Tipiṭaka Translation

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

อภิธมฺมปิฏเก

ในพระอภิธรรมปิฎก

ธมฺมสงฺคณี-มูลฏีกา

มูลฎีกาธัมมสังคณี

วีสติคาถาวณฺณนา

อรรถกถาว่าด้วยคาถา ๒๐ บท

๑. ธมฺมสํวณฺณนายํ [Pg.1] สตฺถริ ปณามกรณํ ธมฺมสฺส สฺวากฺขาตภาเวน สตฺถริ ปสาทชนนตฺถํ, สตฺถุ จ อวิตถเทสนภาวปฺปกาสเนน ธมฺเม ปสาทชนนตฺถํ. ตทุภยปฺปสาทา หิ ธมฺมสมฺปฏิปตฺติ มหโต จ อตฺถสฺส สิทฺธิ โหตีติ. อถ วา รตนตฺตยปณามวจนํ อตฺตโน รตนตฺตยปสาทสฺส วิญฺญาปนตฺถํ, ตํ ปน วิญฺญูนํ จิตฺตาราธนตฺถํ, ตํ อฏฺฐกถาย คาหณตฺถํ, ตํ สพฺพสมฺปตฺตินิปฺผาทนตฺถนฺติ. อิทํ ปน อาจริเยน อธิปฺเปตปฺปโยชนํ อนฺตรายวิโสสนํ. วกฺขติ หิ ‘‘นิปจฺจการสฺเสตสฺส…เป… อเสสโต’’ติ. รตนตฺตยปณามกรณญฺหิ อนฺตรายกราปุญฺญวิฆาตกรปุญฺญวิเสสภาวโต มงฺคลภาวโต ภยาทิอุปทฺทวนิวารณโต จ อนฺตรายวิโสสเน สมตฺถํ โหติ. กถํ ปเนตสฺสาปุญฺญวิฆาตกราทิภาโว วิชานิตพฺโพติ? ‘‘ยสฺมึ มหานาม สมเย อริยสาวโก ตถาคตํ อนุสฺสรติ, เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหตี’’ติอาทิวจนโต (อ. นิ. ๖.๑๐; ๑๑.๑๑), ‘‘ปูชา จ ปูชเนยฺยานํ, เอตํ มงฺคลมุตฺตม’’นฺติ (ขุ. ปา. ๕.๓; สุ. นิ. ๒๖๒) จ, ‘‘เอวํ พุทฺธํ สรนฺตานํ, ธมฺมํ สงฺฆญฺจ ภิกฺขโว. ภยํ วา ฉมฺภิตตฺตํ วา, โลมหํโส น เหสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๔๙) จ วจนโตติ.

๑. การนอบน้อมพระศาสดาในอรรถกถาธรรมสังคณีนี้ เพื่อให้เกิดความเลื่อมใสในพระศาสดาด้วยความเป็นพระธรรมที่ตรัสไว้ดีแล้ว และเพื่อยังความเลื่อมใสในพระธรรมให้เกิดด้วยการประกาศความเป็นพระศาสดาผู้ทรงแสดงไม่ผิดพลาด เพราะว่าการปฏิบัติธรรมและความสำเร็จแห่งประโยชน์อันยิ่งใหญ่ ย่อมมีได้เพราะความเลื่อมใสทั้งสองนั้น. อีกอย่างหนึ่ง ถ้อยคำนอบน้อมพระรัตนตรัยนี้ เพื่อประกาศความเลื่อมใสในพระรัตนตรัยของตน, ส่วนการประกาศนั้น เพื่อยังจิตของวิญญูชนทั้งหลายให้ยินดี, การยังจิตให้ยินดีนั้น เพื่อให้รับเอาอรรถกถาไว้, การรับเอาอรรถกถานั้น เพื่อยังความสำเร็จทั้งปวงให้บังเกิด. อนึ่ง ประโยชน์ที่อาจารย์ประสงค์นี้คือการขจัดอันตราย. เพราะท่านจักกล่าวว่า "ของบุคคลผู้มีความนอบน้อมนี้... โดยไม่เหลือ" ดังนี้. การนอบน้อมพระรัตนตรัยย่อมสามารถในการขจัดอันตรายได้ เพราะความเป็นบุญพิเศษที่กำจัดอกุศลอันกระทำซึ่งอันตราย, เพราะความเป็นมงคล, และเพราะป้องกันอุปัทวันตรายมีภัยเป็นต้นได้. ก็ความเป็นบุญพิเศษที่กำจัดอกุศลเป็นต้นนี้ พึงทราบได้อย่างไร? พึงทราบได้จากพระดำรัสมีอาทิว่า "ดูกรมหานามะ สมัยใดอริยสาวกระลึกถึงพระตถาคต, สมัยนั้นจิตของเธอไม่ถูกราคะกลุ้มรุม" (อ. นิ. 6.10; 11.11), และจากพระดำรัสว่า "การบูชาบุคคลที่ควรบูชา, นั่นเป็นมงคลอันสูงสุด" (ขุ. ปา. 5.3; สุ. นิ. 262), และจากพระดำรัสว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุทั้งหลายระลึกถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์อย่างนี้แล้ว ภัยก็ดี ความสะดุ้งกลัวก็ดี ความขนพองสยองเกล้าก็ดี จักไม่มี" (สํ. นิ. 1.249) ดังนี้.

ตตฺถ ยสฺส สตฺถุโน ปณามํ กตฺตุกาโม, ตสฺส คุณวิเสสทสฺสนตฺถํ ‘‘กรุณา วิยา’’ติอาทิมาห. คุณวิเสสวา หิ ปณามารโห [Pg.2] โหติ, ปณามารเห จ กโต ปณาโม วุตฺตปฺปโยชนสิทฺธิกโรว โหตีติ. ภควโต จ เทสนา วินยปิฏเก กรุณาปฺปธานา, สุตฺตนฺตปิฏเก ปญฺญากรุณาปฺปธานา. เตเนว จ การเณน วินยปิฏกสฺส สํวณฺณนํ กโรนฺเตน กรุณาปฺปธานา ภควโต โถมนา กตา, อาคมสํวณฺณนญฺจ กโรนฺเตน อุภยปฺปธานา, อภิธมฺมเทสนา ปน ปญฺญาปฺปธานาติ กตฺวา ปญฺญาปฺปธานเมว โถมนํ กโรนฺโต ‘‘กรุณา วิย สตฺเตสู’’ติ กรุณํ อุปมาภาเวน คเหตฺวา ปญฺญาย โถเมติ.

ในบรรดาบทเหล่านั้น อาจารย์กล่าวคำมีอาทิว่า "เหมือนพระกรุณา" เพื่อแสดงคุณวิเศษของพระศาสดาที่ตนประสงค์จะนอบน้อม. เพราะผู้มีคุณวิเศษย่อมควรแก่การนอบน้อม, และการนอบน้อมที่กระทำแก่ผู้ควรแก่การนอบน้อม ย่อมยังประโยชน์ที่กล่าวไว้ให้สำเร็จได้. อนึ่ง พระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคในพระวินัยปิฎกมีพระกรุณาเป็นประธาน, ในพระสุตตันตปิฎกมีพระปัญญาและพระกรุณาเป็นประธาน. ด้วยเหตุนั้นแล เมื่ออาจารย์ทำอรรถกถาพระวินัยปิฎก จึงได้ทำคำสรรเสริญพระผู้มีพระภาคที่มีพระกรุณาเป็นประธาน, และเมื่อทำอรรถกถาพระสูตร จึงได้ทำคำสรรเสริญที่มีทั้งสองเป็นประธาน, ส่วนพระอภิธรรมเทศนามีพระปัญญาเป็นประธาน ดังนี้แล้ว เมื่อจะสรรเสริญพระปัญญาเป็นประธานเท่านั้น จึงถือเอาพระกรุณาโดยความเป็นอุปมาว่า "เหมือนพระกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย" แล้วสรรเสริญด้วยพระปัญญา.

ตตฺถ กรุณา วิยาติ นิทสฺสนวจนเมตํ, ยสฺส ยถา กรุณา สพฺเพสุ สตฺเตสุ ปวตฺติตฺถ, เอวํ สพฺเพสุ เญยฺยธมฺเมสุ ปญฺญาปิ ปวตฺติตฺถาติ อตฺโถ. สตฺเตสูติ วิสยนิทสฺสนเมตํ. ปญฺญาติ นิทสฺเสตพฺพธมฺมนิทสฺสนํ. ยสฺสาติ ตทธิฏฺฐานปุคฺคลนิทสฺสนํ. มเหสิโนติ ตพฺพิเสสนํ. เญยฺยธมฺเมสูติ ปญฺญาวิสยนิทสฺสนํ. สพฺเพสูติ ตพฺพิเสสนํ. ปวตฺติตฺถาติ กิริยานิทสฺสนํ. ยถารุจีติ วสีภาวนิทสฺสนํ.

ในบรรดาบทเหล่านั้น คำว่า "เหมือนพระกรุณา" นี้เป็นบทแสดงตัวอย่าง, มีอรรถว่า พระปัญญาก็ได้เป็นไปในธรรมที่ควรรู้ทั้งปวง เหมือนพระกรุณาของพระองค์ได้เป็นไปในสัตว์ทั้งปวงฉะนั้น. คำว่า "ในสัตว์ทั้งหลาย" นี้เป็นบทแสดงวิสัย. คำว่า "พระปัญญา" นี้เป็นบทแสดงธรรมที่พึงแสดง. คำว่า "ของพระองค์" นี้เป็นบทแสดงบุคคลผู้เป็นที่ตั้งแห่งพระปัญญานั้น. คำว่า "พระมหามุนี" นี้เป็นบทวิเสสนะของบุคคลนั้น. คำว่า "ในธรรมที่ควรรู้" นี้เป็นบทแสดงวิสัยของพระปัญญา. คำว่า "ทั้งปวง" นี้เป็นบทวิเสสนะของธรรมที่ควรรู้. คำว่า "ได้เป็นไปแล้ว" นี้เป็นบทแสดงกิริยา. คำว่า "ตามความพอพระทัย" นี้เป็นบทแสดงความเป็นผู้มีวสี.

ตตฺถ กิรตีติ กรุณา, ปรทุกฺขํ วิกฺขิปติ อปเนตีติ อตฺโถ. รูปาทีสุ สตฺตา วิสตฺตาติ สตฺตา. ตสฺสา ปน ปญฺญตฺติยา ขนฺธสนฺตาเน นิรุฬฺหภาวโต นิจฺฉนฺทราคาปิ ‘‘สตฺตา’’ติ วุจฺจนฺติ. ปชานาตีติ ปญฺญา, ยถาสภาวํ ปกาเรหิ ปฏิวิชฺฌตีติ อตฺโถ. ยสฺสาติ อนิยมนํ. ‘‘ตสฺส ปาเท นมสฺสิตฺวา’’ติ เอเตน นิยมนํ เวทิตพฺพํ. มเหสีติ มหนฺเต สีลกฺขนฺธาทโย เอสิ คเวสีติ มเหสิ. ญาตพฺพาติ เญยฺยา, สภาวธารณาทินา อตฺเถน ธมฺมา. ตตฺถ ‘‘เญยฺยา’’ติ วจเนน ธมฺมานํ อเญยฺยตฺตํ ปฏิกฺขิปติ. ‘‘ธมฺมา’’ติ วจเนน เญยฺยานํ สตฺตชีวาทิภาวํ ปฏิกฺขิปติ. เญยฺยา จ เต ธมฺมา จาติ เญยฺยธมฺมา. สพฺเพสูติ อนวเสสปริยาทานํ. เตน อญฺญาตาภาวํ ทสฺเสติ. ปวตฺติตฺถาติ อุปฺปชฺชิตฺถ. ยถารุจีติ ยา ยา รุจิ ยถารุจิ, รุจีติ จ อิจฺฉา, กตฺตุกามตา สา. ยา ยา ปวตฺตา ตปฺปเภทา, ยถา วา รุจิ ตถา, รุจิอนุรูปํ ปวตฺตา ‘‘ยถารุจิ ปวตฺติตฺถา’’ติ วุจฺจติ. ยถา ยถา วา รุจิ ปวตฺตา, ตถา ตถา ปวตฺตา ปญฺญา ‘‘ยถารุจิ ปวตฺติตฺถา’’ติ วุจฺจติ.

ในบรรดาบทเหล่านั้น ที่ชื่อว่า กรุณา เพราะอรรถว่า ย่อมซัดไป, มีอรรถว่า ย่อมซัดไป คือ กำจัดเสียซึ่งทุกข์ของผู้อื่น. ชื่อว่า สัตว์ เพราะอรรถว่า ข้องอยู่ คือ ติดใจอยู่ในรูปเป็นต้น. อนึ่ง แม้ผู้ปราศจากฉันทราคะก็เรียกว่า "สัตว์" เพราะความเป็นบทที่ตั้งมั่นแล้วในขันธสันดานนั้น. ชื่อว่า ปัญญา เพราะอรรถว่า รู้ทั่ว, มีอรรถว่า ย่อมแทงตลอดตามสภาวะด้วยอาการทั้งหลาย. คำว่า "ของพระองค์" นี้เป็นบทไม่กำหนด. พึงทราบความเป็นบทกำหนดด้วยบทว่า "ขอนอบน้อมพระบาทของพระองค์นั้น". ชื่อว่า พระมหามุนี เพราะทรงแสวงหา คือ ทรงค้นหาซึ่งศีลขันธ์เป็นต้นอันยิ่งใหญ่. ชื่อว่า ธรรมที่ควรรู้ คือ ธรรมที่พึงรู้, ชื่อว่า ธรรม เพราะอรรถว่า ทรงไว้ซึ่งสภาวะเป็นต้น. ในที่นั้น ด้วยคำว่า "ที่ควรรู้" ย่อมคัดค้านความเป็นสภาวะที่มิใช่สิ่งที่พึงรู้. ด้วยคำว่า "ธรรม" ย่อมคัดค้านความเป็นสัตว์และเป็นชีวะเป็นต้นของธรรมที่ควรรู้. ธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมที่ควรรู้ด้วย จึงชื่อว่า "ธรรมที่ควรรู้". คำว่า "ทั้งปวง" เป็นการถือเอาโดยไม่เหลือ. ด้วยบทนั้นย่อมแสดงความไม่มีสภาวะที่มิได้รู้. คำว่า "ได้เป็นไปแล้ว" คือ เกิดขึ้นแล้ว. คำว่า "ตามความพอพระทัย" คือ ความพอพระทัยใดๆ ชื่อว่า ตามความพอพระทัย, และคำว่า ความพอพระทัย คือ ความจำนง, ความพอพระทัยนั้นคือความใคร่เพื่อจะทำ. พระปัญญาใดๆ ที่เป็นไปแล้ว มีประเภทนั้นๆ, หรือว่า ความพอพระทัยเป็นประการใด (พระปัญญาก็เป็นไป) เป็นประการนั้น, พระปัญญาที่เป็นไปตามสมควรแก่ความพอพระทัย เรียกว่า "ได้เป็นไปตามความพอพระทัย". หรือว่า ความพอพระทัยเป็นไปโดยประการใดๆ พระปัญญาที่เป็นไปแล้วโดยประการนั้นๆ เรียกว่า "ได้เป็นไปตามความพอพระทัย".

ตตฺถ ภควติ ปวตฺตาว กรุณา ภควโต ปญฺญาย นิทสฺสนนฺติ คเหตพฺพา. สา หิ อสาธารณา มหากรุณา, น อญฺญา. ยสฺสาติ จ กรุณาปญฺญานํ อุภินฺนมฺปิ อาธารปุคฺคลนิทสฺสนํ. น หิ นิราธารา กรุณา อตฺถีติ [Pg.3] ‘‘กรุณา’’ติ วุตฺเต ตทาธารภูโต ปุคฺคโล นิทสฺเสตพฺโพ โหติ, โส จ อิธ อญฺโญ วุตฺโต นตฺถิ, น จ อาสนฺนํ วชฺเชตฺวา ทูรสฺส คหเณ ปโยชนํ อตฺถีติ ‘‘ยสฺสา’’ติ นิทสฺสิตปุคฺคโลว กรุณาย อาธาโร. เตน อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘ยสฺส อตฺตโน กรุณา วิย ปญฺญาปิ ปวตฺติตฺถา’’ติ. กถํ ปน กรุณา สตฺเตสุ ปวตฺติตฺถ ยถา ปญฺญาปิ ธมฺเมสุ ปวตฺติตฺถาติ? นิรวเสสโต ยถารุจิ จ. ภควโต หิ กรุณา กญฺจิ สตฺตํ อวชฺเชตฺวา สพฺเพสุ สตฺเตสุ นิรวเสเสสุ ปวตฺตติ, ปวตฺตมานา จ รุจิวเสน เอกสฺมึ อเนเกสุ จ อญฺเญหิ อสาธารณา ปวตฺตติ. น หิ อญฺเญสํ ‘‘มโหฆปกฺขนฺทานํ สตฺตานํ นตฺถญฺโญ โกจิ โอฆา อุทฺธตา อญฺญตฺร มยา’’ติ ปสฺสนฺตานํ กรุโณกฺกมนํ โหติ ยถา ภควโตติ. ปญฺญาปิ ภควโต สพฺเพสุ ธมฺเมสุ นิรวเสเสสุ ปวตฺตติ, ปวตฺตมานา จ เอกสฺมึ อเนเกสุ จ ธมฺเมสุ สภาวกิจฺจาทิชานเนน อนาวรณา อสาธารณา ปวตฺตติ ยถารุจิ, ยถา จ ปสฺสนฺตสฺส ภควโต กรุณา ยถารุจิ ปวตฺตติ. ตํ สพฺพํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค มหากรุณาญาณวิภงฺควเสน ชานิตพฺพํ, ปญฺญาย จ ยถารุจิ ปวตฺติ เสสาสาธารณญาณวิภงฺคาทิวเสน. ปญฺญาคหเณน จ ตีสุ กาเลสุ อปฺปฏิหตญาณํ จตุสจฺจญาณํ จตุปฏิสมฺภิทาญาณํ, กรุณาคหเณน มหากรุณาสมาปตฺติญาณสฺส คหิตตฺตา ตํ วชฺเชตฺวา อญฺญานิ อสาธารณญาณานิ จตุเวสารชฺชญาณํ ทสพลานิ ฉ อภิญฺญา จตุจตฺตาลีส ญาณวตฺถูนิ สตฺตสตฺตติ ญาณวตฺถูนีติ เอวมาทโย อเนเก ปญฺญาปฺปเภทา สงฺคยฺหนฺติ, ตสฺมา ตสฺสา ตสฺสา ปญฺญาย ปวตฺติวเสน ยถารุจิ ปวตฺติ เวทิตพฺพา. เตนาห ‘‘กรุณา วิย…เป… ยถารุจี’’ติ.

ในข้อนั้น พึงถือเอาว่า กรุณาที่เกิดขึ้นในพระผู้มีพระภาค เป็นเครื่องแสดงปัญญาของพระผู้มีพระภาค. กรุณานั้นแลเป็นมหากรุณาที่ไม่ทั่วไป ไม่ใช่กรุณาอื่น. และคำว่า ‘ยัสสา’ (ของพระองค์ใด) เป็นเครื่องแสดงบุคคลผู้เป็นที่ตั้งของกรุณาและปัญญาทั้งสอง. เพราะกรุณาที่ไม่มีที่ตั้งย่อมไม่มี เมื่อกล่าวว่า ‘กรุณา’ จึงต้องแสดงบุคคลผู้เป็นที่ตั้งของกรุณานั้น และในที่นี้ก็ไม่ได้กล่าวถึงบุคคลอื่นไว้ และไม่มีประโยชน์ในการละทิ้งสิ่งที่อยู่ใกล้แล้วไปถือเอาสิ่งที่อยู่ไกล เพราะฉะนั้น บุคคลที่แสดงด้วยคำว่า ‘ยัสสา’ นั่นแหละเป็นที่ตั้งของกรุณา. ด้วยเหตุนั้น จึงเป็นอันกล่าวว่า ‘ปัญญาของพระองค์ใดก็เกิดขึ้นเหมือนกรุณาของพระองค์นั้น’. ก็กรุณาเกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลายอย่างไร เหมือนปัญญาก็เกิดขึ้นในธรรมทั้งหลายอย่างไร? โดยไม่เหลือและตามความพอใจ. เพราะกรุณาของพระผู้มีพระภาคย่อมเกิดขึ้นในสัตว์ทั้งปวงโดยไม่เหลือ โดยไม่ละทิ้งสัตว์ใดๆ เลย และเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นในสัตว์ตัวเดียวและในสัตว์หลายตัวโดยไม่ทั่วไปกับผู้อื่นตามความพอใจ. เพราะการก้าวลงสู่กรุณาของผู้อื่นย่อมไม่เป็นไปเหมือนของพระผู้มีพระภาค ผู้ทรงเห็นว่า ‘สัตว์ทั้งหลายผู้ตกไปในห้วงน้ำใหญ่ ไม่มีใครอื่นจะยกขึ้นจากห้วงน้ำได้นอกจากเรา’. ปัญญาของพระผู้มีพระภาคก็ย่อมเกิดขึ้นในธรรมทั้งปวงโดยไม่เหลือ และเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นในธรรมอย่างเดียวและในธรรมหลายอย่างโดยไม่ปิดบัง ไม่ทั่วไปกับผู้อื่น ด้วยการรู้สภาวะและกิจเป็นต้น ตามความพอใจ เหมือนกรุณาของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงเห็นย่อมเกิดขึ้นตามความพอใจ. สิ่งทั้งหมดนั้นพึงทราบโดยนัยแห่งการจำแนกมหากรุณาญาณในปฏิสัมภิทามรรค และการเกิดขึ้นของปัญญาตามความพอใจ พึงทราบโดยนัยแห่งการจำแนกญาณที่ไม่ทั่วไปที่เหลือเป็นต้น. และด้วยการถือเอาปัญญา ย่อมสงเคราะห์อัปปฏิหตญาณในกาลทั้งสาม จตุสัจจญาณ จตุปฏิสัมภิทาญาณ และด้วยการถือเอากรุณา ย่อมสงเคราะห์มหากรุณาสมาปัตติญาณ เว้นญาณนั้นแล้ว ญาณที่ไม่ทั่วไปอื่นๆ มีจตุเวสารัชชญาณ ทศพลญาณ อภิญญา ๖ ญาณวัตถุ ๔๔ ญาณวัตถุ ๗๗ เป็นต้น ประเภทแห่งปัญญาอันมากมายเหล่านี้ย่อมสงเคราะห์ได้ เพราะฉะนั้น การเกิดขึ้นของปัญญานั้นๆ ตามความพอใจ พึงทราบโดยนัยแห่งการเกิดขึ้นของปัญญานั้นๆ. ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘เหมือนกรุณา...เป... ตามความพอใจ’.

ตตฺถ กรุณาคหเณน มหาโพธิยา มูลํ ทสฺเสติ. มหาทุกฺขสมฺพาธปฺปฏิปนฺนญฺหิ สตฺตนิกายํ ทิสฺวา ‘‘ตสฺส นตฺถญฺโญ โกจิ สรณํ, อหเมตํ มุตฺโต โมเจสฺสามี’’ติ กรุณาย สญฺโจทิตมานโส อภินีหารํ ทีปงฺกรสฺส ภควโต ปาทมูเล กตฺวา โพธิสมฺภาเร สโมธาเนตฺวา อนุปุพฺเพน สมฺโพธึ ปตฺโตติ กรุณา มหาโพธิยา มูลนฺติ. สตฺเตสูติ เอเตน มหาโพธิยา ปโยชนํ ทสฺเสติ. สตฺตา หิ มหาโพธึ ปโยเชนฺติ. สตฺตสนฺตารณตฺถญฺหิ สพฺพญฺญุตา อภิปตฺถิตา. ยถาห –

ในข้อนั้น ด้วยการถือเอากรุณา ย่อมแสดงรากเหง้าแห่งมหาโพธิ. เพราะพระองค์ทรงเห็นหมู่สัตว์ผู้ตกอยู่ในความบีบคั้นแห่งทุกข์ใหญ่แล้ว ทรงมีพระทัยอันกรุณาชักนำว่า ‘ไม่มีใครอื่นเป็นที่พึ่งของสัตว์นั้น เราผู้หลุดพ้นแล้ว จักปลดเปลื้องสัตว์นี้’ ทรงกระทำอภินิหารที่แทบพระบาทของพระผู้มีพระภาคทีปังกร สั่งสมโพธิสมภาร แล้วบรรลุสัมโพธิญาณโดยลำดับ เพราะฉะนั้น กรุณาจึงเป็นรากเหง้าแห่งมหาโพธิ. ด้วยคำว่า ‘ในสัตว์ทั้งหลาย’ นี้ ย่อมแสดงประโยชน์แห่งมหาโพธิ. เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมยังมหาโพธิให้สำเร็จ. เพราะสัพพัญญุตญาณอันปรารถนาแล้วก็เพื่อประโยชน์แก่การโปรดสัตว์นั่นเอง. เหมือนที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘กึ [Pg.4] เม เอเกน ติณฺเณน, ปุริเสน ถามทสฺสินา;

สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิตฺวา, สนฺตาเรสฺสํ สเทวก’’นฺติ. (พุ. วํ. ๒. ๕๖);

‘เราผู้ข้ามพ้นแล้วคนเดียว ผู้เห็นกำลัง จะมีประโยชน์อะไร? เราบรรลุสัพพัญญุตญาณแล้ว จักโปรดโลกพร้อมทั้งเทวโลก’ ดังนี้. (ขุ. พุทธ. ๒. ๕๖)

ปญฺญาคหเณน มหาโพธึ ทสฺเสติ. สพฺพญฺญุตาย หิ ปทฏฺฐานภูตํ มคฺคญาณํ, มคฺคญาณปทฏฺฐานญฺจ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ‘‘มหาโพธี’’ติ วุจฺจตีติ. เญยฺยธมฺเมสุ สพฺเพสูติ เอเตน สนฺตาเรตพฺพานํ สตฺตานํ อภิญฺเญยฺยปริญฺเญยฺยปหาตพฺพภาเวตพฺพสจฺฉิกาตพฺเพ ขนฺธายตนธาตุสจฺจินฺทฺริยปฏิจฺจสมุปฺปาทสติปฏฺฐานาทิเภเท กุสลาทิเภเท จ สพฺพธมฺเม ทสฺเสติ. ปวตฺติตฺถ ยถารุจีติ เอเตน ปฏิเวธปจฺจเวกฺขณปุพฺพงฺคมเทสนาญาณปฺปวตฺติทีปเนน ปโยชนสมฺปตฺตึ ทสฺเสติ. สพฺพธมฺมานญฺหิ ปฏิเวธญาณํ โพธิปลฺลงฺเก อโหสิ. มคฺคญาณเมว หิ ตนฺติ. ปจฺจเวกฺขณญาณญฺจ วิเสเสน รตนฆรสตฺตาเห อโหสิ. เอวํ ปฏิวิทฺธปจฺจเวกฺขิตานํ ธมฺมานํ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนาทีสุ เทสนาญาณํ อโหสิ, วิเสเสน จ ปณฺฑุกมฺพลสิลายํ สตฺตปฺปกรณเทสนายนฺติ. เทสนาญาเณน จ เทเสนฺโต ภควา สตฺเตสุ หิตปฏิปตฺตึ ปฏิปชฺชตีติ. เอเตน สพฺเพน อตฺตหิตปฏิปตฺตึ ปรหิตปฏิปตฺติญฺจ ทสฺเสติ. มหาโพธิทสฺสเนน หิ อตฺตหิตปฏิปตฺติ, อิตเรหิปิ ปรหิตปฏิปตฺติ ทสฺสิตาติ. เตน อตฺตหิตปฏิปนฺนาทีสุ จตูสุ ปุคฺคเลสุ ภควโต จตุตฺถปุคฺคลภาวํ ทสฺเสติ, เตน จ อนุตฺตรทกฺขิเณยฺยภาวํ นิรติสยปณามารหภาวญฺจ อตฺตโน จ กิริยาย เขตฺตงฺคตภาวํ ทสฺเสติ.

ด้วยการถือเอาปัญญา ย่อมแสดงมหาโพธิ. เพราะมรรคญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งสัพพัญญุตญาณ และสัพพัญญุตญาณอันมีมรรคญาณเป็นที่ตั้ง ย่อมเรียกว่า ‘มหาโพธิ’ ดังนี้. ด้วยคำว่า ‘ในธรรมทั้งปวงอันพึงรู้’ นี้ ย่อมแสดงธรรมทั้งปวงมีขันธ์ อายตนะ ธาตุ สัจจะ อินทรีย์ ปฏิจจสมุปบาท สติปัฏฐาน เป็นต้น อันพึงรู้ยิ่ง อันพึงกำหนดรู้ อันพึงละ อันพึงเจริญ อันพึงทำให้แจ้ง และมีกุศลเป็นต้น ของสัตว์ทั้งหลายอันพึงโปรด. ด้วยคำว่า ‘เกิดขึ้นตามความพอใจ’ นี้ ย่อมแสดงความสำเร็จแห่งประโยชน์ ด้วยการแสดงการเกิดขึ้นแห่งเทศนาญาณอันมีการแทงตลอดและการพิจารณาเป็นเบื้องหน้า. เพราะญาณในการแทงตลอดธรรมทั้งปวงเกิดขึ้นที่โพธิบัลลังก์. เพราะมรรคญาณนั่นเองคือญาณนั้น. และญาณในการพิจารณาเกิดขึ้นโดยเฉพาะในสัปดาห์แห่งเรือนแก้ว. ญาณในการแสดงธรรมของธรรมทั้งหลายที่แทงตลอดและพิจารณาแล้วอย่างนี้ เกิดขึ้นในการประกาศพระธรรมจักรเป็นต้น และโดยเฉพาะในการแสดงพระอภิธรรม ๗ คัมภีร์บนบัณฑุกัมพลศิลา. และพระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงธรรมด้วยญาณในการแสดงธรรม ย่อมทรงปฏิบัติตามประโยชน์ในสัตว์ทั้งหลาย. ด้วยสิ่งทั้งหมดนี้ ย่อมแสดงการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น. เพราะด้วยการแสดงมหาโพธิ คือการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน และด้วยสิ่งอื่นก็แสดงการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น. ด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงความเป็นบุคคลที่ ๔ ของพระผู้มีพระภาคในบุคคล ๔ จำพวก มีผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนเป็นต้น และด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงความเป็นทักขิไณยบุคคลผู้ยอดเยี่ยม ความเป็นผู้ควรแก่การกราบไหว้ที่ไม่มีอะไรยิ่งกว่า และความเป็นผู้ถึงความเป็นนาแห่งกิริยาของตน.

เอตฺถ จ กรุณาคหเณน โลกิเยสุ มหคฺคตภาวปฺปตฺตาสาธารณคุณทีปนโต สพฺพโลกิยคุณสมฺปตฺติ ภควโต ทสฺสิตา โหติ, ปญฺญาคหเณนปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานมคฺคญาณทีปนโต สพฺพโลกุตฺตรคุณสมฺปตฺติ. กรุณาวจเนน จ อุปคมนํ นิรุปกฺกิเลสํ, ปญฺญาวจเนน อปคมนํ ทสฺเสติ. อุปคมนํ ทสฺเสนฺโต จ โลเก สญฺชาตสํวฑฺฒภาวํ ทสฺเสติ, อปคมนํ ทสฺเสนฺโต โลเกน อนุปลิตฺตตํ. ‘‘กรุณา วิย สตฺเตสู’’ติ จ โลกสมญฺญานุรูปํ ภควโต ปวตฺตึ ทสฺเสติ, ‘‘เญยฺยธมฺเมสุ สพฺเพสุ ยถารุจิ ปญฺญา ปวตฺติตฺถา’’ติ เอเตน สมญฺญาย อนติธาวนํ. สพฺพธมฺมสภาวานวโพเธ หิ สติ สมญฺญํ อติธาวิตฺวา ‘‘สตฺโต ชีโว อตฺถี’’ติ ปรามสนํ โหตีติ. สพฺเพสญฺจ พุทฺธคุณานํ กรุณา อาทิ ตนฺนิทานภาวโต, ปญฺญา ปริโยสานํ ตโต [Pg.5] อุตฺตริกรณียาภาวโต. อาทิปริโยสานทสฺสเนน จ สพฺเพ พุทฺธคุณา ทสฺสิตาว โหนฺติ. กรุณาคหเณน จ สีลกฺขนฺธปุพฺพงฺคโม สมาธิกฺขนฺโธ ทสฺสิโต โหติ. กรุณานิทานญฺหิ สีลํ ตโต ปาณาติปาตาทิวิรติปฺปวตฺติโต ตสฺสา จ ฌานตฺตยสมฺปโยคโต. ปญฺญาวจเนน ปญฺญากฺขนฺโธ. สีลญฺจ สพฺพพุทฺธคุณานํ อาทิ, สมาธิ มชฺฌํ, ปญฺญา ปริโยสานนฺติ เอวมฺปิ อาทิมชฺฌปริโยสานกลฺยาณา สพฺเพ พุทฺธคุณา ทสฺสิตา โหนฺติ.

ในที่นี้ ด้วยการถือเอาพระกรุณา ความสมบูรณ์แห่งโลกิยคุณทั้งปวงของพระผู้มีพระภาค เป็นอันแสดงแล้ว เพราะเป็นเครื่องส่องคุณอันไม่สาธารณะที่ถึงความเป็นมหัคคตะในโลกิยธรรมทั้งหลาย และแม้ด้วยการถือเอาพระปัญญา ความสมบูรณ์แห่งโลกุตตรคุณทั้งปวง เป็นอันแสดงแล้ว เพราะเป็นเครื่องส่องมรรคญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งสัพพัญญุตญาณ. ด้วยคำว่าพระกรุณา แสดงถึงการเข้าถึงอันปราศจากอุปกิเลส และด้วยคำว่าพระปัญญา แสดงถึงการออกไป. เมื่อแสดงการเข้าถึง ก็แสดงถึงความเป็นผู้เกิดและเจริญในโลก เมื่อแสดงการออกไป ก็แสดงถึงความเป็นผู้ไม่แปดเปื้อนด้วยโลก. และด้วยคำว่า 'พระกรุณาเหมือนในสัตว์ทั้งหลาย' แสดงถึงความเป็นไปของพระผู้มีพระภาคอันสมควรแก่สมัญญาของโลก และด้วยคำว่า 'พระปัญญาได้เป็นไปในธรรมที่ควรรู้ทั้งปวงตามความพอใจ' แสดงถึงการไม่ล่วงเลยสมัญญา. เพราะเมื่อยังไม่รู้แจ้งสภาวะของธรรมทั้งปวง ย่อมมีการยึดถือว่า 'สัตว์มีอยู่ ชีวะมีอยู่' โดยล่วงเลยสมัญญาไป. และพระกรุณาเป็นเบื้องต้นแห่งพุทธคุณทั้งปวง เพราะเป็นเหตุเกิดของพุทธคุณเหล่านั้น พระปัญญาเป็นที่สุด เพราะไม่มีกิจอื่นที่จะพึงทำยิ่งไปกว่านั้น. ด้วยการแสดงเบื้องต้นและที่สุด พุทธคุณทั้งปวงก็เป็นอันแสดงแล้ว. และด้วยการถือเอาพระกรุณา แสดงถึงกองสมาธิอันมีกองศีลเป็นเบื้องหน้า. เพราะศีลมีพระกรุณาเป็นเหตุเกิด เพราะการงดเว้นจากการฆ่าสัตว์เป็นต้นย่อมเป็นไปจากศีลนั้น และเพราะความประกอบด้วยฌาน ๓ แห่งศีลนั้น. ด้วยคำว่าพระปัญญา แสดงถึงกองปัญญา. และศีลเป็นเบื้องต้นแห่งพุทธคุณทั้งปวง สมาธิเป็นท่ามกลาง ปัญญาเป็นที่สุด ด้วยประการฉะนี้ พุทธคุณทั้งปวงอันงามในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด ก็เป็นอันแสดงแล้ว.

๒. เอวํ สงฺเขเปน สพฺพพุทฺธคุเณหิ ภควนฺตํ โถเมตฺวา ยสฺสา สํวณฺณนํ กตฺตุกาโม, ตาย อภิธมฺมเทสนาย อญฺเญหิ อสาธารณาย โถเมตุํ ‘‘ทยาย ตายา’’ติอาทิมาห. ตสฺสา ปน เทสนาย นิทานญฺจ สมุฏฺฐานญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘ทยาย ตายา’’ติอาทิ วุตฺตํ. นิทานญฺจ ทุวิธํ อพฺภนฺตรํ พาหิรญฺจาติ. อพฺภนฺตรํ กรุณา, พาหิรํ เทสกาลาทิ. สมุฏฺฐานํ เทสนาปญฺญา. ตตฺถ อพฺภนฺตรนิทานํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทยาย ตาย สตฺเตสุ, สมุสฺสาหิตมานโส’’ติ อาห. ตตฺถ ทยาติ กรุณา อธิปฺเปตา. ตาย หิ สมุสฺสาหิโต อภิธมฺมกถามคฺคํ สมฺปวตฺตยีติ. ตายาติ อยํ ต-สทฺโท ปุพฺเพ วุตฺตสฺส ปฏินิทฺเทโส โหติ.

๒. เมื่อสรรเสริญพระผู้มีพระภาคด้วยพุทธคุณทั้งปวงโดยย่ออย่างนี้แล้ว ผู้ใคร่จะทำความพรรณนาแห่งพระเทศนาใดอันไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ทยายะ ตายะ' เพื่อสรรเสริญพระอภิธรรมเทศนานั้น. อนึ่ง เพื่อแสดงเหตุและสมุฏฐานแห่งพระเทศนานั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ทยายะ ตายะ'. เหตุมีสองอย่าง คือภายในและภายนอก. เหตุภายในคือพระกรุณา เหตุภายนอกคือเวลาและสถานที่เทศนาเป็นต้น. สมุฏฐานคือปัญญาในการแสดงธรรม. ในเหตุเหล่านั้น เมื่อแสดงเหตุภายใน จึงกล่าวว่า 'ทยายะ ตายะ สัตเตสุ, สะมุสสาหิตะมานะโส' (มีพระทัยอันพระกรุณานั้นยังให้บันดาลขึ้นในสัตว์ทั้งหลาย). ในคำนั้น คำว่า ทยา หมายถึงพระกรุณา. เพราะพระผู้มีพระภาคมีพระทัยอันพระกรุณานั้นยังให้บันดาลขึ้น จึงทรงยังหนทางแห่งการแสดงอภิธรรมให้เป็นไป. คำว่า ตายะ นี้ เป็นคำอ้างถึงสิ่งที่กล่าวมาแล้วในเบื้องต้น.

ปุริมคาถาย จ ปธานภาเวน ปญฺญา นิทฺทิฏฺฐา, ตพฺพิเสสนภาเวน กรุณา. สา หิ ตสฺสา นิทสฺสนภูตา อปฺปธานา ตํ วิเสเสตฺวา วินิวตฺตา, ตสฺมา ‘‘ตายา’’ติ ปฏินิทฺเทสํ นารหติ. ยา จ ปธานภูตา ปญฺญา, สา เทสนาย สมุฏฺฐานํ, น สมุสฺสาหินีติ ตสฺสา จ ปฏินิทฺเทโส น ยุตฺโตติ? ปญฺญาย ตาว ปฏินิทฺเทโส น ยุตฺโตติ สุวุตฺตเมตํ, กรุณาย ปน ปฏินิทฺเทโส โน น ยุตฺโต ‘‘ทยาย ตายา’’ติ ทฺวินฺนํ ปทานํ สมานาธิกรณภาวโต. สมานาธิกรณานญฺหิ ทฺวินฺนํ ปทานํ รูปกฺขนฺธาทีนํ วิย วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว โหติ. รูป-สทฺโท หิ อญฺญกฺขนฺธนิวตฺตนตฺถํ วุจฺจมาโน วิเสสนํ โหติ, ขนฺธ-สทฺโท จ นิวตฺเตตพฺพคเหตพฺพสาธารณวจนภาวโต วิเสสิตพฺโพ, เอวมิธาปิ ‘‘ทยาย ตายา’’ติ ทฺวินฺนํ ปทานํ เอกวิภตฺติยุตฺตานํ สมานาธิกรณภาวโต วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว โหติ. ตตฺถ ทยา สมุสฺสาหินีติ ปธานา, นิวตฺเตตพฺพคเหตพฺพสาธารณวจนญฺจิทํ. ตสฺมา ‘‘ทยายา’’ติ วิเสสิตพฺพวจนเมตํ, ตสฺส จ ยถา วิเสสนํ โหติ ‘‘ตายา’’ติ [Pg.6] อิทํ วจนํ, ตถา ตสฺส ปฏินิทฺเทสภาโว โยเชตพฺโพ. น หิ ปญฺญาปฏินิทฺเทสภาเว ทยาวิเสสนํ ต-สทฺโท โหติ, กรุณาปฏินิทฺเทสภาเว จ โหตีติ. ปธานญฺจ ปญฺญํ วชฺเชตฺวา ‘‘ทยายา’’ติ เอเตน สมฺพชฺฌมาโน ‘‘ตายา’’ติ อยํ ต-สทฺโท อปฺปธานาย กรุณาย ปฏินิทฺเทโส ภวิตุมรหติ. อยเมตฺถ อตฺโถ – ยาย ทยาย สมุสฺสาหิโต, น สา ยา กาจิ, สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปน นิทสฺสนภูตา มหากรุณา, ตาย สมุสฺสาหิโตติ.

ในคาถาก่อน พระปัญญาถูกระบุโดยความเป็นประธาน และพระกรุณาโดยความเป็นวิเสสนะ (คุณบท). เพราะพระกรุณานั้นเป็นเครื่องแสดงของพระปัญญานั้น เป็นอัปปธาน (ไม่เป็นประธาน) เมื่อขยายความพระปัญญานั้นแล้วก็กลับไป จึงไม่ควรเป็นคำอ้างถึงด้วยคำว่า 'ตายะ'. และพระปัญญาที่เป็นประธานนั้น เป็นสมุฏฐานแห่งการแสดงธรรม ไม่ใช่เป็นเครื่องบันดาลใจ เหตุไฉนคำอ้างถึงพระปัญญานั้นจึงไม่สมควรเล่า? คำว่า 'คำอ้างถึงพระปัญญาไม่สมควร' นี้กล่าวไว้ดีแล้ว. แต่คำอ้างถึงพระกรุณานั้นไม่ใช่ว่าไม่สมควร เพราะคำว่า 'ทยายะ ตายะ' เป็นคำสองบทที่มีสมานาธิกรณ์ (มีวิภัตติเดียวกัน). เพราะคำสองบทที่มีสมานาธิกรณ์กัน ย่อมมีภาวะเป็นวิเสสนะและวิเสสิตัพพะ (นามบทที่ถูกขยาย) เหมือนรูปขันธ์เป็นต้น. คำว่า รูป เมื่อกล่าวเพื่อกันขันธ์อื่น ย่อมเป็นวิเสสนะ และคำว่า ขันธ์ เป็นคำสามัญที่พึงกันออกและพึงถือเอา จึงเป็นวิเสสิตัพพะ. แม้ในที่นี้ก็เช่นกัน คำว่า 'ทยายะ ตายะ' ซึ่งเป็นคำสองบทที่มีวิภัตติเดียวกัน มีสมานาธิกรณ์กัน ย่อมมีภาวะเป็นวิเสสนะและวิเสสิตัพพะ. ในคำนั้น ทยา เป็นประธานเพราะเป็นเครื่องบันดาลใจ และเป็นคำสามัญที่พึงกันออกและพึงถือเอา. เพราะฉะนั้น คำว่า 'ทยายะ' นี้เป็นวิเสสิตัพพะ และคำว่า 'ตายะ' นี้เป็นวิเสสนะของคำนั้นฉันใด ก็พึงประกอบภาวะที่เป็นคำอ้างถึงของคำนั้นฉันนั้น. เพราะในภาวะที่เป็นคำอ้างถึงพระปัญญา ต-ศัพท์ ย่อมไม่เป็นวิเสสนะของ ทยา แต่ในภาวะที่เป็นคำอ้างถึงพระกรุณา ย่อมเป็น. และ ต-ศัพท์ นี้ เมื่อละพระปัญญาที่เป็นประธานแล้ว มาสัมพันธ์กับคำว่า 'ทยายะ' ย่อมควรเป็นคำอ้างถึงพระกรุณาที่เป็นอัปปธาน. อรรถในที่นี้คือ พระผู้มีพระภาคมีพระทัยอันพระกรุณาใดบันดาลขึ้น พระกรุณานั้นไม่ใช่กรุณาใดๆ แต่เป็นมหากรุณาอันเป็นเครื่องแสดงแห่งสัพพัญญุตญาณ พระองค์มีพระทัยอันมหากรุณานั้นบันดาลขึ้น.

กถํ ปน กรุณา ‘‘ทยา’’ติ ญาตพฺพา, นนุ วุตฺตํ ‘‘ทยาปนฺโน’’ติ เอตสฺส อฏฺฐกถายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๘) ‘‘เมตฺตจิตฺตตํ อาปนฺโน’’ติ, ตสฺมา ทยา เมตฺตาติ ยุชฺเชยฺย, น กรุณาติ? ยทิ เอวํ ‘‘อทยาปนฺโน’’ติ เอตสฺส อฏฺฐกถายํ ‘‘นิกฺกรุณตํ อาปนฺโน’’ติ วุตฺตนฺติ ทยา เมตฺตาติ จ น ยุชฺเชยฺย, ตสฺมา ทยา-สทฺโท ยตฺถ ยตฺถ ปวตฺตติ, ตตฺถ ตตฺถ อธิปฺปายวเสน โยเชตพฺโพ. ทยา-สทฺโท หิ อนุรกฺขณตฺถํ อนฺโตนีตํ กตฺวา ปวตฺตมาโน เมตฺตาย จ กรุณาย จ ปวตฺตตีติ โน น ยุชฺชติ. เอวญฺหิ อฏฺฐกถานํ อวิโรโธ โหตีติ. กรุณา จ เทสนาย นิทานภาเวน วุตฺตา, น เมตฺตา ‘‘อจฺจนฺตเมว หิ ตํ สมยํ ภควา กรุณาวิหาเรน วิหาสี’’ติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑ มูลปริยายสุตฺตวณฺณนา; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑; อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑) เอวมาทีสุ, ตสฺมา อิธ กรุณาว ทยาวจเนน คหิตาติ เวทิตพฺพา. สา หิ สมุสฺสาหินี, น เมตฺตา, เมตฺตา ปน ปญฺญาคติกปวตฺตินี โหตีติ.

ก็พระกรุณาพึงทราบว่าเป็น ทยา ได้อย่างไร? มิใช่หรือว่าในอรรถกถาของคำว่า 'ทยาปันโน' (ที. สี. อ. ๑.๘) กล่าวไว้ว่า 'ถึงความเป็นผู้มีจิตประกอบด้วยเมตตา' เพราะฉะนั้น คำว่า ทยา จึงควรหมายถึงเมตตา ไม่ใช่กรุณา? ถ้าเป็นเช่นนั้น ในอรรถกถาของคำว่า 'อทยาปันโน' ก็กล่าวไว้ว่า 'ถึงความเป็นผู้ไม่มีกรุณา' ดังนั้น คำว่า ทยา จึงไม่ควรหมายถึงเมตตา (อย่างเดียว). เพราะฉะนั้น ทยา-ศัพท์ พึงประกอบความหมายตามอัธยาศัยในที่ที่คำนั้นเป็นไป. เพราะ ทยา-ศัพท์ เมื่อเป็นไปโดยมีความหมายว่าเพื่อการอนุรักษ์แฝงอยู่ภายใน ย่อมเป็นไปได้ทั้งในเมตตาและกรุณา ย่อมไม่ขัดกัน. ด้วยประการฉะนี้ อรรถกถาทั้งหลายจึงไม่ขัดแย้งกัน. และพระกรุณาถูกกล่าวว่าเป็นเหตุแห่งการแสดงธรรม ไม่ใช่เมตตา ดังที่กล่าวไว้ในที่ทั้งหลายมีอาทิว่า 'ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคทรงอยู่ด้วยกรุณาวิหารโดยแท้' (ที. สี. อ. ๑.๑; ม. มู. อ. ๑.๑ อรรถกถามูลปริยายสูตร; สํ. ส. อ. ๑.๑.๑; อ. อ. อ. ๑.๑.๑). เพราะฉะนั้น ในที่นี้พึงทราบว่าพระกรุณานั่นแหละถูกถือเอาด้วยคำว่า ทยา. เพราะพระกรุณานั้นเป็นเครื่องบันดาลใจ ไม่ใช่เมตตา ส่วนเมตตานั้นเป็นไปโดยมีปัญญาเป็นเครื่องนำไป.

‘‘สตฺเตสู’’ติ กสฺมา เอวํ วุตฺตํ, นนุ ‘‘ตายา’’ติ เอเตน วจเนน สตฺตวิสยา กรุณา คหิตาติ? โน น คหิตา, ปุริมคาถาย ปน ‘‘สตฺเตสุ กรุณา ยถารุจิ ปวตฺติตฺถา’’ติ สปฺปเทสสตฺตวิสยา นิปฺปเทสสตฺตวิสยา จ สพฺพา วุตฺตา, อิธ ปน นิปฺปเทสสตฺตวิสยตํ คเหตุํ ‘‘สตฺเตสู’’ติ นิปฺปเทสสตฺตวิสยภูตา ทสฺสิตา. เตน สพฺพสตฺตวิสยาย กรุณาย สมุสฺสาหิโต อภิธมฺมกถามคฺคํ เทวานํ สมฺปวตฺตยิ, น เทววิสยาย เอว, ตสฺมา สพฺพสตฺตหิตตฺถํ อภิธมฺมกถามคฺคํ เทวานํ สมฺปวตฺตยิ, น เทวานํเยว อตฺถายาติ อยมตฺโถ ทสฺสิโตว โหติ. อถ วา ‘‘สตฺเตสู’’ติ อิทํ น ทยาย อาลมฺพนนิทสฺสนํ, สมุสฺสาหนวิสโย ปน เอเตน ทสฺสิโต. อภิธมฺมกถามคฺคปฺปวตฺตนตฺถญฺหิ ภควา กรุณาย น เทเวสุเยว สมุสฺสาหิโต[Pg.7], สพฺพโพธเนยฺเยสุ ปน สตฺเตสุ สมุสฺสาหิโต สพฺเพสํ อตฺถาย ปวตฺตตฺตา, ตสฺมา สตฺเตสุ สมุสฺสาหิตมานโสติ สตฺเตสุ วิสยภูเตสุ นิมิตฺตภูเตสุ วา สมุสฺสาหิตมานโส อุยฺโยชิตจิตฺโตติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

คำว่า ‘ในสัตว์ทั้งหลาย’ นี้ ทำไมจึงกล่าวอย่างนี้ ก็คำว่า ‘ด้วยความกรุณานั้น’ มิใช่หรือที่ความกรุณาอันมีสัตว์เป็นอารมณ์ถูกถือเอาไว้แล้ว? ไม่ใช่ ไม่ได้ถูกถือเอาไว้ แต่ในคาถาก่อน ความกรุณาอันมีสัตว์เป็นอารมณ์ทั้งที่มีขอบเขตและไม่มีขอบเขตทั้งหมด ได้ถูกกล่าวไว้แล้วว่า ‘ความกรุณาในสัตว์ทั้งหลายได้เป็นไปตามความพอใจ’ ส่วนในที่นี้ เพื่อจะถือเอาความเป็นอารมณ์คือสัตว์โดยไม่มีส่วนเหลือ จึงแสดงคำว่า ‘ในสัตว์ทั้งหลาย’ อันเป็นความมีสัตว์เป็นอารมณ์โดยไม่มีส่วนเหลือ. ด้วยเหตุนั้น พระองค์ทรงมีพระทัยถูกกระตุ้นด้วยความกรุณาอันมีสัตว์ทั้งปวงเป็นอารมณ์ จึงทรงแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรมแก่เหล่าเทพ ไม่ใช่เฉพาะแก่เหล่าเทพเท่านั้น เพราะฉะนั้น ความหมายนี้จึงถูกแสดงไว้แล้วว่า พระองค์ทรงแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรมแก่เหล่าเทพ เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งปวง ไม่ใช่เพื่อประโยชน์ของเหล่าเทพเท่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ‘ในสัตว์ทั้งหลาย’ นี้ ไม่ใช่การแสดงอารมณ์ของความเอ็นดู แต่เป็นเครื่องแสดงขอบเขตของการกระตุ้น. เพราะว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระทัยถูกกระตุ้นด้วยความกรุณา เพื่อการแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรม ไม่ใช่เฉพาะในเหล่าเทพเท่านั้น แต่ทรงมีพระทัยถูกกระตุ้นในสัตว์ทั้งหลายผู้ควรแก่การตรัสรู้ทั้งปวง เพราะเป็นไปเพื่อประโยชน์ของสัตว์ทั้งปวง เพราะฉะนั้น พึงเห็นความหมายว่า ‘ทรงมีพระทัยถูกกระตุ้นในสัตว์ทั้งหลาย’ คือทรงมีพระทัยถูกกระตุ้น หรือทรงมีพระทัยถูกชักชวนในสัตว์ทั้งหลายผู้เป็นอารมณ์ หรือผู้เป็นนิมิต.

เอวํ อพฺภนฺตรนิทานํ ทสฺเสตฺวา พาหิรนิทานํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปาฏิหีราวสานมฺหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺมึ กาเล ภควตา อภิธมฺมกถามคฺโค ปวตฺติโต, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปาฏิหีราวสานมฺหิ วสนฺโต’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อวสานมฺหิ วสนฺโต ติทสาลเย’’ติ วจนโต ยสฺสาวสานมฺหิ ติทสาลเย วสิ, ตํ กณฺฑมฺพมูเล กตํ ยมกปาฏิหาริยํ อิธ ‘‘ปาฏิหีร’’นฺติ วุตฺตํ, น โพธิมูลาทีสุ กตํ ปาฏิหาริยํ, นาปิ อาเทสนานุสาสนิโยติ วิญฺญายติ, ปากฏตฺตา จ อาสนฺนตฺตา จ ตเทว คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปาฏิหาริยปทสฺส วจนตฺถํ (อุทา. อฏฺฐ. ๑; อิติวุ. อฏฺฐ. นิทานวณฺณนา) ‘‘ปฏิปกฺขหรณโต ราคาทิกิเลสาปนยนโต ปาฏิหาริย’’นฺติ วทนฺติ, ภควโต ปน ปฏิปกฺขา ราคาทโย น สนฺติ เย หริตพฺพา. ปุถุชฺชนานมฺปิ หิ วิคตุปกฺกิเลเส อฏฺฐงฺคคุณสมนฺนาคเต จิตฺเต หตปฏิปกฺเข อิทฺธิวิธํ ปวตฺตติ, ตสฺมา ตตฺถ ปวตฺตโวหาเรน จ น สกฺกา อิธ ‘‘ปาฏิหาริย’’นฺติ วตฺตุํ. สเจ ปน มหาการุณิกสฺส ภควโต เวเนยฺยคตา จ กิเลสา ปฏิปกฺขา, เตสํ หรณโต ‘‘ปาฏิหาริย’’นฺติ วุตฺตํ, เอวํ สติ ยุตฺตเมตํ. อถ วา ภควโต จ สาสนสฺส จ ปฏิปกฺขา ติตฺถิยา, เตสํ หรณโต ปาฏิหาริยํ. เต หิ ทิฏฺฐิหรณวเสน ทิฏฺฐิปฺปกาสเน อสมตฺถภาเวน จ อิทฺธิอาเทสนานุสาสนีหิ หริตา อปนีตา โหนฺตีติ. อถ วา ปฏีติ อยํ สทฺโท ‘‘ปจฺฉา’’ติ เอตสฺส อตฺถํ โพเธติ ‘‘ตสฺมึ ปฏิปวิฏฺฐมฺหิ, อญฺโญ อาคญฺฉิ พฺราหฺมโณ’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๙๘๕; จูฬนิ. ปารายนวคฺค, วตฺถุคาถา ๔) วิย, ตสฺมา สมาหิเต จิตฺเต วิคตุปกฺกิเลเส จ กตกิจฺเจน ปจฺฉา หริตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ ปฏิหาริยํ, อตฺตโน วา อุปกฺกิเลเสสุ จตุตฺถชฺฌานมคฺเคหิ หริเตสุ ปจฺฉา หรณํ ปฏิหาริยํ, อิทฺธิอาเทสนานุสาสนิโย จ วิคตุปกฺกิเลเสน กตกิจฺเจน จ สตฺตหิตตฺถํ ปุน ปวตฺเตตพฺพา, หริเตสุ จ อตฺตโน อุปกฺกิเลเสสุ ปรสตฺตานํ อุปกฺกิเลสหรณานิ โหนฺตีติ ปฏิหาริยานิ ภวนฺติ, ปฏิหาริยเมว ปาฏิหาริยํ. ปฏิหาริเย วา อิทฺธิอาเทสนานุสาสนิสมุทาเย ภวํ เอเกกํ ปาฏิหาริยนฺติ วุจฺจติ. ปฏิหาริยํ [Pg.8] วา จตุตฺถชฺฌานํ มคฺโค จ ปฏิปกฺขหรณโต, ตตฺถ ชาตํ, ตสฺมึ วา นิมิตฺตภูเต, ตโต วา อาคตนฺติ ปาฏิหาริยํ. ปาฏิหาริยเมว อิธ ‘‘ปาฏิหีร’’นฺติ วุตฺตํ. อวสานมฺหิ วสนฺโตติ เอเตหิ กาลํ นิทสฺเสติ. ปาฏิหีรกรณาวสาเนน หิ ติทสาลยวาเสน จ ปริจฺฉินฺโน อภิธมฺมกถามคฺคปฺปวตฺตนสฺส กาโลติ. ติทสาลเยติ เทสํ นิทสฺเสติ. โส หิ อภิธมฺมกถามคฺคปฺปวตฺตนสฺส เทโส ตตฺถ วสนฺเตน ปวตฺติตตฺตาติ.

เมื่อแสดงเหตุภายในอย่างนี้แล้ว จึงแสดงเหตุภายนอก โดยกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ในเวลาสิ้นสุดแห่งปาฏิหาริย์’. ในคำเหล่านั้น เพื่อแสดงกาลที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรม จึงกล่าวว่า ‘เมื่อประทับอยู่ ในเวลาสิ้นสุดแห่งปาฏิหาริย์’. ตามนัยแห่งคำว่า ‘เมื่อประทับอยู่ ในเวลาสิ้นสุดแห่งปาฏิหาริย์ในเทวโลก’ ปาฏิหาริย์ที่กระทำ ณ โคนต้นมะม่วงคัณฑามพฤกษ์ ซึ่งพระองค์ประทับอยู่ในเทวโลก ในเวลาสิ้นสุดแห่งปาฏิหาริย์นั้น ได้ถูกกล่าวไว้ในที่นี้ว่า ‘ปาฏิหาริย์’ ไม่ใช่ปาฏิหาริย์ที่กระทำ ณ โคนต้นโพธิ์เป็นต้น และไม่ใช่ปาฏิหาริย์คืออาเทศนาและอนุสาสนี พึงทราบว่า ปาฏิหาริย์นั้นเองถูกถือเอาไว้ เพราะเป็นที่ปรากฏและอยู่ใกล้. อรรถของบทว่า ‘ปาฏิหาริย์’ (ในอรรถกถาอุทาน 1; อรรถกถาอิติวุตตกะ วรรณนานิทาน) ท่านกล่าวว่า ‘ปาฏิหาริย์’ เพราะนำออกซึ่งปฏิปักษ์ คือนำออกซึ่งกิเลสมีราคะเป็นต้น. แต่ปฏิปักษ์มีราคะเป็นต้นที่ควรจะนำออกนั้น ไม่มีแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า. แม้ของปุถุชน อิทธิวิธีก็ย่อมเป็นไปในจิตที่ปราศจากอุปกิเลส ประกอบด้วยคุณมีองค์ 8 และมีปฏิปักษ์ถูกกำจัดแล้ว เพราะฉะนั้น จึงไม่สามารถกล่าวคำว่า ‘ปาฏิหาริย์’ ในที่นี้ด้วยโวหารที่ใช้ในที่นั้นได้. แต่ถ้ากิเลสที่อยู่ในเหล่าเวไนยชนเป็นปฏิปักษ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงมีพระมหากรุณา แล้วกล่าวว่า ‘ปาฏิหาริย์’ เพราะนำกิเลสเหล่านั้นออก ถ้าเป็นอย่างนี้ก็สมควร. อีกอย่างหนึ่ง พวกเดียรถีย์เป็นปฏิปักษ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าและพระศาสนา การนำพวกเดียรถีย์เหล่านั้นออกเป็นปาฏิหาริย์. เพราะว่าพวกเดียรถีย์เหล่านั้นถูกนำออก ถูกขจัดออกไปแล้วด้วยอิทธิปาฏิหาริย์ อาเทศนาปาฏิหาริย์ และอนุสาสนีปาฏิหาริย์ โดยการนำทิฏฐิออก และโดยความไม่สามารถในการประกาศทิฏฐิ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ‘ปฏิ’ นี้ ย่อมแสดงอรรถว่า ‘ภายหลัง’ เหมือนในคำมีอาทิว่า ‘เมื่อพราหมณ์นั้นเข้าไปแล้ว พราหมณ์อื่นก็มา’ (สุ.นิ. 985; จูฬนิ. ปารายนวรรค, วัตถุคาถา 4) เพราะฉะนั้น พึงยังสิ่งที่ควรจะนำออกภายหลังให้เป็นไปในจิตที่ตั้งมั่น ปราศจากอุปกิเลส และทำกิจแล้ว จึงเป็นปฏิหาริย์ หรือการนำออกซึ่งอุปกิเลสของตนด้วยมรรคแห่งจตุตถฌานภายหลัง เป็นปฏิหาริย์ และอิทธิปาฏิหาริย์ อาเทศนาปาฏิหาริย์ อนุสาสนีปาฏิหาริย์ ก็ควรจะยังให้เป็นไปอีกเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งหลาย โดยผู้ที่ปราศจากอุปกิเลสและทำกิจแล้ว และเมื่ออุปกิเลสของตนถูกนำออกแล้ว การนำออกซึ่งอุปกิเลสของสัตว์อื่นก็ย่อมมี จึงเป็นปฏิหาริย์ทั้งหลาย ปฏิหาริย์นั่นแหละคือปาฏิหาริย์. หรือแต่ละอย่างที่เกิดในกองแห่งอิทธิปาฏิหาริย์ อาเทศนาปาฏิหาริย์ และอนุสาสนีปาฏิหาริย์ ก็เรียกว่าปาฏิหาริย์. หรือจตุตถฌานและมรรคเป็นปฏิหาริย์ เพราะนำออกซึ่งปฏิปักษ์ สิ่งที่เกิดในจตุตถฌานและมรรคนั้น หรือสิ่งที่เกิดในจตุตถฌานและมรรคอันเป็นนิมิตนั้น หรือสิ่งที่มาจากจตุตถฌานและมรรคนั้น ก็เป็นปาฏิหาริย์. ปาฏิหาริย์นั่นแหละ ในที่นี้เรียกว่า ‘ปาฏิหีระ’. ด้วยคำว่า ‘เมื่อประทับอยู่ ในเวลาสิ้นสุด’ เหล่านี้ ย่อมแสดงกาล. เพราะว่ากาลแห่งการแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรมถูกกำหนดด้วยการสิ้นสุดแห่งการกระทำปาฏิหาริย์ และด้วยการประทับอยู่ในเทวโลก. คำว่า ‘ในเทวโลก’ ย่อมแสดงสถานที่. เพราะว่าสถานที่แห่งการแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรมนั้น คือสถานที่ที่พระองค์ประทับอยู่และทรงแสดง.

๓. ตตฺถาปิ เทสวิเสสทสฺสนตฺถํ ‘‘ปาริจฺฉตฺตกมูลมฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยุคนฺธเรติ สีตปพฺพเตสฺเวโก ทฺเวจตฺตาลีสโยชนสหสฺสุพฺเพโธ, อาทิจฺโจ จ ตทุพฺเพธมคฺคจารี, โส สติ สมฺภเว ยถา ยุคนฺธเร โสเภยฺย, เอวํ โสภมาโน นิสินฺโนติ อตฺโถ.

๓. แม้ในที่นั้น เพื่อแสดงสถานที่อันเป็นพิเศษ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ที่โคนต้นปาริจฉัตตกะ’. คำว่า ‘ที่ภูเขายุคันธร’ หมายถึง ภูเขายุคันธรเป็นหนึ่งในบรรดาภูเขาที่หนาวเย็น มีความสูง 42,000 โยชน์ และพระอาทิตย์ก็โคจรไปตามทางที่สูงเท่าภูเขานั้น ความหมายคือ พระองค์ประทับนั่งอย่างสง่างาม เหมือนพระอาทิตย์จะสง่างามอยู่บนภูเขายุคันธร เมื่อเป็นไปได้.

๔-๕. อิทานิ ปุคฺคเล ธมฺมปฏิคฺคาหเก อปทิสนฺโต ‘‘จกฺกวาฬสหสฺเสหี’’ติอาทิมาห. สพฺพโสติ สมนฺตโต อาคมฺม สพฺเพหิ ทิสาภาเคหิ, สนฺนิเวสวเสน วา สมนฺตโต สนฺนิวิฏฺเฐหิ ทสหิ จกฺกวาฬสหสฺเสหีติ อธิปฺปาโย, น สพฺพโส จกฺกวาฬสหสฺเสหิ ทสหิ ทสหีติ. เอวํ สติ จตฺตาลีสจกฺกวาฬสหสฺเสหิ อธิเกหิ วา อาคมนํ วุตฺตํ สิยา, น เจตํ อธิปฺเปตนฺติ. สมนฺตโต สนฺนิสินฺเนนาติ วา โยเชตพฺพํ. สมํ, สมฺมา วา นิสินฺเนน สนฺนิสินฺเนน, อญฺญมญฺญํ อพฺยาพาเธตฺวา ภควติ คารวํ กตฺวา โสตํ โอทหิตฺวา นิสชฺชโทเส วชฺชิตพฺเพ วชฺเชตฺวา นิสินฺเนนาติ อตฺโถ. มาตรํ ปมุขํ กตฺวา สนฺนิสินฺเนน เทวานํ คเณน ปริวาริโตติ วา, มาตรํ ปมุขํ กตฺวา อภิธมฺมกถามคฺคํ สมฺปวตฺตยีติ วา โยชนา กาตพฺพา.

๔-๕. บัดนี้ เมื่อจะระบุถึงบุคคลผู้รับพระธรรมเทศนา จึงกล่าวคำเริ่มต้นว่า 'cakkavāḷasahassehi' (ด้วยหมื่นจักรวาล) เป็นต้น. คำว่า Sabbaso (โดยประการทั้งปวง) มีอธิบายว่า มาจากโดยรอบ คือจากทิศทั้งปวง หรือว่า ด้วยหมื่นจักรวาล 10 แห่งที่ตั้งอยู่โดยรอบตามการตั้งอยู่, ไม่ใช่ด้วยหมื่นจักรวาล 10 แห่ง 10 แห่ง โดยประการทั้งปวง. เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะเป็นอันว่ากล่าวถึงการมาด้วยจักรวาล 4 หมื่น หรือมากกว่านั้น และนั่นก็ไม่ใช่ความประสงค์. หรือพึงประกอบความว่า 'samantato sannisinnena' (ผู้นั่งประชุมกันโดยรอบ). คำว่า Sannisinnena (ผู้นั่งประชุมกัน) หมายถึง ผู้นั่งโดยสม่ำเสมอ หรือนั่งโดยชอบ คือนั่งไม่เบียดเบียนกันและกัน กระทำความเคารพในพระผู้มีพระภาค เงี่ยโสตลงสดับ เว้นโทษที่ควรเว้นในการนั่ง. หรือพึงประกอบความว่า 'แวดล้อมด้วยหมู่เทพที่นั่งประชุมกันโดยมีพระมารดาเป็นประธาน' หรือ 'ทรงยังกระแสแห่งพระอภิธรรมเทศนาให้เป็นไปโดยมีพระมารดาเป็นประธาน'.

อิทานิ เทสนาย สมุฏฺฐานํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตสฺสา ปญฺญาย เตชสา’’ติ อาห. ยา สา อาทิมฺหิ กรุณาย อุปมิตา สพฺพเญยฺยธมฺมานํ ยถาสภาวชานนสมตฺถา, เตสํ เทเสตพฺพปฺปการชานนสมตฺถา, โพเธตพฺพปุคฺคลานํ อาสยาธิมุตฺติยาทิวิภาวนสมตฺถา จ ปญฺญา, ตสฺสา จ ยถาวุตฺตพลโยคโตติ อตฺโถ. เตน สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว อภิธมฺมกถาย สมุฏฺฐานภาเว สมตฺถํ, นาญฺญนฺติ อิมมตฺถํ ทีเปนฺโต อภิธมฺมกถาย อสาธารณภาวํ ทสฺเสติ. มคฺโคติ อุปาโย. ขนฺธายตนาทีนํ กุสลาทีนญฺจ ธมฺมานํ อวโพธสฺส, สจฺจปฺปฏิเวธสฺเสว วา อุปายภาวโต ‘‘อภิธมฺมกถามคฺโค’’ติ วุตฺโต. ปพนฺโธ [Pg.9] วา ‘‘มคฺโค’’ติ วุจฺจติ. โส หิ ทีฆตฺตา มคฺโค วิยาติ มคฺโค, ตสฺมา อภิธมฺมกถาปพนฺโธ ‘‘อภิธมฺมกถามคฺโค’’ติ วุตฺโต. เทวานํ คเณน ปริวาริโตติ วตฺวา ปุน เทวานนฺติ วจนํ เตสํ คหณสมตฺถตํ ทีเปติ. น หิ อสมตฺถานํ ภควา เทเสตีติ.

บัดนี้ เมื่อจะแสดงเหตุเกิดแห่งเทศนา จึงกล่าวว่า 'tassā paññāya tejasā' (ด้วยเดชแห่งปัญญานั้น). ปัญญาใดที่เปรียบด้วยพระกรุณาในเบื้องต้น เป็นปัญญาที่สามารถรู้ธรรมที่ควรรู้ทั้งปวงตามสภาวะ สามารถรู้ประเภทแห่งธรรมที่พึงแสดงเหล่านั้น และสามารถจำแนกอัธยาศัยและอธิมุตติเป็นต้นของบุคคลที่พึงโปรดได้, ความหมายคือ ด้วยการประกอบด้วยกำลังตามที่กล่าวมานั้นแห่งปัญญานั้น. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงความที่พระอภิธรรมเทศนาเป็นของไม่ทั่วไป (แก่ผู้อื่น) โดยชี้ให้เห็นว่า พระสัพพัญญุตญาณเท่านั้นที่สามารถเป็นเหตุเกิดแห่งพระอภิธรรมเทศนาได้ ไม่ใช่สิ่งอื่น. คำว่า Maggo (มรรค) หมายถึง อุบาย. เรียกว่า 'abhidhammakathāmaggo' (กระแสแห่งพระอภิธรรมเทศนา) เพราะความเป็นอุบายแห่งการตรัสรู้ธรรมมีขันธ์และอายตนะเป็นต้น และธรรมมีกุศลเป็นต้น หรือเพราะความเป็นอุบายแห่งการแทงตลอดสัจจะนั่นเอง. หรือความสืบเนื่อง (แห่งเทศนา) เรียกว่า 'maggo'. เพราะความสืบเนื่องนั้นยาวเหมือนหนทาง จึงชื่อว่ามรรค, เพราะฉะนั้น ความสืบเนื่องแห่งพระอภิธรรมเทศนา จึงเรียกว่า 'abhidhammakathāmaggo'. เมื่อกล่าวว่า 'แวดล้อมด้วยหมู่เทพ' แล้ว การกล่าวคำว่า 'แห่งเทพทั้งหลาย' ซ้ำอีก ย่อมแสดงถึงความสามารถในการรับฟังของเทพเหล่านั้น. เพราะพระผู้มีพระภาคย่อมไม่ทรงแสดงแก่ผู้ที่ไม่สามารถจะรับได้.

๖. เอวํ กรุณาปญฺญามุเขหิ คุเณหิ ภควโต อภิธมฺมกถามคฺคปฺปวตฺตเนน จ หิตปฺปฏิปตฺติยา ปรมปณามารหตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อธิปฺเปตํ ปณามํ กโรนฺโต อาห ‘‘ตสฺส ปาเท นมสฺสิตฺวา’’ติ. ภควโต โถมเนเนว จ ธมฺมสฺส สฺวากฺขาตตา สงฺฆสฺส จ สุปฺปฏิปนฺนตา ทสฺสิตา โหติ ตปฺปภวสฺส อนญฺญถาภาวโต, ตสฺมา ปณามารหํ ตญฺจ รตนทฺวยํ ปณมนฺโต ‘‘สทฺธมฺมญฺจสฺส…เป… จญฺชลิ’’นฺติ อาห. ตตฺถ ยสฺมา พุทฺโธ ‘‘สเทวเก โลเก ตถาคโต วนฺทนีโย’’ติ, สงฺโฆ จ ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน…เป… อญฺชลิกรณีโย’’ติ (อ. นิ. ๖.๑๐) วุตฺโต, ตสฺมา ‘‘ตสฺส ปาเท นมสฺสิตฺวา, กตฺวา สงฺฆสฺส จญฺชลิ’’นฺติ วุตฺตํ. ธมฺโม ปน สฺวากฺขาตตาทิคุณยุตฺโต ตถานุสฺสรเณน ปูเชตพฺโพ โหติ ‘‘ตเมว ธมฺมํ สกฺกตฺวา ครุํกตฺวา อุปนิสฺสาย วิหเรยฺย’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๑๗๓; อ. นิ. ๔.๒๑) วจนโต, กายวาจาจิตฺเตหิ สพฺพถา ปูเชตพฺโพ, ตสฺมา ‘‘สทฺธมฺมญฺจสฺส ปูเชตฺวา’’ติ วุตฺตํ. สิรีมโตติ เอตฺถ สิรีติ ปญฺญาปุญฺญานํ อธิวจนนฺติ วทนฺติ. อถ วา ปุญฺญนิพฺพตฺตา สรีรโสภคฺคาทิสมฺปตฺติ กตปุญฺเญ นิสฺสยติ, กตปุญฺเญหิ วา นิสฺสียตีติ ‘‘สิรี’’ติ วุจฺจติ, สา จ อติสยวตี ภควโต อตฺถีติ สิรีมา, ภควา, ตสฺส สิรีมโต.

๖. เมื่อแสดงความเป็นผู้ควรแก่การนอบน้อมอย่างยิ่ง ด้วยพระคุณมีพระกรุณาและพระปัญญาเป็นประธาน และด้วยการยังกระแสแห่งพระอภิธรรมเทศนาให้เป็นไปเพื่อการปฏิบัติเกื้อกูลของพระผู้มีพระภาคอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะกระทำการนอบน้อมตามที่ประสงค์ จึงกล่าวว่า 'tassa pāde namassitvā' (นอบน้อมพระบาทของพระองค์นั้น). และด้วยการชมเชยพระผู้มีพระภาคเท่านั้น ย่อมเป็นอันแสดงความที่พระธรรมเป็นธรรมอันพระองค์ตรัสไว้ดีแล้ว และความที่พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้วด้วย เพราะความที่พระธรรมและพระสงฆ์นั้นมีพระองค์เป็นต้นกำเนิดและไม่เป็นอย่างอื่น, เพราะฉะนั้น เมื่อจะนอบน้อมพระรัตนตรัยแม้อีก 2 ประการที่ควรแก่การนอบน้อมนั้น จึงกล่าวว่า 'saddhammañcassa...pe... cañjaliṃ' (และบูชาพระสัทธรรมของพระองค์...เป...กระทำอัญชลี). ในคำนั้น เพราะพระพุทธเจ้าถูกกล่าวว่า 'พระตถาคตเป็นผู้ควรแก่การกราบไหว้ในโลกพร้อมทั้งเทวดา', และพระสงฆ์ถูกกล่าวว่า 'เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว...เป...เป็นผู้ควรแก่การทำอัญชลี' (องฺ. ฉกฺก. 6.10), เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'นอบน้อมพระบาทของพระองค์นั้น กระทำอัญชลีแก่พระสงฆ์'. ส่วนพระธรรมที่ประกอบด้วยคุณมีพระธรรมอันพระองค์ตรัสไว้ดีแล้วเป็นต้น เป็นสิ่งที่พึงบูชาด้วยการระลึกถึงตามความเป็นจริง ตามพระดำรัสที่ว่า 'พึงสักการะเคารพพระธรรมนั้นแหละ อาศัยอยู่' (สํ. ส. 1.173; องฺ. จตุกฺก. 4.21), คือพึงบูชาโดยประการทั้งปวงด้วยกาย วาจา และใจ, เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'บูชาพระสัทธรรมของพระองค์'. ในคำว่า Sirīmato นี้ ท่านกล่าวว่า คำว่า สิริ เป็นชื่อของปัญญาและบุญ. อีกอย่างหนึ่ง ความถึงพร้อมด้วยความงามแห่งสรีระเป็นต้นที่เกิดจากบุญ ย่อมอาศัยอยู่ในบุคคลผู้ทำบุญ หรืออันบุคคลผู้ทำบุญอาศัยใช้สอย จึงเรียกว่า 'สิริ', และสิรินั้นมีอยู่ในพระผู้มีพระภาคอย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่า 'ผู้มีสิริ', ของพระผู้มีพระภาคผู้มีสิรินั้น.

๗. นิปจฺจการสฺสาติ ปณามกิริยาย. อานุภาเวนาติ พเลน. โสเสตฺวาติ สุกฺขาเปตฺวา อนฺตรธาเปตฺวา อตฺถํ ปกาสยิสฺสามีติ สมฺพนฺโธ. อนฺตราเยติ อตฺถปฺปกาสนสฺส อุปฆาตเก. อเสสโตติ นิสฺเสเส สกเล.

๗. คำว่า Nipaccakārassā หมายถึง แห่งการกระทำความนอบน้อม. คำว่า Ānubhāvena หมายถึง ด้วยกำลัง. คำว่า Sosetvā (ทำให้แห้งแล้ว) มีความเชื่อมโยงกับคำว่า 'จะประกาศเนื้อความ' โดยหมายถึง ทำให้เหือดแห้งไป คือทำให้หายไป. คำว่า Antarāye หมายถึง สิ่งที่ขัดขวางการประกาศเนื้อความ. คำว่า Asesato หมายถึง โดยไม่เหลือ คือทั้งหมด.

๘. อิทานิ อภิธมฺมสฺส คมฺภีรตฺถตฺตา อตฺถปฺปกาสนสฺส ทุกฺกรภาวํ ทีเปตุํ ‘‘วิสุทฺธาจารสีเลนา’’ติอาทินา อภิยาจนํ ทสฺเสติ. ถุลฺลจฺจยาทิวิสุทฺธิยา วิสุทฺธาจาโร, ปาราชิกสงฺฆาทิเสสวิสุทฺธิยา วิสุทฺธสีโล. จาริตฺตวาริตฺตวิสุทฺธิยา [Pg.10] วา วิสุทฺธาจารสีโล, เตน. สกฺกจฺจนฺติ จิตฺตึ กตฺวา. อภิยาจิโตติ อภิมุขํ ยาจิโต. เตน อนาทริยํ อตฺถปฺปกาสเน กาตุํ อสกฺกุเณยฺยํ ทสฺเสติ.

๘. บัดนี้ เพื่อแสดงความยากลำบากในการประกาศเนื้อความ เพราะความที่พระอภิธรรมมีเนื้อความลึกซึ้ง จึงแสดงการอ้อนวอนด้วยคำมีอาทิว่า 'visuddhācārasīlena' (ด้วยอาจาระและศีลอันบริสุทธิ์). ชื่อว่ามีอาจาระบริสุทธิ์ เพราะความบริสุทธิ์จากอาบัติถุลลัจจัยเป็นต้น, ชื่อว่ามีศีลบริสุทธิ์ เพราะความบริสุทธิ์จากอาบัติปาราชิกและสังฆาทิเสสเป็นต้น. หรือชื่อว่ามีอาจาระและศีลบริสุทธิ์ เพราะความบริสุทธิ์แห่งจาริตศีลและวาริตศีล, ด้วยอาจาระและศีลนั้น. คำว่า Sakkaccaṃ หมายถึง กระทำความเคารพ. คำว่า Abhiyācito หมายถึง ถูกอ้อนวอนต่อหน้า. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงถึงความไม่สามารถจะกระทำความไม่เอื้อเฟื้อในการประกาศเนื้อความได้.

๙. อิทานิ ยสฺส อตฺถํ ปกาเสตุกาโม, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยํ เทวเทโว’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยนฺติ อภิธมฺมํ. เทวเทโวติ วิสุทฺธิสมฺมุติอุปปตฺติเทวานํ เทโว. โลเก หิ เย ‘‘สรณํ ปรายณ’’นฺติ คนฺตพฺพา คติภูตา, เต ‘‘เทวา’’ติ วุจฺจนฺติ, ภควา จ สพฺพเทวานํ คติภูโตติ. นยโตติ สงฺเขปโต. สมาจิกฺขีติ สมฺมา อาจิกฺขิ ยถา เถโร พุชฺฌติ. เวเนยฺยสตฺเต วิเนตีติ วินายโก, นายกวิรหิโต วา, สยมฺภูติ อตฺโถ.

๙. บัดนี้ เพื่อแสดงเนื้อความที่ประสงค์จะประกาศ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'yaṃ devadevo' (พระอภิธรรมใดที่เทพยิ่งกว่าเทพ). ในคำนั้น คำว่า Yaṃ หมายถึง พระอภิธรรม. คำว่า Devadevo หมายถึง เทพของวิสุทธิเทพ สมมติเทพ และอุปปัตติเทพ. ด้วยว่าในโลก ชนเหล่าใดที่ผู้คนพึงไปหาว่าเป็นที่พึ่ง เป็นที่ไปถึง ชนเหล่านั้นเรียกว่า 'เทพ', และพระผู้มีพระภาคเป็นที่ไปถึงของเทพทั้งปวง. คำว่า Nayato หมายถึง โดยย่อ. คำว่า Samācikkhi หมายถึง ตรัสบอกโดยชอบ คือเพื่อให้พระเถระเข้าใจ. ชื่อว่า Vināyako เพราะย่อมแนะนำเวไนยสัตว์, หรือชื่อว่า วินายกะ เพราะเป็นผู้ปราศจากผู้นำอื่นยิ่งกว่า คือเป็นพระสยัมภู.

๑๐-๑๒. ยญฺจาติ ยญฺจ อภิธมฺมํ ภิกฺขูนํ ปยิรุทาหาสีติ สมฺพนฺโธ. ปยิรุทาหาสีติ กเถสิ. อิตีติ อิมินา อนุกฺกเมน. ‘‘โย ธาริโต’’ติ ยนฺติ อุปโยควเสน วุตฺโต ยํ-สทฺโท ธาริโตติ ปจฺจตฺเตน สมฺพชฺฌมาโน ปจฺจตฺตวเสน ปริณมติ, ตสฺมา โย ธาริโต, โย จ สงฺคีโต, ตสฺส อตฺถํ ปกาสยิสฺสามีติ โยชนา กาตพฺพา. เวเทน ปญฺญาย อีหติ ปวตฺตตีติ เวเทโห, เตน มุนินา. อภิณฺหโสติ พหุโส. อภิธมฺมสฺสาติ เอตํ ‘‘อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ เอเตน โยเชตพฺพํ. อิทานิ โย อตฺถปฺปกาสนสฺส นิสฺสโย, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อาทิโต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อาทิโตติ อาทิมฺหิ ปฐมสงฺคีติยํ.

๑๐-๑๒. คำว่า "ยัญจ" มีความสัมพันธ์กับคำว่า "ยัญจ อภิธัมมัง ภิกขูนัง ปยิรุทาหาสิ" (ซึ่งพระอภิธรรมใด พระองค์ทรงแสดงแก่ภิกษุทั้งหลาย). คำว่า "ปยิรุทาหาสิ" หมายถึง ทรงแสดงแล้ว. คำว่า "อิติ" (ดังนี้) หมายถึง โดยลำดับนี้. คำว่า "โย ธาริโต" (อันใดทรงจำไว้) นั้น คำว่า "ยัง" ที่กล่าวโดยเป็นอุปโยค (กรรม) เมื่อสัมพันธ์กับคำว่า "ธาริโต" โดยเป็นปัจจัตตะ (ประธาน) ย่อมแปรไปโดยเป็นปัจจัตตะ (ประธาน) เพราะฉะนั้น พึงประกอบความว่า "เราจักประกาศอรรถแห่งพระอภิธรรมใดที่ทรงจำไว้ และที่สังคายนาไว้". คำว่า "เวเทโห" หมายถึง ผู้ดำเนินไป (อีหติ) ด้วยเวทะ (ความรู้) คือปัญญา, โดยพระมุนีนั้น. คำว่า "อภิณหโส" หมายถึง บ่อยๆ. คำว่า "อภิธัมมัสสะ" (แห่งพระอภิธรรม) นี้ พึงประกอบกับคำว่า "อัตถัง ปะกาสะยิสสามิ" (จักประกาศอรรถ). บัดนี้ เพื่อแสดงซึ่งที่อาศัยแห่งการประกาศอรรถใด จึงกล่าวคำว่า "อาทิโต" (ในเบื้องต้น) เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น คำว่า "อาทิโต" หมายถึง ในเบื้องต้น คือในการสังคายนาครั้งที่หนึ่ง.

๑๓. ยา อฏฺฐกถา สงฺคีตา, กสฺส ปน สา อฏฺฐกถาติ? อญฺญสฺส วุตฺตสฺส อภาวา ‘‘ยสฺส อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ วุตฺตํ, อธิการวเสน ‘‘ตสฺส อภิธมฺมสฺสา’’ติ วิญฺญายติ. สงฺคีตาติ อตฺถํ ปกาเสตุํ ยุตฺตฏฺฐาเน ‘‘อยํ เอตสฺส อตฺโถ, อยํ เอตสฺส อตฺโถ’’ติ สงฺคเหตฺวา วุตฺตา, ปจฺฉาปิ จ ทุติยตติยสงฺคีตีสุ อนุสงฺคีตา.

๑๓. อรรถกถาใดที่สังคายนาไว้, อรรถกถานั้นเป็นของใครเล่า? เพราะไม่มีการกล่าวถึงสิ่งอื่น จึงกล่าวว่า "เราจักประกาศอรรถแห่งพระอภิธรรมใด" โดยเป็นอำนาจแห่งอธิการ (เรื่องที่กำลังกล่าวถึง) จึงพึงทราบว่า "แห่งพระอภิธรรมนั้น". คำว่า "สังคีตา" (สังคายนาแล้ว) หมายถึง กล่าวรวบรวมไว้ในที่ที่ควรประกาศอรรถว่า "อรรถนี้เป็นของบทนี้, อรรถนี้เป็นของบทนี้" และสังคายนาสืบต่อมาในการสังคายนาครั้งที่สองและสามด้วย.

๑๔-๑๖. อภิสงฺขตาติ รจิตา. ตโตติ อฏฺฐกถาโต. ตนฺตินยานุคนฺติ ตนฺติคตึ อนุคตํ. ภาสนฺติ มาคธภาสํ. นิกายนฺตรลทฺธีหีติ อนฺตรนฺตรา อนุปฺปเวสิตาหิ. อสมฺมิสฺสนฺติ อโวกิณฺณํ. อนากุลนฺติ สนิกาเยปิ อนาวิลํ ปริจฺฉินฺนํ. อสมฺมิสฺโส อนากุโล จ โย มหาวิหารวาสีนํ อตฺถวินิจฺฉโย, ตํ ทีปยนฺโต อตฺถํ ปกาสยิสฺสามีติ[Pg.11]. เอเตน ติปิฏกจูฬนาคตฺเถราทีหิ วุตฺโต เถรวาโทปิ สงฺคหิโต โหติ. อถ วา ตมฺพปณฺณิภาสํ อปเนตฺวา มาคธภาสญฺจ อาโรเปตฺวา ปกาสิยมาโน โย อภิธมฺมสฺส อตฺโถ อสมฺมิสฺโส อนากุโลเยว จ โหติ มหาวิหารวาสีนญฺจ วินิจฺฉยภูโต, ตํ อตฺถํ ‘‘เอโส มหาวิหารวาสีนํ วินิจฺฉโย’’ติ ทีปยนฺโต ปกาสยิสฺสามิ. ตปฺปกาสเนเนว หิ โส ตถา ทีปิโต โหตีติ.

๑๔-๑๖. คำว่า "อภิสังขตา" หมายถึง รจนาไว้แล้ว. คำว่า "ตโต" (จากนั้น) หมายถึง จากอรรถกถา. คำว่า "ตันตินยานุคัง" หมายถึง เป็นไปตามแนวแห่งพระบาลี. คำว่า "ภาสัง" หมายถึง ภาษามาคธ. คำว่า "นิกายันตรลัทธีหิ" หมายถึง ด้วยลัทธิของนิกายอื่นที่แทรกเข้ามาเป็นครั้งคราว. คำว่า "อสัมมิสสัง" หมายถึง ไม่ปะปนกัน. คำว่า "อนากุลัง" หมายถึง ไม่สับสน คือกำหนดได้ชัดเจนแม้ในนิกายของตน. เราจักประกาศอรรถโดยแสดงซึ่งอรรถวินิจฉัยของพระมหาวิหารวาสีทั้งหลายที่ไม่ปะปนและไม่สับสน. ด้วยเหตุนี้ พระเถรวาทที่กล่าวโดยพระติปิฏกจุฬนาคเถระเป็นต้น ก็ย่อมสงเคราะห์เข้าไว้ด้วย. อีกอย่างหนึ่ง เราจักประกาศอรรถแห่งพระอภิธรรมใดที่ประกาศโดยการนำภาษาลังกาออกไป และนำภาษามาคธเข้ามาใส่ ซึ่งเป็นอรรถที่ไม่ปะปนและไม่สับสน และเป็นวินิจฉัยของพระมหาวิหารวาสีทั้งหลาย โดยแสดงว่า "นี่คือวินิจฉัยของพระมหาวิหารวาสีทั้งหลาย". เพราะการประกาศนั้นนั่นเอง อรรถนั้นจึงชื่อว่าถูกแสดงแล้วอย่างนั้น.

๑๗. โตสยนฺโต วิจกฺขเณติ วิจกฺขเณ โตสยนฺโต คเหตพฺพํ คเหตฺวานาติ เอวํ โยเชตฺวา ‘‘คเหตพฺพฏฺฐาเนเยว คหิตํ สุฏฺฐุ กต’’นฺติ เอวํ โตสยนฺโตติ อตฺถํ วทนฺติ. เอวํ สติ คเหตพฺพคฺคหเณเนว โตสนํ กตํ, น อญฺเญน อตฺถปฺปกาสเนนาติ เอตํ อาปชฺเชยฺย. โตสยนฺโต อตฺถํ ปกาสยิสฺสามีติ เอวํ ปน โยชนาย สติ คเหตพฺพคฺคหณํ อญฺญญฺจ สพฺพํ อตฺถปฺปกาสนํ โหตีติ สพฺเพน เตน โตสนํ กตํ โหติ, ตสฺมา โตสยนฺโต อตฺถํ ปกาสยิสฺสามีติ ยุตฺตรูปา.

๑๗. คำว่า "โตสะยันโต วิจักขเณ" (ยังผู้ฉลาดให้ยินดี) นั้น พวกอาจารย์กล่าวอรรถว่า "ยังผู้ฉลาดให้ยินดี" โดยประกอบความว่า "เมื่อถือเอาสิ่งที่ควรถือเอาแล้ว" ดังนี้ว่า "สิ่งที่ถือเอาในที่ที่ควรถือเอาเท่านั้น ทำได้ดีแล้ว" ดังนี้ จึงยังผู้ฉลาดให้ยินดี. เมื่อเป็นเช่นนี้ การยังผู้ฉลาดให้ยินดีก็ทำได้ด้วยการถือเอาสิ่งที่ควรถือเอาเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยการประกาศอรรถอื่น ดังนี้ พึงถึงซึ่งข้อนี้. แต่เมื่อมีการประกอบความว่า "เราจักประกาศอรรถโดยยังผู้ฉลาดให้ยินดี" ดังนี้ การถือเอาสิ่งที่ควรถือเอา และการประกาศอรรถอื่นทั้งหมด ย่อมเป็นการยังผู้ฉลาดให้ยินดีด้วยสิ่งนั้นทั้งหมด เพราะฉะนั้น การประกอบความว่า "โตสะยันโต อัตถัง ปะกาสะยิสสามิ" (เราจักประกาศอรรถโดยยังผู้ฉลาดให้ยินดี) จึงเหมาะสม.

๑๘-๒๐. อิทานิ ยํ อตฺถปฺปกาสนํ กตฺตุกาโม, ตสฺส มหตฺตํ ปริหริตุํ ‘‘กมฺมฏฺฐานานี’’ติอาทิมาห. อตฺถวณฺณนนฺติ เอตฺถ วณฺณนา นาม วิวริตฺวา วิตฺถาเรตฺวา วจนํ. อิตีติ ‘‘อปเนตฺวา ตโต ภาส’’นฺติ เอวมาทินา ยถาทสฺสิตปฺปกาเรน. อิติ โสตูนํ อุสฺสาหุปฺปาทนสฺส เหตุํ ทสฺเสติ. อภิธมฺมกถนฺติ อภิธมฺมฏฺฐกถํ. นิสาเมถาติ สุณาถ. อิทานิ อวสฺสํ อยํ โสตพฺพาเยวาติ ทฬฺหํ อุสฺสาเหนฺโต อาห ‘‘ทุลฺลภา หิ อยํ กถา’’ติ.

๑๘-๒๐. บัดนี้ เพื่อรักษาความสำคัญของการประกาศอรรถใดที่ประสงค์จะทำ จึงกล่าวคำว่า "กัมมัฏฐานานิ" (กรรมฐานทั้งหลาย) เป็นต้น. ในคำว่า "อัตถวัณณนัง" (การพรรณนาอรรถ) นี้ คำว่า "วัณณนา" หมายถึง การกล่าวโดยเปิดเผยและขยายความ. คำว่า "อิติ" (ดังนี้) หมายถึง โดยประการที่แสดงไว้แล้ว มีคำว่า "อัปปะเนตวา ตะโต ภาสัง" (นำภาษาจากนั้นออกไป) เป็นต้น. ดังนี้ ย่อมแสดงเหตุแห่งการยังความอุตสาหะให้เกิดขึ้นแก่ผู้ฟัง. คำว่า "อภิธัมมะกะถัง" (เรื่องพระอภิธรรม) หมายถึง อภิธัมมัตถกถา. คำว่า "นิสาเมถะ" (จงฟัง) หมายถึง จงฟัง. บัดนี้ เมื่อเร่งเร้าอย่างหนักแน่นว่า "เรื่องนี้พึงฟังอย่างแน่นอน" จึงกล่าวว่า "เรื่องนี้หายากแท้".

วีสติคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาคาถา ๒๐ จบลงแล้ว.

นิทานกถาวณฺณนา

การพรรณนานิทานกถา

อฏฺฐสาลินึ ตาว วณฺเณนฺเตหิ อาจริเยหิ ตสฺสา สนฺนิเวโส วิภาเวตพฺโพ. ตสฺมา อิทํ วุจฺจติ –

เมื่ออาจารย์ทั้งหลายพรรณนาอรรถสาลินีอยู่ พึงแสดงการจัดวาง (สันนิวาส) ของอรรถสาลินีนั้น. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวคำนี้ว่า –

‘‘วจนตฺโถ ปริจฺเฉโท, สนฺนิเวโส จ ปาฬิยา;

สาคเรหิ ตถา จินฺตา, เทสนาหิ คมฺภีรตา.

"อรรถแห่งบท การกำหนด การจัดวางแห่งพระบาลี ความคิดด้วยสาครทั้งหลาย ความลึกซึ้งด้วยเทศนาทั้งหลาย.

‘‘เทสนาย [Pg.12] สรีรสฺส, ปวตฺติคฺคหณํ ตถา;

เถรสฺส วาจนามคฺค-ตปฺปภาวิตตาปิ จ.

"การถือเอาการเป็นไปแห่งกายแห่งเทศนา และความเป็นไปตามแนวการสาธยายของพระเถระนั้นด้วย.

‘‘ปฏิเวธา ตถา พุทฺธ-วจนาทีหิ อาทิโต;

อาภิธมฺมิกภาวสฺส, สาธนํ สพฺพทสฺสิโน.

"การแทงตลอด และการยังความเป็นผู้รู้แจ้งอภิธรรมของพระสัพพัญญูให้สำเร็จด้วยพุทธพจน์เป็นต้นในเบื้องต้น.

‘‘วินเยนาถ โคสิงฺค-สุตฺเตน จ มเหสินา;

ภาสิตตฺตสฺส สํสิทฺธิ, นิทาเนน จ ทีปิตา.

"ความสำเร็จแห่งการที่พระมเหสีทรงแสดงไว้ด้วยพระวินัยและโคสิงคสูตร และแสดงไว้ด้วยนิทาน.

‘‘ปกาเสตฺวา อิมํ สพฺพํ, ปฏิญฺญาตกถา กตา;

อฏฺฐสาลินิยา เอตํ, สนฺนิเวสํ วิภาวเย’’ติ.

"เมื่อประกาศทั้งหมดนี้แล้ว เรื่องที่ปฏิญญาไว้ก็สำเร็จแล้ว พึงแสดงการจัดวางนี้ในอรรถสาลินี."

วจนตฺถวิชานเนน วิทิตาภิธมฺมสามญฺญตฺถสฺส อภิธมฺมกถา วุจฺจมานา โสเภยฺยาติ อภิธมฺมปริชานนเมว อาทิมฺหิ ยุตฺตรูปนฺติ ตทตฺถํ ปุจฺฉติ ‘‘ตตฺถ เกนฏฺเฐน อภิธมฺโม’’ติ. ตตฺถ ตตฺถาติ ‘‘อภิธมฺมสฺส อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ ยทิทํ วุตฺตํ, ตสฺมึ. ‘‘ยสฺส อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ ปฏิญฺญาตํ, โส อภิธมฺโม เกนฏฺเฐน อภิธมฺโมติ อตฺโถ. ตตฺถาติ วา ‘‘อภิธมฺมกถ’’นฺติ เอตสฺมึ วจเน โย อภิธมฺโม วุตฺโต, โส เกนฏฺเฐน อภิธมฺโมติ อตฺโถ. ธมฺมาติเรกธมฺมวิเสสฏฺเฐนาติ เอตฺถ ธมฺโม อติเรโก ธมฺมาติเรโก, สุตฺตนฺตาธิกา ปาฬีติ อตฺโถ. ธมฺโม วิเสโส ธมฺมวิเสโส ธมฺมาติสโย, วิจิตฺตา ปาฬีติ อตฺโถ, ธมฺมาติเรกธมฺมวิเสสา เอว อตฺโถ ธมฺมาติเรกธมฺมวิเสสฏฺโฐ. ทฺวินฺนมฺปิ อตฺถานํ อภิธมฺมสทฺทสฺส อตฺถภาเวน สามญฺญโต เอกวจนนิทฺเทโส กโต. ตสฺมาติ ยสฺมา ‘‘อภิกฺกมนฺติ, อภิกฺกนฺตวณฺณา’’ติอาทีสุ วิย อติเรกวิเสสฏฺฐทีปโก อภิสทฺโท, ตสฺมา อยมฺปิ ธมฺโม ธมฺมาติเรกธมฺมวิเสสฏฺเฐน ‘‘อภิธมฺโม’’ติ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ.

เพราะว่าเมื่อรู้ความหมายทั่วไปของพระอภิธรรมด้วยการรู้ความหมายของบทแล้ว เรื่องพระอภิธรรมที่กล่าวอยู่ย่อมงดงาม เพราะฉะนั้น การรู้พระอภิธรรมเท่านั้นจึงเหมาะสมในเบื้องต้น จึงถามถึงความหมายนั้นว่า "ในคำเหล่านั้น พระอภิธรรมเป็นอภิธรรมด้วยอรรถว่าอะไร?" คำว่า "ตัตถะ ตัตถะ" (ในคำเหล่านั้น) หมายถึง ในคำที่กล่าวไว้ว่า "เราจักประกาศอรรถแห่งพระอภิธรรม". พระอภิธรรมใดที่ปฏิญญาไว้ว่า "เราจักประกาศอรรถแห่งพระอภิธรรมนั้น" พระอภิธรรมนั้นเป็นอภิธรรมด้วยอรรถว่าอะไร? ดังนี้คือความหมาย. หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า "ตัตถะ" (ในคำเหล่านั้น) หมายถึง ในคำว่า "อภิธัมมะกะถา" (เรื่องพระอภิธรรม) พระอภิธรรมใดที่กล่าวไว้ พระอภิธรรมนั้นเป็นอภิธรรมด้วยอรรถว่าอะไร? ดังนี้คือความหมาย. ในคำว่า "ธัมมาติเรกธัมมวิเสสัฏเฐนะ" (ด้วยอรรถว่าธรรมอันยิ่งและธรรมอันวิเศษ) นี้ คำว่า "ธัมโม อติเรโก" (ธรรมอันยิ่ง) คือ "ธัมมาติเรโก" (ธรรมอันยิ่ง), หมายถึง พระบาลีที่ยิ่งกว่าพระสูตร. คำว่า "ธัมโม วิเสโส" (ธรรมอันวิเศษ) คือ "ธัมมวิเสโส" (ธรรมอันวิเศษ) คือ "ธัมมาติสะโย" (ธรรมอันประเสริฐ), หมายถึง พระบาลีที่วิจิตร, อรรถว่าธรรมอันยิ่งและธรรมอันวิเศษนั่นเอง คืออรรถว่าธรรมอันยิ่งและธรรมอันวิเศษ. การกล่าวด้วยเอกพจน์ได้ทำไว้โดยความหมายทั่วไปของการเป็นอรรถของคำว่า "อภิธรรม" ของอรรถทั้งสอง. เพราะฉะนั้น เพราะอภิศัพท์เป็นเครื่องแสดงอรรถว่ายิ่งและวิเศษ เหมือนในคำว่า "อภิกกมันติ" (ก้าวล่วงไป) "อภิกกันตะวัณณา" (มีวรรณะอันงามยิ่ง) เป็นต้น เพราะฉะนั้น ธรรมนี้ก็ชื่อว่า "อภิธรรม" ด้วยอรรถว่าธรรมอันยิ่งและธรรมอันวิเศษ ดังนี้คือความสัมพันธ์.

ตตฺถ สิยา – ‘‘อภิกฺกมนฺติ, อภิกฺกนฺตวณฺณา’’ติ เอตฺถ ธาตุสทฺทสฺส ปุรโต ปยุชฺชมาโน อภิสทฺโท กิริยาย อติเรกวิเสสภาวทีปโก โหตีติ ยุตฺตํ อุปสคฺคภาวโต, ธมฺมสทฺโท ปน น ธาตุสทฺโทติ เอตสฺมา ปุรโต อภิสทฺโท ปโยคเมว นารหติ. อถาปิ ปยุชฺเชยฺย, กิริยาวิเสสกา อุปสคฺคา, น จ ธมฺโม กิริยาติ ธมฺมสฺส อติเรกวิเสสภาวทีปนํ น ยุตฺตนฺติ? โน น ยุตฺตํ. อญฺญสฺสปิ หิ อุปสคฺคสฺส อธาตุสทฺทา [Pg.13] ปุรโต ปยุชฺชมานสฺส อกิริยายปิ อติเรกวิเสสภาวทีปกสฺส ทสฺสนโตติ เอตมตฺถํ วิภาเวตุํ อติฉตฺตาทิอุทาหรณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ. เอวเมวาติ ยถา ฉตฺตาติเรกฉตฺตวิเสสาทิอตฺเถน อติฉตฺตาทโย โหนฺติ อติสทฺทสฺส อุปสคฺคสฺส อธาตุสทฺทสฺสปิ ปุรโต ปยุชฺชมานสฺส อกิริยาย จ ตพฺภาวทีปกตฺตา, เอวมยมฺปิ ธมฺโม ธมฺมาติเรกธมฺมวิเสสฏฺเฐน ‘‘อภิธมฺโม’’ติ วุจฺจติ อภิ-สทฺทสฺส อุปสคฺคสฺส อธาตุสทฺทสฺสปิ ปุรโต ปยุชฺชมานสฺส อกิริยาย จ ตพฺภาวทีปกตฺตาติ อธิปฺปาโย.

ในเรื่องนั้น พึงมีคำถามว่า – ในคำว่า “อภิกฺกมนฺติ” (ก้าวไป) และ “อภิกฺกนฺตวณฺณา” (มีวรรณะงามยิ่ง) นี้ อภิศัพท์ที่ใช้ข้างหน้าธาตุศัพท์ ย่อมเป็นเครื่องแสดงความเป็นส่วนพิเศษยิ่งของกิริยา ย่อมสมควรเพราะเป็นอุปสัค แต่ธรรมศัพท์ไม่ใช่ธาตุศัพท์ เพราะเหตุนั้น อภิศัพท์จึงไม่ควรใช้ข้างหน้าเลย ถึงแม้จะใช้ อุปสัคทั้งหลายเป็นเครื่องวิเศษของกิริยา และธรรมก็ไม่ใช่กิริยา เพราะเหตุนั้น การแสดงความเป็นส่วนพิเศษยิ่งของธรรมจึงไม่สมควรใช่ไหม? ไม่ใช่ว่าไม่สมควร เพราะว่า แม้อุปสัคอื่นที่ใช้ข้างหน้าอธาตุศัพท์ ก็ปรากฏเป็นเครื่องแสดงความเป็นส่วนพิเศษยิ่งของอากิริยา (สิ่งที่ไม่ใช่กิริยา) ได้ เพราะเหตุนั้น เพื่อจะแสดงอรรถนี้ จึงยกตัวอย่าง “อติฉตฺต” (ร่มอันยิ่ง) เป็นต้น มาแสดงแล้วกล่าวว่า “ยถา” (เหมือนอย่าง) เป็นต้น เหมือนอย่างนั้นแล คือ เหมือนอย่างที่คำว่า “อติฉตฺต” เป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยอรรถว่า ร่มอันยิ่ง ร่มอันพิเศษยิ่ง เพราะอติศัพท์ซึ่งเป็นอุปสัคที่ใช้ข้างหน้าอธาตุศัพท์ ก็เป็นเครื่องแสดงความเป็นส่วนพิเศษยิ่งของอากิริยาได้ ฉันใด ธรรมนี้ก็เหมือนกัน ย่อมถูกเรียกว่า “อภิธรรม” โดยอรรถว่า ธรรมอันยิ่ง ธรรมอันพิเศษยิ่ง เพราะอภิศัพท์ซึ่งเป็นอุปสัคที่ใช้ข้างหน้าอธาตุศัพท์ ก็เป็นเครื่องแสดงความเป็นส่วนพิเศษยิ่งของอากิริยาได้ ฉันนั้น นี้เป็นอธิบาย.

เอกเทเสเนว วิภตฺตาติ ‘‘กตเม จ, ภิกฺขเว, ปญฺจกฺขนฺธา? รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ. กตโม จ, ภิกฺขเว, รูปกฺขนฺโธ? ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตา…เป… สนฺติเก วา, อยํ วุจฺจติ รูปกฺขนฺโธ’’ติเอวมาทินา (สํ. นิ. ๓.๔๘; วิภ. ๒) อุทฺเทสนิทฺเทสมตฺเตเนว วิภตฺตา, ‘‘ตตฺถ กตมํ รูปํ อตีต’’นฺติเอวมาทินา (วิภ. ๓) ปฏินิทฺเทสสฺส อภิธมฺมภาชนียสฺส ปญฺหปุจฺฉกสฺส จ อภาวา น นิปฺปเทเสน. อภิธมฺมํ ปตฺวา ปน…เป… นิปฺปเทสโตว วิภตฺตา, ตสฺมา อยมฺปิ ธมฺโม ธมฺมาติเรกธมฺมวิเสสฏฺเฐน ‘‘อภิธมฺโม’’ติ วุจฺจติ นิปฺปเทสานํ ติณฺณมฺปิ นยานํ อติเรกปาฬิภาวโต วิเสสปาฬิภาวโต จาติ อธิปฺปาโย. สุตฺตนฺเต พาวีสติยา อินฺทฺริยานํ เอกโต อนาคตตฺตา อินฺทฺริยวิภงฺเค สุตฺตนฺตภาชนียํ นตฺถิ. ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สมฺภวนฺตี’’ติอาทินา ปฏิจฺจสมุปฺปาเท ตสฺส ตสฺส ปจฺจยธมฺมสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ ปจฺจยภาโว อุทฺทิฏฺโฐ, อุทฺทิฏฺฐธมฺมานญฺจ กุสลาทิภาโว ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺเชตพฺโพ, น เจตฺถ ‘‘อวิชฺชาสงฺขารา’’ติ เอวํ วุตฺโต อุทฺเทโส อตฺถีติ ปญฺหปุจฺฉกํ นตฺถิ. สุตฺตนฺเต ปญฺจ สิกฺขาปทานิ อุทฺทิฏฺฐานิ ปาณาติปาตา เวรมณีติอาทีนิ. สา ปน เวรมณี ยทิ สภาวกิจฺจาทิวเสน วิภชีเยยฺย, ‘‘อารติ วิรตี’’ติอาทินา อภิธมฺมภาชนียเมว โหติ. อถาปิ จิตฺตุปฺปาทวเสน วิภชีเยยฺย, ตถาปิ อภิธมฺมภาชนียเมว โหติ. อญฺโญ ปน เวรมณีนํ วิภชิตพฺพปฺปกาโร นตฺถิ, เยน ปกาเรน สุตฺตนฺตภาชนียํ วตฺตพฺพํ สิยา. ตสฺมา สิกฺขาปทวิภงฺเค สุตฺตนฺตภาชนียํ นตฺถิ.

จำแนกโดยส่วนเดียว คือ ในพระสูตรจำแนกโดยการยกหัวข้อและอธิบายเท่านั้น ด้วยบทมีอาทิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ขันธ์ ๕ เป็นไฉน? รูปขันธ์…ฯลฯ…วิญญาณขันธ์. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปขันธ์เป็นไฉน? รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต…ฯลฯ…หรือปัจจุบัน นี้เรียกว่ารูปขันธ์” ดังนี้ (สํ. นิ. 3.48; วิภงฺค. 2) ไม่ได้จำแนกโดยไม่เหลือส่วน เพราะไม่มีการอธิบายซ้ำ (ปฏินิทเทส) ไม่มีอภิธรรมภาชนีย์ และไม่มีการถามปัญหา ด้วยบทมีอาทิว่า “ในรูปนั้น รูปที่เป็นอดีตเป็นไฉน” ดังนี้ (วิภงฺค. 3) แต่เมื่อถึงอภิธรรมแล้ว…ฯลฯ…จำแนกโดยไม่เหลือส่วนเลย เพราะเหตุนั้น ธรรมนี้ก็ถูกเรียกว่า “อภิธรรม” โดยอรรถว่า ธรรมอันยิ่ง ธรรมอันพิเศษยิ่ง เพราะเป็นพระบาลีอันยิ่ง เป็นพระบาลีอันพิเศษยิ่งของนัยทั้ง ๓ ที่ไม่เหลือส่วน นี้เป็นอธิบาย. ในพระสูตร อินทรีย์ ๒๒ ไม่ได้มาพร้อมกัน เพราะเหตุนั้น ในอินทริยวิภังค์จึงไม่มีสุตตันตภาชนีย์. ในปฏิจจสมุปบาท ด้วยบทมีอาทิว่า “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายย่อมเกิด” ดังนี้ ได้แสดงความเป็นปัจจัยของปัจจัยธรรมนั้นๆ แก่ปัจจยุปปันนธรรมทั้งหลาย และธรรมที่แสดงแล้วนั้น พึงถามและตอบความเป็นกุศลเป็นต้น แต่ในที่นี้ไม่มีการยกหัวข้อที่กล่าวไว้ว่า “อวิชชาสังขาร” ดังนี้ เพราะเหตุนั้น จึงไม่มีการถามปัญหา. ในพระสูตร ได้แสดงสิกขาบท ๕ มีปาณาติปาตา เวรมณี (เจตนาเครื่องงดเว้นจากการฆ่าสัตว์) เป็นต้น. แต่เวรมณีนั้น หากจะจำแนกโดยความเป็นสภาวะและกิจเป็นต้น ก็ย่อมเป็นอภิธรรมภาชนีย์เท่านั้น ด้วยบทมีอาทิว่า “อารติ วิรติ” (ความงดเว้น ความเว้นขาด) เป็นต้น. ถึงแม้จะจำแนกโดยอาศัยจิตตุปบาท ก็ย่อมเป็นอภิธรรมภาชนีย์เท่านั้น. ส่วนการจำแนกเวรมณีอย่างอื่นที่พึงกล่าวว่าเป็นสุตตันตภาชนีย์นั้น ไม่มี. เพราะเหตุนั้น ในสิกขาบทวิภังค์จึงไม่มีสุตตันตภาชนีย์.

วจนตฺถโต อภิธมฺเม ญาเต ปริจฺเฉทโต ญาเปตุํ อาห ‘‘ปกรณปริจฺเฉทโต’’ติอาทิ. กติปยาว ปญฺหวารา อวเสสาติ ธมฺมหทยวิภงฺเค อนาคตา หุตฺวา มหาธมฺมหทเย อาคตา ธมฺมหทยวิภงฺควจนวเสน [Pg.14] อวเสสา กติปยาว ปญฺหวาราติ อตฺโถ. เอตฺเถว สงฺคหิตาติ ‘‘อปุพฺพํ นตฺถี’’ติ วุตฺตํ. อปฺปมตฺติกาว ตนฺติ อวเสสาติ ธมฺมหทยวิภงฺเค อนาคนฺตฺวา มหาธมฺมหทเย อาคตตนฺติโต ยทิ ปถวีอาทีนํ วิตฺถารกถา มหาธาตุกถา รูปกณฺฑธาตุวิภงฺคาทีสุ, อถ ธาตุกถาย วิตฺถารกถา ธาตุกถาย อนาคนฺตฺวา มหาธาตุกถาย อาคตตนฺติ อปฺปมตฺติกาวาติ อธิปฺปาโย.

เมื่ออภิธรรมเป็นที่รู้แล้วโดยอรรถแห่งบท เพื่อให้รู้โดยปริจเฉท จึงกล่าวว่า “โดยปริจเฉทแห่งปกรณ์” เป็นต้น. คำว่า “ปัญหาพารเหลืออยู่เพียงเล็กน้อย” คือ ปัญหาพารที่ไม่ได้มาในธัมมหทัยวิภังค์ แต่มาในมหาธัมมหทัยนั้น เป็นปัญหาพารที่เหลืออยู่เพียงเล็กน้อยโดยคำกล่าวของธัมมหทัยวิภังค์ นี้เป็นอรรถ. คำว่า “สงเคราะห์ไว้ในที่นี้เท่านั้น” คือ กล่าวว่า “ไม่มีของใหม่”. คำว่า “พระบาลีเหลืออยู่เพียงเล็กน้อย” คือ หากเรื่องราวพิสดารของปฐวีเป็นต้น มีอยู่ในมหาธาตุกถา รูปกัณฑธาตุวิภังค์เป็นต้น ซึ่งเป็นพระบาลีที่ไม่ได้มาในธัมมหทัยวิภังค์ แต่มาในมหาธัมมหทัย และเรื่องราวพิสดารของธาตุกถา ซึ่งเป็นพระบาลีที่ไม่ได้มาในธาตุกถา แต่มาในมหาธาตุกถา ก็เป็นพระบาลีเพียงเล็กน้อย นี้เป็นอธิบาย.

ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘สาวกภาสิตตฺตา ฉฑฺเฑถ น’’นฺติ, ตํ พุทฺธภาสิตภาวทสฺสเนน ปฏิเสเธตุํ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ หี’’ติอาทิมาห. จตูสุ ปญฺเหสูติ ‘‘อุปลพฺภติ นุปลพฺภตี’’ติ ปฏิญฺญาย คหิตาย ปฏิกฺเขปคหณตฺถํ ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ’’ติ วุตฺตํ สจฺจิกฏฺฐํ นิสฺสยํ กตฺวา อุปาทาย ปวตฺตา ทฺเวปิ ปญฺจกา เอโก ปญฺโห, ‘‘สพฺพตฺถา’’ติ สรีรํ สพฺพํ วา เทสํ อุปาทาย ปวตฺตา เอโก, ‘‘สพฺพทา’’ติ กาลมุปาทาย เอโก, ‘‘สพฺเพสู’’ติ ยทิ ขนฺธายตนาทโย คหิตา, เต อุปาทาย ปวตฺตา, อถ ปน ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ สพฺพตฺถ สพฺพทา’’ติ เอเตหิ น โกจิ สจฺจิกฏฺโฐ เทโส กาโล วา อคฺคหิโต อตฺถิ, เต ปน สามญฺญวเสน คเหตฺวา อนุโยโค กโต, น เภทวเสนาติ เภทวเสน คเหตฺวา อนุยุญฺชิตุํ ‘‘สพฺเพสู’’ติ วุตฺตา สจฺจิกฏฺฐเทสกาลปฺปเทเส อุปาทาย จ ปวตฺตา เอโกติ เอเตสุ จตูสุ. ทฺวินฺนํ ปญฺจกานนฺติ เอตฺถ ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ…เป… มิจฺฉา’’ติ เอกํ, ‘‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ…เป… มิจฺฉา’’ติ (กถา. ๑๘) เอกํ, ‘‘ตฺวํ เจ ปน มญฺญสิ…เป… อิทํ เต มิจฺฉา’’ติ (กถา. ๓) เอกํ, ‘‘เอเส เจ ทุนฺนิคฺคหิเต…เป… อิทํ เต มิจฺฉา’’ติ เอกํ, ‘‘น เหวํ นิคฺคเหตพฺเพ, เตน หิ ยํ นิคฺคณฺหาสิ…เป… สุกตา ปฏิปาทนา’’ติ (กถา. ๑๐) เอกนฺติ เอวํ นิคฺคหกรณํ, ปฏิกมฺมกรณํ, นิคฺคหสฺส สุนิคฺคหภาวํ อิจฺฉโต ปฏิญฺญาฐปเนน ปฏิกมฺมเวฐนํ, ปฏิกมฺมสฺส ทุปฺปฏิกมฺมภาวํ อิจฺฉโต ตํนิทสฺสเนน นิคฺคหสฺส ทุนฺนิคฺคหภาวทสฺสเนน นิคฺคหนิพฺเพฐนํ, อนิคฺคหภาวาโรปนาทินา เฉโทติ อยํ เอโก ปญฺจโก, โย อฏฺฐกถายํ อนุโลมปญฺจกปฏิกมฺมจตุกฺกนิคฺคหจตุกฺกอุปนยนจตุกฺกนิคมนจตุกฺก นาเมหิ สกวาทิปุพฺพปกฺเข อนุโลมปจฺจนีกปญฺจโกติ วุตฺโต, ปรวาทิปุพฺพปกฺเข จ เอวเมว ปจฺจนียานุโลมปญฺจโกติ วุตฺโต. เอวํ ทฺเว ปญฺจกา เวทิตพฺพา. เอวํ เสสปญฺเหสุปีติ อฏฺฐ ปญฺจกา อฏฺฐมุขา วาทยุตฺตีติ [Pg.15] วุตฺตา. ยุตฺตีติ อุปาโย, วาทสฺส ยุตฺติ วาทยุตฺติ, วาทปฺปวตฺตนสฺส อุปาโยติ อตฺโถ.

ส่วนคำที่กล่าวว่า ‘อย่าทิ้งเพราะเป็นคำที่สาวกกล่าว’ นั้น ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า ‘เพราะพระสัมมาสัมพุทธเจ้า’ เพื่อปฏิเสธคำนั้นด้วยการแสดงว่า (คำนั้น) เป็นคำที่พระพุทธเจ้าตรัสแล้ว. ในปัญหา ๔ อย่างนั้น ปัญจกะ ๒ อย่างที่ดำเนินไปโดยอาศัยสัจจิกัตถะที่กล่าวว่า ‘สัจจิกัตถะใด’ เพื่อต้องการถือเอาการปฏิเสธในคำปฏิญญาที่รับไว้ว่า ‘บุคคลย่อมมีอยู่ หรือย่อมไม่มีอยู่’ จัดเป็นปัญหาหนึ่ง. คำว่า ‘ในที่ทั้งปวง’ เป็นปัญหาหนึ่งที่ดำเนินไปโดยอาศัยกายทั้งหมดหรือประเทศทั้งหมด. คำว่า ‘ในกาลทั้งปวง’ เป็นปัญหาหนึ่งที่ดำเนินไปโดยอาศัยกาล. คำว่า ‘ในสิ่งทั้งปวง’ นั้น หากถือเอาขันธ์และอายตนะเป็นต้น ก็เป็นปัญหาที่ดำเนินไปโดยอาศัยสิ่งเหล่านั้น แต่ถ้าหากว่าไม่มีสัจจิกัตถะ ประเทศ หรือกาลใดๆ ที่ไม่ถูกถือเอาด้วยคำว่า ‘สัจจิกัตถะใด ในที่ทั้งปวง ในกาลทั้งปวง’ เหล่านี้ และการสอบสวนนั้นกระทำไปโดยถือเอาโดยสามัญ ไม่ใช่โดยการจำแนก ดังนั้น เพื่อสอบสวนโดยการจำแนก คำว่า ‘ในสิ่งทั้งปวง’ จึงกล่าวถึงปัญหาหนึ่งที่ดำเนินไปโดยอาศัยสัจจิกัตถะ ประเทศ กาล และส่วนต่างๆ ในปัญหา ๔ อย่างนี้. ในปัญจกะ ๒ อย่างนั้น คำว่า ‘บุคคลย่อมมีอยู่...เป...ผิด’ เป็นอย่างหนึ่ง, คำว่า ‘บุคคลย่อมไม่มีอยู่...เป...ผิด’ (กถาวัตถุ ๑๘) เป็นอย่างหนึ่ง, คำว่า ‘ถ้าท่านสำคัญ...เป...ข้อนี้ของท่านผิด’ (กถาวัตถุ ๓) เป็นอย่างหนึ่ง, คำว่า ‘ถ้าข้อนี้ยากที่จะข่ม...เป...ข้อนี้ของท่านผิด’ เป็นอย่างหนึ่ง, คำว่า ‘ไม่พึงข่มอย่างนี้ เพราะฉะนั้น ท่านข่มสิ่งใด...เป...การปฏิบัติทำดีแล้ว’ (กถาวัตถุ ๑๐) เป็นอย่างหนึ่ง. การทำนิคคหะ, การทำปฏิกัมมะ, การพันปฏิกัมมะด้วยการตั้งปฏิญญาของผู้ปรารถนาความเป็นนิคคหะที่ข่มได้ดี, การแก้ความข่มด้วยการแสดงความเป็นนิคคหะที่ข่มได้ยากด้วยการแสดงปฏิกัมมะนั้นของผู้ปรารถนาความเป็นปฏิกัมมะที่แก้ได้ยาก, และการตัดบทด้วยการยกความเป็นอานิคคหะเป็นต้นขึ้นแสดง นี้เป็นปัญจกะหนึ่ง ซึ่งในอรรถกถาเรียกว่า อนุปโลมปัญจกะ ปฏิกัมมจตุกกะ นิคคหจตุกกะ อุปนยจตุกกะ นิคมนจตุกกะ ในฝ่ายบุรพภาคของสกวาที และในฝ่ายบุรพภาคของปรวาทีก็เรียกว่า ปัจจนียานุโลมปัญจกะ เช่นเดียวกัน. พึงทราบปัญจกะ ๒ อย่างอย่างนี้. แม้ในปัญหาที่เหลือก็เช่นกัน ปัญจกะ ๘ อย่าง เรียกว่า วาทะยุตติมีหน้า ๘. คำว่า ยุตติ คือ อุบาย, วาทะยุตติ คือ อุบายแห่งวาทะ, อธิบายว่า เป็นอุบายในการดำเนินวาทะ.

อนุโลมปจฺจนีกปญฺจเก อาทินิคฺคหํ ทสฺเสตฺวา ปจฺจนียานุโลมปญฺจเก จ อาทินิคฺคหเมว ทสฺเสตฺวา มาติกํ ทีเปตุํ ‘‘สา ปเนสา’’ติอาทิมาห. ปุคฺคโลติ อตฺตา สตฺโต ชีโว. อุปลพฺภตีติ ปญฺญาย อุปคนฺตฺวา ลพฺภติ. สจฺจิกฏฺฐปรมฏฺเฐนาติ มายามรีจิอาทโย วิย นาภูตากาเรน, อนุสฺสวาทีหิ คเหตพฺพา วิย น อนุตฺตมตฺถภาเวน, อถ โข ภูเตน อุตฺตมตฺถภาเวน อุปลพฺภตีติ ปุจฺฉติ. อิตโร ตาทิสํ อิจฺฉนฺโต ปฏิชานาติ. ปุน โย สจฺจิกฏฺฐปรมฏฺเฐน อุปลพฺภติ, โส สจฺจิกฏฺฐปรมฏฺฐโต อญฺโญ ตทาธาโร, อญฺญตฺร วา เตหิ, เตสํ วา อาธารภูโต, อนญฺโญ วา ตโต รุปฺปนาทิสภาวโต สปฺปจฺจยาทิสภาวโต วา อุปลพฺภมาโน อาปชฺชตีติ อนุยุญฺชติ ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ…เป… ปรมฏฺเฐนา’’ติ. อิตโร ปุคฺคลสฺส รูปาทีหิ อญฺญตฺตํ อนญฺญตฺตญฺจ อนิจฺฉนฺโต ‘‘น เหว’’นฺติ ปฏิกฺขิปติ. ปุน สกวาที ปฏิญฺญาย เอกตฺตาปนฺนํ อปฺปฏิกฺขิปิตพฺพํ ปฏิกฺขิปตีติ กตฺวา นิคฺคหํ อาโรเปนฺโต อาห ‘‘อาชานาหิ นิคฺคห’’นฺติ. ‘‘ปุคฺคโล นุปลพฺภตี’’ติ ปุฏฺโฐ สกวาที ปุคฺคลทิฏฺฐึ ปฏิเสเธนฺโต ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิชานาติ. ปุน อิตโร โย สจฺจิกฏฺเฐน นุปลพฺภติ ปุคฺคโล, โส สจฺจิกฏฺฐปรมฏฺฐโต อญฺโญ วา อนญฺโญ วา นุปลพฺภตีติ อาปชฺชติ อญฺญสฺส ปการสฺส อภาวาติ อนุยุญฺชติ ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ…เป… ปรมฏฺเฐนา’’ติ. ยสฺมา ปน ปุคฺคโล สพฺเพน สพฺพํ นุปลพฺภติ, ตสฺมา ตสฺส อญฺญตฺตานญฺญตฺตานุโยโค อนนุโยโค ปุคฺคลลทฺธึ ปฏิเสเธนฺตสฺส อนาปชฺชนโตติ ‘‘น เหว’’นฺติ ปฏิกฺขิปติ. อิตโร ปฏิญฺญาย อาปชฺชนเลสเมว ปสฺสนฺโต อวิปรีตํ อตฺถํ อสมฺพุชฺฌนฺโตเยว นิคฺคหํ อาโรเปติ ‘‘อาชานาหิ นิคฺคห’’นฺติ.

ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ก็ปัญจกะนั้น’ เพื่อแสดงมาติกา โดยแสดงการข่มในเบื้องต้นในอนุปโลมปัจจนียปัญจกะ และแสดงการข่มในเบื้องต้นในปัจจนียานุโลมปัญจกะด้วย. คำว่า บุคคล คือ อัตตา สัตว์ ชีวะ. คำว่า ย่อมมีอยู่ คือ ย่อมได้โดยการเข้าถึงด้วยปัญญา. คำว่า โดยสัจจิกัตถปรมัตถ์นั้น ท่านถามว่า ‘ย่อมมีอยู่โดยความเป็นจริงอันสูงสุด’ คือ ไม่ใช่โดยอาการที่ไม่เป็นจริงเหมือนมายาและพยับแดดเป็นต้น, ไม่ใช่โดยความเป็นสภาวะที่มิใช่อรรถอันสูงสุดเหมือนสิ่งที่พึงถือเอาด้วยอนุสสาวะเป็นต้น, แต่ย่อมมีอยู่โดยความเป็นอรรถอันสูงสุดที่เป็นจริง. ฝ่ายตรงข้ามผู้ปรารถนาเช่นนั้น ย่อมปฏิญญา. อีกอย่าง บุคคลใดมีอยู่โดยสัจจิกัตถปรมัตถ์ บุคคลนั้นย่อมถึงซึ่งความเป็นอื่นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์ มีสัจจิกัตถปรมัตถ์นั้นเป็นที่อาศัย, หรือเป็นอื่นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์เหล่านั้น, หรือเป็นที่อาศัยของสัจจิกัตถปรมัตถ์เหล่านั้น, หรือไม่เป็นอื่นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์นั้น โดยความเป็นสภาวะที่มีความสลายไปเป็นต้น หรือโดยความเป็นสภาวะที่มีปัจจัยเป็นต้น เมื่อมีอยู่ดังนี้ ท่านจึงสอบสวนว่า ‘สัจจิกัตถะใด...เป...โดยปรมัตถ์’. ฝ่ายตรงข้ามผู้ไม่ปรารถนาความเป็นอื่นและความไม่เป็นอื่นของบุคคลจากรูปเป็นต้น ย่อมปฏิเสธว่า ‘ไม่เป็นอย่างนั้น’. อีกอย่าง สกวาทีกล่าวว่า ‘จงรู้การข่ม’ โดยยกนิคคหะขึ้น เพราะถือว่าฝ่ายตรงข้ามปฏิเสธสิ่งที่ถึงความเป็นอันเดียวกันกับปฏิญญา ซึ่งไม่ควรปฏิเสธ. สกวาทีถูกถามว่า ‘บุคคลย่อมไม่มีอยู่’ ย่อมปฏิญญาว่า ‘ใช่’ โดยปฏิเสธปุคคลทิฏฐิ. อีกอย่าง บุคคลใดไม่มีอยู่โดยสัจจิกัตถะ บุคคลนั้นย่อมถึงซึ่ง (ภาวะที่ว่า) ไม่มีอยู่โดยความเป็นอื่นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์ หรือไม่เป็นอื่นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์ เพราะไม่มีประเภทอื่น ท่านจึงสอบสวนว่า ‘สัจจิกัตถะใด...เป...โดยปรมัตถ์’. แต่เพราะบุคคลไม่มีอยู่โดยประการทั้งปวง ดังนั้น การสอบสวนความเป็นอื่นและความไม่เป็นอื่นของบุคคลนั้น จึงไม่เป็นการสอบสวน และเพราะไม่ถึง (ความผิด) สำหรับผู้ปฏิเสธปุคคลลัทธิ ท่านจึงปฏิเสธว่า ‘ไม่เป็นอย่างนั้น’. ฝ่ายตรงข้ามเห็นเพียงเลศแห่งการถึง (ความผิด) ตามปฏิญญาเท่านั้น โดยไม่เข้าใจเนื้อความที่ไม่คลาดเคลื่อนนั่นเอง ย่อมยกนิคคหะขึ้นว่า ‘จงรู้การข่ม’.

อิตีติ ยํ ทิสฺวา มาติกา ฐปิตา, เอวํ เทสิตตฺตาติ อธิปฺปาโย. ยถา กินฺติ เยน ปกาเรน พุทฺธภาสิตํ นาม ชาตํ, ตํ นิทสฺสนํ กินฺติ อตฺโถ. ยโตนิทานนฺติ ยํการณา ฉอชฺฌตฺติกพาหิรายตนาทินิทานนฺติ อตฺโถ. ปปญฺจสญฺญาสงฺขาติ ตณฺหามานทิฏฺฐิปปญฺจสมฺปยุตฺตา สญฺญาโกฏฺฐาสา. สมุทาจรนฺตีติ อชฺฌาจรนฺติ. เอตฺถ เจติ เอเตสุ อายตนาทีสุ ตณฺหามานทิฏฺฐีหิ อภินนฺทิตพฺพํ อภิวทิตพฺพํ อชฺโฌสิตพฺพญฺจ นตฺถิ เจ[Pg.16]. นนุ นตฺถิเยว, กสฺมา ‘‘นตฺถิ เจ’’ติ วุตฺตนฺติ? สจฺจํ นตฺถิ, อปฺปหีนาภินนฺทนาภิวทนชฺโฌสานานํ ปน ปุถุชฺชนานํ อภินนฺทิตพฺพาทิปฺปการานิ อายตนาทีนิ โหนฺตีติ เตสํ น สกฺกา ‘‘นตฺถี’’ติ วตฺตุํ, ปหีนาภินนฺทนาทีนํ ปน สพฺพถา นตฺถีติ ‘‘นตฺถิ เจ’’ติ วุตฺตํ. เอเสวนฺโตติ อภินนฺทนาทีนํ นตฺถิภาวกโร มคฺโค ตปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิภูตํ ผลํ วา ราคานุสยาทีนํ อนฺโต อวสานํ, อปฺปวตฺตีติ อตฺโถ.

คำว่า 'อิติ' มีอธิบายว่า มาติกาอันพระผู้มีพระภาคทรงตั้งไว้แล้วด้วยทรงเห็นว่าดังนี้ และทรงแสดงไว้แล้วอย่างนี้. คำว่า 'ยถา กินติ' มีอธิบายว่า 'การแสดงนั้นอย่างไร' คือ 'ด้วยอาการใด ชื่อว่าพุทธภาษิตเกิดขึ้นแล้ว'. คำว่า 'ยโตนิทานัง' มีอธิบายว่า 'เพราะเหตุใด' คือมีอายตนะภายในและภายนอก ๖ เป็นต้นเป็นนิทาน. คำว่า 'ปปัญจสัญญาสังขา' คือส่วนแห่งสัญญาที่ประกอบด้วยปปัญจะคือตัณหา มานะ ทิฏฐิ. คำว่า 'สมุทาจารันติ' คือ 'อัชฌาจารันติ' (ย่อมเป็นไป). คำว่า 'เอตถะ เจ' คือ ถ้าไม่มีสิ่งที่ควรเพลิดเพลิน ควรกล่าวถึง ควรยึดมั่นด้วยตัณหา มานะ ทิฏฐิ ในอายตนะเป็นต้นเหล่านั้น. (มีปัญหาว่า) ก็ไม่มีอยู่แล้วมิใช่หรือ เพราะเหตุไรจึงตรัสว่า 'ถ้าไม่มี'? (ตอบว่า) จริงอยู่ ไม่มี แต่สำหรับปุถุชนผู้ยังละความเพลิดเพลิน ความกล่าวถึง ความยึดมั่นไม่ได้ อายตนะเป็นต้นเหล่านั้นย่อมเป็นสิ่งที่ควรเพลิดเพลินเป็นต้น เพราะฉะนั้นจึงไม่สามารถกล่าวแก่ปุถุชนเหล่านั้นได้ว่า 'ไม่มี'. แต่สำหรับผู้ละความเพลิดเพลินเป็นต้นได้แล้ว ย่อมไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า 'ถ้าไม่มี'. คำว่า 'เอเสวันโต' คือ มรรคที่ทำให้ความเพลิดเพลินเป็นต้นไม่มี หรือผลที่เป็นเครื่องระงับความเพลิดเพลินเป็นต้นนั้น เป็นที่สุด เป็นความสิ้นสุดแห่งราคานุสัยเป็นต้น มีอธิบายว่า ไม่เป็นไป.

ชานํ ชานาตีติ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน ชานิตพฺพํ ชานาติ. น หิ ปเทสญาณวา ชานิตพฺพํ สพฺพํ ชานาตีติ. ปสฺสํ ปสฺสตีติ ทิพฺพจกฺขุปญฺญาจกฺขุธมฺมจกฺขุพุทฺธจกฺขุสมนฺตจกฺขุสงฺขาเตหิ ปญฺจหิ จกฺขูหิ ปสฺสิตพฺพํ ปสฺสติ. อถ วา ชานํ ชานาตีติ ยถา อญฺเญ สวิปลฺลาสา กามรูปปริญฺญาวาทิโน ชานนฺตาปิ วิปลฺลาสวเสน ชานนฺติ, น เอวํ ภควา, ภควา ปน ปหีนวิปลฺลาสตฺตา ชานนฺโต ชานาติเยว, ทิฏฺฐิทสฺสนสฺส จ อภาวา ปสฺสนฺโต ปสฺสติเยวาติ อตฺโถ. จกฺขุภูโตติ ปญฺญาจกฺขุมยตฺตา สตฺเตสุ จ ตทุปฺปาทนโต โลกสฺส จกฺขุภูโต. ญาณภูโตติ เอตสฺส จ เอวเมว อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ธมฺมา โพธิปกฺขิยา. พฺรหฺมา มคฺโค, เตหิ อุปฺปนฺนตฺตา โลกสฺส จ ตทุปฺปาทนโต ตพฺภูโต. วตฺตาติ จตุสจฺจธมฺเม วทตีติ วตฺตา. ปวตฺตาติ จิรํ สจฺจปฺปฏิเวธํ ปวตฺเตนฺโต วทตีติ ปวตฺตา. อตฺถสฺส นินฺเนตาติ อตฺถํ อุทฺธริตฺวา ทสฺเสตา, ปรมตฺถํ วา นิพฺพานํ ปาปยิตา. อมตสฺส ทาตาติ อมตสจฺฉิกิริยํ สตฺเตสุ อุปฺปาเทนฺโต อมตํ ททาตีติ อมตสฺส ทาตา. โพธิปกฺขิยธมฺมานํ ตทายตฺตภาวโต ธมฺมสฺสามี. สุวณฺณาลิงฺคนฺติ สุวณฺณมยํ อาลิงฺคํ ขุทฺทกมุทิงฺคํ. สุปุปฺผิตสตปตฺตปทุมมิว สสฺสิริกํ สโสภํ สุปุปฺผิตสตปตฺตสสฺสิริกํ.

คำว่า 'ชานัง ชานาติ' คือ ย่อมรู้สิ่งที่ควรรู้ด้วยสัพพัญญุตญาณ. เพราะว่าผู้มีญาณเฉพาะส่วน ย่อมไม่รู้สิ่งที่ควรรู้ทั้งหมด. คำว่า 'ปัสสัง ปัสสติ' คือ ย่อมเห็นสิ่งที่ควรเห็นด้วยจักษุ ๕ ประการ คือ ทิพยจักษุ ปัญญาจักษุ ธรรมจักษุ พุทธจักษุ และสมันตจักษุ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า 'รู้ก็รู้' (ชานัง ชานาติ) เหมือนอย่างชนเหล่าอื่นผู้มีความคลาดเคลื่อน ผู้กล่าวถึงการกำหนดรู้กามและรูป แม้รู้ก็รู้ด้วยอำนาจแห่งความคลาดเคลื่อน พระผู้มีพระภาคไม่เป็นอย่างนั้น แต่พระผู้มีพระภาคทรงละความคลาดเคลื่อนได้แล้ว เมื่อทรงรู้ก็ย่อมรู้ทีเดียว และเพราะไม่มีทิฏฐิและทัสสนะ เมื่อทรงเห็นก็ย่อมเห็นทีเดียว มีอธิบายดังนี้. คำว่า 'จักขุภูโต' คือ เพราะเป็นสภาพเป็นปัญญาจักษุ และเพราะทรงยังปัญญาจักษุนั้นให้เกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลาย จึงเป็นจักษุของโลก. คำว่า 'ญาณภูโต' พึงเห็นอธิบายของคำนี้ก็อย่างนี้เหมือนกัน. ธรรมทั้งหลายคือโพธิปักขิยธรรม พรหมคือมรรค เพราะเกิดขึ้นด้วยธรรมเหล่านั้น และเพราะทรงยังธรรมเหล่านั้นให้เกิดขึ้นแก่โลก จึงเป็นสภาพนั้น. คำว่า 'วัตตา' คือ ชื่อว่าผู้กล่าว เพราะกล่าวซึ่งจตุราริยสัจธรรม. คำว่า 'ปวัตตา' คือ ชื่อว่าผู้ยังให้เป็นไป เพราะยังการแทงตลอดสัจจะให้เป็นไปตลอดกาลนาน. คำว่า 'อัตถัสสะ นินเนตา' คือ ผู้ยกประโยชน์ขึ้นแสดง หรือผู้ยังพระนิพพานอันเป็นปรมัตถ์ให้ถึง. คำว่า 'อะมะตัสสะ ทาตา' คือ ชื่อว่าผู้ให้ซึ่งอมตะ เพราะยังการกระทำให้แจ้งซึ่งอมตะให้เกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลาย จึงชื่อว่าให้ซึ่งอมตะ. เป็นเจ้าของแห่งธรรม เพราะโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายมีธรรมนั้นเป็นที่อาศัย. คำว่า 'สุวัณณาลึงคัง' คือ ตะโพนน้อยอันทำด้วยทอง. มีสิริ มีความงาม เหมือนดอกบัวร้อยกลีบที่บานสะพรั่ง มีสิริเหมือนดอกบัวร้อยกลีบที่บานสะพรั่ง.

อนุโมทิตกาลโต ปฏฺฐาย…เป… พุทฺธภาสิตํ นาม ชาตนฺติ เอเตน อนุโมทนา พุทฺธภาสิตภาวสฺส การณนฺติ อยมตฺโถ วุตฺโต วิย ทิสฺสติ, เอวญฺจ สติ กถาวตฺถุสฺส พุทฺธภาสิตภาโว น สิยา อนนุโมทิตตฺตา, ตสฺมา เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ – ‘‘มหากจฺจายโน เอวํ วิภชิสฺสตี’’ติ ทิสฺวา ภควา มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา วิหารํ ปวิฏฺโฐ, ตเถว จ เถโร ภควตา ทินฺนนเยน ฐปิตมาติกาย วิภชีติ พุทฺธภาสิตํ นาม ชาตํ, ตํ ปน อนุโมทนาย ปากฏํ ชาตนฺติ เอตมตฺถํ สนฺธาย ‘‘เอวํ สตฺถารา…เป… นาม ชาต’’นฺติ วุตฺตนฺติ.

คำว่า 'ตั้งแต่เวลาที่ทรงอนุโมทนาเป็นต้นไป...ชื่อว่าพุทธภาษิตเกิดขึ้นแล้ว' ด้วยคำนี้ อธิบายว่า การอนุโมทนาเป็นเหตุแห่งความเป็นพุทธภาษิต ย่อมปรากฏเหมือนกล่าวไว้แล้ว และเมื่อเป็นเช่นนั้น ความเป็นพุทธภาษิตของกถาวัตถุจะไม่พึงมี เพราะไม่ได้อนุโมทนา เพราะฉะนั้น พึงเห็นอธิบายในเรื่องนี้อย่างนี้ว่า พระผู้มีพระภาคทรงเห็นว่า 'พระมหากัจจายนะจักจำแนกอย่างนี้' แล้วทรงวางมาติกาไว้ เสด็จเข้าสู่พระวิหารแล้ว และพระเถระก็ได้จำแนกมาติกาที่ทรงตั้งไว้แล้วตามนัยที่พระผู้มีพระภาคประทานให้ ชื่อว่าพุทธภาษิตเกิดขึ้นแล้ว แต่พุทธภาษิตนั้นปรากฏขึ้นด้วยการอนุโมทนา คำว่า 'เอวัง สัตถารา...ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว' นี้ ตรัสหมายถึงอธิบายนี้.

อิทานิ [Pg.17] ปาฬิยา สนฺนิเวสํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ ธมฺมสงฺคณีปกรเณ’’ติอาทิมาห. กามาวจรกุสลโต อฏฺฐาติ กามาวจรกุสเล จตฺตาโร ขนฺเธ คเหตฺวา ตโต อฏฺฐ จิตฺตานิ อุทฺธรติ. ปฐมา วิภตฺตีติปิ วทนฺติ. เอกูนนวุติ จิตฺตานีติ ยตฺถ เอตานิ จิตฺตานิ วิภตฺตานิ, เต ปาฬิปฺปเทสา ‘‘เอกูนนวุติ จิตฺตานี’’ติ วุตฺตา. เตสญฺจ สมุทาโย จิตฺตวิภตฺติ, ตสฺมา อุปปนฺนเมตํ ‘‘เอกูนนวุติ จิตฺตานิ จิตฺตวิภตฺตี’’ติ. มาติกญฺจ อุทฺทิสิตฺวา ตตฺถ เอเกกํ ปทํ อุทฺธริตฺวา ยสฺมา จิตฺตานิ วิภตฺตานิ, ตสฺมา มาติกาปิ จิตฺตวิภตฺติอนฺโตคธาเยวาติ จิตฺตุปฺปาทกณฺฑํ มาติกาปทภาชนียวเสน ทุวิธนฺติ อิทมฺปิ วจนํ ยุชฺชติ.

บัดนี้ เพื่อแสดงการจัดวางแห่งบาลี จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ในพระธรรมสังคณีปกรณ์นั้น'. คำว่า 'อัฏฐะ' (แปด) จากกุศลที่เป็นกามาวจร คือ ย่อมยกจิต ๘ ดวงขึ้นจากกุศลที่เป็นกามาวจร โดยถือเอาขันธ์ ๔. บางพวกก็กล่าวว่า เป็นวิภัตติที่ ๑. คำว่า 'เอกูนนะวะติ จิตตานิ' คือ บาลีบทเหล่านั้นที่จิต ๘๙ ดวงถูกจำแนกไว้ ถูกเรียกว่า 'จิต ๘๙'. และการรวมกันของจิตเหล่านั้นคือจิตตวิภัตติ เพราะฉะนั้น คำว่า 'จิต ๘๙ คือจิตตวิภัตติ' นี้จึงสมควร. และเพราะจิตทั้งหลายถูกจำแนกไว้ โดยยกมาติกาขึ้นแสดง และยกบทแต่ละบทในมาติกานั้นขึ้นแสดง เพราะฉะนั้น มาติกาก็รวมอยู่ในจิตตวิภัตติด้วย. คำว่า 'จิตตุปปาทกัณฑ์มี ๒ อย่าง โดยเป็นมาติกาและบทภาชนีย์' นี้ก็สมควร.

มูลโตติ ‘‘ตีณิ กุสลมูลานี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๙๘๕) กุสลาทีนํ มูลวเสน สงฺขิปิตฺวา วจนํ. ‘‘เวทนากฺขนฺโธ’’ติอาทินา ขนฺธโต. ‘‘กายกมฺม’’นฺติอาทินา ทฺวารโต. ‘‘สุขภูมิยํ กามาวจเร’’ติอาทินา (ธ. ส. ๙๘๘) ภูมิโต. อตฺโถติ เหตุผลํ. ธมฺโมติ เหตุ. ‘‘ตีณิ กุสลมูลานิ ตีณิ อกุสลมูลานี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๙๘๕-๙๘๖) เหตุวเสน สงฺคโห ธมฺมโต นิกฺเขโป. ‘‘ตํสมฺปยุตฺโต, ตํสมุฏฺฐานา ตเทกฏฺฐา จ กิเลสา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๙๘๕-๙๘๖) เหตุผลวเสน สงฺคโห อตฺถโต นิกฺเขโป. อถ วา ธมฺโมติ ภาสิโต. อตฺโถติ ภาสิตตฺโถ. ‘‘ตโย กุสลเหตู’’ติ (ธ. ส. ๑๐๕๙) ธมฺโม. ‘‘ตตฺถ กตเม ตโย กุสลเหตู อโลโภ’’ติอาทิ (ธ. ส. ๑๐๖๐) อตฺโถ, โส จ ธมฺโม. ‘‘ตตฺถ กตโม อโลโภ’’ติอาทิ (ธ. ส. ๑๐๖๑) อตฺโถติ เอวํ อตฺถธมฺมวเสน นิกฺเขโป เวทิตพฺโพ. นามโตติ ‘‘ตีณิ กุสลมูลานี’’ติ วุตฺตธมฺมานํ อโลโภติอาทินามวเสน. ลิงฺคโตติ อุทฺทิฏฺฐสฺส เอกสฺเสว ธมฺมสฺส ‘‘อโลโภ อลุพฺภนา อลุพฺภิตตฺต’’นฺติ (ธ. ส. ๑๐๖๑) ปุริสาทิลิงฺควเสน นิกฺเขโป.

โดยมูล คือ การกล่าวโดยย่อด้วยอำนาจแห่งมูลของกุศลเป็นต้นว่า “กุศลมูล ๓” เป็นต้น (ธ.ส. ๙๘๕) โดยขันธ์ คือ โดยขันธ์ว่า “เวทนาขันธ์” เป็นต้น โดยทวาร คือ โดยทวารว่า “กายกรรม” เป็นต้น โดยภูมิ คือ โดยภูมิว่า “ในสุขภูมิ ในกามาวจร” เป็นต้น (ธ.ส. ๙๘๘) อัตถะ คือ ผลของเหตุ ธรรม คือ เหตุ การสงเคราะห์โดยอำนาจแห่งเหตุว่า “กุศลมูล ๓ อกุศลมูล ๓” เป็นต้น (ธ.ส. ๙๘๕-๙๘๖) เป็นการวางบทโดยธรรม การสงเคราะห์โดยอำนาจแห่งเหตุและผลว่า “กิเลสทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยกุศลมูลนั้น มีกุศลมูลนั้นเป็นสมุฏฐาน และมีที่ตั้งอันเดียวกันกับกุศลมูลนั้น” เป็นต้น (ธ.ส. ๙๘๕-๙๘๖) เป็นการวางบทโดยอัตถะ อีกนัยหนึ่ง ธรรม คือ พระบาลีที่ตรัสไว้ อัตถะ คือ เนื้อความที่ตรัสไว้ คำว่า “กุศลเหตุ ๓” (ธ.ส. ๑๐๕๙) เป็นธรรม คำว่า “ในกุศลเหตุ ๓ นั้น กุศลเหตุ ๓ เป็นไฉน คือ อโลภะ” เป็นต้น (ธ.ส. ๑๐๖๐) เป็นอัตถะ และอัตถะนั้นก็เป็นธรรมด้วย คำว่า “ในอโลภะนั้น อโลภะเป็นไฉน” เป็นต้น (ธ.ส. ๑๐๖๑) เป็นอัตถะ พึงทราบการวางบทโดยอำนาจแห่งอัตถะและธรรมอย่างนี้ โดยนาม คือ ด้วยอำนาจแห่งนามมีอโลภะเป็นต้น ของธรรมที่กล่าวไว้ว่า “กุศลมูล ๓” โดยลิงค์ คือ เป็นการวางบทของธรรมอย่างเดียวที่ยกขึ้นแสดงว่า “อโลภะ ความไม่โลภ ภาวะแห่งความไม่โลภ” (ธ.ส. ๑๐๖๑) ด้วยอำนาจแห่งลิงค์มีปุริสลิงค์เป็นต้น

คณนจารนฺติ คณนปฺปวตฺตึ. สมาเนนฺตีติ สมานํ กโรนฺติ ปูเรนฺติ, ตถา สมาเนตพฺพนฺติ เอตฺถาปิ. ‘‘วิชฺชาภาคิโน อวิชฺชาภาคิโน’’ติ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๑๐๑) เอวมาทีสุ เอตฺถ วิญฺญาเตสุ อาภิธมฺมิกตฺเถรา สุตฺตนฺตํ สุณนฺตา จินฺเตนฺตา จ สุตฺตนฺเตสุ ‘‘วิชฺชาภาคิโน’’ติอาทีสุ อาคเตสุ อตฺถสฺส วิญฺญาตตฺตา น กิลมนฺตีติ เอตมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อาภิธมฺมิกตฺเถรานํ…เป… อกิลมตฺถํ ฐปิตา’’ติ.

คณนาจาร คือ การดำเนินไปของการนับ สมาเนนติ คือ ทำให้เสมอกัน ทำให้เต็ม แม้ในคำว่า สมาเนตัพพัง นี้ก็เช่นกัน ในคำว่า “มีส่วนแห่งวิชชา มีส่วนแห่งอวิชชา” เป็นต้น (ธ.ส. ทุกมาติกา ๑๐๑) ในที่นี้ เมื่อพระเถระผู้เป็นอภิธรรมิกะทั้งหลายได้รู้ความหมายแล้ว ฟังและพิจารณาสูตรทั้งหลาย เมื่อความหมายในคำว่า “มีส่วนแห่งวิชชา” เป็นต้น ที่มาในสูตรทั้งหลายเป็นที่รู้แล้ว ย่อมไม่ลำบาก คำนี้กล่าวอ้างถึงความหมายนั้นว่า “เพื่อความไม่ลำบากของพระเถระผู้เป็นอภิธรรมิกะทั้งหลาย...เป...ตั้งไว้แล้ว”

อนมตคฺโคติ [Pg.18] อญฺญาตคฺโค. ขนฺธนฺตรนฺติ ขนฺธนานตฺตํ, ขนฺธเมว วา. คเหตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา สณฺหํ, สุขุมาย ปญฺญาย คเหตพฺพโต สุขุมญฺจ ธมฺมํ สณฺหสุขุมธมฺมํ. พลวตา ญาณเวเคน ปวตฺตตฺตา พลวโต ญาณเวคสฺส นิมิตฺตภาวโต จ พลวํ. คมฺภีรเมว คมฺภีรคตํ, คมฺภีรานิ วา คตานิ คมนานิ เอตสฺส สนฺตีติ คมฺภีรคตํ. ยถานุปุพฺพนฺติ ยถานุปุพฺเพน. นิขิเลนาติ นิรวเสเสน เทสิตํ, ปญฺจขิลรหิเตน วา ภควตา เทสิตํ. รูปคตํวาติ หตฺถคตํ รูปํ วิย จกฺขุนา. ‘‘ปฏิเวธญาเณน สมนฺตปฏฺฐานํ โย ปสฺสติ, โส อตฺเถว, โน นตฺถี’’ติ อตฺตานํ สนฺธาย เถโร วทตีติ.

อนมตัคคะ คือ มีเบื้องต้นและเบื้องปลายอันรู้ไม่ได้ ขันธันตระ คือ ความต่างกันแห่งขันธ์ หรือขันธ์นั่นเอง สัณหะ คือ ละเอียด เพราะไม่สามารถจะถือเอาได้ สุขุมะ คือ ละเอียด เพราะพึงถือเอาด้วยปัญญาอันละเอียด ธรรมอันละเอียดและสุขุม ชื่อว่าสัณหสุขุมธรรม พละ คือ มีกำลัง เพราะเป็นไปโดยกำลังแห่งญาณอันมีกำลัง และเพราะเป็นนิมิตแห่งกำลังแห่งญาณอันมีกำลัง ชื่อว่าพละ คัมภีรคตะ คือ ลึกซึ้ง หรือมีทางไปอันลึกซึ้ง ยถานุปุพพะ คือ ตามลำดับ นิขิเลนะ คือ ทรงแสดงโดยไม่เหลือ หรือพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงโดยปราศจากขีละ ๕ รูปคตังวะ คือ เหมือนรูปที่อยู่ในมือ (ที่เห็น) ด้วยตา พระเถระกล่าวอ้างถึงตนเองว่า “ผู้ใดเห็นสมันตปัฏฐานด้วยปัญญาเครื่องแทงตลอด ผู้นั้นย่อมมีอยู่ ไม่ใช่ไม่มี”

ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺเค อาคเตสุ เอกาธิเกสุ อฏฺฐสุ กิเลสสเตสุ อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตานิ อปเนตฺวา เสสา ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย จ อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนภาเวน ทิคุณิตานิ ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสานิ ทสาธิกานิ โหนฺติ, อปฺปกํ ปน อูนมธิกํ วา น คณนูปคํ โหตีติ ‘‘ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺส’’นฺติ วุตฺตํ. อิตเรสํ อตีตาทิภาวามสนา อคฺคหณํ เขปเน ทฏฺฐพฺพํ.

ในกิเลส ๘๐๑ ที่มาในขุททกวัตถุวิภังค์ เมื่อเว้นตัณหาวิจริต ๑๐๘ ที่เหลือคือทิฏฐิ ๖๒ และที่คูณด้วย ๒ โดยความเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นแล้วและยังไม่เกิดขึ้น ย่อมเป็นกิเลส ๑,๕๑๐ แต่ส่วนที่น้อยหรือมากไปเล็กน้อยไม่นับรวม จึงกล่าวว่า “กิเลส ๑,๕๐๐” พึงเห็นการไม่ถือเอาการพิจารณาโดยความเป็นอดีตเป็นต้นของกิเลสอื่นในการทำให้สิ้นไป

เมจกปฏาติ นีลนิภา ปฏา. จิตฺตสมุฏฺฐานา วณฺณธาตูติ จิตฺตปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานา วณฺณธาตูติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. กสฺมา? น หิ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ พหิ นิคจฺฉตีติ, จิตฺตสมุฏฺฐานรูปปรมฺปราย อาคตตฺตา ปน เอวํ วุตฺตํ. อถ วา จิตฺตสมุฏฺฐานา วณฺณธาตูติ เอตฺถ ปจฺจยอุตุสทฺทานํ โลปํ กตฺวา โสเยว ปุพฺเพ วุตฺโต อตฺโถ สุวณฺณตา สุสฺสรตา วิย. เอตฺถ หิ ‘‘สุสฺสรตา’’ติ อุปาทินฺนกาธิกาเร อาคตํ, น จ สทฺโท อุปาทินฺนโก อตฺถิ, ตสฺมา อุปาทินฺนกรูปโอฏฺฐตาลุอาทินิสฺสยตฺตา เอวํ วุตฺตนฺติ, เอวเมตฺถาปิ จิตฺตปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานํ สนฺธาย ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานา วณฺณธาตู’’ติ วทติ.

เมจกปฏะ คือ ผ้ามีสีเขียวคล้ำ จิตตสมุฏฐานา วรรณธาตุ คือ พึงถือเอาความหมายว่า วรรณธาตุที่เกิดจากจิตและอุตุที่เป็นปัจจัย เพราะเหตุไร? เพราะรูปที่เกิดจากจิตย่อมไม่ออกไปภายนอก แต่คำนี้กล่าวไว้เช่นนั้นเพราะมาโดยลำดับแห่งรูปที่เกิดจากจิต อีกนัยหนึ่ง ในคำว่า จิตตสมุฏฐานา วรรณธาตุ นี้ เมื่อลบคำว่า ปัจจัย และ อุตุ เสีย ความหมายที่กล่าวไว้ก่อนหน้านั้นก็คือ ความเป็นทองคำ ความมีเสียงไพเราะ ในที่นี้ คำว่า “สุสสรตา” มาในอธิการแห่งอุปาทินนกะ แต่เสียงไม่ใช่อุปาทินนกะ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวไว้เช่นนั้นเพราะอาศัยรูปที่เป็นอุปาทินนกะมีริมฝีปากและเพดานเป็นต้น แม้ในที่นี้ก็เช่นกัน กล่าวถึงจิตตปัจจัยอุตุสมุฏฐานะว่า “จิตตสมุฏฐานา วรรณธาตุ”

กายสกฺขินฺติ ปจฺจกฺขํ. ทนฺตาวรณนฺติ โอฏฺฐทฺวยํ. มุขาทานนฺติ มุขวิวรํ. สิลิฏฺฐนฺติ สํคตํ สุสณฺฐิตํ. สเร นิมิตฺตํ คเหตฺวาติ ‘‘ธมฺโม เอโส วุจฺจตี’’ติ ธมฺมสฺสรวเสน นิมิตฺตํ คเหตฺวา, น กิเลสานุพฺยญฺชนวเสน. เอกปฺปหาเรนาติ เอตฺถ ปหาโรติ ทิวสสฺส ตติโย ภาโค วุจฺจติ. เอวํ สนฺเตติ ปุพฺเพ วุตฺตมคฺคเหตฺวา วาจนามคฺคสฺส เถรปฺปภวตฺตวจนเมว คเหตฺวา เตน ปุริมวจนญฺจ ปฏิกฺขิปนฺโต โจเทติ.

กายสักขี คือ ประจักษ์ ทันตาวรณะ คือ ริมฝีปากทั้งสอง มุขาธานะ คือ ช่องปาก สิลิตถะ คือ ประกอบกันดี ตั้งอยู่ดี สเร นิมิตตัง คเหตวา คือ ถือนิมิตโดยเสียงแห่งธรรมว่า “นี้ชื่อว่าธรรม” ไม่ใช่โดยอนุพยัญชนะแห่งกิเลส เอกัปปหาเรนะ ในที่นี้ คำว่า ปหาโร หมายถึง ส่วนที่สามของวัน เมื่อเป็นเช่นนั้น คือ ไม่ถือเอาทางที่กล่าวไว้ก่อน แต่ถือเอาคำที่กล่าวว่าทางแห่งการสวดมีพระเถระเป็นต้นเดิม แล้วคัดค้านคำก่อนหน้านั้นจึงถาม

เตเนตเมตสฺสาติ [Pg.19] วินยสฺส. อตฺตตฺถปรตฺถาทิเภเทติ โย ตํ สุตฺตํ สชฺฌายติ สุณาติ วาเจติ จินฺเตติ เทเสติ, สุตฺเตน สงฺคหิโต สีลาทิอตฺโถ ตสฺสปิ โหติ, เตน ปรสฺส สาเธตพฺพโต ปรสฺสปิ โหตีติ ตทุภยํ ตํ สุตฺตํ สูเจติ ทีเปติ. ตถา ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกตฺเถ โลกิยโลกุตฺตรตฺเถติ เอวมาทิเภเท อตฺเถ อาทิสทฺเทน สงฺคณฺหาติ. อตฺถสทฺโท จายํ หิตปริยายวจนํ, น ภาสิตตฺถวจนํ. ยทิ สิยา, สุตฺตํ อตฺตโนปิ ภาสิตตฺถํ สูเจติ ปรสุตฺตสฺสปีติ อยมตฺโถ สิยา, สุตฺเตน จ โย อตฺโถ ปกาสิโต, โส ตสฺเสว โหตีติ น เตน ปรตฺโถ สูจิโต โหติ, เตน จ สูเจตพฺพสฺส ปรตฺถสฺส นิวตฺเตตพฺพสฺส อภาวา อตฺตคฺคหณํ น กตฺตพฺพํ, อตฺตตฺถปรตฺถวินิมุตฺตสฺส ภาสิตตฺถสฺส อภาวา อาทิคฺคหณญฺจ น กตฺตพฺพํ, ตสฺมา ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส สุตฺเต อสมฺภวโต สุตฺตาธารสฺส ปุคฺคลสฺส วเสน อตฺตตฺถปรตฺถา วุตฺตา.

คำว่า 'เอตัสสะ' (ของสิ่งนี้) ในที่นี้หมายถึงวินัย. ผู้ใดสาธยาย ฟัง บอก พิจารณา แสดงพระสูตรนั้น, อัตถะมีศีลเป็นต้นที่พระสูตรรวบรวมไว้ ย่อมมีแก่ผู้นั้นด้วย, เพราะผู้อื่นพึงทำให้สำเร็จได้ด้วยพระสูตรนั้น อัตถะจึงมีแก่ผู้อื่นด้วย, พระสูตรนั้นย่อมแสดงและชี้แจงประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นทั้งสองอย่างนั้น. อนึ่ง พระสูตรนั้นย่อมรวบรวมอัตถะมีประเภทต่างๆ มีอัตถะอันเป็นทิฏฐธัมมิกัตถะ (ประโยชน์ในปัจจุบัน) และสัมปรายิกัตถะ (ประโยชน์ในภายหน้า) อัตถะอันเป็นโลกิยะและโลกุตตระ เป็นต้น ด้วยคำว่า 'อาทิ' (เป็นต้น). และคำว่า 'อัตถะ' นี้ เป็นคำที่ใช้ในความหมายว่า 'ประโยชน์' ไม่ใช่ความหมายว่า 'เนื้อความที่กล่าวแล้ว'. ถ้าเป็นเช่นนั้น (คือถ้า 'อัตถะ' หมายถึงเนื้อความที่กล่าวแล้ว) ความหมายก็จะกลายเป็นว่า 'พระสูตรย่อมแสดงเนื้อความที่กล่าวแล้วของตนเอง และของพระสูตรอื่นด้วย', และเนื้อความใดที่พระสูตรประกาศไว้ เนื้อความนั้นย่อมเป็นของพระสูตรนั้นเอง, ดังนั้นประโยชน์ผู้อื่นจึงไม่ถูกแสดงด้วยพระสูตรนั้น, และเพราะไม่มีประโยชน์ผู้อื่นที่พึงแสดง และไม่มีประโยชน์ผู้อื่นที่พึงกันออก จึงไม่ควรถือเอาคำว่า 'อัตตะ' (ตน), และเพราะไม่มีเนื้อความที่กล่าวแล้วที่พ้นจากประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น จึงไม่ควรถือเอาคำว่า 'อาทิ' (เป็นต้น), เพราะฉะนั้น ประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นจึงถูกกล่าวไว้โดยอาศัยบุคคลผู้เป็นที่ตั้งแห่งพระสูตร เพราะอัตถะที่กล่าวมานั้นเป็นไปไม่ได้ในพระสูตร.

อถ วา สุตฺตํ อนเปกฺขิตฺวา เย อตฺตตฺถาทโยปิ อตฺถปฺปเภทา วุตฺตา นิทฺเทเส (มหานิ. ๖๙; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕) ‘‘อตฺตตฺโถ ปรตฺโถ อุภยตฺโถ ทิฏฺฐธมฺมิโก อตฺโถ สมฺปรายิโก อตฺโถ อุตฺตาโน อตฺโถ คมฺภีโร อตฺโถ คุฬฺโห อตฺโถ ปฏิจฺฉนฺโน อตฺโถ เนยฺโย อตฺโถ นีโต อตฺโถ อนวชฺโช อตฺโถ นิกฺกิเลโส อตฺโถ โวทาโน อตฺโถ ปรมตฺโถ อตฺโถ’’ติ, เต สุตฺตํ สูเจตีติ อตฺโถ. อถ วา ‘‘อตฺตนา จ อปฺปิจฺโฉ โหตี’’ติ อตฺตตฺถํ, ‘‘อปฺปิจฺฉกถญฺจ ปเรสํ กตฺตา โหตี’’ติ ปรตฺถํ สูเจตีติ. เอวํ ‘‘อตฺตนา จ ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหตี’’ติอาทิสุตฺตานิ (อ. นิ. ๔.๙๙) โยเชตพฺพานิ. วินยาภิธมฺเมหิ จ วิเสเสตฺวา สุตฺตสทฺทสฺส อตฺโถ วตฺตพฺโพ, ตสฺมา เวเนยฺยชฺฌาสยวสปฺปวตฺตาย เทสนาย อตฺตหิตปรหิตาทีนิ สาติสยํ ปกาสิตานิ โหนฺติ, น อาณาธมฺมสภาววสปฺปวตฺตายาติ อิทเมว ‘‘อตฺถานํ สูจนโต สุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ.

อีกนัยหนึ่ง อัตถะประเภทต่างๆ มีประโยชน์ตนเป็นต้น ที่กล่าวไว้ในนิทเทส (มหานิทเทส 69; จูฬนิทเทส โมฆราชมาณวกปุจฉานิทเทส 85) โดยไม่คำนึงถึงพระสูตรว่า 'อัตถะคือประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น ประโยชน์ทั้งสอง ประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในภายหน้า อัตถะตื้น อัตถะลึก อัตถะเร้น อัตถะปกปิด อัตถะที่พึงนำไป อัตถะที่นำไปแล้ว อัตถะไม่มีโทษ อัตถะไม่มีกิเลส อัตถะบริสุทธิ์ อัตถะคือปรมัตถ์' เหล่านั้น พระสูตรย่อมแสดงอัตถะเหล่านั้น. อีกนัยหนึ่ง พระสูตรย่อมแสดงประโยชน์ตนว่า 'ตนเองเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย' และแสดงประโยชน์ผู้อื่นว่า 'เป็นผู้กล่าวถ้อยคำเรื่องความปรารถนาน้อยแก่ผู้อื่น'. พึงประกอบพระสูตรมี 'ตนเองงดเว้นจากการฆ่าสัตว์' เป็นต้น (อ. อังคุตตรนิกาย 4.99) ด้วยนัยนี้. และพึงกล่าวความหมายของคำว่า 'สูตร' โดยจำแนกจากวินัยและอภิธรรม, เพราะฉะนั้น ประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นเป็นต้น จึงถูกประกาศอย่างยิ่งยวดด้วยการแสดงที่ดำเนินไปตามอัธยาศัยของเวไนยบุคคล, ไม่ใช่ด้วยการแสดงที่ดำเนินไปตามสภาพแห่งอาณาธรรม (ธรรมที่เป็นคำสั่ง), ด้วยเหตุนี้เองจึงกล่าวว่า 'สูตรคือสิ่งที่แสดงซึ่งอัตถะ'.

สุตฺเต จ อาณาธมฺมสภาวา เวเนยฺยชฺฌาสยํ อนุวตฺตนฺติ, น วินยาภิธมฺเมสุ วิย เวเนยฺยชฺฌาสโย อาณาธมฺมสภาเว อนุวตฺตติ, ตสฺมา เวเนยฺยานํ เอกนฺตหิตปฏิลาภสํวตฺตนิกา สุตฺตนฺตเทสนา โหตีติ ‘‘สุวุตฺตา เจตฺถ อตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปสวตีติ ผลติ[Pg.20]. ‘‘สุตฺตาณา’’ติ เอตสฺส อตฺถํ ปกาเสตุํ ‘‘สุฏฺฐุ จ เน ตายตี’’ติ วุตฺตํ. อตฺตตฺถปรตฺถาทิวิธาเนสุ จ สุตฺตสฺส ปมาณภาโว เตสญฺจ สงฺคาหกตฺตํ โยเชตพฺพํ, ตทตฺถปฺปกาสเน ปธานตฺตา สุตฺตสฺส อิตเรหิ วิเสสนญฺจ. เอตนฺติ ‘‘อตฺถานํ สูจนโต’’ติอาทิกํ อตฺถวจนํ. เอตสฺสาติ สุตฺตสฺส.

และในพระสูตร สภาพแห่งอาณาธรรมย่อมเป็นไปตามอัธยาศัยของเวไนยบุคคล, ไม่เหมือนในวินัยและอภิธรรมที่อัธยาศัยของเวไนยบุคคลเป็นไปตามสภาพแห่งอาณาธรรม, เพราะฉะนั้น การแสดงพระสูตรจึงเป็นไปเพื่อการได้ประโยชน์อันเป็นส่วนเดียวแก่เวไนยบุคคล, ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า 'อัตถะทั้งหลายในที่นี้กล่าวไว้ดีแล้ว' เป็นต้น. คำว่า 'ปสวติ' (ย่อมให้เกิด) หมายถึง 'ย่อมให้ผล'. เพื่อแสดงความหมายของคำว่า 'สุตตาณา' (คุ้มครองดี) จึงกล่าวว่า 'ย่อมคุ้มครองบุคคลเหล่านั้นอย่างดี'. และพึงประกอบความเป็นประมาณของพระสูตร และความเป็นเครื่องรวบรวมของพระสูตร ในการจัดแจงประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นเป็นต้น, และการจำแนกพระสูตรจากปิฎกอื่น เพราะพระสูตรเป็นประธานในการประกาศอัตถะเหล่านั้น. คำว่า 'เอตัง' (สิ่งนี้) หมายถึงคำอธิบายอัตถะมี 'เพราะแสดงซึ่งอัตถะ' เป็นต้น. คำว่า 'เอตัสสะ' (ของสิ่งนี้) หมายถึงของพระสูตร.

อภิกฺกมนฺตีติ เอตฺถ อภิ-สทฺโท กมนสฺส วุทฺธิภาวํ อติเรกตฺตํ ทีเปติ. อภิกฺกนฺเตนาติ จ เอตฺถ กนฺติยา อธิกตฺตํ วิเสสภาวนฺติ ยุตฺตํ กิริยาวิเสสกตฺตา อุปสคฺคสฺส. อภิญฺญาตา, อภิราชา, อภิวินเยติ เอตฺถ ลกฺขณปูชิตปริจฺฉินฺเนสุ รตฺติอาทีสุ อภิ-สทฺโท วตฺตตีติ กถเมตํ ยุชฺเชยฺยาติ? ลกฺขณกรณญาณปูชนปริจฺเฉทกิริยาทีปนโต ตาหิ จ กิริยาหิ รตฺติราชวินยานํ ยุตฺตตฺตา. ภาวนาผรณวุทฺธีหิ วุทฺธิมนฺโต. อารมฺมณาทีหีติ อารมฺมณสมฺปยุตฺตกมฺมทฺวารปฏิปทาทีหิ. อวิสิฏฺฐนฺติ อญฺญมญฺญวิสิฏฺเฐสุ วินยสุตฺตนฺตาภิธมฺเมสุ อวิสิฏฺฐํ สมานํ ปิฏกสทฺทนฺติ อตฺโถ. ยถาวุตฺเตเนวาติ ‘‘เอวํ ทุวิธตฺเถนา’’ติอาทินา นเยน.

ในคำว่า 'อภิกกมนฺติ' (ย่อมก้าวไปข้างหน้า) คำว่า 'อภิ' ย่อมแสดงความเป็นความเจริญและความยิ่งยวดของการก้าวไป. และในคำว่า 'อภิกฺกนฺเตน' (โดยผู้ก้าวไปข้างหน้า) คำว่า 'อภิ' ย่อมแสดงความเป็นความยิ่งยวดและความพิเศษของการก้าวไป, ซึ่งเหมาะสมเพราะเป็นอุปสรรคที่ขยายกริยา. ในคำว่า 'อภิญญาตา' (รู้ยิ่ง), 'อภิราชา' (พระราชาผู้ยิ่งใหญ่), 'อภิวินัย' (วินัยอันยิ่ง) คำว่า 'อภิ' ย่อมใช้ในความหมายว่า 'ลักษณะที่ถูกกำหนด, บูชา, หรือจำแนก' ในสิ่งที่มีลักษณะเหล่านั้น, เหตุไฉนจึงเหมาะสมเช่นนั้น? เพราะแสดงการกระทำคือการกำหนดลักษณะ, ความรู้, การบูชา, การจำแนก, และเพราะราตรี, ราชา, วินัย ย่อมเหมาะสมกับการกระทำเหล่านั้น. ผู้มีความเจริญด้วยการเจริญ, การแผ่ไป, และความเจริญ. คำว่า 'อารัมมณาทิ' (มีอารมณ์เป็นต้น) หมายถึง มีอารมณ์, สัมปยุตต์, กรรม, ทวาร, ปฏิปทา เป็นต้น. คำว่า 'อวิสิฏฐัง' (ไม่พิเศษ) หมายถึง คำว่า 'ปิฎก' ที่ไม่พิเศษ คือเสมอกันในวินัย, สุตตันตะ, อภิธรรม ซึ่งมีความพิเศษแตกต่างกัน. คำว่า 'ยถาพุทฺเตเนว' (ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง) หมายถึง ด้วยนัยมี 'ด้วยอัตถะสองอย่างอย่างนี้' เป็นต้น.

กเถตพฺพานํ อตฺถานํ เทสกายตฺเตน อาณาทิวิธินา อติสชฺชนํ ปโพธนํ เทสนา. สาสิตพฺพปุคฺคลคเตน ยถาปราธาทินา สาสิตพฺพภาเวน อนุสาสนํ วินยนํ สาสนํ. กเถตพฺพสฺส สํวราสํวราทิโน อตฺถสฺส กถนํ วจนปฏิพทฺธกรณํ กถา. เภท-สทฺโท วิสุํ วิสุํ โยเชตพฺโพ ‘‘เทสนาเภทํ สาสนเภทํ กถาเภทญฺจ ยถารหํ ปริทีปเย’’ติ. เภทนฺติ นานตฺตํ, นานากรณนฺติ อตฺโถ. สิกฺขา จ ปหานานิ จ คมฺภีรภาโว จ สิกฺขาปหานคมฺภีรภาวํ, ตญฺจ ปริทีปเย. ยนฺติ ปริยตฺติอาทึ. ยถาติ อุปารมฺภาทิเหตุ ปริยาปุณนาทิปฺปกาเรหิ.

การแสดง คือการชี้แจง การทำให้รู้แจ้ง ซึ่งอัตถะที่พึงกล่าว ด้วยวิธีมีอาณา (คำสั่ง) เป็นต้น โดยความเป็นผู้แสดง. การสั่งสอน คือการแนะนำ การฝึกฝน โดยความเป็นผู้พึงสั่งสอน ซึ่งบุคคลที่พึงสั่งสอน ตามความผิดเป็นต้น. การกล่าว คือการกระทำที่ผูกพันด้วยถ้อยคำ ซึ่งอัตถะที่พึงกล่าว มีสังวรและอสังวรเป็นต้น. คำว่า 'เภทะ' พึงประกอบแยกกันว่า 'พึงแสดงความแตกต่างของการแสดง ความแตกต่างของการสั่งสอน และความแตกต่างของการกล่าว ตามสมควร'. คำว่า 'เภทัง' (ความแตกต่าง) หมายถึง ความหลากหลาย, การทำให้แตกต่าง. พึงแสดงความลึกซึ้งของการศึกษาและการละ ซึ่งได้แก่ การศึกษา, การละ, และความเป็นความลึกซึ้ง. คำว่า 'ยํ' หมายถึง ปริยัติเป็นต้น. คำว่า 'ยถา' (อย่างไร) หมายถึง ด้วยเหตุมีอุปารัมภะ (การตำหนิ) เป็นต้น และด้วยอาการมีปริยัติ (การเล่าเรียน) เป็นต้น.

ตีสุปิ เจเตสุ เอเต ธมฺมตฺถเทสนาปฏิเวธาติ เอตฺถ ตนฺติอตฺโถ ตนฺติเทสนา ตนฺติอตฺถปฏิเวโธ จ ตนฺติวิสยา โหนฺตีติ วินยปิฏกาทีนํ อตฺถเทสนาปฏิเวธาธารภาโว ยุตฺโต, ปิฏกานิ ปน ตนฺติโยเยวาติ ธมฺมาธารภาโว กถํ ยุชฺเชยฺยาติ? ตนฺติสมุทายสฺส อวยวตนฺติยา อาธารภาวโต, ธมฺมาทีนญฺจ ทุกฺโขคาหภาวโต เตหิ วินยาทโย คมฺภีราติ วินยาทีนญฺจ จตุพฺพิโธ คมฺภีรภาโว วุตฺโต, ตสฺมา ‘‘ธมฺมาทโย เอว ทุกฺโขคาหตฺตา คมฺภีรา, น [Pg.21] วินยาทโย’’ติ น โจเทตพฺพเมตํ. ตตฺถ ปฏิเวธสฺส ทุกฺกรภาวโต ธมฺมตฺถานํ, เทสนาญาณสฺส ทุกฺกรภาวโต เทสนาย จ ทุกฺโขคาหภาโว เวทิตพฺโพ. ปฏิเวธสฺส ปน อุปฺปาเทตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ตพฺพิสยญาณุปฺปตฺติยา จ ทุกฺกรภาวโต ทุกฺโขคาหตา เวทิตพฺพา.

ในหัวข้อทั้ง ๓ เหล่านี้ การแทงตลอดธรรมะ อรรถะ และเทศนาเหล่านี้ ในที่นี้ อรรถแห่งคัมภีร์ เทศนาแห่งคัมภีร์ และการแทงตลอดอรรถแห่งคัมภีร์ ย่อมเป็นอารมณ์แห่งคัมภีร์ ความที่วินัยปิฎกเป็นต้น เป็นที่รองรับอรรถะ เทศนา และการแทงตลอด ย่อมสมควร แต่ปิฎกทั้งหลายเป็นคัมภีร์นั่นเอง ความที่ปิฎกเป็นที่รองรับธรรมะ จะสมควรได้อย่างไร? เพราะความที่คัมภีร์ส่วนย่อย เป็นที่รองรับของคัมภีร์รวม และเพราะความที่ธรรมะเป็นต้น หยั่งลงได้ยาก วินัยเป็นต้นเหล่านั้นจึงลึกซึ้ง และความลึกซึ้ง ๔ ประการของวินัยเป็นต้น ก็ได้กล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้น ไม่ควรจะคัดค้านว่า "ธรรมะเป็นต้นเท่านั้นที่ลึกซึ้งเพราะหยั่งลงได้ยาก ไม่ใช่วินัยเป็นต้น" ในที่นั้น ความที่ธรรมะและอรรถะหยั่งลงได้ยาก เพราะการแทงตลอดเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก และความที่เทศนาหยั่งลงได้ยาก เพราะญาณในเทศนาเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก พึงทราบ ส่วนความที่การแทงตลอดหยั่งลงได้ยาก เพราะไม่สามารถทำให้เกิดขึ้นได้ และเพราะการเกิดขึ้นของญาณในอารมณ์นั้นเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก พึงทราบ

เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทาติ เอเตน วจนตฺเถน ธมฺมสฺส เหตุภาโว กถํ ญาตพฺโพติ? ‘‘ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติ เอตสฺส สมาสปทสฺส อวยวปทตฺถํ ทสฺเสนฺเตน ‘‘เหตุมฺหิ ญาณ’’นฺติ วุตฺตตฺตา. ‘‘ธมฺเม ปฏิสมฺภิทา’’ติ เอตฺถ หิ ‘‘ธมฺเม’’ติ เอตสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺเตน ‘‘เหตุมฺหี’’ติ วุตฺตํ, ‘‘ปฏิสมฺภิทา’’ติ เอตสฺส จ อตฺถํ ทสฺเสนฺเตน ‘‘ญาณ’’นฺติ, ตสฺมา เหตุธมฺมสทฺทา เอกตฺถา ญาณปฏิสมฺภิทาสทฺทา จาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺเตน สาธิโต ธมฺมสฺส เหตุภาโว. อตฺถสฺส เหตุผลภาโว จ เอวเมว ทฏฺฐพฺโพ. ยถาธมฺมนฺติ เอตฺถ ธมฺม-สทฺโท เหตุํ เหตุผลญฺจ สพฺพํ คณฺหาติ. สภาววาจโก เหส, น ปริยตฺติเหตุภาววาจโก, ตสฺมา ยถาธมฺมนฺติ โย โย อวิชฺชาสงฺขาราทิธมฺโม, ตสฺมึ ตสฺมินฺติ อตฺโถ. ธมฺมาภิลาโปติ อตฺถพฺยญฺชนโก อวิปรีตาภิลาโป. เอเตน ‘‘ตตฺร ธมฺมนิรุตฺตาภิลาเป ญาณํ นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. ๗๑๘-๗๒๐) เอตฺถ วุตฺตธมฺมนิรุตฺตึ ทสฺเสติ. อนุโลมาทิวเสน วา กถนนฺติ เอเตน ตสฺสา ธมฺมนิรุตฺติยา อภิลาปํ กถนํ ตสฺส วจนสฺส ปวตฺตนํ ทสฺเสติ. อธิปฺปาโยติ เอเตน ‘‘เทสนาติ ปญฺญตฺตี’’ติ เอตํ วจนํ ธมฺมนิรุตฺตาภิลาปํ สนฺธาย วุตฺตํ, น ตพฺพินิมุตฺตํ ปญฺญตฺตึ สนฺธายาติ ทสฺเสติ.

ญาณในเหตุ คือ ธัมมปฏิสัมภิทา ด้วยอรรถแห่งคำนี้ ความที่ธรรมะเป็นเหตุ จะพึงทราบได้อย่างไร? เพราะมีการกล่าวว่า "ญาณในเหตุ" โดยแสดงอรรถแห่งบทที่เป็นส่วนประกอบของบทสมาสว่า "ธัมมปฏิสัมภิทา" ในคำว่า "ธัมเม ปฏิสัมภิทา" นี้ คำว่า "ธัมเม" นั้น ได้กล่าวว่า "ในเหตุ" โดยแสดงอรรถของคำนั้น และคำว่า "ปฏิสัมภิทา" นั้น ได้กล่าวว่า "ญาณ" โดยแสดงอรรถของคำนั้น เพราะฉะนั้น ความที่ธรรมะเป็นเหตุ จึงสำเร็จได้ด้วยการแสดงอรรถนี้ว่า คำว่า "เหตุ" และ "ธรรมะ" มีอรรถอย่างเดียวกัน และคำว่า "ญาณ" และ "ปฏิสัมภิทา" ก็มีอรรถอย่างเดียวกัน ความเป็นผลของเหตุแห่งอรรถะ ก็พึงเห็นได้ด้วยนัยนี้เช่นกัน ในคำว่า "ยถาธัมมัง" นี้ คำว่า "ธรรมะ" ย่อมรวบรวมเหตุและผลของเหตุทั้งหมด คำนี้เป็นคำที่แสดงสภาวะ ไม่ใช่คำที่แสดงความเป็นเหตุแห่งปริยัติ เพราะฉะนั้น คำว่า "ยถาธัมมัง" จึงหมายถึง ธรรมะใดๆ มีอวิชชา สังขารเป็นต้น ธรรมะนั้นๆ ธัมมาภิลาปะ คือ การกล่าวที่ไม่ผิดเพี้ยน ซึ่งแสดงอรรถะ ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงธัมมนิรุตติที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า "ญาณในการกล่าวธัมมนิรุตติในที่นั้น คือ นิรุตติปฏิสัมภิทา" (วิภังค์ 718-720) หรือการกล่าวโดยอนุโลมเป็นต้น ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงการกล่าว การพูด และการดำเนินไปของคำนั้น ซึ่งเป็นธัมมนิรุตตินั้น อธิปปายะ (ความมุ่งหมาย) ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า คำว่า "เทศนา คือ บัญญัติ" นี้ กล่าวโดยอ้างถึงธัมมนิรุตตาภิลาปะ ไม่ได้กล่าวโดยอ้างถึงบัญญัติที่พ้นจากธัมมนิรุตตาภิลาปะนั้น

โส จ โลกิยโลกุตฺตโรติ เอวํ วุตฺตํ อภิสมยํ เยน ปกาเรน อภิสเมติ, ยญฺจ อภิสเมติ, โย จ ตสฺส สภาโว, เตหิ ปากฏํ กาตุํ ‘‘วิสยโต อสมฺโมหโต จ อตฺถาทิอนุรูปํ ธมฺมาทีสุ อวโพโธ’’ติ อาห. ตตฺถ หิ วิสยโต อตฺถาทิอนุรูปํ ธมฺมาทีสุ อวโพโธ อวิชฺชาทิธมฺมสงฺขาราทิอตฺถตทุภยปญฺญาปนารมฺมโณ โลกิโย อภิสมโย. อสมฺโมหโต อตฺถาทิอนุรูปํ ธมฺมาทีสุ อวโพโธ นิพฺพานารมฺมโณ มคฺคสมฺปยุตฺโต ยถาวุตฺตธมฺมตฺถปญฺญตฺตีสุ สมฺโมหวิทฺธํสโน โลกุตฺตโร อภิสมโยติ. อภิสมยโต อญฺญมฺปิ ปฏิเวธตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘เตสํ เตสํ วา’’ติอาทิมาห. ‘‘ปฏิเวธนํ [Pg.22] ปฏิเวโธ’’ติ อิมินา หิ วจนตฺเถน อภิสมโย, ปฏิวิชฺฌียตีติ ปฏิเวโธติ อิมินา ตํตํรูปาทิธมฺมานํ อวิปรีตสภาโว จ ปฏิเวโธติ ยุชฺชติ.

อภิสมัยนั้นเป็นโลกิยะและโลกุตตระ เพื่อทำให้ปรากฏชัดด้วยอาการที่อภิสมัยนั้นย่อมตรัสรู้ และสิ่งที่อภิสมัยนั้นตรัสรู้ และสภาวะของอภิสมัยนั้น จึงกล่าวว่า "การตรัสรู้ในธรรมะเป็นต้นที่สมควรแก่อรรถะเป็นต้น โดยอารมณ์และโดยไม่หลงผิด" ในที่นั้น การตรัสรู้ในธรรมะเป็นต้นที่สมควรแก่อรรถะเป็นต้น โดยอารมณ์ คือ โลกิยอภิสมัยที่มีอวิชชาเป็นต้น ซึ่งเป็นธรรมะ สังขารเป็นต้น ซึ่งเป็นอรรถะ และการบัญญัติทั้งสองนั้นเป็นอารมณ์ การตรัสรู้ในธรรมะเป็นต้นที่สมควรแก่อรรถะเป็นต้น โดยไม่หลงผิด คือ โลกุตตรอภิสมัยที่มีพระนิพพานเป็นอารมณ์ ประกอบด้วยมรรค ซึ่งทำลายความหลงผิดในบัญญัติธรรมะและอรรถะที่กล่าวมาแล้ว เพื่อแสดงอรรถแห่งการแทงตลอดอย่างอื่นนอกเหนือจากอภิสมัย จึงกล่าวคำว่า "หรือของธรรมะเหล่านั้นๆ" เป็นต้น ด้วยอรรถแห่งคำว่า "การแทงตลอด คือ ปฏิเวธ" นี้ ย่อมหมายถึงอภิสมัย และด้วยคำว่า "สิ่งที่ถูกแทงตลอด คือ ปฏิเวธ" นี้ ย่อมสมควรว่า สภาวะที่ไม่ผิดเพี้ยนของธรรมะมีรูปเป็นต้นเหล่านั้นๆ ก็คือปฏิเวธ

ยถาวุตฺเตหิ ธมฺมาทีหิ ปิฏกานํ คมฺภีรภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิทานิ ยสฺมา เอเตสุ ปิฏเกสู’’ติอาทิมาห. โย เจตฺถาติ เอเตสุ ตํตํปิฏกคเตสุ ธมฺมาทีสุ โย ปฏิเวโธ เอเตสุ จ ปิฏเกสุ เตสํ เตสํ ธมฺมานํ โย อวิปรีตสภาโวติ โยเชตพฺโพ. ทุกฺโขคาหตา จ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อยํ ปเนตฺถ วิเสโส ‘‘อวิปรีตสภาวสงฺขาโต ปฏิเวโธ ทุพฺพิญฺเญยฺยตาย เอว ทุกฺโขคาโห’’ติ.

เพื่อแสดงความลึกซึ้งของปิฎกทั้งหลายด้วยธรรมะเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว จึงกล่าวคำว่า "บัดนี้ เพราะในปิฎกเหล่านั้น" เป็นต้น คำว่า "โย เจตถะ" นี้ พึงประกอบความว่า การแทงตลอดใดในธรรมะเป็นต้นที่อยู่ในปิฎกนั้นๆ และสภาวะที่ไม่ผิดเพี้ยนของธรรมะเหล่านั้นๆ ในปิฎกเหล่านั้น และความที่หยั่งลงได้ยาก ก็พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ข้อแตกต่างในที่นี้คือ "การแทงตลอดอันนับว่าเป็นสภาวะที่ไม่ผิดเพี้ยน ย่อมหยั่งลงได้ยากเพราะความที่รู้ได้ยากนั่นเอง"

ยนฺติ ปริยตฺติทุคฺคหณํ สนฺธาย วุตฺตํ. อตฺถนฺติ ภาสิตตฺถํ ปโยชนตฺถญฺจ. น อุปปริกฺขนฺตีติ น วิจาเรนฺติ. น นิชฺฌานํ ขมนฺตีติ นิชฺฌานปญฺญํ น ขมนฺติ, นิชฺฌายิตฺวา ปญฺญาย ทิสฺวา โรเจตฺวา น คเหตพฺพา โหนฺตีติ อธิปฺปาโย. อิตีติ เอวํ เอตาย ปริยตฺติยา วาทปฺปโมกฺขานิสํสา อตฺตโน อุปริ ปเรหิ อาโรปิตวาทสฺส นิคฺคหสฺส ปโมกฺขปฺปโยชนา หุตฺวา ธมฺมํ ปริยาปุณนฺติ. วาทปฺปโมกฺโขติ วา นินฺทาปโมกฺโข. ยสฺส จตฺถายาติ ยสฺส จ สีลาทิปริปูรณสฺส อนุปาทาวิโมกฺขสฺส วา อตฺถาย. ธมฺมํ ปริยาปุณนฺตีติ ญาเยน ปริยาปุณนฺตีติ อธิปฺปาโย. อสฺสาติ อสฺส ธมฺมสฺส. นานุโภนฺตีติ น วินฺทนฺติ. เตสํ เต ธมฺมา ทุคฺคหิตตฺตา อุปารมฺภมานทปฺปมกฺขปลาสาทิเหตุภาเวน ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ. ภณฺฑาคาเร นิยุตฺโต ภณฺฑาคาริโก, ภณฺฑาคาริโก วิยาติ ภณฺฑาคาริโก, ธมฺมรตนานุปาลโก. อญฺญํ อตฺถํ อนเปกฺขิตฺวา ภณฺฑาคาริกสฺเสว สโต ปริยตฺติ ภณฺฑาคาริกปริยตฺติ.

คำว่า "ยํ" นี้ กล่าวโดยอ้างถึงการถือเอาปริยัติผิด คำว่า "อรรถัง" นี้ หมายถึงอรรถที่กล่าวไว้และอรรถที่เป็นประโยชน์ คำว่า "น อุปปริกขนฺติ" คือ ไม่พิจารณา คำว่า "น นิจฺฌานํ ขมนฺติ" คือ ไม่ยอมรับปัญญาที่พิจารณา หมายความว่า ไม่ควรยึดถือโดยการพิจารณา เห็นด้วยปัญญา และพอใจ คำว่า "อิติ" คือ ด้วยปริยัตินี้ ย่อมเล่าเรียนธรรมะ โดยมีอานิสงส์คือการพ้นจากวาทะ เป็นประโยชน์ในการพ้นจากการตำหนิของผู้อื่นที่กล่าวหาตน หรือ วาทัปปะโมกข์ คือ การพ้นจากการนินทา คำว่า "ยสฺส จตฺถาย" คือ เพื่อประโยชน์แห่งการบำเพ็ญศีลเป็นต้น หรือเพื่อประโยชน์แห่งอนุปาทาวิโมกข์ คำว่า "ธมฺมํ ปริยาปุณนฺติ" หมายความว่า ย่อมเล่าเรียนธรรมะโดยถูกวิธี คำว่า "อสฺส" คือ ของธรรมะนั้น คำว่า "นานุภวนฺติ" คือ ไม่ประสบ ธรรมะเหล่านั้นของบุคคลเหล่านั้น เพราะถูกถือเอาผิด ย่อมเป็นเหตุแห่งการตำหนิ ความถือตัว ความมัวเมา ความลบหลู่ และความแข่งดีเป็นต้น ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความทุกข์สิ้นกาลนาน ผู้ที่ถูกแต่งตั้งในคลัง คือ ภัณฑาคาริกะ (เจ้าหน้าที่คลัง) ภัณฑาคาริกะ คือ ผู้ดูแลรัตนธรรมะ ปริยัติที่ไม่ได้มุ่งหวังอรรถะอื่นใด นอกจากความเป็นภัณฑาคาริกะเท่านั้น คือ ภัณฑาคาริกปริยัติ

ตาสํเยวาติ อวธารณํ ปาปุณิตพฺพานํ ฉฬภิญฺญาจตุปฏิสมฺภิทานํ วินเย ปเภทวจนาภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. เวรญฺชกณฺเฑ หิ ติสฺโส วิชฺชาว วิภตฺตาติ. ทุติเย ตาสํเยวาติ อวธารณํ จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา อเปกฺขิตฺวา กตํ, น ติสฺโส วิชฺชา. ตา หิ ฉสุ อภิญฺญาสุ อนฺโตคธาติ สุตฺเต วิภตฺตาเยวาติ. ญตฺวา สงฺคยฺหมานนฺติ โยชนา. เตสนฺติ เตสํ ปิฏกานํ. สพฺพมฺปีติ สพฺพมฺปิ พุทฺธวจนํ.

การกำหนดว่า “เฉพาะเหล่านั้น” กล่าวหมายถึงการไม่มีคำจำแนกอภิญญา ๖ และปฏิสัมภิทา ๔ ที่พึงบรรลุในพระวินัย ก็ในเวรัญชกัณฑ์ วิชชา ๓ เท่านั้นที่จำแนกไว้ ในที่สอง การกำหนดว่า “เฉพาะเหล่านั้น” ทำโดยมุ่งปฏิสัมภิทา ๔ ไม่ใช่วิชชา ๓ ก็วิชชาเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าในอภิญญา ๖ จำแนกไว้แล้วในพระสูตรนั่นเอง พึงประกอบความว่า “เมื่อรู้แล้วจึงสังคายนา” บทว่า “เตสํ” คือของพระปิฎกเหล่านั้น บทว่า “สัพพัมปิ” คือพระพุทธพจน์ทั้งหมด

อตฺถานุโลมนามโต อนุโลมิโก. อนุโลมิกตฺตํเยว วิภาเวตุํ ‘‘กสฺมา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอกนิกายมฺปีติ เอกสมูหมฺปิ. โปณิกา [Pg.23] จ จิกฺขลฺลิกา จ ขตฺติยา, เตสํ นิวาโส โปณิกนิกาโย จิกฺขลฺลิกนิกาโย จ. เอวํ ธมฺมกฺขนฺธโต จตุราสีติ ธมฺมกฺขนฺธสหสฺสานีติ พุทฺธวจนปิฏกาทีนิ นิฏฺฐาเปตฺวา อเนกจฺฉริยปาตุภาวปฏิมณฺฑิตาย สงฺคีติยา ปฐมพุทฺธวจนาทิโก สพฺโพ วุตฺตปฺปเภโท อญฺโญปิ อุทฺทานสงฺคหาทิเภโท สงฺคีติยา ญายตีติ เอตสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘เอวเมตํ สพฺพมฺปี’’ติอาทิ อารทฺธํ. อยํ อภิธมฺโม ปิฏกโต อภิธมฺมปิฏกนฺติอาทินา ปิฏกาทิภาวทสฺสเนเนว มชฺฌิมพุทฺธวจนภาโว ตถาคตสฺส จ อาทิโต อาภิธมฺมิกภาโว ทสฺสิโตติ เวทิตพฺโพ.

เพราะมีชื่อว่าอนุโลมตามอรรถ จึงเป็นอนุโลม เพื่อแสดงความเป็นอนุโลมนั่นเอง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ก็เพราะเหตุไร” บทว่า “เอกนิกายัมปิ” คือแม้หมู่เดียว กษัตริย์ชื่อโปณิกะและจิกขัลลิกะ ที่อยู่ของกษัตริย์เหล่านั้นชื่อโปณิกนิกายและจิกขัลลิกนิกาย อย่างนี้แล พระพุทธพจน์มีพระปิฎกเป็นต้น ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์ เมื่อสำเร็จแล้ว ด้วยการสังคายนาที่ประดับด้วยการปรากฏแห่งอัศจรรย์หลายอย่าง พระพุทธพจน์ทั้งหมดมีปฐมพุทธพจน์เป็นต้น มีประเภทที่กล่าวแล้ว และมีประเภทอื่นมีอุททานสังคหะเป็นต้น ย่อมปรากฏด้วยการสังคายนา เพื่อแสดงเนื้อความนั้น จึงเริ่มคำมีอาทิว่า “พระพุทธพจน์ทั้งหมดนี้อย่างนี้” พระอภิธรรมนี้ โดยความเป็นพระปิฎก มีอาทิว่า “พระอภิธรรมปิฎก” ด้วยการแสดงความเป็นพระปิฎกเป็นต้นนั่นเอง ความเป็นพระพุทธพจน์ในท่ามกลาง และความเป็นผู้ทรงแสดงพระอภิธรรมของพระตถาคตแต่แรก ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว ดังนี้ พึงทราบ

เอตฺถ สิยา ‘‘ยทิ ตถาคตภาสิตภาโว อภิธมฺมสฺส สิทฺโธ สิยา, มชฺฌิมพุทฺธวจนภาโว จ สิทฺโธ ภเวยฺย, โส เอว จ น สิทฺโธ’’ติ ตสฺส วินยาทีหิ พุทฺธภาสิตภาวํ สาเธตุํ วตฺถุํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตํ ธารยนฺเตสุ ภิกฺขูสู’’ติอาทิมาห. สพฺพสามยิกปริสายาติ สพฺพนิกายิกปริสาย ปญฺจปิ นิกาเย ปริยาปุณนฺติยา. น อุคฺคหิตนฺติ สกลสฺส วินยปิฏกสฺส อนุคฺคหิตตฺตา อาห. วินยมตฺตํ อุคฺคหิตนฺติ วิภงฺคทฺวยสฺส อุคฺคหิตตฺตา อาห. วินยํ อวิวณฺเณตุกามตาย ‘‘อภิธมฺมํ ปริยาปุณสฺสู’’ติ ภณนฺตสฺส อนาปตฺตึ, อภิธมฺเม อโนกาสกตํ ภิกฺขุํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติยา ปาจิตฺติยญฺจ วทนฺเตน ภควตา อภิธมฺมสฺส พุทฺธภาสิตภาโว ทีปิโต พุทฺธภาสิเตหิ สุตฺตาทีหิสห วจนโต, พาหิรกภาสิเตสุ จ อีทิสสฺส วจนสฺส อภาวา.

ในอรรถกถาแห่งนี้ พึงมีคำถามว่า “ถ้าความเป็นพระพุทธพจน์ที่พระตถาคตตรัสแล้วของพระอภิธรรมพึงสำเร็จ ความเป็นพระพุทธพจน์ในท่ามกลางก็พึงสำเร็จ แต่ความเป็นพระพุทธพจน์นั้นนั่นแหละไม่สำเร็จ” เพื่อยังความเป็นพระพุทธพจน์ที่พระพุทธเจ้าตรัสแล้วของพระอภิธรรมนั้นให้สำเร็จด้วยพระวินัยเป็นต้น จึงแสดงเรื่อง แล้วกล่าวคำมีอาทิว่า “ในภิกษุทั้งหลายผู้ทรงจำพระอภิธรรมนั้น” บทว่า “สัพพสามยิกปริสาย” คือด้วยบริษัทผู้รู้ทั่วถึงธรรมทั้งปวง ผู้เรียนจบพระนิกายทั้ง ๕ บทว่า “น อุคคหิตํ” กล่าวเพราะยังไม่เรียนจบพระวินัยปิฎกทั้งหมด บทว่า “วินยมัตตํ อุคคหิตํ” กล่าวเพราะเรียนจบวิภังค์ทั้งสอง ด้วยความไม่ประสงค์จะติเตียนพระวินัย ความที่ภิกษุผู้กล่าวว่า “จงเรียนพระอภิธรรม” ไม่มีอาบัติ และความที่ภิกษุณีผู้ถามปัญหาภิกษุผู้ไม่ทำโอกาสในพระอภิธรรม มีอาบัติปาจิตตีย์ พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว ความเป็นพระพุทธพจน์ที่พระพุทธเจ้าตรัสแล้วของพระอภิธรรม ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว โดยเป็นไปพร้อมกับพระสูตรเป็นต้นที่พระพุทธเจ้าตรัสแล้ว และเพราะไม่มีคำเช่นนี้ในคำที่ภายนอกตรัสแล้ว

อิโตปิ พลวตรํ อาภิธมฺมิกสฺส สาธุการทาเนน วิจิกิจฺฉาวิจฺเฉทสฺส กตตฺตา. กมฺมโต อญฺญํ กมฺมํ กมฺมนฺตรํ, ตํ กามาวจราทึ รูปาวจราทิภาเวน, กณฺหวิปากาทึ สุกฺกวิปากาทิภาเวน กเถนฺโต อาโลเฬติ.

ยิ่งกว่านั้น เพราะการให้สาธุการแก่พระอภิธรรมิกะ ย่อมเป็นการตัดความสงสัย กรรมอื่นจากกรรม คือกรรมอันตร กรรมนั้นมีกามวจรเป็นต้น โดยความเป็นรูปาวจรเป็นต้น มีวิบากดำเป็นต้น โดยความเป็นวิบากขาวเป็นต้น เมื่อกล่าว ย่อมทำให้ปั่นป่วน

ชินจกฺเกติ ชินสาสเน. วิสํวาเทตีติ วิปฺปลมฺเภติ. เภทกรวตฺถูสุ เอกสฺมินฺติ ‘‘ภาสิตํ ลปิตํ ตถาคเตน อภาสิตํ อลปิตํ ตถาคเตนาติ ทีเปตี’’ติ เอกสฺมึ สนฺทิสฺสติ. อุตฺตริปิ เอวํ วตฺตพฺโพ…เป… น อญฺเญสํ วิสโย…เป… นิทานกิจฺจํ นาม นตฺถีติ อปากฏานํ กาลเทสเทสกปริสานํ ปากฏภาวกรณตฺถํ ตทุปเทสสหิเตน นิทาเนน ภวิตพฺพํ, อญฺเญสํ อวิสยตฺตา เทสโก ปากโฏ, โอกฺกนฺติกาลาทีนํ ปากฏตฺตา กาโล จ, เทวโลเก เทสิตภาวสฺส ปากฏตฺตา เทสปริสา จ ปากฏาติ กึ นิทานกิจฺจํ สิยาติ.

บทว่า “ชินจักเก” คือในพระศาสนาของพระชินเจ้า บทว่า “วิสํวาเทติ” คือย่อมหลอกลวง ในวัตถุเป็นที่ตั้งแห่งการแตกแยกอย่างหนึ่ง ย่อมปรากฏในวัตถุอย่างหนึ่งว่า “ย่อมแสดงว่าคำที่พระตถาคตตรัสแล้วและตรัสบอกแล้ว ไม่ใช่คำที่พระตถาคตตรัสแล้วและตรัสบอกแล้ว” แม้ในเบื้องบนก็พึงกล่าวอย่างนี้...ฯลฯ...ไม่ใช่วิสัยของผู้อื่น...ฯลฯ...ชื่อว่ากิจแห่งนิทานไม่มี เพื่อทำให้กาล เทศะ และบริษัทผู้แสดงที่ไม่ปรากฏ ให้ปรากฏ พึงมีนิทานพร้อมด้วยคำแนะนำนั้น เพราะไม่ใช่วิสัยของผู้อื่น ผู้แสดงจึงปรากฏ และเพราะกาลมีกาลแห่งการหยั่งลงเป็นต้นปรากฏ กาลจึงปรากฏ และเพราะความเป็นธรรมที่แสดงแล้วในเทวโลกปรากฏ เทศะและบริษัทจึงปรากฏ ดังนี้ กิจแห่งนิทานพึงมีอะไร

ยตฺถ [Pg.24] ขนฺธาทโย นิปฺปเทเสน วิภตฺตา, โส อภิธมฺโม นาม, ตสฺมา ตสฺส นิทาเนน ขนฺธาทีนํ นิปฺปเทสโตปิ ปฏิวิทฺธฏฺฐาเนน ภวิตพฺพนฺติ อธิปฺปาเยน เถโร ‘‘มหาโพธินิทาโน อภิธมฺโม’’ติ ทสฺเสติ. ‘‘โส เอวํ ปชานามิ สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยาปิ เวทยิต’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๑๒) นเยน ปจฺจยาทีหิ เวทนํ อุปปริกฺขนฺโต ขนฺธาทิปเทสานํ เวทนากฺขนฺธาทีนํ วเสน วิหาสิ. ธมฺเมติ กุสลาทิอรณนฺเต.

ธรรมที่ขันธ์เป็นต้นจำแนกโดยไม่มีส่วนเหลือ ชื่อว่าพระอภิธรรม เพราะฉะนั้น นิทานของพระอภิธรรมนั้น พึงเป็นที่แทงตลอดโดยไม่มีส่วนเหลือของขันธ์เป็นต้น ด้วยอัธยาศัยนี้ พระเถระจึงแสดงว่า “พระอภิธรรมมีมหาโพธิเป็นนิทาน” ด้วยนัยมีอาทิว่า “เราย่อมรู้เวทนาแม้มีสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัยอย่างนี้” (สํ. นิ. ๕.๑๒) เมื่อพิจารณาเวทนาด้วยปัจจัยเป็นต้น ทรงอยู่โดยความเป็นเวทนาขันธ์เป็นต้น แห่งบทมีขันธ์เป็นต้น บทว่า “ธัมเม” คือในธรรมมีกุศลเป็นต้นจนถึงอรณะ

ธมฺมํ ปริวตฺเตนฺโตติ สาฏฺฐกถํ ปาฬึ ปริวตฺเตนฺโต เอตํ ปรวาทีโจทนํ ปตฺวา ‘‘อยํ ปรวาที’’ติอาทิมาห. อมฺหาทิเสสุ นิทานํ ชานนฺเตสุ ปฏิสรเณสุ วิชฺชมาเนสุ อปฺปฏิสรโณ อรญฺเญ กนฺทนฺโต วิย นิทานสพฺภาเว สกฺขิภูเตสุปิ อมฺเหสุ วิชฺชมาเนสุ อสกฺขิกํ อฑฺฑํ กโรนฺโต วิย โหติ, นิทานสฺส อตฺถิภาวมฺปิ น ชานาติ, นนุ เอตํ นิทานนฺติ กเถนฺโต เอวมาห. เอกเมวาติ เทสนานิทานเมว อชฺฌาสยานุรูเปน เทสิตตฺตา. ทฺเว นิทานานีติ อธิคนฺตพฺพเทเสตพฺพธมฺมานุรูเปน เทสิตตฺตา. อภิธมฺมาธิคมสฺส มูลํ อธิคมํ นิเทตีติ อธิคมนิทานํ. โพธิอภินีหารสทฺธายาติ ยาย สทฺธาย ทีปงฺกรทสพลสฺส สนฺติเก โพธิยา จิตฺตํ อภินีหริ ปณิธานํ อกาสิ.

บทว่า “ธัมมํ ปริวัตเตนโต” คือเมื่อพลิกพระบาลีพร้อมด้วยอรรถกถา เมื่อถึงการโจทของปรวาทีนี้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ปรวาทีนี้” เมื่อพวกเราผู้รู้ซึ่งนิทาน ผู้เป็นที่พึ่ง มีอยู่ ย่อมเป็นเหมือนผู้ไม่มีที่พึ่งร้องไห้อยู่ในป่า ย่อมเป็นเหมือนผู้ทำคดีที่ไม่มีพยาน เมื่อพวกเราผู้เป็นพยานในความเป็นนิทานมีอยู่ ย่อมไม่รู้ความมีอยู่ของนิทาน เมื่อกล่าวว่า “นิทานนี้ไม่ใช่หรือ” จึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า “เอกเมว” คือนิทานแห่งการแสดงเท่านั้น เพราะแสดงไปตามอัธยาศัย บทว่า “ทฺเว นิทานานิ” คือเพราะแสดงไปตามธรรมที่พึงบรรลุและพึงแสดง ย่อมแสดงการบรรลุอันเป็นรากเหง้าแห่งการบรรลุพระอภิธรรม ชื่อว่าอธิคมนิทาน บทว่า “โพธิอภินีหารสัทธาย” คือด้วยศรัทธาใด พระโพธิสัตว์ทรงตั้งจิตอธิษฐานเพื่อโพธิในสำนักของพระทีปังกรทศพล

สุเมธกถาวณฺณนา

อรรถกถาสุเมธกถา

จตุโร จ อสงฺขิเยติ (พุ. วํ. อฏฺฐ. ๒.๑-๒) อุทฺธํ อาโรหนวเสน อติกฺกมิตฺวา อมรํ นาม นครํ อโหสีติ วจนเสสโยชนา กาตพฺพา. ทสหีติ หตฺถิอสฺสรถเภรีสงฺขมุทิงฺควีณาคีตสมฺมตาเฬหิ ‘‘อสฺนาถ ปิวถ ขาทถา’’ติ ทสเมน สทฺเทน. เต ปน เอกเทเสน ทสฺเสตุํ ‘‘หตฺถิสทฺท’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. หตฺถิสทฺทนฺติ กรณตฺเถ อุปโยโค ทฏฺฐพฺโพ. เภรีสงฺขรถานญฺจ สทฺเทหิ อวิวิตฺตนฺติ วา โฆสิตนฺติ วา โยเชตพฺพํ. หตฺถิสทฺทนฺติ วา หตฺถิสทฺทวนฺตํ นครํ. ขาทถ ปิวถ เจวาติ อิติ-สทฺโท ญาตตฺถตฺตา อปฺปยุตฺโต ทฏฺฐพฺโพ.

พึงประกอบความที่เหลือแห่งบทว่า "สี่อสงไขย" (อ้างอิงจาก พุทฺธวํสอฏฺฐกถา 2.1-2) ก้าวล่วงขึ้นไปเบื้องบน เป็นเมืองชื่ออมระ. ด้วยเสียงสิบอย่าง คือ เสียงช้าง, ม้า, รถ, กลอง, สังข์, มุทิงค์, พิณ, เพลงขับ, ฉิ่ง และเสียงที่สิบว่า "จงบริโภค จงดื่ม จงเคี้ยว". แต่เสียงเหล่านั้น เพื่อแสดงเพียงบางส่วน จึงกล่าวคำว่า "เสียงช้าง" เป็นต้น. คำว่า "เสียงช้าง" พึงเห็นว่าเป็นการใช้ทุติยาวิภัตติในอรรถแห่งตติยาวิภัตติ (กรณะ). และด้วยเสียงกลอง สังข์ รถ พึงประกอบว่าไม่ว่างเปล่า หรือว่ากึกก้อง. หรือว่า "เสียงช้าง" คือเมืองที่มีเสียงช้าง. คำว่า "จงเคี้ยว จงดื่ม" พึงเห็นว่าอิติสัพพ์ (คำว่า "ดังนี้") ไม่ได้ใช้ เพราะความหมายเป็นที่รู้กันอยู่แล้ว.

สพฺพงฺคสมฺปนฺนํ อุยฺยานโปกฺขรณีอาทิสมฺปนฺนตฺตา. ลกฺขเณติ อิตฺถิลกฺขเณ ปุริสลกฺขเณ จ. อิติหาเสติ โปราเณ. สธมฺเมติ อตฺตโน เตวิชฺชธมฺเม จ ยญฺญวิธิอาทิเก จ. ปารมินฺติ ปารญาณํ ปาราธิคมํ คโต. จินฺเตสหนฺติ จินฺเตสึ อหํ สุเมธภูโตติ สตฺถา วทติ. อตฺถิ [Pg.25] เหหิตีติ โส วิชฺชมาโน ภวิสฺสติ. น เหตุเยติ อภวิตุํ. เอวเมวาติ เอวเมวํ. น คเวสตีติ น คนฺตุํ เอสติ น อิจฺฉติ นานุคจฺฉติ วา. โธเวติ โธวนฺเต. เสรีติ สายตฺติโก. สยํวสีติ สวโส. มหาโจรสโม วิยาติ กายสาราควเสน ทุจฺจริตาเนสเนหิ กุสลภณฺฑจฺเฉทนา. นาถาติ นาถวนฺโต. ปญฺจโทสวิวชฺชิตนฺติ เอวมาทิกสฺส อตฺโถ เกสุจิ อฏฺฐกถาโปตฺถเกสุ ลิขิโตติ กตฺวา น วกฺขาม.

คำว่า "สมบูรณ์ด้วยองค์ทุกอย่าง" เพราะสมบูรณ์ด้วยสวน สระโบกขรณี เป็นต้น. คำว่า "ในลักษณะ" คือในลักษณะของหญิงและลักษณะของชาย. คำว่า "ในอิติหาสะ" คือในเรื่องเก่าแก่. คำว่า "ในสัทธรรม" คือในธรรมอันเป็นไตรวิชชาของตน และในพิธีบูชา เป็นต้น. คำว่า "ถึงฝั่ง" คือถึงความรู้ในฝั่ง ถึงการบรรลุฝั่ง. คำว่า "เราคิดแล้ว" พระศาสดาตรัสว่า "เราผู้เป็นสุเมธดาบสได้คิดแล้ว". คำว่า "จักมีอยู่" คือสิ่งนั้นจักมีอยู่. คำว่า "ไม่ใช่เพื่อเหตุ" คือเพื่อความไม่เป็น. คำว่า "อย่างนั้นนั่นแล" คืออย่างนั้นนั่นแล. คำว่า "ไม่แสวงหา" คือไม่ปรารถนาจะไป ไม่ต้องการ หรือไม่ติดตาม. คำว่า "ย่อมชำระ" คือเมื่อกำลังชำระ. คำว่า "เป็นอิสระ" คือเป็นผู้มีอำนาจในตน. คำว่า "เป็นผู้มีอำนาจในตน" คือเป็นผู้มีอำนาจในตน. คำว่า "เหมือนมหาโจร" คือการตัดขาดซึ่งทรัพย์อันเป็นกุศล ด้วยการแสวงหาทุจริต อันเกิดจากความกำหนัดในกาย. คำว่า "มีที่พึ่ง" คือผู้มีที่พึ่ง. คำว่า "เว้นจากโทษห้าประการ" ความหมายของคำเป็นต้นอย่างนี้ มีเขียนไว้ในอรรถกถาบางเล่มแล้ว เพราะฉะนั้น เราจักไม่กล่าว.

สาสเนติ เอตฺถ ตาปสสาสนํ ฌานาภิญฺญา จ. วสีภูตสฺส สโต. มยิ เอวํภูเต ทีปงฺกโร ชิโน อุปฺปชฺชิ. โสเธติ ชโน. อญฺชสํ วฏุมายนนฺติ ปริยายวจเนหิ มคฺคเมว วทติ. มา นํ อกฺกมิตฺถาติ เอตฺถ นนฺติ ปทปูรณมตฺเต นิปาโต. ฆาติยามหนฺติ เอตฺถ จ อ-อิติ จ หํ-อิติ จ นิปาตา, อหํ-อิติ วา เอโก นิปาโต สานุนาสิโก กโต. อาหุตีนนฺติ ทกฺขิณาหุตีนํ. มนฺติ มม, มํ วา อพฺรฺวิ.

คำว่า "ในศาสนา" ในที่นี้คือศาสนาของดาบส และฌานอภิญญา. เมื่อเป็นผู้มีวสีอยู่. เมื่อเราเป็นเช่นนี้ พระชินเจ้าทีปังกรได้อุบัติขึ้น. ชนย่อมชำระ. คำว่า "ทางตรง" "ทางใหญ่" ย่อมกล่าวถึงหนทางนั่นเอง ด้วยคำที่เป็นไวพจน์. คำว่า "อย่าเหยียบย่ำเขา" ในที่นี้ คำว่า "นัง" เป็นนิบาตเพียงเพื่อเติมบท. คำว่า "เราจักฆ่า" ในที่นี้ คำว่า "อะ" และ "หัง" เป็นนิบาต หรือคำว่า "อะหัง" เป็นนิบาตตัวเดียวที่ทำเป็นสระมีเสียงนาสิก. คำว่า "แห่งอาหุติ" คือแห่งทักขิณาหุติ. คำว่า "มัง" คือของฉัน หรือกล่าวว่า "ซึ่งฉัน".

กปฺเป อติกฺกมิตฺวา วุตฺเตปิ โพธิมฺหิ มาตาทิสํกิตฺตเน สงฺคณฺหิตุํ ‘‘โพธิ ตสฺส ภควโต’’ติอาทิมาห. สุเขนาติ อุตฺตเมน สุเขน. อสโมติ ตาปเสหิ อสโม. อภิญฺญาสุขโตปิ วิสิฏฺฐํ อีทิสํ พุทฺธตฺตพฺยากรณชํ สุขํ อลภึ. ยาติ ยานิ นิมิตฺตานิ. อาภุชตีติ อาวตฺตติ. อภิรวนฺตีติ สทฺทํ กโรนฺติ. ฉุทฺธาติ นิกฺขนฺตา. นุทฺธํสตีติ น อุทฺธํ คจฺฉติ. อุภยนฺติ อุภยวจนํ. ธุวสสฺสตนฺติ เอกนฺตสสฺสตํ, อวิปรีตเมวาติ อตฺโถ. อาปนฺนสตฺตานนฺติ คพฺภินีนํ. ยาวตาทส ทิสา, ตตฺถ. ธมฺมธาตุยาติ ธมฺมธาตุยํ, สพฺเพสุ ธมฺเมสุ วิจินามีติ อตฺโถ.

แม้เมื่อกล่าวว่าล่วงกัปไปแล้ว เพื่อสงเคราะห์การพรรณนาถึงมารดาเป็นต้นในโพธิ จึงตรัสคำว่า "โพธิของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น" เป็นต้น. คำว่า "ด้วยความสุข" คือด้วยความสุขอันสูงสุด. คำว่า "ไม่มีใครเสมอ" คือไม่มีใครเสมอด้วยดาบสทั้งหลาย. เราได้ความสุขเช่นนี้ อันเกิดจากการพยากรณ์พุทธภาวะ ซึ่งประเสริฐกว่าความสุขจากอภิญญา. คำว่า "ใด" คือนิมิตทั้งหลายใด. คำว่า "ย่อมงอ" คือย่อมหมุนกลับ. คำว่า "ย่อมบันลือ" คือย่อมทำเสียง. คำว่า "ถูกทอดทิ้ง" คือออกไปแล้ว. คำว่า "ไม่ฟุ้งขึ้น" คือไม่ไปเบื้องบน. คำว่า "ทั้งสอง" คือคำว่าทั้งสอง. คำว่า "เที่ยงแท้ยั่งยืน" คือเที่ยงแท้ยั่งยืนโดยส่วนเดียว ความว่าไม่ผิดไปเลย. คำว่า "แห่งสัตว์ผู้ถึงแล้ว" คือแห่งหญิงมีครรภ์. ตลอดทิศทั้งสิบ ในที่นั้น. คำว่า "ในธรรมธาตุ" คือในธรรมธาตุ ความว่าเราย่อมเลือกเฟ้นในธรรมทั้งปวง.

ยสฺส สมฺปุณฺโณ, ตํ วมเตว อุทกํ นิสฺเสสํ. เอเตติ เอกิสฺสาปิ ทานปารมิตาย อเนกปฺปการตาย พหุวจนนิทฺเทโส กโต. ปฏิลคฺคิตํ รกฺขตีติ วจนเสโส, ภุมฺมตฺเถ วา อุปโยโค. จตูสุ ภูมีสูติ ปาติโมกฺขาทีสุ สํวรภูมีสุ. อทฺเวชฺฌมานโสติ กทาจิ ขมนํ กทาจิ อกฺขมนํ, กสฺสจิ ขมนํ กสฺสจิ อกฺขมนนฺติ เอวํ ทฺเวธาภาวํ อนาปนฺนมานโส หุตฺวา. สจฺจสฺส วีถิ นาม ทิฏฺฐาทิ จ อทิฏฺฐาทิ จ ยถาภูตํว วตฺถุ. อธิฏฺฐานนฺติ กุสลสมาทานาธิฏฺฐานํ, สมาทินฺเนสุ กุสเลสุ อจลตา อธิฏฺฐานํ นาม. ปถวิยา อุเปกฺขนํ นาม วิการานาปตฺติ. อญฺญตฺราติ อญฺญํ. สภาวรสลกฺขเณติ เอตฺถ ภาโวติ อวิปรีตตา วิชฺชมานตา, สห ภาเวน สภาโว, อวิปรีโต อตฺตโน โพธิปริปาจนกิจฺจสงฺขาโต [Pg.26] รโส, อนวชฺชวตฺถุปริจฺจาคาทิสงฺขาตํ ลกฺขณญฺจ สภาวรสลกฺขณํ, ตโต สมฺมสโต. ธมฺมเตเชนาติ ญาณเตเชน. จลตาติ จลตาย กมฺปนตาย. เสสีติ สยิ. มา ภาถาติ มา ภายิตฺถ. สพฺพีติโยติ สพฺพา อีติโย อุปทฺทวา ตํ วิวชฺชนฺตุ.

น้ำเต็มแล้วแก่ผู้ใด ผู้นั้นย่อมคายน้ำออกจนหมดสิ้น. คำว่า "เหล่านี้" เป็นการกล่าวด้วยพหูพจน์ เพราะทานบารมีแม้เพียงอย่างเดียวมีหลายประเภท. คำว่า "ย่อมรักษาซึ่งสิ่งที่ติดอยู่" เป็นบทที่เหลือแห่งคำ หรือเป็นการใช้ทุติยาวิภัตติในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. คำว่า "ในภูมิทั้งสี่" คือในภูมิแห่งสังวรมีปาติโมกข์เป็นต้น. คำว่า "มีใจไม่สอง" คือเป็นผู้มีใจไม่ถึงความเป็นสองอย่างนี้ว่า บางคราวอดทน บางคราวไม่อดทน, อดทนต่อบางคน ไม่อดทนต่อบางคน. ชื่อว่า "วิถีแห่งสัจจะ" คือวัตถุที่เห็นแล้วเป็นต้น และที่ยังไม่เห็นเป็นต้น ตามความเป็นจริง. คำว่า "อธิษฐาน" คือการอธิษฐานในการสมาทานกุศล, ความไม่หวั่นไหวในกุศลที่สมาทานแล้ว ชื่อว่าอธิษฐาน. ชื่อว่า "การวางเฉยของแผ่นดิน" คือการไม่ถึงความแปรปรวน. คำว่า "เว้น" คืออื่น. คำว่า "ลักษณะแห่งรสและสภาวะ" ในที่นี้ คำว่า "ภาวะ" คือความไม่ผิดเพี้ยน ความมีอยู่, สภาวะคือพร้อมด้วยภาวะ, รสคือความไม่ผิดเพี้ยน อันนับว่าเป็นกิจในการบ่มโพธิของตน, และลักษณะอันนับว่าเป็นการบริจาควัตถุที่ไม่มีโทษเป็นต้น ชื่อว่าลักษณะแห่งรสและสภาวะ, เมื่อพิจารณาจากลักษณะนั้น. คำว่า "ด้วยเดชแห่งธรรม" คือด้วยเดชแห่งญาณ. คำว่า "ความหวั่นไหว" คือด้วยความหวั่นไหว ด้วยความสั่นสะเทือน. คำว่า "นอนแล้ว" คือนอนแล้ว. คำว่า "อย่ากลัวเลย" คือพวกท่านอย่ากลัวเลย. คำว่า "อุปัทวะทั้งปวง" คืออุปัทวะทั้งหลายทั้งปวง จงเว้นเขาเสีย.

สุเมธกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาเรื่องสุเมธดาบสจบลงแล้ว.

ปวจฺฉตีติ เทติ. โยเคนาติ อุปาเยน. สมึสูติ สนฺนิปตึสุ. อปฺปตฺตมานสาติ อปฺปตฺตอรหตฺตา ภิกฺขู ครหิตา ภวนฺติ. ริตฺตาติ สุญฺญา อนฺตรหิตา. สาลกลฺยาณี นาม เอโก รุกฺโข. พุทฺธจกฺกวตฺติกาเลเยว กิร เอกาเหเนว อุปฺปชฺชติ.

คำว่า "ย่อมให้" คือย่อมให้. คำว่า "ด้วยโยคะ" คือด้วยอุบาย. คำว่า "ประชุมกันแล้ว" คือประชุมกันแล้ว. คำว่า "มีใจยังไม่ถึง" คือภิกษุทั้งหลายผู้ยังไม่บรรลุพระอรหัตย่อมถูกตำหนิ. คำว่า "ว่างเปล่า" คือว่างเปล่า หายไปแล้ว. ชื่อว่า "สาละกัลยาณี" คือต้นไม้ต้นหนึ่ง. ได้ยินว่า ย่อมเกิดขึ้นในสมัยแห่งพระพุทธเจ้าผู้เป็นจักรพรรดิเท่านั้น ย่อมเกิดขึ้นในวันเดียวเท่านั้น.

ลิงฺคสมฺปตฺตีติ ปุริสลิงฺคตา. เหตูติ ติเหตุกปฏิสนฺธิตา. คุณสมฺปตฺตีติ อภิญฺญาสมาปตฺติลาภิตา. อธิกาโรติ พุทฺธานํ สกฺการกรณํ. ฉนฺทตาติ พุทฺธตฺตปฺปตฺติยํ ฉนฺทสมาโยโค. สพฺพงฺคสมฺปนฺนาติ อฏฺฐงฺคานิ สโมธาเนตฺวา กตปณิธานา. ปกฺขิกาติ ปีฐสปฺปิกา. ปณฺฑกาติ อุภยลิงฺครหิตา. โพธิสตฺตา จ พฺรหฺมโลกูปปตฺติปฐมกปฺปิเกสุ กาเลสุ อุภยลิงฺครหิตา โหนฺติ, น ปน ปณฺฑกปริยาปนฺนาติ เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปริยาปนฺนา น ภวนฺตี’’ติ วุตฺตํ, ยถาวุตฺเตสุ วา โทเสสุ สพฺเพสุ ปริยาปนฺนา น ภวนฺติ, โพธิสตฺเตสุ วา ปริยาปนฺนา ตทนฺโตคธา, ปริจฺฉินฺนสํสารตฺตา วา ปริยาปนฺนา โพธิสตฺตา อุภโตพฺยญฺชนปณฺฑกา น ภวนฺตีติ อตฺโถ. สพฺพตฺถ สุทฺธโคจรา ยสฺมา, ตสฺมา มิจฺฉาทิฏฺฐึ น เสวนฺติ. มิจฺฉาทิฏฺฐินฺติ นตฺถิกาเหตุกากิริยทิฏฺฐึ. ภวาภเวติ ขุทฺทเก เจว มหนฺเต จ ภเว. โภชปุตฺเตติ ลุทฺทเก. ลคนนฺติ สงฺโค. อญฺญถาติ ลีนตา. คามณฺฑลาติ คามทารกา. รูปนฺติ วิปฺปการํ. อยํ ตาว นิทานกถา ยาย อภิธมฺมสฺส พุทฺธภาสิตตาสิทฺธีติ อตฺถโยชนา กาตพฺพา.

ความสมบูรณ์แห่งเพศ คือความเป็นเพศชาย. เหตุ คือการปฏิสนธิด้วยไตรเหตุ. ความสมบูรณ์แห่งคุณ คือการได้อภิญญาและสมาบัติ. อธิการ คือการกระทำสักการะแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย. ฉันทตา คือการประกอบด้วยฉันทะในการบรรลุความเป็นพระพุทธเจ้า. ผู้สมบูรณ์ด้วยองค์ทุกอย่าง คือผู้ที่ตั้งปณิธานโดยรวบรวมองค์ ๘. ปักขิกะ คือคนง่อย (ผู้คลานด้วยตั่ง). บัณเฑาะก์ คือผู้ปราศจากเพศทั้งสอง. พระโพธิสัตว์ทั้งหลายในกาลแห่งการอุบัติในพรหมโลกและในกาลแห่งปฐมกัป ย่อมปราศจากเพศทั้งสอง แต่ไม่จัดว่าเป็นบัณเฑาะก์. เพื่อแสดงความหมายนั้น จึงกล่าวว่า "ไม่จัดเข้า" หรือว่าไม่จัดเข้าในโทษทั้งปวงที่กล่าวมาแล้ว หรือว่าคำว่า "จัดเข้า" ในพระโพธิสัตว์ทั้งหลาย หมายถึง "รวมอยู่ในนั้น" หรือว่าพระโพธิสัตว์ทั้งหลายไม่เป็นบัณเฑาะก์และอุภโตพยัญชนก เพราะมีสังสารวัฏอันจำกัด. เพราะเป็นผู้มีโคจรบริสุทธิ์ในที่ทั้งปวง ฉะนั้นจึงไม่เสพมิจฉาทิฏฐิ. มิจฉาทิฏฐิ คือนัตถิกทิฏฐิ อเหตุกทิฏฐิ และอกิริยทิฏฐิ. ภวาภพ คือภพน้อยและภพใหญ่. โภชบุตร คือนายพราน. ลคันนะ คือความข้อง. อัญญถา คือความหดหู่. คามมณฑล คือเด็กชาวบ้าน. รูป คือความวิปริต. พึงประกอบความหมายว่า "นี่คือเรื่องราวเบื้องต้นที่ทำให้ความสำเร็จแห่งความเป็นพุทธภาษิตของพระอภิธรรมปรากฏ."

นิทานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนานิทานกถาจบลงแล้ว.

๑. จิตฺตุปฺปาทกณฺฑํ

๑. กัณฑ์ว่าด้วยจิตตุปบาท.

ติกมาติกาปทวณฺณนา

การพรรณนาบทติกมาติกา.

อิทานิ [Pg.27] ปฏิญฺญาตกถํ กาตุํ ‘‘อิทานิ อิติ เม…เป… กถโนกาโส สมฺปตฺโต’’ติอาทิมาห. อิโต ปฏฺฐายาติ กุสลธมฺมปทโต ปฏฺฐาย.

บัดนี้ เพื่อจะกล่าวเรื่องที่ปฏิญญาไว้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "บัดนี้ โอกาสแห่งการกล่าวของข้าพเจ้า... ถึงแล้ว." ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไป คือตั้งแต่บทว่ากุศลธรรมเป็นต้นไป.

๑. สพฺพปเทหิ ลทฺธนาโมติ ตีสุปิ ปเทสุ เวทนาสทฺทสฺส วิชฺชมานตฺตา เตน ลทฺธนาโม สพฺพปเทหิ ลทฺธนาโม โหติ. นนุ สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ธมฺมาติ จตฺตาริ ปทานิ, เอวํ เสเสสุปีติ ทฺวาทเสตานิ ปทานิ, น ตีณีติ เวทนาสทฺทสฺส ปทตฺตยาวยวตฺตํ สนฺธาย ‘‘สพฺพปเทหี’’ติ วุจฺเจยฺย, น ยุตฺตํ. ‘‘เวทนายา’’ติ หิ วิสุํ ปทํ น กสฺสจิ ปทสฺส อวยโว โหติ, นาปิ สุขาทิปทภาวํ ภชตีติ เตน ลทฺธนาโม กถํ สพฺพปเทหิ ลทฺธนาโม สิยาติ? อธิปฺเปตปฺปการตฺถคมกสฺส ปทสมุทายสฺส ปทตฺตา. ปชฺชติ อวพุชฺฌียติ เอเตนาติ หิ ปทํ, ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ธมฺมา’’ติ เอเตน จ ปทสมุทาเยน ยถาธิปฺเปโต อตฺโถ สมตฺโต วิญฺญายติ, ตสฺมา โส ปทสมุทาโย ‘‘ปท’’นฺติ วุจฺจติ. เอวํ อิตเรปิ เวทิตพฺพา. ตสฺมา เตสํ ติณฺณํ สมุทายานํ อวยเวน ลทฺธนาโม สพฺพปเทหิ ลทฺธนาโมติ ยุตฺโต.

๑. ชื่อที่ได้จากบททั้งปวง คือชื่อที่ได้เพราะมีคำว่าเวทนาอยู่ในบททั้งสามนั้น จึงเป็นชื่อที่ได้จากบททั้งปวง. จริงอยู่ บทว่า "ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา" นี้มี ๔ บท, แม้ในบทที่เหลือก็เช่นกัน จึงมี ๑๒ บท ไม่ใช่ ๓ บท. หากจะกล่าวว่า "จากบททั้งปวง" โดยหมายถึงความเป็นส่วนประกอบในบททั้งสามของคำว่าเวทนา ก็ไม่สมควร. เพราะคำว่า "เวทนายะ" เป็นบทแยกต่างหาก ไม่เป็นส่วนประกอบของบทใดๆ และไม่ถึงความเป็นบทมีสุขเป็นต้น. เมื่อเป็นเช่นนี้ ชื่อที่ได้จากคำนั้น จะเป็นชื่อที่ได้จากบททั้งปวงได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะความเป็นบทของหมู่บทที่ทำให้เข้าถึงอรรถตามที่ประสงค์. เพราะบท คือสิ่งที่ทำให้บรรลุหรือรู้แจ้ง. และด้วยหมู่บทว่า "ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา" นี้ ความหมายตามที่ประสงค์ย่อมเป็นที่รู้แจ้งโดยสมบูรณ์. ฉะนั้น หมู่บทนั้นจึงเรียกว่า "บท". แม้บทอื่นๆ ก็พึงทราบอย่างนี้. ฉะนั้น ชื่อที่ได้จากส่วนประกอบของหมู่บททั้งสามนั้น จึงสมควรที่จะเป็นชื่อที่ได้จากบททั้งปวง.

คนฺถโต จ อตฺถโต จาติ เอตฺถ เหตุปทสเหตุกปทาทีหิ สมฺพนฺธตฺตา คนฺถโต จ เหตุอตฺถสเหตุกตฺถาทีหิ สมฺพนฺธตฺตา อตฺถโต จ อญฺญมญฺญสมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. สเหตุกเหตุสมฺปยุตฺตทุกา หิ เหตุทุเก เหตูหิ สมฺพนฺธตฺตา เหตุทุกสมฺพนฺธา, เหตุสเหตุกทุโก เหตุทุกสเหตุกทุกสมฺพนฺโธ อุภเยกปทวเสน. ตถา เหตุเหตุสมฺปยุตฺตทุโก เหตุทุกเหตุสมฺปยุตฺตทุกสมฺพนฺโธ, นเหตุสเหตุกทุโก เอกทฺวิปทวเสน เหตุทุกสเหตุกทุกสมฺพนฺโธติ. กณฺณิกา วิยาติ ปุปฺผมยกณฺณิกา วิย. ฆฏา วิยาติ ปุปฺผหตฺถกาทีสุ ปุปฺผาทีนํ สมูโห วิย. กณฺณิกาฆฏาทีสุ หิ ปุปฺผาทีนิ วณฺฏาทีหิ อญฺญมญฺญสมฺพนฺธานิ โหนฺตีติ ตถาสมฺพนฺธตา เอเตสํ ทุกานํ วุตฺตา. ทุกสามญฺญโตติ อญฺเญหิ เหตุทุกาทีหิ ทุกวเสน สมานภาวา. อญฺเญหีติ สารมฺมณทุกาทีหิ. อสงฺคหิโต ปเทโส เยสํ อตฺถิ, เต สปฺปเทสา. เยสํ ปน นตฺถิ, เต นิปฺปเทสา.

ในคำว่า "โดยคัมภีร์และโดยอรรถ" นี้ พึงทราบความสัมพันธ์ซึ่งกันและกัน โดยคัมภีร์เพราะสัมพันธ์กับบทว่าเหตุและบทว่าสเหตุกะเป็นต้น และโดยอรรถเพราะสัมพันธ์กับอรรถว่าเหตุและอรรถว่าสเหตุกะเป็นต้น. จริงอยู่ สเหตุกทุกะและเหตุสัมปยุตตทุกะ ชื่อว่ามีความสัมพันธ์กับเหตุทุกะ เพราะสัมพันธ์กับเหตุทั้งหลายในเหตุทุกะ. สเหตุกทุกะเป็นความสัมพันธ์ระหว่างเหตุทุกะกับสเหตุกทุกะ โดยอำนาจแห่งบทเดียวทั้งสอง. เช่นเดียวกัน เหตุเหตุสัมปยุตตทุกะ เป็นความสัมพันธ์ระหว่างเหตุทุกะกับเหตุสัมปยุตตทุกะ. นเหตุสเหตุกทุกะ เป็นความสัมพันธ์ระหว่างเหตุทุกะกับสเหตุกทุกะ โดยอำนาจแห่งบทหนึ่งและสองบท. เหมือนขั้วดอกไม้ คือเหมือนขั้วที่ทำด้วยดอกไม้. เหมือนพุ่มดอกไม้ คือเหมือนหมู่แห่งดอกไม้เป็นต้นในกำดอกไม้เป็นต้น. เพราะในขั้วและพุ่มดอกไม้เป็นต้น ดอกไม้เป็นต้นย่อมสัมพันธ์กันและกันด้วยก้านเป็นต้น. ฉะนั้น ความสัมพันธ์เช่นนั้นจึงกล่าวไว้สำหรับทุกะเหล่านี้. โดยความเป็นสามัญแห่งทุกะ คือความเป็นสภาพที่เสมอกันโดยความเป็นทุกะกับทุกะอื่นๆ มีเหตุทุกะเป็นต้น. คำว่า อื่นๆ คือสารัมมณทุกะเป็นต้น. ธรรมเหล่าใดมีส่วนที่ไม่ได้สงเคราะห์ไว้ ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าสัปปเทส (มีส่วนเหลือ). ส่วนธรรมเหล่าใดไม่มี ธรรมเหล่านั้นชื่อว่านิปปเทส (ไม่มีส่วนเหลือ).

‘‘กจฺจิ [Pg.28] นุ โภโต กุสล’’นฺติ เอวํ ปุจฺฉิตเมวตฺถํ ปากฏํ กตฺวา ปุจฺฉิตุํ ‘‘กจฺจิ โภโต อนามย’’นฺติ วุตฺตํ, ตสฺมา กุสลสทฺโท อนามยตฺโถ โหติ. พาหิติกสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๓๖๑) ภควโต กายสมาจาราทโย วณฺเณนฺเตน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ‘‘โย โข, มหาราช, กายสมาจาโร อนวชฺโช’’ติ กุสโล กายสมาจาโร วุตฺโต. น หิ ภควโต สุขวิปากํ กมฺมํ อตฺถีติ สพฺพสาวชฺชรหิตา กายสมาจาราทโย กุสลาติ วุตฺตา. กุสเลสุ ธมฺเมสูติ จ โพธิปกฺขิยธมฺมา ‘‘กุสลา’’ติ วุตฺตา. เต จ วิปสฺสนามคฺคผลสมฺปยุตฺตา น เอกนฺเตน สุขวิปากาเยวาติ อนวชฺชตฺโถ กุสลสทฺโท. องฺคปจฺจงฺคานนฺติ กุสลสทฺทโยเคน ภุมฺมตฺเถ สามิวจนํ, องฺคปจฺจงฺคานํ วา นามกิริยาปโยชนาทีสูติ อตฺโถ. นจฺจคีตสฺสาติ จ สามิวจนํ ภุมฺมตฺเถ, นจฺจคีตสฺส วิเสเสสูติ วา โยเชตพฺพํ. กุสลานํ ธมฺมานํ สมาทานเหตุ เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ ปุญฺญวิปากนิพฺพตฺตกกมฺมํ ‘‘กุสล’’นฺติ วุตฺตํ. ธมฺมา โหนฺตีติ สุญฺญธมฺมตฺตา สภาวมตฺตา โหนฺตีติ อตฺโถ. เอวํ ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสีติ เอตฺถาปิ สุญฺญตตฺโถ ธมฺมสทฺโท ทฏฺฐพฺโพ.

เพื่อจะถามความหมายที่ถามแล้วอย่างนี้ว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านยังสบายดีหรือ" ให้ชัดเจน จึงกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านไม่มีโรคภัยไข้เจ็บหรือ" ฉะนั้น คำว่ากุศลจึงมีความหมายว่าความไม่มีโรค. ในพาหิติกสูตร (ม.ม. ๑๓/๓๙๔) พระธรรมภัณฑาคาริกเมื่อพรรณนากายสมาจารเป็นต้นของพระผู้มีพระภาค ได้กล่าวว่า "ดูกรมหาบพิตร กายสมาจารใดแลไม่มีโทษ" กายสมาจารนั้นชื่อว่ากุศล. เพราะกรรมที่มีวิบากเป็นสุขของพระผู้มีพระภาคไม่มี. ฉะนั้น กายสมาจารเป็นต้นที่ปราศจากโทษทั้งปวงจึงชื่อว่ากุศล. และในคำว่า "ในกุศลธรรมทั้งหลาย" นั้น โพธิปักขิยธรรมทั้งหลายชื่อว่ากุศล. และธรรมเหล่านั้นที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนา มรรค และผล ไม่ได้มีวิบากเป็นสุขโดยส่วนเดียว. ฉะนั้น คำว่ากุศลจึงมีความหมายว่าไม่มีโทษ. ในคำว่า "อังคปัจจังคานัง" นั้น เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งสัตตมี โดยประกอบกับคำว่ากุศล หรือมีความหมายว่าในชื่อ การกระทำ และประโยชน์เป็นต้นของอวัยวะน้อยใหญ่. และในคำว่า "นัจจคีตัสสะ" นั้น เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งสัตตมี หรือพึงประกอบความหมายว่าในประเภทต่างๆ ของการฟ้อนรำและการขับร้อง. เพราะเหตุแห่งการสมาทานกุศลธรรมทั้งหลาย บุญนี้ย่อมเจริญอย่างนี้. กรรมที่ยังวิบากแห่งบุญให้เกิดขึ้นจึงชื่อว่ากุศล. คำว่า "ธรรมทั้งหลายย่อมมี" หมายถึงย่อมมีเพียงสภาวะ เพราะเป็นสภาวะที่ว่างเปล่า. แม้ในคำว่า "พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย" นี้ ก็พึงเห็นว่าคำว่าธรรมมีความหมายว่าว่างเปล่า.

สลยนฺติ…เป… วิทฺธํเสนฺตีติ เอตฺถ ปุริมสฺส ปุริมสฺส ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ อตฺถวจนํ. อถ วา สลนสฺส อตฺถทีปนานิ จลนาทีนิ ตีณิ ตทงฺคปฺปหานาทีหิ โยเชตพฺพานิ. อปฺปหีนภาเวน สนฺตาเน สยมานา อกุสลา ธมฺมา ราคาทิอสุจิสมฺปโยคโต นานาวิธทุกฺขเหตุโต จ กุจฺฉิเตน อากาเรน สยนฺติ. ญาณวิปฺปยุตฺตานมฺปิ ญาณํ อุปนิสฺสยปจฺจโย โหตีติ สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา กุเสน ญาเณน ปวตฺเตตพฺพาติ กุสลา. อุปฺปนฺนํสานุปฺปนฺนํสภาเคสุ สงฺคหิตตฺตา อุภยภาคคตํ สํกิเลสปกฺขํ ปหานานุปฺปาทเนหิ ลุนนฺติ สมฺมปฺปธานทฺวยํ วิย.

คำว่า สลยันติ...ล...วิทธังเสนติ ในที่นี้ คำอธิบายความหมายของคำก่อนๆ คือคำหลังๆ อีกอย่างหนึ่ง คำอธิบายความหมายของการสั่นไหว (สลนะ) ๓ อย่าง มีการเคลื่อนไหว (จลนะ) เป็นต้น พึงประกอบด้วยการละด้วยองค์นั้นๆ (ตทังคปหานะ) เป็นต้น อกุศลธรรมทั้งหลายที่ยังไม่ถูกละ ย่อมสถิตอยู่ในสันดานด้วยอาการอันน่ารังเกียจ เพราะประกอบด้วยสิ่งไม่สะอาดมีราคะเป็นต้น และเพราะเป็นเหตุแห่งทุกข์นานาชนิด แม้แก่ธรรมที่ปราศจากญาณ ญาณก็เป็นอุปนิสสยปัจจัยได้ เพราะฉะนั้น กุศลธรรมทั้งปวงพึงให้เป็นไปด้วยญาณอันฉลาด (กุสะ) จึงชื่อว่ากุศล เพราะถูกสงเคราะห์อยู่ในส่วนที่เกิดขึ้นแล้วและส่วนที่ยังไม่เกิดขึ้น จึงตัดกิเลสฝ่ายที่อยู่ในส่วนทั้งสองด้วยการละและการไม่ให้เกิดขึ้น เหมือนสัมมัปปธาน ๒ อย่างฉะนั้น

สตฺตาทิคาหกานํ จิตฺตานํ โคจรา สตฺตาทโย วิย ปญฺญาย อุปปริกฺขิยมานา น นิสฺสภาวา, กินฺตุ อตฺตโน สภาวํ ธาเรนฺตีติ ธมฺมา. น จ ธาริยมานสภาวา อญฺโญ ธมฺโม นาม อตฺถิ. น หิ รุปฺปนาทีหิ อญฺเญ รูปาทโย, กกฺขฬาทีหิ จ อญฺเญ ปถวีอาทโย ธมฺมา วิชฺชนฺตีติ. อญฺญถา ปน อวโพเธตุํ น สกฺกาติ นามวเสน วิญฺญาตาวิญฺญาเต สภาวธมฺเม อญฺเญ วิย กตฺวา ‘‘อตฺตโน สภาวํ ธาเรนฺตี’’ติ [Pg.29] วุตฺตํ. สปฺปจฺจยธมฺเมสุ วิเสสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ธารียนฺติ วา ปจฺจเยหี’’ติ อาห. ธารียนฺตีติ อุปธารียนฺติ, ลกฺขียนฺตีติ อตฺโถ.

ธรรมทั้งหลาย เมื่อปัญญาพิจารณาอยู่ ย่อมไม่ไร้สภาพ เหมือนสัตว์เป็นต้นซึ่งเป็นอารมณ์ของจิตที่ยึดถือสัตว์เป็นต้น แต่ย่อมทรงไว้ซึ่งสภาพของตน จึงชื่อว่าธรรม อนึ่ง ธรรมอื่นนอกจากสภาพที่ถูกทรงไว้ ย่อมไม่มี เพราะว่า รูปเป็นต้นอื่นจากความแตกสลาย (รุปปนะ) เป็นต้น และปฐวีเป็นต้นอื่นจากความแข็งกระด้าง (กักขฬะ) เป็นต้น ย่อมไม่มี แต่เพราะไม่สามารถจะรู้แจ้งได้ด้วยประการอื่น จึงกล่าวว่า 'ทรงไว้ซึ่งสภาพของตน' โดยทำสภาพธรรมที่รู้แจ้งและไม่รู้แจ้งโดยชื่อให้เหมือนเป็นสิ่งอื่น เมื่อแสดงความพิเศษในธรรมที่มีปัจจัย จึงกล่าวว่า 'หรือถูกปัจจัยทรงไว้' คำว่า ธาริยันติ คือ อุปธาริยันติ หมายถึง ถูกกำหนดรู้ (หรือถูกทำเครื่องหมายไว้)

อกุสลาติ กุสลปฏิเสธนมตฺตํ กุสลาภาวมตฺตวจนํ ตทญฺญมตฺตวจนํ วา เอตํ น โหติ, กินฺตุ ตปฺปฏิปกฺขวจนนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘มิตฺตปฏิปกฺขา อมิตฺตา วิยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตปฺปฏิปกฺขวจนตา จ อพฺยากตตติยราสิวจเนน วิญฺญายติ. ยทิ หิ กุสลาภาวมตฺตวจนํ อกุสลสทฺโท, เตน น โกจิ ธมฺโม วุตฺโตติ อพฺยากตวจเนเนว จ ตติโย ราสิ วุตฺโต น สิยา, กุสลา เจว ธมฺมา อพฺยากตา จาติ ทุโกวายํ อาปชฺชติ, น ติโก, เอวญฺจ สติ อกุสลวจเนน น โกจิ อตฺโถ. อถ สิยา, ‘‘อนพฺยากตา’’ติ จ วตฺตพฺพํ สิยา กุสลานํ วิย อพฺยากตานญฺจ อภาวมตฺตสมฺภวา, ตสฺมา อภาวมตฺตวจเน อพฺยากตภาวมตฺตํ วิย กุสลาภาวมตฺตํ อกุสลํ น โกจิ ราสีติ ‘‘อพฺยากตา’’ติ ตติโย ราสิ น สิยา. ตติยราสิภาเวน จ อพฺยากตา วุตฺตาติ อกุสโล จ เอโก ราสีติ วิญฺญายติ. ตสฺมา นาภาววจนตา, สภาวธารณาทิอตฺเถน ธมฺมสทฺเทน สมานาธิกรณภาวโต จ อกุสลสทฺทสฺส กุสลาภาวมตฺตวจนตา น โหติ, นาปิ ตทญฺญมตฺตวจนตา ตติยราสิวจนโต เอว. ยทิ หิ กุสเลหิ อญฺเญ อกุสลา เจตสิเกหิ อญฺเญ อเจตสิกา วิย, กุสลากุสลวจเนหิ สพฺเพสํ ธมฺมานํ สงฺคหิตตฺตา อสงฺคหิตสฺส ตติยราสิสฺส อภาวา เจตสิกทุโก วิย อยญฺจ ทุโก วตฺตพฺโพ สิยา ‘‘กุสลา ธมฺมา อกุสลา ธมฺมา’’ติ, น ‘‘อพฺยากตา’’ติ ตติโย ราสิ วตฺตพฺโพ, วุตฺโต จ โส, ตสฺมา น ตทญฺญมตฺตวจนํ อกุสลสทฺโท, ปาริเสเสน ตปฺปฏิปกฺเขสุ อ-การสฺส ปโยคทสฺสนโต โลเก ‘‘อมิตฺตา’’ติ สาสเน ‘‘อโลโภ’’ติ อิธาปิ ตปฺปฏิปกฺขวจนตา อกุสลสทฺทสฺส สิทฺธา, ตตฺถ นิรุฬฺหตฺตา จ น อิตรวจนตา, ตปฺปฏิปกฺขภาโว จ วิรุทฺธสภาวตฺตา ตปฺปเหยฺยภาวโต จ เวทิตพฺโพ, น กุสลวินาสนโต. น หิ กุสลา อกุสเลหิ ปหาตพฺพา, มหาพลวตาย ปน กุสลาเยว ปโยคนิปฺผาทิตา สทานุสยิเต อกุสเล ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทวเสน ปชหนฺตีติ.

คำว่า อกุศล นี้ ไม่ใช่เพียงคำปฏิเสธกุศล ไม่ใช่เพียงคำแสดงความไม่มีกุศล หรือไม่ใช่เพียงคำแสดงสิ่งอื่นจากกุศล แต่เป็นคำแสดงสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์ เพื่อแสดงความหมายนี้ จึงกล่าวว่า 'เหมือนอมิตรเป็นปฏิปักษ์ต่อมิตร' เป็นต้น ความเป็นคำแสดงสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์นั้น พึงทราบด้วยการกล่าวถึงราศีที่ ๓ คือ อัพยากตะ ถ้าหากคำว่า อกุศล เป็นเพียงคำแสดงความไม่มีกุศล ก็จะไม่มีสภาวธรรมใดถูกกล่าวถึงด้วยคำนั้น และราศีที่ ๓ ก็จะไม่ถูกกล่าวถึงด้วยคำว่า อัพยากตะ นี้ก็จะกลายเป็นทวิกะ คือมีแต่กุศลธรรมและอัพยากตธรรม ไม่ใช่ตริกะ และเมื่อเป็นเช่นนั้น คำว่า อกุศล ก็จะไม่มีความหมายใดๆ หากเป็นเช่นนั้น ก็พึงกล่าวว่า 'อนัพยากตะ' ด้วย เพราะความไม่มีอัพยากตะก็เป็นไปได้เหมือนความไม่มีกุศล เพราะฉะนั้น ในกรณีที่เป็นคำแสดงความไม่มี ความไม่มีกุศลก็ไม่ใช่ราศีใดๆ เหมือนความไม่มีอัพยากตะ ดังนั้น ราศีที่ ๓ คือ อัพยากตะ ก็จะไม่มี แต่เพราะอัพยากตะถูกกล่าวถึงในฐานะเป็นราศีที่ ๓ จึงพึงทราบว่า อกุศลก็เป็นราศีหนึ่ง เพราะฉะนั้น จึงไม่ใช่คำแสดงความไม่มี และเพราะคำว่า อกุศล มีฐานะเดียวกันกับคำว่า ธรรม โดยอรรถว่าทรงไว้ซึ่งสภาพเป็นต้น จึงไม่ใช่คำแสดงความไม่มีกุศล และก็ไม่ใช่เพียงคำแสดงสิ่งอื่นจากกุศล เพราะมีการกล่าวถึงราศีที่ ๓ อยู่แล้ว หากอกุศลเป็นสิ่งอื่นจากกุศล เหมือนอเจตสิกเป็นสิ่งอื่นจากเจตสิก และเพราะธรรมทั้งปวงถูกสงเคราะห์ด้วยคำว่า กุศลและอกุศล จึงไม่มีราศีที่ ๓ ที่ไม่ถูกสงเคราะห์ นี้ก็พึงกล่าวว่าเป็นทวิกะ เหมือนเจตสิกทวิกะ คือ 'กุศลธรรม อกุศลธรรม' ไม่พึงกล่าวว่า 'อัพยากตะ' เป็นราศีที่ ๓ แต่ก็มีการกล่าวถึงราศีที่ ๓ นั้น เพราะฉะนั้น คำว่า อกุศล จึงไม่ใช่เพียงคำแสดงสิ่งอื่นจากกุศล โดยส่วนที่เหลือ ย่อมเห็นการใช้ อ-อักษร ในความหมายที่เป็นปฏิปักษ์ในโลก เช่น 'อมิตร' ในพระศาสนา เช่น 'อโลภะ' ในที่นี้ก็สำเร็จความเป็นคำแสดงสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์ของคำว่า อกุศล และเพราะเป็นคำที่ใช้จนแพร่หลาย จึงไม่ใช่คำแสดงความหมายอื่น ความเป็นปฏิปักษ์นั้น พึงทราบโดยความเป็นสภาพที่ขัดแย้งกัน และโดยความเป็นสิ่งที่พึงละ ไม่ใช่โดยการทำลายกุศล เพราะกุศลไม่พึงถูกอกุศลละ แต่กุศลที่ถูกทำให้เกิดขึ้นด้วยความพยายามอันมีกำลังมากเท่านั้น ย่อมละอกุศลที่นอนเนื่องอยู่เสมอ ด้วยอำนาจแห่งตทังคปหาน วิกขัมภนปหาน และสมุจเฉทปหาน

น [Pg.30] พฺยากตาติ อกถิตา. กถํ ปเนเต อกถิตา โหนฺติ, นนุ ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา’’ติอาทีหิ ติกทุกปเทหิ จกฺขุวิญฺญาณาทิวจเนหิ ผสฺสาทิวจเนหิ จ กถิตาติ? โน น กถิตา, ตานิ ปน วจนานิ อิธ อนธิปฺเปตานิ อวุตฺตตฺตา อนนุวตฺตนโต. น หิ ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ธมฺมา’’ติอาทึ วตฺวา ‘‘อพฺยากตา’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา น ตานิ อิธ อนุวตฺตนฺตีติ ตพฺพจนียภาเวน อกถิตตา น โหติ, กุสลากุสลวจนานิ ปน อิธ วุตฺตตฺตา อนุวตฺตนฺตีติ ตพฺพจนียภาเวน อกถิตตา ญายตีติ ‘‘กุสลากุสลภาเวน อกถิตาติ อตฺโถ’’ติ อาห. น พฺยากตาติ วา อวิปากา, อพฺยากตวจเนเนว จ อวิปากตฺถา ญายนฺติ. น หิ ภควโต วจนํ ญาปกสาธนียํ, อาสยานุสยจริยาทิกุสเลน ภควตา เยสํ อวโพธนตฺถํ ธมฺมา วุตฺตา เตสํ วจนานนฺตรํ ตทตฺถปฏิเวธโต, ปจฺฉิเมหิ ปน ยถา เตสํ อวโพธนตฺถํ ภควตา ตํ ตํ วจนํ วุตฺตํ, ยถา จ เตหิ ตทตฺโถ ปฏิวิทฺโธ, ตํ สพฺพํ อาจริเย ปยิรุปาสิตฺวา สุตฺวา เวทิตพฺพํ โหติ, ตสฺมา การณํ อวตฺวา ‘‘กุสลากุสลภาเวน อกถิตาติ อตฺโถ’’ติ อาห. โย จ วเทยฺย ‘‘อกุสลวิปากภาเวน อกถิตตฺตา, กุสลา อพฺยากตาติ อาปชฺชนฺติ, กุสลวิปากภาเวน อกถิตตฺตา อกุสลาปี’’ติ, โสปิ ‘‘อญฺญาปกสาธนียวจโน ภควา’’ติ นิวาเรตพฺโพ อนุวตฺตมานวจนวจนียภาเวน อกถิตสฺส จ อพฺยากตภาวโต. น หิ อวิปากวจนํ วุตฺตํ กุสลวจนญฺจ อวุตฺตํ, ยโต อวิปากวจนสฺส อธิกตภาโว กุสลสฺส จ ตพฺพจนียภาเวน อกถิตภาโว สิยา, ตสฺมา น กุสลานํ อพฺยากตตา, เอวํ อกุสลานญฺจ อนพฺยากตภาเว โยชนา กาตพฺพา.

คำว่า อัพยากตะ คือ ไม่ได้กล่าวไว้ แต่ธรรมเหล่านี้ไม่ได้กล่าวไว้ได้อย่างไรเล่า ก็มิใช่หรือว่าธรรมเหล่านี้ถูกกล่าวไว้แล้วด้วยบทในติกะและทุกะมีคำว่า 'สัมปยุตด้วยสุขเวทนา' เป็นต้น ด้วยคำว่า จักขุวิญญาณเป็นต้น และด้วยคำว่า ผัสสะเป็นต้น? ไม่ใช่ว่าไม่ได้กล่าวไว้ แต่คำเหล่านั้นในที่นี้ไม่เป็นที่ประสงค์ เพราะไม่ได้กล่าวไว้ จึงไม่สืบเนื่องกัน เพราะมิได้ตรัสคำว่า 'ธรรมทั้งหลายสัมปยุตด้วยสุขเวทนา' เป็นต้น แล้วตรัสว่า 'อัพยากตะ' เพราะฉะนั้น คำเหล่านั้นจึงไม่สืบเนื่องกันในที่นี้ ความที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นคำที่ควรกล่าวถึงจึงไม่มี แต่คำว่า กุศลและอกุศลนั้น เมื่อกล่าวไว้ในที่นี้แล้วย่อมสืบเนื่องกัน เพราะฉะนั้น ความที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นคำที่ควรกล่าวถึงจึงเป็นที่รู้ได้ ท่านจึงกล่าวว่า 'อธิบายว่า ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นกุศลและอกุศล' อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อัพยากตะ คือ ไม่มีวิบาก และความหมายว่าไม่มีวิบากนั้น ย่อมรู้ได้ด้วยคำว่า อัพยากตะ นั่นเอง เพราะพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคไม่จำต้องอาศัยเหตุผลอื่นมาพิสูจน์ แต่เพราะธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงฉลาดในอัธยาศัย อนุสัย และจริยาเป็นต้น ตรัสไว้เพื่อความรู้แจ้งของสัตว์เหล่าใด สัตว์เหล่านั้นย่อมแทงตลอดอรรถนั้นได้ทันทีที่ตรัสคำนั้น ส่วนชนในภายหลังพึงเข้าไปนั่งใกล้ครูบาอาจารย์แล้วฟังและรู้แจ้งสิ่งทั้งปวงนั้นว่า พระผู้มีพระภาคตรัสคำนั้นๆ เพื่อความรู้แจ้งของสัตว์เหล่านั้นอย่างไร และสัตว์เหล่านั้นแทงตลอดอรรถนั้นได้อย่างไร เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่กล่าวเหตุผลไว้ แต่กล่าวว่า 'อธิบายว่า ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นกุศลและอกุศล' อนึ่ง ผู้ใดพึงกล่าวว่า 'เพราะไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นอกุศลวิบาก กุศลทั้งหลายจึงเป็นอัพยากตะ และเพราะไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นกุศลวิบาก อกุศลทั้งหลายก็เป็นอัพยากตะ' ผู้นั้นก็พึงถูกห้ามว่า 'พระผู้มีพระภาคมีพระดำรัสที่ไม่จำต้องอาศัยเหตุผลอื่นมาพิสูจน์' และเพราะความที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นคำที่ควรกล่าวถึงของคำที่สืบเนื่องกัน จึงเป็นอัพยากตะ เพราะมิได้ตรัสคำว่า ไม่มีวิบาก และมิได้ตรัสคำว่า กุศล เพราะเหตุที่คำว่า ไม่มีวิบากมีความสำคัญเป็นประธาน และคำว่า กุศลมีความที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นคำที่ควรกล่าวถึง เพราะฉะนั้น กุศลทั้งหลายจึงไม่เป็นอัพยากตะ พึงประกอบความในความที่อกุศลทั้งหลายไม่เป็นอัพยากตะด้วยอาการอย่างนี้

อถ วา วิ-สทฺโท วิโรธวจโน, อา-สทฺโท อภิมุขภาวปฺปกาสโน, ตสฺมา อตฺตโน ปจฺจเยหิ อญฺญมญฺญวิโรธาภิมุขา กตา, ลกฺขณวิโรธโต วินาสกวินาสิตพฺพโต จาติ พฺยากตา, กุสลากุสลา. น พฺยากตาติ อพฺยากตา. เต หิ ลกฺขณโต กุสลากุสลา วิย วิรุทฺธา น โหนฺติ. น หิ อวิปากตา ทุกฺขวิปากตา วิย สุขวิปากตาย สุขวิปากตา วิย จ ทุกฺขวิปากตาย สุขทุกฺขวิปากตาหิ วิรุชฺฌตีติ นาปิ เต กิญฺจิ ปชหนฺติ, น จ เต เกนจิ ปหาตพฺพาติ อยเมตฺถ อตฺตโนมติ.

อีกอย่างหนึ่ง คำว่า วิ เป็นคำแสดงความขัดแย้ง คำว่า อา เป็นคำแสดงความเป็นไปเฉพาะหน้า เพราะฉะนั้น ธรรมทั้งหลายที่ถูกกระทำให้เป็นไปเฉพาะหน้าแห่งความขัดแย้งกันและกันด้วยปัจจัยของตน เพราะความขัดแย้งกันแห่งลักษณะ และเพราะความเป็นของที่พึงทำลายและเป็นของที่พึงถูกทำลาย ชื่อว่า พยากตะ ได้แก่ กุศลและอกุศล คำว่า อัพยากตะ คือ ไม่ใช่พยากตะ เพราะธรรมเหล่านั้นโดยลักษณะไม่ขัดแย้งกันเหมือนกุศลและอกุศล เพราะความที่ไม่มีวิบากไม่ขัดแย้งกับสุขวิบากเหมือนทุกขวิบาก และไม่ขัดแย้งกับทุกขวิบากเหมือนสุขวิบากด้วยสุขทุกขวิบากทั้งหลาย และธรรมเหล่านั้นก็มิได้ละอะไรๆ และก็ไม่พึงถูกใครๆ ละ นี่เป็นความเห็นของตนในอรรถนี้

อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณาติ [Pg.31] เอตฺถ นตฺถิ เอเตสํ อวชฺชนฺติ อนวชฺชา, ครหิตพฺพภาวรหิตา นิทฺโทสาติ อตฺโถ. เตน เนสํ อครหิตพฺพภาวํ ทสฺเสติ, น คารยฺหวิรหมตฺตํ. อญฺเญปิ อตฺถิ นิทฺโทสา อพฺยากตาติ อนวชฺชวจนมตฺเตน เตสมฺปิ กุสลตาปตฺติโทสํ ทิสฺวา ตํ ปริหริตุํ สุขวิปากวจนํ อาห. อวชฺชปฏิปกฺขา วา อิธ อนวชฺชาติ วุตฺตา, น พาหิติกสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๓๖๑) วิย ปฏิปฺปสฺสทฺธาวชฺชา วิรหิตาวชฺชมตฺตา วา, ตสฺมา อนวชฺชวจเนน อวชฺชวินาสนภาโว ทสฺสิโต. อพฺยากเตหิ ปน วิสิฏฺฐํ กุสลากุสลานํ สาธารณํ สวิปากตาลกฺขณนฺติ ตสฺมึ ลกฺขเณ วิเสสทสฺสนตฺตํ สุขวิปากวจนํ อโวจ. สิทฺโธ หิ ปุริเมเนว อกุสลาพฺยากเตหิ กุสลานํ วิเสโสติ. สุโข วิปาโก เอเตสนฺติ สุขวิปากา. เตน กุสลากุสลานํ สามญฺเญ วิปากธมฺมภาเว สุขวิปากวิปจฺจนสภาวํ ทสฺเสติ, น เตสํ สุขวิปากสพฺภาวเมว. อนวชฺชา จ เต สุขวิปากา จาติ อนวชฺชสุขวิปากา. กุสลา ลกฺขียนฺติ เอเตนาติ ลกฺขณํ, อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณํ เอเตสนฺติ อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณา. นนุ เต เอว กุสลา อนวชฺชสุขวิปากา, กถํ เต สยเมว อตฺตโน ลกฺขณํ โหนฺตีติ? วิญฺญาตาวิญฺญาตสทฺทตฺถภาเวน ลกฺขณลกฺขิตพฺพภาวยุตฺติโต. กุสลสทฺทตฺถวเสน หิ อวิญฺญาตา กุสลา ลกฺขิตพฺพา โหนฺติ, อนวชฺชสุขวิปากสทฺทตฺถภาเวน วิญฺญาตา ลกฺขณนฺติ ยุตฺตเมตํ. อถ วา ลกฺขียตีติ ลกฺขณํ, สภาโว. อนวชฺชสุขวิปากา จ เต ลกฺขณญฺจาติ อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณา, อนวชฺชสุขวิปากา หุตฺวา ลกฺขิยมานา สภาวา กุสลา นามาติ อตฺโถ.

ในคำว่า อนวัชชสุขวิปากลักขณะ นี้ คำว่า อนวัชชะ คือ ไม่มีโทษของธรรมเหล่านั้น อธิบายว่า ปราศจากความเป็นของที่ควรติเตียน ไม่มีโทษ ด้วยคำนั้น ท่านแสดงความเป็นของไม่ควรติเตียนของธรรมเหล่านั้น ไม่ใช่เพียงความปราศจากของที่ควรติเตียนเท่านั้น ธรรมอื่นที่เป็นอัพยากตะก็มีที่ไม่มีโทษ ท่านเห็นโทษที่ธรรมเหล่านั้นจะพึงถึงความเป็นกุศลด้วยเพียงคำว่า อนวัชชะ จึงกล่าวคำว่า สุขวิบาก เพื่อป้องกันโทษนั้น อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อนวัชชะ ในที่นี้กล่าวถึงธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อโทษ ไม่ใช่ธรรมที่มีโทษระงับไปแล้ว หรือธรรมที่ปราศจากโทษเท่านั้น เหมือนในพาหิติกสูตร (ม.อุ. ๑๔/๓๖๑/๒๙๐) เพราะฉะนั้น ด้วยคำว่า อนวัชชะ จึงแสดงความเป็นเครื่องกำจัดโทษ แต่ลักษณะที่มีวิบากเป็นธรรมดา ซึ่งเป็นลักษณะทั่วไปของกุศลและอกุศลนั้น เป็นลักษณะพิเศษกว่าอัพยากตะ ท่านจึงกล่าวคำว่า สุขวิบาก เพื่อแสดงความพิเศษในลักษณะนั้น เพราะความพิเศษของกุศลจากอกุศลและอัพยากตะนั้นสำเร็จแล้วด้วยคำก่อนหน้านี้ วิบากของธรรมเหล่านั้นเป็นสุข ชื่อว่า สุขวิบาก ด้วยคำนั้น ท่านแสดงสภาวะที่ให้ผลเป็นสุขวิบากในความเป็นธรรมมีวิบากเป็นธรรมดาโดยทั่วไปของกุศลและอกุศล ไม่ใช่แสดงเพียงความเป็นสุขวิบากของธรรมเหล่านั้นเท่านั้น ธรรมเหล่านั้นไม่มีโทษด้วย และมีสุขวิบากด้วย ชื่อว่า อนวัชชสุขวิบาก กุศลทั้งหลายถูกกำหนดรู้ได้ด้วยสิ่งนี้ สิ่งนี้ชื่อว่า ลักษณะ ธรรมเหล่านั้นมีอนวัชชสุขวิบากเป็นลักษณะ ชื่อว่า อนวัชชสุขวิปากลักขณะ ก็กุศลเหล่านั้นนั่นแหละเป็นอนวัชชสุขวิบาก ไฉนกุศลเหล่านั้นจึงเป็นลักษณะของตนเองเล่า? เพราะประกอบด้วยความเป็นลักษณะและเป็นของที่ถูกกำหนดรู้ได้ด้วยความเป็นอรรถของศัพท์ที่รู้แล้วและยังไม่รู้ เพราะโดยอรรถของศัพท์ว่า กุศล กุศลทั้งหลายที่ยังไม่รู้ย่อมเป็นของที่ถูกกำหนดรู้ได้ และโดยความเป็นอรรถของศัพท์ว่า อนวัชชสุขวิบาก กุศลทั้งหลายที่รู้แล้วย่อมเป็นลักษณะ ข้อนี้สมควรแล้ว อีกอย่างหนึ่ง สิ่งที่ถูกกำหนดรู้ได้ ชื่อว่า ลักษณะ คือ สภาวะ ธรรมเหล่านั้นไม่มีโทษด้วย และมีสุขวิบากด้วย และเป็นลักษณะด้วย ชื่อว่า อนวัชชสุขวิปากลักขณะ อธิบายว่า สภาวะที่ถูกกำหนดรู้ได้ว่าเป็นอนวัชชสุขวิบาก ชื่อว่า กุศล

อถ วา อนวชฺชวจเนน อนวชฺชตฺตํ อาห, สุขวิปากวจเนน สุขวิปากตฺตํ, ตสฺมา อนวชฺชญฺจ สุขวิปาโก จ อนวชฺชสุขวิปากํ, ตํ ลกฺขณํ เอเตสํ กรณตฺเถ จ กมฺมตฺเถ จ ลกฺขณสทฺเท สภาวภูตนฺติ อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณา, อนวชฺชสุขวิปากสภาเวน ลกฺขิยมานา ตํสภาววนฺโต จ กุสลาติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ อนวชฺชวจเนน ปวตฺติสุขตํ กุสลานํ ทสฺเสติ, สุขวิปากวจเนน วิปากสุขตํ. ปุริมญฺหิ อตฺตโน ปวตฺติสภาววเสน ลกฺขณตาวจนํ, ปจฺฉิมํ กาลนฺตเร วิปากุปฺปาทนสมตฺถตายาติ. ตถา ปุริเมน กุสลานํ อตฺตสุทฺธึ ทสฺเสติ[Pg.32], ปจฺฉิเมน วิสุทฺธวิปากตํ. ปุริเมน จ กุสลํ อกุสลสภาวโต นิวตฺเตติ, ปจฺฉิเมน อพฺยากตสภาวโต สวิปากตฺตทีปกตฺตา ปจฺฉิมสฺส. ปุริเมน วา วชฺชปฏิปกฺขภาวทสฺสนโต กิจฺจฏฺเฐน รเสน อกุสลวิทฺธํสนรสตํ ทีเปติ, ปจฺฉิเมน สมฺปตฺติอตฺเถน อิฏฺฐวิปากรสตํ. ปุริเมน จ อุปฏฺฐานาการฏฺเฐน ปจฺจุปฏฺฐาเนน โวทานปจฺจุปฏฺฐานตํ ทสฺเสติ, ปจฺฉิเมน ผลตฺเถน สุขวิปากปจฺจุปฏฺฐานตํ. ปุริเมน จ โยนิโสมนสิการํ กุสลานํ ปทฏฺฐานํ วิภาเวติ. ตโต หิ เต อนวชฺชา ชาตาติ. ปจฺฉิเมน กุสลานํ อญฺเญสํ ปทฏฺฐานภาวํ ทสฺเสติ. เต หิ สุขวิปากสฺส การณํ โหนฺตีติ. เอตฺถ จ สุขวิปากสทฺเท สุขสทฺโท อิฏฺฐปริยายวจนนฺติ ทฏฺฐพฺโพ. อิฏฺฐจตุกฺขนฺธวิปากา หิ กุสลา, น สุขเวทนาวิปากาว. สงฺขารทุกฺโขปสมสุขวิปากตาย จ สมฺภโว เอว นตฺถิ. น หิ ตํวิปาโกติ. ยทิ ปน วิปากสทฺโท ผลปริยายวจนํ, นิสฺสนฺทวิปาเกน อิฏฺฐรูเปนาปิ สุขวิปากตา โยเชตพฺพา.

อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสความที่กุศลไม่มีโทษด้วยคำว่า ‘ไม่มีโทษ’ ตรัสความที่กุศลมีวิบากเป็นสุขด้วยคำว่า ‘มีวิบากเป็นสุข’ เพราะฉะนั้น สิ่งที่ไม่มีโทษและมีวิบากเป็นสุข ชื่อว่า ‘อนวัชชสุขวิปากะ’ (ไม่มีโทษและมีวิบากเป็นสุข) สภาวะนั้นเป็นลักษณะของกุศลเหล่านั้น และบทว่า ‘ลักษณะ’ ในอรรถว่าเครื่องกระทำและในอรรถว่าสิ่งที่ถูกกระทำ เป็นสภาวะนั่นเอง ดังนั้น กุศลทั้งหลายจึงชื่อว่า ‘อนวัชชสุขวิปากลักขณะ’ คือมีลักษณะที่ไม่มีโทษและมีวิบากเป็นสุข หมายความว่า กุศลทั้งหลายนั้นถูกกำหนดด้วยสภาวะที่ไม่มีโทษและมีวิบากเป็นสุข และมีสภาวะเช่นนั้นด้วย. ในคำนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความสุขในการเป็นไปของกุศลทั้งหลายด้วยคำว่า ‘ไม่มีโทษ’ และทรงแสดงความสุขในวิบากด้วยคำว่า ‘มีวิบากเป็นสุข’ เพราะคำแรกเป็นคำที่แสดงลักษณะโดยความเป็นสภาวะของการเป็นไปของตน ส่วนคำหลังแสดงความสามารถในการยังวิบากให้เกิดขึ้นในกาลอื่น. อนึ่ง ด้วยคำแรกทรงแสดงความบริสุทธิ์แห่งตนของกุศลทั้งหลาย ด้วยคำหลังทรงแสดงความที่วิบากบริสุทธิ์. และด้วยคำแรกทรงห้ามกุศลจากสภาวะของอกุศล ด้วยคำหลังทรงห้ามจากสภาวะของอัพยากฤต เพราะคำหลังแสดงความมีวิบาก. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยคำแรกทรงแสดงความที่กุศลเป็นฝ่ายตรงข้ามกับโทษ จึงทรงแสดงรสคือการทำลายอกุศลโดยอรรถแห่งกิจ ด้วยคำหลังทรงแสดงรสคือวิบากที่น่าปรารถนาโดยอรรถแห่งความสำเร็จ. และด้วยคำแรกทรงแสดงอาการปรากฏคือความผ่องแผ้วโดยอรรถแห่งอาการปรากฏ ด้วยคำหลังทรงแสดงอาการปรากฏคือวิบากที่เป็นสุขโดยอรรถแห่งผล. และด้วยคำแรกทรงแสดงโยนิโสมนสิการว่าเป็นปทัฏฐานของกุศลทั้งหลาย เพราะกุศลเหล่านั้นเกิดขึ้นโดยไม่มีโทษจากโยนิโสมนสิการนั้น. ด้วยคำหลังทรงแสดงความเป็นปทัฏฐานของกุศลทั้งหลายแก่สิ่งอื่น เพราะกุศลเหล่านั้นเป็นเหตุแห่งวิบากที่เป็นสุข. ในคำว่า ‘สุขวิบาก’ นี้ พึงทราบว่าคำว่า ‘สุข’ เป็นคำไวพจน์ของคำว่า ‘น่าปรารถนา’ เพราะกุศลทั้งหลายมีวิบากเป็นขันธ์ ๔ ที่น่าปรารถนา ไม่ใช่วิบากที่เป็นสุขเวทนาเท่านั้น. และความที่วิบากเป็นสุขเพราะความสงบแห่งสังขารทุกข์นั้นไม่มีทางเป็นไปได้เลย เพราะนั่นไม่ใช่วิบาก. แต่ถ้าคำว่า ‘วิบาก’ เป็นคำไวพจน์ของคำว่า ‘ผล’ ก็พึงประกอบความที่วิบากเป็นสุขด้วยรูปที่น่าปรารถนาอันเป็นนิสสันดวิบากด้วย.

สาวชฺชทุกฺขวิปากลกฺขณาติ เอตฺถ จ วุตฺตวิธิอนุสาเรน อตฺโถ จ โยชนา จ ยถาสมฺภวํ เวทิตพฺพา. วิปาการหตา กุสลากุสลานํ ลกฺขณภาเวน วุตฺตา, ตพฺภาเวน อกถิตา อพฺยากตา อวิปาการหสภาวา โหนฺตีติ อาห ‘‘อวิปากลกฺขณา อพฺยากตา’’ติ. ยเถว หิ สุขทุกฺขวิปาการหา สุขทุกฺขวิปากาติ เอวํลกฺขณตา กุสลากุสลานํ วุตฺตา, เอวมิธาปิ อวิปาการหา อวิปากาติ เอวํลกฺขณตา อพฺยากตานํ วุตฺตา. ตสฺมา ‘‘อโหสิ กมฺมํ นาโหสิ กมฺมวิปาโก น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก นตฺถิ กมฺมวิปาโก, อตฺถิ กมฺมํ นตฺถิ กมฺมวิปาโก น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, ภวิสฺสติ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๓๔) เอวํปการานํ กุสลากุสลานํ กุสลากุสลภาวานาปตฺติ อพฺยากตภาวาปตฺติ วา น โหติ. น หิ เต สุขทุกฺขวิปาการหา น โหนฺติ วิปากธมฺมตฺตา, อวิปาการหา วา น โหนฺติ อวิปากธมฺมตฺตาภาวาติ.

ในคำว่า ‘สวัชชทุกขวิปากลักขณะ’ (มีลักษณะมีโทษและมีวิบากเป็นทุกข์) นี้ พึงทราบอรรถและการประกอบความตามวิธีที่กล่าวมาแล้วตามสมควร. ความที่กุศลและอกุศลควรแก่วิบากนั้นถูกกล่าวโดยความเป็นลักษณะ. อัพยากฤตทั้งหลายซึ่งไม่ได้ถูกกล่าวโดยความเป็นเช่นนั้น ย่อมมีสภาวะไม่ควรแก่วิบาก ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘อัพยากฤตทั้งหลายมีลักษณะไม่มีวิบาก’. เหมือนอย่างที่กุศลและอกุศลถูกกล่าวว่ามีลักษณะเช่นนี้ คือควรแก่วิบากที่เป็นสุขและทุกข์ จึงชื่อว่ามีวิบากเป็นสุขและทุกข์ ฉันใด ในที่นี้ อัพยากฤตทั้งหลายก็ถูกกล่าวว่ามีลักษณะเช่นนี้ คือไม่ควรแก่วิบาก จึงชื่อว่าไม่มีวิบาก ฉันนั้น. เพราะฉะนั้น กุศลและอกุศลที่มีประเภทดังนี้ว่า ‘กรรมมีอยู่ แต่วิบากของกรรมไม่มี วิบากของกรรมจักไม่มี วิบากของกรรมไม่มี, กรรมมีอยู่ แต่วิบากของกรรมไม่มี วิบากของกรรมจักไม่มี, กรรมจักมี แต่วิบากของกรรมจักไม่มี’ (ปฏิสัมภิทามรรค ๑.๒๓๔) ย่อมไม่ถึงความเป็นกุศลและอกุศล หรือไม่ถึงความเป็นอัพยากฤต. เพราะกุศลและอกุศลเหล่านั้นย่อมไม่เป็นผู้ไม่ควรแก่วิบากที่เป็นสุขและทุกข์ เพราะเป็นธรรมที่มีวิบาก, หรือย่อมไม่เป็นผู้ไม่ควรแก่วิบาก เพราะไม่มีความเป็นธรรมที่ไม่มีวิบาก.

กุสลาติ วา ธมฺมาติ วาติอาทีนีติ กุสลธมฺมปทานิ ทฺเว, อกุสลธมฺมปทานิ ทฺเว, อพฺยากตธมฺมปทานิ ทฺเวติ. เอกตฺถนานตฺถานีติ วิสุํ วิสุํ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ อญฺญมญฺญาเปกฺขํ เอกตฺถนานตฺถตํ โจเทติ, น ฉนฺนํ. โทสเมตฺถ วตฺตุกาโม โจทโก ปุจฺฉตีติ ญตฺวา อาจริโย อาห ‘‘กิญฺเจตฺถา’’ติ. เอตฺถ [Pg.33] เอกตฺถนานตฺถตายํ กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อสมตฺตา เต โจทนา, อวสิฏฺฐํ ตาว พฺรูหีติ วุตฺตํ โหติ. ยทิ เอกตฺถานิ อินฺทสกฺกสทฺทานํ วิย สทฺทมตฺเต เอว เภโท, เอวํ กุสลธมฺมสทฺทานํ, น อตฺเถติ. ยถา ‘‘อินฺโท สกฺโก’’ติ วุตฺเต ‘‘อินฺโท อินฺโท’’ติ วุตฺตสทิสํ โหติ, เอวํ ‘‘กุสลา ธมฺมา’’ติ อิทํ วจนํ ‘‘กุสลา กุสลา’’ติ วุตฺตสทิสํ โหติ. เอวํ อิตเรสุปิ ‘‘อกุสลา อกุสลา’’ติ วุตฺตสทิสตา ‘‘อพฺยากตา อพฺยากตา’’ติ วุตฺตสทิสตา จ โยเชตพฺพา. อถ นานตฺถานิ, อินฺทกุเวรสทฺทานํ วิย สทฺทโต อตฺถโต จ กุสลธมฺมสทฺทานํ เภโท, ตถา อกุสลธมฺมสทฺทาทีนนฺติ ฉหิ ปเทหิ จตูหิ ปเทหิ จ ฉ จตฺตาโร จ อตฺถา ภินฺนา วุตฺตาติ กุสลตฺติกาทีนํ กุสลฉกฺกาทิภาโว, เหตุทุกาทีนญฺจ เหตุจตุกฺกาทิภาโว อาปชฺชตีติ.

บทว่า ‘กุศล’ หรือ ‘ธรรม’ เป็นต้น หมายถึง บทว่า ‘กุศลธรรม’ มี ๒ บท, บทว่า ‘อกุศลธรรม’ มี ๒ บท, บทว่า ‘อัพยากตธรรม’ มี ๒ บท. ในคำว่า ‘มีอรรถเดียวกันหรือมีอรรถต่างกัน’ นี้ ผู้ท้วงถามประสงค์จะถามถึงความมีอรรถเดียวกันหรือมีอรรถต่างกัน โดยแยกเป็นคู่ๆ ที่อาศัยซึ่งกันและกัน ไม่ใช่ทั้ง ๖ บท. อาจารย์ทราบว่าผู้ท้วงถามประสงค์จะกล่าวโทษในเรื่องนี้ จึงกล่าวว่า ‘มีอะไรในเรื่องนี้?’ หมายความว่า การท้วงถามของท่านยังไม่สมบูรณ์ในเรื่องความมีอรรถเดียวกันหรือมีอรรถต่างกันนี้ จงกล่าวส่วนที่เหลือไปก่อน. ถ้ามีอรรถเดียวกัน เหมือนคำว่า ‘อินทะ’ และ ‘สักกะ’ ที่มีความต่างกันเพียงแค่เสียงเท่านั้น คำว่า ‘กุศลธรรม’ ก็เป็นเช่นนั้น ไม่มีความต่างกันในอรรถ. เหมือนอย่างที่เมื่อกล่าวว่า ‘อินทะ สักกะ’ ก็เหมือนกล่าวว่า ‘อินทะ อินทะ’ ฉันใด คำว่า ‘กุศลธรรม’ นี้ก็เหมือนกล่าวว่า ‘กุศล กุศล’ ฉันนั้น. พึงประกอบความเช่นเดียวกันในบทอื่นๆ ด้วยว่าเหมือนกล่าวว่า ‘อกุศล อกุศล’ และเหมือนกล่าวว่า ‘อัพยากฤต อัพยากฤต’. ถ้ามีอรรถต่างกัน เหมือนคำว่า ‘อินทะ’ และ ‘กุเวระ’ ที่มีความต่างกันทั้งโดยเสียงและโดยอรรถ คำว่า ‘กุศลธรรม’ เป็นต้น ก็มีความต่างกันเช่นนั้น. ดังนั้น จึงกล่าวว่า อรรถ ๖ และ ๔ ย่อมต่างกันด้วยบท ๖ และบท ๔ จึงถึงความเป็นกุศลฉักกะเป็นต้นของกุศลติกะเป็นต้น และถึงความเป็นเหตุจตุกกะเป็นต้นของเหตุทุกะเป็นต้น.

นนุ ติณฺณํ ธมฺมสทฺทานํ ติณฺณํ อินฺทสทฺทานํ วิย รูปาเภทา อตฺถาเภโทติ ฉกฺกภาโว น ภวิสฺสติ, ตสฺมา เอวมิทํ วตฺตพฺพํ สิยา ‘‘ติกทุกานํ จตุกฺกติกภาโว อาปชฺชตี’’ติ, น วตฺตพฺพํ, ติณฺณํ ธมฺมสทฺทานํ เอกตฺถานํ ติณฺณํ อินฺทสทฺทานํ วิย วจเน ปโยชนาภาวา วุตฺตานํ เตสํ มาสสทฺทานํ วิย อภินฺนรูปานญฺจ อตฺถเภโท อุปปชฺชตีติ, เอวมปิ ยถา เอโก มาสสทฺโท อภินฺนรูโป กาลํ อปรณฺณวิเสสํ สุวณฺณมาสญฺจ วทติ, เอวํ ธมฺมสทฺโทปิ เอโก ภินฺเน อตฺเถ วตฺตุมรหตีติ กาลาทีนํ มาสปทตฺถตาย วิย ตพฺพจนียภินฺนตฺถานํ ธมฺมปทตฺถตาย อเภโทติ จตุกฺกติกภาโว เอว อาปชฺชตีติ, นาปชฺชติ เอกสฺส สทฺทสฺส ชาติคุณกิริยาภินฺนานํ อนภิธานโต. น หิ มาส-สทฺโท เอโก ชาติภินฺนานํ กาลาทีนํ อนฺตเรน สรูเปกเสสํ วาจโก โหติ. อิธ จ ยทิ สรูเปกเสโส กโต สิยา, ทุติโย ตติโย จ ธมฺม-สทฺโท น วตฺตพฺโพ สิยา, วุตฺโต จ โส, ตสฺมา กุสลาทิ-สทฺทา วิย อภินฺนกุสลาทิชาตีสุ รูปสามญฺเญปิ มาส-สทฺทา วิย ตโย วินิวตฺตอญฺญชาตีสุ วตฺตมานา ตโย ทฺเว จ ธมฺม-สทฺทา อาปนฺนาติ ติกทุกานํ ฉกฺกจตุกฺกภาโว เอว อาปชฺชตีติ.

มิใช่ว่า ความเป็นหมวด ๖ จะไม่พึงมี เพราะความที่รูปไม่ต่างกันและเนื้อความไม่ต่างกัน เหมือนศัพท์ว่า 'อินทะ' ๓ ศัพท์ และศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์หรอกหรือ? เพราะฉะนั้น ในเรื่องนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ความเป็นหมวด ๔ และหมวด ๓ ย่อมถึงแก่หมวด ๓ (ติกะ) และหมวด ๒ (ทุกะ)' (แต่) ไม่พึงกล่าวเช่นนั้น เพราะไม่มีประโยชน์ในการกล่าวศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์ที่มีเนื้อความเดียวกัน เหมือนการกล่าวศัพท์ว่า 'อินทะ' ๓ ศัพท์ (แต่) เนื้อความที่ต่างกันย่อมเป็นไปได้แก่ศัพท์ว่า 'มาสะ' เหล่านั้นที่กล่าวแล้วซึ่งมีรูปไม่ต่างกัน แม้ฉันใด ศัพท์ว่า 'มาสะ' ศัพท์เดียวที่มีรูปไม่ต่างกัน ย่อมกล่าวถึงกาล พืชวิเศษ (ถั่วราชมาส) และมาสกทองคำ ฉันนั้น แม้ศัพท์ว่า 'ธรรม' ศัพท์เดียว ก็ควรกล่าวเนื้อความที่ต่างกันได้ ฉันนั้น ความเป็นหมวด ๔ และหมวด ๓ นั่นเองย่อมถึง เพราะความที่ศัพท์ว่า 'ธรรม' มีเนื้อความไม่ต่างกัน โดยความเป็นเนื้อความของศัพท์ว่า 'ธรรม' ที่มีเนื้อความต่างกันตามที่ควรกล่าวนั้น เหมือนความเป็นเนื้อความของศัพท์ว่า 'มาสะ' มีกาลเป็นต้น (แต่ความจริงแล้ว) ย่อมไม่ถึง (เช่นนั้น) เพราะศัพท์เดียวไม่สามารถกล่าวถึงสิ่งที่ต่างกันโดยชาติ คุณ และกิริยาได้ จริงอยู่ ศัพท์ว่า 'มาสะ' ศัพท์เดียว ย่อมไม่เป็นตัวกล่าวถึงกาลเป็นต้นที่ต่างกันโดยชาติ โดยเว้นจากสรูปเอกเสส และในที่นี้ หากมีการทำสรูปเอกเสส ศัพท์ว่า 'ธรรม' ที่สองและที่สามก็ไม่พึงกล่าว แต่ศัพท์นั้นก็ถูกกล่าวไว้ เพราะฉะนั้น ศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์ และ ๒ ศัพท์ แม้จะมีรูปเสมอกันในชาติของกุศลเป็นต้น เหมือนศัพท์ว่า 'กุศล' เป็นต้น (แต่) ก็เป็นไปในชาติอื่นที่แยกจากกัน ๓ อย่าง เหมือนศัพท์ว่า 'มาสะ' (๓ ศัพท์) ความเป็นหมวด ๖ และหมวด ๔ นั่นเอง ย่อมถึงแก่หมวด ๓ (ติกะ) และหมวด ๒ (ทุกะ)

ปทานญฺจ อสมฺพนฺโธติ กุสลธมฺมปทานํ อญฺญมญฺญํ ตถา อกุสลธมฺมปทานํ อพฺยากตธมฺมปทานญฺจ อสมฺพนฺโธ อาปชฺชตีติ อตฺโถ. ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนญฺหิ อิจฺฉิโต สมฺพนฺโธ, น สพฺเพสํ ฉนฺนํ จตุนฺนํ วา อญฺญมญฺญนฺติ. อิทํ ปน กสฺมา โจเทติ, นนุ นานตฺถตฺเต สติ อตฺถนฺตรทสฺสนตฺถํ วุจฺจมาเนสุ ธมฺม-สทฺเทสุ กุสลากุสลาพฺยากต-สทฺทานํ [Pg.34] วิย อสมฺพนฺโธ วุตฺโต ยุตฺโต เอวาติ? สจฺจเมตํ, อสมฺพนฺธํ ปน สิทฺธํ กตฺวา ปุริมโจทนา กตา ‘‘ติกทุกานํ ฉกฺกจตุกฺกภาโว อาปชฺชตี’’ติ, อิธ ปน ตํ อสมฺพนฺธํ สาเธตุํ อิทํ โจทิตนฺติ เวทิตพฺพํ. อถ วา เอวเมตฺถ โยชนา กาตพฺพา – ยทิ ปน ฉกฺกจตุกฺกภาวํ น อิจฺฉสิ, ปทานํ สมฺพนฺเธน ภวิตพฺพํ ยถาวุตฺตนเยน, โส จ สมานวิภตฺตีนํ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ สมฺพนฺโธ เอกตฺถตฺเต สติ ยุชฺเชยฺย, ตฺวํ ปน นานตฺถตํ วทสีติ ปทานญฺจ เต อสมฺพนฺโธ อาปชฺชติ, เนว นาปชฺชตีติ. นิยมนตฺโถ จ-สทฺโท. ปุพฺพาปร…เป… นิปฺปโยชนานิ นาม โหนฺตีติ ฉกฺกจตุกฺกภาวํ อนิจฺฉนฺตสฺส, นานตฺถตํ ปน อิจฺฉนฺตสฺสาติ อธิปฺปาโย. อวสฺสญฺจ สมฺพนฺโธ อิจฺฉิตพฺโพ ปุพฺพาปรวิโรธาปตฺติโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยาปิ เจสา’’ติอาทิมาห. ปุจฺฉา หิ ปทวิปลฺลาสกรเณน ธมฺมา เอว กุสลาติ กุสลธมฺม-สทฺทานํ อิธ อุทฺทิฏฺฐานํ เอกตฺถตํ ทีเปติ, ตว จ นานตฺถตํ วทนฺตสฺส เนว หิ ธมฺมา กุสลาติ กตฺวา ตายปิ ปุจฺฉาย วิโรโธ อาปชฺชติ, วุจฺจติ จ ตถา สา ปุจฺฉาติ น นานตฺถตา ยุชฺชติ.

คำว่า 'และบททั้งหลายไม่สัมพันธ์กัน' ความว่า ย่อมถึงความไม่สัมพันธ์กันแห่งบทว่า 'กุศล' และ 'ธรรม' ต่อกันและกัน และบทว่า 'อกุศล' และ 'ธรรม' บทว่า 'อัพยากตะ' และ 'ธรรม' ก็เช่นนั้น เพราะความสัมพันธ์ที่ต้องการคือความสัมพันธ์กันของบทคู่หนึ่งๆ ไม่ใช่ความสัมพันธ์ของบททั้ง ๖ หรือทั้ง ๔ ต่อกันและกันทั้งหมด แต่เพราะเหตุไรท่านจึงคัดค้านข้อนี้? มิใช่ว่า เมื่อมีความหมายต่างกัน ความไม่สัมพันธ์กันของศัพท์ว่า 'ธรรม' ที่กล่าวเพื่อแสดงความหมายอื่น เหมือนความไม่สัมพันธ์กันของศัพท์ว่า 'กุศล' 'อกุศล' และ 'อัพยากตะ' ย่อมเป็นสิ่งที่ถูกต้องหรอกหรือ? ข้อนี้จริง แต่การคัดค้านก่อนหน้านี้ที่ว่า 'ความเป็นหมวด ๖ และหมวด ๔ ย่อมถึงแก่หมวด ๓ และหมวด ๒' นั้น ทำขึ้นโดยถือว่าความไม่สัมพันธ์กันนั้นสำเร็จแล้ว แต่ในที่นี้พึงทราบว่า ข้อนี้ถูกคัดค้านเพื่อพิสูจน์ความไม่สัมพันธ์กันนั้น อีกนัยหนึ่ง พึงประกอบความในที่นี้อย่างนี้ว่า หากท่านไม่ต้องการความเป็นหมวด ๖ และหมวด ๔ บททั้งหลายก็พึงมีความสัมพันธ์กันตามนัยที่กล่าวมาแล้ว และความสัมพันธ์ของบท ๒ บทที่มีวิภัตติเสมอกันนั้น ย่อมสมควรเมื่อมีความหมายเดียวกัน แต่ท่านกลับกล่าวว่ามีความหมายต่างกัน บททั้งหลายของท่านจึงถึงความไม่สัมพันธ์กันอย่างแน่นอน จะว่าไม่ถึงก็หามิได้ และ 'จ' ศัพท์ มีอรรถว่ากำหนด อธิบายว่า สำหรับผู้ไม่ต้องการความเป็นหมวด ๖ และหมวด ๔ แต่ต้องการความหมายที่ต่างกัน (บทเหล่านั้น) ย่อมชื่อว่าเป็นสิ่งที่ไร้ประโยชน์ (เพราะขัดแย้งกัน) ทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลาย... เป็นต้น และเพื่อแสดงว่าความสัมพันธ์นั้นเป็นสิ่งที่ต้องยอมรับอย่างแน่นอน เพราะมิฉะนั้นจะเกิดความขัดแย้งกันระหว่างเบื้องต้นและเบื้องปลาย ท่านจึงกล่าวคำว่า 'แม้คำถามนี้ใด' เป็นต้น เพราะคำถามโดยการสลับบทว่า 'ธรรมทั้งหลายนั่นเองเป็นกุศล' ย่อมแสดงความเป็นอันเดียวกัน (มีเนื้อความเดียวกัน) ของบทว่า 'กุศล' และ 'ธรรม' ที่ระบุไว้ในที่นี้ และเมื่อท่านกล่าวว่ามีความหมายต่างกัน ความขัดแย้งกับคำถามนั้นย่อมมีขึ้น เพราะถือว่า 'ธรรมทั้งหลายไม่ใช่กุศล' และคำถามนั้นก็ถูกกล่าวไว้เช่นนั้น เพราะฉะนั้น ความเป็นความหมายต่างกันจึงไม่สมควร

อปโร นโยติ ‘‘กุสลา ธมฺมา’’ติอาทีนํ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ เอกตฺถตฺตเมว ติณฺณํ ธมฺมสทฺทานํ เอกตฺถนานตฺถตฺเตหิ โจเทติ. ติณฺณํ ธมฺมานํ เอกตฺตาติอาทิมฺหิ ยถา ตีหิ อินฺท-สทฺเทหิ วุจฺจมานานํ อินฺทตฺถานํ อินฺทภาเวน เอกตฺตา ตโต อนญฺเญสํ สกฺกปุรินฺททสหสฺสกฺขสทฺทตฺถานํ เอกตฺตํ, เอวํ ติณฺณํ ธมฺม-สทฺทตฺถานํ ธมฺมภาเวน เอกตฺตา ตโต อนญฺเญสํ กุสลากุสลาพฺยากต-สทฺทตฺถานํ เอกตฺตํ อาปชฺชตีติ อตฺโถ. ธมฺโม นาม ภาโวติ สภาวธารณาทินา อตฺเถน ธมฺโมติ วุตฺโต, โส จ สภาวสฺเสว โหติ, นาสภาวสฺสาติ อิมินา อธิปฺปาเยน วทติ. โหตุ ภาโว, ตโต กินฺติ? ยทิ ติณฺณํ ธมฺมสทฺทานํ นานตฺถตา, ตีสุ ธมฺเมสุ โย โกจิ เอโก ธมฺโม ภาโว, ตโต อนญฺญํ กุสลํ อกุสลํ อพฺยากตํ วา เอเกกเมว ภาโว. ภาวภูตา ปน ธมฺมา อญฺเญ ทฺเว อภาวา โหนฺตีติ เตหิ อนญฺเญ กุสลาทีสุ ทฺเว เย เกจิ อภาวา. โยปิ จ โส เอโก ธมฺโม ภาโวติ คหิโต, โสปิ สมานรูเปสุ ตีสุ ธมฺมสทฺเทสุ อยเมว ภาวตฺโถ โหตีติ นิยมสฺส อภาวา อญฺญสฺส ภาวตฺถตฺเต สติ อภาโว โหตีติ ตโต อนญฺญสฺสปิ อภาวตฺตํ อาปนฺนนฺติ กุสลาทีนํ สพฺเพสมฺปิ อภาวตฺตาปตฺติ โหติ. น หิ อินฺทสฺส อมนุสฺสตฺเต ตโต อนญฺเญสํ สกฺกาทีนํ มนุสฺสตฺตํ อตฺถีติ.

อีกนัยหนึ่ง ย่อมคัดค้านความเป็นอันเดียวกันและความต่างกันของเนื้อความแห่งศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์ โดยความที่บทคู่หนึ่งๆ ในคำว่า 'กุศลธรรม' เป็นต้น มีเนื้อความเดียวกันนั่นเอง ในคำว่า 'เพราะความที่ธรรม ๓ อย่างเป็นอันเดียวกัน' เป็นต้น มีอธิบายว่า เหมือนความที่เนื้อความของศัพท์ว่า 'สักกะ' 'ปุรินทะ' และ 'ทสสหัสสักขะ' ซึ่งไม่ต่างจากเนื้อความของศัพท์ว่า 'อินทะ' เป็นอันเดียวกัน โดยความเป็นอินทะแห่งเนื้อความของศัพท์ว่า 'อินทะ' ทั้งหลายที่กล่าวอยู่ด้วยศัพท์ว่า 'อินทะ' ๓ ศัพท์ ฉันใด ความเป็นอันเดียวกันของเนื้อความแห่งศัพท์ว่า 'กุศล' 'อกุศล' และ 'อัพยากตะ' ซึ่งไม่ต่างจากเนื้อความของศัพท์ว่า 'ธรรม' ย่อมถึง (ความเป็นอันเดียวกัน) โดยความเป็นธรรมแห่งเนื้อความของศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์ ฉันนั้น ที่ชื่อว่า 'ธรรม' เพราะอรรถว่า 'สภาวะ' (สภาพ) คือการทรงไว้ซึ่งสภาวะเป็นต้น และสภาวะนั้นย่อมมีแก่สภาวะเท่านั้น ไม่ใช่มีแก่อสภาวะ ท่านกล่าวด้วยอรรถาธิบายนี้ (ฝ่ายค้านกล่าวว่า) 'จงเป็นสภาวะเถิด แล้วจะเกิดอะไรขึ้น?' (วิสัชนาว่า) หากศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์ มีเนื้อความต่างกัน ในธรรม ๓ อย่างนั้น ธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งเป็นสภาวะ กุศล อกุศล หรืออัพยากตะ อย่างใดอย่างหนึ่งที่ไม่ต่างจากธรรมนั้น ก็เป็นสภาวะเพียงอย่างเดียว ส่วนธรรมทั้งหลายที่เหลืออีก ๒ อย่างซึ่งเป็นสภาวะ (ในตัวมันเอง) ก็จะกลายเป็นอสภาวะไป และกุศลเป็นต้น ๒ อย่างใดๆ ที่ไม่ต่างจากธรรมเหล่านั้น ก็จะเป็นอสภาวะไปด้วย แม้ธรรมหนึ่งเดียวที่ถูกยึดถือว่าเป็นสภาวะนั้น เมื่อไม่มีข้อกำหนดว่า 'ในศัพท์ว่าธรรม ๓ ศัพท์ที่มีรูปเสมอกันนี้ เนื้อความที่เป็นสภาวะนี้ย่อมมีได้เฉพาะในศัพท์นี้เท่านั้น' เมื่อเนื้อความของศัพท์อื่นเป็นสภาวะ (ศัพท์นี้) ก็ย่อมเป็นอสภาวะไป เพราะฉะนั้น เมื่อไม่ต่างจากอสภาวะนั้น ความเป็นอสภาวะก็ย่อมถึงแก่ธรรมนั้นด้วย จึงเป็นอันว่าย่อมถึงความเป็นอสภาวะแก่กุศลเป็นต้นแม้ทั้งหมด จริงอยู่ เมื่อความเป็นมนุษย์ไม่มีแก่พระอินทร์ ความเป็นมนุษย์ย่อมไม่มีแก่ศัพท์ว่า 'สักกะ' เป็นต้นที่ไม่ต่างจากพระอินทร์นั้น

นนุ [Pg.35] เอวมปิ เอกสฺส ภาวตฺตํ วินา อญฺเญสํ อภาวตฺตํ น สกฺกา วตฺตุํ, ตตฺถ จ เอเกเนว ภาเวน ภวิตพฺพนฺติ นิยมาภาวโต ติณฺณมฺปิ ภาวตฺเต สิทฺเธ เตหิ อนญฺเญสํ กุสลาทีนมฺปิ ภาวตฺตํ สิทฺธํ โหตีติ? น โหติ ติณฺณํ ธมฺม-สทฺทานํ นานตฺถภาวสฺส อนุญฺญาตตฺตา. น หิ ติณฺณํ ภาวตฺเต นานตฺถตา อตฺถิ, อนุญฺญาตา จ สา ตยาติ. นนุ ติณฺณํ ธมฺมานํ อภาวตฺเตปิ นานตฺถตา น สิยาติ? มา โหตุ นานตฺถตา, ตว ปน นานตฺถตํ ปฏิชานนฺตสฺส ‘‘เอโส โทโส’’ติ วทามิ, น ปน มยา นานตฺถตา เอกตฺถตา วา อนุญฺญาตาติ กุโต เม วิโรโธ สิยาติ. อถ วา อภาวตฺตํ อาปนฺเนหิ ธมฺเมหิ อนญฺเญ กุสลาทโยปิ อภาวา เอว สิยุนฺติ อิทํ วจนํ อนิยเมน เย เกจิ ทฺเว ธมฺมา อภาวตฺตํ อาปนฺนา, เตหิ อนญฺเญสํ กุสลาทีสุ เยสํ เกสญฺจิ ทฺวินฺนํ กุสลาทีนํ อภาวตฺตาปตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ เอกสฺส ภาวตฺตา. ยมฺปิ วุตฺตํ ‘‘เตหิ จ อญฺโญ กุสลปโรปิ อภาโว สิยา’’ติ, ตํ อนิยมทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ, น สพฺเพสํ อภาวสาธนตฺถํ. อยญฺหิ ตตฺถ อตฺโถ อกุสลปรสฺส วา อพฺยากตปรสฺส วา ธมฺมสฺส ภาวตฺเต สติ เตหิ อญฺโญ กุสลปโรปิ อภาโว สิยาติ.

มิใช่ว่า แม้เมื่อเป็นอย่างนี้ ก็ไม่สามารถจะกล่าวถึงความไม่มีอยู่ของสิ่งอื่น โดยเว้นจากความเป็นอยู่ของสิ่งหนึ่งได้หรือ? และในเรื่องนั้น เพราะไม่มีกฎเกณฑ์ว่าต้องมีอยู่ด้วยความเป็นอยู่เพียงอย่างเดียว เมื่อความเป็นอยู่ของทั้งสามอย่างสำเร็จแล้ว ความเป็นอยู่ของกุศลธรรมเป็นต้นที่มิใช่อื่นจากสิ่งเหล่านั้น ก็ย่อมสำเร็จด้วยมิใช่หรือ? ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะความเป็นต่างกันแห่งความหมายของศัพท์ว่า "ธรรม" ทั้งสามอย่างนั้น ได้รับการยอมรับแล้ว. ก็ความเป็นต่างกันแห่งความหมายย่อมไม่มีในความเป็นอยู่ของทั้งสามอย่างนั้น และความเป็นต่างกันนั้น ท่านก็ยอมรับแล้วมิใช่หรือ? มิใช่ว่า แม้เมื่อธรรมทั้งสามไม่มีอยู่ ความเป็นต่างกันแห่งความหมายก็ไม่พึงมีหรือ? ขอความเป็นต่างกันแห่งความหมายอย่ามีเลย แต่ข้าพเจ้ากล่าวว่า "นี่คือโทษ" แก่ท่านผู้ยอมรับความเป็นต่างกันแห่งความหมายนั้น แต่ข้าพเจ้ามิได้ยอมรับความเป็นต่างกันแห่งความหมายหรือความเป็นความหมายเดียวกันเลย ดังนั้น ความขัดแย้งจะพึงมีแก่ข้าพเจ้าได้อย่างไร? อีกอย่างหนึ่ง คำกล่าวที่ว่า "กุศลธรรมเป็นต้นที่มิใช่อื่นจากธรรมทั้งหลายที่ถึงซึ่งความเป็นไม่มีอยู่ ก็พึงเป็นความไม่มีอยู่เท่านั้น" นี้ กล่าวโดยไม่กำหนดตายตัว โดยหมายถึงการถึงซึ่งความเป็นไม่มีอยู่ของกุศลธรรมสองอย่างใดๆ ในบรรดากุศลธรรมเป็นต้นที่มิใช่อื่นจากธรรมสองอย่างใดๆ ที่ถึงซึ่งความเป็นไม่มีอยู่ เพราะความเป็นอยู่ของสิ่งหนึ่ง. อนึ่ง คำที่กล่าวว่า "และกุศลธรรมอื่นจากสิ่งเหล่านั้นก็พึงเป็นความไม่มีอยู่" นั้น กล่าวเพื่อแสดงความไม่กำหนดตายตัว ไม่ใช่เพื่อพิสูจน์ความไม่มีอยู่ของทั้งหมด. ความหมายในเรื่องนั้นคือ เมื่อธรรมที่เป็นอกุศลหรือธรรมที่เป็นอัพยากตะมีอยู่ กุศลธรรมอื่นจากสิ่งเหล่านั้นก็พึงเป็นความไม่มีอยู่.

สพฺพเมตํ อการณนฺติ เอตฺถ การณํ นาม ยุตฺติ. กุสลกุสลสทฺทานํ วิย เอกนฺตเอกตฺถตํ, กุสลรูปจกฺขุม-สทฺทานํ วิย เอกนฺตนานตฺถตญฺจ วิกปฺเปตฺวา ยายํ ปุนรุตฺติ ฉกฺกจตุกฺกาปตฺติ อสมฺพนฺธวิโรธาภาวาปตฺติ โทสาโรปนยุตฺติ วุตฺตา, สพฺพา สา อยุตฺติ, ตถา เอกตฺถนานตฺถตาภาวโตติ วุตฺตํ โหติ. ยา ยา อนุมติ ยถานุมติ อนุมติยา อนุมติยา โวหารสิทฺธิโต. อนุมติยา อนุรูปํ วา ยถานุมติ, ยถา อนุมติ ปวตฺตา, ตถา ตทนุรูปํ โวหารสิทฺธิโตติ อตฺโถ. อนุมติ หิ วิเสสนวิเสสิตพฺพาภาวโต อจฺจนฺตมภินฺเนสุ กตฺถจิ กิริยาคุณาทิปริคฺคหวิเสเสน อวิวฏสทฺทตฺถวิวรณตฺถํ ปวตฺตา ยถา ‘‘สกฺโก อินฺโท ปุรินฺทโท’’ติ. กตฺถจิ อจฺจนฺตํ ภินฺเนสุ ยถา ‘‘ธโว ขทิโร ปลาโส จ อานียนฺตู’’ติ. กตฺถจิ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาวโต เภทาเภทวนฺเตสุ เสยฺยถาปิ ‘‘นีลุปฺปลํ ปณฺฑิตปุริโส’’ติ, ตาย ตาย อนุมติยา ตทนุรูปญฺจ เต เต โวหารา สิทฺธา. ตสฺมา อิหาปิ กุสลธมฺม-สทฺทานํ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาวโต วิเสสตฺถสามญฺญตฺถปริคฺคเหน สมาเน อตฺเถ เภทาเภทยุตฺเต ปวตฺติ อนุมตาติ [Pg.36] ตาย ตาย อนุมติยา ตทนุรูปญฺจ สิทฺโธ เอโส โวหาโร. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สพฺพเมตํ อการณ’’นฺติ.

คำว่า "ทั้งหมดนี้ไม่มีเหตุผล" ในที่นี้ คำว่า "เหตุผล" หมายถึง ยุติ (ความสมเหตุสมผล). การที่กล่าวถึงยุติในการกล่าวโทษว่ามีการกล่าวซ้ำซาก การถึงซึ่งข้อผิดพลาด ๖ หรือ ๔ ประการ การไม่เกี่ยวข้องกัน การขัดแย้งกัน และการถึงซึ่งความเป็นไม่มีอยู่ ซึ่งถูกกำหนดขึ้นโดยการแยกแยะความเป็นความหมายเดียวกันโดยเด็ดขาดเหมือนศัพท์ว่า "กุศล" และ "อกุศล" หรือความเป็นความหมายต่างกันโดยเด็ดขาดเหมือนศัพท์ว่า "กุศล" "รูป" และ "จักขุ" ทั้งหมดนั้นเป็นอายุตติ (ความไม่สมเหตุสมผล) คือกล่าวว่าไม่มีความเป็นความหมายเดียวกันหรือความหมายต่างกันอย่างนั้น. การอนุญาตใดๆ ย่อมสำเร็จตามการอนุญาต เพราะความสำเร็จแห่งโวหารด้วยการอนุญาตนั้นๆ. หรือ "ตามการอนุญาต" (ยถานุมติ) คือตามความเหมาะสมกับการอนุญาต, ความหมายคือ โวหารย่อมสำเร็จตามความเหมาะสมนั้นๆ ตามที่การอนุญาตดำเนินไป. แท้จริงแล้ว การอนุญาตย่อมดำเนินไปเพื่ออธิบายความหมายของศัพท์ที่ยังไม่เปิดเผย โดยการกำหนดลักษณะพิเศษ เช่น กิริยาหรือคุณ ในบางกรณีที่ไม่มีภาวะเป็นบทวิเสสนะและบทวิเสสยะในสิ่งที่ไม่แตกต่างกันเลย เช่น "สักกะ อินทะ ปุรินททะ". ในบางกรณีที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง เช่น "จงนำต้นธวะ ต้นขทิระ และต้นปลาสมา". ในบางกรณีที่มีทั้งความแตกต่างและความไม่แตกต่างกัน เพราะมีภาวะเป็นบทวิเสสนะและบทวิเสสยะ เช่น "อุบลสีน้ำเงิน" "บัณฑิตบุรุษ" โวหารนั้นๆ ย่อมสำเร็จด้วยการอนุญาตนั้นๆ และตามความเหมาะสมกับการอนุญาตนั้น. เพราะฉะนั้น ในที่นี้ การดำเนินไปของศัพท์ว่า "กุศล" และ "ธรรม" ที่มีความเป็นไปในความหมายเดียวกันอันประกอบด้วยความแตกต่างและความไม่แตกต่าง โดยการกำหนดความหมายพิเศษและความหมายทั่วไป เพราะมีภาวะเป็นบทวิเสสนะและบทวิเสสยะ ย่อมได้รับการอนุญาต ดังนั้น โวหารนี้จึงสำเร็จตามการอนุญาตนั้นๆ และตามความเหมาะสมกับการอนุญาตนั้น. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ทั้งหมดนี้ไม่มีเหตุผล".

อตฺตโน อตฺตโน อตฺถวิเสสํ ตสฺส ทีเปนฺตีติ อตฺตนา ปริคฺคหิตํ อตฺตนา วุจฺจมานํ อนวชฺชสุขวิปากาทิกุสลาทิภาวํ ธมฺม-สทฺทสฺส ทีเปนฺติ ตทตฺถสฺส ตพฺภาวทีปนวเสนาติ อธิปฺปาโย. น หิ ธมฺม-สทฺโท กุสลาทิภาโว โหตีติ. อิมินาวาติ ‘‘ธมฺม-สทฺโท ปริยตฺติอาทีสุ ทิสฺสตี’’ติอาทินา ‘‘อตฺตโน สภาวํ ธาเรนฺตี’’ติอาทินา จ นเยน. โส หิ สพฺพตฺถ สมาโน, น กุสล-สทฺโท อาโรคฺยาทีสุ ทิสฺสตีติ ‘‘กุจฺฉิเต สลยนฺตี’’ติอาทิโก, โส จ วิเสสนโย ‘‘อิโต ปรํ วิเสสมตฺตเมว วกฺขามา’’ติ เอเตน อปนีโตติ ทฏฺฐพฺโพ. น หิ กุสลาทิวิเสสํ คเหตฺวา ปวตฺตา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตาติอาทโย วิเสสาติ.

คำว่า "แสดงความหมายพิเศษของตนๆ แก่สิ่งนั้น" หมายถึง แสดงความเป็นกุศลเป็นต้น อันมีวิบากเป็นสุขไม่มีโทษเป็นต้น ซึ่งตนเองกำหนดไว้และกล่าวถึงด้วยตนเอง แก่ศัพท์ว่า "ธรรม" โดยนัยแห่งการแสดงความเป็นเช่นนั้นของความหมายนั้น. แท้จริงแล้ว ศัพท์ว่า "ธรรม" ย่อมไม่เป็นความเป็นกุศลเป็นต้น. คำว่า "ด้วยนัยนี้" หมายถึง ด้วยนัยที่ว่า "ศัพท์ว่า ธรรม ปรากฏในปริยัติเป็นต้น" และด้วยนัยที่ว่า "ทรงไว้ซึ่งสภาวะของตน" เป็นต้น. แท้จริงแล้ว ศัพท์นั้นย่อมเสมอกันในทุกที่ ส่วนศัพท์ว่า "กุศล" ที่ปรากฏในความหมายว่าความไม่มีโรคเป็นต้น เช่น "ย่อมกำจัดสิ่งที่น่ารังเกียจ" เป็นต้นนั้น ไม่เป็นเช่นนั้น และพึงทราบว่านัยพิเศษนั้นถูกยกเลิกไปแล้วด้วยคำว่า "จากนี้ไป เราจะกล่าวแต่ลักษณะพิเศษเท่านั้น". แท้จริงแล้ว ลักษณะพิเศษทั้งหลาย เช่น "ประกอบด้วยสุขเวทนา" เป็นต้น ที่ดำเนินไปโดยถือเอาลักษณะพิเศษของกุศลเป็นต้นนั้น ไม่ใช่ลักษณะพิเศษ (ที่ประสงค์ในที่นี้).

๒. สุขสฺส จ ปหานาติ เอตฺถ สุขินฺทฺริยํ ‘‘สุข’’นฺติ วุตฺตํ, ตญฺจ สุขเวทนาว โหตีติ ‘‘สุขเวทนายํ ทิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ, น ปน ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา สุขา เวทนา’’ติเอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๒๔๙ อาทโย) สุข-สทฺโท วิย สุขเวทนาสทฺเทน สมานตฺถตฺตา. อยญฺหิ สุขินฺทฺริยตฺโถ สุข-สทฺโท กายสุขนํ กายานุคฺคหํ สาตวิเสสํ คเหตฺวา ปวตฺโต, น ปน สุขา เวทนา ‘‘ยํ กิญฺจิ เวทนํ เวเทติ สุขํ วา (ม. นิ. ๑.๔๐๙), โย สุขํ ทุกฺขโต’’ติเอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๒๕๓) สุข-สทฺโท วิย สาตสามญฺญํ คเหตฺวา ปวตฺโตติ. ยสฺมึ สติ สุขเหตูนํ ปวตฺติ, ตํ สุขมูลํ. พุทฺธุปฺปาเท จ กามสมติกฺกมาทิเก วิราเค จ สติ สุขเหตูนํ ปุญฺญปสฺสทฺธิอาทีนํ ปวตฺติ โหตีติ ตํ ‘‘สุขมูลํ สุข’’นฺติ วุตฺตํ. สุขสฺส จ อารมฺมณตฺตา ‘‘รูปํ สุข’’นฺติ วุตฺตํ. ปุญฺญานีติ ยทิทํ วจนํ, ตํ สุขสฺส จ อธิวจนํ อิฏฺฐวิปากสฺส อธิวจนํ ตทตฺถสฺส อิฏฺฐวิปากวิปจฺจนโตติ อตฺโถ. สุขปจฺจยานํ รูปาทีนํ อิฏฺฐานํ ฐานํ โอกาโส สคฺคา นนฺทนญฺจาติ ‘‘สุขา สคฺคา สุขํ นนฺทน’’นฺติ วุตฺตํ. ทิฏฺฐธมฺเมติ อิมสฺมึ อตฺตภาเว. สุขวิหาราติ ปฐมชฺฌานวิหาราที. นีวรณาทิพฺยาพาธรหิตตฺตา ‘‘อพฺยาพชฺฌา’’ติ วุตฺตา. สพฺพสงฺขารทุกฺขนิพฺพาปนโต ตํนิโรธตฺตา วา ‘‘นิพฺพานํ สุข’’นฺติ วุตฺตํ. อาทิ-สทฺเทน ‘‘อทุกฺขมสุขํ สนฺตํ, สุขมิจฺเจว ภาสิต’’นฺติ อทุกฺขมสุเข. ‘‘ทฺเวปิ มยา, อานนฺท, [Pg.37] เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน สุขา เวทนา ทุกฺขา เวทนา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๖๗) สุโขเปกฺขาสุ จ อิฏฺฐาสูติ เอวมาทีสุ ปวตฺติ สงฺคหิตา.

๒. ในคำว่า 'การละสุข' นี้ สุขินทรีย์ถูกเรียกว่า 'สุข' และสุขินทรีย์นั้นเป็นสุขเวทนาเท่านั้น จึงถูกเรียกว่า 'ปรากฏในสุขเวทนา' แต่ไม่ใช่เพราะคำว่า 'สุข' มีความหมายเหมือนกับคำว่า 'สุขเวทนา' เหมือนในประโยคว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างเหล่านี้ คือ สุขเวทนา' เป็นต้น (สํ. นิ. 4.249 เป็นต้น) เพราะคำว่า 'สุข' ในความหมายของสุขินทรีย์นี้ เป็นไปโดยถือเอาความสุขกาย ความอนุเคราะห์กาย และความเอิบอิ่มเป็นพิเศษ แต่ไม่ใช่เป็นไปโดยถือเอาความเอิบอิ่มทั่วไป เหมือนคำว่า 'สุข' ในประโยคว่า 'เวทนาใดๆ ที่เสวย สุขก็ดี' (ม. นิ. 1.409), 'ผู้ใดเห็นสุขโดยความเป็นทุกข์' เป็นต้น (สํ. นิ. 4.253) เมื่อสิ่งใดมีอยู่ การเป็นไปแห่งเหตุทั้งหลายแห่งสุขย่อมมี สิ่งนั้นชื่อว่าสุขมูล เมื่อมีการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า และเมื่อมีความคลายกำหนัดในการก้าวล่วงกามเป็นต้น การเป็นไปแห่งเหตุแห่งสุข คือ บุญและความสงบระงับเป็นต้น ย่อมมี เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นจึงถูกเรียกว่า 'สุขมูลคือสุข' และเพราะรูปเป็นอารมณ์ของสุข จึงถูกเรียกว่า 'รูปคือสุข' คำว่า 'บุญ' นี้ เป็นชื่อของสุข และเป็นชื่อของวิบากที่น่าปรารถนา มีความหมายว่า เพราะความที่บุญนั้นให้ผลเป็นวิบากที่น่าปรารถนา สถานที่อันเป็นที่ตั้งของรูปเป็นต้นที่น่าปรารถนา อันเป็นปัจจัยแห่งสุข คือ สวรรค์และสวนนันทวัน จึงถูกเรียกว่า 'สวรรค์เป็นสุข สวนนันทวันเป็นสุข' คำว่า 'ในทิฏฐธรรม' หมายถึง ในอัตภาพนี้ คำว่า 'สุขวิหาร' หมายถึง ปฐมฌานวิหารเป็นต้น เพราะปราศจากความเบียดเบียนคือนิวรณ์เป็นต้น จึงถูกเรียกว่า 'อัพยาพัชฌา' (ความไม่เบียดเบียน) เพราะดับทุกข์แห่งสังขารทั้งปวง หรือเพราะเป็นที่ดับสังขารนั้น จึงถูกเรียกว่า 'นิพพานเป็นสุข' ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์การเป็นไปในอทุกขมสุข ที่กล่าวว่า 'อทุกขมสุขที่สงบ เรียกว่าสุขนั่นเอง' และในอุเบกขาที่เป็นสุขและในอารมณ์ที่น่าปรารถนา ดังที่กล่าวว่า 'ดูกรอานนท์ เวทนา ๒ อย่าง คือ สุขเวทนา และทุกขเวทนา เรากล่าวโดยปริยาย' (สํ. นิ. 4.267) เป็นต้น

ทุกฺขวตฺถูติ ทุกฺขสฺส โอกาโส. อตฺตโน ปจฺจเยหิ อุปฺปชฺชมานมฺปิ หิ ตํ ทุกฺขํ ชาติอาทีสุ วิชฺชมาเนสุ ตพฺพตฺถุกํ หุตฺวา อุปฺปชฺชติ. ทุกฺขปจฺจเยติ ทุกฺขเหตุมฺหิ, ทุกฺขสฺส ชนเกติ อตฺโถ. ทุกฺขปจฺจยฏฺฐาเนติ ทุกฺขชนกกมฺมสฺส สหายภูตานํ อนิฏฺฐรูปาทิปจฺจยานํ ฐาเน. ปจฺจยสทฺโท หิ ชนเก ชนกสหาเย จ ปวตฺตตีติ. อาทิ-สทฺเทน ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺข’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๓.๑๕, ๔๕-๔๖, ๗๖) สงฺขารทุกฺขาทีสุ ปวตฺติ ทฏฺฐพฺพา. สมฺปยุตฺเต วตฺถุญฺจ กรชกายํ สุขยติ ลทฺธสฺสาเท อนุคฺคหิเต กโรตีติ สุขา. สุขาติ เวทนาสทฺทมเปกฺขิตฺวา สุขภาวมตฺตสฺส อปฺปกาสเนน นปุํสกลิงฺคตา น กตา. สภาวโต สงฺกปฺปโต จ ยํ อิฏฺฐํ, ตทนุภวนํ อิฏฺฐาการานุภวนํ วา อิฏฺฐานุภวนํ.

คำว่า 'ทุกขวัตถุ' หมายถึง โอกาสแห่งทุกข์ เพราะทุกข์นั้น แม้เกิดขึ้นด้วยปัจจัยของตน ก็ย่อมเกิดขึ้นโดยมีชาติเป็นต้นเป็นวัตถุ ในเมื่อชาติเป็นต้นมีอยู่ คำว่า 'ทุกขปัจจัย' หมายถึง ในเหตุแห่งทุกข์ คือ ธรรมผู้ให้เกิดทุกข์ คำว่า 'ในที่ตั้งแห่งทุกขปัจจัย' หมายถึง ในที่ตั้งแห่งปัจจัยมีรูปเป็นต้นที่ไม่น่าปรารถนา ซึ่งเป็นสหายของกรรมที่ให้เกิดทุกข์ เพราะคำว่า 'ปัจจัย' ย่อมเป็นไปในธรรมผู้ให้เกิด และในสหายของธรรมผู้ให้เกิด ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' พึงเห็นการเป็นไปในสังขารทุกข์เป็นต้น ดังที่กล่าวว่า 'สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์' เป็นต้น (สํ. นิ. 3.15, 45-46, 76) และธรรมที่สัมปยุตและกายที่เกิดจากกรรม ย่อมทำให้เป็นสุข คือย่อมทำความเอิบอิ่มในรสที่ได้รับแล้ว จึงเรียกว่า 'สุขา' คำว่า 'สุขา' นี้ ไม่ได้ทำเป็นนปุงสกลิงค์ เพราะไม่ได้แสดงเพียงสภาวะคือความสุข โดยมุ่งถึงคำว่า 'เวทนา' สิ่งใดน่าปรารถนาโดยสภาพและโดยความดำริ การเสวยสิ่งนั้น หรือการเสวยโดยอาการที่น่าปรารถนา เรียกว่า 'อิฏฐานุภวนะ' (การเสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนา)

สมนฺติ อวิสมํ. สมา เอกีภาวูปคตา วิย ยุตฺตา, สมํ วา สห ยุตฺตาติ โยเชตพฺพํ. เอกุปฺปาทาติ เอโก สมาโน อุปฺปาโท เอเตสนฺติ เอกุปฺปาทา, สมานปจฺจเยหิ สหุปฺปตฺติกาติ อตฺโถ. สหุปฺปตฺติกานํ รูปารูปานญฺจ อญฺญมญฺญสมฺปยุตฺตตา อาปชฺเชยฺยาติ ‘‘เอกนิโรธา’’ติ วุตฺตํ, เย สมานุปฺปาทา สมานนิโรธา จ, เต สมฺปยุตฺตาติ รูปารูปานํ อญฺญมญฺญสมฺปโยโค นิวาริโต โหติ. เอวมปิ อวินิพฺโภครูปานํ อญฺญมญฺญสมฺปยุตฺตตา อาปชฺเชยฺยาติ ‘‘เอกวตฺถุกา’’ติ วุตฺตํ, เย เอกุปฺปาทา เอกนิโรธา เอกวตฺถุกา จ, เต สมฺปยุตฺตาติ. เอวมปิ อวินิพฺโภครูเปสุ เอกํ มหาภูตํ เสสมหาภูโตปาทารูปานํ นิสฺสยปจฺจโย โหตีติ เตน ตานิ เอกวตฺถุกานีติ, จกฺขาทินิสฺสยภูตานิ วา ภูตานิ เอกํ วตฺถุ เอเตสุ สนฺนิสฺสิตนฺติ เอกวตฺถุกานีติ กปฺเปนฺตสฺส เตสํ สมฺปยุตฺตตาปตฺติ สิยาติ ตนฺนิวารณตฺถํ ‘‘เอการมฺมณา’’ติ วุตฺตํ, เย เอกุปฺปาทา…เป… เอการมฺมณา จ โหนฺติ, เต สมฺปยุตฺตาติ. ปฏิโลมโต วา เอการมฺมณาติ วุตฺเต เอกวีถิยญฺจ ปญฺจวิญฺญาณสมฺปฏิจฺฉนานํ นานาวีถิยํ ปรสนฺตาเน จ เอกสฺมึ อารมฺมเณ อุปฺปชฺชมานานํ ภินฺนวตฺถุกานํ สมฺปยุตฺตตา อาปชฺเชยฺยาติ ‘‘เอกวตฺถุกา’’ติ วุตฺตํ, เย เอกวตฺถุกา หุตฺวา เอการมฺมณา, เต สมฺปยุตฺตาติ. เอวมปิ สมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณาทีนํ สมฺปยุตฺตตา อาปชฺเชยฺยาติ ‘‘เอกนิโรธา’’ติ วุตฺตํ, เย เอกนิโรธา [Pg.38] หุตฺวา เอกวตฺถุกา เอการมฺมณา, เต สมฺปยุตฺตาติ. กึ ปน นานุปฺปาทาปิ เอวํ ติวิธลกฺขณา โหนฺติ, อถ เอกุปฺปาทา เอวาติ วิจารณาย เอกุปฺปาทา เอว เอวํ ติวิธลกฺขณา โหนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘เอกุปฺปาทา’’ติ วุตฺตํ.

คำว่า 'สม' หมายถึง ไม่แปลกกัน พึงประกอบความว่า 'สม' คือ ประกอบกันเหมือนถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน หรือประกอบกันพร้อมกัน คำว่า 'เอกุปปาทา' หมายถึง สิ่งเหล่านี้มีอุปบาทอันเดียวกัน คือ มีการเกิดขึ้นพร้อมกันด้วยปัจจัยเดียวกัน เพราะเมื่อรูปและอรูปที่เกิดพร้อมกันพึงถึงความเป็นสัมปยุตแก่กันและกัน จึงกล่าวว่า 'เอกนิโรธา' (มีนิโรธเดียวกัน) สิ่งใดมีอุปบาทเดียวกันและมีนิโรธเดียวกัน สิ่งนั้นเป็นสัมปยุต ดังนี้ การสัมปยุตกันและกันของรูปและอรูปจึงถูกห้ามไว้ แม้ดังนี้ หากอวินิพโภครูปพึงถึงความเป็นสัมปยุตกันและกัน จึงกล่าวว่า 'เอกวัตถุกา' (มีวัตถุเดียวกัน) สิ่งใดมีอุปบาทเดียวกัน มีนิโรธเดียวกัน และมีวัตถุเดียวกัน สิ่งนั้นเป็นสัมปยุต แม้ดังนี้ ในอวินิพโภครูป มหาภูตหนึ่งย่อมเป็นนิสสยปัจจัยแก่มหาภูตที่เหลือและอุปาทารูป เพราะเหตุนั้น สิ่งเหล่านั้นจึงมีวัตถุเดียวกัน หรือมหาภูตทั้งหลายที่เป็นที่อาศัยของจักขุเป็นต้น หรือว่าวัตถุอย่างหนึ่งอาศัยอยู่ในมหาภูตเหล่านั้น เมื่อบุคคลกำหนดว่าสิ่งเหล่านั้นมีวัตถุเดียวกัน ความเป็นสัมปยุตของสิ่งเหล่านั้นพึงมีได้ เพื่อห้ามความนั้น จึงกล่าวว่า 'เอการัมมณา' (มีอารมณ์เดียวกัน) สิ่งใดมีอุปบาทเดียวกัน...ลฯ...และมีอารมณ์เดียวกัน สิ่งนั้นเป็นสัมปยุต หรือโดยปฏิโลม เมื่อกล่าวว่า 'เอการัมมณา' หากความเป็นสัมปยุตแห่งปัญจวิญญาณและสัมปฏิจฉนะที่เกิดขึ้นในวิถีเดียวกัน หรือในวิถีต่างกัน ในสันดานอื่น และมีวัตถุต่างกัน แต่เกิดขึ้นในอารมณ์เดียวกัน พึงมี จึงกล่าวว่า 'เอกวัตถุกา' (มีวัตถุเดียวกัน) สิ่งใดมีวัตถุเดียวกันและมีอารมณ์เดียวกัน สิ่งนั้นเป็นสัมปยุต แม้ดังนี้ หากความเป็นสัมปยุตแห่งสัมปฏิจฉนะและสันตีรณะเป็นต้น พึงมี จึงกล่าวว่า 'เอกนิโรธา' (มีนิโรธเดียวกัน) สิ่งใดมีนิโรธเดียวกัน มีวัตถุเดียวกัน และมีอารมณ์เดียวกัน สิ่งนั้นเป็นสัมปยุต ในการพิจารณาว่า สิ่งที่ไม่มีอุปบาทเดียวกันก็มีลักษณะ ๓ อย่างนี้ หรือว่าเฉพาะสิ่งที่มีอุปบาทเดียวกันเท่านั้น เพื่อแสดงว่า เฉพาะสิ่งที่มีอุปบาทเดียวกันเท่านั้นที่มีลักษณะ ๓ อย่างนี้ จึงกล่าวว่า 'เอกุปปาทา'

๓. วิปกฺกภาวมาปนฺนานํ อรูปธมฺมานนฺติ ยถา สาลิพีชาทีนํ ผลานิ ตํสทิสานิ นิพฺพตฺตานิ วิปกฺกานิ นาม โหนฺติ, วิปากนิรุตฺติญฺจ ลภนฺติ, น มูลงฺกุรปตฺตขนฺธนาฬานิ, เอวํ กุสลากุสลานํ ผลานิ อรูปธมฺมภาเวน สารมฺมณภาเวน สุกฺกกณฺหาทิภาเวน จ ตํสทิสานิ วิปกฺกภาวมาปนฺนานีติ วิปากนิรุตฺตึ ลภนฺติ, น รูปธมฺมา กมฺมนิพฺพตฺตาปิ กมฺมาสทิสาติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ชาติชราสภาวาติ ชายนชีรณสภาวา. วิปากปกติกาติ วิปจฺจนปกติกา. วิปจฺจนสภาวตา จ อนุปจฺฉินฺนาวิชฺชาตณฺหามานสนฺตาเน สพฺยาปารตา, เตน อภิญฺญาทิกุสลานํ ภาวนายปหาตพฺพาทิอกุสลานญฺจ วิปากานุปฺปาทเนปิ วิปากธมฺมตา สิทฺธา โหติ. วิปกฺกภาวนฺติ เจตฺถ ภาว-สทฺเทน สภาโว เอว วุตฺโต. ตํ ยถาวุตฺตํ วิปกฺกสภาวํ ทุติยสฺส วุตฺตํ วิปจฺจนสภาวญฺจ คเหตฺวา ‘‘อุภยสภาวปฏิกฺเขปวเสนา’’ติ อาห.

๓. อรูปธรรมทั้งหลายที่ถึงซึ่งความเป็นวิบากนั้น เหมือนผลของข้าวสาลีเป็นต้นที่เกิดขึ้นคล้ายคลึงกับสิ่งนั้น ชื่อว่าวิบาก และย่อมได้ชื่อว่าวิบาก ไม่ใช่ราก หน่อ ใบ ลำต้น และปล้อง ฉันใด ผลของกุศลและอกุศลทั้งหลายก็ฉันนั้น ย่อมได้ชื่อว่าวิบาก เพราะถึงซึ่งความเป็นวิบากที่คล้ายคลึงกับสิ่งนั้น โดยความเป็นอรูปธรรม โดยความเป็นธรรมที่มีอารมณ์ โดยความเป็นธรรมขาวและดำเป็นต้น ที่กล่าวมานี้ก็เพื่อแสดงว่า รูปธรรมทั้งหลายแม้มีกรรมเป็นสมุฏฐานก็ไม่คล้ายคลึงกับกรรม คำว่า "ชาติชราสภาวะ" คือมีสภาพเกิดและแก่ คำว่า "วิปากปกติกา" คือมีปกติให้ผล และความเป็นสภาพที่ให้ผลนั้น คือการมีกิจในสันดานที่อวิชชา ตัณหา และมานะยังไม่ขาด ด้วยเหตุนั้น แม้ในกรณีที่กุศลมีอภิญญาเป็นต้น และอกุศลที่มีภาวนาปหาตัพพะเป็นต้น ไม่ให้ผล ก็ยังชื่อว่ามีวิบากธรรมเป็นอันสำเร็จแล้ว ในคำว่า "วิปักกภาวัง" นี้ คำว่า "ภาวะ" หมายถึงสภาพนั่นเอง ท่านกล่าวว่า "โดยการปฏิเสธสภาพทั้งสอง" โดยถือเอาสภาพแห่งวิบากที่กล่าวมาแล้ว และสภาพแห่งการให้ผลที่กล่าวไว้ในลำดับที่สอง

๔. อุเปเตน อาทินฺนา อุปาทินฺนา. กึ ปน ตํ อุเปตํ, เกน จ อุเปตํ, กถญฺจ อุเปตํ, เก จ เตน อาทินฺนาติ? สติ จ โลกุตฺตรานํ เกสญฺจิ อารมฺมณภาเว ตนฺนิวตฺตนตฺถํ อุเปตสทฺทสมฺพนฺธินา อุปย-สทฺเทน วุจฺจมานาหิ จตุพฺพิธุปาทานภูตาหิ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อุเปตํ, เตหิ จ อารมฺมณกรณวเสน อุเปตํ, น สมนฺนาคมวเสน. สติ จ สพฺพเตภูมกธมฺมานํ อุปาทานารมฺมณตฺเต เยหิ วิปากกฏตฺตารูปานิ อมฺเหหิ นิพฺพตฺตตฺตา อมฺหากํ เอตานิ ผลานีติ คณฺหนฺเตหิ วิย อาทินฺนานิ, ตานิ เตภูมกกมฺมานิ กมฺมภาเวน เอกตฺตํ อุปเนตฺวา อุเปตนฺติ อิธ คหิตานิ. เตหิ จ นิพฺพตฺตานิ วิปากกฏตฺตารูปานิ อุปาทินฺนา ธมฺมาติ สพฺพเมตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อารมฺมณกรณวเสนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อยญฺจ อตฺถนโย ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ, น วจนานุปุพฺเพนาติ. เอตฺถาห – ยทิ อารมฺมณกรณวเสน ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อุเปเตน อาทินฺนา อุปาทินฺนา, สพฺพเตภูมกธมฺมา จ ตณฺหาทีนํ อารมฺมณา โหนฺติ, น จ อุเปตสทฺโท กมฺเม เอว นิรุฬฺโห, เตน กมฺมสฺเสว คหเณ การณํ นตฺถิ, ตสฺมา สพฺพเตภูมกธมฺมปจฺจยุปฺปนฺนานํ [Pg.39] อวิชฺชาทิเหตูหิ นิพฺพตฺตานํ สงฺขาราทิผลานํ อุปาทินฺนตฺตํ อาปชฺชติ เตสมฺปิ เตหิผลภาเวน คหิตตฺตา. อุป-สทฺเทน จ อุเปตตามตฺตํ โชติตํ, น อารมฺมณกรณํ สมนฺนาคมนิวตฺตกํ, อาทินฺน-สทฺเทน จ คหิตตามตฺตํ วุตฺตํ, น กมฺมสมุฏฺฐานตาวิเสโส. ตสฺมา สพฺพปจฺจยุปฺปนฺนานํ อุปาทินฺนตฺตํ อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ โพธเนยฺยชฺฌาสยวเสน เทสนาปวตฺติโต. เยสญฺหิ โพธนตฺถํ ‘‘อุปาทินฺนา’’ติ เอตํ วุตฺตํ, เต เตเนว วจเนน ยถาวุตฺตปฺปกาเร ธมฺเม พุชฺฌึสุ, เอตรหิ ปน ตาวตา พุชฺฌิตุํ อสกฺโกนฺเตน สุตฺวา ตทตฺโถ เวทิตพฺโพติ เอสา อตฺถวิภาวนา กตา ‘‘กมฺมุนา’’ติ.

๔. สิ่งที่ถูกยึดมั่นด้วยสิ่งที่เข้าไปถึงแล้ว ชื่อว่าอุปาทินนะ ก็สิ่งนั้นคืออะไร เข้าไปถึงด้วยอะไร เข้าไปถึงอย่างไร และใครยึดมั่นสิ่งนั้น? เมื่อโลกุตตรธรรมบางอย่างเป็นอารมณ์ เพื่อป้องกันสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า "อุปิตะ" (สิ่งที่เข้าไปถึงแล้ว) ด้วยคำว่า "อุปะ" ซึ่งสัมพันธ์กับคำว่า "อุปิตะ" อันได้แก่ตัณหาและทิฏฐิที่เป็นอุปาทาน ๔ อย่าง และเข้าไปถึงโดยความเป็นอารมณ์ ไม่ใช่โดยความพรั่งพร้อม และเมื่อธรรมในภูมิสามทั้งหมดเป็นอารมณ์แห่งอุปาทาน กรรมในภูมิสามเหล่านั้นที่ยึดมั่นแล้ว เหมือนกับผู้ที่ยึดมั่นว่า "วิบากและกัตตัตตารูปเหล่านี้เกิดขึ้นจากเรา จึงเป็นผลของเรา" กรรมเหล่านั้นถูกนำมาเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นกรรม จึงถูกถือว่าเป็น "อุปิตะ" ในที่นี้ และวิบากและกัตตัตตารูปที่เกิดขึ้นจากกรรมเหล่านั้น ชื่อว่าอุปาทินนธรรม คำทั้งหมดนี้กล่าวมาเพื่อแสดงว่า "โดยความเป็นอารมณ์" เป็นต้น และนัยแห่งความหมายนี้พึงประกอบตามสมควร ไม่ใช่ตามลำดับคำ ในที่นี้มีผู้กล่าวว่า – หากว่าสิ่งที่ถูกยึดมั่นด้วยสิ่งที่เข้าไปถึงแล้วด้วยตัณหาและทิฏฐิโดยความเป็นอารมณ์ ชื่อว่าอุปาทินนะ และธรรมในภูมิสามทั้งหมดก็เป็นอารมณ์ของตัณหาเป็นต้น และคำว่า "อุปิตะ" ก็ไม่ได้หมายถึงกรรมโดยเฉพาะ ด้วยเหตุนั้นจึงไม่มีเหตุผลที่จะถือเอาเฉพาะกรรม ดังนั้น ผลของสังขารเป็นต้นที่เกิดขึ้นจากเหตุมีอวิชชาเป็นต้น ซึ่งเป็นธรรมที่เกิดขึ้นจากปัจจัยทั้งหมด ก็ย่อมถึงความเป็นอุปาทินนะ เพราะสิ่งเหล่านั้นก็ถูกยึดมั่นโดยความเป็นผล และด้วยคำว่า "อุปะ" ก็เพียงแต่แสดงความเป็นสิ่งที่เข้าไปถึงเท่านั้น ไม่ใช่การทำเป็นอารมณ์ที่ปฏิเสธความพรั่งพร้อม และด้วยคำว่า "อาทินนะ" ก็เพียงแต่กล่าวถึงความเป็นสิ่งที่ถูกยึดมั่นเท่านั้น ไม่ใช่ลักษณะพิเศษของการเกิดขึ้นจากกรรม ดังนั้น ธรรมที่เกิดขึ้นจากปัจจัยทั้งหมดก็ย่อมถึงความเป็นอุปาทินนะใช่หรือไม่? ไม่ถึง เพราะการแสดงธรรมดำเนินไปตามอัธยาศัยของผู้ที่พึงรู้ เพราะผู้ที่พึงรู้ที่คำว่า "อุปาทินนะ" นี้กล่าวมาเพื่อการรู้ของเขา ย่อมรู้ธรรมตามที่กล่าวมาแล้วด้วยคำนั้น แต่ในปัจจุบันนี้ ผู้ที่ไม่สามารถรู้ได้ด้วยเพียงเท่านั้น เมื่อได้ฟังแล้วพึงรู้ความหมายนั้น การจำแนกความหมายนี้จึงได้ทำไว้ว่า "ด้วยกรรม"

อยํ ปน อปโร อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ – อุป-สทฺโท อุเปตํ ทีเปติ. อยญฺหิ อุป-สทฺโท สมาเส ปยุชฺชมาโน ‘‘อติมาลา’’ติอาทีสุ อติ-สทฺโท วิย อติกฺกมนํ สสาธนํ อุปคมนํ สสาธนํ วทติ, อุปคมนญฺจ อุปาทานอุปโย, เตน อุปคตํ อุเปตํ. กึ ปน ตนฺติ? ยํ อสติ อุปาทาเน น โหติ, ตํ ‘‘อุปาทานปจฺจยา ภโว’’ติ เอวํ วุตฺตํ เตภูมกกมฺมํ ปจฺจยภาเวน ปุริมชาตุปฺปนฺเนน อุปาทาเนน อุปคตตฺตา ‘‘อุเปต’’นฺติ วุจฺจติ. น หิ โกจิ อนุปคฺคมฺม อนิจฺฉนฺโต กมฺมํ กโรตีติ. เตน อุเปเตน กมฺมุนา ปุนพฺภวสฺส อาทานํ โหติ. กมฺมุนา หิ สาสเวน สตฺตา อาทิยนฺติ ปุนพฺภวํ, ตสฺมา อาทาตพฺพภาเวน ปากโฏ ปุนพฺภโว. โส จ อุปปตฺติภโว เตภูมกวิปากกฏตฺตารูปสงฺคโห ‘‘ภวปจฺจยา ชาตี’’ติ เอตฺถ ชาติวจเน สมวรุทฺโธติ อุปาทินฺนวจเนน อุปปตฺติภโว วุจฺจติ, อุปปตฺติภโว จ เตภูมกวิปากกฏตฺตารูปานีติ ธาตุกถายํ ปกาสิตเมตํ. ตสฺมา อุเปเตน อาทินฺนาติ เต เอว ธมฺมา วุจฺจนฺตีติ สิทฺโธ อยมตฺโถติ. อุปาทินฺน-สทฺทสฺส อตฺถํ วตฺวา ตํ วิสฺสชฺเชตฺวา อุปาทานิย-สทฺทสฺส วิสุํ อุปาทินฺนสทฺทานเปกฺขํ อตฺถํ วตฺตุํ ‘‘อารมฺมณภาวํ อุปคนฺตฺวา’’ติอาทิมาห. ตสฺมา เอว อวิเสเสตฺวา ‘‘อุปาทานสฺส อารมฺมณปจฺจยภูตานเมตํ อธิวจน’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ ปน อุปาทานิยํ อุปาทินฺนํ อนุปาทินฺนนฺติ ทุวิธํ. ตสฺมา ตํ วิเสสเนน ทสฺเสนฺโต ‘‘อุปาทินฺนา จ เต อุปาทานิยา จา’’ติอาทิมาห.

อนึ่ง พึงเห็นความหมายอื่นอีกว่า – คำว่า "อุปะ" แสดงถึงสิ่งที่เข้าไปถึงแล้ว เพราะคำว่า "อุปะ" นี้เมื่อใช้ในสมาส ย่อมกล่าวถึงการก้าวล่วงพร้อมด้วยเครื่องมือ และการเข้าไปถึงพร้อมด้วยเครื่องมือ เหมือนคำว่า "อติ" ในคำว่า "อติมาลา" เป็นต้น และการเข้าไปถึงนั้นคือการเข้าถึงอุปาทาน ด้วยเหตุนั้น สิ่งที่เข้าไปถึงแล้วจึงชื่อว่า "อุปิตะ" ก็สิ่งนั้นคืออะไร? สิ่งที่ไม่มีเมื่อไม่มีอุปาทาน สิ่งนั้นคือกรรมในภูมิสามที่กล่าวไว้ว่า "ภพมีอุปาทานเป็นปัจจัย" ซึ่งเข้าไปถึงแล้วด้วยอุปาทานที่เกิดขึ้นในชาติก่อนโดยความเป็นปัจจัย จึงเรียกว่า "อุปิตะ" เพราะไม่มีใครทำกรรมโดยไม่เข้าไปถึงและไม่ปรารถนา ด้วยกรรมที่เข้าไปถึงแล้วนั้น ย่อมมีการยึดถือภพใหม่ เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมยึดถือภพใหม่ด้วยกรรมที่เป็นไปกับอาสวะ ด้วยเหตุนั้น ภพใหม่จึงปรากฏโดยความเป็นสิ่งที่พึงยึดถือ และภพคือการอุบัติอันเป็นที่รวมของวิบากและกัตตัตตารูปในภูมิสามนั้น ย่อมรวมอยู่ในคำว่า "ชาติ" ในประโยคว่า "ภพมีชาติเป็นปัจจัย" ด้วยเหตุนั้น ภพคือการอุบัติจึงเรียกว่า "อุปาทินนะ" ด้วยคำว่า "อุปาทินนะ" และภพคือการอุบัติคือวิบากและกัตตัตตารูปในภูมิสาม สิ่งนี้ได้แสดงไว้ในธาตุกถา ด้วยเหตุนั้น เมื่อกล่าวว่า "สิ่งที่ถูกยึดมั่นด้วยสิ่งที่เข้าไปถึงแล้ว" จึงหมายถึงธรรมเหล่านั้นนั่นเอง ความหมายนี้จึงสำเร็จแล้ว หลังจากกล่าวความหมายของคำว่า "อุปาทินนะ" และอธิบายแล้ว เพื่อจะกล่าวความหมายของคำว่า "อุปาทานิยะ" โดยเฉพาะ โดยไม่ขึ้นกับคำว่า "อุปาทินนะ" จึงกล่าวว่า "เข้าไปถึงความเป็นอารมณ์" เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวโดยไม่แยกแยะว่า "คำนี้เป็นชื่อของธรรมที่เป็นอารมณ์ปัจจัยของอุปาทาน" แต่อุปาทานิยะนั้นมีสองอย่าง คืออุปาทินนะและอนุปาทินนะ ด้วยเหตุนั้น เพื่อแสดงสิ่งนั้นโดยการจำแนก จึงกล่าวว่า "สิ่งเหล่านั้นเป็นทั้งอุปาทินนะและอุปาทานิยะ" เป็นต้น

๕. สํกิเลโสติ ทส กิเลสวตฺถูนิ วุจฺจนฺติ. สํกิลิฏฺฐาติ เตหิ วิพาธิตา อุปตาปิตา จ. เต ปน ยสฺมา สํกิเลสสมฺปยุตฺตา เอกุปฺปาทาทีหิ นินฺนานตฺตา เอกีภาวมิว คตา วิสาทีหิ วิย สปฺปิอาทโย วิทูสิตา [Pg.40] มลีนา วิพาธิตา อุปตาปิตา จ นาม โหนฺติ, ตสฺมา อาห ‘‘สํกิเลเสน สมนฺนาคตา สํกิลิฏฺฐา’’ติ. สํกิเลสํ อรหนฺตีติ สํกิเลสสฺส อารมฺมณภาเวน ตํ ลทฺธุํ อรหนฺตีติ อตฺโถ. อารมฺมณภาวานติกฺกมนโตติ เอเตน สํกิเลสานติกฺกมนเมว ทสฺเสติ, วตฺถยุคิกสุงฺกสาลิกสทฺทานํ วิย สํกิเลสิก-สทฺทสฺส ปวตฺติ เวทิตพฺพา.

๕. คำว่า สังกิเลส ได้แก่ กิเลสวัตถุ ๑๐ อย่าง. คำว่า สังกิลิฏฐะ ได้แก่ ธรรมที่ถูกกิเลสเหล่านั้นเบียดเบียนและทำให้เดือดร้อน. ก็เพราะธรรมเหล่านั้นประกอบด้วยสังกิเลส มีความเกิดขึ้นเป็นต้นอย่างเดียวกัน ไม่มีความต่างกัน ย่อมถึงความเป็นอันเดียวกัน เหมือนเนยใสเป็นต้นที่ถูกยาพิษเป็นต้นทำให้เสียไป ย่อมชื่อว่าเศร้าหมอง ถูกเบียดเบียน และทำให้เดือดร้อน ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “สังกิลิฏฐะ คือ ธรรมที่ประกอบด้วยสังกิเลส”. คำว่า สังกิเลสัง อรหันติ หมายความว่า ควรได้สังกิเลสนั้นโดยความเป็นอารมณ์ของสังกิเลส. ด้วยคำว่า “ไม่ล่วงเลยความเป็นอารมณ์” นี้ ย่อมแสดงถึงการไม่ล่วงเลยสังกิเลสเท่านั้น พึงทราบการใช้คำว่า สังกิเลสิกะ เหมือนคำว่า วัตถุยุกิกะ และ สุงกสาลิกะ.

๖. สห วิตกฺเกน โหนฺตีติ วจนเสโส โยเชตพฺโพ อวุจฺจมานสฺสปิ ภวติ-อตฺถสฺส วิญฺญายมานตฺตา. มตฺตาติ ปมาณวาจกํ เอกํ ปทนฺติ คเหตฺวา ‘‘วิจาโรว มตฺตา เอเตส’’นฺติ อตฺโถ วุตฺโต. อญฺญตฺถ อวิปฺปโยคีสุ วิตกฺกวิจาเรสุ วิจาโรว เอเตสํ มตฺตา, ตโต อุทฺธํ วิตกฺเกน สมฺปโยคํ น คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. อยมปโร อตฺโถ – มตฺต-สทฺโท วิเสสนิวตฺติอตฺโถ. สวิตกฺกสวิจารา ธมฺมา หิ วิตกฺกวิสิฏฺเฐน วิจาเรน สวิจารา, เอเต ปน วิจารมตฺเตน วิตกฺกสงฺขาตวิเสสรหิเตน, ตสฺมา ‘‘วิจารมตฺตา’’ติ วุจฺจนฺติ, วิจารมตฺตวนฺโตติ อตฺโถ. วิจารมตฺตวจเนน อวิตกฺกตฺเต สิทฺเธ อวิตกฺกานํ อญฺเญสมฺปิ อตฺถิภาวโชตนตฺถํ อวิตกฺกวจนํ. อวิตกฺกา หิ วิจารมตฺตา จ สนฺติ อวิจารา จาติ นิวตฺเตตพฺพา คเหตพฺพา จ โหนฺติ, เตสุ อวุจฺจมาเนสุ นิวตฺเตตพฺพคเหตพฺพสฺส อทสฺสิตตฺตา วิจารมตฺตาวอวิตกฺกาติ อาปชฺเชยฺยาติ. วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว ปน ยถากามํ โหตีติ สามญฺเญน อวิตกฺกภาเวน สห วิจารมตฺตตาย ธมฺมวิเสสนภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา’’ติ ปทานุกฺกโม กโต.

๖. พึงประกอบบทที่เหลือว่า “ย่อมเป็นไปพร้อมด้วยวิตก” เพราะถึงแม้ไม่ได้กล่าวไว้ ก็พึงทราบความหมายว่า “ย่อมมี”. คำว่า มัตตะ เป็นบทที่แสดงประมาณ จึงถือเอาความหมายว่า “วิจารเท่านั้นเป็นประมาณของธรรมเหล่านั้น” ดังนี้. ในที่อื่น วิตกและวิจารที่ไม่มีการพลัดพรากกัน วิจารเท่านั้นเป็นประมาณของธรรมเหล่านั้น หมายความว่า ธรรมเหล่านั้นไม่ประกอบด้วยวิตกยิ่งไปกว่านั้น. อีกนัยหนึ่ง คำว่า มัตตะ มีความหมายว่า “เว้นจากคุณวิเศษ”. ธรรมที่เป็นสวิตกสวิจาร ย่อมเป็นสวิจารด้วยวิจารที่ประกอบด้วยวิตก แต่ธรรมเหล่านี้เป็นเพียงวิจารเท่านั้น ปราศจากคุณวิเศษที่ชื่อว่าวิตก ฉะนั้น จึงเรียกว่า “วิจารมัตตะ” หมายความว่า มีเพียงวิจารเท่านั้น. เมื่อความเป็นอวิตกสำเร็จด้วยคำว่า “วิจารมัตตะ” แล้ว การกล่าวคำว่า “อวิตก” ก็เพื่อแสดงว่ามีธรรมอื่นที่เป็นอวิตกอยู่ด้วย. เพราะธรรมที่เป็นอวิตกนั้น มีทั้งที่เป็นวิจารมัตตะและที่เป็นอวิจาร ซึ่งพึงละและพึงถือเอา หากไม่กล่าวถึงธรรมเหล่านั้น ก็จะไม่แสดงถึงสิ่งที่พึงละและพึงถือเอา และจะกลายเป็นว่า “วิจารมัตตะเท่านั้นเป็นอวิตก” ไป. ส่วนความเป็นบทขยายและบทที่ถูกขยายนั้น ย่อมเป็นไปตามความพอใจ ฉะนั้น เพื่อแสดงความเป็นคุณบทของธรรมด้วยความเป็นอวิตกพร้อมกับความเป็นวิจารมัตตะโดยทั่วไป จึงเรียงลำดับบทว่า “อวิตกวิจารมัตตะ” ดังนี้.

อถ วา สวิจารา ทุวิธา สวิตกฺกา อวิตกฺกา จ, เตสุ อวิตกฺเก นิวตฺเตตุํ อาทิปทํ วุตฺตํ. อวิจารา จ ทุวิธา สวิตกฺกา อวิตกฺกา จ, เตสุ สวิตกฺเก นิวตฺเตตุํ ตติยปทํ วุตฺตํ. เย ปน ทฺวีหิปิ นิวตฺติตา อวิตกฺกา สวิตกฺกา จ สวิจารา อวิจารา จ, เตสุ อญฺญตรทสฺสนํ วา กตฺตพฺพํ สิยา อุภยทสฺสนํ วา. อุภยทสฺสเน กริยมาเน ยทิ ‘‘สวิตกฺกสวิจารา’’ติ วุจฺเจยฺย, อาทิปทตฺถตาว อาปชฺชติ. อถ ‘‘อวิตกฺกอวิจารา’’ติ วุจฺเจยฺย, อนฺตปทตฺถตา. อถ ปน ‘‘อวิตกฺกสวิจารา สวิตกฺกอวิจารา’’ติ วุจฺเจยฺย, อชฺฌตฺตพหิทฺธานํ วิย อตฺถนฺตราภาโว วา สงฺกรโทโส วา เอกสฺเสว สวิตกฺกาวิตกฺกตาสวิจาราวิจารตาวิโรโธ วา อาปชฺเชยฺย, ตสฺมา [Pg.41] อญฺญตรทสฺสเนน อิตรมฺปิ ปกาเสตุํ อวิตกฺกวจเนน ทฺวิปฺปกาเรสุ วตฺตพฺเพสุ สวิตกฺกอวิจาเร นิวตฺเตตฺวา อวิตกฺกสวิจาเร ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา’’ติ. อถ วา วิตกฺกาภาเวน เอเต วิจารมตฺตา, น วิจารโต อญฺญสฺส กสฺสจิ ธมฺมสฺส อภาวาติ ทสฺเสตุํ อวิตกฺกวจเนน วิจารมตฺตา วิเสสิตา.

อีกนัยหนึ่ง ธรรมที่เป็นสวิจารมี ๒ อย่าง คือ สวิตกะ และ อวิตกะ ในธรรมเหล่านั้น บทแรก (สวิตกะ) กล่าวไว้เพื่อละอวิตกะ. และธรรมที่เป็นอวิจารมี ๒ อย่าง คือ สวิตกะ และ อวิตกะ ในธรรมเหล่านั้น บทที่สาม (อวิตกะ) กล่าวไว้เพื่อละสวิตกะ. ส่วนธรรมที่ถูกละด้วยบททั้งสอง คือ อวิตกะและสวิตกะ และสวิจารและอวิจาร ในธรรมเหล่านั้น พึงแสดงอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือพึงแสดงทั้งสองอย่าง. หากแสดงทั้งสองอย่าง ถ้ากล่าวว่า “สวิตกสวิจาร” ก็จะกลายเป็นความหมายของบทแรก. ถ้ากล่าวว่า “อวิตกอวิจาร” ก็จะกลายเป็นความหมายของบทสุดท้าย. แต่ถ้ากล่าวว่า “อวิตกสวิจาร สวิตกอวิจาร” ก็จะเกิดความไม่มีความหมายอื่น หรือความผิดพลาดในการปะปนกัน หรือความขัดแย้งกันของความเป็นสวิตกอวิตกและสวิจารอวิจารในสิ่งเดียวกัน เหมือนกับภายในและภายนอก ฉะนั้น เพื่อแสดงอีกอย่างหนึ่งด้วยการแสดงอย่างใดอย่างหนึ่ง จึงละสวิตกอวิจารในธรรม ๒ ประเภทที่พึงกล่าวถึงด้วยคำว่า “อวิตก” แล้วแสดงอวิตกสวิจาร จึงตรัสว่า “อวิตกวิจารมัตตะ”. อีกนัยหนึ่ง ธรรมเหล่านี้เป็นวิจารมัตตะเพราะไม่มีวิตก และเพื่อแสดงว่าไม่มีธรรมอื่นใดนอกจากวิจาร จึงขยายคำว่า “วิจารมัตตะ” ด้วยคำว่า “อวิตก”.

๗. อุเปกฺขตีติ เวทยมานาปิ มชฺฌตฺตเวทนา สุขากาเร ทุกฺขากาเร จ อุทาสินา โหตีติ อตฺโถ. อถ วา อุเปตา ยุตฺตา สุขทุกฺขานํ อวิรุทฺธา อิกฺขา อนุภวนํ อุเปกฺขา. วิเสสทสฺสนวเสนาติ นานตฺตทสฺสนวเสน. ยทิ หิ ปีติสหคตา เอว สุขสหคตา สิยุํ, ‘‘ปีติสหคตา’’ติ เอเตเนว สิทฺธตฺตา ‘‘สุขสหคตา’’ติ อิทํ น วตฺตพฺพํ สิยา, ‘‘สุขสหคตา’’ติ วา วุจฺจมาเน ‘‘ปีติสหคตา’’ติ น วตฺตพฺพํ, ตโต ติกํ ปูเรนฺเตน ทุกฺขสหคตปทํ วตฺตพฺพํ สิยา, เอวญฺจ สติ ‘‘เวทนาตฺติโก เอวาย’’นฺติ วุตฺตวจนํ อาปชฺชติ, ตสฺมา ‘‘ปีติสหคตา’’ติ วตฺวา ‘‘สุขสหคตา’’ติ วทนฺโต ปีติวิปฺปยุตฺตมฺปิ สุขํ อตฺถีติ ตติยชฺฌานกายวิญฺญาณสมฺปยุตฺตํ สุขํ สปฺปีติกสุขโต ภินฺนํ กตฺวา ทสฺเสตีติ อธิปฺปาโย. อถ วา ปีติสุขานํ ทุพฺพิญฺเญยฺยนานตฺตานํ นานตฺตทสฺสนตฺถํ อยํ ติโก วุตฺโต. ‘‘ปีติสหคตา’’ติ เอตฺถ หิ สุเขกเทโส สงฺคหิโต, น ปีติ. ‘‘สุขสหคตา’’ติ เอตฺถ ปีติ สงฺคหิตา, น สุขํ. ปีติวิปฺปยุตฺตสุขสหคตา จ ปุริเมน อสงฺคหิตา ปจฺฉิเมน สงฺคหิตาติ สิทฺโธ ปีติสุขานํ วิเสโสติ.

๗. คำว่า อุเปกขติ หมายความว่า เวทนาที่เป็นกลางๆ แม้กำลังเสวยอารมณ์ ก็ย่อมเป็นอุเบกขาในลักษณะแห่งสุขและลักษณะแห่งทุกข์. อีกนัยหนึ่ง อุเบกขา คือ การเห็น การประสบ ที่เข้าถึง ที่ประกอบ ที่ไม่ขัดแย้งกับสุขและทุกข์. โดยนัยแห่งการแสดงความพิเศษ หมายถึง โดยนัยแห่งการแสดงความแตกต่างกัน. หากธรรมที่สหรคตด้วยปีติเท่านั้นเป็นธรรมที่สหรคตด้วยสุขไซร้ เมื่อเป็นเช่นนั้น การกล่าวว่า “สหรคตด้วยปีติ” ก็จะสำเร็จด้วยบทนี้แล้ว ไม่พึงกล่าวคำว่า “สหรคตด้วยสุข” หรือเมื่อกล่าวว่า “สหรคตด้วยสุข” ก็ไม่พึงกล่าวว่า “สหรคตด้วยปีติ” จากนั้น เพื่อให้ครบไตรบท ก็พึงกล่าวบทว่า “สหรคตด้วยทุกข์” และเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะกลายเป็นคำกล่าวที่ว่า “นี้เป็นเพียงไตรบทแห่งเวทนา” ฉะนั้น การกล่าวว่า “สหรคตด้วยปีติ” แล้วกล่าวว่า “สหรคตด้วยสุข” จึงมีอัธยาศัยเพื่อแสดงว่า สุขที่ปราศจากปีติก็มีอยู่ คือสุขในตติยฌานและสุขที่ประกอบด้วยกายวิญญาณ โดยทำให้แตกต่างจากสุขที่มีปีติ. อีกนัยหนึ่ง ไตรบทนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงความแตกต่างกันของปีติและสุข ซึ่งยากที่จะรู้ความแตกต่างกัน. ในคำว่า “สหรคตด้วยปีติ” นี้ ส่วนหนึ่งของสุขถูกสงเคราะห์ไว้ ไม่ใช่ปีติ. ในคำว่า “สหรคตด้วยสุข” นี้ ปีติถูกสงเคราะห์ไว้ ไม่ใช่สุข. และธรรมที่สหรคตด้วยสุขที่ปราศจากปีติ ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยบทแรก แต่ถูกสงเคราะห์ด้วยบทหลัง ฉะนั้น ความพิเศษของปีติและสุขจึงสำเร็จแล้ว.

๘. นิพฺพานํ ทสฺสนโตติ นิพฺพานารมฺมณตํ สนฺธายาห. อถ วา ธมฺมจกฺขุ ปุนปฺปุนํ นิพฺพตฺตเนน ภาวนาภาวํ อปฺปตฺตํ ทสฺสนํ นาม, ธมฺมจกฺขุ จ ปริญฺญาทิกิจฺจกรเณน จตุสจฺจธมฺมทสฺสนํ ตทติสโย, ตสฺมา นตฺเถตฺถ โคตฺรภุสฺส ทสฺสนภาวาปตฺตีติ. อุภยปฏิกฺเขปวเสนาติ ทฺวีหิ ปเทหิ วุตฺตธมฺมปฏิกฺเขปวเสน, น ปหายกปฏิกฺเขปวเสน. ตถา หิ สติ ทสฺสนภาวนาหิ อญฺโญ สมุจฺเฉทวเสน ปหายโก อตฺถิ, เตน ปหาตพฺพา เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพาติ อยมตฺโถ อาปชฺชติ, น จ อญฺโญ ปหายโก อตฺถิ อญฺเญหิ วิกฺขมฺภิตานญฺจ ปุนปฺปวตฺติสพฺภาวา, นาปิ ปหาตพฺพา ตติยปเทน สงฺคยฺหนฺติ, กินฺตุ [Pg.42] อปฺปหาตพฺพา เอวาติ. ตสฺมา ปหาตพฺพปทํ ปจฺเจกํ โยเชตฺวา เนว ทสฺสเนน ปหาตพฺพา น ภาวนาย ปหาตพฺพาติ ทสฺสเนน ภาวนาย ปหาตพฺเพหิ อญฺเญ คหิตาติ เวทิตพฺพา.

๘. คำว่า "นิพพานัง ทัสสนะโต" ท่านกล่าวหมายถึงการมีนิพพานเป็นอารมณ์ อีกอย่างหนึ่ง การเห็นที่ยังไม่ถึงภาวะแห่งภาวนาด้วยการเกิดขึ้นซ้ำๆ ของธรรมจักษุ ชื่อว่า "ทัสสนะ" (การเห็น) และธรรมจักษุนั้นเป็นการเห็นธรรมคืออริยสัจสี่ด้วยการทำกิจมีการกำหนดรู้เป็นต้น ซึ่งเป็นสิ่งที่ยิ่งกว่านั้น เพราะฉะนั้น การเห็นของโคตรภูจึงไม่ถึงภาวะแห่งการเห็นในที่นี้ คำว่า "โดยประการแห่งการปฏิเสธทั้งสอง" หมายถึงโดยประการแห่งการปฏิเสธธรรมที่กล่าวด้วยสองบท ไม่ใช่โดยประการแห่งการปฏิเสธตัวผู้ละ เพราะถ้าเป็นเช่นนั้น จะมีผู้ละอื่นที่ละด้วยการตัดขาดนอกจากการเห็นและการภาวนา และอรรถก็จะพึงถึงว่า "ธรรมที่พึงละเหล่านั้นไม่พึงละด้วยการเห็นและไม่พึงละด้วยการภาวนา" แต่ก็ไม่มีผู้ละอื่นอีก เพราะธรรมที่ถูกข่มไว้ด้วยอย่างอื่นก็ยังกลับเกิดขึ้นได้อีก ทั้งธรรมที่พึงละก็ไม่ได้ถูกสงเคราะห์ด้วยบทที่สาม แต่เป็นธรรมที่ไม่พึงละเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า พึงนำบทว่า "พึงละ" มาประกอบทีละบทว่า "ไม่พึงละด้วยการเห็น และไม่พึงละด้วยการภาวนา" ดังนี้ จึงเป็นอันสงเคราะห์ธรรมอื่นจากที่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนา

๙. เอวมตฺถํ อคฺคเหตฺวาติ อตฺถายุตฺติโต จ สทฺทายุตฺติโต จ อคฺคเหตพฺพตํ ทสฺเสติ. ทสฺสนภาวนาหิ อปฺปหาตพฺพเหตุมตฺเตสุ หิ คยฺหมาเนสุ อเหตุกา อสงฺคหิตาติ ยถาธิปฺเปตสฺส อตฺถสฺส อปริปุณฺณตฺตา อตฺถายุตฺติ, ปหาตพฺพสทฺทสฺส นิจฺจสาเปกฺขตฺเต จ สติ น สมฺพนฺธีสทฺทโต ปหายกโต อญฺญํ ปฏิเสธํ อเปกฺขมานสฺส เหตุสทฺเทน สมาโส อุปปชฺชตีติ สทฺทายุตฺติ จ เวทิตพฺพา. เอวมตฺโถ คเหตพฺโพติ ปหาตพฺพ-สทฺทํ ปฏิเสเธน อโยเชตฺวา เยสํ อญฺญปทตฺเถ สมาโส, ตพฺพิเสสนํ อตฺถีติ อิทํ ปฏิเสเธน โยเชตฺวา ทสฺสนภาวนาหิ ปหาตพฺโพ เหตุ เอเตสํ เนวตฺถีติ อตฺโถ คเหตพฺโพติ วุตฺตํ โหติ. เอวญฺจ สติ ยถาธิปฺเปตตฺโถ สพฺโพ สงฺคหิโตติ. อตฺถายุตฺติ มา โหตุ, สทฺโท ปน อิธาปิ น ยุตฺโต. เอกนฺตโยคีนํ อตฺถิ-สทฺทเมว หิ อเปกฺขมานานํ อุภินฺนํ ปหาตพฺพเหตุ-สทฺทานํ สมาโส ยุตฺโต, น ปฏิเสธํ อเปกฺขมานานนฺติ, ตสฺมา คเหตพฺพตฺถทสฺสนมตฺตํ เอตํ กตํ, สทฺโท ปน ยถา ยุชฺชติ, ตถา โยเชตพฺโพ. เอวํ ปน ยุชฺชติ – ปหาตพฺโพ เหตุ เอเตสํ อตฺถีติ ปหาตพฺพเหตุกา. เกน ปหาตพฺโพติ? ทสฺสเนน ภาวนาย จ. ตยิทํ ปหาตพฺพเหตุกปทํ ทสฺสนภาวนาปเทหิ วิสุํ วิสุํ โยเชตฺวา เตหิ ยุตฺเตน เย ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา เนว โหนฺติ, ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา จ น โหนฺตีติ ปฏิเสธญฺจ วิสุํ วิสุํ โยเชตฺวา เต เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกาติ วุจฺจนฺติ. เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมวจนํ วิย หิ ปุริมปททฺวยสงฺคหิตธมฺมปฏิเสธเนน ตทญฺญธมฺมนิทสฺสนเมตํ โหติ, น อเหตุกปทํ วิย เหตุวิรหปฺปกาสเนนาติ. เอวญฺจ กตฺวา ทฺเว ปฏิเสธา ยุตฺตา โหนฺติ.

๙. คำว่า "ไม่พึงถือเอาอรรถอย่างนี้" ท่านแสดงถึงความไม่พึงถือเอาทั้งโดยความไม่สมควรแห่งอรรถและโดยความไม่สมควรแห่งศัพท์ เพราะเมื่อสงเคราะห์เฉพาะเหตุที่ไม่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนา อเหตุกธรรมก็จะไม่ถูกสงเคราะห์ ซึ่งเป็นความไม่สมควรแห่งอรรถ เพราะอรรถที่มุ่งหมายไม่บริบูรณ์ และพึงทราบว่า ความไม่สมควรแห่งศัพท์ก็คือ เมื่อบทว่า "พึงละ" มีความต้องการอยู่เสมอ การสมาสกับบทว่า "เหตุ" ย่อมไม่สมควรสำหรับบทที่ต้องการการปฏิเสธอื่นจากบทที่เกี่ยวข้องคือผู้ละ คำว่า "พึงถือเอาอรรถอย่างนี้" หมายถึงว่า พึงถือเอาอรรถว่า "เหตุที่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนาไม่มีแก่ธรรมเหล่านี้" โดยไม่ประกอบบทว่า "พึงละ" กับบทปฏิเสธ แต่ประกอบบทว่า "มี" ซึ่งเป็นวิเสสนะของบทที่สมาสกันในอรรถแห่งบทอื่นนั้น เข้ากับบทปฏิเสธ เมื่อเป็นเช่นนี้ อรรถที่มุ่งหมายทั้งหมดก็เป็นอันสงเคราะห์ได้ ความไม่สมควรแห่งอรรถอย่าได้มีเลย แต่ศัพท์ในที่นี้ก็ไม่สมควร เพราะการสมาสของบทว่า "เหตุที่พึงละ" ทั้งสองบท ย่อมสมควรแก่บทที่ต้องการเพียงบทว่า "มี" ซึ่งประกอบกันอย่างเด็ดขาด ไม่ใช่บทที่ต้องการบทปฏิเสธ เพราะฉะนั้น การแสดงอรรถที่พึงถือเอานี้จึงเป็นเพียงการแสดงเท่านั้น ส่วนศัพท์นั้นพึงประกอบให้สมควร แต่ย่อมสมควรอย่างนี้ว่า "เหตุที่พึงละมีแก่ธรรมเหล่านี้" ชื่อว่า "มีเหตุที่พึงละ" พึงละด้วยอะไร? ด้วยการเห็นและการภาวนา บทว่า "มีเหตุที่พึงละ" นี้ พึงนำมาประกอบกับบทว่า "ด้วยการเห็น" และ "ด้วยการภาวนา" แยกกัน และนำบทปฏิเสธมาประกอบแยกกันกับบทที่ประกอบกันนั้นว่า "ธรรมเหล่าใดไม่มีเหตุที่พึงละด้วยการเห็น และไม่มีเหตุที่พึงละด้วยการภาวนา" ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า "ไม่มีเหตุที่พึงละด้วยการเห็นและด้วยการภาวนา" เพราะคำนี้เป็นการแสดงธรรมอื่นจากการปฏิเสธธรรมที่สงเคราะห์ด้วยบทสองบทแรก เหมือนคำว่า "เนววิปากะนะวิปากธัมมะธัมมะ" ไม่ใช่เป็นการประกาศความไม่มีเหตุเหมือนบทว่า "อเหตุกะ" เมื่อทำอย่างนี้ การปฏิเสธสองอย่างย่อมสมควร

เหตุเยว หิ เตสํ นตฺถิ, โย ทสฺสนภาวนาหิ ปหาตพฺโพ สิยาติ ปุริมสฺมิญฺหิ อตฺเถ เหตูนํ ทสฺสนภาวนาหิ ปหาตพฺพตา ปฏิกฺขิตฺตา, ปฏิกฺเขโป จ ปหาตพฺพาสงฺกาสพฺภาเว โหติ, ปหาตพฺพาสงฺกา จ เหตุมฺหิ สติ สิยา, เตสํ ปน อเหตุกานํ เหตุเยว นตฺถิ, โย ทสฺสนภาวนาหิ ปหาตพฺโพ สิยา, ตทภาวา ปหาตพฺพาสงฺกา [Pg.43] นตฺถีติ ตํนิวารณตฺโถ ปฏิกฺเขโป น สมฺภวติ, ตสฺมา ‘‘เนวทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺโพ เหตุ เอเตส’’นฺติ เอวํ อเหตุกานํ คหณํ น ภเวยฺยาติ อตฺโถ. อถ วา อิตรถา หิ อเหตุกานํ อคฺคหณํ ภเวยฺยาติ อตฺถสฺส ปากฏตฺตา น การณสาธนีโย เอโสติ คเหตพฺพตฺถสฺเสว การณํ วทนฺโต ‘‘เหตุเยว หิ เตสํ นตฺถี’’ติอาทิมาห. เตสญฺหิ เนวทสฺสเนน น ภาวนายปหาตพฺพเหตุกปทวจนียานํ โย ทสฺสนภาวนาหิ ปหาตพฺโพ สิยา, โส เอวํปกาโร เหตุ นตฺถิ. เต หิ อเนกปฺปการา สเหตุกา อเหตุกา จาติ, ตสฺมา เนวทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺโพ เหตุ เอเตสํ อตฺถีติ อยมตฺโถ คเหตพฺโพติ อตฺโถ.

เพราะเหตุเท่านั้นไม่มีแก่ธรรมเหล่านั้น ซึ่งเป็นเหตุที่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนา เพราะในอรรถก่อน การที่เหตุพึงละด้วยการเห็นและการภาวนาถูกปฏิเสธ และการปฏิเสธย่อมมีเมื่อมีความสงสัยว่าพึงละ และความสงสัยว่าพึงละย่อมมีเมื่อมีเหตุ แต่สำหรับอเหตุกธรรมเหล่านั้น เหตุที่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนาไม่มีเลย เมื่อไม่มีเหตุ ความสงสัยว่าพึงละก็ไม่มี เพราะฉะนั้น การปฏิเสธเพื่อป้องกันความสงสัยนั้นจึงไม่เป็นไปได้ เพราะฉะนั้น อรรถว่า "การสงเคราะห์อเหตุกธรรมด้วยบทว่า 'เหตุที่พึงละด้วยการเห็นและด้วยการภาวนาไม่มีแก่ธรรมเหล่านี้' ย่อมไม่พึงมี" อีกอย่างหนึ่ง เพราะอรรถปรากฏว่า "ถ้าเป็นอย่างอื่น การสงเคราะห์อเหตุกธรรมย่อมไม่พึงมี" ฉะนั้น จึงไม่จำเป็นต้องแสดงเหตุผลนี้ ท่านจึงกล่าวถึงเหตุผลของอรรถที่พึงถือเอาเท่านั้นว่า "เพราะเหตุเท่านั้นไม่มีแก่ธรรมเหล่านั้น" เป็นต้น เพราะเหตุที่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนา ซึ่งเป็นเหตุที่พึงกล่าวด้วยบทว่า "ไม่มีเหตุที่พึงละด้วยการเห็นและด้วยการภาวนา" นั้น ไม่มีเหตุประเภทนั้น ธรรมเหล่านั้นมีหลายประเภท คือ สเหตุกธรรมและอเหตุกธรรม เพราะฉะนั้น อรรถว่า "เหตุที่พึงละด้วยการเห็นและด้วยการภาวนาไม่มีแก่ธรรมเหล่านี้" จึงเป็นอรรถที่พึงถือเอา

๑๐. ตํ อารมฺมณํ กตฺวาติ อิทํ จตุกิจฺจสาธนวเสน อารมฺมณกรณํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อญฺญถา โคตฺรภุผลปจฺจเวกฺขณาทีนมฺปิ อปจยคามิตา อาปชฺเชยฺยาติ. อถ วา เหตุภาเวน อปจยํ นิพฺพานํ คจฺฉนฺตีติ อปจยคามิโน. นิพฺพานสฺส หิ อนิพฺพตฺตนิยตฺเตปิ สมุทยปฺปหานสมุทยนิโรธานํ อธิคมอธิคนฺตพฺพภาวโต เหตุเหตุผลภาโว มคฺคนิพฺพานานํ ยุชฺชติ. ยถาห ‘‘ทุกฺขนิโรเธ ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. ๗๑๙). อตฺโถติ หิ เหตุผลํ. ธมฺโมติ เหตูติ. ปุริมปจฺฉิมานํ ปุริเม สสมฺปยุตฺตา วุตฺตา, ปจฺฉิเม เกวลา. ปุริเม วิย ปน ปจฺฉิเม อตฺเถปิ อริยมคฺคสีเสน สพฺพโลกุตฺตรกุสลจิตฺตุปฺปาทา คเหตพฺพา. ทุติเย อตฺถวิกปฺเป ‘‘อาจยํ คามิโน’’ติ วตฺตพฺเพ อนุนาสิกโลโป กโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อาจินนฺตีติ วา อาจยา, อาจยา หุตฺวา คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺตีติปิ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

๑๐. พึงทราบว่า คำว่า "กระทำสิ่งนั้นให้เป็นอารมณ์" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการกระทำอารมณ์โดยประการแห่งการยังกิจสี่ให้สำเร็จ มิฉะนั้น แม้โคตรภูและผลสมาบัติเป็นต้น ก็จะพึงถึงความเป็นไปเพื่อความเสื่อม อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่ไปสู่นิพพานอันเป็นความเสื่อมด้วยความเป็นเหตุ ชื่อว่า "อปจยคามี" (ไปสู่ความเสื่อม) เพราะถึงแม้นิพพานจะไม่มีการเกิดขึ้น แต่ความเป็นเหตุและผลของมรรคและนิพพานก็ย่อมสมควร เพราะการบรรลุและการพึงบรรลุซึ่งการละสมุทัยและการดับสมุทัย ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า "ญาณในความดับทุกข์เป็นอรรถปฏิสัมภิทา, ญาณในปฏิปทาที่ยังสัตว์ให้ถึงความดับทุกข์เป็นธรรมปฏิสัมภิทา" (วิภังค์ 719) คำว่า "อรรถ" คือผลของเหตุ คำว่า "ธรรม" คือเหตุ ในบทต้นและบทหลัง บทต้นกล่าวถึงธรรมที่ประกอบกัน ส่วนบทหลังกล่าวถึงธรรมล้วนๆ แต่ในอรรถหลังก็พึงสงเคราะห์โลกุตตรกุศลจิตทั้งหมดด้วยหัวข้ออริยมรรค เหมือนในอรรถแรก ในอรรถวิกัลป์ที่สอง พึงทราบว่ามีการลบพยัญชนะนาสิกะในที่ที่พึงกล่าวว่า "อาจะยัง คามิโน" อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่สั่งสม ชื่อว่า "อาจะยะ" พึงทราบอรรถว่า "เป็นอาจะยะแล้วย่อมไป ย่อมเป็นไป"

๑๑. สตฺต ปน เสกฺขา สิกฺขนสีลาติ เสกฺขา, เตสํ อิเมติ เสกฺขา, อญฺญาสาธารณา มคฺคผลตฺตยธมฺมา. สยเมว สิกฺขนฺตีติ สิกฺขนสีลานเมตํ นิทสฺสนํ. เย หิ ธมฺมา สิกฺขนฺติ, เต สิกฺขนสีลา โหนฺตีติ. อกฺขรตฺโถ ปน สิกฺขา เอเตสํ สีลนฺติ เสกฺขาติ. น เสกฺขาติ ยตฺถ เสกฺขภาวาสงฺกา อตฺถิ, ตตฺถายํ ปฏิเสโธติ โลกิยนิพฺพาเนสุ [Pg.44] อเสกฺขภาวานาปตฺติ ทฏฺฐพฺพา. สีลสมาธิปญฺญาสงฺขาตา หิ สิกฺขา อตฺตโน ปฏิปกฺขกิเลเสหิ วิปฺปมุตฺตา ปริสุทฺธา อุปกฺกิเลสานํ อารมฺมณภาวมฺปิ อนุปคมนโต เอตา สิกฺขาติ วตฺตุํ ยุตฺตา อฏฺฐสุ มคฺคผเลสุ วิชฺชนฺติ, ตสฺมา จตุมคฺคเหฏฺฐิมผลตฺตยธมฺมา วิย อรหตฺตผลธมฺมาปิ ตาสุ สิกฺขาสุ ชาตาติ จ, ตํสิกฺขาสมงฺคิโน อรหโต อิตเรสํ วิย เสกฺขตฺเต สติ เสกฺขสฺส เอเตติ จ, สิกฺขา สีลํ เอเตสนฺติ จ เสกฺขาติ อาสงฺกิตพฺพา สิยุนฺติ ตทาสงฺกานิวตฺตนตฺถํ ‘‘อเสกฺขา’’ติ ยถาวุตฺตเสกฺขภาวปฏิเสโธ กโต. อรหตฺตผเล หิ ปวตฺตมานา สิกฺขา ปรินิฏฺฐิตสิกฺขากิจฺจตฺตา น สิกฺขากิจฺจํ กโรนฺติ, เกวลํ สิกฺขาผลภาเวเนว ปวตฺตนฺติ, ตสฺมา ตา น สิกฺขาวจนํ อรหนฺติ, นาปิ ตํสมงฺคิโน เสกฺขวจนํ, น จ ตํสมฺปยุตฺตา สิกฺขนสีลาติ สิกฺขาสุ ชาตาติอาทิอตฺเถหิ อคฺคผลธมฺมา เสกฺขา น โหนฺติ, เหฏฺฐิมผเลสุ ปน สิกฺขา สกทาคามิมคฺควิปสฺสนาทีนํ อุปนิสฺสยภาวโต สิกฺขากิจฺจํ กโรนฺตีติ สิกฺขาวจนํ อรหนฺติ, ตํสมงฺคิโน จ เสกฺขวจนํ, ตํสมฺปยุตฺตา จ สิกฺขนสีลวุตฺตีติ ตตฺถ ธมฺมา ยถาวุตฺเตหิ อตฺเถหิ เสกฺขา โหนฺติ เอว.

๑๑. ส่วนพระเสกขะ ๗ จำพวก ชื่อว่าเสกขะ เพราะมีปกติศึกษา, ธรรมคือมรรคและผล ๓ ที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่นเหล่านี้ ชื่อว่าเสกขะของท่านเหล่านั้น. คำว่า ย่อมศึกษาเอง นี้ เป็นเครื่องแสดงถึงบุคคลผู้มีปกติศึกษา. ด้วยว่าธรรมเหล่าใดศึกษา ธรรมเหล่านั้นย่อมชื่อว่ามีปกติศึกษา. ส่วนอรรถโดยพยัญชนะว่า สิกขาเป็นปกติของท่านเหล่านั้น ชื่อว่าเสกขะ. บทว่า ไม่เป็นเสกขะ นี้ เป็นการปฏิเสธในที่ที่มีความสงสัยในความเป็นเสกขะ, พึงเห็นว่าเป็นการไม่ถึงความเป็นอเสกขะในโลกิยะและนิพพาน. ด้วยว่าสิกขาอันนับว่าศีล สมาธิ ปัญญา หลุดพ้นแล้วจากกิเลสที่เป็นปฏิปักษ์ของตน บริสุทธิ์แล้ว เพราะไม่ถึงแม้ความเป็นอารมณ์ของอุปกิเลสทั้งหลาย สิกขาเหล่านี้ควรเรียกว่าสิกขา ย่อมมีอยู่ในมรรคและผล ๘. เพราะฉะนั้น ธรรมคืออรหัตตผลก็เกิดแล้วในสิกขาเหล่านั้น เหมือนธรรมคือมรรค ๔ และผล ๓ เบื้องต่ำ. และเมื่อความเป็นเสกขะมีอยู่แก่พระอรหันต์ผู้ประกอบด้วยสิกขาเหล่านั้น เหมือนบุคคลเหล่าอื่น และสิกขาเป็นปกติของท่านเหล่านั้น พึงสงสัยว่าชื่อว่าเสกขะ. เพื่อห้ามความสงสัยนั้น จึงได้ปฏิเสธความเป็นเสกขะที่กล่าวแล้วอย่างนั้นว่า อเสกขะ. ด้วยว่าสิกขาที่กำลังเป็นไปอยู่ในอรหัตตผล เพราะมีกิจแห่งสิกขาอันสำเร็จแล้ว ย่อมไม่กระทำกิจแห่งสิกขา ย่อมเป็นไปเพียงโดยความเป็นผลแห่งสิกขาเท่านั้น. เพราะฉะนั้น สิกขาเหล่านั้นจึงไม่ควรแก่คำว่าสิกขา และผู้ประกอบด้วยสิกขาเหล่านั้นก็ไม่ควรแก่คำว่าเสกขะ และธรรมที่สัมปยุตด้วยสิกขาเหล่านั้นก็ไม่ชื่อว่ามีปกติศึกษา. ด้วยอรรถมีคำว่าเกิดแล้วในสิกขาเป็นต้น ธรรมคือผลอันเลิศจึงไม่เป็นเสกขะ. แต่สิกขาในผลเบื้องต่ำ เพราะความเป็นอุปนิสัยแก่สกทาคามิมรรคและวิปัสสนาเป็นต้น ย่อมกระทำกิจแห่งสิกขา จึงควรแก่คำว่าสิกขา และผู้ประกอบด้วยสิกขาเหล่านั้นก็ควรแก่คำว่าเสกขะ และธรรมที่สัมปยุตด้วยสิกขาเหล่านั้นก็ชื่อว่ามีปกติศึกษา. ในที่นั้น ธรรมทั้งหลายย่อมเป็นเสกขะด้วยอรรถที่กล่าวแล้วอย่างนั้นนั่นแล.

เสกฺขาติ วา อปริโยสิตสิกฺขา ทสฺสิตา. อนนฺตรเมว ‘‘อเสกฺขา’’ติ วจนํ ปริโยสิตสิกฺขานํ ทสฺสนนฺติ น โลกิยนิพฺพานานํ อเสกฺขตาปตฺติ. วุทฺธิปฺปตฺตา วา เสกฺขาติ เอตสฺมึ อตฺเถ เสกฺขธมฺเมสุ เอว เกสญฺจิ วุทฺธิปฺปตฺตานํ อเสกฺขตา อาปชฺชติ, เตน อรหตฺตมคฺคธมฺมา วุทฺธิปฺปตฺตา จ ยถาวุตฺเตหิ จ อตฺเถหิ เสกฺขาติ กตฺวา อเสกฺขา อาปนฺนาติ? น, ตํสทิเสสุ ตพฺโพหารา. อรหตฺตมคฺคโต หิ นินฺนานากรณํ อรหตฺตผลํ ฐเปตฺวา ปริญฺญาทิกิจฺจกรณํ วิปากภาวญฺจ, ตสฺมา เต เอว เสกฺขา ธมฺมา อรหตฺตผลภาวํ อาปนฺนาติ สกฺกา วตฺตุํ, กุสลสุขโต จ วิปากสุขํ สนฺตตรตาย ปณีตตรนฺติ วุทฺธิปฺปตฺตา จ เต ธมฺมา โหนฺตีติ อเสกฺขาติ วุจฺจนฺตีติ.

หรือว่า บทว่า เสกขะ แสดงถึงสิกขาที่ยังไม่จบสิ้น. คำว่า อเสกขะ ในลำดับถัดมานั่นแล เป็นการแสดงถึงท่านผู้มีสิกขาอันจบสิ้นแล้ว ดังนั้น จึงไม่ใช่การถึงความเป็นอเสกขะของโลกิยะและนิพพาน. หรือว่า ในอรรถว่า เสกขะ คือผู้ถึงความเจริญแล้วนี้ ความเป็นอเสกขะย่อมถึงแก่ธรรมที่เป็นเสกขะบางประการที่ถึงความเจริญแล้ว. ด้วยเหตุนั้น ธรรมคืออรหัตตมรรคที่ถึงความเจริญแล้ว และเป็นเสกขะด้วยอรรถตามที่กล่าวแล้ว จึงกลายเป็นอเสกขะไปหรือ? ไม่ใช่, เพราะมีการเรียกขานเช่นนั้นในธรรมที่คล้ายคลึงกัน. ด้วยว่า อรหัตตผลเว้นจากการกระทำกิจมีการกำหนดรู้เป็นต้น และความเป็นวิบากแล้ว ก็ไม่มีความแตกต่างจากอรหัตตมรรค. เพราะฉะนั้น จึงอาจกล่าวได้ว่า ธรรมที่เป็นเสกขะเหล่านั้นนั่นแล ถึงความเป็นอรหัตตผล. และเพราะวิบากสุขสงบกว่าและประณีตกว่ากุศลสุข ธรรมเหล่านั้นจึงเป็นธรรมที่ถึงความเจริญแล้ว และถูกเรียกว่า อเสกขะ.

๑๒. กิเลสวิกฺขมฺภนาสมตฺถตาทีหิ ปริตฺตา. ‘‘กิเลส…เป… ตายา’’ติ อตฺถตฺตยมฺปิ กุสเลสุ ยุชฺชติ, วิปากกิริเยสุ ทีฆสนฺตานตาว. ปมาณกเรหิ วา โอฬาริเกหิ กามตณฺหาทีหิ ปริจฺฉินฺนา ปริตฺตา. เตหิ อปริจฺฉินฺนตฺตา สุขุเมหิ รูปตณฺหาทีหิ ปริจฺฉินฺนา ปมาณมหตฺตํ คตาติ มหคฺคตา. อปริจฺฉินฺนา อปฺปมาณา.

๑๒. ชื่อว่า ปริตตะ เพราะความไม่สามารถในการข่มกิเลสเป็นต้น. แม้อรรถ ๓ ประการ มีคำว่า กิเลส... เป็นต้น... ด้วยความ... ย่อมประกอบได้ในกุศลทั้งหลาย, ส่วนในวิบากและกิริยา (ประกอบได้) เพียงความสืบต่อที่ยาวนานเท่านั้น. หรือชื่อว่า ปริตตะ เพราะถูกกำหนดด้วยกามตัณหาเป็นต้นอันหยาบซึ่งเป็นตัวทำประมาณ. ชื่อว่า มหัคคตะ เพราะไม่ถูกกำหนดด้วยกามตัณหาเป็นต้นเหล่านั้น แต่ถูกกำหนดด้วยรูปตัณหาเป็นต้นอันละเอียด จึงถึงความเป็นใหญ่โดยประมาณ. ชื่อว่า อัปปมาณะ เพราะไม่ถูกกำหนด.

๑๔. อตปฺปกฏฺเฐนาติ [Pg.45] ทิวสมฺปิ ปจฺจเวกฺขิยมานา โลกุตฺตรธมฺมา ติตฺตึ น ชเนนฺติ สมาปชฺชิยมานาปิ ผลธมฺมาติ.

๑๔. ด้วยอรรถว่าไม่ทำให้อิ่ม (ไม่น่าเบื่อ) คือ โลกุตตรธรรมทั้งหลาย แม้จะพิจารณาอยู่ตลอดทั้งวัน ก็ไม่ทำให้เกิดความอิ่ม แม้ธรรมคือผลที่บุคคลกำลังเข้าสมาบัติอยู่ (ก็เช่นกัน).

๑๕. มาตุฆาตาทีสุ ปวตฺตมานาปิ หิตสุขํ อิจฺฉนฺตาว ปวตฺตนฺตีติ เต ธมฺมา หิตสุขาวหา เม ภวิสฺสนฺตีติ อาสีสิตา โหนฺติ, ตถา อสุภาสุขานิจฺจานตฺเตสุ สุภาทิวิปริยาสทฬฺหตาย อานนฺตริยกมฺมนิยตมิจฺฉาทิฏฺฐีสุ ปวตฺติ โหตีติ เต ธมฺมา อสุภาทีสุ สุภาทิวิปรีตปฺปวตฺติกา โหนฺติ. มิจฺฉาสภาวาติ มุสาสภาวา. อเนเกสุ อานนฺตริเยสุ กเตสุ ยํ ตตฺถ พลวํ, ตํ วิปจฺจติ, น อิตรานีติ เอกนฺตวิปากชนกตาย นิยตตา น สกฺกา วตฺตุนฺติ ‘‘วิปากทาเน สตี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ขนฺธเภทานนฺตรนฺติ จุติอนนฺตรํ. จุติ หิ มรณนิทฺเทเส (วิภ. ๑๙๓) ‘‘ขนฺธานํ เภโท’’ติ วุตฺตาติ. เอเตน วจเนน สติ ผลทาเน จุติอนนฺตโร เอว, น อญฺโญ เอเตสํ ผลกาโลติ ผลกาลนิยเมเนว นิยตตา วุตฺตา โหติ, น ผลทานนิยเมนาติ นิยตผลกาลานํ อญฺเญสมฺปิ อุปปชฺชเวทนียานํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียานมฺปิ นิยตตา อาปชฺชติ, ตสฺมา วิปากธมฺมธมฺมานํ ปจฺจยนฺตรวิกลตาทีหิ อวิปจฺจมานานมฺปิ อตฺตโน สภาเวน วิปากธมฺมตา วิย พลวตา อานนฺตริเยน วิปาเก ทินฺเน อวิปจฺจมานานมฺปิ อานนฺตริยานํ ผลทาเน นิยตสภาวา อานนฺตริยสภาวา จ ปวตฺตีติ อตฺตโน สภาเวน ผลทานนิยเมเนว นิยตตา อานนฺตริยตา จ เวทิตพฺพา. อวสฺสญฺจ นิยตสภาวา อานนฺตริยสภาวา จ เตสํ ปวตฺตีติ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพเมตํ อญฺญสฺส พลวโต อานนฺตริยสฺส อภาเว จุติอนนฺตรํ เอกนฺเตน ผลทานโต.

๑๕. แม้บุคคลเมื่อกำลังเป็นไปในการฆ่ามารดาเป็นต้น ก็ย่อมเป็นไปโดยปรารถนาประโยชน์สุขนั่นเอง คือธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นสิ่งที่บุคคลหวังไว้ว่า ธรรมเหล่านี้จักนำประโยชน์สุขมาให้แก่เรา. ในทำนองเดียวกัน ความเป็นไปย่อมมีในอนันตริยกรรมและนิยตมิจฉาทิฏฐิ เพราะความแน่นแฟ้นแห่งความวิปลาสว่าเป็นของงามเป็นต้น ในสิ่งที่ไม่งาม ไม่เป็นสุข ไม่เที่ยง และไม่ใช่ตัวตน. ธรรมเหล่านั้นจึงมีความเป็นไปตรงกันข้ามว่าเป็นของงามเป็นต้นในสิ่งที่ไม่งามเป็นต้น. คำว่า มีสภาพเป็นมิจฉา คือมีสภาพเป็นเท็จ. เมื่อบุคคลกระทำอนันตริยกรรมหลายอย่าง กรรมใดในบรรดากรรมเหล่านั้นที่มีกำลัง กรรมนั้นย่อมให้ผล กรรมอื่นหาให้ผลไม่. เพราะเหตุนั้น จึงไม่อาจกล่าวถึงความแน่นอนโดยความเป็นผู้ยังวิบากให้เกิดโดยส่วนเดียวได้ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เมื่อมีการให้ผลวิบาก. ในคำนั้น คำว่า ต่อจากความแตกแห่งขันธ์ คือต่อจากจุติ. เพราะจุติ ท่านเรียกว่า ความแตกแห่งขันธ์ ในนิเทศแห่งมรณะ (วิภังค์ 193). ด้วยคำนี้ เมื่อมีการให้ผล กาลแห่งผลของกรรมเหล่านั้นย่อมเป็นลำดับต่อจากจุติเท่านั้น ไม่ใช่กาลอื่น. ท่านกล่าวความแน่นอนด้วยความแน่นอนแห่งกาลให้ผลเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยความแน่นอนแห่งการให้ผล. (มิฉะนั้น) ความแน่นอนย่อมถึงแก่กรรมอื่นที่มีกาลให้ผลแน่นอน แม้ที่เป็นอุปปัชชเวทนียกรรมและทิฏฐธรรมเวทนียกรรมด้วย. เพราะฉะนั้น พึงทราบความแน่นอนและความเป็นอนันตริยกรรม ด้วยความแน่นอนแห่งการให้ผลโดยสภาพของตนเท่านั้น เหมือนความเป็นธรรมที่มีสภาพให้ผลวิบากโดยสภาพของตน แม้ของธรรมที่มีสภาพให้ผลวิบากแต่ยังไม่ให้ผลเพราะขาดปัจจัยอื่นเป็นต้น. และเมื่ออนันตริยกรรมที่มีกำลังให้ผลแล้ว ความเป็นไปของอนันตริยกรรมที่เหลือซึ่งยังไม่ให้ผล ก็ยังมีสภาพแน่นอนและมีสภาพเป็นอนันตริยกรรมในการให้ผล. และพึงยอมรับข้อนี้ว่า ความเป็นไปของกรรมเหล่านั้นมีสภาพแน่นอนและมีสภาพเป็นอนันตริยกรรมแน่นอน เพราะเมื่อไม่มีอนันตริยกรรมอื่นที่มีกำลังกว่า ย่อมให้ผลโดยส่วนเดียวในลำดับต่อจากจุติ.

นนุ เอวํ อญฺเญสมฺปิ อุปปชฺชเวทนียานํ อญฺญสฺมึ วิปากทายเก อสติ จุติอนนฺตรเมว เอกนฺเตน ผลทานโต อานนฺตริยสภาวา นิยตสภาวา จ ปวตฺติ อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ อสมานชาติเกน เจโตปณิธิวเสน อุปฆาตเกน จ นิวตฺเตตพฺพวิปากตฺตา อนนฺตเรกนฺตผลทายกตฺตาภาวา, น ปน อานนฺตริยกานํ ปฐมชฺฌานาทีนํ ทุติยชฺฌานาทีนิ วิย อสมานชาติกํ ผลนิวตฺตกํ อตฺถิ สพฺพานนฺตริยกานํ อวีจิผลตฺตา, น จ เหฏฺฐุปปตฺตึ อิจฺฉโต สีลวโต เจโตปณิธิ วิย อุปรูปปตฺติชนกกมฺมผลํ อานนฺตริยกผลํ นิวตฺเตตุํ สมตฺโถ [Pg.46] เจโตปณิธิ อตฺถิ อนิจฺฉนฺตสฺเสว อวีจิปาตนโต, น จ อานนฺตริยโกปฆาตกํ กิญฺจิ กมฺมํ อตฺถิ, ตสฺมา เตสํเยว อนนฺตเรกนฺตวิปากชนกสภาวา ปวตฺตีติ.

ก็ไฉนเล่า ความเป็นอนันตริยะและความเป็นสภาวะที่แน่นอน ย่อมถึงการเป็นไปอย่างนี้ แม้ในกรรมที่ให้ผลในภพหน้าอื่นๆ เมื่อไม่มีกรรมอื่นที่จะให้ผล ก็ย่อมให้ผลทันทีที่จุติ เพราะให้ผลโดยส่วนเดียว มิใช่หรือ? ย่อมไม่เป็นไป เพราะวิบากเป็นสิ่งที่พึงให้งดเว้นได้ด้วยอำนาจแห่งเจตนาปณิธานที่ไม่เสมอกันโดยชาติและด้วยกรรมที่ตัดรอน และเพราะไม่มีสภาวะที่ให้ผลโดยส่วนเดียวทันที แต่ว่าไม่มีผลอันไม่เสมอกันโดยชาติที่จะให้งดเว้นได้ เหมือนทุติยฌานเป็นต้นของปฐมฌานเป็นต้น สำหรับอนันตริยกรรมทั้งหลาย เพราะอนันตริยกรรมทั้งปวงมีอเวจีเป็นผล และไม่มีเจตนาปณิธานที่สามารถจะงดเว้นผลของอนันตริยกรรมได้ เหมือนเจตนาปณิธานของท่านผู้มีศีลที่ปรารถนาการอุบัติในภพเบื้องต่ำ (สามารถงดเว้น) ผลกรรมที่ยังการอุบัติในภพเบื้องสูงให้เกิด เพราะย่อมยังสัตว์ผู้แม้ไม่ปรารถนาให้ตกอเวจีได้ และไม่มีกรรมอะไรๆ ที่ตัดรอนอนันตริยกรรมได้ เพราะฉะนั้น การเป็นไปของกรรมเหล่านั้นนั่นแหละ ย่อมมีสภาพยังวิบากให้เกิดโดยส่วนเดียวทันที

อเนกานิ จ อานนฺตริยกานิ กตานิ เอกนฺเต วิปาเก สนฺนิยตตฺตา อุปรตาวิปจฺจนสภาวาสงฺกตฺตา นิจฺฉิตานิ สภาวโต นิยตาเนว. จุติอนนฺตรํ ปน ผลํ อนนฺตรํ นาม ตสฺมึ อนนฺตเร นิยุตฺตานิ ตนฺนิพฺพตฺตเนน อนนฺตรกรณสีลานิ อนนฺตรปฺปโยชนานิ จาติ สภาวโต อานนฺตริยกาเนว จ โหนฺติ. เตสุ ปน สมานสภาเวสุ เอเกน วิปาเก ทินฺเน อิตรานิ อตฺตนา กตฺตพฺพสฺส กิจฺจสฺส เตเนว กตตฺตา น ทุติยํ ตติยมฺปิ จ ปฏิสนฺธึ กโรนฺติ, น สมตฺถตาวิฆาตตฺตาติ นตฺถิ เตสํ นิยตานนฺตริยตานิวตฺตีติ. น หิ สมานสภาวํ สมานสภาวสฺส สมตฺถตํ วิหนตีติ. เอกสฺส ปน อญฺญานิปิ อุปตฺถมฺภกานิ โหนฺตีติ ทฏฺฐพฺพานีติ. สมฺมา สภาวาติ สจฺจสภาวา.

อนันตริยกรรมหลายอย่างที่ทำแล้ว เพราะเป็นกรรมที่แน่นอนในวิบากโดยส่วนเดียว เพราะไม่มีความสงสัยในสภาพที่ไม่กลับให้ผล ย่อมเป็นกรรมที่แน่นอนโดยสภาพนั่นเอง แต่ผลที่เกิดทันทีที่จุติ ชื่อว่า อนันตระ กรรมทั้งหลายที่ประกอบอยู่ในอนันตระนั้น มีปกติทำอนันตระให้เกิดด้วยการยังอนันตระนั้นให้สำเร็จ และมีอนันตระเป็นประโยชน์ ย่อมเป็นอนันตริยกรรมโดยสภาพนั่นเอง แต่ในกรรมเหล่านั้นที่มีสภาพเสมอกัน เมื่อกรรมหนึ่งให้วิบากแล้ว กรรมที่เหลือย่อมไม่ทำปฏิสนธิที่สองและที่สาม เพราะกิจที่ตนพึงทำนั้น กรรมนั้นได้ทำแล้ว และเพราะความสามารถไม่ถูกทำลาย การงดเว้นความเป็นอนันตริยะที่แน่นอนของกรรมเหล่านั้นจึงไม่มี ก็หามิได้ เพราะสภาพที่เสมอกันย่อมไม่ทำลายความสามารถของสภาพที่เสมอกัน แต่ในกรรมหนึ่ง กรรมอื่นๆ ก็เป็นอุปถัมภกได้ พึงเห็นอย่างนี้ คำว่า สัมมาสภาวะ คือ สภาพที่เป็นจริง

๑๖. ปริปุณฺณมคฺคกิจฺจตฺตา จตฺตาโร อริยมคฺคาว อิธ ‘‘มคฺคา’’ติ วุตฺตา. ปจฺจยฏฺเฐนาติ มคฺคปจฺจยฏฺเฐน. นิกฺเขปกณฺเฑปิ หิ เย มคฺคปจฺจยํ ลภนฺติ, น ปน สยํ มคฺคปจฺจยภาวํ คจฺฉนฺติ, เต มคฺคเหตุกาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อริยมคฺคสมงฺคิสฺส มคฺคงฺคานิ ฐเปตฺวา’’ติอาทิ (ธ. ส. ๑๐๓๙) วุตฺตํ. โย ปน ตตฺเถว ‘‘อริยมคฺคสมงฺคิสฺส อโลโภ อโทโส อโมโห, อิเม ธมฺมา มคฺคเหตู’’ติ อาทินโย วุตฺโต, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘มคฺคสมฺปยุตฺตา วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อริยมคฺคสมงฺคิสฺส สมฺมาทิฏฺฐิ มคฺโค เจว เหตุ จา’’ติอาทินา ปน วุตฺตนยํ ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิ สย’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปน อสงฺคหิตสงฺคณฺหนวเสน ปฏิปาฏิยา ตโย นยา วุตฺตา, เหตุพหุตาวเสน ตติโย นโย อิธ ทุติโย วุตฺโต.

๑๖. เพราะมีกิจแห่งมรรคบริบูรณ์ อริยมรรค ๔ นั่นแหละ ในที่นี้ตรัสเรียกว่า "มรรค" คำว่า โดยความเป็นปัจจัย คือ โดยความเป็นมรรคปัจจัย ก็ในนิกเขปกัณฑ์ เพื่อแสดงว่า ธรรมเหล่าใดได้มรรคปัจจัย แต่ไม่ถึงความเป็นมรรคปัจจัยด้วยตนเอง ธรรมเหล่านั้นเป็นมรรคเหตุ จึงตรัสคำมีอาทิว่า "เว้นองค์มรรคของบุคคลผู้ประกอบด้วยอริยมรรค" (ธ.ส. 1039) ส่วนนัยมีอาทิว่า "อโลภะ อโทสะ อโมหะ ของบุคคลผู้ประกอบด้วยอริยมรรค ธรรมเหล่านี้เป็นมรรคเหตุ" ที่ตรัสไว้ในที่นั้นนั่นแหละ เพื่อแสดงนัยนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "หรือสัมปยุตด้วยมรรค" ส่วนเพื่อแสดงนัยที่ตรัสไว้ด้วยคำมีอาทิว่า "สัมมาทิฏฐิของบุคคลผู้ประกอบด้วยอริยมรรค เป็นทั้งมรรคและเหตุ" จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "สัมมาทิฏฐิด้วยตนเอง" แต่ในที่นั้น โดยการสงเคราะห์ธรรมที่ยังไม่สงเคราะห์ ตรัสไว้ ๓ นัยตามลำดับ นัยที่ ๓ โดยความเป็นเหตุมาก ในที่นี้ตรัสเป็นนัยที่ ๒

อภิภวิตฺวา ปวตฺตนฏฺเฐนาติ สหชาตาธิปติปิ ปุพฺพาภิสงฺขารวเสน เชฏฺฐกภาเว ปวตฺตมาโน สหชาเต อตฺตโน วเส อนุวตฺตยมาโน เต อภิภวิตฺวา ปวตฺตติ, อารมฺมณาธิปติปิ ตทารมฺมเณ ธมฺเม ตเถว อตฺตานํ อนุวตฺตยมาโน เต ธมฺเม อภิภวิตฺวา อารมฺมณภาเวน ปวตฺตติ, น ปจฺจุปฺปนฺนภาเวน, ตสฺมา อธิปติทฺวยมฺปิ สงฺคหิตนฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘มคฺโค อธิปติ เอเตส’’นฺติ อยญฺจ อตฺโถ นิกฺเขปกณฺเฑ อุทาหรณวเสน [Pg.47] อาคตํ อตฺถนยํ คเหตฺวา วุตฺโต. ยสฺมา ปน ปฏฺฐาเน (ปฏฺฐา. ๒.๑๖.๑๑) ‘‘มคฺคาธิปตึ ธมฺมํ ปฏิจฺจ มคฺคาธิปติ ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นาธิปติปจฺจยา, มคฺคาธิปตี ขนฺเธ ปฏิจฺจ มคฺคาธิปติ อธิปตี’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา มคฺโค อธิปติ มคฺคาธิปตีติ อยมฺปิ อตฺโถ ปาฬิยํ สรูเปกเสสวเสน สมานสทฺทตฺถวเสน วา สงฺคหิโตติ เวทิตพฺโพ.

คำว่า โดยความเป็นไปโดยครอบงำ แม้สหชาตาธิปติ โดยอำนาจแห่งบุพพาภิสังขาร เมื่อเป็นไปในความเป็นใหญ่ ยังสหชาตให้เป็นไปในอำนาจของตน ย่อมเป็นไปโดยครอบงำสหชาตเหล่านั้น แม้อารัมมณาธิปติ ในธรรมที่เป็นอารมณ์นั้น ยังตนให้เป็นไปตามอำนาจอย่างนั้นนั่นแหละ ครอบงำธรรมเหล่านั้น ย่อมเป็นไปโดยความเป็นอารมณ์ ไม่ใช่โดยความเป็นปัจจุบัน เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า อธิปติทั้งสองก็สงเคราะห์เข้าแล้ว คำว่า "มรรคเป็นอธิปติของธรรมเหล่านั้น" และอรรถนี้ กล่าวไว้โดยถือเอานัยแห่งอรรถที่มาแล้วโดยยกตัวอย่างในนิกเขปกัณฑ์ แต่เพราะในปัฏฐาน (ปัฏฐาน 2.16.11) ตรัสไว้ว่า "ธรรมที่เป็นมรรคอธิปติ อาศัยธรรมที่เป็นมรรคอธิปติ ธรรมที่เป็นมรรคอธิปติย่อมเกิดขึ้น ไม่ใช่อธิปติปัจจัย ขันธ์ที่เป็นมรรคอธิปติ อาศัยอธิปติที่เป็นมรรคอธิปติ" เพราะฉะนั้น คำว่า มรรคเป็นอธิปติ และ มรรคอธิปติ อรรถนี้ก็พึงทราบว่าสงเคราะห์เข้าแล้วในบาลี โดยอำนาจแห่งสรูปเอกเสส หรือโดยอำนาจแห่งอรรถของศัพท์ที่เสมอกัน

๑๗. อนุปฺปนฺนาติ เอเตน สพฺโพ อุปฺปนฺนภาโว ปฏิสิทฺโธ, น อุปฺปนฺนธมฺมภาโว เอวาติ เตน อุปฺปนฺนา วิคตา อตีตาปิ น สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. ยทิ หิ สงฺคหิตา สิยุํ, ‘‘อนุปฺปนฺโน ธมฺโม อุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติเอวมาทิ วุจฺเจยฺย, น ตุ วุตฺตนฺติ. อนาคตานิ วิปากกฏตฺตารูปานิ อตีเต อนาคเต วา กมฺเม ปุริมนิปฺผนฺเน เอว อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, นานิปฺผนฺเนติ ปรินิฏฺฐิตการเณกเทสาเนว โหนฺติ, ตสฺมา ตานิ ‘‘อวสฺสํ อุปฺปชฺชิสฺสนฺตีติ อุปฺปาทิโน ธมฺมา’’ติ วุจฺจนฺติ.

๑๗. ด้วยบทว่า อนุปปันนะ นี้ สภาพที่เกิดขึ้นแล้วทั้งปวงถูกปฏิเสธแล้ว ไม่ใช่เฉพาะสภาพแห่งธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ล่วงไปแล้ว และเป็นอดีต ก็ไม่สงเคราะห์เข้าแล้ว ก็ถ้าหากสงเคราะห์เข้าแล้วไซร้ พึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ธรรมที่ยังไม่เกิด เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดแล้ว ด้วยอนันตรปัจจัย" แต่ก็ไม่ได้กล่าวไว้ วิบาก กตัตตารูป ที่ยังไม่เกิด ในกรรมที่เป็นอดีตหรืออนาคต ย่อมเกิดขึ้นในกรรมที่สำเร็จแล้วในกาลก่อนเท่านั้น ไม่ใช่ในกรรมที่ยังไม่สำเร็จ ย่อมเป็นส่วนหนึ่งแห่งเหตุที่สำเร็จแล้วเท่านั้น เพราะฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า "อุปปาทิโน ธัมมา" คือ ธรรมที่จะต้องเกิดขึ้นอย่างแน่นอน

๑๘. อตฺตโน สภาวนฺติ กกฺขฬผุสนาทิสภาวํ.

๑๘. คำว่า อัตตโนสภาวะ คือ สภาพมีการกระทบที่แข็งกระด้างเป็นต้น

๒๐. เอวํ ปวตฺตมานาติ เอวํ จกฺขาทิภาเวน ผุสนาทิภาเวน จ เอกสนฺตติปริยาปนฺนตาวเสน ปวตฺตมานา. อตฺตานํ อธิ อชฺฌตฺตาติ อธิ-สทฺโท สมาสวิสเย อธิการตฺถํ ปวตฺติอตฺถญฺจ คเหตฺวา ปวตฺตตีติ อตฺตานํ อธิกิจฺจ อุทฺทิสฺส ปวตฺตา อชฺฌตฺตา. เตนาติ ยสฺส ฌานา วุฏฺฐหิตฺวา อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา อชฺฌตฺตพหิทฺธา จ สุญฺญตํ อาเนญฺชญฺจ มนสิกโรโต อชฺฌตฺตสุญฺญตาทีสุ จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ น ปสีทติ น สนฺติฏฺฐติ นาธิมุจฺจติ, โย จ อิติห ตตฺถ สมฺปชาโน, เตน ภิกฺขุนา. ตสฺมึเยว ปุริมสฺมึ สมาธินิมิตฺเตติ ปฐมชฺฌานาทิสมาธินิมิตฺเต. อชฺฌตฺตเมวาติ ฌานโคจเร กสิณาทิมฺหิ. จิตฺตํ สณฺฐเปตพฺพนฺติ ปฐมชฺฌานาทิจิตฺตํ สณฺฐเปตพฺพํ. อชฺฌตฺตรโตติ โคจรชฺฌตฺเต นิพฺพาเน รโต, สมาธิโคจเร กมฺมฏฺฐาเน วา รโต. ‘‘สมาหิโต เอโก สนฺตุสิโต ตมาหุ ภิกฺขุ’’นฺติ (ธ. ป. ๓๖๒) คาถาเสโส.

๒๐. ชื่อว่าย่อมเป็นไปอย่างนี้ คือย่อมเป็นไปโดยความเป็นอันสงเคราะห์เข้าในสันดานเดียวกัน ด้วยความเป็นจักขุเป็นต้น และด้วยความเป็นผัสสะเป็นต้นอย่างนี้. ชื่อว่า 'อธิอัชฌัตตา' บทว่า 'อธิ' ในเรื่องสมาส ย่อมเป็นไปโดยถือเอาซึ่งอธิการัตถะ (ความหมายว่ากล่าวถึง) และปวัตติอัตถะ (ความหมายว่าความเป็นไป) ฉะนั้น อัชฌัตตา (ภายใน) จึงเป็นไปโดยปรารภตนเอง มุ่งหมายตนเอง. ด้วยเหตุนั้น ภิกษุใดออกจากฌานแล้ว เมื่อมนสิการสุญญตาและอเนญชาภายใน ภายนอก และทั้งภายในภายนอก จิตย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไปในสุญญตาภายในเป็นต้น และภิกษุใดเป็นผู้มีสัมปชัญญะในเรื่องนั้น โดยภิกษุนั้น (พึงกระทำดังนี้). ชื่อว่า 'ในสมาธินิมิตอันเป็นก่อนนั้นเอง' คือในสมาธินิมิตมีปฐมฌานเป็นต้น. ชื่อว่า 'ภายในนั่นเอง' คือในกสิณเป็นต้นอันเป็นโคจรของฌาน. ชื่อว่า 'พึงตั้งจิตไว้' คือพึงตั้งจิตมีปฐมฌานเป็นต้นไว้. ชื่อว่า 'ยินดีในภายใน' คือยินดีในนิพพานอันเป็นโคจรภายใน หรือยินดีในกรรมฐานอันเป็นโคจรของสมาธิ. เป็นส่วนที่เหลือของคาถาว่า 'ผู้มีจิตตั้งมั่น ผู้เดียว ผู้สันโดษ บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า เป็นภิกษุ' (ธรรมบท 362).

อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนนฺติ เอตฺถ ฌานํ สกสนฺตติปริยาปนฺนตฺตา ‘‘อชฺฌตฺต’’นฺติ วุตฺตนฺติ นิยกชฺฌตฺตตฺโถ อชฺฌตฺต-สทฺโท โหติ. อชฺฌตฺตนฺติ สกสนฺตตินิยกํ. อชฺฌตฺเต ภวา อชฺฌตฺติกาติ นิยกชฺฌตฺเตสุปิ อพฺภนฺตรา จกฺขาทโย วุจฺจนฺติ. เอตฺถ ปน อชฺฌตฺติก-สทฺโท จกฺขาทีสุ ปวตฺตมาโน ทสฺสิโต[Pg.48], น อชฺฌตฺตสทฺโท, อตฺถิ จ อชฺฌตฺตอชฺฌตฺติกสทฺทานํ พหิทฺธาพาหิร-สทฺทานํ วิย วิเสโส. อชฺฌตฺติกสทฺโท หิ สปรสนฺตานิเกสุ สพฺเพสุ จกฺขาทีสุ รูปาทีสุ พาหิร-สทฺโท วิย ปวตฺตติ, อชฺฌตฺต-สทฺโท ปน สกสนฺตานิเกสฺเวว จกฺขุรูปาทีสุ ตโต อญฺเญสฺเวว พหิทฺธา-สทฺโท วิย ปวตฺตตีติ ตสฺมา สทฺทโต อตฺถโต จ อสมานตฺตา น อิทเมตฺถ อุทาหรณํ ยุตฺตนฺติ. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปาโย ทฏฺฐพฺโพ – อชฺฌตฺเต ภวา อชฺฌตฺติกาติ อยญฺหิ วจนตฺโถ. ยญฺจ อชฺฌตฺเต ภวํ, เตน อชฺฌตฺเตเนว ภวิตพฺพํ, เตน ตํวาจกสฺส อชฺฌตฺต-สทฺทสฺส อชฺฌตฺติก-สทฺทสฺส จ สมานตฺถตา. อุภินฺนมฺปิ สทฺทานํ สมานตฺถภาวโต อชฺฌตฺตชฺฌตฺเต ปวตฺตมาเน อชฺฌตฺติก-สทฺเท อชฺฌตฺต-สทฺโท ตตฺถ ปวตฺโตติ สกฺกา วตฺตุนฺติ.

ชื่อว่า 'การยังจิตให้ผ่องใสในภายใน' ในที่นี้ ฌานถูกกล่าวว่า 'อัชฌัตตะ' เพราะเป็นอันสงเคราะห์เข้าในสันดานของตน บทว่า 'อัชฌัตตะ' ย่อมมีความหมายว่าภายในของตน. ชื่อว่า 'อัชฌัตตะ' คือสิ่งที่เนื่องด้วยสันดานของตน. ชื่อว่า 'อัชฌัตติกา' คือสิ่งที่เกิดในภายใน แม้ในภายในของตน ก็ถูกเรียกว่าตาเป็นต้นอันเป็นภายใน. แต่ในที่นี้ บทว่า 'อัชฌัตติกะ' ถูกแสดงว่าย่อมเป็นไปในตาเป็นต้น ไม่ใช่อัชฌัตตะ-สัททะ และมีความแตกต่างกันระหว่างบทว่า 'อัชฌัตตะ' และ 'อัชฌัตติกะ' เหมือนกับบทว่า 'พหิทธา' และ 'พาหิระ'. เพราะว่าบทว่า 'อัชฌัตติกะ' ย่อมเป็นไปในตาเป็นต้น รูปเป็นต้นทั้งหมดที่เนื่องด้วยสันดานของตนและของผู้อื่น เหมือนกับบทว่า 'พาหิระ' แต่บทว่า 'อัชฌัตตะ' ย่อมเป็นไปในตาและรูปเป็นต้นที่เนื่องด้วยสันดานของตนเท่านั้น เหมือนกับบทว่า 'พหิทธา' ที่เป็นไปในสิ่งอื่นจากนั้นเท่านั้น เพราะเหตุนั้น เมื่อไม่เสมอกันโดยศัพท์และโดยอรรถ ตัวอย่างนี้จึงไม่สมควรในที่นี้. แต่ในที่นี้ พึงเห็นอธิบายดังนี้ เพราะว่าอรรถแห่งคำว่า 'อัชฌัตติกา' คือสิ่งที่เกิดในภายใน และสิ่งใดเกิดในภายใน สิ่งนั้นก็พึงเป็นภายในนั่นเอง ด้วยเหตุนั้น บทว่า 'อัชฌัตตะ' และบทว่า 'อัชฌัตติกะ' ซึ่งเป็นคำกล่าวถึงสิ่งนั้น จึงมีความหมายเสมอกัน เพราะความเป็นอันมีอรรถเสมอกันของบททั้งสอง จึงอาจกล่าวได้ว่า เมื่อบทว่า 'อัชฌัตติกะ' เป็นไปในภายใน บทว่า 'อัชฌัตตะ' ก็ชื่อว่าเป็นไปในภายในนั้นด้วย.

อยํ โข ปนานนฺท, วิหาโรติ วิหารสุญฺญตาสุตฺเต (ม. นิ. ๓.๑๘๗) สงฺคณิการามตาย รูปาทิรติยา จ อาทีนวํ วตฺวา ตปฺปฏิปกฺขวิหารทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. อชฺฌตฺตํ สุญฺญตนฺติ วิสยภูตํ อิสฺสริยฏฺฐานภูตํ สุญฺญตํ, สุญฺญตาผลสมาปตฺตินฺติ อตฺโถ. จิตฺติสฺสรา หิ พุทฺธา ภควนฺโต ธมฺมํ เทเสนฺตาปิ ยํ มุหุตฺตํ ตุณฺหี ภวิตพฺพํ โหติ, ตํ มุหุตฺตํ ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชนฺติ, ปเคว อญฺญสฺมึ กาเล, ตสฺมา สพฺพตฺถาปิ อิสฺสริยานํ พหุลํ ผลสมาปตฺติยํ อิสฺสริยสฺส ปวตฺตนโต ผลสมาปตฺติ ‘‘อิสฺสริยฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตา. อรหตฺตผลาธิคเมน วา ตถาคตานํ อิสฺสริยํ นิพฺพตฺตํ ตํชนเกเนว มคฺเคนาติ ตํ เตสํ อิสฺสริยฏฺฐานํ. วิสโย จ อนญฺญตฺถภาโวว ยถา ‘‘อากาเส สกุณา อุทเก มจฺฉา’’ติ, พุทฺธา จ อญฺญตฺถ ทิสฺสมานาปิ วิเวกปพฺภารตาย ผลสมาปตฺตินินฺนาว, เตน ตสฺสา ตสฺสา กิริยาย อนนฺตรํ ผลสมาปตฺติยํเยว ภวนฺตีติ สา เตสํ วิสโย, ตพฺพิสยตา จ สจฺจกสุตฺเตน (ม. นิ. ๑.๓๖๔ อาทโย) ทีเปตพฺพา.

ชื่อว่า 'ดูกรอานนท์ วิหารนี้แล' ในวิหารสุญญตาสูตร (ม. อุ. 187) ตรัสโทษของการยินดีในหมู่คณะ และการยินดีในรูปเป็นต้นแล้ว ตรัสเพื่อแสดงวิหารอันเป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งนั้น. ชื่อว่า 'สุญญตาภายใน' คือสุญญตาอันเป็นอารมณ์ เป็นฐานะแห่งความเป็นใหญ่ อรรถว่าสุญญตาผลสมาบัติ. เพราะว่าพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลายผู้เป็นอิสระแห่งจิต แม้เมื่อทรงแสดงธรรมอยู่ ในขณะใดที่พึงทรงนิ่งอยู่ ในขณะนั้นก็ทรงเข้าผลสมาบัติ จะกล่าวไปไยในกาลอื่น เพราะเหตุนั้น เพราะความเป็นไปแห่งความเป็นใหญ่ในผลสมาบัติเป็นส่วนมากในที่ทั้งปวงของพระผู้เป็นอิสระทั้งหลาย ผลสมาบัติจึงถูกเรียกว่า 'อิสสริยัฏฐานะ' (ฐานะแห่งความเป็นใหญ่). หรือความเป็นใหญ่ของพระตถาคตทั้งหลายเกิดขึ้นด้วยการบรรลุอรหัตตผล ด้วยมรรคอันเป็นเครื่องให้เกิดผลนั้นนั่นเอง สิ่งนั้นเป็นฐานะแห่งความเป็นใหญ่ของพระองค์. และวิสัยคือความเป็นอันไม่ไปในที่อื่นนั่นเอง เหมือนนกในอากาศ ปลาในน้ำ และพระพุทธเจ้าทั้งหลาย แม้จะทรงปรากฏในที่อื่น ก็ทรงน้อมไปในผลสมาบัติด้วยความเป็นผู้หนักในวิเวกนั่นเอง ด้วยเหตุนั้น หลังจากกิริยานั้นๆ ก็ทรงอยู่ในผลสมาบัติเท่านั้น สิ่งนั้นเป็นวิสัยของพระองค์ และความเป็นวิสัยนั้น พึงแสดงด้วยสัจจกสูตร (ม. มู. 364 เป็นต้น).

๒๒. เยสํ ทฏฺฐพฺพภาโว อตฺถิ, เต สนิทสฺสนา. จกฺขุวิญฺญาณโคจรภาโวว ทฏฺฐพฺพภาโว, ตสฺส รูปายตนา อนญฺญตฺเตปิ อญฺเญหิ ธมฺเมหิ รูปายตนํ วิเสเสตุํ อญฺญํ วิย กตฺวา ‘‘สห นิทสฺสเนนาติ สนิทสฺสนา’’ติ วุตฺตํ. ธมฺมสภาวสามญฺเญน หิ เอกีภูเตสุ ธมฺเมสุ โย นานตฺตกโร สภาโว, โส อญฺโญ วิย กตฺวา อุปจริตุํ ยุตฺโต[Pg.49]. เอวญฺหิ อตฺถวิเสสาวโพโธ โหตีติ. สยญฺจ นิสฺสยวเสน จ สมฺปตฺตานํ อสมฺปตฺตานญฺจ ปฏิมุขภาโว อญฺญมญฺญปตนํ ปฏิหนนภาโว, เยน พฺยาปาราทิวิการปจฺจยนฺตรสหิเตสุ จกฺขาทีนํ วิสเยสุ วิการุปฺปตฺติ.

๒๒. สิ่งใดมีความเป็นอันพึงเห็น สิ่งนั้นชื่อว่ามีนิทัสสนะ (มีเครื่องแสดง). ความเป็นโคจรของจักขุวิญญาณนั่นเอง คือความเป็นอันพึงเห็น แม้รูปายตนะนั้นจะไม่ต่างจากธรรมอื่น แต่เพื่อจะจำแนกรูปายตนะจากธรรมอื่น จึงทำเหมือนเป็นสิ่งอื่น จึงกล่าวว่า 'มีนิทัสสนะ' คือมีเครื่องแสดงพร้อม. เพราะว่าในธรรมทั้งหลายที่เป็นอันเดียวกันโดยสามัญลักษณะของธรรม สภาพใดเป็นเครื่องทำให้ต่างกัน สภาพนั้นสมควรที่จะยกขึ้นกล่าวเหมือนเป็นสิ่งอื่น เพราะว่าอย่างนี้ การรู้แจ้งอรรถพิเศษย่อมมี. และความเป็นอันเฉพาะหน้าของสิ่งที่ถึงพร้อมและไม่ถึงพร้อม โดยอาศัยตนเองและโดยอาศัยที่ตั้ง คือความเป็นอันกระทบกันและกัน ซึ่งเป็นเหตุให้เกิดความแปรปรวนในอารมณ์ของตาเป็นต้น ที่ประกอบด้วยปัจจัยอื่นอันเป็นความแปรปรวนมีอาการเป็นต้น.

ติกมาติกาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาบทมาติกาหมวดสาม จบแล้ว.

ทุกมาติกาปทวณฺณนา

การพรรณนาบทมาติกาหมวดสอง

๑-๖. มูลฏฺเฐนาติ สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธเนน มูลภาเวน, น ปจฺจยมตฺตฏฺเฐน เหตุธมฺมา เหตู ธมฺมาติ สมาสาสมาสนิทฺเทสภาโว ทฺวินฺนํ ปาฐานํ วิเสโส. ตเถวาติ สมฺปโยคโตว. สเหตุกานํ เหตุสมฺปยุตฺตภาวโต ‘‘สมฺปโยคโต’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ, น สหสทฺทสฺส สมฺปโยคตฺถตฺตา. สห-สทฺโท ปน เอกปุญฺเช อุปฺปาทโต ยาว ภงฺคา สเหตุกานํ เหตูหิ สมานเทสคหณานํ เหตุอาทิสพฺภาวํ ทีเปติ, สมฺปยุตฺต-สทฺโท เอกุปฺปาทาทิวเสน สห เหตูหิ เอกีภาวุปคมนํ, ตโต เอว จ ทฺวินฺนํ ทุกานํ นานตฺตํ เวทิตพฺพํ. ธมฺมนานตฺตาภาเวปิ หิ ปทตฺถนานตฺเตน ทุกนฺตรํ วุจฺจติ. น หิ เหตุทุกสงฺคหิเตหิ ธมฺเมหิ อญฺเญ สเหตุกทุกาทีหิ วุจฺจนฺติ, เต เอว ปน สเหตุกาเหตุกาทิภาวโต สเหตุกทุกาทีหิ วุตฺตา. เอวํ สเหตุกทุกสงฺคหิตา เอว เหตุสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตภาวโต เหตุสมฺปยุตฺตทุเกน วุตฺตา. น หิ ธมฺมานํ อวุตฺตตาเปกฺขํ ทุกนฺตรวจนนฺติ นตฺถิ ปุนรุตฺติโทโส. เทเสตพฺพปฺปการชานนญฺหิ เทสนาวิลาโส ตถา เทสนาญาณญฺจาติ. เตน ธมฺมานํ ตปฺปการตา วุตฺตา โหติ. สกเลกเทสวเสน ปฐมทุกํ ทุติยตติเยหิ สทฺธึ โยเชตฺวา จตุตฺถาทโย ตโย ทุกา วุตฺตา. สกลญฺหิ ปฐมทุกํ ทุติยทุเกกเทเสน สเหตุกปเทน ตติยทุเกกเทเสน เหตุสมฺปยุตฺตปเทน จ โยเชตฺวา ยถากฺกมํ จตุตฺถปญฺจมทุกา วุตฺตา, ตถา ปฐมทุเกกเทสํ นเหตุปทํ สกเลน ทุติยทุเกน โยเชตฺวา ฉฏฺฐทุโก วุตฺโต. อิทมฺปิ สมฺภวตีติ เอเตน อวุตฺตมฺปิ สมฺภววเสน ทีปิตนฺติ ทสฺเสติ. สมฺภโว หิ คหณสฺส การณนฺติ. ยถา เหตุสเหตุกาติ อิทํ สมฺภวตีติ กตฺวา คหิตํ, เอวํ เหตุอเหตุกาติ อิทมฺปิ สมฺภวตีติ กตฺวา คเหตพฺพเมวาติ เอวํ อญฺญตฺถาปิ โยเชตพฺพํ.

๑-๖. โดยอรรถว่ารากเหง้า คือโดยความเป็นรากเหง้าอันเป็นเครื่องยังภาวะที่ตั้งมั่นให้สำเร็จ ไม่ใช่โดยอรรถว่าเป็นเพียงปัจจัย ความที่บทว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุ” และ “เหตุทั้งหลายเป็นธรรม” มีการแสดงโดยการสมาสและไม่สมาส เป็นความต่างกันของบททั้งสอง. โดยนัยนั้นนั่นแหละ คือโดยสัมปยุตตภาวะนั่นเอง. พึงทราบว่า ที่กล่าวว่า “โดยสัมปยุตตภาวะ” นั้น เพราะธรรมที่มีเหตุเป็นสัมปยุตต์กับเหตุ ไม่ใช่เพราะสหศัพท์มีอรรถว่าสัมปยุตต์. ส่วนสหศัพท์ย่อมแสดงความเป็นเหตุเป็นต้นของธรรมที่มีเหตุ ซึ่งมีการถือเอาโอกาสเสมอกันกับเหตุ ตั้งแต่การเกิดขึ้นในกองเดียวกันจนถึงการแตกดับ. ศัพท์ว่า “สัมปยุตต์” ย่อมแสดงการถึงความเป็นอันเดียวกันกับเหตุโดยมีอุปปาทะเป็นต้นอย่างเดียวกัน. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ พึงทราบความต่างกันของทุกะทั้งสอง. ถึงแม้จะไม่มีความต่างกันแห่งธรรม แต่ก็กล่าวถึงทุกะอื่นด้วยความต่างกันแห่งอรรถของบท. ธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในเหตุทุกะ ไม่ใช่ถูกเรียกว่า “ธรรมมีเหตุ” เป็นต้น ด้วยธรรมอื่น, แต่ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละถูกเรียกว่า “ธรรมมีเหตุ” เป็นต้น เพราะความเป็นธรรมมีเหตุและไม่มีเหตุเป็นต้น. อย่างนี้ ธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในสเหตุกทุกะนั่นแหละ ถูกกล่าวด้วยเหตุสัมปยุตตทุกะ เพราะความเป็นเหตุสัมปยุตต์และเหตุวิปปยุตต์. การกล่าวถึงทุกะอื่น ไม่ใช่การมุ่งถึงความที่ธรรมทั้งหลายยังไม่ได้กล่าวไว้ จึงไม่มีโทษคือการกล่าวซ้ำ. เพราะการรู้ประเภทที่ควรแสดงนั่นแหละ คือความวิจิตรแห่งการแสดง และญาณในการแสดง. ด้วยเหตุนั้น ความเป็นประเภทนั้นของธรรมทั้งหลายจึงถูกกล่าวไว้. ทุกะ ๓ อย่างมีทุกะที่ ๔ เป็นต้น ถูกกล่าวไว้โดยการประกอบทุกะที่ ๑ เข้ากับทุกะที่ ๒ และ ๓ โดยส่วนทั้งหมดและส่วนหนึ่ง. เพราะทุกะที่ ๑ ทั้งหมด ถูกประกอบเข้ากับบทว่า “มีเหตุ” ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของทุกะที่ ๒ และกับบทว่า “สัมปยุตต์ด้วยเหตุ” ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของทุกะที่ ๓ ตามลำดับ จึงกล่าวทุกะที่ ๔ และ ๕. อย่างนั้น บทว่า “ไม่เป็นเหตุ” ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของทุกะที่ ๑ ถูกประกอบเข้ากับทุกะที่ ๒ ทั้งหมด จึงกล่าวทุกะที่ ๖. ด้วยบทว่า “สิ่งนี้ก็เป็นไปได้” นี้ ย่อมแสดงว่า สิ่งที่ยังไม่ได้กล่าวไว้ก็ถูกแสดงโดยความเป็นไปได้. เพราะความเป็นไปได้นั่นแหละเป็นเหตุแห่งการถือเอา. เหมือนอย่างที่บทว่า “เหตุและมีเหตุ” นี้ ถูกถือเอาโดยความเป็นไปได้, อย่างนั้น บทว่า “เหตุและไม่มีเหตุ” นี้ ก็พึงถือเอาโดยความเป็นไปได้เช่นกัน, พึงประกอบในที่อื่นด้วยอย่างนี้.

เอวํ [Pg.50] ปฐมทุกํ ทุติยตติยทุเกสุ ทุติยปเทหิ โยเชตฺวา ‘‘เหตู เจว ธมฺมา อเหตุกา จ, อเหตุกา เจว ธมฺมา น จ เหตู, เหตู เจว ธมฺมา เหตุวิปฺปยุตฺตา จ, เหตุวิปฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา น จ เหตู’’ติ เย ทฺเว ทุกา กาตพฺพา, เตสํ สมฺภววเสเนว สงฺคหํ ทสฺเสตฺวา โข ปน-ปเทน อปเรสมฺปิ ทุกานํ สงฺคหํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺร ยเทต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺราติ ปาฬิยํ. อยํ อติเรกตฺโถติ อิทานิ ยํ วกฺขติ, ตมตฺถมาห. ตตฺถ ปน อญฺเญปิ อญฺญถาปีติ เอเตสํ วิสุํ ปวตฺติยา ทฺเว ทุกา ทสฺสิตา, สห ปวตฺติยา ปน อยมฺปิ ทุโก เวทิตพฺโพ ‘‘เหตู เจว ธมฺมา เหตุสมฺปยุตฺตาปิ เหตุวิปฺปยุตฺตาปี’’ติ, เอเตสุ ปน ปญฺจสุ ทุเกสุ ทุติยทุเกน ตติยทุโก วิย, จตุตฺถทุเกน ปญฺจมทุโก วิย จ ฉฏฺฐทุเกน นินฺนานตฺถตฺตา ‘‘น เหตุ โข ปน ธมฺมา เหตุสมฺปยุตฺตาปิ เหตุวิปฺปยุตฺตาปี’’ติ อยํ ทุโก น วุตฺโต. ทสฺสิตนินฺนานตฺถนโย หิ โส ปุริมทุเกหีติ. อิตเรสุ จตูสุ เหตู เจว อเหตุกทุเกน สมานตฺถตฺตา เหตู เจว เหตุวิปฺปยุตฺตทุโก, เหตุสเหตุกทุเกน สมานตฺถตฺตา เหตุเหตุสมฺปยุตฺตทุโก จ นเหตุเหตุสมฺปยุตฺตทุโก วิย น วตฺตพฺโพ. เตสุ ปน ทฺวีสุ ปจฺฉิมทุเก ‘‘เหตู โข ปน ธมฺมา สเหตุกา’’ติ ปทํ จตุตฺถทุเก ปฐมปเทน นินฺนานากรณตฺตา น วตฺตพฺพํ, ‘‘เหตู โข ปน ธมฺมา อเหตุกา’’ติ ปทํ ‘‘เหตู เจว ธมฺมา อเหตุกา’’ติ เอเตน นินฺนานตฺตา น วตฺตพฺพํ. อวสิฏฺเฐ ปน เอกสฺมึ ทุเก ‘‘อเหตุกา เจว ธมฺมา น จ เหตู’’ติ ปทํ ฉฏฺฐทุเก ทุติยปเทน เอกตฺถตฺตา น วตฺตพฺพํ. อิทานิ ‘‘เหตู เจว ธมฺมา อเหตุกา จา’’ติ อิทเมเวกํ ปทํ อวสิฏฺฐํ, น จ เอเกน ปเทน ทุโก โหตีติ ตญฺจ น วุตฺตนฺติ. จตุตฺถทุเก ทุติยปเทน ปน สมานตฺถสฺส ฉฏฺฐทุเก ปฐมปทสฺส วจนํ ทุกปูรณตฺถํ, เอเตน วา คติทสฺสเนน สพฺพสฺส สมฺภวนฺตสฺส สงฺคโห กโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ สพฺโพ สมฺภวทุโก ปฐมทุเก ทุติยตติยทุกปกฺเขเปน ทสฺสิโต, เตสุ จ ปฐมทุกปกฺเขเปนาติ.

อย่างนี้ เมื่อประกอบทุกะที่ ๑ เข้ากับบทที่ ๒ ในทุกะที่ ๒ และ ๓ แล้ว เพื่อแสดงการสงเคราะห์ทุกะ ๒ คู่ที่ควรทำ คือ “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและไม่มีเหตุ” และ “ธรรมทั้งหลายไม่มีเหตุและไม่เป็นเหตุ”, “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและวิปปยุตต์จากเหตุ” และ “ธรรมทั้งหลายวิปปยุตต์จากเหตุและไม่เป็นเหตุ” โดยความเป็นไปได้นั่นเอง และเพื่อแสดงการสงเคราะห์ทุกะอื่น ๆ ด้วยบทว่า “โข ปน” จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ตตฺร ยเทตํ”. บทว่า “ตตฺร” ในบาลี. บทว่า “อยํ อติเรกตฺโถ” นี้ กล่าวถึงอรรถที่เกินไปที่จักกล่าวต่อไปนี้. ในที่นั้น ทุกะ ๒ อย่างถูกแสดงโดยการเป็นไปต่างหากของบทว่า “อัญเญปิ” และ “อัญญถาปิ”. ส่วนโดยการเป็นไปพร้อมกัน ทุกะนี้ก็พึงทราบว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและสัมปยุตต์ด้วยเหตุบ้าง วิปปยุตต์จากเหตุบ้าง”. แต่ในทุกะ ๕ อย่างนี้ ทุกะนี้คือ “ธรรมทั้งหลายไม่เป็นเหตุและสัมปยุตต์ด้วยเหตุบ้าง วิปปยุตต์จากเหตุบ้าง” ไม่ได้กล่าวไว้ เพราะมีความหมายไม่ต่างกันกับทุกะที่ ๓ โดยทุกะที่ ๒, กับทุกะที่ ๕ โดยทุกะที่ ๔, และกับทุกะที่ ๖. เพราะนัยแห่งความไม่ต่างกันนั้นถูกแสดงไว้แล้วด้วยทุกะก่อน ๆ. ในทุกะ ๔ อย่างที่เหลือ ทุกะว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและวิปปยุตต์จากเหตุ” ไม่ควรกล่าวเหมือนทุกะว่า “ธรรมทั้งหลายไม่เป็นเหตุและสัมปยุตต์ด้วยเหตุ” เพราะมีความหมายเสมอกันกับทุกะว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและไม่มีเหตุ”. และทุกะว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและสัมปยุตต์ด้วยเหตุ” ไม่ควรกล่าวเหมือนทุกะว่า “ธรรมทั้งหลายไม่เป็นเหตุและสัมปยุตต์ด้วยเหตุ” เพราะมีความหมายเสมอกันกับทุกะว่า “เหตุและมีเหตุ”. แต่ในทุกะ ๒ อย่างสุดท้าย บทว่า “เหตุทั้งหลายแลเป็นธรรมมีเหตุ” ไม่ควรกล่าว เพราะทำให้ไม่ต่างกันกับบทแรกในทุกะที่ ๔. บทว่า “เหตุทั้งหลายแลเป็นธรรมไม่มีเหตุ” ไม่ควรกล่าว เพราะไม่ต่างกันกับบทว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและไม่มีเหตุ” นี้. ส่วนในทุกะที่เหลืออีกหนึ่ง บทว่า “ธรรมทั้งหลายไม่มีเหตุและไม่เป็นเหตุ” ไม่ควรกล่าว เพราะมีความหมายเดียวกันกับบทที่สองในทุกะที่ ๖. บัดนี้ บทว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและไม่มีเหตุ” นี้เท่านั้นที่เหลืออยู่, และทุกะไม่เป็นด้วยบทเดียว จึงไม่ได้กล่าวไว้. ส่วนการกล่าวบทแรกในทุกะที่ ๖ ซึ่งมีความหมายเดียวกันกับบทที่สองในทุกะที่ ๔ นั้น เพื่อให้ทุกะสมบูรณ์, หรือพึงทราบว่า การสงเคราะห์สิ่งที่อาจเป็นไปได้ทั้งหมดได้ทำไว้แล้วด้วยการแสดงแนวทางนี้. เพราะทุกะที่อาจเป็นไปได้ทั้งหมดถูกแสดงไว้แล้วโดยการแทรกทุกะที่ ๒ และ ๓ เข้าไปในทุกะที่ ๑, และโดยการแทรกทุกะที่ ๑ เข้าไปในทุกะเหล่านั้น.

๗-๑๓. สมานกาเลน อสมานกาเลน กาลวิมุตฺเตน จ ปจฺจเยน นิปฺผนฺนานํ ปจฺจยายตฺตานํ ปจฺจยภาวมตฺเตน เตสํ ปจฺจยานํ อตฺถิตํ ทีเปตุํ สปฺปจฺจยวจนํ, น สเหตุกวจนํ วิย สมานกาลานเมว, นาปิ สนิทสฺสนํ วิย ตํสภาวสฺส อนตฺถนฺตรภูตสฺส. สงฺขต-สทฺโท ปน สเมเตหิ [Pg.51] นิปฺผาทิตภาวํ ทีเปตีติ อยเมเตสํ วิเสโส ทุกนฺตรวจเน การณํ. เอตฺถ จ อปฺปจฺจยา อสงฺขตาติ พหุวจนนิทฺเทโส อวินิจฺฉิตตฺถปริจฺเฉททสฺสนวเสน มาติกาฐปนโต กโตติ เวทิตพฺโพ. อุทฺเทเสน หิ กุสลาทิสภาวานํ ธมฺมานํ อตฺถิตามตฺตํ วุจฺจติ, น ปริจฺเฉโทติ อปริจฺเฉเทน พหุวจเนน อุทฺเทโส วุตฺโตติ. รูปนฺติ รูปายตนํ ปถวิยาทิ วา. ปุริมสฺมึ อตฺถวิกปฺเป รูปายตนสฺส อสงฺคหิตตา อาปชฺชตีติ รุปฺปนลกฺขณํ วา รูปนฺติ อยํ อตฺถนโย วุตฺโต. ตตฺถ รูปนฺติ รุปฺปนสภาโว. น ลุชฺชติ น ปลุชฺชตีติ โย คหิโต ตถา น โหติ, โส โลโกติ ตํคหณรหิตานํ โลกุตฺตรานํ นตฺถิ โลกตา. ทุกฺขสจฺจํ วา โลโก, ตตฺถ เตเนว โลกสภาเวน วิทิตาติ โลกิยา.

๗-๑๓. คำว่า สัปปัจจัย (มีปัจจัย) นั้น เพื่อแสดงความมีอยู่ของปัจจัยเหล่านั้น โดยความเป็นปัจจัยเท่านั้น ของธรรมทั้งหลายที่สำเร็จแล้วด้วยปัจจัย และอาศัยปัจจัย ซึ่งเป็นปัจจัยที่เกิดพร้อมกันบ้าง ไม่เกิดพร้อมกันบ้าง และพ้นจากกาลบ้าง ไม่เหมือนคำว่า สเหตุกะ (มีเหตุ) ที่หมายถึงเฉพาะสิ่งที่เกิดพร้อมกันเท่านั้น และก็ไม่เหมือนคำว่า สนิทัสสนะ (มีเครื่องแสดง) ที่หมายถึงสิ่งที่มีสภาพไม่ต่างกันกับสิ่งนั้น ส่วนคำว่า สังขตะ (อันปัจจัยปรุงแต่ง) ย่อมแสดงความเป็นสิ่งที่ปัจจัยที่มาประชุมกันปรุงแต่งแล้ว นี้เป็นความพิเศษของคำเหล่านี้ ซึ่งเป็นเหตุในการกล่าวถึงในระหว่างแห่งทุกะ ในที่นี้ พึงทราบว่า การแสดงด้วยพหูพจน์ว่า อัปปัจจัย อสังขตะ (ไม่มีปัจจัย ไม่ถูกปรุงแต่ง) นั้น ทำไปโดยการตั้งมาติกา (แม่บท) โดยแสดงการกำหนดขอบเขตแห่งอรรถที่ยังไม่แน่นอน เพราะโดยการยกขึ้นแสดงนั้น กล่าวถึงเพียงความมีอยู่ของธรรมทั้งหลายที่มีสภาพเป็นกุศลเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่การกำหนดขอบเขต ดังนั้น การยกขึ้นแสดงจึงกล่าวด้วยพหูพจน์โดยไม่มีการกำหนดขอบเขต คำว่า รูป นั้น คือ รูปายตนะ หรือ ปฐวีเป็นต้น ในกรณีที่ตีความหมายแรกนั้น ย่อมเกิดความไม่สงเคราะห์รูปายตนะ ดังนั้น จึงกล่าวอรรถนัยนี้ว่า รูป คือ สิ่งที่มีลักษณะอันถูกย่ำยี ในที่นั้น คำว่า รูป คือ สภาพที่ถูกย่ำยี สิ่งใดที่ถูกยึดถือว่าไม่แตกสลาย ไม่พินาศ แต่ไม่เป็นเช่นนั้น สิ่งนั้นคือ โลก ดังนั้น โลกุตตระทั้งหลายที่ปราศจากการยึดถือนั้น จึงไม่มีความเป็นโลก หรือว่า ทุกขสัจจ์ คือ โลก ในที่นั้น ผู้ที่รู้แจ้งด้วยสภาพแห่งโลกนั้นเอง ชื่อว่า โลกิยะ

เอวํ สนฺเต จกฺขุวิญฺญาเณน วิชานิตพฺพสฺส รูปายตนสฺส เตเนว นวิชานิตพฺพสฺส สทฺทายตนาทิกสฺส จ นานตฺตา ทฺวินฺนมฺปิ ปทานํ อตฺถนานตฺตโต ทุโก โหติ. เอวํ ปน ทุเก วุจฺจมาเน ทุกพหุตา อาปชฺชติ, ยตฺตกานิ วิญฺญาณานิ, ตตฺตกา ทุกา วุตฺตา สมตฺตา ฐเปตฺวา สพฺพธมฺมารมฺมณานิ วิญฺญาณานิ. เตสุ จ ทุกสฺส ปจฺเฉโท อาปชฺชติ, ตถา จ สติ ‘‘เกนจี’’ติ ปทํ สพฺพวิญฺญาณสงฺคาหกํ น สิยา, นิทฺเทเสน จ วิรุทฺธํ อิทํ วจนํ. โย จ ตตฺถ ‘‘เย เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยาติ อยํ ทุโก น โหตี’’ติ ปฏิเสโธ กโต, โส จ กถํ ยุชฺเชยฺย. น หิ สมตฺถา อฏฺฐกถา ปาฬึ ปฏิเสเธตุนฺติ, น จ เกนจิ-สทฺทสฺส เตเนวาติ อยํ ปทตฺโถ สมฺภวติ, ‘‘เกนจี’’ติ เอตสฺส อาทิปทสฺส อนิยมิตํ ยํ กิญฺจิ เอกํ ปทตฺโถ, ตํ วตฺวา วุจฺจมานสฺส ‘‘เกนจี’’ติ ทุติยปทสฺส ยํ กิญฺจิ อปรํ อนิยมิตํ ปทตฺโถติ โลกสิทฺธเมตํ, ตเถว จ นิทฺเทโส ปวตฺโต, น เจตฺถ วิญฺญาตพฺพธมฺมเภเทน ทุกเภโท สมตฺโต อาปชฺชติ ยตฺตกา วิญฺญาตพฺพา, ตตฺตกา ทุกาติ, ตสฺมา นตฺถิ ทุกพหุตา. น หิ เอกํเยว วิญฺญาตพฺพํ เกนจิ วิญฺเญยฺยํ เกนจิ น วิญฺเญยฺยญฺจ, กินฺตุ อปรมฺปิ อปรมฺปีติ สพฺพวิญฺญาตพฺพสงฺคเห ทุโก สมตฺโต โหติ, เอวญฺจ สติ ‘‘เกนจี’’ติ ปทํ อนิยเมน สพฺพวิญฺญาณสงฺคาหกนฺติ สิทฺธํ โหติ, วิญฺญาณนานตฺเตน จ วิญฺญาตพฺพํ ภินฺทิตฺวา อยํ ทุโก วุตฺโต, น วิญฺญาตพฺพานํ อตฺถนฺตรตายาติ. เอตสฺส ปน ทุกสฺส นิกฺเขปราสินิทฺเทโส ทุกสงฺคหิตธมฺเมกเทเสสุ [Pg.52] ทุกปททฺวยปฺปวตฺติทสฺสนวเสน ปวตฺโต. อตฺถุทฺธารนิทฺเทโส นิรวเสสทุกสงฺคหิตธมฺมทสฺสนวเสนาติ เวทิตพฺโพ.

เมื่อเป็นเช่นนี้ ย่อมเกิดทุกะ (คู่) ขึ้น เพราะความต่างกันแห่งอรรถของบททั้งสอง คือ รูปายตนะที่พึงรู้ด้วยจักขุวิญญาณ และสัททายตนะเป็นต้นที่จักขุวิญญาณนั้นเองไม่พึงรู้ แต่เมื่อกล่าวทุกะเช่นนี้ ย่อมเกิดความมีทุกะมาก คือ ทุกะทั้งหลายที่กล่าวมานั้นมีจำนวนเท่ากับวิญญาณทั้งหลาย โดยเว้นวิญญาณที่เป็นอารมณ์ของธรรมทั้งปวง และในทุกะเหล่านั้น ย่อมเกิดการตัดขาดของทุกะ และเมื่อเป็นเช่นนั้น คำว่า ‘ด้วยบางสิ่ง’ ก็จะไม่สงเคราะห์วิญญาณทั้งปวง และคำกล่าวนี้ก็ขัดแย้งกับนิทเทส และการปฏิเสธที่ทำไว้ในที่นั้นว่า ‘ธรรมเหล่าใดพึงรู้ด้วยจักขุวิญญาณ ธรรมเหล่านั้นไม่พึงรู้ด้วยโสตวิญญาณ นี้ไม่เป็นทุกะ’ นั้น จะสมเหตุสมผลได้อย่างไร เพราะอรรถกถาไม่สามารถปฏิเสธพระบาลีได้ และอรรถของบทว่า ‘ด้วยบางสิ่ง’ ที่ว่า ‘ด้วยสิ่งนั้นเอง’ ก็ไม่เป็นไปได้ อรรถของบทแรกคือ ‘ด้วยบางสิ่ง’ คือสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ไม่กำหนด เมื่อกล่าวเช่นนั้น อรรถของบทที่สองคือ ‘ด้วยบางสิ่ง’ คือสิ่งอื่นใดสิ่งหนึ่งที่ไม่กำหนด นี้เป็นที่รู้กันในโลก และนิทเทสก็เป็นไปเช่นนั้น และในที่นี้ การแบ่งทุกะโดยความต่างกันแห่งธรรมที่พึงรู้ ก็ไม่สมบูรณ์ว่า ธรรมที่พึงรู้มีเท่าใด ทุกะก็มีเท่านั้น ดังนั้น จึงไม่มีความมีทุกะมาก เพราะธรรมที่พึงรู้สิ่งเดียวเท่านั้น ไม่ใช่ว่าพึงรู้ด้วยบางสิ่ง และไม่พึงรู้ด้วยบางสิ่ง แต่เป็นสิ่งอื่นอีกและสิ่งอื่นอีก ดังนั้น ทุกะจึงสมบูรณ์ในการสงเคราะห์ธรรมที่พึงรู้ทั้งปวง และเมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า ‘ด้วยบางสิ่ง’ ก็สำเร็จว่าสงเคราะห์วิญญาณทั้งปวงโดยไม่กำหนด และทุกะนี้กล่าวโดยจำแนกธรรมที่พึงรู้ด้วยความต่างกันแห่งวิญญาณ ไม่ใช่ด้วยความต่างกันแห่งอรรถของธรรมที่พึงรู้ ส่วนนิกเขปราสินิทเทสของทุกะนี้ เป็นไปโดยแสดงการใช้บทคู่ของทุกะในธรรมบางส่วนที่สงเคราะห์เข้าในทุกะ พึงทราบว่า อัตถุทธารนิทเทส เป็นไปโดยแสดงธรรมที่สงเคราะห์เข้าในทุกะทั้งหมดโดยไม่เหลือ

๑๔-๑๙. จกฺขุโตปิ…เป… มนโตปีติ จกฺขุวิญฺญาณาทิวีถีสุ ตทนุคตมโนวิญฺญาณวีถีสุ จ กิญฺจาปิ กุสลาทีนมฺปิ ปวตฺติ อตฺถิ, กามาสวาทโย เอว ปน วณโต ยูสํ วิย ปคฺฆรณกอสุจิภาเวน สนฺทนฺติ, ตสฺมา เต เอว ‘‘อาสวา’’ติ วุจฺจนฺติ. ตตฺถ หิ ปคฺฆรณกอสุจิมฺหิ นิรุฬฺโห อาสวสทฺโทติ. ธมฺมโต ยาว โคตฺรภุนฺติ ตโต ปรํ มคฺคผเลสุ อปฺปวตฺติโต วุตฺตํ. เอเต หิ อารมฺมณกรณวเสน ธมฺเม คจฺฉนฺตา ตโต ปรํ น คจฺฉนฺตีติ. นนุ ตโต ปรํ ภวงฺคาทีนิปิ คจฺฉนฺตีติ เจ? น, เตสมฺปิ ปุพฺเพ อาลมฺพิเตสุ โลกิยธมฺเมสุ สาสวภาเวน อนฺโตคธตฺตา ตโต ปรตาภาวโต. เอตฺถ จ โคตฺรภุวจเนน โคตฺรภุโวทานผลสมาปตฺติปุเรจาริกปริกมฺมานิ วุตฺตานีติ เวทิตพฺพานิ, ปฐมมคฺคปุเรจาริกเมว วา โคตฺรภุ อวธินิทสฺสนภาเวน คหิตํ, ตโต ปรํ มคฺคผลสมานตาย ปน อญฺเญสุ มคฺเคสุ มคฺควีถิยํ ผลสมาปตฺติวีถิยํ นิโรธานนฺตรญฺจ ปวตฺตมาเนสุ ผเลสุ นิพฺพาเน จ ปวตฺติ นิวาริตา อาสวานนฺติ เวทิตพฺพา. สวนฺตีติ คจฺฉนฺติ. ทุวิโธ หิ อวธิ อภิวิธิวิสโย อนภิวิธิวิสโย จ. อภิวิธิวิสยํ กิริยา พฺยาเปตฺวา ปวตฺตติ ‘‘อาภวคฺคา ภควโต ยโส คโต’’ติ, อิตรํ พหิ กตฺวา ‘‘อาปาฏลิปุตฺตา วุฏฺโฐ เทโว’’ติ. อยญฺจ อา-กาโร อภิวิธิอตฺโถ อิธ คหิโตติ ‘‘อนฺโตกรณตฺโถ’’ติ วุตฺตํ.

๑๔-๑๙. คำว่า ‘จากตา...ฯลฯ...จากใจ’ นั้น แม้ว่ากุศลเป็นต้นก็ย่อมเป็นไปในจักขุวิญญาณวิถีเป็นต้น และในมโนวิญญาณวิถีที่ตามมานั้น แต่กามอาสวะเป็นต้นเท่านั้น ย่อมไหลไปโดยความเป็นของไม่สะอาดที่ไหลออก เหมือนน้ำเหลืองจากแผล ดังนั้น สิ่งเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า ‘อาสวะ’ เพราะในที่นั้น คำว่า อาสวะ เป็นชื่อที่ใช้เรียกกันมาในความหมายของสิ่งไม่สะอาดที่ไหลออก ที่กล่าวว่า ‘โดยธรรมจนถึงโคตรภู’ นั้น เพราะอาสวะไม่เป็นไปในมรรคและผลหลังจากนั้น เพราะอาสวะเหล่านี้ย่อมเป็นไปในธรรมโดยความเป็นอารมณ์ และไม่เป็นไปหลังจากนั้น ถ้าถามว่า ‘ก็ภวังค์เป็นต้นก็เป็นไปหลังจากนั้นมิใช่หรือ?’ ตอบว่า ‘ไม่ใช่’ เพราะภวังค์เป็นต้นเหล่านั้นก็สงเคราะห์เข้าในธรรมที่เป็นโลกิยะที่เคยเป็นอารมณ์มาก่อนโดยความเป็นสาสวะ จึงไม่มีความเป็นไปหลังจากนั้น ในที่นี้ พึงทราบว่า ด้วยคำว่า ‘โคตรภู’ นั้น หมายถึง โคตรภู โวทาน และปริกรรมที่เป็นเบื้องต้นของผลสมาบัติ หรือว่า โคตรภูที่เป็นเบื้องต้นของปฐมมรรคเท่านั้น ถูกถือเอาโดยความเป็นเครื่องแสดงขอบเขต ส่วนหลังจากนั้น พึงทราบว่า การเป็นไปของอาสวะถูกห้ามไว้ในมรรคอื่น ๆ ในมรรควิถี ในผลสมาบัติวิถี ในผลทั้งหลายที่เกิดขึ้นหลังจากนิโรธ และในนิพพาน เพราะความเสมอกันกับมรรคและผล คำว่า ‘สวันติ’ (ย่อมไหลไป) คือ ‘ย่อมเป็นไป’ ขอบเขตมีสองอย่าง คือ ขอบเขตที่รวมเข้าด้วย (อภิวิธิ) และขอบเขตที่ไม่รวมเข้าด้วย (อนภิวิธิ) ขอบเขตที่รวมเข้าด้วยนั้น กิริยาย่อมแผ่ไปถึง เช่น ‘พระยศของพระผู้มีพระภาคเจ้าแผ่ไปจนถึงภวัคคะ’ ส่วนอีกอย่างหนึ่งนั้น ย่อมเว้นออกไป เช่น ‘ฝนตกจนถึงเมืองปาฏลีบุตร’ และอักษร ‘อา’ นี้ ถูกถือเอาในความหมายที่รวมเข้าด้วยในที่นี้ จึงกล่าวว่า ‘มีความหมายว่ารวมเข้าข้างใน’

จิรปาริวาสิยฏฺโฐ จิรปริวุตฺถตา ปุราณภาโว. อาทิ-สทฺเทน ‘‘ปุริมา, ภิกฺขเว, โกฏิ น ปญฺญายติ ภวตณฺหายา’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๖๒) อิทํ สุตฺตํ สงฺคหิตํ. อวิชฺชาสวภวาสวานญฺจ จิรปริวุตฺถตาย ทสฺสิตาย ตพฺภาวภาวีนํ กามาสวทิฏฺฐาสวานญฺจ จิรปริวุตฺถตา ทสฺสิตา โหติ. อญฺเญสุปิ ยถาวุตฺเต ธมฺเม โอกาสญฺจ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตมาเนสุ มานาทีสุ วิชฺชมาเนสุ อตฺตตฺตนิยาทิคฺคาหวเสน อภิพฺยาปนํ มทกรณวเสน อาสวสทิสตา จ เอเตสํเยว, นาญฺเญสนฺติ เอเตสฺเวว อาสวสทฺโท นิรุฬฺโห ทฏฺฐพฺโพ. อายตํ วา สวนฺติ ผลนฺตีติ อาสวา[Pg.53]. น หิ กิญฺจิ สํสารทุกฺขํ อาสเวหิ วินา อุปฺปชฺชมานํ อตฺถีติ. อารมฺมณภาเวน เย ธมฺมา วโณ วิย อาสเว ปคฺฆรนฺติ, เต อสมฺปโยเค อตพฺภาเวปิ สห อาสเวหีติ สาสวา, อาสววนฺโตติ อตฺโถ.

ความเป็นผู้ที่อยู่มานาน, ความเป็นผู้ที่อยู่คลุกคลีมานาน, ความเป็นของเก่า. ด้วยบทว่า 'เป็นต้น' นี้ พระสูตรที่ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เบื้องต้นของภวตัณหาไม่ปรากฏ' (อ. อํ. 10.62) นี้ ย่อมสงเคราะห์เข้าไว้. เมื่อความเป็นผู้ที่อยู่คลุกคลีมานานของอวิชชาสวะและภวาสวะแสดงแล้ว ความเป็นผู้ที่อยู่คลุกคลีมานานของกามสวะและทิฏฐาสวะ ซึ่งมีอยู่เพราะความมีอยู่แห่งอาสวะเหล่านั้น ก็ย่อมแสดงแล้วด้วย. แม้ในธรรมอื่น ๆ ที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งเป็นไปโดยทำโอกาสและอารมณ์ให้เป็นไป ในมานะเป็นต้นที่มีอยู่ การแผ่ไปครอบคลุมโดยการยึดถือว่า 'อัตตา' 'ของอัตตา' เป็นต้น และความเป็นเหมือนอาสวะโดยการทำให้มัวเมา ย่อมมีแก่ธรรมเหล่านี้เท่านั้น ไม่ใช่แก่ธรรมอื่น ๆ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าศัพท์ว่า 'อาสวะ' นี้ เป็นคำที่ตั้งขึ้นเฉพาะในธรรมเหล่านี้เท่านั้น. หรือว่า ธรรมเหล่าใด ย่อมไหลไป ย่อมให้ผลไปตลอดกาลนาน ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า 'อาสวะ'. เพราะว่า ทุกข์ในสังสารวัฏย่อมไม่มีอะไรเกิดขึ้นได้โดยปราศจากอาสวะ. ธรรมเหล่าใด ย่อมไหลออกเหมือนแผล โดยความเป็นอารมณ์ ธรรมเหล่านั้น แม้ไม่ประกอบกัน แม้ไม่เป็นสภาวะนั้น ก็ชื่อว่า 'สาสวะ' คือ 'มีอาสวะ' โดยความเป็นไปพร้อมกับอาสวะ มีความหมายว่า มีอาสวะ.

โอสานทุเก ‘‘โน อาสวา โข ปนา’’ติ อวตฺวา ‘‘อาสววิปฺปยุตฺตา โข ปนา’’ติ วจนํ สาสวานํ สเหตุกานํ วิย สมฺปยุตฺเตหิ ตํสหิตตา น โหตีติ ทสฺสนตฺถํ. เอวํ เสสโคจฺฉเกสุปิ ยถาสมฺภวํ วิปฺปยุตฺตคฺคหเณ ปโยชนํ ทฏฺฐพฺพํ. อปิจ ‘‘โน อาสวา โข ปน ธมฺมา สาสวา’’ติ อิทํ ปทํ จตุตฺถทุเก ทุติยปเทน นินฺนานํ, น จ เอเกน ทุโก โหติ, ตสฺมา อาสววิปฺปยุตฺตปทเมว คเหตฺวา โอสานทุกโยชนา ญายาคตาติ กตา. เหตุโคจฺฉเก ปน เหตุวิปฺปยุตฺตานํ สเหตุกตา นตฺถีติ เต คเหตฺวา ทุกโยชนาย อสกฺกุเณยฺยตฺตา นเหตุปทํ คเหตฺวา โอสานทุกโยชนา กตา. เย วา ปน ปฐเม ทุเก ทุติยสฺส ปกฺเขเป เอโก, ตติยสฺส ทฺเว, ปฐมสฺส ทุติเย เอโก, ตติเย ทฺเว, ทุติยสฺส ตติเย เอโก, ทุติเย จ ตติยสฺส เอโกติ อฏฺฐ ทุกา ลพฺภนฺติ, เตสุ ตีหิ อิตเร จ นยโต ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา. เอส นโย เสสโคจฺฉเกสุปิ.

ในทุกะสุดท้าย การกล่าวว่า 'ธรรมทั้งหลายที่วิปปยุตจากอาสวะ' แทนที่จะกล่าวว่า 'ธรรมทั้งหลายที่ไม่ใช่อาสวะ' นั้น เพื่อแสดงว่า ความที่ธรรมเหล่านั้นจะอยู่ร่วมกับอาสวะเหมือนธรรมที่สัมปยุตกันนั้นไม่มี. พึงทราบประโยชน์ในการถือเอาบทว่า 'วิปปยุต' ในโคจฉกะที่เหลือตามสมควรอย่างนี้. อนึ่ง บทว่า 'ธรรมทั้งหลายที่ไม่ใช่อาสวะ แต่เป็นสาสวะ' นี้ ย่อมไม่ต่างจากบทที่สองในจตุตถทุกะ และทุกะย่อมไม่สำเร็จด้วยบทเดียว เพราะฉะนั้น การถือเอาบทว่า อาสววิปปยุต เท่านั้น จึงเป็นการประกอบทุกะสุดท้ายที่ทำไปตามหลักการ. ส่วนในเหตุโคจฉกะ เพราะธรรมที่วิปปยุตจากเหตุไม่มีความเป็นสเหตุกะ จึงไม่สามารถนำธรรมเหล่านั้นมาประกอบเป็นทุกะได้ จึงถือเอาบทว่า นเหตุ ทำการประกอบทุกะสุดท้าย. อนึ่ง ทุกะ 8 อย่างย่อมได้ คือ ในทุกะที่หนึ่ง มีการรวมเข้ากับบทที่สอง 1 อย่าง, กับบทที่สาม 2 อย่าง; ในบทที่สองของทุกะที่หนึ่ง มีการรวมเข้ากับบทที่สอง 1 อย่าง, กับบทที่สาม 2 อย่าง; ในบทที่สามของทุกะที่สอง มีการรวมเข้ากับบทที่สอง 1 อย่าง, และในบทที่สองของบทที่สาม 1 อย่าง. พึงทราบว่า ในทุกะเหล่านั้น 3 อย่างได้แสดงโดยนัยอื่น ๆ แล้ว. นัยนี้พึงทราบในโคจฉกะที่เหลือด้วย.

๒๐-๒๕. กิเลสกมฺมวิปากวฏฺฏานํ ปจฺจยภาเวน ตตฺถ สํโยเชนฺติ, สติปิ อญฺเญสํ ตปฺปจฺจยภาเว น วินา สํโยชนานิ เตสํ ตปฺปจฺจยภาโว อตฺถิ, โอรมฺภาคิยุทฺธมฺภาคิยสงฺคหิเตหิ จ ตํตํภวนิพฺพตฺตกกมฺมนิยโม ภวนิยโม จ โหติ, น จ อุปจฺฉินฺนสํโยชนสฺส กตานิปิ กมฺมานิ ภวํ นิพฺพตฺเตนฺตีติ. สํโยเชตพฺพาติ วา สํโยชนิยา, สํโยชเน นิยุตฺตาติ วา. ทูรคตสฺสปิ อากฑฺฒนโต นิสฺสริตุํ อปฺปทานวเสน พนฺธนํ สํโยชนํ, คนฺถกรณํ สงฺขลิกจกฺกลกานํ วิย ปฏิพทฺธตากรณํ วา คนฺถนํ คนฺโถ, สํสิลิสกรณํ โยชนํ โยโคติ อยเมเตสํ วิเสโสติ เวทิตพฺโพ. ธมฺมานํ สภาวกิจฺจวิเสสญฺญุนา ปน ภควตา สมฺปยุตฺเตสุ อารมฺมเณสุ ตปฺปจฺจเยสุ จ เตหิ เตหิ นิปฺผาทิยมานํ ตํ ตํ กิจฺจวิเสสํ ปสฺสนฺเตน เต เต ธมฺมา ตถา ตถา อาสวสํโยชนคนฺถาทิวเสน วุตฺตาติ ‘‘กิมตฺถํ เอเตเยว ธมฺมา เอวํ วุตฺตา, กสฺมา จ วุตฺตา เอว ปุน วุตฺตา’’ติ น โจเทตพฺพเมตํ.

(ข้อ 20-25) ธรรมเหล่านั้นย่อมผูกสัตว์ไว้ในวัฏฏะคือ กิเลส กรรม และวิบาก โดยความเป็นปัจจัย. แม้เมื่อธรรมอื่นจะเป็นปัจจัยแห่งวัฏฏะนั้น แต่ความเป็นปัจจัยแห่งวัฏฏะนั้นย่อมไม่มีหากปราศจากสังโยชน์. และด้วยสังโยชน์ที่สงเคราะห์เข้าในโอรัมภาคิยะและอุทธัมภาคิยะ ย่อมมีการกำหนดกรรมที่ยังภพนั้น ๆ ให้เกิด และมีการกำหนดภพ. และกรรมแม้ที่บุคคลผู้มีสังโยชน์ขาดแล้วทำไว้ ย่อมไม่ยังภพให้เกิด. หรือว่า ธรรมที่พึงถูกผูกไว้ ชื่อว่า สังโยชนิยะ, หรือว่า ธรรมที่ประกอบไว้ในสังโยชน์. การผูกสัตว์ไว้โดยการดึงเข้ามาแม้จากที่ไกล และโดยการไม่ยอมให้หลุดพ้นไป ชื่อว่า สังโยชน์. การทำเป็นปม หรือการทำให้ติดขัดกันเหมือนโซ่ตรวนและห่วงโซ่ ชื่อว่า คันถะ. การทำให้ติดแน่นกัน ชื่อว่า โยคะ. พึงทราบว่านี้คือความแตกต่างของธรรมเหล่านี้. แต่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ลักษณะและกิจพิเศษของธรรมทั้งหลาย ทรงเห็นกิจพิเศษนั้น ๆ ที่ธรรมเหล่านั้นกระทำให้สำเร็จในธรรมที่สัมปยุตกัน ในอารมณ์ และในปัจจัยเหล่านั้น จึงตรัสธรรมเหล่านั้นโดยความเป็นอาสวะ สังโยชน์ คันถะ เป็นต้น ตามลำดับ. เพราะฉะนั้น ไม่ควรคัดค้านในเรื่องนี้ว่า 'ทำไมธรรมเหล่านี้เท่านั้นจึงตรัสไว้อย่างนี้, และทำไมที่ตรัสแล้วจึงตรัสอีก'.

๒๖-๓๗. คนฺถนิยาติ [Pg.54] เอตฺถ อยมญฺโญ อตฺโถ ‘‘คนฺถกรณํ คนฺถนํ, คนฺถเน นิยุตฺตาติ คนฺถนิยา, คนฺถยิตุํ สกฺกุเณยฺยา, คนฺถยิตุํ อรหนฺตีติ วา คนฺถนิยา’’ติ. เอวํ โอฆนิยาทีสุปิ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาติกฺกมตีติ เอตํ ธาตฺวตฺถํ คเหตฺวา โอฆนิยาติ ปทสิทฺธิ กตา.

(ข้อ 26-37) ในบทว่า 'คันถนิยะ' นี้ มีความหมายอีกอย่างหนึ่งว่า 'การทำเป็นปม ชื่อว่า คันถนะ, ธรรมที่ประกอบไว้ในการทำเป็นปม ชื่อว่า คันถนิยะ, หรือว่า ธรรมที่สามารถทำให้เป็นปมได้, ธรรมที่ควรทำให้เป็นปม ชื่อว่า คันถนิยะ'. ในบทว่า 'โอฆนิยะ' เป็นต้น ก็พึงทราบอย่างนี้. การสำเร็จรูปบทว่า 'โอฆนิยะ' นั้น ทำโดยถือเอาอรรถของธาตุว่า 'ย่อมก้าวล่วงด้วยธรรมนั้น'.

๕๐-๕๔. ธมฺมสภาวํ อคฺคเหตฺวา ปรโต อามสนฺตีติ ปรามาสา. ปรโตติ นิจฺจาทิโต. อามสนฺตีติ สภาวปฏิเสเธน ปริมชฺชนฺติ.

(ข้อ 50-54) ธรรมทั้งหลายที่ย่อมลูบคลำโดยความเป็นอย่างอื่น โดยไม่ยึดถือสภาวะของธรรม ชื่อว่า ปรามาส. คำว่า 'โดยความเป็นอย่างอื่น' คือ โดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้น. คำว่า 'ย่อมลูบคลำ' คือ ย่อมลูบคลำโดยการปฏิเสธสภาวะ.

๕๕-๖๘. สภาวโต วิชฺชมานํ อวิชฺชมานํ วา วิจิตฺตสญฺญาย สญฺญิตํ อารมฺมณํ อคฺคเหตฺวา อปฺปวตฺติโต อาลมฺพมานา ธมฺมา สารมฺมณา. จินฺตนํ คหณํ อารมฺมณูปลทฺธิ. เจตสิ นิยุตฺตา, เจตสา สํสฏฺฐา วา เจตสิกา. ทุพฺพิญฺเญยฺยนานตฺตตาย เอกีภาวมิวุปคมนํ นิรนฺตรภาวุปคมนํ. เยสํ รูปานํ จิตฺตํ สหชาตปจฺจโย โหติ, เตสํ จิตฺตสฺส จ สุวิญฺเญยฺยนานตฺตนฺติ นิรนฺตรภาวานุปคมนํ เวทิตพฺพํ. เอกโต วตฺตมานาปีติ อปิ-สทฺโท โก ปน วาโท เอกโต อวตฺตมานาติ เอตมตฺถํ ทีเปติ. อิทเมตฺถ วิจาเรตพฺพํ – อวินิพฺโภครูปานํ กึ อญฺญมญฺญํ สํสฏฺฐตา, อุทาหุ วิสํสฏฺฐตาติ? วิสุํ อารมฺมณภาเวน สุวิญฺเญยฺยนานตฺตตฺตา น สํสฏฺฐตา, นาปิ วิสํสฏฺฐตา สํสฏฺฐาติ อนาสงฺกนียสภาวตฺตา. จตุนฺนญฺหิ ขนฺธานํ อญฺญมญฺญํ สํสฏฺฐสภาวตฺตา รูปนิพฺพาเนหิปิ โส สํสฏฺฐภาโว อตฺถิ นตฺถีติ สิยา อาสงฺกา, ตสฺมา เตสํ อิตเรหิ, อิตเรสญฺจ เตหิ วิสํสฏฺฐสภาวตา วุจฺจติ, น ปน รูปานํ รูเปหิ กตฺถจิ สํสฏฺฐตา อตฺถีติ ตทาสงฺกาภาวโต วิสํสฏฺฐตา จ รูปานํ รูเปหิ น วุจฺจตีติ. เอส หิ เตสํ สภาโวติ. จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานาทิปเทสุ สํสฏฺฐสมุฏฺฐานาทิสทฺทา จิตฺตสทฺทาเปกฺขาติ ปจฺเจกํ จิตฺตสทฺทสมฺพนฺธตฺตา จิตฺตสํสฏฺฐา จ เต จิตฺตสมุฏฺฐานา จาติ ปจฺเจกํ โยเชตฺวา อตฺโถ วุตฺโต. อุปาทิยนฺเตวาติ ภูตานิ คณฺหนฺติ เอว, นิสฺสยนฺติ เอวาติ อตฺโถ. ยถา ภูตานิ อุปาทิยนฺติ คยฺหนฺติ นิสฺสียนฺติ, น ตถา เอตานิ คยฺหนฺติ นิสฺสียนฺติ, ตสฺมา อุปาทา. อถ วา ภูตานิ อมุญฺจิตฺวา เตสํ วณฺณนิภาทิภาเวน คเหตพฺพโต อุปาทา.

๕๕-๖๘. ธรรมทั้งหลายที่หน่วงเหนี่ยวอารมณ์ โดยไม่ถือเอาอารมณ์ที่มีอยู่โดยสภาวะ หรือไม่มีอยู่โดยสภาวะ ที่ถูกกำหนดด้วยสัญญาอันวิจิตร โดยไม่เป็นไป ชื่อว่า สารัมมณา (มีอารมณ์). การคิด การยึดถือ คือ การเข้าถึงอารมณ์. ธรรมที่ประกอบในใจ หรือระคนกับใจ ชื่อว่า เจตสิก. การเข้าถึงความเป็นอันเดียวกัน การเข้าถึงภาวะที่ต่อเนื่องกัน เพราะมีความต่างกันที่รู้ได้ยาก. พึงทราบว่า การไม่เข้าถึงภาวะที่ต่อเนื่องกัน เพราะมีความต่างกันที่รู้ได้ง่าย ของจิตนั้น และรูปทั้งหลายที่จิตเป็นปัจจัยเกิดร่วมกัน. คำว่า “แม้เป็นไปพร้อมกัน” นี้ ศัพท์ว่า “อปี” ย่อมแสดงอรรถว่า “จะกล่าวไปไยถึงธรรมที่ไม่เป็นไปพร้อมกันเล่า”. พึงพิจารณาในข้อนี้ว่า รูปที่แยกกันไม่ได้นั้น มีความระคนกันเอง หรือไม่ระคนกัน? เพราะมีความต่างกันที่รู้ได้ง่ายโดยความเป็นอารมณ์ต่างหาก จึงไม่ระคนกัน และก็ไม่ใช่ไม่ระคนกัน เพราะมีสภาพที่ไม่ควรสงสัยว่าระคนกัน. เพราะขันธ์ ๔ มีสภาพระคนกันเอง จึงอาจมีข้อสงสัยว่า ภาวะที่ระคนกันนั้นมีอยู่หรือไม่มีอยู่แม้ในรูปและนิพพาน ดังนั้น จึงกล่าวว่า รูปเหล่านั้นไม่ระคนกับขันธ์อื่น และขันธ์อื่นก็ไม่ระคนกับรูปเหล่านั้น แต่ไม่กล่าวว่ารูประคนกับรูปในที่ใดๆ เพราะไม่มีข้อสงสัยนั้น และไม่กล่าวว่ารูปไม่ระคนกับรูป. เพราะนั่นเป็นสภาพของรูปเหล่านั้น. ในบทว่า “จิตตสังคัฏฐสมุฏฐาน” เป็นต้น ศัพท์ว่า “สังคัฏฐสมุฏฐาน” เป็นต้น ย่อมอาศัยศัพท์ว่า “จิตต” เพราะฉะนั้น จึงกล่าวอรรถโดยประกอบศัพท์ว่า “จิตต” เข้ากับแต่ละบทว่า “ธรรมเหล่านั้นระคนกับจิตด้วย เกิดจากจิตด้วย”. คำว่า “อุปาทิยันเตว” หมายความว่า ย่อมยึดถือ ย่อมอาศัยภูตรูปนั่นเอง. ภูตรูปย่อมถูกยึดถือ ถูกอาศัยอย่างไร ธรรมเหล่านี้ย่อมไม่ถูกยึดถือ ไม่ถูกอาศัยอย่างนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า อุปาทา. อีกอย่างหนึ่ง ภูตรูปย่อมถูกยึดถือโดยความเป็นสีและรัศมีเป็นต้นของภูตรูปเหล่านั้น โดยไม่ละภูตรูปเหล่านั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า อุปาทา.

๗๕-๘๒. สํกิลิฏฺฐตฺติเก วุตฺตนเยนาติ สํ-สทฺทํ อปเนตฺวา กิลิสนฺตีติ กิเลสาติอาทินา นเยน.

๗๕-๘๒. ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในสังขิลิฏฐติกะ คือ โดยการนำศัพท์ว่า “สัง” ออก แล้วกล่าวด้วยนัยมีอาทิว่า “ย่อมทำให้เศร้าหมอง ชื่อว่ากิเลส”.

๘๓-๑๐๐. กามาวจราทีสุ [Pg.55] อยมปโร อตฺโถ – กามตณฺหา กาโม, เอวํ รูปารูปตณฺหา รูปํ อรูปญฺจ. อารมฺมณกรณวเสน ตานิ ยตฺถ อวจรนฺติ, เต กามาวจราทโยติ. เอวญฺหิ สติ อญฺญภูมีสุ อุปฺปชฺชมานานํ อกามาวจราทิตา กามาวจราทิตา จ นาปชฺชตีติ สิทฺธํ โหติ. นิกฺเขปกณฺเฑปิ ‘‘เอตฺถาวจรา’’ติ วจนํ อวีจิปรนิมฺมิตปริจฺฉินฺโนกาสาย กามตณฺหาย อารมฺมณภาวํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ, ตโทกาสตา จ ตณฺหาย ตนฺนินฺนตาย เวทิตพฺพา. ยทิ ปริยาปนฺนสทฺทสฺส อนฺโตคธาติ อยมตฺโถ, มคฺคาทิธมฺมานญฺจ โลกุตฺตรนฺโตคธตฺตา ปริยาปนฺนตา อาปชฺชติ. น หิ ‘‘ปริยาปนฺนา’’ติ เอตฺถ เตภูมกคหณํ อตฺถีติ? นาปชฺชติ สพฺพทา ปวตฺตมานสฺส ปจฺจกฺขสฺส โลกสฺส วเสน ปริยาปนฺนนิจฺฉยโต. อถ วา ปริจฺเฉทการิกาย ตณฺหาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา อาปนฺนา ปฏิปนฺนา คหิตาติ ปริยาปนฺนา.

๘๓-๑๐๐. ในบทว่า “กามาวจร” เป็นต้น มีอรรถอื่นอีกดังนี้ คือ กามตัณหาเป็นกาม, ฉันใด รูปตัณหาและอรูปตัณหาก็เป็นรูปและอรูป ฉันนั้น. ธรรมเหล่านั้นย่อมท่องเที่ยวไปในภูมิใด โดยความเป็นอารมณ์ ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า “กามาวจร” เป็นต้น. เมื่อเป็นเช่นนี้ ธรรมที่เกิดขึ้นในภูมิอื่น ก็ไม่เป็นอกามาวจรเป็นต้น และไม่เป็นกามาวจรเป็นต้น ดังนี้ ย่อมสำเร็จ. พึงทราบว่า แม้ในนิกเขปกัณฑ์ คำว่า “เอตถาวจร” นี้ กล่าวหมายถึงความเป็นอารมณ์ของกามตัณหา ซึ่งมีโอกาสที่ถูกกำหนดโดยอเวจีและปรนิมมิตวสวัตดี และพึงทราบว่า ความเป็นโอกาสนั้นของตัณหา ย่อมเป็นไปตามความโน้มเอียงของตัณหานั้น. ถ้าอรรถของศัพท์ว่า “ปริยาปันนะ” คือ “อันสงเคราะห์เข้าแล้ว” ธรรมมีมรรคเป็นต้น ก็ย่อมเป็นปริยาปันนะ เพราะสงเคราะห์เข้าในโลกุตตระ. ก็ในบทว่า “ปริยาปันนา” นี้ ไม่มีการยึดถือไตรภูมิใช่ไหม? ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะการกำหนดปริยาปันนะ ย่อมเป็นไปตามโลกที่ปรากฏอยู่เฉพาะหน้า. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่ถูกตัณหาผู้กระทำการกำหนด กำหนดแล้ว เข้าถึงแล้ว ปฏิบัติแล้ว ยึดถือแล้ว ชื่อว่า “ปริยาปันนะ”.

อนีย-สทฺโท พหุลา กตฺตุอภิธายโกติ วฏฺฏจารกโต นิยฺยนฺตีติ นิยฺยานียา, นี-การสฺส รสฺสตฺตํ ย-การสฺส จ ก-การตฺตํ กตฺวา ‘‘นิยฺยานิกา’’ติ วุตฺตํ, นิยฺยานกรณสีลา วา นิยฺยานิกา. อุตฺตริตพฺพสฺส อญฺญสฺส นิทฺทิฏฺฐสฺส อภาวา นิทฺทิสิยมานา สอุตฺตรา ธมฺมาว อุตฺตริตพฺพาติ ‘‘อตฺตาน’’นฺติ อาห. ราคาทีนนฺติ ราคาทีนํ ทสนฺนํ กิเลสานํ สพฺพนิยตากุสลานํ วา. เตหิ นานปฺปการทุกฺขนิพฺพตฺตเกหิ อภิภูตา สตฺตา กนฺทนฺติ อกนฺทนฺตาปิ กนฺทนการณภาวโต. ยสฺมา ปน ปหาเนกฏฺฐตาวเสน จ ‘‘สรณา’’ติ อาห, ตสฺมา ‘‘ราคาทีน’’นฺติ วจเนน ราคโทสโมหาว คหิตาติ ญายติ. รณ-สทฺโท วา ราคาทิเรณูสุ นิรุฬฺโห ทฏฺฐพฺโพ, รณํ วา ยุทฺธํ, ‘‘กามา เต ปฐมา เสนา’’ติ (สุ. นิ. ๔๓๘; มหานิ. ๒๘, ๖๘, ๑๔๙; จูฬนิ. นนฺทมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๔๗) เอวมาทิกา จ อกุสลา เสนา อริยมคฺคยุทฺเธน เชตพฺพตฺตา สยุทฺธตฺตา ‘‘สรณา’’ติ วุจฺจนฺตีติ. อรณวิภงฺคสุตฺเต (ม. นิ. ๓.๓๒๓ อาทโย) ปน สทุกฺขา สอุปฆาตา สอุปายาสา สปริฬาหา มิจฺฉาปฏิปทาภูตา กามสุขานุโยคาทโย ‘‘สรณา’’ติ วุตฺตาติ ทุกฺขาทีนํ รณภาโว ตนฺนิพฺพตฺตกสภาวานํ อกุสลานํ สรณตา จ เวทิตพฺพา.

ศัพท์ว่า “อนียะ” โดยมากเป็นเครื่องแสดงผู้กระทำ เพราะฉะนั้น ธรรมที่นำสัตว์ออกจากวัฏฏะ ชื่อว่า “นิยยานียะ” โดยการทำ “นี” ให้เป็นเสียงสั้น และทำ “ยะ” ให้เป็น “กะ” จึงกล่าวว่า “นิยยานิกะ” หรือธรรมที่มีปกติกระทำซึ่งการนำออก ชื่อว่า “นิยยานิกะ”. เพราะไม่มีสิ่งอื่นที่ควรยิ่งกว่าที่แสดงไว้ ธรรมทั้งหลายที่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าที่กำลังแสดงอยู่นั่นแหละ ควรยิ่งกว่า จึงกล่าวว่า “อัตตานัง” (ตน). คำว่า “ราคาทีนัง” หมายถึง กิเลส ๑๐ ประการมีราคะเป็นต้น หรืออกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการที่แน่นอนทั้งหมด. สัตว์ทั้งหลายที่ถูกกิเลสเหล่านั้น ซึ่งยังทุกข์มีประการต่างๆ ให้เกิดขึ้น ครอบงำแล้ว ย่อมร้องไห้ แม้ไม่ร้องไห้ ก็เพราะเป็นเหตุแห่งการร้องไห้. แต่เพราะกล่าวว่า “สรณะ” (มีรณะ) โดยความเป็นธรรมอันเดียวกับการละ เพราะฉะนั้น จึงพึงทราบว่า ด้วยคำว่า “ราคาทีนัง” นี้ ย่อมถือเอาเฉพาะราคะ โทสะ โมหะ เท่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง ศัพท์ว่า “รณะ” พึงทราบว่าใช้ในความหมายของธุลีมีราคะเป็นต้น หรือ “รณะ” คือ การรบ, และอกุศลเสนามีอาทิว่า “กามเป็นเสนาที่หนึ่งของท่าน” (สุ. นิ. ๔๓๘; มหานิ. ๒๘, ๖๘, ๑๔๙; จูฬนิ. นันทมาณวกปุจฉานิเทศ ๔๗) เป็นต้น ย่อมถูกเรียกว่า “สรณะ” เพราะเป็นสิ่งที่ควรชนะด้วยการรบด้วยอริยมรรค และเพราะเป็นการรบ. แต่ในอรณวิภังคสูตร (ม. นิ. ๓.๓๒๓ เป็นต้น) กามสุขัลลิกานุโยคเป็นต้น ซึ่งเป็นมิจฉาปฏิปทา มีทุกข์ มีความเบียดเบียน มีความคับแค้น มีความเร่าร้อน ย่อมถูกเรียกว่า “สรณะ” เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ความเป็นรณะของทุกข์เป็นต้น และความเป็นสรณะของอกุศลทั้งหลายที่มีสภาพยังทุกข์เหล่านั้นให้เกิดขึ้น.

ปิฏฺฐิทุกา สมตฺตา.

ปิฏฐิทุกะ จบแล้ว.

สุตฺตนฺติกทุกมาติกาปทวณฺณนา

อธิบายบทมาติกาในสุตตันติกทุกะ.

๑๐๑-๑๐๘. วิชฺชาราสนฺโตคธธมฺมา [Pg.56] วิชฺชาสภาคตาย ตเทกเทเส วิชฺชาโกฏฺฐาเส วตฺตนฺตีติ วุตฺตา. วชิรสฺส ยตฺถ ตํ ปตติ, ตตฺถ อเภชฺชํ นาม กิญฺจิ มณิปาสาณาทิ นตฺถิ, น จ เตน คมนมคฺโค วิรุหติ, เอวเมว อรหตฺตมคฺเคน ยตฺถ โส อุปฺปชฺชติ, ตสฺมึ สนฺตาเน อเภชฺโช กิเลโส นาม นตฺถิ, น จ ภินฺโน ปุน วิรุหตีติ วชิรุปมตา เวทิตพฺพา. ตทุปจาเรน พาลา ยถา ‘‘มญฺจา โฆสนฺตี’’ติ. กณฺหาภิชาตีติ อปายา วุจฺจนฺติ มนุสฺเสสุ จ โทภคฺคิยํ. ตปนสฺส วา ทุกฺขสฺส หิตาติ ตปนิยา.

๑๐๑-๑๐๘. ธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในกองแห่งวิชชา ย่อมเป็นไปในส่วนหนึ่งแห่งวิชชานั้น ในส่วนแห่งวิชชา เพราะมีความเป็นส่วนแห่งวิชชา ดังนี้ ได้กล่าวไว้แล้ว. พึงทราบว่า อุปมาด้วยเพชร คือ เพชรนั้นตกไปในที่ใด สิ่งใดๆ มีแก้วมณีและหินเป็นต้น ที่ไม่แตก ไม่มีในที่นั้น และทางที่เพชรนั้นไปก็ไม่ถูกขัดขวาง ฉันใด อรหัตตมรรคเกิดขึ้นในสันดานใด กิเลสที่ไม่อาจทำลายได้ ไม่มีในสันดานนั้น และกิเลสที่ถูกทำลายแล้วก็ไม่เกิดขึ้นอีก ฉันนั้น. ด้วยอุปจาระนั้น คนพาลย่อมกล่าวว่า “เตียงร้อง” ฉันใด. คำว่า “กัณหาภิชาติ” หมายถึง อบาย และความอับโชคในหมู่มนุษย์. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่เกื้อกูลแก่ความเร่าร้อน หรือแก่ทุกข์ ชื่อว่า “ตปนียะ”.

ทาสาทีสุปิ สิริวฑฺฒกาทิสทฺทา วิย อตถตฺตา วจนมตฺตเมว อธิการํ กตฺวา ปวตฺตา อธิวจนา. ยสฺมา ปน อธิวจนนิรุตฺติปญฺญตฺติปทานิ สมานตฺถานิ, สพฺพญฺจ วจนํ อธิวจนาทิภาวํ ภชติ, ตสฺมา เตสุปิ วจนวิเสเสสุ วิเสเสน ปวตฺเตหิ อธิวจนาทิสทฺเทหิ สพฺพานิ วจนานิ อตฺถปฺปกาสนสามญฺเญน วุตฺตานีติ เอเตนาธิปฺปาเยน อยํ อตฺถโยชนา กตาติ เวทิตพฺพา. อถ วา อธิ-สทฺโท อุปริภาเค, อุปริ วจนํ อธิวจนํ. กสฺส อุปริ? ปกาเสตพฺพสฺส อตฺถสฺสาติ วิทิโตวายมตฺโถ. อธีนํ วา วจนํ อธิวจนํ. เกน อธีนํ? อตฺเถน. ตถา ตํตํอตฺถปฺปกาสเน นิจฺฉิตํ, นิยตํ วา วจนํ นิรุตฺติ. ปถวีธาตุปุริสาทิตํตํปกาเรน ญาปนโต ปญฺญตฺตีติ เอวํ อธิวจนาทิปทานํ สพฺพวจเนสุ ปวตฺติ เวทิตพฺพา. อญฺญถา สิริวฑฺฒกธนวฑฺฒกปฺปการานเมว อภิลาปานํ อธิวจนตา, อภิสงฺขโรนฺตีติ เอวํปการานเมว นิทฺธารณวจนานํ นิรุตฺติตา, ตกฺโก วิตกฺโกติ เอวํปการานเมว เอกเมวตฺถํ เตน เตน ปกาเรน ญาเปนฺตานํ ปญฺญตฺติตา จ อาปชฺเชยฺยาติ.

แม้ในพวกทาสเป็นต้น คำว่า “สิริวัฑฒกะ” (ผู้เจริญด้วยสิริ) เป็นต้น ก็เป็นอธิวจนะ (คำเรียก) ที่ใช้ไปโดยถือเอาเพียงคำพูดเท่านั้นเป็นใหญ่ เพราะไม่ใช่เป็นอย่างนั้นจริง (คือไม่ใช่ผู้เจริญด้วยสิริจริง) แต่เพราะบทว่า อธิวจนะ นิรุตติ และปัญญัติ มีความหมายเสมอกัน และคำพูดทั้งปวงย่อมถึงความเป็นอธิวจนะเป็นต้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า อรรถโยชนา (การประกอบความหมาย) นี้ ท่านทำไว้ด้วยอัธยาศัยนี้ว่า แม้ในคำพูดเหล่านั้น คำพูดทั้งปวงก็ถูกกล่าวโดยความเป็นเครื่องประกาศอรรถโดยทั่วไป ด้วยคำว่า อธิวจนะเป็นต้น ที่ใช้ไปโดยพิเศษในคำพูดพิเศษเหล่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง อธิศัพท์ (คำว่า อธิ) อยู่ในส่วนเบื้องบน คำพูดที่อยู่เบื้องบน ชื่อว่า อธิวจนะ. เบื้องบนของอะไร? เบื้องบนของอรรถที่พึงประกาศ ดังนี้ ความหมายนี้เป็นที่รู้กันแล้ว. หรือว่า คำพูดที่ขึ้นอยู่ ชื่อว่า อธิวจนะ. ขึ้นอยู่ด้วยอะไร? ด้วยอรรถ. อนึ่ง คำพูดที่แน่นอน หรือที่กำหนดไว้ในการประกาศอรรถนั้นๆ ชื่อว่า นิรุตติ. เพราะการให้รู้ด้วยอาการนั้นๆ เช่น ธาตุดิน บุรุษ เป็นต้น ชื่อว่า ปัญญัติ. พึงทราบว่า การใช้ไปแห่งบทว่า อธิวจนะเป็นต้น ในคำพูดทั้งปวงเป็นอย่างนี้. มิฉะนั้นแล้ว ความเป็นอธิวจนะก็จะพึงมีแก่คำพูดชนิดที่ว่า สิริวัฑฒกะ (ผู้เจริญด้วยสิริ) ธนวัฑฒกะ (ผู้เจริญด้วยทรัพย์) เป็นต้น เท่านั้น, ความเป็นนิรุตติก็จะพึงมีแก่คำพูดที่กำหนดแน่นอนชนิดที่ว่า “อภิสังขรณ์” (ปรุงแต่ง) เป็นต้น เท่านั้น, และความเป็นปัญญัติก็จะพึงมีแก่คำพูดที่ให้รู้ความหมายอย่างเดียวกันด้วยอาการนั้นๆ ชนิดที่ว่า “ตักกะ (ตรึก) คือ วิตักกะ (ความตรึก)” เป็นต้น เท่านั้น.

๑๐๙-๑๑๘. ผสฺโส เวทนาติ สพฺพทาปิ อรูปธมฺมานํ ผสฺสาทินามกตฺตา ปถวิยาทีนํ เกสกุมฺภาทินามนฺตราปตฺติ วิย นามนฺตรานาปชฺชนโต จ สทา อตฺตนาว กตนามตาย จตุกฺขนฺธนิพฺพานานิ นามกรณฏฺเฐน นามํ. นมนํ อวินาภาวโต อารมฺมณาภิมุขตา, นมนเหตุภูตตา นามนํ. อถ วา อธิวจนสมฺผสฺโส วิย อธิวจนํ นามมนฺตเรน เย อนุปจิตโพธิสมฺภารานํ คหณํ น คจฺฉนฺติ, เต นามายตฺตคฺคหณา นามํ. รูปํ ปน วินาปิ นามสาธนํ อตฺตโน รุปฺปนสภาเวน คหณํ อุปยาตีติ รูปํ.

๑๐๙-๑๑๘. ผัสสะ เวทนา เป็นต้น ชื่อว่า นาม เพราะธรรมอันไม่มีรูปทั้งหลายมีผัสสะเป็นต้น ย่อมมีชื่ออยู่เสมอ และเพราะไม่ถึงซึ่งชื่ออื่น เหมือนการถึงชื่ออื่นของปฐวีธาตุเป็นต้นว่า ผม หม้อ เป็นต้น และเพราะนามทั้งหลายมีขันธ์ 4 และนิพพาน ย่อมมีชื่อที่ตนเองทำไว้เสมอ ด้วยอรรถว่า เป็นเครื่องกระทำชื่อ. การน้อมไป คือ การมุ่งตรงต่ออารมณ์ เพราะความเป็นของไม่พรากจากกัน, ความเป็นเหตุแห่งการน้อมไป ชื่อว่า นามนะ. อีกอย่างหนึ่ง อธิวจนะ (คำเรียก) เหมือนอธิวจนสัมผัส (สัมผัสทางคำเรียก) ชนเหล่าใดผู้ยังไม่สั่งสมโพธิสมภาร ย่อมไม่ถึงการกำหนดรู้ได้ด้วยนาม (ชื่อ) ชนเหล่านั้นมีการกำหนดรู้ขึ้นอยู่กับนาม เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า นาม. ส่วนรูปนั้น แม้ไม่มีเครื่องกระทำนาม ก็ย่อมถึงการกำหนดรู้ได้ด้วยสภาพที่แตกสลายของตนเอง เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า รูป.

๑๑๙-๑๒๓. อิโต [Pg.57] ปุพฺเพ ปริกมฺมํ ปวตฺตํ, อิโต ปรํ ภวงฺคํ, มชฺเฌ สมาปตฺตีติ เอวํ สมาปตฺตีนํ อปฺปนาปริจฺเฉทปญฺญา สมาปตฺติกุสลตา. วุฏฺฐาเน กุสลภาโว ปุพฺเพ วุฏฺฐาเน ปริจฺเฉทกรณญาณํ. ลกฺขณาทิวเสน อนิจฺจาทิวเสน จ มนสิ กรณํ มนสิกาโร.

๑๑๙-๑๒๓. ก่อนหน้านี้ ปริกรรม (การเตรียม) ย่อมเป็นไป, หลังจากนี้ ภวังค์ (จิตที่ดำรงภพ) ย่อมเป็นไป, ตรงกลางคือ สมาบัติ (การเข้าถึงฌาน) ดังนี้ ปัญญาที่กำหนดรู้การเข้าถึงฌาน (อัปปนา) ของสมาบัติทั้งหลาย ชื่อว่า สมาบัติกุสลตา (ความฉลาดในสมาบัติ). ความเป็นผู้ฉลาดในการออกจากฌาน คือ ญาณที่กระทำการกำหนดรู้ในการออกจากฌานก่อน. การกระทำไว้ในใจโดยเป็นลักษณะเป็นต้น และโดยเป็นอนิจจะ (ไม่เที่ยง) เป็นต้น ชื่อว่า มนสิการ.

๑๒๔-๑๓๔. สุจิสีลตา โสรจฺจํ. สา หิ โสภนกมฺมรตตาติ. สมฺโมทกสฺส, สมฺโมทโก วา มุทุภาโว สมฺโมทกมุทุภาโว, สณฺหวาจตา. ‘‘อคุตฺตทฺวารตา’’ติ วุตฺเต เกสุ ทฺวาเรสูติ น ปญฺญายตีติ ‘‘อินฺทฺริเยสู’’ติ วุตฺตํ. สมฺปชานาตีติ สมฺปชาโน, ตสฺส ภาโว สมฺปชญฺญํ. ตทปิ ญาณํ ยสฺมา สมฺปชานาติ, ตสฺมา ‘‘สมฺปชานาตีติ สมฺปชญฺญ’’นฺติ อาห. อปฺปฏิสงฺขาเน นิมิตฺเต วิสเย วา. วีริยสีเสนาติ วีริยปาโมกฺเขน. อุปฺปนฺนํ พลนฺติ วีริโยปตฺถมฺเภน หิ กุสลภาวนา พลวตี ถิรา อุปฺปชฺชตีติ ตถา อุปฺปนฺนา พลวตี กุสลภาวนา พลวนฺโต สตฺต โพชฺฌงฺคาติปิ วุจฺจนฺติ. กสิณนิมิตฺตํ วิย สญฺญาณํ วิย สวิคฺคหํ วิย จ สุฏฺฐุ อุปลกฺเขตพฺพาการํ ‘‘นิมิตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. สมโถ จ เอวํ อากาโรติ ‘‘นิมิตฺต’’นฺติ วุตฺโต. ตถา หิ โส ปจฺจเวกฺขนฺเตน ปจฺจเวกฺขณโต คยฺหตีติ. อุทฺธจฺจมิว จิตฺตํ น วิกฺขิปตีติ, วิกฺเขปปฏิกฺเขโป วา อวิกฺเขโป.

๑๒๔-๑๓๔. ความมีศีลบริสุทธิ์ คือ โสรัจจะ (ความเสงี่ยม) เพราะโสรัจจะนั้นแล เป็นความยินดีในการงานอันดีงาม. ความอ่อนโยนที่ยังความยินดีให้เกิด หรือความอ่อนโยนที่ยังความยินดีให้เกิด ชื่อว่า สัมโมทกมุทุภาวะ (ความอ่อนโยนที่ยังความยินดีให้เกิด), คือ วาจาอ่อนหวาน. เมื่อกล่าวว่า “ความไม่คุ้มครองทวาร” ย่อมไม่ปรากฏว่า ในทวารไหน? เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ในอินทรีย์ทั้งหลาย”. ผู้รู้พร้อม ชื่อว่า สัมปชัญญะ, ภาวะของผู้รู้พร้อม ชื่อว่า สัมปชัญญะ. แม้ญาณนั้น เพราะรู้พร้อม เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “รู้พร้อม ชื่อว่า สัมปชัญญะ”. ในนิมิตหรืออารมณ์ที่ไม่ได้พิจารณา. ด้วยศีรษะแห่งวิริยะ คือ ด้วยวิริยะเป็นประธาน. ชื่อว่า กำลังที่เกิดขึ้น เพราะการเจริญกุศลที่เข้มแข็งและมั่นคง ย่อมเกิดขึ้นด้วยการอุปถัมภ์ของวิริยะ เพราะฉะนั้น การเจริญกุศลที่เข้มแข็งที่เกิดขึ้นอย่างนั้น จึงเรียกว่า โพชฌงค์ 7 ที่มีกำลัง. อาการที่พึงกำหนดรู้ได้ดี เหมือนกสิณนิมิต เหมือนเครื่องหมาย เหมือนรูปกาย ชื่อว่า นิมิต. สมถะก็มีอาการอย่างนี้ จึงเรียกว่า นิมิต. เพราะสมถะนั้น ย่อมถูกผู้พิจารณาจับได้ด้วยการพิจารณา. จิตไม่ฟุ้งซ่านเหมือนอุทธัจจะ (ความฟุ้งซ่าน), หรือการห้ามความฟุ้งซ่าน ชื่อว่า อวิกเขปะ (ความไม่ฟุ้งซ่าน).

๑๓๕-๑๔๒. สีลเมว ปุนปฺปุนํ อาเสวิยมานํ โลกิยํ โลกุตฺตรมฺปิ สีลํ ปริปูเรตีติ ‘‘สีลปริปูรณโต’’ติ วุตฺตํ. สีลสฺส สมฺปทาติ การณสีลมฺปิ ผลสีลมฺปิ สมฺปนฺนสมุทายสฺส เอกเทสวเสน วุตฺตํ. อถ วา ‘‘กตเม จ ถปติ อกุสลา สีลา? อกุสลํ กายกมฺมํ อกุสลํ วจีกมฺมํ ปาปโก อาชีโว’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๖๔) วุตฺตตฺตา สพฺพมฺปิ กุสลากุสลํ ‘‘สีล’’นฺติ คเหตฺวา ตตฺถ กุสลสีลํ นิทฺธาเรตฺวา ‘‘สีลสมฺปทา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ ทิฏฺฐิสมฺปทาปิ เวทิตพฺพา.

๑๓๕-๑๔๒. ศีลนั่นแหละ เมื่อเสพอยู่บ่อยๆ ย่อมยังศีลทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระให้บริบูรณ์ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะความบริบูรณ์แห่งศีล”. ความถึงพร้อมแห่งศีล คือ ศีลที่เป็นเหตุและศีลที่เป็นผล ก็ถูกกล่าวโดยส่วนหนึ่งของหมู่ที่ถึงพร้อม. อีกอย่างหนึ่ง เพราะมีการกล่าวไว้ว่า “คฤหบดี ศีลอกุศลเป็นไฉน? อกุศลกรรมทางกาย อกุศลกรรมทางวาจา อาชีวะชั่ว” (ม.อุ. 2.264) จึงถือเอาทั้งกุศลและอกุศลทั้งหมดว่า “ศีล” แล้วกำหนดเอาเฉพาะกุศลศีลในนั้น จึงกล่าวว่า “สีลสัมปทา” (ความถึงพร้อมแห่งศีล). พึงทราบว่า ทิฏฐิสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งทิฏฐิ) ก็เป็นอย่างนี้.

ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ โข ปน ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธานนฺติ กมฺมสฺสกตญาณาทิสงฺขาตา ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ เจวาติ ปฏิปาฏิยา ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ โข ปนาติ จ ปททฺวยสฺส สมานตฺตา ปญฺญา. ยถาทิฏฺฐิสฺสาติ นิพฺพตฺติตปฺปการทิฏฺฐิสฺส นิพฺพตฺเตตพฺพปธานานุรูปทิฏฺฐิสฺส วา ยถาทิฏฺฐิปวตฺตกิริยสฺส วา. สํเวโคติ สโหตฺตปฺปํ ญาณํ, โอตฺตปฺปเมว วา. สมตฺตํ ตุสฺสนํ ติตฺติ [Pg.58] สนฺตุฏฺฐิ, นตฺถิ เอตสฺส สนฺตุฏฺฐีติ อสนฺตุฏฺฐิ, อสนฺตุฏฺฐิสฺส ภาโว อสนฺตุฏฺฐิตา. วีริยปฺปวาเห ปวตฺตมาเน อนฺตรา เอว ปฏิคมนํ นิวตฺตนํ ปฏิวานํ, ตํ อสฺส อตฺถีติ ปฏิวานี, น ปฏิวานี อปฺปฏิวานี, ตสฺส ภาโว อปฺปฏิวานิตา. วิมุจฺจนํ นาม อารมฺมเณ อธิมุตฺตตา กิเลเสหิ สพฺพสงฺขาเรหิ จ นิสฺสฏตา จ. ปฏิสนฺธิวเสนาติ กิเลสานํ ตํตํมคฺควชฺฌานํ อุปฺปนฺนมคฺเค ขนฺธสนฺตาเน ปุน สํทหนวเสน. อนุปฺปาทภูเตติ ตํตํผเล. อนุปฺปาทปริโยสาเนติ อนุปฺปาทกโร มคฺโค อนุปฺปาโท, ตสฺส ปริโยสาเน.

อนึ่ง ทิฏฐิวิสุทธิ (ความบริสุทธิ์แห่งทิฏฐิ) เป็นประธานของผู้มีทิฏฐิอย่างนั้น คือ ทิฏฐิวิสุทธิที่นับเนื่องด้วยกัมมัสสกตาญาณ (ญาณว่าสัตว์มีกรรมเป็นของตน) เป็นต้น และบททั้งสองคือ “ทิฏฐิวิสุทธิ” และ “ทิฏฐิวิสุทธิแล” มีความหมายเสมอกันโดยลำดับ จึงเป็นปัญญา. คำว่า “ของผู้มีทิฏฐิอย่างนั้น” คือ ของผู้มีทิฏฐิที่เกิดขึ้นแล้วอย่างนั้น หรือของผู้มีทิฏฐิที่สมควรแก่ประธานที่พึงให้เกิดขึ้น หรือของผู้มีการกระทำที่ดำเนินไปตามทิฏฐิ. สังเวคะ (ความสลดใจ) คือ ญาณที่ประกอบด้วยโอตตัปปะ (ความละอายต่อบาป) หรือโอตตัปปะนั่นเอง. ความยินดี ความอิ่ม ความพอใจที่สมบูรณ์ ชื่อว่า สันตุฏฐิ (ความสันโดษ), ความไม่สันโดษ เพราะไม่มีความสันโดษนี้ ชื่อว่า อสันตุฏฐิ (ความไม่สันโดษ), ภาวะของความไม่สันโดษ ชื่อว่า อสันตุฏฐิตา (ความเป็นผู้ไม่สันโดษ). การถอยกลับ การหยุดยั้งในระหว่างที่กระแสแห่งวิริยะกำลังดำเนินไป ชื่อว่า ปฏิวานะ (การถอยกลับ), ผู้มีการถอยกลับนั้น ชื่อว่า ปฏิวานี, ผู้ไม่ถอยกลับ ชื่อว่า อัปปฏิวานี, ภาวะของผู้ไม่ถอยกลับ ชื่อว่า อัปปฏิวานิตา (ความเป็นผู้ไม่ถอยกลับ). วิมุจจนะ (ความหลุดพ้น) คือ ความน้อมใจไปในอารมณ์ และความหลุดพ้นจากกิเลสและสังขารทั้งปวง. โดยความเป็นปฏิสนธิ คือ โดยการเชื่อมต่อกิเลสที่พึงละด้วยมรรคต่างๆ เข้ากับขันธสันดานอีกครั้งในมรรคที่เกิดขึ้นแล้ว. คำว่า “เป็นผู้ไม่เกิดขึ้น” คือ ในผลนั้นๆ. คำว่า “ในที่สุดแห่งความไม่เกิดขึ้น” คือ มรรคที่กระทำความไม่เกิดขึ้น ชื่อว่า อนุปปาทะ (ความไม่เกิดขึ้น), ในที่สุดแห่งอนุปปาทะนั้น.

สุตฺตนฺติกทุกมาติกาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายบทมาติกาหมวด 2 แห่งสุตตันตะ จบแล้ว.

ทุกมาติกาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายบทมาติกาหมวด 2 จบแล้ว.

กามาวจรกุสลปทภาชนียวณฺณนา

คำอธิบายการจำแนกบทกุศลในกามภูมิ.

๑. ‘‘เย วา ปน…เป… อรูปิโน ธมฺมา’’ติ อิทํ ‘‘ผสฺโส โหตี’’ติ เอวมาทิกํ วิย น วิสุํ ‘‘เตปิ โหนฺตี’’ติ โหติ-สทฺเทน สมฺพนฺธํ กตฺวา วุตฺตํ, อุทฺทิฏฺฐาวเสเส จ ปน คเหตฺวา ‘‘อิเม ธมฺมา กุสลา’’ติ อปฺเปตุํ วุตฺตนฺติ อปฺปนาย อวโรธิตํ. เอวญฺจ กตฺวา นิทฺเทเสปิ เอตสฺส ปทภาชนียํ น วุตฺตนฺติ. สรูเปน ปน อทสฺสิตตฺตา ‘‘อตฺถี’’ติ วตฺวา ทุติเยน โหติ-สทฺเทน สมฺพนฺโธ นิทฺเทโส จ น กโต, สงฺเขเปน ปน อุทฺทิสิตฺวา สงฺเขเปเนว เย วา ปน ธมฺมา นิทฺทิฏฺฐาติ เอตสฺส ธมฺมสฺส อุทฺเทเส อวโรโธ ยุตฺโต. ธมฺมนิทฺเทเส จ นิทฺเทสาวสาเน วุตฺตสฺสาติ.

๑. คำว่า "เย วา ปน...เป... อรูปิโน ธัมมา" นี้ ไม่ได้ตรัสไว้โดยแยกต่างหากว่า "ธรรมเหล่านั้นก็มี" (เตปิ โหนติ) โดยทำความสัมพันธ์กับ "โหติ-สัททะ" (คำว่า โหติ) เหมือนคำว่า "ผัสโส โหติ" (ผัสสะย่อมมี) เป็นต้น แต่ทรงรวบรวมธรรมที่เหลือจากที่ระบุไว้แล้ว (คือ เย วา ปน) เข้าไว้ด้วยกัน เพื่อให้จบลงว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล" (อิเม ธัมมา กุสลา) จึงถูกรวมเข้าไว้ในการสรุป (อัปปนา) ด้วยเหตุนี้ ในนิเทศจึงไม่ได้ตรัสปทภาชนีย์ของบทนี้ไว้ แต่เพราะไม่ได้แสดงโดยสภาวะของตน (สรูปะ) จึงไม่ได้ทรงทำความสัมพันธ์กับ "โหติ-สัททะ" ตัวที่สอง และไม่ได้ทรงทำนิเทศโดยละเอียด โดยตรัสว่า "อัตถิ" (มีอยู่) แต่ทรงระบุไว้โดยย่อแล้ว และทรงแสดง "เย วา ปน ธัมมา" โดยย่อแล้ว ดังนั้น การรวมธรรมนี้ไว้ในอุเทศจึงสมควร และการรวมไว้ในธรรมนิเทศที่ตรัสไว้ในตอนท้ายของนิเทศนั้น (เป็นความเห็นของเรา)

ปุจฺฉาปริจฺเฉทวจเนเนว ปุจฺฉาภาเว วิญฺญาเต ปุจฺฉาวิเสสญาปนตฺถํ อาห ‘‘อยํ กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา’’ติ. ปญฺจวิธา หีติ มหานิทฺเทเส (มหานิ. ๑๕๐; จูฬนิ. ปุณฺณกมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑๒; เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑๘) อาคตา ปุจฺฉา ทสฺเสติ. ลกฺขณนฺติ ญาตุํ อิจฺฉิโต โย โกจิ สภาโว. อญฺญาตนฺติ เยน เกนจิ ญาเณน อญฺญาตภาวํ อาห. อทิฏฺฐนฺติ ทสฺสนภูเตน ญาเณน ปจฺจกฺขํ วิย อทิฏฺฐตํ. อตุลิตนฺติ ‘‘เอตฺตกํ อิท’’นฺติ ตุลาภูตาย ปญฺญาย อตุลิตตํ. อตีริตนฺติ ตีรณภูตาย ปญฺญาย อกตญาณกิริยาสมาปนตํ. อวิภูตนฺติ ญาณสฺส อปากฏภาวํ[Pg.59]. อวิภาวิตนฺติ ญาเณน อปากฏีกตภาวํ. อทิฏฺฐํ โชตียติ เอตายาติ อทิฏฺฐโชตนา. อนุมติยา ปุจฺฉา อนุมติปุจฺฉา. ‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว’’ติอาทิปุจฺฉาย หิ ‘‘กา ตุมฺหากํ อนุมตี’’ติ อนุมติ ปุจฺฉิตา โหติ. กเถตุกมฺยตาติ กเถตุกมฺยตาย.

เมื่อทราบความเป็นคำถามด้วยคำระบุขอบเขตของคำถาม (ปุจฉาปริจเฉท) แล้ว เพื่อให้ทราบความพิเศษของคำถาม จึงตรัสว่า "นี่คือ กเถตุกัมยตาปุจฉา" (คำถามที่ประสงค์จะแสดง) ด้วยบทว่า "ปัญจวิธา หิ" ทรงแสดงคำถามที่มาในมหานิเทศ "ลักษณะ" คือ สภาวะใดๆ ที่ประสงค์จะรู้ ด้วยบทว่า "อัญญาตะ" ตรัสถึงความเป็นสภาพที่ยังไม่ถูกรู้ด้วยญาณใดๆ ด้วยบทว่า "อทิฏฐะ" ตรัสถึงความเป็นสภาพที่ยังไม่ถูกเห็นด้วยญาณที่เป็นเครื่องเห็นประดุจการเห็นต่อหน้า (ปัจจักษ์) ด้วยบทว่า "อตุลิตะ" ตรัสถึงความเป็นสภาพที่ยังไม่ถูกชั่ง (พิจารณา) ด้วยปัญญาที่เป็นประดุจตราชูว่า "สิ่งนี้มีประมาณเท่านี้" ด้วยบทว่า "อตีริตะ" ตรัสถึงความเป็นสภาพที่ยังไม่ทำให้การทำกิจของญาณที่เป็นเครื่องวินิจฉัยสำเร็จลง ด้วยบทว่า "อวิภูตะ" ตรัสถึงความไม่ปรากฏชัดแก่ญาณ ด้วยบทว่า "อวิภาวิตะ" ตรัสถึงความเป็นสภาพที่ยังไม่ถูกทำให้ปรากฏชัดด้วยญาณ "อทิฏฐโชตนา" คือ คำถามที่ทำให้สภาพที่ยังไม่ถูกเห็นปรากฏขึ้น "อนุมติปุจฉา" คือ คำถามเพื่อขอความเห็น เพราะในคำถามว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน" เป็นต้น ทรงถามความเห็นว่า "ความเห็นของพวกเธอเป็นอย่างไร" "กเถตุกัมยตา" คือ ด้วยความประสงค์จะแสดง

ปเภทโต ธมฺมานํ เทสนนฺติ มาติกาเทสนํ อาห. ตตฺถ หิ ปุรโต กุสลาทิเก ปเภเท วตฺวา ปจฺฉโต ธมฺมา วุตฺตาติ ‘‘ปเภทวนฺตทสฺสนตฺถ’’นฺติ นิทฺเทสํ อาห. อิทํ วุตฺตํ โหติ – มาติกาย สวิเสสนา ธมฺมา วุตฺตา, เต จ วิเสสิตพฺพตฺตา ปธานา, ปธานญฺจ อิติกตฺตพฺพตาย ยุชฺชตีติ ธมฺมานเมว ปธานานํ ปุจฺฉิตพฺพตา วิสฺสชฺชิตพฺพตา จ โหติ, ตสฺมา เต ปุจฺฉิตพฺเพ ทสฺเสตุํ ‘‘กตเม ธมฺมา’’ติ วุตฺตํ, เต ปน วิเสสวนฺโต ปุจฺฉิตาติ ทสฺเสตุํ ปุน ‘‘กุสลา’’ติ วุตฺตนฺติ เอวํ ปเภทวนฺตทสฺสนตฺถํ อยํ ปทานุกฺกโม กโตติ. ‘‘อิเม ธมฺมา กุสลา’’ติ วิสฺสชฺชเนปิ เอวเมว โยชนา กาตพฺพา. ‘‘ปเภทโต ธมฺมานํ เทสนํ ทีเปตฺวา’’ติ เอตสฺส อตฺถํ วิวริตุํ ‘‘อิมสฺมิญฺหี’’ติอาทิมาห. อเนกปฺปเภทา เทเสตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. ตสฺมาติ อโวหารเทสนโต ธมฺมานเมว เทเสตพฺพตฺตา เตสญฺจ ฆนวินิพฺโภคปฏิสมฺภิทาญาณาวหนโต ปเภทวนฺตานํ เทเสตพฺพตฺตา ‘‘กุสลา…เป… ทีเปตฺวา’’ติ เอเตน สมฺพนฺโธ. เอวเมว หิ ยถาวุตฺตทีปนสฺส เหตุํ สการณํ ปกาเสตุํ ปุน ‘‘ธมฺมาเยวา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ. ธมฺมาติ สามญฺญมตฺตวจเนน สมูหาทิฆนวเสน เอกตฺตคฺคหณํ โหตีติ เอกตฺตวินิพฺโภคกรณํ ฆนวินิพฺโภคญาณํ อาวหติ ปเภทเทสนา, ตถา กุสลาทิธมฺมานํ อพฺยากตาทิอตฺถานญฺจ ทีปนโต ธมฺมปฏิสมฺภิทาทิญาณญฺจ อาวหติ. ‘‘ปเภทวนฺตทสฺสนตฺถ’’นฺติ เอตํ วิวริตุํ ‘‘อิทานิ เย เตนา’’ติอาทิมาห. ปเภท…เป… ยุชฺชติ อิติกตฺตพฺพตายุตฺตสฺส วิเสสนตฺตา. อถ วา อุทฺเทโส ธมฺมปฺปธาโน, ปุจฺฉา สํสยิตปฺปธานา, น จ ธมฺมภาโว สํสยิโต, กุสลาทิเภโท ปน สํสยิโตติ นิจฺฉิตสํสยิตวเสนายํ ปทานุกฺกโม กโต.

ด้วยคำว่า "การแสดงธรรมโดยประเภท" (ปเภทโต ธัมมานัง เทสนา) จึงตรัสถึงมาติกาเทศนา เพราะในมาติกาเทศนานั้น ทรงแสดงประเภทมีกุศลเป็นต้นไว้ข้างหน้า แล้วจึงตรัสคำว่า "ธัมมา" ไว้ข้างหลัง ด้วยบทว่า "เพื่อแสดงธรรมที่มีประเภท" (ปเภทวันตทัสสนัตถัง) จึงตรัสถึงนิเทศ (หรือปทภาชนีย์) อธิบายว่า ในมาติกาได้ตรัสธรรมที่มีวิเสสนะ (บทขยาย) ไว้ ธรรมเหล่านั้นเป็นประธานเพราะเป็นวิเสสยะ (บทที่ถูกขยาย) และธรรมที่เป็นประธานย่อมสมควรแก่ความเป็นสิ่งที่ควรทำอย่างนี้ (อิติกัตตัพพตา - คือการถามและการตอบ) ดังนั้น ความเป็นสิ่งที่ควรถูกถามและควรถูกตอบจึงมีแก่ธรรมที่เป็นประธานเท่านั้น เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงธรรมที่ควรถูกถามเหล่านั้น จึงตรัสว่า "กตเม ธัมมา" แต่เพื่อแสดงว่าธรรมเหล่านั้นที่มีวิเสสนะถูกถาม จึงตรัสซ้ำว่า "กุสลา" ลำดับบทนี้จึงถูกจัดทำขึ้นเพื่อแสดงธรรมที่มีประเภทด้วยประการฉะนี้ แม้ในการตอบว่า "อิเม ธัมมา กุสลา" ก็พึงทำการประกอบ (โยชนา) เช่นเดียวกัน เพื่ออธิบายความหมายของบทว่า "แสดงการแสดงธรรมโดยประเภท..." จึงตรัสคำว่า "อิมัสสมิญหิ" เป็นต้น มีความสัมพันธ์ว่า "ธรรมมีประเภทมากมายควรถูกแสดง" เพราะฉะนั้น จึงมีความสัมพันธ์กับบทว่า "กุสลา...เป... ทีเปตวา" เพราะเป็นการแสดงที่ไม่ใช่โวหารเทศนา (ไม่ใช่สุตตันตเทศนา) และเพราะธรรม (ปรมัตถ์) เท่านั้นที่ควรถูกแสดง และเพราะธรรมเหล่านั้นนำมาซึ่งฆนวินิพโภคญาณและปฏิสัมภิทาญาณ จึงควรแสดงธรรมที่มีประเภท เพื่อแสดงเหตุพร้อมด้วยปัจจัยของการแสดงตามที่กล่าวมาแล้ว จึงตรัสซ้ำว่า "ธัมมา เอว" เป็นต้น ด้วยคำว่า "ธัมมา" ซึ่งเป็นเพียงคำสามัญ ย่อมมีการยึดถือความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันด้วยอำนาจแห่งความหนาแน่นมีกลุ่มก้อน (สมูหฆนะ) เป็นต้น ดังนั้น การแสดงประเภทจึงนำมาซึ่งฆนวินิพโภคญาณซึ่งเป็นการทำลายความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน อีกทั้งยังนำมาซึ่งธรรมปฏิสัมภิทาญาณเป็นต้น เพราะเป็นการแสดงธรรมมีกุศลเป็นต้น (เหตุ) และอรรถมีอัพยากฤตเป็นต้น (ผล) เพื่ออธิบายบทว่า "เพื่อแสดงธรรมที่มีประเภท" จึงตรัสคำว่า "อิทานิ เย เตน" เป็นต้น เพราะความเป็นวิเสสนะของธรรมที่สมควรแก่ความเป็นสิ่งที่ควรทำอย่างนี้ เมื่อแสดงธรรมที่มีประเภทไว้ก่อน หรือเมื่อแสดงประเภทในภายหลัง ย่อมสมควร อีกนัยหนึ่ง อุเทศ (มาติกา) มีธรรมเป็นประธาน ปัญหา (คำถาม) มีสิ่งที่สงสัยเป็นประธาน และความเป็นธรรมไม่เป็นที่สงสัย แต่ประเภทมีกุศลเป็นต้นเป็นที่สงสัย ลำดับบทนี้จึงถูกจัดทำขึ้นด้วยอำนาจแห่งสิ่งที่ตัดสินแล้ว (ธรรม) และสิ่งที่สงสัย (กุศลเป็นต้น)

เอตฺถาติ เอตสฺมึ วจเน. กิมตฺถมาห ภควาติ ตํ ทสฺเสตุํ อาห ‘‘สมเย นิทฺทิสิ จิตฺต’’นฺติ. ปริโยสาเนติ สมเย จิตฺตนิทฺเทสสฺส ‘‘ยสฺมึ…เป… อารพฺภา’’ติ เอตสฺส ปริโยสาเน. ตสฺมึ สมเยติ ตสฺมึ จิตฺตุปฺปาทสมเย[Pg.60]. จิตฺเตน สมยํ นิยเมตฺวาน อถ ปจฺฉา โพเธตุนฺติ สมฺพนฺโธ. วิชฺชมาเนปิ โภชนคมนาทิสมยนานตฺเต สมวายาทินานตฺเต จ ยถาวุตฺตจิตฺตนิยมิตา วิเสสิตา อญฺญสฺมึ สมเย ยถาธิปฺเปตานํ ผสฺสาทีนํ อภาวา จิตฺตนิยมิเต สมเย ผสฺสาทโย โพเธตุํ วิเสสนเมว ตาว จิตฺตํ ทสฺเสตุํ สมเย จิตฺตํ นิทฺทิสีติ อตฺโถ. วิเสสิตพฺโพปิ หิ สมโย อตฺตโน อุปการตฺถํ วิเสสนภาวํ อาปชฺชติ, วิเสสนภูตญฺจ จิตฺตํ ตทุปการตฺถํ วิเสสิตพฺพภาวนฺติ. สนฺตติฆนาทีนํ อยํ วิเสโส – ปุริมปจฺฉิมานํ นิรนฺตรตาย เอกีภูตานมิว ปวตฺติ สนฺตติฆนตา, ตถา ผสฺสาทีนํ เอกสมูหวเสน ทุพฺพิญฺเญยฺยกิจฺจเภทวเสน เอการมฺมณตาวเสน จ เอกีภูตานมิว ปวตฺติ สมูหาทิฆนตาติ.

คำว่า "เอตถะ" คือ ในพระดำรัสนี้ เพื่อแสดงว่าพระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ยัสสมิง สะมะเย..." ด้วยวัตถุประสงค์ใด จึงตรัสว่า "ทรงแสดงจิตในสมัย" (สะมะเย นิททิสิ จิตตัง) "ปริโยสาเน" คือ ในตอนท้ายของนิเทศแห่งจิตในสมัยว่า "ยัสสมิง...เป... อารัพภา" "ตัสสมิง สะมะเย" คือ ในสมัยที่จิตเกิดขึ้นนั้น มีความสัมพันธ์ว่า "กำหนดสมัยด้วยจิตแล้ว เพื่อให้ทราบในภายหลัง" แม้จะมีความต่างกันของสมัยมีการกินและการไปเป็นต้น และความต่างกันของสมวายะ (การประชุมกันของเหตุปัจจัย) เป็นต้น แต่เพราะไม่มีธรรมมีผัสสะเป็นต้นตามที่ประสงค์ในสมัยอื่นนอกจากสมัยที่ถูกกำหนดด้วยจิตตามที่กล่าวมา เพื่อให้ทราบธรรมมีผัสสะเป็นต้นในสมัยที่ถูกกำหนดด้วยจิตนั้น จึงทรงแสดงจิตซึ่งเป็นเพียงวิเสสนะก่อน เพื่อแสดงจิตในสมัย (ที่เป็นวิเสสยะ) อธิบายว่า แม้สมัยที่เป็นวิเสสยะ (บทที่ถูกขยาย) ก็ถึงความเป็นวิเสสนะ (บทขยาย) เพื่อประโยชน์แก่ตน และจิตที่เป็นวิเสสนะ ก็ถึงความเป็นวิเสสยะ เพื่อประโยชน์แก่สมัยนั้น ความต่างกันของสันตติฆนะเป็นต้นนี้คือ การเกิดขึ้นของจิตดวงก่อนและดวงหลังที่ไม่มีระหว่างคั่นประดุจเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เรียกว่า สันตติฆนะ อีกทั้งการเกิดขึ้นของธรรมมีผัสสะเป็นต้น โดยความเป็นกลุ่มก้อนเดียวกัน โดยความต่างแห่งกิจที่รู้ได้ยาก และโดยความเป็นอารมณ์เดียวกัน ประดุจเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เรียกว่า สมูหาทิฆนะ

กาลญฺจ สมยญฺจาติ ยุตฺตกาลญฺจ ปจฺจยสามคฺคิญฺจ. ขโณติ โอกาโส. ตถาคตุปฺปาทาทิโก หิ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส โอกาโส ตปฺปจฺจยปฏิลาภเหตุตฺตา. ขโณ เอว จ สมโย. โย ‘‘ขโณ’’ติ จ ‘‘สมโย’’ติ จ วุจฺจติ, โส เอโกวาติ อตฺโถ. มหาสมโยติ มหาสมูโห. สมโยปิ โขติ สิกฺขาปริปูรณสฺส เหตุปิ. สมยปฺปวาทเกติ ทิฏฺฐิปฺปวาทเก. ตตฺถ หิ นิสินฺนา ติตฺถิยา อตฺตโน อตฺตโน สมยํ ปวทนฺตีติ. อตฺถาภิสมยาติ หิตปฏิลาภา. อภิสเมตพฺโพติ อภิสมโย, อภิสมโย อตฺโถ อภิสมยฏฺโฐติ ปีฬนาทีนิ อภิสมิตพฺพภาเวน เอกีภาวํ อุปเนตฺวา วุตฺตานิ, อภิสมยสฺส วา ปฏิเวธสฺส วิสยภูโต อตฺโถ อภิสมยฏฺโฐติ ตาเนว ตถา เอกตฺเตน วุตฺตานิ. ตตฺถ ปีฬนํ ทุกฺขสจฺจสฺส ตํสมงฺคิโน หึ สนํ อวิปฺผาริกตากรณํ. สนฺตาโป ทุกฺขทุกฺขตาทิภาเวน สนฺตาปนํ ปริทหนํ.

"กาลและสมยะ" หมายถึง เวลาที่เหมาะสมและความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัย "ขณะ" หมายถึง โอกาส จริงอยู่ การอุบัติขึ้นของพระตถาคตเป็นต้น เป็นโอกาสแห่งมรรคพรหมจรรย์ เพราะเป็นเหตุแห่งการได้ซึ่งปัจจัยนั้น ขณะนั่นเองชื่อว่าสมยะ โอกาสใดที่เรียกว่า "ขณะ" และเรียกว่า "สมยะ" โอกาสนั้นเป็นอันเดียวกัน นี้เป็นอรรถ "มหาสมยะ" หมายถึง หมู่ใหญ่ "สมยะ" ก็เป็นเหตุแห่งการบำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์ด้วย "สมยัปปวาทกะ" หมายถึง ในที่ที่กล่าวซึ่งทิฏฐิ (ความเห็น) โดยต่าง ๆ จริงอยู่ พวกเดียรถีย์ที่นั่งอยู่ในอารามของมัลลิกา ย่อมกล่าวซึ่งทิฏฐิของตน ๆ โดยต่าง ๆ "อัตถาภิสมัย" หมายถึง เพราะได้ซึ่งประโยชน์ "อภิสมัย" คือสิ่งที่พึงแทงตลอด อภิสมัยอรรถคืออรรถที่พึงแทงตลอด เช่น ปีฬนะ (การบีบคั้น) เป็นต้น ซึ่งกล่าวไว้โดยนำเข้าสู่ความเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นสภาพที่พึงแทงตลอด หรืออภิสมัยอรรถคืออรรถที่เป็นอารมณ์แห่งญาณที่แทงตลอด อรรถเหล่านั้นนั่นแลกล่าวไว้ด้วยความเป็นอันเดียวกันอย่างนั้น ในอรรถเหล่านั้น "ปีฬนะ" คือการเบียดเบียนผู้ประกอบด้วยทุกขสัจ และการกระทำซึ่งความเป็นสภาพที่ไม่แผ่ไป "สันตาปะ" คือการยังให้เร่าร้อนอย่างแรงและการเผารอบด้วยความเป็นทุกขทุกขตาเป็นต้น

‘‘อิธา’’ติ วจนํ อกุสเลสุ อพฺยากเตสุ จ เกสุจิ ขณสฺส อสมฺภวโต. นนุ กุสลานญฺจ นวเมน ขเณน วินา อุปฺปตฺติ โหตีติ? โน น โหติ, น ปน นวโม เอว ขโณ, จตุจกฺกานิปิ ขโณติ วุตฺตานิ. สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทน อตฺตสมฺมาปณิธิขณมนฺตเรน นตฺถิ กุสลสฺส อุปฺปตฺตีติ ขโณ อิธ คหิโต. อินฺทฺริยวิสยมนสิการาธีนํ วิญฺญาณนฺติ เอวมาทิ สาธารณผลํ ทฏฺฐพฺพํ. นวโมติ อฏฺฐกฺขเณ อุปาทาย วุตฺตํ. จตุจกฺกํ วตฺตตีติ ปุน ปติรูปเทสวาสาทิสมฺปตฺติ จตุจกฺกํ วิปริวตฺตตีติ [Pg.61] อตฺโถ. โอกาสภูตานีติ อตฺตโน นิพฺพตฺติยา ‘‘อิทานิ อุปฺปชฺชนฺตุ กุสลานี’’ติ อนุมติทานํ วิย ภูตานิ.

คำว่า "ในที่นี้" (อิทะ) เพราะขณะไม่พึงมีในอกุศลและอัพยากฤตบางอย่าง กุศลย่อมเกิดขึ้นได้โดยปราศจากขณะที่ ๙ มิใช่หรือ? ไม่ใช่ว่าจะไม่เกิดขึ้น แต่ขณะไม่ใช่เพียงขณะที่ ๙ เท่านั้น แม้จักร ๔ อย่างก็ถูกเรียกว่าขณะ ด้วยการกำหนดที่สุดทั้งหมด การเกิดขึ้นแห่งกุศลย่อมไม่มีเว้นขณะแห่งอัตตสัมมาปณิธิ เพราะเหตุนั้น ขณะจึงถูกถือเอาในที่นี้ พึงเห็นวิญญาณอันมีอินทรีย์ อารมณ์ มนสิการเป็นต้นเป็นของอาศัย เป็นผลร่วมกันอย่างนี้เป็นต้น คำว่า "ที่ ๙" กล่าวไว้โดยอ้างอิงอักขณะ ๘ "จักร ๔ ย่อมหมุนไป" หมายถึง อีกครั้งหนึ่ง จักร ๔ แห่งสมบัติคือการอยู่ในปฏิรูปประเทศเป็นต้น ย่อมหมุนเวียนไป "เป็นโอกาส" หมายถึง เป็นประดุจการอนุญาตเพื่อการเกิดขึ้นของตนว่า "บัดนี้ กุศลทั้งหลายจงเกิดขึ้นเถิด"

จิตฺตกาโลติ ธมฺเมเนว สตา กาโล วิเสสิโต, น ตสฺส ปวตฺติตฺถ ปวตฺติสฺสติ ปวตฺตตีติ เอเตน อวตฺถาวิเสเสน, นาปิ ตสฺส วิชานนกิจฺเจน, ตสฺมา เอวํวิเธ ธมฺเม อุปาทาย ปญฺญตฺโตติ วุตฺโต. กมปฺปวตฺตา วิเสสา เอว ปฏิปาฏีติ พีชภาโว จ ปฏิปาฏีติ วตฺตุมรหตีติ อิมินาธิปฺปาเยน ‘‘พีชกาโลติ ธมฺมปฏิปาฏึ อุปาทาย ปญฺญตฺโต’’ติ อาห. ธมฺมปฏิปาฏึ วาติ อฏฺฐกลาปธมฺเม สนฺธายาห. สญฺจิตา วิย คยฺหมานกาลา เอว กาลสญฺจโย, ยถา วา ตถา วา กาโลติ เอกํ สภาวํ คเหตฺวา อภินิเวสํ กโรนฺตสฺส ตทภินิเวสนิเสธนตฺถํ ‘‘โส ปเนส สภาวโต อวิชฺชมานตฺตา ปญฺญตฺติมตฺตโก’’ติ อาห. ญตฺวา วิญฺเญยฺโยติ สมฺพนฺโธ. อิตโร ปน เหตูติ เอส สมโย ปจฺจโยว วิญฺเญยฺโย. เอตฺถาติ เอตสฺมึ อธิกาเร น เหตุเหตุ สาธารณเหตุ จาติ อตฺโถ. สมวาโย ปจฺจยสามคฺคี, เหตุ ปน เอเกโก ปจฺจโยติ อยเมเตสํ วิเสโส เวทิตพฺโพ. จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อเนกปจฺจยทสฺสเนน ตํตํทฺวาริกานํ กุสลานญฺจ ตปฺปจฺจยตํ ทสฺเสติ.

