโว วิยาติ โยชนา. ภินฺนชาติเยน อโวมิสฺสตา นิรนฺตรตา. ชราย มรเณน จ อญฺญถตฺตํ วิปริณาโม.

年轻的女游方者(paribbājikāya taruṇiyā)。“不受制”(Asavaso)即独立生活者(aserivihārī)。因烦恼污秽流出，为智者所厌恶。因贪等热恼及苦果而为苦。“开始”(Ārabhati)即“作”(karoti)。应作如此结合：犹如充满怖畏的鬼城，因其欲德(kāmaguṇa)之丰盛，而成为乐颠倒之因。“由种类不同”(Bhinnajātiyena)即不混杂，是无间。由老与死而“变异”(aññathattaṃ)，即转变(vipariṇāmo)。

‘‘น ตาวาหํ ปาปิม ปรินิพฺพายิสฺสามี’’ติ วจนโต ‘‘ตาต เอหิ, ตาว อิทํ รชฺชํ ปฏิปชฺชาหี’’ติอาทีสุ ยทิปิ ปริมาณนิยมนกมปทปูรณมตฺตาทีสุปิ ตาว-สทฺโท ทิสฺสติ, อิธ ปน วกฺขมานตฺตาเปกฺโข อธิปฺเปโตติ วุตฺตํ ‘‘ตาวาติ วตฺตพฺพนฺตราเปกฺโข นิปาโต’’ติ. อวิชฺชาปจฺจยา ปน…เป… ทสฺเสตีติ ปุพฺเพนาปรํ อฏฺฐกถายํ อวิรุชฺฌนมาห.

根据“恶者(pāpima)！我暂不般涅槃”及“孩子，来，你先接管此国”等（用法），尽管“暂”(tāva)一词也见于限量、限定、仅为补足文句等义，但此处意指期待下文，故说“‘暂’是期待另一叙述的不变词”。“又，以无明为缘……乃至……显示”，此说表明了义注(aṭṭhakathā)的前后不相矛盾。

ราคาทิอสฺสาทนกาเลสูติ ราคาทีนํ อสฺสาทนกาเลสุ. ‘‘ราคทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตายา’’ติ เอตฺถ ราคสมฺปยุตฺตาย ตาว อวิชฺชาย โยชนา โหตุ ราคสฺส อสฺสาทนภาวโต, ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตาย ปน กถนฺติ อาห ‘‘ตทวิปฺปยุตฺตา จ ทิฏฺฐี…เป… เวทิตพฺพา’’ติ. ตํสมฺปยุตฺตสงฺขารสฺสาติ ราคาทิสมฺปยุตฺตสงฺขารสฺส. อวิชฺชารมฺมณาทิตนฺติ อวิชฺชาย อารมฺมณาทิตํ. อาทิ-สทฺเทน อารมฺมณาธิปติอารมฺมณูปนิสฺสยปกตูปนิสฺสเย, อนนฺตราทิเก จ ปจฺจเย สงฺคณฺหาติ. อนวิชฺชารมฺมณสฺสาติ น อวิชฺชารมฺมณสฺส อวิชฺชํ อนารพฺภ ปวตฺตสฺส. อารมฺมณาธิปติอนนฺตราทิปจฺจยวจเนสูติ อารมฺมณาธิปติอารมฺมณูปนิสฺสยปจฺจยวจเนสุ อวุตฺตสฺส อนวิชฺชารมฺมณสฺส, อนนฺตราทิปจฺจยวจเนสุ อวุตฺตสฺส ปฐมชวนสฺส, ทฺวีสุปิ วุตฺตสฺส อวิชฺชารมฺมณสฺส ทุติยาทิชวนสฺสาติ โยเชตพฺพํ. อนนฺตรปจฺจยลาภิโน อนนฺตราทินา, สหชาตสฺส เหตุอาทินา, อสหชาตสฺส อุปนิสฺสยาทินา สงฺขารสฺส อวิชฺชา ปจฺจโย โหตีติ อยมตฺโถ ‘‘ยํ กิญฺจี’’ติอาทินา ทสฺสิโตติ เวทิตพฺพํ. สมติกฺกมภวปตฺถนาวเสนาติ อวิชฺชาสมติกฺกมตฺถาย อรูปาวจรชฺฌานานิ อุปฺปาเทนฺตสฺส, อวิชฺชาสมฺมูฬฺหตฺตา อรูปภวสมฺปตฺติโย ปตฺเถตฺวา ตาเนว ฌานานิ นิพฺพตฺเตนฺตสฺสาติ ปุญฺญาภิสงฺขาเร วุตฺเตน นเยน, วุตฺตนยานุสาเรนาติ อตฺโถ.

“于贪等味时”(Rāgādiassādanakālesu)即于贪等的味时。于“与贪、见相应”(Rāgadiṭṭhisampayuttāya)中，首先，因贪具有味的性质，故（无明）与贪相应是合理的；至于与见相应，则说“与彼不相应的见……乃至……当知”。“彼相应行”(Taṃsampayuttasaṅkhārassa)即与贪等相应的行。“以无明为所缘等”(Avijjārammaṇāditaṃ)即无明作为所缘等。“等”字摄取所缘、所缘增上、所缘亲依止、自然亲依止，及无间等缘。“非无明所缘”(Anavijjārammaṇassa)即不以无明为所缘，不缘于无明而转起。“于所缘增上、无间等缘之说中”，应如是结合：于所缘增上、所缘亲依止缘之说中未述及的非无明所缘者，于无间等缘之说中未述及的初速行，以及于二者之说中皆述及的以无明为所缘的第二等速行。对于获得无间缘的（行），（无明）通过无间等（缘成为缘）；对于俱生的（行），通过因等（缘成为缘）；对于不俱生的（行），通过亲依止等（缘成为缘），无明成为行的缘——此义由“任何”等（文）所示，当知。“以超越有之愿”(Samatikkamabhavapatthanāvasena)，即为了超越无明而生起无色界禅者，因无明所惑，希求无色有成就而修习彼等禅定，此乃依福行中所说之理，义为“依已说之理”。

เอกการณวาโท [Pg.108] อาปชฺชติ ยถา ปกติอิสฺสรปชาปติปุริสกาลาทิวาทา. เอกสฺมึเยว โลกสฺส การณภูเต สติ ตโต สกลาย ปวตฺติยา อนวเสสโต, สพฺพทา จ ปวตฺติตพฺพํ อเปกฺขิตพฺพสฺส การณนฺตรสฺส อภาวโต. น เจตํ อตฺถิ กเมเนว ปวตฺติยา ทสฺสนโต. การณนฺตราเปกฺขตาย ปน เอกการณวาโท อปหโต สิยา เอกสฺส จ อเนกสภาวตาภาวา. ยตฺตกา ตโต นิพฺพตฺตนฺติ, สพฺเพหิ เตหิ สมานสภาเวเหว ภวิตพฺพํ, น วิสทิเสหิ, อิตรถา ตสฺส เอกภาโว เอว น สิยาติ อิมมตฺถมาห ‘‘สพฺพสฺส…เป… ปตฺติโต จา’’ติ. ปาริเสเสนาติ เอกโต เอกํ, เอกโต อเนกํ, อเนกโต เอกนฺติ อิเมสุ ตีสุ ปกาเรสุ อวิชฺชมาเนสุ อนุปลพฺภมาเนสุ ปาริเสสญาเยน. อเนกโต อเนกนฺติ เอกสฺมึ จตุตฺเถ เอว จ ปกาเร วิชฺชมาเน. ยทิทํ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, ผสฺสปจฺจยา เวทนา’’ติอาทินา เอกเหตุผลทีปนํ, ตํ เอตฺถ เทสนาวิลาเสน, วิเนยฺยชฺฌาสยวเสน วา ธมฺมานํ ปธานปากฏาสาธารณภาววิภาวนตฺถนฺติ เอกเหตุผลทีปนํ น นุปปชฺชติ อุปปชฺชติเยวาติ ทสฺเสติ ‘‘ยสฺมา’’ติอาทินา.

一因论会导致过失，犹如自性论、自在天论、生主论、原人论、时论等。若世界仅有一因，则一切生起皆应无遗漏地、并恒常地从其产生，因无其他所需之因。然此不然，因观察到[事物]是次第生起的。再者，因需依赖他因，一因论遂被驳斥，且一[因]不具多重自性。凡从其所生者，皆应具相同自性，而非相异，否则其“一”性即不成立。为示此义而言“一切……乃至……获得”。所谓“通过剩余法”(pārisesena)，即在“从一生一”、“从一生多”、“从多生一”此三方式不存在、不可得时，依剩余推理，唯有第四种方式“从多生多”存在。至于“无明缘行，触缘受”等所阐明的一因一果，在此是作为说法的善巧(desanāvilāsa)，或随顺所化有情的意乐(vineyyajjhāsaya)，或为辨明诸法的主、显、不共性，故一因一果的阐明并非不成立，而是成立的。为示此义而言“因为……”等。

ยถาผสฺสนฺติ สุขเวทนียาทิจกฺขุสมฺผสฺสาทิตํตํผสฺสานุรูปนฺติ วุตฺตํ โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สุขเวทนีย’’นฺติอาทึ วตฺวา ‘‘เวทนาววตฺถานโต’’ติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘สมาเนสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สมาเนสูติ อวิสิฏฺเฐสุ. ผสฺสวเสนาติ สุขเวทนียาทิผสฺสวเสน. วิปริยายาภาวโตติ พฺยตฺตยาภาวโต. น หิ กทาจิ สุขเวทนียํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ ทุกฺขเวทนา, ทุกฺขาทิเวทนียํ วา ผสฺสํ ปฏิจฺจ สุขเวทนา อุปฺปชฺชติ. สุขาทิจกฺขุสมฺผสฺสชาทีนนฺติ สุขาทีนํ, จกฺขุสมฺผสฺสชาทีนญฺจ เวทนานํ. โอฬาริกสุขุมาทีติ อาทิ-สทฺเทน หีนปณีตาทิสงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺถ ยํ อุปาทาย ยา เวทนา ‘‘โอฬาริกา, หีนา’’ติ วา วุจฺจติ, น ตํเยว อุปาทาย ตสฺสา กทาจิปิ สุขุมตา ปณีตตา วา อตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘โอฬาริกสุขุมาทิสงฺกราภาวโต’’ติ. ยถาวุตฺตสมฺผสฺสสฺสาติ สุขเวทนียาทิผสฺสสฺส. สุขเวทนียผสฺสโตเยว สุขเวทนา, น อิตรผสฺสโต. สุขเวทนียผสฺสโต สุขเวทนาว, น อิตรเวทนา. ตถา เสเสสุปีติ อุภยปทนิยมวเสน ยถาผสฺสํ เวทนาววตฺถานํ, ยถาเวทนํ ผสฺสววตฺถานนฺติ ปททฺวเยน การณนฺตราสมฺมิสฺสตา ผลสฺส, ผลนฺตราสมฺมิสฺสตา [Pg.109] จ การณสฺส ทสฺสิตา ปฐมปกฺเข อสํกิณฺณตาววตฺถานนฺติ กตฺวา. ทุติยปกฺเข ปน ปจฺจยเภทภินฺเนน การณวิเสเสน ผลวิเสโส, ผลวิเสเสน จ การณวิเสโส นิจฺฉียตีติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต สนฺนิฏฺฐานํ ววตฺถานนฺติ กตฺวา. ปุริมสฺมิญฺจ ปกฺเข ธมฺมานํ อสงฺกรโต ววตฺถานํ วุตฺตํ, ทุติยสฺมิญฺจ ยถาววตฺถิตภาวชานนนฺติ อยเมเตสํ วิเสโส. อุตุอาทโยติ อาทิ-สทฺเทน จิตฺตวิสมาจารา ปิตฺตวาตาทโยปิ สงฺคยฺหนฺติ. เอกสฺมึ โทเส กุปิเต อิตเรปิ โขภํ คจฺฉนฺติ. สนฺเตสุปิ เตสุ เสมฺหปฏิกาเรน โรควูปสมโต เสมฺโห ปากโฏติ อตฺโถ.

所谓“如其触”(yathāphassaṃ)，是说“随顺于乐受等眼触等彼彼之触”。为示此义，说了“乐受”等，又为示“受之建立”(vedanāvavatthānato)一词之义，说了“于同等中”(samānesu)等。此处，“于同等中”意为“于无差别中”。“以触之力”(phassavasena)意为“以乐受等触之力”。“无颠倒故”(vipariyāyābhāvato)意为“无错乱故”。绝不会缘乐受触而生苦受，或缘苦受等触而生乐受。“乐等眼触所生等”(sukhādicakkhusamphassajādīnaṃ)指乐等受及眼触所生等受。“粗细等”(oḷārikasukhumādi)，此中“等”字应理解为包含劣、胜等。其中，依于何者而某受被称为“粗”(oḷārikā)或“劣”(hīnā)，绝非依于彼者而此受有时会是细或胜，故说“无粗细等混杂故”(oḷārikasukhumādisaṅkarābhāvato)。“如前所说之触”(yathāvuttasamphassassa)指乐受等触。唯从乐受触生乐受，不从其他触生；从乐受触唯生乐受，不生其他受。其他亦然。如是，依此二重规定，以“如其触而建立受”与“如其受而建立触”二句，在第一种解释中，显示了果不与其他因混杂，以及因不与其他果混杂，此作“不杂乱之建立”解。而在第二种解释中，则显示此义：由因缘之差别所区别的特定之因，能确定特定之果；由特定之果，能确定特定之因。此作“决断之建立”解。于前一解释中，说由诸法不混杂而建立；于后一解释中，则说知其如实建立之状态。此即二者之差别。“时节等”(utuādayo)，此中“等”字亦包含心行错乱、胆汁、风病等。一病发作，其他亦受扰动。纵然彼等存在，但由对治痰病而病愈，故痰病为显。此其义。

‘‘ภโว’’ติ วุตฺตานํ สงฺขารานํ การณสฺส ปการณํ, การณเมว วา ตณฺหาติ อาห ‘‘ตณฺหาย สงฺขารการณภาวสฺส วุตฺตตฺตา’’ติ. ตสฺสาปีติ ตณฺหายปิ. ตณฺหา หิ กามาสโว ภวาสโว จ. กามาสวภวาสวา กามุปาทานํ, ทิฏฺฐาสโว อิตรุปาทานนฺติ อาห ‘‘จตุรุปาทานภูตา กามภวทิฏฺฐาสวา’’ติ. เต จ ‘‘อุปาทานปจฺจยา ภโว’’ติ วจนโต อุปาทานญฺจ, ‘‘ตณฺหาปจฺจยา อุปาทาน’’นฺติ วจนโต ตณฺหา จ สงฺขารสฺส การณนฺติ ปากฏา. อนสฺสาทนีเยสุ อเนกาทีนวโวกิณฺเณสุ สงฺขาเรสุ อสฺสาทานุปสฺสนา อวิชฺชาย วินา น โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อสฺสาทานุปสฺสิโน…เป… ทสฺสิตา โหตี’’ติ. ขีณาสวสฺส สงฺขาราภาวโตติ พฺยติเรเกนปิ อวิชฺชาย สงฺขารการณภาวํ วิภาเวติ. เอกนฺเตน หิ ขีณาสโวว วิทฺทสุ. เอเตน พาลานํ เอว สมฺภวโต อวิชฺชาย อสาธารณตา วุตฺตาติ ทสฺเสติ. วตฺถารมฺมณาทีนิ หิ อิตเรสมฺปิ สาธารณานิ. วตฺถารมฺมณตณฺหุปาทานาทีนิ วิย อวิชฺชาปิ ปุญฺญาภิสงฺขาราทีนํ สาธารณการณนฺติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ปุญฺญภวาที’’ติอาทิ. ตตฺถ อาทิ-สทฺเทน อปุญฺญาเนญฺชภวา คเหตพฺพา. ปุญฺญภโวติ ปุญฺญาภิสงฺขารเหตุโก อุปปตฺติภโว. เอส นโย เสเสสุ. เอตฺถ จ กิจฺจกรณฏฺฐานเภเทน กิจฺจวตี อวิชฺชา ภินฺทิตฺวา ทสฺสิตา. น หิ ยทวตฺถา อวิชฺชา ปุญฺญาภิสงฺขารานํ อุปนิสฺสโย, ตทวตฺถา เอว อิตเรสํ อุปนิสฺสโยติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. เอตฺถ จ ภวาทีนวปฺปฏิจฺฉาทนนฺติ อตฺถโต ปุญฺญาภิสงฺขาราทีนํ ตํตํภวสงฺขาตทุกฺขเหตุสภาวานภิสมยนิมิตฺตตา.

对于被称为“有”(bhavo)的诸行(saṅkhāra)，[无明是]其因之助因，或者说，爱(taṇhā)即是其因。故说“已说爱为行之因故”。“彼亦”(tassāpi)指“爱亦”(taṇhāyapi)。爱即是欲漏(kāmāsava)与有漏(bhavāsava)。欲漏与有漏是欲取(kāmupādāna)，见漏(diṭṭhāsava)是其他取。故说“成为四取的欲、有、见漏”。而彼等，因“取缘有”(upādānapaccayā bhavo)，故取(upādāna)是[行之因]；因“爱缘取”(taṇhāpaccayā upādāna)，故爱是行之因。此乃显而易见。于无味、充满众多过患的诸行中，若无无明(avijjā)，则无随观味著(assādānupassanā)。为示此义而言“于随观味著者……已被显示”。“因漏尽者(khīṇāsava)无行故”，此亦由反证阐明无明为行之因。因为唯有漏尽者才是智者(viddasu)。以此显示，[无明]唯于凡夫(bāla)生起，故说无明为不共[因]。因为所依(vatthu)、所缘(ārammaṇa)等亦为其他[因]所共通。心中作念：“犹如所依、所缘、爱、取等，无明亦是福行(puññābhisaṅkhāra)等之共通因”，针对此质难而言“福有等”(puññabhavādi)。此处，“等”字应包含非福有(apuññabhava)、不动有(āneñjabhava)。福有，指以福行为因的生有(upapattibhava)。其他亦同此理。此处，依作用、造作、处所之差别，而分别显示有作用的无明。实难了知：作为福行之亲依止(upanissaya)的无明状态，即是作为其他[行]之亲依止的状态。此处，“遮蔽有之过患”(bhavādīnavappaṭicchādana)，其义理即是：对于福行等，不能现观其各自名为“有”的苦因自性。

ฐานนฺติ [Pg.110] ธรมานตา อธิปฺเปตาติ วุตฺตํ ‘‘ฐานวิรุทฺโธติ อตฺถิตาวิรุทฺโธ’’ติ. ฐานาวิรุทฺธา จกฺขุรูปาทโย. ‘‘ปุริมจิตฺตญฺหี’’ติอาทินา ฐานวิรุทฺโธ จ อุทาหโฏติ อาห ‘‘น อิทํ เอกนฺติกํ สิยา’’ติ. ‘‘จกฺขุรูปาทโย’’ติอาทินา หิ ปรโต ฐานาวิรุทฺธา อุทาหรียนฺตีติ. ปุริมสิปฺปาทิสิกฺขา หิ ปจฺฉา ปวตฺตมานสิปฺปาทิกิริยานํ สโมธานาสมฺภวา ฐานวิโรโธติ ยถาวุตฺตมตฺถํ สมตฺเถตุํ ‘‘น จ สิปฺปาทีน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตนฺติ ปฏิสนฺธิอาทิฐานํ. อิธาติ ฐานสภาวกิจฺจาทิคฺคหเณ. อาทิ-สทฺเทน อารมฺมณภูมิสนฺตานาทิวิรุทฺธา คเหตพฺพา, เต จ อนุโลมโต โคตฺรภุสฺส, โคตฺรภุโต มคฺคสฺส ลิงฺคปริวตฺตนาทิวเสน จ ปวตฺติยํ เวทิตพฺพา. นมนรุปฺปนวิโรธา สภาววิรุทฺโธ ปจฺจโยติ โยชนา. ตตฺถ นมนรุปฺปนนฺติ อรูปรูปภาวเมว ทสฺเสติ. กมฺมํ เจตนาสภาวํ, รูปํ รุปฺปนสภาวนฺติ สภาววิรุทฺธํ. มธุรมฺพิลรสาทีติ ขีรํ มธุรรสํ ปิตฺตุปสมนํ มธุรวิปากสภาวํ, ทธิ อมฺพิลรสํ ปิตฺตพฺรูหนํ กฏุกวิปากสภาวนฺติ อโต สภาววิโรธา.

所谓“处”(ṭhāna)，意指“存在”(dharamānatā)，故说“处相违”(ṭhānaviruddho)即“有性相违”(atthitāviruddho)。眼、色等是“非处相违”(aṭhānaviruddhā)。以“前心实...”等句，亦举出“处相违”之例，故说“此非绝对”。因为后面以“眼、色等”句举出“非处相违”之例。先前对技术等的学习，与后来发生的技术等行为，不可能同时出现，此即“处相违”。为证实此义，故说“非技术等”。此处，“彼”(taṃ)指结生等处。“于此”(idha)指在把握处、自性、作用等时。“等”字应包含所缘、地、相续等相违。彼等应知于从随顺(anuloma)至种姓(gotrabhū)、从种姓至道(magga)的生起中，以及通过性根转变等方式而了知。应如是连结：“由倾向与变坏之相违，是自性相违之缘”。此处，“倾向与变坏”即显示无色与色之状态。业是思自性，色是变坏自性，故自性相违。甜味、酸味等，例如：牛乳味甘，能平息胆汁，是甘异熟自性；而酸乳味酸，能增长胆汁，是辛异熟自性。因此是自性相违。

ทธิอาทีนีติ ทธิปลาลานิ. ภูติณกสฺสาติ ภูติณกนามกสฺส โอสธิวิเสสสฺส. อวี นาม เอฬกา, ตา ปน เยภุยฺเยน รตฺตโลมกา โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘รตฺตา เอฬกา’’ติ. วิปากานมฺปิ ปจฺจยภาวโต, อวิปากานมฺปิ ปจฺจยุปฺปนฺนภาวโต น วิปากธมฺมวิปากาเปกฺขา ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนตาติ วุตฺตํ ‘‘วิปากาเยว เต จ นา’’ติ. เตนาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. ตทวิปากานนฺติ ตสฺสา อวิชฺชาย อวิปากภูตานํ. น น ยุชฺชติ ยุชฺชติ เอว ปจฺจยุปฺปนฺนตามตฺตสฺส อธิปฺเปตตฺตา. ตทวิรุทฺธานนฺติ ตาย อวิชฺชาย อวิรุทฺธานํ.

“凝乳等”(Dadhiādīni)是指凝乳和稻草。“布提那迦的”(Bhūtiṇakassa)是一种名为布提那迦的特殊草药。“阿毗”(Avī)是绵羊，它们大多是红毛的，故说“红色的绵羊”。由于异熟(vipāka)亦为缘，非异熟(avipāka)亦为缘生法，故缘与缘生法的关系并非取决于异熟法之异熟性，因此说“彼等仅是异熟，而非异熟法之法”。因此说“是故”等。“彼之非异熟”(Tadavipākānaṃ)是指属于该无明的非异熟法。“并非不合理”(Na na yujjati)，即是合理，因为其意仅在于缘生法的性质。“彼之不相违”(Tadaviruddhānaṃ)是指与该无明不相违的法。

ปุพฺพาปริยววตฺถานนฺติ กายปวตฺติคติชาติอาทีนํ ยถารหํ ปุพฺพาปรภาเวน ปวตฺติ, สา ปน เกนจิ อกฏา อกฏวิธา ปฏินิยตสภาวาติ ทสฺเสตุํ นิยติวาทินา วุตฺตนิทสฺสนํ อาหรนฺโต ‘‘อจฺเฉชฺชสุตฺตาวุตาเภชฺชมณีนํ วิยา’’ติ อาห. ทุติยวิกปฺเป สงฺคตีติ อธิจฺจสมุปฺปาโท ยาทิจฺฉิกตา, ยํ สนฺธาย ‘‘ยทิจฺฉาย ปวตฺตนํ นิวตฺตนํ ยทิจฺฉายา’’ติอาทิ วุจฺจติ. ภาโวติ ธมฺมานํ สภาวสิทฺธิตา, ยํ สนฺธาย วทนฺติ ‘‘กณฺฏกสฺส โกฏิติขิณภาวํ, กปิฏฺฐผลสฺส วฏฺฏภาวํ, มิคปกฺขีนํ วา วิจิตฺตวณฺณสณฺฐานาทิตํ โก อภิสงฺขโรติ, เกวลํ สภาวสิทฺโธวายํ วิเสโส’’ติ. เตนาห ‘‘สพฺเพ สตฺตา, สพฺเพ ปาณา[Pg.111], สพฺเพ ภูตา, สพฺเพ ชีวา อวสา อพลา อวีริยา นิยติสงฺคติภาวปริณตา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๖๘). เอเตหิ วิกปฺปเนหีติ จุติอาทีสุ สมฺมูฬฺหตาย ‘‘สตฺโต มรตี’’ติอาทิวิกปฺปเนหิ การณภูเตหิ. อกุสลํ จิตฺตํ กตฺวาติ อโยนิโสมนสิการปริพฺรูหเนน จิตฺตํ อกุสลํ กตฺวา.

“前际后际的安立”(Pubbāpariyavavatthāna)是指身行、趣、生等，依其前后关系而发生。为说明此等现象非由谁所造、非由谁所安排，而是具有固定不变的自性，宿命论者(niyativādin)引喻说：“如以不断之线穿起不破之宝珠”。第二种分别中的“偶然”(saṅgati)即是无因生、偶然性，针对此有“由偶然而转起，由偶然而还灭”等说法。“自性”(Bhāva)是指诸法自性成就，针对此他们说：“谁造作了荆棘的尖锐、木苹果(kapiṭṭha)的圆、鸟兽等多彩的颜色形态？这差别纯粹是自性成就的。”因此说：“一切有情，一切生命，一切存在，一切生灵，皆无自在，无力，无精进，皆由宿命、偶然、自性所转变。”(长部 1.168)。“由于这些分别”(Etehi vikappanehi)是指由于在死亡等时，因迷惑而产生“有情死”等分别作为原因。“令心不善”(Akusalaṃ cittaṃ katvā)是指通过增长不如理作意而令心不善。

สุตฺตาทิธมฺมนฺติ สุตฺตเคยฺยาทิปริยตฺติธมฺมํ. ปริยตฺติธมฺมญฺหิ สมฺมเทว ชานนฺโต ปฏิปตฺติธมฺมํ ปริปูเรตฺวา ปฏิเวธธมฺเม ปติฏฺฐหติ. ตนฺติ ตํ ชานนํ, นิพฺพานาภิสมโยติ อตฺโถ.

“经等法”(Suttādidhamma)是指经、应颂等教法(pariyattidhamma)。因为正确了知教法者，才能圆满行法(paṭipattidhamma)，而安住于证法(paṭivedhadhamma)。此“知”(taṃ jānanaṃ)即是证悟涅槃之义。

สงฺขารปทนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

行支解释释义，终。

วิญฺญาณปทนิทฺเทสวณฺณนา

识支解释释义

๒๒๗. ยถาวุตฺตสงฺขารปจฺจยาติ ปุญฺญาภิสงฺขาราทิวุตฺตปฺปการสงฺขารปจฺจยา. วิญฺญาณาทโย เวทนาปริโยสานา เอตรหิ วิปากวฏฺฏภูตา อิธาธิปฺเปตาติ อาห ‘‘ตํกมฺมนิพฺพตฺตเมว วิญฺญาณํ ภวิตุํ อรหตี’’ติ. อยญฺจ อตฺถวณฺณนา ธาตุกถาปาฬิยา น สเมตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ธาตุกถายํ ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ธาตุกถายํ วจนโต สพฺพวิญฺญาณผสฺสเวทนาปริคฺคโห กโต ธาตุกถายนฺติ โยชนา. สปฺปเทสาติ สาวเสสา, วิปากา เอวาติ อธิปฺปาโย. วิญฺญาณาทีสุ หิ วิปาเกสุเยว อธิปฺเปเตสุ ยถา –

227. “如前说之行缘”(Yathāvuttasaṅkhārapaccayā)是指如福行等前述诸行缘。识等乃至受，于此是已成异熟轮转，为此处之意趣，故说“唯有彼业所生之识才能存在”。为示此义释与《界论》(Dhātukathā)之文不合，故说“但在《界论》中”等。于彼《界论》中，是依《界论》而含摄一切识、触、受——应作如是连结。“有余”(Sappadesā)即有残余，意指“仅是异熟”。因为在识等之中，所意趣的唯是异熟，例如——

‘‘วิปาเกหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา, เต ธมฺมา อสงฺขตํ ขนฺธโต ฐเปตฺวา ปญฺจหิ ขนฺเธหิ ทฺวาทสหายตเนหิ เตรสหิ ธาตูหิ สงฺคหิตา. กติหิ อสงฺคหิตา? น เกหิจิ ขนฺเธหิ น เกหิจิ อายตเนหิ ปญฺจหิ ธาตูหิ อสงฺคหิตา’’ติ (ธาตุ. ๔๗๗) –

“与异熟法(vipākadhammā)不相应的诸法，除去无为法(asaṅkhata)，为五蕴、十二处、十三界所摄。不为几者所不摄？不为任何蕴、任何处所不摄，不为五界所摄。”(界论 477)

วิปากวิปฺปยุตฺตานํ สงฺคหาสงฺคหา วิสฺสชฺชิตา, เอวมิธาปิ วิสฺสชฺชิตพฺพํ สิยา. เตนาห ‘‘วิปากา ธมฺมาติ อิมสฺส วิย วิสฺสชฺชนํ สิยา’’ติ. ตสฺมาติ ยสฺมา วิปฺปยุตฺเตน สงฺคหิตาสงฺคหิตปทนิทฺเทเส นิปฺปเทสาว วิญฺญาณผสฺสเวทนา คหิตา, ตสฺมา. ตตฺถาติ ธาตุกถายํ. อภิธมฺมภาชนียวเสนาติ [Pg.112] อิมสฺมึ ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺเค อภิธมฺมภาชนียวเสน. เตนาห ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา จา’’ติอาทิ. เตน ยถาวุตฺตอตฺถวณฺณนา สุตฺตนฺตภาชนียวเสน วุตฺตาติ ยถาทสฺสิตํ วิโรธํ ปริหรติ. ยทิ อภิธมฺมภาชนียวเสน ธาตุกถาปาฬิ ปวตฺตา, อถ กสฺมา ‘‘กามภโว ปญฺจหิ ขนฺเธหิ เอกาทสหายตเนหิ สตฺตรสหิ ธาตูหิ สงฺคหิโต. รูปภโว ปญฺจหิ ขนฺเธหิ ปญฺจหายตเนหิ อฏฺฐหิ ธาตูหิ สงฺคหิโต’’ติอาทินา (ธาตุ. ๖๗-๖๘) อุปาทินฺนกฺขนฺธวเสน ภโว วิสฺสชฺชิโตติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ภโว ปน…เป… น อภิธมฺมภาชนียวเสน คหิโต’’ติ. เอวญฺจ กตฺวาติ อภิธมฺมภาชนียวเสน อคฺคหิตตฺตา เอว. ตตฺถาติ ธาตุกถายํ. วิปากญฺเหตนฺติ หิ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. ยสฺมา ยถาวุตฺตพาตฺตึสวิธวิญฺญาณํ วิปากํ, ตสฺมา ตํ สงฺขารปจฺจยนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิญฺญาณสฺส วิปากตฺตา’’ติอาทิมาห.

与异熟不相应者的摄与不摄已被解答，此处亦应如是解答。因此说“应如解答‘异熟法’一般解答”。“是故”(Tasmā)者，因为在不相应之摄与不摄的解释(padaniddesa)中，识、触、受等已被无余含摄，是故。“于彼”(Tattha)是指于《界论》中。“依阿毗达摩(abhidhamma)的分法”(Abhidhammabhājanīyavasena)是指于此《缘起分别》中，依阿毗达摩的分法。因此说“无明缘行”等。由此，如前所说之义释是依经的分法(suttantabhājanīya)而说，如是便消解了所示的矛盾。若《界论》之文是依阿毗达摩的分法而转，然则为何“欲有为五蕴、十一处、十七界所摄；色有为五蕴、五处、八界所摄”等(界论 67-68)，是以取蕴(upādinnakkhandha)的方式解答“有”呢？心中考量此质难而说“然‘有’……非依阿毗达摩的分法所取”。“如是作者”(Evañca katvā)即是因其非依阿毗达摩的分法所取。“于彼”(Tattha)是指于《界论》中。“Vipākañhetaṃ”中，“hi”字是因缘义。因为如前所说三十二种识是异熟，为示“彼是行缘”之义，故说“识是异熟故”等。

‘‘โสมนสฺสสหคตาเนว สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ อิทํ วิจาเรตพฺพํ อุเปกฺขาสหคตกุสลากุสลชวนานนฺตรมฺปิ โสมนสฺสสหคตตทารมฺมณสฺส อิจฺฉิตตฺตา. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ ‘‘จตุนฺนํ ปน ทุเหตุกกุสลจิตฺตานํ อญฺญตรชวนสฺส ปริโยสาเน อเหตุกจิตฺตํ ตทารมฺมณภาเวน ปติฏฺฐาตี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๙๘ วิปากุทฺธารกถา) วตฺวา ‘‘อิฏฺฐารมฺมเณ ปน สนฺตีรณมฺปิ ตทารมฺมณมฺปิ โสมนสฺสสหคตเมวา’’ติ วุตฺตํ. กุสลากุสลญฺหิ อภิอิฏฺฐมฺปิ อารมฺมณํ ตถาภิสงฺขรเณน กทาจิ น มชฺฌตฺตํ กตฺวา น ปวตฺตติ, วิปากํ ปน ยถาสภาวโตว อารมฺมณรสํ อนุภวติ. เตนาห ‘‘น สกฺกา วิปากํ วญฺเจตุ’’นฺติ. กิริยชวนานํ ปน วิสยาภิสงฺขรณสฺส พลวภาวโต ตทนนฺตรานํ ตทารมฺมณานํ ยถาวิสยํ เวทนาวเสน ตทนุคุณตา อิจฺฉิตา. เย ปน กิริยชวนานนฺตรํ ตทารมฺมณํ น อิจฺฉนฺติ, เตสํ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ยํ ปน ‘‘ชวเนน ตทารมฺมณํ นิยเมตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ กุสลํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ จ วุตฺตํ. ตสฺมา ยถาวุตฺโต วิจาเรตพฺโพ. ติเหตุกชวนาวสาเน จ ทุเหตุกชวนาวสาเน จาติ สมุจฺจยตฺโถ จ-สทฺโท. เกจิ ปน วิภาคํ อกตฺวา ‘‘กุสลชวนาวสาเนปิ อเหตุกตทารมฺมณํ โหตีติ ‘เยภุยฺเยนา’ติ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. โลภจิตฺตสฺส วา สตฺตานํ พหุลํ อุปฺปชฺชนโต ‘‘เยภุยฺเยนา’’ติ [Pg.113] วุตฺตํ. ‘‘สกึ วา’’ติ วจนสิลิฏฺฐตาวเสน วุตฺตํ ยถา ‘‘อฏฺฐ วา ทส วา’’ติ ทสฺเสตุํ ‘‘ทิรตฺตติรตฺตาทีสุ วิย เวทิตพฺพ’’นฺติ อาห. วา-สทฺทสฺส อภาวาติ สุยฺยมานสฺส วา-สทฺทสฺส อภาเวน วุตฺตํ. อตฺถโต ปน ตตฺถาปิ วา-สทฺโท ลพฺภเตว. ติรตฺตํ ปน วาสาทิเก ลพฺภมาเน ทิรตฺเต วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ทิรตฺตคฺคหณํ วิสุํ น โยเชตีติ อธิปฺปาเยน ‘‘วจนสิลิฏฺฐตามตฺเตนา’’ติ วุตฺตํ. เกวลํ ‘‘ติรตฺต’’นฺติ วุตฺเต อญฺญตฺถ วาสาทินา อนฺตริตมฺปิ ติรตฺตํ คณฺเหยฺย, ทิรตฺตวิสิฏฺฐํ ปน ติรตฺตํ วุจฺจมานํ เตน อนนฺตริตเมว ติรตฺตํ ทีเปตีติ อาห ‘‘นิรนฺตรติรตฺตทสฺสนตฺถํ วา’’ติ. พลวรูปาทิเก อารมฺมเณติ อติมหติ รูปาทิอารมฺมเณ. ‘‘อธิปฺปาโย’’ติ เอเตน เอกจิตฺตกฺขณายุเกปิ วิสเย กทาจิ ตทารมฺมณํ อุปฺปชฺเชยฺยาติ ‘‘สกึ เอวา’’ติอาทินา วุตฺตมตฺถํ อุลฺลิงฺเคติ. ‘‘สพฺพทฺวาเรสุ ตทารมฺมเณ ทฺเว เอว จิตฺตวารา อาคตา’’ติ วุตฺตตฺตา อยมฺปิ อตฺโถ วิจาเรตฺวา คเหตพฺโพ. อนุรูปาย ปฏิสนฺธิยาติ อตฺตโน อตฺตโน อนุจฺฉวิเกน ปฏิสนฺธานกิจฺเจน.

“‘此说乃针对与喜俱行者而言’，此点当思择，因于舍俱行之善、不善速行后，亦期许有喜俱行之彼所缘生起。诚如义注(aṭṭhakathā)中所说：‘于四种二因善心(duhetukakusalacitta)中，任一速行(javana)终了时，无因心(ahetukacitta)以彼所缘(tadārammaṇa)而住立’（《法集论义注》第四九八页，〈异熟释论〉），复言：‘于可意所缘，推度心(santīraṇa)与彼所缘心，皆唯与喜俱行。’盖善、不善法虽缘极可意所缘，然有时因如是造作而不令其住于中舍；异熟(vipāka)则如其自性而感受所缘之味，故云‘异熟不可欺’。至于唯作速行(kiriyajavana)，因对境之造作有力，其后之彼所缘，随所缘而有相应之受，此为所期许。若有不期许唯作速行后有彼所缘者，则无庸置喙。而所谓‘速行当限定彼所缘’，此乃针对善法而言。是故，当如前述而思择。‘于三因速行(tihetukajavana)终了时，及于二因速行(duhetukajavana)终了时’，其中‘及’(ca)字为集合义。然有人不作此区分，而言：‘善速行(kusalajavana)终了时亦有无因彼所缘，故说“大体上”(yebhuyyena)。’或因贪心(lobhacitta)于有情中多生起，故说‘大体上’。‘一次或’(sakiṃ vā)乃为言辞流畅而说，如为显示‘八或十’而说‘当知如二夜、三夜等’。说‘无vā字’，是因所闻之vā字实无。然就义理而言，此处亦可得vā字。然而，在可得三夜等住的情况下，对于二夜则无话可说，故不另行连结‘二夜’的用法，此意是说‘仅为言辞之便’。若仅说‘三夜’，则可能被其他住处等所间隔，而说由‘二夜’所限定的‘三夜’，则显示为无间隔之三夜，故云‘或为显示无间之三夜’。‘于强力色等所缘’，意即于极大之色等所缘。‘意趣’(adhippāyo)一词，以此暗示：纵然所缘仅有一心识刹那之寿，彼所缘有时亦可能生起，此即‘仅一次’等语所显之义。因有‘于一切门，彼所缘仅有二心路过程(cittavāra)生起’之说，此义亦当思择了知。‘由相应之结生’(anurūpāya paṭisandhiyā)，意指由各自相称之结生作用。

‘‘กติ ปฏิสนฺธิโย, กติ ปฏิสนฺธิจิตฺตานี’’ติอาทินา ปฏิสนฺธิวิจาโร ปรโต วิตฺถารโต กถียตีติ อาห ‘‘ปฏิสนฺธิกถา มหาวิสยาติ กตฺวา ปวตฺติเมว ตาว ทสฺเสนฺโต’’ติ. อเหตุกทฺวยาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน มหาวิปากมหคฺคตวิปาเก สงฺคณฺหาติ. ทฺวารนิยมานิยมาวจนนฺติ ทฺวารสฺส นิยตานิยตาวจนํ, นิยตทฺวารํ อนิยตทฺวารนฺติ วา อวจนนฺติ อตฺโถ. อนุปฺปตฺติโตติ น อุปฺปชฺชนโต. ยทิปิ ‘‘อนุรูปาย ปฏิสนฺธิยา’’ติ ปฏิสนฺธิปิ เหฏฺฐา คหิตา, ‘‘ปวตฺติยํ ปนา’’ติ อธิกตตฺตา ปน ปวตฺติเยว ปจฺจามฏฺฐา. ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน ปฐมุทฺทิฏฺฐานิ สพฺพานิปิ โลกิยวิปากจิตฺตานิ อนฺวาเทสํ อรหนฺตีติ อาห ‘‘ตตฺรสฺสาติ ปวตฺติยํ พาตฺตึสวิธสฺสา’’ติ.

“‘有多少结生(paṭisandhi)，有多少结生心(paṭisandhicitta)？’等，关于结生的思察将于后文详述，故说‘因结生论(paṭisandhikathā)所涉甚广，故暂先开示现行(pavatti)而已’。‘无因二种(ahetukadvaya)等’中，‘等’字摄集大异熟(mahāvipāka)与广大异熟(mahaggatavipāka)。‘门之定与不定说’(dvāraniyamāniyamāvacanaṃ)，意为门之定与不定之说，或说定门与不定门。‘不生起故’(anuppattito)，意为不生起之故。虽然前文‘由相应之结生’亦已提及结生，然因‘于现行中’一语更为显著，故仅回顾现行。因其为缘生法，最初所示之一切世间异熟心(lokiyavipākacittāni)皆应再次述及，故云‘于彼，即于现行中，有三十二种’。

ยถา กามาวจรปฏิสนฺธิวิญฺญาณสงฺขาตสฺส พีชสฺส อภาเวปิ รูปภเว จกฺขุโสตินฺทฺริยปวตฺติอานุภาวโต จกฺขุโสตวิญฺญาณานํ สมฺภโว, เอวํ เตเนว การเณน สมฺปฏิจฺฉนาทีนมฺปิ ตตฺถ สมฺภโวติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อินฺทฺริยปวตฺติอานุภาวโต เอวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ จกฺขุโสตทฺวารเภเทนาติ จกฺขุโสตทฺวารวิเสเสน ภวิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ตสฺสาติ จกฺขุโสตทฺวารสฺส. ทฺวารวนฺตาเปกฺโข ทฺวารภาโวติ อาห ‘‘วิญฺญาณวีถิเภทายตฺตตฺตา’’ติ. ตสฺมิญฺจ สตีติ ตสฺมึ [Pg.114] ทฺวารเภเท วีถิเภเท จ สติ. ภาโวติ อุปฺปตฺติ. ชนกํ อนุพนฺธติ นามาติ ตํสทิเส ตพฺโพหารํ กตฺวา วุตฺตํ.

为示如下之义，即：犹如在色界(rūpabhava)中，纵无名为欲界结生识(kāmāvacarapaṭisandhiviññāṇa)之种子，然因眼根、耳根现行之力，眼识、耳识亦得生起；同理，领受(sampaṭicchana)等心亦得于彼处生起，故云“正因诸根现行之力”等。此处“依眼、耳门之别”，其关联为：当依眼门、耳门之差别而有。“彼”，指眼、耳门。门之状态乃依于有门者，故云“因其系于识之路(viññāṇavīthi)差别故”。“当彼存在时”，意为当彼门之差别与心路之差别存在时。“有”(bhāvo)，即生起(uppatti)。所谓“名随其能生”(janakaṃ anubandhati nāma)，是就其相似而作此称谓。

อิทํ ปน วตฺวาติ รูปารูปาวจรธมฺเม อารพฺภ ตทารมฺมณานุปฺปตฺตึ วตฺวา. ภาวนายาติ อกุสลภาวนาย สํกิเลสวฑฺฒเนน, สํกิลิฏฺฐสมาธาเนนาติ อตฺโถ. ตถา หิ โลภโทสสหคตจิตฺตุปฺปาเทปิ สมาธิ ‘‘อวฏฺฐิติ อวิสาหาโร อวิกฺเขโป อวิสาหฏมานสตา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๑) นิทฺทิฏฺโฐ. อวตฺถุภาวทสฺสนตฺถนฺติ อฏฺฐานภาวทสฺสนตฺถํ, อนารมฺมณภาวทสฺสนตฺถนฺติ อตฺโถ.

“复说此后”，意为说完缘于色界、无色界法而彼所缘不生起之后。“由修习”(bhāvanāya)，意为由不善修习增长杂染，即由杂染等持之义。诚然，于贪、瞋俱行心生起时，定(samādhi)亦被指示为“住立、不散、不乱、心不散乱”等（《法集论》第十一节）。“为示无事”(avatthubhāvadassanatthaṃ)，意为为示无处所；为示无所缘。

‘‘เกน กตฺถา’’ติ ปทสฺส ‘‘เกน จิตฺเตน กสฺมึ ภเว’’ติ สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘เอกูนวีสตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เตน เตน จิตฺเตนาติ เตน เตน อเหตุกทฺวยาทิจิตฺเตน สทฺธึ ปวตฺตมานา ปฏิสนฺธิกฺขเณ รูปารูปธมฺมา เอกูนวีสติ ปฏิสนฺธิโยติ โยชนา. เตน เตน จิตฺเตน สหชาตาทิปจฺจยตาย เหตุภูเตน, กรณภูเตน วา. ตตฺถ ตตฺถ ภเว.

为详示“以何？于何处？”(kena katthā)一句所略说之“以何心，于何有(bhava)中？”义，故云“十九”等。于此，“以彼彼心”之连结为：与彼彼无因二种(ahetukadvaya)等心俱行，于结生(paṭisandhi)之刹那的色、无色法，为十九种结生。“以彼彼心”，意为以之为俱生等缘之因，或为工具。“于彼彼有中”。

อนุสฺสรณตฺโถ พฺยาปาโร อนุสฺสรณพฺยาปาโร. เกจีติ ธมฺมสิริตฺเถรํ สนฺธาย วทติ. ตีสุ ชวนวาเรสุ…เป… ภวิตพฺพนฺติ กมฺมาทิอุปฏฺฐานสฺส ปรโต ตีหิ ชวนวาเรหิ ปวตฺติตพฺพนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อเนก…เป… อภิปฺปลมฺพนญฺจ โหตี’’ติ. ตสฺมาติ ยสฺมา เอกชวนวารสฺเสว กมฺมาทิอุปฏฺฐาเนน มรณํ น สมฺภวติ, ตสฺมา. โผฏฺฐพฺพสฺสาติ ปหารโผฏฺฐพฺพสฺส. ภวงฺคจิตฺเต วตฺตมาเน, อนฺตรนฺตรา ปญฺจทฺวารวีถิยา วา วตฺตมานาย โผฏฺฐพฺพสมาโยเค ปฐมํ กายทฺวาราวชฺชนุปฺปตฺติ ยุตฺตา, ตถาปิ กิสฺมิญฺจิ จินฺติยมาเน ตเมวารพฺภ เอกสฺมึ ชวนวาเร ปวตฺเต ปจฺฉา กายทฺวาราวชฺชนุปฺปตฺติ สิยา จิตฺตสฺส ลหุปริวตฺติภาวโตติ เกจิวาทสฺส อธิปฺปาโย. ยถา นิทฺทายนฺตสฺส โผฏฺฐพฺพสมาโยเคน ปพุชฺฌนกาเล มโนทฺวาราวชฺชนเมว อาวฏฺเฏติ, น กายทฺวาราวชฺชนํ. ‘‘ปญฺจหิ วิญฺญาเณหิ น ปฏิพุชฺฌตี’’ติ (วิภ. ๗๕๑) หิ วุตฺตํ. เอวํสมฺปทํ วา เอตํ ทฏฺฐพฺพํ. ลหุกปจฺจุปฏฺฐานนฺติ ลหุอุปฏฺฐานํ. มโนทฺวารสฺส วิสโย กมฺมาทิโก. ลหุกตาติ ลหุปฏฺฐานตา. รูปานนฺติ จกฺขาทิรูปธมฺมานํ. วิสยภาเวปีติ รูปายตนาทิวิสยสพฺภาเวปิ. เยสํ วิสโย อตฺถีติ เยสํ นิปฺปริยาเยน [Pg.115] วิสโย อตฺถิ. ตํทสฺสนตฺถเมวาติ เตสํ สารมฺมณานํเยว ทสฺสนตฺถํ. เตนาติ ตสฺมา.

忆念的作用即是忆念作用。说“有些”是针对法施长老(Dhammasiritthera)而言。于三速行时分……其义为：业等现起之后，由三速行时分而转起。因此说“多……乃至执取”。“所以”是说：因为仅由一个速行时分的业等现起，死亡不可能发生，所以。“触所缘”是指打击之触。当有分心转起时，或于五门心路间或转起时，于触结合之际，首先生起身门转向是合理的。然而，当思惟某事时，缘于彼，在一个速行时分转起后，身门转向也可能生起，因为心有速转之性，此为某些论师的意趣。譬如睡眠者因触结合而觉醒时，是意门转向在转向，而非身门转向。因为经中说：“不由五识觉醒”(vibha. 751)。或者，应见此为如是成就。“轻快现起”即轻快地现起。意门的所缘是业等。“轻快性”即轻快现起性。“色”指眼等色法。“即使是所缘”指即使有色处等所缘存在。“那些有所缘者”指那些无条件地有所缘者。“只是为了见彼”即只是为了见那些有缘法。“因此”即“所以”。

‘‘ภูมิจิตฺตุปฺปาทาทิวเสนา’’ติ อิทํ กมฺมํ สนฺธาย วุตฺตํ, กมฺมนิมิตฺตสฺสปิ วเสน ลพฺภเตว ตสฺส ฉฬารมฺมณภาวโต. คตินิมิตฺตสฺส ปน ปเภโท นีลาทิโกเยว.

“‘依地与心生起等’，这是针对业而说；也能依业相而获得，因为其有六所缘性。至于趣相，则只是青等之差别。

อนุปจฺฉินฺเนสุ มคฺเคน อปฺปหีเนสุ. ตญฺจ กมฺมาทึ. ภวนฺตรนินฺนาทิตา จิตฺตสนฺตานสฺส ภวปตฺถนาย ตถาภิสงฺขตตฺตา. ยสฺมิญฺหิ จิตฺตสนฺตาเน ปุญฺญาทิเจตนาย วิย ภวปตฺถนาย ปริภาวนา อนุปจฺฉินฺนา, ตตฺเถว ภวนฺตรปริยาปนฺนจิตฺตุปฺปตฺติ. ตํ ปน จิตฺตํ ตถา อุปฺปชฺชมานํ ตาย วินามิตํ วิย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อนุปจฺฉินฺนกิเลสพลวินามิต’’นฺติ. สพฺพตฺถาติ สุคติทุคฺคตีสุ. อิตรายาติ สุคติปฏิสนฺธินินฺนาย จุติยา. ‘‘นิจฺฉินนฺตี’’ติ วุตฺตสฺส นิจฺฉยสฺส นิพนฺธนํ อาคมํ ทสฺเสนฺโต ‘‘นิมิตฺตสฺสาทคธิตํ วา’’ติอาทิมาห.

于未被道所断除（的烦恼）中。以及那业等等。心相续之所以倾向于来世，是由于希求有而如此造作。在心相续中，若如福德等思一般，对有的希求修习未曾断绝，就在那里，才会有属于来世的心生起。而那心如此生起时，犹如被彼（烦恼）所牵引，因此说“被未断烦恼力所牵引”。“一切处”，即在善趣和恶趣中。“另一者”，即倾向于善趣结生的死。为示所说“决定”之决定的所依圣教，而说“或于相味贪着”等。

อกุสเล หิ ทุคฺคตูปนิสฺสเย นิยมิเต กุสลํ สุคตูปนิสฺสโยติ นิยมิตเมว โหตีติ.

因为当不善被确定为以恶趣为强依时，善也就被确定为以善趣为强依。

อนิฏฺฐํ อารมฺมณํ อาห ยโต ทุคฺคติปฏิสนฺธิ ทสฺสียตีติ อธิปฺปาโย. ยทิ เอวํ ‘‘ราคาทิเหตุภูต’’นฺติ กสฺมา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ตมฺปิ หิ…เป… โหตี’’ติ. ตมฺปีติ อนิฏฺฐารมฺมณมฺปิ. ยสฺมา ปน หีนํ อารมฺมณนฺติ อารมฺมณภูตกมฺมนิมิตฺตํ อธิปฺเปตํ, ตสฺมา ‘‘อกุสลวิปากชนกกมฺมสหชาตานํ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. กมฺมนิมิตฺตภูตญฺหิ อารมฺมณํ ยํ วิปากสฺส ชนกํ กมฺมํ, เตน สหชาตานํ, ตสฺส กมฺมสฺส สทิสาสนฺนชวนสหชาตานญฺจ ราคาทีนํ อารมฺมณปจฺจยสงฺขาโต เหตุ โหติ, โส เอว จสฺส หีนภาโวติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตญฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. กมฺมวเสน อนิฏฺฐนฺติ หีนสฺส อกุสลกมฺมสฺส อารมฺมณโต อารมฺมณตาวเสน หีนนฺติ กตฺวา อนิฏฺฐํ, สภาเวน อิฏฺฐมฺปีติ อธิปฺปาโย. ‘‘อญฺญถา จา’’ติอาทินา กมฺมนิมิตฺตารมฺมณสฺส อกุสลวิปากสฺส น สมฺภโวติ ทสฺเสติ. อาสนฺนกตกมฺมารมฺมณสนฺตติยนฺติ อาสนฺนกตสฺส กมฺมสฺส อารมฺมณสนฺตาเน. ตํสทิสนฺติ ยถาวุตฺตกมฺมารมฺมณสทิสํ. ปฏิสนฺธิอารมฺมณูปฏฺฐาปกนฺติ ปฏิสนฺธิยา อารมฺมณสฺส อุปฏฺฐาปกํ. จุติอาสนฺนชวนานํ ปฏิสนฺธิชนกตฺเต อยมตฺโถ ลพฺเภยฺยาติ โจทนํ มนสิ [Pg.116] กตฺวา อาห ‘‘น จ ปฏิสนฺธิยา’’ติอาทิ. ตํสมานวีถิยนฺติ ตาย ปฏิสนฺธิยา เอกวีถิยํ. น อสฺสาทิตานีติ อสฺสาทนภูตาย ตณฺหาย น อามฏฺฐานิ.

说不可喜所缘，其意趣是：由此而显示恶趣结生。若尔，为何说“成为贪等之因”？答曰：“因为彼亦……乃至……是”。“彼亦”即不可喜所缘亦。又，因为“劣所缘”意指成为所缘的业相，所以说“或与生起不善异熟之业俱生者”等。因为作为业相的所缘，对于那产生异熟的业、与此业俱生的贪等、以及与此业相似的临近速行俱生的贪等而言，是名为所缘缘的因；为显示那正是其低劣性，故说“因为那”等。“依业力为不可喜”，其意趣是：由于作为劣不善业的所缘，依其所缘性而为劣，故成不可喜，（即使）其自性可以是可喜的。以“又若不然”等，显示成为业相所缘的不善异熟不可能（生起）。“于临作业所缘相续中”即于临作业的所缘相续中。“与彼相似”即与如前所说业所缘相似。“令结生所缘现起者”即令结生的所缘现起者。心中考量“若临死速行是结生之因，则此义可得”的诘难，而说“然非由结生”等。“于彼同一心路中”即于彼结生的同一心路中。“未被尝味”即未被成为尝味的渴爱所触。

สมตฺตาติ ปริปุณฺณา, ปริยตฺตา วา. ‘‘มรณกาเล…เป… สมาทินฺนา’’ติ วจนโต ยถาวุตฺตจุติอาสนฺนชวนานํ ปฏิสนฺธิทานํ สิทฺธนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘น จ ทุพฺพเลหี’’ติอาทิ. ‘‘วกฺขติ จา’’ติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ อุปจเยน ปากฏตรํ กโรติ. ญาณวตฺถุวิภงฺควณฺณนายญฺหิ ‘‘ปญฺจหิ วิญฺญาเณหิ น กญฺจิ ธมฺมํ ปฏิวิชานาตี’’ติ ปทานํ อตฺถํ วิวรนฺโต วกฺขติ ‘‘สพฺพมฺปิ…เป… ปฏิกฺขิตฺตานี’’ติ. ตตฺถ ปฏิวิชานนาทีติ อาทิ-สทฺเทน อิริยาปถกปฺปนกายวจีกมฺมุปฏฺฐาปนกุสลากุสลธมฺมสมาทานสมาปชฺชนวุฏฺฐานานิ สงฺคณฺหาติ. อุปปชฺชนสุปินทสฺสนาทีนํ มโนทฺวาริกจิตฺเตเนว ปวตฺติ ปากฏาติ ตานิ พหิ กโรนฺโต ‘‘จวนปริโยสานํ กิจฺจ’’นฺติ อาห. สหชวนกานีติ ชวนสหิตานิ, ปญฺจทฺวาริกชวเนหิ สทฺธินฺติ อตฺโถ.

“Samatta”即圆满，或遍学。依据“于死时……受持”之语，针对“如前所说临死速行能给予结生是成立的”此一诘难，而说“然非由羸弱者”等。以“亦将说”等，通过补充使已说之义更为显明。因为在《智事分别释义》(Ñāṇavatthuvibhaṅgavaṇṇanā)中，为阐明“五识不能了知任何法”诸句之义，将说“一切……乃至……被否定”。其中“了知等”，“等”字摄集威仪资持、身语业现起、善不善法受持、入定、出定。因为投生、见梦等明显仅由意门心转起，故将彼等置于范围外，而说“以死为终之作用”。“俱速行”即与速行俱，其义为：与五门速行一起。

ตตฺถาติ ‘‘ปญฺจหิ วิญฺญาเณหิ น กญฺจิ ธมฺมํ ปฏิวิชานาตี’’ติ ปาฬิวณฺณนายํ. น กญฺจิ ธมฺมํ ปฏิวิชานาตีติ เอตฺถ น สพฺเพ รูปาทิธมฺมา ธมฺมคฺคหเณน คหิตาติ ยถาธิปฺเปตธมฺมทสฺสนตฺถํ ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมาติ (ธ. ป. ๑-๒) เอวํ วุตฺตํ เอกมฺปิ กุสลํ วา อกุสลํ วา น ปฏิวิชานาตี’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสตฺวา ตสฺส อตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘เยส’’นฺติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ – เยสํ กุสลากุสลธมฺมานํ ปฏิวิภาวนปฺปวตฺติยา สิทฺธา วิปากธมฺมตา โยนิโสมนสิการอโยนิโสมนสิการสมุฏฺฐานา, ยาย สุขํ วา ทุกฺขํ วา ตํสนฺตาเน อนฺเวติ อนุคจฺฉติ, ปญฺจวิญฺญาณานํ สา วิปากธมฺมตา ปฏิกฺขิตฺตา ปฏิเสธิตาติ. ตาทิสเมวาติ กุสลากุสลธมฺมปฏิวิชานนสทิสเมว. ยทิ ปญฺจทฺวาเร ยถาวุตฺตกิจฺจสฺส กรเณ สหชวนกานิ วีถิจิตฺตานิ ปฏิกฺขิตฺตานิ, กถํ ตตฺถ จวนุปปชฺชนานิ สมฺภวนฺตีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ตทารมฺมณานนฺตรํ ปนา’’ติอาทิ. นิปฺปริยาเยน มโนทฺวาริกภาโว มโนทฺวาราวชฺชนุปฺปตฺติปุพฺพโกติ ตทภาเวนาห ‘‘อิมินา อธิปฺปาเยนา’’ติ. อวเสเสกจิตฺตกฺขณายุเก รูปาทิมฺหีติ โยชนา.

“于彼处”即于“五识不能了知任何法”的圣典释义中。此处“不能了知任何法”，为示“法”一词所取非一切色等法，而是如《法句经》(dha. pa. 1-2)所说“意为前导法”，（五识）连一个善或不善法也不能了知，在义注(aṭṭhakathā)中如是说明后，为阐明其义而说“那些”等。其义为：那些由如理作意、不如理作意所生起的善不善法，其分别转起所成就的异熟法性——由此法性，乐或苦跟随于彼相续中——五识的此异熟法性被否定、被遮止。“与彼相同”即与不能了知善不善法（的异熟法性）相同。针对“若于五门，于作如前所述作用时，俱速行之心路心被否定，则于彼处，死与投生如何可能？”的诘难，而说“然于彼所缘之后”等。无条件地成为意门（作用），是以意门转向生起为前导的，因其（此处）无有，故说“依此意趣”。应连接为：于仅余一心刹那寿的色等中。

อุปจาโร วิย ทฏฺฐพฺพา สมานารมฺมณตฺตา, อุปปตฺตินิมิตฺตตฺตา จ. เกจีติ ธมฺมสิริตฺเถรํ สนฺธาย วทติ. มหคฺคตาวสานํ วทนฺตีติ ยถาปจฺจยํ มหคฺคตสมาปตฺตึ [Pg.117] สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐิตสฺส สา วีถิ อุปฺปชฺชติ, ตโต จุติจิตฺตํ โหตีติ วทนฺติ. อตีตารมฺมณา เอกาทสวิธาติ นว กามาวจรสุคติจุติโย, ทฺเว วิญฺญาณญฺจายตนเนวสญฺญานาสญฺญายตนอารุปฺปจุติโยติ เอวํ อตีตารมฺมณา เอกาทสวิธา สุคติจุติโย. ปญฺจ รูปาวจรา, วุตฺตาวเสสา ทฺเว อรูปาวจราติ นวตฺตพฺพารมฺมณา สตฺตวิธา จุติโย. ทุคฺคติจุติ ปน ปรโต วุจฺจตีติ อิธ น คหิตา. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘ทุคฺคติจุติยา ปน…เป… น ทสฺสิตา’’ติ.

应视为近行，因所缘相同，亦因是投生之相。“某些”是指法施(Dhammasiri)长老。说“以广大为终”者言，随缘证入广大定后出定者，其心路生起，其后生起死心。过去所缘有十一种，即九种欲界善趣死心，及识无边处、非想非非想处二种无色界死心，如是过去所缘有十一种善趣死心。五种色界，及前述余二种无色界，故不可说所缘有七种死心。恶趣死心将于后文述及，此处不取。如后文将言：“恶趣死心……不予开示”等。

เอวมาทิเกติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘สุทฺธาย วา ชวนวีถิยา’’ติอาทิวจนํ สงฺคณฺหาติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘สุทฺธาย วาติ มหคฺคตกมฺมนิมิตฺตารมฺมณาย ชวนวีถิยา’’ติ. ‘‘วิญฺญายตี’’ติ อิมินา ยทิปิ ‘‘ปถวีกสิณาที’’ติอาทิสทฺเทน อรูปาวจรชฺฌานารมฺมณสฺสาปิ สงฺคโห สมฺภวติ, ‘‘จกฺขุโสตานํ วา’’ติ ปน ทฺวารทฺวยสฺเสว วเสน วิกปฺปนฺตรกรณํ ยถาธิปฺเปตสฺส อตฺถสฺส ญาปกนฺติ ทสฺเสติ. ญาปกญฺจ นาม อคติกา คตีติ ยถาวุตฺตํ ญาปกํ อสมฺภาเวนฺโต ‘‘อถาปี’’ติอาทิมาห. โย ยตฺถ สมฺภวติ, ตสฺส โยชนา ยถาสมฺภวโยชนา, ตาย. อยมฺปิ ปฏิสนฺธีติ อารุปฺปจุติยา อนนฺตรํ ปฏิสนฺธึ วทติ. ตตฺเถวาติ ‘‘ปถวีกสิณาทิกํ วา นิมิตฺต’’นฺติ วุตฺเต ปฐเม วิกปฺเป เอว. เหฏฺฐิมา เหฏฺฐิมา ปฏิสนฺธิ นตฺถีติ โยชนา. เตนาติ ตสฺมา. ตโตติ จตุตฺถารุปฺปจุติโต. ตตฺเถวาติ จตุตฺถารุปฺเป เอว. อตีตารมฺมณา ปฏิสนฺธิ, ตโต จตุตฺถารุปฺปจุติโต กามาวจเร อตีตปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา ปฏิสนฺธิ. อิตราหีติ อารุปฺปจุตีหิ. ทุติยา อารุปฺปปฏิสนฺธิ อตีตารมฺมณา, อิตรา นวตฺตพฺพารมฺมณาติ อาห ‘‘ยถาสมฺภว’’นฺติ. อตีตปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา จ กามาวจรปฏิสนฺธีติ เอตฺถาปิ อิตราหีติ สมฺพนฺโธ. สพฺพตฺถ จ ‘‘โยเชตพฺพา’’ติ สมฺพนฺธิตพฺพํ. อิมสฺส วิเสสสฺสาติ ‘‘เตนา’’ติอาทินา ยถาวุตฺตสฺส วิเสสสฺส. วิสุํ อุทฺธรณํ กตํ อธิกวจนมญฺญมตฺถํ โพเธตีติ.

“如是等”中，“等”字包含“或由纯净速行心路”等语。如所言：“或由纯净”，是指以广大业相为所缘的速行心路。“可知”一词，虽由“地遍等”之“等”字亦可包含无色禅所缘，然“或眼、耳”仅依二门作别种抉择，此乃显示所欲之义。所谓“能示”，即“无路之路”。若不解如上所述之“能示”，则言“复次”等。凡何处可能，其连结即“随其可能而连结”。“此亦是结生”，是指无色界死心之后的结生。“即在于彼”，即在于“或地遍等相”所说的第一种抉择中。“无有更下之结生”，应如是连结。“以是”，即“因此”。“从彼”，即从第四无色界死心。“即在于彼”，即仅在第四无色界。以过去为所缘的结生，及从第四无色界死心后，于欲界中以过去、现在为所缘的结生。“由其余”，即由其余无色界死心。第二无色界结生以过去为所缘，其余则以不可说为所缘，故言“随其可能”。于欲界结生亦以过去、现在为所缘，此处亦与“由其余”相关。于一切处皆应与“应连结”相连。“此差别”，即“以是”等所说之差别。“作分别引述，是为令知增文之别义”。

อารมฺมณวเสน เอกวิธายาติ อตีตารมฺมณตาวเสน เอกวิธาย. ทุวิธาติ อตีตารมฺมณา, ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา จาติ ทฺวิปฺปการา. ทุคฺคติจุติยา อารมฺมณวเสน ‘‘เอกวิธายา’’ติ ปทํ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. อตีตปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตาย ทฺวิปฺปการา กามาวจรปฏิสนฺธิ, นวตฺตพฺพารมฺมณตาย [Pg.118] เอกปฺปการา รูปาวจรปฏิสนฺธิ, นวตฺตพฺพาตีตารมฺมณตาย ทฺวิปฺปการา อารุปฺปปฏิสนฺธีติ อาห ‘‘ทฺวิเอกทฺวิปฺปการานํ กามรูปารุปฺปานํ วเสนา’’ติ. ‘‘ตเถวา’’ติ อิมินา ‘‘ทฺวิเอกทฺวิปฺปการานํ กามรูปารุปฺปานํ วเสนา’’ติ ปททฺวยํ อากฑฺฒติ. ทุวิธายาติ นวตฺตพฺพาตีตารมฺมณตาวเสน ทุวิธาย. ปจฺเจกนฺติ วิสุํ วิสุํ. ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ กามารุปฺปานนฺติ เอตฺถายํ โยชนา – นวตฺตพฺพารมฺมณาย อารุปฺปจุติยา อนนฺตรา อตีตารมฺมณา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา จ ทฺเว กามปฏิสนฺธี, นวตฺตพฺพารมฺมณา อตีตารมฺมณา จ ทฺเว อารุปฺปปฏิสนฺธี, ตถา อตีตารมฺมณายปีติ อิมาสํ วเสน อฏฺฐวิธา.

“由所缘为一类”，即由以过去为所缘性而为一类。“二类”，即过去所缘与现在所缘二种。于恶趣死心，应引“为一类”之句，依所缘而连结。欲界结生由以过去、现在为所缘性而为二种；色界结生由以不可说为所缘性而为一种；无色界结生由以不可说、过去为所缘性而为二种，故言“由欲、色、无色之二、一、二种”。“亦如是”一词，牵引“由欲、色、无色之二、一、二种”二句。“二类”，即由以不可说、过去为所缘性而为二类。“各各”，即一一分别。“于欲、无色二二”，此处连结如下：于以不可说为所缘的无色界死心之后，有以过去为所缘及以现在为所缘的二种欲界结生，以及以不可说为所缘及以过去为所缘的二种无色界结生；同样，于以过去为所缘的（无色界死心之后）亦然。依此等方式，共有八种。

‘‘ทฺวิทฺวี’’ติ คาถาย วุตฺตเมวตฺถํ สุขคฺคหณตฺถํ สงฺคเหตฺวา ทสฺเสติ. ยทิปิ ‘‘กมฺมสฺส กตตฺตา’’ติอาทินาปิ กมฺมสฺส วิปากานํ อุปนิสฺสยปจฺจยภาโว คหิโตเยว โหติ, ‘‘กุสลากุสลํ กมฺม’’นฺติอาทินา ปน วิสุํ อุปนิสฺสยปจฺจยภาโว ทสฺสียตีติ ‘‘กามาวจรสฺส…เป… อาทินา นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาโว ทสฺสิตปฺปกาโร’’ติ อาห.

“二二”，此偈所说之义，是为易于掌握而总摄开示。虽由“因业已造”等语，亦已总取业为果之亲依止缘性，然由“善与不善业”等语，复分别开示亲依止缘性，故言：“欲界……等，以此开示了异刹那业缘之方式”。

อาทินา วิมิสฺสวิญฺญาเณนาติ เอกสฺส ภวสฺส อาทิภูเตน รูปวิมิสฺเสน ปฏิสนฺธิวิญฺญาเณน. อญฺญตฺถาติ สํเสทชโอปปาติกโยนิยํ. อวจนํ ปฏิกฺเขปํ มญฺญมาโน ‘‘คนฺธรสาหารานํ ปฏิกฺขิตฺตตฺตา’’ติ วตฺวา สพฺเพน สพฺพํ รูปภเว เต นตฺถีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘จกฺขุโสตวตฺถุสตฺตกชีวิตฉกฺกภาเวปี’’ติ. ปาฬิยนฺติ ธมฺมหทยวิภงฺคปาฬิยํ. ปญฺจายตนานีติ จกฺขุโสตมนรูปธมฺมายตนานิ. ปญฺจ ธาตุโยติ ตา เอว ปญฺจ ธาตุโย. วุตฺตญฺหิ – ‘‘รูปธาตุยา อุปปตฺติกฺขเณ กตมานิ ปญฺจายตนานิ ปาตุภวนฺติ? จกฺขายตนํ รูปายตนํ โสตายตนํ มนายตนํ ธมฺมายตนํ. อิมานิ ปญฺจายตนานิ ปาตุภวนฺติ. กตมา ปญฺจ ธาตุโย ปาตุภวนฺติ? จกฺขุธาตุ…เป… ธมฺมธาตุ. อิมา ปญฺจ ธาตุโย ปาตุภวนฺตี’’ติ (วิภ. ๑๐๑๖). ฉ อายตนานิ สทฺทายตเนน สทฺธึ ตานิเยว. นว ธาตุโยติ จกฺขุรูปจกฺขุวิญฺญาณโสตสทฺทโสตวิญฺญาณมโนธมฺมมโนวิญฺญาณธาตุโย. สพฺพสงฺคหวเสนาติ อนวเสสปริคฺคหวเสน. ตตฺถาติ รูปธาตุยํ. ‘‘กถาวตฺถุมฺหิ จา’’ติอาทินา น เกวลํ ธมฺมหทยวิภงฺคปาฬิยํเยว, อถ โข ปกรณนฺตเรปิ คนฺธาทโย ปฏิกฺขิตฺตาติ ทสฺเสติ. ตตฺถ ฆานายตนาทีนํ วิยาติ สทิสูทาหรณทสฺสนํ. ยถา [Pg.119] ฆานายตนาทีนํ ตตฺถ รูปภเว ภาโว อตฺถิ, ตา ปฏิกฺขิตฺตา, เอวํ คนฺธายตนาทีนญฺจาติ. อตฺถิ ตตฺถ ฆานายตนนฺติ ปุจฺฉา สกวาทิสฺส. ยญฺหิ ตตฺถ อายตนํ นตฺถิ, ตสฺส วเสนายํ โจทนา. ตโต ปรวาที ยํ ตตฺถ อชฺฌตฺติกานํ ติณฺณํ อายตนานํ ฆานาทิกํ สณฺฐานนิมิตฺตํ, ตเทว อายตนนฺติ ลทฺธิยา ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิชานาติ. พาหิรานํ คนฺธายตนาทีนํ วเสน ปุฏฺโฐ ยสฺมา ฆานปฺปสาทาทโย ตตฺถ น อิจฺฉติ, ตสฺมา เตสํ โคจรํ ปฏิเสเธนฺโต ‘‘น เหวํ วตฺตพฺเพ’’ติ ปฏิกฺขิปติ. อาทิ-สทฺเทน ‘‘อตฺถิ ตตฺถ ชิวฺหายตนนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ รสายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ’’ติอาทินยปฺปวตฺตานํ อนุโลมปฏิโลมสํสนฺทนปญฺหาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อโผฏฺฐพฺพายตนานนฺติ โผฏฺฐพฺพายตนภาวรหิตานํ, อโผฏฺฐพฺพสภาวานนฺติ อตฺโถ.

“以最初之杂识(vimissaviññāṇa)”，即以某一有之始基、与色(rūpa)相杂之结生识(paṭisandhiviññāṇa)。“于他处”，即于湿生(saṃsedaja)、化生(opapātika)胎中。视不言为否定，故说“因香(gandha)、味(rasa)、食(āhāra)已被否定”，并以色有(rūpabhava)中全无此等之意趣，而言“纵有眼、耳、所依处七法聚、命根六法聚”。“于圣典中”，即于《法心分别》(Dhammahadayavibhaṅga)圣典中。“五处”，即眼处、耳处、意处、色处、法处。“五界”，即彼五界。如言：“于色界(rūpadhātu)受生之刹那，何等五处(pañcāyatana)出现？眼处、色处、耳处、意处、法处。此五处出现。何等五界(pañca dhātu)出现？眼界(cakkhudhātu)……法界(dhammadhātu)。此五界出现。”六处(cha āyatana)，即彼等加声处(saddāyatana)。九界(nava dhātu)，即眼界、色界、眼识界、耳界、声界、耳识界、意界、法界、意识界。“以总摄故”，即以无遗摄取(pariggaha)故。“于彼处”，即于色界中。“于《论事》(Kathāvatthu)中亦”等，显示非仅于《法心分别》圣典，于其他论书(pakaraṇantara)中亦否定香等。其中“如鼻处(ghānāyatana)等”，乃相似之例示。犹如鼻处等于彼色有中之存在，实已被否定，香处(gandhāyatana)等亦复如是。“彼处有鼻处耶？”此为自宗(sakavāda)之问。以此处所无之处而作此问难(codanā)。于是他宗(paravādī)以彼处内在三处(ajjhattika āyatana)之鼻(ghāna)等形相(saṇṭhānanimiṭṭa)即是处之见(laddhi)，而承认曰：“然。”当被问及外在之香处等时，因不欲彼处有鼻净色(ghānappasāda)等，故否定其所缘境(gocara)，而驳曰：“不应如是说。”“等”字，当知包含“彼处有舌处(jivhāyatana)耶？然。彼处有味处(rasāyatana)耶？不应如是说”等顺、逆(anuloma-paṭiloma)连结之问答等。“无所触处(aphoṭṭhabbāyatana)”，即无所触处之性(bhāva)，意谓其自性(sabhāva)非所触。

อิทานิ อนายตนสภาเว คนฺธรเส ปฏิชานิตฺวาปิ โทสํ วทนฺโต ‘‘ยทิ จา’’ติอาทิมาห. อวจเน นตฺถิ การณํ ยถาธมฺมสาสเน อภิธมฺเม, เตสํ วา นิสตฺตนิชฺชีวสภาวตฺตาติ อธิปฺปาโย. ยถา จ ธาตุภาโว, เอวํ ธมฺมภาโว จ เตสํ เอกนฺติโก, ตถา อายตนภาโว จาติ สพฺพถาปิ ตตฺถ วิชฺชมานานํ คนฺธรสานํ อายตเนสุ อวจเน การณํ นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ธมฺมภาโว จา’’ติอาทิมาห. อญฺญสฺส ปรมตฺถสฺส อภาวา. โกจิ อายตนสภาโวติ ธมฺมายตนเมว สนฺธาย วทติ. เตน ยทิ รูปภเว คนฺธรสา วิชฺชนฺติ, ยถาวุตฺตการณโต คนฺธรสายตนภาเวน อวุจฺจมานาปิ ธมฺมายตนภาเวน วตฺตพฺพา สิยุํ, น จ วุตฺตา. ตสฺมา นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ ‘‘นตฺเถว รูปภเว คนฺธรสา’’ติ ทสฺเสติ. กิญฺจ รูปธาตุยํ คนฺธรสภาเวน อวุตฺตานํ, กามธาตุยํ วุตฺตานํ เตสํ กึ คนฺธรสภาวโต อญฺเญน สภาเวน รูปธาตุยํ อตฺถิภาโว, อุทาหุ คนฺธรสภาเวน. ยทิ ปุริโม ปกฺโข ธมฺมายตเน เตสํ สงฺคโห สิยา อนายตนสภาวสฺส สภาวธมฺมสฺส อภาวา, อถ ทุติโย เตเนว การเณน เนสํ คนฺธรสายตนภาโว สิทฺโธติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยทิ จา’’ติอาทิมาห. ตสฺมาติ ยสฺมา คนฺธรสา ธมฺมหทยวิภงฺเค น วุตฺตา, กถาวตฺถุมฺหิ จ เตสํ ภาโว ปฏิกฺขิตฺโต, ผุสิตุํ อสกฺกุเณยฺยา ปถวีอาทโย วิย ฆายิตุํ สายิตุญฺจ อสกฺกุเณยฺยา เต นตฺถิ, ธาตุสทฺเทน จ เต คหิตา, ธมฺมภาโว จ เตสํ เอกนฺติโก, ตสฺมิญฺจ [Pg.120] สติ สิทฺโธ อายตนภาโว, ตสฺมา. ตถาติ ปาฬิยํ อวุตฺตธมฺเม หาเปตฺวา จกฺขุสตฺตกาทิวเสน. เอวนฺติ จกฺขุสตฺตกาทิวเสน รูปคณนาย กริยมานาย. ธมฺมตาติ ปาฬิธมฺโม, รูปภเว วา ปวตฺตนกรูปธมฺมตา. ‘‘น วิโลมิตา’’ติ อิมินา ยถาปฏิญฺญาตํ ธมฺมํ ทีปิตํ อุลฺลิงฺเคติ.