ในบทว่า "จิตตกาล" กาลถูกทำให้พิเศษด้วยธรรมคือจิตที่ปรากฏอยู่เท่านั้น ไม่ได้ถูกทำให้พิเศษด้วยลักษณะพิเศษแห่งภาวะของจิตนั้นว่า "เคยเกิดขึ้นแล้ว" "จักเกิดขึ้น" "กำลังเกิดขึ้น" และไม่ได้ถูกทำให้พิเศษด้วยกิจคือการรู้ของจิตนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "บัญญัติไว้โดยอ้างอิงธรรมที่มีลักษณะเช่นนี้" ลักษณะพิเศษที่เกิดขึ้นตามลำดับนั่นเองเป็นลำดับ ด้วยอัธยาศัยนี้ว่า "ความเป็นเมล็ดพืชก็ควรกล่าวว่าเป็นลำดับ" จึงกล่าวว่า "พืชกาลบัญญัติไว้โดยอ้างอิงธรรมปฏิปาฏิ" คำว่า "ธรรมปฏิปาฏิ" กล่าวไว้โดยอ้างอิงอัฏฐกะกะลาปธรรม กาลที่ถูกถือเอาประดุจถูกรวมกันนั่นเองชื่อว่ากาลสัญจยะ เพื่อห้ามความยึดมั่นของผู้กระทำอภินิเวสโดยถือเอาสภาวะอันหนึ่งว่า "กาล" ไม่ว่าจะเป็นอย่างไรก็ตาม จึงกล่าวว่า "แต่กาลนั้นเป็นเพียงบัญญัติ เพราะไม่มีอยู่โดยสภาวะ" "รู้แล้วพึงรู้" นี้เป็นความสัมพันธ์แห่งบท แต่สมยะนี้คือเหตุอื่น พึงรู้ว่าเป็นปัจจัยเท่านั้น ในที่นี้ (ในการแสดงอรรถแห่งสมยะนี้) ไม่ใช่เหตุที่เป็นเหตุและสาธารณเหตุ นี้เป็นอรรถ สมวายะคือความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัย แต่เหตุคือปัจจัยแต่ละอย่าง ความพิเศษของสมวายะและเหตุเหล่านั้น พึงทราบ ด้วยการแสดงปัจจัยหลายอย่างของจักขุวิญญาณเป็นต้น ย่อมแสดงความเป็นปัจจัยของกุศลที่เกิดในทวารนั้น ๆ

ปริคฺคโห กโต อฏฺฐกถาจริเยหิ. เอกการณวาโทติ ปกติการณวาโท, อิสฺสรการณวาโท วา. อญฺญมญฺญาเปกฺโขติ อวยวานํ อญฺญมญฺญาเปกฺขตาย สมุทาโย วุตฺโต. อเปกฺขา จ ยาว สหายการณสมาคโม น โหติ, ตาว ผลสฺส อนิปฺผาทนํ สมาคเม นิปฺผาทนสมตฺถสฺส นิปฺผาทนญฺจ. สมาคโม จ เยสุ ยุชฺชมาเนสุ นิพฺยาปาเรสุปิ ผลสฺส ปวตฺติ, เตสํ สพฺภาโวติ.

การถือเอาถูกกระทำโดยพระอรรถกถาจารย์ "เอกการณวาทะ" หมายถึง วาทะที่ถือว่าปรกติเป็นเหตุ หรือวาทะที่ถือว่าพระอิศวรเป็นเหตุ "อัญญมัญญเปกขะ" หมายถึง หมู่ถูกกล่าวไว้ด้วยความเป็นสภาพที่ส่วนประกอบทั้งหลายอาศัยซึ่งกันและกัน และอเปกขาคือตราบใดที่การรวมกันของเหตุที่เป็นสหายยังไม่เกิดขึ้น ตราบนั้นการยังผลให้เกิดขึ้นไม่ได้ และการยังผลให้เกิดขึ้นได้ของเหตุส่วนประกอบที่สามารถยังผลให้เกิดขึ้นได้เมื่อมีการรวมกัน และสมาคมคือความเป็นสภาพที่มีอยู่จริงของเหตุเหล่านั้น เมื่อเหตุเหล่านั้นประกอบกัน แม้จะไม่มีการกระทำเพื่อยังผลให้เกิด ผลก็ย่อมเกิดขึ้น

อสามคฺคี…เป… ปตฺติโตติ จกฺขุรูปาโลกมนสิการานํ อสมเวตานํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส อเหตุภาเว สติ สมเวตานญฺจ ตํสภาวาวินิวตฺติโต เหตุภาวานาปตฺติโตติ อตฺโถ. น หิ สภาวนฺตรํ อญฺเญน สหิตํ สภาวนฺตรํ โหตีติ. เอกสฺมินฺติ อนฺธสเต เอเกกสฺมึ อนฺเธติ อธิปฺปาโย. อญฺญถา ยถารุตวเสน อตฺเถ คยฺหมาเน เอกสฺส อนฺธสฺส ทสฺสนาสมตฺถตา สพฺเพสมฺปิ น โหติ, นาปิ เอกสฺส อสมตฺถตาย สพฺเพสมฺปิ อสมตฺถตา วุตฺตา, กินฺตุ สพฺเพสํ วิสุํ อสมตฺถตาย เอวาติ อุปมาวจนํ น ยุชฺเชยฺย, นาปิ อุปโมปมิตพฺพสมฺพนฺโธ. น [Pg.62] หิ อุปมิตพฺเพสุ จกฺขาทีสุ เอกสฺส อสมตฺถตาย สพฺเพสมฺปิ อสมตฺถตา วุตฺตา, กินฺตุ สพฺเพสํ วิสุํ อสมตฺถตาย สหิตานํ อสมตฺถตาติ. อนฺธสตํ ปสฺสตีติ จ อนฺธสตํ สหิตํ ปสฺสตีติ อธิปฺปาโย อญฺญถา วุตฺตนเยน อุปมิตพฺพาสมานตาปตฺติโต. สาธา…เป… ฐิตภาโวติ เยสุ วิชฺชมาเนสุ ผลปฺปวตฺติ เตสํ สโมธาเน, ยถา ปวตฺตมาเนสุ เตสุ ผลปฺปวตฺติ, ตถา ปวตฺติมาห. น เยสํ เกสญฺจิ อเนเกสํ สโมธานมตฺตํ สามคฺคี. น หิ สทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพสโมธานํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส, กฏฺฐกปาลปาสาณสโมธานํ วา โสตวิญฺญาณสฺส เหตูติ. ตนฺติ ตํ ทสฺสนํ. อสา…เป… สิทฺโธติ นายมตฺโถ สาเธตพฺโพ วิสุํ อเหตูนํ จกฺขาทีนํ สหิตานํ เหตุภาวสฺส ปจฺจกฺขสิทฺธตฺตาติ อตฺโถ. น หิ ปจฺจกฺขสิทฺเธ ยุตฺติมคฺคนํ ยุตฺตนฺติ.

ในบทว่า "อสามัคคี...ถึงแล้ว" หมายถึง เมื่อจักขุปสาท รูป แสงสว่าง มนสิการ ที่ไม่พร้อมเพรียงกัน ไม่เป็นเหตุแห่งจักขุวิญญาณ และเพราะไม่กลับจากสภาพที่ไม่เป็นเหตุนั้นของสิ่งที่พร้อมเพรียงกัน จึงไม่ถึงความเป็นเหตุ นี้เป็นอรรถ จริงอยู่ สภาวะอื่นที่ประกอบกับสภาวะอื่น ย่อมไม่เป็นสภาวะอื่น ในบทว่า "ในคนตาบอดร้อยคน คนตาบอดแต่ละคน" นี้เป็นอัธยาศัยของพระอรรถกถาจารย์ หากถือเอาอรรถตามที่กล่าวไว้โดยตรง การไม่สามารถเห็นของคนตาบอดคนเดียว ย่อมไม่เป็นของคนตาบอดทั้งหมด และไม่ได้กล่าวถึงการไม่สามารถเห็นของคนตาบอดทั้งหมดด้วยการไม่สามารถเห็นของคนตาบอดคนเดียว แต่เพราะการไม่สามารถเห็นของแต่ละคนต่างหากนั่นเอง คำอุปมานั้นย่อมไม่สมควร และความสัมพันธ์ระหว่างอุปมาและอุปไมยก็ไม่เกิดขึ้น จริงอยู่ ในอุปไมยคือจักขุเป็นต้น ไม่ได้กล่าวถึงการไม่สามารถยังจักขุวิญญาณให้เกิดขึ้นได้ของธรรมทั้งหมดด้วยการไม่สามารถยังจักขุวิญญาณให้เกิดขึ้นได้ของธรรมแต่ละอย่าง แต่กล่าวถึงการไม่สามารถยังจักขุวิญญาณให้เกิดขึ้นได้ของธรรมที่ประกอบกันด้วยการไม่สามารถยังจักขุวิญญาณให้เกิดขึ้นได้ของจักขุเป็นต้นทั้งหมดต่างหาก และในบทว่า "คนตาบอดร้อยคนย่อมเห็น" นี้เป็นอัธยาศัยว่า "คนตาบอดร้อยคนรวมกันย่อมไม่เห็น" หากเป็นอย่างอื่น ย่อมถึงความเป็นสภาพที่ไม่เหมือนกับอุปไมยด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว ในบทว่า "สาธา...ฐิตภาโว" หมายถึง การเกิดขึ้นของผลเมื่อเหตุเหล่านั้นมีอยู่ ในการรวมกันของเหตุเหล่านั้น สังคหกาจารย์กล่าวถึงการเกิดขึ้นอย่างนั้น เมื่อเหตุเหล่านั้นดำเนินไป ผลย่อมเกิดขึ้น การรวมกันของปัจจัยหลายอย่างที่ไม่จำกัด ไม่ใช่สามัคคี จริงอยู่ การรวมกันของสัททารมณ์ คันธารมณ์ รสารมณ์ โผฏฐัพพารมณ์ ย่อมไม่เป็นเหตุแห่งจักขุวิญญาณ หรือการรวมกันของท่อนไม้ เศษหม้อ หิน ย่อมไม่เป็นเหตุแห่งโสตวิญญาณ บทว่า "ตํ" คือการเห็นนั้น ในบทว่า "อสา...สำเร็จแล้ว" อรรถนี้ไม่พึงทำให้สำเร็จด้วยเหตุผล เพราะความเป็นเหตุของจักขุเป็นต้นที่ไม่เป็นเหตุต่างหาก แต่เมื่อประกอบกันแล้ว เป็นสิ่งที่สำเร็จด้วยประจักษ์ นี้เป็นอรรถ จริงอยู่ การแสวงหาเหตุผลในสิ่งที่สำเร็จด้วยประจักษ์ ย่อมไม่สมควร

มนุสฺสตฺตาทีนํ ขณาวยวานํ สามคฺคี ขณสามคฺคี, ตํ วินา โส นวมจกฺกสมฺปตฺติสงฺขาโต ขโณ นตฺถิ. สา เอว หิ ขณสามคฺคี โส ขโณติ อตฺโถ. ขณ…เป… ทีเปติ อตฺตโน ทุลฺลภตายาติ อตฺโถ. ขณตฺโถ วา สมยสทฺโท ขณสงฺขาโต สมโยติ วุตฺโต. โส ยสฺมึ ทุลฺลเภ ขเณ สตีติ อิมสฺสตฺถสฺส วิภาวนวเสน ตทายตฺตาย กุสลุปฺปตฺติยา ทุลฺลภภาวํ ทีเปติ. เอเตนุปาเยน สมวาย…เป… วุตฺตึ ทีเปตีติ เอตฺถ อิโต ปเรสุ จ โยชนา ตสฺส ตสฺส ตํตํทีปเน กาตพฺพา.

การรวมกันของส่วนประกอบแห่งขณะมีมนุสสัตตะเป็นต้น เรียกว่า ขณสามัคคี (ความพร้อมเพรียงแห่งขณะ) ปราศจากขณสามัคคีนั้น ขณะที่เรียกว่าความถึงพร้อมแห่งจักร ๔ อันเป็นขณะที่ ๙ ย่อมไม่มี แท้จริง ขณสามัคคีนั้นนั่นแหละ คือขณะนั้น ดังนี้เป็นอรรถ บทว่า ขณ...เป...ย่อมแสดงความเป็นของที่หาได้ยากของตน ดังนี้เป็นอรรถ หรือว่า สมยศัพท์ที่มีความหมายว่าขณะ ถูกกล่าวว่า สมยะที่ชื่อว่าขณะ สมยศัพท์นั้น ย่อมแสดงความเป็นของที่หาได้ยากแห่งการเกิดขึ้นของกุศลที่อาศัยขณะนั้น ด้วยอำนาจการทำให้แจ่มแจ้งซึ่งอรรถนี้ว่า 'เมื่อขณะที่หาได้ยากนั้นมีอยู่' ด้วยอุบายนี้ การประกอบความในบทว่า 'ย่อมแสดงความเป็นไป...เป...ด้วยสมวายะ' และในบทที่เหลือจากนี้ พึงกระทำในการแสดงอรรถพิเศษนั้นๆ ของสมยะนั้นๆ

ตสฺส ปุริสสฺสาติ ‘‘เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว จตฺตาโร ทฬฺหธมฺมา ธนุคฺคหา สิกฺขิตา กตหตฺถา กตุปาสนา จตุทฺทิสา ฐิตา อสฺสุ, อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย ‘อหํ อิเมสํ…เป… กตุปาสนานํ กณฺเฑ ขิตฺเต ขิตฺเต อปฺปติฏฺฐิเต ปถวิยํ คเหตฺวา อาหริสฺสามี’’’ติ (สํ. นิ. ๒.๒๒๘) เอวํ วุตฺตชวนปุริสสฺส. ตาว ปริตฺตโกติ คมนสฺสาทานํ เทวปุตฺตานํ เหฏฺฐุปริยาเยน ปฏิมุขํ ธาวนฺตานํ สิรสิ ปาเท จ พทฺธขุรธาราสนฺนิปาตโต จ ปริตฺตตโร กาโล. กาลสงฺขาโต สมโย จิตฺตปริจฺฉินฺโน วุจฺจมาโน เตเนว ปริจฺเฉทกจิตฺเตน ‘‘เอวํ ปริตฺโต อห’’นฺติ อตฺตโน ปริตฺตตํ ทีเปติ. ยถา จาหํ, เอวํ สพฺโพ กุสลจิตฺตปฺปวตฺติกาโลติ ตสฺส ปริตฺตตํ ทีเปติ. สทฺทสฺส ทีปนา วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพา.

บทว่า ตัสสะ ปุริสัสสะ (ของบุรุษนั้น) หมายถึงบุรุษผู้รวดเร็วตามที่ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนายธนูผู้มีธนูอันมั่นคง ๔ คน ผู้ฝึกหัดมาดีแล้ว ผู้เชี่ยวชาญมือ ผู้ผ่านการฝึกซ้อมมาแล้ว ยืนอยู่ในทิศทั้ง ๔ ลำดับนั้น มีบุรุษคนหนึ่งมากล่าวว่า เราจักรับลูกศรที่นายธนูผู้มีธนูอันมั่นคง...เป...ผู้ผ่านการฝึกซ้อมมาแล้วเหล่านี้ ยิงไปแล้วๆ ก่อนที่จะตกถึงพื้นดิน แล้วนำมาให้' (สํ. นิ. 2.228) กาลนั้นสั้นยิ่งกว่ากาลที่คมมีดโกนซึ่งผูกไว้ที่ศีรษะและเท้าของเหล่าเทพบุตรผู้ยินดีในการวิ่ง ผู้วิ่งสวนทางกันโดยสลับล่างบนมาบรรจบกัน สมยะที่ชื่อว่ากาลซึ่งถูกกำหนดด้วยจิต เมื่อถูกกล่าวอยู่ ย่อมแสดงความสั้นของตนด้วยจิตที่เป็นตัวกำหนดนั้นเองว่า 'เราสั้นเพียงเท่านี้' และย่อมแสดงความสั้นของกาลนั้นว่า 'เราสั้นฉันใด กาลแห่งการเป็นไปของกุศลจิตทั้งหมดก็สั้นฉันนั้น' การแสดงความหมายของศัพท์พึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้ว

ปกติวาทีนํ [Pg.63] มหโต วิย อณุวาทีนํ ทฺวิอณุกสฺส วิย จ เอกสฺเสว. เหตุ…เป… วุตฺติตํ ทีเปตีติ ปจฺจยายตฺตวุตฺติทีปนโต ตปฺปรภาวา เหตุสงฺขาตสฺส ปรายตฺตวุตฺติทีปนตา วุตฺตา. สติ ปน ปจฺจยายตฺตภาเว ปจฺจยสามคฺคีอายตฺตตา สมวายสงฺขาเตน ทีปิยตีติ อตปฺปรภาวโต ตสฺส ตํทีปนตา น วุตฺตา. อเนน สมเยน กตฺตุภูเตน, อเนน สมเยน วา กรณภูเตน ภควตา ปฏิเสธิโตติ อตฺโถ. เอส นโย ปุริมาสุ ทีปนาสุ.

เหมือนกับมหา (สติปัญญา) ของพวกปรกติวาที และเหมือนกับทวิอณุกะของพวกอณุวาที ซึ่งเป็นสิ่งเดียวเท่านั้น บทว่า เหตุ...เป...ย่อมแสดงความเป็นไปนั้น เพราะการแสดงความเป็นไปที่อาศัยปัจจัย และเพราะความเป็นผู้ยิ่งใหญ่ (มีความสำคัญยิ่ง) ในการแสดงความเป็นไปที่อาศัยปัจจัยนั้น จึงกล่าวถึงการแสดงความเป็นไปที่อาศัยปัจจัยอื่นของสมยะที่ชื่อว่าเหตุ แต่เมื่อความเป็นไปที่อาศัยปัจจัยมีอยู่ ความเป็นไปที่อาศัยความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัย ย่อมถูกแสดงด้วยสมยะที่ชื่อว่าสมวายะ เพราะเหตุนั้น การแสดงความเป็นไปที่อาศัยปัจจัยอื่นนั้นของสมยะนั้นจึงไม่ถูกกล่าว เพราะความเป็นผู้ไม่ยิ่งใหญ่ (ไม่มีความสำคัญยิ่ง) ในการแสดงนั้น ด้วยสมยะนี้ที่เป็นกัตตุการก หรือด้วยสมยะนี้ที่เป็นกรณการก พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามแล้ว ดังนี้เป็นอรรถ นัยนี้พึงทราบในคำอธิบายก่อนๆ

อธิกรณวเสนาติ อาธารวเสน. เอตฺถาติ กาลสมูหสงฺขาเต สมเย คหิเตติ อตฺโถ. กาโลปิ หิ จิตฺตปริจฺฉินฺโน สภาวโต อวิชฺชมาโนปิ อาธารภาเวเนว สญฺญาโต ‘‘อธิกรณ’’นฺติ วุตฺโต ตํขณปฺปวตฺตานํ ตโต ปุพฺเพ ปรโต จ อภาวา. ภาโวติ กิริยา. กิริยาย กิริยนฺตรลกฺขณํ ภาเวนภาวลกฺขณํ. ยถา คาวีสุ ทุยฺหมานาสุ คโต, ทุทฺธาสุ อาคโตติ โทหนกิริยา คมนกิริยาย ลกฺขณํ โหติ, เอวมิหาปิ ‘‘ยสฺมึ สมเย ตสฺมึ สมเย’’ติ จ วุตฺเต สตีติ อยมตฺโถ วิญฺญายมาโน เอว โหติ อญฺญกิริยาสมฺพนฺธาภาเวน ปทตฺถสฺส สตฺตาวิรหาภาวโตติ สมยสฺส สตฺตากิริยาย จิตฺตุปฺปาทกิริยา ผสฺสาทิภวนกิริยา จ ลกฺขียตีติ อุภยตฺถ สมยสทฺเท ภุมฺมนิทฺเทโส กโต ลกฺขณภูตภาวยุตฺโตติ.

บทว่า อธิกรณวเสนะ (โดยอำนาจแห่งอธิกรณ์) หมายถึงโดยอำนาจแห่งที่ตั้ง บทว่า เอตถะ (ในที่นี้) หมายถึงเมื่อสมยะที่ชื่อว่ากาลและสมูหะถูกถือเอาแล้ว แท้จริง กาลที่ถูกกำหนดด้วยจิต แม้ไม่มีอยู่โดยสภาวะ ก็ถูกกำหนดว่าเป็นอธิกรณ์ด้วยความเป็นที่ตั้งนั่นเอง เพราะธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในขณะนั้น ย่อมไม่มีก่อนและหลังขณะนั้น บทว่า ภาโว (ความเป็น) คือกิริยา การที่กิริยาหนึ่งเป็นเครื่องหมายของอีกกิริยาหนึ่ง เรียกว่า ภาเวนภาวลักขณะ เหมือนอย่างในตัวอย่างว่า 'เมื่อแม่โคทั้งหลายกำลังถูกรีด เขาก็ไป, เมื่อแม่โคทั้งหลายถูกรีดเสร็จแล้ว เขาก็มา' กิริยาการรีดนมเป็นเครื่องหมายของกิริยาการไป ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น เมื่อกล่าวว่า 'ในสมัยใด ในสมัยนั้น' อรรถว่า 'มีอยู่' (สติ) นี้ ย่อมเป็นที่รู้ได้เอง เพราะไม่มีความเกี่ยวข้องกับกิริยาอื่น และเพราะไม่มีการปราศจากกิริยา 'มีอยู่' (สัตตา) ของเนื้อความแห่งบท ดังนั้น กิริยาการเกิดขึ้นแห่งจิต และกิริยาการเกิดขึ้นแห่งผัสสะเป็นต้น ย่อมถูกหมายรู้ด้วยกิริยา 'มีอยู่' ของสมยะ ดังนั้น การระบุด้วยสัตตมีวิภัตติในสมยศัพท์ทั้งสองแห่ง จึงถูกกระทำโดยประกอบด้วยภาวะที่เป็นเครื่องหมาย

อุทฺทานโตติ อุทฺเทสโต สงฺเขปโต. กิเลสกาโม วตฺถุกามภาวํ ภชนฺโต กามนียวเสน ภชติ, น กามนวเสนาติ กามนวเสน กิเลสกาโม เอว โหติ, น วตฺถุกาโม. ทุวิโธเปโสติ วจเนน ทุวิธสฺสปิ สหิตสฺส อวจรณปฺปเทสํ สงฺคณฺหาติ. เตน วตฺถุกามสฺเสว ปวตฺติเทโส รูปารูปธาตุทฺวยํ อปนีตํ โหติ. นนุ จ ทุวิโธปิ สหิโต รูปารูปธาตูสุ ปวตฺตติ รูปารูปาวจรธมฺมานํ วตฺถุกามตฺตา ตทารมฺมณานํ รูปารูปราคานญฺจ กิเลสกามภาวสิทฺธิโตติ? ตํ น, พหลกิเลสสฺส กามราคสฺส กิเลสกามภาเวน อิธ สงฺคหิตตฺตา. เอวญฺจ กตฺวา รูปารูปธาตูสุ ปวตฺตมาเนสุ กามาวจรธมฺเมสุ นิกนฺติ อิธ น สงฺคหิตา สุขุมตฺตา. ‘‘อุทฺทานโต ทฺเว กามา’’ติ สพฺพกาเม อุทฺทิสิตฺวาปิ หิ ‘‘ทุวิโธเปโส’’ติ เอตฺถ ตเทกเทสภูตา อญฺญมญฺญสหิตตาปริจฺฉินฺนา กามราคตพฺพตฺถุกธมฺมาว สงฺคหิตาติ, นิรวเสโส [Pg.64] วา กิเลสกาโม กามราโค กามตณฺหารูปตณฺหาอรูปตณฺหานิโรธตณฺหาเภโท อิธ ปวตฺตตีติ อนวเสสปฺปวตฺติตํ สนฺธาย ‘‘ทุวิโธเปโส’’ติ วุตฺตํ, วตฺถุกาโมปิ จ อปฺปโก อิธาปิ น วตฺตติ รูปารูปาวจรวิปากมตฺโต, ตถาปิ ปริปุณฺณวตฺถุกามตฺตา กามาวจรธมฺมาว อิธ คหิตา. เอวญฺจ กตฺวา สสตฺถาวจโรปมา ยุตฺตา โหติ. ‘‘รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวตี’’ติ (ธ. ส. ๑๖๓; วิภ. ๖๒๕) เอตฺถ รูปภโว อุตฺตรปทโลปํ กตฺวา ‘‘รูป’’นฺติ วุตฺโต, เอวมิธาปิ อุตฺตรปทโลโป ทฏฺฐพฺโพ. อญฺญถา หิ จิตฺตํ กามาวจราวจรนฺติ วุจฺเจยฺยาติ. อารมฺมณกรณวเสนาติอาทิเก ‘‘กาโม’’ติ สพฺพํ ตณฺหมาห, ตสฺมา ‘‘กามญฺเจสา’’ติอาทิ วุตฺตํ, ‘‘กาเม อวจาเรตีติ กามาวจาร’’นฺติ วตฺตพฺเพ จา-สทฺทสฺส รสฺสตฺตํ กตํ.

บทว่า อุทฺทานโต (โดยอุททาน) หมายถึงโดยอุทเทส โดยสังเขป กิเลสกามเมื่อเข้าถึงความเป็นวัตถุกาม ย่อมเข้าถึงโดยความเป็นสิ่งที่น่าใคร่ ไม่ใช่โดยความเป็นผู้ใคร่ ดังนั้น โดยความเป็นผู้ใคร่ กิเลสกามเท่านั้นย่อมเป็นกาม ไม่ใช่วัตถุกาม ด้วยคำว่า 'ทุวิธเปโส' (กามแม้นี้ก็มี ๒ อย่าง) ย่อมรวบรวมเอาภูมิที่เป็นที่ท่องเที่ยวไปของกามทั้งสองที่ประกอบกัน ด้วยเหตุนั้น ภูมิทั้งสองคือรูปธาตุและอรูปธาตุ ซึ่งเป็นที่เกิดของวัตถุกามเท่านั้น จึงถูกยกเว้น ก็กามทั้งสองที่ประกอบกัน ย่อมเป็นไปในรูปธาตุและอรูปธาตุไม่ใช่หรือ? เพราะรูปาวจรธรรมและอรูปาวจรธรรมเป็นวัตถุกาม และเพราะรูปราคะและอรูปราคะที่มีธรรมเหล่านั้นเป็นอารมณ์ สำเร็จเป็นกิเลสกามไม่ใช่หรือ? ข้อนั้นไม่จริง เพราะกามราคะซึ่งเป็นกิเลสอย่างหยาบ ถูกรวบรวมไว้ในที่นี้โดยความเป็นกิเลสกาม และเมื่อเป็นเช่นนี้ ความยินดีในกามาวจรธรรมที่เกิดขึ้นในรูปธาตุและอรูปธาตุ จึงไม่ถูกรวบรวมไว้ในที่นี้ เพราะมีความละเอียดอ่อน แท้จริง แม้จะกล่าวถึงกามทั้งหมดโดยสังเขปในบทว่า 'อุททานโต ทเว กามา' (กามสองอย่างโดยอุททาน) แต่ในบทว่า 'ทุวิธเปโส' นี้ กามราคะและธรรมที่เป็นวัตถุของกามราคะนั้น ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของกามเหล่านั้น และถูกกำหนดด้วยความเป็นสิ่งที่ประกอบกันและกันเท่านั้น จึงถูกรวบรวมไว้ หรือว่า กิเลสกามที่ไม่มีส่วนเหลือ คือ กามราคะ กามตัณหา รูปตัณหา อรูปตัณหา และนิโรธตัณหา ย่อมเป็นไปในกามภพนี้ ดังนั้น จึงกล่าวคำว่า 'ทุวิธเปโส' โดยมุ่งหมายถึงความเป็นไปโดยไม่เหลือเศษ และวัตถุกามเพียงเล็กน้อย คือ รูปาวจรวิบากและอรูปาวจรวิบาก ก็ไม่เป็นไปในกามภพนี้เช่นกัน ถึงกระนั้น กามาวจรธรรมเท่านั้นก็ถูกรวบรวมไว้ในที่นี้ เพราะความเป็นวัตถุกามที่สมบูรณ์ และเมื่อเป็นเช่นนี้ อุปมาที่เกี่ยวกับเขตของตน (สสัตถาวจโรปมา) จึงเหมาะสม ในบทว่า 'ย่อมเจริญมรรคเพื่อการอุบัติในรูปภพ' (ธ. ส. 163; วิภงฺค. 625) บทว่า รูปภวะ ถูกกล่าวว่า 'รูป' โดยการลบอุตตรบท (บทหลัง) ฉันใด ในที่นี้ก็พึงเห็นการลบอุตตรบทฉันนั้น เพราะถ้าไม่เป็นเช่นนั้น จิตก็จะถูกกล่าวว่า 'กามาวจราวจร' ในบทว่า 'โดยอำนาจแห่งอารมณ์และกรณะ' เป็นต้น ศัพท์ว่า 'กามะ' หมายถึงตัณหาทั้งหมด ดังนั้น จึงกล่าวคำว่า 'กามญฺเจส' เป็นต้น และเมื่อควรกล่าวว่า 'กามาวจร' เพราะ 'ย่อมยังกามให้ท่องเที่ยวไป' ก็ได้มีการทำสระ อา ใน จา-ศัพท์ ให้เป็นรัสสะ

รุฬฺหิสทฺเทนาติ ญาณสมฺปยุตฺเตสุ รุฬฺเหน สทฺเทน, ญาณสมฺปยุตฺเตสุ วา ปวตฺติตฺวา อนวชฺชสุขวิปากตาย ตํสทิเสสุ ญาณวิปฺปยุตฺเตสุ รุฬฺเหน สทฺเทน. อถ วา กิญฺจิ นิมิตฺตํ คเหตฺวา สติปิ อญฺญสฺมึ ตํนิมิตฺตยุตฺเต กิสฺมิญฺจิเทว วิสเย สมฺมุติยา จิรกาลตาวเสน นิมิตฺตวิรเหปิ ปวตฺติ รุฬฺหิ นาม ยถา ‘‘มหิยํ เสตีติ มหึโส, คจฺฉนฺตีติ คาโว’’ติ, เอวํ กุสลสทฺทสฺสปิ รุฬฺหิภาโว เวทิตพฺโพ. ปญฺญานิทฺเทเส ‘‘โกสลฺล’’นฺติ อภิธมฺเม (ธ. ส. ๑๖) วุตฺตํ, ตสฺส จ ภาวา กุสลสทฺทปฺปวตฺตีติ โกสลฺลโยคา กุสลนฺติ อยํ อภิธมฺมปริยาโย โหติ. กุสลนฺติ กุสลภาวํ อาห.

คำว่า "รุฬหีสัททะ" (ศัพท์ที่ใช้โดยรุฬหี) หมายถึง ด้วยศัพท์ที่ปรากฏเด่นชัดในจิตที่เป็นกุศลประกอบด้วยปัญญา หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยศัพท์ที่ถูกนำมาใช้โดยอุปมาในจิตที่ไม่ประกอบด้วยปัญญาซึ่งคล้ายกับจิตประกอบด้วยปัญญา เพราะเป็นผลวิบากที่ไม่มีโทษและเป็นสุข หลังจากที่เกิดขึ้นในจิตประกอบด้วยปัญญาแล้ว อีกนัยหนึ่ง การที่ศัพท์ใดศัพท์หนึ่งเกิดขึ้นโดยอาศัยนิมิต (เหตุแห่งการเกิดของศัพท์) บางอย่าง แล้วแม้ในอรรถอื่นที่ประกอบด้วยนิมิตนั้น หรือแม้ในอรรถเดิมที่ปราศจากนิมิตนั้น ก็ยังคงใช้ศัพท์นั้นได้โดยสมมติเพราะความที่กาลเวลาล่วงเลยไปนาน เรียกว่า "รุฬหี" เช่น "ผู้ที่นอนบนพื้นดิน" จึงเรียกว่า "มหิงสะ" (ควาย) "ผู้ที่ไป" จึงเรียกว่า "คาวะ" (โค) ฉันใด แม้ศัพท์ว่า "กุสละ" ก็พึงทราบว่ามีภาวะเป็นรุฬหีฉันนั้น ในปัญญาณิเทศ พระอภิธรรมได้กล่าวไว้ว่า "โกสัลละ" (ความฉลาด) และเพราะความมีอยู่ของโกสัลละนั้น การเกิดขึ้นของศัพท์ว่า "กุสละ" จึงเป็นไปได้ ดังนั้น "โกสัลละโยคา กุสลัง" (กุศลเพราะประกอบด้วยความฉลาด) นี้เป็นนัยแห่งพระอภิธรรม ศัพท์ว่า "กุสละ" กล่าวถึงภาวะแห่งกุศล.

วิปากาทีนํ อวชฺชปฏิปกฺขตา นตฺถีติ กุสลเมว อนวชฺชลกฺขณํ วุตฺตํ. อนวชฺชลกฺขณเมวาติ สุขวิปากสภาวสฺส ลกฺขณภาวนิวารณตฺถํ อวธารณํ กตํ, ตํนิวารณญฺจ ตสฺส ปจฺจุปฏฺฐานตํ วตฺถุกามตาย กตํ. สมฺปตฺติอตฺเถน รเสน โวทานภาวรสํ. ผลฏฺเฐน ปจฺจุปฏฺฐาเนน อิฏฺฐวิปากปจฺจุปฏฺฐานํ. สภาโว กกฺขฬาทิผุสนาทิโก อสาธารโณ. สามญฺญํ สาธารโณ อนิจฺจาทิสภาโว. อิธ จ กุสลลกฺขณํ สพฺพกุสลสาธารณสภาวตฺตา สามญฺญํ ทฏฺฐพฺพํ, อกุสลาทีหิ อสาธารณตาย สภาโว วา. อุปฏฺฐานากาโรติ คเหตพฺพภาเวน ญาณสฺส อุปฏฺฐหนากาโร. ผลํ ปน อตฺตโน การณํ ปฏิจฺจ ตปฺปฏิพิมฺพภาเวน, ปฏิมุขํ วา อุปฏฺฐาตีติ ปจฺจุปฏฺฐานํ.

เพราะวิบากเป็นต้นไม่มีความเป็นปฏิปักษ์ต่อโทษ จึงกล่าวว่ากุศลเท่านั้นมีลักษณะที่ไม่มีโทษ. การกำหนดด้วยศัพท์ "เอวะ" (เท่านั้น) ในบทว่า "อนวัชชลักขณะเมวะ" (มีลักษณะที่ไม่มีโทษเท่านั้น) นั้น กระทำไปเพื่อห้ามความเป็นลักษณะของภาวะแห่งสุขวิบาก และการห้ามนั้นก็กระทำไปเพราะความประสงค์จะกล่าวถึงความเป็นปัจจุปัฏฐานของสุขวิบากนั้น. ด้วยรสที่มีอรรถว่าความสำเร็จ จึงมีรสคือภาวะแห่งความบริสุทธิ์. ด้วยปัจจุปัฏฐานที่มีอรรถว่าผล จึงมีปัจจุปัฏฐานคืออิฏฐวิบาก (ผลที่น่าปรารถนา). สภาวะคือความแข็งกระด้างเป็นต้น และการสัมผัสเป็นต้น ซึ่งไม่ทั่วไป (กับสิ่งอื่น). สามัญญะคือภาวะที่ไม่เที่ยงเป็นต้น ซึ่งทั่วไป (กับสิ่งอื่น). ในที่นี้ ลักษณะของกุศลพึงเห็นว่าเป็นสามัญญลักษณะ เพราะเป็นสภาวะที่ทั่วไปแก่กุศลทั้งปวง หรือเป็นสภาวลักษณะเพราะไม่ทั่วไปกับอกุศลเป็นต้น. "อุปัฏฐานาการะ" (อาการปรากฏ) คืออาการที่ปรากฏแก่ญาณโดยภาวะที่พึงยึดถือได้. ส่วนผลนั้น เรียกว่า "ปัจจุปัฏฐานะ" เพราะอาศัยเหตุของตนแล้วปรากฏเป็นเงาของเหตุนั้น หรือปรากฏตรงหน้า.

วิชานาตีติ [Pg.65] สญฺญาปญฺญากิจฺจวิสิฏฺฐํ วิสยคฺคหณํ อาห. สพฺพจิตฺตสาธารณตฺตา ยตฺถ ยตฺถ ยถา ยถา อตฺโถ ลพฺภติ, ตตฺถ ตตฺถ ตถา ตถา คเหตพฺโพติ. ยํ อาเสวนปจฺจยภาเวน จิโนติ, ยญฺจ กมฺมุนา อภิสงฺขตตฺตา จิตํ, ตํ ตถา ‘‘จิตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ยํ ปน ตถา น โหติ, ตํ ปริตฺตกิริยทฺวยํ อนฺติมชวนญฺจ ลพฺภมานจินฺตนวิจิตฺตตาทิวเสน ‘‘จิตฺต’’นฺติ เวทิตพฺพํ. หสิตุปฺปาโท ปน อญฺญชวนคติโกว. จิตฺตานํ ปนาติ วิจิตฺรานนฺติ อตฺโถ. ตทนฺโตคธตฺตา หิ สมุทายโวหาเรน อวยโวปิ ‘‘จิตฺต’’นฺติ วุจฺจติ ยถา ปพฺพตนทีสมุทฺทาทิเอกเทเสสุ ทิฏฺเฐสุ ปพฺพตาทโย ทิฏฺฐาติ วุจฺจนฺตีติ. จรณํ นาม คเหตฺวา จริตพฺพจิตฺตปโฏ. รูปานีติ พิมฺพานิ.

บทว่า "วิชานาติ" (ย่อมรู้แจ้ง) กล่าวถึงการรับอารมณ์ที่พิเศษกว่ากิจของสัญญา (การจำได้) และปัญญา (การรู้ชัด). เพราะเป็นธรรมที่ทั่วไปแก่จิตทั้งปวง ในจิตใดๆ อรรถใดๆ พึงได้ด้วยอาการใดๆ ในจิตนั้นๆ อรรถนั้นๆ ก็พึงถือเอาด้วยอาการนั้นๆ. จิตใดที่สั่งสมด้วยอาเสวนปัจจัย (ปัจจัยคือการเสพคุ้น) และวิบากจิตใดที่ถูกกรรมปรุงแต่งแล้ว จิตนั้นเรียกว่า "จิตตะ" (จิต) ด้วยอาการนั้น. ส่วนจิตใดที่ไม่เป็นเช่นนั้น จิตที่เป็นกามาวจรกิริยา ๒ ดวง และชวนะสุดท้าย พึงทราบว่าเป็น "จิตตะ" ด้วยอำนาจแห่งความวิจิตรของการคิดที่พึงได้เป็นต้น. ส่วนหสิตุปปาทจิต (จิตที่ทำให้เกิดการยิ้ม) นั้น มีคติเหมือนชวนะอื่นๆ. บทว่า "จิตตานัง ปะนะ" (ส่วนจิตทั้งหลาย) มีอรรถว่า "วิจิตร" (หลากหลาย). เพราะเป็นส่วนหนึ่งของจิตเหล่านั้น แม้ส่วนย่อยก็เรียกว่า "จิตตะ" ด้วยโวหารรวมกัน เหมือนเมื่อเห็นส่วนหนึ่งของภูเขา แม่น้ำ มหาสมุทรเป็นต้น ก็กล่าวว่า "เห็นภูเขาเป็นต้น" ฉันนั้น. "จะระณะ" (จรณะ) คือแผ่นภาพที่ถือเที่ยวไป. "รูปานิ" (รูปทั้งหลาย) คือภาพ.

อชฺฌตฺติกนฺติ อินฺทฺริยพทฺธํ วทติ. จิตฺตกตเมวาติ จิตฺตสฺส มูลการณตํ สนฺธาย วุตฺตํ. กมฺมสฺส เหตํ จิตฺตํ การณนฺติ. ตํ ปน อตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘กายกมฺมาทิเภท’’นฺติอาทิมาห. ลิงฺคนานตฺตนฺติ สณฺฐานนานตฺตํ, ภินฺนสณฺฐานงฺคปจฺจงฺควโต สรีรสฺส วา นานตฺตํ. โวหารวเสน อิตฺถิปุริสาทิภาเวน โวหริตพฺเพสุ ปตฺถนาวิเสสา อุปฺปชฺชนฺติ, ตโต กมฺมวิเสสา. เอวมิทํ กมฺมนานตฺตํ โวหารนานตฺตโต โหติ. อปา…เป… กาทิตาติ เอวมาทีสุ อาทิ-สทฺเทหิ คติยา อุปปตฺติยา อตฺตภาเว โลกธมฺเมสุ จ นานากรณานิ สุตฺตาคตานิ สงฺคณฺหาติ.

บทว่า "อัชฌัตติกัง" (ภายใน) กล่าวถึงอัตภาพที่ผูกพันด้วยอินทรีย์. บทว่า "จิตตะกะตะเมวะ" (อันจิตกระทำแล้วเท่านั้น) กล่าวโดยอ้างถึงความเป็นมูลเหตุของจิต. เพราะจิตนี้เป็นเหตุของกรรม. เพื่อแสดงอรรถนั้นให้ชัดเจน จึงกล่าวบทว่า "กายกรรมเป็นต้นมีประเภทต่างๆ" เป็นต้น. "ลิงคานานัตตะ" (ความต่างกันแห่งเพศ) คือความต่างกันแห่งสัณฐาน หรือความต่างกันแห่งร่างกายที่มีอวัยวะน้อยใหญ่มีสัณฐานต่างกัน. โดยโวหาร ความปรารถนาพิเศษย่อมเกิดขึ้นในสิ่งที่พึงเรียกขานด้วยโวหารว่าเป็นหญิงเป็นชายเป็นต้น จากนั้นกรรมพิเศษย่อมเกิดขึ้น. ด้วยประการฉะนี้ ความต่างกันแห่งกรรมนี้ย่อมมีได้จากความต่างกันแห่งโวหาร. ในบทว่า "อะปา...เป...กาทิตา" เป็นต้น ด้วยศัพท์ "อาทิ" (เป็นต้น) ทั้งสี่นั้น ย่อมรวบรวมความต่างกันที่มาในพระสูตรในคติ ในอุปบัติ (ภพที่เกิดจากกรรม) ในอัตภาพ และในโลกธรรม.

กมฺมนานตฺตาทิวเสนาติ เอตฺถ กุสลากุสลวเสน กมฺมนานตฺตํ เวทิตพฺพํ. วิสทิสสภาวตา หิ นานตฺตนฺติ. กุสลกมฺมสฺส ทานาทิวเสน กายสุจริตาทิภาเวน จ ปุถุตฺตํ, อกุสลกมฺมสฺส จ มจฺฉริยาทีหิ กายทุจฺจริตาทีหิ จ ปุถุตฺตํ เวทิตพฺพํ. พหุปฺปการตา หิ ปุถุตฺตนฺติ. อนฺนทานาทิวเสน ทานาทีนํ ปาณาติปาตาวิรติอาทิวเสน กายสุจริตาทีนํ อาวาสมจฺฉริยาทิวเสน มจฺฉริยาทีนํ ปาณาติปาตาทิวเสน กายทุจฺจริตาทีนญฺจ ปเภโท เวทิตพฺโพ. เอเกกสฺส หิ ปการสฺส เภโท ปเภโทติ. นานตฺตาทีนํ ววตฺถานํ ตถา ตถา ววตฺถิตตา นิจฺฉิตตา. เอเตนุปาเยน ลิงฺคนานตฺตาทีนิ เวทิตพฺพานิ. กมฺมนานตฺตาทีหิ นิพฺพตฺตานิ หิ ตานีติ.

ในบทว่า "กัมมะนานัตตาทิวเสนะ" (โดยอำนาจแห่งความต่างกันแห่งกรรมเป็นต้น) พึงทราบความต่างกันแห่งกรรมโดยอำนาจแห่งกุศลกรรมและอกุศลกรรม. เพราะความเป็นสภาวะที่ไม่เหมือนกันนั่นแหละคือความต่างกัน. พึงทราบความเป็นพหุ (ความมาก) ของกุศลกรรมโดยอำนาจแห่งทานเป็นต้น และโดยภาวะแห่งกายสุจริตเป็นต้น และพึงทราบความเป็นพหุของอกุศลกรรมโดยอำนาจแห่งมัจฉริยะเป็นต้น และโดยกายทุจริตเป็นต้น. เพราะความเป็นประเภทที่หลากหลายนั่นแหละคือความเป็นพหุ. พึงทราบปเภท (ความแยกย่อย) ของทานเป็นต้นโดยอำนาจแห่งการให้ข้าวเป็นต้น ของกายสุจริตเป็นต้นโดยอำนาจแห่งการงดเว้นจากการฆ่าสัตว์เป็นต้น ของมัจฉริยะเป็นต้นโดยอำนาจแห่งอาวาสมัจฉริยะเป็นต้น และของกายทุจริตเป็นต้นโดยอำนาจแห่งการฆ่าสัตว์เป็นต้น. เพราะความแยกย่อยของประเภทแต่ละอย่างนั่นแหละคือปเภท. การกำหนดความต่างกันเป็นต้น คือการกำหนดที่แน่นอนด้วยอาการอย่างนั้นๆ. ด้วยอุบายนี้ พึงทราบความต่างกันแห่งเพศเป็นต้น. เพราะสิ่งเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นจากความต่างกันแห่งกรรมเป็นต้น.

ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ลิงฺคสฺส กมฺมโต ปวตฺตึ ตทนุกฺกเมน ปจฺจุปฺปนฺนกมฺมสฺส นิปฺผตฺติญฺจ ทสฺเสตฺวา ตโต อนาคตลิงฺคนานตฺตาทินิปฺผตฺติทสฺสเนน สํสารํ ฆเฏนฺโต ‘‘กมฺมนานากรณํ ปฏิจฺจา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปุริเมน กมฺมวจเนน [Pg.66] อวิชฺชาสงฺขารา, ลิงฺคาทิวจเนน วิญฺญาณาทีนิ ภวปริโยสานานิ, คติอาทิวจเนน ชาติชรามรณานิ คหิตานีติ ทฏฺฐพฺพานิ. ตตฺถ คตีติ นิรยาทโย ปญฺจ คติโย วุจฺจนฺติ, ตาสํ นานากรณํ อปทาทิภาโว. ตา หิ ตถา ภินฺนาติ. อุปปตฺตีติ โคมหึสาทิขตฺติยาทิจาตุมหาราชิกาทิอุปปตฺติโย, ตาสํ นานากรณํ อุจฺจาทิตา. ขตฺติโย เอว หิ เอกจฺโจ กุลโภคอิสฺสริยาทีหิ อุจฺโจ โหติ, เอกจฺโจ นีโจ. เตหิ เอว หีนตาย หีโน, ปธานภาวํ นีตตาย ปณีโต, อฑฺฒตาย สุคโต, ทลิทฺทตาย ทุคฺคโต. กุลวเสน วา อุจฺจนีจตา, อิสฺสริยวเสน หีนปณีตตา, โภควเสน สุคตทุคฺคตตา โยเชตพฺพา. สุวณฺณทุพฺพณฺณตาติ โอทาตสามาทิวณฺณสุทฺธิอสุทฺธิวเสน วุตฺตํ. สุชาตทุชฺชาตตาติ นิคฺโรธปริมณฺฑลาทิอาโรหปริณาเหหิ ลกฺขเณหิ วา อตฺตภาวปริปุณฺณาปริปุณฺณชาตตาวเสน. สุสณฺฐิตทุสฺสณฺฐิตตาติ องฺคปจฺจงฺคานํ สณฺฐานวเสน.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะเชื่อมโยงสังสารวัฏด้วยการแสดงการเกิดขึ้นของลักษณะปัจจุบันอันเกิดจากกรรมในอดีต และการสำเร็จของกรรมปัจจุบันโดยลำดับนั้น แสดงแล้ว จากนั้นด้วยการแสดงความสำเร็จของความแตกต่างของลักษณะในอนาคตเป็นต้น อันเกิดจากกรรมปัจจุบัน จึงตรัสว่า “เพราะอาศัยความแตกต่างแห่งกรรม” เป็นต้น (เพื่อแสดงองค์ปฏิจจสมุปบาท จึงตรัสคำว่า “ในบรรดา” เป็นต้น) ในบรรดาคำว่า กรรมและลักษณะเป็นต้นนั้น ด้วยคำว่า “กรรม” ในเบื้องต้น พึงทราบว่า อวิชชาและสังขารถูกถือเอาแล้ว ด้วยคำว่า “ลักษณะเป็นต้น” พึงทราบว่า วิญญาณเป็นต้นจนถึงภพ (องค์ปฏิจจสมุปบาท) ถูกถือเอาแล้ว และด้วยคำว่า “คติเป็นต้น” (ด้วยคำว่า “เป็นต้น” พึงถือเอาอุปปัตติเป็นต้น) พึงทราบว่า ชาติ ชรา มรณะ ถูกถือเอาแล้ว ในบรรดาคติเป็นต้นนั้น คติ 5 อย่างมีนรกเป็นต้น เรียกว่า “คติ” ความแตกต่างของคติเหล่านั้นคือการเป็นสัตว์ไม่มีเท้าเป็นต้น เพราะคติเหล่านั้นแตกต่างกันด้วยความแตกต่างของการเป็นสัตว์ไม่มีเท้าเป็นต้น อุปปัตติ (การอุบัติ) คือการอุบัติในชาติโค กระบือเป็นต้น, ชาติกษัตริย์เป็นต้น, ชาติจาตุมหาราชิกาเป็นต้น (ด้วยคำว่า โค กระบือเป็นต้น แสดงถึงชาติเทวดา) ความแตกต่างของการอุบัติเหล่านั้นคือการเป็นผู้สูงส่งเป็นต้น เพราะกษัตริย์บางคน (แม้จะเป็นกษัตริย์เหมือนกัน) ย่อมสูงส่งด้วยตระกูล โภคะ อำนาจเป็นต้น บางคนย่อมต่ำต้อย ด้วยสิ่งเหล่านั้นนั่นเอง เพราะความเป็นผู้ต่ำต้อยจึงเป็นผู้เลวทราม เพราะถูกนำไปสู่ความเป็นประธานจึงเป็นผู้ประณีต เพราะความมั่งคั่งจึงเป็นผู้ไปดี เพราะความยากจนจึงเป็นผู้ไปชั่ว หรือพึงประกอบความสูงต่ำด้วยตระกูล, ความเลวทรามประณีตด้วยอำนาจ, ความไปดีไปชั่วด้วยโภคะ คำว่า “ความเป็นผู้มีผิวพรรณดีและผิวพรรณทราม” ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งความบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ของวรรณะมีสีขาวและสีทองเป็นต้น คำว่า “ความเป็นผู้เกิดดีและเกิดชั่ว” ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งการเกิดที่สมบูรณ์และไม่สมบูรณ์ของอัตภาพ ด้วยสัดส่วนและรูปร่างมีร่างกายกลมเหมือนต้นไทรเป็นต้น หรือด้วยลักษณะมีมือและเท้าเป็นต้น คำว่า “ความเป็นผู้มีสัณฐานดีและสัณฐานทราม” ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งสัณฐานของอวัยวะน้อยใหญ่

อปรมฺปิ วุตฺตํ อชฺฌตฺติกจิตฺตสฺส ยถาวุตฺตสฺส จิตฺตกตภาวสาธกํ สุตฺตํ ‘‘กมฺมโต’’ติอาทิ. กมฺมญฺหิ จิตฺตโต นิพฺพตฺตนฺติ ตโต นิปฺผชฺชมานํ สพฺพมฺปิ จิตฺตํ จิตฺตกตเมวาติ สาเธติ. กมฺมนิพฺพตฺตโต ลิงฺคโต ปวตฺตมานลิงฺคสญฺญา มูลการณโต กมฺมโต อาสนฺนการณโต ลิงฺคโต จ ปวตฺตา โหตีติ ‘‘กมฺมโต…เป… ปวตฺตเร’’ติ อาห. อถ วา ลิงฺคญฺจ สญฺญา จ ลิงฺคสญฺญา, ตา ยถาสงฺขฺยํ กมฺมโต ลิงฺคโต จ ปวตฺตเรติ อตฺโถ. สญฺญาโต เภทํ คจฺฉนฺตีติ เต อิตฺถิปุริสาทิลิงฺคสญฺญาโต อิตฺถิปุริสาทิโวหารเภทํ ธมฺมา คจฺฉนฺติ, ตถา ตถา โวหริตพฺพาติ อตฺโถ. อิมาย คาถาย อตีตปจฺจุปฺปนฺนทฺธปฏิจฺจสมุปฺปาทวเสน จิตฺตกตํ จิตฺตํ ทสฺสิตํ.

พระสูตรที่ตรัสไว้ว่า “กรรมเป็นต้น” ซึ่งเป็นเครื่องยังความเป็นสิ่งที่จิตกระทำแล้วของผลอันวิจิตรภายในที่กล่าวมาแล้ว (คือความแตกต่างของกรรม ลักษณะ สัญญา และโวหารเป็นต้นภายใน ในคติมีเทวดา มนุษย์ นรก และสัตว์เดรัจฉานเป็นต้น) นั้น ก็มีอีก เพราะกรรมเกิดขึ้นจากจิต และผลอันวิจิตรทั้งหมดที่สำเร็จจากกรรมนั้น ก็เป็นสิ่งที่จิตกระทำแล้วเท่านั้น ย่อมยังความหมายนี้ให้สำเร็จ สัญญาที่เกิดจากลักษณะอันเกิดจากกรรม ย่อมเกิดขึ้นเพราะกรรมซึ่งเป็นมูลเหตุ และเพราะลักษณะซึ่งเป็นเหตุใกล้ชิด จึงตรัสว่า “เพราะกรรม...ย่อมเป็นไป” อีกนัยหนึ่ง ลักษณะและสัญญาเรียกว่า ลิงคสัญญา (สัญญาในลักษณะ) สิ่งเหล่านั้นย่อมเป็นไปตามลำดับเพราะกรรมและเพราะลักษณะ นี้คือความหมาย คำว่า “ย่อมถึงความแตกต่างจากสัญญา” หมายความว่า ธรรมเหล่านั้นย่อมถึงความแตกต่างแห่งโวหารมีหญิงชายเป็นต้น เพราะสัญญาในลักษณะมีหญิงชายเป็นต้น พึงเรียกขานอย่างนั้นๆ นี้คือความหมาย ด้วยคาถาบทนี้ ผลอันวิจิตรที่จิตกระทำแล้วถูกแสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งปฏิจจสมุปบาทในอดีตกาลและปัจจุบันกาล

โลโก เอว ปชาตตฺตา ปชาติ ปุริมปาทสฺส วิวรณํ ปจฺฉิมปาโท ทฏฺฐพฺโพ. ยถา รถสฺส อาณิ นิพนฺธนา, เอวํ สตฺตโลกรถสฺส กมฺมํ นิพนฺธนนฺติ อุปมาสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ. อิมาย จ คาถาย อทฺธทฺวยวเสน จิตฺตสฺส กมฺมวิญฺญาณกตตา ทสฺสิตา. กิตฺตินฺติ ปรมฺมุขา กิตฺตนํ ปตฺถฏยสตํ. ปสํสนฺติ สมฺมุขา ปสํสนํ ถุตึ. กมฺมนานากรณนฺติ กมฺมโต นิพฺพตฺตนานากรณํ กมฺมเชหิ อนุมิยมานํ กมฺมสฺเสว วา นานากรณํ.

สัตว์โลกนั่นเอง เพราะเกิดโดยต่างกันด้วยกรรม จึงชื่อว่า ปชา (หมู่สัตว์) ดังนั้น พึงทราบว่า บาทสุดท้ายที่ว่า “หมู่สัตว์ย่อมเป็นไปเพราะกรรม” เป็นคำอธิบายของบาทแรกที่ว่า “โลกย่อมเป็นไปเพราะกรรม” พึงทราบการเปรียบเทียบว่า เหมือนกับสลักเพลาเป็นเครื่องผูกรัดล้อรถไม่ให้หลุดฉันใด กรรมก็เป็นเครื่องผูกรัดรถคือสัตว์โลกฉันนั้น และด้วยคาถาบทที่สองนี้ ความเป็นสิ่งที่กรรมวิญญาณกระทำแล้วของผลอันวิจิตรถูกแสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งกาลสองคืออดีตและปัจจุบัน คำว่า “กิตติ” คือการกล่าวสรรเสริญลับหลัง (ย่อมได้ซึ่งความมีชื่อเสียงแผ่ไป) คำว่า “ปสังสันติ” คือการสรรเสริญต่อหน้า (ย่อมได้ซึ่งการสรรเสริญ) คำว่า “ความแตกต่างแห่งกรรม” คือความแตกต่างของผลที่เกิดจากกรรม หรืออีกนัยหนึ่งคือความแตกต่างของกรรมนั่นเองที่พึงอนุมานได้ด้วยผลที่เกิดจากกรรม

กมฺมสฺสกาติ [Pg.67] กมฺมสยา. กมฺมสฺส ทายํ เตน ทาตพฺพํ อาทิยนฺตีติ กมฺมทายาทา. อณฺฑชาทีนญฺจ โยนีนํ กมฺมโต นิพฺพตฺตตฺตา กมฺมเมว โยนิ อตฺตภาวปฏิลาภนิมิตฺตํ เอเตสนฺติ กมฺมโยนี. พนฺธนฏฺเฐน กมฺมํ พนฺธุ เอเตสนฺติ กมฺมพนฺธู.

คำว่า “กรรมัสสกะ” คือมีกรรมเป็นที่อาศัย เพราะย่อมรับมรดกที่กรรมนั้นควรให้ จึงชื่อว่า “กรรมทายาท” และเพราะโยนิมีอัณฑชะเป็นต้นของสัตว์เหล่านี้ ย่อมเกิดขึ้นเพราะกรรม กรรมนั่นเองจึงเป็นโยนิ เป็นเหตุแห่งการได้อัตภาพของสัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า “กรรมโยนิ” เพราะกรรมเป็นเครื่องผูกรัดสัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า “กรรมพันธุ” (มีกรรมเป็นเผ่าพันธุ์)

จิตฺตสฺสาติ กมฺมวิญฺญาณสฺส. ตสฺส ปน อลทฺโธกาสตา อญฺเญน กมฺเมน ปฏิพาหิตตฺตา ตทวิปจฺจโนกาเส ปุคฺคลสฺส นิพฺพตฺตตฺตา จ เวทิตพฺพา. วิชฺชมานมฺปิ อปราปริยเวทนียกมฺมวิญฺญาณํ กาลคติปโยคาทิสหการีปจฺจยวิกลตาย อวเสสปจฺจยเวกลฺลํ ทฏฺฐพฺพํ. เอกจฺจจิตฺตนฺติ จิตฺเตน กตฺตพฺพจิตฺเรน เอกจฺจภูตํ เตน กตฺตพฺพจิตฺรมาห.

คำว่า “จิตตัสสะ” หมายถึง กรรมวิญญาณ อนึ่ง พึงทราบว่า การที่กรรมวิญญาณนั้นไม่ได้โอกาส (ที่จะให้ผล) เป็นเพราะถูกกรรมอื่นขัดขวางไว้ และเพราะบุคคลผู้ทำกรรมนั้นไปเกิดในสถานที่ที่กรรมนั้นไม่สามารถให้ผลได้ แม้กรรมวิญญาณที่เป็นอปรปริยเวทนียกรรมที่ยังมีอยู่ ก็พึงทราบว่าขาดปัจจัยที่เหลือ เพราะขาดปัจจัยร่วมที่ให้ผลมีกาล คติ และปโยคะเป็นต้น คำว่า “เอกัจจจิตต์” หมายถึงผลอันวิจิตรบางส่วนที่กรรมวิญญาณควรจะกระทำ ด้วยคำนั้นจึงตรัสถึงผลอันวิจิตรที่กรรมวิญญาณควรจะกระทำ

อนุภวิตฺวา ภวิตฺวา จ อปคตํ ภูตาปคตํ. อนุภูตภูตตา หิ ภูตตาสามญฺเญน ภูตสทฺเทน วุตฺตา. สามญฺญเมว หิ อุปสคฺเคน วิเสสียตีติ. อนุภูตสทฺโท จ กมฺมวจนิจฺฉาภาวโต อนุภวกวาจโก ทฏฺฐพฺโพ. วิกปฺปคาหวเสน ราคาทีหิ ตพฺพิปกฺเขหิ จ อกุสลํ กุสลญฺจ อารมฺมณรสํ อนุภวติ, น วิปาโก กมฺมเวคกฺขิตฺตตฺตา, นาปิ กิริยา อเหตุกานํ อติทุพฺพลตาย สเหตุกานญฺจ ขีณกิเลสสฺส ฉฬงฺคุเปกฺขาวโต อุปฺปชฺชมานานํ อติสนฺตวุตฺติตฺตา. เอตฺถ จ ปุริมนเย กุสลากุสลเมว วตฺตุํ อธิปฺปายวเสน ‘‘ภูตาปคต’’นฺติ วุตฺตํ. ยํ ‘‘อุปฺปนฺนานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิติยา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๖๕๑-๖๖๒; วิภ. ๓๙๐-๓๙๑) เอตฺถ อุปฺปนฺนนฺติ คเหตฺวา ตํสทิสานํ ปหานํ, วุทฺธิ จ วุตฺตา, ปจฺฉิมนเย ปน จ-สทฺเทน กุสลากุสลญฺจ อากฑฺฒิตฺวา สพฺพํ สงฺขตํ วุตฺตํ ภูตาปคตภาวาภิธานาธิปฺปาเยน.

ธรรมสังขตะที่ดับไปแล้วหลังจากได้เสวยแล้วและเกิดขึ้นแล้ว เรียกว่า “ภูตาปคตะ” ธรรมที่ได้เสวยแล้วและเกิดขึ้นแล้ว ถูกกล่าวด้วยคำว่า “ภูตะ” เพียงคำเดียว เพราะมีความเป็นภูตะเสมอกัน เพราะความทั่วไปแห่งกิริยาภาวะเท่านั้น ถูกทำให้พิเศษด้วยอุปสรรค “อนุ” และพึงทราบว่า คำว่า “อนูภูตสัททะ” ในที่นี้หมายถึงผู้เสวย เพราะไม่มีความประสงค์จะกล่าวถึงความหมายของกรรม อกุศลและกุศลย่อมเสวยรสแห่งอารมณ์ด้วยอำนาจแห่งการยึดถือโดยวิกัป (การตรึกตรอง) ด้วยราคะเป็นต้น (อกุศลเจตสิก) และด้วยธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อราคะเป็นต้น (อโลภะเป็นต้น) วิบากย่อมไม่เสวย (รสแห่งอารมณ์) เพราะถูกแรงกรรมผลักดัน กิริยาจิตก็ไม่เสวย (รสแห่งอารมณ์) เพราะอเหตุกกิริยาจิตอ่อนกำลังมาก และเพราะสเหตุกกิริยาจิตที่เกิดขึ้นในสันดานของพระอรหันต์ผู้มีกิเลสสิ้นแล้ว ผู้มีอุเบกขาในองค์ 6 ย่อมเป็นไปอย่างสงบยิ่ง และในสองนัยนี้ (คือ นัยที่ 1 และ นัยที่ 2) ในนัยแรก คำว่า “ภูตาปคตะ” ตรัสไว้โดยความประสงค์จะกล่าวถึงกุศลและอกุศลเท่านั้น ในบทว่า “เพื่อละอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว เพื่อความตั้งมั่นแห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว” เมื่อถือเอาคำว่า “เกิดขึ้นแล้ว” จึงกล่าวถึงการละและการเจริญของกุศลและอกุศลที่คล้ายคลึงกัน ส่วนในนัยหลัง ด้วยคำว่า “และ” ได้ดึงเอากุศลและอกุศลเข้ามาด้วย และด้วยความประสงค์จะกล่าวถึงความเป็นภูตาปคตะ จึงกล่าวถึงสังขตธรรมทั้งหมด (รวมทั้งกุศลและอกุศล) ว่าเป็น “ภูตาปคตะ”

วิปจฺจิตุํ โอกาสกรณวเสน อุปฺปติตํ อตีตกมฺมญฺจ ตโต อุปฺปชฺชิตุํ อารทฺโธ อนาคโต วิปาโก จ ‘‘โอกาสกตุปฺปนฺน’’นฺติ วุตฺโต. ยํ อุปฺปนฺนสทฺเทน วินาปิ วิญฺญายมานํ อุปฺปนฺนํ, ตํ สนฺธาย ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, สญฺเจตนิกาน’’นฺติอาทิ (อ. นิ. ๑๐.๒๑๗, ๒๑๙) วุตฺตํ. ตาสุ ตาสุ ภูมีสูติ มนุสฺสเทวาทิอตฺตภาวสงฺขาเตสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ. ตสฺมึ ตสฺมึ สนฺตาเน อนุปฺปตฺติอนาปาทิตตาย อสมูหตํ. เอตฺถ จ ลทฺธภูมิกํ ‘‘ภูมิลทฺธ’’นฺติ วุตฺตํ อคฺคิอาหิโต วิย. โอกาสกตุปฺปนฺนสทฺเทปิ จ โอกาโส กโต เอเตนาติ, โอกาโส กโต เอตสฺสาติ จ ทุวิธตฺเถปิ เอวเมว กตสทฺทสฺส ปรนิปาโต เวทิตพฺโพ.

กรรมในอดีตที่เกิดขึ้นราวกับกระโดดข้ามมาด้วยอำนาจแห่งการให้โอกาสเพื่อจะให้ผลสุกงอม และวิบากในอนาคตที่เริ่มพยายามเพื่อจะเกิดขึ้นเพราะกรรมนั้น ถูกกล่าวว่า "โอกาสกตุปปันนะ" อนึ่ง กรรมที่เกิดขึ้นแล้วซึ่งเป็นที่รู้ได้แม้ไม่มีคำว่า "อุปปันนะ" นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสอ้างถึงกรรมนั้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวซึ่งเจตนา" เป็นต้น คำว่า "ในภูมิทั้งหลายนั้นๆ" หมายถึงในอุปาทานขันธ์ทั้งหลายที่นับว่าเป็นอัตภาพของมนุษย์ เทวดาเป็นต้น ที่ยังไม่ถูกมรรคถอนออกด้วยความเป็นสิ่งที่ยังไม่ถึงซึ่งการไม่เกิดขึ้นอีกในขันธสันดานนั้นๆ ในบทว่า "ภูมิ ลัทธุปปันนัง" นี้ อกุศลที่มีภูมิที่ได้แล้วถูกกล่าวว่า "ภูมิ ลัทธะ" เหมือนไฟที่นำมาบูชาแล้ว อนึ่ง ในคำว่า "โอกาสกตุปปันนะ" ก็เช่นกัน พึงทราบการวางคำว่า "กตะ" ไว้ข้างหลังในอรรถสองประการนี้ว่า "กรรมนี้ได้ทำโอกาสแล้ว" และ "โอกาสได้ถูกทำเพื่อวิบากนี้แล้ว"

สพฺพทา [Pg.68] อวตฺตมานมฺปิ คมิยจิตฺตํ ปฏิปกฺขปจฺจเวกฺขณาย อวิกฺขมฺภิตตฺตา ‘‘อุปฺปนฺน’’นฺติ วุตฺตํ. อนฺตรธาเปตีติ วิกฺขมฺภิกา อานาปานสฺสติ วิกฺขมฺเภติ. อนฺตราเยวาติ ภูมิลทฺเธ สภูมิยํ อพฺโพจฺฉินฺเน วิจฺฉินฺทิตฺวาติ อตฺโถ. อนตีตํ อนนาคตญฺจ ขณตฺตเยกเทสคตมฺปิ อุปฺปชฺชมานํ ‘‘ขณตฺตยคต’’นฺติ วุตฺตํ. เทสนาย ปธาเนน คหิโต อตฺโถ ‘‘สีส’’นฺติ วุจฺจติ. โลกิยธมฺมญฺหิ เทเสตพฺพํ ปตฺวา เทสนาย จิตฺตํ ปุพฺพงฺคมํ โหติ, ธมฺมสภาวํ วา สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อกุสลาติ สพฺเพปิ อกุสลา ธมฺมา วุตฺตา. เจตนาติ เกจิ. อกุสลภาคิยาติ ราคาทโย เอกนฺตอกุสลา. อกุสลปกฺขิกาติ ผสฺสาทโยปิ ตปฺปกฺขิกา. มโน เตสํ ธมฺมานํ ปฐมํ อุปฺปชฺชตีติ สหชาโตปิ มโน สมฺปยุตฺเต สงฺคณฺหิตฺวา อธิปติภาเวน ปวตฺตมาโน ปฐมํ อุปฺปนฺโน วิย โหตีติ เอวํ วุตฺโต. สมฺปยุตฺตาปิ ตทนุวตฺตนตาย อนฺวเทว อกุสลา ธมฺมาติ วุตฺตา, อนนฺตรปจฺจยมนํ วา สนฺธาย มโนปุพฺพงฺคมตา วุตฺตา. จิตฺเตน นียตีติ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ สนฺธายาห, ตณฺหาสมฺปยุตฺตํ วา. ปภสฺสรนฺติ สภาวปณฺฑรตํ สนฺธายาห. อรกฺขิเตติ สติยา อนุนยปฏิฆาทีหิ อรกฺขิเต, ราคาทีหิ พฺยาปนฺเน, เตหิ เอว อวสฺสุเต. จิตฺตสฺส ปุพฺพงฺคมภาวสาธเน อญฺญมญฺญํ พลทานวเสน สุตฺตานุรกฺขณํ, อิธ วา อุปสํหตานํ อาภิธมฺมิเกหิ วิญฺญาตานํ จิรกาลปฺปวตฺติวเสน เวทิตพฺพํ.

แม้จิตของผู้ต้องการเดินทางที่ไม่ได้กำลังเป็นไปอยู่ตลอดเวลา ก็ถูกกล่าวว่า "อุปปันนะ" เพราะยังไม่ถูกขจัดออกด้วยการพิจารณาฝ่ายตรงข้ามกับการเดินทาง คำว่า "อันตรธาเปติ" หมายถึง อานาปานัสสติที่ขจัดออก ย่อมขจัดออกได้ คำว่า "อันตราเยวะ" หมายถึง กิเลสที่ได้ภูมิแล้ว ย่อมตัดขาดในอุปาทานขันธ์ 5 ที่เป็นที่เกิดของตนก่อนที่จะขาดสายไป จิตที่กำลังเกิดขึ้นซึ่งไม่เป็นอดีต ไม่เป็นอนาคต และเป็นส่วนหนึ่งของขณะสาม ก็ถูกกล่าวว่า "ขณัตตยคตะ" อรรถที่ถูกถือเอาโดยความเป็นประธานแห่งพระธรรมเทศนา ถูกเรียกว่า "สีสะ" เพราะเมื่อถึงโลกิยธรรมที่ควรแสดงตามลำดับแห่งเทศนา จิตย่อมเป็นประธานแห่งเทศนา หรือพระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้โดยอ้างถึงความเป็นหัวหน้าของธรรมคือจิต ธรรมทั้งหลายที่เป็นอกุศลทั้งหมดถูกกล่าวว่า "อกุศล" บางท่านกล่าวว่า "เจตนา" ราคะเป็นต้นที่เป็นอกุศลโดยส่วนเดียวถูกกล่าวว่า "อกุศลภาคิยะ" ผัสสะเป็นต้นก็เป็นพวกเดียวกับอกุศล คำว่า "มโนย่อมเกิดขึ้นก่อนธรรมเหล่านั้น" หมายถึง แม้มโนที่เกิดพร้อมกัน เมื่อรวบรวมธรรมที่สัมปยุตต์แล้วเป็นไปโดยความเป็นใหญ่ ย่อมเป็นเหมือนเกิดขึ้นก่อนดังนี้ จึงถูกกล่าวไว้ ธรรมที่สัมปยุตต์ก็ถูกกล่าวว่า "อกุศลธรรมย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับจิตเท่านั้น" เพราะความเป็นไปตามจิตนั้น หรือความเป็นประธานของมโนถูกกล่าวโดยอ้างถึงมโนที่เป็นอนันตรปัจจัย คำว่า "ถูกนำไปโดยจิต" พระผู้มีพระภาคตรัสโดยอ้างถึงอภิสังขารวิญญาณ หรือจิตที่สัมปยุตต์ด้วยตัณหา คำว่า "ประภัสสร" พระผู้มีพระภาคตรัสโดยอ้างถึงความเป็นธรรมชาติที่บริสุทธิ์ผ่องใส คำว่า "อารักขิตะ" หมายถึง เมื่อไม่ถูกรักษาด้วยสติจากอนุสัยปฏิฆะเป็นต้น เมื่อถูกราคะเป็นต้นครอบงำ เมื่อถูกราคะเป็นต้นนั้นเองซึมซาบ ในการทำให้ความเป็นประธานของจิตสำเร็จลง พึงทราบการรักษาพระสูตรซึ่งกันและกันด้วยอำนาจแห่งการให้กำลัง หรือในที่นี้พึงทราบการรักษาพระสูตรที่พระอภิธรรมิกะทั้งหลายรู้แล้วซึ่งถูกนำมาแสดงโดยความเป็นไปตลอดกาลนาน

กตรปญฺญํ ตฺวนฺติอาทิ น ปาฬิอารุฬฺหํ, เอวํ ภควา ปุจฺฉตีติ อฏฺฐกถายเมว วุตฺตํ. ปญฺญา ปน กิมตฺถิยาติ อิทมฺปิ เอกํ สุตฺตํ. ‘‘อภิญฺญตฺถา ปริญฺญตฺถา ปหานตฺถา’’ติ ตสฺส วิสฺสชฺชนํ.

คำว่า "เธอมีปัญญาเช่นไร" เป็นต้น ไม่ได้ขึ้นสู่พระบาลี ถูกกล่าวไว้ในอรรถกถาเท่านั้นว่า "พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า 'ดูก่อนภิกษุ เธอมีปัญญาเช่นไร'" คำว่า "ปัญญาเป็นไปเพื่อประโยชน์อะไร" นี้ก็เป็นพระสูตรหนึ่ง คำตอบของปัญหานั้นคือ "เพื่ออภิญญา เพื่อปริญญา เพื่อปหานะ"

สาตนฺติ สภาววเสน วุตฺตํ, มธุรนฺติ มธุรํ วิยาติ อุปมาวเสน. โปโนพฺภวิกาติ ปุนพฺภวกรณสีลา. ตตฺรตตฺราภินนฺทนโต นนฺที, นนฺทิภูโต ราโค นนฺทิราโค, นนฺทิราคภาเวน สหคตาติ นนฺทิราคสหคตาติ น เอตฺถ สมฺปโยควเสน สหคตภาโว อตฺถีติ สหคตสทฺโท ตณฺหาย นนฺทิราคภาวํ โชเตติ. นนฺทิราคภูตาติ จสฺส อตฺโถ. นิสฺสเยติ ปาทเก. รูปารูปารมฺมณานนฺติ ปถวีกสิณาทิอากาสาทิอารมฺมณานํ. สํสฏฺเฐติ ขีโรทกํ วิย สโมทิเต เอกีภาวมิว คเต. สหชาเตติ สมฺปยุตฺตสหชาเต, น สหชาตมตฺเต. อิธาปีติ ‘‘อิมสฺมิมฺปิ ปเท อยเมว อตฺโถ อธิปฺเปโต’’ติ อิมิสฺสา อฏฺฐกถาย ยถาทสฺสิตสํสฏฺฐสทฺโท [Pg.69] สหชาเต อธิปฺเปโตติ. อรูปํ รูเปนาติ ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุนา. อุกฺกฏฺฐนิทฺเทโสติ อนวเสสสงฺคเหน กโต อติสยนิทฺเทโส.

คำว่า "สาตะ" ถูกกล่าวโดยความเป็นธรรมชาติ คำว่า "มธุระ" ถูกกล่าวโดยอุปมาว่า "เหมือนรสหวาน" คำว่า "โปโนพภวิกา" หมายถึง มีปกติทำภพใหม่ เพราะความยินดีอย่างยิ่งในอารมณ์นั้นๆ หรือในภพนั้นๆ จึงชื่อว่า "นันทิ" ราคะที่เกิดขึ้นเพราะความยินดี ชื่อว่า "นันทิราคะ" คำว่า "นันทิราคะสหคตา" หมายถึง ตัณหาที่เกิดพร้อมด้วยความเป็นนันทิราคะ ในที่นี้ไม่มีความเป็นสหคตะโดยสัมปโยคะ ดังนั้น คำว่า "สหคตะ" จึงแสดงความเป็นนันทิราคะของตัณหา และอรรถของบทว่า "นันทิราคะสหคตา" นี้คือ "ตัณหาใดที่เกิดขึ้นเพราะความเป็นนันทิราคะ" คำว่า "นิสสยะ" พึงทราบในอรรถว่า "รากฐาน" คำว่า "รูปารูปารัมมณานัง" หมายถึง อารมณ์ทั้งหลายมีปฐวีกสิณเป็นต้น และอารมณ์ทั้งหลายมีอากาสบัญญัติเป็นต้น คำว่า "สังสัฏฐะ" พึงทราบในอรรถว่า "ที่ผสมกันเหมือนน้ำกับนม ที่ถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน" คำว่า "สหชาตะ" หมายถึง สัมปยุตตสหชาตะ ไม่ใช่เพียงสหชาตะเท่านั้น คำว่า "อิทาปิ" หมายถึง ในอรรถกถานี้ คำว่า "สังสัฏฐะ" ที่แสดงไว้แล้วนั้น มีอรรถว่า "สหชาตะ" ดังนี้ พึงทราบว่า "ในบทนี้ก็มีอรรถนี้เป็นที่ประสงค์" คำว่า "อรูปัง รูเปนาติ" หมายถึง ในขณะปฏิสนธิกับวัตถุ คำว่า "อุกกัฏฐนิเทศ" หมายถึง การแสดงที่ยิ่งยวดที่ทำขึ้นโดยการรวบรวมลักษณะทั้งสี่โดยไม่เหลือ

อนาภฏฺฐตาเยวาติ ‘‘ทิฏฺฐํ สุต’’นฺติอาทีสุ ทิฏฺฐตาทโย วิย อภาสิตพฺพตา อนาภฏฺฐตา. สพฺพากาเรน สทิสสฺส ทุติยจิตฺตสฺส สสงฺขาริกตาวจเนน อิมสฺส อสงฺขาริกตา วิญฺญายติ, ตสฺมา อภาสิตพฺพตาย น คหิโตติ อตฺโถ ยุชฺชติ. อธิปฺปาโย ปน ปาฬิยํ อภาสิตตฺตา เอว ตตฺถ เทเสตพฺพภาเวน น คหิโต น สงฺคหิโต น ตสฺสตฺถสฺส อภาวาติ. อถ วา ปาฬิยํ อนาภฏฺฐตาย เอว อฏฺฐกถายํ น คหิโต น ตสฺสตฺโถ วุตฺโต. นิยเมตฺวาวาติ ปรโต เอวํวิธสฺเสว สสงฺขาริกภาววจนโต อิธ ตทวจเนเนว อสงฺขาริกภาวํ นิยเมตฺวา.

คำว่า "อนาภฏฐตา" หมายถึง ความไม่ควรแสดง เหมือนความเป็นทิฏฐะเป็นต้นในบทบาลีมี "ทิฏฐัง สุตัง" เป็นต้น เพราะการตรัสถึงความเป็นสสังขาริกะของจิตมหากุศลที่สองซึ่งเหมือนกันทุกประการ จึงเป็นที่รู้ได้ถึงความเป็นอสังขาริกะของจิตมหากุศลแรกนี้ เพราะฉะนั้น อรรถที่ว่า "ไม่ถูกถือเอาเพราะความไม่ควรแสดง" จึงสมเหตุสมผล แต่ความหมายคือ เพราะไม่ได้แสดงไว้ในพระบาลี จึงไม่ถูกถือเอา ไม่ถูกรวบรวมโดยความเป็นบทที่ควรแสดงในพระบาลีนั้น ไม่ใช่เพราะไม่มีอรรถนั้น พึงทราบดังนี้ หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะไม่ได้แสดงไว้ในพระบาลี จึงไม่ถูกถือเอาในอรรถกถา และอรรถของคำว่า "อสังขาริกะ" นั้นก็ไม่ได้ถูกอรรถกถาจารย์อธิบายไว้ คำว่า "นิยเมตวา" หมายถึง เพราะการตรัสถึงความเป็นสสังขาริกะของจิตมหากุศลที่สองซึ่งมีประเภทเช่นนี้ในภายหลัง จึงทรงกำหนดความเป็นอสังขาริกะในบทบาลีที่แสดงจิตมหากุศลแรกนี้ด้วยการไม่ตรัสถึงความเป็นสสังขาริกะนั้นเอง

มโนวิญฺญาณนฺติ เอตฺถ ทฺวารํ วตฺถูติ วุตฺตํ, ทฺวาเรน วา ตํสหายภูตํ หทยวตฺถุ วุตฺตํ. สรสภาเวนาติ สกิจฺจภาเวน. อวิชฺชา หิ สงฺขารานํ ปจฺจยภาวกิจฺจา, อญฺญาสาธารโณ วา รสิตพฺโพ วิญฺญาตพฺโพ ภาโว สรสภาโว, อวิชฺชาสภาโว สงฺขารสภาโวติ เอวมาทิโก. ‘‘สรสสภาเวนา’’ติปิ ปาโฐ, โสเยว อตฺโถ. อวิชฺชาปจฺจยาติ วา สรเสน, สงฺขาราติ สภาเวน.

ในบทว่า "มโนวิญญาณ" นี้ ทวารถูกกล่าวว่าเป็นวัตถุ หรืออีกนัยหนึ่ง หทัยวัตถุที่เป็นสหายของทวารนั้นถูกกล่าวโดยทวาร คำว่า "สรสะภาเวนะ" หมายถึง ด้วยความเป็นกิจของตน เพราะอวิชชามีกิจคือความเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลาย หรืออีกนัยหนึ่ง ภาวะที่ควรลิ้มรส ควรรู้ ที่ไม่ทั่วไปกับธรรมอื่น ชื่อว่า "สรสะภาวะ" คือ อวิชชาภาวะ สังขารภาวะ เป็นต้น มีบทว่า "สรสะสะภาเวนะ" ด้วย อรรถก็อย่างเดียวกัน หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า "อวิชชาปัจจัย" โดยกิจของตน คำว่า "สังขาร" โดยธรรมชาติของตน

เอกสมุฏฺฐานาทิตา รูปธมฺเมสุ เอว โยเชตพฺพา เตสุ ตพฺโพหารพาหุลฺลโต. อตีตาทิภาโว รูปารูปธมฺเมสุ, จิตฺตเจตสิกนิพฺพานานมฺปิ วา ยถาสภาวํ เอกทฺวินกุโตจิสมุฏฺฐานตา โยเชตพฺพา. อนาปาถคตาติ จกฺขาทีนํ อโคจรคตา สุขุมรชาทิรูปํ วิย วตฺถุปริตฺตตาย ตตฺตาโยคุเฬ ปติโตทกพินฺทุรูปํ วิย ขณปริตฺตตาย อติทูรตาย อจฺจาสนฺนาทิตาย อตีตานาคตตาย จ. วิสโย อนญฺญตฺถภาเวน, โคจโร จ ตตฺถ จรเณน วุตฺโต, ตพฺพิสยนิจฺฉเยน มโน ปฏิสรณํ. อยมตฺโถ สิทฺโธ โหติ อญฺญถา เตสํ ธมฺมารมฺมณภาเวน ‘‘เนสํ โคจรวิสยํ ปจฺจนุโภตี’’ติ วจนสฺส อนุปปตฺติโต. ทิพฺพจกฺขุทิพฺพโสตอิทฺธิวิธญาเณหิ ยถาวุตฺตนเยน อนาปาถคตานิ รูปาทีนิ อาลมฺพิยมานานิ น ธมฺมารมฺมณนฺติ กตฺถจิ วุจฺจมานานิ ทิฏฺฐานิ, อิตรถา จ ทิฏฺฐานิ ‘‘ทิพฺเพน จกฺขุนา รูปํ ปสฺสตี’’ติอาทีสูติ.

ความเป็นแห่งเอกสมุฏฐานเป็นต้น พึงประกอบในรูปธรรมทั้งหลายเท่านั้น เพราะความที่การเรียกขานมีเอกสมุฏฐานเป็นต้นนั้นมีมากในรูปธรรมเหล่านั้น. ความเป็นแห่งอดีตเป็นต้น พึงประกอบในรูปธรรมและอรูปธรรม หรือความเป็นแห่งเอกสมุฏฐาน, ทวิสมุฏฐาน, นกุโตจิสมุฏฐาน พึงประกอบตามสมควรแก่สภาพในจิต, เจตสิก, นิพพานด้วย. อนาปาถคตะ คือ ไม่ถึงความเป็นอารมณ์อันเป็นโคจรแห่งจักขุเป็นต้น เพราะความที่วัตถุมีประมาณน้อย เหมือนรูปปรมาณูและตัชชารีรูปเป็นต้นอันละเอียด เพราะความที่ขณะมีประมาณน้อย เหมือนรูปหยาดน้ำที่ตกลงบนก้อนเหล็กที่ร้อนจัด เพราะความไกลเกินไป เพราะความใกล้เกินไปเป็นต้น และเพราะความเป็นอารมณ์อดีตและอนาคต. วิสัย อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า เพราะความที่ไม่อยู่ในอารมณ์อื่น และโคจร อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า เพราะความที่เกิดขึ้นมากในอารมณ์นั้น. เพราะการตัดสินอารมณ์นั้น มโนจึงเป็นที่พึ่ง. อรรถนี้สำเร็จแล้ว เพราะถ้ามิฉะนั้นแล้ว คำว่า "ย่อมเสวยอารมณ์อันเป็นโคจรของอารมณ์เหล่านั้น" ย่อมไม่สมควร เพราะความเป็นธรรมารมณ์ของรูปารมณ์เป็นต้นเหล่านั้น. รูปารมณ์เป็นต้นที่ไม่อยู่ในวิสัยอันเป็นโคจร ซึ่งถูกอารมณ์ด้วยทิพยจักขุ ทิพยโสต และอิทธิวิธญาณ ตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั้น ไม่ปรากฏว่าถูกกล่าวว่าเป็นธรรมารมณ์ในที่ใดที่หนึ่ง แต่ปรากฏว่าถูกกล่าวในที่อื่น เช่น "ย่อมเห็นรูปด้วยทิพยจักขุ" เป็นต้น.

อาปาถมาคจฺฉติ [Pg.70] มนสา ปญฺจวิญฺญาเณหิ จ คเหตพฺพภาวูปคมเนน. ฆฏฺเฏตฺวาติ ปฏิมุขภาวาปาถํ คนฺตฺวา. สรภาณกสฺส โอสารกสฺส. ปกติยา ทิฏฺฐาทิวเสน อาปาถคมนญฺจ โภชนปริณามอุตุโภชนวิเสสอุสฺสาหาทีหิ กลฺยํ, โรคิโน วาตาทีหิ จ อุปทฺทุตํ วา กายํ อนุวตฺตนฺตสฺส ชาครสฺส ภวงฺคสฺส จลนปจฺจยานํ กายิกสุขทุกฺขอุตุโภชนาทิอุปนิสฺสยานํ จิตฺตปณิทหนสทิสาสทิสสมฺพนฺธทสฺสนาทิปจฺจยานํ, สุตฺตสฺส จ สุปินทสฺสเน ธาตุกฺโขภาทิปจฺจยานํ วเสน เวทิตพฺพํ. อทิฏฺฐสฺส อสุตสฺส อนาคตพุทฺธรูปาทิโน ปสาททาตุกามตาวตฺถุสฺส ตํสทิสตาสงฺขาเตน ทิฏฺฐสุตสมฺพนฺเธเนว. น เกวลํ ตํสทิสตาว อุภยสมฺพนฺโธ, กินฺตุ ตพฺพิปกฺขตา ตเทกเทสตา ตํสมฺปยุตฺตตาทิโก จ เวทิตพฺโพ. เกนจิ วุตฺเต กิสฺมิญฺจิ สุเต อวิจาเรตฺวา สทฺทหนํ สทฺธา, สยเมว ตํ วิจาเรตฺวา โรจนํ รุจิ, ‘‘เอวํ วา เอวํ วา ภวิสฺสตี’’ติ อาการวิจารณํ อาการปริวิตกฺโก, วิจาเรนฺตสฺส กตฺถจิ ทิฏฺฐิยา นิชฺฌานกฺขมนํ ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติ.

ย่อมถึงอาปาถะด้วยมโนวิญญาณและปัญจวิญญาณ เพราะการเข้าถึงความเป็นสิ่งที่พึงถือเอา. กระทบแล้ว คือ ถึงอาปาถะอันเป็นภาวะที่เผชิญหน้า. ของสารภาณกะผู้ยังบาลีให้ลง. และการถึงอาปาถะโดยปกติด้วยอำนาจแห่งทิฏฐะเป็นต้น พึงทราบด้วยอำนาจแห่งปัจจัยอันยังภวังค์ของผู้ตื่นให้ไหว คือ อุปนิสัยอันเป็นปัจจัยมีกายิกสุข กายิกทุกข์ ฤดู โภชนะเป็นต้น อันเป็นไปตามกายที่สมบูรณ์ด้วยการย่อยอาหาร ฤดูที่เหมาะสม โภชนะพิเศษ ความเพียรเป็นต้น หรือกายที่ถูกลมเป็นต้นเบียดเบียนของผู้มีโรค และด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีจิตตั้งมั่น การเห็นอารมณ์ที่เหมือนกัน ไม่เหมือนกัน และการเห็นอารมณ์ที่เกี่ยวข้องกับอารมณ์นั้นเป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีธาตุพิการเป็นต้น ในการเห็นฝันของผู้หลับ. ของรูปพระพุทธเจ้าในอนาคตเป็นต้น อันไม่เคยเห็น ไม่เคยได้ยิน อันเป็นวัตถุแห่งความเลื่อมใสและความปรารถนาจะให้ทาน ย่อมถึงอาปาถะด้วยความเกี่ยวข้องกับทิฏฐะและสุตะ อันนับว่าเป็นความเหมือนกันกับทิฏฐะและสุตะนั้นเท่านั้น. ความเหมือนกันกับทิฏฐะและสุตะนั้นเท่านั้น ไม่ใช่อุภยสัมพันธะ แต่พึงทราบว่าความเป็นปฏิปักษ์ต่ออารมณ์ทิฏฐะและสุตะนั้น ความเป็นส่วนหนึ่งของอารมณ์ทิฏฐะและสุตะนั้น และความเป็นสิ่งที่ประกอบด้วยอารมณ์ทิฏฐะและสุตะนั้นเป็นต้น ก็เป็นอุภยสัมพันธะด้วย. เมื่อมีใครกล่าว หรือเมื่อได้ยินเรื่องใดเรื่องหนึ่ง การเชื่อโดยไม่พิจารณา คือ ศรัทธา. การชอบใจโดยพิจารณาเรื่องนั้นด้วยตนเอง คือ รุจิ. การพิจารณาลักษณะว่า "จะเป็นอย่างนี้ หรือจะเป็นอย่างนั้น" คือ อาการปริวิตก. การชอบใจด้วยการพิจารณาด้วยปัญญาในอรรถใดอรรถหนึ่งของผู้พิจารณา คือ ทิฏฐินิชฌานักขันติ.

เครุกหริตาลญฺชนาทิธาตูสุ. สุภนิมิตฺตํ สุภคฺคหณสฺส นิมิตฺตํ. ตํ สุภนิมิตฺตตฺตา รญฺชนียตฺตา จ โลภสฺส วตฺถุ. นิยมิตสฺส จิตฺตสฺส วเสน นิยมิตวเสน. เอวมิตเรสุ ทฺวีสุ. อาโภโค อาภุชิตํ. ลูขปุคฺคลา โทสพหุลา. อโทสพหุลา สินิทฺธปุคฺคลา. ตทธิมุตฺตตาติ ปีตินินฺนจิตฺตตา. อิเมหิ…เป… เวทิตพฺโพ ปีติยา โสมนสฺสวิปฺปโยคาสมฺภวโตติ อธิปฺปาโย.

ในธาตุทั้งหลายมีเกรุกะ หริตาล อัญชนะเป็นต้น. สุภนิมิต คือ นิมิตแห่งการถือเอาว่าเป็นของงาม. อารมณ์นั้นเป็นวัตถุแห่งโลภะ เพราะความเป็นเหตุแห่งการถือเอาว่าเป็นของงาม และเพราะความเป็นสิ่งที่น่ากำหนัด. ด้วยอำนาจแห่งจิตที่กำหนดไว้แล้ว ด้วยอำนาจที่กำหนดไว้. ในปริณามิตสมุทาจารอีกสองอย่างก็เช่นเดียวกัน. อาโภคะ คือ การน้อมใจ. บุคคลผู้หยาบกระด้าง คือ ผู้มีโทสะมาก. บุคคลผู้ละเอียดอ่อน คือ ผู้มีอโทสะมาก. ตทธิมุตตตา คือ ความที่จิตน้อมไปในปีติ. อธิปรายว่า พึงทราบด้วยเหตุเหล่านี้ว่า ความเป็นไปพร้อมด้วยโสมนัสในกุศลจิตนี้ เพราะความเป็นไปไม่ได้ของการไม่ประกอบด้วยปีติและโสมนัส.

ชีวิตวุตฺติยา อายตนภาวโต หตฺถาโรหาทิสิปฺปเมว สิปฺปายตนํ. กสิวาณิชฺชาทิกมฺมเมว กมฺมายตนํ. อายุเวทาทิวิชฺชา เอว วิชฺชาฏฺฐานํ. อพฺยาปชฺเชติ โทมนสฺสพฺยาปาทรหิเต รูปภเว. ธมฺมปทาติ ธมฺมโกฏฺฐาสา. ปิลวนฺตีติ อุปฏฺฐหนฺติ ปทิสฺสนฺติ. โยคาติ ภาวนาภิโยคา สมาธิโต. วตฺถุวิสทกิริยาติ อชฺฌตฺติกพาหิรานํ วตฺถูนํ นิมฺมลภาวกิริยา. สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ อญฺญมญฺญานติวตฺตนํ อินฺทฺริยสมตฺตปฏิปาทนตา. คมฺภีรานํ ญาเณน จริตพฺพานํ, คมฺภีรญาเณน วา จริตพฺพานํ สุตฺตนฺตานํ ปจฺจเวกฺขณา คมฺภีรญาณจริยปจฺจเวกฺขณา.

เพราะความเป็นเหตุแห่งการเลี้ยงชีพ ศิลปะมีหัตถาโรหะเป็นต้นนั่นแหละ คือ ศิลปายตนะ. การงานมีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้นนั่นแหละ คือ กัมมายตนะ. วิชามีอายุรเวทเป็นต้นนั่นแหละ คือ วิชชาฐานะ. อัพยาปัชชะ คือ ในรูปภพที่ปราศจากโทมนัสพยาบาท. ธรรมบท คือ กองแห่งธรรม. ย่อมปรากฏ คือ ย่อมตั้งมั่น ย่อมปรากฏแก่ญาณ. โยคะ คือ สมาธิอันเป็นเหตุแห่งการประกอบความเพียรในการภาวนาอย่างยิ่ง. วัตถุวิสทกิริยา คือ การกระทำวัตถุทั้งหลายอันเป็นภายในและภายนอกให้บริสุทธิ์. การไม่ก้าวล่วงซึ่งกันและกันแห่งอินทรีย์ทั้งหลายมีศรัทธาเป็นต้น คือ อินทรียสมัตตปฏิปาทนตา. การพิจารณาสูตรทั้งหลายอันลึกซึ้ง อันพึงประพฤติด้วยญาณ หรืออันพึงประพฤติด้วยญาณอันลึกซึ้ง คือ คัมภีรญาณจริยปัจจเวกขณา.

วํโสติ อนุกฺกโม. ตนฺตีติ สนฺตติ. ปเวณีติ สมฺพนฺโธ. สพฺพเมตํ จาริตฺตกิริยาปพนฺธสฺส วจนํ. จาริตฺตสีลตฺตา สีลมยํ. ‘‘ทสฺสามี’’ติ วจีเภเทน วตฺถุสฺส ปริณตตฺตา ตโต ปฏฺฐาย ทานํ อารทฺธํ นาม โหติ[Pg.71], ยโต ตสฺส อตฺตโน ปริณามนาทีสุ อาปตฺติ โหติ. วิชฺชมานวตฺถุสฺมึ จินฺตนกาลโต ปฏฺฐาย ทานํ อารทฺธนฺติ ตตฺถ ทานมยํ กุสลํ โหตีติ อธิปฺปาโย. น หิ ทานวตฺถุํ อวิชฺชมานกมฺปิ สงฺขโรนฺตสฺส กุสลํ น โหตีติ. ตํ ปน ทานมยสฺส ปุพฺพภาโคติ ตเทว ภเชยฺย, วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ. กุลวํสาทิวเสนาติ อุทาหรณมตฺตเมเวตํ. อตฺตนา สมาทินฺนวตฺตวเสน สปฺปุริสวตฺตคามชนปทวตฺตาทิวเสน จ จาริตฺตสีลตา เวทิตพฺพา.

วงศ์ คือ ลำดับ. ตันติ คือ ความสืบต่อ. ปเวณี คือ ความเกี่ยวข้อง. คำเหล่านี้ทั้งหมดเป็นคำที่แสดงถึงความสืบต่อแห่งการกระทำอันเป็นจารีต. เพราะความเป็นจารีตศีล จึงเป็นสีลมัย. เพราะความที่วัตถุสำเร็จแล้วด้วยการเปล่งวาจาว่า "เราจะให้" ตั้งแต่นั้นไป ทานชื่อว่าเริ่มแล้ว เพราะเหตุที่ย่อมมีอาบัติในการน้อมวัตถุนั้นมาสู่ตนเป็นต้น. อธิปรายว่า ทานชื่อว่าเริ่มแล้วตั้งแต่เวลาที่คิดในวัตถุที่มีอยู่ กุศลอันเป็นทานมัยย่อมมีในวัตถุนั้น. จริงอยู่ กุศลย่อมมีแก่ผู้จัดแจงวัตถุทานแม้ที่ยังไม่มี. แต่กุศลนั้นเป็นส่วนเบื้องต้นของทานมัย พึงเข้าถึงทานมัยนั้นเท่านั้น ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถา. คำว่า "ด้วยอำนาจแห่งวงศ์ตระกูลเป็นต้น" นี้เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น. พึงทราบจารีตศีลด้วยอำนาจแห่งวัตรที่ตนสมาทานไว้ และด้วยอำนาจแห่งวัตรของสัปบุรุษ วัตรของชาวบ้านชาวชนบทเป็นต้น.

สวตฺถุกนฺติ เภริอาทิวตฺถุสหิตํ กตฺวา. วิชฺชมานกวตฺถุนฺติ เภริอาทิวตฺถุํ. ธมฺมสฺสวนโฆสนาทีสุ จ สวตฺถุกํ กตฺวา สทฺทสฺส ทานํ สทฺทวตฺถูนํ ฐานกรณานํ สสทฺทปฺปวตฺติกรณเมวาติ ตสฺส จินฺตนํ วิชฺชมานวตฺถุปริจฺจาโค เวทิตพฺโพ. ภาเชตฺวา ทสฺเสสิ ธมฺมราชา อิธ จ รูปารมฺมณาทิภาวํ, อญฺญตฺถ จ ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, ปุญฺญกิริยวตฺถูนี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๐๕) ทานมยาทิภาวํ, อปรตฺถ จ ‘‘กตเม ธมฺมา กุสลา? ตีณิ…เป… ตํสมุฏฺฐานํ กายกมฺม’’นฺติอาทินา กายกมฺมาทิภาวญฺจ วทนฺโต. อปริยาปนฺนา จาติ ปรมตฺถโต อวิชฺชมานตฺตา อญฺญายตนตฺตา จ อสงฺคหิตา.

สวัตถุกะ คือ การกระทำพร้อมด้วยวัตถุมีกลองเป็นต้น. วัตถุที่มีอยู่ คือ วัตถุมีกลองเป็นต้น. และการให้เสียงในเวลาประกาศการฟังธรรมเป็นต้น โดยกระทำพร้อมด้วยวัตถุ คือ การกระทำฐานกรณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งเสียงให้เป็นไปพร้อมด้วยเสียงนั่นเอง เพราะฉะนั้น การคิดของบุคคลผู้ประกาศการฟังธรรมนั้น พึงทราบว่าเป็นการบริจาควัตถุที่มีอยู่. พระธรรมราชาทรงจำแนกแสดงไว้ โดยตรัสถึงความเป็นรูปารมณ์เป็นต้นในที่นี้ และความเป็นทานมัยเป็นต้นในที่อื่นว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุญกิริยาวัตถุ ๓ ประการเหล่านี้" และความเป็นกายกรรมเป็นต้นในที่อื่นอีกว่า "ธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลเป็นไฉน? กายกรรมอันเกิดจากธรรมเหล่านั้น ๓ ประการ..." อปริยาปันนะ คือ ธรรมทั้งหลายที่ไม่สงเคราะห์เข้าด้วยธัมมายตนะ เพราะไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ และเพราะเป็นอายตนะอื่น.

ปริโภครโส ปริโภคปจฺจยํ ปีติโสมนสฺสํ. อยํ ปน รสสมานตาวเสน คหณํ อุปาทาย รสารมฺมณนฺติ วุตฺโต, น สภาวโต. สภาเวน ปน คหณํ อุปาทาย ปีติโสมนสฺสํ ธมฺมารมฺมณเมว โหตีติ ‘‘สุขา เวทนา ธมฺมารมฺมณ’’นฺติ วุตฺตํ. อารมฺมณเมว นิพทฺธนฺติ รูปารมฺมณํ…เป… ธมฺมารมฺมณนฺติ เอวํ นิยเมตฺวา วุตฺตํ. กมฺมสฺส อนิพทฺธตฺตาติ กมฺมสฺส อนิยตตฺตา. ยถา หิ รูปาทีสุ เอการมฺมณํ จิตฺตํ อนญฺญารมฺมณํ โหติ, น เอวํ กายทฺวาราทีสุ เอกทฺวาริกกมฺมํ อญฺญสฺมึ ทฺวาเร นุปฺปชฺชติ, ตสฺมา กมฺมสฺส ทฺวารนิยมรหิตตฺตา ทฺวารมฺปิ กมฺมนิยมรหิตนฺติ อิธ อารมฺมณํ วิย นิยเมตฺวา น วุตฺตํ. วินา อารมฺมเณน อนุปฺปชฺชนโตติ เอตสฺสปิ จตฺโถ ‘‘ยถา กายกมฺมาทีสุ เอกํ กมฺมํ เตน ทฺวาเรน วินา อญฺญสฺมึ ทฺวาเร จรติ, น เอวํ รูปาทีสุ เอการมฺมณํ จิตฺตํ เตนารมฺมเณน วินา อารมฺมณนฺตเร อุปฺปชฺชตี’’ติ เวทิตพฺโพ. น หิ ยถา วจีทฺวาเร อุปฺปชฺชมานมฺปิ ‘‘กายกมฺม’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ สทฺทารมฺมเณ อุปฺปชฺชมานํ ‘‘รูปารมฺมณ’’นฺติ วุจฺจติ.

รสแห่งการบริโภคคือปีติโสมนัสที่มีการบริโภคเป็นปัจจัย. แต่รสนี้ถูกกล่าวว่าเป็นรสารมณ์โดยอาศัยการถือเอาด้วยอำนาจความที่สม่ำเสมอกับรส ไม่ใช่โดยสภาวะ. แต่โดยสภาวะแล้ว เมื่ออาศัยการถือเอา ปีติโสมนัสย่อมเป็นธรรมารมณ์เท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ว่า "สุขเวทนาเป็นธรรมารมณ์". อารมณ์เท่านั้นที่แน่นอน จึงกล่าวไว้โดยกำหนดอย่างนี้ว่า รูปารมณ์...เป็นต้น...ธรรมารมณ์. ที่ว่า "เพราะความที่กรรมไม่แน่นอน" นั้น คือเพราะความที่กรรมไม่เที่ยง. จริงอยู่ จิตที่มีอารมณ์เดียวในรูปเป็นต้น ย่อมไม่มีอารมณ์อื่นฉันใด กรรมที่มีทวารเดียวในกายทวารเป็นต้น ย่อมไม่เกิดในทวารอื่นก็หามิได้ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น เพราะความที่กรรมปราศจากการกำหนดด้วยทวาร แม้ทวารก็ปราศจากการกำหนดด้วยกรรม จึงไม่ได้กล่าวไว้โดยกำหนดเหมือนอารมณ์ในที่นี้. อรรถของบทว่า "เพราะไม่เกิดโดยปราศจากอารมณ์" นั้น พึงทราบว่า "กรรมอย่างหนึ่งในกายกรรมเป็นต้น ย่อมเที่ยวไปในทวารอื่นโดยเว้นทวารนั้นฉันใด จิตที่มีอารมณ์เดียวในรูปเป็นต้น ย่อมไม่เกิดในอารมณ์อื่นโดยเว้นอารมณ์นั้นก็หามิได้" ดังนี้. จริงอยู่ แม้กรรมที่เกิดขึ้นในวจีทวาร ย่อมกล่าวว่าเป็น "กายกรรม" ได้ฉันใด จิตที่เกิดขึ้นในสัททารมณ์ ย่อมไม่กล่าวว่าเป็น "รูปารมณ์" ฉันนั้น.

กามาวจรกุสลํ

กุศลที่เป็นกามาวจร

กายกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา

อธิบายเรื่องกายกรรมทวาร

อิมสฺส [Pg.72] ปนตฺถสฺสาติ กมฺมทฺวารานํ อญฺญมญฺญสฺมึ อนิยตตาย ‘‘ทฺวาเร จรนฺติ กมฺมานี’’ติอาทินา ปกาสนตฺถํ. ปญฺจ วิญฺญาณานีติ เอตฺถ ฉฏฺฐสฺส วิญฺญาณสฺส ตสฺส จ ทฺวารสฺส อนุทฺเทโส ทฺวารทฺวารวนฺตานํ สหาภาวา. นิยตรูปรูปวเสน จตุสมุฏฺฐานิกกายา วุตฺตาติ สทฺทสฺส วิการรูปาทีนญฺจ อสงฺคโห.

แต่ในอรรถนี้ เพื่อประกาศความที่กรรมทวารทั้งหลายไม่แน่นอนในกันและกัน ด้วยคำมีว่า "กรรมทั้งหลายย่อมเที่ยวไปในทวาร" เป็นต้น. ในบทว่า "ปัญจวิญญาณ" นี้ การไม่ระบุถึงวิญญาณที่ ๖ และทวารของวิญญาณนั้น เป็นเพราะความไม่มีอยู่ร่วมกันของทวารและธรรมที่มีทวาร. ที่กล่าวว่า "กายที่มีสมุฏฐาน ๔ โดยอำนาจแห่งรูปที่แน่นอน" นั้น เป็นการไม่สงเคราะห์สัททรูปและวิการรูปเป็นต้น.

ปฐมชวนสมุฏฺฐิตา วาโยธาตุ ยทิปิ ตสฺมึ ขเณ รูปานํ เทสนฺตรุปฺปตฺติเหตุภาเวน จาเลตุํ น สกฺโกติ, ตถาปิ วิญฺญตฺติวิการสหิตาว สา เวทิตพฺพา. ทสสุ หิ ทิสาสุ ยํ ทิสํ คนฺตุกาโม องฺคปจฺจงฺคานิ วา ขิปิตุกาโม, ตํทิสาภิมุขาเนว รูปานิ สา สนฺถมฺเภติ สนฺธาเรติ จาติ ตทภิมุขภาววิการวตี โหติ, อธิปฺปายสหภาวี จ วิกาโร วิญฺญตฺตีติ. เอวญฺจ กตฺวา อาวชฺชนสฺสปิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกภาโว ยถาธิปฺปายวิการรูปุปฺปาทเนน อุปปนฺโน โหติ, ยโต พาตฺตึส จิตฺตานิ รูปิริยาปถวิญฺญตฺติชนกานิ วุตฺตานีติ. โยชนํ คโต, ทสโยชนํ คโตติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชาเปติ อเนกสหสฺสวารํ อุปฺปนฺนา.

วาโยธาตุที่เกิดจากชวนะแรก ถึงแม้ในขณะนั้นจะไม่สามารถทำให้รูปทั้งหลายเคลื่อนไหวได้ด้วยความเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นในที่อื่น ถึงกระนั้นก็พึงทราบว่าวาโยธาตุนั้นย่อมประกอบด้วยวิการคือวิญญัติเท่านั้น. จริงอยู่ วาโยธาตุนั้นย่อมค้ำจุนและทรงรูปทั้งหลายที่มุ่งหน้าไปยังทิศนั้นเท่านั้น ซึ่งบุคคลปรารถนาจะไปในทิศใดทิศหนึ่งในทิศทั้ง ๑๐ หรือปรารถนาจะเหวี่ยงอวัยวะน้อยใหญ่ไป เพราะเหตุนั้นจึงมีวิการคือความเป็นผู้มุ่งหน้าไปยังทิศนั้น และวิการที่เกิดพร้อมกับความตั้งใจนั้นชื่อว่าวิญญัติ. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ความเป็นผู้ยังวิญญัติให้เกิดขึ้นได้ของอาวัชชนะ ย่อมสมควรด้วยการยังวิการรูปให้เกิดขึ้นตามความตั้งใจ เพราะเหตุที่สมควรอย่างนั้น จึงกล่าวไว้ว่า จิต ๓๒ ดวงยังรูปทั่วไป อิริยาบถ และวิญญัติให้เกิดขึ้นได้. วาโยธาตุที่เกิดขึ้นหลายพันครั้ง ย่อมยังให้ถึงซึ่งความเป็นผู้ควรกล่าวว่า "ไป ๑ โยชน์, ไป ๑๐ โยชน์" ดังนี้.

วาโยธาตุยา…เป… ปจฺจโย ภวิตุนฺติ ถมฺภนจลเนสุ วาโยธาตุยา ปจฺจโย ภวิตุํ สมตฺโถ จิตฺตสมุฏฺฐานมหาภูตานํ เอโก อาการวิเสโส อตฺถิ, อยํ วิญฺญตฺติ นาม. เตสญฺหิ ตทาการตฺตา วาโยธาตุ ถมฺเภติ จาเลติ จาติ. น จิตฺตสมุฏฺฐานาติ เอเตน ปรมตฺถโต อภาวํ ทสฺเสติ. น หิ รูปํ อปฺปจฺจยํ อตฺถิ, น จ นิพฺพานวชฺโช อตฺโถ นิจฺโจ อตฺถีติ. วิญฺญตฺติตายาติ วิญฺญตฺติวิการตาย. จิตฺตสมุฏฺฐานภาโว วิย มหาภูตวิการตาย อุปาทารูปภาโว จ อธิปฺเปโตติ เวทิตพฺโพ.

ที่ว่า "วาโยธาตุ...เป็นปัจจัย" นั้น คือมีลักษณะพิเศษอย่างหนึ่งของมหาภูตรูปที่เกิดจากจิต ซึ่งสามารถเป็นปัจจัยในการค้ำจุนและการเคลื่อนไหวของวาโยธาตุได้ ลักษณะพิเศษนี้ชื่อว่าวิญญัติ. จริงอยู่ เพราะความเป็นผู้มีลักษณะพิเศษนั้น วาโยธาตุย่อมค้ำจุนและย่อมเคลื่อนไหวได้ ดังนี้. ด้วยบทว่า "ไม่ใช่เกิดจากจิต" นี้ ย่อมแสดงความไม่มีโดยปรมัตถ์. จริงอยู่ รูปที่ไม่มีปัจจัยย่อมไม่มี และปรมัตถ์ที่เที่ยงเว้นนิพพานก็ไม่มี. ที่ว่า "ด้วยความเป็นวิญญัติ" นั้น คือด้วยความเป็นวิการคือวิญญัติ. พึงทราบว่าประสงค์เอาความเป็นจิตตสมุฏฐาน เหมือนที่ประสงค์เอาความเป็นอุปาทารูปด้วยความเป็นวิการของมหาภูตรูป.

กายิกกรณนฺติ กายทฺวารปฺปวตฺตํ จิตฺตกิริยํ, อธิปฺปายนฺติ อตฺโถ. กาเรติ มญฺเญติ เอเตน วณฺณคฺคหณานุสาเรน คหิตาย วิญฺญตฺติยา ยํ กรณํ วิญฺญาตพฺพํ, ตสฺส วิชานเนน วิญฺญตฺติยา วิญฺญาตตฺตํ ทสฺเสติ. น หิ วิญฺญตฺติรหิเตสุ รุกฺขจลนาทีสุ ‘‘อิทเมส กาเรตี’’ติ วิชานนํ โหตีติ. จกฺขุวิญฺญาณสฺส หิ รูเป อภินิปาตมตฺตํ กิจฺจํ, น อธิปฺปายสหภุโน จลนวิการสฺส คหณํ. จิตฺตสฺส ปน ลหุปริวตฺติตาย จกฺขุวิญฺญาณวีถิยา [Pg.73] อนนฺตรํ มโนวิญฺญาเณน วิญฺญาตมฺปิ จลนํ จกฺขุนา ทิฏฺฐํ วิย มญฺญนฺติ อวิเสสวิทุโน, ตสฺมา ยถา นีลาภินิปาตวสปฺปวตฺตาย จกฺขุวิญฺญาณวีถิยา นีลนฺติ ปวตฺตาย มโนวิญฺญาณวีถิยา จ อนฺตรํ น วิญฺญายติ, เอวํ อวิญฺญายมานนฺตเรน มโนทฺวารวิญฺญาเณน คหิเต ตสฺมึ จิตฺเตน สเหว อนุปริวตฺเต กายถมฺภนวิการโจปนสงฺขาเต ‘‘อิทเมส กาเรติ, อยมสฺส อธิปฺปาโย’’ติ วิชานนํ โหติ.

ที่ว่า "กายิกกรณะ" นั้น คือกิริยาของจิตที่เกิดขึ้นในกายทวาร, อรรถว่า "ความตั้งใจ" ดังนี้. ด้วยบทว่า "ย่อมทำ ย่อมสำคัญ" นี้ ย่อมแสดงความเป็นของที่ถูกรู้ของวิญญัติ ด้วยการรู้กิริยาที่พึงรู้ด้วยวิญญัติที่ถูกรู้โดยคล้อยตามการรับรู้สี. จริงอยู่ ในสิ่งทั้งหลายที่ปราศจากวิญญัติ มีการเคลื่อนไหวของต้นไม้เป็นต้น การรู้ว่า "สิ่งนี้ย่อมทำสิ่งนี้" ย่อมไม่มี. จริงอยู่ กิจของจักขุวิญญาณในรูปารมณ์เป็นเพียงการเข้าไปกระทบ ไม่ใช่การรับรู้วิการคือการเคลื่อนไหวที่เกิดพร้อมกับความตั้งใจ. แต่เพราะจิตมีการเปลี่ยนแปลงรวดเร็ว ผู้ไม่รู้ความแตกต่างย่อมสำคัญว่า การเคลื่อนไหวที่ถูกรู้ด้วยมโนวิญญาณในลำดับจากจักขุวิญญาณวิถีนั้น เหมือนที่เห็นด้วยจักขุ. เพราะเหตุนั้น ฉันใดที่ความแตกต่างระหว่างจักขุวิญญาณวิถีที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งการเข้าไปกระทบในอารมณ์สีเขียว และมโนวิญญาณวิถีที่เกิดขึ้นว่า "สีเขียว" ย่อมไม่อาจรู้ได้ ฉันนั้น เมื่อมโนทวารวิญญาณรับรู้วิการรูปนั้นที่ชื่อว่าวิการคือการค้ำจุนและการเคลื่อนไหวของกาย ซึ่งเกิดขึ้นตามลำดับพร้อมกับจิต โดยมีความแตกต่างที่ไม่อาจรู้ได้แล้ว การรู้ว่า "บุคคลนี้ย่อมทำสิ่งนี้, นี่คือความตั้งใจของเขา" ย่อมมี.

ตาลปณฺณาทิรูปานิ ทิสฺวา ตทนนฺตรปฺปวตฺตาย มโนทฺวารวีถิยา อวิญฺญายมานนฺตราย ตาลปณฺณาทีนํ อุทกาทิสหจาริปฺปการตํ สญฺญาณาการํ คเหตฺวา อุทกาทิคฺคหณํ วิย. เอตฺถ อุทกํ ภวิสฺสตีติอาทินา จ อุทกาทิสมฺพนฺธนากาเรน รูปคฺคหณานุสารวิญฺญาเณน ยํ อุทกาทิ วิญฺญาตพฺพํ, ตสฺส วิชานเนน ตทาการสฺส วิญฺญาตตา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. เอตสฺส ปน กายิกกรณคฺคหณสฺส อุทกาทิคฺคหณสฺส จ ปุริมสิทฺธสมฺพนฺธคฺคหณํ อุปนิสฺสโย โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ ปน นาลมฺพิตาปิ วิญฺญตฺติ กายิกกรณคฺคหณสฺส จ ปจฺจโย ปุริมสิทฺธสมฺพนฺธคฺคหโณปนิสฺสยวเสน สาธิปฺปายวิการภูตวณฺณคฺคหณานนฺตรํ ปวตฺตมานสฺส อธิปฺปายคฺคหณสฺส อธิปฺปายสหภูวิการาภาเว อภาวโต, เอวํ สติ วณฺณคฺคหณานนฺตเรน อุทกาทิคฺคหเณเนว ตาลปณฺณาทิสญฺญาณากาโร วิย วณฺณคฺคหณานนฺตเรน อธิปฺปายคฺคหเณเนว วิญฺญตฺติ ปากฏา โหตีติ ‘‘อิทญฺจิทญฺจ เอส กาเรติ มญฺเญ’’ติ อธิปฺปายวิชานเนเนว วิญฺญตฺติยา วิญฺญาตตา วุตฺตา.

เมื่อเห็นรูปทั้งหลายมีใบตาลเป็นต้นแล้ว ย่อมถือเอาอาการคือเครื่องหมายแห่งน้ำเป็นต้น ซึ่งเป็นลักษณะที่ประกอบกับน้ำเป็นต้น ด้วยมโนทวารวิถีที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งการเห็นนั้น ซึ่งมีความพิเศษที่ไม่อาจรู้ได้ (คือไม่อาจรู้ความพิเศษจากจักขุวิญญาณวิถี) เหมือนการถือเอาน้ำเป็นต้น (หรือเหมือนการรู้ซึ่งน้ำเป็นต้น). ในบทนี้ พึงทราบว่า ความเป็นสิ่งที่รู้ได้ซึ่งอาการนั้น ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว ด้วยการรู้ซึ่งน้ำเป็นต้นใดที่พึงรู้ ด้วยมโนวิญญาณที่คล้อยตามการรับรู้รูป ด้วยอาการคือความเกี่ยวข้องกับน้ำเป็นต้น ด้วยบทว่า 'จักเป็นน้ำ' เป็นต้น. อนึ่ง พึงทราบว่า การรับรู้ความสัมพันธ์ที่สำเร็จแล้วก่อน เป็นอุปนิสัยแห่งการรับรู้การกระทำทางกายนี้ และการรับรู้น้ำเป็นต้นนี้. อีกอย่างหนึ่ง วิญญัติแม้ไม่เป็นอารมณ์ ก็เป็นปัจจัยแก่การรับรู้การกระทำทางกาย ด้วยอำนาจแห่งอุปนิสัยของการรับรู้ความสัมพันธ์ที่สำเร็จแล้วก่อน เพราะเมื่อไม่มีวิการที่พร้อมด้วยความตั้งใจ ก็ย่อมไม่มีการรับรู้ความตั้งใจที่กำลังเป็นไปในลำดับแห่งการรับรู้สีที่ประกอบด้วยวิการที่พร้อมด้วยความตั้งใจ. เมื่อเป็นเช่นนั้น วิญญัติย่อมปรากฏด้วยการรับรู้ความตั้งใจนั่นเอง ในลำดับแห่งการรับรู้สี เหมือนอาการคือเครื่องหมายของใบตาลเป็นต้น ปรากฏด้วยวิถีแห่งการรับรู้น้ำเป็นต้นนั่นเอง ในลำดับแห่งการรับรู้สีของใบตาลเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ความเป็นสิ่งที่รู้ได้แห่งวิญญัติ ได้ถูกกล่าวไว้แล้วด้วยการรู้ความตั้งใจนั่นเอง ด้วยบทว่า 'สิ่งนี้และสิ่งนี้ เขาทำแล้ว ฉันคิดว่า'.

อยํ โน ปหริตุกาโมติ อธิปฺปายวิชานเนน วิญฺญตฺติยา ปากฏภาวํ ทสฺเสติ. น หิ ตทปากฏภาเว อธิปฺปายวิชานนํ โหตีติ. สมฺมุขี…เป… เยว นาม โหตีติ อสมฺมุขีภูตตาย อนาปาถคตานํ รูปาทีนํ จกฺขุวิญฺเญยฺยาทิภาโว วิย สภาวภูตํ ตํ ทฺวิธา วิญฺญตฺติภาวํ สาเธติ. ปรํ โพเธตุกามตาย วินาปิ อภิกฺกมนาทิปฺปวตฺตเนน โส จิตฺตสหภูวิกาโร อธิปฺปายํ วิญฺญาเปติ, สยญฺจ วิญฺญายตีติ ทฺวิธาปิ วิญฺญตฺติเยวาติ เวทิตพฺพา.

บทว่า 'ผู้นี้ใคร่จะประหารเรา' ย่อมแสดงถึงความเป็นสภาพที่ปรากฏแห่งวิญญัติด้วยการรู้ความตั้งใจ. จริงอยู่ เพราะเมื่อวิญญัตินั้นไม่ปรากฏ การรู้ความตั้งใจย่อมไม่มี. ด้วยบทว่า 'ย่อมเป็น' เป็นต้น ย่อมให้สำเร็จซึ่งความเป็นวิญญัตินั้นโดยสองนัย คือ วิญญัติเพราะยังผู้อื่นให้รู้ และวิญญัติเพราะตนเองถูกรู้ ซึ่งเป็นสภาพแท้จริง เหมือนความเป็นจักขุวิญเญยยะเป็นต้น (ที่ถูกให้สำเร็จแล้ว) ของรูปเป็นต้นที่ไม่ได้มาสู่คลอง เพราะความเป็นสิ่งที่ไม่ได้เป็นปัจจุบัน. วิการรูปนั้นที่เกิดพร้อมกับจิต ย่อมยังความตั้งใจให้รู้ ด้วยการยังการก้าวไปข้างหน้าเป็นต้นให้เป็นไป แม้ปราศจากความประสงค์จะให้ผู้อื่นรู้. และวิการรูปนั้นเองย่อมถูกรู้. ดังนี้ พึงทราบว่า โดยสองนัยก็เป็นวิญญัติเท่านั้น.

ตสฺมึ ทฺวาเร สิทฺธาติ เตน ทฺวาเรน วิญฺญาตพฺพภาวโต เตเนว ทฺวาเรน นามลาภโต ตสฺมึ ทฺวาเร ปากฏภาววเสน สิทฺธา. กุสลํ วา อกุสลํ วาติ ฐเปตพฺพํ. กสฺมา? ยสฺมา ปรวาทิโน อวิปากสฺส กมฺมภาโว [Pg.74] น สิทฺโธ, อิตรสฺส ปน สิทฺโธติ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกานํ เอกาทสนฺนํ กิริยจิตฺตานํ วเสน ติกํ ปูเรตฺวา ฐเปตพฺพํ.

บทว่า 'สำเร็จแล้วในทวารนั้น' นั้น หมายถึงสำเร็จแล้วในทวารนั้น ด้วยอำนาจแห่งความเป็นสิ่งที่ปรากฏในทวารนั้น เพราะความเป็นสิ่งที่พึงรู้ด้วยทวารนั้น และเพราะได้ชื่อว่ากายกรรมด้วยทวารนั้นนั่นเอง. พึงตั้งไว้ว่า 'กุศลหรืออกุศล'. เพราะเหตุไร? เพราะตามความเห็นของปรวาที ความเป็นกรรมแห่งกิริยาจิตที่ไม่มีวิบากไม่สำเร็จ แต่ตามความเห็นของสกวาทีสำเร็จแล้ว. เพราะเหตุนั้น พึงตั้งไว้โดยให้เต็มซึ่งติกะ ด้วยอำนาจแห่งกิริยาจิต ๑๑ ดวงที่ยังวิญญัติให้เกิดขึ้น (คือ มโนทวาราวัชชนจิต, หสิตุปปาทจิต, มหากิริยาจิต ๘, กิริยาอภิญญาจิต).

ทฺวาเร จรนฺติ กมฺมานีติ เอตฺถ อยมธิปฺปาโย – ยทิ ทฺวารา ทฺวารนฺตรจาริโน โหนฺติ, ทฺวารสมฺเภทา กมฺมสมฺเภโทปีติ กายกมฺมํ กายกมฺมทฺวารนฺติ อญฺญมญฺญววตฺถานํ น สิยา, กมฺมานมฺปิ กมฺมนฺตรจรเณ เอเสว นโย. ยทิ ปน ทฺวารานมฺปิ ทฺวารภาเวน กมฺมนฺตรจรณํ กมฺมานญฺจ ทฺวารนฺตรจรณํ น สิยา, สุฏฺฐุตรํ กมฺมทฺวารววตฺถานํ สิยา. น ปน กมฺมานํ ทฺวารนฺตเร อจรณํ อตฺถิ, กินฺตุ ทฺวาเร อญฺญสฺมิญฺจ จรนฺติ กมฺมานิ อญฺญานิปิ. ยสฺมา ปน ทฺวาเร ทฺวารานิ น จรนฺติ, ตสฺมา อทฺวารจารีหิ ทฺวาเรหิ การณภูเตหิ กมฺมานิ ทฺวารนฺตเร จรนฺตานิปิ ววตฺถิตานิ. น เกวลํ กมฺมาเนว, เตหิ ปน ทฺวารานิปีติ เอวํ กมฺมทฺวารานิ อญฺญมญฺญํ ววตฺถิตานิ ‘‘เยภุยฺเยนวุตฺติตาย ตพฺพหุลวุตฺติตาย จา’’ติ วุจฺจมานาย ววตฺถานยุตฺติยา. ตตฺถ ทฺวาราเปกฺขตฺตา กมฺมานํ กายกมฺมาทิภาวสฺส อทฺวารจารีหิ ทฺวาเรหิ ววตฺถานํ โหติ, น ปน ทฺวารนฺตรจารีหิ กมฺเมหิ ทฺวารานํ อววตฺถานํ กมฺมานเปกฺขกายทฺวาราทิภาเวหิ ทฺวาเรหิ ววตฺถิตานํ กายกมฺมาทีนํ กายกมฺมทฺวาราทิววตฺถานกรตฺตา. อถ วา ทฺวารนฺตเร จรนฺตานิปิ กายาทีหิ อุปลกฺขิตาเนว จรนฺติ ปาณาติปาตาทีนํ เอวํสภาวตฺตา อาณตฺติหตฺถวิการาทีหิ วุจฺจมานสฺสปิ กายาทีหิ สาเธตพฺพสภาวาวโพธโต, ตสฺมา น กมฺมนฺตรสฺส อตฺตนิ จรนฺตสฺสปิ ทฺวารนฺตรํ สนามํ เทติ, นาปิ กมฺมํ ทฺวารสฺส, ตํตํทฺวารเมว ปน กมฺมสฺส กมฺมญฺจ ทฺวารนฺตเร จรนฺตมฺปิ อตฺตโนเยว ทฺวารสฺส นามํ เทตีติ สิทฺธํ อญฺญมญฺญววตฺถานํ. ปุพฺเพ ปน ทฺวาเรสุ อนิพทฺธตา กมฺมานํ ทฺวารนฺตรจรณเมว สนฺธาย วุตฺตา, น เอตํ ววตฺถานนฺติ.

ในคาถานี้ที่ว่า 'กรรมทั้งหลายย่อมเป็นไปในทวาร' เป็นต้น นี้เป็นความประสงค์ของพระอรรถกถาจารย์ว่า: ถ้าทวารทั้งหลายย่อมเป็นไปในทวารอื่น (โดยความเป็นทวารอื่น) เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะการปะปนกันแห่งทวารทั้งหลาย การปะปนกันแห่งกรรมทั้งหลายก็ย่อมมี. เพราะเหตุนั้น การกำหนดชื่อซึ่งกันและกันว่า 'กายกรรม' 'กายกรรมทวาร' ก็ไม่พึงมี. แม้ในการเป็นไปในกรรมอื่นของกรรมทั้งหลาย นัยนี้ก็เช่นกัน. แต่ถ้าการเป็นไปในทวารอื่นโดยความเป็นทวารของทวารทั้งหลาย และการเป็นไปในทวารอื่นของกรรมทั้งหลายไม่พึงมี การกำหนดชื่อกรรมทวารก็พึงมีได้ดีกว่า. แต่การเป็นไปในทวารอื่นของกรรมทั้งหลายย่อมไม่มี, หากแต่กรรมทั้งหลายย่อมเป็นไปในทวารอื่นด้วย และกรรมอื่นก็ย่อมเป็นไปในทวารนั้นด้วย. แต่เพราะทวารทั้งหลายย่อมไม่เป็นไปในทวาร, เพราะเหตุนั้น กรรมทั้งหลายแม้เป็นไปในทวารอื่น ก็ถูกกำหนดชื่อแล้วด้วยทวารทั้งหลายที่เป็นเหตุ ซึ่งไม่เป็นไปในทวาร. ไม่เพียงแต่กรรมทั้งหลายเท่านั้น (ถูกกำหนดชื่อแล้ว) แต่ทวารทั้งหลายก็ด้วย. ดังนี้ กรรมทวารทั้งหลายจึงถูกกำหนดชื่อซึ่งกันและกัน ด้วยเหตุผลในการกำหนดชื่อที่กล่าวว่า 'เพราะความเป็นไปโดยส่วนมาก และเพราะความเป็นไปโดยมากยิ่ง'. ในทวารและกรรมเหล่านั้น เพราะกรรมทั้งหลายอาศัยทวาร ความเป็นกายกรรมเป็นต้นของกรรมทั้งหลายจึงถูกกำหนดชื่อด้วยทวารทั้งหลายที่ไม่เป็นไปในทวาร. อนึ่ง ทวารทั้งหลายก็ถูกกำหนดชื่อด้วยกรรมทั้งหลายที่ไปในทวารอื่นด้วย เพราะทวารทั้งหลายที่ถูกกำหนดชื่อแล้วด้วยกายทวารเป็นต้นที่ไม่ต้องอาศัยกรรม ย่อมเป็นผู้กระทำการกำหนดชื่อกายกรรมทวารเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง กรรมทั้งหลายแม้เป็นไปในทวารอื่น ก็ย่อมถูกกำหนดไว้แล้วด้วยกายทวารเป็นต้นเท่านั้น เพราะปาณาติบาตเป็นต้นมีสภาพเช่นนั้น และเพราะการรู้แจ้งซึ่งสภาพที่พึงให้สำเร็จด้วยกายทวารเป็นต้น แม้สิ่งที่ถูกกล่าวด้วยอาณัติและวิการแห่งมือเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น กรรมอื่นแม้เป็นไปในตน ก็ไม่ให้ชื่อทวารอื่น, กรรมก็ไม่ให้ชื่อทวาร, แต่ทวารนั้นๆ นั่นเองย่อมให้ชื่อแก่กรรม และกรรมแม้เป็นไปในทวารอื่น ก็ย่อมให้ชื่อแก่ทวารของตนเอง. ดังนี้ การกำหนดชื่อซึ่งกันและกันจึงสำเร็จแล้ว. แต่ก่อนหน้านี้ การที่กรรมทั้งหลายไม่ผูกพันในทวาร ได้ถูกกล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงการเป็นไปในทวารอื่นเท่านั้น, ไม่ได้กล่าวถึงการกำหนดชื่อนี้.

ตตฺถาติ เตสุ ทฺวารกมฺเมสุ. กายกมฺมสฺส อุปฺปชฺชนฏฺฐานนฺติ ตํสหชาตา วิญฺญตฺติเยว วุจฺจติ. กิญฺจาปิ หิ สา ตสฺส เกนจิ ปกาเรน ปจฺจโย น โหติ, ตถาปิ กมฺมสฺส วิเสสิกา วิญฺญตฺติ ตํสหชาตา โหตีติ ตสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานภาเวน วุตฺตา ยถาวุตฺตนิยเมน อญฺญวิเสสนสฺส กมฺมสฺส วิเสสนนฺตเร อุปฺปตฺติอภาวา. กาเยน ปน กตตฺตาติ กายวิญฺญตฺตึ ชเนตฺวา ตาย ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทาทินิปฺผาทนโต อตฺตโน นิปฺผตฺติวเสน ‘‘กาเยน กตํ กมฺม’’นฺติ วุตฺตํ. การณภูโต หิ ปเนตฺถ กาโยติ.

บทว่า 'ในกรรมทวารเหล่านั้น' นั้น หมายถึงในกรรมทวารเหล่านั้น. บทว่า 'เป็นที่เกิดแห่งกายกรรม' นั้น วิญญัตินั่นเองที่เกิดพร้อมกับกรรมนั้นถูกกล่าว. จริงอยู่ แม้วิญญัตินั้นจะไม่เป็นปัจจัยแก่กรรมนั้นโดยประการใดประการหนึ่ง ถึงกระนั้น วิญญัติที่เป็นเครื่องจำแนกกรรม ย่อมเกิดพร้อมกับกรรมนั้น เพราะเหตุนั้น จึงถูกกล่าวโดยความเป็นที่เกิดแห่งกรรมนั้น เพราะไม่มีการเกิดขึ้นของกรรมอื่นที่ถูกจำแนกในที่จำแนกอื่น ตามกฎที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า 'เพราะกระทำด้วยกาย' นั้น ถูกกล่าวว่า 'กรรมที่ทำด้วยกาย' ด้วยอำนาจแห่งความสำเร็จของกรรมนั้นเอง เพราะยังกายวิญญัติให้เกิดแล้ว และด้วยกายวิญญัตินั้น ยังการตัดชีวิตินทรีย์เป็นต้นให้สำเร็จ. จริงอยู่ ในกรรมนี้ กาย (คือ กายวิญญัติ) ย่อมเป็นเหตุ.

อญฺญมญฺญํ [Pg.75] ววตฺถิตาติ เอตฺถ กมฺมุนา กาโย กายกมฺมทฺวารนฺติ เอวํ ววตฺถิโต, น กาโย อิจฺเจว. ยถา สูจิกมฺมุนา สูจิกมฺมกรณนฺติ ววตฺถิตา, น สูจิ อิจฺเจว, ตถา อิทมฺปิ ทฏฺฐพฺพํ. อญฺญมญฺญํ ววตฺถิตาติ จ อญฺญมญฺญํ วิเสสิตาติ อตฺโถ. เอวํ สนฺเตติ ยถาวุตฺตํ ววตฺถานนิยมํ อคฺคเหตฺวา ‘‘ทฺวาเร จรนฺติ กมฺมานี’’ติอาทิวจนเมว คเหตฺวา โจเทติ. ตตฺถ เอวํ สนฺเตติ กมฺมานํ ทฺวารจรเณ อญฺญมญฺเญน จ ววตฺถาเน นามลาเภ วิเสสเน สตีติ อตฺโถ.

ในบทว่า "Aññamaññaṃ vavatthitā" นี้ กายถูกกำหนดชื่อว่าเป็นกายกรรมทวารด้วยกรรมอย่างนี้ ไม่ใช่เพียงแค่กายเท่านั้น เหมือนอย่างที่การกระทำด้วยเข็มถูกกำหนดชื่อว่าเป็นการกระทำด้วยเข็ม ไม่ใช่เพียงแค่เข็มเท่านั้น ฉันใด พึงเห็นข้อนี้ฉันนั้น และบทว่า "Aññamaññaṃ vavatthitā" นี้ มีความหมายว่า "อันจำแนกกันและกัน" บทว่า "Evaṃ sante" นี้ ย่อมคัดค้านโดยถือเอาแต่คำว่า "กรรมทั้งหลายย่อมเป็นไปในทวาร" เป็นต้น โดยไม่ถือเอากฎการกำหนดชื่อที่กล่าวมาแล้ว ในบทว่า "Evaṃ sante" นั้น มีความหมายว่า เมื่อกรรมทั้งหลายเป็นไปในทวาร และมีการกำหนดชื่อและการได้ชื่อด้วยกันและกัน และมีการจำแนกกันและกัน

กายกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายเรื่องกายกรรมทวารจบลงแล้ว

วจีกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา

การอธิบายเรื่องวจีกรรมทวาร

จตูหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคตาติ เอตฺถ สุภาสิตภาสนสงฺขาตา อปิสุณวาจา, ธมฺมภาสนสงฺขาโต อสมฺผปฺปลาโป, ปิยภาสนสงฺขาตา อผรุสวาจา, สจฺจภาสนสงฺขาโต อมุสาวาโท จาติ เอตา วาจา ตถาปวตฺตา เจตนา ทฏฺฐพฺพา. สหสทฺทา ปนาติ ตสฺส วิการสฺส สทฺเทน สห สมฺภูตตฺตา วุตฺตํ. จิตฺตานุปริวตฺติตาย ปน โส น ยาว สทฺทภาวีติ ทฏฺฐพฺโพ, วิตกฺกวิปฺผารสทฺโท น โสตวิญฺเญยฺโยติ ปวตฺเตน มหาอฏฺฐกถาวาเทน จิตฺตสมุฏฺฐานสทฺโท วินาปิ วิญฺญตฺติฆฏฺฏเนน อุปฺปชฺชตีติ อาปชฺชติ. ‘‘ยา ตาย วาจาย วิญฺญตฺตี’’ติ (ธ. ส. ๖๓๖) หิ วจนโต อโสตวิญฺเญยฺยสทฺเทน สห วิญฺญตฺติยา อุปฺปตฺติ นตฺถีติ วิญฺญายตีติ.

ในบทว่า "Catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgatā" นี้ พึงเห็นเจตนาที่เกิดขึ้นอย่างนั้นว่าเป็นวาจาเหล่านี้ คือ วาจาไม่ส่อเสียด อันนับว่าเป็นการกล่าววาจาสุภาษิต, วาจาไม่เพ้อเจ้อ อันนับว่าเป็นการกล่าวธรรม, วาจาอ่อนหวาน อันนับว่าเป็นการกล่าววาจาที่น่ารัก, และวาจาไม่โกหก อันนับว่าเป็นการกล่าววาจาจริง ส่วนคำว่า "พร้อมด้วยเสียง" (Sahasaddā) นั้น กล่าวไว้เพราะวิการรูปนั้นเกิดขึ้นพร้อมกับเสียง แต่พึงเห็นว่าวิการรูปนั้นไม่ตั้งอยู่นานเท่ากับความมีอยู่ของเสียง เพราะเป็นไปตามจิต ย่อมเกิดความหมายว่า เสียงที่เกิดจากวิตกวิปผาระไม่เป็นโสตวิญเญยยะ ด้วยวาทะของมหาอรรถกถาที่กล่าวว่า เสียงที่เกิดจากจิตย่อมเกิดขึ้นได้แม้ไม่มีการกระทบด้วยวิญญัติ เพราะเหตุที่พระบาลีว่า "วิญญัติใดด้วยวาจานั้น" (ธ.ส. 636) ย่อมรู้ได้ว่า การเกิดขึ้นของวิญญัติพร้อมกับเสียงที่ไม่เป็นโสตวิญเญยยะนั้นไม่มี

จิตฺตสมุฏฺฐานํ สทฺทายตนนฺติ เอตฺถ จ น โกจิ จิตฺตสมุฏฺฐาโน สทฺโท อสงฺคหิโต นาม อตฺถีติ อธิปฺปาเยน มหาอฏฺฐกถาวาทํ ปฏิเสเธติ. ฉพฺพิเธน รูปสงฺคหาทีสุ หิ ‘‘โสตวิญฺเญยฺย’’นฺติ ‘‘ทิฏฺฐํ สุต’’นฺติ เอตฺถ ‘‘สุต’’นฺติ จ น โกจิ สทฺโท น สงฺคยฺหตีติ. มหาอฏฺฐกถายํ ปน วิญฺญตฺติสหชเมว ชิวฺหาตาลุจลนาทิกรวิตกฺกสมุฏฺฐิตํ สุขุมสทฺทํ ‘‘ทิพฺพโสเตน สุตฺวา อาทิสตี’’ติ สุตฺเต ปฏฺฐาเน จ โอฬาริกสทฺทํ สนฺธาย ‘‘โสตวิญฺญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วุตฺตนฺติ อิมินา อธิปฺปาเยน อโสตวิญฺเญยฺยตา วุตฺตา สิยา. สทฺโท [Pg.76] จ อโสตวิญฺเญยฺโย จาติ วิรุทฺธเมตนฺติ ปน ปฏิกฺเขโป เวทิตพฺโพ. วิญฺญตฺติปจฺจยา ฆฏฺฏนา วิญฺญตฺติฆฏฺฏนา. วิญฺญตฺติ เอว วา. ฆฏฺฏนาการปฺปวตฺตภูตวิกาโร หิ ‘‘ฆฏฺฏนา’’ติ วุตฺโต. สงฺฆฏฺฏเนน สเหว สทฺโท อุปฺปชฺชติ, น ปุพฺพาปรภาเวน. ปถวีธาตุยาติ อิทํ วาโยธาตุยา วิย จาลนํ ปถวีธาตุยา สงฺฆฏฺฏนํ กิจฺจํ อธิกนฺติ กตฺวา วุตฺตํ, วิการสฺส จ ตปฺปจฺจยภาโว วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ตพฺพิการานญฺหิ ภูตานํ อญฺญมญฺญสฺส ปจฺจยภาโวติ. อญฺญมฺปิ สพฺพํ วิธานํ กายวิญฺญตฺติยํ วิย เวทิตพฺพํ.

และในบทว่า "Cittasamuṭṭhānaṃ saddāyatanaṃ" นี้ ย่อมคัดค้านวาทะของมหาอรรถกถาด้วยความประสงค์ว่า ไม่มีเสียงใดที่เกิดจากจิตที่ไม่ถูกสงเคราะห์ เพราะในฉัพพิธรูปสังคหะเป็นต้น ในบทว่า "sotaviññeyyaṃ" และ "diṭṭhaṃ sutaṃ" นี้ คำว่า "sutaṃ" นั้น ไม่มีเสียงใดที่ไม่ถูกสงเคราะห์ แต่ในมหาอรรถกถา พึงกล่าวว่า ความไม่เป็นโสตวิญเญยยะนั้น กล่าวไว้ด้วยความประสงค์นี้ว่า เสียงละเอียดที่เกิดจากวิตกที่ทำความเคลื่อนไหวของลิ้นและเพดานเป็นต้น ซึ่งเกิดขึ้นพร้อมกับวิญญัติเท่านั้น พระสูตรได้กล่าวไว้ว่า "ได้ยินด้วยทิพยโสตแล้วแสดง" และในปัฏฐานก็กล่าวถึงเสียงหยาบว่า "เป็นปัจจัยแก่วิญญาณทางหูด้วยอารัมมณปัจจัย" แต่พึงทราบว่าการคัดค้านนี้ เพราะถือว่า "เสียงก็มี และไม่เป็นโสตวิญเญยยะด้วย" เป็นสิ่งที่ขัดแย้งกัน การกระทบที่เกิดจากวิญญัติคือวิญญัติฆฏฏนะ หรือวิญญัติเองนั่นแหละ เพราะวิการของมหาภูตรูปที่เกิดขึ้นด้วยอาการแห่งการกระทบนั้นแล ชื่อว่า "ฆฏฏนะ" เสียงย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับการกระทบกัน ไม่ใช่ด้วยความเป็นไปก่อนหลัง คำว่า "ในปฐวีธาตุ" นี้ กล่าวไว้โดยถือว่าการกระทบกันเป็นกิจสำคัญของปฐวีธาตุ เหมือนการเคลื่อนไหวเป็นกิจสำคัญของวาโยธาตุ และพึงทราบความเป็นปัจจัยของการกระทบนั้นแก่รูปวิการด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว เพราะมหาภูตรูปที่มีวิการรูปเหล่านั้นย่อมเป็นปัจจัยแก่กันและกัน พึงทราบการจัดแจงอื่นๆ ทั้งหมดเหมือนในกายวิญญัติ

ติสมุฏฺฐานิกกายํ…เป… น ลพฺภติ. น หิ จาลนํ อุปาทินฺนฆฏฺฏนนฺติ. จาลนญฺหิ เทสนฺตรุปฺปาทนปรมฺปรตา, ฆฏฺฏนํ ปจฺจยวิเสเสน ภูตกลาปานํ อาสนฺนตรุปฺปาโทติ. อุปตฺถมฺภนกิจฺจมฺปิ นตฺถีติ อุปตฺถมฺภเนน วินา ปฐมจิตฺตสมุฏฺฐานาปิ ฆฏฺฏนากาเรน ปวตฺตตีติ ฆฏฺฏนตฺถํ อุปตฺถมฺภเนน ปโยชนํ นตฺถิ, ลทฺธาเสวเนน จิตฺเตเนว ฆฏฺฏนสฺส พลวภาวโต จาติ อธิปฺปาโย. อุปตฺถมฺภนํ นตฺถิ อตฺถีติ วิจาเรตฺวา คเหตพฺพํ.

บทว่า "Tisamuṭṭhānikakāyaṃ..." เป็นต้นนี้ ไม่ได้กล่าวไว้ในวจีกรรมทวารกถานี้ เพราะการเคลื่อนไหวไม่ใช่การกระทบของรูปที่ถูกยึดถือ (อุปาทินนรูป) เพราะการเคลื่อนไหวคือการเกิดขึ้นต่อเนื่องกันในที่อื่น ส่วนการกระทบคือการเกิดขึ้นใกล้ชิดยิ่งของกลุ่มมหาภูตรูปด้วยปัจจัยพิเศษ ความประสงค์คือ กิจแห่งการอุปถัมภ์ก็ไม่มี เพราะแม้รูปที่เกิดจากจิตดวงแรกก็ย่อมเป็นไปในอาการแห่งการกระทบได้โดยไม่มีการอุปถัมภ์ ดังนั้นจึงไม่มีประโยชน์จากการอุปถัมภ์เพื่อการกระทบ และเพราะการกระทบมีกำลังมากด้วยจิตที่ได้เสพแล้ว พึงพิจารณาแล้วถือเอาว่ามีการอุปถัมภ์หรือไม่

วจีกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายเรื่องวจีกรรมทวารจบลงแล้ว

มโนกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา

การอธิบายเรื่องมโนกรรมทวาร

อยํ นาม เจตนา กมฺมํ น โหตีติ น วตฺตพฺพาติ อิทํ ยสฺส ทฺวารํ มโน, ตํทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. กปฺเปตีติ ‘‘ตฺวํ ผุสนํ กโรหิ, ตฺวํ เวทยิต’’นฺติ เอวํ กปฺเปนฺตํ วิย ปวตฺตตีติ อตฺโถ. ปกปฺปนญฺจ ตเทว. กึ ปิณฺฑํ กโรตีติ อายูหนตฺถวเสน ปุจฺฉติ. ผสฺสาทิธมฺเม หิ อวิปฺปกิณฺเณ กตฺวา สกิจฺเจสุ ปวตฺตนํ อายูหนํ, ตตฺเถว พฺยาปารณํ เจตยนํ, ตถากรณํ อภิสงฺขรณนฺติ. เตภูมกสฺเสว คหณํ โลกุตฺตรกมฺมสฺส กมฺมกฺขยกรตฺตา.

คำว่า "เจตนาชื่อนี้ไม่เป็นกรรม ไม่ควรกล่าว" นี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงเจตนาธรรมที่มีมโนเป็นทวาร บทว่า "Kappeti" มีความหมายว่า ย่อมเป็นไปเหมือนจัดแจงว่า "เธอจงทำผัสสะ, เธอจงเสวยเวทนา" อย่างนี้ และปะกัปปนะก็คือสิ่งนั้นเอง ถามด้วยความหมายว่า "ย่อมทำอะไรให้เป็นก้อน" (Kiṃ piṇḍaṃ karoti) ด้วยอำนาจแห่งความหมายว่าการประมวลมา (อายูหนะ) เพราะการทำให้ผัสสะเป็นต้นไม่กระจัดกระจายแล้วให้เป็นไปในกิจของตนนั้นคืออายูหนะ การขวนขวายในกิจนั้นเองคือเจตยนะ การกระทำอย่างนั้นคืออภิสังขรณะ การถือเอาเฉพาะกรรมที่เป็นไปในภูมิ 3 เพราะโลกุตตรกรรมเป็นกรรมที่ทำให้กรรมสิ้นไป

มโนกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายเรื่องมโนกรรมทวารจบลงแล้ว

กมฺมกถาวณฺณนา

การอธิบายเรื่องกรรม

เจตยิตฺวา [Pg.77] กมฺมํ กโรตีติ เอตฺถ ยสฺมา ปุริมเจตนาย เจตยิตฺวา สนฺนิฏฺฐานกมฺมํ กโรติ, ตสฺมา เจตนาปุพฺพกํ กมฺมํ ตํเจตนาสภาวเมวาติ เจตนํ อหํ กมฺมํ วทามีติ อตฺโถ. อถ วา สมานกาลตฺเตปิ การณกิริยา ปุพฺพกาลา วิย วตฺตุํ ยุตฺตา, ผลกิริยา จ อปรกาลา วิย. ยสฺมา จ เจตนาย เจตยิตฺวา กายวาจาหิ โจปนกิริยํ มนสา จ อภิชฺฌาทิกิริยํ กโรติ, ตสฺมา ตสฺสา กิริยาย การิกํ เจตนํ อหํ กมฺมํ วทามีติ อตฺโถ. กาเย วาติ กายวิญฺญตฺติสงฺขาเต กาเย วา. สตีติ ธรมาเน, อนิโรธิเต วา. กายสมุฏฺฐาปิกา เจตนา กายสญฺเจตนา. เอตฺถ จ สุขทุกฺขุปฺปาทเกน กมฺเมน ภวิตพฺพํ, เจตนา จ สุขทุกฺขุปฺปาทิกา วุตฺตาติ ตสฺสา กมฺมภาโว สิทฺโธ โหติ. สญฺเจตนิยนฺติ สญฺเจตนสภาววนฺตํ. สมิทฺธิตฺเถเรน ‘‘สญฺเจตนิยํ, อาวุโส…เป… มนสา สุขํ โส เวทยตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๐๐; กถา. ๕๓๙) อวิภชิตฺวา พฺยากโต. สุขเวทนียนฺติอาทินา ปน วิภชิตฺวา พฺยากาตพฺโพ โส ปญฺโห, ตสฺมา สมฺมา พฺยากโต นาม น โหติ. อิตรทฺวเยปิ เอเสว นโย. ยถา ปน สุตฺตานิ ฐิตานิ, ตถา โจปนกิริยานิสฺสยภูตา กายวาจา อภิชฺฌาทิกิริยานิสฺสโย จ มโนทฺวารานิ, ยาย ปน เจตนาย เตหิ กายาทีหิ กรณภูเตหิ โจปนาภิชฺฌาทิกิริยํ กโรนฺติ วาสิอาทีหิ วิย เฉทนาทึ, สา เจตนา กมฺมนฺติ ทฺวารปฺปวตฺติยมฺปิ กมฺมทฺวาราเภทนญฺจ กมฺมทฺวารววตฺถานญฺจ ทิสฺสติ, เอวญฺจ สติ ‘‘กาเยน เจ กตํ กมฺม’’นฺติอาทิคาถาโย (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑ กายกมฺมทฺวาร) อติวิย ยุชฺชนฺติ.

ในคำว่า 'เจตนาแล้วกระทำกรรม' นั้น เพราะเหตุที่บุคคลเจตนาแล้วด้วยเจตนาในเบื้องต้น ย่อมกระทำกรรมที่เป็นเครื่องตัดสิน ฉะนั้น กรรมที่มีเจตนาเป็นประธานนั้น มีเจตนานั้นเป็นสภาพนั่นเอง เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวเจตนาว่าเป็นกรรม ดังนี้เป็นอรรถ. อีกอย่างหนึ่ง แม้มีกาลเสมอกัน แต่กิริยาที่เป็นเหตุควรกล่าวเหมือนกิริยาในกาลก่อน และกิริยาที่เป็นผลก็ควรกล่าวเหมือนกิริยาในกาลหลัง. เพราะเหตุที่บุคคลเจตนาแล้วด้วยเจตนา ย่อมกระทำกิริยาที่เป็นเครื่องชักชวนด้วยกายและวาจา และกระทำกิริยาคืออภิชฌาเป็นต้นด้วยใจ ฉะนั้น เราจึงกล่าวเจตนาที่เป็นเครื่องกระทำกิริยานั้นว่าเป็นกรรม ดังนี้เป็นอรรถ. ในคำว่า 'ในกาย' หมายถึงในกายอันนับว่าเป็นกายวิญญัติ. ในคำว่า 'มีอยู่' หมายถึงเมื่อยังดำรงอยู่ หรือเมื่อยังไม่ดับไป. เจตนาที่เป็นเครื่องยังกายวิญญัติให้เกิดขึ้น ชื่อว่า กายสัญเจตนา. และในพระบาลีนี้ พึงเป็นกรรมที่เป็นเครื่องยังสุขและทุกข์ให้เกิดขึ้น และพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้แล้วว่า เจตนาเป็นเครื่องยังสุขและทุกข์ให้เกิดขึ้น ฉะนั้น ความเป็นกรรมของเจตนานั้นจึงสำเร็จแล้ว. ในคำว่า 'สัญเจตนีย์' หมายถึงมีสภาพเป็นสัญเจตนา. พระสมิทธิเถระได้พยากรณ์โดยไม่จำแนกไว้ว่า 'อาวุโส สัญเจตนีย์... เขาเสวยสุขด้วยใจ' (ม.อุ. 3.300; กถา. 539). แต่ปัญหาข้อนั้นควรพยากรณ์โดยจำแนกด้วยบทว่า 'สุขเวทนีย์' เป็นต้น ฉะนั้น จึงไม่ชื่อว่าพยากรณ์โดยชอบ. ในอีกสองอย่างที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. อนึ่ง สุตตะทั้งหลายตั้งอยู่โดยประการใด กายและวาจาอันเป็นที่อาศัยแห่งกิริยาที่เป็นเครื่องชักชวน และใจอันเป็นที่อาศัยแห่งกิริยาคืออภิชฌาเป็นต้น ก็เป็นทวารโดยประการนั้น. อนึ่ง เจตนาใดที่บุคคลกระทำกิริยาที่เป็นเครื่องชักชวนและกิริยาคืออภิชฌาเป็นต้นด้วยกายเป็นต้นเหล่านั้น อันเป็นเครื่องมือ เหมือนการตัดเป็นต้นด้วยมีดเป็นต้น เจตนานั้นชื่อว่ากรรม. แม้เมื่อกรรมเกิดขึ้นในทวาร การจำแนกกรรมและทวารก็ปรากฏชัด. เมื่อเป็นเช่นนี้ คาถาเป็นต้นว่า 'กรรมที่บุคคลกระทำด้วยกาย' (ธ.ส.อ. 1 กายกรรมทวาร) ย่อมสมควรอย่างยิ่ง.

โลกุตฺตรมคฺโค อิธ โลกิยกมฺมกถายํ อนธิปฺเปโตปิ ภชาปิยมาโน ตีณิ กมฺมานิ ภชติ. มเนน ทุสฺสีลฺยนฺติ กายิกวาจสิกวีติกฺกมวชฺชํ สพฺพํ อกุสลํ สงฺคณฺหาติ, มิจฺฉาทิฏฺฐิสงฺกปฺปวายามสติสมาธึ วา. ตมฺปิ เจตํ ‘‘มนสา สํวโร สาธู’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๑๖; ธ. ป. ๓๖๑) วุตฺตสฺส สํวรสฺส ปฏิปกฺขวเสน วุตฺตํ, น สีลวิปตฺติวเสน. น หิ สา มานสิกา อตฺถีติ มคฺคสฺเสว ภชาปนํ มหาวิสยตฺตา. โพชฺฌงฺคา หิ มโนกมฺมเมว ภเชยฺยุํ, น จ น สกฺกา มคฺคภชาปเนเนว เตสํ ภชาปนํ วิญฺญาตุนฺติ.

โลกุตตรมรรค แม้ไม่เป็นที่ประสงค์ในกัมมกถาที่เป็นโลกีย์นี้ แต่เมื่อถูกนำเข้ามา ย่อมเข้าถึงกรรม ๓ อย่าง. ในคำว่า 'ทุศีลด้วยใจ' ย่อมสงเคราะห์อกุศลทั้งหมดอันเป็นโทษที่ล่วงละเมิดทางกายและวาจา หรือสงเคราะห์มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสติ มิจฉาสมาธิ. อนึ่ง คำนี้กล่าวไว้โดยเป็นปฏิปักษ์กับสังวรที่ตรัสไว้ว่า 'สังวรด้วยใจเป็นความดี' (สํ.ส. 1.116; ธ.ป. 361) ไม่ได้กล่าวโดยเป็นสีลวิบัติ. เพราะสีลวิบัติทางใจนั้นไม่มี. การนำมรรคเข้ามาเท่านั้น เป็นเพราะมีอารมณ์กว้างขวางกว่า. เพราะโพชฌงค์ทั้งหลายย่อมเข้าถึงแต่มโนกรรมเท่านั้น และการนำโพชฌงค์เหล่านั้นเข้ามาก็สามารถรู้ได้ด้วยการนำมรรคเข้ามานั่นเอง.

กมฺมปถํ [Pg.78] อปฺปตฺตานมฺปิ ตํตํทฺวาเร สํสนฺทนํ อวโรธนํ ทฺวารนฺตเร กมฺมนฺตรุปฺปตฺติยมฺปิ กมฺมทฺวาราเภทนญฺจ ทฺวารสํสนฺทนํ นาม. ‘‘ติวิธา, ภิกฺขเว, กายสญฺเจตนา อกุสลํ กายกมฺม’’นฺติอาทินา (กถา. ๕๓๙) กมฺมปถปฺปตฺตาว สนฺนิฏฺฐาปกเจตนา กมฺมนฺติ วุตฺตาติ ปุริมเจตนา สพฺพา กายกมฺมํ น โหตีติ วุตฺตํ. อาณาเปตฺวา…เป… อลภนฺตสฺสาติ อาณตฺเตหิ อมาริตภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ, วจีทุจฺจริตํ นาม โหติ อกมฺมปถภาวโตติ อธิปฺปาโย. ‘‘อิเม สตฺตา หญฺญนฺตู’’ติ ปวตฺตพฺยาปาทวเสน เจตนาปกฺขิกา วา ภวนฺติ กายกมฺมโวหารลาภา. อพฺโพหาริกา วา มโนกมฺมโวหารวิรหา. สสมฺภารปถวีอาทีสุ อาปาทโย เอตฺถ นิทสฺสนํ.

แม้กรรมที่ยังไม่ถึงกรรมบถ การเกี่ยวเนื่องกันในทวารนั้นๆ (คือการรวมกัน) และการไม่แตกแยกกันของกรรมและทวาร แม้เมื่อกรรมอื่นเกิดขึ้นในทวารอื่น ก็ชื่อว่า ทวารสังสันทะ. เพราะเหตุที่เจตนาที่เป็นเครื่องตัดสินที่ถึงกรรมบถเท่านั้น ถูกกล่าวว่าเป็นกรรม ด้วยบทว่า 'ภิกษุทั้งหลาย กายสัญเจตนาที่เป็นอกุศลมี ๓ อย่าง' เป็นต้น (กถา. 539) ฉะนั้น เจตนาในเบื้องต้นทั้งหมดจึงไม่เป็นกายกรรม ดังนี้ได้กล่าวไว้แล้ว. ในคำว่า 'สั่งให้... ไม่ได้' นั้น กล่าวโดยอ้างถึงการที่ผู้ถูกสั่งไม่ได้ฆ่า (คือการฆ่าไม่สำเร็จ). ความหมายคือ เป็นวจีทุจริตเพราะไม่ถึงกรรมบถ. ด้วยอำนาจแห่งพยาบาทที่เกิดขึ้นว่า 'ขอสัตว์เหล่านี้จงถูกฆ่าเถิด' เจตนาเหล่านั้นย่อมเป็นฝ่ายเจตนา เพราะได้ชื่อว่ากายกรรม หรือเป็นอัพโพหาริกะ เพราะปราศจากชื่อว่ามโนกรรม. น้ำเป็นต้นในแผ่นดินที่มีองค์ประกอบเป็นต้น เป็นตัวอย่างในเรื่องอัพโพหาริกะนี้.

กุลุมฺพสฺสาติ คพฺภสฺส, กุลสฺเสว วา. ติสฺโสปิ สงฺคีติโย อารุฬฺหตาย อนนุชานนโต ‘‘ตว สุตฺตสฺสา’’ติ วุตฺตํ. ทสวิธา อิทฺธิ ปฏิสมฺภิทามคฺเค อิทฺธิกถาย คเหตพฺพา. ภาวนามยนฺติ อธิฏฺฐานิทฺธึ สนฺธาย วทติ. ฆฏเภโท วิย ปรูปฆาโต, อุทกวินาโส วิย อิทฺธิวินาโส จ โหตีติ อุปมา สํสนฺทติ. ตว ปญฺโหติ ภาวนามยาย ปรูปฆาโต โหตีติ วุตฺโต ญาเปตุํ อิจฺฉิโต อตฺโถ. อาถพฺพณิทฺธิ วิชฺชามยิทฺธิ โหติ. สตฺตเม ปเทติ มณฺฑลาทิโต สตฺตเม ปเท.

ในคำว่า 'ของกุลุมพะ' หมายถึงของครรภ์ หรือของตระกูลเท่านั้น ดังนี้เป็นอรรถที่พึงเห็น. เพราะไม่ประสงค์จะอนุญาตให้ขึ้นสู่สังคีติทั้งสาม จึงกล่าวว่า 'ของสูตรของท่าน'. อิทธิ ๑๐ อย่าง พึงถือเอาจากอิทธิกถาในปฏิสัมภิทามรรค. ในคำว่า 'ภาวนามัย' กล่าวโดยอ้างถึงอธิษฐานอิทธิ. อุปมาว่า การทำลายผู้อื่นย่อมมีเหมือนการทำลายหม้อ และการทำลายอิทธิย่อมมีเหมือนการทำลายน้ำ ย่อมเข้ากันได้กับอุปเมยยะ. ในคำว่า 'ปัญหาของท่าน' หมายถึงอรรถที่ประสงค์จะให้ผู้อื่นรู้ว่า การทำลายผู้อื่นย่อมมีด้วยภาวนามยอิทธิ ดังนี้ได้กล่าวไว้แล้ว. อาถัพพณอิทธิเป็นวิชชามยอิทธิ. ในคำว่า 'ในก้าวที่เจ็ด' หมายถึงในก้าวที่เจ็ดจากวงกลมเป็นต้น.

วจนนฺตเรน คเมตพฺพตฺถํ เนยฺยตฺถํ, สยเมว คมิตพฺพตฺถํ นีตตฺถํ. กิริยโต สมุฏฺฐาติ, อุทาหุ อกิริยโตติ เตนาธิปฺเปตํ สมฺปชานมุสาวาทํ สนฺธาย ปุจฺฉติ, น อุโปสถกฺขนฺธเก วุตฺตํ. ตตฺถ อวุตฺตเมว หิ โส อนริยโวหารํ วุตฺตนฺติ คเหตฺวา โวหรตีติ. วาจาคิรนฺติ วาจาสงฺขาตํ คิรํ, วาจานุจฺจารณํ วา.

อรรถที่พึงรู้ด้วยคำอื่น ชื่อว่า เนยยัตถะ. อรรถที่พึงรู้ด้วยตนเองตามพระบาลีนั้น ชื่อว่า นีตัตถะ. ในปัญหาว่า 'เกิดขึ้นจากกิริยา หรือไม่เกิดขึ้นจากกิริยา' นั้น ท่านวิกัณฑวาทีนั้นถามโดยอ้างถึงสัมปชานมุสาวาทที่ท่านประสงค์ ไม่ได้ถามถึงสัมปชานมุสาวาทที่ตรัสไว้ในอุโบสถขันธกะ. เพราะท่านวิกัณฑวาทีนั้นถือเอาอนริยวาทะที่ไม่ได้ตรัสไว้ในอุโบสถขันธกะว่าเป็นสิ่งที่ตรัสไว้แล้ว จึงกล่าว. ในคำว่า 'วาจากิระ' หมายถึงเสียงอันนับว่าเป็นวาจา หรือการเปล่งวาจาซ้ำๆ.

ขนฺทสิวาทโย เสฏฺฐาติ ขนฺทาติ กุมารา. สิวาติ มเหสฺสรา, มิจฺฉาทิฏฺฐิยา นิทสฺสนตฺถมิทํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นตฺถิกทิฏฺฐาทโย เอว หิ กมฺมปถปฺปตฺตา กมฺมนฺติ. เจตนา ปเนตฺถ อพฺโพหาริกาติ กายทฺวาเร วจีทฺวาเร จ สมุฏฺฐิตาปิ กายกมฺมํ วจีกมฺมนฺติ จ โวหารํ น ลภติ อภิชฺฌาทิปฺปธานตฺตา. ‘‘ติวิธา, ภิกฺขเว, มโนสญฺเจตนา อกุสลํ มโนกมฺม’’นฺติ ปน วจนโต สภาเวเนว สา มโนกมฺมํ, น อภิชฺฌาทิปกฺขิกตฺตาติ ‘‘อภิชฺฌาทิปกฺขิกาวา’’ติ น วุตฺตํ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน กายงฺควาจงฺคานิ อโจเปตฺวา จินฺตนกาเล เจตนาปิ เจตนาสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ มโนทฺวาเร [Pg.79] เอว สมุฏฺฐหนฺติ, ตสฺมา เจตนาย อพฺโพหาริกภาโว กถญฺจิ นตฺถีติ อธิปฺปาโย.

ในคำว่า 'ขันธะและสีวะเป็นต้นเป็นผู้ประเสริฐ' นั้น ขันธะคือเทพกุมาร. สีวะคือพระมเหศวร. พึงเห็นว่าคำนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงมิจฉาทิฏฐิ. เพราะทิฏฐิของพวกนัตถิกะเป็นต้นเท่านั้นที่ถึงกรรมบถแล้วเป็นกรรม. อนึ่ง เจตนาในที่นี้เป็นอัพโพหาริกะ คือแม้เกิดขึ้นในกายทวารและวจีทวาร ก็ไม่ได้รับชื่อว่ากายกรรมและวจีกรรม เพราะอภิชฌาเป็นต้นเป็นประธาน. อนึ่ง เพราะเหตุที่กล่าวว่า 'ภิกษุทั้งหลาย มโนสัญเจตนาที่เป็นอกุศลมี ๓ อย่าง' เป็นต้น ฉะนั้น เจตนานั้นโดยสภาพของมันเองจึงเป็นมโนกรรม ไม่ใช่เพราะเป็นฝ่ายอภิชฌาเป็นต้น จึงไม่ได้กล่าวว่า 'เป็นฝ่ายอภิชฌาเป็นต้น'. แต่ในที่นี้ เมื่อไม่ชักชวนกายและวาจา ในขณะที่คิด เจตนาก็ดี ธรรมที่ประกอบด้วยเจตนาก็ดี ย่อมเกิดขึ้นในมโนทวารเท่านั้น ฉะนั้น ความเป็นอัพโพหาริกะของเจตนาจึงไม่มีโดยประการใดประการหนึ่ง ดังนี้เป็นความประสงค์.

‘‘ติวิธา, ภิกฺขเว, กายสญฺเจตนา กุสลํ กายกมฺม’’นฺติอาทิวจนโต (กถา. ๕๓๙) ปาณาติปาตาทิปฏิปกฺขภูตา ตพฺพิรติวิสิฏฺฐา เจตนาว ปาณาติปาตวิรติอาทิกา โหนฺตีติ ‘‘เจตนาปกฺขิกา วา’’ติ วุตฺตํ, น ‘‘วิรติปกฺขิกา’’ติ. รกฺขตีติ อวินาเสตฺวา กเถติ. ภินฺทตีติ วินาเสตฺวา กเถติ.

เพราะพระดำรัสเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย กายสัญเจตนาที่เป็นกุศลกายกรรมมี ๓ อย่าง" (คาถา ๕๓๙) เจตนาที่วิเศษด้วยการงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อปาณาติบาตเป็นต้นนั่นเอง ย่อมเป็นปาณาติปาตวิรติเป็นต้น ดังนั้นจึงตรัสว่า "เป็นฝ่ายเจตนา" ไม่ใช่ "เป็นฝ่ายวิรติ" คำว่า "รักษา" หมายถึง กล่าวโดยไม่ทำลาย คำว่า "ทำลาย" หมายถึง กล่าวโดยทำลาย

กมฺมกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาเรื่องกรรมจบแล้ว

จกฺขุวิญฺญาณทฺวารนฺติ จกฺขุวิญฺญาณสฺส ทฺวารํ. จกฺขุ จ ตํ วิญฺญาณทฺวารญฺจาติ วา จกฺขุวิญฺญาณทฺวารํ. จกฺขุ วิญฺญาณทฺวารนฺติ วา อสมาสนิทฺเทโส. ตํ ปน จกฺขุเมว. เอส นโย เสเสสุปิ. ‘‘จกฺขุนา สํวโร สาธู’’ติอาทิกาย (ธ. ป. ๓๖๐) คาถาย ปสาทกายโจปนกายสํวเร เอกชฺฌํ กตฺวา กาเยน สํวโร วุตฺโต, ตํ อิธ ภินฺทิตฺวา อฏฺฐ สํวรา, ตปฺปฏิปกฺขภาเวน อสํวรา อฏฺฐ กถิตา. สีลสํวราทโยปิ ปญฺเจว สํวรา สพฺพทฺวาเรสุ อุปฺปชฺชมานาปิ, ตปฺปฏิปกฺขภาเวน ทุสฺสีลฺยาทีนิ อสํวราติ วุตฺตานิ. ตตฺถ ทุสฺสีลฺยํ ปาณาติปาตาทิเจตนา. มุฏฺฐสฺสจฺจํ สติปฏิปกฺขา อกุสลา ธมฺมา. ปมาทนฺติ เกจิ. สีตาทีสุ ปฏิโฆ อกฺขนฺติ. ถินมิทฺธํ โกสชฺชํ.

คำว่า "จักขุวิญญาณทวาร" คือ ทวารของจักขุวิญญาณ หรือว่า จักขุนั้นเป็นทวารของวิญญาณด้วย จึงเรียกว่า จักขุวิญญาณทวาร หรือว่า เป็นการแสดงบทที่ไม่ใช่สมาสว่า "จักขุ" และ "วิญญาณทวาร" แต่จักขุวิญญาณทวารนั้นคือจักขุประสาทนั่นเอง นัยนี้พึงทราบในทวารที่เหลือด้วย ในคาถาเป็นต้นว่า "การสำรวมด้วยจักขุเป็นความดี" (ธ.ป. ๓๖๐) ได้ตรัสกายสังวรโดยรวมปสาทกายสังวรและโจปนกายสังวรเข้าด้วยกัน ในอรรถกถานี้ ได้แยกสังวรนั้นออกเป็น ๘ อย่าง และได้กล่าวอสังวร ๘ อย่าง โดยเป็นปฏิปักษ์ต่อสังวรเหล่านั้น แม้สีลสังวรเป็นต้น ก็เป็นสังวร ๕ อย่างเท่านั้น แม้จะเกิดขึ้นในทวารทั้งปวง และได้กล่าวทุศีลเป็นต้นว่าเป็นอสังวร โดยเป็นปฏิปักษ์ต่อสังวรเหล่านั้น ในบรรดาอสังวรเหล่านั้น ทุศีลคือเจตนาปาณาติบาตเป็นต้น ความหลงลืมสติคืออกุศลธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อสติ บางท่านกล่าวว่าคือความประมาท ความขัดเคืองในความหนาวเป็นต้น คือ อักขันติ (ความไม่อดทน) ถีนมิทธะคือความเกียจคร้าน

วินา วจีทฺวาเรน สุทฺธํ กายทฺวารสงฺขาตนฺติ อิทํ วจีทฺวารสลฺลกฺขิตสฺส มุสาวาทาทิโนปิ กายทฺวาเร ปวตฺติสพฺภาวา อสุทฺธตา อตฺถีติ ตํนิวารณตฺถํ วุตฺตํ. น หิ ตํ กายกมฺมํ โหติ. สุทฺธวจีทฺวาโรปลกฺขิตํ ปน วจีกมฺมเมว โหตีติ. เอตฺถ อสํวโรติ เอเตน สุทฺธกายทฺวาเรน อุปลกฺขิโต อสํวโร ทฺวารนฺตเร อุปฺปชฺชมาโนปิ วุตฺโต. ทฺวารนฺตรานุปลกฺขิตํ สพฺพํ ตํทฺวาริกากุสลญฺเจติ เวทิตพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา กมฺมปถสํสนฺทเน ‘‘โจปนกายอสํวรทฺวารวเสน อุปฺปชฺชมาโน อสํวโร อกุสลํ กายกมฺมเมว โหตี’’ติอาทิ ‘‘อกุสลํ กายกมฺมํ โจปนกายอสํวรทฺวารวเสน วจีอสํวรวเสน จ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา สห อวิรุทฺธํ โหติ. อสํวโร หิ ทฺวารนฺตเร [Pg.80] อุปฺปชฺชมาโนปิ สทฺวาเร เอวาติ วุจฺจติ, สทฺวารวเสน อุปฺปนฺโนติ จ, กมฺมํ อญฺญทฺวาเร อญฺญทฺวารวเสน จาติ เอวํ อวิรุทฺธํ.

คำว่า "กายทวารที่บริสุทธิ์ปราศจากวจีทวาร" นี้ กล่าวไว้เพื่อป้องกันความไม่บริสุทธิ์ เพราะว่าแม้กรรมมีมุสาวาทเป็นต้นที่กำหนดด้วยวจีทวาร ก็มีการเกิดขึ้นในกายทวาร เพราะกรรมนั้นไม่เป็นกายกรรม แต่เป็นวจีกรรมที่กำหนดด้วยวจีทวารที่บริสุทธิ์เท่านั้น ในที่นี้ คำว่า "อสังวร" นี้ หมายถึงอสังวรที่กำหนดด้วยกายทวารที่บริสุทธิ์ แม้จะเกิดขึ้นในทวารอื่น (คือวจีทวาร) และพึงทราบว่าอกุศลทั้งหมดที่เกิดขึ้นในทวารนั้น ซึ่งไม่ได้กำหนดด้วยทวารอื่น (เช่น วจีทวาร) ก็ถูกกล่าวถึงด้วย และเมื่อเป็นเช่นนี้ ในบทว่าด้วยการเชื่อมโยงกรรมบท คำกล่าวเป็นต้นว่า "อสังวรที่เกิดขึ้นโดยอาศัยโจปนกายอสังวรทวาร ย่อมเป็นอกุศลกายกรรมเท่านั้น" ย่อมไม่ขัดแย้งกับคำกล่าวเป็นต้นว่า "อกุศลกายกรรมย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยโจปนกายอสังวรทวารและวจีอสังวรทวาร" เพราะอสังวรนั้น แม้จะเกิดขึ้นในทวารอื่น ก็เรียกว่าเกิดขึ้นในทวารของตนเอง และเรียกว่าเกิดขึ้นโดยอาศัยทวารของตนเอง ส่วนกรรมนั้น แม้จะเกิดขึ้นในทวารอื่น ก็เรียกว่าเกิดขึ้นโดยอาศัยทวารอื่น ด้วยประการฉะนี้ จึงไม่ขัดแย้งกัน

อถ วา เอตฺถาติ สุทฺธํ อสุทฺธนฺติ เอตํ อวิจาเรตฺวา เอตสฺมึ โจปเนติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ สติ ทฺวารนฺตโรปลกฺขิตํ กมฺมปถภาวปฺปตฺตตาย วจีมโนกมฺมํ โจปนกายอสํวรทฺวาเร อุปฺปนฺนํ, เสสํ สพฺพํ ตํทฺวารุปฺปนฺนากุสลํ วิย ‘‘โจปนกายอสํวโร’’ติ วุจฺจติ. กมฺมปถภาวปฺปตฺติยา ทฺวารนฺตรุปฺปนฺนํ กายกมฺมญฺจ ตถา น วุจฺจตีติ กมฺมปถสํสนฺทนวิโรโธ สิยา, ตทวิโรธํ ตตฺเถว วกฺขาม. สีลสํวราทโย ปญฺจ นิกฺเขปกณฺเฑ อาวิ ภวิสฺสนฺติ. ตตฺถ ญาณสํวเร ปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลสฺส, วีริยสํวเร จ อาชีวปาริสุทฺธิยา อนฺโตคธตา ทฏฺฐพฺพา.

อีกนัยหนึ่ง คำว่า "ในที่นี้" นี้ หมายถึงกล่าวว่า "ในโจปนกายอสังวรนี้" โดยไม่พิจารณาว่าบริสุทธิ์หรือไม่บริสุทธิ์ เมื่อเป็นเช่นนี้ วจีกรรมและมโนกรรมที่เกิดขึ้นในโจปนกายอสังวรทวาร ซึ่งกำหนดด้วยทวารอื่น (คือวจีทวารและมโนทวาร) และถึงความเป็นกรรมบท ส่วนอกุศลที่เหลือทั้งหมดที่เกิดขึ้นในทวารนั้น ก็จะถูกเรียกว่า "โจปนกายอสังวร" เหมือนกัน และกายกรรมที่เกิดขึ้นในทวารอื่น (คือวจีทวาร) ซึ่งถึงความเป็นกรรมบท ก็จะไม่ถูกเรียกว่า "โจปนกายอสังวร" เช่นนั้น จึงอาจเกิดความขัดแย้งกับการเชื่อมโยงกรรมบทได้ เราจะกล่าวถึงความไม่ขัดแย้งนั้นในบทนั้นเอง สีลสังวรเป็นต้น ๕ อย่าง จะปรากฏในนิกเขปกัณฑ์ ในบรรดาสังวร ๕ อย่างนั้น พึงเห็นว่าปัจจยสันนิสสิตศีลรวมอยู่ในญาณสังวร และอาชีวปาริสุทธิศีลรวมอยู่ในวิริยสังวร

อกุสลกมฺมปถกถาวณฺณนา

การพรรณนาเรื่องอกุศลกรรมบถ

สรเสเนว จ ปตนสภาวสฺส ปาณสฺส อนฺตรา เอว อตีว ปาตนํ อติปาโต, สณิกํ ปติตุํ อทตฺวาว สีฆํ ปาตนนฺติ อตฺโถ. อติกฺกมฺม วา สตฺถาทีหิ อภิภวิตฺวา ปาตนํ อติปาโต. ปโยควตฺถุมหนฺตตาทีหิ มหาสาวชฺชตา เตหิ ปจฺจเยหิ อุปฺปชฺชมานาย เจตนาย พลวภาวโต. ยถาวุตฺตปจฺจยวิปริยาเยปิ ตํตํปจฺจเยหิ อุปฺปชฺชมานาย เจตนาย พลวาพลววเสเนว อปฺปสาวชฺชมหาสาวชฺชตา เวทิตพฺพา. อิทฺธิมโย กมฺมวิปากชิทฺธิมโย ทาฐาโกฏิกาทีนํ วิย.

คำว่า "อติปาตะ" คือ การทำให้สัตว์ผู้มีสภาพจะล้มลงเองโดยธรรมชาติ ล้มลงอย่างรวดเร็วก่อนที่อายุขัยจะสิ้นสุดลง หรือหมายถึงการทำให้ล้มลงอย่างรวดเร็วโดยไม่ปล่อยให้ล้มลงช้าๆ หรือว่า "อติปาตะ" คือการทำให้ล้มลงโดยการข่มขี่ด้วยศาสตราเป็นต้น ความเป็นกรรมมีโทษมาก (มหาสาวชชตา) เกิดขึ้นเพราะความยิ่งใหญ่ขององค์ประกอบในการกระทำ (ปโยควัตถุมหันตตา) เป็นต้น และเพราะเจตนาที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยเหล่านั้นมีกำลังมาก แม้ในกรณีที่ปัจจัยที่กล่าวมาแล้วกลับกัน (คือปัจจัยเหล่านั้นไม่ยิ่งใหญ่) ก็พึงทราบความเป็นกรรมมีโทษน้อย (อัปปสาวชชตา) และกรรมมีโทษมาก (มหาสาวชชตา) โดยอาศัยกำลังและความไม่กำลังของเจตนาที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยนั้นๆ คำว่า "อิทธิมัย" คือการใช้ฤทธิ์ที่เกิดจากวิบากกรรม เหมือนอย่างของพระเจ้าทาฐาโกฏิกะเป็นต้น

โคตฺตรกฺขิตา สโคตฺเตหิ รกฺขิตา. ธมฺมรกฺขิตา สหธมฺมิเกหิ รกฺขิตา. สสามิกา สารกฺขา. ยสฺสา คมเน รญฺญา ทณฺโฑ ฐปิโต, สา สปริทณฺฑา. อตฺถภญฺชโกติ กมฺมปถปฺปตฺตํ วุตฺตํ. กมฺมปถกถา เหสาติ. อตฺตโน สนฺตกํ อทาตุกามตายาติอาทิ มุสาวาทสามญฺญโต วุตฺตํ. หสาธิปฺปาเยน วิสํวาทนปุเรกฺขารสฺเสว มุสาวาโท. สุญฺญภาวนฺติ ปีติวิรหิตตาย ริตฺตตํ. อตฺถวิปนฺนตาย น หทยงฺคมา. อคฺคณฺหนฺเตติ อสทฺทหนฺเต กมฺมปถเภโท น โหติ. โย โกจิ ปน สมฺผปฺปลาโป ทฺวีหิ สมฺภาเรหิ สิชฺฌตีติ. อตฺตโน ปริณามนํ จิตฺเตเนวาติ เวทิตพฺพํ. มิจฺฉา ปสฺสตีติ วิตถํ ปสฺสติ.

คำว่า "โคตรารักขิตา" คือหญิงสาวที่ถูกญาติพี่น้องร่วมโคตรคุ้มครอง คำว่า "ธัมมารักขิตา" คือหญิงสาวที่ถูกผู้ประพฤติธรรมร่วมกันคุ้มครอง คำว่า "สสามิกา" คือหญิงสาวที่มีเจ้าของ (สามี) คุ้มครอง หญิงสาวที่พระราชาได้กำหนดโทษไว้ในการไปมาของนาง ผู้นั้นเรียกว่า "สปริทัณฑา" (ผู้มีโทษติดตัว) คำว่า "อรรถภัญชกะ" นี้ กล่าวถึงวิสํวาทนะที่ถึงความเป็นกรรมบถ เพราะนี่เป็นเรื่องของกรรมบถ คำกล่าวเป็นต้นว่า "ด้วยความไม่ต้องการจะให้ของของตน" นี้ กล่าวไว้โดยความเสมอเหมือนกันของมุสาวาท มุสาวาทจะเกิดขึ้นเฉพาะแก่บุคคลที่มีความตั้งใจจะทำให้คลาดเคลื่อนด้วยความประสงค์จะหัวเราะเท่านั้น คำว่า "สุญญภาวะ" คือความว่างเปล่าเพราะปราศจากความรักใคร่ เพราะความวิบัติแห่งอรรถ (ความหมาย) จึงไม่เป็นที่จับใจ คำว่า "อัคคัณหันเต" คือเมื่อไม่เชื่อ กรรมบถย่อมไม่แตก แต่สัมผัปปลาปะใดๆ ย่อมสำเร็จด้วยองค์ประกอบสองอย่าง พึงทราบว่าการน้อมนำมาเป็นของตน ย่อมสำเร็จด้วยใจเท่านั้น คำว่า "มิจฉาปัสสติ" คือเห็นผิด

โกฏฺฐาสโตติ [Pg.81] ผสฺสปญฺจมกาทีสุ จิตฺตงฺคโกฏฺฐาเสสุ เย โกฏฺฐาสา โหนฺติ, ตโตติ อตฺโถ. นนุ จ เจตนา กมฺมปเถสุ น วุตฺตาติ ปฏิปาฏิยา สตฺตนฺนํ กมฺมปถภาโว น ยุตฺโตติ? น, อวจนสฺส อญฺญเหตุตฺตา. น หิ เจตนาย อกมฺมปถตฺตา กมฺมปถราสิมฺหิ อวจนํ, กทาจิ ปน กมฺมปโถ โหติ, น สพฺพทาติ กมฺมปถภาวสฺส อนิยตตฺตา อวจนํ. ยทา ปน กมฺมปโถ โหติ, ตทา กมฺมปถราสิสงฺคโห น นิวาริโตติ. ‘‘ปญฺจ สิกฺขาปทา ปริตฺตารมฺมณา เอวา’’ติ เอเตน อทินฺนาทานาทีนํ สตฺตารมฺมณภาววิโรธํ ‘‘สตฺตสงฺขาเต สงฺขาเร เอว อารพฺภ ปวตฺติโต’’ติ สยเมว ปริหริสฺสติ. ‘‘นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา’’ติ ปวตฺตมานา ทิฏฺฐิ เตภูมกธมฺมวิสยาวาติ สงฺขารารมฺมณตา วุตฺตา. วิปากนิสฺสนฺทผลานิ ยถากฺกมํ นิรยาทิวิปากทุคฺคตตาทีนิ.

คำว่า โกฏฐาสโต นี้ มีความหมายว่า โดยส่วนแห่งองค์ของจิตมีผัสสปัญจมกะเป็นต้นที่มีอยู่. ก็เจตนาท่านไม่ได้กล่าวไว้ในกรรมบถทั้งหลายมิใช่หรือ? เมื่อเป็นเช่นนั้น ความเป็นกรรมบถของธรรม ๗ ประการตามลำดับก็ไม่สมควรไม่ใช่หรือ? (นี่คือคำค้าน) ไม่ใช่ เพราะการไม่กล่าวถึงนั้นมีเหตุอื่น. จริงอยู่ การไม่กล่าวถึงเจตนาในหมวดกรรมบถนั้น ไม่ใช่เพราะเจตนาไม่เป็นกรรมบถ แต่เพราะบางครั้งเจตนาเป็นกรรมบถ ไม่ใช่เป็นกรรมบถเสมอไป การไม่กล่าวถึงจึงเป็นเพราะความเป็นกรรมบถของเจตนานั้นไม่แน่นอน. แต่เมื่อใดเจตนาเป็นกรรมบถ เมื่อนั้นการสงเคราะห์เจตนาเข้าในหมวดกรรมบถก็ไม่ถูกห้าม. ด้วยคำว่า "สิกขาบท ๕ มีปริตตารมณ์เท่านั้น" นี้ ท่านอรรถกถาจารย์เองจักแก้ความขัดแย้งเรื่องความเป็นสัตตารมณ์ของอทินนาทานเป็นต้น โดยกล่าวว่า "เกิดขึ้นโดยปรารภสังขารที่นับว่าเป็นสัตว์นั่นเอง". ทิฏฐิที่เกิดขึ้นว่า "สัตว์โอปปาติกะไม่มี" นั้น มีอารมณ์เป็นธรรมในไตรภูมิเท่านั้น จึงกล่าวว่ามีสังขารเป็นอารมณ์. ผลวิบากและผลนิสสันท์ตามลำดับคือ วิบากในนรกเป็นต้น และความเป็นผู้มีทุคติเป็นต้น.

อกุสลกมฺมปถกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายเรื่องอกุศลกรรมบถจบลงแล้ว.

กุสลกมฺมปถกถาวณฺณนา

การอธิบายเรื่องกุศลกรรมบถ.

ปาณาติปาตาทีหิ ปน วิรติโยติ เอตํ ยาหิ วิรตีหิ สมฺปยุตฺตา เจตนา ‘‘กายวจีกมฺมานี’’ติ วุจฺจนฺติ, ตาสญฺจ กมฺมปถภาโว ยุตฺโตติ กตฺวา วุตฺตํ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘ปฏิปาฏิยา สตฺต เจตนาปิ วฏฺฏนฺติ วิรติโยปี’’ติ. อลฺลสสมํสนฺติ ชีวมานกสสมํสํ. โวโรเปตา หุตฺวา นาภิชานามิ. ทุสฺสีลฺยาทารมฺมณา ตทารมฺมณา. ชีวิตินฺทฺริยาทิอารมฺมณา กถํ ทุสฺสีลฺยาทีนิ ปชหนฺตีติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนภิชฺฌา…เป… วิรมนฺตสฺสาติ อภิชฺฌํ ปชหนฺตสฺสาติ อตฺโถ. น หิ มโนทุจฺจริตา วิรติ อตฺถิ อนภิชฺฌาทีเหว ตปฺปหานโต.

คำว่า วิรติจากปาณาติบาตเป็นต้นนี้ กล่าวไว้โดยถือว่าเจตนาที่ประกอบด้วยวิรติใดๆ ถูกเรียกว่า "กายกรรมและวจีกรรม" และความเป็นกรรมบถของวิรติเหล่านั้นก็สมควร. ด้วยว่าท่านจักกล่าวว่า "เจตนา ๗ อย่างก็นับเข้า วิรติทั้งหลายก็นับเข้าตามลำดับ". คำว่า อัลลสสมังสะ หมายถึง เนื้อกระต่ายที่ยังมีชีวิตอยู่. คำว่า ข้าพเจ้าไม่จำได้ว่าเคยปลงชีวิตแล้ว. อารมณ์ของทุสสีลยะเป็นต้น เป็นอารมณ์ของกุศลกรรมบถเหล่านั้น. เพื่อแสดงว่ากุศลกรรมบถที่มีชีวิตินทรีย์เป็นต้นเป็นอารมณ์ ละทุสสีลยะเป็นต้นได้อย่างไร จึงกล่าวคำว่า "ยถา ปนา" เป็นต้น. คำว่า อนภิชฌา...เป...วิรมันตัสสะ หมายถึง ผู้ละอภิชฌา. จริงอยู่ วิรติจากมโนทุจริตไม่มี เพราะการละมโนทุจริตนั้นสำเร็จได้ด้วยอนภิชฌาเป็นต้นนั่นเอง.

กมฺมปถสํสนฺทนกถาวณฺณนา

การอธิบายเรื่องกรรมบถสังสนทนา.

กมฺมปถปฺปตฺตานํ ทุสฺสีลฺยาทีนํ อสํวรานํ ตถา ทุจฺจริตานญฺจ อกุสลกมฺมปเถหิ กมฺมปถปฺปตฺตานเมว จ สุสีลฺยาทีนํ สํวรานํ ตถา สุจริตานญฺจ กุสลกมฺมปเถหิ อตฺถโต นานตฺตาภาวทสฺสนํ. อถ วา เตสํ ผสฺสทฺวาราทีหิ อวิโรธภาเวน ทีปนํ กมฺมปถสํสนฺทนนฺติ เกจิ วทนฺติ[Pg.82], ตเทตํ วิจาเรตพฺพํ. น หิ ปญฺจผสฺสทฺวารปญฺจอสํวรทฺวารปญฺจสํวรทฺวาเรสุ อุปฺปนฺนานํ อสํวรานํ สํวรานญฺจ กมฺมปถตา อตฺถิ ปาณาติปาตาทีนํ ปรสนฺตกวตฺถุโลภปรสตฺตารมฺมณพฺยาปาทอเหตุกทิฏฺฐิอาทีนญฺจ เตสุ ทฺวาเรสุ อนุปฺปตฺติโต. ติวิธกอายทุจฺจริตาทีนิ จ กมฺมปถาติ ปากฏา เอวาติ กึ เตสํ กมฺมปเถหิ นานตฺตาภาวทสฺสเนน, น จ ทุจฺจริตานํ สุจริตานญฺจ ผสฺสทฺวาราทิวเสน อุปฺปตฺติ ทีปิตา, นาปิ อสํวรานํ สํวรานญฺจ ยโต เตสํ ผสฺสทฺวาราทีหิ อวิโรธภาเวน ทีปนา สิยา, เกวลํ ปน ผสฺสทฺวาราทิวเสน อุปฺปนฺนานํ อสํวรานํ สํวรานญฺจ กายกมฺมาทิตา ทีปิตา. ยทิ จ เอตฺตกํ กมฺมปถสํสนฺทนํ, ‘‘อกุสลํ กายกมฺมํ ปญฺจผสฺสทฺวารวเสน นุปฺปชฺชตี’’ติอาทิ กมฺมปถสํสนฺทนํ น สิยา. เอสาปิ ฉผสฺสทฺวาราทีหิ อวิโรธทีปนาติ เจ, วุตฺตเมว ปการนฺตเรน ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา’’ติ น วตฺตพฺพํ. สมุจฺจยตฺเถ จ อถ วา-สทฺเท กมฺมปถปฺปตฺตาเนว ทุสฺสีลฺยาทีนิ กายกมฺมาทินาเมหิ วทนฺเตหิ มโนกมฺมสฺส ฉผสฺสทฺวารวเสน อุปฺปตฺติ น วตฺตพฺพา. น หิ ตํ จกฺขุทฺวาราทิวเสน อุปฺปชฺชตีติ. ยทิ จ กมฺมปถปฺปตฺตา เอว อสํวราทโย คหิตา, ทุจฺจริเตหิ อญฺเญสํ อสํวรานํ อภาวา เตสญฺจ ตํตํกมฺมภาวสฺส วุตฺตตฺตา ‘‘โจปนกายอสํวรทฺวารวเสน อุปฺปนฺโน อสํวโร อกุสลํ กายกมฺมเมว โหตี’’ติอาทิ น วตฺตพฺพํ สิยา. วุจฺจมาเน หิ ตสฺมึ สงฺกโร สิยา, วจีมโนกมฺมานิปิ หิ กายทฺวาเร อุปฺปชฺชนฺติ, ตถา เสสทฺวาเรสุปิ กมฺมนฺตรานีติ.

การแสดงความไม่มีความต่างกันโดยอรรถของอสังวรมีทุสสีลยะเป็นต้นที่ถึงความเป็นกรรมบถ และทุจริตทั้งหลาย กับอกุศลกรรมบถ และของสังวรมีสุสีลยะเป็นต้นที่ถึงความเป็นกรรมบถ และสุจริตทั้งหลาย กับกุศลกรรมบถ. หรืออีกนัยหนึ่ง บางท่านกล่าวว่า การแสดงความไม่ขัดแย้งกันของธรรมเหล่านั้นกับผัสสทวารเป็นต้น เรียกว่า กรรมบถสังสนทนา คำกล่าวนั้นควรพิจารณา. เพราะความเป็นกรรมบถของอสังวรและสังวรที่เกิดขึ้นในผัสสทวาร ๕ อสังวรทวาร ๕ และสังวรทวาร ๕ ไม่มีอยู่ เนื่องจากปาณาติบาตเป็นต้น อภิชฌาคือความโลภในของผู้อื่น พยาบาทที่มีสัตว์อื่นเป็นอารมณ์ และอเหตุกทิฏฐิเป็นต้น ไม่ได้เกิดขึ้นในทวารเหล่านั้น. อนึ่ง กายทุจริต ๓ อย่างเป็นต้น ก็เป็นกรรมบถที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว การแสดงความไม่ต่างกันของกายทุจริตเหล่านั้นกับกรรมบถจะมีประโยชน์อะไร? อีกทั้งการเกิดขึ้นของทุจริตและสุจริตโดยผัสสทวารเป็นต้นก็ไม่ได้แสดงไว้ และแม้การเกิดขึ้นของอสังวรและสังวรก็ไม่ได้แสดงไว้ ซึ่งจะทำให้มีการแสดงความไม่ขัดแย้งกันของสิ่งเหล่านั้นกับผัสสทวารเป็นต้นได้. แต่เพียงความเป็นกายกรรมเป็นต้นของอสังวรและสังวรที่เกิดขึ้นโดยผัสสทวารเป็นต้นเท่านั้นที่แสดงไว้. และหากกรรมบถสังสนทนามีเพียงเท่านี้ คำกล่าวที่ว่า "อกุศลกายกรรมไม่เกิดขึ้นโดยผัสสทวาร ๕" เป็นต้น ก็จะไม่ใช่กรรมบถสังสนทนา. หากกล่าวว่า แม้คำนี้ก็เป็นการแสดงความไม่ขัดแย้งกับฉผัสสทวารเป็นต้นแล้ว ก็ไม่ควรกล่าวว่า "หรืออีกนัยหนึ่ง" เพื่อแสดงประเภทที่กล่าวไว้แล้วด้วยประเภทอื่น. อนึ่ง เมื่อคำว่า อถ วา มีความหมายว่า "และ" อรรถกถาจารย์ผู้กล่าวทุสสีลยะเป็นต้นที่ถึงความเป็นกรรมบถด้วยชื่อกายกรรมเป็นต้น ก็ไม่ควรกล่าวถึงการเกิดขึ้นของมโนกรรมโดยฉผัสสทวาร เพราะมโนกรรมนั้นไม่ได้เกิดขึ้นโดยจักขุทวารเป็นต้น. และหากอสังวรเป็นต้นที่ถึงความเป็นกรรมบถเท่านั้นถูกถือเอาไว้ ก็ไม่ควรกล่าวคำว่า "อสังวรที่เกิดขึ้นโดยอสังวรทวารแห่งกายที่ไหว เป็นอกุศลกายกรรมนั่นเอง" เป็นต้น เพราะไม่มีอสังวรอื่นนอกจากทุจริต และเพราะความเป็นกรรมนั้นๆ ของอสังวรเหล่านั้นได้กล่าวไว้แล้ว. เพราะหากกล่าวเช่นนั้น ความปะปนกันก็จะเกิดขึ้น เพราะวจีกรรมและมโนกรรมก็เกิดขึ้นที่กายทวารได้เช่นกัน และกรรมอื่นๆ ก็เกิดขึ้นที่ทวารที่เหลือได้เช่นกัน.

อถ ปน ทฺวารนฺตเร อุปฺปชฺชมานํ กมฺมนฺตรมฺปิ ตํทฺวาริกกมฺมเมว สิยา, ‘‘ติวิธํ กายทุจฺจริตํ อกุสลํ กายกมฺมเมวา’’ติอาทิ, ‘‘อกุสลํ กายกมฺมํ โจปนกายอสํวรทฺวารวเสน วาจาอสํวรทฺวารวเสน จ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทิ จ วิรุชฺเฌยฺย. ทุจฺจริตานญฺหิ อญฺญทฺวารจรณํ อตฺถิ, น จสฺส ทฺวารนฺตรุปฺปนฺนํ กมฺมนฺตรํ โหตีติ. ตสฺมา เหฏฺฐา กมฺมปถปฺปตฺตานํ เอว กายกมฺมาทิภาวสฺส วุตฺตตฺตา เสสานญฺจ ตํตํทฺวารุปฺปนฺนานํ กุสลากุสลานํ ทฺวารสํสนฺทเน ตํตํทฺวารปกฺขิกภาวสฺส กตตฺตา อิธ กมฺมปถํ อปฺปตฺตานญฺจ เจตนาภาวโต อกมฺมานญฺจ อสํวรานํ สํวรานญฺจ ภชาปิยมานานํ กมฺมปถานํ วิย กายกมฺมาทิตาทีปนํ, กมฺมปถปฺปตฺตานํ ติวิธกายทุจฺจริตาทีนํ ติวิธกายสุจริตาทีนญฺจ ทฺวารนฺตรจรเณปิ กายกมฺมาทิภาวาวิชหนทีปนํ, ยถาปกาสิตานญฺจ กมฺมปถภาวํ ปตฺตานํ [Pg.83] อปตฺตานญฺจ อกุสลกายกมฺมาทีนญฺจ กุสลกายกมฺมาทีนญฺจ ผสฺสทฺวาราทีหิ อุปฺปตฺติปกาสนญฺจ กมฺมปถสํสนฺทนํ นาม. กสฺมา? อกมฺมปถานํ กมฺมปเถสุ กมฺมปถานญฺจ อกมฺมปเถสุ สมานนามตาวเสน, กมฺมปถานํ กมฺมปเถสุ สามญฺญนามาวิชหนวเสน, อุภเยสญฺจ อุปฺปตฺติวเสน ทฺวาเรสุ เอตฺถ สํสนฺทิตตฺตา.

อนึ่ง หากกรรมอื่นที่เกิดขึ้นในทวารอื่นพึงเป็นกรรมประจำทวารนั้นเท่านั้นไซร้ คำว่า “กายทุจริต ๓ อย่างเป็นอกุศลกายกรรมเท่านั้น” เป็นต้น และคำว่า “อกุศลกายกรรมเกิดขึ้นโดยอาศัยทวารแห่งกายอสังวรที่เป็นการเคลื่อนไหว และโดยอาศัยทวารแห่งวจีอสังวร” เป็นต้น ก็จะขัดแย้งกัน เพราะว่าการประพฤติทุจริตในทวารอื่นมีอยู่ แต่กรรมอื่นที่เกิดขึ้นในทวารอื่นนั้นหาได้มีแก่ทุจริตนั้นไม่ เพราะฉะนั้น ในบทว่า ทวารสังสันทะที่กล่าวไว้ข้างต้น ได้กล่าวถึงความเป็นกายกรรมเป็นต้นของกรรมที่ถึงกรรมบทแล้วเท่านั้น และได้กล่าวถึงความเป็นส่วนแห่งทวารนั้นๆ ของกุศลและอกุศลที่เกิดขึ้นในทวารนั้นๆ ที่เหลือแล้ว ในบทว่า กรรมปถสังสันทะนี้ การแสดงความเป็นกายกรรมเป็นต้น เหมือนกรรมบททั้งหลายที่ถูกนำมาสงเคราะห์เข้า คือ อสังวรและสังวรที่ยังไม่ถึงกรรมบท และไม่เป็นกรรม (ในฐานะกรรมบท) เพราะเป็นเพียงสภาวะแห่งเจตนา และการแสดงการไม่ละทิ้งความเป็นกายกรรมเป็นต้น แม้เมื่อกายทุจริต ๓ อย่างเป็นต้น และกายสุจริต ๓ อย่างเป็นต้น ที่ถึงกรรมบทแล้วเกิดขึ้นในทวารอื่น และการแสดงการเกิดขึ้นของอกุศลกายกรรมเป็นต้น และกุศลกายกรรมเป็นต้น ที่ถึงกรรมบทและยังไม่ถึงกรรมบทตามที่ได้แสดงไว้แล้ว โดยอาศัยผัสสทวารเป็นต้น ชื่อว่า กรรมปถสังสันทะ เพราะเหตุใด? เพราะในที่นี้มีการประมวลกัน (สังสันทะ) โดยความเป็นชื่อเดียวกันของอกรรมบทในกรรมบท และของกรรมบทในอกรรมบท โดยความเป็นชื่อสามัญที่ไม่ละทิ้งของกรรมบทในกรรมบท และโดยการเกิดขึ้นของทั้งสองในทวารทั้งหลาย

ตตฺถ ติวิธกมฺมทฺวารวเสน อุปฺปนฺนานํ กมฺมานํ ญาตกมฺมภาวตาย ตํตํกมฺมภาวสฺส อวจนียตฺตา กมฺมทฺวาเรสุ เตสํ อุปฺปตฺติยา จ วุตฺตตฺตา ปญฺจวิญฺญาณทฺวารวเสน อสํวราทีนํ อุปฺปตฺติปริยายวจนาภาวโต จ กมฺมทฺวารวิญฺญาณทฺวารานิ วิรชฺฌิตฺวา ‘‘ปญฺจผสฺสทฺวารวเสน หิ อุปฺปนฺโน’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ สุขํ วา’’ติอาทินา ‘‘จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา เวทนากฺขนฺโธ อตฺถิ กุสโล’’ติอาทินา จ ปญฺจผสฺสทฺวารวเสน อสํวราทีนํ อุปฺปตฺติปริยาโย วุตฺโต, น จ ‘‘ยมิทํ จกฺขุวิญฺญาณปจฺจยา’’ติอาทิวจนํ อตฺถีติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘จกฺขุวิญฺญาณสหชาโต หิ ผสฺโส จกฺขุสมฺผสฺโส’’ติอาทิ (ธ. ส. ๑ กมฺมกถา; มหานิ. อฏฺฐ. ๘๖). เตน หิ อสํวรานํ สํวรานญฺจ จกฺขุสมฺผสฺสาทีหิ อสหชาตตฺตา มโนสมฺผสฺสสหชาตานญฺจ จกฺขุสมฺผสฺสทฺวาราทิวเสน อุปฺปตฺติ ทีปิตาติ. ‘‘โส หิ กายทฺวาเร โจปนํ ปตฺโต อกุสลํ กายกมฺมํ โหตี’’ติอาทินา ‘‘โจปนกายอสํวรทฺวารวเสน อุปฺปนฺโน อกุสลํ กายกมฺมเมว โหตี’’ติอาทินา จ วจีกมฺมาทีนญฺจ กมฺมปถปฺปตฺตานํ อสํวรภูตานํ กายกมฺมาทิภาเว อาปนฺเน ‘‘จตุพฺพิธํ วจีทุจฺจริตํ อกุสลํ วจีกมฺมเมว โหตี’’ติอาทินา อปวาเทน นิวตฺติ ทฏฺฐพฺพา. เอวญฺจ กตฺวา ปุพฺเพ ทสฺสิเตสุ อสํวรวินิจฺฉเยสุ ทุติยวินิจฺฉเยสุ จ น โกจิ วิโรโธ. น หิ วจีกมฺมาทิภูโต โจปนกายอสํวโร กายกมฺมาทิ โหตีติ.

ในกรรมปถสังสันทะนั้น เพราะความเป็นกรรมที่รู้กันอยู่แล้วของกรรมที่เกิดขึ้นโดยอาศัยกรรมทวาร ๓ อย่าง จึงไม่จำเป็นต้องกล่าวถึงความเป็นกรรมนั้นๆ และเพราะได้กล่าวถึงการเกิดขึ้นของกรรมเหล่านั้นในกรรมทวารแล้ว และเพราะไม่มีคำกล่าวถึงลำดับแห่งการเกิดขึ้นของอสังวรเป็นต้น โดยอาศัยวิญญาณทวาร ๕ อย่าง จึงเว้นกรรมทวารและวิญญาณทวารแล้วกล่าวว่า “เกิดขึ้นโดยอาศัยผัสสทวาร ๕ อย่าง” เป็นต้น ด้วยคำว่า “สุขใดเกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย” เป็นต้น และด้วยคำว่า “เวทนาขันธ์ที่เป็นกุศลมีอยู่เพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย” เป็นต้น ได้กล่าวถึงลำดับแห่งการเกิดขึ้นของอสังวรเป็นต้น โดยอาศัยผัสสทวาร ๕ อย่างแล้ว และไม่มีคำว่า “สิ่งใดเกิดขึ้นเพราะจักขุวิญญาณเป็นปัจจัย” เป็นต้น แม้คำนี้ก็กล่าวไว้แล้วว่า “ผัสสะที่เกิดพร้อมกับจักขุวิญญาณ ชื่อว่า จักขุสัมผัส” เป็นต้น เพราะเหตุนั้น การเกิดขึ้นของอสังวรและสังวรที่ไม่ได้เกิดพร้อมกับจักขุสัมผัสเป็นต้น และของอสังวรและสังวรที่เกิดพร้อมกับมโนสัมผัสเท่านั้น โดยอาศัยจักขุสัมผัสทวารเป็นต้น จึงเป็นอันแสดงไว้แล้ว ด้วยคำว่า “อสังวรนั้นเมื่อถึงการเคลื่อนไหวในกายทวาร ย่อมเป็นอกุศลกายกรรม” เป็นต้น และด้วยคำว่า “อกุศลกายกรรมเกิดขึ้นโดยอาศัยทวารแห่งกายอสังวรที่เป็นการเคลื่อนไหวเท่านั้น” เป็นต้น เมื่อวจีกรรมเป็นต้นที่ถึงกรรมบทและเป็นอสังวรนั้นถึงความเป็นกายกรรมเป็นต้นแล้ว การระงับ (ชื่อว่ากายกรรมเป็นต้น) พึงทราบได้ด้วยคำยกเว้นว่า “วจีทุจริต ๔ อย่างเป็นอกุศลวจีกรรมเท่านั้น” เป็นต้น เมื่อทำดังนี้แล้ว จึงไม่มีความขัดแย้งใดๆ ในอสังวรวินิจฉัยที่แสดงไว้ก่อนหน้านี้ และในวินิจฉัยที่สอง เพราะกายอสังวรที่เป็นการเคลื่อนไหวซึ่งเป็นวจีกรรมเป็นต้นนั้น ไม่เป็นกายกรรมเป็นต้น

อกุสลํ มโนกมฺมํ ปน ฉผสฺสทฺวารวเสน อุปฺปชฺชติ, ตํ กายวจีทฺวาเรสุ โจปนํ ปตฺตํ อกุสลํ กายวจีกมฺมํ โหตีติ เอตฺถ กึ ตํ อกุสลํ มโนกมฺมํ นาม, เหฏฺฐา ทสฺสิตนเยน จ กายวจีทฺวาเรสุ อุปฺปนฺนํ ติวิธํ มโนทุจฺจริตํ โจปนํ อปฺปตฺตํ สพฺพากุสลญฺจ. ยทิ เอวํ ตสฺส กายวจีกมฺมภาโว นตฺถีติ ‘‘โจปนปฺปตฺตํ กายวจีกมฺมํ โหตี’’ติ น ยุชฺชตีติ[Pg.84]? โน น ยุชฺชติ โจปนปฺปตฺตํ กาเย วาจาย จ อกุสลํ กมฺมํ โหตีติ อตฺถสิทฺธิโต. กมฺมํ ปน โหนฺตํ กึ กมฺมํ โหตีติ? มโนกมฺมเมว โหตีติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โจปนปฺปตฺตํ อกุสลํ กายทฺวาเร วจีทฺวาเร จ มโนกมฺมํ โหตีติ. อถ วา ตํ-สทฺทสฺส มโนกมฺเมน สมฺพนฺธํ อกตฺวา ฉผสฺสทฺวารวเสน ยํ อุปฺปชฺชติ, ตนฺติ ยถาวุตฺตอุปฺปาทมตฺตปริจฺฉินฺเนน สมฺพนฺโธ กาตพฺโพ. กึ ปน ตนฺติ? กมฺมกถาย ปวตฺตมานตฺตา กมฺมนฺติ วิญฺญายติ, ตญฺจ มโนสมฺผสฺสทฺวาเร อุปฺปชฺชมานมฺปิ ติวิธํ กมฺมํ โหตีติ. ยถา ตํ โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘กายวจีทฺวาเรสุ โจปนํ ปตฺต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ นิยมสฺส อกตตฺตา โจปนปฺปตฺติ อุปลกฺขณภาเวน กายวจีกมฺมนามสาธิกาว, น ปน สพฺพมฺปิ โจปนปฺปตฺตํ กายวจีกมฺมเมว, นาปิ กุสลปกฺเข โจปนํ อปฺปตฺตํ กายวจีกมฺมํ น โหตีติ อยมตฺโถ สิทฺโธว โหตีติ.

ส่วนอกุศลมโนกรรมย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยผัสสทวาร ๖ อย่าง ในที่นี้ คำว่า “อกุศลมโนกรรมนั้น เมื่อถึงการเคลื่อนไหวในกายทวารและวจีทวาร ย่อมเป็นอกุศลกายกรรมและวจีกรรม” นั้น อกุศลมโนกรรมนั้นคืออะไร? คือมโนทุจริต ๓ อย่างที่เกิดขึ้นในกายทวารและวจีทวารตามนัยที่แสดงไว้ข้างต้น และอกุศลทั้งหมดที่ยังไม่ถึงการเคลื่อนไหว หากเป็นเช่นนั้น ความเป็นกายกรรมและวจีกรรมของมโนกรรมนั้นย่อมไม่มี ดังนั้นคำว่า “กรรมที่ถึงการเคลื่อนไหวเป็นกายกรรมและวจีกรรม” จึงไม่สมควรหรือ? หามิได้ มิใช่ไม่สมควร แต่สมควร เพราะความหมายนี้สำเร็จแล้วว่า กรรมที่เป็นอกุศลที่ถึงการเคลื่อนไหว ย่อมมีอยู่ในกายและวาจา แต่เมื่อเป็นกรรมแล้ว เป็นกรรมอะไร? เป็นมโนกรรมเท่านั้น นี่คือสิ่งที่กล่าวไว้ คือ อกุศลที่ถึงการเคลื่อนไหวในกายทวารและวจีทวาร ย่อมเป็นมโนกรรม อีกนัยหนึ่ง ไม่ต้องเชื่อมโยงคำว่า “ตัง” เข้ากับคำว่า “มโนกรรม” แต่พึงเชื่อมโยงกับธรรมที่เกิดขึ้นโดยอาศัยผัสสทวาร ๖ อย่าง ซึ่งถูกกำหนดด้วยเพียงการเกิดขึ้นตามที่กล่าวไว้เท่านั้น อนึ่ง ธรรมนั้นคืออะไร? เพราะกำลังดำเนินอยู่ในกรรมกถา จึงทราบว่าเป็นกรรม และกรรมนั้นแม้เกิดขึ้นในมโนสัมผัสทวาร ก็เป็นกรรม ๓ อย่าง เพื่อแสดงว่ากรรมนั้นเป็นอย่างไร จึงกล่าวคำว่า “ถึงการเคลื่อนไหวในกายทวารและวจีทวาร” เป็นต้น ในที่นั้น เพราะไม่ได้ทำการกำหนด (ด้วยเอวศัพท์) การถึงการเคลื่อนไหวจึงเป็นเพียงเครื่องหมายที่ทำให้ชื่อกายกรรมและวจีกรรมสำเร็จเท่านั้น แต่กรรมทั้งหมดที่ถึงการเคลื่อนไหวก็หาใช่เป็นกายกรรมและวจีกรรมเท่านั้นไม่ และในฝ่ายกุศล กรรมที่ยังไม่ถึงการเคลื่อนไหวก็ไม่ใช่ว่าจะไม่เป็นกายกรรมและวจีกรรม ความหมายนี้จึงเป็นอันสำเร็จแล้ว

อถ วา ตนฺติ ตํ ฉผสฺสทฺวารวเสน อุปฺปชฺชมานํ มโนกมฺมนฺติ สพฺพํ มนสาปิ นิปฺผชฺชมานํ กมฺมํ มโนกมฺมนฺติ โจทกาธิปฺปาเยน คเหตฺวา วทติ, น ปุพฺเพ ทสฺสิตมโนกมฺมนฺติ. โย หิ ปรสฺส อธิปฺปาโย ‘‘มนสา นิปฺผตฺติโต สพฺเพน มโนกมฺเมเนว ภวิตพฺพํ, น กายวจีกมฺเมนา’’ติ, ตํ นิวตฺเตตฺวา กมฺมตฺตยนิยมํ ทสฺเสตุํ อิทมารทฺธํ ‘‘ตํ กายวจีทฺวาเรสุ โจปนํ ปตฺต’’นฺติอาทิ. เอตฺถ จ สงฺกราภาโว ปุริมนเยเนว เวทิตพฺโพ. อถ วา กมฺมนฺติ อวิเสเสน กมฺมสทฺทมตฺเตน สมฺพนฺธํ กตฺวา ยถาวุตฺโต กมฺมปฺปเภโท ยถา โหติ, ตํ ปการํ ทสฺเสติ. อสงฺกโร จ วุตฺตนโยว. ยํ ปน วทนฺติ ‘‘กายวจีกมฺมสหชาตา อภิชฺฌาทโย ยทา เจตนาปกฺขิกา โหนฺติ, ตทา ตานิ มโนกมฺมานิ กายวจีกมฺมานิ โหนฺตี’’ติ, ตญฺจ น, เจตนาปกฺขิกานํ มโนกมฺมตฺตาภาวา. อพฺโพหาริกตฺเต จ มโนกมฺมตา สุฏฺฐุตรํ นตฺถิ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘อพฺโพหาริกา วา’’ติ. ตสฺมา มโนกมฺมสฺส กายวจีกมฺมตา น วตฺตพฺพา. อภิชฺฌาทิกิริยาการิกาย เอว เจตนาย สมฺปยุตฺตา อภิชฺฌาทโย มโนกมฺมํ, น ปาณาติปาตาทิกายวจีกิริยาการิกายาติ ภิยฺโยปิ เตสํ มโนกมฺมตาติ น เตสํ มโนกมฺมานํ สตํ กายวจีกมฺมตา วตฺตพฺพาติ. เอวํ กมฺมานํ ทฺวาเรสุ ทฺวารานญฺจ กมฺเมสุ อนิยตตฺตา ทฺวารนิพนฺธนํ น กตํ. อิทานิ อกเตปิ จ ทฺวารนิพนฺธเน เยสํ ทฺวารานํ วเสน อิทํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, เตสํ ตํตํทฺวารกมฺมปถานญฺจ วเสน อุปฺปตฺติยา ยถาภฏฺฐปาฬิยา วุตฺตาย [Pg.85] จ ทีปนตฺถํ ‘‘ตตฺถ กามาวจร’’นฺติอาทิมาห. จิตฺตํ ติวิธกมฺมทฺวารวเสน อุปฺปชฺชตีติ อิทํ มโนกมฺมทฺวารภูตสฺส เตน สภาเวน อุปฺปตฺตึ คเหตฺวา วุตฺตํ. ยถา วา จิตฺตํ จิตฺตาธิปเตยฺยนฺติ สมฺปยุตฺตวเสน วุจฺจติ, เอวมิธาปีติ เวทิตพฺพํ. โจปนทฺวยรหิตสฺส มโนปพนฺธสฺส มโนกมฺมทฺวารภาเว ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ.

อีกอย่างหนึ่ง (สังคหกาโร) กล่าวโดยถือเอาความประสงค์ของผู้ทักท้วงว่า คำว่า 'ตันติ' (ในที่นี้หมายถึง) มโนกรรมที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งทวารคือผัสสะทั้ง ๖ ทั้งหมดนั้น แม้กรรมที่สำเร็จด้วยใจก็เรียกว่ามโนกรรม ไม่ได้กล่าวถึงมโนกรรมที่แสดงไว้ในนัยก่อน เพราะว่า ความประสงค์ของผู้อื่นที่ว่า 'กรรมทั้งหมดที่สำเร็จด้วยใจ ควรเป็นมโนกรรมเท่านั้น ไม่ใช่กายกรรมวจีกรรม' นั้น เพื่อจะระงับความประสงค์นั้นและแสดงการกำหนดกรรม ๓ อย่าง จึงได้เริ่มคำว่า 'กรรมนั้นถึงซึ่งความไหว (โจรปนะ) ในกายทวารและวจีทวาร' เป็นต้น ในนัยนี้ ความไม่มีการปะปนกันของกรรมพึงทราบโดยนัยก่อนหน้านี้ อีกอย่างหนึ่ง การทำความเกี่ยวข้องกับคำว่า 'กรรม' โดยไม่จำเพาะเจาะจง เพียงแค่คำว่า 'กรรม' นั้น ย่อมแสดงประเภทของกรรมที่กล่าวมาแล้วว่าเกิดขึ้นอย่างไร ความไม่มีการปะปนกันก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว แต่คำที่กล่าวว่า 'เมื่ออภิชฌาเป็นต้นที่เกิดพร้อมกับกายกรรมและวจีกรรมเป็นฝ่ายเจตนา อภิชฌาเป็นต้นเหล่านั้นย่อมเป็นมโนกรรมและกายกรรมวจีกรรม' นั้นไม่ถูกต้อง เพราะอภิชฌาเป็นต้นที่เป็นฝ่ายเจตนาไม่มีความเป็นมโนกรรม และเมื่อเป็นอัพโพหาริก (ไม่ปรากฏชัด) ความเป็นมโนกรรมก็ยิ่งไม่มี คำว่า 'เป็นอัพโพหาริก' นี้ก็ถูกกล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้น ไม่ควรกล่าวว่ามโนกรรมเป็นกายกรรมวจีกรรม อภิชฌาเป็นต้นที่ประกอบด้วยเจตนาซึ่งเป็นผู้กระทำกิริยาคืออภิชฌาเป็นต้นเท่านั้น เป็นมโนกรรม ไม่ใช่เจตนาที่ประกอบด้วยการกระทำกิริยาทางกายและวาจา เช่น ปาณาติบาตเป็นต้น เพราะฉะนั้น ความเป็นมโนกรรมของอภิชฌาเป็นต้นเหล่านั้นจึงมีมากยิ่งขึ้น ไม่ควรกล่าวว่าอภิชฌาเป็นต้นเหล่านั้นซึ่งเป็นมโนกรรม เป็นกายกรรมวจีกรรม ด้วยประการฉะนี้ เพราะกรรมไม่แน่นอนในทวารทั้งหลาย และทวารทั้งหลายก็ไม่แน่นอนในกรรมทั้งหลาย จึงไม่ได้มีการผูกมัดทวารไว้เป็นประจำ บัดนี้ แม้จะไม่ได้มีการผูกมัดทวารไว้เป็นประจำ แต่เพื่อแสดงการเกิดขึ้นของจิตนี้โดยอาศัยทวารเหล่านั้น และการเกิดขึ้นของกรรมบถในทวารนั้นๆ โดยอาศัยทวารเหล่านั้น ตามที่กล่าวไว้ในพระบาลีที่ยกมาเพื่อแสดง สังคหกาโรจึงกล่าวคำว่า 'ในกามวจรนั้น' เป็นต้น คำว่า 'จิตเกิดขึ้นโดยอาศัยกรรมทวาร ๓ อย่าง' นี้ กล่าวไว้โดยถือเอาการเกิดขึ้นของจิตซึ่งเป็นมโนกรรมทวารโดยสภาพนั้นๆ อีกอย่างหนึ่ง เหมือนกับที่คำว่า 'จิต' ในบทว่า 'จิตตาธิปเตยยะ' (จิตเป็นอธิบดี) กล่าวโดยนัยแห่งสัมปยุตธรรม ฉันใด ในบทนี้ก็พึงทราบฉันนั้น แต่ในความเป็นมโนกรรมทวารของมโนปพันธะ (กระแสแห่งใจ) ที่ปราศจากความไหว (โจรปนะ) ๒ อย่างนั้น ไม่ต้องกล่าวถึงเลย

กมฺมปถสํสนฺทนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาความสอดคล้องแห่งกรรมบถจบแล้ว

ทฺวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาเรื่องทวารจบแล้ว

อยํ โยชนาติ ‘‘รูปารมฺมณํ วา…เป… ธมฺมารมฺมณํ วา’’ติ เอเตน สห ‘‘ยํ ยํ วา ปนา’’ติ เอตสฺส อยํ สมฺพนฺโธติ อตฺโถ. โก ปนายํ สมฺพนฺโธติ? เยน วจนานิ อญฺญมญฺญํ สมฺพชฺฌนฺติ, ตํ ปุพฺพาปรวจเน ปโยชนํ สมฺพนฺโธ. อิธ จ สพฺพารมฺมณตาทิทสฺสนํ ‘‘รูปารมฺมณํ วา…เป… ธมฺมารมฺมณํ วา’’ติ เอตสฺส อนนฺตรํ ‘‘ยํ ยํ วา ปนา’’ติ เอตสฺส วจเน ปโยชนํ โยชนา ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ ‘‘รูปารมฺมณํ วา…เป… ธมฺมารมฺมณํ วา อารพฺภา’’ติ เอตฺตเกน อาปนฺนํ โทสํ ทสฺเสตฺวา ตนฺนิวตฺตนวเสน ‘‘ยํ ยํ วา ปนา’’ติ เอตสฺส ปโยชนํ ทสฺเสตุํ ‘‘เหฏฺฐา’’ติอาทิมาห. ทุติเย อตฺถวิกปฺเป ‘‘ยํ ยํ วาปนา’’ติ เอเตน อปฺปธานมฺปิ รูปาทึ อากฑฺฒติ. น หิ ปธานสฺส จิตฺตสฺส อตฺตโนเยว อารมฺมณภาโว อตฺถีติ. เหฏฺฐา วุตฺตนเยนาติ สพฺพารมฺมณตาทินเยน. ‘‘เหฏฺฐา คหิตเมว คหิตนฺติ วตฺวา ตสฺส วจเน ปโยชนํ ทสฺเสตุํ ‘รูปํ วา…เป… อิทํ วา อิทํ วา อารพฺภา’ติ กเถตุํ อิทํ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ อิทํ วา อิทํ วาติ เอตํ สพฺพารมฺมณตาทึ สนฺธาย กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

คำว่า 'อายัง โยชนา' (การประกอบนี้) หมายความว่า การเชื่อมโยงนี้เป็นความสัมพันธ์ระหว่างบทว่า 'รูปารัมมณัง วา... ธัมมารัมมณัง วา' กับบทว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' ความสัมพันธ์นี้คืออะไร? คำตอบคือ ประโยชน์ที่ทำให้คำว่า 'รูปารัมมณัง วา' เป็นต้น และคำว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' เชื่อมโยงกัน เป็นความสัมพันธ์ระหว่างคำหน้าและคำหลัง และในอรรถกถานี้ การแสดงความเป็นสัพพารัมมณะเป็นต้น เป็นประโยชน์ในการกล่าวบทว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' หลังจากบทว่า 'รูปารัมมณัง วา... ธัมมารัมมณัง วา' พึงทราบว่านี่คือโยชนา ในอรรถกถานั้น (สังคหกาโร) ได้แสดงโทษที่เกิดขึ้นจากบทเพียงเท่านี้ว่า 'รูปารัมมณัง วา... อารัพภา' (โดยไม่มี 'ยัง ยัง วา ปนา') แล้วเพื่อแสดงประโยชน์ของบทว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' โดยการระงับโทษนั้น จึงกล่าวคำว่า 'เบื้องล่าง' เป็นต้น ในอรรถวิกัปที่สอง บทว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' ย่อมดึงเอารูปารมณ์เป็นต้นที่ไม่ใช่ประธานมาด้วย เพราะจิตซึ่งเป็นประธานนั้นไม่มีความเป็นอารมณ์ของตนเอง โดยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง คือโดยนัยแห่งสัพพารัมมณะเป็นต้น ในมหาอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า 'เมื่อกล่าวว่าสิ่งที่ถูกถือเอาไว้ข้างล่างนั้นถูกถือเอาไว้แล้ว เพื่อแสดงประโยชน์ในการกล่าวบทว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' จึงกล่าวคำว่า 'รูปัง วา... อิทัง วา อิทัง วา อารัพภา' นี้' ในมหาอรรถกถานั้น พึงทราบว่าคำว่า 'อิทัง วา อิทัง วา' นี้กล่าวโดยอ้างถึงสัพพารัมมณะเป็นต้น

ธมฺมุทฺเทสวารกถา

เรื่องการแสดงธรรมโดยย่อ

ผสฺสปญฺจมกราสิวณฺณนา

การพรรณนาหมวดธรรมที่มีผัสสะเป็นที่ ๕

อาจริยานนฺติ เรวตาจริยสฺส. น ปเนตํ สารโต ทฏฺฐพฺพํ. น หิ ผสฺสาทีนํ กามาวจราทิภาวทสฺสนตฺถํ อิทมารทฺธํ, กินฺตุ ตสฺมึ สมเย ผสฺสาทิสภาวทสฺสนตฺถนฺติ.

คำว่า 'อาจริยานัง' (ของอาจารย์ทั้งหลาย) หมายถึงของพระอาจารย์เรวตะ แต่คำนี้ไม่ควรถือเอาโดยความเป็นสาระ เพราะคำนี้ไม่ได้เริ่มขึ้นเพื่อแสดงความเป็นกามวจรเป็นต้นของผัสสะเป็นต้น แต่เริ่มขึ้นเพื่อแสดงสภาวะของผัสสะเป็นต้นในขณะนั้น

จิตฺตสฺส ปฐมาภินิปาตตฺตาติ สพฺเพ เจตสิกา จิตฺตายตฺตา จิตฺตกิริยาภาเวน วุจฺจนฺตีติ ผสฺโส ‘‘จิตฺตสฺส ปฐมาภินิปาโต’’ติ วุตฺโต. กามํ [Pg.86] อุปฺปนฺนผสฺโส ปุคฺคโล จิตฺตเจตสิกราสิ วา อารมฺมเณน ผุฏฺโฐ ผสฺสสหชาตาย เวทนาย ตํสมกาลเมว เวเทติ, ผสฺโส ปน โอภาสสฺส ปทีโป วิย เวทนาทีนํ ปจฺจยวิเสโส โหตีติ ปุริมกาโล วิย วุตฺโต. โคปานสีนํ อุปริ ติริยํ ฐปิตกฏฺฐํ ปกฺขปาโส. กฏฺฐทฺวยาทิ วิย เอกเทเสน เอกปสฺเสน อนลฺลียมาโนปิ รูเปน สห ผสฺสสฺส สามญฺญํ อนลฺลียมานํ สงฺฆฏฺฏนเมว, น วิสยภาโว, สงฺฆฏฺฏนญฺจ ผสฺสสฺส จิตฺตารมฺมณานํ สนฺนิปตนภาโว เอว. วตฺถารมฺมณสนฺนิปาเตน สมฺปชฺชตีติ สงฺฆฏฺฏนสมฺปตฺติโก ผสฺโส. ปาณิทฺวยสฺส สนฺนิปาโต วิย จิตฺตารมฺมณสนฺนิปาโต ผสฺโส จิตฺตสฺส อารมฺมเณ สนฺนิปติตปฺปวตฺติยา ปจฺจโย โหตีติ กิจฺจฏฺเฐเนว รเสน สงฺฆฏฺฏนรโส. ตถา ปจฺจยภาโว หิ ตสฺส ผสฺสสฺส สงฺฆฏฺฏนกิจฺจนฺติ. ยถา หิ ปาณิยา ปาณิมฺหิ สงฺฆฏฺฏนํ ตพฺพิเสสภูตา รูปธมฺมา, เอวํ จิตฺตสฺส อารมฺมเณ สงฺฆฏฺฏนํ ตพฺพิเสสภูโต เอโก เจตสิกธมฺโม ทฏฺฐพฺโพ. จิตฺเตเยวาติ เอเตน เจตสิกสภาวตํ วตฺถารมฺมเณหิ อสํสฏฺฐํ สงฺฆฏฺฏนํ เวทนาย ทสฺเสติ, น ปน วตฺถุนิสฺสยตํ ปฏิกฺขิปติ. ตสฺส ผสฺสสฺส การณภูโต ตทนุรูโป สมนฺนาหาโร ตชฺชาสมนฺนาหาโร. อินฺทฺริยสฺส ตทภิมุขภาโว อาวชฺชนาย จ อารมฺมณกรณํ วิสยสฺส ปริกฺขตตา อภิสงฺขตตา วิญฺญาณสฺส วิสยภาวกรณนฺติ อตฺโถ.

คำว่า Cittassa paṭhamābhinipātattā มีอธิบายว่า เจตสิกทั้งปวงถูกเรียกว่าเป็นไปตามจิต เพราะมีสภาพเป็นกิริยาของจิต ฉะนั้น ผัสสะจึงถูกเรียกว่า 'การตกไปครั้งแรกของจิต' (ในอารมณ์) แม้บุคคลผู้มีผัสสะเกิดขึ้นแล้ว หรือกองแห่งจิตและเจตสิกที่ถูกอารมณ์กระทบแล้ว ย่อมเสวยอารมณ์ด้วยเวทนาที่เกิดพร้อมกับผัสสะในเวลาเดียวกันนั้นเอง แต่ผัสสะเป็นปัจจัยพิเศษของเวทนาเป็นต้น เหมือนประทีปเป็นปัจจัยพิเศษของแสงสว่าง ฉะนั้น จึงถูกเรียกว่าเหมือนกาลก่อน (คือเกิดก่อน) ไม้ที่วางขวางอยู่บนขื่อเรียกว่าปักขปาสะ (ไม้กลอน) แม้จะไม่ติดกันโดยส่วนเดียวหรือข้างเดียวเหมือนไม้สองท่อนเป็นต้น แต่ความเสมอกันของผัสสะกับรูป (อารมณ์) ก็คือการกระทบกันโดยไม่ติดกันนั่นเอง ไม่ใช่ความเป็นอารมณ์ และการกระทบกันของผัสสะนั้น ก็คือสภาพที่จิตและอารมณ์มาประชุมกันนั่นเอง ผัสสะย่อมสำเร็จด้วยการประชุมกันของวัตถุและอารมณ์ ฉะนั้น ผัสสะจึงมีรสคือการกระทบกันที่สำเร็จ ผัสสะคือการประชุมกันของจิตและอารมณ์ เหมือนการประชุมกันของมือสองข้าง เป็นปัจจัยแก่ความเป็นไปแห่งการประชุมกันในอารมณ์ของจิต ฉะนั้น จึงมีรสคือการกระทบกันโดยอรรถแห่งกิจ ความเป็นปัจจัยอย่างนั้นเป็นกิจคือการกระทบกันของผัสสะนั้น เหมือนการกระทบกันของมือกับมือ เป็นรูปธรรมที่เป็นเหตุพิเศษของการกระทบกันนั้น ฉันใด พึงเห็นว่าการกระทบกันของจิตในอารมณ์ ก็เป็นเจตสิกธรรมอย่างหนึ่งที่เป็นเหตุพิเศษของการกระทบกันนั้น ฉันนั้น ด้วยบทว่า Citteyeva นี้ ย่อมแสดงความเป็นสภาพแห่งเจตสิกคือการกระทบของเวทนาที่ไม่ปะปนกับวัตถุและอารมณ์ แต่ก็มิได้ปฏิเสธความเป็นที่อาศัยของวัตถุ การมนสิการที่เหมาะสมซึ่งเป็นเหตุของผัสสะนั้น เรียกว่า ตัชชาสมันนาหาระ ความหมายคือ ความที่อินทรีย์มุ่งตรงต่ออารมณ์นั้น และการทำอารมณ์ให้เป็นอารมณ์ของอาวัชชนะ เป็นความที่อารมณ์ถูกจัดแจงปรุงแต่งให้เป็นอารมณ์ของวิญญาณ

สุขเวทนายเมว ลพฺภติ อสฺสาทภาวโตติ อธิปฺปาโย. วิสฺสวิตายาติ อรหตาย. อเนกตฺถตฺตา หิ ธาตูนํ อรหตฺโถ วิปุพฺโพ สุสทฺโท. วิสฺสวํ วา สชนํ วสิตา กามการิตา วิสฺสวิตา. อารมฺมณรเสกเทสเมว อนุภวนฺตีติ อิทํ ผุสนาทิกิจฺจํ เอกเทสานุภวนมิว โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ. เวทยิตสภาโว เอว หิ อนุภวนนฺติ. ผุสนาทิภาเวน วา อารมฺมณคฺคหณํ เอกเทสานุภวนํ, เวทยิตภาเวน คหณํ ยถากามํ สพฺพานุภวนํ. เอวํ สภาวาเนว ตานิ คหณานีติ น เวทนาย วิย ผสฺสาทีนมฺปิ ยถาสกกิจฺจกรเณน สามิภาวานุภวนํ โจเทตพฺพํ. อยํ อิธาติ เอเตน ปญฺจสุ เวทนาสุ อิมสฺมึ จิตฺเต อธิปฺเปตํ โสมนสฺสเวทนํ วทติ, ตสฺมา อโสมนสฺสเวทนํ อปเนตฺวา คหิตาย โสมนสฺสเวทนาย สมานา อิฏฺฐาการสมฺโภครสตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา.

ความหมายคือ ย่อมได้ในสุขเวทนาเท่านั้น เพราะมีสภาพเป็นที่น่าพอใจ (อัสสาทะ) ด้วยบทว่า Vissavitāyāti หมายถึง ด้วยความเป็นผู้ควร เพราะธาตุทั้งหลายมีอรรถมาก สุสัททะที่มี วิ-อักษรอยู่หน้า (วิสสวะ) จึงมีอรรถว่าควร (อรหะ) อีกนัยหนึ่ง วิสสวะ คือความสามารถ ความเป็นผู้มีวสี หรือความเป็นผู้ทำได้ตามปรารถนา เรียกว่า วิสสวิตา ที่กล่าวว่า 'เสวยอารมณ์เพียงบางส่วน' นี้ ถูกกล่าวโดยหมายถึงกิจมีผุสสนะเป็นต้นนี้ เป็นเสมือนการเสวยเพียงบางส่วน เพราะสภาพแห่งเวทนานั่นแหละคือการเสวย (จริงๆ) อีกนัยหนึ่ง การรับอารมณ์ด้วยสภาพมีผุสสนะเป็นต้น เป็นการเสวยเพียงบางส่วน การรับอารมณ์ด้วยสภาพแห่งเวทนา เป็นการเสวยทั้งหมดตามปรารถนา การรับอารมณ์เหล่านั้นมีสภาพอย่างนี้เท่านั้น ฉะนั้น ไม่ควรคัดค้านว่าผัสสะเป็นต้นก็มีการเสวยโดยความเป็นเจ้าของด้วยการทำกิจของตนๆ เหมือนเวทนา ด้วยบทว่า Ayaṃ idha นี้ ย่อมกล่าวถึงโสมนัสสเวทนาที่ประสงค์ในจิตนี้ ในบรรดาเวทนา ๕ ฉะนั้น พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงความเป็นรสคือการเสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนาที่เสมอกันของโสมนัสสเวทนาทั้งหมดที่รับไว้โดยคัดเอาอโสมนัสสเวทนาออกไป

นิมิตฺเตน [Pg.87] ปุนสญฺชานนกิจฺจา ปจฺจาภิญฺญาณรสา. ปุนสญฺชานนสฺส ปจฺจโย ปุนสญฺชานนปจฺจโย, ตเทว นิมิตฺตํ ปุน…เป… นิมิตฺตํ, ตสฺส กรณํ ปุน…เป… กรณํ. ปุนสญฺชานนปจฺจยภูตํ วา นิมิตฺตกรณํ ปุน…เป… กรณํ, ตทสฺสา กิจฺจนฺติ อตฺโถ. ปุนสญฺชานนปจฺจยนิมิตฺตกรณํ นิมิตฺตการิกาย นิมิตฺเตน สญฺชานนฺติยา จ สพฺพาย สญฺญาย สมานํ เวทิตพฺพํ. ญาณเมว อนุวตฺตติ, ตสฺมา อภินิเวสการิกา วิปรีตคฺคาหิกา จ น โหตีติ อธิปฺปาโย. เอเตนุปาเยน สมาธิสมฺปยุตฺตาย อจิรฏฺฐานตา จ น โหตีติ ทฏฺฐพฺพา.

สัญญาที่มีกิจคือการจำได้อีกครั้งด้วยนิมิต มีรสคือการจำได้หมายรู้ (ปจจาภิญญาณ) ปัจจัยของการจำได้อีกครั้ง ชื่อว่า ปุนสัญชานนปัจจัย นิมิตนั้นเองคือ...นิมิต การกระทำนิมิตนั้นคือ...การกระทำ อีกนัยหนึ่ง การกระทำนิมิตอันเป็นปัจจัยของการจำได้อีกครั้งคือ...การกระทำ นั่นเป็นกิจของสัญญานั้น นี้คืออรรถ การกระทำนิมิตอันเป็นปัจจัยของการจำได้อีกครั้ง พึงทราบว่าเสมอกันกับสัญญาทั้งปวงที่ทำนิมิตและจำได้ด้วยนิมิต ญาณเท่านั้นย่อมเป็นไปตาม ฉะนั้น จึงไม่เป็นสภาพที่กระทำความยึดมั่น (ผิดๆ) และไม่เป็นสภาพที่ยึดถือผิด นี้คืออธิบาย ด้วยอุบายนี้ พึงทราบว่าความที่สัญญาที่ประกอบด้วยสมาธิจะไม่ตั้งอยู่นานนั้นย่อมไม่มี (คือย่อมตั้งอยู่นาน)

อภิสนฺทหตีติ ปพนฺธติ ปวตฺเตติ. เจตนาภาโว พฺยาปารภาโว. ทิคุณุสฺสาหาติ น ทิคุณํ วีริยโยคํ สนฺธาย วุตฺตํ, อตฺตโน เอว ปน พฺยาปารกิจฺจสฺส มหนฺตภาวํ ทีเปติ. อุสฺสาหนภาเวนาติ อาทรภาเวน. สา หิ สยํ อาทรภูตา สมฺปยุตฺเต อาทรยตีติ.

บทว่า Abhisandahati หมายถึง ผูกพัน หรือให้เป็นไป สภาพแห่งเจตนาคือสภาพแห่งความพยายาม (พยาปาระ) บทว่า Diguṇussāhā มิได้กล่าวโดยหมายถึงการประกอบด้วยวิริยะสองเท่า แต่แสดงถึงความเป็นกิจใหญ่แห่งความพยายามของตนเอง ด้วยบทว่า Ussāhanabhāvena หมายถึง ด้วยความเป็นผู้เอื้อเฟื้อ (อาทระ) เพราะเจตนานั้นเองเป็นสภาพที่เอื้อเฟื้อแล้ว ย่อมทำให้สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเอื้อเฟื้อ (ในอารมณ์)

วิชานนํ อารมฺมณสฺส อุปลทฺธิ. สนฺทหนํ จิตฺตนฺตรสฺส อนุปฺปพนฺธนํ. จกฺขุนา หิ ทิฏฺฐนฺติ จกฺขุนา ทฏฺฐพฺพํ. ยถา ‘‘ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาต’’นฺติ ทฏฺฐพฺพาทิ วุจฺจติ, เอวมิธาปิ เวทิตพฺพํ. จกฺขุนา หีติอาทีสุ จกฺขุนา…เป… มนสา ทฺวาเรนาติ อตฺโถ. นครคุตฺติกสฺส วิย จิตฺตสฺส อารมฺมณวิภาวนมตฺตํ อุปธารณมตฺตํ อุปลทฺธิมตฺตํ กิจฺจํ, อารมฺมณปฏิเวธนปจฺจาภิญฺญาณาทิ ปน กิจฺจํ ปญฺญาสญฺญาทีนนฺติ เวทิตพฺพํ. ปุริมนิทฺทิฏฺฐนฺติ สมยววตฺถาเน นิทฺทิฏฺฐํ. ภาเวนฺโต วิย น น อุปฺปชฺชติ, กินฺตุ อุปฺปชฺชตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘จิตฺตํ โหตี’’ติ วุตฺตนฺติ เอตํ โหติ-สทฺทสฺส อุปฺปชฺชติ-สทฺทสฺส จ สมานตฺถตฺเต สติ ยุชฺเชยฺย, ตทตฺถตฺเต จ ตตฺถ อุปฺปนฺนํ โหตีติ น วุจฺเจยฺย. น หิ ยุตฺตํ อุปฺปนฺนํ อุปฺปชฺชตีติ วตฺตุํ. จิตฺตสฺส จ อุปฺปนฺนตา สมยววตฺถาเน วุตฺตา เอวาติ กึ ตสฺส ปุน อุปฺปตฺติทสฺสเนน. เยน จ สมยววตฺถานํ กตํ, ตสฺส นิทฺเทโส น น สกฺกา กาตุนฺติ กึ ตํ นิทฺเทสตฺถํ อุทฺเทเสน ทุติเยน, นิทฺเทเสเนว จ ผสฺสาทีหิ จ อญฺญตฺตํ จิตฺตสฺส สิชฺฌตีติ กึ ตทตฺเถน ปุน วจเนน, อญฺญปฺปโยชนตฺตา ปน ปุริมสฺส จิตฺตวจนสฺส ปจฺฉิมํ วุตฺตํ. ปุริมญฺหิ สมยววตฺถานตฺถเมว วุตฺตํ, น ววตฺถิตสมเย วิชฺชมานธมฺมทสฺสนตฺถํ, อิตรญฺจ ตสฺมึ สมเย วิชฺชมานธมฺมทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ, น สมยววตฺถานตฺถํ, น จ อญฺญทตฺถํ วจนํ อญฺญทตฺถํ วทติ, น จ เลเสน วุตฺโตติ กตฺวา มหาการุณิโก อตฺถํ ปากฏํ น กโรตีติ.

การรับรู้อารมณ์คือการได้อารมณ์ (อุปะลัทธิ) ซึ่งเป็นการรู้ที่แตกต่างจากการรู้ของสัญญาและปัญญา. สันธหนะคือการผูกพันจิตดวงอื่นให้ต่อเนื่องไม่ขาดสาย. คำว่า "เห็นด้วยตา" หมายถึงสิ่งที่ควรเห็นด้วยจักขุปสาท. เหมือนกับที่กล่าวว่า "สิ่งที่เห็นแล้ว ได้ยินแล้ว ทราบแล้ว รู้แจ้งแล้ว" (ทิฏฐัง สุตัง มุตัง วิญญาตัง) หมายถึงสิ่งที่ควรเห็นเป็นต้นฉันใด ในบทว่า "ด้วยตา" เป็นต้นนี้ ก็พึงทราบฉันนั้น. ในบทว่า "ด้วยตา" เป็นต้นนั้น หมายถึงด้วยจักขุทวาร...ด้วยมโนทวาร. หน้าที่ของจิตนั้น เพียงแค่ทำให้ปรากฏซึ่งอารมณ์, เพียงแค่จดจำ, เพียงแค่รับรู้ เหมือนกับคนเฝ้าเมืองที่เพียงแค่ทำให้คนทั้งหลายที่เข้ามาปรากฏ. ส่วนหน้าที่ของการแทงตลอดอารมณ์ การจำได้หมายรู้ เป็นต้น เป็นหน้าที่ของปัญญาและสัญญาเป็นต้น พึงทราบดังนี้. คำว่า "ที่แสดงไว้ก่อน" หมายถึงจิตที่แสดงไว้ในบทกำหนดกาล. คำว่า "จิตย่อมมี" ที่กล่าวไว้ เพื่อแสดงว่า จิตนั้นไม่ได้ไม่เกิดขึ้นเหมือนผู้บำเพ็ญ (ภาเวนฺโต) แต่เกิดขึ้นจริง. คำอรรถกถานี้ ถ้าคำว่า "มี" (โหติ) และคำว่า "เกิดขึ้น" (อุปฺปชฺชติ) มีความหมายเดียวกัน ก็สมควรอยู่. แต่ถ้ามีความหมายเดียวกัน ก็ไม่ควรกล่าวว่า "เกิดขึ้นแล้วย่อมมี" ในบทกำหนดกาลนั้น. เพราะไม่สมควรที่จะกล่าวว่า "สิ่งที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเกิดขึ้น". และเพราะความเป็นจิตที่เกิดขึ้นแล้ว ได้กล่าวไว้แล้วในบทกำหนดกาลนั้น การแสดงการเกิดขึ้นอีกครั้งของจิตนั้นจะมีประโยชน์อะไร? อีกทั้ง การกำหนดกาลได้กระทำด้วยจิตใด การแสดงรายละเอียดของจิตนั้นก็ไม่ใช่ว่าจะทำไม่ได้. ดังนั้น การกล่าว "จิตย่อมมี" ด้วยบทอุทเทสที่สอง เพื่อประโยชน์ในการแสดงรายละเอียดนั้น จะมีประโยชน์อะไร? อีกทั้ง ด้วยบทนิเทศนั้นเอง ความแตกต่างของจิตจากผัสสะเป็นต้น ก็สำเร็จแล้ว. ดังนั้น การกล่าวซ้ำด้วยคำว่า "จิตย่อมมี" ซึ่งมีประโยชน์ในการแสดงความแตกต่างจากผัสสะเป็นต้นนั้น จะมีประโยชน์อะไร? แต่คำว่า "จิต" ที่กล่าวไว้ก่อนนั้น มีประโยชน์อย่างอื่น (นอกเหนือจากที่อรรถกถาแสดงไว้) จึงได้กล่าวคำว่า "จิตย่อมมี" ในภายหลัง. เพราะคำว่า "จิต" ที่กล่าวไว้ก่อนนั้น กล่าวไว้เพื่อประโยชน์ในการกำหนดกาลเท่านั้น ไม่ได้กล่าวไว้เพื่อประโยชน์ในการแสดงธรรมที่มีอยู่ในกาลที่กำหนดแล้ว. ส่วนคำว่า "จิต" ที่กล่าวไว้ภายหลังนั้น กล่าวไว้เพื่อประโยชน์ในการแสดงธรรมที่มีอยู่ในกาลนั้น ไม่ได้กล่าวไว้เพื่อประโยชน์ในการกำหนดกาล. และคำที่มีประโยชน์อย่างหนึ่ง ย่อมไม่แสดงประโยชน์อย่างอื่น. และไม่ใช่ว่าพระผู้มีพระภาคผู้ทรงมีพระมหากรุณาธิคุณยิ่งใหญ่จะไม่ทรงกระทำเนื้อความให้ปรากฏชัดเพียงเพราะตรัสไว้โดยย่อ

ผสฺสปญฺจมกราสิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาผัสสปัญจมกะราสี (กองธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕) จบลงแล้ว.

ฌานงฺคราสิวณฺณนา

การพรรณนาฌานังคะราสี (กองธรรมที่เป็นองค์ฌาน)

วิตกฺเกตีติ [Pg.88] ธมฺมโต อญฺญสฺส กตฺตุนิวตฺตนตฺถํ ธมฺมเมว กตฺตารํ นิทฺทิสติ. ตสฺส ปน วสวตฺติภาวนิวารณตฺถํ ‘‘วิตกฺกนํ วา’’ติ ภาวนิทฺเทโส. รูปํ รูปนฺติ ปถวี ปถวีติ วา อาโกเฏนฺโต วิย โหตีติ อาโกฏนลกฺขโณ. อาทิโต, อภิมุขํ วา หนนํ อาหนนํ, ปริโต, ปริวตฺเตตฺวา วา อาหนนํ ปริยาหนนํ. วิจารโต โอฬาริกฏฺเฐน วิจารสฺเสว ปุพฺพงฺคมฏฺเฐน อนุรวโต โอฬาริโก ตสฺส จ ปุพฺพงฺคโม ฆณฺฏาภิฆาโต วิย โหติ วิตกฺโก. โส ยถา ฆณฺฏาภิฆาโต ปฐมาภินิปาโต โหติ, เอวํ อารมฺมณาภิมุขนิโรปนฏฺเฐน ปฐมาภินิปาโต โหติ. วิปฺผารวาติ วิจลนยุตฺโต. อนุปฺปพนฺเธน ปวตฺติยนฺติ อุปจาเร วา อปฺปนายํ วา สนฺตาเนน ปวตฺติยํ. ตตฺถ หิ วิตกฺโก นิจฺจโล หุตฺวา อารมฺมณํ อนุปวิสิตฺวา ปวตฺตติ. มณฺฑลนฺติ ขลมณฺฑลํ.

คำว่า "วิตักเกติ" (ย่อมตรึก) แสดงธรรมคือวิตกนั่นเองว่าเป็นผู้กระทำ เพื่อป้องกันไม่ให้มีผู้กระทำอื่นจากธรรมคือวิตก. ส่วนการแสดงด้วยภาวสาธนะว่า "วิตักกะ" (การตรึก) นั้น เพื่อป้องกันความเป็นผู้มีอำนาจเหนือ (ของวิตกนั้น). วิตกมีลักษณะคือการเคาะอารมณ์ เหมือนกับการเคาะว่า "รูป รูป" หรือ "ปฐวี ปฐวี". การเคาะในเบื้องต้น หรือการเคาะตรงหน้า เรียกว่า อาหนนะ. การเคาะโดยรอบ หรือการเคาะโดยหมุนไปรอบๆ เรียกว่า ปริยาหนนะ. วิตกนั้นหยาบกว่าวิจาร เพราะมีความหยาบในการยึดอารมณ์ และเพราะเป็นเบื้องหน้าของวิจาร เหมือนเสียงระฆังที่ถูกตีครั้งแรก ซึ่งหยาบกว่าเสียงกังวานและเป็นเบื้องหน้าของเสียงกังวานนั้น. เหมือนเสียงระฆังที่ถูกตีครั้งแรกย่อมเป็นการกระทบครั้งแรก ฉันใด วิตกนั้นก็ย่อมเป็นการกระทบครั้งแรก เพราะความเป็นผู้ตั้งอารมณ์ไว้ตรงหน้า. คำว่า "วิปผารวะ" หมายถึงประกอบด้วยการเคลื่อนไหวเป็นพิเศษ. คำว่า "เกิดขึ้นโดยไม่ขาดสาย" หมายถึงการเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องในขณะแห่งอุปจาระหรืออัปปนา. เพราะในขณะนั้น วิตกย่อมไม่หวั่นไหว เข้าไปสู่อารมณ์อย่างต่อเนื่องแล้วย่อมเป็นไป. คำว่า "มณฑล" หมายถึงลานนวดข้าว.

ปิณยตีติ ตปฺเปติ, วฑฺเฒติ วา. ผรณรสาติ ปณีตรูเปหิ กายสฺส พฺยาปนรสา. อุทคฺคภาโว โอทคฺยํ. ขุทฺทิกา ลหุํ โลมหํสนมตฺตํ กตฺวา ภินฺนา น ปุน อุปฺปชฺชติ. ขณิกา พหุลํ อุปฺปชฺชติ. อุพฺเพคโต ผรณา นิจฺจลตฺตา จิรฏฺฐิติกตฺตา จ ปณีตตรา. ปสฺสทฺธิยา นิมิตฺตภาเวน คพฺภํ คณฺหนฺตี. อปฺปนาสมฺปยุตฺตาว ปีติ อปฺปนาสมาธิปูริกาติ กตฺวา สา ฐปิตา. อิตรา ทฺเว ขณิโกปจารสมาธิปูริกา ปีตี.

คำว่า "ปิณยติ" หมายถึงย่อมยังให้ยินดี หรือย่อมยังให้เจริญ. คำว่า "ผรณรส" หมายถึงมีกิจคือการแผ่ไปทั่วกายด้วยรูปอันประณีต. ความเป็นผู้มีจิตใจร่าเริง เรียกว่า โอทัคคะ. ปีติเล็กน้อย (ขุททิกาปีติ) ย่อมแตกดับไปอย่างรวดเร็ว เพียงแค่ทำให้ขนลุก แล้วไม่เกิดขึ้นอีก. ปีติชั่วขณะ (ขณิกาปีติ) ย่อมเกิดขึ้นบ่อยครั้ง. ผรณาปีติประณีตกว่าอุพเพคาปีติ เพราะไม่หวั่นไหวและเพราะตั้งอยู่ได้นาน. (ผรณาปีติ) ย่อมรับครรภ์ (คือปัสสัทธิ) โดยความเป็นนิมิตของปัสสัทธิ. ปีติที่ประกอบด้วยอัปปนาเท่านั้น ย่อมยังอัปปนาสมาธิให้บริบูรณ์. ด้วยเหตุนี้ ปีติที่ยังอัปปนาสมาธิให้บริบูรณ์นั้นจึงถูกละไว้. ส่วนปีติอีกสองอย่าง (คือขณิกาปีติและอุปจารปีติ) ย่อมยังขณิกสมาธิและอุปจารสมาธิให้บริบูรณ์.

สมาธิจิตฺเตนาติ สมาธิสหิตจิตฺเตน. อวิสาโร อตฺตโน เอว อวิสรณสภาโว. อวิกฺเขโป สมฺปยุตฺตานํ อวิกฺขิตฺตตา. เยน สมฺปยุตฺตา อวิกฺขิตฺตา โหนฺติ, โส ธมฺโม อวิกฺเขโปติ. วิเสสโตติ เยภุยฺเยน. สุขวิรหิโตปิ หิ อตฺถิ สมาธีติ. ปทีปนิทสฺสเนน สนฺตานฏฺฐิติภาวํ สมาธิสฺส ทสฺเสติ.

คำว่า "ด้วยจิตที่เป็นสมาธิ" หมายถึงด้วยจิตที่ประกอบด้วยสมาธิ. อวิสาระคือสภาพที่ไม่ฟุ้งซ่านของตนเองเท่านั้น. อวิกเขปะคือความเป็นธรรมที่ไม่ฟุ้งซ่านของธรรมที่ประกอบกัน. ธรรมใดที่ธรรมที่ประกอบกันไม่ฟุ้งซ่าน ธรรมนั้นชื่อว่าอวิกเขปะ. คำว่า "โดยเฉพาะ" หมายถึงโดยส่วนมาก. เพราะสมาธิที่ปราศจากสุข (เช่น จตุตถฌาน) ก็มีอยู่. (อรรถกถา) แสดงความเป็นที่ตั้งแห่งกระแสจิตของสมาธิด้วยการยกตัวอย่างประทีป.

ฌานงฺคราสิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาฌานังคะราสี (กองธรรมที่เป็นองค์ฌาน) จบลงแล้ว.

อินฺทฺริยราสิวณฺณนา

การพรรณนาอินทริยราสี (กองธรรมที่เป็นอินทรีย์)

สทฺทหนฺติ เอตายาติ สทฺทหนกิริยาย ปวตฺตมานานํ ธมฺมานํ ตตฺถ อาธิปจฺจภาเวน สทฺธาย ปจฺจยตํ ทสฺเสติ. ตสฺสา หิ ธมฺมานํ ตถาปจฺจยภาเว [Pg.89] สติ ‘‘ปุคฺคโล สทฺทหตี’’ติ โวหาโร โหติ. ปสาทนียฏฺฐาเนสุ ปสาทสฺส ปฏิปกฺขภูตํ อกุสลํ อสฺสทฺธิยํ มิจฺฉาธิโมกฺโข จ. ปสาทภูโต นิจฺฉโย วตฺถุคโต อธิโมกฺขลกฺขณํ, น เยวาปนกาธิโมกฺโขติ. อินฺทฏฺฐํ กาเรตีติ ‘‘มํ อนฺตเรน ตุมฺหากํ อธิมุจฺจนํ นตฺถิ, มยา สทฺทหถา’’ติ วิย อตฺตานํ อนุวตฺเตติ สมฺปยุตฺตธมฺเม. เอวํ เสเสสุปิ. ปกฺขนฺทนนฺติ สํสีทนํ. ปงฺโก กทฺทมโต ฆนีภูโต โหติ. ปณกํ ปิจฺฉิลํ อุทกมลํ. ปีตํ อุทกํ. โอกปฺปนลกฺขณาติ อนุปวิสิตฺวา เอวเมตนฺติ กปฺปนลกฺขณา. อกลุสภาโว อกาลุสิยํ, อนาวิลภาโวติ อตฺโถ. พุทฺธาทิวตฺถูนิ สทฺเธยฺยานิ. สปฺปุริสูปเสวนสทฺธมฺมสวนโยนิโสมนสิการธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติโย โสตาปตฺติยงฺคานิ. กุสลธมฺมานํ อาทาเน หตฺโถ วิย, สพฺพสมฺปตฺตินิปฺผาทเน วิตฺตํ วิย, อมตกสิผลผลเน พีชํ วิย ทฏฺฐพฺพา.

คำว่า "ย่อมเชื่อด้วยศรัทธานี้" แสดงความเป็นปัจจัยของศรัทธาโดยความเป็นใหญ่แก่ธรรมที่ประกอบกันที่เกิดขึ้นด้วยการเชื่อนั้น ในลักษณะแห่งอธิโมกข์นั้น. เพราะเมื่อศรัทธามีความเป็นปัจจัยเช่นนั้นแก่ธรรมทั้งหลาย ย่อมมีการเรียกขานว่า "บุคคลย่อมเชื่อ". อกุศลที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความเลื่อมใสในวัตถุที่ควรเลื่อมใส (เช่น พระพุทธเจ้าเป็นต้น) ชื่อว่า อัสสัทธิยะ (ความไม่เชื่อ) และมิจฉาอธิโมกข์ (ความตั้งใจผิด) ก็ชื่อว่าอัสสัทธิยะ. ความตัดสินใจที่เกิดขึ้นในวัตถุอันเป็นที่ตั้ง (เช่น พระพุทธเจ้าเป็นต้น) ซึ่งเป็นสภาพแห่งความเลื่อมใส เป็นลักษณะของอธิโมกข์ ไม่ใช่อธิโมกข์ที่เป็นเยวาปนกธรรม. คำว่า "ย่อมกระทำความเป็นใหญ่" หมายถึงย่อมยังธรรมที่ประกอบกันให้เป็นไปตามตน เหมือนกับว่า (ศรัทธา) กล่าวว่า "ถ้าไม่มีเรา การตัดสินใจของท่านทั้งหลายก็ไม่มี ท่านทั้งหลายจงเชื่อด้วยเราเถิด". ในอินทรีย์ที่เหลือ (เช่น วิริยินทรีย์เป็นต้น) ก็เช่นกัน. คำว่า "ปักขันทะนะ" หมายถึงการหยั่งลง. โคลน (ปังกะ) ย่อมข้นกว่าโคลน (กัททมะ). ปณกะคือตะไคร่น้ำที่เหนียวเหนอะหนะ. น้ำที่ควรดื่ม. คำว่า "มีลักษณะคือการตัดสินใจ" หมายถึงมีลักษณะคือการเข้าไปตั้งมั่นในวัตถุที่ควรเชื่อแล้วตัดสินใจว่า "สิ่งนี้เป็นอย่างนี้". อกาลุสิยะคือสภาพที่ไม่ขุ่นมัว, หมายถึงสภาพที่ไม่ขุ่นมัว. วัตถุมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น (คือ พระธรรม พระสงฆ์ กรรม และผลของกรรม) ชื่อว่า สัทเธยยะ (สิ่งที่ควรเชื่อ). การคบหาสัตบุรุษ การฟังพระสัทธรรม การทำในใจโดยแยบคาย และการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม เป็นองค์แห่งโสดาปัตติมรรค. พึงทราบว่า (ศรัทธา) เหมือนมือในการรับกุศลธรรมทั้งหลาย, เหมือนทรัพย์ที่เป็นทุนในการยังสมบัติทั้งปวงให้สำเร็จ, เหมือนเมล็ดพืชในการยังผลแห่งอมตเกษตรให้เกิด.

วีรภาโวติ เยน วีโร นาม โหติ, โส ธมฺโมติ อตฺโถ. อนุพลปฺปทานํ ปคฺคโห. มคฺโค คนฺตพฺโพ โหติ, มคฺโค คโต, กมฺมํ กตฺตพฺพํ, กมฺมํ กตํ, อปฺปมตฺตโก อาพาโธ อุปฺปนฺโน, คิลานา วุฏฺฐิโต โหติ อจิรวุฏฺฐิโต เคลญฺญา, คามํ วา นิคมํ วา ปิณฺฑาย จรนฺโต น ลภติ ลูขสฺส วา ปณีตสฺส วา โภชนสฺส ยาวทตฺถํ ปาริปูรึ, ลภติ…เป… ปาริปูรินฺติ เอตานิ อนุรูปปจฺจเวกฺขณาสหิตานิ อฏฺฐ วีริยารมฺภวตฺถูนิ ตํมูลกานิ วา ปจฺจเวกฺขณานิ.

อรรถว่า ภาวะของผู้กล้าหาญ คือธรรมที่เป็นเหตุให้บุคคลชื่อว่าผู้กล้าหาญ. การให้กำลังที่สมควร ชื่อว่า ปัคคหะ. หนทางที่พึงไป, หนทางที่ไปแล้ว, การงานที่พึงทำ, การงานที่ทำแล้ว, อาพาธเล็กน้อยเกิดขึ้น, ลุกขึ้นจากความป่วยไข้แล้ว และเป็นผู้ลุกขึ้นจากความป่วยไข้ได้ไม่นาน, เที่ยวบิณฑบาตในบ้านหรือนิคม ไม่ได้ความเต็มเปี่ยมแห่งโภชนะที่หยาบหรือประณีตตามต้องการ, ได้ (อาหาร) พอเพียง ดังนี้ เหตุ 8 ประการเหล่านี้ คือ หนทางที่พึงไปเป็นต้น พร้อมด้วยการพิจารณาที่สมควร เป็นวิริยารัมภวัตถุ (วัตถุแห่งการปรารภความเพียร) หรือเป็นการพิจารณาที่มีเหตุนั้นเป็นมูล.

จิรกตาทิอารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา ฐานํ, อนิสฺสชฺชนํ วา อารมฺมณสฺส อุปฏฺฐานํ. อุทเก อลาพุ วิย อารมฺมณํ ปิลวิตฺวา คนฺตุํ อปฺปทานํ ปาสาณสฺส วิย นิจฺจลสฺส อารมฺมณสฺส ฐปนํ สารณํ อสมฺมุฏฺฐตากรณํ อปิลาปนํ. อปิลาเป กโรติ อปิลาเปติ. คติโยติ นิปฺผตฺติโย สมฺภวโต ผลโต จ. อปโร นโยติ รสาทิทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. สมฺโมสปจฺจนีกํ กิจฺจํ อสมฺโมโส, น สมฺโมสาภาวมตฺตํ. สติยา วตฺถุภูตา กายาทโย กายาทิสติปฏฺฐานา, สติโยเยว วา ปุริมา ปจฺฉิมานํ ปทฏฺฐานํ.

การตั้งอยู่โดยเข้าถึงอารมณ์ที่ทำไว้นานเป็นต้น หรือการไม่ทิ้งอารมณ์ ชื่อว่า อุปัฏฐานะ. การไม่ให้อารมณ์ลอยไปเหมือนน้ำเต้าในน้ำ การตั้งอารมณ์ให้มั่นคงเหมือนก้อนหิน ชื่อว่า สารณะ (การทำให้ระลึกได้), การทำให้ไม่หลงลืม ชื่อว่า อปิลาปนะ (ความไม่ลอยหายไป). ทำให้ไม่ลอย. อรรถว่า ความสำเร็จทั้งหลาย โดยเหตุที่เป็นแดนเกิดและโดยผล. คำว่า นัยอื่น ปรารภเพื่อแสดงรสเป็นต้น. กิจที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความหลงลืม ชื่อว่า อสัมโมสะ, ไม่ใช่เพียงแค่ไม่มีความหลงลืม. กายาเป็นต้นที่เป็นวัตถุแห่งสติ ชื่อว่า กายาทิสติปัฏฐาน, หรือสติในเบื้องต้นนั่นเอง เป็นปทัฏฐานของสติในเบื้องปลาย.

วิกฺเขปสฺส อุทฺธจฺจสฺส. ปญฺญาเปตีติ ปกาเรหิ ชานาเปติ. เอกาโลกา โหตีติ วิปสฺสนุปกฺกิเลโสภาสํ สนฺธายาห. มนเต วิชานาติ เอเตนาติ วา มโน, เอวญฺจ กตฺวา ‘‘มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๐๔, ๔๐๐; ๓.๔๒๑, ๔๒๕) การณภาเวน [Pg.90] มโน วุตฺโต. สพฺโพ หิ มโน อตฺตโน อนนฺตรสฺส วิญฺญาณสฺส การณนฺติ. วิชานาตีติ ปริจฺฉินฺโนปลทฺธิวเสน ชานาติ, น สญฺญาปญฺญา วิย สญฺชานนปฏิวิชฺฌนวเสน.

แห่งวิกเขปะ (ความฟุ้งซ่าน) แห่งอุทธัจจะ (ความฟุ้งซ่าน). อรรถว่า ทำให้รู้ด้วยประการต่างๆ. คำว่า มีแสงสว่างอย่างเดียว ย่อมมีอยู่ ดังนี้ ตรัสหมายถึงแสงสว่างอันเป็นวิปัสสนูปกิเลส. หรือ มโน คือธรรมชาติที่รู้ (อารมณ์) ด้วยสิ่งนี้, และเมื่อเป็นเช่นนี้ มโนจึงถูกกล่าวโดยความเป็นเหตุในพระบาลีว่า "อาศัยมโนและธรรมทั้งหลาย". เพราะมโนทั้งปวงเป็นเหตุแห่งวิญญาณที่เกิดในลำดับแห่งตน. อรรถว่า รู้โดยการได้อารมณ์ที่กำหนดแยกแยะไว้, ไม่ใช่รู้โดยการจำได้หมายรู้และการแทงตลอดเหมือนสัญญาและปัญญา.

ปีติโสมนสฺสสมฺปโยคโตติ วุตฺเต เยน โยคา สุมโน โหติ, ตํ โสมนสฺสนฺติ วุจฺจตีติ ปีติยา จ โสมนสฺสภาโว อาปชฺชติ, ตสฺมา วินาปิ กาเยน วตฺถุนา สาตเวทนาสมฺปโยคโตติ โยเชตพฺพํ. เอวญฺจ นิปฺปีติกํ โสมนสฺสญฺจ สงฺคหิตํ โหติ, ปีติอุปลกฺขิตํ วา โสมนสฺสํ สปฺปีติกํ นิปฺปีติกญฺจ โสมนสฺสนฺติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

เมื่อกล่าวว่า "ประกอบด้วยปีติและโสมนัส" เพราะการประกอบด้วยธรรมใด บุคคลย่อมเป็นผู้มีใจดี ธรรมนั้นชื่อว่า โสมนัส ดังนี้ และความเป็นโสมนัสของปีติย่อมเกิดขึ้น, เพราะฉะนั้น พึงประกอบความว่า "ประกอบด้วยสาตเวทนา (เวทนาที่น่าพอใจ) แม้ไม่มีกายวัตถุ". และเมื่อเป็นเช่นนี้ โสมนัสที่ไม่มีปีติก็ย่อมสงเคราะห์ได้, หรือโสมนัสที่ปีติกำหนดหมายไว้ เป็นโสมนัสที่มีปีติและไม่มีปีติ ดังนี้ พึงทราบอรรถ.

ปวตฺตสนฺตตาธิปเตยฺยนฺติ ปวตฺตสงฺขาตาย สนฺตติยา อธิปติภูตํ. ชีวิตินฺทฺริยสฺส หิ อตฺตโน วิชฺชมานกฺขเณ อนุปาเลนฺตสฺส อนนฺตรญฺจ สานุปาลนานํ อุปฺปตฺติยา เหตุภูตสฺส วเสน ปวตฺตํ จิรฏฺฐิติกํ โหติ, ตํตํกมฺมวิเสเสน วิเสสยุตฺตํ ยาว จุติ อวิเสเสน วา ยาว ปรินิพฺพานํ อวิจฺฉินฺนํ ปวตฺตติ ชีวมานตาวิเสสยุตฺตญฺจาติ รูปารูปชีวิตินฺทฺริยานํ สมานลกฺขณาทึ วตฺตุํ ‘‘อตฺตนา อวินิภุตฺตธมฺมาน’’นฺติ อาห. อนุปาเลตพฺพานํ อตฺถิกฺขเณเยว. อสติ หิ อนุปาเลตพฺเพ อุปฺปลาทิมฺหิ กึ อุทกํ อนุปาเลยฺยาติ. ตสฺส ตสฺสาติ อนุปาลนาทิกสฺส. สาธนโตติ สาธเนน. ตํสาธนญฺจ ชีวมานวิเสสปจฺจยภาวโต.

ความเป็นใหญ่แห่งสันตติที่ดำเนินไป คือเป็นใหญ่แห่งสันดานที่ชื่อว่าดำเนินไป. เพราะชีวิตินทรีย์นั้น เมื่ออุปถัมภ์ธรรมทั้งหลายที่ควรบำรุงรักษาที่เกิดต่อจากตน ในขณะที่ตนมีอยู่ และเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของธรรมเหล่านั้น ย่อมทำให้ขันธสันดานที่ดำเนินไปตั้งอยู่ได้นาน, และประกอบด้วยความพิเศษด้วยกรรมพิเศษนั้นๆ ย่อมดำเนินไปไม่ขาดสายจนถึงจุติ หรือโดยไม่พิเศษ ย่อมดำเนินไปไม่ขาดสายจนถึงปรินิพพาน และประกอบด้วยความพิเศษแห่งความเป็นผู้มีชีวิต. เพื่อกล่าวลักษณะที่เสมอกันเป็นต้นของรูปชีวิตินทรีย์และอรูปชีวิตินทรีย์ จึงกล่าวว่า "ธรรมทั้งหลายที่แยกจากกันไม่ได้กับตน". ในขณะที่ธรรมที่ควรบำรุงรักษามีอยู่เท่านั้น. เพราะเมื่อธรรมที่ควรบำรุงรักษา เช่น ดอกบัวเป็นต้น ไม่มีอยู่ น้ำจะบำรุงรักษาอะไรได้เล่า. แห่งการบำรุงรักษาเป็นต้นนั้นๆ. อรรถว่า ด้วยการทำให้สำเร็จ. และการทำให้สำเร็จนั้น ย่อมเป็นไปโดยความเป็นเหตุแห่งความพิเศษแห่งความเป็นผู้มีชีวิต.

อินฺทฺริยราสิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาหมวดอินทรีย์จบลงแล้ว.

มคฺคงฺคราสิวณฺณนา

การพรรณนาหมวดองค์มรรค

สมฺมาติ อวิปรีตนิยฺยานิกภาเวน. ปสตฺถตา จ เอวเมว ทฏฺฐพฺพา.

อรรถว่า "โดยชอบ" คือโดยความเป็นสภาพที่ไม่วิปริตและเป็นนิยยานิกธรรม (ธรรมที่นำออกจากทุกข์). และความเป็นที่สรรเสริญก็พึงทราบอย่างนี้เหมือนกัน.

พลราสิวณฺณนา

การพรรณนาหมวดพละ.

อสฺสทฺธิเยติ อสฺสทฺธิยการณา. อุภยปทวเสนาติ สทฺธาปทํ พลปทนฺติ เอวมาทิปททฺวยวเสน. นิยกชฺฌตฺตํ ชาติอาทิสมุฏฺฐานํ เอติสฺสาติ อชฺฌตฺตสมุฏฺฐานา. ครุนา กิสฺมิญฺจิ วุตฺเต คารววเสน ปติสฺสวนํ ปติสฺสโว, สห ปติสฺสเวน สปฺปติสฺสวํ, ปติสฺสวภูตํ ตํสภาคญฺจ ยํกิญฺจิ [Pg.91] คารวนฺติ อตฺโถ. ชาติอาทิมหตฺตปจฺจเวกฺขเณน อุปฺปชฺชมานา จ หิรี ตตฺถ คารววเสน ปวตฺตตีติ ‘‘สปฺปติสฺสวลกฺขณา’’ติ วุจฺจติ. วชฺชํ ภายติ ตญฺจ ภยโต ปสฺสตีติ วชฺชภีรุกภยทสฺสาวี. เอวํสภาวํ โอตฺตปฺปํ. หิรี ปาปธมฺเม คูถํ วิย ปสฺสติ, โอตฺตปฺปํ อุณฺหํ วิย. ทายชฺชํ นวโลกุตฺตรธมฺมาทิ. อชฺฌตฺตสมุฏฺฐานาทิตา จ หิรีโอตฺตปฺปานํ ตตฺถ ตตฺถ ปากฏภาเวน วุตฺตา, น ปน เตสํ กทาจิ อญฺญมญฺญํ วิปฺปโยคา. น หิ ลชฺชนํ นิพฺภยํ ปาปภยํ วา อลชฺชนํ โหตีติ.

อรรถว่า "ในความไม่มีศรัทธา" คือโดยเหตุแห่งความไม่มีศรัทธา. อรรถว่า "โดยอาศัยบททั้งสอง" คือโดยอาศัยบทสองบทมีบทว่า ศรัทธา และบทว่า พละ เป็นต้นอย่างนี้. หิริที่มีชาติเป็นต้นเป็นสมุฏฐานภายในของตน. เมื่อครูบาอาจารย์กล่าวสิ่งใดสิ่งหนึ่ง การรับฟังด้วยความเคารพ ชื่อว่า ปฏิสสวะ, การประกอบด้วยปฏิสสวะ ชื่อว่า สัปปฏิสสวะ, อรรถว่า ความเคารพอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นปฏิสสวะและมีสภาพเช่นเดียวกับปฏิสสวะนั้น. และหิริที่เกิดขึ้นด้วยการพิจารณาความยิ่งใหญ่ของชาติเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยความเคารพในสิ่งนั้น จึงถูกเรียกว่า "มีลักษณะแห่งสัปปฏิสสวะ". กลัวโทษ และเห็นโทษโดยความเป็นภัย จึงชื่อว่า ผู้กลัวโทษและเห็นภัยในโทษ. โอตตัปปะมีสภาพเช่นนี้. หิริย่อมเห็นบาปธรรมเหมือนอุจจาระ, โอตตัปปะย่อมเห็นบาปธรรมเหมือนไฟร้อน. ทายัชชะ (มรดก) คือโลกุตตรธรรม 9 ประการเป็นต้น. และความเป็นเหตุเกิดภายในเป็นต้นของหิริและโอตตัปปะ ถูกกล่าวไว้อย่างชัดเจนในที่นั้นๆ, แต่ที่กล่าวไว้อย่างนั้น ไม่ใช่เพราะธรรมทั้งสองนั้นพรากจากกันในบางครั้ง. เพราะความละอายที่ไม่มีความกลัว (โอตตัปปะ) หรือความกลัวบาปที่ไม่มีความละอาย (หิริ) ย่อมไม่มี.

มูลราสิวณฺณนา

การพรรณนาหมวดมูล

อเคโธ อนภิชฺฌนํ อนภิกงฺขนํ. อนลฺลีโน ภาโว อธิปฺปาโย เอตสฺสาติ อนลฺลีนภาโว, เอวญฺหิ อุปมาย สเมติ. อนุกูลมิตฺโต อนุวตฺตโก. วินยรโสติ วินยนรโส. อโทโส ทุสฺสีลฺยมลสฺสาติ อิทํ ทุสฺสีลฺยสฺส โทสสมุฏฺฐานตํ โทสูปนิสฺสยตญฺจ สนฺธาย วุตฺตํ. อภาวนายาติ ‘‘ตตฺถ ชาตานํ ธมฺมานํ อนติวตฺตนฏฺเฐน ภาวนาอินฺทฺริยานํ เอกรสฏฺเฐน ภาวนา ตทุปควีริยวาหนฏฺเฐน ภาวนา อาเสวนฏฺเฐน ภาวนา’’ติ เอวํ วุตฺตาย ปญฺญาสาธนาย ภาวนาย อปฺปวตฺติ, ตปฺปฏิปกฺขภูตา วา อกุสลา อภาวนา. นิคฺคุเณปิ คุณคฺคหณํ อธิกคฺคหณํ. วิชฺชมานมฺปิ คุณํ วิทฺธํเสตฺวา คหณํ อูนคฺคหณํ. จตุวิปลฺลาสคฺคหณํ วิปรีตคฺคหณํ.

อเคธะ คือความไม่ละโมบ, การไม่ปรารถนา. อรรถว่า ความไม่ติดข้องเป็นความประสงค์ของอโลภะนี้, เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ ย่อมเข้ากันได้กับอุปมา. อนุกูลมิตร คือมิตรที่คล้อยตามในทุกสิ่ง. อรรถว่า "รสแห่งวินัย" คือมีกิจคือการกำจัด. คำว่า "อโทสะเป็นมลทินแห่งทุศีล" นี้ กล่าวหมายถึงความเป็นเหตุเกิดจากโทสะและความเป็นที่อาศัยอันยิ่งใหญ่ของโทสะแห่งทุศีล. อรรถว่า "ในอภาวนา" คือความไม่เป็นไปแห่งภาวนาที่เป็นเครื่องทำให้ปัญญาสำเร็จ ที่กล่าวไว้ดังนี้ว่า "ภาวนาโดยความเป็นสภาพที่ไม่ล่วงเลยธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในภาวนานั้น, ภาวนาโดยความเป็นสภาพที่มีวิมุตติรสเป็นรสเดียวของอินทรีย์ทั้งหลาย, ภาวนาโดยความเป็นสภาพที่นำไปซึ่งความเพียรที่เข้าถึงธรรมเหล่านั้นไป, ภาวนาโดยความเป็นสภาพที่เสพคุ้น", หรืออกุศลธรรมทั้งหลายที่เป็นปฏิปักษ์ต่อภาวนานั้น ชื่อว่า อภาวนา. การถือเอาคุณในผู้ที่ไม่มีคุณ ชื่อว่า อธิกัคคหณะ (การถือเอาเกิน). การกำจัดคุณที่มีอยู่แล้วถือเอา ชื่อว่า อูนัคคหณะ (การถือเอาขาด). การถือเอาวิปลาส 4 ประการ ชื่อว่า วิปรีตัคคหณะ (การถือเอาผิด).

ยาถาวสภาเวติ ‘‘เอตฺตโก เอตสฺส คุโณ, เอตฺตโก โทโส’’ติ คุณโทสานํ สภาเว ‘‘ชราธมฺโม ชีรติ, ตํ กุเตตฺถ ลพฺภา มา ชีรี’’ติ เอวมาทิปจฺจเวกฺขณสมฺภวโต. อโลเภน จ คหฏฺฐานํ เขตฺตวตฺถาทีสุ วิวาทาภาวโต. อโมเหน ปพฺพชิตานํ ทิฏฺฐิคตวิวาทาภาวโต. กามราคาภินิเวสวินิพนฺธา หิ คหฏฺฐา คหฏฺเฐหิ วิวทนฺติ, ทิฏฺฐิราคาภินิเวสวินิพนฺธา สมณา สมเณหีติ. ราควเสน มิตฺตสนฺถโว โทสวเสน วิโรโธ จ ตพฺพิเสเสน อุปคมาปคมา, อารมฺมเณ วา รูปาทิมฺหิ อนุโรธวิโรธา. อมชฺฌตฺตภาวสฺส ปฏิฆานุนยสงฺขาตสฺส โมเหน ปวตฺติ. สุขวิปริณาเม ทุกฺขสมาโยเค จ ปฏิฆปวตฺติยํ เวทนาปริคฺคโห น สิชฺฌตีติ อโทสานุภาเวน เวทนาสติปฏฺฐานํ สิชฺฌติ. ทิพฺพวิหารสฺสาติ จตุนฺนํ ฌานานํ. อริยวิหาโร ผลสมาปตฺติ. โมเหน อวิจาเรนฺโต อุทาสีนปกฺเขสุปิ สตฺตสงฺขาเรสุ สพฺเพสุ [Pg.92] อภิสงฺคํ กโรตีติ อมูฬฺหสฺส ตทภาโว เวทิตพฺโพ. ทุกฺขทสฺสนสฺส อาสนฺนปฏิปกฺขตฺตา โทสสฺส ตปฺปฏิปกฺเขน อโทเสน ทุกฺขทสฺสนํ โหติ.

การพิจารณาตามความเป็นจริงว่า "คุณของผู้นี้มีประมาณเท่านี้ โทษมีประมาณเท่านี้" ในสภาวะของคุณและโทษนั้น และเพราะความเป็นไปได้ของการพิจารณาเช่นนี้ว่า "ธรรมที่มีความแก่เป็นธรรมดา ย่อมแก่ไป จะพึงได้ที่ไหนเล่าว่าอย่าแก่เลยในธรรมที่มีความแก่เป็นธรรมดานี้" และเพราะความไม่มีการวิวาทกันในเรื่องไร่นาเป็นต้นของคฤหัสถ์ทั้งหลายด้วยอโลภะ และเพราะความไม่มีการวิวาทกันในทิฏฐิของบรรพชิตทั้งหลายด้วยอโมหะ เพราะว่าคฤหัสถ์ทั้งหลายที่ถูกผูกมัดด้วยกามราคะอันเป็นอภินิเวส ย่อมวิวาทกับคฤหัสถ์ทั้งหลาย และสมณะทั้งหลายที่ถูกผูกมัดด้วยทิฏฐิราคะอันเป็นอภินิเวส ย่อมวิวาทกับสมณะทั้งหลาย การผูกมิตรกันด้วยอำนาจราคะ และการเป็นปฏิปักษ์กันด้วยอำนาจโทสะ และการเข้าหาและการจากไปโดยเฉพาะอย่างยิ่ง หรือการคล้อยตามและการเป็นปฏิปักษ์ในอารมณ์มีรูปเป็นต้นด้วยอำนาจราคะและโทสะ ความเป็นผู้ไม่เป็นกลางอันนับว่าความขัดเคืองและความคล้อยตาม ย่อมเป็นไปด้วยโมหะ เพราะเมื่อสุขแปรปรวนไป และเมื่อประสบกับทุกข์ การกำหนดรู้เวทนาในขณะที่โทสะเกิดขึ้น ย่อมไม่สำเร็จ เพราะอานุภาพของอโทสะ เวทนาสติปัฏฐานจึงสำเร็จ คำว่า "ทิพยวิหาร" หมายถึง ฌานทั้งสี่ อริยวิหารคือผลสมาบัติ เพราะผู้ไม่พิจารณาด้วยโมหะ ย่อมทำความยึดมั่นอย่างยิ่งในสัตตสังขารทั้งปวงที่เป็นฝ่ายอุเบกขา ดังนั้น พึงทราบว่าความไม่มีความยึดมั่นนั้นย่อมมีแก่ผู้ไม่หลง และเพราะการเห็นทุกข์เป็นปฏิปักษ์ใกล้ของโทสะ การเห็นทุกข์จึงมีได้ด้วยอโทสะซึ่งเป็นปฏิปักษ์ของโทสะนั้น

กมฺมปถราสิวณฺณนา

การพรรณนากองแห่งกรรมบถ

สุขาทีนิ อตฺตโน น พฺยาปาเทติ น วินาเสติ ปรสฺส จาติ ทฏฺฐพฺพํ. กมฺมปถตาตํสภาคตาหิ กมฺมปถวเสน.

พึงทราบว่า ย่อมไม่ทำให้สุขเป็นต้นของตนและของผู้อื่นถึงความพินาศ ไม่ทำลาย เพราะความเป็นกรรมบถและความเป็นธรรมที่มีส่วนเสมอกับกรรมบถนั้น โดยความเป็นกรรมบถ

ปสฺสทฺธาทิยุคลวณฺณนา

การพรรณนาคู่แห่งปัสสัทธิเป็นต้น

ทรโถ สารมฺโภ, ทุกฺขโทมนสฺสปจฺจยานํ อุทฺธจฺจาทิกานํ กิเลสานํ จตุนฺนํ วา ขนฺธานํ เอตํ อธิวจนํ. อุทฺธจฺจปฺปธานา กิเลสา อุทฺธจฺจาทิกิเลสา, อุทฺธจฺจํ วา อาทึ กตฺวา สพฺพกิเลเส สงฺคณฺหาติ. สุวณฺณวิสุทฺธิ วิยาติ ยถา สุวณฺณวิสุทฺธิ อลงฺการวิกติวินิโยคกฺขมา, เอวํ อยมฺปิ หิตกิริยาวินิโยคกฺขมา.

คำว่า "ทรถะ" คือการเบียดเบียนทำลายอย่างยิ่ง ชื่อนี้เป็นชื่อของกิเลสทั้งหลายมีอุทธัจจะ (ความฟุ้งซ่าน) เป็นต้น ซึ่งมีทุกข์และโทมนัสเป็นปัจจัย หรือเป็นชื่อของขันธ์ทั้งสี่ กิเลสที่มีอุทธัจจะเป็นประธาน เรียกว่า อุทธัจจาทิกิเลส หรือรวมกิเลสทั้งปวงโดยมีอุทธัจจะเป็นต้น คำว่า "เปรียบเหมือนทองบริสุทธิ์" คือ เหมือนทองบริสุทธิ์ที่เหมาะสมกับการนำไปใช้ทำเครื่องประดับที่ประดิษฐ์ขึ้นเป็นพิเศษ ฉันใด กายกัมมัญญตาและจิตตกัมมัญญตานี้ก็เหมาะสมกับการนำไปใช้ในการทำประโยชน์ ฉันนั้น

สมํ, สมนฺตโต วา ปกาเรหิ ชานนํ สมฺปชญฺญํ. เจติยวนฺทนาทิอตฺถํ อภิกฺกมาทีสุ อตฺถานตฺถปริคฺคณฺหนํ สาตฺถกสมฺปชญฺญํ. สติ จ อตฺเถ สปฺปายาสปฺปายรูปาทิปริคฺคณฺหนํ สปฺปายสมฺปชญฺญํ. โคจรคามาภิกฺกมนาทีสุ กมฺมฏฺฐานาวิชหนํ โคจรสมฺปชญฺญํ. อภิกฺกมนาทีนํ ธาตุอาทิวเสน ปวิจโย อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ. สพฺพกมฺมฏฺฐานภาวนานุยุตฺตานํ สพฺพโยคีนํ สพฺพทา อุปการกา อิเม ทฺเว ธมฺมา ปาริปนฺถกหรณโต ภาวนาวฑฺฒนโต จ. ยถาห ‘‘ทฺเว ธมฺมา พหุการา สติ จ สมฺปชญฺญญฺจา’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๕๒). ยุเค นทฺธา วิยาติ ยุคนทฺธา, อญฺญมญฺญํ นิมิตฺตภาเวน สมํ ปวตฺตาติ อตฺโถ. ‘‘ปุน จปรํ, อาวุโส, ภิกฺขุ สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๗๐; ปฏิ. ม. ๒.๑) หิ สุตฺเต เอเตสํ ยุคนทฺธตา วุตฺตา. สพฺพกุสลธมฺเมสุ ลีนุทฺธจฺจาภาโว เอเตหิ ทฺวีหิ สมํ ยุตฺเตหีติ ‘‘วีริยสมาธิโยชนตฺถายา’’ติ อาห, โยควจนตฺถายาติ อตฺโถ.

การรู้โดยสม่ำเสมอ หรือการรู้โดยรอบด้านด้วยอาการต่างๆ เรียกว่า สัมปชัญญะ การกำหนดรู้ประโยชน์และไม่ใช่ประโยชน์ในการก้าวไปเป็นต้น อันมีวัตถุประสงค์เพื่อการไหว้พระเจดีย์เป็นต้น เรียกว่า สัตถกสัมปชัญญะ และเมื่อมีประโยชน์ การกำหนดรู้รูปารมณ์ที่สบายและไม่สบายเป็นต้น เรียกว่า สัปปายสัมปชัญญะ การไม่ละกรรมฐานในการเข้าไปสู่หมู่บ้านบิณฑบาตเป็นต้น เรียกว่า โคจรสัมปชัญญะ การพิจารณาโดยความเป็นธาตุเป็นต้นในการก้าวไปเป็นต้น เรียกว่า อสัมโมหสัมปชัญญะ ธรรมสองประการนี้ย่อมเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่โยคีทั้งปวงผู้ประกอบความเพียรในกรรมฐานภาวนาทั้งปวงตลอดเวลา เพราะเป็นเครื่องกำจัดนิวรณ์กิเลสอันเป็นเครื่องผูกมัดโดยรอบ และเพราะเป็นเครื่องเพิ่มพูนภาวนา ดังที่พระองค์ตรัสว่า "ธรรมสองประการมีอุปการะมาก คือ สติและสัมปชัญญะ" คำว่า "ยุกคนัทธะ" คือเหมือนถูกเทียมด้วยแอก หมายถึงธรรมทั้งหลายที่ดำเนินไปพร้อมกันโดยมีซึ่งกันและกันเป็นนิมิต เพราะในพระสูตรที่ตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมเจริญสมถวิปัสสนาที่ประกอบกันเป็นคู่" ได้กล่าวถึงความเป็นคู่กันของสมถะและวิปัสสนาเหล่านี้ไว้ ความไม่มีความหดหู่และความฟุ้งซ่านในกุศลธรรมทั้งปวง ย่อมมีได้ด้วยวิริยะและสมาธิสองประการนี้ที่ประกอบกันอย่างสม่ำเสมอ ดังนั้นจึงตรัสว่า "เพื่อประโยชน์แก่การประกอบวิริยะและสมาธิ" หมายถึงเพื่อประโยชน์แก่การกล่าวถึงการประกอบกัน

เยวาปนกวณฺณนา

การพรรณนาโยวาปนกะ

รูปาภาเวนาติ รุปฺปนาภาเวน. ธมฺมาติ เอตสฺส อตฺโถ สภาวโต อุปลพฺภมานาติ. เมตฺตาปุพฺพภาโคติ อปฺปนาปฺปตฺตาย เมตฺตาย ปุพฺพภาโค[Pg.93], ปริกมฺมเมตฺตา เอตสฺมึ จิตฺเต อตฺถีติ อตฺโถ. วิรติวเสนาติ วจีปวตฺติยา น ปูเรติ, กินฺตุ วิรติโยเคนาติ อตฺโถ. อปณฺณกงฺคานีติ อวิรทฺธงฺคานิ. ยถา ตถา วา อารมฺมเณ วินิจฺฉยนํ อธิมุจฺจนํ. น หิ อนธิมุจฺจนฺโต ปาณาติปาตาทีสุ ทานาทีสุ วา ปวตฺตติ, สทฺธา ปน ปสาทนีเยสุ ปสาทาธิโมกฺโขติ อยเมเตสํ วิเสโส. ทารกสฺส วิย อิโต จิโต จ สํสปฺปนสฺส กริสฺสามิ น กริสฺสามีติ อวินิจฺฉยสฺส ปฏิปกฺขกิริยา อสํสปฺปนํ. ปุริมมนโตติ ภวงฺคโต. วิสทิสํ วีถิชวนํ มนํ กโรตีติ มนสิการสามญฺเญน วีถิชวนปฏิปาทเก ทสฺเสติ. เตสุ ธมฺเมสูติ จิตฺตเจตสิกธมฺเมสุ. อตทารมฺมณตฺเตปิ หิ เตสุ สมปฺปวตฺเตสุ อุทาสีนภาวโต ตตฺรมชฺฌตฺตตาติ วุจฺจติ. อลีนานุทฺธตปฺปวตฺติปจฺจยตฺตา อูนาธิกนิวารณรสา. กายทุจฺจริตาทิวตฺถูนนฺติ ปาณาทีนํ. อมทฺทนา มทฺทนปฏิปกฺขภาโวว.

คำว่า "เพราะไม่มีรูป" คือเพราะไม่มีความแปรปรวน ความหมายของคำว่า "ธัมมา" คือสิ่งที่ปรากฏโดยสภาวะ คำว่า "เมตตาปุพพภาคะ" คือเมตตาที่เป็นส่วนเบื้องต้นของเมตตาที่ถึงอัปปนา หมายความว่าเมตตาที่เป็นบริกรรมย่อมมีอยู่ในจิตดวงนี้ คำว่า "โดยความเป็นวิรติ" คือไม่ทำให้บริบูรณ์ด้วยการเป็นไปแห่งวาจา แต่ทำให้บริบูรณ์ด้วยการประกอบด้วยวิรติ คำว่า "อปัณณกังคะ" คือองค์แห่งจิตที่ไม่ผิดพลาด การตัดสินใจในอารมณ์โดยความเป็นจริงหรือไม่จริง เรียกว่า อธิโมกข์ เพราะผู้ที่ไม่ตัดสินใจ ย่อมไม่เป็นไปในปาณาติบาตเป็นต้น หรือในทานเป็นต้น แต่ศรัทธาคือการตัดสินใจด้วยความเลื่อมใสในวัตถุที่ควรเลื่อมใส นี้คือความแตกต่างของอธิโมกข์และศรัทธาเหล่านี้ การไม่ซัดส่าย คือการกระทำที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความไม่ตัดสินใจว่า "เราจะทำหรือไม่ทำ" ซึ่งซัดส่ายไปมาเหมือนเด็ก คำว่า "จิตดวงก่อน" คือจากภวังคจิต ย่อมทำจิตที่เป็นวิถีชวนะที่ไม่เหมือนกัน ด้วยความหมายของคำว่า "ทำจิตที่ไม่เหมือนกัน" นี้ ย่อมแสดงถึงมโนสิการที่นำไปสู่วิถีชวนะโดยความเสมอกันแห่งมโนสิการ คำว่า "ในธรรมเหล่านั้น" คือในจิตและเจตสิกธรรมทั้งหลาย เพราะแม้จะไม่มีอารมณ์เป็นจิตและเจตสิกเหล่านั้น แต่เพราะความเป็นกลางในจิตและเจตสิกเหล่านั้นที่ดำเนินไปพร้อมกัน จึงเรียกว่า ตัตรมัชฌัตตตา (ความเป็นกลางในธรรมนั้นๆ) เพราะเป็นปัจจัยแห่งการเป็นไปโดยไม่หดหู่และไม่ฟุ้งซ่าน จึงมีกิจคือการห้ามความหย่อนและความเกิน คำว่า "วัตถุแห่งกายทุจริตเป็นต้น" คือสิ่งมีชีวิตเป็นต้น คำว่า "อมัททนา" คือความเป็นปฏิปักษ์ต่อการเบียดเบียนทำลาย

ตํตํราสิกิจฺจวเสน วิภาครหิตา อวิภตฺติกา. เอตฺถาติ เอเตสุ สวิภตฺติเกสุ ทุติยฏฺฐานาทีสุปิ ภาชิยมาเนสุ อปุพฺพํ นตฺถีติ อตฺโถ. ปทํ ปูริตนฺติ ฌานาทิปทํ ปญฺจกาทิวเสน ปูริตํ. ปญฺจ หิ องฺคานิ ฌานปทสฺส อตฺโถ, เตสุ เอกสฺมิญฺจ อูเน ฌานปทํ อูนํ โหตีติ. ปทสมูโห ปทโกฏฺฐาโส วา ตํ ตเมว วา ปทํ, อวุตฺตํ หาปิตํ นาม โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ปูริต’’นฺติ. วุตฺตสฺมิญฺเญว วุจฺจมาเน อเนเกสํ ปุริสสทฺทานํ วิย โกจิ สมฺพนฺโธ นตฺถีติ มญฺญมาโน อาห ‘‘อนนุสนฺธิกา กถา’’ติ. อนฺตรนฺตรา วุตฺตสฺมิญฺเญว วุจฺจมาเน อนุกฺกเมน ธมฺมา กถิตา น โหนฺตีติ อาห ‘‘อุปฺปฏิปาฏิยา’’ติ. ผสฺสปญฺจมกราสิ สพฺพจิตฺตุปฺปาทสาธารณวเสน จตุกฺขนฺธตปฺปจฺจยสงฺคหวเสน จ วุตฺโต. ยถาวุตฺเตสุ ปน ราสีสุ เอกราสิกิจฺจสฺสปิ อภาวา ฉนฺทาทโย เยวาปนกวเสน วุตฺตา. วุตฺตานมฺปิ จ ธมฺมานํ ยถา เวทนาทีนํ ฌานงฺคาทิภาโว วุตฺโต, น เอวํ โสวจสฺสตากลฺยาณมิตฺตตาทิวิเสโส วุตฺโตติ ตสฺส สงฺคณฺหนตฺถํ เกจิ ธมฺเม วิสุํ ฐเปตฺวา เต จ ตญฺจ วิเสสํ ‘‘เย วา ปนา’’ติ อาห. เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน วา สาวเสเส ธมฺเม วตฺวา ‘‘เย วา ปนา’’ติ วุตฺตํ.

ธรรมทั้งหลายที่ปราศจากการจำแนกโดยอำนาจแห่งกิจของราศีนั้นๆ ชื่อว่าอวิภัตติกะ. อรรถว่า แม้เมื่อธรรมสวิภัตติกะเหล่านี้ถูกจำแนกในทุติยฐานเป็นต้น ก็ไม่มีสิ่งใหม่. บทว่า 'ทำให้เต็มแล้ว' หมายถึง บทว่าฌานเป็นต้นถูกทำให้เต็มโดยอำนาจแห่งหมวดห้าเป็นต้น. จริงอยู่ องค์ห้าเป็นอรรถของบทว่าฌาน, และเมื่อองค์หนึ่งในองค์เหล่านั้นขาดไป บทว่าฌานก็ย่อมขาดไปโดยอรรถ. หมู่แห่งบท หรือส่วนแห่งธรรม หรือบทนั้นๆ นั่นเอง ชื่อว่าบท. ที่ไม่ได้กล่าวชื่อว่าถูกละทิ้ง ดังนี้จึงกล่าวว่า 'ทำให้เต็มแล้ว'. ผู้สำคัญว่า เมื่อกล่าวซ้ำซึ่งธรรมที่กล่าวแล้วนั่นเอง ย่อมไม่มีความเกี่ยวเนื่องบางอย่าง เหมือนศัพท์ว่าบุรุษทั้งหลายมากมาย จึงกล่าวว่า 'เป็นเรื่องที่ไม่มีความต่อเนื่อง'. และเมื่อกล่าวซ้ำซึ่งธรรมที่กล่าวแล้วนั่นเองในระหว่าง ธรรมทั้งหลายย่อมไม่ถูกกล่าวโดยลำดับ ดังนี้จึงกล่าวว่า 'โดยไม่เป็นไปตามลำดับ'. ผัสสปัญจมกราศีถูกกล่าวแล้วโดยอำนาจแห่งการทั่วไปแก่จิตตุปบาททั้งปวง และโดยอำนาจแห่งการสงเคราะห์ขันธ์สี่และปัจจัยของขันธ์นั้น. แต่เพราะไม่มีกิจของราศีหนึ่งในราศีทั้งหลายที่กล่าวแล้วนั้นๆ ธรรมทั้งหลายมีฉันทะเป็นต้นจึงถูกกล่าวโดยอำนาจแห่งเยวาปนกะ. และเหมือนอย่างที่ความเป็นฌานังคะเป็นต้นของเวทนาเป็นต้นถูกกล่าวแล้ว แต่ความพิเศษมีโสวจัสสตาและกัลยาณมิตตตาเป็นต้นไม่ได้ถูกกล่าว เพื่อประโยชน์แก่การสงเคราะห์ความพิเศษนั้น จึงละทิ้งธรรมบางอย่างไว้โดยต่างหาก และกล่าวธรรมเหล่านั้นและความพิเศษนั้นว่า 'เยวาปนะ'. หรืออีกนัยหนึ่ง กล่าวธรรมทั้งหลายที่มีส่วนเหลือโดยอำนาจแห่งอัธยาศัยของเวไนยแล้ว จึงกล่าวว่า 'เยวาปนะ'.

เยวาปนกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเยวาปนกะจบแล้ว.

ธมฺมุทฺเทสวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องธัมมุทเทสวาระจบแล้ว.

กามาวจรกุสลํ

กุศลที่เป็นกามาวจร

นิทฺเทสวารกถาวณฺณนา

คำอธิบายเรื่องนิเทศวาระ

๒. ผุสนกวเสนาติ [Pg.94] สนฺเต อสนฺเตปิ วิสเย อาปาถคเต จิตฺตสฺส สนฺนิปตนวเสน ‘‘จิตฺตํ มโน’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๖, ๑๗) วิย กิจฺจวิเสสํ, ‘‘มานส’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. ๖, ๑๗) วิย สมาเน อตฺเถ สทฺทวิเสสํ, ‘‘ปณฺฑร’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. ๖, ๑๗) วิย คุณวิเสสํ, ‘‘เจตสิกํ สาต’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. ๒, ๑๘) วิย นิสฺสยวิเสสํ, ‘‘จิตฺตสฺส ฐิตี’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๕, ๒๔) วิย อญฺญสฺส อวตฺถาภาววิเสสํ, ‘‘อลุพฺภนา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๓๒) วิย อญฺญสฺส กิริยาภาววิเสสํ, ‘‘อลุพฺภิตตฺต’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. ๓๒) วิย อญฺญสฺส กิริยาภาวภูตตาวิเสสนฺติอาทิกํ อนเปกฺขิตฺวา ธมฺมมตฺตทีปนํ สภาวปทํ. ผุสนฺตสฺส หิ จิตฺตสฺส ผุสนกิริยา ผุสนากาโร. สมฺผุสนาติ อารมฺมณสมาคมผุสนา, น ปฏิลาภสมฺผุสนา. สมฺผุสิตสฺส อารมฺมเณน สมาคตสฺส จิตฺตสฺส ภาโว สมฺผุสิตตฺตํ. ยสฺมึ สติ จิตฺตํ สมฺผุสิตนฺติ วุจฺจติ, โส ตสฺส ภาโว. เอวํ อญฺเญสุปิ ภาวนิทฺเทเสสุ ทฏฺฐพฺพํ.

๒. บทว่า Phusanakavasenā ความว่า สภาวบทที่แสดงเพียงสภาวธรรม โดยไม่คำนึงถึงความพิเศษแห่งกิจ เหมือนการแสดงแยกเป็นสองบทว่า 'จิต มโน' เป็นต้น ในบทบาลีมี 'จิต มโน' เป็นต้น เมื่ออารมณ์ที่มีอยู่จริงและแม้ที่ไม่มีอยู่จริงมาสู่คลอง โดยอำนาจแห่งการประจวบกันของจิต; หรือความพิเศษแห่งศัพท์ เหมือนการแสดงว่า 'มานัส' เป็นต้น ในบทมี 'มานัส' เป็นต้น ในอรรถที่เหมือนกัน; หรือความพิเศษแห่งคุณ เหมือนการแสดงว่า 'บัณฑระ' เป็นต้น ในบทมี 'บัณฑระ' เป็นต้น; หรือความพิเศษแห่งที่อาศัย เหมือนการแสดงว่า 'เจตสิก' เป็นต้น ในบทมี 'เจตสิก สาทะ' เป็นต้น; หรือความพิเศษแห่งการไม่มีภาวะที่เป็นขณะของธรรมอื่น เหมือนการแสดงว่า 'ฐิติของจิต' เป็นต้น ในบทมี 'ฐิติของจิต' เป็นต้น; หรือความพิเศษแห่งภาวะที่เป็นอาการของการไม่ต้องการของธรรมอื่น เหมือนการแสดงว่า 'อลุพภนา' เป็นต้น ในบทมี 'อลุพภนา' เป็นต้น; หรือความพิเศษแห่งภาวะที่เป็นนิมิตแห่งการเป็นไปที่ปรากฏของธรรมอื่น เหมือนการแสดงว่า 'อลุพภิตัตตะ' เป็นต้น ในบทมี 'อลุพภิตัตตะ' เป็นต้น. จริงอยู่ การกระทำแห่งการกระทบ หรืออาการแห่งการกระทบของจิตที่กระทบอารมณ์. บทว่า Samphusanā หมายถึง การกระทบเมื่อถึงซึ่งการรวมกับอารมณ์ ไม่ใช่สัมผัสที่เป็นการได้มา. ภาวะของจิตที่กระทบเมื่อถึงซึ่งการรวมกับอารมณ์ ชื่อว่าสัมผุสิตัตตะ. ภาวะใดเมื่อมีอยู่ จิตถูกเรียกว่าสัมผุสิตะ ภาวะนั้นเป็นภาวะของจิตที่ชื่อว่าสัมผุสิตะ. พึงเห็นด้วยวิธีนี้แม้ในบทที่แสดงด้วยศัพท์ว่าภาวะอื่นๆ.

อปรสฺส เววจนสฺส, อปเรน วา ปุริมตฺถสฺส ทีปนา อปรทีปนา. ‘‘ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺล’’นฺติ เอวมาทโย ปญฺญาวิเสสา นานากาเล ลพฺภมานาปิ เอกสฺมึ จิตฺเต ลพฺภนฺติ. เอกสฺมิญฺจ วิเสเส อิตเรปิ อนุคตา โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ ตถา วิภตฺติ อตฺถโต วิภตฺติ โหติ อตฺถนานตฺเตน กตตฺตา. อถ วา ยถา ‘‘โกโธ กุชฺฌนา กุชฺฌิตตฺต’’นฺติ (ธ. ส. ๑๐๖๖) สภาวาการภาวนิทฺเทเสหิ โกโธติ เอวมากาโรว อตฺโถ วุตฺโต, น เอวมิธ, อิธ ปน ปณฺฑิตาทิภาวาการภินฺโน อตฺโถ วุตฺโตติ อิทํ วิภตฺติคมนํ อตฺถวเสน โหติ. สมฺผุสิตตฺตนฺติ เอตฺถาปิ น ‘‘ผสฺโส’’ติ เอวมากาโรว อตฺโถ วุตฺโต. สมฺผสฺโสติ เอวมากาโร ปน วุตฺโตติ อตฺถโต วิภตฺติคมนนฺติ วุตฺตํ.

การแสดงไวพจน์อื่น หรือการแสดงอรรถก่อนด้วยไวพจน์อื่น ชื่อว่าอประทีปนา. ความพิเศษแห่งปัญญา มีบัณฑิตจะ โกสัลละ เป็นต้นเหล่านี้ แม้เมื่อได้มาในกาลต่างๆ ก็ย่อมได้มาในจิตดวงเดียว. และเพื่อแสดงว่าแม้ความพิเศษอื่นๆ ก็ย่อมติดตามไปในความพิเศษอย่างเดียว การจำแนกเช่นนั้นจึงเป็นการจำแนกโดยอรรถ เพราะถูกกระทำด้วยความเป็นผู้มีอรรถไม่เหมือนกัน. หรืออีกนัยหนึ่ง เหมือนอย่างที่อรรถที่เป็นอาการเท่านั้นถูกกล่าวว่า 'โกธะ' ด้วยนิเทศแห่งสภาวะ อาการ และภาวะ มี 'โกธะ กุชฌนา กุชฌิตัตตะ' เป็นต้น แต่ในปัญญานิเทศนี้ไม่ได้กล่าวอย่างนั้น แต่ในปัญญานิเทศนี้อรรถที่แตกต่างกันโดยอาการแห่งความเป็นบัณฑิตเป็นต้นถูกกล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้น การถึงซึ่งการจำแนกนี้จึงเป็นไปโดยอำนาจแห่งอรรถ. แม้ในบทว่าสัมผุสิตัตตะนี้ อรรถที่เป็นอาการเท่านั้นก็ไม่ได้ถูกกล่าวว่า 'ผัสสะ'. แต่เพราะอาการอย่างนี้ว่า 'สัมผัส' ถูกกล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เป็นการถึงซึ่งการจำแนกโดยอรรถ'.

โทโส พฺยาปาโทติ อุทฺเทเสปิ นามนานตฺเตน นานาภูโต อุทฺทิฏฺโฐ. นิทฺเทเสปิ เตเนว นานตฺเตน นิทฺทิฏฺโฐ. เอโกว ขนฺโธ โหตีติ เอเกน ขนฺธสทฺเทน วตฺตพฺพตํ สนฺธายาห. เจตนาติ สงฺขารกฺขนฺธํ ทสฺเสติ ตปฺปมุขตฺตา. อสทฺธมฺมาติ อสตํ, อสนฺโต วา ธมฺมา, น วา สทฺธมฺมาติ อสทฺธมฺมาติ อสทฺธมฺมวจนียภาเวน เอกีภูโตปิ อสทฺธมฺโม โกธครุตาทิวิสิฏฺเฐน สทฺธมฺมครุตาปฏิกฺเขปนานตฺเตน นานตฺตํ คโตติ ‘‘จตฺตาโร’’ติ [Pg.95] วุตฺตํ. น สทฺธมฺมครุตาติ วุจฺจมานา วา อสทฺธมฺมครุตา อสทฺธมฺมครุตาภาเวน เอกีภูตาปิ โกธาทิวิสิฏฺฐปฏิกฺเขปนานตฺเตน นานตฺตํ คตา. ปฏิปกฺโข วา ปฏิกฺขิปียติ เตน, สยํ วา ปฏิกฺขิปตีติ ปฏิกฺเขโปติ วุจฺจตีติ สทฺธมฺมครุตาปฏิกฺเขปนานตฺเตน อสทฺธมฺมครุตา อสทฺธมฺมา วา นานตฺตํ คตา. อโลโภติอาทีนํ ผสฺสาทีหิ นานตฺตํ โลภาทิวิสิฏฺเฐน ปฏิกฺเขเปน โลภาทิปฏิปกฺเขน วา เวทิตพฺพํ. อโลภาโทสาโมหานํ อญฺญมญฺญนานตฺตํ ยถาวุตฺเตน ปฏิกฺเขปนานตฺเตน โยเชตพฺพํ. ปทตฺถสฺส ปทนฺตเรน วิภาวนํ ปทตฺถุติ. เตน หิ ตํ ปทํ มหตฺถนฺติ ทีปิตํ โหติ อลงฺกตญฺจาติ. อตฺถวิเสสาภาเวปิ อาภรณวเสน จ อาทรวเสน จ ปุน วจนํ ทฬฺหีกมฺมํ.

บทว่า 'โทสะ พยาบาท' แม้ในอุเทศก็ถูกแสดงโดยเนื้อหาแล้วว่าเป็นโกธะที่แตกต่างกัน เพราะความเป็นผู้มีชื่อไม่เหมือนกัน. แม้ในนิเทศก็ถูกแสดงโดยละเอียดแล้วด้วยความเป็นผู้มีชื่อไม่เหมือนกันนั้นเอง. ผู้รวบรวมกล่าวโดยอ้างถึงความเป็นผู้ควรกล่าวได้ด้วยศัพท์ว่าขันธ์หนึ่งว่า 'เป็นขันธ์เดียว'. ด้วยบทว่า 'เจตนา' ย่อมแสดงสังขารขันธ์ เพราะความเป็นผู้มีเจตนาเป็นประธาน. บทว่า 'อสัทธรรม' หมายถึง ธรรมของอสัตบุรุษ หรือธรรมที่ไม่ควรสรรเสริญ หรือธรรมที่ไม่ใช่สัทธรรม. อสัทธรรมนั้น แม้เมื่อเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นผู้มีอรรถที่ศัพท์ว่าอสัทธรรมกล่าวถึง ก็ถึงซึ่งความเป็นผู้แตกต่าง เพราะความเป็นผู้มีความแตกต่างแห่งการปฏิเสธสัทธรรมครุตาที่ถูกทำให้พิเศษด้วยโกธครุตาเป็นต้น ดังนี้จึงกล่าวว่า 'สี่'. หรืออีกนัยหนึ่ง อสัทธรรมครุตาที่ถูกกล่าวว่า 'ไม่เป็นสัทธรรมครุตา' แม้เมื่อเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นอสัทธรรมครุตา ก็ถึงซึ่งความเป็นผู้แตกต่าง เพราะความเป็นผู้มีความแตกต่างแห่งการปฏิเสธที่ถูกทำให้พิเศษด้วยโกธะเป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง ปฏิปักษ์นั้นย่อมถูกปฏิเสธด้วยปฏิปักษ์นั้น หรือปฏิปักษ์นั้นเองย่อมปฏิเสธ ดังนี้จึงกล่าวว่า 'ปฏิเขปะ'. ดังนี้ อสัทธรรมครุตา หรืออสัทธรรมทั้งหลายก็ถึงซึ่งความเป็นผู้แตกต่าง เพราะความเป็นผู้มีความแตกต่างแห่งการปฏิเสธสัทธรรมครุตา. ความแตกต่างของบทมีอโลภะเป็นต้นจากบทมีผัสสะเป็นต้น พึงทราบด้วยการปฏิเสธที่ถูกทำให้พิเศษด้วยโลภะเป็นต้น หรือด้วยปฏิปักษ์ของโลภะเป็นต้น. ความแตกต่างกันและกันของอโลภะ อโทสะ อโมหะ พึงประกอบด้วยปฏิเขปนานัตตะที่กล่าวแล้วนั้นๆ. การทำให้ปรากฏชัดซึ่งอรรถของบทก่อนด้วยบทอื่น ชื่อว่าปทัตถุติ. เพราะด้วยบทอื่นนั้น บทก่อนนั้นถูกแสดงแล้วว่ามีอรรถมาก และถูกประดับแล้ว. แม้เมื่อไม่มีความพิเศษแห่งอรรถ การกล่าวซ้ำอีกครั้งโดยอำนาจแห่งการประดับ และโดยอำนาจแห่งความเคารพ (ต่อผู้ฟัง) ชื่อว่าทฬหีกรรม.

๓. ตชฺชนฺติ ตสฺส ผลสฺส อนุจฺฉวิกํ. น เกวลํ นิทฺทิสิยมานํ สาตเมว อธิกตํ, อถ โข ยถานิทฺทิฏฺฐานิ อารมฺมณานิปีติ ‘‘เตหิ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺส วา ชาตา การณภาเวน ผสฺสตฺถํ ปวตฺตาติ ตชฺชา. ตํสมงฺคีปุคฺคลํ, สมฺปยุตฺตธมฺเม วา อตฺตนิ สาทยตีติ สาตํ ท-การสฺส ต-การํ กตฺวา. สุฏฺฐุ ขาทติ, ขณติ วา ทุกฺขนฺติ สุขํ.

๓. คำว่า "ตัชชันติ" หมายถึง เหมาะสมกับผลนั้น. ไม่ใช่เพียงความสุขที่ถูกระบุไว้เท่านั้นที่ถูกนำมากล่าวถึง (อธิกตะ) แต่แท้จริงแล้ว อารมณ์ทั้งหลายที่ถูกระบุไว้แล้วก็ถูกนำมากล่าวถึงด้วย ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า "เตหิ วา" เป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง "ตัชชา" หมายถึง มโนวิญญาณธาตุที่เกิดขึ้นโดยมีเหตุเป็นความสุขนั้น เพื่อประโยชน์แก่ผัสสะ. หรืออีกนัยหนึ่ง ธรรมที่ทำให้บุคคลผู้ประกอบด้วยความสุขนั้น หรือธรรมที่สัมปยุตกัน ย่อมยินดีในตน ด้วยเหตุนี้จึงเรียกว่า "สาตะ" โดยเปลี่ยนอักษร "ท" เป็น "ต". "สุขะ" หมายถึง การเสวย (เคี้ยว) ทุกข์อย่างดี หรืออีกนัยหนึ่ง การขุดทำลายทุกข์.

๕. ปาโสติ ราคปาโส. โส หิ นิราวรณตฺตา อนฺตลิกฺขจโร. อกุสลมฺปิ ปณฺฑรนฺติ วุตฺตํ, โก ปน วาโท กุสลนฺติ อธิปฺปาโย. ตญฺหิ ปณฺฑรโต นิกฺขนฺตํ สยญฺจ ปณฺฑรนฺติ. อถ วา สพฺพมฺปิ จิตฺตํ สภาวโต ปณฺฑรเมว, อาคนฺตุโกปกฺกิเลสโวทาเนหิ ปน สาวชฺชานวชฺชานํ อุปกฺกิลิฏฺฐวิสุทฺธตรตา โหนฺตีติ. ทารุปฺปมาเณสุ สิลาทีสุ ขนฺธปญฺญตฺติยา อภาวา กิญฺจิ นิมิตฺตํ อนเปกฺขิตฺวา ทารุมฺหิ ปวตฺตา ขนฺธปญฺญตฺตีติ ‘‘ปณฺณตฺติมตฺตฏฺเฐนา’’ติ วุตฺตํ. ตํ-สทฺเทน มโนวิญฺญาณธาตุเยว วุจฺเจยฺย นิทฺทิสิตพฺพตฺตาติ น ตสฺสา ตชฺชตา. เตหิ อารมฺมเณหิ ชาตา ตชฺชาติ จ วุจฺจมาเน สมฺผสฺสชตา น วตฺตพฺพา. น หิ โส อารมฺมณํ, นาปิ วิเสสปจฺจโย. ‘‘ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส’’ติ วิญฺญาณเมว ผสฺสสฺส วิเสสปจฺจโยติ วุตฺโตติ ตสฺมา น วิญฺญาณํ วิเสสปจฺจยภูตํ สมฺผสฺสชตาย ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชาปญฺญตฺตึ ลภติ, น จ ตเทว ตสฺส การณภาเวน ผลภาเวน จ วุจฺจมานํ สุวิญฺเญยฺยํ โหตีติ. กึ วา เอเตน, ยถา ภควตา วุตฺตา ตํสภาวาเยว เต ธมฺมาติ น เอวํวิเธสุ การณํ มคฺคิตพฺพํ.

๕. คำว่า "ปาสะ" คือ บ่วงคือราคะ. บ่วงคือราคะนั้นย่อมเที่ยวไปในอากาศได้ เพราะไม่มีเครื่องกั้น. แม้อกุศลก็ยังถูกกล่าวว่า "บัณฑระ" (ขาวสะอาด) แล้วไฉนเล่ากุศลจะไม่ถูกกล่าวเช่นนั้น? นี่คือความประสงค์ของอาจารย์อรรถกถา. เพราะกุศลนั้นออกจากภวังคจิตที่บริสุทธิ์ และตัวมันเองก็บริสุทธิ์. หรืออีกนัยหนึ่ง จิตทั้งหมดโดยสภาพแล้วย่อมบริสุทธิ์ แต่เพราะอุปกิเลสที่เป็นอาคันตุกะและเจตสิกที่เป็นโวทาน จึงทำให้จิตที่เป็นสาวัชชะ (อกุศล) และอนวัชชะ (กุศล, อัพยากตะ) มีความเศร้าหมองและบริสุทธิ์ยิ่งขึ้น. เพราะไม่มีบัญญัติชื่อว่า "ขันธ์" ในสิ่งที่มีขนาดเท่าท่อนไม้หรือก้อนหินเป็นต้น จึงกล่าวว่า "โดยเป็นเพียงบัญญัติ" โดยไม่คำนึงถึงนิมิตใดๆ ที่บัญญัติชื่อว่า "ขันธ์" ในท่อนไม้. หากกล่าวว่าด้วยคำว่า "ตัง" หมายถึงมโนวิญญาณธาตุเท่านั้น เพราะเป็นสิ่งที่ควรระบุถึง เช่นนั้นแล้ว ความเป็น "ตัชชา" ของมโนวิญญาณธาตุนั้นย่อมไม่เป็นไปได้. และหากกล่าวว่า "ตัชชา" คือมโนวิญญาณธาตุที่เกิดขึ้นเพราะอารมณ์เหล่านั้น ก็ไม่ควรกล่าวว่า "สัมผัสชะ". เพราะผัสสะนั้นไม่ใช่อารมณ์ และก็ไม่ใช่ปัจจัยพิเศษ (ของมโนวิญญาณธาตุ). เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสว่า "การประชุมกันของธรรมสามอย่างคือผัสสะ" และตรัสว่าวิญญาณเท่านั้นเป็นปัจจัยพิเศษของผัสสะ. ดังนั้น วิญญาณซึ่งเป็นปัจจัยพิเศษ จึงไม่ได้รับบัญญัติว่า "ตัชชามโนวิญญาณธาตุสัมผัสชา" โดยความเป็นสัมผัสชะ. และหากกล่าวว่าวิญญาณนั้นเองเป็นทั้งเหตุและผลของผัสสะ ก็จะไม่เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย. หรืออีกนัยหนึ่ง การแสวงหาเหตุในเรื่องนี้มีประโยชน์อะไร? เพราะธรรมเหล่านั้นเป็นไปตามสภาพที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว จึงไม่ควรแสวงหาเหตุในธรรมที่มีลักษณะเช่นนี้.

๗. เอวํ [Pg.96] ตกฺกนวเสน โลกสิทฺเธนาติ อธิปฺปาโย. เอวญฺเจวญฺจ ภวิตพฺพนฺติ วิวิธํ ตกฺกนํ กูเป วิย อุทกสฺส อารมฺมณสฺส อากฑฺฒนํ วิตกฺกนํ.

๗. คำว่า "โดยเป็นไปตามการตรึกที่ปรากฏในโลก" นี่คือความประสงค์. การตรึกที่หลากหลายว่า "ควรเป็นอย่างนั้นอย่างนี้" คือการดึงอารมณ์เข้ามา เหมือนการดึงน้ำขึ้นจากบ่อ เรียกว่า "วิตักกะ".

๘. สมนฺตโต จรณํ วิจรณํ.

๘. การเที่ยวไปโดยรอบ เรียกว่า "วิจารณะ".

๙. อตฺตมนตาติ เอตฺถ อตฺต-สทฺเทน น จิตฺตํ วุตฺตํ. น หิ จิตฺตสฺส มโน อตฺถีติ. อตฺตมนสฺส ปน ปุคฺคลสฺส ภาโว อตฺตมนตาติ วตฺวา ปุน ปุคฺคลทิฏฺฐินิเสธนตฺถํ ‘‘จิตฺตสฺสา’’ติ วุตฺตํ.

๙. ในคำว่า "อัตตมนตา" นี้ คำว่า "อัตตะ" ไม่ได้หมายถึงจิต. เพราะจิตไม่มีใจ (คือจิตอีกดวง) อยู่ในตัวมันเอง. แต่กล่าวว่า "อัตตมนตา" คือความเป็นแห่งบุคคลผู้มีใจยินดี. และเพื่อห้ามความเห็นว่าเป็นบุคคล (ปุคคลาธิษฐาน) จึงกล่าวว่า "ของจิต" อีกครั้ง.

๑๑. น พลวตี, กสฺมา อวฏฺฐิติ วุตฺตาติ? เอกคฺคจิตฺเตน ปาณวธาทิกรเณ ตถา อวฏฺฐานมตฺตภาวโต. วิรูปํ, วิวิธํ วา สํหรณํ วิกิรณํ วิสาหาโร, สํหรณํ วา สมฺปิณฺฑนํ, ตทภาโว วิสาหาโร.

๑๑. เหตุใดจึงกล่าวว่า "อวัฏฐิติ" (ความตั้งมั่น) แม้จะไม่ใช่เอกัคคตาที่มีกำลัง? เพราะเป็นเพียงการตั้งมั่นในการกระทำปาณาติบาตเป็นต้น ด้วยจิตที่มีอารมณ์เดียว (จิตที่ตั้งมั่น) ในลักษณะที่สามารถทำให้สำเร็จได้. "วิสาหาระ" คือ การรวบรวมที่ผิดรูป หรือหลากหลาย หรือการกระจัดกระจาย. หรืออีกนัยหนึ่ง "สังหรณะ" คือการรวมธรรมที่สัมปยุตกันเข้าด้วยกัน, การไม่มีการรวมนั้นเรียกว่า "วิสาหาระ".

๑๒. อญฺญสฺมึ ปริยาเยติ อญฺญสฺมึ การเณ. สมานาธิกรณภาโว ทฺวินฺนํ พหูนํ วา ปทานํ เอกสฺมึ อตฺเถ ปวตฺติ.

๑๒. ในคำว่า "อัญญัสมิง ปริยายะ" นี้ หมายถึงในเหตุอื่น. "สมานาธิกรณภาวะ" คือ การที่บทสองบทหรือหลายบทเป็นไปในอรรถเดียวกัน.

๑๓. อารมฺภติ จาติ อาปชฺชติ จ. อุทฺธํ ยมนํ อุยฺยาโม. ธุรนฺติ นิปฺผาเทตุํ อารทฺธํ กุสลํ, ปฏิญฺญํ วา.

๑๓. คำว่า "อารัมภติ จ" หมายถึง ย่อมถึงอาบัติด้วย. "อุยาโม" คือ การพยายามขึ้นไปข้างบน. "ธุระ" คือ กุศลที่เริ่มกระทำเพื่อให้สำเร็จ หรือคำปฏิญาณ.

๑๔. ติณฺณนฺติ พุทฺธาทีนํ. จิตฺเต อารมฺมณสฺส อุปฏฺฐานํ โชตนญฺจ สติเยวาติ ตสฺสา เอตํ ลกฺขณํ.

๑๔. คำว่า "ติณณัง" หมายถึง ของพระพุทธเจ้าเป็นต้น (คือพระรัตนตรัย). การปรากฏของอารมณ์ในจิต และการทำให้สว่าง (ให้ปรากฏชัด) นั้นคือสติเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ การปรากฏและการทำให้สว่างนี้จึงเป็นลักษณะของสติ.

๑๖. ปาสาณสกฺขรวาลิกาทิรหิตา ภูมิ สณฺหาติ ‘‘สณฺหฏฺเฐนา’’ติ วุตฺตํ.

๑๖. แผ่นดินที่ปราศจากหิน กรวด ทราย เป็นต้น ย่อมละเอียดอ่อน ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า "โดยความเป็นของละเอียดอ่อน".

๑๙. อยนฺตีติ เอกกมฺมนิพฺพตฺตมนุสฺสาทิสนฺตติอวิจฺเฉทวเสน ปวตฺตนฺติ. กุสลากุสเลสุปิ หิ ชีวิตํ อินฺทฺริยปจฺจยภาเวน สมฺปยุตฺเต ปวตฺตยมานเมว ตทวิจฺเฉทสฺส ปจฺจโย โหติ.

๑๙. คำว่า "อายันติ" หมายถึง ย่อมเป็นไปโดยความไม่ขาดสายของสันตติของมนุษย์เป็นต้นที่เกิดจากกรรมเดียว. เพราะชีวิตินทรีย์ในกุศลและอกุศลธรรมทั้งหลาย ย่อมเป็นปัจจัยแห่งความไม่ขาดสายของธรรมเหล่านั้น โดยความเป็นอินทรียปัจจัยที่ยังธรรมที่สัมปยุตให้เป็นไป.

๓๐. ยํ หิรียตีติ หิรียติ-สทฺเทน วุตฺโต ภาโว ยํ-สทฺเทน วุจฺจตีติ ยนฺติ ภาวนปุํสกํ วา เอตํ ทฏฺฐพฺพํ. หิริยิตพฺเพนาติ จ เหตุอตฺเถ กรณวจนํ ยุชฺชติ.

๓๐. ในคำว่า "ยัง หิรียติ" นี้ ภาวะที่ถูกกล่าวด้วยคำว่า "หิรียติ" ย่อมถูกกล่าวด้วยคำว่า "ยัง" ด้วยเหตุนี้ คำว่า "ยัง" นี้จึงควรทราบว่าเป็นภาวนปุงสกลิงค์ หรือเป็นวิเสสนะที่มีนปุงสกลิงค์ที่ควรประกอบกับกิริยา. และในคำว่า "หิริยิตัพเพนะ" นี้ วจนะที่เป็นกรณะย่อมสมควรในอรรถแห่งเหตุ.

๓๒. อลุพฺภนกวเสนาติ [Pg.97] เอตฺถ อลุพฺภนเมว อลุพฺภนกนฺติ ภาวนิทฺเทโส ทฏฺฐพฺโพ.

๓๒. ในคำว่า "อลุพภนกวเสนะ" นี้ การไม่โลภนั่นเองเรียกว่า "อลุพภนกะ" ควรทราบว่าเป็นภาวนิเทศ.

๓๓. อพฺยาปชฺโชติ พฺยาปาเทน ทุกฺเขน โทมนสฺสสงฺขาเตน โทเสน วิย น พฺยาปาเทตพฺโพติปิ อตฺโถ ยุชฺชติ.

๓๓. ในบทว่า "อัพยาปัชโช" นี้ อรรถว่า "ไม่ควรเบียดเบียนด้วยทุกข์คือโทมนัสที่ทำลายจิตอย่างยิ่ง เหมือนโทสะ" ก็สมควร.

๔๒-๔๓. ถินมิทฺธาทิปฏิปกฺขภาเวน กุสลธมฺเม อนิจฺจาทิมนสิกาเร จ สีฆํ สีฆํ ปริวตฺตนสมตฺถตา ลหุปริณามตา, อวิชฺชานีวรณานญฺหิ ตณฺหาสํโยชนานํ สตฺตานํ อกุสลปฺปวตฺติ ปกติภูตาติ น ตตฺถ ลหุปริณามตาย อตฺโถ. เตสญฺจ ภาโว ครุตาเยวาติ ตพฺพิธุรสภาวานํ ลหุตา ทฏฺฐพฺพา. สา หิ ปวตฺตมานา สีฆํ ภวงฺควุฏฺฐานสฺส ปจฺจโย โหติ.

คำว่า "ลหุปริณามตา" คือ ความสามารถในการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วในการกระทำกุศลกรรมและการมนสิการอนิจจังเป็นต้น โดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อถีนมิทธะเป็นต้น. เพราะการเป็นไปของอกุศลเป็นธรรมชาติของสัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นนิวรณ์และตัณหาเป็นสังโยชน์ ด้วยเหตุนี้ ความเป็นลหุปริณามตาจึงไม่มีประโยชน์ในอกุศลนั้น. และภาวะของอกุศลเหล่านั้นคือความหนัก (ครุตา) นั่นเอง ด้วยเหตุนี้ จึงควรทราบว่าความเบา (ลหุตา) เป็นสภาพตรงกันข้ามกับความหนักนั้น. เพราะเมื่อลหุตาเกิดขึ้น ย่อมเป็นปัจจัยให้จิตออกจากภวังค์ได้อย่างรวดเร็ว.

๔๔-๔๕. เย จ ธมฺมา โมหสมฺปยุตฺตา วิย อวิปนฺนลหุตา, เตสญฺจ กุสลกรเณ อปฺปฏิฆาโต มุทุตา. อปฺปฏิฆาเตน มุทุตาทิรูปสทิสตาย อรูปธมฺมานมฺปิ มุทุตา มทฺทวตาติอาทิ วุตฺตํ.

และธรรมเหล่าใดมีความเบาที่ไม่วิบัติ (ไม่บกพร่อง) เหมือนอกุศลธรรมที่ประกอบด้วยโมหะ. และการไม่กระทบกระทั่ง (ไม่ขัดขวาง) ในการกระทำกุศลของธรรมเหล่านั้น คือ "มุทุตา". เพราะการไม่กระทบกระทั่ง และเพราะความเป็นเหมือนรูปที่มีมุทุตาเป็นต้น จึงกล่าวถึงนามธรรมทั้งหลายว่า "มุทุตา มัททวตา" เป็นต้น.

๔๖-๔๗. สิเนหวเสน กิลินฺนํ อติมุทุกํ จิตฺตํ อกมฺมญฺญํ โหติ วิลีนํ วิย สุวณฺณํ, มานาทิวเสน อติถทฺธญฺจ อตาปิตํ วิย สุวณฺณํ, ยํ ปนานุรูปมุทุตายุตฺตํ, ตํ กมฺมญฺญํ โหติ ยุตฺตมทฺทวํ วิย สุวณฺณํ. ตสฺเสว มุทุกสฺส โย กมฺมญฺญากาโร, สา กมฺมญฺญตาติ มุทุตาวิสิฏฺฐา กมฺมญฺญตา เวทิตพฺพา.

จิตที่อ่อนนุ่มเกินไปจนเปียกชุ่มด้วยอำนาจแห่งตัณหา ย่อมไม่ควรแก่การงาน (กุศล) เหมือนทองที่ละลายแล้ว. และจิตที่แข็งกระด้างเกินไปเพราะอำนาจแห่งมานะเป็นต้น ก็ไม่ควรแก่การงาน เหมือนทองที่ยังไม่ถูกเผา. แต่จิตที่ประกอบด้วยความอ่อนนุ่มที่เหมาะสม ย่อมควรแก่การงาน เหมือนทองที่อ่อนนุ่มพอดี. อาการที่จิตที่อ่อนนุ่มนั้นควรแก่การงาน นั่นแหละคือ "กัมมัญญตา" ด้วยเหตุนี้ จึงควรทราบว่า "กัมมัญญตา" เป็นสิ่งที่พิเศษด้วย "มุทุตา".

๕๐-๕๑. ปจฺโจสกฺกนภาเวน ปวตฺตํ อกุสลเมว ปจฺโจสกฺกนํ. เอกวีสติ อเนสนา นาม เวชฺชกมฺมํ กโรติ, ทูตกมฺมํ กโรติ, ปหิณกมฺมํ กโรติ, คณฺฑํ ผาเลติ, อรุมกฺขนํ เทติ, อุทฺธํวิเรจนํ เทติ, อโธวิเรจนํ เทติ, นตฺถุเตลํ ปจติ, จกฺขุเตลํ ปจติ, เวฬุทานํ เทติ, ปณฺณทานํ เทติ, ปุปฺผทานํ เทติ, ผลทานํ เทติ, สินานทานํ เทติ, ทนฺตกฏฺฐทานํ เทติ, มุโขทกทานํ เทติ, จุณฺณทานํ เทติ, มตฺติกาทานํ เทติ, จาฏุกกมฺมํ กโรติ, มุคฺคสูปิยํ, ปาริภฏฺยํ, ชงฺฆเปสนิยํ ทฺวาวีสติมํ ทูตกมฺเมน สทิสํ, ตสฺมา เอกวีสติ. ฉ อโคจรา เวสิยาโคจโร, วิธวา, ถุลฺลกุมารี, ปณฺฑก, ปานาคาร, ภิกฺขุนีอโคจโรติ. สงฺเขปโตติ สรูเปน อนุทฺทิฏฺฐตฺตา ‘‘ตตฺถ กตโม ฉนฺโท’’ติอาทิ น [Pg.98] สกฺกา วตฺตุนฺติ ‘‘โย ฉนฺโท ฉนฺทิกตา’’ติอาทินิทฺเทสํ สงฺขิปิตฺวา ‘‘เย วา ปนา’’ติ นิทฺเทโส กโตติ อตฺโถ.

อกุศลจิตที่เกิดขึ้นด้วยความเป็นผู้ถอยกลับนั่นแหละชื่อว่าปัจโจสักกนะ (การถอยกลับ) อเนสนา 21 อย่าง คือ ทำการรักษาโรค, ทำการเป็นทูต (ไปในที่ไกล), การรับใช้ไปในที่ใกล้, ผ่าฝี, ให้ยาสำหรับทาแผล, ให้ยาถ่ายข้างบน (ยาสำรอก), ให้ยาถ่ายข้างล่าง (ยาถ่าย), ปรุงน้ำมันหยอดจมูก, ปรุงน้ำมันหยอดตา, ให้ไม้ไผ่, ให้ใบไม้, ให้ดอกไม้, ให้ผลไม้, ให้เครื่องอาบน้ำ, ให้ไม้สีฟัน, ให้น้ำล้างหน้า, ให้ผงทาหน้า, ให้ดินผง, ทำการประจบสอพลอ, พูดจาเหมือนแกงถั่ว (คือพูดเท็จมากจริงน้อย), การรับใช้ประคบประหงมเด็ก, การรับใช้ด้วยแข้งขา เป็นอย่างที่ 22 แต่เหมือนกับการเป็นทูต ดังนั้นจึงมี 21 อย่าง อโคจร 6 อย่าง คือ โคจรของหญิงแพศยา, หญิงหม้าย, หญิงสาวใหญ่, บัณเฑาะก์, โรงสุรา, โคจรของภิกษุณี คำว่า "โดยย่อ" นี้ หมายความว่า เพราะไม่ได้แสดงโดยสภาวะในบทอุเทศ จึงไม่สามารถกล่าวคำว่า "ในสมัยนั้น ฉันทะเป็นไฉน" เป็นต้นได้ ดังนั้นจึงย่อบทนิเทศที่ว่า "ฉันทะใด ความเป็นผู้มีฉันทะ" เป็นต้น แล้วแสดงเป็น "เย วา ปนา" ดังนี้

นิทฺเทสวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องนิเทศวาร จบแล้ว

โกฏฺฐาสวารวณฺณนา

คำอธิบายโกฏฐาสวาร

๕๘-๑๒๐. นิทฺเทสวาเร ปุจฺฉาทีนํ ปจฺเจกํ อเนกตฺเตปิ ปุจฺฉาทิภาเวน เอกตฺตํ อุปเนตฺวา จตุปริจฺเฉทตา วุตฺตา. จตฺตาโร ทฺเวติ เอวมาทิกํ สงฺขิปิตฺวา สห วา คหณํ สงฺคโห. ฐเปตฺวา เยวาปนเกติ สงฺคเหตพฺเพ สนฺธาย วุตฺตํ. เต หิ วิสุํ วิสุํ อุทฺทิฏฺฐตฺตา นิทฺทิฏฺฐตฺตา จ วิปฺปกิณฺณาติ สงฺคเหตพฺพา โหนฺติ, น เยวาปนกา สงฺคหคมเนเนว ตถา อวิปฺปกิณฺณตฺตา. ยสฺมา ปน สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา โหนฺติ, ตสฺมา ตํนิทฺเทเส อขนฺธภาวนิวารณตฺถํ เยวาปนาตฺเวว วุตฺตาติ น เยวาปนกา ฐเปตพฺพาติ. ปจฺจยสงฺขาเตนาติ อาหารปจฺจยสงฺขาเตนาติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา ‘‘เหตุ ปจฺจโย’’ติ เอเตสุ ทฺวีสุ ชนโก เหตุ อุปตฺถมฺภโก ปจฺจโยติ เอวํ วิเสสวนฺเตสุ ปจฺจยสงฺขาเตน. ยถา หิ กพฬีการาหาโร โอชฏฺฐมกรูปาหรเณน รูปกายํ อุปตฺถมฺเภติ, เอวมิเมปิ เวทนาทิอาหรเณน นามกายนฺติ. ตถา จ โหนฺตีติ สาธารเณ สหชาตาทิปจฺจเย สนฺธายาห. อญฺญถา จาติ อญฺเญน จ เอเกนากาเรน ปจฺจยา โหนฺติเยวาติ อาหาราติ วุจฺจนฺตีติ อตฺโถ. ตสฺมา อาหรณกิจฺจรหิตานํ เหตุอธิปติอาทีนํ นตฺถิ อาหารภาวปฺปสงฺโค. ติสฺโส จ เวทนา อาหรตีติอาทิ ยถาสมฺภววเสน วุตฺตํ, น อิมสฺมึเยว จิตฺเต ผสฺสาทิวเสน. ตโย จ ภเวติ กามาทิภวภูตํ วิญฺญาณํ วิเสเสน, อวิเสเสน จ ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ.

ในนิเทศวาร แม้ว่าคำถามเป็นต้นจะมีมากมายแต่ละอย่าง แต่เมื่อนำมารวมเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นคำถามเป็นต้นแล้ว จึงกล่าวถึงความเป็น 4 ปริจเฉท คำว่า "จัตตาโร ทเว" เป็นต้นนี้ ย่อรวมกัน หรืออีกนัยหนึ่ง การรวมกันเรียกว่า สังคหะ คำว่า "เว้นเย วา ปนา" นี้ กล่าวโดยมุ่งหมายถึงธรรมที่ควรสงเคราะห์ แท้จริง ธรรมเหล่านั้น (ที่เกิน 50 อย่าง) เพราะถูกแสดงโดยสภาวะแต่ละอย่าง และถูกแสดงโดยละเอียด จึงกระจัดกระจายไปเป็นพิเศษ ดังนั้นจึงควรสงเคราะห์ แต่เย วา ปนา ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะถึงการสงเคราะห์นั่นเอง จึงไม่กระจัดกระจายไปเป็นพิเศษ แต่เพราะเย วา ปนา เหล่านั้นสงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์ ดังนั้นในนิเทศของสังขารขันธ์นั้น เพื่อป้องกันความเป็นผู้ไม่ใช่ขันธ์ จึงกล่าวว่า "เย วา ปนา" เท่านั้น ดังนั้นเย วา ปนา จึงไม่ควรเว้น นี่คือความประสงค์ของฎีกาจารย์ คำว่า "ด้วยความเป็นปัจจัย" นี้ หมายถึง "ด้วยความเป็นอาหารปัจจัย" หรืออีกนัยหนึ่ง ในสองอย่างนี้ คือ เหตุ และ ปัจจัย เหตุคือผู้ยังผลให้เกิด ปัจจัยคือผู้สนับสนุน ในเหตุที่มีความพิเศษเช่นนี้ ด้วยความเป็นปัจจัย (ที่สนับสนุน) เหมือนกับกวฬิงการาหาร อุปถัมภ์รูปกายด้วยการนำโอชาฐมกรูปมาฉันใด นามอาหารเหล่านี้ คือ ผัสสะ เจตนา วิญญาณ ก็อุปถัมภ์นามกายด้วยการนำผลคือเวทนาเป็นต้นมาฉันนั้น คำว่า "และเป็นเช่นนั้น" นี้ กล่าวโดยมุ่งหมายถึงปัจจัยที่เกิดร่วมกันเป็นต้น ซึ่งเป็นสาธารณะ คำว่า "และด้วยประการอื่น" นี้ หมายความว่า ปัจจัยเหล่านั้นย่อมเป็นปัจจัยด้วยอาการอื่นอีกอย่างหนึ่ง (คือการอุปถัมภ์) ดังนั้นจึงเรียกว่า อาหาร ดังนั้น จึงไม่มีการติดข้องในความเป็นอาหารของเหตุ อธิบดีเป็นต้น ซึ่งปราศจากกิจในการนำผลคือเวทนาเป็นต้นมา คำว่า "เวทนา 3 ย่อมนำมา" เป็นต้นนี้ กล่าวโดยสมควรแก่กรณี ไม่ได้กล่าวเฉพาะในจิตดวงนี้เท่านั้นด้วยอำนาจของผัสสะเป็นต้น คำว่า "ภพ 3" นี้ หมายถึง วิญญาณที่เกิดขึ้นในกามภพเป็นต้น โดยเฉพาะ (คือปฏิสนธิวิญญาณ) และโดยทั่วไปแล้ว ย่อมนำอุปาทานขันธ์ 5 มา

อารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา นิชฺฌายนํ จินฺตนํ อุปนิชฺฌายนํ. เหตฺวฏฺเฐนาติ อุปายตฺเถน, น มูลตฺเถน. ปุพฺพภาเค คโต ปฏิปนฺโน นานากฺขณิโก อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค โลกุตฺตรกฺขเณว สห ปวตฺโต ยถาคตมคฺโคติ วุตฺโต. วิปสฺสนากฺขณโต ปุพฺเพว กายกมฺมาทีนํ สุปริสุทฺธตาย อฏฺฐงฺคิกมคฺคุปนิสฺสยสฺส ‘‘อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉตี’’ติ [Pg.99] (ม. นิ. ๓.๔๓๑) เอวํ วุตฺเตน ปริยาเยน ปุพฺพภาคมคฺคสฺส อฏฺฐงฺคิกตา ยถาคตวจเนน ทีปิตา, น เอกกฺขเณ อฏฺฐนฺนํ องฺคานํ สพฺภาวาติ เอวมสฺสปิ ปริยายเทสนตา เวทิตพฺพา. วิชานนเมว จิตฺตวิจิตฺตตาติ ‘‘จิตฺตวิจิตฺตฏฺเฐน เอโกว ธมฺโม วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ อาห. จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺตีติอาทีสุ เวทนากฺขนฺธาทีนํ สงฺคเห กเตปิ ปุน ‘‘เอโก เวทนากฺขนฺโธ โหตี’’ติอาทิวจนํ น อเนเก เวทนากฺขนฺธาทโย ชาตินิทฺเทเสน อิธ วุตฺตาติ ทสฺสนตฺถํ. อินฺทฺริเยสุ จ เอกสฺส ชาตินิทฺเทสภาเว ปฏิกฺขิตฺเต อญฺเญสํ อินฺทฺริยานํ อาหาราทีนญฺจ ตปฺปฏิกฺเขโป กโต โหตีติ ปุพฺพงฺคมสฺส มนินฺทฺริยสฺเสว กโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

การเข้าไปสู่อารมณ์แล้วพิจารณา คือการรู้ ชื่อว่าอุปนิชฌานะ คำว่า "โดยความเป็นเหตุ" นี้ หมายถึง "โดยความเป็นอุบาย" ไม่ใช่ "โดยความเป็นมูล" มรรคมีองค์ 8 ที่ปฏิบัติไปในส่วนเบื้องต้น (ของโลกุตตรมรรค) ซึ่งเกิดขึ้นในขณะต่างๆ กัน ชื่อว่า "ยถาคตมรรค" ซึ่งเกิดขึ้นพร้อมกันในขณะแห่งโลกุตตระเท่านั้น เพราะกายกรรมเป็นต้นบริสุทธิ์ดีแล้วก่อนหน้าขณะแห่งวิปัสสนา มรรคมีองค์ 8 อันเป็นอุปนิสัยของอริยมรรคมีองค์ 8 ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา ด้วยปริยายที่กล่าวมานี้ ความเป็นมรรคมีองค์ 8 ของปุพพภาควิปัสสนามรรค จึงถูกแสดงด้วยคำว่า "ยถาคตะ" ไม่ใช่เพราะองค์ 8 มีอยู่พร้อมกันในขณะเดียวกัน ดังนั้น พึงทราบว่านี่เป็นการแสดงโดยปริยายของเทศนาที่สองนี้ด้วย การรู้แจ้งนั่นแหละคือความวิจิตรของจิต ดังนั้นจึงกล่าวว่า "วิญญาณขันธ์เป็นธรรมอย่างเดียวเท่านั้น โดยอรรถว่ามีความวิจิตรแห่งจิต" ในบทบาลีที่ว่า "ขันธ์ 4 ย่อมมี" เป็นต้น แม้จะมีการสงเคราะห์เวทนาขันธ์เป็นต้นแล้ว แต่คำว่า "เวทนาขันธ์มีหนึ่ง" เป็นต้นอีกครั้งนี้ มีประโยชน์เพื่อแสดงว่า เวทนาขันธ์เป็นต้นจำนวนมากไม่ได้ถูกกล่าวถึงในสังคหะวารนี้โดยการแสดงตามชาติ และเมื่อปฏิเสธความเป็นชาติของอินทรีย์หนึ่ง (คือมนินทรีย์) แล้ว การปฏิเสธนั้นย่อมมีผลต่ออินทรีย์อื่นและอาหารเป็นต้นด้วย ดังนั้น พึงทราบว่าการปฏิเสธนั้นทำไปเพื่อมนินทรีย์ซึ่งเป็นประธานเท่านั้น

โกฏฺฐาสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายโกฏฐาสวาร จบแล้ว

สุญฺญตวารวณฺณนา

คำอธิบายสุญญตวาร

๑๒๑-๑๔๕. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ยถาวุตฺเต สมเย, เอเตสุ วา ธมฺเมสุ. ภาโวติ สตฺโต, โย โกจิ วา อตฺโถ.

คำว่า "ในที่นี้" หมายถึง ในสมัยที่กล่าวมาแล้วนี้ หรือในธรรมเหล่านี้ คำว่า "ภาวะ" หมายถึง สัตว์ หรือเนื้อความ (สิ่ง) อย่างใดอย่างหนึ่ง

ทุติยจิตฺตาทิวณฺณนา

คำอธิบายทุติยจิตเป็นต้น

๑๔๖. สปฺปโยเคนาติ ลีนสฺส จิตฺตสฺส อุสฺสาหนปโยคสหิเตน. สอุปาเยนาติ กุสลสฺส กรณากรเณสุ อาทีนวานิสํสปจฺจเวกฺขณํ ปเรหิ อุสฺสาหนนฺติ เอวมาทิอุปายสหิเตน.

๑๔๖. คำว่า "ด้วยการประกอบ" นี้ หมายถึง พร้อมด้วยความเพียรเพื่อกระตุ้นจิตที่หดหู่ คำว่า "ด้วยอุบาย" นี้ หมายถึง พร้อมด้วยอุบายมีการพิจารณาเห็นโทษและอานิสงส์ในการทำและไม่ทำกุศล และการกระตุ้นจากผู้อื่นเป็นต้น

๑๕๖-๑๕๙. มหาอฏฺฐกถายํ อนุญฺญาตา นาติสมาหิตาย ภาวนายาติ เยวาปนเกหิปิ นิพฺพิเสสตํ ทสฺเสติ.

ในมหาอรรถกถาได้อนุญาตไว้ว่า "ในเวลาแห่งภาวนาที่ยังไม่ตั้งมั่นดี" ด้วยการอนุญาตเช่นนี้ จึงแสดงความไม่แตกต่างกันแม้ด้วยเย วา ปนา ทั้งหลาย

ปุญฺญกิริยวตฺถาทิกถาวณฺณนา

คำอธิบายเรื่องปุญญกิริยาวัตถุเป็นต้น

อปจิติ เอว อปจิติสหคตํ ปุญฺญกิริยาวตฺถุ ยถา ‘‘นนฺทิราคสหคตา’’ติ. อปจิติ วา เจตนาสมฺปยุตฺตกธมฺมา กายวจีกิริยา วา, ตํสหิตา เจตนา อปจิติสหคตํ. หิตผรเณนาติ เทสเก เมตฺตาผรเณน, ‘‘เอวํ เม หิตํ ภวิสฺสตี’’ติ ปวตฺเตน หิตจิตฺเตน วา. กมฺมสฺสกตาญาณํ [Pg.100] ทิฏฺฐิชุกมฺมํ. นิยมลกฺขณนฺติ มหปฺผลตานิยมสฺส ลกฺขณํ. สีลมเย สงฺคหํ คจฺฉนฺติ จาริตฺตวเสน. อนวชฺชวตฺถุํ ปริจฺจชนฺโต วิย อพฺภนุโมทมาโนปิ ปรสฺส สมฺปตฺติยา โมทตีติ อพฺภนุโมทนา ทานมเย สงฺคหิตา. ภาเวนฺโตปีติ อสมตฺตภาวนํ สนฺธายาห. สมตฺตา หิ อปฺปนา โหตีติ. อฏฺเฐว โกฏฺฐาเส กตฺวาติ เอกสฺส สตฺตสฺส เอกสฺมึ ขเณ อุปฺปนฺนเมกํ ปฐมจิตฺตํ ทสฺเสตฺวา อญฺญานิ ตาทิสานิ อทสฺเสนฺเตน สพฺพานิ ตานิ สริกฺขฏฺเฐน เอกีกตานิ โหนฺติ, ตถา เสสานิปีติ เอวํ อฏฺฐ กตฺวา.

อัปปจิติ (การอ่อนน้อม) นั่นเอง ชื่อว่าอัปปจิติสหคตบุญกิริยาวัตถุ เหมือนในคำว่า 'นันทิราคสหคตา' (ซึ่งคำว่า สหคต ไม่มีอรรถพิเศษ). อีกนัยหนึ่ง ธรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนาอันเป็นเหตุแห่งการอ่อนน้อม ชื่อว่าอัปปจิติ. หรือกายประโยคและวจีประโยคอันเป็นการอ่อนน้อม ชื่อว่าอัปปจิติ. เจตนาที่เกิดร่วมกับธรรมที่สัมปยุตนั้น หรือเจตนาที่เกิดร่วมกับกายประโยคและวจีประโยคนั้น ชื่อว่าอัปปจิติสหคต. คำว่า 'ด้วยการแผ่ประโยชน์' คือ ด้วยการแผ่เมตตาในบุคคลผู้แสดงธรรม หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยจิตที่มุ่งประโยชน์ที่เกิดขึ้นว่า 'เมื่อเราฟังธรรมอย่างนี้ ประโยชน์จักมีแก่เรา'. กัมมัสสกตาญาณ ชื่อว่าทิฏฐิชุกรรม. คำว่า 'มีการกำหนดเป็นลักษณะ' คือ เป็นเครื่องหมายแห่งการกำหนดแน่นอนว่ามีผลมาก. (ธรรมเหล่านั้น) ย่อมสงเคราะห์เข้าในสีลมยบุญกิริยาวัตถุด้วยอำนาจแห่งจารีตศีล. แม้บุคคลผู้พลอยยินดีอย่างยิ่งในความถึงพร้อมของผู้อื่น เหมือนบุคคลผู้สละวัตถุที่ไม่มีโทษ (ย่อมบันเทิงใจ) ชื่อว่าการอนุโมทนา สงเคราะห์เข้าในทานมัย. คำว่า 'เมื่อเจริญอยู่' ทรงหมายถึงภาวนาที่ยังไม่เสร็จสิ้น เพราะภาวนาที่เสร็จสิ้นแล้วคืออัปปนา. คำว่า 'กระทำให้เป็น 8 ส่วน' คือ ทรงแสดงมหากุศลจิตดวงที่ 1 ดวงเดียวที่เกิดขึ้นในขณะหนึ่งของสัตว์ผู้หนึ่ง เมื่อไม่ทรงแสดงจิตดวงอื่นที่เหมือนกันนั้น จิตเหล่านั้นทั้งหมดจึงถูกทำให้เป็นอันเดียวกันโดยอรรถว่าเหมือนกัน แม้จิตที่เหลือ (ดวงที่ 2 เป็นต้น) ก็เช่นเดียวกัน จึงรวมเป็น 8 ส่วน.

กามาวจรกุสลวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนากามาวจรกุศล จบแล้ว.

รูปาวจรกุสลํ

รูปาวจรกุศล

จตุกฺกนโย

จตุกกนัย

ปฐมชฺฌานกถาวณฺณนา

คำพรรณนาปฐมฌานกถา

๑๖๐. อุตฺตรปทโลปํ กตฺวา รูปภโว รูปนฺติ วุตฺโต. ฌานสฺส อมคฺคภาเวปิ สติ มคฺควจนํ อญฺญมคฺคภาวนิวารณตฺถนฺติ อิมสฺมึ อตฺเถ มคฺคคฺคหณสฺส ปโยชนํ วุตฺตํ, น สพฺพสฺส กุสลชฺฌานสฺส มคฺคภาโวติ. ตตฺถ มคฺคสฺส ภาวนาย สมยววตฺถานสฺส กตตฺตา อมคฺคภาวนาสมเย ปวตฺตานํ ผสฺสาทีนํ กุสลภาโว น ทสฺสิโต สิยา, ตสฺมา สพฺพสฺส มคฺคภาโว ทสฺเสตพฺโพติ. อิโต อญฺโญ มคฺโค นตฺถีติ เอวํ อญฺญภูมิกวิธุโร สติ ปจฺจยนฺตเร รูปูปปตฺติชนกสภาโว วิปากธมฺมสภาโว วิย วิปากธมฺมวเสน สพฺพสมาโน มคฺคสทฺเทน วุตฺโตติ ทสฺเสตีติ เวทิตพฺพํ. กุสลํ ทานนฺติ อโลโภ ทฏฺฐพฺโพ. อถ วา เจตนา ทานํ, ตํ วชฺเชตฺวา อิตเร ทฺเว เจตนาสมฺปยุตฺตกาติ วุตฺตา. วฏฺฏนฺตีติ มคฺคภาวโต ฌานวจเนน สงฺคเหตฺวา มคฺโคติ วตฺตุํ วฏฺฏนฺตีติ อตฺโถ. โอกปฺปนาติ สทฺทหนา. อญฺญตฺถ ทิฏฺฐํ อตฺถํ ปริจฺจชิตฺวา ‘‘ชเนติ วฑฺเฒตี’’ติ อยมตฺโถ กสฺมา วุตฺโตติ นิรุปสคฺคสฺส อญฺญตฺถ เอวมตฺถสฺเสว ทิฏฺฐตฺตาติ อิมมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘ปุน จปรํ อุทายี’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๔๖ อาทโย) สุตฺตมาหฏํ. เกสญฺจิ อริยานํ อริยมคฺเคน สิทฺธานิ อญฺญานิ จ ฌานานิ ภาวนาสภาวาเนวาติ เตสุปิ ภาเวนฺเตน สมยววตฺถานํ อิชฺฌตีติ.

๑๖๐. รูปภพ ถูกเรียกว่า 'รูป' โดยการลบบทหลัง (คือคำว่า ภพ) ออกไป. แม้ฌานจะไม่ใช่ทาง (มรรค) แต่การใช้คำว่า 'มรรค' ก็เพื่อห้ามความเป็นมรรคของธรรมอื่น. ในอรรถนี้ ประโยชน์ของการใช้คำว่า 'มรรค' (ในพระบาลีว่า มคฺคํ ภาเวติ) ถูกกล่าวไว้แล้วว่า มิใช่ว่าทรงแสดงความเป็นมรรคของกุศลฌานทั้งหมด. ในกรณีนั้น เพราะมีการกำหนดสมัยด้วยการเจริญมรรค (ฌานที่เป็นเหตุ) ความเป็นกุศลของผัสสะเป็นต้นที่เกิดขึ้นในสมัยที่เจริญฌานที่ไม่ใช่มรรค (ฌานที่ไม่เป็นเหตุให้เกิดในรูปภพ) ก็อาจไม่ถูกแสดงไว้. เพราะฉะนั้น จึงควรแสดงความเป็นมรรคของฌานทั้งหมด. พึงทราบว่า ทรงแสดงอรรถนี้ว่า 'มรรคอื่นจากนี้ไม่มี' ดังนี้ ฌานที่มีสภาวะให้เกิดปฏิสนธิในรูปภพ ซึ่งเป็นสภาวะของวิบากธรรม (กุศลที่ให้ผล) เมื่อมีปัจจัยอื่นคืออวิชชาและตัณหาอยู่ ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อธรรมที่เกิดในภูมิอื่น ถูกเรียกว่า 'มรรค' ด้วยคำว่ามรรค ซึ่งเสมอเหมือนกันในฌานทั้งหมด โดยความเป็นวิบากธรรม. อโลภะ พึงทราบว่าเป็น 'กุศลทาน'. หรืออีกนัยหนึ่ง เจตนาคือทาน. เว้นเจตนาทานนั้นแล้ว ธรรมอีก 2 ประการ (ศรัทธาและหิริ) ถูกเรียกว่า 'เจตนาสัมปยุต'. คำว่า 'ย่อมควร' หมายความว่า เพราะความเป็นมรรค จึงควรที่จะเรียกว่า 'มรรค' โดยรวบรวมเข้าด้วยคำว่า 'ฌาน'. คำว่า 'โอคัปปนะ' คือ ความเชื่อมั่น. การละอรรถที่เห็นในที่อื่นแล้ว เหตุใดจึงกล่าวอรรถนี้ว่า 'ย่อมให้เกิด ย่อมให้เจริญ'? เพราะบทว่า ภาเวติ ที่ไม่มีอุปสรรค ในที่อื่นก็เห็นแต่อรรถคือการให้เกิดและการให้เจริญนี้เท่านั้น เพื่อแสดงอรรถนี้ให้ชัดเจน จึงนำพระสูตรว่า 'ปุนะ จะปะรัง อุทายี' มาแสดง. ฌานที่สำเร็จด้วยอริยมรรคของพระอริยบุคคลบางจำพวก และฌานอื่น ๆ (ที่สำเร็จด้วยปฏิปทา) ล้วนมีสภาวะเป็นภาวนา (คือสภาวะที่ทำให้เกิดขึ้นและเจริญขึ้นในสันดาน) ทั้งสิ้น. ดังนั้น การกำหนดสมัยด้วยการเจริญฌานเหล่านั้นย่อมสำเร็จ.

นิสฺสรนฺติ [Pg.101] นิคฺคจฺฉนฺติ เอเตน, เอตฺถ วาติ นิสฺสรณํ. เก นิคฺคจฺฉนฺติ? กามา. เตสํ กามานํ นิสฺสรณํ ปหานนฺติ อตฺโถ. เอวญฺหิ ‘‘กามาน’’นฺติ กตฺตริ สามิวจนํ ยุชฺชติ. วตฺถุกาเมหิปีติ วตฺถุกาเมหิ วิวิจฺเจวาติปิ อตฺโถ ยุชฺชตีติ เอวํ ยุชฺชมานตฺถนฺตรสมุจฺจยตฺโถ ปิ-สทฺโท, น กิเลสกามสมุจฺจยตฺโถ. กสฺมา? อิมสฺมึ อตฺเถ กิเลสกามานํ ทุติยปเทน วิเวกสฺส วุตฺตตฺตา. อกุสลสทฺเทน ยทิปิ กิเลสกามา, อถาปิ สพฺพากุสลา คหิตา, สพฺพถา ปน กิเลสกาเมหิ วิเวโก วุตฺโตติ อาห ‘‘ทุติเยน กิเลสกาเมหิ วิเวกวจนโต’’ติ. กามคุณาธิคมเหตุปิ ปาณาติปาตาทิอสุทฺธปฺปโยโค โหตีติ ตพฺพิเวเกน ปโยคสุทฺธิ วิภาวิตา. ตณฺหาสํกิเลสโสธเนน อาสยโปสนํ.

ชื่อว่า 'นิสสรณะ' เพราะเป็นเครื่องออกไป หรือเป็นที่ออกไปจากสิ่งนี้. อะไรออกไป? กามทั้งหลาย. อรรถคือ เป็นเครื่องออกไป เป็นเครื่องละกามเหล่านั้น. เมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า 'กามทั้งหลาย' (กามนัง) จึงควรเป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งกัตตา. คำว่า 'ปิ' ในบทว่า 'วัตถุกาเมหิปิ' มีอรรถรวบรวมอรรถอื่นที่สมควรว่า 'สงัดแล้วจากวัตถุกามทั้งหลายนั่นเทียว' มิใช่มีอรรถรวบรวมกิเลสกาม. เพราะเหตุใด? เพราะในอรรถนี้ การสงัดจากกิเลสกามถูกกล่าวไว้แล้วด้วยบทที่สอง (คือ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธรรมเมหิ). แม้กิเลสกามจะถูกถือเอาด้วยศัพท์ว่า อกุศล แต่ก็ถือเอาอกุศลทั้งหมดด้วย. แต่การสงัดจากกิเลสกามโดยประการทั้งปวงถูกแสดงไว้แล้ว (สังคหกาจารย์) จึงกล่าวว่า 'เพราะบทที่สองเป็นคำกล่าวถึงการสงัดจากกิเลสกาม'. แม้เพราะเหตุแห่งการได้มาซึ่งกามคุณ การประกอบกรรมที่ไม่สะอาด มีปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมมีได้ ดังนั้น ความบริสุทธิ์แห่งประโยคจึงถูกแสดงไว้ด้วยการสงัดจากกามเหล่านั้น หรือการทำอาสยะให้บริสุทธิ์ด้วยการชำระตัณหาสังกิเลส.

อญฺเญสมฺปิ จาติ ทิฏฺฐิมานาทีนํ ผสฺสาทีนญฺจ. อุปริ วุจฺจมานานิ ฌานงฺคานิ อุปริชฺฌานงฺคานิ, เตสํ อตฺตโน วิปจฺจนีกานํ ปฏิปกฺขภาวทสฺสนตฺถํ ตปฺปจฺจนีกนีวรณวจนํ. พฺยาปาทวิเวกวจเนน ‘‘อนตฺถํ เม อจรี’’ติอาทิอาฆาตวตฺถุเภทวิสยสฺส โทสสฺส โมหาธิกานํ ถินมิทฺธาทีนํ วิเวกวจเนน ปฏิจฺฉาทนวเสน ทุกฺขาทิปุพฺพนฺตาทิเภทวิสยสฺส โมหสฺส วิกฺขมฺภนวิเวโก วุตฺโต. กามราคพฺยาปาทตเทกฏฺฐถินมิทฺธาทิวิกฺขมฺภนกญฺเจทํ สพฺพากุสลปฏิปกฺขสภาวตฺตา สพฺพกุสลานํ เตน สภาเวน สพฺพากุสลานํ ปหานํ โหนฺตมฺปิ กามราคาทิวิกฺขมฺภนสภาวเมวาติ ตํสภาวตฺตา อวิเสเสตฺวา นีวรณากุสลมูลาทีนํ วิกฺขมฺภนวิเวโก วุตฺโต โหตีติ อาห.

คำว่า 'และแม้ธรรมอื่น ๆ' คือ ทิฏฐิ มานะ เป็นต้น และผัสสะ เป็นต้น. องค์ฌานที่จะกล่าวถึงข้างหน้า เรียกว่า อุปริฌานังคะ. การกล่าวถึงนิวรณ์ที่เป็นปฏิปักษ์ต่อองค์ฌานเหล่านั้น ก็เพื่อแสดงความเป็นปฏิปักษ์ที่ละนิวรณ์ที่เป็นปฏิปักษ์ต่อตน. ด้วยคำกล่าวถึงการสงัดจากพยาบาท (คือบทว่า วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธรรมเมหิ) การสงัดด้วยการข่มโทสะที่มีอารมณ์เป็นอาฆาตวัตถุต่าง ๆ มีคำว่า 'เขาได้ทำความพินาศแก่เรา' เป็นต้น และด้วยคำกล่าวถึงการสงัดจากนิวรณ์มีถีนมิทธะเป็นต้นที่มีโมหะมาก การสงัดด้วยการข่มโมหะที่มีอารมณ์เป็นทุกข์เป็นต้น และปุพพันตะเป็นต้น (คืออวิชชา 8 สถาน) โดยอำนาจแห่งการปกปิด จึงถูกกล่าวไว้. ฌานนี้เป็นเครื่องข่มกามราคะ พยาบาท และอกุศลมีถีนมิทธะเป็นต้นที่ตั้งอยู่ในอารมณ์เดียวกัน. แม้ว่ากุศลทั้งหมดจะมีสภาวะเป็นปฏิปักษ์ต่ออกุศลทั้งหมด และด้วยสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์นั้นย่อมเป็นการละอกุศลทั้งหมดได้ก็ตาม แต่ฌานนี้ก็มีสภาวะเป็นการข่มกามราคะเป็นต้นเท่านั้น. เพราะมีสภาวะเช่นนั้น (สังคหกาจารย์) จึงกล่าวว่า ทรงแสดงการสงัดด้วยการข่มนิวรณ์และอกุศลมูลเป็นต้น โดยไม่เจาะจง.

วิตกฺกสฺส กิจฺจวิเสเสน ถิรภาวปฺปตฺเต ปฐมชฺฌานสมาธิมฺหิ ปจฺจนีกทูรีภาวกเตน ถิรภาเวน ตํสทิเสสุ วิตกฺกรหิเตสุ ทุติยชฺฌานาทิสมาธีสุ จ อปฺปนาติ อฏฺฐกถาโวหาโรติ วิตกฺกสฺส อปฺปนาโยโค วุตฺโต, อญฺญถา วิตกฺโกว อปฺปนาติ ตสฺส ตํสมฺปโยโค น สิยาติ. อตฺโถ…เป… ทฏฺฐพฺโพ ฌานสมงฺคิโน วิตกฺกวิจารสมงฺคิตาทสฺสเนน ฌานสฺเสว สวิตกฺกสวิจารภาวสฺส วุตฺตตฺตา.

ในปฐมฌานสมาธิที่ถึงความมั่นคงด้วยกิจพิเศษของวิตก (คือการยกอารมณ์) และในทุติยฌานสมาธิเป็นต้นที่ปราศจากวิตกซึ่งคล้ายคลึงกับปฐมฌานนั้น ด้วยความมั่นคงที่กระทำให้ห่างไกลจากนิวรณ์ที่เป็นปฏิปักษ์ มีโวหารของอรรถกถาเรียกว่า 'อัปปนา'. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวถึงการประกอบด้วยอัปปนาของวิตก. หากเป็นโดยประการอื่น (คือตามโวหารพระบาลี) วิตกนั่นเองคืออัปปนา การประกอบด้วยอัปปนาของวิตกนั้นก็จะไม่พึงมี. พึงทราบอรรถ... แม้ในฌานวิภังคปกรณ์นั้นโดยนัยนี้เช่นกัน เพราะด้วยการแสดงความเป็นผู้ประกอบด้วยวิตกและวิจารของบุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยฌาน จึงชื่อว่าทรงแสดงความเป็นสวิตักกะสวิจาระของฌานนั่นเอง.

วิเวกชํ ปีติสุขนฺติ เอตฺถ ปุริมสฺมึ อตฺเถ วิเวกชนฺติ ฌานํ. ปีติสุขสทฺทโต จ อตฺถิอตฺถวิเสสวโต อสฺส, อสฺมึ วาติ เอตฺถ อ-กาโร วุตฺโต. ทุติเย ปีติสุขเมว วิเวกชํ. วิเวกชํปีติสุขนฺติ จ อญฺญปทตฺเถ สมาโส ปจฺจตฺตนิทฺเทสสฺส จ อโลโป กโต, โลเป วา [Pg.102] สติ ‘‘วิเวกชปีติสุข’’นฺติ ปาโฐติ อยํ วิเสโส. คณนานุปุพฺพตาติ คณนานุปุพฺพตาย, คณนานุปุพฺพตามตฺตํ วา ปฐมนฺติ วจนนฺติ อตฺโถ. นิจฺจาทิวิปลฺลาสปฺปหาเนน มคฺโค อสมฺโมหโต อนิจฺจาทิลกฺขณานิ ปฏิวิชฺฌตีติ ลกฺขณูปนิชฺฌานํ. อสมฺโมสธมฺมํ นิพฺพานํ อวิปรีตลกฺขณตฺตา อนญฺญถาภาวโต ตถลกฺขณํ.

ในบทว่า “วิเวกชัง ปีติสุขัง” นี้ ในอรรถเบื้องต้น คำว่า “วิเวกชะ” คือ ฌาน และจากศัพท์ว่า “ปีติสุขะ” ในอรรถว่า “มีอยู่” ซึ่งเป็นอรรถพิเศษของฌานนั้น หรือในฌานนี้ อักษร “อ” ถูกกล่าวไว้ ในอรรถที่สอง ปีติสุขนั่นแหละชื่อว่า “วิเวกชะ” และในบทว่า “วิเวกชัง ปีติสุขัง” นี้ มีสมาสในอรรถของบทอื่น และมีการไม่ลบวิภัตติที่แสดงความเป็นประธาน หรือเมื่อมีการลบ บทว่า “วิเวกชะ ปีติสุขัง” ก็เป็นบทบาลี นี้คือความพิเศษ บทว่า “คณนานุปุพพตา” คือความเป็นไปตามลำดับนับ หรือคำว่า “ปฐม” เป็นเพียงคำที่แสดงความเป็นไปตามลำดับนับ นี้คืออรรถ มรรคย่อมแทงตลอดลักษณะมีอนิจจะ (ความไม่เที่ยง) เป็นต้น ด้วยการละวิปัลลาสมีนิจจะ (ความเที่ยง) เป็นต้น และด้วยความเป็นผู้ไม่หลง จึงชื่อว่า “ลักขณูปนิชฌาน” พระนิพพานมีสภาพไม่เลือนหาย เพราะมีลักษณะไม่วิปริต เพราะไม่เป็นอย่างอื่น จึงมีลักษณะเป็นเช่นนั้น (ไม่ผิดเพี้ยน)

ทุติยชฺฌานกถาวณฺณนา

อรรถกถาว่าด้วยทุติยฌาน

๑๖๑-๒. วิตกฺกวิจารานํ วูปสมาติ เอเตน เยหิ วิตกฺกวิจาเรหิ ปฐมชฺฌานสฺส โอฬาริกตา, เตสํ สมติกฺกมา ทุติยชฺฌานสฺส สมธิคโม, น สภาวโต อโนฬาริกานํ ผสฺสาทีนํ สมติกฺกมาติ อยมตฺโถ ทีปิโต โหติ. เอวํ ‘‘ปีติยา จ วิราคา’’ติอาทีสุ นโย. ตสฺมา วิตกฺกวิจารปีติสุขสมติกฺกมวจนานิ โอฬาริโกฬาริกงฺคสมติกฺกมา ทุติยาทิอธิคมปริทีปกานีติ เตสํ เอกเทสภูตํ วิตกฺกวิจารสมติกฺกมวจนํ ตํทีปกนฺติ วุตฺตํ. อถ วา วิตกฺกวิจารวูปสมวจเนเนว ตํสมติกฺกมา ทุติยาธิคมทีปเกน ปีติวิราคาทิวจนานํ ปีติยาทิสมติกฺกมา ตติยาทิอธิคมทีปกตา โหตีติ ตสฺส ตํทีปกตา วุตฺตา.

ด้วยบทว่า “วิตักกวิจารูปสมะ” นี้ วิตกวิจารเหล่าใดเป็นเหตุให้ปฐมฌานมีความหยาบ การก้าวล่วงวิตกวิจารเหล่านั้นเป็นเหตุให้บรรลุทุติยฌาน ไม่ใช่การก้าวล่วงผัสสะเป็นต้นซึ่งโดยสภาพแล้วไม่หยาบ นี้คืออรรถที่แสดงไว้ อย่างนี้ ในบทว่า “ปีติยา จ วิราคา” เป็นต้น ก็มีนัยเดียวกัน เพราะฉะนั้น บทที่กล่าวถึงการก้าวล่วงวิตก วิจาร ปีติ สุข เป็นเครื่องแสดงการบรรลุทุติยฌานเป็นต้น ด้วยการก้าวล่วงองค์ฌานที่หยาบ ดังนั้น บทที่กล่าวถึงการก้าวล่วงวิตกวิจารซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของบทเหล่านั้น จึงถูกกล่าวว่าเป็นเครื่องแสดงอรรถนั้น อีกนัยหนึ่ง ด้วยบทว่า “วิตักกวิจารูปสมะ” นั่นเอง ซึ่งเป็นเครื่องแสดงการบรรลุทุติยฌานด้วยการก้าวล่วงวิตกวิจารนั้น บทที่กล่าวถึงการคลายปีติเป็นต้น ก็เป็นเครื่องแสดงการบรรลุตติยฌานเป็นต้นด้วยการก้าวล่วงปีติเป็นต้น ดังนั้น บทนั้นจึงถูกกล่าวว่าเป็นเครื่องแสดงอรรถนั้น

นีลวณฺณโยคโต นีลวตฺถํ วิยาติ นีลโยคโต วตฺถํ นีลํ วิยาติ อธิปฺปาโย. เยน สมฺปสาทเนน โยคา ฌานํ สมฺปสาทนํ, ตสฺมึ ทสฺสิเต ‘‘สมฺปสาทนํ ฌาน’’นฺติ สมานาธิกรณนิทฺเทเสเนว ตํโยคา ฌาเน ตํสทฺทปฺปวตฺติ ทสฺสิตาติ อวิโรโธ ยุตฺโต. เอโกทิภาเว กถนฺติ เอโกทิมฺหิ ทสฺสิเต ‘‘เอโกทิภาวํ ฌาน’’นฺติ สมานาธิกรณนิทฺเทเสเนว ฌานสฺส เอโกทิวฑฺฒนตา วุตฺตา โหตีติ. เอโกทิภาวนฺติ ปนิทํ อุทฺธริตฺวา เอโกทิสฺส นิทฺเทโส น กตฺตพฺโพ สิยาติ เอโกทิภาวสทฺโท เอว สมาธิมฺหิ ปวตฺโต สมฺปสาทนสทฺโท วิย ฌานมฺหิ ปวตฺตตีติ ยุตฺตํ.

บทว่า “นีลวัณณโยคโต นีลวัตถัง วิยะ” (เหมือนผ้าสีครามเพราะประกอบด้วยสีคราม) มีความหมายว่า “เหมือนผ้าเป็นสีครามเพราะประกอบด้วยสีคราม” นี้คือความประสงค์ (ของอรรถกถาจารย์) ฌานชื่อว่า “สัมปสาทนะ” เพราะประกอบด้วยสัมปสาทนะใด เมื่อสัมปสาทนะนั้นถูกแสดงไว้ (ในวิภังคบาลี) ด้วยการแสดงแบบสมานาธิกรณะว่า “สัมปสาทนะคือฌาน” นั่นเอง การใช้ศัพท์ “สัมปสาทนะ” ในฌานเพราะประกอบด้วยสัมปสาทนะนั้น ก็ถูกแสดงไว้แล้ว ดังนั้นจึงสมควรที่ไม่มีความขัดแย้งกัน ในบทว่า “เอกโวทิภาวะ” จะเป็นอย่างไร? นี้คือคำถาม เมื่อเอกโวทิภาวะถูกแสดงไว้ (ในบาลี) ด้วยการแสดงแบบสมานาธิกรณะว่า “เอกโวทิภาวะคือฌาน” นั่นเอง ความที่ฌานเป็นเครื่องเพิ่มพูนเอกโวทิภาวะ ก็ถูกกล่าวไว้แล้ว แต่คำว่า “เอกโวทิภาวะ” นี้ เมื่อยกขึ้นมาแล้ว การแสดงความหมายของเอกโวทิภาวะโดยละเอียดก็ไม่ควรทำใช่ไหม? นี้คือคำถามค้าน คำว่า “เอกโวทิภาวะ” ซึ่งใช้ในอรรถว่าสมาธิ ก็ใช้ในอรรถว่าฌานได้เหมือนคำว่า “สัมปสาทนะ” ดังนั้นจึงสมควร

อปฺปิตาติ คมิตา วินาสํ. ทุติยชฺฌานาทิอธิคมุปายทีปเกน อชฺฌตฺตสมฺปสาทนตาย เจตโส เอโกทิภาวตาย จ เหตุทีปเกน อวิตกฺกาวิจารภาวเหตุทีปเกน จ วิตกฺกวิจารวูปสมวจเนเนว วิตกฺกวิจาราภาโว ทีปิโตติ กึ ปุน อวิตกฺกอวิจารวจเนน กเตนาติ? น, อทีปิตตฺตา. น หิ วิตกฺกวิจารวูปสมวจเนน วิตกฺกวิจารานํ อปฺปวตฺติ วุตฺตา โหติ. วิตกฺกวิจาเรสุ หิ ตณฺหาปหานญฺจ เอเตสํ [Pg.103] วูปสมนํ. เย จ สงฺขาเรสุ ตณฺหาปหานํ กโรนฺติ, เตสุ มคฺเคสุ ปหีนตณฺเหสุ ผเลสุ จ สงฺขารปฺปวตฺติ โหติ, เอวมิธาปิ วิกฺขมฺภิตวิตกฺกวิจารตณฺหสฺส ทุติยชฺฌานสฺส วิตกฺกวิจารสมฺปโยโค ปุริเมน น นิวาริโต สิยาติ ตํนิวารณตฺถํ อาวชฺชิตุกามตาทิอติกฺกโมว เตสํ วูปสโมติ ทสฺสนตฺถญฺจ ‘‘อวิตกฺกํ อวิจาร’’นฺติ วุตฺตํ.

บทว่า “อัปปิตา” (มอบให้แล้ว) คือถึงซึ่งความพินาศ ด้วยบทที่แสดงอุบายแห่งการบรรลุทุติยฌานเป็นต้น ด้วยบทที่แสดงเหตุแห่งความเป็นสัมปสาทนะภายในและความเป็นเอกโวทิภาวะแห่งจิต และด้วยบทที่แสดงเหตุแห่งความเป็นอวิตักกะอวิจาระ ด้วยบทว่า “วิตักกวิจารูปสมะ” นั่นเอง ความไม่มีวิตกวิจารก็ถูกแสดงไว้แล้ว แล้วจะมีประโยชน์อะไรอีกด้วยบทว่า “อวิตักกัง อวิจารัง” ที่ทำขึ้นมาอีก? คำถามค้านนั้นไม่สมควร เพราะยังไม่ได้แสดงไว้ (ด้วยบทว่า “วิตักกวิจารูปสมะ”) เพราะว่า ด้วยบทว่า “วิตักกวิจารูปสมะ” ความไม่เป็นไปแห่งวิตกวิจารไม่ได้ถูกกล่าวไว้ เพราะว่าในวิตกวิจารทั้งหลาย การละตัณหา ก็คือการสงบระงับของวิตกวิจารเหล่านั้น มรรคเหล่าใดกระทำซึ่งการละตัณหาในสังขารทั้งหลาย ในมรรคเหล่านั้น และในผลทั้งหลายที่ตัณหาถูกละแล้ว สังขารก็ยังเป็นไปอยู่ เช่นเดียวกันในฌานนี้ ทุติยฌานที่ตัณหาในวิตกวิจารถูกข่มไว้แล้ว การประกอบด้วยวิตกวิจารก็ยังไม่ถูกห้ามด้วยบทก่อน (คือ “วิตักกวิจารูปสมะ”) เพื่อห้ามการประกอบนั้น และเพื่อแสดงว่าการก้าวล่วงความปรารถนาที่จะพิจารณาเป็นต้นนั่นแหละคือการสงบระงับของวิตกวิจารเหล่านั้น จึงได้กล่าวว่า “อวิตักกัง อวิจารัง”

ตติยชฺฌานกถาวณฺณนา

อรรถกถาว่าด้วยตติยฌาน

๑๖๓. ปริสุทฺธปกติ ขีณาสวปกติ นิกฺกิเลสตา. อุเปกฺขานิมิตฺตนฺติ เอตฺถ ลีนุทฺธจฺจปกฺขปาตรหิตํ มชฺฌตฺตํ วีริยํ ‘‘อุเปกฺขา’’ติ วุตฺตํ, ตเทว ตํ อาการํ คเหตฺวา ปวตฺเตตพฺพสฺส ตาทิสสฺส วีริยสฺส นิมิตฺตภาวโต อุเปกฺขานิมิตฺตํ. ปฐมชฺฌานปฺปฏิลาภตฺถาย นีวรเณ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติปฏิลาภตฺถาย อากิญฺจญฺญายตนสญฺญํ ปฏิสงฺขาสนฺติฏฺฐนาปญฺญาสงฺขารุเปกฺขาสุ ญาณนฺติ อิมา อฏฺฐ สมาปตฺติวเสน อุปฺปชฺชนฺติ. โสตาปตฺติมคฺคปฏิลาภตฺถาย อุปฺปาทํ ปวตฺตํ นิมิตฺตํ อายูหนํ ปฏิสนฺธึ คตึ นิพฺพตฺตึ อุปปตฺตึ ชาตึ ชรามรณโสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสอุปายาเส. โสตาปตฺติผลสมาปตฺตตฺถาย อุปฺปาทํ…เป… อุปายาเส…เป… อรหตฺตมคฺคปฏิลาภตฺถาย อุปฺปาทํ…เป… อุปายาเส. อรหตฺตผลสมาปตฺตตฺถาย…เป… สุญฺญตวิหารสมาปตฺตตฺถาย…เป… อนิมิตฺตวิหารสมาปตฺตตฺถาย อุปฺปาทํ ปวตฺตํ อายูหนํ ปฏิสนฺธึ…เป… ปฏิสงฺขาสนฺติฏฺฐนา ปญฺญา สงฺขารุเปกฺขาสุ ญาณนฺติ อิมา ทส วิปสฺสนาวเสน อุปฺปชฺชนฺติ.

๑๖๓. สภาพที่บริสุทธิ์ สภาพของพระขีณาสพ คือความเป็นผู้ไม่มีกิเลส ในบทว่า “อุเปกขานิมิตตะ” นี้ วิริยะที่เป็นกลาง ปราศจากการตกไปในฝ่ายแห่งความหดหู่และความฟุ้งซ่าน ถูกเรียกว่า “อุเบกขา” วิริยะนั้นเองเมื่อถือเอาอาการนั้น (คือความเป็นกลาง) ย่อมเป็นนิมิต (เครื่องหมาย) ของวิริยะเช่นนั้นที่พึงให้เป็นไป จึงชื่อว่า “อุเปกขานิมิตตะ” เพื่อการได้ปฐมฌานในนิวรณ์ทั้งหลาย... (ละไว้)... เพื่อการได้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ในอากิญจัญญายตนสัญญา การพิจารณาตั้งมั่นด้วยปัญญาในสังขารุเปกขาญาณ ญาณ ๘ ประการเหล่านี้ ย่อมเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งสมาบัติ เพื่อการได้โสดาปัตติมรรค การเกิดขึ้น การเป็นไป นิมิต การปรุงแต่ง การปฏิสนธิ คติ การบังเกิด การอุบัติ ชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส เพื่อการได้โสดาปัตติผลสมาบัติ การเกิดขึ้น... (ละไว้)... อุปายาส... (ละไว้)... เพื่อการได้อรหัตตมรรค การเกิดขึ้น... (ละไว้)... อุปายาส เพื่อการได้อรหัตตผลสมาบัติ... (ละไว้)... เพื่อการได้สุญญตวิหารสมาบัติ... (ละไว้)... เพื่อการได้อนิมิตตวิหารสมาบัติ การเกิดขึ้น การเป็นไป การปรุงแต่ง การปฏิสนธิ... (ละไว้)... การพิจารณาตั้งมั่นด้วยปัญญาในสังขารุเปกขาญาณ ญาณ ๑๐ ประการเหล่านี้ ย่อมเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งวิปัสสนา

ยทตฺถิ ยํ ภูตนฺติ ขนฺธปญฺจกํ, ตํ มุญฺจิตุกมฺยตาญาเณน ปชหติ. ทิฏฺฐโสวตฺถิกตฺตยสฺส สปฺปลกฺขณวิจินเน วิย ทิฏฺฐลกฺขณตฺตยสฺส ภูตสฺส สงฺขารลกฺขณวิจินเน อุเปกฺขํ ปฏิลภติ. อนาโภครสาติ ปณีตสุเขปิ ตสฺมึ อวนติ ปฏิปกฺขกิจฺจาติ อตฺโถ. นามกาเยน เจตสิกสุขํ กายิกสุขเหตุ รูปสมุฏฺฐาปเนน กายิกสุขญฺจ ฌานสมงฺคี ปฏิสํเวเทตีติ วุจฺจติ. ผุฏตฺตา พฺยาปิตตฺตา. ยถา หิ อุทเกน ผุฏสรีรสฺส ตาทิเส นาติปจฺจนีเก วาตาทิเก โผฏฺฐพฺเพ ผุฏฺเฐ สุขํ อุปฺปชฺชติ, เอวํ เอเตหิ ผุฏสรีรสฺสปิ.

บทว่า “ยทัตถิ ยัง ภูตัง” (สิ่งใดมีอยู่ สิ่งใดเป็นอยู่) คือขันธ์ ๕ ย่อมละขันธ์ ๕ นั้นด้วยมุญจิตุกัมยตาญาณ (ญาณที่ปรารถนาจะพ้น) เหมือนกับการพิจารณาลักษณะของงูที่มีเครื่องหมาย ๓ อย่างที่เห็นแล้ว ย่อมได้อุเบกขาในการพิจารณาลักษณะของสังขารของขันธ์ ๕ ที่มีลักษณะ ๓ อย่างที่เห็นแล้ว บทว่า “อนาโภครสะ” (มีรสแห่งความไม่ใส่ใจ) มีอรรถว่า แม้ในสุขอันประณีตนั้น (คือตติยฌานสุข) ก็มีกิจตรงกันข้ามกับการน้อมใจไป (คือไม่มีตัณหาที่น้อมใจไป) ผู้ประกอบด้วยฌานย่อมเสวยสุขทางใจด้วยนามกาย (เจตสิก) และสุขทางกายด้วยการยังรูปอันเป็นเหตุแห่งสุขทางกายให้เกิดขึ้น นี้ถูกกล่าวไว้ เพราะแผ่ไปทั่ว เพราะซ่านไปทั่ว เหมือนอย่างที่ แก่ผู้มีกายอันน้ำแผ่ไปทั่ว เมื่อผัสสะมีลมเป็นต้นที่ไม่เป็นปฏิปักษ์อย่างยิ่งเช่นนั้นถูกต้องแล้ว สุขย่อมเกิดขึ้น ฉันใด แม้แก่ผู้มีกายอันรูปเหล่านี้แผ่ไปทั่ว (สุขก็ย่อมเกิดขึ้น) ฉันนั้น

จตุตฺถชฺฌานกถาวณฺณนา

อรรถกถาว่าด้วยจตุตถฌาน

๑๖๕. อวิภูตปจฺจุปฏฺฐานาติ [Pg.104] สุขทุกฺขานิ วิย อวิภูตาการา ปิฏฺฐิปาสาณคตมิคมคฺโค วิย ตทนุมาตพฺพาวิภูตากาโรปฏฺฐานา.

๑๖๕. คำว่า Avibhūtapaccupaṭṭhānā ความว่า มีอาการไม่ปรากฏชัดเหมือนสุขและทุกข์ มีการปรากฏโดยอาการที่ไม่ปรากฏชัดซึ่งพึงอนุมานได้ด้วยสุขและทุกข์นั้น เหมือนทางเดินของเนื้อบนหลังแผ่นหิน

จตุกฺกนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายจตุกกนัยจบแล้ว

ปญฺจกนยวณฺณนา

การอธิบายปัญจกนัย

๑๖๗. ยสฺสา ปน ธมฺมธาตุยาติ สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส. เตน หิ ธมฺมานํ อาการเภทํ ญตฺวา ตทนุรูปํ เทสนํ นิยาเมตีติ. เอตฺถ จ ปญฺจกนเย ทุติยชฺฌานํ จตุกฺกนเย ทุติยชฺฌานปกฺขิกํ กตฺวา วิภตฺตํ ‘‘ยสฺมึ…เป… มคฺคํ ภาเวติ อวิตกฺกํ วิจารมตฺตํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยชฺฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ. กสฺมา? เอกตฺตกายนานตฺตสญฺญีสตฺตาวาสผลตาย ทุติยชฺฌาเนน สมานผลตฺตา ปฐมชฺฌานสมาธิโต ชาตตฺตา จ. ปฐมชฺฌานเมว หิ กาเมหิ อกุสเลหิ จ วิวิตฺตนฺติ ตทภาวา น อิธ ‘‘วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหี’’ติ สกฺกา วตฺตุํ, นาปิ ‘‘วิเวกช’’นฺติ. สุตฺตนฺตเทสนาสุ จ ปญฺจกนเย ทุติยตติยชฺฌานานิ ทุติยชฺฌานเมว ภชนฺติ วิตกฺกวูปสมา วิจารวูปสมา อวิตกฺกตฺตา อวิจารตฺตา จาติ.

๑๖๗. คำว่า Yassā pana dhammadhātuyā ความว่า แห่งพระสัพพัญญุตญาณ ด้วยว่าพระผู้มีพระภาคทรงทราบความต่างแห่งอาการของธรรมทั้งหลายด้วยพระสัพพัญญุตญาณนั้นแล้ว จึงทรงกำหนดเทศนาให้เหมาะสมกับอาการที่ต่างกันนั้น ในปัญจกนัยนี้ ทรงจำแนกทุติยฌานโดยทำให้เป็นส่วนแห่งทุติยฌานในจตุกกนัยว่า 'ในสมัยใด... เจริญมรรค... บรรลุทุติยฌานที่ไม่มีวิตก มีเพียงวิจาร เกิดจากสมาธิ มีปีติและสุขอยู่' เพราะเหตุไร? เพราะมีผลเสมอกับทุติยฌานในจตุกกนัย โดยความเป็นผลคือสัตตาวาสภูมิที่มีกายเป็นอย่างเดียวกันแต่มีสัญญาต่างกัน และเพราะเกิดจากสมาธิในปฐมฌาน จริงอยู่ ปฐมฌานนั่นเองสงัดแล้วจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลาย เพราะความไม่มีกามและอกุศลธรรมเหล่านั้น ในทุติยฌานนี้จึงไม่อาจกล่าวได้ว่า 'สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม' และไม่อาจกล่าวได้ว่า 'เกิดจากวิเวก' และในพระสูตรทั้งหลาย ทุติยฌานและตติยฌานในปัญจกนัย ย่อมเข้าถึงความเป็นทุติยฌานนั่นเองในจตุกกนัย เพราะความระงับไปแห่งวิตก เพราะความระงับไปแห่งวิจาร เพราะความเป็นสภาวะที่ไม่มีวิตกและไม่มีวิจาร

ปฏิปทาจตุกฺกวณฺณนา

การอธิบายปฏิปทาจตุกกะ

๑๗๖-๑๘๐. ตสฺส ตสฺส ฌานสฺส อุปจารนฺติ นีวรณวิตกฺกวิจารนิกนฺติยาทีนํ วูปสมา ถิรภูโต กามาวจรสมาธิ. ตทนุธมฺมตาติ ตทนุรูปตาภูตา, สา ปน ตทสฺสาทสงฺขาตา ตทสฺสาทสมฺปยุตฺตกฺขนฺธสงฺขาตา วา มิจฺฉาสตีติ วทนฺติ. อวิคตนิกนฺติกา ตํตํปริหรณสตีติปิ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ เอวญฺจ กตฺวา ‘‘สติยา วา นิกนฺติยา วา’’ติ วิกปฺโป กโต. อาคมนวเสนาปิ จ ปฏิปทา โหนฺติเยวาติ อิทํ กทาจิ ทุติยาทีนํ ปฐมาทิอาคมนกตปฏิปทตํ สนฺธาย วุตฺตํ. อปิ-สทฺโท หิ อเนกนฺติกตํ ทีเปติ, เอตสฺส อเนกนฺติกตฺตา เอว จ ปาฬิยํ เอเกกสฺมึ ฌาเน จตสฺโส ปฏิปทา จตฺตาริ อารมฺมณานิ โสฬสกฺขตฺตุกญฺจ วิสุํ วิสุํ โยชิตํ. อญฺญถา เอเกกสฺมึ ปฏิปทาทิมฺหิ นว นว ฌานานิ โยเชตพฺพานิ สิยุนฺติ.

๑๗๖-๑๘๐. คำว่า Tassa tassa jhānassa upacāraṃ ความว่า กามาวจรสมาธิที่ตั้งมั่นเพราะความสงบระงับแห่งนิวรณ์ วิตก วิจาร และนิกันติ (ความใคร่ในฌาน) เป็นต้น คำว่า Tadanudhammatā ความว่า ความเป็นสภาวะที่เหมาะสมกับฌานนั้น แต่ท่านผู้รู้ทั้งหลายกล่าวว่า ความเป็นสภาวะที่เหมาะสมนั้น คือมิจฉาสติที่เรียกว่าความเพลิดเพลินในฌานนั้น หรือที่เรียกว่านามขันธ์ ๔ ที่สัมปยุตด้วยความเพลิดเพลินในฌานนั้น หรือจะกล่าวว่า ได้แก่สัมมาสติที่ประคองรักษาฌานนั้นๆ ซึ่งยังมีนิกันติไม่ปราศไปแล้ว ดังนี้ก็ได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงทำวิกัปไว้ว่า 'ด้วยสติ หรือด้วยนิกันติ' อนึ่ง คำว่า 'ปฏิปทาทั้งหลายย่อมมีได้แม้ด้วยอำนาจแห่งอาคมนะ' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นผู้มีปฏิปทาที่ทำด้วยการบรรลุปฐมฌานเป็นต้นของทุติยฌานเป็นต้นในบางคราว จริงอยู่ อปิศัพท์ แสดงความไม่แน่นอน เพราะความไม่แน่นอนแห่งอาคมนะนี้เอง ในบาลีท่านจึงประกอบปฏิปทา ๔ อารมณ์ ๔ และฌาน ๑๖ ครั้ง แยกกันไว้ในฌานแต่ละอย่าง มิฉะนั้นแล้ว ในปฏิปทาเป็นต้นแต่ละอย่าง พึงประกอบฌานอย่างละ ๙

อารมฺมณจตุกฺกวณฺณนา

การอธิบายอารัมมณจตุกกะ

๑๘๑. อปฺปคุณนฺติ [Pg.105] ปญฺจหิ วสิตาหิ อวสีกตํ.

๑๘๑. คำว่า Appaguṇanti ความว่า อันบุคคลยังไม่ทำให้ชำนาญด้วยวสี ๕ ประการ

อารมฺมณปฏิปทามิสฺสกวณฺณนา

การอธิบายอารัมมณปฏิปทามิสสกะ

๑๘๖. เหฏฺฐาติ โสฬสกฺขตฺตุกโต ปุพฺเพ. เย เกจิ ฌานํ อุปฺปาเทนฺติ นามาติ วจเนน เย กตาธิการา เสกฺขา มคฺเคเนว อุปฺปาทิตชฺฌานา, เตสํ ฌานานิ มคฺคปฏิพทฺธตาย สุทฺธิกนวกสงฺคหิตานีติ เวทิตพฺพานิ. น หิ เต อุปฺปาเทนฺติ นามาติ.

๑๘๖. คำว่า Heṭṭhā ความว่า ในกาลก่อนแต่ฌาน ๑๖ ครั้ง พึงทราบว่า ด้วยคำว่า 'บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งย่อมยังฌานให้เกิดขึ้น' ฌานทั้งหลายของพระเสขะผู้มีอธิการอันทำไว้แล้ว ผู้มีฌานอันเกิดขึ้นด้วยมรรคนั่นเอง ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าด้วยสุทธกนวกะ เพราะความที่ฌานเหล่านั้นผูกพันกับมรรค เพราะว่าพระเสขะเหล่านั้น ชื่อว่าย่อมไม่ยังฌานให้เกิดขึ้นโดยความพยายามแยกต่างหาก

กสิณกถาวณฺณนา

การอธิบายกสิณกถา

๒๐๓. นิโรธปาทกตาวจเนน อารุปฺปปาทกตา จ ทสฺสิตา. ขิปฺปทสฺสนํ ขิปฺปาภิญฺญตา ขิปฺปนิสนฺติภาโว.

๒๐๓. ด้วยคำที่กล่าวถึงความเป็นบาทแห่งนิโรธสมาบัติ ท่านแสดงถึงความเป็นบาทแห่งอรูปสมาบัติด้วย คำว่า Khippadassana ความว่า ความเป็นผู้มีอภิญญาเร็ว คือความเป็นผู้มีความเห็นประจักษ์เร็ว

อภิภายตนกถาวณฺณนา

การอธิบายอภิภายตนกถา

๒๐๔. อญฺญมฺปีติ เกวลํ กสิณายตนสงฺขาตเมว อหุตฺวา อภิภายตนสงฺขาตมฺปิ ปวตฺตตีติ สติปิ อภิภายตนานํ กสิณายตนตฺเต กสิณายตนภาวโต อญฺโญ อภิภายตนภาโว กสิณนิมิตฺตาภิภวนกภาวนานิมิตฺตนานตฺตโตติ ทสฺเสติ. ตตฺถ อภิภวตีติ อภิภุ, ปริกมฺมํ, ญาณํ วา. อภิภุ อายตนํ เอตสฺสาติ อภิภายตนํ, ฌานํ. อภิภวิตพฺพํ วา อารมฺมณสงฺขาตํ อายตนํ เอตสฺสาติ อภิภายตนํ, ฌานํ. อารมฺมณาภิภวนโต อภิภุ จ ตํ อายตนญฺจ โยคิโน สุขวิเสสานํ อธิฏฺฐานภาวโต มนายตนธมฺมายตนภาวโต จาติปิ สสมฺปยุตฺตํ ฌานํ อภิภายตนํ. มคฺคปฺปฏิพทฺธตาย ตทา สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺส อาโภโค ปุพฺพภาคภาวนาวเสน ฌานกฺขเณ ปวตฺตํ อภิภวนาการํ คเหตฺวา ปวตฺโต วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อาคเมสุ ปน ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ. อปฺปมาณานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ. อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี เอโก…เป… ปริตฺตานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ. อปฺปมาณานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๗๓; ม. นิ. ๒.๒๔๙; อ. นิ. ๘.๖๕) อิเมสํ จตุนฺนํ อภิภายตนานํ อาคตตฺตา อาคมฏฺฐกถาสุ [Pg.106] (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๗๓; ม. นิ. อฏฺฐ. ๒. ๒๔๙-๒๕๐; อ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๘.๖๕) ‘‘วณฺณวเสน อาโภเค วิชฺชมาเนปิ ปริตฺตอปฺปมาณวเสเนว อิมานิ อภิภายตนานิ เทสิตานี’’ติ วุตฺตํ. ปริตฺตอปฺปมาณตา หิ อภิภวนสฺส การณํ วณฺณาโภเค สติปิ อสติปิ. ตตฺถ จ วณฺณาโภครหิตานิ สหิตานิ จ สพฺพานิ ปริตฺตานิ ‘‘สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ วุตฺตานิ, ตถา อปฺปมาณานีติ ทฏฺฐพฺพานิ. อตฺถิ หิ เอโส ปริยาโย ปริตฺตานิ อภิภุยฺย ตานิ เจ กทาจิ วณฺณวเสน อาภุชิตานิ โหนฺติ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ อภิภุยฺยาติ. อิธ ปน นิปฺปริยายเทสนตฺตา วณฺณาโภครหิตานิ วิสุํ วุตฺตานิ สหิตานิ จ. อตฺถิ หิ อุภยตฺถ อภิภวนวิเสโสติ.

๒๐๔. ด้วยคำว่า Aññampi ท่านแสดงว่า รูปาวจรธรรมไม่เป็นเพียงสิ่งที่เรียกว่ากสิณายตนะเท่านั้น แต่ยังเป็นสิ่งที่เรียกว่าอภิภายตนะด้วย แม้เมื่ออภิภายตนะทั้งหลายมีความเป็นกสิณายตนะอยู่ แต่ความเป็นอภิภายตนะก็ต่างจากความเป็นกสิณายตนะ เพราะความต่างกันแห่งภาวนานิมิตที่ครอบงำกสิณนิมิต ในคำว่า อภิภายตนะ นั้น ธรรมที่ครอบงำอารมณ์ ชื่อว่า อภิภู ได้แก่ บริกรรม หรือญาณ อายตนะคืออภิภูของฌานนี้มีอยู่ เพราะฉะนั้น ฌานนี้จึงชื่อว่า อภิภายตนะ อีกนัยหนึ่ง อายตนะคืออารมณ์ที่พึงครอบงำของฌานนี้มีอยู่ เพราะฉะนั้น ฌานนี้จึงชื่อว่า อภิภายตนะ อีกอย่างหนึ่ง ฌานพร้อมด้วยสัมปยุตธรรม ชื่อว่า อภิภายตนะ เพราะเป็นอภิภูด้วยเนื่องจากครอบงำอารมณ์ และเป็นอายตนะด้วยเนื่องจากเป็นที่ตั้งแห่งความสุขพิเศษของโยคี และเนื่องจากความเป็นมนายตนะและธรรมายตนะ พึงทราบว่า เพราะความที่ฌานผูกพันกับมรรค อาโภคะของโยคีผู้พ้นจากสมาบัติในขณะนั้น ท่านกล่าวว่า เป็นไปโดยถือเอาอาการที่ครอบงำซึ่งเป็นไปในขณะแห่งฌานด้วยอำนาจแห่งบุพพภาคภาวนา แต่ในพระสูตรทั้งหลาย เพราะอภิภายตนะ ๔ เหล่านี้มาแล้วในบาลี ในอรรถกถาพระสูตรจึงกล่าวว่า 'แม้เมื่อมีการใส่ใจโดยอำนาจแห่งวรรณะอยู่ แต่อภิภายตนะเหล่านี้ท่านก็แสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งอารมณ์ที่เล็กน้อยและหาประมาณมิได้เท่านั้น' เพราะความเป็นอารมณ์ที่เล็กน้อยและหาประมาณมิได้ เป็นเหตุแห่งการครอบงำ ไม่ว่าจะมีหรือไม่มีการใส่ใจในวรรณะก็ตาม และในพระสูตรนั้น อารมณ์ที่เล็กน้อยทั้งหมด ทั้งที่ปราศจากการใส่ใจในวรรณะและที่ประกอบด้วยการใส่ใจในวรรณะ ท่านเรียกว่า 'มีวรรณะดีและมีวรรณะเลว' พึงทราบว่าอารมณ์ที่หาประมาณมิได้ก็เช่นเดียวกัน จริงอยู่ ปริยายนี้มีอยู่ว่า 'ครอบงำอารมณ์ที่เล็กน้อยแล้ว หากอารมณ์เหล่านั้นถูกใส่ใจโดยอำนาจแห่งวรรณะในบางคราว ก็ชื่อว่าครอบงำรูปที่มีวรรณะดีและมีวรรณะเลว' แต่ในพระอภิธรรมนี้ เพราะเป็นการแสดงโดยนิปปริยาย ท่านจึงกล่าวแยกอารมณ์ที่ปราศจากการใส่ใจในวรรณะและที่ประกอบด้วยการใส่ใจในวรรณะไว้ต่างหากกัน เพราะว่าในอารมณ์ทั้งสองอย่างนั้น มีความต่างกันแห่งการครอบงำอยู่

ตตฺถ จ ปริยายเทสนตฺตา วิโมกฺขานมฺปิ อภิภวนปริยาโย อตฺถีติ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี’’ติ อภิภายตนทฺวยํ วุตฺตํ, ตติยจตุตฺถอภิภายตเนสุ ทุติยวิโมกฺโข วณฺณาภิภายตเนสุ ตติยวิโมกฺโข จ อภิภวนปฺปวตฺติโต สงฺคหิโต, อิธ ปน นิปฺปริยายเทสนตฺตา วิโมกฺขาภิภายตนานิ อสงฺกรโต ทสฺเสตุํ วิโมกฺเข วชฺเชตฺวา อภิภายตนานิ กถิตานิ. สพฺพานิ จ วิโมกฺขกิจฺจานิ วิโมกฺขเทสนาย วุตฺตานิ, ตเทตํ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี’’ติ อาคตสฺส อภิภายตนทฺวยสฺส อภิภายตเนสุ อวจนโต ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีนญฺจ สพฺพวิโมกฺขกิจฺจสาธารณวจนภาวโต ววตฺถานํ กตนฺติ วิญฺญายติ.

ในพระสูตรนั้น เพราะทรงแสดงโดยปริยาย จึงมีปริยายแห่งการครอบงำแม้วิโมกข์ทั้งหลายด้วยเหตุนั้น อภิภายตนะ ๒ อย่างที่ตรัสไว้ว่า "มีสัญญาในรูปภายใน" นั้น วิโมกข์ที่ ๒ ในอภิภายตนะที่ ๓ และที่ ๔ และวิโมกข์ที่ ๓ ในวรรณาภิภายตนะทั้งหลาย ย่อมสงเคราะห์เข้าไว้แล้ว เพราะมีการครอบงำเกิดขึ้น แต่ในพระอภิธรรมปาฬินี้ เพราะทรงแสดงโดยไม่เป็นปริยาย เพื่อจะแสดงวิโมกข์และอภิภายตนะทั้งหลายโดยไม่ปะปนกัน จึงตรัสอภิภายตนะทั้งหลาย โดยเว้นวิโมกข์ทั้งหลายไว้ และฌานที่มีวิโมกขกิจทั้งหมดก็ตรัสไว้ในวิโมกขเทศนา การกำหนดแยกแยะนั้น พึงทราบว่ากระทำไว้แล้ว เพราะไม่ได้กล่าวอภิภายตนะ ๒ อย่างที่มาในพระสูตรว่า "มีสัญญาในรูปภายใน" เป็นต้น ในอภิภายตนะที่มาในพระอภิธรรม และเพราะบทว่า "มีรูป เห็นรูป" เป็นต้น เป็นบทที่เกี่ยวข้องกับฌานที่มีวิโมกขกิจทั้งหมด พึงทราบด้วยประการฉะนี้

อชฺฌตฺตรูปานํ อนภิภวนียโตติ อิทํ กตฺถจิปิ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปานิ ปสฺสตี’’ติ อวตฺวา สพฺพตฺถ ยํ วุตฺตํ ‘‘พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตี’’ติ, ตสฺส การณวจนํ. เตน ยํ อญฺญเหตุกํ, ตํ เตน เหตุนา วุตฺตํ. ยํ ปน เทสนาวิลาสเหตุกํ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญิตาย เอว อิธ วจนํ, น ตสฺส อญฺญํ การณํ มคฺคิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. อชฺฌตฺตรูปานํ อนภิภวนียตา จ พหิทฺธารูปานํ วิย อวิภูตตฺตา, เทสนาวิลาโส จ ยถาวุตฺตววตฺถานวเสน เวทิตพฺโพ. สุวณฺณทุพฺพณฺณานีติ เอเตเนว สิทฺธตฺตา นีลาทิอภิภายตนานิ น วตฺตพฺพานีติ เจ? น, นีลาทีสุ กตาธิการานํ นีลาทิภาวสฺเสว อภิภวนการณตฺตา. น หิ เตสํ ปริสุทฺธาปริสุทฺธวณฺณปริตฺตตา ตทปฺปมาณตา วา อภิภวนการณํ, อถ โข นีลาทิภาโว เอวาติ.

คำนี้ (ที่ว่ารูปภายในไม่ควรครอบงำ) เป็นคำที่กล่าวถึงเหตุของคำที่ตรัสไว้ในปาฬิบททั้งปวงว่า "เห็นรูปภายนอก" โดยไม่ตรัสว่า "เห็นรูปภายใน" ในปาฬิบทใดบทหนึ่ง ด้วยเหตุนั้น คำใดที่มีเหตุอื่น (นอกจากการแสดงที่วิจิตร) คำนั้นก็ตรัสไว้ด้วยเหตุนั้น แต่คำใดในพระอภิธรรมปาฬินี้ที่มีเหตุคือการแสดงที่วิจิตร ซึ่งเป็นอรูปสัญญาภายในนั่นเอง ไม่ควรแสวงหาเหตุอื่นของการตรัสคำนั้น ดังนี้แสดงไว้ และการไม่ควรครอบงำของรูปภายในนั้น เพราะไม่ปรากฏชัดเหมือนรูปภายนอก และการแสดงที่วิจิตรนั้น พึงทราบโดยอำนาจแห่งการกำหนดแยกแยะที่กล่าวมาแล้ว ถ้าพึงถามว่า "อภิภายตนะสีเขียวเป็นต้นไม่ควรกล่าวหรือ? เพราะสำเร็จแล้วด้วยบทว่า 'รูปงามและรูปไม่งาม' นี้เอง" ตอบว่า "ไม่ใช่" เพราะความเป็นสีเขียวเป็นต้นนั่นเอง เป็นเหตุแห่งการครอบงำของโยคีผู้มีอธิการกระทำไว้แล้วในสีเขียวเป็นต้น จริงอยู่ ความเป็นสีบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ที่เล็กน้อย หรือความเป็นสีบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ที่มีประมาณมากของกสิณสีเขียวเป็นต้นเหล่านั้น ไม่ใช่เหตุแห่งการครอบงำ แต่ความเป็นสีเขียวเป็นต้นนั่นเอง ดังนี้ พึงจำไว้

อภิภายตนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาอภิภายตนกถาจบแล้ว

วิโมกฺขกถาวณฺณนา

การพรรณนาวิโมกขกถา

๒๔๘. รูปีติ [Pg.107] เยนายํ สสนฺตติปริยาปนฺเนน รูเปน สมนฺนาคโต, ตํ ยสฺส ฌานสฺส เหตุภาเวน วิสิฏฺฐํ รูปํ โหติ. เยน วิสิฏฺเฐน รูปีติ วุจฺเจยฺย, ตเทว สสนฺตติปริยาปนฺนรูปนิมิตฺตํ ฌานมิว ปรมตฺถโต รูปีภาวสาธกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กสิณเทสนา ฌานานเมว กสิณภาเวน ปวตฺตา อภิธมฺเม, สุตฺเต ปน อารมฺมณานนฺติ ‘‘อภิธมฺมวเสนา’’ติ วุตฺตํ.

๒๔๘. ในบทว่า "มีรูป" นี้ พึงทราบว่า โยคีผู้มีชื่อว่า "มีรูป" นี้ ประกอบแล้วด้วยรูปใด ซึ่งเป็นรูปที่สงเคราะห์เข้าในสันดานของตน รูปนั้นเป็นรูปที่วิเศษโดยความเป็นเหตุของฌานใด ด้วยรูปที่วิเศษใด พึงกล่าวว่า "มีรูป" อารัมมณนิมิตคือรูปที่สงเคราะห์เข้าในสันดานของตนนั้นเอง ย่อมยังความเป็นผู้มีรูปให้สำเร็จโดยปรมัตถ์ เหมือนฌาน กสิณเทศนาในพระอภิธรรม ย่อมเป็นไปโดยความเป็นกสิณของฌานทั้งหลายนั่นเอง แต่ในพระสูตร ย่อมเป็นไปของอารมณ์ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้ว่า "โดยอำนาจแห่งพระอภิธรรม"

วิโมกฺขกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาวิโมกขกถาจบแล้ว

พฺรหฺมวิหารกถาวณฺณนา

การพรรณนาพรหมวิหารกถา

๒๕๑. โสมนสฺสโทมนสฺสรหิตํ อญฺญาณเมว อญฺญาณุเปกฺขา. กิเลโสธีนํ มคฺโคธีหิ อชิตตฺตา อโนธิชินสฺส. สตฺตมภวาทิโต อุทฺธํ ปวตฺตวิปากสฺส อชิตตฺตา อวิปากชินสฺส. นิทฺโทสภาเวนาติ นิปฺปฏิฆภาเวน. เอกสฺสปิ สตฺตสฺส อปฺปฏิภาคนิมิตฺตตฺตา ปริจฺเฉทคฺคหณํ นตฺถิ, น จ สมฺมุติสจฺจวเสน ปวตฺตํ สตฺตคฺคหณํ ปริจฺฉินฺนรูปาทิคฺคหณํ โหตีติ อปฺปนาปฺปตฺติยาปิ อปรามาสสตฺตคฺคหณมุทฺธภูตานํ เมตฺตาทีนํ เอกสตฺตารมฺมณานมฺปิ อปฺปมาณโคจรตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา.

๒๕๑. อวิชชาที่ปราศจากโสมนัสและโทมนัส ชื่อว่าอัญญาณุเปกขา ของอนธิชินะ (ผู้ยังไม่ชนะขอบเขตกิเลส) เพราะยังไม่ชนะขอบเขตกิเลสด้วยขอบเขตแห่งมรรค ของอวิปากชินะ (ผู้ยังไม่ชนะวิบาก) เพราะยังไม่ชนะวิบากที่เกิดขึ้นภายหลังตั้งแต่ภพที่ ๗ เป็นต้นไป โดยความเป็นผู้ไม่มีโทษ คือโดยความเป็นผู้ไม่มีปฏิฆะ (ไม่มีโทสะ) พึงทราบว่า แม้ของสัตว์เพียงคนเดียว ก็ไม่มีการยึดถือขอบเขต เพราะไม่มีปฏิภาคนิมิต และการยึดถือว่าเป็นสัตว์ที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งสมมติสัจจะ ไม่ใช่การยึดถือรูปเป็นต้นที่ถูกกำหนดขอบเขต เพราะเหตุนั้น แม้เพราะถึงอัปปนา ความเป็นอัปปมาณโคจรของพรหมวิหารมีเมตตาเป็นต้น ซึ่งเป็นเลิศในการยึดถือสัตว์โดยไม่ยึดมั่นด้วยตัณหาและทิฏฐิ แม้มีสัตว์เพียงคนเดียวเป็นอารมณ์ ก็ตรัสไว้แล้ว ดังนี้ พึงทราบ

พฺรหฺมวิหารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาพรหมวิหารกถาจบแล้ว

อสุภกถาวณฺณนา

การพรรณนาอสุภกถา

๒๖๓. อุทฺธํ ธุมาตตฺตา อุทฺธุมาตํ. เสตรตฺเตหิ ปริภินฺนํ วิมิสฺสิตํ นีลํ วินีลํ, ปุริมวณฺณวิปริณามภูตํ วา นีลํ วินีลํ. สงฺฆาโฏ องฺคานํ สุสมฺพทฺธตา. อารมฺมณสฺส ทุพฺพลตา ปฏิปกฺขภาเวน จิตฺตํ ฐเปตุํ อสมตฺถตา. อตฺตนิ อานิสํสทสฺสนนีวรณโรควูปสมานํ ยถากฺกมํ ปุปฺผฉฑฺฑกวมนวิเรจนอุปมา โยเชตพฺพา. ปฏิกูลมนสิการสามญฺเญน อสุเภหิ เกสาทีหิ ปฏิกูลชฺฌานสฺส คหณํ สิวถิกาวณฺณชฺฌานสฺส จ. ตมฺปิ หิ ปฏิกูลมนสิการวเสเนว อุปฺปชฺชตีติ, สิวถิกปฺปการานิ วา สิวถิกาวณฺณานิ.

๒๖๓. ซากศพที่พองขึ้น ชื่อว่าอุทธุมาตกะ เพราะมีความพองขึ้นภายหลังความตาย ซากศพสีคล้ำที่ปะปนด้วยสีขาวและสีแดง ชื่อว่าวินีลกะ หรืออีกนัยหนึ่ง ซากศพสีคล้ำที่แปรเปลี่ยนไปจากสีเดิม ชื่อว่าวินีลกะ สังฆาตะ คือความที่อวัยวะทั้งหลายประกอบกันดี ความอ่อนกำลังของอสุภารมณ์ คือความไม่สามารถที่จะตั้งจิตไว้โดยความเป็นข้าศึก อุปมาด้วยการทิ้งดอกไม้ และอุปมาด้วยการอาเจียนและถ่าย พึงประกอบตามลำดับกับการเห็นอานิสงส์ในตน และการสงบโรคคือนิวรณ์ การยึดถือฌานที่มีปฏิกูลเป็นอารมณ์ด้วยอสุภะมีผมเป็นต้น และฌานที่มีสีในป่าช้าเป็นอารมณ์ ย่อมเป็นไป เพราะฌานที่มีสีในป่าช้านั้นก็ย่อมเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งปฏิกูลมนสิการเท่านั้น หรืออีกนัยหนึ่ง ซากศพ ๙ ชนิดที่อยู่ในป่าช้า ชื่อว่าสิวถิกาวรรณะ

อสุภกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาอสุภกถาจบแล้ว

รูปาวจรกุสลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนารูปาวจรกุศลกถาจบแล้ว

อรูปาวจรกุสลกถาวณฺณนา

การพรรณนาอรูปาวจรกุศลกถา

๒๖๕. สพฺพากาเรนาติ [Pg.108] เอวํ รูปนิมิตฺตํ ทณฺฑาทานสมฺภวทสฺสนาทินา สพฺเพน รูปรูปนิมิตฺเตสุ ตทารมฺมณชฺฌาเนสุ โทสทสฺสนากาเรน, รูปาทีสุ นิกนฺติปฺปหานอนาวชฺชิตุกามตาทินา วา. วิราคาติ ชิคุจฺฉนา. อาเนญฺชาภิสงฺขารวจนาทีหิ อาเนญฺชตา ‘‘สนฺตา อิเม จุนฺท อริยสฺส วินเย วิโมกฺขา’’ติอาทินา สนฺตวิโมกฺขตา จ วุตฺตา. โทสทสฺสนปฏิปกฺขภาวนาวเสน ปฏิฆสญฺญานํ สุปฺปหีนตฺตา มหตาปิ สทฺเทน อรูปสมาปตฺติโต น วุฏฺฐาติ. ตถา ปน น สุปฺปหีนตฺตา สพฺพรูปสมาปตฺติโต วุฏฺฐานํ สิยา, ปฐมชฺฌานํ ปน อปฺปกมฺปิ สทฺทํ น สหตีติ ตํ สมาปนฺนสฺส สทฺโท กณฺฏโกติ วุตฺตํ.

๒๖๕. โดยอาการทั้งปวง คือโดยอาการแห่งการเห็นโทษในรูปธรรมและรูปนิมิตทั้งหลาย และในฌานที่มีรูปธรรมเป็นอารมณ์ (อภิญญา) และฌานที่มีรูปนิมิตเป็นอารมณ์ ซึ่งเกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งรูปนิมิต มีการเห็นความควรที่จะถือไม้เท้าเป็นต้น หรืออีกนัยหนึ่ง โดยอาการมีการละความยินดี ความไม่ปรารถนาที่จะพิจารณาเป็นต้นในรูปธรรมเป็นต้น วิราคะ คือเพราะความรังเกียจ และความเป็นอานัญจะก็ตรัสไว้แล้วด้วยการตรัสว่า "อานัญชาภิสังขาร" เป็นต้น และความเป็นสันตวิโมกข์ก็ตรัสไว้แล้วด้วยการตรัสว่า "จุนทะ ธรรมเหล่านี้เป็นวิโมกข์ที่สงบในพระวินัยของพระอริยะ" เป็นต้น เพราะปฏิฆสัญญาถูกละได้โดยดีแล้วโดยอำนาจแห่งการเห็นโทษของรูป และอรูปภาวนาที่เป็นข้าศึกต่อรูป จึงไม่ออกจากอรูปสมาบัติแม้ด้วยเสียงที่ดัง แต่โดยนัยตรงกันข้าม เพราะยังละไม่ได้โดยดีโดยอาการนั้น จึงพึงมีการออกจากรูปสมาบัติทั้งหมด แต่ปฐมฌานนั้น ย่อมทนเสียงแม้เพียงเล็กน้อยไม่ได้ เพราะเหตุนั้น เสียงจึงเป็นเหมือนเสี้ยนหนามของบุคคลผู้เข้าถึงปฐมฌานนั้น ดังนี้ ตรัสไว้แล้ว

อารุปฺปภาวนาย อภาเว จุติโต อุทฺธํ อุปฺปตฺติรหานํ รูปสญฺญาปฏิฆสญฺญานํ ยาว อตฺตโน วิปากปฺปวตฺติ, ตาว อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทเนน สมติกฺกโม อตฺถงฺคโม จ วุตฺโต. นานตฺตสญฺญาสุ ปน ยา ตสฺมึ ภเว น อุปฺปชฺชนฺติ, ตา อโนกาสตาย น อุปฺปชฺชนฺติ, น อารุปฺปภาวนาย นิวาริตตฺตา. อนิวาริตตฺตา จ กาจิ อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา ตาสํ อมนสิกาโร อนาวชฺชนํ อปจฺจเวกฺขณํ, ชวนปฏิปาทเกน วา ภวงฺคมนสฺส อนฺตเร อกรณํ อปฺปเวสนํ วุตฺตํ, เตน จ นานตฺตสญฺญามนสิการเหตูนํ รูปานํ สมติกฺกมา สมาธิสฺส ถิรภาวํ ทสฺเสติ. รูปสมติกฺกมาภาเวเนว หิ รูปสมาปตฺตีสุ ‘‘นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา’’ติ เอกสฺส อวจนนฺติ. โก อานิสํโส, น หิ สพฺพสฺสาทวตฺถุรหิเต อากาเส ปวตฺติตสญฺญาย อานิสํโส ทิสฺสตีติ วุตฺตํ โหติ. รูปสญฺญาสมติกฺกมนาทิกํ วจนํ อานิสํสสฺส ปกาสนํ, น อตฺโถ.

ท่านกล่าวว่า การก้าวล่วงและการดับไปแห่งรูปสัญญาและปฏิฆสัญญาที่ควรจะเกิดขึ้นในกาลภายหลังแต่จุติจากภพนี้ ตราบเท่าที่วิบากของตน (อรูปฌาน) ยังดำเนินอยู่ ชื่อว่ามีได้ด้วยการทำรูปสัญญาและปฏิฆสัญญาเหล่านั้นให้มีสภาวะไม่เกิดขึ้นในเมื่อมีความไม่มี (แห่งสัญญาเหล่านั้น) ด้วยอรูปภาวนา ส่วนในนานัตตสัญญา (สัญญาที่ต่างกัน) สัญญาใดไม่เกิดขึ้นในภพนั้น สัญญาเหล่านั้นไม่เกิดขึ้นเพราะไม่มีโอกาสที่จะเกิดขึ้น ไม่ใช่เพราะอรูปภาวนาห้ามไว้ และบางสัญญา (เช่น กามาวจรกุศลสัญญา 27 อย่างที่กล่าวไว้ในอรรถกถา) ก็เกิดขึ้นได้เพราะไม่ได้ถูกห้ามไว้ เพราะฉะนั้น การไม่มนสิการ การไม่อาวรรณะ การไม่พิจารณาซึ่งสัญญาเหล่านั้น หรืออีกนัยหนึ่งตามอรรถกถา คือ การไม่กระทำ การไม่นำเข้าซึ่งนานัตตสัญญาเหล่านั้นในระหว่างภวังคจิตที่ยังให้ชวนวิถีเกิดขึ้น ท่านจึงกล่าวไว้ และด้วยบทว่า "นานัตตสัญญาอมนสิการ" นั้น ย่อมแสดงถึงความมั่นคงแห่งสมาธิ เพราะการก้าวล่วงรูปอันเป็นเหตุแห่งการมนสิการนานัตตสัญญา เพราะเหตุที่ไม่มีการก้าวล่วงรูป จึงไม่มีการกล่าวถึง "นานัตตสัญญาอมนสิการ" ในรูปสมาบัติเพียงบทเดียว ท่านถามว่า อานิสงส์คืออะไร? (ตอบว่า) เพราะอานิสงส์ของสัญญาที่เกิดขึ้นในอากาสอันปราศจากวัตถุอันน่าเพลิดเพลินทั้งปวง ย่อมไม่ปรากฏ ดังนี้ คำกล่าวว่า "การก้าวล่วงรูปสัญญา" เป็นต้นนั้น เป็นการประกาศอานิสงส์ ไม่ใช่ตัวอรรถะ (ความหมายหลัก)

อญฺญตฺถาติ สุตฺเตสุ. ตตฺถ หิ ปริตฺตกสิณุคฺฆาฏเนปิ รูปวิเวกมตฺตคฺคหเณน ปริจฺเฉทสฺส อคฺคหณโต อนนฺตผรณตา จ วุตฺตา, อิธ ปน อนนฺตผรณตาสพฺภาเวปิ อุคฺฆาฏิตกสิณวเสน ปริตฺตานนฺตตา โหตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘อนนฺโต อากาโส’’ติ น วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. สมยววตฺถาปนฌานวิเสสเนเนเวตฺถ อตฺโถ, น ปฏิปตฺติยาติ ตทวจนํ.

คำว่า "ในที่อื่น" หมายถึงในพระสูตรทั้งหลาย ในพระสูตรนั้น แม้ในการเพิกกสิณอันเล็กน้อย ก็ได้กล่าวถึงความเป็นอนันตผรณา (การแผ่ไปไม่มีที่สุด) ไว้แล้ว เพราะการถือเอาเพียงความสงัดจากรูปเป็นอารมณ์ โดยไม่ถือเอาขอบเขต (โดยรอบ) เป็นอารมณ์ แต่ในพระอภิธรรมปิฎกนี้ แม้จะมีความเป็นอนันตผรณาอยู่จริง แต่เพื่อแสดงว่ามีความเป็นปริตตะและอนันตะโดยอาศัยกสิณที่เพิกออกแล้ว จึงไม่ได้กล่าวว่า "อากาสไม่มีที่สุด" ดังนี้เป็นความประสงค์ของพระอรรถกถาจารย์ ในที่นี้ (พระอภิธรรม) มีความต้องการเพียงการกำหนดสมัยและการจำแนกฌานเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยปฏิปทา (แนวทางปฏิบัติ) เพราะฉะนั้นจึงไม่มีการกล่าวถึงคำนั้น

๒๖๖. ปฐมารุปฺปวิญฺญาณํ [Pg.109] อตฺตโน ผรณากาเรเนว อนนฺตนฺติ มนสิกาตพฺพตฺตา ‘‘อนนฺต’’นฺติ วุตฺตํ. อุคฺฆาฏภาโว อุคฺฆาฏิมํ.

๒๖๖. ปฐมารูปปวิญญาณ (วิญญาณในอากาสานัญจายตนฌาน) ท่านกล่าวว่าเป็น "อนันตะ" เพราะพึงมนสิการว่าเป็นอนันตะด้วยอาการแผ่ไปของตนเองเท่านั้น (คือการแผ่ไปโดยไม่ยึดอารมณ์รอบข้าง แต่ยึดเพียงบัญญัติแห่งอากาสที่ว่างเปล่าจากรูปว่าเป็นอนันตะ) ภาวะที่เพิกออก (คือบัญญัติแห่งอากาสที่เป็นที่เกิดแห่งกสิณที่ถูกเพิกออก) เรียกว่า อุคฆาฏิมา

๒๖๗. อกิญฺจนนฺติ วิญฺญาณสฺส กิญฺจิ ปการํ อคฺคเหตฺวา สพฺเพน สพฺพํ วิภาวนํ อาห.

๒๖๗. คำว่า "อากิญจนะ" หมายถึง การกล่าวถึงความไม่มีโดยประการทั้งปวง โดยไม่ถือเอาอาการแม้เพียงเล็กน้อยของปฐมารูปปวิญญาณ

๒๖๘. ยายาติ สงฺขาราวเสสสญฺญาย. ตํ ตาว ปฏิปตฺตึ. อาวชฺชิสฺสามีติอาทินา ตนฺนินฺนาวชฺชนาทิปวตฺติยา อภาวํ ทสฺเสติ, น ตทติกฺกมนตฺถาย อาวชฺชนภาวนาปวตฺติยา. นาสญฺญาติ สญฺญาภาโว จ เอติสฺสา อตฺถีติ อตฺโถ. สมูหคหณวเสน ปวตฺตํ กลาปสมฺมสนํ. ผสฺสาทิเอเกกธมฺมคหณวเสน ปวตฺตา อนุปทธมฺมวิปสฺสนา.

๒๖๘. คำว่า "ยา" (ใด) หมายถึง สัญญาอันละเอียดที่เหลือจากสังขารอันหยาบ (บทว่า) "ปฏิปทานั้น" (หมายถึงเพื่อแสดงปฏิปทานั้นก่อน) ด้วยบทว่า "อาวัชชิสสามิ" (เราจักคำนึงถึง) เป็นต้น ย่อมแสดงถึงการไม่มีอยู่แห่งการเกิดขึ้นของอาวัชชนะเป็นต้นที่น้อมไปสู่ตติยอรูปฌานนั้น ไม่ใช่แสดงถึงการไม่มีอยู่แห่งการเกิดขึ้นของอาวัชชนะภาวนาเพื่อก้าวล่วงตติยอรูปฌานนั้น คำว่า "นาสัญญี" (ไม่ใช่สัญญา) มีความหมายว่า สัญญาภาวะก็มีอยู่แก่สัญญานี้ การพิจารณาที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจการถือเอาเป็นกลุ่ม (คือการยึดเอาขันธ์ 4 ที่เป็นนามรวมกันเป็นอารมณ์) เรียกว่า กลาปสัมมสนะ วิปัสสนาที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจการถือเอาธรรมะทีละอย่าง เช่น ผัสสะ เป็นต้น เรียกว่า อนุปทธรรมวิปัสสนา

อากาเส ปวตฺติตวิญฺญาณาติกฺกมโต ตติยา. ตทติกฺกมโต หิ ตสฺเสว วิภาวนํ โหติ. ทุติยารุปฺปวิญฺญาณวิภาวเน หิ ตเทว อติกฺกนฺตํ สิยา, น ตสฺส อารมฺมณํ, น จารมฺมเณ โทสํ ทิสฺวา อนารมฺมณสฺส วิภาวนาติกฺกโม ยุชฺชติ. ปาฬิยญฺจ ‘‘วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺตึ สโต สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐหิตฺวา ตญฺเญว วิญฺญาณํ อภาเวตี’’ติ (จูฬนิ. อุปสีวมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๓๙) ตฺตํ, น วุตฺตํ ‘‘ตญฺเญว วิญฺญาณญฺจายตนํ อภาเวตี’’ติ, ‘‘ตญฺเญว อภาเวตี’’ติ วา. ‘‘อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺชา’’ติ (วิภ. ๕๐๘) เอตฺถ ปน ทฺวยํ วุตฺตํ อารมฺมณญฺจ วิญฺญาณํ วิญฺญาณญฺจายตนญฺจ. ตสฺมึ ทฺวเย เยน เกนจิ ยโต วา วุฏฺฐิโต, เตเนว ปฏฺฐานนิทฺทิฏฺเฐน ตํสทฺทสฺส สมฺพนฺเธ อาปนฺเน วิญฺญาณญฺจายตนสฺส นิวตฺตนตฺถํ วิญฺญาณวจนํ, ตสฺมา ปฐมารุปฺปวิญฺญาณสฺเสว อภาวนาติกฺกโม วุตฺโต. ตนฺนิสฺสิตนฺติ เตน นิสฺสิตํ. ตํ มณฺฑปลคฺคํ อนิสฺสาย เตน วินาภูเต วิวิตฺเต พหิ โอกาเส ฐานํ วิย อากาสลคฺควิญฺญาณสฺส วิเวเก ตทปคเม ตติยารุปฺปสฺส ฐานํ.

ตติยอรูปสมาบัติ (อากิญจัญญายตนฌาน) มีได้เพราะการก้าวล่วงวิญญาณที่เกิดขึ้นในอากาส เพราะการก้าวล่วงอารมณ์นั้น ย่อมเป็นการกำจัดอารมณ์นั้นเอง จริงอยู่ ในการกำจัดทุติยอรูปปวิญญาณ วิญญาณนั้นเองพึงเป็นสภาพที่ก้าวล่วงแล้ว แต่อารมณ์ของวิญญาณนั้นหาเป็นเช่นนั้นไม่ และการเห็นโทษในอารมณ์แล้วก้าวล่วงเพื่อกำจัดอารัมมณิกฌาน (ฌานที่มีอารมณ์) ที่ไม่ใช่อารมณ์นั้น ย่อมไม่สมควร และในพระบาลี (ในจุลลนิทเทส) ก็กล่าวไว้ว่า "เมื่อระลึกได้ถึงวิญญาณัญจายตนสมาบัติแล้วเข้าสมาบัติ ออกจากสมาบัตินั้นแล้ว ย่อมทำให้วิญญาณนั้นเองไม่มี" ไม่ได้กล่าวว่า "ย่อมทำให้วิญญาณัญจายตนะนั้นเองไม่มี" หรือ "ย่อมทำให้สิ่งนั้นเองไม่มี" แต่ในบทว่า "อนันตัง วิญญาณันติ วิญญาณัญจายตนัง อุปสัมปัชชา" นี้ ท่านกล่าวถึงทั้งสองอย่าง คือ อารมณ์ที่เป็นวิญญาณ และวิญญาณัญจายตนฌานที่เป็นอารัมมณิกฌาน ในสองอย่างนั้น เมื่อความเกี่ยวข้องกับคำว่า "ตัง" (นั้น) มาถึงแก่ฌานใดฌานหนึ่งที่บุคคลออกจากแล้ว หรือแก่ฌานนั้นเองที่ระบุไว้เป็นประธาน ท่านจึงกล่าวคำว่า "วิญญาณ" เพื่อห้ามวิญญาณัญจายตนฌาน เพราะฉะนั้น การก้าวล่วงโดยการทำให้ไม่มีจึงถูกกล่าวถึงเฉพาะปฐมารูปปวิญญาณเท่านั้น คำว่า "ตัณณิสสิตัง" (อาศัยสิ่งนั้น) หมายถึง สิ่งที่อาศัยสิ่งนั้น เปรียบเหมือนการยืนอยู่ในที่ว่างภายนอกศาลาที่สงัดจากชายผู้อาศัยศาลาและสงัดจากชายผู้นั้น ฉันใด การตั้งอยู่ของตติยอรูปฌานในความสงัดจากปฐมารูปปวิญญาณที่ติดอยู่ในอากาส ในเมื่อปฐมารูปปวิญญาณนั้นปราศไปแล้ว ก็ฉันนั้น

อรูปาวจรกุสลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาอรูปาวจรกุศลจบแล้ว

เตภูมกกุสลวณฺณนา

การพรรณนาเตภูมกะกุศล

๒๖๙. อิเม [Pg.110] ตาว ฉนฺทาธิปเตยฺเย ปญฺจ นยาติ ฉนฺทาธิปเตยฺยนเย อนฺเต ปุริมนยานํ ตํนยาภิมุขปฺปวตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ, อยํ ปน ปกาโร น ปาฬิอนุคโต. น หิ ปาฬิยํ สุทฺธิกนยาทโย วตฺวา วีริยาธิปเตยฺยาทินยา วุตฺตาติ. มหาปกรเณ สตฺตหิ มหาวาเรหิ อนุโลมาทินยวิจิตฺเตหิ หีนตฺติโก วิภตฺโต. ตตฺถ จ มชฺฌิมธมฺเมกเทสภูตา อิเม วีสติ โลกิยมหานยาติ กตฺวา ‘‘ตตฺถ วิภตฺตา’’ติ วุตฺตํ, น เอเตน กเมน อิเมสํ นยานํ ตตฺถ อาคตตฺตา.

๒๖๙. คำว่า "นัย 5 ประการเหล่านี้ในฉันทาธิปไตย" ท่านกล่าวหมายถึงการเป็นไปมุ่งหน้าต่อนัยนั้นของนัยก่อนๆ ในตอนท้ายแห่งฉันทาธิปไตยนัย แต่ประเภทนี้ไม่เป็นไปตามพระบาลี เพราะในพระบาลี ท่านไม่ได้กล่าววิริยาธิปไตยนัยเป็นต้น หลังจากกล่าวสุทธิกนัยเป็นต้นแล้ว ในมหาปกรณ์ (ปัฏฐาน) ท่านจำแนกหีนติกะด้วยมหาวาระ 7 อย่างที่วิจิตรด้วยนัยมีอนุลมเป็นต้น และในหีนติกะนั้น ท่านกล่าวว่า "จำแนกไว้ในนั้น" โดยทำไว้ในใจว่า มหานัยโลกิยะ 20 ประการเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของมัชฌิมธรรม ไม่ใช่เพราะนัยเหล่านี้มาในหีนติกะนั้นตามลำดับนี้

เอวเมเตสํ วิภตฺตฏฺฐานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เอตสฺมึ เตภูมกกุสลกถาวสานฏฺฐาเน อฏฺฐารสกมฺมทฺวารทสฺสนตฺถํ ‘‘อิมสฺมึ ปน ฐาเน’’ติอาทิมาห. อถ วา หีนปณีเตหิ วินิวตฺเตตฺวา มชฺฌิมราสิอนฺโตคธภาวํ ทสฺเสนฺเตน เอเตสํ เตภูมกกุสลนยานํ หีนตฺติเก วิภาโค กโต. ‘‘อิมสฺมึ ปน ฐาเน’’ติอาทิกสฺส ยถาวุตฺโตว สมฺพนฺโธ. หีนตฺติเก มชฺฌิมราสิมฺหิ เย สวิปากา วฏฺฏนิสฺสิเตเนว ทานาทิวเสน ปวตฺติตา, เต หีนาติ กาตพฺพา. เย วิวฏฺฏนิสฺสิเตน ทานาทิวเสน ปวตฺติตา, เต ปณีตาติ กาตพฺพา. อวิปากา มชฺฌิมาติ กาตพฺพา. อวิปากตฺตา จ เตสุ มชฺฌิมราสึ ฐเปตฺวา อิตเร ทฺเว เอกนฺตวฏฺฏนิสฺสิตา นว, วิวฏฺฏุปนิสฺสยภูตา จ นวาติ อฏฺฐารส กมฺมทฺวารานิ, กมฺมานิ จ ตานิ ตสฺส ตสฺส ผลสฺส การณภาเวน ทฺวารานิ จาติ กมฺมทฺวารานิ. ตตฺถ ตตฺถ วา จิตฺตานิ กมฺมทฺวารานีติ อาห. ตํตํทฺวารานิ วา กายาทีนิ. อฏฺฐารส ขตฺติยา จ อภพฺพา หีนหีนตฺตยาทโย นว, ภพฺพา จ ปณีตปณีตตฺตยาทโย นวาติ กมฺมานุรูเปเนว เวทิตพฺพา. เอวํ พฺราหฺมณาทโย เทวา จ โยเชตพฺพา. อฏฺฐจตฺตาลีส โคตฺตจรณานิ เตสญฺเญว ขตฺติยาทีนํ เภทา. ‘‘กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ…เป… จิตฺตาธิปเตยฺย’’นฺติ (ธ. ส. ๒๖๙-๒๗๐) เอวํ วุตฺโต จิตฺตสฺส จิตฺตาธิปเตยฺยภาโว, จิตฺตเจตสิกสมุทาเย สมยววตฺถาปโก จิตฺตสทฺโท ปวตฺโตติ ‘‘สมฺปยุตฺตธมฺมานํ วเสน วุตฺโต’’ติ อาห.

พระสังคหกาจารย์แสดงตำแหน่งที่จำแนกแล้วของธรรมเหล่านั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อต้องการแสดงกรรมทวาร ๑๘ ในที่อันเป็นที่สุดแห่งกถาว่าด้วยกุศลอันเป็นไปในภูมิ ๓ นี้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘imasmiṃ pana ṭhāne’ (ก็ในที่นี้) เป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงแสดงความเป็นไปในภายในแห่งกองมัชฌิมะ โดยทรงให้เว้นจากธรรมที่เป็นหีนและปณีตะ ได้ทรงกระทำการจำแนกนัยแห่งกุศลอันเป็นไปในภูมิ ๓ เหล่านี้ในหีนัตติกะ ความสัมพันธ์ของคำมีอาทิว่า ‘imasmiṃ pana ṭhāne’ นั้น เป็นไปตามที่กล่าวแล้วนั่นแล ในหีนัตติกะ ในกองมัชฌิมะ ธรรมเหล่าใดที่ยังมีวิบาก เป็นไปโดยอาศัยวัฏฏะเท่านั้น ด้วยอำนาจแห่งทานเป็นต้น ธรรมเหล่านั้นพึงกำหนดว่าเป็นหีนธรรม ธรรมเหล่าใดที่อาศัยวิวัฏฏะ เป็นไปด้วยอำนาจแห่งทานเป็นต้น ธรรมเหล่านั้นพึงกำหนดว่าเป็นปณีตธรรม ส่วนธรรมที่ไม่มีวิบาก พึงกำหนดว่าเป็นมัชฌิมธรรม และเพราะความเป็นธรรมที่ไม่มีวิบาก ในบรรดาธรรมเหล่านั้น เว้นกองมัชฌิมะเสียแล้ว อีก ๒ ส่วน คือ ธรรมที่อาศัยวัฏฏะโดยส่วนเดียว ๙ อย่าง และธรรมที่เป็นอุปนิสสัยแห่งวิวัฏฏะ ๙ อย่าง รวมเป็นกรรมทวาร ๑๘ กรรมเหล่านั้นด้วย และเป็นทวารเพราะความเป็นเหตุแห่งผลนั้นๆ ด้วย จึงชื่อว่ากรรมทวาร อีกอย่างหนึ่ง พระสังคหกาจารย์กล่าวว่า จิตในที่นั้นๆ ชื่อว่ากรรมทวาร อีกอย่างหนึ่ง กายทวารเป็นต้นนั้นๆ ชื่อว่ากรรมทวาร ขัตติยะ ๑๘ จำพวก คือ อภัพพบุคคลมีหีนหีนัตติกะเป็นต้น ๙ จำพวก และภัพพบุคคลมีปณีตปณีตัตติกะเป็นต้น ๙ จำพวก พึงทราบโดยสมควรแก่กรรมนั่นแล พราหมณ์เป็นต้น และเทวดาทั้งหลายก็พึงประกอบอย่างนี้ โคตรจรณะ ๔๘ เป็นความแตกต่างของขัตติยะเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง ความเป็นจิตตาธิปไตยของจิตที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า ‘กุศลจิตอันเป็นไปในกามภูมิเกิดขึ้นแล้ว... เป็นจิตตาธิปไตย’ ดังนี้ จิตตศัพท์ที่ทำหน้าที่กำหนดแบ่งเวลาในหมู่แห่งจิตและเจตสิก เป็นไปแล้ว พระสังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า ‘ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งสัมปยุตตธรรม’

เตภูมกกุสลวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนากุศลอันเป็นไปในภูมิ ๓ จบแล้ว

โลกุตฺตรกุสลวณฺณนา

การพรรณนากุศลที่เป็นโลกุตตระ

๒๗๗. โลกํ [Pg.111] ตรตีติ เอเตน โลกสมติกฺกมปฏิปตฺติมาห. อุตฺตรตีติ เอเตน โลกสฺสนฺตคมนํ ผเล ปติฏฺฐานํ ผลํ. สมติกฺกมฺมาติอาทินา นิพฺพานํ. สมติกฺกมฺมาติ หิ นิสฺสริตฺวา. อภิภุยฺยาติ วิสํยุตฺตํ หุตฺวาติ อตฺโถ. ติวิโธปิ จตฺโถ มคฺคาทีสุ เอเกกสฺมึ โยเชตพฺโพ, มคฺเคเยว วา อิธ ตสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เอกจิตฺตกฺขณิกนฺติ เอกมคฺคสฺส ทฺเว วาเร อนุปฺปตฺตึ สนฺธายาห. อญฺญมญฺญํ ธมฺมานํ อนติวตฺตนาทิสาธิกาย ปญฺญาย วฑฺเฒติ. ‘‘นิยฺยาตีติ นิยฺยานีย’’นฺติ วตฺตพฺเพ อี-การสฺส รสฺสตฺตํ ย-การสฺส จ ก-การํ กตฺวา ‘‘นิยฺยานิก’’นฺติ วุตฺตํ. นิยฺยาติ เอเตนาติ นิยฺยานํ, นิยฺยานเมว นิยฺยานิกํ เวนยิโก วิย. เอตฺถ ‘‘เนยฺยานิก’’นฺติ วตฺตพฺเพ อิ-การสฺส เอ-การตฺตํ อกตฺวา วุตฺตํ.

๒๗๗. ด้วยบทว่า ‘lokaṃ tarati’ นี้ พระสังคหกาจารย์กล่าวถึงมรรคอันเป็นปฏิปทาเครื่องก้าวล่วงโลก ด้วยบทว่า ‘uttarati’ นี้ กล่าวถึงผลอันเป็นที่ตั้งในความเป็นผลแห่งการถึงที่สุดแห่งโลก ด้วยบทมีอาทิว่า ‘samatikkamma’ นี้ กล่าวถึงพระนิพพาน เพราะบทว่า ‘samatikkamma’ มีอรรถว่า ออกไปแล้ว บทว่า ‘abhibhuyya’ มีอรรถว่า เป็นผู้ปราศจากการประกอบแล้ว และอรรถทั้ง ๓ ประการนี้ พึงประกอบในมรรคเป็นต้นแต่ละอย่าง หรือพึงประกอบในมรรคเท่านั้น เพราะในที่นี้ประสงค์เอาพระมรรคนั้น คำว่า ‘ekacittakkhaṇikaṃ’ นี้ พระสังคหกาจารย์กล่าวหมายถึงการไม่เกิดขึ้น ๒ วาระของมรรคเดียว ย่อมเจริญด้วยปัญญาอันยังความสำเร็จมีการไม่ล่วงเลยกันแห่งธรรมทั้งหลายเป็นต้น เมื่อควรจะกล่าวว่า ‘niyyānīya’ เพราะอรรถว่า ย่อมออกไป (niyyāti) แต่กลับทำสระอีให้เป็นรัสสะ และทำพยัญชนะยะให้เป็นกะ แล้วกล่าวว่า ‘niyyānika’ ย่อมออกไปได้ด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่านิยยานะ นิยยานะนั่นเองชื่อว่านิยยานิกะ เหมือนคำว่า ‘venayika’ ฉะนั้น ในที่นี้ เมื่อควรจะกล่าวว่า ‘neyyānika’ แต่ไม่ได้ทำสระอิให้เป็นสระเอ แล้วกล่าวไว้

ผลนฺติ จิตฺตเจตสิกราสิ วุจฺจติ, ตํ อญฺญมญฺญํ สมฺปยุตฺตานํ ธมฺมานํ อตฺตโน อวยวภูตานํ นิสฺสโย โหติ. ผลญาณํ วา ผลํ, สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย องฺคานิ วา. โลกุตฺตรภาเวติ โลกํ อุตฺติณฺณภาเว. เตน ผลนิพฺพานานิ สงฺคณฺหาติ. เตสุ ยํ ภวติ ผลํ, ตํ ‘‘ภูมี’’ติ วุจฺจติ. ยถา วา กมฺมนิพฺพตฺตา กามภวาทโย ตํสมงฺคิโน นิสฺสยภาเวน ‘‘ภูมี’’ติ วุจฺจนฺติ, เอวํ มคฺเคน นิพฺพตฺตํ ผลํ อริยสาวกสฺส กาเลน กาลํ สมาปชฺชิตพฺพตาย นิสฺสยภาวโต ‘‘ภูมี’’ติ วุจฺจติ, ตโตเยว อริยา จิรตรํ ติฏฺฐนฺติ. สมุจฺเฉทวิเวกวเสนาติ เอตฺถ อปายคมนียานํ อจฺจนฺตสมุจฺเฉโท อิตเรสญฺจ วิชฺชุโตภาเสน วิย ตมสฺส สมุจฺเฉโท ทฏฺฐพฺโพ. โลกิยชฺฌานมฺปิ ปุถุชฺชนสฺส อริยสฺส จ อกตาธิการสฺส น วินา ปฏิปทาย อิชฺฌติ, กตาธิการสฺส ปน อริยสฺส มคฺเคเนว สมิชฺฌนโต วิปากานํ วิย กุสเลน ตถา สมิทฺธสฺส อริยมคฺเคน สทิสตาย อภาวโต อตพฺพิปากตฺตา จ น มคฺคปฏิปทา ตสฺส ฌานสฺส ปฏิปทาติ สกฺกา วตฺตุนฺติ ตตฺถ ตถา ครุํ กตฺวา ปฏิปทาหิ เอว เทสนา น กตา, ยถาวุตฺตชฺฌานสงฺคหตฺถํ สุทฺธิกเทสนาปิ กตา.

หมู่แห่งจิตและเจตสิก ชื่อว่าผล ผลนั้นเป็นที่อาศัยแห่งสัมปยุตตธรรมทั้งหลายที่เป็นส่วนประกอบของตน อีกอย่างหนึ่ง ผลญาณชื่อว่าผล หรือองค์มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้นชื่อว่าผล บทว่า ‘lokuttarabhāve’ คือ ในความเป็นสภาพที่ข้ามพ้นโลกแล้ว ด้วยบทนั้น ย่อมสงเคราะห์ผลและนิพพาน ในบรรดาผลและนิพพานเหล่านั้น ผลใดมีอยู่ ผลนั้นชื่อว่า ‘ภูมิ’ อีกอย่างหนึ่ง ตามนัยอรรถกถา กามภพเป็นต้นที่เกิดจากกรรม ชื่อว่า ‘ภูมิ’ เพราะเป็นที่อาศัยของบุคคลผู้ประกอบด้วยกามภพนั้น ฉันใด ผลที่เกิดจากมรรคก็ชื่อว่า ‘ภูมิ’ เพราะเป็นที่อาศัยของพระอริยสาวกโดยความเป็นธรรมที่พึงเข้าสมาบัติเป็นครั้งคราว ฉันนั้น เพราะเหตุนั้นนั่นแล พระอริยบุคคลทั้งหลายจึงดำรงอยู่ได้นาน ในบทว่า ‘samuccheda...’ เป็นต้นนี้ พึงทราบการตัดขาดโดยสิ้นเชิงซึ่งอกุศลธรรมที่นำไปสู่อบาย และการตัดขาดซึ่งอกุศลธรรมที่เหลือ เหมือนแสงสว่างแห่งสายฟ้ากำจัดความมืด แม้โลกียฌานก็ไม่สำเร็จแก่ปุถุชนและพระอริยบุคคลผู้มิได้กระทำอธิการไว้ โดยปราศจากปฏิปทา แต่โลกียฌานนั้นย่อมสำเร็จแก่พระอริยบุคคลผู้กระทำอธิการไว้แล้วด้วยมรรคเท่านั้น เหมือนความสำเร็จแห่งวิบากทั้งหลายด้วยกุศล ฉะนั้น เพราะความไม่มีสภาพที่เสมอด้วยอริยมรรคของโลกียฌานที่สำเร็จแล้วอย่างนั้น และเพราะความเป็นธรรมที่มิใช่ผลของมรรคนั้น จึงไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า ‘ปฏิปทาแห่งมรรคเป็นปฏิปทาแห่งฌานนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงมิได้ทรงแสดงพระธรรมเทศนาโดยทรงยกปฏิปทาขึ้นเป็นใหญ่ในที่นั้นอย่างนั้น แต่เพื่อจะสงเคราะห์ฌานตามที่กล่าวแล้ว จึงทรงแสดงสุทธิกเทศนาไว้ด้วย

อิธ ปน กสฺสจิ วินา ปฏิปทาย อสิทฺธิโต ครุํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ทุกฺขปฏิปท’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. โย โกจิ วาโรติ สกึ ทฺวิกฺขตฺตุํ ติกฺขตฺตุํ จตุกฺขตฺตุํ อเนกกฺขตฺตุนฺติ เอวมาทีสุ วิกฺขมฺภนวาเรสุ โย โกจิ. สกึ ทฺวิกฺขตฺตุญฺจ วิกฺขมฺภนวารา สุขา ปฏิปทา เอว, น จ ตโต อุทฺธํ สุขา ปฏิปทา [Pg.112] โหตีติ ติกฺขตฺตุํ วิกฺขมฺภนวารํ ทุกฺขา ปฏิปทาติ โรเจสุํ อฏฺฐกถาจริยา. ตสฺมึ ตถาโรจิเต ตโต ปเรสุ จตุกฺขตฺตุํ วิกฺขมฺภนวาราทีสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ. รูปารูปานํ ลกฺขณาทีหิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา คหณํ รูปารูปปริคฺคโห, นามรูปมตฺตเมตํ, น อญฺโญ โกจิ สตฺตาทิโกติ ววตฺถาปนํ นามรูปววตฺถาปนํ. ปริคฺคหิตรูปารูปสฺส มคฺคปาตุภาวทนฺธตา จ นามรูปววตฺถาปนาทีนํ กิจฺฉสิทฺธิโต สิยาติ น รูปารูปปริคฺคหกิจฺฉตาย เอว ทุกฺขปฏิปทตา วตฺตพฺพาติ เจ? ตํ น, นามรูปววตฺถาปนาทีนํ ปจฺจนีกกิเลสมนฺทตาย สุขสิทฺธิยมฺปิ ตถาสิทฺธวิปสฺสนาสหคตานํ อินฺทฺริยานํ มนฺทตาย มคฺคปาตุภาวทนฺธภาวโต.

แต่ในโลกุตตรเทศนานี้ เพราะความไม่สำเร็จโดยปราศจากปฏิปทาแห่งโลกุตตรฌานบางอย่าง พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำมีอาทิว่า ‘dukkhappaṭipadaṃ’ เป็นต้น เพื่อแสดงโดยยกปฏิปทาขึ้นเป็นใหญ่ คำว่า ‘yo koci vāro’ คือ วาระใดวาระหนึ่งในบรรดาวาระแห่งการข่มกิเลส มีครั้งเดียว สองครั้ง สามครั้ง สี่ครั้ง หรือหลายครั้งเป็นต้น วาระแห่งการข่มกิเลสครั้งเดียวและสองครั้ง เป็นสุขาปฏิปทาเท่านั้น และสุขาปฏิปทาย่อมไม่มีในลำดับที่ยิ่งกว่านั้น เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายจึงพอใจวาระแห่งการข่มกิเลสสามครั้งว่าเป็นทุกขาปฏิปทา เมื่อวาระนั้นถูกกำหนดไว้อย่างนั้นแล้ว ในวาระแห่งการข่มกิเลสสี่ครั้งเป็นต้นที่ยิ่งกว่านั้น ก็ไม่มีคำที่จะต้องกล่าวอีก การถือเอาโดยการกำหนดรูปและอรูปด้วยลักษณะเป็นต้น ชื่อว่ารูปารูปปริคคหะ การกำหนดว่า ‘นี้เป็นเพียงนามรูปเท่านั้น ไม่มีสัตว์เป็นต้นอื่นใด’ ชื่อว่านามรูปววัตถาปนะ ความเชื่องช้าแห่งการปรากฏของมรรคแก่บุคคลผู้กำหนดรูปและอรูปแล้ว ย่อมมีได้เพราะความสำเร็จได้ยากแห่งนามรูปววัตถาปนญาณเป็นต้น หากมีคำค้านว่า ‘ไม่ควรกล่าวความเป็นทุกขาปฏิปทาเพราะความยากแห่งรูปารูปปริคคหะเท่านั้น’ คำค้านนั้นไม่ถูก เพราะความเชื่องช้าแห่งการปรากฏของมรรคมีได้เพราะความอ่อนกำลังของอินทรีย์ทั้งหลายที่เกิดร่วมกับวิปัสสนาที่สำเร็จแล้วอย่างนั้น แม้ในคราวที่สำเร็จได้ง่ายเพราะความเบาบางของกิเลสที่เป็นปฏิปักษ์ต่อนามรูปววัตถาปนญาณเป็นต้น

รูปารูปํ ปริคฺคเหตฺวาติ อกิจฺเฉนปิ ปริคฺคเหตฺวา. กิจฺเฉน ปริคฺคหิเต วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. เอวํ เสเสสุปิ. อิมํ วารํ โรเจสุนฺติ กลาปสมฺมสนาวสาเน อุทยพฺพยานุปสฺสนาย วตฺตมานาย อุปฺปนฺนสฺส วิปสฺสนุปกฺกิเลสสฺส ติกฺขตฺตุํ วิกฺขมฺภเนน กิจฺฉตาวารํ ทุกฺขา ปฏิปทาติ โรเจสุํ เอตทนฺตตฺตา ปฏิปทาย. เอตสฺส อกิจฺฉตฺเตปิ ปุริมานํ กิจฺฉตฺเต ทุกฺขปฏิปทตา วุตฺตนยาวาติ น ปฏิสิทฺธาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยถาวุตฺตํ วา สพฺพํ รูปารูปปริคฺคหาทิกิจฺฉตํ ติกฺขตฺตุํ วิกฺขมฺภนวารตาวเสน ‘‘อิมํ วาร’’นฺติ อาห. ยสฺส ปน สพฺพตฺถ อกิจฺฉตา, ตสฺส สุขา ปฏิปทา เวทิตพฺพา.

คำว่า “รุปารูปัง ปริคคเหตวาติ” หมายถึง แม้กำหนดถือเอารูปและอรูปไว้โดยไม่ยาก. เมื่อกำหนดถือเอาไว้โดยยาก ก็ไม่ต้องกล่าวถึงเลย. แม้ในญาณที่เหลือก็เช่นกัน. พวกท่านชอบวาระนี้ว่า เป็นทุกขาปฏิปทา ซึ่งเป็นวาระแห่งความยาก ด้วยการข่มวิปัสสนูปกิเลสที่เกิดขึ้นในอุทยัพพยานุปัสสนาที่กำลังดำเนินไปในที่สุดแห่งกลาปสัมมสนญาณถึงสามครั้ง เพราะปฏิปทานั้นมีความข่มวิปัสสนูปกิเลสนิกันติเป็นที่สุด. พึงทราบว่า แม้ในความไม่ยากของวาระนี้ และในความยากของญาณก่อนๆ ความเป็นทุกขาปฏิปทาก็ไม่ถูกห้าม เพราะเป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว. หรือว่า ความยากทั้งหมดในการกำหนดถือเอารูปและอรูปเป็นต้นที่กล่าวมานั้น ท่านกล่าวว่า “วาระนี้” ด้วยอำนาจแห่งวาระของการข่มสามครั้ง. แต่สำหรับผู้ใดมีความไม่ยากในทุกกรณี พึงทราบว่าปฏิปทานั้นเป็นสุขาปฏิปทา.

มุสาวาทาทีนํ วิสํวาทนาทิกิจฺจตาย ลูขานํ อปริคฺคาหกานํ ปฏิปกฺขภาวโต ปริคฺคาหกสภาวา สมฺมาวาจา. สา สินิทฺธภาวโต สมฺปยุตฺตธมฺเม ปริคฺคณฺหาติ สมฺมาวาจาปจฺจยสุภาสิตโสตารญฺจ ชนํ. กายิกกิริยากิจฺจํ กตฺตพฺพํ สมุฏฺฐาเปติ, สยญฺจ สมุฏฺฐหนํ ฆฏนํ โหตีติ สมฺมากมฺมนฺตสงฺขาตา วิรติปิ สมุฏฺฐานสภาวาติ วุตฺตา. สมฺปยุตฺตธมฺมานํ วา อุกฺขิปนํ สมุฏฺฐหนํ กายิกกิริยาย ภารุกฺขิปนํ วิย, ชีวมานสฺส สตฺตสฺส, สมฺปยุตฺตธมฺมานํ วา สุทฺธิ โวทานํ อาชีวสฺเสว วา ชีวิตินฺทฺริยวุตฺติยา.

สัมมาวาจามีสภาพสงเคราะห์ไว้ได้ เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อวจีทุจริตมีมุสาวาทเป็นต้น ซึ่งมีกิจคือการทำให้คลาดเคลื่อนเป็นต้น เป็นคำหยาบ และไม่สงเคราะห์ไว้. สัมมาวาจานั้น เพราะความเป็นผู้ละเอียดอ่อน ย่อมสงเคราะห์ธรรมที่สัมปยุตต์ไว้ และย่อมสงเคราะห์หมู่ชนผู้ฟังคำพูดที่กล่าวดีอันมีสัมมาวาจาเป็นเหตุไว้. สัมมากัมมันตะย่อมยังกิจคือการกระทำทางกายที่พึงกระทำตั้งขึ้น และสัมมากัมมันตะเองก็เป็นการลุกขึ้น การประมวลมา เพราะเหตุนั้น วิรติที่นับว่าสัมมากัมมันตะจึงถูกกล่าวว่ามีสภาพยังให้ตั้งขึ้น. หรือว่า การยกขึ้น การยังให้ตั้งขึ้นดีซึ่งธรรมที่สัมปยุตต์ เหมือนการยกภาระด้วยการกระทำทางกาย, หรือว่า ความบริสุทธิ์ของสัตว์ที่ยังมีชีวิตอยู่, หรือความบริสุทธิ์ของธรรมที่สัมปยุตต์ ชื่อว่าโวทาน, หรือความบริสุทธิ์ของอาชีวะนั่นเอง เพื่อความเป็นไปแห่งชีวิตินทรีย์.

๒๘๓. มคฺคสนฺนิสฺสิตนฺติ ปรมตฺถมคฺคสภาวตฺตา มคฺคาวยวภาเวน สมุทายสนฺนิสฺสิตนฺติ อตฺโถ.

๒๘๓. คำว่า “มัคคสัณณิสสิต” หมายถึง ธรรมที่อาศัยหมู่ เพราะมีสภาพเป็นปรมัตถมรรค และเป็นส่วนหนึ่งของมรรค.

๒๘๕. ปติฏฺฐานํ กิเลสวเสน, อายูหนํ อภิสงฺขารวเสน. ตณฺหาวเสน วา ปติฏฺฐานํ, ทิฏฺฐิวเสน อายูหนํ. โพธีติ ยา อยํ ธมฺมสามคฺคี วุจฺจตีติ โยเชตพฺพา. เสนงฺครถงฺคาทโย วิยาติ เอเตน [Pg.113] ปุคฺคลปญฺญตฺติยา อวิชฺชมานปญฺญตฺติภาวํ ทสฺเสติ. องฺค-สทฺโท การณตฺโถปิ โหตีติ จตุสจฺจโพธาย สํวตฺตนฺตีติ โพชฺฌงฺคา. พุชฺฌนฺตีติ โพธิโย, โพธิโย เอว องฺคาติ ‘‘อนุพุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคา’’ติ วุตฺตํ. วิปสฺสนาทีนํ การณานํ พุชฺฌิตพฺพานญฺจ สจฺจานํ อนุรูปํ ปจฺจกฺขภาเวน ปฏิมุขํ อวิปรีตตาย สมฺมา จ พุชฺฌนฺตีติ เอวมตฺถวิเสสทีปเกหิ อุปสคฺเคหิ ‘‘อนุพุชฺฌนฺตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. โพธิ-สทฺโท หิ สพฺพวิเสสยุตฺตํ พุชฺฌนํ สามญฺเญน สงฺคณฺหาตีติ.

๒๘๕. การตั้งอยู่ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งกิเลส, การประมวลมา (สั่งสม) ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งอภิสังขาร. หรือว่า การตั้งอยู่ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งตัณหา, การประมวลมาย่อมมีด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ. พึงประกอบความว่า ความพร้อมเพรียงแห่งธรรมใด นี้ถูกเรียกว่าโพธิ. ด้วยบทว่า “เสนาังครถังคาทโย วิยาติ” นี้ ย่อมแสดงความเป็นอวิชชมานบัญญัติแห่งปุคคลบัญญัติ. ศัพท์ว่า “อังคะ” ย่อมมีอรรถว่าเหตุด้วย เพราะเหตุนั้น ธรรมทั้งหลายที่ยังสัตว์ให้เป็นไปเพื่อการรู้แจ้งอริยสัจ ๔ จึงชื่อว่าโพชฌงค์. ธรรมทั้งหลายย่อมรู้แจ้ง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าโพธิ, ธรรมที่ชื่อว่าโพธินั่นเองเป็นเหตุ เพราะเหตุนั้นจึงถูกกล่าวว่า “อนุพุชฌันตีติ โพชฌงคา” (ธรรมที่รู้แจ้งตามจึงชื่อว่าโพชฌงค์). และธรรมทั้งหลายย่อมรู้แจ้งเหตุทั้งหลายมีวิปัสสนาเป็นต้น และอริยสัจ ๔ อันพึงรู้แจ้ง โดยสมควร โดยความเป็นของประจักษ์ โดยตรง โดยไม่ผิดเพี้ยน และโดยชอบ ด้วยอุปสรรคที่แสดงอรรถพิเศษมี “อนุ” เป็นต้น ดังนี้จึงถูกกล่าวว่า “อนุพุชฌันตีติ” เป็นต้น. จริงอยู่ ศัพท์ว่า “โพธิ” ย่อมรวบรวมการรู้แจ้งที่ประกอบด้วยอรรถพิเศษทั้งหมดโดยทั่วไป.

๒๙๙. ติณฺณนฺติ ราคาทีนํ. กโรติ นาม กึ ทุจฺจริตานิ อนุวตฺตมานานิ.

๒๙๙. คำว่า “ติณณัง” หมายถึง ราคะเป็นต้น. ชื่อว่ากระทำอะไร? กระทำทุจริตที่ติดตามมา.

๓๐๑. ปาณาติปาตาทินิปฺผาทิตปจฺจยานํ นิจฺจเสวนํ ธุวปฏิเสวนํ. สกิจฺจโกติ วิสุํ อตฺตโน กิจฺจวา. น โหตีติ อตฺถนฺตรภาวํ ปฏิกฺขิปติ. ปจฺจยปฏิเสวนสามนฺตชปฺปนอิริยาปถปฺปวตฺตนานิ ปาปิจฺฉตานิพฺพตฺตานิ ตีณิ กุหนวตฺถูนีติ.

๓๐๑. การเสพปัจจัยที่ปาณาติบาตเป็นต้นทำให้สำเร็จเป็นนิตย์ ชื่อว่าการเสพเป็นประจำ. คำว่า “สกิชชโก” หมายถึง มีกิจเฉพาะของตน. บทว่า “นะ โหติ” ย่อมปฏิเสธความเป็นสภาวะอื่น (จากสัมมาวาจาและสัมมากัมมันตะ). พึงจำไว้ว่า วัตถุแห่งกุหนา ๓ อย่าง ที่เกิดขึ้นเพราะความเป็นผู้มีความปรารถนาลามก คือ การเสพปัจจัย, การพูดเลียบเคียง, และการยังอิริยาบถให้เป็นไปดี.

๓๔๓. วุฏฺฐานคามินีวิปสฺสนา สงฺขารุเปกฺขา สานุโลมา, สา สุญฺญโต ปสฺสนฺตี ‘‘สุญฺญตา’’ติ วุจฺจติ, ทุกฺขโต ปสฺสนฺตี ตณฺหาปณิธิโสสนโต ‘‘อปฺปณิหิต’’นฺติ. สา อาคมนียฏฺฐาเน มคฺคาธิคมตฺถํ อาคมนปฏิปทาฐาเน ฐตฺวา สุญฺญตาปฺปณิหิตนฺติ นามํ เทติ. อาคมนโต นาเม ลทฺเธ สคุณโต อารมฺมณโต จ นามํ สิทฺธเมว โหติ, น ปน สคุณารมฺมเณหิ นามลาเภ สพฺพตฺถ อาคมนโต นามํ สิทฺธํ โหตีติ ปริปุณฺณนามสิทฺธิเหตุตฺตา สคุณารมฺมเณหิ สพฺเพสมฺปิ นามตฺตยโยโค, น อาคมนโตติ ววตฺถานกรตฺตา จ นิปฺปริยายเทสนาย อาคมนโตว อิธ นามํ ลภติ, น อิตเรหีติ วุตฺตํ.

๓๔๓. วิปัสสนาที่นำไปสู่การออก คือ สังขารุเปกขาญาณพร้อมด้วยอนุโลมญาณนั้น เมื่อพิจารณาโดยความเป็นของว่างจากอัตตา ก็ถูกเรียกว่า “สุญญตา”, เมื่อพิจารณาโดยความเป็นทุกข์ ก็ถูกเรียกว่า “อัปปณิหิต” เพราะทำให้ตัณหาที่ปรารถนาเหือดแห้ง. วิปัสสนานั้นตั้งอยู่ในที่อันเป็นเหตุให้มรรคเกิดขึ้น เพื่อประโยชน์แก่การบรรลุมรรค ในที่อันเป็นปฏิปทาแห่งการเกิดขึ้น ย่อมให้ชื่อว่าสุญญตาและอัปปณิหิต. เมื่อได้ชื่อเพราะการมา ชื่อนั้นย่อมสำเร็จด้วยคุณของตนและด้วยอารมณ์, แต่ในการได้ชื่อด้วยคุณของตนและอารมณ์นั้น ชื่อที่สำเร็จเพราะการมาไม่เป็นไปในที่ทั้งปวง เพราะเหตุนั้น จึงถูกกล่าวว่า เพราะความเป็นเหตุแห่งความสำเร็จของชื่อที่สมบูรณ์ การประกอบด้วยชื่อ ๓ อย่างย่อมมีได้ในวิโมกขมรรคทั้งปวงด้วยคุณของตนและอารมณ์ แต่ไม่เป็นไปเพราะการมา และเพราะความเป็นผู้กระทำการกำหนด ในนิปปริยายเทศนา ชื่อย่อมได้ในโลกุตตรมรรคนี้เพราะการมาเท่านั้น ไม่ใช่เพราะคุณของตนและอารมณ์อื่น.

๓๕๐. อนิมิตฺตวิปสฺสนนฺติ อนิจฺจานุปสฺสนํ. นิมิตฺตธมฺเมสูติ สมูหาทิฆนวเสน จ สกิจฺจปริจฺเฉทตาย จ สปริคฺคเหสุ ขนฺเธสุ. อนิมิตฺตวิโมกฺโขติ อนิจฺจานุปสฺสนมาห. เอวํสมฺปทมิทนฺติ กถมิธ อุปมาสํสนฺทนํ โหติ. น หิ ฉนฺทจิตฺตานํ มคฺคสงฺขาตอธิปติภาวาภาโว วิย สทฺธินฺทฺริยาธิกสฺส อนิมิตฺตวิโมกฺขสฺส อนิมิตฺตภาวาภาโว อตฺถิ, น จ อมคฺคาธิปตีนํ มคฺคาธิปตินามทานาภาโว วิย อนิมิตฺตสฺส อนิมิตฺตนามทานาภาโวติ สกฺกา วตฺตุํ อนิมิตฺตวิโมกฺขสฺส อนนิมิตฺตตาย อภาวโต[Pg.114]. มคฺโค อธิปติ เอเตสนฺติ จ มคฺคาธิปติโนติ ยุตฺโต ตตฺถ ฉนฺทจิตฺเตหิ ตํสมฺปยุตฺตานํ มคฺคาธิปติภาวาภาโว. อิธ ปน มคฺโค อนิมิตฺตํ เอตสฺสาติ มคฺคานิมิตฺโตติ อยมตฺโถ น สมฺภวตีติ น เตน อมคฺเคน มคฺคสฺส อนิมิตฺตภาโว น ยุชฺชติ, กึ วา เอตฺถ สามญฺญํ อธิปฺเปตนฺติ. อมคฺคงฺคมคฺคนามาภาโว. ยถา สติปิ อธิปติภาเว ฉนฺทจิตฺตานํ น มคฺคาธิปตีติ มคฺคนามํ, น จ เตหิ มคฺคสฺส เตสํ อมคฺคงฺคตฺตา, ตถา สติปิ สทฺธาย อาคมนภาเวน ตสฺสา อนิมิตฺตนฺติ มคฺคนามํ, น จ ตาย มคฺคสฺส ตสฺสา อมคฺคงฺคตฺตา. เอวํ อนิมิตฺตวิปสฺสนายปิ อนิมิตฺตภาโว นิปฺปริยาเยน นตฺถีติ ทีปิโต โหติ.

๓๕๐. คำว่า “อนิมิตตวิปัสสนา” หมายถึง อนิจจานุปัสสนา. คำว่า “นิมิตตธัมเมสุ” หมายถึง ในขันธ์ทั้งหลายที่เป็นไปพร้อมด้วยสรีระ ซึ่งมีการกำหนดด้วยกิจของตนเป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งฆนะมีสมูหฆนะเป็นต้น. ในปฏิสัมภิทามรรคกล่าวอนิจจานุปัสสนาว่า “อนิมิตตวิโมกข์”. ในอุปเมยยะนี้ การเปรียบเทียบอุปมานจะเป็นไปได้อย่างไร? จริงอยู่ ความไม่มีความเป็นอธิบดีที่เรียกว่ามรรคของฉันทจิตนั้น ไม่เหมือนความไม่มีความเป็นอนิมิตต์ของอนิมิตตวิโมกข์ที่มีสัทธินทรีย์ยิ่ง, และไม่สามารถกล่าวได้ว่า ความไม่มีการให้ชื่อว่าอนิมิตต์ของอนิมิตตวิโมกข์นั้น เหมือนความไม่มีการให้ชื่อว่ามัคคาธิปติของธรรมที่ไม่ใช่มัคคาธิปติ เพราะความไม่มีความเป็นอนิมิตต์ของอนิมิตตวิโมกข์. และธรรมเหล่านี้มีมรรคเป็นอธิบดี เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่ามัคคาธิปติ, ความไม่มีความเป็นมัคคาธิปติของธรรมที่สัมปยุตต์กับฉันทจิตนั้นจึงสมควร. แต่ในอุปเมยยะนี้ อรรถว่า “มรรคเป็นอนิมิตต์ของวิโมกข์นี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่ามัคคานิมิตต์” ไม่สมควร เพราะฉะนั้น ความเป็นอนิมิตต์ของมรรคด้วยวิโมกข์ที่ไม่ใช่มรรคนั้นจึงไม่สมควร, หรือว่า ความเหมือนกันอะไรที่ประสงค์ในที่นี้? ความไม่มีชื่อว่ามรรคของสัทธินทรีย์ที่ไม่ใช่มัคคังคะ. เหมือนกับว่า แม้ฉันทจิตจะมีความเป็นอธิบดี แต่ก็ไม่มีชื่อว่ามัคคาธิปติอันเป็นชื่อของมรรค, และมรรคก็ไม่มีชื่อนั้นด้วยฉันทจิตเหล่านั้น เพราะฉันทจิตเหล่านั้นไม่ใช่มัคคังคะ, เช่นเดียวกัน แม้สัทธาจะมีความเป็นเหตุให้มรรคเกิดขึ้น แต่ก็ไม่มีชื่อว่าอนิมิตต์อันเป็นชื่อของมรรค, และมรรคก็ไม่มีชื่อนั้นด้วยสัทธานั้น เพราะสัทธานั้นไม่ใช่มัคคังคะ. ด้วยประการฉะนี้ ความเป็นอนิมิตต์ของอนิมิตตวิปัสสนาก็ถูกแสดงว่าไม่มีโดยนิปปริยาย.

นนุ จ อิธ ฌานํ สุญฺญตาทินาเมน วุตฺตํ, น มคฺโคติ เจ? น, มคฺคสมฺปโยคโต ฌานสฺส สุญฺญตาทินามกตฺตา. สุตฺตนฺตปริยาเยน สคุณารมฺมเณหิ อิธ อภิธมฺเมปิ นามํ ลภตีติ อาหํสุ. ตสฺมา ปฏิกฺขิตฺตา ‘‘น ปน ลภนฺตี’’ติ. กึ การณา? อภิธมฺเม สรสํ อนามสิตฺวา ปจฺจนีกโตว นามลาภาติ อธิปฺปาโย. โย หิ สคุณารมฺมเณหิ นามลาโภ, โส สรสปฺปธาโน โหติ. สรเสเนว จ นามลาเภ สพฺพมคฺคานํ สุญฺญตาทิภาโวติ ววตฺถานํ น สิยา. ตสฺมา อภิธมฺเม สติปิ ทฺวีหิ นามลาเภ ปจฺจนีกโต นามววตฺถานกรํ คหิตนฺติ สคุณารมฺมเณหิ สุญฺญตาปฺปณิหิตมคฺคา นามํ น ลภนฺตีติ อาห. อถ วา น ปน ลภนฺตีติ อญฺญนิรเปกฺเขหิ สคุณารมฺมเณหิ น ลภนฺติ. กึ การณา? อภิธมฺเม สรสปจฺจนีเกหิ สหิเตหิ นามลาภาติ อตฺโถ. ปจฺจนีกญฺหิ ววตฺถานกรํ อนเปกฺขิตฺวา เกวลสฺส สรสสฺส นามเหตุภาโว อภิธมฺเม นตฺถิ อววตฺถานาปตฺติโต. ตสฺมา อตฺตาภินิเวสปณิธิปฏิปกฺขวิปสฺสนานุโลมา มคฺคา สติปิ สรสนฺตเร ปจฺจนีกสหิเตน สรเสน นามํ ลภนฺติ. อนิมิตฺตมคฺคสฺส ปน วิปสฺสนา นิมิตฺตปฏิปกฺขา น โหติ สยํ นิมิตฺตคฺคหณโต นิมิตฺตคฺคหณานิวารณาติ ตทนุโลมมคฺโคปิ น นิมิตฺตสฺส ปฏิปกฺโข. ยทิ สิยา, นิมิตฺตคตวิปสฺสนายปิ ปฏิปกฺโข สิยาติ. ตสฺมา วิชฺชมาโนปิ สรโส ววตฺถานกรปจฺจนีกาภาวา อภิธมฺเม อนิมิตฺตนฺติ นามทายโก น คหิโต. อนิจฺจานุปสฺสนานุโลโม ปน มคฺโค สุทฺธิกปฏิปทานเยเยว สงฺคหิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา เอว จ โส นโย วุตฺโตติ. เอวนฺติ ยํ [Pg.115] วกฺขติ ‘‘อนิจฺจโต วุฏฺฐหนฺตสฺส มคฺโค อนิมิตฺโต โหตี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๓๕๐), เอวํ อาหริตฺวา อฏฺฐกถาจริเยหิ โส อนิมิตฺตมคฺโค ทีปิโตติ อตฺโถ.

ก็มิใช่หรือว่า ในที่นี้ (ในเรื่องโลกุตตรฌานนี้) ฌานถูกกล่าวด้วยชื่อมีสุญญตะเป็นต้น แต่มรรคไม่ได้ถูกกล่าว (ด้วยชื่อนั้น) หรือ? หากจะค้านอย่างนี้ (ตอบว่า) ไม่ควรค้าน เพราะฌานมีชื่อว่าสุญญตะเป็นต้น เพราะประกอบกับมรรค ในนัยแห่งพระสูตร เพราะมีอารมณ์อันมีคุณ ในอภิธรรมนี้ (มรรค) ก็ย่อมได้ชื่อดังนี้ พวกอาจารย์ได้กล่าวไว้ ดังนั้น คำว่า 'แต่ (มรรค) ไม่ได้ชื่อ' จึงถูกปฏิเสธ (ในอรรถกถา) เพราะเหตุไร? ความประสงค์ (ของพระอรรถกถาจารย์) คือ ในอภิธรรม การได้ชื่อมีเพราะความเป็นปฏิปักษ์เท่านั้น โดยไม่พิจารณาสรส (สภาวะของตน) เพราะว่าการได้ชื่อใดมีเพราะอารมณ์อันมีคุณ การได้ชื่อนั้นย่อมมีสรสเป็นประธาน และเมื่อการได้ชื่อมีเพราะสรสเท่านั้น การจำแนกชื่อว่าความเป็นสุญญตะเป็นต้นของมรรคทั้งปวงก็จะไม่พึงมี ดังนั้น ในอภิธรรม แม้เมื่อมีการได้ชื่อด้วยเหตุสองประการ (สรสและปฏิปักษ์) แต่ชื่อที่เป็นเครื่องจำแนกถูกถือเอาเพราะความเป็นปฏิปักษ์ (ท่านสังคหการ) จึงกล่าวว่า มรรคที่เป็นสุญญตะและอัปปณิหิตไม่ได้ชื่อเพราะอารมณ์อันมีคุณ อีกอย่างหนึ่ง คำว่า 'แต่ไม่ได้ชื่อ' หมายความว่า ไม่ได้ชื่อเพราะอารมณ์อันมีคุณที่ไม่ต้องอาศัยเหตุอื่น (คือปฏิปักษ์) เพราะเหตุไร? ความหมายคือ ในอภิธรรม การได้ชื่อมีเพราะสรสและปฏิปักษ์ที่ประกอบกัน เพราะว่าในอภิธรรม ความเป็นเหตุแห่งชื่อของสรสล้วนๆ โดยไม่คำนึงถึงปฏิปักษ์ที่เป็นเครื่องจำแนกนั้นไม่มี เพราะจะถึงความไม่สามารถจำแนกได้ ดังนั้น มรรคที่คล้อยตามวิปัสสนาที่เป็นปฏิปักษ์ต่ออัตตาภินิเวสและปณิธิ แม้จะมีสรสอื่นอยู่ ก็ย่อมได้ชื่อเพราะสรสที่ประกอบด้วยปฏิปักษ์ แต่วิปัสสนาของอนิมิตตมรรค (คืออนิจจานุปัสสนา) ไม่เป็นปฏิปักษ์ต่อนิมิต เพราะตัวมันเองยึดถือสังขารนิมิตเป็นอารมณ์ หรือเพราะไม่สามารถห้ามการยึดถือสังขารนิมิตได้ ดังนั้น มรรคที่คล้อยตามวิปัสสนานั้นก็ไม่เป็นปฏิปักษ์ต่อนิมิต หากพึงเป็น (ปฏิปักษ์) วิปัสสนาที่เกี่ยวกับนิมิตก็พึงเป็นปฏิปักษ์ด้วย ดังนั้น แม้สรสที่ปรากฏอยู่ก็ไม่ถูกถือว่าเป็นผู้ให้ชื่อว่าอนิมิตต์ในอภิธรรม เพราะไม่มีปฏิปักษ์ที่เป็นเครื่องจำแนก แต่มรรคที่คล้อยตามอนิจจานุปัสสนา พึงทราบว่าถูกสงเคราะห์ไว้ในนัยแห่งสุทธิกปฏิปทาเท่านั้น และเพราะเหตุนั้น นัยนั้นจึงถูกกล่าวไว้ คำว่า 'อย่างนี้' (ในประโยค) ที่จะกล่าวว่า 'มรรคของผู้ที่ออกจากสังขารโดยความเป็นอนิจจะ ย่อมเป็นอนิมิตต์' ความหมายคือ พระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายได้นำมาแสดงอย่างนี้แล้วจึงอธิบายอนิมิตตมรรคนั้นไว้

วุฏฺฐาน…เป… กิมารมฺมณาติ อนิจฺจาทิโต วุฏฺฐหนฺตสฺส วุฏฺฐานคามินิยา ลกฺขณารมฺมณตฺเต สติ สงฺขาเรหิ วุฏฺฐานํ น สิยา, สงฺขารารมฺมณตฺเต จ ลกฺขณปฏิเวโธติ มญฺญมาโน ปุจฺฉติ. ‘‘อนิจฺจ’’นฺติอาทินา สงฺขาเรสุ ปวตฺตมาเนน ญาเณน ลกฺขณานิปิ ปฏิวิทฺธานิ โหนฺติ ตทาการสงฺขารคหณโตติ อาห ‘‘ลกฺขณารมฺมณา’’ติ. สงฺขารารมฺมณา เอว ยถาวุตฺตาธิปฺปาเยน ‘‘ลกฺขณารมฺมณา’’ติ วุตฺตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ลกฺขณํ นามา’’ติอาทิมาห. อนิจฺจตา ทุกฺขตา อนตฺตตาติ หิ วิสุํ คยฺหมานํ ลกฺขณํ ปญฺญตฺติคติกํ ปรมตฺถโต อวิชฺชมานํ, อวิชฺชมานตฺตา เอว ปริตฺตาทิวเสน นวตฺตพฺพธมฺมภูตํ. ตสฺมา วิสุํ คเหตพฺพสฺส ลกฺขณสฺส ปรมตฺถโต อภาวา ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตา’’ติ สงฺขาเร สภาวโต สลฺลกฺเขนฺโตว ลกฺขณานิ สลฺลกฺเขติ นามาติ อาห ‘‘โย ปน อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตาติ ตีณิ ลกฺขณานิ สลฺลกฺเขตี’’ติ. ยสฺมา จ อนิจฺจนฺติอาทินา สงฺขาราว ทิสฺสมานา, ตสฺมา เต กณฺเฐ พทฺธกุณปํ วิย ปฏินิสฺสชฺชนียา โหนฺติ.

คำว่า 'วุฏฐานะ...มีอะไรเป็นอารมณ์' (ถามว่า) เมื่อวุฏฐานคามินีวิปัสสนาของผู้ที่ออกจากสังขารโดยความเป็นอนิจจะเป็นต้น มีลักษณะเป็นอารมณ์ การออกจากสังขารก็จะไม่พึงมี และเมื่อมีสังขารเป็นอารมณ์ การแทงตลอดลักษณะ (ก็จะไม่พึงมี) ผู้ที่คิดอย่างนี้จึงถาม (ตอบว่า) ด้วยญาณที่ดำเนินไปในสังขารโดยความเป็นอนิจจะเป็นต้น แม้ลักษณะทั้งหลายก็เป็นอันถูกแทงตลอดด้วย เพราะการยึดถือสังขารที่มีอาการนั้นๆ เป็นอารมณ์ ดังนั้น (ท่านสังคหการ) จึงกล่าวว่า 'มีลักษณะเป็นอารมณ์' เพื่อแสดงความหมายว่า วิปัสสนาที่มีสังขารเป็นอารมณ์นั่นเอง ถูกกล่าวว่า 'มีลักษณะเป็นอารมณ์' ด้วยความประสงค์ตามที่กล่าวมาแล้ว จึงกล่าวคำว่า 'ลักษณะชื่อว่า' เป็นต้น เพราะว่าลักษณะที่ถูกยึดถือแยกต่างหากว่า อนิจจตา ทุกขตา อนัตตตา ย่อมเป็นไปในทางบัญญัติ ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ และเพราะไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์นั่นเอง จึงเป็นธรรมที่ไม่ควรกล่าว (ว่าเป็นปริตตะเป็นต้น) ดังนั้น เพราะลักษณะที่พึงยึดถือแยกต่างหากไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ การที่บุคคลกำหนดสังขารโดยสภาวะว่า 'ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา' ชื่อว่าย่อมกำหนดลักษณะทั้งหลาย ดังนั้น (ท่านสังคหการ) จึงกล่าวว่า 'ผู้ใดกำหนดลักษณะสามประการคือไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา' และเพราะสังขารทั้งหลายเท่านั้นที่ปรากฏโดยความเป็นอนิจจะเป็นต้น ดังนั้น สังขารเหล่านั้นจึงเป็นสิ่งที่ควรสลัดทิ้ง เหมือนซากศพที่ผูกติดคอ

โลกุตฺตรกุสลํ

โลกุตตรกุศล

ปกิณฺณกกถาวณฺณนา

พรรณนาปกิณณกถา

ตตฺราติ โลกุตฺตรชฺฌาเน. อชฺฌตฺตญฺจาติ อุปฑฺฒคาถาย อภินิวิสิตพฺพํ วุฏฺฐาตพฺพํ วิปสฺสนาภูมึ ปญฺจธา อุทฺทิสติ. สตฺตอฏฺฐาทีนิ องฺคานิ สตฺตฏฺฐงฺคานีติ อาทิสทฺทสฺส โลโป ทฏฺฐพฺโพ. นิมิตฺตนฺติ ยโต วุฏฺฐานํ, ตานิ นิมิตฺตปวตฺตานิ นิมิตฺตวจเนเนว อุทฺทิสติ. สงฺขารุเปกฺขาญาณเมว อริยมคฺคสฺส โพชฺฌงฺคาทิวิเสสํ นิยเมติ. กสฺมา? ตโต ตโต ทุติยาทิปาทกชฺฌานโต อุปฺปนฺนสฺส สสงฺขารุเปกฺขาญาณสฺส ปาทกชฺฌานาติกฺกนฺตานํ องฺคานํ อสมาปชฺชิตุกามตาวิราคภาวนาภาวโต อิตรสฺส จ อตพฺภาวโต. เตสมฺปิ วาเทสุ…เป… วิปสฺสนาว นิยเมตีติ เวทิตพฺพา. กสฺมา? วิปสฺสนานิยเมเนว หิ ปฐมตฺเถรวาเทปิ อปาทกปฐมชฺฌานปาทกมคฺคา ปฐมชฺฌานิกาว โหนฺติ, อิตเร จ ปาทกชฺฌานวิปสฺสนานิยเมหิ ตํตํฌานิกา. เอวํ เสสวาเทสุปิ วิปสฺสนานิยโม ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ.

คำว่า 'ในบรรดาฌานนั้น' หมายถึงในโลกุตตรฌาน ด้วยคาถาครึ่งบทว่า 'อัชฌัตตะด้วย' (ท่าน) ย่อมแสดงภูมิแห่งวิปัสสนาที่พึงน้อมใจเข้า (อภินิเวส) และที่พึงออก (วุฏฐานะ) โดย ๕ ประการ (คือ อัชฌัตตะ, พหิทธา, รูป, อรูป, ปัญจขันธ์) พึงทราบว่ามีการลบศัพท์ว่า 'อาทิ' ในคำว่า 'สัตตัฏฐังคานิ' ซึ่งหมายถึงองค์ ๗ หรือ ๘ เป็นต้น คำว่า 'นิมิต' (ท่าน) ย่อมแสดงถึงนิมิตที่ดำเนินไปเหล่านั้นด้วยคำว่า 'นิมิต' เท่านั้น ซึ่งเป็นที่ที่การออกจากนิมิตเหล่านั้น (พึงมี) สังขารุเปกขาญาณเท่านั้นย่อมกำหนดความพิเศษมีโพชฌงค์เป็นต้นของอริยมรรค เพราะเหตุไร? เพราะวิปัสสนาญาณที่เกิดร่วมกับสังขารุเปกขาญาณที่เกิดขึ้นจากปาทกฌานที่สองเป็นต้นนั้นๆ มีวิราคภาวนาคือความที่ใคร่จะไม่เข้าสมาบัติในองค์ฌานที่ล่วงพ้นปาทกฌานไปแล้ว และเพราะญาณอื่นไม่มีภาวะเช่นนั้น พึงทราบว่า แม้ในวาทะของพระเถระเหล่านั้น... วิปัสสนา (วุฏฐานคามินี) เท่านั้นย่อมกำหนด เพราะเหตุไร? เพราะด้วยการกำหนดของวิปัสสนาเท่านั้น แม้ในวาทะของพระเถระองค์แรก มรรคที่ไม่มีปาทกฌานและมรรคที่มีปฐมฌานเป็นปาทกะ ย่อมเป็นปฐมฌานิกะเท่านั้น และมรรคอื่นๆ ย่อมเป็นฌานิกะในฌานนั้นๆ ด้วยการกำหนดของปาทกฌานและวิปัสสนา พึงประกอบการกำหนดของวิปัสสนาในวาทะที่เหลือด้วยตามสมควรอย่างนี้

ปกิณฺณกสงฺขาเรติ [Pg.116] ปาทกชฺฌานโต อญฺญสงฺขาเร. เตน ปาทกชฺฌานสงฺขาเรสุ สมฺมสิเตสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ทสฺเสติ. ตตฺราปีติ ทุติยตฺเถรวาเทปิ. ตํตํฌานิกตา ตํตํสมฺมสิตสงฺขารวิปสฺสนานิยเมหิ โหติ. ตตฺราปิ หิ วิปสฺสนา ตํตํวิราคาวิราคภาวนาภาเวน โสมนสฺสสหคตา อุเปกฺขาสหคตา จ หุตฺวา ฌานงฺคาทินิยมํ มคฺคสฺส กโรตีติ เอวํ วิปสฺสนานิยโม วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

คำว่า 'ในปกิณณกสังขาร' หมายถึงในสังขารอื่นจากปาทกฌาน ด้วยบทนั้น (ท่าน) ย่อมแสดงว่า เมื่อพิจารณาสังขารที่เป็นปาทกฌานแล้ว สิ่งที่ควรกล่าว (ว่ามรรคเป็นปฐมฌานิกะ) นั้นไม่มีเลย คำว่า 'ในบรรดาฌานนั้น' หมายถึงในวาทะของพระเถระองค์ที่สองด้วย ความเป็นฌานิกะในฌานนั้นๆ ย่อมมีด้วยการกำหนดของสังขารที่พิจารณาและวิปัสสนาในฌานนั้นๆ เพราะว่าในวาทะของพระเถระองค์ที่สองนั้น วิปัสสนาเป็นไปพร้อมด้วยโสมนัสและเป็นไปพร้อมด้วยอุเบกขา ด้วยภาวะแห่งวิราคภาวนาและอวิราคภาวนาในองค์ฌานนั้นๆ ย่อมกระทำการกำหนดองค์ฌานเป็นต้นของมรรค พึงทราบการกำหนดของวิปัสสนาตามนัยที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้

ตนฺติ ตํตํฌานสทิสภวนํ. สฺวายมตฺโถ ปาทกชฺฌานสมฺมสิตชฺฌานุปนิสฺสเยหิ วินา อชฺฌาสยมตฺเตน อสิชฺฌนา อุปนิสฺสเยน วินา สงฺกปฺปมตฺเตน สกทาคามิผลาทีนํ อสิชฺฌนทีปเกน นนฺทโกวาเทน (ม. นิ. ๓.๓๙๘ อาทโย) ทีเปตพฺโพ. ตตฺถ หิ โสตาปนฺนายปิ ปริปุณฺณสงฺกปฺปภาวํ วทนฺเตน ภควตา ยสฺส ยสฺส อุปนิสฺสโย อตฺถิ, ตสฺส ตสฺเสว อชฺฌาสโย นิยามโก, นาญฺญสฺสาติ เตน เตน ปริปุณฺณสงฺกปฺปตา โหติ, น ตโต ปรํ สงฺกปฺปสพฺภาเวปิ อสิชฺฌนโตติ อยมตฺโถ ทีปิโต โหติ. เอวมิธาปิ ยสฺส ยสฺส ทุติยาทิฌานิกสฺส มคฺคสฺส ยถาวุตฺโต อุปนิสฺสโย อตฺถิ, ตสฺส ตสฺเสว อชฺฌาสโย นิยามโก, นาญฺญสฺส สติปิ ตสฺมึ อสิชฺฌนโต. อิมสฺมึ ปน วาเท ปาทกสมฺมสิตชฺฌานุปนิสฺสยสพฺภาเว อชฺฌาสโย เอกนฺเตน โหติ, ตํตํผลูปนิสฺสยสพฺภาเว ตํตํสงฺกปฺโป วิยาติ ตทภาวาภาวโต อชฺฌาสโย นิยเมตีติ วุตฺตํ.

คำว่า ตันติ คือ การเกิดขึ้นที่คล้ายกับฌานนั้นๆ. อรรถนี้พึงแสดงด้วยนันทโกวาทสูตร (ม.อุ. 3.398 เป็นต้น) ซึ่งแสดงว่าการไม่สำเร็จแห่งสกทาคามิผลเป็นต้น ด้วยเพียงความดำริ โดยปราศจากอุปนิสัยคือปาทกฌานและสัมมสิตฌาน และการไม่สำเร็จด้วยเพียงอัชฌาสัย โดยปราศจากอุปนิสัยคือปาทกฌานและสัมมสิตฌาน. ในนันทโกวาทสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสถึงความเป็นผู้มีความดำริบริบูรณ์ของพระโสดาบันบุคคล ได้ทรงแสดงอรรถนี้ไว้ว่า อัชฌาสัยย่อมกำหนดมรรคใดๆ ที่มีอุปนิสัยนั้นๆ เป็นปัจจัย ไม่ใช่มรรคอื่น เพราะฉะนั้น ความดำริบริบูรณ์ย่อมมีด้วยมรรคนั้นๆ เท่านั้น ไม่เกินไปกว่านั้น เพราะถึงแม้มีความดำริปรากฏอยู่ ก็ไม่สำเร็จด้วยเพียงความดำริ. ในปุคคลัชฌาสัยวาทะนี้ก็เช่นกัน อัชฌาสัยย่อมกำหนดมรรคใดๆ ที่เป็นทุติยฌานิกะเป็นต้น ที่มีอุปนิสัยดังกล่าวแล้วนั้นๆ เป็นปัจจัย ไม่ใช่มรรคอื่น เพราะถึงแม้มีอัชฌาสัยนั้นอยู่ ก็ไม่สำเร็จด้วยอัชฌาสัย. อนึ่ง ในวาทะนี้ เมื่อมีอุปนิสัยคือปาทกฌานและสัมมสิตฌานปรากฏอยู่ อัชฌาสัยย่อมมีโดยส่วนเดียว เหมือนความดำริย่อมมีในผลนั้นๆ เมื่อมีอุปนิสัยแห่งผลนั้นๆ ปรากฏอยู่ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า อัชฌาสัยย่อมกำหนด เพราะการไม่มีอัชฌาสัยนั้น ย่อมไม่มีการเกิดขึ้นแห่งมรรคนั้น.

ยสฺมึ ปน ปาทกชฺฌานํ นตฺถีติ จตุตฺถชฺฌานิกวชฺชานํ ปาทกานิ โลกิยชฺฌานานิ สนฺธาย วุตฺตํ. อปฺปนาปฺปตฺติ จ โอฬาริกงฺคาติกฺกมนุปนิสฺสยาภาเว ปญฺจหิ องฺเคหิ วินา น โหตีติ ‘‘โสมนสฺสสหคตมคฺโค โหตี’’ติ อาห. อุเปกฺขาสหคตมคฺโคติ เอเตน จตุตฺถชฺฌานิกตาปิ สมานา อนุสยสมุคฺฆาฏนสมตฺถสฺส น สงฺขาราวเสสตาติ ทสฺเสติ. เต จ วาทา น วิรุชฺฌนฺติ อชฺฌาสยวเสน ปญฺจมชฺฌานิกตาย ปฐมาทิชฺฌานิกตาย จ สมฺภวโตติ อธิปฺปาโย. อชฺฌาสโย จ สาตฺถโก โหติ, อญฺญถา ปาทกสมฺมสิตชฺฌาเนเหว นิยมสฺส สิทฺธตฺตา อชฺฌาสโย นิยามโก วุจฺจมาโน นิรตฺถโก สิยาติ. อิธ ปน อฏฺฐสาลินิยา นิยามเน เอกนฺติกํ วิปสฺสนาสงฺขาตํ อตฺถเมว อุทฺธริตฺวา ‘‘เตสมฺปิ วาเทสุ อยํ…เป… วิปสฺสนาว นิยเมตี’’ติ วทนฺเตน [Pg.117] ตโยเปเต วาเท วิปสฺสนาว นิยเมตีติ ทสฺสิตํ. ตํตํวาทานญฺหิ วิปสฺสนาสหิตานเมว สิทฺธิ, นาญฺญถาติ ทสฺสิตนฺติ.

อนึ่ง คำว่า 'ไม่มีปาทกฌาน' นั้น ตรัสหมายถึงโลกียฌานที่เป็นบาทฐานของมรรคที่เว้นจากจตุตถฌานิกมรรค. และการเข้าถึงอัปปนาฌานย่อมไม่มีโดยปราศจากองค์ฌาน ๕ เมื่อไม่มีอุปนิสัยคือการก้าวล่วงองค์ฌานที่หยาบ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'มรรคที่สหรคตด้วยโสมนัสย่อมมี'. ด้วยบทว่า 'มรรคที่สหรคตด้วยอุเบกขา' นี้ ย่อมแสดงว่าความเป็นจตุตถฌานิกะของมรรคที่สามารถถอนอนุสัยได้นั้น ย่อมเสมอกัน (กับเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน) แต่ความเป็นสังขารที่เหลืออันละเอียดนั้นไม่เสมอกัน. และวาทะเหล่านั้นย่อมไม่ขัดแย้งกัน เพราะความเป็นปัญจมฌานิกะและปฐมาทิฌานิกะย่อมเป็นไปได้ด้วยอำนาจอัชฌาสัย ดังนี้เป็นอัธยาศัยของอาจารย์อรรถกถา. และอัชฌาสัยย่อมมีประโยชน์ เพราะมิฉะนั้นแล้ว เมื่อการกำหนดมรรคสำเร็จได้ด้วยปาทกฌานและสัมมสิตฌานเท่านั้น การกล่าวว่าอัชฌาสัยเป็นเครื่องกำหนดก็จะเป็นสิ่งไร้ประโยชน์. อนึ่ง ในอรรถสาลินีนี้ เมื่อยกเอาอรรถที่เป็นวิปัสสนาโดยส่วนเดียวมากล่าวในการกำหนดมรรค ท่านสังคหอรรถกถาจารย์ผู้กล่าวว่า 'ในวาทะของพระเถระเหล่านั้น วิปัสสนานี้เท่านั้นย่อมกำหนดมรรค' ได้แสดงไว้ว่า วิปัสสนานั้นเท่านั้นย่อมกำหนดวาทะทั้งสามนี้. เพราะความสำเร็จแห่งวาทะเหล่านั้นย่อมมีได้ก็ต่อเมื่อประกอบด้วยวิปัสสนาเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยประการอื่น ดังนี้ได้แสดงไว้แล้ว.

ปเวธตีติ โคตฺรภุสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกตีติ อตฺโถ. ยทิ ปญฺจมจิตฺตกฺขเณ ชวนํ ปติตํ นาม โหติ, กถํ ตทา โคตฺรภุ ตทนนฺตรญฺจ มคฺโค ชวนสฺส ปติตกฺขเณ อุปฺปชฺชตีติ? อปุพฺพสฺส ชวนนฺตรสฺส ปติตตาภาวโต. ตเทว หิ ชวนํ อเนกกฺขตฺตุํ ปวตฺตมานํ ปติตํ สิยาติ, โคตฺรภุ ปน อารมฺมณนฺตเร อุปฺปนฺนํ อปุพฺพํ ชวนํ, ตถา มคฺโค ภูมนฺตรโต จาติ. นนุ จ สตฺตมชวนเจตนาย พลวตาย อุปปชฺชเวทนียภาโว โหติ อานนฺตริยตาปีติ, ตตฺถายํ อธิปฺปาโย สิยา ‘‘ปฏิสนฺธิยา อนนฺตรปจฺจยภาวิโน วิปากสนฺตานสฺส อนนฺตรปจฺจยภาเวน อนฺติมชวนเจตนาย สุสงฺขตตฺตา สา สตฺตมชวนเจตนา อุปปชฺชเวทนียา อานนฺตริกา จ โหติ, น อปติตชวนเจตนา วิย พลวตายา’’ติ.

คำว่า 'ปเวธติ' หมายถึง โคตรภูไม่สามารถเป็นปัจจัยได้. หากว่าชวนะตกไปในจิตขณะที่ ๕ แล้ว โคตรภูและมรรคที่เกิดต่อจากนั้นจะเกิดขึ้นในขณะที่ชวนะตกไปได้อย่างไร? เพราะไม่มีการตกไปแห่งชวนะชนิดใหม่. ชวนะเดิมนั่นแหละเมื่อเป็นไปหลายครั้งก็อาจตกไปได้. แต่โคตรภูเป็นชวนะใหม่ที่เกิดขึ้นในอารมณ์อื่น (คือนิพพาน) จากอารมณ์สังขาร. มรรคก็เช่นกัน (เป็นชวนะใหม่) โดยภูมิอื่น (คือโลกุตตรภูมิ). อนึ่ง ด้วยกำลังแห่งเจตนาในชวนะที่ ๗ ความเป็นอุปปัชชเวทนียกรรมและความเป็นอนันตริยกรรมย่อมมีมิใช่หรือ? ในข้อนั้น พึงมีอัธยาศัยดังนี้ว่า ด้วยความเป็นอนันตรปัจจัยแห่งวิบากสันดานที่เป็นอนันตรปัจจัยแห่งปฏิสนธิ เจตนาในชวนะสุดท้ายย่อมเป็นอุปปัชชเวทนียกรรมและอนันตริยกรรม เพราะมีการปรุงแต่งดีแล้ว ไม่ใช่เพราะมีกำลังเหมือนเจตนาในชวนะที่ไม่ตกไป.

ปุน อนุโลมํ ตํ อนุพนฺเธยฺยาติ โคตฺรภุสฺส หิ สงฺขารารมฺมณตฺเต สติ ตทปิ อนุโลมเมวาติ ปุริมอนุโลมํ วิย ตํ ตทปิ อญฺญํ อนุโลมํ อนุพนฺเธยฺย, น มคฺโคติ มคฺควุฏฺฐานเมว จ น ภเวยฺย อตฺตโน สทิสาลมฺพนสฺส อาวชฺชนฏฺฐานิยสฺส ปจฺจยสฺส อลาภา. อปฺปหีนภาเวน ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ อนุสยิตา กิเลสา สา ภูมิ เอเตหิ ลทฺธาติ กตฺวา ภูมิลทฺธา. วฏฺฏํ สิโนนฺติ พนฺธนฺตีติ กตฺวา วฏฺฏเสตู จ, เตสํ สมุคฺฆาตกรณนฺติปิ เอตเทวสฺส โลภกฺขนฺธาทิปทาลนํ วุจฺจติ. ตนฺติ ปวตฺตํ. เอกํ ภวนฺติ อนาคามิโน อเนกกฺขตฺตุญฺจ ตตฺเถว อุปปชฺชนฺตสฺส เหฏฺฐา อนาคมนวเสน เอโก ภโวติ คเหตฺวา วุตฺตํ.

อนึ่ง คำว่า 'โคตรภูนั้นพึงติดตามอนุโลมอื่นไปอีก' นั้น เพราะเมื่อโคตรภูมีสังขารเป็นอารมณ์ โคตรภูนั้นก็เป็นอนุโลมเช่นกัน เพราะฉะนั้น โคตรภูนั้นก็พึงติดตามอนุโลมอื่นไปอีก เหมือนอนุโลมก่อนหน้า ไม่ใช่มรรค และการออกจากมรรคก็จะไม่เกิดขึ้น เพราะไม่ได้รับปัจจัยที่มีอารมณ์เสมอกัน ซึ่งตั้งอยู่ในฐานะแห่งอาวัชชนะของตน. กิเลสที่ยังไม่ถูกละ ซึ่งนอนเนื่องอยู่ในอุปาทานขันธ์ ๕ ชื่อว่า 'ภูมิลัทธะ' เพราะกิเลสเหล่านี้ได้ภูมิคืออุปาทานขันธ์นั้นแล้ว. และชื่อว่า 'วัฏฏเสตุ' เพราะกิเลสเหล่านี้ย่อมผูกพันวัฏฏะ. การตัดกิเลสเหล่านั้นให้ขาดโดยสิ้นเชิง ก็คือการทำลายกองโลภะเป็นต้นของมรรคนั้นนั่นเอง. คำว่า 'ตันติ' คือ ปวัตติ. คำว่า 'เอกัง ภวัง' นั้น กล่าวโดยถือเอาว่า อนาคามีบุคคลผู้ไปเกิดในภพนั้นๆ หลายครั้ง หรือครั้งเดียว ย่อมมีภพเดียว โดยไม่กลับลงมาสู่กามภูมิเบื้องล่าง.

อิมสฺส ปนตฺถสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส อุปาทินฺนกปวตฺตโต วุฏฺฐานสฺส. อปาเยสุ สตฺตมภวโต อุทฺธํ สุคติยญฺจ วิปากทายกสฺส อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส ปจฺจยฆาโต โสตาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรโธ ทฏฺฐพฺโพ. ทฺวีสุ ภเวสูติ อนาคามิมคฺเค อภาวิเต สกทาคามิสฺส กามธาตุยํ เย ทฺเว ภวา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เตสูติ อตฺโถ. จลตีติ เอเตน จลนสภาวเมว ทสฺเสติ, น อจลนาภาวํ, ตสฺมา อจลนํ ทสฺเสตฺวา ปุน จลนํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตถาคตสฺส หี’’ติอาทิมาห. เยปิ วา กตฺถจิ จตฺตาโรปิ มคฺเค สมานปฏิปเท ทิสฺวา สภาวโต อจลนเมว [Pg.118] คณฺเหยฺยุํ, เตสํ ตํคหณนิวารณตฺถํ ‘‘จลตี’’ติ วุตฺตํ, น จลนาวธารณตฺถนฺติ ยุตฺตํ อุภยทสฺสนํ. อถ วา ยทิปิ เกสญฺจิ จตฺตาโรปิ มคฺคา สมานปฏิปทา, ตถาปิ กิเลสินฺทฺริเยหิ สิชฺฌมานา ปฏิปทา เตสํ วเสน จลนปกติกา เอวาติ ‘‘จลติ’’จฺเจว วุตฺตํ, น ‘‘น จลตี’’ติ.

คำว่า 'อิมัสสะ ปะนัตถัสสาติ' หมายถึง การออกจากปวัตติที่ถูกยึดถือดังกล่าวแล้ว. พึงเห็นว่าการทำลายปัจจัยของอภิสังขารวิญญาณที่ให้ผลในอบายภูมิและในสุคติภูมิหลังจากภพที่ ๗ ขึ้นไปนั้น คือการดับอภิสังขารวิญญาณด้วยโสดาปัตติมรรคญาณ. คำว่า 'ในสองภพ' หมายถึง ภพสองภพใดที่สกทาคามีบุคคลพึงไปเกิดในกามธาตุ เมื่ออนาคามิมรรคยังไม่เจริญแล้ว (คือภพมนุษย์และภพเทวดา) ในภพทั้งสองนั้น. ด้วยบทว่า 'จะละติ' นี้ ย่อมแสดงเพียงสภาพที่หวั่นไหว ไม่ได้แสดงสภาพที่ไม่หวั่นไหว เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงสภาพที่ไม่หวั่นไหวแล้ว จึงกล่าวถึงสภาพที่หวั่นไหวอีกครั้ง โดยเริ่มด้วยคำว่า 'ของพระตถาคต' เป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง เพื่อห้ามการยึดถือของบุคคลบางพวกที่เห็นมรรคทั้ง ๔ มีปฏิปทาเสมอกันในอริยบุคคลบางท่าน แล้วยึดถือว่าโดยสภาพแล้วย่อมไม่หวั่นไหวเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'จะละติ' ไม่ได้กล่าวเพื่อกำหนดสภาพที่หวั่นไหว เพราะฉะนั้น การแสดงทั้งสองอย่างจึงเหมาะสม. อีกอย่างหนึ่ง ถึงแม้ว่ามรรคทั้ง ๔ ของอริยบุคคลบางท่านมีปฏิปทาเสมอกัน แต่ปฏิปทาที่สำเร็จด้วยกิเลสและอินทรีย์เหล่านั้น ย่อมมีสภาพที่หวั่นไหวโดยธรรมชาติ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'จะละติ' เท่านั้น ไม่ได้กล่าวว่า 'จะไม่หวั่นไหว'.

โลกุตฺตรกุสลปกิณฺณกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องโลกุตตรกุศลและปกิณณกะ จบแล้ว.

ปฐมมคฺควีสติมหานยวณฺณนา

อรรถกถาว่าด้วยมหานัย ๒๐ แห่งปฐมมรรค

๓๕๗. ยสฺส ปุพฺพภาเค ‘‘มคฺคํ ภาเวมี’’ติ อชฺฌาสโย ปวตฺโต, โส มคฺคํ ภาเวติ. เอวํ สพฺพตฺถ อชฺฌาสยวิเสเสน ตํตํภาวนาวิเสโส ทฏฺฐพฺโพ.

๓๕๗. บุคคลใดมีความตั้งใจเกิดขึ้นในเบื้องต้นว่า 'เราจักเจริญมรรค' บุคคลนั้นย่อมเจริญมรรค. พึงทราบความพิเศษแห่งภาวนานั้นๆ ด้วยความพิเศษแห่งอัธยาศัยในที่ทั้งปวงอย่างนี้.

๓๕๘. ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติอาทีสุ เอกจิตฺตกฺขเณ วตฺตมาเนสุ ธมฺเมสุ กถํ ฉนฺทสฺส ตํสหชาตสฺส อธิปติภาโว วีริยาทีนญฺจาติ? อุปนิสฺสยวเสน. ยสฺส หิ สเจ ฉนฺทวโต กุสลํ นิปฺผชฺชติ, ‘‘อหํ นิปฺผาเทสฺสามี’’ติ ปวตฺตมานสฺส กุสลํ นิปฺผนฺนํ, ตสฺส ตํสหชาโต ฉนฺโท เตน ปุริมุปนิสฺสเยน วิสิฏฺโฐ สหชาตธมฺเม อตฺตโน วเส วตฺเตติ. ตสฺมิญฺจ ปวตฺตมาเน เต ปวตฺตนฺติ, นิวตฺตมาเน นิวตฺตนฺติ, ตทนุรูปพลา จ โหนฺติ ราชปุริสา วิยาติ. เอวํ วีริยาทีสุ. เสสธมฺมานํ ปน กตฺถจิ วุตฺตปฺปการปฺปวตฺติสพฺภาเวปิ อตํสภาวตฺตา อธิปติภาโว นตฺถีติ ทฏฺฐพฺโพ.

๓๕๘. ในบทว่า 'ฉันทาธิปไตย' เป็นต้น มีปัญหาว่า 'ในธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในขณะจิตเดียวกัน ฉันทะที่เกิดพร้อมกับธรรมเหล่านั้น และวิริยะเป็นต้น จะเป็นอธิบดีได้อย่างไร?' ตอบว่า 'ด้วยอำนาจแห่งอุปนิสัย' เพราะว่า ถ้ากุศลของบุคคลผู้มีฉันทะสำเร็จลงได้ เมื่อบุคคลนั้นคิดว่า 'เราจักให้สำเร็จ' กุศลก็สำเร็จ ฉันทะที่เกิดพร้อมกับกุศลนั้น ย่อมทำธรรมที่เกิดพร้อมกันให้อยู่ในอำนาจของตน โดยเป็นฉันทะที่พิเศษด้วยอุปนิสัยก่อนหน้านั้น. เมื่อฉันทะนั้นเกิดขึ้น ธรรมเหล่านั้นก็เกิดขึ้น เมื่อฉันทะนั้นดับไป ธรรมเหล่านั้นก็ดับไป และมีกำลังเหมาะสมกัน เหมือนราชบุรุษฉะนั้น. ในวิริยะเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน. ส่วนธรรมที่เหลือ แม้จะมีการเกิดขึ้นตามที่กล่าวมาในบางกรณี แต่เพราะไม่มีสภาพที่จะทำธรรมเหล่านั้นให้อยู่ในอำนาจของตน จึงไม่มีความเป็นอธิบดี พึงทราบดังนี้.

ทุติยมคฺควณฺณนา

พรรณนาทุติยมรรค

๓๖๑. อา-การสฺส รสฺสตฺตํ กตฺวา อญฺญินฺทฺริยํ วุตฺตํ, อา-กาโร จ ธมฺมมริยาทตฺโถ.

๓๖๑. คำว่า 'อัญญินทรีย์' ท่านกล่าวไว้โดยทำอักษร 'อา' ให้เป็นรัสสะ (เสียงสั้น) และอักษร 'อา' นั้น มีความหมายว่าการกำหนดขอบเขตแห่งธรรม.

ตติยจตุตฺถมคฺควณฺณนา

พรรณนามรรคที่สามและสี่

๓๖๒. มคฺคงฺคานิ น ปูเรนฺติ อกิจฺจกตฺตา สมฺมาทิฏฺฐิยาติ อธิปฺปาโย. มาเรนฺโต คจฺฉตีติ หิ มคฺโค, น เจตาย มาเรตพฺพํ อตฺถีติ. มานสฺส ทิฏฺฐิสทิสา [Pg.119] ปวตฺติ อหมสฺมีติ ปวตฺตมานสฺส ทิฏฺฐิฏฺฐาเน ฐานํ. อาโลกสฺเสว ปวตฺติกาโล วิยาติ จิรปฺปวตฺตึ สนฺธายาห. เอกเทสสามญฺเญน หิ ยถาธิปฺเปเตน อุปมา โหตีติ. ขาเร วาติ กฏฺฐาทีนํ ขารจฺฉาริกายํ. สมฺมทฺทิตฺวาติ กิเลเทตฺวา. ฉนฺโทติ ตณฺหา. อนุสโยติ ตณฺหา มานานุสโย จ. เอตสฺมิญฺจ สุตฺเต อสมูหตสฺส คนฺธสฺส สมุคฺฆาฏนํ วิย อสมูหตมานาทิสมุคฺฆาตํ ทสฺเสนฺเตน อญฺญมญฺเญ กิเลเส ปชหตีติ ทสฺสิตนฺติ อานีตํ, น ยถาวุตฺตนเยน อุปมาย วุตฺตตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. นิรนฺตรํ ปวตฺตมาเน จิตฺเต ตสฺส สํกิเลสโวทานกรา สาวชฺชานวชฺชา เจตสิกา อุปฺปชฺชมานา ตสฺสงฺคภูตา อวยวา วิย โหนฺตีติ ‘‘จิตฺตงฺควเสนา’’ติ วุตฺตํ.

๓๖๒. อธิบายว่า องค์มรรคทั้งหลายย่อมไม่บริบูรณ์ เพราะสัมมาทิฏฐิไม่มีกิจ (ในการละกิเลส). ด้วยว่า ธรรมที่ชื่อว่ามรรค เพราะอรรถว่าย่อมฆ่า (กิเลส) แล้วไป แต่สำหรับสัมมาทิฏฐินี้ ไม่มีธรรมที่พึงฆ่า. ความเป็นไปของมานะที่คล้ายกับทิฏฐิ คือการตั้งอยู่ในฐานะแห่งทิฏฐิของมานะที่เกิดขึ้นว่า 'เราเป็น'. คำว่า 'เหมือนกาลที่แสงสว่างปรากฏอยู่' ท่านกล่าวหมายถึงการเกิดขึ้นต่อเนื่องยาวนาน. เพราะอุปมานั้นย่อมมีได้ด้วยความเหมือนกันเพียงบางส่วนตามที่ประสงค์. คำว่า 'ในน้ำด่าง' คือในน้ำด่างจากเถ้าไม้เป็นต้น. คำว่า 'สัมมัททิตวา' คือทำให้เปียกชุ่ม. คำว่า 'ฉันทะ' คือตัณหา. คำว่า 'อนุสัย' คือตัณหาและมานานุสัย. และในพระสูตรนี้ (เขมกสูตร) ท่านนำมาอ้างเพื่อแสดงการกำจัดมานะเป็นต้นที่ยังถอนไม่ได้ เหมือนการกำจัดกลิ่นที่ยังถอนไม่ได้ โดยแสดงว่าย่อมละกิเลสเหล่าอื่น (ที่เหลือ) พึงทราบว่ามิใช่กล่าวเพราะอุปมาโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. เมื่อจิตเกิดขึ้นต่อเนื่องกัน เจตสิกทั้งหลายที่ทำความเศร้าหมองและความผ่องใส ทั้งที่มีโทษและไม่มีโทษ เมื่อเกิดขึ้น ย่อมเป็นเหมือนส่วนประกอบที่เป็นอวัยวะของจิตนั้น จึงเรียกว่า 'โดยอำนาจแห่งองค์ของจิต'.

โลกุตฺตรกุสลวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

พรรณนาโลกุตรกุศลจบแล้ว.

กุสลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

พรรณนากุศลจบแล้ว.

อกุสลปทํ

บทอกุศล

ธมฺมุทฺเทสวาโร

ธัมมุทเทสวาร

ปฐมจิตฺตกถาวณฺณนา

พรรณนาปฐมจิตตกถา

๓๖๕. กุสเล วุตฺตนยํ อนุคนฺตฺวา ยถานุรูปํ เวทิตพฺพตาย ‘‘วุตฺตนเยนา’’ติ อาห. คนฺตพฺพาภาวโตติ พุชฺฌิตพฺพาภาวโต. ทิฏฺฐิยา คตมตฺตนฺติ ทิฏฺฐิยา คติมตฺตํ คหณมตฺตํ. อาสนฺนการณตฺตา อโยนิโสมนสิการสฺส วิสุํ คหณํ เอกนฺตการณตฺตา จ. สติสํวโรติ อิธ สีตาทีหิ ผุฏฺฐสฺส อปฺปมชฺชนํ ขมนํ ทฏฺฐพฺพํ. ปหานสํวโรติ วีริยสํวโร.

๓๖๕. ท่านกล่าวว่า 'ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว' เพราะพึงทราบตามสมควรโดยดำเนินตามนัยที่กล่าวไว้ในกุศล. คำว่า 'คันตัพพาภาวะโต' คือเพราะไม่มีอรรถที่พึงทราบ. คำว่า 'ทิฏฐิยาคตมัตตัง' คือเพียงการเกิดขึ้นของทิฏฐิ หรือเพียงการยึดถือ. การแยกกล่าวอโยนิโสมนสิการ เพราะเป็นเหตุใกล้และเป็นเหตุแน่นอน. ในที่นี้ พึงทราบว่า 'สติสังวร' คือความอดทนที่ไม่ประมาทของผู้ที่ถูกกระทบด้วยความหนาวเป็นต้น. 'ปหานสังวร' คือวิริยสังวร.

อสฺสาททสฺสนนฺติ อสฺสาททิฏฺฐิ. ผลฏฺเฐน ปจฺจุปฏฺฐาเนน อสมฺมาปฏิปตฺติปจฺจุปฏฺฐาโนโมโห, สมฺมาปฏิปตฺติปฏิปกฺขภาวคฺคหณากาโร วา. สพฺพสฺส โลภสฺส อภิชฺฌาภาเว สติปิ วิเสสยุตฺตาย อภิชฺฌาย กมฺมปถปฺปตฺตาย อิธุปฺปชฺชมานาย ลกฺขณาทึ ทสฺเสตุํ ‘‘สา ปรสมฺปตฺตีน’’นฺติอาทิมาห. อตฺตโน ปริณามนสฺส ปุเรจาริกา ตณฺหาภิรติ อภิรติ.

คำว่า 'อัสสาททัสสนะ' คืออัสสาททิฏฐิ. โมหะมีอุปัฏฐานคือผลของการปฏิบัติผิด หรือมีอาการที่ยึดถือความเป็นปฏิปักษ์ต่อสัมมาปฏิบัติ. แม้ว่าโลภะทั้งหมดจะมีสภาพเป็นอภิชฌา แต่เพื่อแสดงลักษณะเป็นต้นของอภิชฌาที่ประกอบด้วยความพิเศษ ถึงกรรมบถ และเกิดขึ้นในที่นี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'สา ปรสัมปัตตีนัง' เป็นต้น. ตัณหาภิรติ (ความยินดีในตัณหา) ที่เป็นผู้เดินหน้าในการน้อมนำมาสู่ตน ชื่อว่า อภิรติ.

อนุปปริกฺขา [Pg.120] โมโห. โมหวเสน หิ ทิฏฺฐิวเสน วา อวตฺถุสฺมึ สานุนโย อธิโมกฺโข อุปฺปชฺชตีติ. อสติยจิตฺเตติ อหิริกาทีหิ อารกฺขรหิตจิตฺเต. สติรหิตตฺตา สติปฏิปกฺขตฺตา จาติ เอเตน สติรหิตา สติปฏิปกฺขา จ อกุสลา ขนฺธา เอว มิจฺฉาสตีติ ทสฺเสติ. เต ปน อุปนาหาทิปฺปวตฺติยํ จิรกตาทิสลฺลกฺขเณ ปฏุสญฺญาสมฺปยุตฺตา ทฏฺฐพฺพา. สทรถาทิภาโว อวิเสเสน กิเลสสมฺปโยคโต วุตฺโต ลหุตาทิเอกนฺตปฏิปกฺขานํ ถินมิทฺธาทีนํ เกสญฺจิ อิธ อภาวา. อวูปสโมติ อสนฺนิสินฺนสพฺภาวมาห. อนวฏฺฐานรสนฺติ จลนกิจฺจํ. เจตโส อวูปสเมติ นิปฺผาเทตพฺเพ ปโยชเน ภุมฺมํ, อวูปสมปจฺจยภูตํ อารมฺมณํ วา ‘‘อวูปสโม’’ติ วุตฺตํ.

อนุปปริกขาคือโมหะ. เพราะอธิโมกข์ที่ประกอบด้วยตัณหา (สานุนยอธิโมกข์) ย่อมเกิดขึ้นในวัตถุที่ไม่ควรเชื่อถือ ด้วยอำนาจแห่งโมหะหรือด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ. คำว่า 'ในจิตที่ไม่มีสติ' คือในจิตที่ปราศจากการรักษาเพราะอหิริกะเป็นต้น. ด้วยบทนี้ ท่านแสดงว่า ขันธ์ที่เป็นอกุศลที่ปราศจากสติและเป็นปฏิปักษ์ต่อสติเท่านั้น ชื่อว่ามิจฉาสติ. ส่วนขันธ์เหล่านั้น พึงทราบว่าเป็นขันธ์ที่ประกอบด้วยสัญญาที่คมกล้า ในการเกิดขึ้นของความผูกโกรธเป็นต้น และในการระลึกถึงเรื่องราวที่ทำมานานเป็นต้น. ความเป็นไปแห่งความเร่าร้อนเป็นต้น กล่าวไว้โดยไม่จำแนกเพราะประกอบด้วยกิเลส เนื่องจากไม่มีถีนมิทธะเป็นต้น ซึ่งเป็นปฏิปักษ์โดยเด็ดขาดต่อลหุตาเป็นต้น ในอกุศลบางอย่างในที่นี้. คำว่า 'อวูปสมะ' ท่านกล่าวถึงสภาพที่ไม่มีความสงบระงับ. คำว่า 'อนวัฏฐานรส' คือมีกิจคือการเคลื่อนไหว. ในบทว่า 'เจตโส อวูปสเม' เป็นสัตตมีวิภัตติในความหมายของประโยชน์ที่ควรให้สำเร็จ หรืออารมณ์ที่เป็นเหตุแห่งความไม่สงบก็เรียกว่า 'อวูปสมะ'.

ธมฺมุทฺเทสวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

พรรณนาธัมมุทเทสวารกถาจบแล้ว.

นิทฺเทสวารกถาวณฺณนา

พรรณนานิทเทสวารกถา

๓๗๗. สหชาตธมฺเมสุ อกมฺปนํ น โกสชฺเชสุ อกมฺปนํ วิย ตปฺปฏิปกฺขภาวโต ทฏฺฐพฺพํ, ตํตํปาปกิริยาย อุสฺสหนวเสน ปน ถิรตา ตตฺถ อกมฺปนํ.

๓๗๗. ความไม่หวั่นไหวในธรรมที่เกิดร่วมกัน ไม่พึงเห็นว่าเป็นการไม่หวั่นไหวเพราะความเป็นปฏิปักษ์ต่อความเกียจคร้าน เหมือนความไม่หวั่นไหว (ของวิริยพละ) ในกุศล แต่ความมั่นคงด้วยอำนาจความอุตสาหะในการทำบาปนั้นๆ ต่างหาก ชื่อว่าความไม่หวั่นไหวในธรรมที่เกิดร่วมกันนั้น.

๓๘๑. ทิฏฺฐิยา วิรูปํ ผนฺทิตนฺติ ตถา ตถา สสฺสตาทิวเสน ปวตฺตา ทิฏฺฐิ เอว วุจฺจติ. ตรนฺตีติ ติตฺเถ วิย ปิลวนฺติ. วิปริเยสโตติ วตฺถุสฺส วิปรีตโต.

๓๘๑. คำว่า 'ทิฏฐิยา วิรูปัง ผันทิตัง' หมายถึงทิฏฐิที่เกิดขึ้นด้วยอาการต่างๆ เช่น ความเป็นสัสสตทิฏฐิเป็นต้นนั่นเอง. คำว่า 'ตรันติ' คือลอยไปเหมือนลอยอยู่ที่ท่า. คำว่า 'วิปริยาสโต' คือโดยความเป็นตรงกันข้ามของวัตถุ.

๓๙๐. สภาวปฏิจฺฉาทนวเสน ปกติอตฺตาทิอสนฺตคหณสฺส อนิจฺจาทีนํ นิจฺจาทิวิสมคหณสฺส จ สญฺญาทิวิปริเยสสฺส นิสฺสยตฺตา ‘‘อสนฺตํ อสมญฺจ พุชฺฌตี’’ติ วุตฺตํ.

๓๙๐. เพราะเป็นที่อาศัยของการยึดถือสิ่งที่ไม่เป็นจริง เช่น ปกติและอัตตาเป็นต้น โดยอำนาจของการปกปิดสภาวะที่แท้จริง และของการยึดถือสิ่งที่ไม่เที่ยงเป็นต้นโดยผิดเพี้ยนว่าเป็นของเที่ยงเป็นต้น และของวิปลาสมีสัญญาเป็นต้น จึงกล่าวว่า 'ย่อมรู้สิ่งที่ไม่เป็นจริงและไม่สมควร'.

ทุติยจิตฺตวณฺณนา

พรรณนาจิตที่สอง

๓๙๙. กิญฺจาปิ…เป… ปรามสนฺตสฺส อุปฺปชฺชตีติ ปุริมจิตฺเตน อวิเสสํ ทสฺเสติ. อนุสฺสาหนาวสีทนภาเวน สํหตภาโว ถินํ.

๓๙๙. ด้วยคำว่า 'แม้ว่า... ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้พิจารณา...' ท่านแสดงความไม่แตกต่างจากจิตดวงก่อน. สภาพที่หดหู่ด้วยอาการที่ไม่มีความอุตสาหะและมีความท้อถอย ชื่อว่า ถีน.

ตติยจิตฺตวณฺณนา

พรรณนาจิตที่สาม

๔๐๐. อิธ มาเนน สทฺธึ ปญฺจ อปณฺณกงฺคานีติ อวิรชฺฌนกงฺคานิ อุปฺปตฺติอรหงฺคานิ โหนฺตีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. มานสฺส อนิยตตฺตา น นิยตเยวาปนกาติ[Pg.121]. ปฏฺฐาเน หิ ‘‘สํโยชนํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ สํโยชโน ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา’’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๔.๑) เอตฺถ ‘‘จตุกฺขตฺตุํ กามราเคน ติกฺขตฺตุํ ปฏิเฆน จ มาโน วิจิกิจฺฉา ภวราโค ตโยเปเต สกทาคามิโน สํโยชนานํ สํโยชเนหิ ทสวิธา โยชนา’’ติ ทสฺสิตาย ทสวิธาย โยชนาย ‘‘กามราคสํโยชนํ ปฏิจฺจ มานสํโยชนํ อวิชฺชาสํโยชน’’นฺติ วตฺวา ‘‘กามราคสํโยชนํ ปฏิจฺจ อวิชฺชาสํโยชน’’นฺติ ‘‘มานสํโยชนํ ปฏิจฺจ ภวราคสํโยชนํ อวิชฺชาสํโยชน’’นฺติ จ วตฺวา ‘‘ภวราคสํโยชนํ ปฏิจฺจ อวิชฺชาสํโยชน’’นฺติ วุตฺตาหิ โยชนาหิ มานสฺส อนิยตภาโว ปกาสิโต, ตถา กิเลสทุเกปิ. อิธ จ วกฺขติ ‘‘ทสวิธา สํโยชนานํ โยชนา, ตถา ทสวิธา กิเลสาน’’นฺติ จ. อุนฺนมนวเสเนว สมฺปคฺคหรโส, น วีริยํ วิย ตํตํกิจฺจสาธเน อพฺภุสฺสาหนวเสน. โอมานสฺสปิ อตฺตานํ อวํกตฺวา คหณํ สมฺปคฺคโหติ ทฏฺฐพฺโพ.

๔๐๐. พึงทราบอรรถว่า องค์ ๕ ที่ไม่ผิดพลาด คือ องค์ที่ควรเกิดขึ้นพร้อมด้วยมานะในที่นี้ เพราะมานะเป็นอนิยตเจตสิก (เจตสิกที่ไม่แน่นอน) จึงไม่เป็นเยวาปนกเจตสิกที่แน่นอน ในปัฏฐานว่า "ธรรมที่เป็นสังโยชน์ อาศัยธรรมที่เป็นสังโยชน์เกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย" (ปัฏฐาน 3.4.1) ในที่นี้ มานะ วิจิกิจฉา และภวราคะ ทั้งสามนี้ ของพระสกทาคามี โดยการประกอบสังโยชน์ ๑๐ อย่าง ด้วยสังโยชน์ทั้งหลาย ซึ่งแสดงไว้ว่า "การประกอบ ๑๐ อย่าง" โดยกล่าวว่า "สังโยชน์คือกามราคะอาศัยสังโยชน์คือมานะ สังโยชน์คืออวิชชา" และกล่าวว่า "สังโยชน์คือกามราคะอาศัยสังโยชน์คืออวิชชา" และกล่าวว่า "สังโยชน์คือมานะอาศัยสังโยชน์คือภวราคะ สังโยชน์คืออวิชชา" และกล่าวว่า "สังโยชน์คือภวราคะอาศัยสังโยชน์คืออวิชชา" ด้วยการประกอบที่กล่าวมานี้ ความเป็นอนิยตธรรม (ความไม่แน่นอน) ของมานะจึงถูกประกาศไว้แล้ว แม้ในกิเลสทุกะก็เช่นกัน และในที่นี้ก็จะกล่าวว่า "การประกอบสังโยชน์ ๑๐ อย่าง และการประกอบกิเลส ๑๐ อย่าง" มีรสคือการประคองไว้ด้วยอำนาจแห่งการยกตนขึ้นเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งความอุตสาหะในการทำให้กิจนั้นๆ สำเร็จเหมือนวิริยะ พึงทราบว่า แม้โอมานะ (มานะที่ดูถูกตนเอง) ก็คือการประคองไว้โดยการยึดถือตนเองด้วยการลดตนเองลง

จตุตฺถจิตฺตวณฺณนา

คำอธิบายจิตที่ ๔

๔๐๒. ปริหรณตฺถํ วิกฺขิตฺตา หุตฺวา อุสฺสาหํ ชเนนฺตา ‘‘ปริหรณตฺถํ สอุสฺสาหา’’ติ วุตฺตา, เตสํ.

๔๐๒. ผู้ที่จิตฟุ้งซ่านแล้วยังความอุตสาหะให้เกิดขึ้นเพื่อการหลีกเลี่ยง ถูกกล่าวว่า 'ผู้มีความอุตสาหะเพื่อการหลีกเลี่ยง' ในบุคคลเหล่านั้น

นวมจิตฺตวณฺณนา

คำอธิบายจิตที่ ๙

๔๑๓. วิสปฺปนอนิฏฺฐรูปสมุฏฺฐานวเสน อตฺตโน ปวตฺติอาการวเสน จ วิสปฺปนรโส. โทโส อุปโยคผเลสุ อนิฏฺฐตฺตา วิสสํสฏฺฐปูติมุตฺตํ วิย ทฏฺฐพฺโพ. อนภิรติรสาติ เอวํปกาเรสุ ปฏิกฺเขเปน รสวจเนสุ ตํตํปฏิปกฺขกิจฺจคหณํ ทฏฺฐพฺพํ. กฏุกาการคติ กฏุกญฺจุกตา, อตฺตสมฺปตฺติ อาวาสาทิ, ปรายตฺตตาย ทาสพฺยํ วิย ทฏฺฐพฺพํ. ยถา หิ ทาสพฺเย สติ ทาโส ปรายตฺโต โหติ, เอวํ กุกฺกุจฺเจ สติ ตํสมงฺคี. น หิ โส อตฺตโน ธมฺมตาย ปวตฺติตุํ สกฺโกติ กุสเลติ. อถ วา กตากตากุสลกุสลานุโสจเน อายตฺตตาย ตทุภยวเสน กุกฺกุจฺเจน ตํสมงฺคี โหตีติ ทาสพฺยํ วิย ตํ โหติ.

๔๑๓. มีรสคือการแผ่ซ่านไปทั่วด้วยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นของรูปที่ไม่น่าปรารถนาที่แผ่ซ่านไปทั่ว และด้วยอำนาจแห่งอาการที่เป็นไปของโทสะของตน โทสะพึงทราบว่าเหมือนน้ำปัสสาวะเน่าที่เจือด้วยยาพิษ เพราะเป็นอนิฏฐธรรม (สิ่งที่ไม่น่าปรารถนา) ในธรรมที่เป็นเหตุและผล พึงทราบว่าการยึดถือกิจที่เป็นปฏิปักษ์นั้นๆ ในคำกล่าวถึงรสโดยการปฏิเสธในลักษณะเช่นนี้ว่า "มีรสคือความไม่ยินดี" การดำเนินไปในอาการที่ขมขื่นคือความขมขื่น ความสมบูรณ์ของตนคือที่อยู่เป็นต้น พึงทราบว่าเหมือนความเป็นทาสเพราะความเป็นของที่ขึ้นอยู่กับผู้อื่น เพราะเมื่อมีความเป็นทาสอยู่ ทาสย่อมเป็นของที่ขึ้นอยู่กับผู้อื่นฉันใด เมื่อมีกุกกุจจะอยู่ ผู้ประกอบด้วยกุกกุจจะนั้นก็ฉันนั้น เพราะเขาไม่สามารถดำเนินไปตามสภาวะของตนในกุศลได้ อีกนัยหนึ่ง เพราะความเป็นของที่ขึ้นอยู่กับการเศร้าโศกถึงอกุศลที่ทำแล้วและกุศลที่ไม่ได้ทำ ด้วยอำนาจทั้งสองนั้น ผู้ประกอบด้วยกุกกุจจะนั้นจึงเป็นเหมือนความเป็นทาส

๔๑๘. วิรุทฺธากาโรติ [Pg.122] วิรุทฺธสฺส ปุคฺคลสฺส, จิตฺตสฺส วา อากาโร วิรุทฺธภาโว. เตน วิรุชฺฌนํ วิโรโธติ ทสฺเสติ. วจนนฺติ เอตํ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. สพฺพเมว หิ กิจฺจํ เอเตน กริยมานํ สุโรปิตํ สุชนิตํ น โหตีติ. โรปสทฺทวจนตฺถเมว เกจิ วณฺเณนฺติ. ตํ อปฺปมาณนฺติ โกธสฺส ตถาปวตฺตนสภาวาภาวา อญฺเญน เกนจิ การเณน ปริปุณฺณตา สิยาติ สนฺธาย วุตฺตํ.

๔๑๘. คำว่า "วิรุทธากาโร" หมายถึง อาการของบุคคลผู้ขัดแย้ง หรืออาการของจิตที่ขัดแย้ง คือความเป็นผู้ขัดแย้ง ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า "การขัดแย้งคือวิโรธะ" พึงทราบว่าคำว่า "วจนัง" นี้เป็นเพียงตัวอย่าง เพราะกิจทุกอย่างที่กระทำด้วยโทสะนี้ย่อมไม่เป็นสิ่งที่ตั้งไว้ดีแล้ว ไม่เป็นสิ่งที่เกิดดีแล้ว บางท่านอธิบายว่าคำว่า "โรปะ" มีความหมายว่า "วจนะ" (คำพูด) เท่านั้น คำว่า "ตัง อัปปมาณัง" (คำนั้นไม่เป็นประมาณ) นี้กล่าวโดยมุ่งหมายว่า ความสมบูรณ์ของคำพูดอาจเกิดขึ้นได้ด้วยเหตุอื่นใด ไม่ใช่เพราะไม่มีสภาวะที่โทสะจะดำเนินไปเช่นนั้น

เอกาทสมจิตฺตวณฺณนา

คำอธิบายจิตที่ ๑๑

๔๒๒. วิคตา จิกิจฺฉาติ จิกิจฺฉิตุํ ทุกฺกรตาย วุตฺตํ, น สพฺพถา จิกิจฺฉาภาวา วิจิกิจฺฉายาติ ตทตฺถํ ทสฺเสติ.

๔๒๒. คำว่า "วิคตา จิกิจฉา" กล่าวไว้เพราะความยากที่จะรักษา ไม่ใช่เพราะวิจิกิจฉาไม่มีการรักษาโดยประการทั้งปวง จึงแสดงอรรถนั้น

๔๒๔. นิจฺฉยาภาวา อสณฺฐหนโต เจตโส ปวตฺติปจฺจยมตฺตตาย ‘‘ปวตฺติฏฺฐิติมตฺต’’นฺติ วุตฺตํ.

๔๒๔. เพราะไม่มีการตัดสินใจ และเพราะจิตไม่ตั้งมั่นดี จึงกล่าวว่า "เป็นเพียงความสืบต่อและการตั้งอยู่" ด้วยอำนาจแห่งการเป็นเพียงปัจจัยแห่งความเป็นไปของจิต

๔๒๕. เอกํ อาการํ คนฺตุํ อสมตฺถตาย อตฺตโน อามุขํ สปฺปนโต โอสกฺกติ.

๔๒๕. เพราะไม่สามารถที่จะเข้าถึงอาการอย่างหนึ่งได้ จึงถอยห่างจากอารมณ์ของตน

ทฺวาทสมจิตฺตวณฺณนา

คำอธิบายจิตที่ ๑๒

๔๒๙. อุทฺธจฺจํ อตฺตโน คหิตากาเร เอว ฐตฺวา ภมตีติ เอการมฺมณสฺมึเยว วิปฺผนฺทนํ โหติ. วิจิกิจฺฉา ปน ยทิปิ รูปาทีสุ เอกสฺมิญฺเญวารมฺมเณ อุปฺปชฺชติ, ตถาปิ ‘‘เอวํ นุ โข, อิทํ นุ โข’’ติ อุปฺปชฺชมานา ‘‘นนุ โข, อญฺญํ นุ โข’’ติ อญฺญํ คเหตพฺพาการํ อเปกฺขตีติ นานารมฺมเณ จลนํ โหติ.

๔๒๙. อุทธัจจะย่อมหมุนวนอยู่โดยตั้งมั่นอยู่ในอาการที่ตนยึดถือไว้เท่านั้น จึงเป็นการกระสับกระส่ายในอารมณ์เดียว ส่วนวิจิกิจฉานั้น แม้จะเกิดขึ้นในอารมณ์เดียวในรูปารมณ์เป็นต้น แต่เมื่อเกิดขึ้นว่า 'เป็นอย่างนี้หรือหนอ, เป็นสิ่งนี้หรือหนอ' ก็ย่อมมุ่งหวังอาการอื่นที่ควรยึดถือว่า 'ไม่ใช่เช่นนี้หรือหนอ, เป็นอย่างอื่นหรือหนอ' จึงเป็นการหวั่นไหวในอารมณ์ต่างๆ

‘‘เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพ’’นฺติ เอตฺตาวตา อิมสฺมึ จิตฺตทฺวเย วุตฺตปกิณฺณกํ ทสฺเสตฺวา ทฺวาทสสุ ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺเพสุปี’’ติอาทิมาห. กุสเลสุปิ อารมฺมณาธิปตึ อนุทฺธริตฺวา สหชาตาธิปติโน เอว อุทฺธฏตฺตา อิธาปิ โส เอว อุทฺธริตพฺโพ สิยาติ ‘‘สหชาตาธิปติ ลพฺภมาโนปิ น อุทฺธโฏ’’ติ วุตฺตํ นารมฺมณาธิปติโน อลพฺภมานตฺตา. โสปิ หิ อฏฺฐสุ โลภสหคเตสุ ลพฺภตีติ. เสโสปีติ วีมํสโต อญฺโญปิ สหชาตาธิปติ นตฺถิ, โย อุทฺธริตพฺโพ สิยา. อารมฺมณาธิปติมฺหิ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. กญฺจิ ธมฺมนฺติ ฉนฺทาทีสุ เอกมฺปิ สหชาตํ. กุสลตฺติเก ตาว ปฏิจฺจวาราทีสุ ‘‘น เหตุปจฺจยา อธิปติปจฺจยา’’ติ เอกสฺสปิ ปญฺหสฺส [Pg.123] อนุทฺธฏตฺตา ปฏฺฐาเน ปฏิสิทฺธตา เวทิตพฺพา. อญฺญถา หิ ‘‘อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ น เหตุปจฺจยา อธิปติปจฺจยา’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๘๖) เอตสฺส วเสน ‘‘เอก’’นฺติ วตฺตพฺพํ สิยา.

โดยกล่าวว่า "พึงทราบสิ่งอันประกอบด้วยบทอย่างนี้" ด้วยคำกล่าวเพียงเท่านี้ แสดงปกิณณกะที่กล่าวไว้ในจิต ๒ ดวงนี้แล้ว เพื่อแสดงในอกุศลจิต ๑๒ ดวง จึงกล่าวคำว่า "แม้ในทั้งหมด" เป็นต้น แม้ในกุศลจิตก็ไม่ได้ยกอารัมมณาธิปติขึ้น แต่ยกเฉพาะสหชาตาธิปติขึ้นเท่านั้น ในที่นี้ก็พึงยกสหชาตาธิปตินั้นขึ้นเช่นกัน จึงกล่าวว่า "สหชาตาธิปติแม้จะมีอยู่ก็ไม่ได้ยกขึ้น" ไม่ใช่เพราะอารัมมณาธิปติไม่มี เพราะอารัมมณาธิปตินั้นก็ย่อมมีในโลภสหคตจิต ๘ ดวง คำว่า "แม้ที่เหลือ" หมายถึง สหชาตาธิปติอื่นจากวิมังสาธิปติก็ไม่มี ที่ควรจะยกขึ้น ในอารัมมณาธิปติไม่มีอะไรจะกล่าวเลย คำว่า "กิญจิ ธัมมัง" หมายถึง สหชาตาธิปติแม้เพียงอย่างเดียวในฉันทะเป็นต้น พึงทราบว่าในกุสลัตติกะ ในปฏิจจวาระเป็นต้น การที่ไม่ได้ยกปัญหาแม้เพียงข้อเดียวว่า "ไม่เป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอธิปติปัจจัย" ขึ้นมานั้น เป็นความที่ถูกห้ามไว้ในปัฏฐาน เพราะมิฉะนั้นแล้ว พึงกล่าวว่า "หนึ่ง" โดยอาศัยปัญหาที่ว่า "อกุศลธรรมอาศัยอกุศลธรรมเกิดขึ้น ไม่เป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอธิปติปัจจัย" (ปัฏฐาน 1.1.86)

ทสฺสเนน ปหาตพฺพาภาวโตติ ทสฺสเนน ปหาตพฺพสฺส อภาวโต, ทสฺสเนน ปหาตพฺเพสุ วา อภาวโต. เอเตน ปฏิสนฺธิอนากฑฺฒนโต ทสฺสเนน ปหาตพฺเพสุ อนาคมนนฺติ ตตฺถ อนาคมเนน ปฏิสนฺธิอนากฑฺฒนํ สาเธติ. อนากฑฺฒนโต อนาคมนํ ปน สาเธตุํ ‘‘เตสุ หี’’ติอาทิมาห. เอตฺเถว ปฏิสนฺธิทานํ ภเวยฺย. ตถา จ สติ ทสฺสเนน ปหาตพฺพํ สิยา อปายคมนียสฺส ทสฺสเนน ปหาตพฺพภาวโต. น เจตํ ทสฺสเนน ปหาตพฺพํ สิยา, ตสฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพวิภงฺเค นาคตนฺติ อธิปฺปาโย.