如今，虽承认香与味非处自性，仍说其过患，故言“若复”等。其意趣是：在如法教说与阿毗达摩(abhidhamma)中，没有理由不说（它们），因为它们是无有情、无生命之自性。如同界性，它们的法性也是决定的，处性亦然。为显示在彼处存在的香与味，于诸处中没有理由不说，故言“法性亦”等。因为没有其他的胜义。有人说“处自性”，是仅针对法处而说。因此，若香与味存在于色有(rūpabhava)中，依据前述理由，即便不被称为香处与味处，也应被称为法处，但（经中）并未如此说。是故，于此应作结论：“色有中确实没有香与味”，以此显示。再者，对于在色界(rūpadhātu)中未被称为香与味自性、而在欲界(kāmadhātu)中被如此称说者，它们在色界中究竟是以异于香与味自性的其他自性而存在，还是以香与味自性而存在？若是前一观点，则它们应被摄于法处，因为不存在非处自性的自性法；若是后一观点，则正因于此，它们的香处与味处性便得以成立。为显示此义，故言“若复”等。所谓的“因此”是说：因为香与味在《法心分别》(Dhammahadayavibhaṅga)中未被提及，在《论事》(Kathāvatthu)中其存在也被否定；如同地等（在色界中）不可被触及一般，它们也不可被嗅及尝，故不存在；并且它们已被“界”一词所含摄；它们的法性是决定的，当此（法性）存在时，处性便得以成立。因此。所谓的“如是”，是指以眼七法等的方式，除去圣典中未说之法（而计数）。所谓的“如是”，是指当以眼七法等的方式进行色法计数时。所谓的“法性”，是指圣典之法，或是在色有中转起的色法之法性。以“不相违逆”一语，标举其所阐明之法符合先前所承诺。

เอตฺถ จ รูปาวจรสตฺตานํ ฆานชิวฺหายตนาภาวโต วิชฺชมานาปิ คนฺธรสา อายตนกิจฺจํ น กโรนฺตีติ เต อนามสิตฺวา ปาฬิยํ ‘‘ปญฺจายตนานิ ปาตุภวนฺติ, ฉ อายตนานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ตโย อาหารา’’ติ จ อชฺโฌหริตพฺพสฺส อาหารสฺส อภาเวน โอชฏฺฐมกรูปสมุฏฺฐาปนสงฺขาตสฺส อาหารกิจฺจสฺส อกรณโต, น สพฺเพน สพฺพํ คนฺธรสานํ โอชาย จ อภาวโต. อิติ วิสยิโน กิจฺจสฺส จ อภาเวน วิสโย, กิจฺจวา จ ธมฺโม น วุตฺโต. ยสฺมิญฺหิ ภเว วิสยี นตฺถิ, ตสฺมึ ตํเหตุโก นิปฺปริยาเยน วิสยสฺส อายตนภาโว นตฺถีติ วิชฺชมานสฺสาปิ อวจนํ, ยถา รูปภเว ปถวีเตโชวาโยธาตูนํ โผฏฺฐพฺพายตนภาเวน. ยสฺส ปน ยตฺถ วจนํ, ตสฺส ตตฺถ วิสยีสพฺภาวเหตุโก นิปฺปริยาเยน อายตนภาโว วุตฺโต ทิฏฺโฐ ยถา ตตฺเถว รูปายตนสฺส. ยทิ วิสยีสพฺภาวเหตุโก วิสยสฺส นิปฺปริยาเยน อายตนภาโว, กถํ อสญฺญสตฺตานํ เทวานํ ทฺเว อายตนานิ ปาตุภวนฺตีติ. อสญฺญสตฺตานญฺหิ จกฺขายตนํ นตฺถิ, อจกฺขายตนภาเวน จ เนสํ รูปายตนํ อญฺเญสํ อวิสโยติ? นายํ วิโรโธ. เยน อธิปฺปาเยน รูปธาตุยํ สญฺญีนํ คนฺธายตนาทีนํ อวจนํ, เตน รูปายตนสฺสาปิ อวจนนฺติ อสญฺญีนํ เอกํ อายตนํ วตฺตพฺพํ. ยถาสกญฺหิ อินฺทฺริยโคจรภาวาเปกฺขาย เยสํ นิปฺปริยาเยน อายตนภาโว อตฺถิ, เตสุ นิทฺทิสิยมาเนสุ ตทภาวโต รูปธาตุยํ สญฺญีนํ คนฺธาทิเก วิสุํ อายตนภาเวน อวตฺวา ธมฺมสภาวานติวตฺตนโต, มโนวิญฺญาณสฺส จ วิสยภาวูปคมนโต ธมฺมายตนนฺโตคเธ กตฺวา ‘‘ปญฺจายตนานี’’ติ ปาฬิยํ วุตฺตํ. เอตทตฺถญฺหิ ‘‘ธมฺมายตน’’นฺติ สามญฺญโต นามกรณํ, ปิฏฺฐิวฏฺฏกานิ วา ตานิ กตฺวา ‘‘ปญฺจายตนานี’’ติ วุตฺตํ. เยน จ ปน อธิปฺปาเยน อสญฺญีนํ รูปายตนํ วุตฺตํ, เตน สญฺญีนมฺปิ คนฺธาทีนํ วิสุํ คหณํ กาตพฺพนฺติ อิมสฺส นยสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘อสญฺญสตฺตานํ เทวานํ ทฺเว อายตนานิ ปาตุภวนฺตี’’ติ [Pg.121] (วิภ. ๑๐๑๗) วุตฺตํ. อสติปิ หิ อตฺตโน อินฺทฺริเย รูปสฺส วณฺณายตนสภาวาติกฺกโม นตฺเถวาติ ตํ รูปายตนนฺตฺเวว วุจฺจติ. อิมินา จ นยทสฺสเนน คนฺธาทีนิ ตีณิ ปกฺขิปิตฺวา สญฺญีนํ อฏฺฐ อายตนานิ, อสญฺญีนํ ปญฺจาติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต โหติ. เอวญฺเจตํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ. อญฺญถา รูปโลเก ผุสิตุมสกฺกุเณยฺยตาย ปถวีอาทีนํ วจีโฆโส เอว น สิยา. น หิ ปฏิฆฏฺฏนานิฆํสมนฺตเรน สทฺทปฺปวตฺติ อตฺถิ, น จ ผุสนสภาวานํ กตฺถจิ อผุสนสภาวตา สกฺกา วิญฺญาตุํ. โผฏฺฐพฺพายตนสงฺขาตสฺส จ ภูตตฺตยสฺส อภาเว รูปภเว รูปายตนาทีนมฺปิ สมฺภโว เอว น สิยา, ตสฺมา ผุสิตุํ สกฺกุเณยฺยตายปิ ปถวีอาทีนํ ตตฺถ กายินฺทฺริยาภาเวน เตสํ โผฏฺฐพฺพภาโว น วุตฺโต. เอวญฺจ กตฺวา รูปธาตุยํ เตสํ สปฺปฏิฆวจนญฺจ สมตฺถิตํ โหติ. วุตฺตญฺหิ ‘‘อสญฺญสตฺตานํ อนิทสฺสนสปฺปฏิฆํ เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจ ทฺเว มหาภูตา’’ติอาทิ (ปฏฺฐา. ๒.๒๒.๑๗). ปฏิโฆ เหตฺถ ภูตตฺตยสฺส กายปฺปสาทํ ปติ ตํนิสฺสยภูตฆฏฺฏนทฺวาเรน อภิมุขภาโว, โส จ ผุสิตุํ อสกฺกุเณยฺยสภาวสฺส ฆฏฺฏนาย อภาวโต นตฺถิ. นนุ ‘‘ทฺเว อายตนานี’’ติ เอตฺถ ปริยายายตนํ อธิปฺเปตํ, อถ กสฺมา คนฺธายตนาทีนิปิ คเหตฺวา ‘‘ปญฺจายตนานี’’ติ น วุตฺตนฺติ? ‘‘นยทสฺสนวเสน เทสนา ปวตฺตา’’ติ วุตฺโตวายมตฺโถ. อถ วา ตตฺถ รูปายตนสฺเสว วจนํ กทาจิ อญฺญภูมิกานํ ปสาทสฺส วิสยภาวํ สนฺธาย, น ปน อิตเรสํ อภาวโต. นาปิ ปริยาเยน คนฺธายตนาทีนํ อายตนสภาวาภาวโต. อสญฺญีนญฺหิ รูปายตนํ สมานภูมิกานํ เวหปฺผลานํ, อุปริภูมิกานญฺจ สุทฺธวาสานํ ปสาทสฺส วิสยภาวํ คจฺฉติ, น ปน คนฺธรสาติ เตสํเยว ตตฺถาวจนํ ยุตฺตํ. กถาวตฺถุมฺหิ จ นิปฺปริยาเยน คนฺธายตนาทีนํ อตฺถิภาวํ ปฏิชานนฺตํ สนฺธาย ปฏิเสโธ กโต. ยทิปิ เจตํ วจนํ ตตฺถ คนฺธายตนาทีนํ อภาววิภาวนํ น โหติ, อตฺถิภาวทีปนมฺปิ ปน อญฺญวจนํ นตฺเถวาติ? นยิทเมวํ อฏฺฐกถาสุ ตตฺถ เนสํ อตฺถิภาวสฺส นิทฺธาเรตฺวา วุตฺตตฺตา. ยญฺหิ อฏฺฐกถาวจนํ ปาฬิยา น วิรุชฺฌติ, ตํ ปาฬิ วิย ปมาณภูตํ อครหิตาย อาจริยปรมฺปราย ยาวชฺชตนา อาคตตฺตา. ตตฺถ สิยา – ยํ ปาฬิยา น วิรุชฺฌติ อฏฺฐกถาวจนํ, ตํ ปมาณํ. อิทํ ปน วิรุชฺฌตีติ? นยิทเมวํ ยถา น วิรุชฺฌติ[Pg.122], ตถา ปฏิปาทิตตฺตา. จกฺขาทีนํ อายตนานํ, ตนฺนิสฺสยานญฺจ วิญฺญาณานํ สตฺตสุญฺญตาสนฺทสฺสนตฺถํ ภควโต ธาตุเทสนาติ อายตนภาเวน วุตฺตานํเยว ธาตุภาวทีปนโต ธาตุภาวสฺสาปิ เนสํ อวจนํ ยุชฺชติ เอว, ตสฺมา ยถา ปาฬิยา อวิโรโธ โหติ, ตถา จกฺขุทสกาทิวเสน อฏฺฐกถายํ รูปคณนา กตาติ น เอตฺถ ธมฺมตาวิโลมนาสงฺกาย โอกาโสติ เวทิตพฺพํ.

此处，色界有情由于没有鼻、舌二处，即使有香、味，也不会起处的作用，因此圣典中不提及它们，而说“五处生起，六处”等。又，说“三种食”，是因为没有可吞食的段食，导致由食素所生起、以食素为第八的色法无法发挥其滋养作用，并非香、味和食素完全不存在。因此，由于没有能缘者(visayī)及其作用，即使有所缘(visayo)与具有作用的法，也不被说为[处]。因为在没有能缘者（根）的生存状态中，由于此因，所缘（境）究竟不具处性，故即使存在也不被提及，例如在色界中，地、火、风三界不具触处性。然而，凡是在某处被提及的，其处性是由于能缘者（根）的存在而究竟成立，例如在色界中，色处就是如此。如果所缘必须依靠能缘者（根）的存在才能究竟成为处，那么无想有情天(asaññasatta)为何会生起二处呢？因为无想有情天没有眼处，而由于没有眼处，他们的色处对其他有情而言就不是所缘了？这并非矛盾。依某种意趣，色界有想(saññī)有情的香处等不被提及；若依此意趣，无想有情的色处也不应被提及，那么就只应说一处。因为，若依各自根的行境(gocara)性而言，在指明那些究竟具有处性的法时，由于色界有想有情没有香等独立的处性，且不逾越法性(dhammasabhāva)，又因其可成为意识(manoviññāṇa)的所缘，故将它们归入法处(dhammāyatana)，圣典中总括地说“五处”。为此，“法处”是作为总称而命名的，或者说“五处”是将它们总括而言，犹如捆载于背的木柴。然而，为了阐明此理趣，即依无想有情色处被提及的意趣，有想有情的香等也应被单独计取，故说“无想有情天生起二处”(Vibha. 1017)。因为即使没有自身的根，色的自性也不会消失，因此它仍被称为色处。通过此理趣的开示，显示了此义：对于有想有情，加上香等三者而有八处；对于无想有情，则有五处。应当如是接受。否则，在色界中，若地等不能被触，则连语声(vacīghosa)都不会有。实际上，没有碰撞(paṭighaṭṭana)和摩擦(nighaṃsa)就不会有声音(sadda)的生起，而具有触性(phusanasabhāva)的法也不可能在任何地方变为无触性。若被称为触处(phoṭṭhabbāyatana)的三大种(bhūtattaya)不存在，那么色界中色处等也就不可能存在。因此，即使地等可以被触，但由于彼处没有身根(kāyindriya)，它们不被称为具有触处性。如是，色界中说它们为有对(sappaṭigha)也就得以成立。如言：“无想有情天，缘一不可见有对大种而有二大种”等(Paṭṭhā. 2.22.17)。此处的“对”，是三大种对身净色(kāyappasāda)，通过其所依的碰撞而成为当前境；而对于无触性的法，因无碰撞，故无“对”。然则，“二处”此处意指方便说(pariyāya)之处，为何不也计取香处等而说“五处”呢？此义已说，即“教法(desanā)乃依理趣(nayadassana)而展开”。或者，彼处说色处，有时是针对其可成为其他地有情净色(pasāda)的所缘，并非因为其他[香、味等]不存在，也非因为香处等在方便说上不具处性。无想有情的色处，可成为同地广果天(vehapphala)及上地净居天(Suddhāvāsa)净色的所缘，但香、味则不能，故彼处不提及它们是合理的。在《论事》(Kathāvatthu)中，是针对那些主张香处等究竟(nippariyāya)存在的人而作了驳斥。即使此文并未阐明香处等不存在，难道也没有其他文句阐明其存在吗？并非如此，因为在诸义注(aṭṭhakathā)中已确定并宣说了它们的存在。凡不与圣典(Pāḷi)相违的义注之说，如同圣典般是权威标准，因为它是经由无可指摘的师承流传至今。于此，可能会说：不与圣典相违的义注之说是标准，但此说与圣典相违？并非如此，因其如何不相违已如前述。为了显示眼等诸处(āyatana)及其所依之识的有情空性(sattasuññatā)，世尊(bhagavā)宣说了界教(dhātudesanā)；由于正是为那些被称为“处”的法开示其“界”性，因此不提及它们的“界”性也是合理的。所以，当知义注中以眼十法聚(cakkhudasaka)等方式计算色法，是为与圣典相符，于此不应有违越法性之疑。

เอฬกสฺส ชาตกาเล อุณฺณา ชาติอุณฺณาติ ปฐโม อตฺโถ. ตโต สุขุมตรตํ สนฺธาย ‘‘คพฺภํ…เป… อิติปิ วทนฺตี’’ติ วุตฺตํ. สมฺภวนสฺส เภโท วา สมฺภวเภโท, ปวตฺติเภโทติ อตฺโถ.

就伊罗迦(Eḷaka)而言，“毛”(uṇṇā)一词的最初含义是指“出生时的毫毛”(jātiuṇṇā)。其后，为了表达更细微的含义，便说“在胎中……等等”。“生起差别”(sambhavabhedo)即是生起的不同类别，其义为“流转的差别”。

รูปีพฺรหฺเมสูติ อธิกรเณ ภุมฺมํ, โอปปาติกโยนิเกสูติ นิทฺธารเณติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โอปปาติกโยนิเกหิ รูปีพฺรหฺเม นิทฺธาเรตี’’ติ อาห. เตน ‘‘โอปปาติกโยนิเกสู’’ติ สามญฺญโต วุตฺตราสิโต ‘‘รูปีพฺรหฺเมสู’’ติ วิเสสํ นิทฺธาเรติ. น สเมตีติ น สํสนฺทติ, วิรุชฺฌตีติ อตฺโถ. ยาย ปาฬิยา น สเมติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ธมฺมหทยวิภงฺเค หี’’ติอาทิมาห.

“于色界诸梵天中”是处格，“于诸化生有情中”是简别格，为了说明此意，所以说“从诸化生有情中简别出诸色界梵天”。因此，“于诸化生有情中”是从一般意义上说的集合，而“于色界诸梵天中”则是从中特别指定出来的。“不相合”即是不一致，义为相违背。为了指出与哪部圣典不相合，举例说“如于《法心分别》(Dhammahadayavibhaṅga)中”等。

เอกาทสาติ ปริปุณฺณายตนสฺส สทฺทายตนวชฺชานิ เอกาทสายตนานิ. กสฺสจิ ทสายตนานีติ อนฺธสฺส จกฺขายตนวชฺชานิ. กสฺสจิ อปรานิ ทสายตนานีติ พธิรสฺส โสตายตนวชฺชานิ. กสฺสจิ นวายตนานีติ อนฺธพธิรสฺส จกฺขุโสตายตนวชฺชานิ. กสฺสจิ สตฺตายตนานีติ คพฺภเสยฺยกสฺส รูปคนฺธรสกายโผฏฺฐพฺพมโนธมฺมายตนวเสน วุตฺตํ.

十一处，是指于诸处圆满者，除去声处，有十一处。于某些众生有十处，是指于盲者除去眼处。于某些众生有另外的十处，是指于聋者除去耳处。于某些众生有九处，是指于盲聋者除去眼处和耳处。于某些众生有七处，是指于住胎者，依色处、香处、味处、身处、触处、意处、法处而说。

‘‘น วุตฺตํ อฏฺฐายตนานิ ปาตุภวนฺตี’’ติ อิทํ ‘‘น หิ ปาฬิยํ…เป… วุตฺตา’’ติ เอตสฺส อตฺถวิวรณํ. จกฺขุโสตฆานวิกลสฺส หิ อุปปชฺชมานสฺส อฏฺเฐว อายตนานิ สิยุนฺติ. สติ จ อฆานกุปปตฺติยํ ปุนปิ ‘‘กสฺสจิ อปรานิ ทสายตนานิ ปาตุภวนฺตี’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา. ตถา จ สติ ยถา อนฺธพธิรสฺส วเสน ‘‘กสฺสจิ นวายตนานิ ปาตุภวนฺตี’’ติ (วิภ. ๑๐๐๗) เอกวารํ วุตฺตํ, เอวํ อนฺธาฆานกสฺส, พธิราฆานกสฺส จ วเสน ‘‘กสฺสจิ อปรานิ นวายตนานิ, กสฺสจิ อปรานิ นวายตนานิ ปาตุภวนฺตี’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา, เอวํ น วุตฺตนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘ตถา…เป… น [Pg.123] จ ตํ วุตฺต’’นฺติ. เอวํ ธาตุปาตุภาวาทิปญฺเหสูติ ‘‘กสฺสจิ เอกาทส ธาตุโย ปาตุภวนฺติ, กสฺสจิ ทส ธาตุโย, กสฺสจิ อปรา ทส ธาตุโย, กสฺสจิ นว ธาตุโย, กสฺสจิ สตฺต ธาตุโย ปาตุภวนฺตี’’ติ (วิภ. ๑๐๐๗) เอวํ ธาตุปาตุภาวปญฺโห เวทิตพฺโพ. อาทิ-สทฺเทน ‘‘กสฺสจิ จุทฺทสินฺทฺริยานิ ปาตุภวนฺตี’’ติอาทิ (วิภ. ๑๐๐๗) นยปฺปวตฺตา อินฺทฺริยปญฺหาทโย สงฺคหิตา.

“‘未说有八处生起’，此乃对‘圣典中实无……等……所说’的义理阐释。因为眼、耳、鼻根有缺陷者投生时，确实只有八处。若有无鼻者投生，则又应说‘于某些众生有另外的十处生起’。如此，犹如就盲聋者而说‘于某些众生有九处生起’(Vibha. 1007)仅说一次，同样，就盲而无鼻者、聋而无鼻者，也应说‘于某些众生有另外的九处生起，于某些众生有另外的九处生起’，但并未如是说。为示此义，故说‘如是……等……未如是说’。如是，于界生起等问题中，应知‘于某些众生有十一界生起，于某些众生有十界，于某些众生有另外的十界，于某些众生有九界，于某些众生有七界生起’(Vibha. 1007)此界生起之问。以‘等’字摄集‘于某些众生有十四根生起’等(Vibha. 1007)依此理趣展开的根之问等。

เอตฺถ จ ยถา ‘‘สตฺตติ อุกฺกํสโต จ รูปานี’’ติ ปทํ ‘‘สํเสทโชปปาตีสู’’ติ เอตฺถ โยนิทฺวยวเสน โยชียติ, น เอวํ ‘‘อวกํสโต ตึสา’’ติ อิทํ, อิทํ ปน สํเสทชโยนิวเสเนว โยเชตพฺพํ, เอกโยคนิทฺทิฏฺฐสฺสาปิ เอกเทโส สมฺพนฺธํ ลภตีติ. สํเสทชสฺเสว จ ชจฺจนฺธพธิรอฆานกนปุํสกสฺส ชิวฺหากายวตฺถุทสกานํ วเสน ตึส รูปานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ วุตฺตํ, น โอปปาติกสฺสาติ อยเมตฺถ อฏฺฐกถาย อธิปฺปาโย. เย ปน ‘‘โอปปาติกสฺส ชจฺจนฺธ…เป… อุปฺปชฺชนฺตีติ มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ. โส หิ ปมาทปาโฐ. เอวญฺจ กตฺวา อายตนยมกวณฺณนาย ‘‘กามธาตุยํ ปน อฆานโก โอปปาติโก นตฺถิ. ยทิ ภเวยฺย, ‘กสฺสจิ อฏฺฐายตนานิ ปาตุภวนฺตี’ติ วเทยฺยา’’ติ (ยม. อฏฺฐ. อายตนยมก ๑๘-๒๑) วกฺขติ. อปเร ปนาหุ ‘‘กสฺสจิ เอกาทสายตนานิ ปาตุภวนฺติ, ยาว ‘กสฺสจิ นวายตนานี’ติ ปาฬิ โอปปาติเก สนฺธาย วุตฺตา. ตสฺมา ปุพฺเพนาปรํ อฏฺฐกถายํ อวิโรโธ สิทฺโธ โหติ, ตถา จ ยถาวุตฺตปาฬิยา อยมตฺถวณฺณนา อญฺญทตฺถุ สํสนฺทติ สเมติเยวา’’ติ. ยํ ปเนเก วทนฺติ ‘‘โอปปาติกคฺคหเณน สํเสทชาปิ สงฺคยฺหนฺติ. ตถา หิ ธมฺมหทยวิภงฺเค ‘กามธาตุยา อุปปตฺติกฺขเณ กสฺสจิ เอกาทสายตนานิ ปาตุภวนฺตี’ติอาทีนํ (วิภ. ๑๐๐๗) อุทฺเทเส ‘โอปปาติกานํ เปตาน’นฺติอาทินา โอปปาติกคฺคหณเมว กตํ, น สํเสทชคฺคหณ’’นฺติ, ตํ ปริปุณฺณายตนานํเยว สํเสทชานํ โอปปาติเกสุ สงฺคหณวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘สํเสทชโยนิกา ปริปุณฺณายตนาปริปุณฺณายตนภาเวน โอปปาติกสงฺคหํ กตฺวา วุตฺตา’’ติ ‘‘ปธานาย วา โยนิยา สพฺพํ ปริปุณฺณายตนโยนึ ทสฺเสตุํ ‘โอปปาติกาน’นฺติ วุตฺต’’นฺติ จ. อฏฺฐกถายํ ปน [Pg.124] โยนิทฺวยํ สรูเปเนว ปกาเสตุํ, สํเสทชโยนิวเสเนว จ อวกํสโต ปวตฺตึ ทสฺเสตุํ โอปปาติกโยนิยา อิตรํ อสงฺคเหตฺวา ‘‘สํเสทโชปปาตีสู’’ติ วุตฺตนฺติ. สพฺพํ ตํ วีมํสิตฺวา คเหตพฺพํ.

于此，犹如“至多七十色”一句，在“于湿生与化生”之处是依二种生(yoni)而连结，但“至少三十”这句并非如此，此句唯应依湿生而连结，因为即使是同一处所指，其一部分也能获得关联。并且经中说，唯湿生的生盲、生聋、生无鼻、无性者，依舌十法聚、身十法聚及心所依处十法聚而生起三十色，并非指化生者，此即义注(aṭṭhakathā)的意趣。至于有人说：“《大义注》(mahāaṭṭhakathā)中说化生的生盲……等……也生起（三十色）”，此说不可取，实乃传抄之误。如是，在《处双论释义》(Āyatanayamakavaṇṇanā)中将说：“于欲界中实无无鼻的化生者。若有，则应说‘于某些众生有八处生起’。”(yama. aṭṭha. āyatanayamaka 18-21) 另有人云：“‘于某些众生有十一处生起’乃至‘于某些众生有九处’的圣典，是针对化生者而说。是故，前后义注无有矛盾，便得以成立，并且此义理释义与所引圣典实能吻合。”然而有人主张：“‘化生’一词亦摄湿生。诚然，在《法心分别》(Dhammahadayavibhaṅga)中，对“于欲界生起刹那，某些众生有十一处生起”等(Vibha. 1007)的标举，仅以“化生之饿鬼”等言词提及化生，而未提及湿生。”对此应知，此说是依诸处圆满的湿生者被摄于化生中而说。诚然，将来会说：“湿生者，以诸处圆满及不圆满之状态，被作化生之摄集而说。”以及“或为显示主要之生，而将一切诸处圆满之生皆称为‘化生者’。”然而，在义注中，为如实开示二种生，且唯依湿生显示至少（三十色）的生起，故不摄化生之其余而说“于湿生与化生”。所有这些，皆应审察而受持。

จุติปฏิสนฺธีนนฺติ อนนฺตราตีตจุติยา, ตทนนฺตราย มิสฺสามิสฺสเภทาย ปฏิสนฺธิยา. ขนฺธาทีหีติ ขนฺธารมฺมณคติเหตุเวทนาปีติวิตกฺกวิจาเรหิ. มหคฺคตอชฺฌตฺตารมฺมณาย มหคฺคตอชฺฌตฺตารมฺมณา, อมหคฺคตพหิทฺธารมฺมณาย อมหคฺคตพหิทฺธารมฺมณาติ เอวมาทิโน อรูปภูมีสุเยว จุติปฏิสนฺธีนํ เภทาเภทวิเสสสฺส สมฺภวโต ‘‘นยมุขมตฺตํ ทสฺเสตฺวา’’ติ วุตฺตํ. เอกจฺจสุคตีติ มหคฺคตวชฺชสุคติ อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘รูปารูปาวจราน’’นฺติอาทิ. เกจิ ปน ‘‘ยถา มหคฺคตาวชฺชา, เอวํ อุตฺตรกุรุกวชฺชา’’ติปิ วทนฺติ. เอกจฺจสุคติจุติยาติ วุตฺตสุคติจุติยา. ยทิปิ ‘‘อยํ นาม ทุคฺคติปฏิสนฺธิ น โหตี’’ติ นิยโม นตฺถิ, เทสนา ปน โสตปติตา คตาติ วทนฺติ. นิยตโพธิสตฺตาเปกฺขาย วา เอวํ วุตฺตํ. เตสญฺหิ เอกจฺจทุคฺคติปฏิสนฺธิ นตฺถิ อวีจิอาทีสุ อนุปปชฺชนโต. ‘‘เอกจฺจทุคฺคติจุติยา’’ติ เอตฺถาปิ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

“死与结生”，是指刚过去的死，以及紧随其后、有混杂与不混杂之别的结生。“以蕴等”，即以蕴、所缘、趣、因、受、喜、寻、伺。“广大内所缘对广大内所缘，非广大外所缘对非广大外所缘”等，由于死与结生的差别与无差别之特相唯可能于无色界，故说“仅示其理趣”。“一类善趣”，意指除去广大善趣，故说“色、无色界”等。但亦有人说：“犹如除去广大，亦除去北俱卢洲(uttarakuru)。”“一类善趣之死”，即指上述善趣之死。虽然并无“此等恶趣结生决定不有”的定则，但他们说此教说是针对已入流者。或此说是针对决定菩萨。因为他们不生于无间地狱等，故无某一类恶趣结生。“一类恶趣之死”，其义亦应以此理趣了知。

เอกจฺจสุคติปฏิสนฺธีติ ปน กามาวจรสุคติปฏิสนฺธิ เวทิตพฺพา. สยเมวาติ อตฺตนา เอว. ‘‘เภทวิเสโส เอว จ เอวํ วิตฺถาเรน ทสฺสิโต’’ติ อิทํ ‘‘อมหคฺคตพหิทฺธารมฺมณายา’’ติอาทึ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘จตุกฺขนฺธาย…เป… ปฏิสนฺธิ โหตี’’ติ อิทํ ปน อเภทวิเสสทสฺสนเมวาติ. เอเกกสฺมึ เภเทติ ‘‘อมหคฺคตพหิทฺธารมฺมณายา’’ติ เอวมาทิเก เอเกกสฺมึ ภาเค. ตตฺถ ตตฺเถวาติ ‘‘อมหคฺคตพหิทฺธารมฺมณาย มหคฺคตพหิทฺธารมฺมณา, อมหคฺคตชฺฌตฺตารมฺมณาย มหคฺคตชฺฌตฺตารมฺมณา’’ติอาทินา ตสฺมึ ตสฺมึ เภเท, ตตฺถ ตตฺเถว วา ภวาทิเก จวิตฺวา อุปปชฺชนฺตสฺส วเสน จุติปฏิสนฺธิโยชนา เวทิตพฺพา. ภุมฺมตฺเถ อยํ โต-สทฺโทติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตโต เหตุํ วินาติ ตตฺถ เหตุํ วินา’’ติ อาห. ตสฺสตฺโถ – ตสฺมึ ปุริมภเว นิปฺผนฺนํ อวิชฺชาสงฺขาราทิกํ การณํ วินา น โหตีติ.

又，“一类善趣结生”，当知是欲界善趣结生。“Sayameva”即“attanā eva”（由自己）。“唯差别特相如是广说”，此句是针对“非广大外所缘”等而说。而“四蕴……结生”，此仅为显示无差别特相。“于每一差别中”，是指于“非广大外所缘”等每一部分中。“即于彼彼处”，即以“非广大外所缘对广大外所缘，非广大内所缘对广大内所缘”等方式，于彼彼差别中，或就从彼彼有等处死而生起者，当知死与结生之连结。为示“to”字为处格义，故说“‘tato hetuṃ vinā’即‘tattha hetuṃ vinā’”。其义为：若无于前有中已生起的无明、行等原因，则（结生）不有。

อติมนฺทภาวูปคมนํ สกิจฺจาสมตฺถตา. ปญฺจทฺวาริกวิญฺญาณวเสน จุติ ปฏิสิทฺธา, น ตทนนฺตรวิญฺญาณวเสน. สฺวายมตฺโถ ‘‘ปญฺจนฺนํ ทฺวาราน’’นฺติอาทินา [Pg.125] เหฏฺฐา อฏฺฐกถายมาคโตติ อาห ‘‘ปญฺจทฺวาริกวิญฺญาณานนฺตรมฺปิ หิ ปุพฺเพ จุติ ทสฺสิตา’’ติ. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. จุติจิตฺเตน สทฺธึ จกฺขายตนาทีนํ นิโรโธ โหตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยมเก จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปริณตตฺตาติ ปริปากวเสน ปริโยสานํ คตตฺตาติ อธิปฺปาโย. ผสฺสาทโย ยถาวุตฺตเจตนาสหชาตผสฺสาทโย. ยถาอุปฏฺฐิเต กมฺมาทิอารมฺมเณ อเนกวารํ อุปฺปตฺติยา สนฺตานสฺส อภิสงฺขรณํ ตตฺถ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณปติฏฺฐานสฺส เหตุภาโว.

进入极迟钝状态，即是无法履行其职责。以五门识而死是被否定的，而非以其后继之识。此义由“于五门”等句，如下文义注所示，故说“实则在五门识之后，先前亦已开示死”。于彼处所应说者，下文已说。为显示眼处等与死心(cuticitta)同时息灭，故说了“在《双论》(Yamaka)中亦”等。所谓“已成熟”，意指经由圆熟而达究竟。“触等”是指如前所述与思俱生的触等。于已现起的业等所缘，通过多次生起而积习相续，此即为结生识(paṭisandhiviññāṇa)得以安立之因。

สนฺตานวเสน นิปฺปชฺชมานานํ นมนาทิกิริยานํ เอกสฺมึ ปฏิสนฺธิวิญฺญาเณเยว อตฺถสิทฺธีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นมน…เป… ทสฺเสตี’’ติ. ปถวิยํ สพลปโยเคหีติ ปถวิยา อาธารณภูตาย อตฺตโน พเลน ปโยเคน จ กรณภูเตน.

为显示依相续而生的屈伸等行为，仅于一生之结生识中即达成其义，故说“屈伸……乃至……显示”。“于地以己力及功用”，即是以地为所依，以自身之力与功用为工具。

สทฺทเหตุโกติ สทฺทสฺส ปธานาทิภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตาทิโส ปพฺพตกุจฺฉิอาทิปเทโสปิ ตสฺส เหตุเยว. ปทีปนฺตราทีติ อาทิ-สทฺเทน เตลวฏฺฏิอาทิเก สงฺคณฺหาติ. ตโต สทฺทาทิปฺปวตฺติโต ปุพฺเพ อภาวา. ปฏิโฆสาทีนญฺหิ สทฺทาทิปฺปวตฺติโต สติ ปุริมสิทฺธิยํ เต สทฺทาทิปจฺจยเทสํ คจฺเฉยฺยุํ, น ปน เต อตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘ตโต ปุพฺเพ อภาวา’’ติ. อุปเมยฺเยปิ เอวเมว อตฺโถ โยเชตพฺโพ. ยถา จ เหตุเทสํ น คจฺฉติ เหตุสมุปฺปนฺนํ, เอวํ ตโต นาคจฺฉตีติ อาห ‘‘ตสฺมา น…เป… อาคต’’นฺติ. เต สทฺทาทโย ปจฺจยา เอเตสนฺติ ตปฺปจฺจยา. วุตฺตนเยนาติ อุปมายํ วุตฺตนเยเนว. ปุริมภวเหตุเทเส สนฺนิหิตํ หุตฺวา ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ ตโต อญฺญตฺร ภวนฺตเร ตํ อุปคนฺตฺวา ตปฺปจฺจยํ น โหตีติ อตฺโถ. ปจฺจยโต นิพฺพตฺตมานํ ปจฺจยุปฺปนฺนํ อญฺญตฺร อคนฺตฺวา ปจฺจยเทสํ อนุปคตเมว หุตฺวา นิพฺพตฺตตีติ ปฐโม อตฺโถ. ปฐมํ ปจฺจเยน สโมธานคตํ หุตฺวา ตโต อญฺญตฺร คนฺตฺวา ปจฺจยุปฺปนฺนวตฺถุภาวํ นาปชฺชตีติ ทุติโย อตฺโถ. ยถาสมฺภวนฺติ ยาย ‘‘น ขีรโต ทธิ สมฺภูตํ สิยา, น ขีรสามิโน ทธิ สิยา’’ติ จ ขีรทธีสุ เอกนฺตํ เอกตาย นานตาย จ โทสโยชนา กตา. อิมินา นเยน พีชาทีสุ สพฺพเหตูสุ, องฺกุราทีสุ สพฺพเหตุสมุปฺปนฺเนสุ ยถาสมฺภวํ เหตุอนุรูปํ, เหตุสมุปนฺนานุรูปญฺจ โทสโยชนา กาตพฺพา. สนฺตานพทฺเธสุ ธมฺเมสุ เอกนฺตเอกตาปฏิเสเธน สสฺสตคาหสฺส ปฏิเสธิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘สยํกตํ [Pg.126] สุขํ ทุกฺขนฺติ อิมํ ทิฏฺฐึ นิวาเรตี’’ติ. ตถา เอกนฺตนานตาปฏิเสเธน อุจฺเฉทคาโห ปฏิเสธิโต โหตีติ อาห ‘‘ปรํกตํ สุขํ ทุกฺขํ อญฺโญ กโรติ, อญฺโญ ปฏิสํเวเทตีติ อิมํ ทิฏฺฐึ นิวาเรตี’’ติ. เตน กตนาโส, อกตาคโม จ นิวตฺติโต โหตีติ อธิจฺจสมุปฺปนฺนทิฏฺฐินิวารเณเนว นิยติสภาววาทปฏิเสโธปิ กโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

“以声为因”是针对声音作为主因等情况而说。山腹等处亦是其因。“另一灯等”中的“等”字，摄集了油、灯芯等。因为在声音等生起之前，它们并不存在。因为若回响(paṭighosa)等在声音等生起时已先成就，则它们会去到声音等的缘处，但它们[先前]并不存在，故说“此前不存在”。于喻依(upameyya)中亦应如是配对义理。正如因生法不去于因处，亦不从彼处而来，故说“是故不……乃至……来”。彼声音等是此等之缘，故为“彼等缘”(tappaccaya)。“依已说之理”，即依譬喻中所说之理。其义为：结生识(paṭisandhiviññāṇa)并非在前有之因处集已，而后去到他处另一有中，才成为彼之缘。由缘而生之缘生法(paccayuppanna)，不去他处，未至缘处而生起，此为第一义。并非先与缘和合，而后去到他处，才成为缘生之事物，此为第二义。“如其可能”，如“酪非从乳而有，酪亦不属于牛乳的主人”，于乳与酪中，执完全同一或完全相异，皆有过失。应依此理，于种子等一切因中，及于芽等一切因生法中，如其可能，指出与因相应及与因生法相应的过失。于相续所系之法中，通过否定绝对同一而破除常见(sassatagāha)，故说“遮止‘苦乐自作’之见”。同样，通过否定绝对相异而破除断见(ucchedagāha)，故说“遮止‘苦乐他作’、‘一人作业，另一人感受’之见”。由此，“已作消失、未作到来”亦被遮止，当知通过遮止无因生见(adhiccasamuppannadiṭṭhi)，亦破除了宿命论(niyativāda)与自性论(sabhāvavāda)。

ตตฺถาติ องฺกุราทิปฺปพนฺธสงฺขาเต ภูตุปาทารูปสนฺตาเน. ตนฺติ วิชฺชาปาฏวาทิ. อญฺญสฺสาติ พาลกาเล กตวิชฺชาปริยาปุณนาทิโต อญฺญสฺส. สงฺขารโต อญฺโญ ตณฺหาทิโก อญฺญปจฺจโย.

“于彼”(tattha)，即于名为“芽等相续”之大种所造色(bhūtupādārūpa)的相续(santāna)中。“学统”(tanti)指学识、善巧等。“另一”(aññassa)，指于孩童时期所作之学识研习等之外的另一者。行(saṅkhāra)之外的他缘，即是贪爱(taṇhā)等。

นิยฺยาตนาทิ เอว ผลํ นิยฺยาตนาทิผลํ, อผลิตํ นิยฺยาตนาทิผลํ เอตสฺสาติ อผลิ…เป… ผลํ, ยถาวุตฺตกิริยากรณํ.

“交付等”即是果，故为“交付等果”；此“交付等果”尚未结果，故为“未结果……乃至……果”，即如前所说之行与作。

ปิณฺฑวเสนาติ อกตาวยววิภาคสฺส สมุทายสฺส วเสน. สพฺพตฺถาติ ปุญฺญาภิสงฺขาราทิเก สพฺพสฺมึ ปจฺจยธมฺเม, ปฏิสนฺธิเภเท วา ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺเม. พลวกมฺมสฺส วเสน โยเชตพฺโพ. ภุโส นิสฺสโย หิ อุปนิสฺสโย. ‘‘อวิเสเสนา’’ติ วุตฺเตปิ กามาวจรปุญฺญาภิสงฺขาโร จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ปญฺจนฺนํ ปวตฺเต, อิตโร ปฐมชฺฌานวิปากาทีนํ ปวตฺเต จ ปฏิสนฺธิยญฺจ ปจฺจโย โหตีติ ปากโฏยมตฺโถติ ตํ อวิภชิตฺวา ‘‘สพฺพปุญฺญาภิสงฺขารํ สห สงฺคณฺหาติ’’จฺเจว วุตฺตํ. ทฺวาทสากุสลเจตนาเภโทติ นยิทํ สมาสปทํ, สนฺธิวเสน ปเนตํ วุตฺตํ. ทฺวาทสาติ จ ภุมฺมตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ, ทฺวาทสสุ อกุสลเจตนาสุ. อกุสลเจตนาเภโทติ เอกาทสากุสลเจตนาปเภโท, ทฺวาทสากุสลเจตนาปเภโท จาติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอวญฺหิ สติ น เอตฺถ กิญฺจิ วิจาเรตพฺพํ เหฏฺฐา วิตฺถาริตตฺตา. เกจิ ปน ‘‘ทฺวาทสากุสลเจตนาเภโทติ อิทํ ‘ฉนฺนํ ปวตฺเต’ติอาทินา โยเชตพฺพ’’นฺติ วทนฺติ, เตสํ มเตน อุทฺธจฺจเจตนาย คหเณ ปโยชนํ วิจาเรตพฺพเมว ปฏิสนฺธิยาปิ ปจฺจยภาวสฺส วุตฺตตฺตา. เอกสฺสาติ เอตฺถ เอว-สทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ อาห ‘‘เอกสฺเสว ปจฺจยภาวนิยโม’’ติ. มิลาตมาลาทีนนฺติ มิลาตมาลกิลิฏฺฐวตฺถาทีนํ. มโนปโทสิกานํ ตทญฺญวตฺถูนมฺปิ อนิฏฺฐตา กถํ น สิยา, สิยา เอวาติ อธิปฺปาโย. อฏฺฐกถายํ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๗) ปน ปจุรตาภาวโต ตํ อนามสิตฺวา ‘‘ตถา กามาวจรเทวโลเกปี’’ติ วุตฺตํ[Pg.127]. เกจิ ปน ‘‘เทวโลเก อนิฏฺฐํ นาม ปริกปฺปนวเสน, สภาวโต ปน ตตฺถุปฺปนฺนํ อิฏฺฐเมวา’’ติ วทนฺติ.

“以团块”，是指未区分部分之集合。“于一切处”，指于福行(puññābhisaṅkhāra)等一切缘法中，或于结生(paṭisandhi)差别之缘生法中。应与强力业(balavakamma)相连。强力之依即是近依止(upanissaya)。纵使说“无差别”(avisesena)，欲界福行于眼识等五识之过程，其余者于初禅果报等之过程及结生中亦为缘，此义甚明，故不加分别而说“总摄一切福行”。“十二不善思之差别”(dvādasākusalacetanābhedo)，此非复合词，而是连声。“十二”(dvādasa)是处格单数，指“于十二不善思中”。“不善思之差别”，当知其义为十一种不善思之差别及十二种不善思之差别。若如是，则此处无须任何考察，因下文已详述。然有人言：“十二不善思之差别应与‘于六种过程’等相连”，依其观点，则掉举思(uddhaccacetanā)之取用，其目的亦须考察，因亦说其为结生之缘故。“于一”(ekassa)者，此处“eva”一词省略，故说“唯一缘性之决定”。“枯萎花鬘等”，指枯萎花鬘、垢秽衣物等。于心怀嗔恚者，对其他事物之不可意性云何得无？实则必有，此是其意。然在义注(aṭṭhakathā)（《分别论义注》VibhA.227）中，因其不普遍，故未论及，而说“于欲界天界亦复如是”。亦有人言：“天界之不可意仅依构想，依自性则生于彼处者皆是可意的”。

‘‘เอกูนตึสเจตนาเภทมฺปี’’ติ อิมินา อุทฺธจฺจเจตนายปิ ปวตฺติวิปากทายิตํ อนุชานาติ, อฏฺฐกถาอธิปฺปายวเสน วา เอวมาห. ปญฺจทสนฺนํ อเหตุกวิปากวิญฺญาณานํ ปญฺจฏฺฐานานิ ทฺเว อปเนตฺวา อวเสสานํ เตรสนฺนํ. ทฺเว ทฺเว จกฺขุโสตสมฺปฏิจฺฉนวิญฺญาณานิ, ตีณิ สนฺตีรณานีติ นวนฺนํ. เอกเทสปจฺจยภาเวนาติ เอกเทสสฺส วีสติเจตนาเภทสฺส กามาวจรจิตฺตสงฺขารสฺส ปจฺจยภาเวน เอกูนตึสเจตนาเภโท สมุทาโย วุตฺโต. สฺเววาติ อวยวคเตนาปิ วิเสเสน สมุทาโย โวหรียติ ยถา ‘‘อลงฺกโต ราชกุมาโร’’ติ.

通过“亦有二十九思之差别”，此句亦认可掉举思(uddhaccacetanā)能给予流转果报，或此说是依义注之意。于十五无因果报识中，于五处除去二者，余有十三。二眼识、二耳识、二领受识(sampaṭicchanaviññāṇa)、三推度识(santīraṇa)，此为九种。“以部分为缘性”，是指以欲界心行(kāmāvacaracittasaṅkhāra)此二十思差别之一部分为缘，而说为二十九思差别之集合。此即是说，亦可以部分之特性称呼全体，犹如说“已装饰之王子”。

ยตฺถาติ ปญฺจโวการภวํ สนฺธายาห. ตตฺถ หิ ‘‘กามาวจรสุคติยํ ตาว ฐิตสฺสา’’ติอาทินา (วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๗) ปฏิสนฺธิยํ ปวตฺติยญฺจ วิปากสฺส วิตฺถารปฺปกาสนํ กตํ. จตุตฺถชฺฌานภูมีติ เวหปฺผลภูมึ วทติ. เตนาห ‘‘อสญฺญารุปฺปวชฺชา’’ติ. จตุตฺถชฺฌานเมว หิ ภาวนาวิเสสปฺปวตฺตํ อสญฺญภูมึ อารุปฺปภูมิญฺจ นิปฺผาเทติ, จตุกฺกนยวเสน วา สํวณฺณนา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. อฏฺฐ มหาวิปากา, ปริตฺตวิปาเกสุ ปจฺฉิโม, ปญฺจ รูปาวจรวิปากาติ เอวํ จุทฺทสนฺนํ. สตฺตนฺนนฺติ เสสานํ ปริตฺตวิปากานํเยว สตฺตนฺนํ.

此处是指五蕴有(pañcavokārabhava)。于彼，以“先住于欲界善趣(kāmāvacarasugati)”等语(《分别论义注》227)，详细说明了结生与流转期间的异熟(vipāka)。第四禅地(catutthajjhānabhūmi)是指广果天(vehapphala)。因此说“除无想与无色”。因为第四禅正是通过特殊的修习而转起，能成就无想地(asaññabhūmi)与无色地(āruppabhūmi)，或应知此乃依四法而作的释义。八大异熟，小异熟中最后一种，五色界异熟，如是十四种。七种，是指剩余的七种小异熟。

ภวาทโยติ ภวโยนิคติสตฺตาวาเส. ติณฺณํ วิญฺญาณานนฺติ ปุริมานํ ติณฺณํ อารุปฺปวิปากวิญฺญาณานํ. ตีสูติ ปญฺจมาทีสุ ตีสุ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ. วุตฺตนเยนาติ ‘‘กามภเว ปน ทุคฺคติยํ อฏฺฐนฺนมฺปิ ปริตฺตวิปากวิญฺญาณานํ ตเถว ปจฺจโย ปวตฺเต, โน ปฏิสนฺธิย’’นฺติอาทินา (วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๗) วุตฺตนเยเนว.

“有等”(bhavādayo)是指有(bhava)、生(yoni)、趣(gati)、识住(sattāvāsa)。“三识”(tiṇṇaṃ viññāṇānaṃ)是指前面三种无色界异熟识(āruppavipākaviññāṇa)。“于三者”(tīsu)是指第五等三种识住(viññāṇaṭṭhiti)。所谓“如前所说”(vuttanayena)，即如“在欲有(kāmabhava)中，于恶趣，八种小异熟识在生命期为缘，而非结生时”等(《分别论义注》227)所说之理。

วิญฺญาณปทนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

识支解释之释义终。

นามรูปปทนิทฺเทสวณฺณนา

名色支解释之释义

๒๒๘. ยทิปิ สุตฺตนฺเต อภิธมฺเม จ ปฏิจฺจสมุปฺปาทนิทฺเทเส รูปปทสฺส เทสนาเภโท นตฺถิ, อภิธมฺเม ปน ‘‘สพฺพํ รูปํ น เหตู’’ติอาทินา (ธ. ส. ๕๘๔) สุตฺตนฺตโต [Pg.128] ตสฺส เทสนาเภโท อตฺเถวาติ อาห ‘‘สุตฺตนฺตา…เป… เภโท’’ติ. สงฺขฺเยยฺเยสุ ปริจฺเฉทโต คหิเตสุ อตฺถสิทฺโธ ตตฺถ สงฺขฺยาปริจฺเฉโทติ วุตฺตํ ‘‘อตฺถโต ปน วุตฺตเมว โหตี’’ติ.

228. 虽然在经藏和阿毗达摩的缘起解释中，关于色支的教示没有差别，但在阿毗达摩中，由于有“一切色非因”等说法（《法集论》584），其教示实际上和经藏存在差别，所以说“从经藏……差别”。在可数之法中，通过限定来把握，其数量的限定即能确立意义，因此说“就意义而言，这已然说明”。

โอปปาติกสตฺเตสูติ วา สามญฺญโต สพฺเพ โอปปาติกา วุตฺตา. เตสุ พฺรหฺมกายิกาทิคฺคหเณน รูปาวจราว วุตฺตาติ ตทญฺเญ สนฺธาย เสสโอปปาติกานนฺติ เสสคฺคหณํ สาตฺถกเมว. วุตฺตนเยนาติ ‘‘ทฺเว วา ตโย วา ทสกา, โอมโต อาทินา สหา’’ติอาทินา (วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๗) รูปมิสฺสกวิญฺญาเณ วุตฺตนเยน.

“于化生有情”或总指一切化生者。其中由于提到了梵众天等，所以只是指色界有情，为了涵盖其他化生有情，“其余化生者”中“其余”的用法是有意义的。所谓“如前所说”，是指在与色混合的识中，如“二或三组十法聚，从入胎等开始”等（《分别论义注》227）所说之理。

‘‘ทฺเว สนฺตติสีสานี’’ติ อารพฺภ ยาว ‘‘สตฺต สนฺตติสีสานี’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๘) เอตฺตกํ อฏฺฐกถาปาฐํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘สตฺตกปริโยสาน’’นฺติ. เอเกกจิตฺตกฺขเณ ติกฺขตฺตุํ รูปุปฺปตฺตึ อนนุชานนฺโต อาห ‘‘อิมินาธิปฺปาเยนา’’ติ. จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณเยว สพฺพํ รูปํ อุปฺปชฺชตีติ หิ อตฺตโน อธิปฺปาโย.

从“二种相续首”到“七种相续首”（《分别论义注》228）这段义注，是指“以七为终”。不认可在一个心识刹那有三次色法生起者说“以此意趣”。因为他的意趣是一切色法仅在心识生起刹那生起。

‘‘รูปาชนกกมฺมช’’นฺติ อิทํ ภูตกถนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ ปญฺจวิญฺญาณานํ อตํสภาวตาภาวา. รูปาชนกกมฺมชนฺติ วา จุติจิตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปฏิสนฺธิจิตฺตํ ปน ‘‘ปวตฺติย’’นฺติ อิมินาว นิวตฺติตํ. ‘‘สพฺเพสมฺปิ จุติจิตฺตํ รูปํ น สมุฏฺฐาเปตี’’ติ (ธ. ส. มูลฏี. ๖๓๖) อฏฺฐสาลินีฏีกายํ วุตฺโตวายมตฺโถ. ปญฺจวิญฺญาณกฺขเณ ตปฺปจฺจยา รูปุปฺปตฺติยา อภาเวน วุตฺตํ ‘‘ปญฺจวิญฺญาณปฺปวตฺติกาลํ สนฺธายา’’ติ. ตตฺถาปิ อสหชาตวิญฺญาณปจฺจยา อตฺเถว รูปุปฺปตฺตีติ อาห ‘‘สหชาตวิญฺญาณปจฺจยญฺจา’’ติ. ภวงฺคาทีติ ภวงฺคสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณตทารมฺมณานิ. อญฺเญนาติ ยถาวุตฺตกมฺมวิญฺญาณโต อญฺเญน อภิสงฺขารวิญฺญาเณน. รูปเมว หิ กุสลากุสลกิริยจิตฺตปฺปวตฺติกฺขเณ อภิสงฺขารวิญฺญาณปจฺจยา อุปฺปชฺชติ, น นามํ ภวงฺคํ. ตํชนเกนาติ ภวงฺคาทิชนเกน. กมฺมวิญฺญาณปฺปจฺจยา วิปากจิตฺตปฺปวตฺติกาเล วิปากนามสฺส กมฺมสมุฏฺฐานรูปสฺส จ วเสน. สหชาตวิญฺญาณปจฺจยา ปน อิตรจิตฺตปฺปวตฺติกาเลปิ วิปาโก วิปากนามวเสน, จิตฺตสมุฏฺฐานรูปวเสน จ นามรูปสฺส สมฺภโว ทสฺเสตพฺโพติ อาห ‘‘สหชาต…เป… โยเชตพฺพ’’นฺติ. รูปสทฺเทน จ อตฺตโน เอกเทเสนาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สรูปานํ เอกเทโส เอกวิภตฺติย’’นฺติ (ปาณินี ๑.๒.๖๔) สทฺทลกฺขณํ สนฺธายาห [Pg.129] ‘‘สรูปานํ เอกเทโส’’ติ. อิจฺฉิโต หิ เอกเทสรูปานมฺปิ เอกเทโส ยถา ‘‘นิทสฺสิตวิปกฺเขหี’’ติ. นิทสฺสิโต จ นิทสฺสิตวิปกฺโข จ นิทสฺสิตวิปกฺโขติ อยญฺเหตฺถ อตฺโถ. ‘‘ฐาน’’นฺติ อิมินา เสสสทฺทสฺส อตฺถํ วทติ. สรูเปน ฐปนญฺหิ อิธ เสสนํ.

“不生色业所生”，应知此仅为陈述事实，因为五识不具生色之自性。或者说，“不生色业所生”是指死亡心。至于结生心，则已由“生命期”一词所排除。《含义阐明》复注（dha. sa. mūlaṭī. 636）中说：“一切死亡心都不生色”，此义已然说明。因为五识刹那没有以其为缘而生的色法，所以才说“特指五识生起之时”。即使在那时，由于非俱生识为缘，色法实则生起，故说“以及俱生识为缘”。“有分等”是指有分、领受、推度、彼所缘。“以其他”是指与前述业识不同的行识。只有在善、不善、唯作心生起时，色法才会因行识为缘而生起，而非名法或有分。“由生起彼者”，即是由生起有分等的心所生。当业识为缘，异熟心生起时，是依异熟名法以及业生色而有。而当俱生识为缘，其他心生起时，也应从业、异熟名法以及心生色等方面，说明名色的生起，故说“俱生……应如是结合”。“色”一词与自身的一部分相关联。正如《波你尼经》(Pāṇinī 1.2.64)的语法规则所说：“诸同形者，唯留其一，同属一格”，此即说明“诸同形者，唯留其一”之义。因为所期望的是，即使是部分同形者，也仅留其一，例如“已示与相违者”。此处的含义是：“已示者”与“已示之相违者”合为“已示与相违者”。以“处”一词说明“剩余”之义。因为此处，以其自形安立即是“剩余”。

ยํ-ตํ-สทฺทานํ อพฺยภิจาริตสมฺพนฺธตฺตา อวุตฺตมฺปิ ตโต-สทฺทํ อาเนตฺวา อาห ‘‘ตโต ยุตฺตเมว อิทนฺติ โยเชตพฺพ’’นฺติ. วิปากสฺส อชนกํ วิปากาชนกํ, นิสฺสนฺทผลมตฺตทายกกมฺมํ, ตํ สมุฏฺฐานํ เอตสฺสาติ วิปากาชนกกมฺมสมุฏฺฐานํ. วุตฺตนเยนาติ ‘‘วตฺถุกายวเสน รูปโต ทฺเว สนฺตติสีสานิ, ตโย จ อรูปิโน ขนฺธา’’ติอาทินา (วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๘) วุตฺเตน นเยน. อุภยนฺติ นามํ รูปญฺจ.

因关系词“yaṃ”与指示词“taṃ”有不变的关联，故虽未言，亦可引出“tato”（由此）一词，而说“‘由此，此为正当’应如是结合”。不生异熟者，即“不生异熟”，是仅给予等流果之业；以此为生起之源者，即是“不生异熟业所生”。如前所说，即如《分别论义注》（228）所说“依所依与身，色有两种相续首，以及三无色蕴”等之理。“两者”即指名与色。

กมฺมารมฺมณปฏิสนฺธิอาทิกาเลติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน สมฺมสนาทิกาลสงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตนฺติ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ.

“于业所缘结生等时”，此中“等”字应理解为包括思察等时。“彼”指行识。

ยทิปิ ‘‘อตฺถิ รูปํ จิตฺตสมุฏฺฐาน’’นฺติอาทิวจนโต (ธ. ส. ๕๘๔) รูปสฺสปิ วิญฺญาณปจฺจยตา สุตฺตโต ชานิตพฺพา, วิญฺญาณสนฺนิสฺสิตา อิฏฺฐานุภวนาทโย ตสฺมึ สติ สพฺภาวโต, อสติ จ อภาวโต ยถา สทฺเธยฺยาทิวตฺถุมฺหิ สทฺธาทโยติ นามสฺสปิ ยุตฺติโต วิญฺญาณปจฺจยตา สิทฺธา, อฏฺฐกถายํ ปน วุตฺตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สุตฺตโต นามํ…เป… ชานิตพฺพ’’นฺติ อาห. ยาวเทว ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมมตฺตตาวิภาวนมุเขน อวิปรีตโต ปวตฺตินิวตฺติสนฺทสฺสนํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนา, ตาวเทว จ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิมาห. ยสฺมา ปน ปวตฺตินิวตฺติวิภาวนโต สจฺจเทสนาว ปจฺจยาการเทสนา, สจฺจเทสนา จ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนํ. ยถาห ‘‘อิทํ ทุกฺขนฺติ เม ภิกฺขเว…เป… พาราณสิยํ อิสิปตเน มิคทาเย อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติต’’นฺติอาทิ, ตสฺมา ‘‘วิญฺญาณปจฺจยา นามรูป’’นฺติ ปทสฺส สจฺจเทสนาภาวทีปเนน ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘นามรูปมตฺตตาวจเนเนว วา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

即使有“有色由心生”等说法（《法集论》584），色以识为缘也应从经文中得知；而识所依的悦意感受等，在识存在时存在，不存在时即不存在，犹如于可信之物有信等，由此理亦可成立名以识为缘。但义注为了阐明经中所说之义，而说“从经中……应知”。缘起教示，乃是透过阐明缘与缘生法之自性，如实地显示流转与还灭，其本身即是转法轮，为显示此义而说“是故”等。因为透过阐明流转与还灭，缘起相状的教示即是圣谛的教示，而圣谛的教示即是转法轮。正如所说：“诸比丘，此是苦……于波罗奈城仙人堕处鹿野苑，转动了无上法轮”等。因此，为了透过阐明“识缘名色”一词即是圣谛教示，来显示其为转法轮，而说“或仅是说名色而已”等。

นามรูปปทนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

名色支解释之释义终。

สฬายตนปทนิทฺเทสวณฺณนา

六处支解释之释义

๒๒๙. ยถาสมฺภวนฺติ [Pg.130] สมฺภวานุรูปํ. เตน จตุนฺนํ ตาว ภูตานํ สหชาตนิสฺสยอตฺถิอวิคตวเสน จกฺขายตนาทีนํ ปญฺจนฺนํ ปจฺจยภาโว, วตฺถูสุ ปน หทยวตฺถุโน ฉฏฺฐายตนสฺส ปฏิสนฺธิยํ สหชาตนิสฺสยอญฺญมญฺญวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสน, ปวตฺติยํ ยสฺมา อนนฺตรจิตฺเตน สทฺธึ อุปฺปนฺนเมว วตฺถุ ฐิติปฺปตฺติยา พลวภาเวน ตสฺส นิสฺสโย ภวิตุํ สกฺโกติ, น สหชาตํ, ตสฺมา ปุเรชาตนิสฺสยวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสน. อิตรวตฺถูนํ ปญฺจวิญฺญาณสงฺขาตสฺส ฉฏฺฐายตนสฺส อินฺทฺริยปจฺจยวเสน จ, ชีวิตสฺส อินฺทฺริยอตฺถิอวิคตวเสน ปจฺจยภาโว วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. เอกปฺปกาเรเนวาติ ยถา จกฺขาทีนํ มนายตนสฺส ปฏินิยตทสฺสนาทิกิจฺจานุวิธานโต นิยโต เอกปฺปกาเรเนว ปจฺจยภาโว, น เอวํ รูปายตนาทีนํ, เตสํ ปน รูปารมฺมณาทินา ปการนฺตเรน ตสฺส ปจฺจยภาโวติ ‘‘อนิยมโต’’ติ วุตฺตํ. เกจิ ปน ‘‘นิยมโต’’ติ ปทํ ‘‘สสนฺตติปริยาปนฺน’’นฺติ อิมินา สมฺพนฺธิตฺวา อตฺถํ วทนฺติ ‘‘เอกนฺเตน สสนฺตติปริยาปนฺน’’นฺติ.

229. “如其所应生起”(Yathāsambhavaṃ)是指随其生起之相应。因此，四大种以俱生、依止、有、不离的方式，成为眼处等五处的缘；然而，在结生时，心所依处，即第六处，以俱生、依止、相互、不相应、有、不离的方式为缘；在生命流转中，因为与前一心同时生起的心所依处，在其达到住位时，能以其强大之力作为后一心的依止，而非俱生缘，所以是以前生、依止、不相应、有、不离的方式为缘。其余所依处对五识而言，是以根缘的方式为缘；而命根则以根、有、不离的方式为缘，应如是知。所谓“唯以一种方式”，是指例如眼等对意处具有特定的见等作用，因此决定以唯一的一种方式为缘，而色处等则非如是；色处等则可通过色所缘等其他方式作为意处的缘，所以说“不决定”。一些论师则将“决定”一词与“属于自相续”关联，解释为“必定属于自相续”。

‘‘ฉฏฺฐายตนญฺจ มนายตนญฺจ ฉฏฺฐายตน’’นฺติ อิมินา วิคฺคเหน อตฺถโต, อิตเรหิ ทฺวีหิ สทฺทโตปิ อตฺถโตปิ สรูปตํ ทสฺเสติ. ‘‘จกฺขาทีหิ สห ‘สฬายตน’นฺติ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตนเยน เอกเสสํ กตฺวา มนายตนํ จกฺขาทีหิ สทฺธึ ‘‘สฬายตน’’นฺติ ปาฬิยํ วุตฺตํ ‘‘นามรูปปจฺจยา สฬายตน’’นฺติ. ยถาวุตฺโตติ ‘‘ฉฏฺฐายตนญฺจ มนายตนญฺจา’’ติอาทินา อตฺตนา วุตฺตปฺปกาโร. สพฺพตฺถาติ นามรูปสทฺเทน สฬายตนสทฺเทน จ สทฺทสรูปตาสุ, อตฺถสรูปตาสุ วา. ยทิ สุตฺตนฺตภาชนีเย วิปากฉฏฺฐายตนเมว อธิปฺเปตํ, อถ กสฺมา ‘‘อิตรํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อวิปากญฺหิ ตตฺถ อิตรนฺติ อธิปฺเปตนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ปจฺจยนเย ปนา’’ติอาทิ.

通过“第六处即是意处，故名第六处”这一分解，从意义上显示了其自性；通过另外两种方式，则从词语和意义上显示了其自性。如同之前所说“眼等与意合称为六处”那样，以一存多(ekasesa)的方式，将意处和眼等合称为“六处”，在圣典中说“名色缘六处”。“如前所说”指的是“第六处即是意处”等自身所说的意义。所谓“在所有情况下”是指名色和六处在词语自性或意义自性上。如果在经分别中，仅仅是指异熟的第六处，那么为何又说“其余的”等等呢？如果有人质问说，因为在那里“其余的”指的是非异熟的，为了回应这种质问，他才说“在缘法中”等等。

สหชาตาทีสุ เหตุอาหารินฺทฺริยปจฺจเย ปกฺขิปิตฺวา ทสธา, ตโต เอกํ อปเนตฺวา นวธา, ตโต เอกํ อปเนตฺวา อฏฺฐธา ปจฺจยภาโว เวทิตพฺโพ. เอวเมตฺถ สาธารณวเสน อวกํโส, เหตุอาทิอสาธารณวเสน อุกฺกํโสติ ฌานาทีนมฺปิ วเสน เวทิตพฺโพ.

在俱生等缘中加入因、食、根三缘，则成十种；然后去除一种则为九种，再去除一种则为八种，应如是知缘的状态。在此，以共通缘的方式为下限，以因等不共通缘的方式为上限，禅定等也应依此方式来理解。

ปฏิสนฺธิยํ [Pg.131] อรูปธมฺมา กมฺมชรูปสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ปจฺจยา โหนฺตีติ ‘‘ปวตฺเต’’ติ วิเสเสติ. ‘‘ปจฺฉาชาตวิปฺปยุตฺตาทโย เอวา’’ติ นิยเมน สหชาตปุเรชาตวิปฺปยุตฺตาทโย นิวตฺเตติ.

在结生时，无色法在业生色生起刹那作为缘，因此特别加上“在生命流转中”来限定。“仅仅是后生不相应等等”，这样的限定排除了俱生、前生、不相应等缘。

‘‘อวเสสมนายตนสฺสา’’ติ อวเสสคฺคหณมฺปิ ปกรณโต วิสิฏฺฐวิสยเมวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺจกฺขนฺธภเว’’ติอาทิมาห, ยโต อฏฺฐกถายํ ‘‘วตฺถุรูป’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพติ นามรูปสฺส ปฏิสนฺธิยํ สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยอตฺถิอวิคตาทิปจฺจยภาโว สหชาตาทิสาธารณปจฺจยภาโว, สมฺปยุตฺตวิปากเหตุอาหารินฺทฺริยาทิปจฺจยภาโว สมฺปยุตฺตาทิอสาธารณปจฺจยภาโว นามสฺส, รูปสฺส ปน วิปฺปยุตฺตปจฺจยภาโว โยเชตพฺโพ.

为显示“其余意处”(avasesamanāyatanassa)中的“余”(avasesa)一词，仅是依文脉而特指的特定对象，因此他说了“在五蕴有中”(pañcakkhandhabhave)等等，因为义注(aṭṭhakathā)中说过“所依色”(vatthurūpa)等等。应如其所应地配合：名色(nāmarūpa)在结生(paṭisandhi)时，具有俱生(sahajāta)、相互(aññamañña)、依止(nissaya)、有(atthi)、不离(avigata)等缘的状态，这是俱生等共通缘的状态；名具有相应(sampayutta)、异熟(vipāka)、因(hetu)、食(āhāra)、根(indriya)等缘的状态，这是相应等不共通缘的状态；至于色法，则应配合不相应缘(vippayutta)的状态。

สฬายตนปทนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

六处之解释的释义 终。

ผสฺสปทนิทฺเทสวณฺณนา

触之解释的释义

๒๓๐. ตทเภทวเสนาติ ตสฺส ผสฺสสฺส อเภทวเสน, ผสฺสภาวสามญฺเญนาติ อตฺโถ. น ยุตฺตํ เอกสฺเสว วจนํ. อญฺญสฺสาปีติ ยถาวุตฺตโต อญฺญสฺสาปิ. สพฺพายตนโต หิ เอกสฺส ผสฺสสฺส อสมฺภวโจทนายํ ตปฺปสงฺเคน เอกายตนโต อเนกสฺสาปิ สมฺภโว นตฺถีติ โจทนา ‘‘อีทิสี ธมฺมตา นตฺถี’’ติ ญาปนตฺถาติ ทสฺเสติ ‘‘อญฺญสฺสาปี’’ติอาทินา. นิทสฺสนวเสนาติ อุทาหรณทสฺสนวเสน. เอกผสฺสสฺส สมฺภวโตติ การณาปเทโส. เอกผสฺสสมฺภวสฺส ลพฺภมานตฺตา ‘‘สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส’’ติ ภควตา วุตฺตนฺติ ปริหารํ ทสฺเสนฺโตติ โยชนา. เสเสสูติ เอกนฺติอาทีสุ. นวธา ปจฺจยตฺเต เอกํ วิปากมนายตนํ วิภาวเย. ตถา จาติ อารมฺมณปุเรชาตอตฺถิอวิคตวเสน. ยฺวายํ ปจฺจยภาโว ยาทิสานํ โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนานิ…เป… สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ อาห. อตีตานาคตกาลวิมุตฺตานมฺปิ อารมฺมณมตฺตตาย สมฺภวโต อาห ‘‘อารมฺมณ…เป… สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. ตตฺถ ตนฺติ รูปายตนาทึ.

230. 依其不分别(abheda)之义，即是彼触(phassa)的不分别性，意为触的共相(phassabhāvasāmañña)。不应只作单数言说。亦指如前所述之其他。因为不可能从一切处产生一种触，所以在诘难时，由于此关联，从一处也不可能产生多种触，故为显示“无此法性”而说“亦指其他”等语。以例示(nidassana)之义，即以举例显示之方式。一触之生起，乃指原因之陈述(kāraṇāpadesa)。因为可得一触之生起，故世尊(bhagavā)说“六处缘触”，此乃为显示辩解(parihāra)的方式。于其余者，如“一”等。于九种缘中，当辨别一异熟意处(vipākamanāyatana)。如是，以所缘(ārammaṇa)、前生(purejāta)、有(atthi)、不离(avigata)的方式。为显示此缘的状态如何，故说“现在……乃至……依此而说”。对于过去、未来、时解脱者，亦因仅以所缘之故而可能生起，故说“所缘……乃至……依此而说”。此处之“彼”，乃指色处(rūpāyatana)等。

ผสฺสปทนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

触之解释的释义 终。

เวทนาปทนิทฺเทสวณฺณนา

受之解释的释义

๒๓๑. อนนฺตราทีหีติ [Pg.132] อนนฺตรสมนนฺตรูปนิสฺสยนตฺถิวิคตปจฺจเยหิ. อุปนิสฺสเยติ อนนฺตรูปนิสฺสเย. อนนฺตรสมนนฺตรปจฺจยา หิ อนนฺตรตาวเสเนว อนนฺตรูปนิสฺสเย อนฺโตคธา. นตฺถิวิคตปจฺจยา ปน อนนฺตรสมนนฺตรปจฺจยธมฺมานํเยว ตถาภาวโต ตทนฺโตคธา. ตสฺสาติ อุปนิสฺสยสฺส.

231. 以无间(anantara)等而言，指的是无间、等无间(samanantara)、近依(upanissaya)、无有(natthi)、离去(vigata)等诸缘。近依指的是无间近依(anantarūpanissaya)。无间与等无间缘实际上已经包含在无间性(anantaratā)的近依之中。而无有与离去缘只是无间与等无间缘的诸法之如是性，因此也包含在其中。“彼”指的是近依。

สพฺพสฺสาติ วิปากสฺส, อวิปากสฺส จ. ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติจิตฺตสมฺปยุตฺตาย หิ เวทนาย สหชาตมโนสมฺผสฺโส วุตฺตนเยน อฏฺฐธา ปจฺจโย โหติ. อนนฺตโร อนนฺตราทินา, อนานนฺตโร อุปนิสฺสยวเสเนว ปจฺจโย โหติ. สมฺภวทสฺสนญฺเจตํ, น ตาสํ มโนทฺวาริกภาวทสฺสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

一切，即异熟(vipāka)与非异熟(avipāka)。与结生(paṭisandhi)、有分(bhavaṅga)、死心(cuticitta)相应的受(vedanā)，依前述方式，俱生意触(sahajātamanosamphassa)以八种方式成为其缘。无间缘(anantara)以无间等为缘，非无间缘(anānantara)仅以近依缘(upanissaya)为缘。应当理解这是生起之显示，而不是说明那些受是意门(manodvārika)的。

เวทนาปทนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

受之解释的释义 终。

ตณฺหาปทนิทฺเทสวณฺณนา

爱之解释的释义

๒๓๒. ยถา จ รสายนชานิ โอชาชีวิตานิ, เอวํ ตํนิมิตฺตํ สุขํ, ตทปเนยฺยํ ชราทิทุกฺขญฺจ ธมฺมารมฺมณภาเวน โยเชตพฺพํ.

232. 正如由药剂所生之滋养与生命力，同样以彼为因之乐，以及应去除之老等苦，当与法所缘(dhammārammaṇa)连结。

กมฺมผลาภิปตฺถนาวเสน สตฺตา กมฺมานิปิ อายูหนฺตีติ สาติสยํ ตณฺหาย วิปากเวทนา อุปนิสฺสโย, น ตถา อิตราติ อาห ‘‘วิปากา วิเสเสน…เป… อวิเสเสน อิตรา จา’’ติ. อิตราติ อวิปากาติ อตฺโถ. ‘‘สุขมิจฺเจว ภาสิตา’’ติ อิทํ อิฏฺฐสภาวํเยว อุเปกฺขํ สนฺธาย วุตฺตํ, น อนิฏฺฐสภาวํ. เตนาห ‘‘อุเปกฺขา ปนา’’ติอาทิ. สพฺพสฺสาติ อวีตราคสฺส วีตราคสฺส จ เวทนาวโต ปุคฺคลสฺส.

众生由于希望获得业果而积作业，因此异熟受对爱而言是增上近依，而非异熟受则不然，故说“异熟受特别……非异熟受则无差别”。“其他”是指非异熟受。“唯说为乐”这句话是唯指可爱性之舍受而说，非指不可爱性。故说“舍受却……”等语。“一切”是指未离贪者与已离贪而有受的补特伽罗(puggala)。

เวทนาปจฺจยา เอวาติ อยํ นิยโม นิยมนฺตรนิวตฺตนปโรติ นาสฺส ปจฺจยนฺตรนิวตฺตนตฺถตา ทฏฺฐพฺพา. เอเตน ปจฺจยุปฺปนฺนนฺตรปฏิกฺเขโปปิ นิวตฺติโต โหติ.

“唯以受为缘”此一规定，乃为排除其他规定，不应理解为排除其他缘的作用。通过此说，对否定其他缘生法之观点亦予排除。

ตณฺหาปทนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

爱之解释的释义 终。

อุปาทานปทนิทฺเทสวณฺณนา

取之解释的释义

๒๓๓. ปุริมทิฏฺฐินฺติ [Pg.133] ‘‘สสฺสโต อตฺตา’’ติ (ที. นิ. ๑.๓๑) ปเคว อภินิวิฏฺฐํ สสฺสตคาหํ สนฺธาย วุตฺตํ. เตนาห ‘‘อตฺตคฺคหณํ…เป… ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ. อุปาทิยมานนฺติ คณฺหนฺตํ. โลโกติ วา คหณนฺติ ยํ ‘‘โลโก สสฺสโต’’ติ คหณํ, สา ทิฏฺฐีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ทิฏฺฐุปาทานภูต’’นฺติ. ‘‘ธมฺมสงฺเขป…เป… ทิฏฺฐิมตฺตเมวา’’ติ อิทํ พฺยวหิตานํ ปทานํ สมฺพนฺธทสฺสนํ. ตตฺถ สงฺเขปโต ตณฺหาทฬฺหตฺตํ, สงฺเขปโต ทิฏฺฐิมตฺตเมว จตฺตาริ อุปาทานานีติ อธิปฺปาโย. ธมฺมสงฺเขปวิตฺถารโตติ สมุทายภูตโต ธมฺมสงฺเขปวิตฺถารโต ตทวยวภูตํ สงฺเขปํ วิตฺถารญฺจ นิทฺธาเรติ.

233. “前见”乃指“我常恒”(dī. ni. 1.31)等语，是针对早已执著之常恒见而说。故说“我执……乃至……当知”。“执取”即是执持。“世间”或“执取”，即指“世间常恒”之执取，此乃见之义。故说“成为见取”。“法略……唯是见而已”此乃显示省略词语之关联。此处意为，简略而言，四取即是爱的坚固性与纯粹的见。所谓“法略广”，即从作为总体的法之简略与广说中，确定其组成部分的简略与详细含义。

สสฺสตคาหปุพฺพงฺคโม, อุจฺเฉทคาหปุพฺพงฺคโม จ อตฺตคาโหติ โยชนา. เตสนฺติ ยถาวุตฺตสสฺสตุจฺเฉทคาหานํ มูลภาเวน วิธายกตฺตา สามิภูโต. อาทินา วาติ ‘‘ปฐมํ อตฺตวาทุปาทาน’’นฺติอาทินา วา วากฺเยน.