คำว่า "ทัสสเนนปหาตัพพาภาวโต" หมายถึง เพราะไม่มีความเป็นธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ หรือเพราะไม่มีอยู่ในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ ด้วยบทนี้ การไม่นำมาซึ่งปฏิสนธิซึ่งเกิดจากการไม่มาในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ ย่อมสำเร็จด้วยการไม่มาในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะนั้น ส่วนการไม่นำมาซึ่งปฏิสนธิเพื่อให้สำเร็จการไม่มานั้น จึงกล่าวคำว่า "เพราะในธรรมเหล่านั้น" เป็นต้น การให้ปฏิสนธิพึงมีได้ในอบายภูมิเหล่านี้เท่านั้น และเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็พึงเป็นธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ เพราะอกุศลที่ยังสัตว์ให้ไปสู่อบายทั้งหมดเป็นธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ แต่จิตที่ประกอบด้วยอุทธัจจะนี้ไม่พึงเป็นธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ ฉะนั้นจึงไม่มาในทัสสเนนปหาตัพพวิภังค์ นี้คือความประสงค์

กถํ ปเนตํ ญายติ ‘‘ปฏิสนฺธิอนากฑฺฒนโต ทสฺสเนน ปหาตพฺเพสุ อนาคมน’’นฺติ? ทสฺสเนน ปหาตพฺพานญฺเญว นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาวสฺส วุตฺตตฺตา. ทุวิธา หิ อกุสลา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา ภาวนาย ปหาตพฺพาติ. ตตฺถ ภาวนาย ปหาตพฺพเจตนานํ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาโว น วุตฺโต, อิตราสญฺเญว วุตฺโต. ‘‘ภาวนาย ปหาตพฺโพ ธมฺโม เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพสฺส ธมฺมสฺส กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตฺถ หิ สหชาตเมว วิภตฺตํ, น นานากฺขณิกนฺติ. ตถา ปจฺจนีเยปิ ‘‘ภาวนาย ปหาตพฺโพ ธมฺโม เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย…เป… สหชาตปจฺจเยน…เป… อุปนิสฺสยปจฺจเยน…เป…. ปจฺฉาชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ, น วุตฺตํ ‘‘กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ. อิตรตฺถ จ วุตฺตํ. อุทฺธจฺจสหคตา จ เจตนา ภาวนาย ปหาตพฺเพสุ เอว อาคตาติ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจโย น สิยาติ. ยทิ สิยา, ภาวนาย ปหาตพฺพเจตนาย จ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาโว วุจฺเจยฺย, น ตุ วุตฺโต. ตสฺมา อุทฺธจฺจสหคตา นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาเว สติ ทสฺสเนน ปหาตพฺเพสุ วตฺตพฺพา สิยา, ตทภาวา น วุตฺตาติ. ปฏิสนฺธิอนากฑฺฒนโต ตตฺถ อนาคตาติ อยเมตฺถาธิปฺปาโย. นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยาวจเนน ปน ภาวนาย ปหาตพฺพานํ ปวตฺติวิปากตา ปฏิกฺขิตฺตา. ปวตฺติวิปากสฺสปิ หิ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยตา น สกฺกา นิวาเรตุํ. วุตฺตญฺจ [Pg.124] ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต ธมฺโม ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตสฺส ธมฺมสฺส กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย, นานากฺขณิกา’’ติอาทิ (ปฏฺฐา. ๑.๓.๕๖-๕๗). ยทิ ภาวนาย ปหาตพฺพานํ วิปากทานํ นตฺถิ, กถํ เต วิปากธมฺมธมฺมา โหนฺตีติ? อภิญฺญาจิตฺตาทีนํ วิย วิปาการหสภาวตฺตา. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘ยสฺมึ สมเย อกุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ อุทฺธจฺจสมฺปยุตฺตํ…เป… อวิกฺเขโป โหติ, อิเมสุ ธมฺเมสุ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา, เตสํ วิปาเก ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. ๗๓๐-๗๓๑) อิทมฺปิ เตสํ วิปาการหตญฺเญว สนฺธาย วุตฺตํ สิยา. อิทํ ปน ฐานํ สุฏฺฐุ วิจาเรตพฺพํ. อตฺถิ หิ เอตฺถ วจโนกาโส. น หิ วิปาเกติ วจนํ วิปากธมฺมวจนํ วิย วิปาการหตํ วทตีติ.

เหตุไฉนจึงรู้ความที่อุทธัจจะอันสหรคตด้วยอุเบกขาไม่มาในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ เพราะไม่ชักนำปฏิสนธิ? เพราะความที่กรรมปัจจัยต่างขณะของธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะเท่านั้นที่ตรัสไว้. อกุศลมี ๒ อย่าง คือ อกุศลที่พึงละด้วยทัสสนะ และอกุศลที่พึงละด้วยภาวนา. ในอกุศล ๒ อย่างนั้น ความที่เจตนาที่พึงละด้วยภาวนาเป็นกรรมปัจจัยต่างขณะนั้นไม่ได้ตรัสไว้ แต่ตรัสไว้เฉพาะเจตนาที่พึงละด้วยทัสสนะเท่านั้น. ในบทว่า ‘ธรรมที่พึงละด้วยภาวนา ไม่เป็นกรรมปัจจัยแก่ธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะและไม่พึงละด้วยภาวนา’ นี้ ตรัสจำแนกไว้เฉพาะกรรมที่เกิดพร้อมกันเท่านั้น ไม่ได้จำแนกกรรมต่างขณะไว้. แม้ในปฏิปักษ์ก็ตรัสไว้เพียงเท่านี้ว่า ‘ธรรมที่พึงละด้วยภาวนา ไม่เป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะและไม่พึงละด้วยภาวนา…ป. …เป็นสหชาตปัจจัย…ป. …เป็นอุปนิสสยปัจจัย…ป. …เป็นปัจฉาชาตปัจจัย’ ไม่ได้ตรัสว่า ‘เป็นกรรมปัจจัย’. แต่ในที่อื่นตรัสไว้. และเจตนาที่สหรคตด้วยอุทธัจจะมาในธรรมที่พึงละด้วยภาวนาเท่านั้น ฉะนั้นกรรมปัจจัยต่างขณะจึงไม่พึงมี. หากมีอยู่ ความที่เจตนาที่พึงละด้วยภาวนาเป็นกรรมปัจจัยต่างขณะก็พึงตรัสไว้ แต่ไม่ได้ตรัสไว้. เพราะฉะนั้น หากเจตนาที่สหรคตด้วยอุทธัจจะมีความเป็นกรรมปัจจัยต่างขณะ ก็พึงกล่าวไว้ในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ แต่เพราะไม่มีความเป็นกรรมปัจจัยต่างขณะ จึงไม่ได้กล่าวไว้. ความที่อุทธัจจะนั้นไม่มาในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ เพราะไม่ชักนำปฏิสนธิ นี้เป็นอัธยาศัยของอรรถกถาจารย์ในที่นี้. อนึ่ง ด้วยการไม่กล่าวถึงกรรมปัจจัยต่างขณะ ความเป็นวิบากในปวัตติกาลของธรรมที่พึงละด้วยภาวนาก็ถูกปฏิเสธแล้ว. เพราะความเป็นกรรมปัจจัยต่างขณะของอุทธัจจะที่มีวิบากในปวัตติกาลนั้น ไม่สามารถห้ามได้. และตรัสไว้ว่า ‘ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา เป็นกรรมปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยทุกขเวทนา เป็นกรรมต่างขณะ’ เป็นต้น (ปัฏฐาน 1.3.56-57). หากธรรมที่พึงละด้วยภาวนาไม่มีการให้ผลแล้ว ไฉนจึงเป็นธรรมที่มีวิบากเล่า? เพราะมีสภาพที่ควรแก่การให้ผลเหมือนอภิญญาจิตเป็นต้น. อนึ่ง คำที่ตรัสไว้ว่า ‘ในสมัยใด อกุศลจิตเกิดขึ้น สหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยอุทธัจจะ…ป. …ไม่มีความฟุ้งซ่าน ในธรรมเหล่านี้ ญาณเป็นธัมมปฏิสัมภิทา ญาณในวิบากของธรรมเหล่านั้นเป็นอัตถปฏิสัมภิทา’ (วิภังค์ 730-731) นี้ก็พึงตรัสไว้โดยอ้างถึงความที่ธรรมเหล่านั้นควรแก่การให้ผลเท่านั้น. แต่ฐานะนี้ควรพิจารณาให้ดี. เพราะในที่นี้มีโอกาสที่จะกล่าวได้. เพราะคำว่า ‘วิบาก’ ไม่ได้กล่าวถึงความที่ควรแก่การให้ผลเหมือนคำว่า ‘วิปากธรรม’ ฉะนั้น.

อกุสลปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อธิบายบทว่า อกุศล จบลงแล้ว.

อพฺยากตปทํ

บทว่า อัพยากตะ

อเหตุกกุสลวิปากวณฺณนา

อธิบายอเหตุกกุศลวิบาก

๔๓๑. เตสุ วิปากาพฺยากตนฺติอาทีนํ ‘‘ภาเชตฺวา ทสฺเสตุํ กตเม ธมฺมา อพฺยากตาติอาทิ อารทฺธ’’นฺติ เอเตน สมฺพนฺโธ. ตสฺสาปีติ เอตสฺส ‘‘อุปฺปตฺตึ ทีเปตุํ กามา…เป… อาทิ วุตฺต’’นฺติ เอเตน สมฺพนฺโธ. อุปจิตตฺตาติ ยถา อญฺญสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากาภิมุขํ โหติ ตถา วฑฺฒิตตฺตา. รูปาทีนํ ปจฺจยานํ อญฺญวิญฺญาณสาธารณตฺตา อสาธารเณน วตฺถุนา จกฺขุวิญฺญาณํ โสตวิญฺญาณนฺติ นามํ อุทฺธฏํ. จกฺขาทีนํ ติกฺขมนฺทภาเว วิญฺญาณานํ ติกฺขมนฺทภาวา วิเสสปจฺจยตฺตา จ.

๔๓๑. ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘วิปากาพยากตํ’ เป็นต้น มีความสัมพันธ์กับคำว่า ‘จำแนกแสดงว่า ธรรมเหล่าไหนเป็นอัพยากตะ’ เป็นต้น. บทว่า ‘ตัสสาปิ’ มีความสัมพันธ์กับคำว่า ‘เพื่อแสดงความเกิดขึ้น…ป. …ตรัสไว้’ เป็นต้น. บทว่า ‘อุปจิตตัตตา’ หมายถึง เพราะพอกพูนขึ้นแล้วโดยอาการที่ขัดขวางวิบากของกรรมอื่นแล้ว หันหน้าเข้าหาวิบากของตนเอง. เพราะปัจจัยมีรูปเป็นต้นเป็นสาธารณะแก่วิญญาณอื่น จึงทรงยกชื่อว่า จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ เป็นต้น ด้วยวัตถุที่ไม่สาธารณะ. และเพราะความที่จักขุเป็นต้นมีความคมกล้าหรืออ่อน วิญญาณทั้งหลายจึงมีความคมกล้าหรืออ่อน และเพราะเป็นปัจจัยพิเศษ.

จกฺขุสนฺนิสฺสิตญฺจ ตํ รูปวิชานนญฺจาติ จกฺขุสนฺนิสฺสิตรูปวิชานนํ. เอวํลกฺขณํ จกฺขุวิญฺญาณํ. ตตฺถ จกฺขุสนฺนิสฺสิตวจเนน รูปารมฺมณํ อญฺญวิญฺญาณํ ปฏิกฺขิปติ. รูปวิชานนวจเนน จกฺขุนิสฺสเย ผสฺสาทโย นิวตฺเตติ. จกฺขุรูปวจเนหิ จ นิสฺสยโต อารมฺมณโต จ วิชานนํ วิภาเวติ. รูปมตฺตสฺส อารมฺมณสฺส คหณํ กิจฺจเมตสฺสาติ รูปมตฺตารมฺมณรสํ. ฌานงฺควเสนาติ อิทํ ทฺวิปญฺจวิญฺญาณวชฺเชสุ วิชฺชมานานํ อุเปกฺขาสุขทุกฺเขกคฺคตานํ ฌานงฺคิกตฺตา อิธาปิ ตํสทิสานํ ตทุปจารํ [Pg.125] กตฺวา วุตฺตํ. น หิ ฌานปจฺจยตฺตาภาเว ฌานงฺคตา อตฺถิ. วุตฺตญฺหิ ‘‘ฌานงฺคานิ ฌานสมฺปยุตฺต…เป… รูปานํ ฌานปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๓.๑๑๒). เอเตสญฺจ ฌานปจฺจยภาโว ปฏิกฺขิตฺโต. ยถาห ‘‘อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ น ฌานปจฺจยา. ปญฺจวิญฺญาณสหคตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา’’ติอาทิ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๙๘). ฌานปจฺจยตฺตาภาเวปิ เวทนาจิตฺตฏฺฐิตีนํ อุเปกฺขาทิภาวโต ตถาภูตานํ วจเน อญฺญฏฺฐานาภาวโต จ ทุติยราสินิทฺเทโส.

จักขุวิญญาณมีลักษณะอย่างนี้ คือ อาศัยจักขุและรู้รูป. ในคำว่า ‘อาศัยจักขุและรู้รูป’ นั้น ด้วยคำว่า ‘อาศัยจักขุ’ ย่อมปฏิเสธวิญญาณอื่นที่มีรูปารมณ์เป็นอารมณ์. ด้วยคำว่า ‘รู้รูป’ ย่อมกันผัสสะเป็นต้นที่อาศัยจักขุ. และด้วยคำว่า ‘จักขุ’ และ ‘รูป’ ย่อมแสดงการรู้ที่แตกต่างจากการรู้ของสัญญาและปัญญา โดยอาศัยและโดยอารมณ์. การรับอารมณ์ที่เป็นรูปเท่านั้นเป็นกิจของจักขุวิญญาณนี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ‘มีรสคืออารมณ์ที่เป็นรูปเท่านั้น’. คำว่า ‘โดยอาการแห่งองค์ฌาน’ นี้ ตรัสไว้โดยอุปจาระแก่ธรรมที่คล้ายคลึงกันในทวิปัญจวิญญาณเหล่านี้ เพราะอุเบกขา สุข ทุกข์ และเอกัคคตาที่มีอยู่ในจิตที่เว้นทวิปัญจวิญญาณนั้น เป็นองค์ฌาน. เพราะเมื่อไม่มีความเป็นฌานปัจจัย ความเป็นองค์ฌานก็ไม่มี. ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘องค์ฌานเป็นปัจจัยแก่รูปที่สัมปยุตด้วยฌาน…ป. …ด้วยฌานปัจจัย’ (ปัฏฐาน 1.3.112). และความเป็นฌานปัจจัยของเวทนาและเอกัคคตาที่สัมปยุตด้วยทวิปัญจวิญญาณเหล่านี้ก็ถูกปฏิเสธแล้ว. ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ธรรมที่เป็นอัพยากตะอาศัยธรรมที่เป็นอัพยากตะเกิดขึ้น ไม่ใช่ด้วยฌานปัจจัย. ขันธ์หนึ่งที่สหรคตด้วยปัญจวิญญาณอาศัยขันธ์สาม’ เป็นต้น (ปัฏฐาน 1.1.98). แม้เมื่อไม่มีความเป็นฌานปัจจัย การแสดงในราศีที่สองก็มีอยู่ เพราะเวทนาและเอกัคคตาที่เป็นที่ตั้งของจิตมีสภาพเป็นอุเบกขาเป็นต้น และเพราะไม่มีที่อื่นที่จะกล่าวถึงธรรมที่มีสภาพเช่นนั้น.

๔๓๖. วตฺถุปณฺฑรตฺตาติ สยํ กณฺหธมฺมานํ อปฺปฏิปกฺขตฺตา สภาวปริสุทฺธานํ ปสาทหทยวตฺถุนิสฺสยานํ วเสน ปณฺฑรสภาวํ ชาตนฺติ อธิปฺปาโย. อยํ ปน นโย จตุโวกาเร น ลพฺภตีติ ตตฺถ ภวงฺคสฺส ตโต นิกฺขนฺตากุสลสฺส จ ปณฺฑรตา น สิยา, ตสฺมา ตตฺถ ปณฺฑรตาย การณํ วตฺตพฺพํ. สภาโว วายํ จิตฺตสฺส ปณฺฑรตาติ.

๔๓๖. บทว่า ‘วัตถุปัณฑรตา’ หมายถึง ความที่รูปวัตถุนั้นเองมีสภาพบริสุทธิ์ผ่องใส โดยอาศัยปสาทรูปและหทัยวัตถุซึ่งบริสุทธิ์โดยสภาพ เพราะไม่เป็นปฏิปักษ์ต่ออกุศลธรรมอันดำมืด. แต่วิธีนี้ใช้ไม่ได้ในจตุโวการภูมิ เพราะในภูมิเหล่านั้น ภวังค์และความเป็นอกุศลที่ออกจากภวังค์นั้นจะไม่มีความผ่องใส. เพราะฉะนั้น จึงควรกล่าวเหตุแห่งความผ่องใสในภูมิเหล่านั้น. ความผ่องใสนี้เป็นธรรมชาติของจิตเอง.

๔๓๙. อิทมฺปีติ ปิ-สทฺโท ฐิติมตฺตสหิตํ ปุพฺเพ วุตฺตํ วิจิกิจฺฉาสหคตํ อเปกฺขิตฺวา วุตฺโต. ปกติยาติ อนติกฺกมเนน. โสปิ วิเสโส. กายปฺปสาทํ ฆฏฺเฏตฺวา ปสาทปจฺจเยสุ มหาภูเตสุ ปฏิหญฺญตีติ อาปาถํ คนฺตฺวา ปฏิหญฺญตีติ อตฺโถ. ยถา จ ‘‘รูปํ อารพฺภ อุปฺปนฺน’’นฺติ วุตฺเต น อารมฺมณุปฺปาทานํ ปุพฺพาปรกาลตา โหติ, เอวมิธาปิ ฆฏฺฏนปฏิหนเนสุ ทฏฺฐพฺพํ. อุปมาปิ อุภยฆฏฺฏนทสฺสนตฺถํ วุตฺตา, น นิสฺสิตนิสฺสยฆฏฺฏนานํ ปุพฺพาปรตาทสฺสนตฺถํ. เอตฺถ จ พหิทฺธาติ เอตํ นิทสฺสนมตฺตํ. อชฺฌตฺตมฺปิ หิ อารมฺมณํ โหตีติ. วิญฺญาณธาตุนิสฺสยภูเตหิ วา อญฺญํ ‘‘พหิทฺธา’’ติ วุตฺตํ. ปฏิฆฏฺฏนานิฆํโส พลวา โหติ, ตโต เอว อิฏฺฐานิฏฺฐโผฏฺฐพฺพสมาโยเค สุขทุกฺขปจฺจยา ธาตุอนุคฺคหธาตุกฺโขภา จิรํ อนุวตฺตนฺติ.

๔๓๙. ในคำว่า Idampīti นี้ ศัพท์ว่า pi ท่านกล่าวโดยหมายถึงวิจิกิจฉาสหคตจิตที่กล่าวไว้ก่อนแล้วซึ่งเกิดพร้อมกับฐิติขณะเท่านั้น. คำว่า Pakatiyā ความว่า โดยไม่ก้าวล่วง (วิตก). แม้ความพิเศษนั้น (ก็มีได้ด้วยอำนาจการกระทบ). คำว่า กระทบกายประสาทแล้ว ย่อมกระทบในมหาภูตรูปทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งประสาท ความว่า ถึงคลอง (อารมณ์) แล้วจึงกระทบ. และเมื่อกล่าวว่า "อาศัยรูปเกิดขึ้น" ความเป็นไปก่อนและหลังแห่งการถือเอาอารมณ์และการเกิดขึ้นย่อมไม่มีฉันใด ในการกระทบและการถูกกระทบนี้ก็พึงทราบฉันนั้น. แม้อุปมาท่านก็กล่าวไว้เพื่อแสดงการกระทบทั้งสอง ไม่ใช่เพื่อแสดงความเป็นไปก่อนและหลังแห่งการกระทบของสิ่งที่อาศัยและที่อาศัย. และในที่นี้ คำว่า bahiddhā นี้ เป็นเพียงการยกตัวอย่างเท่านั้น เพราะแม้ภายใน (มหาภูตรูปภายใน) ก็เป็นอารมณ์ได้. หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านเรียกมหาภูตรูปอื่นจากมหาภูตรูปที่เป็นที่อาศัยของวิญญาณธาตุ (กายวิญญาณ) ว่า "ภายนอก". การเสียดสีคือการกระทบกันย่อมมีกำลัง เพราะเหตุนั้นเอง เมื่อมีการประจวบกับโผฏฐัพพะที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา การสงเคราะห์ธาตุและการกำเริบของธาตุอันเป็นปัจจัยแห่งสุขและทุกข์จึงเป็นไปติดต่อกันนาน.

๔๕๕. อญฺเญสํ จิตฺตานํ สภาวสุญฺญตสพฺภาวา มโนธาตุภาโว อาปชฺชตีติ เจ? น, วิเสสสพฺภาวา. จกฺขุวิญฺญาณาทีนญฺหิ จกฺขาทินิสฺสิตตา จกฺขาทีนํ สวิสเยสุ ทสฺสนาทิปฺปวตฺติภาวตา จ วิเสโส. มโนวิญฺญาณสฺส ปน อนญฺญนิสฺสยมโนปุพฺพงฺคมตาย อญฺญนิสฺสยวิญฺญาณสฺส อนนฺตรปจฺจยตฺตาภาเวน มโนทฺวารนิคฺคมนมุขภาวาภาวโต จ สาติสยวิชานนกิจฺจตา วิเสโส. ตพฺพิเสสวิรหา มโนมตฺตา ธาตุ [Pg.126] มโนธาตูติ ติวิธา มโนธาตุ เอว วุจฺจติ, น วิเสสมโน. ตสฺมา เอตฺถ มโน เอว ธาตุ มโนธาตูติ เอว-สทฺโท มตฺตสทฺทตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. วิเสสนิวตฺตนตฺโถ หิ โส วิญฺญาณสฺสาติ. มโนทฺวารนิคฺคมนปเวสมุขภาวโต ปน มโนธาตุยา วิชานนวิเสสวิรโห ทฏฺฐพฺโพ, ตโต เอว มโนวิญฺญาณนฺติปิ น วุจฺจติ. น หิ ตํ วิญฺญาณํ มนโต ปวตฺตํ มนโส ปจฺจโย, นาปิ มนโส ปจฺจยภูตํ มนโต ปวตฺตํ, ทสฺสนาทีนํ ปน ปจฺจโย, เตหิ จ ปวตฺตํ เตสํ ปุเรจรํ อนุจรญฺจาติ. สมฺมาสงฺกปฺโปติ อวจนํ มหาวิปากานํ วิย ชนกสทิสตฺตาภาวโต. ตตฺถ หิ ติเหตุกโต ทุเหตุกมฺปิ อุปฺปชฺชมานํ สมฺมาสงฺกปฺปตาทีหิ สทิสํ สเหตุกตายาติ. ปญฺจวิญฺญาณโสเตติ เอตฺถ ยถา ปคุณํ คนฺถํ สชฺฌายนฺโต สชฺฌายโสเต ปติตํ กญฺจิ กญฺจิ วาจนามคฺคํ น สลฺลกฺเขติ, เอวํ ตถาคตสฺส อสลฺลกฺขณา นาม นตฺถิ, น จ ปญฺจวิญฺญาณโสเต ฌานงฺคาภาโว อิธ อวจนสฺส การณํ. ยทิ ตทนนฺตรํ นิทฺเทโส ตํโสตปติตตา, อิโต ปเรสํ ทฺวินฺนํ มโนวิญฺญาณธาตูนํ ตํโสตปติตตา น สิยา. ตสฺมา ปญฺจวิญฺญาณานํ วิย อเหตุกตาย มคฺคปจฺจยวิรหา จ วิชฺชมาเนสุปิ วิตกฺกวิจาเรสุ ฌานงฺคธมฺมานํ ทุพฺพลตฺตา ปญฺจวิญฺญาเณสุ วิย อคณนุปคภาวา จ ปญฺจวิญฺญาณโสตปติตตา. ตโต เอว หิ อเหตุกกิริยตฺตเยปิ ฌานงฺคานิ พลานิ จ สงฺคหวาเร น อุทฺธฏานิ, ฌานปจฺจยกิจฺจมตฺตโต ปน ปฏฺฐาเน ทุพฺพลานํ เอตฺถ วิตกฺกาทีนํ ฌานปจฺจยตา วุตฺตา.

๔๕๕. หากมีผู้ถามว่า "ความเป็นมโนธาตุย่อมถึงแก่จิตเหล่าอื่น (นอกจากอาวัชชนะและสัมปฏิจฉนะ) เพราะความมีอยู่แห่งสภาวะและสุญญตะมิใช่หรือ?" ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะความมีอยู่แห่งความพิเศษ. จริงอยู่ ความที่จักขุวิญญาณเป็นต้นอาศัยจักขุวัตถุเป็นต้น และความที่จักขุวัตถุเป็นต้นมีความเป็นไปแห่งกิจมีการเห็นเป็นต้นในอารมณ์ของตน เป็นความพิเศษ (จากมโนธาตุ). ส่วนความพิเศษของมโนวิญญาณ คือ ความเป็นผู้มีกิจคือการรู้แจ้งอันยิ่ง เพราะความที่มโนวิญญาณไม่มีมนัสที่อาศัยวัตถุอื่นเป็นบุพพังคมะ เพราะความไม่มีความเป็นอนันตรปัจจัยแห่งวิญญาณที่อาศัยวัตถุอื่น และเพราะความไม่มีสภาวะเป็นทางออกแห่งมโนทวาร. ธาตุสักว่ารู้ที่ปราศจากความพิเศษนั้น ชื่อว่ามโนธาตุ มโนธาตุ 3 อย่างเท่านั้นท่านเรียกว่ามโนธาตุ ไม่เรียกว่ามโนที่พิเศษ. เพราะฉะนั้น ในที่นี้ (ในคำอธิบายว่า มโนนั่นเองเป็นธาตุ ชื่อว่ามโนธาตุ) พึงทราบว่า eva ศัพท์ มีอรรถเท่ากับ matta ศัพท์. เพราะ eva ศัพท์นั้น มีอรรถเพื่อห้ามความรู้แจ้งที่พิเศษแห่งวิญญาณ. แต่พึงทราบความปราศจากความพิเศษแห่งการรู้แจ้งของมโนธาตุ เพราะความเป็นทางออกและทางเข้าแห่งมโนทวาร เพราะเหตุนั้นเอง จึงไม่เรียกว่ามโนวิญญาณ. ด้วยว่า วิญญาณนั้นเป็นไปจากมโน (อาวัชชนะ) ก็ไม่ใช่ เป็นปัจจัยแห่งมโนก็ไม่ใช่ แม้เป็นปัจจัยแห่งมโนก็ไม่ได้เป็นไปจากมโน แต่เป็นปัจจัยแห่งกิจมีการเห็นเป็นต้น และเป็นไปเพราะกิจมีการเห็นเป็นต้นเหล่านั้น เป็นทั้งผู้ไปข้างหน้าและผู้ไปตามหลังของกิจเหล่านั้น. การไม่ตรัสว่า "สัมมาสังกัปปะ" เพราะความที่ (สัมปฏิจฉนะ) ไม่เหมือนกับชนกกรรม (กุศล) เหมือนอย่างมหาวิบากทั้งหลาย. จริงอยู่ ในมหาวิบากเหล่านั้น แม้จิตที่เป็นทวิเหตุกะเกิดขึ้นจากติเหตุกกุศล ก็ยังชื่อว่าเหมือนกับกุศลที่เป็นชนกด้วยความเป็นสเหตุกะ โดยความเป็นสัมมาสังกัปปะเป็นต้น. ในคำว่า "ในกระแสแห่งปัญจวิญญาณ" นี้ อุปมาเหมือนผู้สาธยายคัมภีร์ที่ตนคล่องแคล่วแล้ว ย่อมไม่กำหนดจดจำทางแห่งการกล่าวบางอย่างที่ตกไปในกระแสแห่งการสาธยายฉันใด ความไม่กำหนดจดจำของพระตถาคตย่อมไม่มีฉันนั้น และการไม่มีองค์ฌานในกระแสแห่งปัญจวิญญาณนี้ ก็ไม่ใช่เหตุแห่งการไม่ตรัส (องค์ฌานในสัมปฏิจฉนะ) นี้. หากว่าการแสดง (สัมปฏิจฉนะ) ในลำดับต่อจากปัญจวิญญาณนั้น คือความเป็นผู้ตกไปในกระแสนั้นไซร้ ความเป็นผู้ตกไปในกระแสนั้นก็ไม่พึงมีแก่มโนวิญญาณธาตุ 2 ดวงที่เกิดภายหลังต่อจากสัมปฏิจฉนะนี้. เพราะฉะนั้น ความเป็นผู้ตกไปในกระแสแห่งปัญจวิญญาณ (ของสัมปฏิจฉนะ) จึงมีได้เพราะความเป็นอเหตุกะเหมือนปัญจวิญญาณ เพราะปราศจากมรรคปัจจัย และเพราะความที่ธรรมคือองค์ฌานไม่มีกำลังแม้เมื่อวิตกวิจารมีอยู่ และเพราะความไม่เข้าถึงการนับ (ว่าเป็นองค์ฌาน) เหมือนในปัญจวิญญาณ. เพราะเหตุนั้นเอง ในอเหตุกกิริยา 3 ท่านจึงไม่ยกองค์ฌานและพละทั้งหลายขึ้นแสดงในสังคหะวาร แต่ในปัฏฐาน ท่านกล่าวความเป็นฌานปัจจัยของวิตกเป็นต้นที่ไม่มีกำลังในสัมปฏิจฉนะเป็นต้นนี้ไว้ เพียงเพื่อแสดงกิจแห่งฌานปัจจัยเท่านั้น.

๔๖๙. สมานวตฺถุกํ อนนฺตรปจฺจยํ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชมานํ สนฺตีรณํ มโนธาตุโต พลวตรํ โหตีติ ตํ ยถารมฺมณํ อารมฺมณรสํ อนุภวนฺตํ อิฏฺเฐ โสมนสฺสสหคตํ โหติ, อิฏฺฐมชฺฌตฺเต อุเปกฺขาสหคตํ สาติสยานุภวตฺตา, ตสฺมา ‘‘อยญฺหิ อิฏฺฐารมฺมณสฺมึ เยวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. โวฏฺฐพฺพนํ ปน สติปิ พลวภาเว วิปากปฺปวตฺตึ นิวตฺเตตฺวา วิสทิสํ มนํ กโรนฺตํ มนสิการกิจฺจนฺตรโยคโต วิปาโก วิย อนุภวนเมว น โหตีติ สพฺพตฺถ อุเปกฺขาสหคตเมว โหติ, ตถา ปญฺจทฺวาราวชฺชนํ มโนทฺวาราวชฺชนญฺจ กิจฺจวเสน อปุพฺพตฺตา.

๔๖๙. สันตีรณะที่เกิดขึ้นโดยได้อนันตรปัจจัยที่มีวัตถุเสมอกัน (คือหทยวัตถุเหมือนกับสัมปฏิจฉนะ) ย่อมมีกำลังยิ่งกว่ามโนธาตุ (สัมปฏิจฉนะ) เพราะเหตุนั้น สันตีรณะนั้นเมื่อเสวยรสแห่งอารมณ์ตามอารมณ์ ย่อมเป็นโสมนัสสหคตในอารมณ์ที่น่าปรารถนา และเป็นอุเบกขาสหคตในอารมณ์ที่น่าปรารถนาปานกลาง เพราะมีการเสวยอารมณ์ที่ยิ่งกว่า ด้วยเหตุนี้ท่านจึงกล่าวคำว่า "Ayañhi iṭṭhārammaṇasmiṃ yeva" เป็นต้น. ส่วนโวฏฐัพพนะ แม้จะมีกำลัง แต่เพราะทำชวนจิตที่ไม่เหมือนกันให้เกิดขึ้น โดยห้ามความเป็นไปแห่งวิบาก และเพราะประกอบด้วยกิจอื่นคือมนสิการ จึงไม่ใช่เป็นการเสวยอารมณ์อย่างเดียวเหมือนวิบาก เพราะฉะนั้น โวฏฐัพพนะจึงเป็นอุเบกขาสหคตอย่างเดียวในอารมณ์ทั้งปวง เช่นเดียวกับปัญจทวาราวัชชนะและมโนทวาราวัชชนะ ซึ่งเป็นอุเบกขาสหคตเพราะความเป็นของใหม่โดยอำนาจแห่งกิจ.

อเหตุกกุสลวิปากวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาอเหตุกกุศลวิบาก จบแล้ว.

อฏฺฐมหาวิปากจิตฺตวณฺณนา

การพรรณนามหาวิบากจิต 8

๔๙๘. อโลโภ [Pg.127] อพฺยากตมูลนฺติอาทีสุ กุสลปกฺเข ตาว อโลภาโทสานํ นิทฺเทเสสุ ‘‘โย ตสฺมึ สมเย อโลโภ อลุพฺภนา…เป… อโลโภ กุสลมูล’’นฺติ (ธ. ส. ๓๒), ‘‘โย ตสฺมึ สมเย อโทโส อทุสฺสนา…เป… อโทโส กุสลมูล’’นฺติ (ธ. ส. ๓๓) จ วุตฺตตฺตา อิธาปิ ตํนิทฺเทเสสุ ‘‘อโลโภ อพฺยากตมูล’’นฺติ ‘‘อโทโส อพฺยากตมูล’’นฺติ วจนํ ยุชฺเชยฺย. ปญฺญินฺทฺริยาทินิทฺเทเสสุ ปน ‘‘ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ (ธ. ส. ๓๔, ๓๗) เอวํ ตตฺถปิ วุตฺตํ, น วุตฺตํ ‘‘อโมโห กุสลมูล’’นฺติ. ตสฺมา อิธาปิ ‘‘อโมโห อพฺยากตมูล’’นฺติ ปาเฐน น ภวิตพฺพํ สิยา. อโลภาโทสานํ วิย อโมหสฺสปิ อพฺยากตมูลทสฺสนตฺถํ ปเนตํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อวิญฺญตฺติชนกโตติ กายวจีกมฺมทฺวารนิวารณํ กโรติ. อวิปากธมฺมโตติ มโนกมฺมทฺวารนิวารณญฺจ. วิปากธมฺมานญฺหิ กมฺมทฺวารํ วุตฺตนฺติ. ตถา อปฺปวตฺติโตติ ทานาทิปุญฺญกิริยภาเวน อปฺปวตฺติโต. เอเตน ปุญฺญกิริยวตฺถุเภทเมว นิวาเรติ.

๔๙๘. ในคำว่า Alobho abyākatamūlanti เป็นต้น ในนิทเทสแห่งอโลภะและอโดสะในกุศลฝ่ายก่อน ท่านกล่าวไว้ว่า "อโลภะใดในสมัยนั้น ความไม่โลภ... อโลภะเป็นกุศลมูล" และ "อโดสะใดในสมัยนั้น ความไม่ประทุษร้าย... อโดสะเป็นกุศลมูล" แม้ในอพยากตฝ่ายนี้ การกล่าวว่า "อโลภะเป็นอพยากตมูล" และ "อโดสะเป็นอพยากตมูล" ในนิทเทสเหล่านั้น ก็ย่อมควร. แต่ในนิทเทสแห่งปัญญินทรีย์เป็นต้น ท่านกล่าวไว้ในกุศลฝ่ายนั้นอย่างนี้ว่า "ปัญญารัตนะ อโมหะ ธัมมวิจยะ สัมมาทิฏฐิ" แต่ไม่ได้กล่าวว่า "อโมหะเป็นกุศลมูล" เพราะฉะนั้น แม้ในอพยากตฝ่ายนี้ ก็ไม่ควรมีบทบาลีว่า "อโมหะเป็นอพยากตมูล". อย่างไรก็ตาม พึงทราบว่า ท่านกล่าวคำนี้ไว้เพื่อแสดงความเป็นอพยากตมูลแม้แห่งอโมหะ เหมือนอย่างอโลภะและอโดสะ. ด้วยคำว่า "เพราะเป็นผู้ยังอวิญญัติให้เกิด" ย่อมทำการห้ามกายกรรมทวารและวจีกรรมทวาร. ด้วยคำว่า "เพราะมีสภาวะไม่ให้ผล" ย่อมทำการห้ามมโนกรรมทวารด้วย. เพราะท่านกล่าวทวารแห่งกรรมไว้สำหรับกุศลธรรมที่มีสภาวะให้ผล. คำว่า "เพราะไม่เป็นไปอย่างนั้น" คือ เพราะไม่เป็นไปโดยความเป็นบุญกิริยาวัตถุมีทานเป็นต้น ด้วยคำนี้ ท่านย่อมปฏิเสธประเภทแห่งบุญกิริยาวัตถุเท่านั้น.

พลวปจฺจเยหีติ ปโยเคน วินา นิปฺผนฺเนหิ อารมฺมณาทิปจฺจเยหิ. อสงฺขาริกาทีสุ หิ เยน เกนจิ จิตฺเตน กมฺเม อายูหิเต อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน กมฺมกมฺมนิมิตฺตคตินิมิตฺตปจฺจุปฏฺฐาเน ปฏิสนฺธิ อุปฺปชฺชมานา อสงฺขาริกา โหติ, สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน กมฺมาทิปจฺจุปฏฺฐาเน สสงฺขาริกา. ภวงฺคจุติโย ปน ปฏิสนฺธิสทิสาว. ตทารมฺมณญฺจ กุสลากุสลานิ วิย อสงฺขาริกํ สสงฺขาริกญฺจ ทฏฺฐพฺพนฺติ. เอเตสุ พลวํ ทุพฺพลญฺจ วิจาเรตุํ ‘‘ตตฺถ สพฺเพปิ สพฺพญฺญุโพธิสตฺตา’’ติอาทิมาห. กาลวเสน ปน ปริณมตีติ อปฺปายุกสํวตฺตนิกกมฺมพหุเล กาเล ตํกมฺมสหิตสนฺตานชนิตสุกฺกโสณิตปจฺจยานํ ตํมูลกานํ จนฺทสูริยวิสมปริวตฺตาทิชนิตอุตาหาราทิวิสมปจฺจยานญฺจ วเสน ปริณมติ.

คำว่า 'balavapaccayehīti' หมายถึง ด้วยปัจจัยทั้งหลายมีอารมณ์เป็นต้นที่สำเร็จได้โดยปราศจากความเพียรพยายาม (ปโยคะ). แท้จริงแล้ว ในบรรดาอสังขาริกะเป็นต้น เมื่อกรรมถูกกระทำด้วยจิตใดจิตหนึ่ง ในขณะที่กรรม, กรรมนิมิต, คตินิมิต ปรากฏขึ้นโดยปราศจากสังขารและปราศจากความเพียรพยายาม ปฏิสนธิที่เกิดขึ้นย่อมเป็นอสังขาริกปฏิสนธิ. ส่วนในขณะที่กรรมเป็นต้นปรากฏขึ้นโดยมีสังขารและมีความเพียรพยายาม ปฏิสนธิย่อมเป็นสสังขาริกปฏิสนธิ. ภวังคจิตและจุติจิตย่อมเหมือนกับปฏิสนธิจิตนั่นเอง. และพึงทราบว่าตทารัมมณจิตก็เป็นอสังขาริกะและสสังขาริกะเช่นเดียวกับกุศลและอกุศล. เพื่อพิจารณาจิตที่แข็งแรงและอ่อนแอในบรรดาจิตเหล่านี้ จึงกล่าวคำว่า 'ในบรรดาจิตเหล่านั้น พระโพธิสัตว์ผู้เป็นสัพพัญญูทั้งปวง' เป็นต้น. ส่วนคำว่า 'ย่อมเป็นไปตามกาล' นั้น หมายถึง ในกาลที่กรรมที่ทำให้มีอายุสั้นมีมาก ย่อมเป็นไปตามปัจจัยคือน้ำอสุจิและโลหิตที่เกิดจากสันดานที่ประกอบด้วยกรรมนั้น และตามปัจจัยที่ไม่สม่ำเสมอมีอุตุและอาหารเป็นต้นที่เกิดจากการโคจรที่ไม่สม่ำเสมอของพระจันทร์และพระอาทิตย์เป็นต้น ซึ่งมีกรรมนั้นเป็นมูล.

วิปากุทฺธารกถาวณฺณนา

คำอธิบายเรื่องการจำแนกวิบาก

ยโต ยตฺตโก จ วิปาโก โหติ, ยสฺมิญฺจ ฐาเน วิปจฺจติ, ตํ ทสฺเสตุํ วิปากุทฺธารกถา อารทฺธา. เอตฺเถวาติ เอกาย เจตนาย กมฺเม อายูหิเตเยว. ทุเหตุกปฏิสนฺธิวเสน ทฺวาทสกมคฺโคปิ โหติ[Pg.128], ทฺวาทสกปฺปกาโรปีติ อตฺโถ. อเหตุกปฏิสนฺธิวเสน อเหตุกฏฺฐกมฺปิ. อสงฺขาริกสสงฺขาริกานํ สสงฺขาริกอสงฺขาริกวิปากสงฺกรํ อนิจฺฉนฺโต ทุติยตฺเถโร ‘‘ทฺวาทสา’’ติอาทิมาห. ปุริมสฺส หิ ปจฺจยโตสสงฺขาริกอสงฺขาริกภาโว, อิตเรสํ กมฺมโต. ตติโย ติเหตุกโต ทุเหตุกมฺปิ อนิจฺฉนฺโต ‘‘ทสา’’ติอาทิมาห.

เพื่อแสดงว่าวิบากมีเท่าใด และย่อมให้ผลในที่ใด จึงได้เริ่มเรื่องการจำแนกวิบาก. คำว่า 'Etthevāti' หมายถึง ด้วยเจตนาเดียวที่กระทำกรรมนั่นเอง. ด้วยอำนาจแห่งทวิเหตุกปฏิสนธิ วิบาก 12 อย่างก็ย่อมมี, หมายถึง วิบาก 12 ประเภทก็ย่อมมี. ด้วยอำนาจแห่งอเหตุกปฏิสนธิ อเหตุกวิบาก 8 อย่างก็ย่อมมี. พระเถระองค์ที่สองไม่ประสงค์ให้มีการปะปนกันของวิบากที่เป็นอสังขาริกะและสสังขาริกะ จึงกล่าวคำว่า '12' เป็นต้น. แท้จริงแล้ว ตามความเห็นของพระเถระองค์ก่อน สสังขาริกะและอสังขาริกะย่อมเป็นไปตามปัจจัย, ส่วนตามความเห็นของพระเถระองค์อื่น ย่อมเป็นไปตามกรรม. พระเถระองค์ที่สามไม่ประสงค์ให้กรรมที่เป็นติเหตุกะให้ผลเป็นทวิเหตุกะด้วย จึงกล่าวคำว่า '10' เป็นต้น.

อิมสฺมึ วิปากุทฺธารฏฺฐาเน กมฺมปฏิสนฺธิววตฺถานตฺถํ สาเกตปญฺหํ คณฺหึสุ. กมฺมวเสน วิปากสฺส ตํตํคุณโทสุสฺสทนิมิตฺตตํ ทสฺเสตุํ อุสฺสทกิตฺตนํ คณฺหึสุ. เหตุกิตฺตนํ อิธ ปฐมตฺเถรสฺส อธิปฺปาเยน วุตฺตํ. ทุติยตฺเถรวาทาทีสุ วิเสสํ ตตฺถ ตตฺเถว วกฺขามิ. ญาณสฺส ชจฺจนฺธาทิวิปตฺตินิมิตฺตปฏิปกฺขภาวโต ติเหตุกํ อติทุพฺพลมฺปิ สมานํ ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒนฺตํ ทุเหตุกํ อากฑฺเฒยฺยาติ ‘‘อเหตุกา น โหตี’’ติ อาห. ยํ ปน ปฏิสมฺภิทามคฺเค สุคติยํ ชจฺจนฺธพธิราทิวิปตฺติยา อเหตุกอุปปตฺตึ วชฺเชตฺวา คติสมฺปตฺติยา สเหตุโกปปตฺตึ ทสฺเสนฺเตน ‘‘คติสมฺปตฺติยา ญาณสมฺปยุตฺเต กตเมสํ อฏฺฐนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหติ’’จฺเจว (ปฏิ. ม. ๑.๒๓๒) วุตฺตํ. เตน ญาณวิปฺปยุตฺเตน กมฺมุนา ญาณสมฺปยุตฺตปฏิสนฺธิ น โหตีติ ทีปิตํ โหติ. อญฺญถา ‘‘สตฺตนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหตี’’ติ อิทมฺปิ วุจฺเจยฺย. ตถา หิ ‘‘คติสมฺปตฺติยา ญาณสมฺปยุตฺเต กตเมสํ อฏฺฐนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหติ? กุสลสฺส กมฺมสฺส ชวนกฺขเณ ตโย เหตู กุสลา ตสฺมึ ขเณ ชาตเจตนาย สหชาตปจฺจยา โหนฺติ. เตน วุจฺจติ กุสลมูลปจฺจยาปิ สงฺขารา. นิกนฺติกฺขเณ ทฺเว เหตู อกุสลา ตสฺมึ ขเณ ชาตเจตนาย สหชาตปจฺจยา โหนฺติ. เตน วุจฺจติ อกุสลมูลปจฺจยาปิ สงฺขารา. ปฏิสนฺธิกฺขเณ ตโย เหตู อพฺยากตา ตสฺมึ ขเณ ชาตเจตนาย สหชาตปจฺจยา โหนฺติ. เตน วุจฺจติ นามรูปปจฺจยาปิ วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยาปิ นามรูป’’นฺติ วิสฺสชฺชิตํ ญาณสมฺปยุตฺโตปปตฺติยํ.

ในที่ว่าด้วยการจำแนกวิบากนี้ พระอรรถกถาจารย์แต่ก่อนได้ยกปัญหาของพระสาเกตะขึ้นมา เพื่อกำหนดแยกแยะกรรมและปฏิสนธิ. เพื่อแสดงว่าวิบากมีนิมิตคือความมากเกินไปของกุศลธรรมและอกุศลธรรมต่างๆ ตามอำนาจของกรรม จึงได้ยกคำกล่าวถึงความมากเกินไปขึ้นมา. คำกล่าวถึงเหตุในที่นี้กล่าวไว้ตามความเห็นของพระเถระองค์แรก. ส่วนความแตกต่างในวาทะของพระเถระองค์ที่สองเป็นต้น ข้าพเจ้าจักกล่าวในที่นั้นๆ เอง. เพราะเหตุที่ญาณเป็นปฏิปักษ์กับนิมิตแห่งวิบัติมีคนตาบอดแต่กำเนิดเป็นต้น แม้กรรมที่เป็นติเหตุกะจะอ่อนกำลังอย่างยิ่ง แต่เมื่อดึงปฏิสนธิ ย่อมดึงได้เพียงทวิเหตุกปฏิสนธิเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'อเหตุกปฏิสนธิย่อมไม่เกิด'. อนึ่ง พระสารีบุตรผู้แสดงสเหตุกปฏิสนธิในสุคติภูมิ โดยเว้นอเหตุกปฏิสนธิอันเป็นวิบัติมีคนตาบอดแต่กำเนิดและคนหูหนวกเป็นต้น ในปฏิสัมภิทามรรค ได้กล่าวไว้ว่า 'ในคติสมบัติ ญาณสัมปยุตปฏิสนธิ ย่อมเกิดด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 8 ประการใด?' ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า ญาณสัมปยุตปฏิสนธิย่อมไม่เกิดด้วยกรรมที่เป็นญาณวิปปยุต. มิฉะนั้นแล้ว ก็พึงกล่าวว่า 'ปฏิสนธิย่อมเกิดด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 7 ประการ' นี้ด้วย. ดังที่ได้ตอบไว้ในญาณสัมปยุตปฏิสนธิว่า 'ในคติสมบัติ ญาณสัมปยุตปฏิสนธิ ย่อมเกิดด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 8 ประการใด? ในขณะชวนะของกุศลกรรม เหตุ 3 ประการที่เป็นกุศล ย่อมเป็นปัจจัยที่เกิดพร้อมกับเจตนาที่เกิดในขณะนั้น. ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า สังขารย่อมเกิดด้วยปัจจัยคือรากเหง้าแห่งกุศลด้วย. ในขณะนิกกันติ เหตุ 2 ประการที่เป็นอกุศล ย่อมเป็นปัจจัยที่เกิดพร้อมกับเจตนาที่เกิดในขณะนั้น. ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า สังขารย่อมเกิดด้วยปัจจัยคือรากเหง้าแห่งอกุศลด้วย. ในขณะปฏิสนธิ เหตุ 3 ประการที่เป็นอัพยากฤต ย่อมเป็นปัจจัยที่เกิดพร้อมกับเจตนาที่เกิดในขณะนั้น. ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า วิญญาณย่อมเกิดด้วยปัจจัยคือนามรูป, และนามรูปย่อมเกิดด้วยปัจจัยคือวิญญาณ'.

เอวํ ญาณวิปฺปยุตฺตโต ญาณสมฺปยุตฺตุปปตฺติยา จ วิชฺชมานาย ‘‘คติสมฺปตฺติยา ญาณสมฺปยุตฺเต กตเมสํ สตฺตนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหติ? กุสลสฺส กมฺมสฺส ชวนกฺขเณ ทฺเว เหตู กุสลา’’ติ วตฺวา อญฺญตฺถ จ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว สกฺกา วิสฺสชฺชนํ กาตุนฺติ. ยถา [Pg.129] ปน ‘‘ญาณสมฺปยุตฺเต สตฺตนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา’’ติ อวจนโต ญาณวิปฺปยุตฺตโต ญาณสมฺปยุตฺตา ปฏิสนฺธิ น โหติ, เอวํ ‘‘คติสมฺปตฺติยา ญาณวิปฺปยุตฺเต ฉนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหติ’’จฺเจว (ปฏิ. ม. ๑.๒๓๓) วตฺวา ‘‘สตฺตนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา’’ติ อวจนโต ญาณสมฺปยุตฺตโต ญาณวิปฺปยุตฺตาปิ ปฏิสนฺธิ น โหตีติ อาปนฺนํ. เอตฺถาปิ หิ น น สกฺกา กมฺมนิกนฺติกฺขเณสุ ตโย จ ทฺเว จ เหตู โยเชตฺวา ปฏิสนฺธิกฺขเณ ทฺเว โยเชตุนฺติ. อิมสฺส ปน เถรสฺส อยมธิปฺปาโย สิยา ‘‘กมฺมสริกฺขกวิปากทสฺสนวเสน อิธ ปาโฐ สาวเสโส กถิโต’’ติ. ‘‘ญาณสมฺปยุตฺเต อฏฺฐนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา’’ติ เอตฺถาปิ ปาฐสฺส สาวเสสตาปตฺตีติ เจ? น, ทุพฺพลสฺส ทุเหตุกกมฺมสฺส ญาณสมฺปยุตฺตวิปากทาเน อสมตฺถตฺตา. ติเหตุกสฺส ปน อเหตุกวิปจฺจเน วิย ทุเหตุกวิปจฺจเนปิ นตฺถิ สมตฺถตาวิฆาโตติ. อารมฺมเณน เวทนา ปริวตฺเตตพฺพาติ สนฺตีรณตทารมฺมเณ สนฺธาย วุตฺตํ. วิภาคคฺคหณสมตฺถตาภาวโต หิ จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ อิฏฺฐอิฏฺฐมชฺฌตฺเตสุ อุเปกฺขาสหคตาเนว โหนฺติ, กายวิญฺญาณญฺจ สุขสหคตเมว ปฏิฆฏฺฏนาวิเสเสนาติ.

เช่นนั้นแหละ เมื่อญาณวิปปยุตปฏิสนธิมีอยู่ด้วยญาณวิปปยุตกรรม ก็สามารถตอบได้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วในที่อื่น โดยกล่าวว่า 'ในคติสมบัติ ญาณสัมปยุตปฏิสนธิ ย่อมเกิดด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 7 ประการใด? ในขณะชวนะของกุศลกรรม เหตุ 2 ประการที่เป็นกุศล'. อนึ่ง เพราะไม่ได้กล่าวว่า 'ด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 7 ประการในญาณสัมปยุต' ญาณสัมปยุตปฏิสนธิจึงไม่เกิดจากญาณวิปปยุตกรรม. เช่นนั้นแหละ เพราะไม่ได้กล่าวว่า 'ด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 7 ประการ' โดยกล่าวว่า 'ในคติสมบัติ ญาณวิปปยุตปฏิสนธิ ย่อมเกิดด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 6 ประการ' ญาณวิปปยุตปฏิสนธิจึงไม่เกิดจากญาณสัมปยุตกรรม. แท้จริงแล้ว ในที่นี้ก็ไม่ใช่ว่าจะไม่สามารถนำเหตุ 3 และ 2 ประการมาประกอบในขณะกรรมและนิกกันติ และนำเหตุ 2 ประการมาประกอบในขณะปฏิสนธิได้. แต่ความเห็นของพระเถระรูปนี้อาจเป็นว่า 'ในที่นี้ได้กล่าวบทบาลีไว้โดยมีส่วนที่เหลืออยู่ เพื่อแสดงวิบากที่คล้ายคลึงกับกรรม'. หากมีผู้โต้แย้งว่า 'ในบทบาลีที่ว่า "ด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 8 ประการในญาณสัมปยุต" ก็ย่อมมีส่วนที่เหลืออยู่ด้วยมิใช่หรือ?' ตอบว่า 'ไม่ใช่' เพราะกรรมที่เป็นทวิเหตุกะที่อ่อนกำลัง ย่อมไม่สามารถให้ผลเป็นญาณสัมปยุตได้. อนึ่ง การที่กรรมที่เป็นติเหตุกะให้ผลเป็นอเหตุกะ ย่อมไม่มีการขัดขวางความสามารถฉันใด การให้ผลเป็นทวิเหตุกะก็ไม่มีการขัดขวางความสามารถนั้น. คำว่า 'เวทนาพึงเปลี่ยนไปตามอารมณ์' นี้กล่าวโดยอ้างถึงสันตีรณจิตและตทารัมมณจิต. แท้จริงแล้ว เพราะจักขุวิญญาณเป็นต้นไม่มีความสามารถในการแยกแยะอารมณ์ที่แตกต่างกัน จักขุวิญญาณเป็นต้นจึงเป็นอุเบกขาสหคตเท่านั้น, และกายวิญญาณก็เป็นสุขสหคตเท่านั้นด้วยความแตกต่างของการกระทบ.

วิเสสวตา กาเลน ตทารมฺมณปจฺจยสพฺพชวนวตา วิปากปฺปวตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘สํวราสํวเร…เป… อุปคตสฺสา’’ติ วุตฺตํ อญฺญกาเล ปญฺจวิญฺญาณาทิปริปุณฺณวิปากปฺปวตฺติอภาวา. กกฺกฏก…เป… ภวงฺโคตรณนฺติ เอเตน อิทํ ทสฺเสติ – เกทาเร ปูเรตฺวา นทีปเวสนมคฺคภูตํ มาติกํ อปฺปวิสิตฺวา กกฺกฏกมคฺคาทินา อมคฺเคน นทีโอตรณํ วิย จิตฺตสฺส ชวิตฺวา ภวงฺคปฺปเวสนมคฺคภูเต ตทารมฺมเณ อนุปฺปนฺเน มคฺเคน วินา ภวงฺโคตรณนฺติ.

เพื่อแสดงการเป็นไปของวิบากในกาลที่มีความพิเศษและมีชวนะทั้งหมดเป็นปัจจัยแห่งตทาลัมพนะ จึงได้กล่าวไว้ว่า "ในสังวรและอสังวร... เข้าถึงแล้ว" เพราะในกาลอื่นไม่มีการเป็นไปของวิบากที่บริบูรณ์ด้วยปัญจวิญญาณเป็นต้น. คำว่า "ปู... การลงสู่ภวังค์" นี้ ท่านแสดงความหมายนี้ว่า เปรียบเหมือนการลงสู่แม่น้ำโดยทางที่ไม่ใช่ทาง มีทางปูเป็นต้น โดยไม่เข้าสู่เหมืองน้ำที่เป็นทางเข้าสู่แม่น้ำหลังจากที่เติมน้ำในนาให้เต็มแล้วฉันใด การลงสู่ภวังค์โดยไม่มีทาง (คือตทาลัมพนะ) ในเมื่อตทาลัมพนะอันเป็นทางเข้าสู่ภวังค์ไม่เกิดขึ้นหลังจากจิตแล่นไปแล้ว ก็ฉันนั้น.

เอเตสุ ตีสุ โมฆวาเรสุ ทุติโย อุปปริกฺขิตฺวา คเหตพฺโพ. ยทิ หิ อนุโลเม เวทนาตฺติเก ปฏิจฺจวาราทีสุ ‘‘อาเสวนปจฺจยา น มคฺเค ทฺเว’’ติ ‘‘น มคฺคปจฺจยา อาเสวเน ทฺเว’’ติ จ วุตฺตํ สิยา, โสปิ โมฆวาโร ลพฺเภยฺย. ยทิ ปน โวฏฺฐพฺพนมฺปิ อาเสวนปจฺจโย สิยา, กุสลากุสลานมฺปิ สิยา. น หิ อาเสวนปจฺจยํ ลทฺธุํ ยุตฺตสฺส อาเสวนปจฺจยภาวี ธมฺโม อาเสวนปจฺจโยติ อวุตฺโต อตฺถิ. โวฏฺฐพฺพนสฺส ปน กุสลากุสลานํ อาเสวนปจฺจยภาโว อวุตฺโต. ‘‘กุสลํ [Pg.130] ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นาเสวนปจฺจยา. อกุสลํ ธมฺมํ…เป… นาเสวนปจฺจยา’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๙๓) วจนโต ปฏิกฺขิตฺโตว. อถาปิ สิยา ‘‘อสมานเวทนานํ วเสน เอวํ วุตฺต’’นฺติ, เอวมปิ ยถา ‘‘อาวชฺชนา กุสลานํ ขนฺธานํ อกุสลานํ ขนฺธานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๗) วุตฺตํ, เอวํ ‘‘อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโยติ’’ปิ วตฺตพฺพํ สิยา, ชาติเภทา น วุตฺตนฺติ เจ? ภูมิภินฺนสฺส กามาวจรสฺส รูปาวจราทีนํ อาเสวนปจฺจยภาโว วิย ชาติภินฺนสฺสปิ ภเวยฺยาติ วตฺตพฺโพ เอว สิยา. อภินฺนชาติกสฺส จ วเสน ยถา ‘‘อาวชฺชนา สเหตุกานํ ขนฺธานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วุตฺตํ, เอวํ ‘‘อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติปิ วตฺตพฺพํ สิยา, น ตุ วุตฺตํ. ตสฺมา เวทนาตฺติเกปิ สงฺขิตฺตาย คณนาย ‘‘อาเสวนปจฺจยา น มคฺเค เอกํ, น มคฺคปจฺจยา อาเสวเน เอก’’นฺติ เอวํ คณนาย นิทฺธาริยมานาย โวฏฺฐพฺพนสฺส อาเสวนปจฺจยตฺตสฺส อภาวา ยถาวุตฺตปฺปกาโร ทุติโย โมฆวาโร วีมํสิตพฺโพ.

ในโมฆวาระทั้งสามนี้ วาระที่สองพึงพิจารณาแล้วถือเอา. หากในอนุโลม เวทนาติกะ ปฏิจจวาระเป็นต้น พึงกล่าวว่า "เพราะอาเสวนปัจจัย ในมรรคไม่มี ๒" และ "เพราะไม่ใช่มรรคปัจจัย ในอาเสวนะมี ๒" ไซร้ แม้โมฆวาระนั้นก็พึงได้. หากแม้โวฏฐัพพนะพึงเป็นอาเสวนปัจจัยไซร้ ก็พึงเป็นแม้แก่กุศลและอกุศลทั้งหลาย. จริงอยู่ ธรรมที่เป็นอาเสวนปัจจัยโดยปกติ ซึ่งควรจะได้อาเสวนปัจจัย ที่ชื่อว่าไม่ได้กล่าวว่าเป็นอาเสวนปัจจัยนั้นไม่มีเลย. แต่ความเป็นอาเสวนปัจจัยแก่กุศลและอกุศลทั้งหลายของโวฏฐัพพนะ ท่านไม่ได้กล่าวไว้. เพราะคำว่า "กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้นโดยไม่ใช่อาเสวนปัจจัย... อกุศลธรรม... โดยไม่ใช่อาเสวนปัจจัย" เป็นอันปฏิเสธไว้แล้วทีเดียว. หากจะพึงมีคำค้านว่า "ที่กล่าวไว้อย่างนี้ เพราะอำนาจแห่งเวทนาที่ไม่เสมอกัน" แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็พึงกล่าวได้ว่า "เป็นปัจจัยโดยอาเสวนปัจจัย" เหมือนอย่างที่กล่าวว่า "อาวัชชนะเป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์และอกุศลขันธ์โดยอนันตรปัจจัย" พึงกล่าวได้ว่า "เป็นปัจจัยโดยอาเสวนปัจจัย" ด้วย. หากจะกล่าวว่า เพราะความต่างกันแห่งชาติจึงไม่ได้กล่าว? แม้ความต่างกันแห่งชาติก็พึงกล่าวได้แน่นอน เหมือนอย่างความเป็นอาเสวนปัจจัยแห่งกามาวจรธรรมที่ต่างกันโดยภูมิแก่รูปาวจรธรรมเป็นต้น. และโดยอำนาจแห่งธรรมที่มีชาติไม่ต่างกัน พึงกล่าวได้ว่า "เป็นปัจจัยโดยอาเสวนปัจจัย" เหมือนอย่างที่กล่าวว่า "อาวัชชนะเป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์ที่มีเหตุโดยอนันตรปัจจัย" แต่ท่านก็ไม่ได้กล่าวไว้. เพราะฉะนั้น แม้ในเวทนาติกะ เมื่อกำหนดนับด้วยการนับที่ย่อว่า "เพราะอาเสวนปัจจัย ในมรรคมี ๑, เพราะไม่ใช่มรรคปัจจัย ในอาเสวนะมี ๑" เมื่อกำหนดนับอยู่อย่างนี้ วาระที่สองที่เป็นโมฆวาระตามที่กล่าวแล้ว พึงพิจารณาเพราะความไม่มีแห่งความเป็นอาเสวนปัจจัยของโวฏฐัพพนะ.

โวฏฺฐพฺพนํ ปน วีถิวิปากสนฺตติยา อาวฏฺฏนโต อาวชฺชนา, ตโต วิสทิสสฺส ชวนสฺส กรณโต มนสิกาโร จ. เอวญฺจ กตฺวา ปฏฺฐาเน ‘‘โวฏฺฐพฺพนํ กุสลานํ ขนฺธานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิ น วุตฺตํ, ‘‘อาวชฺชนา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. ตสฺมา โวฏฺฐพฺพนโต จตุนฺนํ วา ปญฺจนฺนํ วา ชวนานํ อารมฺมณปุเรชาตํ ภวิตุํ อสกฺโกนฺตํ รูปาทิอาวชฺชนาทีนํ ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกติ, อยเมตสฺส สภาโวติ ชวนาปาริปูริยา ทุติโย โมฆวาโร ทสฺเสตุํ ยุตฺโต สิยา, อยมฺปิ อฏฺฐกถายํ อนาคตตฺตา สุฏฺฐุ วิจาเรตพฺโพ. ภวงฺคสฺส ชวนานุพนฺธนภูตตฺตา ‘‘ตทารมฺมณํ ภวงฺค’’นฺติ วุตฺตํ. ปฏฺฐาเน (ปฏฺฐา. ๓.๑.๑๐๒) จ วุตฺตํ ‘‘สเหตุกํ ภวงฺคํ อเหตุกสฺส ภวงฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ, ‘‘อเหตุกํ ภวงฺคํ สเหตุกสฺส ภวงฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ จ. กุสลากุสลานํ สุขทุกฺขวิปากมตฺโต วิปาโก น อิฏฺฐานิฏฺฐานํ วิภาคํ กโรติ, ชวนํ ปน รชฺชนวิรชฺชนาทิวเสน อิฏฺฐานิฏฺฐวิภาคํ กโรตีติ ‘‘อารมฺมณรสํ ชวนเมว อนุภวตี’’ติ วุตฺตํ.

ส่วนโวฏฐัพพนะนั้น เป็นอาวัชชนะเพราะยังวิถีวิปากสันตติให้หมุนไป และเป็นมนสิการเพราะกระทำชวนะที่ไม่เหมือนกันให้เกิดขึ้นจากวิปากสันตตินั้น. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ในปัฏฐานจึงไม่ได้กล่าวว่า "โวฏฐัพพนะเป็นต้นเป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์โดยอนันตรปัจจัย" แต่กล่าวไว้เพียงว่า "อาวัชชนะ" เท่านั้น. เพราะฉะนั้น รูปารมณ์เป็นต้นที่ไม่สามารถเป็นอารัมมณปุเรชาตะแก่ชวนะ ๔ หรือ ๕ ที่เกิดต่อจากโวฏฐัพพนะ จึงไม่สามารถเป็นปัจจัยแก่อาวัชชนะเป็นต้นได้ นี้เป็นสภาวะของอารมณ์นี้. เพราะความไม่บริบูรณ์แห่งชวนะ วาระที่สองที่เป็นโมฆวาระจึงควรแสดงไว้. แม้นัยนี้ก็พึงพิจารณาให้ดีเพราะไม่ได้มาในอรรถกถา. คำว่า "ตทาลัมพนะคือภวังค์" ท่านกล่าวไว้เพราะความที่ตทาลัมพนะเป็นธรรมที่สืบเนื่องต่อจากชวนะ. และในปัฏฐานท่านก็กล่าวไว้ว่า "สเหตุกภวังค์เป็นปัจจัยแก่อเหตุกภวังค์โดยอนันตรปัจจัย" และ "อเหตุกภวังค์เป็นปัจจัยแก่สเหตุกภวังค์โดยอนันตรปัจจัย". วิบากสักว่าเป็นผลสุขและทุกข์ของกุศลและอกุศล ย่อมไม่ทำการจำแนกอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา ส่วนชวนะย่อมทำการจำแนกอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาด้วยอำนาจแห่งความกำหนัดและความคลายกำหนัดเป็นต้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ชวนะเท่านั้นย่อมเสวยรสแห่งอารมณ์".

อวิชฺชมาเน การเก กถํ อาวชฺชนาทิภาเวน ปวตฺติ โหตีติ ตํ ทสฺเสตุํ ปญฺจวิธํ นิยามํ นาม คณฺหึสุ. นิยาโม จ ธมฺมานํ สภาวกิจฺจปจฺจยภาววิเสโสว. ตํตํสทิสผลทานนฺติ ตสฺส ตสฺส อตฺตโน อนุรูปผลสฺส [Pg.131] ทานํ. สทิสวิปากทานนฺติ จ อนุรูปวิปากทานนฺติ อตฺโถ. อิทํ วตฺถุนฺติ เอกวจนนิทฺเทโส เอกคาถาวตฺถุภาเวน กโต. ชคติปฺปเทโสติ ยถาวุตฺตโต อญฺโญปิ โลกปฺปเทโส. กาลคติอุปธิปโยคปฏิพาฬฺหญฺหิ ปาปํ น วิปจฺเจยฺย, น ปเทสปฏิพาฬฺหนฺติ. สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานปฏิสนฺธิยาทิธมฺมานํ นิยาโม ทสสหสฺสิกมฺปนปจฺจยภาโว ธมฺมนิยาโม. อยํ อิธ อธิปฺเปโตติ เอเตน นิยามวเสน อาวชฺชนาทิภาโว, น การกวเสนาติ เอตมตฺถํ ทสฺเสติ.

เมื่อไม่มีผู้กระทำ การเป็นไปโดยความเป็นอาวัชชนะเป็นต้นจะมีได้อย่างไร? เพื่อแสดงการเป็นไปนั้น จึงได้ถือเอานิยาม ๕ ประการ. และนิยามคือความพิเศษแห่งสภาวะ กิจ และปัจจัยภาวะของธรรมทั้งหลายนั่นเอง. คำว่า "การให้ผลที่คล้ายกันนั้นๆ" คือการให้ผลที่สมควรแก่ตนนั้นๆ. และคำว่า "การให้วิบากที่คล้ายกัน" มีความหมายว่า การให้วิบากที่สมควรกัน. การระบุด้วยเอกพจน์ว่า "วัตถุนี้" ท่านทำไว้ด้วยความเป็นวัตถุแห่งคาถาบทเดียว. คำว่า "ส่วนของโลก" คือส่วนของโลกแม้อื่นจากที่กล่าวแล้ว. จริงอยู่ บาปที่ถูกกาล สัมปัตติ คติ สัมปัตติ อุปธิ สัมปัตติ และปโยค สัมปัตติ ห้ามไว้ ไม่พึงให้ผล แต่ไม่ใช่ถูกส่วนของโลกห้ามไว้. นิยามแห่งธรรมทั้งหลายมีปฏิสนธิเป็นต้นอันเป็นปทัฏฐานแห่งสัพพัญญุตญาณ คือความเป็นปัจจัยแห่งการหวั่นไหวของหมื่นโลกธาตุ ชื่อว่าธรรมนิยาม. ธรรมนิยามนี้ประสงค์เอาในที่นี้. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงเนื้อความนี้ว่า การเป็นไปโดยความเป็นอาวัชชนะเป็นต้น มีได้ด้วยอำนาจแห่งนิยาม ไม่ใช่มีด้วยอำนาจแห่งผู้กระทำ.

อิมสฺมึ ฐาเนติ โสฬสวิปากกถาฐาเน. ทฺวาทสหิ วาเหตพฺพา นาฬิยนฺโตปมา น ทฺวาทสนฺนํ จิตฺตานํ เอกสฺมึ ทฺวาเร เอการมฺมเณ สห กิจฺจกรณวเสน วุตฺตา, อถ โข ทฺวาทสนฺนํ เอกสฺมึ ทฺวาเร สกิจฺจกรณมตฺตวเสน. อเหตุกปฏิสนฺธิชนกสทิสชวนานนฺตรํ อเหตุกตทารมฺมณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘จตุนฺนํ ปน ทุเหตุกกุสลจิตฺตานํ อญฺญตรชวนสฺส…เป… ปติฏฺฐาตี’’ติ อาห. อเหตุกปฏิสนฺธิกสฺส ปน ติเหตุกชวเน ชวิเต ปฏิสนฺธิทายเกน กมฺเมน อเหตุกสฺส ตทารมฺมณสฺส นิพฺพตฺติ น ปฏิเสธิตา. เอวํ ทุเหตุกปฏิสนฺธิกสฺสปิ ติเหตุกานนฺตรํ ทุเหตุกตทารมฺมณํ อปฺปฏิสิทฺธํ ทฏฺฐพฺพํ. ปริปุณฺณวิปากสฺส จ ปฏิสนฺธิชนกกมฺมสฺส วเสนายํ วิปากวิภาวนา ตสฺสา มุขนิทสฺสนมตฺตเมวาติ ปวตฺติวิปากสฺส จ เอกสฺส ติเหตุกาทิกมฺมสฺส โสฬสวิปากจิตฺตาทีนิ วุตฺตนเยน โยเชตพฺพานิ. ตสฺมา เยน เกนจิ กมฺมุนา เอเกน อเนกํ ตทารมฺมณํ ปวตฺตมานํ กมฺมวิเสสาภาวา เยสํ ตํ อนุพนฺธภูตํ, เตสํ ชวนสงฺขาตานํ ปจฺจยานํ วิเสเสน วิสิฏฺฐํ โหตีติ ชวเนนายํ ตทารมฺมณนิยาโม วุตฺโต, น นานากมฺมุนา นิพฺพตฺตมานสฺส วเสน. เอวญฺจ กตฺวา ปฏฺฐาเน (ปฏฺฐา. ๓.๑.๙๘) ‘‘สเหตุเก ขนฺเธ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสติ. กุสลากุสเล นิรุทฺเธ อเหตุโก วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’’ติ ญาณานนฺตรํ อเหตุกตทารมฺมณํ, ‘‘กุสลากุสเล นิรุทฺเธ สเหตุโก วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’’ติ อกุสลานนฺตรญฺจ สเหตุกตทารมฺมณํ วุตฺตํ, น จ ‘‘ตํ เอเตน เถเรน อทสฺสิต’’นฺติ กตฺวา ตสฺส ปฏิเสโธ กโต โหตีติ.

คำว่า ในที่นี้ หมายถึง ในที่ที่กล่าวถึงวิบาก ๑๖ อย่าง. อุปมาด้วยเครื่องหีบอ้อยที่บุรุษ ๑๒ คนพึงหีบ ไม่ได้กล่าวโดยความเป็นไปแห่งการกระทำกิจร่วมกันของจิต ๑๒ ดวง ในทวารเดียว อารมณ์เดียว แต่กล่าวโดยความเป็นไปแห่งการกระทำกิจของตนเท่านั้นของจิต ๑๒ ดวง ในทวารเดียว. เมื่อแสดงตทาลัมพนะที่เป็นอเหตุกะหลังจากชวนะที่คล้ายกับกรรมที่ให้ปฏิสนธิที่เป็นอเหตุกะ จึงกล่าวว่า “แต่ตทาลัมพนะย่อมตั้งอยู่... ของชวนะอย่างใดอย่างหนึ่งในกุศลจิต ๒ เหตุ ๔ ดวง” แต่สำหรับบุคคลผู้มีปฏิสนธิเป็นอเหตุกะ เมื่อชวนะที่เป็นติเหตุกะแล่นไปแล้ว การเกิดขึ้นของตทาลัมพนะที่เป็นอเหตุกะด้วยกรรมที่ให้ปฏิสนธิก็ไม่ได้ถูกห้าม. เช่นเดียวกัน สำหรับบุคคลผู้มีปฏิสนธิเป็นทุเหตุกะ ตทาลัมพนะที่เป็นทุเหตุกะหลังจากชวนะที่เป็นติเหตุกะก็ไม่ถูกห้าม พึงเห็นดังนี้. การแสดงวิบากนี้โดยอำนาจของกรรมที่ให้ปฏิสนธิซึ่งมีวิบากสมบูรณ์ เป็นเพียงการแสดงเบื้องต้นของวิบากนั้นเท่านั้น และสำหรับกรรมที่เป็นติเหตุกะเป็นต้นอย่างหนึ่งซึ่งมีวิบากในปวัตติกาล พึงประกอบจิตที่เป็นวิบาก ๑๖ ดวงเป็นต้น โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. เพราะฉะนั้น ตทาลัมพนะหลายอย่างย่อมเป็นไปได้ด้วยกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง เพราะไม่มีความพิเศษของกรรม ตทาลัมพนะนั้นย่อมเป็นไปตามปัจจัยเหล่านั้น การกำหนดตทาลัมพนะนี้จึงกล่าวไว้ด้วยชวนะที่ชื่อว่าปัจจัยเหล่านั้นย่อมเป็นพิเศษด้วยความพิเศษของชวนะ ไม่ใช่โดยอำนาจของกรรมหลายอย่างที่เกิดขึ้น. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ในปัฏฐาน (ปัฏฐาน 3.1.98) กล่าวว่า “ย่อมเห็นขันธ์ที่เป็นสเหตุกะโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา. เมื่อกุศลและอกุศลดับไปแล้ว วิบากที่เป็นอเหตุกะย่อมเกิดขึ้นโดยความเป็นตทาลัมพนะ” ตทาลัมพนะที่เป็นอเหตุกะย่อมเกิดขึ้นหลังจากญาณ และกล่าวตทาลัมพนะที่เป็นสเหตุกะหลังจากอกุศลว่า “เมื่อกุศลและอกุศลดับไปแล้ว วิบากที่เป็นสเหตุกะย่อมเกิดขึ้นโดยความเป็นตทาลัมพนะ” และการห้ามตทาลัมพนะนั้นก็ไม่ได้ทำไว้ โดยถือว่า “พระเถระนี้ไม่ได้แสดงสิ่งนั้น”

ยํ [Pg.132] ปน ชวเนน…เป… ตํ กุสลํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ อิทํ กุสลสฺส วิย อกุสลสฺส สทิโส วิปาโก นตฺถีติ กตฺวา วุตฺตํ. สสงฺขาริกาสงฺขาริกนิยมนํ ปน สนฺธาย ตสฺมึ วุตฺเต อกุสเลปิ น ตํ น ยุชฺชตีติ. อฏฺฐานเมตนฺติ อิทํ นิยมิตาทิวเสน โยนิโส อโยนิโส วา อาวฏฺฏิเต อโยนิโส โยนิโส วา ววตฺถาปนสฺส อภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ.

ส่วนคำที่กล่าวว่า “ด้วยชวนะ... (ละ)... มุ่งหมายกุศลนั้น” คำนี้กล่าวไว้โดยถือว่า วิบากที่เหมือนกับกุศลนั้นไม่มีสำหรับอกุศล. แต่เมื่อกล่าวถึงการกำหนดความเป็นสสังขาริกะและอสังขาริกะ เมื่อกล่าวถึงสิ่งนั้น แม้ในอกุศลก็ย่อมไม่ขัดแย้งกัน (ย่อมสมควร). คำว่า “สิ่งนี้ไม่เป็นฐานะ” นี้ กล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงการไม่มีการกำหนดแยกแยะว่าแยบคายหรือไม่แยบคาย เมื่อภวังค์ถูกหมุนไปโดยแยบคายหรือไม่แยบคายก็ตาม.

ปฏิสิทฺธนฺติ อวจนเมว ปฏิเสโธติ กตฺวา วุตฺตํ. กามตณฺหานิพฺพตฺเตน กมฺมุนา มหคฺคตโลกุตฺตรานุภวนวิปาโก น โหตีติ ตตฺถ ตทารมฺมณาภาโว เวทิตพฺโพ. อาปาถคเต วิสเย ตนฺนินฺนํ ภวงฺคํ อาวชฺชนํ อุปฺปาเทตีติ อาวชฺชนํ วิสเย นินฺนตฺตา อุปฺปชฺชติ. ภวงฺคํ ปน สพฺพทา สวิสเย นินฺนเมวาติ วิสยนฺตรวิญฺญาณสฺส ปจฺจโย หุตฺวาปิ ตทภาวา วินา อาวชฺชเนน สวิสเย นินฺนตฺตาว อุปฺปชฺชติ. จิณฺณตฺตาติ อาวชฺชเนน วินา พหุลํ อุปฺปนฺนปุพฺพตฺตา. สมุทาจารตฺตาติ อาปาถคเต วิสเย ปฏิสนฺธิวิสเย จ พหุลํ อุปฺปาทิตปุพฺพตฺตา. จิณฺณตฺตาติ วา ปุคฺคเลน อาเสวิตภาโว วุตฺโต. สมุทาจารตฺตาติ สยํ พหุลํ ปวตฺตภาโว. นิโรธสฺส อนนฺตรปจฺจยํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนนฺติ อิทํ ตทนนฺตรเมว นิโรธผุสนํ สนฺธาย วุตฺตํ, น อรูปกฺขนฺธานํ วิย นิโรธสฺส อนนฺตรปจฺจยภาวํ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ปน กิญฺจิ ปริกมฺเมน วินา อุปฺปชฺชมานํ นตฺถิ. ปริกมฺมาวชฺชนเมว ตสฺส อาวชฺชนนฺติ อญฺญสฺส วิย เอตสฺสปิ สาวชฺชนตาย ภวิตพฺพํ.

คำว่า “ถูกห้าม” นี้ กล่าวไว้โดยถือว่า การไม่กล่าวถึงนั่นแหละคือการห้าม. ด้วยกรรมที่เกิดจากกามตัณหา วิบากที่เสวยอารมณ์ที่เป็นมหัคคตะและโลกุตตระย่อมไม่มี พึงทราบว่าไม่มีตทาลัมพนะในอารมณ์นั้น. ในอารมณ์ที่ปรากฏเฉพาะหน้า ภวังค์ที่น้อมไปในอารมณ์นั้นย่อมยังอาวัชชนะให้เกิดขึ้น อาวัชชนะย่อมเกิดขึ้นเพราะน้อมไปในอารมณ์. แต่ภวังค์ย่อมน้อมไปในอารมณ์ของตนเสมอ แม้จะเป็นปัจจัยของวิญญาณที่มีอารมณ์อื่น (คืออาวัชชนะ) เพราะไม่มีอาวัชชนะนั้น ภวังค์ย่อมเกิดขึ้นได้เองเพราะน้อมไปในอารมณ์ของตน. คำว่า “เคยชิน” นี้ (หมายถึง) เพราะเคยเกิดขึ้นบ่อยๆ โดยไม่มีอาวัชชนะ. คำว่า “เคยเป็นไป” นี้ (หมายถึง) เพราะเคยยังให้เกิดขึ้นบ่อยๆ ทั้งในอารมณ์ที่ปรากฏเฉพาะหน้าและในอารมณ์ปฏิสนธิ. หรือคำว่า “เคยชิน” นี้ กล่าวถึงความเป็นสิ่งที่บุคคลเคยเสพแล้วบ่อยๆ. คำว่า “เคยเป็นไป” นี้ (กล่าวถึง) ความเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นบ่อยๆ ด้วยตนเอง. คำว่า “เนวสัญญานาสัญญายตนะเป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธ” นี้ กล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงการเข้าถึงนิโรธทันทีหลังจากนั้น ไม่ได้กล่าวถึงความเป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธเหมือนอรูปขันธ์. แต่เนวสัญญานาสัญญายตนะบางอย่างที่เกิดขึ้นโดยไม่มีปริกรรมนั้นไม่มี. อาวัชชนะที่เป็นปริกรรมนั่นแหละเป็นอาวัชชนะของเนวสัญญานาสัญญายตนะนั้น จึงพึงเป็นไปโดยมีอาวัชชนะสำหรับเนวสัญญานาสัญญายตนะนี้ด้วย เหมือนกับฌานอื่น.

อยํ ปเนตฺถาธิปฺปาโย ทฏฺฐพฺโพ – เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺส น นิโรธสฺส อนนฺตรปจฺจยภาเว นินฺนาทิตา อญฺญตฺถ ทิฏฺฐา อตทตฺถปริกมฺมภาเว จ อุปฺปตฺติยา, อถ จ ตํ ตสฺส อนนฺตรปจฺจโย โหติ, ตถา จ อุปฺปชฺชติ. เอวํ ยถาวุตฺตา มโนวิญฺญาณธาตุ อสติปิ นิราวชฺชนุปฺปตฺติยํ นินฺนาทิภาเว นิราวชฺชนา อุปฺปชฺชตีติ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘อริยมคฺคจิตฺตํ มคฺคานนฺตรานิ ผลจิตฺตานี’’ติ อิทํ วุตฺตํ. ยทิ หิ นิพฺพานารมฺมณาวชฺชนาภาวํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ สิยา, โคตฺรภุโวทานานิ นิทสฺสนานิ สิยุํ เตเหว เอเตสํ นิราวชฺชนตาสิทฺธิโต. ผลสมาปตฺติกาเล จ ‘‘ปริตฺตารมฺมณํ มหคฺคตารมฺมณํ อนุโลมํ ผลสมาปตฺติยา [Pg.133] อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วจนโต สมานารมฺมณาวชฺชนรหิตตฺตา ‘‘มคฺคานนฺตรานิ ผลจิตฺตานี’’ติ เอวํ ผลสมาปตฺติจิตฺตานิ น วชฺเชตพฺพานิ สิยุํ, โคตฺรภุโวทานานิ ปน ยทิปิ นิพฺพาเน จิณฺณานิ สมุทาจารานิ จ น โหนฺติ, อารมฺมณนฺตเร จิณฺณสมุทาจาราเนว. ผลสมาปตฺติจิตฺตานิ จ มคฺควีถิโต อุทฺธํ ตทตฺถปริกมฺมสพฺภาวาติ เตสํ คหณํ น กตํ, อนุโลมานนฺตรญฺจ ผลสมาปตฺติจิตฺตํ จิณฺณํ สมุทาจารํ, น เนวสญฺญานาสญฺญายตนานนฺตรํ มคฺคานนฺตรสฺส วิย ตทตฺถปริกมฺมาภาวาติ ‘‘นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺสา’’ติ ตญฺจ นิทสฺสนํ. อารมฺมเณน ปน วินา นุปฺปชฺชตีติ อิทํ เอตสฺส มหคฺคตารมฺมณตฺตาภาวา ปุจฺฉํ กาเรตฺวา อารมฺมณนิทฺธารณตฺถํ วุตฺตํ.

แต่ในที่นี้ พึงทราบอัธยาศัยดังนี้ – ความน้อมไปเป็นต้นของเนวสัญญานาสัญญายตนะในความเป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธนั้น ไม่ได้เห็นในที่อื่น และเพราะการเกิดขึ้นในภาวะที่ไม่มีปริกรรมเพื่อประโยชน์นั้น แต่เนวสัญญานาสัญญายตนะนั้นก็เป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธนั้น และย่อมเกิดขึ้นได้เช่นนั้น. เช่นเดียวกัน มโนวิญญาณธาตุที่กล่าวมาแล้ว แม้จะไม่มีความน้อมไปเป็นต้นในการเกิดขึ้นโดยไม่มีอาวัชชนะ ก็ย่อมเกิดขึ้นได้โดยไม่มีอาวัชชนะ. และเมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า “อริยมรรคจิตและผลจิตที่เกิดต่อจากมรรค” นี้จึงกล่าวไว้. หากคำนี้กล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงการไม่มีอาวัชชนะที่มีนิพพานเป็นอารมณ์ โคตรภูและโวทานก็พึงเป็นตัวอย่าง เพราะความเป็นสิ่งที่ไม่มีอาวัชชนะของจิตเหล่านั้นย่อมสำเร็จได้ด้วยโคตรภูและโวทานเหล่านั้น. และในเวลาเข้าผลสมาบัติ ด้วยคำที่กล่าวว่า “อนุโลมที่มีอารมณ์เป็นปริตตะและอารมณ์เป็นมหัคคตะเป็นปัจจัยโดยอนันตรปัจจัยแก่ผลสมาบัติ” เพราะปราศจากอาวัชชนะที่มีอารมณ์เสมอกัน ผลสมาบัติจิตก็ไม่พึงถูกยกเว้นด้วยคำว่า “ผลจิตที่เกิดต่อจากมรรค” เช่นนี้. แต่โคตรภูและโวทานนั้น แม้จะไม่เคยชินและไม่เคยเป็นไปในนิพพาน ก็เคยชินและเคยเป็นไปในอารมณ์อื่นเท่านั้น. และผลสมาบัติจิตย่อมมีปริกรรมเพื่อประโยชน์นั้นหลังจากมรรควิถี การรับเอาผลสมาบัติจิตเหล่านั้นจึงไม่ได้ทำไว้ และผลสมาบัติจิตที่เกิดหลังจากอนุโลมนั้นเคยชินและเคยเป็นไป ไม่ใช่หลังจากเนวสัญญานาสัญญายตนะ เพราะไม่มีปริกรรมเพื่อประโยชน์นั้นเหมือนผลจิตที่เกิดต่อจากมรรค และคำว่า “สำหรับผู้ที่ออกจากนิโรธ” นั้นก็เป็นตัวอย่าง. ส่วนคำว่า “ย่อมไม่เกิดขึ้นโดยไม่มีอารมณ์” นี้ เพราะไม่มีความเป็นอารมณ์ที่เป็นมหัคคตะของมโนวิญญาณธาตุนี้ จึงกล่าวไว้เพื่อกำหนดอารมณ์ โดยให้ตั้งคำถามขึ้น.

ตตฺถาติ วิปากกถายํ. ชจฺจนฺธปีฐสปฺปิอุปมานิทสฺสนํ วิปากสฺส นิสฺสเยน วินา อปฺปวตฺติทสฺสนตฺถํ. วิสยคฺคาโหติ อิทํ จกฺขาทีนํ สวิสยคฺคหเณน จกฺขุวิญฺญาณาทิวิปากสฺส ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. อุปนิสฺสยโต จกฺขาทีนํ ทสฺสนาทิอตฺถโต จ ตสฺเสว วิปากสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘อุปนิสฺสยมตฺถโส’’ติ วุตฺตํ. หทยวตฺถุเมวาติ ยถา ปุริมจิตฺตานิ หทยวตฺถุนิสฺสิตานิ จ ปสาทวตฺถุอนุคตานิ จ อญฺญารมฺมณานิ โหนฺติ, น เอวํ ภวงฺคํ, ตํ ปเนตํ วตฺถารมฺมณนฺตรรหิตํ เกวลํ หทยวตฺถุเมว นิสฺสาย ปวตฺตตีติ วุตฺตํ โหติ. หทยรูปวตฺถุกนฺติ อิธาปิ อญฺญวตฺถานุคตนฺติ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. มกฺกฏกสฺส หิ สุตฺตาโรหณํ วิย ปสาทวตฺถุกํ จิตฺตํ, สุตฺเตน คมนาทีนิ วิย ตทนุคตานิ เสสจิตฺตานีติ. สุตฺตฆฏฺฏนมกฺกฏกจลนานิ วิย ปสาทฆฏฺฏนภวงฺคจลนานิ สห โหนฺตีติ ทีปนโต ‘‘เอเกกํ…เป… อาคจฺฉตี’’ติปิ ทีเปติ.

ในวิปากกถานั้น การแสดงอุปมาเรื่องคนตาบอดแต่กำเนิดและคนง่อย มีประโยชน์เพื่อแสดงว่าวิบากนั้นไม่อาจเกิดขึ้นได้หากปราศจากวัตถุรูปที่เป็นที่อาศัย คำว่า "วิสยัคคาหะ" นี้กล่าวไว้เพื่อแสดงถึงวิบากมีจักขุวิญญาณเป็นต้น ด้วยการรับอารมณ์ของตนของวัตถุรูปมีจักขุเป็นต้น และกล่าวว่า "อุปนิสสยมัตตโส" เพื่อแสดงถึงวิบากนั้นเท่านั้น ด้วยอุปนิสสยปัจจัย และด้วยประโยชน์คือการเห็นเป็นต้นของจักขุเป็นต้น คำว่า "หทยวัตถุเท่านั้น" หมายความว่า เหมือนอย่างที่จิตก่อนๆ มีอาวัชชนะเป็นต้น อาศัยหทยวัตถุและเป็นไปตามวัตถุอันเป็นที่อาศัยคือปสาทะ มีอารมณ์อื่น แต่ภวังค์ไม่เป็นเช่นนั้น ภวังค์นั้นปราศจากวัตถุและอารมณ์อื่น อาศัยหทยวัตถุเท่านั้นจึงเกิดขึ้น ในบทนี้ว่า "หทยรูปวัตถุกัง" พึงทราบว่ามีความหมายว่า "เป็นไปตามวัตถุอื่น (คือปสาทวัตถุ)" เหมือนอย่างที่แมงมุมไต่ขึ้นใย จิตที่มีปสาทวัตถุเป็นที่อาศัย (คือปัญจวิญญาณ) และเหมือนอย่างการไปเป็นต้นด้วยใย จิตที่เหลือก็เป็นไปตามปสาทวัตถุนั้น เพราะการแสดงว่า การกระทบใยและการเคลื่อนไหวของแมงมุม กับการกระทบปสาทะและการเคลื่อนไหวของภวังค์ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกัน จึงแสดงว่า "แต่ละอย่าง...เป็นต้น...ย่อมมา"

ภวงฺคสฺส อาวฏฺฏิตกาโลติ อิทํ โทวาริกสทิสานํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ปาทปริมชฺชกสทิสสฺส อาวชฺชนสฺส สญฺญาทานสทิโส อนนฺตรปจฺจยภาโว เอว ภวงฺคาวฏฺฏนนฺติ กตฺวา วุตฺตํ. วิปากมโนธาตุอาทีนํ อทิสฺวาว สมฺปฏิจฺฉนาทิกรณํ คาฬฺหคฺคหณมตฺตปุถุลจตุรสฺสภาววิชานนมตฺตกหาปณภาววิชานนมตฺตกมฺโมปนยนมตฺตสามญฺญวเสน วุตฺตํ, น คาฬฺหคฺคาหกาทีนํ กหาปณทสฺสนสฺส อภาโว ตํสมานภาโว จ สมฺปฏิจฺฉนาทีนํ อธิปฺเปโตติ เวทิตพฺโพ.

คำว่า "กาลที่ภวังค์หมุนไป" นี้กล่าวไว้โดยถือเอาความว่า การเป็นอนันตรปัจจัยที่เหมือนการให้สัญญาณเท่านั้น คือการหมุนภวังค์ แก่จักขุวิญญาณเป็นต้นที่เหมือนนายประตู และแก่อาวัชชนะที่เหมือนผู้บีบนวดเท้า การกระทำซึ่งการรับเป็นต้นของวิบากมโนธาตุเป็นต้น โดยไม่เห็นอารมณ์นั้น กล่าวไว้โดยความเหมือนกับการรู้สภาพสี่เหลี่ยมกว้างขวางเพียงเล็กน้อยของเด็กคนหนึ่ง, การรู้สภาพเหรียญกษาปณ์เพียงเล็กน้อยของเด็กคนหนึ่ง, และการนำไปใช้ในการค้าขายของมารดาเพียงเล็กน้อย ไม่ได้กล่าวเพราะการไม่เห็นเหรียญกษาปณ์ของเด็กที่จับแน่นเป็นต้น และพึงทราบว่าความเหมือนกับการจับแน่นเป็นต้นนั้น เป็นความหมายของสัมปฏิจฉนะเป็นต้น

ปณฺฑรํ [Pg.134] เอตนฺติ ปณฺฑรรูปทสฺสนสามญฺญโต จกฺขุวิญฺญาณเมว ทสฺสนกิจฺจํ สาเธตีติ ทีปนํ เวทิตพฺพํ. เอวํ โสตทฺวาราทีสุปิ โยเชตพฺพํ สวนาทิวเสน. สนฺตาปนวเสน คุฬสีโล คุฬปฺปโยชโน วา โคฬิยโก. อุปนิสฺสยโตติ น อุปนิสฺสยปจฺจยํ สนฺธาย วุตฺตํ. ยสฺมึ ปน อสติ โย น โหติ, โส อิธ ‘‘อุปนิสฺสโย’’ติ อธิปฺเปโต. อาโลกสนฺนิสฺสิตนฺติ อิทมฺปิ อาโลเก สติ สพฺภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ, น อุปนิสฺสยปจฺจยตํ. มนฺทถามคตํ นาม กิริยจิตฺตสฺส ปจฺจยภาวํ อนุปคนฺตฺวา สยเมว ปวตฺตมานํ.

ด้วยบทว่า "ปัณฑรัง เอตัง" พึงทราบการแสดงว่า จักขุวิญญาณเท่านั้นย่อมสำเร็จกิจคือการเห็น เพราะความเหมือนกันในการเห็นรูปารมณ์สีขาว พึงประกอบในโสตทวารเป็นต้นด้วยอำนาจการได้ยินเป็นต้นเช่นกัน ผู้มีปกติทำน้ำอ้อย หรือผู้มีประโยชน์คือน้ำอ้อย ชื่อว่า โคฬิยกะ ด้วยอำนาจการทำให้ร้อนดี คำว่า "อุปนิสสยโต" ไม่ได้กล่าวโดยอ้างถึงอุปนิสสยปัจจัย แต่สิ่งใดเมื่อไม่มีแล้ว สิ่งใดก็ไม่เกิดขึ้น สิ่งนั้นในบทนี้พึงประสงค์ว่าเป็น "อุปนิสสยะ" คำว่า "อาโลกสันนิสสิตัง" นี้ก็กล่าวโดยอ้างถึงการมีอยู่จริงเมื่อมีแสงสว่าง ไม่ใช่อ้างถึงความเป็นอุปนิสสยปัจจัย ภวังค์ที่เกิดขึ้นเองโดยไม่เข้าถึงความเป็นปัจจัยของกิริยาจิต (อาวัชชนะ) ชื่อว่า "มันทถามาคตะ"

อสงฺขาริกสสงฺขาริเกสุ โทสํ ทิสฺวาติ น กมฺมสฺส วิรุทฺธสภาเวน วิปาเกน ภวิตพฺพนฺติ อสงฺขาริกกมฺมสฺส สสงฺขาริกวิปาเกสุ, สสงฺขาริกกมฺมสฺส จ อสงฺขาริกวิปาเกสุ โทสํ ทิสฺวา. อเหตุกานํ ปน รูปาทีสุ อภินิปาตมตฺตาทิกิจฺจานํ น สสงฺขาริกวิรุทฺโธ สภาโวติ อสงฺขาริกตา นตฺถิ, อสงฺขาริกวิรุทฺธสภาวาภาวา นาปิ สสงฺขาริกตาติ อุภยาวิโรธา อุภเยนปิ เตสํ นิพฺพตฺตึ อนุชานาติ. จิตฺตนิยามนฺติ ตทารมฺมณนิยามํ. กิริยโต ปญฺจาติ อิเมสํ…เป… ปติฏฺฐาตีติ กิริยชวนานนฺตรญฺจ ตทารมฺมณํ วุตฺตํ. ปฏฺฐาเน (ปฏฺฐา. ๑.๓.๙๔) ปน ‘‘กุสลากุสเล นิรุทฺเธ วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’’ติ วิปากธมฺมธมฺมานเมว อนนฺตรา ตทารมฺมณํ วุตฺตํ. กุสลตฺติเก จ ‘‘เสกฺขา วา ปุถุชฺชนา วา กุสลํ อนิจฺจโต’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๐๖) กุสลากุสลชวนเมว วตฺวา ตทนนฺตรํ ตทารมฺมณํ วุตฺตํ, น อพฺยากตานนฺตรํ, น จ กตฺถจิ กิริยานนฺตรํ ตทารมฺมณสฺส วุตฺตฏฺฐานํ ทิสฺสติ. วิชฺชมาเน จ ตสฺมึ อวจเน การณํ นตฺถิ, ตสฺมา อุปปริกฺขิตพฺโพ เอโส เถรวาโท. วิปฺผาริกญฺหิ ชวนํ นาวํ วิย นทีโสโต ภวงฺคํ อนุพนฺธตีติ ยุตฺตํ, น ปน ฉฬงฺคุเปกฺขวโต สนฺตวุตฺตึ กิริยชวนํ ปณฺณปุฏํ วิย นทีโสโตติ.

คำว่า "เห็นโทษในอสังขาริกะและสสังขาริกะ" นี้หมายถึง การเห็นโทษในวิบากที่เป็นสสังขาริกะของกรรมที่เป็นอสังขาริกะ และในวิบากที่เป็นอสังขาริกะของกรรมที่เป็นสสังขาริกะ เพราะไม่ควรที่วิบากจะมีสภาพตรงกันข้ามกับกรรม แต่สำหรับอเหตุกวิบากที่มีกิจเพียงการเข้าถึงรูปารมณ์เป็นต้น ไม่มีสภาพที่ตรงกันข้ามกับสสังขาริกกรรม ดังนั้นจึงไม่มีความเป็นอสังขาริกะ และเพราะไม่มีสภาพที่ตรงกันข้ามกับอสังขาริกกรรม จึงไม่มีความเป็นสสังขาริกะ ด้วยเหตุที่ไม่มีความขัดแย้งกันทั้งสองอย่าง จึงอนุญาตให้การเกิดขึ้นของอเหตุกวิบากเหล่านั้นเป็นไปได้ด้วยกรรมทั้งสองอย่าง คำว่า "จิตตนิยาม" หมายถึง "ตทาลัมพณนิยาม" คำว่า "กิริยาโต ปัญจะ...ย่อมตั้งอยู่" นี้กล่าวว่าตทาลัมพณะเกิดขึ้นหลังกิริยาชวนะ แต่ในปัฏฐาน กล่าวว่า "เมื่อกุศลและอกุศลดับไป วิบากย่อมเกิดขึ้นเป็นตทาลัมพณะ" ซึ่งหมายถึงตทาลัมพณะเกิดขึ้นหลังธรรมที่มีสภาวะให้ผลเป็นวิบาก (คือหลังกุศลและอกุศล) เท่านั้น และในกุสลัตติกะ ก็กล่าวถึงกุศลและอกุศลชวนะเท่านั้น โดยกล่าวว่า "พระเสกขะหรือปุถุชน ย่อมเห็นกุศลโดยความเป็นอนิจจะ" เป็นต้น แล้วจึงกล่าวถึงตทาลัมพณะหลังจากนั้น ไม่ได้กล่าวถึงหลังจากอัพยากตธรรม และไม่ปรากฏสถานที่ใดในพระบาลีที่กล่าวถึงตทาลัมพณะหลังจากกิริยาชวนะ และเมื่อมีอยู่แต่ไม่กล่าวถึง ก็ไม่มีเหตุผล ดังนั้นวาทะของพระเถระนี้จึงควรพิจารณา เพราะชวนะที่กระสับกระส่าย ภวังค์ย่อมติดตามไปเหมือนกระแสน้ำในแม่น้ำติดตามเรือ ย่อมสมควร แต่ภวังค์ไม่ติดตามกิริยาชวนะที่สงบระงับของพระอรหันต์ผู้มีอุเบกขา ๖ องค์ เหมือนกระแสน้ำในแม่น้ำไม่ติดตามกระทงใบไม้

ปิณฺฑชวนํ ชวตีติ กุสลากุสลกิริยชวนานิ ปิณฺเฑตฺวา กถิตานีติ ตถา กถิตานิ ชวนานิ ปิณฺฑิตานิ วิย วุตฺตานิ, เอกสฺมึ วา ตทารมฺมเณ ปิณฺเฑตฺวา ทสฺสิตานิ หุตฺวา ชวิตาเนว วุตฺตานิ. อิมญฺจ ปน ปิณฺฑชวนํ วทนฺเตน อกุสลโต จตฺตาริเยว อุเปกฺขาสหคตานิ คเหตฺวา ทฺวาทสุเปกฺขาสหคตชวนานิ ปิณฺฑิตานิ วิย วุตฺตานิ. ปฏฺฐาเน ปน ‘‘กุสลํ อสฺสาเทติ อภินนฺทติ, ตํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชติ. ทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา[Pg.135], อุทฺธจฺจํ, โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ. อกุสเล นิรุทฺเธ วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตตฺตา อิตรานิ ทฺเว อิฏฺฐารมฺมเณ ปวตฺตวิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสหคตานิปิ กุสลวิปาเก ตทารมฺมเณ ปิณฺเฑตพฺพานิ สิยุํ. เตสํ ปน อนนฺตรํ อเหตุกวิปาเกเนว ตทารมฺมเณน ภวิตพฺพํ, โส จ สนฺตีรณภาเวเนว คหิโตติ อปุพฺพํ คเหตพฺพํ นตฺถิ. อเหตุเก จ ปิณฺเฑตพฺพํ นารหนฺตีติ อธิปฺปาเยน น ปิณฺเฑตีติ.

คำว่า "ปิณฑชวนะย่อมแล่นไป" นี้กล่าวถึงกุศล อกุศล และกิริยาชวนะ โดยรวมเข้าด้วยกัน ดังนั้น ชวนะที่กล่าวไว้เช่นนั้นจึงเหมือนถูกรวมเข้าด้วยกัน หรือกล่าวถึงชวนะที่ถูกรวมเข้าด้วยกันและแสดงไว้ในตทาลัมพณะนั้น แต่พระมหาทัตตเถระผู้กล่าวปิณฑชวนะนี้ ได้นำเอาอุเบกขาสหคตจิต ๔ ดวงจากอกุศลมากล่าวเหมือนรวมอุเบกขาสหคตชวนะ ๑๒ ดวงเข้าด้วยกัน แต่ในปัฏฐาน เพราะกล่าวว่า "ย่อมลิ้มรส ย่อมเพลิดเพลินกุศล ราคะย่อมเกิดขึ้นปรารภกุศลนั้น ทิฏฐิ วิจิกิจฉา อุทธัจจะ โทมนัสย่อมเกิดขึ้น เมื่ออกุศลดับไป วิบากย่อมเกิดขึ้นเป็นตทาลัมพณะ" ชวนะที่ประกอบด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะอีกสองดวงที่เกิดขึ้นในอารมณ์ที่น่าปรารถนา ก็ควรถูกรวมเข้าในตทาลัมพณะที่เป็นกุศลวิบาก แต่หลังจากชวนะเหล่านั้น ควรเป็นตทาลัมพณะที่เป็นอเหตุกวิบากเท่านั้น และอเหตุกวิบากนั้นก็ถูกรวมไว้ในฐานะสันตีรณะแล้ว จึงไม่มีสิ่งใหม่ที่จะต้องนำมาเพิ่ม และด้วยความหมายว่าไม่ควรถูกรวมเข้าในอเหตุกตทาลัมพณะ จึงไม่รวมเข้าด้วยกัน

ติเหตุกชวนาวสาเน ปเนตฺถาติ เอตสฺมึ ทุติยวาเท ติเหตุกชวนาวสาเน ติเหตุกตทารมฺมณํ ยุตฺตนฺติ ทสฺเสตุํ ยุตฺตํ วทติ ชวนสมานตฺตา, นาลพฺภมานตฺตา อญฺญสฺส. ปฐมตฺเถเรน อกุสลานนฺตรํ วุตฺตสฺส อเหตุกตทารมฺมณสฺส, กุสลานนฺตรํ วุตฺตสฺส จ สเหตุกตทารมฺมณสฺส อกุสลานนฺตรํ อุปฺปตฺตึ วทนฺตสฺส หิ ปฏิสนฺธิชนกํ ติเหตุกกมฺมํ ทุเหตุกาเหตุกํ วิปากํ ชนยนฺตมฺปิ ติเหตุกชวนานนฺตรํ น ชเนตีติ น เอตฺถ การณํ ทิสฺสตีติ เอวํ ยุตฺตํ คเหตพฺพํ อวุตฺตมฺปีติ อธิปฺปาโย. อถ วา ตสฺมึ ตสฺมึ เถรวาเท เยน อธิปฺปาเยน สสงฺขาราสงฺขารวิธานาทิ วุตฺตํ, ตํ เตเนว อธิปฺปาเยน ยุตฺตํ คเหตพฺพํ, น อธิปฺปายนฺตรํ อธิปฺปายนฺตเรน อาโลเฬตพฺพนฺติ อตฺโถ. เหตุสทิสเมวาติ ชนกกมฺมเหตุสทิสเมว. มหาปกรเณ อาวิ ภวิสฺสตีติ มหาปกรเณ อาคตปาฬิยา ปากฏํ อุปฺปตฺติวิธานํ อาวิ ภวิสฺสตีติ อธิปฺปาเยน วทติ.

ในวาทะที่สองนี้ เพื่อแสดงว่าตทารัมมณะที่มีเหตุ ๓ ย่อมสมควรในที่สุดแห่งชวนะที่มีเหตุ ๓ จึงกล่าวว่าตทารัมมณะที่สมควรนั้นย่อมเหมือนกับชวนะ เพราะไม่ควรได้ตทารัมมณะอื่น. อนึ่ง ในวาทะนี้ไม่ปรากฏเหตุที่สมควรว่า กรรมที่มีเหตุ ๓ ที่ยังปฏิสนธิให้เกิด แม้ยังวิบากที่เป็นทวิเหตุและอเหตุให้เกิดได้ แต่ไม่สามารถเกิดในลำดับแห่งชวนะที่มีเหตุ ๓ ได้ ดังที่พระเถระองค์แรกกล่าวถึงอเหตุกตทารัมมณะที่เกิดในลำดับแห่งอกุศลชวนะ และสเหตุกตทารัมมณะที่เกิดในลำดับแห่งกุศลชวนะ และพระมหาทัตตเถระกล่าวถึงการเกิดขึ้นในลำดับแห่งอกุศลชวนะ. ดังนั้น แม้ไม่ได้กล่าวไว้ ก็พึงถือเอาตทารัมมณะที่สมควรด้วยวิธีนี้ นี้คือความประสงค์. อีกอย่างหนึ่ง ในวาทะของพระเถระแต่ละองค์นั้น การจัดแจงสังขารและอสังขารเป็นต้นที่กล่าวไว้ด้วยความประสงค์อย่างใด ก็พึงถือเอาตทารัมมณะที่สมควรด้วยความประสงค์นั้นเท่านั้น ไม่พึงปะปนความประสงค์หนึ่งกับความประสงค์อื่น นี้คืออรรถ. คำว่า "เหมือนกับเหตุ" หมายถึง เหมือนกับเหตุของกรรมที่เป็นชนกเท่านั้น. คำว่า "จักปรากฏในคัมภีร์ปัฏฐาน" หมายถึง การจัดแจงการเกิดขึ้นที่ปรากฏชัดด้วยบาลีที่มาในคัมภีร์ปัฏฐาน จักปรากฏอย่างชัดเจน ด้วยความประสงค์ดังนี้ (พระสังคหกาจารย์) กล่าว.

กามาวจรกุสลวิปากกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยกามวจรกุศลวิบาก จบแล้ว.

รูปาวจรารูปาวจรวิปากกถาวณฺณนา

อรรถกถาว่าด้วยรูปาวจรอรูปาวจรวิบาก.

๔๙๙. อนนฺตราเยนาติ ปริหานิปจฺจยวิรเหน. ปฏิปทาทิเภโทติ ปฏิปทารมฺมณเภโท. ตถา หิ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ฌานํ อุปฺปาเทตฺวา ปุนปฺปุนํ สมาปชฺชนฺตสฺส ตํ ฌานํ ตํปฏิปทเมว โหติ. เอตสฺมึ อปริหีเน ตสฺส วิปาโก นิพฺพตฺตมาโน ตปฺปฏิปโทว ภวิตุํ อรหตีติ. ฉนฺทาธิปเตยฺยาทิภาโว ปน ตสฺมึ ขเณ วิชฺชมานานํ ฉนฺทาทีนํ อธิปติปจฺจยภาเวน โหติ, น อาคมนวเสน. ตถา หิ เอกเมว [Pg.136] ฌานํ นานากฺขเณสุ นานาธิปเตยฺยํ โหติ. จตุตฺถชฺฌานสฺเสว หิ จตุริทฺธิปาทภาเวน ภาวนา โหติ, ตสฺมา วิปากสฺส อาคมนวเสน ฉนฺทาธิปเตยฺยาทิตา น วุตฺตา.

๔๙๙. คำว่า "โดยไม่มีอันตราย" หมายถึง เพราะปราศจากเหตุแห่งความเสื่อม (ของฌาน). คำว่า "ความต่างแห่งปฏิปทาเป็นต้น" หมายถึง ความต่างแห่งปฏิปทาและความต่างแห่งอารมณ์. อธิบายว่า เมื่อบุคคลยังฌานที่มีการปฏิบัติยากและมีปัญญาช้าให้เกิดขึ้นแล้วเข้าซ้ำๆ ฌานนั้นย่อมมีปฏิปทานั้นเอง. เมื่อฌานนี้ไม่เสื่อม วิบากของฌานนั้นเมื่อเกิดขึ้น ก็พึงเป็นวิบากที่มีปฏิปทานั้นเอง. อนึ่ง ความเป็นฉันทาธิปไตยเป็นต้น ย่อมมีเพราะความเป็นอธิปติปัจจัยของฉันทะเป็นต้นที่มีอยู่ในขณะนั้น ไม่ใช่โดยอำนาจแห่งการปฏิบัติที่เป็นเหตุให้ฌานเกิดขึ้น. อธิบายว่า ฌานเดียวเท่านั้นย่อมมีอธิปไตยต่างๆ กันในขณะต่างๆ. การเจริญฌานที่สี่เท่านั้นย่อมมีด้วยความเป็นอิทธิบาท ๔ (เช่น ฉันทิทธิบาท). เพราะเหตุนั้น ความเป็นฉันทาธิปไตยเป็นต้นของวิบากจึงไม่ได้กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งฌานที่เป็นเหตุให้เกิดขึ้น.

รูปาวจรารูปาวจรวิปากกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยรูปาวจรอรูปาวจรวิบาก จบแล้ว.

โลกุตฺตรวิปากกถาวณฺณนา

อรรถกถาว่าด้วยโลกุตตรวิบาก.

๕๐๕. ยถา วฏฺฏํ อาจินติ, ตถา ตณฺหาทีหิ อภิสงฺขตํ โลกิยกมฺมํ อุปจิตนฺติ วุจฺจติ. โลกุตฺตรํ ปน เอวํ น โหตีติ ตถา น วุตฺตํ. สุทฺธาคมนวเสนาติ อนิมิตฺตาปฺปณิหิตนามทายเกหิ สคุณารมฺมเณหิ วิชฺชมาเนหิปิ ผลสฺส สุญฺญตนามทานทีปเน อคฺคหิตภาเวเนว อโวมิสฺเสนาติ อตฺโถ. อาคมนโต สุญฺญตาปฺปณิหิตนามวโต มคฺคสฺส อาคมนียฏฺฐาเน ฐตฺวา อตฺตโน ผลสฺส นามตฺตยทานํ โยชิตํ, อิตรสฺสปิ ปน ตเถว โยเชตพฺพํ. นยมตฺตทสฺสนญฺเหตํ. สคุณารมฺมเณหิ ปน นามตฺตยวโต อนิจฺจานุปสฺสนานนฺตรสฺสปิ มคฺคสฺส อาคมนียฏฺฐาเน ฐตฺวา อตฺตโน ผลสฺส นามตฺตยทานํ น นิวาริตนฺติ. วฬญฺชนกผลสมาปตฺติยา จ วิปสฺสนาคมนวเสน นามลาเภ มคฺคสฺส วิย อนิมิตฺตนามลาโภ น สิยา. ยถา ปน มคฺคานนฺตรสฺส วิย วฬญฺชนกผลสมาปตฺติยาปิ ฌานปฏิปทาเภโท โหติ, เอวํ สุญฺญตาทินามลาเภ สติ อนิมิตฺตนามญฺจ ลภตีติ. อวูปสนฺตายาติ อิทํ เกนจิ อญฺเญน อนนฺตริตตฺตา ตาทิสาย เอว สทฺธาย…เป… ปญฺญาย จ อนนฺตรปจฺจยภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. เตน ฉนฺทาทโยปิ อตฺตโน อนนฺตรสทิสานํ ฉนฺทาทีนํ อุปฺปาทกา อธิปติภูตา อธิปติภูเต เอว อุปฺปาเทนฺตีติ อิมมตฺถํ ทีเปติ.

๕๐๕. กรรมที่เป็นโลกีย์ที่ตัณหาเป็นต้น (พึงถือเอาอวิชชาด้วยคำว่า "เป็นต้น") ปรุงแต่งไว้ ย่อมถูกเรียกว่า "สั่งสม" เหมือนการสั่งสมวัฏฏะ ฉันใด. ส่วนโลกุตตรวิบากนั้นไม่ได้เป็นเช่นนั้น เพราะเหตุนั้นจึงไม่ได้กล่าวไว้ด้วยอาการนั้น. คำว่า "โดยอำนาจแห่งการมาโดยบริสุทธิ์" หมายถึง เพราะความเป็นของไม่ถูกถือเอาในที่แสดงการตั้งชื่อว่า "สุญญตา" แก่ผล ด้วยอารมณ์ที่มีคุณ (สคุณารัมมณ์) ที่มีอยู่ แม้เป็นอารมณ์ที่ให้ชื่อว่า "อนิมิตตะ" และ "อัปปณิหิตะ" จึงเป็นของไม่ปะปนกัน นี้คืออรรถ. การตั้งชื่อ ๓ อย่างแก่ผลของตน โดยตั้งอยู่ในฐานะที่เป็นเหตุให้ผลเกิดขึ้น ของมรรคที่มีชื่อว่า "สุญญตา" และ "อัปปณิหิตะ" โดยอำนาจแห่งวิปัสสนาที่เป็นเหตุให้มรรคเกิดขึ้น ได้ถูกประกอบไว้ในอรรถกถาแล้ว. แต่แม้ของมรรคอื่นที่มีชื่อว่า "อนิมิตตะ" ซึ่งต่างจากสุญญตาและอัปปณิหิตะ ก็พึงประกอบ (การตั้งชื่อ ๓ อย่าง) เช่นนั้นเหมือนกัน. จริงอยู่ การประกอบด้วยสุญญตาและอัปปณิหิตะนี้ เป็นเพียงการแสดงแนวทางเท่านั้น. แต่แท้จริงแล้ว การตั้งชื่อ ๓ อย่างแก่ผลของตน โดยตั้งอยู่ในฐานะที่เป็นเหตุให้ผลเกิดขึ้น ของมรรคที่มีชื่อ ๓ อย่าง ซึ่งเกิดในลำดับแห่งอนิจจานุปัสสนา ด้วยสคุณารัมมณ์ ก็ไม่ได้ถูกห้ามไว้. พึงจำไว้ดังนี้. และในการเข้าผลสมาบัติที่ใช้สอย เมื่อมีการได้ชื่อโดยอำนาจแห่งวิปัสสนา (วิปัสสนาที่เป็นเหตุให้ผลเกิดขึ้น) การได้ชื่อว่า "อนิมิตตะ" ย่อมไม่พึงมีเหมือนมรรค. แต่เหมือนผลที่เกิดในลำดับแห่งมรรค (และในการเข้าผลสมาบัติ) ความต่างแห่งฌานและความต่างแห่งปฏิปทาย่อมมีฉันใด เมื่อมีการได้ชื่อว่า "สุญญตา" เป็นต้น ก็ย่อมได้ชื่อว่า "อนิมิตตะ" ด้วยฉันนั้น พึงจำไว้ดังนี้. คำว่า "อะวูปะสันตายะ" นี้กล่าวโดยอ้างอิงความสามารถในการเป็นอนันตรปัจจัยของศรัทธาที่พิจารณาเห็นเช่นนั้นเท่านั้น...และของปัญญา เพราะความเป็นของไม่ถูกคั่นด้วยธรรมอื่นใด. ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงอรรถนี้ว่า แม้ฉันทะเป็นต้นที่เป็นอธิปติ ย่อมยังฉันทะเป็นต้นที่เหมือนกับอนันตระของตน ซึ่งเป็นอธิปติให้เกิดเฉพาะวิบากที่เป็นอธิปติเท่านั้น.

๕๕๕. กิเลสสมุจฺเฉทกสฺส มคฺคสฺส สมฺมาทิฏฺฐิอาทิกสฺส นิยฺยานิกสภาวสฺส ผเลนปิ ปฏิปฺปสฺสทฺธกิเลเสน นิยฺยานสภาเวเนว ภวิตพฺพํ, ตสฺมา ผเลปิ ‘‘มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺน’’นฺติ วุตฺตํ. เอวญฺจ กตฺวา มคฺควิภงฺเค ผเลสุ จ อฏฺฐงฺคิโก ปญฺจงฺคิโก จ มคฺโค อุทฺธโฏ, เอวํ โพชฺฌงฺคาปีติ. มคฺคํ อุปาทายาติ มคฺคสทิสตาย มคฺโคติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห.

๕๕๕. ผลของมรรคที่มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น มีสภาพที่นำออกจากวัฏฏทุกข์ ซึ่งตัดกิเลสได้โดยสิ้นเชิง ก็พึงมีสภาพที่นำออกจากวัฏฏทุกข์เท่านั้น เพราะมีกิเลสที่สงบระงับแล้วด้วยปฏิปัสสัทธิปหาน. เพราะเหตุนั้น แม้ในผลจึงตรัสไว้ว่า "เป็นองค์มรรค เป็นส่วนแห่งมรรค". และเมื่อทำดังนี้ ในมรรควิภังค์และในผลทั้งหลาย มรรคที่มีองค์ ๘ และมีองค์ ๕ ก็ได้ทรงยกขึ้นแสดงแล้ว แม้โพชฌงค์ทั้งหลายก็เช่นกัน พึงจำไว้ดังนี้. คำว่า "อาศัยมรรค" กล่าวโดยอ้างอิงอรรถนี้ว่า เพราะความเป็นของเหมือนมรรค จึงชื่อว่ามรรค.

โลกุตฺตรวิปากกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยโลกุตตรวิบาก จบแล้ว.

อกุสลวิปากกถาวณฺณนา

อรรถกถาว่าด้วยอกุศลวิบาก.

๕๕๖. อิฏฺฐอิฏฺฐมชฺฌตฺเตสุ [Pg.137] วิย น อนิฏฺฐอนิฏฺฐมชฺฌตฺเตสุ สนฺตีรณวิเสโส อตฺถิ, อนิฏฺฐารมฺมณเมว ปน อธิมตฺตํ มนฺทญฺจ เอวํ ทฺวิธา วุตฺตํ.

๕๕๖. ในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาและอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาปานกลาง ไม่มีสันตีรณะพิเศษเหมือนในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและอารมณ์ที่น่าปรารถนาปานกลาง. แต่อารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนานั้นเอง ได้ถูกกล่าวไว้เป็นสองอย่างคือ อารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาอย่างยิ่ง และอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาอย่างอ่อน.

อกุสลวิปากกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยอกุศลวิบาก จบแล้ว.

กิริยาพฺยากตํ

กิริยาอัพยากฤต.

มโนธาตุจิตฺตวณฺณนา

อรรถกถาว่าด้วยมโนธาตุจิต.

๕๖๖. วาตปุปฺผนฺติ โมฆปุปฺผํ. ตํ อจฺฉินฺเนปิ รุกฺเข น ผลติ, ฉินฺนรุกฺขปุปฺผํ ปน อจฺฉินฺเน ผเลยฺย. เอวํ อจฺฉินฺนภวมูลสฺสปิ ปวตฺตมานํ ยํ น ผลติ, ตํ วาตปุปฺผสทิสํ. อิตรสฺเสว ปน ปวตฺตมานํ ฉินฺนรุกฺขปุปฺผสทิสํ. ตญฺหิ อจฺฉินฺเน ภวมูเล ผเลยฺยาติ.

๕๖๖. คำว่า "ดอกลม" หมายถึง ดอกไม้ที่ไร้ผล. ดอกไม้นั้นแม้ต้นไม้ไม่ได้ถูกตัด ก็ไม่เกิดผล. ส่วนดอกไม้ของต้นไม้ที่ถูกตัดแล้ว ถ้าต้นไม้ไม่ได้ถูกตัด ก็พึงเกิดผล. ฉันใด อาวัจชนะสองที่เกิดขึ้นในสันดานของปุถุชนและเสกขะผู้มีรากเหง้าแห่งภพยังไม่ถูกตัด (คืออวิชชาและตัณหายังไม่ขาด) ซึ่งไม่เกิดผล ก็เหมือนดอกลม ฉันนั้น. แต่กิริยาชวนะที่เกิดขึ้นเฉพาะในสันดานของพระอรหันต์ผู้มีรากเหง้าแห่งภพที่ถูกตัดแล้ว ซึ่งต่างจากผู้มีรากเหง้าแห่งภพที่ยังไม่ถูกตัด ย่อมเหมือนดอกไม้ของต้นไม้ที่ถูกตัดแล้ว. (เพราะเหตุไร กิริยาชวนะนั้นจึงเหมือนดอกไม้ของต้นไม้ที่ถูกตัดแล้ว เฉพาะในสันดานของพระอรหันต์อื่นเท่านั้น) เพราะเหตุว่า ถ้ากิริยาชวนะนั้นไม่ได้ตัดรากเหง้าแห่งภพ (คืออวิชชาและตัณหา) ก็พึงเกิดผล.

กิริยมโนวิญฺญาณธาตุจิตฺตวณฺณนา

อรรถกถาว่าด้วยกิริยามโนวิญญาณธาตุจิต.

๕๖๘. โลลุปฺปตณฺหา ปหีนาติ อิมสฺส จิตฺตสฺส ปจฺจยภูตา ปุริมา ปวตฺติ ทสฺสิตา. อิทํ ปน จิตฺตํ วิจารณปญฺญารหิตนฺติ เกวลํ โสมนสฺสมตฺตํ อุปฺปาเทนฺตสฺส โหตีติ. เอวํ เจติยปูชาทีสุปิ ทฏฺฐพฺพํ. วตฺตํ กโรนฺโตติ อิทํ วตฺตํ กโรนฺตสฺส โผฏฺฐพฺพารมฺมเณ กายทฺวารจิตฺตปฺปวตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ. ปญฺจทฺวารานุคตํ หุตฺวา ลพฺภมานํ สนฺธาย ปญฺจทฺวาเร เอว วา โลลุปฺปตณฺหาปหานาทิปจฺจเวกฺขณเหตุภูตํ อิทเมว ปวตฺตึ สนฺธาย ตตฺถ ตตฺถ ‘‘อิมินา จิตฺเตน โสมนสฺสิโต โหตี’’ติ วุตฺตนฺติ ‘‘เอวํ ตาว ปญฺจทฺวาเร ลพฺภตี’’ติ อาห. อตีตํสาทีสุ อปฺปฏิหตํ ญาณํ วตฺวา ‘‘อิเมหิ ตีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตสฺส พุทฺธสฺส ภควโต สพฺพํ กายกมฺมํ ญาณานุปริวตฺตี’’ติอาทิวจนโต (มหานิ. ๑๕๖ อตฺถโต สมานํ) ‘‘ภควโต อิทํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตวจนํ วิจาเรตพฺพํ. อเหตุกสฺส มูลาภาเวน สุปฺปติฏฺฐิตตา นตฺถีติ พลภาโว อปริปุณฺโณ, ตสฺมา อุทฺเทสวาเร ‘‘สมาธิพลํ โหติ, วีริยพลํ โหตี’’ติ น วุตฺตํ. ตโต เอว หิ อเหตุกานํ สงฺคหวาเร ฌานงฺคานิ จ น อุทฺธฏานิ. เตเนว อิมสฺมิมฺปิ อเหตุกทฺวเย พลานิ อนุทฺเทสาสงฺคหิตานิ. ยสฺมา ปน วีริยสฺส วิชฺชมานตฺตา เสสาเหตุเกหิ [Pg.138] พลวํ, ยสฺมา จ เอตฺถ วิตกฺกาทีนํ ฌานปจฺจยมตฺตตา วิย สมาธิวีริยานํ พลมตฺตตา อตฺถิ, ตสฺมา นิทฺเทสวาเร ‘‘สมาธิพลํ วีริยพล’’นฺติ วตฺวา ฐปิตํ. ยสฺมา ปน เนว กุสลํ นากุสลํ, ตสฺมา สมฺมาสมาธิ มิจฺฉาสมาธีติ, สมฺมาวายาโม มิจฺฉาวายาโมติ จ น วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. เอวํ สติ มหากิริยจิตฺเตสุ จ เอตํ น วตฺตพฺพํ สิยา, วุตฺตญฺจ, ตสฺมา สมฺมา, มิจฺฉา วา นิยฺยานิกสภาวาภาวโต มคฺคปจฺจยภาวํ อปฺปตฺตา สมาธิวายามา อิธ ตถา น วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา.

๕๖๘. ด้วยบทว่า “โลลุปปตัณหาอันบุคคลละได้แล้ว” นั้น ได้แสดงถึงความเป็นไปของกิริยาชวนจิตดวงก่อน ซึ่งเป็นปัจจัยแห่งหสิตุปปาทจิตดวงนี้แล้ว. แต่จิตดวงนี้ปราศจากปัญญาเครื่องพิจารณา (เพราะหสิตุปปาทจิตไม่ประกอบด้วยปัญญาเจตสิก) จึงเป็นเพียงโสมนัสที่เกิดขึ้นแก่พระอรหันต์ผู้ยังโสมนัสให้เกิดขึ้นเท่านั้น พึงทราบดังนี้. แม้ในเจดีย์บูชาเป็นต้น ก็พึงทราบอย่างนี้ (คือหลังจากมหากิริยาชวนวิถีที่อารมณ์เจดีย์บูชาเป็นต้นเกิดขึ้นก่อนแล้ว หสิตุปปาทชวนวิถีนี้จึงเกิดขึ้น). คำว่า “เมื่อกระทำวัตร” นี้ กล่าวโดยอ้างถึงความเป็นไปของจิตทางกายทวารในอารมณ์ผัสสะของบุคคลผู้กระทำวัตร. หรือกล่าวโดยอ้างถึงหสิตุปปาทจิตที่ได้มาโดยเป็นไปตามปัญจทวาร หรือกล่าวโดยอ้างถึงความเป็นไปของหสิตุปปาทจิตนี้เอง ซึ่งเป็นเหตุแห่งการพิจารณาการละโลลุปปตัณหาเป็นต้นในปัญจทวารนั้นๆ ว่า “บุคคลย่อมมีโสมนัสด้วยจิตนี้” ดังนี้ สังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า “พึงได้ในปัญจทวารดังนี้”. คำที่กล่าวว่า “หสิตุปปาทจิตนี้ย่อมเกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า” พึงพิจารณาโดยอ้างถึงพระดำรัสเบื้องต้นว่า “พระญาณอันไม่ถูกขัดขวางในอารมณ์อันเป็นอดีตเป็นต้น” และ “กายกรรมทั้งปวงของพระพุทธเจ้าผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการเหล่านี้ ย่อมเป็นไปตามพระญาณ” เป็นต้น (มหา. ๑๕๖ มีความหมายเท่ากัน). เพราะอเหตุกจิตไม่มีมูลราก จึงไม่มีความตั้งมั่นดี ความเป็นกำลังจึงไม่บริบูรณ์. เพราะฉะนั้น ในอุเทศวาระจึงไม่กล่าวว่า “สมาธิพละย่อมมี, วิริยพละย่อมมี”. เพราะเหตุที่ไม่มีความตั้งมั่นดีนั้นเอง ในสังคหวาระจึงไม่ยกฌานังคะทั้งหลายขึ้นแสดงสำหรับอเหตุกจิตทั้งหลาย. และเพราะเหตุที่ไม่มีความตั้งมั่นดีนั้นเอง ในอเหตุกจิต ๒ ดวงนี้ ก็ไม่แสดงพละทั้งหลายไว้ในอุเทศวาระและไม่สงเคราะห์ไว้ในสังคหวาระ. แต่เพราะวิริยะมีอยู่ จึงมีกำลังยิ่งกว่าอเหตุกจิตที่เหลือ (จากหสิตุปปาทจิต). และเพราะในหสิตุปปาทจิตนี้ มีความเป็นเพียงปัจจัยแห่งฌานของวิตกเป็นต้น เหมือนมีความเป็นเพียงกำลังของสมาธิและวิริยะ. เพราะฉะนั้น ในนิเทศวาระจึงกล่าวและตั้งไว้ว่า “สมาธิพละ วิริยพละ”. แต่เพราะไม่เป็นทั้งกุศลและอกุศล เพราะฉะนั้น จึงไม่กล่าวว่า “สัมมาสมาธิ มิจฉาสมาธิ” และ “สัมมาวายามะ มิจฉาวายามะ” ดังนี้ เป็นความประสงค์ของอาจารย์อรรถกถา. ถ้าเป็นเช่นนั้น คำนี้ก็ไม่ควรกล่าวในมหากิริยาจิตทั้งหลาย แต่ก็กล่าวไว้แล้ว (ในพระบาลีปัจจุบันนี้ เพราะมีการย่อไว้ จึงจะอธิบายว่า สิ่งที่กล่าวในกุศลจิต พึงทราบว่ากล่าวในกิริยาจิตด้วย โดยคำว่า “กุสลนิเทศ วุตตนเยเนว เวทิตัพพา”). เพราะฉะนั้น สมาธิและวายามะทั้งหลาย ที่ไม่ถึงความเป็นปัจจัยแห่งมรรค เพราะไม่มีสภาพเป็นเครื่องนำออกไป ไม่ว่าจะเป็นสัมมาหรือมิจฉา จึงไม่กล่าวไว้ในหสิตุปปาทจิตนี้อย่างนั้น พึงทราบดังนี้.

๕๗๔. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตอาสยานุสยสพฺพญฺญุตานาวรณญาณานิ อิมสฺสานนฺตรํ อุปฺปชฺชมานานิ ยมกปาฏิหาริยมหากรุณาสมาปตฺติญาณานิ จ อิมสฺส อนนฺตรํ อุปฺปนฺนปริกมฺมานนฺตรานิ อิมินา อาวชฺชิตารมฺมเณเยว ปวตฺตนฺตีติ อาห ‘‘ฉ…เป… คณฺหนฺตี’’ติ. มหาวิสยตฺตา มหาคโช วิย มหนฺตนฺติ มหาคชํ.

๕๗๔. พระญาณทั้งหลายคือ อินทริยปโรปริยัตตญาณ อาสยานุสยญาณ สัพพัญญุตญาณ อนาวรณญาณ ที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งมโนทวาราวัชชนจิตนี้ และยมกปาฏิหาริยญาณ มหากรุณาสมาปัตติญาณ ที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งปริกรรมที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งมโนทวาราวัชชนจิตนี้ ย่อมเป็นไปในอารมณ์ที่อาวัชชนจิตนี้พิจารณาแล้วเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมยึดถือ...หก” เป็นต้น. เพราะมีอารมณ์กว้างขวาง จึงยิ่งใหญ่ดุจช้างสาร ฉะนั้นจึงชื่อว่า “มหาคชะ”.

รูปาวจรารูปาวจรกิริยจิตฺตวณฺณนา

พรรณนาถึงรูปาวจรกิริยาจิตและอรูปาวจรกิริยาจิต

๕๗๗. อิทานิ ยานิ กิริยานิ ชาตานิ, ตานิ เวทิตพฺพานีติ เอวํ โยชนา กาตพฺพา. อตฺตภาโวติ ปญฺจกฺขนฺธา วุจฺจนฺติ.

๕๗๗. บัดนี้ กิริยาจิตทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วเหล่านั้น พึงทราบดังนี้ พึงประกอบความอย่างนี้. คำว่า “อัตตภาวะ” หมายถึงขันธ์ ๕.

จิตฺตุปฺปาทกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

พรรณนาจิตตุปปาทกัณฑ์จบแล้ว.

๒. รูปกณฺฑํ

๒. รูปกัณฑ์

อุทฺเทสวณฺณนา

พรรณนาอุเทศ

อิทานิ [Pg.139] รูปมพฺยากตํ ภาเชตพฺพํ, ตญฺจ เกนจิ สมยววตฺถานํ กตฺวา น สกฺกา ภาเชตุํ. น หิ รูปสฺส จิตฺตุปฺปาเทน สมยววตฺถานํ สกฺกา กาตุํ อจิตฺตสมุฏฺฐานสพฺภาวโต, จิตฺตสมุฏฺฐานสฺส จ อเนกจิตฺตสมุฏฺฐานตาย รูปสมุฏฺฐาปกจิตฺตานญฺจ เกสญฺจิ กตฺถจิ อสมุฏฺฐาปนตาย ววตฺถานาภาวโต, วิญฺญตฺติทฺวยวชฺชิตสฺส รูปสฺส อจิตฺตสหภุภาวโต จ, น จ รูปานํ อุปสมฺปชฺช วิหรเณน สมยววตฺถานํ ยุชฺชติ มหคฺคตปฺปมาณานํ ฌานานํ วิย รูปานํ อุปสมฺปชฺช วิหาตพฺพตาภาวา, อุปาทารูเปหิ จ น ยุชฺชติ เตสํ สหชาตาทิปจฺจยภาเวน อปฺปวตฺตนโต, นาปิ มหาภูเตหิ ยุชฺชติ เกสญฺจิ มหาภูตานํ เกหิจิ อุปาทารูเปหิ วินา ปวตฺติโต อสมานกาลานญฺจ สพฺภาวโต. น หิ ‘‘ยสฺมึ สมเย ปถวีธาตุ อุปฺปนฺนา โหติ, ตสฺมึ สมเย จกฺขายตนํ โหตี’’ติ สกฺกา วตฺตุํ โสตาทินิสฺสยภูตาย ปถวิยา จิตฺตาทิสมุฏฺฐานาย จ สห จกฺขายตนสฺส อภาวา. เอวํ โสตายตนาทีสุปิ โยเชตพฺพํ.

บัดนี้ รูปอัพยากฤตพึงจำแนก. และรูปอัพยากฤตนั้น ไม่สามารถจำแนกได้ด้วยการกำหนดเวลาด้วยธรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง. เพราะการกำหนดเวลาของรูปด้วยการเกิดขึ้นของจิตนั้นไม่สามารถทำได้ เพราะมีรูปที่ไม่ได้เกิดจากจิต (คือรูปที่เกิดจากอุตุ อาหาร กรรม) ปรากฏอยู่ และเพราะรูปที่เกิดจากจิตนั้นเกิดจากจิตหลายดวง และเพราะจิตบางดวงที่ยังรูปให้เกิดขึ้นไม่สามารถยังรูปให้เกิดขึ้นได้ในภพภูมิและขณะบางอย่าง จึงไม่มีการกำหนดเวลา. และเพราะรูปที่เว้นวิญญัติ ๒ อย่าง ไม่ได้เป็นสภาวะที่เกิดพร้อมกับจิต. และการกำหนดเวลาของรูปด้วยการเข้าถึงอยู่ไม่สมควร เพราะรูปไม่มีสภาพที่พึงเข้าถึงอยู่ได้เหมือนฌานที่เป็นมหัคคตะและอัปปมาณะ. และไม่สมควรด้วยอุปาทารูป เพราะอุปาทารูปเหล่านั้นไม่เป็นไปโดยความเป็นปัจจัยแบบสหชาตะเป็นต้น. และไม่สมควรด้วยมหาภูตรูป เพราะมหาภูตรูปบางอย่างเป็นไปโดยปราศจากอุปาทารูปบางอย่าง และเพราะมีรูปที่มีกาลไม่เสมอกันปรากฏอยู่. ไม่สามารถกล่าวได้ว่า “ในสมัยใด ปฐวีธาตุเกิดขึ้น ในสมัยนั้น จักขายตนะย่อมมี” เพราะจักขายตนะไม่มีพร้อมกับปฐวีธาตุที่เป็นที่อาศัยของโสตายตนะเป็นต้น และที่เกิดจากจิตเป็นต้น (ด้วยคำว่า “เป็นต้น” พึงถือเอาอุตุ อาหาร สมุฏฐาน). พึงประกอบความในโสตายตนะเป็นต้นก็อย่างเดียวกัน.

มหาภูเตหิ อสมานกาลานิ วิญฺญตฺติอุปจยาทีนิปิ ตสฺมึ สมเย โหนฺตีติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ. เอกสฺมิญฺจ กาเล อเนกานิ กลาปสหสฺสานิ อุปฺปชฺชนฺติ ปวตฺตนฺติ จ, น อรูปธมฺมานํ วิย รูปานํ กลาปทฺวยสหาภาโว อตฺถิ. เอกสฺมิญฺจ กลาเป วตฺตมาเน เอว อญฺญสฺส นิโรโธ, อญฺญสฺส จุปฺปตฺติ โหตีติ สพฺพถา รูปาพฺยากตํ สมยววตฺถานํ กตฺวา น สกฺกา วิภชิตุํ. เอกกาทีหิ ปน นเยหิ น เหตุอาทินา สภาเวน วิภชิตุํ สกฺกาติ ตถา วิภชนตฺถํ จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ ตาว อวิภตฺตํ อพฺยากตํ อตฺถีติ ทสฺเสตุํ สมยววตฺถาเนน วินา อพฺยากตสฺส สภาวโตเยว นิทฺเทเส เอกเทสํ นิทฺทิสิตฺวา นิคมนกรณสฺส อนุปปตฺติโต จ วิภตฺตญฺจ อวิภตฺตญฺจ สพฺพํ สงฺคณฺหนฺโต อาห ‘‘กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? กุสลา…เป… อสงฺขตา จ ธาตุ. อิเม ธมฺมา อพฺยากตา’’ติ. อวิภตฺเต หิ วิภชิตพฺเพ ทสฺสิเต วิภชนํ ยุตฺตํ ญาตุํ อิจฺฉาย อุปฺปาทิตายาติ. เอตฺถ ปน วิปากกิริยาพฺยากตํ วิภตฺตตฺตา [Pg.140] น วิภชิตพฺพํ, อสงฺขตา จ ธาตุ เภทาภาวโต. ยํ ปเนตฺถ เภทยุตฺตตฺตา อวิภตฺตตฺตา จ วิภชิตพฺพํ, ตํ วิภชนฺโต อาห ‘‘ตตฺถ กตมํ สพฺพํ รูป’’นฺติอาทิ. อยเมตฺถ ปาฬิโยชนา.

และไม่สามารถกล่าวได้ว่า วิญญัติและอุปจยะเป็นต้นที่มีกาลไม่เสมอกับมหาภูตรูป ย่อมมีในสมัยนั้น. และในขณะเดียวกัน รูปกลาปเป็นพันๆ ย่อมเกิดขึ้นและย่อมตั้งอยู่มากมาย. ความเป็นไปพร้อมกันของรูปกลาป ๒ อย่าง ย่อมไม่มีเหมือนนามธรรมทั้งหลาย. และเมื่อกลาปหนึ่งกำลังเป็นไปอยู่เท่านั้น ความดับของกลาปอื่นก็ดี ความเกิดขึ้นของกลาปอื่นก็ดี ย่อมมีอยู่. เพราะเหตุนั้น รูปอัพยากฤตจึงไม่สามารถจำแนกได้ด้วยการกำหนดเวลาโดยประการทั้งปวง. แต่สามารถจำแนกได้ด้วยนัยทั้งหลายมีเอกกะเป็นต้น และด้วยสภาวะมีนเหตุเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น เพื่อจำแนกอย่างนั้น และเพื่อแสดงว่าในจิตตุปปาทกัณฑ์มีอัพยากฤตที่ยังไม่ได้จำแนกอยู่ก่อน และเพราะการทำนิคมไม่สมควรเมื่อแสดงส่วนหนึ่งในนิเทศโดยสภาวะของอัพยากฤตโดยปราศจากการกำหนดเวลา และเพราะประสงค์จะสงเคราะห์ทั้งหมด ทั้งวิบากกิริยาอัพยากฤตที่จำแนกแล้วและรูปนิพพานที่ยังไม่ได้จำแนก จึงกล่าวว่า “ธรรมเหล่าไหนเป็นอัพยากฤต? กุศล...เป็นต้น...และอสังขตธาตุ. ธรรมเหล่านี้เป็นอัพยากฤต”. เพราะเมื่อแสดงธรรมที่ยังไม่ได้จำแนกซึ่งควรจำแนกแล้ว การจำแนกย่อมสมควรเมื่อความต้องการที่จะรู้โดยละเอียดเกิดขึ้น. แต่ในบรรดาอัพยากฤตเหล่านี้ วิปากกิริยาอัพยากฤตไม่ควรจำแนกอีก เพราะจำแนกแล้ว. และอสังขตธาตุก็ไม่ควรจำแนกอีก เพราะไม่มีความแตกต่าง. ส่วนรูปอัพยากฤตใดในบรรดาอัพยากฤตเหล่านี้ที่ควรจำแนก เพราะประกอบด้วยความแตกต่างและยังไม่ได้จำแนก บุคคลผู้จำแนกรูปอัพยากฤตนั้นจึงกล่าวว่า “ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น รูปทั้งหมดคืออะไร” เป็นต้น. นี้คือการประกอบความในพระบาลีในมูลฏีกานี้.

นยํ ทสฺเสตฺวาติ เอตฺถ เหฏฺฐา คหณเมว นยทสฺสนํ. ตํ วิปาเกสุ กตฺวา วิญฺญาตตฺตา กิริยาพฺยากเตสุ นิสฺสฏฺฐํ. กามาวจราทิภาเวน วตฺตพฺพสฺส กิริยาพฺยากตสฺส วา ทสฺสนํ, ตํ กตฺวา กามาวจราติอาทิกํ คเหตฺวา วุตฺตตฺตา นิสฺสฏฺฐํ. ปญฺจวีสติ รูปานีติ ปาฬิยํ วุตฺตานิ ทสายตนานิ ปญฺจทส จ สุขุมรูปานิ, อุปจยสนฺตติโย วา เอกนฺติ กตฺวา หทยวตฺถุญฺจ. ฉนฺนวุตีติ จกฺขาทิทสกา สตฺต อุตุสมุฏฺฐานาทโย ตโย อฏฺฐกา อุตุจิตฺตชา ทฺเว สทฺทา จ. กลาปภาเวน ปวตฺตรูปรูปานิ ‘‘รูปโกฏฺฐาสา’’ติ วุตฺตานิ รูปกลาปโกฏฺฐาสภาวโต. โกฏฺฐาสาติ จ อํสา, อวยวาติ อตฺโถ. โกฏฺฐนฺติ วา สรีรํ, ตสฺส อํสา เกสาทโย โกฏฺฐาสาติ อญฺเญปิ อวยวา โกฏฺฐาสา วิย โกฏฺฐาสา. นิพฺพานํ นิปฺปเทสโต คหิตนฺติ โสปาทิเสสนิรุปาทิเสสราคกฺขยาทิอสงฺขตาทิวจนียภาเวน ภินฺนํ นิปฺปเทสโต คหิตํ. อตฺถโต หิ เอกาว อสงฺขตา ธาตูติ.

ในคำว่า 'แสดงนัย' (นยํ ทสฺเสตฺวา) นี้ การถือเอาในวิบากเบื้องต่ำนั่นเองเป็นการแสดงนัย เมื่อแสดงนัยนั้นในวิบากแล้ว ย่อมเป็นที่รู้กันแล้ว จึงละทิ้งในกิริยาอัพยากฤต หรืออีกนัยหนึ่ง การแสดงกิริยาอัพยากฤตที่ควรกล่าวโดยจำแนกเป็นกามาวจรเป็นต้นนั้น เมื่อกล่าวโดยถือเอาคำว่า 'กามาวจร' เป็นต้นแล้ว จึงละทิ้ง คำว่า 'รูป ๒๕' (ปญฺจวีสติ รูปานิ) นั้น คือ อายตนะ ๑๐ ที่กล่าวไว้ในพระบาลี และสุขุมรูป ๑๕ หรืออีกนัยหนึ่ง เมื่อนับอุปจยะและสันตติเป็นหนึ่ง (คือชาติรูป) และรวมหทัยวัตถุด้วย คำว่า '๙๖' (ฉนฺนวุติ) นั้น คือ ทสกะมีจักขุทสกะเป็นต้น ๗ (๗๐) อัฏฐกะมีอุตุสมุฏฐานอัฏฐกะเป็นต้น ๓ (๒๔) และสัททะที่เกิดจากอุตุและจิต ๒ รูปทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยความเป็นกลาปะ เรียกว่า 'รูปโกฏฐาสะ' เพราะเป็นส่วนหนึ่งของรูปกลาปะ และคำว่า 'โกฏฐาสะ' หมายถึง ส่วน หรือ อวัยวะ หรืออีกนัยหนึ่ง 'โกฏฐะ' คือ ร่างกาย ส่วนต่างๆ ของร่างกายนั้น เช่น ผม เป็นต้น เรียกว่า 'โกฏฐาสะ' แม้อวัยวะอื่นๆ ที่นอกเหนือจากผมเป็นต้น ก็เป็นเช่นเดียวกับโกฏฐาสะ จึงเรียกว่า โกฏฐาสะ คำว่า 'นิพพานถูกถือเอาโดยไม่เหลือ' (นิพฺพานํ นิปฺปเทสโต คหิตํ) นั้น คือ นิพพานที่แตกต่างกันโดยชื่อว่า สอุปาทิเสส นิรุปาทิเสส ราคักขยะเป็นต้น และอสังขตะเป็นต้น ถูกถือเอาโดยไม่เหลือ เพราะโดยอรรถแล้ว เป็นอสังขตธาตุเพียงอย่างเดียวเท่านั้น

๕๘๔. สพฺพนฺติ สกลํ จกฺกวาฬํ. ปริมณฺฑลํ ปริมณฺฑลสณฺฐานํ, ปริกฺเขปโต ฉตฺตึส สตสหสฺสานิ ทส เจว สหสฺสานิ อฑฺฒจตุตฺถานิ จ โยชนสตานิ โหนฺตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ วฏฺฏํ ‘‘ปริมณฺฑล’’นฺติ วุตฺตํ. จตฺตาริ นหุตานีติ จตฺตาลีส สหสฺสานิ. นควฺหยาติ นคาติ อวฺหาตพฺพา นคสทฺทนามาติ อตฺโถ.

๕๘๔. คำว่า 'สัพพัง' (สพฺพํ) หมายถึง จักรวาลทั้งหมด คำว่า 'ปริมาณฑละ' (ปริมาณฺฑลํ) คือ มีสัณฐานกลม โดยรอบมี ๓,๖๑๐,๓๕๐ โยชน์ ในคาถานี้ คำว่า 'วัฏฏะ' (วงกลม) ถูกเรียกว่า 'ปริมาณฑละ' (กลม) คำว่า 'จัตตาริ นหุตานิ' (สี่นหุต) คือ สี่หมื่น คำว่า 'นควัย' (นควฺหยา) หมายถึง สิ่งที่ควรเรียกว่า 'นคะ' ซึ่งมีชื่อว่า 'นคสัททะ'

เทวทานวาทีนํ ติคาวุตาทิสรีรวเสน มหนฺตานิ ปาตุภูตานิ. ตตฺถายํ วจนตฺโถ – ภูตานิ ชาตานิ นิพฺพตฺตานิ มหนฺตานิ มหาภูตานีติ. อเนกจฺฉริยทสฺสเนน อเนกาภูตวิเสสทสฺสนวเสน จ มายากาโร มหนฺโต ภูโตติ มหาภูโต. ยกฺขาทโย ชาติวเสเนว มหนฺตา ภูตาติ มหาภูตา. นิรุฬฺโห วา อยํ มหาภูตสทฺโท เตสุ ทฏฺฐพฺโพ. ปถวิยาทโย ปน มหาภูตา วิย มหาภูตา. ภูตสทฺทสฺส อุภยลิงฺคตฺตา นปุํสกตา กตา. มหาปริหารโตติ เอตฺถ วจนตฺถํ วทนฺโต อาห ‘‘มหนฺเตหิ ภูตานิ, มหาปริหารานิ [Pg.141] วา ภูตานี’’ติ. ตตฺถ ปจฺฉิมตฺเถ ปุริมปเท อุตฺตรปทสฺส ปริหารสทฺทสฺส โลปํ กตฺวา ‘‘มหาภูตานี’’ติ วุจฺจนฺติ.

เทวดาและทานพเป็นต้น มีร่างกายใหญ่โต ๓ คาวุตเป็นต้น ได้ปรากฏขึ้น ในคำว่า 'มหนฺตานิ ปาตุภูตานิ' นี้ มีวิเคราะห์ว่า 'ภูตทั้งหลายที่เกิดแล้ว ปรากฏแล้ว เป็นใหญ่ ชื่อว่า มหาภูต' เพราะการแสดงสิ่งอัศจรรย์มากมาย และการแสดงสิ่งแปลกประหลาดที่ไม่จริงมากมาย นักมายากลจึงเป็นสัตว์ใหญ่ จึงเรียกว่า 'มหาภูต' ยักษ์เป็นต้น เป็นสัตว์ใหญ่โดยกำเนิด จึงเรียกว่า 'มหาภูต' หรือคำว่า 'มหาภูต' นี้เป็นคำที่ใช้เรียกนักมายากลและยักษ์เป็นต้นมาแต่เดิม ส่วนปฐวีเป็นต้น ก็เป็นเช่นเดียวกับนักมายากลและยักษ์เป็นต้น จึงเรียกว่า 'มหาภูต' เพราะคำว่า 'ภูต' มีสองลิงค์ (ปุงลิงค์และนปุงสกลิงค์) ในที่นี้จึงใช้เป็นนปุงสกลิงค์ ในคำว่า 'มหาปริหาระ' นี้ เมื่อจะกล่าววิเคราะห์ ท่านจึงกล่าวว่า 'ภูตทั้งหลายที่ยิ่งใหญ่' หรือ 'ภูตทั้งหลายที่มีการบริหารมาก' ในความหมายหลังนี้ เมื่อลบคำว่า 'ปริหาระ' ซึ่งเป็นบทหลังของบทหน้า (มหาปริหาระ) ออกแล้ว จึงเรียกว่า 'มหาภูตานิ'

อจฺจิมโตติ อคฺคิสฺส. โกฏิสตสหสฺสํ เอกํ โกฏิสตสหสฺเสกํ. จกฺกวาฬนฺติ ตํ สพฺพํ อาณากฺเขตฺตวเสน เอกํ กตฺวา โวหรนฺติ. วิลียติ ขาโรทเกน. วิกีรตีติ วิทฺธํสติ. อุปาทินฺนเกสุ วิการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปตฺถทฺโธ’’ติอาทิมาห. กฏฺฐมุเขน วาติ วา-สทฺโท อุปมตฺโถ. ยถา กฏฺฐมุขสปฺเปน ทฏฺโฐ ปตฺถทฺโธ โหติ, เอวํ ปถวีธาตุปฺปโกเปน โส กาโย กฏฺฐมุเขว โหติ, กฏฺฐมุขมุขคโต วิย ปตฺถทฺโธ โหตีติ อตฺโถ. อถ วา วา-สทฺโท เอวสทฺทสฺสตฺเถ. ‘‘ปถวีธาตุปฺปโกเปนา’’ติ เอตสฺส จ ปรโต อาหริตฺวา เวทิตพฺโพ. ตตฺรายมตฺโถ – ‘‘กฏฺฐมุเขน ทฏฺโฐปิ กาโย ปถวีธาตุปฺปโกเปเนว ปตฺถทฺโธ โหติ, ตสฺมา ปถวีธาตุยา อวิยุตฺโต โส กาโย สพฺพทา กฏฺฐมุขมุขคโต วิย โหตี’’ติ. อถ วา อนิยมตฺโถ วา-สทฺโท. ตตฺรายมตฺโถ – ‘‘กฏฺฐมุเขน ทฏฺโฐ กาโย ปตฺถทฺโธ โหติ วา น วา โหติ มนฺตาคทวเสน, ปถวีธาตุปฺปโกเปน ปน มนฺตาคทรหิโต โส กาโย กฏฺฐมุขมุขคโต วิย โหติ เอกนฺตปตฺถทฺโธ’’ติ. ปูติโยติ กุถิโต. มหาวิการานิ ภูตานีติ มหาวิการานิ ชาตานิ, วิชฺชมานานีติ วา อตฺโถ. เอตฺถ จ ปุริมปเท อุตฺตรปทสฺส วิการสทฺทสฺส โลปํ กตฺวา ‘‘มหาภูตานี’’ติ วุตฺตานิ.

คำว่า 'อัจจิมโต' (อจฺจิมโต) หมายถึง ของไฟ คำว่า 'หนึ่งแสนโกฏิ' (โกฏิสตสหสฺสํ เอกํ) เป็น 'โกฏิสตสหสฺเสกํ' โดยสนธิ จักรวาลทั้งหมดนั้น เมื่อนับเป็นหนึ่งโดยความเป็นอาณาเขต จึงเรียกว่า 'จักรวาล' ด้วยเอกพจน์ คำว่า 'วิลียติ' (ละลาย) คือ ละลายด้วยน้ำเค็ม คำว่า 'วิกีรติ' (กระจัดกระจาย) คือ พินาศ เมื่อแสดงความแปรปรวนในมหาภูตที่เป็นอุปาทินนกะ ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ปัตถัทโธ' (แข็งกระด้าง) เป็นต้น ในคำว่า 'กัฏฐมุเขน วา' คำว่า 'วา' มีความหมายในเชิงอุปมา คือ ร่างกายที่ถูกงูกัฏฐมุขกัดแล้วย่อมแข็งกระด้างฉันใด ร่างกายนั้นก็แข็งกระด้างเพราะความกำเริบของปฐวีธาตุ เหมือนอยู่ในปากของงูกัฏฐมุขฉันนั้น หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า 'วา' มีความหมายว่า 'เอวะ' (เท่านั้น) และพึงทราบโดยนำมาวางไว้ข้างหลังคำว่า 'ปฐวีธาตุปโกเปน' ในนัยนั้น มีความหมายว่า 'แม้ร่างกายที่ถูกงูกัฏฐมุขกัดแล้ว ก็แข็งกระด้างเพราะความกำเริบของปฐวีธาตุเท่านั้น ดังนั้น ร่างกายนั้นที่แยกจากปฐวีธาตุไม่ได้ ย่อมเป็นเหมือนอยู่ในปากของงูกัฏฐมุขเสมอไป' หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า 'วา' มีความหมายว่า ไม่แน่นอน ในนัยนั้น มีความหมายว่า 'ร่างกายที่ถูกงูกัฏฐมุขกัดแล้ว อาจจะแข็งกระด้างหรือไม่แข็งกระด้างก็ได้ด้วยอำนาจของมนต์และยา แต่เพราะความกำเริบของปฐวีธาตุ ร่างกายนั้นที่ปราศจากมนต์และยา ย่อมแข็งกระด้างอย่างแน่นอน เหมือนอยู่ในปากของงูกัฏฐมุข' คำว่า 'ปูติโย' หมายถึง เน่าเสีย คำว่า 'มหาพิกาเรหิ ภูตานิ' หมายถึง รูปทั้งหลายที่เกิดแล้วมีความแปรปรวนมาก หรือรูปทั้งหลายที่มีอยู่ ในบทว่า 'มหาพิกาเรหิ ภูตานิ' นี้ เมื่อลบคำว่า 'วิการะ' ซึ่งเป็นบทหลังของบทหน้าออกแล้ว จึงเรียกว่า 'มหาภูตานิ'

ปถวีติอาทินา สพฺพโลกสฺส ปากฏานิปิ วิปลฺลาสํ มุญฺจิตฺวา ยถาสภาวโต ปริคฺคยฺหมานานิ มหนฺเตน วายาเมน วินา น ปริคฺคยฺหนฺตีติ ปากฏานิปิ ทุวิญฺเญยฺยสภาวตฺตา ‘‘มหนฺตานี’’ติ วุจฺจนฺติ. ตานิ หิ สุวิญฺเญยฺยานิ อมหนฺตานีติ คเหตฺวา ฐิโต เตสํ ทุปฺปริคฺคหิตตํ ทิสฺวา ‘‘อโห มหนฺตานิ เอตานี’’ติ ปชานาติ. อุปาทายาติ เอเตน วิญฺญายมานา ปจฺฉิมกาลกิริยา ปวตฺตีติ กตฺวา ‘‘ปวตฺตรูป’’นฺติ วุตฺตํ. เอวญฺหิ ‘‘อุปาทายา’’ติ เอเตน ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนตา วุตฺตา โหตีติ. อถ วา อุปาทายติ นิสฺสยตีติ อุปาทายํ, อุปาทายเมว รูปํ อุปาทายรูปํ, อญฺญนิสฺสยสฺส เอกนฺตนิสฺสิตสฺส รูปสฺเสตํ อธิวจนํ. ตํ ปน น สตฺตสฺส, นาปิ เวทนาทิโน ตทภาเวปิ ภาวโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘จตุนฺนํ มหาภูตาน’’นฺติอาทิมาห. ภวติ หิ นิสฺสยรูปานํ สามิภาโวติ.

ปฐวีเป็นต้น แม้ปรากฏแก่โลกทั้งปวง แต่เมื่อละความวิปลาสแล้ว ย่อมไม่สามารถกำหนดรู้ได้ตามสภาพที่แท้จริงโดยปราศจากความเพียรอย่างยิ่ง ดังนั้น แม้ปรากฏอยู่ ก็เรียกว่า 'ยิ่งใหญ่' (มหันตานิ) เพราะมีสภาพที่รู้ได้ยาก เพราะผู้ที่ยึดถือว่า 'มหาภูตเหล่านั้นรู้ได้ง่าย ไม่ยิ่งใหญ่' เมื่อเห็นความยากในการกำหนดรู้ของมหาภูตเหล่านั้นแล้ว ย่อมรู้ว่า 'โอ้ มหาภูตเหล่านี้ยิ่งใหญ่จริงหนอ' ด้วยคำว่า 'อุปาทายะ' นี้ กิริยาในกาลภายหลังที่พึงรู้ได้นั้น เมื่อทำให้เป็น 'ปวัตติ' จึงเรียกว่า 'ปวัตติรูป' เมื่อกล่าวเช่นนี้ ก็เป็นการกล่าวถึงความเป็นปฏิจจสมุปบันของรูปด้วยบทว่า 'อุปาทายะ' นี้ หรืออีกนัยหนึ่ง 'อุปาทายะ' คือ สิ่งที่อาศัย เพราะอาศัยอยู่ รูปที่อาศัยอยู่เท่านั้น คือ 'อุปาทายรูป' คำว่า 'อุปาทายรูป' นี้ เป็นชื่อของรูปที่อาศัยสิ่งอื่น (คือมหาภูต) และอาศัยโดยส่วนเดียว แต่รูปนั้นไม่ใช่อุปาทายรูปของสัตว์ และไม่ใช่อุปาทายรูปของเวทนาเป็นต้น เพราะแม้ไม่มีเวทนาเป็นต้น รูปเหล่านั้นก็ยังคงมีอยู่ เพื่อแสดงความหมายนี้ ท่านจึงกล่าวคำว่า 'จตุนฺนํ มหาภูตานํ' เป็นต้น เพราะความเป็นเจ้าของ (ความเป็นใหญ่) ย่อมมีแก่รูปที่เป็นที่อาศัย

ติวิธรูปสงฺคหวณฺณนา

อธิบายการสงเคราะห์รูป ๓ อย่าง

๕๘๕. ปกิณฺณกทุเกสุ [Pg.142] อชฺฌตฺติกทุกํ มุญฺจิตฺวา อญฺโญ สพฺพทุเกหิ ติกวเสน โยชนํ คจฺฉนฺโต นตฺถิ, วิญฺญตฺติทุโก จ โยชนํ น คจฺฉตีติ สพฺพทุกโยคีสุ อาทิภูตํ อชฺฌตฺติกทุกเมว คเหตฺวา เสเสหิ สพฺพทุเกหิ โยเชตฺวา ติกา วุตฺตา. สกฺกา หิ เอเตน นเยน อญฺเญสมฺปิ ทุกานํ ทุกนฺตเรหิ ลพฺภมานา ติกโยชนา วิญฺญาตุนฺติ.

๕๘๕. ในปกิณณกทุกะทั้งหลาย ไม่มีทุกะอื่นใดที่เว้นอัชฌัตติกทุกะแล้วจะเข้าถึงการประกอบเป็นติกะกับทุกะทั้งปวงได้ และวิญญัตติทุกะก็ไม่เข้าถึงการประกอบเป็นติกะ ดังนั้น ในบรรดาทุกะที่ประกอบกับทุกะทั้งปวง อัชฌัตติกทุกะซึ่งเป็นเบื้องต้นเท่านั้นที่ถูกนำมาประกอบกับทุกะที่เหลือทั้งหมด จึงกล่าวเป็นติกะ เพราะด้วยนัยนี้ การประกอบเป็นติกะที่พึงได้จากทุกะอื่นๆ กับทุกะอื่น ก็สามารถรู้ได้เช่นกัน

จตุพฺพิธาทิรูปสงฺคหวณฺณนา

อธิบายการสงเคราะห์รูป ๔ อย่างเป็นต้น

๕๘๖. จตุกฺเกสุ เอกนฺตจิตฺตสมุฏฺฐานสฺส วิญฺญตฺติทฺวยภาวโต วิญฺญตฺติทุกาทีหิ สมานคติโก จิตฺตสมุฏฺฐานทุโกติ เตน สห อุปาทาทุกสฺส โยชนาย ลพฺภมาโนปิ จตุกฺโก น วุตฺโต, ตถา สนิทสฺสนทุกาทีนํ เตน ตสฺส จ โอฬาริกทูรทุเกหิ โยชนาย ลพฺภมานา น วุตฺตา, ธมฺมานํ วา สภาวกิจฺจานิ โพเธตพฺพาการญฺจ ยาถาวโต ชานนฺเตน ภควตา เตน อญฺเญสํ ตสฺส จ อญฺเญหิ โยชนา น กตาติ กึ เอตฺถ การณปริเยสนาย, อทฺธา สา โยชนา น กาตพฺพา, ยโต ภควตา น กตาติ เวทิตพฺพา. อญฺเญ ปน ปกิณฺณกทุกา อญฺเญหิ ปกิณฺณกทุเกหิ โยเชตุํ ยุตฺตา, เตหิ โยชิตา เอว. วตฺถุทุกาทีสุ ปน โสตสมฺผสฺสารมฺมณทุกาทโย วชฺเชตฺวา อญฺเญหิ อารมฺมณพาหิรายตนาทิลพฺภมานทุเกหิ อุปาทินฺนกทุกสฺส อุปาทินฺนุปาทานิยทุกสฺส จ โยชนาย จตุกฺกา ลพฺภนฺติ, จิตฺตสมุฏฺฐานทุกสฺส จ สพฺพารมฺมณพาหิรายตนาทิลพฺภมานทุเกหิ. อวเสเสหิ ปน เตสํ อญฺเญสญฺจ สพฺพวตฺถุทุกาทีหิ โยชนาย น ลพฺภนฺตีติ เวทิตพฺพา.

๕๘๖. ในจตุกกะทั้งหลาย ทุกะที่เกิดจากจิตมีการไปเสมอกับทุกะมีวิญญัติทุกะเป็นต้น เพราะความเป็นแห่งวิญญัติ ๒ ของรูปที่เกิดจากจิตโดยส่วนเดียว เพราะเหตุนั้น จตุกกะที่พึงได้ในการประกอบอุปาทาทุกะพร้อมกับทุกะที่เกิดจากจิตนั้น อันพระผู้มีพระภาคไม่ตรัสแล้ว เช่นนั้น จตุกกะทั้งหลายที่พึงได้ในการประกอบทุกะมีสนิทัสสนทุกะเป็นต้น ด้วยทุกะที่เกิดจากจิตนั้น และด้วยโอฬาริกทุกะและทูรทุกะ อันพระผู้มีพระภาคไม่ตรัสแล้ว หรือว่า การประกอบวิญญัติ ๒ นั้นกับทุกะอื่น และวิญญัติ ๒ นั้นกับทุกะอื่น อันพระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ซึ่งกิจแห่งปรมัตถธรรมทั้งหลาย และซึ่งอาการที่พึงให้สัตว์รู้โดยความเป็นจริง ไม่ทรงกระทำแล้ว เพราะเหตุนั้น การแสวงหาเหตุในที่นี้มีประโยชน์อะไร แน่นอน การประกอบนั้นไม่พึงกระทำ เพราะเหตุใด อันพระผู้มีพระภาคไม่ทรงกระทำแล้ว เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าไม่พึงกระทำ ส่วนทุกะปกิณณกะอื่นควรเพื่อประกอบด้วยทุกะปกิณณกะอื่น อันทุกะเหล่านั้นประกอบแล้วเท่านั้น ส่วนในวัตถุทุกะเป็นต้น เว้นทุกะมีโสตสัมผัสสอารมณ์ทุกะเป็นต้น จตุกกะทั้งหลายย่อมได้ในการประกอบอุปาทินนกทุกะและอุปาทินนุปาทานิยทุกะด้วยทุกะที่พึงได้มีอารมณ์ทุกะ, พาหิรายตนทุกะเป็นต้น และจตุกกะทั้งหลายย่อมได้ในการประกอบจิตตสมุฏฐานทุกะด้วยทุกะที่พึงได้มีสัพพารมณ์ทุกะ, พาหิรายตนทุกะเป็นต้น ส่วนด้วยทุกะที่เหลือ จตุกกะทั้งหลายย่อมไม่ได้ในการประกอบทุกะเหล่านั้นและทุกะอื่นด้วยสัพพวัตถุทุกะเป็นต้น พึงทราบ

อุทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อุทเทสวรรณนาจบแล้ว

รูปวิภตฺติ

รูปวิภัตติ

เอกกนิทฺเทสวณฺณนา

เอกกนิทเทสวรรณนา

๕๙๔. อวิชฺชมานวิภาคสฺส วิภาคาภาวทสฺสนเมว นิทฺเทโส นิจฺฉยกรณโต, ตสฺมา ‘‘สพฺพํ รูปํ น เหตุเมวา’’ติอาทินา วิภาคาภาวาวธารเณน [Pg.143] เอว-สทฺเทน นิทฺเทสํ กโรติ. เหตุเหตูติ มูลเหตุ, เหตุปจฺจยเหตูติ วา อยมตฺโถ. มหาภูตา เหตูติ อยเมวตฺโถ มหาภูตา ปจฺจโยติ เอเตนปิ วุตฺโตติ. เหตุปจฺจยสทฺทานํ สมานตฺถตฺตา ปจฺจโย เอว เหตุ ปจฺจยเหตุ. โย จ รูปกฺขนฺธสฺส เหตุ, โส เอว ตสฺส ปญฺญาปนาย เหตูติ วุตฺโต ตทภาเว อภาวโต. อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ กมฺมสมาทานานํ ฐานโส เหตุโส วิปากนฺติ เอตฺถ วิชฺชมาเนสุปิ อญฺเญสุ ปจฺจเยสุ อิฏฺฐานิฏฺฐวิปากนิยามกตฺตา อุตฺตมํ ปธานํ กุสลากุสลํ คติอุปธิกอาลปโยคสมฺปตฺติวิปตฺติฏฺฐานนิปฺผาทิตํ อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณญฺจ กมฺมมิว ปธานตฺตา ‘‘เหตู’’ติ วุตฺตนฺติ อิมินา อธิปฺปาเยน กมฺมารมฺมณานิ ‘‘อุตฺตมเหตู’’ติ วุตฺตานิ. วกฺขติ จ ‘‘คติอุปธิกาลปโยคา วิปากสฺส ฐานํ, กมฺมํ เหตู’’ติ. อิธ ปน กมฺมมิว อุตฺตมตฺตา อารมฺมณมฺปิ เหตุวจนํ อรหตีติ ‘‘อุตฺตมเหตู’’ติ วุตฺตํ. สงฺขารานนฺติ ปุญฺญาภิสงฺขาราทีนํ อวิชฺชา สาธารณปจฺจยตฺตา ‘‘เหตู’’ติ วุตฺตา. ผรตีติ คจฺฉติ ปาปุณาติ. ปฏิกฺเขปนิทฺเทโสติ อิทํ มาติกาย อาคตปฏิกฺเขปวเสน วุตฺตํ. อิธ ปน มาติกาย น เหตุปทาทิสงฺคหิตตา จ รูปสฺส วุตฺตา ตํตํสภาวตฺตา, อวธาริตตา จ อนญฺญสภาวโต.

๕๙๔. การแสดงซึ่งความไม่มีแห่งวิภาคของรูปที่ไม่มีวิภาคปรากฏนั่นเอง ชื่อว่านิทเทส เพราะการกระทำซึ่งความกำหนด เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคย่อมกระทำซึ่งนิทเทสด้วยศัพท์ว่า เอวะ ด้วยการกำหนดซึ่งความไม่มีแห่งวิภาค ด้วยบทว่า “รูปทั้งหมดไม่เป็นเหตุเท่านั้น” เป็นต้น อรรถว่า มูลเหตุ หรืออรรถว่า เหตุที่เป็นปัจจัยนี้ เป็นอรรถแห่งบทว่า เหตุ เหตุ อรรถว่า มหาภูตเป็นเหตุนี้เท่านั้น ตรัสแล้วด้วยบทว่า มหาภูตเป็นปัจจัยดังนี้ เพราะความเป็นแห่งศัพท์ว่า เหตุและปัจจัยที่มีอรรถเสมอกัน ปัจจัยนั่นแหละเป็นเหตุ ปัจจัยเป็นเหตุ และมหาภูตใดเป็นเหตุแห่งรูปขันธ์ มหาภูตนั้นนั่นแหละเป็นเหตุเพื่อบัญญัติซึ่งรูปขันธ์นั้น ตรัสแล้วดังนี้ เพราะความไม่มีแห่งรูปขันธ์ในเมื่อไม่มีแห่งเหตุนั้น ในบทว่า “วิบากโดยเป็นที่ตั้งและโดยเป็นเหตุแห่งกรรมที่สั่งสมไว้ในอดีต อนาคต และปัจจุบัน” นี้ แม้ปัจจัยอื่นมีอยู่ กุศลและอกุศลอันเป็นประธานสูงสุด และอารมณ์อันน่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาที่ปัจจัยคือความถึงพร้อมและความวิบัติแห่งคติ อุปธิ กาล และปโยคะยังให้สำเร็จ ตรัสว่าเป็นเหตุ เพราะความเป็นแห่งกรรมอันเป็นประธานเหมือนกรรม ด้วยอัธยาศัยนี้ กรรมและอารมณ์ ตรัสว่าเป็นอุตตมเหตุ และจักตรัสว่า “คติ อุปธิ กาล และปโยคะเป็นที่ตั้งแห่งวิบาก กรรมเป็นเหตุ” ส่วนในรูปกัณฑ์นี้ อารมณ์ก็ควรซึ่งคำว่า เหตุ เพราะความเป็นแห่งอารมณ์อันสูงสุดเหมือนกรรม เพราะเหตุนั้น ตรัสว่าเป็นอุตตมเหตุ อวิชชา ตรัสว่าเป็นเหตุแห่งสังขารทั้งหลาย มีปุญญาภิสังขารเป็นต้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัยร่วม คำว่า “ย่อมแผ่ไป” คือ ย่อมถึง ย่อมบรรลุ คำว่า ปฏิเขปนิทเทสนี้ ตรัสโดยอำนาจแห่งการปฏิเสธเหตุเป็นต้นที่มาแล้วในมาติกา ส่วนในรูปกัณฑ์นี้ ความที่รูปถูกสงเคราะห์ด้วยบทว่า นเหตุ เป็นต้น ตรัสแล้วในมาติกา เพราะความเป็นแห่งรูปที่มีสภาพนั้นๆ และความที่รูปถูกกำหนดด้วยศัพท์ว่า เอวะ เพราะความที่รูปไม่มีสภาพอื่นจากสภาพนเหตุ

รูปีทุเก รูปีปทเมว อิธ ‘‘รูป’’นฺติ วุตฺตํ. เตน รูปีรูปปทานํ เอกตฺถตา สิทฺธา โหติ รุปฺปนลกฺขณยุตฺตสฺเสว รูปีรูปภาวโต. อุปฺปนฺนํ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยนฺติ อรูปโต วิธุรํ รูปสฺส สภาวํ ทสฺเสติ. น หิ อรูปํ อุปฺปนฺนํ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยํ ยถา รูปํ, เตน รูปํ อุปฺปนฺนํ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยํ, น อรูปนฺติ อรูปโต นิวตฺเตตฺวา รูเป เอว เอตํ สภาวํ นิยเมติ, น รูปํ เอตสฺมึ สภาเว. อตฺถิ หิ รูปํ อตีตานาคตํ ยํ อุปฺปนฺนํ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยสภาวํ น โหตีติ. เอตเมว จ นิยมํ ปุน เอวสทฺเทน นิยเมติ ‘‘ยถาวุตฺโต นิยโม รูเป อตฺถิ เอว, อรูเป วิย น นตฺถี’’ติ. อถ วา สพฺพํ รูปนฺติ ภูตุปาทายรูปํ กาลเภทํ อนามสิตฺวา ‘‘สพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ สพฺพํ อรูเปหิ สมานวิญฺเญยฺยสภาวํ อตีตานาคตํ นิวตฺเตตุํ อุปฺปนฺนนฺติ เอเตน วิเสเสติ, ตํ อุปฺปนฺนํ สพฺพํ รูปํ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยเมวาติ อตฺโถ.

ในรูปีทุกะ บทว่า รูปีนั่นแหละ ตรัสว่า รูป ในรูปกัณฑ์นี้ เพราะเหตุนั้น ความเป็นแห่งบทว่า รูปีและบทว่า รูปที่มีอรรถเสมอกันย่อมสำเร็จ เพราะความเป็นแห่งรูปีและรูปของรูปที่ประกอบด้วยลักษณะคือความแตกสลายเท่านั้น บทว่า “รูปที่เกิดขึ้น พึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖” ย่อมแสดงซึ่งสภาพแห่งรูปที่ตรงกันข้ามจากนาม นามที่เกิดขึ้นไม่พึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖ เหมือนรูปหามิได้ เพราะเหตุนั้น รูปที่เกิดขึ้นพึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖ นามไม่พึงรู้ดังนี้ แยกรูปออกจากนาม ย่อมกำหนดซึ่งสภาพนี้ในรูปเท่านั้น รูปไม่กำหนดในสภาพนี้ เพราะว่ารูปที่เป็นอดีตและอนาคตมีอยู่ ซึ่งไม่เป็นรูปที่เกิดขึ้น (ปัจจุบัน) อันจะมีสภาพที่พึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖ และย่อมกำหนดซึ่งการกำหนดนี้อีกด้วยศัพท์ว่า เอวะว่า “การกำหนดที่กล่าวแล้วมีอยู่ในรูปเท่านั้น ไม่เหมือนในนามหามิได้” หรือว่า บทว่า “รูปทั้งหมด” ตรัสว่า “ทั้งหมด” โดยไม่พิจารณาซึ่งความต่างแห่งกาลของภูตรูปและอุปาทายรูป รูปทั้งหมดนั้น เพื่อแยกรูปในอดีตและอนาคตที่มีสภาพที่พึงรู้เสมอกับนาม ย่อมกระทำซึ่งความพิเศษด้วยบทว่า “ที่เกิดขึ้น” นี้ อรรถว่า รูปทั้งหมดที่เกิดขึ้นนั้นพึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖ เท่านั้น

นนุ เอวํ รูปายตนสฺสปิ โสตวิญฺญาณาทีหิ วิญฺเญยฺยตา อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ รูปํ สพฺพํ สมฺปิณฺเฑตฺวา เอกนฺตลกฺขณทสฺสนวเสน เอกีภาเวน [Pg.144] คเหตฺวา อรูปโต วิธุรสฺส ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยสภาวสฺส ทสฺสนโต. ปจฺจุปฺปนฺนรูปเมว ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยนฺติ เอตสฺมึ ปน นิยเม ‘‘สพฺพํ รูป’’นฺติ เอตฺถายํ วิญฺเญยฺยภาวนิยโม น วุตฺโต, อถ โข ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ สพฺพรูปสฺส เอกนฺตลกฺขณนิยโม ทสฺสิโต น สิยา. ปาฬิยญฺจ วิญฺเญยฺยเมวาติ เอว-กาโร วุตฺโต, น อุปฺปนฺนเมวาติ. ตสฺมา อุปฺปนฺนสฺเสว มโนวิญฺเญยฺยนิยมาปตฺติ นตฺถีติ กึ โสตปติตตฺเตน, ตสฺมา วุตฺตนเยนตฺโถ โยเชตพฺโพ.

ถ้าเป็นอย่างนั้น ความที่รูปายตนะพึงรู้ด้วยโสตวิญญาณเป็นต้น ย่อมถึงมิใช่หรือ? ไม่ถึง เพราะการแสดงซึ่งสภาพที่พึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖ ของรูปที่ตรงกันข้ามจากนาม โดยรวบรวมรูปทั้งหมด ถือเอาโดยความเป็นอันเดียวกัน โดยอำนาจแห่งการแสดงซึ่งเอกันตลักษณะ ส่วนในการกำหนดว่า “รูปปัจจุบันเท่านั้นพึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖” นี้ การกำหนดซึ่งความเป็นแห่งรูปที่พึงรู้นี้ไม่ตรัสแล้วในบทว่า “รูปทั้งหมด” หรือว่า แต่ว่า ตรัสแล้วในบทว่า “ปัจจุบัน” หรือดังนี้ การกำหนดซึ่งเอกันตลักษณะแห่งรูปทั้งหมดไม่พึงแสดง และในบาลี ศัพท์ว่า เอวะ ตรัสแล้วว่า “พึงรู้เท่านั้น” ไม่ตรัสว่า “ที่เกิดขึ้นเท่านั้น” เพราะเหตุนั้น ความถึงซึ่งการกำหนดความที่รูปที่เกิดขึ้นเท่านั้นพึงรู้ด้วยมโนวิญญาณไม่มีดังนี้ ด้วยความที่รูปตกไปในกระแสแห่งปัญจวิญญาณมีประโยชน์อะไร เพราะเหตุนั้น อรรถพึงประกอบด้วยนัยที่กล่าวแล้วเท่านั้น

กถํวิธนฺติ คุเณหิ กถํ สณฺฐิตํ. ญาณเมว ญาณวตฺถุ. สมานชาติกานํ สงฺคโห, สมานชาติยา วา สงฺคโห สชาติสงฺคโห. สญฺชายนฺติ เอตฺถาติ สญฺชาติ, สญฺชาติยา สงฺคโห สญฺชาติสงฺคโห, สญฺชาติเทเสน สงฺคโหติ อตฺโถ. อญฺญมญฺโญปการวเสน อวิปฺปโยเคน จ สมาธิเทเส ชาตา สมฺมาสติอาทโย สมาธิกฺขนฺเธ สงฺคหิตา. ยตฺถ จ สติอาทิสหายวโต สมาธิสฺส อตฺตโน กิจฺจกรณํ, โส จิตฺตุปฺปาโท สมาธิเทโส. สมฺมาสงฺกปฺปสฺส จ อปฺปนาภาวโต ปฏิเวธสทิสํ กิจฺจนฺติ สมาเนน ปฏิเวธกิจฺเจน ทิฏฺฐิสงฺกปฺปา ปญฺญกฺขนฺเธ สงฺคหิตา.

อย่างไรด้วยคุณ ตั้งอยู่ดีอย่างไร. ญาณนั่นเองเป็นวัตถุแห่งญาณ. การสงเคราะห์สัตว์ผู้มีชาติเสมอกัน หรือการสงเคราะห์โดยชาติเสมอกัน ชื่อว่าสชาติสังคหะ. เพราะย่อมเกิดดีในที่นี้ จึงชื่อว่าสัญชาติ, การสงเคราะห์โดยสัญชาติ ชื่อว่าสัญชาติสังคหะ, การสงเคราะห์โดยประเทศที่เกิดดี นี้เป็นอรรถ. อนึ่ง สัมมาสติเป็นต้นที่เกิดในประเทศแห่งสมาธิ อันสงเคราะห์แล้วในกองแห่งสมาธิ โดยความเป็นผู้กระทำอุปการะแก่กันและกัน และโดยความเป็นผู้ไม่พลัดพรากกัน. อนึ่ง จิตตุปบาทใดมีการกระทำกิจของสมาธิอันมีสติเป็นต้นเป็นสหาย จิตตุปบาทนั้นชื่อว่าประเทศแห่งสมาธิ. อนึ่ง สัมมาทิฏฐิและสัมมาสังกัปปะ อันสงเคราะห์แล้วในกองแห่งปัญญา ด้วยกิจแห่งการแทงตลอดที่เสมอกัน เพราะความเป็นอัปปนาของสัมมาสังกัปปะ เป็นกิจที่คล้ายกับการแทงตลอด.

รูปวิภตฺติเอกกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อธิบายเอกกนิทเทสในรูปวิภัตติ จบแล้ว.

ทุกนิทฺเทโส

ทุกนิทเทส

อุปาทาภาชนียกถาวณฺณนา

อธิบายอุปาทาภาชนียกถา

๕๙๖. อปฺปรชกฺขาทิสตฺตสมูหทสฺสนํ พุทฺธจกฺขุ, ฉสุ อสาธารณญาเณสุ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณํ ทฏฺฐพฺพํ. สพฺพสงฺขตาสงฺขตทสฺสนํ สมนฺตจกฺขุ. ‘‘ทุกฺขํ ปริญฺเญยฺยํ ปริญฺญาต’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๕) เอวมาทินา อากาเรน ปวตฺตํ ญาณทสฺสนํ ญาณจกฺขุ, ตมฺปิ ปุริมทฺวยมิว กามาวจรํ. จตุสจฺจธมฺมทสฺสนํ ธมฺมจกฺขุ. อุปตฺถมฺภภูตา จตุสมุฏฺฐานิกรูปสนฺตติโย สมฺภารา. สห สมฺภาเรหิ สสมฺภารํ, สมฺภารวนฺตํ. สมฺภโวติ อาโปธาตุเมว สมฺภวสมฺภูตมาห. สณฺฐานนฺติ วณฺณายตนเมว ปริมณฺฑลาทิสณฺฐานภูตํ. เตสํ ปน วิสุํ วจนํ ตถาภูตานํ อตถาภูตานญฺจ อาโปธาตุวณฺณายตนานํ [Pg.145] ยถาวุตฺเต มํสปิณฺเฑ วิชฺชมานตฺตา. จุทฺทสสมฺภาโร หิ มํสปิณฺโฑ. สมฺภวสฺส จตุธาตุนิสฺสิเตหิ สห วุตฺตสฺส ธาตุตฺตยนิสฺสิตตา โยเชตพฺพา. อาโปธาตุวณฺณายตนานเมว วา สมฺภวสณฺฐานาภาวา วิสุํ วุตฺตาติ จตุธาตุนิสฺสิตตา จ น วิรุชฺฌติ. ยํ มํสปิณฺฑํ เสตาทินา สญฺชานนฺโต น ปสาทจกฺขุํ สญฺชานาติ, ปตฺถิณฺณตาทิวิเสสํ วตฺตุกาโม ‘‘ปถวีปิ อตฺถี’’ติอาทิ วุตฺตมฺปิ วทติ.

๕๙๖. ญาณที่เห็นหมู่สัตว์มีธุลีในดวงตาน้อยเป็นต้น ชื่อว่าพุทธจักษุ พึงทราบว่าเป็นอินทริยปโรปริยัตตญาณในญาณที่ไม่สาธารณะ ๖ อย่าง. ญาณที่เห็นสังขตธรรมและอสังขตธรรมทั้งปวง ชื่อว่าสมันตจักษุ. ญาณทัสสนะที่เกิดขึ้นโดยอาการมีบทว่า 'ทุกข์ควรกำหนดรู้ กำหนดรู้แล้ว' เป็นต้น ชื่อว่าญาณจักษุ, ญาณจักษุนั้นก็เป็นกามาวจรเหมือนจักษุสองอย่างก่อน. ญาณที่เห็นธรรมคืออริยสัจ ๔ ชื่อว่าธรรมจักษุ. รูปสันดานที่เกิดจากสมุฏฐาน ๔ อันเป็นเครื่องอุปถัมภ์ ชื่อว่าสัมภาระ. จักษุใดมีสัมภาระ จักษุนั้นชื่อว่าสสัมภาระ คือมีสัมภาระ. กล่าวว่าอาโปธาตุนั่นเองเป็นสัมภวะ อันเกิดดีโดยความเป็นสัมภวะ. อนึ่ง กล่าวว่าวรรณายตนะนั่นเองเป็นสัณฐาน อันเป็นสัณฐานมีรูปกลมเป็นต้น. ก็การกล่าวแยกซึ่งสัมภวะและสัณฐานเหล่านั้น เพราะอาโปธาตุและวรรณายตนะอันเป็นเช่นนั้นและไม่เป็นเช่นนั้น มีอยู่ในก้อนเนื้อที่กล่าวแล้ว. ก้อนเนื้อนั้นมีสัมภาระ ๑๔ อย่าง. พึงประกอบความเป็นที่อาศัยแห่งธาตุ ๓ ของสัมภวะที่กล่าวแล้วพร้อมด้วยรูปที่อาศัยธาตุ ๔. หรือเพราะอาโปธาตุและวรรณายตนะนั่นเองไม่มีความเป็นสัมภวะและสัณฐาน จึงกล่าวแยกกัน ความเป็นที่อาศัยแห่งธาตุ ๔ ก็ไม่ขัดแย้งกัน. ชนทั้งหลายเมื่อจำก้อนเนื้อนั้นโดยสีขาวเป็นต้น ย่อมไม่จำปสาทจักษุ ประสงค์จะกล่าวถึงความพิเศษมีปัตถินนตาเป็นต้น จึงกล่าวซ้ำซึ่งคำว่า 'ปฐวีก็มีอยู่' เป็นต้น.

สรีรสณฺฐานุปฺปตฺติเทสภูเตติ เอเตน อวเสสํ กณฺหมณฺฑลํ ปฏิกฺขิปติ. สฺเนหมิว สตฺตกฺขิปฏลานิ พฺยาเปตฺวา ฐิตาเหว อตฺตโน นิสฺสยภูตาหิ จตูหิ ธาตูหิ กตูปการํ ตํนิสฺสิเตหิ เอว อายุวณฺณาทีหิ อนุปาลิตปริวาริตํ ติสนฺตติรูปสมุฏฺฐาปเกหิ อุตุจิตฺตาหาเรหิ อุปตฺถมฺภิยมานํ ติฏฺฐติ. สตฺตกฺขิปฏลานํ พฺยาปนวจเนน จ อเนกกลาปคตภาวํ จกฺขุสฺส ทสฺเสติ. ปมาณโต อูกาสิรมตฺตนฺติ อูกาสิรมตฺเต ปเทเส ปวตฺตนโต วุตฺตํ. รูปานิ มนุปสฺสตีติ ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. อถ วา มนูติ มจฺโจ. อุปการภูเตหิ สงฺคหิโต. ปริยาเยนาติ จตุนฺนํ ปสาโท เตสุ เอกสฺส ทฺวินฺนญฺจาติปิ วตฺตุํ ยุตฺโต สมานธนานํ ธนํ วิยาติ เอเตน ปริยาเยน. สรีรํ รูปกฺขนฺโธ เอว. ปฏิฆฏฺฏนเมว นิฆํโส ปฏิฆฏฺฏนานิฆํโส. รูปาภิมุขภาเวน จกฺขุวิญฺญาณสฺส นิสฺสยภาวาปตฺติสงฺขาโต ปฏิฆฏฺฏนโต ชาโต วา นิฆํโส ปฏิฆฏฺฏนานิฆํโส.

ด้วยบทว่า 'เป็นประเทศที่เกิดแห่งสรีระและสัณฐาน' นี้ ย่อมปฏิเสธวงกลมสีดำที่เหลือ. อนึ่ง จักษุนั้นย่อมตั้งอยู่ อันธาตุ ๔ อันเป็นที่อาศัยของตน ซึ่งตั้งอยู่โดยแผ่ไปทั่วชั้นตา ๗ ชั้น เหมือนน้ำมัน กระทำอุปการะแล้ว อันอายุวรรณะเป็นต้น ซึ่งอาศัยธาตุเหล่านั้นนั่นเอง ตามรักษาแวดล้อมแล้ว อันอุตุ จิต อาหาร อันเป็นเครื่องยังรูปสันดาน ๓ อย่างให้เกิดขึ้น อุปถัมภ์อยู่. และด้วยคำว่า 'แผ่ไปทั่วชั้นตา ๗ ชั้น' นั้น ย่อมแสดงความเป็นไปในกะลาปะเป็นอันมากของจักษุ. คำว่า 'มีประมาณเท่าหัวเหา' นั้น กล่าวแล้วเพราะเป็นไปในประเทศมีประมาณเท่าหัวเหา. ในบทว่า 'ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย' นั้น อักษร ม เป็นเครื่องเชื่อมบท. หรือว่าคำว่า 'มนุ' นั้นคือสัตว์. (ปสาทะ) อันมหาภูตรูป ๓ อย่างอันเป็นเครื่องกระทำอุปการะสงเคราะห์แล้ว. โดยปริยายว่า ปสาทะของมหาภูตรูป ๔ อย่าง ในมหาภูตรูปเหล่านั้น ปสาทะของมหาภูตรูปอย่างหนึ่ง และปสาทะของมหาภูตรูปสองอย่าง ก็ควรกล่าวอย่างนี้ เหมือนทรัพย์ของคน ๔ คนผู้มีทรัพย์เสมอกัน ด้วยปริยายนี้. สรีระเป็นรูปขันธ์นั่นเอง. การกระทบกระทั่งนั่นเองชื่อว่าการเสียดสี คือการกระทบกระทั่งและการเสียดสี. หรือการเสียดสีที่เกิดจากการกระทบกระทั่ง อันนับว่าถึงความเป็นที่อาศัยของจักขุวิญญาณ โดยความเป็นผู้มุ่งหน้ารูปารมณ์ ชื่อว่าปฏิฆฏฺฐนานิฆํโส.

ปริกปฺปวจนํ ‘‘สเจ อาปาถํ อาคจฺเฉยฺยา’’ติ เหตุกิริยํ, ‘‘ปสฺเสยฺยา’’ติ ผลกิริยญฺจ ปริกปฺเปตฺวา เตน ปริกปฺเปน วจนํ. เอตฺถ จ เหตุกิริยา อเนกตฺตา อวุตฺตาปิ วิญฺญายตีติ ทฏฺฐพฺพา. ‘‘ปสฺเส วา’’ติ อิมินา วจเนน ตีสุปิ กาเลสุ จกฺขุวิญฺญาณสฺส นิสฺสยภาวํ อนุปคจฺฉนฺตํ จกฺขุํ สงฺคณฺหาติ. ทสฺสเน ปริณายกภาโว ทสฺสนปริณายกฏฺโฐ. ยถา หิ อิสฺสโร ‘‘อิทญฺจิทญฺจ กโรถา’’ติ วทนฺโต ตสฺมึ ตสฺมึ กิจฺเจ สปุริเส ปริณายติ ปวตฺตยติ, เอวมิทมฺปิ จกฺขุสมฺผสฺสาทีนํ นิสฺสยภาเวน เต ธมฺเม ทสฺสนกิจฺเจ อาณาเปนฺตํ วิย ปริณายตีติ จกฺขูติ วุจฺจติ. จกฺขตีติ หิ จกฺขุ, ยถาวุตฺเตน นเยน อาจิกฺขติ ปริณายตีติ อตฺโถ. อถ วา สมวิสมานิ รูปานิ จกฺขติ อาจิกฺขติ, ปกาเสตีติ วา จกฺขุ. สญฺชายนฺติ เอตฺถาติ สญฺชาติ. เก สญฺชายนฺติ? ผสฺสาทีนิ[Pg.146]. ตถา สโมสรณํ. จกฺขุสมฺผสฺสาทีนํ อตฺตโน ติกฺขมนฺทภาวานุปวตฺตเนน อินฺทฏฺฐํ กาเรตีติ. นิจฺจํ ธุวํ อตฺตาติ คหิตสฺสปิ ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน. วฬญฺชนฺติ ปวิสนฺติ เอเตนาติ วฬญฺชนํ, ตํทฺวาริกานํ ผสฺสาทีนํ วฬญฺชนฏฺเฐน.

คำที่กล่าวด้วยการตรึก คือคำที่ตรึกแล้วซึ่งเหตุกิริยาว่า 'ถ้าจักมาสู่คลอง' และผลกิริยาว่า 'จักเห็น' ด้วยการตรึกนั้น. อนึ่ง ในคำตรึกนี้ พึงทราบว่า เหตุกิริยาแม้ไม่ได้กล่าวไว้ก็พึงรู้ได้เพราะมีมาก. ด้วยคำว่า 'พึงเห็น' นี้ ย่อมสงเคราะห์จักษุที่ไม่ถึงความเป็นที่อาศัยของจักขุวิญญาณในกาลทั้ง ๓. ความเป็นผู้เป็นหัวหน้าในการเห็น ชื่อว่าทัสสนปริณายกัตถะ. จริงอยู่ เหมือนพระราชาเมื่อตรัสว่า 'จงทำสิ่งนั้นสิ่งนี้' ย่อมทรงนำหรือย่อมทรงให้เป็นไปซึ่งบุรุษของพระองค์ในกิจนั้นๆ ฉันใด จักษุนี้ก็ฉันนั้น ย่อมนำซึ่งธรรมเหล่านั้นมีจักขุสัมผัสเป็นต้นในกิจแห่งการเห็น โดยความเป็นที่อาศัย เหมือนสั่งการ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าจักษุ. จริงอยู่ เพราะย่อมนำไปจึงชื่อว่าจักษุ คือย่อมบอก ย่อมนำไปโดยนัยที่กล่าวแล้ว นี้เป็นอรรถ. หรือว่าย่อมบอก ย่อมแสดงซึ่งรูปารมณ์ที่เสมอกันและไม่เสมอกัน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าจักษุ. เพราะย่อมเกิดดีในจักษุปสาทะนี้ จึงชื่อว่าสัญชาติ. อะไรย่อมเกิดดี? ผัสสะเป็นต้นย่อมเกิดดี. ฉันนั้น ชื่อว่าสโมสรณะ. ด้วยการเป็นไปตามความคมและความทื่อของจักขุปสาทะของตน ย่อมกระทำความเป็นใหญ่แก่จักขุสัมผัสเป็นต้น นี้เป็นอรรถ. แม้ (จักษุ) ที่ถูกยึดถือว่า 'เที่ยง ยั่งยืน เป็นอัตตา' นั้น (ก็ชื่อว่าจักษุ) โดยอรรถว่าย่อมแตกทำลาย ย่อมแตกทำลายโดยประการต่างๆ. เพราะผัสสะเป็นต้นย่อมใช้สอย ย่อมเข้าถึงด้วยจักษุนี้ จึงชื่อว่าวฬัญชนะ คือโดยอรรถว่า เป็นเครื่องใช้สอยของผัสสะเป็นต้นที่เกิดทางทวารนั้น.

๕๙๗. ปุพฺเพ วุตฺโต ปริกปฺโป เอว วิกปฺปนตฺโถ. ฆฏฺฏยมานเมวาติ ปสาทสฺส อภิมุขภาววิเสสํ คจฺฉนฺตเมว.

๕๙๗. การตรึกที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเองเป็นอรรถแห่งวิกัป. คำว่า 'เมื่อกระทบอยู่เท่านั้น' นั้น คือเมื่อถึงความเป็นพิเศษแห่งการมุ่งหน้าของปสาทะเท่านั้น.

๕๙๙. รูปํ อารพฺภ จกฺขุสมฺผสฺสาทีนํ อุปฺปตฺติวจเนเนว เตสํ ตํทฺวาริกานํ อญฺเญสญฺจ รูปํ อารพฺภ อุปฺปตฺติ วุตฺตา โหติ. ยถา จ เตสํ รูปํ ปจฺจโย โหติ, เตน ปจฺจเยน อุปฺปตฺติ วุตฺตา โหตีติ อธิปฺปาเยน ‘‘อิมินา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ จกฺขุปสาทวตฺถุกานํ ผสฺสาทีนนฺติ อิมินา วจเนน ตทาลมฺพนรูปารมฺมณตาย ตํสทิสานํ มโนธาตุอาทีนญฺจ ปุเรชาตปจฺจเยน อุปฺปตฺติ ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพา. ยตฺถ ปน วิเสโส อตฺถิ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘จกฺขุทฺวารชวนวีถิปริยาปนฺนาน’’นฺติอาทิมาห. ตานิ หิ รูปํ ครุํ กตฺวา ปวตฺตมานสฺสาทนาภินนฺทนภูตานิ ตํสมฺปยุตฺตานิ จ อารมฺมณาธิปติอารมฺมณูปนิสฺสเยหิ อุปฺปชฺชนฺติ, อญฺญานิ อารมฺมณปุเรชาเตเนวาติ เอวํ ‘‘อารพฺภา’’ติ วจนํ อารมฺมณปจฺจยโต อญฺญปจฺจยภาวสฺสปิ ทีปกํ, อารมฺมณวจนํ อารมฺมณปจฺจยภาวสฺเสวาติ อยเมเตสํ วิเสโส.

๕๙๙. ด้วยคำกล่าวถึงความเกิดขึ้นแห่งจักขุสัมผัสเป็นต้นว่า “อาศัยรูป” นั่นเอง ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านั้นที่เป็นไปในทวารนั้น และแห่งธรรมอื่นที่อาศัยรูป ก็เป็นอันตรัสไว้แล้ว ด้วยอัธยาศัยว่า “รูปเป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นโดยอาการใด ความเกิดขึ้นก็เป็นอันตรัสไว้แล้วด้วยปัจจัยนั้น” จึงกล่าวคำว่า “อิมินา” เป็นต้น ในคำนั้น พึงทราบว่า ด้วยคำว่า “จักขุสัมผัสเป็นต้นอันมีจักขุประสาทเป็นวัตถุ” นี้ ความเกิดขึ้นแห่งมโนธาตุเป็นต้นที่คล้ายคลึงกัน ซึ่งมีรูปรมณ์เป็นอารมณ์ ก็เป็นอันแสดงไว้ด้วยปุเรชาตปัจจัย อนึ่ง เพื่อแสดงความพิเศษที่มีอยู่ จึงกล่าวคำว่า “อันสงเคราะห์เข้าในจักขุทวารชวนวิถี” เป็นต้น เพราะธรรมเหล่านั้นที่เกิดขึ้นโดยกระทำรูปให้เป็นใหญ่ เป็นสภาพแห่งความยินดีและความเพลิดเพลิน และธรรมที่สัมปยุตด้วยธรรมเหล่านั้น ย่อมเกิดขึ้นด้วยอารัมมณาธิปติปัจจัยและอารัมมณูปนิสสยปัจจัย ส่วนธรรมอื่นย่อมเกิดขึ้นด้วยอารัมมณปุเรชาตปัจจัยเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ คำว่า “อารพฺภ” จึงเป็นเครื่องแสดงถึงความเป็นปัจจัยอื่นจากอารัมมณปัจจัยด้วย ส่วนคำว่า “อารัมมณะ” เป็นเครื่องแสดงถึงความเป็นอารัมมณปัจจัยเท่านั้น นี้คือความพิเศษของคำเหล่านี้

๖๐๐. สุณาตีติ โสตวิญฺญาณสฺส นิสฺสยภาเวน สุณาติ. ชิวฺหาสทฺเทน วิญฺญายมานา กิริยา สายนนฺติ กตฺวา ‘‘สายนฏฺเฐนา’’ติ อาห. กุจฺฉิตานํ ทุกฺขสมฺปยุตฺตผสฺสาทีนํ อาโยติ กาโย, ทุกฺขทุกฺขวิปริณามทุกฺขานํ วา. กายายตนสฺส พฺยาปิตาย จกฺขุปสาเท กายปสาทภาโวปิ อตฺถิ, เตน จกฺขุปสาทสฺส อนุวิทฺธตฺตา โน พฺยาปิตา จ น สิยา, วุตฺตา จ สา. ตสฺมา จกฺขุปสาทสฺส โผฏฺฐพฺพาวภาสนํ กายปสาทสฺส จ รูปาวภาสนํ อาปนฺนนฺติ ลกฺขณสมฺมิสฺสตํ โจเทติ. จกฺขุกายานํ อญฺญนิสฺสยตฺตา กลาปนฺตรคตตาย ‘‘อญฺญสฺส อญฺญตฺถ อภาวโต’’ติ อาห. รูปรสาทินิทสฺสนํ สมานนิสฺสยานญฺจ อญฺญมญฺญสภาวานุปคเมน อญฺญมญฺญสฺมึ อภาโว, โก ปน วาโท อสมานนิสฺสยานนฺติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ.

๖๐๐. คำว่า “สุณาติ” นั้น หมายถึงย่อมได้ยินด้วยความเป็นที่อาศัยของโสตวิญญาณ และกล่าวว่า “ด้วยอรรถว่าความยินดี” โดยถือว่ากิริยาที่พึงรู้ด้วยคำว่า “ชิวหา” คือความยินดี คำว่า “กาย” หมายถึงเป็นที่เกิดของผัสสะเป็นต้นที่น่ารังเกียจและสัมปยุตด้วยทุกข์ หรือเป็นที่เกิดของทุกขทุกข์และวิปริณามทุกข์ เพราะการแผ่ไปทั่วของกายายตนะ แม้ความเป็นกายประสาทก็มีอยู่ในจักขุประสาท เพราะกายประสาทนั้นแทงตลอดจักขุประสาท หากไม่มีการแผ่ไปทั่ว ก็ไม่ควรเป็นเช่นนั้น แต่การแผ่ไปทั่วก็เป็นอันกล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้น จึงถูกโต้แย้งว่ามีการปะปนกันของลักษณะ คือการปรากฏของโผฏฐัพพารมณ์ในจักขุประสาท และการปรากฏของรูปรมณ์ในกายประสาท จึงกล่าวว่า “เพราะไม่มีของสิ่งหนึ่งในอีกสิ่งหนึ่ง” ด้วยเหตุที่จักขุประสาทและกายประสาทมีที่อาศัยต่างกัน และอยู่ในกลาปต่างกัน เพื่อแสดงว่า แม้ธรรมที่มีที่อาศัยเสมอกัน เช่น รูปและรสเป็นต้น ก็ไม่มีซึ่งกันและกัน เพราะไม่เข้าถึงสภาพของกันและกัน แล้วจะกล่าวอะไรถึงธรรมที่มีที่อาศัยไม่เสมอกัน จึงกล่าวการแสดงรูปและรสเป็นต้นไว้

รูปาภิฆาตารโห [Pg.147] จ โส ภูตปฺปสาโท จาติ รูปาภิฆาตารหภูตปฺปสาโท. เอวํลกฺขณํ จกฺขุ. รูปาภิฆาโตติ จ รูเป, รูปสฺส วา อภิฆาโตติ อตฺโถ. ปริปุณฺณาปริปุณฺณายตนตฺตภาวนิพฺพตฺตกสฺส กมฺมสฺส นิทานภูตา กามตณฺหา รูปตณฺหา จ ตทายตนิกภวปตฺถนาภาวโต ทฏฺฐุกามตาทิโวหารํ อรหตีติ ทุติโย นโย สพฺพตฺถ วุตฺโต. ตตฺถ ทฏฺฐุกามตานิทานํ กมฺมํ สมุฏฺฐานเมเตสนฺติ ทฏฺฐุกามตานิทานกมฺมสมุฏฺฐานานิ, เอวํวิธานํ ภูตานํ ปสาทลกฺขณํ จกฺขุ, เอวํวิโธ วา ภูตปฺปสาโท ทฏฺฐุกามตานิ…เป… ปสาโท. เอวํลกฺขณํ จกฺขุ. รูเปสุ ปุคฺคลสฺส วา วิญฺญาณสฺส วา อาวิญฺฉนรสํ.

คำว่า “รูปาภิฆาตารหภูตัปปสาท” หมายถึงสิ่งที่ควรแก่การกระทบกระทั่งแห่งรูปรมณ์ และเป็นเครื่องยังภูตรูปให้ผ่องใส จักขุมีลักษณะเช่นนี้ คำว่า “รูปาภิฆาต” หมายถึงการกระทบกระทั่งในรูปรมณ์ หรือการกระทบกระทั่งของรูปรมณ์ในจักขุประสาท นัยที่สองกล่าวไว้ในประสาททั้งปวงว่า กามตัณหาและรูปตัณหาซึ่งเป็นเหตุแห่งกรรมที่ยังอัตภาพที่มีอายตนะบริบูรณ์และไม่บริบูรณ์ให้เกิดขึ้น ย่อมควรแก่โวหารว่า “ทัฏฐุกามตา” เป็นต้น เพราะความเป็นแห่งความปรารถนาในภพที่มีอายตนะนั้น ในคำว่า “ทัฏฐุกามตา” เป็นต้นนั้น มหาภูตรูปเหล่านี้มีกรรมอันมีตัณหาคือความอยากเห็นเป็นเหตุเป็นสมุฏฐาน จึงชื่อว่า “ทัฏฐุกามตานิทานกัมมสมุฏฐาน” จักขุมีลักษณะคือการยังมหาภูตรูปที่มีสภาพเช่นนี้ให้ผ่องใส หรือการยังภูตรูปให้ผ่องใสเช่นนี้ ชื่อว่า “ทัฏฐุกามตานิทานกัมมสมุฏฐานภูตัปปสาท” จักขุมีลักษณะเช่นนี้ มีกิจคือการดึงดูดบุคคลหรือจักขุวิญญาณในรูปรมณ์

กาโย สพฺเพสนฺติ โก เอตฺถ วิเสโส, นนุ เตชาทิอธิกานญฺจ ภูตานํ ปสาทา สพฺเพสํเยวาติ? สจฺจเมตํ, อิทํ ปน ‘‘สพฺเพส’’นฺติ วจนํ ‘‘สมานาน’’นฺติ อิมมตฺถํ ทีเปติ อนุวตฺตมานสฺส เอกเทสาธิกภาวสฺส นิวารณวเสน วุตฺตตฺตา. เตชาทีนนฺติ ปทีปสงฺขาตสฺส เตชสฺส โอภาเสน วายุสฺส สทฺเทน ปถวิยา คนฺเธน เขฬสงฺขาตสฺส อุทกสฺส รเสนาติ ปุริมวาเท ปจฺฉิมวาเท จ ยถาโยคํ ตํตํภูตคุเณหิ อนุคฺคยฺหภาวโต รูปาทิคฺคหเณ อุปกริตพฺพโตติ อตฺโถ. รูปาทีนํ อธิกภาวทสฺสนโตติ อคฺคิมฺหิ รูปสฺส ปภสฺสรสฺส วายุมฺหิ สทฺทสฺส สภาเวน สุยฺยมานสฺส ปถวิยา สุรภิอาทิโน คนฺธสฺส อาเป จ รสสฺส มธุรสฺส วิเสสยุตฺตานํ ทสฺสนโต ‘‘รูปาทโย เตสํ คุณา’’ติ ปฐมวาที อาห. ตสฺเสว จ ‘‘อิจฺเฉยฺยามา’’ติอาทินา อุตฺตรมาห. อิมินาวุปาเยน ทุติยวาทิสฺสปิ นิคฺคโห โหตีติ.

คำว่า “กายของทั้งหมด” นี้มีความพิเศษอย่างไร? ความผ่องใสของมหาภูตรูปที่มีเตโชธาตุเป็นต้นที่ยิ่ง ย่อมเป็นของทั้งหมดมิใช่หรือ? คำนี้เป็นจริง แต่คำว่า “ของทั้งหมด” นี้ย่อมแสดงอรรถว่า “ของที่เสมอกัน” เพราะกล่าวไว้โดยนัยแห่งการห้ามความเป็นส่วนเกินที่ตามมา คำว่า “เตโชธาตุเป็นต้น” หมายถึงเพราะได้รับการอุปถัมภ์ด้วยคุณของมหาภูตรูปนั้นๆ ตามสมควร ทั้งในวาทะก่อนและวาทะหลัง เช่น ด้วยแสงสว่างของเตโชธาตุที่เรียกว่าประทีป ด้วยเสียงของวาโยธาตุ ด้วยกลิ่นของปฐวีธาตุ ด้วยรสของอาโปธาตุที่เรียกว่าน้ำลาย จึงควรเป็นประโยชน์ในการรับรู้รูปเป็นต้น เพื่อแสดงความยิ่งของรูปเป็นต้น ปฐมวาทีกล่าวว่า “รูปเป็นต้นเป็นคุณของสิ่งเหล่านั้น” เพราะเห็นรูปที่รุ่งเรืองในไฟ เสียงที่ได้ยินโดยสภาพในลม กลิ่นหอมเป็นต้นในดิน และรสหวานในน้ำที่มีความพิเศษ และได้กล่าวตอบแก่ปฐมวาทีนั้นด้วยคำว่า “เราพึงปรารถนา” เป็นต้น ด้วยอุบายนี้ การข่มทุติยวาทีก็ย่อมมีได้

อถ วา รูปาทิวิเสสคุเณหิ เตชอากาสปถวีอาปวายูหิ จกฺขาทีนิ กตานีติ วทนฺตสฺส กณาทสฺส วาทํ ตติยํ อุทฺธริตฺวา ตํ นิคฺคเหตุํ ‘‘อถาปิ วเทยฺยุ’’นฺติอาทิ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อาสเว อุปลพฺภมาโนปิ คนฺโธ ปถวิยา อาโปสํยุตฺตาย กปฺปาสโต วิสทิสายาติ น กปฺปาสคนฺธสฺส อธิกภาวาปตฺตีติ เจ? น, อนภิภูตตฺตา. อาสเวหิ อุทกสํยุตฺตา ปถวี อุทเกน อภิภูตา, น กปฺปาสปถวีติ ตสฺสาเยว อธิเกน คนฺเธน ภวิตพฺพนฺติ. อุณฺโหทกสญฺญุตฺโต จ อคฺคิ อุปลพฺภนีโย มหนฺโตติ กตฺวา ตสฺส ผสฺโส วิย วณฺโณปิ ปภสฺสโร อุปลพฺภิตพฺโพติ อุณฺโหทกวณฺณโต อคฺคินา อนภิสมฺพนฺธสฺส สีตุทกสฺส วณฺโณ ปริหาเยถ. ตสฺมาติ เอตสฺสุภยสฺส อภาวา. ตทภาเวน หิ [Pg.148] รูปาทีนํ เตชาทิวิเสสคุณตา นิวตฺติตา, ตํนิวตฺตเนน ‘‘เตชาทีนํ คุเณหิ รูปาทีหิ อนุคฺคยฺหภาวโต’’ติ อิทํ การณํ นิวตฺติตนฺติ. เอวํ ปรมฺปราย อุภยาภาโว วิเสสกปฺปนปฺปหานสฺส การณํ โหตีติ อาห ‘‘ตสฺมา ปหาเยเถต’’นฺติอาทิ. เอกกลาเปปิ รูปรสาทโย วิสทิสา, โก ปน วาโท นานากลาเป จกฺขาทโย ภูตวิเสสาภาเวปีติ ทสฺเสตุํ รูปรสาทินิทสฺสนํ วุตฺตํ.

อีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า เพื่อข่มวาทะของกณาทะผู้กล่าวว่า “จักขุเป็นต้นถูกสร้างขึ้นด้วยเตโชธาตุ อากาสธาตุ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ และวาโยธาตุ ซึ่งมีคุณพิเศษคือรูปเป็นต้น” จึงยกวาทะที่สามขึ้นมาแล้วกล่าวคำว่า “อถาปิ วเทยฺยุํ” เป็นต้น หากกล่าวว่า “กลิ่นที่ปรากฏในสุราก็เป็นกลิ่นของปฐวีธาตุที่ประกอบด้วยอาโปธาตุ ซึ่งต่างจากปฐวีธาตุในฝ้าย เหตุใดกลิ่นของฝ้ายจึงไม่ควรมีความยิ่งกว่า?” ไม่ควรกล่าวเช่นนั้น เพราะไม่ถูกครอบงำ ปฐวีธาตุที่ประกอบด้วยน้ำในสุราถูกน้ำครอบงำ แต่ปฐวีธาตุในฝ้ายไม่ถูกน้ำครอบงำ เพราะฉะนั้น กลิ่นที่ยิ่งกว่าจึงควรเป็นของปฐวีธาตุในฝ้ายนั้นเอง ไม่ควรกล่าวเช่นนั้น อนึ่ง ไฟที่ประกอบด้วยน้ำร้อนย่อมปรากฏว่ายิ่งใหญ่ เพราะฉะนั้น สีก็ควรปรากฏว่ารุ่งเรืองเหมือนสัมผัสของน้ำร้อนนั้น สีของน้ำเย็นที่ไม่เกี่ยวข้องกับไฟจึงควรลดลงจากสีของน้ำร้อน เพราะไม่มีทั้งสองประการนี้ ด้วยการไม่มีทั้งสองประการนั้น ความเป็นคุณพิเศษของเตโชธาตุเป็นต้นแห่งรูปเป็นต้นจึงถูกห้ามไว้ ด้วยการห้ามนั้น เหตุที่ว่า “เพราะไม่ได้รับการอุปถัมภ์ด้วยคุณของเตโชธาตุเป็นต้นคือรูปเป็นต้น” นี้จึงถูกห้ามไว้ ด้วยประการฉะนี้ การไม่มีทั้งสองประการสืบต่อกันไปจึงเป็นเหตุแห่งการละทิ้งการกำหนดความพิเศษของมหาภูตรูป จึงกล่าวคำว่า “ตสฺมา ปหายเถต” เป็นต้น เพื่อแสดงว่า แม้ในกลาปเดียวกัน รูปและรสเป็นต้นก็ยังต่างกัน แล้วจะกล่าวอะไรถึงจักขุเป็นต้นในกลาปที่ต่างกัน แม้จะไม่มีความพิเศษของมหาภูตรูป จึงกล่าวการแสดงรูปและรสเป็นต้นไว้

ยทิ ภูตวิเสโส นตฺถิ, กึ ปน จกฺขาทิวิเสสสฺส การณนฺติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยํ อญฺญมญฺญสฺสา’’ติอาทิมาห. เอกมฺปิ กมฺมํ ปญฺจายตนิกตฺตภาวปตฺถนานิปฺผนฺนํ จกฺขาทีนํ วิเสสเหตุตฺตา ‘‘อญฺญมญฺญสฺส อสาธารณ’’นฺติ จ ‘‘กมฺมวิเสโส’’ติ จ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ ตํ เยน วิเสเสน จกฺขุสฺส ปจฺจโย, เตเนว โสตสฺส โหติ อินฺทฺริยนฺตราภาวปฺปตฺติโต. ‘‘ปฏิสนฺธิกฺขเณ มหคฺคตา เอกา เจตนา กฏตฺตารูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๒.๗๘) วจเนน ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิชฺชมานานํ สพฺเพสํ กฏตฺตารูปานํ เอกา เจตนา กมฺมปจฺจโย โหตีติ วิญฺญายติ. นานาเจตนาย หิ ตทา อินฺทฺริยุปฺปตฺติยํ สติ ปริตฺเตน จ มหคฺคเตน จ กมฺมุนา นิพฺพตฺติตํ กฏตฺตารูปํ อาปชฺเชยฺยาติ น เจกา ปฏิสนฺธิ อเนกกมฺมนิพฺพตฺตา โหตีติ สิทฺธเมเกน กมฺเมน อเนกินฺทฺริยุปฺปตฺติ โหตีติ. อนลฺลีโน นิสฺสโย เอตสฺสาติ อนลฺลีนนิสฺสโย, รูปสทฺทสงฺขาโต วิสโย. คนฺธรสานํ นิสฺสยา ฆานชิวฺหานิสฺสเย อลฺลียนฺตีติ เต นิสฺสยวเสน อลฺลีนา, โผฏฺฐพฺพํ สยํ กายนิสฺสยอลฺลีนํ ภูตตฺตยตฺตา. ทูเร…เป… สมฺปตฺโต เอว นาม ปฏิฆฏฺฏนนิฆํสชนกโตติ อธิปฺปาโย. สทฺโท ปน ธาตุปรมฺปราย วายุ วิย อาคนฺตฺวา นิสฺสยวเสน โสตนิสฺสเย อลฺลียิตฺวา โสตํ ฆฏฺเฏตฺวา ววตฺถานํ คจฺฉนฺโต สณิกํ ววตฺถานํ คจฺฉตีติ วุตฺโต. เอวํ ปน สติจิตฺตสมุฏฺฐานํ สทฺทายตนํ โสตวิญฺญาณสฺส กทาจิปิ อารมฺมณปจฺจโย น สิยา. น หิ พหิทฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานุปฺปตฺติ อุปปชฺชตีติ.

หากไม่มีความพิเศษของมหาภูตรูปแล้ว อะไรเล่าเป็นเหตุแห่งความพิเศษของจักษุเป็นต้น เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวคำว่า 'สิ่งที่ไม่ทั่วไปแก่กันและกัน' เป็นต้น พึงทราบว่า แม้กรรมเดียวที่สำเร็จแล้วเพราะปรารถนาอัตภาพที่มีอายตนะ ๕ ก็เป็นเหตุพิเศษของจักษุเป็นต้น จึงถูกกล่าวว่า 'ไม่ทั่วไปแก่กันและกัน' และ 'กรรมพิเศษ' จริงอยู่ กรรมนั้นเป็นปัจจัยแก่จักษุด้วยความพิเศษใด ก็ไม่เป็นปัจจัยแก่โสตด้วยความพิเศษนั้น เพราะถึงความเป็นอินทรีย์อื่น ด้วยคำกล่าวว่า 'ในขณะปฏิสนธิ เจตนาเดียวที่เป็นมหัคคตะ เป็นปัจจัยแก่กตัตตารูปทั้งปวงด้วยกรรมปัจจัย' จึงทราบว่า ในขณะปฏิสนธิ เจตนาเดียวเป็นกรรมปัจจัยแก่กตัตตารูปทั้งปวงที่มีอยู่ จริงอยู่ หากมีการเกิดขึ้นของอินทรีย์ในขณะนั้นด้วยเจตนาที่ต่างกัน กตัตตารูปที่กรรมทำให้เกิดด้วยกรรมที่เป็นกามาวจรและมหัคคตะก็พึงเกิดขึ้น และปฏิสนธิเดียวก็ไม่พึงเกิดจากกรรมหลายอย่าง ดังนั้นจึงสำเร็จว่า การเกิดขึ้นของอินทรีย์หลายอย่างย่อมมีด้วยกรรมเดียว อารมณ์นี้มีที่อาศัยไม่ติดข้อง จึงชื่อว่า 'มีที่อาศัยไม่ติดข้อง' คืออารมณ์ที่นับว่าเป็นรูปารมณ์และสัททารมณ์ ที่อาศัยของคันธารมณ์และรสารมณ์ย่อมติดข้องในที่อาศัยของฆานปสาทและชิวหาปสาท ดังนั้นสิ่งเหล่านั้นจึงติดข้องโดยอำนาจของที่อาศัย ส่วนโผฏฐัพพารมณ์เองก็ติดข้องในที่อาศัยของกายปสาท เพราะเป็นหมู่แห่งภูตรูป ๓ ความประสงค์คือ แม้ตั้งอยู่ในที่ไกล (สูง ๔๒,๐๐๐ โยชน์) แม้ปรากฏอยู่ ก็ชื่อว่าถึงแล้วเท่านั้น เพราะเป็นเหตุให้เกิดการกระทบกระทั่งและการเสียดสี ส่วนเสียงนั้น เหมือนลมที่มาโดยลำดับแห่งธาตุทั้งหลาย ติดข้องในที่อาศัยของโสตปสาทโดยอำนาจของที่อาศัย กระทบโสตปสาทแล้วจึงถึงการกำหนด และถูกกล่าวว่า 'ย่อมถึงการกำหนดช้า' แต่เมื่อเป็นเช่นนี้ สัททายตนะที่เกิดจากจิตก็ไม่พึงเป็นอารัมมณปัจจัยแก่โสตวิญญาณได้เลย เพราะการเกิดขึ้นของรูปที่เกิดจากจิตย่อมไม่เกิดขึ้นภายนอก

จิเรน สุยฺเยยฺยาติ กสฺมา เอตํ วุตฺตํ, นนุ ทูเร ฐิเตหิ รชกาทิสทฺทา จิเรน สุยฺยนฺตีติ? น, ทูราสนฺนานํ ยถาปากเฏ สทฺเท คหณวิเสสโต. ยถา หิ ทูราสนฺนานํ วจนสทฺเท ยถา ปากฏีภูเต คหณวิเสสโต อาการวิเสสานํ อคฺคหณํ คหณญฺจ โหติ, เอวํ รชกาทิสทฺเทปิ อาสนฺนสฺส อาทิโต ปภุติ ยาวาวสานา กเมน ปากฏีภูเต [Pg.149] ทูรสฺส จาวสาเน มชฺเฌ วา ปิณฺฑวเสน ปวตฺติปากฏีภูเต นิจฺฉยคหณานํ โสตวิญฺญาณวีถิยา ปรโต ปวตฺตานํ วิเสสโต ลหุกํ สุโต จิเรน สุโตติ อภิมาโน โหติ. โส ปน สทฺโท ยตฺถ อุปฺปนฺโน, ตํ นิสฺสิโตว อตฺตโน วิชฺชมานกฺขเณ โสตสฺส อาปาถมาคจฺฉติ. ทูเร ฐิโต ปน สทฺโท อญฺญตฺถ ปฏิโฆสุปฺปตฺติยา ภาชนาทิจลนสฺส จ อโยกนฺโต วิย อโยจลนสฺส ปจฺจโย โหตีติ ทฏฺฐพฺโพ. ยถา วา ฆณฺฏาภิฆาตานุชานิ ภูตานิ อนุรวสฺส นิสฺสยภูตานิ ฆฏฺฏนสภาวานิ, เอวํ ฆฏฺฏนานุชานิ ยาว โสตปฺปสาทา อุปฺปตฺติวเสน อาคตานิ ภูตานิ ฆฏฺฏนสภาวาเนวาติ ตํนิสฺสิโต สทฺโท นิสฺสยวเสน ธาตุปรมฺปราย ฆฏฺเฏตฺวา สณิกํ ววตฺถานํ คจฺฉตีติ วุตฺโต. อสุกทิสาย นามาติ น ปญฺญาเยยฺย. กสฺมา? โสตปฺปเทสสฺเสว สทฺทสฺส คหณโต.

เหตุใดจึงกล่าวคำว่า 'พึงได้ยินช้า' มิใช่หรือว่าเสียงของช่างซักผ้าเป็นต้นที่อยู่ไกลย่อมได้ยินช้า? ไม่ใช่ เพราะความพิเศษของการรับรู้เสียงที่ปรากฏตามลำดับของคนไกลและคนใกล้ จริงอยู่ เหมือนกับว่าในเสียงพูดของคนไกลและคนใกล้ เมื่อปรากฏตามลำดับ ย่อมมีการไม่รับรู้และการรับรู้อักขระพิเศษเพราะความพิเศษของการรับรู้ ฉันใด แม้ในเสียงของช่างซักผ้าเป็นต้น เมื่อปรากฏตามลำดับตั้งแต่ต้นจนจบสำหรับคนใกล้ หรือเมื่อปรากฏเป็นกลุ่มในท่ามกลางหรือตอนท้ายสำหรับคนไกล ย่อมมีความสำคัญผิดว่า 'ได้ยินเร็ว' หรือ 'ได้ยินช้า' เพราะความพิเศษของการรับรู้ที่ตัดสินซึ่งเกิดขึ้นภายหลังโสตวิญญาณวิถี เสียงนั้นเมื่อเกิดขึ้นในที่ใด ก็อาศัยที่นั้นเท่านั้นมาถึงโสตปสาทในขณะที่ตนมีอยู่ แต่พึงทราบว่า เสียงที่ตั้งอยู่ในที่ไกล ย่อมเป็นปัจจัยให้เกิดเสียงสะท้อนในที่อื่น และการเคลื่อนไหวของภาชนะเป็นต้น เหมือนแม่เหล็กเป็นปัจจัยให้เหล็กเคลื่อนไหว หรืออีกนัยหนึ่ง เหมือนมหาภูตที่เกิดตามหลังการกระทบระฆังเป็นที่อาศัยของเสียงที่เกิดต่อเนื่องและมีสภาพกระทบ ฉันใด มหาภูตที่เกิดตามหลังการกระทบที่มาถึงโสตปสาทโดยอำนาจของการเกิดขึ้น ก็มีสภาพกระทบเท่านั้น ดังนั้น เสียงที่อาศัยมหาภูตเหล่านั้นจึงกระทบโดยลำดับแห่งธาตุทั้งสี่โดยอำนาจของที่อาศัย แล้วจึงถึงการกำหนดช้า จึงถูกกล่าวไว้ว่า 'ไม่พึงปรากฏว่าอยู่ในทิศโน้น' เพราะเหตุใด? เพราะการรับรู้เสียงที่ตั้งอยู่ในที่แห่งโสตปสาทเท่านั้น

วิสเม อชฺฌาสโย เอตสฺสาติ วิสมชฺฌาสโย, อชฺฌาสยรหิตมฺปิ จกฺขุ วิสมนินฺนตฺตา วิสมชฺฌาสยํ วิย โหตีติ ‘‘วิสมชฺฌาสย’’นฺติ วุตฺตํ. จกฺขุมโต วา ปุคฺคลสฺส อชฺฌาสยวเสน จกฺขุ ‘‘วิสมชฺฌาสย’’นฺติ วุตฺตํ.

จักษุนี้มีความปรารถนาในอารมณ์ที่ไม่สม่ำเสมอ จึงชื่อว่า 'วิสมัชฌาสยะ' (มีอารมณ์ไม่สม่ำเสมอเป็นที่ปรารถนา) แม้จักษุที่ปราศจากความปรารถนา ก็เหมือนมีความปรารถนาในอารมณ์ที่ไม่สม่ำเสมอ เพราะน้อมไปในอารมณ์ที่ไม่สม่ำเสมอ จึงถูกกล่าวว่า 'วิสมัชฌาสยะ' หรืออีกนัยหนึ่ง จักษุถูกกล่าวว่า 'วิสมัชฌาสยะ' โดยอำนาจความปรารถนาของบุคคลผู้มีจักษุปสาท

กณฺณกูปฉิทฺเทเยว ปวตฺตนโต อารมฺมณคฺคหณเหตุโต จ ตตฺเถว ‘‘อชฺฌาสยํ กโรตี’’ติ วุตฺตํ. ตสฺส โสตสฺส โสตวิญฺญาณนิสฺสยภาเวน สทฺทสวเน. อชฏากาโสปิ วฏฺฏตีติ เอตสฺส อฏฺฐกถาธิปฺปาเยน อตฺถํ วทนฺโต ‘‘อนฺโตเลณสฺมิ’’นฺติอาทิมาห. อตฺตโน อธิปฺปาเยน วทนฺโต ‘‘กึ เอตาย ธมฺมตายา’’ติอาทิมโวจ.

ถูกกล่าวว่า 'ย่อมทำความปรารถนา' ในช่องหูนั้นเอง เพราะการเกิดขึ้นในช่องหูเท่านั้น และเพราะเป็นเหตุแห่งการรับรู้อารมณ์ในช่องหู ในการได้ยินเสียงของโสตปสาทนั้นโดยความเป็นที่อาศัยของโสตวิญญาณ ผู้กล่าวอรรถโดยความประสงค์ของพระอรรถกถาจารย์เกี่ยวกับคำว่า 'แม้ช่องว่างที่ไม่ติดข้องก็ใช้ได้' นี้ ได้กล่าวคำว่า 'ในถ้ำ' เป็นต้น ส่วนผู้กล่าวโดยความประสงค์ของตนเอง ได้กล่าวคำว่า 'ด้วยธรรมชาตินี้' เป็นต้น

วาตูปนิสฺสโย คนฺโธ โคจโร เอตสฺสาติ วาตูปนิสฺสยคนฺธโคจรํ. เอตฺถ จ คนฺธคฺคหณสฺส วาโต อุปนิสฺสโย, ตพฺโพหาเรน ปน คนฺโธ ‘‘วาตูปนิสฺสโย’’ติ วุตฺโต. อถ วา วาโต เอว อุปนิสฺสโย วาตูปนิสฺสโย. กสฺสาติ? ฆานวิญฺญาณสฺส. โส สหการีปจฺจยนฺตรภูโต เอตสฺส อตฺถีติ วาตูปนิสฺสโย, คนฺโธ ปจฺจโย.

ฆานนี้มีกลิ่นที่มีลมเป็นที่อาศัยอันยิ่งเป็นอารมณ์โคจร จึงชื่อว่า 'วาตูบนิสสยคันธโคจรัง' ในบทนี้ ลมเป็นที่อาศัยอันยิ่งของการรับรู้กลิ่น แต่กลิ่นถูกกล่าวว่า 'วาตูบนิสสยะ' โดยชื่อเรียกนั้น (คือชื่อของการรับรู้กลิ่น) หรืออีกนัยหนึ่ง ลมเท่านั้นเป็นที่อาศัยอันยิ่ง ชื่อว่า 'วาตูบนิสสยะ' แห่งอะไร? แห่งฆานวิญญาณ ลมที่มีที่อาศัยอันยิ่งนั้นเป็นปัจจัยร่วมอย่างหนึ่งของกลิ่นนี้ จึงชื่อว่า 'วาตูบนิสสยะ' กลิ่นเป็นปัจจัย

อาโป จ สหการีปจฺจยนฺตรภูโต เขฬาทิโก. ตถา ปถวี. คเหตพฺพสฺส หิ โผฏฺฐพฺพสฺส อุปฺปีฬิยมานสฺส อาธารภูตา ปถวี กายสฺส จ โผฏฺฐพฺเพน อุปฺปีฬิยมานสฺส นิสฺสยภูตานํ อาธารภูตา สพฺพทา [Pg.150] โผฏฺฐพฺพคหณสฺส อุปนิสฺสโยติ. อุปฺปีฬเนน ปน วินา โผฏฺฐพฺพคหเณ กายายตนสฺส นิสฺสยภูตา ปถวี อุปนิสฺสโยติ ทฏฺฐพฺพา. สพฺพทาปิ จ ตสฺสา อุปนิสฺสยภาโว ยุตฺโต เอว.

อาโปธาตุเป็นปัจจัยร่วมอย่างหนึ่ง คือน้ำลายเป็นต้น ปฐวีธาตุก็เช่นกัน จริงอยู่ ปฐวีธาตุที่เป็นที่ตั้งของโผฏฐัพพารมณ์ที่พึงรับรู้และถูกบีบคั้น และปฐวีธาตุที่เป็นที่ตั้งของมหาภูตที่เป็นที่อาศัยของกายปสาทที่ถูกโผฏฐัพพารมณ์บีบคั้น ย่อมเป็นอุปนิสสยะ (ที่อาศัยอันยิ่ง) ของการรับรู้โผฏฐัพพารมณ์เสมอไป แต่พึงทราบว่า ในการรับรู้โผฏฐัพพารมณ์โดยปราศจากการบีบคั้น ปฐวีธาตุที่เป็นที่อาศัยของกายายตนะเป็นอุปนิสสยะ และความเป็นอุปนิสสยะของปฐวีธาตุนั้นย่อมสมควรเสมอไป

ปญฺจวณฺณานนฺติ วจนํ ตทาธารานํ สุตฺตานํ นานตฺตทสฺสนตฺถํ. ปญฺจปฺปการา ปญฺจวณฺณา. เอกนฺตโตติ อิทํ สพฺพทา อุปฺปีฬเนน วินิพฺภุชฺชิตุํ อสกฺกุเณยฺยานํ กลาปนฺตรรูปานํ สพฺภาวา เตสํ นิวตฺตนตฺถํ วุตฺตํ. น หิ ตานิ เอกนฺเตน อวินิภุตฺตานิ กลาปนฺตรคตตฺตาติ.

คำว่า 'มี ๕ สี' นี้ มีไว้เพื่อแสดงความแตกต่างของด้ายที่เป็นที่อาศัยของสีเหล่านั้น คือด้ายมี ๕ ชนิด มี ๕ สี คำว่า 'โดยส่วนเดียว' นี้ถูกกล่าวเพื่อกันรูปที่อยู่ในกลุ่มอื่นซึ่งไม่สามารถแยกแยะได้ด้วยการบีบคั้นตลอดเวลาออกไป เพราะการมีอยู่ของรูปเหล่านั้น จริงอยู่ รูปเหล่านั้นไม่ใช่สิ่งที่แยกแยะไม่ได้โดยส่วนเดียว เพราะอยู่ในกลุ่มอื่น

๖๑๖. วณฺณนิภาติ รูปายตนเมว นิทฺทิฏฺฐนฺติ ตเทว อเปกฺขิตฺวา ‘‘สนิทสฺสน’’นฺติ นปุํสกนิทฺเทโส กโต. ตสฺมาติ นิปฺปริยายรูปานํ นีลาทีนํ ผุสิตฺวา อชานิตพฺพโต ทีฆาทีนญฺจ ผุสิตฺวา ชานิตพฺพโต น นิปฺปริยาเยน ทีฆํ รูปายตนํ. ตํ ตํ นิสฺสายาติ ทีฆาทิสนฺนิเวสํ ภูตสมุทายํ นิสฺสาย. ตถา ตถา ฐิตนฺติ ทีฆาทิสนฺนิเวเสน ฐิตํ วณฺณสมุทายภูตํ รูปายตนเมว ทีฆาทิโวหาเรน ภาสิตํ. อญฺญมญฺญปริจฺฉินฺนํ เอกสฺมึ อิตรสฺส อภาวา. วิสยโคจรานํ วิเสโส อนญฺญตฺถภาโว ตพฺพหุลจาริตา จ จกฺขุวิญฺญาณสฺส.

๖๑๖. ด้วยบทว่า 'วรรณนิภาติ' ทรงแสดงรูปายตนะเท่านั้น เพราะเหตุนั้น การแสดงด้วยนปุงสกลิงค์ว่า 'สนิทัสสนะ' จึงกระทำโดยอาศัยรูปายตนะนั้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น รูปารมณ์โดยตรงมีสีเขียวเป็นต้น เมื่อสัมผัสแล้วไม่ควรรู้ และรูปมีสัณฐานยาวเป็นต้น เมื่อสัมผัสแล้วควรรู้ สัณฐานยาวจึงไม่เป็นรูปายตนะโดยตรง เพราะอาศัยหมู่แห่งภูตรูปที่มีการรวมกันมีสัณฐานยาวเป็นต้น อาศัยสิ่งนั้นๆ คำว่า 'ตั้งอยู่แล้วอย่างนั้นๆ' คือ รูปายตนะนั่นเอง อันเป็นหมู่แห่งวรรณะที่ตั้งอยู่ด้วยการรวมกันมีสัณฐานยาวเป็นต้น ตรัสแล้วด้วยโวหารมีสัณฐานยาวเป็นต้น อันกันและกันกำหนดแล้ว เพราะไม่มีสีอื่นในสีอันหนึ่ง ความพิเศษแห่งวิสัยและโคจรของจักขุวิญญาณ คือ ความที่ไม่มีในอารมณ์อื่น และความที่มีการเป็นไปมากในรูปารมณ์นั้น

๖๒๐. เภริสทฺทาทีนญฺจ วาทิตสทฺทตฺตา ‘‘วุตฺตาวเสสาน’’นฺติ อาห. อมนุสฺสวจเนน น มนุสฺเสหิ อญฺเญ ปาณิโน เอว คหิตา, อถ โข กฏฺฐาทโยปีติ อธิปฺปาเยน ‘‘เสโส สพฺโพปี’’ติ อาห. เอวํ สนฺเตปิ วตฺถุวิเสสกิตฺตนวเสน ปาฬิยํ อนาคโต ตถา กิตฺเตตพฺโพ เย วา ปนาติ วุตฺโตติ อธิปฺปาโย.

๖๒๐. และเพราะเสียงกลองใหญ่เป็นต้นเป็นเสียงที่ถูกตี จึงกล่าวว่า 'ที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว' ด้วยคำว่า 'อมนุษย์' ไม่ได้หมายถึงสัตว์มีชีวิตอื่นจากมนุษย์เท่านั้น แต่ด้วยความประสงค์ว่าแม้ฟืนเป็นต้นก็ถูกถือเอา จึงกล่าวว่า 'ที่เหลือทั้งหมด' แม้เมื่อเป็นอย่างนี้ ความประสงค์คือ เสียงทั้งปวงที่ควรกล่าวถึงซึ่งไม่ปรากฏในพระบาลีด้วยอำนาจแห่งการกล่าวถึงวัตถุพิเศษนั้น ตรัสแล้วว่า 'เย วา ปน' (อันใดอันหนึ่ง)

๖๒๔. วิสฺสคนฺโธติ วิรูโป มํสาทิคนฺโธ. ลมฺพิลนฺติ มธุรมฺพิลํ.

๖๒๔. คำว่า 'วิสสคันโธ' คือ กลิ่นเนื้อเป็นต้นที่ผิดปกติ (กลิ่นเนื้อเน่าเป็นต้น) คำว่า 'ลัมพิลัง' คือ รสหวานอมเปรี้ยว

๖๓๒. สญฺชานนฺติ เอเตนาติ สญฺชานนํ, อุปลกฺขณํ. สเกน สเกน กมฺมจิตฺตาทินา ปจฺจเยน สมุฏฺฐิตานิปิ อิตฺถิลิงฺคาทีนิ อินฺทฺริยสหิเต สรีเร อุปฺปชฺชมานานิ ตํตทาการานิ หุตฺวา อุปฺปชฺชนฺตีติ ‘‘อิตฺถินฺทฺริยํ ปฏิจฺจ สมุฏฺฐหนฺตี’’ติ วุตฺตานิ. อิตฺถิลิงฺคาทีสุ เอว จ อธิปติภาวา เอตสฺส อินฺทฺริยตา วุตฺตา, อินฺทฺริยสหิเต สนฺตาเน อิตฺถิลิงฺคาทิอาการรูปปจฺจยานํ อญฺญถา อนุปฺปาทนโต อิตฺถิคฺคหณสฺส จ เตสํ รูปานํ ปจฺจยภาวโต. ยสฺมา ปน ภาวทสเกปิ รูปานํ อิตฺถินฺทฺริยํ น ชนกํ, นาปิ อนุปาลกํ อุปตฺถมฺภกํ วา, น จ อญฺญกลาปรูปานํ, ตสฺมา ตํ ชีวิตินฺทฺริยํ วิย สกลาปรูปานํ อาหาโร [Pg.151] วิย วา กลาปนฺตรรูปานญฺจ อินฺทฺริยอตฺถิอวิคตปจฺจโยติ น วุตฺตํ. เอส นโย ปุริสินฺทฺริเยปิ. ลิงฺคาทิอากาเรสุ รูเปสุ รูปายตนสฺส จกฺขุวิญฺเญยฺยตฺตา ลิงฺคาทีนํ จกฺขุวิญฺเญยฺยตา วุตฺตา.

๖๓๒. ย่อมจำได้หมายรู้ด้วยเครื่องหมายนี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าสัญชานนะ เป็นเครื่องหมาย อิตถีลิงค์เป็นต้น แม้เกิดขึ้นด้วยปัจจัยมีกรรมและจิตเป็นต้นของตนๆ เมื่อเกิดขึ้นในร่างกายที่ประกอบด้วยอินทรีย์ ย่อมเกิดขึ้นโดยมีอาการอย่างนั้นๆ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เกิดขึ้นเพราะอาศัยอิตถินทรีย์' และเพราะความเป็นอธิบดีในอิตถีลิงค์เป็นต้นนั่นเอง จึงกล่าวความเป็นอินทรีย์ของภาวรูปนี้ เพราะไม่ให้ปัจจัยของรูปทั้งหลายที่มีอาการมีอิตถีลิงค์เป็นต้นเกิดขึ้นด้วยอาการอื่นในสันดานที่ประกอบด้วยอินทรีย์ และเพราะความเป็นปัจจัยของรูปทั้งหลายเหล่านั้นแห่งจิตที่ยึดถือว่าเป็นหญิง แต่เพราะเหตุที่อิตถินทรีย์ไม่เป็นผู้ให้เกิด ไม่เป็นผู้บำรุงรักษา หรือไม่เป็นผู้ค้ำจุนรูปทั้งหลายในภาวทสกะ และไม่เป็นผู้ให้เกิด ไม่เป็นผู้บำรุงรักษา หรือไม่เป็นผู้ค้ำจุนรูปทั้งหลายในกะลาปะอื่น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงไม่ได้ตรัสอินทรีย์นั้นว่าเป็นอินทริยปัจจัย, อินทริยอัตถิปัจจัย, อินทริยอวิคตปัจจัย เหมือนชีวิตินทรีย์แห่งรูปทั้งหลายที่เกิดในกะลาปะของตน หรือเหมือนอาหารรูปแห่งรูปทั้งหลายที่เกิดในกะลาปะอื่น นัยนี้แม้ในปุริสินทรีย์ก็เช่นกัน เพราะรูปายตนะเป็นสิ่งที่จักขุวิญญาณควรรู้ในรูปทั้งหลายที่มีอาการมีลิงค์เป็นต้น จึงกล่าวความเป็นสิ่งที่จักขุวิญญาณควรรู้แห่งลิงค์เป็นต้น

๖๓๓. อุภยมฺปิ…เป… กุสเลน ปติฏฺฐาตีติ สุคตึ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ทุคฺคติยญฺหิ ปฏิสนฺธิ อกุสเลเนวาติ ตทา อุปฺปชฺชมาโน ภาโวปิ อกุสเลเนว ภเวยฺย, ปฏิสนฺธิยํ วิย ปวตฺเตปีติ. ตยิทํ ทฺวยํ ยสฺมา สนฺตาเน สห น ปวตฺตติ ‘‘ยสฺส อิตฺถินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ? โน’’ติอาทิวจนโต (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๑๘๘), ตสฺมา อุภโตพฺยญฺชนกสฺสปิ เอกเมวินฺทฺริยํ โหตีติ วุตฺตํ.

๖๓๓. พึงทราบว่า คำว่า 'ทั้งสองอย่าง...เป็นไปได้ด้วยกุศล' ตรัสโดยอ้างถึงสุคติภพ จริงอยู่ เพราะปฏิสนธิในทุคติภพย่อมเป็นด้วยอกุศลเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ภาวรูปที่เกิดขึ้นในกาลนั้นก็พึงเป็นด้วยอกุศลเท่านั้น เหมือนในกาลแห่งปฏิสนธิ แม้ในกาลแห่งปวัตติก็เช่นกัน อินทรีย์ทั้งสองอย่างนั้น เพราะเหตุที่ย่อมไม่เป็นไปพร้อมกันในสันดานของสัตว์คนหนึ่ง ดังที่ตรัสไว้ในคำว่า 'ยัสสะ อิตถินทริยัง อุปปัชชะติ, ตัสสะ ปุริสินทริยัง อุปปัชชะติ? โน' เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า แม้ในสันดานของอุภโตพยัญชนก อินทรีย์ย่อมเป็นอันเดียวเท่านั้น

๖๓๕. เอกนฺตํ กายวิญฺญตฺติยํ กายโวหารสฺส ปวตฺติทสฺสนตฺถํ ‘‘กาเยน สํวโร สาธู’’ติ (ธ. ป. ๓๖๑; สํ. นิ. ๑.๑๑๖) สาธกสุตฺตํ อาหฏํ. ภาวสฺส คมนํ ปกาสนํ โจปนํ. ถมฺภนาติ วาโยธาตุอธิกานํ ภูตานํ ถมฺภนากาโร วิญฺญตฺตีติ อตฺโถ. อุทฺธงฺคมวาตาทโย วิย หิ โย วาตาธิโก กลาโป, ตตฺถ ภูตานํ วิญฺญตฺติอาการตา โหตีติ. เตเนว ‘‘กายํ ถมฺเภตฺวา ถทฺธํ กโรตีติ ถมฺภนา’’ติ วาโยธาตุกิจฺจวเสน วิญฺญตฺติ วุตฺตา. ตโต เอว จ ‘‘วาโยธาตุยา อากาโร กายวิญฺญตฺตี’’ติ จ วตฺตุํ วฏฺฏติ, ตถา ‘‘ปถวีธาตุยา วจีวิญฺญตฺตี’’ติ ปถวีธาตุอธิกภูตวิการโต.

๖๓๕. เพื่อประโยชน์แก่การแสดงความเป็นไปแห่งโวหารที่ชื่อว่ากายในกายวิญญัติโดยส่วนเดียว จึงนำสาธกสูตรว่า 'กายสังวรเป็นความดี' มาแสดง ความประสงค์คือ วัตถุอันยังให้รู้และยังให้ปรากฏซึ่งความประสงค์ ชื่อว่าโจปนะ คำว่า 'ถัมภนา' คือ อาการที่ค้ำจุนมหาภูตรูปทั้งหลายที่มีวาโยธาตุเกิน เป็นวิญญัติ นี้เป็นอรรถ จริงอยู่ กะลาปะใดที่มีวาโยธาตุเกิน เหมือนลมที่พัดขึ้นเบื้องบนเป็นต้น ในกะลาปะที่มีวาโยธาตุเกินนั้น ความที่มีอาการเป็นวิญญัติของมหาภูตรูปทั้งหลายย่อมเป็น พึงจำไว้ว่าอย่างนี้ เพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงกล่าววิญญัติด้วยอำนาจแห่งกิจของวาโยธาตุว่า 'ค้ำจุนให้กายตึงมั่น' และเพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงควรกล่าวว่า 'อาการพิเศษของวาโยธาตุคือกายวิญญัติ' เช่นนั้น ก็ควรกล่าวว่า 'อาการพิเศษของปฐวีธาตุคือวจีวิญญัติ' เพราะความเป็นอาการพิเศษของมหาภูตรูปทั้งหลายที่มีปฐวีธาตุเกิน

๖๓๖. ปเภทคตา วาจา เอวาติ ติสฺส ผุสฺสาติ ปเภทคตา. อถ วา วจีสงฺขาเรหิ วิตกฺกวิจาเรหิ ปริคฺคหิตา สวนวิสยภาวํ อนุปนีตตาย อภินฺนา ตพฺภาวํ นียมานา วาจา ‘‘วจีเภโท’’ติ วุจฺจติ. อิริยาปถมฺปิ อุปตฺถมฺเภนฺตีติ ยถาปวตฺตํ อิริยาปถํ อุปตฺถมฺเภนฺติ. ยถา หิ อพฺโพกิณฺเณ ภวงฺเค วตฺตมาเน องฺคานิ โอสีทนฺติ ปวิฏฺฐานิ วิย โหนฺติ, น เอวํ ‘‘ทฺวตฺตึส ฉพฺพีสา’’ติ วุตฺเตสุ ชาครณจิตฺเตสุ วตฺตมาเนสุ. เตสุ ปน วตฺตมาเนสุ องฺคานิ อุปตฺถทฺธานิ ยถาปวตฺติริยาปถภาเวเนว ปวตฺตนฺตีติ. ขีณาสวานํ จุติจิตฺตนฺติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ, ‘‘กามาวจรานํ ปจฺฉิมจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ยสฺส จิตฺตสฺส อนนฺตรา กามาวจรานํ ปจฺฉิมจิตฺตํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, รูปาวจเร อรูปาวจเร ปจฺฉิมภวิกานํ, เย จ รูปาวจรํ อรูปาวจรํ อุปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ, เตสํ จวนฺตานํ [Pg.152] เตสํ วจีสงฺขาโร นิรุชฺฌิสฺสติ, โน จ เตสํ กายสงฺขาโร นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ (ยม. ๒.สงฺขารยมก.๘๘) ปน วจนโต อญฺเญสมฺปิ จุติจิตฺตํ รูปํ น สมุฏฺฐาเปตีติ วิญฺญายติ. น หิ รูปสมุฏฺฐาปกจิตฺตสฺส คพฺภคมนาทิวินิพทฺธาภาเวน กายสงฺขาราสมุฏฺฐาปนํ อตฺถิ, น จ ยุตฺตํ ‘‘จุโต จ จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจสฺส ปวตฺตตี’’ติ, นาปิ ‘‘จุติจิตฺตํ รูปํ สมุฏฺฐาเปตี’’ติ ปาฬิ อตฺถีติ.

๖๓๖. คำว่า 'วาจาที่ถึงซึ่งความแตกต่างนั่นเอง' คือ ที่ถึงซึ่งความแตกต่างอย่าง 'ฟุสสะ' อีกนัยหนึ่ง วาจาที่ยังไม่แตกต่างกันเพราะความเป็นสิ่งที่ยังไม่นำเข้าไปใกล้ซึ่งความเป็นอารมณ์ของโสตวิญญาณ อันวจีสังขารคือวิตกและวิจารยึดถือแล้ว เมื่อถูกนำเข้าไปใกล้ซึ่งความเป็นอารมณ์ของโสตวิญญาณนั้น ย่อมกล่าวว่า 'วจีเภท' คำว่า 'ย่อมค้ำจุนแม้ซึ่งอิริยาบถ' คือ ย่อมค้ำจุนอิริยาบถที่เป็นไปตามปกติ จริงอยู่ เหมือนอย่างที่อวัยวะมีมือและเท้าเป็นต้นย่อมซบเซาลง เหมือนเข้าไปข้างในเมื่อภวังค์ที่ไม่ปะปนกับวิถีจิตเป็นไปอยู่ ไม่เป็นเช่นนั้นเมื่อจิตที่ยังให้ตื่นที่กล่าวแล้วในอรรถกถาว่า 'ทวัตติงสะ ฉัพพีสะ' เป็นไปอยู่ แต่อวัยวะทั้งหลายเมื่อจิตเหล่านั้นเป็นไปอยู่ ย่อมตึงมั่น ย่อมเป็นไปโดยความเป็นอิริยาบถที่เป็นไปตามปกติเท่านั้น พึงจำไว้ว่าอย่างนี้ แม้กล่าวโดยทำเป็นพิเศษว่า 'จิตของพระขีณาสพ' แต่เพราะการตรัสว่า 'ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตสุดท้ายของสัตว์ในกามภพ จิตใดที่จิตสุดท้ายของสัตว์ในกามภพจะเกิดขึ้นต่อจากนั้น ของสัตว์ผู้มีภพสุดท้ายในรูปภพและอรูปภพ และของสัตว์ทั้งหลายที่จะปรินิพพานหลังจากอุบัติในรูปภพและอรูปภพ เมื่อสัตว์เหล่านั้นกำลังจุติ วจีสังขารของสัตว์เหล่านั้นจะดับไป แต่กายสังขารของสัตว์เหล่านั้นจะไม่ดับไป' (ยมก 2.สังขารยมก.88) จึงรู้ว่าจุติจิตของบุคคลอื่นนอกจากพระอรหันต์ก็ไม่ยังรูปให้เกิดขึ้น จริงอยู่ การไม่ให้กายสังขารคืออัสสาสะปัสสาสะเกิดขึ้นย่อมไม่มีด้วยความที่ไม่มีเหตุอันห้ามอัสสาสะปัสสาสะมีอาการเข้าสู่ครรภ์เป็นต้นของจิตที่ยังรูปให้เกิดขึ้น และไม่สมควรที่จะกล่าวว่า 'กำลังจุติและรูปที่เกิดจากจิตของผู้นั้นก็เป็นไป' และพระบาลีว่า 'จุติจิตยังรูปให้เกิดขึ้น' ก็ไม่มี พึงจำไว้ว่าอย่างนี้

๖๓๗. น กสฺสตีติ น วิเลขิยติ. คตนฺติ วิญฺญาตํ. อสมฺผุฏฺฐํ จตูหิ มหาภูเตหีติ ยสฺมึ กลาเป ภูตานํ ปริจฺเฉโท, เตเหว อสมฺผุฏฺฐํ. วิชฺชมาเนปิ หิ กลาปนฺตรภูตานํ กลาปนฺตรภูตสมฺผุฏฺฐภาเว ตํตํภูตวิวิตฺตตา รูปปริยนฺโต อากาโสติ เยสํ โย ปริจฺเฉโท, เตหิ โส อสมฺผุฏฺโฐว, อญฺญถา ปริจฺฉินฺนภาโว น สิยา เตสํ ภูตานํ พฺยาปิตภาวาปตฺติโต. อพฺยาปิตา หิ อสมฺผุฏฺฐตาติ.

๖๓๗. "Na kassatīti" หมายถึง ไม่ถูกขีดเขียน. "Gatanti" หมายถึง เป็นที่รู้แล้ว. "Asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehīti" หมายถึง ในรูปกลาปใด การกำหนดขอบเขตของมหาภูตรูปทั้งสี่นั้น ย่อมไม่ถูกมหาภูตรูปเหล่านั้นสัมผัส. แม้ว่ามหาภูตรูปที่อยู่ในกลาปอื่นจะสัมผัสกันอยู่ แต่การที่รูปกลาปมีขอบเขตเป็นอากาสะ คือความสงัดจากมหาภูตรูปเหล่านั้น. ดังนั้น การกำหนดขอบเขตของมหาภูตรูปใดๆ ก็ตาม ย่อมไม่ถูกมหาภูตรูปเหล่านั้นสัมผัสเลย. หากไม่เป็นเช่นนั้น ความเป็นรูปที่ถูกกำหนดขอบเขตก็จะไม่พึงมี เพราะมหาภูตรูปเหล่านั้นจะถึงความเป็นสภาพที่แผ่ซ่านไปทั่ว. เพราะความไม่แผ่ซ่านนั่นเองคือความไม่ถูกสัมผัส.

๖๓๘. ลหุตาทีนํ อญฺญมญฺญาวิชหเนน ทุพฺพิญฺเญยฺยนานตฺตตา วุตฺตาติ ตํตํวิการาธิกรูเปหิ ตํตํนานตฺตปฺปกาสนตฺถํ ‘‘เอวํ สนฺเตปี’’ติอาทิมาห. ยถาวุตฺตา จ ปจฺจยา ตํตํวิการสฺส วิเสสปจฺจยภาวโต วุตฺตา, อวิเสเสน ปน สพฺเพ สพฺเพสํ ปจฺจยาติ.

๖๓๘. เพราะรูปมีลหุตาเป็นต้น ไม่ละทิ้งกันและกัน จึงมีความแตกต่างที่รู้ได้ยาก. เพื่อแสดงความแตกต่างเหล่านั้นด้วยรูปที่มีวิการยิ่งขึ้น จึงกล่าวคำว่า "แม้เป็นเช่นนั้น" เป็นต้น. ปัจจัยตามที่กล่าวมาแล้วนั้น ตรัสไว้โดยเป็นปัจจัยพิเศษของวิการรูปนั้นๆ. แต่โดยส่วนทั่วไปแล้ว ปัจจัยทั้งหมดเป็นปัจจัยของรูปทั้งหมด.

๖๔๑. อาทิโต จโย อาจโย, ปฐมุปฺปตฺติ. อุปริ จโย อุปจโย. ปพนฺโธ สนฺตติ. ตตฺถ อุทฺเทเส อวุตฺโตปิ อาจโย อุปจยสทฺเทเนว วิญฺญายตีติ ‘‘โย อายตนานํ อาจโย ปุนปฺปุนํ นิพฺพตฺตมานานํ, โสว รูปสฺส อุปจโย’’ติ อาห. ปาฬิยํ ปน อุป-สทฺโท ปฐมตฺโถ อุปริอตฺโถ จ โหตีติ ‘‘อาทิจโย อุปจโย, อุปริจโย สนฺตตี’’ติ อยมตฺโถ วิญฺญายตีติ. อญฺญถา หิ อาจยสงฺขาตสฺส ปฐมุปฺปาทสฺส อวุตฺตตา อาปชฺเชยฺย.

๖๔๑. การก่อตัวในเบื้องต้นเรียกว่า อาจะยะ คือการเกิดขึ้นครั้งแรก. การก่อตัวในภายหลังเรียกว่า อุปจะยะ. การสืบต่อกันเรียกว่า สันตติ. ในอรรถกถานั้น แม้อาจะยะที่ไม่ได้กล่าวไว้ในบทอุทเทส ก็พึงทราบได้ด้วยคำว่า อุปจะยะนั่นเอง. ดังนั้น จึงกล่าวว่า "การก่อตัวของอายตนะที่เกิดขึ้นซ้ำๆ นั่นแหละคืออุปจะยะของรูป". ส่วนในพระบาลี อุปะศัพท์มีความหมายว่า เบื้องต้น และมีความหมายว่า เบื้องบน. ดังนั้น จึงทราบความหมายนี้ว่า "การก่อตัวในเบื้องต้นคืออุปจะยะ การก่อตัวในภายหลังคือสันตติ". หากไม่เป็นเช่นนั้น ความที่การเกิดขึ้นครั้งแรกที่เรียกว่าอาจะยะไม่ได้ถูกกล่าวถึง ก็จะพึงเกิดขึ้น.

เอวนฺติ ‘‘โย อายตนานํ อาจโย’’ติอาทินิทฺเทเสน กึ กถิตํ โหติ? อายตเนน อาจโย กถิโต. อาจยูปจยสนฺตติโย หิ นิพฺพตฺติภาเวน อาจโย เอวาติ อายตเนหิ อาจยาทีนํ ปกาสิตตฺตา เตหิ อาจโย กถิโต. อายตนานํ อาจยาทิวจเนเนว อาจยสภาวานิ อุปฺปาทธมฺมานิ อายตนานีติ อาจเยน ตํปกติกานิ [Pg.153] อายตนานิ กถิตานิ. ลกฺขณญฺหิ อุปฺปาโท, น รูปรูปนฺติ. เตเนวาธิปฺปาเยนาห ‘‘อายตนเมว กถิต’’นฺติ. อาจยญฺหิ ลกฺขณํ กถยนฺเตน ตํลกฺขณานิ อายตนาเนว กถิตานิ โหนฺตีติ. เอวมฺปิ กึ กถิตํ โหตีติ อายตนาจเยหิ อาจยายตเนหิ อาจยเมว อายตนเมว กเถนฺเตน อุทฺเทเส นิทฺเทเส จ อาจโยติ อิทเมว อวตฺวา อุปจยสนฺตติโย อุทฺทิสิตฺวา เตสํ วิภชนวเสน อายตเนน อาจยกถนาทินา กึ กถิตํ โหตีติ อธิปฺปาโย. อาจโยติ อุปจยมาห, อุปจโยติ จ สนฺตตึ. ตเทวุภยํ ยถากฺกมํ วิวรนฺโต ‘‘นิพฺพตฺติ วฑฺฒิ กถิตา’’ติ อาห. อุปจยสนฺตติโย หิ อตฺถโต เอกตฺตา อาจโยวาติ ตทุทฺเทสวิภชนวเสน อายตเนน อาจยกถนาทินา นิพฺพตฺติวฑฺฒิอาการนานตฺตํ อาจยสฺส กถิตนฺติ อตฺโถ. อิมเมวตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘อตฺถโต หี’’ติอาทิมาห. ยสฺมา จ อุภยมฺปิ เอตํ ชาติรูปสฺเสวาธิวจนํ, ตสฺมา ชาติรูปสฺส ลกฺขณาทิวิเสเสสุ อาจยาทีสุ ปวตฺติอาทีสุ จ อาจยาทิลกฺขณาทิโก อุปจโย, ปวตฺติอาทิลกฺขณาทิกา สนฺตตีติ เวทิตพฺพาติ อตฺโถ.

"ดังนั้น" ด้วยบทนิเทศที่ว่า "การก่อตัวของอายตนะ" เป็นต้นนี้ กล่าวอะไรไว้? กล่าวอาจะยะด้วยคำว่า อายตนะ. เพราะอาจะยะ อุปจะยะ และสันตติ โดยสภาพแห่งการเกิดขึ้นแล้ว ก็เป็นอาจะยะนั่นเอง. ดังนั้น เมื่ออาจะยะเป็นต้นถูกแสดงด้วยอายตนะ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอาจะยะด้วยอายตนะเหล่านั้น. เพราะการกล่าวถึงอาจะยะเป็นต้นของอายตนะนั่นเอง อายตนะที่มีสภาวะเป็นอาจะยะ มีสภาวะเป็นธรรมที่เกิดขึ้น จึงถูกกล่าวถึงด้วยคำว่าอาจะยะ. เพราะลักษณะคือการเกิดขึ้น ไม่ใช่ตัวรูป (รูปรูป). ด้วยความประสงค์นั้นเอง จึงกล่าวว่า "อายตนะเท่านั้นที่ถูกกล่าวถึง". เพราะเมื่อตรัสลักษณะคืออาจะยะ ก็ชื่อว่าตรัสอายตนะที่มีลักษณะนั้นนั่นเอง. แม้ดังนี้ ความหมายคือ เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอาจะยะด้วยอายตนะ หรือตรัสอายตนะด้วยอาจะยะ โดยไม่ตรัสคำว่า "อาจะยะ" นี้ในอุทเทสและนิเทศ แต่ตรัสอุปจะยะและสันตติ แล้วทรงจำแนกอุปจะยะและสันตติเหล่านั้นด้วยการกล่าวอาจะยะด้วยอายตนะเป็นต้นนี้ ตรัสอะไรไว้? กล่าวอุปจะยะด้วยคำว่า อาจะยะ และกล่าวสันตติด้วยคำว่า อุปจะยะ. เพื่อเปิดเผยทั้งสองอย่างนั้นตามลำดับ จึงกล่าวว่า "การเกิดขึ้นและการเจริญเติบโตถูกกล่าวไว้แล้ว". เพราะอุปจะยะและสันตติโดยเนื้อแท้แล้วเป็นอันเดียวกันกับอาจะยะ. ดังนั้น ด้วยอำนาจแห่งการจำแนกอุทเทสนั้น ด้วยการกล่าวอาจะยะด้วยอายตนะเป็นต้น จึงมีความหมายว่า ตรัสถึงความต่างกันโดยอาการคือการเกิดขึ้นและการเจริญเติบโตของอาจะยะ. เพื่อแสดงเนื้อความนี้เอง จึงกล่าวคำว่า "โดยเนื้อแท้แล้ว" เป็นต้น. และเพราะทั้งสองอย่างนี้เป็นชื่อเรียกของชาติรูปนั่นเอง. ดังนั้น ในบรรดาอาจะยะเป็นต้นที่เป็นลักษณะพิเศษของชาติรูป และในบรรดาปวัตติเป็นต้น พึงทราบว่า อุปจะยะมีลักษณะเป็นอาจะยะเป็นต้น และสันตติมีลักษณะเป็นปวัตติเป็นต้น.

๖๔๓. ปกตินิทฺเทสาติ ผลวิปจฺจนปกติยา นิทฺเทสา, ชราย ปาปุณิตพฺพํ ผลเมว วา ปกติ. น จ ขณฺฑิจฺจาทีเนว ชราติ กลลกาลโต ปภุติ ปุริมรูปานํ ชราปตฺตกฺขเณ อุปฺปชฺชมานานิ ปจฺฉิมรูปานิ ปริปกฺกรูปานุรูปานิ ปริณตปริณตานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ อนุกฺกเมน สุปริณตรูปปริปากกาเล อุปฺปชฺชมานานิ ขณฺฑิจฺจาทิสภาวานิ อุปฺปชฺชนฺติ. ตานิ อุทกาทิมคฺเคสุ ติณรุกฺขสํภคฺคตาทโย วิย ปริปากคตมคฺคสงฺขาเตสุ ปริปกฺกรูเปสุ อุปฺปนฺนานิ ชราย คตมคฺโคอิจฺเจว วุตฺตานิ, น ชราติ. อวิญฺญายมานนฺตรชรา อวีจิชรา. มรเณ อุปนยนรสา.

๖๔๓. "ปะกะตินิทเทสะ" หมายถึง คำที่แสดงถึงสภาพปกติที่ทำให้ผลสุกงอม (เช่น อายุสังหานิ เป็นต้น) หรืออีกนัยหนึ่ง ผลที่พึงถึงด้วยชรานั่นเองคือปะกะติ. และชราไม่ใช่เพียงแค่ความฟันหักเป็นต้นเท่านั้น. ตั้งแต่เวลาที่เป็นกลละเป็นต้นไป รูปที่เกิดภายหลังในขณะที่รูปก่อนถึงชรา ย่อมเกิดขึ้นตามลำดับของรูปที่แก่กล้าขึ้นเรื่อยๆ. เมื่อถึงเวลาที่รูปแก่กล้าอย่างยิ่ง (ในทศกาลแห่งความเสื่อมถอย) รูปที่เกิดขึ้นย่อมมีสภาพมีฟันหักเป็นต้น. รูปเหล่านั้นที่เกิดขึ้นในรูปที่แก่กล้าแล้ว ซึ่งเปรียบเสมือนทางที่ชราดำเนินไป เช่นเดียวกับการหักโค่นของหญ้าและต้นไม้ในทางน้ำเป็นต้น ย่อมถูกเรียกว่า "ทางที่ชราดำเนินไป" เท่านั้น ไม่ใช่ตัวชรา. ชราที่รู้ความต่างไม่ได้เรียกว่า อวิจิชรา. ในความตาย มีกิจนำเข้าไป (สู่ความตาย).

๖๔๔. ตํ ปตฺวาติ ตํ อตฺตโน เอว ขยวยสงฺขาตํ สภาวํ ปตฺวา รูปํ ขียติ เวติ ภิชฺชติ. โปเถตฺวา ปาติตสฺส ทุพฺพลตา ปราธีนตา สยนปรายณตา จ โหติ, ตถา ชราภิภูตสฺสาติ โปถกสทิสี ชรา.

๖๔๔. "ถึงซึ่งสิ่งนั้น" หมายถึง เมื่อถึงซึ่งสภาพแห่งความสิ้นไปและความเสื่อมไปของชรานั้นเอง รูปย่อมสิ้นไป เสื่อมไป แตกสลายไป. ความอ่อนแอ ความที่ต้องพึ่งพิงผู้อื่น และความที่มีการนอนเป็นที่ไปในเบื้องหน้า ย่อมมีแก่ผู้ที่ถูกตีให้ล้มลงฉันใด. ผู้ที่ถูกชราครอบงำก็ฉันนั้น. ดังนั้น ชราจึงเปรียบเสมือนผู้ที่ตีให้ล้มลง.

๖๔๕. กตฺตพฺพโตติ กตฺตพฺพสภาวโต. วิสาณาทีนํ ตรจฺฉเขฬเตมิตานํ ปาสาณานํ วิย ถทฺธภาวาภาวโต อหิวิจฺฉิกานํ วิย [Pg.154] สวิสตฺตาภาวโต จ สุขุมตา วุตฺตา. โอชาลกฺขโณติ เอตฺถ องฺคมงฺคานุสาริโน รสสฺส สาโร อุปตฺถมฺภพลกาโร ภูตนิสฺสิโต เอโก วิเสโส โอชาติ.

๖๔๕. "กัตตัพพะ" หมายถึง โดยสภาพที่พึงกระทำ. เพราะไม่มีสภาพแข็งกระด้างเหมือนเขาและหินเป็นต้นที่ชุ่มด้วยน้ำลายของตัวอึ่ง และเพราะไม่มีสภาพที่มีพิษเหมือนงูและแมงป่อง จึงกล่าวถึงความละเอียดอ่อน. ในคำว่า "โอชะลักษณะ" นี้ โอชะคือลักษณะพิเศษอย่างหนึ่งที่อาศัยภูตรูป เป็นสาระของรสที่ซึมซาบไปตามอวัยวะน้อยใหญ่ และเป็นสิ่งที่ทำให้เกิดกำลังสนับสนุน.

อุปาทาภาชนียกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อุปาทาภาชนียกถาวัณณนา จบแล้ว.

โนอุปาทาภาชนียกถาวณฺณนา

โนอุปาทาภาชนียกถาวัณณนา

๖๔๖. น อุปาทิยเตวาติ น นิสฺสยติ เอว, กินฺตุ นิสฺสยติ จ นิสฺสียติ จาติ อตฺโถ.

๖๔๖. "นอุปาทิยเตวะ" หมายถึง ไม่ใช่เพียงแค่พึ่งพิงเท่านั้น แต่ย่อมพึ่งพิงและถูกพึ่งพิงด้วย.

๖๔๗. ปุริมา ปนาติ ปญฺจวิธสงฺคเห ปถวีธาตุอาโปธาตุเตโชธาตุวาโยธาตูนํ ปุริมุทฺเทสวเสน วุตฺตํ. โผฏฺฐพฺพายตนนิทฺเทเส วา วุตฺตานํ ปถวีธาตุอาทีนํ ปุริมา อุทฺเทเส วุตฺตา อาโปธาตูติ อธิปฺปาโย, วุตฺตสฺส วา โผฏฺฐพฺพายตนสฺส อตีตตาย ปจฺฉิมตา, อนาคตตาย จ อาโปธาตุยา ปุริมตา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. อายูติ ชีวิตินฺทฺริยํ. กมฺมชเตชํ อุสฺมา. ยํ กิญฺจิ ธาตุํ…เป… เอกปฺปหาเรน นุปฺปชฺชตีติ เอกสฺมึ ขเณ อเนกาสุ ปถวีสุ อาปาถคตาสุ ตาสุ ตาสุ สห นุปฺปชฺชติ, ตถา เตชวายูสุ จาติ อตฺโถ. อเนเกสุ อารมฺมเณสุ สนฺนิปติเตสุ อาภุชิตวเสน อารมฺมณปสาทาธิมตฺตตาวเสน จ ปฐมํ กตฺถจิ อุปฺปตฺติ ทสฺสิตา, อญฺญตฺถ จ ปน อุปฺปตฺติ อตฺถิ เอว. สายํ อารมฺมณโต อารมฺมณนฺตรสงฺกนฺติ เยน อุปาเยน โหติ, ตสฺส วิชานนตฺถํ ปุจฺฉติ ‘‘กถํ ปน จิตฺตสฺส อารมฺมณโต สงฺกนฺติ โหตี’’ติ.

๖๔๗. คำว่า "ปุริมา ปะนาติ" นั้น พระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้ในปัญจวิธสังคหะ โดยนัยแห่งการระบุถึงก่อนแห่งธาตุทั้งหลายมีปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ หรืออีกนัยหนึ่ง ความประสงค์คือ อาโปธาตุที่กล่าวไว้ในอุเทศก่อนของปฐวีธาตุเป็นต้นที่กล่าวไว้ในโผฏฐัพพายตนนิเทศ พึงทราบว่า โผฏฐัพพายตนะที่กล่าวมาแล้วนั้นเป็นภายหลังเพราะเป็นอดีต และอาโปธาตุเป็นเบื้องต้นเพราะเป็นอนาคต คำว่า "อายุ" คือ ชีวิตินทรีย์ เตโชที่เกิดจากกรรมเรียกว่า อุสมา (ความร้อน) ความหมายคือ คำว่า "ธาตุใดๆ...ย่อมไม่เกิดขึ้นพร้อมกันในขณะเดียว" หมายถึง ในขณะเดียวกันนั้น กายวิญญาณย่อมไม่เกิดขึ้นพร้อมกันในปฐวีธาตุหลายอย่างที่ปรากฏอยู่เฉพาะหน้า และในเตโชธาตุและวาโยธาตุก็เช่นเดียวกัน เมื่ออารมณ์หลายอย่างมารวมกัน การเกิดขึ้นในอารมณ์บางอย่างก่อนนั้นแสดงไว้โดยนัยแห่งการน้อมใจไป หรือโดยนัยแห่งความยิ่งของอารมณ์และปสาทะ แต่การเกิดขึ้นในอารมณ์อื่นก็ยังมีอยู่ การเคลื่อนย้ายจากอารมณ์หนึ่งไปสู่อารมณ์อื่นนั้นเกิดขึ้นด้วยวิธีใด เพื่อให้ทราบวิธีนั้น จึงถามว่า "จิตมีการเคลื่อนย้ายจากอารมณ์ได้อย่างไร"

๖๕๑. อยปิณฺฑิอาทีสุ ปถวีธาตุ ตาทิสาย อาโปธาตุยา อนาพทฺธา สนฺตี วิสเรยฺย, ตสฺมา ‘‘ตานิ อาโปธาตุ อาพนฺธิตฺวา พทฺธานิ กโรตี’’ติ วุตฺตํ. ยถา หิ ยุตฺตปฺปมาณํ อุทกํ ปํสุจุณฺณานิ อาพนฺธิตฺวา มตฺติกาปิณฺฑํ กตฺวา ฐเปติ, เอวํ อโยปิณฺฑิอาทีสุปิ ตทนุรูปปจฺจเยหิ ตตฺเถว อุปฺปนฺนา อาโปธาตุ ตถา อาพนฺธิตฺวา ฐเปตีติ ทฏฺฐพฺพา.