“我执”乃常见与断见之先导，此乃连结。“彼等”乃指如前所述之常见与断见，因其为根本而能支配，故为主宰。或以“首先执取我语取”等语句。

เยน ภวสฺสาเทน คธิตจิตฺโต ภวนิพฺพตฺตกํ กมฺมํ กตฺวา อุปปนฺโน, สา ภวนิกนฺติ สนฺตาเน จิรานุพนฺธา อภิณฺหุปฺปตฺติกา อุปปนฺนมตฺตสฺส อุปฺปชฺชตีติ อาห ‘‘ยทิปิ…เป… ปวตฺติตพฺพตฺตา’’ติ. อรหตฺตมคฺควชฺฌตฺตา ภวราคสฺสปิ กามุปาทานภาโว อตฺเถวาติ อาห ‘‘ตณฺหาทฬฺหตฺตํ น โหตีติ มญฺญมาโน’’ติ. ภวราโคปิ หิ สวิสเย ทฬฺหํ ปวตฺตตีติ. สพฺพาปิ ตณฺหา กามุปาทานนฺติ เอตฺถาปิ ตสฺส อรหตฺตมคฺควชฺฌตา วุตฺตาติ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ.

若心被有之味所染，造作能产生有之业而投生，此“有之欲求”在相续中长久相随，不断生起，刚投生便会产生，故说“即使……乃至……必将流转”。即使是阿罗汉道所应断的有贪亦是欲取，故说“（有人）认为爱不坚固”。有贪在其所缘境中确实强烈生起。一切爱皆是欲取，此处亦应联系理解为，彼亦是阿罗汉道所应断。

อุปฺปตฺติฏฺฐานภูตา น อารมฺมณภูตาติ อธิปฺปาโย. เตนาติ ขนฺธานํ อาลยภาเวน. อารมฺมณานนฺตรปกตูปนิสฺสยาติ อารมฺมณูปนิสฺสยอนนฺตรูปนิสฺสยปกตูปนิสฺสยา. อนนฺตรปจฺจยาทีนนฺติ อนนฺตรสมนนฺตรอารมฺมณปจฺจยาทีนํ.

此处意指作为生起之基础，而非作为所缘目标。“依此”乃指诸蕴以执藏之相存在。“所缘近依、无间近依、增上近依”乃指所缘近依、无间近依、增上近依。“无间缘等”乃指无间缘、等无间缘、所缘缘等。

อุปาทานปทนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

取支解释的释义终。

ภวปทนิทฺเทสวณฺณนา

有支解释的释义

๒๓๔. ‘‘ภวตี’’ติ [Pg.134] อิทํ อุปปตฺติภวนิพฺพจนํ. ทฺวยสฺสาติ กมฺมุปปตฺติภวทฺวยสฺส. นิปฺผาทนผลํ ผลสฺส อุปฺปาทนสมตฺถตา. นิพฺพตฺตนํ นิปฺผาทนํ.

234. “有”是生有的同义语。“两种”指业有和生有这两种。“成就果”指产生果的能力。“生起”就是成就。

‘‘ภควํมูลกา’’ติ (อ. นิ. ๘.๘๓; ๙.๑; ๑๐.๕๘; ๑๑.๑๙) วิย ‘‘สญฺญาวํภโว’’ติ วตฺตพฺเพ อตฺถิ-อตฺเถ วา วํ-สทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ อาห ‘‘สญฺญาภโว’’ติ. ตสฺส วา อตฺเถติ ตสฺส วนฺตุสทฺทสฺส อตฺเถ, อตฺถิ-อตฺเถติ อตฺโถ. อการํ กตฺวาติ ยถา ‘‘ปีติสุขํ อสฺส อตฺถี’’ติ อตฺเถ อการํ กตฺวา อุปฺปาเทตฺวา ฌานํ ปีติสุขนฺติ วุจฺจติ, เอวํ สญฺญา อสฺส อตฺถีติ สญฺโญ, ภโว, โสว สญฺญภโว. เอกสฺมินฺติ รูปกฺขนฺเธ เอว. ปวตฺตตฺตาติ ปวตฺตกปวตฺตนฏฺฐานานํ อเภเทปิ อุปจารวเสน ภินฺนํ วิย กตฺวา ทสฺเสติ.

如“世尊为根本”(a. ni. 8.83; 9.1; 10.58; 11.19)那样，本应说“想为有”(saññāvaṃbhavo)，但在“有”的意义上，“vaṃ”音被省略了，所以说“想有”(saññābhavo)。或者，‘他有’(tassa atthi)是在‘-vantu’这个词的意义上，即‘存在’(atthi)的意义上。就像在“他有喜和乐”的意义上，通过添加‘a’音而造出“喜乐”(pītisukha)来称呼禅那一样，同样，“他有想”(saññā assa atthīti)，所以是“有想者”(sañño)，即“想有”(saññabhavo)。只在一个色蕴里就是这样。虽然能转起者与转起之处实际上没有差别，但为了方便表达，就好像它们是不同的那样来显示。

กมฺมสงฺขาตตนฺติ ‘‘กมฺม’’นฺติ วตฺตพฺพตํ, กมฺมโกฏฺฐาสตํ วา. ‘‘เจตนาหํ, ภิกฺขเว, กมฺมํ วทามี’’ติอาทินา (อ. นิ. ๖.๖๓) สุตฺเตปิ เจตนาย กมฺมภาโว อาคโตว. นิปฺปริยาเยน ปน เจตนาว กมฺมภโวติ วุตฺตมตฺถํ อภิธมฺมปาฬิยาว สาเธนฺโต ‘‘วุตฺตญฺหี’’ติอาทิมาห. อิมาย หิ เวทนาสญฺญาวิญฺญาณกฺขนฺเธหิ, มนายตนมโนวิญฺญาณธาตูหิ, สงฺขารกฺขนฺธธมฺมายตนธมฺมธาตุเอกเทเสน จ กมฺมภวสฺส สมฺปยุตฺตตํ วทนฺติยา ธาตุกถาปาฬิยา ตสฺส เจตนาภาโว ทีปิโตติ.

被称为“业”，或者说是业的组成部分。‘诸比丘，我说思即是业’，这样的说法在《增支部》(a. ni. 6.63)等经中已经出现，说明了思的业性。但从究竟意义上说，思就是业有，为了证实这个已陈述过的意义，阿毗达摩(Abhidhamma)藏说‘因为已经说过’等。因为《界论》(Dhātukathā)指出，业有与受蕴、想蕴、识蕴，意处、意识界，以及行蕴、法处、法界的一部分相应，而它的本质就是思。

ธมฺมเภทโตติ เจตนาเจตนาสมฺปยุตฺตภาเวน, กุสลากุสลาพฺยากตภาเวน จ ธมฺมวิภาคโต. ‘‘ปุนวจน’’นฺติ อิมินาว ปุนรุตฺติโทสาปตฺติ ปฏิญฺญาตาติ ปรสฺส อาสงฺกํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สาตฺถกเมวิทํ ปุนวจนนฺติ เอตํ น ยุตฺตนฺติ เจ’’ติ อาห. ภเวกเทสภาเวนาติ กมฺมภวสฺส เอกเทสตฺตา สงฺขารานํ. เตน เยสํ ธมฺมานํ สมุทาโย ภโว วุตฺโต, ตเทกเทสา สงฺขารา, สมุทาเยกเทสา จ อตฺถโต ภินฺนา เอวาติ วุตฺตเมเวตนฺติ ทสฺเสติ. ปุน ยถาวุตฺตเมว เภทํ มนสิ กตฺวา อตฺถโต ปุนวจนาภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปเรน วา’’ติอาทิมาห.

法的分别，是由于（作为）思和与思相应，以及善、不善、无记的性质而对法进行的区分。“重复说”(punavacana)这个词本身就承认了有重复的过失。为了显示他人的疑虑，（作者）说：“如果（有人认为）‘这种重复说是有意义的’这种说法是不恰当的”。诸行是业有的一部分。因此，那些被说成是‘有’的诸法的集合，其中一部分就是诸行，而集合与它的一部分在意义上必然是不同的，这一点已经说过了。此外，再次考虑到前面已经说过的区别，为了显示在意义上没有重复，所以才说了‘或者被其他人’等等。

อนฺโตคเธติ กามภวาทิอนฺโตคเธ สญฺญาภวาทิเก. กามภวาทิเกติ กามรูปารูปภเว.

“包含在内”(antogadheti)是指包含在欲有等有(kāmabhavādi)中的想有等有(saññābhavādike)。所谓欲有等有，是指欲有、色有、无色有。

อุปาทานเภทนฺติ กามุปาทานาทิอุปาทานวิเสสํ.

取的差别是指欲取等各种不同的取。

เตนาติ [Pg.135] สีลพฺพตุปาทาเนน. วกฺขมาเนนาติ ‘‘อิทํ สีลพฺพตํ นามา’’ติอาทินา (วิภ. อฏฺฐ. ๒๓๔) อฏฺฐกถายํ วกฺขมาเนน ปกาเรน. ปุราณํ พฺรหฺมณฺฑลิงฺคขนฺทปุราณาทิ. ‘‘เสตวธยชฺชํ อารภเต ภูติกาโม’’ติอาทินา (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๒.๖๕๐) ปสุมารณวิธานยุตฺโต ยญฺญวิธิ ปสุพนฺธวิธิ.

由此是指戒禁取。所谓“此名为戒禁”等，如《分别论义注》(Vibhaṅga-aṭṭhakathā, 234)中所说的方式。古旧是指《梵卵》(Brahmaṇḍa)、《林伽》(Liṅga)、《坎达古史》(Khanda Purāṇa)等。“为了想要获得福报而开始白牲祭祀”等，是伴随宰杀牲畜行为的祭祀方法，即畜生系缚法。

อตฺตโน สุทฺธิมคฺคปรามาสมตฺตตฺตา สีลพฺพตุปาทานสฺส อตฺตวาทุปาทานนิมิตฺตํ วุตฺตํ.

由于仅仅执取自身的清净之道，所以说戒禁取的因缘是我语取(attavādupādāna)。

มคฺคปจฺจยา โหนฺติ มิจฺฉานิยฺยานสภาวตฺตา. อนนฺตรสฺส ปน กามกมฺมภวสฺส อนนฺตรสมนนฺตรอนนฺตรูปนิสฺสยนตฺถิวิคตาเสวนปจฺจเยหิ อุปาทานสฺส ปจฺจยภาโว ปากโฏเยวาติ น วุตฺโต.

它们是道缘，因为其本质是导向邪道。然而，对于紧随其后的欲界业有来说，凭借无间缘、等无间缘、无间依止缘、无有缘、离去缘和重复缘等条件，取的缘性已经很明显了，因此没有特别说明。

ภวปทนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

有支解释的释义终。

ชาติชรามรณาทิปทนิทฺเทสวณฺณนา

生老死等支解释的释义

๒๓๕. อุปปตฺติภวุปฺปตฺตีติ อุปปตฺติภเว, อุปปตฺติภวภาเวน วา อุปาทินฺนกฺขนฺธานํ อุปฺปตฺติ. ชายมานสฺส ขนฺธสฺส. ชาติ นิพฺพตฺติวิกาโร. อุปปตฺติภโวปิ ชาติยา ปจฺจโย. กสฺมา? อุปปตฺติภเว อสติ ชาติยา อภาวาติ โยชนา. ‘‘ชายมานรูปปทฏฺฐานตา’’ติอาทินาปิ ตสฺส ชาติยา ปจฺจยภาวํเยว วิภาเวติ.

235. 生有之生起，即是于生有中，或以生有之状态，诸取蕴的生起。对于正在生起的蕴而言，生是产生与变异。生有也是生的缘。为何？因为若无生有，则无生，此乃其意。正如（论典）所说：“作为正在生起的色法的依处”等，这也只是阐明了生有是生的缘。

สติปิ สุกฺกโสณิตาทิเก ปิตุคตวิเสสาทิการเณ พาหิเร ปจฺจเย ตสฺส ปน อนิยตตฺตา, หีนปณีตาทิวิเสสสฺส จ อธิปฺเปตตฺตา วุตฺตํ ‘‘อชฺฌตฺต…เป… อภาวา’’ติ.

虽有父精母血等，以及源自父亲的特殊（遗传）等外在因缘，然其不定故，又为说明劣胜等差别之义，故说“内……无有”等语。

ชาติชรามรณาทิปทนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

生老死等支解释的释义终。

ภวจกฺกกถาวณฺณนา

有轮论的释义

๒๔๒. สมฺพนฺธํ อิตํ คตนฺติ สมิตํ. เตนาห ‘‘สงฺคต’’นฺติ.

242. 相连而至者，名为“samita”。因此说“相合”。

ภวจฺฉนฺโท ภวราโค. ตสฺสารุปฺปกถาสวนนฺติ ตสฺส พาลภาวสฺส อยุตฺตการิตาย อนุจฺฉวิกกถาสวนํ. เอเตน ปรูปวาทเหตุกาทิทุกฺขํ ทสฺเสติ, ‘‘กมฺมการณาทสฺสน’’นฺติ อิมินา ทณฺฑเหตุกํ, อิตเรน ทุคฺคตินิพฺพตฺติเหตุกํ[Pg.136]. คเมนฺตีติ ญาเปนฺติ. ผเลนาปิ หิ อพฺยภิจารินา เหตุ ญายติ, วุฏฺฐินิมิตฺเตน วิย มโหเฆน อุปริเทเส วุฏฺฐินิปาโต. เตน วุตฺตํ ‘‘โพเธนฺตี’’ติ.

有欲求即是有贪。“听闻不适言论”，是指因其愚痴而行不当，以及听闻不相称的言论。以此显示由诽谤他人等所致的痛苦，以“不见业因”显示由刑罚所致的痛苦，以其余部分显示由堕入恶趣所致的痛苦。“Gamenti”即是“ñāpenti”（使……了知）。因为通过无欺的结果也能了知其因，就像通过大洪水可以推知上游地区下了雨一样。因此说“bodhenti”（使……觉悟）。

วิเสสนิวตฺติอตฺโถ มตฺตสทฺโท ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ติกมาติกา ๖) วิย. อปฺปหีนาวิชฺชา การณลาเภ อุปฺปตฺติอรหตาย สมีเปเยวาติ อาห ‘‘สนฺนิหิตภาวกรเณนา’’ติ. เวเทตีติ เวทยติ. ตสฺส อตฺถวจนํ อนุภวตีติ. เวทํ วา ญาณํ กโรติ อุปฺปาเทตีติ เวเทติ. ตสฺส อตฺถวจนํ ชานาตีติ. เวทิยตีติ ปน กมฺมกตฺตุกมฺมานํ วเสน นิทฺเทโสติ ตสฺสปิ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ชานาติ, ญายติ จา’’ติ อาห. จ-สทฺทตฺโถติ สมุจฺจยตฺโถ, พฺรหฺมาทินา จ การเกน, อตฺตนา จ เวทเกน รหิตนฺติ อตฺโถ. จ-สทฺทตฺถสมาสนฺติ ทฺวนฺทสมาสมาห.

“matta”一词有“限定”之义，如“无寻唯伺”(avitakkavicāramattā)等（《法集论》三法总览 6）所示。未断无明者，因缘成熟时堪能生起，近于生起，故说“以其近有故”。“Vedeti”即“vedayati”，其义释为“anubhavati”（体验）。或“vedeti”是“vedaṃ vā ñāṇaṃ karoti uppādeti”（产生知识或智），其义释为“jānāti”（了知）。而“vediyati”是依主动、被动等语态而作的解释，为显示其义，故说“了知，亦被了知”(jānāti, ñāyati ca)。“ca”字是集合义，其含义是：离于梵天等作者，亦离于作为感受者的我。“ca”字义的复合词，是指并列复合词(dvandasamāsa)。

จตุพฺพิธมฺปิ วา สุญฺญตนฺติ ธุวภาวาทิสุญฺญตํ, อตฺตาทิสุญฺญตญฺจ สนฺธาย วทติ.

或者，（此处的）四种空性，是指常性(dhuvabhāva)等空，以及我(attā)等空。

ปุพฺพนฺตโตติ อตีตโกฏฺฐาสโต. เวทนาวสานมฺปิ ภวจกฺกํ ปริปุณฺณเมวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘เวทนา วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อวิชฺชาคหเณน วา ตณฺหุปาทานานิ, สงฺขารคฺคหเณน ภโว, วิญฺญาณาทิคฺคหเณน ชาติชรามรณานิ โสกาทโย จ คหิตาติ เอวมฺปิ เวทนาวสานํ ภวจกฺกนฺติ ยุตฺตเมเวตํ. ตณฺหามูลเก จาติ ตณฺหุปาทานคฺคหเณน อวิชฺชา คหิตาติอาทินา โยเชตพฺพํ. เตนาห ‘‘ทฺวินฺนํ…เป… โหตี’’ติ. ตตฺถ ทฺวินฺนนฺติ ปุริมปจฺฉิมานํ อุภินฺนํ เหตุผลวชฺชานํ. วิปรีตาภินิเวสํ กโรนฺตีติ นิมิตฺตํ กตฺตุอุปจาเรน วทติ. อนุปจฺเฉทเมว ปกาเสตีติ โยชนา.

“Pubbanta”（过去际），即“atītakoṭṭhāsa”（过去分位）。为显示以受为终点的有轮亦是完整的，故说“受或”等。或由执取无明而执取爱、取；由执取行而执取有；由执取识等而执取生、老、死、愁等。如是，以受为有轮的终点亦是合理的。于“以爱为根本者”，应连结为：由执取爱、取而执取无明等。是故说“二者……成为”。其中“二者”指前后两者，即因与果的两个范畴。“产生颠倒执著”，是就相(nimitta)而言，以作者的转喻而说。应连结为“显示其无间断”。

เหตุผลสนฺธิ, ผลเหตุสนฺธิ, ปุนปิ เหตุผลสนฺธีติ เอวํ เหตุอาทิปุพฺพกา เหตุผลเหตุปุพฺพกา. เหตุผลเหตุผลวเสนาติ อวิชฺชาทิเหตุ, วิญฺญาณาทิผล, ตณฺหาทิเหตุ, ชาติผลวเสน. อุปสคฺควิเสเสน อตฺถวิเสโส โหตีติ ‘‘อากิรียนฺตี’’ติ ปทสฺส ปกาสียนฺตีติ อตฺโถ วุตฺโต. กิเลสกมฺมวิปากาติ อวิชฺชาทิเก เวทนาปริโยสาเน วทติ. วิปากกิเลสกมฺเมหีติ วิญฺญาณาทีหิ ภวปริโยสาเนหิ. ปุน กมฺมสฺส วิปากสมฺพนฺโธ วุตฺตนยตฺตา น คหิโต. ‘‘วฏฺฏานี’’ติ [Pg.137] จ อิทํ ‘‘ตีณิ วฏฺฏานี’’ติ วิคฺคหวเสน ลพฺภมานํ คเหตฺวา วุตฺตํ.

因果连结、果因连结、再因果连结，如是有以因开头者，有以因果因开头者。依因、果、因、果，即以无明等为因，以识等为果，以爱等为因，以生为果。因前缀之别而有义别，故“ākirīyanti”（散布）一词之义被说为“pakāsīyanti”（显现）。“烦恼、业、异熟”，是指以无明为首、以受为终的诸法。“由异熟、烦恼、业”，是指以识为首、以有为终的诸法。业与异熟的关联，因已按前述方式说明，故不复取。而“vaṭṭāni”（诸轮转）一词，是依“tīṇi vaṭṭāni”（三轮转）的分析而得，故取而说之。

‘‘ปุริมกมฺมภวสฺมึ โมโห’’ติอาทินา (วิภ. อฏฺฐ. ๒๔๒) อฏฺฐกถาย อาคตตฺตา อาสนฺนปจฺจกฺขตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อิมิสฺสา’’ติ. วิภงฺคปาฬิยา วเสน ทสฺสิตํ, ตสฺมา น อฏฺฐกถาย ปุพฺพาปรวิโรโธ ยถาปาฐํ อตฺถสฺส ปกาสิตตฺตาติ อธิปฺปาโย. ตตฺถ เจตนาสมฺปยุตฺตานญฺจ เจตนาย จ สงฺขารภาเวน กมฺมภวภาเวน จ วตฺตพฺพเมวาติ ปาฬิทฺวยาธิปฺปายวิวรณวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ภวสฺสาติ อุปปตฺติภวสฺส. ‘‘ภโว’’ติ วุตฺตา เจตนาสมฺปยุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. คหณนฺติ นิกามนวเสน อารมฺมณสฺส คหณํ. เตนาห ‘‘กามุปาทานํ กิจฺเจนาหา’’ติ. อิตรานิ กิจฺเจนาหาติ โยชนา. ตีสุ อตฺถวิกปฺเปสูติ ‘‘ตํ กมฺมํ กโรโต ปุริมา เจตนาโย’’ติอาทินา วุตฺเตสุ ตีสุ อายูหนเจตนานํ อตฺถวิกปฺเปสุ. นนุ จ ตติเย อตฺถวิกปฺเป อายูหนสฺส อวสาเน เจตนา น วุตฺตาติ? ยทิปิ สรูปโต น วุตฺตา, ‘‘ตํสมฺปยุตฺตา’’ติ ปน สทฺทโต ปธานภาเวน วุตฺตสฺส อายูหนสฺส อปฺปธานภาเวน วุตฺตา อวสาเน ปจฺฉโต วุตฺตา วิย โหตีติ อิมํ ปริยายํ สนฺธาย ‘‘ตีสุปิ…เป… อวสาเน’’ติ วุตฺตํ.

因“在前业有中，痴”等语（《分别论》义注 242）出自义注，故说“此”是就近证而言。这是依《分别论》圣典而显示，是故义注前后并无矛盾，其意趣在于如实解释经文之义。于彼，为阐明两段圣典的意趣，即与思相应法及思本身，既可说为行，亦可说为业有，故说“于彼”等。“有”，指生有。应连结为：所说的“有”，是与思相应者。“取”，指因欲求而执取所缘。故说“就作用而言，是欲取”。其余诸取，亦应连结为“就作用而言”而说。“于三种义的抉择中”，即于“彼造业时，前行诸思”等文中所说的三种造作思的抉择中。问：然则于第三种义的抉择中，于造作之末，未说及思？答：虽未从自性上说，然由“与彼相应”一词，可知于主要宣说的造作之后，亦如后说般，非主要地宣说了（思）。就此理路，故说“于三者……乃至……之末”。

นิปฺปริยาเยน ปน เยสุ อายูหนสฺส อวสาเน เจตนา วุตฺตา, เต ทสฺเสตุํ ‘‘ทฺวีสุ…เป… อาหา’’ติ วุตฺตํ. ตติเย อตฺถวิกปฺเป วุตฺเต อายูหนสงฺขาเร ตํสมฺปยุตฺตาติ อาหาติ โยชนา. กมฺมสฺส ปจฺจยภูตนฺติ สงฺขารปจฺจยํ. เตน ‘‘กมฺมกรณกาเล’’ติ เอตฺถ กมฺม-สทฺเทน สพฺพสฺสปิ สงฺขารสฺส คหิตตํ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘น กมฺมสมฺปยุตฺตเมวา’’ติ.

然为直接显示于何者中，在造作之末说及思，故说“于二者……乃至……说”。于第三种义的抉择中，就所说的造作行，应连结为：说“与彼相应”。“作为业的缘”，即行缘。以此显示，在“造业时”一语中，“业”字亦含摄一切行。故说“不仅是与业相应者”。

กมฺมาเนวาติ กมฺมานิเยว. วิปากธมฺมตาย กมฺมสริกฺขกา. สหชาตโกฏิยา, อุปนิสฺสยโกฏิยา จ ตสฺส กมฺมสฺส อุปการกาติ ตทุปการกา. สํขิปฺปนฺตีติ สํขิปียนฺติ สํยูหียนฺติ. ‘‘สํขิปฺปนฺติ เอตฺถา’’ติ อธิกรณสาธนวเสน สงฺเขปสทฺทสฺส อตฺถํ วตฺวา ปุน กมฺมสาธนวเสน วตฺตุํ ‘‘สํขิปียตี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

“Kammāneva”即“kammāni eva”（唯是业）。因其异熟法性，故与业相似。以俱生方面、依止方面，为彼业之助益者，故名“彼助益者”。“Saṃkhippanti”（摄略），即被摄略、被汇集。先以处格的构成方式解释“saṅkhepa”（摄略）一词之义为“于此中摄略”，复为以业格的构成方式解释，故说“被摄略”等。

ตตฺถาปีติ [Pg.138] ‘‘กมฺม’’นฺติ วุตฺตกมฺมสมฺภาเรปิ. คมนธมฺมนฺติ ภงฺคุปคมนธมฺมํ. เตน อิตฺตรนฺติ ภงฺคปรนฺติ วุตฺตํ โหติ. เตนาติ วินสฺสนธมฺมตาทีปเกน อิตฺตรสทฺเทน. นิสฺสารตํ อตฺตสาราภาวํ ทีเปติ. เอวํ ‘‘อิตฺตร’’นฺติอาทินา อนิจฺจํ จลํ อิตฺตรํ อทฺธุวนฺติ จตุนฺนํ ปทานํ อตฺถวิเสสวาจิตํ ทสฺเสติ. ฐานโสติ เอตฺถ วุตฺตฏฺฐานํ นาม ปจฺจโย. อญฺญมฺปีติ อญฺญตฺถ วุตฺตํ. ตสฺส ตสฺส ผลสฺส. ธมฺมมตฺตสมฺภเว สติ วฏฺฏุปจฺเฉเท สตีติ โยชนา. เอวนฺติ วุตฺตปฺปกาเรน สมุจฺจยตฺเถ จ-สทฺเท สติ.

“于彼亦尔”，指于所说的名为“业”的积集中亦尔。“趣向之法”，指趣向坏灭之法。因此，“短暂”意为“以坏灭为究竟”。“以此”，指以显示坏灭法性的“短暂”一词。显示“无实”，即无我之实。如是，以“短暂”等词，显示了“无常”、“动摇”、“短暂”、“不恒”四词的意义差别。“处”，此处所说的“处”名为“缘”。“亦有其他”，指于他处所说。指彼彼之果。应连结为：当仅有法生起时，当轮转被断绝时。“如是”，指当有如前所述、表集合义的“ca”字时。

สจฺจานิเยว ปภโวติ สมานาธิกรณปกฺขํ สนฺธายาห ‘‘สจฺจปฺปภวโตติ สจฺจโต’’ติ. ‘‘ยสฺส ปหานตฺถํ ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’’ติ เอวํภูตํ อริยสจฺจํ วิเสสํ อกตฺวา.

“唯诸谛是源”，是就同格方面而言，故说“从谛源生，即是从谛”。不加区别地（指）“为断除彼，于世尊(bhagavā)座下修梵行”的此等圣谛。

เตหิ โสกาทีหิ. ‘‘โสกโทมนสฺสุปายาสา อวิชฺชาย อวิโยคิโน’’ติอาทินา ปุพฺเพ วุตฺตนเยน สิทฺธาย อวิชฺชาย. อตฺตโนเยวาติ ปจฺจยุปฺปนฺนํ อนเปกฺขิตฺวา อตฺตโนเยว ปวตฺตสงฺขาตกิจฺจโต.

由彼忧等。由依先前所说“忧、愁、恼、苦，与无明不相离”等理则所成立的无明。“唯由自身”，指不依赖缘生法，仅由其自身名为“转起”的作用。

โสกาทโยปิ หีติ เอตฺถ หิ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. ยสฺมา ‘‘โสกาทโย ปจฺจยายตฺตา อวสวตฺติโน’’ติ อิทํ ‘‘ชาติปจฺจยา…เป… สมฺภวนฺตี’’ติ เอเตน วจเนน สิทฺธํ, ตสฺมา ตํ ‘‘อตฺตา โสจตี’’ติอาทิทสฺสนนิวารณนฺติ อตฺโถ.

于“Sokādayopi hi”（诚然，忧等亦……）中，“hi”字是原因义。因为“忧等从缘，不得自在”这一点，已由“以生为缘……而有”一语所证成，是故其义为：防止“我忧”等见。

สติ จ ปริคฺคเห รชฺชํ วิย คติโย อเนกานตฺถานุพนฺธนา, ตาหิ จ วิญฺญาณสฺส อุปทฺทุตตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘สงฺขารปริคฺคหิตํ…เป… รชฺเช’’ติ วุตฺตนฺติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ยถาอุปฏฺฐิตานิ กมฺมาทีนิ จุติอาสนฺนชวเนหิ ปริกปฺเปตฺวา วิย คหิตานิ ปฏิสนฺธิวิญฺญาเณนปิ ปริกปฺปิตานิ วิย โหนฺติ, ตํ ปนสฺส ปริกปฺปนํ อตฺถโต อารมฺมณกรณเมวาติ วุตฺตํ ‘‘ปริ…เป… โต’’ติ. สงฺกปฺปนํ วา ปริกปฺปนนฺติ วุตฺตํ ‘‘วิตกฺเกน วิตกฺกนโต’’ติ. สสมฺภารจกฺขุอาทโย สฬายตนสฺส ปติฏฺฐาวิเสโส.

或此中之义应如是观：为显示当有执取时，诸趣如王国，随有众多无益之事，且识因此而受扰恼，故说“为行所执取……如王国”。如现前的业等，仿佛由临死速行心所构想而执取，亦仿佛为结生识所构想。然此构想，实为作所缘而已，故说“由……故”。或构想即是思量，故说“由寻而思”。具足所依的眼等，是六处（生起）的特殊依处。

ยทาการาย ชาติยา ยทาการํ ชรามรณํ สมฺภวติ, สมฺภวนฺตญฺจ ยถานุปุพฺพํ ปวตฺตํ, โส อตฺโถ ชาติปจฺจยสมฺภูตสมุทาคตฏฺโฐ, สหิตสฺส [Pg.139] สมุทิตสฺส ปุคฺคลสฺส ชีรณภิชฺชนาวตฺถา ธมฺมา ชรามรณาปเทเสน วุตฺตา, สา จ เนสํ อวตฺถา ชาติปุพฺพิกา, เต จ สมุทิตา เอว ปวตฺตนฺตีติ เอวํ ชาติโต ชรามรณสฺส สมฺภูตสมุทาคตฏฺโฐ เวทิตพฺโพ. ชาติโต ชรามรณํ น น โหติ โหติเยว เอกนฺเตน ชาตสฺส ชรามรณสมฺภวโต, น จ ชาตึ วินา โหติ อชาตสฺส ตทภาวโตติ ชรามรณสฺส ชาติปจฺจยตํ อนฺวยพฺยติเรเกหิ วิภาเวติ ‘‘น ชาติโต’’ติอาทินา. อิตฺถนฺติ ชาติปจฺจยา ชรามรณสฺส นิพฺพตฺตาการํ วทติ.

以何种方式的生，便有何种方式的老死生起，且生起者次第转起，此义即是“由生缘而生起、聚集”之义。和合、聚集之补特伽罗衰老、朽坏的状态法，以“老死”之名而说；而彼等之状态是以生为前导的，且彼等是和合而转起的。如是，当知从生到老死是“生起、聚集”之义。从生而言，老死并非不有，而是必然有，因为已生者必然有老死生起。无生则无（老死），因为未生者无有彼故。通过顺、遮二法阐明老死以生为缘，即是“非由生”等（文句）所说。“如是”（Ittham）是说以生为缘而有老死的生起方式。

นิโรธา นิโรธสงฺขาตนฺติ ปจฺจยนิโรธา ปจฺจยุปฺปนฺนนิโรธสงฺขาตํ. อนุโลมเทสนาย จ เวมชฺฌโต ปฏฺฐายาติ โยชนา.

“由灭而称之为灭”，是指由缘之灭而称之为缘生法之灭。并且，于顺向教示中，应从中间开始连结。

อปุญฺญาภิสงฺขาเรกเทโส สราโค ราเคน สหเชกฏฺโฐติ กตฺวา. สพฺโพปิ อปุญฺญาภิสงฺขาโร สราโค ปหาเนกฏฺฐภาวโต. ยสฺมา ปน อกุสลธมฺโม อกุสลธมฺมสฺส สภาโค, อนกุสลธมฺโม วิสภาโค, ยถารหํ ปจฺจโย จ โหติ, ตสฺมา ‘‘อปฏิปกฺขภาวโต, ราคปฺปวฑฺฒโก’’ติ จ วุตฺตํ. ‘‘ตเทว วิญฺญาณํ สนฺธาวติ สํสรตี’’ติ มิจฺฉาภินิเวสสพฺภาวโต สํสรณกิริยายปิ สพฺยาปารตา วิญฺญาณสฺส วุตฺตา. สพฺยาปารตาภินิเวสพลวตาย, สงฺกนฺติอภินิเวสพลวตายาติ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ. ‘‘อสหวตฺตนโต, สหวตฺตนโต’’ติ เอเตน อสหวุตฺติ วินิพฺโภโค, สหวุตฺติ อวินิพฺโภโคติ ทสฺเสติ.

非福行的一部分是与贪相应的，因为与贪俱生为一故。一切非福行都是与贪相应的，因在断除上为一体故。再者，因为不善法与不善法是同分，与非不善法是异分，且如其相应地为缘，故说：“因非对治，能增长贪”。“彼识流转、轮回”，因有邪执故，识于轮回作用中亦说为有作用。“因作用之执着强，因流转之执着强”，应如是各别连结。“因不俱转，因俱转”，以此显示不俱转是可分离的，俱转是不可分离的。

สภาวาธิคมนิมิตฺตตา โอภาสนํ. จกฺขาทิสนฺนิสฺสเยน หิ ปญฺจวิญฺญาณานิ รูปาทิสภาวํ อุปลภนฺติ. อิตเร ผุสนสงฺคติสนฺนิปาตฏฺฐา. ฉนฺนนฺติ ฉนฺนมฺปิ สมฺผสฺสานํ.

光明是证得自性的相。因为五识依于眼等，了知色等自性。其余（触）是触、结合、会合之义。“六”是指六种触。

อาทานนฺติ อุปสทฺเทน วินาปิ ทฬฺหคาโห อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘อาทานฏฺโฐ จตุนฺนมฺปิ อุปาทานานํ สมาโน’’ติ. คหณนฺติ นิกามนวเสน วิสยสฺส ปฏิจฺฉนฺนนฺติ วุตฺตํ ‘‘คหณฏฺโฐ กามุปาทานสฺสา’’ติ. อิตเรสนฺติ ทิฏฺฐุปาทานาทีนํ. ตสฺมาติ วิภตฺติยา อลุตฺตภาวโต. เตนาติ ขิปนสทฺเทน. หานิ วา ขีณภาโว ขโยติ ‘‘ขยฏฺโฐ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทฺวินฺนนฺติ ชรามรณานํ. มรณูปนยนรสตฺตา วา ชรายปิ มรณฏฺโฐ เอว ทสฺสิโต.

“取”（ādāna），是说即使没有前缀“upa-”，也意为“坚固地执取”，故说“取之义于四种取是共通的”。“执取”，是说“随欲而覆盖所缘”，故说“执取之义属欲取”。“其余”是指见取等。“是故”（tasmā），是因格助词未省略故。“以彼”（tena），是指以“抛弃”一词。“损减或灭尽的状态即是灭”，故说“或灭尽之义”等。“二者”是指老与死。或因（老）有引向死亡的作用，故于老亦显示有死之义。

นียนฺติ [Pg.140] คเมนฺตีติ นยา, เอกตฺตาทโย. เกหิ นียนฺติ? อวิชฺชาทิอตฺเถหีติ อิมมตฺถมาห ‘‘อวิชฺชาที’’ติอาทินา. เสน ภาเวนาติ สเกน อวิชฺชาทิภาเวน, ตํ อมุญฺจิตฺวา เอว. น หิ อวิชฺชาทิวินิมุตฺตํ เอกตฺตํ นาม กิญฺจิ ปรมตฺถโต อตฺถิ. เสน ภาเวนาติ วา สเกน เอกตฺตาทิภาเวน. อวิชฺชาทีสุ วิญฺญายมาโน เหตุผลธมฺมานํ เอกสนฺตติปติตาทิสงฺขาโต เอกตฺตาทิภาโว เตเนว สภาเวน ญายติ, น อวิชฺชาทิภาเวนาติ. เต หิ เนตพฺพาติ เตสํ นยา. อตฺถา เอว วา อวิชฺชาทโย. อเนเกปิ สมานา ธมฺมา เยน สนฺตานานุปจฺเฉเทน ‘‘เอก’’นฺติ ญายนฺติ โวหรียนฺติ, โส ตตฺถ กรณภาเวน วตฺตพฺพตํ อรหติ, ตถา อิตเรปีติ อาห ‘‘เอกตฺตาทีหิ จ อตฺถา ‘เอก’นฺติอาทินา นียนฺตี’’ติ. ตตฺถ นียนฺตีติ ญายนฺติ, ปญฺญาปียนฺติ จ. ปุริมปจฺฉิมานํ ธมฺมานํ นิโรธุปฺปาทนิรนฺตรตาย นามกายสฺส, สมฺพนฺธวุตฺติตาย รูปกายสฺส, อุภยสฺส จ อญฺญมญฺญสนฺนิสฺสิตตาย ทุวิญฺเญยฺยนานโต เอกีภูตสฺส วิย ฆนภาวปฺปพนฺโธ เหตุผลภาเวน สมฺพนฺโธ สมฺมา ตาโนติ สนฺตาโน, ตสฺส อนุปจฺเฉโท ตถาปวตฺติ เอกตฺตนฺติ อาห ‘‘สนฺตานานุปจฺเฉโท เอกตฺต’’นฺติ.

“被引导而行”故为“理”（nayā），即一性等。被何者引导？被无明等义。此义由“无明等”等句而说。“以其自性”，即以其无明等自性，不舍离彼。于胜义中，实无任何名为“一性”者能脱离无明等。或“以其自性”，即以其一性等自性。于无明等中被了知的因果法，其被称为“一性”等的状态，即由彼自性而被了知，非由无明等自性。彼等应被引导，故为彼等之“理”。或无明等即是义。众多之法，虽各不相同，然以相续不断而被知、被称为“一”，彼（相续不断）于此堪称为工具，其余亦然，故说：“由一性等，诸义被引导为‘一’等”。此处“被引导”即被了知、被安立。前、后诸法，名身因灭生无间而（相续），色身因关连而转，二者又因相互依存、难以了知其为二（法）而如合为一体，此密集相续，以因果关系而正确延续，故为“相续”；其不间断、如是转起，即是“一性”，故说：“相续不断为一性”。

สมฺพนฺธรหิตสฺสาติ เหตุผลภาเวน อญฺญมญฺญสมฺพนฺธภาวรหิตสฺส. สตฺตนฺตโรติ อญฺโญ สตฺโต. อุจฺเฉททิฏฺฐิมุปาทิยตีติ ยถานุรูปการณโต ผลปฺปวตฺตึ อสมนุปสฺสนฺโต นานาสนฺตาเน วิย อสมฺพนฺธนานตฺตทสฺสนโต เหตุภาวรหิตานํ นิปฺปโยชนานํ ปุริมุปฺปนฺนานํ ธมฺมานํ นิโรเธ เหตุนิยมาภาวโต เอกนฺเตน อุปฺปตฺติ น ยุตฺตา, ตถา สนฺตาเนน อุปฺปตฺติ, สทิสภาเวน อุปฺปตฺติ, สมานชาติเทสปริณามวยรูปพลสณฺฐานานํ อุปฺปตฺติ น ยุตฺตาติอาทีนิ วิกปฺเปนฺโต อุจฺเฉททิฏฺฐึ คณฺหาติ.

“无关联者”，是指在因果关系上彼此没有关联。“他众生”，是指另一个众生。“执取断见”，是指不如实观察果从相应之因生起，犹如于不同相续中见无关联之差异，见先前生起之法无因、无用而坏灭后，因无因果法则，故（后法）之生起绝不合理；如是，分别思量相续之生起、相似之生起、同种类、同处所、同变化、同年龄、同形色、同力量、同形貌之生起等皆不合理，而执取断见。

กสฺมา อุปฺปตฺติ น สิยาติ วาลิกาหิ วิย ติเลหิปิ เตลสฺส, อุจฺฉุโต วิย คาวิโตปิ ขีรสฺส อญฺญาภาวโต เกน การเณน เตหิ เตสํ อุปฺปตฺติ น สิยา, อิตเรหิ เอว จ เนสํ อุปฺปตฺติ โหตีติ. ตสฺมาติ อญฺญสฺส อญฺญโต อุปฺปตฺติยํ สพฺพสฺส สพฺพโส อุปฺปตฺติยา ภวิตพฺพํ, น เจตํ อตฺถิ, ตสฺมา. ยสฺมา นิยติวาที อนุรูปา เหตุโต ผลุปฺปตฺตึ น อิจฺฉติ, สภาวสิทฺธเมว จ ธมฺมปฺปวตฺตึ อิจฺฉติ, ตสฺมา ‘‘อวิชฺชมาเนปิ เหตุมฺหี’’ติ วุตฺตํ. สภาวสิทฺธา เอว หิ อจฺเฉชฺชสุตฺตาวุตาเภชฺชมณิ วิย [Pg.141] กมลงฺฆนรหิตา ตถา ตถา สรีรินฺทฺริยสุขาทิภาวปริณามาย นิยติยาว กายา สมาคจฺฉนฺติ, ยโต คติชาติพนฺธา, อปวคฺโค จ โหตีติ นิยติวาโท. เตนาห ‘‘นิยตตาย…เป… ปวตฺตนฺตี’’ติ. นิยติอตฺโถ วุตฺโตเยว.

“为何不生起？”（是说）油之于沙犹如于芝麻，乳之于牛犹如于甘蔗，因其为他物，以何理由彼等不从彼等生起，而仅从其他（事物）生起呢？“是故”，是说若一物从另一物生起，则应一切从一切生起，然此事非有，是故（不成立）。因为宿命论者不欲果从相应之因生起，而只欲诸法自性成就而转起，故说“即使因不存在”。诸法实唯自性成就，犹如不断之线、不破之宝珠，无有业的跨越，仅由宿命而聚合，如是如是令身、根、乐等状态转变，由此而有诸趣、生、结，亦有解脱，此即宿命论。彼故说：“由宿命……转起”。宿命之义已如前说。

เอตสฺส อตฺถสฺส สาธกํ สุตฺตํ. อากุลเมว, อากุลภาโว วา อากุลกํ. ชฏิตาติ เหฏฺฐุปริยวเสน ปวตฺตมาเนหิ กิเลสกมฺมวิปาเกหิ ชาตชฏา. นีฑนฺติ กุลาวกํ. สํสารนฺติ อิธ สมฺปตฺติภวปฺปพนฺธมาห อปายาทิปเทหิ ทุคฺคติปฺปพนฺธสฺส วุตฺตตฺตา.

为证此义，经中说：缠缚，即是缠缚状态，或缠缚性。纠结，是指由上下相续的烦恼、业、果所产生的缠结。巢穴，即是鸟巢。轮回，在此是指善趣生命之相续，因恶趣等苦难之相续已述及。

ภวจกฺกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

有轮论释义终。

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

经分别释义终。

๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

2. 阿毗达摩分别释义

๒๔๓. ตํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ. เอเกกจิตฺตาวรุทฺธนฺติ อภิธมฺมภาชนีเย วิย เอเกกสฺมึ จิตฺเต อวรุทฺธํ อนฺโตคธํ อกตฺวา. อสหชาตานญฺจ ‘‘อสหชาตานํ, สหชาตานญฺจา’’ติ เอวํ ปฐมปเท เอกเสสนิทฺเทโส ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณ’’นฺติ อสหชาตาเยว ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนา ทสฺสิตา วิปากวิญฺญาณสฺเสว อธิปฺเปตตฺตา. ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, วิญฺญาณปจฺจยา นามรูป’’นฺติ (วิภ. ๒๒๕) จ เอวมาทีสุ อสหชาตา, สหชาตา จ. ‘‘เอเกเกน นเยนา’’ติ ปุราตโน ปาโฐ, เอตรหิ ปน ‘‘เอเกเกน จตุกฺเกน’’ อิจฺเจว พหูสุ โปตฺถเกสุ ปาโฐ. นยจตุกฺกวาราติ นเยสุ จตุกฺกานํ วารา, อวิชฺชามูลกาทีสุ นวสุ นเยสุ ปจฺเจกํ ปจฺจยจตุกฺกาทีนํ จตุนฺนํ จตุกฺกานํ ‘‘นามปจฺจยา ฉฏฺฐายตน’’นฺติอาทิวิเสสภินฺนา จตฺตาโร วาราติ อตฺโถ. ววตฺถิตาติ ยถาวุตฺตวิเสเสน อสํกิณฺณา. จตุกฺกานนฺติ วารจตุกฺกานํ วารโสฬสกสฺส นยภาวโตติ อธิปฺปาโย.

243. 彼缘起。不于一一心中含摄，如在阿毗达摩(Abhidhamma)的分别中。于“非俱生法与俱生法”，当知初句为省略的解释(ekasesaniddesa)。“行缘识”，仅开示了非俱生的缘已生法，因其意指异熟识。于“无明缘行，识缘名色”等句中，则有非俱生法与俱生法。“以一一门”是旧诵，如今多部典籍中则作“以一一四法”。法门四法之轮(Nayacatukkavāra)，意为在诸法门中四法之轮转；于以无明为根等的九种法门中，每一法门各有缘四法等四种四法，此四轮又因“名缘六处”等差别而各有不同，故为四轮。“已确立者”，即依前述差别而不混淆。“四法”，其意趣是：四轮转为十六轮，此即法门之体性。

๑. ปจฺจยจตุกฺกวณฺณนา

1. 缘四法释义

ปจฺจยสหิตปจฺจยุปฺปนฺนานิ องฺคภาเวน วุตฺตานิ, น เกวลํ ปจฺจยา. ตสฺมา ‘‘ฉฏฺฐายตนปจฺจยา ผสฺโส’’ติ เอตฺถ น ฉฏฺฐายตนสฺส องฺคตา. เตน [Pg.142] วุตฺตํ ‘‘น, ตสฺส อนงฺคตฺตา’’ติ. เอวญฺจ กตฺวาติ ปจฺจยสหิตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส องฺคภาวโต. ตีสุ ปกาเรสูติ ‘‘ปฐโม สพฺพสงฺคาหิกฏฺเฐนา’’ติอาทินา (วิภ. อฏฺฐ. ๒๔๓) อฏฺฐกถายํ วุตฺเตสุ ตีสุปิ ปกาเรสุ. ปจฺจยวิเสสาทีติ เอตฺถ นามํ, ฉฏฺฐายตนญฺจ ปจฺจยวิเสโส. อาทิ-สทฺเทน โยนิวิเสโส, อายตนานํ อปาริปูริปาริปูริภววิเสโส จ คหิโต. เต หิ ทุติยวาราทีนํ นานตฺตกรา. อตฺถวิเสเสนาติ ยทิปิ อญฺญตฺถ ‘‘สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส’’ติ สฬายตนปจฺจโย วุตฺโต, ตถาปิ สหชาตาทินามสนฺนิสฺสเยน ปวตฺตนโต นามมตฺตปจฺจยาปิ โส โหตีติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส นานานยวิจิตฺตตานุมิตสฺส คมฺภีรภาวสฺส วิภาวนสงฺขาเตน, อนวเสสนามปจฺจยทสฺสนสงฺขาเตน จ อตฺถวิเสเสน. ตถา หิ ‘‘เยหิ, อานนฺท, อากาเรหิ เยหิ ลิงฺเคหิ เยหิ นิมิตฺเตหิ เยหิ อุทฺเทเสหิ นามกายสฺส ปญฺญตฺติ โหติ, เตสุ อากาเรสุ…เป… อุทฺเทเสสุ อสติ อปิ นุ โข รูปกาเย อธิวจนสมฺผสฺโส ปญฺญาเยถา’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๑๔) ผสฺสสฺส นามปจฺจยตาวิภาวนวเสน มหานิทานเทสนา ปวตฺตา. ตถา ‘‘นามรูปปจฺจยา ผสฺโสติ อิจฺจสฺส วจนีย’’นฺติ (ที. นิ. ๒.๙๗) ‘‘นามรูปปจฺจยา’’ติ วทนฺเตน ‘‘นามปจฺจยา’’ติปิ วุตฺตเมว โหตีติ.

缘俱生的缘已生法(paccayasahitapaccayuppanna)，是作为支分而说，非仅是缘。因此，于“六处缘触”，此中六处非是支分。是故说：“非也，因其非是支分。”如此，是因缘俱生的缘已生法为支分故。“于三门中”，即于义注(aṭṭhakathā)中所说的“第一为总摄义”等三门中。“由缘之差别等”，此中名与六处是缘之差别。“等”字，摄取了作意之差别、诸处圆满与不圆满之状态差别。此等实为第二轮等之所以不同。“由义之差别”，即是说，虽于他处说“六处缘触”，以六处为缘，然其依俱生等名而转起，故仅以名为缘亦可。此由义之差别，既为阐明由缘起之种种法门所推知的甚深性，亦为无遗地开示名缘。诚然，如《大因缘经》中为开示触以名为缘而说：“阿难(Ānanda)，名身由之得以施设的行相、相、相状、称谓，于此等行相……称谓不存在时，于色身中，名言触岂能被了知？”又如“应言‘名色缘触’”，说“名色缘”时，亦即已说“名缘”。

วารจตุกฺเก ‘‘สงฺขาโร’’ติ วุตฺตํ, โสกาทโย น วุตฺตา, ปุริมสฺมึ วารทฺวเย รูปํ น วุตฺตํ, วารตฺตเย สฬายตนํ น วุตฺตนฺติ โยเชตพฺพํ.

于四轮中说了“行”，未说愁等；于前二轮中未说色，于三轮中未说六处。应如是连结。

สพฺพ…เป… รณโตติ สพฺพสฺส วิญฺญาณสฺส ปวตฺติฏฺฐานภูตสพฺพภวสาธารณโต, วิญฺญาณสฺส วา ปวตฺติฏฺฐานภูตสพฺพภวสาธารณโต. สมานํ ผลํ สมาโน ปจฺจโย สหชาตาทิปจฺจเยหิ อุปกตฺตพฺพโต, อุปการกโต จ. ตสฺส วิญฺญาณสฺส. วิญฺญาณาหรณนฺติ วิปากวิญฺญาณนิพฺพตฺตนํ. อสฺส วิญฺญาณสฺส.

一切……乃至……因其为一切识转起之所依，共通于一切有；或为识转起之所依，共通于一切有。果同，缘同，因其为俱生等缘所资助，且亦能资助故。彼识之。识食，即异熟识之生起。此识之。

คติสูจโกติ หิ-สทฺทํ โลเก คติอตฺถํ วทนฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ. ‘‘วิคต’’นฺติ เอตฺถ วิ-สทฺโท ปฏิเสธทีปโกติ ทฺเว ปฏิเสธา ปกตึ ญาเปนฺตีติ อาห ‘‘วิคตตานิวารณวเสน คติ เอว โหตี’’ติ.

“指示去处”，是因世间说“hi”字有“去”义而说。于“vigata”，“vi-”字表否定，二重否定即显其本性，故说：“由遮止其‘已离’之状态，便成为‘去’。”

ติธา จตุธา ปญฺจธา วาติ เอตฺถ สญฺญามนสิการาทโย สหชาตนิสฺสยอตฺถิปจฺจยวเสน ติธา, ผสฺสเจตนาทโย เตสญฺเจว อาหาราทีนญฺจ [Pg.143] วเสน จตุธา, เวทนาวิตกฺกาทโย เตสญฺเจว ฌานินฺทฺริยาทีนญฺจ วเสน ปญฺจธา. ยถา สมาธิ, เอวํ วีริยมฺปิ ทฏฺฐพฺพํ. ตมฺปิ หิ อธิปตินฺทฺริยมคฺคปจฺจเยหิ ฉธา ปจฺจโย โหติ.

于此，“或三、四、五种”者：想(saññā)与作意(manasikāra)等，由俱生、依止、有缘，为三种缘；触(phassa)与思(cetanā)等，由彼等及食等缘，为四种缘；受(vedanā)与寻(vitakka)等，由彼等及禅支、根等缘，为五种缘。如定(samādhi)，精进(vīriya)亦应如是知。彼亦由增上、根、道等缘，而为六种缘。

‘‘วจนวเสนา’’ติ อิมินา อิมสฺมึ จตุกฺเก สหชาตปจฺจยํ ธุรํ กตฺวา เทสนา ปวตฺตาติ เตสํ อธิปฺปาโยติ ทสฺเสติ. อตฺโถติ ปจฺจยธมฺโม. กตฺถจีติ กิสฺมิญฺจิ วาเร อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ยถาสเกหิ ปจฺจโย น น โหติ. ‘‘อตฺถโต’’ติ จ ปาโฐ. ‘‘ภวปจฺจยา ชาตี’’ติอาทิ น วตฺตพฺพํ สิยา, วุตฺตญฺจ ตํ. ตสฺมา สหชาตปจฺจยวเสเนว ปฐมจตุกฺโก วุตฺโตติ น คเหตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘น จ ตํ น วุตฺต’’นฺติอาทิ. อิมสฺส จ ‘‘ภวปจฺจยา ชาตีติอาทิ น วตฺตพฺพํ สิยา’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ปจฺจยวจนเมวาติ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา’’ติอาทีสุ วุตฺตปจฺจยวจนเมว จ. เตสนฺติ เตสํ อาจริยานํ. อโยเชตฺวา วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. กถํ ปน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘สามญฺเญน…เป… สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. เอตฺถ จ ‘‘สหชาตสูจก’’นฺติอาทินา ยถาธิปฺเปตสฺส อตฺถสฺส วจนโต อสิทฺธิมาห, ‘‘สหชาตโต’’ติอาทินา ปน อตฺถาปตฺติโต. อสมฺภเว หิ อญฺญสฺส อตฺถโต สิชฺเฌยฺย วจนโต วา อตฺถโต วา อธิปฺเปตตฺถสาธนาติ.

“以言说故”，以此显示彼等阿阇梨之意趣，即于此四法中，教法是以俱生缘为首而转起。“义”，即缘法。“于某处”，即于某轮中，对自之缘已生法，并非不以自缘为缘。亦有“从义”之诵。“有缘生”等句则不应说，然已说之。是故，此显示初四法非仅依俱生缘而说，不应作此解。故说“彼非未说”等。当知此与“‘有缘生’等句则不应说”相关。“仅是缘说”，即如“无明缘”等中所说之缘说。“彼等”，即彼等阿阇梨。“未连结而说”，此是关联。然则是如何说？答：“总说……乃至……依止而说。”于此，由“俱生之标示”等语，说所意趣之义由言说不能成就；而由“从俱生”等语，则由义理推得。实因他者不可能，故所意趣之义，或由言说，或由义理而得以成立。

อญฺญตฺถาติ อญฺญสฺมึ สุตฺเต. อตีตทฺธํ นิทฺธาเรตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนานาคเตหิ สทฺธึ อทฺธตฺตยทสฺสนตฺถํ. ตํเทสนาปริคฺคหตฺถนฺติ มหานิทานเทสนาปริคฺคหตฺถํ. โส จ อุภินฺนํ เทสนานํ อญฺญมญฺญํ สํสนฺทนภาวทสฺสนตฺถํ. เอวํ สพฺพญฺญุพุทฺธภาสิตา เทสนา อญฺญทตฺถุ สํสนฺทตีติ.

“于他处”，即于其他经中。为确定过去时，并与现在、未来时一同开示三时。“为受持彼教法”，即为受持《大因缘经》之教法。此亦为开示二种教法互相连贯。如是，一切知佛陀所说之教法，确实是互相连贯的。

อิมสฺสาติ อิมสฺส ตติยวารสฺส.

“此”，即此第三轮。

อปราเปกฺขตาย, อปริกิลิฏฺฐุปปตฺติตาย, อสุจิอมกฺขิตตาย กามาวจรเทวานํ, สพฺเพสญฺจ พฺรหฺมานํ ตถา อุปปชฺชนโต จ โอปปาติกโยนิยา ปธานตา เวทิตพฺพา. สงฺคหนิทสฺสนวเสนาติ โอปปาติกโยนิยา เอว สํเสทชโยนิยา สงฺคหสฺส นิทสฺสนวเสน อุทาหรณวเสน. อารมฺมณปจฺจยสฺสาปิ ผสฺสสฺส สติปิ ปวตฺติเหตุภาเว โส ปน สหชาตาทิปจฺจยภูตสฺส อชฺฌตฺติกสฺส ฉฏฺฐายตนสฺส วิย น สาติสโยติ วุตฺตํ ‘‘อารมฺมณปจฺจโย เจตฺถ ปวตฺตโก น โหตี’’ติ.

以不依赖他人故，以不染污而生故，以不与不净物混杂故，以及欲界诸天和所有梵天都那样化生故，应知化生(opapātika-yoni)是主要的。“以摄受与例示之方式”，是指以化生摄受湿生(saṃsedaja-yoni)的方式，作为例示、作为举例。即使触(phassa)在所缘缘中是生起的原因，但它不像俱生等缘中的内在六处那样殊胜，所以说“所缘缘在此不是生起的原因”。

เกสญฺจีติ [Pg.144] ปริปุณฺณายตนานํ คพฺภเสยฺยกานํ. ‘‘ปจฺฉิม…เป… สทา สมฺภวตี’’ติ อิทํ คพฺภเสยฺยกานํ วิย อิตรโยนิกานํ กเมน อายตนุปฺปตฺติ นตฺถีติ วุตฺตํ. ตถา จาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สหุปฺปตฺติทีปนโต’’ติ.

“于某些”，即于诸处圆满的胎生(gabbhaseyyaka)者。“最后……乃至……恒时生起”，此句是说，其他生类不像胎生者那样次第生起诸处。如是，义注(aṭṭhakathā)中亦说：“因其开示同时生起故。”

ปจฺจยจตุกฺกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

缘四法释义 终。

๒. เหตุจตุกฺกวณฺณนา

2. 因四法释义

๒๔๔. อภาวโตติ ภาวาภาวโต. ยญฺหิ ชาติกฺขณมตฺเตเยว ภวติ, น ตโต ปรํ, ตํ ชาติยา อวิคตปจฺจโย สิยา อวิคตปจฺจยนิยมสพฺภาวโต. ภโว ปน ยสฺมา ชาติกฺขณโต ปรมฺปิ ภวติ, ตสฺมา น โส ตสฺสา อวิคตปจฺจโย โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตโต อุทฺธํ ภาวโตติ อตฺโถ’’ติ. ภเวติ ภวปเท, ภเว วา นิปฺผาเทตพฺเพ. เอส นโย ชาติอาทีสูติ เอตฺถาปิ. ‘‘ยถา ปนา’’ติอาทินา ‘‘อวิคตปจฺจยสฺส อภาวโต, นิยมาภาวโต จา’’ติ วุตฺตานํ เหตูนํ วุตฺตนเยน อพฺยาปิภาววิภาวเนน อการณตํ ทสฺเสติ อยาวภาวิโน ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส, ปจฺจยธมฺมสฺส จ อวิคตปจฺจยภาวทสฺสนโต. สงฺขารกฺขนฺเธติอาทิ มคฺคโสธนวเสน วุตฺตํ. ตสฺส ปริหารํ สยเมว วทติ. โส ขโณ เอตสฺส อตฺถีติ ตงฺขณิโก, น ตงฺขณิโก อตงฺขณิโก, ตสฺส สพฺภาวา, อยาวภาวิกสพฺภาวาติ อตฺโถ. ยถา ปน เหตู โหนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สงฺขตลกฺขณานํ ปนา’’ติอาทิมาห.

244. “不存在”（abhāvato）是指从有与无（bhāvābhāva）的角度而言。仅在生起刹那存在、此后不再存在的法，就其生起而言，是无离去缘，因为无离去缘的必然性存在。而“有”（bhava）在生起刹那之后仍然存在，因此它不是其（生）的无离去缘。所以说“此后存在即是其义”。于“有”一词，或指“有”，或指所当成就的“有”。此理亦适用于生等诸法。以“又如……”等文，通过以所说之理阐明其非遍在性，并显示了非持续存在的缘生法与缘法具有无离去缘性，从而指出了“因无离去缘不存在，及必然性不存在”等所说之理由的非因性。说“行蕴等”是以清理思路的方式而说。其辩解自会说明。有彼刹那，故为“彼刹那的”（taṅkhaṇika）；非彼刹那的，为“非彼刹那的”（ataṅkhaṇika），其存在，义为“非持续存在的存在”。为显示诸因如何存在，故说“而诸有为相……”等。

เอวนฺติ เอวํ ยถาวุตฺตนเย สติ, เอวํ สนฺเตติ อตฺโถ. ‘‘น หิ…เป… อตฺถี’’ติ อิมินา ชาติอาทีนํ อวิคตปจฺจยวเสน ปจฺจยุปฺปนฺนภาโว วิย ปจฺจยภาโวปิ นตฺถีติ ทสฺเสติ. ตตฺถ การณมาห ‘‘อสภาวธมฺมตฺตา’’ติ.

“如是”（evaṃ）是指，当如前所说之理存在时，义为“如是存在”。以此“诚然……不存在”表明，生等诸法，就无离去缘而言，既无缘生性，亦无缘性。于此，（论）言其原因为“因是无自性法故”。

กถํ ปน อสภาวธมฺมานํ ชาติอาทีนํ ปจฺจยุปฺปนฺนตา, ปจฺจยตา จาติ อาห ‘‘ชายมานานํ ปนา’’ติอาทิ. ตสฺสาติ ชาติชรามรณสฺส. วตฺตพฺพปเทโสติ ‘‘ฐเปตฺวา’’ติ วตฺตพฺพปเทโส. โก ปน โสติ? ยถาวุตฺตํ นามํ, นามรูปญฺจ สงฺขารกฺขนฺเธน รูปกฺขนฺเธน จ ชรามรณานํ สงฺคหิตตฺตา[Pg.145]. ‘‘โย ภโว ชาติยา ปจฺจโย’’ติ เอเตน ภวสงฺคหิตานิปิ ชาติอาทีนิ ชาติยา อปฺปจฺจยตฺตา เอว ‘‘ฐเปตฺวา’’ติ น วุตฺตานีติ ทสฺเสติ, ปจฺจยภาวาสงฺกา เอว เนสํ ตสฺสา นตฺถีติ อธิปฺปาโย. เตเนว ฐเปตพฺพคเหตพฺพวิเสเส สตีติ สาสงฺกํ วทติ.

然则无自性法之生等，云何有缘生性与缘性？（论）曰：“然于正生起者……”等。“其”（tassa）是指生、老、死。“应说之处”（vattabbapadeso）是指“除……外”这应说之处。然则彼为何？即如所说之名，以及名色，因行蕴与色蕴已含摄老、死。“有是生之缘”此语表明：即使生等诸法为“有”所摄，也正因其非“生”之缘，故未说“除……外”。意谓：于彼（生），全无其为缘之嫌疑。正因此，当有应除、应取之别时，（论）乃带疑而说。

เหตุจตุกฺกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

因四法释义 终。

๔. อญฺญมญฺญจตุกฺกวณฺณนา

4. 相互四法释义

๒๔๖. ปจฺจยุปฺปนฺนสฺสาติ ปจฺจยุปฺปนฺนภาวิโน. วิสุํ ฐิตสฺสาติ ภเวน อสงฺคหิตสฺส. สปฺปเทสเมว คหิตํ อิธ เวทนาทิกฺขนฺธตฺตยสฺเสว อธิปฺเปตตฺตา นิรุฬฺหตฺตา จ. ปจฺจยุปฺปนฺนํ ฐเปตฺวา ปจฺจยภูตํเยว นามํ คหิตํ, อวิคตปจฺจยนิยมาภาโว วิย ภเว อุปาทานสฺส อญฺญมญฺญปจฺจยนิยมาภาโวติ โยชนา. วุตฺตนเยนาติ ‘‘สงฺขตลกฺขณานํ ปนา’’ติอาทินา วุตฺตนเยน.

246. “缘生者”（paccayuppannassa）是指有缘生法性质者。“独立者”（visuṃ ṭhitassa）是指不为“有”所含摄者。此处仅取其部分，因其意指受等三蕴，及其已确立故。除去缘生法，仅取作为缘之名法，其结合（yojanā）应为：譬如无离去缘之必然性不存在，于“有”中，取亦无相互缘之必然性。“以所说之理”（vuttanayena）是指以“然则诸有为相……”等所说之理。

อญฺญมญฺญปจฺจโย วิย อญฺญมญฺญปจฺจโยติ อยมตฺโถ อิธาธิปฺเปโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อญฺญมญฺญ…เป… อธิปฺเปโต สิยา’’ติ อาห. ตถา จ วทนฺติ ‘‘อญฺญมญฺญญฺเจตฺถ น ปฏฺฐาเน อาคตอญฺญมญฺญวเสน คเหตพฺพ’’นฺติ. จกฺขายตนุปจยาทีนนฺติ อุปรูปริ จิตานิ วิย อุปฺปนฺนจกฺขายตนาทีนิ, จกฺขายตนาทีนํ วา อุปตฺถมฺภกานิ จกฺขายตนุปจยาทีนิ.

为表明此处意谓“相互缘”如“相互缘”（之通常义），故说“相互……乃至……应是此义”。亦如是说：“此处之相互，不应取为《发趣论》(Paṭṭhāna)中所来之相互义。”“眼处积集等”（cakkhāyatanupacayādīni）是指如层层堆积而生起的眼处等，或为眼处等之支持（法）。

อญฺญมญฺญจตุกฺกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

相互四法释义 终。

สงฺขาราทิมูลกนยมาติกาวณฺณนา

以行等为根本之理趣纲目释义

๒๔๗. ยทิปิ สามญฺญโต คตวิเสโส, ตถาปิ สามญฺญคฺคหเณน นยคโต วิเสโส สรูปโต ทสฺสิโต โหตีติ ‘‘นามปจฺจยา อวิชฺชา’’ติ วตฺวาปิ นามวิเสสานํ ตสฺสา ปจฺจยภาโว ทสฺเสตพฺโพติ อาห ‘‘นามวิเสสานํ…เป… วุตฺตา’’ติ. ‘‘ยเทว ปน นาม’’นฺติอาทิ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ นามคฺคหเณน อคฺคหิโตปิ ชาติอาทิ ภวคฺคหเณน คหิโตติ ทสฺสิโตวายมตฺโถติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ภวคฺคหเณน จา’’ติอาทิ. อิธาปีติ ‘‘ภวปจฺจยา อวิชฺชา’’ติ อิธาปิ. น [Pg.146] สิยาติ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา อวิชฺชา’’ติ วุตฺตํ น สิยา. ตสฺมาติ ยสฺมา สามญฺญโจทิตํ วิเสสโจทิตเมว น โหติ, ตสฺมา. โสติ ภโว. เตนาติ สภาวาสภาวธมฺมสงฺคหเณน.

247. 虽已总说差别，然以总取，理趣之别亦得以自相显示，故虽说“名缘无明”，仍应显示诸名之差别为其缘，故（论）曰：“诸名之差别……乃至……已说”。为何说“然彼名……”等？难道此义未曾显示——即，虽以取名时未取生等，然以取有时则已取之？针对此问，（论）曰：“亦以取有……”等。“此处亦然”（idhāpi）是指于“有缘无明”此处亦然。“不应有”（na siyā）是指“无明缘无明”之说不应有。“是故”（tasmā）是指，因总问非即别问，是故。“彼”（so）即是“有”。“以彼”（tena）是指以含摄有自性法与无自性法。

อุปาทานสฺสปิ ภเวกเทสตฺตา วุตฺตํ ‘‘อุปาทานปจฺจยา…เป… อคฺคหิเต’’ติ. ‘‘ภวปจฺจยา ชาตี’’ติ อิทํ วจนํ สนฺธายาห ‘‘ภวสทฺโท…เป… วุจฺจมาโน’’ติ. ‘‘นามปจฺจยา อวิชฺชา’’ติ เอตฺถ ปจฺจยุปฺปนฺนํ ฐเปตฺวา ปจฺจยสฺส คหณโต อวิชฺชาวินิมุตฺตา เอว จตฺตาโร ขนฺธา นามสทฺเทน วุจฺจนฺตีติ อาห ‘‘น นามสทฺโท นิรวเสสโพธโก’’ติ. น เจตฺถ เอกํสโต การณํ มคฺคิตพฺพํ. เยน ภว-สทฺโท นิรวเสสโพธโก, น นาม-สทฺโทติ อาห ‘‘เอวํสภาวา หิ เอตา นิรุตฺติโย’’ติ. อิมินา อธิปฺปาเยนาติ ภวสทฺโท นิรวเสสโพธโก อุปาทินฺนจตุกฺขนฺธวิสยตฺตาติ อิมินา อธิปฺปาเยน. ชายมานาทิธมฺมวิการภาวโต ชายมานาทิกฺขนฺธปฏิพทฺธา ชาติอาทโย วุจฺเจยฺยุํ, น ปน ชาติอาทิปฏิพทฺธา ชายมานาทิกฺขนฺธาติ น เอกจิตฺตกฺขเณ ชาติอาทีนํ อวิชฺชาย ปจฺจยภาโว สมฺภวตีติ อิมมตฺถมาห ‘‘ชายมานานํ ปนา’’ติอาทินา. นานาจิตฺตกฺขเณ ปน ชาติอาทโย อวิชฺชาย อุปนิสฺสยปจฺจโย โหนฺตีติ ‘‘เอกจิตฺตกฺขเณ’’ติ วิเสสิตํ. เตเนวาติ อสมฺภเวเนว.

因取亦为有之一分，故说“缘取……乃至……未被取”。针对“有缘生”此语，（论）曰：“有言……乃至……被说”。于“名缘无明”，此处除去缘生法而取缘，故唯有解脱无明之四蕴被称为“名”，故（论）曰：“名言非无遗说者”。不应于此寻求绝对的理由，说何以“有”言为无遗说者，而“名”言非是。（论）曰：“此等语词诚为此性”。“以此意趣”是指：“有”言为无遗说者，因其所缘为所取四蕴，以此意趣。因生起等法有变异性，故可说生等系属于正生起等蕴，而非正生起等蕴系属于生等，故于一心刹那，生等不可能为无明之缘”，（论）以“然于正生起者……”等文说明此义。然于不同心刹那，生等可为无明之亲依⽌缘(upanissayapaccaya)，故特指“于一心刹那”。“正因此故”（teneva）即是“正因不可能故”。

มาติกาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

纲目释义 终。

อกุสลนิทฺเทสวณฺณนา

不善的解释之释义

๒๔๘-๙. ตนฺติ ทิฏฺฐุปาทานํ. อิตรสฺสาติ กามุปาทานสฺส. ตณฺหาคหเณนาติ ‘‘ตณฺหาปจฺจยา’’ติ เอตฺถ ตณฺหาคหเณน คหิตตฺตา. ยทิ เอวํ นามคฺคหเณน คหิตา ตณฺหา กสฺมา ปุน วุตฺตาติ อาห ‘‘นาเม วิย วิเสสปจฺจยตฺตาภาวา’’ติ. ‘‘นามปจฺจยา ฉฏฺฐายตน’’นฺติ เอตฺถ หิ กามตณฺหาปิ นาเม สงฺคหิตาติ นามสฺส ยถารหํ ฉฏฺฐายตนสฺส ปจฺจยภาโว วุตฺโตติ อตฺถิ ตตฺถ วิเสสปจฺจยตฺตํ, อุปาทานสฺส ปน ภวสงฺคโหปิ อตฺถีติ ‘‘ตณฺหาปจฺจยา อุปาทาน’’นฺติ เอเตน ‘‘กามุปาทานปจฺจยา ภโว’’ติ เอตสฺส นตฺเถว วิเสโสติ วุตฺตํ ‘‘นาเม วิย วิเสสปจฺจยตฺตาภาวา’’ติ. ตณฺหา เอติสฺสา ปจฺจโยติ ตณฺหาปจฺจยา, ทิฏฺฐิ[Pg.147]. ภวสฺส ปจฺจยภูตาติ ทุวิธสฺสปิ ภวสฺส การณภูตา. อุภเยนปิ อุปาทานสฺส ภวนิทฺเทเส ฐเปตพฺพตํเยว วิภาเวติ. ปจฺจยุปฺปนฺนํ ปจฺจโย จ เอกเมวาติ ‘‘ตณฺหาปจฺจยา อุปาทาน’’นฺติ เอตฺถ วุตฺตปจฺจยุปฺปนฺนํ, ‘‘อุปาทานปจฺจยา ภโว’’ติ เอตฺถ วุตฺตปจฺจโย จ เอโก เอวตฺโถ, ตสฺมา ปจฺจโย วิสุํ ปจฺจยุปฺปนฺนโต ภินฺนํ กตฺวา น วิภตฺโต.

248-9. 彼（tan）即是见取(diṭṭhupādāna)。“其余者”（itarassa）是指欲取(kāmupādāna)。“以取贪故”（taṇhāgahaṇena）是指，于“缘贪有取”中，因贪已被取之故。若尔，为名所取之贪，何故复说？（答）曰：“因其不像名有特殊缘性故”。于“缘名有六处”，此处欲贪亦为名所摄，故说名随其相应为六处之缘，是故彼处有特殊缘性。然取亦为有所摄，故“缘贪有取”与“缘欲取有有”实无差别，故说“因其不像名有特殊缘性故”。“缘贪”（taṇhāpaccayā）是指“见”（diṭṭhi），贪为其缘。“成为有之缘者”（bhavassa paccayabhūtā）是指成为二种有之因者。二者皆阐明了取在“有”的解释(niddesa)中应被排除。缘生法与缘为一，即“缘贪有取”中所说之缘生法，与“缘取有有”中所说之缘，其义为一。是故，缘未被分别，以异于缘生法。

๒๕๒. อุปตฺถมฺภกสมุฏฺฐาปนปจฺฉาชาตปจฺจยวเสนาติ อุปตฺถมฺภกสฺส จิตฺตสมุฏฺฐานรูปสฺส สมุฏฺฐาปนวเสน, ปจฺฉาชาตปจฺจยวเสน จ.

252. 依扶持生起与后生缘的方式：即依作为扶持的心生色法(cittasamuṭṭhānarūpa)的生起方式，以及依后生缘的方式。

๒๕๔. ปญฺจนฺนนฺติ จกฺขายตนาทีนํ ปญฺจนฺนํ. สหชาตาทิปจฺจโยติ สหชาตนิสฺสยอตฺถิอวิคตาทิปจฺจโย. วตฺถุสงฺขาตํ รูปํ. ปุเรชาตาทิปจฺจโยติ ปุเรชาตนิสฺสยวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตปจฺจโย. ปจฺฉาชาตาทิปจฺจโยติ ปจฺฉาชาตวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตปจฺจโย. ฉฏฺฐสฺส สหชาตาทีติ อาทิ-สทฺเทน อญฺญมญฺญนิสฺสยสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตาทโย คหิตา.

254. 五者，是指眼处等五种。俱生等缘(sahajātādi-paccaya)，是指俱生缘、依止缘、有缘、不离缘等。所依(vatthu)是指色法。前生等缘(purejātādi-paccaya)，是指前生缘、依止缘、不相应缘、有缘、不离缘等。后生等缘(pacchājātādi-paccaya)，是指后生缘、不相应缘、有缘、不离缘等。第六种的俱生等缘中，“等”字包含了相互缘、依止缘、相应缘、有缘、不离缘等。

๒๖๔. ยสฺสาติ ‘‘ยสฺส จ โหตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ ‘‘ยสฺสา’’ติ ปทํ สนฺธาย วุตฺตํ. เตนาห ‘‘โหตีติ โยเชตพฺพ’’นฺติ.

264. “于某者”(yassa)一词，是就“于某者亦有”(yassa ca hoti)中的“于某者”而言。因此说：“应与‘有’(hoti)连接”。

๒๘๐. ตสฺสาติ ‘‘พลวกิเลสภูตาย วิจิกิจฺฉายา’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๘๐) ปทสฺส. เตนาติ ‘‘ตณฺหาฏฺฐาเน’’ติ ปเทน. จิตฺตุปฺปาทกณฺฑาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน อิมสฺมึ ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺเค สุตฺตนฺตภาชนียาทึ สงฺคณฺหาติ.

280. “彼”(tassa)，是指“已成强力烦恼之疑”(balavakilesabhūtāya vicikicchāya，《分别论义注》280页)一词。“以彼”(tena)，是指“于爱之境”(taṇhāṭṭhāne)一词。“心生品等”(Cittuppādakaṇḍādīsu)中的“等”字，在此《缘起分别》(paṭiccasamuppāda-vibhaṅga)中，包含了《经分别》(suttanta-bhājanīya)等。

อกุสลนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《不善解释》之释义终。

กุสลาพฺยากตนิทฺเทสวณฺณนา

善与无记解释之释义

๓๐๖. สพฺยาปารานีติ สอุสฺสาหานิ, วิปากธมฺมานีติ อตฺโถ. ปริหีนํ อวิชฺชาฏฺฐานํ เอเตสนฺติ ปริหีนาวิชฺชาฏฺฐานา.

306. “有作用”(sabyāpārāni)是指有勤策，其义即是异熟法。“已断尽无明处”(parihīnāvijjāṭṭhānā)，是因他们的无明之处(avijjāṭṭhāna)已断尽(parihīnaṃ)。

สนฺธายาติ อธิปฺปายํ วิภาเวนฺโต วิย วทติ, สรูเปเนว ปน ‘‘น จ จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ รูปํ สมุฏฺฐาเปนฺตี’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๓๐๖) อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. นามรูปํ น น ลพฺภตีติ โยชนา.

“参照”：犹如阐明意趣而说，但在义注(aṭṭhakathā)中则直接说道：“眼识等不生起色法”(《分别论义注》306页)。应如是连接：“名色非不可得”(Nāmarūpaṃ na na labbhati)。

กุสลาพฺยากตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《善与无记解释》之释义终。

อวิชฺชามูลกกุสลนิทฺเทสวณฺณนา

以无明为根之善法解释之释义

๓๓๔. กุสลผเลติ [Pg.148] กุสลวิปากปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส คหิตตฺตา ตสฺส สาทุรสวิสรุกฺขพีชสทิสตา วุตฺตา.

334. “善果”(kusalaphala)：因其包含了善异熟结生识，故说它如同味甜的毒树之种。

ยทิปิ ‘‘สงฺขารเหตุก’’นฺติอาทินา โยชนา ลพฺภติ, อวิคตจตุกฺกาทีนิ ปน น ลพฺภนฺติ ยถาลาภโยชนาย ทสฺสิตตฺตา.

虽然可以由“行所致”(saṅkhārahetuka)等得到解释，但不离四法等却不可得，因为这是依其所得而作的解释来显示的。

อวิชฺชามูลกกุสลนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《以无明为根之善法解释》之释义终。

กุสลมูลกวิปากนิทฺเทสวณฺณนา

以善为根之异熟解释之释义

๓๔๓. กมฺมํ วิย ปจฺจโย โหติ วิปากภาวโตติ อธิปฺปาโย. วิปากสฺส กมฺมํ ปจฺจโย โหนฺตํ สาติสยํ โหตีติ ตสฺส นิปฺปริยายตา, ตํสมฺปยุตฺตานํ ปริยายตา สิยาติ อธิปฺปาเยน ‘‘ปริยาเยน อุปนิสฺสยปจฺจโยติ วุตฺตานี’’ติ อาห. ‘‘กุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺส ธมฺมสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๓), อกุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺส ธมฺมสฺส (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๓), วิปากธมฺมธมฺโม เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๓.๑๐๓) ปน วจนโต นิปฺปริยาเยน สพฺเพปิ กุสลากุสลา ธมฺมา วิปากสฺส อุปนิสฺสยปจฺจโย โหตีติ อยมตฺโถ ทิสฺสติ. ‘‘กุสลมูลํ อกุสลมูล’’นฺติ อิเมสํ อนฺวาเทโสปิ ปจฺจยสทฺทาเปกฺขาย ‘‘เอสา’’ติ ปุลฺลิงฺควเสน วุตฺโตติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอสาติ…เป… โยเชตพฺพ’’นฺติ.

343. 其义为：业作为缘是为了成就异熟的状态。业作为异熟的缘时，具有超胜作用，因此它是无别说(nippariyāyatā)的；而与其相应法可能是有别说(pariyāyatā)的，基于此义而说“（彼等）以间接的方式为亲依止缘”。又根据“善法为无记法之亲依止缘(upanissayapaccayena paccayo)（《发趣》1.1.423）；不善法为无记法之……（《发趣》1.1.423）；异熟法法为非异熟非异熟法法之亲依止缘”（《发趣》1.3.103）之文，可见一切善、不善法皆无别说地为异熟之亲依止缘。为显示“善根(kusalamūla)、不善根(akusalamūla)”等词，亦因关联“缘”(paccaya)一词，故以阳性“此”(esā)言之，因此说“此……应如是连接”。

‘‘มนสิกาโรปี’’ติอาทินา อปฺปหีนาวิชฺชานมฺปิ กิริยาย กุสลากุสลมูลานิ, อวิชฺชา จ อุปนิสฺสยา น โหนฺตีติ ทสฺเสติ. กมฺมวฏฺฏวิปากวฏฺฏภูตานิเยว สงฺขารวิญฺญาณานิ ปจฺฉิมนเย อธิปฺเปตานีติ วุตฺตํ ‘‘กิริยานิ ปน…เป… คจฺฉนฺตี’’ติ. เตสํ ปจฺจยานํ วเสน อเนกปฺปการโตติ อธิปฺปาโยติ โยชนา.

通过“作意亦”(manasikāropi)等文显示：即使对未断无明者而言，其唯作的善、不善根以及无明，也不会成为亲依止缘。在后面的理趣中，属于业轮(kammavaṭṭa)和异熟轮(vipākavaṭṭa)的行(saṅkhāra)和识(viññāṇa)被意指，如文所说“唯作则……至于”。其义为：依那些缘而有多种类别，应如是理解。

นวาทิเภทานนฺติ นวอฏฺฐสตฺตฉาติ เอวํปเภทานํ. จตุนฺนํ จตุกฺกานนฺติ ปุริมนเย ปจฺฉิมนเย จ อาคตานํ ยถาลาภํ จตุนฺนํ จตุนฺนํ จตุกฺกานํ. ‘‘กุสลากุสลานํ [Pg.149] ปน วิปาเก จา’’ติ จ-สทฺเทน กุสลากุสเล จาติ สมุจฺเจตพฺโพติ อาห ‘‘กุสล…เป… วตฺตพฺพ’’นฺติ. มูลปเทกปจฺจยตาวเสนาติ มูลปทสฺส เอกปจฺจยภาววเสน อุปนิสฺสยปจฺจยตาวเสน. เอกสฺเสว นยสฺสาติ กุสลากุสเลสุ อวิชฺชามูลกสฺส, วิปาเกสุ กุสลากุสลมูลกสฺสาติ เอวํ เอกสฺเสว นยสฺส วเสน. ธมฺมปจฺจยเภเทติ ธมฺมสฺส ปจฺจยภูตสฺส, ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส วา ปจฺจยภาเวน เภเทติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อวิชฺชาทีน’’นฺติอาทึ วตฺวา ปุน ตเมว ‘‘ตํตํจิตฺตุปฺปาทา’’ติอาทินา ปการนฺตเรน วิภาเวติ.

九种等差别(navādibheda)，是指九种、八种、七种等这样的区分。四个四法组(catukka)，指在前理趣和后理趣中所说、依其所得的四个四个四法组。“于善与不善之异熟中亦尔”一句中的‘亦’(ca)字，应总括善与不善，因此说‘善……应说’等。依根本支为单一缘性(mūlapadekapaccayatā)是指：依根本支作为单一缘的状态，即依亲依止缘性(upanissayapaccayatā)。依单一理趣(ekasseva naya)是指：于善、不善法中为以无明为根(avijjāmūlaka)者，于异熟中为以善、不善为根(kusalākusalamūlaka)者，如是依单一理趣。法与缘的差别(dhammapaccayabheda)是指法作为缘，或作为缘生法，因缘的状态而有差别。为显示此义，先说‘无明等’，复以‘彼彼心生’等，用另一种方式阐明。

กุสลมูลกวิปากนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《以善为根之异熟解释》之释义终。

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《阿毗达摩分别》之释义终。

ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《缘起分别》之释义终。

๗. สติปฏฺฐานวิภงฺโค

7. 念住分别

๑. สุตฺตนฺตภาชนียํ

1. 经分别

อุทฺเทสวารวณฺณนา

标目章之释义

๓๕๕. สมานสทฺทวจนียานํ [Pg.150] อตฺถานํ อุทฺธรณํ อตฺถุทฺธาโร. โส ยสฺมา สทฺทตฺถวิจาโร น โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘น อิธ…เป… อตฺถทสฺสน’’นฺติ. ป-สทฺโท ปธานตฺถทีปโก ‘‘ปณีตา ธมฺมา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ติกมาติกา ๑๔) วิย.

355. 抉择出意义相似词语的含义，称为“义抉择”(atthuddhāra)。因为它不是对词语意义的辨析，所以说“于此非……见义”。“pa”音是主要意义的彰显者，如同“殊胜之法”(paṇītā dhammā)等(《法集论·三法总纲》14)一样。

อนวสฺสุตตา อนุปกิลิฏฺฐตา. เตนาห ‘‘ตทุภยวีติวตฺตตา’’ติ.

无漏(anavassutatā)即无染(anupakiliṭṭhatā)。因此说“超越此二者”。

ภุสตฺถํ ปกฺขนฺทนนฺติ ภุสตฺถวิสิฏฺฐํ ปกฺขนฺทนํ อนุปวิสนํ.

“跃入甚深义”(bhusatthaṃ pakkhandana)，即跃入、趣入于以甚深义为特点者。

อสฺสาทสฺสาติ ตณฺหาย. ‘‘นิจฺจํ อตฺตา’’ติ อภินิเวสวตฺถุตาย ทิฏฺฐิยา วิเสสการณานํ จิตฺตธมฺมานํ ตณฺหายปิ วตฺถุภาวโต วิเสสคฺคหณํ, ตถา กายเวทนานํ ทิฏฺฐิยาปิ วตฺถุภาวสมฺภวโต ‘‘วิเสเสนา’’ติ วุตฺตํ. สราควีตราคาทิวิภาคทฺวยวเสเนว จิตฺตานุปสฺสนาย วุตฺตตฺตา ตํ ‘‘นาติปเภทคต’’นฺติ วุตฺตํ. ธมฺมาติ อิธ สญฺญาสงฺขารกฺขนฺธา อธิปฺเปตา, สงฺขารกฺขนฺโธ จ ผสฺสาทิวเสน อเนกเภโทติ ธมฺมานุปสฺสนา ‘‘อติปเภทคตา’’ติ วุตฺตา. สราคาทิวิภาควเสน โสฬสเภทตฺตา วา จิตฺตานุปสฺสนา นาติปเภทคตา วุตฺตา, สุตฺเต อาคตนเยน นีวรณาทิวเสน อเนกเภทตฺตา ธมฺมานุปสฺสนา อติปเภทคตา วุตฺตา. ‘‘วิสุทฺธิมคฺโคติ วุตฺตานี’’ติ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. ตา อนุปสฺสนา เอเตสนฺติ ตทนุปสฺสนา, จิตฺตธมฺมานุปสฺสิโน ปุคฺคลา, เตสํ.

“味着”即是渴爱。由于以“常、我”为执着所依之见，渴爱亦可为心法特殊原因的所依，故特别提及；同样，身与受亦可能成为见的所依，故说“特别”。心随观仅依有贪与离贪等二分法而说，因此称其为“非极细分”。此处的“法”意指想蕴和行蕴，而行蕴又因触等而有多种类别，所以法随观被称为“极细分”。或者，心随观因有贪等十六种分类，故称“非极细分”；法随观则依经中所说理趣，因五盖等而有多种类别，故称“极细分”。应连接上文“《清净道论》中所说”。“彼随观”是指那些随观者，即修习心、法随观的补特伽罗(puggala)的随观。

ตตฺถ ‘‘อสุภภาวทสฺสเนนา’’ติ ยถาฐิตวเสนาปิ โยชนา ลพฺภเตว. ภโวฆสฺส เวทนา วตฺถุ ภวสฺสาทภาวโต. นิจฺจคฺคหณวเสนาติ อตฺตาภินิเวสวิสิฏฺฐสฺส นิจฺจคฺคหณสฺส วเสน. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘สสฺสตสฺส อตฺตโน’’ติ. โอเฆสุ วุตฺตนยา เอว โยคาสเวสุปิ โยชนา อตฺถโต อภินฺนตฺตาติ เต น คหิตา. นิจฺจคฺคหณวเสนาติ [Pg.151] อตฺตาภินิเวสวิสิฏฺฐสฺส นิจฺจคฺคหณสฺส วเสน. ปฐโมฆตติยจตุตฺถคนฺถโยชนายํ วุตฺตนเยเนว กายจิตฺตธมฺมานํ อิตรุปาทานวตฺถุตา คเหตพฺพาติ เวทนาย ทิฏฺฐุปาทานวตฺถุตา ทสฺสิตา. ตถา กายเวทนานํ ฉนฺทโทสาคติวตฺถุตา กาโมฆพฺยาปาทกายคนฺถวตฺถุตาวจเนน วุตฺตาติ. เตนาห ‘‘อวุตฺตานํ วุตฺตนเยน วตฺถุภาโว โยเชตพฺโพ’’ติ.

其中，“以见不净相”，亦可依其本义解释。感受为有瀑流之事，因其为有之味著。“以执常”者，是以伴随我执之常执。如所说言：“于常恒之我”。于诸瀑流所说之理，亦适用于诸轭、诸漏，因其义无别，故不赘述。“以执常”者，是以伴随我执之常执。于第一瀑流、第三及第四结之解释中，应依已说之理，取身、心、法为其他执取之事，由此显示感受为见取之事。同样，身与感受为欲、恚、偏见之事，已由说为欲瀑流、瞋恚、身结之事而说明。因此说：“未说者，应以已说之理连结其为事之义”。

ธารณตา อสมฺมุสฺสนตา, อนุสฺสรณเมว วา. เอกตฺเตติ เอกสภาเว นิสฺสรณาทิวเสน. สมาคโม สจฺฉิกิริยา. สติปฏฺฐานสภาโว สมฺมาสติตา นิยฺยานสติตา สมานภาคตา เอกชาติตา สภาคตา. ปุริมสฺมินฺติ ‘‘เอกตฺเต นิพฺพาเน สมาคโม เอกตฺตสโมสรณ’’นฺติ เอตสฺมึ อตฺเถ. วิสุนฺติ นานาอตฺถทฺวยภาเวน. ตเทว คมนํ สโมสรณนฺติ สติสทฺทตฺถนฺตราภาวา…เป… เอกภาวสฺสาติ โยเชตพฺพํ. สติสทฺทตฺถวเสน อวุจฺจมาเนติ ‘‘เอโก สติปฏฺฐานสภาโว เอกตฺต’’นฺติอาทินา อวุจฺจมาเน, ‘‘เอกตฺเต นิพฺพาเน สมาคโม เอกตฺตสโมสรณ’’นฺติ เอวํ วุจฺจมาเนติ อตฺโถ. ธารณตาว สตีติ ‘‘สรณตา’’ติ (ธ. ส. ๑๔) วุตฺตธารณตา เอว สตีติ กตฺวา. สติสทฺทตฺถนฺตราภาวาติ สติสงฺขาตสฺส สรเณกตฺตสโมสรณสทฺทตฺถโต อญฺญสฺส อตฺถสฺส อภาวา. ปุริมนฺติ สรณปทํ. นิพฺพานสโมสรเณปีติ ยถาวุตฺเต ทุติเย อตฺเถ สรเณกตฺตสโมสรณปทานิ สหิตาเนว สติปฏฺฐาเนกภาวสฺส ญาปกานิ, เอวํ นิพฺพานสโมสรเณปิ ‘‘เอกตฺเต นิพฺพาเน สมาคโม เอกตฺตสโมสรณ’’นฺติ เอตสฺมิมฺปิ อตฺเถ สติ…เป… การณานิ.

忆持即不忘，或即是忆念。“于一性”者，是以出离等方式处于同一自性。会合即是实证。念处之自性为正念、出离念、同分、同生、同类。于前者，即于“于一性涅槃中会合，为一性之汇归”此义。“分别”者，是以两种不同之义。彼“行”即“汇归”，因“念”一词无他义……应连结为“一性”。“当‘念’一词之义未被说明时”者，意谓当未如“念处自性为一”等说时，而是如“于一性涅槃中会合，为一性之汇归”这般说时。“忆持即是念”者，是作：于《法集论》(Dhs. 14)中所说之“念性”(saraṇatā)即是忆持，此即为念(sati)。“‘念’一词无他义”者，是因名为“念”者，于“念性、一性、汇归”等词义外，无有他义。“前者”，指“念性”一词。“于涅槃汇归中亦尔”者，如于已说之第二义中，“念性、一性、汇归”诸词共同为念处一性之指示；如是，于涅槃汇归中，亦即于“于一性涅槃中会合，为一性之汇归”此义中，念……等为因缘。

อานาปานปพฺพาทีนนฺติ อานาปานปพฺพอิริยาปถจตุสมฺปชญฺญ โกฏฺฐาส ธาตุมนสิการนวสิวถิกปพฺพานีติ เอเตสํ. อิเมสุ ปน ยสฺมา เกสุจิ เทวานํ กมฺมฏฺฐานํ น อิชฺฌติ, ตสฺมา ตานิ อนามสิตฺวา ยทิปิ โกฏฺฐาสธาตุมนสิการวเสเนเวตฺถ เทสนา ปวตฺตา, เทสนนฺตเร ปน อาคตํ อนวเสสํ กายานุปสฺสนาวิภาคํ ทสฺเสตุํ ‘‘จุทฺทสวิเธน กายานุปสฺสนํ ภาเวตฺวา’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๓๕๕) วุตฺตํ. เตนาห ‘‘มหาสติปฏฺฐานสุตฺเต วุตฺตาน’’นฺติ. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ‘‘มหาสติปฏฺฐานสุตฺเต (ที. นิ. ๒.๓๘๒) วุตฺตาน’’นฺติ อิมเมว อุปสํหรติ. ปญฺจวิเธนาติ นีวรณอุปาทานกฺขนฺธายตนโพชฺฌงฺคอริยสจฺจานํ วเสน ปญฺจธา. ภาวนานุภาโว อริยมคฺคคฺคหณสมตฺถตา.

“入出息节等”者，指入出息节、威仪路节、四正知节、三十二身分节、界作意节、九种墓地观节。于此等中，因某些天人无法成就此业处，故不触及，此处说法虽仅依三十二身分与界作意而展开，然于他处说法中，为显示所有身随观之分别，故说“修习十四种身随观”(VibhA. 355)。因此说“《大念处经》所说”。“如是”一词，即总结“《大念处经》(DN. 2.382)所说”之义。“以五种”者，是依五盖、五取蕴、十二处、七觉支、四圣谛而为五种。修习之力，即是能证得圣道的能力。

ตํนิยมโตติ [Pg.152] ตสฺสา กายานุปสฺสนาทิปฏิปตฺติยา นิยมโต. ตสฺสา ภิกฺขุภาเว นิยเต สาปิ ภิกฺขุภาเว นิยตาเยว นาม โหติ.

“由彼决定故”者，是由彼身随观等行道而决定。当彼行道于比丘位中决定时，彼行道亦名为于比丘位中决定。

กายานุปสฺสนาอุทฺเทสวณฺณนา

身随观纲要释义

เอตฺถาติ กาเย. อวยวา อสฺส อตฺถีติ อวยวี, สมุทาโย, สมูโหติ อตฺโถ, โส ปน อวยววินิมุตฺตํ ทฺรพฺยนฺตรนฺติ คาโห ลทฺธิ อวยวีคาโห. หตฺถปาทาทิองฺคุลินขาทิองฺคปจฺจงฺเค สนฺนิเวสวิสิฏฺเฐ อุปาทาย ยายํ องฺคปจฺจงฺคสมญฺญา เจว กายสมญฺญา จ, ตํ อติกฺกมิตฺวา อิตฺถิปุริสรถฆฏาทิทฺรพฺยนฺติปริกปฺปนํ สมญฺญาติธาวนํ. อถ วา ยถาวุตฺตสมญฺญํ อติกฺกมิตฺวา ปกติอาทิทฺรพฺยาทิชีวาทิกายาทิปทตฺถนฺตรปริกปฺปนํ สมญฺญาติธาวนํ. นิจฺจสาราทิคาหภูโต อภินิเวโส สาราทานาภินิเวโส.

“于此”者，于身。“有其部分”故为“有分”，义为集合、聚集。然执取其为离于部分之他物，此见解为“有分执”。依于手、足、指、甲等大小肢节之特定组合，而有肢节之名与身体之名，超越此名而构想男女、车、瓶等物，是为“名言驰逐”。或超越如是所说之名，而构想自性等物、命我、身体等其他词义，是为“名言驰逐”。执取常、实等之执著，是为“取实执著”。

น ตํ ทิฏฺฐนฺติ ตํ อิตฺถิปุริสาทิ ทิฏฺฐํ น โหติ. ทิฏฺฐํ วา อิตฺถิปุริสาทิ น โหตีติ โยชนา. ยถาวุตฺตนฺติ เกสาทิภูตุปาทายสมูหสงฺขาตํ.

“彼非所见”者，谓彼男女等非所见。或可连结为：所见者非男女等。“如所说”者，谓名为发等大种及所造色之聚合。

เกสาทิปถวินฺติ เกสาทิสญฺญิตํ สสมฺภารปถวึ. ปุพฺพาปริยภาเวนาติ สนฺตานวเสน. อญฺญตฺถาติ ‘‘อาโปกาย’’นฺติ เอวมาทีสุ.

“发等地”者，谓名为发等、有其组成部分之地界。“以前后相”者，是以相续。“于他处”者，谓于“水身”等处。

อชฺฌตฺตพหิทฺธาติ สปรสนฺตาเน กาโย วุตฺโตติ. ‘‘กาโย’’ติ เจตฺถ สมฺมสนุปคา รูปธมฺมา อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘อชฺฌตฺตพหิทฺธาธมฺมาน’’นฺติ. ฆฏิตํ เอกาพทฺธํ อารมฺมณํ ฆฏิตารมฺมณํ, เอการมฺมณภูตนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘เอกโต อารมฺมณภาโว นตฺถี’’ติ.

“内外”者，谓于自他相续中说身。此中“身”者，意指适于思择之色法，故说“内外诸法”。“结合所缘”者，谓结合、连结为一之所缘，义为已成单一所缘。因此说“无合为一所缘之状态”。

อนฺโตโอลียนา อนฺโตสงฺโกโจ อนฺตราโวสานํ.

内退缩，即内收缩、中途放弃。

ทฺวีหีติ อภิชฺฌาวินยโทมนสฺสวินเยหิ.

“以二者”，即以调伏贪欲及调伏忧恼。

สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ สติสมฺปชญฺญํ, เตน. เอเตน กรณภูเตน. วิปกฺขธมฺเมหิ อนนฺตริตตฺตา อวิจฺฉินฺนสฺส. ตสฺส สพฺพตฺถิกกมฺมฏฺฐานสฺส.

念与正知为念正知，以此。以此为工具。于无间断者，因其未为对治法所中断。于彼遍一切处业处。

กายานุปสฺสนาอุทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

身随观纲要释义终。

เวทนานุปสฺสนาทิอุทฺเทสวณฺณนา

受随观等纲要释义

สุขาทีนนฺติ [Pg.153] สุขทุกฺขาทุกฺขมสุขานํ.

“乐等”者，即乐、苦、不苦不乐。

รูปาทิอารมฺมณนานตฺตเภทานํ วเสน โยเชตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ตถา จ เสเสสุปิ. สวตฺถุกาวตฺถุกาทีติ อาทิ-สทฺเทน หีนาทิโยนิอาทิเภทํ สงฺคณฺหาติ. วิสุํ วิสุํ น วตฺตพฺพนฺติ โจทนํ ทสฺเสตีติ โยชนา. เอกตฺถาติ กายาทีสุ เอกสฺมึ. ปุริมโจทนายาติ ‘‘ปุพฺเพ ปหีนตฺตา ปุน ปหานํ น วตฺตพฺพ’’นฺติ โจทนาย. ปหีนนฺติ วิกฺขมฺภิตํ. ปฏิปกฺขภาวนายาติ มคฺคภาวนาย. อุภยตฺถาติ อุภยโจทนาย. อุภยนฺติ ปริหารทฺวยํ. ยสฺมา ปุริมโจทนาย นานาปุคฺคลปริหาโร, นานาจิตฺตกฺขณิกปริหาโร จ สมฺภวติ, ทุติยโจทนาย ปน นานาจิตฺตกฺขณิกปริหาโรเยว, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สมฺภวโต โยเชตพฺพ’’นฺติ. มคฺคสติปฏฺฐานภาวนํ สนฺธาย วุตฺตํ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ กายาทีสุ.

“应依色等所缘之种种差别而连结”，此为关联。于其余亦如是。“有事、无事等”者，“等”字摄集下劣、根源等差别。“不应别别而说”，是为显示诘难之连结。“于一处”者，于身等中之一。“以前诘难”者，是以“先前已断，故不应复说断除”之诘难。“已断”者，谓镇伏。“以对治修”者，以道修。“于二处”者，于两种诘难。“二者”，谓两种解答。因于前一诘难，关于不同补特伽罗之解答与关于不同心刹那之解答皆有可能；于第二诘难，则仅有关于不同心刹那之解答，故说“应视可能而连结”。此乃针对道念处之修习而说。“于一切处”者，于所有身等之中。

เวทนานุปสฺสนาทิอุทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

受随观等纲要释义终。

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

纲要品释义终。

กายานุปสฺสนานิทฺเทสวณฺณนา

身随观解释释义

๓๕๖. อชฺฌตฺตาทีติ อาทิ-สทฺเทน อิธ วุตฺตา พหิทฺธาอชฺฌตฺตพหิทฺธาอนุปสฺสนปฺปการา วิย มหาสติปฏฺฐานสุตฺเต วุตฺตา สมุทยธมฺมานุปสฺสิอาทิอนุปสฺสนปฺปการาปิ กายานุปสฺสนาภาวโต คหิตา อิจฺเจว เวทิตพฺพํ. ตตฺถาติ อชฺฌตฺตาทิอนุปสฺสนายํ. จุทฺทส ปการา มหาสติปฏฺฐานสุตฺเต อาคตจุทฺทสปฺปการาทิเก อเปกฺขิตฺวา อิธ วุตฺตา. อชฺฌตฺตาทิปฺปกาโร เอโก ปกาโรติ อาห ‘‘เอกปฺปการนิทฺเทเสนา’’ติ. พาหิเรสูติ เอกจฺเจสุ อญฺญติตฺถิเยสุ. เตสมฺปิ หิ อานาปานาทิวเสน สมถปกฺขิกา กายานุปสฺสนา สมฺภวติ. เตนาห ‘‘เอกเทสสมฺภวโต’’ติ.

356. 内等：此处以“等”字，当知亦包含如《大念处经》中所说的外、内、内外随观诸方式，以及集法随观等诸随观方式，因其皆为身随观故。此中的“其中”，即指于内等随观中。此处所说十四种方式，是参照《大念处经》中出现的十四种方式等而说。内等方式为一种方式，故说“以一种方式的解释”。“于外”，指于某些外道中。他们亦可能以安那般那等方式修习属于奢摩他一分的身随观，故说“因其部分存在”。

ตจสฺส จ อตจปริจฺฉินฺนตา ตเจน อปริจฺฉินฺนตา อตฺถีติ โยชนา. ‘‘ทีฆพาหุ นจฺจตู’’ติอาทีสุ วิย อญฺญปทตฺเถปิ สมาเส อวยวปทตฺถสงฺคโห ลพฺภเตวาติ วุตฺตํ ‘‘กาเยกเทสภูโต ตโจ คหิโต เอวา’’ติ. ตจปฏิพทฺธานํ นขทนฺตนฺหารุมํสานํ, ตจปฏิพทฺธานํ ตทนุปฺปวิฏฺฐมูลานํ เกสโลมานํ, ตปฺปฏิพทฺธปฏิพทฺธานํ อิตเรสํ สมูหภูโต สพฺโพ กาโย [Pg.154] ‘‘ตจปริยนฺโต’’ตฺเวว วุตฺโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตปฺปฏิพทฺธา’’ติอาทิมาห. อตฺถิ เกสา, อตฺถิ โลมาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ อตฺถีติ ปุถุตฺตวาจี เอกํ นิปาตปทํ, น กิริยาปทํ. กิริยาปทตฺเต หิ สนฺตีติ วตฺตพฺพํ สิยา, วจนวิปลฺลาเสน วา วุตฺตนฺติ.

皮肤的不为皮所限性，即不被皮肤所分隔，应如是连结。在“长臂者跳舞”等复合词中，即使是指称他物，亦可包含其组成部分的含义，故说“已然包含作为身之一分的皮”。为显示“由与皮相连的指甲、牙、筋、肉，与皮相连且根植于其中的头、身毛，以及与此相连结的其余部分所构成之集合的全身，即被称为‘以皮为边’”，故说“与彼相连”等。“有发，有毛”，是其关联。此中“有”(atthi)是表示个别的单个不变词，非动词。若为动词，则应说“有”(santi)，或可说是（单复）数错置。

กมฺมฏฺฐานสฺส วาจุคฺคตกรณาทินา อุคฺคณฺหนํ อุคฺคโห. โกฏฺฐาสปาฬิยา หิ วาจุคฺคตกรณํ, มนสิกิริยาย เกสาทีนํ วณฺณาทิโต อุปธารณสฺส จ ปคุณภาวาปาทนํ อิธ อุคฺคโห. เยน ปน นเยน โยคาวจโร ตตฺถ กุสโล โหติ, โส วิธีติ วุตฺโต.

以口诵等方式学习业处，称为“学习”(uggaha)。即（三十二）身分之文的口诵，以及通过作意，从颜色等方面辨别发等，并使之熟练，此处称为“学习”。而禅修者藉以于彼处变得善巧的方式，则称为“方法”(vidhi)。

ปุริเมหีติ ปุริมปุริเมหิ ปญฺจกฉกฺเกหิ สมฺพนฺโธ วุตฺโต. ‘‘มํสํ…เป… วกฺก’’นฺติ หิ อนุโลมโต วกฺกปญฺจกสฺส ปุน ‘‘วกฺกํ…เป… เกสา’’ติ วกฺกปญฺจกสฺส, ตจปญฺจกสฺส จ ปฏิโลมโต สชฺฌายกฺกโม สมฺพนฺโธ ทสฺสิโต. สฺวายํ สชฺฌาโยติ สมฺพนฺโธ. วิสุํ ติปญฺจาหนฺติ อนุโลมโต ปญฺจาหํ, ปฏิโลมโต ปญฺจาหํ, อนุโลมปฏิโลมโต ปญฺจาหนฺติ เอวํ ปญฺจกฉกฺเกสุ ปจฺเจกํ ติปญฺจาหํ. ปุริเมหิ เอกโต ติปญฺจาหนฺติ ตจปญฺจกาทีหิ สทฺธึ อนุโลมโต วกฺกปญฺจกาทีนิ เอกชฺฌํ กตฺวา วุตฺตนเยเนว ติปญฺจาหํ. อาทิอนฺตทสฺสนวเสนาติอาทิภูตสฺส อนุโลมโต สชฺฌายสฺส, อนุโลมปฏิโลมโต สชฺฌาเย อนฺตภูตสฺส ปฏิโลมโต สชฺฌายสฺส ทสฺสนวเสน. เตนาห ‘‘อนุโลม…เป… อนฺติโม’’ติ. เอตมฺปีติ ยทิทํ ปุริเมหิ สทฺธึ ปจฺฉิมสฺส ปญฺจกาทิโน เอกโต สชฺฌายกรณํ, ปญฺจกาทีนํ ปจฺเจกํ อนุโลมาทินา สชฺฌายปฺปการโต อญฺโญ สชฺฌายปฺปกาโร เอโสติ อตฺโถ. ทฺวินฺนํ หตฺถานํ เอกมุขา อญฺญมญฺญสมฺพนฺธา ฐปิตา องฺคุลิโย อิธ หตฺถสงฺขลิกาติ อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘องฺคุลิปนฺตี’’ติ. อสุภลกฺขณํ เกสาทีนํ ปฏิกฺกูลภาโว. ถทฺธาทิภาโว ธาตุลกฺขณํ.

与前前诸五法组、六法组的关系已被说明。“肉……乃至……肾”是顺诵肾五组；“肾……乃至……发”则显示了逆诵肾五组及皮五组的诵习次第之关联。此即诵习之关联。“分别三个五日”：即顺诵五日，逆诵五日，顺逆诵五日，如是在各五法组、六法组中，各（修习）三个五日。“与前者合为三个五日”：即将皮五组等与顺诵的肾五组等合在一起，依前述方式（修习）三个五日。“以见首尾故”：指以见到作为开始的顺诵，以及在顺逆诵中作为结尾的逆诵故。因此说“顺诵……乃至……最后”。此亦即：将后者五法组等与前者合在一起诵习，此是异于各五法组等各自顺诵等诵习方式的另一种诵习方式，此为其义。两手相对，手指相互关联而置，此处意指“手链”(hatthasaṅkhalikā)，故说“指列”(aṅgulipantī)。不净相是发等的可厌性。坚硬等性是界相。

อตฺตโน โกฏฺฐาโส, สมาโน วา โกฏฺฐาโส สโกฏฺฐาโส, ตตฺถ ภโว สโกฏฺฐาสิโก, กมฺมฏฺฐานํ.

自己的部分，或相同的部分，即“自身分”(sakoṭṭhāsa)；于彼处存在者，即“自身分所缘”(sakoṭṭhāsika)的业处。

กายานุปสฺสนํ หิตฺวาติ อสุภโต วา ธาตุโต อนุปสฺสนํ มนสิการํ อกตฺวา. ปุพฺเพ วิย ปริยนฺตตาลญฺจ อาทิตาลญฺจ อคนฺตฺวา.

舍弃身随观(kāyānupassanā)，即不作不净(asubha)或界(dhātu)的随观作意。不像先前那样，未至终点与起点。

สมาธานาทิวิเสสโยเคน อธิกํ จิตฺตนฺติ อธิจิตฺตํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สมถวิปสฺสนาจิตฺต’’นฺติ. มนสิกรณํ จิตฺตนฺติ เอกนฺตํ สมาธินิมิตฺตสฺเสว สมนฺนาหารกํ [Pg.155] จิตฺตํ. วิกฺเขปวเสน จิตฺตสฺส นานารมฺมเณ วิสฏปฺปวตฺติ อิธ ปภญฺชนํ, สมาธาเนน ตทภาวโต น จ ปภญฺชนสภาวํ.

由定力等特殊修习而更为殊胜的心，称为增上心(adhicitta)。因此说为“止观心”(samathavipassanācitta)。作意之心，即是心完全专注于禅定之相(samādhinimitta)的心。散乱(vikkhepa)是指心散乱地趋向种种不同的目标，此处意指散乱，由于有定，故无此（散乱），亦非散乱之性。

สกฺขิภวนตา ปจฺจกฺขการิตา. ปุพฺพเหตาทิเกติ อาทิ-สทฺเทน ตทนุรูปมนสิการานุโยคาทึ สงฺคณฺหาติ.

现证(sakkhibhavanatā)是指亲身证得(paccakkhakāritā)。前因等词中的“等”字，包括了相应的作意、持续的努力等等。

สมปฺปวตฺตนฺติ ลีนุทฺธจฺจรหิตํ. ตถาปวตฺติยาติ มชฺฌิมสมถนิมิตฺตํ ปฏิปตฺติยา, ตตฺถ จ ปกฺขนฺทเนน สิทฺธาย ยถาวุตฺตสมปฺปวตฺติยา. ปญฺญาย โตเสตีติ ยายํ ตตฺถ ชาตานํ ธมฺมานํ อนติวตฺตนา, อินฺทฺริยานํ เอกรสตา, ตทุปควีริยวาหนา, อาเสวนาติ อิมาสํ สาธิกา ภาวนาปญฺญา, ตาย อธิจิตฺตํ โตเสติ ปหฏฺฐํ กโรติ. ยถาวุตฺตวิเสสสิทฺธิยาว หิ ตํสาธิกาย ปญฺญาย ตํ จิตฺตํ สมฺปหํสิตํ นาม โหติ. เอวํ สมฺปหํสนฺโต จ ยสฺมา สพฺพโส ปริพนฺธวิโสธเนน ปญฺญาย จิตฺตํ โวทาเปตีติ จ วุจฺจติ, ตสฺมา ‘‘สมุตฺเตเชติ จา’’ติ วุตฺตํ. นิรสฺสาทนฺติ ปุพฺเพนาปรํ วิเสสาลาเภน ภาวนารสวิรหิตํ. สมฺปหํเสตีติ ภาวนาย จิตฺตํ สมฺมา ปหาเสติ ปโมเทติ. สมุตฺเตเชตีติ สมฺมา ตตฺถ อุตฺเตเชติ.

平等运转(samappavatta)：即远离昏沉(līna)与掉举(uddhacca)。如是运转：即以趣向中道之奢摩他相的行道，并于彼处以策励而成就如前所说的平等运转。以慧令其满足：即于彼处所生诸法的不超越，诸根的一味性，随顺精进的策励，以及修习——能成就此等的修习慧(bhāvanāpaññā)，以此令增上心(adhicitta)满足、欢喜。唯有通过如前所说的殊胜成就，能成就此的智慧才能使心极为欢喜(sampahaṃsita)。如是令心欢喜，且因以智慧彻底清净一切障碍而净化其心，故亦说“令其振奋”(samuttejeti)。无味(nirassāda)：即因未能获得比先前更殊胜的（境界），而远离了修习之味。令极欢喜(sampahaṃseti)：即以修习善令心欢喜、愉悦。令其振奋(samuttejeti)：即于彼处善令其振奋。

อาสโย ปวตฺติฏฺฐานํ.

性情(āsaya)是生起之处。

ววตฺถิตตนฺติ อสํกิณฺณตํ.

确定性(vavatthitataṃ)：即不混杂。

อนฺโตติ อพฺภนฺตเร โกฏฺฐาเส. สุขุมนฺติ สุขุมนฺหารุอาทึ สนฺธาย วทติ.

内(anto)是指阿邦答勒(abbhantara)部分。微细(sukhuma)是指微细的筋等，如是说。

ตาลปฏฺฏิกา ตาลปตฺตวิลิเวหิ กตกฏสารโก.

棕榈叶扇(tālapaṭṭikā)，是以棕榈叶篾所作的席或篮。

คณนาย มตฺตา-สทฺโท กติปเยหิ อูนภาวทีปนตฺถํ วุจฺจติ. ทนฺตฏฺฐิวชฺชิตานิ ตีหิ อูนานิ ตีณิ อฏฺฐิสตานิ. ตสฺมา ‘‘ติมตฺตานี’’ติ วุตฺตํ. ยํ ปน วิสุทฺธิมคฺเค ‘‘อติเรกติสตอฏฺฐิกสมุสฺสย’’นฺติ (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๒) วุตฺตํ, ตํ ทนฺตฏฺฐีนิปิ คเหตฺวา สพฺพสงฺคาหิกนเยน วุตฺตํ. ‘‘โคปฺผกฏฺฐิกาทีนิ อวุตฺตานี’’ติ น วตฺตพฺพํ ‘‘เอเกกสฺมึ ปาเท ทฺเว โคปฺผกฏฺฐีนี’’ติ วุตฺตตฺตา, ‘‘อานิสทฏฺฐิอาทีนี’’ติ ปน วตฺตพฺพํ.

就计数而言，“量”(mattā)一词，是为显示数量上略有不足而说。除去牙骨，为三百块骨头减三块。因此说“三百之量”(timattāni)。至于《清净道论》(Visuddhimagga)中所说“三百余骨之身”，那是连同牙骨也一并计入，以总摄的方式而说。不应说“踝骨(gopphakaṭṭhika)等未说”，因已说“于每一足有二踝骨”故；而应说“髋骨(ānisadaṭṭhi)等”。

เตน อฏฺฐินาติ อูรุฏฺฐินา.

以彼骨(tena aṭṭhinā)：即以大腿骨(ūruṭṭhinā)。

มรุมฺเปหีติ มรุมฺปจุณฺเณหิ.

以砂砾(marumpehi)：即以砂砾粉末(marumpacuṇṇehi)。

สุสมาหิตจิตฺเตน [Pg.156] เหตุภูเตน. นานารมฺมณวิปฺผนฺทนวิรเหนาติ นานารมฺมณภาเวน วิปฺผนฺทนํ นานารมฺมณวิปฺผนฺทนํ, เตน วิรเหน. อนติกฺกนฺตปีติสุขสฺส ฌานจิตฺตสฺส. ตํสมงฺคีปุคฺคลสฺส วา.

以善等引之心为因。由于没有种种所缘的躁动：即没有因种种所缘而生的躁动。对于未超越喜乐的禅心，或对于具足此（禅心）的个人。

ปฏิกฺกูลธาตุวณฺณวิเสสนฺติ ปฏิกฺกูลวิเสสํ, ธาตุวิเสสํ, วณฺณกสิณวิเสสํ. วกฺกปญฺจกาทีสุ ปญฺจสุ วิสุํ, เหฏฺฐิเมหิ เอกโต จ สชฺฌาเย ฉนฺนํ ฉนฺนํ ปญฺจาหานํ วเสน ปญฺจ มาสา ปริปุณฺณา ลพฺภนฺติ, ตจปญฺจเก ปน วิสุํ ติปญฺจาหเมวาติ อาห ‘‘อทฺธมาเส อูเนปี’’ติ. มาสนฺตรคมนํ สชฺฌายสฺส สตฺตมาทิมาสคมนํ.

“可厌、界、色之差别”：即可厌的差别、界的差别、色遍的差别。于肾五组等五组中，分别地，以及与下方（诸组）合在一起诵习时，以每组六个五日的方式，可得圆满五个月；而于皮五组，则仅分别（诵习）三个五日，故说“亦于尚缺半月时”。“经月”(māsantaragamanaṃ)指诵习进入第七个月等。

ยเมนฺตนฺติ พนฺเธนฺตํ.

“抑制者”(yamentaṃ)：即“束缚者”(bandhentaṃ)。

‘‘นีลํ ปีต’’นฺติอาทินา สงฺฆาเฏ นีลาทิววตฺถานํ ตํนิสฺสยตฺตา มหาภูเต อุปาทายาติ อาห ‘‘มหาภูตํ…เป… ทุคฺคนฺธนฺติอาทินา’’ติ. อุปาทายรูปํ มหาภูเตน ปริจฺฉินฺนนฺติ โยชนา. ตสฺสาติ อุปาทารูปสฺส. ตโตติ มหาภูตโต. ฉายาย อาตปปจฺจยภาโว อาตโป ปจฺจโย เอติสฺสาติ, อาตปสฺส ฉายาย อุปฺปาทกภาโว ฉายาตปานํ อาตปปจฺจยฉายุปฺปาทกภาโว. เตน อุปฺปาเทตพฺพอุปฺปาทกภาโว อญฺญมญฺญปริจฺเฉทกตาติ ทสฺเสติ. อายตนานิ จ ทฺวารานิ จาติ ทฺวาทสายตนานิ, ตเทกเทสภูตานิ ทฺวารานิ จ.

“‘青色、黄色’等，是在僧伽梨(saṅghāṭi)上辨别青等颜色。因其有所依，故依于大种而说‘大种……乃至……恶香’等。应连接为：‘所造色为大种所限定’。‘其’(tassa)即指所造色。‘从彼’(tato)即指从大种。影以光为缘，即光是其缘；光是影的生起者，光与影之间，是光为缘而影生起的关系。此句显示了能生与所生、以及互相限定的关系。处与门即十二处，而门是十二处的一部分。

สปฺปจฺจยภาวาติ สปฺปจฺจยตฺตา.

“有缘性”(sappaccayabhāva)即“有缘故”(sappaccayattā)。

ยถาวุตฺเตน อากาเรนาติ ‘‘อิติ อิทํ สตฺตวิธํ อุคฺคหโกสลฺลํ สุคฺคหิตํ กตฺวา’’ติอาทินา (วิภ. อฏฺฐ. ๓๕๖), ‘‘อิมํ ปน กมฺมฏฺฐานํ ภาเวตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิตุกาเมนา’’ติอาทินา (วิภ. อฏฺฐ. ๓๕๖) วา วุตฺตปฺปกาเรน วิธินา. ‘‘อวิเสสโต ปน สาธารณวเสน เอวํ เวทิตพฺพา’’ติ, ‘‘อิโต ปฏฺฐายา’’ติ จ วทนฺติ. วณฺณาทิมุเขนาติ วณฺณปฏิกฺกูลสุญฺญตามุเขน. อุปฏฺฐานนฺติ กมฺมฏฺฐานสฺส อุปฏฺฐานํ, โย อุคฺคโหติ วุตฺโต. เอตฺถาติ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานปฐมชฺฌานวิปสฺสนาสุ เอกสฺมึ สนฺธียติ. เกน? กมฺมฏฺฐานมนสิกาเรเนว, ตสฺมา อุคฺคโหว สนฺธิ อุคฺคหสนฺธีติ เวทิตพฺพํ.

“如所说方式”即如“如是善取此七种取善巧后”等，或如“欲修习此业处而证得阿罗汉者”等所说的方式。“然而应知此为无差别、共通的方式”，以及“从此处开始”等，亦作是说。“以色等为门”即以色、厌恶、空性为门。“现起”(upaṭṭhāna)即业处的现起，亦即所谓的“取”(uggaha)。“于此”(ettha)即于四禅、五禅、初禅与观(vipassanā)中，于一处连接。以何连接？仅以业处作意。是故当知，取即是连接，故名“取连接”。

อุฏฺฐานกํ อุปฺปชฺชนกํ. สาติเรกานิ ฉ อมฺพณานิ กุมฺภํ. ตโตติ มุขโธวนขาทนโภชนกิจฺจโต. นิวตฺตตีติ อรหตฺตาธิคเมน อจฺจนฺตนิวตฺติวเสน นิวตฺตติ.

“生起”(uṭṭhānakaṃ)即“生起”(uppajjanakaṃ)。“一瓮”(kumbhaṃ)是六个“阿摩那”(ambaṇa)有余。“从彼”(tato)即从漱口、嚼食、用餐等事务。“断绝”(nivattati)即以证得阿罗汉果而究竟断绝故断绝。

กมฺมเมวาติ [Pg.157] มนสิการกมฺมเมว. อารมฺมณนฺติ ปุพฺพภาคภาวนารมฺมณํ.

“唯是业”(kammameva)即唯是作意之业。“所缘”(ārammaṇaṃ)即前分修行之所缘。

ตถาติ วนมกฺกโฏ วิย.

“如是”(tathā)即犹如林中之猴。

เอกนฺติ เอกํ โกฏฺฐาสํ.

“一”(ekaṃ)即一部分。

สตฺตคหณรหิเตติ สตฺตปญฺญตฺติมฺปิ อนามสิตฺวา เทสิตตฺตา วุตฺตํ. สสนฺตานตาย อหํการวตฺถุมฺหิ อปฺปหีนมานสฺส ปหีนาการํ สนฺธายาห ‘‘วิทฺธสฺตาหํกาเร’’ติ. ตตฺถาติ ปรสฺส กาเย.

“不执取有情”(sattagahaṇarahite)是因其说法不触及有情概念故说。就其自身相续，针对我慢所依处未断我慢者已断之相，而说“我慢已毁”。“于彼”(tattha)即于他人身。

๓๕๗. อาทิมฺหิ เสวนา มนสิการสฺส อุปฺปาทนา อารมฺโภ.

357. 于始，亲近修习、生起作意，即是开端。

๓๖๒. คมิตาติ วิคมิตา.

362. “已去”(gamitā)即已离去。

กายานุปสฺสนานิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

身随观念处解释之释义 终。

เวทนานุปสฺสนานิทฺเทสวณฺณนา

受随观念处解释之释义

๓๖๓. สมฺปชานสฺสาติ สมฺมา ปกาเรหิ ชานนฺตสฺส, วตฺถารมฺมเณหิ สทฺธึ สุขสามิสาทิปฺปกาเรหิ อวิปรีตํ เวทนํ ชานนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ปุพฺพภาคภาวนา โวหารานุสาเรเนว ปวตฺตตีติ อาห ‘‘โวหารมตฺเตนา’’ติ. เวทยามีติ ‘‘อหํ เวทยามี’’ติ อตฺตุปนายิกา วุตฺตาติ, ปริญฺญาตเวทโนปิ วา อุปฺปนฺนาย สุขเวทนาย โลกโวหาเรน ‘‘สุขํ เวทนํ เวทยามี’’ติ ชานาติ, โวหรติ จ, ปเคว อิตโร. เตนาห ‘‘โวหารมตฺเตน วุตฺต’’นฺติ.

363. “正知者”(sampajānassa)即以诸正道了知者，义即如实了知与事、所缘俱生的乐受之主等诸行相感受，而无颠倒。因前分修行仅随世俗言说而转，故说“仅是言说”。“我感受”(vedayāmi)是“我感受”这样一种归于自身的说法。或已遍知受者，于乐受生起时，亦依世间言说而知、而言说“我感受乐受”，何况凡夫。是故说“仅依言说而说”。

อุภยนฺติ วีริยสมาธึ. สห โยเชตฺวาติ สมธุรกิจฺจโต อนูนาธิกํ กตฺวา. อตฺถธมฺมาทีสุ สมฺโมหวิทฺธํสนวเสน ปวตฺตา มคฺคปญฺญา เอว โลกุตฺตรปฏิสมฺภิทา.

二者即精进与定。协调配合是指使二者如肩负同一重担般均衡，不多不少。于义、法等中，以破除痴迷的方式而转起的道慧，即是出世间无碍解。

วณฺณมุขาทีสุ ตีสุปิ มุเขสุ. ปริคฺคหสฺสาติ อรูปปริคฺคหสฺส. ‘‘วตฺถุ นาม กรชกาโย’’ติ วจเนน นิวตฺติตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น จกฺขาทีนิ ฉ วตฺถูนี’’ติ อาห. อญฺญมญฺญุปตฺถมฺเภน ฐิเตสุ ทฺวีสุ นฬกลาเปสุ เอกสฺส อิตรปฏิพทฺธฏฺฐิติตา วิย นามกายสฺส รูปกายปฏิพทฺธวุตฺติตาทสฺสนญฺเหตํ นิสฺสยปจฺจยวิเสสทสฺสนนฺติ.

于色门等三门中。“所取”(pariggahassa)即无色界之所取。为显示由“依处名为业生身”一语所排除者，而说“非眼等六依处”。犹如两束芦苇相倚而立，此一依另一而住，如是此为显示名身依色身而转，亦即显示依缘之差别。

เตสนฺติ [Pg.158] เยสํ ผสฺสวิญฺญาณานิ ปากฏานิ, เตสํ. อญฺเญสนฺติ ตโต อญฺเญสํ, เยสํ ผสฺสวิญฺญาณานิ น ปากฏานิ. สุขทุกฺขเวทนานํ สุวิภูตวุตฺติตาย วุตฺตํ ‘‘สพฺเพสํ วิเนยฺยานํ เวทนา ปากฏา’’ติ. วิลาเปตฺวา วิลาเปตฺวาติ สุวิสุทฺธํ นวนีตํ วิลาเปตฺวา สีติภูตํ อติสีตเล อุทเก ปกฺขิปิตฺวา ปตฺถินฺนํ ฐิตํ มตฺเถตฺวา ปริปิณฺเฑตฺวา ปุน วิลาเปตฺวาติ สตวารํ เอวํ กตฺวา.

“彼等”即触与识皆显明之人。“余者”即触与识不显明之其他人。因苦乐受之转起状态甚为明显，故说“一切所化有情，其受皆是明显”。反复融化，即如将极纯净之酥油融化，冷却后置于极冷水中，待其凝固，搅拌成团，复又融化，如是百遍。

ตตฺถาปีติ ยตฺถ อรูปกมฺมฏฺฐานํ เอว…เป… ทสฺสิตํ, ตตฺถาปิ. เยสุ สุตฺเตสุ ตทนฺโตคธํ รูปกมฺมฏฺฐานนฺติ โยชนา.

“于彼亦尔”(tatthāpi)即于仅开示无色业处之处亦尔。应连接为：于诸经中，色业处亦包含于其中。

เวทนานุปสฺสนานิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

受随观念处解释之释义 终。

จิตฺตานุปสฺสนานิทฺเทสวณฺณนา

心随观念处解释之释义

๓๖๕. กิเลสสมฺปยุตฺตานํ น วิสุทฺธตา โหตีติ สมฺพนฺโธ. อิตเรหิปีติ อตฺตนา สมฺปยุตฺตกิเลสโต อิตเรหิปิ อสมฺปยุตฺเตหิ. วิสุํ วจนนฺติ อญฺญากุสลโต วิสุํ กตฺวา วจนํ. วิสิฏฺฐคฺคหณนฺติ วิสิฏฺฐตาคหณํ, อาเวณิกสโมหตาทสฺสนนฺติ อตฺโถ, ยโต ตทุภยํ โมมูหจิตฺตนฺติ วุจฺจติ.

365. “与烦恼相应者则不清净”，此是其关联。“亦由其他”即亦由与自身相应之烦恼外的其他不相应（烦恼）。“分别说”即与其他不善法分别而说。“取其殊胜”即是把握其殊胜性，义即显示其特有的痴，是故二者皆称为痴心。

จิตฺตานุปสฺสนานิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

心随观念处解释之释义 终。

ธมฺมานุปสฺสนานิทฺเทโส

法随观念处之解释

ก. นีวรณปพฺพวณฺณนา

甲、盖品释义

๓๖๗. เอกสฺมึ ยุเค พทฺธโคณานํ วิย เอกโต ปวตฺติ ยุคนทฺธตา.

367. 犹如系于一轭之牛，共同前进，此即双运。

คหณากาเรนาติ อสุเภปิ อารมฺมเณ ‘‘สุภ’’นฺติ คหณากาเรน. นิมิตฺตนฺติ จาติ สุภนิมิตฺตนฺติ จ วุจฺจตีติ โยชนา. เอกํเสน สตฺตา อตฺตโน อตฺตโน หิตสุขเมว อาสีสนฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อากงฺขิตสฺส หิตสุขสฺสา’’ติ. อนุปาโย เอว จ หิตวิสิฏฺฐสฺส สุขสฺส อโยนิโสมนสิกาโร, อากงฺขิตสฺส วา ยถาธิปฺเปตสฺส หิตสุขสฺส อนุปายภูโต. อวิชฺชนฺธา หิ ตาทิเสปิ ปวตฺตนฺตีติ. นิปฺผาเทตพฺเพติ [Pg.159] อโยนิโสมนสิกาเรน นิพฺพตฺเตตพฺเพ กามจฺฉนฺเทติ อตฺโถ.

“以取之行相”即于不净所缘中亦以“净”而取之行相。“及‘相’”应连接为：亦称“净相”。因有情无不希求自身之利益安乐，故说“于所希求之利益安乐”。不如理作意实为殊胜利益安乐之非方便，或为所希求、所意欲之利益安乐的非方便。为无明所盲者，于此等中亦如是转起。“应令生起”义即于应由不如理作意所生起之欲贪。

ตทนุกูลตฺตาติ เตสํ อสุเภ ‘‘สุภ’’นฺติ, ‘‘อสุภ’’นฺติ จ ปวตฺตานํ อโยนิโสมนสิการโยนิโสมนสิการานํ อนุกูลตฺตา. รูปาทีสุ อนิจฺจาทิอภินิเวสสฺส, อนิจฺจสญฺญาทีนญฺจ ยถาวุตฺตมนสิการูปนิสฺสยตา ตทนุกูลตา.

“因随顺彼”即因随顺于不净中作“净”想或“不净”想而转起的非如理作意与如理作意。于色等执著无常等，及无常想等，其如前述作意为近依止，此即“随顺彼”。

อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญํ โส อุปฺปาเทตีติ สมฺพนฺโธ. ตพฺพิปริณามสฺสาติ โภชนปริณามสฺส นิสฺสนฺทาทิกสฺส. ตทาธารสฺสาติ อุทรสฺส, กายสฺเสว วา. โสติ โภชเนมตฺตญฺญู. สุตฺตนฺตปริยาเยน กามราโค ‘‘กามจฺฉนฺทนีวรณ’’นฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘อภิธมฺมปริยาเยนา’’ติ. อภิธมฺเม หิ ‘‘นีวรณํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นีวรโณ ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นปุเรชาตปจฺจยา’’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๘.๘) เอตสฺส วิภงฺเค ‘‘อรูเป กามจฺฉนฺทนีวรณํ ปฏิจฺจ ถินมิทฺธนีวรณํ อุทฺธจฺจนีวรณํ อวิชฺชานีวรณํ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทิวจนโต ภวราโคปิ กามจฺฉนฺทนีวรณํ วุตฺตนฺติ วิญฺญายติ. เตนาห ‘‘สพฺโพปิ โลโภ กามจฺฉนฺทนีวรณ’’นฺติ.

“彼于食生起厌恶想”，此是其关联。“于彼之变异”即于食物消化之流出物等。“于彼之所依”即于腹，或于身体。“彼”(so)即食知量者。因经教中欲贪被称为“欲贪盖”，故说“依阿毗达摩(abhidhamma)教法”。于阿毗达摩中，“依盖法而生盖法，非前生缘(napurejātapaccayā)”之分别中，有“依无色界之欲贪盖而生昏沉睡眠盖、掉举盖、无明盖”等语，故知有贪亦被称为欲贪盖。是故说“一切贪皆是欲贪盖”。

สีมาเภเท กเตติ อตฺตาทิมริยาทาย ภินฺนาย, อตฺตาทีสุ สพฺพตฺถ เอกรูปาย เมตฺตาภาวนายาติ อตฺโถ. วิหาราทิอุทฺเทสรหิตนฺติ วิหาราทิปเทสปริจฺเฉทรหิตํ. อุคฺคหิตาย เมตฺตาย. อฏฺฐวีสติวิธาติ อิตฺถิอาทิวเสน สตฺตวิธา ปจฺเจกํ อเวราทีหิ โยชนาวเสน อฏฺฐวีสติวิธา. สตฺตาทิอิตฺถิอาทิอเวราทิโยเคนาติ เอตฺถ สตฺตาทิอเวราทิโยเคน วีสติ, อิตฺถิอาทิอเวราทิโยเคน อฏฺฐวีสตีติ อฏฺฐจตฺตารีสํ เอกิสฺสา ทิสาย. ตถา เสสทิสาสุปีติ สพฺพา สงฺคเหตฺวา อาห ‘‘อสีตาธิกจตุสตปฺปเภทา’’ติ.

“破除界限”意指：破除以自我等为界限，在自我等一切处平等修习慈心。“无住所等指定”意指：没有对住所等处所的限定。对于已领受慈心者而言。“二十八种”是指：以女性等七种，各自与无怨等结合，而成二十八种。“由众生等、女性等与无怨等结合”是指：于此，由众生等与无怨等结合成二十种，由女性等与无怨等结合成二十八种，于一个方向即有四十八种。其他方向也是如此，总括而言，即是“四百八十种差别”。

กตากตานุโสจนญฺจ น โหตีติ โยชนา. ‘‘พหุกํ สุตํ โหติ สุตฺตํ เคยฺย’’นฺติอาทิวจนโต (อ. นิ. ๔.๖) พหุสฺสุตตา นวงฺคสฺส สาสนสฺส วเสน เวทิตพฺพา, น วินยมตฺตสฺเสวาติ วุฑฺฒตํ ปน อนเปกฺขิตฺวา อิจฺเจว วุตฺตํ, น พหุสฺสุตตญฺจาติ.

“不追悔已作与未作之事”，应如是连结。由“多闻，即经、应颂……”(增支部4.6)等语可知，博闻应依九分教而知，非仅依律藏。至于长老之位，此处是不考虑博闻而说的，并非指博闻。

ติฏฺฐติ อนุปฺปนฺนา วิจิกิจฺฉา เอตฺถ เอเตสุ ‘‘อโหสึ นุ โข อหมตีตมทฺธาน’’นฺติอาทิกาย (ม. นิ. ๑.๑๘; ส. นิ. ๒.๒๐) ปวตฺติยา อเนกเภเทสุ ปุริมุปฺปนฺเนสุ วิจิกิจฺฉาธมฺเมสูติ เต ฐานียา วุตฺตา.

未生起的疑惑，于此等处生起：即于“我于过去世存在吗？”(中部1.18；相应部2.20)等多种先前已生起的疑惑法中。因此，它们被称为“处”。

อฏฺฐวตฺถุกาปีติ [Pg.160] น เกวลํ โสฬสวตฺถุกา, นาปิ รตนตฺตยวตฺถุกา จ, อถ โข อฏฺฐวตฺถุกาปิ. รตนตฺตเย สํสยาปนฺนสฺส สิกฺขาทีสุ กงฺขาสมฺภวโต, ตตฺถ นิพฺเพมติกสฺส ตทภาวโต จ เสสวิจิกิจฺฉานํ รตนตฺตยวิจิกิจฺฉามูลิกตา ทฏฺฐพฺพา. อนุปวิสนํ ‘‘เอวเมต’’นฺติ สทฺทหนวเสน อารมฺมณสฺส ปกฺขนฺทนํ.

亦有八事，是说不仅有十六事，亦非三宝事，而是八事。应见：于三宝生疑者，亦于学处等生疑；于三宝无疑者，则无彼等疑惑，故其余疑惑以于三宝之疑为根本。所谓“进入”，是指以“正是如此”的信解而投入所缘。

นีวรณปพฺพวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

盖品释义终。

ข. โพชฺฌงฺคปพฺพวณฺณนา

乙、觉支品释义

เตนาติ อตฺถสนฺนิสฺสิตคฺคหเณน.

“彼”者，谓依义而把握。

ปจฺจยวเสน ทุพฺพลภาโว มนฺทตา.

依缘而有的微弱状态，即是迟钝。

ปพฺพตปเทสวนคหนนฺตริโตปิ คาโม น ทูเร, ปพฺพตํ ปริกฺขิปิตฺวา คนฺตพฺพตาย อาวาโส อรญฺญลกฺขณูเปโต, ตสฺมา มํสโสเตเนว อสฺโสสีติ วทนฺติ.

村庄虽被山区丛林所隔，但并不远；因须绕山而行，其住处具备阿兰若的特征，故言其仅以肉耳便能听闻。

สมฺปตฺติเหตุตาย ปสาโท สิเนหปริยาเยน วุตฺโต.

因为是成就之因，故净信以“爱”的同义词来说明。

อินฺทฺริยานํ ติกฺขภาวาปาทนํ เตชนํ. โตสนํ ปโมทนํ.

令诸根敏锐，即是激发；令其愉悦，即是令其欢喜。

โพชฺฌงฺคปพฺพวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

觉支品释义终。

สมถวิปสฺสนาวเสน ปฐมสฺส สติปฏฺฐานสฺส, สุทฺธวิปสฺสนาวเสน อิตเรสํ. อาคมนวเสน วุตฺตํ อญฺญถา มคฺคสมฺมาสติยา กถํ กายารมฺมณตา สิยาติ อธิปฺปาโย. กายานุปสฺสิอาทีนํ จตุพฺพิธานํ ปุคฺคลานํ วุตฺตานํ. เตนาห ‘‘น หิ สกฺกา เอกสฺส…เป… วตฺตุ’’นฺติ. อเนกสติสมฺภวาวโพธปสงฺคาติ เอกจิตฺตุปฺปาเทน อเนกิสฺสา สติยา สมฺภวสฺส, สติ จ ตสฺมึ อเนกาวโพธสฺส จ อาปชฺชนโต. สกิจฺจปริจฺฉินฺเนติ อตฺตโน กิจฺจวิเสสวิสิฏฺเฐ. ธมฺมเภเทนาติ อารมฺมณเภทวิสิฏฺเฐน ธมฺมวิเสเสน. น ธมฺมสฺส ธมฺโม กิจฺจนฺติ เอกสฺส ธมฺมสฺส อญฺญธมฺโม กิจฺจํ นาม น โหติ ตทภาวโต. ธมฺมเภเทน ธมฺมสฺส วิภาเคน. ตสฺส เภโทติ ตสฺส กิจฺจสฺส เภโท นตฺถิ. ตสฺมาติ ยสฺมา นยิธ ธมฺมสฺส วิภาเคน กิจฺจเภโท อิจฺฉิโต, กิจฺจเภเทน [Pg.161] ปน ธมฺมวิภาโค อิจฺฉิโต, ตสฺมา. เตน วุตฺตํ ‘‘เอกาวา’’ติอาทิ.

第一念住依于止观，其余则依于纯观。此乃依传承所说，其意为：否则，道之正念如何能以身为所缘？此是就所说的四种人，即身随观者等而言。因此说：“诚然，不可能对一人……说”等。所谓“导致多念生起与觉知”，是因为若如此，则会于一心生起时，有多念生起，并于其中有多重觉知。所谓“为自作用所限”，是指为自身特定的作用所区别。所谓“以法之差别”，是指以所缘的差别所区别的特定法。所谓“法非另一法之作用”，是指一法不成为另一法的作用，因无此故。以法之差别，即是法的分别。所谓“彼之差别”，是说其作用并无差别。所谓“是故”，是因为此处不欲以法的分别来区别作用，而欲以作用的差别来分别法，是故。因此说“唯一……”等。

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

经分别释义终。

๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

2. 阿毗达摩分别释义

๓๗๔. ‘‘กาเย กายานุปสฺสี’’ติ อิทํ ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน สติปฏฺฐานวิเสสนํ, ตญฺจ อาคมนสิทฺธํ, อญฺญถา ตสฺส อสมฺภวโตติ อาห ‘‘อาคมนวเสน…เป… เทเสตฺวา’’ติ. ปุคฺคลํ อนามสิตฺวาติ ‘‘กาเย กายานุปสฺสี’’ติ เอวํ ปุคฺคลํ อคฺคเหตฺวา. ตถา อนามสนโต เอว อาคมนวิเสสนํ อกตฺวา. นยทฺวเยติ อนุปสฺสนานโย, สุทฺธิกนโยติ เอตสฺมึ นยทฺวเย.

374. “于身住身随观”，此是以补特伽罗为立足点对念住的特别说明，且此乃依传承而成，否则其不可能成立，故说“依传承……乃至……开示”。所谓“不触及补特伽罗”，是指如“于身住身随观”般，不执取补特伽罗。同样，正因不触及，故亦不作传承的特别说明。所谓“于二法”，是指于随观法与纯粹法此二法中。

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿毗达摩分别释义终。

สติปฏฺฐานวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

念处分别释义终。

๘. สมฺมปฺปธานวิภงฺโค

8. 正勤分别

๑. สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา

1. 经分别释义

๓๙๐. การณสทฺโท [Pg.162] ยุตฺติวาจโก ‘‘สพฺพเมตํ อการณํ วทตี’’ติอาทีสุ วิย, ตสฺมา การณปฺปธานาติ ยุตฺติปฺปธานา, อนุปฺปนฺนปาปกานุปฺปาทนาทิกิริยาย อนุรูปปฺปธานาติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อนุปฺปนฺนปาปกาทีนํ อนุปฺปาทาทิ อนุปฺปนฺนปาปกานุปฺปาทาทิ.

390. “因”一词，是“理”之谓，如于“彼言一切无因”等句中。是故，“以因为主”即“以理为主”；或于此应见其义为：以相应于“未生恶令不生”等行为者为主。“未生恶等之不生等”，即是“未生恶令不生等”。

๓๙๑. ‘‘น อญฺโญ ธมฺโมติ ยถา ตณฺหายนมิจฺฉาภินิเวสวายมนสภาวานํ ตณฺหาทีนํ ฉนฺทปริยาโย อญฺญธมฺโม นาม โหติ กตฺตุกมฺยตาสงฺขาตสฺส ฉนฺทนิยสฺส เตสุ อภาวา, ธมฺมจฺฉนฺโท ปน ตํสภาวตฺตา อญฺญธมฺโม น โหติ. เตนาห ‘‘ธมฺมจฺฉนฺโทติ สภาวจฺฉนฺโท’’ติ.

391. 所谓“非他法”，譬如，对于具有贪、邪执、勤等自性的贪等法而言，其同义词“欲”被称为“他法”，因为在它们之中，缺乏名为“欲作性”的欲求。然而，法欲因具有彼自性，故非“他法”。因此说：“法欲即是自性欲。”

๔๐๖. อฏฺฐกถายนฺติ โปราณฏฺฐกถายํ. วฏฺฏานตฺถสํวตฺตนโตติ สํสารทุกฺขสมฺภวโต.

406. “于义注中”是指于古义注中。“因导向轮回之无益”是指因轮回之苦的生起。

น สกฺโกนฺตีติ อาห ‘‘สนฺตาย สมาปตฺติยา ปริหีนา พฺรหฺมจริยวาเส สนฺถมฺภิตุํ น สกฺโกนฺตี’’ติ.

所谓“不能”，是说：“他们已从寂静等至中退失，无法在梵行中坚持。”

ตตฺถ ทุวิธายาติ โยเชตพฺพํ. อุปฺปนฺนาเยวาติ อุปฺปนฺนปุพฺพา เอว อุปฺปชฺชนฺติ สมุทาจาราทิวเสน.

应作“于此有两种”的连结。所谓“唯已生者”，是指先前已生者，通过现行等方式再次生起。

สพฺพาสุ อวตฺถาสูติ ปกตตฺตาทิอวตฺถาสุ. ปกตตฺตาวตฺเถน หิ สพฺเพน สพฺพํ ตานิ น จริตพฺพานิ. อิตราวตฺเถน จ ตทวตฺถาย ตานิ ตานิเยว จริตพฺพานิ. วตฺตพฺพนฺติอาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘น เอกจฺฉนฺเน อนาวาเส วตฺถพฺพํ, น เอกจฺฉนฺเน อาวาเส วา อนาวาเส วา วตฺถพฺพํ, น เอกาสเน นิสีทิตพฺพํ, น นีเจ อาสเน นิสินฺเน อุจฺเจ อาสเน นิสีทิตพฺพํ, น ฉมายํ นิสินฺเน อาสเน นิสีทิตพฺพํ, น เอกจงฺกเม จงฺกมิตพฺพํ, น นีเจ จงฺกเม จงฺกมนฺเต อุจฺเจ จงฺกเม จงฺกมิตพฺพํ, น ฉมายํ จงฺกมนฺเต จงฺกเม จงฺกมิตพฺพ’’นฺติ อิมานิ สงฺคณฺหาติ. เตสนฺติ ปาริวาสิกวุฑฺฒตราทีนํ วเสน. สมฺปิณฺเฑตฺวาติ สงฺกฑฺฒิตฺวา. เอเกกํ กตฺวาติ นวาปิ เอกเมกํ [Pg.163] กตฺวา. ‘‘อภิวาทนปจฺจุฏฺฐานญฺชลิกมฺมสามีจิกมฺมํ น สาทิตพฺพํ, อาสนาภิหารํ, เสยฺยาภิหารํ, ปาโททกํ, ปาทปีฐํ, ปาทกถลิกํ, ปตฺตจีวรปฏิคฺคหณํ น สาทิตพฺพ’’นฺติ อิทํ สพฺพมฺปิ อสาทิยนสามญฺเญน เอกํ. ทสาติ ‘‘น สีลวิปตฺติยา, น อาจารวิปตฺติยา, น ทิฏฺฐิวิปตฺติยา, น อาชีววิปตฺติยา, น ภิกฺขู ภิกฺขูหิ เภเทตพฺพา, น คิหิทฺธโช ธาเรตพฺโพ, น ติตฺถิยทฺธโช ธาเรตพฺโพ, น ติตฺถิยา เสวิตพฺพา, ภิกฺขู เสวิตพฺพา, ภิกฺขุสิกฺขาย สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ (จูฬว. ๖๐) เอวมาคตา ทส.

“于一切时”是指于平常等时。于平常时，彼等诸事完全不应行；于其他时，则应于彼时只行彼等相应之事。“应行”等，以“等”字摄取“不应于无覆处独住，不应于有覆处或无覆处独住，不应独坐，不应于坐低座者前坐于高座，不应于坐地上者前坐于座位，不应独自行于经行处，不应于低经行处经行者前于高经行处经行，不应于地上经行者前于经行处经行”等。所谓“彼等”，是指依别住者、长老等而言。所谓“总合”，即是合集。所谓“各各作”，是指九种皆一一而作。“不应领受礼拜、起立、合掌、恭敬业，不应领受让座、让卧具、足水、足座、拭足巾、衣钵”——此等一切，以“不领受”之共相而为一。所谓“十”，是指如《小品》(Cūḷavagga 60)所来的十事：“不于戒毁坏，不于行毁坏，不于见毁坏，不于命毁坏，不应离间比丘与比丘，不应持在家相，不应持外道相，不应亲近外道，应亲近比丘，应学比丘学处。”

‘‘กมฺมญฺจา’’ติ ปจฺจตฺตวเสน วุตฺตํ กมฺมํ ‘‘อวิปกฺกวิปากสฺสา’’ติ เอตฺถ ‘‘กมฺมสฺสา’’ติ สามิวจนวเสน ปริณาเมตฺวา โยเชตพฺพํ. ภูตาปคตุปฺปนฺนนฺติ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อิธาติ อิมิสฺสา สมฺโมหวิโนทนิยา. ‘‘เอวํ กเต โอกาเส วิปาโก…เป… อุปฺปนฺโนติ วุจฺจตี’’ติ วทนฺโต วิปากเมว วทติ. ตตฺถาติ อฏฺฐสาลินิยํ. มคฺเคน สมุจฺฉินฺนา ถามคตา กามราคาทโย ‘‘อนุสยา’’ติ วุจฺจนฺตีติ อาห ‘‘อนุสยิต…เป… มคฺเคน ปหาตพฺพา’’ติ.

“‘业’(Kammañca)是依单数主格而说，此‘业’在‘未成熟果报之’(avipakkavipākassa)中，应转为属格‘业的’(kammassa)来连结。‘已成、已去、已生’(Bhūtāpagatuppanna)是所说的关联。‘于此’(Idhā)是指于此《除痴明》(Sammohavinodanī)。说‘如此作为因缘，果报……乃至……生起’者，仅是说果报而已。‘于彼’(Tattha)是指于《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)。以道断除且已稳固的欲贪等被称为‘随眠’(anusaya)，因此说：‘随眠……乃至……应以道断除。’”

อาหตขีรรุกฺโข วิย อารมฺมณํ, กถํ? นิมิตฺตคฺคาหวเสน. ตเมวตฺถํ วิวรติ ‘‘อธิคต’’นฺติอาทินา. ตตฺถ นิมิตฺตคฺคาหวเสน อารมฺมณสฺส อธิคฺคหิตตฺตา ตํ อารมฺมณํ อนุสฺสริตานุสฺสริตกฺขเณ กิเลสุปฺปตฺติเหตุภาเวน อุปฺปตฺติฏฺฐานโต อธิคตเมว นาม โหตีติ อาห ‘‘อธิคตํ นิมิตฺตคฺคาหวเสนา’’ติ, ตํ อารมฺมณํ ปาตุภูตกิเลสนฺติ อธิปฺปาโย. กิเลสุปฺปตฺตินิมิตฺตตาย อุปฺปตฺติรหํ กิเลสํ ‘‘อารมฺมณํ อนฺโตคธกิเลส’’นฺติ วุตฺตํ. ตญฺจ โข คาหเก ลพฺภมานํ คเหตพฺเพ อุปจริตฺวา, ยถา นิสฺสิเต ลพฺภมานํ นิสฺสเย อุปจริตฺวา ‘‘มญฺจา อุกฺกุฏฺฐึ กโรนฺตี’’ติ. อิทานิ อุปจารํ มุญฺจิตฺวา นิปฺปริยาเยเนว อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘นิมิตฺตคฺคาห…เป… สทิสา’’ติ อาห. วิตฺถาเรตพฺพนฺติ ‘‘ยถา กึ? สเจ ขีรรุกฺข’’นฺติอาทินา วิตฺถาเรตพฺพํ.

“所缘犹如被砍的乳树。如何？是通过取相(nimittaggāha)的方式。其义以‘已得’(adhigata)等词句来阐明。于此，因通过取相的方式执取了所缘，故在不断忆念所缘的刹那，该所缘作为烦恼生起之因与生起之处，确实名为‘已得’，所以说‘通过取相的方式已得’，其意是该所缘会令烦恼现起。因其作为烦恼生起的相，是适于生起烦恼的，故说‘所缘是内含烦恼的’。而这（烦恼）是在能取者中被发现，却转喻于所取之物上；犹如在被依者中被发现，却转喻于所依处，如说‘床在喧哗’。如今，舍弃转喻，仅以直接的方式开示其义，故说‘取相……乃至……相似’。‘应详细说明’是指应以‘例如什么？如果像是乳树’等来详细说明。”

ติธาติ อตีตาทิวเสน ติธา. อาภโต อุปมาวเสน. อปฺปหีนตาทสฺสนตฺถมฺปีติ ปิ-สทฺเทน ‘‘ติธา นวตฺตพฺพตาทสฺสนตฺถมฺปี’’ติ วุตฺตเมว สมฺปิณฺเฑติ. เอวํ มคฺเคน ปหีนกิเลสา ทฏฺฐพฺพา มคฺเค อนุปฺปนฺเน อุปฺปตฺติรหานมฺปิ อุปฺปนฺเน สพฺเพน สพฺพํ อภาวโต.

“‘三时’(Tidhā)是指依过去等方式分为三种。‘带来’(Ābhato)是依譬喻而说。‘为了也显示未断之义’(Appahīnatādassanatthampi)中的‘也’(pi)字，总括了所说的‘为了也显示三时不应说之义’。如此，当知以道断除的烦恼：在道未生起时，它们适于生起；在道生起时，则完全不存在。”

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

经分别释义终。

๓. ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา

3. 问答释义

๔๒๗. วีริยเชฏฺฐิกาย [Pg.164] ปน มคฺคภาวนาย น วตฺตพฺพานิ สมฺมปฺปธานานิ ‘‘มคฺคาธิปตีนี’’ติ วา ‘‘นมคฺคาธิปตีนี’’ติ วาติ วาติ เอตฺถ ปฐมสฺส วีริยนฺตราภาโว, อิตรสฺส อิตราธิปติโน, นมคฺคภูตวีริยาธิปติโน จ อภาโว นวตฺตพฺพตาย การณนฺติ อิมมตฺถมาห ‘‘มคฺคาธิปตีนี’’ติอาทินา. ตทาติ วีริยเชฏฺฐิกมคฺคภาวนากาเล.