๖๕๑. ในก้อนเหล็กเป็นต้น หากปฐวีธาตุไม่ถูกอาโปธาตุซึ่งมีลักษณะรวมตัวกันเช่นนั้นผูกมัดไว้ ก็จะกระจัดกระจายไป เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "อาโปธาตุผูกมัดสิ่งเหล่านั้นให้รวมกัน" เหมือนอย่างที่น้ำในปริมาณที่เหมาะสมรวมผงดินให้เป็นก้อนดินเหนียวแล้วตั้งไว้ ฉันใด พึงทราบว่าในก้อนเหล็กเป็นต้น อาโปธาตุที่เกิดขึ้นในก้อนนั้นด้วยปัจจัยที่เหมาะสม ก็ผูกมัดให้ตั้งอยู่เช่นนั้นฉันนั้น

อผุสิตฺวา ปติฏฺฐา โหตีติ อาโปธาตุยา อโผฏฺฐพฺพภาวโต วุตฺตํ, ตถา ‘‘อผุสิตฺวาว อาพนฺธตี’’ติ. น หิ ยถา โผฏฺฐพฺพธาตูนํ โผฏฺฐพฺพภาเวน [Pg.155] อญฺญมญฺญนิสฺสยตา, เอวํ โผฏฺฐพฺพาโผฏฺฐพฺพธาตูนํ โหตีติ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. อวินิพฺโภควุตฺตีสุ หิ ภูเตสุ อญฺญมญฺญนิสฺสยตา อญฺญมญฺญปจฺจยภูเตสุ น สกฺกา นิวาเรตุํ, นาปิ สหชาเตสุ อวินิพฺโภคตาย เอกีภูเตสุ ผุสนาผุสนานิ วิจาเรตุํ ยุตฺตานีติ. น อุณฺหา หุตฺวา ฌายตีติ เตโชสภาวตํเยว ปฏิกฺขิปติ, น สีตตฺตํ อนุชานาติ, เตโชสภาวปฏิกฺเขเปเนว จ สีตตฺตญฺจ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ. เตโช เอว หิ สีตํ หิมปาตสมยาทีสุ สีตสฺส ปริปาจกตาทสฺสนโต, สีตุณฺหานญฺจ อญฺญมญฺญปฏิปกฺขภาวโต อุณฺเหน สห น สีตํ ภูตนฺตรํ ปวตฺตตีติ ยุชฺชติ. อุณฺหกลาเป ปน สีตสฺส อปฺปวตฺติ สีตกลาเป จ อุณฺหสฺส ทฺวินฺนํ อญฺญมญฺญปฏิปกฺขตฺตา เตโชวิเสสภาเว ยุชฺชตีติ. ภาวญฺญถตฺตนฺติ ขรานํ คุฬาทีนํ ทวตา มุทุตา รสาทีนญฺจ ทวานํ ขรตา ปจฺจยวิเสเสหิ โอมตฺตาธิมตฺตปถวีธาตุอาทิกานํ อุปฺปตฺติ. ลกฺขณญฺญถตฺตํ กกฺขฬาทิลกฺขณวิชหนํ, ตํ เอเตสํ น โหติ, โอมตฺตาธิมตฺตตาสงฺขาตํ ภาวญฺญถตฺตํเยว โหตีติ อตฺโถ.

คำว่า "อผุสิตวา ปะติฏฐา โหติ" กล่าวไว้เพราะอาโปธาตุไม่เป็นโผฏฐัพพารมณ์ และคำว่า "อผุสิตวา วะ อาพันธะติ" ก็เช่นเดียวกัน ความประสงค์ของพระอรรถกถาจารย์พึงทราบว่า ไม่ใช่ว่าธาตุที่เป็นโผฏฐัพพะและธาตุที่ไม่เป็นโผฏฐัพพะจะมีการอาศัยซึ่งกันและกันโดยความเป็นโผฏฐัพพะ เหมือนอย่างที่ธาตุโผฏฐัพพะทั้งสามมีการอาศัยซึ่งกันและกันโดยความเป็นโผฏฐัพพะ เพราะว่าในมหาภูตรูปที่เกิดขึ้นโดยไม่แยกจากกันและเป็นปัจจัยซึ่งกันและกันนั้น ไม่สามารถห้ามการอาศัยซึ่งกันและกันได้ และไม่สมควรที่จะพิจารณาการสัมผัสหรือไม่สัมผัสในรูปที่เกิดร่วมกันซึ่งรวมเป็นหนึ่งเดียวกันเพราะไม่สามารถแยกออกจากกันได้ คำว่า "นะ อุณหา หุตวา ฌายะติ" ปฏิเสธความเป็นเตโชธาตุเท่านั้น ไม่ได้อนุญาตความเป็นความเย็น และด้วยการปฏิเสธความเป็นเตโชธาตุนั้น ความเย็นก็ถูกปฏิเสธไปแล้ว เพราะว่าเตโชธาตุนั่นแหละคือความเย็น (พึงทราบได้อย่างไร) เพราะเห็นว่าเตโชธาตุที่เป็นความเย็นนั้นมีคุณสมบัติในการทำให้สุกทั่วถึงในฤดูหิมะตกเป็นต้น และเพราะความเย็นและความร้อนเป็นปฏิปักษ์กัน จึงไม่สามารถมีมหาภูตรูปอื่นที่เป็นความเย็นพร้อมกับความร้อนได้ ดังนั้นจึงสมเหตุสมผล (ที่กล่าวว่าเตโชธาตุคือความเย็น) อนึ่ง การไม่เกิดขึ้นของความเย็นในกลุ่มรูปที่มีความร้อนมาก และการไม่เกิดขึ้นของความร้อนในกลุ่มรูปที่มีความเย็นมากนั้น สมเหตุสมผลในความเป็นเตโชธาตุพิเศษ เพราะทั้งสองเป็นปฏิปักษ์กัน คำว่า "ภาวัญญะถัตตัง" คือ การเกิดขึ้นของปฐวีธาตุเป็นต้นที่มีประมาณน้อยและประมาณมาก ด้วยปัจจัยพิเศษ เช่น ความเป็นของเหลวและความอ่อนนุ่มของน้ำอ้อยเป็นต้นที่แข็งกระด้าง และความเป็นของแข็งของของเหลวเช่นน้ำอ้อยเป็นต้น "ลักขณัญญะถัตตัง" คือ การละลักษณะความแข็งกระด้างเป็นต้น ซึ่งสิ่งนี้ไม่มีในธาตุเหล่านี้ ความหมายคือ มีแต่ "ภาวัญญะถัตตัง" ที่เรียกว่าความเป็นประมาณน้อยและประมาณมากเท่านั้น

๖๕๒. อนุปาทินฺนาทีนํเยวาติ เอกนฺตอนุปาทินฺนเอกนฺตนจิตฺตสมุฏฺฐานาทีนํ นิทฺเทเสสุ คหเณสุ คหิตาติ อตฺโถ. ยํ วา ปนญฺญมฺปีติ ปน วจเนน ปุริมานมฺปิ นกมฺมสฺสกตตฺตาภาวาทิกํ ทีเปติ. ตา หิ อนุปาทินฺนาทินกมฺมสฺสกตตฺตาทิวจนานํ สมานตฺถตฺตา เอเกน อวตฺตพฺพตฺเต อิตเรนปิ อวตฺตพฺพา สิยุํ, วตฺตพฺพตฺเต วา วตฺตพฺพา. ตสฺมา เอกนฺตากมฺมชาทีสฺเวว คเหตพฺพตฺตา ตา อเนกนฺเตสุ น คหิตาติ ทฏฺฐพฺพา.

๖๕๒. ความหมายคือ คำว่า "อนุปาทินนาทีนังเยวะ" หมายถึง การรวบรวม (ชรตา และ อนิจจตา) ไว้ในคำอธิบายของบทเอกันตะอนุปาทินนะและบทเอกันตะนะจิตตสมุฏฐานเป็นต้น แม้ว่าความหมายจะเป็นเช่นนั้น แต่คำว่า "ยัง วา ปะนะญญัมปิ" ก็แสดงถึงความไม่มีกรรมเป็นของตนเป็นต้นของรูปก่อนๆ ด้วย เพราะว่า ชรตา และ อนิจจตา เหล่านั้นมีความหมายเดียวกันกับคำว่า "อนุปาทินนะ" เป็นต้น และคำว่า "นกัมมัสสกตัตตา" เป็นต้น ดังนั้น หากคำหนึ่งไม่ควรกล่าว อีกคำหนึ่งก็ไม่ควรกล่าว หรือหากคำหนึ่งควรกล่าว อีกคำหนึ่งก็ควรกล่าว เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ชรตา และ อนิจจตา เหล่านั้นถูกรวบรวมไว้เฉพาะในรูปที่เกิดจากอกรรมโดยส่วนเดียวเท่านั้น ไม่ได้รวบรวมไว้ในรูปที่เป็นอเนกันตะเป็นต้น

๖๖๖. เอกนฺต …เป… ปญฺญายติ เตสํ วิการตฺตา, อนิปฺผนฺนตฺตา ปน ตสฺส อุปฺปาโท น เกนจิ สกฺกา วตฺตุนฺติ อธิปฺปาโย.

๖๖๖. (วิญญัติสอง) ย่อมปรากฏโดยอาศัยมหาภูตรูปที่เกิดจากจิตโดยส่วนเดียว เพราะเป็นอาการพิเศษของมหาภูตรูปเหล่านั้น อนึ่ง เพราะความเป็นอนิปผันนรูป การเกิดขึ้นของวิญญัตินั้นจึงไม่สามารถกล่าวได้ด้วยประการใดๆ นี่คือความประสงค์ของพระอรรถกถาจารย์

ทุกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายทุกันนิเทศจบลงแล้ว

จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

คำอธิบายจตุกกนิเทศ

๙๖๖. ปจฺฉิมปทสฺสาติ วิญฺญาตปทสฺส. สพฺพเมว หิ รูปํ วิญฺญาตนฺติ ตสฺส อภินฺทิตพฺพตฺตา วิญฺญาตโต อญฺญํ ทิฏฺฐํ สุตํ มุตญฺจ น โหตีติ ปุจฺฉํ อกตฺวาว วิสฺสชฺชิตํ. น หิ สกฺกา วิญฺญาตโต อญฺญํ ‘‘กตมํ รูปํ ทิฏฺฐ’’นฺติ [Pg.156] ปุจฺฉิตุนฺติ อธิปฺปาโย. ยถา หิ ทฺวีสุ อุทฺทิฏฺเฐสุ โนปาทโต อญฺญตฺตํ สนฺธาย ‘‘กตมํ ตํ รูปํ อุปาทา’’ติ ปุจฺฉิตํ, เอวํ ทิฏฺฐาทีสุ จตูสุ อุทฺทิฏฺเฐสุ สุตาทีหิ ตีหิปิ อญฺญตฺตํ สนฺธาย ‘‘กตมํ ตํ รูปํ ทิฏฺฐ’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺพํ สิยา, ตทภาโว น ปุจฺฉิตํ, เอวํ สุตาทีสุปีติ. ทสฺสนาทิคฺคหณวิเสสโต ปน ทิฏฺฐาทีหิ อญฺญสฺส วิญฺญาตสฺส สพฺภาวโต จ จตุกฺโก วุตฺโต.

๙๖๖. คำว่า "ปัจฉิมะปะทัสสาติ" หมายถึง บทว่า "วิญญาตะ" เพราะว่ารูปทั้งหมดเป็นวิญญาตะ (สิ่งที่รู้ได้) และเพราะวิญญาตะนั้นไม่ควรแยกแยะ จึงไม่มีรูปอื่นนอกจากวิญญาตะที่เป็นทิฏฐะ (สิ่งที่เห็น) สุตะ (สิ่งที่ได้ยิน) และมุตะ (สิ่งที่รู้ด้วยจมูก ลิ้น กาย) ดังนั้นจึงตอบโดยไม่ต้องถาม ความประสงค์คือ ไม่สามารถถามได้ว่า รูปใดเล่าเป็นทิฏฐะ ซึ่งเป็นรูปอื่นจากวิญญาตะ เหมือนอย่างที่เมื่อบทสองบทถูกแสดงโดยย่อแล้ว มีการถามว่า รูปนั้นคืออุปาทารูปอะไร โดยหมายถึงความต่างจากโนปาทารูป ฉันใด เมื่อบทสี่บทคือทิฏฐะเป็นต้นถูกแสดงโดยย่อแล้ว ก็ควรจะถามว่า รูปใดเล่าเป็นทิฏฐะ โดยหมายถึงความต่างจากบทที่เหลือสามบทมีสุตะเป็นต้น ฉันนั้น แต่เพราะไม่มีความต่างนั้น จึงไม่ได้ถาม และในสุตะเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน พึงทราบดังนี้ อนึ่ง จตุกกะ (หมวดสี่) ถูกกล่าวไว้เพราะความพิเศษของการรับรู้ด้วยการเห็นเป็นต้น และเพราะมีวิญญาตะอื่นที่แตกต่างจากทิฏฐะเป็นต้น (ซึ่งไม่รวมอยู่ในทิฏฐะ สุตะ มุตะ) ปรากฏอยู่

ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา

คำอธิบายปัญจกนิเทศ

๙๖๙. เตโชภาวํ คตนฺติ สภาเวเนว เตโชภาวํ ปตฺตนฺติ อตฺโถ. วุตฺตสฺสปิ อญฺเญน ปกาเรน สงฺคหารหสฺส สงฺคณฺหนํ นยกรณํ อิธ ทฏฺฐพฺพํ, ตยิทํ ‘‘วิญฺญาต’’นฺติ จตุกฺกปเทปิ โยเชตพฺพํ. โผฏฺฐพฺพสฺส เภทสพฺภาโว อฏฺฐเก นโย.

๙๖๙. ความหมายของคำว่า "เตโชภาวัง คะตัง" คือ รูปที่ถึงความเป็นเตโชธาตุด้วยสภาพของตนเองเท่านั้น พึงทราบว่า การรวบรวมรูปที่ควรแก่การรวบรวมด้วยประการอื่นที่กล่าวมาแล้วนั้น เป็นการสร้างนัยในรูปกัณฑ์นี้ และนัยที่สร้างขึ้นนี้ก็พึงประกอบเข้ากับบทว่า "วิญญาตะ" ในจตุกกสังคหะด้วย การปรากฏความแตกต่างของโผฏฐัพพรูปเป็นนัยในอัฏฐกสังคหะ

ปกิณฺณกกถาวณฺณนา

คำอธิบายปกิณณกถา

๙๗๕. นตฺถิ นีวรณาติ วจเนน มิทฺธสฺสปิ นีวรณสฺส ปหานํ วุตฺตํ, น จ รูปํ ปหาตพฺพํ, น จ รูปกายเคลญฺญํ มุนิโน นตฺถีติ สกฺกา วตฺตุํ ‘‘ปิฏฺฐิ เม อาคิลายติ, ตมหํ อายมิสฺสามี’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๒) วจนโต. สวิญฺญาณกสทฺโทติ วิญฺญาเณน ปวตฺติโต วจีโฆสาทิสทฺโท. น หิ เอตานิ ชายนฺตีติ ปริปจฺจมานสฺส รูปสฺส ปริปจฺจนํ ชรา, ขียมานสฺส ขโย อนิจฺจตาติ รูปภาวมตฺตานิ เอตานิ, น สยํ สภาววนฺตานีติ สนฺธาย วุตฺตํ. ตถา ชายมานสฺส ชนนํ ชาติ, สา จ รูปภาโวว, น สยํ สภาววตีติ ‘‘น ปน ปรมตฺถโต ชาติ ชายตี’’ติ วุตฺตํ.

๙๗๕. ด้วยคำว่า "ไม่มีนิวรณ์" นั้น กล่าวถึงการละนิวรณ์แม้ที่เป็นมิทธะ และรูปไม่ควรละ และไม่สามารถกล่าวได้ว่าพระรูปกายของพระมุนีไม่มีความไม่สบาย เพราะพระดำรัสว่า "หลังของเราเมื่อย เราจักเหยียด" ดังนี้. คำว่า "สวิญญาณกสัททะ" คือเสียงพูดเป็นต้นที่วิญญาณยังให้เป็นไป. คำว่า "ธรรมเหล่านี้ย่อมไม่เกิด" นั้น กล่าวโดยอาศัยความหมายว่า การแก่ของรูปที่กำลังแก่เป็นชรา, การสิ้นไปของรูปที่กำลังสิ้นไปเป็นอนิจจตา, ธรรมเหล่านี้เป็นเพียงสภาพของรูป ไม่ใช่ปรมัตถ์ที่มีสภาพเอง. เช่นเดียวกัน การเกิดของรูปที่กำลังเกิดเป็นชาติ, และชาตินั้นเป็นเพียงสภาพของรูป ไม่ใช่ปรมัตถ์ที่มีสภาพเอง ดังนี้ จึงกล่าวว่า "โดยปรมัตถ์แล้ว ชาติย่อมไม่เกิด"

เตสํ ปจฺจโย เอติสฺสาติ ตปฺปจฺจยา, ตปฺปจฺจยาย ภาโว ตปฺปจฺจยภาโว, ตปฺปจฺจยภาเวน ปวตฺโต โวหาโร ตปฺปจฺจยภาวโวหาโร, ตํ ลภติ. อภินิพฺพตฺติตธมฺมกฺขณสฺมินฺติ อภินิพฺพตฺติยมานธมฺมกฺขณสฺมินฺติ อธิปฺปาโย. น หิ ตทา เต ธมฺมา น ชายนฺตีติ ชายมานภาโวว ชาตีติ ยุตฺตา ตสฺสา กมฺมาทิสมุฏฺฐานตา ตํนิพฺพตฺตตา จ, น ปน ตทา เต ธมฺมา ชียนฺติ ขียนฺติ จ, ตสฺมา น เตสํ เต ชีรณภิชฺชนภาวา จิตฺตาทิสมุฏฺฐานา ตํนิพฺพตฺตา จาติ วจนํ อรหนฺติ. เอวมปิ อุปาทินฺน-สทฺโท อุเปเตน กมฺมุนา อาทินฺนตํ วทติ, น นิพฺพตฺตินฺติ อุปาทินฺนปากเภทานํ อุปาทินฺนตา เตสํ วตฺตพฺพาติ เจ? น, อาทินฺน-สทฺทสฺส นิพฺพตฺติวาจกตฺตา. อุเปเตน [Pg.157] นิพฺพตฺตญฺหิ อุปาทินฺนนฺติ ปจฺจยานุภาวกฺขณญฺจ นิพฺพตฺติญฺจ คเหตฺวาว ปวตฺโต อยํ โวหาโร ตทา อภาวา ชรามรเณ น ปวตฺตตีติ. ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนานํ ธมฺมานํ ชรามรณตฺตา เตสํ อุปฺปาเท สติ ชรามรณํ โหติ, อสติ น โหติ. น หิ อชาตํ ปริปจฺจติ ภิชฺชติ วา, ตสฺมา ชาติปจฺจยตํ สนฺธาย ‘‘ชรามรณํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺน’’นฺติ วุตฺตํ.

คำว่า "ตัปปัจจยา" เพราะชาตินี้มีเหตุคือรูปธรรมเหล่านั้น, ความเป็นแห่งชาตินั้นมีเหตุคือรูปธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า "ตัปปัจจยภาวะ", โวหารที่ดำเนินไปโดยความเป็นแห่งชาตินั้นมีเหตุคือรูปธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า "ตัปปัจจยภาวโวหาร", ย่อมได้ซึ่งโวหารนั้น. ในบทว่า "อภินิพพัตติธัมมักขณัสสมิง" มีอัธยาศัยว่า "ในขณะแห่งอุปบาทของธรรมที่กำลังยังให้เกิด". จริงอยู่ ในขณะแห่งอุปบาทนั้น ธรรมเหล่านั้นย่อมไม่เกิดก็หามิได้, เพราะฉะนั้น ความเป็นแห่งการกำลังเกิดนั่นเองเป็นชาติ, จึงสมควรที่ชาตินั้นมีกรรมเป็นต้นเป็นสมุฏฐานและเกิดเพราะกรรมเป็นต้นเป็นเหตุ. แต่ในขณะแห่งอุปบาทนั้น ธรรมเหล่านั้นย่อมไม่แก่และไม่สิ้นไป, เพราะฉะนั้น ความเป็นแห่งการแก่และการแตกเหล่านั้นของธรรมเหล่านั้นจึงไม่ควรกล่าวว่ามีจิตเป็นต้นเป็นสมุฏฐานและเกิดเพราะจิตเป็นต้น. แม้เป็นอย่างนี้ ศัพท์ว่า "อุปาทินนะ" ย่อมกล่าวถึงความเป็นแห่งการถือเอาด้วยกรรมที่ตัณหาและทิฏฐิเข้าไปยึดถือแล้ว, ไม่ได้กล่าวถึงการเกิด. ถ้าพึงค้านว่า "ความเป็นแห่งอุปาทินนะของชรตาและอนิจจตาอันเกิดจากกรรมที่เป็นอุปาทินนะเหล่านั้นไม่ควรกล่าวหรือ?" ไม่ควรกล่าว, เพราะศัพท์ว่า "อาทินนะ" สามารถกล่าวอรรถว่าการเกิดได้. จริงอยู่ รูปที่เกิดด้วยกรรมที่ตัณหาและทิฏฐิเข้าไปยึดถือแล้ว ชื่อว่า "อุปาทินนะ". เพราะฉะนั้น โวหารว่า "อุปาทินนะ" นี้ที่ดำเนินไปโดยถือเอาทั้งขณะแห่งอานุภาพของเหตุและการเกิดนั้น ย่อมไม่เป็นไปในชราและมรณะในขณะแห่งฐีติและภังคะนั้น เพราะไม่มี. เพราะธรรมทั้งหลายที่อาศัยเหตุเกิดแล้วมีชราและมรณะเป็นสภาพ, เมื่อการเกิดของธรรมเหล่านั้นมีอยู่ ชราและมรณะย่อมมี, เมื่อไม่มีอยู่ ย่อมไม่มี. จริงอยู่ รูปธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมไม่แก่หรือย่อมไม่แตก, เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ชราและมรณะเป็นปฏิจจสมุปปันนะ" โดยอาศัยความเป็นแห่งชาติเป็นเหตุ.

นิสฺสยปฏิพทฺธวุตฺติโตติ ชายมานปริปจฺจมานภิชฺชมานานํ ชายมานาทิภาวมตฺตตฺตา ชายมานาทินิสฺสยปฏิพทฺธวุตฺติกา ชาติอาทโยติ วุตฺตํ โหติ. ยทิ เอวํ อุปาทายรูปานญฺจ จกฺขายตนาทีนํ อุปฺปาทาทิสภาวภูตา ชาติอาทโย ตํนิสฺสิตา โหนฺตีติ ภูตนิสฺสิตานํ เตสํ ลกฺขณานํ อุปาทายภาโว วิย อุปาทายรูปนิสฺสิตานํ อุปาทายุปาทายภาโว อาปชฺชตีติ เจ? น, ภูตปฏิพทฺธอุปาทายรูปลกฺขณานญฺจ ภูตปฏิพทฺธภาวสฺส อวินิวตฺตนโต. อปิจ เอกกลาปปริยาปนฺนานํ รูปานํ สเหว อุปฺปาทาทิปฺปวตฺติโต เอกสฺส กลาปสฺส อุปฺปาทาทโย เอเกกาว โหนฺตีติ ยถา เอเกกสฺส กลาปสฺส ชีวิตินฺทฺริยํ กลาปานุปาลกํ ‘‘อุปาทายรูป’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ กลาปุปฺปาทาทิสภาวา ชาติอาทโย ‘‘อุปาทายรูปานิ’’จฺเจว วุจฺจนฺติ. เอวํ วิการปริจฺเฉทรูปานิ จ โยเชตพฺพานิ.

คำว่า "นิสสยปฏิพัทธวุตติ" นั้น กล่าวว่า ชาติเป็นต้นมีอาการเป็นไปเนื่องด้วยรูปที่กำลังเกิดเป็นต้นเป็นที่อาศัย เพราะความเป็นเพียงสภาพแห่งรูปที่กำลังเกิด กำลังแก่ และกำลังแตก. ถ้าเป็นอย่างนั้น ชาติเป็นต้นที่เป็นสภาพแห่งการเกิดเป็นต้นของอุปาทายรูปและจักขายตนะเป็นต้น ย่อมอาศัยอุปาทายรูปนั้น, ดังนี้ ความเป็นแห่งอุปาทายุปาทายรูปย่อมถึงแก่ลักขณรูปเหล่านั้นที่อาศัยอุปาทายรูป เหมือนความเป็นแห่งอุปาทายรูปของลักขณรูปเหล่านั้นที่อาศัยมหาภูตรูปหรือ? ไม่ถึง, เพราะความเป็นแห่งการเนื่องด้วยมหาภูตรูปสี่ของลักขณรูปของอุปาทายรูปที่เนื่องด้วยมหาภูตรูปสี่นั้นไม่กลับคืน. อนึ่ง เพราะการเป็นไปแห่งอุปบาทเป็นต้นของรูปที่รวมอยู่ในกะลาปะเดียวกันย่อมเป็นไปพร้อมกันเท่านั้น, อุปบาทเป็นต้นของกะลาปะหนึ่งย่อมมีแต่ละอย่างเท่านั้น, เพราะฉะนั้น เหมือนอย่างที่ชีวิตินทรีย์ที่รักษาซึ่งกะลาปะของกะลาปะแต่ละอย่างเรียกว่า "อุปาทายรูป", ชาติเป็นต้นที่เป็นสภาพแห่งการเกิดเป็นต้นของกะลาปะก็เรียกว่า "อุปาทายรูป" เท่านั้น. เช่นเดียวกัน วิการรูปและปริจเฉทรูปก็พึงประกอบอย่างนี้.

กมฺมสมุฏฺฐานสมฺพนฺธํ อุตุสมุฏฺฐานํ กมฺมวิเสเสน สุวณฺณทุพฺพณฺณสุสณฺฐิตทุสฺสณฺฐิตาทิวิเสสํ โหตีติ ‘‘กมฺมปจฺจย’’นฺติ วุตฺตํ. กมฺมวิปากานุภวนสฺส การณภูตํ พาหิรอุตุสมุฏฺฐานํ กมฺมปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานํ. กมฺมสหาโย ปจฺจโย, กมฺมสฺส วา สหายภูโต ปจฺจโย กมฺมปจฺจโย, โสว อุตุ กมฺมปจฺจยอุตุ, โส สมุฏฺฐานํ เอตสฺสาติ กมฺมปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานนฺติ วจนตฺโถ. สีเต อุณฺเห วา กิสฺมิญฺจิ อุตุมฺหิ สมาคเต ตโต สุทฺธฏฺฐกํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส โส อุตุ สมุฏฺฐานํ. ทุติยสฺส สุทฺธฏฺฐกสฺส อุตุสมุฏฺฐานิกปฏิพนฺธกสฺส โส เอว ปุริโม อุตุ ปจฺจโย. ตติยํ ปน สุทฺธฏฺฐกํ ปุริมอุตุสหาเยน อุตุนา นิพฺพตฺตตฺตา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ‘‘อุตุปจฺจยอุตุสมุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. เอวมยํ ปุริโม อุตุ ติสฺโส สนฺตติโย ฆฏฺเฏติ, ตโต ปรํ อญฺญอุตุสมาคเม อญฺญสนฺตติตฺตยํ, ตโต จ อญฺเญน อญฺญนฺติ เอวํ ปวตฺติ ทฏฺฐพฺพา. ตเทตํ สีตุณฺหานํ อปฺปพหุภาเว ตํสมฺผสฺสสฺส อจิรปฺปวตฺติยา จิรปฺปวตฺติยา [Pg.158] จ เวทิตพฺพํ, อนุปาทินฺเนน ทีปนา น สนฺตติตฺตยวเสน, อถ โข เมฆสมุฏฺฐาปกมูลอุตุวเสน ปการนฺตเรน ทฏฺฐพฺพา, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อุตุสมุฏฺฐาโน นาม วลาหโก’’ติอาทิมาห. รูปรูปานํ วิการาทิมตฺตภาวโต อปรินิปฺผนฺนตา วุตฺตา. เตสญฺหิ รูปวิการาทิภาวโต รูปตาติ อธิปฺปาโย. รูปวิการาทิภาวโต เอว ปน รูเป สติ สนฺติ, อสติ น สนฺตีติ อสงฺขตภาวนิวารณตฺถํ ปรินิปฺผนฺนตา วุตฺตาติ.

รูปที่มีอุตุเป็นสมุฏฐานซึ่งมีความเกี่ยวข้องกับรูปที่เกิดจากกรรม ย่อมมีลักษณะพิเศษคือสีดี สีไม่ดี สัณฐานดี สัณฐานไม่ดี เป็นต้น เพราะกรรมพิเศษ, ดังนี้ จึงกล่าวว่า "กรรมปัจจัย". รูปที่เกิดจากอุตุภายนอกที่เป็นเหตุแห่งการเสวยวิบากของกรรม ชื่อว่า "กรรมปัจจยอุตุสมุฏฐาน". เหตุที่มีกรรมเป็นสหาย, หรือเหตุที่เป็นสหายของกรรม ชื่อว่า "กรรมปัจจัย", อุตุนั้นเองเป็นอุตุที่มีกรรมเป็นสหาย, อุตุที่มีกรรมเป็นสหายนั้นเป็นสมุฏฐานของรูปนี้, ดังนี้เป็นอรรถของบทว่า "กรรมปัจจยอุตุสมุฏฐาน". เมื่ออุตุอย่างใดอย่างหนึ่งคือความเย็นหรือความร้อนมาถึงพร้อมกับอุตุภายใน สุทธัฏฐกะกะลาปะย่อมเกิดจากอุตุนั้น, อุตุแรกนั้นเป็นสมุฏฐานของสุทธัฏฐกะกะลาปะนั้น. อุตุแรกนั้นเองเป็นเหตุของสุทธัฏฐกะกะลาปะที่สองที่ผูกพันกับอุตุสมุฏฐานิกรูป. แต่สุทธัฏฐกะกะลาปะที่สามเกิดจากอุตุที่สองที่มีอุตุแรกที่เกิดก่อนเป็นสหาย, จึงกล่าวว่า "อุตุปัจจยอุตุสมุฏฐาน" ด้วยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นเท่านั้น. อุตุแรกนี้ย่อมกระทบสันตติสามสายอย่างนี้, หลังจากนั้นเมื่ออุตุอื่นมารวมกัน ก็มีสันตติสามสายอื่น, หลังจากนั้นเพราะอุตุอื่นก็มีสันตติสามสายอื่น, พึงเห็นความเป็นไปอย่างนี้. การรวมกันของสันตติสามสายนั้นพึงทราบด้วยความเป็นไปแห่งการสัมผัสอุตุนั้นที่ไม่นานและนาน เมื่อความเย็นและความร้อนมีน้อยและมาก. การแสดงด้วยอนุปาทินนรูปไม่ควรทราบด้วยอำนาจแห่งการรวมกันของสันตติสามสาย, แต่พึงทราบด้วยประการอื่นด้วยอำนาจแห่งอุตุที่เป็นมูลเหตุที่ยังเมฆให้เกิด, เพื่อจะแสดงประการอื่นนั้น จึงกล่าวว่า "อุตุสมุฏฐานชื่อว่าเมฆ" เป็นต้น. ความเป็นแห่งอปริณิปผันนรูปกล่าวไว้แล้วเพราะความเป็นเพียงอาการพิเศษเป็นต้นของรูปทั้งหลาย. จริงอยู่ มีอัธยาศัยว่า เพราะความเป็นแห่งอาการพิเศษเป็นต้นของรูปทั้งหลายเหล่านั้น จึงเป็นรูป. แต่เพราะความเป็นแห่งอาการพิเศษเป็นต้นของรูปนั่นเอง เมื่อนิปผันนรูปมีอยู่ อนิปผันนรูปทั้งหลายก็มีอยู่, เมื่อไม่มีอยู่ อนิปผันนรูปทั้งหลายก็ไม่มีอยู่, เพราะฉะนั้น เพื่อประโยชน์แก่การห้ามความเป็นแห่งอสังขตะ จึงกล่าวความเป็นแห่งปริณิปผันนรูปไว้ดังนี้.

รูปกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

รูปกัณฑ์วัณณนาจบแล้ว.

๓. นิกฺเขปกณฺฑํ

๓. นิกเขปกัณฑ์

ติกนิกฺเขปกถาวณฺณนา

ติกนิกเขปกถาวัณณนา

๙๘๕. สพฺเพสนฺติ [Pg.159] จิตฺตุปฺปาทวเสน รูปาสงฺขตวเสน จ ภินฺนานํ สพฺเพสํ ผสฺสาทิจกฺขาทิปทภาชนนเยน วิตฺถาริโต. ตตฺถ ปน อสงฺขตสฺส เภทาภาวโต อสงฺขตา ธาตูตฺเวว ปทภาชนํ ทฏฺฐพฺพํ. เยวาปนกานํ ปน สุขุมุปาทายรูปสฺส จ อินฺทฺริยวิการปริจฺเฉทลกฺขณรูปุปตฺถมฺภกภาวรหิตสฺส หทยวตฺถุสฺส ปทุทฺธาเรน อิธ นิทฺเทสานรหตฺตา นิทฺเทโส น กโตติ ทฏฺฐพฺโพ. น หิ ตถาคตสฺส ธมฺเมสุ อาจริยมุฏฺฐิ อตฺถีติ. นิกฺขิปิตฺวาติ วิตฺถารเทสนํ ฐเปตฺวา, อปเนตฺวาติ อตฺโถ, วิตฺถารเทสนํ อนฺโตคธํ กตฺวาติ วา. คาถาตฺโถ นิทาเน วุตฺโต เอว.

๙๘๕. คำว่า สัพเพสํ (ทั้งปวง) นั้น ขยายความโดยนัยแห่งการจำแนกบทมีผัสสะเป็นต้นและจักขุเป็นต้น โดยพิสดาร ซึ่งธรรมทั้งปวงที่ต่างกันแล้วด้วยสามารถแห่งความต่างกันแห่งจิตตุปบาทก็ดี ด้วยสามารถแห่งความต่างกันแห่งรูปและอสังขตะก็ดี. อนึ่ง ในจิต เจตสิก นิพพานเหล่านั้น เพราะอสังขตะคือนิพพานไม่มีความต่างกัน บทภาชนะจึงพึงเห็นว่า อสังขตา ธาตุเท่านั้น. อนึ่ง เพราะธรรมทั้งหลายอันเป็นเยวาปนกก็ดี รูปอันละเอียดและเป็นอุปาทายรูปก็ดี หทัยวัตถุอันปราศจากความเป็นอินทริยรูป วิการรูป ปริจเฉทรูป ลักขณรูป และธรรมอันอุปถัมภ์รูปทั้งหลายก็ดี ไม่ควรแก่การแสดงโดยพิสดารในอภิธรรมนี้ ด้วยการยกบทขึ้นแสดง จึงไม่ได้กระทำการแสดงไว้. พึงเห็นอย่างนี้. จริงอยู่ กำมือของอาจารย์ไม่มีในธรรมทั้งหลายอันพระตถาคตควรแสดง. คำว่า นิกฺขิปิตฺวา (เว้นไว้) นั้น มีอรรถว่า เว้นพระธรรมเทศนาอันพิสดารออกไป หรืออีกนัยหนึ่งว่า รวมพระธรรมเทศนาอันพิสดารเข้าไว้ในภายใน. อรรถแห่งคาถาได้กล่าวไว้แล้วในนิทานกถา.

มูลวเสน ปจฺจยภาโว เหตุปจฺจยตฺโถ. ปภวติ เอตสฺมาติ ปภโว, โส เอว ‘‘ชนโก’’ติ วิเสสิโต. สมุฏฺฐาติ เอเตนาติ สมุฏฺฐานํ, ตสฺส วิเสสนํ นิพฺพตฺตกนฺติ. สพฺพานิ วา เอตานิ ปริยายวจนานิ. อตฺถวเสนาติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ กุสลมูลานํ เหตุภาวโต ธมฺมวเสนาติ ยุตฺตนฺติ? สจฺจเมตํ, อโลภาทีนํ ปน ติณฺณํ สมานสฺส มูลฏฺฐสฺส วเสน ทสฺสิตตํ สนฺธาย ‘‘อตฺถวเสนา’’ติ วุตฺตํ. อิมินา ธมฺโมติ ภาโว, อตฺโถติ ธมฺมกิจฺจํ อธิปฺเปตนฺติ วิญฺญายติ. ‘‘อโลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยายา’’ติอาทิวจนโต (อ. นิ. ๓.๓๔) ตานิ กุสลมูลานิ สมุฏฺฐานํ เอตสฺสาติปิ ตํสมุฏฺฐานํ. ตํ ปน เตหิ สมุฏฺฐิตํ โหตีติ ‘‘อโลภาทีหิ สมุฏฺฐิต’’นฺติ อาห. เต กุสลมูลตํสมฺปยุตฺตา สมุฏฺฐานํ เอตสฺสาติปิ อตฺโถ สมฺภวติ. เอตฺถ ปน เจตนํ ฐเปตฺวา อญฺเญ ‘‘ตํสมฺปยุตฺตา’’ติ สมุฏฺฐานภาเว วตฺตพฺพา. ตตฺถ มูเลหิ อตฺตโน ปจฺจยโต กุสเล ปริยาทิยติ, ขนฺเธหิ สภาวโต, กมฺเมหิ อญฺญสฺส นิพฺพตฺตนกิจฺจโต. มูเลหิ จ กุสลานํ อนวชฺชตาย เหตุํ ทสฺเสติ, ขนฺเธหิ ตํสมฺปโยคกตํ อนวชฺชสภาวํ, กมฺเมหิ สุขวิปากตํ. มูเลหิ วา นิทานสมฺปตฺติยา อาทิกลฺยาณตํ, ขนฺเธหิ สภาวสมฺปตฺติยา มชฺเฌกลฺยาณตํ, กมฺเมหิ นิพฺพตฺติสมฺปตฺติยา ปริโยสานกลฺยาณตํ.

ความเป็นเครื่องอุปการะด้วยความเป็นดุจรากแก้ว ชื่อว่าอรรถแห่งเหตุปัจจัย. ธรรมที่เกิดขึ้นจากเหตุนี้ ชื่อว่าปภวะ, ปภวะนั้นนั่นแลถูกกระทำวิเสสว่า 'ชนกะ'. ธรรมที่ตั้งขึ้นหรือเกิดขึ้นด้วยเหตุนี้ ชื่อว่าสมุฏฐาน, ศัพท์ว่า 'นิพพัตตกะ' เป็นวิเสสนะของสมุฏฐานนั้น. หรือศัพท์เหล่านี้ทั้งหมดเป็นศัพท์ปริยาย. เหตุใดจึงกล่าวว่า 'อัตถวเสนะ' ไม่ควรหรือที่จะกล่าวว่า 'ธัมมวเสนะ' เพราะความเป็นเหตุของกุศลมูลทั้งหลาย? คำนี้จริงอยู่ แต่พระสังคหกาจารย์กล่าวว่า 'อัตถวเสนะ' โดยอาศัยความเป็นธรรมที่แสดงแล้วด้วยสามารถแห่งอรรถคือความเป็นมูลที่เสมอกันของธรรมทั้งสามมีอโลภะเป็นต้น. ด้วยบทนี้ ย่อมรู้ว่า 'ธัมมะ' หมายถึงปรมัตถสภาวะ และ 'อัตถะ' หมายถึงกิจของธรรมทั้งหลาย (เช่น กิจของการเป็นมูล). เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงพระบาลีมี 'อโลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทายาย' เป็นต้น กุศลมูลเหล่านั้นจึงเป็นที่เกิดขึ้นของกรรมนี้ จึงชื่อว่า 'ตังสามุฏฐานัง'. อนึ่ง กรรมนั้นเกิดขึ้นเพราะอโลภะ อโทสะ อโมหะเหล่านั้น พระสังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า 'อโลภาทิหิ สมุฏฐิตัง' (เกิดขึ้นเพราะอโลภะเป็นต้น). อรรถว่า กุศลมูลเหล่านั้นและขันธ์ทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยกุศลมูลเหล่านั้นเป็นที่เกิดขึ้นของกรรมนี้ ก็เป็นไปได้. อนึ่ง ในบทว่า 'ตังสามุฏฐานัง' นี้ เว้นเจตนาแล้ว ธรรมอื่นจากเจตนาควรกล่าวว่าเป็น 'ตังสัมปยุตตะ' ในความเป็นแห่งที่เกิดขึ้น. ในมูล ขันธ์ กรรมเหล่านั้น ด้วยมูลทั้งหลาย ย่อมกำหนดเอากุศลทั้งหลายด้วยสามารถแห่งเหตุของตน. ด้วยขันธ์ทั้งหลาย ย่อมกำหนดเอากุศลทั้งหลายด้วยสามารถแห่งสภาวะ. ด้วยกรรมทั้งหลาย ย่อมกำหนดเอากุศลทั้งหลายด้วยสามารถแห่งกิจอันยังผลอื่นให้เกิดขึ้น. และด้วยมูลทั้งหลาย ย่อมแสดงเหตุแห่งความเป็นธรรมอันไม่มีโทษของกุศลทั้งหลาย. ด้วยขันธ์ทั้งหลาย ย่อมแสดงสภาวะอันไม่มีโทษที่ขันธ์อันสัมปยุตด้วยกุศลมูลนั้นกระทำแล้ว. ด้วยกรรมทั้งหลาย ย่อมแสดงความเป็นธรรมอันมีผลดีอันน่าปรารถนา. หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยมูลทั้งหลาย ย่อมแสดงความเป็นธรรมอันดีในเบื้องต้นด้วยความถึงพร้อมแห่งเหตุ. ด้วยขันธ์ทั้งหลาย ย่อมแสดงความเป็นธรรมอันดีในท่ามกลางด้วยความถึงพร้อมแห่งสภาวะ. ด้วยกรรมทั้งหลาย ย่อมแสดงความเป็นธรรมอันดีในที่สุดด้วยความถึงพร้อมแห่งผลอันสำเร็จแล้ว.

๙๘๖. ตํ [Pg.160]…เป… อุทฺธํ อกุสลํ นาม นตฺถีติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสหคตโมโห อตฺถีติ? สจฺจเมตํ, เตน ปน วินา ตํสมฺปยุตฺตตา นตฺถีติ ตํสมฺปยุตฺเตสุ คหิเตสุ โมโห คหิโต เอวาติ กตฺวา ‘‘ตโต อุทฺธํ นตฺถี’’ติ วุตฺตํ อญฺญตฺถ อภาวา. เอกสฺมึ ฐิตํ เอกฏฺฐํ, สหชภาเวน เอกฏฺฐํ สหเชกฏฺฐํ. ปหาตพฺพนฺติ ปหานํ, ปหานภาเวน เอกฏฺฐํ ปหาเนกฏฺฐํ. เยน หิ ยํ สห ปหาตพฺพํ, เตน ตํ เอกสฺมึ ปุคฺคเล ฐิตํ โหติ, เอกสฺมึ สมุจฺฉินฺเน อสมุจฺฉินฺเน จ อิตรสฺส สมุจฺฉินฺนตาย อสมุจฺฉินฺนตาย จ วเสน อญฺญมญฺญาวิรหิตโต.

๙๘๖. เหตุใดจึงกล่าวว่า 'ตัง...เป...อุทธัง อกุสลํ นาม นตฺถิ' (อกุศลชื่อนั้น...เป...ขึ้นไปไม่มี) ไม่ใช่หรือว่าโมหะที่เกิดร่วมกับวิจิกิจฉาและอุทธัจจะยังมีอยู่? คำนี้จริงอยู่ แต่เพราะไม่มีความเป็นตังสัมปยุตตะ (ธรรมที่สัมปยุตด้วยโมหะ) หากปราศจากโมหะนั้น เมื่อวิจิกิจฉาและอุทธัจจะที่สัมปยุตด้วยโมหะนั้นถูกถือเอาแล้ว โมหะก็ถูกถือเอาแล้วนั่นเอง ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า 'แต่โมหะนั้นขึ้นไปไม่มี' เพราะไม่มีโมหะชนิดนี้ในจิตอื่นจากจิตที่เกิดร่วมกับวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ. อกุศลที่ตั้งอยู่ในจิตดวงเดียว หรือในบุคคลคนเดียว ชื่อว่า 'เอกัฏฐะ'. อกุศลที่ตั้งอยู่ในจิตดวงเดียวด้วยความเป็นสหชาติ ชื่อว่า 'สหเชกัฏฐะ'. ธรรมที่ควรละ ชื่อว่า 'ปหานะ'. อกุศลที่ตั้งอยู่ในบุคคลคนเดียวด้วยความเป็นธรรมที่ควรละ ชื่อว่า 'ปหาเนกัฏฐะ'. จริงอยู่ อกุศลใดที่ควรละพร้อมกับอกุศลใด อกุศลนั้นย่อมตั้งอยู่ในบุคคลคนเดียวพร้อมกับอกุศลนั้น เพราะเมื่ออกุศลหนึ่งถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิงหรือไม่ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิงก็ตาม อกุศลอื่นก็ย่อมไม่ปราศจากกันและกันด้วยสามารถแห่งความเป็นธรรมที่ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิงหรือไม่ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง.

๙๘๗. ตีณิ ลกฺขณานีติ อนิจฺจทุกฺขอนตฺตตา. นามกสิณสตฺตปญฺญตฺติโย ติสฺโส ปญฺญตฺติโย. ปรมตฺเถ อมุญฺจิตฺวา โวหริยมานา วิหารมญฺจาทิกา อุปาทาปญฺญตฺติ สตฺตปญฺญตฺติคฺคหเณน คหิตาติ เวทิตพฺพา, เอตานิ จ ลกฺขณาทีนิ เหฏฺฐา ทฺวีสุ กณฺเฑสุ วิญฺญตฺติอาทีนิ วิย น วุตฺตานิ, น จ สภาวธมฺมาติ กตฺวา น ลพฺภนฺตีติ วุตฺตานิ. น หิ โกจิ สภาโว กุสลตฺติกาสงฺคหิโตติ วตฺตุํ ยุตฺตนฺติ.

๙๘๗. คำว่า 'ตีณิ ลักขณานิ' (ลักษณะสาม) คือ ความเป็นอนิจจะ ความเป็นทุกข์ ความเป็นอนัตตา. นามบัญญัติ กสิณบัญญัติ สัตตบัญญัติ เป็นบัญญัติสามอย่าง. พึงทราบว่า อุปาทาบัญญัติมีวิหารบัญญัติและมัญจบัญญัติเป็นต้น ที่ถูกเรียกขานโดยไม่ละทิ้งปรมัตถธรรมทั้งหลายนั้น ถูกถือเอาแล้วด้วยการถือเอาศัพท์ว่า สัตตบัญญัติ. และลักษณะเป็นต้นเหล่านี้ไม่ได้กล่าวไว้ในกัณฑ์ทั้งสองเบื้องล่างเหมือนวิญญัติเป็นต้น และไม่เป็นปรมัตถสภาวธรรมทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวไว้ในอรรถกถาเก่าว่า 'ย่อมไม่ได้'. จริงอยู่ พึงกล่าวว่า ไม่มีปรมัตถสภาวะใดๆ ที่กุสลติกะไม่สงเคราะห์ไว้.

๙๘๘. สุขภูมีติ กามาวจราทโยปิ ยุชฺชนฺติ. สุขสหคตา หิ กามาวจราทิภูมิ สุขภูมิ. กามาวจราทิภูมีติ จ กามาวจราทิตาย ธมฺมา เอว วุจฺจนฺตีติ กามาวจราทิจิตฺตุปฺปาเทสูติ อตฺถโต วิญฺญายติ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘สุขภูมิย’’นฺติ วตฺวา ตสฺสา เอว วิภาคทสฺสนตฺถํ ‘‘กามาวจเร’’ติอาทิ วุตฺตํ. ภูมิ-สทฺโท จ อภิธมฺเม กามาวจราทีสุ นิรุฬฺโหติ ‘‘จตูสุ ภูมีสุ กุสล’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๓๘๔) อญฺญภูมิคฺคหณํ น โหตีติ. ปาฬิโต จาติ ‘‘วิสิฏฺฐานํ ปากาติ วิปากา’’ติอาทิวจนตฺถวิภาวเนน ปาฬิโต. ‘‘วิปกฺกภาวมาปนฺนานํ อรูปธมฺมานเมตํ อธิวจน’’นฺติอาทินา ภาสิตตฺถวิภาวเนน อตฺถโต จ. นามปริจฺเฉทาทีหิ ติกทุกานํ ววตฺถานทสฺสเนน วา ปาฬิโต, ตทตฺถวิญฺญาปเนน อตฺถโต.

๙๘๘. ในบทว่า 'สุขภูมิ' นั้น จิตตุปบาทมีกามาวจรเป็นต้นก็ควร. จริงอยู่ ภูมิมีกามาวจรเป็นต้นที่เกิดร่วมกับสุขเวทนา ชื่อว่าสุขภูมิ. และในบทว่า 'กามาวจราทิภูมิ' นั้น เพราะความเป็นที่เกิดแห่งกามตัณหาเป็นต้น ธรรมทั้งหลายคือจิตตุปบาทเท่านั้นที่ถูกกล่าวไว้ ด้วยเหตุนี้จึงรู้โดยอรรถว่าหมายถึงในจิตตุปบาทมีกามาวจรเป็นต้น. และเมื่อกระทำอย่างนี้แล้ว ตรัสว่า 'สุขภูมิ' แล้ว เพื่อประโยชน์แก่การแสดงความจำแนกแห่งสุขภูมินั้นนั่นเอง จึงตรัสพระดำรัสมี 'กามาวจเร' เป็นต้น. และศัพท์ว่า 'ภูมิ' นั้น เป็นศัพท์ที่ปรากฏแล้วในอภิธรรมในจิตตุปบาทมีกามาวจรเป็นต้น ด้วยเหตุนี้ การถือเอาภูมิอื่นจากจิตตุปบาทจึงไม่เป็นไปในพระบาลีมี 'จตูสุ ภูมิสุ กุสลํ' เป็นต้น. และด้วยบาลีนั้นคือ ด้วยการแสดงให้ปรากฏซึ่งอรรถแห่งวจนะมี 'วิสิฏฺฐานํ ปากาติ วิปากา' เป็นต้น ด้วยบาลีก็ดี. ด้วยการแสดงให้ปรากฏซึ่งอรรถอันควรแสดงมี 'วิปักกภาวมปฺปนฺนานํ อรูปธมฺมานเมตํ อธิวจนํ' เป็นต้น ด้วยอรรถก็ดี. หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยการแสดงซึ่งการกำหนดแบ่งแยกติกะและทุกะทั้งหลายด้วยการจำแนกชื่อเป็นต้น ด้วยบาลีก็ดี. ด้วยการยังอรรถแห่งติกะและทุกะเหล่านั้นให้รู้ ด้วยอรรถก็ดี.

๙๙๑. สาลิผลนฺติ สาลิปากมาห.

๙๙๑. พระสังคหกาจารย์กล่าวข้าวสาลีที่หุงแล้วว่า 'สาลีผล'.

๙๙๔. อมฺหากํ มาตุลตฺเถโรติ ปุคฺคลารมฺมณสฺสปิ อุปาทานสฺส อุปาทานกฺขนฺธา เอว ปจฺจโย, น โลกุตฺตรา, โก ปน วาโท ขนฺธารมฺมณสฺส. เตนาห ‘‘อคฺคหิตานี’’ติ.

๙๙๔. คำว่า 'อัมหากัง มาตุลัตเถโร' (พระมาตุลเถระของเรา) นั้น อุปาทานขันธ์ทั้งหลายอันเป็นอารมณ์แห่งอุปาทานเท่านั้นเป็นปัจจัยของอุปาทานที่มีบุคคลบัญญัติเป็นอารมณ์ โลกุตตระทั้งหลายไม่เป็นปัจจัย. แล้วจะกล่าวอะไรถึงอุปาทานที่มีขันธ์เป็นอารมณ์เล่า? ด้วยเหตุนั้น พระสังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า 'อัคคหิตานิ' (ไม่ถูกถือเอา).

๙๙๘. ยถา [Pg.161] อุปาทาเนหิ อคฺคเหตพฺพา อนุปาทานิยา, เอวํ สํกิเลเสหิ อคฺคเหตพฺพา อสํกิเลสิกาติ กตฺวา ‘‘อสํ…เป… เอเสว นโย’’ติ อาห.

๙๙๘. พระสังคหกาจารย์กล่าวว่า 'อสัง...เป...เอเสวะ นโย' (อสัง...เป...นัยนี้เท่านั้น) โดยทำความเข้าใจว่า ธรรมทั้งหลายที่ไม่ควรถูกถือเอาด้วยอุปาทานทั้งหลาย ชื่อว่าอนุปาทานิยะฉันใด ธรรมทั้งหลายที่ไม่ควรถูกถือเอาด้วยสังขิเลสธรรมทั้งหลาย ก็ชื่อว่าอสังขิเลสิกะฉันนั้น.

๑๐๐๖. ทิฏฺฐิยา คหิโต อตฺตา น วิชฺชติ. เยสุ ปน วิปลฺลตฺถคาโห, เต อุปาทานกฺขนฺธาว วิชฺชนฺติ. ตสฺมา ยสฺมึ อวิชฺชมานนิจฺจาทิวิปริยาสาการคหณํ อตฺถิ, โสว อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกสงฺขาโต กาโย. ตตฺถ นิจฺจาทิอาการสฺส อวิชฺชมานตาทสฺสนตฺถํ รุปฺปนาทิสภาวสฺเสว จ วิชฺชมานตาทสฺสนตฺถํ วิชฺชมาโน กาโยติ วิเสเสตฺวา วุตฺโต, โลกุตฺตรา ปน น กทาจิ อวิชฺชมานากาเรน คยฺหนฺตีติ น อิทํ วิเสสนํ อรหนฺติ. สกฺกาเย ทิฏฺฐิ, สตี วา กาเย ทิฏฺฐิ สกฺกายทิฏฺฐิ. อตฺตนา คหิตาการสฺส อวิชฺชมานตาย สยเมว สตี, น ตาย คหิโต อตฺตา อตฺตนิยํ วาติ อตฺโถ. อยํ ปนตฺโถ สมฺภวตีติ กตฺวา วุตฺโต, ปุริโม เอว ปน ปธาโน. ทุติเย หิ ทิฏฺฐิยา วตฺถุ อวิเสสิตํ โหติ. กาโยติ หิ ขนฺธปญฺจเก วุจฺจมาเน โลกุตฺตราปนยนํ นตฺถิ. น หิ โลกุตฺตเรสุ กาย-สทฺโท น วตฺตติ. กายปสฺสทฺธิอาทีสุ หิ โลกุตฺตเรสุ กาย-สทฺโทปิ โลกุตฺตรกฺขนฺธวาจโกติ. สีเลนาติ สุทฺธิยา อเหตุภูเตน สีเลน. คหิตสมาทานนฺติ อุปฺปาทิตปรามาโสว. โส หิ สมาทิยนฺติ เอเตน กุกฺกุรสีลวตาทีนีติ ‘‘สมาทาน’’นฺติ วุตฺโต. ตตฺถ อวีติกฺกมนียตาย สีลํ, ภตฺติวเสน สตตํ จริตพฺพตาย วตํ ทฏฺฐพฺพํ.

๑๐๐๖. อัตตาที่ถูกยึดด้วยทิฏฐิ ย่อมไม่มีปรากฏ แต่ว่าอุปาทานขันธ์เหล่านั้น ซึ่งมีการยึดถือที่วิปลาส ย่อมมีปรากฏ เพราะฉะนั้น กายที่นับว่าเป็นอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น ย่อมมีการยึดถือโดยอาการวิปลาสมีนิจจะ เป็นต้น ซึ่งไม่มีปรากฏโดยปรมัตถ์ ในอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น คำว่า “กายที่มีอยู่” นี้ ตรัสไว้โดยการทำให้พิเศษ เพื่อแสดงความเป็นสิ่งที่ไม่มีอยู่ของอาการมีนิจจะ เป็นต้น และเพื่อแสดงความเป็นสิ่งที่มีอยู่ของสภาพมีการสลายไป เป็นต้น แต่โลกุตตระทั้งหลาย ย่อมไม่ถูกยึดถือด้วยอาการที่ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ในกาลไหนๆ เพราะฉะนั้น โโลกุตตระทั้งหลายจึงไม่ควรแก่คำวิเสสนะนี้ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นในกายอันมีอยู่โดยปรมัตถ์ (ขันธ์ ๕) หรือทิฏฐิที่มีอยู่ในกายอันมีอยู่โดยปรมัตถ์ (ขันธ์ ๕) ชื่อว่าสักกายทิฏฐิ เพราะความเป็นสิ่งที่ไม่มีอยู่ของอาการที่ถูกยึดถือว่าเป็นอัตตา ทิฏฐินั้นเองย่อมมีอยู่ อัตตาหรืออัตตนียะที่ถูกยึดถือด้วยทิฏฐินั้น ย่อมไม่มี นี้คืออรรถะ แต่ว่าอรรถะที่สองนี้ก็เป็นไปได้ จึงตรัสไว้โดยการนึกถึงเช่นนี้ แต่ว่าอรรถะแรกนั่นแหละเป็นประธาน เพราะในอรรถะที่สอง วัตถุของทิฏฐิไม่ได้ถูกทำให้พิเศษ เพราะเมื่อกล่าวถึงคำว่า “กาย” ในขันธ์ ๕ ย่อมไม่มีการยกเว้นโลกุตตระออกไป เพราะคำว่า “กาย” ย่อมไม่ใช้ในโลกุตตระก็หามิได้ เพราะในโลกุตตระทั้งหลาย มีกายปัสสัทธิ เป็นต้น คำว่า “กาย” ก็สามารถแสดงถึงโลกุตตรขันธ์ได้ คำว่า “ด้วยศีล” หมายถึง ด้วยศีลที่ไม่เป็นเหตุแห่งความบริสุทธิ์ (เช่น การประพฤติของสุนัข เป็นต้น) คำว่า “การสมาทานที่ถูกยึดถือ” หมายถึง ปรามาสที่เกิดขึ้นแล้วนั่นเอง เพราะว่าชนทั้งหลายย่อมสมาทานวัตรปฏิบัติของสุนัข เป็นต้น ด้วยปรามาสนั้น จึงตรัสเรียกว่า “สมาทาน” ในศีลและวัตรเหล่านั้น พึงทราบว่า “ศีล” เพราะเป็นสิ่งที่ไม่ควรล่วงละเมิด และพึงทราบว่า “วัตร” เพราะเป็นสิ่งที่ควรประพฤติเป็นประจำโดยอำนาจแห่งการบำเพ็ญ

๑๐๐๗. อิเธว ติฏฺฐมานสฺสาติ อิมิสฺสาเยว อินฺทสาลคุหายํ ติฏฺฐมานสฺส. วาจุคฺคตกรณํ อุคฺคโห. อตฺถปริปุจฺฉนํ ปริปุจฺฉา. กุสเลหิ สห โจทนาปริหรณวเสน วินิจฺฉยกรณํ วินิจฺฉโย. พหูนํ นานปฺปการานํ สกฺกายทิฏฺฐีนํ อวิหตตฺตา ตา ชเนนฺติ, ตาหิ ชนิตาติ วา ปุถุชฺชนา. อวิฆาตเมว วา ชน-สทฺโท วทติ. ปุถุ สตฺถารานํ มุขุลฺโลกิกาติ เอตฺถ ปุถู ชนา เอเตสนฺติ ปุถุชฺชนาติ วจนตฺโถ. ปุถุ…เป… อวุฏฺฐิตาติ เอตฺถ ชเนตพฺพา, ชายนฺติ วา เอตฺถาติ ชนา, คติโย. ปุถู ชนา เอเตสนฺติ ปุถุชฺชนา. อิโต ปเร ชายนฺติ เอเตหีติ ชนา, อภิสงฺขาราทโย. เต เอเตสํ ปุถู วิชฺชนฺตีติ ปุถุชฺชนา. อภิสงฺขรณาทิอตฺโถ เอว วา ชน-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. ราคคฺคิอาทโย สนฺตาปา. เต เอว สพฺเพปิ วา กิเลสา ปริฬาหา. ปุถุ ปญฺจสุ [Pg.162] กามคุเณสูติ เอตฺถ ชายตีติ ชโน, ‘‘ราโค เคโธ’’ติ เอวมาทิโก. ปุถุ ชโน เอเตสนฺติ ปุถุชฺชนา. ปุถูสุ วา ชนา ชาตา รตฺตาติ เอวํ ราคาทิอตฺโถ เอว ชน-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. ปลิพุทฺธาติ สมฺพทฺธา อุปทฺทุตา วา. อสฺสุตวาติ เอเตน อนฺธตา วุตฺตาติ ‘‘อนฺธปุถุชฺชโน วุตฺโต’’ติ อาห.

๑๐๐๗. คำว่า “เมื่อยังคงอยู่ในที่นี้” หมายถึง เมื่อยังคงอยู่ในถ้ำอินทสาลคูหานี้เอง การทำให้ขึ้นปาก หรือการเรียนให้ขึ้นปาก ชื่อว่า อุคคหะ การสอบถามอรรถะซ้ำๆ ชื่อว่า ปริปุจฉา การวินิจฉัยด้วยการโต้ตอบและแก้ปัญหาพร้อมกับบัณฑิตผู้ฉลาด ชื่อว่า วินิจฉัย คำว่า “ปุถุชน” เพราะสักกายทิฏฐิอันมีประการต่างๆ มากมายยังไม่ถูกกำจัด จึงยังให้เกิดสักกายทิฏฐิเหล่านั้น หรือเพราะถูกสักกายทิฏฐิเหล่านั้นทำให้เกิด หรือคำว่า “ชน” ย่อมแสดงอรรถะว่า “ความไม่ถูกกำจัด” นั่นเอง ในบทว่า “ปุถุชน” นี้ อรรถะของคำคือ “ชนทั้งหลายผู้มาก (ผู้คอยจ้องมองดูหน้าศาสดาเป็นอันมาก) มีอยู่แก่สัตว์เหล่านี้” จึงชื่อว่า “ปุถุชน” ในบทว่า “ปุถุชน” นี้ พึงให้เกิด หรือย่อมเกิดในคติเหล่านี้ จึงชื่อว่า “ชน” (คติ) คติที่พึงให้เกิด หรือคติที่เป็นที่เกิดมีมากมายแก่สัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า “ปุถุชน” ในบทต่อจากนี้ สัตว์ทั้งหลายย่อมเกิดด้วยอภิสังขาร เป็นต้น เหล่านี้ จึงชื่อว่า “ชน” (อภิสังขาร เป็นต้น) อภิสังขาร เป็นต้น เหล่านั้นมีมากมายแก่สัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า “ปุถุชน” หรือพึงทราบว่า คำว่า “ชน” มีอรรถะว่า “การปรุงแต่ง” เป็นต้น เท่านั้น ไฟคือราคะ เป็นต้น ชื่อว่า สันตาปะ ไฟคือราคะ เป็นต้น เหล่านั้นนั่นแหละ หรือกิเลสทั้งปวง ชื่อว่า ปริฬาหะ ในบทว่า “ปุถุชน” นี้ ราคะ ความโลภ เป็นต้น ย่อมเกิดขึ้น จึงชื่อว่า “ชน” ราคะ เป็นต้น ที่เกิดขึ้นมีมากมายแก่สัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า “ปุถุชน” หรือพึงทราบว่า คำว่า “ชน” มีอรรถะว่า “สัตว์ทั้งหลายผู้กำหนัดยินดีที่เกิดขึ้นในกามคุณทั้งหลายอันมากมาย” เป็นต้น เท่านั้น คำว่า “ปะลิพุทธะ” หมายถึง ถูกผูกพัน หรือถูกเบียดเบียน ด้วยบทว่า “อัสสุตวา” นี้ ตรัสถึงความเป็นผู้มืดบอดแล้ว จึงกล่าวว่า “ปุถุชนผู้มืดบอด”

อนเยติ อวฑฺฒิยํ. สพฺพตฺถ นิรุตฺติลกฺขเณน ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อเนเกสุ จ กปฺปสตสหสฺเสสุ กตํ ชานนฺติ, ปากฏญฺจ กโรนฺติ อุปการํ สติชนนอามิสปฏิคฺคหณาทินา ปจฺเจกสมฺพุทฺธา, ตเถว ทุกฺขิตสฺส สกฺกจฺจํ กาตพฺพํ กโรนฺติ. สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปน อสงฺขฺเยยฺยอปฺปเมยฺเยสุปิ กตํ อุปการํ มคฺคผลานํ อุปนิสฺสยญฺจ ชานาติ, ปากฏญฺจ กโรติ, สีโห วิย จ ชวํ สพฺพตฺถ สกฺกจฺจเมว ธมฺมเทสนํ กโรติ. อริยภาโวติ เยหิ โยคโต อริยา วุจฺจนฺติ, เต มคฺคผลธมฺมา ทฏฺฐพฺพา. อริยกรธมฺมา อนิจฺจทสฺสนาทโย, วิปสฺสิยมานา วา อนิจฺจาทโย.

คำว่า “อนยะ” หมายถึง การไม่เจริญ ในบททั้งปวง พึงทราบความสำเร็จของบทด้วยลักษณะแห่งนิรุตติ และพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมทรงทราบบุญบารมีที่ได้ทรงบำเพ็ญมาแล้วในแสนกัปป์เป็นอันมาก และทรงกระทำให้ปรากฏด้วยการยังสติให้ระลึกถึงอุปการะ การรับอามิส เป็นต้น เช่นนั้นแหละ ย่อมทรงกระทำกิจที่ควรทำแก่ผู้มีทุกข์ (ผู้ถึงทุกข์) โดยเคารพ แต่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมทรงทราบอุปการะที่ได้ทรงบำเพ็ญมาแล้ว และอุปนิสัยแห่งมรรคผลในกาลอันนับไม่ได้ประมาณไม่ได้ และทรงกระทำให้ปรากฏ และทรงแสดงธรรมโดยเคารพในที่ทั้งปวง เหมือนราชสีห์ย่อมกระทำความเร็ว คำว่า “อริยภาวะ” พึงทราบว่า มรรคผลธรรมเหล่านั้น ซึ่งเป็นเหตุให้บุคคลชื่อว่า “อริยะ” เพราะประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น ธรรมที่กระทำความเป็นอริยะ คือ วิปัสสนาญาณที่เห็นอนิจจะ เป็นต้น หรืออนิจจะ เป็นต้น ที่ถูกวิปัสสนาเห็น

โสตานีติ ตณฺหาทิฏฺฐิกิเลสทุจฺจริตอวิชฺชาโสตานิ. ‘‘โสตานํ สํวรํ พฺรูมี’’ติ วตฺวา ‘‘ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ วจเนน โสตานํ สํวโร ปิทหนํ สมุจฺเฉทญาณนฺติ วิญฺญายติ. ขนฺตีติ อธิวาสนา, สา จ ตถาปวตฺตา ขนฺธา. ปญฺญาติ เอเก, อโทโส เอว วา. กายทุจฺจริตาทีนนฺติ ทุสฺสีลฺยสงฺขาตานํ กายวจีทุจฺจริตานํ มุฏฺฐสฺสจฺจสงฺขาตสฺส ปมาทสฺส อภิชฺฌาโทมนสฺสานํ ปาปกานํ อกฺขนฺติอญฺญาณโกสชฺชานญฺจ. อนุเปกฺขา สงฺขาเรหิ อวิวฏฺฏนํ, สาลยตาติ อตฺโถ. ธมฺมฏฺฐิติยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเท ปฏิโลมภาโว สสฺสตุจฺเฉทคาโห, ตปฺปฏิจฺฉาทกโมโห วา. นิพฺพาเน ปฏิโลมภาโว สงฺขาเรสุ รติ, นิพฺพานปฏิจฺฉาทโก โมโห วา. สงฺขารนิมิตฺตคฺคาโหติ ยาทิสสฺส กิเลสสฺส อปฺปหีนตฺตา วิปสฺสนา สงฺขารนิมิตฺตํ น มุญฺจติ, โส กิเลโส ทฏฺฐพฺโพ. สงฺขารนิมิตฺตคฺคหณสฺส อติกฺกมนํ วา ปหานํ.

คำว่า “โสตานิ” หมายถึง กระแสทั้งหลายคือ ตัณหา ทิฏฐิ กิเลสที่เหลือ ทุจริต และอวิชชา เมื่อตรัสว่า “เรากล่าวซึ่งการสำรวมกระแสทั้งหลาย” และด้วยพระดำรัสว่า “กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นด้วยปัญญา” จึงพึงทราบว่า การสำรวมกระแสทั้งหลายคือ ตัณหา เป็นต้น คือ การปิดกั้น คือ ญาณที่ตัดขาดโดยสิ้นเชิง คำว่า “ขันติ” หมายถึง อธิวาสนา (การอดทน) หรือการอดทนต่อทุกสิ่ง และอธิวาสนานั้นคือ นามขันธ์ที่เกิดขึ้นด้วยอาการแห่งความอดทนนั้น บางอาจารย์กล่าวว่า “ปัญญา” หรือ “อโทสะ” นั่นเอง คำว่า “กายทุจริตเป็นต้น” หมายถึง กายทุจริต วจีทุจริตที่นับว่าเป็นความทุศีล อภิชฌา โทมนัสที่เป็นอกุศลที่นับว่าเป็นความประมาทที่สติเลือนหายไป และความไม่อดทน อัญญาณ ความเกียจคร้าน การไม่หันกลับจากสังขารทั้งหลาย ชื่อว่า อนุเปกขา อรรถะคือ ความติดข้องในสังขารธรรมทั้งหลาย ในปฏิจจสมุปบาทอันเป็นที่ตั้งแห่งธรรมทั้งหลาย (ผลธรรมมีสังขารเป็นต้น) ความเป็นปฏิโลมคือ สัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ หรือโมหะที่ปิดบังปฏิจจสมุปบาทนั้น ในนิพพาน ความเป็นปฏิโลมคือ ความยินดีในสังขารทั้งหลาย หรือโมหะที่ปิดบังนิพพาน พึงทราบว่า กิเลสเช่นใดที่วิปัสสนาไม่ปล่อยอารมณ์สังขาร เพราะยังละกิเลสนั้นไม่ได้ กิเลสเช่นนั้นชื่อว่า “สังขารนิมิตตัคคาหะ” หรือการก้าวล่วงการยึดถืออารมณ์สังขาร ชื่อว่า การละ

จตุนฺนํ อริยมคฺคานํ ภาวิตตฺตา อจฺจนฺตํ อปฺปวตฺติภาเวน ยํ ปหานนฺติ โยชนา เวทิตพฺพา. เกน ปน ปหานนฺติ? อริยมคฺเคเหวาติ วิญฺญายมาโน อยมตฺโถ เตสํ ภาวิตตฺตา อปฺปวตฺติวจเนน. สมุทยปกฺขิกสฺสาติ เอตฺถ จตฺตาโรปิ มคฺคา จตุสจฺจาภิสมยาติ กตฺวา เตหิ ปหาตพฺเพน [Pg.163] เตน เตน สมุทเยน สห ปหาตพฺพตฺตา สมุทยสภาคตฺตา จ สจฺจวิภงฺเค จ สพฺพกิเลสานํ สมุทยภาวสฺส วุตฺตตฺตา ‘‘สมุทยปกฺขิกา’’ติ ทิฏฺฐิอาทโย วุจฺจนฺติ. กายวาจาจิตฺตานํ วิรูปปฺปวตฺติยา นยนํ อปยาปนํ, กายทุจฺจริตาทีนํ วินาสนยนํ วา วินโย, เตสํ วา ชิมฺหปฺปวตฺตึ วิจฺฉินฺทิตฺวา อุชุกนยนํ วินยนํ. เอเสเสติ เอโส โส เอว, อตฺถโต อนญฺโญติ อตฺโถ. ตชฺชาเตติ อตฺถโต ตํสภาโวว. สปฺปุริโส อริยสภาโว, อริโย จ สปฺปุริสภาโวติ อตฺโถ.

พึงทราบการประกอบความ (โยชนา) ว่า การละใดที่เป็นไปโดยความไม่เป็นไปอีกอย่างเด็ดขาด เพราะความที่อริยมรรค ๔ อันตนให้เจริญแล้ว. ถามว่า ก็ละด้วยอะไร? ตอบว่า ละด้วยอริยมรรคนั่นเอง เนื้อความนี้พึงทราบได้ด้วยคำว่า "เพราะความที่อริยมรรคเหล่านั้นอันตนให้เจริญแล้วจึงไม่เป็นไปอีก". ในบทว่า "สมุทยปักขิกัสสะ" นี้ มรรคแม้ทั้ง ๔ ชื่อว่าการตรัสรู้สัจจะ ๔ เพราะเหตุนั้น กิเลสมีทิฏฐิเป็นต้น ท่านจึงเรียกว่า "สมุทยปักขิกะ" (ฝ่ายสมุทัย) เพราะต้องละไปพร้อมกับสมุทัยนั้นๆ ที่พึงละด้วยมรรคเหล่านั้น เพราะความเป็นส่วนเดียวกับสมุทัย และเพราะในสัจจวิภังค์ท่านกล่าวถึงความเป็นสมุทัยแห่งกิเลสทั้งปวง. การนำไป การนำออกไปซึ่งความเป็นไปที่ผิดแห่งกาย วาจา และจิต หรือการนำไปสู่ความพินาศแห่งกายทุจริตเป็นต้น ชื่อว่า วินัย. หรือการตัดความประพฤติที่คดแห่งกาย วาจา และจิตเหล่านั้นแล้วนำไปสู่ความตรง ชื่อว่า วินัย. บทว่า "เอเสเสติ" คือ "เอโส โส เอว" (นั่นแหละคือสิ่งนี้) มีความหมายว่า โดยอรรถแล้วไม่แตกต่างกัน. บทว่า "ตัชชาเตติ" โดยอรรถคือมีสภาวะอย่างนั้นนั่นเอง. มีอธิบายว่า สัปบุรุษมีสภาวะเป็นพระอริยะ และพระอริยะก็มีสภาวะเป็นสัปบุรุษ.

อทฺวยนฺติ ทฺวยตารหิตํ, วณฺณเมว ‘‘อจฺจี’’ติ คเหตฺวา อจฺจึ วา ‘‘วณฺโณ เอวา’’ติ เตสํ เอกตฺตํ ปสฺสนฺโต วิย ยถาตกฺกิตํ อตฺตานํ ‘‘รูป’’นฺติ, ยถาทิฏฺฐํ วา รูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา เตสํ เอกตฺตํ ปสฺสนฺโต ทฏฺฐพฺโพ. เอตฺถ จ ‘‘รูปํ อตฺตา’’ติ อิมิสฺสา ปวตฺติยา อภาเวปิ รูเป อตฺตคฺคหณํ ปวตฺตมานํ อจฺจิยํ วณฺณคฺคหณํ วิย. อุปมาโย จ อนญฺญตฺตาทิคฺคหณนิทสฺสนวเสเนว วุตฺตา, น วณฺณาทีนํ วิย อตฺตโน วิชฺชมานตฺตสฺส, อตฺตโน วิย วา วณฺณาทีนํ อวิชฺชมานตฺตสฺส ทสฺสนตฺถํ.

คำว่า "อทฺวยํ" คือปราศจากความเป็นสอง พึงเห็น (บุคคล) เหมือนผู้เห็นความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของสีและเปลวไฟ โดยถือเอาสีนั่นแหละว่าเป็นเปลวไฟ หรือถือเอาเปลวไฟนั่นแหละว่าเป็นสี แล้วเห็นอัตตาที่ตนตรึกไว้ว่าเป็นรูป หรือถือเอารูปที่ตนเห็นแล้วว่าเป็นอัตตา แล้วเห็นความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของรูปและอัตตานั้น. และในที่นี้ แม้จะไม่มีความเป็นไปว่า "รูปเป็นอัตตา" (โดยสภาวะ) แต่การยึดถืออัตตาในรูปก็ยังเป็นไปอยู่ เหมือนการยึดถือสีในเปลวไฟ. อนึ่ง อุปมาทั้งหลายท่านกล่าวไว้ด้วยสามารถแห่งการแสดงการยึดถือว่าไม่เป็นอย่างอื่นเป็นต้นเท่านั้น มิใช่เพื่อแสดงความมีอยู่แห่งอัตตาเหมือนความมีอยู่แห่งสีเป็นต้น หรือเพื่อแสดงความไม่มีอยู่แห่งสีเป็นต้นเหมือนความไม่มีอยู่แห่งอัตตา.

๑๐๐๘. สรีรนิปฺผตฺติยาติ สรีรปาริปูริยา. นิจฺเฉตุํ อสกฺโกนฺโต วิจินนฺโต กิจฺฉตีติ วิจิกิจฺฉา. อิทปฺปจฺจยานํ ภาโวติ ชาติอาทิสภาวเมว อาห, ชาติอาทีนํ วา ชรามรณาทิอุปฺปาทนสมตฺถตํ. สา ปน ชาติอาทิวินิมุตฺตา นตฺถีติ เตสํเยวาธิวจนํ โหติ ‘‘อิทปฺปจฺจยตา’’ติ.

๑๐๐๘. คำว่า "สรีรนิปผัตติยา" คือด้วยความบริบูรณ์แห่งร่างกาย. ชื่อว่า "วิจิกิจฉา" เพราะอรรถว่า เมื่อไม่สามารถจะตัดสินได้ เมื่อพิจารณาอยู่ย่อมลำบาก. คำว่า "อิทัปปัจจยานัง ภาโว" ท่านกล่าวถึงสภาวะของชาติเป็นต้นนั่นเอง หรือหมายถึงความสามารถในการทำให้เกิดชราและมรณะเป็นต้นของชาติเป็นต้นเหล่านั้น. ก็ความสามารถในการทำให้เกิดชราและมรณะเป็นต้นนั้น ที่แยกออกจากชาติเป็นต้นไม่มี เพราะฉะนั้น คำว่า "อิทัปปัจจยตา" จึงเป็นชื่อของชาติเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง.

๑๐๐๙. อิธ อนาคตกิเลสา ‘‘ตเทกฏฺฐา กิเลสา’’ติ วุจฺจนฺตีติ เต ทสฺเสตุํ ‘‘อิมิสฺสา จ ปาฬิยา’’ติอาทิ อารทฺธํ. สหเชกฏฺฐวเสนาติ ตตฺถ อุปฺปนฺนทิฏฺฐิยา สหเชกฏฺฐวเสนาติ อตฺถโต วิญฺญายติ. ตํสมฺปยุตฺโตติ เตหิ สํโยชนกิเลเสหิ สมฺปยุตฺโตติปิ อตฺโถ ยุชฺชติ. ตถา เต สํโยชนกิเลสา สมุฏฺฐานํ เอตสฺสาติ ตํสมุฏฺฐานนฺติ วา. สํโยชนรหิเตหิ จ ปน กิเลเสหิ สมฺปยุตฺตานํ สมุฏฺฐิตานญฺจ สพฺภาวโต กิเลเสเหว โยชนา กตา.

๑๐๐๙. ในที่นี้ กิเลสที่ยังไม่มาถึง (อนาคตกิเลส) ท่านเรียกว่า "ตเทกัฏฐกิเลส" เพื่อจะแสดงกิเลสเหล่านั้น ท่านจึงเริ่มคำว่า "อิมิสฺสา จ ปาฬิยา" เป็นต้น. คำว่า "สหเชกัฏฐวเสนะ" พึงทราบโดยอรรถว่า ด้วยสามารถแห่งความเป็นธรรมที่เกิดร่วมกันและตั้งอยู่ในที่เดียวกันกับทิฏฐิที่เกิดขึ้นในจิตนั้น. คำว่า "ตังสัมปยุตโต" แม้จะมีอรรถว่า ประกอบด้วยสังโยชน์และกิเลสเหล่านั้น ก็ควร. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า "ตังสัมุฏฐานัง" เพราะสังโยชน์และกิเลสเหล่านั้นเป็นสมุฏฐานของกรรมนี้. อนึ่ง เพราะความมีอยู่แห่งขันธ์ทั้งหลายที่ประกอบกับกิเลสที่พ้นจากความเป็นสังโยชน์ และกรรมทั้งหลายที่ตั้งขึ้นจากกิเลสเหล่านั้น ท่านจึงประกอบความด้วยกิเลสทั้งหลายนั่นเอง.

๑๐๑๑. สํโยชนาทีนํ วิยาติ สํโยชนตเทกฏฺฐกิเลสาทีนํ ยถาวุตฺตานํ วิย. เตหีติ ทสฺสนภาวนามคฺเคหิ. อภิสงฺขารวิญฺญาณํ กุสลากุสลํ, [Pg.164] นามรูปญฺจ วิปากนฺติ กตฺวา ‘‘กุสลาทีนมฺปิ ปหานํ อนุญฺญาต’’นฺติ อาห.

๑๐๑๑. คำว่า "สังโยชนาทีนัง วิยะ" คือ เช่นเดียวกับ (ความเป็นธรรมที่ควรละ) แห่งสังโยชน์และตเทกัฏฐกิเลสเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว. คำว่า "เตหิ" คือ ด้วยทัสสนมรรคและภาวนามรรค. ท่านกล่าวว่า "แม้การละธรรมมีกุศลเป็นต้น ก็ทรงอนุญาตแล้ว" เพราะทำความเข้าใจว่า อภิสังขารวิญญาณเป็นกุศลและอกุศล และนามรูปเป็นวิบาก.

๑๐๑๓. เหตู เจวาติ ‘‘ปหาตพฺพเหตุกา’’ติ เอตสฺมึ สมาสปเท เอกเทเสน สมาสปทตฺถํ วทติ. เอตฺถ จ ปุริมนเยน ‘‘อิเม ธมฺมา ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุกา’’ติ อิเมเยว ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุกา, น อิโต อญฺเญติ อยํ นิยโม ปญฺญายติ, น อิเม ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุกาเยวาติ. ตสฺมา อิเมสํ ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุกภาโว อนิยโต วิจิกิจฺฉาสหคตโมหสฺส อเหตุกตฺตาติ ปุริมนโย วิวรณียตฺถวา โหติ. ตสฺมา ปุริมนเยน ธมฺมโต ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุเก นิกฺขิปิตฺวา อตฺถโต นิกฺขิปิตุํ ทุติยนโย วุตฺโต.

๑๐๑๓. คำว่า "เหตู เจวา" ท่านกล่าวถึงอรรถของบทสมาสเพียงส่วนหนึ่งในบทสมาสว่า "ปหาตัพพเหตุกา". และในบทนี้ ตามนัยก่อน การกำหนดว่า "ธรรมเหล่านี้เท่านั้นเป็นธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะ ธรรมอื่นจากนี้ไม่ใช่" ย่อมปรากฏ แต่การกำหนดว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะเท่านั้น" ไม่ปรากฏ. เพราะฉะนั้น ความเป็นธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะของธรรมเหล่านี้จึงไม่แน่นอน เพราะโมหะที่เกิดร่วมกับวิจิกิจฉาเป็นอเหตุกะ (ไม่มีเหตุสัมปยุต) ด้วยเหตุนั้น นัยก่อนจึงมีเนื้อความที่ควรเปิดเผย. เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสนัยที่สอง เพื่อจะวางธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะไว้โดยอรรถ หลังจากที่ทรงวางไว้โดยธรรมตามนัยก่อนแล้ว.

๑๐๒๙. มหคฺคตา วา อิทฺธิวิธาทโย. อปฺปมาณารมฺมณา มหคฺคตา เจโตปริยปุพฺเพนิวาสานาคตํสญาณสมฺปยุตฺตา.

๑๐๒๙. ธรรมที่เป็นมหัคคตะ คือ อิทธิวิธีเป็นต้น. ธรรมที่เป็นมหัคคตะที่มีอัปปมาณะเป็นอารมณ์ คือ ธรรมที่ประกอบด้วยเจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ และอนาคตังสญาณ.

๑๐๓๕. อนนฺตเร นิยุตฺตานิ, อนนฺตรผลปฺปโยชนานิ, อนนฺตรผลกรณสีลานิ วา อานนฺตริกานิ. ตานิ ปน ปฏิปกฺเขน อนิวารณียผลตฺตา อนฺตรายรหิตานีติ ‘‘อนนฺตราเยน ผลทายกานี’’ติ วุตฺตํ. อนนฺตรายานิ วา อานนฺตริกานีติ นิรุตฺติวเสน ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. เอกสฺมิมฺปีติ ปิ-สทฺเทน อเนกสฺมิมฺปิ อายูหิเต วตฺตพฺพเมวนตฺถีติ ทสฺเสติ. น จ เตสํ อญฺญมญฺญปฏิพาหกตฺตํ อตฺถิ อปฺปฏิปกฺขตฺตา, อปฺปฏิปกฺขตา จ สมานผลตฺตา อนุพลปฺปทานโต จ. ‘‘นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ สํกิเลสายา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๖๘) เอวมาทิโก อเหตุกวาโท. ‘‘กโรโต โข การยโต ฉินฺทโต เฉทาปยโต…เป… กโรโต น กรียติ ปาป’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๑๖๖) เอวมาทิโก อกิริยวาโท. ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๑๗๑; ม. นิ. ๒.๙๔; ๓.๙๑) เอวมาทิโก นตฺถิกวาโท. เอเตสุ ปุริมวาโท พนฺธโมกฺขานํ เหตุํ ปฏิเสเธติ, ทุติโย กมฺมํ, ตติโย วิปากนฺติ อยเมเตสํ วิเสโส. ตญฺหีติ อเหตุกาทินิยตมิจฺฉาทิฏฺฐึ, น ปน นิยตภาวํ อปฺปตฺตํ.

๑๐๓๕. กรรมทั้งหลายที่ประกอบในลำดับ (แห่งจุติ), กรรมทั้งหลายที่มีผลในลำดับเป็นประโยชน์ หรือกรรมทั้งหลายที่มีปกติกระทำผลในลำดับ ชื่อว่า "อานันตริกะ". แต่กรรมเหล่านั้นชื่อว่าปราศจากอันตราย เพราะมีผลที่กรรมที่เป็นปฏิปักษ์ไม่สามารถห้ามได้ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ให้ผลโดยไม่มีอันตราย". หรือพึงทราบความสำเร็จแห่งบทว่า "อานันตริกะ" คือกรรมที่ไม่มีอันตราย โดยสามารถแห่งนิรุตตินัย. ในบทว่า "เอกสฺมึปิ" ท่านแสดงด้วย "ปิ" ศัพท์ว่า เมื่อพยายามในกรรมแม้มากอย่าง ก็ไม่จำเป็นต้องกล่าวถึง (ความเป็นอานันตริกะ) เลย. และความเป็นธรรมที่ห้ามกันและกันของกรรมเหล่านั้นไม่มี เพราะไม่เป็นปฏิปักษ์กัน และที่ไม่เป็นปฏิปักษ์กันนั้น เพราะมีผลเสมอกัน หรือเพราะความเป็นธรรมที่สนับสนุนกัน. วาทะที่มีอย่างนี้เป็นต้นว่า "ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย เพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย" ชื่อว่า "อเหตุกวาทะ". วาทะที่มีอย่างนี้เป็นต้นว่า "เมื่อบุคคลทำเอง ให้ผู้อื่นทำ ตัดเอง ให้ผู้อื่นตัด... เมื่อทำอยู่ ชื่อว่าไม่ทำบาป" ชื่อว่า "อกิริยวาทะ". วาทะที่มีอย่างนี้เป็นต้นว่า "ทานที่ให้แล้วไม่มีผล" ชื่อว่า "นัตถิกวาทะ". ในวาทะเหล่านั้น วาทะแรกปฏิเสธเหตุแห่งการพัวพันและการหลุดพ้น วาทะที่สองปฏิเสธกรรม วาทะที่สามปฏิเสธวิบาก นี้คือความต่างกันของวาทะเหล่านี้. บทว่า "ตํ หิ" คือ มิจฉาทิฏฐิที่ดิ่ง (นิยตมิจฉาทิฏฐิ) มีอเหตุกวาทะเป็นต้น แต่มิใช่ว่ายังไม่ถึงความเป็นสภาพที่แน่นอน.

๑๐๓๙. ปจฺจยฏฺเฐนาติ มคฺคปจฺจยสงฺขาเตน สมฺปโยควิสิฏฺเฐน ปจฺจยภาเวนาติ เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ มคฺคงฺคานํ ฐปนํ มคฺคปจฺจยภาวรหิเต มคฺคเหตุเก [Pg.165] ทสฺเสตุํ, เตน มคฺคเหตุเก อสงฺกรโต ววตฺถเปติ. สเจ ปน โกจิ วเทยฺย ‘‘เอเกกํ องฺคํ ฐเปตฺวา ตํตํสมฺปยุตฺตานํ มคฺคเหตุกภาเวปิ ‘มคฺคงฺคานิ ฐเปตฺวา’ติ อิทํ วจนํ ยุชฺชตี’’ติ. เอวญฺหิ สติ ตติยนเย วิย อิธาปิ ‘‘ฐเปตฺวา’’ติ น วตฺตพฺพํ สิยา, วุตฺตญฺเจตํ, ตสฺมา วุตฺตนเยเนวตฺโถ เวทิตพฺโพ. มคฺคงฺคามคฺคงฺคานญฺหิ สมฺปยุตฺตานํ วิเสสทสฺสนตฺโถ อยํ นโยติ. เสสมคฺคงฺคานํ ปุพฺเพ ฐปิตานนฺติ อธิปฺปาโย. ผสฺสาทีนญฺหิ ปุริมนเยปิ มคฺคเหตุกตา สิทฺธาติ.

๑๐๓๙. พึงทราบว่าด้วยความเป็นปัจจัย คือด้วยความเป็นปัจจัยอันวิเศษด้วยสัมปโยคะที่นับว่าเป็นมรรคปัจจัย. ในวิธีที่หนึ่งนี้ การงดเว้นองค์มรรคไว้ ก็เพื่อแสดงมรรคเหตุกธรรมทั้งหลายที่ปราศจากความเป็นมรรคปัจจัย ด้วยการงดเว้นนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงจำแนกมรรคเหตุกธรรมทั้งหลายโดยไม่ปะปนกับองค์มรรคแปด. หากมีใครกล่าวว่า "การงดเว้นองค์มรรคแต่ละองค์แล้ว แม้ในความเป็นมรรคเหตุกะของธรรมที่สัมปยุตด้วยองค์มรรคนั้นๆ คำว่า 'งดเว้นองค์มรรค' นี้ก็สมควรไม่ใช่หรือ?" ถ้าเป็นเช่นนั้น คำว่า "งดเว้น" ก็ไม่ควรกล่าวในวิธีที่หนึ่งนี้ เหมือนในวิธีที่สาม. แต่คำนี้ได้กล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวไว้แล้วเท่านั้น. เพราะวิธีนี้มีประโยชน์เพื่อแสดงความแตกต่างขององค์มรรคและธรรมที่ไม่ใช่องค์มรรคที่สัมปยุตกัน. ความหมายคือ องค์มรรคที่เหลือที่งดเว้นไว้ก่อน. เพราะความเป็นมรรคเหตุกะของผัสสะเป็นต้น ก็สำเร็จแล้วในวิธีที่หนึ่งก่อนหน้านี้.

สมฺมาทิฏฺฐิยา ทุติยนเยปิ ฐปิตาย ตติยนเย สเหตุกภาโว ทสฺสิโต. กถํ ทสฺสิโต, นนุ อริยมคฺคสมงฺคิสฺส ‘‘อโลโภ อโทโส อิเม ธมฺมา มคฺคเหตู’’ติ (ธ. ส. ๑๐๓๙) อวตฺวา ‘‘อโลโภ อโทโส อโมโห อิเม ธมฺมา มคฺคเหตู’’ติ วิสุํ สมฺมาทิฏฺฐิอาทิเก มคฺคเหตู ทสฺเสตฺวา ‘‘ตํสมฺปยุตฺโต…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ (ธ. ส. ๑๐๓๙) วิสุํ มคฺคเหตุกานํ ทสฺสิตตฺตา ‘‘มคฺคเหตูสุ อโมโห’’ติ (ธ. ส. ๑๐๓๙) วุตฺตาย สมฺมาทิฏฺฐิยา มคฺคเหตุกตา น ทสฺสิตา สิยา? โน น ทสฺสิตา. ยถา หิ ตีณิ สํโยชนานิ ทสฺเสตฺวา ‘‘ตเทกฏฺโฐ โลโภ โทโส โมโห, อิเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตู’’ติ (ธ. ส. ๑๐๑๗) วิสุํ ปหาตพฺพเหตู นิยเมตฺวา ‘‘ตเทกฏฺฐา จ กิเลสา’’ติอาทิวจเนน (ธ. ส. ๑๐๑๗) โลภโทสโมหา จ อญฺญมญฺญสหเชกฏฺฐา อญฺญมญฺญสมฺปยุตฺตา สงฺขารกฺขนฺธภูตา จ ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุกาติ ทสฺสิตา โหนฺติ, เอวมิธาปิ ‘‘อโลภาทโย อิเม ธมฺมา มคฺคเหตู’’ติ นิคมิตาปิ อญฺญมญฺญสมฺปยุตฺตสงฺขารกฺขนฺธภาวโต ตํสมฺปยุตฺตสงฺขารกฺขนฺธวจเนน ‘‘มคฺคเหตุกา’’ติ ทสฺสิตา เอวาติ สิทฺธํ โหติ, สมฺมาทิฏฺฐิยาปิ อโมโหติ วุตฺตาย มคฺคเหตุกภาวทสฺสนํ. สเจ ปน โย ทุติยนเย มคฺโค เจว เหตุ จาติ วุตฺโต, ตโต อญฺญสฺเสว อญฺเญน อสาธารเณน ปริยาเยน มคฺคเหตุภาวํ ทสฺเสตฺวา ตํสมฺปโยคโต สมฺมาทิฏฺฐิยา มคฺคเหตุกภาวทสฺสนตฺโถ ตติยนโย สิยา. ‘‘อริยมคฺคสมงฺคิสฺส อโลโภ อโทโส อิเม ธมฺมา มคฺคเหตู’’ติอาทิ วตฺตพฺพํ สิยา. ยสฺมา ปน ‘‘มคฺคเหตู’’ติ อิมินา อญฺเญน สาธารเณน ปริยาเยน เยสํ มคฺคเหตุภาโว สมฺภวติ, เต สพฺเพ ‘‘มคฺคเหตู’’ติ ทสฺเสตฺวา ตํสมฺปยุตฺตานํ [Pg.166] เตสํ อญฺเญสญฺจ มคฺคเหตุกภาวทสฺสนตฺโถ ตติยนโย, ตสฺมา ตตฺถ ‘‘อโมโห’’ติปิ วุตฺตํ. น หิ โส มคฺคเหตุ น โหตีติ. อิเม ปน ตโยปิ นยา อตฺถวิเสสวเสน นิกฺขิตฺตตฺตา อตฺถโต นิกฺเขปา ทฏฺฐพฺพา. อถ วา สรูเปน วจนํ ธมฺมโต นิกฺเขโป, อตฺเถน อตฺถโตติ เอวมฺปิ โยชนา สมฺภวติ. ตตฺถ ทุติยตติยนยา สรูปโต เหตุเหตุมนฺตุทสฺสนวเสน ธมฺมโต นิกฺเขโป. ปฐมนโย ตถาอทสฺสนโต อตฺเถน จ มคฺคงฺคตํสมฺปยุตฺตานํ เหตุเหตุมนฺตุภาวาวคมนโต อตฺถโต นิกฺเขโปติ.

ความเป็นสเหตุกะของสัมมาทิฏฐิที่งดเว้นไว้ในวิธีที่สอง ได้แสดงไว้ในวิธีที่สามแล้ว. แสดงไว้อย่างไร? มิใช่หรือว่า ในกรณีของผู้ประกอบด้วยอริยมรรค โดยไม่กล่าวว่า "อโลภะ อโทสะ ธรรมเหล่านี้เป็นมรรคเหตุ" (ธ.ส. 1039) แต่ได้แสดงมรรคเหตุมีสัมมาทิฏฐิเป็นต้นแยกต่างหากว่า "อโลภะ อโทสะ อโมหะ ธรรมเหล่านี้เป็นมรรคเหตุ" แล้วแสดงธรรมที่เป็นมรรคเหตุกะแยกต่างหากว่า "วิญญาณขันธ์ที่สัมปยุตด้วยธรรมนั้น...เป็นต้น" (ธ.ส. 1039) เพราะเหตุที่แสดงแยกต่างหากเช่นนี้ ความเป็นมรรคเหตุกะของสัมมาทิฏฐิที่กล่าวว่า "อโมหะในมรรคเหตุ" (ธ.ส. 1039) จึงไม่แสดงไว้ใช่หรือไม่? ไม่ใช่ว่าไม่ได้แสดงไว้. เหมือนอย่างที่แสดงสังโยชน์สามแล้ว กำหนดเหตุที่ควรละแยกต่างหากว่า "โลภะ โทสะ โมหะ ที่มีอารมณ์เดียวกัน ธรรมเหล่านี้เป็นเหตุที่ควรละด้วยทัสสนะ" (ธ.ส. 1017) แล้วด้วยคำว่า "กิเลสที่มีอารมณ์เดียวกัน" เป็นต้น (ธ.ส. 1017) โลภะ โทสะ โมหะ ที่เป็นสหชาตเอกัฏฐะ สัมปยุตกัน และเป็นสังขารขันธ์ ก็ได้แสดงว่าเป็นเหตุที่ควรละด้วยทัสสนะ ฉันใด ในวิธีนี้ก็ฉันนั้น แม้จะสรุปว่า "อโลภะเป็นต้น ธรรมเหล่านี้เป็นมรรคเหตุ" แต่ด้วยความเป็นสังขารขันธ์ที่สัมปยุตกัน ก็ได้แสดงว่าเป็นมรรคเหตุกะด้วยคำว่า "สังขารขันธ์ที่สัมปยุตด้วยธรรมนั้น" ดังนี้ ความเป็นมรรคเหตุกะของสัมมาทิฏฐิที่กล่าวว่าอโมหะก็สำเร็จแล้ว. หากวิธีที่สามนี้มีประโยชน์เพื่อแสดงความเป็นมรรคเหตุของอโลภะและอโทสะเท่านั้น ซึ่งแตกต่างจากอโมหะที่กล่าวว่าเป็นทั้งมรรคและเหตุในวิธีที่สอง โดยแสดงความเป็นมรรคเหตุด้วยปริยายอื่นที่ไม่ทั่วไป แล้วแสดงความเป็นมรรคเหตุกะของสัมมาทิฏฐิโดยอาศัยการสัมปยุตกับอโลภะและอโทสะนั้น ก็ควรกล่าวว่า "อโลภะ อโทสะ ธรรมเหล่านี้เป็นมรรคเหตุของผู้ประกอบด้วยอริยมรรค" เป็นต้น. แต่เพราะวิธีที่สามนี้มีประโยชน์เพื่อแสดงเหตุทั้งสามทั้งหมดที่ความเป็นมรรคเหตุเป็นไปได้ด้วยปริยายอื่นที่ทั่วไปว่า "มรรคเหตุ" แล้วแสดงความเป็นมรรคเหตุกะของเหตุทั้งสามนั้นที่สัมปยุตกัน และของธรรมอื่นจากเหตุทั้งสามนั้นด้วย เพราะฉะนั้น ในวิธีนั้นจึงกล่าวว่า "อโมหะ" ด้วย. เพราะอโมหะก็เป็นมรรคเหตุ ไม่ใช่ว่าจะไม่เป็น. อนึ่ง วิธีทั้งสามนี้พึงทราบว่าเป็นนิกเขปะโดยอรรถ เพราะถูกจัดวางไว้โดยความแตกต่างแห่งอรรถ. อีกนัยหนึ่ง การกล่าวโดยสภาวะเป็นนิกเขปะโดยธรรม การกล่าวโดยอรรถเป็นนิกเขปะโดยอรรถ การประกอบความหมายเช่นนี้ก็เป็นไปได้. ในบรรดาวิธีเหล่านั้น วิธีที่สองและสามเป็นนิกเขปะโดยธรรม โดยแสดงเหตุและธรรมที่มีเหตุโดยสภาวะ. ส่วนวิธีที่หนึ่งเป็นนิกเขปะโดยอรรถ เพราะไม่ได้แสดงโดยสภาวะเช่นนั้น แต่ทำให้เข้าใจความเป็นเหตุและธรรมที่มีเหตุขององค์มรรคและธรรมที่สัมปยุตกับองค์มรรคโดยอรรถ.

๑๐๔๐. ยสฺมึ สภาวธมฺเม นินฺนโปณปพฺภารภาเวน จิตฺตํ ปวตฺตติ, โส ตสฺส อารมฺมณาธิปติ เวทิตพฺโพ. เจโตปริยญาเณน ชานิตฺวา ปจฺจเวกฺขมาโน เตน ปจฺจเวกฺขมาโนติ วุตฺโต. เอตฺถาปีติ เอตสฺมิมฺปิ อฏฺฐกถาวจเน, เอตฺถ วา ปฏฺฐาเน มคฺคาทีนิ ฐเปตฺวา อญฺเญสํ อธิปติปจฺจยภาวสฺส อวจเนเนว ปฏิกฺเขปปาฬิยํ. อยเมวตฺโถติ อตฺตโน มคฺคผลํ ฐเปตฺวาติ อตฺโถ. วีมํสาธิปเตยฺยนฺติ ปธาเนน อธิปตินา สหชาตาธิปติ นิทสฺสิโต, ตยิทํ นยทสฺสนมตฺตเมว โหตีติ อญฺโญปิ เอวํปกาโร สหชาโต มคฺคาธิปติ นิทสฺสิโต โหติ, ตสฺมา วีริยาธิปเตยฺยนฺติ จ โยเชตพฺพํ. อิทมฺปิ หิ อตฺถโต วุตฺตเมวาติ.

๑๐๔๐. พึงทราบว่า ธรรมที่เป็นสภาวะใดที่จิตดำเนินไปโดยความน้อมไป ความโน้มไป ความโอนไป ธรรมนั้นเป็นอารัมมณาธิปติของจิตนั้น. ผู้ที่รู้ด้วยเจโตปริยญาณแล้วพิจารณาอยู่ ถูกกล่าวว่าเป็นผู้พิจารณาด้วยเจโตปริยญาณนั้น. คำว่า "ในที่นี้ด้วย" หมายถึงในคำอรรถกถานี้ด้วย หรือในปัฏฐานนี้ด้วย โดยการงดเว้นมรรคเป็นต้นแล้ว ไม่กล่าวถึงความเป็นอธิปติปัจจัยของธรรมอื่นในปฏิเขปบาลีนี้. ความหมายคือ "ความหมายนี้เอง" คือการงดเว้นมรรคผลของตน. คำว่า "วิมังสาธิปเตยยะ" ได้แสดงสหชาตาธิปติโดยอธิปติที่เป็นประธาน. คำนี้เป็นเพียงการแสดงนัยเท่านั้น เพราะฉะนั้น มรรคอธิปติที่เป็นสหชาตะอย่างอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ก็ถูกแสดงไว้ด้วย เพราะฉะนั้น จึงควรประกอบคำว่า "วิริยาธิปเตยยะ" ด้วย. เพราะคำนี้ก็กล่าวไว้แล้วโดยอรรถ.

๑๐๔๑. อตฺตโน สภาโว อตฺตภาโว. ลทฺโธกาสสฺส กมฺมสฺส วิปาโก กปฺปสหสฺสาติกฺกเม อุปฺปชฺชติ อเนกกปฺปสหสฺสายุกานํ สตฺตานํ, กปฺปสหสฺสาติกฺกเมปิ วา ลทฺโธกาสํ ยํ ภวิสฺสติ, ตทปิ ลทฺโธกาสเมวาติ อตฺตโน วิปากํ สนฺธาย วุจฺจติ. นตฺถิ นาม น โหตีติ อนุปฺปนฺโน นาม น โหตีติ อธิปฺปาโย. อุปฺปาทีสุ อนฺโตคธตฺตา ‘‘อุปฺปาทิโน ธมฺมา’’ติ เอเตน วจเนน วุจฺจตีติ กตฺวา อาห ‘‘อุปฺปาทิโน ธมฺมา นาม ชาโต’’ติ. อรูปสงฺขาโต อตฺตาติ อรูปภวงฺคํ อาห. ตตฺถ อากาสานญฺจายตนสญฺญาทิมโย อตฺตาติ หิ อตฺถโต โวหาโร ปวตฺโตติ.

๑๐๔๑. สภาวะของตนคืออัตภาพ. วิบากของกรรมที่มีโอกาสให้ผล ย่อมเกิดขึ้นเมื่อล่วงพ้นพันกัปไปแล้ว สำหรับสัตว์ทั้งหลายที่มีอายุหลายพันกัป หรือกรรมใดที่จะมีโอกาสให้ผลเมื่อล่วงพ้นพันกัปไปแล้ว กรรมนั้นก็มีโอกาสให้ผลเช่นกัน จึงกล่าวโดยอ้างถึงวิบากของกรรมของตน. คำว่า "ไม่มีชื่อว่าไม่เป็น" หมายถึง ไม่มีชื่อว่าไม่เกิดขึ้น. เพราะรวมอยู่ในขณะทั้งสามมีอุปบาทเป็นต้น จึงกล่าวด้วยคำว่า "ธรรมที่เกิดขึ้น" ด้วยเหตุนี้ จึงกล่าวว่า "ธรรมที่เกิดขึ้นชื่อว่าเกิดแล้ว". คำว่า "อัตตาที่นับว่าเป็นอรูป" หมายถึงอรูปภวังค์. เพราะในอรูปภวังค์นั้น คำว่า "อัตตา" ที่มีอากาสานัญจายตนสัญญาเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยอรรถ.

ยทิ ปน อายู…เป… สพฺพํ วิปากํ ทเทยฺย, อลทฺโธกาสญฺจ วิปากํ เทตีติ กตฺวา วิปกฺกวิปากญฺจ ทเทยฺย, ตโต เอกสฺเสว กมฺมสฺส สพฺพวิปาเกน ภวิตพฺพนฺติ อญฺญสฺส กมฺมสฺส โอกาโส น ภเวยฺย นิรตฺถกตฺตา[Pg.167], อุปฺปตฺติยาเยว โอกาโส น ภเวยฺย, อุปฺปนฺนสฺส วา ผลทาเน. อถ วา อลทฺโธกาสสฺส วิปากทาเน ปจฺจยนฺตรรหิตสฺสปิ วิปากทานํ อาปนฺนนฺติ อวิชฺชาตณฺหาทิปจฺจยนฺตรเขปกสฺส อญฺญสฺส อปจยคามิกมฺมสฺส กมฺมกฺขยกรสฺส โอกาโส น ภเวยฺย. ภาวิเตปิ มคฺเค อวิชฺชาทิปจฺจยนฺตรรหิตสฺส จ กมฺมสฺส วิปจฺจนโต สมตฺถตา น สิยาติ อตฺโถ. สพฺพทา วา วิปากปฺปวตฺติยา เอว ภวิตพฺพตฺตา วิปากโต อญฺญสฺส ปวตฺติโอกาโส น ภเวยฺย. ตํ ปนาติ อายูหิตํ กมฺมํ. อิทํ ปน ธุววิปากสฺส วิปาเกน อธุววิปากสฺสปิ ลทฺโธกาสสฺส วิปากํ อุปฺปาทีติ ทสฺเสตุํ อารทฺธนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อฏฺฐ สมาปตฺติโย จ พลววิรเห อคฺคมคฺคภาวนาวิรเห จ อปฺปหีนสภาวโต ธุวํ วิปจฺจนฺตีติ ธุววิปากาติ วุตฺตา. อายูหิตกมฺเม วุจฺจมาเน อนุปฺปนฺนํ กสฺมา วุตฺตนฺติ? ยํ อายูหิตํ ภวิสฺสติ, ตตฺถาปิ อายูหิต-สทฺทปฺปวตฺติสพฺภาวา.

ถ้ากรรมที่เป็นกุศลและอกุศลที่ได้สั่งสมแล้วทั้งหมดพึงให้ผล และกรรมที่ยังไม่ได้โอกาสก็ให้ผล (หมายถึงสามารถให้ผลได้) ด้วยเหตุนี้ กรรมที่มีวิบากสุกงอมแล้ว (หรือให้ผลแล้ว) ก็พึงให้ผลซ้ำอีก ดังนั้น วิบากทั้งหมดพึงเป็นของกรรมเพียงอย่างเดียวเท่านั้น โอกาสของกรรมอื่นก็จะไม่เกิดขึ้น เพราะความเป็นของไร้ประโยชน์ อีกนัยหนึ่ง ในการให้ผลซ้ำของกรรมที่เกิดขึ้นแล้ว โอกาสของการเกิดขึ้นของกรรมอื่นก็จะไม่เกิดขึ้น หรืออีกนัยหนึ่ง ในการให้วิบากของกรรมที่ยังไม่ได้โอกาส การให้วิบากของกรรมที่ปราศจากปัจจัยอื่น เช่น อวิชชา ตัณหา ก็จะพึงเป็นไปได้ ด้วยเหตุนี้ โอกาสของมรรคกรรมอื่นที่ชื่อว่า อปจยคามี ซึ่งกำจัดปัจจัยอื่น เช่น อวิชชา ตัณหา และทำให้กรรมสิ้นไป ก็จะไม่เกิดขึ้น และแม้เมื่อมรรคได้เจริญแล้ว ความสามารถในการทำให้กรรมสิ้นไปก็จะไม่เกิดขึ้น เพราะการให้ผลของกรรมที่ปราศจากปัจจัยอื่น เช่น อวิชชา ยังเป็นไปอยู่ นี่คือความหมาย หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะความที่วิบากพึงเกิดขึ้นตลอดเวลา โอกาสของการเกิดขึ้นของกุศล อกุศล และกิริยาจิตอื่นจากวิบากก็จะไม่เกิดขึ้น คำว่า "ตัง ปะนะ" หมายถึงกรรมที่สั่งสมแล้ว และพึงทราบว่าคำกล่าวนี้เริ่มต้นขึ้นเพื่อแสดงว่า วิบากของกรรมที่ให้ผลไม่แน่นอนแต่ได้โอกาสแล้ว เกิดขึ้นด้วยวิบากของกรรมที่ให้ผลแน่นอน และสมาบัติ 8 ทั้งหลาย เมื่อปราศจากกรรมที่เข้มแข็งอื่น หรือปราศจากการเจริญอรหัตตมรรค ก็ยังให้ผลแน่นอน เพราะมีสภาวะที่ยังไม่ถูกละ จึงเรียกว่า "ธุววิบาก" (กรรมที่มีผลแน่นอน) เมื่อกล่าวถึงกรรมที่สั่งสมแล้ว เหตุใดจึงกล่าวถึงกรรมที่ยังไม่เกิดขึ้น? เพราะกรรมใดที่จะสั่งสม (ในอนาคต) แม้ในกรรมนั้นก็มีความสมควรที่จะใช้ศัพท์ว่า "อายูหิตะ" ได้

๑๐๕๐. อุปาทินฺนาติ เอตฺถ น อุเปเตน อาทินฺนาติ อยมตฺโถ, อุปสทฺโท ปน อุปสคฺคมตฺตเมว, ตสฺมา อุปาทานารมฺมณา อุปาทาเนหิ, อญฺเญ จ อนภินิเวเสน ‘‘อหํ มคฺคํ ภาวยึ, มม มคฺโค อุปฺปนฺโน’’ติอาทิเกน คหเณน อาทินฺนา อิจฺเจว อุปาทินฺนา. อุปาทินฺน-สทฺเทน วา อมคฺคผลธมฺมาเยว วุตฺตา, อิตเรหิ มคฺคผลธมฺมา จาติ เวทิตพฺพํ.

๑๐๕๐. ในคำว่า "อุปาทินนะ" นี้ ความหมายว่า "อันตัณหาและทิฏฐิเข้าไปยึดถือแล้ว" นั้นไม่ใช่ แต่แท้จริงแล้ว บทว่า "อุปะ" เป็นเพียงอุปสรรคเท่านั้น เพราะฉะนั้น ธรรมทั้งหลายที่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน (คือโลกียธรรม) อันอุปาทานทั้งหลายยึดถือแล้ว และธรรมอื่น (คือมรรคและผล) ย่อมถูกยึดถือด้วยการถือเอา (ด้วยปัจจเวกขณญาณ) ที่ไม่มีการยึดมั่นถือมั่น เช่น "เราได้เจริญมรรคแล้ว มรรคของเราเกิดขึ้นแล้ว" ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่า "อุปาทินนะ" หรืออีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถึงธรรมที่ไม่ใช่มรรคและผลด้วยศัพท์ว่า "อุปาทินนะ" เท่านั้น ส่วนธรรมที่เป็นมรรคและผลนั้น ตรัสด้วยศัพท์อื่น (เช่น อัชฌัตตัง ปัจจัตตัง) เป็นต้น

ติกนิกฺเขปกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาติกนิกเขปะ จบแล้ว

ทุกนิกฺเขปกถาวณฺณนา

การพรรณนาทุกนิกเขปะ

๑๐๖๒. เมตฺตายนวเสนาติ เมตฺตาผรณวเสน. ‘‘เมตฺตยนวเสนา’’ติ วตฺตพฺเพ ทีฆํ กตฺวา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เมตฺตา, เมทนํ วา เมตฺตายนํ, ตญฺจ สิเนหวเสน. อนุทยตีติ อนุทาติ วตฺตพฺเพ ‘‘อนุทฺทา’’ติ ท-การาคมนํ กตฺวา วุตฺตํ. อนุทฺทายนากาโรติ อนุรกฺขณากาโร. รกฺขณญฺหิ ทายนา. อนุทฺทายิตสฺสาติ อนุทฺทาย อยิตสฺส. ‘‘ชาติปิ ทุกฺขา’’ติอาทึ สุณนฺตสฺส สวเน, อนิจฺจาทิโต สมฺมสนฺตสฺส สมฺมสเน, มคฺเคเนตฺถ สมฺโมหํ วิทฺธํเสนฺตสฺส ปฏิเวเธ, ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ปจฺจเวกฺขเณติ จตูสุ กาเลสุ ทุกฺเข ญาณํ วตฺตติ.

๑๐๖๒. คำว่า "เมตตายนะวะเสนะ" หมายถึงด้วยอำนาจแห่งการแผ่เมตตา พึงทราบว่า คำว่า "เมตตายนะวะเสนะ" นี้กล่าวโดยทำให้เสียงยาว (ทีฆะ) ทั้งที่ควรกล่าวว่า "เมตตยนะวะเสนะ" หรืออีกนัยหนึ่ง ความรักของเมตตาเรียกว่า "เมตตายนะ" และความรักของเมตตานั้นก็คือการเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งความสิเน่หา เพราะตามรักษา จึงเรียกว่า "อนุทา" แต่กลับกล่าวว่า "อนุทธา" โดยมีการลง "ท" อักษรอาคม คำว่า "อนุททานาการ" หมายถึงอาการแห่งการตามรักษา แท้จริงแล้ว การรักษาเรียกว่า "ทายนา" คำว่า "อนุททายิตะ" หมายถึงจิตที่เกิดขึ้นด้วยการตามรักษา ญาณในทุกข์ย่อมเป็นไปในกาลทั้ง 4 คือ ในการฟังของผู้ฟังคำว่า "แม้ชาติก็เป็นทุกข์" เป็นต้น หรือในการพิจารณาของผู้พิจารณาโดยความเป็นอนิจจังเป็นต้น หรือในการแทงตลอดของผู้กำจัดความหลงผิดในทุกขสัจนี้ด้วยมรรค หรือในการพิจารณาของผู้แทงตลอดแล้วพิจารณาด้วยปัจจเวกขณญาณ

๑๐๖๕. จิตฺตสฺส [Pg.168] สํรญฺชนํ จิตฺตสฺส สาราโค. คิชฺฌนฺตีติ อภิกงฺขนฺติ. สญฺชํนฺตีติ พนฺธนฺติ. ลคฺคนฏฺเฐนาติ สํวรณฏฺเฐน, โอลมฺพนฏฺเฐน วา. ตสฺส ตสฺเสว ภวสฺสาติ กามภวาทิสงฺขาตสฺส วิปากกฏตฺตารูปสฺส อภินิพฺพตฺติอตฺถํ ปฏิสนฺธิยา ปจฺจยภาววเสน ปริกฑฺฒติ. จิตฺตมสฺส ภวนฺตเร วิธาวติ นิพฺพตฺตติ. ตณฺหาวิปฺผนฺทิตนิเวโส อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตาทิภาเวน ตณฺหาปวตฺติเยว.

๑๐๖๕. ความกำหนัดยินดีอย่างยิ่งของจิตเรียกว่า "จิตตัสสะ สังราคะ" คำว่า "คิชฌันติ" หมายถึงปรารถนาอย่างยิ่ง คำว่า "สัญชันติ" หมายถึงผูกไว้ คำว่า "ลัคคนัตถะ" หมายถึงด้วยอรรถว่ากั้นไว้ (หรือผูกมัด) หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยอรรถว่าห้อยโหน (จึงเรียกว่า "สังคะ") คำว่า "แห่งภพนั้นๆ" หมายถึงเพื่อประโยชน์แก่การเกิดขึ้นของวิบากนามขันธ์และกตัตตารูปที่เรียกว่ากามภพเป็นต้น ย่อมฉุดคร่าไปด้วยอำนาจแห่งความเป็นปัจจัยของการปฏิสนธิ จิตของสัตว์นั้นย่อมแล่นไปและเกิดขึ้นในภพอื่น การดิ้นรนและยึดมั่นในอารมณ์ต่างๆ ของตัณหา คือการเกิดขึ้นของตัณหานั่นเอง ด้วยความเป็นไปแห่งตัณหาวิจริต 108 ประการเป็นต้น

สริตานีติ ราควเสน อลฺลานิ. ตํสมฺปยุตฺตปีติวเสน สินิทฺธานิ สิเนหิตานิ. วิสตาติ วิตฺถตา. รูปาทีสุ เตภูมกธมฺเมสุ พฺยาปนวเสน วิสฏา. ปุริมวจนเมว ต-การสฺส ฏ-การํ กตฺวา วุตฺตํ. วิสาลาติ วิปุลา. วิสกฺกตีติ ปริสปฺปติ, สหติ วา. รตฺโต หิ ราควตฺถุนา ปาเทน ตาลิยมาโนปิ สหตีติ. โอสกฺกนํ, วิปฺผนฺทนํ วา วิสกฺกนนฺติ วทนฺติ. อนิจฺจาทึ นิจฺจาทิโต คณฺหนฺตี วิสํวาทิกา โหติ. วิสํหรตีติ ตถา ตถา กาเมสุ อานิสํสํ ปสฺสนฺตี วิวิเธหากาเรหิ เนกฺขมฺมาภิมุขปฺปวตฺติโต จิตฺตํ สํหรติ สงฺขิปติ. วิสํ วา ทุกฺขํ, ตํ หรติ วหตีติ อตฺโถ. ทุกฺขนิพฺพตฺตกสฺส กมฺมสฺส เหตุภาวโต วิสมูลา, วิสํ วา ทุกฺขเวทนามูลํ เอติสฺสาติ วิสมูลา. ทุกฺขสมุทยตฺตา วิสํ ผลํ เอติสฺสาติ วิสผลา. ตณฺหาย รูปาทิกสฺส ทุกฺขสฺเสว ปริโภโค โหติ, น อมตสฺสาติ สา ‘‘วิสปริโภคา’’ติ วุตฺตา. สพฺพตฺถ นิรุตฺติวเสน ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. โย ปเนตฺถ ปธาโน อตฺโถ, ตํ ทสฺเสตุํ ปุน ‘‘วิสตา วา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิตฺถภาวญฺญถาภาวนฺติ มนุสฺสภาวเทวาทิภาวภูตํ.

คำว่า "สาริตะ" หมายถึงเปียกชุ่มด้วยอำนาจแห่งราคะ และอ่อนนุ่ม เหนียวแน่นด้วยอำนาจแห่งปีติที่สัมปยุตด้วยราคะนั้น คำว่า "วิสตะ" หมายถึงแผ่ไป (คือแผ่กว้าง) แผ่ไป (วิสฏะ) ด้วยอำนาจแห่งการแผ่ซ่านไปในธรรมที่เป็นไปในภูมิ 3 มีรูปเป็นต้น คำว่า "วิสฏะ" นี้เป็นคำก่อนนั่นเอง (วิสตะ) แต่เปลี่ยนอักษร "ต" เป็น "ฏ" คำว่า "วิสาละ" หมายถึงไพบูลย์ คำว่า "วิสักกะติ" หมายถึงซ่านไปรอบๆ ในอารมณ์ หรืออีกนัยหนึ่ง ตามนัยอรรถกถา หมายถึงอดทน แท้จริงแล้ว ผู้ที่กำหนัดแล้ว แม้ถูกวัตถุแห่งราคะ (ชายหรือหญิง) เตะด้วยเท้า ก็ย่อมอดทน หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวว่า การถอยกลับ หรือการดิ้นรน ชื่อว่า "วิสักกะนะ" ตัณหาเมื่อถือเอาธรรมมีอนิจจังเป็นต้น โดยความเป็นนิจจังเป็นต้น ย่อมเป็นสภาพที่ทำให้คลาดเคลื่อน (หลอกลวง) คำว่า "วิสังหรติ" หมายถึงตัณหาเมื่อเห็นอานิสงส์ในกามทั้งหลายโดยอาการนั้นๆ ย่อมรวบรวมหรือย่อจิตไว้จากการเป็นไปมุ่งหน้าสู่เนกขัมมะด้วยอาการต่างๆ หรืออีกนัยหนึ่ง "วิสะ" คือทุกข์ ตัณหาย่อมนำไปหรือทรงไว้ซึ่งทุกข์นั้น นี่คือความหมาย เพราะเป็นเหตุแห่งกรรมที่ทำให้เกิดทุกข์ จึงชื่อว่า "วิสมูละ" หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะตัณหานี้มีทุกขเวทนาเป็นมูลเหตุ จึงชื่อว่า "วิสมูละ" เพราะเป็นเหตุแห่งทุกขสมุทัย ตัณหานี้จึงมีทุกข์เป็นผล จึงชื่อว่า "วิสผละ" เพราะตัณหาย่อมเสวยแต่ทุกข์มีรูปเป็นต้นเท่านั้น ไม่เสวยอมตะ (นิพพาน) ตัณหานั้นจึงเรียกว่า "วิสปริโภค" พึงทราบการสำเร็จรูปแห่งบทในทุกที่ด้วยอำนาจแห่งนิรุตติ และในบรรดาอรรถเหล่านั้น อรรถใดเป็นประธาน เพื่อแสดงอรรถนั้น จึงกล่าวคำว่า "วิสตา วา ปนา" เป็นต้นอีกครั้ง คำว่า "อิตถภาวะและอัญญถาภาวะ" หมายถึงความเป็นมนุษย์ ความเป็นเทพเป็นต้น

ปณิธานกวเสนาติ จิตฺตสฺส รูปาทีสุ ฐปนกวเสน. อญฺโญปิ พนฺธุ ตณฺหาย เอว โหติ, โส ปน อพนฺธุปิ โหติ. ตณฺหา ปน นิจฺจสนฺนิสฺสิตาติ ‘‘ปาฏิเยกฺโก พนฺธู’’ติ วุตฺตา. อสนโตติ พฺยาปนโต ภุญฺชนโต จ. ตทุภยํ ทสฺเสติ ‘‘อชฺโฌตฺถรณโต’’ติอาทินา. อาสีสนวเสนาติ อิจฺฉนวเสน. อญฺเญนากาเรนาติ ชปฺปนาชปฺปิตตฺตานํ ชปฺปาย อนญฺญตฺตทสฺสนากาเรน. จิตฺตํ ปริยุฏฺฐาตีติ จิตฺตํ มูสติ. มารปาโสติ มาเรน คหิตตาย ราโค มารปาโส.

คำว่า "ปณิธานะวะเสนะ" หมายถึงด้วยอำนาจแห่งการตั้งจิตไว้ในรูปเป็นต้น แม้ญาติอื่น (ที่เป็นสิ่งมีชีวิต) ก็มีได้เพราะตัณหานั่นเอง แต่ญาตินั้น บางครั้งก็ไม่เป็นญาติ แต่ตัณหาเป็นญาติที่อาศัยอยู่เป็นนิจ ด้วยเหตุนี้ จึงเรียกว่า "เป็นญาติเฉพาะตัว" คำว่า "อสนะ" หมายถึงเพราะแผ่ไป และเพราะบริโภค (จึงเรียกว่า "อาสา") แสดงอรรถทั้งสองนั้นด้วยคำว่า "อัชโฌตถรณโต" เป็นต้น คำว่า "อาสีสนะวะเสนะ" หมายถึงด้วยอำนาจแห่งความปรารถนา คำว่า "จิตตัง ปริยุฏฐาติ" หมายถึงย่อมลัก (mūsati) ซึ่งจิต (กุศลจิต) (ธาตุ "มูสะ" หมายถึงการลักขโมย) คำว่า "มารปาสะ" หมายถึงราคะชื่อว่าเป็นบ่วงของมาร เพราะความเป็นสภาพที่มารยึดไว้

๑๐๖๖. สงฺขาเรสุ อุปฺปนฺโน กมฺมปถเภทํ น กโรตีติ เอเตน สตฺเตสุ อุปฺปนฺโน อฏฺฐานโกโป กโรตีติ วิญฺญายติ. ‘‘อตฺถํ เม นาจริ[Pg.169], น จรติ, น จริสฺสติ, ปิยสฺส เม มนาปสฺส อตฺถํ นาจริ, น จรติ, น จริสฺสติ, อปฺปิยสฺส เม อมนาปสฺส อนตฺถํ นาจริ, น จรติ, น จริสฺสตี’’ติ อุปฺปชฺชมาโนปิ หิ โกโป อวตฺถุสฺมึ อุปฺปนฺนตฺตา อฏฺฐานโกโป เอว ภวิตุํ ยุตฺโต. อาฆาเตนฺโตติ หนนฺโต. ปุนรุตฺติโทโส ปฏิเสธิโตติ โทส-ปทสฺส ปฏิวิโรธ-ปทสฺส จ ทฺวิกฺขตฺตุํ อาคตตฺตา วุตฺตํ. ปฏิฆสฺส วา วิเสสนตฺถํ ปุพฺเพ ‘‘ปฏิวิโรโธ’’ติ, ปโทสาทิวิเสสนตฺถํ ‘‘โทโส’’ติ จ วุตฺตํ, ทุสฺสนาทิวิเสสนตฺถํ ปจฺฉา ‘‘โทโส’’ติ, วิโรธวิเสสนตฺถญฺจ ‘‘ปฏิวิโรโธ’’ติ วุตฺตนฺติ นตฺถิ ปุนรุตฺติโทโส.

๑๐๖๖. โทสะที่เกิดขึ้นในสังขารทั้งหลาย ย่อมไม่กระทำความแตกต่างแห่งกรรมบถ ดังนี้ ด้วยบทนี้ ย่อมรู้ได้ว่า โทสะที่เกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลาย ย่อมกระทำ (ความแตกต่างแห่งกรรมบถ) โทสะที่เกิดขึ้นแล้วว่า 'สัตว์นี้ไม่เคยประพฤติประโยชน์แก่เรา ไม่ประพฤติอยู่ และจักไม่ประพฤติ' หรือ 'สัตว์นี้ไม่เคยประพฤติประโยชน์แก่บุคคลผู้เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา ไม่ประพฤติอยู่ และจักไม่ประพฤติ' หรือ 'สัตว์นี้ไม่เคยประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของเรา ไม่ประพฤติอยู่ และจักไม่ประพฤติ' ดังนี้ แม้เกิดขึ้นแล้ว เพราะเกิดขึ้นในวัตถุอันไม่เป็นเหตุแห่งโทสะ จึงควรเป็นอัฏฐานโกปะ (ความโกรธในฐานะอันไม่ควร) นั่นเอง คำว่า 'อาฆาเตนโต' คือ 'หันนันโต' (เบียดเบียน) คำว่า 'ปฏิเสธโทษของการกล่าวซ้ำ' (ปฏิกเสธิต) นี้ กล่าวไว้เพราะบทว่า 'โทสะ' และบทว่า 'ปฏิวิโรธะ' มาถึงสองครั้ง หรือเพื่อประโยชน์ในการจำแนกปฏิฆะ จึงกล่าวไว้ก่อนว่า 'ปฏิวิโรธะ' และเพื่อประโยชน์ในการจำแนกปโทสะเป็นต้น จึงกล่าวว่า 'โทสะ' และเพื่อประโยชน์ในการจำแนกทุสสนะเป็นต้น จึงกล่าวไว้ภายหลังว่า 'โทสะ' และเพื่อประโยชน์ในการจำแนกวิโรธะ จึงกล่าวว่า 'ปฏิวิโรธะ' ดังนี้ จึงไม่มีโทษของการกล่าวซ้ำ

๑๐๙๑. อนิทฺธาริตปริจฺเฉเท ธมฺมานํ อตฺถิตามตฺตทีปเก มาติกุทฺเทเส อปริจฺเฉเทน พหุวจเนน อุทฺเทโส กโตติ พหุวจเนเนว ปุจฺฉติ – ‘‘กตเม ธมฺมา อปฺปจฺจยา’’ติ. สภาวสงฺขาปริจฺเฉทาทิวเสน หิ ธมฺเม อชานนฺตสฺส วเสน อุทฺเทโส ปุจฺฉา จ กรียตีติ. ตสฺมา ปริจฺเฉทํ อกตฺวา อุทฺทิฏฺฐา ปุจฺฉิตา จ. อิเมติ อสงฺขตธาตุโต อุทฺธํ นตฺถีติ ทีปนตฺถํ เอกมฺปิ ตํ นิทฺทิสิตฺวา พหุวจเนเนว นิคมนํ กตํ นิทฺเทสโต ปุพฺเพ โพธเนยฺยสฺส อชานนกาลํ อุปาทาย.

๑๐๙๑. ในมาติกาอุทเทสที่แสดงเพียงความเป็นอยู่ของธรรมทั้งหลาย ซึ่งไม่มีการกำหนดขอบเขต เพราะอุทเทสได้กระทำด้วยพหูพจน์ที่ไม่มีการกำหนดขอบเขต จึงทรงถามด้วยพหูพจน์ว่า 'ธรรมทั้งหลายเหล่าไหนเป็นอัปปัจจัย' (อีกนัยหนึ่ง) เพราะอุทเทสและปุจฉาย่อมกระทำโดยอาศัยบุคคลผู้ฟังที่ไม่รู้ธรรมทั้งหลายโดยการกำหนดขอบเขตแห่งสภาวะและจำนวนเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงโดยย่อและถามโดยไม่กำหนดขอบเขต เพื่อแสดงความหมายว่า 'ธรรมอันเป็นอัปปัจจัยที่สูงกว่าอสังขตธาตุไม่มี' (คือธรรมเหล่านี้) จึงทรงแสดงอสังขตธรรมนั้นแม้เพียงหนึ่งเดียว โดยอาศัยกาลที่สัตว์ผู้ควรแก่การตรัสรู้ยังไม่รู้ ก่อนนิเทศ แล้วจึงทรงสรุปด้วยพหูพจน์

๑๑๐๑. กึ ปน นตฺถิ, กึ เตน น วุตฺตาติ โยชนา กาตพฺพา. อิทเมว มโนวิญฺเญยฺยนฺติ นิยมาภาโว ววตฺถานาภาโว. จกฺขุวิญฺญาณาทิวิญฺเญยฺยเมว จกฺขาทิวิญฺเญยฺยนฺติ ปาฬิยํ วุตฺตนฺติ มโนวิญฺญาณวิญฺเญยฺเยนปิ มโนวิญฺเญยฺเยน ภวิตพฺพนฺติ กตฺวา อฏฺฐกถาย ‘‘กึ ปน มโนวิญฺญาเณนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เกหิจิ วิญฺเญยฺยา เกหิจิ อวิญฺเญยฺยาติ อิทํ กามาวจรํ มโนวิญฺญาณํ อารมฺมณาทิวเสน ภินฺทิตฺวา โยเชตพฺพํ. รูปาวจราทิอารมฺมเณน หิ กามาวจรมโนวิญฺญาเณน รูปราคาทิสมฺปยุตฺเตน จ กามาวจรธมฺมา น วิญฺเญยฺยา, อิตเรน จ วิญฺเญยฺยา. เอวํ กามาวจรานเมว อารมฺมณานํ เกสญฺจิ สทฺทาทีนํ รูปารมฺมณาทีหิ อวิญฺเญยฺยตา วิญฺเญยฺยตา จ โยเชตพฺพา, ตถา ทฺวารเภทวเสน. อถ วา โสมนสฺสสหคตสนฺตีรณํ อิฏฺฐารมฺมณเมวาติ อิตรํ เตน น วิญฺเญยฺยํ. เอวํ อุเปกฺขาสหคเต กุสลวิปาเก อกุสลวิปาเก จาติ สพฺพตฺถ ยถาโยคํ โยเชตพฺพํ. รูปาวจราทโย กามาวจรวิปากาทีหิ อวิญฺเญยฺยา, เกจิเทว วิญฺเญยฺยา [Pg.170] อรูปาวจเรหีติ โยเชตพฺพํ อนุวตฺตมานตฺตา. นิพฺพาเนน อวิญฺเญยฺยตฺตาติ ‘‘เกหิจิ อวิญฺเญยฺยา’’ติ อิมสฺส ปทสฺส อตฺถสมฺภวมตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ, น นิพฺพานสฺส อนุวตฺตมานมโนวิญฺญาณภาวโต.

๑๑๐๑. ควรประกอบความว่า 'ไม่มีหรือ? เพราะไม่มีนั้น จึงไม่ตรัสไว้หรือ?' การไม่มีการกำหนดว่า 'อารมณ์นี้เท่านั้นที่มโนวิญญาณพึงรู้' คือการไม่มีการจัดตั้ง เพราะในพระบาลีตรัสไว้ว่า 'สิ่งที่จักขุวิญญาณเป็นต้นพึงรู้เท่านั้นเป็นสิ่งที่จักขุวิญญาณเป็นต้นพึงรู้' ดังนี้ สิ่งที่มโนวิญญาณพึงรู้ก็ควรเป็นมโนวิญเญยยะ ด้วยเหตุนี้ อรรถกถาจึงกล่าวไว้ว่า 'ก็อะไรเล่าเป็นสิ่งที่มโนวิญญาณพึงรู้' เป็นต้น คำว่า 'บางอย่างพึงรู้ บางอย่างไม่พึงรู้' นี้ ควรประกอบโดยแยกมโนวิญญาณที่เป็นกามาวจรออกตามอำนาจของอารมณ์เป็นต้น เพราะกามาวจรมโนวิญญาณที่มีอารมณ์เป็นรูปาวจรเป็นต้น และกามาวจรมโนวิญญาณที่สัมปยุตต์ด้วยรูปราคะเป็นต้น ย่อมไม่รู้อารมณ์ที่เป็นกามาวจรธรรมทั้งหลาย ส่วนมโนวิญญาณอื่นย่อมรู้ เช่นเดียวกัน ควรประกอบความว่า อารมณ์บางอย่างที่เป็นกามาวจรเท่านั้น เช่น สัททารมณ์เป็นต้น ย่อมไม่พึงรู้ด้วยมโนวิญญาณที่มีรูปารมณ์เป็นต้น และพึงรู้ได้ด้วยมโนวิญญาณอื่น เช่นเดียวกันโดยการแยกทวาร หรืออีกนัยหนึ่ง โสมนัสสหคตสันตีรณะมีอารมณ์เป็นอิฏฐารมณ์เท่านั้น ด้วยเหตุนั้น อารมณ์อื่นย่อมไม่พึงรู้ด้วยโสมนัสสหคตสันตีรณะนั้น เช่นเดียวกันในสันตีรณะที่เป็นอุเบกขาสหคตกุศลวิบากและอกุศลวิบาก ควรประกอบความให้เหมาะสมในมโนวิญญาณทั้งปวง ควรประกอบความว่า รูปาวจรธรรมเป็นต้น ย่อมไม่พึงรู้ด้วยกามาวจรวิบากเป็นต้น อรูปาวจรธรรมบางอย่างเท่านั้นที่อรูปาวจรธรรมทั้งหลายพึงรู้ เพราะเป็นสภาวะที่ดำเนินไปตามลำดับ คำว่า 'เพราะความที่นิพพานไม่สามารถรู้ได้' นี้ สังคหกาจารย์กล่าวไว้โดยมุ่งหมายเพียงความเป็นไปได้ของความหมายของบทว่า 'บางอย่างไม่พึงรู้' ไม่ใช่เพราะนิพพานเป็นสภาวะแห่งมโนวิญญาณที่ดำเนินไปตามลำดับ

๑๑๐๒. ปญฺจกามคุณิกราโคติ อุกฺกฏฺฐวเสน วุตฺตํ. ภวาสวํ ฐเปตฺวา สพฺโพ โลโภ กามาสโวติ ยุตฺตํ สิยา. สสฺสตทิฏฺฐิสหคโต ราโค ภวทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตตฺตา ‘‘ภวาสโว’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺโต. ภวาสโว ปน ‘‘ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺเตสุ เอว อุปฺปชฺชตี’’ติ ปาฬิยํ วุตฺโต. โสปิ ราโค กามาสโว ภวิตุํ ยุตฺโต. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกทุกฺขานํ การณภูตา กามาสวาทโยปิ ทฺวิธา วุตฺตา.

๑๑๐๒. คำว่า 'ราคะในกามคุณห้า' นี้ กล่าวไว้โดยนัยแห่งความประเสริฐ พึงกล่าวได้ว่า โลภะทั้งหมด เว้นภวาสวะ เป็นกามาสวะ ราคะที่สหคตด้วยสัสสตทิฏฐิ อรรถกถากล่าวว่าเป็น 'ภวาสวะ' เพราะสัมปยุตต์ด้วยภวทิฏฐิ แต่ในพระบาลีกล่าวไว้ว่า ภวาสวะย่อมเกิดขึ้นในธรรมที่วิปปยุตต์จากทิฏฐิคติเท่านั้น ราคะนั้นก็ควรเป็นกามาสวะ กามาสวะเป็นต้น ซึ่งเป็นเหตุแห่งทุกข์ในปัจจุบันและในสัมปรายภพ ก็กล่าวไว้สองนัย

๑๑๐๓. กามาสวนิทฺเทเส จ กาเมสูติ กามราคทิฏฺฐิราคาทิอารมฺมณภูเตสุ เตภูมเกสุ วตฺถุกาเมสูติ อตฺโถ สมฺภวติ. ตตฺถ หิ อุปฺปชฺชมานา สา ตณฺหา สพฺพาปิ น กามจฺฉนฺทาทินามํ น ลภตีติ. กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท อกุสเลปิ อุปฺปชฺชติ, น ปน ธมฺมจฺฉนฺโท.

๑๑๐๓. และในกามาสวะนิเทศ คำว่า 'ในกามทั้งหลาย' ย่อมมีความหมายว่า 'ในวัตถุกามทั้งหลายที่เป็นไตรภูมิ ซึ่งเป็นอารมณ์ของกามราคะและทิฏฐิราคะเป็นต้น' ย่อมเป็นไปได้จริง (อีกนัยหนึ่ง) เพราะตัณหานั้นทั้งหมดที่เกิดขึ้นในวัตถุกามที่เป็นไตรภูมินั้น ย่อมได้ชื่อว่ากามฉันทะเป็นต้น ไม่ใช่ว่าจะไม่ได้ ด้วยเหตุนั้น ความหมายนี้จึงเป็นไปได้ กัตตุกัมยตาฉันทะย่อมเกิดขึ้นในอกุศลได้ด้วย แต่ธัมมฉันทะย่อมไม่เกิดขึ้น

๑๑๐๕. อญฺญํ ชีวนฺติ คหณํ ยทิปิ อุปาทานกฺขนฺเธสฺเวว ปวตฺตติ, รูเป…เป… วิญฺญาเณ วา ปน น ปติฏฺฐาติ. ตโต อญฺญํ กตฺวา ชีวํ คณฺหาตีติ สสฺสตทิฏฺฐิ โหตีติ. พฺรหฺมาทึ เอกจฺจํ อตฺตานํ ‘‘โหตี’’ติ นิจฺจโต อญฺญญฺจ ‘‘น โหตี’’ติ อนิจฺจโต คณฺหนฺตสฺส ‘‘โหติ จ น จ โหตี’’ติ เอกจฺจสสฺสตทิฏฺฐิ. ‘‘โหตี’’ติ จ ปุฏฺเฐ ‘‘เนวา’’ติ, ‘‘น โหตี’’ติ จ ปุฏฺเฐ ‘‘น’’อิติ สพฺพตฺถ ปฏิกฺขิปนฺตสฺส อมราวิกฺเขปทิฏฺฐิ, อมรา อนุปจฺเฉทา, อมรมจฺฉสทิสี วา วิกฺเขปทิฏฺฐีติ อตฺโถ.

๑๑๐๕. การยึดถือว่า 'ชีวะเป็นอย่างอื่น' แม้จะดำเนินไปในอุปาทานขันธ์ห้าเท่านั้น แต่ก็ไม่ตั้งมั่นอยู่ในรูปขันธ์เป็นต้น หรือวิญญาณขันธ์ เพราะกระทำชีวะให้เป็นอย่างอื่นจากอุปาทานขันธ์นั้นแล้วจึงยึดถือชีวะ จึงเป็นสัสสตทิฏฐิ สำหรับบุคคลผู้ยึดถืออัตตาบางอย่าง เช่น พรหมเป็นต้น ว่า 'มีอยู่' โดยความเป็นนิจจัง และยึดถืออัตตาบางอย่างอื่นจากพรหมเป็นต้น ว่า 'ไม่มีอยู่' โดยความเป็นอนิจจัง ย่อมเป็นเอกัจจสัสสตทิฏฐิ เมื่อถูกถามว่า 'มีอยู่หรือ?' ก็ตอบว่า 'เนวะ' (ไม่ใช่ทั้งสองอย่าง) และเมื่อถูกถามว่า 'ไม่มีอยู่หรือ?' ก็ตอบว่า 'นะ' (ไม่) สำหรับบุคคลผู้ปฏิเสธในคำถามทั้งปวง ย่อมเป็นอมราวิกเขปทิฏฐิ อมรา คือ ความไม่ขาดสาย หรืออีกนัยหนึ่ง คือวิกเขปทิฏฐิที่เหมือนปลาอมร

ปญฺจกามคุณิโก ราโค กามาสโวติ วุตฺโตติ กตฺวา พฺรหฺมานํ วิมานาทีสุ ราคสฺส ทิฏฺฐิราคสฺส จ กามาสวภาวํ ปฏิกฺขิปติ. ยทิ ปน โลโภ กามาสวภวาสววินิมุตฺโต อตฺถิ, โส ยทา ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺเตสุ อุปฺปชฺชติ, ตทา เตน สมฺปยุตฺโต อวิชฺชาสโว อาสววิปฺปยุตฺโตติ โทมนสฺสวิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสมฺปยุตฺตสฺส วิย ตสฺสปิ อาสววิปฺปยุตฺตตา วตฺตพฺพา สิยา ‘‘จตูสุ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺเตสุ โลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปนฺโน โมโห สิยา อาสวสมฺปยุตฺโต สิยา อาสววิปฺปยุตฺโต’’ติ. ‘‘กามาสโว อฏฺฐสุ โลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชตี’’ติ, ‘‘กามาสวํ ปฏิจฺจ ทิฏฺฐาสโว อวิชฺชาสโว’’ติ [Pg.171] (ปฏฺฐา. ๓.๓.๑) จ วจนโต ทิฏฺฐิสหคโต ราโค กามาสโว น โหตีติ น สกฺกา วตฺตุํ. กิเลสปฏิปาฏิยาปิ อาหริตุํ วฏฺฏตีติ อาสวานํ วจนํ ปหาตพฺพทสฺสนตฺถนฺติ กตฺวา เต ปหาเน อาหริยมานา ปหาตพฺพานมฺปิ เตสํ กิเลสานํ อุทฺเทสกฺกเมน อาหริตุํ วฏฺฏนฺติ ปชหนกานํ มคฺคานมฺปีติ อตฺโถ.

เพราะเหตุที่กล่าวว่า ราคะอันประกอบด้วยกามคุณ 5 ชื่อว่า กามาสวะ จึงปฏิเสธความเป็นกามาสวะของราคะและทิฏฐิราคะในวิมานเป็นต้นของพรหมทั้งหลาย แต่ถ้าโลภะที่พ้นจากกามาสวะและภวาสวะยังมีอยู่ เมื่อโลภะนั้นเกิดขึ้นในจิตที่วิปปยุตจากทิฏฐิ (ทิฏฐิคตวิปปยุต) อวิชชาสวะที่สัมปยุตด้วยโลภะนั้นก็เป็นอาสววิปปยุต ดังที่กล่าวถึงความเป็นอาสววิปปยุตของโมหะที่สัมปยุตด้วยโทมนัส วิจิกิจฉา และอุทธัจจะ ฉันใด ก็ควรกล่าวถึงความเป็นอาสววิปปยุตของโมหะที่วิปปยุตจากทิฏฐินั้นด้วยว่า 'โมหะที่เกิดขึ้นในจิตตุปบาท 4 ที่สัมปยุตด้วยโลภะและวิปปยุตจากทิฏฐิ อาจเป็นอาสวสัมปยุต หรืออาจเป็นอาสววิปปยุตก็ได้' เพราะคำกล่าวว่า 'กามาสวะย่อมเกิดขึ้นในจิตตุปบาท 8 ที่สัมปยุตด้วยโลภะ' และ 'อาศัยกามาสวะ ทิฏฐาสวะและอวิชชาสวะย่อมเกิดขึ้น' (ปัฏฐาน 3.3.1) จึงไม่สามารถกล่าวได้ว่า ราคะที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิไม่เป็นกามาสวะ การกล่าวถึงอาสวะทั้งหลายนั้นมีประโยชน์เพื่อแสดงกิเลสที่ควรละ เพราะเหตุนั้น เมื่ออาสวะเหล่านั้นถูกนำมากล่าวโดยเหตุแห่งการละ กิเลสเหล่านั้นที่ควรละก็ควรถูกนำมากล่าวตามลำดับแห่งการแสดง และมรรคทั้งหลายที่ละกิเลสเหล่านั้นก็ควรถูกนำมากล่าวตามลำดับแห่งการแสดงด้วย

๑๑๒๑. ปฐมกมานภาชนีเยติ ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติ มานสฺส นิทฺเทเส. ตตฺถ หิ ‘‘เอกจฺโจ ชาติยา วา โคตฺเตน วา โกลปุตฺติเยน วา วณฺณโปกฺขรตาย วา ธเนน วา อชฺเฌเนน วา กมฺมายตเนน วา สิปฺปายตเนน วา วิชฺชาฏฺฐาเนน วา สุเตน วา ปฏิภาเนน วา อญฺญตรญฺญตเรน วา วตฺถุนา มานํ ชปฺเปติ, โย เอวรูโป มาโน มญฺญนา…เป… เกตุกมฺยตา จิตฺตสฺสา’’ติ (วิภ. ๘๖๖) เสยฺยสฺส สทิสสฺส หีนสฺส จ ปวตฺตมาโน ปุคฺคลวิเสสํ อนามสิตฺวา เสยฺยมาโน วิภตฺโตติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ‘‘เอโก มาโน ติณฺณํ ชนานํ อุปฺปชฺชตีติ กถิโต’’ติ อาห. น เกวลญฺจายํ ปฐมกมานภาชนีเย เอว เอวํ กถิโต, ทุติยกตติยกมานภาชนีเยปิ กถิโต เอวาติ นิทสฺสนมตฺถํ เอตํ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา ปุคฺคเล อนิสฺสาย วุตฺตานํ ติณฺณมฺปิ มานานํ ภาชนียํ ‘‘ปฐมกมานภาชนีเย’’ติ อาห. เสยฺยสฺส ‘‘เสยฺโยหมสฺมีติ มาโน’’ติอาทีนญฺหิ ปุคฺคลํ อามสิตฺวา วุตฺตานํ นวนฺนํ มานานํ ภาชนียํ ทุติยกมานภาชนียํ โหติ, ตสฺส มานราสิสฺส ปุคฺคลํ อนามสิตฺวา วุตฺตมานราสิโต ทุติยตติยกตฺตาติ, อถาปิ จ ยถาวุตฺเต ทุติยกมานภาชนีเย ‘‘เอเกกสฺส ตโย ตโย มานา อุปฺปชฺชนฺตีติ กถิต’’นฺติ อิธ วุตฺตาย อตฺถวณฺณนาย สมานทสฺสนตฺถํ ‘‘ปฐมกมานภาชนีเย’’ติ วุตฺตํ. โส เอว มาโน อิธาคโตติ ตตฺถ กถิโต เอว อตฺโถ ยุชฺชตีติ อธิปฺปาโย. มานกรณวเสนาติ ‘‘เสยฺโย’’ติอาทิกิจฺจกรณวเสน. อปราปเร อุปาทายาติ อิทํ ปุริมปุริมา มานา อปราปเร อุปนิสฺสยภาเวน เต อุปฺปาเทนฺตา อจฺจุคฺคจฺฉนฺตีติ อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ. เกตุกมฺยตาจิตฺตํ อจฺจุคฺคตภาวํ คจฺฉตีติ กตฺวา จิตฺเตเนว วิเสสิตํ.

๑๑๒๑. คำว่า ปฐมกมานภาชนีย์ นั้น ในการจำแนกมานะที่ว่า 'เราเป็นผู้ประเสริฐ' (เสยโยหมัสมิ) ในปฐมกมานภาชนีย์นั้น บุคคลบางคนย่อมยังมานะให้เกิดขึ้นด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ ด้วยชาติ ด้วยโคตร ด้วยความเป็นผู้มีสกุล ด้วยความมีผิวพรรณผ่องใส ด้วยทรัพย์ ด้วยการศึกษาเล่าเรียน ด้วยการงาน ด้วยศิลปะ ด้วยวิชา ด้วยการสดับ หรือด้วยปฏิภาณ มานะใดมีลักษณะเช่นนี้ คือ ความสำคัญมั่นหมาย... (ละไว้)... ความปรารถนาธงชัยของจิต มานะที่ว่า 'เราประเสริฐ' (เสยยมานะ) ที่เกิดขึ้นในบุคคลผู้ประเสริฐ ผู้เสมอ และผู้เลวทราม โดยไม่พิจารณาถึงความแตกต่างของบุคคลนั้น ได้ถูกจำแนกไว้แล้ว เพื่ออธิบายความหมายนี้ สังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า 'มานะอย่างหนึ่งเกิดขึ้นแก่คนสามจำพวก' มานะนี้ไม่ได้ถูกกล่าวไว้เฉพาะในปฐมกมานภาชนีย์เท่านั้น แต่ยังถูกกล่าวไว้ในทุติยกมานภาชนีย์และตติยกมานภาชนีย์ด้วย ดังนั้น พึงทราบว่าคำนี้เป็นเพียงตัวอย่าง อีกนัยหนึ่ง สังคหกาจารย์กล่าวว่า 'ปฐมกมานภาชนีย์' คือ การจำแนกมานะ 3 อย่างที่กล่าวโดยไม่ขึ้นกับบุคคล ส่วนการจำแนกมานะ 9 อย่างที่กล่าวโดยพิจารณาบุคคล (คือ ผู้ประเสริฐ ผู้เสมอ ผู้เลวทราม) เช่น 'มานะว่าเราประเสริฐ' ของผู้ประเสริฐ เป็นต้น นั้น เป็นทุติยกมานภาชนีย์ เพราะมานะกองนั้นเป็นลำดับที่สองจากกองมานะที่กล่าวโดยไม่พิจารณาบุคคล พึงทราบดังนี้ อนึ่ง เพื่อแสดงความสอดคล้องกับอรรถกถาที่กล่าวไว้ในทุติยกมานภาชนีย์ว่า 'มานะ 3 อย่างย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลแต่ละคน' หากสังคหกาจารย์กล่าวว่า 'ปฐมกมานภาชนีย์' มานะนั้นก็มาในอรรถกถานี้ด้วย ดังนั้น ความหมายที่กล่าวไว้ในปฐมกมานภาชนีย์จึงสมเหตุสมผล นี่คือความประสงค์ของอาจารย์อรรถกถา คำว่า 'โดยอาการแห่งการกระทำมานะ' หมายถึง โดยอาการแห่งการกระทำกิจมี 'เราประเสริฐ' เป็นต้น คำว่า 'อาศัยมานะที่ยิ่งๆ ขึ้นไป' (อปราปเร อุปาทายะ) นี้ สังคหกาจารย์กล่าวโดยอ้างอิงความหมายที่ว่า มานะที่เกิดขึ้นก่อนๆ ย่อมยังมานะที่เกิดขึ้นภายหลังให้เกิดขึ้นโดยเป็นอุปนิสัยปัจจัยอันแรงกล้า แล้วย่อมเจริญยิ่งขึ้นไป และเพราะเหตุที่จิตย่อมถึงความเป็นผู้มีจิตฟูขึ้นอย่างยิ่งด้วยมานะที่ปรารถนาความเป็นธงชัยสูงสุด จึงได้จำแนกด้วยจิตเท่านั้น

๑๑๒๖. อกฺขมนภาวปฺปกาสนํ ขิยฺยนํ. มเนน ปิยกรณนฺติ เอวํปการํ ปูชนํ มานนนฺติ วุจฺจตีติ อตฺโถ. อิสฺสากรณวเสนาติ ลาภาทิอกฺขมนกิจฺจวเสน.

๑๑๒๖. การแสดงออกซึ่งความไม่อดทน ชื่อว่า ขิยนะ คำว่า 'การทำความรักด้วยใจ' หมายถึง การบูชาที่มีลักษณะเช่นนี้ ชื่อว่า มานะ นี่คือความหมาย คำว่า 'โดยอาการแห่งการกระทำความริษยา' หมายถึง โดยอาการแห่งกิจคือความไม่อดทนต่อลาภเป็นต้น

๑๑๒๗. อริยสาวกาติ [Pg.172] วจนํ ‘‘อริยสาวกานํเยว ปฏิเวโธ อตฺถิ, เต จ ตํ น มจฺฉรายนฺตี’’ติ ปฏิเวธธมฺเม มจฺฉริยาภาวทสฺสนตฺถํ. คนฺโถติ ปาฬิ. กถามคฺโคติ อฏฺฐกถาปพนฺโธ. ธมฺมนฺตรนฺติ กุสลาทิธมฺมํ ภินฺทิตฺวา อกุสลาทึ อตฺตโน โลลตาย ตถาคตภาสิตํ ติตฺถิยภาสิตํ วา กโรนฺโต อาโลเลสฺสติ. อตฺตานํ อาวิกตฺวาติ อตฺตานํ อญฺญถา สนฺตํ อญฺญถา ปเวทยิตฺวา. โย ปนาติ ติตฺถิโย คหฏฺโฐ วา อตฺตโน สมยสฺส สโทสภาวํ ทฏฺฐุํ อนิจฺฉนฺโต อญฺญาเณน อภินิเวเสน วา.

๑๑๒๗. คำว่า 'อริยสาวก' นั้น มีประโยชน์เพื่อแสดงว่าไม่มีมัจฉริยะในธรรมคือปฏิเวธ เพราะ 'ปฏิเวธมีอยู่เฉพาะแก่อริยสาวกเท่านั้น และอริยสาวกเหล่านั้นย่อมไม่หวงแหนปฏิเวธนั้น' คำว่า 'คันถะ' คือ พระบาลี คำว่า 'กถามรรค' คือ ลำดับแห่งอรรถกถา คำว่า 'ธัมมันตรัง' หมายถึง การทำลายธรรมมีกุศลเป็นต้นให้เป็นอกุศลเป็นต้น หรืออีกนัยหนึ่ง คือ การทำให้พระธรรมที่พระตถาคตตรัสไว้กลายเป็นคำสอนของเดียรถีย์ด้วยความคะนองของตน แล้วย่อมทำให้ปั่นป่วน คำว่า 'เปิดเผยตน' หมายถึง การทำให้ผู้อื่นรู้ว่าตนเป็นอย่างอื่น ทั้งที่ตนเป็นอย่างหนึ่ง คำว่า 'โย ปน' หมายถึง เดียรถีย์หรือคฤหัสถ์ที่ไม่ต้องการเห็นความมีโทษของลัทธิของตน เพราะความไม่รู้หรือเพราะความยึดมั่น

พฺยาปิตุมนิจฺโฉติ วิวิจฺโฉ, ตสฺส ภาโว เววิจฺฉํ. อนาทโรติ มจฺฉริเยน ทาเน อาทรรหิโต. กฏจฺฉุนา คาโห ภตฺตสฺส กฏจฺฉุคฺคาโห, กฏจฺฉุคฺคาโห วิย กฏจฺฉุคฺคาโห. ยถา หิ กฏจฺฉุคฺคาโห ยถาวุตฺเต ภตฺเต น สํปสารยติ, เอวํ มจฺฉริยมฺปิ อาวาสาทีสูติ. คยฺหติ เอเตนาติ วา คาโห, กฏจฺฉุ เอว คาโห กฏจฺฉุคฺคาโห. โส ยถา สงฺกุฏิตคฺโค น สํปสารยติ, เอวํ มจฺฉริยมฺปีติ. อาวริตฺวา คหิตํ อคฺคหิตํ, ตสฺส ภาโว อคฺคหิตตฺตํ, มจฺฉริยํ. ‘‘อาวาสาทิ ปเรหิ สาธารณมสาธารณํ วา มยฺเหว โหตู’’ติ ปวตฺติวเสน อตฺตสมฺปตฺติคฺคหณลกฺขณตา, ‘‘มา อญฺญสฺสา’’ติ ปวตฺติวเสน อตฺตสมฺปตฺตินิคูหณลกฺขณตา จ โยเชตพฺพา. ยํ ปน ‘‘ปรสนฺตกํ คณฺหิตุกาโม’’ติ วุตฺตํ, ตํ มจฺฉริยสฺส ปรสนฺตกโลภสฺส อุปนิสฺสยภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยทิ หิ ตํ มจฺฉริยปฺปวตฺติทสฺสนํ, ปรสมฺปตฺติคฺคหณลกฺขณตา จ วตฺตพฺพา สิยาติ.

ผู้ไม่ปรารถนาจะให้แผ่ไป ชื่อว่า วิวิจฉะ ความเป็นเช่นนั้นของผู้นั้น ชื่อว่า เววิจฉะ คำว่า 'อนาทโร' หมายถึง ผู้ปราศจากความเคารพในการให้ทานเพราะมัจฉริยะ การตักข้าวด้วยทัพพี ชื่อว่า กฏัจฉุคคาหะ กฏัจฉุคคาหะเปรียบเหมือนการตักข้าวด้วยทัพพี เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กฏัจฉุคคาหะ จริงอยู่ การตักข้าวด้วยทัพพีนั้น ย่อมไม่แผ่ไปในข้าวที่กล่าวไว้แล้ว ฉันใด มัจฉริยะก็ฉันนั้น ย่อมไม่แผ่ไปในอาวาสเป็นต้น พึงทราบดังนี้ อีกนัยหนึ่ง คำว่า 'คาหะ' หมายถึง สิ่งที่ใช้ตัก (ข้าว) ด้วยสิ่งนี้ ทัพพีนั้นเองเป็นเครื่องตักข้าว ชื่อว่า กฏัจฉุคคาหะ ทัพพีที่ใช้ตักข้าวนั้นมีปลายงอ ย่อมไม่แผ่ไป ฉันใด มัจฉริยะก็ฉันนั้น (ย่อมไม่แผ่ไปในอาวาสเป็นต้น) พึงทราบดังนี้ สิ่งที่ยึดถือไว้โดยปิดกั้น ชื่อว่า อัคคหิตะ ความเป็นเช่นนั้นของอัคคหิตะนั้น ชื่อว่า อัคคหิตัตตะ คือ มัจฉริยะ พึงประกอบลักษณะแห่งการยึดถือสมบัติของตน โดยอาการที่ว่า 'อาวาสเป็นต้นที่ผู้อื่นพึงใช้ร่วมหรือไม่พึงใช้ร่วม จงเป็นของข้าพเจ้าเท่านั้น' และลักษณะแห่งการปกปิดสมบัติของตน โดยอาการที่ว่า 'อย่าให้เป็นของผู้อื่นเลย' ส่วนคำที่สังคหกาจารย์กล่าวว่า 'ปรารถนาจะยึดถือสมบัติของผู้อื่น' นั้น พึงทราบว่ากล่าวเพื่อแสดงความเป็นอุปนิสัยปัจจัยอันแรงกล้าของความโลภในสมบัติของผู้อื่นของมัจฉริยะ จริงอยู่ หากคำนั้นเป็นการแสดงการเกิดขึ้นของมัจฉริยะ ก็ควรกล่าวถึงลักษณะแห่งการยึดถือสมบัติของผู้อื่นด้วย

๑๑๔๐. อภิชฺฌากามราคานํ วิเสโส อาสวทฺวยเอกาสวภาโว สิยา, นอภิชฺฌาย โนอาสวภาโว จาติ โนอาสวโลภสฺส สพฺภาโว วิจาเรตพฺโพ. น หิ อตฺถิ ‘‘อาสโว จ โนอาสโว จ ธมฺมา อาสวสฺส ธมฺมสฺส อาสวสฺส จ โนอาสวสฺส จ ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ สตฺตโม จ นวโม จ ปญฺโห. คณนาย จ ‘‘เหตุยา สตฺตา’’ติ วุตฺตํ, น ‘‘นวา’’ติ. ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺเต ปน โลเภ โนอาสเว วิชฺชมาเน สตฺตมนวมาปิ ปญฺหวิสฺสชฺชนํ ลเภยฺยุํ, คณนา จ ‘‘เหตุยา นวา’’ติ วตฺตพฺพา สิยา. ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺเต จ โลเภ โนอาสเว วิชฺชมาเน ปุพฺเพ ทสฺสิโต โทโสติ.

๑๑๔๐. ความพิเศษของอภิชฌาและกามราคะ คือความเป็นอาสวะสองอย่างและความเป็นอาสวะอย่างเดียว และความเป็นโนอาสวะแห่งอภิชฌานั้นไม่มี ดังนั้นจึงควรพิจารณาความปรากฏอยู่แห่งโลภะที่เป็นโนอาสวะ เพราะว่าปัญหาที่ ๗ และที่ ๙ ที่ว่า 'ธรรมที่เป็นอาสวะและที่เป็นโนอาสวะ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอาสวะ และแก่ธรรมที่เป็นอาสวะและที่เป็นโนอาสวะ ด้วยเหตุปัจจัย' นั้นไม่มี และในการนับก็กล่าวว่า 'ด้วยเหตุมี ๗' ไม่ได้กล่าวว่า 'มี ๙' แต่ถ้าหากโลภะที่เป็นโนอาสวะซึ่งสัมปยุตด้วยทิฏฐิมีอยู่ ปัญหาที่ ๗ และที่ ๙ ก็พึงได้การวิสัชนา และในการนับก็ควรจะกล่าวว่า 'ด้วยเหตุมี ๙' และเมื่อโลภะที่เป็นโนอาสวะซึ่งวิปปยุตจากทิฏฐิมีอยู่ โทษตามที่แสดงไว้ก่อนแล้วก็พึงมี

๑๑๕๙. กามจฺฉนฺทนีวรณนิทฺเทเส [Pg.173] กาเมสูติ เตภูมเกสุ สาสเวสุ สพฺเพสุ วตฺถุกาเมสุ. สพฺโพ หิ โลโภ กามจฺฉนฺทนีวรณํ. เตเนว ตสฺส อารุปฺเป อุปฺปตฺติ วุตฺตา ‘‘นีวรณํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นีวรโณ ธมฺโม อุปฺปชฺชติ น ปุเรชาตปจฺจยา. อารุปฺเป กามจฺฉนฺทนีวรณํ ปฏิจฺจ อุทฺธจฺจนีวรณํ อวิชฺชานีวรณํ. อารุปฺเป กามจฺฉนฺทนีวรณํ ปฏิจฺจ ถินมิทฺธนีวรณํ อุทฺธจฺจนีวรณํ อวิชฺชานีวรณ’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๓.๘.๑).

๑๑๕๙. ในนิเทศกามฉันทนิวรณ์ คำว่า 'ในกามทั้งหลาย' ได้แก่ ในวัตถุกามทั้งปวงที่เป็นสาสวะซึ่งนับเนื่องในภูมิ ๓ เพราะว่าโลภะทั้งหมดนั้นเป็นกามฉันทนิวรณ์ ด้วยเหตุนั้นเอง การเกิดขึ้นแห่งกามฉันทนิวรณ์นั้นในอรูปภูมิ ท่านจึงกล่าวไว้ว่า 'ธรรมที่เป็นนิวรณ์ อาศัยธรรมที่เป็นนิวรณ์เกิดขึ้น ไม่ใช่ด้วยปุเรชาตปัจจัย ในอรูปภูมิ กามฉันทนิวรณ์ อาศัยอุทธัจจนิวรณ์และอวิชชานิวรณ์เกิดขึ้น ในอรูปภูมิ กามฉันทนิวรณ์ อาศัยถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจนิวรณ์ และอวิชชานิวรณ์เกิดขึ้น' (ปัฏฐาน ๓.๘.๑)

๑๑๖๒. อิริยาปถิกจิตฺตนฺติ อิริยาปถูปตฺถมฺภกํ อฏฺฐปญฺญาสวิธํ จิตฺตํ. ตตฺถ ปน พลวถินมิทฺธสหคตํ จิตฺตํ ‘‘อิริยาปถํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺต’’นฺติ วุตฺตํ. โอลียตีติ โอลมฺพติ.

๑๑๖๒. คำว่า 'อิริยาปถิกจิต' คือ จิต ๕๘ ประการที่อุปถัมภ์อิริยาบถ แต่ในบรรดาจิตเหล่านั้น จิตที่เกิดร่วมกับถีนมิทธะอันมีกำลัง ท่านกล่าวว่า 'ไม่สามารถทรงอิริยาบถไว้ได้' คำว่า 'โอลียติ' แปลว่า ห้อยย้อยลง

๑๑๖๓. โอนยฺหตีติ ฉาเทติ, อวตฺถรติ วา. นานารมฺมเณสุ ปวตฺตินิวารเณน, วิปฺผาริกตานิวารเณเนว วา อนฺโตสโมโรโธ. เอกจฺจานนฺติ สิรีสาทิรุกฺขานํ. รูปกาเยเนว สิยุํ, เตน สุขปฺปฏิสํเวทนนิพฺพานสจฺฉิกิริยานํ รูปตาปตฺติ สิยาติ อธิปฺปาโย. ตสฺมาติ ‘‘กายสฺสา’’ติ วจนสฺส รูปตฺตาสาธกตฺตา. น หิ นามกาโย สุปตีติ อิทํ ถินมิทฺธสมุฏฺฐิตรูเปหิ รูปกายสฺส ครุภาวปฺปตฺตํ องฺคปจฺจงฺคาทีนํ สํสีทนํ โสปฺปนฺติ สนฺธาย วุตฺตํ, น ชาครณจิตฺตรหิตํ ภวงฺคสนฺตตินฺติ. ตสฺส ผลตฺตาติ ผลูปจาเรน อินฺทฺริยํ วิย มิทฺธํ ทสฺเสตุํ มิทฺธสฺส ผลตฺตา อินฺทฺริยนิทฺเทเส วิย ลิงฺคาทีนิ มิทฺธนิทฺเทเสปิ โสปฺปาทีนิ วุตฺตานีติ อตฺโถ.

๑๑๖๓. คำว่า 'โอไนยหติ' แปลว่า ปิดบัง หรือว่า ครอบคลุม การปิดกั้นภายในเกิดขึ้นด้วยการกั้นการเป็นไปในอารมณ์ต่างๆ หรือด้วยการกั้นความแผ่ซ่านนั่นเอง คำว่า 'เอกัจจานัง' หมายถึง ต้นไม้ทั้งหลายมีต้นซึกเป็นต้น (ความประสงค์ของอาจารย์คือ) หากความหลับพึงมีได้ด้วยรูปกายเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น การเสวยความสุขและการทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน ก็พึงถึงความเป็นรูปไปด้วย เพราะเหตุนั้น คำว่า 'กายัสสะ' เพราะความเป็นคำที่ไม่สามารถพิสูจน์ความเป็นรูปได้ คำว่า 'นามกายย่อมไม่หลับ' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความทรุดโทรมแห่งอวัยวะน้อยใหญ่ของรูปกายที่ถึงความหนักเพราะรูปทั้งหลายที่มีถีนมิทธะเป็นสมุฏฐาน ซึ่งเรียกว่าความหลับ ไม่ได้หมายถึงภวังคสันตติที่ปราศจากชาคริยจิต คำว่า 'เพราะความเป็นผลของมิทธะนั้น' มีอธิบายว่า เพื่อจะแสดงมิทธะด้วยการกล่าวโดยอุปจารแห่งผล เหมือนอย่างในการแสดงอินทรีย์ ท่านกล่าวถึงเพศเป็นต้นฉันใด ในการแสดงมิทธะ ท่านก็กล่าวถึงความหลับเป็นต้นฉันนั้น เพราะมิทธะเป็นผล

รูปกายสฺส อนฺโตสโมโรโธ นตฺถีติ โส นามกาเย วุตฺโตติ วิญฺญายติ. เตน สห วุตฺตา โอนาหปริโยนาหา จ. รูปกายสฺส วา วิปฺผาริกาวิปฺผาริกภาโว นาม อตฺตโน สภาเวน นตฺถิ, นามกายสฺส นามกาเย วิปฺผาริเก ลหุโก, อวิปฺผาริเก ครุโกติ อวิปฺผาริกภาเวน โอนาหนาทิ นามกายสฺเสว โหตีติ โอนาหนาทโยปิ นามกาเย วิญฺญายนฺติ. เตนาห ‘‘น หิ รูปํ นามกายสฺส โอนาโห…เป… โหตี’’ติ. อาวรณภาโว วิย หิ โอนาหนาทิภาโวปิ นามกายสฺเสว โหตีติ. อิตโร อธิปฺปายํ อชานนฺโต เมฆาทีหิ รูเปหิ รูปานํ โอนาหนาทึ ปสฺสนฺโต ‘‘นนุ จา’’ติอาทิมาห. ยทิ เอวนฺติ ยทิ รูปสฺส โอนาหนาทิตา สิทฺธา, อรูปสฺส น สิยา[Pg.174], เสตุพนฺธาทีสุ รูปสฺส อาวรณํ ทิฏฺฐนฺติ อาวรณมฺปิ อรูปสฺส น ภเวยฺยาติ อตฺโถ.

การปิดกั้นภายในของรูปกายไม่มี ดังนั้นท่านจึงทราบว่าคำนั้นท่านกล่าวไว้ในนามกาย ท่านจึงกล่าวคำว่า โอนาหะและปริโยนาหะไว้พร้อมกับคำนั้น หรืออีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าความแผ่ซ่านและความไม่แผ่ซ่านของรูปกายโดยสภาวะของตนเองนั้นไม่มี เมื่อนามกายแผ่ซ่าน รูปกายก็เบา เมื่อนามกายไม่แผ่ซ่าน รูปกายก็หนัก เพราะเหตุนั้น ความเป็นโอนาหนะเป็นต้นด้วยอำนาจความไม่แผ่ซ่าน จึงมีแก่นามกายเท่านั้น ดังนั้น แม้โอนาหะเป็นต้น ก็พึงทราบว่ามีในนามกาย ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'รูปไม่เป็นโอนาหะ...ฯลฯ...แก่นามกาย' เพราะว่าแม้ความเป็นโอนาหนะเป็นต้น ก็ย่อมมีแก่นามกายเท่านั้น เหมือนความเป็นเครื่องกั้น ส่วนผู้คัดค้านอื่นไม่ทราบความประสงค์ เห็นการปิดบังเป็นต้นของรูปด้วยรูปทั้งหลายมีเมฆเป็นต้น จึงกล่าวคำว่า 'ก็มิใช่หรือ' เป็นต้น คำว่า 'หากเป็นเช่นนั้น' มีอรรถว่า หากความเป็นโอนาหนะเป็นต้นของรูปสำเร็จแล้ว การกั้นของอรูปก็ไม่พึงมี เพราะเห็นการกั้นของรูปในที่ทั้งหลายมีการสร้างเขื่อนเป็นต้น ดังนั้น แม้การกั้นก็ไม่พึงมีแก่อรูป

สุราเมรยปานํ อกุสลนฺติ กตฺวา ยุตฺโต ตสฺส อุปกฺกิเลสภาโว, สุรา…เป… ปมาทฏฺฐานานุโยคสฺส จ อกุสลตฺตา ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณภาโว ยุตฺโต, ตถาปิ ปรสฺส อธิปฺปายํ อนุชานิตฺวา สุราเมรยสฺส อุปกฺกิเลสตา ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณตา จ อุปกฺกิเลสานํ ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณานญฺจ ปจฺจยตฺตา ผลโวหาเรน วุตฺตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น, ปจฺจยนิทฺเทสโต’’ติ. เอวเมว โขติ ยถา ชาตรูปสฺส อโย โลหํ ติปุ สีสํ สชฺชนฺติ ปญฺจุปกฺกิเลเสหิ อุปกฺกิลิฏฺฐํ ชาตรูปํ น เจว มุทุ โหติ, น จ กมฺมนิยํ, น จ ปภสฺสรํ ปภงฺคุ จ, น จ สมฺมา อุเปติ กมฺมาย, เอวเมว. ปจฺจยนิทฺเทสโตติ อุปกฺกิเลสปญฺญาทุพฺพลีกรณานํ ปจฺจยภาวนิทฺเทสโต, ปจฺจเย ผลนิทฺเทสโตติ อตฺโถ. สยเมว กิเลโส อุปกฺกิเลสนิทฺเทเสสุ นิทฺทิฏฺโฐติ อธิปฺปาโย.

การดื่มสุราเมรัยเป็นอกุศล ดังนั้น ความเป็นอุปกิเลสของสุราเมรัยนั้นจึงสมควร และเพราะความประกอบเนืองๆ ในสุราเมรัยมัชชปมาทัฏฐานเป็นอกุศล ความเป็นธรรมที่ทำให้ปัญญาอ่อนกำลังจึงสมควร ถึงกระนั้น เมื่อยอมรับตามความประสงค์ของผู้อื่นแล้ว (ท่านอาจารย์) เมื่อจะแสดงว่า ความเป็นอุปกิเลสของสุราเมรัย และความเป็นธรรมที่ทำให้ปัญญาอ่อนกำลัง ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจการเรียกผล เพราะเป็นปัจจัยแก่อุปกิเลสทั้งหลายและแก่ธรรมที่ทำให้ปัญญาอ่อนกำลัง จึงกล่าวว่า 'ไม่ใช่ เพราะเป็นการแสดงปัจจัย' คำว่า 'เอวเมวะ โข' มีอธิบายว่า ทองคำที่ถูกอุปกิเลส ๕ อย่าง คือ เหล็ก ทองแดง ดีบุก ตะกั่ว เงิน ทำให้เศร้าหมองแล้ว ย่อมไม่นุ่มนวล ไม่ควรแก่การงาน ไม่ผ่องใส และเปราะไป และไม่เข้าถึงการงานโดยชอบฉันใด ก็ฉันนั้น คำว่า 'เพราะเป็นการแสดงปัจจัย' มีอรรถว่า เพราะเป็นการแสดงความเป็นปัจจัยแห่งอุปกิเลสและธรรมที่ทำให้ปัญญาอ่อนกำลัง และเพราะเป็นการแสดงผลในปัจจัย ความประสงค์คือ มิทธะนั่นเองเป็นกิเลส ท่านจึงแสดงไว้ในอุปกิเลสนิเทศ

นีวรณํ หุตฺวาว นีวรณสมฺปยุตฺเต ทสฺสิยมาเน น นีวรณตาทสฺสนตฺโถ อารมฺโภ, อถ โข สิทฺธนีวรณภาวสฺส นีวรณสมฺปยุตฺตตาทสฺสนตฺโถติ ยถาลาภวเสน จ อสมฺปยุตฺตสฺส วจนํ น ยุชฺชติ. ยถา หิ ติฏฺฐนฺตมฺปิ จรนฺตมฺปีติ สิปฺปิสมฺพุกาทีสุ ยถาลาภสมฺภวํ ตํ ทฺวยํ วุตฺตํ, น เอวํ ‘‘ถินมิทฺธนีวรณํ สมฺปยุตฺตมฺปิ อสมฺปยุตฺตมฺปี’’ติ วจนํ อตฺถิ, ยํ ยถาลาภํ สมฺภเวยฺยาติ. จิตฺตชสฺสาสมฺภววจนโตติ ‘‘จตฺตตฺตา’’ติอาทิวจนสฺส ฌานกฺขเณ จิตฺตชสฺส ถินมิทฺธสฺส อสมฺภววจนภาวโตติ อตฺโถ, ‘‘จตฺตตฺตา’’ติอาทิวจเนน วา อสมฺภวสฺส วจนโต ปกาสนโตติ อตฺโถ.

เมื่อจะแสดงนิวรณ์ที่สัมปยุตด้วยนิวรณ์ โดยความเป็นนิวรณ์นั่นเอง การเริ่มต้นไม่ใช่เพื่อต้องการแสดงความเป็นนิวรณ์ แต่เพื่อต้องการแสดงความเป็นนิวรณ์สัมปยุตของถีนมิทธะที่มีความเป็นนิวรณ์สำเร็จแล้ว และการกล่าวถึงธรรมที่ไม่สัมปยุตด้วยอำนาจแห่งการได้มานั้นไม่สมควร เพราะว่า คำว่า 'ยืนอยู่บ้าง เดินอยู่บ้าง' ท่านกล่าวถึงกิริยาทั้งสองนั้นตามที่พึงมีได้ในหอยโข่งและหอยกาบเป็นต้นฉันใด คำว่า 'ถีนมิทธนิวรณ์ที่สัมปยุตบ้าง ไม่สัมปยุตบ้าง' ซึ่งพึงมีได้ตามที่ได้มานั้นไม่มีฉันนั้น คำว่า 'เพราะเป็นคำที่กล่าวถึงความไม่มีแห่งจิตตชรูป' มีอรรถว่า เพราะความเป็นคำที่กล่าวถึงความไม่มีแห่งถีนมิทธะที่เกิดจากจิตในขณะแห่งฌาน ของคำว่า 'จัตตัตตา' เป็นต้น หรือมีอรรถว่า เพราะเป็นการกล่าวแสดงความไม่มีด้วยคำว่า 'จัตตัตตา' เป็นต้น

กาเมสุ โข ปน…เป… สุทิฏฺโฐติ อิมินา กามาทีนเว อญฺญาณสฺส ปหานมาห. ตํ ตตฺถ ปหานนฺติ ตํ ตตฺถ รูเป ปหานนฺติ ปหานํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘ต’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ วินยนนฺติ วา อตฺโถ. เตน รูปสฺส อปฺปหาตพฺพตฺตเมว ทสฺเสติ, น ปน ‘‘ฉ ธมฺเม ปหายา’’ติอาทีสุ มิทฺธสฺส อปฺปหาตพฺพตาทสฺสนโต อญฺโญ ปกาโร วุตฺโต. น ยถา…เป… วุตฺตนฺติ ฉ ธมฺมา ปญฺจ นีวรณานิ จ ยถา ปหาตพฺพาเนว โหนฺตานิ [Pg.175] ‘‘ปหาตพฺพานี’’ติ วุตฺตานิ, น เอวํ รูปํ ปหาตพฺพเมว โหนฺตํ ‘‘ปหาตพฺพ’’นฺติ วุตฺตนฺติ อตฺโถ.

ด้วยคำว่า "สุขิฏฺโฐ" (ในเรื่องกามทั้งหลาย) นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการละอัญญาณ (ความไม่รู้) ในโทษของกามคุณ คำว่า "ตํ ตตฺถ ปหานํ" (การละในที่นั้น) นั้น เมื่อพิจารณาบทว่า "ปหานํ" (การละ) พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ตํ" (นั้น) ซึ่งหมายถึงการละฉันทราคะในรูปนั้น หรืออีกนัยหนึ่ง ความหมายคือการกำจัดฉันทราคะนั้น ด้วยบทว่า "โย ภิกฺขเว รูเป ฉนฺทราควินโย" เป็นต้นนั้น แสดงถึงความเป็นสิ่งที่รูปไม่ควรละเท่านั้น แต่ในพระบาลีบทว่า "ฉ ธมฺเม ปหาย" เป็นต้น ไม่ได้ตรัสประเภทอื่นที่แสดงถึงความเป็นสิ่งที่มิทธะไม่ควรละ ความหมายคือ ธรรม ๖ ประการ และนิวรณ์ ๕ ประการ เป็นสิ่งที่ควรละโดยแท้ จึงตรัสว่าเป็น "ปหาตัพพะ" (สิ่งที่ควรละ) ฉันใด มิใช่ว่ารูปเป็นสิ่งที่ควรละโดยแท้ จึงตรัสว่าเป็น "ปหาตัพพะ" ฉันนั้น

อญฺเญหิ จ สุตฺเตหีติ วุตฺตสุตฺตานํ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ตถา หี’’ติอาทิมาห. กุสลปฺปวตฺตึ อาวรนฺตีติ อาวรณา. นีวาเรนฺตีติ นีวรณา. จิตฺตํ อภิภวนฺตา อาโรหนฺตีติ เจตโส อชฺฌารุหา. อาวรณาทิกิจฺจญฺจ อรูปสฺเสว ยุชฺชติ, ตถา อนฺธกรณาทิกิจฺจํ. ตตฺถ จตูสุ ปเทสุ ปุริมปุริมสฺส ปจฺฉิมปจฺฉิโม อตฺโถ. สํสารทุกฺขํ วิฆาโต, ตํชนกตาย วิฆาตปกฺขิกํ. เจตโส ปริยุฏฺฐานํ อโยนิโสมนสิการโต อุปฺปตฺติ อกุสลราสิภาโว จ อรูปสฺเสว โหตีติ อรูปเมว มิทฺธํ.

เพื่อแสดงพระสูตรที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า "อญฺเญหิ จ สุตฺเตหิ" (และด้วยพระสูตรอื่น ๆ) จึงกล่าวคำว่า "ตถา หิ" (จริงอยู่) เป็นต้น สิ่งที่ปิดกั้นการเกิดขึ้นของกุศล จึงชื่อว่า "อาวรณะ" (เครื่องกั้น) สิ่งที่ห้ามกั้น จึงชื่อว่า "นิวรณ์" (เครื่องกั้น) สิ่งที่ครอบงำจิตแล้วย่อมขึ้นสู่จิต จึงชื่อว่า "เจตโส อัชฌารุหา" (สิ่งที่ขึ้นสู่จิต) กิจมีอาวรณะเป็นต้น ย่อมสมควรแก่อรูปธรรมเท่านั้น กิจมีอันธกรณะ (ทำให้มืดบอด) เป็นต้น ก็เช่นกัน ในพระบาลีบทว่า "ถีนมิทฺธนิวรณํ ภิกฺขเว" (ภิกษุทั้งหลาย ถีนมิทธนิวรณ์) เป็นต้นนั้น ใน ๔ บท บทหลังสุดเป็นความหมายของบทก่อนหน้า ทุกข์ในสังสารวัฏชื่อว่า "วิฆาตะ" (ความขัดข้อง) เพราะเป็นเหตุให้เกิดทุกข์นั้น จึงชื่อว่า "วิฆาตปักขิกะ" (เป็นฝ่ายแห่งความขัดข้อง) การครอบงำจิต การเกิดขึ้นเพราะการมนสิการโดยไม่แยบคาย และความเป็นกองแห่งอกุศล ย่อมเป็นไปเพื่ออรูปธรรมเท่านั้น เหตุนั้น มิทธะจึงเป็นอรูปธรรมเท่านั้น

๑๑๖๖. คณโภชนาทิอกปฺปิยโภชนํ กปฺปิยสญฺญี ภุญฺชิตฺวา ปุน ชานิตฺวา โกจิ วิปฺปฏิสารี โหติ, อนวชฺชญฺจ ภิกฺขุทสฺสนเจติยวนฺทนาทึ วชฺชสญฺญี อกตฺวา กตฺวา จ โกจิ อสฺสทฺโธ วิปฺปฏิสารี โหติ. วตฺถุนฺติ มูลํ. เอวรูปนฺติ มูลวเสน เอวํปการนฺติ อตฺโถ. กุกฺกุจฺจปทํ เยวาปนเกสุ ‘‘กุจฺฉิตํ กตํ กุกตํ, ตสฺส ภาโว’’ติ วุตฺตตฺถเมว. กุกฺกุจฺจายนากาโรติ กุกฺกุจฺจภาวนากาโร กุกฺกุจฺจกรณากาโร กุกฺกุจฺจคมนากาโร วา. เอเตน กุกฺกุจฺจํ กิริยภาเวน ทสฺเสติ. ‘‘กปฺปติ น กปฺปตี’’ติ ปวตฺตจิตฺตุปฺปาโทว วินยกุกฺกุจฺจํ.

๑๑๖๖. บางคนมีความสำคัญว่าอาหารที่ไม่ควร เช่น คณโภชน์ เป็นอาหารที่ควร จึงฉันแล้วภายหลังรู้ว่าไม่ควร ก็เกิดความเดือดร้อนใจ และบางคนมีความสำคัญว่าการเห็นภิกษุ การไหว้เจดีย์เป็นต้น อันไม่มีโทษ เป็นโทษ จึงไม่ทำ หรือทำแล้วก็เกิดความเดือดร้อนใจ และบางคนผู้ไม่มีศรัทธา ทำแล้วก็เกิดความเดือดร้อนใจ คำว่า "วัตถุ" หมายถึง มูลเหตุ คำว่า "เอวรูปํ" หมายถึง มีประเภทอย่างนี้โดยอาศัยมูลเหตุ ความหมายคืออย่างนี้ บทว่า "กุกฺกุจฺจํ" (กุกกุจจะ) ในเยวาปนกธรรม มีความหมายตามที่กล่าวไว้แล้วว่า "กุจฺฉิตํ กตํ กุกตํ, ตสฺส ภาโว" (การกระทำที่น่ารังเกียจ การกระทำที่ชั่ว ความเป็นเช่นนั้น) คำว่า "กุกฺกุจฺจายนาการ" หมายถึง อาการที่ทำให้เกิดกุกกุจจะ อาการที่ทำกุกกุจจะ หรืออาการที่กุกกุจจะดำเนินไป ด้วยบทว่า "กุกฺกุจฺจายนาการ" นี้ แสดงกุกกุจจะโดยความเป็นกิริยา จิตตุปบาทที่เกิดขึ้นว่า "ควรหรือไม่ควร" นั่นแหละคือวินัยกุกกุจจะ

๑๑๗๖. จิตฺตวิกฺขิปนกิจฺจสามญฺเญน อุทฺธจฺจํ กุกฺกุจฺจญฺจ สห วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. กามจฺฉนฺทสฺส อนาคามิมคฺเคน ปหานํ อุกฺกฏฺฐนีวรณวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ยทิ หิ โลโภ โนนีวรโณ สิยา, ‘‘โนนีวรโณ ธมฺโม นีวรณสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิ วตฺตพฺพํ สิยา, น เจตํ วุตฺตํ. คณนาย จ ‘‘เหตุยา จตฺตารี’’ติ วุตฺตํ, น ‘‘นวา’’ติ. ตสฺมา สพฺโพ โลโภ กามจฺฉนฺทนีวรณนฺติ อรหตฺตมคฺเคนสฺส ปหานวจนํ ยุตฺตํ.

๑๑๗๖. พึงทราบว่า อุทธัจจะและกุกกุจจะถูกกล่าวไว้พร้อมกัน เพราะมีกิจเหมือนกันคือการฟุ้งซ่านแห่งจิต พึงทราบว่า การละกามฉันทะด้วยอนาคามิมรรค ถูกกล่าวไว้โดยความเป็นกามฉันทนิวรณ์ที่รุนแรง จริงอยู่ หากโลภะไม่ใช่เป็นนิวรณ์ ก็ควรกล่าวว่า "ธรรมที่ไม่เป็นนิวรณ์ เป็นปัจจัยแก่นิวรณ์ด้วยเหตุปัจจัย" เป็นต้น แต่คำนี้ไม่ได้กล่าวไว้ และในคณนาวาระ (หมวดนับ) กล่าวไว้ว่า "ด้วยเหตุ ๔" ไม่ได้กล่าวว่า "๙" เพราะฉะนั้น โลภะทั้งหมดเป็นกามฉันทนิวรณ์ คำกล่าวว่าการละกามฉันทนิวรณ์นั้นด้วยอรหัตตมรรคจึงสมควร

๑๒๑๙. กาโม จาติ กิเลสกาโม จ. ปุริมทิฏฺฐึ อุตฺตรทิฏฺฐิ อุปาทิยตีติ ปุริมทิฏฺฐึ ‘‘สสฺสโต’’ติ คณฺหนฺตี อุปาทิยติ, ปุริมทิฏฺฐิอากาเรเนว วา อุปฺปชฺชมานา อุตฺตรทิฏฺฐิ เตเนว ปุริมทิฏฺฐึ ทฬฺหํ กโรนฺตี ตํ อุปาทิยตีติ วุตฺตํ. โคสีลโควตาทีนีติ ตถาภูตํ ทิฏฺฐิมาห. อภินิเวสโตติ [Pg.176] อภินิเวสภาวโต, อภินิวิสนโต วา. อตฺตวาทมตฺตเมวาติ อตฺตสฺส อภาวา ‘‘อตฺตา’’ติ อิทํ วจนมตฺตเมว. อุปาทิยนฺติ ทฬฺหํ คณฺหนฺติ. กถํ? อตฺตาติ. อตฺตาติ หิ อภินิวิสนฺตา วจนเมว ทฬฺหํ กตฺวา คณฺหนฺตีติ อตฺโถ. เอวํ อตฺตวาทมตฺตเมว อุปาทิยนฺตีติ วุตฺตํ. ‘‘อตฺตวาทมตฺต’’นฺติ วา วาจาวตฺถุมตฺตมาห. วาจาวตฺถุมตฺตเมว หิ ‘‘อตฺตา’’ติ อุปาทิยนฺติ อตฺถสฺส อภาวาติ.

๑๒๑๙. คำว่า "กาโม จ" หมายถึง กิเลสกามด้วย คำว่า "ปุริมทิฏฺฐึ...อุปาทิยติ" หมายถึง ยึดถือมิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นก่อนว่า "เที่ยง" แล้วยึดมั่น หรืออีกนัยหนึ่ง ทิฏฐิที่เกิดขึ้นภายหลังโดยอาการแห่งมิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นก่อนนั้นเอง ทำให้มิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นก่อนนั้นมั่นคง จึงยึดถือทิฏฐิที่เกิดขึ้นก่อนนั้นอย่างมั่นคง ด้วยบทว่า "โคสีลโควัตตาทีนิ" (การประพฤติเยี่ยงโค เยี่ยงสุนัข เป็นต้น) กล่าวถึงมิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นเพราะยึดถือว่าบริสุทธิ์จากกิเลสด้วยวัตรปฏิบัติเยี่ยงโค เยี่ยงสุนัขนั้น คำว่า "อภินิเวสโต" หมายถึง เพราะความเป็นผู้ยึดมั่น หรือเพราะการยึดมั่น คำว่า "อัตตวาทมัตตเมว" หมายถึง เพราะไม่มีอัตตา จึงยึดถือเพียงคำพูดว่า "อัตตา" เท่านั้น ยึดถืออย่างมั่นคง อย่างไร? ยึดถือว่า "อัตตา" จริงอยู่ บุคคลผู้ยึดมั่นว่า "อัตตา" ย่อมยึดถือเพียงคำพูดว่า "อัตตา" ให้มั่นคง ความหมายคืออย่างนี้ ด้วยเหตุนี้ จึงกล่าวว่า "ยึดถือเพียงอัตตวาทะเท่านั้น" หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยบทว่า "อัตตวาทมัตตํ" กล่าวถึงอัตตาที่เป็นเพียงวัตถุแห่งคำพูด จริงอยู่ ย่อมยึดถือเพียงวัตถุแห่งคำพูดว่า "อัตตา" เท่านั้น เพราะไม่มีอัตตา พึงทราบอย่างนี้

๑๒๒๑. ทินฺนนฺติ ทานมาห, ตํ อผลตฺตา รูปํ วิย ทานํ นาม น โหตีติ ปฏิกฺขิปติ. มหาวิชิตยญฺญสทิโส ยญฺโญ มหายาโค. อามนฺเตตฺวา หวนํ ทานํ อาหุนํ, ปาหุนานํ อติถีนํ อติถิกิริยา ปาหุนํ, อาวาหาทีสุ มงฺคลตฺถํ ทานํ มงฺคลกิริยา. ปรโลเก ฐิโต อิมํ โลกํ ‘‘นตฺถี’’ติ คณฺหาตีติ อิมํ โลกํ อเวกฺขิตฺวา ปรโลโก, ปรญฺจ อเวกฺขิตฺวา อยํ โลโก โหติ คนฺตพฺพโต อาคนฺตพฺพโต จาติ ปรโลกโต อิธาคมนสฺส อภาวา ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนโต จิตฺเตน ปรโลเก ฐิโต อิมํ โลกํ ‘‘นตฺถี’’ติ คณฺหาตีติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. น หิ อยํ ทิฏฺฐิ ปรโลเก นิพฺพตฺตสฺเสว โหตีติ. อิธโลเก ฐิโตติ เอตฺถาปิ อยเมว นโย. อยํ วา เอตฺถ อตฺโถ ‘‘สํสรณปฺปเทโส อิธโลโก จ ปรโลโก จ นาม โกจิ นตฺถิ สํสรณสฺส อภาวา ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนโต’’ติ. ปุริมภวโต ปจฺฉิมภเว อุปปตนํ อุปปาโต, โส เยสํ สีลํ, เต โอปปาติกา. เต ปน จวนกา อุปปชฺชนกา โหนฺตีติ กตฺวา อาห ‘‘จวนกอุปปชฺชนกสตฺตา นตฺถีติ คณฺหาตี’’ติ. อนุโลมปฺปฏิปทนฺติ นิพฺพานานุกูลํ สีลาทิปฺปฏิปทํ.

๑๒๒๑. ด้วยบทว่า "ทินฺนํ" (สิ่งที่ให้แล้ว) กล่าวถึงเจตนาในการให้ หรือปฏิเสธว่าทานนั้นไม่มีชื่อว่าทาน เพราะไม่มีผล เหมือนรูป ยัญที่เหมือนยัญของพระเจ้ามหาชิตาวี ชื่อว่า "มหายาค" (การบูชายัญอันยิ่งใหญ่) การบูชาด้วยการเชิญแล้วให้ทาน ชื่อว่า "อาหุนะ" (การบูชา) การทำปฏิสันถารแก่แขกผู้มาเยือน ชื่อว่า "ปาหุนะ" (การต้อนรับแขก) การให้ทานเพื่อความเป็นมงคลในงานมงคลสมรสเป็นต้น ชื่อว่า "มงคลกิริยา" (การกระทำที่เป็นมงคล) บุคคลผู้ตั้งอยู่ในโลกอื่น ย่อมยึดถือโลกนี้ว่า "ไม่มี" ความหมายนี้พึงทราบว่า เมื่อพิจารณาโลกนี้ โลกอื่นย่อมมี และเมื่อพิจารณาโลกอื่น โลกนี้ย่อมมี เพราะเป็นโลกที่ควรไปและควรมา เพราะไม่มีการมาสู่โลกนี้จากโลกอื่น และเพราะขาดไปในโลกนั้นเอง บุคคลผู้ตั้งอยู่ในโลกอื่นด้วยจิต ย่อมยึดถือโลกนี้ว่า "ไม่มี" พึงทราบความหมายนี้ เพราะทิฏฐินี้ไม่ได้มีเฉพาะแก่บุคคลที่เกิดในโลกอื่นเท่านั้น ในบทว่า "อิท โลเก ฐิโต" (ตั้งอยู่ในโลกนี้) ก็มีนัยเดียวกันนี้ หรืออีกนัยหนึ่ง ความหมายในบทว่า "นตฺถิ อยํ โลโก" เป็นต้นนี้คือ สถานที่ที่สัตว์ท่องเที่ยวไป ชื่อว่าโลกนี้และโลกอื่น ไม่มีโลกใด ๆ เพราะไม่มีการท่องเที่ยวไป หรือเพราะขาดไปในภพนั้น ๆ เอง การเกิดขึ้นในภพหลังจากการจุติจากภพก่อน ชื่อว่า "อุปปาตะ" (การอุบัติ) สัตว์ทั้งหลายที่มีการอุบัติเช่นนั้นเป็นปกติ ชื่อว่า "โอปปาติกะ" (โอปปาติกะ) อนึ่ง โอปปาติกะเหล่านั้นเป็นสัตว์ที่จุติจากภพก่อนและเป็นสัตว์ที่เกิดในภพปัจจุบัน ด้วยเหตุนี้ จึงกล่าวว่า "ย่อมยึดถือว่าสัตว์ที่จุติและสัตว์ที่เกิดไม่มี" คำว่า "อนุลอมปฺปฏิปทํ" หมายถึง ปฏิปทามีศีลเป็นต้นที่อนุโลมแก่นิพพาน

๑๒๓๖. นิปฺปเทสโตว คหิโตติ อิมินา ยํ อาสวโคจฺฉเก พฺรหฺมานํ กปฺปรุกฺขาทีสุ ราคสฺส จ ทิฏฺฐิราคสฺส จ อสงฺคหเณน นีวรณโคจฺฉเก จ กามจฺฉนฺทสฺส อนาคามิมคฺเคน ปหาตพฺพตาทสฺสเนน สปฺปเทสตฺตํ วุตฺตํ, ตํ นิวาริตํ โหติ. อรหตฺตมคฺเคนาติ วจเนน จตูหิ มคฺเคหิ ปหาตพฺพตา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ ปุริเมหิ อตนุกตา โมหาทโย อรหตฺตมคฺเคน ปหียนฺตีติ.

๑๒๓๖. ด้วยบทว่า "นิปฺปเทสโตว คหิโต" (ถูกยึดถือโดยไม่มีส่วนเหลือ) นี้ ความเป็นสัปปเทสะ (ความเป็นสิ่งที่ประกอบด้วยส่วน) ที่กล่าวไว้ในอาสวโคจฉกะ (หมวดอาสวะ) ด้วยการไม่สงเคราะห์ราคะและทิฏฐิราคะของพรหมทั้งหลายในกัปปพฤกษ์เป็นต้น และด้วยการแสดงความเป็นสิ่งที่กามฉันทะควรละด้วยอนาคามิมรรคในนิวรณโคจฉกะ (หมวดนิวรณ์) นั้น ถูกห้ามแล้ว ด้วยคำว่า "อรหตฺตมคฺเคน" (ด้วยอรหัตตมรรค) พึงทราบว่ากล่าวถึงความเป็นสิ่งที่ควรละด้วยมรรค ๔ เพราะเหตุใด? เพราะโมหะเป็นต้นที่ยังไม่ถูกทำให้เบาบางด้วยมรรคก่อน ๆ ย่อมไม่ถูกละด้วยอรหัตตมรรค

๑๒๘๗. นิรติอตฺเถนาติ ปีติวิรเหน, พลวนิกนฺติวิรเหน วา. น หิ ทุกฺขาย เวทนาย รชฺชนฺตีติ. อว-สทฺเทน อวคาหตฺโถ อโธอตฺโถ จาติ ทฺวิธา อว-สทฺทสฺส อตฺโถ วุตฺโต.

๑๒๘๗. คำว่า นิรยะ โดยอรรถว่าปราศจากความยินดี (นิรติ) คือด้วยความปราศจากปีติ หรือด้วยความปราศจากความยินดีอย่างแรงกล้า เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมไม่ยินดีในทุกขเวทนา (คือไม่ยินดีด้วยปีติ) ส่วนคำว่า อวะ (ในคำว่า อวายะ) ท่านกล่าวอรรถไว้ 2 อย่าง คือ อรรถว่าหยั่งลง และอรรถว่าเบื้องต่ำ

๑๓๐๑. วิจิกิจฺฉาสหคโต [Pg.177] โมหรโณ ปหาเนกฏฺเฐน ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺเตน ราครเณน สรโณ, อุทฺธจฺจสหคโต รูปราคอรูปราคสงฺขาเตน. อรณวิภงฺคสุตฺเต (ม. นิ. ๓.๓๓๓) ปน ‘‘โย กามปฏิสนฺธิสุขิโน โสมนสฺสานุโยโค หีโน คมฺโม โปถุชฺชนิโก อนริโย อนตฺถสํหิโต, สทุกฺโข เอโส ธมฺโม สอุปฆาโต สอุปายาโส สปริฬาโห มิจฺฉาปฏิปทา. ตสฺมา เอโส ธมฺโม สรโณ’’ติอาทิวจนโต ผลภูตทุกฺขอุปฆาตอุปายาสปริฬาหสภาวภูโต มิจฺฉาปฏิปทาภาโวว ‘‘สรโณ’’ติ วิญฺญายตีติ เตหิ สพฺพากุสลานํ สรณตา สิทฺธา โหตีติ.

๑๓๐๑. โมหะอันเป็นธุลีที่เกิดร่วมกับวิจิกิจฉา เป็นสภาพที่มีธุลี (สระณะ) ร่วมกับราคะอันเป็นธุลีที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิ เพราะอรรถว่าพึงละได้ด้วยมรรคเดียวกัน, โมหะอันเป็นธุลีที่เกิดร่วมกับอุทธัจจะ เป็นสภาพที่มีธุลีร่วมกับราคะที่กล่าวคือรูปราคะและอรูปราคะ. อนึ่ง ในอรณวิภังคสูตร (ม.อุ. ๑๔/๔๖๑) เพราะพระดำรัสเป็นต้นว่า 'การประกอบเนืองๆ ซึ่งความสุขในโสมนัสของบุคคลผู้มีความสุขในการปฏิสนธิในกามใด เป็นของเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์, ธรรมนี้เป็นไปกับด้วยทุกข์ เป็นไปกับด้วยความเบียดเบียน เป็นไปกับด้วยความคับแค้นใจ เป็นไปกับด้วยความเร่าร้อน เป็นมิจฉาปฏิปทา. เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงชื่อว่ามีธุลี (สระณะ)' ดังนี้ จึงทราบว่า ความเป็นมิจฉาปฏิปทาเท่านั้นที่มีสภาวะเป็นทุกข์ ความเบียดเบียน ความคับแค้นใจ และความเร่าร้อนอันเป็นผล ชื่อว่า 'สระณะ' (มีธุลี), ด้วยเหตุเหล่านั้น ความเป็นสภาพมีธุลีของอกุศลทั้งปวงจึงเป็นอันสำเร็จแล้ว.

สุตฺตนฺติกทุกนิกฺเขปกถาวณฺณนา

คำอธิบายการนิเขปบทคู่แห่งสุตตันติกทุกะ

๑๓๐๓. วิเวจิตตฺตาติ วิสุํ กตตฺตา ปกาสิตตฺตา. อเสเสตฺวา เขเปตีติ วชิรํ อตฺตนา ปติตฏฺฐานํ อเสเสตฺวา เขเปติ ปุน อปากติกตาอาปาทเนน.

๑๓๐๓. คำว่า วิเวจิตัตตา ได้แก่ เพราะกระทำให้แยกกัน เพราะกระทำให้ปรากฏ. คำว่า อเสเสตวา เขเปติ ความว่า วชิระย่อมกำจัดสถานที่ที่ตนตกไปไม่ให้เหลือ คือทำให้ไม่กลับเป็นปกติอีก.

๑๓๑๑. ตปฺปตีติ วิปฺปฏิสารี โหติ, อนุโสจติ วา.

๑๓๑๑. คำว่า ตัปปะติ ความว่า เป็นผู้มีความเดือดร้อนใจ หรือย่อมเศร้าโศกถึง.

๑๓๑๓. อหนฺติ อิติ-สทฺทปเรน อหํ-สทฺเทน เหตุภูเตน โย อตฺโถ วิญฺญายติ, โส สํกถียติ, อุทีรียตีติ อตฺโถ. อญฺญถา หิ วุจฺจมานสฺส วจเนน ปกาสิยมานสฺส ปทตฺถสฺส สงฺขาทิภาเว สพฺเพสํ กุสลาทิธมฺมานํ อธิวจนาทิตา สิยาติ. ภาโวติ สตฺตเววจนนฺติ ภณนฺติ, ธาตุยา วา เอตํ อธิวจนํ. ทตฺโตติ เอตฺตาวตา สตฺตปญฺญตฺตึ ทสฺเสตฺวา อญฺญมฺปิ อุปาทาปญฺญตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘มญฺโจ’’ติอาทิมาห. อหนฺติ จ ปวตฺตํ อธิวจนํ วทนฺเตน สุณนฺเตน จ ปุพฺเพ คหิตสญฺเญน อตฺถปฺปกาสนภาเวน วิญฺญายติ. น หิ ตสฺมึ อวิญฺญาเต ตทตฺถวิชานนํ อตฺถีติ วิเสเสน อธิวจนํ ‘‘ญายตีติ สมญฺญา’’ติ วุตฺตํ. เอตสฺสตฺถสฺส อหนฺติ อิทํ อธิวจนนฺติ เอวํ วา สญฺญาคหณวเสน ญายติ สมญฺญายติ ปากฏา โหตีติ สมญฺญา. ปญฺญาปียตีติ อหนฺติ อิทํ เอตสฺส อธิวจนนฺติ เอวํ ฐปียตีติ อตฺโถ. โวหรียตีติ วุจฺจติ. อุทฺเธยฺยนฺติ อุทฺธริตพฺพํ. อปิ นามสหสฺสโตติ อเนเกหิปิ นามสหสฺเสหีติ อตฺโถ. สยเมว อุปปตนสีลํ นามํ ‘‘โอปปาติกนาม’’นฺติ วุจฺจติ.

๑๓๑๓. คำว่า อะหัง ความว่า อรรถใดที่รู้ได้ด้วยศัพท์ว่า 'อะหัง' ซึ่งมี 'อิติ' ศัพท์อยู่เบื้องหลังอันเป็นเหตุ อรรถนั้นย่อมถูกกล่าวขาน ย่อมถูกเปล่งออกมา. เพราะว่าหากถือเอาโดยอาการอื่น เมื่อเนื้อความของบท (คือกลุ่มขันธ์ ๕) ที่ถูกแสดงด้วยเสียงพูดที่กำลังกล่าวอยู่ มีสภาวะเป็นสังขาเป็นต้น ความเป็นอธิวจนะเป็นต้นก็พึงมีแก่กุศลธรรมเป็นต้นทั้งปวง. ท่านกล่าวกันว่า คำว่า ภาโว เป็นไวพจน์ของคำว่า สัตตะ (สัตว์) หรือคำนี้เป็นชื่อของธาตุ. ท่านแสดงสัตตบัญญัติด้วยคำเพียงเท่านี้ว่า 'ทัตโต' แล้วจึงกล่าวคำว่า 'มัญโจ' (เตียง) เป็นต้น เพื่อแสดงอุปาทาบัญญัติแม้อย่างอื่น. อนึ่ง อธิวจนะที่เป็นไปว่า 'อะหัง' อันผู้กล่าวและผู้ฟังย่อมรู้ได้ด้วยความเป็นสภาพแสดงอรรถตามสัญญาที่รับไว้ก่อน. เพราะเมื่อไม่รู้ศัพท์นั้น การรู้แจ้งอรรถของศัพท์นั้นย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น อธิวจนะที่รู้กันเป็นพิเศษ ท่านจึงเรียกว่า 'สมัญญา'. คำว่า ปัญญะปียะติ ความว่า ถูกตั้งไว้ว่า 'คำว่า อะหัง นี้ เป็นชื่อของอรรถนี้'. คำว่า โวหะรียะติ ความว่า ถูกเรียกขาน. คำว่า อุทเธยยัง ความว่า พึงยกขึ้นแสดง. คำว่า อะปิ นามะสะหัสสะโต ความว่า แม้ด้วยพันแห่งชื่อมิใช่น้อย. ชื่อที่เกิดขึ้นเองตามปกติ ท่านเรียกว่า 'โอปปาติกนาม'.

กรียตีติ [Pg.178] กมฺมํ, นามเมว กมฺมํ นามกมฺมํ. ตถา นามเธยฺยํ. กรณฐปนสทฺทาปิ หิ กมฺมตฺถา โหนฺตีติ. อถ กรณตฺถา, กรียติ จ ฐปียติ จ เอเตน อตฺโถ เอวํนาโมติ ปญฺญาปียตีติ กรณํ ฐปนญฺจ นาม โหติ. อถ ภาวตฺถา, ญาปนมตฺตเมว กรณํ ฐปนนฺติ จ วุตฺตํ. นามนิรุตฺติ นามพฺยญฺชนนฺติ นามมิจฺเจว วุตฺตํ โหติ. น หิ ปถวีสงฺขาตํ อตฺถปฺปการมตฺตํ นิวทติ พฺยญฺชยติ วา ปถวีติ นามํ นิวทติ พฺยญฺชยติ วา, ตสฺมา อนามสฺส นิรุตฺติพฺยญฺชนภาวนิวารณตฺถํ ‘‘นามนิรุตฺติ นามพฺยญฺชน’’นฺติ วุตฺตํ. เอวํ นามาภิลาโปติ เอตฺถาปิ นโย. เอตฺถ ปน สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโรติ จตูหิ ปเทหิ ปญฺญาปิตพฺพโต ปญฺญตฺติ วุตฺตา, อิตเรหิ ปญฺญาปนโต.

สิ่งที่ถูกกระทำชื่อว่า กรรม, ชื่อนั้นแหละเป็นกรรม จึงชื่อว่า นามกรรม. คำว่า นามเธยยะ ก็เช่นเดียวกัน. เพราะแม้คำว่า กะระณะ และ ฐะปะนะ ก็มีอรรถเป็นกรรม (เป็นสิ่งที่ถูกกระทำ). หากมีอรรถเป็นกะระณะ (เครื่องมือ) ชื่อก็คือเครื่องกระทำและเครื่องตั้งไว้ เพราะอรรถถูกทำให้รู้แจ้งด้วยชื่อนี้ว่ามีชื่ออย่างนี้. หากมีอรรถเป็นภาวะ ท่านก็กล่าวว่า กะระณะ และ ฐะปะนะ เป็นเพียงการทำให้รู้แจ้งเท่านั้น. คำว่า นามนิรุตติ และ นามพยัญชนะ ท่านกล่าวหมายถึง 'นาม' นั่นเอง. เพราะสภาวะเพียงการแสดงอรรถที่เรียกว่าปฐวีมิได้บอกหรือแสดงออก แต่ชื่อว่า 'ปฐวี' ต่างหากที่บอกหรือแสดงออก ฉะนั้น เพื่อป้องกันความเป็นนิรุตติและพยัญชนะในสิ่งที่ไม่ใช่นาม ท่านจึงกล่าวว่า 'นามนิรุตติ นามพยัญชนะ'. แม้ในคำว่า นามภิลาปะ ก็นัยนี้เหมือนกัน. แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวคำว่า 'บัญญัติ' ด้วยบท ๔ บท คือ สังขา สมัญญา บัญญัติ โวหาร เพราะเป็นสิ่งที่พึงให้รู้แจ้ง (ปัญญะปิตัพพะ) ส่วนบทที่เหลือเป็นเครื่องให้รู้แจ้ง (ปัญญะปะนะ).

ตตฺถ จ ‘‘ปุริมา อุปาทาปญฺญตฺติ อุปฺปาทวยกิจฺจรหิตา โลกสงฺเกตสิทฺธา, ปจฺฉิมา นามปญฺญตฺติ, ยาย ปุริมา ปญฺญตฺติ รูปาทโย จ โสตทฺวารวิญฺญาณสนฺตานานนฺตรมุปฺปนฺเนน คหิตปุพฺพสงฺเกเตน มโนทฺวารวิญฺญาณสนฺตาเนน คหิตาย ปญฺญาปียนฺตี’’ติ อาจริยา วทนฺติ. เอตสฺมึ ปน อิมิสฺสา ปาฬิยา อฏฺฐกถาย จ อตฺเถ สติ ยํ วุตฺตํ มาติกายํ ‘‘วจนมตฺตเมว อธิการํ กตฺวา ปวตฺตา อธิวจนา นาม, สเหตุกํ กตฺวา วุจฺจมานา อภิลาปา นิรุตฺติ นาม, ปกาเรน ญาปนโต ปญฺญตฺติ นามา’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๐๑-๑๐๘), เตน วิโรโธ สิยา. น หิ อุปฺปาทวยกิจฺจรหิตสฺส วจนมตฺตํ อธิการํ กตฺวา ปวตฺติ อตฺถิ อุปฺปาทาทิสหิตสฺเสว ปวตฺติสพฺภาวโต, น จ วจนวจนตฺถวิมุตฺตสฺส นามสฺส นิทฺธาเรตฺวา สเหตุกํ กตฺวา วุจฺจมานตา อตฺถิ, นาปิ อนิทฺธาริตสภาวสฺส ปทตฺถสฺส เตน เตน ปกาเรน ญาปนํ อตฺถีติ.

ในเรื่องนั้น อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า 'บัญญัติแรกคืออุปาทาบัญญัติ เป็นสภาพที่ปราศจากกิจคือความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป สำเร็จขึ้นด้วยสมมติของโลก, บัญญัติหลังคือนามบัญญัติ ซึ่งเป็นเครื่องให้รู้แจ้งอุปาทาบัญญัติก่อนนั้นและรูปธรรมเป็นต้น ด้วยกระแสวิญญาณทางมโนทวารที่รับสมมติที่เคยกำหนดไว้ก่อน ซึ่งเกิดขึ้นลำดับต่อจากกระแสวิญญาณทางโสตทวาร'. แต่เมื่อเนื้อความแห่งพระบาลีและอรรถกถานี้มีอยู่ (ตามวาทะของอาจารย์เหล่านั้น) คำใดที่กล่าวไว้ในอรรถกถามาติกาว่า 'ชื่อที่เป็นไปโดยกระทำเพียงคำพูดให้เป็นที่อาศัย ชื่อว่า อธิวจนะ, ชื่อที่กล่าวโดยกระทำให้มีเหตุ ชื่อว่า อภิลาปะ และ นิรุตติ, ชื่อว่า บัญญัติ เพราะทำให้รู้แจ้งโดยประการต่างๆ' (ธัมมสังคณีอรรถกถา ๑๐๑-๑๐๘) คำนั้นก็พึงขัดกัน. เพราะว่า ความเป็นไปโดยกระทำเพียงคำพูดให้เป็นที่อาศัยของสิ่งที่ปราศจากกิจคือความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปนั้นไม่มี เพราะความมีอยู่แห่งความเป็นไปมีเฉพาะแก่ปรมัตถธรรมที่ประกอบด้วยความเกิดขึ้นเป็นต้นเท่านั้น, และความเป็นชื่อที่ถูกยกขึ้นแสดงโดยกระทำให้มีเหตุของชื่อที่พ้นจากคำพูดและอรรถของคำพูดก็ไม่มี, อีกทั้งการทำให้รู้แจ้งอรรถของบทที่มีสภาวะมิได้ถูกยกขึ้นแสดงโดยประการนั้นๆ ก็ไม่มี.

ทุวิธา จายํ ปญฺญตฺติ ยถาวุตฺตปฺปการาติ อฏฺฐกถาวจนญฺจ น ทิสฺสติ, อฏฺฐกถายํ ปน วิชฺชมานปญฺญตฺติอาทโย ฉ ปญฺญตฺติโยว วุตฺตา. ตตฺถ ‘‘รูปํ เวทนา’’ติอาทิกา วิชฺชมานปญฺญตฺติ. ‘‘อิตฺถี ปุริโส’’ติอาทิกา อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. ‘‘เตวิชฺโช ฉฬภิญฺโญ’’ติอาทิกา วิชฺชมาเนน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. ‘‘อิตฺถิสทฺโท ปุริสสทฺโท’’ติอาทิกา อวิชฺชมาเนน วิชฺชมานปญฺญตฺติ. ‘‘จกฺขุวิญฺญาณํ โสตวิญฺญาณ’’นฺติอาทิกา วิชฺชมาเนน วิชฺชมานปญฺญตฺติ. ‘‘ขตฺติยกุมาโร พฺราหฺมณกุมาโร’’ติอาทิกา อวิชฺชมาเนน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. น เจตฺถ ยถาวุตฺตปฺปการา ทุวิธา ปญฺญตฺติ วุตฺตาติ [Pg.179] สกฺกา วิญฺญาตุํ. วิชฺชมานสฺส หิ สงฺขา…เป… อภิลาโป วิชฺชมานปญฺญตฺติ. อวิชฺชมานสฺส จ สงฺขาทิกา อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. เตสํเยว วิเสสนวิเสสิตพฺพภาเวน ปวตฺตา สงฺขาทโย อิตราติ.

อนึ่ง คำอรรถกถาที่ว่า 'บัญญัตินี้มี ๒ ประการตามที่กล่าวมาแล้ว' นั้นไม่ปรากฏ แต่ในอรรถกถา (ปุคคลบัญญัติ) ท่านกล่าวบัญญัติไว้ ๖ ประการ มีวิชชมานบัญญัติเป็นต้นเท่านั้น. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น บัญญัติว่า 'รูป เวทนา' เป็นต้น เป็นวิชชมานบัญญัติ. บัญญัติว่า 'หญิง ชาย' เป็นต้น เป็นอวิชชมานบัญญัติ. บัญญัติว่า 'เตวิชโช (ผู้ได้วิชชา ๓) ฉฬภิญโญ (ผู้ได้อภิญญา ๖)' เป็นต้น เป็นวิชชมาเนนอวิชชมานบัญญัติ. บัญญัติว่า 'อิตถีสัทโท (เสียงหญิง) ปุริสสัทโท (เสียงชาย)' เป็นต้น เป็นอวิชชมาเนนวิชชมานบัญญัติ. บัญญัติว่า 'จักขุวิญญาณัง โสตวิญญาณัง' เป็นต้น เป็นวิชชมาเนนวิชชมานบัญญัติ. บัญญัติว่า 'ขัตติยกุมาร พราหมณกุมาร' เป็นต้น เป็นอวิชชมาเนนอวิชชมานบัญญัติ. และในที่นี้ไม่สามารถจะรู้ได้ว่า ท่านกล่าวบัญญัติ ๒ ประการตามที่กล่าวมาแล้วนั้นไว้. เพราะว่า ชื่อ (สังขา)...เป... การเรียกขาน (อภิลาปะ) ของสิ่งที่มีอยู่ เป็นวิชชมานบัญญัติ. และชื่อเป็นต้นของสิ่งที่ไม่มีอยู่ เป็นอวิชชมานบัญญัติ. ส่วนชื่อเป็นต้นที่ดำเนินไปโดยความเป็นวิเสสนะและวิเสสิตัพพะของบัญญัติทั้งสองนั้นเอง เป็นบัญญัติที่เหลือ (อีก ๔ ประการ).

อวิชฺชมานปญฺญตฺติวจเนน ปญฺญาปิตพฺพา อุปาทาปญฺญตฺติ, ตสฺสา ปญฺญาปนภูตา นามปญฺญตฺติ จ วุตฺตา, อิตเรหิ นามปญฺญตฺติเยว ยถาวุตฺตาติ เจ? น, อสิทฺธตฺตา. สติ หิ อุชุเก ปุริเม ปาฬิอนุคเต อตฺเถ อยมตฺโถ อิมาย อฏฺฐกถาย วุตฺโตติ อสิทฺธเมตํ. ยทิ จ สตฺตรถฆฏาทิทิสากาลกสิณอชฏากาสกสิณุคฺฆาฏิมากาสอากิญฺจญฺญายตนวิสยนิโรธสมาปตฺติอาทิปฺปการา อุปาทาปญฺญตฺติ อวิชฺชมานปญฺญตฺติ, เอเตเนว วจเนน ตสฺสา อวิชฺชมานตา วุตฺตาติ น สา อตฺถีติ วตฺตพฺพา. ยถา จ ปญฺญาปิตพฺพโต อวิชฺชมานานํ สตฺตาทีนํ อวิชฺชมานปญฺญตฺติภาโว, เอวํ รูปาทีนํ วิชฺชมานานํ ปญฺญเปตพฺพโต วิชฺชมานปญฺญตฺติภาโว อาปชฺชติ. ตโต ‘‘สพฺเพ ธมฺมา ปญฺญตฺตี’’ติ ปญฺญตฺติปเถหิ อวิสิฏฺโฐ ปญฺญตฺติธมฺมนิทฺเทโส วตฺตพฺโพ สิยา. อถาปิ ปญฺญาปิตพฺพปญฺญาปนวิเสสทสฺสนตฺโถ สงฺขาทินิทฺเทโส, ตถาปิ ‘‘เอกธมฺโม สพฺพธมฺเมสุ นิปตติ, สพฺพธมฺมา เอกธมฺมสฺมึ นิปตนฺตี’’ติอาทินา ปญฺญาปิตพฺพานํ ปญฺญตฺติปถภาวสฺส ทสฺสิตตฺตา ปญฺญาปิตพฺพานํ ปญฺญตฺติภาเว ปญฺญตฺติปถา ปญฺญตฺติสทฺเทเนว วุตฺตาติ ปญฺญตฺติปถปทํ น วตฺตพฺพํ สิยา, นาปิ สกฺกา ปญฺญาปิตพฺพปญฺญาปนวิเสสทสฺสนตฺโถ สงฺขาทินิทฺเทโสติ วตฺตุํ สงฺขาทิสทฺทานํ สมานตฺถตฺตา. วุตฺตญฺหิ ‘‘มรเณนปิ ตํ ปหียติ, ยํ ปุริโส มมิทนฺติ มญฺญตี’’ติ (มหานิ. ๔๑) เอตฺถ ‘‘ปุริโสติ สงฺขา สมญฺญา…เป… อภิลาโป’’ติ (มหานิ. ๔๑). ตถา ‘‘มาคณฺฑิโยติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ สงฺขา สมญฺญา’’ติอาทิ (มหานิ. ๗๓). น จ ‘‘อยํ อิตฺถนฺนาโม’’ติ สงฺเกตคฺคหณํ ‘‘รูปํ ติสฺโส’’ติอาทิวจนคฺคหณญฺจ มุญฺจิตฺวา อญฺญสฺส อสิทฺธสภาวสฺส อตฺถปญฺญาปเน สมตฺถตา สมฺภวติ, เตสญฺจ อสมตฺถตา. ยทิ หิ เตสํ วินา ปญฺญตฺติยา อตฺถปญฺญาปเน อสมตฺถตา สิยา, ปญฺญตฺติปญฺญาปเน จ อสมตฺถตาติ ตสฺสา อญฺญา ปญฺญตฺติ วตฺตพฺพา สิยา, ตสฺสา ตสฺสาติ อนวตฺถานํ, ตโต อตฺถวิชานนเมว น สิยา, นาปิ สงฺเกตคฺคหณํ สงฺเกตสฺส ปญฺญตฺติภาเว ‘‘อยํ อิมสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ’’ติ วา, ‘‘อิมสฺสตฺถสฺส อิทํ วจนํ โชตก’’นฺติ วา. สญฺญุปฺปาทมตฺเต ปน สงฺเกตคฺคหเณ วจนสฺส วจนตฺถวินิมุตฺตสฺส [Pg.180] กปฺปเน ปโยชนํ นตฺถิ. ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกิเย โสเต ปฏิหญฺญติ’’ (กถา. ๓๔๗), ‘‘อภิชานาสิ โน ตฺวํ อานนฺท อิโต ปุพฺเพ เอวรูปํ นามเธยฺยํ สุตํ ยทิทํ ชนวสโภ’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๘๐), ‘‘นามญฺจ สาเวติ โกณฺฑญฺโญ อหํ ภควา’’ติอาทีหิ (สํ. นิ. ๑.๒๑๗) จ ปญฺญตฺติยา วจนภาโว สิทฺโธ. ตสฺมา ปาฬิยา อฏฺฐกถาย จ อวิรุทฺโธ อตฺโถ วิจาเรตฺวา คเหตพฺโพ.

ถ้ากล่าวว่า “ด้วยคำว่าอวิชชมานบัญญัติ อุปาทาบัญญัติที่พึงให้รู้ และนามบัญญัติซึ่งเป็นเครื่องให้รู้ของอุปาทาบัญญัตินั้นถูกกล่าวไว้ และด้วยคำอื่น (นอกจากอวิชชมานบัญญัติ) ก็กล่าวถึงแต่นามบัญญัติเท่านั้นตามที่กล่าวมาแล้วใช่หรือไม่?” ตอบว่า “ไม่ใช่ เพราะความไม่สำเร็จ (ของความหมายนั้น)” เพราะว่าเมื่อมีอยู่ซึ่งความหมายที่ตรงไปตรงมาและสอดคล้องกับบาลีเดิม ความหมายนี้ถูกกล่าวไว้ในอรรถกถานี้ จึงไม่สำเร็จ (ไม่ถูกต้อง) และถ้าอุปาทาบัญญัติประเภทมีสัตว์ รถ หม้อ เป็นต้น ทิศ กาล กสิณ อากาศปกติที่ไม่มีสิ่งรกรุงรัง อากาศที่เพิกกสิณ อากิญจัญญายตนฌานเป็นอารมณ์ นิโรธสมาบัติเป็นต้น เป็นอวิชชมานบัญญัติ ด้วยคำนี้เอง ความไม่มีอยู่จริงของอุปาทาบัญญัตินั้นก็ถูกกล่าวไว้แล้ว จึงไม่ควรกล่าวว่าบัญญัตินั้นมีอยู่ และเช่นเดียวกับที่ความเป็นอวิชชมานบัญญัติของสัตว์เป็นต้นที่ไม่มีอยู่จริง ย่อมเกิดขึ้นเพราะเป็นสิ่งที่พึงให้รู้ ฉันนั้น ความเป็นวิชชมานบัญญัติของรูปเป็นต้นที่มีอยู่จริง ย่อมเกิดขึ้นเพราะเป็นสิ่งที่พึงให้รู้ เพราะเหตุนั้น การแสดงธรรมบัญญัติที่ไม่ต่างจากทางแห่งบัญญัติว่า “ธรรมทั้งปวงเป็นบัญญัติ” พึงกล่าวได้ ถึงแม้ว่าการแสดงการนับเป็นต้น มีประโยชน์เพื่อแสดงความแตกต่างระหว่างบัญญัติที่พึงให้รู้และบัญญัติที่เป็นเครื่องให้รู้ ถึงกระนั้นก็ตาม ด้วยคำว่า “ธรรมอย่างหนึ่งย่อมตกไปในธรรมทั้งปวง, ธรรมทั้งปวงย่อมตกไปในธรรมอย่างหนึ่ง” เป็นต้น เพราะได้แสดงความเป็นทางแห่งบัญญัติของบัญญัติที่พึงให้รู้ไว้แล้ว เมื่อบัญญัติที่พึงให้รู้มีความเป็นบัญญัติ ทางแห่งบัญญัติทั้งหลายก็ถูกกล่าวด้วยคำว่า “บัญญัติ” นั่นเอง คำว่า “ทางแห่งบัญญัติ” ก็ไม่ควรกล่าว และไม่สามารถกล่าวได้ว่า การแสดงการนับเป็นต้นมีประโยชน์เพื่อแสดงความแตกต่างระหว่างบัญญัติที่พึงให้รู้และบัญญัติที่เป็นเครื่องให้รู้ เพราะคำว่า “สังขา” เป็นต้น มีความหมายเหมือนกัน เพราะได้กล่าวไว้แล้วว่า ในพระบาลีว่า “แม้ด้วยความตาย สิ่งใดที่บุรุษสำคัญว่า ‘นี่ของเรา’ สิ่งนั้นย่อมละไป” (มหานิทเทส 41) ในที่นี้ คำว่า “บุรุษ” คือ สังขา สมัญญา...เป็นต้น...อภิลาปะ (มหานิทเทส 41) เช่นเดียวกัน คำว่า “มาคัณฑิยะ” คือ ชื่อ สมัญญา ของพราหมณ์นั้น เป็นต้น (มหานิทเทส 73) และไม่สามารถทำให้ความหมายของบัญญัติที่มีสภาพไม่สำเร็จอย่างอื่นปรากฏได้ หากเว้นเสียจากการกำหนดหมายว่า “นี่ชื่ออย่างนี้” และการรับรู้คำพูดว่า “รูป 3” เป็นต้น และความไม่สามารถของสิ่งเหล่านั้น เพราะว่าถ้าสิ่งเหล่านั้น (การกำหนดหมายและการรับรู้คำพูด) ไม่สามารถทำให้ความหมายปรากฏได้หากปราศจากบัญญัติ และไม่สามารถทำให้บัญญัติปรากฏได้ บัญญัติอื่นของบัญญัตินั้นก็พึงถูกกล่าว ของบัญญัตินั้น ของบัญญัตินั้น ก็จะไม่มีที่สิ้นสุด เพราะเหตุนั้น การรู้ความหมายก็จะไม่เกิดขึ้นเลย และการกำหนดหมายก็จะไม่เกิดขึ้นเมื่อสังเกตมีสภาพเป็นบัญญัติว่า “นี่คือความหมายของคำพูดนี้” หรือ “คำนี้เป็นเครื่องส่องความหมายนี้” แต่ในการกำหนดหมายเพียงเพื่อการเกิดขึ้นแห่งสัญญา (ความจำ) เท่านั้น การสมมติคำพูดที่พ้นจากคำพูดและความหมายของคำพูด ย่อมไม่มีประโยชน์ ด้วยพระบาลีว่า “พระพุทธพจน์ของพระผู้มีพระภาคย่อมกระทบโสตของชาวโลก” (กถาวัตถุ 347) “ดูกรอานนท์ เธอจำได้หรือไม่ว่า แต่ก่อนเธอเคยได้ยินชื่อเช่นนี้ คือ ชนวสภะ” (ทีฆนิกาย มหาวรรค 2.280) และ “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ชื่อโกณฑัญญะ” เป็นต้น (สังยุตตนิกาย สคาถวรรค 1.217) ความเป็นคำพูดของบัญญัติย่อมสำเร็จ เพราะเหตุนั้น ความหมายที่ไม่ขัดแย้งกับบาลีและอรรถกถา พึงพิจารณาแล้วถือเอา

ยทิ สตฺตาทโย อวิชฺชมานปญฺญตฺติ น โหนฺติ, กา ปน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ นามาติ? ปกาสิโต อยมตฺโถ ‘‘อวิชฺชมานานํ สตฺตาทีนํ สงฺขา…เป… อภิลาโป อวิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ติ. สตฺตาทีนญฺจ อวิชฺชมานตฺตา อตฺถิตา เนว วตฺตพฺพา, เย จ วเทยฺยุํ ‘‘รูปาทีนิ วิย อวิชฺชมานตฺตา อวิชฺชมานตา วุตฺตา, น นตฺถิภาวโต’’ติ, อยญฺจ วาโท เหวตฺถิกถาย ปฏิสิทฺโธ, น จ รูปํ เวทนา น โหตีติ อวิชฺชมานํ นาม โหติ. เอวํ สตฺตาทโยปิ ยทิ อตฺถิ, รูปาทโย น โหนฺตีติ อวิชฺชมานาติ น วตฺตพฺพา. ยสฺมา ปน เยสุ รูปาทีสุ จกฺขาทีสุ จ ตถา ตถา ปวตฺตมาเนสุ ‘‘สตฺโต อิตฺถี รโถ ฆโฏ’’ติอาทิกา วิจิตฺตสญฺญา อุปฺปชฺชติ, สญฺญานุโลมานิ จ อธิวจนานิ, เตหิ รูปจกฺขาทีหิ อญฺโญ สตฺตรถาทิสญฺญาวลมฺพิโต วจนตฺโถ วิชฺชมาโน น โหติ, ตสฺมา สตฺตรถาทิอภิลาปา ‘‘อวิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ติ วุจฺจนฺติ, น จ เต ‘‘มุสา’’ติ วุจฺจนฺติ โลกสมญฺญาวเสน ปวตฺตตฺตา. ตโต เอว เต อภิลาปา ‘‘สมฺมุติสจฺจ’’นฺติ วุจฺจนฺติ. โส จ วจนตฺโถ สยํ อวิชฺชมาโนปิ วิชฺชมานสฺส วจนสฺเสว วเสน ปญฺญตฺติโวหารํ ลภติ, ‘‘สมฺมุติสจฺจ’’นฺติ จ วุจฺจติ ยถาคหิตสญฺญาวเสน ปวตฺตวจนตฺถภาวโต. ‘‘สมฺมุติญาณํ สจฺจารมฺมณเมว, นาญฺญารมฺมณ’’นฺติ (กถา. ๔๓๔) กถาย จ ‘‘ปถวีกสิณาทิ จีวราทิ จ สมฺมุติสจฺจมฺหี’’ติ อิมินาว อธิปฺปาเยน วุตฺตนฺติ วิญฺญายติ. ยสฺมา รูปาทีสุ สนฺตาเนน ปวตฺตมาเนสุ เอกตฺตคฺคหณวเสน เต อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตํ สตฺตาทิคฺคหณํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ วิย รูปาทีสุ เตสุ ขนฺเธสุ จกฺขาทีสุ จ อสนฺตํ อวิชฺชมานํ สตฺตรถาทึ คณฺหาติ, ตสฺมา ตํ ปริตฺตารมฺมณาทิภาเวน น วตฺตพฺพนฺติ วุตฺตํ. ตถา ยํ ขนฺธสมูหสนฺตานํ เอกตฺเตน คหิตํ อุปาทาย ‘‘กลฺยาณมิตฺโต ปาปมิตฺโต [Pg.181] ปุคฺคโล’’ติ คหณํ ปญฺญตฺติ จ ปวตฺตติ, ตํ ตทุปาทานภูตํ ปุคฺคลสญฺญาย เสวมานสฺส กุสลากุสลานํ อุปฺปตฺติ โหตีติ ‘‘ปุคฺคโลปิ อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๙) วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ปุคฺคโล นาม โกจิ ภาโว นตฺถิ, ตสฺมา ยถา อาโปธาตุอาทีนิ จิตฺเตน วิเวเจตฺวา ปถวีธาตุ อุปลพฺภติ, น เอวํ รูปาทโย ขนฺเธ วิเวเจตฺวา ปุคฺคโล อุปลพฺภติ. ปฏิเสธิตา จ ปุคฺคลกถาย ปุคฺคลทิฏฺฐิ. วชิราย จ ภิกฺขุนิยา วุตฺตํ –

หากสัตว์เป็นต้นไม่เป็นอวิชชมานบัญญัติ (บัญญัติที่ไม่มีอยู่จริง) แล้ว อวิชชมานบัญญัติชื่อว่าอะไรเล่า? เนื้อความนี้ข้าพเจ้าได้ประกาศไว้แล้วว่า 'การนับ... ฯลฯ ... การเรียกขานสัตว์เป็นต้นที่ไม่มีอยู่จริง (โดยปรมัตถ์) ชื่อว่าอวิชชมานบัญญัติ' และเพราะสัตว์เป็นต้นไม่มีอยู่จริง จึงไม่ควรกล่าวถึงความมีอยู่ของสัตว์เหล่านั้นเลย ส่วนผู้ใดพึงกล่าวว่า 'ความเป็นอวิชชมานะ (ความไม่มีอยู่) ท่านกล่าวไว้เพราะความไม่มีอยู่ของสัตว์เป็นต้น เหมือนรูปเป็นต้น (ที่มีอยู่จริง) ไม่ใช่กล่าวเพราะความไม่มีอยู่โดยสิ้นเชิง' วาทะนี้ถูกห้ามไว้แล้วในเหวัตถิกถา และรูปไม่ใช่ว่าจะเป็นอวิชชมานะ (สิ่งที่ไม่มีอยู่) เพราะเหตุว่ารูปไม่ใช่เวทนา ฉันใด แม้สัตว์เป็นต้นหากมีอยู่จริง ก็ไม่ควรกล่าวว่าเป็นอวิชชมานะ (สิ่งที่ไม่มีอยู่) เพราะเหตุว่ารูปเป็นต้นไม่ใช่สัตว์เหล่านั้น ฉันนั้น แต่เพราะเมื่อรูปเป็นต้นและจักขุเป็นต้นเป็นไปอยู่โดยประการนั้นๆ สัญญาอันวิจิตรว่า 'สัตว์ หญิง รถ หม้อ' เป็นต้น ย่อมเกิดขึ้น และชื่อเรียกทั้งหลายที่คล้อยตามสัญญาก็เกิดขึ้นด้วย อรรถของคำ (สภาวะ) อื่นที่อิงอาศัยสัญญาว่าสัตว์และรถเป็นต้น ซึ่งต่างไปจากรูปและจักขุเป็นต้นเหล่านั้น ย่อมไม่มีอยู่จริง เพราะเหตุนั้น คำเรียกขานว่าสัตว์และรถเป็นต้น จึงชื่อว่า 'อวิชชมานบัญญัติ' และคำเหล่านั้นไม่ชื่อว่าเป็น 'มุสา' (คำเท็จ) เพราะเป็นไปตามความตกลงของโลก (โลกสมัญญา) เพราะเหตุนั้นเอง คำเรียกขานเหล่านั้นจึงชื่อว่า 'สมมติสัจจะ' และอรรถของคำนั้น แม้ตนเองจะไม่มีอยู่จริง ก็ย่อมได้ชื่อว่าเป็นบัญญัติโวหารโดยอาศัยเสียงเรียก (วจนะ) ที่มีอยู่จริงนั่นเอง และชื่อว่า 'สมมติสัจจะ' เพราะเป็นสภาวะแห่งอรรถของคำที่เป็นไปตามอำนาจของสัญญาที่ยึดถือไว้ตามที่ปรากฏ และพึงทราบว่า ในกถาว่า 'สมมติญาณมีสัจจะเป็นอารมณ์เท่านั้น ไม่ใช่อารมณ์อื่น' (กถา. 434) ที่กล่าวว่า 'ปฐวีกสิณเป็นต้น และจีวรเป็นต้น เป็นสมมติสัจจะ' นั้น ท่านกล่าวด้วยอธิบายนี้เอง เพราะเมื่อรูปเป็นต้นเป็นไปอยู่โดยสืบเนื่องกัน การยึดถือว่าเป็นสัตว์เป็นต้นที่เป็นไปโดยไม่ละทิ้งรูปเป็นต้นเหล่านั้น ด้วยอำนาจการยึดถือว่าเป็นหนึ่งเดียว ย่อมยึดถือสัตว์และรถเป็นต้นที่ไม่มีอยู่จริง ไม่ปรากฏอยู่ในขันธ์เหล่านั้นคือรูปเป็นต้นและจักขุเป็นต้น เหมือนอย่างจักขุวิญญาณเป็นต้นยึดถืออารมณ์ ฉะนั้น จึงกล่าวว่าอารมณ์นั้นไม่ควรกล่าวว่าเป็นปริตตารมณ์ (อารมณ์เล็กน้อย) เป็นต้น เช่นเดียวกัน การยึดถือและบัญญัติว่า 'กัลยาณมิตร ปาปมิตร บุคคล' ย่อมเป็นไปโดยอาศัยความสืบเนื่องแห่งหมวดหมู่ขันธ์ที่ถูกยึดถือว่าเป็นหนึ่งเดียว และท่านกล่าวว่า 'แม้บุคคลก็เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย' (ปัฏฐาน 1.1.9) เพราะการเกิดขึ้นแห่งกุศลและอกุศลย่อมมีแก่บุคคลผู้เสพหมวดหมู่ขันธ์นั้นอันเป็นที่ตั้งแห่งการยึดถือด้วยสัญญาว่าเป็นบุคคล แต่เพราะสภาวะที่ชื่อว่าบุคคลไม่มีอยู่จริง ฉะนั้น เหมือนอย่างว่าเมื่อแยกธาตุน้ำเป็นต้นออกด้วยจิตแล้ว ย่อมพบเห็นปฐวีธาตุได้ฉันใด เมื่อแยกขันธ์มีรูปเป็นต้นออกแล้ว จะพบเห็นบุคคลไม่ได้ฉันนั้น และในปุคคลกถาก็ได้ปฏิเสธปุคคลทิฏฐิไว้แล้ว และพระวชิราภิกษุณีก็ได้กล่าวไว้ว่า -

‘‘กํ นุ สตฺโตติ ปจฺเจสิ, มาร ทิฏฺฐิคตํ นุ เต;

สุทฺธสงฺขารปุญฺโชยํ, นยิธ สตฺตุปลพฺภตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๗๑;

มหานิ. ๑๘๖;

กถา. ๒๓๓);

“มารเอ๋ย ท่านยึดถือสิ่งใดว่าเป็นสัตว์? นั่นเป็นเพียงทิฏฐิของท่านเท่านั้น กองสังขารนี้เป็นเพียงกองสังขารล้วนๆ ในกองสังขารนี้จะหาบุคคล (สัตว์) ไม่ได้เลย”

สตฺโตติ ปน วจนสฺส ปญฺญตฺติยา ปวตฺตึ ทสฺเสตุํ สา เอวมาห –

แต่เพื่อแสดงความเป็นไปแห่งบัญญัติของคำว่า 'สัตว์' พระภิกษุณีนั้นจึงกล่าวอย่างนี้ว่า -

‘‘ยถาปิ องฺคสมฺภารา, โหติ สทฺโท รโถ อิติ;

เอวํ ขนฺเธสุ สนฺเตสุ, โหติ สตฺโตติ สมฺมุตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๗๑;

มหานิ. ๑๘๖;

กถา. ๒๓๓);

“เหมือนอย่างว่า เพราะการประกอบกันของอวัยวะ (ส่วนประกอบ) ทั้งหลาย เสียงว่า 'รถ' ย่อมมีได้ฉันใด เมื่อขันธ์ทั้งหลายมีอยู่ สมมติว่า 'สัตว์' ก็ย่อมมีได้ฉันนั้น”

ยทิ ปุคฺคโล น วิชฺชติ, กถํ ปุคฺคลคฺคหณสฺส สารมฺมณตา สิยาติ? อวิชฺชมานสฺสปิ อารมฺมณสฺส คหณโต. อวิชฺชมานมฺปิ หิ ปริกปฺปิตํ โลกสญฺญาตํ วา วิชฺชมานํ วา สภาวภูตํ อารมฺมณํ คเหตฺวาว อุปฺปชฺชนโต สารมฺมณตา วุตฺตา. สารมฺมณาติ หิ วจนํ จิตฺตเจตสิกานํ อารมฺมเณน วินา อปฺปวตฺติญฺเญว ทีเปติ, น เตหิ คหิตสฺส อารมฺมณสฺส วิชฺชมานตํ อวิชฺชมานตํ วาติ. อยํ สงฺขตาสงฺขตวินิมุตฺตสฺส อตฺถิตาปฏิเสธํ สพฺพถา อนุวตฺตนฺตานํ วินิจฺฉโย.

หากบุคคลไม่มีอยู่จริง การยึดถือบุคคลจะเป็นสภาวะที่มีอารมณ์ (สารัมมณตา) ได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะมีการยึดถือแม้อารมณ์ที่ไม่มีอยู่จริง ความจริง ความเป็นสภาวะที่มีอารมณ์ ท่านกล่าวไว้เพราะความที่จิตและเจตสิกเกิดขึ้นโดยยึดถืออารมณ์ที่ถูกดำริขึ้น (ปริกัปปิตะ) หรือที่โลกรับรู้กัน (โลกสัญญา) ซึ่งไม่มีอยู่จริง หรืออารมณ์ที่เป็นสภาวะซึ่งมีอยู่จริงนั่นเอง เพราะคำว่า 'สารัมมณะ' (มีอารมณ์) ย่อมแสดงเพียงความไม่เป็นไปของจิตและเจตสิกที่ปราศจากอารมณ์เท่านั้น ไม่ได้แสดงความมีอยู่หรือความไม่มีอยู่ของอารมณ์ที่จิตและเจตสิกเหล่านั้นยึดถือเลย นี้เป็นการวินิจฉัยของพระอาจารย์ทั้งหลายผู้ดำเนินตามการปฏิเสธความมีอยู่ของอรรถคือบัญญัติที่พ้นจากสังขตะและอสังขตะโดยประการทั้งปวง

๑๓๑๖. นามกรณฏฺเฐนาติ อญฺญํ อนเปกฺขิตฺวา สยเมว อตฺตโน นามกรณสภาวโตติ อตฺโถ. ยญฺหิ ปรสฺส นามํ กโรติ, ตสฺส จ ตทเปกฺขตฺตา อญฺญาเปกฺขํ นามกรณนฺติ นามกรณสภาวตา น โหติ. ตสฺมา มหาชนสฺส ญาตีนํ คุณานญฺจ สามญฺญนามาทิการกานํ นามภาโว นาปชฺชติ. ยสฺส จ อญฺเญหิ นามํ กรียติ, ตสฺส จ นามกรณสภาวตา นตฺถีติ นตฺถิเยว นามภาโว, เวทนาทีนํ ปน สภาวสิทฺธตฺตา เวทนาทินามสฺส นามกรณสภาวโต นามตา วุตฺตา. ปถวีอาทินิทสฺสเนน นามสฺส สภาวสิทฺธตํเยว นิทสฺเสติ, น นามภาวสามญฺญํ, นิรุฬฺหตฺตา ปน นามสทฺโท อรูปธมฺเมสุ เอว วุตฺโต, น ปถวีอาทีสูติ น เตสํ นามภาโว. มาติกาย จ ปถวีอาทีนํ นามตานาปตฺติ [Pg.182] วุตฺตาว. น หิ ปถวีอาทินามํ วิชหิตฺวา เกสาทินาเมหิ รูปธมฺมานํ วิย เวทนาทินามํ วิชหิตฺวา อญฺเญน นาเมน อรูปธมฺมานํ โวหริตพฺเพน ปิณฺฑากาเรน ปวตฺติ อตฺถีติ.

๑๓๑๖. คำว่า 'โดยอรรถว่าเป็นการกระทำชื่อ' หมายความว่า โดยสภาวะที่เป็นการกระทำชื่อของตนเองนั่นเอง โดยไม่เพ่งเล็งถึงสิ่งอื่น ความจริง สิ่งใดที่กระทำชื่อให้แก่สิ่งอื่น และเพราะสิ่งนั้นต้องเพ่งเล็งถึงสิ่งอื่นนั้น การกระทำชื่อนั้นจึงเป็นการกระทำชื่อที่ต้องเพ่งเล็งถึงสิ่งอื่น สภาวะแห่งการกระทำชื่อ (นามกรณสภาวตา) จึงไม่มี เพราะเหตุนั้น ความเป็นนามจึงไม่ถึงแก่ผู้กระทำสามัญนามเป็นต้น เช่น มหาชน ญาติ และคุณทั้งหลาย และสิ่งใดที่ถูกผู้อื่นกระทำชื่อให้ สภาวะแห่งการกระทำชื่อก็ไม่มีแก่สิ่งนั้น ความเป็นนามจึงไม่มีเลย แต่เพราะเวทนาเป็นต้นสำเร็จได้ด้วยสภาวะของตนเอง ความเป็นนามจึงถูกกล่าวไว้เพราะสภาวะแห่งการกระทำชื่อของชื่อมีเวทนาเป็นต้น ท่านแสดงความสำเร็จด้วยสภาวะของตนเองของนามนั่นเองด้วยการยกตัวอย่างมีปฐวีเป็นต้น ไม่ได้แสดงความเหมือนกันโดยความเป็นนาม แต่เพราะคำว่า 'นาม' เป็นคำที่ใช้กันจนชิน (นิรุฬหะ) ในอรูปธรรมทั้งหลาย ท่านจึงกล่าวคำว่า 'นาม' เฉพาะในอรูปธรรมเท่านั้น ไม่ได้กล่าวในปฐวีเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ความเป็นนามจึงไม่มีแก่รูปธรรมเหล่านั้น และในมาติกาก็ได้กล่าวถึงความไม่ถึงความเป็นนามของปฐวีเป็นต้นไว้แล้ว ความจริง การเป็นไปโดยอาการที่เป็นกลุ่มก้อนซึ่งควรเรียกขานด้วยชื่ออื่นโดยละทิ้งชื่อมีเวทนาเป็นต้นของอรูปธรรมทั้งหลาย ย่อมไม่มี เหมือนอย่างการเป็นไปโดยอาการที่เป็นกลุ่มก้อนซึ่งควรเรียกขานด้วยชื่อมีเกสาเป็นต้นโดยละทิ้งชื่อมีปฐวีเป็นต้นของรูปธรรมทั้งหลายมีอยู่

อถ วา รูปธมฺมา จกฺขาทโย รูปาทโย จ เตสํ ปกาสกปกาสิตพฺพภาวโต วินา นาเมน ปากฏา โหนฺติ, น เอวํ อรูปธมฺมาติ อธิวจนสมฺผสฺโส วิย นามายตฺตคหณียภาเวน ‘‘นาม’’นฺติ วุตฺตา, ปฏิฆสมฺผสฺโสปิ น จกฺขาทีนิ วิย นาเมน วินา ปากโฏติ ‘‘นาม’’นฺติ วุตฺโต. อรูปตาย วา อญฺญนามสภาคตฺตา สงฺคหิโตยํ, อญฺญผสฺสสภาคตฺตา วา. วจนตฺโถปิ หิ ‘‘รูปยตีติ รูปํ, นามยตีติ นาม’’นฺติ อิธ ปจฺฉิมปุริมานํ สมฺภวติ. รูปยตีติ วินาปิ นาเมน อตฺตานํ ปกาสยตีติ อตฺโถ, นามยตีติ นาเมน วินา อปากฏภาวโต อตฺตโน ปกาสกํ นามํ กโรตีติ อตฺโถ. อารมฺมณาธิปติปจฺจยตายาติ สติปิ รูปสฺส อารมฺมณาธิปติปจฺจยภาเว น ปรมสฺสาสภูตํ นิพฺพานํ วิย สาติสยํ ตํนามนสภาเวน ปจฺจโยติ นิพฺพานเมว ‘‘นาม’’นฺติ วุตฺตํ.

อีกนัยหนึ่ง (ตามแนวอรรถกถา) รูปธรรมทั้งหลาย คือ จักขุเป็นต้น และรูปารมณ์เป็นต้น ย่อมปรากฏได้โดยไม่ต้องอาศัยชื่อ เพราะความเป็นสภาพที่แสดงให้ปรากฏ (เป็นต้น) แต่นามธรรมทั้งหลายย่อมไม่ปรากฏเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น นามธรรมเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า "นาม" เพราะความเป็นสภาพที่พึงยึดถือโดยความเกี่ยวข้องกับชื่อ เหมือนอธิวจนสัมผัส แม้ปฏิฆสัมผัสก็ไม่ปรากฏได้โดยไม่ต้องอาศัยชื่อเหมือนจักขุเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกว่า "นาม" อีกนัยหนึ่ง ปฏิฆสัมผัสนี้ถูกสงเคราะห์เข้าในนามแล้ว เพราะความเป็นนามธรรม หรือเพราะความเป็นสภาพที่เหมือนกับนามธรรมอื่น หรือเพราะความเป็นสภาพที่เหมือนกับผัสสะอื่น จริงอยู่ แม้วจนัตถะ (ความหมายของรูปศัพท์) ว่า "รูปยติ" (ย่อมแสดงให้ปรากฏ) จึงชื่อว่า "รูป" และ "นามยติ" (ย่อมทำชื่อ) จึงชื่อว่า "นาม" นี้ ย่อมสมควรแก่รูปที่เกิดภายหลังและนามที่เกิดก่อนในนามรูปทุกะนี้ ความหมายของบทว่า "รูปยติ" คือ ย่อมแสดงตนให้ปรากฏได้แม้ปราศจากชื่อ ความหมายของบทว่า "นามยติ" คือ ย่อมทำชื่อที่แสดงตนให้ปรากฏ เพราะความเป็นสภาพที่ไม่ปรากฏถ้าไม่มีชื่อ บทว่า "อารัมมณาธิปติปัจจยตายะ" คือ แม้รูปจะมีความเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยอยู่ แต่รูปนั้นก็ไม่เป็นปัจจัยโดยสภาพที่ทำให้น้อมไปหาอย่างยิ่งเหมือนพระนิพพานซึ่งเป็นที่พึ่งอันยอดเยี่ยม เพราะเหตุนั้น พระนิพพานเท่านั้นจึงถูกเรียกว่า "นาม"

๑๓๑๘. วฏฺฏมูลสมุทาจารทสฺสนตฺถนฺติ สตฺตานํ วฏฺฏมูลสมุทาจาโร นาม อวิชฺชา จ ภวตณฺหา จ, ตํทสฺสนตฺถนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ สมุทาจรตีติ สมุทาจาโร, วฏฺฏมูลเมว สมุทาจาโร วฏฺฏมูลสมุทาจาโร, วฏฺฏมูลทสฺสเนน วฏฺฏมูลานํ ปวตฺติ ทสฺสิตา โหตีติ วฏฺฏมูลานํ สมุทาจารสฺส ทสฺสนตฺถนฺติปิ อตฺโถ.

๑๓๑๘. บทว่า "วัฏฏมูลสมุทาจารทัสสนัตถัง" คือ รากเหง้าแห่งวัฏฏะที่ย่อมเป็นไปอย่างยิ่งยวดของสัตว์ทั้งหลาย ได้แก่ อวิชชาและภวตัณหา ความหมายว่า เพื่อประโยชน์แก่การแสดงซึ่งรากเหง้าแห่งวัฏฏะที่ย่อมเป็นไปอย่างยิ่งยวดนั้น ในบทว่า "วัฏฏมูลสมุทาจารทัสสนัตถัง" นั้น บทว่า "สมุทาจาโร" คือ ย่อมเป็นไปอย่างยิ่งยวด รากเหง้าแห่งวัฏฏะนั่นเองย่อมเป็นไปอย่างยิ่งยวด ชื่อว่า "วัฏฏมูลสมุทาจาโร" คือ รากเหง้าแห่งวัฏฏะที่ย่อมเป็นไปอย่างยิ่งยวด อีกนัยหนึ่ง ความหมายว่า เพื่อประโยชน์แก่การแสดงซึ่งสมุทาจาระ (ความเป็นไป) ของรากเหง้าแห่งวัฏฏะทั้งหลาย เพราะการเป็นไปของรากเหง้าแห่งวัฏฏะทั้งหลายอันพระผู้มีพระภาคแสดงแล้วด้วยการแสดงซึ่งรากเหง้าแห่งวัฏฏะทั้งหลาย ก็ย่อมเป็นไปได้

๑๓๒๐. เอเกกสฺมิญฺจ อตฺตาติ จ โลโกติ จ คหณวิเสสํ อุปาทาย ‘‘อตฺตา จ โลโก จา’’ติ วุตฺตํ. เอกํ วา ขนฺธํ อตฺตโต คเหตฺวา อญฺญํ อตฺตโน อุปโภคภูโต โลโกติ คณฺหนฺตสฺส อตฺตโน อตฺตานํ ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ปรสฺส อตฺตานํ ‘‘โลโก’’ติ คณฺหนฺตสฺส วา วเสน ‘‘อตฺตา จ โลโก จา’’ติ วุตฺตํ. ตํ ภวิสฺสตีติ ตํ ทฺวิธาปิ คหิตํ ขนฺธปญฺจกํ ภวิสฺสตีติ นิวิฏฺฐา ปรามสนฺตีติ อตฺโถ.

๑๓๒๐. อีกนัยหนึ่ง บทว่า "อัตตาและโลก" อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว โดยอาศัยความพิเศษแห่งการยึดถือว่า "อัตตา" และ "โลก" ในขันธ์แต่ละอย่าง หรือโดยอำนาจของบุคคลผู้ยึดถือขันธ์หนึ่งโดยความเป็นอัตตา แล้วยึดถือขันธ์อื่นว่าเป็นโลกซึ่งเป็นเครื่องบริโภคของอัตตา หรือโดยอำนาจของบุคคลผู้ยึดถืออัตตาของตนว่าเป็น "อัตตา" แล้วยึดถืออัตตาของผู้อื่นว่าเป็น "โลก" บทว่า "ตํ ภวิสฺสติ" คือ ทิฏฐิที่ย่อมพิจารณาผิดอันตั้งมั่นแล้วว่า หมู่แห่งขันธ์ห้านั้นอันบุคคลยึดถือแล้วโดยประการทั้งสองจักเป็นไปดังนี้ มีความหมายดังนี้

๑๓๓๒. สห สิกฺขิตพฺโพ ธมฺโม สหธมฺโม, ตตฺถ ภวํ สหธมฺมิกํ. กมฺมตฺเถ วตฺตมานโต โทวจสฺสสทฺทโต อาย-สทฺทํ อนญฺญตฺถํ กตฺวา ‘‘โทวจสฺสาย’’นฺติ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘ทุพฺพจสฺส กมฺม’’นฺติ อาห. โทวจสฺสสฺส วา อยนํ ปวตฺติ โทวจสฺสายํ. วจนสฺส ปฏิวิรุทฺธวจนํ ปฏาณิกคหณํ[Pg.183]. คุเณหิ ครูสุ คารเวน วสนํ ครุวาโส. ชาติอาทีหิ เชฏฺฐเกสุ ปฏิสฺสุณิตพฺเพสุ วสนํ สเชฏฺฐกวาโส. โอตฺตปฺปิตพฺพา วา ครุโน. หิริยิตพฺพา เชฏฺฐกา. ยาย เจตนาย ทุพฺพโจ โหติ, สา โทวจสฺสตา ภวิตุํ อรหตีติ ‘‘สงฺขารกฺขนฺโธเยวา’’ติ อาห.

๑๓๓๒. ธรรมที่พึงศึกษาพร้อมกัน ชื่อว่า "สหธรรม" (คืออธิศีลเป็นต้น) สิกขาบทที่เกิดในสหธรรมนั้น ชื่อว่า "สหธัมมิกัง" ด้วยอัธยาศัยที่ตรัสว่า "กรรมของบุคคลผู้ว่ายาก" โดยการทำให้ศัพท์ว่า "อายะ" ไม่มีอรรถอื่น (จากอรรถของบทว่า โทวจัสสะ) หลังศัพท์ว่า "โทวจัสสะ" ซึ่งเป็นไปในอรรถว่ากรรม จึงตรัสว่า "โทวจัสสายะ" อีกนัยหนึ่ง "โทวจัสสายะ" คือ การเป็นไปของการเป็นผู้มีวาจาว่ายาก การกล่าววาจาที่ขัดแย้งกับวาจาที่ผู้อื่นกล่าวแล้ว ชื่อว่า "ปฏานิกคหณะ" การอยู่ในบุคคลผู้ควรเคารพด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ด้วยความเคารพ ชื่อว่า "ครุวาสะ" การอยู่ในบุคคลผู้เป็นใหญ่ ผู้ควรเชื่อฟังด้วยชาติเป็นต้น ชื่อว่า "สเชฏฐกวาสะ" อีกนัยหนึ่ง บุคคลผู้ควรสะดุ้งกลัว ชื่อว่า "ครุ" บุคคลผู้ควรละอาย ชื่อว่า "เชฏฐกะ" ด้วยการพิจารณาดังนี้ว่า เจตนาใดที่ทำให้บุคคลเป็นผู้ว่ายาก เจตนานั้นควรเพื่อความเป็นโทวจัสสตา จึงตรัสว่า "สังขารขันธ์นั่นเอง"

๑๓๓๓. ทุ-สทฺเทน ยุตฺตํ นามํ ทุนฺนามํ. อนุปสงฺกมนฺตสฺสปิ อนุสิกฺขนํ เสวนาติ อธิปฺปาเยน ‘‘ภชนาติ อุปสงฺกมนา’’ติ อาห. สพฺพโตภาเคนาติ กายวาจาจิตฺเตหิ อาวิ เจว รโห จ.

๑๓๓๓. ชื่อที่ประกอบด้วยศัพท์ว่า "ทุ" ชื่อว่า "ทุรนาม" ด้วยอัธยาศัยที่ตรัสว่า "ภชนาติ อุปสงฺกมนา" คือ การศึกษาตามโดยเลียนแบบ (แม้จากที่ไกล) ของบุคคลผู้ไม่เข้าไปหา ชื่อว่า "เสวนา" บทว่า "สัพพโตภาเคนะ" คือ ด้วยกาย วาจา และใจ ทั้งในที่เปิดเผยและในที่ลับ

๑๓๓๖. วินโยติ วิภงฺคขนฺธกา วุตฺตา. วตฺถุวีติกฺกมโต ปุพฺเพ ปรโต จ อาปตฺตึ อาปชฺชนฺโต นาม น โหตีติ สห วตฺถุนา อาปตฺตึ ปริจฺฉินฺทติ. เตนาห ‘‘สห วตฺถุนา…เป… อาปตฺติกุสลตา นามา’’ติ. สห กมฺมวาจายาติ อพฺภานติณวตฺถารกกมฺมวาจาย ‘‘อหํ, ภนฺเต, อิตฺถนฺนามํ อาปตฺตึ อาปชฺชิ’’นฺติอาทิกาย จ. สเหว หิ กมฺมวาจาย อาปตฺติวุฏฺฐานญฺจ ปริจฺฉินฺทตีติ. อาปตฺติยา วา การณํ วตฺถุ, วุฏฺฐานสฺส การณํ กมฺมวาจาติ การเณน สห ผลสฺส ชานนวเสน ‘‘สห วตฺถุนา สห กมฺมวาจายา’’ติ วุตฺตํ.

๑๓๓๖. วิภังค์และขันธกะทั้งหลาย อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า "วินัย" เพราะเหตุที่บุคคลผู้ถึงอาบัติทั้งก่อนและหลังกาลที่ล่วงละเมิดวัตถุยังไม่ชื่อว่าถึงอาบัติ จึงย่อมกำหนดอาบัติพร้อมด้วยวัตถุ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "สหะ...เป็นต้น...ชื่อว่าอาปัตติกุสลตา" บทว่า "สหกัมมวาจายะ" คือ ด้วยกรรมวาจามีอัพภานะและติณวัตถารกะเป็นต้น และด้วยวาจามี "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์ต้องอาบัติชื่อนี้" เป็นต้น จริงอยู่ ย่อมกำหนดการออกจากอาบัติพร้อมกับกรรมวาจาเท่านั้น อีกนัยหนึ่ง เหตุของอาบัติคือวัตถุ เหตุของการออกจากอาบัติคือกรรมวาจา ด้วยอำนาจแห่งการรู้ซึ่งอาบัติอันเป็นผลพร้อมด้วยวัตถุอันเป็นเหตุ (อีกนัยหนึ่ง) ด้วยอำนาจแห่งการรู้ซึ่งการออกจากอาบัติอันเป็นผลพร้อมด้วยกรรมวาจาอันเป็นเหตุ จึงตรัสว่า "สหวัตถุนา สหกัมมวาจายา"

๑๓๓๘. อยเมวตฺโถ สห ปริกมฺเมนาติ เอตฺถ วุตฺโต. วุฏฺฐานกปญฺญายาติ วุฏฺฐานสฺส การณภูตาย ปริกมฺมปญฺญาย.

๑๓๓๘. ความหมายนี้เท่านั้น อันพระสังคหกาจารย์ตรัสไว้ในบทว่า "สหปริกัมเมนะ" บทว่า "วุฏฺฐานกปญฺญายะ" คือ ของปริกัมมปัญญาซึ่งเป็นเหตุของการออกจากสมาบัติ

๑๓๔๐. ธาตุวิสยา สพฺพาปิ ปญฺญา ธาตุกุสลตา, ตเทกเทสา มนสิการกุสลตาติ อธิปฺปาเยน ปุริมปเทปิ อุคฺคหมนสิการชานนปญฺญา วุตฺตา. ปุริมปเท วา วาจุคฺคตาย ธาตุปาฬิยา มนสิกรณํ ‘‘มนสิกาโร’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อุคฺคณฺหนฺตี มนสิกโรนฺตี ธาตุปาฬิยา อตฺถํ สุณนฺตี คนฺถโต จ อตฺถโต จ ธาเรนฺตี ‘‘อยํ จกฺขุธาตุ นามา’’ติอาทินา สภาวโต อฏฺฐารเสวาติ คณนโต จ ปริจฺเฉทํ ชานนฺตี จ ปญฺญา อุคฺคหปญฺญาทิกา วุตฺตา. ปจฺฉิมปเท ปญฺจวิธาปิ สา ปญฺญา อุคฺคโหติ ตโต จ ปวตฺโต อนิจฺจาทิมนสิกาโร ‘‘อุคฺคหมนสิกาโร’’ติ วุตฺโต, ตสฺส ชานนํ ปวตฺตนเมว, ยถา ปวตฺตํ วา อุคฺคหํ, เอวเมว ปวตฺโต อุคฺคโหติ ชานนํ อุคฺคหชานนํ. มนสิกาโรปิ ‘‘เอวํ ปวตฺเตตพฺโพ เอวญฺจ ปวตฺโต’’ติ ชานนํ มนสิการชานนํ. ตทุภยมฺปิ มนสิการโกสลฺลนฺติ [Pg.184] วุตฺตํ. อุคฺคโหปิ หิ มนสิการสมฺปโยคโต มนสิการนิรุตฺตึ ลทฺธุํ ยุตฺโตติ โย จ มนสิ กาตพฺโพ, โย จ มนสิกรณุปาโย, สพฺโพ โส มนสิกาโรติ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ. ตตฺถ จ โกสลฺลํ มนสิการกุสลตาติ.

๑๓๔๐. ปัญญาทั้งหมดที่มีธาตุเป็นอารมณ์ ชื่อว่า "ธาตุกุสลตา" ปัญญาที่รู้ซึ่งอุคคหะ มนสิการะ และชานนะ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของห้าอย่างนั้น ชื่อว่า "มนสิการกุสลตา" ด้วยอัธยาศัยดังนี้ ปัญญาที่รู้อุคคหะและมนสิการะก็อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วในบทหน้า (คือ ธาตุกุสลตา) อีกนัยหนึ่ง ในบทหน้า (คือ ธาตุกุสลตา) การมนสิการซึ่งธาตุบาลีที่ท่องจำได้แล้ว (เพราะอุคคหปัญญา) อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า "มนสิการ" ในอุคคหปัญญาเป็นต้นเหล่านั้น ปัญญาที่ย่อมเรียน ปัญญาที่ย่อมมนสิการ ปัญญาที่ย่อมฟังซึ่งอรรถของธาตุบาลี ปัญญาที่ย่อมทรงจำทั้งโดยคันถะบาลีและโดยอรรถ และปัญญาที่ย่อมรู้ซึ่งขอบเขตทั้งโดยสภาพมี 'จักขุปสาทนี้ชื่อว่าจักขุธาตุ' เป็นต้น และโดยการนับจำนวนว่า 'ธาตุทั้งหลายมีสิบแปดอย่างเท่านั้น' อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า 'อุคคหปัญญาเป็นต้น' ในบทหลัง (คือ มนสิการกุสลตา) ปัญญาทั้งห้าอย่างนั้น อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า 'อุคคหะ' และมนสิการมีอนิจจะเป็นต้นที่เกิดขึ้นแล้วจากอุคคหปัญญานั้น อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า 'อุคคหมนสิการ' การรู้ซึ่งอุคคหมนสิการนั้น คือการให้เป็นไปนั่นเอง อีกนัยหนึ่ง การรู้ว่าการเรียนที่เกิดขึ้นแล้วอย่างใดอย่างหนึ่ง การเรียนที่เกิดขึ้นแล้วอย่างนั้นนั่นเอง ชื่อว่า 'อุคคหชานนะ' แม้มนสิการก็การรู้ว่า 'อันบุคคลพึงให้เป็นไปดังนี้ และเกิดขึ้นแล้วดังนี้' ชื่อว่า 'มนสิการชานนะ' อุคคหชานนะและมนสิการชานนะทั้งสองอย่างนั้น อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า 'มนสิการโกสัลละ' จริงอยู่ เพราะเหตุใด แม้การเรียนก็ย่อมควรเพื่ออันได้ซึ่งชื่อว่ามนสิการ เพราะประกอบด้วยมนสิการ และเพราะเหตุใด ลักษณะมีอนิจจะเป็นต้นใดอันบุคคลพึงมนสิการ และสภาพธรรมคือปัญญาใดเป็นอุบายแห่งการมนสิการ ทั้งหมดนั้นย่อมควรเพื่อกล่าวว่า 'มนสิการ' และในอุคคหะและมนสิการเหล่านั้น ญาณที่เป็นเหตุแห่งความชำนาญ ชื่อว่า 'มนสิการกุสลตา' พึงทราบดังนี้

๑๓๔๒. ตีสุปิ วา…เป… วฏฺฏตีติ ตสฺสา จ อุคฺคหาทิภาโว วุตฺโต. สมฺมสนํ ปญฺญา, สา มคฺคสมฺปยุตฺตา อนิจฺจาทิสมฺมสนกิจฺจํ สาเธติ นิจฺจสญฺญาทิปชหนโต. มนสิกาโร สมฺมสนสมฺปยุตฺโต ตเถว อนิจฺจาทิมนสิการกิจฺจํ มคฺคสมฺปยุตฺโต สาเธติ. เตนาห ‘‘สมฺมสนมนสิการา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา’’ติ. อิมินา ปน ปจฺจเยน อิทํ โหตีติ เอวํ อวิชฺชาทีนํ สงฺขาราทิปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ปจฺจยภาวชานนํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสลตาติ ทสฺเสติ.

๑๓๔๒. ในธรรม ๓ อย่างก็ดี...เป็นต้นว่า "ย่อมเป็นไป" ความเป็นแห่งอุคคหะเป็นต้นของกุศลนั้น (คือกุศลตา) อันพระสังคหกาจารย์กล่าวไว้แล้ว. การพิจารณาคือปัญญา ปัญญานั้นประกอบด้วยมรรค ย่อมยังกิจคือการพิจารณาโดยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น ให้สำเร็จ เพราะละนิจจสัญญาเป็นต้นได้. มนสิการประกอบด้วยสัมมสนะ (ญาณ) ก็ย่อมยังกิจคือการมนสิการโดยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น ให้สำเร็จได้เช่นนั้นเอง เพราะประกอบด้วยมรรค. เพราะเหตุนั้น พระสังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า "สัมมสนะและมนสิการเป็นโลกิยะและโลกุตตระปะปนกัน". อนึ่ง ด้วยบทว่า "เพราะปัจจัยนี้ สิ่งนี้ย่อมมี" ดังนี้ ย่อมแสดงว่า การรู้ความเป็นปัจจัยของอวิชชาเป็นต้น และของสังขารเป็นต้นอันเป็นปัจจยุปบันนั้น ชื่อว่าปฏิจจสมุปปาทกุสลตา.

๑๓๔๔. อมฺพพีชาทีนิ อนุปาทินฺนกทสฺสนตฺถํ วุตฺตานิ. โสตวิญฺญาณาทีนํ วิสภาคา อนนุรูปา อนุปฺปาทกาเยว จกฺขาทโย ‘‘วิสภาคปจฺจยา’’ติ วุตฺตา, เตหิ อนุปฺปชฺชมานาเนว จ โสตวิญฺญาณาทีนิ ‘‘วิสภาคปจฺจยสมุปฺปนฺนธมฺมา’’ติ. โสตวิญฺญาเณน วา วิสภาคสฺส จกฺขุวิญฺญาณสฺส ปจฺจโยติ วิสภาคปจฺจโย, จกฺขายตนสฺส วิสภาเคน โสตายตเนน ปจฺจเยน สมุปฺปนฺโน วิสภาคปจฺจยสมุปฺปนฺโน.

๑๓๔๔. เมล็ดมะม่วงเป็นต้น ตรัสไว้เพื่อแสดงวัตถุที่มิใช่อุปาทินนก (คือไม่มีวิญญาณครอง). จักขุเป็นต้น ซึ่งมีสภาพไม่เหมือนกัน ไม่เหมาะสมกัน และเป็นเพียงสิ่งที่ไม่ทำให้เกิดโสตวิญญาณเป็นต้น ตรัสเรียกว่า "วิสภาคปัจจัย" และโสตวิญญาณเป็นต้นที่มิได้เกิดขึ้นเพราะจักขุเป็นต้นเหล่านั้น ตรัสเรียกว่า "วิสภาคปัจจยสมุปปันนธรรม". อีกนัยหนึ่ง จักขุวิญญาณซึ่งมีสภาพไม่เหมือนกับโสตวิญญาณ เป็นปัจจัย (แก่โสตวิญญาณ) จึงชื่อว่าวิสภาคปัจจัย. ธรรมที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยคือโสตายตนะซึ่งมีสภาพไม่เหมือนกับจักขายตนะ ชื่อว่าวิสภาคปัจจยสมุปปันนะ.

๑๓๔๖. อชฺชวนิทฺเทเส อชฺชโว อชฺชวตาติ อุชุตา อุชุกตา อิจฺเจว วุตฺตํ โหตีติ อชฺชวมทฺทวนิทฺเทเสสุ อุชุกตามุทุตานิทฺเทเสหิ วิเสสํ มทฺทวนิทฺเทเส วุตฺตํ ‘‘นีจจิตฺตตา’’ติปทมาห. ตตฺถ ‘‘นีจจิตฺตตา มุทุตา’’ติ ปุน มุทุตาวจนํ นีจจิตฺตตาย วิเสสนตฺถํ. โอมาโนปิ หิ นีจจิตฺตตา โหติ, น ปน มุทุตาติ.

๑๓๔๖. ในอัชชวนิเทศ บทว่า "อัชชวะคืออัชชวตา" นี้ มีความหมายว่า "อุชุตาคืออุชุกตา" เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ในอัชชวะและมัททวะนิเทศ พระสังคหกาจารย์จึงกล่าวบทว่า "นีจจิตตตา" ซึ่งเป็นข้อแตกต่างจากอุชุกตานิเทศและมุทุตานิเทศที่ตรัสไว้ในมัททวะนิเทศ. ในมัททวะนิเทศนั้น การกล่าวคำว่า "มุทุตา" ซ้ำอีกในบทว่า "นีจจิตตตา มุทุตา" ก็เพื่อเป็นบทขยายความของนีจจิตตตา. เพราะว่าโอมานะ (มานะที่ต่ำ) ก็เป็นนีจจิตตตาได้ แต่ไม่เป็นมุทุตา.

๑๓๔๘. ปเรสํ ทุกฺกฏํ ทุรุตฺตญฺจ ปฏิวิโรธากรเณน อตฺตโน อุปริ อาโรเปตฺวา วาเสนฺติ. จิตฺตสฺส สกมนตาติ จิตฺตสฺส อพฺยาปนฺโน สโก มโนภาโวติ อตฺโถ. จิตฺตนฺติ วา จิตฺตปฺปพนฺธํ เอกตฺเตน คเหตฺวา ตสฺส อนฺตรา อุปฺปนฺเนน ปีติสหคตมเนน สกมนตฺตํ อาห. อตฺตมโน วา ปุคฺคโล, ตสฺส ภาโว อตฺตมนตา. สา น สตฺตสฺสาติ ปุคฺคลทิฏฺฐินิวารณตฺตํ ‘‘จิตฺตสฺสา’’ติ วุตฺตํ.

๑๓๔๘. ชนทั้งหลายย่อมตั้งทุจริตทางกายและทุพภาษิตทางวาจาของผู้อื่นไว้บนตน โดยไม่กระทำความขัดแย้ง. บทว่า "จิตตัสสะ สกมนตา" หมายถึง ความที่จิตไม่กำเริบ เป็นสภาพแห่งใจของตน. อีกนัยหนึ่ง พระสังคหกาจารย์กล่าวถึงความเป็นสกมนะด้วยใจที่ประกอบด้วยปีติที่เกิดขึ้นในระหว่างแห่งจิตตสันดาน โดยถือเอาจิตตสันดานโดยความเป็นอันเดียวกัน. อีกนัยหนึ่ง บุคคลผู้มีใจของตน ความเป็นแห่งบุคคลผู้มีใจของตน ชื่อว่าอัตตมนตา. อัตตมนตานั้นไม่ใช่ของสัตว์. ดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำว่า "จิตตัสสะ" เพื่อห้ามปุคคลาทิฏฐิ.

๑๓๔๙. กายวาจาหิ [Pg.185] กตฺตพฺพสฺส อกรเณน อสาทิยิตพฺพสฺส สาทิยเนน จ มนสาปิ อาจรติ เอว, อินฺทฺริยสํวราทิเภทนวเสน วา เอตํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

๑๓๔๙. การไม่กระทำสิ่งที่ควรทำด้วยกายและวาจา และการยินดีในสิ่งที่ไม่ควรยินดี (เช่น ทอง เงิน เป็นต้น) ย่อมประพฤติด้วยใจเท่านั้น. หรือพึงทราบว่า คำนี้ (คือ "สัพโพปิ สีลสังวโร") ตรัสไว้โดยอำนาจแห่งการทำลายศีลมีอินทริยสังวรเป็นต้น.

๑๓๕๐. สโทสวเณ รุกฺเข นิยฺยาสปิณฺฑิโย, อหิจฺฉตฺตกานิ วา อุฏฺฐิตานิ ‘‘อณฺฑกานี’’ติ วทนฺติ. เผคฺคุรุกฺขสฺส ปน กุถิตสฺส อณฺฑานิ วิย อุฏฺฐิตา จุณฺณปิณฺฑิโย คณฺฐิโย วา ‘‘อณฺฑกานี’’ติ เวทิตพฺพา. ปทุมนาฬํ วิย โสตํ ฆํสยมานา วิย ปวิสนฺตี กกฺกสา ทฏฺฐพฺพา. โกเธน นิพฺพตฺตา ตสฺส ปริวารภูตา โกธสามนฺตา. ปุเร สํวฑฺฒนารี โปรี, สา วิย สุกุมารา มุทุกา วาจา โปรี วิยาติ โปรี. ตตฺถาติ ‘‘ภาสิตา โหตี’’ติ วุตฺตาย กิริยายาติปิ โยชนา สมฺภวติ, ตตฺถ วาจายาติ วา. สณฺหวาจตาติอาทินา ตํ วาจํ ปวตฺตยมานํ เจตนํ ทสฺเสติ.

๑๓๕๐. ชนทั้งหลายกล่าวว่า ก้อนยางไม้ หรือเห็ดที่งอกขึ้นในต้นไม้ที่มีตำหนิว่า "อัณฑกะ" (ไข่). แต่พึงทราบว่า ก้อนผงหรือปุ่มปมที่งอกขึ้นในต้นไม้ที่มีกระพี้ผุ เหมือนไข่ (ของสัตว์) นั้น ชื่อว่า "อัณฑกะ". พึงเห็นว่า วาจาที่หยาบกระด้าง (กักกสะ) คือวาจาที่เข้าไปเหมือนกับขูดหู เหมือนก้านบัว. วาจาที่เกิดขึ้นเพราะความโกรธ และเป็นบริวารของความโกรธนั้น ชื่อว่า "โกธสามันตา". สตรีที่เติบโตในเมืองชื่อว่า "โปรี" วาจาที่ละเอียดอ่อนและนุ่มนวลเหมือนสตรีที่เติบโตในเมืองนั้น จึงชื่อว่า "โปรี". บทว่า "ตัตถะ" นี้ พึงประกอบความหมายว่า "ในกิริยาที่กล่าวแล้วว่า 'อันบุคคลกล่าวแล้ว' " ก็ได้ หรือ "ในวาจานั้น" ก็ได้. ด้วยบทว่า "สัณหวาจา" เป็นต้น ย่อมแสดงเจตนาที่ยังวาจานั้นให้เป็นไป.

๑๓๕๑. อามิสาลาเภน ยํ ฉิทฺทํ โหติ, ตํ อามิสาลาเภน ‘‘ฉิทฺท’’นฺติ วุตฺตํ. ทฺเวเยว หีติ ยถาวุตฺตานิ อามิสธมฺมาลาเภหิ ปวตฺตมานานิ ฉิทฺทานิ อาห. คมนสภาเคนาติ คมนมคฺคสฺส อนุจฺฉวิกทิสาภาเคน. สงฺคหปกฺเข ฐตฺวาติ สงฺคหํ กโรมิจฺเจว กเถตพฺพํ, น ลาภสกฺการกามตาทีหีติ อตฺโถ. อวสฺสํ กาตพฺพํ กิจฺจํ, อิตรํ กรณียํ. อพฺภานโต อญฺญํ อาปตฺติวุฏฺฐานํ ‘‘วุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ.

๑๓๕๑. ช่องโหว่ใดมีอยู่เพราะไม่ได้อามิส พระสังคหกาจารย์กล่าวช่องโหว่นั้นว่า "ฉิดทะ" (ช่องโหว่) เพราะไม่ได้อามิส. ด้วยบทว่า "มีสองอย่างเท่านั้น" พระสังคหกาจารย์กล่าวถึงช่องโหว่ที่เกิดขึ้นเพราะไม่ได้อามิสและไม่ได้ธรรมตามที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า "คมานสภาเคนะ" หมายถึง ด้วยส่วนแห่งทิศที่เหมาะสมกับทางที่จะไป. บทว่า "สังคหปักเข ฐตวา" หมายถึง พึงแสดง (กรรมฐาน) โดยตั้งใจว่า "เราจะสงเคราะห์" เท่านั้น ไม่ใช่เพราะเหตุแห่งความอยากได้ลาภสักการะเป็นต้น. สิ่งที่ควรทำอย่างแน่นอน ชื่อว่า "กิจจะ" สิ่งอื่น (ที่ควรทำ) ชื่อว่า "กรณียะ". การออกจากอาบัติอย่างอื่นนอกจากการอัพภาน ตรัสเรียกว่า "วุฏฐานะ".

๑๓๕๒. สสมฺภารกถาติ ทสฺสนสฺส การณสหิตาติ อตฺโถ, สสมฺภารสฺส วา ทสฺสนสฺส กถา สสมฺภารกถา. ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยาสํวรสฺส เหตูติ วตฺวา ปุน ‘‘ตสฺส จกฺขุนฺทฺริยสฺส สติกวาเฏน ปิทหนตฺถายา’’ติ วุตฺตํ, น อสํวรสฺสาติ. ตทิทํ ยํ จกฺขุนฺทฺริยาสํวรสฺส เหตุ อภิชฺฌาทิอนฺวาสฺสวนํ ทสฺสิตํ, ตํ อสํวุตจกฺขุนฺทฺริยสฺเสว เหตุปวตฺตํ ทสฺสิตนฺติ กตฺวา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ, ยตฺวาธิกรณนฺติ หิ ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยสฺส การณาติ อตฺโถ. กสฺส จ การณาติ? อสํวุตสฺส. กิญฺจ อสํวุตํ? ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยาสํวรสฺส เหตุ อนฺวาสฺสวนฺติ ตทุปลกฺขิตํ, ตสฺส สํวรายาติ อยมตฺถโยชนา.

๑๓๕๒. บทว่า "สสัมภารกถา" หมายถึง การเห็นที่ประกอบด้วยเหตุ หรือเรื่องราวของการเห็นที่ประกอบด้วยองค์ประกอบ. หลังจากกล่าวว่า "เพราะเหตุแห่งการไม่สำรวมจักขุนทรีย์ใด" แล้ว ก็ตรัสอีกว่า "เพื่อปิดจักขุนทรีย์นั้นด้วยสติกวาฏ" ไม่ได้ตรัสว่า "เพื่อการไม่สำรวม". พึงทราบว่า การที่ไม่ได้กล่าวคำว่า "อสังวรสฺส" นั้น เป็นเพราะแสดงว่า อภิชฌาเป็นต้นที่ไหลตามมาซึ่งแสดงว่าเป็นเหตุแห่งการไม่สำรวมจักขุนทรีย์นั้น ย่อมเป็นไปเพราะเหตุแห่งจักขุนทรีย์ที่ไม่ได้สำรวมเท่านั้น. เพราะว่า บทว่า "ยตวาธิกรณัง" หมายถึง "เพราะเหตุแห่งจักขุนทรีย์ใด". และเพราะเหตุแห่งจักขุนทรีย์เช่นไร? เพราะเหตุแห่งจักขุนทรีย์ที่ไม่ได้สำรวม. อะไรคือจักขุนทรีย์ที่ไม่ได้สำรวม? คือจักขุนทรีย์ที่ถูกกำหนดด้วยการที่อภิชฌาเป็นต้นไหลตามมาเพราะเหตุแห่งการไม่สำรวมจักขุนทรีย์ใด. การประกอบความหมายนี้คือ "เพื่อการสำรวมจักขุนทรีย์นั้น".

ชวนกฺขเณ ปน ทุสฺสีลฺยํ วาติอาทิ ปุน อวจนตฺถํ อิเธว สพฺพํ วุตฺตนฺติ ฉสุ ทฺวาเรสุ ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพํ. น หิ ปญฺจทฺวาเร กายวจีทุจฺจริตสงฺขาตํ ทุสฺสีลฺยํ อตฺถีติ. ยถา กินฺติอาทินา นครทฺวาเร อสํวเร สติ [Pg.186] ตํสมฺพนฺธานํ ฆราทีนํ อสํวุตตา วิย ชวเน อสํวเร สติ ตํสมฺพนฺธานํ ทฺวาราทีนํ อสํวุตตาติ เอวํ อญฺเญสํ สํวเร, อญฺเญสํ สํวุตตาสามญฺญเมว นิทสฺเสติ, น ปุพฺพาปรสามญฺญํ อนฺโต พหิ สามญฺญํ วา. สติ วา ทฺวารภวงฺคาทิเก ปุน อุปฺปชฺชมานํ ชวนํ พาหิรํ วิย กตฺวา นครทฺวารสมานํ วุตฺตํ, อิตรญฺจ อนฺโตนครทฺวารสมานํ. ชวเน วา อสํวเร อุปฺปนฺเน ตโต ปรํ ทฺวารภวงฺคาทีนํ อสํวรเหตุภาวาปตฺติโต นครทฺวารสทิเสน ชวเนน ปวิสิตฺวา ทุสฺสีลฺยาทิโจรานํ ทฺวารภวงฺคาทิมูสนํ กุสลภณฺฑวินาสนํ กถิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

อนึ่ง เพื่อไม่ให้กล่าวซ้ำอีกซึ่งบทว่า "ทุสสีลยะในขณะแห่งชวนะ" เป็นต้น จึงได้กล่าวทั้งหมดไว้ในจักขุทวารนี้เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น พึงประกอบความหมายในทวารทั้ง ๖ ตามความเหมาะสม. เพราะว่า ในปัญจทวารไม่มีทุสสีลยะที่นับว่าเป็นกายทุจริตและวจีทุจริต. ด้วยบทว่า "อย่างไร" เป็นต้น ย่อมแสดงเพียงความเหมือนกันแห่งการสำรวมของสิ่งอื่น (เช่น ประตูเมืองและชวนะ) กับการสำรวมของสิ่งอื่น (เช่น บ้านเรือนและทวาร) เท่านั้น เช่นเดียวกับเมื่อประตูเมืองไม่สำรวม บ้านเรือนเป็นต้นที่เกี่ยวข้องกับประตูเมืองนั้นก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง และเมื่อชวนะไม่สำรวม ทวารเป็นต้นที่เกี่ยวข้องกับชวนะนั้นก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง. ไม่ได้แสดงความเหมือนกันในด้านลำดับก่อนหลัง หรือความเหมือนกันในด้านภายในภายนอก. อีกนัยหนึ่ง เมื่อมีทวารและภวังค์เป็นต้นอยู่ ชวนะที่เกิดขึ้นอีกนั้น ตรัสว่าเป็นเหมือนประตูเมือง โดยทำให้เป็นเหมือนภายนอก ส่วนสิ่งอื่น (นอกเหนือจากชวนะ) คือทวารและภวังค์เป็นต้น ตรัสว่าเป็นเหมือนประตูภายในเมือง. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า เมื่อการไม่สำรวมเกิดขึ้นในขณะแห่งชวนะ เพราะการไม่สำรวมนั้นเป็นเหตุให้ทวารและภวังค์เป็นต้นไม่สำรวมตามมาภายหลัง การที่โจรคือทุสสีลยะเป็นต้น (รวมถึงมุฏฐัสสัจจะ เป็นต้น) เข้าไปทางชวนะที่เหมือนประตูเมือง แล้วปล้นทวารและภวังค์เป็นต้น ทำลายกุศลสมบัติ ตรัสไว้แล้ว.

๑๓๕๓. อิมินา อาหาเรน นิตฺถรณตฺเถน อตฺถิกภาโว อิทมตฺถิกตา. อาหารปริโภเค อสนฺตุสฺสนาติ อาหารปริโภคกฺขเณ ปวตฺตา อสนฺตุสฺสนา, ทวตฺถาทิอภิลาโสติ อตฺโถ. เอตฺถ จ อสนฺตุฏฺฐิตา โลโภ, อมตฺตญฺญุตา อปฺปฏิสงฺขา จ โมโหติ อิเม ทฺเว ธมฺมา ‘‘โภชเน อมตฺตญฺญุตา’’ติ เวทิตพฺพา.

๑๓๕๓. อิทมัตถิกตา คือ ความเป็นผู้มีประโยชน์ด้วยอาหารนี้ โดยอรรถว่าเพื่อการข้ามพ้น (จากวัฏสงสาร). คำว่า อสันตุสสนา ในการบริโภคอาหาร คือ ความไม่สันโดษที่เกิดขึ้นในขณะบริโภคอาหาร อธิบายว่า ความปรารถนาในวัตถุมีผ้าเป็นต้น. และในบรรดาธรรมเหล่านั้น อสันตุฏฐิตา (ความไม่สันโดษ) คือ โลภะ ส่วนอมัตตัญญุตา (ความไม่รู้จักประมาณ) และอัปปฏิสังขา (ความไม่พิจารณา) คือ โมหะ ธรรม ๒ ประการนี้ พึงทราบว่า เป็นความไม่รู้จักประมาณในการบริโภคอาหาร.

๑๓๕๕. ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติอาทินา ปวตฺตมาโนว มานมโท. อสทฺธมฺมเสวนาสมตฺถตํ นิสฺสาย ปวตฺโต มาโน, ราโค เอว วา ปุริสมโท. สกฺกรสปฺปิขีราทีนิ โยเชตฺวา พหลปกฺกํ โภชนํ ปิณฺฑรสโภชนํ, พหลปกฺกํ วา มํสรสาทิโภชนํ. มนฺทนฺติ อปฺปํ. ฐิติยาติ ฐิตตฺถํ. ตทตฺถญฺจ ภุญฺชนฺโต ยสฺมา ‘‘กายํ ฐเปสฺสามี’’ติ ภุญฺชติ, ตสฺมา ‘‘ฐปนตฺถายา’’ติ วุตฺตํ. อภุตฺตปจฺจยา อุปฺปชฺชนกาติ อิทํ ขุทาย วิเสสนํ ยสฺสา อปฺปวตฺติ โภชเนน กาตพฺพา, ตสฺสา ทสฺสนตฺถํ. สกลํ สาสนนฺติ ปาฬิธมฺมมฺปิ สพฺพกุสเลปิ สงฺคณฺหาติ. อภุตฺตปจฺจยา อุปฺปชฺชนกเวทนา, ภุตฺตปจฺจยา น อุปฺปชฺชนกเวทนาติ เอตาสํ โก วิเสโส? ปุริมา ยถาปวตฺตา ชิฆจฺฉานิมิตฺตา เวทนา. สา หิ อภุญฺชนฺตสฺส ภิยฺโย ปวตฺตนวเสน อุปฺปชฺชตีติ. ปจฺฉิมาปิ ขุทานิมิตฺตาว องฺคทาหสูลาทิเวทนา อปฺปวตฺตา. สา หิ ภุตฺตปจฺจยา ปุพฺเพ อนุปฺปนฺนาว น อุปฺปชฺชิสฺสติ. วิหึสานิมิตฺตตา เจตาสํ วิหึสาย วิเสโส.

๑๓๕๕. มานะที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจเป็นต้นว่า 'เราเป็นผู้ประเสริฐกว่า' ชื่อว่า มานมทะ. มานะที่เกิดขึ้นอาศัยความสามารถในการเสพอสัทธรรม (เมถุนธรรม) ชื่อว่า ปุริสมทะ หรืออีกนัยหนึ่ง ราคะนั่นเอง ชื่อว่า ปุริสมทะ. โภชนะที่ปรุงให้ข้นด้วยน้ำตาล เนยใส และนมสดเป็นต้น ชื่อว่า ปิณฑรสโภชนะ หรือโภชนะที่ปรุงให้ข้นด้วยน้ำเนื้อเป็นต้น (ชื่อว่า ปิณฑรสโภชนะ). คำว่า มันทัง คือ น้อย. คำว่า ฐิติยา คือ เพื่อประโยชน์แก่ความตั้งอยู่. และผู้บริโภคเพื่อประโยชน์นั้น เพราะเหตุที่บริโภคด้วยคิดว่า 'เราจักยังกายให้ตั้งอยู่' เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'เพื่อต้องการให้ตั้งอยู่' (ฐปนัตถายะ). คำว่า อภุตตปัจจยา อุปปัชชนกา (เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือการไม่ได้บริโภค) นี้ เป็นวิเสสนะของความหิว (ขุททา) เพื่อแสดงความหิวที่การบริโภคอาหารสามารถทำให้ไม่เกิดขึ้นได้. คำว่า สกะลัง สาสะนัง ย่อมสงเคราะห์เอาทั้งพระบาลีธรรมและกุศลทั้งปวง (ที่เหลือจากสิกขา ๓). เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือการไม่ได้บริโภค และเวทนาที่ไม่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือการบริโภคแล้ว เวทนาเหล่านั้นมีความต่างกันอย่างไร? เวทนาแรก คือเวทนาที่มีความหิวเป็นเหตุตามที่เกิดขึ้นปกติ. ด้วยว่าเวทนานั้นย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ไม่บริโภคด้วยอำนาจการเป็นไปอย่างยิ่ง. แม้เวทนาหลังก็มีเหตุจากความหิวเช่นกัน คือเวทนาที่มีความเร่าร้อนในร่างกายและโรคลมเสียดแทงเป็นต้นที่ยังไม่เกิดขึ้น. ด้วยว่าเวทนานั้นอันมีปัจจัยจากการบริโภค เมื่อก่อนยังไม่เกิดขึ้น ย่อมจักไม่เกิดขึ้น. และความมีวิหิงสา (ความหิว) เป็นเหตุ เป็นความต่างกันของเวทนาเหล่านั้น.

ยาตฺราติ ยาปนา วุตฺตา, ปุพฺเพปิ ‘‘ยาปนายา’’ติ วุตฺตํ, โก เอตฺถ วิเสโส? ปุพฺเพ ‘‘ยาปนายาติ ชีวิตินฺทฺริยยาปนตฺถายา’’ติ วุตฺตํ, อิธ ปน จตุนฺนํ อิริยาปถานํ อวิจฺเฉทสงฺขาตา ยาปนา ยาตฺราติ อยเมตฺถ วิเสโส[Pg.187]. ทายกเทยฺยธมฺมานํ อตฺตโน จ ปมาณํ อชานิตฺวา ปฏิคฺคหณํ, สทฺธาเทยฺยวินิปาตนตฺถํ วา ปฏิคฺคหณํ อธมฺมิกปฏิคฺคหณํ, เยน วา อาปตฺตึ อาปชฺเชยฺย. อปจฺจเวกฺขิตปริโภโค อธมฺเมน ปริโภโค. อนวชฺเช อนินฺทิตพฺเพ ปจฺจเย สาวชฺชํ สนินฺทํ ปริโภเคน อตฺตานํ กโรติ. อนวชฺชตา จ ภวิสฺสตีติ อตฺตโน ปกติอคฺคิพลาทึ ชานิตฺวา ‘‘เอวํ เม อครหิตพฺพตา จ ภวิสฺสตี’’ติ ปมาณยุตฺตํ อาหาเรตีติ อตฺโถ.

คำว่า ยาตรา ตรัสหมายถึง การยังอัตภาพให้เป็นไป (ยาปนา) แม้ในบทก่อนก็กล่าวว่า ยาปนายะ ความต่างกันในที่นี้คืออะไร? ในบทก่อนกล่าวว่า ยาปนายะ คือ เพื่อประโยชน์แก่การยังชีวิตินทรีย์ให้เป็นไป แต่ในที่นี้ การยังอัตภาพให้เป็นไปอันนับได้ว่าเป็นการไม่ขาดสายแห่งอิริยาบถทั้ง ๔ ชื่อว่า ยาตรา นี้คือความต่างกันในที่นี้. การรับโดยไม่รู้ประมาณของทายก ของไทยธรรม และของตนเอง หรือการรับเพื่อยังศรัทธาไทยธรรมให้ตกไป ชื่อว่า อธัมมิกปฏิคคหณะ (การรับโดยไม่เป็นธรรม) หรือการรับที่ทำให้ต้องอาบัติ. การบริโภคที่ไม่ได้พิจารณา ชื่อว่า การบริโภคโดยไม่เป็นธรรม. ในปัจจัยที่ไม่มีโทษ ไม่ควรติเตียน บุคคลย่อมทำให้ตนเองเป็นผู้มีโทษ มีที่ติเตียนด้วยการบริโภค. อธิบายว่า การที่บุคคลรู้กำลังปกติและกำลังไฟธาตุเป็นต้นของตนแล้ว บริโภคอาหารที่ประกอบด้วยประมาณด้วยคิดว่า 'เมื่อเป็นเช่นนี้ ความเป็นผู้ไม่ควรติเตียนของเราจักมี'.

สุโข อิริยาปถวิหาโร ผาสุวิหาโร. เอตฺตกญฺหิ ภุญฺชิตฺวา…เป… ปวตฺตนฺตีติ อิริยาปถานํ สุขปฺปวตฺติยา การณภูตํ ภุญฺชนํ ปิวนญฺจ อิริยาปเถหิ การณภาเวน คหิตตฺตา เตหิ สาธิตํ วิย วุตฺตํ. ‘‘อภุตฺวา อุทกํ ปิเว’’ติ ลิขนฺติ, ‘‘ภุตฺวานา’’ติ ปน ปาโฐ. ปุนปิ หิ อปฺปสฺเสว อนุชานนวเสน –

การอยู่ด้วยอิริยาบถที่สบาย ชื่อว่า ผาสุวิหาร. คำว่า 'บริโภคเพียงเท่านี้...เป็นไป' นี้ ตรัสไว้เสมือนว่าการบริโภคและการดื่มน้ำซึ่งเป็นเหตุแห่งการเป็นไปโดยสบายของอิริยาบถ ถูกอิริยาบถเหล่านั้นถือเอาโดยความเป็นเหตุ จึงเป็นสิ่งที่อิริยาบถเหล่านั้นทำให้สำเร็จ. มีผู้เขียนว่า 'อภุตวา อุทกัง ปิเว' (ไม่บริโภคแล้วพึงดื่มน้ำ) แต่บทบาลีว่า 'ภุตวานะ' (บริโภคแล้ว). ด้วยว่า แม้อีกครั้งหนึ่ง โดยอำนาจการอนุญาตเพียงเล็กน้อยว่า -

‘‘กปฺปิยํ ตํ เจ ฉาเทติ, จีวรํ อิทมตฺถิกํ;

อลํ ผาสุวิหาราย.

ถ้าจีวรนั้นเป็นของสมควร ปกปิดร่างกายได้ตามต้องการ และมีประโยชน์เพียงพอเพื่อการอยู่ผาสุก.

‘‘ปลฺลงฺเกน นิสินฺนสฺส, ชณฺณุเก นาภิวสฺสติ;

อลํ ผาสุวิหารายา’’ติ. (เถรคา. ๙๘๔-๙๘๕) –

เมื่อนั่งขัดสมาธิแล้ว ฝนไม่ตกต้องหัวเข่า ก็เพียงพอเพื่อการอยู่ผาสุก.

อาห.

(พระธรรมเสนาบดี) กล่าวแล้ว.

โภชนานิสํโสติ ยถาวุตฺเตหิ อฏฺฐหงฺเคหิ สมนฺนาคตสฺส โภชนสฺส อครหิตพฺพตา สุขวิหาโร จ อานิสํโสติ อตฺโถ. ยุตฺตสฺส นิทฺโทสสฺส โภชนสฺส ปริมาณสฺส จ วเสน ชานนํ ยุตฺตปมาณชานนํ นาม.

คำว่า โภชนานิสังส อธิบายว่า ความเป็นผู้ไม่ควรติเตียนและการอยู่เป็นสุขแห่งการบริโภคอาหารที่ประกอบด้วยองค์ ๘ ตามที่กล่าวมาแล้ว ชื่อว่า อานิสงส์. การรู้ด้วยอำนาจแห่งโภชนะที่เหมาะสมและไม่มีโทษ และด้วยอำนาจแห่งประมาณ ชื่อว่า ยุตตัปปมาณชานนะ.

๑๓๕๖. วินาสํ ปตฺติยา นฏฺฐา, ปฏิปกฺเขหิ อภิภูตตฺตา มุฏฺฐา จ สติ ยสฺส, โส นฏฺฐมุฏฺฐสฺสติ, ตสฺส ภาโว นฏฺฐมุฏฺฐสฺสติตา.

๑๓๕๖. สติของบุคคลใดพินาศไปเพราะถึงความพินาศ และเลือนหายไปเพราะถูกธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ครอบงำ บุคคลนั้นชื่อว่า นัฏฐมุฏฐัสสติ (ผู้มีสติพินาศและเลือนหาย) ภาวะของบุคคลนั้น (คือ นามขันธ์ ๔) ชื่อว่า นัฏฐมุฏฐัสสิตา.

๑๓๖๘. วิสุทฺธิปฺปตฺตนฺติ มคฺคผลสีลํ วุจฺจติ. โลกุตฺตรธมฺมาวาติ โลกุตฺตรสติอาทิธมฺมาว. สีลสมฺปทา ปน รูปารูปาวจรา นตฺถีติ สมฺภวโต โยเชตพฺพา.

๑๓๖๘. คำว่า วิสุทธิปัตตะ หมายถึง ศีลที่เป็นมรรคและผล. คำว่า โโลกุตตรธัมมา หมายถึง ธรรมที่เป็นโลกุตตระมีสติเป็นต้นเท่านั้น. แต่ศีลสัมปทาที่เป็นรูปาวจรและอรูปาวจรไม่มี เพราะฉะนั้น พึงประกอบความหมายตามที่ควรจะเป็น (คือ กามาวจรและโลกุตตระ).

๑๓๗๓. โภคูปกรเณหิ [Pg.188] สโภโค. จตุนฺนํ สจฺจานํ อนุโลมนฺติ จตุสจฺจปฺปฏิเวธสฺส อนุโลมนฺติ อตฺโถ. ‘‘สจฺจาน’’นฺติ หิ ปฏิวิชฺฌิตพฺเพหิ ปฏิเวโธ วุตฺโต, จตุสจฺจปฺปฏิเวธสฺส วา อุปนิสฺสยภูตํ ปฏิวิชฺฌิตพฺพานํ จตุนฺนํ สจฺจานํ อนุโลมนฺติ วุตฺตํ.

๑๓๗๓. สโภคะ คือ ผู้มีโภคะพร้อมด้วยเครื่องอุปโภคบริโภค. คำว่า จตุนนัง สัจจานัง อนุโลมัง อธิบายว่า เป็นการอนุโลมต่อการแทงตลอดอริยสัจ ๔. แท้จริงแล้ว ด้วยบทว่า สัจจานัง ท่านกล่าวถึงการแทงตลอด (มรรคญาณ) ด้วยสัจจะที่ควรแทงตลอด หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวถึงวิปัสสนาญาณที่เป็นอุปนิสัย (ปัจจัยอันเป็นที่อาศัยอย่างยิ่ง) ของการแทงตลอดอริยสัจ ๔ ซึ่งอนุโลมต่ออริยสัจ ๔ ที่ควรแทงตลอด.

๑๓๗๘. ‘‘มม ฆรํ ธุรํ กตฺวา ภิกฺขํ ปวิสถา’’ติ ทิยฺยมานํ ธุรภตฺตนฺติ วทนฺติ. นิจฺจภตฺตาทิ วา อญฺเญปิ อาณาเปตฺวา สยํ ธุรํ หุตฺวา ทินฺนํ ธุรภตฺตํ.

๑๓๗๘. ภัตที่ถวายโดยกล่าวว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงเข้าไปบิณฑบาตโดยกระทำเรือนของข้าพเจ้าให้เป็นประธาน' ชื่อว่า ธุรภัต. หรือภัตที่มีนิจภัตเป็นต้นที่ถวายโดยตนเองเป็นประธาน สั่งให้ผู้อื่นจัดเตรียม ชื่อว่า ธุรภัต.

๑๓๗๙. ปฏิวาเสติ นามาติ นิวตฺเตติ นาม โอสกฺเกติ นาม.

๑๓๗๙. คำว่า ปฏิวาเสติ หมายถึง ทำให้ถอยกลับ หมายถึง ทำให้ถอยหลัง.

๑๓๘๐. ปุพฺเพ นิวุตฺถกฺขนฺธาติ ปุริมชาตีสุ สนฺตติปริยาปนฺเน ขนฺเธ อาห. ขนฺธปฏิพทฺธนฺติ วตฺถาภรณยานคามชนปทาทิ. ขยสมเยติ มคฺคกฺขณํ อาห.

๑๓๘๐. คำว่า ปุพเพ นิวุตถักขันธา หมายถึง ขันธ์ทั้งหลายที่นับเนื่องในสันดานในภพก่อนๆ. คำว่า ขันธปฏิพัทธัง คือ ผ้า เครื่องประดับ ยานพาหนะ หมู่บ้าน และชนบทเป็นต้น. คำว่า ขยสมเย หมายถึง ขณะแห่งมรรค.

๑๓๘๑. อธิมุจฺจนฏฺเฐนาติ อนิคฺคหิตปกฺขนฺทนสงฺขาเตน ยถาสุขํ ปวตฺตนฏฺเฐน.

๑๓๘๑. คำว่า อธิมุจจนัตเถนะ หมายถึง โดยอรรถว่าเป็นการเป็นไปตามสบาย อันนับว่าเป็นการแล่นเข้าไปโดยไม่ถูกยับยั้ง.

๑๓๘๒. ขีณานํ อนฺโต อวสานํ นิฏฺฐิตภาโว ขีณนฺโต, ขีณานํ วา อาทิกาโล, ตสฺมึ ขีณนฺเต. เอส นโย นิรุทฺธนฺเตติอาทีสุ.

๑๓๘๒. ขีณันตะ คือ ความสิ้นสุด ความจบสิ้น ความเป็นผู้เสร็จสิ้นแห่งกิเลสที่สิ้นไปแล้ว หรืออีกนัยหนึ่ง คือ กาลเริ่มต้นแห่งกิเลสที่สิ้นไปแล้ว ในขีณันตะนั้น. นัยนี้พึงทราบในบทมี นิรุทธันตะ เป็นต้น.

ทุกนิกฺเขปกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาความแห่งทุกนิกเขปกัณฑ์ จบแล้ว.

นิกฺเขปกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาความแห่งนิกเขปกัณฑ์ จบแล้ว.

๔. อฏฺฐกถากณฺฑํ

๔. อรรถกถากัณฑ์

ติกอตฺถุทฺธารวณฺณนา

การพรรณนาความแห่งติกะอัตถุทธาระ

๑๓๘๔. นยมคฺคนฺติ [Pg.189] สุตฺตนฺตภาชนียาทินยคมนํ อนุโลมาทินยคมนญฺจ. ตมฺปิ หิ เอตฺถ อตฺเถสุ นิจฺฉิเตสุ สุขํ สมาเนนฺติ. ปญฺหุทฺธารนฺติ เอกูนปญฺญาสาย เอกูนปญฺญาสาย นวสุ นวสุ จ ปญฺเหสุ ลพฺภมานสฺส อุทฺธรณํ, เตสุเยว ลพฺภมานานํ คณนานํ ฐปนํ คณนาจาโร. อตฺถุทฺธารนฺติ ‘‘อิเม นาม จิตฺตุปฺปาทาทโย อตฺถา กุสลาทิกา’’ติ อุทฺธรณํ. กณฺณิกํ กณฺณิกนฺติ จิตฺตุปฺปาทกณฺฑรูปกณฺเฑสุ วิภตฺเต ปสเฏ ธมฺเม ‘‘จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ ทฺวาทสากุสลจิตฺตุปฺปาทา’’ติอาทินา ราสิราสิวเสน สห คนฺเถตฺวาติ อตฺโถ. ฆฏโคจฺฉกา กณฺณิกเววจนาเนว. เอตฺถ ปน จตูสุ ภูมีสุ กุสลนฺติ เอกวจนนิทฺเทโส จตุภูมกานํ กุสลผสฺสาทีนํ กุสลภาเว เอกตฺตูปคมนโต. จิตฺตุปฺปาทกณฺฑรูปกณฺเฑสุ จตุภูมิจิตฺตุปฺปาทาทิวเสน วิญฺญาตธมฺมสฺส วเสนายํ อตฺถุทฺธารเทสนา อารทฺธาติ ตตฺถ ยํ จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ วิภตฺตํ ยาว วิญฺญาตํ, อิเม ธมฺมา กุสลาติ อตฺโถ.

๑๓๘๔. คำว่า “นยมรรค” คือ การดำเนินไปแห่งนัยอันเป็นเครื่องรู้สุตตันตภาชนีย์เป็นต้น และการดำเนินไปแห่งนัยอันเป็นอนุโลมเป็นต้น. จริงอยู่ ในอรรถกถาตอนนี้ เมื่ออรรถทั้งหลายถูกตัดสินแล้ว ย่อมทำให้เสมอกันได้โดยง่าย. คำว่า “ปัญหุทธาระ” คือ การยกขึ้นแสดงซึ่งคำตอบของปัญหาที่พึงได้ในปัญหาทั้งหลายอันมี ๔๙-๔๙ และ ๙-๙ และการตั้งไว้ซึ่งการนับทั้งหลายที่พึงได้ในปัญหาเหล่านั้นนั่นเอง คือ การดำเนินไปของการนับ. คำว่า “อรรถุทธาระ” คือ การยกขึ้นแสดงว่า “อรรถเหล่านี้มีจิตตุปบาทเป็นต้น เป็นกุศลเป็นต้น”. คำว่า “กัณณิกัง กัณณิกัง” คือ อรรถว่า “ธรรมทั้งหลายที่จำแนกแล้วและแผ่ไปแล้วในจิตตุปบาทกัณฑ์และรูปกัณฑ์ อันร้อยกรองรวมกันโดยความเป็นกองๆ ด้วยบทว่า ‘กุศลในภูมิ ๔, อกุศลจิตตุปบาท ๑๒’ เป็นต้น”. คำว่า “ฆฏะ” และ “โคจฉกะ” เป็นไวพจน์ของคำว่า “กัณณิกะ” นั่นเอง. แต่ในพระบาลีนี้ การแสดงด้วยเอกพจน์ว่า “กุศลในภูมิ ๔” นั้น เป็นเพราะกุศลผัสสะเป็นต้นที่เกิดในภูมิ ๔ ย่อมถึงความเป็นอันเดียวกันในความเป็นกุศล. อรรถุทธารเทศนานี้เริ่มขึ้นโดยอำนาจแห่งบุคคลผู้มีธรรมอันรู้แล้วโดยอำนาจแห่งจิตตุปบาทเป็นต้นที่เกิดในภูมิ ๔ ในจิตตุปบาทกัณฑ์และรูปกัณฑ์ ดังนี้ อรรถว่า “กุศลใดในภูมิ ๔ อันจำแนกแล้วจนกว่าจะรู้ ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล”.

ยทิปิ กุสลตฺติกวิตฺถาโร ปุพฺเพ วิญฺญาโต, ตถาปิ ตตฺถ ธมฺมา สมยวเสน ผสฺสาทิสภาววเสน จ วิภตฺตา ภินฺนา วิญฺญาตา, น ปน เอกสฺมึ ลกฺขเณ สมาเนตฺวา, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตํ สมยาทิเภทํ วชฺเชตฺวา สพฺพเภทภินฺนานํ เอกสฺมึ กุสลาทิลกฺขเณ สมาเนตฺวา โพธนตฺถํ อิธ กุสลตฺติกนิทฺเทโส ปุน วิภตฺโต. เอตฺถ จ เอกวจเนน กุสลนิทฺเทสํ กตฺวา พหุวจเนน นิคมนสฺส การณํ วุตฺตเมว. ยทิ ธมฺมานํ กุสลตฺเต เอกตฺตูปคมนํ, กสฺมา เอกวจเนน ปุจฺฉาปิ น กตา? อุทฺเทเส กุสล-สทฺทสฺส ธมฺมวิเสสนภาวโต ตพฺพิเสสนานํ ธมฺมานํ ปุจฺฉิตตฺตา เตสญฺจ อนิทฺธาริตสงฺขาวิเสสตฺตา, นิทฺเทเส ปน จตูหิ ภูมีหิ วิตฺถารโต วิญฺญาตาหิ กุสเล วิเสเสตฺวา ทสฺเสตีติ ยุตฺตํ ‘‘จตูสุ ภูมีสุ กุสล’’นฺติ เอกตฺตํ เนตฺวา วจนํ. กุสลปทญฺหิ เอตฺถ ปธานํ, ตญฺจ วิเสสิตพฺพานเปกฺขํ กุสลาการเมว อตฺตโน สภาเว ฐิตํ คเหตฺวา ปวตฺตมานํ เอกตฺตเมว อุปาทาย ปวตฺตติ, น เภทนฺติ.

ถึงแม้ความพิสดารแห่งกุศลติกะจะรู้แล้วในจิตตุปบาทกัณฑ์ก่อน ถึงอย่างนั้น ธรรมทั้งหลายในจิตตุปบาทกัณฑ์นั้น อันจำแนกแล้วและต่างกัน อันรู้แล้วโดยอำนาจแห่งสมัยและโดยอำนาจแห่งสภาวะมีผัสสะเป็นต้น แต่ยังไม่รู้โดยทำให้เสมอกันในลักษณะ (คือความไม่มีโทษและมีวิบากเป็นสุข) อันเดียวกัน. เพราะเหตุนั้น เพื่อประโยชน์แก่การให้รู้ซึ่งกุศลทั้งหลายที่ต่างกันด้วยความต่างทั้งหมด โดยเว้นความต่างมีสมัยเป็นต้นที่กล่าวไว้ในจิตตุปบาทกัณฑ์นั้น และโดยทำให้เสมอกันในลักษณะมีกุศลเป็นต้นอันเดียวกัน นิเทศแห่งกุศลติกะนี้จึงจำแนกอีกในอรรถกถาตอนนี้. และในอรรถกถาตอนนี้ เหตุแห่งการสรุปด้วยพหูพจน์ โดยกระทำนิเทศกุศลด้วยเอกพจน์นั้น อันกล่าวแล้วนั่นเอง. ถ้ามีการถึงความเป็นอันเดียวกันในความเป็นกุศลของธรรมทั้งหลาย เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรแม้คำถามก็ไม่กระทำด้วยเอกพจน์? เพราะในอุเทศ คำว่า “กุศล” เป็นวิเศษณะของคำว่า “ธรรม” และเพราะธรรมทั้งหลายที่มีวิเศษณะมีกุศลเป็นต้นนั้นถูกถาม และเพราะความเป็นธรรมที่มีจำนวนพิเศษอันยังไม่ระบุแน่นอน (จึงไม่กระทำคำถามด้วยเอกพจน์). แต่ในนิเทศนั้น การกล่าวโดยนำความเป็นอันเดียวกันมาว่า “กุศลในภูมิ ๔” ย่อมสมควร เพราะย่อมแสดงกุศลที่ทำให้พิเศษแล้วด้วยภูมิ ๔ ที่รู้แล้วโดยพิสดาร. จริงอยู่ บทว่า “กุศล” ในนิเทศนี้เป็นประธาน และบทว่า “กุศล” นั้น เมื่อเป็นไปอยู่โดยถือเอาซึ่งอาการแห่งกุศลนั่นเองที่ตั้งอยู่ในสภาวะของตน อันไม่มุ่งหมายวิเสสยะคือธรรม ย่อมเป็นไปโดยอาศัยซึ่งความเป็นอันเดียวกันนั่นเอง ไม่เป็นไปโดยอาศัยซึ่งความต่าง ดังนี้ พึงทราบ.

๑๓๘๕. ทฺวาทส [Pg.190] อกุสลจิตฺตุปฺปาทาติ เอตฺถาปิ ปฐมากุสลจิตฺตุปฺปาโท สมยผสฺสาทิวเสน เภทํ อนามสิตฺวา โสมนสฺสสหคตทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทภาเว เอกตฺตํ เนตฺวา วุตฺโต, เอวํ ยาว ทฺวาทสโมติ ‘‘ทฺวาทส อกุสลจิตฺตุปฺปาทา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ จตูสุ ภูมีสุ วิปาโกติอาทีสุปิ ยถาโยคํ โยเชตพฺพํ. จิตฺตุปฺปาทาติ เอตฺถ อุปฺปชฺชติ เอตฺถาติ อุปฺปาโท, กึ อุปฺปชฺชติ? จิตฺตํ, จิตฺตสฺส อุปฺปาโท จิตฺตุปฺปาโทติ เอวํ อวยเวน สมุทาโยปลกฺขณวเสน อตฺโถ สมฺภวติ. เอวญฺหิ สติ จิตฺตเจตสิกราสิ จิตฺตุปฺปาโทติ สิทฺโธ โหติ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘จิตฺตเมว อุปฺปาโท จิตฺตุปฺปาโท’’ติ อญฺญสฺสุปฺปชฺชนกสฺส นิวตฺตนตฺถํ จิตฺตคฺคหณํ กตํ, จิตฺตสฺส อนุปฺปชฺชนกภาวนิวตฺตนตฺถํ อุปฺปาทคฺคหณํ, จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ วา ‘‘จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหตี’’ติ จิตฺตสฺส อุปฺปชฺชนกภาโว ปากโฏติ กตฺวา ‘‘จิตฺตเมว อุปฺปาโท’’ติ วุตฺตํ, จิตฺตสฺส อนุปฺปชฺชนกสฺส นิวตฺเตตพฺพสฺส สพฺภาวา อุปฺปาทคฺคหณํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ. อยญฺจตฺโถ ‘‘ทฺเวปญฺจวิญฺญาณานี’’ติอาทีสุ วิย จิตฺตปฺปธาโน นิทฺเทโสติ กตฺวา วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

๑๓๘๕. ในบทว่า “อกุศลจิตตุปบาท ๑๒” นี้ด้วย อกุศลจิตตุปบาทดวงแรก อันกล่าวแล้วโดยนำความเป็นอันเดียวกันมาในความเป็นจิตตุปบาทที่ประกอบด้วยโสมนัสและทิฏฐิ โดยไม่แตะต้องความต่างโดยอำนาจแห่งสมัย ผัสสะเป็นต้น. เช่นนี้จนถึงดวงที่ ๑๒ จึงกล่าวว่า “อกุศลจิตตุปบาท ๑๒”. เช่นนี้ ในบททั้งหลายมี “วิบากในภูมิ ๔” เป็นต้นด้วย พึงประกอบตามสมควร. ในคำว่า “จิตตุปบาท” นี้ อรรถย่อมเป็นไปได้โดยอำนาจแห่งการกำหนดหมายหมู่ (คือจิตและเจตสิก) ด้วยส่วนย่อย (คือเจตสิก) ว่า “เจตสิกหมู่ใด ย่อมเกิดในเจตสิกหมู่นี้ เหตุนั้น เจตสิกหมู่นั้นชื่อว่าอุปบาท, อะไรย่อมเกิด? จิตย่อมเกิด, อุปบาท (คือหมู่เจตสิก) แห่งจิต ชื่อว่าจิตตุปบาท”. เมื่อเป็นเช่นนั้น หมู่แห่งจิตและเจตสิกชื่อว่าจิตตุปบาท ดังนี้ อรรถย่อมสำเร็จ. แต่ในอรรถกถา การรับเอาคำว่า “จิต” อันกระทำแล้วเพื่อประโยชน์แก่การห้ามรูปอื่นที่เกิดได้ และการรับเอาคำว่า “อุปบาท” อันกระทำแล้วเพื่อประโยชน์แก่การห้ามความเป็นสภาพที่ไม่เกิดของจิต. หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะความเป็นสภาพที่เกิดได้ของจิตปรากฏแล้วในจิตตุปบาทกัณฑ์ว่า “จิตย่อมเกิดแล้ว” เพราะเหตุนี้ จึงกล่าวว่า “จิตนั่นแหละเป็นอุปบาท”. พึงทราบว่า การรับเอาคำว่า “อุปบาท” อันกระทำแล้ว เพราะความเป็นสภาพที่มีอยู่ของจิตที่ไม่เกิดซึ่งพึงห้าม. และอรรถนี้ อันกล่าวแล้วโดยถือว่าเป็นนิเทศที่มีจิตเป็นประธาน เหมือนในบททั้งหลายมี “ทวิปัญจวิญญาณ” เป็นต้น ดังนี้ พึงเห็น.

๑๔๒๐. ฉสุ ทฺวาเรสูติ เอตฺถ ปญฺจทฺวาเร วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, มโนทฺวาเรปิ ปริตฺตารมฺมณเมว ชวนํ ตทารมฺมณสงฺขาตํ ภวงฺคํ อนุพนฺธติ. ตญฺหิ ปริตฺตสฺส กมฺมสฺส วิปาโก, วิปาโก จ อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณานุภวนํ, กมฺมานุรูโป จ วิปาโก โหตีติ ปริตฺตกมฺมวิปาโก ปริตฺตารมฺมณสฺเสว อนุภวนํ โหติ. ตสฺมา สพฺพํ ตทารมฺมณํ ‘‘ปริตฺตารมฺมณ’’นฺติ วุตฺตํ. ยทิ เอวํ มหคฺคตวิปาโกปิ มหคฺคตานุภวนเมว อาปชฺชตีติ เจ? น, สมาธิปฺปธานสฺส กมฺมสฺส อปฺปนาปฺปตฺตสฺส สญฺญาวสารมฺมณสฺส ตาทิเสเนว วิปาเกน ภวิตพฺพตฺตา. ตสฺมา สมาธิ สุขานุภวนภูโต, โสปิ กมฺมานุรูปโตเยว กมฺมารมฺมโณ โหตีติ ทฏฺฐพฺโพ. กมฺมานุรูปโต เอว จ ตทารมฺมณํ ปริตฺตารมฺมณมฺปิ มหคฺคตชวนํ นานุพนฺธติ. ตโต เอว ปฏิสนฺธิอาทิภูโต กามาวจรวิปาโก กมฺมนิมิตฺตมฺปิ ปริตฺตเมว อารมฺมณํ กโรติ, น มหคฺคตํ อปฺปมาณํ วา. ยสฺมา ปน วุตฺตํ ‘‘มหคฺคตารมฺมโณ ธมฺโม ปริตฺตารมฺมณสฺส ธมฺมสฺส กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย, อปฺปมาณารมฺมโณ ธมฺโม ปริตฺตารมฺมณสฺส ธมฺมสฺส กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ, น จ มหคฺคตปฺปมาณวิปาโก ปริตฺตารมฺมโณ อตฺถิ, อิธ จ สพฺพกามาวจรวิปากานํ ปริตฺตารมฺมณตาว วุตฺตา, ตสฺมา กมฺมานุรูปโต มหคฺคตปฺปมาณารมฺมณมฺปิ [Pg.191] ปริตฺตกมฺมํ ยทิ ปฏิสนฺธึ เทติ, กมฺมคตินิมิตฺตารมฺมณเมว เทติ. ปวตฺติวิปากมฺปิ รูปาทิปริตฺตารมฺมณเมวาติ เวทิตพฺพํ. ขีณาสวานํ วาสนาวเสน สติวิปฺปยุตฺตหสนํ ปวตฺตมานํ ปริตฺเตสฺเวว ปวตฺตติ, น อิตเรสุ กิเลสวิรเห ตาทิสหสนปจฺจยภาวาภาวโต. ตสฺมา ตสฺส ปริตฺตารมฺมณตา วุตฺตา. ขีณาสวานํ อสกฺกจฺจทานาทีนิ อาทรากรณวเสเนว เวทิตพฺพานิ, น โกสชฺชาทิอกุสลวเสน. ปฏิปฺปสฺสทฺธสพฺพุสฺสุกฺกา หิ เต อุตฺตมปุริสาติ. เตสํ อาทรากรณญฺจ นิรุสฺสุกฺกตา เอวาติ เวทิตพฺพา.

๑๔๒๐. ในทวาร ๖ เหล่านี้ ในปัญจทวารไม่มีสิ่งที่ควรกล่าวโดยเฉพาะ แม้ในมโนทวาร ชวนะที่มีอารมณ์เป็นกามธรรมเท่านั้น ภวังค์ที่ชื่อว่าตทาลัมพนะ ย่อมตามไป จริงอยู่ ภวังค์ที่ชื่อว่าตทาลัมพนะนั้น เป็นวิบากของกรรมที่เป็นกาม และวิบากเป็นสภาพที่เสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา และวิบากย่อมเป็นไปตามกรรม เพราะเหตุนั้น วิบากของกรรมที่เป็นกาม ย่อมเป็นการเสวยอารมณ์ที่เป็นกามเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ตทาลัมพนะทั้งหมดจึงถูกกล่าวว่าเป็นปาริตตารมณ์ ถ้าเป็นเช่นนั้น แม้วิบากที่เป็นมหัคคตะ ย่อมเป็นการเสวยอารมณ์ที่เป็นมหัคคตะเท่านั้นมิใช่หรือ ถ้าจะถามอย่างนี้ ไม่ใช่ เพราะเป็นสิ่งที่ควรเป็นเช่นนั้นเท่านั้น ด้วยวิบากของกรรมที่เป็นมหัคคตะ ซึ่งมีสมาธิเป็นประธาน ถึงอัปปนา มีอารมณ์เป็นกสิณปฐวีเป็นต้น อันเกิดจากอำนาจของสัญญา เพราะเหตุนั้น วิบากนั้นเป็นสิ่งที่เสวยสุขจากสมาธิ แม้วิบากนั้นก็พึงทราบว่า ย่อมมีอารมณ์เป็นอารมณ์ของกรรม (มีอารมณ์เป็นกสิณปฐวีเป็นต้น อันเป็นอารมณ์ของมหัคคตกัมม์) โดยสมควรแก่กรรมเท่านั้น และตทาลัมพนะแม้มีอารมณ์เป็นกาม ย่อมไม่ตามชวนะที่เป็นมหัคคตะ โดยสมควรแก่กรรมเท่านั้น เพราะเหตุนั้นเอง วิบากที่เป็นกามาวจร อันเป็นปฏิสนธิเป็นต้น ย่อมทำกรรมนิมิตให้เป็นอารมณ์ที่เป็นกามเท่านั้น ไม่ทำอารมณ์ที่เป็นมหัคคตะหรือโลกุตตระ แต่เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า “ธรรมที่มีอารมณ์เป็นมหัคคตะ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีอารมณ์เป็นกามด้วยกรรมปัจจัย ธรรมที่มีอารมณ์เป็นโลกุตตระ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีอารมณ์เป็นกามด้วยกรรมปัจจัย” และวิบากที่เป็นมหัคคตะและโลกุตตระที่มีอารมณ์เป็นกามไม่มี และในอรรถุทธารกัณฑ์นี้ ได้กล่าวถึงความเป็นปาริตตารมณ์ของกามาวจรวิบากทั้งหมดเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ถ้ากรรมที่เป็นกามาวจร แม้มีอารมณ์เป็นมหัคคตะและโลกุตตระ ย่อมให้ปฏิสนธิ ย่อมให้ปฏิสนธิที่มีอารมณ์เป็นกรรมนิมิตและคตินิมิตเท่านั้น แม้วิบากในปวัตติกาลก็พึงทราบว่าเป็นวิบากที่มีอารมณ์เป็นกามมีรูปเป็นต้นเท่านั้น การยิ้มที่ไม่ประกอบด้วยสติของพระอรหันต์ที่เกิดขึ้นโดยอาศัยวาสนา ย่อมเป็นไปในอารมณ์ที่เป็นกามเท่านั้น ไม่เป็นไปในอารมณ์อื่น เพราะไม่มีความเป็นปัจจัยของการยิ้มเช่นนั้นเมื่อกิเลสหมดไป เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวถึงความเป็นปาริตตารมณ์ของการยิ้มนั้น การให้ทานโดยไม่เคารพเป็นต้นของพระอรหันต์ พึงทราบโดยอาศัยการไม่ทำความเคารพเท่านั้น ไม่ใช่โดยอาศัยอกุศลมีความเกียจคร้านเป็นต้น เพราะพระอรหันต์เหล่านั้นเป็นบุรุษผู้ประเสริฐ ผู้สงบระงับความขวนขวายทั้งปวงแล้ว และการไม่ทำความเคารพของพระอรหันต์เหล่านั้น พึงทราบว่าเป็นความไม่ขวนขวายเท่านั้น

๑๔๒๑. อติปคุณานนฺติ วจนํ นิราทรสฺส ญาณวิปฺปยุตฺตปจฺจเวกฺขณสฺส วิสยทสฺสนํ, น ตสฺเสวาติ วิสยนิยมนํ. ญาณสมฺปยุตฺตสฺสปิ หิ อติปคุณานํ วิสยตา สุฏฺฐุตรํ โหติ เอว. ยถา ปคุณํ คนฺถํ สชฺฌายนฺโต ทฺเว ตโย วาจนามคฺเค คเตปิ น สลฺลกฺเขติ ญาณวิปฺปยุตฺตสติมนฺเตน สชฺฌายิตตฺตา, เอวํ ปคุณชฺฌาเนสุปิ ปวตฺติ โหตีติ อาห ‘‘อติปคุณาน’’นฺติอาทิ. กสิณนิมิตฺตาทิปญฺญตฺตีติ ปุพฺเพ ทสฺสิตํ สพฺพํ อุปาทาปญฺญตฺติมาห. ตํ ปน รูปาทโย วิย อวิชฺชมาโน วิชฺชมาโน จ อตฺโถติ อาจริยา วทนฺติ. สมฺมุติสจฺเจ ปน วุจฺจมานานํ กสิณนิมิตฺตาทิ วาจาวตฺถุมตฺตโต วจนโวหาเรเนว ปญฺญตฺตีติ วุจฺจติ. ตสฺส หิ ปญฺญาปนํ อวิชฺชมานปญฺญตฺตีติ ตสฺส อวิชฺชมานตฺตํ อฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ. อวิชฺชมานมฺปิ ปน ตํ วิชฺชมานมิว คเหตฺวา ปวตฺตมานาย สญฺญาย ปริตฺตาทีสุ ‘‘อยํ นาม ธมฺโม อารมฺมณ’’นฺติ น สกฺกา วตฺตุํ เต เอว ธมฺเม อุปาทาย ปวตฺตมานายปิ ธมฺเมสฺเวว อฏฺฐานโต. ตสฺมา สา สสมฺปยุตฺตา ปริตฺตาทิอารมฺมณาติ น วตฺตพฺพาติ วุตฺตา. นวตฺตพฺพารมฺมณาติ อิทํ ปน วจนํ ยถาคหิตาการสฺส สญฺญาวิสยสฺส นวตฺตพฺพตํ สนฺธาย นวตฺตพฺพํ อารมฺมณํ เอเตสนฺติ นวตฺตพฺพารมฺมณา, จิตฺตุปฺปาทาติ อญฺญปทตฺถสมาสํ กตฺวา อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ.

๑๔๒๑. คำว่า “อติปคุณานัง” เป็นคำที่แสดงอารมณ์ของญาณวิปปยุตตปัจจเวกขณจิตที่ไม่มีความเอื้อเฟื้อ ไม่ใช่การกำหนดอารมณ์ว่า “เป็นอารมณ์ของจิตนั้นเท่านั้น” จริงอยู่ แม้ของญาณสัมปยุตตจิต ความเป็นอารมณ์ของฌานที่ฝึกฝนมาอย่างดีแล้ว ย่อมเป็นไปได้ดียิ่งกว่า เหมือนอย่างผู้สาธยายคัมภีร์ที่ชำนาญแล้ว แม้ผ่านไปสองสามสายแห่งการสาธยาย ย่อมไม่ทันสังเกต เพราะสาธยายด้วยสติที่วิปปยุตจากญาณ ฉันใด แม้ในฌานที่ฝึกฝนมาอย่างดีแล้ว การเกิดขึ้น (แห่งญาณวิปปยุตตปัจจเวกขณจิต) ก็มีได้ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “อติปคุณานัง” เป็นต้น คำว่า “กสิณนิมิตเป็นต้นบัญญัติ” ท่านกล่าวถึงอุปาทายบัญญัติทั้งหมดที่แสดงไว้ก่อนแล้ว แต่อุปาทายบัญญัตินั้น อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า มีทั้งอรรถที่ไม่มีอยู่จริง (เช่น บัญญัติที่อาศัยรูปเป็นต้น) และอรรถที่มีอยู่จริง แต่ในสมมติสัจจะ อรรถที่กล่าวถึงนั้น (กสิณนิมิตเป็นต้น) ถูกเรียกว่าบัญญัติด้วยการใช้โวหารเท่านั้น เพราะเป็นเพียงที่ตั้งของคำพูด จริงอยู่ การทำให้รู้แจ้งสมมติสัจจะนั้น เป็นอวิชชมานบัญญัติ ความเป็นอวิชชมานของสมมติสัจจะนั้น ถูกกล่าวไว้ในอรรถกถาอย่างนี้ แต่แม้สมมติสัจจะที่ไม่มีอยู่จริงนั้น เมื่อสัญญาที่เกิดขึ้นโดยยึดถือว่ามีอยู่จริง ย่อมไม่สามารถกล่าวได้ว่า “ธรรมชื่อนี้เป็นอารมณ์” ในธรรมที่เป็นปริตตะ (กามธรรม) เป็นต้น เพราะแม้สัญญาที่เกิดขึ้นโดยอาศัยธรรมเหล่านั้น ก็ไม่ตั้งอยู่ในธรรมเหล่านั้นเอง เพราะเหตุนั้น สัญญาที่สัมปยุตด้วยสัญญานั้น จึงชื่อว่าไม่ควรกล่าวว่ามีปริตตารมณ์เป็นต้น แต่คำว่า “นวัตตัพพารัมมณะ” นี้ มุ่งหมายถึงความเป็นสิ่งที่กล่าวไม่ได้ (ว่าเป็นปริตตารมณ์เป็นต้น) ของอารมณ์ของสัญญาที่มีลักษณะตามที่ยึดถือ และในอรรถกถาได้กล่าวไว้โดยทำสมาสที่มีอรรถเป็นบทอื่นว่า “จิตตุปบาททั้งหลายที่มีอารมณ์ที่กล่าวไม่ได้ ชื่อว่านวัตตัพพารัมมณะ”

จตุปญฺญาสจิตฺตุปฺปาทานํ รูปสฺส จ วเสน ปญฺจปณฺณาสาย. เกวลนฺติ วินา ปรามสเนน. อนิฏฺฐงฺคตวเสนาติ อนิจฺฉยคมนวเสน, อนิจฺฉยํ วา ทฺเวฬฺหํ คโต จิตฺตุปฺปาโท อนิฏฺฐงฺคโต, เตนากาเรน ปวตฺติ ‘‘อนิฏฺฐงฺคตวเสน ปวตฺตี’’ติ วุตฺตา. นานารมฺมเณสุ จิตฺตสฺส วิกฺขิปนํ วิกฺเขโป. อนวฏฺฐานํ อวูปสโม. โคตฺรภุโวทาเน โคตฺรภูติ คเหตฺวา ‘‘โคตฺรภุกาเล’’ติ อาห.

โดยอำนาจแห่งจิตตุปบาท ๕๔ และรูป จึงเป็น ๕๕ ประการ. คำว่า “เกวลํ” หมายถึง เว้นจากการยึดมั่น (ด้วยทิฐิ). คำว่า “อนิฏฐังคตวเสนะ” หมายถึง โดยอำนาจแห่งการไม่ถึงซึ่งความตกลงใจ หรืออีกนัยหนึ่ง จิตตุปบาทที่ถึงความไม่ตกลงใจ หรือความลังเลสองแง่สองง่าม ชื่อว่า อนิฏฐังคตะ การเกิดขึ้นโดยอาการนั้น ท่านเรียกว่า “การเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งความไม่ตกลงใจ” การซัดส่ายของจิตไปในอารมณ์ต่างๆ ชื่อว่า วิกเขปะ การไม่สงบระงับ (ความไม่ตั้งมั่น) ชื่อว่า อวูปสมะ ในคำว่า “โคตรภูโวทาน” นั้น ท่านรวมเอาโคตรภูและโวทานเข้าด้วยกันแล้วจึงกล่าวว่า “ในกาลแห่งโคตรภู”

สพฺพตฺถปาทกจตุตฺถนฺติ [Pg.192] อิธ สพฺพตฺถ-สทฺโท สามิอตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, สพฺเพสุ วา วิปสฺสนาทีสุ ปาทกํ การณํ สพฺพตฺถปาทกนฺติ ผลสฺส วิสยภาเวน นิทฺเทโส. อากาสกสิณจตุตฺถนฺติ ปริจฺเฉทากาสกสิณจตุตฺถมาห. ตญฺหิ รูปาวจรํ, น อิตรนฺติ. กุสลโตปิ ทฺวาทสวิธํ กิริยโตปีติ จตุวีสติวิธตา วุตฺตา โหติ. วฏฺฏสฺสปิ ปาทกํ โหติเยวาติ กุสลํ กิริยญฺจ เอกโต กตฺวา สพฺพตฺถปาทกํ วุตฺตนฺติ กิริยชฺฌานสฺส อวฏฺฏปาทกตฺตา สาสงฺกํ วทติ. มหคฺคตจิตฺเต สโมทหตีติ อิทํ ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต’’ติอาทินา นเยน วุตฺตํ ปากฏํ ปาทกชฺฌานจิตฺตํ ปริกมฺเมหิ คเหตฺวา จิตฺเต รูปกายํ อธิฏฺฐานจิตฺเตน สโมทหตีติ กตฺวา วุตฺตํ. ปาทกชฺฌานจิตฺตํ รูปกาเย สโมทหตีติ อิทมฺปิ ยถาวุตฺตํ ปาทกชฺฌานจิตฺตํ อารมฺมณํ กตฺวา จิตฺตสนฺตานํ รูปกาเย สโมทหิตํ ตทนุคติกํ กตฺวา อธิฏฺฐาตีติ กตฺวา วุตฺตํ, อิทํ ปน อธิฏฺฐานทฺวยํ อทิสฺสมานกายตํ ทิสฺสมานกายตญฺจ อาปาเทติ. คนฺตุกามตาปริกมฺมวเสน ตํสมฺปยุตฺตาย สญฺญาย สุขสญฺญาลหุสญฺญาภาวโต คมนมฺปิ นิปฺผาเทตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

"สัพพัตถปาทกจตุตถะ" ในบทนี้ พึงเห็นว่าศัพท์ "สัพพัตถะ" มีความหมายว่า "เป็นเจ้าของ" หรืออีกนัยหนึ่ง การแสดงถึง "สัพพัตถปาทกะ" ว่าเป็นเหตุอันเป็นบาท (pādakaṃ kāraṇaṃ) ในวิปัสสนาเป็นต้นทั้งหมด เป็นการแสดงโดยความเป็นที่ตั้ง (visayabhāvena) ของผล (คือวิปัสสนาเป็นต้น). "อากาสกสิณจตุตถะ" หมายถึง ปริจเฉทากาสกสิณจตุตถฌาน. แท้จริง ฌานนั้นเป็นรูปาวจร ไม่ใช่กามาวจรอื่น. พึงทราบดังนี้. โดยกุศลก็มี ๑๒ อย่าง โดยกิริยาก็มี (๑๒ อย่าง) เพราะฉะนั้น จึงกล่าวถึงความเป็น ๒๔ อย่าง. คำว่า "เป็นบาทแก่สังสารวัฏด้วย" (vaṭṭassapi pādakaṃ) นั้น กล่าวถึงกุศลและกิริยาฌานรวมกันว่าเป็น "สัพพัตถปาทกะ" เพราะกิริยาฌานไม่เป็นบาทแก่สังสารวัฏ จึงกล่าวด้วยความสงสัย. คำว่า "ตั้งมั่นอยู่ในจิตที่เป็นมหัคคตะ" นี้ กล่าวไว้โดยนัยที่ว่า "เมื่อจิตตั้งมั่นดีแล้วอย่างนี้" เป็นต้น โดยการนำเอาปาทกฌานจิต (จตุตถฌานจิต) ที่ปรากฏซึ่งกล่าวไว้ในบทอภิญญาเหล่านั้น มาตั้งรูปกายไว้ในจิตด้วยจิตอธิษฐาน. คำว่า "ปาทกฌานจิตตั้งมั่นอยู่ในรูปกาย" นี้ก็กล่าวไว้โดยการทำปาทกฌานจิตที่กล่าวมาแล้วให้เป็นอารมณ์ แล้วอธิษฐานจิตสันดานที่ตั้งมั่นอยู่ในรูปกายให้เป็นไปตามรูปกายนั้น. อนึ่ง อธิษฐานสองอย่างนี้ ย่อมทำให้เกิดความเป็นผู้มีกายที่มองไม่เห็นและกายที่มองเห็นได้. พึงทราบว่า การเดินทางก็สำเร็จได้ด้วยอำนาจแห่งบริกรรมคือความเป็นผู้ใคร่จะไป เพราะความเป็นสุขสัญญาและลหุสัญญาในสัญญานั้น.

โสตาปนฺนสฺส จิตฺตนฺติ โสตาปนฺนสฺส ปาฏิปุคฺคลิกํ มคฺคผลจิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. มาราทีนญฺหิ ภควโต จิตฺตชานนํ วุตฺตนฺติ เจโตปริยญาณลาภี กสฺมา สาสวจิตฺตํ น ชานิสฺสตีติ. ฉินฺนวฏุมกา ฉินฺนสํสารวฏฺฏา พุทฺธา. มคฺคผลนิพฺพานปจฺจเวกฺขณโตปีติ เอตฺถ มคฺคผลปจฺจเวกฺขณานิ ตาว ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน มคฺคผเลสุ ญาเตสุ ปวตฺตนฺติ, นิพฺพานปจฺจเวกฺขณญฺจ นิพฺพานารมฺมเณสุ อปฺปมาณธมฺเมสุ ญาเตสูติ มคฺคาทิปจฺจเวกฺขณานิ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส อปฺปมาณารมฺมณตํ สาเธนฺตีติ เวทิตพฺพานิ. ‘‘อปฺปมาณา ขนฺธา ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’อิจฺเจว (ปฏฺฐา. ๒.๑๒.๕๘) หิ วุตฺตํ, น นิพฺพานนฺติ. ตสฺมา ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน เอว มคฺคผลปจฺจเวกฺขณกิจฺเจ วุจฺจมาเนปิ นิพฺพานปจฺจเวกฺขณตา น สกฺกา วตฺตุํ, อฏฺฐกถายํ ปน ตสฺสปิ นิพฺพานารมฺมณตา อนุญฺญาตาติ ทิสฺสติ. กามาวจเรนิพฺพตฺติสฺสตีติ นิพฺพตฺตกฺขนฺธชานนมาห. นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิสฺสตีติ นิพฺพานารมฺมเณหิ มคฺคผเลหิ กิเลสปรินิพฺพานภูเตหิ ปรินิพฺพายิสฺสตีติ อตฺโถ สมฺภวติ.

"จิตของพระโสดาบัน" พึงทราบว่าหมายถึง มรรคจิตและผลจิตที่เป็นส่วนเฉพาะบุคคลของพระโสดาบัน. เพราะเหตุที่กล่าวถึงการรู้จิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยมารเป็นต้นแล้ว เหตุไฉนผู้ได้เจโตปริยญาณจะไม่รู้จิตที่มีอาสวะเล่า? พึงทราบดังนี้. พระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้มีทางแห่งสังสารวัฏอันตัดขาดแล้ว ชื่อว่า "ฉินนวัฏฏุมกะ". ในบทว่า "มรรคผลนิพพานปัจจเวกขณโตปีติ" นี้ ปัจจเวกขณญาณในมรรคและผลย่อมเกิดขึ้นเมื่อมรรคและผลเป็นที่รู้แจ้งด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณก่อน ส่วนปัจจเวกขณญาณในนิพพานย่อมเกิดขึ้นเมื่อธรรมอันประมาณมิได้ (โลกุตตรธรรม) ที่มีนิพพานเป็นอารมณ์เป็นที่รู้แจ้ง. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าปัจจเวกขณญาณมีมรรคเป็นต้น ย่อมยังความเป็นอารมณ์อันประมาณมิได้ของปุพเพนิวาสานุสสติญาณให้สำเร็จ. แท้จริง มีกล่าวไว้เพียงว่า "ขันธ์อันประมาณมิได้เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ" (ปัฏฐาน 2.12.58) ไม่ได้กล่าวถึงนิพพาน. เพราะฉะนั้น แม้จะกล่าวถึงกิจแห่งปัจจเวกขณญาณในมรรคและผลด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณเท่านั้น ก็ไม่สามารถกล่าวถึงความเป็นปัจจเวกขณญาณในนิพพานได้. แต่อรรถกถาได้อนุญาตให้ปุพเพนิวาสานุสสติญาณนั้นมีนิพพานเป็นอารมณ์ด้วย. คำว่า "จักเกิดในกามาวจร" หมายถึง การรู้ขันธ์ที่เกิด. ความหมายว่า "จักปรินิพพานด้วยนิพพานธาตุ" ย่อมเป็นไปได้ว่า "จักปรินิพพานด้วยมรรคและผลที่มีนิพพานเป็นอารมณ์ ซึ่งเป็นกิเลสปรินิพพาน".

๑๔๒๙. อสหชาตตฺตาติ [Pg.193] อสมฺปยุตฺตตฺตาติ อตฺโถ. น หิ อรูปธมฺมานํ อรูปธมฺเมหิ สหชาตตา สมฺปโยคโต อญฺญา อตฺถีติ. ‘‘อญฺญธมฺมารมฺมณกาเล’’ติ วุตฺตํ, มคฺคารมฺมณกาเลปิ ปน ครุํ อกรเณ มคฺคาธิปติภาเวน นวตฺตพฺพตา โยเชตพฺพา.

๑๔๒๙. คำว่า "อะสะหะชาตัตตา" หมายถึง "เพราะไม่ประกอบกัน". เพราะเหตุว่า ความเป็นสหชาตะของอรูปธรรมกับอรูปธรรมนั้น ไม่มีอย่างอื่นนอกจากการประกอบกัน. แม้จะกล่าวไว้ว่า "ในขณะที่มีธรรมอื่นเป็นอารมณ์" แต่ในขณะที่มีมรรคเป็นอารมณ์ ก็พึงประกอบความไม่ควรกล่าวโดยความเป็นมรรคอธิบดี ในกรณีที่ไม่กระทำความหนักแน่น (เคารพ).

๑๔๓๓. นิโยคาติ นิโยคโตติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ‘‘นิยเมนา’’ติ อาห, นิโยควนฺโต วา นิโยคา, นิยตาติ อตฺโถ. จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ หิ โพธิเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ เอกนฺเตน อนาคตารมฺมโณ โกจิ นตฺถีติ.

๑๔๓๓. คำว่า "นิโยคา" นั้น สังคหกาจารย์กล่าวว่า "นิยเมนะ" (โดยแน่นอน) โดยอ้างอิงความหมายนี้ว่า "โดยการประกอบกันอย่างสม่ำเสมอ". หรืออีกนัยหนึ่งตามวิธีของอรรถกถา ธรรมทั้งหลายที่มีการประกอบกันอย่างสม่ำเสมอ ชื่อว่า "นิโยคา" หมายถึง "แน่นอน". เพราะเหตุว่า ในจิตตุปปาทกัณฑ์ ในจิตตุปบาทที่แสดงไว้แล้ว ไม่มีจิตตุปบาทใดๆ ที่มีอารมณ์เป็นอนาคตโดยเด็ดขาด.

๑๔๓๔. กมฺมํ วา กมฺมนิมิตฺตํ วา อารพฺภ ปวตฺติยํ อตีตารมฺมณาวาติ วุตฺตํ, กมฺมนิมิตฺตํ ปน อารพฺภ ปวตฺติยํ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณภาวญฺจ ปฏิสนฺธิยา ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺควณฺณนายํ วกฺขติ. ตสฺมา อิทํ มโนทฺวารจุติยํ อตีตกมฺมนิมิตฺตํ มโนทฺวาเร อาปาถคตํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. สตทารมฺมณาย จุติยา ปญฺจจิตฺตกฺขณาวสิฏฺฐายุเก คตินิมิตฺเต ปฏิสนฺธิยา ปวตฺตาย จตฺตาริ ภวงฺคานิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณานิ, อิตรตฺถ จ ฉ สนฺธายาห ‘‘ตโต ปรํ ภวงฺคกาเล จา’’ติ. ยทา หิ คตินิมิตฺตารมฺมเณ ชวเน ปวตฺเต อนุปฺปนฺเน เอว ตทารมฺมเณ จุติ โหติ รูปาวจรารูปาวจรสตฺตสฺส วิย กามธาตุํ อุปปชฺชนฺตสฺส, ตทา ปฏิสนฺธิโต ปรานิ ฉ ภวงฺคานิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณานิ โหนฺตีติ. ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺเตหิ อสฺสาทนาทีนิ สปรามาสาเนว ทฏฺฐพฺพานิ. ปณฺณตฺตินิพฺพานารมฺมณานญฺจ ชวนานํ ปุเรจาริกกาเลติ เยสํ ปุเรจาริกกาเล เอกนฺเตน อาวชฺชนาย อตีตาทิอารมฺมณภาเวน นวตฺตพฺพตา, เตสํ วเสน นยํ ทสฺเสติ. นิพฺพานารมฺมณานมฺปิ ชวนานํ ปุเรจาริกกาเล สา ตถา น วตฺตพฺพา, น ปน เอกนฺเตน มคฺคผลวีถีสุ ตสฺสา อนิพฺพานารมฺมณตฺตา.

๑๔๓๔. สังคหกาจารย์กล่าวไว้ว่า "กรรมหรือกรรมนิมิตเป็นอารมณ์ในขณะที่เกิดขึ้นเป็นอารมณ์ในอดีต" แต่ในปฏิจจสมุปปาทวิภังควรรณนา อรรถกถาจารย์จะกล่าวถึงความเป็นอารมณ์ปัจจุบันของปฏิสนธิในขณะที่เกิดขึ้นโดยมีกรรมนิมิตเป็นอารมณ์. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าคำว่า "กรรมนิมิตเป็นต้น" นี้ กล่าวโดยอ้างอิงถึงอดีตกัมมนิมิตที่มาสู่คลองในมโนทวารในจุติทางมโนทวาร. สังคหกาจารย์กล่าวว่า "และในกาลแห่งภวังค์ถัดจากนั้น" โดยอ้างอิงถึงภวังค์ ๔ ที่มีอารมณ์ปัจจุบัน เมื่อปฏิสนธิเกิดขึ้นในคตินิมิตที่มีอายุเหลืออยู่ ๕ จิตขณะในจุติที่เป็นไปกับด้วยตทาลัมพนะ และภวังค์ ๖ ในจุติที่ไม่มีตทาลัมพนะ. แท้จริง เมื่อชวนะที่มีคตินิมิตเป็นอารมณ์เกิดขึ้น และตทาลัมพนะยังไม่เกิดขึ้นนั่นเอง จุติย่อมมี เหมือนสัตว์ในรูปาวจรและอรูปาวจรที่เข้าถึงกามธาตุ. ในขณะนั้น ภวังค์ ๖ ที่ถัดจากปฏิสนธิย่อมมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน. พึงทราบดังนี้. พึงเห็นอัสสาทะเป็นต้นที่ประกอบด้วยทิฏฐิและที่เป็นไปกับด้วยปรมาสะเท่านั้น. ในบทว่า "ในกาลที่เป็นไปก่อนชวนะที่มีบัญญัติและนิพพานเป็นอารมณ์" นั้น แสดงนัยด้วยอำนาจแห่งชวนะเหล่านั้น ซึ่งในกาลที่เป็นไปก่อน ไม่ควรกล่าวโดยส่วนเดียวว่าอาวัชชนะมีอารมณ์เป็นอดีตเป็นต้น. แม้ในกาลที่เป็นไปก่อนชวนะที่มีนิพพานเป็นอารมณ์ ก็ไม่ควรกล่าวอาวัชชนะนั้นว่ามีอารมณ์เป็นอดีตเป็นต้นอย่างนั้น แต่ก็ไม่ใช่ว่าจะไม่ควรกล่าวโดยส่วนเดียว (เพราะเหตุใด?) เพราะความที่อาวัชชนะนั้นไม่มีนิพพานเป็นอารมณ์ในมรรคผลวิถีทั้งหลาย.

อิเม คนฺธาติ นนุ ปจฺจุปฺปนฺนา คนฺธา คหิตา, กถํ เอตฺถ อนาคตารมฺมณตา โหตีติ? ‘‘อฏฺฐารสวสฺสาธิกานิ ทฺเว วสฺสสตานิ มา สุสฺสึสู’’ติ ปวตฺติโต, อนาคเต มา สุสฺสึ สูติ หิ อนาคตํ คนฺธํ คเหตฺวา ปวตฺตตีติ อธิปฺปาโย. จิตฺตวเสน กายํ ปริณาเมนฺโต อภิมุขีภูตํ ตทา วิชฺชมานเมว กายํ อารมฺมณํ กโรตีติ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ อธิฏฺฐานจิตฺตํ โหติ. ตถา อตฺตโน กายสฺส ทีฆรสฺสาณุถูลนีลาทิภาวาปาทนวเสน อญฺญสฺส จ ปาฏิหาริยสฺส กรเณ โยเชตพฺพํ[Pg.194]. เอตฺถนฺตเร เอกทฺเวสนฺตติวารา เวทิตพฺพาติ เอตฺถนฺตเร ปวตฺตา รูปสนฺตติอรูปสนฺตติวารา เอกทฺเวสนฺตติวารา นามาติ เวทิตพฺพาติ อตฺโถ. อติปริตฺตสภาวอุตุอาทิสมุฏฺฐานา วา ‘‘เอกทฺเวสนฺตติวารา’’ติ วุตฺตา. อุภยเมตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนํ โหนฺตํ เอตํ อุภยํ โหตีติ อตฺโถ. สํหีรตีติ ตณฺหาทิฏฺฐาภินนฺทนาหิ อากฑฺฒียติ.

กลิ่นเหล่านี้มิใช่กลิ่นปัจจุบันที่ถูกยึดไว้หรือ? เหตุไฉนในที่นี้จึงมีการมีอารมณ์เป็นอนาคตเล่า? นี้คือคำค้าน เพราะการเป็นไป (แห่งจิต) ว่า 'ขออย่าให้แห้งไปตลอดสองร้อยปีกับอีกสิบแปดปี' เพราะว่าจิตย่อมเป็นไปโดยยึดกลิ่นที่เป็นอนาคตว่า 'ขออย่าให้แห้งไป' ดังนี้ นี้คือความประสงค์ (ของอาจารย์อรรถกถา) เมื่อน้อมกายไปโดยอำนาจแห่งจิต ย่อมทำกายที่ปรากฏอยู่เฉพาะหน้าในขณะนั้นนั่นเองให้เป็นอารมณ์ ดังนั้นจิตอธิษฐานจึงมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน เช่นเดียวกัน พึงประกอบเข้ากับการทำให้กายของตนมีสภาพเป็นยาว สั้น ละเอียด หยาบ สีเขียว เป็นต้น และในการทำปาฏิหาริย์อื่น ในคำว่า 'พึงทราบว่า เอกทวิสันตติวาระในระหว่างนี้' ความหมายคือ พึงทราบว่า วาระแห่งรูปสันตติและอรูปสันตติที่เกิดขึ้นในระหว่างนี้ ชื่อว่า เอกทวิสันตติวาระ หรือว่า สันตติที่เกิดขึ้นจากอุตุเป็นต้นที่มีสภาพเล็กน้อยยิ่งนัก ถูกกล่าวว่า 'เอกทวิสันตติวาระ' คำว่า 'ทั้งสองนี้เป็นปัจจุบัน' ความหมายคือ ทั้งสองนี้เป็นอัทธาปัจจุบัน 'ย่อมถูกรวบรวม' หมายถึง ย่อมถูกดึงดูดด้วยตัณหาและทิฏฐิอันเป็นอภินันทนา

เกจีติ อภยคิริวาสิโนติ วทนฺติ, เต ปน จิตฺตสฺส ฐิติกฺขณํ น อิจฺฉนฺตีติ ‘‘ฐิติกฺขเณ วา ปฏิวิชฺฌตี’’ติ น วตฺตพฺพํ สิยา. ตถา เย ‘‘อิทฺธิมสฺส จ ปรสฺส จ เอกกฺขเณ วตฺตมานํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วทนฺติ, เตสํ ‘‘ฐิติกฺขเณ วา ภงฺคกฺขเณ วา ปฏิวิชฺฌตี’’ติ วจนํ น สเมติ. น หิ ตสฺมึ ขณทฺวเย อุปฺปชฺชมานํ ปรจิตฺเตน สห เอกกฺขเณ อุปฺปชฺชติ นามาติ. ฐิติภงฺคกฺขเณสุ จ อุปฺปชฺชมานํ เอกเทสํ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ, เอกเทสํ อตีตารมฺมณํ อาปชฺชติ. ยญฺจ วุตฺตํ ‘‘ปรสฺส จิตฺตํ ชานิสฺสามีติ ราสิวเสน มหาชนสฺส จิตฺเต อาวชฺชิเต’’ติ, เอตฺถ จ มหาชโน อตฺตนา ปเร อเนเก ปุคฺคลาติ ปเรสํ จิตฺตํ ชานิสฺสามีติ อาวชฺชนปฺปวตฺติ วตฺตพฺพา สิยา. อถาปิ ปรสฺสาติ มหาชนสฺสาติ อตฺโถ สมฺภเวยฺย, ตถาปิ ตสฺส ปุคฺคลสฺเสว วา จิตฺตราสึ อาวชฺชิตฺวา เอกสฺส ปฏิวิชฺฌนํ อยุตฺตํ. น หิ ราสิอาวชฺชนํ เอกเทสาวชฺชนํ โหตีติ. ตสฺมา เตหิ ‘‘มหาชนสฺส จิตฺเต อาวชฺชิเต’’ติอาทิ น วตฺตพฺพํ.

คำว่า 'บางพวก' หมายถึง พวกอภัยคีรีวาสีกล่าวไว้ แต่พวกนั้นไม่ยอมรับฐีติขณะแห่งจิต ดังนั้นจึงไม่ควรกล่าวว่า 'ย่อมแทงตลอดในฐีติขณะ' อีกอย่างหนึ่ง อาจารย์บางพวกที่กล่าวว่า 'จิตที่กำลังเป็นไปของตนและของผู้อื่นย่อมเกิดขึ้นในขณะเดียวกัน' คำกล่าวของพวกนั้นที่ว่า 'ย่อมแทงตลอดในฐีติขณะหรือภังคขณะ' ย่อมไม่สมกัน เพราะว่าจิตที่เกิดขึ้นในขณะทั้งสองนั้น ย่อมไม่ชื่อว่าเกิดขึ้นพร้อมกับจิตของผู้อื่นในขณะเดียวกัน และจิตที่เกิดขึ้นในฐีติขณะและภังคขณะ ย่อมมีอารมณ์เป็นปัจจุบันส่วนหนึ่ง มีอารมณ์เป็นอดีตส่วนหนึ่ง และคำที่กล่าวว่า 'เมื่อจิตของมหาชนถูกน้อมพิจารณาโดยความเป็นหมวดหมู่ว่า เราจักรู้จิตของผู้อื่น' ในที่นี้ มหาชนคือบุคคลจำนวนมากที่อื่นจากตน ดังนั้นการเกิดขึ้นแห่งอาวัชชนะว่า 'เราจักรู้จิตของผู้อื่น' จึงควรกล่าว แม้ว่าความหมายว่า 'ของผู้อื่น' คือ 'ของมหาชน' จะเป็นไปได้ ถึงกระนั้น การแทงตลอด (จิตดวงเดียว) หลังจากน้อมพิจารณาหมวดหมู่แห่งจิตของบุคคลนั้นเอง ย่อมไม่สมควร เพราะว่าการน้อมพิจารณาหมวดหมู่ ย่อมไม่เป็นการน้อมพิจารณาส่วนเดียว ดังนั้น พวกเขาจึงไม่ควรกล่าวคำว่า 'เมื่อจิตของมหาชนถูกน้อมพิจารณา' เป็นต้น

ยํ ปน เต วทนฺติ ‘‘ยสฺมา อิทฺธิมสฺส จ ปรสฺส จ เอกกฺขเณ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ, ตตฺถายํ อธิปฺปาโย สิยา – เจโตปริยญาณลาภี ปรสฺส จิตฺตํ ญาตุกาโม ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อตีตาทิวิภาคํ อกตฺวา จิตฺตสามญฺเญน ‘‘อิมสฺส จิตฺตํ ชานามี’’ติ ปริกมฺมํ กตฺวา ปุน ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย สามญฺเญเนว จิตฺตํ อาวชฺชิตฺวา ติณฺณํ จตุนฺนํ วา ปริกมฺมานํ อนนฺตรา เจโตปริยญาเณน ปรจิตฺตํ ปฏิวิชฺฌติ วิภาเวติ รูปํ วิย ทิพฺพจกฺขุนา. ตโต ปรํ ปน กามาวจรจิตฺเตหิ สราคาทิววตฺถานํ โหติ นีลาทิววตฺถานํ วิย. ตตฺถ ทิพฺพจกฺขุนา ทิฏฺฐหทยวตฺถุรูปสฺส สตฺตสฺส อภิมุขีภูตสฺส จิตฺตสามญฺเญน จิตฺตํ อาวชฺชยมานํ อาวชฺชนํ อภิมุขีภูตํ วิชฺชมานํ จิตฺตํ อารมฺมณํ กตฺวา จิตฺตํ อาวชฺเชติ. ปริกมฺมานิ จ ตํ ตํ วิชฺชมานํ จิตฺตํ จิตฺตสามญฺเญเนว อารมฺมณํ [Pg.195] กตฺวา จิตฺตชานนปริกมฺมานิ หุตฺวา ปวตฺตนฺติ. เจโตปริยญาณํ ปน วิชฺชมานํ จิตฺตํ ปฏิวิชฺฌนฺตํ วิภาเวนฺตํ เตน สห เอกกฺขเณ เอว อุปฺปชฺชติ. ตตฺถ ยสฺมา สนฺตานสฺส สนฺตานคฺคหณโต เอกตฺตวเสน อาวชฺชนาทีนิ จิตฺตนฺตฺเวว ปวตฺตานิ, ตญฺจ จิตฺตเมว, ยํ เจโตปริยญาเณน วิภาวิตํ, ตสฺมา สมานาการปฺปวตฺติโต น อนิฏฺเฐ มคฺคผลวีถิโต อญฺญสฺมึ ฐาเน นานารมฺมณตา อาวชฺชนชวนานํ โหติ. ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณญฺจ ปริกมฺมํ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺส เจโตปริยญาณสฺส อาเสวนปจฺจโยติ สิทฺธํ โหติ. อตีตตฺติโก จ เอวํ อภินฺโน โหติ. อญฺญถา สนฺตติปจฺจุปฺปนฺเน อทฺธาปจฺจุปฺปนฺเน จ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ อิธ วุจฺจมาเน อตีตานาคตานญฺจ ปจฺจุปฺปนฺนตา อาปชฺเชยฺย, ตถา จ สติ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺโน ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิ วตฺตพฺพํ สิยา, น จ ตํ วุตฺตํ. ‘‘อตีโต ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, ปุริมา ปุริมา อตีตา ขนฺธา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ ปจฺจุปฺปนฺนานํ ขนฺธานํ อนนฺตร…เป… อนุโลมํ โคตฺรภุสฺสา’’ติอาทิวจนโต (ปฏฺฐา. ๒.๑๘.๕) ปน อทฺธาสนฺตติปจฺจุปฺปนฺเนสฺเวว อนนฺตราตีตา จตฺตาโร ขนฺธา อตีตาติ วิญฺญายนฺติ, น จ อภิธมฺมมาติกาย อาคตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนปทสฺส อทฺธาสนฺตติปจฺจุปฺปนฺนปทตฺถตา กตฺถจิ ปาฬิยํ วุตฺตา. ตสฺมา เตหิ อิทฺธิมสฺส จ ปรสฺส จ เอกกฺขเณ จิตฺตุปฺปตฺติยา เจโตปริยญาณสฺส ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา วุตฺตา. ยทา ปน ‘‘ยํ อิมสฺส จิตฺตํ ปวตฺตํ, ตํ ชานามิ. ยํ ภวิสฺสติ, ตํ ชานิสฺสามี’’ติ วา อาโภคํ กตฺวา ปาทกชฺฌานสมาปชฺชนาทีนิ กโรติ, ตทา อาวชฺชนปริกมฺมานิ เจโตปริยญาณญฺจ อตีตานาคตารมฺมณาเนว โหนฺติ อาวชฺชเนเนว วิภาคสฺส กตตฺตา.

อนึ่ง อาจารย์เหล่านั้นกล่าวคำใดว่า “เพราะเหตุใด จิตของผู้มีฤทธิ์และของผู้อื่นย่อมเกิดขึ้นในขณะเดียวกัน” อธิบายนี้พึงมีในคำนั้น คือ ผู้ได้เจโตปริยญาณ ผู้ปรารถนาจะรู้จิตของผู้อื่น เข้าปาทกฌานแล้ว ออกจากฌานแล้ว ไม่ได้แยกแยะจิตอดีตเป็นต้น ด้วยความเป็นจิตโดยทั่วไป กระทำบริกรรมว่า “เราจักรู้จิตของผู้นี้” ดังนี้แล้ว เข้าปาทกฌานอีก ออกจากฌานแล้ว น้อมจิตไปด้วยความเป็นจิตโดยทั่วไปนั่นเอง ในลำดับแห่งบริกรรมชวนะ ๓ หรือ ๔ ย่อมแทงตลอด ย่อมทำให้ปรากฏซึ่งจิตของผู้อื่นด้วยเจโตปริยญาณ เหมือนรูปด้วยทิพยจักษุ หลังจากนั้น การกำหนดแยกแยะจิตมีราคะเป็นต้นย่อมมีด้วยจิตกามาวจรทั้งหลาย เหมือนการกำหนดแยกแยะรูปมีสีเขียวเป็นต้น ในการกำหนดแยกแยะนั้น อาวัชชนะที่น้อมไปสู่จิตของสัตว์ผู้มีหทัยวัตถุรูปอันทิพยจักษุเห็นแล้ว ผู้ปรากฏอยู่เฉพาะหน้า ด้วยความเป็นจิตโดยทั่วไป กระทำจิตที่ปรากฏอยู่เฉพาะหน้าและมีอยู่เป็นอารมณ์แล้ว ย่อมน้อมจิตไป และบริกรรมชวนะทั้งหลาย กระทำจิตที่มีอยู่แต่ละอย่างนั้นด้วยความเป็นจิตโดยทั่วไปนั่นเองเป็นอารมณ์แล้ว เป็นบริกรรมที่รู้จิตแล้ว ย่อมเป็นไป ส่วนเจโตปริยญาณ ย่อมเกิดขึ้นในขณะเดียวกันนั่นเอง พร้อมกับจิตที่มีอยู่ซึ่งแทงตลอดอยู่ ทำให้ปรากฏอยู่ ในการเกิดขึ้นนั้น เพราะเหตุว่าอาวัชชนะเป็นต้น เป็นไปโดยมีจิตเป็นอารมณ์นั่นเอง โดยความเป็นอันเดียวกัน เพราะการยึดถือกระแสจิตของผู้เป็นอารมณ์ และอารมณ์นั้นซึ่งเจโตปริยญาณทำให้ปรากฏแล้ว (รู้แล้ว) ก็เป็นจิตนั่นเอง เพราะเหตุนั้น เพราะเป็นไปโดยอาการเสมอกัน ความมีอารมณ์ต่างกันของอาวัชชนะและชวนะย่อมไม่มีในฐานะอื่นจากมรรคผลวิถีอันไม่พึงปรารถนา และบริกรรมที่มีปัจจุบันเป็นอารมณ์ ย่อมสำเร็จว่าเป็นอาเสวนปัจจัยแก่เจโตปริยญาณที่มีปัจจุบันเป็นอารมณ์ดังนี้ และอดีตติกะย่อมไม่แตกต่างกันอย่างนี้ ถ้าเป็นอย่างอื่น เมื่อกล่าวในที่นี้ว่า สันตติปัจจุบันและอัทธาปัจจุบันเป็นปัจจุบัน ความเป็นปัจจุบันของอดีตและอนาคตก็พึงมี และเมื่อเป็นเช่นนั้น พึงกล่าวได้ว่า “ปัจจุบันธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรมด้วยอนันตรปัจจัย” เป็นต้น แต่คำนั้นไม่ได้กล่าวไว้ อนึ่ง เพราะพระดำรัสเป็นต้นว่า “อดีตธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรมด้วยอนันตรปัจจัย, ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอดีตก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันหลังๆ ด้วยอนันตรปัจจัย...เป็นต้น...อนุโลมโคตรภู” ขันธ์ ๔ ที่เป็นอดีตในลำดับ ย่อมรู้กันว่าเป็นอดีตในอัทธาปัจจุบันและสันตติปัจจุบันนั่นเอง และความเป็นอัทธาปัจจุบันและสันตติปัจจุบันเป็นอรรถของบทว่า “ปัจจุบัน” ที่มาในอภิธรรมมาติกา ไม่ได้กล่าวไว้ในบาลีที่ไหนเลย เพราะเหตุนั้น อาจารย์เหล่านั้นจึงกล่าวความเป็นปัจจุบันอารมณ์ของเจโตปริยญาณ เพราะการเกิดขึ้นของจิตในขณะเดียวกันของผู้มีฤทธิ์และของผู้อื่น แต่เมื่อใด กระทำอาโภคะว่า “จิตของผู้นี้ใดเกิดขึ้นแล้ว เราจักรู้จิตนั้น. จิตใดจักเกิดขึ้น เราจักรู้จิตนั้น” ดังนี้แล้ว กระทำปาทกฌานสมาบัติเป็นต้น เมื่อนั้น อาวัชชนะ บริกรรม และเจโตปริยญาณ ย่อมมีอดีตและอนาคตเป็นอารมณ์นั่นเอง เพราะอาวัชชนะนั่นเองได้กระทำความแตกต่าง (คือแยกแยะอดีตและอนาคต) แล้ว

เย ปน ‘‘อิทฺธิมา ปรสฺส จิตฺตํ ชานิตุกาโม อาวชฺเชติ, อาวชฺชนํ ขณปจฺจุปฺปนฺนํ อารมฺมณํ กตฺวา เตเนว สห นิรุชฺฌติ, ตโต จตฺตาริ ปญฺจ วา ชวนานิ. เยสํ ปจฺฉิมํ อิทฺธิจิตฺตํ, เสสานิ กามาวจรานิ, เตสํ สพฺเพสมฺปิ ตเทว นิรุทฺธํ จิตฺตมารมฺมณํ โหติ, น จ ตานิ นานารมฺมณานิ โหนฺติ, อทฺธาวเสน ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺตา’’ติ อิทํ วจนํ นิสฺสาย ‘‘อาวชฺชนชวนานํ ปจฺจุปฺปนฺนาตีตารมฺมณภาเวปิ นานารมฺมณตฺตาภาโว วิย เอกทฺวิติจตุปญฺจจิตฺตกฺขณานาคเตสุปิ จิตฺเตสุ อาวชฺชิเตสุ อาวชฺชนชวนานํ ยถาสมฺภวํ อนาคตปจฺจุปฺปนฺนาตีตารมฺมณภาเวปิ นานารมฺมณตา น [Pg.196] สิยา, เตน จตุปญฺจจิตฺตกฺขณานาคเต อาวชฺชิเต อนาคตารมฺมณปริกมฺมานนฺตรํ ขณปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ เจโตปริยญาณํ สิทฺธ’’นฺติ วทนฺติ, เตสํ วาโท ‘‘อนาคตารมฺมโณ ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺส ธมฺมสฺส อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย, ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมโณ ธมฺโม อตีตารมฺมณสฺส ธมฺมสฺส อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ อิเมสํ ปญฺหานํ อนุทฺธฏตฺตา คณนาย จ ‘‘อาเสวเน ตีณี’’ติ วุตฺตตฺตา น สิชฺฌติ. น หิ กุสลกิริยมหคฺคตํ อนาเสวนํ อตฺถีติ.

ส่วนอาจารย์เหล่าใด อาศัยคำนี้ว่า “ผู้มีฤทธิ์เมื่อปรารถนาจะรู้จิตของผู้อื่น ย่อมน้อมจิตไป อาวัชชนะกระทำอารมณ์ที่เป็นขณะปัจจุบันแล้ว ย่อมดับไปพร้อมกับอารมณ์นั้นนั่นเอง หลังจากนั้น ชวนะ ๔ หรือ ๕ ดวง ซึ่งชวนะดวงสุดท้ายเป็นอิทธิจิต ที่เหลือเป็นกามาวจรจิต จิตที่ดับไปแล้วนั้นนั่นเอง ย่อมเป็นอารมณ์ของชวนะทั้งหมดเหล่านั้น และชวนะเหล่านั้นย่อมไม่มีอารมณ์ต่างกัน เพราะมีความเป็นปัจจุบันอารมณ์โดยอัทธา” แล้วกล่าวว่า “แม้ในความเป็นปัจจุบันอารมณ์และอดีตอารมณ์ของอาวัชชนะและชวนะ เหมือนความไม่มีอารมณ์ต่างกัน แม้เมื่อน้อมจิตไปในจิตทั้งหลายที่ยังไม่ถึง ๑, ๒, ๓, ๔, ๕ ขณะจิต แม้ในความเป็นอนาคตอารมณ์, ปัจจุบันอารมณ์, อดีตอารมณ์ของอาวัชชนะและชวนะตามสมควร ความมีอารมณ์ต่างกันก็ไม่พึงมี เพราะเหตุนั้น เมื่อน้อมจิตไปในจิตที่ยังไม่ถึง ๔ หรือ ๕ ขณะจิต ในลำดับแห่งบริกรรมที่มีอนาคตเป็นอารมณ์ เจโตปริยญาณที่มีขณะปัจจุบันเป็นอารมณ์ย่อมสำเร็จ” วาทะของอาจารย์เหล่านั้น ย่อมไม่สำเร็จ เพราะปัญหาเหล่านี้คือ “อนาคตธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรมด้วยอาเสวนปัจจัย, ปัจจุบันธรรมเป็นปัจจัยแก่อดีตธรรมด้วยอาเสวนปัจจัย” ดังนี้ ไม่ได้ยกขึ้นมา (คือไม่ได้แสดงอรรถที่ต้องการรู้) และเพราะกล่าวไว้ในวาระแห่งการนับว่า “ในอาเสวนปัจจัยมี ๓” เพราะกุศล กิริยา และมหัคคตะที่ไม่มีอาเสวนปัจจัยย่อมไม่มี

เอตสฺส จ วาทสฺส นิสฺสยภาโว อาวชฺชนชวนานํ ขณปจฺจุปฺปนฺนนิรุทฺธารมฺมณตาวจนสฺส น สิชฺฌติ, ยํ ปวตฺตํ ยํ ปวตฺติสฺสตีติ วา วิเสสํ อกตฺวา คหเณ อาวชฺชนสฺส อนาคตคฺคหณภาวํ, ตทภาวา ชวนานมฺปิ วตฺตมานคฺคหณาภาวญฺจ สนฺธาเยว ตสฺส วุตฺตตฺตา. ตทา หิ ภวงฺคจลนานนฺตรํ อภิมุขีภูตเมว จิตฺตํ อารพฺภ อาวชฺชนา ปวตฺตตีติ. ชานนจิตฺตสฺสปิ วตฺตมานารมฺมณภาเว อาวชฺชนชานนจิตฺตานํ สหฏฺฐานโทสาปตฺติยา ราสิเอกเทสาวชฺชนปฏิเวเธ สมฺปตฺตสมฺปตฺตาวชฺชนชานเน จ อนิฏฺเฐ ฐาเน อาวชฺชนชวนานํ นานารมฺมณภาวโทสาปตฺติยา จ ยํ วุตฺตํ ‘‘ขณปจฺจุปฺปนฺนํ จิตฺตํ เจโตปริยญาณสฺส อารมฺมณํ โหตี’’ติ, ตํ อยุตฺตนฺติ ปฏิกฺขิปิตฺวา ยถาวุตฺตโทสานาปตฺติกาลวเสเนว อทฺธาสนฺตติปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺตา นานารมฺมณตาภาวํ ทิสฺวา อาวชฺชนชวนานํ วตฺตมานตํ นิรุทฺธารมฺมณภาโว วุตฺโตติ, ตมฺปิ วจนํ ปุริมวาทิโน นานุชาเนยฺยุํ. ตสฺมิญฺหิ สติ อาวชฺชนา กุสลานนฺติอาทีสุ วิย อญฺญปทสงฺคหิตสฺส อนนฺตรปจฺจยวิธานโต ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา อาวชฺชนา อตีตารมฺมณานํ ขนฺธานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา, น จ วุตฺตนฺติ.

และวาทะนี้ ความเป็นที่อาศัยของคำที่กล่าวว่าอาวัชชนชวนะทั้งหลายมีอารมณ์เป็นขณะปัจจุบันและอารมณ์เป็นอดีตที่ดับไปแล้ว ย่อมไม่สำเร็จ เพราะคำนั้นถูกกล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงความที่อาวัชชนะไม่มีการถือเอาอารมณ์ในอนาคต และความที่ชวนะทั้งหลายก็ไม่มีการถือเอาอารมณ์ในปัจจุบันเพราะไม่มีการถือเอาอารมณ์ในอนาคตนั้นนั่นเอง ในเมื่อมีการถือเอาจิตโดยทั่วไปโดยไม่ทำความพิเศษว่า 'เราจักรู้จิตที่เกิดขึ้นแล้ว' หรือ 'เราจักรู้จิตที่จักเกิดขึ้น' แท้จริง ในกาลนั้น อาวัชชนะย่อมเป็นไปโดยปรารภจิตที่เป็นปัจจุบันซึ่งปรากฏเฉพาะหน้าเท่านั้น ในลำดับแห่งภวังคจลนะ ดังนี้. แม้เมื่อจิตที่รู้ (อภิญญาจิต) มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน เพราะการถึงซึ่งโทษคือการตั้งอยู่ร่วมกันของอาวัชชนจิตและจิตที่รู้ก็ดี หรือเพราะการถึงซึ่งโทษคือความเป็นผู้มีอารมณ์ต่างกันของอาวัชชนชวนะทั้งหลาย ในฐานะที่ไม่พึงปรารถนา (ในที่อื่นนอกจากมรรควิถีและผลวิถี) ในเมื่อมีการพิจารณากองจิตและการแทงตลอดจิตหนึ่งซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของกองนั้นก็ดี หรือในเมื่อมีการพิจารณาและการรู้ซึ่งอารมณ์ที่มาถึงแล้วๆ ก็ดี คำใดที่กล่าวว่า 'จิตที่เป็นขณะปัจจุบันเป็นอารมณ์ของเจโตปริยญาณ' คำนั้นไม่สมควร ดังนี้ ปฏิเสธแล้ว และพระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้แล้วว่า 'ความที่อาวัชชนชวนะทั้งหลายมีอารมณ์เป็นปัจจุบันและอารมณ์เป็นอดีตที่ดับไปแล้ว' โดยเห็นความไม่มีภาวะที่มีอารมณ์ต่างกัน ด้วยอำนาจแห่งกาลที่ไม่มีโทษตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง เพราะมีความเป็นอารมณ์เป็นอัทธาปัจจุบันและสันตติปัจจุบัน ดังนี้ นี้คือความพิสดาร. แม้คำนั้น พวกเกจิอาจารย์ในกาลก่อนก็ไม่พึงอนุญาต. เพราะเมื่อมีความเป็นอารมณ์เป็นอัทธาปัจจุบันและสันตติปัจจุบันนั้น พึงกล่าวว่า 'อาวัชชนะที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน เป็นปัจจัยโดยอนันตรปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่มีอารมณ์เป็นอดีต' เพราะมีการบัญญัติอนันตรปัจจัยแก่ธรรมที่สงเคราะห์ด้วยบทอื่น เหมือนในบทบาลีทั้งหลายมี 'อาวัชชนา กุสลานัง' เป็นต้น แต่ไม่ได้กล่าวไว้ ดังนี้

กสฺมา ปเนวํ เจโตปริยญาณสฺส ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา วิจาริตา, นนุ ‘‘อตีโต ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส, อนาคโต ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอเตสํ วิภงฺเคสุ ‘‘อตีตา ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺสเจโตปริยญาณสฺส ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส ยถากมฺมูปคญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๘.๒), ‘‘อนาคตา ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺส เจโตปริยญาณสฺส อนาคตํสญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๗.๓-๔), อุปฺปนฺนตฺติเก จ ‘‘อนุปฺปนฺนาขนฺธา, อุปฺปาทิโน [Pg.197] ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺส เจโตปริยญาณสฺส อนาคตํสญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เจโตปริยญาณคฺคหณํ กตฺวา ‘‘ปจฺจุปฺปนฺโน ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺสา’’ติ เอตสฺส วิภงฺเค ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนา ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๘.๓), อุปฺปนฺนตฺติเก จ ‘‘อุปฺปนฺนา ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๗.๒) เอตฺตกสฺเสว วุตฺตตฺตา ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนจิตฺเต เจโตปริยญาณํ นปฺปวตฺตตี’’ติ วิญฺญายติ. ยทิ หิ ปวตฺเตยฺย, ปุริเมสุ วิย อิตเรสุ จ เจโตปริยญาณคฺคหณํ กตฺตพฺพํ สิยาติ? สจฺจํ กตฺตพฺพํ, นยทสฺสนวเสน ปเนตํ สํขิตฺตนฺติ อญฺญาย ปาฬิยา วิญฺญายติ. ‘‘อตีตารมฺมโณ ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย (ปฏฺฐา. ๒.๑๙.๒๐), อนาคตารมฺมโณ ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺส. ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมโณ ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺสา’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๙.๒๒) เอเตสญฺหิ วิภงฺเคสุ ‘‘เจโตปริยญาเณน อตีตารมฺมณปจฺจุปฺปนฺนจิตฺตสมงฺคิสฺส จิตฺตํ ชานาติ. อตีตารมฺมณา ปจฺจุปฺปนฺนา ขนฺธา เจโตปริยญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๙.๒๒), ‘‘เจโตปริยญาเณน อนาคตารมฺมณปจฺจุปฺปนฺนจิตฺตสมงฺคิสฺส จิตฺตํ…เป… เจโตปริยญาเณน ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณปจฺจุปฺปนฺนจิตฺตสมงฺคิสฺส จิตฺตํ ชานาติ. ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา ปจฺจุปฺปนฺนา ขนฺธา เจโตปริยญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๙.๒๑) เจโตปริยญาณสฺส ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมเณ ปวตฺติ วุตฺตาติ. เตเนวายํ วิจารณา กตาติ เวทิตพฺพา.

ก็เพราะเหตุไร ความที่เจโตปริยญาณมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน จึงถูกพิจารณาอย่างนี้ มิใช่หรือว่า ในวิภังค์ของบทบาลีเหล่านี้ว่า 'อดีตธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรม, อนาคตธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรม โดยอารัมมณปัจจัย' ดังนี้ ในวิภังค์ทั้งหลายว่า 'ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอดีต เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ยถากัมมูปคญาณ และอาวัชชนะ' ดังนี้ก็ดี ว่า 'ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอนาคต เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ อนาคตังสญาณ และอาวัชชนะ' ดังนี้ก็ดี และในอุปปันนติกะว่า 'ขันธ์ทั้งหลายที่ยังไม่เกิดขึ้น ขันธ์ทั้งหลายที่กำลังเกิดขึ้น เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ อนาคตังสญาณ และอาวัชชนะ' ดังนี้ โดยกระทำซึ่งการระบุถึงเจโตปริยญาณแล้ว ในวิภังค์ของบทบาลีนี้ว่า 'ปัจจุบันธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรม' ดังนี้ ในวิภังค์ว่า 'ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจุบัน เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ และอาวัชชนะ' ดังนี้ก็ดี และในอุปปันนติกะว่า 'ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้ว เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ และอาวัชชนะ' ดังนี้ เพราะกล่าวไว้เพียงเท่านี้ จึงพึงทราบมิใช่หรือว่า เจโตปริยญาณย่อมไม่เป็นไปในจิตที่เป็นปัจจุบัน. ถ้าเจโตปริยญาณย่อมเป็นไป พึงกระทำซึ่งการระบุถึงเจโตปริยญาณเหมือนในติกะบทก่อนๆ และในติกะบทอื่นๆ ด้วย ดังนี้ นี้คือการโจทก์. จริงอยู่ พึงกระทำ (การระบุถึง) แต่พึงทราบด้วยบาลีอื่นว่า เจโตปริยญาณนี้ท่านย่อไว้ด้วยอำนาจแห่งการแสดงนัย. แท้จริง ในวิภังค์ของบทบาลีเหล่านี้ว่า 'ธรรมที่มีอารมณ์เป็นอดีต เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน โดยอารัมมณปัจจัย, ธรรมที่มีอารมณ์เป็นอนาคต เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน... ธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน' ดังนี้ การเป็นไปของเจโตปริยญาณในอารมณ์ที่เป็นปัจจุบัน ท่านกล่าวไว้แล้วว่า 'ย่อมรู้จิตของบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตที่เป็นปัจจุบันที่มีอารมณ์เป็นอดีตด้วยเจโตปริยญาณ. ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันที่มีอารมณ์เป็นอดีต เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่เจโตปริยญาณและแก่อาวัชชนะ' ดังนี้ก็ดี 'ย่อมรู้จิตของบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตที่เป็นปัจจุบันที่มีอารมณ์เป็นอนาคตด้วยเจโตปริยญาณ... ย่อมรู้จิตของบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตที่เป็นปัจจุบันที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบันด้วยเจโตปริยญาณ. ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่เจโตปริยญาณและแก่อาวัชชนะ' ดังนี้. เพราะเหตุนั้นเอง การพิจารณานี้จึงถูกกระทำแล้ว ดังนี้ พึงทราบ

เตสนฺติ เตสุ ทฺวีสุ ญาเณสูติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. กุสลา ขนฺธาติ อิทฺธิวิธปุพฺเพนิวาสานาคตํสญาณาเปกฺโข พหุวจนนิทฺเทโส, น เจโตปริยญาณยถากมฺมูปคญาณาเปกฺโขติ. เตสํ จตุกฺขนฺธารมฺมณภาวสฺส อสาธโกติ เจ? น, อญฺญตฺถ ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา ขนฺธา จ วิจาโร จ เจโตปริยญาณสฺส ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส อนาคตํสญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๖.๗๒) ‘‘สวิตกฺกสวิจารา ขนฺธา จ วิตกฺโก จ เจโตปริยญาณสฺส ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส อนาคตํสญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๖.๖๙) จ วุตฺตตฺตา เจโตปริยญาณาเปกฺโขปิ พหุวจนนิทฺเทโสติ อิมสฺสตฺถสฺส สิทฺธิโต. เอวมปิ [Pg.198] ยถากมฺมูปคญาณสฺส ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา ขนฺธา จ วิจาโร จา’’ติอาทีสุ อวุตฺตตฺตา จตุกฺขนฺธารมฺมณตา น สิชฺฌตีติ? น, ตตฺถ อวจนสฺส อญฺญการณตฺตา. ยถากมฺมูปคญาเณน หิ กมฺมสํสฏฺฐา จตฺตาโร ขนฺธา กมฺมปฺปมุเขน คยฺหนฺติ. ตญฺหิ ยถา เจโตปริยญาณํ ปุริมปริกมฺมวเสน สวิตกฺกาทิวิภาคํ สราคาทิวิภาคญฺจ จิตฺตํ วิภาเวติ, น เอวํ สวิภาคํ วิภาเวติ, กมฺมวเสเนว ปน สมุทายํ วิภาเวตีติ ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา ขนฺธา จ วิจาโร จา’’ติอาทิเก วิภาคกรเณ ตํ น วุตฺตํ, น จตุกฺขนฺธานารมฺมณโตติ. อิทํ ปน อวจนสฺส การณนฺติ. เกจิ ตตฺถาปิ ‘‘ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส ยถากมฺมูปคญาณสฺส อนาคตํสญาณสฺสา’’ติ ปฐนฺติ เอว. น หิ ตํ กุสลากุสลวิภาคํ วิย สวิตกฺกาทิวิภาคํ กมฺมํ วิภาเวตุํ อสมตฺถํ. ทุจฺจริตสุจริตภาววิภาวนมฺปิ หิ โลภาทิอโลภาทิสมฺปโยควิเสสวิภาวนํ โหตีติ.

คำว่า “เตสัง” (ของญาณเหล่านั้น) ในคำว่า “เตสุ ทฺวีสุ ญาเณสุ” (ในญาณสองอย่างเหล่านั้น) เป็นสามีวิภัตติในอรรถนิธธารณะ (การกำหนดเฉพาะ). การแสดงด้วยพหูพจน์ว่า “กุสลา ขันธา” (ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นกุศล) นั้น มุ่งถึงอิทธิวิธญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ และอนาคตังสญาณ ไม่ได้มุ่งถึงเจโตปริยญาณและยถากัมมูปคญาณ. หากจะกล่าวว่า “ดังนั้น การที่ญาณเหล่านั้นมีขันธ์ ๔ เป็นอารมณ์จึงไม่สำเร็จมิใช่หรือ?” ไม่ใช่ เพราะในที่อื่นได้กล่าวไว้ว่า “ขันธ์ทั้งหลายที่ปราศจากวิตกและวิจาร และวิจาร เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ และอนาคตังสญาณ” (ปัฏฐาน 2.6.72) และ “ขันธ์ทั้งหลายที่มีวิตกและวิจาร และวิตก เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ และอนาคตังสญาณ” (ปัฏฐาน 2.6.69) ด้วยเหตุที่กล่าวไว้เช่นนี้ ความหมายที่ว่าการแสดงด้วยพหูพจน์นั้นมุ่งถึงเจโตปริยญาณด้วยจึงสำเร็จ. แม้กระนั้น หากจะกล่าวว่า “การที่ยถากัมมูปคญาณมีขันธ์ ๔ เป็นอารมณ์ก็ไม่สำเร็จมิใช่หรือ เพราะไม่ได้กล่าวถึงในบทว่า ‘ขันธ์ทั้งหลายที่ปราศจากวิตกและวิจาร และวิจาร’ เป็นต้น?” ไม่ใช่ เพราะการไม่กล่าวถึงในที่นั้นมีเหตุผลอื่น. แท้จริง ขันธ์ ๔ ที่ระคนด้วยกรรม ย่อมถูกยถากัมมูปคญาณยึดถือโดยมีกรรมเป็นประธาน. ยถากัมมูปคญาณนั้น ไม่ได้จำแนกกรรมที่มีการจำแนกละเอียด (เช่น มีวิตกเป็นต้น) เหมือนอย่างที่เจโตปริยญาณจำแนกจิตที่มีการจำแนกละเอียด (เช่น มีวิตกเป็นต้น หรือมีราคะเป็นต้น) โดยอาศัยปริกรรมเบื้องต้น แต่ย่อมจำแนกหมู่ขันธ์โดยอาศัยกรรมเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ ยถากัมมูปคญาณจึงไม่ได้ถูกกล่าวถึงในบทที่แสดงการจำแนกละเอียด เช่น “ขันธ์ทั้งหลายที่ปราศจากวิตกและวิจาร และวิจาร” เป็นต้น ไม่ใช่เพราะไม่มีขันธ์ ๔ เป็นอารมณ์. นี่แหละคือเหตุผลของการไม่กล่าวถึง. อาจารย์บางท่านก็อ่านในที่นั้นว่า “แก่ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ยถากัมมูปคญาณ และอนาคตังสญาณ” เท่านั้น. แท้จริง ยถากัมมูปคญาณนั้นไม่ได้ไม่สามารถจำแนกกรรมที่มีการจำแนกละเอียด เช่น มีวิตกเป็นต้น เหมือนอย่างที่จำแนกกรรมที่มีการจำแนกเป็นกุศลและอกุศลได้. แท้จริง แม้การจำแนกภาวะแห่งทุจริตและสุจริต ก็ย่อมเป็นการจำแนกความพิเศษของการประกอบด้วยโลภะเป็นต้น และอโลภะเป็นต้นด้วย.

๑๔๓๕. นิยกชฺฌตฺตปริยายสฺส อภาเวนาติ สภาวธมฺมตฺตา เกนจิ ปริยาเยน นิยกชฺฌตฺตํ อโหนฺตํ สพฺพถา พหิทฺธาภาเวเนว ‘‘เอกนฺตพหิทฺธา’’ติ วุตฺตํ, น อสภาวธมฺมตฺตา พหิทฺธาปิ อโหนฺตํ กสิณาทิ วิย นิยกชฺฌตฺตมตฺตสฺส อสมฺภวโต. อสภาวธมฺมตฺตา เอว หิ กสิณาทิอชฺฌตฺตธมฺมภูโต จ โกจิ ภาโว น โหตีติ อชฺฌตฺตตฺติเก น วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ตํ สพฺพํ อากิญฺจญฺญายตนาทิ อตีตารมฺมณตฺติเก ‘‘นวตฺตพฺพารมฺมณ’’นฺติ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ วุตฺตนฺติ อนุญฺญาตตฺตา วจนโตติ เอเตหิ การเณหิ ปกาสิตนฺติ อตฺโถ.

๑๔๓๕. คำว่า “เพราะไม่มีปริยายแห่งนิยกอัชฌัตตะ” นั้น หมายความว่า เพราะเป็นสภาวธรรม จึงไม่เป็นนิยกอัชฌัตตะโดยปริยายใดๆ และถูกเรียกว่า “เอกันตพหิทธา” (เป็นภายนอกโดยส่วนเดียว) เพราะเป็นภายนอกโดยประการทั้งปวง ไม่ใช่เพราะเป็นอสภาวธรรม จึงไม่เป็นภายนอกเหมือนกสิณเป็นต้น และเพราะความเป็นเพียงนิยกอัชฌัตตะไม่สามารถมีได้. แท้จริง เพราะเป็นอสภาวธรรมนั่นเอง กสิณเป็นต้น แม้จะเป็นอัชฌัตตธรรม แต่ก็ไม่มีสภาวะใดๆ (ที่เป็นปรมัตถ์) ด้วยเหตุนี้ จึงไม่ได้กล่าวไว้ในอัชฌัตติกะ นี่คือความประสงค์ของอาจารย์อรรถกถา. ความเชื่อมโยงคือ สิ่งทั้งปวงนั้น เช่น อากิญจัญญายตนะเป็นต้น ได้ถูกกล่าวไว้ในอดีตารัมมณติกะว่า “เป็นอารมณ์ที่พึงกล่าวไม่ได้”. และในที่นี้ ความหมายคือ คำว่า “วุตตัง” (กล่าวแล้ว) ได้ถูกแสดงให้เห็นชัดเจนด้วยเหตุผลเหล่านี้ คือ “เพราะเป็นคำที่อนุญาตให้กล่าวได้”.

อิทานิ ตนฺติ ‘‘เอตญฺหิ อากิญฺจญฺญายตน’’นฺติ วุตฺตํ อากิญฺจญฺญายตนํ ตํ-สทฺเทน อากฑฺฒิตฺวา วทติ. โย ปนายเมตฺถ อตฺโถ วุตฺโต ‘‘อากิญฺจญฺญายตนํ เอกมฺปิ อิธ วุจฺจมานํ อตีตารมฺมณตฺติเก เตน สเหการมฺมณตมฺปิ สนฺธาย กามาวจรกุสลาทีนํ นวตฺตพฺพารมฺมณตาย วุตฺตตฺตา อิธาปิ เตสํ นวตฺตพฺพารมฺมณภาวํ ทีเปตีติ กตฺวา ตสฺมึ วุตฺเต ตานิปิ วุตฺตาเนว โหนฺติ, ตสฺมา วิสุํ น วุตฺตานี’’ติ, ตมญฺเญ นานุชานนฺติ. น หิ อีทิสํ เลสวจนํ อฏฺฐกถากณฺเฑ อตฺถิ. ยทิ สิยา, ปริตฺตารมฺมณตฺติเก เยสํ สมานารมฺมณานํ ปริตฺตาทิอารมฺมณตา นวตฺตพฺพตา จ วุตฺตา. ปุน อตีตารมฺมณตฺติเก เตสุ เอกเมว วตฺวา อญฺญํ น วตฺตพฺพํ สิยา. ตถา เวทนาตฺติเก สมานเวทนานํ เยสํ สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตตา [Pg.199] วุตฺตา, เตสุ เอกเมว ปีติตฺติเก สุขสหคตนิทฺเทเส วตฺวา อญฺญํ น วตฺตพฺพํ สิยา. เอวํ อุเปกฺขาสหคตนิทฺเทสาทีสุ โยเชตพฺพํ. เลเสน ปน วินา อฏฺฐกถากณฺเฑ อตฺถุทฺธารสฺส กตตฺตา อากิญฺจญฺญายตนสฺส วิย กามาวจรกุสลาทีนมฺปิ อชฺฌตฺตารมฺมณตฺติเก นวตฺตพฺพตาย สติ ตานิปิ นวตฺตพฺพานีติ วตฺตพฺพานิ, น ปน วุตฺตานิ. ตสฺมา อภาวนาสามญฺเญปิ ยาย อภาวนานิฏฺฐปฺปวตฺติยา อากิญฺจญฺญายตนํ ปวตฺตมานํ นวตฺตพฺพํ ชาตํ, ตสฺสา ปวตฺติยา อภาเวน ตานิ นวตฺตพฺพานีติ น วุตฺตานิ. คหณวิเสสนิมฺมิตาเนว หิ กสิณาทีนิ สภาวโต อวิชฺชมานานีติ ตทารมฺมณานํ พหิทฺธาคหณวเสน พหิทฺธารมฺมณตา วุตฺตา. อากิญฺจญฺญายตนํ ปน น พหิทฺธาคหณภาเวน ปวตฺตติ, นาปิ อชฺฌตฺตคฺคหณภาเวน ปวตฺตตีติ นวตฺตพฺพนฺติ วุตฺตํ. เยน ปน คหณากาเรน อากิญฺจญฺญายตนํ ปวตฺตติ, น เตน สพฺพญฺญุตญฺญาณมฺปิ ปวตฺตติ. ยทิ ปวตฺเตยฺย, ตมฺปิ อากิญฺจญฺญายตนเมว ภเวยฺย. ยถา หิ กิเลสานํ โคจรํ ปวตฺติวิเสสญฺจ สพฺพํ ชานนฺตํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ น ยถา เต คณฺหนฺติ, ตถา คณฺหาติ ตสฺสปิ กิเลสภาวาปตฺติโต, เอวํ อากิญฺจญฺญายตนสฺส จ ปวตฺตนาการํ ยถาสภาวโต ชานนฺตํ ตํ อากิญฺจญฺญายตนมิว น คณฺหาติ, กิมงฺคํ ปน อญฺญนฺติ. เตน กามาวจรกุสลานํ นวตฺตพฺพตา น วุตฺตาติ. อยํ ‘‘อากิญฺจญฺญายตนสฺส วิสยภูโต อปคโม นาม เอโก อตฺโถ อตฺถี’’ติ อนิจฺฉนฺตานํ อาจริยานํ วินิจฺฉโย.

คำว่า “อิทานิ ตัง” (บัดนี้สิ่งนั้น) นั้น กล่าวถึงอากิญจัญญายตนะที่ถูกกล่าวไว้ว่า “เอตัญหิ อากิญจัญญายตนะ” (อากิญจัญญายตนะนี้แล) โดยดึงคำว่า “ตัง” (นั้น) มาใช้. แต่ความหมายที่ถูกกล่าวไว้ในที่นี้ว่า “แม้ว่าอากิญจัญญายตนะจะถูกกล่าวถึงเพียงอย่างเดียวในอัชัตตารัมมณติกะนี้ แต่ก็มุ่งถึงธรรมที่มีอารมณ์เดียวกันกับอากิญจัญญายตนะในอดีตารัมมณติกะด้วย เพราะได้กล่าวถึงกามวจรกุศลเป็นต้นว่ามีอารมณ์ที่พึงกล่าวไม่ได้ ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงภาวะที่กามวจรกุศลเป็นต้นมีอารมณ์ที่พึงกล่าวไม่ได้ในที่นี้ด้วย เมื่อกล่าวถึงอากิญจัญญายตนะแล้ว ธรรมเหล่านั้นก็ถูกกล่าวถึงแล้วด้วย จึงไม่ได้กล่าวถึงแยกต่างหาก” นั้น อาจารย์ท่านอื่นไม่ยอมรับ. เพราะถ้อยคำที่กล่าวโดยนัยยะเช่นนี้ไม่มีอยู่ในส่วนของอรรถกถา. หากเป็นเช่นนั้น ในปริตตารัมมณติกะ ธรรมทั้งหลายที่มีอารมณ์เสมอกัน ซึ่งมีภาวะเป็นปริตตารมณ์เป็นต้น และภาวะที่พึงกล่าวไม่ได้ ก็ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว. อีกทั้งในอดีตารัมมณติกะ หากกล่าวถึงธรรมเพียงอย่างเดียวในบรรดาธรรมเหล่านั้น ธรรมอื่นก็ไม่พึงกล่าวถึง. เช่นเดียวกัน ในเวทนาติกะ ธรรมทั้งหลายที่มีเวทนาเสมอกัน ซึ่งมีภาวะประกอบด้วยสุขเวทนา ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว หากกล่าวถึงธรรมเพียงอย่างเดียวในบรรดาธรรมเหล่านั้นในปิติติกะ ในการแสดงสุขสหคตธรรม ธรรมอื่นก็ไม่พึงกล่าวถึง. พึงประกอบความในอุเบกขาสหคตนิเทศเป็นต้นด้วยประการฉะนี้. แต่เพราะในส่วนของอรรถกถาได้มีการแสดงอรรถโดยปราศจากนัยยะหรือส่วนย่อย หากกามวจรกุศลเป็นต้นมีภาวะที่พึงกล่าวไม่ได้ในอัชฌัตตารัมมณติกะเหมือนอากิญจัญญายตนะ ธรรมเหล่านั้นก็พึงกล่าวได้ว่าเป็นธรรมที่พึงกล่าวไม่ได้ แต่ก็ไม่ได้กล่าวไว้. ดังนั้น แม้จะมีความเป็นสามัญแห่งภาวะที่ไม่มีอยู่ แต่เพราะการไม่มีอยู่แห่งการเกิดขึ้นที่สิ้นสุดลงด้วยภาวะที่ไม่มีอยู่ ซึ่งทำให้อากิญจัญญายตนะที่กำลังเป็นไปนั้นกลายเป็นสิ่งที่พึงกล่าวไม่ได้ ด้วยเหตุที่ไม่มีการเกิดขึ้นเช่นนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงไม่ได้ถูกกล่าวว่าเป็นสิ่งที่พึงกล่าวไม่ได้. แท้จริง กสิณเป็นต้นที่ถูกสร้างขึ้นโดยการยึดถืออารมณ์พิเศษนั้น ไม่มีอยู่โดยสภาวะ ด้วยเหตุนี้ ภาวะที่จิตเหล่านั้นมีอารมณ์เป็นภายนอก จึงถูกกล่าวไว้โดยอาศัยการยึดถืออารมณ์ภายนอก. แต่อากิญจัญญายตนะนั้น ไม่ได้เป็นไปโดยภาวะที่ยึดถืออารมณ์ภายนอก และไม่ได้เป็นไปโดยภาวะที่ยึดถืออารมณ์ภายใน จึงถูกกล่าวว่าเป็นสิ่งที่พึงกล่าวไม่ได้. แต่ด้วยอาการแห่งการยึดถืออารมณ์ที่อากิญจัญญายตนะเป็นไปนั้น แม้สัพพัญญุตญาณก็ไม่ได้เป็นไปด้วยอาการนั้น. หากเป็นไปเช่นนั้น สัพพัญญุตญาณนั้นก็จะเป็นอากิญจัญญายตนะนั่นเอง. แท้จริง เหมือนอย่างที่สัพพัญญุตญาณที่รู้ขอบเขตและลักษณะการเป็นไปของกิเลสทั้งหมด ไม่ได้ยึดถืออารมณ์เหมือนที่กิเลสยึดถือ เพราะสัพพัญญุตญาณนั้นก็ตกอยู่ในภาวะแห่งกิเลส (หากยึดถือเช่นนั้น) ฉันใด สัพพัญญุตญาณที่รู้ลักษณะการเป็นไปของอากิญจัญญายตนะตามสภาวะ ก็ไม่ได้ยึดถืออารมณ์เหมือนอากิญจัญญายตนะ ฉันนั้น แล้วธรรมอื่นเล่าจะกล่าวอะไรได้. ด้วยเหตุนี้ ภาวะที่กามวจรกุศลเป็นสิ่งที่พึงกล่าวไม่ได้จึงไม่ได้ถูกกล่าวไว้. นี่คือการวินิจฉัยของอาจารย์ที่ไม่ยอมรับความหมายที่ว่า “มีการดับไปซึ่งเป็นอารมณ์ของอากิญจัญญายตนะ” (คือการดับไปแห่งวิญญาณในปฐมารูปฌาน ซึ่งเป็นบัญญัติแห่งนัตถิภาวะ).

วิปากํ ปน น กสฺสจิ อารมฺมณํ โหตีติ วิปากํ อากาสานญฺจายตนํ วิปากาทีสุ วิญฺญาณญฺจายตเนสุ น กสฺสจิ อารมฺมณํ โหตีติ อตฺโถ, ตถา อากิญฺจญฺญายตนญฺจ เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺส. ยถา หิ วิปากตฺติเก วิปากธมฺมธมฺมเนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมมูลเกสุ ปญฺเหสุ ‘‘อากาสานญฺจายตนกุสลํ วิญฺญาณญฺจายตนกุสลสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย, อากิญฺจญฺญายตนกุสลํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนกุสลสฺส, ตถา วิปากสฺส กิริยสฺส. อากาสานญฺจายตนกิริยํ วิญฺญาณญฺจายตนกิริยสฺส. อากิญฺจญฺญายตนกิริยํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนกิริยสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๐๖, ๔๑๐) วุตฺตํ, น [Pg.200] ตถา วิปากธมฺมมูลเกสุ ‘‘อากาสานญฺจายตนอากิญฺจญฺญายตนวิปากา วิญฺญาณญฺจายตนเนวสญฺญานาสญฺญายตนวิปากกุสลกิริยานํ อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วุตฺตา. วิปากโต วุฏฺฐหิตฺวา จิตฺตสฺส อภินีหาราสมฺภวโตติ วิปากํ อารมฺมณํ กตฺวา อภินีหาราสมฺภวโตติ อตฺโถ. วิปากสฺส หิ อารมฺมณํ กตฺวา นตฺถิ อภินีหาโรติ.

คำว่า “วิบากย่อมไม่เป็นอารมณ์ของใครๆ” หมายความว่า อากาสานัญจายตนวิบาก ย่อมไม่เป็นอารมณ์ของวิญญาณัญจายตนฌานใดๆ ในบรรดาวิญญาณัญจายตนฌาน ๓ มีวิบากเป็นต้น, เช่นเดียวกัน อากิญจัญญายตนวิบาก ก็ไม่เป็นอารมณ์ของเนวสัญญานาสัญญายตนะ. จริงอยู่ ในวิปากติกะ ในปัญหาที่มีวิปากธรรมเป็นมูล, ธรรมเป็นมูล, และเนววิปากนวิปากธรรมเป็นมูล ท่านกล่าวไว้ว่า “อากาสานัญจายตนกุศลเป็นปัจจัยแก่วิญญาณัญจายตนกุศลด้วยอารัมมณปัจจัย, อากิญจัญญายตนกุศลเป็นปัจจัยแก่เนวสัญญานาสัญญายตนกุศล, เช่นเดียวกันในส่วนกิริยา. อากาสานัญจายตนกิริยาเป็นปัจจัยแก่วิญญาณัญจายตนกิริยา. อากิญจัญญายตนกิริยาเป็นปัจจัยแก่เนวสัญญานาสัญญายตนกิริยาด้วยอารัมมณปัจจัย” แต่ในปัญหาที่มีวิปากธรรมเป็นมูล ท่านไม่ได้กล่าวไว้ว่า “อากาสานัญจายตนวิบาก และอากิญจัญญายตนวิบาก เป็นปัจจัยแก่วิญญาณัญจายตนวิบาก กุศล กิริยา และเนวสัญญานาสัญญายตนวิบาก กุศล กิริยา ด้วยอารัมมณปัจจัย”. คำว่า “เพราะความไม่เป็นไปแห่งการน้อมจิตไปจากวิบาก” หมายความว่า เพราะความไม่เป็นไปแห่งการน้อมจิตไปโดยกระทำวิบากให้เป็นอารมณ์. จริงอยู่ การน้อมจิตไปโดยกระทำวิบากให้เป็นอารมณ์นั้นไม่มี.

อตฺตโน ขนฺธาทีนีติ อรูปกฺขนฺเธ ‘‘ขนฺธา’’ติ คเหตฺวา อาทิ-สทฺเทน รูปํ คณฺหาติ. อชฺฌตฺตํ วา คยฺหมานํ อหนฺติ ปญฺญตฺตึ อาทิ-สทฺเทน คณฺหาติ. เอส นโย ปเรสํ ขนฺธาทิคฺคหเณ จ. ปุน ปญฺญตฺติคฺคหเณน กสิณวิหาราทิอนินฺทฺริยพทฺธุปาทายปญฺญตฺติมาห. อาทิ-สทฺเทน วา อหํ ปรํ ปณฺณตฺติคฺคหเณ สพฺพํ อุปาทายปญฺญตฺตึ. กมฺมาทีสุ กมฺมํ อชฺฌตฺตํ, กมฺมนิมิตฺตํ อุภยํ, คตินิมิตฺตํ พหิทฺธาติ ทฏฺฐพฺพํ. อตฺตโน สรีเร เอว กิมิ หุตฺวา นิพฺพตฺตมานสฺส คตินิมิตฺตมฺปิ อชฺฌตฺตํ สิยา. มลฺลิกาย กุมฺมาสํ ททมานาย รญฺโญ อคฺคมเหสิฏฺฐานลาภํ, สนฺตติมหามตฺตสฺส หตฺถิกฺขนฺธคตสฺส อรหตฺตปฺปตฺตึ, สุมนมาลาการสฺส จ ปุปฺผมุฏฺฐินา ปูเชนฺตสฺส ปจฺเจกโพธิสจฺฉิกิริยํ นิสฺสาย ภควา สิตํ ปาตฺวากาสิ.

ในคำว่า “อัตตโน ขันธาทีนิ” นี้ ท่านถือเอาอรูปขันธ์ด้วยคำว่า “ขันธ์” และถือเอารูปด้วยอาทิศัพท์. หรืออีกนัยหนึ่ง ถือเอาบัญญัติว่า “เรา” ที่ยึดถือในภายในด้วยอาทิศัพท์. นัยนี้พึงทราบแม้ในการถือเอาขันธ์เป็นต้นของผู้อื่น. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยการถือเอาคำว่าบัญญัติ ท่านกล่าวถึงอุปาทายบัญญัติที่เป็นอนินทรียพัทธะ มีกสิณและวิหารเป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยอาทิศัพท์ ในเมื่อไม่มีการถือเอาบัญญัติว่า “เรา” หรือ “ผู้อื่น” ก็พึงทราบว่าหมายถึงอุปาทายบัญญัติทั้งหมด. ในบรรดาอารมณ์มีกรรมเป็นต้น พึงทราบว่า กรรมเป็นอัชฌัตตะ, กรรมนิมิตเป็นทั้งสอง (อัชฌัตตะและพหิทธะ), คตินิมิตเป็นพหิทธะ. แม้คตินิมิตของบุคคลผู้เกิดเป็นหนอนในร่างกายของตนเอง ก็พึงเป็นอัชฌัตตะได้. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำการแย้มพระโอษฐ์ให้ปรากฏ โดยทรงอาศัยการที่นางมัลลิกาผู้ถวายขนมกุมมาสได้ตำแหน่งอัครมเหสีของพระราชา, การที่สันตติมหาอำมาตย์ผู้ยืนอยู่บนหลังช้างบรรลุพระอรหัต, และการที่นายมาลาการชื่อสุมนะผู้บูชาด้วยกำดอกไม้จักได้ทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ.

อิมสฺมึ ติเก โอกาสํ ลภนฺตีติ ปริตฺตารมฺมณาตีตารมฺมณตฺติเกสุ อลทฺโธกาสานิ นวตฺตพฺพานีติ วุตฺตานิ, อิธ ปน นวตฺตพฺพานิ น โหนฺติ, อชฺฌตฺตาทีสุ เอการมฺมณตํ ลภนฺตีติ อตฺโถ. เอตานิ หิ ปญฺจ สพฺพตฺถปาทกากาสาโลกกสิณจตุตฺถานํ กสิณารมฺมณตฺตา, พฺรหฺมวิหารจตุตฺถสฺส ปญฺญตฺติอารมฺมณตฺตา, อานาปานจตุตฺถสฺส นิมิตฺตารมฺมณตฺตา พหิทฺธารมฺมณานีติ. สกายจิตฺตานนฺติ สกกายจิตฺตานํ, เตน ปโยชนํ นตฺถิ, ตสฺมา น ตํ อชฺฌตฺตารมฺมณนฺติ อตฺโถ. อนินฺทฺริยพทฺธสฺส วา รูปสฺสาติ เอตฺถ ‘‘ติสฺสนฺนํ วา ปญฺญตฺตีน’’นฺติ อิทมฺปิ วา-สทฺเทน อาหริตพฺพํ, นยทสฺสนํ วา เอตํ ทฏฺฐพฺพํ. อีทิเส หิ กาเล พหิทฺธารมฺมณนฺติ.

คำว่า “ย่อมได้โอกาสในติกะนี้” หมายความว่า ในติกะทั้งหลายมีปริตตารมณ์และอดีตารมณ์เป็นต้น ธรรมที่กล่าวไม่ได้ (นวัตตัพพะ) เหล่านั้น ท่านกล่าวว่าไม่มีโอกาส (คือไม่มี) แต่ในอัชฌัตตารัมมณติกะนี้ ธรรมที่กล่าวไม่ได้เหล่านั้นย่อมไม่มี (คือมีโอกาส), หมายความว่า ย่อมได้ความเป็นอารมณ์อย่างเดียวในอัชฌัตตะเป็นต้น. จริงอยู่ ฌาน ๕ เหล่านั้น เป็นพหิทธารมณ์ เพราะจตุตถฌานที่มีสัพพัตถปาทกะ อากาสกสิณ และอาโลกกสิณ มีกสิณเป็นอารมณ์, เพราะพรหมวิหารจตุตถฌาน มีสัตว์บัญญัติเป็นอารมณ์, และเพราะอานาปานจตุตถฌาน มีนิมิตแห่งอานาปานะเป็นอารมณ์. คำว่า “สกกายจิตตานัง” หมายถึง กายและจิตของตน, ประโยชน์ด้วยการรู้อารมณ์นั้น (ด้วยเจโตปริยญาณ) ไม่มี, เพราะฉะนั้น เจโตปริยญาณนั้นจึงไม่เป็นอัชฌัตตารมณ์. ในบทว่า “อนินทริยพัทธัสสะ วา รูปัสสะ” นี้ แม้คำว่า “หรือบัญญัติ ๓ ประการ” นี้ ก็พึงนำมาประกอบด้วยวาศัพท์, หรือพึงเห็นว่าเป็นการแสดงนัย. จริงอยู่ ในกาลเช่นนั้น (กาลที่รู้อนาคตขันธ์ของผู้อื่น) ย่อมเป็นพหิทธารมณ์.

ติกอตฺถุทฺธารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาอรรถุทธารแห่งติกะ จบแล้ว.

ทุกอตฺถุทฺธารวณฺณนา

การพรรณนาอรรถุทธารแห่งทุกะ

๑๔๗๓. มาโน [Pg.201] …เป… เอกธาวาติ อิทํ อวุตฺตปฺปการทสฺสนวเสน วุตฺตํ, อญฺญถา มาโน กามราคาวิชฺชาสญฺโญชเนหิ เอกโต อุปฺปชฺชตีติ ทฺวิธาติ วตฺตพฺโพ สิยา. เอส นโย ภวราคาทีสุ. ตถา วิจิกิจฺฉาติ เอตฺถ ตถาติ เอตสฺส เอกธาวาติ อตฺโถ.

๑๔๗๓. คำว่า “มานะ... เป็นอย่างเดียว” นี้ ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งการแสดงประเภทที่ยังไม่ได้กล่าว. มิฉะนั้นแล้ว (หากกล่าวโดยประการอื่น) มานะย่อมเกิดร่วมกับกามราคสังโยชน์และอวิชชาสังโยชน์ จึงพึงกล่าวว่ามี ๒ อย่าง. นัยนี้มีในภวราคะเป็นต้น. ในบทว่า “ตถา วิจิกิจฉา” นี้ คำว่า “ตถา” มีอรรถว่า “เป็นอย่างเดียว”.

๑๕๑๑. สสงฺขาริเกสูติ อิทํ กามจฺฉนฺทนีวรณสฺส ตีหิ นีวรเณหิ สทฺธึ อุปฺปชฺชนฏฺฐานทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ, น นิยมโต ตตฺถ ตสฺส เตหิ อุปฺปตฺติทสฺสนตฺถํ ถินมิทฺธสฺส อนิยตตฺตา. เหฏฺฐิมปริจฺเฉเทนาติ อุทฺธจฺจสฺส สพฺพากุสเล อุปฺปชฺชนโต อุทฺธจฺจสหคเต ทฺเว, อญฺเญสุ ถินมิทฺธกุกฺกุจฺจวิรเห ตีณิ เหฏฺฐิมนฺตโต อุปฺปชฺชนฺตีติ กตฺวา ‘‘ทฺเว ตีณี’’ติ วุตฺตนฺติ อตฺโถ. ยตฺตกานํ ปน เอกโต อุปฺปตฺติยํ นีวรณา เจว นีวรณสมฺปยุตฺตา จาติ อยมตฺโถ สมฺภวติ, เหฏฺฐิมนฺเตน เตสํ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ทฺเว’’ติ วุตฺตํ. ตโต อุทฺธมฺปิ ปวตฺติยํ อยมตฺโถ สมฺภวติ เอวาติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ตีณี’’ติ วุตฺตํ. ทฺเว ตีณีติ จ ทฺเว วา ตีณิ วาติ อนิยมนิทฺเทโสติ จตฺตาริ วา ปญฺจ วาติปิ วิญฺญายติ. ยตฺถ สหุปฺปตฺติ, ตตฺถ นีวรณา เจว นีวรณสมฺปยุตฺตา จ โหนฺตีติ เอตสฺส วา ลกฺขณสฺส ทสฺสนเมตนฺติ. ยตฺถ จตฺตาริ ปญฺจ จ อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ จายมตฺโถ สาธิโต โหติ. เอวญฺจ กตฺวา กิเลสโคจฺฉเก จ ‘‘ทฺเว ตโย’’ติ วุตฺตํ. ลกฺขณทสฺสนวเสน หิ กิเลสา เจว กิเลสสมฺปยุตฺตา จ วุตฺตา, น สพฺเพสํ สมฺภวนฺตานํ สรูเปน ทสฺสนวเสนาติ.

๑๕๑๑. คำว่า “ในสสังขาริกทั้งหลาย” นี้ พึงทราบว่าเป็นเพียงการแสดงฐานะที่เกิดของกามฉันทนิวรณ์ร่วมกับนิวรณ์ ๓ อย่าง (คือ ถีนมิทธะ อุทธัจจะ และอวิชชานิวรณ์) ไม่ใช่เพื่อแสดงการเกิดของกามฉันทนิวรณ์นั้นร่วมกับนิวรณ์เหล่านั้นโดยแน่นอน เพราะถีนมิทธะเป็นอนิยตเจตสิก. คำว่า “ด้วยการกำหนดส่วนเบื้องต่ำ” หมายความว่า เพราะอุทธัจจะย่อมเกิดในอกุศลทั้งหมด ในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ นิวรณ์ ๒ อย่างย่อมเกิด ในอกุศลจิตอื่นที่เว้นจากถีนมิทธะและกุกกุจจะ นิวรณ์ ๓ อย่างย่อมเกิดโดยส่วนต่ำสุด ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า “๒ หรือ ๓”. ส่วนอรรถที่ว่า “เป็นนิวรณ์ด้วย เป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยนิวรณ์ด้วย” นี้ ย่อมมีได้ในการเกิดร่วมกันของนิวรณ์มีประมาณเท่าใด เพื่อแสดงนิวรณ์เหล่านั้นโดยส่วนต่ำสุด จึงตรัสว่า “๒”. เพื่อแสดงว่าอรรถนี้ย่อมมีได้แม้ในการเป็นไปที่ยิ่งกว่านั้น จึงตรัสว่า “๓”. และคำว่า “๒ หรือ ๓” นี้ เป็นการระบุที่ไม่แน่นอนว่า “๒ อย่างก็ตาม หรือ ๓ อย่างก็ตาม” ดังนี้ จึงทราบได้ว่า “๔ อย่างก็ตาม หรือ ๕ อย่างก็ตาม” ก็ได้. หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า “๒ หรือ ๓” นี้ เป็นการแสดงลักษณะว่า “ในจิตใดมีการเกิดร่วมกัน ในจิตนั้นเป็นทั้งนิวรณ์และเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยนิวรณ์”. และในจิตตุปบาทใดที่นิวรณ์ ๔ อย่างและ ๕ อย่างเกิด อรรถนี้ก็เป็นอันสำเร็จแล้วในจิตตุปบาทนั้น. และเพราะทำอย่างนี้ ในกิเลสโคจฉกะจึงตรัสว่า “๒ หรือ ๓”. เพราะกิเลสทั้งหลายก็ดี ธรรมที่สัมปยุตด้วยกิเลสก็ดี ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งการแสดงลักษณะ ไม่ใช่ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งการแสดงโดยสภาวะของกิเลสที่เกิดได้ทั้งหมด ดังนี้

ยทิ อุทฺธจฺจํ สพฺพากุสเล อุปฺปชฺชติ, กสฺมา วุตฺตํ ‘‘อุทฺธจฺจนีวรณํ อุทฺธจฺจสหคเต จิตฺตุปฺปาเท อุปฺปชฺชตี’’ติ? สุตฺตนฺเต วุตฺเตสุ ปญฺจสุ นีวรเณสุ อญฺญนีวรณรหิตสฺส อุทฺธจฺจสฺส วิสยวิเสสทสฺสนตฺถํ. ฉฏฺฐํ ปน นีวรณํ อภิธมฺเม อิตเรหิ สหคตนฺติ ตสฺส อญฺญนีวรณรหิตสฺส น โกจิ วิสยวิเสโส อตฺถิ, อตฺตนา สหคเตหิ วินา อุปฺปชฺชนฏฺฐานาภาวา ตทุปลกฺขิตสฺส จิตฺตุปฺปาทสฺส อภาวา จ นตฺเถว วิสยวิเสโส, ตสฺมา ‘‘ตํ สพฺพากุสเล อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. อุทฺธจฺจสหคโต ปน วุตฺตจิตฺตุปฺปาโท เสสธมฺมานํ อุทฺธจฺจานุวตฺตนภาเวน ตทุปลกฺขิโต อุทฺธจฺจสฺส วิสยวิเสโส, ตสฺมา สพฺพากุสเล อุปฺปชฺชมานํ อุทฺธจฺจํ สามญฺเญน ‘‘อุทฺธจฺจนีวรณ’’นฺติ [Pg.202] คเหตฺวาปิ ตํ อตฺตโน วิสยวิเสเสน ปกาเสตุํ ‘‘อุทฺธจฺจสหคเต จิตฺตุปฺปาเท อุปฺปชฺชตี’’ติ อาห. เอวญฺจ ปกาสนํ วิสยวิเสเสสุ โลภโทมนสฺสสหคตสสงฺขาริกวิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสหคเตสุ ปญฺจ นีวรณานิ ววตฺถเปตฺวา เตสํ พฺยาปกภาเวน ฉฏฺฐํ ปกาเสตุํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ.

หากอุทธัจจะเกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวง เหตุใดจึงตรัสว่า "อุทธัจจนิวรณ์ย่อมเกิดขึ้นในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ"? เพื่อแสดงวิสัยพิเศษของอุทธัจจะที่ปราศจากนิวรณ์อื่นในบรรดานิวรณ์ ๕ ที่ตรัสไว้ในพระสูตร. ส่วนนิวรณ์ที่ ๖ (อวิชชา) ในพระอภิธรรมนั้นเกิดร่วมกับนิวรณ์อื่น ๆ ดังนั้น อวิชชานิวรณ์ที่ปราศจากนิวรณ์อื่นจึงไม่มีวิสัยพิเศษใด ๆ เพราะไม่มีที่เกิดโดยปราศจากนิวรณ์ที่เกิดร่วมกับตน และเพราะไม่มีจิตตุปบาทที่ถูกกำหนดด้วยอวิชชานั้น จึงไม่มีวิสัยพิเศษเลย ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า "อวิชชานั้นย่อมเกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวง". ส่วนจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะที่กล่าวมานั้น เป็นวิสัยพิเศษของอุทธัจจะที่ถูกกำหนดด้วยอุทธัจจะนั้นเอง โดยที่ธรรมที่เหลือย่อมเป็นไปตามอุทธัจจะ. ด้วยเหตุนั้น แม้อุทธัจจะที่เกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวงนั้น โดยทั่วไปจะเรียกว่า "อุทธัจจนิวรณ์" ก็ตาม แต่เพื่อจะแสดงวิสัยพิเศษของอุทธัจจะนั้นเอง จึงตรัสว่า "ย่อมเกิดขึ้นในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ". และพึงทราบว่า การแสดงเช่นนี้ทำขึ้นเพื่อแสดงนิวรณ์ที่ ๖ โดยความเป็นสภาวะที่แผ่ไปในนิวรณ์เหล่านั้น หลังจากที่กำหนดนิวรณ์ ๕ ไว้ในวิสัยพิเศษทั้งหลาย คือ ในจิตที่สหรคตด้วยโลภะ โทมนัส สสังขาริก วิจิกิจฉา และอุทธัจจะ.

เกจิ ปน ‘‘อุทฺธจฺจสหคเตติ สามญฺเญน สพฺพํ อุทฺธจฺจํ ‘อุทฺธจฺจ’นฺติ คเหตฺวา เตน สหคเต จิตฺตุปฺปาเท’’ติ วทนฺติ, อยํ ปนตฺโถ น พหุมโต ทฺวาทสมจิตฺตุปฺปาทสฺส วิย สพฺพากุสลจิตฺตุปฺปาทานํ อุทฺธจฺเจน อนุปลกฺขิตตฺตา, สติ จ อุปลกฺขิตตฺเต ‘‘อฏฺฐสุ โลภสหคเตสู’’ติอาทีสุ วิย อญฺเญสํ จิตฺตุปฺปาทานํ นิวตฺตนตฺถํ ‘‘ทฺวาทสสุ อุทฺธจฺจสหคเตสู’’ติ วตฺตพฺพตฺตา. อุทฺธจฺจานุปลกฺขิตตฺตา ปน สพฺพากุสลานํ อวิชฺชานีวรณํ วิย อิทมฺปิ ‘‘สพฺพากุสเลสุ อุปฺปชฺชตี’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา, น ปน วุตฺตํ, ตสฺมา วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยสฺมา จ อวิชฺชานีวรณํ วิย อุทฺธจฺจนีวรณญฺจ สพฺพากุสเลสุ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา นิกฺเขปกณฺเฑ ‘‘กามจฺฉนฺทนีวรณํ อุทฺธจฺจนีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตน เอกสฺมึเยว จิตฺตุปฺปาเท อุทฺธจฺจนีวรณํ อุปฺปชฺชตีติ อคฺคเหตฺวา อธิปฺปาโย มคฺคิตพฺโพติ.

ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า ในบทว่า "สหรคตด้วยอุทธัจจะ" นี้ หมายถึงอุทธัจจะทั้งหมดโดยทั่วไปว่าเป็น "อุทธัจจะ" แล้ว (เกิดขึ้น) ในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะนั้น. แต่ความหมายนี้ไม่เป็นที่ยอมรับมากนัก เพราะอกุศลจิตตุปบาททั้งหมดไม่ถูกกำหนดด้วยอุทธัจจะ เหมือนอย่างจิตตุปบาทที่ ๑๒ และหากมีการกำหนดไว้ ก็ควรจะตรัสว่า "ในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ ๑๒ ดวง" เพื่อห้ามจิตตุปบาทอื่น ๆ เหมือนอย่างในคำว่า "ในจิตที่สหรคตด้วยโลภะ ๘ ดวง" เป็นต้น. แต่เพราะอกุศลทั้งหมดไม่ถูกกำหนดด้วยอุทธัจจะ อุทธัจจนิวรณ์นี้ก็ควรจะถูกตรัสว่า "เกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวง" เหมือนอวิชชานิวรณ์ แต่ก็ไม่ได้ตรัสไว้. ดังนั้น พึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. และเพราะอุทธัจจนิวรณ์ก็เกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวงเหมือนอวิชชานิวรณ์ ด้วยเหตุนั้น ในนิกเขปกัณฑ์จึงตรัสว่า "กามฉันทนิวรณ์กับอุทธัจจนิวรณ์ เป็นนิวรณ์ด้วย เป็นนิวรณ์สัมปยุตด้วย" เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น พึงแสวงหาความหมายโดยไม่ยึดถือว่าอุทธัจจนิวรณ์เกิดขึ้นในจิตตุปบาทเพียงดวงเดียวเท่านั้น.

กิเลสโคจฺฉเก โลภาทีนิ ทส กิเลสวตฺถูนิ อิมินา อนุกฺกเมน อิเธว อภิธมฺเม อาคตานิ. ตสฺมา อิเธว วุตฺตสฺส อุทฺธจฺจกิเลสสฺส อตฺตนา สห วุตฺเตหิ กิเลเสหิ รหิตสฺส วิสยวิเสโส นตฺถีติ วิสยวิเสเสน ปกาสนํ อกตฺวา ‘‘อุทฺธจฺจญฺจ อหิริกญฺจ อโนตฺตปฺปญฺจ สพฺพากุสเลสุ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. กิเลสา เจว สํกิลิฏฺฐปทนิทฺเทเส ยสฺมา สํกิลิฏฺฐปทํ กิเลสสมฺปยุตฺตปเทน อสมานตฺถํ เกวลํ มเลน อุปตาปิตตํ วิพาธิตตญฺจ ทีเปติ, ตสฺมา กิเลสา เจว กิเลสสมฺปยุตฺตปทนิทฺเทเสน สมานํ นิทฺเทสํ อกตฺวา ‘‘เตว กิเลสา กิเลสา เจว สํกิลิฏฺฐา จา’’ติ วุตฺตํ.

ในกิเลสโคจฉกะ กิเลสวัตถุ ๑๐ มีโลภะเป็นต้น มาตามลำดับนี้ในพระอภิธรรมนี้เอง. ดังนั้น สำหรับอุทธัจจกิเลสที่กล่าวไว้ในพระบาลีนี้ ซึ่งปราศจากกิเลสที่ตรัสไว้ร่วมกับตน จึงไม่มีวิสัยพิเศษ ด้วยเหตุนี้ จึงไม่ได้แสดงโดยวิสัยพิเศษ แต่ตรัสว่า "อุทธัจจะ อหิริกะ และอโนตตัปปะ ย่อมเกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวง". ในนิเทศแห่งบทว่า กิเลสด้วย สังกลิฏฐะด้วย เพราะบทว่า "สังกลิฏฐะ" มีความหมายไม่เหมือนกับบทว่า "กิเลสสัมปยุต" แต่แสดงเพียงความเป็นสภาวะที่ถูกทำให้เดือดร้อนและถูกเบียดเบียนด้วยมลทินกิเลสเท่านั้น. ดังนั้น จึงไม่ได้ทำนิเทศให้เหมือนกับนิเทศแห่งบทว่า กิเลสด้วย กิเลสสัมปยุตด้วย แต่ตรัสว่า "กิเลสเหล่านั้นนั่นแล เป็นกิเลสด้วย เป็นสังกลิฏฐะด้วย".

๑๕๗๗. ทฺเว ตโย กิเลสาติ เอตฺถ ‘‘ทฺเว ตโยติ เหตุโคจฺฉกาทีสุ วุตฺตาธิการวเสน รุฬฺหิยา วุตฺต’’นฺติ เกจิ วทนฺติ. ยทิ อตฺถํ อนเปกฺขิตฺวา รุฬฺหิยา วุจฺเจยฺย, คนฺถโคจฺฉเก จ ‘‘ยตฺถ ทฺเว ตโย คนฺถา [Pg.203] เอกโต อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา. ยญฺจ วทนฺติ ‘‘ยตฺถ ทฺเว ตโย อญฺเญหิ เอกโต อุปฺปชฺชนฺตีติ อิมสฺสตฺถสฺส สมฺภวโต เอกโต-สทฺโท กิเลสโคจฺฉเก สาตฺถโก, น เหตุโคจฺฉกาทีสุ เตน วินาปิ อธิปฺปายวิชานนโต’’ติ, ตมฺปิ น, เหตุโคจฺฉกาทีสุปิ นานาอุปฺปตฺติยํ เหตู เจว เหตุสมฺปยุตฺตาทิคฺคหณนิวารณตฺถตฺตา เอกโต-สทฺทสฺส, ตสฺมา รุฬฺหีอนฺวตฺถกถาโรปนญฺจ วชฺเชตฺวา ยถาวุตฺเตเนว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพติ. โลโภ ฉธาติอาทินา โลภปฏิฆโมหานํ อญฺเญหิ เอกโต อุปฺปตฺติทสฺสเนเนว เตสมฺปิ โลภาทีหิ เอกโต อุปฺปตฺติ ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา. เสสํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

๑๕๗๗. ในบทว่า "กิเลส ๒-๓" นี้ บางอาจารย์กล่าวว่า บทว่า "๒-๓" นี้ ตรัสโดยรูฬหิ (ความนิยม) ตามอำนาจบทที่ตรัสไว้ในเหตุโคจฉกะเป็นต้น. หากจะตรัสโดยรูฬหิโดยไม่คำนึงถึงเนื้อความ ในคันถโคจฉกะก็ควรจะตรัสว่า "คันถะ ๒-๓ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกันในที่ใด". และคำที่อาจารย์เหล่านั้นกล่าวว่า "เพราะความหมายที่ว่า คันถะ ๒-๓ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับคันถะอื่น ๆ ในที่ใด เป็นไปได้ ดังนั้น คำว่า เอกโต (พร้อมกัน) จึงมีประโยชน์ในกิเลสโคจฉกะ แต่ไม่มีประโยชน์ในเหตุโคจฉกะเป็นต้น เพราะสามารถรู้ความหมายได้แม้ไม่มีคำนั้น" คำกล่าวนั้นก็ไม่ถูก. เพราะแม้ในเหตุโคจฉกะเป็นต้น คำว่า เอกโต ก็มีประโยชน์เพื่อห้ามการถือเอาเหตุและเหตุสัมปยุตเป็นต้น ในขณะที่เกิดต่างกัน. ดังนั้น พึงเว้นการยกรูฬหิและการยกคำกล่าวตามอรรถ (อันวตถกถา) ขึ้นแสดง แล้วพึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. พึงทราบว่า ด้วยการแสดงการเกิดขึ้นพร้อมกันของโลภะ ปฏิฆะ และโมหะ กับกิเลสอื่น ๆ โดยบทว่า "โลภะมี ๖ อย่าง" เป็นต้น ก็เป็นการแสดงการเกิดขึ้นพร้อมกันของกิเลสอื่น ๆ เหล่านั้นกับโลภะเป็นต้นด้วย. ส่วนที่เหลือมีเนื้อความชัดเจนอยู่แล้ว.

อฏฺฐกถากณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาอรรถกถากัณฑ์ จบแล้ว.

จตฺตาริ จ สหสฺสานิ, ปุน ตีณิ สตานิ จ;

อฏฺฐสาลินิยา เอเต, ปทา ลีนตฺถโชตกา.

บท ๔,๓๐๐ เหล่านี้ ในอรรถสาลินี เป็นบทที่แสดงเนื้อความอันลี้ลับ.

ธมฺมมิตฺโตติ นาเมน, สกฺกจฺจํ อภิยาจิโต;

อานนฺโทอิติ นาเมน, กตา คนฺถา สุพุทฺธินาติ.

พระอานันทะผู้มีปัญญาดี อันพระเถระชื่อว่าธัมมมิตตะอาราธนาโดยเคารพแล้ว ได้รจนาคัมภีร์ (มูลฎีกา) นี้แล้ว.

อิติ อฏฺฐสาลินิยา ลีนตฺถปทวณฺณนา

จบการพรรณนาบทอันลี้ลับแห่งอรรถสาลินี.

ธมฺมสงฺคณี-มูลฏีกา สมตฺตา.