427. “然而，对于以精进为主的道之修习，不应说四正勤(sammappadhāna)为‘道之主导’或‘非道之主导’。于此，第一种情况(不应说为‘道之主导’)是因缺少其他精进；另一种情况(不应说为‘非道之主导’)是因缺少其他主导，以及缺少已成非道的精进之主导，此即不应说之理由。为明此义，故说‘道之主导’等。‘那时’(Tadā)是指以精进为主修习道之时。”

ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

问答释义终。

สมฺมปฺปธานวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

正勤分别释义终。

๙. อิทฺธิปาทวิภงฺโค

9. 神足分别

๑. สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา

1. 经分别释义

๔๓๑. ปฐโม [Pg.165] กตฺตุอตฺโถ ‘‘อิชฺฌตีติ อิทฺธี’’ติ. ทุติโย กรณตฺโถ ‘‘อิชฺฌนฺติ เอตายา’’ติ. ปชฺชิตพฺพา อิทฺธิ วุตฺตา ‘‘อิทฺธึ ปชฺชนฺติ ปาปุณนฺตี’’ติ กตฺตุสาธนสฺส อิทฺธิสทฺทสฺส กรณสาธเนน ปาทสทฺเทน สมานาธิกรณตาย อสมฺภวโต, อิชฺฌนกสฺส จ อตฺถสฺส กรณภูเตน ปาเทน ปชฺชิตพฺพตฺตา ‘‘อิทฺธิ เอว ปาโท’’ติ สทฺทโยชนา น สมฺภวตีติ อิมมตฺถมาห ‘‘น จ…เป… วตฺตุ’’นฺติ. อิทฺธิกิริยากรเณนาติ อิชฺฌนกิริยาย กรณภูเตน อตฺเถน สาเธตพฺพา จ อิทฺธิ ปชฺชิตพฺพาติ โยชนา. ทฺวินฺนํ กรณานนฺติ อิชฺฌนปชฺชนกิริยากรณานํ อิทฺธิปาทตฺถานํ. น อสมานาธิกรณตา สมฺภวติ ปฏิเสธทฺวยํ ปกติยํ ฐเปตีติ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปฐเมนตฺเถน สมานาธิกรณสมาโส, ทุติเยน สามิวจนสมาโส อิทฺธิปาทสทฺทานํ น ยุชฺชติ, ตสฺมา. ยถาวุตฺตา วา ปฐเมนตฺเถน สมานาธิกรณสมาสวเสเนว โยชนา ยุชฺชติ ปาทสฺส ปชฺชมานโกฏฺฐาสภาวโต. ทุติเยนตฺเถน อิตรสมาเสเนว โยชนา ยุชฺชติ ปาทสฺส อิชฺฌนกรณูปายภาวโต.

431. “第一是作者义：‘因其成就，故为神通(iddhi)。’第二是工具义：‘凭借此而成就。’所说应行之神通为‘行神通而达到’，因为作作者语基的‘神通’一词与作工具语基的‘足’(pāda)一词，不可能有同格关系；并且，成就之事，是以足为工具而被行，故‘神通即是足’的词语组合不成立。为明此义，故说‘不应……乃至……说’。‘以神通作用之工具’是指：神通应以成就作用的工具来证成，且神通应被行，这是其连结。‘两种工具’是指成就与行这两种作用的工具，即神足之义。非不同格关系是可能的，因为双重否定确立了肯定。‘是故’(Tasmā)，因为‘神通’与‘足’二词，依第一义，同格复合不成立；依第二义，属格复合不成立，是故……。或者，如所说，依第一义，仅通过同格复合来连结是合理的，因为足是所行的部分；依第二义，仅通过其他复合来连结是合理的，因为足是成就的工具与方法。”

เกจีติ ธมฺมสิริตฺเถรํ สนฺธาย วทติ. ทุวิธตฺถายาติ นิพฺพตฺติอตฺถาย, วุทฺธิอตฺถาย จ. วิสุนฺติ ‘‘อิทฺธิ เอว ปาโท อิทฺธิปาโท’’ติ อิมสฺมา วิสุํ. สมาสโยชนาวเสนาติ ‘‘อิทฺธิยา ปาโท อิทฺธิปาโท’’ติ เอวํ สมาสโยชนาวเสน. ยถายุตฺโตติ กตฺตุกรณตฺเถสุ โย โย ยุตฺโต. ปฏิลาภปุพฺพภาคานนฺติ วิเสสาธิคมตํปุพฺพภาคานํ ยถากฺกมํ กตฺติทฺธิกรณิทฺธิภาวํ สนฺธาย วุตฺโตติ โยชนา. อุตฺตรจูฬภาชนีเย ‘‘ฉนฺโทเยว ฉนฺทิทฺธิปาโท, จิตฺตเมว, วีริยเมว, วีมํสาว วีมํสิทฺธิปาโท’’ติ วุตฺตตฺตา อาห ‘‘อุตฺตรจูฬภาชนีเย วา วุตฺเตหิ ฉนฺทาทีหิ อิทฺธิปาเทหี’’ติอาทิ.

“‘某些人’(Keci)是指法护长老(Dhammasiritthera)而说。‘为二种义’(Duvidhatthāya)是指为生起义与增长义。‘分别’(Visuṃ)是指与‘神通即是足，是为神足’此说分别开来。‘依复合连结’(Samāsayojanāvasena)是指如‘神通之足，是为神足’这样的复合连结方式。‘如其所应’(Yathāyuttaṃ)是指在作者义与工具义中，何者合适即用何者。‘获得之前分’(Paṭilābhapubbabhāgānaṃ)是指，这是针对证得殊胜之前分，依次作为作者神通与工具神通的状态而说，这是其连结。因在《上小部》(Uttaracūḷabhājanīya)中说‘欲(chanda)即是欲神足，心(citta)即是心神足，精进(vīriya)即是精进神足，观(vīmaṃsā)即是观神足’，故说‘或依《上小部》中所说的欲等神足’等。”

ฉนฺทจิตฺตวีมํสิทฺธิปาเทสุ ตาว ยุตฺตํ ปธานสงฺขารคฺคหณํ อปุพฺพตฺตา, วีริยิทฺธิปาเท ปน กถนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘วีริยิทฺธิปาทนิทฺเทเส’’ติอาทิ. ยทิ ทฺเวเยว สมนฺนาคมงฺคานิ, ฉนฺทาทโย กิมตฺถิยาติ อาห ‘‘สมาธิวิเสสนานี’’ติ. น อิธ…เป… วุตฺตา โหติ อตพฺพิเสสนตฺตา. ยทิปิ [Pg.166] สมาธิวิเสสนสมนฺนาคมงฺคทสฺสนตฺถํ ทฺวิกฺขตฺตุํ วีริยํ อาคตนฺติ วุตฺตํ, ตํ ปน ‘‘วีริยสมาธิสมนฺนาคต’’นฺติ เอตฺตาวตาปิ สิทฺธํ โหติ. เอวํ สิทฺเธ สติ ปุน วจนํ วีริยนฺตรสพฺภาวํ นุ โข ทีเปตีติ กทาจิ อาสงฺเกยฺยาติ ตทาสงฺกานิวตฺตนตฺถํ ‘‘วีริยญฺจา’’ติอาทิมาห. ฉนฺทาทีหิ วิสิฏฺโฐติ ฉนฺทาทีนํ อธิปติปจฺจยตาวิเสเสน วิสิฏฺโฐ. เตเนว หิ ฉนฺทาทิมุเขเนว อิทฺธิปาทา เทสิตา. ตถา จ วุตฺตํ ‘‘ฉนฺทํ เจ ภิกฺขุ อธิปตึ กริตฺวา ลภติ สมาธิ’’นฺติอาทิ. ตํตํอวสฺสยนวเสนาติ ตสฺส ตสฺส ฉนฺทสฺส สมาธิโน อวสฺสยตาวเสน, ปจฺจยวิเสสตายาติ อตฺโถ. อุปายตฺเถน…เป… วุตฺตา โหติ อธิคมูปายตาปิ นิสฺสยภาโวเยวาติ. ‘‘เตเนวา’’ติอาทินา ยถาวุตฺตํ ฉนฺทาทีนํ อิทฺธิปาทตํ ปาฬิยาเยว วิภาเวติ. ตตฺถ เตเนวาติ ฉนฺทาทีนํเยว อุปายตฺถภาเวเนว อิทฺธิปาทภาวสฺส อธิปฺเปตตฺตา. อุปายิทฺธิปาททสฺสนตฺถเมวาติ ฉนฺทาทิเก ธุเร เชฏฺฐเก ปุพฺพงฺคเม กตฺวา นิพฺพตฺติตสมาธิ ฉนฺทาทีนํ อิทฺธิยา อธิคมูปายตาทสฺสนํ อุปายิทฺธิปาททสฺสนํ, ตทตฺถเมว ‘‘ตถาภูตสฺส เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ ตตฺถ ตตฺถ ปาฬิยํ นิสฺสยิทฺธิปาททสฺสนํ กตํ ฉนฺทาทิวิสิฏฺฐานํเยว เวทนากฺขนฺธาทีนํ อธิปฺเปตตฺตา. เอวญฺเจตํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ. อญฺญถา เกวลํ อิทฺธิสมฺปยุตฺตานํเยว ขนฺธานํ วเสน อิทฺธิปาทภาเว คยฺหมาเน จตุพฺพิธตา น โหติ วิเสสการณาภาวโตติ อธิปฺปาโย.

“在欲、心、观神足中，摄取‘勤行’(padhānasaṅkhāra)是合理的，因其前所未有；但在精进神足中又如何呢？针对此质难，故说‘于精进神足的解释中’等。若仅有二成就支，那么欲等有何用？故说‘是定的简别’。于此……不说……，因其非彼之简别。虽然为显示定之简别与成就支而两次出现‘精进’，但仅说‘具足精进定’也已成立。既然如此，再次言说难道是为了显示有其他精进的存在吗？有时或会生此疑，为断此疑，故说‘精进亦’等。‘被欲等所简别’是指被欲等作为增上缘的特殊性所简别。正因如此，才以欲等为首开示神足。如言：‘比丘若以欲为增上而得定’等。‘依种种依止’是指依止于彼彼欲与定，意即作为特殊之缘。‘以方便为义……’是说，证得之方便亦即是依止的状态。‘正因如此’等，是以圣典阐明了如前所说的欲等即是神足。于此，‘正因如此’是指，意谓欲等正是以方便义而为神足。‘为显示方便神足’是指，以欲等为首、为主、为先导而生起之定，显示欲等是神通的证得方便，此即显示方便神足。为此，圣典中处处说‘彼如是者之受蕴……乃至……识蕴’，是为显示依止神足，因为其意仅指被欲等所简别的受蕴等。此事应如是接受。否则，若仅依与神通相应的诸蕴来理解神足，则因无简别之因，便不成四种神足，此是其意。”

๔๓๓. โตสนํ สตฺถุ อาราธนํ, สิกฺขาย วา. ถามภาวโตติ ถิรภาวโต. กุลาปเทเส ชาติมา ปุริสฺสโร โหตีติ ‘‘ปุพฺพงฺคมตฺตา จิตฺตสฺส วิสิฏฺฐชาติสทิสตา’’ติ วุตฺตํ. วิจารณาปญฺญาเหตุกตฺตา มนฺตสฺส วีมํสาสทิสตา สุวิญฺเญยฺยาวาติ น อุทฺธฏา.

433. 令师欢喜，即令导师满意，或于学处精进。坚固性，即坚定不动摇。于良家中出生且为尊贵者，即是“由于心先行之故，类似于殊胜之种姓”之意。因是思择慧之故，如同咒语之考察般容易理解，故不再赘述。

ฉนฺทาทิเกติ ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขารา, วีริยจิตฺตวีมํสาสมาธิปธานสงฺขาราติ อิเม ตโย ตโย ธมฺเม. อเภทโต เภทํ อกตฺวา อภินฺทิตฺวา อิทฺธิภาวสามญฺเญน, อิทฺธิปาทภาวสามญฺเญน จ สงฺคณฺหิตฺวา. เตนาห ‘‘สมฺปิณฺเฑตฺวา’’ติ. เภทนํ วา สมฺเภทนํ มิสฺสีกรณนฺติ อาห ‘‘อมิสฺเสตฺวา’’ติ. ตถา หิ ‘‘เสสา ปน สมฺปยุตฺตกา จตฺตาโร ขนฺธา อิทฺธิปาทาเยวา’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๔๓๓) อิทฺธิอิทฺธิปาเท อมิสฺเสตฺวาปิ กถิตํ. วิเสเสนาติ เภเทน จตูสุ อิทฺธิปาเทสุ อสมฺมิสฺสภาเวน อาเวณิกตฺตา. อาเวณิกา [Pg.167] หิ ฉนฺทาทโย ตสฺส ตสฺส อิทฺธิปาทสฺส. อวิเสเสนาติ อเภเทน, จตุริทฺธิปาทสาธารณภาเวนาติ อตฺโถ.

欲等，即欲、定、精勤行(padhānasaṅkhāra)，以及精进、心、观（三者各自的）定与精勤行，此等诸法。不作区分，不加分别，以神通之共性及神足之共性而统摄。是故说“总摄”。分别或混合即是掺杂，故说“不掺杂”。诚然，“其余相应之四蕴即是神足”（《分别论注》433），神通与神足不相掺杂亦作是说。特指，即以分别而言，于四神足中不相掺杂之独特性。盖欲等为各各神足之独有法。通指，即不加分别，义为四神足所共通。

ฉนฺทิทฺธิปาทสมาธิทฺธิปาทาทโยติ อาทิ-สทฺเทน ปธานสงฺขารํ, วีริยจิตฺตวีมํสา จ สงฺคณฺหาติ. ปาโทติ เตหิ สมฺปยุตฺตํ จตุกฺขนฺธมาห. ‘‘ฉนฺทิทฺธิปาเท ปวิสนฺตี’’ติอาทินา วิสิฏฺเฐสฺเวว ปเวสํ อวตฺวา. จตูสูติ ฉนฺโท, สมาธิ, ปธานสงฺขารา, ตํสมฺปยุตฺตา ขนฺธาติ เอวํ จตูสุ. ฉนฺทเหตุโก, ฉนฺทาธิโก วา สมาธิ อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ฉนฺทวโต โก สมาธิ น อิชฺฌิสฺสตี’’ติ. อิตีติ เอวํ อเนน ปกาเรน, ยํ สมาธิภาวนามุขํ. สมาธิภาวนานุโยเคน ภาวิตา ขนฺธา สมาธิภาวิตา.

欲、定等：“等”字包含精勤行(padhānasaṅkhāra)，以及精进、心、观。所谓“足”，指与彼等相应之四蕴。经言“入于欲神足”等，并非仅指进入殊胜之境。四者，即欲、定、精勤行，以及与此相应之诸蕴，如是为四。以欲为因，或以欲为增上之定，即是此意，故说：“具欲之人，何定不成？”如是，以此方式，即为修定之门。由修定之功力所培育之蕴，即名“定所修”。

‘‘เย หี’’ติอาทินา ‘‘อภินวํ นตฺถี’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตํ วิวรติ. ติณฺณนฺติ ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขารานํ. อิทนฺติ ‘‘อิเม หิ ตโย’’ติอาทิวจนํ. ปุริมสฺสาติ ‘‘ฉนฺโท สมาธี’’ติอาทิวจนสฺส. การณภาเวนาติ สาธนภาเวน. เตนาติ ‘‘อิเม หิ ตโย ธมฺมา’’ติอาทิวจเนน. ยสฺมา ฉนฺทาทโย ตโย ธมฺมา อญฺญมญฺญํ, สมฺปยุตฺตกานญฺจ นิสฺสยภาเวน ปวตฺตนฺติ, ตสฺมา เตสมฺปิ อิทฺธิปาทภาโว วุตฺโต. โส ปน นิสฺสยภาโว สมฺปโยคาวินาภาวีติ อาห ‘‘ตทนฺโตคธตฺตา’’ติ, สมฺปยุตฺตกนฺโตคธตฺตาติ อตฺโถ. ฉนฺทาทีนํ วิย สมฺปยุตฺตกฺขนฺธานํ สภาวโต อิทฺธิภาโว นตฺถีติ อาห ‘‘อิทฺธิภาวปริยาโย อตฺถี’’ติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เสสา สมฺปยุตฺตกา…เป… น อตฺตโน สภาเวนา’’ติ. เอกเทสสฺสาติ ฉนฺทาทีนํ. จตุนฺนมฺปิ ขนฺธานํ, ฉนฺทาทีนํ วา จตุนฺนํ. ปุนปีติ ‘‘สมฺปยุตฺตกา ปนา’’ติอาทึ สนฺธายาห. อิมินา จตุกฺขนฺธตเทกเทสานํ อิทฺธิภาวทีปเนน.

以“彼等”等句，阐释前所略说之“无新义”。三者，指欲、定、精勤行。此者，指“此三法”等语。前文者，指“欲与定”等语。为因缘者，指作为成就之助缘。由“此三法”等语故。以欲等三法，辗转相依，亦为相应法之所依而转起，是故说彼等亦有神足之性。然此所依之性，与相应不可分离，故说“摄于其中”(tadantogadhattā)，意即摄于相应法之中。如欲等，相应诸蕴自性非是神通，故说“有神通之假名”(iddhibhāvapariyāyo)。由是说“其余相应法……非由自性”。一分，指欲等。于四蕴，或于欲等四法。又，指“然相应法”等语。此乃开示四蕴及其一分具有神足之性。

ปุพฺเพ วุตฺตโต วจนกฺกเมน อญฺญนฺติ อาห ‘‘อปุพฺพนฺติ กตฺวา’’ติ. เกนฏฺเฐน อิทฺธิ ปฏิลาโภ, เกนฏฺเฐน ปาโท ปุพฺพภาโคติ ยถากฺกมํ โยชนา. ยทิ ปติฏฺฐานฏฺเฐน ปาโท, นิสฺสยิทฺธิปาโทเยว วุตฺโต สิยา, น อุปายิทฺธิปาโทติ อาห ‘‘อุปาโย จา’’ติอาทิ. สพฺพตฺถาติ สุตฺตนฺตภาชนีเย, อภิธมฺมภาชนีเย จ. เตนาห ‘‘สุตฺตนฺตภาชนีเย หี’’ติอาทิ. สมาธิวิเสสนภาเวนาติ ‘‘ฉนฺทาธิปติ, ฉนฺทเหตุโก, ฉนฺทาธิโก วา สมาธิ ฉนฺทสมาธี’’ติอาทินา สมาธิสฺส วิเสสนภาเวน[Pg.168]. ‘‘สมาธิเสวนวเสนา’’ติ จ ปาโฐ. ตตฺถ สมาธิเสวนวเสนาติ ฉนฺทาธิเก อธิปตึ กริตฺวา สมาธิสฺส อาเสวนวเสน. อุปายภูตานนฺติ ‘‘ฉนฺทวโต เจ สมาธิ อิชฺฌติ, มยฺเหว อิชฺฌตี’’ติ สมาธิอาเสวนาย อุปายภูตานํ.

说“当作未曾有”(apubbanti katvā)，是言其在文句次第上与前所说者不同。以何义为神通之得？以何义为足之先行？应如是次第连结。若足以“安立”为义，则仅说依止神足(nissayiddhipāda)，未说方便神足(upāyiddhipāda)，故云“以及方便”等。一切处，指于经分别(Suttantabhājanīya)与阿毗达摩(abhidhamma)分别中。是故云“于经分别中”等。以其为定之简别故，如“以欲为增上，以欲为因，或以欲为首要之定，即是欲定”等，以此简别于定。亦有读作“以修习定故”(samādhisevanavasenā)。此处“以修习定故”，意谓于欲等增上时，以之为增上而修习于定。作为方便者，如“若具欲者定能成就，则我必能成就”，此即作为修定之方便。

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

经分别释义终。

๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

2. 阿毗达摩分别释义

๔๔๔. สาธิปติวารานิ อฏฺฐสตานิ, เตสุ ปจฺเจกํ จตฺตาโร อิทฺธิปาทา น สมฺภวนฺตีติ อาห ‘‘สาธิปติวารานํ ปริปุณฺณานํ อภาวา’’ติ. ตตฺถ การณมาห ‘‘น หิ อธิปตีนํ อธิปตโย วิชฺชนฺตี’’ติ. ยทิ หิ อธิปตี สิยุํ สาธิปตีติ อิทฺธิปาทเภเทน ทฺวตฺตึส นยสตานิ, สุทฺธิกานิ อฏฺฐาติ จตฺตาริ นยสหสฺสานิ ภเวยฺยุํ, ตํ ปน นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ยตฺตกา ปน นยา อิธ ลพฺภนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอเกกสฺมึ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สุทฺธิกานิ อฏฺฐ นยสตานิ สาธิปติกานิปิ อฏฺเฐวาติ จตุนฺนํ มคฺคานํ วเสน โสฬส นยสตานิ.

444. 有增上(sādhipati)之门八百，于其中一一皆不可能具足四神足，故说“因有增上之门不圆满故”。于此，说明其原由：“盖增上之上无增上”。若增上之上复有增上，则依神足之分别，有增上之法门应有三千二百，纯净者八百，如是当有四千法门，然实非如此，此其意也。为示此处可得几多法门，故说“然于一一中”等。纯净法门八百，有增上者亦八百，依四道(magga)故，共有一千六百法门。

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿毗达摩分别释义终。

๓. ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา

3. 问答释义

สยํ เชฏฺฐกภาเวน ปวตฺตนโต จตฺตาโร อธิปตโย อญฺญมญฺญํ ครุํ น กโรนฺติ. ตสฺมา ‘‘จตฺตาโร อิทฺธิปาทา น มคฺคาธิปติโน’’ติ วุตฺตา. เตนาห ‘‘อญฺญมญฺญสฺส ปน อธิปตโย น ภวนฺตี’’ติ. เอตมตฺถนฺติ ‘‘อธิปตโย อญฺญมญฺญสฺส อธิปตี น ภวนฺตี’’ติ เอตมตฺถํ. อธิปติโนติ อธิปติ ภวิตุํ สมตฺถสฺส. อธิปตึ น กโรนฺตีติ อธิปตึ กตฺวา ครุํ กตฺวา นปฺปวตฺตนฺติ. อธิปตีนํ สหภาเวติ อธิปติกิจฺจกรเณน สหปวตฺติยํ. ‘‘อวีมํสาธิปติกสฺส มคฺคสฺส อภาวา’’ติ อิทํ ‘‘อธิปติตาสมตฺถา ธมฺมา อธิปติภาเวเนว ปวตฺเตยฺยุ’’นฺติ โทสาโรปนวเสนาห, น ยถาธิคตวเสน. อธิปติธมฺมานญฺหิ ปุพฺพาภิสงฺขาเร สติ อธิปติภาเวน ปวตฺติ, น อญฺญถาติ สหภาเวปิ ตทภาวํ สนฺธาย วิเสสนํ น [Pg.169] กตฺตพฺพํ สิยาติ สกฺกา วตฺตุํ. อญฺญมญฺญาธิปติกรณภาเวติ อญฺญมญฺญํ อธิปตึ กตฺวา ปวตฺติยํ. วีมํสาธิปติกตฺตวจนนฺติ วีมํสาธิปติกภาวสฺส วจนํ. น วตฺตพฺพํ สิยา สพฺเพสมฺปิ อธิปตีนํ สาธิปติกตฺตาติ อธิปฺปาโย. สหภาโว ปฏิกฺขิตฺโต เอว สาธิปติภาวสฺส อเนกํสิกตาวจนโต.

四增上缘各自为首而转起，故不互相尊重。是故说“四神足非道之增上”。由是云“彼等不互为增上”。此义即谓“诸增上缘不互为增上”。增上者，指能为增上之法。不作增上者，谓不以他为增上、不加尊重而转起。与增上俱有，谓与增上之作用俱时而起。“以无观增上之道故”一语，是为指摘过失而说“堪为增上之法，应仅以增上性而转起”，非依实证而说。盖增上之法，若有前行，则以增上性而转起，非由他法；是故，纵然俱有，观其阙如，亦可说不应作此简别。互为增上，谓互相尊崇而转起。说观之增上性，即是说明观为增上之状态。意谓不应说一切增上皆复有增上。俱有已被否定，因说有增上性非是决定的。

ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

问答释义终。

อิทฺธิปาทวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

神足分别释义终。

๑๐. โพชฺฌงฺควิภงฺโค

10. 觉支分别

๑. สุตฺตนฺตภาชนียํ

1. 经分别品

ปฐมนยวณฺณนา

初门释义

๔๖๖. ปติฏฺฐานํ [Pg.170] อิธ สํสาเร อวฏฺฐานํ, ตสฺส มูลํ กิเลสาติ อาห ‘‘กิเลสวเสน ปติฏฺฐาน’’นฺติ. ปติฏฺฐานาย ปน พฺยาปาราปตฺติ กมฺมนฺติ วุตฺตํ ‘‘อภิสงฺขารวเสน อายูหนา’’ติ. ยสฺมา กิเลเสสุ ตณฺหาทิฏฺฐิโย ตณฺหาทิฏฺฐิจริตานํ วิเสสโต สํสารนายิกา, กิเลสสหิตเมว จ กมฺมํ ปติฏฺฐานาย โหติ, น เกวลํ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ตณฺหาทิฏฺฐีหิ…เป… อายูหนา’’ติ. ตถา ตณฺหาย ภวสฺสาทภาวโต, ทิฏฺฐิยา วิภวาภินนฺทนภูตาย วิภวาภิสงฺขรณภาวโต ‘‘ตณฺหาวเสน ปติฏฺฐานํ, ทิฏฺฐิวเสน อายูหนา’’ติ วุตฺตํ. ทิฏฺฐีสุปิ อนฺโตมุขปฺปวตฺตาย ภวทิฏฺฐิยา วิเสสโต สํสาเร อวฏฺฐานํ, ยโต โอลียนาติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘สสฺสตทิฏฺฐิยา ปติฏฺฐาน’’นฺติ. พหิมุขปฺปวตฺตาปิ วิภวทิฏฺฐิ ภวาภิสงฺขรณํ นาติวตฺตตีติ วุตฺตํ ‘‘อุจฺเฉททิฏฺฐิยา อายูหนา’’ติ. ลยาปตฺติ ยถารทฺธสฺส อารมฺภสฺส อนิฏฺฐานํ อนฺโตสงฺโกจภาวโตติ อาห ‘‘ลีนวเสน ปติฏฺฐาน’’นฺติ. อุทฺธตาปตฺติ อนุปายภูตา พฺยาปาราปตฺติ อสงฺโกจภาวโตติ วุตฺตํ ‘‘อุทฺธจฺจวเสน อายูหนา’’ติ. ตถา โกสชฺชปกฺขิกตฺตา จ กามสุขานุโยคสฺส อุทฺธจฺจปกฺขิกตฺตา จ อตฺตกิลมถานุโยคสฺส ตทุภยวเสน ปติฏฺฐานายูหนา วุตฺตา, อิตรํ วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพํ. อิธาติ อิมิสฺสา สมฺโมหวิโนทนิยา. อวุตฺตานนฺติ ‘‘กิเลสวเสน ปติฏฺฐาน’’นฺติอาทีนํ วเสน เวทิตพฺพา ปติฏฺฐานายูหนาติ โยชนา.

466. 在此轮回中，安住即是立足，其根源是烦恼，故说“以烦恼为立足”。而为立足所造作之业，则称为“以行而积集”。因为在诸烦恼中，贪与见，特别是对具贪行与见行者而言，是轮回的主导者，并且唯有与烦恼相应的业才能成为立足之因，而非单独存在，故说“以贪与见……乃至……积集”。同样，因贪爱享受有，因见乐于无有而造作无有，故说“以贪为立足，以见为积集”。于诸见中，内向转起的有见，特别能使众生安住于轮回，因其令人沉溺，故说“以常见为立足”。而外向转起的无有见，亦不超越对有的造作，故说“以断见为积集”。昏沉犹如已开始之事未能完成，因其有内敛之性，故说“以昏沉为立足”。掉举则为不当之行，因其无收敛之性，故说“以掉举为积集”。同样，因耽于欲乐属懈怠分，因勤于苦行属掉举分，故以此二者说为立足与积集，其余应依已说之理趣了知。“于此”，指于此《破痴论》(Sammohavinodanī)中。“未说者”，应结合“以烦恼为立足”等来了知立足与积集。

สมปฺปวตฺเต ธมฺเมติ ลีนุทฺธจฺจวิรเหน สมปฺปวตฺเต สมฺปยุตฺตธมฺเม. ปฏิสญฺจิกฺขตีติ ปติรูปํ สงฺกเลติ คเณติ ตุเลติ. เตนาห ‘‘อุปปตฺติโต อิกฺขตี’’ติ. ตทากาโรติ ปฏิสงฺขานากาโร อุปปตฺติโต อิกฺขนากาโร. เอวญฺจ กตฺวาติ ปฏิสงฺขานสภาวตฺตา เอว อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส. ปจฺฉิมปจฺฉิมการณภาโวติ ปจฺฉิมสฺส ปจฺฉิมสฺส การณภาโว. ปุริมํ ปุริมญฺหิ ปจฺฉิมสฺส ปจฺฉิมสฺส วิเสสปจฺจโยติ.

“于平等运行法中”，即于远离昏沉和掉举而平等运行的相应法中。“审察”是指如理思惟、考量、衡量。因此说“依理观察”。彼行相即审察之行相，依理观察之行相。如此行已，正因舍觉支具有审察的自性故。“后后为因的状态”，即后后之为因的状态。因为前前对于后后是殊胜之缘。

๔๖๗. อวิปรีตกายาทิสภาวคฺคหณสมตฺถตาย [Pg.171] พลวตี เอว สติ. ปญฺญา คหิตา สติเนปกฺเกนาติ อตฺโถ. เอวํจิตฺโตติ เอวํ ลาภสกฺการสิโลกสนฺนิสฺสิตจิตฺโต. จิรกตวตฺตาทิวเสนาติ จิรกตวตฺตาทิสีเสน. ‘‘วุตฺโต’’ติ อิมินาปิ ‘‘กตฺวา อาห กายวิญฺญตฺตึ…เป… โกฏฺฐาส’’นฺติ โยชนา.

467. 正念由于能够不颠倒地把握身等自性而强有力。此义为：慧为具念与智巧者所把握。“如是心”，是指心如此依止于利养、恭敬和名声。“以长期所行等”，即以长期所行等为首。“已说”一词，亦应与“作身表……乃至……部分”相结合。

ปเรสนฺติ น อนนฺตรานํ. สพฺเพสํ…เป… โยเชตพฺพา ‘‘สพฺเพ โพชฺฌงฺคา สพฺเพสํ ปจฺจยวิเสสา โหนฺติเยวา’’ติ. กาเมตีติ กาโม, อสฺสาทนวเสน อามสตีติ อามิสํ, กาโมว อามิสนฺติ กามามิสํ, กิเลสกาโม. วตฺถุกาโม ปน อามสียตีติ อามิสํ. เอวํ เสสทฺวยมฺปิ. เตสุ โลกียนฺติ เอตฺถ สุขวิเสสาติ โลโก, อุปปตฺติวิเสโส. วฏฺฏํ สํสาโร. กามสฺสาทวเสน ปวตฺโต โลโภ กามามิสํ. ภววิเสสปตฺถนาวเสน ปวตฺโต โลกามิสํ. วิภโว นาม กิมตฺถิโย, โก วา ตํ อภิปตฺเถยฺยาติ วฏฺฏานุเคธภูโต โลโภ วฏฺฏามิสนฺติ จ วทนฺติ. ตทารมฺมณนฺติ ตสฺสา ตณฺหาย อารมฺมณํ, รูปาทิ. โลกธมฺมา ลาภาทโย. วุตฺตาวเสสา สพฺพาว ตณฺหา สํสารชนโก ราโค.

“对他人”(Paresaṃ)是指并非对紧邻者。“一切……”乃至……应结合“一切觉支皆为一切之殊胜缘”而解。“欲求”(kāmeti)故为“欲”(kāmo)；以享受故“触”(āmasati)，故为“饵”(āmisaṃ)。欲即是饵，故为“欲饵”(kāmāmisaṃ)，此指烦恼欲。而事物欲(vatthukāmo)乃被触者，故为“饵”。其余二者亦然。于此，“世”(loko)者，谓乐之差别、生之差别。“Vaṭṭaṃ”即轮回。因欲乐之享受而转起之贪为“欲饵”。因希求有之差别而转起者为“世间饵”。所谓“无有”(vibhavo)有何用？谁又会希求它呢？而随逐轮回之贪，他们称之为“轮回饵”(vaṭṭāmisaṃ)。“彼所缘”(Tadārammaṇaṃ)即彼贪爱之所缘，色等。世间法指利得等。除已说者外，其余一切贪爱皆是能生轮回之贪。

ปฐมนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一门释义 终。

ทุติยนยวณฺณนา

第二门释义

๔๖๘-๙. สพฺเพ สตฺตาติ กามภวาทีสุ, สญฺญีภวาทีสุ, เอกโวการภวาทีสุ จ สพฺพภเวสุ สพฺเพ สตฺตา. อาหารโต ฐิติ เอเตสนฺติ อาหารฏฺฐิติกา, ปจฺจยฏฺฐิติกา. เยน ปจฺจเยน เต ติฏฺฐนฺติ, โส เอโกว ธมฺโม ญาตปริญฺญาสงฺขาตาย ‘‘อาหารฏฺฐิติกา’’ติ อภิญฺญาย อภิญฺเญยฺโย. ทฺเว ธาตุโยติ สงฺขตาสงฺขตธาตุโย. ติสฺโส ธาตุโยติ กามธาตุรูปธาตุอรูปธาตุโย. ปญฺจ วิมุตฺตายตนานีติ ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน สตฺถา ธมฺมํ เทเสติ อญฺญตโร วา ครุฏฺฐานิโย’’ติอาทินา (ที. นิ. ๓.๓๒๒, ๓๕๕; อ. นิ. ๕.๒๖) อาคตานิ วิมุจฺจนการณานิ. อนุตฺตริยานีติ ทสฺสนานุตฺตริยาทีนิ ฉ อนุตฺตริยานิ. นิทฺทสวตฺถูนีติ เยหิ [Pg.172] การเณหิ นิทฺทโส โหติ, ตานิ นิทฺทสวตฺถูนิ นาม. เทสนามตฺตญฺเจตํ. ขีณาสโว หิ ทสวสฺโส หุตฺวา ปรินิพฺพุโต ปุน ทสวสฺโส น โหติ. น เกวลญฺจ ทสวสฺโส, นววสฺโสปิ…เป… เอกมุหุตฺติโกปิ น โหติเยว ปุน ปฏิสนฺธิยา อภาวา, อฏฺฐุปฺปตฺติวเสน ปเนวํ วุตฺตํ. ตานิ ปน ‘‘อิธ, ภิกฺขุ, สิกฺขาสมาทาเน ติพฺพจฺฉนฺโท โหตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๓.๓๓๑) สุตฺเต อาคตานิเยว. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา โหตี’’ติอาทีนิ (ที. นิ. ๓.๓๖๐; อ. นิ. ๑๐.๑๐๖) ทส นิชฺชรวตฺถูนิ. ขนฺธาทโยติ ขนฺธายตนธาตาทโย. วินนฺธนนฺติ ‘‘ภวาทิวินนฺธนฏฺเฐน วานํ วุจฺจติ ตณฺหา’’ติ ทสฺเสติ. คมนนฺติ อสฺสาทนวเสน อารมฺมเณ ปวตฺติมาห. เตน วุตฺตํ ‘‘ปิยรูปสาตรูเปสู’’ติ.

468-9. “一切有情”是指欲有等、想有等、一蕴有等一切有中的一切有情。“依食而住者”(āhāraṭṭhitikā)是指依食而存续者，即依缘而存续者。彼等赖以存续之缘，彼唯一法，应以名为“遍知”(ñātapariññā)之胜智(abhiññā)所了知，此即“依食而住者”。“二界”是指有为界与无为界。“三界”是指欲界、色界、无色界。“五解脱处”(vimuttāyatanāni)是指如“诸比丘，于此，导师为比丘说法，或某位堪为师长者……”等(长部3.322, 355; 增支部5.26)经中所说之解脱因缘。“无上”(anuttariyāni)是指见无上等六种无上。“无过失事”(Niddasavatthūni)是指，因彼等原因而成为无过失者(niddaso)，彼等名为无过失事。此仅为教说而已。漏尽者即使住十腊后般涅槃，亦不再有十腊。不仅十腊，九腊……乃至一刹那亦不再有，因无再结生故，此乃因事而说。而彼等事即如“于此，比丘，于学处之受持具强欲……”等(长部3.331)经中所说。“具正见之补特伽罗，其邪见已灭尽……”等(长部3.360; 增支部10.106)为十灭尽事。“蕴等”是指蕴、处、界等。“缠缚”(Vinandhanaṃ)是为说明“因有等之缠缚义，贪爱被称为‘缚’(vānaṃ)”。“行”(Gamanaṃ)是指以享受的方式于所缘中转起。因此说“于可喜可意之色中”。

วิปสฺสนาสหคตนฺติ เวทิตพฺพํ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกตฺตา. ‘‘มคฺคํ อปฺปตฺตํ กายิกํ วีริย’’นฺติ วิเสเสตฺวา วุตฺตตฺตา ปน โลกุตฺตรวีริยมฺปิ ปริยาเยน กายิกํ นาม อตฺถีติ ทีปิตํ โหติ.

应知与观(vipassanā)相应，因其能生起表色。又因特别说到“未达道之身精进”，此亦阐明，出世间精进亦可方便说为身精进。

รูปาวจเร ปีติสมฺโพชฺฌงฺโคติ น วุจฺจตีติ อาห ‘‘รูปาวจเร…เป… ปฏิกฺขิตฺตา’’ติ. ยถา วิปสฺสนาสหคตา ปีติ ปริยาเยน ‘‘ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค’’ติ วุจฺจติ, เอวํ รูปาวจเร ปีติ นิพฺเพธภาคิยา วตฺตพฺพา สิยา. เอวํ ลพฺภมานาปิ อลพฺภมานํ อุปาทาย น วุตฺตา. ‘‘อวิตกฺกอวิจารา’’ติ วิเสสนํ สนฺตปณีตาย ปีติยา ทสฺสนตฺถํ. โพชฺฌงฺคภูตาติ ปริยายโพชฺฌงฺคภูตา. อวิตกฺกอวิจาโร ปีติ…เป… น วุตฺโต สวิตกฺกสวิจารตฺตา ตสฺส. น หิ กามาวจรา อวิตกฺกอวิจารา ปีติ อตฺถิ.

色界不说喜觉支，所以说“色界……被拒绝”。正如与观(vipassanā)相应的喜，可以方便说为“喜觉支”，同样，色界之喜若是属于通达分，亦可如是说。即使可以如此获得，但因涉及不可得者，故未如是说。“无寻无伺”此一限定，是为了显示寂静、殊胜之喜。“为觉支”是指方便说为觉支。无寻无伺之喜……未被称为（觉支），因为彼（觉支）是有寻有伺的。欲界确实没有无寻无伺的喜。

อิธ วุตฺโต ปริยาเยนาติ อตฺโถ. มคฺคปฏิเวธานุโลมนโต วิปสฺสนาย วิย ปาทกชฺฌาเนสุปิ สติอาทโย ‘‘โพชฺฌงฺคา’’ตฺเวว วุจฺจนฺตีติ อาห ‘‘นิพฺเพธภาคิยตฺตา น ปฏิกฺขิปิตพฺโพ’’ติ. เอวํ กสิณชฺฌานาทีสุ โพชฺฌงฺเค อุทฺธรนฺตานํ อธิปฺปายํ วตฺวา อนุทฺธรนฺตานํ อธิปฺปายํ วตฺตุํ ‘‘อนุทฺธรนฺตา ปนา’’ติอาทิมาห. เต หิ อาสนฺเนกนฺตกิจฺจนิพฺพตฺตีหิ วิปสฺสนากฺขเณ โพชฺฌงฺเค อุทฺธรนฺติ, น ฌานกฺขเณ ตทภาวโต. เตนาห ‘‘วิปสฺสนากิจฺจสฺส วิย…เป… น อุทฺธรนฺตี’’ติ. กสิณนิสฺสนฺโท อรูปานีติ อาห ‘‘ตทายตฺตานี’’ติ.

此处的含义是：依方便说。犹如随顺于通达圣道的观，念等在基础禅那（pādakajjhāna）中也被称为“觉支”，因此说“因属通达分，故不应排斥”。如是说明了在遍处禅那（kasiṇajjhāna）等中提取觉支者的意趣后，为说明不提取者的意趣，而说“然不提取者”等。彼等于观刹那，因临近决定之事的完成而提取觉支，非于禅那刹那，因其无此作用。故说“犹如观的作用……不提取”。遍处禅那的流出是无色禅，故说“依赖于彼”。

ทุติยนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二法释义终。

ตติยนยวณฺณนา

第三法释义

๔๗๐-๑. โวสฺสชฺชนํ [Pg.173] ปหานํ โวสฺสคฺโค, โวสฺสชฺชนํ วา วิสฺสฏฺฐภาโว นิราสงฺกานุปฺปเวโสติ อาห ‘‘โวสฺสคฺคสทฺโท…เป… ทุวิธตา วุตฺตา’’ติ. วิปสฺสนากฺขเณ ตทงฺคตนฺนินฺนปฺปกาเรน, มคฺคกฺขเณ สมุจฺเฉทตทารมฺมณกรณปฺปกาเรน.

470-1. 舍弃即是断，或舍弃是完全放下、无所顾虑地进入的状态，所以说“‘舍弃’一词……说了有两种”。在观刹那，是以彼分断（tadaṅga）且倾向于彼的方式；在道刹那，是以正断并缘于彼的方式。

ตติยนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第三法释义终。

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

经分别释义终。

๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

2. 阿毗达摩分别释义

๔๗๒. อุเปกฺขนมุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส สภาโว, โส จ สมาธิวีริยสมฺโพชฺฌงฺโค วิย สมฺปยุตฺตานํ อูนาธิกภาวพฺยาวโฏ อหุตฺวา เตสํ อนูนานธิกภาเว มชฺฌตฺตาการปฺปวตฺตีติ อิมมตฺถํ อาห ‘‘อุเปกฺขนวเสนา’’ติอาทินา. ตตฺถ อุปปตฺติโต อิกฺขนนฺติ ปฏิสงฺขานมาห.

472. 舍是舍觉支的自性，它不像定觉支和精进觉支那样，干预相应诸法的增减，而是在它们不增不减的状态中以中舍之相而转起，此义以“以舍的方式”等语句来说明。其中，“观”（ikkhanā）是指审察（paṭisaṅkhāna）。

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿毗达摩分别释义终。

โพชฺฌงฺควิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

觉支分别释义终。

๑๑. มคฺคงฺควิภงฺโค

11. 道分别

๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

2. 阿毗达摩分别释义

๔๙๐. อภิธมฺเมติ [Pg.174] ธมฺมสงฺคเห. โส หิ นิพฺพตฺติตาภิธมฺมเทสนา, น วิภงฺคเทสนา วิย สุตฺตนฺตนยวิมิสฺสา. อริโยปปทตํ น กโรติ วินาปิ เตนสฺส อริยภาวสิทฺธิโต. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ.

490. 阿毗达摩是指《法集论》（Dhammasaṅgaṇī）。因为它所生起的是纯粹的阿毗达摩教法，不像《分别论》（Vibhaṅga）的教法那样混杂着经藏的理趣。它不使人成为圣者，因为即使没有它，圣者的圣性也能成就。因此义注中说：“例如”等。

๔๙๓. ‘‘โลกิยกาเลนา’’ติ อิทํ ปุพฺพภาคภาวนานุภาเวน กิจฺจาติเรกสิทฺธีติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. เอเตสนฺติ สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนํ. อปฺปหาเน, ปหาเน จ อาทีนวานิสํสวิภาวนาทินา วิเสสปฺปจฺจยตฺตา สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนิ มิจฺฉาวาจาทีนิ ปชหาเปนฺตีติ วุตฺตานิ. มิจฺฉาวาจาทิโต นิวตฺติ สมฺมาวาจาทิกิริยาติ วุตฺตํ ‘‘สมฺมาวาจาทิกิริยา หิ วิรตี’’ติ. สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย วิย น การาปกภาเวน, ตํสมงฺคีปุคฺคโล วิย น กตฺตุภาเวน. โลกุตฺตรกฺขเณปีติ น เกวลํ โลกิยกฺขเณเยว, อถ โข โลกุตฺตรกฺขเณปิ.

493. “以世间时”这句话是为了说明凭借前分修习的力量，成就了超常的功用。此处的“此等”是指正见等。因为通过观察未断与已断的过患与功德等而成为特殊之缘，正见等被说为能使人舍弃邪语等。从邪语等中止息，即是正语等之行，所以说“正语等之行实为离”。正见等不像使作者那样具有使役性，具足彼法的人（taṃsamaṅgīpuggala）不像作者那样具有能动性。不仅在世间刹那，而且在出世间刹那也是如此。

ขนฺโธปธึ วิปจฺจตีติ ปฏิสนฺธิทายิกํ สนฺธายาห. ตตฺถ วิปจฺจตีติ ปวตฺติวิปากทายิกํ.

蕴之所依成熟，这是就给予结生（paṭisandhi）而言的。在那里，“成熟”是指给予续起之异熟。

เอเกกนฺติ ‘‘ตตฺถ กตมา สมฺมาทิฏฺฐี’’ติอาทินา เอเกกํ องฺคํ ปุจฺฉิตฺวา. ตสฺส ตสฺเสวาติ เอเกกองฺคสฺเสว, น องฺคสมุทายสฺส. สห ปน ปุจฺฉิตฺวาติ ‘‘ตตฺถ กตโม ปญฺจงฺคิโก มคฺโค’’ติ ปุจฺฉิตฺวา. เอกโต วิสฺสชฺชนปฏินิทฺเทสตฺตาติ ยทิปิ ‘‘ตตฺถ กตมา สมฺมาทิฏฺฐิ? ยา ปญฺญา’’ติอาทินา (วิภ. ๔๙๕) วิสฺสชฺชนํ กตํ, ‘‘ตตฺถ กตโม ปญฺจงฺคิโก มคฺโค’’ติ (วิภ. ๔๙๔) ปน เอกโต กตาย ปุจฺฉาย วิสฺสชฺชนวเสน ปฏินิทฺเทสภาวโต น ปาฏิเยกฺกํ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ นาม โหติ. กสฺมา ปเนตฺถ ปญฺจงฺคิกวาเร เอว ปาฏิเยกฺกํ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ กตํ, น อฏฺฐงฺคิกวาเรติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. เอเกกมุขายาติ สมฺมาทิฏฺฐิอาทิมุขาย. เตน วุตฺตํ ‘‘อริยํ โว, ภิกฺขเว, สมฺมาทิฏฺฐึ เทเสสฺสามิ สอุปนิสํ สปริกฺขาร’’นฺติอาทิ [Pg.175] (สํ. นิ. ๕.๒๘). ปุพฺพสุทฺธิยา สิชฺฌนฺติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ปุพฺเพว โข ปนสฺส กายกมฺมํ วจีกมฺมํ อาชีโว สุปริสุทฺโธ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๔๓๑), ตสฺมา สมฺมาวาจาทิมุขา ภาวนา นตฺถีติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘น มคฺคสฺส อุปจาเรนา’’ติ.

“一一”是，以“于此何为正见”等问一一支。“彼彼”是，指一一支，而非诸支总和。“一同发问”是，以“于此何为五支道”而问。因为是总括的回答和反向解释，所以即使以“于此何为正见？即是智慧”等作答，然而以“于此何为五支道”一问总括作答，因此不是个别问答。为何在此五支道的场合作个别问答，而非八支道呢？为了回应这个诘难，所以说“于此”等。“一一门”是指正见等门。因此说：“诸比丘，我将为你们宣说具有近因、具有助缘的圣正见”等（Saṃ. Ni. 5.28）。因先前的清净而成就。例如说：“然而他的身业、语业、活命早已极清净”（Ma. Ni. 3.431），因此其用意是说没有以正语等为首的修习。因此说：“并非以道的加行方式”。

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿毗达摩分别释义终。

มคฺคงฺควิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

道支分别释义终。

๑๒. ฌานวิภงฺโค

12. 禅那分别

๑. สุตฺตนฺตภาชนียํ

1. 经分别

มาติกาวณฺณนา

论母释义

๕๐๘. ปาติโมกฺขสํวราทีติ [Pg.176] อาทิ-สทฺเทน อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา, โภชเน มตฺตญฺญุตา, สติสมฺปชญฺญํ, ชาคริยานุโยโคติ เอวมาทิเก สงฺคณฺหาติ. อสุภานุสฺสติโยติ อสุภฌานานิ, อนุสฺสติฌานานิ จ. สติ สมณภาวกรปุพฺพภาคกรณียสมฺปตฺติยํ สมณภาโวปิ สิทฺโธเยว โหตีติ อาห ‘‘สุญฺญา…เป… ทสฺเสตี’’ติ. การเณ หิ สิทฺเธ ผลมฺปิ สิทฺธเมว โหตีติ. สิกฺขาปทานํ สรูปํ, สิกฺขิตพฺพาการํ, สงฺเขปโต วิภาคญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘สิกฺขาปเทสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นามกายาทิวเสนาติ นามกายปทกายพฺยญฺชนกายวเสน วุตฺเตสุ. อิมินา สิกฺขาปทานํ สิกฺขาย อธิคมูปายภูตปญฺญตฺติสภาวตํ ทสฺเสติ. เตสุ สิกฺขิตพฺพากาโร สตฺถุอาณานติกฺกโมเยวาติ อาห ‘‘วจ…เป… ตพฺเพสู’’ติ. สิกฺขาโกฏฺฐาเสสูติ วุตฺตปฺปเภเทสุ อธิสีลสิกฺขาภาเคสุ. เตสุ สมาทานเมว สิกฺขิตพฺพากาโรติ วุตฺตํ ‘‘ปริปูรณวเสน สิกฺขิตพฺเพสู’’ติ. สิกฺขาปเทกเทสภูตาติ สิกฺขาปทสมุทายสฺส อวยวภูตา. ภิกฺขุสิกฺขา หิ อิธาธิปฺเปตา ‘‘อิธ ภิกฺขู’’ติ วุตฺตตฺตา. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘เสสสิกฺขา ปน อตฺถุทฺธารวเสน สิกฺขาสทฺทสฺส อตฺถทสฺสนตฺถํ วุตฺตา’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๕๑๖).

508. 波罗提木叉律仪等：以“等”字包括守护根门、饮食知量、正念正知、勤行觉醒等。不净随念（asubhānussati）：指不净禅（asubhajhāna）与随念禅（anussatijhāna）。当成就沙门性的前分所作圆满时，沙门性也自然成就，所以说“空...显示”。因为因若成就，果亦成就。为了显示学处的体性、应学之行相及简要分别，所以说“于学处中”等。其中“以名身等”：指以名身（nāmakāya）、句身（padakāya）、文身（byañjanakāya）的方式所说。由此显示学处作为达成学处之方便所安立的自性。其中应学之行相就是不超越导师的教诫，所以说“语...应学”。于学分中：指已说种类中的增上戒学（adhisīlasikkhā）部分。其中受持就是应学之行相，所以说“应以圆满的方式修学”。属于学处一部分：即学处总集的组成部分。此处特指比丘学处，因说“于此，比丘（idha bhikkhu）”故。如是（义注）将说：“其余学处则是为了显示‘学’一词的含义而抉择其义所说”（Vibha. Aṭṭha. 516）。

มาติกาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

论母释义终。

นิทฺเทสวณฺณนา

解释之释义

๕๐๙. ทิฏฺฐตฺตาติ สยมฺภูญาเณน สจฺฉิกตตฺตา. ขนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. สยมฺภูญาเณน สจฺฉิกรณวเสเนว หิ ภควโต ขมนรุจฺจนาทโย, น อญฺเญสํ วิย อนุสฺสวาการปริวิตกฺกาทิมุเขน. อวิปรีตฏฺโฐ เอกนฺตนิยฺยานฏฺเฐน เวทิตพฺโพ. สิกฺขิยมาโนติ สิกฺขาย ปฏิปชฺชิยมาโน[Pg.177]. สิกฺขิตพฺพานิ สิกฺขาปทานีติ สิกฺขาปทปาฬึ วทติ. ขนฺธตฺตยนฺติ สีลาทิกฺขนฺธตฺตยํ. ‘‘สพฺพปาปสฺส…เป… พุทฺธาน สาสน’’นฺติ (ธ. ป. ๑๘๓; ที. นิ. ๑.๙๐; เนตฺติ. ๓๐) วจนโต อาห ‘‘อนุสาสนทานภูตํ สิกฺขตฺตย’’นฺติ.

509. 现见（diṭṭhatta）：以自证智（sayambhūñāṇa）亲证之故。忍（khanti）等也应作如是理解。世尊唯以自证智亲证之故，才有忍耐（khamana）、喜悦（ruccanā）等，不像其他人那样通过传闻（anussavākāra）、思索（parivitakka）等方式。不颠倒义（aviparītaṭṭha）应理解为唯一出离义（ekantaniyyānaṭṭha）。应学（sikkhiyamāna）者：是指正在修习学处的人。应学的学处：是指学处条文（sikkhāpadapāḷi）。三蕴（khandhattaya）：是指戒等三蕴（sīlādikkhandhattaya）。因为有“诸恶莫作……诸佛的教诫”（Dhp. 183; D.N. 1.90; Netti. 30）这样的说法，所以说“作为教诫而施予的三学（sikkhattaya）”。

สมฺมาทิฏฺฐิยา ปจฺจยตฺตาติ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา เอกนฺตเหตุภาวโต. เอตฺถ จ สมฺมาทิฏฺฐีติ กมฺมสฺสกตาสมฺมาทิฏฺฐิ, กมฺมปถสมฺมาทิฏฺฐิ จ. ผลการโณปจาเรหีติ ผลูปจาเรน สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยตฺตา, การณูปจาเรน สมฺมาทิฏฺฐิปุพฺพงฺคมตฺตา. กุสลธมฺเมหิ อตฺตโน เอกเทสภูเตหีติ สมฺมาทิฏฺฐิธมฺเม สนฺธายาห. กุสลปญฺญาวิญฺญาณานํ วา ปชานนวิชานนวเสน ทสฺสนํ ทิฏฺฐีติ. เตน อวยวธมฺเมน สมุทายสฺส อุปจริตตํ ทสฺเสติ. วินยนกิริยตฺตาติ เทสนาภูตํ สิกฺขตฺตยมาห. ธมฺเมนาติ ธมฺมโต อนเปเตน. อวิสมสภาเวนาติ อวิสเมน สภาเวน, สเมนาติ อตฺโถ.

“正见为缘”(sammādiṭṭhiyā paccayattā)，是指道正见(maggasammādiṭṭhi)是绝对之因。此处的正见，是业有正见(kammassakatāsammādiṭṭhi)和业道正见(kammapathasammādiṭṭhi)。“以果与因的转喻”(phalakāraṇopacārehi)，即以果转喻，是因正见为缘；以因转喻，是因正见为前导。“由作为自身一部分的善法”，是指正见之法。或者，对善慧与善识的了知和识知，即是见。以此显示了以部分之法转喻整体。“由调伏作用”(vinayanakiriyattā)，是指成为教说的三学。“以法”(dhammena)，即不离于法。“以无偏颇的自性”(avisamasabhāvena)，意即以平等的自性。

๕๑๐. อนญฺญตฺเถนาติ ครหาทิอญฺญตฺถรหิเตน สกตฺเถน. ภินฺนปฏธเรติ ภิกฺขุสารุปฺปวเสน ปญฺจขณฺฑาทินา เฉเทน ฉินฺนจีวรธเร.

510. “以非异义”(anaññatthena)，即以自身之义，离于呵责等其他意义。“着碎布衣者”(bhinnapaṭadhara)，是指以适合比丘的方式，穿着以五块等方式裁剪而成的碎衣者。

เภทนปริยายวเสน วุตฺตํ, ตสฺมา กิเลสานํ ปหานา กิเลสานํ เภทา ภิกฺขูติ วุตฺตํ โหติ.

这是以“破除”的意义而说，因此，由烦恼的舍断、由烦恼的破除，故说为比丘。

คุณวเสนาติ เสกฺขธมฺมาทิคุณานํ วเสน. เตน ภาวตฺถโต ภิกฺขุสทฺโท ทสฺสิโต โหติ.

“依于功德”(guṇavasena)，即依于有学法等功德。由此，从存在的意义上显示了“比丘”一词。

อิทํ ทฺวยนฺติ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทินา ปรโต สงฺคหทสฺสนวเสน วุตฺตํ ‘‘เสกฺโข’’ติอาทิกํ วจนทฺวยํ. อิมินาติ ‘‘เสกฺโข ภิกฺขุ ภินฺนตฺตา ปาปกาน’’นฺติ ปทานํ อตฺถทสฺสเนน. น สเมติ เสกฺขอเสกฺขปุถุชฺชนาเสกฺขทีปนโต. ตทิทนฺติ ปฐมทฺวยํ. นิปฺปริยายทสฺสนํ อริยานํ, อเสกฺขานํเยว จ เสกฺขภินฺนกิเลสภาวทีปนโต. วุตฺโตติ ปฏิญฺญาวจนํ, สจฺจํ วุตฺโตติ อตฺโถ. น ปน อิธาธิปฺเปโต อตฺถุทฺธารวเสน ทสฺสิตตฺตา.

“此二者”(idaṃ dvayaṃ)，是指在“于此亦”等之后，以总摄显示的方式而说的“有学”等两种说法。“以此”(iminā)，即以“有学比丘因破除恶法”等词句显示其义。不相符(na sameti)，是因其显示了有学、无学与凡夫。“即此”(tadidaṃ)，是指最初的二者。直接的显示是对于圣者、无学者，因其显示了有学破除烦恼的状态。“已说”(vutta)，是承诺之语，意即“所说为实”。然而，这并非此处所意指的，只是为了阐明意义而显示。

ภควโต วจนนฺติ อุปสมฺปทากมฺมวาจมาห. ตทนุรูปนฺติ ตทนุจฺฉวิกํ, ยถาวุตฺตนฺติ อตฺโถ. ปริสาวตฺถุสีมาสมฺปตฺติโย ‘‘สมคฺเคน สงฺเฆน อกุปฺเปนา’’ติ (วิภ. ๕๑๐) อิมินา ปกาสิตาติ ‘‘ฐานารห’’นฺติ ปทสฺส ‘‘อนูน…เป… อวุตฺต’’นฺติ เอตฺตกเมว อตฺถมาห.

“世尊之语”(bhagavato vacanaṃ)，是指受具足戒的羯磨语。“随其相应”(tadanurūpaṃ)，即与之相称，意为“如所说”。“众、事、界的圆满”(parisāvatthusīmāsampattiyo)，已由“由和合、不动的僧团”〔Vb 510〕所阐明，因此“堪任”(ṭhānāraha)一词，只说了“无缺……乃至……未说”这么多的意义。

๕๑๑. อวีติกฺกมนวิรติภาวโตติ [Pg.178] อวีติกฺกมสมาทานภูตา วิรตีติ กตฺวา วาริตฺตสีลํ ปตฺวา วิรติ เอว ปธานนฺติ เจตนาสีลสฺสปิ ปริยายตา วุตฺตา. ‘‘นครวฑฺฒกี วตฺถุวิชฺชาจริโย’’ติ อิทํ อิธาธิปฺเปตนครวฑฺฒกีทสฺสนํ. วตฺถุวิชฺชา, ปาสาทวิชฺชาติ ทุวิธา หิ วฑฺฒกีวิชฺชา. เลหิตพฺพนฺติ สายิตพฺพํ. จุพิตพฺพนฺติ ปาตพฺพํ.

511. “由于是不违越的离止状态”，或者，由于离止是作为不违越的受持而存在，且已得防护戒，离止即是主要，因此思戒也被说为是其同义词。“城市建造者是地基学的老师”，这是为了显示此处所意指的城市建造者。地基学与殿堂学，确实是两种建造学。“应舔舐的”(lehitabbaṃ)，即可尝。“应啜饮的”(cubitabbaṃ)，即可饮。

อินฺทฺริยสํวราหารตฺตาติ อินฺทฺริยสํวรเหตุกตฺตา. ปาติโมกฺขสีลํ สิกฺขาปทสีลํ น ปกติสีลาทิเกน คยฺหตีติ อาห ‘‘ปาติโมกฺขโต อญฺญํ สีลํ กายิกอวีติกฺกมาทิคฺคหเณน คหิต’’นฺติ. ตํ ปน ปาติโมกฺขสีเลน น สงฺคยฺหตีติ น สกฺกา วตฺตุํ, กายิกวาจสิกสํวรสฺส ตพฺพินิมุตฺตสฺส อภาวโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิมินา อธิปฺปาเยน วุตฺต’’นฺติ อาห.

“由于是根律仪之食”(indriyasaṃvarāhārattā)，即由于是根律仪之因。波罗提木叉戒是学处戒，不被自性戒等所含摄，故说：“波罗提木叉之外的戒，由身不违越等摄取。”然而，不能说它不被波罗提木叉戒所总摄，因为身语的律仪不存在离于它的情况，为了显示此义，故说：“依此意趣而说”。

ตตฺถ ปาติโมกฺขสทฺทสฺส เอวํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ – กิเลสานํ พลวภาวโต, ปาปกิริยาย สุกรภาวโต, ปุญฺญกิริยาย จ ทุกฺกรภาวโต พหุกฺขตฺตุํ อปาเยสุ ปตนสีโลติ ปาตี, ปุถุชฺชโน, อนิจฺจตาย วา ภวาทีสุ กมฺมเวคกฺขิตฺโต ฆฏิยนฺตํ วิย อนวฏฺฐาเนน ปริพฺภมนโต คมนสีโลติ ปาตี, มรณวเสน วา ตมฺหิ ตมฺหิ สตฺตนิกาเย อตฺตภาวสฺส ปาตนสีโลติ ปาตี, สตฺตสนฺตาโน, จิตฺตเมว วา. ตํ ปาตินํ สํสารทุกฺขโต โมกฺเขตีติ ปาติโมกฺขํ. จิตฺตสฺส หิ วิโมกฺเขน สตฺโตปิ ‘‘วิมุตฺโต’’ติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺหิ ‘‘จิตฺตโวทานา วิสุชฺฌนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๐๐), ‘‘อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุตฺต’’นฺติ (มหาว. ๒๘) จ. อถ วา อวิชฺชาทินา เหตุนา สํสาเร ปตติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ ปาตี. ‘‘อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนานํ สนฺธาวตํ สํสรต’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๑๒๔; ๓.๙๙; ๕.๕๒๐; กถา. ๗๕) หิ วุตฺตํ. ตสฺส ปาติโน สตฺตสฺส ตณฺหาทิสํกิเลสตฺตยโต โมกฺโข เอเตนาติ ปาติโมกฺขํ. ‘‘กณฺเฐกาโฬ’’ติอาทีนํ วิย ตสฺส สมาสสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

此中，“波罗提木叉”一词的意义应如是了知：由于烦恼强大，造作恶行容易，而造作福行困难，故常堕于恶趣者，是为“堕者”(pātī)，即凡夫。或因无常，在诸有中为业速所抛，如陶轮般不安地旋转，故有行往之性者，是为“堕者”。或因死亡，于彼彼众生界中舍弃自体，故有堕落之性者，是为“堕者”，即众生相续，或即是心。能令彼“堕者”从轮回苦中解脱(mokkheti)，故为“波罗提木叉”。由心解脱，众生亦被称为“已解脱”。如言：“由心清净而清净”〔SN 3.100〕，及“心不执取而从诸漏解脱”〔Mv 28〕。又，以无明等为因，于轮回中堕落、行进、流转，故为“堕者”。如言：“为无明盖、贪爱结所缚的众生，不断奔走轮回”〔SN 2.124等〕。能令彼“堕者”从此贪等三杂染中解脱，故为“波罗提木叉”。当知其复合词的构成，犹如“喉黑者”(kaṇṭhekāḷo)等。

อถ วา ปาเตติ วินิปาเตติ ทุกฺเขติ ปาติ, จิตฺตํ. วุตฺตญฺหิ ‘‘จิตฺเตน นียติ โลโก, จิตฺเตน ปริกสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๖๒). ตสฺส ปาติโน [Pg.179] โมกฺโข เอเตนาติ ปาติโมกฺขํ. ปตติ วา เอเตน อปายทุกฺเข วา สํสารทุกฺเข วาติ ปาตี, ตณฺหาทิสํกิเลโส. วุตฺตญฺหิ ‘‘ตณฺหา ชเนติ ปุริสํ (สํ. นิ. ๑.๕๕-๕๗), ตณฺหาทุติโย ปุริโส’’ติ (อิติวุ. ๑๕; มหานิ. ๑๙๑; จูฬนิ. ปารายนานุคีติคาถา นิทฺเทส ๑๐๗) จ อาทิ. ตโต โมกฺโขติ ปาติโมกฺขํ.

又，使堕落、使败坏、使痛苦者，是为“堕”(pāti)，即心。如言：“世间为心所导，为心所牵”〔SN 1.62〕。从此“堕”中解脱，故为“波罗提木叉”。又，因此而堕于恶趣苦或轮回苦中，是为“堕”，即贪等杂染。如言：“爱生于人”〔SN 1.55-57〕，“人为爱所伴”〔It 15等〕及其他。从彼解脱，故为“波罗提木叉”。

อถ วา ปตติ เอตฺถาติ ปาตีนิ, ฉ อชฺฌตฺติกพาหิรานิ อายตนานิ. วุตฺตญฺหิ ‘‘ฉสุ โลโก สมุปฺปนฺโน, ฉสุ กุพฺพติ สนฺถว’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๗๐; สุ. นิ. ๑๗๑). ตโต ฉอชฺฌตฺติกพาหิรายตนสงฺขาตโต ปาติโต โมกฺโขติ ปาติโมกฺขํ.

又，于此中堕落，故为“堕处”(pātīni)，即六内外处。如言：“世间于六处生，于六处作亲近”〔SN 1.70; Sn 171〕。从彼名为六内外处的“堕处”中解脱，故为“波罗提木叉”。

อถ วา ปาโต วินิปาโต อสฺส อตฺถีติ ปาตี, สํสาโร, ตโต โมกฺโขติ ปาติโมกฺขํ.

又，有堕落、有毁灭，故为“堕者”(pātī)，即轮回。从彼解脱，故为“波罗提木叉”。

อถ วา สพฺพโลกาธิปติภาวโต ธมฺมิสฺสโร ภควา ‘‘ปตี’’ติ วุจฺจติ, มุจฺจติ เอเตนาติ โมกฺโข, ปติโน โมกฺโข เตน ปญฺญตฺตตฺตาติ ปติโมกฺโข, ปติโมกฺโข เอว ปาติโมกฺขํ. สพฺพคุณานํ วา มูลภาวโต อุตฺตมฏฺเฐน ปติ จ โส ยถาวุตฺเตนตฺเถน โมกฺโข จาติ ปติโมกฺโข, ปติโมกฺโข เอว ปาติโมกฺขํ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ปาติโมกฺขนฺติ มุขเมตํ ปมุขเมต’’นฺติ (มหาว. ๑๓๕) วิตฺถาโร.

又，因是全世间的主宰、法的主人，世尊被称为“主”(pati)。因此而解脱，故为“解脱”(mokkha)。由主所制定，故是主的解脱法，是为“波提木叉”(patimokkha)，“波提木叉”即是“波罗提木叉”。又，因是诸功德之根本，故以最上义为“主”；又如前述义为“解脱”，故为“波提木叉”，“波提木叉”即是“波罗提木叉”。如是而言：“波罗提木叉是首，是第一”〔Mv 135〕，此为详说。

อถ วา ป-อิติ ปกาเร, อตีติ อจฺจนฺตตฺเถ นิปาโต, ตสฺมา ปกาเรหิ อจฺจนฺตํ โมกฺเขตีติ ปาติโมกฺขํ. อิทญฺหิ สีลํ สยํ ตทงฺควเสน, สมาธิสหิตํ ปญฺญาสหิตญฺจ วิกฺขมฺภนวเสน สมุจฺเฉทวเสน จ อจฺจนฺตํ โมกฺเขติ โมเจตีติ ปาติโมกฺขํ. ปติ ปติ โมกฺโขติ วา ปติโมกฺโข, ตมฺหา ตมฺหา วีติกฺกมโทสโต ปจฺเจกํ โมกฺโขติ อตฺโถ, ปติโมกฺโขเยว ปาติโมกฺขํ. โมกฺโข วา นิพฺพานํ, ตสฺส โมกฺขสฺส ปฏิพิมฺพภูโตติ ปติโมกฺขํ. สีลสํวโร หิ นิพฺเพธภาคิโย สูริยสฺส อรุณุคฺคมนํ วิย นิพฺพานสฺส อุทยภูโต ตปฺปฏิภาโค วิย โหติ ยถารหํ กิเลสนิพฺพาปนโตติ ปติโมกฺขํ, ปติโมกฺขํเยว ปาติโมกฺขํ.

又，“pa”是表示“种种”的不变词，“ati”是表示“极其”的不变词，因此，以种种方式极其解脱，故为“波罗提木叉”。此戒自身能以彼分的方式，与定、慧结合则能以镇伏、断灭的方式，极其解脱、释放，故为“波罗提木叉”。又，“一一解脱”(pati pati mokkho)，意即从彼彼违犯之过中逐一解脱，故为“波提木叉”(patimokkho)，“波提木叉”即是“波罗提木叉”。又，解脱即涅槃，此戒是彼解脱的影像(paṭibimba)，故为“波提木叉”。戒律仪确实是通达分，犹如日出前的晨曦，是涅槃的生起、是其对应部分，能如其所应地熄灭烦恼，故为“波提木叉”，“波提木叉”即是“波罗提木叉”。

อถ [Pg.180] วา โมกฺขํ ปติ วตฺตติ, โมกฺขาภิมุขนฺติ วา ปติโมกฺขํ, ปติโมกฺขํเยว ปาติโมกฺขนฺติ. อิทมฺปิ ปาติโมกฺขสทฺทสฺส มุขมตฺตทสฺสนเมว. สพฺพากอาเรน ปน ชินปาติโมกฺโข ภควาว อนวชฺชปติโมกฺขํ ปาติโมกฺขํ สํวณฺเณยฺย.

或者，朝向解脱，或者趣向解脱，此即是波罗提木叉(pātimokkha)。这仅仅是“波罗提木叉”一词的字面解释。然而，关于胜者的波罗提木叉，唯有世尊(bhagavā)才能以一切方式完整地阐释那无过的波罗提木叉。

๕๑๓. ครุภณฺฑวิสฺสชฺชนกรณภูตํ เอตสฺส อตฺถีติ ครุภณฺฑวิสฺสชฺชนํ. ครุภณฺฑนฺตรภูตํ ถาวราทิ. อูนกํ น วฏฺฏตีติ ผาติกมฺมํ วุตฺตํ. อติเรกคฺฆนกํ, ตทคฺฆนกเมว วา วฏฺฏตีติ. ยถาวุตฺตนฺติ โปกฺขรณิโต ปํสุอุทฺธรณาทิถาวรกมฺมํ.

513. 所谓重物处理(garubhaṇḍavissajjana)，是指其具有处理重物(garubhaṇḍa)的功能。重物中包含不动产(thāvara)等。不足额不行，这被称为补足(phātikamma)。超过估价的，或者与估价相符的，都可以。如前所述，例如从池塘中取土等不动产工作。

ธาเรติ, โปเสติ วา ปเรสํ ทารเก.

他抚养或养育他人的孩子。

คิหีนํ กริยมานํ วุตฺตํ, น สงฺฆสฺส, คณสฺส วาติ อตฺโถ. ปิณฺฑปฏิปิณฺฑนฺติ อุตฺตรปทโลปํ, ปุริมปเท อุตฺตรปทโลปญฺจ กตฺวา นิทฺเทโสติ อาห ‘‘ปิณฺฑตฺถ’’นฺติอาทิ. อโยนิโส วิจารณํ อยาถาวปฏิปตฺติ.

所说的是为在家人所做之事，并非为僧团或团体，此为其义。“piṇḍapaṭipiṇḍa”一词，是透过省略后一个词，以及在前一个词中也省略后一个词而作出的解释(niddesa)，因此说“为了食物”等。不如理作意(ayoniso vicāraṇa)，即不如法行(ayāthāvapaṭipatti)。

๕๑๔. คจฺฉนฺติ ยถาสกํ วิสเย ปวตฺตนฺตีติ คาโว, จกฺขาทีนิ อินฺทฺริยานิ.

514. 因为它们各自在自己的领域中行进(gacchanti)和运作，所以称为“行”(gāvo)；此指眼等诸根。

วิธุนนํ ปปฺโผฏนํ, ปวาหนนฺติ อตฺโถ.

震掉、拍打、扫除，是此义。

๕๑๕. ยถา กรณตฺโถ กรณียสทฺโท, เอวํ วิกิรณตฺโถปิ โหตีติ อาห ‘‘วิกฺขิปิตพฺพานี’’ติ, วิทฺธํสิตพฺพานีติ อตฺโถ. สํยมนียานิ วา สํยมกรณียานิ, ‘‘น ปุน เอวํ กโรมี’’ติ อตฺตโน ทหนํ มนสา อธิฏฺฐานํ สํยมนํ, สํยมนกรณียานิ สํวรกรณียานีติ จิตฺตมตฺตายตฺตา เอว สํยมสํวรา อาจริเยน อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘อนาปตฺติคมนียานี’’ติ. อนฺเตวาสิกตฺเถโร ปน เทสนาปิ จิตฺตุปฺปาทมนสิกาเรหิ วินา น โหตีติ เทสนาวิสุทฺธึ นิสฺสรณํ วทติ.

515. 正如“应作”(karaṇīya)一词有应做之义，同样，（某词）也有应散之义，故说“应散去”(vikkhipitabbāni)，意即“应摧毁”(viddhaṃsitabbāni)。又如“应调伏”(saṃyamanīyāni)即是应行调伏之事。所谓“调伏”(saṃyamana)，即是以“我不再如此行”之心念作意，坚定决心。应调伏即是应防护，导师意指调伏与防护纯粹取决于心，故说“导向无犯”(anāpattigamanīyāni)。然而，弟子长老(Antevāsikatthero)说，忏悔(desanā)若无心生起与作意则不能成，故称忏悔清净为出离(nissaraṇa)。

๕๑๖. ‘‘อลงฺกโต เจปิ…เป… ส ภิกฺขู’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๑๔๒) วิย อิธาปิ คุณโต ภิกฺขุ อธิปฺเปโต. ตถา จ วุตฺตํ ‘‘อิธ ภิกฺขูติ ปฏิปตฺติยา ภิกฺขุภาวทสฺสนโต เอวมาหา’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๓๕๕). ยตฺตกํ เอเกน ปุคฺคเลน อเสเสตฺวา สมาทาตุํ [Pg.181] สกฺกา, ตํ สนฺธายาห ‘‘เยน สมาทาเนน สพฺพาปิ สิกฺขา สมาทินฺนา โหนฺตี’’ติ ยถา อุปสมฺปทาปาริปูริยา อเสสํ อุปสมฺปนฺนสิกฺขาสมาทานํ. ตนฺติ สมาทานํ. อเนเกสูติ วิสุํ วิสุํ สมาทาเนสุ. ยถา สมาทินฺนาย สิกฺขาย สพฺเพน สพฺพํ อวีติกฺกมนํ สิกฺขิตพฺพากาโร, เอวํ สติ วีติกฺกเม เทสนาคามินิยา เทสนา, วุฏฺฐานคามินิยา วุฏฺฐานํ ตทุปายภูตํ ปาริวาสิกวตฺตจรณาทีติ วุตฺตํ ‘‘อวีติ…เป… อากาเรนา’’ติ. ยํ สิกฺขาปทํ ปมาเทน วีติกฺกนฺตํ, ตํ สิกฺขิยมานํ น โหตีติ เสสิตํ นาม โหตีติ อาห ‘‘วีติกฺกมนวเสน เสสสฺสา’’ติ.

516. 如同在“纵使装饰……彼即比丘”(cf. Dhp. 142)等句中，此处也是从功德的角度来理解比丘(bhikkhu)。诚如所说：“此处说比丘，是从修行的角度显示其比丘之本质，故如是说。”(VibhA. 355) 就一个个体(puggala)所能完全受持的范围而言，经云“依此受持，一切学处(sikkhā)皆已受持”，如同透过圆满具足戒(upasampadā)而完全受持了已受具足戒者的一切学处。此即是受持。“于众多中”，意指于各个别受持中。对于已受持的学处，应以完全不违犯的方式学习，此为应学之相。若有违犯，则有导向忏悔的忏悔、导向出罪的出罪，以及作为其方法的别住、行持等，故说“不违犯……之相”。若因放逸而违犯某学处，则于此学处便未在学习，此即名为“有剩余”，故说“因违犯而有剩余”。

๕๑๙. จิตฺตปริโสธนภาวนาติ จิตฺตสฺส ปริโสธนภูตา อาวรณียธมฺมวิกฺขมฺภิกา สมาธิวิปสฺสนาภาวนา จิตฺตปริโสธนภาวนา. สุปฺปปริคฺคาหกนฺติ นิทฺทาปริคฺคาหกํ. อิทนฺติ อิทํ อพฺโพกิณฺณภวงฺโคตฺตรณสงฺขาตํ กิริยมยจิตฺตานํ อปฺปวตฺตนํ สุปฺปํ นาม. อิโต ภวงฺโคตฺตรณโต. ปุพฺเพ อิโต กิริยมยจิตฺตปฺปวตฺติโต ปรญฺจ นตฺถิ. อยํ กายกิลมโถ, ถินมิทฺธญฺจ เอตสฺส สุตฺตสฺส ปจฺจโย.

519. “心清净修习”，是指能清净心、能抑制诸盖的定(samādhi)与观(vipassanā)之修习，此即心清净修习。“善把握”，是指把握睡眠。“此”者，此名为“睡眠”(suppa)的状态，即是不间断的有分被超越后，唯作心不生起。从此有分超越。在此唯作心生起之前后，皆无他物。身体的疲劳，以及昏沉睡眠，是此睡眠的缘。

๕๒๒. สติปฏฺฐานาทโยติ สติปฏฺฐานสมฺมปฺปธานอิทฺธิปาทา, เอกจฺเจ จ มคฺคธมฺมา สห น ปวตฺตนฺติ, ตสฺมา ปาฬิยํ น วุตฺตาติ อธิปฺปาโย. เอเต ตาว เอกสฺมึ อารมฺมเณ สห น ปวตฺตนฺตีติ น คณฺเหยฺยุํ, อินฺทฺริยพลานิ กสฺมา น คหิตานีติ อาห ‘‘ปวตฺต…เป… โหนฺตี’’ติ. เอวมฺปิ สทฺธินฺทฺริยพลานิ โพชฺฌงฺเคหิ น สงฺคยฺหนฺตีติ กถํ เตสํ ตทนฺโตคธตาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ปีติ…เป… วุตฺตตฺตา’’ติ.

522. “念处等”，是指念处、正勤、神足，以及某些不能同时生起的道法，因此在巴利(Pāḷi)文中没有提及，此为其意。既然这些法并非于同一所缘上同时生起，故不应计入。问：为何不包含根与力？答：“因为生起……乃至……存在。”又问：即便如此，信根、信力也未被摄入觉支，如何说它们已包含在内？为回应此诘难，故说：“因为喜……乃至……已说。”

๕๒๓. สมนฺตโตติ สพฺพภาเคสุ สพฺเพสุ อภิกฺกมาทีสุ, สพฺพภาคโต วา เตสุ เอว อภิกฺกมาทีสุ อตฺถานตฺถาทิสพฺพภาคโต สพฺพาการโต. สมฺมาติ อวิปรีตํ โยนิโส. สมนฺติ อวิสมํ, อิฏฺฐาทิอารมฺมเณ ราคาทิวิสมรหิตํ กตฺวาติ อตฺโถ.

523. “周遍”(samantato)，是指于一切部分、一切进退等中；或于彼等进退等中，从利益、非利益等一切方面，以一切方式。“正”(sammā)，是指不颠倒，如理。“平”(sama)，是指不偏，意即对可意等所缘，已离贪等不平之心。

ภิกฺขา จรียติ เอตฺถาติ ภิกฺขาจาโร, ภิกฺขาย จรณฏฺฐานํ, โส เอว โคจโร, ภิกฺขาย จรณเมว วา สมฺปชญฺญสฺส วิสยภาวโต โคจโร, ตสฺมึ ภิกฺขาจารโคจเร. โส ปน อภิกฺกมาทิเภทภินฺนนฺติ วิเสสนวเสน วุตฺตํ ‘‘อภิกฺกมาทีสุ ปนา’’ติ. กมฺมฏฺฐานสงฺขาเตติ โยคกมฺมสฺส ภาวนาย ปวตฺติฏฺฐานสงฺขาเต อารมฺมเณ, ภาวนากมฺเมเยว [Pg.182] วา, โยคิโน สุขวิเสสเหตุตาย วา กมฺมฏฺฐานสงฺขาเต สมฺปชญฺญสฺส วิสยภาเวน โคจเร. อภิกฺกมาทีสูติ อภิกฺกมปฏิกฺกมาทีสุ เจว จีวรปารุปนาทีสุ จ. อสมฺมุยฺหนํ จิตฺตกิริยาวาโยธาตุวิปฺผารวเสเนว เตสํ ปวตฺติ, น อญฺญถาติ ยาถาวโต ชานนํ.

于此行乞，故名“乞食行”(bhikkhācāra)，即乞食行走之处，此即行境(gocara)；或因乞食行走本身是正知的所缘，故为行境。即于此乞食行境中。此行境又分进退等差别，故以限定词说“于进退等中”。所谓“业处”(kammaṭṭhāna)，是指作为瑜伽修行生起之处的所缘，或即是修行本身，或因其为瑜伽士带来殊胜之乐，故名业处，亦是正知的所缘行境。“进退等”，是指前进后退，以及穿衣持钵等。“不迷妄”(asammuyhana)，是指如实了知彼等之发生，仅是依于心行与风界的发动，别无其他。

กมฺมฏฺฐานํ ปธานํ กตฺวาติ จีวรปารุปนาทิสรีรปริหรณกิจฺจกาเลปิ กมฺมฏฺฐานมนสิการเมว ปธานํ กตฺวา.

“以业处为首要”，意指即使在穿衣等照料身体的事务时，也以作意业处为首要。

ตสฺมาติ ยสฺมา อุสฺสุกฺกชาโต หุตฺวา อติวิย มํ ยาจสิ, ยสฺมา จ ชีวิตนฺตรายานํ ทุชฺชานตํ วทสิ, อินฺทฺริยานิ จ เต ปริปากํ คตานิ, ตสฺมา. ติหาติ นิปาตมตฺตํ. เต ตยา. เอวนฺติ อิทานิ วตฺตพฺพาการํ วทติ. สิกฺขิตพฺพนฺติ อธิสีลสิกฺขาทีนํ ติสฺสนฺนมฺปิ สิกฺขานํ วเสน สิกฺขนํ กาตพฺพํ. ยถา ปน สิกฺขิตพฺพํ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ ภวิสฺสตี’’ติอาทิมาห.

“是故”(tasmā)，因为你已生起热忱，再三请求于我；又因你言及生命之危难测；且你的诸根已经成熟，是故。“Tiha”仅是虚词。“Te”即“由你”(tayā)。“如是”(evaṃ)，是指现在将要宣说的方式。“应学”(sikkhitabbaṃ)，是指应依增上戒学等三学而修学。至于应如何学，为示其法，（世尊）说：“于所见中，仅是所见”等。

ตตฺถ ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตนฺติ รูปายตเน จกฺขุวิญฺญาเณน ทิฏฺฐมตฺตํ. ยถา หิ จกฺขุวิญฺญาณํ รูเป รูปมตฺตเมว ปสฺสติ, น นิจฺจาทิสภาวํ, เอวํ เสสตํทฺวาริกวิญฺญาเณหิปิ เม เอตฺถ ทิฏฺฐมตฺตเมว ภวิสฺสตีติ สิกฺขิตพฺพนฺติ อตฺโถ. อถ วา ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐํ นาม จกฺขุวิญฺญาณํ, รูเป รูปวิชานนนฺติ อตฺโถ. มตฺตาติ ปมาณํ. ทิฏฺฐํ มตฺตา เอตสฺสาติ ทิฏฺฐมตฺตํ, จกฺขุวิญฺญาณมตฺตเมว เม จิตฺตํ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา อาปาถคเต รูเป จกฺขุวิญฺญาณํ น รชฺชติ น ทุสฺสติ น มุยฺหติ, เอวํ ราคาทิวิรเหน จกฺขุวิญฺญาณมตฺตเมว เม ชวนํ ภวิสฺสติ, จกฺขุวิญฺญาณปฺปมาเณเนว นํ ฐเปสฺสามีติ. อถ วา ทิฏฺฐํ นาม จกฺขุวิญฺญาเณน ทิฏฺฐรูปํ. ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐํ นาม ตตฺเถว อุปฺปนฺนํ สมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณโวฏฺฐพฺพนสงฺขาตํ จิตฺตตฺตยํ. ยถา ตํ น รชฺชติ น ทุสฺสติ น มุยฺหติ, เอวํ อาปาถคเต รูเป เตเนว สมฺปฏิจฺฉนาทิปฺปมาเณน ชวนํ อุปฺปาเทสฺสามิ, นาสฺส ตํ ปมาณํ อติกฺกมิตฺวา รชฺชนาทิวเสน อุปฺปชฺชิตุํ ทสฺสามีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอส นโย สุตมุเตสุ. มุตนฺติ จ ตทารมฺมณวิญฺญาเณหิ สทฺธึ คนฺธรสโผฏฺฐพฺพายตนํ เวทิตพฺพํ. วิญฺญาเต วิญฺญาตมตฺตนฺติ เอตฺถ ปน วิญฺญาตํ นาม มโนทฺวาราวชฺชเนน วิญฺญาตารมฺมณํ, ตสฺมึ วิญฺญาเต. วิญฺญาตมตฺตนฺติ อาวชฺชนปฺปมาณํ. ยถา อาวชฺชนํ น รชฺชติ น ทุสฺสติ น มุยฺหติ, เอวํ รชฺชนาทิวเสน อุปฺปชฺชิตุํ อทตฺวา อาวชฺชนปฺปมาเณเนว จิตฺตํ ฐเปสฺสามีติ อยเมตฺถ [Pg.183] อตฺโถ. เอวญฺหิ เต พาหิย สิกฺขิตพฺพนฺติ เอวํ อิมาย ปฏิปทาย ตยา พาหิย ติสฺสนฺนํ สิกฺขานํ อนุปวตฺตนวเสน สิกฺขิตพฺพํ. อิติ ภควา พาหิยสฺส สํขิตฺตรุจิตาย ฉหิ วิญฺญาณกาเยหิ สทฺธึ ฉฬารมฺมณเภทภินฺนํ วิปสฺสนาวิสยํ ทิฏฺฐาทีหิ จตูหิ โกฏฺฐาเสหิ วิภชิตฺวา ตตฺถสฺส ญาตตีรณปริญฺญํ ทสฺเสติ.

此处“于所见中，仅有所见”(diṭṭhe diṭṭhamattaṃ)，是指在色处，由眼识所见者仅是所见。犹如眼识于色中只见色本身，不见常等自性，于其余诸根门识中亦将仅有所见，应如是修学。或者，于所见中，“见”即眼识，意为对色的认知。“唯”(matta)指限量(pamāṇa)。“见唯”(diṭṭhamattaṃ)是“见是其量”，意为我的心将仅是眼识。此即是说：犹如于所缘之色，眼识不贪、不瞋、不痴，如是，我离贪等后，速行(javana)将仅是眼识，我将使其安住于眼识的限量。又或者，“所见”(diṭṭhaṃ)指眼识所见的色。于所见中，“见”即于彼处生起的领受(sampaṭicchana)、推度(santīraṇa)、确定(voṭṭhabbana)三心。犹如这些心不贪、不瞋、不痴，当色尘现前时，我将依此领受等的限量生起速行，不令其超越该量而生起贪染等。此中义理应如此理解。此理亦适用于所闻(suta)与所觉(muta)。而“所觉”(muta)应知为与彼所缘识(tadārammaṇaviññāṇa)一起的香处、味处、触处。于“于所识中，仅有所识”(viññāte viññātamattanti)中，“所识”(viññāta)指意门转向(manodvārāvajjanena)所识知的所缘。“仅有所识”(viññātamattaṃ)指转向的限量。犹如转向不贪、不瞋、不痴，不令其生起贪染等，仅将心安住于转向的限量。此即此中之义。“跋希亚(Bāhiya)，你应如此修习”，即是说：跋希亚，你应依此行道，随顺三学(sikkhā)而修学。如是，世尊(Bhagavā)因跋希亚乐于简洁，将与六识身一起的、由六所缘差别而区分的观(vipassanā)之境，以所见等四部分划分，为他开示了于彼处的知名遍知与审察遍知。

กถํ? เอตฺถ หิ รูปายตนํ ปสฺสิตพฺพฏฺเฐน ทิฏฺฐํ นาม, จกฺขุวิญฺญาณํ ปน สทฺธึ ตํทฺวาริกวิญฺญาเณหิ ทสฺสนฏฺเฐน, ตทุภยมฺปิ ยถาปจฺจยํ ปวตฺตมานํ ธมฺมมตฺตเมว, น เอตฺถ โกจิ กตฺตา วา กาเรตา วา. ยโต ตํ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจํ, อุทยพฺพยปฏิปีฬนฏฺเฐน ทุกฺขํ, อวสวตฺตนฏฺเฐน อนตฺตาติ กุโต ตตฺถ ปณฺฑิตสฺส รชฺชนาทีนํ โอกาโสติ อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย. เอส นโย สุตาทีสุปิ.

如何？在此，色处(rūpāyatana)因其可见性而被称为“所见”(diṭṭha)，而眼识连同该门诸识，因其见性而被称作“见”(dassana)。这两者都只是依照各自的因缘而转起，仅仅是法而已，此处并无作者或使作者。由于它们有而后无，故为无常；由于被生灭逼迫，故为苦；由于不能自主，故为无我。智者于此，何有贪染等之机缘？此即此中之意。此理亦适用于所闻等。

อิทานิ ญาตตีรณปริญฺญาสุ ปติฏฺฐิตสฺส อุปริ สห ผเลน ปหานปริญฺญํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยโต โข เต พาหิยา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ยโตติ ยทา, ยสฺมา วา. เตติ ตว. ตโตติ ตทา, ตสฺมา วา. เตนาติ เตน ทิฏฺฐาทินา, ทิฏฺฐาทิปฏิพทฺเธน วา ราคาทินา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – พาหิย, ตว ยสฺมึ กาเล, เยน วา การเณน ทิฏฺฐาทีสุ มยา วุตฺตวิธึ ปฏิปชฺชนฺตสฺส อวิปรีตสภาวาวโพเธน ทิฏฺฐาทิมตฺตํ ภวิสฺสติ, ตสฺมึ กาเล, เตน วา การเณน ตฺวํ เตน ทิฏฺฐาทิปฏิพทฺเธน ราคาทินา สห น ภวิสฺสสิ, รตฺโต วา ทุฏฺโฐ วา มูฬฺโห วา น ภวิสฺสสิ ปหีนราคาทิกตฺตา, เตน วา ทิฏฺฐาทินา สห ปฏิพทฺโธ น ภวิสฺสสีติ. ตโต ตฺวํ, พาหิย, น ตตฺถาติ ยทา, ยสฺมา วา ตฺวํ เตน ราเคน วา รตฺโต, โทเสน วา ทุฏฺโฐ, โมเหน วา มูฬฺโห น ภวิสฺสสิ, ตทา, ตสฺมา วา ตฺวํ ตตฺถ ทิฏฺฐาทิเก น ภวิสฺสสิ, ตสฺมึ ทิฏฺเฐ วา สุตมุตวิญฺญาเต วา ‘‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’ติ (มหาว. ๒๑) ตณฺหามานทิฏฺฐีหิ อลฺลีโน ปติฏฺฐิโต น ภวิสฺสสิ. เอตฺตาวตา ปหานปริญฺญํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ขีณาสวภูมิ ทสฺสิตา. ตโต ตฺวํ, พาหิย, เนวิธ, น หุรํ, น อุภยมนฺตเรนาติ ยทา ตฺวํ, พาหิย, เตน ราคาทินา ตตฺถ ทิฏฺฐาทีสุ ปฏิพทฺโธ น ภวิสฺสสิ, ตทา ตฺวํ เนว อิธ โลเก, น ปรโลเก, น อุภยตฺถ โหสิ. เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสาติ กิเลสทุกฺขสฺส, วฏฺฏทุกฺขสฺส จ อยเมว อนฺโต อยํ ปริจฺเฉโท ปริวฏุมภาโวติ อยเมว หิ เอตฺถ อตฺโถ[Pg.184]. เย ปน ‘‘อุภยมนฺตเรนา’’ติ ปทํ คเหตฺวา อนฺตราภวํ นาม อิจฺฉนฺติ, เตสํ ตํ มิจฺฉา. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ปรโต อนฺตราภวกถายํ (กถา. ๕๐๕ อาทโย ) อาวิ ภวิสฺสติ.

如今，为已安住于知名遍知与审察遍知(ñātatīraṇapariññā)者，开示连同其果的断遍知(pahānapariññā)，故开始说“跋希亚(Bāhiya)，由是……”等。此中“由是”(yato)即“何时”(yadā)或“因为”(yasmā)。“你”(te)即“你的”(tava)。“尔时”(tato)即“彼时”(tadā)或“因此”(tasmā)。“以彼”(tena)即以此所见等，或与所见等相连的贪等。此意是说：跋希亚，当你依照我所说的方法，于所见等中行道，以如实了知其自性而仅有“所见等”时，尔时或因此，你将不与那和所见等相连的贪等共存；你将不贪、不瞋、不痴，因贪等已被断除；或你将不与那所见等相连。“尔时，跋希亚，你将不于彼处”，即是说：当你或因为你不再因贪而染，因瞋而怒，因痴而迷时，尔时或因此你将不于彼所见等之中，不于所见、所闻、所觉、所识中，以渴爱、慢、邪见执取“此是我的，此是我，此是我的我”(《大品》21)。至此，已圆满断遍知，显示了漏尽者(khīṇāsava)的境地。“尔时，跋希亚，你既不在此，亦不在彼，亦不在两者之间”，即是说：当你，跋希亚，不再以贪等与所见等相连时，尔时你既不在此世，亦不在他世，亦不在两者之中。“此即苦之终结”，即烦恼苦与轮回苦，此即是其终结，此即是其界限(pariccheda)，此即是不再轮转的状态，这才是此处的真实含义。若有人执取“两者之间”一词而主张有中阴(antarābhava)存在，那是错误的。关于此点，将于后文《论事》(Kathāvatthu 505等)的“中阴论”中阐明。

เอเตสนฺติ อติหรณวีติหรณานํ.

此二者指运送(atiharaṇa)与移转(vītiharaṇa)。

‘‘ตตฺถ หี’’ติอาทินา ปญฺจวิญฺญาณวีถิยํ ปุเรตรํ ปวตฺตอโยนิโสมนสิการวเสน อาวชฺชนาทีนํ อโยนิโส อาวชฺชนาทินา อิฏฺฐาทิอารมฺมเณ โลภาทิปฺปวตฺติมตฺตํ โหติ, น ปน อิตฺถิปุริสาทิวิกปฺปคาโห, มโนทฺวาเรเยว ปน โส โหตีติ ทสฺเสติ. ตสฺสาติ ‘‘อิตฺถี, ปุริโส’’ติ รชฺชนาทิกสฺส. ภวงฺคาทีติ ภวงฺคอาวชฺชนทสฺสนานิ, สมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณโวฏฺฐพฺพนปญฺจทฺวาริกชวนญฺจ. อปุพฺพติตฺตรตาวเสนาติ อปุพฺพตาอิตฺตรภาวานํ วเสน.

以“于此”等句，显示在五识心路(pañcaviññāṇavīthi)中，由于先前生起的不如理作意(ayoniso manasikāra)，转向(āvajjanā)等心只是以不如理的方式，于可意等所缘上生起贪等，但并无“女、男”等分别之执取，此执取仅于意门(manodvāra)生起。“其”，指“女、男”等引生贪染者。“有分等”，指有分(bhavaṅga)、转向(āvajjanā)、见(dassana)，以及领受(sampaṭicchana)、推度(santīraṇa)、确定(voṭṭhabbana)与五门速行(pañcadvārikajavana)。“以其新颖短暂故”(apubbatittaratāvasena)，即由于其新颖与短暂的状态。

อติหรตีติ มุขทฺวารํ อติกฺกมิตฺวา หรติ. ตํตํวิชานนนิปฺผาทโกติ ตสฺส ตสฺส ปริเยสนาทิวิสยสฺส, วิชานนสฺส จ นิปฺผาทโก. เยน หิ ปโยเคน ปริเยสนาทิ นิปฺผชฺชติ, โส ตพฺพิสยํ วิชานนมฺปิ นิปฺผาเทติ นาม โหติ. สมฺมาปฏิปตฺตินฺติ ธมฺเมสุ อวิปรีตปฏิปตฺตึ ยถาภูตาวโพธํ.

“运送”(atiharati)，指越过口门而运送。“令彼彼认知生起者”，指令彼彼寻求等对象及认知生起者。因为通过某种努力(payoga)而生起寻求等，所以该努力亦能令对彼对象的认知生起，故称之为能生起者。“正行”(sammāpaṭipatti)，指于诸法中无颠倒地行，如实了知。

คมเนปีติ คมนปโยเคปิ. อติหรณํ ยถาฐิตสฺเสว กายสฺส อิจฺฉิตเทสาภิมุขกรณํ. คมนํ เทสนฺตรุปฺปตฺติ. วกฺขมาโนติ ‘‘อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเตติ…เป… อทฺธาคมนวเสน กถิโต. คเต ฐิเต นิสินฺเนติ เอตฺถ วิหาเร จุณฺณิกปาทุทฺธารอิริยาปถวเสน กถิโต’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๕๒๓) วกฺขมาโน วิเสโส.

“于行”(gamane)，亦即于行之加行(gamanapayoge)。“转身”(atiharaṇaṃ)指身体保持原位而转向所欲之方。“行”(gamanaṃ)指到达另一地方。“将说”，指如《分别论注》(Vibhaṅga-aṭṭhakathā 523)所将说的差别：“‘于前进、后退时’……是依路程而说。‘于行、住、坐时’，此处是依在寺院中经行、扫地、抬脚等威仪而说。”

ปวตฺเตติ จงฺกมาทีสุ ปวตฺเต รูปารูปธมฺเม. ปริคฺคณฺหนฺตสฺส อนิจฺจาทิโต.

“令转起”(pavatteti)：于经行(caṅkama)等中转起的色法与无色法。“于把握者”(pariggaṇhantassa)：从无常等方面（把握）。

กายิกกิริยาทินิพฺพตฺตกชวนํ ผลูปจาเรน ‘‘กายาทิกิริยามย’’นฺติ วุตฺตํ. กิริยาสมุฏฺฐิตตฺตาติ ปน การณูปจาเรน.

产生身行(kāyikakiriyā)等的速行(javana)，以果的转喻(phalūpacārena)而被称为“由身等行所成”。而“由行所生起故”，则是以因的转喻(kāraṇūpacārena)而说。

๕๒๖. กมฺมฏฺฐานอุปาสนสฺสาติ กมฺมฏฺฐานภาวนาย. โยคปถนฺติ ภาวนาโยคฺคกิริยาย ปวตฺตนมคฺคํ.

526. “于业处之勤习”(kammaṭṭhānaupāsanassa)，即“为业处之禅修”(kammaṭṭhānabhāvanāya)。“瑜伽道”(yogapathaṃ)，即适合禅修之行为的行道。

๕๓๗. กายาทีสูติ กายเวทนาจิตฺตธมฺเมสุ. สุฏฺฐุ ปวตฺติยาติ อสุภานุปสฺสนาทิวเสน ปวตฺติยา. นิยฺยานสภาโว สมฺมาสติตา เอว[Pg.185]. อุปฏฺฐานนฺติ สตึ กิจฺจโต ทสฺเสติ. เอตฺถ จ ยถาวุตฺโต ปริคฺคโห ชาโต เอติสฺสาติ ปริคฺคหิตา, ตํ ปริคฺคหิตํ นิยฺยานภูตํ สตึ กตฺวาติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

537. “于身等”即于身、受、心、法。“善行”即以不净观等方式而行。出离自性即是正念本身。“现起”是就作用而言显示念。此处，如前所述，此念已生起把握，故称“已把握”，应理解为：将此已把握且作为出离的念而行之。

๕๔๒-๓. ปกุปฺปนํ อิธ วิการาปตฺติภาโว.

542-3. “变坏”，于此是已达变异的状态。

๕๕๐. ตปฺปฏิปกฺขสญฺญาติ ถินมิทฺธปฏิปกฺขสญฺญา. สา อตฺถโต ตทงฺคาทิวเสน ถินมิทฺธวิโนทนาการปฺปวตฺตา กุสลวิตกฺกสมฺปยุตฺตสญฺญา, ตถาภูโต วา จิตฺตุปฺปาโท สญฺญาสีเสน วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

550. “对治想”即是昏沉睡眠的对治想。其义是，以彼分等方式，生起能遣除昏沉睡眠的、与善寻相应的想；或者，应理解为：以想为首要而说如此生起的心。

๕๕๓. สารมฺภนฺติ อารมฺภวนฺตํ, สหารมฺภนฺติ อตฺโถ. นิราวรณาโภคา ถินมิทฺธนฺธการวิคเมน นิราวรณสมนฺนาหารสญฺญา. วิวฏา อปฺปฏิจฺฉาทนา.

553. “有勤”即是具有勤奋，其义是具有努力。“无障碍的作意”即是由于昏沉睡眠的黑暗消除，而获得无障碍的专注想。“开显”即是无遮盖、无覆盖。

๕๖๔. ตตฺถ ตตฺถาติ ‘‘อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต โหตี’’ติอาทีสุ (วิภ. ๕๑๑).

564. “于此于此”即指在“具足此波罗提木叉律仪”等等语句中（《分别论》511）。

๕๘๘. ยถา เกนจิ นิกฺกุชฺชิตํ ‘‘อิทํ นาเมต’’นฺติ ปกติญาเณน น ญายติ, เอวํ สพฺพปฺปกาเรน อวิทิตํ นิกฺกุชฺชิตํ วิย โหตีติ อาห ‘‘สพฺพถา อญฺญาตตา นิกฺกุชฺชิตภาโว’’ติ. นิรวเสสปริจฺฉินฺทนาภาโวติ ทุวิญฺเญยฺยตาย นิรวเสสโต ปริจฺฉินฺทิตพฺพตาภาโว, ปริจฺฉินฺทิกาภาโว วา. เอกเทเสเนว หิ คมฺภีรํ ญายติ.

588. 譬如有人将某物倒置，无法用寻常智认知“这是什么”，同样地，如果诸法以各种方式都不为人所知，就好像被倒置了一样。因此说“完全不了解的状态即是倒置”。“无法完全理解”即是由于难以了知而无法彻底了知，或者说没有能够彻底了知的人。确实，只能通过片面的方式了知其深奥之处。

อาจิกฺขนฺตีติอาทิโต ปริพฺยตฺตํ กเถนฺติ. เทเสนฺตีติ อุปทิสนวเสน วทนฺติ, ปโพเธนฺติ วา. ปญฺญาเปนฺตีติ ปชานาเปนฺติ, สํปกาเสนฺตีติ อตฺโถ. ปฏฺฐเปนฺตีติ ปกาเรหิ อสงฺกรโต ฐเปนฺติ. วิวรนฺตีติ วิวฏํ กโรนฺติ. วิภชนฺตีติ วิภตฺตํ กโรนฺติ. อุตฺตานีกโรนฺตีติ อนุตฺตานํ คมฺภีรํ อุตฺตานํ ปากฏํ กโรนฺติ. เอตฺถ จ ‘‘ปญฺญาเปนฺตี’’ติอาทีหิ ฉหิ ปเทหิ อตฺถปทานิ ทสฺสิตานิ. ‘‘อาจิกฺขนฺติ เทเสนฺตี’’ติ ปน ทฺวีหิ ปเทหิ พฺยญฺชนปทานีติ เอวํ อตฺถพฺยญฺชนปทสมฺปนฺนาย อุฬาราย ปสํสาย ปสํสนํ ทสฺเสติ. ยํ ปเนเตสุ อตฺถพฺยญฺชนปเทสุ วตฺตพฺพํ, ตํ เนตฺติอฏฺฐกถายํ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๒๓ อาทโย) วิตฺถารโต วุตฺตเมว, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

“说明”即是详细讲述。“教导”即是以指示的方式宣说，或使人觉悟。“阐释”即是使人明白，其义是使人完全显明。“建立”即是以各种方式清晰地确立，使其不混淆。“揭示”即是使之显露。“分析”即是作详细区分。“阐明”即是将不浅显、深奥的变得浅显明白。此处，“阐释”等六个词显示了意义方面的表达；而“说明”、“教导”两个词则显示了文句方面的表达。如此，显示教法具备意义与文句的圆满，以表达赞叹。至于这些意义与文句所应解说的内容，在《导论义注》(Netti-aṭṭhakathā)（23页及以后）中已有详细说明，因此应当依照那里所说的方式来理解。

๖๐๒. เอตฺเถว [Pg.186] โยเชตพฺพํ ตสฺส เหฏฺฐาภูมิสมติกฺกมนมุเขน ภูมิวิเสสาธิคมุปายทีปนโต. สพฺพตฺถาปีติ ‘‘รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา, อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมา’’ติ สพฺเพสุปิ สมติกฺกมวจเนสุ.

602. 此处应如此连结，即通过超越下地的方式，来说明证得殊胜境界的方法。“在一切处”即指在所有超越的语句中，例如“超越色想”、“超越空无边处”。

๖๑๐. ตํเยว อากาสํ ผุฏํ วิญฺญาณนฺติ ตํเยว กสิณุคฺฆาฏิมากาสํ ‘‘อนนฺต’’นฺติ มนสิกาเรน ผุฏํ ผริตฺวา ฐิตํ ปฐมารุปฺปวิญฺญาณํ ‘‘อนนฺตํ วิญฺญาณ’’นฺติ มนสิ กโรตีติ อตฺโถ. ทุติยวิกปฺเป ปน สามญฺญโชตนา วิเสเส ติฏฺฐตีติ ‘‘ผุฏ’’นฺติ อิมินา วิญฺญาณเมว วุตฺตนฺติ ผุฏํ วิญฺญาณนฺติ ปฐมารุปฺปวิญฺญาณมาห. ตญฺหิ อากาสสฺส สผรณกวิญฺญาณํ. วิญฺญาเณนาติ จ กรณตฺเถ กรณวจนํ, ตญฺจ ทุติยารุปฺปวิญฺญาณํ วทตีติ อาห ‘‘วิญฺญาณญฺจายตนวิญฺญาเณน มนสิ กโรตี’’ติ. เตนาติ ปฐมารุปฺปวิญฺญาเณน. คหิตาการนฺติ อนนฺตผรณวเสน คหิตาการํ. มนสิ กโรตีติ ทุติยารุปฺปปริกมฺมมนสิกาเรน มนสิ กโรติ. เอวนฺติ ยถาวุตฺตาการํ กสิณุคฺฆาฏิมากาเส ปฐมารุปฺปวิญฺญาเณน อนนฺตผรณวเสน โย คหิตากาโร, ตํ มนสิ กโรนฺตํเยว. ตํ วิญฺญาณนฺติ ตํ ทุติยารุปฺปวิญฺญาณํ. อนนฺตํ ผรตีติ ‘‘อนนฺต’’นฺติ ผรติ, ตสฺมา ทุติโยเยวตฺโถ ยุตฺโตติ. ‘‘ยญฺหี’’ติอาทินา ยถาวุตฺตมตฺถํ ปากฏํ กโรติ. ตํผรณาการสหิตนฺติ ตสฺมึ อากาเส ผรณาการสหิตํ. วิญฺญาณนฺติ ปฐมารุปฺปวิญฺญาณํ.

610. “那遍满虚空的识”即是：作意“无边”而遍满、安住于遍处虚空的初无色界识，其义是作意“无边识”。然而，在第二种解释中，普遍的显现存在于特殊之中，因此“遍满”一词只指识，故称初无色界识为“遍满识”。确实，那是遍满虚空的识。“以识”是工具格，指第二无色界识，因此说“以识无边处识作意”。“由此”即是初无色界识。“所取之相”即是以无边遍满的方式所取的相。“作意”即是以第二无色界预备作意来作意。“如是”即是：在遍处虚空中，以初无色界识用无边遍满的方式所取的相，在作意此相的时候。“彼识”即是第二无色界识。“无边遍满”即是作“无边”想而遍满，因此第二种解释更恰当。“何以故”等是为了阐明前面所说的意义。“具遍满之相”即是在此虚空中具有遍满之相。“识”即是初无色界识。

๖๑๕. ปุพฺเพติ ทุติยารุปฺปปริกมฺมกาเล. ยํ ‘‘อนนฺตํ วิญฺญาณ’’นฺติ มนสิ กตํ, ตํเยว ปฐมารุปฺปวิญฺญาณเมว. ตํเยว หิ อภาเวติ. อารมฺมณาติกฺกมวเสน หิ เอตา สมาปตฺติโย ลทฺธพฺพาติ.

615. “先前”即在第二无色界预备作意时。先前心中作意“无边识”的，即是初无色界识。确实，他就是令其消逝。确实，这些等至应通过超越所缘的方式获得。

นิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

解释释义 终。

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

经分别释义 终。

๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

2. 阿毗达摩分别释义

๖๒๓. จตุกฺกนเย ทุติยชฺฌานเมว เยสํ วิจาโร โอฬาริกโต น อุปฏฺฐาติ, เยสญฺจ อุปฏฺฐาติ, เตสํ วเสน ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา เทสิตนฺติ [Pg.187] จตุกฺกนยโต ปญฺจกนโย นีหโตติ อาห ‘‘อุทฺธฏานํเยว จตุนฺนํ…เป… ทสฺสนโต จา’’ติ.

623. 对于那些第二禅中粗劣的伺不再现起的人，以及对于那些伺还会现起的人，根据这两种情况，将四禅法分为两类而宣说，因此从四禅法中引出五禅法。所以说“从四种禅中提出……乃至从见地而言”。

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿毗达摩分别释义 终。

๓. ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา

3. 问答释义

๖๔๐. ตีสูติ ปฐมาทีสุ ตีสุ. จตุกฺกนเยน หิ ตํ วุตฺตํ. เอวํโกฏฺฐาสิกาติ อปฺปมาณาติ วุตฺตา. เตนาห ‘‘โลกุตฺตรภูตา เอวาติ อธิปฺปาโย’’ติ. ปริจฺฉินฺนากาส…เป… จตุตฺถานํ วฏฺฏวิปสฺสนาปาทกตฺตา ‘‘สพฺพตฺถปาทกจตุตฺเถ สงฺคหิตานี’’ติ วุตฺตํ.

640. “于三者”即于初等三者中。确实，彼是以四禅法而言的。“如此分位者”即被称为“无量”。因此说“其意是唯是出世间”。限定虚空……乃至……由于第四禅是轮回观的基础，所以说“被摄入一切处为基础的第四禅中”。

อยํ กถาติ ปริตฺตารมฺมณาทิกถา. เหฏฺฐิโม อริโย อุปริมสฺส อริยสฺส โลกุตฺตรจิตฺตานิ ปฏิวิชฺฌิตุํ น สกฺโกตีติ วุตฺตํ ‘‘น จ…เป… สกฺโกตี’’ติ.

此说即是小所缘等说。下位圣者不能通达上位圣者的出世间心，故说“不能……乃至……能”。

‘‘กิริยโต ทฺวาทสนฺน’’นฺติ จ ปาโฐ อตฺถิ. สห วทติ โลกุตฺตรผลจตุตฺถตาสามญฺเญนาติ อธิปฺปาโย. อิธ สพฺพสทฺทสฺส ปเทสสพฺพวาจิภาวโต เอกเทสสฺส อสมฺภเวปิ สพฺพตฺถปาทกตา เอว เวทิตพฺพาติ ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺพตฺถ…เป… ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ อาห. ปริจฺฉินฺนากาสกสิณจตุตฺถาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน อานาปานจตุตฺถาทโย สงฺคหิตา. นวตฺตพฺพตายาติ นวตฺตพฺพารมฺมณตาย.

亦有“十二种作业”之读法。其意是说，它与出世间第四果的共通性相关。在此，为了显示即使“一切”一词因是局部性泛称词而无法涵盖全部，也应理解为在所有情况下都是基础，故说“在所有地方……应被视为”。“限定虚空遍第四”等，以“等”字摄入入出息念第四等。因为是不可说，即是不可说所缘故。

นิพฺพานญฺจาติ วตฺตพฺพํ ตทารมฺมณสฺสาปิ พหิทฺธารมฺมณภาวโต.

涅槃也应被提及，因为以其为所缘之心亦是外所缘故。

‘‘สสนฺตานคตมฺปี’’ติ อิทํ รูป-สทฺเทน, กมฺม-สทฺเทน จ สมฺพนฺธิตพฺพํ ‘‘สสนฺตานคตมฺปิ อปากฏํ รูปํ ทิพฺพจกฺขุ วิย สสนฺตานคตมฺปิ อปากฏํ กมฺมํ วิภาเวตี’’ติ. ปากเฏ ปน สสนฺตานคเต รูเป, กมฺเม จ อภิญฺญาญาเณน ปโยชนํ นตฺถีติ ‘‘อปากฏ’’นฺติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ.

“有自相续的”这个词，应与“色”和“业”二词联系起来，即“即使是有自相续的、不明显的色，也能像天眼一样照见；即使是有自相续的、不明显的业，也能加以分辨”。然而，对于有自相续的、明显的色和业，则不需要以神通智来了解，因此特别用“不明显的”来修饰而宣说。

ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

问答释义 终。

ฌานวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

禅分别释义 终。

๑๓. อปฺปมญฺญาวิภงฺโค

13. 无量分别

๑. สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา

1. 经分别释义

๖๔๒. ทิสาเทโสธินาติ [Pg.188] ‘‘เอกํ ทิส’’นฺติอาทิทิโสธินา, วิหารคามนิคมนครชนปทรชฺชาทิเทโสธินา จ. สตฺโตธินาติ ‘‘สพฺพา อิตฺถิโย, สพฺเพ ปุริสา, อริยา, อนริยา’’ติอาทิวสปฺปวตฺเตน สตฺโตธินา. เอตสฺสาติ เอตสฺส ปทสฺส, ปทตฺถสฺส วา. อนุวตฺตกนฺติ อธิการวเสน ปวตฺตกํ. ตํ ทฺวยนฺติ ตถา-สทฺโท, อิติ-สทฺโทติ อุภยํ. ‘‘ตถา ทุติย’’นฺติ หิ วุตฺเต ‘‘ตถา-สทฺโท ยถา เมตฺตาสหคเตน เจตสา ปุรตฺถิมาทีสุ เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยมฺปิ ทิสํ เมตฺตาสหคเตน เจตสา ผริตฺวา วิหรตี’’ติ อิมมตฺถํ ทีเปติ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. ยสฺมา อิตีติ อยํ อิติ-สทฺโท ปการตฺเถ, เอวนฺติ วุตฺตํ โหติ, ตสฺมา ‘‘ยถา เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ, ทุติยํ, ตติยํ, จตุตฺถํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, เอวํ อุทฺธํ, อโธ, ติริยํ เมตฺตาสหคเตน เจตสา ผริตฺวา วิหรตี’’ติ อิมมตฺถํ ทีเปติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เมตฺตา…เป… ตํ ทฺวย’’นฺติ. ตสฺสาติ ทฺวยสฺส. ผรณนฺตราทิฏฺฐานนฺติ ผรณโต อญฺญํ ผรณนฺตรํ, ตํ อาทิ ยสฺส, ตํ ผรณนฺตราทิ. ผรณนฺตรญฺเหตํ เมตฺตาภาวนาย, ยทิทํ วิปุลตา. อาทิ-สทฺเทน ภุมฺมนฺตรปคุณภาวาทิ คยฺหติ, ตสฺส ผรณนฺตราทิโน ฐานํ ฐานภูโต ‘‘วิปุเลนา’’ติอาทินา วุจฺจมาโน เมตฺตาภาวนาวิเสโส. วุตฺตปฺปการมตฺตปรามสนสฺส ตสฺส ทฺวยสฺส อฏฺฐานํ อโนกาโสติ. อิติ กตฺวา อิมินา การเณน น วุตฺตํ ตํ ทฺวยนฺติ อตฺโถ.

642. “方位限定”(Disādesodhinā)是指以“一方”等方向，以及以寺院、村、镇、城市、国土、王国等方位为限定。“众生限定”(Sattodhinā)是指以“一切女人、一切男人、圣者、非圣者”等方式进行的众生限定。“此的”(Etassa)是指此词的，或此词义的。“随行者”(Anuvattakaṃ)是指依职权而行者。“那二者”(Taṃ dvayaṃ)是指“如是”(tathā)一词和“如是”(iti)一词。当说“如是第二”时，“如是”(tathā)一词开示了此义：“如同以与慈俱行之心遍满东方等一方而住，如是也以与慈俱行之心遍满第二方而住。”其余二者，道理亦同。因为此“iti”词是表示方式，即是说“如是”(evaṃ)，所以它开示了此义：“如同以与慈俱行之心遍满第一、第二、第三、第四方而住，如是也以与慈俱行之心遍满上、下、横方而住。”因此说“慈……那二者”。“彼之”(Tassa)是指彼二者之。“遍满相续等之处”(Pharaṇantarādiṭṭhānaṃ)是指：从一个遍满到另一个遍满是“遍满相续”(pharaṇantaraṃ)，以此为开端的是“遍满相续等”(pharaṇantarādi)。这遍满相续，即广大(vipulatā)，是慈心的修习。“等”(ādi)字摄取了地之相续、德之增长等。这遍满相续等之处，即是由“以广大”等词所说的慈心修习的殊胜之处。对于那仅是复述已说方式的二者，（广大等）不是其所处，不是其场合。因此，由于这个原因，没有说那二者。

๖๔๓. ราคสฺสาติ กามราคสฺส. สิเนหสฺสาติ ปุตฺตสิเนหาทิสิเนหสฺส. วิปตฺติยาติ ราคสิเนหสงฺขาตาย เมตฺตาภาวนาย วิปตฺติยา วินาสสฺส. อนุปฺปตฺติโต หิโรตฺตปฺปพเลน อนุปฺปชฺชนโต.

643. “贪”是指欲贪。“爱”是指对子女等的爱。“败坏”是指名为贪与爱的慈心修习的败坏、毁坏。“不生起”是指因惭愧力而不生起。

๖๔๕. อธิมุญฺจิตฺวาติ ภาวนาจิตฺตํ อารมฺมเณ สุฏฺฐุ วิสฺสชฺเชตฺวา, ตํ ปเนตฺถ อธิมุจฺจนํ ยสฺมา ผรณวเสเนว โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สุฏฺฐุ ปสาเรตฺวา’’ติ. ยสฺมา ปน อารมฺมเณ สุฏฺฐุ อสํสปฺปนวเสเนว ตํ เมตฺตาภาวนาย อธิมุจฺจนํ โหติ, ตสฺมา ‘‘พลวตา วา อธิโมกฺเขน อธิมุจฺจิตฺวา’’ติ จ วุตฺตํ.

645. “胜解后”(Adhimuñcitvā)是指将修习心很好地释放于所缘中，因为此处的胜解是依遍满而有，所以说“很好地扩展”。又因为慈心修习的胜解是依于对所缘很好地不流动而有，所以也说“或以强有力的胜解而胜解”。

๖๔๘. เอเตสํ [Pg.189] ปทานํ สพฺเพน สกเลน ทิสาเทสาทิเภเทน อวธินา. สพฺพาวธิทิสาทิผรณากาเรหีติ สพฺพาวธิภูตทิสาเทสปุคฺคลผรณปฺปกาเรหิ.

648. 对这些词，以全部、所有方位等差别的限定。“以一切限定、方位等遍满的方式”是指以作为一切限定的方位、处所、个人遍满的诸方式。

๖๕๐. วิฆาตวเสนาติ วิกฺขมฺภนวเสน.

650. “以摧破力”是指以镇伏力。

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

经分别释义终。

๓. ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา

3. 问答释义

๖๙๙. กถิตานํ กุสลาทิธมฺมานํ. อิมสฺมึ ปน อปฺปมญฺญาวิภงฺเค กถิตา อปฺปมญฺญา, ตา จ สภาวโต โลกิยา เอว, น ขนฺธวิภงฺคาทีสุ กถิตา ขนฺธาทโย วิย โลกุตฺตราปีติ เอกํสโต สพฺพาสํ อปฺปมญฺญานํ โลกิยภาวเมว ทีเปตุํ อฏฺฐกถายํ ‘‘อิมสฺมึ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิมสฺมึ ปน…เป… โหตี’’ติ.

699. （对于）已说的善等诸法。然而，在此无量分别中所说的无量，其自性唯是世间的，不像在蕴分别等中所说的蕴等，也是出世间的。为了确定地显示一切无量唯是世间性，义注中说“然而在此”等。为了开示此义，（论师）说“然而在此……乃至……是”。

ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

问答释义终。

อปฺปมญฺญาวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

无量分别释义终。

๑๔. สิกฺขาปทวิภงฺโค

14. 学处分别

๑. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

1. 阿毗达摩分别释义

๗๐๓. สิกฺขาสงฺขาตานํ [Pg.190] กุสลธมฺมานํ ปญฺจ สีลงฺคานิ นิสฺสยภาเวน วา ปติฏฺฐา สิยุํ, อุปนิสฺสยภาเวน วาติ ตทุภยํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สมฺปโยควเสน, อุปนิสฺสยวเสน จ โอกาสภาเวนา’’ติ.

703. 对于名为“学”的善法，五戒支或可以依止的方式，或可以近依止的方式作为基础。为了显示这二者，（论师）说：“以相应的方式，以及以近依止的方式作为机会”。

๗๐๔. ‘‘กมฺมปถา เอวา’’ติ นิยมสฺส กตตฺตา วุตฺตํ ‘‘อสพฺพสาธารเณสู’’ติ. น หิ สกฺกา อินฺทฺริยาทิสาธารณโกฏฺฐาสวเสน นิยมํ กาตุํ. กมฺมปถโกฏฺฐาสิกา เอว, น ฌานาทิโกฏฺฐาสิกา. กมฺมปถภาเวน อาคตนฺติ วทนฺติ, ทุคฺคติยา, ตตฺถ อุปฺปชฺชนทุกฺขสฺส จ ปวตฺติอุปายภาวโตติ อธิปฺปาโย. อสฺส สุราปานสฺส. อุปการกตฺตํ สพฺเพสํ. สภาคตฺตํ มิจฺฉาจารสฺส.

704. 因为作了“唯是业道”的限定，所以说“于非一切共通者中”。确实不能依根等共通部分来作限定。唯是业道部分，非禅那等部分。他们说“以业道的状态而来”，其意是：因为是恶趣及于彼处生起之苦的发生之因。此指饮酒。对一切的助益性。与邪淫的同分性。

ตถาคหิตสงฺขารารมฺมณตายาติ ‘‘สตฺตํ อวหรามิ, สตฺเต วิปฺปฏิปชฺชามี’’ติอาทินา สตฺตากาเรน คหิตสงฺขารารมฺมณตาย, น ปน สตฺตปญฺญตฺติอารมฺมณตายาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ปญฺจ สิกฺขาปทา’’ติอาทินา ตเมวตฺถํ วิวรติ.

“以如是所取之行为所缘”之意是：以“我夺取有情（的生命），我侵犯有情”等有情的方式，而取行为所缘，而非以有情概念为所缘。“五学处”等（经文）阐明了此义。

ตสฺส ตสฺสาติ ยสฺส ยสฺส พฺยสนตฺถาย. สยํ วา อุสุอาทึ ขิปติ, โอปาตขณนาทึ กโรติ, ตาทิสํ มนฺตํ ปริชปฺปติ, กมฺมชอิทฺธึ วฬญฺเชติ, อญฺเญน วา ตํ สพฺพํ กาเรตีติ อาห ‘‘นิสฺสคฺคิย…เป… ทฺเว เอว คหิตา’’ติ.

“彼彼”是指为了彼彼之灾祸。或自己投掷箭矢等，或挖掘陷阱等，或念诵此类咒语，或运用业生神通，或令他人做这一切事，故说“尼萨耆……乃至……唯取二者”。

ยทิปิ โกฏฺฐาสวาเร วิรติ สรูเปน นาคตา ‘‘เยวาปนา’’ตฺเวว วุตฺตา, ภชาปิยมานา ปน มคฺคภาวํเยว ภชตีติ อาห ‘‘วิรติสีลํ ปน มคฺคโกฏฺฐาสิก’’นฺติ. เสสสีลานนฺติ เสสอวีติกฺกนฺตสีลานํ.

虽然在（蕴等）部分之章中，离（virati）并未以其自性出现，仅被说为“离”，但当被分析时，它确实分属道的状态，故说“然而离戒是道的部分”。“其余戒”是指其余未违犯之戒。

๗๑๒. อภพฺพฏฺฐานาติ ปาณาติปาตาทโย. ยถา ปาณาติปาตาทโย เวรเหตุตาย เวรํ, เอวํ ตทญฺเญปิ อกุสลาติ วุตฺตํ ‘‘ตํสภาคตาย เวรภูตาน’’นฺติ. วิรตีนํ อุปฺปตฺติ น น ภวิสฺสติ เสกฺขานนฺติ โยชนา. ‘‘อกุสลสมุฏฺฐิตานิ จา’’ติอาทินาปิ เสกฺขานํ อุภเยน วิรติสพฺภาวํเยว วิภาเวติ. ตสฺสตฺโถ – ยานิ อกุสลสมุฏฺฐิตานิ กายกมฺมาทีนิ, ตานิ เตสํ เสกฺขานํ กายทุจฺจริตาทีนีติ เวรานิเยว[Pg.191], เตหิ เวเรหิ เตสํ เสกฺขานํ วิรติโย สมฺภวนฺติเยว. ยโตติ ยสฺมา ปาณาติปาตาทิวิรมิตพฺพนิปฺปริยายเวราภาเวปิ กายทุจฺจริตาทิเวรมตฺตโต เสกฺขานํ วิรติสมฺภวโต. นผลภูตสฺสาปีติ ยถา ผลสฺส มคฺคปฏิพิมฺพภูตตฺตา มคฺคสทิสํ สตฺตอฏฺฐงฺคิกตา สิยา, เอวํ อผลภูตสฺสาปิ สกทาคามิมคฺคาทิกสฺส ยโต วิรติสมฺภวโต อฏฺฐงฺคิกตา โหติ, อญฺญถา ปญฺจงฺคิโก เอว สิยาติ อธิปฺปาโย.

712. “不可能之处”是指杀生等。如同杀生等因是怨仇之因而为怨仇，如是其他不善法也是，故说“因与其同分而为怨仇者”。应如是连结：有学之离的生起，非不有（即必有）。“以及由不善所生起”等也阐明了有学以两种方式存在离。其义是：凡由不善所生起的身业等，对彼等有学而言，即是身恶行等，唯是怨仇；由彼等怨仇，彼等有学之离确实可能生起。何以故？因为即使在没有如杀生等必须无条件远离的怨仇时，仅由（远离）身恶行等怨仇，有学之离亦可能生起。即使是“非果的”也是如此，其意是：如同果因是道的影像而与道相似，故可有七支或八支；如是，即使是斯陀含道等非果的（道），因为离可能生起，故有八支，否则就唯有五支。

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿毗达摩分别释义终。

๒. ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา

2. 问答释义

๗๑๔. ยถาวิรมิตพฺพโตติ โย โย ปาณาติปาตาทิ วิรมิตพฺโพ, ตโต วิรติวเสน.

714. “从如其应离者”是指：对于任何应离的杀生等，以离的方式（而离）。

ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

问答释义终。

สิกฺขาปทวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

学处分别释义终。

๑๕. ปฏิสมฺภิทาวิภงฺโค

15. 无碍解分别

๑. สุตฺตนฺตภาชนียํ

1. 经分别

๑. สงฺคหวารวณฺณนา

1. 摄品释义

๗๑๘. ‘‘เอเสว [Pg.192] นโย’’ติ ธมฺมาทีสุ กโต อติเทโส สงฺเขปโต เตสํ ทสฺสนํ โหตีติ อาห ‘‘สงฺเขเปน ทสฺเสตฺวา’’ติ. เตสํ นิรุตฺติปฏิภานานํ วิสยา ตพฺพิสยา, เตสํ, นิรุตฺติปฏิภานวิสยภูตานนฺติ อตฺโถ. ปจฺจยุปฺปนฺนาทิเภเทหีติ ปจฺจยุปฺปนฺนนิพฺพานภาสิตตฺถาทิเภเทหิ.

718. 在法等（诸谛）中所作的“此即是理”的准则，是对此等的简要开示，故说“简要开示后”。“彼等之所缘”是词义无碍解与辩才无碍解的所缘，其义是：成为词义无碍解与辩才无碍解所缘者。“以缘生等差别”是指以缘生、涅槃、所说义等差别。

ทุกฺขเหตุผลชาตาทิธมฺมชรามรณานิ ทุกฺขาทีนิ. สจฺจเหตุธมฺมปจฺจยาการวาเรสุ ทุกฺขสมุทยาทิปริยาเยน อาคโต ผลนิพฺพตฺตโก เหตุ, สจฺจปจฺจยาการวาเรสุ อริยมคฺโค, ปริยตฺติวาเร ภาสิตํ, อภิธมฺมภาชนีเย กุสลํ, อกุสลนฺติ เอวํ ปาฬิยํ วุตฺตานํเยว วเสน ปญฺจ ธมฺมา เวทิตพฺพาติ อิมมตฺถมาห ‘‘ตถา ธมฺมา จา’’ติ อิมินา.

苦因、果、生等法，以及老死等，是为苦等。于谛、因、法、缘诸门中，以苦集等异名而来的，是能生果之因；于谛、缘门中，是圣道；于教理中已说；于阿毗达摩分别中，是善与不善。如是，应依巴利圣典中所说而了知五法，为说明此义，故说“如是，法亦”。

นิพฺพตฺตกเหตุอาทีนนฺติ นิพฺพตฺตกสมฺปาปกญาปกานํ. ปุริโมติ ปวตฺตนตฺโถ. ตสฺมินฺติ มคฺเค. ปจฺฉิโมติ ปาปนตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

生起因等，是指能生、能使到达、能使了知者。前者是运转之义。此指道。后者应理解为到达之义。

อวิปรีตนิรุตฺตีติ พุทฺธาทีหิ อาจิณฺณา ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส วาจกภาเว นิรุฬฺหา ยาถาวนิรุตฺติ. ยสฺมา วิญฺญตฺติวิการสหิโต สทฺโท ปญฺญตฺตีติ อตฺตโน อธิปฺปาโย, ตสฺมา ปรมตโต ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อวจนภูตายา’’ติ วิเสเสตฺวา ‘‘เกจิ วณฺณยนฺตี’’ติ อาห. เอวํ สตีติ เอวํ นิรุตฺติยา ปญฺญตฺติภาเว สติ. ปญฺญตฺติ อภิลปิตพฺพาติ อาปชฺชตีติ วุตฺเต, โหตุ, โก โทโส ตสฺสา วจนียภาวโตติ กทาจิ วเทยฺยาติ อาสงฺกนฺโต อาห ‘‘น จ วจนโต…เป… อุจฺจาเรตพฺพํ อตฺถี’’ติ. เตสํ อตฺถธมฺมานํ. น วจนนฺติ อวจนํ อวจนสภาวํ. เอวํปการนฺติ เอวํวิธํ เอวํ นิยตลิงฺควิเสสโชตนาการํ.

“无颠倒语”是指佛陀等所习用，于表达特定意义上已确立之如实语。因为（论师）认为带有表意变化的音声即是概念，为了从究竟义上显示它，故特别以“非言说性”来修饰，然后说“有些论师如是阐释”。若如是，即若语是概念，有人会反驳说“概念应可被表达”，即便如是，其可表达性又有何过失呢？因为担心有人如是说，故（论师）说“非由言说……乃至……有可发之声”。此指彼等义与法。所谓“不言说”即是无言说，无言说之自性。所谓“如是种类”即指此种具有确定语法特征的表达方式。

ปรโตติ [Pg.193] ปรภาเค อนนฺตรมโนทฺวาเร. สทฺทคฺคหณานุสาเรน คหิตาย นามนิรุตฺติยํ นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา ปวตฺตตีติ วทนฺติ. ยทิ เอวํ กสฺมา ปาฬิยํ ‘‘นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา’’ติ วุตฺตาติ อาห ‘‘นิรุตฺติ…เป… สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. ปจฺฉา ชานนนฺติ สทฺทคฺคหณุตฺตรกาลํ นามนิรุตฺติยา ชานนํ. เอวนฺติ เอวํ สทฺทคฺคหณโต ปจฺฉา นามนิรุตฺตึ อารพฺภ ปวตฺตํ ญาณํ นิรุตฺติปฏิสมฺภิทาติ คยฺหมาเน. เอวํ นิรุตฺติยา นามปญฺญตฺติปกฺเข ปาฬิยา, อฏฺฐกถาย จ วิโรธํ ทสฺเสตฺวา สทฺทปกฺเข ตทภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา ปนา’’ติอาทิมาห. ตํตํสทฺทวิภาวกนฺติ ยถา ตสฺส ตสฺส สทฺทปฺปเภทนิจฺฉยสฺส ปจฺจยภูตํ ทิพฺพโสตญาณํ สทฺทารมฺมณเมว ตํ ตํ สทฺทํ วิภูตํ กโรติ, เอวํ นิรุตฺติปฺปเภทนิจฺฉยสฺส ปจฺจยภูตํ นิรุตฺติสทฺทารมฺมณเมว นิรุตฺติปฏิสมฺภิทาญาณํ ตํ วิภูตํ กโรตีติ ตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา วุตฺตา. สทฺทํ ปน วิภาเวนฺตํ เอกนฺตโต สทฺทูปนิพนฺธํ ปญฺญตฺติมฺปิ วิภาเวติเยว, ยโต สภาวาสภาววิเสสวิภาวนํ สมฺปชฺชติ. อญฺญถา หิ สทฺทมตฺตคฺคหเณ วิเสสาวโพโธ เอว น สิยาติ โปราณา ปญฺญตฺติวิภาวนมฺปิ ตสฺส อิจฺฉนฺติ. ตํวิภาวกนฺติ นิรุตฺติสทฺทวิภาวกํ. น ปาฬิวิโรโธ โหตีติ ยทิปิ อภิธมฺมภาชนีเย ‘‘ยาย นิรุตฺติยา เตสํ ธมฺมานํ ปญฺญตฺติ โหตี’’ติ (วิภ. ๗๒๗) วุตฺตํ, ตมฺปิ สภาวนิรุตฺติสทฺเทน ธมฺมานํ ปโพธนเมว สนฺธาย วุตฺตํ, น ตพฺพินิมุตฺตํ ปญฺญตฺตินฺติ ‘‘นิรุตฺติสทฺทารมฺมณา นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา’’ติ วุจฺจมาเน ปาฬิยา วิโรโธ น โหตีติ อตฺโถ. ‘‘ปจฺจเวกฺขนฺตสฺสา’’ติ วุตฺตตฺตา สทฺทํ คเหตฺวา ปจฺฉา คหิตาย ปญฺญตฺติยา ปจฺจเวกฺขเณน ภวิตพฺพนฺติ อาสงฺเกยฺยาติ ตทาสงฺกานิวตฺตนตฺถมาห ‘‘ตํ สภาวนิรุตฺตึ สทฺทํ อารมฺมณํ กตฺวา’’ติอาทิ. สภาวนิรุตฺตึ วิภาเวนฺตํเยวาติ สภาวนิรุตฺติวิสยสฺส สมฺโมหสฺส ปเคว วิทฺธํสิตตฺตา อตฺถสาธนวเสน อภิญฺญาญาณํ วิย ตํ วิภาเวนฺตเมว ปวตฺตติ. เตนาห ‘‘นิรุตฺตึ ภินฺทนฺตํ ปฏิวิชฺฌนฺตเมว อุปฺปชฺชตี’’ติ. ปเภทคมนญฺเจตฺถ อนวเสสโต นิรุตฺติวิภาคชานนํ. ตถา เสเสสุ. สกฺกฏนามาทีติ สกฺกฏวเสน วุตฺตนามาขฺยาตาทิ. นิปาตปทํ นามาทิปทานิ วิย อตฺถํ น วทติ, อถ โข พฺยญฺเชติ โชเตตีติ ‘‘พฺยญฺชน’’นฺติ วุตฺตํ นิปาตปทํ.

于他方，紧接着意门之后。彼等说，语无碍解是依照对声音的领受，在所领受的名概念中生起。若如是，为何巴利文中说“语无碍解以现前所缘为境”呢？（论师）说：“此是就……而言”。后知是指于领受声音之后了知名概念。如是，若于领受声音之后，缘名概念而生起之智被理解为语无碍解，则如是于名概念安立方面，显示了圣典与义注之间之矛盾后，为了显示声音方面不存在此种矛盾，故说“犹如……”等。辨明种种声音者，犹如能成为种种声音差别决定之因的天耳智，仅以声音为所缘，即能清晰地辨别种种声音；同样，能成为语言差别决定之因的语无碍解智，仅以语言声音为所缘，即能清晰地辨别它，故说它以现前所缘为境。然而，在辨明声音时，必然连带辨明与声音相关之概念，因为如是方能实现对自性与非自性之区分。否则，若仅执取声音本身，则无法理解其中之差别，因此古人亦认为应辨明概念。辨明语言声音者。此与圣典并无矛盾，即使在《阿毗达摩分别》（Vibhaṅga）中说“以何种语言来施设彼等法”，此亦是就自然语言来显示法义而言，而非指脱离自然语言之外之施设，因此，若说“语无碍解以语言声音为所缘”，与圣典即无矛盾。“观察者”之说法，可能会令人怀疑必须于听了声音之后，对所领受之概念进行观察方能获得语无碍解，为了消除此种怀疑，故说“以自然语言声音为所缘”等等。于辨明自然语言时，由于已破除对自然语言所缘之迷惑，故此种智慧就像神通智一样，是为了达成义利而生起。因此说“当分析并洞察语言时，语无碍解方会生起”。此处之差别通达是指完全、无遗地了解语言之分类。其他方面亦复如是。梵语等名称是指按照梵语所说之名词、动词等。助词不像名词等词那样直接表达义，而是用来显示、阐明，故助词被称为“能显示者”。

โพธิ [Pg.194] ญาณํ มณฺฑภูตํ เอตฺถาติ โพธิมณฺโฑ, มหาโพธิฏฺฐานํ. เตนาห ‘‘ปฐมาภิสมฺพุทฺธฏฺฐาเน’’ติ. อญฺเญน ปกาเรนาติ อุคฺคหาทิปฺปกาเรน.

菩提智在此处圆满，故称菩提场（bodhimaṇḍa），也就是大菩提之处。因此说“最初证悟之处”。以其他方式，是指学习等方式。

อญฺญถา โหนฺตีติ ปุริสยุเค ปุริสยุเค เอกเทเสน ปริวตฺตนฺตา กาลนฺตเร อญฺญาการา ภวนฺติ. วินสฺสนฺตีติ ตํตํภาสานํ มนุสฺสานํ วินาเสน น ปญฺญายนฺติ, มนุสฺสานํ ทุรุคฺคหณาทินา กตฺถจิ กทาจิ ปริวตฺตนฺตีปิ พฺรหฺมโลกาทีสุ ยถาสภาเวเนว อวฏฺฐานโต น สพฺพตฺถ, สพฺพทา, สพฺพถา จ ปริวตฺตติ. เตนาห ‘‘กปฺปวินาเสปิ ติฏฺฐติเยวา’’ติ. เอตสฺส นิรุตฺติปฏิสมฺภิทาญาณสฺส.

以不同方式存在，即在各个时代人类世代更迭，一部分逐渐转变，随着时间流逝而变成不同的形态。消亡，即随着说那种语言的人类消亡而不显现，或者因为人类的错误理解等原因，在某些地方偶尔发生转变，但在梵天界等地仍然保持其自性而安住，因此不是所有地方、所有时间、所有方式都会发生转变。因此说“即使在劫毁灭时也仍然存在”。此（指的）是语无碍解智（niruttipaṭisambhidāñāṇa）。

อตฺถาทีสุ ญาณนฺติ อตฺถปฏิสมฺภิทาทิ. อตฺถธมฺมนิรุตฺติวเสน ตีสุ. อตฺถธมฺมนิรุตฺติปฏิภานวเสน จตูสุปิ วา. อตฺถธมฺมาทินา อตฺตนา โชเตตพฺเพน สห อตฺเถนาติ สาตฺถกานิ. สพฺโพ อตฺถธมฺมาทิโก อตฺโถ วิสยภูโต เอตสฺส ญาณสฺส อตฺถีติ สพฺพตฺถกํ. สพฺพสฺมึ อตฺถาทิเก วิสเย ขิตฺตํ อตฺตโน ปจฺจเยหิ ฐปิตํ ปวตฺติตํ. อรหตฺตปฺปตฺติยา วิสทา โหนฺติ ปฏิปกฺขธมฺมานํ สพฺพโส วิทฺธํสิตตฺตา. ปญฺจนฺนนฺติ อธิคมปริยตฺติสวนปริปุจฺฉาปุพฺพโยคานํ. ยถาโยคนฺติ ยํ ยํ ยสฺส ปุคฺคลสฺส วิสทตาย ยุชฺชติ, ตถา โยเชตพฺพํ.

于义等之智，即义无碍解等。依义、法、词三种。或依义、法、词、辩四种。与应由自己以义、法等所阐明的意义相应，故为有意义。此智以一切义、法等为所缘，故称“具一切义”。于一切义等境中，依自因安置、确立、运作。证得阿罗汉时，因对立法已彻底摧毁，故变得清晰。五者即证得、学习、听闻、询问、先前的努力。随其所宜，即对哪个人的何种方式适合达到清晰，就应该那样运用。

ปริปุจฺฉาเหตุ ปวตฺตา กถา ปริปุจฺฉาติ วุตฺตาติ อาห ‘‘ปุจฺฉาย…เป… ปริปุจฺฉาติ วุตฺตา’’ติ.

因询问而生起的谈论，被称为询问，因此说“以提问……乃至……被称为询问”。

เตหีติ มคฺเคหิ. ปฏิลาโภ นาม ปุพฺพโยคสมฺปตฺติยา อตฺถาทิวิสยสฺส สมฺโมหสฺส สมุจฺฉินฺทนํ, ตํ ปน มคฺคกิจฺจเมวาติ อาห ‘‘โส โลกุตฺตโร’’ติ. อตฺถาทีนํ ปเภทโต สลฺลกฺขณวิภาวนววตฺถาปนา ยถารหํ ปริตฺตกุสลมหากิริยจิตฺตวเสน โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ปเภโท กามาวจโร’’ติ. ยถา ปุพฺพโยโค อธิคมสฺส พลวปจฺจโย สภาวเหตุภาวโต, น ตถา ปเภทสฺส อสภาวเหตุตาย, ปรมฺปรปจฺจยตาย จาติ อธิปฺปาโย. ปริยตฺติอาทีนํ ปเภทสฺส พลวปจฺจยตาย, อธิคมสฺส จ ตทภาเว เอเสว นโย. ตตฺถาติ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมํ, ตาสุ ปริยตฺติสวนปริปุจฺฉาสุ นิมิตฺตภูตาสูติ อตฺโถ. ยํ วุตฺตํ โหตีติ ‘‘เอเตสุ ปนา’’ติอาทินา อฏฺฐกถาวจเนน ยํ อตฺถชาตํ วุตฺตํ [Pg.195] โหติ. ตํ ทสฺเสนฺโตติ ตํ นิทฺธาเรตฺวา ทสฺเสนฺโต. ‘‘ปุพฺพโยคาธิคมา’’ติ วตฺวา ‘‘ทฺเวปี’’ติ วจนํ อธิคมสหิโตเยว ปุพฺพโยโค ปเภทสฺส พลวปจฺจโย, น เกวโลติ ทสฺสนตฺถํ. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘ทฺเวปิ เอกโต หุตฺวา’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๗๑๘). ‘‘ทฺเวปิ วิสทการณา’’ติ วุตฺเต ปุพฺพโยคสฺสาปิ วิสทการณตฺตํ ลพฺภเตวาติ อาห ‘‘ทฺเวปิ วิสทการณาติ…เป… วุตฺต’’นฺติ.

“通过彼等”(Tehīti)，即通过诸道(maggehi)。所谓获得(paṭilābha)，是指通过先前的修行圆满，断除对义等对象的迷惑，而这正是道的作用，故说“彼是出世间”。对义等的区分，是依其特相进行观察、阐明、确定，随小善心、大唯作心而有，故说“区分是欲界所摄”。其意趣是：先前的修行是证悟的强力助缘，因其是自性因；区分则不然，因其非自性因，而是间接助缘。教理学习等是区分的强力助缘，而若无教理学习等，对于证悟也是同样的道理。“于此”(Tattha)，此处格作因缘义解，即以那些教理学习、听闻、询问为因缘之义。“所谓已说”(Yaṃ vuttaṃ hoti)，即“于此等中”(etesu pana)等义注(aṭṭhakathā)文所说之义。“显示彼”(Taṃ dassento)，即阐明并显示该义。说“先前的修行与证悟”(Pubbayogādhigamā)后，又说“二者”(dvepi)，是为了表明：与证悟相结合的先前修行才是区分的强力助缘，而非单独的先前修行。因此义注中说：“二者合为一体”(vibha. aṭṭha. 718)。若说“二者皆为明了之因”，则先前的修行亦可得为明了之因，故说“二者皆为明了之因……乃至……已说”。

สงฺคหวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

摄事品释义终。

๒. สจฺจวาราทิวณฺณนา

2. 谛品等释义

๗๑๙. กาลตฺตเยปีติ อตีตาทีสุ ตีสุปิ กาเลสุ. เหตุผลธมฺมา เหตูนํ ผลภูตา ธมฺมา, ปจฺจยนิพฺพตฺตาติ อตฺโถ. เตสญฺจ เหตุธมฺมาติ เตสํ เหตุผลานํ ปจฺจยนิพฺพตฺตานํ เหตุภูตา ธมฺมา ‘‘ธมฺมา’’ติ วุตฺตาติ โยชนา. วิเนยฺยวเสนาติ ตถาวิเนตพฺพปุคฺคลชฺฌาสยวเสน. อุปฺปนฺนา สมุปฺปนฺนาติอาทิ น วุตฺตนฺติ อุปฺปนฺนา สมุปฺปนฺนา อุฏฺฐิตา สมุฏฺฐิตา ปจฺจุปฺปนฺนาติอาทิ น วุตฺตํ เอกนฺตปจฺจุปฺปนฺนสฺเสว สงฺคาหกตฺตา. ตํนิพฺพตฺตกาติ เตสํ อตฺถภาเวน วุตฺตานํ นิปฺผาทกา. ธมฺมาติ วุตฺตา ธมฺมภาเวน กถิตา.

719. “于三时中”(Kālattayepīti)，即于过去等三时中。“因果法”(Hetuphaladhammā)，即作为诸因之果的法，义为由缘而生。而“彼等之因法”(Tesañca hetudhammā)，其文义结合为：彼等由缘而生的因果法之因法，被称为“法”。“随所化机”(Vineyyavasenāti)，即随顺应被调伏的个人(puggala)之意乐。“生起、已生起等”(Uppannā samuppannātiādi)未说，是因“生起、已生起、升起、已升起、现在”等词未被述说，此中仅含摄纯粹的现在法。“彼等之生产者”(Taṃnibbattakāti)，即产生那些被称为“果”的法。“法”(Dhammāti)，即因其是“因法”而被述说。

สจฺจวาราทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

谛品等释义终。

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

经分别释义终。

๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

2. 阿毗达摩分别释义

๗๒๕. สามญฺเญน วตฺวา วิเสเสน อวุตฺตตฺตาติ ‘‘เตสํ วิปาเก’’ติ ยถาวุตฺตกุสลวิปากตาทิสามญฺเญน วตฺวา สเหตุกาเหตุกาทิวิเสเสน อวุตฺตตฺตา, สรูเปน นิทฺธาเรตฺวา อวุตฺตตฺตาติ อตฺโถ. อวิปากตฺตาติ อวิปากธมฺมตฺตา. ยทิ เอวนฺติ ปจฺจยภาวโต ลพฺภมาโนปิ ธมฺมภาโว อวิปากธมฺมตาย กิริยานํ ยทิ น วุตฺโต, เอวํ สติ. สติปิ ปจฺจยุปฺปนฺนภาเว อวิปากภาวโต อตฺถภาโวปิ น วตฺตพฺโพ. เตนาห ‘‘วิปากา น โหนฺตีติ อตฺถภาโว จ น วตฺตพฺโพ’’ติ. เอวญฺเจติ ยทิ ปจฺจยุปฺปนฺนตฺตา กิริยานํ อตฺถภาโว วุตฺโต. นปฺปฏิสิทฺโธ อิจฺฉิโตวาติ [Pg.196] อตฺโถ. ยทิ เอวํ กสฺมา น วุตฺโตติ อาห ‘‘วิปากสฺส ปนา’’ติอาทิ. เตสนฺติ กุสลากุสลานํ, วิปากกิริยธมฺมานญฺจ. อตฺถธมฺมตาติ วุตฺตนเยน ลพฺภมาโนปิ ยถากฺกมํ อตฺถภาโว, ธมฺมภาโว จ น วุตฺโต. ปจฺจยภาวํ สตฺติวิเสสํ สนิปฺผาเทตพฺพตนฺติ ปทตฺตเยนาปิ วิปากธมฺมตเมวาห. สา หิ วิปากานํ เหตุภาวโต ปจฺจยภาโว, ตทุปฺปาทนสมตฺถตาย สตฺติวิเสโส, เตหิ สคพฺภา วิย โหตีติ ‘‘สนิปฺผาเทตพฺพตา’’ติ จ วุจฺจติ. ตํ ปสฺสนฺตี นิปฺผาทกวิเสสาปิ นิปฺผาเทตพฺพาเปกฺขา โหติ ธมฺมปฏิสมฺภิทา. ตํสมฺพนฺเธนาติ นิปฺผาเทตพฺพสมฺพนฺเธน. ธมฺมปฏิสมฺภิทํ วทนฺเตน อตฺถปฏิสมฺภิทาปิ วุตฺตา.

725. 因以共相说，未以差别相说，故“于彼等之果报中”(tesaṃ vipāke)一句，是依前述善果报等共相而说，而未依有因、无因等差别相说，其义为，未通过其自性来确定而说。“因非果报性”(Avipākattāti)，即因其是非果报法之性。“若如是”(Yadi evaṃ)，即若唯作(kiriyānaṃ)因其非果报法之性，纵使从缘性可得其法性，亦不述说，如是，则虽有缘生性，亦因其非果报性，不应说其果性。故说：“非是果报，故亦不应说其果性”。“如是”(Evañca)，即若因缘生性而说唯作之果性，其义为：此非所遮止，而是所期许。若如是，为何未说？故说“然于果报”(vipākassa panā)等。“彼等”(Tesanti)，即善、不善及果报、唯作法。“义法性”(Atthadhammatāti)，即虽可依所述之理，依次获得果性与法性，但未予述说。以“缘性”(paccayabhāvaṃ)、“殊胜力”(sattivisesaṃ)、“应成就性”(sanipphādetabbatanti)三词，亦仅说明果报法性。彼（果报法性）因是诸果报之因，故为“缘性”；因有产生彼等之能力，故为“殊胜力”；因其仿佛与彼等共胎而生，故亦称“应成就性”。法无碍解(dhammapaṭisambhidā)在观察它时，虽然是殊胜的能生法，却也依赖于所应成就之法。“与其相关”(Taṃsambandhenāti)，即与所应成就者相关。述说法无碍解时，义无碍解(atthapaṭisambhidā)亦已在其中被述说。

สภาวธมฺเม ปญฺญตฺติ สภาวปญฺญตฺตีติ อาห ‘‘น สตฺตาทิปญฺญตฺติยา’’ติ. สภาเวน, นิรุตฺติเยว วา สภาวปญฺญตฺตีติ วุตฺตาติ อาห ‘‘อวิปรีตปญฺญตฺติยา วา’’ติ.

于自性法之施设(paññatti)为自性施设(sabhāvapaññatti)，故说“非有情等施设”。以自性，或仅以言词(nirutti)为自性施设，故说“或以不颠倒施设”(aviparītapaññattiyā)。

๗๔๖. โวหารภูมึ, อธิคมภูมิญฺจ เอกชฺฌํ กตฺวา อาห ‘‘กามาวจรา, โลกุตฺตรา จ ภูมิ ภูมี’’ติ. จิตฺตุปฺปาทา วา ปวตฺติฏฺฐานภาวโต ภูมิ.

746. 将世俗地(vohārabhūmi)与证悟地(adhigamabhūmi)合为一处而说：“欲界地与出世间地，即是地(bhūmi)”。或诸心生起(cittuppādā)因是发生之处所，故为地。

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿毗达摩分别释义终。

๓. ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา

3. 问答释义

๗๔๗. สพฺพญาณารมฺมณตายาติ ปฏิสมฺภิทาปฏิสมฺภิทาญาณารมฺมณตาย. ‘‘สุตฺตนฺตภาชนีเย ปน…เป… สิยา’’ติ อิทํ อภิธมฺมภาชนีเยน วิรุชฺฌติ, ตสฺส วา สาวเสสเทสนตา อาปชฺชตีติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘อภิธมฺมภาชนีเย’’ติอาทิ. นิรวเสสกถนนฺติ อเสเสตฺวา กถนํ. เตน จิตฺตุปฺปาทสงฺคหิเต อตฺเถ อเสเสตฺวา เทสนา อิธ อภิธมฺมภาชนียสฺส ภาโร, น สพฺพเญยฺยธมฺเมติ ทสฺเสติ. ยถาทสฺสิตวิสยวจนวเสนาติ ทสฺสิตปฺปการวิสยสฺส กถนวเสน, ธมฺมตฺถวเสน ทสฺสิเต ตํตํจิตฺตุปฺปาเท ตตฺถ ธมฺมนิรุตฺตาภิลาเปน ญาณสฺส กถนวเสนาติ อตฺโถ. อญฺญารมฺมณตํ น ปฏิเสเธติ อตปฺปรภาวโตติ อธิปฺปาโย. น นิรวเสเสน กถนํ อจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนสฺส วิสยสฺส อกถิตตฺตา. เอวํ ปฏิภานปฏิสมฺภิทาวิสยสฺสาปิ น [Pg.197] นิรวเสเสน กถนนฺติ สุตฺตนฺตภาชนีเย อวิเสสวจเนน สพฺพญาณารมฺมณตํเยว ปฏิภานปฏิสมฺภิทาย ปติฏฺฐาเปติ. ตถา ติสฺโส ปฏิสมฺภิทาติอาทิปญฺหปุจฺฉกปาฬิยาปิ. ติสฺโสติ อตฺถธมฺมปฏิภานปฏิสมฺภิทา. นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา หิ ‘‘ปริตฺตารมฺมณา’’เตว วุตฺตา.

747. “因以一切智为所缘”(Sabbañāṇārammaṇatāyāti)，即因以无碍解智为所缘。“于经分别(Suttantabhājanīye)中……乃至……或有”，此说与阿毗达摩分别(abhidhammabhājanīya)相违，或将导致其教说不究竟之过失，心中思量此质难后，说“于阿毗达摩分别中”等。“无遗说”(Niravasesakathanaṃ)，即无所遗漏地述说。此句表明，于此，阿毗达摩分别的要务是无遗地开示含摄于心生起中的义理，而非一切所知法。“依所示境之语”(Yathādassitavisayavacanavasenāti)，其义为：依所示各类境界的述说方式，即依于法与义所示的彼彼心生起，于其中以法、词、言辞(dhammaniruttābhilāpa)来述说智的方式。其意趣为：不否定其他所缘，因其并非仅止于此。并非无遗说，因未说不摄于心生起之境。如是，对辩才无碍解(paṭibhānapaṭisambhidā)之境亦非无遗说。于经分别中，以无差别之语，确立了辩才无碍解以一切智为所缘。同样，“三无碍解”等问答巴利(pāḷi)亦然。“三”(Tissoti)，即义、法、辩才无碍解。词无碍解(Niruttipaṭisambhidā)则实被称为“所缘有限”。

ยทิปิ สิยา น ตสฺสา มหคฺคตารมฺมณตาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘น หิ มคฺโค ปจฺจยุปฺปนฺโน น โหตี’’ติ อิมินา ‘‘อตฺถปฏิสมฺภิทา น มคฺคารมฺมณา’’ติ วจนสฺส ยถาวุตฺตตฺถสาธกตํ วิภาเวติ. ตสฺสาติ ปฏิภานปฏิสมฺภิทาย น มหคฺคตารมฺมณตา สมฺภวติ นนุ นยํ อนุสฺสรนฺตสฺสาติ อธิปฺปาโย. ทฺเวปีติ ‘‘อตฺถปฏิสมฺภิทา น มคฺคารมฺมณา, ติสฺโส ปฏิสมฺภิทา สิยา ปริตฺตารมฺมณา, สิยา มหคฺคตารมฺมณา, สิยา อปฺปมาณารมฺมณา’’ติ จ ทฺเวปิ เอตา ปาฬิโย. ตาสุ พลวตราย ฐานสฺส, อิตราย อธิปฺปายมคฺคนสฺส จ อุปายทสฺสนมุเขน ตาสํ อญฺญมญฺญํ อวิโรธํ ทสฺเสตุํ ‘‘กุสลากุสลานํ ปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘นิปฺปริยายา ตตฺถ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติ เอเตน ตตฺถ อตฺถปฏิสมฺภิทาย ปริยายภาวมาห. ตถา วิปากกิริยานนฺติอาทิ ยถาธิปฺเปตสฺส อตฺถสฺส วิสทิสูทาหรณทสฺสนํ. อุภเยนปิ ‘‘อตฺถปฏิสมฺภิทา น มคฺคารมฺมณา’’ติ (วิภ. ๗๔๙) วจนํ สุตฺตนฺตนยานุคตํ นิปฺปริยายตฺถสฺส ตตฺถ อธิปฺเปตตฺตาติ ทีเปติ. กิญฺจิ ปน ญาณนฺติอาทิ ‘‘ติสฺโส ปฏิสมฺภิทา’’ติอาทิปาฬิยา สมตฺถกํ. ยถาธิปฺเปตสฺส อตฺถสฺส ปฏิภานํ ทีปนํ ปฏิภานํ. เตนาห ‘‘เญยฺยปฺปกาสนโต’’ติ. อิติ ยา ‘‘ติสฺโส ปฏิสมฺภิทา’’ติ ปาฬิ, ตสฺสา พลวภาววิภาวเนน อิตราย อธิปฺปายมคฺคนํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ. นิปฺปริยายาติ ปริยายรหิตา อุชุกํ สรูเปเนว ปวตฺตา. นิปฺปริยาย…เป… ปวตฺติยนฺติ เอกนฺติกอตฺถารมฺมณํ ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา, ญาณารมฺมณํ ปฏิภานปฏิสมฺภิทาติ คเหตฺวา เทสนายํ.

即使可以，其关联在于它不以广大为所缘。通过“道并非不是缘所生”这句话，阐明了“义无碍解不以道为所缘”此说的成立。“它”指辩才无碍解(paṭibhānapaṭisambhidā)，其意是：对于随念此理者而言，辩才无碍解不可能以广大为所缘。这两句圣言，即“义无碍解不以道为所缘”以及“三种无碍解或以有限为所缘，或以广大为所缘，或以无量为所缘”。为了通过显示其中较强者的立场，以及探究另一者的意趣之方法，来表明它们彼此之间没有矛盾，故说“善与不善”等。通过“在那里法无碍解是无方便的”这句话，说明了在那里义无碍解是有方便的。同样，“异熟与唯作”等是显示与所意谓之义不相似的例子。通过这两者，阐明了“义无碍解不以道为所缘”(Vibh. 749)这句话是随顺经藏之理的，因为在那里所意谓的是无方便之义。“某些智”等语是支持“三种无碍解”等圣言的。对所意谓之义的辩才即是阐明，此即辩才。因此说“因为阐明所知”。如是，应知通过阐明“三种无碍解”这句圣言为强者，从而探寻了另一句的意趣。“无方便”(Nippariyāya)即无有方便，直接依自性而转起。在教说中，应理解为：以究竟之义为所缘的智是义无碍解，以智为所缘的是辩才无碍解。

โส เอวาติ ปรสฺส อภิลาปสทฺโท เอว. อนุวตฺตมานตา จสฺส นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา ปจฺจุปฺปนฺนเมว สทฺทํ อารมฺมณํ กโรนฺตี, สทฺทํ สุตฺวา ‘‘อยํ สภาวนิรุตฺติ, อยํ น สภาวนิรุตฺตี’’ติ ชานนฺตีติ จ อาทิวจนวเสน เวทิตพฺโพ.

“那声音”就是他人的言语之声。其随转性，即词无碍解(niruttipaṭisambhidā)，仅以现在之声为所缘，听到声音后，能知“此是自性语，此非自性语”，应通过此等初说来了知。

ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

问者释义终。

ปฏิสมฺภิทาวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

无碍解分别释义终。

๑๖. ญาณวิภงฺโค

16. 智慧分别

๑. เอกกมาติกาทิวณฺณนา

1. 一法母等释义

๗๕๑. สมฺปยุตฺตานํ [Pg.198] นิสฺสยปจฺจยตาย, อารมฺมณสฺส ปวตฺติฏฺฐานตาย โอกาสฏฺโฐ เวทิตพฺโพ. นเหตาทีติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อเหตุกา’’ติอาทิกํ สพฺพํ เอกวิเธน ญาณวตฺถุํ สงฺคณฺหาติ. เอกํ นเหตูติ นเหตุตาย เอกํ ปญฺจวิญฺญาณํ นเหตูติ วุตฺตา เตสํ นเหตุตา. เอกนฺตาเหตุภาเวน หิ เต เอกปฺปการาวาติ. อญฺญมฺปีติ อเหตุกาทิ. อวิตถสามญฺญยุตฺตนฺติ เตเนว อเหตุกตาทินา ยถาภูเตน สมานภาเวน ยุตฺตํ. ญาณารมฺมณนฺติ ญาณสฺส อารมฺมณํ ยถาวุตฺตปญฺจวิญฺญาณาทิ. วตฺถุวิภาวนาติ ปญฺจวิญฺญาณาทิกสฺส ญาณวตฺถุสฺส ยถาวุตฺตวิเสเสน วิภาวนา ปกาสนา ปญฺญา.

751. 对于相应法，因其为依止缘；对于所缘，因其为转起之处，故应了知为处所义。“非因等”(Nahetādi)中的“等”字，总括了“无因”等所有作为同一类智之事(ñāṇavatthu)的法。“一非因”，是说其非因性为一；五识被称为“非因”，是说它们的非因性。因为它们完全是无因的，所以是同一种类。“其他”(Aññampi)即指无因等。“与不虚之同性相应”(Avitathasāmaññayuttaṃ)即是与无因性等如实的同性相应。“智所缘”(Ñāṇārammaṇaṃ)即是智的所缘，如前所述的五识等。“事之阐明”(Vatthuvibhāvanā)即是对于五识等智之事，依照前述差别进行阐明、开示的智慧。

โอสานทุกสฺสาติ ‘‘อตฺถชาปิกา ปญฺญา, ชาปิตตฺถา ปญฺญา’’ติ อิมสฺส ทุกสฺส. ทุกมาติกา ธมฺมสงฺคณิยํ วุตฺตทุกมาติกาติ อาห ‘‘ทุกมาติกํ อนิสฺสายา’’ติ.

对于结尾二法(osānaduka)，即“令义生起之慧，义已生起之慧”这对二法。“二法母”(dukamātikā)即是《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)中所说的二法母，故说“不依于二法母”。

‘‘จินฺตามยา ปญฺญา’’ติอาทิกา ติกมาติกํ อนิสฺสาย วุตฺตาติ อาห ‘‘เอวํ ติกานุรูเปหีติ เอตฺถาปิ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ. ยทิปิ ชาป-สทฺโท พฺยตฺตวจเน, มานเส จ ปวตฺตติ, ชนนตฺเถปิ ปน ทฏฺฐพฺโพติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อเนกตฺถตฺตา ธาตุสทฺทาน’’นฺติอาทิ. กุสลปญฺญา วิปากสงฺขาตสฺส, กิริยปญฺญา ปริกมฺมาทิภูตา อตฺตนา นิพฺพตฺเตตพฺพผลสงฺขาตสฺส อตฺถสฺส นิพฺพตฺตนโต อตฺถชาปิกาติ วุตฺตาติ อาห ‘‘อตฺถชาปิกา การณคตา ปญฺญา’’ติ. วิปากปญฺญา, กิริยปญฺญา จ สหชาตาทิปจฺจยวเสน ตํตํวิปากาทิอตฺถํ ชาเปติ ชเนตีติ อาห ‘‘ชาปิโต ชนิโต อตฺโถ เอติสฺสาติ ชาปิตตฺถา’’ติ. สติปิ สหชาตานํ ปจฺจยภาเว วิปากกิริยปญฺญา น กุสลา วิย วิปากานํ นิปฺปริยาเยน การณโวหารํ ลภตีติ อาห ‘‘การณปญฺญาสทิสี’’ติ. วิภาวนตฺเถน ปญฺญา อารมฺมณํ วิย สมฺปยุตฺเตปิ ปกาเสติเยวาติ วุตฺตํ ‘‘ผลปฺปกาสนภูตา’’ติ. ยโต สา อาโลโกภาสปชฺโชตปริยาเยหิ วิภาวิตา.

“思所成慧”等是未依于三法母而说，故言“如是，于此亦应见与三法相应”。虽然`jāpa`一词用于明言及意，但亦应见其有生起之义，为显示此，故说“因语根有多义”等。善慧能生起名为异熟之义，唯作慧能生起名为由加行等所成、自身所应生之果的义，因能生起义，故被称为“令义生起”，故言“令义生起之慧是至于因之慧”。异熟慧与唯作慧依俱生等缘，令彼彼异熟等义生起，故言“义已由其生起，故为义已生起”。虽然有俱生缘性，但异熟慧与唯作慧不像善慧那样，能无方便地获得“异熟之因”的称谓，故言“似因之慧”。慧以阐明之义，如照亮所缘般，亦能照亮相应法，故说“为显明果者”，因为它由光明、光辉、灯明等譬喻所阐明。

๑๐. ทสกมาติกาวณฺณนา

10. 十法母释义

๗๖๐. ‘‘ชาติปจฺจยา [Pg.199] ชรามรณนฺติ ญาณํ, อสติ ชาติยา นตฺถิ ชรามรณนฺติ ญาณํ. อตีตมฺปิ อทฺธานํ ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ ญาณํ, อสติ ชาติยา นตฺถิ ชรามรณนฺติ ญาณํ. อนาคตมฺปิ อทฺธานํ ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ ญาณํ, อสติ ชาติยา นตฺถิ ชรามรณนฺติ ญาณํ. ยมฺปิสฺส ตํ ธมฺมฏฺฐิติญาณํ, ตมฺปิ ขยธมฺมํ วยธมฺมํ วิราคธมฺมํ นิโรธธมฺมนฺติ ญาณํ. ภวปจฺจยา…เป… อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา…เป… นิโรธธมฺม’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๓๔) เอวมาคตานิ สตฺตสตฺตติ ญาณานิ. ‘‘ชรามรเณ ญาณํ, ชรามรณสมุทเย ญาณํ, ชรามรณนิโรเธ ญาณํ, ชรามรณนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย ญาณํ. ชาติยา ญาณํ…เป… สงฺขาเรสุ ญาณํ…เป… ปฏิปทาย ญาณ’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๓๓) เอวมาคตานิ จตุจตฺตารีสํ ญาณานิ. สุตมยญาณาทีนิ อนาวรณญาณปริโยสานานิ ปฏิสมฺภิทามคฺเค (ปฏิ. ม. มาติกา ๑.๑ อาทโย) อาคตานิ เตสตฺตติ ญาณานิ. เตนาห ‘‘เตสตฺตติ ปน…เป… น สํยุตฺตเก’’ติ. ‘‘สํยุตฺตเก’’ติ วา อิทํ ‘‘สตฺตสตฺตติ ญาณานี’’ติ อิมินา สมฺพนฺธิตพฺพํ, น ‘‘เตสตฺตตี’’ติ อิมินา. อญฺญตฺถ นิกฺเขปกณฺฑาทีสุ. ยถา สมฺมาปฏิเวธาภาวโต มิจฺฉาญาณาทิ ถุสราสิมฺหิ นิขาตขาณุโก วิย อารมฺมเณ จญฺจลํ โหติ, น เอวํ โหติ ยถาภูตาวโพธกํ ญาณนฺติ อาห ‘‘ยาถาวปฏิเวธโต สยญฺจ อกมฺปิย’’นฺติ. อธิพลกรณํ อุปตฺถมฺภนนฺติ ตํ ปุคฺคเล อาโรเปนฺโต อาห ‘‘ปุคฺคลญฺจ…เป… กโรตี’’ติ. วิสภาคธมฺเมสุ วา อกมฺปิยตฺโถ, สภาคธมฺเมสุ อุปตฺถมฺภนตฺโถ เวทิตพฺโพ.

760. “‘以生为缘有老死’是智，‘无生则无老死’是智。于过去世亦然……于未来世亦然……。彼亦有法住智(dhammaṭṭhitiñāṇa)，即了知‘此是灭法、变易法、离贪法、息止法’之智。以有为缘……乃至……以无明为缘有行……乃至……息止之法”(saṃ. ni. 2.34)，如是说有七十七种智。“于老死有智，于老死集有智，于老死灭有智，于趣向老死灭之道有智。于生有智……乃至……于行有智……乃至……于道有智”(saṃ. ni. 2.33)，如是说有四十四种智。从闻所成智(sutamayañāṇa)等，至无障智(anāvaraṇañāṇa)为止，在《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中说有七十三种智。因此说“然而七十三种……不在相应部(Saṃyuttaka)中”。或者，“在相应部中”应与“七十七种智”相关联，而非与“七十三种”。在其他地方，如〈摄义品〉(Nikkhepakaṇḍa)等中亦有。正如因无正通达，邪智等在所缘上摇动，犹如插在糠堆里的木桩，能如实觉了的智则非如此，故说“因如实通达，自身亦不动摇”。令有强力即是支持，将此用于补特伽罗(puggala)上，故说“亦令补特伽罗……”。应了知，于不同分法中是不动摇义，于同分法中是支持义。

อภิมุขํ คจฺฉนฺตีติ ‘‘อุปคจฺฉนฺตี’’ติ ปทสฺส อตฺถวจนํ. อุปคมนญฺเจตฺถ สพฺพญฺญุตาย ปฏิชานนเมวาติ วุตฺตํ ‘‘ปฏิชานนวเสนา’’ติ. อฏฺฐ วา ปริสา อุปสงฺกมนฺตีติ เอตฺถาปิ ปฏิชานนวเสน สพฺพญฺญุตนฺติ โยเชตพฺพํ. อฏฺฐสุ ปริสาสุ ทสฺสิตอกมฺปิยญาณยุตฺโตติ สมฺพนฺโธ.

“面向而行”(abhimukhaṃ gacchanti)是“趋近”(upagacchanti)一词的义说。此处的趋近，即是宣称一切知，故说“以宣称故”。或者，“八众前来”(aṭṭha parisā upasaṅkamanti)于此亦应结合为宣称一切知。其关联是：与在八众中所示现的不动摇之智相应。

ผลสมฺปตฺติปวตฺตีติ สปฺปุริสูปนิสฺสยาทีนํ การณสมฺปตฺตีนํ ผลภูตาย ปติรูปเทสวาสอตฺตสมฺมาปณิธิอาทิสมฺปตฺติยา ปวตฺตนํ. อาทิ-สทฺเทน สุตฺตเสสา สงฺคหิตา. ตตฺถ สปฺปุริสูปนิสฺสยาทิเก. กสฺมา ปเนตฺถ สมาเน อตฺถกิจฺเจ ปฏิเวธญาณสฺส วิย เทสนาญาณสฺสาปิ ยาว อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานตา น วุตฺตาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ปฏิเวธนิฏฺฐตฺตา’’ติอาทิ[Pg.200]. ปฏิเวธนิฏฺฐตฺตาติ ปฏิเวธสฺส ปริโยสานตฺตา. เตนาติ ปฏิเวธปริโยสานภูเตน อรหตฺตมคฺคญาเณน. ตทธิคเมน หิ สมฺปตฺตสกลสพฺพญฺญุคุโณ ภควา อนนฺตปฏิภาโน อนุปมาย พุทฺธลีฬาย ธมฺมํ เทเสตุํ สมตฺโถ อโหสิ. ‘‘ปฏิลทฺธสฺสาปี’’ติ อิมินา สพฺพถา ลภาปกสฺส ปฏิเวธานุรูปตา เทสนาญาณสฺส อสกฺกุเณยฺยาติ ทีเปติ, เตน จ ปฏิเวธนมตฺเตเนตฺถ อตฺถสิทฺธีติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘เทสนาญาณสฺสา’’ติอาทิ.

果成就之转起，是指由亲近善士等因成就，而有适宜居住之处、自身正愿等果成就的转起。“等”字含摄了经文的其余部分。其中，关于亲近善士等。针对“此处意义与作用既然相同，为何不说说法智也如通达智一般，直至阿罗汉道才生起？”这一问难而说“因通达已究竟”等。“因通达已究竟”，即通达已终结之故。“以彼”，即以作为通达终结的阿罗汉道智。正是通过证得此智，世尊具足一切智德，得无碍辩才，能以无上佛陀之威仪为众说法。“即使已得”，此句显示说法智不可能完全符合获得者的通达，并由此表明此处仅凭通达即可成就义利。因此说“说法智”等。

หานภาคิยธมฺมนฺติ วา หานภาคิยภาวสฺส การณํ. กามสหคตสญฺญาทิธมฺมนฺติ กามคุณารมฺมณํ สญฺญามนสิการาทึ. ปุพฺเพว กตาภิสงฺขาราทินฺติ ‘‘จนฺเท วา สูริเย วา เอตฺตกํ คเต วุฏฺฐหิสฺสามี’’ติอาทินา สมาปชฺชนโต ปุพฺเพ ปวตฺตจิตฺตาภิสงฺขารปริกมฺมาทึ.

退分法(Hānabhāgiyadhamma)，或退分状态之因。与欲俱行之想等法，即是以五欲为所缘的想、作意等。“先前已作行等”，即如“月或日行至某处时我将出定”等，在入定前所作的心行、预备作业等。

ตทภาวคฺคหเณนาติ กิเลสาวรณาภาวคฺคหเณน. ฐิตินฺติ อตฺถิภาวํ. ตพฺพิปรีตายาติ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิกาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยา. ฐานาภาวนฺติ อปฺปวตฺตึ, นตฺถิภาวํ วา. อุปรีติ อิมิสฺสา พลานํ อนุกฺกมกถาย อุปริ อนนฺตรเมว. วิปากาวรณาภาวทสฺสนาทิกสฺสาติ อาทิ-สทฺเทน กมฺมาวรณาภาวทสฺสนํ สงฺคณฺหาติ. อิตรนฺติ อธิคมสฺส อฏฺฐานทสฺสนํ. ตํสหิตานํ ธาตูนนฺติ ราคาทิสหิตานํ สภาวานํ. เวมตฺตตา จ เตสํ ปจฺจยวิเสสสิทฺเธน อวตฺถาทิวิเสเสน เวทิตพฺพา. จริยาเหตูนนฺติ ราคาทิจริยาการณภูตานํ ธมฺมานํ.

以执取其无有，即以执取烦恼障(kilesāvaraṇa)的无有。“住”，即存在。“与彼相反”，即如“无所施”等的邪见。“非处”，即不转起，或不存在。“之上”，即在此诸力次第宣说之上，紧随其后。“见异熟障(vipākāvaraṇa)之无有等”，此中“等”字含摄见业障(kammāvaraṇa)之无有。“其余”，即见证悟之非处。“与彼俱行之界”，即与贪等俱行之自性。彼等之差异，当知是由特定之缘所成就的状况等差别。“行之因”，即成为贪等行之原因的诸法。

๑. เอกกนิทฺเทสวณฺณนา

1. 一法解释释义

๗๖๑. อยํ วิเสโสติ สมาเนปิ นยทฺวยสฺส เตสํ อเหตุภาวาทิทีปเน เอกสฺส เหตุภาวาทิปฏิเสธตา, อิตรสฺส ราสนฺตราสงฺคโหติ อิทํ นานากรณํ. เอกาย ชาติยาติ อาทานนิกฺเขปปริจฺฉินฺนสฺส เอกสฺส ภวสฺส. ตทนฺโตคธตายาติ คติอนฺโตคธตาย. ตตฺถ ตตฺถาติ ตํตํคติจุติภเวสุ.

761. 此差别在于：即使两种理路在阐明彼等为无因等方面是相同的，但其中一种是否定有因等，另一种是摄于他聚，此即是其不同。“一生”，即由受生与死亡所限定的一有。“被包含于其中”，即被包含于趣中。“于彼彼处”，即于彼彼趣的死与有之中。

๗๖๒. ตถาติ อญฺญทฺวารารมฺมณตาย. ขีราทีนํ…เป… วิลกฺขณตาติ ยถา ขีรสฺส ทธิภาเวน, ทธิโน ตกฺกภาเวน วิลกฺขณตาปตฺติ, น เอวํ ปญฺจวิญฺญาณานํ นเหตุภาวาทิโต อญฺญสฺส สภาวาปตฺติ อตฺถีติ อตฺโถ.

762. “如是”，即以其他门为所缘故。“乳等……之不同相”，即是说，譬如乳变为酪，酪变为酪浆(takka)，有此不同相之达成，五识则非如是，不会从非因等转变为另一自性，此是其义。

๗๖๓. มหตฺเตปีติ [Pg.201] ปุถุตฺเตปิ. พหุภาววาจโก หิ อยํ มหา-สทฺโท ‘‘มหาชโน’’ติอาทีสุ วิย รูปสงฺฆาฏสฺส อธิปฺเปตตฺตา. อญฺญถา สภาวธมฺมสฺส กา มหนฺตตา, สุขุมตา วา. จกฺขุวิญฺญาณสฺส วจนํ กตฺวา วุตฺตตฺตา อาห ‘‘จกฺขุปสาเท มม วตฺถุมฺหี’’ติ. อิสฺสริยฏฺฐานนฺติ อิสฺสริยปวตฺตนฏฺฐานํ. ตถา หิ นํ อญฺญตฺถ ภาวิตํ วิภาเวนฺตเมว ติฏฺฐติ, อญฺญวิญฺญาณานิ จ เตน ทินฺนนยาเนว ตตฺถ ปวตฺตนฺติ, อปิ ทิพฺพจกฺขุญาณํ, ยโต ตํ อนฺธสฺส น นิปฺผชฺชติ.

763. “于大”，即于众多。此“大”字，如在“大众”等词中，是表示众多之义，因其意指色聚(rūpasaṅghāṭa)。否则，自性法岂有大或微？因是针对眼识而说，故言“于我所依之眼净”。“主导处”，即主导作用生起之处。诚然，它于他处被修习后，仅住于显现（彼处之境），其他识亦仅依其所示之理路而转起，乃至天眼智(dibbacakkhuñāṇa)亦然，是故盲者不能生起。

๗๖๔. ววตฺถิตานมฺปีติ อญฺญมญฺญํ อสํกิณฺณานมฺปิ. ปฏิปาฏินิยโม นิยตานุปุพฺพิกตา. เตนาติ ‘‘อพฺโพกิณฺณา’’ติ วจเนน.

764. “即使已确立”，即即使彼此不混杂。“次第规定”，即固定的前后次序。“以彼”，即以“不间断”之语。

๗๖๖. อาวฏฺฏนภาโว อาวชฺชนกิจฺจตา.

766. “转向的状态”即是转向(āvajjana)的作用。

เตสนฺติ รูปาทีนํ. เอเตสญฺหิ รูปาทีนํ ปญฺจหิ วิญฺญาเณหิ สมาคโม. อภินิปติตพฺพานิ อาลมฺพิตพฺพานิ, วิชานิตพฺพานีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อารมฺมณกรเณน ปฏิวิชานิตพฺพานี’’ติ. กุสลากุสลเจตนาย, ตํสมฺปยุตฺตานญฺจ ยถาวุตฺตานํ ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา…เป… อกุสลํ วา’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๗๖๖) เอวํ วุตฺตานํ ปฏิวิชานิตพฺพานํ ปฏิวิชานนนฺติ สมฺพนฺโธ. กมฺมตฺเถ หิ เอตํ สามิวจนํ. สหชปุพฺพงฺคมธมฺเมนาติ ทสฺสนาทีหิ สหชาตผสฺสาทินา ปุพฺพงฺคเมน อาวชฺชนาทินา. กิจฺจนฺตรนฺติ ทสฺสนาทิกิจฺจโต อญฺญํ สมฺปฏิจฺฉนาทิกิจฺจํ.

“彼等”，即色等。因为此等色等与五识相遇。“应被撞击”，即应被缘取、应被识知之义。因此说“以作为所缘而识知”。与“对于善、不善思(cetanā)及彼相应法，如所说‘意为前导……乃至……或不善’，识知此等应被识知者”相关联。此处的属格(sāmivacana)用于业格义。“以俱生及前行法”，即以与见等俱生的触等，以及作为前行的转向等。“其他作用”，即见等作用之外的领受(sampaṭicchana)等作用。

อวิปากภาเวน การเณน, เตน วา สทฺธึ. อญฺญนฺติ รูปภาวาทึ. ภาสนกรณกราติ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปนวเสน ปวตฺตกุสลากุสลจิตฺตุปฺปาทธมฺมา. เต เอว กายงฺควาจงฺคํ อโจเปตฺวา ปวตฺตา ตํสทิสา. ปุพฺพงฺคมปฏิวิชานนนฺติ ปุพฺพงฺคมภาเวน วิชานนํ มโนทฺวาริกชวนานํ ปุเรจรภาเวน คหณํ. ตตฺถาติ ปญฺจทฺวาเร. ‘‘น ปฏิสิทฺธ’’นฺติ วตฺวา สฺวายมปฺปฏิเสโธ สามตฺถิยลทฺโธติ ทสฺเสตุํ ‘‘น กายกมฺมํ…เป… อนุญฺญาตตฺตา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ตถา’’ติ อิทํ ยถา กายวจีกมฺมปฏฺฐปนํ, เอวํ กุสลาทิธมฺมสมาทานมฺปิ นตฺถีติ อุปสํหรณตฺถํ เวทิตพฺพํ. ยทิ น ภวโต จวติ, กถํ ปญฺจทฺวาเร จุติ วุตฺตาติ อาห ‘‘น ปญฺจทฺวาริก…เป… อตํทฺวาริกตฺตา’’ติ. ตสฺสา ปาฬิยา. อาปาถมตฺตนฺติ อาปาถคมนมตฺตํ [Pg.202] อารมฺมณปจฺจยภาวมตฺตํ. อญฺญนฺติ ‘‘รูปํ นีล’’นฺติ เอวมาทิธมฺมวิเสสํ. เตนาห ‘‘ธมฺมสภาว’’นฺติ. รูปนฺติ จ น คณฺหาตีติ รูปารมฺมณมฺปิ สมานํ ‘‘รูปํ นาเมต’’นฺติ น คณฺหาติ. ตถา จาหุ เอเก ‘‘จกฺขุวิญฺญาณสมงฺคี นีลํ วิชานาติ, โน ตุ นีล’’นฺติ. รูปนีลาทิอากาโร รูปารมฺมณรูปาทานาการปญฺญตฺติ. ตชฺชาปญฺญตฺติ เหสา ยถา อนิจฺจตาทิ. สาติสยํ สวิตกฺกสวิจารตฺตา. ตโต อญฺญนฺติ สทฺทารมฺมณโต อญฺญํ นามปญฺญตฺติอารมฺมณํ, อญฺญถา สหุปฺปตฺติปฏิเสโธ น สมฺภเวยฺยาติ อธิปฺปาโย.

以非异熟(avipāka)为因，或与彼俱。“其他”，即色之状态等。“能令言说与造作者”，即以令表(viññatti)生起的方式而转起的善、不善心所生法。彼等不驱动身肢、语肢而转起，与彼相似。“识知前行”，即以前行的方式识知，亦即以先行的方式把握意门速行。“于彼”，即于五门。说了“不被禁止”后，为显示此不禁止是依能力而得，故说“非身业……因被允许故”。“如是”一词，当知是为了总结：正如身、语业的安立，善等法的受持亦不存在。若不从有分(bhavaṅga)消亡，如何说五门中有死？故说“非五门……因其非彼门故”。此依圣典。“仅到行境”，即仅来到行境，仅为所缘缘的状态。“其他”，即“色是青”等法的差别。因此说“法自性”。“不取‘色’”，即虽缘于色，但不取“此名为色”。因此有论师说：“具眼识者，了知青，而非‘青’”。色、青等相，是色所缘、色所取相之概念(paññatti)。此乃依彼而生之概念，如无常等。因有寻有伺故，（作用）超胜。“自彼之其他”，即声所缘之外的名概念(nāmapaññatti)所缘，其意为：否则，同时生起之禁制将不可能。

มโนทฺวาเรปีติ น ปญฺจทฺวาเรเยว ทุติเย โมฆวาเร, อถ โข มโนทฺวาเรปิ. อาวชฺชนํ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ…เป… ทฏฺฐพฺพํ เอกจิตฺตกฺขณิกสฺส อาวชฺชนสฺส อุปฺปตฺติยํ ตถา อสมฺภวโต.

“于意门亦”，即不仅于五门，于第二空转时，亦于意门。“转向二或三次……”当知，因为只有一个心识刹那的转向生起时，（二或三次）是不可能的。

ตสฺสาติ ยาถาวกวตฺถุวิภาวนาย ปญฺญาย.

“彼”，即以如实辨明事(vatthu)的智慧。

เอกกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《一法解释》释义终。

๒. ทุกนิทฺเทสวณฺณนา

2. 二法解释释义

๗๖๗. อธิกรเณสูติ ปทตฺเถสุ. อญฺญตฺร สภาวํ คเหตฺวาติ อตฺถสทฺทสฺส ตตฺถ ปวตฺตนาการทสฺสนํ, เตน อตฺถสทฺทสฺส สภาวตฺถตํ ทสฺเสติ. อธิกรณวเสน ลิงฺคปริวตฺตึ คจฺฉติ. ‘‘อภิเธยฺยานุรูปํ ลิงฺควจนานี’’ติ หิ สทฺทวิทู วทนฺติ.

767. “于所依”，即于词义。“于他处取其自性”，即是观察此义于彼处转起之相，由此显示此义的自性义。依所依故，（词的）性发生转变。诚如声明家(saddavidū)所言：“性与数随所诠义。”

ทุกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《二法解释》释义终。

๓. ติกนิทฺเทสวณฺณนา

3. 三法解释释义

๗๖๘. ปริปาจิเตสูติ สาธิเตสุ. ‘‘วิหิเตสู’’ติ เอตฺถ ทุทฺธาทีสุ วิย ภูตกาลตา นาธิปฺเปตาติ อาห ‘‘วิสยวิเสสนมตฺตเมวา’’ติ. ‘‘กมฺมํ, สิปฺป’’นฺติ ปญฺญา การณูปจาเรน วุตฺตาติ อาห ‘‘ปญฺญา เอว วา…เป… เวทิตพฺพา’’ติ.

768. 成熟者(Paripācitesu)即成就者(sādhitesu)。于“已作者(vihitesu)”，此处不像“已挤奶(duddha)”等词那样意为过去时，故说“仅仅是所缘的限定而已”。“业、技艺”是以因的转喻而说为智慧，故说“应知为智慧……或……”。

กุสลํ [Pg.203] กมฺมํ สกํ เอกนฺตํ หิตสุขาวหตฺตา. ตปฺปฏิปกฺขตฺตา อิตรํ อกุสลํ กมฺมํ โนสกํ. สจฺจปฏิเวธานุโลมนํ สจฺจานุโลมนํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ตปฺปฏิเวธปจฺจยภาเวนา’’ติ. มคฺคสจฺจสฺส อนุโลมนโต วา สจฺจานุโลมิกตา, ตถา ปรมตฺถสจฺจสฺส อนุโลมนโต. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘มคฺคสจฺจสฺสา’’ติอาทิ. ปญฺญา วุตฺตา ปญฺญาวิสเย ปญฺญากิจฺจสฺส ทสฺสิตตฺตา. ‘‘โยควิหิเตสู’’ติอาทินา วุตฺตภูมินิทฺเทโส, ‘‘กมฺมสฺสกตํ สจฺจานุโลมิก’’นฺติ วุตฺตสรูปนิทฺเทโส, ‘‘รูปํ อนิจฺจ’’นฺติอาทินา วุตฺตปฺปการนิทฺเทโส จ ยถาวุตฺตา…เป… นิทฺเทสา. ‘‘โยควิหิเตสุ กมฺมายตเนสุ ขนฺตึ, กมฺมสฺสกตํ ขนฺตึ, ‘รูปํ อนิจฺจ’นฺติ ขนฺติ’’นฺติอาทินา ขนฺติอาทิปเทหิ โยเชตพฺพา. โอโลกนํ ปจฺจกฺขกรณํ. ธมฺมา โอโลกนํ ขมนฺตีติ ปญฺญาย ตโทโลกนสมตฺถตมาห.

善业完全属于自己，因为它能带来利益与快乐；与之相反的不善业则不属于自己。随顺于谛之通达，称为“随顺于谛”，故说“因其为通达之缘故”。或因随顺道谛，故为“随顺于谛”；同样，也因随顺胜义谛。因此义注中说“于道谛”等。说为智慧，是因其在智慧的领域中显示了智慧的作用。以“于瑜伽所行”等，是所说之地的解释；以“业为己有，随顺于谛”，是所说之体性的解释；以“色是无常”等，是所说之种类的解释，皆如所说……的解释。应与“于瑜伽所行的业处之忍”、“于业为己有之忍”、“于‘色是无常’之忍”等忍等词相应。观照(Olokana)即是亲证(paccakkhakaraṇa)。“诸法堪于观照”，是说智慧最能观照彼法。

๗๖๙. มุญฺจตีติ ปชหติ. อารพฺภ-กิริยาย อธิฏฺฐานํ สมงฺคิภาโว, อธิกรณํ ปฏฺฐปนนฺติ อาห ‘‘มุญฺจ…เป… วตฺตุํ ยุตฺต’’นฺติ.

769. 舍弃(Muñcati)即是放下(pajahati)。决心(adhiṭṭhāna)是具备已发起的行为，基础(adhikaraṇa)是建立(paṭṭhapana)，故说“舍……乃至……说为恰当”。

๗๗๐. ปญฺจสีลทสสีลานิ กมฺมวฏฺเฏกเทสภูตานิ สนฺธาย เตสํ ธมฺมฏฺฐิติยํ สมวโรโธ วุตฺโต. สติปิ สวเนติ ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, อริยสาวโก ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต’’ติอาทินา (อ. นิ. ๘.๓๙; กตา. ๔๘๐) ตถาคตโต สวเน สติปิ. ภิกฺขุอาทีนมฺปิ ตํ วุตฺตํ อธิสีลปญฺญาปนํ วิย น พุทฺธาเวณิกนฺติ.

770. 针对五戒和十戒是业轮的一部分，说它们被包含在法住性中。即使有听闻，即是即使从如来处听闻“诸比丘，于此，圣弟子远离杀生”等（增支部8.39；事说480）。对诸比丘等也如此说，这如同增上戒的教令，并非佛陀的不共法。

อธิปญฺญานิพฺพตฺเตสูติ ฐเปตฺวา อธิปญฺญํ ตทญฺเญสุ มคฺคผลธมฺเมสุ. ตทธิฏฺฐาเนสูติ ตสฺสา อธิปญฺญาย อธิฏฺฐาเนสุ วิปสฺสนาธมฺเมสุ.

“由增上慧所成者”(Adhipaññānibbattesūti)是指，除去增上慧，于其余的道果诸法中。“于其所依处”(Tadadhiṭṭhānesūti)是指，于彼增上慧的所依处，即于诸观法(vipassanādhamma)中。

๗๗๑. อปายุปฺปาทนํ อวฑฺฒินิพฺพตฺตนํ. ตสฺมึเยว ฐาเนติ ตสฺมึเยว ขเณ.

771. 产生恶趣(Apāyuppādanaṃ)即是产生衰损(avaḍḍhinibbattanaṃ)。“就在其处”(Tasmiṃyeva ṭhāne)即是就在其刹那(tasmiṃyeva khaṇe)。

ติกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

三法解释之释义 终。

๔. จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

4. 四法解释之释义

๗๙๓. ปริตสฺสนํ ปริตฺตาโส, จิตฺตุตฺราโส จาติ ‘‘น ปริตสฺสตี’’ติ ปทสฺส ‘‘น ปตฺเถติ น อุตฺตสตี’’ติ อตฺถมาห.

793. 渴求(Paritassanaṃ)即是怖畏(parittāso)与心之惊恐(cittutrāso)。故“不渴求(na paritassati)”一词，其义为“不希求(na pattheti)、不惊恐(na uttasati)”。

๗๙๖. อริยสจฺเจสุ [Pg.204] ธมฺมสทฺโท ‘‘ทิฏฺฐธมฺโม’’ติอาทีสุ วิย. อริยมคฺโค, ตสฺส จ ผลํ ธมฺโม ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปนฺเน อปาเยสุ อปตมาเน ธาเรตีติ. ตตฺถ ปญฺญาติ ตสฺมึ อริยมคฺคผเล นิสฺสยภูเต ปญฺญา. เตนาห ‘‘ตํสหคตา’’ติ. อวิทิตํ วิทิตํ วิย เนติ ญาเปตีติ นโย, อนุมานํ, ตสฺส นยนํ ปวตฺตนํ, ตํ ปน วิสุํเยเวกํ ญาณุปฺปาทนนฺติ อาสงฺกาย นิวตฺตนตฺถมาห ‘‘น อญฺญ…เป… วิเสโส’’ติ. อตฺตโน หิ อธิคมานุสาเรน ปราธิคตานํ กาลตฺตเย มคฺคาทีนํ ปวตฺติอาการานุมานํ นยนยนํ. อนุมินนาการเมว หิสฺส สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ญาณสฺเสว ปวตฺติวิเสโส’’ติ. การณญฺจ นยนยนสฺส สจฺเจสุ ปจฺจกฺขปวตฺตนโต. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ยถา มคฺคญาณโต อญฺญาปิ ‘‘อิมินา ธมฺเมนา’’ติ วตฺตุํ ยุตฺตํ, ตถา ปการนฺตเรนปิ ‘‘อิมินา ธมฺเมน ญาเณนา’’ติ เอตฺถ อตฺโถ ยุชฺชตีติ อิมมตฺถํ อุปสํหรติ. เตนาติ ตสฺมา ญาเณน ญาตโต สมฺปโยเคหิ นยนยนโต. ญาณวิสยภาเวนาติ ปฏิเวธญาณสฺส วิสยภาเวน. ญาเตน ปฏิวิทฺเธน จตุสจฺจธมฺเมน, ญาณสมฺปโยเคน วา ญาเตน ชานิตฺวา ฐิเตน มคฺคผลธมฺเมน.

796. 于诸圣谛中，“法”一词如“现见法”等词。圣道及其果，被称为法，因其能护持如教奉行者不堕恶趣。此中“慧”，是指依止于彼圣道果的智慧，故说“与之相应”。引导未知令如已知，即是理则(nayo)、推论(anumāna)；其引导(nayana)即是运作(pavattana)。为遣除“此是单独生起的一种智”之疑，故说“非是其他……差别”。所谓“理则之引导”(nayanayana)，即是依自身所证，推论他人在三时中道等之运作方式。正是针对此推论方式，而说“仅是智的运作差别”。理则之引导的原因，在于诸谛的亲证运作。“如是”一词总结此义：正如除了道智之外，说“依此法”是恰当的，同样，以其他方式，“依此法，依此智”的含义在此处也适用。“因此”(Tena)是指，因由智所知，由相应法所引导。“以其为智之所缘故”(Ñāṇavisayabhāvena)是指，以其为通达智之所缘故。由已知、已通达的四谛法，或由与智相应、已知而住的道果法。

สพฺเพน สพฺพนฺติ สพฺพปฺปกาเรน สพฺพํ, อนวเสสนฺติ อตฺโถ. อทฺธตฺตยปริยาปนฺนญฺหิ สพฺพํ เตภูมกสงฺขารคตํ สมฺมสียติ. นยนโตติ นยคฺคาหโต. อนุรูปตฺถวาจโก วา การณสทฺโท ‘‘การณํ วทตี’’ติอาทีสุ วิย.

“以一切观一切”(Sabbena sabbaṃ)是指以所有方式观所有，义为无有遗余。因为所有包含于三时、属于三界诸行者，皆被思察。“由理则”(Nayanato)是指由把握理则。或者，“因”(kāraṇa)一词是表达适合之义，如“说其因”等。

อนฺวยญาณสฺสปิ ปริโยคาเหตฺวา ปวตฺตนโต สวิเสโส วิสยาวโพโธติ วุตฺตํ ‘‘ธมฺเม ญาณ…เป… อภาวา’’ติ. วิสโยภาสนมตฺตชานนสามญฺเญนาติ อสติปิ อภิสเมจฺจ คหเณ วิสยวิภาวนสงฺขาตอวโพธสามญฺญมตฺเตน. ‘‘ญาณ’’นฺติ สมฺมเตสูติ ‘‘ญาณ’’นฺติ โวหริเตสุ ลทฺธญาณโวหาเรสุ. สมฺมุติวเสนาติ ธมฺมญาณาทิ วิย สมุเขน วิสเย อปฺปวตฺติตฺวา ปญฺญตฺติมุเขน ปวตฺตํ. อวเสสนฺติ สมฺมุติญาณเมวาห. อิตรญาณตฺตยวิสภาคนฺติ ธมฺมญาณาทิญาณตฺตยวิธุรํ.

随顺智也是在周遍把握后才运作，故其对所缘的了知是殊胜的。因此说“于法之智……乃至……无有”。“仅以照亮所缘的知之共通性”是指，即使没有经由现观而把握，仅凭名为‘辨明所缘’的了知之共通性。“于被认为是‘智’者中”是指，于被称为‘智’而获得‘智’之称谓者中。“依世俗”是指，不像法智等那样直面所缘而运作，而是通过概念而运作。“其余”即是说世俗智。“与其余三智不同”是指，缺少法智等三智。

๗๙๗. กามภวธมฺเมติ กามภวสงฺขาเต ธมฺเม.

797. “于欲有法中”(Kāmabhavadhamme)即是于名为“欲有”的法中。

๗๙๘. สาติ [Pg.205] ปฐมชฺฌานปญฺญา. วีตราคภาวนาวตฺถสฺสาติ ‘‘วีตราโค โหตี’’ติ เอวํ วุตฺตสฺส. ตนฺติ ฉฏฺฐาภิญฺญํ. มคฺคญาณญฺหิ กิจฺจโต มคฺคสจฺจมฺปิ ปฏิวิชฺฌติ. อิตราติ เหฏฺฐิมมคฺคปญฺญา. ตทุปนิสฺสยตฺตาติ ตสฺสา ฉฏฺฐาภิญฺญาย, ตสฺส วา ปฏิวิชฺฌนสฺส อุปนิสฺสยตฺตา ปฏิวิชฺฌติ นาม. ยถานุรูปนฺติ ทิฏฺฐาสวาทีนํ ยถานุรูปํ. อาสวกฺขเยติ อาสวกฺขยปริยาเย การณูปจาเรน. ตํนิพฺพตฺตนโตติ ตสฺส อาสวกฺขยสงฺขาตสฺส ผลสฺส นิพฺพตฺตนโต. อิทญฺจ ‘‘อาสวานํ ขเย ญาณํ ฉฏฺฐาภิญฺญา’’ติ สุตฺเต อาคตตฺตา วุตฺตํ.

798. 彼(Sā)即初禅之慧。“于离贪之修习状态”是指，于如是所说之“他已离贪”。彼(Taṃ)即第六神通。道智实由作用而通达道谛。“其余”(Itarā)是指下位道之慧。“因其为近依止”是指，因其为彼第六神通，或为彼通达的近依止，故名为通达。“随其相应”是指，随顺于见漏等。“于漏尽”是于漏尽的场合中，以因的转喻而说。“由其所成”是指，由彼名为漏尽的果所成。此亦因经中有“于诸漏尽之智是第六神通”之说而说。

๘๐๑. อภิวิสิฏฺเฐน วา ญาเณน ปากฏํ กโรนฺตสฺสาติ อธิคมวเสน ปกาสํ วิภูตํ กโรนฺตสฺส.

801. “或以超胜之智令其显现者”是指，以证得而令其显明、昭著。

๘๐๒. วสิตาปญฺจกรหิตํ วสิภาวํ อปาปิตํ ปฏิลทฺธมตฺตํ. ปฏิปทารมฺมณสหคตา ปญฺญา ปฏิปทารมฺมณสมฺพนฺธินีติ อาห ‘‘ปญฺญาย ปฏิปทารมฺมณุทฺเทเสนา’’ติ.

802. 远离五自在，未达自在状态，仅是已得。与行道所缘相应的智慧，是与行道所缘相关者，故说“以智慧，以指示行道所缘”。

จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

四法解释之释义 终。

๕. ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา

5. 五法解释之释义

๘๐๔. ตเมว ปญฺญํ ‘‘ทฺวีสุ ฌาเนสุ ปญฺญา ปีติผรเณนา’’ติอาทินา วิภชติ. อภิสนฺทนปริสนฺทนปริปูรณานิปิ ปริปฺผรณํ วิย ผรณาปีติยา, ตํสหคตสุขสฺส จ กิจฺจวิเสสภูตานิ อธิปฺเปตานีติ อาห ‘‘อภิสนฺเทตีติ…เป… เวทิตพฺพ’’นฺติ. อาทินา นเยนาติ ‘‘อภิสนฺเทตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๒๒๖; ม. นิ. ๑.๔๒๗) สุตฺเต อาคตนเยน. ผรณญฺเจตฺถ ปีติสุขสมุฏฺฐิตปณีตรูเปหิ กายสฺส อภิพฺยาปนํ ทฏฺฐพฺพํ. อารมฺมเณติ ปีติผรณตาสุขผรณตาสีเสน วุตฺตานํ ติกทุกฌานานํ อารมฺมเณ. ตาติ ปีติผรณตาสุขผรณตา.

804. 即以“于二禅中，慧以喜遍满”等句，分别彼慧。浸润、流溢、充满，亦如遍满，意指是遍满之喜及其相应之乐的特定作用，故说“浸润……应知”。“以……等理则”是指，以经中（长部1.226；中部1.427）“浸润”等句所示之理则。此中遍满，当知是由喜乐所生之胜妙色遍满于身。“于所缘中”是指，于以喜遍满性、乐遍满性为首所说的三禅、二禅的所缘中。“彼”(Tā)即喜遍满性、乐遍满性。

สมาธิมุเขนาติ สมาธึ มุขํ ปมุขํ กตฺวา, สมาธิสีเสนาติ อตฺโถ, สมาธิปมุเขน วา อุทฺเทสนิทฺเทเสน. อญฺเญ กิเลสา ทิฏฺฐิมานาทโย[Pg.206]. อปฺปโยเคนาติ ฌานวิโมกฺขาทีนํ วิย อุปฺปาทนียปริกมฺมปโยเคน วินา. อาวชฺชนาสทิโส หิ ผลสมาปตฺติอตฺโถ สมฺมสนจาโร. ฐปิตตฺตาติ ปวตฺติตตฺตา. สติพหุลตายาติ สติยา อภิณฺหุปฺปตฺติยา. ปริจฺฉินฺทนสติยา กาลสฺส สโตติ ทสฺเสตีติ โยชนา.

“以定为门”，即以定为门、为首，意为以定为首要，或以定为首要而作开示与解释。其余烦恼指邪见、慢等。“不需勤作”，是说不像禅那、解脱等，无需通过能令其生起的预备勤作。因为果定的省察行相近似于转向。“已安立故”，即已现行故。“念多”，指念的频频生起。这是为了显示念能界定时间，所以如此解释。

ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《五法解释》释义终。

๖. ฉกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

6. 六法解释释义

๘๐๕. วิสุทฺธิภาวนฺติ วิสุทฺธิยา สพฺภาวํ. ‘‘ทิพฺพจกฺขุญาเณกเทสตฺตา’’ติ อิทํ ตสฺส ปริภณฺฑญาณตฺตา วุตฺตํ. ตถา หิ ปาฬิยํ ‘‘สตฺตานํ จุตูปปาตญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๔๗) อารภิตฺวา ‘‘โส ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธนา’’ติอาทิ (ที. นิ. ๑.๒๔๖) วุตฺตํ. ทิพฺพสฺส ติโรหิตวิปฺปกฏฺฐาทิเภทสฺส, อิตรสฺส จ รูปายตนสฺส ทสฺสนสมตฺถสฺสาปิ ทิพฺพจกฺขุญาณสฺส สิขาปตฺติ จวมาโนปปชฺชมานสตฺตทสฺสนนฺติ อาห ‘‘มุทฺธปฺปตฺเตน จา’’ติอาทิ.

805. “清净的状态”即清净的真实状态。“是天眼智的一部分”，这是说它属于辅助智。诚然，如圣典中所说，从“为知众生死生而引导、倾向其心”开始，说到“他以清净的天眼”等。天眼智能够看见天界的、被遮蔽的、遥远的等种种色，以及其他色处，其顶峰是看见众生的死与生，因此说“以及达到顶峰者”等。

ฉกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《六法解释》释义终。

๗. สตฺตกนิทฺเทสวณฺณนา

7. 七法解释释义

๘๐๖. ฉพฺพิธมฺปิ ปจฺจเวกฺขณญาณนฺติ ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ ญาณ’’นฺติอาทินา (วิภ. ๘๐๖) วุตฺตํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺคานํ ปจฺจเวกฺขณวเสน ปวตฺตญาณํ. สห คเหตฺวาติ เอกชฺฌํ คเหตฺวา วิปสฺสนารมฺมณภาวสามญฺเญน เอกตฺเตน คเหตฺวา. สงฺขิปิตฺวา วุตฺเตนาติ ปุพฺเพ ฉธา วุตฺตํ วิย ทสฺสิตํ ธมฺมฏฺฐิติญาณนฺติ เอวํ สงฺขิปิตฺวา วุตฺเตน. ‘‘ขยธมฺม’’นฺติอาทินา ปกาเรน ทสฺสนนฺติ สมฺพนฺโธ. ปวตฺตญาณสฺสาติ ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติอาทินา ปวตฺตสฺส ญาณสฺส, ปวตฺเต วา สํสารวฏฺเฏ ญาณสฺส. ญาณารมฺมณา วิปสฺสนา ญาณวิปสฺสนา. วิปสฺสนาติ จ ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติอาทินา [Pg.207] ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนธมฺเม วิภาเคน ทสฺสนโต ธมฺมฏฺฐิติญาณํ อิธาธิปฺเปตํ. ตสฺส ขยธมฺมตาทิชานนํ ปฏิวิปสฺสนา. เตนาห ‘‘วิปสฺสนาปฏิวิปสฺสนาทสฺสนมตฺต’’นฺติ.

806. “六种观察智”是指如“‘以生为缘而有老死’之智”等（《分别论》806）所说，依观察缘起支而生起的智慧。“一并摄受”是指共同把握，由于同为观的所缘而总摄为一。“略说”是指像前面以六种方式所说的法住智，像这样简略地说明。与“以‘灭法’等方式显示”相关联。“生起之智”是指如“以生为缘而有老死”等生起的智慧，或于流转轮回中的智慧。以智慧为所缘的观是智观。此处所谓的“观”，意指如“以生为为缘而有老死”等，对缘与缘生法进行分别观察的法住智。了知其灭法等性质，是随观。因此说“仅是观与随观之见”。

เอวเมตฺถ อฏฺฐกถาธิปฺปายวเสน ปาฬิยา อตฺถํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อตฺตโน อธิปฺปายวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘ปาฬิยํ ปนา’’ติอาทิมาห. สพฺพตฺถาติ อทฺธตฺตเย ปจฺจยวิเสเสน ปจฺจยุปฺปนฺนวิเสสนิทฺธารเณ. ญาณวจเนนาติ ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติอาทินา ญาณสฺส คหเณน. องฺคานนฺติ สตฺตสตฺตติยา องฺคานํ. อิติสทฺเทนาติ ‘‘นิโรธธมฺม’’นฺติ เอตฺถ วุตฺตอิติสทฺเทน. ปกาเสตฺวาติ ญาณสฺส ปวตฺติอาการํ โชเตตฺวา. เตน ธมฺมฏฺฐิติญาณโต อญฺญํเยว ปริโยสาเน วุตฺตํ ญาณนฺติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘วิปสฺสนาญาณํ สตฺตมํ ญาณ’’นฺติ. อยเมว เจตฺถ อตฺโถ ยุตฺโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘ตมฺปิ ญาณนฺติ สมฺพนฺโธ น โหตี’’ติ เอวํ สมฺพนฺโธ น ยุตฺโต องฺคนฺตรภาวสฺส อวิภาวนโตติ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตํญาณ…เป… อนธิปฺเปตตฺตา’’ติ. น หิ วิสุํ วิสุํ วุตฺตเมว เอกชฺฌํ วจนมตฺเตน อตฺถนฺตรํ โหตีติ. ‘‘ขยธมฺมํ…เป… จา’’ติ อิมินา ปุริมสฺมึ ปกฺเข อุปจเยน โทสมาห.

如此，在此依义注的意趣解释了圣典的含义后，现在为依自己的见解来说明，故说“在圣典中则”等语。所谓“在一切处”，是指于三时中，以缘的差别确定缘生法的差别。“以智之语”，是指通过“缘生有老死”等句来把握智慧。“诸支”，是指七十七支。“以‘如是’一词”，是指在“灭法”等处所说的‘如是’一词。通过阐明智慧的转起方式，显示最终所说的智慧实不同于法住智。因此说“观智是第七智”。为表明此义在此是合理的，故说了“不是因为”等语。其中，“‘彼亦是智’的关联不成立”，这样的关联不合理，意谓没有阐明其为另一支的缘故。因此说“彼智……（中略）……非所意故”。因为个别叙述之事，不会仅因言语上合在一起就变成其他意义。以“灭法……（中略）……亦”这句，指出了前一观点中增益所造成的过失。

สตฺตกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《七法解释》释义终。

๘. อฏฺฐกนิทฺเทสวณฺณนา

8. 八法解释释义

๘๐๘. ปจฺจนีกธมฺเมติ นีวรณาทิปจฺจนีกธมฺเม. ทุกฺขนฺติ สมาปชฺชเน อสติ อุปฺปชฺชนกทุกฺขํ.

808. “敌对法”指与盖(nīvaraṇa)等敌对的法。“苦”是指在未入定时生起的苦。

อฏฺฐกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《八法解释》释义终。

๑๐. ทสกนิทฺเทโส

10. 十法解释

ปฐมพลนิทฺเทสวณฺณนา

第一力解释释义

๘๐๙. น ฐานนฺติ อฏฺฐานํ, อนุปลพฺภนตฺโถ อยมกาโรติ อาห ‘‘อวิชฺชมานํ ฐานํ อฏฺฐาน’’นฺติ. อภาวตฺโถ วา, น อญฺญปฏิปกฺขาทิอตฺโถติ อาห ‘‘นตฺถิ ฐานนฺติ วา อฏฺฐาน’’นฺติ. โก ปเนตสฺส อตฺถทฺวยสฺส [Pg.208] วิเสโสติ? ปฐโม เหตุปจฺจเยหิ อนุปลพฺภมานตํ วทติ, ทุติโย สพฺเพน สพฺพํ อภาวนฺติ อยเมเตสํ วิเสโส. ตณฺหุปาทานาทีนมฺปิ สุขโต อุปคมนสฺส เหตุภาเว ทิฏฺฐิวิปลฺลาสสฺส โส สาติสโย อสุเขปิ ทฬฺหํ ปวตฺตาปนโตติ อาห ‘‘ทิฏฺฐิวิปลฺลาโสว…เป… อธิปฺเปต’’นฺติ. ‘‘อตฺตทิฏฺฐิวเสนา’’ติ กสฺมา วิเสเสตฺวา วุตฺตํ, นนุ อริยสาวกสฺส สพฺพาปิ ทิฏฺฐิโย นตฺถีติ? สจฺจํ นตฺถิ, อตฺตทิฏฺฐิสนฺนิสฺสยา ปน สพฺพทิฏฺฐิโยติ ทสฺเสตุํ ‘‘อตฺตทิฏฺฐิวเสนาติ ปธานทิฏฺฐิมาหา’’ติ วุตฺตํ. เภทานุรูปสฺส วตฺถุโน. เภทานุรูเปน ‘‘อธมฺเม ธมฺโม’’ติอาทินยปฺปวตฺเตน.

809. “非处”即`aṭṭhānaṃ`。此处的`a-`是否定词，表“不可得”，故说“不存在的处所即是‘非处’”。或表“不存在”，而非“对立”等义，故说“或‘没有处所’即是‘非处’”。这两种意义有何差别呢？前者是说从因缘上不可得，后者是说完全不存在，此即其差别。对于将贪(taṇhā)、取(upādāna)等视为乐因的见颠倒(diṭṭhivipallāsa)，其过患在于即使在苦中也能令其坚固地转起，故说“见颠倒……（中略）……所意”。为何特别说“以我见(attadiṭṭhi)故”？圣弟子不是已断除一切见了吗？确实已断除，但为显示一切见皆依止于我见，故说“‘以我见故’是说主要的见”。随应所破之事。即随应所破而转起“于非法中作法想”等理趣。

โส เอวาติ โย ลิงฺเค อปริวตฺเต ตสฺมึ อตฺตภาเว ภวงฺคชีวิตินฺทฺริยปฺปพนฺโธ, โส เอว. ตญฺหิ อุปาทาย เอกชาติสมญฺญา, น เจตฺถ ภาวกลาปชีวิตินฺทฺริยสฺส วเสน โจทนา กาตพฺพา ตทญฺญสฺเสว อธิปฺเปตตฺตา. ตญฺหิ ตตฺถ อวิจฺเฉทวุตฺติยา ปพนฺธโวหารํ ลภติ, อิตรมฺปิ วา ภาวานุปาลนตาสามญฺเญนาติ อโนกาสาว โจทนา.

“彼亦如是”是说，于相未转变的彼自体中，有分(bhavaṅga)与命根(jīvitindriya)的相续，即是如此。因为依于此而有“一生”的共称，不应在此以色聚中的命根为由而作诘难，因为所意指的是他者。因为前者（有分）以无间断转起而得“相续”之名，而后者（色聚命根）亦因有维持存在的共性，故诘难实无机会。

สปตฺตวเสน โยเชตพฺพนฺติ ‘‘สปตฺตํ มาเรมีติ อภิสนฺธินา สปตฺเตน นิปนฺนฏฺฐาเน นิปนฺนํ มนุสฺสภูโต มนุสฺสภูตํ มาตรํ ปิตรํ วา มาเรนฺโต’’ติอาทินา โยเชตพฺพํ. สพฺพตฺถาติ จตูสุปิ วิกปฺเปสุ. ปุริมํ อภิสนฺธิจิตฺตนฺติ ปุพฺพภาคิโย มรณาธิปฺปาโย. อปฺปมาณํ เตน อตฺถสิทฺธิยา อภาวโต. ปุถุชฺชนสฺเสว ตํ ทินฺนํ โหตีติ เอตฺถ ยถา อรหตฺตํ ปตฺวา ปริภุตฺตมฺปิ ปุถุชฺชนกาเล ทินฺนํ ปุถุชฺชนทานเมว โหติ, เอวํ มรณาธิปฺปาเยน ปุถุชฺชนกาเล ปหาเร ทินฺเน อรหตฺตํ ปตฺวา เตเนว ปหาเรน มเต กสฺมา อรหนฺตฆาโตเยว โหติ, น ปุถุชฺชนฆาโตติ? วิเสสสมฺภวโต. ยถา หิ ทานํ เทยฺยธมฺมสฺส ปริจฺจาคมตฺเตน โหติ, น เอวํ วโธ. โส หิ ปาโณ, ปาณสญฺญิตา, วธกเจตนา, อุปกฺกโม, เตน มรณนฺติ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ องฺคานํ ปาริปูริยาว โหติ, น อปาริปูริยา. ตสฺมา อรหตฺตํ ปตฺตสฺเสว มรณนฺติ อรหนฺตฆาโตเยว โหติ, น ปุถุชฺชนฆาโต. ยสฺมา ปน ‘‘อิมํ มาเรมี’’ติ ยํ สนฺตานํ อารพฺภ มารณิจฺฉา, ตสฺส ปุถุชฺชนขีณาสวภาเวน ปโยคมรณกฺขณานํ วเสน สติปิ สนฺตานเภเท อเภโทเยว. ยทา จ อตฺถสิทฺธิ, ตทา ขีณาสวภาโว. ตสฺมา อรหนฺตฆาโตว [Pg.209] โหตีติ นิจฺฉิตํ. กถํ ปเนตฺถ วธกเจตนา วตฺตมานวิสยา สิยาติ อาห ‘‘วธกจิตฺตํ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณมฺปิ…เป… ปวตฺตตี’’ติ. ตตฺถ ปพนฺธวิจฺเฉทวเสนาติ เยน ปพนฺโธ วิจฺฉิชฺชติ, ตาทิสํ ปโยคํ นิพฺพตฺเตตีติ อตฺโถ. เตน ยทา ปพนฺธวิจฺเฉโท, ตทา อรหาติ ยถาวุตฺตํ อรหนฺตฆาตํ ปติฏฺฐาเปติ. น เอวนฺติ ยถา กาลนฺตราเปกฺขกิจฺจสิทฺธํ วธกจิตฺตํ, น เอวํ จาคเจตนา. ‘‘สา หี’’ติอาทินา จาคเจตนาย กาลนฺตรานเปกฺขกิจฺจสิทฺธิตํเยว วิภาเวติ. อญฺญสกกรณนฺติ อตฺตโต วินิโมเจตฺวา อญฺญสฺส ทกฺขิเณยฺยสฺส สนฺตกภาวกรณํ. ตสฺสาติ จชิตพฺพสฺส วตฺถุโน. ยสฺสาติ ยสฺส ปุถุชฺชนสฺส. ตสฺเสว ตํ ทินฺนํ โหติ, สเจปิ อรหตฺตํ ปตฺวา เตน ปริภุตฺตนฺติ อตฺโถ.

应以“敌人”之义来解释，即“以‘我要杀死敌人’的意图，当敌人躺卧在某处时，身为人类者杀害了同为人类的母亲或父亲”等，应如是结合。“于一切处”(Sabbatthā)是指于所有四种抉择中。“前意图”(Purimaṃ abhisandhicittaṃ)是指前分的杀害意图。由于目的未由此达成，故（此意图）是无量的。在此，“那只是给予凡夫的”，正如即使在证得阿罗汉果后才享用，那也是在凡夫时期所给予的，仍是凡夫的布施。同样，在凡夫时期怀着杀意给予打击，即使在证得阿罗汉之后因这个打击而死亡，为什么是杀阿罗汉罪，而不是杀凡夫罪呢？因为有特殊情况。布施仅通过舍弃所施物即可成立，杀害则不然。杀害需要具足五支：有情、有情想、杀心、加行、彼因此而死，只有这五支完全具足才能构成，不完全具足则不能。因此，若是证得阿罗汉果者死亡，即是杀阿罗汉罪，而非杀凡夫罪。然而，因为“我要杀此人”的杀戮欲所缘的相续，虽然在凡夫与漏尽者(khīṇāsava)的状态上有所不同，但从加行到死亡的刹那，其相续并无差别。当目的达成时，他已是漏尽者。因此，确定为杀阿罗汉罪。那么，此处的杀心如何能以现在为所缘呢？答曰：“杀心亦缘现在所缘……等……而转起。”其中，“以相续中断故”(pabandhavicchedavasena)意为，产生能中断相续的加行。因此，当相续中断时，彼已是阿罗汉，由此，如前所述，确立为杀阿罗汉罪。杀心需要等待另一时间才能成事，舍心(cāgacetanā)则不然。“彼实”(Sā hī)等句阐明了舍心无需等待另一时间即可成事。“令为他所有”(Aññasakakaraṇaṃ)是指从自己处解脱，令另一福田(dakkhiṇeyya)拥有。“彼”(Tassa)指应舍弃之物。“谁的”(Yassā)指那个凡夫。意思是说，即使在证得阿罗汉果后才享用，那也是给予那个凡夫的。

‘‘กปฺปวินาเส’’ติ อิทํ ‘‘สณฺฐหนฺเต กปฺเป’’ติ วุตฺตตฺตา มหากปฺปวินาสํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ อาห ‘‘กปฺปฏฺฐกถาย น สเมตี’’ติ เอตฺถ อายุกปฺปสฺส อธิปฺเปตตฺตา. อายุกปฺโป เจตฺถ อวีจิยํ นิพฺพตฺตสตฺตานํ อนฺตรกปฺปปริมาณํ ปรมายุ เวทิตพฺพํ. ตญฺหิ สนฺธาย ‘‘เอกํ กปฺปํ อสีติภาเค กตฺวา ตโต เอกภาคมตฺตํ กาล’’นฺติ (กถา. อฏฺฐ. ๖๕๔-๖๕๗) วุตฺตํ. ตยิทํ ‘‘เอกํ กปฺป’’นฺติ ยทิ เอกํ มหากปฺปนฺติ อตฺโถ, ตถา สติ วีสติอนฺตรกปฺปปริมาโณ เอโก อสงฺขฺเยยฺยกปฺโปติ วุตฺตํ โหติ. อถ เอกํ อสงฺขฺเยยฺยกปฺปนฺติ อตฺโถ, สพฺพถาปิ ‘‘จตุสฏฺฐิ อนฺตรกปฺปา’’ติ วจเนน วิรุชฺฌตีติ วีมํสิตพฺพํ. ยถา ปน กปฺปฏฺฐกถาย อยํ อฏฺฐกถา สเมติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘กปฺปวินาเสเยวาติ ปนา’’ติอาทิมาห.

“于劫毁时”(Kappavināse)，此句因前文说“于劫住时”(saṇṭhahante kappe)，故是针对大劫(mahākappa)的毁灭而说。而说“与劫的义注(kappaṭṭhakathā)不符”，是因为此处意指寿命劫(āyukappa)。此处的寿命劫，当知为生于无间地狱(Avīci)的有情，其最长寿命为一中劫(antarakappa)的时量。正是针对此，才说：“将一劫分为八十份，取其中一份的时量”（《论事义注》）。此中“一劫”，若意为一大劫，则二十中劫的时量即被称为一阿僧祇劫(asaṅkhyeyyakappa)。若意为一阿僧祇劫，则无论如何都与“六十四中劫”之说相矛盾，此点应详察。为显示此义注如何与劫的义注相符，故说“唯于劫毁时”等。

ปกตตฺโต วา อปาราชิโก. สมานสํวาสโก กมฺมลทฺธีนํ วเสน อนานาสํวาสโกติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

“恢复原状者”(Pakatatto)或未犯波罗夷(pārājika)罪者。“同一住处者”(Samānasaṃvāsako)是就行为(kamma)与见解(laddhi)而言的“非不同住处者”(anānāsaṃvāsako)，此处的含义应如是理解。

นิยตสฺส ปุคฺคลสฺส วิชฺชมานตํ ปฏิเสเธตฺวาติ โยชนา. ตตฺถ ปฏิเสเธตฺวาติ ‘‘ปุคฺคโล ปน นิยโต นาม นตฺถี’’ติ เอวํ ปฏิเสเธตฺวา. ตตฺถ การณมาห ‘‘มิจฺฉตฺตสมฺมตฺตนิยตธมฺมานํ วิย สภาวโต’’ติ. ปญฺญตฺติมตฺตญฺเหตํ มิจฺฉตฺตสมฺมตฺตนิยตธมฺมนิสฺสยํ, ยทิทํ นิยโต ปุคฺคโลติ. ยถาปุจฺฉิตนฺติ ‘‘กึ ปุพฺพเหตุ นิยเมตี’’ติอาทินา ปุจฺฉิตปฺปการํ นิยามกเหตุํ. เยนาติ เยน อุปริมคฺคตฺตยวิปสฺสนาญาเณน. นิยตานิยตเภทนฺติ [Pg.210] โสตาปนฺนาทินิยตเภทํ, สตฺตกฺขตฺตุปรมาทิอนิยตเภทญฺจ. โสตาปนฺโน เอว หิ เอโก สตฺตกฺขตฺตุปรโม นาม โหติ, เอโก โกลํโกโล นาม, เอโก เอกพีชี นามาติ โสตาปนฺนสฺส นิยตภาโว วุตฺโตติ อาห ‘‘โสตาปนฺโน จ นิยโต’’ติ. พฺยติเรกตฺโถ หิ อยํ จ-สทฺโท. ตโต ปุพฺเพติ โสตาปตฺติมคฺคโต ปุพฺเพ. ‘‘ปุพฺพเหตุกิจฺจํ นตฺถี’’ติ อิทํ โสตาปนฺนสฺส นิยตตาย วุตฺตตฺตา วกฺขมานญฺจ โทสํ หทเย ฐเปตฺวา วุตฺตํ. อุปริมคฺคานํ สอุปนิสฺสยตฺเต ปฐมมคฺคสฺสาปิ สอุปนิสฺสยตา สิทฺธา เอวาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ยทิ หี’’ติอาทิ. ตญฺจ นิยตตฺตํ. อสฺสาติ โสตาปตฺติมคฺคสฺส.

否定有决定(niyata)的补特伽罗(puggala)的存在，应如是结合。其中，“否定”即是如此否定：“并无名为决定的补特伽罗。”此处说明其理由：“如邪定(micchattaniyata)与正定(sammattaniyata)诸法的自性。”所谓“决定的补特伽罗”，这只是依于邪定与正定法的一种概念安立(paññatti)而已。“如所问”是指如“以何种前因为决定？”等所问的决定之因。“以何”是指以上三道及观(vipassanā)智。“决定与不定(aniyata)的区别”是指预流(sotāpanna)等的决定区别，以及七还(sattakkhattuparama)等的不定区别。因为预流者中，有一位名为七还者，一位名为家家(kolaṃkola)者，一位名为一种子(ekabījī)者，由此说明了预流者的决定性，故说“预流者亦是决定的”。此处的“亦”(ca)字实为简别之义。“于彼之前”是指于预流道(sotāpattimagga)之前。“无前因之作用”此句，是因预流者的决定性而说，且心中忆念着下文将述的过失而说。针对“若上三道有近依(upanissaya)，则初道亦必有近依”的问难，故说“若实”等。“彼决定性”(Tañca niyatattaṃ)。“彼”(Assa)是指预流道。

เตเนว ขีณาติ โสตาปตฺติมคฺเคเนว ขีณา. การณุปจฺเฉเทน หิ ผลุปจฺเฉโท สิยา. ตโตติ สตฺตกฺขตฺตุปรมาทิโต. สาติ สตฺตกฺขตฺตุปรมาทิตา. ปวตฺติโตติ วิปากปฺปพนฺธโต. เตนาติ โสตาปตฺติมคฺเคน. วุฏฺฐาเนติ วุฏฺฐาเน สติ. การเณน วินา ผลํ นตฺถีติ อาห ‘‘สกฺกาย…เป… ภวิตพฺพ’’นฺติ. ‘‘นามกรณนิมิตฺตโต’’ติ อิมินา นามกรณเหตุตาย นิยามกตํ วิภาเวติ เอกพีชิอาทิสมญฺญานํ อนฺวตฺถสญฺญาภาวโต. เตนาห ‘‘วิปสฺสนา…เป… สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ.

“以彼而断尽”(Teneva khīṇā)即以预流道(sotāpattimagga)而断尽。因为因断绝，果也随之断绝。“从彼”(Tato)即从七还(sattakkhattuparama)等（的状态）而言。“彼”(Sā)即七还等（的不定性）。“转起”(Pavattito)是指从异熟(vipāka)的相续而言。“以彼”(Tena)是指以预流道。“出观时”(Vuṭṭhāne)即当出观时。因为无因则无果，故说“有身见(sakkāya)……等……应有”。“以命名为标志故”(Nāmakaraṇanimittato)此句，阐明了以命名为因而具有决定性，因为一种子(ekabījī)等名称是名副其实的。因此说“观(vipassanā)……等……是针对此而说”。

อาทิ-สทฺเทน ‘‘เอโกมฺหิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, สีตีภูโตสฺมิ นิพฺพุโต’’ติอาทีนิ (มหาว. ๑๑; กถา. ๔๐๕; ม. นิ. ๑.๒๘๕) สงฺคยฺหนฺติ. เอตฺถ จ ‘‘สทิโส เม น วิชฺชติ, เอโกมฺหิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ (มหาว. ๑๑; กถา. ๔๐๕; ม. นิ. ๑.๒๘๕). ‘อตฺเถตรหิ อญฺเญ สมณา วา พฺราหฺมณา วา ภควตา สมสมา สมฺโพธิย’นฺติ เอวํ ปุฏฺโฐ อหํ, ภนฺเต, ‘โน’ติ วเทยฺย’’นฺติอาทิ (ที. นิ. ๓.๑๖๑) วจเนหิ อิมิสฺสา โลกธาตุยา วิย อญฺญสฺส พุทฺธสฺส อญฺญิสฺสา โลกธาตุยา อุปฺปาโท นิวาริโตติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ วิชฺชมาเน ‘‘สทิโส เม น วิชฺชตี’’ติอาทิ สกฺกา วตฺตุํ. ยํ ปน วทนฺติ ‘‘โลกธาตุวิเสสาเปกฺขาย วุตฺต’’นฺติ, ตมฺปิ นตฺถิ ตถา วิเสสนสฺส อภาวโต, พุทฺธานุภาวสฺส จ อสมตฺถภาววิภาวนโต. อาณาเขตฺตกิตฺตนญฺเจตฺถ ธมฺมตาทสฺสนตฺถํ. สกฺโกติ หิ ภควา ยตฺถ ยตฺถ อิจฺฉติ, ตตฺถ ตตฺถ อาณํ [Pg.211] วตฺเตตุํ. ‘‘เอกิสฺสา โลกธาตุยา’’ติ จ อิทํ พุทฺธเขตฺตภูตาย โลกธาตุยา ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถายมตฺโถ – พุทฺธเขตฺตภูตา เอกาวายํ โลกธาตุ. ตตฺถ เอกสฺมึ กาเล เอโก เอว สมฺมาสมฺพุทฺโธ อุปฺปชฺชตีติ. เตนาห ‘‘พุทฺธเขตฺต…เป… อธิปฺปาโย’’ติ.

“等”(ādi)一词，总括了“我乃唯一的正等觉者，已得寂静与涅槃”等语(《大品》11；《论事》405；《中部》1.285)。此处，由“无有与我等同者，我乃唯一的正等觉者”(《大品》11；《论事》405；《中部》1.285)以及“尊者(bhante)，若有人问：‘如今是否有其他沙门(samaṇa)或婆罗门(brāhmaṇa)与世尊同样证得正觉(sambodhi)？’我当答言‘无’”等语(《长部》3.161)，应知，这排除了另一位佛陀在另一个世界界(lokadhātu)出现的可能，正如在这个世界界中一样。若真有(与佛陀等同者)存在，则不能说“无有与我等同者”等语。至于有人说“这是针对世界界的特殊性而说”，此说亦不成立，因并无那样的特殊性，且这会显示佛陀的威力(buddhānubhāva)有所不能。此处称说教令所及的范围(āṇākhetta)，是为了显示法性(dhammatā)。诚然，世尊欲于何处，即能于何处行使其教令。“于一世界界中”此言，是为了显示作为佛陀教化范围(buddhakhetta)的世界界。其义如下：作为佛陀教化范围的，唯此一世界界。于此，同一时期仅有一位正等觉者出现。是故说“佛陀的范围……乃至……其意趣”。

ตสฺมาติ ยสฺมา อุปสมฺปทาธีนํ ปาติโมกฺขํ, อุปสมฺปทา จ ปพฺพชฺชาธีนา, ตสฺมา. ปาติโมกฺเข สิทฺเธ, สิทฺธาสุ ตาสุ ปพฺพชฺชูปสมฺปทาสุ. ตโต ปรํ วินฏฺฐํ นาม โหตีติ ปจฺฉิมปฏิเวธโต ปรํ ปฏิเวธสาสนํ, ปจฺฉิมสีลเภทโต จ ปรํ ปฏิปตฺติสาสนํ วินฏฺฐํ นาม โหตีติ สาสนภาวสามญฺเญน ปน อุภยํ เอกชฺฌํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘ปจฺฉิม…เป… เอกโต กตฺวา’’ติ อาห.

是故(tasmā)，因为(yasmā)波罗提木叉(pātimokkha)依于具足戒(upasampadā)，而具足戒又依于出家(pabbajjā)，是故。当波罗提木叉成就时，彼出家与具足戒亦成就。此后，所谓“已毁坏”，是指在最后的证悟(pacchimapaṭivedha)之后，证悟之教(paṭivedhasāsana)已毁坏；以及在最后的破戒(pacchimasīlabheda)之后，行道之教(paṭipattisāsana)已毁坏。然而，以教法(sāsana)的共通性，将二者合为一处而显示，故说“最后的……乃至……合为一处”。

ปริเทวนการุญฺญนฺติ ปริเทวเนน กรุณายิตพฺพตา กรุณายนา.

“悲叹怜悯”(paridevanakāruñña)是指因悲叹(paridevana)而应被怜悯(karuṇāyitabbatā)，即是怜悯(karuṇāyanā)。

ธมฺมานํ สภาววิเสโส น สกฺกา ธาเรตุํ, ยโต ปารมีปวิจยาทีสุ อุทกปริยนฺตํ กตฺวา มหาปถวีกมฺโป อโหสิ, อภิสมฺโพธิทิวเส จ ฐเปตฺวา ปุพฺพุตฺตรทิสาภาเค โพธิรุกฺขมูเล ภูมิภาโค มหาปุริสํ ธาเรตุํ นาสกฺขิ, อญฺญทตฺถุ เอกปสฺเส ปกฺขิตฺตอติภารภริตนาวา วิย จกฺกวาฬคพฺโภ วิปริวตฺโต. ‘‘สมุปฺปาทิกา’’ติ วตฺตพฺเพ ส-กาเร อ-การสฺส อา-กาโร, เอกสฺส จ ป-การสฺส โลโป กโตติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สมํ อุทฺธํ ปชฺชตีติ สามุปาทิกา’’ติ. สมํ อุปาทิยตีติ วา สมุปาทา, สมุปาทา เอว สามุปาทิกา, สมุปาหินีติ อตฺโถ.

诸法的自性差别无法被承受，因为在抉择波罗蜜(pāramī)等时，曾发生过以水为界的大地动摇；而在证悟正觉之日，除了东北方的菩提树下之地，大地无法承受大士(mahāpurisa)，以致整个轮围世界(cakkavāḷa)都翻转过来，犹如一艘单侧装载过重货物的船。在解释“共生”(sāmupādikā)时，当应作“samuppādikā”时，为了显示在音节“sa”中，“a”音变为“ā”音，且省略了一个“pa”音节，故说：“平等(samaṃ)向上(uddhaṃ)生起(pajjati)，故为‘sāmupādikā’”。或者，平等地执取(samaṃ upādiyati)，故为“samupādā”；“samupādā”即是“sāmupādikā”，意为“共同生起者”(samupāhinī)。

สนฺตติขณวเสนาติ สนฺตติวเสน อายูหนสมงฺคิตา, สปุพฺพปจฺฉาภาคสฺส คหณวเสน เจตนากฺขณวเสน เจตนาสมงฺคิตาติ โยเชตพฺพา. เอกสฺมึ อุปฏฺฐิเต ปจฺจยวเสน ตทญฺญสฺส อุปฏฺฐานํ ปริวตฺตนํ.

“以相续与刹那故”：应连结为，以相续故，与造作(āyūhana)相应；以摄取前后部分故，及以思(cetanā)刹那故，与思相应。当一法现前时，缘于此，另一法现起，此即“转变”(parivattana)。

ปฐมพลนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一力解释的释义 终。

ทุติยพลนิทฺเทสวณฺณนา

第二力解释的释义

๘๑๐. โภเค [Pg.212] ภุญฺชิตุํ น ชานาติ, วินาเสตีติ โยชนา.

810. 不知享用财富，即是毁坏，应如是连结。

ลหุปริวตฺติตาย ชีวิตสฺสาติ อธิปฺปาโย.

生命是迅速转变的，此是其意趣。

น อทาสิ ปยุตฺตวาจาย อุปฺปนฺนนฺติ อธิปฺปาเยน.

意指：他没有给予，而是以巧言搪塞。

สมฺมาปโยเคนาติ สมฺมาปฏิปตฺติยา.

以正当的运用，即是以正当的行道。

ทุติยพลนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二力解释的释义 终。

ปญฺจมพลนิทฺเทสวณฺณนา

第五力解释的释义

๘๑๓. ธาตุสภาโวติ ภูตาทิสงฺขาตธาตูนํ สภาโว. สภาควเสน ผลภูเตน. อชฺฌาสยธาตุปริจฺฉินฺทนโตติ อชฺฌาสยสภาวสฺส ‘‘หีนํ, ปณีต’’นฺติ วา ปริจฺฉิชฺช ชานนโต, วุฏฺฐินิมิตฺเตน วิย มโหเฆน อุปริเมฆวุฏฺฐิยา.

813. “界的自性”即是地等诸界的自性。以其同分，以其已成果。“辨知意乐界”是指，辨知意乐的自性为“劣”或“胜”等而了知，犹如通过大洪水而了知上层云雨，如同通过雨的征兆而了知一样。

ปญฺจมพลนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第五力解释的释义 终。

ฉฏฺฐพลนิทฺเทสวณฺณนา

第六力解释的释义

สทฺทตฺโถ สมฺภวติ สมาสนฺเตเนว ตถา สทฺทสิทฺธิโต. เตสนฺติ ปโรปรานํ วิสทาวิสทานํ สทฺธาทิอินฺทฺริยานํ. เอวญฺจ กตฺวาติ อาสยาทิโต อินฺทฺริยปโรปริยตฺตสฺส, อินฺทฺริยปโรปริยตฺตโต จ อธิมุตฺติเภทสฺส วิสิฏฺฐสภาวตฺตา เอว.

词义由复合词的结尾以及词的构成方式而生起。“彼等”是指他人信等诸根的胜劣、明利与否。“如是而为”是指，正因为从意乐(āsaya)等开始的诸根胜劣，以及由诸根胜劣所导致的胜解(adhimutti)差异，具有其殊胜的自性。

๘๑๕. ‘‘เก ปน เต อริยาวาสา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา เต สุตฺเตเนว ทสฺเสนฺโต ‘‘อิธ, ภิกฺขเว’’ติอาทิปาฬึ อาหริตฺวา ‘‘เอวํ วุตฺตา’’ติ นิคเมตฺวา ปุน มคฺคาธิคเมเนว เตสํ อธิคมํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอเตสู’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อิตเรติ ฉฬงฺคสมนฺนาคมเอการกฺขาสงฺขายปฏิเสวนาทโย.

815. 提问“什么是圣居(ariyāvāsa)？”后，为了用经文来显示，便引用“诸比丘，于此……”等圣典文句，并以“如是说”作结，再通过证得道果来显示对圣居的证得，故说“于此等中……”等。其中，“其他”是指六支具足、十一守护、审虑受用等。

๘๑๖. อารมฺมณสนฺตานานุสยเนสูติ อารมฺมณานุสยนํ, สนฺตานานุสยนนฺติ ทฺวีสุ อนุสยเนสุ. ยถา หิ มคฺเคน อสมุจฺฉินฺโน ราโค การณลาเภ [Pg.213] อุปฺปชฺชนารโห ถามคตฏฺเฐน สนฺตาเน อนุเสตีติ วุจฺจติ, เอวํ อิฏฺฐารมฺมเณปีติ ตสฺส อารมฺมณานุสยนํ ทฏฺฐพฺพํ. ตํ ปนสฺส อนุสยนํ อุปฺปตฺติยา ปากฏํ โหตีติ ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายํ ‘‘ยถา นามา’’ติอาทิ (วิภ. อฏฺฐ. ๘๑๖) วุตฺตํ. ‘‘อาจิณฺณสมาจิณฺณา’’ติ เอเตน อิฏฺฐารมฺมเณ ราคสฺส จิรปริภาวนํ วิภาเวติ. ยสฺมา ปน เอวํ จิรปริภาวิตํ ปริเวเฐตฺวา วิย ฐิตํ โหติ, ตสฺมา ‘‘สมนฺตโต เวเฐตฺวา วิย ฐิตภาเวน อนุสยิตตํ ทสฺเสตี’’ติ วุตฺตํ. ตถา หิ อุทเก นิมุคฺคสทิโส อุทาหโฏ. ‘‘สพฺเพปิ เตภูมกา ธมฺมา กามนียฏฺเฐน กามา’’ติอาทิปาฬิวเสน ภวราคสฺสาปิ วตฺถุกามตา เวทิตพฺพา. ราควเสนาติ อารมฺมณรชฺชนวเสน.

816. “于所缘与相续随眠中”是指于所缘随眠(ārammaṇānusayana)与相续随眠(santānānusayana)此二随眠中。譬如，未被道断除的贪(rāga)，在获得因缘时，有能力生起，以其已得力之故，潜在于相续(santāna)中，此谓“相续随眠”；同样，于可喜所缘(iṭṭhārammaṇa)中，应知亦有“所缘随眠”。为显示此随眠于生起时变得明显，故义注(aṭṭhakathā)中说“譬如……”等(《分别论义注》816)。以“已行、善行”(āciṇṇasamāciṇṇa)一词，阐明了贪于可喜所缘上的长久熏习。因为如是长久熏习，便如缠绕般安住，故说“以如周遍缠绕而住的状态，显示其为随眠”。诚然，已引用了沉于水中的譬喻。依据“一切三界法，因其可爱，故名为欲”等圣典文句，当知有贪(bhavarāga)亦以事欲(vatthukāma)为基础。“以贪故”即是以染着所缘故。

๘๑๘. อินฺทฺริยวิเสโส วิเนยฺยานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ.

818. 根的差别，即是所化有情诸根的胜劣。

๘๑๙. ปหาตพฺเพน อุปทฺทุตนิโรธนตฺถํ ปหายกํ ปริเยสตีติ ปฐมํ ปหาตพฺพํ, ปจฺฉา ปหายกนฺติ อยํ ปหาตพฺพปชหนกฺกโม ปหานกฺกมปเทน วุตฺโต. ยสฺสาติ ปหาตพฺพสฺส. ตนฺติ ปหาตพฺพํ. ปฐมํ วุจฺจตีติ ปหานวิจารณานํ ปฐมํ วุจฺจติ. ตโต ปจฺฉา อปฺปหาตพฺพํ ยถา ตํ ทสฺสนตฺติกาทีสุ.

819. 为止息由应断法所生之恼，而寻求能断法，是故先有应断法，后有能断法——此“应断-断除”的次第，即由“断次第”一词所说。“彼”即应断法。“彼”即应断法。“先说”是指在诸断的考察中先说。此后才说不应断法，如见三法等。

๘๒๖. ตนฺติ ภวงฺคํ. ตสฺสาติ โลกุตฺตรสฺส. ปาทกนฺติ อนฺติมภวิกสฺส ภวงฺคํ สนฺธายาห.

826. “彼”即有分(bhavaṅga)。“彼”即出世间(lokuttara)的。“足处”(pādaka)一词，是针对最后有者的有分而说。

ฉฏฺฐพลนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第六力解释的释义 终。

สตฺตมพลนิทฺเทสวณฺณนา

第七力解释的释义

๘๒๘. สมาปนฺโนมฺหีติ มญฺญตีติ อตฺโถ.

828. 意为：他认为“我已入定”。

สมาธิ วา ตสฺส อารมฺมณภูตํ กมฺมฏฺฐานํ วา จิตฺตมญฺชูสาติ โยชนา. ฐเปตุนฺติ ยถาปริจฺฉินฺนํ กาลํ สมาปตฺติจิตฺตํ ปวตฺเตตุํ.

应连结为：定(samādhi)，或其所缘的业处(kammaṭṭhāna)，是“心之匣”。“置”是指在预先限定的时间内，令等至心(samāpatticitta)持续生起。

เตหีติ [Pg.214] สญฺญามนสิกาเรหิ. ตํสภาวตาติ กามาทิทุติยชฺฌานาทิอนุปกฺขนฺทนสภาวตา. ปคุณโวทานํ ปคุณภาวสิทฺธา ฌานสฺส ปฏิปกฺขโต วิสุทฺธิ.

“由彼等”即是由想(saññā)与作意(manasikāra)。“彼自性”是指不从欲等退堕至第二禅等的自性。“熟练与清净”是指由熟练状态所成就的、远离禅那对治法的清净。

สตฺตมพลนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第七力解释的释义 终。

ทสมพลนิทฺเทสวณฺณนา

第十力解释的释义

๘๓๑. ปญฺญาว วิมุตฺตีติ ราคาทีหิ วิมุตฺติภูตา ปญฺญาว วิมุตฺตีติ โยชนา. กมฺมนฺตรสฺส วิปากนฺตรเมวาติ อตฺโถ วิปากนฺตรชานนสฺเสว ทุติยพลกิจฺจตฺตา, กมฺมนฺตรชานนสฺส จ ตติยพลกิจฺจตฺตา. พลสทิสตนฺติ เอกจฺจพลสทิสตํ. กสฺมา ปเนตฺถ พลญาณกิจฺเจ วุจฺจมาเน ฌานาทิอพลญาณํ อุทาหฏนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ยทิปี’’ติอาทิ. ตทนฺโตคธนฺติ ตสฺมึ ฌานาทิปจฺจเวกฺขณาสภาเว สตฺตมพลญาเณ อนฺโตคธํ. เอวนฺติ ฌานาทิญาณํ วิย. อปฺเปตุํ, วิกุพฺพิตุญฺจาติ อตฺตนา วุตฺตาการํ สนฺธายาห. สมุทยปฺปหานาทิเอกจฺจญาณกิจฺจมฺปิ อกโรนฺตํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ กถมปฺปนาทิกํ ฌานาทิกิจฺจํ กเรยฺย, พลญาเณหิ ปน ชานิตพฺพํ, ตโต อุตฺตริญฺจ ชานนฺตมฺปิ ยสฺมา เอกจฺจพลกิจฺจํ น กโรติ, ตสฺมา อญฺญาเนว พลญาณานิ, อญฺญํ สพฺพญฺญุตญฺญาณนฺติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘เอเตสํ ปน กิจฺจํ น สพฺพํ กโรตี’’ติอาทิ (วิภ. อฏฺฐ. ๘๓๑) อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตตฺถ ยถา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อพลกิจฺจํ เอกจฺจํ น กโรติ, เอวํ พลกิจฺจมฺปีติ อุทาหรณทสฺสนวเสน ‘‘ตญฺหิ ฌานํ หุตฺวา อปฺเปตุ’’นฺติอาทิ วุตฺตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา…เป… ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ.

831. “智慧即是解脱”，是指从贪等解脱的智慧即是解脱，应如是连结。意思是其他的业有其他的异熟，因为了知其他的异熟是第二力的作用，而了知其他的业是第三力的作用。“与力相似”是指与某些力相似。针对“为何此处在说力智的作用时，要举出禅(jhāna)等非力智为例”的质问，而说“即使”等。“融入其中”是指融入到那观察禅等自性的第七力智中。“像这样”是指像禅等智一样。针对自己所说的状态而说“安止(appetuṃ)、变化(vikubbituṃ)”。为了表明“连集、断等某些智的作用都不做的一切知智(sabbaññutaññāṇa)，如何能做安止等禅的作用呢？当由力智来了知时，即使了知了比那更高的，但因为它不做某些力的作用，所以力智是力智，一切知智是一切知智”，义注(aṭṭhakathā)（Vibh A. 831）中说：“然而它并不做所有这些作用”等。在此，为了以举例的方式表明“正如一切知智不做某些非力的作用，同样它也不做某些力的作用”，而说了“那禅成为安止”等，为了表明此义，而说“或者……应见”等。

ทสมพลนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第十力解释的释义终。

ญาณวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

智分别的释义终。

๑๗. ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺโค

17. 小事分别

๑. เอกกนิทฺเทสวณฺณนา

1. 一法解释的释义

๘๔๓-๔. อตฺถิปฏิจฺจํ [Pg.215] นามาติ อตฺถิตา ปฏิจฺจตฺโถ นาม, อสติปิ สหชาตปุเรชาตาทิภาเว ยสฺมึ สติ ยํ โหติ, โส ตสฺส ปจฺจโยติ กตฺวา ยถา ตถา อตฺถิตามตฺตํ อิธ ปฏิจฺจตฺโถติ อตฺโถ. ตํ ปน ปฏิจฺจตฺถํ พฺยติเรกมุเขน ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘ยถา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ นิสฺสยาทิปจฺจยภาเวน ปฏิจฺจาติ วุตฺตนฺติ นิสฺสยาทิปจฺจยภาวโต ปจฺจยภูตํ จกฺขาทิ ‘‘ปฏิจฺจา’’ติ วุตฺตํ. เอกิสฺสา เสณิยาติ อฏฺฐารสสุ เสณีสุ มยํ อมุกาย เสณิยา ชาตามฺห, น อญฺเญ วิย อปฺปญฺญาตาติ เอวเมตฺถ อตฺถํ วทนฺติ.

843-4. 所谓“依有”(atthipaṭicca)，即依存在之义。即使没有俱生、前生等状态，但当某物存在时，某物便发生，以此说彼为彼之缘，如是，此处仅以存在本身为“依”之义。为了通过对立法来更清楚地说明此“依”之义，而说“如”等。在此，“依”是就依止等缘的状态而说，因此，从依止等缘的状态而成为缘的眼等，被称为“依”。“于一类中”，是指他们在此说其义为：“于十八类(seṇi)中，我等生于某类，不像其他人那样默默无闻。”

ปุรโต กรณํ ปมุขภาวกรณํ. นิธานราสีติ นิทหิตฺวา ฐปิตธนนิจโย. ยโสติ อิสฺสริยํ. ตํ ปน เยสุ วตฺตติ, เตสุ ปฏฺฐาปกอาณากรเณหิ ปากโฏ โหตีติ ‘‘ปฏฺฐาปกมโท, อาณากรณมโท’’ติ จ วุตฺตํ.

置于前方，即使之成为首要。“宝藏堆”是指存放积蓄的财富。“名声”即是权力。而它在所作用者中，通过任命与行使命令而显现，因此被称为“任命之慢、行使命令之慢”。

๘๔๕. วตฺถุนาติ ชาติอาทิปวตฺติเหตุนา.

845. “以事”是指以生等流转为原因。

๘๔๖. ปติฏฺฐาภาโวติ กุสลกมฺเมสุ ปติฏฺฐานาภาโว, โส ปน ยสฺมา กุสลกิริยาย ฐานํ น โหติ, ตสฺมา ‘‘กุสลกรเณ อฏฺฐาน’’นฺติ อาห. ปมาทสงฺขาตสฺส อตฺถสฺส เอวมาทิโก ปริยาโยติ โยชนา. อาทิ-สทฺเทน ‘‘วจีทุจฺจริเต, มโนทุจฺจริเต จิตฺตสฺส โวสฺสคฺโค, มกฺโข, ปฬาโส’’ติ จ เอวมาทิกสฺส สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘ปมาโท ปมชฺชนาที’’ติอาทิโก ตทตฺถปฺปกาสโก, ‘‘จิตฺตสฺส โวสฺสคฺโค โวสฺสคฺคานุปฺปาทน’’นฺติอาทิโก ตปฺปริยายปฺปกาสโก พฺยญฺชนปริยาโย จ อปริยนฺโตติ สมฺพนฺโธ. ‘‘จตฺตาโร ขนฺเธ ทสฺเสตี’’ติ อิมินา สติโวสฺสคฺคาการปฺปวตฺตา จตฺตาโร อกุสลกฺขนฺธา ปมาโทติ วทติ.

846. “无立足处”是指于善业中无立足处。而因为它不是行善之处，因此说“于行善为非处”。应连结为：这是名为放逸(pamāda)之义的同义词等。以“等”字应理解为摄集了“于语恶行、意恶行中，心的放任、覆、恼”等。“放逸即放纵等”是阐明其义，“心的放任即不生起放任等”是阐明其同义词，且文句的同义词无穷尽，应如是关联。以“显示四蕴”此句，是说由失念(sativossagga)而转起的四不善蕴即是放逸。

๘๔๗. อนิวาตวุตฺติตาย เหตุภูโต จิตฺตสมฺปคฺคโห มานวิเสโส.

847. 作为不谦卑行为之因的心之执取，是一种特殊的慢。

๘๔๘. อุตฺตรภาโว อุตฺตริยํ, กรเณน อุตฺตริยํ กรณุตฺตริยํ, สารมฺเภน ปรสฺส กิริยโต อุตฺตริกิริยา.

848. 更高状态即优越性；以行为而优越即行为之优越；因争执而做出比他人更优越的行为。

๘๔๙. เนรุตฺติกวิธาเนนาติ [Pg.216] อิ-การจฺจ-การานญฺจ ร-การตาปาทเนน.

849. “以语源学的方法”是指将i音和ca音变为ra音。

อตฺตหิตํ อตฺตาติ อุตฺตรปทโลเปน นิทฺเทสมาห ยถา ‘‘รูปภโว รูปํ, ภีมเสโน ภีโม’’ติ จ. อาทินฺโน, ปตฺโต วา อตฺโถ อตฺตาติ นิรุตฺตินเยน ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

他说“自利即是‘自’(atta)”，是以后 पद(pada)省略的方式来解释，犹如“色有(rūpabhava)即是色(rūpa)”、“怖军(bhīmasena)即是怖(bhīma)”。应知“自”的词语构成，是依词源学的方法，取其“已得”或“已达”之义。

มุทฺทิตสฺสาติ องฺกิตสฺส.

“已盖印的”即是已标记的。

๘๕๐. ชานนฺตสฺเสว มหาชนสฺส. อุปาทานาทิปจฺจเยติ อินฺธนุทกจีวราทิเก ปาริปูริเหตุเก.

850. 为知晓的众人。“以燃料等为缘”是指以薪柴、水、衣等圆满之因为缘。

๘๕๑. คณฺฐิกา สยํ คณฺฐิกรณโต. ปติรูปวจนโต, อญฺเญสํ คณฺฐิเภทโต จ คณฺฐิภูตา.

851. “结”，因其自身能打结。又因貌似合理的言辞，以及能解开他人的结，而成为结。

๘๕๒. อเภชฺชนฺตรตาย สมาเสวิตตาย สุฏฺฐุ อาเสวิตตาย.

852. 因其内在不可分，因其被善加习行，因其被完全习行。

๘๕๓. จิรกาลปริภาวิตตฺเตน เตมนกรณํ อลฺลภาวกรณํ, โลภวเสน อวสฺสวนนฺติ อตฺโถ.

853. 因长时熏习而浸润、潮湿，其义为：因贪欲而漏流。

เอวํ สนฺเต กถํ ขียนนฺติ นิทฺเทโสติ อาห ‘‘ขียนนฺติ จา’’ติอาทิ.

若如此，如何有“恼”的解释呢？（答：）他说“以及恼……”等。

๘๕๔. จีวรมณฺฑนาทีนนฺติ จีวรมณฺฑนา ปตฺตมณฺฑนา เสนาสนมณฺฑนาติ อิเมสํ. อิทานิ ตํ วิเสสนภาวํ โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘จีวเรน หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

854. “衣饰等”是指衣饰、钵饰、坐卧处饰。现在，为了连结并显示其差别，而说“实因其衣……”等。

๘๕๕. สภาครหิโต, สภาคปฏิปกฺโข วา อสภาโค, อนนุกูลานํ ปฏิกฺกูลตา วา. เตนาห ‘‘มานถทฺธตา, วิโรโธ วา’’ติ.

855. “不同分”即舍离同分，或与同分敌对；或对不随顺者感到厌恶。因此说“慢与僵硬，或为敌对”。

๘๕๖. สงฺกมฺปนา อุกฺกณฺฐนาวเสน อนวฏฺฐานํ, อนวธานํ วา. ตสฺส ตสฺส อารมฺมณสฺส ตณฺหายนา.

856. “摇动”是指因不满而心不安定，或不专注。是对各种所缘的渴爱。

๘๕๗. กายสฺสาติ นามกายสฺส. ตสฺมิญฺหิ อวิปฺผาริเก รูปกาโยปิ อวิปฺผาริโก โหติ.

857. “身”是指名身。因为当名身不散乱时，色身也不会散乱。

๘๖๐. ราคาทีนนฺติ [Pg.217] ราคโมหอหิริกาโนตฺตปฺปวิจิกิจฺฉาทีนํ.

860. “贪等”是指贪、痴、无惭、无愧、疑等。

๘๖๑. ติวิธมฺปิ กุหนวตฺถุํ ทสฺเสตุนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ มหานิทฺเทเส. ‘‘ตตฺถ กตมา กุหนา ลาภสกฺการสิโลกสนฺนิสฺสิตสฺสา’’ติอาทินา (วิภ. ๘๖๑) อิธ ขุทฺทกวิภงฺเค อาคตํ เทสนานยํ นิสฺสาย มหานิทฺเทสเทสนา ปวตฺตาติ อาห ‘‘นิสฺสยภูตาย อิมาย ปาฬิยา’’ติ.

861. 应连结为：显示了三种欺骗事。“于彼”是指在《大义释》(Mahāniddesa)中。因为《大义释》的教说是依于此处《小分别》中所来的教导方法——即（《分别论》861节）“于彼，何者为依于利养、恭敬、名声之欺骗”等而展开，所以说“以此圣典为所依”。

อนฺตรหิตานีติ อนฺตวิกลานิ ฉินฺทนฺตานิ.

“已消失的”是指末端残缺、断裂的。

ลาภสกฺการสิโลกเหตุ สมฺภาวนาธิปฺปาเยน สํยตาการทสฺสนํ โกหญฺญนฺติ อาห ‘‘ปาปิจฺฉตาย นิรตฺถกกายวจีวิปฺผนฺทนิคฺคหณํ โกรช’’นฺติ. โย สํเวคพหุโล กุกฺกุจฺจโก ปุพฺเพนาปรํ อตฺตโนปิ กิริยํ ปริสงฺกนฺโต ปจฺจเวกฺขมาโน ติฏฺฐติ, ตาทิสํ วิย อตฺตานํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อติปริสงฺกิโต’’ติ วุตฺโต.

为求利养、恭敬、名声，怀着被尊重的意图，展现出克制的样态，即是欺骗(kohañña)。如说：“因恶欲而抑制无意义的身语活动，即是伪善(koraja)。”有人多有悚惧，多有追悔，不断省察并怀疑自己前后的行为而住，（另一人）却展现出自己如同此人一般，这被称为“过度审慎”。

๘๖๔. ปสํสามุเขน นินฺทนนฺติ ปสํสาวตฺถุโต ขิปนํ พหิ ฉฑฺฑนํ ยถา ‘‘อทายกํ อโห ทานปตี’’ติ.

864. “以赞叹的方式谴责”是指从事物赞叹中抛出、丢弃（谴责），犹如对不施者说：“啊，真是施主啊！”

๘๖๕. คเวสนกมฺมนฺติ อปฺปเกน ลาเภน มหนฺตสฺส ปริเยสนกพฺยาปาโร.

865. “求索业”是指以微小的利得来谋求更大利益的营生。

๘๖๖. โปกฺขรํ วุจฺจติ สุนฺทรํ, วณฺณสฺส สุนฺทรภาโว วณฺณปาริปูรี โหตีติ อาห ‘‘วณฺณปาริปูรี วา วณฺณโปกฺขรตา’’ติ.

866. “莲(pokkhara)”被称为“美”；容色的美好状态即是容色的圆满，因此说“容色圆满或容色之美”。

๘๗๙. เสยฺยมานาทินิทฺเทเสสูติ ‘‘ตตฺถ กตโม เสยฺยสฺส ‘เสยฺโยหมสฺมี’ติ มาโน’’ติอาทินา (วิภ. ๘๖๙) นิทฺทิฏฺเฐสุ นวสุ มานนิทฺเทเสสุ. ‘‘เสยฺยาทิปุคฺคโล’’ติ อิทํ ตตฺถ ปาฬิยํ เสยฺยาทีนํ นวนฺนํ ปุคฺคลานํ อามฏฺฐตฺตา วุตฺตํ. อิธ ปน ปุคฺคลามสเน สติ เสยฺยปุคฺคโล จ อามสิตพฺโพ สิยา. เตเนวาห ‘‘เสยฺยมานภาเวปี’’ติ. เสยฺยมานภาเวปีติ ปิ-สทฺโท อากฑฺฒโก อเสยฺยมานนิทฺเทเสปิ ปุคฺคลามสนสฺส กตตฺตา. ยสฺส กสฺสจีติ เสยฺยาทีสุ ยสฺส กสฺสจิ ปุคฺคลสฺส.

879. “在‘我是较胜’等解释中”：如《分别论》(Vibhaṅga 869)所说：“于此，什么是‘我是较胜’之慢？”等，指出了九种慢的解释。“较胜等人”：这是因为在圣典中提及了较胜等九种人。但在此，若论及个人，那么较胜之人也应被论及。因此说“即使在‘我是较胜’之慢的状态中”。此处的“pi”(也)字有涵盖之义，因为即使在非“我是较胜”之慢的解释中，也已论及个人。“任何”：指较胜等人中的任何一个人。

๘๘๐. ปุริมมานสฺสาติ [Pg.218] ปุพฺเพ ปวตฺตสฺส สทิสมานสฺส, หีนมานสฺส วา, สทิสมานวเสเนว ปน ปาฬิ อาคตา.

880. “前慢”是指先前生起的等同慢，或是下劣慢。但圣典中仅以等同慢之义而来。

๘๘๑. ‘‘มิคานํ โกตฺถุโก อนฺโต, ปกฺขีนํ ปน วายโส’’ติ (ชา. ๑.๓.๑๓๕) วจนโต อาห ‘‘ปกฺขิชาตีสุ วายโส อนฺโต ลามโก’’ติ.

881. 《本生》(Jātaka 1.3.135)偈说：“兽类中豺狼最劣，鸟类中乌鸦最下。”因此说：“鸟类中乌鸦最为卑劣。”

๘๘๒. วิราคนฺติ อรหตฺตํ.

882. “离贪”即是阿罗汉果。

๘๘๓. มานสมฺปยุตฺตจฺฉนฺโท ตณฺหาฉนฺโท. มานสภาวํ อนุคโต เสยฺยาทิโต สมฺปคฺคณฺหนวเสน ปวตฺโต มานสมฺปยุตฺตกตฺตุกมฺยตาฉนฺโท วา มานจฺฉนฺโท.

883. “与慢相应的欲”，即是渴爱欲。随顺慢的自性，以执取“我是较胜”等的方式而转起、与慢相应的作者欲，即是慢欲。

๘๘๔. ตตฺถาติ ตสฺมึ วิลมฺพเน นิปฺผาเทตพฺเพ. ยุตฺตํ อนุจฺฉวิกํ. มุตฺตํ วิสฺสฏฺฐํ. สิลิฏฺฐํ สหิตํ, อตฺถทฺวยวิภาวกํ วา.

884. “于此(tatthā)”：指于那应当完成的详述中。合适(yuttaṃ)即适宜(anucchavikaṃ)。放出(muttaṃ)即舍弃(vissaṭṭhaṃ)。圆融(siliṭṭhaṃ)即连贯(sahitaṃ)，或能阐明二义。

๘๘๘. อนุทฺทยสฺเสวาติ เมตฺตายนฺตสฺส วิย อนุกมฺปนฺตสฺส วิย วิกปฺปนาติ อาห ‘‘สหนนฺทิตาทิกสฺสา’’ติ, เมตฺตาทิปติรูเปน ปวตฺตเคหสิตสิเนหสฺสาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ตาทิโส ราโค’’ติ. อตฺโถ ยุชฺชตีติ เอวมฺปิ ‘‘ตตฺถา’’ติ ปาฬิปทสฺส อตฺโถ ยุชฺชติ. ปรานุทฺทยตาเหตุโก หิ ปรานุทฺทยตาสหิโต โส วิตกฺโกติ.

888. “悲悯”：是指像修习慈心者，或像生起悲悯心者那样去思维，如经文所说“伴随喜悦等”，其义为：以慈心等为伪饰而转起的在家爱。因此说“那样的贪欲”。此义理得通，如是，“于此(tatthā)”这一巴利语词之义亦得成立。因为那个寻是以悲悯他人为因，且与悲悯他人相应。

๘๙๐. กามคุณปาริปูริยา เยภุยฺเยน โลโก สมฺภาเวตีติ อาห ‘‘อนวญฺญตฺตตฺถเมว กามคุเณ จ ปตฺเถตี’’ติ.

890. 世人大多推崇欲乐(kāmaguṇa)的圆满，所以（佛陀）说：“仅为不受轻蔑，亦希求欲乐”。

เอกกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

一法解释释义 终。

๒. ทุกนิทฺเทสวณฺณนา

2. 二法解释释义

๘๙๑. พนฺธตีติ กุชฺฌนาการํ พนฺธติ ฆเฏติ. อุปนาโห หิ อาฆาตวตฺถุนา จิตฺตํ พนฺธนฺโต วิย โหติ, ยโต อญฺญถา ปวตฺติตฺวาปิ อวิทิเต อุปนาเห อาฆาตวตฺถุสนฺนิสฺสิโตว โหติ.

891. “结(bandhati)”：即连结、构成愤怒之相。怨恨确实犹如以嗔恨事捆绑其心，因为即使心转向他处，在未被察觉的怨恨中，心仍然依附于嗔恨事。

๘๙๒. ทนฺเตหิ [Pg.219] ฉินฺทิตฺวาติ ทนฺเตหิ ฉินฺทิตฺวา วิย เอกเทสํ อปเนตฺวา เอกเทสํ คเหตฺวาติ อธิปฺปาโย.

892. “以牙咬断”：意指犹如以牙咬断，除去一部分而取一部分。

๘๙๔. อจฺจยํ กตฺวาติ วีติกฺกมํ กตฺวา. ปฏิจฺฉาทเนติ อตฺตนา กตสฺส อจฺจยสฺส ปฏิจฺฉาทเน. โวจฺฉินฺทนํ วีติกฺกมกิริยาย อปฺปฏิชานวเสน อุปจฺฉินฺทนํ, โวจฺฉินฺทเนน ฉาทนา โวจฺฉินฺทนฉาทนา.

894. “已作过失(accayaṃ katvā)”：即已作违犯。 “于覆藏(paṭicchādane)”：即对自己所作过失的覆藏。“断绝(vocchindanaṃ)”：即以不承认违犯行为的方式中断。“以断绝覆藏(vocchindanena chādanā)”：即以断绝来覆藏。

อสมฺมาภาสเน สฐ-สทฺโท โลเก นิรุฬฺโหติ อาห ‘‘โย น สมฺมา ภาสติ, โส สโฐ’’ติ. สฐสฺส ยกฺขสูกรสทิสตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘กุจฺฉิ วา ปิฐิ วา ชานิตุํ น สกฺกา’’ติ อาห, อินฺทชาลสทิโส วา เอโส ทฏฺฐพฺโพ.

在不正语中，“诈(saṭha)”一词于世间成立，（论师）说：“凡不正确说话者，即是诈者。”为显示诈者如同夜叉(yakkha)猪，（论师）说：“其腹或背皆不可知”，此人当被视为如幻术。

โย สพฺพถา วิปนฺนชฺฌาสโยปิ สมาโน กายวจีเภทมตฺเตน อตฺตานํ สมฺปนฺนํ วิย ทสฺเสตฺวา โลกํ วญฺเจนฺโต อญฺญถา สนฺตํ อญฺญถา ปเวเทติ. เตนาห ‘‘เตเนตํ สาเฐยฺยํ มายาโต พลวตรา วญฺจนาติ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ. สนฺตโทสปฏิจฺฉาทนเมว หิ มายา. เตเนวาติ พลวตรวญฺจนาภาเวเนว. ทฬฺหเกราฏิยญฺหิ ‘‘ปริกฺขตตา’’ติ วุตฺตํ.

一个人即使内心完全败坏，却仅通过身语的伪装，显示自己仿佛圆满，欺骗世人，将实情说成另一番模样。因此说：“是故当知，此欺诈是比幻术更强的骗术。”因为幻术(māyā)只是掩盖已有的过失。“是故”：即因为是更强的骗术。坚固的狡猾被称为“周密”。

๙๐๘. อภาเวปีติ ปิ-สทฺเทน ‘‘โก ปน วาโท ภาเว’’ติ ทสฺเสติ. ยทิปิ หิ ปุถุชฺชนานํ, เอกจฺจานญฺจ เสกฺขานํ ยถารหํ อตฺตาภินิเวสาทีหิ กตูปการํ รูปราคาทิสํโยชนกิจฺจํ สาเธติ, เอกจฺจานํ ปน วินา เอว เตหีติ กสฺสจิปิ กิเลสสฺส อวิกฺขมฺภิตตฺตา กถญฺจิปิ อวิมุตฺโต กามภโว อชฺฌตฺตคฺคหณสฺส วิเสสปจฺจโยติ ‘‘อชฺฌตฺต’’นฺติ วุจฺจติ, ตทภาวโต ‘‘พหิทฺธา’’ติ ลทฺธโวหาเร รูปารูปภเว เกวลมฺปิ สํโยชนกิจฺจํ สาเธนฺตํ ปวตฺตตีติ, ตโต เอว รูปารูปาวจรสตฺตานํ พหิทฺธาสํโยชนภาวเหตชาตนฺติ จ ‘‘พหิทฺธาสํโยชน’’นฺติ วุจฺจตีติ อิมมตฺถมาห ‘‘สกฺกายทิฏฺฐาทีนํ…เป… โยชนํ นามา’’ติ.

908. “即使在无有(abhāvepi)”：以“pi”字显示“何况于有”。诚然，对于凡夫及某些有学，色贪等结使通过我执等助成其事；但对某些人，纵无彼等，因任何一烦恼皆未被调伏，故无论如何皆未解脱于欲有，此欲有成为内执取的特因，故称“内”。因无此，于被称为“外”的色、无色有中，（结使）仅成结缚之事而转起，由此成为色、无色界有情外结之因，故称“外结”。为示此义而言：“有身见等……乃至……名为结。”

ทุกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

二法解释释义 终。

๓. ติกนิทฺเทสวณฺณนา

3. 三法解释释义

๙๐๙. อวิชฺชาภวตณฺหาหิ [Pg.220] วิย อิสฺสามจฺฉริยโทมนสฺสาทิสหายภูเตน โทเสนปิ ภวาภิสงฺขรณํ โหตีติ ‘‘อกุสลมูลาเนว วฏฺฏมูลานี’’ติ. เตนาห ‘‘ตีหิ…เป… กถิโต’’ติ.

909. 正如无明、有与爱，由嫉、悭、忧等为助伴的瞋恚也能形成有行，因此说“唯不善根是轮回根”。是故说“以三……乃至……已说”。

๙๑๙. รูปารูปาวจรวิปากานํ สนฺตปณีตภาเวน อุฬารตมตฺตา ตตฺถ สาติสโย ภวราโค วุตฺโต.

919. 因色界、无色界果报寂静、殊妙而极胜妙，故说于彼处有更强的有爱。

๙๒๐. มาเนน ฐปนาติ มาเนน เสยฺยาทิวเสน อตฺตโน ฐปนา. ฐปนาติ จ ทหนา, ปคฺคณฺหนา วา.

920. “以慢安立”：即以慢，通过较胜等方式安立自己。“安立”即放置，或抬举。

๙๒๑. ตํสมฺปยุตฺตาติ โทสสมฺปยุตฺตา.

921. “与彼相应”：即与瞋相应。

๙๒๒. เตสํ วณฺณเภทนฺติ เตสํ ชีวานํ วณฺณวิเสสํ, เตสํ วา ตถา กเถนฺตานํ สุตฺวา. พฺยาปีติ สกลโลกพฺยาปี, สกลสรีรพฺยาปี วา. ปริมณฺฑโลติ ปรมาณุปฺปมาโณ หุตฺวา ปริมณฺฑโล. อาทิ-สทฺเทน องฺคุฏฺฐปฺปมาโณ วยปฺปมาโณติอาทิกํ สงฺคณฺหาติ.

922. “彼等色差别”：指那些生命的颜色差异，或听了别人那样说。“遍满”：指遍及整个世界，或遍及整个身体。“圆”：指变得像极微一样小而圆。“等”字包含拇指大小、身体大小等。

๙๒๓. อุตุวิปริณามโช สีตาทิอุตุวิปริวตฺตชาโต. โอปกฺกมิโก อตฺตโน, ปรสฺส วา ตาทิสอุปกฺกมนิพฺพตฺโต. วิสมปริหารโช จิราสนจิรฏฺฐานาทินา กายสฺส วิสมปริหรณโต ชาโต. สนฺนิปาตโช สญฺจยโต ปฏฺฐาย ปจฺเจกํ วิสมาการโต โทสตฺตยสโมธานโต ชาโต. กมฺมสมุฏฺฐาโน อุตุวิปริณามาทีหิ วินา กมฺมโต สมุฏฺฐิโต. ปิตฺตเสมฺหวาตสมุฏฺฐานา ปน ปิตฺตาทีนํ อธิกภาเวเนว วุตฺตา. สพฺพสฺสาปิ หิ โรคสฺส โทสตฺตยํ อาสนฺนการณํ โทสปฺปโกเปน วินา อภาวโต. กมฺมํ ปธานการณํ กโตกาเส เอว ตสฺมึ อุปฺปชฺชนโต, อิตรํ ปน ตสฺส สหการิการณํ ทฏฺฐพฺพํ. ตยิทํ ปุพฺเพกตเหตุวาทิโน ปฏิกฺขิปนฺติ. อุปปชฺชเวทนียผลมฺปิ ปุพฺเพกตเหตุกปกฺขิกเมว อตีตทฺธิกตฺตา กมฺมสฺสาติ อรุจิสูจนตฺถํ กิร-สทฺทคฺคหณํ กโรติ ‘‘อุปปชฺชเวทนียญฺจ กิร ปฏิกฺขิปนฺตี’’ติ.

923. 时节变化所生：因寒热等时节转变而生。人为所生：由自己或他人此类的加害所成。威仪不调所生：因久坐久站等身体威仪不平衡而生。总集所生：从积集开始，由三病因各自不调或共同聚合而生。业所生：非由时节变化等，而由业生起。胆汁、痰、风所生：则因胆汁等增盛而说。实则一切病皆以三病因为近因，无病因增盛则不生故。业是主因，仅于时机成熟时生起故，其他则当视为其助缘。此为宿作因论者所否定。为表不悦，而用“kira”(据说)一词，以“据说他们亦否定顺后受报业”：因为顺后受报之果亦属过去世之业，是宿作因之一分。

๙๒๔. ทาหการณตายาติ ราคาทิทสวิธคฺคิทาหสฺส, นรกคฺคิทาหสฺส จ การณตาย.

924. 作为燃烧之因：即作为贪等十种火与地狱火燃烧之因。

๙๒๖. ปุถุนิมิตฺตสภาเวสูติ [Pg.221] ปุถุ นานากิเลสาทีนํ การณสภาเวสุ.

926. 于种种相状自性中：即于种种不同烦恼等原因的自性中。

๙๓๑. อทฺทนํ อทฺทา มทฺทโว, อเนกตฺถตฺตา ธาตูนํ ตปฺปฏิกฺเขเปน อนทฺทาติ อาห ‘‘อมุทุตา วา อนทฺทา’’ติ.

931. 词根`add`有柔软(maddavo)之义。因诸界(dhātu)有多义，故否定它而为`anaddā`。如说：“不柔软(amudutā)即`anaddā`”。

๙๓๖. อโยนิโสมนสิการเหตุกตฺตา อาวชฺชนาย อกุสลานุกูลกิจฺจตา ทฏฺฐพฺพา.

936. 应知，因其以不如理作意(ayoniso manasikāra)为因，故转向(āvajjanā)的作用是随顺于不善。

ติกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

三法解释释义 终。

๔. จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

4. 四法解释释义

๙๓๙. เอวํ-สทฺเทนาติ นิทสฺสนตฺเถน เอวํ-สทฺเทนาติ อธิปฺปาโย. ภโว เอว อภิวุทฺโธ อภโว ยถา ‘‘อเสกฺขา ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ติกมาติกา ๑๑). ทุติยสฺมึ ปกฺเข ภวาภวสทฺเทน สมฺปตฺติวิปตฺติโย, วุทฺธิหานิโย วา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา.

939. “如是”一词：意指用“如是”一词来表示指示。“有”(bhava)即是增长，“无”(abhava)如“无学法”(asekkhā dhammā)。在第二种解释中，当知“有”和“无”二词说的是成就和衰败，或增长和衰退。

อคติยาติ อยุตฺตคติยา, อปฺปติรูปกิริยายาติ อตฺโถ.

“非理行”(agatiyā)，即不当之行(ayuttagatiyā)，意为不相称的行为。

โกธูปายาส…เป… มาตุคามา วา อูมิอาทิภยนฺติ โยชนา. ปญฺจกามคุณมาตุคามคฺคหเณติ ปญฺจกามคุณคฺคหเณ, มาตุคามคฺคหเณ จ.

“瞋恚忧恼”(kodhūpāyāsa)……乃至妇女或波涛等为怖畏，应如是连结。“于五妙欲及妇女之执取”(Pañcakāmaguṇamātugāmaggahaṇe)，即于执取五妙欲及执取妇女。

‘‘สยํกตํ สุขทุกฺข’’นฺติอาทิกา ทิฏฺฐิ ยทิปิ อญฺเญสมฺปิ ทิฏฺฐิคติกานํ อตฺเถว, ติมฺพรุโก ปน ตถาทิฏฺฐิโก ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉีติ สา ทิฏฺฐิ ‘‘ติมฺพรุกทิฏฺฐี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๘) วุตฺตา. เตนาห ‘‘ติมฺพรุโก…เป… อาคตตฺตา’’ติ.

“自作苦乐”(sayaṃkataṃ sukhadukkha)等见解，即使其他持有各种见解的人也有，但丁巴鲁(Timbaruka)正因此见而拜访世尊并提问，故此见被称为“丁巴鲁见”(timbarukadiṭṭhī)。因此说“丁巴鲁……乃至……前来故”。

จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《四集解释》之释义终。

๕. ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา

5. 五集解释之释义

๙๔๐. อาคมนสฺส [Pg.222] ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสนาติ อธิปฺปาโย.

940. “到来”(āgamanassa)，意指依于执取结生(paṭisandhiggahaṇa)。

๙๔๑. อุปจยนโตติ วฑฺฒนโต. อญฺญถาติ ลาภโต ตกฺกนโต จ อญฺญปฺปกาโร คหิโตติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สทฺธารุจิอาทีหี’’ติ อาห. อนุสฺสวโต หิ สทฺทหนํ, รุจฺจนํ ปน ชาติสฺสรญาณโตปิ โหติ. อาทิ-สทฺเทน ขนฺติอาทีนํ สงฺคโห.

941. “积集”(upacayanato)，即增长。“别样”(aññathā)，意指不同于由利得及推论而执取，为示此义，故说“由信、乐等”(saddhāruciādīhi)。信(saddahanaṃ)实由听闻(anussavato)而来，乐(ruccanaṃ)则亦可由宿命智(jātissarañāṇa)而生。“等”字摄集忍(khanti)等。

๙๔๒. อกฺขนฺติ มูลํ เอเตสนฺติ อกฺขนฺติมูลกา. ทุกฺกฏทุพฺภาสิตตาทิโทสา ตาทิสานิ กายวจีมโนทุจฺจริตานิ.

942. “不忍为根”(akkhantimūlakā)，即以不忍(akkhanti)为根本。恶作(dukkaṭa)、恶说(dubbhāsita)等过失，即是彼等身、语、意之恶行。

๙๔๓. อุทคฺคตาสงฺขาโต อวูปสโม น อุทฺธจฺจสงฺขาโตติ ปีติยา เอว สวิปฺผาริกตาสงฺขาตํ อสนฺตสภาวํ อาห. อวูปสมเหตุภูโตติ วิกฺเขปเหตุภูโต. ปีติยา อากาโรติ ปีติยา ปวตฺติอากาโร.

943. 名为“高扬”(udaggatā)之不寂静，并非名为“掉举”(uddhacca)者，而是指喜(pīti)的名为“遍传”的不寂静性。“为不寂静之因”(avūpasamahetubhūto)，即是散乱(vikkhepa)之因。“喜之行相”(pītiyā ākāro)，即是喜的转起行相。

ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《五集解释》之释义终。

๖. ฉกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

6. 六集解释之释义

๙๔๔. เตนาติ โกธาทีนํเยว วิวาทมูลตฺตา.

944. “以是”(tena)，因忿(kodha)等正是争论之根。

๙๔๕. กุสลานุโยเค สาตจฺจํ กุสลานุโยคสาตจฺจํ.

945. 于善法之勤勉(kusalānuyoge)中恒常(sātaccaṃ)，即是“于善法勤勉中恒常”(kusalānuyogasātaccaṃ)。

คเณน สตฺตสมูเหน สงฺคณิ สนฺนิปตนํ เยน สทฺธึ, เตน สงฺคติ คณสงฺคณิกา. กสฺสจิ ฆาสจฺฉาทนาทิกสฺส.

以众(gaṇena)，即以有情之集(sattasamūhena)，与之交往(saṅgaṇi)、集会(sannipatanaṃ)，此交往即是与众交往(gaṇasaṅgaṇikā)。或指某人之食物、衣服等。

๙๔๖. อุปวิตกฺเกตีติ อารมฺมณํ อุเปจฺจ ตกฺเกติ.

946. “思察”(upavitakketi)，即是走向所缘而思量。

๙๔๘. อธิจฺจสมุปฺปนฺนิโกติ ‘‘อธิจฺจสมุปฺปนฺโน อตฺตา จ โลโก จา’’ติ เอวํวาที.

948. “无因生论者”(adhiccasamuppanniko)，即主张“我与世界乃无因生起”(adhiccasamuppanno attā ca loko ca)之人。

ฉกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《六集解释》之释义终。

๘. อฏฺฐกนิทฺเทสวณฺณนา

8. 八集解释之释义

๙๕๒. โอสีทนากาเรนาติ [Pg.223] กตฺตพฺพกมฺเม อนุสฺสหนากาเรน.

952. “以沉没之相”(osīdanākārena)，即于应作之业不奋勉之相。

๙๕๘. เต อภินิเวสา อสญฺญีวาทา วทนฺติ เอเตหีติ.

958. 彼等为执著，无想论者以此等而说。

อฏฺฐกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《八集解释》之释义终。

๙. นวกนิทฺเทสวณฺณนา

9. 九集解释之释义

๙๖๐-๙๖๓. ทสมสฺสาติ อฏฺฐานฆาตสฺส.

960-963. 第十者(dasamassa)，即非处之害(aṭṭhānaghātassa)。

อชฺฌตฺตนฺติ โคจรชฺฌตฺตํ อธิปฺเปตํ. เอตสฺส คาถาวจนสฺส. นิฏฺฐเปตฺวาติ อภินิวิสฺส.

“内”(ajjhattaṃ)，意指行处之内在性(gocarajjhattaṃ)。此偈颂之言(etassa gāthāvacanassa)。“确立”(niṭṭhapetvā)，即执取(abhinivissa)。

๙๖๔. อญฺเญสํ ผสฺสาทีนํ สงฺขตภาเว ยถาสกํปจฺจเยหิ. เยนากาเรน มานสฺส สาติสยา ปวตฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อหนฺติ, อสฺมีติ จา’’ติ วุตฺตํ. อตฺตโนติ ทิฏฺฐิคตปริกปฺปิตสฺส อตฺตโน. ยถา มานสฺส สมฺปคฺคหวเสน, เอวํ ตณฺหาย มมตฺตวเสน, ทิฏฺฐิยา นิจฺจาทิวเสน ปวตฺติ วิเสสวตี สมาเนปิ อนาคตกาลามสเนติ อาห ‘‘ภวิสฺสนฺตี…เป… วุตฺโต’’ติ. ‘‘อหมสฺมี’’ติ ปน ปวตฺตมานสฺเสว ภวตีติ สพฺพปทสาธารณสฺส มานสฺเสว วเสน อิญฺชิตาทิตา อฏฺฐกถายํ วุตฺตา.

964. 其他触等有为法，依各自之缘而有。为显示慢以何等行相而有过盛转起，故说“我”、“我是”。“我”(attano)，指由见所构想之我。慢以执取，爱以我所，见以常等方式转起，虽有差别，然于触及未来时，亦说“我将有……乃至……说”。而“我是”仅于现在转起时有，是故，义注(aṭṭhakathā)中所说之动摇等，乃以遍通一切句之慢而说。

นวกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《九集解释》之释义终。

๑๐. ทสกนิทฺเทสวณฺณนา

10. 十集解释之释义

๙๗๐. สงฺกปฺปนนฺติ ‘‘กุสลตา’’ติ วุตฺตปทสฺส อตฺถวจนํ. ตสฺสา อุปายจินฺตาย. มิจฺฉาภาโว สาวชฺชภาโว. ตทากาโร โมโหติ ยถาวุตฺตากาเรน ปวตฺเต จิตฺตุปฺปาเท โมโห. ตสฺสาปิ ยถาวุตฺตปจฺจเวกฺขณายปิ ยถากตปาเปปิ. อธิมานสมฺปยุตฺตํ สญฺชานนํ ปกติปุริสนฺตรทสฺสนาทิวเสน ปวตฺตํ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตจิตฺตํ ผลํ วิย วิมุตฺตนฺติ คหิตํ ทฏฺฐพฺพํ.

970. “思惟”(saṅkappanaṃ)，是“善巧”(kusalatā)一词之义释。即彼方便之思。邪性即有过失性。彼行相之痴，即如前所说行相转起之心生起中之痴。于彼，于如前所说之省察，亦如于已作之恶。应知，与增上慢相应之想，以及与见相应之心，如执果实般，执为“已解脱”。

ทสกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《十集解释》之释义终。

ตณฺหาวิจริตนิทฺเทสวณฺณนา

爱行解释之释义

๙๗๓. วิเสสํ [Pg.224] อกตฺวาติ อนุปนิธานํ, สมโต จ อสมโต จ อุปนิธานนฺติ อิมํ วิภาคํ อกตฺวา, โย ‘‘อิตฺถํ, เอวํ, อญฺญถา’’ติ ปเทหิ ปกาสิโต.

973. “不作差别”(visesaṃ akatvā)，即不作比较(anupanidhānaṃ)，亦不作“由等、不等而比较”之分别，此由“如是、如是、别样”等词所明。

วิเสสสฺสาติ ‘‘อิตฺถํ, เอวํ, อญฺญถา’’ติ ยถาวุตฺตสฺเสว วิเสสสฺส. ทิฏฺฐิยาติ ทิฏฺฐิยา คหิตาย ตทวินาภาวินี ตณฺหา ทสฺสิตา. สีสสีสมูลเกหีติ จตูหิ สีเสหิ, ทฺวาทสหิ จ สีสมูลเกหิ. สยเมว จ ตณฺหา ทสฺสิตาติ โยชนา. ยทิ ทิฏฺฐิมานคาโหปิ อิธาธิปฺเปโต, ยโต ‘‘ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน สมูหคาหโต’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๙๗๓) อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ, กถํ ‘‘ตณฺหาวิจริตานี’’ติ วจนนฺติ อาห ‘‘ทิฏฺฐิมาเนสู’’ติอาทิ. ตํมูลกตฺตาติ ตณฺหามูลกตฺตา.

“差别”(visesassa)，即如前所说“如是、如是、别样”之差别。“以见”(diṭṭhiyā)，即当为见所执，显示与彼不相离之爱。“以头与头根”，即以四头及十二头根。爱亦自显示，应如是连结。若此处亦意指执取见、慢，如义注(aṭṭhakathā)所说“由爱、慢、见而执取蕴”(vibha. aṭṭha. 973)，然则何以言“爱行”？故说“于见、慢中”等。“以彼为根”，即以爱为根。

๙๗๔. น อวกฺกรียตีติ อนวการี, ตํ อนวการึ กตฺวา, ตํ ปทนฺตเรน วิภาเวนฺโต ‘‘อนวกฺกริ, ตํ กตฺวา’’ติ อาห. วิกฺเขปนํ อวยวโต วิภาโค. อตฺตโต อวินิพฺภุชิตฺวาติ ยฺวายํ ทิฏฺฐิคติกปริกปฺปิโต อตฺตา, ตโต อวิสุํ กตฺวา.

974. “不被散乱”(na avakkarīyati)故为“不散乱者”(anavakārī)，使之不散乱。以另一词分别之，故说“不散乱，作彼”(anavakkari, taṃ katvā)。“散乱”(vikkhepanaṃ)即部分之分别。“不离于我”(attato avinibbhujitvā)，即不离于此由见所构想之我。

๙๗๖. พหิกตานิ รูปาทีนิ อุปคนฺตฺวา ปวตฺตา ตณฺหา อุปาทายาติ วุตฺตาติ โยชนา.

976. 走向外在之色等而转起之爱，被称为“取”(upādāya)，应如是连结。

เอกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส เอกสฺมึ อตฺตภาเว กสฺสจิ ตณฺหาวิจริตสฺส อสมฺภโว, กสฺสจิเทว สมฺภโวติ อาห ‘‘กสฺสจิ สมฺภวทสฺสนตฺถํ วุตฺต’’นฺติ.

于某一补特伽罗(puggala)之一生中，某爱行(taṇhāvicarita)不生，于某补特伽罗则生，故说“为示某者之生起而说”。

ตณฺหาวิจริตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《爱行解释》之释义终。

ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《小事分别》之释义终。

๑๘. ธมฺมหทยวิภงฺโค

18. 法心分别

๑. สพฺพสงฺคาหิกวารวณฺณนา

1. 一切总摄品之释义

๙๗๘. ธาตุสมฺภว…เป… [Pg.225] สงฺคหิตตฺตาติ เอตฺถ ขนฺธาทีนํ กามธาตุอาทิธาตูสุ สมฺภวเภทภินฺนานํ นิรวเสสโต สงฺคหิตตฺตาติ วิภาเคน โยชนา, ตถา เสเสสุปิ ปริยาปนฺนปเภทภินฺนานนฺติอาทินา. ตตฺถ ‘‘นิรวเสสโต สงฺคหิตตฺตา’’ติ อิมินา ‘‘สพฺพสงฺคาหิกวาโร’’ติ อยมสฺส อตฺถานุคตา สมญฺญาติ ทสฺเสติ. ยสฺมา เจตฺถ ขนฺธาทีนํ ทฺวาทสนฺนํ โกฏฺฐาสานํ อนวเสสสงฺคโห, ตสฺมา เอวํ ทุติยวาราทีนญฺเจตฺถ อนุปฺปเวโส เวทิตพฺโพ. ขนฺธาทีนเมว หิ เตสํ สมฺภวาทิวิจาโร อุปฺปตฺตานุปฺปตฺติทสฺสนวาโรติ วตฺตุํ ยุตฺโตติ โยชนา. อนุปฺปตฺติทสฺสนญฺเจตฺถ อตฺถาปตฺติสิทฺธํ เวทิตพฺพํ. น หิ ตตฺถ ‘‘กติ ขนฺธา น ปาตุภวนฺตี’’ติอาทิปาฬิ อตฺถิ.

978. “界生……乃至……摄集故”者，此处蕴等，于欲界等诸界中，由生起之差别而有别，以“无余摄集故”而分别连结，如是其余亦以所摄之差别等而有别。其中，以“无余摄集故”显示“一切总摄品”乃随义之名。因此处有蕴等十二分之无余摄集，故应知第二品等亦如是引入。唯蕴等之生起等考察，方可说为“生不生品”，如是连结方为合理。此中不生之显示，当知由义准而成。彼处实无“几蕴不现起”等圣典。

๙๗๙. ปุจฺฉานุรูปนฺติ เยนาธิปฺปาเยน ปุจฺฉา กตา, ตทนุรูปํ. อวิตถพฺยากรณํ นาม พุทฺธานํ เอว อาเวณิกํ, อญฺเญสํ ตํ ยาทิจฺฉิกํ สุตกฺขรสทิสนฺติ อาห ‘‘สพฺพญฺญุวจนํ วิญฺญาย กตตฺตา’’ติ.

979. “随问”(pucchānurūpaṃ)，即随顺提问者之意趣。不谬答实乃诸佛之不共法，于余者则属偶然，如善闻之文句，故说“因了知一切智者之言而作”。

สพฺพสงฺคาหิกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

一切总摄品释义终。

๒. อุปฺปตฺตานุปฺปตฺติวารวณฺณนา

2. 生起不生起品释义

๙๙๑. ‘‘กามภเว’’ติ อิทํ โอกาสวเสน วตฺวา ปุน สตฺตสนฺตานวเสน วตฺตุํ ‘‘กามธาตุสมฺภูตานญฺจา’’ติ วุตฺตนฺติ ตมตฺถวิเสสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทฺธิยา…เป… อตฺโถ’’ติ อาห. ‘‘น วตฺตพฺพํ สิยา’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, ยทิปิ อสญฺญสตฺตานํ อจกฺขุกตฺตา รูปายตนํ อจฺจนฺตสุขุมตฺตา เหฏฺฐิมภูมิกานญฺจ อโคจโร, สมานภูมิกานํ ปน เวหปฺผลานํ, อุปริภูมิกานญฺจ สุทฺธาวาสานํ จกฺขายตนสฺส โคจโร โหตีติ อายตนาทิกิจฺจํ กโรติเยวาติ สกฺกา วตฺตุํ. ยํ ปเนตฺถ วิตฺถารโต วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. ‘‘เหฏฺฐโต อวีจินิรยํ ปริยนฺตํ กตฺวา อุปริโต ปรนิมฺมิตวสวตฺติเทเว [Pg.226] อนฺโตกริตฺวา ยํ เอตสฺมิ’’นฺติอาทินา (ธ. ส. ๑๒๘๗) วุตฺตปเทสา กามาวจราทิโอกาสา. เต สตฺตนิกายา จ ธาตูติ วุจฺจนฺติ สมุทายสฺส อวยวาธารภาวโต ยถา ‘‘มาสปุญฺโช มาโส’’ติ. สตฺตา อุปฺปชฺชนฺติ เอตฺถาติ สตฺตุปฺปตฺติ, อุปฺปชฺชนฏฺเฐน สตฺตาว อุปฺปตฺติ สตฺตุปฺปตฺตีติ เอวํ โอกาสสตฺตโลกทฺวยสฺส สตฺตุปฺปตฺติปริยาโย เวทิตพฺโพ. สตฺตภาเวน อุปฺปตฺติ, น อนุปาทินฺนกฺขนฺธา วิย สงฺขารภาเวเนวาติ อธิปฺปาโย. เก ปน เตติ อาห ‘‘สตฺตาวาสวเสน…เป… อุปาทินฺนกกฺขนฺธา’’ติ. ตํตํปริยาปนฺนานนฺติ ตํตํสตฺตาวาสปริยาปนฺนานํ สตฺตานํ, สงฺขารานเมว วา. สทิสาธิฏฺฐานภาเวนาติ สทิสากาเรน ปวตฺตมานานํ ขนฺธานํ ปติฏฺฐานภาเวน. เยภุยฺเยน หิ ตสฺมึ สตฺตาวาเส ธมฺมา สมานากาเรน ปวตฺตนฺติ.

991. 所谓“欲有”，此是从处所之角度而言；为了再次从有情相续之角度而言“欲界所生者”，为显示此义之差别，故说“神通……（广说）……义”等。为何说“不应说”呢？即使无想有情无眼根，色处对彼等而言极微细，下地有情亦非其所缘，然对于同地之广果天有情，以及上地之净居天有情而言，眼处是其所缘，确实能起处之作用，故可说之。若此处需详细说明，彼已于下文述及。如《法集论》(dha. sa. 1287)所说“下至阿鼻地狱为边际，上至他化自在天为包括”等，是指欲界等处所。此等有情之部类亦被称为“界”，因其为集合体中各部分的所依故，犹如“豆之积聚为豆”。有情于此产生，故名“有情生起”；从产生之义而言，有情即是生起，有情生起，如是应知处所与有情二种世间之有情生起之同义词。意谓作为有情之自性而生起，而非如非取蕴般仅作为行法而生起。然彼等为何？答曰“以有情住……（广说）……取蕴”。各自所属者，是指属于各个有情住处之有情，或仅是诸行。以相似之所依性，是指诸蕴以相似之方式运行时之安住性。因于此有情住处，诸法大多以相同之形式运行。

อุปฺปตฺตานุปฺปตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

生起不生起品释义终。

๓. ปริยาปนฺนาปริยาปนฺนวารวณฺณนา

3. 所摄非所摄品释义

๙๙๙. ตตฺถ, อญฺญตฺถ จาติ ตสฺมึ, อญฺญสฺมิญฺจ ภเว, โอกาเส จ. ปริจฺเฉทการิกาย กามาทิตณฺหาย ปริจฺฉิชฺช อาปนฺนา คหิตาติ ปริยาปนฺนาติ ตํตํภวาทิอนฺโตคธา ตํตํปริยาปนฺนา.

999. “于彼处，于他处”即于彼有、于其他有及处所。以欲等渴爱之限定作用，被限定、执取，故称“所摄”，即包含于各自有等之中，即为各自所摄。

ปริยาปนฺนาปริยาปนฺนวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

所摄非所摄品释义终。

๖. อุปฺปาทกกมฺมอายุปฺปมาณวาโร

6. 生起业与寿命量品

๑. อุปฺปาทกกมฺมวณฺณนา

1. 生起业释义

๑๐๒๑. ธาตุตฺตยภูตเทววเสนาติ กามาทิธาตุตฺตเย นิพฺพตฺตเทวานํ วเสน.

1021. 依欲界等三界所生诸天而言。

อุปฺปาทกกมฺมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

生起业释义终。

๒. อายุปฺปมาณวณฺณนา

2. 寿量释义

๑๐๒๖. สุปริมชฺชิตกญฺจนาทาสํ [Pg.227] วิย โสภติ วิชฺโชตตีติ สุโภ, สรีโรภาโส, เตน สุเภน กิณฺณา วิกิณฺณาติ สุภกิณฺณา.

1026. 如极善磨拭之金镜般闪耀光辉，故称“美好”，指身光，被此美好光芒遍布充满，故称“美好遍满”。

๑๐๒๗. ตํตํมนสิการนฺติ ปริตฺตปถวีกสิณาทิคตมนสิการํ. อปฺปนากฺขเณปีติ ปิ-สทฺเทน ปุพฺพภาคํ สมฺปิณฺเฑติ. ฉนฺทนํ อารมฺมณปริเยสนํ ฉนฺโท, กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท. ปณิธานํ จิตฺตฏฺฐปนา ปณิธิ, สญฺญาวิราคาทีหิ อารมฺมณสฺส วิเสสนํ ตถาปวตฺตาย ภาวนาย อารมฺมณกรณเมว.

1027. 彼彼作意，是指对小地遍等所行之作意。“于安止刹那亦”中之“亦”字，是总括前分。意欲是指寻求所缘之欲，想要行动之意愿亦名意欲。立愿是指心之确立为愿，通过想、离贪等来修饰所缘，即为使之朝彼方向运转而作所缘。

วิปุลํ วุจฺจติ มหนฺตํ, สนฺตภาโวปิ มหนียตาย มหนฺตเมวาติ อาห ‘‘วิปุลา ผลาติ วิปุลสนฺตสุขายุวณฺณาทิผลา’’ติ.

广大被称为“巨大”，寂静状态亦因其尊贵性而仍是巨大，故说“广大果报是指广大寂静之乐、寿、色等果报”。

๑๐๒๘. ยํ จาตุมหาราชิกานํ อายุปฺปมาณํ, สญฺชีเว เอโส เอโก รตฺติทิโว, ตาย รตฺติยา ตึส รตฺติโย มาโส, เตน มาเสน ทฺวาทสมาสิโก สํวจฺฉโร, เตน สํวจฺฉเรน ปญฺจ วสฺสสตานิ สญฺชีเว อายุปฺปมาณํ. ยํ ตาวตึสานํ อายุปฺปมาณํ, เอโส กาฬสุตฺเต เอโก รตฺติทิโว…เป… เตน สํวจฺฉเรน วสฺสสหสฺสํ กาฬสุตฺเต อายุปฺปมาณํ. ยํ ยามานํ อายุปฺปมาณํ, เอโส สงฺฆาเต เอโก รตฺติทิโว…เป… เตน สํวจฺฉเรน ทฺเว วสฺสสหสฺสานิ สงฺฆาเต อายุปฺปมาณํ. ยํ ตุสิตานํ อายุปฺปมาณํ, โรรุเว เอโส เอโก รตฺติทิโว…เป… เตน สํวจฺฉเรน จตฺตาริ วสฺสสหสฺสานิ โรรุเว อายุปฺปมาณํ. ยํ นิมฺมานรตีนํ อายุปฺปมาณํ, มหาโรรุเว เอโส เอโก รตฺติทิโว…เป… เตน สํวจฺฉเรน อฏฺฐ วสฺสสหสฺสานิ มหาโรรุเว อายุปฺปมาณํ. ยํ ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนํ เทวานํ อายุปฺปมาณํ, ตาปเน เอโส เอโก รตฺติทิโว…เป… เตน สํวจฺฉเรน โสฬส วสฺสสหสฺสานิ ตาปเน อายุปฺปมาณํ. มหาตาปเน อุปฑฺฒนฺตรกปฺโป. อวีจิยํ เอโก อนฺตรกปฺโป จ อายุปฺปมาณนฺติ วทนฺติ. เทวานํ อธิมุตฺตกาลกิริยา วิย ตาทิเสน ปุญฺญพเลน อนฺตราปิ มรณํ โหตีติ ‘‘กมฺมเมว ปมาณ’’นฺติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา อพฺพุทาทิอายุปริจฺเฉโทปิ ยุตฺตตโร โหตีติ.

1028. 四天王天之寿命，彼（寿命）等于等活地狱之一日夜。以该日夜为一日，三十日夜为一月，十二月为一年，如是五百年是等活地狱之寿命。忉利天之寿命，彼（寿命）等于黑绳地狱之一日夜……（广说）……如是一千年是黑绳地狱之寿命。夜摩天之寿命，彼（寿命）等于众合地狱之一日夜……（广说）……如是两千年是众合地狱之寿命。兜率天之寿命，彼（寿命）等于号叫地狱之一日夜……（广说）……如是四千年是号叫地狱之寿命。化乐天之寿命，彼（寿命）等于大号叫地狱之一日夜……（广说）……如是八千年是大号叫地狱之寿命。他化自在天之寿命，彼（寿命）等于炎热地狱之一日夜……（广说）……如是一万六千年是炎热地狱之寿命。大炎热地狱是半个中劫。无间地狱是一个中劫，如是说其寿命。当知，犹如诸天之随欲死，以如是福力，亦可能中途死亡，故说“业是唯一之衡量标准”。如是，关于阿浮陀等（地狱）之寿命限定亦更为合理。

กึ [Pg.228] ฌานนฺติ อฏฺฐสุ ฌาเนสุ กตรํ ฌานํ. ภวสีสานีติ ภวคฺคานิ, ปุถุชฺชนภวคฺคํ อริยภวคฺคํ สพฺพภวคฺคนฺติ เวหปฺผลาทีนํ สมญฺญา. กสฺสจิ สตฺตาติ ปุถุชฺชนสฺส, กสฺสจิ ปญฺจาติ โสตาปนฺนสฺส, สกทาคามิโน จ, กสฺสจิ ตโยติ อนาคามิโน วเสน วุตฺตํ. ตสฺมา โส พฺรหฺมกายิกาทีหิ จุโต อรูปํ อุปปชฺชนฺโต เวทิตพฺโพ. ‘‘นวสุ พฺรหฺมโลเกสุ นิพฺพตฺตอริยสาวกานํ ตตฺรูปปตฺติเยว โหติ, น เหฏฺฐูปปตฺตี’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๑๐๒๘) อยํ อฏฺฐกถาปาโฐติ อธิปฺปาเยน ‘‘ยํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ตตฺรูปปตฺติปิ โหติ อุปรูปปตฺติปิ, น เหฏฺฐูปปตฺตี’’ติ ปน ปาโฐติ เตน ‘‘เหฏฺฐูปปตฺติเยว นิวาริตา’’ติอาทิวจเนน ปโยชนํ นตฺถิ. อรูปธาตูปปตฺติ จ น นิวาริตาติ สมฺพนฺโธ. อรูปธาตูปปตฺติ น นิวาริตา ‘‘มตฺถเก ฐิโตว ปรินิพฺพาตี’’ติ นิยมสฺส อนิจฺฉิตตฺตา.

在八禅中，是何种禅？“有顶”是指诸有之顶，是广果天等之名称，包括凡夫有顶、圣者有顶、一切有顶。“某些有情”是指凡夫，“某些五”是指须陀洹与斯陀含，“某些三”是指阿那含。因此，当知彼从梵众天等处死后，会投生到无色界。之所以说“然而”等，是意谓《分别论注》(vibha. aṭṭha. 1028)之巴利文是“在九个梵天界中，已生起之圣弟子只会在彼处投生，不会投生到更低之处”。然另一巴利文是“既可在彼处投生，亦可在更高处投生，但不会投生到更低之处”，故“仅仅禁止投生到更低之处”等说法就没有意义了。且与无色界之投生并未被禁止有关联。无色界之投生未被禁止，因“必定停留在最高处而般涅槃”之规则尚未被认可。

อญฺญตฺถาติ กามโลเก. ตตฺถาติ รูปโลเก. อยํ อฏฺฐกถาติ ‘‘ปฐมชฺฌานภูมิยํ นิพฺพตฺโต…เป… ปรินิพฺพาตี’’ติ เอวํ ปวตฺตา อฏฺฐกถา. เตเนวาติ ยสฺมา รูปธาตุยํ อุปปนฺโน อธิปฺเปโต, น อุปปชฺชนารโห, เตเนว การเณน. ตสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส รูปธาตุยํ อุปปนฺนสฺส อริยสาวกสฺส. เยน รูปราเคน ตตฺถ รูปภเว อุปปนฺโน, ตสฺมึ อรูปชฺฌาเนน วิกฺขมฺภิเต สมฺมเทว ทิฏฺฐาทีนเวสุ ยถา กามรูปภเวสุ อายตึ ภวาภิลาโส น ภวิสฺสติ, เอวํ อรูปภเวปีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปุน…เป… ภวิสฺสติเยวา’’ติ. ตตฺถ นิพฺพตฺโตติ รูปธาตุยํ อุปปนฺโน. อริยมคฺคํ ภาเวตฺวาติ เหฏฺฐิมํ อริยมคฺคํ สมฺปาเทตฺวา. นิพฺพตฺตภวาทีนวทสฺสนวเสนาติ ตสฺมึ รูปภเว นิพฺพตฺโตปิ ตตฺเถว อาทีนวทสฺสนวเสน. อนิวตฺติตภวาภิลาโสติ อุปริ อรูปภเว อวิสฺสฏฺฐภวปตฺถโน, ยโต อรูปธาตุยํ อุปปชฺชนารโห. ตสฺส วเสนาติ ตาทิสสฺส อริยสาวกสฺส วเสน. ‘‘กสฺสจิ ปญฺจ, กสฺสจิ ตโย อนุสยา อนุเสนฺตี’’ติ อยํ ยมกปาฬิ (ยม. ๒.อนุสยยมก.๓๑๒) ปวตฺตา.

“于余处”，即于欲界。“于彼处”，即于色界。此义注(aṭṭhakathā)即是“于初禅地生起……（广说）……般涅槃”如是流传之义注。“正因如此”是说，因为所指是已生于色界者，而非适合生起者，故以此为因。“彼”是指如前所述已生于色界之圣弟子。因其以色贪而生于彼色有，当以无色禅镇伏彼贪时，正如因见到过患而在欲有、色有中未来不会有对有的渴求，同样在无色有中亦然，为显示此义而说“复……（广说）……必将存在”。此处“生起”是指生于色界。“修习圣道”是指圆满下位圣道。“以见已生起之有的过患故”是指，即使生于彼色有，亦能于彼处见到过患故。“未断有之渴求”是指对于上层无色有仍未舍弃有之希求，因此而适合投生到无色界。“依彼”是指就如是之圣弟子而言。“于某些人，五随眠潜伏；于某些人，三随眠潜伏。”此句出自《双论》(Yama. 2. Anusaya-yamaka. 312)。

อายุปฺปมาณวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

寿量释义终。

๗. อภิญฺเญยฺยาทิวารวณฺณนา

7. 应知等品释义

๑๐๓๐. ‘‘รุปฺปนลกฺขณํ [Pg.229] รูปํ, อนุภวนลกฺขณา เวทนา’’ติอาทินา สามญฺญลกฺขณปริคฺคาหิกา. ‘‘ผุสนลกฺขโณ ผสฺโส, สาตลกฺขณํ สุข’’นฺติอาทินา วิเสสลกฺขณปริคฺคาหิกา.

1030. “色以变坏为相，受以感受为相”等句，是总相的把握。“触以触碰为相，乐以愉快为相”等句，是别相的把握。

‘‘จตฺตาโร ขนฺธา สิยา กุสลา’’ติอาทีสุ อิธ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ขนฺธวิภงฺคาทีสุ วุตฺตํ, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. เสสํ ยเทตฺถ น วุตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมวาติ.

“四蕴可以是善的”等等语句中，此处当说之义，已于《蕴分别》等处宣说，是故其意为，应依彼处所说之理而解。其余此处未说者，皆易了知。

อภิญฺเญยฺยาทิวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

应知等品释义终。

ธมฺมหทยวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《法心分别》释义终。

อิติ สมฺโมหวิโนทนิยา ฏีกาย ลีนตฺถวณฺณนา

《破痴论》疏之隐义释义

วิภงฺค-อนุฏีกา สมตฺตา.

《分别论》疏钞完。