ธัมมสังคณีมูลฎีกา จบสมบูรณ์.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น อภิธมฺมปิฏเก ในพระอภิธรรมปิฎก ธมฺมสงฺคณี-มูลฏีกา มูลฎีกาธัมมสังคณี วีสติคาถาวณฺณนา อรรถกถาว่าด้วยคาถา ๒๐ บท ๑. ธมฺมสํวณฺณนายํ [Pg.1] สตฺถริ ปณามกรณํ ธมฺมสฺส สฺวากฺขาตภาเวน สตฺถริ ปสาทชนนตฺถํ, สตฺถุ จ อวิตถเทสนภาวปฺปกาสเนน ธมฺเม ปสาทชนนตฺถํ. ตทุภยปฺปสาทา หิ ธมฺมสมฺปฏิปตฺติ มหโต จ อตฺถสฺส สิทฺธิ โหตีติ. อถ วา รตนตฺตยปณามวจนํ อตฺตโน รตนตฺตยปสาทสฺส วิญฺญาปนตฺถํ, ตํ ปน วิญฺญูนํ จิตฺตาราธนตฺถํ, ตํ อฏฺฐกถาย คาหณตฺถํ, ตํ สพฺพสมฺปตฺตินิปฺผาทนตฺถนฺติ. อิทํ ปน อาจริเยน อธิปฺเปตปฺปโยชนํ อนฺตรายวิโสสนํ. วกฺขติ หิ ‘‘นิปจฺจการสฺเสตสฺส…เป… อเสสโต’’ติ. รตนตฺตยปณามกรณญฺหิ อนฺตรายกราปุญฺญวิฆาตกรปุญฺญวิเสสภาวโต มงฺคลภาวโต ภยาทิอุปทฺทวนิวารณโต จ อนฺตรายวิโสสเน สมตฺถํ โหติ. กถํ ปเนตสฺสาปุญฺญวิฆาตกราทิภาโว วิชานิตพฺโพติ? ‘‘ยสฺมึ มหานาม สมเย อริยสาวโก ตถาคตํ อนุสฺสรติ, เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหตี’’ติอาทิวจนโต (อ. นิ. ๖.๑๐; ๑๑.๑๑), ‘‘ปูชา จ ปูชเนยฺยานํ, เอตํ มงฺคลมุตฺตม’’นฺติ (ขุ. ปา. ๕.๓; สุ. นิ. ๒๖๒) จ, ‘‘เอวํ พุทฺธํ สรนฺตานํ, ธมฺมํ สงฺฆญฺจ ภิกฺขโว. ภยํ วา ฉมฺภิตตฺตํ วา, โลมหํโส น เหสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๔๙) จ วจนโตติ. ๑. การนอบน้อมพระศาสดาในอรรถกถาธรรมสังคณีนี้ เพื่อให้เกิดความเลื่อมใสในพระศาสดาด้วยความเป็นพระธรรมที่ตรัสไว้ดีแล้ว และเพื่อยังความเลื่อมใสในพระธรรมให้เกิดด้วยการประกาศความเป็นพระศาสดาผู้ทรงแสดงไม่ผิดพลาด เพราะว่าการปฏิบัติธรรมและความสำเร็จแห่งประโยชน์อันยิ่งใหญ่ ย่อมมีได้เพราะความเลื่อมใสทั้งสองนั้น. อีกอย่างหนึ่ง ถ้อยคำนอบน้อมพระรัตนตรัยนี้ เพื่อประกาศความเลื่อมใสในพระรัตนตรัยของตน, ส่วนการประกาศนั้น เพื่อยังจิตของวิญญูชนทั้งหลายให้ยินดี, การยังจิตให้ยินดีนั้น เพื่อให้รับเอาอรรถกถาไว้, การรับเอาอรรถกถานั้น เพื่อยังความสำเร็จทั้งปวงให้บังเกิด. อนึ่ง ประโยชน์ที่อาจารย์ประสงค์นี้คือการขจัดอันตราย. เพราะท่านจักกล่าวว่า "ของบุคคลผู้มีความนอบน้อมนี้... โดยไม่เหลือ" ดังนี้. การนอบน้อมพระรัตนตรัยย่อมสามารถในการขจัดอันตรายได้ เพราะความเป็นบุญพิเศษที่กำจัดอกุศลอันกระทำซึ่งอันตราย, เพราะความเป็นมงคล, และเพราะป้องกันอุปัทวันตรายมีภัยเป็นต้นได้. ก็ความเป็นบุญพิเศษที่กำจัดอกุศลเป็นต้นนี้ พึงทราบได้อย่างไร? พึงทราบได้จากพระดำรัสมีอาทิว่า "ดูกรมหานามะ สมัยใดอริยสาวกระลึกถึงพระตถาคต, สมัยนั้นจิตของเธอไม่ถูกราคะกลุ้มรุม" (อ. นิ. 6.10; 11.11), และจากพระดำรัสว่า "การบูชาบุคคลที่ควรบูชา, นั่นเป็นมงคลอันสูงสุด" (ขุ. ปา. 5.3; สุ. นิ. 262), และจากพระดำรัสว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุทั้งหลายระลึกถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์อย่างนี้แล้ว ภัยก็ดี ความสะดุ้งกลัวก็ดี ความขนพองสยองเกล้าก็ดี จักไม่มี" (สํ. นิ. 1.249) ดังนี้. ตตฺถ ยสฺส สตฺถุโน ปณามํ กตฺตุกาโม, ตสฺส คุณวิเสสทสฺสนตฺถํ ‘‘กรุณา วิยา’’ติอาทิมาห. คุณวิเสสวา หิ ปณามารโห [Pg.2] โหติ, ปณามารเห จ กโต ปณาโม วุตฺตปฺปโยชนสิทฺธิกโรว โหตีติ. ภควโต จ เทสนา วินยปิฏเก กรุณาปฺปธานา, สุตฺตนฺตปิฏเก ปญฺญากรุณาปฺปธานา. เตเนว จ การเณน วินยปิฏกสฺส สํวณฺณนํ กโรนฺเตน กรุณาปฺปธานา ภควโต โถมนา กตา, อาคมสํวณฺณนญฺจ กโรนฺเตน อุภยปฺปธานา, อภิธมฺมเทสนา ปน ปญฺญาปฺปธานาติ กตฺวา ปญฺญาปฺปธานเมว โถมนํ กโรนฺโต ‘‘กรุณา วิย สตฺเตสู’’ติ กรุณํ อุปมาภาเวน คเหตฺวา ปญฺญาย โถเมติ. ในบรรดาบทเหล่านั้น อาจารย์กล่าวคำมีอาทิว่า "เหมือนพระกรุณา" เพื่อแสดงคุณวิเศษของพระศาสดาที่ตนประสงค์จะนอบน้อม. เพราะผู้มีคุณวิเศษย่อมควรแก่การนอบน้อม, และการนอบน้อมที่กระทำแก่ผู้ควรแก่การนอบน้อม ย่อมยังประโยชน์ที่กล่าวไว้ให้สำเร็จได้. อนึ่ง พระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคในพระวินัยปิฎกมีพระกรุณาเป็นประธาน, ในพระสุตตันตปิฎกมีพระปัญญาและพระกรุณาเป็นประธาน. ด้วยเหตุนั้นแล เมื่ออาจารย์ทำอรรถกถาพระวินัยปิฎก จึงได้ทำคำสรรเสริญพระผู้มีพระภาคที่มีพระกรุณาเป็นประธาน, และเมื่อทำอรรถกถาพระสูตร จึงได้ทำคำสรรเสริญที่มีทั้งสองเป็นประธาน, ส่วนพระอภิธรรมเทศนามีพระปัญญาเป็นประธาน ดังนี้แล้ว เมื่อจะสรรเสริญพระปัญญาเป็นประธานเท่านั้น จึงถือเอาพระกรุณาโดยความเป็นอุปมาว่า "เหมือนพระกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย" แล้วสรรเสริญด้วยพระปัญญา. ตตฺถ กรุณา วิยาติ นิทสฺสนวจนเมตํ, ยสฺส ยถา กรุณา สพฺเพสุ สตฺเตสุ ปวตฺติตฺถ, เอวํ สพฺเพสุ เญยฺยธมฺเมสุ ปญฺญาปิ ปวตฺติตฺถาติ อตฺโถ. สตฺเตสูติ วิสยนิทสฺสนเมตํ. ปญฺญาติ นิทสฺเสตพฺพธมฺมนิทสฺสนํ. ยสฺสาติ ตทธิฏฺฐานปุคฺคลนิทสฺสนํ. มเหสิโนติ ตพฺพิเสสนํ. เญยฺยธมฺเมสูติ ปญฺญาวิสยนิทสฺสนํ. สพฺเพสูติ ตพฺพิเสสนํ. ปวตฺติตฺถาติ กิริยานิทสฺสนํ. ยถารุจีติ วสีภาวนิทสฺสนํ. ในบรรดาบทเหล่านั้น คำว่า "เหมือนพระกรุณา" นี้เป็นบทแสดงตัวอย่าง, มีอรรถว่า พระปัญญาก็ได้เป็นไปในธรรมที่ควรรู้ทั้งปวง เหมือนพระกรุณาของพระองค์ได้เป็นไปในสัตว์ทั้งปวงฉะนั้น. คำว่า "ในสัตว์ทั้งหลาย" นี้เป็นบทแสดงวิสัย. คำว่า "พระปัญญา" นี้เป็นบทแสดงธรรมที่พึงแสดง. คำว่า "ของพระองค์" นี้เป็นบทแสดงบุคคลผู้เป็นที่ตั้งแห่งพระปัญญานั้น. คำว่า "พระมหามุนี" นี้เป็นบทวิเสสนะของบุคคลนั้น. คำว่า "ในธรรมที่ควรรู้" นี้เป็นบทแสดงวิสัยของพระปัญญา. คำว่า "ทั้งปวง" นี้เป็นบทวิเสสนะของธรรมที่ควรรู้. คำว่า "ได้เป็นไปแล้ว" นี้เป็นบทแสดงกิริยา. คำว่า "ตามความพอพระทัย" นี้เป็นบทแสดงความเป็นผู้มีวสี. ตตฺถ กิรตีติ กรุณา, ปรทุกฺขํ วิกฺขิปติ อปเนตีติ อตฺโถ. รูปาทีสุ สตฺตา วิสตฺตาติ สตฺตา. ตสฺสา ปน ปญฺญตฺติยา ขนฺธสนฺตาเน นิรุฬฺหภาวโต นิจฺฉนฺทราคาปิ ‘‘สตฺตา’’ติ วุจฺจนฺติ. ปชานาตีติ ปญฺญา, ยถาสภาวํ ปกาเรหิ ปฏิวิชฺฌตีติ อตฺโถ. ยสฺสาติ อนิยมนํ. ‘‘ตสฺส ปาเท นมสฺสิตฺวา’’ติ เอเตน นิยมนํ เวทิตพฺพํ. มเหสีติ มหนฺเต สีลกฺขนฺธาทโย เอสิ คเวสีติ มเหสิ. ญาตพฺพาติ เญยฺยา, สภาวธารณาทินา อตฺเถน ธมฺมา. ตตฺถ ‘‘เญยฺยา’’ติ วจเนน ธมฺมานํ อเญยฺยตฺตํ ปฏิกฺขิปติ. ‘‘ธมฺมา’’ติ วจเนน เญยฺยานํ สตฺตชีวาทิภาวํ ปฏิกฺขิปติ. เญยฺยา จ เต ธมฺมา จาติ เญยฺยธมฺมา. สพฺเพสูติ อนวเสสปริยาทานํ. เตน อญฺญาตาภาวํ ทสฺเสติ. ปวตฺติตฺถาติ อุปฺปชฺชิตฺถ. ยถารุจีติ ยา ยา รุจิ ยถารุจิ, รุจีติ จ อิจฺฉา, กตฺตุกามตา สา. ยา ยา ปวตฺตา ตปฺปเภทา, ยถา วา รุจิ ตถา, รุจิอนุรูปํ ปวตฺตา ‘‘ยถารุจิ ปวตฺติตฺถา’’ติ วุจฺจติ. ยถา ยถา วา รุจิ ปวตฺตา, ตถา ตถา ปวตฺตา ปญฺญา ‘‘ยถารุจิ ปวตฺติตฺถา’’ติ วุจฺจติ. ในบรรดาบทเหล่านั้น ที่ชื่อว่า กรุณา เพราะอรรถว่า ย่อมซัดไป, มีอรรถว่า ย่อมซัดไป คือ กำจัดเสียซึ่งทุกข์ของผู้อื่น. ชื่อว่า สัตว์ เพราะอรรถว่า ข้องอยู่ คือ ติดใจอยู่ในรูปเป็นต้น. อนึ่ง แม้ผู้ปราศจากฉันทราคะก็เรียกว่า "สัตว์" เพราะความเป็นบทที่ตั้งมั่นแล้วในขันธสันดานนั้น. ชื่อว่า ปัญญา เพราะอรรถว่า รู้ทั่ว, มีอรรถว่า ย่อมแทงตลอดตามสภาวะด้วยอาการทั้งหลาย. คำว่า "ของพระองค์" นี้เป็นบทไม่กำหนด. พึงทราบความเป็นบทกำหนดด้วยบทว่า "ขอนอบน้อมพระบาทของพระองค์นั้น". ชื่อว่า พระมหามุนี เพราะทรงแสวงหา คือ ทรงค้นหาซึ่งศีลขันธ์เป็นต้นอันยิ่งใหญ่. ชื่อว่า ธรรมที่ควรรู้ คือ ธรรมที่พึงรู้, ชื่อว่า ธรรม เพราะอรรถว่า ทรงไว้ซึ่งสภาวะเป็นต้น. ในที่นั้น ด้วยคำว่า "ที่ควรรู้" ย่อมคัดค้านความเป็นสภาวะที่มิใช่สิ่งที่พึงรู้. ด้วยคำว่า "ธรรม" ย่อมคัดค้านความเป็นสัตว์และเป็นชีวะเป็นต้นของธรรมที่ควรรู้. ธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมที่ควรรู้ด้วย จึงชื่อว่า "ธรรมที่ควรรู้". คำว่า "ทั้งปวง" เป็นการถือเอาโดยไม่เหลือ. ด้วยบทนั้นย่อมแสดงความไม่มีสภาวะที่มิได้รู้. คำว่า "ได้เป็นไปแล้ว" คือ เกิดขึ้นแล้ว. คำว่า "ตามความพอพระทัย" คือ ความพอพระทัยใดๆ ชื่อว่า ตามความพอพระทัย, และคำว่า ความพอพระทัย คือ ความจำนง, ความพอพระทัยนั้นคือความใคร่เพื่อจะทำ. พระปัญญาใดๆ ที่เป็นไปแล้ว มีประเภทนั้นๆ, หรือว่า ความพอพระทัยเป็นประการใด (พระปัญญาก็เป็นไป) เป็นประการนั้น, พระปัญญาที่เป็นไปตามสมควรแก่ความพอพระทัย เรียกว่า "ได้เป็นไปตามความพอพระทัย". หรือว่า ความพอพระทัยเป็นไปโดยประการใดๆ พระปัญญาที่เป็นไปแล้วโดยประการนั้นๆ เรียกว่า "ได้เป็นไปตามความพอพระทัย". ตตฺถ ภควติ ปวตฺตาว กรุณา ภควโต ปญฺญาย นิทสฺสนนฺติ คเหตพฺพา. สา หิ อสาธารณา มหากรุณา, น อญฺญา. ยสฺสาติ จ กรุณาปญฺญานํ อุภินฺนมฺปิ อาธารปุคฺคลนิทสฺสนํ. น หิ นิราธารา กรุณา อตฺถีติ [Pg.3] ‘‘กรุณา’’ติ วุตฺเต ตทาธารภูโต ปุคฺคโล นิทสฺเสตพฺโพ โหติ, โส จ อิธ อญฺโญ วุตฺโต นตฺถิ, น จ อาสนฺนํ วชฺเชตฺวา ทูรสฺส คหเณ ปโยชนํ อตฺถีติ ‘‘ยสฺสา’’ติ นิทสฺสิตปุคฺคโลว กรุณาย อาธาโร. เตน อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘ยสฺส อตฺตโน กรุณา วิย ปญฺญาปิ ปวตฺติตฺถา’’ติ. กถํ ปน กรุณา สตฺเตสุ ปวตฺติตฺถ ยถา ปญฺญาปิ ธมฺเมสุ ปวตฺติตฺถาติ? นิรวเสสโต ยถารุจิ จ. ภควโต หิ กรุณา กญฺจิ สตฺตํ อวชฺเชตฺวา สพฺเพสุ สตฺเตสุ นิรวเสเสสุ ปวตฺตติ, ปวตฺตมานา จ รุจิวเสน เอกสฺมึ อเนเกสุ จ อญฺเญหิ อสาธารณา ปวตฺตติ. น หิ อญฺเญสํ ‘‘มโหฆปกฺขนฺทานํ สตฺตานํ นตฺถญฺโญ โกจิ โอฆา อุทฺธตา อญฺญตฺร มยา’’ติ ปสฺสนฺตานํ กรุโณกฺกมนํ โหติ ยถา ภควโตติ. ปญฺญาปิ ภควโต สพฺเพสุ ธมฺเมสุ นิรวเสเสสุ ปวตฺตติ, ปวตฺตมานา จ เอกสฺมึ อเนเกสุ จ ธมฺเมสุ สภาวกิจฺจาทิชานเนน อนาวรณา อสาธารณา ปวตฺตติ ยถารุจิ, ยถา จ ปสฺสนฺตสฺส ภควโต กรุณา ยถารุจิ ปวตฺตติ. ตํ สพฺพํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค มหากรุณาญาณวิภงฺควเสน ชานิตพฺพํ, ปญฺญาย จ ยถารุจิ ปวตฺติ เสสาสาธารณญาณวิภงฺคาทิวเสน. ปญฺญาคหเณน จ ตีสุ กาเลสุ อปฺปฏิหตญาณํ จตุสจฺจญาณํ จตุปฏิสมฺภิทาญาณํ, กรุณาคหเณน มหากรุณาสมาปตฺติญาณสฺส คหิตตฺตา ตํ วชฺเชตฺวา อญฺญานิ อสาธารณญาณานิ จตุเวสารชฺชญาณํ ทสพลานิ ฉ อภิญฺญา จตุจตฺตาลีส ญาณวตฺถูนิ สตฺตสตฺตติ ญาณวตฺถูนีติ เอวมาทโย อเนเก ปญฺญาปฺปเภทา สงฺคยฺหนฺติ, ตสฺมา ตสฺสา ตสฺสา ปญฺญาย ปวตฺติวเสน ยถารุจิ ปวตฺติ เวทิตพฺพา. เตนาห ‘‘กรุณา วิย…เป… ยถารุจี’’ติ. ในข้อนั้น พึงถือเอาว่า กรุณาที่เกิดขึ้นในพระผู้มีพระภาค เป็นเครื่องแสดงปัญญาของพระผู้มีพระภาค. กรุณานั้นแลเป็นมหากรุณาที่ไม่ทั่วไป ไม่ใช่กรุณาอื่น. และคำว่า ‘ยัสสา’ (ของพระองค์ใด) เป็นเครื่องแสดงบุคคลผู้เป็นที่ตั้งของกรุณาและปัญญาทั้งสอง. เพราะกรุณาที่ไม่มีที่ตั้งย่อมไม่มี เมื่อกล่าวว่า ‘กรุณา’ จึงต้องแสดงบุคคลผู้เป็นที่ตั้งของกรุณานั้น และในที่นี้ก็ไม่ได้กล่าวถึงบุคคลอื่นไว้ และไม่มีประโยชน์ในการละทิ้งสิ่งที่อยู่ใกล้แล้วไปถือเอาสิ่งที่อยู่ไกล เพราะฉะนั้น บุคคลที่แสดงด้วยคำว่า ‘ยัสสา’ นั่นแหละเป็นที่ตั้งของกรุณา. ด้วยเหตุนั้น จึงเป็นอันกล่าวว่า ‘ปัญญาของพระองค์ใดก็เกิดขึ้นเหมือนกรุณาของพระองค์นั้น’. ก็กรุณาเกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลายอย่างไร เหมือนปัญญาก็เกิดขึ้นในธรรมทั้งหลายอย่างไร? โดยไม่เหลือและตามความพอใจ. เพราะกรุณาของพระผู้มีพระภาคย่อมเกิดขึ้นในสัตว์ทั้งปวงโดยไม่เหลือ โดยไม่ละทิ้งสัตว์ใดๆ เลย และเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นในสัตว์ตัวเดียวและในสัตว์หลายตัวโดยไม่ทั่วไปกับผู้อื่นตามความพอใจ. เพราะการก้าวลงสู่กรุณาของผู้อื่นย่อมไม่เป็นไปเหมือนของพระผู้มีพระภาค ผู้ทรงเห็นว่า ‘สัตว์ทั้งหลายผู้ตกไปในห้วงน้ำใหญ่ ไม่มีใครอื่นจะยกขึ้นจากห้วงน้ำได้นอกจากเรา’. ปัญญาของพระผู้มีพระภาคก็ย่อมเกิดขึ้นในธรรมทั้งปวงโดยไม่เหลือ และเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นในธรรมอย่างเดียวและในธรรมหลายอย่างโดยไม่ปิดบัง ไม่ทั่วไปกับผู้อื่น ด้วยการรู้สภาวะและกิจเป็นต้น ตามความพอใจ เหมือนกรุณาของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงเห็นย่อมเกิดขึ้นตามความพอใจ. สิ่งทั้งหมดนั้นพึงทราบโดยนัยแห่งการจำแนกมหากรุณาญาณในปฏิสัมภิทามรรค และการเกิดขึ้นของปัญญาตามความพอใจ พึงทราบโดยนัยแห่งการจำแนกญาณที่ไม่ทั่วไปที่เหลือเป็นต้น. และด้วยการถือเอาปัญญา ย่อมสงเคราะห์อัปปฏิหตญาณในกาลทั้งสาม จตุสัจจญาณ จตุปฏิสัมภิทาญาณ และด้วยการถือเอากรุณา ย่อมสงเคราะห์มหากรุณาสมาปัตติญาณ เว้นญาณนั้นแล้ว ญาณที่ไม่ทั่วไปอื่นๆ มีจตุเวสารัชชญาณ ทศพลญาณ อภิญญา ๖ ญาณวัตถุ ๔๔ ญาณวัตถุ ๗๗ เป็นต้น ประเภทแห่งปัญญาอันมากมายเหล่านี้ย่อมสงเคราะห์ได้ เพราะฉะนั้น การเกิดขึ้นของปัญญานั้นๆ ตามความพอใจ พึงทราบโดยนัยแห่งการเกิดขึ้นของปัญญานั้นๆ. ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘เหมือนกรุณา...เป... ตามความพอใจ’. ตตฺถ กรุณาคหเณน มหาโพธิยา มูลํ ทสฺเสติ. มหาทุกฺขสมฺพาธปฺปฏิปนฺนญฺหิ สตฺตนิกายํ ทิสฺวา ‘‘ตสฺส นตฺถญฺโญ โกจิ สรณํ, อหเมตํ มุตฺโต โมเจสฺสามี’’ติ กรุณาย สญฺโจทิตมานโส อภินีหารํ ทีปงฺกรสฺส ภควโต ปาทมูเล กตฺวา โพธิสมฺภาเร สโมธาเนตฺวา อนุปุพฺเพน สมฺโพธึ ปตฺโตติ กรุณา มหาโพธิยา มูลนฺติ. สตฺเตสูติ เอเตน มหาโพธิยา ปโยชนํ ทสฺเสติ. สตฺตา หิ มหาโพธึ ปโยเชนฺติ. สตฺตสนฺตารณตฺถญฺหิ สพฺพญฺญุตา อภิปตฺถิตา. ยถาห – ในข้อนั้น ด้วยการถือเอากรุณา ย่อมแสดงรากเหง้าแห่งมหาโพธิ. เพราะพระองค์ทรงเห็นหมู่สัตว์ผู้ตกอยู่ในความบีบคั้นแห่งทุกข์ใหญ่แล้ว ทรงมีพระทัยอันกรุณาชักนำว่า ‘ไม่มีใครอื่นเป็นที่พึ่งของสัตว์นั้น เราผู้หลุดพ้นแล้ว จักปลดเปลื้องสัตว์นี้’ ทรงกระทำอภินิหารที่แทบพระบาทของพระผู้มีพระภาคทีปังกร สั่งสมโพธิสมภาร แล้วบรรลุสัมโพธิญาณโดยลำดับ เพราะฉะนั้น กรุณาจึงเป็นรากเหง้าแห่งมหาโพธิ. ด้วยคำว่า ‘ในสัตว์ทั้งหลาย’ นี้ ย่อมแสดงประโยชน์แห่งมหาโพธิ. เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมยังมหาโพธิให้สำเร็จ. เพราะสัพพัญญุตญาณอันปรารถนาแล้วก็เพื่อประโยชน์แก่การโปรดสัตว์นั่นเอง. เหมือนที่ตรัสไว้ว่า – ‘‘กึ [Pg.4] เม เอเกน ติณฺเณน, ปุริเสน ถามทสฺสินา; สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิตฺวา, สนฺตาเรสฺสํ สเทวก’’นฺติ. (พุ. วํ. ๒. ๕๖); ‘เราผู้ข้ามพ้นแล้วคนเดียว ผู้เห็นกำลัง จะมีประโยชน์อะไร? เราบรรลุสัพพัญญุตญาณแล้ว จักโปรดโลกพร้อมทั้งเทวโลก’ ดังนี้. (ขุ. พุทธ. ๒. ๕๖) ปญฺญาคหเณน มหาโพธึ ทสฺเสติ. สพฺพญฺญุตาย หิ ปทฏฺฐานภูตํ มคฺคญาณํ, มคฺคญาณปทฏฺฐานญฺจ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ‘‘มหาโพธี’’ติ วุจฺจตีติ. เญยฺยธมฺเมสุ สพฺเพสูติ เอเตน สนฺตาเรตพฺพานํ สตฺตานํ อภิญฺเญยฺยปริญฺเญยฺยปหาตพฺพภาเวตพฺพสจฺฉิกาตพฺเพ ขนฺธายตนธาตุสจฺจินฺทฺริยปฏิจฺจสมุปฺปาทสติปฏฺฐานาทิเภเท กุสลาทิเภเท จ สพฺพธมฺเม ทสฺเสติ. ปวตฺติตฺถ ยถารุจีติ เอเตน ปฏิเวธปจฺจเวกฺขณปุพฺพงฺคมเทสนาญาณปฺปวตฺติทีปเนน ปโยชนสมฺปตฺตึ ทสฺเสติ. สพฺพธมฺมานญฺหิ ปฏิเวธญาณํ โพธิปลฺลงฺเก อโหสิ. มคฺคญาณเมว หิ ตนฺติ. ปจฺจเวกฺขณญาณญฺจ วิเสเสน รตนฆรสตฺตาเห อโหสิ. เอวํ ปฏิวิทฺธปจฺจเวกฺขิตานํ ธมฺมานํ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนาทีสุ เทสนาญาณํ อโหสิ, วิเสเสน จ ปณฺฑุกมฺพลสิลายํ สตฺตปฺปกรณเทสนายนฺติ. เทสนาญาเณน จ เทเสนฺโต ภควา สตฺเตสุ หิตปฏิปตฺตึ ปฏิปชฺชตีติ. เอเตน สพฺเพน อตฺตหิตปฏิปตฺตึ ปรหิตปฏิปตฺติญฺจ ทสฺเสติ. มหาโพธิทสฺสเนน หิ อตฺตหิตปฏิปตฺติ, อิตเรหิปิ ปรหิตปฏิปตฺติ ทสฺสิตาติ. เตน อตฺตหิตปฏิปนฺนาทีสุ จตูสุ ปุคฺคเลสุ ภควโต จตุตฺถปุคฺคลภาวํ ทสฺเสติ, เตน จ อนุตฺตรทกฺขิเณยฺยภาวํ นิรติสยปณามารหภาวญฺจ อตฺตโน จ กิริยาย เขตฺตงฺคตภาวํ ทสฺเสติ. ด้วยการถือเอาปัญญา ย่อมแสดงมหาโพธิ. เพราะมรรคญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งสัพพัญญุตญาณ และสัพพัญญุตญาณอันมีมรรคญาณเป็นที่ตั้ง ย่อมเรียกว่า ‘มหาโพธิ’ ดังนี้. ด้วยคำว่า ‘ในธรรมทั้งปวงอันพึงรู้’ นี้ ย่อมแสดงธรรมทั้งปวงมีขันธ์ อายตนะ ธาตุ สัจจะ อินทรีย์ ปฏิจจสมุปบาท สติปัฏฐาน เป็นต้น อันพึงรู้ยิ่ง อันพึงกำหนดรู้ อันพึงละ อันพึงเจริญ อันพึงทำให้แจ้ง และมีกุศลเป็นต้น ของสัตว์ทั้งหลายอันพึงโปรด. ด้วยคำว่า ‘เกิดขึ้นตามความพอใจ’ นี้ ย่อมแสดงความสำเร็จแห่งประโยชน์ ด้วยการแสดงการเกิดขึ้นแห่งเทศนาญาณอันมีการแทงตลอดและการพิจารณาเป็นเบื้องหน้า. เพราะญาณในการแทงตลอดธรรมทั้งปวงเกิดขึ้นที่โพธิบัลลังก์. เพราะมรรคญาณนั่นเองคือญาณนั้น. และญาณในการพิจารณาเกิดขึ้นโดยเฉพาะในสัปดาห์แห่งเรือนแก้ว. ญาณในการแสดงธรรมของธรรมทั้งหลายที่แทงตลอดและพิจารณาแล้วอย่างนี้ เกิดขึ้นในการประกาศพระธรรมจักรเป็นต้น และโดยเฉพาะในการแสดงพระอภิธรรม ๗ คัมภีร์บนบัณฑุกัมพลศิลา. และพระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงธรรมด้วยญาณในการแสดงธรรม ย่อมทรงปฏิบัติตามประโยชน์ในสัตว์ทั้งหลาย. ด้วยสิ่งทั้งหมดนี้ ย่อมแสดงการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น. เพราะด้วยการแสดงมหาโพธิ คือการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน และด้วยสิ่งอื่นก็แสดงการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น. ด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงความเป็นบุคคลที่ ๔ ของพระผู้มีพระภาคในบุคคล ๔ จำพวก มีผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนเป็นต้น และด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงความเป็นทักขิไณยบุคคลผู้ยอดเยี่ยม ความเป็นผู้ควรแก่การกราบไหว้ที่ไม่มีอะไรยิ่งกว่า และความเป็นผู้ถึงความเป็นนาแห่งกิริยาของตน. เอตฺถ จ กรุณาคหเณน โลกิเยสุ มหคฺคตภาวปฺปตฺตาสาธารณคุณทีปนโต สพฺพโลกิยคุณสมฺปตฺติ ภควโต ทสฺสิตา โหติ, ปญฺญาคหเณนปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานมคฺคญาณทีปนโต สพฺพโลกุตฺตรคุณสมฺปตฺติ. กรุณาวจเนน จ อุปคมนํ นิรุปกฺกิเลสํ, ปญฺญาวจเนน อปคมนํ ทสฺเสติ. อุปคมนํ ทสฺเสนฺโต จ โลเก สญฺชาตสํวฑฺฒภาวํ ทสฺเสติ, อปคมนํ ทสฺเสนฺโต โลเกน อนุปลิตฺตตํ. ‘‘กรุณา วิย สตฺเตสู’’ติ จ โลกสมญฺญานุรูปํ ภควโต ปวตฺตึ ทสฺเสติ, ‘‘เญยฺยธมฺเมสุ สพฺเพสุ ยถารุจิ ปญฺญา ปวตฺติตฺถา’’ติ เอเตน สมญฺญาย อนติธาวนํ. สพฺพธมฺมสภาวานวโพเธ หิ สติ สมญฺญํ อติธาวิตฺวา ‘‘สตฺโต ชีโว อตฺถี’’ติ ปรามสนํ โหตีติ. สพฺเพสญฺจ พุทฺธคุณานํ กรุณา อาทิ ตนฺนิทานภาวโต, ปญฺญา ปริโยสานํ ตโต [Pg.5] อุตฺตริกรณียาภาวโต. อาทิปริโยสานทสฺสเนน จ สพฺเพ พุทฺธคุณา ทสฺสิตาว โหนฺติ. กรุณาคหเณน จ สีลกฺขนฺธปุพฺพงฺคโม สมาธิกฺขนฺโธ ทสฺสิโต โหติ. กรุณานิทานญฺหิ สีลํ ตโต ปาณาติปาตาทิวิรติปฺปวตฺติโต ตสฺสา จ ฌานตฺตยสมฺปโยคโต. ปญฺญาวจเนน ปญฺญากฺขนฺโธ. สีลญฺจ สพฺพพุทฺธคุณานํ อาทิ, สมาธิ มชฺฌํ, ปญฺญา ปริโยสานนฺติ เอวมฺปิ อาทิมชฺฌปริโยสานกลฺยาณา สพฺเพ พุทฺธคุณา ทสฺสิตา โหนฺติ. ในที่นี้ ด้วยการถือเอาพระกรุณา ความสมบูรณ์แห่งโลกิยคุณทั้งปวงของพระผู้มีพระภาค เป็นอันแสดงแล้ว เพราะเป็นเครื่องส่องคุณอันไม่สาธารณะที่ถึงความเป็นมหัคคตะในโลกิยธรรมทั้งหลาย และแม้ด้วยการถือเอาพระปัญญา ความสมบูรณ์แห่งโลกุตตรคุณทั้งปวง เป็นอันแสดงแล้ว เพราะเป็นเครื่องส่องมรรคญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งสัพพัญญุตญาณ. ด้วยคำว่าพระกรุณา แสดงถึงการเข้าถึงอันปราศจากอุปกิเลส และด้วยคำว่าพระปัญญา แสดงถึงการออกไป. เมื่อแสดงการเข้าถึง ก็แสดงถึงความเป็นผู้เกิดและเจริญในโลก เมื่อแสดงการออกไป ก็แสดงถึงความเป็นผู้ไม่แปดเปื้อนด้วยโลก. และด้วยคำว่า 'พระกรุณาเหมือนในสัตว์ทั้งหลาย' แสดงถึงความเป็นไปของพระผู้มีพระภาคอันสมควรแก่สมัญญาของโลก และด้วยคำว่า 'พระปัญญาได้เป็นไปในธรรมที่ควรรู้ทั้งปวงตามความพอใจ' แสดงถึงการไม่ล่วงเลยสมัญญา. เพราะเมื่อยังไม่รู้แจ้งสภาวะของธรรมทั้งปวง ย่อมมีการยึดถือว่า 'สัตว์มีอยู่ ชีวะมีอยู่' โดยล่วงเลยสมัญญาไป. และพระกรุณาเป็นเบื้องต้นแห่งพุทธคุณทั้งปวง เพราะเป็นเหตุเกิดของพุทธคุณเหล่านั้น พระปัญญาเป็นที่สุด เพราะไม่มีกิจอื่นที่จะพึงทำยิ่งไปกว่านั้น. ด้วยการแสดงเบื้องต้นและที่สุด พุทธคุณทั้งปวงก็เป็นอันแสดงแล้ว. และด้วยการถือเอาพระกรุณา แสดงถึงกองสมาธิอันมีกองศีลเป็นเบื้องหน้า. เพราะศีลมีพระกรุณาเป็นเหตุเกิด เพราะการงดเว้นจากการฆ่าสัตว์เป็นต้นย่อมเป็นไปจากศีลนั้น และเพราะความประกอบด้วยฌาน ๓ แห่งศีลนั้น. ด้วยคำว่าพระปัญญา แสดงถึงกองปัญญา. และศีลเป็นเบื้องต้นแห่งพุทธคุณทั้งปวง สมาธิเป็นท่ามกลาง ปัญญาเป็นที่สุด ด้วยประการฉะนี้ พุทธคุณทั้งปวงอันงามในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด ก็เป็นอันแสดงแล้ว. ๒. เอวํ สงฺเขเปน สพฺพพุทฺธคุเณหิ ภควนฺตํ โถเมตฺวา ยสฺสา สํวณฺณนํ กตฺตุกาโม, ตาย อภิธมฺมเทสนาย อญฺเญหิ อสาธารณาย โถเมตุํ ‘‘ทยาย ตายา’’ติอาทิมาห. ตสฺสา ปน เทสนาย นิทานญฺจ สมุฏฺฐานญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘ทยาย ตายา’’ติอาทิ วุตฺตํ. นิทานญฺจ ทุวิธํ อพฺภนฺตรํ พาหิรญฺจาติ. อพฺภนฺตรํ กรุณา, พาหิรํ เทสกาลาทิ. สมุฏฺฐานํ เทสนาปญฺญา. ตตฺถ อพฺภนฺตรนิทานํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทยาย ตาย สตฺเตสุ, สมุสฺสาหิตมานโส’’ติ อาห. ตตฺถ ทยาติ กรุณา อธิปฺเปตา. ตาย หิ สมุสฺสาหิโต อภิธมฺมกถามคฺคํ สมฺปวตฺตยีติ. ตายาติ อยํ ต-สทฺโท ปุพฺเพ วุตฺตสฺส ปฏินิทฺเทโส โหติ. ๒. เมื่อสรรเสริญพระผู้มีพระภาคด้วยพุทธคุณทั้งปวงโดยย่ออย่างนี้แล้ว ผู้ใคร่จะทำความพรรณนาแห่งพระเทศนาใดอันไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ทยายะ ตายะ' เพื่อสรรเสริญพระอภิธรรมเทศนานั้น. อนึ่ง เพื่อแสดงเหตุและสมุฏฐานแห่งพระเทศนานั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ทยายะ ตายะ'. เหตุมีสองอย่าง คือภายในและภายนอก. เหตุภายในคือพระกรุณา เหตุภายนอกคือเวลาและสถานที่เทศนาเป็นต้น. สมุฏฐานคือปัญญาในการแสดงธรรม. ในเหตุเหล่านั้น เมื่อแสดงเหตุภายใน จึงกล่าวว่า 'ทยายะ ตายะ สัตเตสุ, สะมุสสาหิตะมานะโส' (มีพระทัยอันพระกรุณานั้นยังให้บันดาลขึ้นในสัตว์ทั้งหลาย). ในคำนั้น คำว่า ทยา หมายถึงพระกรุณา. เพราะพระผู้มีพระภาคมีพระทัยอันพระกรุณานั้นยังให้บันดาลขึ้น จึงทรงยังหนทางแห่งการแสดงอภิธรรมให้เป็นไป. คำว่า ตายะ นี้ เป็นคำอ้างถึงสิ่งที่กล่าวมาแล้วในเบื้องต้น. ปุริมคาถาย จ ปธานภาเวน ปญฺญา นิทฺทิฏฺฐา, ตพฺพิเสสนภาเวน กรุณา. สา หิ ตสฺสา นิทสฺสนภูตา อปฺปธานา ตํ วิเสเสตฺวา วินิวตฺตา, ตสฺมา ‘‘ตายา’’ติ ปฏินิทฺเทสํ นารหติ. ยา จ ปธานภูตา ปญฺญา, สา เทสนาย สมุฏฺฐานํ, น สมุสฺสาหินีติ ตสฺสา จ ปฏินิทฺเทโส น ยุตฺโตติ? ปญฺญาย ตาว ปฏินิทฺเทโส น ยุตฺโตติ สุวุตฺตเมตํ, กรุณาย ปน ปฏินิทฺเทโส โน น ยุตฺโต ‘‘ทยาย ตายา’’ติ ทฺวินฺนํ ปทานํ สมานาธิกรณภาวโต. สมานาธิกรณานญฺหิ ทฺวินฺนํ ปทานํ รูปกฺขนฺธาทีนํ วิย วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว โหติ. รูป-สทฺโท หิ อญฺญกฺขนฺธนิวตฺตนตฺถํ วุจฺจมาโน วิเสสนํ โหติ, ขนฺธ-สทฺโท จ นิวตฺเตตพฺพคเหตพฺพสาธารณวจนภาวโต วิเสสิตพฺโพ, เอวมิธาปิ ‘‘ทยาย ตายา’’ติ ทฺวินฺนํ ปทานํ เอกวิภตฺติยุตฺตานํ สมานาธิกรณภาวโต วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว โหติ. ตตฺถ ทยา สมุสฺสาหินีติ ปธานา, นิวตฺเตตพฺพคเหตพฺพสาธารณวจนญฺจิทํ. ตสฺมา ‘‘ทยายา’’ติ วิเสสิตพฺพวจนเมตํ, ตสฺส จ ยถา วิเสสนํ โหติ ‘‘ตายา’’ติ [Pg.6] อิทํ วจนํ, ตถา ตสฺส ปฏินิทฺเทสภาโว โยเชตพฺโพ. น หิ ปญฺญาปฏินิทฺเทสภาเว ทยาวิเสสนํ ต-สทฺโท โหติ, กรุณาปฏินิทฺเทสภาเว จ โหตีติ. ปธานญฺจ ปญฺญํ วชฺเชตฺวา ‘‘ทยายา’’ติ เอเตน สมฺพชฺฌมาโน ‘‘ตายา’’ติ อยํ ต-สทฺโท อปฺปธานาย กรุณาย ปฏินิทฺเทโส ภวิตุมรหติ. อยเมตฺถ อตฺโถ – ยาย ทยาย สมุสฺสาหิโต, น สา ยา กาจิ, สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปน นิทสฺสนภูตา มหากรุณา, ตาย สมุสฺสาหิโตติ. ในคาถาก่อน พระปัญญาถูกระบุโดยความเป็นประธาน และพระกรุณาโดยความเป็นวิเสสนะ (คุณบท). เพราะพระกรุณานั้นเป็นเครื่องแสดงของพระปัญญานั้น เป็นอัปปธาน (ไม่เป็นประธาน) เมื่อขยายความพระปัญญานั้นแล้วก็กลับไป จึงไม่ควรเป็นคำอ้างถึงด้วยคำว่า 'ตายะ'. และพระปัญญาที่เป็นประธานนั้น เป็นสมุฏฐานแห่งการแสดงธรรม ไม่ใช่เป็นเครื่องบันดาลใจ เหตุไฉนคำอ้างถึงพระปัญญานั้นจึงไม่สมควรเล่า? คำว่า 'คำอ้างถึงพระปัญญาไม่สมควร' นี้กล่าวไว้ดีแล้ว. แต่คำอ้างถึงพระกรุณานั้นไม่ใช่ว่าไม่สมควร เพราะคำว่า 'ทยายะ ตายะ' เป็นคำสองบทที่มีสมานาธิกรณ์ (มีวิภัตติเดียวกัน). เพราะคำสองบทที่มีสมานาธิกรณ์กัน ย่อมมีภาวะเป็นวิเสสนะและวิเสสิตัพพะ (นามบทที่ถูกขยาย) เหมือนรูปขันธ์เป็นต้น. คำว่า รูป เมื่อกล่าวเพื่อกันขันธ์อื่น ย่อมเป็นวิเสสนะ และคำว่า ขันธ์ เป็นคำสามัญที่พึงกันออกและพึงถือเอา จึงเป็นวิเสสิตัพพะ. แม้ในที่นี้ก็เช่นกัน คำว่า 'ทยายะ ตายะ' ซึ่งเป็นคำสองบทที่มีวิภัตติเดียวกัน มีสมานาธิกรณ์กัน ย่อมมีภาวะเป็นวิเสสนะและวิเสสิตัพพะ. ในคำนั้น ทยา เป็นประธานเพราะเป็นเครื่องบันดาลใจ และเป็นคำสามัญที่พึงกันออกและพึงถือเอา. เพราะฉะนั้น คำว่า 'ทยายะ' นี้เป็นวิเสสิตัพพะ และคำว่า 'ตายะ' นี้เป็นวิเสสนะของคำนั้นฉันใด ก็พึงประกอบภาวะที่เป็นคำอ้างถึงของคำนั้นฉันนั้น. เพราะในภาวะที่เป็นคำอ้างถึงพระปัญญา ต-ศัพท์ ย่อมไม่เป็นวิเสสนะของ ทยา แต่ในภาวะที่เป็นคำอ้างถึงพระกรุณา ย่อมเป็น. และ ต-ศัพท์ นี้ เมื่อละพระปัญญาที่เป็นประธานแล้ว มาสัมพันธ์กับคำว่า 'ทยายะ' ย่อมควรเป็นคำอ้างถึงพระกรุณาที่เป็นอัปปธาน. อรรถในที่นี้คือ พระผู้มีพระภาคมีพระทัยอันพระกรุณาใดบันดาลขึ้น พระกรุณานั้นไม่ใช่กรุณาใดๆ แต่เป็นมหากรุณาอันเป็นเครื่องแสดงแห่งสัพพัญญุตญาณ พระองค์มีพระทัยอันมหากรุณานั้นบันดาลขึ้น. กถํ ปน กรุณา ‘‘ทยา’’ติ ญาตพฺพา, นนุ วุตฺตํ ‘‘ทยาปนฺโน’’ติ เอตสฺส อฏฺฐกถายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๘) ‘‘เมตฺตจิตฺตตํ อาปนฺโน’’ติ, ตสฺมา ทยา เมตฺตาติ ยุชฺเชยฺย, น กรุณาติ? ยทิ เอวํ ‘‘อทยาปนฺโน’’ติ เอตสฺส อฏฺฐกถายํ ‘‘นิกฺกรุณตํ อาปนฺโน’’ติ วุตฺตนฺติ ทยา เมตฺตาติ จ น ยุชฺเชยฺย, ตสฺมา ทยา-สทฺโท ยตฺถ ยตฺถ ปวตฺตติ, ตตฺถ ตตฺถ อธิปฺปายวเสน โยเชตพฺโพ. ทยา-สทฺโท หิ อนุรกฺขณตฺถํ อนฺโตนีตํ กตฺวา ปวตฺตมาโน เมตฺตาย จ กรุณาย จ ปวตฺตตีติ โน น ยุชฺชติ. เอวญฺหิ อฏฺฐกถานํ อวิโรโธ โหตีติ. กรุณา จ เทสนาย นิทานภาเวน วุตฺตา, น เมตฺตา ‘‘อจฺจนฺตเมว หิ ตํ สมยํ ภควา กรุณาวิหาเรน วิหาสี’’ติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑ มูลปริยายสุตฺตวณฺณนา; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑; อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑) เอวมาทีสุ, ตสฺมา อิธ กรุณาว ทยาวจเนน คหิตาติ เวทิตพฺพา. สา หิ สมุสฺสาหินี, น เมตฺตา, เมตฺตา ปน ปญฺญาคติกปวตฺตินี โหตีติ. ก็พระกรุณาพึงทราบว่าเป็น ทยา ได้อย่างไร? มิใช่หรือว่าในอรรถกถาของคำว่า 'ทยาปันโน' (ที. สี. อ. ๑.๘) กล่าวไว้ว่า 'ถึงความเป็นผู้มีจิตประกอบด้วยเมตตา' เพราะฉะนั้น คำว่า ทยา จึงควรหมายถึงเมตตา ไม่ใช่กรุณา? ถ้าเป็นเช่นนั้น ในอรรถกถาของคำว่า 'อทยาปันโน' ก็กล่าวไว้ว่า 'ถึงความเป็นผู้ไม่มีกรุณา' ดังนั้น คำว่า ทยา จึงไม่ควรหมายถึงเมตตา (อย่างเดียว). เพราะฉะนั้น ทยา-ศัพท์ พึงประกอบความหมายตามอัธยาศัยในที่ที่คำนั้นเป็นไป. เพราะ ทยา-ศัพท์ เมื่อเป็นไปโดยมีความหมายว่าเพื่อการอนุรักษ์แฝงอยู่ภายใน ย่อมเป็นไปได้ทั้งในเมตตาและกรุณา ย่อมไม่ขัดกัน. ด้วยประการฉะนี้ อรรถกถาทั้งหลายจึงไม่ขัดแย้งกัน. และพระกรุณาถูกกล่าวว่าเป็นเหตุแห่งการแสดงธรรม ไม่ใช่เมตตา ดังที่กล่าวไว้ในที่ทั้งหลายมีอาทิว่า 'ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคทรงอยู่ด้วยกรุณาวิหารโดยแท้' (ที. สี. อ. ๑.๑; ม. มู. อ. ๑.๑ อรรถกถามูลปริยายสูตร; สํ. ส. อ. ๑.๑.๑; อ. อ. อ. ๑.๑.๑). เพราะฉะนั้น ในที่นี้พึงทราบว่าพระกรุณานั่นแหละถูกถือเอาด้วยคำว่า ทยา. เพราะพระกรุณานั้นเป็นเครื่องบันดาลใจ ไม่ใช่เมตตา ส่วนเมตตานั้นเป็นไปโดยมีปัญญาเป็นเครื่องนำไป. ‘‘สตฺเตสู’’ติ กสฺมา เอวํ วุตฺตํ, นนุ ‘‘ตายา’’ติ เอเตน วจเนน สตฺตวิสยา กรุณา คหิตาติ? โน น คหิตา, ปุริมคาถาย ปน ‘‘สตฺเตสุ กรุณา ยถารุจิ ปวตฺติตฺถา’’ติ สปฺปเทสสตฺตวิสยา นิปฺปเทสสตฺตวิสยา จ สพฺพา วุตฺตา, อิธ ปน นิปฺปเทสสตฺตวิสยตํ คเหตุํ ‘‘สตฺเตสู’’ติ นิปฺปเทสสตฺตวิสยภูตา ทสฺสิตา. เตน สพฺพสตฺตวิสยาย กรุณาย สมุสฺสาหิโต อภิธมฺมกถามคฺคํ เทวานํ สมฺปวตฺตยิ, น เทววิสยาย เอว, ตสฺมา สพฺพสตฺตหิตตฺถํ อภิธมฺมกถามคฺคํ เทวานํ สมฺปวตฺตยิ, น เทวานํเยว อตฺถายาติ อยมตฺโถ ทสฺสิโตว โหติ. อถ วา ‘‘สตฺเตสู’’ติ อิทํ น ทยาย อาลมฺพนนิทสฺสนํ, สมุสฺสาหนวิสโย ปน เอเตน ทสฺสิโต. อภิธมฺมกถามคฺคปฺปวตฺตนตฺถญฺหิ ภควา กรุณาย น เทเวสุเยว สมุสฺสาหิโต[Pg.7], สพฺพโพธเนยฺเยสุ ปน สตฺเตสุ สมุสฺสาหิโต สพฺเพสํ อตฺถาย ปวตฺตตฺตา, ตสฺมา สตฺเตสุ สมุสฺสาหิตมานโสติ สตฺเตสุ วิสยภูเตสุ นิมิตฺตภูเตสุ วา สมุสฺสาหิตมานโส อุยฺโยชิตจิตฺโตติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. คำว่า ‘ในสัตว์ทั้งหลาย’ นี้ ทำไมจึงกล่าวอย่างนี้ ก็คำว่า ‘ด้วยความกรุณานั้น’ มิใช่หรือที่ความกรุณาอันมีสัตว์เป็นอารมณ์ถูกถือเอาไว้แล้ว? ไม่ใช่ ไม่ได้ถูกถือเอาไว้ แต่ในคาถาก่อน ความกรุณาอันมีสัตว์เป็นอารมณ์ทั้งที่มีขอบเขตและไม่มีขอบเขตทั้งหมด ได้ถูกกล่าวไว้แล้วว่า ‘ความกรุณาในสัตว์ทั้งหลายได้เป็นไปตามความพอใจ’ ส่วนในที่นี้ เพื่อจะถือเอาความเป็นอารมณ์คือสัตว์โดยไม่มีส่วนเหลือ จึงแสดงคำว่า ‘ในสัตว์ทั้งหลาย’ อันเป็นความมีสัตว์เป็นอารมณ์โดยไม่มีส่วนเหลือ. ด้วยเหตุนั้น พระองค์ทรงมีพระทัยถูกกระตุ้นด้วยความกรุณาอันมีสัตว์ทั้งปวงเป็นอารมณ์ จึงทรงแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรมแก่เหล่าเทพ ไม่ใช่เฉพาะแก่เหล่าเทพเท่านั้น เพราะฉะนั้น ความหมายนี้จึงถูกแสดงไว้แล้วว่า พระองค์ทรงแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรมแก่เหล่าเทพ เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งปวง ไม่ใช่เพื่อประโยชน์ของเหล่าเทพเท่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ‘ในสัตว์ทั้งหลาย’ นี้ ไม่ใช่การแสดงอารมณ์ของความเอ็นดู แต่เป็นเครื่องแสดงขอบเขตของการกระตุ้น. เพราะว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระทัยถูกกระตุ้นด้วยความกรุณา เพื่อการแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรม ไม่ใช่เฉพาะในเหล่าเทพเท่านั้น แต่ทรงมีพระทัยถูกกระตุ้นในสัตว์ทั้งหลายผู้ควรแก่การตรัสรู้ทั้งปวง เพราะเป็นไปเพื่อประโยชน์ของสัตว์ทั้งปวง เพราะฉะนั้น พึงเห็นความหมายว่า ‘ทรงมีพระทัยถูกกระตุ้นในสัตว์ทั้งหลาย’ คือทรงมีพระทัยถูกกระตุ้น หรือทรงมีพระทัยถูกชักชวนในสัตว์ทั้งหลายผู้เป็นอารมณ์ หรือผู้เป็นนิมิต. เอวํ อพฺภนฺตรนิทานํ ทสฺเสตฺวา พาหิรนิทานํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปาฏิหีราวสานมฺหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺมึ กาเล ภควตา อภิธมฺมกถามคฺโค ปวตฺติโต, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปาฏิหีราวสานมฺหิ วสนฺโต’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อวสานมฺหิ วสนฺโต ติทสาลเย’’ติ วจนโต ยสฺสาวสานมฺหิ ติทสาลเย วสิ, ตํ กณฺฑมฺพมูเล กตํ ยมกปาฏิหาริยํ อิธ ‘‘ปาฏิหีร’’นฺติ วุตฺตํ, น โพธิมูลาทีสุ กตํ ปาฏิหาริยํ, นาปิ อาเทสนานุสาสนิโยติ วิญฺญายติ, ปากฏตฺตา จ อาสนฺนตฺตา จ ตเทว คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปาฏิหาริยปทสฺส วจนตฺถํ (อุทา. อฏฺฐ. ๑; อิติวุ. อฏฺฐ. นิทานวณฺณนา) ‘‘ปฏิปกฺขหรณโต ราคาทิกิเลสาปนยนโต ปาฏิหาริย’’นฺติ วทนฺติ, ภควโต ปน ปฏิปกฺขา ราคาทโย น สนฺติ เย หริตพฺพา. ปุถุชฺชนานมฺปิ หิ วิคตุปกฺกิเลเส อฏฺฐงฺคคุณสมนฺนาคเต จิตฺเต หตปฏิปกฺเข อิทฺธิวิธํ ปวตฺตติ, ตสฺมา ตตฺถ ปวตฺตโวหาเรน จ น สกฺกา อิธ ‘‘ปาฏิหาริย’’นฺติ วตฺตุํ. สเจ ปน มหาการุณิกสฺส ภควโต เวเนยฺยคตา จ กิเลสา ปฏิปกฺขา, เตสํ หรณโต ‘‘ปาฏิหาริย’’นฺติ วุตฺตํ, เอวํ สติ ยุตฺตเมตํ. อถ วา ภควโต จ สาสนสฺส จ ปฏิปกฺขา ติตฺถิยา, เตสํ หรณโต ปาฏิหาริยํ. เต หิ ทิฏฺฐิหรณวเสน ทิฏฺฐิปฺปกาสเน อสมตฺถภาเวน จ อิทฺธิอาเทสนานุสาสนีหิ หริตา อปนีตา โหนฺตีติ. อถ วา ปฏีติ อยํ สทฺโท ‘‘ปจฺฉา’’ติ เอตสฺส อตฺถํ โพเธติ ‘‘ตสฺมึ ปฏิปวิฏฺฐมฺหิ, อญฺโญ อาคญฺฉิ พฺราหฺมโณ’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๙๘๕; จูฬนิ. ปารายนวคฺค, วตฺถุคาถา ๔) วิย, ตสฺมา สมาหิเต จิตฺเต วิคตุปกฺกิเลเส จ กตกิจฺเจน ปจฺฉา หริตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ ปฏิหาริยํ, อตฺตโน วา อุปกฺกิเลเสสุ จตุตฺถชฺฌานมคฺเคหิ หริเตสุ ปจฺฉา หรณํ ปฏิหาริยํ, อิทฺธิอาเทสนานุสาสนิโย จ วิคตุปกฺกิเลเสน กตกิจฺเจน จ สตฺตหิตตฺถํ ปุน ปวตฺเตตพฺพา, หริเตสุ จ อตฺตโน อุปกฺกิเลเสสุ ปรสตฺตานํ อุปกฺกิเลสหรณานิ โหนฺตีติ ปฏิหาริยานิ ภวนฺติ, ปฏิหาริยเมว ปาฏิหาริยํ. ปฏิหาริเย วา อิทฺธิอาเทสนานุสาสนิสมุทาเย ภวํ เอเกกํ ปาฏิหาริยนฺติ วุจฺจติ. ปฏิหาริยํ [Pg.8] วา จตุตฺถชฺฌานํ มคฺโค จ ปฏิปกฺขหรณโต, ตตฺถ ชาตํ, ตสฺมึ วา นิมิตฺตภูเต, ตโต วา อาคตนฺติ ปาฏิหาริยํ. ปาฏิหาริยเมว อิธ ‘‘ปาฏิหีร’’นฺติ วุตฺตํ. อวสานมฺหิ วสนฺโตติ เอเตหิ กาลํ นิทสฺเสติ. ปาฏิหีรกรณาวสาเนน หิ ติทสาลยวาเสน จ ปริจฺฉินฺโน อภิธมฺมกถามคฺคปฺปวตฺตนสฺส กาโลติ. ติทสาลเยติ เทสํ นิทสฺเสติ. โส หิ อภิธมฺมกถามคฺคปฺปวตฺตนสฺส เทโส ตตฺถ วสนฺเตน ปวตฺติตตฺตาติ. เมื่อแสดงเหตุภายในอย่างนี้แล้ว จึงแสดงเหตุภายนอก โดยกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ในเวลาสิ้นสุดแห่งปาฏิหาริย์’. ในคำเหล่านั้น เพื่อแสดงกาลที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรม จึงกล่าวว่า ‘เมื่อประทับอยู่ ในเวลาสิ้นสุดแห่งปาฏิหาริย์’. ตามนัยแห่งคำว่า ‘เมื่อประทับอยู่ ในเวลาสิ้นสุดแห่งปาฏิหาริย์ในเทวโลก’ ปาฏิหาริย์ที่กระทำ ณ โคนต้นมะม่วงคัณฑามพฤกษ์ ซึ่งพระองค์ประทับอยู่ในเทวโลก ในเวลาสิ้นสุดแห่งปาฏิหาริย์นั้น ได้ถูกกล่าวไว้ในที่นี้ว่า ‘ปาฏิหาริย์’ ไม่ใช่ปาฏิหาริย์ที่กระทำ ณ โคนต้นโพธิ์เป็นต้น และไม่ใช่ปาฏิหาริย์คืออาเทศนาและอนุสาสนี พึงทราบว่า ปาฏิหาริย์นั้นเองถูกถือเอาไว้ เพราะเป็นที่ปรากฏและอยู่ใกล้. อรรถของบทว่า ‘ปาฏิหาริย์’ (ในอรรถกถาอุทาน 1; อรรถกถาอิติวุตตกะ วรรณนานิทาน) ท่านกล่าวว่า ‘ปาฏิหาริย์’ เพราะนำออกซึ่งปฏิปักษ์ คือนำออกซึ่งกิเลสมีราคะเป็นต้น. แต่ปฏิปักษ์มีราคะเป็นต้นที่ควรจะนำออกนั้น ไม่มีแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า. แม้ของปุถุชน อิทธิวิธีก็ย่อมเป็นไปในจิตที่ปราศจากอุปกิเลส ประกอบด้วยคุณมีองค์ 8 และมีปฏิปักษ์ถูกกำจัดแล้ว เพราะฉะนั้น จึงไม่สามารถกล่าวคำว่า ‘ปาฏิหาริย์’ ในที่นี้ด้วยโวหารที่ใช้ในที่นั้นได้. แต่ถ้ากิเลสที่อยู่ในเหล่าเวไนยชนเป็นปฏิปักษ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงมีพระมหากรุณา แล้วกล่าวว่า ‘ปาฏิหาริย์’ เพราะนำกิเลสเหล่านั้นออก ถ้าเป็นอย่างนี้ก็สมควร. อีกอย่างหนึ่ง พวกเดียรถีย์เป็นปฏิปักษ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าและพระศาสนา การนำพวกเดียรถีย์เหล่านั้นออกเป็นปาฏิหาริย์. เพราะว่าพวกเดียรถีย์เหล่านั้นถูกนำออก ถูกขจัดออกไปแล้วด้วยอิทธิปาฏิหาริย์ อาเทศนาปาฏิหาริย์ และอนุสาสนีปาฏิหาริย์ โดยการนำทิฏฐิออก และโดยความไม่สามารถในการประกาศทิฏฐิ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ‘ปฏิ’ นี้ ย่อมแสดงอรรถว่า ‘ภายหลัง’ เหมือนในคำมีอาทิว่า ‘เมื่อพราหมณ์นั้นเข้าไปแล้ว พราหมณ์อื่นก็มา’ (สุ.นิ. 985; จูฬนิ. ปารายนวรรค, วัตถุคาถา 4) เพราะฉะนั้น พึงยังสิ่งที่ควรจะนำออกภายหลังให้เป็นไปในจิตที่ตั้งมั่น ปราศจากอุปกิเลส และทำกิจแล้ว จึงเป็นปฏิหาริย์ หรือการนำออกซึ่งอุปกิเลสของตนด้วยมรรคแห่งจตุตถฌานภายหลัง เป็นปฏิหาริย์ และอิทธิปาฏิหาริย์ อาเทศนาปาฏิหาริย์ อนุสาสนีปาฏิหาริย์ ก็ควรจะยังให้เป็นไปอีกเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งหลาย โดยผู้ที่ปราศจากอุปกิเลสและทำกิจแล้ว และเมื่ออุปกิเลสของตนถูกนำออกแล้ว การนำออกซึ่งอุปกิเลสของสัตว์อื่นก็ย่อมมี จึงเป็นปฏิหาริย์ทั้งหลาย ปฏิหาริย์นั่นแหละคือปาฏิหาริย์. หรือแต่ละอย่างที่เกิดในกองแห่งอิทธิปาฏิหาริย์ อาเทศนาปาฏิหาริย์ และอนุสาสนีปาฏิหาริย์ ก็เรียกว่าปาฏิหาริย์. หรือจตุตถฌานและมรรคเป็นปฏิหาริย์ เพราะนำออกซึ่งปฏิปักษ์ สิ่งที่เกิดในจตุตถฌานและมรรคนั้น หรือสิ่งที่เกิดในจตุตถฌานและมรรคอันเป็นนิมิตนั้น หรือสิ่งที่มาจากจตุตถฌานและมรรคนั้น ก็เป็นปาฏิหาริย์. ปาฏิหาริย์นั่นแหละ ในที่นี้เรียกว่า ‘ปาฏิหีระ’. ด้วยคำว่า ‘เมื่อประทับอยู่ ในเวลาสิ้นสุด’ เหล่านี้ ย่อมแสดงกาล. เพราะว่ากาลแห่งการแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรมถูกกำหนดด้วยการสิ้นสุดแห่งการกระทำปาฏิหาริย์ และด้วยการประทับอยู่ในเทวโลก. คำว่า ‘ในเทวโลก’ ย่อมแสดงสถานที่. เพราะว่าสถานที่แห่งการแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรมนั้น คือสถานที่ที่พระองค์ประทับอยู่และทรงแสดง. ๓. ตตฺถาปิ เทสวิเสสทสฺสนตฺถํ ‘‘ปาริจฺฉตฺตกมูลมฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยุคนฺธเรติ สีตปพฺพเตสฺเวโก ทฺเวจตฺตาลีสโยชนสหสฺสุพฺเพโธ, อาทิจฺโจ จ ตทุพฺเพธมคฺคจารี, โส สติ สมฺภเว ยถา ยุคนฺธเร โสเภยฺย, เอวํ โสภมาโน นิสินฺโนติ อตฺโถ. ๓. แม้ในที่นั้น เพื่อแสดงสถานที่อันเป็นพิเศษ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ที่โคนต้นปาริจฉัตตกะ’. คำว่า ‘ที่ภูเขายุคันธร’ หมายถึง ภูเขายุคันธรเป็นหนึ่งในบรรดาภูเขาที่หนาวเย็น มีความสูง 42,000 โยชน์ และพระอาทิตย์ก็โคจรไปตามทางที่สูงเท่าภูเขานั้น ความหมายคือ พระองค์ประทับนั่งอย่างสง่างาม เหมือนพระอาทิตย์จะสง่างามอยู่บนภูเขายุคันธร เมื่อเป็นไปได้. ๔-๕. อิทานิ ปุคฺคเล ธมฺมปฏิคฺคาหเก อปทิสนฺโต ‘‘จกฺกวาฬสหสฺเสหี’’ติอาทิมาห. สพฺพโสติ สมนฺตโต อาคมฺม สพฺเพหิ ทิสาภาเคหิ, สนฺนิเวสวเสน วา สมนฺตโต สนฺนิวิฏฺเฐหิ ทสหิ จกฺกวาฬสหสฺเสหีติ อธิปฺปาโย, น สพฺพโส จกฺกวาฬสหสฺเสหิ ทสหิ ทสหีติ. เอวํ สติ จตฺตาลีสจกฺกวาฬสหสฺเสหิ อธิเกหิ วา อาคมนํ วุตฺตํ สิยา, น เจตํ อธิปฺเปตนฺติ. สมนฺตโต สนฺนิสินฺเนนาติ วา โยเชตพฺพํ. สมํ, สมฺมา วา นิสินฺเนน สนฺนิสินฺเนน, อญฺญมญฺญํ อพฺยาพาเธตฺวา ภควติ คารวํ กตฺวา โสตํ โอทหิตฺวา นิสชฺชโทเส วชฺชิตพฺเพ วชฺเชตฺวา นิสินฺเนนาติ อตฺโถ. มาตรํ ปมุขํ กตฺวา สนฺนิสินฺเนน เทวานํ คเณน ปริวาริโตติ วา, มาตรํ ปมุขํ กตฺวา อภิธมฺมกถามคฺคํ สมฺปวตฺตยีติ วา โยชนา กาตพฺพา. ๔-๕. บัดนี้ เมื่อจะระบุถึงบุคคลผู้รับพระธรรมเทศนา จึงกล่าวคำเริ่มต้นว่า 'cakkavāḷasahassehi' (ด้วยหมื่นจักรวาล) เป็นต้น. คำว่า Sabbaso (โดยประการทั้งปวง) มีอธิบายว่า มาจากโดยรอบ คือจากทิศทั้งปวง หรือว่า ด้วยหมื่นจักรวาล 10 แห่งที่ตั้งอยู่โดยรอบตามการตั้งอยู่, ไม่ใช่ด้วยหมื่นจักรวาล 10 แห่ง 10 แห่ง โดยประการทั้งปวง. เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะเป็นอันว่ากล่าวถึงการมาด้วยจักรวาล 4 หมื่น หรือมากกว่านั้น และนั่นก็ไม่ใช่ความประสงค์. หรือพึงประกอบความว่า 'samantato sannisinnena' (ผู้นั่งประชุมกันโดยรอบ). คำว่า Sannisinnena (ผู้นั่งประชุมกัน) หมายถึง ผู้นั่งโดยสม่ำเสมอ หรือนั่งโดยชอบ คือนั่งไม่เบียดเบียนกันและกัน กระทำความเคารพในพระผู้มีพระภาค เงี่ยโสตลงสดับ เว้นโทษที่ควรเว้นในการนั่ง. หรือพึงประกอบความว่า 'แวดล้อมด้วยหมู่เทพที่นั่งประชุมกันโดยมีพระมารดาเป็นประธาน' หรือ 'ทรงยังกระแสแห่งพระอภิธรรมเทศนาให้เป็นไปโดยมีพระมารดาเป็นประธาน'. อิทานิ เทสนาย สมุฏฺฐานํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตสฺสา ปญฺญาย เตชสา’’ติ อาห. ยา สา อาทิมฺหิ กรุณาย อุปมิตา สพฺพเญยฺยธมฺมานํ ยถาสภาวชานนสมตฺถา, เตสํ เทเสตพฺพปฺปการชานนสมตฺถา, โพเธตพฺพปุคฺคลานํ อาสยาธิมุตฺติยาทิวิภาวนสมตฺถา จ ปญฺญา, ตสฺสา จ ยถาวุตฺตพลโยคโตติ อตฺโถ. เตน สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว อภิธมฺมกถาย สมุฏฺฐานภาเว สมตฺถํ, นาญฺญนฺติ อิมมตฺถํ ทีเปนฺโต อภิธมฺมกถาย อสาธารณภาวํ ทสฺเสติ. มคฺโคติ อุปาโย. ขนฺธายตนาทีนํ กุสลาทีนญฺจ ธมฺมานํ อวโพธสฺส, สจฺจปฺปฏิเวธสฺเสว วา อุปายภาวโต ‘‘อภิธมฺมกถามคฺโค’’ติ วุตฺโต. ปพนฺโธ [Pg.9] วา ‘‘มคฺโค’’ติ วุจฺจติ. โส หิ ทีฆตฺตา มคฺโค วิยาติ มคฺโค, ตสฺมา อภิธมฺมกถาปพนฺโธ ‘‘อภิธมฺมกถามคฺโค’’ติ วุตฺโต. เทวานํ คเณน ปริวาริโตติ วตฺวา ปุน เทวานนฺติ วจนํ เตสํ คหณสมตฺถตํ ทีเปติ. น หิ อสมตฺถานํ ภควา เทเสตีติ. บัดนี้ เมื่อจะแสดงเหตุเกิดแห่งเทศนา จึงกล่าวว่า 'tassā paññāya tejasā' (ด้วยเดชแห่งปัญญานั้น). ปัญญาใดที่เปรียบด้วยพระกรุณาในเบื้องต้น เป็นปัญญาที่สามารถรู้ธรรมที่ควรรู้ทั้งปวงตามสภาวะ สามารถรู้ประเภทแห่งธรรมที่พึงแสดงเหล่านั้น และสามารถจำแนกอัธยาศัยและอธิมุตติเป็นต้นของบุคคลที่พึงโปรดได้, ความหมายคือ ด้วยการประกอบด้วยกำลังตามที่กล่าวมานั้นแห่งปัญญานั้น. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงความที่พระอภิธรรมเทศนาเป็นของไม่ทั่วไป (แก่ผู้อื่น) โดยชี้ให้เห็นว่า พระสัพพัญญุตญาณเท่านั้นที่สามารถเป็นเหตุเกิดแห่งพระอภิธรรมเทศนาได้ ไม่ใช่สิ่งอื่น. คำว่า Maggo (มรรค) หมายถึง อุบาย. เรียกว่า 'abhidhammakathāmaggo' (กระแสแห่งพระอภิธรรมเทศนา) เพราะความเป็นอุบายแห่งการตรัสรู้ธรรมมีขันธ์และอายตนะเป็นต้น และธรรมมีกุศลเป็นต้น หรือเพราะความเป็นอุบายแห่งการแทงตลอดสัจจะนั่นเอง. หรือความสืบเนื่อง (แห่งเทศนา) เรียกว่า 'maggo'. เพราะความสืบเนื่องนั้นยาวเหมือนหนทาง จึงชื่อว่ามรรค, เพราะฉะนั้น ความสืบเนื่องแห่งพระอภิธรรมเทศนา จึงเรียกว่า 'abhidhammakathāmaggo'. เมื่อกล่าวว่า 'แวดล้อมด้วยหมู่เทพ' แล้ว การกล่าวคำว่า 'แห่งเทพทั้งหลาย' ซ้ำอีก ย่อมแสดงถึงความสามารถในการรับฟังของเทพเหล่านั้น. เพราะพระผู้มีพระภาคย่อมไม่ทรงแสดงแก่ผู้ที่ไม่สามารถจะรับได้. ๖. เอวํ กรุณาปญฺญามุเขหิ คุเณหิ ภควโต อภิธมฺมกถามคฺคปฺปวตฺตเนน จ หิตปฺปฏิปตฺติยา ปรมปณามารหตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อธิปฺเปตํ ปณามํ กโรนฺโต อาห ‘‘ตสฺส ปาเท นมสฺสิตฺวา’’ติ. ภควโต โถมเนเนว จ ธมฺมสฺส สฺวากฺขาตตา สงฺฆสฺส จ สุปฺปฏิปนฺนตา ทสฺสิตา โหติ ตปฺปภวสฺส อนญฺญถาภาวโต, ตสฺมา ปณามารหํ ตญฺจ รตนทฺวยํ ปณมนฺโต ‘‘สทฺธมฺมญฺจสฺส…เป… จญฺชลิ’’นฺติ อาห. ตตฺถ ยสฺมา พุทฺโธ ‘‘สเทวเก โลเก ตถาคโต วนฺทนีโย’’ติ, สงฺโฆ จ ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน…เป… อญฺชลิกรณีโย’’ติ (อ. นิ. ๖.๑๐) วุตฺโต, ตสฺมา ‘‘ตสฺส ปาเท นมสฺสิตฺวา, กตฺวา สงฺฆสฺส จญฺชลิ’’นฺติ วุตฺตํ. ธมฺโม ปน สฺวากฺขาตตาทิคุณยุตฺโต ตถานุสฺสรเณน ปูเชตพฺโพ โหติ ‘‘ตเมว ธมฺมํ สกฺกตฺวา ครุํกตฺวา อุปนิสฺสาย วิหเรยฺย’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๑๗๓; อ. นิ. ๔.๒๑) วจนโต, กายวาจาจิตฺเตหิ สพฺพถา ปูเชตพฺโพ, ตสฺมา ‘‘สทฺธมฺมญฺจสฺส ปูเชตฺวา’’ติ วุตฺตํ. สิรีมโตติ เอตฺถ สิรีติ ปญฺญาปุญฺญานํ อธิวจนนฺติ วทนฺติ. อถ วา ปุญฺญนิพฺพตฺตา สรีรโสภคฺคาทิสมฺปตฺติ กตปุญฺเญ นิสฺสยติ, กตปุญฺเญหิ วา นิสฺสียตีติ ‘‘สิรี’’ติ วุจฺจติ, สา จ อติสยวตี ภควโต อตฺถีติ สิรีมา, ภควา, ตสฺส สิรีมโต. ๖. เมื่อแสดงความเป็นผู้ควรแก่การนอบน้อมอย่างยิ่ง ด้วยพระคุณมีพระกรุณาและพระปัญญาเป็นประธาน และด้วยการยังกระแสแห่งพระอภิธรรมเทศนาให้เป็นไปเพื่อการปฏิบัติเกื้อกูลของพระผู้มีพระภาคอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะกระทำการนอบน้อมตามที่ประสงค์ จึงกล่าวว่า 'tassa pāde namassitvā' (นอบน้อมพระบาทของพระองค์นั้น). และด้วยการชมเชยพระผู้มีพระภาคเท่านั้น ย่อมเป็นอันแสดงความที่พระธรรมเป็นธรรมอันพระองค์ตรัสไว้ดีแล้ว และความที่พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้วด้วย เพราะความที่พระธรรมและพระสงฆ์นั้นมีพระองค์เป็นต้นกำเนิดและไม่เป็นอย่างอื่น, เพราะฉะนั้น เมื่อจะนอบน้อมพระรัตนตรัยแม้อีก 2 ประการที่ควรแก่การนอบน้อมนั้น จึงกล่าวว่า 'saddhammañcassa...pe... cañjaliṃ' (และบูชาพระสัทธรรมของพระองค์...เป...กระทำอัญชลี). ในคำนั้น เพราะพระพุทธเจ้าถูกกล่าวว่า 'พระตถาคตเป็นผู้ควรแก่การกราบไหว้ในโลกพร้อมทั้งเทวดา', และพระสงฆ์ถูกกล่าวว่า 'เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว...เป...เป็นผู้ควรแก่การทำอัญชลี' (องฺ. ฉกฺก. 6.10), เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'นอบน้อมพระบาทของพระองค์นั้น กระทำอัญชลีแก่พระสงฆ์'. ส่วนพระธรรมที่ประกอบด้วยคุณมีพระธรรมอันพระองค์ตรัสไว้ดีแล้วเป็นต้น เป็นสิ่งที่พึงบูชาด้วยการระลึกถึงตามความเป็นจริง ตามพระดำรัสที่ว่า 'พึงสักการะเคารพพระธรรมนั้นแหละ อาศัยอยู่' (สํ. ส. 1.173; องฺ. จตุกฺก. 4.21), คือพึงบูชาโดยประการทั้งปวงด้วยกาย วาจา และใจ, เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'บูชาพระสัทธรรมของพระองค์'. ในคำว่า Sirīmato นี้ ท่านกล่าวว่า คำว่า สิริ เป็นชื่อของปัญญาและบุญ. อีกอย่างหนึ่ง ความถึงพร้อมด้วยความงามแห่งสรีระเป็นต้นที่เกิดจากบุญ ย่อมอาศัยอยู่ในบุคคลผู้ทำบุญ หรืออันบุคคลผู้ทำบุญอาศัยใช้สอย จึงเรียกว่า 'สิริ', และสิรินั้นมีอยู่ในพระผู้มีพระภาคอย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่า 'ผู้มีสิริ', ของพระผู้มีพระภาคผู้มีสิรินั้น. ๗. นิปจฺจการสฺสาติ ปณามกิริยาย. อานุภาเวนาติ พเลน. โสเสตฺวาติ สุกฺขาเปตฺวา อนฺตรธาเปตฺวา อตฺถํ ปกาสยิสฺสามีติ สมฺพนฺโธ. อนฺตราเยติ อตฺถปฺปกาสนสฺส อุปฆาตเก. อเสสโตติ นิสฺเสเส สกเล. ๗. คำว่า Nipaccakārassā หมายถึง แห่งการกระทำความนอบน้อม. คำว่า Ānubhāvena หมายถึง ด้วยกำลัง. คำว่า Sosetvā (ทำให้แห้งแล้ว) มีความเชื่อมโยงกับคำว่า 'จะประกาศเนื้อความ' โดยหมายถึง ทำให้เหือดแห้งไป คือทำให้หายไป. คำว่า Antarāye หมายถึง สิ่งที่ขัดขวางการประกาศเนื้อความ. คำว่า Asesato หมายถึง โดยไม่เหลือ คือทั้งหมด. ๘. อิทานิ อภิธมฺมสฺส คมฺภีรตฺถตฺตา อตฺถปฺปกาสนสฺส ทุกฺกรภาวํ ทีเปตุํ ‘‘วิสุทฺธาจารสีเลนา’’ติอาทินา อภิยาจนํ ทสฺเสติ. ถุลฺลจฺจยาทิวิสุทฺธิยา วิสุทฺธาจาโร, ปาราชิกสงฺฆาทิเสสวิสุทฺธิยา วิสุทฺธสีโล. จาริตฺตวาริตฺตวิสุทฺธิยา [Pg.10] วา วิสุทฺธาจารสีโล, เตน. สกฺกจฺจนฺติ จิตฺตึ กตฺวา. อภิยาจิโตติ อภิมุขํ ยาจิโต. เตน อนาทริยํ อตฺถปฺปกาสเน กาตุํ อสกฺกุเณยฺยํ ทสฺเสติ. ๘. บัดนี้ เพื่อแสดงความยากลำบากในการประกาศเนื้อความ เพราะความที่พระอภิธรรมมีเนื้อความลึกซึ้ง จึงแสดงการอ้อนวอนด้วยคำมีอาทิว่า 'visuddhācārasīlena' (ด้วยอาจาระและศีลอันบริสุทธิ์). ชื่อว่ามีอาจาระบริสุทธิ์ เพราะความบริสุทธิ์จากอาบัติถุลลัจจัยเป็นต้น, ชื่อว่ามีศีลบริสุทธิ์ เพราะความบริสุทธิ์จากอาบัติปาราชิกและสังฆาทิเสสเป็นต้น. หรือชื่อว่ามีอาจาระและศีลบริสุทธิ์ เพราะความบริสุทธิ์แห่งจาริตศีลและวาริตศีล, ด้วยอาจาระและศีลนั้น. คำว่า Sakkaccaṃ หมายถึง กระทำความเคารพ. คำว่า Abhiyācito หมายถึง ถูกอ้อนวอนต่อหน้า. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงถึงความไม่สามารถจะกระทำความไม่เอื้อเฟื้อในการประกาศเนื้อความได้. ๙. อิทานิ ยสฺส อตฺถํ ปกาเสตุกาโม, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยํ เทวเทโว’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยนฺติ อภิธมฺมํ. เทวเทโวติ วิสุทฺธิสมฺมุติอุปปตฺติเทวานํ เทโว. โลเก หิ เย ‘‘สรณํ ปรายณ’’นฺติ คนฺตพฺพา คติภูตา, เต ‘‘เทวา’’ติ วุจฺจนฺติ, ภควา จ สพฺพเทวานํ คติภูโตติ. นยโตติ สงฺเขปโต. สมาจิกฺขีติ สมฺมา อาจิกฺขิ ยถา เถโร พุชฺฌติ. เวเนยฺยสตฺเต วิเนตีติ วินายโก, นายกวิรหิโต วา, สยมฺภูติ อตฺโถ. ๙. บัดนี้ เพื่อแสดงเนื้อความที่ประสงค์จะประกาศ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'yaṃ devadevo' (พระอภิธรรมใดที่เทพยิ่งกว่าเทพ). ในคำนั้น คำว่า Yaṃ หมายถึง พระอภิธรรม. คำว่า Devadevo หมายถึง เทพของวิสุทธิเทพ สมมติเทพ และอุปปัตติเทพ. ด้วยว่าในโลก ชนเหล่าใดที่ผู้คนพึงไปหาว่าเป็นที่พึ่ง เป็นที่ไปถึง ชนเหล่านั้นเรียกว่า 'เทพ', และพระผู้มีพระภาคเป็นที่ไปถึงของเทพทั้งปวง. คำว่า Nayato หมายถึง โดยย่อ. คำว่า Samācikkhi หมายถึง ตรัสบอกโดยชอบ คือเพื่อให้พระเถระเข้าใจ. ชื่อว่า Vināyako เพราะย่อมแนะนำเวไนยสัตว์, หรือชื่อว่า วินายกะ เพราะเป็นผู้ปราศจากผู้นำอื่นยิ่งกว่า คือเป็นพระสยัมภู. ๑๐-๑๒. ยญฺจาติ ยญฺจ อภิธมฺมํ ภิกฺขูนํ ปยิรุทาหาสีติ สมฺพนฺโธ. ปยิรุทาหาสีติ กเถสิ. อิตีติ อิมินา อนุกฺกเมน. ‘‘โย ธาริโต’’ติ ยนฺติ อุปโยควเสน วุตฺโต ยํ-สทฺโท ธาริโตติ ปจฺจตฺเตน สมฺพชฺฌมาโน ปจฺจตฺตวเสน ปริณมติ, ตสฺมา โย ธาริโต, โย จ สงฺคีโต, ตสฺส อตฺถํ ปกาสยิสฺสามีติ โยชนา กาตพฺพา. เวเทน ปญฺญาย อีหติ ปวตฺตตีติ เวเทโห, เตน มุนินา. อภิณฺหโสติ พหุโส. อภิธมฺมสฺสาติ เอตํ ‘‘อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ เอเตน โยเชตพฺพํ. อิทานิ โย อตฺถปฺปกาสนสฺส นิสฺสโย, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อาทิโต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อาทิโตติ อาทิมฺหิ ปฐมสงฺคีติยํ. ๑๐-๑๒. คำว่า "ยัญจ" มีความสัมพันธ์กับคำว่า "ยัญจ อภิธัมมัง ภิกขูนัง ปยิรุทาหาสิ" (ซึ่งพระอภิธรรมใด พระองค์ทรงแสดงแก่ภิกษุทั้งหลาย). คำว่า "ปยิรุทาหาสิ" หมายถึง ทรงแสดงแล้ว. คำว่า "อิติ" (ดังนี้) หมายถึง โดยลำดับนี้. คำว่า "โย ธาริโต" (อันใดทรงจำไว้) นั้น คำว่า "ยัง" ที่กล่าวโดยเป็นอุปโยค (กรรม) เมื่อสัมพันธ์กับคำว่า "ธาริโต" โดยเป็นปัจจัตตะ (ประธาน) ย่อมแปรไปโดยเป็นปัจจัตตะ (ประธาน) เพราะฉะนั้น พึงประกอบความว่า "เราจักประกาศอรรถแห่งพระอภิธรรมใดที่ทรงจำไว้ และที่สังคายนาไว้". คำว่า "เวเทโห" หมายถึง ผู้ดำเนินไป (อีหติ) ด้วยเวทะ (ความรู้) คือปัญญา, โดยพระมุนีนั้น. คำว่า "อภิณหโส" หมายถึง บ่อยๆ. คำว่า "อภิธัมมัสสะ" (แห่งพระอภิธรรม) นี้ พึงประกอบกับคำว่า "อัตถัง ปะกาสะยิสสามิ" (จักประกาศอรรถ). บัดนี้ เพื่อแสดงซึ่งที่อาศัยแห่งการประกาศอรรถใด จึงกล่าวคำว่า "อาทิโต" (ในเบื้องต้น) เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น คำว่า "อาทิโต" หมายถึง ในเบื้องต้น คือในการสังคายนาครั้งที่หนึ่ง. ๑๓. ยา อฏฺฐกถา สงฺคีตา, กสฺส ปน สา อฏฺฐกถาติ? อญฺญสฺส วุตฺตสฺส อภาวา ‘‘ยสฺส อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ วุตฺตํ, อธิการวเสน ‘‘ตสฺส อภิธมฺมสฺสา’’ติ วิญฺญายติ. สงฺคีตาติ อตฺถํ ปกาเสตุํ ยุตฺตฏฺฐาเน ‘‘อยํ เอตสฺส อตฺโถ, อยํ เอตสฺส อตฺโถ’’ติ สงฺคเหตฺวา วุตฺตา, ปจฺฉาปิ จ ทุติยตติยสงฺคีตีสุ อนุสงฺคีตา. ๑๓. อรรถกถาใดที่สังคายนาไว้, อรรถกถานั้นเป็นของใครเล่า? เพราะไม่มีการกล่าวถึงสิ่งอื่น จึงกล่าวว่า "เราจักประกาศอรรถแห่งพระอภิธรรมใด" โดยเป็นอำนาจแห่งอธิการ (เรื่องที่กำลังกล่าวถึง) จึงพึงทราบว่า "แห่งพระอภิธรรมนั้น". คำว่า "สังคีตา" (สังคายนาแล้ว) หมายถึง กล่าวรวบรวมไว้ในที่ที่ควรประกาศอรรถว่า "อรรถนี้เป็นของบทนี้, อรรถนี้เป็นของบทนี้" และสังคายนาสืบต่อมาในการสังคายนาครั้งที่สองและสามด้วย. ๑๔-๑๖. อภิสงฺขตาติ รจิตา. ตโตติ อฏฺฐกถาโต. ตนฺตินยานุคนฺติ ตนฺติคตึ อนุคตํ. ภาสนฺติ มาคธภาสํ. นิกายนฺตรลทฺธีหีติ อนฺตรนฺตรา อนุปฺปเวสิตาหิ. อสมฺมิสฺสนฺติ อโวกิณฺณํ. อนากุลนฺติ สนิกาเยปิ อนาวิลํ ปริจฺฉินฺนํ. อสมฺมิสฺโส อนากุโล จ โย มหาวิหารวาสีนํ อตฺถวินิจฺฉโย, ตํ ทีปยนฺโต อตฺถํ ปกาสยิสฺสามีติ[Pg.11]. เอเตน ติปิฏกจูฬนาคตฺเถราทีหิ วุตฺโต เถรวาโทปิ สงฺคหิโต โหติ. อถ วา ตมฺพปณฺณิภาสํ อปเนตฺวา มาคธภาสญฺจ อาโรเปตฺวา ปกาสิยมาโน โย อภิธมฺมสฺส อตฺโถ อสมฺมิสฺโส อนากุโลเยว จ โหติ มหาวิหารวาสีนญฺจ วินิจฺฉยภูโต, ตํ อตฺถํ ‘‘เอโส มหาวิหารวาสีนํ วินิจฺฉโย’’ติ ทีปยนฺโต ปกาสยิสฺสามิ. ตปฺปกาสเนเนว หิ โส ตถา ทีปิโต โหตีติ. ๑๔-๑๖. คำว่า "อภิสังขตา" หมายถึง รจนาไว้แล้ว. คำว่า "ตโต" (จากนั้น) หมายถึง จากอรรถกถา. คำว่า "ตันตินยานุคัง" หมายถึง เป็นไปตามแนวแห่งพระบาลี. คำว่า "ภาสัง" หมายถึง ภาษามาคธ. คำว่า "นิกายันตรลัทธีหิ" หมายถึง ด้วยลัทธิของนิกายอื่นที่แทรกเข้ามาเป็นครั้งคราว. คำว่า "อสัมมิสสัง" หมายถึง ไม่ปะปนกัน. คำว่า "อนากุลัง" หมายถึง ไม่สับสน คือกำหนดได้ชัดเจนแม้ในนิกายของตน. เราจักประกาศอรรถโดยแสดงซึ่งอรรถวินิจฉัยของพระมหาวิหารวาสีทั้งหลายที่ไม่ปะปนและไม่สับสน. ด้วยเหตุนี้ พระเถรวาทที่กล่าวโดยพระติปิฏกจุฬนาคเถระเป็นต้น ก็ย่อมสงเคราะห์เข้าไว้ด้วย. อีกอย่างหนึ่ง เราจักประกาศอรรถแห่งพระอภิธรรมใดที่ประกาศโดยการนำภาษาลังกาออกไป และนำภาษามาคธเข้ามาใส่ ซึ่งเป็นอรรถที่ไม่ปะปนและไม่สับสน และเป็นวินิจฉัยของพระมหาวิหารวาสีทั้งหลาย โดยแสดงว่า "นี่คือวินิจฉัยของพระมหาวิหารวาสีทั้งหลาย". เพราะการประกาศนั้นนั่นเอง อรรถนั้นจึงชื่อว่าถูกแสดงแล้วอย่างนั้น. ๑๗. โตสยนฺโต วิจกฺขเณติ วิจกฺขเณ โตสยนฺโต คเหตพฺพํ คเหตฺวานาติ เอวํ โยเชตฺวา ‘‘คเหตพฺพฏฺฐาเนเยว คหิตํ สุฏฺฐุ กต’’นฺติ เอวํ โตสยนฺโตติ อตฺถํ วทนฺติ. เอวํ สติ คเหตพฺพคฺคหเณเนว โตสนํ กตํ, น อญฺเญน อตฺถปฺปกาสเนนาติ เอตํ อาปชฺเชยฺย. โตสยนฺโต อตฺถํ ปกาสยิสฺสามีติ เอวํ ปน โยชนาย สติ คเหตพฺพคฺคหณํ อญฺญญฺจ สพฺพํ อตฺถปฺปกาสนํ โหตีติ สพฺเพน เตน โตสนํ กตํ โหติ, ตสฺมา โตสยนฺโต อตฺถํ ปกาสยิสฺสามีติ ยุตฺตรูปา. ๑๗. คำว่า "โตสะยันโต วิจักขเณ" (ยังผู้ฉลาดให้ยินดี) นั้น พวกอาจารย์กล่าวอรรถว่า "ยังผู้ฉลาดให้ยินดี" โดยประกอบความว่า "เมื่อถือเอาสิ่งที่ควรถือเอาแล้ว" ดังนี้ว่า "สิ่งที่ถือเอาในที่ที่ควรถือเอาเท่านั้น ทำได้ดีแล้ว" ดังนี้ จึงยังผู้ฉลาดให้ยินดี. เมื่อเป็นเช่นนี้ การยังผู้ฉลาดให้ยินดีก็ทำได้ด้วยการถือเอาสิ่งที่ควรถือเอาเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยการประกาศอรรถอื่น ดังนี้ พึงถึงซึ่งข้อนี้. แต่เมื่อมีการประกอบความว่า "เราจักประกาศอรรถโดยยังผู้ฉลาดให้ยินดี" ดังนี้ การถือเอาสิ่งที่ควรถือเอา และการประกาศอรรถอื่นทั้งหมด ย่อมเป็นการยังผู้ฉลาดให้ยินดีด้วยสิ่งนั้นทั้งหมด เพราะฉะนั้น การประกอบความว่า "โตสะยันโต อัตถัง ปะกาสะยิสสามิ" (เราจักประกาศอรรถโดยยังผู้ฉลาดให้ยินดี) จึงเหมาะสม. ๑๘-๒๐. อิทานิ ยํ อตฺถปฺปกาสนํ กตฺตุกาโม, ตสฺส มหตฺตํ ปริหริตุํ ‘‘กมฺมฏฺฐานานี’’ติอาทิมาห. อตฺถวณฺณนนฺติ เอตฺถ วณฺณนา นาม วิวริตฺวา วิตฺถาเรตฺวา วจนํ. อิตีติ ‘‘อปเนตฺวา ตโต ภาส’’นฺติ เอวมาทินา ยถาทสฺสิตปฺปกาเรน. อิติ โสตูนํ อุสฺสาหุปฺปาทนสฺส เหตุํ ทสฺเสติ. อภิธมฺมกถนฺติ อภิธมฺมฏฺฐกถํ. นิสาเมถาติ สุณาถ. อิทานิ อวสฺสํ อยํ โสตพฺพาเยวาติ ทฬฺหํ อุสฺสาเหนฺโต อาห ‘‘ทุลฺลภา หิ อยํ กถา’’ติ. ๑๘-๒๐. บัดนี้ เพื่อรักษาความสำคัญของการประกาศอรรถใดที่ประสงค์จะทำ จึงกล่าวคำว่า "กัมมัฏฐานานิ" (กรรมฐานทั้งหลาย) เป็นต้น. ในคำว่า "อัตถวัณณนัง" (การพรรณนาอรรถ) นี้ คำว่า "วัณณนา" หมายถึง การกล่าวโดยเปิดเผยและขยายความ. คำว่า "อิติ" (ดังนี้) หมายถึง โดยประการที่แสดงไว้แล้ว มีคำว่า "อัปปะเนตวา ตะโต ภาสัง" (นำภาษาจากนั้นออกไป) เป็นต้น. ดังนี้ ย่อมแสดงเหตุแห่งการยังความอุตสาหะให้เกิดขึ้นแก่ผู้ฟัง. คำว่า "อภิธัมมะกะถัง" (เรื่องพระอภิธรรม) หมายถึง อภิธัมมัตถกถา. คำว่า "นิสาเมถะ" (จงฟัง) หมายถึง จงฟัง. บัดนี้ เมื่อเร่งเร้าอย่างหนักแน่นว่า "เรื่องนี้พึงฟังอย่างแน่นอน" จึงกล่าวว่า "เรื่องนี้หายากแท้". วีสติคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาคาถา ๒๐ จบลงแล้ว. นิทานกถาวณฺณนา การพรรณนานิทานกถา อฏฺฐสาลินึ ตาว วณฺเณนฺเตหิ อาจริเยหิ ตสฺสา สนฺนิเวโส วิภาเวตพฺโพ. ตสฺมา อิทํ วุจฺจติ – เมื่ออาจารย์ทั้งหลายพรรณนาอรรถสาลินีอยู่ พึงแสดงการจัดวาง (สันนิวาส) ของอรรถสาลินีนั้น. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวคำนี้ว่า – ‘‘วจนตฺโถ ปริจฺเฉโท, สนฺนิเวโส จ ปาฬิยา; สาคเรหิ ตถา จินฺตา, เทสนาหิ คมฺภีรตา. "อรรถแห่งบท การกำหนด การจัดวางแห่งพระบาลี ความคิดด้วยสาครทั้งหลาย ความลึกซึ้งด้วยเทศนาทั้งหลาย. ‘‘เทสนาย [Pg.12] สรีรสฺส, ปวตฺติคฺคหณํ ตถา; เถรสฺส วาจนามคฺค-ตปฺปภาวิตตาปิ จ. "การถือเอาการเป็นไปแห่งกายแห่งเทศนา และความเป็นไปตามแนวการสาธยายของพระเถระนั้นด้วย. ‘‘ปฏิเวธา ตถา พุทฺธ-วจนาทีหิ อาทิโต; อาภิธมฺมิกภาวสฺส, สาธนํ สพฺพทสฺสิโน. "การแทงตลอด และการยังความเป็นผู้รู้แจ้งอภิธรรมของพระสัพพัญญูให้สำเร็จด้วยพุทธพจน์เป็นต้นในเบื้องต้น. ‘‘วินเยนาถ โคสิงฺค-สุตฺเตน จ มเหสินา; ภาสิตตฺตสฺส สํสิทฺธิ, นิทาเนน จ ทีปิตา. "ความสำเร็จแห่งการที่พระมเหสีทรงแสดงไว้ด้วยพระวินัยและโคสิงคสูตร และแสดงไว้ด้วยนิทาน. ‘‘ปกาเสตฺวา อิมํ สพฺพํ, ปฏิญฺญาตกถา กตา; อฏฺฐสาลินิยา เอตํ, สนฺนิเวสํ วิภาวเย’’ติ. "เมื่อประกาศทั้งหมดนี้แล้ว เรื่องที่ปฏิญญาไว้ก็สำเร็จแล้ว พึงแสดงการจัดวางนี้ในอรรถสาลินี." วจนตฺถวิชานเนน วิทิตาภิธมฺมสามญฺญตฺถสฺส อภิธมฺมกถา วุจฺจมานา โสเภยฺยาติ อภิธมฺมปริชานนเมว อาทิมฺหิ ยุตฺตรูปนฺติ ตทตฺถํ ปุจฺฉติ ‘‘ตตฺถ เกนฏฺเฐน อภิธมฺโม’’ติ. ตตฺถ ตตฺถาติ ‘‘อภิธมฺมสฺส อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ ยทิทํ วุตฺตํ, ตสฺมึ. ‘‘ยสฺส อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ ปฏิญฺญาตํ, โส อภิธมฺโม เกนฏฺเฐน อภิธมฺโมติ อตฺโถ. ตตฺถาติ วา ‘‘อภิธมฺมกถ’’นฺติ เอตสฺมึ วจเน โย อภิธมฺโม วุตฺโต, โส เกนฏฺเฐน อภิธมฺโมติ อตฺโถ. ธมฺมาติเรกธมฺมวิเสสฏฺเฐนาติ เอตฺถ ธมฺโม อติเรโก ธมฺมาติเรโก, สุตฺตนฺตาธิกา ปาฬีติ อตฺโถ. ธมฺโม วิเสโส ธมฺมวิเสโส ธมฺมาติสโย, วิจิตฺตา ปาฬีติ อตฺโถ, ธมฺมาติเรกธมฺมวิเสสา เอว อตฺโถ ธมฺมาติเรกธมฺมวิเสสฏฺโฐ. ทฺวินฺนมฺปิ อตฺถานํ อภิธมฺมสทฺทสฺส อตฺถภาเวน สามญฺญโต เอกวจนนิทฺเทโส กโต. ตสฺมาติ ยสฺมา ‘‘อภิกฺกมนฺติ, อภิกฺกนฺตวณฺณา’’ติอาทีสุ วิย อติเรกวิเสสฏฺฐทีปโก อภิสทฺโท, ตสฺมา อยมฺปิ ธมฺโม ธมฺมาติเรกธมฺมวิเสสฏฺเฐน ‘‘อภิธมฺโม’’ติ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. เพราะว่าเมื่อรู้ความหมายทั่วไปของพระอภิธรรมด้วยการรู้ความหมายของบทแล้ว เรื่องพระอภิธรรมที่กล่าวอยู่ย่อมงดงาม เพราะฉะนั้น การรู้พระอภิธรรมเท่านั้นจึงเหมาะสมในเบื้องต้น จึงถามถึงความหมายนั้นว่า "ในคำเหล่านั้น พระอภิธรรมเป็นอภิธรรมด้วยอรรถว่าอะไร?" คำว่า "ตัตถะ ตัตถะ" (ในคำเหล่านั้น) หมายถึง ในคำที่กล่าวไว้ว่า "เราจักประกาศอรรถแห่งพระอภิธรรม". พระอภิธรรมใดที่ปฏิญญาไว้ว่า "เราจักประกาศอรรถแห่งพระอภิธรรมนั้น" พระอภิธรรมนั้นเป็นอภิธรรมด้วยอรรถว่าอะไร? ดังนี้คือความหมาย. หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า "ตัตถะ" (ในคำเหล่านั้น) หมายถึง ในคำว่า "อภิธัมมะกะถา" (เรื่องพระอภิธรรม) พระอภิธรรมใดที่กล่าวไว้ พระอภิธรรมนั้นเป็นอภิธรรมด้วยอรรถว่าอะไร? ดังนี้คือความหมาย. ในคำว่า "ธัมมาติเรกธัมมวิเสสัฏเฐนะ" (ด้วยอรรถว่าธรรมอันยิ่งและธรรมอันวิเศษ) นี้ คำว่า "ธัมโม อติเรโก" (ธรรมอันยิ่ง) คือ "ธัมมาติเรโก" (ธรรมอันยิ่ง), หมายถึง พระบาลีที่ยิ่งกว่าพระสูตร. คำว่า "ธัมโม วิเสโส" (ธรรมอันวิเศษ) คือ "ธัมมวิเสโส" (ธรรมอันวิเศษ) คือ "ธัมมาติสะโย" (ธรรมอันประเสริฐ), หมายถึง พระบาลีที่วิจิตร, อรรถว่าธรรมอันยิ่งและธรรมอันวิเศษนั่นเอง คืออรรถว่าธรรมอันยิ่งและธรรมอันวิเศษ. การกล่าวด้วยเอกพจน์ได้ทำไว้โดยความหมายทั่วไปของการเป็นอรรถของคำว่า "อภิธรรม" ของอรรถทั้งสอง. เพราะฉะนั้น เพราะอภิศัพท์เป็นเครื่องแสดงอรรถว่ายิ่งและวิเศษ เหมือนในคำว่า "อภิกกมันติ" (ก้าวล่วงไป) "อภิกกันตะวัณณา" (มีวรรณะอันงามยิ่ง) เป็นต้น เพราะฉะนั้น ธรรมนี้ก็ชื่อว่า "อภิธรรม" ด้วยอรรถว่าธรรมอันยิ่งและธรรมอันวิเศษ ดังนี้คือความสัมพันธ์. ตตฺถ สิยา – ‘‘อภิกฺกมนฺติ, อภิกฺกนฺตวณฺณา’’ติ เอตฺถ ธาตุสทฺทสฺส ปุรโต ปยุชฺชมาโน อภิสทฺโท กิริยาย อติเรกวิเสสภาวทีปโก โหตีติ ยุตฺตํ อุปสคฺคภาวโต, ธมฺมสทฺโท ปน น ธาตุสทฺโทติ เอตสฺมา ปุรโต อภิสทฺโท ปโยคเมว นารหติ. อถาปิ ปยุชฺเชยฺย, กิริยาวิเสสกา อุปสคฺคา, น จ ธมฺโม กิริยาติ ธมฺมสฺส อติเรกวิเสสภาวทีปนํ น ยุตฺตนฺติ? โน น ยุตฺตํ. อญฺญสฺสปิ หิ อุปสคฺคสฺส อธาตุสทฺทา [Pg.13] ปุรโต ปยุชฺชมานสฺส อกิริยายปิ อติเรกวิเสสภาวทีปกสฺส ทสฺสนโตติ เอตมตฺถํ วิภาเวตุํ อติฉตฺตาทิอุทาหรณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ. เอวเมวาติ ยถา ฉตฺตาติเรกฉตฺตวิเสสาทิอตฺเถน อติฉตฺตาทโย โหนฺติ อติสทฺทสฺส อุปสคฺคสฺส อธาตุสทฺทสฺสปิ ปุรโต ปยุชฺชมานสฺส อกิริยาย จ ตพฺภาวทีปกตฺตา, เอวมยมฺปิ ธมฺโม ธมฺมาติเรกธมฺมวิเสสฏฺเฐน ‘‘อภิธมฺโม’’ติ วุจฺจติ อภิ-สทฺทสฺส อุปสคฺคสฺส อธาตุสทฺทสฺสปิ ปุรโต ปยุชฺชมานสฺส อกิริยาย จ ตพฺภาวทีปกตฺตาติ อธิปฺปาโย. ในเรื่องนั้น พึงมีคำถามว่า – ในคำว่า “อภิกฺกมนฺติ” (ก้าวไป) และ “อภิกฺกนฺตวณฺณา” (มีวรรณะงามยิ่ง) นี้ อภิศัพท์ที่ใช้ข้างหน้าธาตุศัพท์ ย่อมเป็นเครื่องแสดงความเป็นส่วนพิเศษยิ่งของกิริยา ย่อมสมควรเพราะเป็นอุปสัค แต่ธรรมศัพท์ไม่ใช่ธาตุศัพท์ เพราะเหตุนั้น อภิศัพท์จึงไม่ควรใช้ข้างหน้าเลย ถึงแม้จะใช้ อุปสัคทั้งหลายเป็นเครื่องวิเศษของกิริยา และธรรมก็ไม่ใช่กิริยา เพราะเหตุนั้น การแสดงความเป็นส่วนพิเศษยิ่งของธรรมจึงไม่สมควรใช่ไหม? ไม่ใช่ว่าไม่สมควร เพราะว่า แม้อุปสัคอื่นที่ใช้ข้างหน้าอธาตุศัพท์ ก็ปรากฏเป็นเครื่องแสดงความเป็นส่วนพิเศษยิ่งของอากิริยา (สิ่งที่ไม่ใช่กิริยา) ได้ เพราะเหตุนั้น เพื่อจะแสดงอรรถนี้ จึงยกตัวอย่าง “อติฉตฺต” (ร่มอันยิ่ง) เป็นต้น มาแสดงแล้วกล่าวว่า “ยถา” (เหมือนอย่าง) เป็นต้น เหมือนอย่างนั้นแล คือ เหมือนอย่างที่คำว่า “อติฉตฺต” เป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยอรรถว่า ร่มอันยิ่ง ร่มอันพิเศษยิ่ง เพราะอติศัพท์ซึ่งเป็นอุปสัคที่ใช้ข้างหน้าอธาตุศัพท์ ก็เป็นเครื่องแสดงความเป็นส่วนพิเศษยิ่งของอากิริยาได้ ฉันใด ธรรมนี้ก็เหมือนกัน ย่อมถูกเรียกว่า “อภิธรรม” โดยอรรถว่า ธรรมอันยิ่ง ธรรมอันพิเศษยิ่ง เพราะอภิศัพท์ซึ่งเป็นอุปสัคที่ใช้ข้างหน้าอธาตุศัพท์ ก็เป็นเครื่องแสดงความเป็นส่วนพิเศษยิ่งของอากิริยาได้ ฉันนั้น นี้เป็นอธิบาย. เอกเทเสเนว วิภตฺตาติ ‘‘กตเม จ, ภิกฺขเว, ปญฺจกฺขนฺธา? รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ. กตโม จ, ภิกฺขเว, รูปกฺขนฺโธ? ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตา…เป… สนฺติเก วา, อยํ วุจฺจติ รูปกฺขนฺโธ’’ติเอวมาทินา (สํ. นิ. ๓.๔๘; วิภ. ๒) อุทฺเทสนิทฺเทสมตฺเตเนว วิภตฺตา, ‘‘ตตฺถ กตมํ รูปํ อตีต’’นฺติเอวมาทินา (วิภ. ๓) ปฏินิทฺเทสสฺส อภิธมฺมภาชนียสฺส ปญฺหปุจฺฉกสฺส จ อภาวา น นิปฺปเทเสน. อภิธมฺมํ ปตฺวา ปน…เป… นิปฺปเทสโตว วิภตฺตา, ตสฺมา อยมฺปิ ธมฺโม ธมฺมาติเรกธมฺมวิเสสฏฺเฐน ‘‘อภิธมฺโม’’ติ วุจฺจติ นิปฺปเทสานํ ติณฺณมฺปิ นยานํ อติเรกปาฬิภาวโต วิเสสปาฬิภาวโต จาติ อธิปฺปาโย. สุตฺตนฺเต พาวีสติยา อินฺทฺริยานํ เอกโต อนาคตตฺตา อินฺทฺริยวิภงฺเค สุตฺตนฺตภาชนียํ นตฺถิ. ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สมฺภวนฺตี’’ติอาทินา ปฏิจฺจสมุปฺปาเท ตสฺส ตสฺส ปจฺจยธมฺมสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ ปจฺจยภาโว อุทฺทิฏฺโฐ, อุทฺทิฏฺฐธมฺมานญฺจ กุสลาทิภาโว ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺเชตพฺโพ, น เจตฺถ ‘‘อวิชฺชาสงฺขารา’’ติ เอวํ วุตฺโต อุทฺเทโส อตฺถีติ ปญฺหปุจฺฉกํ นตฺถิ. สุตฺตนฺเต ปญฺจ สิกฺขาปทานิ อุทฺทิฏฺฐานิ ปาณาติปาตา เวรมณีติอาทีนิ. สา ปน เวรมณี ยทิ สภาวกิจฺจาทิวเสน วิภชีเยยฺย, ‘‘อารติ วิรตี’’ติอาทินา อภิธมฺมภาชนียเมว โหติ. อถาปิ จิตฺตุปฺปาทวเสน วิภชีเยยฺย, ตถาปิ อภิธมฺมภาชนียเมว โหติ. อญฺโญ ปน เวรมณีนํ วิภชิตพฺพปฺปกาโร นตฺถิ, เยน ปกาเรน สุตฺตนฺตภาชนียํ วตฺตพฺพํ สิยา. ตสฺมา สิกฺขาปทวิภงฺเค สุตฺตนฺตภาชนียํ นตฺถิ. จำแนกโดยส่วนเดียว คือ ในพระสูตรจำแนกโดยการยกหัวข้อและอธิบายเท่านั้น ด้วยบทมีอาทิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ขันธ์ ๕ เป็นไฉน? รูปขันธ์…ฯลฯ…วิญญาณขันธ์. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปขันธ์เป็นไฉน? รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต…ฯลฯ…หรือปัจจุบัน นี้เรียกว่ารูปขันธ์” ดังนี้ (สํ. นิ. 3.48; วิภงฺค. 2) ไม่ได้จำแนกโดยไม่เหลือส่วน เพราะไม่มีการอธิบายซ้ำ (ปฏินิทเทส) ไม่มีอภิธรรมภาชนีย์ และไม่มีการถามปัญหา ด้วยบทมีอาทิว่า “ในรูปนั้น รูปที่เป็นอดีตเป็นไฉน” ดังนี้ (วิภงฺค. 3) แต่เมื่อถึงอภิธรรมแล้ว…ฯลฯ…จำแนกโดยไม่เหลือส่วนเลย เพราะเหตุนั้น ธรรมนี้ก็ถูกเรียกว่า “อภิธรรม” โดยอรรถว่า ธรรมอันยิ่ง ธรรมอันพิเศษยิ่ง เพราะเป็นพระบาลีอันยิ่ง เป็นพระบาลีอันพิเศษยิ่งของนัยทั้ง ๓ ที่ไม่เหลือส่วน นี้เป็นอธิบาย. ในพระสูตร อินทรีย์ ๒๒ ไม่ได้มาพร้อมกัน เพราะเหตุนั้น ในอินทริยวิภังค์จึงไม่มีสุตตันตภาชนีย์. ในปฏิจจสมุปบาท ด้วยบทมีอาทิว่า “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายย่อมเกิด” ดังนี้ ได้แสดงความเป็นปัจจัยของปัจจัยธรรมนั้นๆ แก่ปัจจยุปปันนธรรมทั้งหลาย และธรรมที่แสดงแล้วนั้น พึงถามและตอบความเป็นกุศลเป็นต้น แต่ในที่นี้ไม่มีการยกหัวข้อที่กล่าวไว้ว่า “อวิชชาสังขาร” ดังนี้ เพราะเหตุนั้น จึงไม่มีการถามปัญหา. ในพระสูตร ได้แสดงสิกขาบท ๕ มีปาณาติปาตา เวรมณี (เจตนาเครื่องงดเว้นจากการฆ่าสัตว์) เป็นต้น. แต่เวรมณีนั้น หากจะจำแนกโดยความเป็นสภาวะและกิจเป็นต้น ก็ย่อมเป็นอภิธรรมภาชนีย์เท่านั้น ด้วยบทมีอาทิว่า “อารติ วิรติ” (ความงดเว้น ความเว้นขาด) เป็นต้น. ถึงแม้จะจำแนกโดยอาศัยจิตตุปบาท ก็ย่อมเป็นอภิธรรมภาชนีย์เท่านั้น. ส่วนการจำแนกเวรมณีอย่างอื่นที่พึงกล่าวว่าเป็นสุตตันตภาชนีย์นั้น ไม่มี. เพราะเหตุนั้น ในสิกขาบทวิภังค์จึงไม่มีสุตตันตภาชนีย์. วจนตฺถโต อภิธมฺเม ญาเต ปริจฺเฉทโต ญาเปตุํ อาห ‘‘ปกรณปริจฺเฉทโต’’ติอาทิ. กติปยาว ปญฺหวารา อวเสสาติ ธมฺมหทยวิภงฺเค อนาคตา หุตฺวา มหาธมฺมหทเย อาคตา ธมฺมหทยวิภงฺควจนวเสน [Pg.14] อวเสสา กติปยาว ปญฺหวาราติ อตฺโถ. เอตฺเถว สงฺคหิตาติ ‘‘อปุพฺพํ นตฺถี’’ติ วุตฺตํ. อปฺปมตฺติกาว ตนฺติ อวเสสาติ ธมฺมหทยวิภงฺเค อนาคนฺตฺวา มหาธมฺมหทเย อาคตตนฺติโต ยทิ ปถวีอาทีนํ วิตฺถารกถา มหาธาตุกถา รูปกณฺฑธาตุวิภงฺคาทีสุ, อถ ธาตุกถาย วิตฺถารกถา ธาตุกถาย อนาคนฺตฺวา มหาธาตุกถาย อาคตตนฺติ อปฺปมตฺติกาวาติ อธิปฺปาโย. เมื่ออภิธรรมเป็นที่รู้แล้วโดยอรรถแห่งบท เพื่อให้รู้โดยปริจเฉท จึงกล่าวว่า “โดยปริจเฉทแห่งปกรณ์” เป็นต้น. คำว่า “ปัญหาพารเหลืออยู่เพียงเล็กน้อย” คือ ปัญหาพารที่ไม่ได้มาในธัมมหทัยวิภังค์ แต่มาในมหาธัมมหทัยนั้น เป็นปัญหาพารที่เหลืออยู่เพียงเล็กน้อยโดยคำกล่าวของธัมมหทัยวิภังค์ นี้เป็นอรรถ. คำว่า “สงเคราะห์ไว้ในที่นี้เท่านั้น” คือ กล่าวว่า “ไม่มีของใหม่”. คำว่า “พระบาลีเหลืออยู่เพียงเล็กน้อย” คือ หากเรื่องราวพิสดารของปฐวีเป็นต้น มีอยู่ในมหาธาตุกถา รูปกัณฑธาตุวิภังค์เป็นต้น ซึ่งเป็นพระบาลีที่ไม่ได้มาในธัมมหทัยวิภังค์ แต่มาในมหาธัมมหทัย และเรื่องราวพิสดารของธาตุกถา ซึ่งเป็นพระบาลีที่ไม่ได้มาในธาตุกถา แต่มาในมหาธาตุกถา ก็เป็นพระบาลีเพียงเล็กน้อย นี้เป็นอธิบาย. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘สาวกภาสิตตฺตา ฉฑฺเฑถ น’’นฺติ, ตํ พุทฺธภาสิตภาวทสฺสเนน ปฏิเสเธตุํ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ หี’’ติอาทิมาห. จตูสุ ปญฺเหสูติ ‘‘อุปลพฺภติ นุปลพฺภตี’’ติ ปฏิญฺญาย คหิตาย ปฏิกฺเขปคหณตฺถํ ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ’’ติ วุตฺตํ สจฺจิกฏฺฐํ นิสฺสยํ กตฺวา อุปาทาย ปวตฺตา ทฺเวปิ ปญฺจกา เอโก ปญฺโห, ‘‘สพฺพตฺถา’’ติ สรีรํ สพฺพํ วา เทสํ อุปาทาย ปวตฺตา เอโก, ‘‘สพฺพทา’’ติ กาลมุปาทาย เอโก, ‘‘สพฺเพสู’’ติ ยทิ ขนฺธายตนาทโย คหิตา, เต อุปาทาย ปวตฺตา, อถ ปน ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ สพฺพตฺถ สพฺพทา’’ติ เอเตหิ น โกจิ สจฺจิกฏฺโฐ เทโส กาโล วา อคฺคหิโต อตฺถิ, เต ปน สามญฺญวเสน คเหตฺวา อนุโยโค กโต, น เภทวเสนาติ เภทวเสน คเหตฺวา อนุยุญฺชิตุํ ‘‘สพฺเพสู’’ติ วุตฺตา สจฺจิกฏฺฐเทสกาลปฺปเทเส อุปาทาย จ ปวตฺตา เอโกติ เอเตสุ จตูสุ. ทฺวินฺนํ ปญฺจกานนฺติ เอตฺถ ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ…เป… มิจฺฉา’’ติ เอกํ, ‘‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ…เป… มิจฺฉา’’ติ (กถา. ๑๘) เอกํ, ‘‘ตฺวํ เจ ปน มญฺญสิ…เป… อิทํ เต มิจฺฉา’’ติ (กถา. ๓) เอกํ, ‘‘เอเส เจ ทุนฺนิคฺคหิเต…เป… อิทํ เต มิจฺฉา’’ติ เอกํ, ‘‘น เหวํ นิคฺคเหตพฺเพ, เตน หิ ยํ นิคฺคณฺหาสิ…เป… สุกตา ปฏิปาทนา’’ติ (กถา. ๑๐) เอกนฺติ เอวํ นิคฺคหกรณํ, ปฏิกมฺมกรณํ, นิคฺคหสฺส สุนิคฺคหภาวํ อิจฺฉโต ปฏิญฺญาฐปเนน ปฏิกมฺมเวฐนํ, ปฏิกมฺมสฺส ทุปฺปฏิกมฺมภาวํ อิจฺฉโต ตํนิทสฺสเนน นิคฺคหสฺส ทุนฺนิคฺคหภาวทสฺสเนน นิคฺคหนิพฺเพฐนํ, อนิคฺคหภาวาโรปนาทินา เฉโทติ อยํ เอโก ปญฺจโก, โย อฏฺฐกถายํ อนุโลมปญฺจกปฏิกมฺมจตุกฺกนิคฺคหจตุกฺกอุปนยนจตุกฺกนิคมนจตุกฺก นาเมหิ สกวาทิปุพฺพปกฺเข อนุโลมปจฺจนีกปญฺจโกติ วุตฺโต, ปรวาทิปุพฺพปกฺเข จ เอวเมว ปจฺจนียานุโลมปญฺจโกติ วุตฺโต. เอวํ ทฺเว ปญฺจกา เวทิตพฺพา. เอวํ เสสปญฺเหสุปีติ อฏฺฐ ปญฺจกา อฏฺฐมุขา วาทยุตฺตีติ [Pg.15] วุตฺตา. ยุตฺตีติ อุปาโย, วาทสฺส ยุตฺติ วาทยุตฺติ, วาทปฺปวตฺตนสฺส อุปาโยติ อตฺโถ. ส่วนคำที่กล่าวว่า ‘อย่าทิ้งเพราะเป็นคำที่สาวกกล่าว’ นั้น ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า ‘เพราะพระสัมมาสัมพุทธเจ้า’ เพื่อปฏิเสธคำนั้นด้วยการแสดงว่า (คำนั้น) เป็นคำที่พระพุทธเจ้าตรัสแล้ว. ในปัญหา ๔ อย่างนั้น ปัญจกะ ๒ อย่างที่ดำเนินไปโดยอาศัยสัจจิกัตถะที่กล่าวว่า ‘สัจจิกัตถะใด’ เพื่อต้องการถือเอาการปฏิเสธในคำปฏิญญาที่รับไว้ว่า ‘บุคคลย่อมมีอยู่ หรือย่อมไม่มีอยู่’ จัดเป็นปัญหาหนึ่ง. คำว่า ‘ในที่ทั้งปวง’ เป็นปัญหาหนึ่งที่ดำเนินไปโดยอาศัยกายทั้งหมดหรือประเทศทั้งหมด. คำว่า ‘ในกาลทั้งปวง’ เป็นปัญหาหนึ่งที่ดำเนินไปโดยอาศัยกาล. คำว่า ‘ในสิ่งทั้งปวง’ นั้น หากถือเอาขันธ์และอายตนะเป็นต้น ก็เป็นปัญหาที่ดำเนินไปโดยอาศัยสิ่งเหล่านั้น แต่ถ้าหากว่าไม่มีสัจจิกัตถะ ประเทศ หรือกาลใดๆ ที่ไม่ถูกถือเอาด้วยคำว่า ‘สัจจิกัตถะใด ในที่ทั้งปวง ในกาลทั้งปวง’ เหล่านี้ และการสอบสวนนั้นกระทำไปโดยถือเอาโดยสามัญ ไม่ใช่โดยการจำแนก ดังนั้น เพื่อสอบสวนโดยการจำแนก คำว่า ‘ในสิ่งทั้งปวง’ จึงกล่าวถึงปัญหาหนึ่งที่ดำเนินไปโดยอาศัยสัจจิกัตถะ ประเทศ กาล และส่วนต่างๆ ในปัญหา ๔ อย่างนี้. ในปัญจกะ ๒ อย่างนั้น คำว่า ‘บุคคลย่อมมีอยู่...เป...ผิด’ เป็นอย่างหนึ่ง, คำว่า ‘บุคคลย่อมไม่มีอยู่...เป...ผิด’ (กถาวัตถุ ๑๘) เป็นอย่างหนึ่ง, คำว่า ‘ถ้าท่านสำคัญ...เป...ข้อนี้ของท่านผิด’ (กถาวัตถุ ๓) เป็นอย่างหนึ่ง, คำว่า ‘ถ้าข้อนี้ยากที่จะข่ม...เป...ข้อนี้ของท่านผิด’ เป็นอย่างหนึ่ง, คำว่า ‘ไม่พึงข่มอย่างนี้ เพราะฉะนั้น ท่านข่มสิ่งใด...เป...การปฏิบัติทำดีแล้ว’ (กถาวัตถุ ๑๐) เป็นอย่างหนึ่ง. การทำนิคคหะ, การทำปฏิกัมมะ, การพันปฏิกัมมะด้วยการตั้งปฏิญญาของผู้ปรารถนาความเป็นนิคคหะที่ข่มได้ดี, การแก้ความข่มด้วยการแสดงความเป็นนิคคหะที่ข่มได้ยากด้วยการแสดงปฏิกัมมะนั้นของผู้ปรารถนาความเป็นปฏิกัมมะที่แก้ได้ยาก, และการตัดบทด้วยการยกความเป็นอานิคคหะเป็นต้นขึ้นแสดง นี้เป็นปัญจกะหนึ่ง ซึ่งในอรรถกถาเรียกว่า อนุปโลมปัญจกะ ปฏิกัมมจตุกกะ นิคคหจตุกกะ อุปนยจตุกกะ นิคมนจตุกกะ ในฝ่ายบุรพภาคของสกวาที และในฝ่ายบุรพภาคของปรวาทีก็เรียกว่า ปัจจนียานุโลมปัญจกะ เช่นเดียวกัน. พึงทราบปัญจกะ ๒ อย่างอย่างนี้. แม้ในปัญหาที่เหลือก็เช่นกัน ปัญจกะ ๘ อย่าง เรียกว่า วาทะยุตติมีหน้า ๘. คำว่า ยุตติ คือ อุบาย, วาทะยุตติ คือ อุบายแห่งวาทะ, อธิบายว่า เป็นอุบายในการดำเนินวาทะ. อนุโลมปจฺจนีกปญฺจเก อาทินิคฺคหํ ทสฺเสตฺวา ปจฺจนียานุโลมปญฺจเก จ อาทินิคฺคหเมว ทสฺเสตฺวา มาติกํ ทีเปตุํ ‘‘สา ปเนสา’’ติอาทิมาห. ปุคฺคโลติ อตฺตา สตฺโต ชีโว. อุปลพฺภตีติ ปญฺญาย อุปคนฺตฺวา ลพฺภติ. สจฺจิกฏฺฐปรมฏฺเฐนาติ มายามรีจิอาทโย วิย นาภูตากาเรน, อนุสฺสวาทีหิ คเหตพฺพา วิย น อนุตฺตมตฺถภาเวน, อถ โข ภูเตน อุตฺตมตฺถภาเวน อุปลพฺภตีติ ปุจฺฉติ. อิตโร ตาทิสํ อิจฺฉนฺโต ปฏิชานาติ. ปุน โย สจฺจิกฏฺฐปรมฏฺเฐน อุปลพฺภติ, โส สจฺจิกฏฺฐปรมฏฺฐโต อญฺโญ ตทาธาโร, อญฺญตฺร วา เตหิ, เตสํ วา อาธารภูโต, อนญฺโญ วา ตโต รุปฺปนาทิสภาวโต สปฺปจฺจยาทิสภาวโต วา อุปลพฺภมาโน อาปชฺชตีติ อนุยุญฺชติ ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ…เป… ปรมฏฺเฐนา’’ติ. อิตโร ปุคฺคลสฺส รูปาทีหิ อญฺญตฺตํ อนญฺญตฺตญฺจ อนิจฺฉนฺโต ‘‘น เหว’’นฺติ ปฏิกฺขิปติ. ปุน สกวาที ปฏิญฺญาย เอกตฺตาปนฺนํ อปฺปฏิกฺขิปิตพฺพํ ปฏิกฺขิปตีติ กตฺวา นิคฺคหํ อาโรเปนฺโต อาห ‘‘อาชานาหิ นิคฺคห’’นฺติ. ‘‘ปุคฺคโล นุปลพฺภตี’’ติ ปุฏฺโฐ สกวาที ปุคฺคลทิฏฺฐึ ปฏิเสเธนฺโต ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิชานาติ. ปุน อิตโร โย สจฺจิกฏฺเฐน นุปลพฺภติ ปุคฺคโล, โส สจฺจิกฏฺฐปรมฏฺฐโต อญฺโญ วา อนญฺโญ วา นุปลพฺภตีติ อาปชฺชติ อญฺญสฺส ปการสฺส อภาวาติ อนุยุญฺชติ ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ…เป… ปรมฏฺเฐนา’’ติ. ยสฺมา ปน ปุคฺคโล สพฺเพน สพฺพํ นุปลพฺภติ, ตสฺมา ตสฺส อญฺญตฺตานญฺญตฺตานุโยโค อนนุโยโค ปุคฺคลลทฺธึ ปฏิเสเธนฺตสฺส อนาปชฺชนโตติ ‘‘น เหว’’นฺติ ปฏิกฺขิปติ. อิตโร ปฏิญฺญาย อาปชฺชนเลสเมว ปสฺสนฺโต อวิปรีตํ อตฺถํ อสมฺพุชฺฌนฺโตเยว นิคฺคหํ อาโรเปติ ‘‘อาชานาหิ นิคฺคห’’นฺติ. ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ก็ปัญจกะนั้น’ เพื่อแสดงมาติกา โดยแสดงการข่มในเบื้องต้นในอนุปโลมปัจจนียปัญจกะ และแสดงการข่มในเบื้องต้นในปัจจนียานุโลมปัญจกะด้วย. คำว่า บุคคล คือ อัตตา สัตว์ ชีวะ. คำว่า ย่อมมีอยู่ คือ ย่อมได้โดยการเข้าถึงด้วยปัญญา. คำว่า โดยสัจจิกัตถปรมัตถ์นั้น ท่านถามว่า ‘ย่อมมีอยู่โดยความเป็นจริงอันสูงสุด’ คือ ไม่ใช่โดยอาการที่ไม่เป็นจริงเหมือนมายาและพยับแดดเป็นต้น, ไม่ใช่โดยความเป็นสภาวะที่มิใช่อรรถอันสูงสุดเหมือนสิ่งที่พึงถือเอาด้วยอนุสสาวะเป็นต้น, แต่ย่อมมีอยู่โดยความเป็นอรรถอันสูงสุดที่เป็นจริง. ฝ่ายตรงข้ามผู้ปรารถนาเช่นนั้น ย่อมปฏิญญา. อีกอย่าง บุคคลใดมีอยู่โดยสัจจิกัตถปรมัตถ์ บุคคลนั้นย่อมถึงซึ่งความเป็นอื่นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์ มีสัจจิกัตถปรมัตถ์นั้นเป็นที่อาศัย, หรือเป็นอื่นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์เหล่านั้น, หรือเป็นที่อาศัยของสัจจิกัตถปรมัตถ์เหล่านั้น, หรือไม่เป็นอื่นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์นั้น โดยความเป็นสภาวะที่มีความสลายไปเป็นต้น หรือโดยความเป็นสภาวะที่มีปัจจัยเป็นต้น เมื่อมีอยู่ดังนี้ ท่านจึงสอบสวนว่า ‘สัจจิกัตถะใด...เป...โดยปรมัตถ์’. ฝ่ายตรงข้ามผู้ไม่ปรารถนาความเป็นอื่นและความไม่เป็นอื่นของบุคคลจากรูปเป็นต้น ย่อมปฏิเสธว่า ‘ไม่เป็นอย่างนั้น’. อีกอย่าง สกวาทีกล่าวว่า ‘จงรู้การข่ม’ โดยยกนิคคหะขึ้น เพราะถือว่าฝ่ายตรงข้ามปฏิเสธสิ่งที่ถึงความเป็นอันเดียวกันกับปฏิญญา ซึ่งไม่ควรปฏิเสธ. สกวาทีถูกถามว่า ‘บุคคลย่อมไม่มีอยู่’ ย่อมปฏิญญาว่า ‘ใช่’ โดยปฏิเสธปุคคลทิฏฐิ. อีกอย่าง บุคคลใดไม่มีอยู่โดยสัจจิกัตถะ บุคคลนั้นย่อมถึงซึ่ง (ภาวะที่ว่า) ไม่มีอยู่โดยความเป็นอื่นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์ หรือไม่เป็นอื่นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์ เพราะไม่มีประเภทอื่น ท่านจึงสอบสวนว่า ‘สัจจิกัตถะใด...เป...โดยปรมัตถ์’. แต่เพราะบุคคลไม่มีอยู่โดยประการทั้งปวง ดังนั้น การสอบสวนความเป็นอื่นและความไม่เป็นอื่นของบุคคลนั้น จึงไม่เป็นการสอบสวน และเพราะไม่ถึง (ความผิด) สำหรับผู้ปฏิเสธปุคคลลัทธิ ท่านจึงปฏิเสธว่า ‘ไม่เป็นอย่างนั้น’. ฝ่ายตรงข้ามเห็นเพียงเลศแห่งการถึง (ความผิด) ตามปฏิญญาเท่านั้น โดยไม่เข้าใจเนื้อความที่ไม่คลาดเคลื่อนนั่นเอง ย่อมยกนิคคหะขึ้นว่า ‘จงรู้การข่ม’. อิตีติ ยํ ทิสฺวา มาติกา ฐปิตา, เอวํ เทสิตตฺตาติ อธิปฺปาโย. ยถา กินฺติ เยน ปกาเรน พุทฺธภาสิตํ นาม ชาตํ, ตํ นิทสฺสนํ กินฺติ อตฺโถ. ยโตนิทานนฺติ ยํการณา ฉอชฺฌตฺติกพาหิรายตนาทินิทานนฺติ อตฺโถ. ปปญฺจสญฺญาสงฺขาติ ตณฺหามานทิฏฺฐิปปญฺจสมฺปยุตฺตา สญฺญาโกฏฺฐาสา. สมุทาจรนฺตีติ อชฺฌาจรนฺติ. เอตฺถ เจติ เอเตสุ อายตนาทีสุ ตณฺหามานทิฏฺฐีหิ อภินนฺทิตพฺพํ อภิวทิตพฺพํ อชฺโฌสิตพฺพญฺจ นตฺถิ เจ[Pg.16]. นนุ นตฺถิเยว, กสฺมา ‘‘นตฺถิ เจ’’ติ วุตฺตนฺติ? สจฺจํ นตฺถิ, อปฺปหีนาภินนฺทนาภิวทนชฺโฌสานานํ ปน ปุถุชฺชนานํ อภินนฺทิตพฺพาทิปฺปการานิ อายตนาทีนิ โหนฺตีติ เตสํ น สกฺกา ‘‘นตฺถี’’ติ วตฺตุํ, ปหีนาภินนฺทนาทีนํ ปน สพฺพถา นตฺถีติ ‘‘นตฺถิ เจ’’ติ วุตฺตํ. เอเสวนฺโตติ อภินนฺทนาทีนํ นตฺถิภาวกโร มคฺโค ตปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิภูตํ ผลํ วา ราคานุสยาทีนํ อนฺโต อวสานํ, อปฺปวตฺตีติ อตฺโถ. คำว่า 'อิติ' มีอธิบายว่า มาติกาอันพระผู้มีพระภาคทรงตั้งไว้แล้วด้วยทรงเห็นว่าดังนี้ และทรงแสดงไว้แล้วอย่างนี้. คำว่า 'ยถา กินติ' มีอธิบายว่า 'การแสดงนั้นอย่างไร' คือ 'ด้วยอาการใด ชื่อว่าพุทธภาษิตเกิดขึ้นแล้ว'. คำว่า 'ยโตนิทานัง' มีอธิบายว่า 'เพราะเหตุใด' คือมีอายตนะภายในและภายนอก ๖ เป็นต้นเป็นนิทาน. คำว่า 'ปปัญจสัญญาสังขา' คือส่วนแห่งสัญญาที่ประกอบด้วยปปัญจะคือตัณหา มานะ ทิฏฐิ. คำว่า 'สมุทาจารันติ' คือ 'อัชฌาจารันติ' (ย่อมเป็นไป). คำว่า 'เอตถะ เจ' คือ ถ้าไม่มีสิ่งที่ควรเพลิดเพลิน ควรกล่าวถึง ควรยึดมั่นด้วยตัณหา มานะ ทิฏฐิ ในอายตนะเป็นต้นเหล่านั้น. (มีปัญหาว่า) ก็ไม่มีอยู่แล้วมิใช่หรือ เพราะเหตุไรจึงตรัสว่า 'ถ้าไม่มี'? (ตอบว่า) จริงอยู่ ไม่มี แต่สำหรับปุถุชนผู้ยังละความเพลิดเพลิน ความกล่าวถึง ความยึดมั่นไม่ได้ อายตนะเป็นต้นเหล่านั้นย่อมเป็นสิ่งที่ควรเพลิดเพลินเป็นต้น เพราะฉะนั้นจึงไม่สามารถกล่าวแก่ปุถุชนเหล่านั้นได้ว่า 'ไม่มี'. แต่สำหรับผู้ละความเพลิดเพลินเป็นต้นได้แล้ว ย่อมไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า 'ถ้าไม่มี'. คำว่า 'เอเสวันโต' คือ มรรคที่ทำให้ความเพลิดเพลินเป็นต้นไม่มี หรือผลที่เป็นเครื่องระงับความเพลิดเพลินเป็นต้นนั้น เป็นที่สุด เป็นความสิ้นสุดแห่งราคานุสัยเป็นต้น มีอธิบายว่า ไม่เป็นไป. ชานํ ชานาตีติ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน ชานิตพฺพํ ชานาติ. น หิ ปเทสญาณวา ชานิตพฺพํ สพฺพํ ชานาตีติ. ปสฺสํ ปสฺสตีติ ทิพฺพจกฺขุปญฺญาจกฺขุธมฺมจกฺขุพุทฺธจกฺขุสมนฺตจกฺขุสงฺขาเตหิ ปญฺจหิ จกฺขูหิ ปสฺสิตพฺพํ ปสฺสติ. อถ วา ชานํ ชานาตีติ ยถา อญฺเญ สวิปลฺลาสา กามรูปปริญฺญาวาทิโน ชานนฺตาปิ วิปลฺลาสวเสน ชานนฺติ, น เอวํ ภควา, ภควา ปน ปหีนวิปลฺลาสตฺตา ชานนฺโต ชานาติเยว, ทิฏฺฐิทสฺสนสฺส จ อภาวา ปสฺสนฺโต ปสฺสติเยวาติ อตฺโถ. จกฺขุภูโตติ ปญฺญาจกฺขุมยตฺตา สตฺเตสุ จ ตทุปฺปาทนโต โลกสฺส จกฺขุภูโต. ญาณภูโตติ เอตสฺส จ เอวเมว อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ธมฺมา โพธิปกฺขิยา. พฺรหฺมา มคฺโค, เตหิ อุปฺปนฺนตฺตา โลกสฺส จ ตทุปฺปาทนโต ตพฺภูโต. วตฺตาติ จตุสจฺจธมฺเม วทตีติ วตฺตา. ปวตฺตาติ จิรํ สจฺจปฺปฏิเวธํ ปวตฺเตนฺโต วทตีติ ปวตฺตา. อตฺถสฺส นินฺเนตาติ อตฺถํ อุทฺธริตฺวา ทสฺเสตา, ปรมตฺถํ วา นิพฺพานํ ปาปยิตา. อมตสฺส ทาตาติ อมตสจฺฉิกิริยํ สตฺเตสุ อุปฺปาเทนฺโต อมตํ ททาตีติ อมตสฺส ทาตา. โพธิปกฺขิยธมฺมานํ ตทายตฺตภาวโต ธมฺมสฺสามี. สุวณฺณาลิงฺคนฺติ สุวณฺณมยํ อาลิงฺคํ ขุทฺทกมุทิงฺคํ. สุปุปฺผิตสตปตฺตปทุมมิว สสฺสิริกํ สโสภํ สุปุปฺผิตสตปตฺตสสฺสิริกํ. คำว่า 'ชานัง ชานาติ' คือ ย่อมรู้สิ่งที่ควรรู้ด้วยสัพพัญญุตญาณ. เพราะว่าผู้มีญาณเฉพาะส่วน ย่อมไม่รู้สิ่งที่ควรรู้ทั้งหมด. คำว่า 'ปัสสัง ปัสสติ' คือ ย่อมเห็นสิ่งที่ควรเห็นด้วยจักษุ ๕ ประการ คือ ทิพยจักษุ ปัญญาจักษุ ธรรมจักษุ พุทธจักษุ และสมันตจักษุ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า 'รู้ก็รู้' (ชานัง ชานาติ) เหมือนอย่างชนเหล่าอื่นผู้มีความคลาดเคลื่อน ผู้กล่าวถึงการกำหนดรู้กามและรูป แม้รู้ก็รู้ด้วยอำนาจแห่งความคลาดเคลื่อน พระผู้มีพระภาคไม่เป็นอย่างนั้น แต่พระผู้มีพระภาคทรงละความคลาดเคลื่อนได้แล้ว เมื่อทรงรู้ก็ย่อมรู้ทีเดียว และเพราะไม่มีทิฏฐิและทัสสนะ เมื่อทรงเห็นก็ย่อมเห็นทีเดียว มีอธิบายดังนี้. คำว่า 'จักขุภูโต' คือ เพราะเป็นสภาพเป็นปัญญาจักษุ และเพราะทรงยังปัญญาจักษุนั้นให้เกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลาย จึงเป็นจักษุของโลก. คำว่า 'ญาณภูโต' พึงเห็นอธิบายของคำนี้ก็อย่างนี้เหมือนกัน. ธรรมทั้งหลายคือโพธิปักขิยธรรม พรหมคือมรรค เพราะเกิดขึ้นด้วยธรรมเหล่านั้น และเพราะทรงยังธรรมเหล่านั้นให้เกิดขึ้นแก่โลก จึงเป็นสภาพนั้น. คำว่า 'วัตตา' คือ ชื่อว่าผู้กล่าว เพราะกล่าวซึ่งจตุราริยสัจธรรม. คำว่า 'ปวัตตา' คือ ชื่อว่าผู้ยังให้เป็นไป เพราะยังการแทงตลอดสัจจะให้เป็นไปตลอดกาลนาน. คำว่า 'อัตถัสสะ นินเนตา' คือ ผู้ยกประโยชน์ขึ้นแสดง หรือผู้ยังพระนิพพานอันเป็นปรมัตถ์ให้ถึง. คำว่า 'อะมะตัสสะ ทาตา' คือ ชื่อว่าผู้ให้ซึ่งอมตะ เพราะยังการกระทำให้แจ้งซึ่งอมตะให้เกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลาย จึงชื่อว่าให้ซึ่งอมตะ. เป็นเจ้าของแห่งธรรม เพราะโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายมีธรรมนั้นเป็นที่อาศัย. คำว่า 'สุวัณณาลึงคัง' คือ ตะโพนน้อยอันทำด้วยทอง. มีสิริ มีความงาม เหมือนดอกบัวร้อยกลีบที่บานสะพรั่ง มีสิริเหมือนดอกบัวร้อยกลีบที่บานสะพรั่ง. อนุโมทิตกาลโต ปฏฺฐาย…เป… พุทฺธภาสิตํ นาม ชาตนฺติ เอเตน อนุโมทนา พุทฺธภาสิตภาวสฺส การณนฺติ อยมตฺโถ วุตฺโต วิย ทิสฺสติ, เอวญฺจ สติ กถาวตฺถุสฺส พุทฺธภาสิตภาโว น สิยา อนนุโมทิตตฺตา, ตสฺมา เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ – ‘‘มหากจฺจายโน เอวํ วิภชิสฺสตี’’ติ ทิสฺวา ภควา มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา วิหารํ ปวิฏฺโฐ, ตเถว จ เถโร ภควตา ทินฺนนเยน ฐปิตมาติกาย วิภชีติ พุทฺธภาสิตํ นาม ชาตํ, ตํ ปน อนุโมทนาย ปากฏํ ชาตนฺติ เอตมตฺถํ สนฺธาย ‘‘เอวํ สตฺถารา…เป… นาม ชาต’’นฺติ วุตฺตนฺติ. คำว่า 'ตั้งแต่เวลาที่ทรงอนุโมทนาเป็นต้นไป...ชื่อว่าพุทธภาษิตเกิดขึ้นแล้ว' ด้วยคำนี้ อธิบายว่า การอนุโมทนาเป็นเหตุแห่งความเป็นพุทธภาษิต ย่อมปรากฏเหมือนกล่าวไว้แล้ว และเมื่อเป็นเช่นนั้น ความเป็นพุทธภาษิตของกถาวัตถุจะไม่พึงมี เพราะไม่ได้อนุโมทนา เพราะฉะนั้น พึงเห็นอธิบายในเรื่องนี้อย่างนี้ว่า พระผู้มีพระภาคทรงเห็นว่า 'พระมหากัจจายนะจักจำแนกอย่างนี้' แล้วทรงวางมาติกาไว้ เสด็จเข้าสู่พระวิหารแล้ว และพระเถระก็ได้จำแนกมาติกาที่ทรงตั้งไว้แล้วตามนัยที่พระผู้มีพระภาคประทานให้ ชื่อว่าพุทธภาษิตเกิดขึ้นแล้ว แต่พุทธภาษิตนั้นปรากฏขึ้นด้วยการอนุโมทนา คำว่า 'เอวัง สัตถารา...ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว' นี้ ตรัสหมายถึงอธิบายนี้. อิทานิ [Pg.17] ปาฬิยา สนฺนิเวสํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ ธมฺมสงฺคณีปกรเณ’’ติอาทิมาห. กามาวจรกุสลโต อฏฺฐาติ กามาวจรกุสเล จตฺตาโร ขนฺเธ คเหตฺวา ตโต อฏฺฐ จิตฺตานิ อุทฺธรติ. ปฐมา วิภตฺตีติปิ วทนฺติ. เอกูนนวุติ จิตฺตานีติ ยตฺถ เอตานิ จิตฺตานิ วิภตฺตานิ, เต ปาฬิปฺปเทสา ‘‘เอกูนนวุติ จิตฺตานี’’ติ วุตฺตา. เตสญฺจ สมุทาโย จิตฺตวิภตฺติ, ตสฺมา อุปปนฺนเมตํ ‘‘เอกูนนวุติ จิตฺตานิ จิตฺตวิภตฺตี’’ติ. มาติกญฺจ อุทฺทิสิตฺวา ตตฺถ เอเกกํ ปทํ อุทฺธริตฺวา ยสฺมา จิตฺตานิ วิภตฺตานิ, ตสฺมา มาติกาปิ จิตฺตวิภตฺติอนฺโตคธาเยวาติ จิตฺตุปฺปาทกณฺฑํ มาติกาปทภาชนียวเสน ทุวิธนฺติ อิทมฺปิ วจนํ ยุชฺชติ. บัดนี้ เพื่อแสดงการจัดวางแห่งบาลี จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ในพระธรรมสังคณีปกรณ์นั้น'. คำว่า 'อัฏฐะ' (แปด) จากกุศลที่เป็นกามาวจร คือ ย่อมยกจิต ๘ ดวงขึ้นจากกุศลที่เป็นกามาวจร โดยถือเอาขันธ์ ๔. บางพวกก็กล่าวว่า เป็นวิภัตติที่ ๑. คำว่า 'เอกูนนะวะติ จิตตานิ' คือ บาลีบทเหล่านั้นที่จิต ๘๙ ดวงถูกจำแนกไว้ ถูกเรียกว่า 'จิต ๘๙'. และการรวมกันของจิตเหล่านั้นคือจิตตวิภัตติ เพราะฉะนั้น คำว่า 'จิต ๘๙ คือจิตตวิภัตติ' นี้จึงสมควร. และเพราะจิตทั้งหลายถูกจำแนกไว้ โดยยกมาติกาขึ้นแสดง และยกบทแต่ละบทในมาติกานั้นขึ้นแสดง เพราะฉะนั้น มาติกาก็รวมอยู่ในจิตตวิภัตติด้วย. คำว่า 'จิตตุปปาทกัณฑ์มี ๒ อย่าง โดยเป็นมาติกาและบทภาชนีย์' นี้ก็สมควร. มูลโตติ ‘‘ตีณิ กุสลมูลานี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๙๘๕) กุสลาทีนํ มูลวเสน สงฺขิปิตฺวา วจนํ. ‘‘เวทนากฺขนฺโธ’’ติอาทินา ขนฺธโต. ‘‘กายกมฺม’’นฺติอาทินา ทฺวารโต. ‘‘สุขภูมิยํ กามาวจเร’’ติอาทินา (ธ. ส. ๙๘๘) ภูมิโต. อตฺโถติ เหตุผลํ. ธมฺโมติ เหตุ. ‘‘ตีณิ กุสลมูลานิ ตีณิ อกุสลมูลานี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๙๘๕-๙๘๖) เหตุวเสน สงฺคโห ธมฺมโต นิกฺเขโป. ‘‘ตํสมฺปยุตฺโต, ตํสมุฏฺฐานา ตเทกฏฺฐา จ กิเลสา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๙๘๕-๙๘๖) เหตุผลวเสน สงฺคโห อตฺถโต นิกฺเขโป. อถ วา ธมฺโมติ ภาสิโต. อตฺโถติ ภาสิตตฺโถ. ‘‘ตโย กุสลเหตู’’ติ (ธ. ส. ๑๐๕๙) ธมฺโม. ‘‘ตตฺถ กตเม ตโย กุสลเหตู อโลโภ’’ติอาทิ (ธ. ส. ๑๐๖๐) อตฺโถ, โส จ ธมฺโม. ‘‘ตตฺถ กตโม อโลโภ’’ติอาทิ (ธ. ส. ๑๐๖๑) อตฺโถติ เอวํ อตฺถธมฺมวเสน นิกฺเขโป เวทิตพฺโพ. นามโตติ ‘‘ตีณิ กุสลมูลานี’’ติ วุตฺตธมฺมานํ อโลโภติอาทินามวเสน. ลิงฺคโตติ อุทฺทิฏฺฐสฺส เอกสฺเสว ธมฺมสฺส ‘‘อโลโภ อลุพฺภนา อลุพฺภิตตฺต’’นฺติ (ธ. ส. ๑๐๖๑) ปุริสาทิลิงฺควเสน นิกฺเขโป. โดยมูล คือ การกล่าวโดยย่อด้วยอำนาจแห่งมูลของกุศลเป็นต้นว่า “กุศลมูล ๓” เป็นต้น (ธ.ส. ๙๘๕) โดยขันธ์ คือ โดยขันธ์ว่า “เวทนาขันธ์” เป็นต้น โดยทวาร คือ โดยทวารว่า “กายกรรม” เป็นต้น โดยภูมิ คือ โดยภูมิว่า “ในสุขภูมิ ในกามาวจร” เป็นต้น (ธ.ส. ๙๘๘) อัตถะ คือ ผลของเหตุ ธรรม คือ เหตุ การสงเคราะห์โดยอำนาจแห่งเหตุว่า “กุศลมูล ๓ อกุศลมูล ๓” เป็นต้น (ธ.ส. ๙๘๕-๙๘๖) เป็นการวางบทโดยธรรม การสงเคราะห์โดยอำนาจแห่งเหตุและผลว่า “กิเลสทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยกุศลมูลนั้น มีกุศลมูลนั้นเป็นสมุฏฐาน และมีที่ตั้งอันเดียวกันกับกุศลมูลนั้น” เป็นต้น (ธ.ส. ๙๘๕-๙๘๖) เป็นการวางบทโดยอัตถะ อีกนัยหนึ่ง ธรรม คือ พระบาลีที่ตรัสไว้ อัตถะ คือ เนื้อความที่ตรัสไว้ คำว่า “กุศลเหตุ ๓” (ธ.ส. ๑๐๕๙) เป็นธรรม คำว่า “ในกุศลเหตุ ๓ นั้น กุศลเหตุ ๓ เป็นไฉน คือ อโลภะ” เป็นต้น (ธ.ส. ๑๐๖๐) เป็นอัตถะ และอัตถะนั้นก็เป็นธรรมด้วย คำว่า “ในอโลภะนั้น อโลภะเป็นไฉน” เป็นต้น (ธ.ส. ๑๐๖๑) เป็นอัตถะ พึงทราบการวางบทโดยอำนาจแห่งอัตถะและธรรมอย่างนี้ โดยนาม คือ ด้วยอำนาจแห่งนามมีอโลภะเป็นต้น ของธรรมที่กล่าวไว้ว่า “กุศลมูล ๓” โดยลิงค์ คือ เป็นการวางบทของธรรมอย่างเดียวที่ยกขึ้นแสดงว่า “อโลภะ ความไม่โลภ ภาวะแห่งความไม่โลภ” (ธ.ส. ๑๐๖๑) ด้วยอำนาจแห่งลิงค์มีปุริสลิงค์เป็นต้น คณนจารนฺติ คณนปฺปวตฺตึ. สมาเนนฺตีติ สมานํ กโรนฺติ ปูเรนฺติ, ตถา สมาเนตพฺพนฺติ เอตฺถาปิ. ‘‘วิชฺชาภาคิโน อวิชฺชาภาคิโน’’ติ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๑๐๑) เอวมาทีสุ เอตฺถ วิญฺญาเตสุ อาภิธมฺมิกตฺเถรา สุตฺตนฺตํ สุณนฺตา จินฺเตนฺตา จ สุตฺตนฺเตสุ ‘‘วิชฺชาภาคิโน’’ติอาทีสุ อาคเตสุ อตฺถสฺส วิญฺญาตตฺตา น กิลมนฺตีติ เอตมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อาภิธมฺมิกตฺเถรานํ…เป… อกิลมตฺถํ ฐปิตา’’ติ. คณนาจาร คือ การดำเนินไปของการนับ สมาเนนติ คือ ทำให้เสมอกัน ทำให้เต็ม แม้ในคำว่า สมาเนตัพพัง นี้ก็เช่นกัน ในคำว่า “มีส่วนแห่งวิชชา มีส่วนแห่งอวิชชา” เป็นต้น (ธ.ส. ทุกมาติกา ๑๐๑) ในที่นี้ เมื่อพระเถระผู้เป็นอภิธรรมิกะทั้งหลายได้รู้ความหมายแล้ว ฟังและพิจารณาสูตรทั้งหลาย เมื่อความหมายในคำว่า “มีส่วนแห่งวิชชา” เป็นต้น ที่มาในสูตรทั้งหลายเป็นที่รู้แล้ว ย่อมไม่ลำบาก คำนี้กล่าวอ้างถึงความหมายนั้นว่า “เพื่อความไม่ลำบากของพระเถระผู้เป็นอภิธรรมิกะทั้งหลาย...เป...ตั้งไว้แล้ว” อนมตคฺโคติ [Pg.18] อญฺญาตคฺโค. ขนฺธนฺตรนฺติ ขนฺธนานตฺตํ, ขนฺธเมว วา. คเหตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา สณฺหํ, สุขุมาย ปญฺญาย คเหตพฺพโต สุขุมญฺจ ธมฺมํ สณฺหสุขุมธมฺมํ. พลวตา ญาณเวเคน ปวตฺตตฺตา พลวโต ญาณเวคสฺส นิมิตฺตภาวโต จ พลวํ. คมฺภีรเมว คมฺภีรคตํ, คมฺภีรานิ วา คตานิ คมนานิ เอตสฺส สนฺตีติ คมฺภีรคตํ. ยถานุปุพฺพนฺติ ยถานุปุพฺเพน. นิขิเลนาติ นิรวเสเสน เทสิตํ, ปญฺจขิลรหิเตน วา ภควตา เทสิตํ. รูปคตํวาติ หตฺถคตํ รูปํ วิย จกฺขุนา. ‘‘ปฏิเวธญาเณน สมนฺตปฏฺฐานํ โย ปสฺสติ, โส อตฺเถว, โน นตฺถี’’ติ อตฺตานํ สนฺธาย เถโร วทตีติ. อนมตัคคะ คือ มีเบื้องต้นและเบื้องปลายอันรู้ไม่ได้ ขันธันตระ คือ ความต่างกันแห่งขันธ์ หรือขันธ์นั่นเอง สัณหะ คือ ละเอียด เพราะไม่สามารถจะถือเอาได้ สุขุมะ คือ ละเอียด เพราะพึงถือเอาด้วยปัญญาอันละเอียด ธรรมอันละเอียดและสุขุม ชื่อว่าสัณหสุขุมธรรม พละ คือ มีกำลัง เพราะเป็นไปโดยกำลังแห่งญาณอันมีกำลัง และเพราะเป็นนิมิตแห่งกำลังแห่งญาณอันมีกำลัง ชื่อว่าพละ คัมภีรคตะ คือ ลึกซึ้ง หรือมีทางไปอันลึกซึ้ง ยถานุปุพพะ คือ ตามลำดับ นิขิเลนะ คือ ทรงแสดงโดยไม่เหลือ หรือพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงโดยปราศจากขีละ ๕ รูปคตังวะ คือ เหมือนรูปที่อยู่ในมือ (ที่เห็น) ด้วยตา พระเถระกล่าวอ้างถึงตนเองว่า “ผู้ใดเห็นสมันตปัฏฐานด้วยปัญญาเครื่องแทงตลอด ผู้นั้นย่อมมีอยู่ ไม่ใช่ไม่มี” ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺเค อาคเตสุ เอกาธิเกสุ อฏฺฐสุ กิเลสสเตสุ อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตานิ อปเนตฺวา เสสา ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย จ อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนภาเวน ทิคุณิตานิ ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสานิ ทสาธิกานิ โหนฺติ, อปฺปกํ ปน อูนมธิกํ วา น คณนูปคํ โหตีติ ‘‘ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺส’’นฺติ วุตฺตํ. อิตเรสํ อตีตาทิภาวามสนา อคฺคหณํ เขปเน ทฏฺฐพฺพํ. ในกิเลส ๘๐๑ ที่มาในขุททกวัตถุวิภังค์ เมื่อเว้นตัณหาวิจริต ๑๐๘ ที่เหลือคือทิฏฐิ ๖๒ และที่คูณด้วย ๒ โดยความเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นแล้วและยังไม่เกิดขึ้น ย่อมเป็นกิเลส ๑,๕๑๐ แต่ส่วนที่น้อยหรือมากไปเล็กน้อยไม่นับรวม จึงกล่าวว่า “กิเลส ๑,๕๐๐” พึงเห็นการไม่ถือเอาการพิจารณาโดยความเป็นอดีตเป็นต้นของกิเลสอื่นในการทำให้สิ้นไป เมจกปฏาติ นีลนิภา ปฏา. จิตฺตสมุฏฺฐานา วณฺณธาตูติ จิตฺตปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานา วณฺณธาตูติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. กสฺมา? น หิ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ พหิ นิคจฺฉตีติ, จิตฺตสมุฏฺฐานรูปปรมฺปราย อาคตตฺตา ปน เอวํ วุตฺตํ. อถ วา จิตฺตสมุฏฺฐานา วณฺณธาตูติ เอตฺถ ปจฺจยอุตุสทฺทานํ โลปํ กตฺวา โสเยว ปุพฺเพ วุตฺโต อตฺโถ สุวณฺณตา สุสฺสรตา วิย. เอตฺถ หิ ‘‘สุสฺสรตา’’ติ อุปาทินฺนกาธิกาเร อาคตํ, น จ สทฺโท อุปาทินฺนโก อตฺถิ, ตสฺมา อุปาทินฺนกรูปโอฏฺฐตาลุอาทินิสฺสยตฺตา เอวํ วุตฺตนฺติ, เอวเมตฺถาปิ จิตฺตปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานํ สนฺธาย ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานา วณฺณธาตู’’ติ วทติ. เมจกปฏะ คือ ผ้ามีสีเขียวคล้ำ จิตตสมุฏฐานา วรรณธาตุ คือ พึงถือเอาความหมายว่า วรรณธาตุที่เกิดจากจิตและอุตุที่เป็นปัจจัย เพราะเหตุไร? เพราะรูปที่เกิดจากจิตย่อมไม่ออกไปภายนอก แต่คำนี้กล่าวไว้เช่นนั้นเพราะมาโดยลำดับแห่งรูปที่เกิดจากจิต อีกนัยหนึ่ง ในคำว่า จิตตสมุฏฐานา วรรณธาตุ นี้ เมื่อลบคำว่า ปัจจัย และ อุตุ เสีย ความหมายที่กล่าวไว้ก่อนหน้านั้นก็คือ ความเป็นทองคำ ความมีเสียงไพเราะ ในที่นี้ คำว่า “สุสสรตา” มาในอธิการแห่งอุปาทินนกะ แต่เสียงไม่ใช่อุปาทินนกะ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวไว้เช่นนั้นเพราะอาศัยรูปที่เป็นอุปาทินนกะมีริมฝีปากและเพดานเป็นต้น แม้ในที่นี้ก็เช่นกัน กล่าวถึงจิตตปัจจัยอุตุสมุฏฐานะว่า “จิตตสมุฏฐานา วรรณธาตุ” กายสกฺขินฺติ ปจฺจกฺขํ. ทนฺตาวรณนฺติ โอฏฺฐทฺวยํ. มุขาทานนฺติ มุขวิวรํ. สิลิฏฺฐนฺติ สํคตํ สุสณฺฐิตํ. สเร นิมิตฺตํ คเหตฺวาติ ‘‘ธมฺโม เอโส วุจฺจตี’’ติ ธมฺมสฺสรวเสน นิมิตฺตํ คเหตฺวา, น กิเลสานุพฺยญฺชนวเสน. เอกปฺปหาเรนาติ เอตฺถ ปหาโรติ ทิวสสฺส ตติโย ภาโค วุจฺจติ. เอวํ สนฺเตติ ปุพฺเพ วุตฺตมคฺคเหตฺวา วาจนามคฺคสฺส เถรปฺปภวตฺตวจนเมว คเหตฺวา เตน ปุริมวจนญฺจ ปฏิกฺขิปนฺโต โจเทติ. กายสักขี คือ ประจักษ์ ทันตาวรณะ คือ ริมฝีปากทั้งสอง มุขาธานะ คือ ช่องปาก สิลิตถะ คือ ประกอบกันดี ตั้งอยู่ดี สเร นิมิตตัง คเหตวา คือ ถือนิมิตโดยเสียงแห่งธรรมว่า “นี้ชื่อว่าธรรม” ไม่ใช่โดยอนุพยัญชนะแห่งกิเลส เอกัปปหาเรนะ ในที่นี้ คำว่า ปหาโร หมายถึง ส่วนที่สามของวัน เมื่อเป็นเช่นนั้น คือ ไม่ถือเอาทางที่กล่าวไว้ก่อน แต่ถือเอาคำที่กล่าวว่าทางแห่งการสวดมีพระเถระเป็นต้นเดิม แล้วคัดค้านคำก่อนหน้านั้นจึงถาม เตเนตเมตสฺสาติ [Pg.19] วินยสฺส. อตฺตตฺถปรตฺถาทิเภเทติ โย ตํ สุตฺตํ สชฺฌายติ สุณาติ วาเจติ จินฺเตติ เทเสติ, สุตฺเตน สงฺคหิโต สีลาทิอตฺโถ ตสฺสปิ โหติ, เตน ปรสฺส สาเธตพฺพโต ปรสฺสปิ โหตีติ ตทุภยํ ตํ สุตฺตํ สูเจติ ทีเปติ. ตถา ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกตฺเถ โลกิยโลกุตฺตรตฺเถติ เอวมาทิเภเท อตฺเถ อาทิสทฺเทน สงฺคณฺหาติ. อตฺถสทฺโท จายํ หิตปริยายวจนํ, น ภาสิตตฺถวจนํ. ยทิ สิยา, สุตฺตํ อตฺตโนปิ ภาสิตตฺถํ สูเจติ ปรสุตฺตสฺสปีติ อยมตฺโถ สิยา, สุตฺเตน จ โย อตฺโถ ปกาสิโต, โส ตสฺเสว โหตีติ น เตน ปรตฺโถ สูจิโต โหติ, เตน จ สูเจตพฺพสฺส ปรตฺถสฺส นิวตฺเตตพฺพสฺส อภาวา อตฺตคฺคหณํ น กตฺตพฺพํ, อตฺตตฺถปรตฺถวินิมุตฺตสฺส ภาสิตตฺถสฺส อภาวา อาทิคฺคหณญฺจ น กตฺตพฺพํ, ตสฺมา ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส สุตฺเต อสมฺภวโต สุตฺตาธารสฺส ปุคฺคลสฺส วเสน อตฺตตฺถปรตฺถา วุตฺตา. คำว่า 'เอตัสสะ' (ของสิ่งนี้) ในที่นี้หมายถึงวินัย. ผู้ใดสาธยาย ฟัง บอก พิจารณา แสดงพระสูตรนั้น, อัตถะมีศีลเป็นต้นที่พระสูตรรวบรวมไว้ ย่อมมีแก่ผู้นั้นด้วย, เพราะผู้อื่นพึงทำให้สำเร็จได้ด้วยพระสูตรนั้น อัตถะจึงมีแก่ผู้อื่นด้วย, พระสูตรนั้นย่อมแสดงและชี้แจงประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นทั้งสองอย่างนั้น. อนึ่ง พระสูตรนั้นย่อมรวบรวมอัตถะมีประเภทต่างๆ มีอัตถะอันเป็นทิฏฐธัมมิกัตถะ (ประโยชน์ในปัจจุบัน) และสัมปรายิกัตถะ (ประโยชน์ในภายหน้า) อัตถะอันเป็นโลกิยะและโลกุตตระ เป็นต้น ด้วยคำว่า 'อาทิ' (เป็นต้น). และคำว่า 'อัตถะ' นี้ เป็นคำที่ใช้ในความหมายว่า 'ประโยชน์' ไม่ใช่ความหมายว่า 'เนื้อความที่กล่าวแล้ว'. ถ้าเป็นเช่นนั้น (คือถ้า 'อัตถะ' หมายถึงเนื้อความที่กล่าวแล้ว) ความหมายก็จะกลายเป็นว่า 'พระสูตรย่อมแสดงเนื้อความที่กล่าวแล้วของตนเอง และของพระสูตรอื่นด้วย', และเนื้อความใดที่พระสูตรประกาศไว้ เนื้อความนั้นย่อมเป็นของพระสูตรนั้นเอง, ดังนั้นประโยชน์ผู้อื่นจึงไม่ถูกแสดงด้วยพระสูตรนั้น, และเพราะไม่มีประโยชน์ผู้อื่นที่พึงแสดง และไม่มีประโยชน์ผู้อื่นที่พึงกันออก จึงไม่ควรถือเอาคำว่า 'อัตตะ' (ตน), และเพราะไม่มีเนื้อความที่กล่าวแล้วที่พ้นจากประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น จึงไม่ควรถือเอาคำว่า 'อาทิ' (เป็นต้น), เพราะฉะนั้น ประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นจึงถูกกล่าวไว้โดยอาศัยบุคคลผู้เป็นที่ตั้งแห่งพระสูตร เพราะอัตถะที่กล่าวมานั้นเป็นไปไม่ได้ในพระสูตร. อถ วา สุตฺตํ อนเปกฺขิตฺวา เย อตฺตตฺถาทโยปิ อตฺถปฺปเภทา วุตฺตา นิทฺเทเส (มหานิ. ๖๙; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕) ‘‘อตฺตตฺโถ ปรตฺโถ อุภยตฺโถ ทิฏฺฐธมฺมิโก อตฺโถ สมฺปรายิโก อตฺโถ อุตฺตาโน อตฺโถ คมฺภีโร อตฺโถ คุฬฺโห อตฺโถ ปฏิจฺฉนฺโน อตฺโถ เนยฺโย อตฺโถ นีโต อตฺโถ อนวชฺโช อตฺโถ นิกฺกิเลโส อตฺโถ โวทาโน อตฺโถ ปรมตฺโถ อตฺโถ’’ติ, เต สุตฺตํ สูเจตีติ อตฺโถ. อถ วา ‘‘อตฺตนา จ อปฺปิจฺโฉ โหตี’’ติ อตฺตตฺถํ, ‘‘อปฺปิจฺฉกถญฺจ ปเรสํ กตฺตา โหตี’’ติ ปรตฺถํ สูเจตีติ. เอวํ ‘‘อตฺตนา จ ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหตี’’ติอาทิสุตฺตานิ (อ. นิ. ๔.๙๙) โยเชตพฺพานิ. วินยาภิธมฺเมหิ จ วิเสเสตฺวา สุตฺตสทฺทสฺส อตฺโถ วตฺตพฺโพ, ตสฺมา เวเนยฺยชฺฌาสยวสปฺปวตฺตาย เทสนาย อตฺตหิตปรหิตาทีนิ สาติสยํ ปกาสิตานิ โหนฺติ, น อาณาธมฺมสภาววสปฺปวตฺตายาติ อิทเมว ‘‘อตฺถานํ สูจนโต สุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. อีกนัยหนึ่ง อัตถะประเภทต่างๆ มีประโยชน์ตนเป็นต้น ที่กล่าวไว้ในนิทเทส (มหานิทเทส 69; จูฬนิทเทส โมฆราชมาณวกปุจฉานิทเทส 85) โดยไม่คำนึงถึงพระสูตรว่า 'อัตถะคือประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น ประโยชน์ทั้งสอง ประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในภายหน้า อัตถะตื้น อัตถะลึก อัตถะเร้น อัตถะปกปิด อัตถะที่พึงนำไป อัตถะที่นำไปแล้ว อัตถะไม่มีโทษ อัตถะไม่มีกิเลส อัตถะบริสุทธิ์ อัตถะคือปรมัตถ์' เหล่านั้น พระสูตรย่อมแสดงอัตถะเหล่านั้น. อีกนัยหนึ่ง พระสูตรย่อมแสดงประโยชน์ตนว่า 'ตนเองเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย' และแสดงประโยชน์ผู้อื่นว่า 'เป็นผู้กล่าวถ้อยคำเรื่องความปรารถนาน้อยแก่ผู้อื่น'. พึงประกอบพระสูตรมี 'ตนเองงดเว้นจากการฆ่าสัตว์' เป็นต้น (อ. อังคุตตรนิกาย 4.99) ด้วยนัยนี้. และพึงกล่าวความหมายของคำว่า 'สูตร' โดยจำแนกจากวินัยและอภิธรรม, เพราะฉะนั้น ประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นเป็นต้น จึงถูกประกาศอย่างยิ่งยวดด้วยการแสดงที่ดำเนินไปตามอัธยาศัยของเวไนยบุคคล, ไม่ใช่ด้วยการแสดงที่ดำเนินไปตามสภาพแห่งอาณาธรรม (ธรรมที่เป็นคำสั่ง), ด้วยเหตุนี้เองจึงกล่าวว่า 'สูตรคือสิ่งที่แสดงซึ่งอัตถะ'. สุตฺเต จ อาณาธมฺมสภาวา เวเนยฺยชฺฌาสยํ อนุวตฺตนฺติ, น วินยาภิธมฺเมสุ วิย เวเนยฺยชฺฌาสโย อาณาธมฺมสภาเว อนุวตฺตติ, ตสฺมา เวเนยฺยานํ เอกนฺตหิตปฏิลาภสํวตฺตนิกา สุตฺตนฺตเทสนา โหตีติ ‘‘สุวุตฺตา เจตฺถ อตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปสวตีติ ผลติ[Pg.20]. ‘‘สุตฺตาณา’’ติ เอตสฺส อตฺถํ ปกาเสตุํ ‘‘สุฏฺฐุ จ เน ตายตี’’ติ วุตฺตํ. อตฺตตฺถปรตฺถาทิวิธาเนสุ จ สุตฺตสฺส ปมาณภาโว เตสญฺจ สงฺคาหกตฺตํ โยเชตพฺพํ, ตทตฺถปฺปกาสเน ปธานตฺตา สุตฺตสฺส อิตเรหิ วิเสสนญฺจ. เอตนฺติ ‘‘อตฺถานํ สูจนโต’’ติอาทิกํ อตฺถวจนํ. เอตสฺสาติ สุตฺตสฺส. และในพระสูตร สภาพแห่งอาณาธรรมย่อมเป็นไปตามอัธยาศัยของเวไนยบุคคล, ไม่เหมือนในวินัยและอภิธรรมที่อัธยาศัยของเวไนยบุคคลเป็นไปตามสภาพแห่งอาณาธรรม, เพราะฉะนั้น การแสดงพระสูตรจึงเป็นไปเพื่อการได้ประโยชน์อันเป็นส่วนเดียวแก่เวไนยบุคคล, ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า 'อัตถะทั้งหลายในที่นี้กล่าวไว้ดีแล้ว' เป็นต้น. คำว่า 'ปสวติ' (ย่อมให้เกิด) หมายถึง 'ย่อมให้ผล'. เพื่อแสดงความหมายของคำว่า 'สุตตาณา' (คุ้มครองดี) จึงกล่าวว่า 'ย่อมคุ้มครองบุคคลเหล่านั้นอย่างดี'. และพึงประกอบความเป็นประมาณของพระสูตร และความเป็นเครื่องรวบรวมของพระสูตร ในการจัดแจงประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นเป็นต้น, และการจำแนกพระสูตรจากปิฎกอื่น เพราะพระสูตรเป็นประธานในการประกาศอัตถะเหล่านั้น. คำว่า 'เอตัง' (สิ่งนี้) หมายถึงคำอธิบายอัตถะมี 'เพราะแสดงซึ่งอัตถะ' เป็นต้น. คำว่า 'เอตัสสะ' (ของสิ่งนี้) หมายถึงของพระสูตร. อภิกฺกมนฺตีติ เอตฺถ อภิ-สทฺโท กมนสฺส วุทฺธิภาวํ อติเรกตฺตํ ทีเปติ. อภิกฺกนฺเตนาติ จ เอตฺถ กนฺติยา อธิกตฺตํ วิเสสภาวนฺติ ยุตฺตํ กิริยาวิเสสกตฺตา อุปสคฺคสฺส. อภิญฺญาตา, อภิราชา, อภิวินเยติ เอตฺถ ลกฺขณปูชิตปริจฺฉินฺเนสุ รตฺติอาทีสุ อภิ-สทฺโท วตฺตตีติ กถเมตํ ยุชฺเชยฺยาติ? ลกฺขณกรณญาณปูชนปริจฺเฉทกิริยาทีปนโต ตาหิ จ กิริยาหิ รตฺติราชวินยานํ ยุตฺตตฺตา. ภาวนาผรณวุทฺธีหิ วุทฺธิมนฺโต. อารมฺมณาทีหีติ อารมฺมณสมฺปยุตฺตกมฺมทฺวารปฏิปทาทีหิ. อวิสิฏฺฐนฺติ อญฺญมญฺญวิสิฏฺเฐสุ วินยสุตฺตนฺตาภิธมฺเมสุ อวิสิฏฺฐํ สมานํ ปิฏกสทฺทนฺติ อตฺโถ. ยถาวุตฺเตเนวาติ ‘‘เอวํ ทุวิธตฺเถนา’’ติอาทินา นเยน. ในคำว่า 'อภิกกมนฺติ' (ย่อมก้าวไปข้างหน้า) คำว่า 'อภิ' ย่อมแสดงความเป็นความเจริญและความยิ่งยวดของการก้าวไป. และในคำว่า 'อภิกฺกนฺเตน' (โดยผู้ก้าวไปข้างหน้า) คำว่า 'อภิ' ย่อมแสดงความเป็นความยิ่งยวดและความพิเศษของการก้าวไป, ซึ่งเหมาะสมเพราะเป็นอุปสรรคที่ขยายกริยา. ในคำว่า 'อภิญญาตา' (รู้ยิ่ง), 'อภิราชา' (พระราชาผู้ยิ่งใหญ่), 'อภิวินัย' (วินัยอันยิ่ง) คำว่า 'อภิ' ย่อมใช้ในความหมายว่า 'ลักษณะที่ถูกกำหนด, บูชา, หรือจำแนก' ในสิ่งที่มีลักษณะเหล่านั้น, เหตุไฉนจึงเหมาะสมเช่นนั้น? เพราะแสดงการกระทำคือการกำหนดลักษณะ, ความรู้, การบูชา, การจำแนก, และเพราะราตรี, ราชา, วินัย ย่อมเหมาะสมกับการกระทำเหล่านั้น. ผู้มีความเจริญด้วยการเจริญ, การแผ่ไป, และความเจริญ. คำว่า 'อารัมมณาทิ' (มีอารมณ์เป็นต้น) หมายถึง มีอารมณ์, สัมปยุตต์, กรรม, ทวาร, ปฏิปทา เป็นต้น. คำว่า 'อวิสิฏฐัง' (ไม่พิเศษ) หมายถึง คำว่า 'ปิฎก' ที่ไม่พิเศษ คือเสมอกันในวินัย, สุตตันตะ, อภิธรรม ซึ่งมีความพิเศษแตกต่างกัน. คำว่า 'ยถาพุทฺเตเนว' (ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง) หมายถึง ด้วยนัยมี 'ด้วยอัตถะสองอย่างอย่างนี้' เป็นต้น. กเถตพฺพานํ อตฺถานํ เทสกายตฺเตน อาณาทิวิธินา อติสชฺชนํ ปโพธนํ เทสนา. สาสิตพฺพปุคฺคลคเตน ยถาปราธาทินา สาสิตพฺพภาเวน อนุสาสนํ วินยนํ สาสนํ. กเถตพฺพสฺส สํวราสํวราทิโน อตฺถสฺส กถนํ วจนปฏิพทฺธกรณํ กถา. เภท-สทฺโท วิสุํ วิสุํ โยเชตพฺโพ ‘‘เทสนาเภทํ สาสนเภทํ กถาเภทญฺจ ยถารหํ ปริทีปเย’’ติ. เภทนฺติ นานตฺตํ, นานากรณนฺติ อตฺโถ. สิกฺขา จ ปหานานิ จ คมฺภีรภาโว จ สิกฺขาปหานคมฺภีรภาวํ, ตญฺจ ปริทีปเย. ยนฺติ ปริยตฺติอาทึ. ยถาติ อุปารมฺภาทิเหตุ ปริยาปุณนาทิปฺปกาเรหิ. การแสดง คือการชี้แจง การทำให้รู้แจ้ง ซึ่งอัตถะที่พึงกล่าว ด้วยวิธีมีอาณา (คำสั่ง) เป็นต้น โดยความเป็นผู้แสดง. การสั่งสอน คือการแนะนำ การฝึกฝน โดยความเป็นผู้พึงสั่งสอน ซึ่งบุคคลที่พึงสั่งสอน ตามความผิดเป็นต้น. การกล่าว คือการกระทำที่ผูกพันด้วยถ้อยคำ ซึ่งอัตถะที่พึงกล่าว มีสังวรและอสังวรเป็นต้น. คำว่า 'เภทะ' พึงประกอบแยกกันว่า 'พึงแสดงความแตกต่างของการแสดง ความแตกต่างของการสั่งสอน และความแตกต่างของการกล่าว ตามสมควร'. คำว่า 'เภทัง' (ความแตกต่าง) หมายถึง ความหลากหลาย, การทำให้แตกต่าง. พึงแสดงความลึกซึ้งของการศึกษาและการละ ซึ่งได้แก่ การศึกษา, การละ, และความเป็นความลึกซึ้ง. คำว่า 'ยํ' หมายถึง ปริยัติเป็นต้น. คำว่า 'ยถา' (อย่างไร) หมายถึง ด้วยเหตุมีอุปารัมภะ (การตำหนิ) เป็นต้น และด้วยอาการมีปริยัติ (การเล่าเรียน) เป็นต้น. ตีสุปิ เจเตสุ เอเต ธมฺมตฺถเทสนาปฏิเวธาติ เอตฺถ ตนฺติอตฺโถ ตนฺติเทสนา ตนฺติอตฺถปฏิเวโธ จ ตนฺติวิสยา โหนฺตีติ วินยปิฏกาทีนํ อตฺถเทสนาปฏิเวธาธารภาโว ยุตฺโต, ปิฏกานิ ปน ตนฺติโยเยวาติ ธมฺมาธารภาโว กถํ ยุชฺเชยฺยาติ? ตนฺติสมุทายสฺส อวยวตนฺติยา อาธารภาวโต, ธมฺมาทีนญฺจ ทุกฺโขคาหภาวโต เตหิ วินยาทโย คมฺภีราติ วินยาทีนญฺจ จตุพฺพิโธ คมฺภีรภาโว วุตฺโต, ตสฺมา ‘‘ธมฺมาทโย เอว ทุกฺโขคาหตฺตา คมฺภีรา, น [Pg.21] วินยาทโย’’ติ น โจเทตพฺพเมตํ. ตตฺถ ปฏิเวธสฺส ทุกฺกรภาวโต ธมฺมตฺถานํ, เทสนาญาณสฺส ทุกฺกรภาวโต เทสนาย จ ทุกฺโขคาหภาโว เวทิตพฺโพ. ปฏิเวธสฺส ปน อุปฺปาเทตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ตพฺพิสยญาณุปฺปตฺติยา จ ทุกฺกรภาวโต ทุกฺโขคาหตา เวทิตพฺพา. ในหัวข้อทั้ง ๓ เหล่านี้ การแทงตลอดธรรมะ อรรถะ และเทศนาเหล่านี้ ในที่นี้ อรรถแห่งคัมภีร์ เทศนาแห่งคัมภีร์ และการแทงตลอดอรรถแห่งคัมภีร์ ย่อมเป็นอารมณ์แห่งคัมภีร์ ความที่วินัยปิฎกเป็นต้น เป็นที่รองรับอรรถะ เทศนา และการแทงตลอด ย่อมสมควร แต่ปิฎกทั้งหลายเป็นคัมภีร์นั่นเอง ความที่ปิฎกเป็นที่รองรับธรรมะ จะสมควรได้อย่างไร? เพราะความที่คัมภีร์ส่วนย่อย เป็นที่รองรับของคัมภีร์รวม และเพราะความที่ธรรมะเป็นต้น หยั่งลงได้ยาก วินัยเป็นต้นเหล่านั้นจึงลึกซึ้ง และความลึกซึ้ง ๔ ประการของวินัยเป็นต้น ก็ได้กล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้น ไม่ควรจะคัดค้านว่า "ธรรมะเป็นต้นเท่านั้นที่ลึกซึ้งเพราะหยั่งลงได้ยาก ไม่ใช่วินัยเป็นต้น" ในที่นั้น ความที่ธรรมะและอรรถะหยั่งลงได้ยาก เพราะการแทงตลอดเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก และความที่เทศนาหยั่งลงได้ยาก เพราะญาณในเทศนาเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก พึงทราบ ส่วนความที่การแทงตลอดหยั่งลงได้ยาก เพราะไม่สามารถทำให้เกิดขึ้นได้ และเพราะการเกิดขึ้นของญาณในอารมณ์นั้นเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก พึงทราบ เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทาติ เอเตน วจนตฺเถน ธมฺมสฺส เหตุภาโว กถํ ญาตพฺโพติ? ‘‘ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติ เอตสฺส สมาสปทสฺส อวยวปทตฺถํ ทสฺเสนฺเตน ‘‘เหตุมฺหิ ญาณ’’นฺติ วุตฺตตฺตา. ‘‘ธมฺเม ปฏิสมฺภิทา’’ติ เอตฺถ หิ ‘‘ธมฺเม’’ติ เอตสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺเตน ‘‘เหตุมฺหี’’ติ วุตฺตํ, ‘‘ปฏิสมฺภิทา’’ติ เอตสฺส จ อตฺถํ ทสฺเสนฺเตน ‘‘ญาณ’’นฺติ, ตสฺมา เหตุธมฺมสทฺทา เอกตฺถา ญาณปฏิสมฺภิทาสทฺทา จาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺเตน สาธิโต ธมฺมสฺส เหตุภาโว. อตฺถสฺส เหตุผลภาโว จ เอวเมว ทฏฺฐพฺโพ. ยถาธมฺมนฺติ เอตฺถ ธมฺม-สทฺโท เหตุํ เหตุผลญฺจ สพฺพํ คณฺหาติ. สภาววาจโก เหส, น ปริยตฺติเหตุภาววาจโก, ตสฺมา ยถาธมฺมนฺติ โย โย อวิชฺชาสงฺขาราทิธมฺโม, ตสฺมึ ตสฺมินฺติ อตฺโถ. ธมฺมาภิลาโปติ อตฺถพฺยญฺชนโก อวิปรีตาภิลาโป. เอเตน ‘‘ตตฺร ธมฺมนิรุตฺตาภิลาเป ญาณํ นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. ๗๑๘-๗๒๐) เอตฺถ วุตฺตธมฺมนิรุตฺตึ ทสฺเสติ. อนุโลมาทิวเสน วา กถนนฺติ เอเตน ตสฺสา ธมฺมนิรุตฺติยา อภิลาปํ กถนํ ตสฺส วจนสฺส ปวตฺตนํ ทสฺเสติ. อธิปฺปาโยติ เอเตน ‘‘เทสนาติ ปญฺญตฺตี’’ติ เอตํ วจนํ ธมฺมนิรุตฺตาภิลาปํ สนฺธาย วุตฺตํ, น ตพฺพินิมุตฺตํ ปญฺญตฺตึ สนฺธายาติ ทสฺเสติ. ญาณในเหตุ คือ ธัมมปฏิสัมภิทา ด้วยอรรถแห่งคำนี้ ความที่ธรรมะเป็นเหตุ จะพึงทราบได้อย่างไร? เพราะมีการกล่าวว่า "ญาณในเหตุ" โดยแสดงอรรถแห่งบทที่เป็นส่วนประกอบของบทสมาสว่า "ธัมมปฏิสัมภิทา" ในคำว่า "ธัมเม ปฏิสัมภิทา" นี้ คำว่า "ธัมเม" นั้น ได้กล่าวว่า "ในเหตุ" โดยแสดงอรรถของคำนั้น และคำว่า "ปฏิสัมภิทา" นั้น ได้กล่าวว่า "ญาณ" โดยแสดงอรรถของคำนั้น เพราะฉะนั้น ความที่ธรรมะเป็นเหตุ จึงสำเร็จได้ด้วยการแสดงอรรถนี้ว่า คำว่า "เหตุ" และ "ธรรมะ" มีอรรถอย่างเดียวกัน และคำว่า "ญาณ" และ "ปฏิสัมภิทา" ก็มีอรรถอย่างเดียวกัน ความเป็นผลของเหตุแห่งอรรถะ ก็พึงเห็นได้ด้วยนัยนี้เช่นกัน ในคำว่า "ยถาธัมมัง" นี้ คำว่า "ธรรมะ" ย่อมรวบรวมเหตุและผลของเหตุทั้งหมด คำนี้เป็นคำที่แสดงสภาวะ ไม่ใช่คำที่แสดงความเป็นเหตุแห่งปริยัติ เพราะฉะนั้น คำว่า "ยถาธัมมัง" จึงหมายถึง ธรรมะใดๆ มีอวิชชา สังขารเป็นต้น ธรรมะนั้นๆ ธัมมาภิลาปะ คือ การกล่าวที่ไม่ผิดเพี้ยน ซึ่งแสดงอรรถะ ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงธัมมนิรุตติที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า "ญาณในการกล่าวธัมมนิรุตติในที่นั้น คือ นิรุตติปฏิสัมภิทา" (วิภังค์ 718-720) หรือการกล่าวโดยอนุโลมเป็นต้น ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงการกล่าว การพูด และการดำเนินไปของคำนั้น ซึ่งเป็นธัมมนิรุตตินั้น อธิปปายะ (ความมุ่งหมาย) ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า คำว่า "เทศนา คือ บัญญัติ" นี้ กล่าวโดยอ้างถึงธัมมนิรุตตาภิลาปะ ไม่ได้กล่าวโดยอ้างถึงบัญญัติที่พ้นจากธัมมนิรุตตาภิลาปะนั้น โส จ โลกิยโลกุตฺตโรติ เอวํ วุตฺตํ อภิสมยํ เยน ปกาเรน อภิสเมติ, ยญฺจ อภิสเมติ, โย จ ตสฺส สภาโว, เตหิ ปากฏํ กาตุํ ‘‘วิสยโต อสมฺโมหโต จ อตฺถาทิอนุรูปํ ธมฺมาทีสุ อวโพโธ’’ติ อาห. ตตฺถ หิ วิสยโต อตฺถาทิอนุรูปํ ธมฺมาทีสุ อวโพโธ อวิชฺชาทิธมฺมสงฺขาราทิอตฺถตทุภยปญฺญาปนารมฺมโณ โลกิโย อภิสมโย. อสมฺโมหโต อตฺถาทิอนุรูปํ ธมฺมาทีสุ อวโพโธ นิพฺพานารมฺมโณ มคฺคสมฺปยุตฺโต ยถาวุตฺตธมฺมตฺถปญฺญตฺตีสุ สมฺโมหวิทฺธํสโน โลกุตฺตโร อภิสมโยติ. อภิสมยโต อญฺญมฺปิ ปฏิเวธตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘เตสํ เตสํ วา’’ติอาทิมาห. ‘‘ปฏิเวธนํ [Pg.22] ปฏิเวโธ’’ติ อิมินา หิ วจนตฺเถน อภิสมโย, ปฏิวิชฺฌียตีติ ปฏิเวโธติ อิมินา ตํตํรูปาทิธมฺมานํ อวิปรีตสภาโว จ ปฏิเวโธติ ยุชฺชติ. อภิสมัยนั้นเป็นโลกิยะและโลกุตตระ เพื่อทำให้ปรากฏชัดด้วยอาการที่อภิสมัยนั้นย่อมตรัสรู้ และสิ่งที่อภิสมัยนั้นตรัสรู้ และสภาวะของอภิสมัยนั้น จึงกล่าวว่า "การตรัสรู้ในธรรมะเป็นต้นที่สมควรแก่อรรถะเป็นต้น โดยอารมณ์และโดยไม่หลงผิด" ในที่นั้น การตรัสรู้ในธรรมะเป็นต้นที่สมควรแก่อรรถะเป็นต้น โดยอารมณ์ คือ โลกิยอภิสมัยที่มีอวิชชาเป็นต้น ซึ่งเป็นธรรมะ สังขารเป็นต้น ซึ่งเป็นอรรถะ และการบัญญัติทั้งสองนั้นเป็นอารมณ์ การตรัสรู้ในธรรมะเป็นต้นที่สมควรแก่อรรถะเป็นต้น โดยไม่หลงผิด คือ โลกุตตรอภิสมัยที่มีพระนิพพานเป็นอารมณ์ ประกอบด้วยมรรค ซึ่งทำลายความหลงผิดในบัญญัติธรรมะและอรรถะที่กล่าวมาแล้ว เพื่อแสดงอรรถแห่งการแทงตลอดอย่างอื่นนอกเหนือจากอภิสมัย จึงกล่าวคำว่า "หรือของธรรมะเหล่านั้นๆ" เป็นต้น ด้วยอรรถแห่งคำว่า "การแทงตลอด คือ ปฏิเวธ" นี้ ย่อมหมายถึงอภิสมัย และด้วยคำว่า "สิ่งที่ถูกแทงตลอด คือ ปฏิเวธ" นี้ ย่อมสมควรว่า สภาวะที่ไม่ผิดเพี้ยนของธรรมะมีรูปเป็นต้นเหล่านั้นๆ ก็คือปฏิเวธ ยถาวุตฺเตหิ ธมฺมาทีหิ ปิฏกานํ คมฺภีรภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิทานิ ยสฺมา เอเตสุ ปิฏเกสู’’ติอาทิมาห. โย เจตฺถาติ เอเตสุ ตํตํปิฏกคเตสุ ธมฺมาทีสุ โย ปฏิเวโธ เอเตสุ จ ปิฏเกสุ เตสํ เตสํ ธมฺมานํ โย อวิปรีตสภาโวติ โยเชตพฺโพ. ทุกฺโขคาหตา จ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อยํ ปเนตฺถ วิเสโส ‘‘อวิปรีตสภาวสงฺขาโต ปฏิเวโธ ทุพฺพิญฺเญยฺยตาย เอว ทุกฺโขคาโห’’ติ. เพื่อแสดงความลึกซึ้งของปิฎกทั้งหลายด้วยธรรมะเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว จึงกล่าวคำว่า "บัดนี้ เพราะในปิฎกเหล่านั้น" เป็นต้น คำว่า "โย เจตถะ" นี้ พึงประกอบความว่า การแทงตลอดใดในธรรมะเป็นต้นที่อยู่ในปิฎกนั้นๆ และสภาวะที่ไม่ผิดเพี้ยนของธรรมะเหล่านั้นๆ ในปิฎกเหล่านั้น และความที่หยั่งลงได้ยาก ก็พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ข้อแตกต่างในที่นี้คือ "การแทงตลอดอันนับว่าเป็นสภาวะที่ไม่ผิดเพี้ยน ย่อมหยั่งลงได้ยากเพราะความที่รู้ได้ยากนั่นเอง" ยนฺติ ปริยตฺติทุคฺคหณํ สนฺธาย วุตฺตํ. อตฺถนฺติ ภาสิตตฺถํ ปโยชนตฺถญฺจ. น อุปปริกฺขนฺตีติ น วิจาเรนฺติ. น นิชฺฌานํ ขมนฺตีติ นิชฺฌานปญฺญํ น ขมนฺติ, นิชฺฌายิตฺวา ปญฺญาย ทิสฺวา โรเจตฺวา น คเหตพฺพา โหนฺตีติ อธิปฺปาโย. อิตีติ เอวํ เอตาย ปริยตฺติยา วาทปฺปโมกฺขานิสํสา อตฺตโน อุปริ ปเรหิ อาโรปิตวาทสฺส นิคฺคหสฺส ปโมกฺขปฺปโยชนา หุตฺวา ธมฺมํ ปริยาปุณนฺติ. วาทปฺปโมกฺโขติ วา นินฺทาปโมกฺโข. ยสฺส จตฺถายาติ ยสฺส จ สีลาทิปริปูรณสฺส อนุปาทาวิโมกฺขสฺส วา อตฺถาย. ธมฺมํ ปริยาปุณนฺตีติ ญาเยน ปริยาปุณนฺตีติ อธิปฺปาโย. อสฺสาติ อสฺส ธมฺมสฺส. นานุโภนฺตีติ น วินฺทนฺติ. เตสํ เต ธมฺมา ทุคฺคหิตตฺตา อุปารมฺภมานทปฺปมกฺขปลาสาทิเหตุภาเวน ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ. ภณฺฑาคาเร นิยุตฺโต ภณฺฑาคาริโก, ภณฺฑาคาริโก วิยาติ ภณฺฑาคาริโก, ธมฺมรตนานุปาลโก. อญฺญํ อตฺถํ อนเปกฺขิตฺวา ภณฺฑาคาริกสฺเสว สโต ปริยตฺติ ภณฺฑาคาริกปริยตฺติ. คำว่า "ยํ" นี้ กล่าวโดยอ้างถึงการถือเอาปริยัติผิด คำว่า "อรรถัง" นี้ หมายถึงอรรถที่กล่าวไว้และอรรถที่เป็นประโยชน์ คำว่า "น อุปปริกขนฺติ" คือ ไม่พิจารณา คำว่า "น นิจฺฌานํ ขมนฺติ" คือ ไม่ยอมรับปัญญาที่พิจารณา หมายความว่า ไม่ควรยึดถือโดยการพิจารณา เห็นด้วยปัญญา และพอใจ คำว่า "อิติ" คือ ด้วยปริยัตินี้ ย่อมเล่าเรียนธรรมะ โดยมีอานิสงส์คือการพ้นจากวาทะ เป็นประโยชน์ในการพ้นจากการตำหนิของผู้อื่นที่กล่าวหาตน หรือ วาทัปปะโมกข์ คือ การพ้นจากการนินทา คำว่า "ยสฺส จตฺถาย" คือ เพื่อประโยชน์แห่งการบำเพ็ญศีลเป็นต้น หรือเพื่อประโยชน์แห่งอนุปาทาวิโมกข์ คำว่า "ธมฺมํ ปริยาปุณนฺติ" หมายความว่า ย่อมเล่าเรียนธรรมะโดยถูกวิธี คำว่า "อสฺส" คือ ของธรรมะนั้น คำว่า "นานุภวนฺติ" คือ ไม่ประสบ ธรรมะเหล่านั้นของบุคคลเหล่านั้น เพราะถูกถือเอาผิด ย่อมเป็นเหตุแห่งการตำหนิ ความถือตัว ความมัวเมา ความลบหลู่ และความแข่งดีเป็นต้น ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความทุกข์สิ้นกาลนาน ผู้ที่ถูกแต่งตั้งในคลัง คือ ภัณฑาคาริกะ (เจ้าหน้าที่คลัง) ภัณฑาคาริกะ คือ ผู้ดูแลรัตนธรรมะ ปริยัติที่ไม่ได้มุ่งหวังอรรถะอื่นใด นอกจากความเป็นภัณฑาคาริกะเท่านั้น คือ ภัณฑาคาริกปริยัติ ตาสํเยวาติ อวธารณํ ปาปุณิตพฺพานํ ฉฬภิญฺญาจตุปฏิสมฺภิทานํ วินเย ปเภทวจนาภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. เวรญฺชกณฺเฑ หิ ติสฺโส วิชฺชาว วิภตฺตาติ. ทุติเย ตาสํเยวาติ อวธารณํ จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา อเปกฺขิตฺวา กตํ, น ติสฺโส วิชฺชา. ตา หิ ฉสุ อภิญฺญาสุ อนฺโตคธาติ สุตฺเต วิภตฺตาเยวาติ. ญตฺวา สงฺคยฺหมานนฺติ โยชนา. เตสนฺติ เตสํ ปิฏกานํ. สพฺพมฺปีติ สพฺพมฺปิ พุทฺธวจนํ. การกำหนดว่า “เฉพาะเหล่านั้น” กล่าวหมายถึงการไม่มีคำจำแนกอภิญญา ๖ และปฏิสัมภิทา ๔ ที่พึงบรรลุในพระวินัย ก็ในเวรัญชกัณฑ์ วิชชา ๓ เท่านั้นที่จำแนกไว้ ในที่สอง การกำหนดว่า “เฉพาะเหล่านั้น” ทำโดยมุ่งปฏิสัมภิทา ๔ ไม่ใช่วิชชา ๓ ก็วิชชาเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าในอภิญญา ๖ จำแนกไว้แล้วในพระสูตรนั่นเอง พึงประกอบความว่า “เมื่อรู้แล้วจึงสังคายนา” บทว่า “เตสํ” คือของพระปิฎกเหล่านั้น บทว่า “สัพพัมปิ” คือพระพุทธพจน์ทั้งหมด อตฺถานุโลมนามโต อนุโลมิโก. อนุโลมิกตฺตํเยว วิภาเวตุํ ‘‘กสฺมา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอกนิกายมฺปีติ เอกสมูหมฺปิ. โปณิกา [Pg.23] จ จิกฺขลฺลิกา จ ขตฺติยา, เตสํ นิวาโส โปณิกนิกาโย จิกฺขลฺลิกนิกาโย จ. เอวํ ธมฺมกฺขนฺธโต จตุราสีติ ธมฺมกฺขนฺธสหสฺสานีติ พุทฺธวจนปิฏกาทีนิ นิฏฺฐาเปตฺวา อเนกจฺฉริยปาตุภาวปฏิมณฺฑิตาย สงฺคีติยา ปฐมพุทฺธวจนาทิโก สพฺโพ วุตฺตปฺปเภโท อญฺโญปิ อุทฺทานสงฺคหาทิเภโท สงฺคีติยา ญายตีติ เอตสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘เอวเมตํ สพฺพมฺปี’’ติอาทิ อารทฺธํ. อยํ อภิธมฺโม ปิฏกโต อภิธมฺมปิฏกนฺติอาทินา ปิฏกาทิภาวทสฺสเนเนว มชฺฌิมพุทฺธวจนภาโว ตถาคตสฺส จ อาทิโต อาภิธมฺมิกภาโว ทสฺสิโตติ เวทิตพฺโพ. เพราะมีชื่อว่าอนุโลมตามอรรถ จึงเป็นอนุโลม เพื่อแสดงความเป็นอนุโลมนั่นเอง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ก็เพราะเหตุไร” บทว่า “เอกนิกายัมปิ” คือแม้หมู่เดียว กษัตริย์ชื่อโปณิกะและจิกขัลลิกะ ที่อยู่ของกษัตริย์เหล่านั้นชื่อโปณิกนิกายและจิกขัลลิกนิกาย อย่างนี้แล พระพุทธพจน์มีพระปิฎกเป็นต้น ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์ เมื่อสำเร็จแล้ว ด้วยการสังคายนาที่ประดับด้วยการปรากฏแห่งอัศจรรย์หลายอย่าง พระพุทธพจน์ทั้งหมดมีปฐมพุทธพจน์เป็นต้น มีประเภทที่กล่าวแล้ว และมีประเภทอื่นมีอุททานสังคหะเป็นต้น ย่อมปรากฏด้วยการสังคายนา เพื่อแสดงเนื้อความนั้น จึงเริ่มคำมีอาทิว่า “พระพุทธพจน์ทั้งหมดนี้อย่างนี้” พระอภิธรรมนี้ โดยความเป็นพระปิฎก มีอาทิว่า “พระอภิธรรมปิฎก” ด้วยการแสดงความเป็นพระปิฎกเป็นต้นนั่นเอง ความเป็นพระพุทธพจน์ในท่ามกลาง และความเป็นผู้ทรงแสดงพระอภิธรรมของพระตถาคตแต่แรก ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว ดังนี้ พึงทราบ เอตฺถ สิยา ‘‘ยทิ ตถาคตภาสิตภาโว อภิธมฺมสฺส สิทฺโธ สิยา, มชฺฌิมพุทฺธวจนภาโว จ สิทฺโธ ภเวยฺย, โส เอว จ น สิทฺโธ’’ติ ตสฺส วินยาทีหิ พุทฺธภาสิตภาวํ สาเธตุํ วตฺถุํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตํ ธารยนฺเตสุ ภิกฺขูสู’’ติอาทิมาห. สพฺพสามยิกปริสายาติ สพฺพนิกายิกปริสาย ปญฺจปิ นิกาเย ปริยาปุณนฺติยา. น อุคฺคหิตนฺติ สกลสฺส วินยปิฏกสฺส อนุคฺคหิตตฺตา อาห. วินยมตฺตํ อุคฺคหิตนฺติ วิภงฺคทฺวยสฺส อุคฺคหิตตฺตา อาห. วินยํ อวิวณฺเณตุกามตาย ‘‘อภิธมฺมํ ปริยาปุณสฺสู’’ติ ภณนฺตสฺส อนาปตฺตึ, อภิธมฺเม อโนกาสกตํ ภิกฺขุํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติยา ปาจิตฺติยญฺจ วทนฺเตน ภควตา อภิธมฺมสฺส พุทฺธภาสิตภาโว ทีปิโต พุทฺธภาสิเตหิ สุตฺตาทีหิสห วจนโต, พาหิรกภาสิเตสุ จ อีทิสสฺส วจนสฺส อภาวา. ในอรรถกถาแห่งนี้ พึงมีคำถามว่า “ถ้าความเป็นพระพุทธพจน์ที่พระตถาคตตรัสแล้วของพระอภิธรรมพึงสำเร็จ ความเป็นพระพุทธพจน์ในท่ามกลางก็พึงสำเร็จ แต่ความเป็นพระพุทธพจน์นั้นนั่นแหละไม่สำเร็จ” เพื่อยังความเป็นพระพุทธพจน์ที่พระพุทธเจ้าตรัสแล้วของพระอภิธรรมนั้นให้สำเร็จด้วยพระวินัยเป็นต้น จึงแสดงเรื่อง แล้วกล่าวคำมีอาทิว่า “ในภิกษุทั้งหลายผู้ทรงจำพระอภิธรรมนั้น” บทว่า “สัพพสามยิกปริสาย” คือด้วยบริษัทผู้รู้ทั่วถึงธรรมทั้งปวง ผู้เรียนจบพระนิกายทั้ง ๕ บทว่า “น อุคคหิตํ” กล่าวเพราะยังไม่เรียนจบพระวินัยปิฎกทั้งหมด บทว่า “วินยมัตตํ อุคคหิตํ” กล่าวเพราะเรียนจบวิภังค์ทั้งสอง ด้วยความไม่ประสงค์จะติเตียนพระวินัย ความที่ภิกษุผู้กล่าวว่า “จงเรียนพระอภิธรรม” ไม่มีอาบัติ และความที่ภิกษุณีผู้ถามปัญหาภิกษุผู้ไม่ทำโอกาสในพระอภิธรรม มีอาบัติปาจิตตีย์ พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว ความเป็นพระพุทธพจน์ที่พระพุทธเจ้าตรัสแล้วของพระอภิธรรม ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว โดยเป็นไปพร้อมกับพระสูตรเป็นต้นที่พระพุทธเจ้าตรัสแล้ว และเพราะไม่มีคำเช่นนี้ในคำที่ภายนอกตรัสแล้ว อิโตปิ พลวตรํ อาภิธมฺมิกสฺส สาธุการทาเนน วิจิกิจฺฉาวิจฺเฉทสฺส กตตฺตา. กมฺมโต อญฺญํ กมฺมํ กมฺมนฺตรํ, ตํ กามาวจราทึ รูปาวจราทิภาเวน, กณฺหวิปากาทึ สุกฺกวิปากาทิภาเวน กเถนฺโต อาโลเฬติ. ยิ่งกว่านั้น เพราะการให้สาธุการแก่พระอภิธรรมิกะ ย่อมเป็นการตัดความสงสัย กรรมอื่นจากกรรม คือกรรมอันตร กรรมนั้นมีกามวจรเป็นต้น โดยความเป็นรูปาวจรเป็นต้น มีวิบากดำเป็นต้น โดยความเป็นวิบากขาวเป็นต้น เมื่อกล่าว ย่อมทำให้ปั่นป่วน ชินจกฺเกติ ชินสาสเน. วิสํวาเทตีติ วิปฺปลมฺเภติ. เภทกรวตฺถูสุ เอกสฺมินฺติ ‘‘ภาสิตํ ลปิตํ ตถาคเตน อภาสิตํ อลปิตํ ตถาคเตนาติ ทีเปตี’’ติ เอกสฺมึ สนฺทิสฺสติ. อุตฺตริปิ เอวํ วตฺตพฺโพ…เป… น อญฺเญสํ วิสโย…เป… นิทานกิจฺจํ นาม นตฺถีติ อปากฏานํ กาลเทสเทสกปริสานํ ปากฏภาวกรณตฺถํ ตทุปเทสสหิเตน นิทาเนน ภวิตพฺพํ, อญฺเญสํ อวิสยตฺตา เทสโก ปากโฏ, โอกฺกนฺติกาลาทีนํ ปากฏตฺตา กาโล จ, เทวโลเก เทสิตภาวสฺส ปากฏตฺตา เทสปริสา จ ปากฏาติ กึ นิทานกิจฺจํ สิยาติ. บทว่า “ชินจักเก” คือในพระศาสนาของพระชินเจ้า บทว่า “วิสํวาเทติ” คือย่อมหลอกลวง ในวัตถุเป็นที่ตั้งแห่งการแตกแยกอย่างหนึ่ง ย่อมปรากฏในวัตถุอย่างหนึ่งว่า “ย่อมแสดงว่าคำที่พระตถาคตตรัสแล้วและตรัสบอกแล้ว ไม่ใช่คำที่พระตถาคตตรัสแล้วและตรัสบอกแล้ว” แม้ในเบื้องบนก็พึงกล่าวอย่างนี้...ฯลฯ...ไม่ใช่วิสัยของผู้อื่น...ฯลฯ...ชื่อว่ากิจแห่งนิทานไม่มี เพื่อทำให้กาล เทศะ และบริษัทผู้แสดงที่ไม่ปรากฏ ให้ปรากฏ พึงมีนิทานพร้อมด้วยคำแนะนำนั้น เพราะไม่ใช่วิสัยของผู้อื่น ผู้แสดงจึงปรากฏ และเพราะกาลมีกาลแห่งการหยั่งลงเป็นต้นปรากฏ กาลจึงปรากฏ และเพราะความเป็นธรรมที่แสดงแล้วในเทวโลกปรากฏ เทศะและบริษัทจึงปรากฏ ดังนี้ กิจแห่งนิทานพึงมีอะไร ยตฺถ [Pg.24] ขนฺธาทโย นิปฺปเทเสน วิภตฺตา, โส อภิธมฺโม นาม, ตสฺมา ตสฺส นิทาเนน ขนฺธาทีนํ นิปฺปเทสโตปิ ปฏิวิทฺธฏฺฐาเนน ภวิตพฺพนฺติ อธิปฺปาเยน เถโร ‘‘มหาโพธินิทาโน อภิธมฺโม’’ติ ทสฺเสติ. ‘‘โส เอวํ ปชานามิ สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยาปิ เวทยิต’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๑๒) นเยน ปจฺจยาทีหิ เวทนํ อุปปริกฺขนฺโต ขนฺธาทิปเทสานํ เวทนากฺขนฺธาทีนํ วเสน วิหาสิ. ธมฺเมติ กุสลาทิอรณนฺเต. ธรรมที่ขันธ์เป็นต้นจำแนกโดยไม่มีส่วนเหลือ ชื่อว่าพระอภิธรรม เพราะฉะนั้น นิทานของพระอภิธรรมนั้น พึงเป็นที่แทงตลอดโดยไม่มีส่วนเหลือของขันธ์เป็นต้น ด้วยอัธยาศัยนี้ พระเถระจึงแสดงว่า “พระอภิธรรมมีมหาโพธิเป็นนิทาน” ด้วยนัยมีอาทิว่า “เราย่อมรู้เวทนาแม้มีสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัยอย่างนี้” (สํ. นิ. ๕.๑๒) เมื่อพิจารณาเวทนาด้วยปัจจัยเป็นต้น ทรงอยู่โดยความเป็นเวทนาขันธ์เป็นต้น แห่งบทมีขันธ์เป็นต้น บทว่า “ธัมเม” คือในธรรมมีกุศลเป็นต้นจนถึงอรณะ ธมฺมํ ปริวตฺเตนฺโตติ สาฏฺฐกถํ ปาฬึ ปริวตฺเตนฺโต เอตํ ปรวาทีโจทนํ ปตฺวา ‘‘อยํ ปรวาที’’ติอาทิมาห. อมฺหาทิเสสุ นิทานํ ชานนฺเตสุ ปฏิสรเณสุ วิชฺชมาเนสุ อปฺปฏิสรโณ อรญฺเญ กนฺทนฺโต วิย นิทานสพฺภาเว สกฺขิภูเตสุปิ อมฺเหสุ วิชฺชมาเนสุ อสกฺขิกํ อฑฺฑํ กโรนฺโต วิย โหติ, นิทานสฺส อตฺถิภาวมฺปิ น ชานาติ, นนุ เอตํ นิทานนฺติ กเถนฺโต เอวมาห. เอกเมวาติ เทสนานิทานเมว อชฺฌาสยานุรูเปน เทสิตตฺตา. ทฺเว นิทานานีติ อธิคนฺตพฺพเทเสตพฺพธมฺมานุรูเปน เทสิตตฺตา. อภิธมฺมาธิคมสฺส มูลํ อธิคมํ นิเทตีติ อธิคมนิทานํ. โพธิอภินีหารสทฺธายาติ ยาย สทฺธาย ทีปงฺกรทสพลสฺส สนฺติเก โพธิยา จิตฺตํ อภินีหริ ปณิธานํ อกาสิ. บทว่า “ธัมมํ ปริวัตเตนโต” คือเมื่อพลิกพระบาลีพร้อมด้วยอรรถกถา เมื่อถึงการโจทของปรวาทีนี้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ปรวาทีนี้” เมื่อพวกเราผู้รู้ซึ่งนิทาน ผู้เป็นที่พึ่ง มีอยู่ ย่อมเป็นเหมือนผู้ไม่มีที่พึ่งร้องไห้อยู่ในป่า ย่อมเป็นเหมือนผู้ทำคดีที่ไม่มีพยาน เมื่อพวกเราผู้เป็นพยานในความเป็นนิทานมีอยู่ ย่อมไม่รู้ความมีอยู่ของนิทาน เมื่อกล่าวว่า “นิทานนี้ไม่ใช่หรือ” จึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า “เอกเมว” คือนิทานแห่งการแสดงเท่านั้น เพราะแสดงไปตามอัธยาศัย บทว่า “ทฺเว นิทานานิ” คือเพราะแสดงไปตามธรรมที่พึงบรรลุและพึงแสดง ย่อมแสดงการบรรลุอันเป็นรากเหง้าแห่งการบรรลุพระอภิธรรม ชื่อว่าอธิคมนิทาน บทว่า “โพธิอภินีหารสัทธาย” คือด้วยศรัทธาใด พระโพธิสัตว์ทรงตั้งจิตอธิษฐานเพื่อโพธิในสำนักของพระทีปังกรทศพล สุเมธกถาวณฺณนา อรรถกถาสุเมธกถา จตุโร จ อสงฺขิเยติ (พุ. วํ. อฏฺฐ. ๒.๑-๒) อุทฺธํ อาโรหนวเสน อติกฺกมิตฺวา อมรํ นาม นครํ อโหสีติ วจนเสสโยชนา กาตพฺพา. ทสหีติ หตฺถิอสฺสรถเภรีสงฺขมุทิงฺควีณาคีตสมฺมตาเฬหิ ‘‘อสฺนาถ ปิวถ ขาทถา’’ติ ทสเมน สทฺเทน. เต ปน เอกเทเสน ทสฺเสตุํ ‘‘หตฺถิสทฺท’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. หตฺถิสทฺทนฺติ กรณตฺเถ อุปโยโค ทฏฺฐพฺโพ. เภรีสงฺขรถานญฺจ สทฺเทหิ อวิวิตฺตนฺติ วา โฆสิตนฺติ วา โยเชตพฺพํ. หตฺถิสทฺทนฺติ วา หตฺถิสทฺทวนฺตํ นครํ. ขาทถ ปิวถ เจวาติ อิติ-สทฺโท ญาตตฺถตฺตา อปฺปยุตฺโต ทฏฺฐพฺโพ. พึงประกอบความที่เหลือแห่งบทว่า "สี่อสงไขย" (อ้างอิงจาก พุทฺธวํสอฏฺฐกถา 2.1-2) ก้าวล่วงขึ้นไปเบื้องบน เป็นเมืองชื่ออมระ. ด้วยเสียงสิบอย่าง คือ เสียงช้าง, ม้า, รถ, กลอง, สังข์, มุทิงค์, พิณ, เพลงขับ, ฉิ่ง และเสียงที่สิบว่า "จงบริโภค จงดื่ม จงเคี้ยว". แต่เสียงเหล่านั้น เพื่อแสดงเพียงบางส่วน จึงกล่าวคำว่า "เสียงช้าง" เป็นต้น. คำว่า "เสียงช้าง" พึงเห็นว่าเป็นการใช้ทุติยาวิภัตติในอรรถแห่งตติยาวิภัตติ (กรณะ). และด้วยเสียงกลอง สังข์ รถ พึงประกอบว่าไม่ว่างเปล่า หรือว่ากึกก้อง. หรือว่า "เสียงช้าง" คือเมืองที่มีเสียงช้าง. คำว่า "จงเคี้ยว จงดื่ม" พึงเห็นว่าอิติสัพพ์ (คำว่า "ดังนี้") ไม่ได้ใช้ เพราะความหมายเป็นที่รู้กันอยู่แล้ว. สพฺพงฺคสมฺปนฺนํ อุยฺยานโปกฺขรณีอาทิสมฺปนฺนตฺตา. ลกฺขเณติ อิตฺถิลกฺขเณ ปุริสลกฺขเณ จ. อิติหาเสติ โปราเณ. สธมฺเมติ อตฺตโน เตวิชฺชธมฺเม จ ยญฺญวิธิอาทิเก จ. ปารมินฺติ ปารญาณํ ปาราธิคมํ คโต. จินฺเตสหนฺติ จินฺเตสึ อหํ สุเมธภูโตติ สตฺถา วทติ. อตฺถิ [Pg.25] เหหิตีติ โส วิชฺชมาโน ภวิสฺสติ. น เหตุเยติ อภวิตุํ. เอวเมวาติ เอวเมวํ. น คเวสตีติ น คนฺตุํ เอสติ น อิจฺฉติ นานุคจฺฉติ วา. โธเวติ โธวนฺเต. เสรีติ สายตฺติโก. สยํวสีติ สวโส. มหาโจรสโม วิยาติ กายสาราควเสน ทุจฺจริตาเนสเนหิ กุสลภณฺฑจฺเฉทนา. นาถาติ นาถวนฺโต. ปญฺจโทสวิวชฺชิตนฺติ เอวมาทิกสฺส อตฺโถ เกสุจิ อฏฺฐกถาโปตฺถเกสุ ลิขิโตติ กตฺวา น วกฺขาม. คำว่า "สมบูรณ์ด้วยองค์ทุกอย่าง" เพราะสมบูรณ์ด้วยสวน สระโบกขรณี เป็นต้น. คำว่า "ในลักษณะ" คือในลักษณะของหญิงและลักษณะของชาย. คำว่า "ในอิติหาสะ" คือในเรื่องเก่าแก่. คำว่า "ในสัทธรรม" คือในธรรมอันเป็นไตรวิชชาของตน และในพิธีบูชา เป็นต้น. คำว่า "ถึงฝั่ง" คือถึงความรู้ในฝั่ง ถึงการบรรลุฝั่ง. คำว่า "เราคิดแล้ว" พระศาสดาตรัสว่า "เราผู้เป็นสุเมธดาบสได้คิดแล้ว". คำว่า "จักมีอยู่" คือสิ่งนั้นจักมีอยู่. คำว่า "ไม่ใช่เพื่อเหตุ" คือเพื่อความไม่เป็น. คำว่า "อย่างนั้นนั่นแล" คืออย่างนั้นนั่นแล. คำว่า "ไม่แสวงหา" คือไม่ปรารถนาจะไป ไม่ต้องการ หรือไม่ติดตาม. คำว่า "ย่อมชำระ" คือเมื่อกำลังชำระ. คำว่า "เป็นอิสระ" คือเป็นผู้มีอำนาจในตน. คำว่า "เป็นผู้มีอำนาจในตน" คือเป็นผู้มีอำนาจในตน. คำว่า "เหมือนมหาโจร" คือการตัดขาดซึ่งทรัพย์อันเป็นกุศล ด้วยการแสวงหาทุจริต อันเกิดจากความกำหนัดในกาย. คำว่า "มีที่พึ่ง" คือผู้มีที่พึ่ง. คำว่า "เว้นจากโทษห้าประการ" ความหมายของคำเป็นต้นอย่างนี้ มีเขียนไว้ในอรรถกถาบางเล่มแล้ว เพราะฉะนั้น เราจักไม่กล่าว. สาสเนติ เอตฺถ ตาปสสาสนํ ฌานาภิญฺญา จ. วสีภูตสฺส สโต. มยิ เอวํภูเต ทีปงฺกโร ชิโน อุปฺปชฺชิ. โสเธติ ชโน. อญฺชสํ วฏุมายนนฺติ ปริยายวจเนหิ มคฺคเมว วทติ. มา นํ อกฺกมิตฺถาติ เอตฺถ นนฺติ ปทปูรณมตฺเต นิปาโต. ฆาติยามหนฺติ เอตฺถ จ อ-อิติ จ หํ-อิติ จ นิปาตา, อหํ-อิติ วา เอโก นิปาโต สานุนาสิโก กโต. อาหุตีนนฺติ ทกฺขิณาหุตีนํ. มนฺติ มม, มํ วา อพฺรฺวิ. คำว่า "ในศาสนา" ในที่นี้คือศาสนาของดาบส และฌานอภิญญา. เมื่อเป็นผู้มีวสีอยู่. เมื่อเราเป็นเช่นนี้ พระชินเจ้าทีปังกรได้อุบัติขึ้น. ชนย่อมชำระ. คำว่า "ทางตรง" "ทางใหญ่" ย่อมกล่าวถึงหนทางนั่นเอง ด้วยคำที่เป็นไวพจน์. คำว่า "อย่าเหยียบย่ำเขา" ในที่นี้ คำว่า "นัง" เป็นนิบาตเพียงเพื่อเติมบท. คำว่า "เราจักฆ่า" ในที่นี้ คำว่า "อะ" และ "หัง" เป็นนิบาต หรือคำว่า "อะหัง" เป็นนิบาตตัวเดียวที่ทำเป็นสระมีเสียงนาสิก. คำว่า "แห่งอาหุติ" คือแห่งทักขิณาหุติ. คำว่า "มัง" คือของฉัน หรือกล่าวว่า "ซึ่งฉัน". กปฺเป อติกฺกมิตฺวา วุตฺเตปิ โพธิมฺหิ มาตาทิสํกิตฺตเน สงฺคณฺหิตุํ ‘‘โพธิ ตสฺส ภควโต’’ติอาทิมาห. สุเขนาติ อุตฺตเมน สุเขน. อสโมติ ตาปเสหิ อสโม. อภิญฺญาสุขโตปิ วิสิฏฺฐํ อีทิสํ พุทฺธตฺตพฺยากรณชํ สุขํ อลภึ. ยาติ ยานิ นิมิตฺตานิ. อาภุชตีติ อาวตฺตติ. อภิรวนฺตีติ สทฺทํ กโรนฺติ. ฉุทฺธาติ นิกฺขนฺตา. นุทฺธํสตีติ น อุทฺธํ คจฺฉติ. อุภยนฺติ อุภยวจนํ. ธุวสสฺสตนฺติ เอกนฺตสสฺสตํ, อวิปรีตเมวาติ อตฺโถ. อาปนฺนสตฺตานนฺติ คพฺภินีนํ. ยาวตาทส ทิสา, ตตฺถ. ธมฺมธาตุยาติ ธมฺมธาตุยํ, สพฺเพสุ ธมฺเมสุ วิจินามีติ อตฺโถ. แม้เมื่อกล่าวว่าล่วงกัปไปแล้ว เพื่อสงเคราะห์การพรรณนาถึงมารดาเป็นต้นในโพธิ จึงตรัสคำว่า "โพธิของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น" เป็นต้น. คำว่า "ด้วยความสุข" คือด้วยความสุขอันสูงสุด. คำว่า "ไม่มีใครเสมอ" คือไม่มีใครเสมอด้วยดาบสทั้งหลาย. เราได้ความสุขเช่นนี้ อันเกิดจากการพยากรณ์พุทธภาวะ ซึ่งประเสริฐกว่าความสุขจากอภิญญา. คำว่า "ใด" คือนิมิตทั้งหลายใด. คำว่า "ย่อมงอ" คือย่อมหมุนกลับ. คำว่า "ย่อมบันลือ" คือย่อมทำเสียง. คำว่า "ถูกทอดทิ้ง" คือออกไปแล้ว. คำว่า "ไม่ฟุ้งขึ้น" คือไม่ไปเบื้องบน. คำว่า "ทั้งสอง" คือคำว่าทั้งสอง. คำว่า "เที่ยงแท้ยั่งยืน" คือเที่ยงแท้ยั่งยืนโดยส่วนเดียว ความว่าไม่ผิดไปเลย. คำว่า "แห่งสัตว์ผู้ถึงแล้ว" คือแห่งหญิงมีครรภ์. ตลอดทิศทั้งสิบ ในที่นั้น. คำว่า "ในธรรมธาตุ" คือในธรรมธาตุ ความว่าเราย่อมเลือกเฟ้นในธรรมทั้งปวง. ยสฺส สมฺปุณฺโณ, ตํ วมเตว อุทกํ นิสฺเสสํ. เอเตติ เอกิสฺสาปิ ทานปารมิตาย อเนกปฺปการตาย พหุวจนนิทฺเทโส กโต. ปฏิลคฺคิตํ รกฺขตีติ วจนเสโส, ภุมฺมตฺเถ วา อุปโยโค. จตูสุ ภูมีสูติ ปาติโมกฺขาทีสุ สํวรภูมีสุ. อทฺเวชฺฌมานโสติ กทาจิ ขมนํ กทาจิ อกฺขมนํ, กสฺสจิ ขมนํ กสฺสจิ อกฺขมนนฺติ เอวํ ทฺเวธาภาวํ อนาปนฺนมานโส หุตฺวา. สจฺจสฺส วีถิ นาม ทิฏฺฐาทิ จ อทิฏฺฐาทิ จ ยถาภูตํว วตฺถุ. อธิฏฺฐานนฺติ กุสลสมาทานาธิฏฺฐานํ, สมาทินฺเนสุ กุสเลสุ อจลตา อธิฏฺฐานํ นาม. ปถวิยา อุเปกฺขนํ นาม วิการานาปตฺติ. อญฺญตฺราติ อญฺญํ. สภาวรสลกฺขเณติ เอตฺถ ภาโวติ อวิปรีตตา วิชฺชมานตา, สห ภาเวน สภาโว, อวิปรีโต อตฺตโน โพธิปริปาจนกิจฺจสงฺขาโต [Pg.26] รโส, อนวชฺชวตฺถุปริจฺจาคาทิสงฺขาตํ ลกฺขณญฺจ สภาวรสลกฺขณํ, ตโต สมฺมสโต. ธมฺมเตเชนาติ ญาณเตเชน. จลตาติ จลตาย กมฺปนตาย. เสสีติ สยิ. มา ภาถาติ มา ภายิตฺถ. สพฺพีติโยติ สพฺพา อีติโย อุปทฺทวา ตํ วิวชฺชนฺตุ. น้ำเต็มแล้วแก่ผู้ใด ผู้นั้นย่อมคายน้ำออกจนหมดสิ้น. คำว่า "เหล่านี้" เป็นการกล่าวด้วยพหูพจน์ เพราะทานบารมีแม้เพียงอย่างเดียวมีหลายประเภท. คำว่า "ย่อมรักษาซึ่งสิ่งที่ติดอยู่" เป็นบทที่เหลือแห่งคำ หรือเป็นการใช้ทุติยาวิภัตติในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. คำว่า "ในภูมิทั้งสี่" คือในภูมิแห่งสังวรมีปาติโมกข์เป็นต้น. คำว่า "มีใจไม่สอง" คือเป็นผู้มีใจไม่ถึงความเป็นสองอย่างนี้ว่า บางคราวอดทน บางคราวไม่อดทน, อดทนต่อบางคน ไม่อดทนต่อบางคน. ชื่อว่า "วิถีแห่งสัจจะ" คือวัตถุที่เห็นแล้วเป็นต้น และที่ยังไม่เห็นเป็นต้น ตามความเป็นจริง. คำว่า "อธิษฐาน" คือการอธิษฐานในการสมาทานกุศล, ความไม่หวั่นไหวในกุศลที่สมาทานแล้ว ชื่อว่าอธิษฐาน. ชื่อว่า "การวางเฉยของแผ่นดิน" คือการไม่ถึงความแปรปรวน. คำว่า "เว้น" คืออื่น. คำว่า "ลักษณะแห่งรสและสภาวะ" ในที่นี้ คำว่า "ภาวะ" คือความไม่ผิดเพี้ยน ความมีอยู่, สภาวะคือพร้อมด้วยภาวะ, รสคือความไม่ผิดเพี้ยน อันนับว่าเป็นกิจในการบ่มโพธิของตน, และลักษณะอันนับว่าเป็นการบริจาควัตถุที่ไม่มีโทษเป็นต้น ชื่อว่าลักษณะแห่งรสและสภาวะ, เมื่อพิจารณาจากลักษณะนั้น. คำว่า "ด้วยเดชแห่งธรรม" คือด้วยเดชแห่งญาณ. คำว่า "ความหวั่นไหว" คือด้วยความหวั่นไหว ด้วยความสั่นสะเทือน. คำว่า "นอนแล้ว" คือนอนแล้ว. คำว่า "อย่ากลัวเลย" คือพวกท่านอย่ากลัวเลย. คำว่า "อุปัทวะทั้งปวง" คืออุปัทวะทั้งหลายทั้งปวง จงเว้นเขาเสีย. สุเมธกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาเรื่องสุเมธดาบสจบลงแล้ว. ปวจฺฉตีติ เทติ. โยเคนาติ อุปาเยน. สมึสูติ สนฺนิปตึสุ. อปฺปตฺตมานสาติ อปฺปตฺตอรหตฺตา ภิกฺขู ครหิตา ภวนฺติ. ริตฺตาติ สุญฺญา อนฺตรหิตา. สาลกลฺยาณี นาม เอโก รุกฺโข. พุทฺธจกฺกวตฺติกาเลเยว กิร เอกาเหเนว อุปฺปชฺชติ. คำว่า "ย่อมให้" คือย่อมให้. คำว่า "ด้วยโยคะ" คือด้วยอุบาย. คำว่า "ประชุมกันแล้ว" คือประชุมกันแล้ว. คำว่า "มีใจยังไม่ถึง" คือภิกษุทั้งหลายผู้ยังไม่บรรลุพระอรหัตย่อมถูกตำหนิ. คำว่า "ว่างเปล่า" คือว่างเปล่า หายไปแล้ว. ชื่อว่า "สาละกัลยาณี" คือต้นไม้ต้นหนึ่ง. ได้ยินว่า ย่อมเกิดขึ้นในสมัยแห่งพระพุทธเจ้าผู้เป็นจักรพรรดิเท่านั้น ย่อมเกิดขึ้นในวันเดียวเท่านั้น. ลิงฺคสมฺปตฺตีติ ปุริสลิงฺคตา. เหตูติ ติเหตุกปฏิสนฺธิตา. คุณสมฺปตฺตีติ อภิญฺญาสมาปตฺติลาภิตา. อธิกาโรติ พุทฺธานํ สกฺการกรณํ. ฉนฺทตาติ พุทฺธตฺตปฺปตฺติยํ ฉนฺทสมาโยโค. สพฺพงฺคสมฺปนฺนาติ อฏฺฐงฺคานิ สโมธาเนตฺวา กตปณิธานา. ปกฺขิกาติ ปีฐสปฺปิกา. ปณฺฑกาติ อุภยลิงฺครหิตา. โพธิสตฺตา จ พฺรหฺมโลกูปปตฺติปฐมกปฺปิเกสุ กาเลสุ อุภยลิงฺครหิตา โหนฺติ, น ปน ปณฺฑกปริยาปนฺนาติ เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปริยาปนฺนา น ภวนฺตี’’ติ วุตฺตํ, ยถาวุตฺเตสุ วา โทเสสุ สพฺเพสุ ปริยาปนฺนา น ภวนฺติ, โพธิสตฺเตสุ วา ปริยาปนฺนา ตทนฺโตคธา, ปริจฺฉินฺนสํสารตฺตา วา ปริยาปนฺนา โพธิสตฺตา อุภโตพฺยญฺชนปณฺฑกา น ภวนฺตีติ อตฺโถ. สพฺพตฺถ สุทฺธโคจรา ยสฺมา, ตสฺมา มิจฺฉาทิฏฺฐึ น เสวนฺติ. มิจฺฉาทิฏฺฐินฺติ นตฺถิกาเหตุกากิริยทิฏฺฐึ. ภวาภเวติ ขุทฺทเก เจว มหนฺเต จ ภเว. โภชปุตฺเตติ ลุทฺทเก. ลคนนฺติ สงฺโค. อญฺญถาติ ลีนตา. คามณฺฑลาติ คามทารกา. รูปนฺติ วิปฺปการํ. อยํ ตาว นิทานกถา ยาย อภิธมฺมสฺส พุทฺธภาสิตตาสิทฺธีติ อตฺถโยชนา กาตพฺพา. ความสมบูรณ์แห่งเพศ คือความเป็นเพศชาย. เหตุ คือการปฏิสนธิด้วยไตรเหตุ. ความสมบูรณ์แห่งคุณ คือการได้อภิญญาและสมาบัติ. อธิการ คือการกระทำสักการะแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย. ฉันทตา คือการประกอบด้วยฉันทะในการบรรลุความเป็นพระพุทธเจ้า. ผู้สมบูรณ์ด้วยองค์ทุกอย่าง คือผู้ที่ตั้งปณิธานโดยรวบรวมองค์ ๘. ปักขิกะ คือคนง่อย (ผู้คลานด้วยตั่ง). บัณเฑาะก์ คือผู้ปราศจากเพศทั้งสอง. พระโพธิสัตว์ทั้งหลายในกาลแห่งการอุบัติในพรหมโลกและในกาลแห่งปฐมกัป ย่อมปราศจากเพศทั้งสอง แต่ไม่จัดว่าเป็นบัณเฑาะก์. เพื่อแสดงความหมายนั้น จึงกล่าวว่า "ไม่จัดเข้า" หรือว่าไม่จัดเข้าในโทษทั้งปวงที่กล่าวมาแล้ว หรือว่าคำว่า "จัดเข้า" ในพระโพธิสัตว์ทั้งหลาย หมายถึง "รวมอยู่ในนั้น" หรือว่าพระโพธิสัตว์ทั้งหลายไม่เป็นบัณเฑาะก์และอุภโตพยัญชนก เพราะมีสังสารวัฏอันจำกัด. เพราะเป็นผู้มีโคจรบริสุทธิ์ในที่ทั้งปวง ฉะนั้นจึงไม่เสพมิจฉาทิฏฐิ. มิจฉาทิฏฐิ คือนัตถิกทิฏฐิ อเหตุกทิฏฐิ และอกิริยทิฏฐิ. ภวาภพ คือภพน้อยและภพใหญ่. โภชบุตร คือนายพราน. ลคันนะ คือความข้อง. อัญญถา คือความหดหู่. คามมณฑล คือเด็กชาวบ้าน. รูป คือความวิปริต. พึงประกอบความหมายว่า "นี่คือเรื่องราวเบื้องต้นที่ทำให้ความสำเร็จแห่งความเป็นพุทธภาษิตของพระอภิธรรมปรากฏ." นิทานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนานิทานกถาจบลงแล้ว. ๑. จิตฺตุปฺปาทกณฺฑํ ๑. กัณฑ์ว่าด้วยจิตตุปบาท. ติกมาติกาปทวณฺณนา การพรรณนาบทติกมาติกา. อิทานิ [Pg.27] ปฏิญฺญาตกถํ กาตุํ ‘‘อิทานิ อิติ เม…เป… กถโนกาโส สมฺปตฺโต’’ติอาทิมาห. อิโต ปฏฺฐายาติ กุสลธมฺมปทโต ปฏฺฐาย. บัดนี้ เพื่อจะกล่าวเรื่องที่ปฏิญญาไว้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "บัดนี้ โอกาสแห่งการกล่าวของข้าพเจ้า... ถึงแล้ว." ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไป คือตั้งแต่บทว่ากุศลธรรมเป็นต้นไป. ๑. สพฺพปเทหิ ลทฺธนาโมติ ตีสุปิ ปเทสุ เวทนาสทฺทสฺส วิชฺชมานตฺตา เตน ลทฺธนาโม สพฺพปเทหิ ลทฺธนาโม โหติ. นนุ สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ธมฺมาติ จตฺตาริ ปทานิ, เอวํ เสเสสุปีติ ทฺวาทเสตานิ ปทานิ, น ตีณีติ เวทนาสทฺทสฺส ปทตฺตยาวยวตฺตํ สนฺธาย ‘‘สพฺพปเทหี’’ติ วุจฺเจยฺย, น ยุตฺตํ. ‘‘เวทนายา’’ติ หิ วิสุํ ปทํ น กสฺสจิ ปทสฺส อวยโว โหติ, นาปิ สุขาทิปทภาวํ ภชตีติ เตน ลทฺธนาโม กถํ สพฺพปเทหิ ลทฺธนาโม สิยาติ? อธิปฺเปตปฺปการตฺถคมกสฺส ปทสมุทายสฺส ปทตฺตา. ปชฺชติ อวพุชฺฌียติ เอเตนาติ หิ ปทํ, ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ธมฺมา’’ติ เอเตน จ ปทสมุทาเยน ยถาธิปฺเปโต อตฺโถ สมตฺโต วิญฺญายติ, ตสฺมา โส ปทสมุทาโย ‘‘ปท’’นฺติ วุจฺจติ. เอวํ อิตเรปิ เวทิตพฺพา. ตสฺมา เตสํ ติณฺณํ สมุทายานํ อวยเวน ลทฺธนาโม สพฺพปเทหิ ลทฺธนาโมติ ยุตฺโต. ๑. ชื่อที่ได้จากบททั้งปวง คือชื่อที่ได้เพราะมีคำว่าเวทนาอยู่ในบททั้งสามนั้น จึงเป็นชื่อที่ได้จากบททั้งปวง. จริงอยู่ บทว่า "ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา" นี้มี ๔ บท, แม้ในบทที่เหลือก็เช่นกัน จึงมี ๑๒ บท ไม่ใช่ ๓ บท. หากจะกล่าวว่า "จากบททั้งปวง" โดยหมายถึงความเป็นส่วนประกอบในบททั้งสามของคำว่าเวทนา ก็ไม่สมควร. เพราะคำว่า "เวทนายะ" เป็นบทแยกต่างหาก ไม่เป็นส่วนประกอบของบทใดๆ และไม่ถึงความเป็นบทมีสุขเป็นต้น. เมื่อเป็นเช่นนี้ ชื่อที่ได้จากคำนั้น จะเป็นชื่อที่ได้จากบททั้งปวงได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะความเป็นบทของหมู่บทที่ทำให้เข้าถึงอรรถตามที่ประสงค์. เพราะบท คือสิ่งที่ทำให้บรรลุหรือรู้แจ้ง. และด้วยหมู่บทว่า "ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา" นี้ ความหมายตามที่ประสงค์ย่อมเป็นที่รู้แจ้งโดยสมบูรณ์. ฉะนั้น หมู่บทนั้นจึงเรียกว่า "บท". แม้บทอื่นๆ ก็พึงทราบอย่างนี้. ฉะนั้น ชื่อที่ได้จากส่วนประกอบของหมู่บททั้งสามนั้น จึงสมควรที่จะเป็นชื่อที่ได้จากบททั้งปวง. คนฺถโต จ อตฺถโต จาติ เอตฺถ เหตุปทสเหตุกปทาทีหิ สมฺพนฺธตฺตา คนฺถโต จ เหตุอตฺถสเหตุกตฺถาทีหิ สมฺพนฺธตฺตา อตฺถโต จ อญฺญมญฺญสมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. สเหตุกเหตุสมฺปยุตฺตทุกา หิ เหตุทุเก เหตูหิ สมฺพนฺธตฺตา เหตุทุกสมฺพนฺธา, เหตุสเหตุกทุโก เหตุทุกสเหตุกทุกสมฺพนฺโธ อุภเยกปทวเสน. ตถา เหตุเหตุสมฺปยุตฺตทุโก เหตุทุกเหตุสมฺปยุตฺตทุกสมฺพนฺโธ, นเหตุสเหตุกทุโก เอกทฺวิปทวเสน เหตุทุกสเหตุกทุกสมฺพนฺโธติ. กณฺณิกา วิยาติ ปุปฺผมยกณฺณิกา วิย. ฆฏา วิยาติ ปุปฺผหตฺถกาทีสุ ปุปฺผาทีนํ สมูโห วิย. กณฺณิกาฆฏาทีสุ หิ ปุปฺผาทีนิ วณฺฏาทีหิ อญฺญมญฺญสมฺพนฺธานิ โหนฺตีติ ตถาสมฺพนฺธตา เอเตสํ ทุกานํ วุตฺตา. ทุกสามญฺญโตติ อญฺเญหิ เหตุทุกาทีหิ ทุกวเสน สมานภาวา. อญฺเญหีติ สารมฺมณทุกาทีหิ. อสงฺคหิโต ปเทโส เยสํ อตฺถิ, เต สปฺปเทสา. เยสํ ปน นตฺถิ, เต นิปฺปเทสา. ในคำว่า "โดยคัมภีร์และโดยอรรถ" นี้ พึงทราบความสัมพันธ์ซึ่งกันและกัน โดยคัมภีร์เพราะสัมพันธ์กับบทว่าเหตุและบทว่าสเหตุกะเป็นต้น และโดยอรรถเพราะสัมพันธ์กับอรรถว่าเหตุและอรรถว่าสเหตุกะเป็นต้น. จริงอยู่ สเหตุกทุกะและเหตุสัมปยุตตทุกะ ชื่อว่ามีความสัมพันธ์กับเหตุทุกะ เพราะสัมพันธ์กับเหตุทั้งหลายในเหตุทุกะ. สเหตุกทุกะเป็นความสัมพันธ์ระหว่างเหตุทุกะกับสเหตุกทุกะ โดยอำนาจแห่งบทเดียวทั้งสอง. เช่นเดียวกัน เหตุเหตุสัมปยุตตทุกะ เป็นความสัมพันธ์ระหว่างเหตุทุกะกับเหตุสัมปยุตตทุกะ. นเหตุสเหตุกทุกะ เป็นความสัมพันธ์ระหว่างเหตุทุกะกับสเหตุกทุกะ โดยอำนาจแห่งบทหนึ่งและสองบท. เหมือนขั้วดอกไม้ คือเหมือนขั้วที่ทำด้วยดอกไม้. เหมือนพุ่มดอกไม้ คือเหมือนหมู่แห่งดอกไม้เป็นต้นในกำดอกไม้เป็นต้น. เพราะในขั้วและพุ่มดอกไม้เป็นต้น ดอกไม้เป็นต้นย่อมสัมพันธ์กันและกันด้วยก้านเป็นต้น. ฉะนั้น ความสัมพันธ์เช่นนั้นจึงกล่าวไว้สำหรับทุกะเหล่านี้. โดยความเป็นสามัญแห่งทุกะ คือความเป็นสภาพที่เสมอกันโดยความเป็นทุกะกับทุกะอื่นๆ มีเหตุทุกะเป็นต้น. คำว่า อื่นๆ คือสารัมมณทุกะเป็นต้น. ธรรมเหล่าใดมีส่วนที่ไม่ได้สงเคราะห์ไว้ ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าสัปปเทส (มีส่วนเหลือ). ส่วนธรรมเหล่าใดไม่มี ธรรมเหล่านั้นชื่อว่านิปปเทส (ไม่มีส่วนเหลือ). ‘‘กจฺจิ [Pg.28] นุ โภโต กุสล’’นฺติ เอวํ ปุจฺฉิตเมวตฺถํ ปากฏํ กตฺวา ปุจฺฉิตุํ ‘‘กจฺจิ โภโต อนามย’’นฺติ วุตฺตํ, ตสฺมา กุสลสทฺโท อนามยตฺโถ โหติ. พาหิติกสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๓๖๑) ภควโต กายสมาจาราทโย วณฺเณนฺเตน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ‘‘โย โข, มหาราช, กายสมาจาโร อนวชฺโช’’ติ กุสโล กายสมาจาโร วุตฺโต. น หิ ภควโต สุขวิปากํ กมฺมํ อตฺถีติ สพฺพสาวชฺชรหิตา กายสมาจาราทโย กุสลาติ วุตฺตา. กุสเลสุ ธมฺเมสูติ จ โพธิปกฺขิยธมฺมา ‘‘กุสลา’’ติ วุตฺตา. เต จ วิปสฺสนามคฺคผลสมฺปยุตฺตา น เอกนฺเตน สุขวิปากาเยวาติ อนวชฺชตฺโถ กุสลสทฺโท. องฺคปจฺจงฺคานนฺติ กุสลสทฺทโยเคน ภุมฺมตฺเถ สามิวจนํ, องฺคปจฺจงฺคานํ วา นามกิริยาปโยชนาทีสูติ อตฺโถ. นจฺจคีตสฺสาติ จ สามิวจนํ ภุมฺมตฺเถ, นจฺจคีตสฺส วิเสเสสูติ วา โยเชตพฺพํ. กุสลานํ ธมฺมานํ สมาทานเหตุ เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ ปุญฺญวิปากนิพฺพตฺตกกมฺมํ ‘‘กุสล’’นฺติ วุตฺตํ. ธมฺมา โหนฺตีติ สุญฺญธมฺมตฺตา สภาวมตฺตา โหนฺตีติ อตฺโถ. เอวํ ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสีติ เอตฺถาปิ สุญฺญตตฺโถ ธมฺมสทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. เพื่อจะถามความหมายที่ถามแล้วอย่างนี้ว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านยังสบายดีหรือ" ให้ชัดเจน จึงกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านไม่มีโรคภัยไข้เจ็บหรือ" ฉะนั้น คำว่ากุศลจึงมีความหมายว่าความไม่มีโรค. ในพาหิติกสูตร (ม.ม. ๑๓/๓๙๔) พระธรรมภัณฑาคาริกเมื่อพรรณนากายสมาจารเป็นต้นของพระผู้มีพระภาค ได้กล่าวว่า "ดูกรมหาบพิตร กายสมาจารใดแลไม่มีโทษ" กายสมาจารนั้นชื่อว่ากุศล. เพราะกรรมที่มีวิบากเป็นสุขของพระผู้มีพระภาคไม่มี. ฉะนั้น กายสมาจารเป็นต้นที่ปราศจากโทษทั้งปวงจึงชื่อว่ากุศล. และในคำว่า "ในกุศลธรรมทั้งหลาย" นั้น โพธิปักขิยธรรมทั้งหลายชื่อว่ากุศล. และธรรมเหล่านั้นที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนา มรรค และผล ไม่ได้มีวิบากเป็นสุขโดยส่วนเดียว. ฉะนั้น คำว่ากุศลจึงมีความหมายว่าไม่มีโทษ. ในคำว่า "อังคปัจจังคานัง" นั้น เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งสัตตมี โดยประกอบกับคำว่ากุศล หรือมีความหมายว่าในชื่อ การกระทำ และประโยชน์เป็นต้นของอวัยวะน้อยใหญ่. และในคำว่า "นัจจคีตัสสะ" นั้น เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งสัตตมี หรือพึงประกอบความหมายว่าในประเภทต่างๆ ของการฟ้อนรำและการขับร้อง. เพราะเหตุแห่งการสมาทานกุศลธรรมทั้งหลาย บุญนี้ย่อมเจริญอย่างนี้. กรรมที่ยังวิบากแห่งบุญให้เกิดขึ้นจึงชื่อว่ากุศล. คำว่า "ธรรมทั้งหลายย่อมมี" หมายถึงย่อมมีเพียงสภาวะ เพราะเป็นสภาวะที่ว่างเปล่า. แม้ในคำว่า "พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย" นี้ ก็พึงเห็นว่าคำว่าธรรมมีความหมายว่าว่างเปล่า. สลยนฺติ…เป… วิทฺธํเสนฺตีติ เอตฺถ ปุริมสฺส ปุริมสฺส ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ อตฺถวจนํ. อถ วา สลนสฺส อตฺถทีปนานิ จลนาทีนิ ตีณิ ตทงฺคปฺปหานาทีหิ โยเชตพฺพานิ. อปฺปหีนภาเวน สนฺตาเน สยมานา อกุสลา ธมฺมา ราคาทิอสุจิสมฺปโยคโต นานาวิธทุกฺขเหตุโต จ กุจฺฉิเตน อากาเรน สยนฺติ. ญาณวิปฺปยุตฺตานมฺปิ ญาณํ อุปนิสฺสยปจฺจโย โหตีติ สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา กุเสน ญาเณน ปวตฺเตตพฺพาติ กุสลา. อุปฺปนฺนํสานุปฺปนฺนํสภาเคสุ สงฺคหิตตฺตา อุภยภาคคตํ สํกิเลสปกฺขํ ปหานานุปฺปาทเนหิ ลุนนฺติ สมฺมปฺปธานทฺวยํ วิย. คำว่า สลยันติ...ล...วิทธังเสนติ ในที่นี้ คำอธิบายความหมายของคำก่อนๆ คือคำหลังๆ อีกอย่างหนึ่ง คำอธิบายความหมายของการสั่นไหว (สลนะ) ๓ อย่าง มีการเคลื่อนไหว (จลนะ) เป็นต้น พึงประกอบด้วยการละด้วยองค์นั้นๆ (ตทังคปหานะ) เป็นต้น อกุศลธรรมทั้งหลายที่ยังไม่ถูกละ ย่อมสถิตอยู่ในสันดานด้วยอาการอันน่ารังเกียจ เพราะประกอบด้วยสิ่งไม่สะอาดมีราคะเป็นต้น และเพราะเป็นเหตุแห่งทุกข์นานาชนิด แม้แก่ธรรมที่ปราศจากญาณ ญาณก็เป็นอุปนิสสยปัจจัยได้ เพราะฉะนั้น กุศลธรรมทั้งปวงพึงให้เป็นไปด้วยญาณอันฉลาด (กุสะ) จึงชื่อว่ากุศล เพราะถูกสงเคราะห์อยู่ในส่วนที่เกิดขึ้นแล้วและส่วนที่ยังไม่เกิดขึ้น จึงตัดกิเลสฝ่ายที่อยู่ในส่วนทั้งสองด้วยการละและการไม่ให้เกิดขึ้น เหมือนสัมมัปปธาน ๒ อย่างฉะนั้น สตฺตาทิคาหกานํ จิตฺตานํ โคจรา สตฺตาทโย วิย ปญฺญาย อุปปริกฺขิยมานา น นิสฺสภาวา, กินฺตุ อตฺตโน สภาวํ ธาเรนฺตีติ ธมฺมา. น จ ธาริยมานสภาวา อญฺโญ ธมฺโม นาม อตฺถิ. น หิ รุปฺปนาทีหิ อญฺเญ รูปาทโย, กกฺขฬาทีหิ จ อญฺเญ ปถวีอาทโย ธมฺมา วิชฺชนฺตีติ. อญฺญถา ปน อวโพเธตุํ น สกฺกาติ นามวเสน วิญฺญาตาวิญฺญาเต สภาวธมฺเม อญฺเญ วิย กตฺวา ‘‘อตฺตโน สภาวํ ธาเรนฺตี’’ติ [Pg.29] วุตฺตํ. สปฺปจฺจยธมฺเมสุ วิเสสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ธารียนฺติ วา ปจฺจเยหี’’ติ อาห. ธารียนฺตีติ อุปธารียนฺติ, ลกฺขียนฺตีติ อตฺโถ. ธรรมทั้งหลาย เมื่อปัญญาพิจารณาอยู่ ย่อมไม่ไร้สภาพ เหมือนสัตว์เป็นต้นซึ่งเป็นอารมณ์ของจิตที่ยึดถือสัตว์เป็นต้น แต่ย่อมทรงไว้ซึ่งสภาพของตน จึงชื่อว่าธรรม อนึ่ง ธรรมอื่นนอกจากสภาพที่ถูกทรงไว้ ย่อมไม่มี เพราะว่า รูปเป็นต้นอื่นจากความแตกสลาย (รุปปนะ) เป็นต้น และปฐวีเป็นต้นอื่นจากความแข็งกระด้าง (กักขฬะ) เป็นต้น ย่อมไม่มี แต่เพราะไม่สามารถจะรู้แจ้งได้ด้วยประการอื่น จึงกล่าวว่า 'ทรงไว้ซึ่งสภาพของตน' โดยทำสภาพธรรมที่รู้แจ้งและไม่รู้แจ้งโดยชื่อให้เหมือนเป็นสิ่งอื่น เมื่อแสดงความพิเศษในธรรมที่มีปัจจัย จึงกล่าวว่า 'หรือถูกปัจจัยทรงไว้' คำว่า ธาริยันติ คือ อุปธาริยันติ หมายถึง ถูกกำหนดรู้ (หรือถูกทำเครื่องหมายไว้) อกุสลาติ กุสลปฏิเสธนมตฺตํ กุสลาภาวมตฺตวจนํ ตทญฺญมตฺตวจนํ วา เอตํ น โหติ, กินฺตุ ตปฺปฏิปกฺขวจนนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘มิตฺตปฏิปกฺขา อมิตฺตา วิยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตปฺปฏิปกฺขวจนตา จ อพฺยากตตติยราสิวจเนน วิญฺญายติ. ยทิ หิ กุสลาภาวมตฺตวจนํ อกุสลสทฺโท, เตน น โกจิ ธมฺโม วุตฺโตติ อพฺยากตวจเนเนว จ ตติโย ราสิ วุตฺโต น สิยา, กุสลา เจว ธมฺมา อพฺยากตา จาติ ทุโกวายํ อาปชฺชติ, น ติโก, เอวญฺจ สติ อกุสลวจเนน น โกจิ อตฺโถ. อถ สิยา, ‘‘อนพฺยากตา’’ติ จ วตฺตพฺพํ สิยา กุสลานํ วิย อพฺยากตานญฺจ อภาวมตฺตสมฺภวา, ตสฺมา อภาวมตฺตวจเน อพฺยากตภาวมตฺตํ วิย กุสลาภาวมตฺตํ อกุสลํ น โกจิ ราสีติ ‘‘อพฺยากตา’’ติ ตติโย ราสิ น สิยา. ตติยราสิภาเวน จ อพฺยากตา วุตฺตาติ อกุสโล จ เอโก ราสีติ วิญฺญายติ. ตสฺมา นาภาววจนตา, สภาวธารณาทิอตฺเถน ธมฺมสทฺเทน สมานาธิกรณภาวโต จ อกุสลสทฺทสฺส กุสลาภาวมตฺตวจนตา น โหติ, นาปิ ตทญฺญมตฺตวจนตา ตติยราสิวจนโต เอว. ยทิ หิ กุสเลหิ อญฺเญ อกุสลา เจตสิเกหิ อญฺเญ อเจตสิกา วิย, กุสลากุสลวจเนหิ สพฺเพสํ ธมฺมานํ สงฺคหิตตฺตา อสงฺคหิตสฺส ตติยราสิสฺส อภาวา เจตสิกทุโก วิย อยญฺจ ทุโก วตฺตพฺโพ สิยา ‘‘กุสลา ธมฺมา อกุสลา ธมฺมา’’ติ, น ‘‘อพฺยากตา’’ติ ตติโย ราสิ วตฺตพฺโพ, วุตฺโต จ โส, ตสฺมา น ตทญฺญมตฺตวจนํ อกุสลสทฺโท, ปาริเสเสน ตปฺปฏิปกฺเขสุ อ-การสฺส ปโยคทสฺสนโต โลเก ‘‘อมิตฺตา’’ติ สาสเน ‘‘อโลโภ’’ติ อิธาปิ ตปฺปฏิปกฺขวจนตา อกุสลสทฺทสฺส สิทฺธา, ตตฺถ นิรุฬฺหตฺตา จ น อิตรวจนตา, ตปฺปฏิปกฺขภาโว จ วิรุทฺธสภาวตฺตา ตปฺปเหยฺยภาวโต จ เวทิตพฺโพ, น กุสลวินาสนโต. น หิ กุสลา อกุสเลหิ ปหาตพฺพา, มหาพลวตาย ปน กุสลาเยว ปโยคนิปฺผาทิตา สทานุสยิเต อกุสเล ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทวเสน ปชหนฺตีติ. คำว่า อกุศล นี้ ไม่ใช่เพียงคำปฏิเสธกุศล ไม่ใช่เพียงคำแสดงความไม่มีกุศล หรือไม่ใช่เพียงคำแสดงสิ่งอื่นจากกุศล แต่เป็นคำแสดงสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์ เพื่อแสดงความหมายนี้ จึงกล่าวว่า 'เหมือนอมิตรเป็นปฏิปักษ์ต่อมิตร' เป็นต้น ความเป็นคำแสดงสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์นั้น พึงทราบด้วยการกล่าวถึงราศีที่ ๓ คือ อัพยากตะ ถ้าหากคำว่า อกุศล เป็นเพียงคำแสดงความไม่มีกุศล ก็จะไม่มีสภาวธรรมใดถูกกล่าวถึงด้วยคำนั้น และราศีที่ ๓ ก็จะไม่ถูกกล่าวถึงด้วยคำว่า อัพยากตะ นี้ก็จะกลายเป็นทวิกะ คือมีแต่กุศลธรรมและอัพยากตธรรม ไม่ใช่ตริกะ และเมื่อเป็นเช่นนั้น คำว่า อกุศล ก็จะไม่มีความหมายใดๆ หากเป็นเช่นนั้น ก็พึงกล่าวว่า 'อนัพยากตะ' ด้วย เพราะความไม่มีอัพยากตะก็เป็นไปได้เหมือนความไม่มีกุศล เพราะฉะนั้น ในกรณีที่เป็นคำแสดงความไม่มี ความไม่มีกุศลก็ไม่ใช่ราศีใดๆ เหมือนความไม่มีอัพยากตะ ดังนั้น ราศีที่ ๓ คือ อัพยากตะ ก็จะไม่มี แต่เพราะอัพยากตะถูกกล่าวถึงในฐานะเป็นราศีที่ ๓ จึงพึงทราบว่า อกุศลก็เป็นราศีหนึ่ง เพราะฉะนั้น จึงไม่ใช่คำแสดงความไม่มี และเพราะคำว่า อกุศล มีฐานะเดียวกันกับคำว่า ธรรม โดยอรรถว่าทรงไว้ซึ่งสภาพเป็นต้น จึงไม่ใช่คำแสดงความไม่มีกุศล และก็ไม่ใช่เพียงคำแสดงสิ่งอื่นจากกุศล เพราะมีการกล่าวถึงราศีที่ ๓ อยู่แล้ว หากอกุศลเป็นสิ่งอื่นจากกุศล เหมือนอเจตสิกเป็นสิ่งอื่นจากเจตสิก และเพราะธรรมทั้งปวงถูกสงเคราะห์ด้วยคำว่า กุศลและอกุศล จึงไม่มีราศีที่ ๓ ที่ไม่ถูกสงเคราะห์ นี้ก็พึงกล่าวว่าเป็นทวิกะ เหมือนเจตสิกทวิกะ คือ 'กุศลธรรม อกุศลธรรม' ไม่พึงกล่าวว่า 'อัพยากตะ' เป็นราศีที่ ๓ แต่ก็มีการกล่าวถึงราศีที่ ๓ นั้น เพราะฉะนั้น คำว่า อกุศล จึงไม่ใช่เพียงคำแสดงสิ่งอื่นจากกุศล โดยส่วนที่เหลือ ย่อมเห็นการใช้ อ-อักษร ในความหมายที่เป็นปฏิปักษ์ในโลก เช่น 'อมิตร' ในพระศาสนา เช่น 'อโลภะ' ในที่นี้ก็สำเร็จความเป็นคำแสดงสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์ของคำว่า อกุศล และเพราะเป็นคำที่ใช้จนแพร่หลาย จึงไม่ใช่คำแสดงความหมายอื่น ความเป็นปฏิปักษ์นั้น พึงทราบโดยความเป็นสภาพที่ขัดแย้งกัน และโดยความเป็นสิ่งที่พึงละ ไม่ใช่โดยการทำลายกุศล เพราะกุศลไม่พึงถูกอกุศลละ แต่กุศลที่ถูกทำให้เกิดขึ้นด้วยความพยายามอันมีกำลังมากเท่านั้น ย่อมละอกุศลที่นอนเนื่องอยู่เสมอ ด้วยอำนาจแห่งตทังคปหาน วิกขัมภนปหาน และสมุจเฉทปหาน น [Pg.30] พฺยากตาติ อกถิตา. กถํ ปเนเต อกถิตา โหนฺติ, นนุ ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา’’ติอาทีหิ ติกทุกปเทหิ จกฺขุวิญฺญาณาทิวจเนหิ ผสฺสาทิวจเนหิ จ กถิตาติ? โน น กถิตา, ตานิ ปน วจนานิ อิธ อนธิปฺเปตานิ อวุตฺตตฺตา อนนุวตฺตนโต. น หิ ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ธมฺมา’’ติอาทึ วตฺวา ‘‘อพฺยากตา’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา น ตานิ อิธ อนุวตฺตนฺตีติ ตพฺพจนียภาเวน อกถิตตา น โหติ, กุสลากุสลวจนานิ ปน อิธ วุตฺตตฺตา อนุวตฺตนฺตีติ ตพฺพจนียภาเวน อกถิตตา ญายตีติ ‘‘กุสลากุสลภาเวน อกถิตาติ อตฺโถ’’ติ อาห. น พฺยากตาติ วา อวิปากา, อพฺยากตวจเนเนว จ อวิปากตฺถา ญายนฺติ. น หิ ภควโต วจนํ ญาปกสาธนียํ, อาสยานุสยจริยาทิกุสเลน ภควตา เยสํ อวโพธนตฺถํ ธมฺมา วุตฺตา เตสํ วจนานนฺตรํ ตทตฺถปฏิเวธโต, ปจฺฉิเมหิ ปน ยถา เตสํ อวโพธนตฺถํ ภควตา ตํ ตํ วจนํ วุตฺตํ, ยถา จ เตหิ ตทตฺโถ ปฏิวิทฺโธ, ตํ สพฺพํ อาจริเย ปยิรุปาสิตฺวา สุตฺวา เวทิตพฺพํ โหติ, ตสฺมา การณํ อวตฺวา ‘‘กุสลากุสลภาเวน อกถิตาติ อตฺโถ’’ติ อาห. โย จ วเทยฺย ‘‘อกุสลวิปากภาเวน อกถิตตฺตา, กุสลา อพฺยากตาติ อาปชฺชนฺติ, กุสลวิปากภาเวน อกถิตตฺตา อกุสลาปี’’ติ, โสปิ ‘‘อญฺญาปกสาธนียวจโน ภควา’’ติ นิวาเรตพฺโพ อนุวตฺตมานวจนวจนียภาเวน อกถิตสฺส จ อพฺยากตภาวโต. น หิ อวิปากวจนํ วุตฺตํ กุสลวจนญฺจ อวุตฺตํ, ยโต อวิปากวจนสฺส อธิกตภาโว กุสลสฺส จ ตพฺพจนียภาเวน อกถิตภาโว สิยา, ตสฺมา น กุสลานํ อพฺยากตตา, เอวํ อกุสลานญฺจ อนพฺยากตภาเว โยชนา กาตพฺพา. คำว่า อัพยากตะ คือ ไม่ได้กล่าวไว้ แต่ธรรมเหล่านี้ไม่ได้กล่าวไว้ได้อย่างไรเล่า ก็มิใช่หรือว่าธรรมเหล่านี้ถูกกล่าวไว้แล้วด้วยบทในติกะและทุกะมีคำว่า 'สัมปยุตด้วยสุขเวทนา' เป็นต้น ด้วยคำว่า จักขุวิญญาณเป็นต้น และด้วยคำว่า ผัสสะเป็นต้น? ไม่ใช่ว่าไม่ได้กล่าวไว้ แต่คำเหล่านั้นในที่นี้ไม่เป็นที่ประสงค์ เพราะไม่ได้กล่าวไว้ จึงไม่สืบเนื่องกัน เพราะมิได้ตรัสคำว่า 'ธรรมทั้งหลายสัมปยุตด้วยสุขเวทนา' เป็นต้น แล้วตรัสว่า 'อัพยากตะ' เพราะฉะนั้น คำเหล่านั้นจึงไม่สืบเนื่องกันในที่นี้ ความที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นคำที่ควรกล่าวถึงจึงไม่มี แต่คำว่า กุศลและอกุศลนั้น เมื่อกล่าวไว้ในที่นี้แล้วย่อมสืบเนื่องกัน เพราะฉะนั้น ความที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นคำที่ควรกล่าวถึงจึงเป็นที่รู้ได้ ท่านจึงกล่าวว่า 'อธิบายว่า ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นกุศลและอกุศล' อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อัพยากตะ คือ ไม่มีวิบาก และความหมายว่าไม่มีวิบากนั้น ย่อมรู้ได้ด้วยคำว่า อัพยากตะ นั่นเอง เพราะพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคไม่จำต้องอาศัยเหตุผลอื่นมาพิสูจน์ แต่เพราะธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงฉลาดในอัธยาศัย อนุสัย และจริยาเป็นต้น ตรัสไว้เพื่อความรู้แจ้งของสัตว์เหล่าใด สัตว์เหล่านั้นย่อมแทงตลอดอรรถนั้นได้ทันทีที่ตรัสคำนั้น ส่วนชนในภายหลังพึงเข้าไปนั่งใกล้ครูบาอาจารย์แล้วฟังและรู้แจ้งสิ่งทั้งปวงนั้นว่า พระผู้มีพระภาคตรัสคำนั้นๆ เพื่อความรู้แจ้งของสัตว์เหล่านั้นอย่างไร และสัตว์เหล่านั้นแทงตลอดอรรถนั้นได้อย่างไร เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่กล่าวเหตุผลไว้ แต่กล่าวว่า 'อธิบายว่า ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นกุศลและอกุศล' อนึ่ง ผู้ใดพึงกล่าวว่า 'เพราะไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นอกุศลวิบาก กุศลทั้งหลายจึงเป็นอัพยากตะ และเพราะไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นกุศลวิบาก อกุศลทั้งหลายก็เป็นอัพยากตะ' ผู้นั้นก็พึงถูกห้ามว่า 'พระผู้มีพระภาคมีพระดำรัสที่ไม่จำต้องอาศัยเหตุผลอื่นมาพิสูจน์' และเพราะความที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นคำที่ควรกล่าวถึงของคำที่สืบเนื่องกัน จึงเป็นอัพยากตะ เพราะมิได้ตรัสคำว่า ไม่มีวิบาก และมิได้ตรัสคำว่า กุศล เพราะเหตุที่คำว่า ไม่มีวิบากมีความสำคัญเป็นประธาน และคำว่า กุศลมีความที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นคำที่ควรกล่าวถึง เพราะฉะนั้น กุศลทั้งหลายจึงไม่เป็นอัพยากตะ พึงประกอบความในความที่อกุศลทั้งหลายไม่เป็นอัพยากตะด้วยอาการอย่างนี้ อถ วา วิ-สทฺโท วิโรธวจโน, อา-สทฺโท อภิมุขภาวปฺปกาสโน, ตสฺมา อตฺตโน ปจฺจเยหิ อญฺญมญฺญวิโรธาภิมุขา กตา, ลกฺขณวิโรธโต วินาสกวินาสิตพฺพโต จาติ พฺยากตา, กุสลากุสลา. น พฺยากตาติ อพฺยากตา. เต หิ ลกฺขณโต กุสลากุสลา วิย วิรุทฺธา น โหนฺติ. น หิ อวิปากตา ทุกฺขวิปากตา วิย สุขวิปากตาย สุขวิปากตา วิย จ ทุกฺขวิปากตาย สุขทุกฺขวิปากตาหิ วิรุชฺฌตีติ นาปิ เต กิญฺจิ ปชหนฺติ, น จ เต เกนจิ ปหาตพฺพาติ อยเมตฺถ อตฺตโนมติ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า วิ เป็นคำแสดงความขัดแย้ง คำว่า อา เป็นคำแสดงความเป็นไปเฉพาะหน้า เพราะฉะนั้น ธรรมทั้งหลายที่ถูกกระทำให้เป็นไปเฉพาะหน้าแห่งความขัดแย้งกันและกันด้วยปัจจัยของตน เพราะความขัดแย้งกันแห่งลักษณะ และเพราะความเป็นของที่พึงทำลายและเป็นของที่พึงถูกทำลาย ชื่อว่า พยากตะ ได้แก่ กุศลและอกุศล คำว่า อัพยากตะ คือ ไม่ใช่พยากตะ เพราะธรรมเหล่านั้นโดยลักษณะไม่ขัดแย้งกันเหมือนกุศลและอกุศล เพราะความที่ไม่มีวิบากไม่ขัดแย้งกับสุขวิบากเหมือนทุกขวิบาก และไม่ขัดแย้งกับทุกขวิบากเหมือนสุขวิบากด้วยสุขทุกขวิบากทั้งหลาย และธรรมเหล่านั้นก็มิได้ละอะไรๆ และก็ไม่พึงถูกใครๆ ละ นี่เป็นความเห็นของตนในอรรถนี้ อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณาติ [Pg.31] เอตฺถ นตฺถิ เอเตสํ อวชฺชนฺติ อนวชฺชา, ครหิตพฺพภาวรหิตา นิทฺโทสาติ อตฺโถ. เตน เนสํ อครหิตพฺพภาวํ ทสฺเสติ, น คารยฺหวิรหมตฺตํ. อญฺเญปิ อตฺถิ นิทฺโทสา อพฺยากตาติ อนวชฺชวจนมตฺเตน เตสมฺปิ กุสลตาปตฺติโทสํ ทิสฺวา ตํ ปริหริตุํ สุขวิปากวจนํ อาห. อวชฺชปฏิปกฺขา วา อิธ อนวชฺชาติ วุตฺตา, น พาหิติกสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๓๖๑) วิย ปฏิปฺปสฺสทฺธาวชฺชา วิรหิตาวชฺชมตฺตา วา, ตสฺมา อนวชฺชวจเนน อวชฺชวินาสนภาโว ทสฺสิโต. อพฺยากเตหิ ปน วิสิฏฺฐํ กุสลากุสลานํ สาธารณํ สวิปากตาลกฺขณนฺติ ตสฺมึ ลกฺขเณ วิเสสทสฺสนตฺตํ สุขวิปากวจนํ อโวจ. สิทฺโธ หิ ปุริเมเนว อกุสลาพฺยากเตหิ กุสลานํ วิเสโสติ. สุโข วิปาโก เอเตสนฺติ สุขวิปากา. เตน กุสลากุสลานํ สามญฺเญ วิปากธมฺมภาเว สุขวิปากวิปจฺจนสภาวํ ทสฺเสติ, น เตสํ สุขวิปากสพฺภาวเมว. อนวชฺชา จ เต สุขวิปากา จาติ อนวชฺชสุขวิปากา. กุสลา ลกฺขียนฺติ เอเตนาติ ลกฺขณํ, อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณํ เอเตสนฺติ อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณา. นนุ เต เอว กุสลา อนวชฺชสุขวิปากา, กถํ เต สยเมว อตฺตโน ลกฺขณํ โหนฺตีติ? วิญฺญาตาวิญฺญาตสทฺทตฺถภาเวน ลกฺขณลกฺขิตพฺพภาวยุตฺติโต. กุสลสทฺทตฺถวเสน หิ อวิญฺญาตา กุสลา ลกฺขิตพฺพา โหนฺติ, อนวชฺชสุขวิปากสทฺทตฺถภาเวน วิญฺญาตา ลกฺขณนฺติ ยุตฺตเมตํ. อถ วา ลกฺขียตีติ ลกฺขณํ, สภาโว. อนวชฺชสุขวิปากา จ เต ลกฺขณญฺจาติ อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณา, อนวชฺชสุขวิปากา หุตฺวา ลกฺขิยมานา สภาวา กุสลา นามาติ อตฺโถ. ในคำว่า อนวัชชสุขวิปากลักขณะ นี้ คำว่า อนวัชชะ คือ ไม่มีโทษของธรรมเหล่านั้น อธิบายว่า ปราศจากความเป็นของที่ควรติเตียน ไม่มีโทษ ด้วยคำนั้น ท่านแสดงความเป็นของไม่ควรติเตียนของธรรมเหล่านั้น ไม่ใช่เพียงความปราศจากของที่ควรติเตียนเท่านั้น ธรรมอื่นที่เป็นอัพยากตะก็มีที่ไม่มีโทษ ท่านเห็นโทษที่ธรรมเหล่านั้นจะพึงถึงความเป็นกุศลด้วยเพียงคำว่า อนวัชชะ จึงกล่าวคำว่า สุขวิบาก เพื่อป้องกันโทษนั้น อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อนวัชชะ ในที่นี้กล่าวถึงธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อโทษ ไม่ใช่ธรรมที่มีโทษระงับไปแล้ว หรือธรรมที่ปราศจากโทษเท่านั้น เหมือนในพาหิติกสูตร (ม.อุ. ๑๔/๓๖๑/๒๙๐) เพราะฉะนั้น ด้วยคำว่า อนวัชชะ จึงแสดงความเป็นเครื่องกำจัดโทษ แต่ลักษณะที่มีวิบากเป็นธรรมดา ซึ่งเป็นลักษณะทั่วไปของกุศลและอกุศลนั้น เป็นลักษณะพิเศษกว่าอัพยากตะ ท่านจึงกล่าวคำว่า สุขวิบาก เพื่อแสดงความพิเศษในลักษณะนั้น เพราะความพิเศษของกุศลจากอกุศลและอัพยากตะนั้นสำเร็จแล้วด้วยคำก่อนหน้านี้ วิบากของธรรมเหล่านั้นเป็นสุข ชื่อว่า สุขวิบาก ด้วยคำนั้น ท่านแสดงสภาวะที่ให้ผลเป็นสุขวิบากในความเป็นธรรมมีวิบากเป็นธรรมดาโดยทั่วไปของกุศลและอกุศล ไม่ใช่แสดงเพียงความเป็นสุขวิบากของธรรมเหล่านั้นเท่านั้น ธรรมเหล่านั้นไม่มีโทษด้วย และมีสุขวิบากด้วย ชื่อว่า อนวัชชสุขวิบาก กุศลทั้งหลายถูกกำหนดรู้ได้ด้วยสิ่งนี้ สิ่งนี้ชื่อว่า ลักษณะ ธรรมเหล่านั้นมีอนวัชชสุขวิบากเป็นลักษณะ ชื่อว่า อนวัชชสุขวิปากลักขณะ ก็กุศลเหล่านั้นนั่นแหละเป็นอนวัชชสุขวิบาก ไฉนกุศลเหล่านั้นจึงเป็นลักษณะของตนเองเล่า? เพราะประกอบด้วยความเป็นลักษณะและเป็นของที่ถูกกำหนดรู้ได้ด้วยความเป็นอรรถของศัพท์ที่รู้แล้วและยังไม่รู้ เพราะโดยอรรถของศัพท์ว่า กุศล กุศลทั้งหลายที่ยังไม่รู้ย่อมเป็นของที่ถูกกำหนดรู้ได้ และโดยความเป็นอรรถของศัพท์ว่า อนวัชชสุขวิบาก กุศลทั้งหลายที่รู้แล้วย่อมเป็นลักษณะ ข้อนี้สมควรแล้ว อีกอย่างหนึ่ง สิ่งที่ถูกกำหนดรู้ได้ ชื่อว่า ลักษณะ คือ สภาวะ ธรรมเหล่านั้นไม่มีโทษด้วย และมีสุขวิบากด้วย และเป็นลักษณะด้วย ชื่อว่า อนวัชชสุขวิปากลักขณะ อธิบายว่า สภาวะที่ถูกกำหนดรู้ได้ว่าเป็นอนวัชชสุขวิบาก ชื่อว่า กุศล อถ วา อนวชฺชวจเนน อนวชฺชตฺตํ อาห, สุขวิปากวจเนน สุขวิปากตฺตํ, ตสฺมา อนวชฺชญฺจ สุขวิปาโก จ อนวชฺชสุขวิปากํ, ตํ ลกฺขณํ เอเตสํ กรณตฺเถ จ กมฺมตฺเถ จ ลกฺขณสทฺเท สภาวภูตนฺติ อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณา, อนวชฺชสุขวิปากสภาเวน ลกฺขิยมานา ตํสภาววนฺโต จ กุสลาติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ อนวชฺชวจเนน ปวตฺติสุขตํ กุสลานํ ทสฺเสติ, สุขวิปากวจเนน วิปากสุขตํ. ปุริมญฺหิ อตฺตโน ปวตฺติสภาววเสน ลกฺขณตาวจนํ, ปจฺฉิมํ กาลนฺตเร วิปากุปฺปาทนสมตฺถตายาติ. ตถา ปุริเมน กุสลานํ อตฺตสุทฺธึ ทสฺเสติ[Pg.32], ปจฺฉิเมน วิสุทฺธวิปากตํ. ปุริเมน จ กุสลํ อกุสลสภาวโต นิวตฺเตติ, ปจฺฉิเมน อพฺยากตสภาวโต สวิปากตฺตทีปกตฺตา ปจฺฉิมสฺส. ปุริเมน วา วชฺชปฏิปกฺขภาวทสฺสนโต กิจฺจฏฺเฐน รเสน อกุสลวิทฺธํสนรสตํ ทีเปติ, ปจฺฉิเมน สมฺปตฺติอตฺเถน อิฏฺฐวิปากรสตํ. ปุริเมน จ อุปฏฺฐานาการฏฺเฐน ปจฺจุปฏฺฐาเนน โวทานปจฺจุปฏฺฐานตํ ทสฺเสติ, ปจฺฉิเมน ผลตฺเถน สุขวิปากปจฺจุปฏฺฐานตํ. ปุริเมน จ โยนิโสมนสิการํ กุสลานํ ปทฏฺฐานํ วิภาเวติ. ตโต หิ เต อนวชฺชา ชาตาติ. ปจฺฉิเมน กุสลานํ อญฺเญสํ ปทฏฺฐานภาวํ ทสฺเสติ. เต หิ สุขวิปากสฺส การณํ โหนฺตีติ. เอตฺถ จ สุขวิปากสทฺเท สุขสทฺโท อิฏฺฐปริยายวจนนฺติ ทฏฺฐพฺโพ. อิฏฺฐจตุกฺขนฺธวิปากา หิ กุสลา, น สุขเวทนาวิปากาว. สงฺขารทุกฺโขปสมสุขวิปากตาย จ สมฺภโว เอว นตฺถิ. น หิ ตํวิปาโกติ. ยทิ ปน วิปากสทฺโท ผลปริยายวจนํ, นิสฺสนฺทวิปาเกน อิฏฺฐรูเปนาปิ สุขวิปากตา โยเชตพฺพา. อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสความที่กุศลไม่มีโทษด้วยคำว่า ‘ไม่มีโทษ’ ตรัสความที่กุศลมีวิบากเป็นสุขด้วยคำว่า ‘มีวิบากเป็นสุข’ เพราะฉะนั้น สิ่งที่ไม่มีโทษและมีวิบากเป็นสุข ชื่อว่า ‘อนวัชชสุขวิปากะ’ (ไม่มีโทษและมีวิบากเป็นสุข) สภาวะนั้นเป็นลักษณะของกุศลเหล่านั้น และบทว่า ‘ลักษณะ’ ในอรรถว่าเครื่องกระทำและในอรรถว่าสิ่งที่ถูกกระทำ เป็นสภาวะนั่นเอง ดังนั้น กุศลทั้งหลายจึงชื่อว่า ‘อนวัชชสุขวิปากลักขณะ’ คือมีลักษณะที่ไม่มีโทษและมีวิบากเป็นสุข หมายความว่า กุศลทั้งหลายนั้นถูกกำหนดด้วยสภาวะที่ไม่มีโทษและมีวิบากเป็นสุข และมีสภาวะเช่นนั้นด้วย. ในคำนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความสุขในการเป็นไปของกุศลทั้งหลายด้วยคำว่า ‘ไม่มีโทษ’ และทรงแสดงความสุขในวิบากด้วยคำว่า ‘มีวิบากเป็นสุข’ เพราะคำแรกเป็นคำที่แสดงลักษณะโดยความเป็นสภาวะของการเป็นไปของตน ส่วนคำหลังแสดงความสามารถในการยังวิบากให้เกิดขึ้นในกาลอื่น. อนึ่ง ด้วยคำแรกทรงแสดงความบริสุทธิ์แห่งตนของกุศลทั้งหลาย ด้วยคำหลังทรงแสดงความที่วิบากบริสุทธิ์. และด้วยคำแรกทรงห้ามกุศลจากสภาวะของอกุศล ด้วยคำหลังทรงห้ามจากสภาวะของอัพยากฤต เพราะคำหลังแสดงความมีวิบาก. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยคำแรกทรงแสดงความที่กุศลเป็นฝ่ายตรงข้ามกับโทษ จึงทรงแสดงรสคือการทำลายอกุศลโดยอรรถแห่งกิจ ด้วยคำหลังทรงแสดงรสคือวิบากที่น่าปรารถนาโดยอรรถแห่งความสำเร็จ. และด้วยคำแรกทรงแสดงอาการปรากฏคือความผ่องแผ้วโดยอรรถแห่งอาการปรากฏ ด้วยคำหลังทรงแสดงอาการปรากฏคือวิบากที่เป็นสุขโดยอรรถแห่งผล. และด้วยคำแรกทรงแสดงโยนิโสมนสิการว่าเป็นปทัฏฐานของกุศลทั้งหลาย เพราะกุศลเหล่านั้นเกิดขึ้นโดยไม่มีโทษจากโยนิโสมนสิการนั้น. ด้วยคำหลังทรงแสดงความเป็นปทัฏฐานของกุศลทั้งหลายแก่สิ่งอื่น เพราะกุศลเหล่านั้นเป็นเหตุแห่งวิบากที่เป็นสุข. ในคำว่า ‘สุขวิบาก’ นี้ พึงทราบว่าคำว่า ‘สุข’ เป็นคำไวพจน์ของคำว่า ‘น่าปรารถนา’ เพราะกุศลทั้งหลายมีวิบากเป็นขันธ์ ๔ ที่น่าปรารถนา ไม่ใช่วิบากที่เป็นสุขเวทนาเท่านั้น. และความที่วิบากเป็นสุขเพราะความสงบแห่งสังขารทุกข์นั้นไม่มีทางเป็นไปได้เลย เพราะนั่นไม่ใช่วิบาก. แต่ถ้าคำว่า ‘วิบาก’ เป็นคำไวพจน์ของคำว่า ‘ผล’ ก็พึงประกอบความที่วิบากเป็นสุขด้วยรูปที่น่าปรารถนาอันเป็นนิสสันดวิบากด้วย. สาวชฺชทุกฺขวิปากลกฺขณาติ เอตฺถ จ วุตฺตวิธิอนุสาเรน อตฺโถ จ โยชนา จ ยถาสมฺภวํ เวทิตพฺพา. วิปาการหตา กุสลากุสลานํ ลกฺขณภาเวน วุตฺตา, ตพฺภาเวน อกถิตา อพฺยากตา อวิปาการหสภาวา โหนฺตีติ อาห ‘‘อวิปากลกฺขณา อพฺยากตา’’ติ. ยเถว หิ สุขทุกฺขวิปาการหา สุขทุกฺขวิปากาติ เอวํลกฺขณตา กุสลากุสลานํ วุตฺตา, เอวมิธาปิ อวิปาการหา อวิปากาติ เอวํลกฺขณตา อพฺยากตานํ วุตฺตา. ตสฺมา ‘‘อโหสิ กมฺมํ นาโหสิ กมฺมวิปาโก น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก นตฺถิ กมฺมวิปาโก, อตฺถิ กมฺมํ นตฺถิ กมฺมวิปาโก น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, ภวิสฺสติ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๓๔) เอวํปการานํ กุสลากุสลานํ กุสลากุสลภาวานาปตฺติ อพฺยากตภาวาปตฺติ วา น โหติ. น หิ เต สุขทุกฺขวิปาการหา น โหนฺติ วิปากธมฺมตฺตา, อวิปาการหา วา น โหนฺติ อวิปากธมฺมตฺตาภาวาติ. ในคำว่า ‘สวัชชทุกขวิปากลักขณะ’ (มีลักษณะมีโทษและมีวิบากเป็นทุกข์) นี้ พึงทราบอรรถและการประกอบความตามวิธีที่กล่าวมาแล้วตามสมควร. ความที่กุศลและอกุศลควรแก่วิบากนั้นถูกกล่าวโดยความเป็นลักษณะ. อัพยากฤตทั้งหลายซึ่งไม่ได้ถูกกล่าวโดยความเป็นเช่นนั้น ย่อมมีสภาวะไม่ควรแก่วิบาก ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘อัพยากฤตทั้งหลายมีลักษณะไม่มีวิบาก’. เหมือนอย่างที่กุศลและอกุศลถูกกล่าวว่ามีลักษณะเช่นนี้ คือควรแก่วิบากที่เป็นสุขและทุกข์ จึงชื่อว่ามีวิบากเป็นสุขและทุกข์ ฉันใด ในที่นี้ อัพยากฤตทั้งหลายก็ถูกกล่าวว่ามีลักษณะเช่นนี้ คือไม่ควรแก่วิบาก จึงชื่อว่าไม่มีวิบาก ฉันนั้น. เพราะฉะนั้น กุศลและอกุศลที่มีประเภทดังนี้ว่า ‘กรรมมีอยู่ แต่วิบากของกรรมไม่มี วิบากของกรรมจักไม่มี วิบากของกรรมไม่มี, กรรมมีอยู่ แต่วิบากของกรรมไม่มี วิบากของกรรมจักไม่มี, กรรมจักมี แต่วิบากของกรรมจักไม่มี’ (ปฏิสัมภิทามรรค ๑.๒๓๔) ย่อมไม่ถึงความเป็นกุศลและอกุศล หรือไม่ถึงความเป็นอัพยากฤต. เพราะกุศลและอกุศลเหล่านั้นย่อมไม่เป็นผู้ไม่ควรแก่วิบากที่เป็นสุขและทุกข์ เพราะเป็นธรรมที่มีวิบาก, หรือย่อมไม่เป็นผู้ไม่ควรแก่วิบาก เพราะไม่มีความเป็นธรรมที่ไม่มีวิบาก. กุสลาติ วา ธมฺมาติ วาติอาทีนีติ กุสลธมฺมปทานิ ทฺเว, อกุสลธมฺมปทานิ ทฺเว, อพฺยากตธมฺมปทานิ ทฺเวติ. เอกตฺถนานตฺถานีติ วิสุํ วิสุํ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ อญฺญมญฺญาเปกฺขํ เอกตฺถนานตฺถตํ โจเทติ, น ฉนฺนํ. โทสเมตฺถ วตฺตุกาโม โจทโก ปุจฺฉตีติ ญตฺวา อาจริโย อาห ‘‘กิญฺเจตฺถา’’ติ. เอตฺถ [Pg.33] เอกตฺถนานตฺถตายํ กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อสมตฺตา เต โจทนา, อวสิฏฺฐํ ตาว พฺรูหีติ วุตฺตํ โหติ. ยทิ เอกตฺถานิ อินฺทสกฺกสทฺทานํ วิย สทฺทมตฺเต เอว เภโท, เอวํ กุสลธมฺมสทฺทานํ, น อตฺเถติ. ยถา ‘‘อินฺโท สกฺโก’’ติ วุตฺเต ‘‘อินฺโท อินฺโท’’ติ วุตฺตสทิสํ โหติ, เอวํ ‘‘กุสลา ธมฺมา’’ติ อิทํ วจนํ ‘‘กุสลา กุสลา’’ติ วุตฺตสทิสํ โหติ. เอวํ อิตเรสุปิ ‘‘อกุสลา อกุสลา’’ติ วุตฺตสทิสตา ‘‘อพฺยากตา อพฺยากตา’’ติ วุตฺตสทิสตา จ โยเชตพฺพา. อถ นานตฺถานิ, อินฺทกุเวรสทฺทานํ วิย สทฺทโต อตฺถโต จ กุสลธมฺมสทฺทานํ เภโท, ตถา อกุสลธมฺมสทฺทาทีนนฺติ ฉหิ ปเทหิ จตูหิ ปเทหิ จ ฉ จตฺตาโร จ อตฺถา ภินฺนา วุตฺตาติ กุสลตฺติกาทีนํ กุสลฉกฺกาทิภาโว, เหตุทุกาทีนญฺจ เหตุจตุกฺกาทิภาโว อาปชฺชตีติ. บทว่า ‘กุศล’ หรือ ‘ธรรม’ เป็นต้น หมายถึง บทว่า ‘กุศลธรรม’ มี ๒ บท, บทว่า ‘อกุศลธรรม’ มี ๒ บท, บทว่า ‘อัพยากตธรรม’ มี ๒ บท. ในคำว่า ‘มีอรรถเดียวกันหรือมีอรรถต่างกัน’ นี้ ผู้ท้วงถามประสงค์จะถามถึงความมีอรรถเดียวกันหรือมีอรรถต่างกัน โดยแยกเป็นคู่ๆ ที่อาศัยซึ่งกันและกัน ไม่ใช่ทั้ง ๖ บท. อาจารย์ทราบว่าผู้ท้วงถามประสงค์จะกล่าวโทษในเรื่องนี้ จึงกล่าวว่า ‘มีอะไรในเรื่องนี้?’ หมายความว่า การท้วงถามของท่านยังไม่สมบูรณ์ในเรื่องความมีอรรถเดียวกันหรือมีอรรถต่างกันนี้ จงกล่าวส่วนที่เหลือไปก่อน. ถ้ามีอรรถเดียวกัน เหมือนคำว่า ‘อินทะ’ และ ‘สักกะ’ ที่มีความต่างกันเพียงแค่เสียงเท่านั้น คำว่า ‘กุศลธรรม’ ก็เป็นเช่นนั้น ไม่มีความต่างกันในอรรถ. เหมือนอย่างที่เมื่อกล่าวว่า ‘อินทะ สักกะ’ ก็เหมือนกล่าวว่า ‘อินทะ อินทะ’ ฉันใด คำว่า ‘กุศลธรรม’ นี้ก็เหมือนกล่าวว่า ‘กุศล กุศล’ ฉันนั้น. พึงประกอบความเช่นเดียวกันในบทอื่นๆ ด้วยว่าเหมือนกล่าวว่า ‘อกุศล อกุศล’ และเหมือนกล่าวว่า ‘อัพยากฤต อัพยากฤต’. ถ้ามีอรรถต่างกัน เหมือนคำว่า ‘อินทะ’ และ ‘กุเวระ’ ที่มีความต่างกันทั้งโดยเสียงและโดยอรรถ คำว่า ‘กุศลธรรม’ เป็นต้น ก็มีความต่างกันเช่นนั้น. ดังนั้น จึงกล่าวว่า อรรถ ๖ และ ๔ ย่อมต่างกันด้วยบท ๖ และบท ๔ จึงถึงความเป็นกุศลฉักกะเป็นต้นของกุศลติกะเป็นต้น และถึงความเป็นเหตุจตุกกะเป็นต้นของเหตุทุกะเป็นต้น. นนุ ติณฺณํ ธมฺมสทฺทานํ ติณฺณํ อินฺทสทฺทานํ วิย รูปาเภทา อตฺถาเภโทติ ฉกฺกภาโว น ภวิสฺสติ, ตสฺมา เอวมิทํ วตฺตพฺพํ สิยา ‘‘ติกทุกานํ จตุกฺกติกภาโว อาปชฺชตี’’ติ, น วตฺตพฺพํ, ติณฺณํ ธมฺมสทฺทานํ เอกตฺถานํ ติณฺณํ อินฺทสทฺทานํ วิย วจเน ปโยชนาภาวา วุตฺตานํ เตสํ มาสสทฺทานํ วิย อภินฺนรูปานญฺจ อตฺถเภโท อุปปชฺชตีติ, เอวมปิ ยถา เอโก มาสสทฺโท อภินฺนรูโป กาลํ อปรณฺณวิเสสํ สุวณฺณมาสญฺจ วทติ, เอวํ ธมฺมสทฺโทปิ เอโก ภินฺเน อตฺเถ วตฺตุมรหตีติ กาลาทีนํ มาสปทตฺถตาย วิย ตพฺพจนียภินฺนตฺถานํ ธมฺมปทตฺถตาย อเภโทติ จตุกฺกติกภาโว เอว อาปชฺชตีติ, นาปชฺชติ เอกสฺส สทฺทสฺส ชาติคุณกิริยาภินฺนานํ อนภิธานโต. น หิ มาส-สทฺโท เอโก ชาติภินฺนานํ กาลาทีนํ อนฺตเรน สรูเปกเสสํ วาจโก โหติ. อิธ จ ยทิ สรูเปกเสโส กโต สิยา, ทุติโย ตติโย จ ธมฺม-สทฺโท น วตฺตพฺโพ สิยา, วุตฺโต จ โส, ตสฺมา กุสลาทิ-สทฺทา วิย อภินฺนกุสลาทิชาตีสุ รูปสามญฺเญปิ มาส-สทฺทา วิย ตโย วินิวตฺตอญฺญชาตีสุ วตฺตมานา ตโย ทฺเว จ ธมฺม-สทฺทา อาปนฺนาติ ติกทุกานํ ฉกฺกจตุกฺกภาโว เอว อาปชฺชตีติ. มิใช่ว่า ความเป็นหมวด ๖ จะไม่พึงมี เพราะความที่รูปไม่ต่างกันและเนื้อความไม่ต่างกัน เหมือนศัพท์ว่า 'อินทะ' ๓ ศัพท์ และศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์หรอกหรือ? เพราะฉะนั้น ในเรื่องนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ความเป็นหมวด ๔ และหมวด ๓ ย่อมถึงแก่หมวด ๓ (ติกะ) และหมวด ๒ (ทุกะ)' (แต่) ไม่พึงกล่าวเช่นนั้น เพราะไม่มีประโยชน์ในการกล่าวศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์ที่มีเนื้อความเดียวกัน เหมือนการกล่าวศัพท์ว่า 'อินทะ' ๓ ศัพท์ (แต่) เนื้อความที่ต่างกันย่อมเป็นไปได้แก่ศัพท์ว่า 'มาสะ' เหล่านั้นที่กล่าวแล้วซึ่งมีรูปไม่ต่างกัน แม้ฉันใด ศัพท์ว่า 'มาสะ' ศัพท์เดียวที่มีรูปไม่ต่างกัน ย่อมกล่าวถึงกาล พืชวิเศษ (ถั่วราชมาส) และมาสกทองคำ ฉันนั้น แม้ศัพท์ว่า 'ธรรม' ศัพท์เดียว ก็ควรกล่าวเนื้อความที่ต่างกันได้ ฉันนั้น ความเป็นหมวด ๔ และหมวด ๓ นั่นเองย่อมถึง เพราะความที่ศัพท์ว่า 'ธรรม' มีเนื้อความไม่ต่างกัน โดยความเป็นเนื้อความของศัพท์ว่า 'ธรรม' ที่มีเนื้อความต่างกันตามที่ควรกล่าวนั้น เหมือนความเป็นเนื้อความของศัพท์ว่า 'มาสะ' มีกาลเป็นต้น (แต่ความจริงแล้ว) ย่อมไม่ถึง (เช่นนั้น) เพราะศัพท์เดียวไม่สามารถกล่าวถึงสิ่งที่ต่างกันโดยชาติ คุณ และกิริยาได้ จริงอยู่ ศัพท์ว่า 'มาสะ' ศัพท์เดียว ย่อมไม่เป็นตัวกล่าวถึงกาลเป็นต้นที่ต่างกันโดยชาติ โดยเว้นจากสรูปเอกเสส และในที่นี้ หากมีการทำสรูปเอกเสส ศัพท์ว่า 'ธรรม' ที่สองและที่สามก็ไม่พึงกล่าว แต่ศัพท์นั้นก็ถูกกล่าวไว้ เพราะฉะนั้น ศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์ และ ๒ ศัพท์ แม้จะมีรูปเสมอกันในชาติของกุศลเป็นต้น เหมือนศัพท์ว่า 'กุศล' เป็นต้น (แต่) ก็เป็นไปในชาติอื่นที่แยกจากกัน ๓ อย่าง เหมือนศัพท์ว่า 'มาสะ' (๓ ศัพท์) ความเป็นหมวด ๖ และหมวด ๔ นั่นเอง ย่อมถึงแก่หมวด ๓ (ติกะ) และหมวด ๒ (ทุกะ) ปทานญฺจ อสมฺพนฺโธติ กุสลธมฺมปทานํ อญฺญมญฺญํ ตถา อกุสลธมฺมปทานํ อพฺยากตธมฺมปทานญฺจ อสมฺพนฺโธ อาปชฺชตีติ อตฺโถ. ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนญฺหิ อิจฺฉิโต สมฺพนฺโธ, น สพฺเพสํ ฉนฺนํ จตุนฺนํ วา อญฺญมญฺญนฺติ. อิทํ ปน กสฺมา โจเทติ, นนุ นานตฺถตฺเต สติ อตฺถนฺตรทสฺสนตฺถํ วุจฺจมาเนสุ ธมฺม-สทฺเทสุ กุสลากุสลาพฺยากต-สทฺทานํ [Pg.34] วิย อสมฺพนฺโธ วุตฺโต ยุตฺโต เอวาติ? สจฺจเมตํ, อสมฺพนฺธํ ปน สิทฺธํ กตฺวา ปุริมโจทนา กตา ‘‘ติกทุกานํ ฉกฺกจตุกฺกภาโว อาปชฺชตี’’ติ, อิธ ปน ตํ อสมฺพนฺธํ สาเธตุํ อิทํ โจทิตนฺติ เวทิตพฺพํ. อถ วา เอวเมตฺถ โยชนา กาตพฺพา – ยทิ ปน ฉกฺกจตุกฺกภาวํ น อิจฺฉสิ, ปทานํ สมฺพนฺเธน ภวิตพฺพํ ยถาวุตฺตนเยน, โส จ สมานวิภตฺตีนํ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ สมฺพนฺโธ เอกตฺถตฺเต สติ ยุชฺเชยฺย, ตฺวํ ปน นานตฺถตํ วทสีติ ปทานญฺจ เต อสมฺพนฺโธ อาปชฺชติ, เนว นาปชฺชตีติ. นิยมนตฺโถ จ-สทฺโท. ปุพฺพาปร…เป… นิปฺปโยชนานิ นาม โหนฺตีติ ฉกฺกจตุกฺกภาวํ อนิจฺฉนฺตสฺส, นานตฺถตํ ปน อิจฺฉนฺตสฺสาติ อธิปฺปาโย. อวสฺสญฺจ สมฺพนฺโธ อิจฺฉิตพฺโพ ปุพฺพาปรวิโรธาปตฺติโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยาปิ เจสา’’ติอาทิมาห. ปุจฺฉา หิ ปทวิปลฺลาสกรเณน ธมฺมา เอว กุสลาติ กุสลธมฺม-สทฺทานํ อิธ อุทฺทิฏฺฐานํ เอกตฺถตํ ทีเปติ, ตว จ นานตฺถตํ วทนฺตสฺส เนว หิ ธมฺมา กุสลาติ กตฺวา ตายปิ ปุจฺฉาย วิโรโธ อาปชฺชติ, วุจฺจติ จ ตถา สา ปุจฺฉาติ น นานตฺถตา ยุชฺชติ. คำว่า 'และบททั้งหลายไม่สัมพันธ์กัน' ความว่า ย่อมถึงความไม่สัมพันธ์กันแห่งบทว่า 'กุศล' และ 'ธรรม' ต่อกันและกัน และบทว่า 'อกุศล' และ 'ธรรม' บทว่า 'อัพยากตะ' และ 'ธรรม' ก็เช่นนั้น เพราะความสัมพันธ์ที่ต้องการคือความสัมพันธ์กันของบทคู่หนึ่งๆ ไม่ใช่ความสัมพันธ์ของบททั้ง ๖ หรือทั้ง ๔ ต่อกันและกันทั้งหมด แต่เพราะเหตุไรท่านจึงคัดค้านข้อนี้? มิใช่ว่า เมื่อมีความหมายต่างกัน ความไม่สัมพันธ์กันของศัพท์ว่า 'ธรรม' ที่กล่าวเพื่อแสดงความหมายอื่น เหมือนความไม่สัมพันธ์กันของศัพท์ว่า 'กุศล' 'อกุศล' และ 'อัพยากตะ' ย่อมเป็นสิ่งที่ถูกต้องหรอกหรือ? ข้อนี้จริง แต่การคัดค้านก่อนหน้านี้ที่ว่า 'ความเป็นหมวด ๖ และหมวด ๔ ย่อมถึงแก่หมวด ๓ และหมวด ๒' นั้น ทำขึ้นโดยถือว่าความไม่สัมพันธ์กันนั้นสำเร็จแล้ว แต่ในที่นี้พึงทราบว่า ข้อนี้ถูกคัดค้านเพื่อพิสูจน์ความไม่สัมพันธ์กันนั้น อีกนัยหนึ่ง พึงประกอบความในที่นี้อย่างนี้ว่า หากท่านไม่ต้องการความเป็นหมวด ๖ และหมวด ๔ บททั้งหลายก็พึงมีความสัมพันธ์กันตามนัยที่กล่าวมาแล้ว และความสัมพันธ์ของบท ๒ บทที่มีวิภัตติเสมอกันนั้น ย่อมสมควรเมื่อมีความหมายเดียวกัน แต่ท่านกลับกล่าวว่ามีความหมายต่างกัน บททั้งหลายของท่านจึงถึงความไม่สัมพันธ์กันอย่างแน่นอน จะว่าไม่ถึงก็หามิได้ และ 'จ' ศัพท์ มีอรรถว่ากำหนด อธิบายว่า สำหรับผู้ไม่ต้องการความเป็นหมวด ๖ และหมวด ๔ แต่ต้องการความหมายที่ต่างกัน (บทเหล่านั้น) ย่อมชื่อว่าเป็นสิ่งที่ไร้ประโยชน์ (เพราะขัดแย้งกัน) ทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลาย... เป็นต้น และเพื่อแสดงว่าความสัมพันธ์นั้นเป็นสิ่งที่ต้องยอมรับอย่างแน่นอน เพราะมิฉะนั้นจะเกิดความขัดแย้งกันระหว่างเบื้องต้นและเบื้องปลาย ท่านจึงกล่าวคำว่า 'แม้คำถามนี้ใด' เป็นต้น เพราะคำถามโดยการสลับบทว่า 'ธรรมทั้งหลายนั่นเองเป็นกุศล' ย่อมแสดงความเป็นอันเดียวกัน (มีเนื้อความเดียวกัน) ของบทว่า 'กุศล' และ 'ธรรม' ที่ระบุไว้ในที่นี้ และเมื่อท่านกล่าวว่ามีความหมายต่างกัน ความขัดแย้งกับคำถามนั้นย่อมมีขึ้น เพราะถือว่า 'ธรรมทั้งหลายไม่ใช่กุศล' และคำถามนั้นก็ถูกกล่าวไว้เช่นนั้น เพราะฉะนั้น ความเป็นความหมายต่างกันจึงไม่สมควร อปโร นโยติ ‘‘กุสลา ธมฺมา’’ติอาทีนํ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ เอกตฺถตฺตเมว ติณฺณํ ธมฺมสทฺทานํ เอกตฺถนานตฺถตฺเตหิ โจเทติ. ติณฺณํ ธมฺมานํ เอกตฺตาติอาทิมฺหิ ยถา ตีหิ อินฺท-สทฺเทหิ วุจฺจมานานํ อินฺทตฺถานํ อินฺทภาเวน เอกตฺตา ตโต อนญฺเญสํ สกฺกปุรินฺททสหสฺสกฺขสทฺทตฺถานํ เอกตฺตํ, เอวํ ติณฺณํ ธมฺม-สทฺทตฺถานํ ธมฺมภาเวน เอกตฺตา ตโต อนญฺเญสํ กุสลากุสลาพฺยากต-สทฺทตฺถานํ เอกตฺตํ อาปชฺชตีติ อตฺโถ. ธมฺโม นาม ภาโวติ สภาวธารณาทินา อตฺเถน ธมฺโมติ วุตฺโต, โส จ สภาวสฺเสว โหติ, นาสภาวสฺสาติ อิมินา อธิปฺปาเยน วทติ. โหตุ ภาโว, ตโต กินฺติ? ยทิ ติณฺณํ ธมฺมสทฺทานํ นานตฺถตา, ตีสุ ธมฺเมสุ โย โกจิ เอโก ธมฺโม ภาโว, ตโต อนญฺญํ กุสลํ อกุสลํ อพฺยากตํ วา เอเกกเมว ภาโว. ภาวภูตา ปน ธมฺมา อญฺเญ ทฺเว อภาวา โหนฺตีติ เตหิ อนญฺเญ กุสลาทีสุ ทฺเว เย เกจิ อภาวา. โยปิ จ โส เอโก ธมฺโม ภาโวติ คหิโต, โสปิ สมานรูเปสุ ตีสุ ธมฺมสทฺเทสุ อยเมว ภาวตฺโถ โหตีติ นิยมสฺส อภาวา อญฺญสฺส ภาวตฺถตฺเต สติ อภาโว โหตีติ ตโต อนญฺญสฺสปิ อภาวตฺตํ อาปนฺนนฺติ กุสลาทีนํ สพฺเพสมฺปิ อภาวตฺตาปตฺติ โหติ. น หิ อินฺทสฺส อมนุสฺสตฺเต ตโต อนญฺเญสํ สกฺกาทีนํ มนุสฺสตฺตํ อตฺถีติ. อีกนัยหนึ่ง ย่อมคัดค้านความเป็นอันเดียวกันและความต่างกันของเนื้อความแห่งศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์ โดยความที่บทคู่หนึ่งๆ ในคำว่า 'กุศลธรรม' เป็นต้น มีเนื้อความเดียวกันนั่นเอง ในคำว่า 'เพราะความที่ธรรม ๓ อย่างเป็นอันเดียวกัน' เป็นต้น มีอธิบายว่า เหมือนความที่เนื้อความของศัพท์ว่า 'สักกะ' 'ปุรินทะ' และ 'ทสสหัสสักขะ' ซึ่งไม่ต่างจากเนื้อความของศัพท์ว่า 'อินทะ' เป็นอันเดียวกัน โดยความเป็นอินทะแห่งเนื้อความของศัพท์ว่า 'อินทะ' ทั้งหลายที่กล่าวอยู่ด้วยศัพท์ว่า 'อินทะ' ๓ ศัพท์ ฉันใด ความเป็นอันเดียวกันของเนื้อความแห่งศัพท์ว่า 'กุศล' 'อกุศล' และ 'อัพยากตะ' ซึ่งไม่ต่างจากเนื้อความของศัพท์ว่า 'ธรรม' ย่อมถึง (ความเป็นอันเดียวกัน) โดยความเป็นธรรมแห่งเนื้อความของศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์ ฉันนั้น ที่ชื่อว่า 'ธรรม' เพราะอรรถว่า 'สภาวะ' (สภาพ) คือการทรงไว้ซึ่งสภาวะเป็นต้น และสภาวะนั้นย่อมมีแก่สภาวะเท่านั้น ไม่ใช่มีแก่อสภาวะ ท่านกล่าวด้วยอรรถาธิบายนี้ (ฝ่ายค้านกล่าวว่า) 'จงเป็นสภาวะเถิด แล้วจะเกิดอะไรขึ้น?' (วิสัชนาว่า) หากศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์ มีเนื้อความต่างกัน ในธรรม ๓ อย่างนั้น ธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งเป็นสภาวะ กุศล อกุศล หรืออัพยากตะ อย่างใดอย่างหนึ่งที่ไม่ต่างจากธรรมนั้น ก็เป็นสภาวะเพียงอย่างเดียว ส่วนธรรมทั้งหลายที่เหลืออีก ๒ อย่างซึ่งเป็นสภาวะ (ในตัวมันเอง) ก็จะกลายเป็นอสภาวะไป และกุศลเป็นต้น ๒ อย่างใดๆ ที่ไม่ต่างจากธรรมเหล่านั้น ก็จะเป็นอสภาวะไปด้วย แม้ธรรมหนึ่งเดียวที่ถูกยึดถือว่าเป็นสภาวะนั้น เมื่อไม่มีข้อกำหนดว่า 'ในศัพท์ว่าธรรม ๓ ศัพท์ที่มีรูปเสมอกันนี้ เนื้อความที่เป็นสภาวะนี้ย่อมมีได้เฉพาะในศัพท์นี้เท่านั้น' เมื่อเนื้อความของศัพท์อื่นเป็นสภาวะ (ศัพท์นี้) ก็ย่อมเป็นอสภาวะไป เพราะฉะนั้น เมื่อไม่ต่างจากอสภาวะนั้น ความเป็นอสภาวะก็ย่อมถึงแก่ธรรมนั้นด้วย จึงเป็นอันว่าย่อมถึงความเป็นอสภาวะแก่กุศลเป็นต้นแม้ทั้งหมด จริงอยู่ เมื่อความเป็นมนุษย์ไม่มีแก่พระอินทร์ ความเป็นมนุษย์ย่อมไม่มีแก่ศัพท์ว่า 'สักกะ' เป็นต้นที่ไม่ต่างจากพระอินทร์นั้น นนุ [Pg.35] เอวมปิ เอกสฺส ภาวตฺตํ วินา อญฺเญสํ อภาวตฺตํ น สกฺกา วตฺตุํ, ตตฺถ จ เอเกเนว ภาเวน ภวิตพฺพนฺติ นิยมาภาวโต ติณฺณมฺปิ ภาวตฺเต สิทฺเธ เตหิ อนญฺเญสํ กุสลาทีนมฺปิ ภาวตฺตํ สิทฺธํ โหตีติ? น โหติ ติณฺณํ ธมฺม-สทฺทานํ นานตฺถภาวสฺส อนุญฺญาตตฺตา. น หิ ติณฺณํ ภาวตฺเต นานตฺถตา อตฺถิ, อนุญฺญาตา จ สา ตยาติ. นนุ ติณฺณํ ธมฺมานํ อภาวตฺเตปิ นานตฺถตา น สิยาติ? มา โหตุ นานตฺถตา, ตว ปน นานตฺถตํ ปฏิชานนฺตสฺส ‘‘เอโส โทโส’’ติ วทามิ, น ปน มยา นานตฺถตา เอกตฺถตา วา อนุญฺญาตาติ กุโต เม วิโรโธ สิยาติ. อถ วา อภาวตฺตํ อาปนฺเนหิ ธมฺเมหิ อนญฺเญ กุสลาทโยปิ อภาวา เอว สิยุนฺติ อิทํ วจนํ อนิยเมน เย เกจิ ทฺเว ธมฺมา อภาวตฺตํ อาปนฺนา, เตหิ อนญฺเญสํ กุสลาทีสุ เยสํ เกสญฺจิ ทฺวินฺนํ กุสลาทีนํ อภาวตฺตาปตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ เอกสฺส ภาวตฺตา. ยมฺปิ วุตฺตํ ‘‘เตหิ จ อญฺโญ กุสลปโรปิ อภาโว สิยา’’ติ, ตํ อนิยมทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ, น สพฺเพสํ อภาวสาธนตฺถํ. อยญฺหิ ตตฺถ อตฺโถ อกุสลปรสฺส วา อพฺยากตปรสฺส วา ธมฺมสฺส ภาวตฺเต สติ เตหิ อญฺโญ กุสลปโรปิ อภาโว สิยาติ. มิใช่ว่า แม้เมื่อเป็นอย่างนี้ ก็ไม่สามารถจะกล่าวถึงความไม่มีอยู่ของสิ่งอื่น โดยเว้นจากความเป็นอยู่ของสิ่งหนึ่งได้หรือ? และในเรื่องนั้น เพราะไม่มีกฎเกณฑ์ว่าต้องมีอยู่ด้วยความเป็นอยู่เพียงอย่างเดียว เมื่อความเป็นอยู่ของทั้งสามอย่างสำเร็จแล้ว ความเป็นอยู่ของกุศลธรรมเป็นต้นที่มิใช่อื่นจากสิ่งเหล่านั้น ก็ย่อมสำเร็จด้วยมิใช่หรือ? ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะความเป็นต่างกันแห่งความหมายของศัพท์ว่า "ธรรม" ทั้งสามอย่างนั้น ได้รับการยอมรับแล้ว. ก็ความเป็นต่างกันแห่งความหมายย่อมไม่มีในความเป็นอยู่ของทั้งสามอย่างนั้น และความเป็นต่างกันนั้น ท่านก็ยอมรับแล้วมิใช่หรือ? มิใช่ว่า แม้เมื่อธรรมทั้งสามไม่มีอยู่ ความเป็นต่างกันแห่งความหมายก็ไม่พึงมีหรือ? ขอความเป็นต่างกันแห่งความหมายอย่ามีเลย แต่ข้าพเจ้ากล่าวว่า "นี่คือโทษ" แก่ท่านผู้ยอมรับความเป็นต่างกันแห่งความหมายนั้น แต่ข้าพเจ้ามิได้ยอมรับความเป็นต่างกันแห่งความหมายหรือความเป็นความหมายเดียวกันเลย ดังนั้น ความขัดแย้งจะพึงมีแก่ข้าพเจ้าได้อย่างไร? อีกอย่างหนึ่ง คำกล่าวที่ว่า "กุศลธรรมเป็นต้นที่มิใช่อื่นจากธรรมทั้งหลายที่ถึงซึ่งความเป็นไม่มีอยู่ ก็พึงเป็นความไม่มีอยู่เท่านั้น" นี้ กล่าวโดยไม่กำหนดตายตัว โดยหมายถึงการถึงซึ่งความเป็นไม่มีอยู่ของกุศลธรรมสองอย่างใดๆ ในบรรดากุศลธรรมเป็นต้นที่มิใช่อื่นจากธรรมสองอย่างใดๆ ที่ถึงซึ่งความเป็นไม่มีอยู่ เพราะความเป็นอยู่ของสิ่งหนึ่ง. อนึ่ง คำที่กล่าวว่า "และกุศลธรรมอื่นจากสิ่งเหล่านั้นก็พึงเป็นความไม่มีอยู่" นั้น กล่าวเพื่อแสดงความไม่กำหนดตายตัว ไม่ใช่เพื่อพิสูจน์ความไม่มีอยู่ของทั้งหมด. ความหมายในเรื่องนั้นคือ เมื่อธรรมที่เป็นอกุศลหรือธรรมที่เป็นอัพยากตะมีอยู่ กุศลธรรมอื่นจากสิ่งเหล่านั้นก็พึงเป็นความไม่มีอยู่. สพฺพเมตํ อการณนฺติ เอตฺถ การณํ นาม ยุตฺติ. กุสลกุสลสทฺทานํ วิย เอกนฺตเอกตฺถตํ, กุสลรูปจกฺขุม-สทฺทานํ วิย เอกนฺตนานตฺถตญฺจ วิกปฺเปตฺวา ยายํ ปุนรุตฺติ ฉกฺกจตุกฺกาปตฺติ อสมฺพนฺธวิโรธาภาวาปตฺติ โทสาโรปนยุตฺติ วุตฺตา, สพฺพา สา อยุตฺติ, ตถา เอกตฺถนานตฺถตาภาวโตติ วุตฺตํ โหติ. ยา ยา อนุมติ ยถานุมติ อนุมติยา อนุมติยา โวหารสิทฺธิโต. อนุมติยา อนุรูปํ วา ยถานุมติ, ยถา อนุมติ ปวตฺตา, ตถา ตทนุรูปํ โวหารสิทฺธิโตติ อตฺโถ. อนุมติ หิ วิเสสนวิเสสิตพฺพาภาวโต อจฺจนฺตมภินฺเนสุ กตฺถจิ กิริยาคุณาทิปริคฺคหวิเสเสน อวิวฏสทฺทตฺถวิวรณตฺถํ ปวตฺตา ยถา ‘‘สกฺโก อินฺโท ปุรินฺทโท’’ติ. กตฺถจิ อจฺจนฺตํ ภินฺเนสุ ยถา ‘‘ธโว ขทิโร ปลาโส จ อานียนฺตู’’ติ. กตฺถจิ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาวโต เภทาเภทวนฺเตสุ เสยฺยถาปิ ‘‘นีลุปฺปลํ ปณฺฑิตปุริโส’’ติ, ตาย ตาย อนุมติยา ตทนุรูปญฺจ เต เต โวหารา สิทฺธา. ตสฺมา อิหาปิ กุสลธมฺม-สทฺทานํ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาวโต วิเสสตฺถสามญฺญตฺถปริคฺคเหน สมาเน อตฺเถ เภทาเภทยุตฺเต ปวตฺติ อนุมตาติ [Pg.36] ตาย ตาย อนุมติยา ตทนุรูปญฺจ สิทฺโธ เอโส โวหาโร. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สพฺพเมตํ อการณ’’นฺติ. คำว่า "ทั้งหมดนี้ไม่มีเหตุผล" ในที่นี้ คำว่า "เหตุผล" หมายถึง ยุติ (ความสมเหตุสมผล). การที่กล่าวถึงยุติในการกล่าวโทษว่ามีการกล่าวซ้ำซาก การถึงซึ่งข้อผิดพลาด ๖ หรือ ๔ ประการ การไม่เกี่ยวข้องกัน การขัดแย้งกัน และการถึงซึ่งความเป็นไม่มีอยู่ ซึ่งถูกกำหนดขึ้นโดยการแยกแยะความเป็นความหมายเดียวกันโดยเด็ดขาดเหมือนศัพท์ว่า "กุศล" และ "อกุศล" หรือความเป็นความหมายต่างกันโดยเด็ดขาดเหมือนศัพท์ว่า "กุศล" "รูป" และ "จักขุ" ทั้งหมดนั้นเป็นอายุตติ (ความไม่สมเหตุสมผล) คือกล่าวว่าไม่มีความเป็นความหมายเดียวกันหรือความหมายต่างกันอย่างนั้น. การอนุญาตใดๆ ย่อมสำเร็จตามการอนุญาต เพราะความสำเร็จแห่งโวหารด้วยการอนุญาตนั้นๆ. หรือ "ตามการอนุญาต" (ยถานุมติ) คือตามความเหมาะสมกับการอนุญาต, ความหมายคือ โวหารย่อมสำเร็จตามความเหมาะสมนั้นๆ ตามที่การอนุญาตดำเนินไป. แท้จริงแล้ว การอนุญาตย่อมดำเนินไปเพื่ออธิบายความหมายของศัพท์ที่ยังไม่เปิดเผย โดยการกำหนดลักษณะพิเศษ เช่น กิริยาหรือคุณ ในบางกรณีที่ไม่มีภาวะเป็นบทวิเสสนะและบทวิเสสยะในสิ่งที่ไม่แตกต่างกันเลย เช่น "สักกะ อินทะ ปุรินททะ". ในบางกรณีที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง เช่น "จงนำต้นธวะ ต้นขทิระ และต้นปลาสมา". ในบางกรณีที่มีทั้งความแตกต่างและความไม่แตกต่างกัน เพราะมีภาวะเป็นบทวิเสสนะและบทวิเสสยะ เช่น "อุบลสีน้ำเงิน" "บัณฑิตบุรุษ" โวหารนั้นๆ ย่อมสำเร็จด้วยการอนุญาตนั้นๆ และตามความเหมาะสมกับการอนุญาตนั้น. เพราะฉะนั้น ในที่นี้ การดำเนินไปของศัพท์ว่า "กุศล" และ "ธรรม" ที่มีความเป็นไปในความหมายเดียวกันอันประกอบด้วยความแตกต่างและความไม่แตกต่าง โดยการกำหนดความหมายพิเศษและความหมายทั่วไป เพราะมีภาวะเป็นบทวิเสสนะและบทวิเสสยะ ย่อมได้รับการอนุญาต ดังนั้น โวหารนี้จึงสำเร็จตามการอนุญาตนั้นๆ และตามความเหมาะสมกับการอนุญาตนั้น. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ทั้งหมดนี้ไม่มีเหตุผล". อตฺตโน อตฺตโน อตฺถวิเสสํ ตสฺส ทีเปนฺตีติ อตฺตนา ปริคฺคหิตํ อตฺตนา วุจฺจมานํ อนวชฺชสุขวิปากาทิกุสลาทิภาวํ ธมฺม-สทฺทสฺส ทีเปนฺติ ตทตฺถสฺส ตพฺภาวทีปนวเสนาติ อธิปฺปาโย. น หิ ธมฺม-สทฺโท กุสลาทิภาโว โหตีติ. อิมินาวาติ ‘‘ธมฺม-สทฺโท ปริยตฺติอาทีสุ ทิสฺสตี’’ติอาทินา ‘‘อตฺตโน สภาวํ ธาเรนฺตี’’ติอาทินา จ นเยน. โส หิ สพฺพตฺถ สมาโน, น กุสล-สทฺโท อาโรคฺยาทีสุ ทิสฺสตีติ ‘‘กุจฺฉิเต สลยนฺตี’’ติอาทิโก, โส จ วิเสสนโย ‘‘อิโต ปรํ วิเสสมตฺตเมว วกฺขามา’’ติ เอเตน อปนีโตติ ทฏฺฐพฺโพ. น หิ กุสลาทิวิเสสํ คเหตฺวา ปวตฺตา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตาติอาทโย วิเสสาติ. คำว่า "แสดงความหมายพิเศษของตนๆ แก่สิ่งนั้น" หมายถึง แสดงความเป็นกุศลเป็นต้น อันมีวิบากเป็นสุขไม่มีโทษเป็นต้น ซึ่งตนเองกำหนดไว้และกล่าวถึงด้วยตนเอง แก่ศัพท์ว่า "ธรรม" โดยนัยแห่งการแสดงความเป็นเช่นนั้นของความหมายนั้น. แท้จริงแล้ว ศัพท์ว่า "ธรรม" ย่อมไม่เป็นความเป็นกุศลเป็นต้น. คำว่า "ด้วยนัยนี้" หมายถึง ด้วยนัยที่ว่า "ศัพท์ว่า ธรรม ปรากฏในปริยัติเป็นต้น" และด้วยนัยที่ว่า "ทรงไว้ซึ่งสภาวะของตน" เป็นต้น. แท้จริงแล้ว ศัพท์นั้นย่อมเสมอกันในทุกที่ ส่วนศัพท์ว่า "กุศล" ที่ปรากฏในความหมายว่าความไม่มีโรคเป็นต้น เช่น "ย่อมกำจัดสิ่งที่น่ารังเกียจ" เป็นต้นนั้น ไม่เป็นเช่นนั้น และพึงทราบว่านัยพิเศษนั้นถูกยกเลิกไปแล้วด้วยคำว่า "จากนี้ไป เราจะกล่าวแต่ลักษณะพิเศษเท่านั้น". แท้จริงแล้ว ลักษณะพิเศษทั้งหลาย เช่น "ประกอบด้วยสุขเวทนา" เป็นต้น ที่ดำเนินไปโดยถือเอาลักษณะพิเศษของกุศลเป็นต้นนั้น ไม่ใช่ลักษณะพิเศษ (ที่ประสงค์ในที่นี้). ๒. สุขสฺส จ ปหานาติ เอตฺถ สุขินฺทฺริยํ ‘‘สุข’’นฺติ วุตฺตํ, ตญฺจ สุขเวทนาว โหตีติ ‘‘สุขเวทนายํ ทิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ, น ปน ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา สุขา เวทนา’’ติเอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๒๔๙ อาทโย) สุข-สทฺโท วิย สุขเวทนาสทฺเทน สมานตฺถตฺตา. อยญฺหิ สุขินฺทฺริยตฺโถ สุข-สทฺโท กายสุขนํ กายานุคฺคหํ สาตวิเสสํ คเหตฺวา ปวตฺโต, น ปน สุขา เวทนา ‘‘ยํ กิญฺจิ เวทนํ เวเทติ สุขํ วา (ม. นิ. ๑.๔๐๙), โย สุขํ ทุกฺขโต’’ติเอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๒๕๓) สุข-สทฺโท วิย สาตสามญฺญํ คเหตฺวา ปวตฺโตติ. ยสฺมึ สติ สุขเหตูนํ ปวตฺติ, ตํ สุขมูลํ. พุทฺธุปฺปาเท จ กามสมติกฺกมาทิเก วิราเค จ สติ สุขเหตูนํ ปุญฺญปสฺสทฺธิอาทีนํ ปวตฺติ โหตีติ ตํ ‘‘สุขมูลํ สุข’’นฺติ วุตฺตํ. สุขสฺส จ อารมฺมณตฺตา ‘‘รูปํ สุข’’นฺติ วุตฺตํ. ปุญฺญานีติ ยทิทํ วจนํ, ตํ สุขสฺส จ อธิวจนํ อิฏฺฐวิปากสฺส อธิวจนํ ตทตฺถสฺส อิฏฺฐวิปากวิปจฺจนโตติ อตฺโถ. สุขปจฺจยานํ รูปาทีนํ อิฏฺฐานํ ฐานํ โอกาโส สคฺคา นนฺทนญฺจาติ ‘‘สุขา สคฺคา สุขํ นนฺทน’’นฺติ วุตฺตํ. ทิฏฺฐธมฺเมติ อิมสฺมึ อตฺตภาเว. สุขวิหาราติ ปฐมชฺฌานวิหาราที. นีวรณาทิพฺยาพาธรหิตตฺตา ‘‘อพฺยาพชฺฌา’’ติ วุตฺตา. สพฺพสงฺขารทุกฺขนิพฺพาปนโต ตํนิโรธตฺตา วา ‘‘นิพฺพานํ สุข’’นฺติ วุตฺตํ. อาทิ-สทฺเทน ‘‘อทุกฺขมสุขํ สนฺตํ, สุขมิจฺเจว ภาสิต’’นฺติ อทุกฺขมสุเข. ‘‘ทฺเวปิ มยา, อานนฺท, [Pg.37] เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน สุขา เวทนา ทุกฺขา เวทนา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๖๗) สุโขเปกฺขาสุ จ อิฏฺฐาสูติ เอวมาทีสุ ปวตฺติ สงฺคหิตา. ๒. ในคำว่า 'การละสุข' นี้ สุขินทรีย์ถูกเรียกว่า 'สุข' และสุขินทรีย์นั้นเป็นสุขเวทนาเท่านั้น จึงถูกเรียกว่า 'ปรากฏในสุขเวทนา' แต่ไม่ใช่เพราะคำว่า 'สุข' มีความหมายเหมือนกับคำว่า 'สุขเวทนา' เหมือนในประโยคว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างเหล่านี้ คือ สุขเวทนา' เป็นต้น (สํ. นิ. 4.249 เป็นต้น) เพราะคำว่า 'สุข' ในความหมายของสุขินทรีย์นี้ เป็นไปโดยถือเอาความสุขกาย ความอนุเคราะห์กาย และความเอิบอิ่มเป็นพิเศษ แต่ไม่ใช่เป็นไปโดยถือเอาความเอิบอิ่มทั่วไป เหมือนคำว่า 'สุข' ในประโยคว่า 'เวทนาใดๆ ที่เสวย สุขก็ดี' (ม. นิ. 1.409), 'ผู้ใดเห็นสุขโดยความเป็นทุกข์' เป็นต้น (สํ. นิ. 4.253) เมื่อสิ่งใดมีอยู่ การเป็นไปแห่งเหตุทั้งหลายแห่งสุขย่อมมี สิ่งนั้นชื่อว่าสุขมูล เมื่อมีการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า และเมื่อมีความคลายกำหนัดในการก้าวล่วงกามเป็นต้น การเป็นไปแห่งเหตุแห่งสุข คือ บุญและความสงบระงับเป็นต้น ย่อมมี เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นจึงถูกเรียกว่า 'สุขมูลคือสุข' และเพราะรูปเป็นอารมณ์ของสุข จึงถูกเรียกว่า 'รูปคือสุข' คำว่า 'บุญ' นี้ เป็นชื่อของสุข และเป็นชื่อของวิบากที่น่าปรารถนา มีความหมายว่า เพราะความที่บุญนั้นให้ผลเป็นวิบากที่น่าปรารถนา สถานที่อันเป็นที่ตั้งของรูปเป็นต้นที่น่าปรารถนา อันเป็นปัจจัยแห่งสุข คือ สวรรค์และสวนนันทวัน จึงถูกเรียกว่า 'สวรรค์เป็นสุข สวนนันทวันเป็นสุข' คำว่า 'ในทิฏฐธรรม' หมายถึง ในอัตภาพนี้ คำว่า 'สุขวิหาร' หมายถึง ปฐมฌานวิหารเป็นต้น เพราะปราศจากความเบียดเบียนคือนิวรณ์เป็นต้น จึงถูกเรียกว่า 'อัพยาพัชฌา' (ความไม่เบียดเบียน) เพราะดับทุกข์แห่งสังขารทั้งปวง หรือเพราะเป็นที่ดับสังขารนั้น จึงถูกเรียกว่า 'นิพพานเป็นสุข' ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์การเป็นไปในอทุกขมสุข ที่กล่าวว่า 'อทุกขมสุขที่สงบ เรียกว่าสุขนั่นเอง' และในอุเบกขาที่เป็นสุขและในอารมณ์ที่น่าปรารถนา ดังที่กล่าวว่า 'ดูกรอานนท์ เวทนา ๒ อย่าง คือ สุขเวทนา และทุกขเวทนา เรากล่าวโดยปริยาย' (สํ. นิ. 4.267) เป็นต้น ทุกฺขวตฺถูติ ทุกฺขสฺส โอกาโส. อตฺตโน ปจฺจเยหิ อุปฺปชฺชมานมฺปิ หิ ตํ ทุกฺขํ ชาติอาทีสุ วิชฺชมาเนสุ ตพฺพตฺถุกํ หุตฺวา อุปฺปชฺชติ. ทุกฺขปจฺจเยติ ทุกฺขเหตุมฺหิ, ทุกฺขสฺส ชนเกติ อตฺโถ. ทุกฺขปจฺจยฏฺฐาเนติ ทุกฺขชนกกมฺมสฺส สหายภูตานํ อนิฏฺฐรูปาทิปจฺจยานํ ฐาเน. ปจฺจยสทฺโท หิ ชนเก ชนกสหาเย จ ปวตฺตตีติ. อาทิ-สทฺเทน ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺข’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๓.๑๕, ๔๕-๔๖, ๗๖) สงฺขารทุกฺขาทีสุ ปวตฺติ ทฏฺฐพฺพา. สมฺปยุตฺเต วตฺถุญฺจ กรชกายํ สุขยติ ลทฺธสฺสาเท อนุคฺคหิเต กโรตีติ สุขา. สุขาติ เวทนาสทฺทมเปกฺขิตฺวา สุขภาวมตฺตสฺส อปฺปกาสเนน นปุํสกลิงฺคตา น กตา. สภาวโต สงฺกปฺปโต จ ยํ อิฏฺฐํ, ตทนุภวนํ อิฏฺฐาการานุภวนํ วา อิฏฺฐานุภวนํ. คำว่า 'ทุกขวัตถุ' หมายถึง โอกาสแห่งทุกข์ เพราะทุกข์นั้น แม้เกิดขึ้นด้วยปัจจัยของตน ก็ย่อมเกิดขึ้นโดยมีชาติเป็นต้นเป็นวัตถุ ในเมื่อชาติเป็นต้นมีอยู่ คำว่า 'ทุกขปัจจัย' หมายถึง ในเหตุแห่งทุกข์ คือ ธรรมผู้ให้เกิดทุกข์ คำว่า 'ในที่ตั้งแห่งทุกขปัจจัย' หมายถึง ในที่ตั้งแห่งปัจจัยมีรูปเป็นต้นที่ไม่น่าปรารถนา ซึ่งเป็นสหายของกรรมที่ให้เกิดทุกข์ เพราะคำว่า 'ปัจจัย' ย่อมเป็นไปในธรรมผู้ให้เกิด และในสหายของธรรมผู้ให้เกิด ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' พึงเห็นการเป็นไปในสังขารทุกข์เป็นต้น ดังที่กล่าวว่า 'สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์' เป็นต้น (สํ. นิ. 3.15, 45-46, 76) และธรรมที่สัมปยุตและกายที่เกิดจากกรรม ย่อมทำให้เป็นสุข คือย่อมทำความเอิบอิ่มในรสที่ได้รับแล้ว จึงเรียกว่า 'สุขา' คำว่า 'สุขา' นี้ ไม่ได้ทำเป็นนปุงสกลิงค์ เพราะไม่ได้แสดงเพียงสภาวะคือความสุข โดยมุ่งถึงคำว่า 'เวทนา' สิ่งใดน่าปรารถนาโดยสภาพและโดยความดำริ การเสวยสิ่งนั้น หรือการเสวยโดยอาการที่น่าปรารถนา เรียกว่า 'อิฏฐานุภวนะ' (การเสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนา) สมนฺติ อวิสมํ. สมา เอกีภาวูปคตา วิย ยุตฺตา, สมํ วา สห ยุตฺตาติ โยเชตพฺพํ. เอกุปฺปาทาติ เอโก สมาโน อุปฺปาโท เอเตสนฺติ เอกุปฺปาทา, สมานปจฺจเยหิ สหุปฺปตฺติกาติ อตฺโถ. สหุปฺปตฺติกานํ รูปารูปานญฺจ อญฺญมญฺญสมฺปยุตฺตตา อาปชฺเชยฺยาติ ‘‘เอกนิโรธา’’ติ วุตฺตํ, เย สมานุปฺปาทา สมานนิโรธา จ, เต สมฺปยุตฺตาติ รูปารูปานํ อญฺญมญฺญสมฺปโยโค นิวาริโต โหติ. เอวมปิ อวินิพฺโภครูปานํ อญฺญมญฺญสมฺปยุตฺตตา อาปชฺเชยฺยาติ ‘‘เอกวตฺถุกา’’ติ วุตฺตํ, เย เอกุปฺปาทา เอกนิโรธา เอกวตฺถุกา จ, เต สมฺปยุตฺตาติ. เอวมปิ อวินิพฺโภครูเปสุ เอกํ มหาภูตํ เสสมหาภูโตปาทารูปานํ นิสฺสยปจฺจโย โหตีติ เตน ตานิ เอกวตฺถุกานีติ, จกฺขาทินิสฺสยภูตานิ วา ภูตานิ เอกํ วตฺถุ เอเตสุ สนฺนิสฺสิตนฺติ เอกวตฺถุกานีติ กปฺเปนฺตสฺส เตสํ สมฺปยุตฺตตาปตฺติ สิยาติ ตนฺนิวารณตฺถํ ‘‘เอการมฺมณา’’ติ วุตฺตํ, เย เอกุปฺปาทา…เป… เอการมฺมณา จ โหนฺติ, เต สมฺปยุตฺตาติ. ปฏิโลมโต วา เอการมฺมณาติ วุตฺเต เอกวีถิยญฺจ ปญฺจวิญฺญาณสมฺปฏิจฺฉนานํ นานาวีถิยํ ปรสนฺตาเน จ เอกสฺมึ อารมฺมเณ อุปฺปชฺชมานานํ ภินฺนวตฺถุกานํ สมฺปยุตฺตตา อาปชฺเชยฺยาติ ‘‘เอกวตฺถุกา’’ติ วุตฺตํ, เย เอกวตฺถุกา หุตฺวา เอการมฺมณา, เต สมฺปยุตฺตาติ. เอวมปิ สมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณาทีนํ สมฺปยุตฺตตา อาปชฺเชยฺยาติ ‘‘เอกนิโรธา’’ติ วุตฺตํ, เย เอกนิโรธา [Pg.38] หุตฺวา เอกวตฺถุกา เอการมฺมณา, เต สมฺปยุตฺตาติ. กึ ปน นานุปฺปาทาปิ เอวํ ติวิธลกฺขณา โหนฺติ, อถ เอกุปฺปาทา เอวาติ วิจารณาย เอกุปฺปาทา เอว เอวํ ติวิธลกฺขณา โหนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘เอกุปฺปาทา’’ติ วุตฺตํ. คำว่า 'สม' หมายถึง ไม่แปลกกัน พึงประกอบความว่า 'สม' คือ ประกอบกันเหมือนถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน หรือประกอบกันพร้อมกัน คำว่า 'เอกุปปาทา' หมายถึง สิ่งเหล่านี้มีอุปบาทอันเดียวกัน คือ มีการเกิดขึ้นพร้อมกันด้วยปัจจัยเดียวกัน เพราะเมื่อรูปและอรูปที่เกิดพร้อมกันพึงถึงความเป็นสัมปยุตแก่กันและกัน จึงกล่าวว่า 'เอกนิโรธา' (มีนิโรธเดียวกัน) สิ่งใดมีอุปบาทเดียวกันและมีนิโรธเดียวกัน สิ่งนั้นเป็นสัมปยุต ดังนี้ การสัมปยุตกันและกันของรูปและอรูปจึงถูกห้ามไว้ แม้ดังนี้ หากอวินิพโภครูปพึงถึงความเป็นสัมปยุตกันและกัน จึงกล่าวว่า 'เอกวัตถุกา' (มีวัตถุเดียวกัน) สิ่งใดมีอุปบาทเดียวกัน มีนิโรธเดียวกัน และมีวัตถุเดียวกัน สิ่งนั้นเป็นสัมปยุต แม้ดังนี้ ในอวินิพโภครูป มหาภูตหนึ่งย่อมเป็นนิสสยปัจจัยแก่มหาภูตที่เหลือและอุปาทารูป เพราะเหตุนั้น สิ่งเหล่านั้นจึงมีวัตถุเดียวกัน หรือมหาภูตทั้งหลายที่เป็นที่อาศัยของจักขุเป็นต้น หรือว่าวัตถุอย่างหนึ่งอาศัยอยู่ในมหาภูตเหล่านั้น เมื่อบุคคลกำหนดว่าสิ่งเหล่านั้นมีวัตถุเดียวกัน ความเป็นสัมปยุตของสิ่งเหล่านั้นพึงมีได้ เพื่อห้ามความนั้น จึงกล่าวว่า 'เอการัมมณา' (มีอารมณ์เดียวกัน) สิ่งใดมีอุปบาทเดียวกัน...ลฯ...และมีอารมณ์เดียวกัน สิ่งนั้นเป็นสัมปยุต หรือโดยปฏิโลม เมื่อกล่าวว่า 'เอการัมมณา' หากความเป็นสัมปยุตแห่งปัญจวิญญาณและสัมปฏิจฉนะที่เกิดขึ้นในวิถีเดียวกัน หรือในวิถีต่างกัน ในสันดานอื่น และมีวัตถุต่างกัน แต่เกิดขึ้นในอารมณ์เดียวกัน พึงมี จึงกล่าวว่า 'เอกวัตถุกา' (มีวัตถุเดียวกัน) สิ่งใดมีวัตถุเดียวกันและมีอารมณ์เดียวกัน สิ่งนั้นเป็นสัมปยุต แม้ดังนี้ หากความเป็นสัมปยุตแห่งสัมปฏิจฉนะและสันตีรณะเป็นต้น พึงมี จึงกล่าวว่า 'เอกนิโรธา' (มีนิโรธเดียวกัน) สิ่งใดมีนิโรธเดียวกัน มีวัตถุเดียวกัน และมีอารมณ์เดียวกัน สิ่งนั้นเป็นสัมปยุต ในการพิจารณาว่า สิ่งที่ไม่มีอุปบาทเดียวกันก็มีลักษณะ ๓ อย่างนี้ หรือว่าเฉพาะสิ่งที่มีอุปบาทเดียวกันเท่านั้น เพื่อแสดงว่า เฉพาะสิ่งที่มีอุปบาทเดียวกันเท่านั้นที่มีลักษณะ ๓ อย่างนี้ จึงกล่าวว่า 'เอกุปปาทา' ๓. วิปกฺกภาวมาปนฺนานํ อรูปธมฺมานนฺติ ยถา สาลิพีชาทีนํ ผลานิ ตํสทิสานิ นิพฺพตฺตานิ วิปกฺกานิ นาม โหนฺติ, วิปากนิรุตฺติญฺจ ลภนฺติ, น มูลงฺกุรปตฺตขนฺธนาฬานิ, เอวํ กุสลากุสลานํ ผลานิ อรูปธมฺมภาเวน สารมฺมณภาเวน สุกฺกกณฺหาทิภาเวน จ ตํสทิสานิ วิปกฺกภาวมาปนฺนานีติ วิปากนิรุตฺตึ ลภนฺติ, น รูปธมฺมา กมฺมนิพฺพตฺตาปิ กมฺมาสทิสาติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ชาติชราสภาวาติ ชายนชีรณสภาวา. วิปากปกติกาติ วิปจฺจนปกติกา. วิปจฺจนสภาวตา จ อนุปจฺฉินฺนาวิชฺชาตณฺหามานสนฺตาเน สพฺยาปารตา, เตน อภิญฺญาทิกุสลานํ ภาวนายปหาตพฺพาทิอกุสลานญฺจ วิปากานุปฺปาทเนปิ วิปากธมฺมตา สิทฺธา โหติ. วิปกฺกภาวนฺติ เจตฺถ ภาว-สทฺเทน สภาโว เอว วุตฺโต. ตํ ยถาวุตฺตํ วิปกฺกสภาวํ ทุติยสฺส วุตฺตํ วิปจฺจนสภาวญฺจ คเหตฺวา ‘‘อุภยสภาวปฏิกฺเขปวเสนา’’ติ อาห. ๓. อรูปธรรมทั้งหลายที่ถึงซึ่งความเป็นวิบากนั้น เหมือนผลของข้าวสาลีเป็นต้นที่เกิดขึ้นคล้ายคลึงกับสิ่งนั้น ชื่อว่าวิบาก และย่อมได้ชื่อว่าวิบาก ไม่ใช่ราก หน่อ ใบ ลำต้น และปล้อง ฉันใด ผลของกุศลและอกุศลทั้งหลายก็ฉันนั้น ย่อมได้ชื่อว่าวิบาก เพราะถึงซึ่งความเป็นวิบากที่คล้ายคลึงกับสิ่งนั้น โดยความเป็นอรูปธรรม โดยความเป็นธรรมที่มีอารมณ์ โดยความเป็นธรรมขาวและดำเป็นต้น ที่กล่าวมานี้ก็เพื่อแสดงว่า รูปธรรมทั้งหลายแม้มีกรรมเป็นสมุฏฐานก็ไม่คล้ายคลึงกับกรรม คำว่า "ชาติชราสภาวะ" คือมีสภาพเกิดและแก่ คำว่า "วิปากปกติกา" คือมีปกติให้ผล และความเป็นสภาพที่ให้ผลนั้น คือการมีกิจในสันดานที่อวิชชา ตัณหา และมานะยังไม่ขาด ด้วยเหตุนั้น แม้ในกรณีที่กุศลมีอภิญญาเป็นต้น และอกุศลที่มีภาวนาปหาตัพพะเป็นต้น ไม่ให้ผล ก็ยังชื่อว่ามีวิบากธรรมเป็นอันสำเร็จแล้ว ในคำว่า "วิปักกภาวัง" นี้ คำว่า "ภาวะ" หมายถึงสภาพนั่นเอง ท่านกล่าวว่า "โดยการปฏิเสธสภาพทั้งสอง" โดยถือเอาสภาพแห่งวิบากที่กล่าวมาแล้ว และสภาพแห่งการให้ผลที่กล่าวไว้ในลำดับที่สอง ๔. อุเปเตน อาทินฺนา อุปาทินฺนา. กึ ปน ตํ อุเปตํ, เกน จ อุเปตํ, กถญฺจ อุเปตํ, เก จ เตน อาทินฺนาติ? สติ จ โลกุตฺตรานํ เกสญฺจิ อารมฺมณภาเว ตนฺนิวตฺตนตฺถํ อุเปตสทฺทสมฺพนฺธินา อุปย-สทฺเทน วุจฺจมานาหิ จตุพฺพิธุปาทานภูตาหิ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อุเปตํ, เตหิ จ อารมฺมณกรณวเสน อุเปตํ, น สมนฺนาคมวเสน. สติ จ สพฺพเตภูมกธมฺมานํ อุปาทานารมฺมณตฺเต เยหิ วิปากกฏตฺตารูปานิ อมฺเหหิ นิพฺพตฺตตฺตา อมฺหากํ เอตานิ ผลานีติ คณฺหนฺเตหิ วิย อาทินฺนานิ, ตานิ เตภูมกกมฺมานิ กมฺมภาเวน เอกตฺตํ อุปเนตฺวา อุเปตนฺติ อิธ คหิตานิ. เตหิ จ นิพฺพตฺตานิ วิปากกฏตฺตารูปานิ อุปาทินฺนา ธมฺมาติ สพฺพเมตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อารมฺมณกรณวเสนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อยญฺจ อตฺถนโย ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ, น วจนานุปุพฺเพนาติ. เอตฺถาห – ยทิ อารมฺมณกรณวเสน ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อุเปเตน อาทินฺนา อุปาทินฺนา, สพฺพเตภูมกธมฺมา จ ตณฺหาทีนํ อารมฺมณา โหนฺติ, น จ อุเปตสทฺโท กมฺเม เอว นิรุฬฺโห, เตน กมฺมสฺเสว คหเณ การณํ นตฺถิ, ตสฺมา สพฺพเตภูมกธมฺมปจฺจยุปฺปนฺนานํ [Pg.39] อวิชฺชาทิเหตูหิ นิพฺพตฺตานํ สงฺขาราทิผลานํ อุปาทินฺนตฺตํ อาปชฺชติ เตสมฺปิ เตหิผลภาเวน คหิตตฺตา. อุป-สทฺเทน จ อุเปตตามตฺตํ โชติตํ, น อารมฺมณกรณํ สมนฺนาคมนิวตฺตกํ, อาทินฺน-สทฺเทน จ คหิตตามตฺตํ วุตฺตํ, น กมฺมสมุฏฺฐานตาวิเสโส. ตสฺมา สพฺพปจฺจยุปฺปนฺนานํ อุปาทินฺนตฺตํ อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ โพธเนยฺยชฺฌาสยวเสน เทสนาปวตฺติโต. เยสญฺหิ โพธนตฺถํ ‘‘อุปาทินฺนา’’ติ เอตํ วุตฺตํ, เต เตเนว วจเนน ยถาวุตฺตปฺปกาเร ธมฺเม พุชฺฌึสุ, เอตรหิ ปน ตาวตา พุชฺฌิตุํ อสกฺโกนฺเตน สุตฺวา ตทตฺโถ เวทิตพฺโพติ เอสา อตฺถวิภาวนา กตา ‘‘กมฺมุนา’’ติ. ๔. สิ่งที่ถูกยึดมั่นด้วยสิ่งที่เข้าไปถึงแล้ว ชื่อว่าอุปาทินนะ ก็สิ่งนั้นคืออะไร เข้าไปถึงด้วยอะไร เข้าไปถึงอย่างไร และใครยึดมั่นสิ่งนั้น? เมื่อโลกุตตรธรรมบางอย่างเป็นอารมณ์ เพื่อป้องกันสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า "อุปิตะ" (สิ่งที่เข้าไปถึงแล้ว) ด้วยคำว่า "อุปะ" ซึ่งสัมพันธ์กับคำว่า "อุปิตะ" อันได้แก่ตัณหาและทิฏฐิที่เป็นอุปาทาน ๔ อย่าง และเข้าไปถึงโดยความเป็นอารมณ์ ไม่ใช่โดยความพรั่งพร้อม และเมื่อธรรมในภูมิสามทั้งหมดเป็นอารมณ์แห่งอุปาทาน กรรมในภูมิสามเหล่านั้นที่ยึดมั่นแล้ว เหมือนกับผู้ที่ยึดมั่นว่า "วิบากและกัตตัตตารูปเหล่านี้เกิดขึ้นจากเรา จึงเป็นผลของเรา" กรรมเหล่านั้นถูกนำมาเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นกรรม จึงถูกถือว่าเป็น "อุปิตะ" ในที่นี้ และวิบากและกัตตัตตารูปที่เกิดขึ้นจากกรรมเหล่านั้น ชื่อว่าอุปาทินนธรรม คำทั้งหมดนี้กล่าวมาเพื่อแสดงว่า "โดยความเป็นอารมณ์" เป็นต้น และนัยแห่งความหมายนี้พึงประกอบตามสมควร ไม่ใช่ตามลำดับคำ ในที่นี้มีผู้กล่าวว่า – หากว่าสิ่งที่ถูกยึดมั่นด้วยสิ่งที่เข้าไปถึงแล้วด้วยตัณหาและทิฏฐิโดยความเป็นอารมณ์ ชื่อว่าอุปาทินนะ และธรรมในภูมิสามทั้งหมดก็เป็นอารมณ์ของตัณหาเป็นต้น และคำว่า "อุปิตะ" ก็ไม่ได้หมายถึงกรรมโดยเฉพาะ ด้วยเหตุนั้นจึงไม่มีเหตุผลที่จะถือเอาเฉพาะกรรม ดังนั้น ผลของสังขารเป็นต้นที่เกิดขึ้นจากเหตุมีอวิชชาเป็นต้น ซึ่งเป็นธรรมที่เกิดขึ้นจากปัจจัยทั้งหมด ก็ย่อมถึงความเป็นอุปาทินนะ เพราะสิ่งเหล่านั้นก็ถูกยึดมั่นโดยความเป็นผล และด้วยคำว่า "อุปะ" ก็เพียงแต่แสดงความเป็นสิ่งที่เข้าไปถึงเท่านั้น ไม่ใช่การทำเป็นอารมณ์ที่ปฏิเสธความพรั่งพร้อม และด้วยคำว่า "อาทินนะ" ก็เพียงแต่กล่าวถึงความเป็นสิ่งที่ถูกยึดมั่นเท่านั้น ไม่ใช่ลักษณะพิเศษของการเกิดขึ้นจากกรรม ดังนั้น ธรรมที่เกิดขึ้นจากปัจจัยทั้งหมดก็ย่อมถึงความเป็นอุปาทินนะใช่หรือไม่? ไม่ถึง เพราะการแสดงธรรมดำเนินไปตามอัธยาศัยของผู้ที่พึงรู้ เพราะผู้ที่พึงรู้ที่คำว่า "อุปาทินนะ" นี้กล่าวมาเพื่อการรู้ของเขา ย่อมรู้ธรรมตามที่กล่าวมาแล้วด้วยคำนั้น แต่ในปัจจุบันนี้ ผู้ที่ไม่สามารถรู้ได้ด้วยเพียงเท่านั้น เมื่อได้ฟังแล้วพึงรู้ความหมายนั้น การจำแนกความหมายนี้จึงได้ทำไว้ว่า "ด้วยกรรม" อยํ ปน อปโร อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ – อุป-สทฺโท อุเปตํ ทีเปติ. อยญฺหิ อุป-สทฺโท สมาเส ปยุชฺชมาโน ‘‘อติมาลา’’ติอาทีสุ อติ-สทฺโท วิย อติกฺกมนํ สสาธนํ อุปคมนํ สสาธนํ วทติ, อุปคมนญฺจ อุปาทานอุปโย, เตน อุปคตํ อุเปตํ. กึ ปน ตนฺติ? ยํ อสติ อุปาทาเน น โหติ, ตํ ‘‘อุปาทานปจฺจยา ภโว’’ติ เอวํ วุตฺตํ เตภูมกกมฺมํ ปจฺจยภาเวน ปุริมชาตุปฺปนฺเนน อุปาทาเนน อุปคตตฺตา ‘‘อุเปต’’นฺติ วุจฺจติ. น หิ โกจิ อนุปคฺคมฺม อนิจฺฉนฺโต กมฺมํ กโรตีติ. เตน อุเปเตน กมฺมุนา ปุนพฺภวสฺส อาทานํ โหติ. กมฺมุนา หิ สาสเวน สตฺตา อาทิยนฺติ ปุนพฺภวํ, ตสฺมา อาทาตพฺพภาเวน ปากโฏ ปุนพฺภโว. โส จ อุปปตฺติภโว เตภูมกวิปากกฏตฺตารูปสงฺคโห ‘‘ภวปจฺจยา ชาตี’’ติ เอตฺถ ชาติวจเน สมวรุทฺโธติ อุปาทินฺนวจเนน อุปปตฺติภโว วุจฺจติ, อุปปตฺติภโว จ เตภูมกวิปากกฏตฺตารูปานีติ ธาตุกถายํ ปกาสิตเมตํ. ตสฺมา อุเปเตน อาทินฺนาติ เต เอว ธมฺมา วุจฺจนฺตีติ สิทฺโธ อยมตฺโถติ. อุปาทินฺน-สทฺทสฺส อตฺถํ วตฺวา ตํ วิสฺสชฺเชตฺวา อุปาทานิย-สทฺทสฺส วิสุํ อุปาทินฺนสทฺทานเปกฺขํ อตฺถํ วตฺตุํ ‘‘อารมฺมณภาวํ อุปคนฺตฺวา’’ติอาทิมาห. ตสฺมา เอว อวิเสเสตฺวา ‘‘อุปาทานสฺส อารมฺมณปจฺจยภูตานเมตํ อธิวจน’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ ปน อุปาทานิยํ อุปาทินฺนํ อนุปาทินฺนนฺติ ทุวิธํ. ตสฺมา ตํ วิเสสเนน ทสฺเสนฺโต ‘‘อุปาทินฺนา จ เต อุปาทานิยา จา’’ติอาทิมาห. อนึ่ง พึงเห็นความหมายอื่นอีกว่า – คำว่า "อุปะ" แสดงถึงสิ่งที่เข้าไปถึงแล้ว เพราะคำว่า "อุปะ" นี้เมื่อใช้ในสมาส ย่อมกล่าวถึงการก้าวล่วงพร้อมด้วยเครื่องมือ และการเข้าไปถึงพร้อมด้วยเครื่องมือ เหมือนคำว่า "อติ" ในคำว่า "อติมาลา" เป็นต้น และการเข้าไปถึงนั้นคือการเข้าถึงอุปาทาน ด้วยเหตุนั้น สิ่งที่เข้าไปถึงแล้วจึงชื่อว่า "อุปิตะ" ก็สิ่งนั้นคืออะไร? สิ่งที่ไม่มีเมื่อไม่มีอุปาทาน สิ่งนั้นคือกรรมในภูมิสามที่กล่าวไว้ว่า "ภพมีอุปาทานเป็นปัจจัย" ซึ่งเข้าไปถึงแล้วด้วยอุปาทานที่เกิดขึ้นในชาติก่อนโดยความเป็นปัจจัย จึงเรียกว่า "อุปิตะ" เพราะไม่มีใครทำกรรมโดยไม่เข้าไปถึงและไม่ปรารถนา ด้วยกรรมที่เข้าไปถึงแล้วนั้น ย่อมมีการยึดถือภพใหม่ เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมยึดถือภพใหม่ด้วยกรรมที่เป็นไปกับอาสวะ ด้วยเหตุนั้น ภพใหม่จึงปรากฏโดยความเป็นสิ่งที่พึงยึดถือ และภพคือการอุบัติอันเป็นที่รวมของวิบากและกัตตัตตารูปในภูมิสามนั้น ย่อมรวมอยู่ในคำว่า "ชาติ" ในประโยคว่า "ภพมีชาติเป็นปัจจัย" ด้วยเหตุนั้น ภพคือการอุบัติจึงเรียกว่า "อุปาทินนะ" ด้วยคำว่า "อุปาทินนะ" และภพคือการอุบัติคือวิบากและกัตตัตตารูปในภูมิสาม สิ่งนี้ได้แสดงไว้ในธาตุกถา ด้วยเหตุนั้น เมื่อกล่าวว่า "สิ่งที่ถูกยึดมั่นด้วยสิ่งที่เข้าไปถึงแล้ว" จึงหมายถึงธรรมเหล่านั้นนั่นเอง ความหมายนี้จึงสำเร็จแล้ว หลังจากกล่าวความหมายของคำว่า "อุปาทินนะ" และอธิบายแล้ว เพื่อจะกล่าวความหมายของคำว่า "อุปาทานิยะ" โดยเฉพาะ โดยไม่ขึ้นกับคำว่า "อุปาทินนะ" จึงกล่าวว่า "เข้าไปถึงความเป็นอารมณ์" เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวโดยไม่แยกแยะว่า "คำนี้เป็นชื่อของธรรมที่เป็นอารมณ์ปัจจัยของอุปาทาน" แต่อุปาทานิยะนั้นมีสองอย่าง คืออุปาทินนะและอนุปาทินนะ ด้วยเหตุนั้น เพื่อแสดงสิ่งนั้นโดยการจำแนก จึงกล่าวว่า "สิ่งเหล่านั้นเป็นทั้งอุปาทินนะและอุปาทานิยะ" เป็นต้น ๕. สํกิเลโสติ ทส กิเลสวตฺถูนิ วุจฺจนฺติ. สํกิลิฏฺฐาติ เตหิ วิพาธิตา อุปตาปิตา จ. เต ปน ยสฺมา สํกิเลสสมฺปยุตฺตา เอกุปฺปาทาทีหิ นินฺนานตฺตา เอกีภาวมิว คตา วิสาทีหิ วิย สปฺปิอาทโย วิทูสิตา [Pg.40] มลีนา วิพาธิตา อุปตาปิตา จ นาม โหนฺติ, ตสฺมา อาห ‘‘สํกิเลเสน สมนฺนาคตา สํกิลิฏฺฐา’’ติ. สํกิเลสํ อรหนฺตีติ สํกิเลสสฺส อารมฺมณภาเวน ตํ ลทฺธุํ อรหนฺตีติ อตฺโถ. อารมฺมณภาวานติกฺกมนโตติ เอเตน สํกิเลสานติกฺกมนเมว ทสฺเสติ, วตฺถยุคิกสุงฺกสาลิกสทฺทานํ วิย สํกิเลสิก-สทฺทสฺส ปวตฺติ เวทิตพฺพา. ๕. คำว่า สังกิเลส ได้แก่ กิเลสวัตถุ ๑๐ อย่าง. คำว่า สังกิลิฏฐะ ได้แก่ ธรรมที่ถูกกิเลสเหล่านั้นเบียดเบียนและทำให้เดือดร้อน. ก็เพราะธรรมเหล่านั้นประกอบด้วยสังกิเลส มีความเกิดขึ้นเป็นต้นอย่างเดียวกัน ไม่มีความต่างกัน ย่อมถึงความเป็นอันเดียวกัน เหมือนเนยใสเป็นต้นที่ถูกยาพิษเป็นต้นทำให้เสียไป ย่อมชื่อว่าเศร้าหมอง ถูกเบียดเบียน และทำให้เดือดร้อน ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “สังกิลิฏฐะ คือ ธรรมที่ประกอบด้วยสังกิเลส”. คำว่า สังกิเลสัง อรหันติ หมายความว่า ควรได้สังกิเลสนั้นโดยความเป็นอารมณ์ของสังกิเลส. ด้วยคำว่า “ไม่ล่วงเลยความเป็นอารมณ์” นี้ ย่อมแสดงถึงการไม่ล่วงเลยสังกิเลสเท่านั้น พึงทราบการใช้คำว่า สังกิเลสิกะ เหมือนคำว่า วัตถุยุกิกะ และ สุงกสาลิกะ. ๖. สห วิตกฺเกน โหนฺตีติ วจนเสโส โยเชตพฺโพ อวุจฺจมานสฺสปิ ภวติ-อตฺถสฺส วิญฺญายมานตฺตา. มตฺตาติ ปมาณวาจกํ เอกํ ปทนฺติ คเหตฺวา ‘‘วิจาโรว มตฺตา เอเตส’’นฺติ อตฺโถ วุตฺโต. อญฺญตฺถ อวิปฺปโยคีสุ วิตกฺกวิจาเรสุ วิจาโรว เอเตสํ มตฺตา, ตโต อุทฺธํ วิตกฺเกน สมฺปโยคํ น คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. อยมปโร อตฺโถ – มตฺต-สทฺโท วิเสสนิวตฺติอตฺโถ. สวิตกฺกสวิจารา ธมฺมา หิ วิตกฺกวิสิฏฺเฐน วิจาเรน สวิจารา, เอเต ปน วิจารมตฺเตน วิตกฺกสงฺขาตวิเสสรหิเตน, ตสฺมา ‘‘วิจารมตฺตา’’ติ วุจฺจนฺติ, วิจารมตฺตวนฺโตติ อตฺโถ. วิจารมตฺตวจเนน อวิตกฺกตฺเต สิทฺเธ อวิตกฺกานํ อญฺเญสมฺปิ อตฺถิภาวโชตนตฺถํ อวิตกฺกวจนํ. อวิตกฺกา หิ วิจารมตฺตา จ สนฺติ อวิจารา จาติ นิวตฺเตตพฺพา คเหตพฺพา จ โหนฺติ, เตสุ อวุจฺจมาเนสุ นิวตฺเตตพฺพคเหตพฺพสฺส อทสฺสิตตฺตา วิจารมตฺตาวอวิตกฺกาติ อาปชฺเชยฺยาติ. วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว ปน ยถากามํ โหตีติ สามญฺเญน อวิตกฺกภาเวน สห วิจารมตฺตตาย ธมฺมวิเสสนภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา’’ติ ปทานุกฺกโม กโต. ๖. พึงประกอบบทที่เหลือว่า “ย่อมเป็นไปพร้อมด้วยวิตก” เพราะถึงแม้ไม่ได้กล่าวไว้ ก็พึงทราบความหมายว่า “ย่อมมี”. คำว่า มัตตะ เป็นบทที่แสดงประมาณ จึงถือเอาความหมายว่า “วิจารเท่านั้นเป็นประมาณของธรรมเหล่านั้น” ดังนี้. ในที่อื่น วิตกและวิจารที่ไม่มีการพลัดพรากกัน วิจารเท่านั้นเป็นประมาณของธรรมเหล่านั้น หมายความว่า ธรรมเหล่านั้นไม่ประกอบด้วยวิตกยิ่งไปกว่านั้น. อีกนัยหนึ่ง คำว่า มัตตะ มีความหมายว่า “เว้นจากคุณวิเศษ”. ธรรมที่เป็นสวิตกสวิจาร ย่อมเป็นสวิจารด้วยวิจารที่ประกอบด้วยวิตก แต่ธรรมเหล่านี้เป็นเพียงวิจารเท่านั้น ปราศจากคุณวิเศษที่ชื่อว่าวิตก ฉะนั้น จึงเรียกว่า “วิจารมัตตะ” หมายความว่า มีเพียงวิจารเท่านั้น. เมื่อความเป็นอวิตกสำเร็จด้วยคำว่า “วิจารมัตตะ” แล้ว การกล่าวคำว่า “อวิตก” ก็เพื่อแสดงว่ามีธรรมอื่นที่เป็นอวิตกอยู่ด้วย. เพราะธรรมที่เป็นอวิตกนั้น มีทั้งที่เป็นวิจารมัตตะและที่เป็นอวิจาร ซึ่งพึงละและพึงถือเอา หากไม่กล่าวถึงธรรมเหล่านั้น ก็จะไม่แสดงถึงสิ่งที่พึงละและพึงถือเอา และจะกลายเป็นว่า “วิจารมัตตะเท่านั้นเป็นอวิตก” ไป. ส่วนความเป็นบทขยายและบทที่ถูกขยายนั้น ย่อมเป็นไปตามความพอใจ ฉะนั้น เพื่อแสดงความเป็นคุณบทของธรรมด้วยความเป็นอวิตกพร้อมกับความเป็นวิจารมัตตะโดยทั่วไป จึงเรียงลำดับบทว่า “อวิตกวิจารมัตตะ” ดังนี้. อถ วา สวิจารา ทุวิธา สวิตกฺกา อวิตกฺกา จ, เตสุ อวิตกฺเก นิวตฺเตตุํ อาทิปทํ วุตฺตํ. อวิจารา จ ทุวิธา สวิตกฺกา อวิตกฺกา จ, เตสุ สวิตกฺเก นิวตฺเตตุํ ตติยปทํ วุตฺตํ. เย ปน ทฺวีหิปิ นิวตฺติตา อวิตกฺกา สวิตกฺกา จ สวิจารา อวิจารา จ, เตสุ อญฺญตรทสฺสนํ วา กตฺตพฺพํ สิยา อุภยทสฺสนํ วา. อุภยทสฺสเน กริยมาเน ยทิ ‘‘สวิตกฺกสวิจารา’’ติ วุจฺเจยฺย, อาทิปทตฺถตาว อาปชฺชติ. อถ ‘‘อวิตกฺกอวิจารา’’ติ วุจฺเจยฺย, อนฺตปทตฺถตา. อถ ปน ‘‘อวิตกฺกสวิจารา สวิตกฺกอวิจารา’’ติ วุจฺเจยฺย, อชฺฌตฺตพหิทฺธานํ วิย อตฺถนฺตราภาโว วา สงฺกรโทโส วา เอกสฺเสว สวิตกฺกาวิตกฺกตาสวิจาราวิจารตาวิโรโธ วา อาปชฺเชยฺย, ตสฺมา [Pg.41] อญฺญตรทสฺสเนน อิตรมฺปิ ปกาเสตุํ อวิตกฺกวจเนน ทฺวิปฺปกาเรสุ วตฺตพฺเพสุ สวิตกฺกอวิจาเร นิวตฺเตตฺวา อวิตกฺกสวิจาเร ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา’’ติ. อถ วา วิตกฺกาภาเวน เอเต วิจารมตฺตา, น วิจารโต อญฺญสฺส กสฺสจิ ธมฺมสฺส อภาวาติ ทสฺเสตุํ อวิตกฺกวจเนน วิจารมตฺตา วิเสสิตา. อีกนัยหนึ่ง ธรรมที่เป็นสวิจารมี ๒ อย่าง คือ สวิตกะ และ อวิตกะ ในธรรมเหล่านั้น บทแรก (สวิตกะ) กล่าวไว้เพื่อละอวิตกะ. และธรรมที่เป็นอวิจารมี ๒ อย่าง คือ สวิตกะ และ อวิตกะ ในธรรมเหล่านั้น บทที่สาม (อวิตกะ) กล่าวไว้เพื่อละสวิตกะ. ส่วนธรรมที่ถูกละด้วยบททั้งสอง คือ อวิตกะและสวิตกะ และสวิจารและอวิจาร ในธรรมเหล่านั้น พึงแสดงอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือพึงแสดงทั้งสองอย่าง. หากแสดงทั้งสองอย่าง ถ้ากล่าวว่า “สวิตกสวิจาร” ก็จะกลายเป็นความหมายของบทแรก. ถ้ากล่าวว่า “อวิตกอวิจาร” ก็จะกลายเป็นความหมายของบทสุดท้าย. แต่ถ้ากล่าวว่า “อวิตกสวิจาร สวิตกอวิจาร” ก็จะเกิดความไม่มีความหมายอื่น หรือความผิดพลาดในการปะปนกัน หรือความขัดแย้งกันของความเป็นสวิตกอวิตกและสวิจารอวิจารในสิ่งเดียวกัน เหมือนกับภายในและภายนอก ฉะนั้น เพื่อแสดงอีกอย่างหนึ่งด้วยการแสดงอย่างใดอย่างหนึ่ง จึงละสวิตกอวิจารในธรรม ๒ ประเภทที่พึงกล่าวถึงด้วยคำว่า “อวิตก” แล้วแสดงอวิตกสวิจาร จึงตรัสว่า “อวิตกวิจารมัตตะ”. อีกนัยหนึ่ง ธรรมเหล่านี้เป็นวิจารมัตตะเพราะไม่มีวิตก และเพื่อแสดงว่าไม่มีธรรมอื่นใดนอกจากวิจาร จึงขยายคำว่า “วิจารมัตตะ” ด้วยคำว่า “อวิตก”. ๗. อุเปกฺขตีติ เวทยมานาปิ มชฺฌตฺตเวทนา สุขากาเร ทุกฺขากาเร จ อุทาสินา โหตีติ อตฺโถ. อถ วา อุเปตา ยุตฺตา สุขทุกฺขานํ อวิรุทฺธา อิกฺขา อนุภวนํ อุเปกฺขา. วิเสสทสฺสนวเสนาติ นานตฺตทสฺสนวเสน. ยทิ หิ ปีติสหคตา เอว สุขสหคตา สิยุํ, ‘‘ปีติสหคตา’’ติ เอเตเนว สิทฺธตฺตา ‘‘สุขสหคตา’’ติ อิทํ น วตฺตพฺพํ สิยา, ‘‘สุขสหคตา’’ติ วา วุจฺจมาเน ‘‘ปีติสหคตา’’ติ น วตฺตพฺพํ, ตโต ติกํ ปูเรนฺเตน ทุกฺขสหคตปทํ วตฺตพฺพํ สิยา, เอวญฺจ สติ ‘‘เวทนาตฺติโก เอวาย’’นฺติ วุตฺตวจนํ อาปชฺชติ, ตสฺมา ‘‘ปีติสหคตา’’ติ วตฺวา ‘‘สุขสหคตา’’ติ วทนฺโต ปีติวิปฺปยุตฺตมฺปิ สุขํ อตฺถีติ ตติยชฺฌานกายวิญฺญาณสมฺปยุตฺตํ สุขํ สปฺปีติกสุขโต ภินฺนํ กตฺวา ทสฺเสตีติ อธิปฺปาโย. อถ วา ปีติสุขานํ ทุพฺพิญฺเญยฺยนานตฺตานํ นานตฺตทสฺสนตฺถํ อยํ ติโก วุตฺโต. ‘‘ปีติสหคตา’’ติ เอตฺถ หิ สุเขกเทโส สงฺคหิโต, น ปีติ. ‘‘สุขสหคตา’’ติ เอตฺถ ปีติ สงฺคหิตา, น สุขํ. ปีติวิปฺปยุตฺตสุขสหคตา จ ปุริเมน อสงฺคหิตา ปจฺฉิเมน สงฺคหิตาติ สิทฺโธ ปีติสุขานํ วิเสโสติ. ๗. คำว่า อุเปกขติ หมายความว่า เวทนาที่เป็นกลางๆ แม้กำลังเสวยอารมณ์ ก็ย่อมเป็นอุเบกขาในลักษณะแห่งสุขและลักษณะแห่งทุกข์. อีกนัยหนึ่ง อุเบกขา คือ การเห็น การประสบ ที่เข้าถึง ที่ประกอบ ที่ไม่ขัดแย้งกับสุขและทุกข์. โดยนัยแห่งการแสดงความพิเศษ หมายถึง โดยนัยแห่งการแสดงความแตกต่างกัน. หากธรรมที่สหรคตด้วยปีติเท่านั้นเป็นธรรมที่สหรคตด้วยสุขไซร้ เมื่อเป็นเช่นนั้น การกล่าวว่า “สหรคตด้วยปีติ” ก็จะสำเร็จด้วยบทนี้แล้ว ไม่พึงกล่าวคำว่า “สหรคตด้วยสุข” หรือเมื่อกล่าวว่า “สหรคตด้วยสุข” ก็ไม่พึงกล่าวว่า “สหรคตด้วยปีติ” จากนั้น เพื่อให้ครบไตรบท ก็พึงกล่าวบทว่า “สหรคตด้วยทุกข์” และเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะกลายเป็นคำกล่าวที่ว่า “นี้เป็นเพียงไตรบทแห่งเวทนา” ฉะนั้น การกล่าวว่า “สหรคตด้วยปีติ” แล้วกล่าวว่า “สหรคตด้วยสุข” จึงมีอัธยาศัยเพื่อแสดงว่า สุขที่ปราศจากปีติก็มีอยู่ คือสุขในตติยฌานและสุขที่ประกอบด้วยกายวิญญาณ โดยทำให้แตกต่างจากสุขที่มีปีติ. อีกนัยหนึ่ง ไตรบทนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงความแตกต่างกันของปีติและสุข ซึ่งยากที่จะรู้ความแตกต่างกัน. ในคำว่า “สหรคตด้วยปีติ” นี้ ส่วนหนึ่งของสุขถูกสงเคราะห์ไว้ ไม่ใช่ปีติ. ในคำว่า “สหรคตด้วยสุข” นี้ ปีติถูกสงเคราะห์ไว้ ไม่ใช่สุข. และธรรมที่สหรคตด้วยสุขที่ปราศจากปีติ ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยบทแรก แต่ถูกสงเคราะห์ด้วยบทหลัง ฉะนั้น ความพิเศษของปีติและสุขจึงสำเร็จแล้ว. ๘. นิพฺพานํ ทสฺสนโตติ นิพฺพานารมฺมณตํ สนฺธายาห. อถ วา ธมฺมจกฺขุ ปุนปฺปุนํ นิพฺพตฺตเนน ภาวนาภาวํ อปฺปตฺตํ ทสฺสนํ นาม, ธมฺมจกฺขุ จ ปริญฺญาทิกิจฺจกรเณน จตุสจฺจธมฺมทสฺสนํ ตทติสโย, ตสฺมา นตฺเถตฺถ โคตฺรภุสฺส ทสฺสนภาวาปตฺตีติ. อุภยปฏิกฺเขปวเสนาติ ทฺวีหิ ปเทหิ วุตฺตธมฺมปฏิกฺเขปวเสน, น ปหายกปฏิกฺเขปวเสน. ตถา หิ สติ ทสฺสนภาวนาหิ อญฺโญ สมุจฺเฉทวเสน ปหายโก อตฺถิ, เตน ปหาตพฺพา เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพาติ อยมตฺโถ อาปชฺชติ, น จ อญฺโญ ปหายโก อตฺถิ อญฺเญหิ วิกฺขมฺภิตานญฺจ ปุนปฺปวตฺติสพฺภาวา, นาปิ ปหาตพฺพา ตติยปเทน สงฺคยฺหนฺติ, กินฺตุ [Pg.42] อปฺปหาตพฺพา เอวาติ. ตสฺมา ปหาตพฺพปทํ ปจฺเจกํ โยเชตฺวา เนว ทสฺสเนน ปหาตพฺพา น ภาวนาย ปหาตพฺพาติ ทสฺสเนน ภาวนาย ปหาตพฺเพหิ อญฺเญ คหิตาติ เวทิตพฺพา. ๘. คำว่า "นิพพานัง ทัสสนะโต" ท่านกล่าวหมายถึงการมีนิพพานเป็นอารมณ์ อีกอย่างหนึ่ง การเห็นที่ยังไม่ถึงภาวะแห่งภาวนาด้วยการเกิดขึ้นซ้ำๆ ของธรรมจักษุ ชื่อว่า "ทัสสนะ" (การเห็น) และธรรมจักษุนั้นเป็นการเห็นธรรมคืออริยสัจสี่ด้วยการทำกิจมีการกำหนดรู้เป็นต้น ซึ่งเป็นสิ่งที่ยิ่งกว่านั้น เพราะฉะนั้น การเห็นของโคตรภูจึงไม่ถึงภาวะแห่งการเห็นในที่นี้ คำว่า "โดยประการแห่งการปฏิเสธทั้งสอง" หมายถึงโดยประการแห่งการปฏิเสธธรรมที่กล่าวด้วยสองบท ไม่ใช่โดยประการแห่งการปฏิเสธตัวผู้ละ เพราะถ้าเป็นเช่นนั้น จะมีผู้ละอื่นที่ละด้วยการตัดขาดนอกจากการเห็นและการภาวนา และอรรถก็จะพึงถึงว่า "ธรรมที่พึงละเหล่านั้นไม่พึงละด้วยการเห็นและไม่พึงละด้วยการภาวนา" แต่ก็ไม่มีผู้ละอื่นอีก เพราะธรรมที่ถูกข่มไว้ด้วยอย่างอื่นก็ยังกลับเกิดขึ้นได้อีก ทั้งธรรมที่พึงละก็ไม่ได้ถูกสงเคราะห์ด้วยบทที่สาม แต่เป็นธรรมที่ไม่พึงละเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า พึงนำบทว่า "พึงละ" มาประกอบทีละบทว่า "ไม่พึงละด้วยการเห็น และไม่พึงละด้วยการภาวนา" ดังนี้ จึงเป็นอันสงเคราะห์ธรรมอื่นจากที่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนา ๙. เอวมตฺถํ อคฺคเหตฺวาติ อตฺถายุตฺติโต จ สทฺทายุตฺติโต จ อคฺคเหตพฺพตํ ทสฺเสติ. ทสฺสนภาวนาหิ อปฺปหาตพฺพเหตุมตฺเตสุ หิ คยฺหมาเนสุ อเหตุกา อสงฺคหิตาติ ยถาธิปฺเปตสฺส อตฺถสฺส อปริปุณฺณตฺตา อตฺถายุตฺติ, ปหาตพฺพสทฺทสฺส นิจฺจสาเปกฺขตฺเต จ สติ น สมฺพนฺธีสทฺทโต ปหายกโต อญฺญํ ปฏิเสธํ อเปกฺขมานสฺส เหตุสทฺเทน สมาโส อุปปชฺชตีติ สทฺทายุตฺติ จ เวทิตพฺพา. เอวมตฺโถ คเหตพฺโพติ ปหาตพฺพ-สทฺทํ ปฏิเสเธน อโยเชตฺวา เยสํ อญฺญปทตฺเถ สมาโส, ตพฺพิเสสนํ อตฺถีติ อิทํ ปฏิเสเธน โยเชตฺวา ทสฺสนภาวนาหิ ปหาตพฺโพ เหตุ เอเตสํ เนวตฺถีติ อตฺโถ คเหตพฺโพติ วุตฺตํ โหติ. เอวญฺจ สติ ยถาธิปฺเปตตฺโถ สพฺโพ สงฺคหิโตติ. อตฺถายุตฺติ มา โหตุ, สทฺโท ปน อิธาปิ น ยุตฺโต. เอกนฺตโยคีนํ อตฺถิ-สทฺทเมว หิ อเปกฺขมานานํ อุภินฺนํ ปหาตพฺพเหตุ-สทฺทานํ สมาโส ยุตฺโต, น ปฏิเสธํ อเปกฺขมานานนฺติ, ตสฺมา คเหตพฺพตฺถทสฺสนมตฺตํ เอตํ กตํ, สทฺโท ปน ยถา ยุชฺชติ, ตถา โยเชตพฺโพ. เอวํ ปน ยุชฺชติ – ปหาตพฺโพ เหตุ เอเตสํ อตฺถีติ ปหาตพฺพเหตุกา. เกน ปหาตพฺโพติ? ทสฺสเนน ภาวนาย จ. ตยิทํ ปหาตพฺพเหตุกปทํ ทสฺสนภาวนาปเทหิ วิสุํ วิสุํ โยเชตฺวา เตหิ ยุตฺเตน เย ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา เนว โหนฺติ, ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา จ น โหนฺตีติ ปฏิเสธญฺจ วิสุํ วิสุํ โยเชตฺวา เต เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกาติ วุจฺจนฺติ. เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมวจนํ วิย หิ ปุริมปททฺวยสงฺคหิตธมฺมปฏิเสธเนน ตทญฺญธมฺมนิทสฺสนเมตํ โหติ, น อเหตุกปทํ วิย เหตุวิรหปฺปกาสเนนาติ. เอวญฺจ กตฺวา ทฺเว ปฏิเสธา ยุตฺตา โหนฺติ. ๙. คำว่า "ไม่พึงถือเอาอรรถอย่างนี้" ท่านแสดงถึงความไม่พึงถือเอาทั้งโดยความไม่สมควรแห่งอรรถและโดยความไม่สมควรแห่งศัพท์ เพราะเมื่อสงเคราะห์เฉพาะเหตุที่ไม่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนา อเหตุกธรรมก็จะไม่ถูกสงเคราะห์ ซึ่งเป็นความไม่สมควรแห่งอรรถ เพราะอรรถที่มุ่งหมายไม่บริบูรณ์ และพึงทราบว่า ความไม่สมควรแห่งศัพท์ก็คือ เมื่อบทว่า "พึงละ" มีความต้องการอยู่เสมอ การสมาสกับบทว่า "เหตุ" ย่อมไม่สมควรสำหรับบทที่ต้องการการปฏิเสธอื่นจากบทที่เกี่ยวข้องคือผู้ละ คำว่า "พึงถือเอาอรรถอย่างนี้" หมายถึงว่า พึงถือเอาอรรถว่า "เหตุที่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนาไม่มีแก่ธรรมเหล่านี้" โดยไม่ประกอบบทว่า "พึงละ" กับบทปฏิเสธ แต่ประกอบบทว่า "มี" ซึ่งเป็นวิเสสนะของบทที่สมาสกันในอรรถแห่งบทอื่นนั้น เข้ากับบทปฏิเสธ เมื่อเป็นเช่นนี้ อรรถที่มุ่งหมายทั้งหมดก็เป็นอันสงเคราะห์ได้ ความไม่สมควรแห่งอรรถอย่าได้มีเลย แต่ศัพท์ในที่นี้ก็ไม่สมควร เพราะการสมาสของบทว่า "เหตุที่พึงละ" ทั้งสองบท ย่อมสมควรแก่บทที่ต้องการเพียงบทว่า "มี" ซึ่งประกอบกันอย่างเด็ดขาด ไม่ใช่บทที่ต้องการบทปฏิเสธ เพราะฉะนั้น การแสดงอรรถที่พึงถือเอานี้จึงเป็นเพียงการแสดงเท่านั้น ส่วนศัพท์นั้นพึงประกอบให้สมควร แต่ย่อมสมควรอย่างนี้ว่า "เหตุที่พึงละมีแก่ธรรมเหล่านี้" ชื่อว่า "มีเหตุที่พึงละ" พึงละด้วยอะไร? ด้วยการเห็นและการภาวนา บทว่า "มีเหตุที่พึงละ" นี้ พึงนำมาประกอบกับบทว่า "ด้วยการเห็น" และ "ด้วยการภาวนา" แยกกัน และนำบทปฏิเสธมาประกอบแยกกันกับบทที่ประกอบกันนั้นว่า "ธรรมเหล่าใดไม่มีเหตุที่พึงละด้วยการเห็น และไม่มีเหตุที่พึงละด้วยการภาวนา" ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า "ไม่มีเหตุที่พึงละด้วยการเห็นและด้วยการภาวนา" เพราะคำนี้เป็นการแสดงธรรมอื่นจากการปฏิเสธธรรมที่สงเคราะห์ด้วยบทสองบทแรก เหมือนคำว่า "เนววิปากะนะวิปากธัมมะธัมมะ" ไม่ใช่เป็นการประกาศความไม่มีเหตุเหมือนบทว่า "อเหตุกะ" เมื่อทำอย่างนี้ การปฏิเสธสองอย่างย่อมสมควร เหตุเยว หิ เตสํ นตฺถิ, โย ทสฺสนภาวนาหิ ปหาตพฺโพ สิยาติ ปุริมสฺมิญฺหิ อตฺเถ เหตูนํ ทสฺสนภาวนาหิ ปหาตพฺพตา ปฏิกฺขิตฺตา, ปฏิกฺเขโป จ ปหาตพฺพาสงฺกาสพฺภาเว โหติ, ปหาตพฺพาสงฺกา จ เหตุมฺหิ สติ สิยา, เตสํ ปน อเหตุกานํ เหตุเยว นตฺถิ, โย ทสฺสนภาวนาหิ ปหาตพฺโพ สิยา, ตทภาวา ปหาตพฺพาสงฺกา [Pg.43] นตฺถีติ ตํนิวารณตฺโถ ปฏิกฺเขโป น สมฺภวติ, ตสฺมา ‘‘เนวทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺโพ เหตุ เอเตส’’นฺติ เอวํ อเหตุกานํ คหณํ น ภเวยฺยาติ อตฺโถ. อถ วา อิตรถา หิ อเหตุกานํ อคฺคหณํ ภเวยฺยาติ อตฺถสฺส ปากฏตฺตา น การณสาธนีโย เอโสติ คเหตพฺพตฺถสฺเสว การณํ วทนฺโต ‘‘เหตุเยว หิ เตสํ นตฺถี’’ติอาทิมาห. เตสญฺหิ เนวทสฺสเนน น ภาวนายปหาตพฺพเหตุกปทวจนียานํ โย ทสฺสนภาวนาหิ ปหาตพฺโพ สิยา, โส เอวํปกาโร เหตุ นตฺถิ. เต หิ อเนกปฺปการา สเหตุกา อเหตุกา จาติ, ตสฺมา เนวทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺโพ เหตุ เอเตสํ อตฺถีติ อยมตฺโถ คเหตพฺโพติ อตฺโถ. เพราะเหตุเท่านั้นไม่มีแก่ธรรมเหล่านั้น ซึ่งเป็นเหตุที่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนา เพราะในอรรถก่อน การที่เหตุพึงละด้วยการเห็นและการภาวนาถูกปฏิเสธ และการปฏิเสธย่อมมีเมื่อมีความสงสัยว่าพึงละ และความสงสัยว่าพึงละย่อมมีเมื่อมีเหตุ แต่สำหรับอเหตุกธรรมเหล่านั้น เหตุที่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนาไม่มีเลย เมื่อไม่มีเหตุ ความสงสัยว่าพึงละก็ไม่มี เพราะฉะนั้น การปฏิเสธเพื่อป้องกันความสงสัยนั้นจึงไม่เป็นไปได้ เพราะฉะนั้น อรรถว่า "การสงเคราะห์อเหตุกธรรมด้วยบทว่า 'เหตุที่พึงละด้วยการเห็นและด้วยการภาวนาไม่มีแก่ธรรมเหล่านี้' ย่อมไม่พึงมี" อีกอย่างหนึ่ง เพราะอรรถปรากฏว่า "ถ้าเป็นอย่างอื่น การสงเคราะห์อเหตุกธรรมย่อมไม่พึงมี" ฉะนั้น จึงไม่จำเป็นต้องแสดงเหตุผลนี้ ท่านจึงกล่าวถึงเหตุผลของอรรถที่พึงถือเอาเท่านั้นว่า "เพราะเหตุเท่านั้นไม่มีแก่ธรรมเหล่านั้น" เป็นต้น เพราะเหตุที่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนา ซึ่งเป็นเหตุที่พึงกล่าวด้วยบทว่า "ไม่มีเหตุที่พึงละด้วยการเห็นและด้วยการภาวนา" นั้น ไม่มีเหตุประเภทนั้น ธรรมเหล่านั้นมีหลายประเภท คือ สเหตุกธรรมและอเหตุกธรรม เพราะฉะนั้น อรรถว่า "เหตุที่พึงละด้วยการเห็นและด้วยการภาวนาไม่มีแก่ธรรมเหล่านี้" จึงเป็นอรรถที่พึงถือเอา ๑๐. ตํ อารมฺมณํ กตฺวาติ อิทํ จตุกิจฺจสาธนวเสน อารมฺมณกรณํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อญฺญถา โคตฺรภุผลปจฺจเวกฺขณาทีนมฺปิ อปจยคามิตา อาปชฺเชยฺยาติ. อถ วา เหตุภาเวน อปจยํ นิพฺพานํ คจฺฉนฺตีติ อปจยคามิโน. นิพฺพานสฺส หิ อนิพฺพตฺตนิยตฺเตปิ สมุทยปฺปหานสมุทยนิโรธานํ อธิคมอธิคนฺตพฺพภาวโต เหตุเหตุผลภาโว มคฺคนิพฺพานานํ ยุชฺชติ. ยถาห ‘‘ทุกฺขนิโรเธ ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. ๗๑๙). อตฺโถติ หิ เหตุผลํ. ธมฺโมติ เหตูติ. ปุริมปจฺฉิมานํ ปุริเม สสมฺปยุตฺตา วุตฺตา, ปจฺฉิเม เกวลา. ปุริเม วิย ปน ปจฺฉิเม อตฺเถปิ อริยมคฺคสีเสน สพฺพโลกุตฺตรกุสลจิตฺตุปฺปาทา คเหตพฺพา. ทุติเย อตฺถวิกปฺเป ‘‘อาจยํ คามิโน’’ติ วตฺตพฺเพ อนุนาสิกโลโป กโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อาจินนฺตีติ วา อาจยา, อาจยา หุตฺวา คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺตีติปิ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ๑๐. พึงทราบว่า คำว่า "กระทำสิ่งนั้นให้เป็นอารมณ์" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการกระทำอารมณ์โดยประการแห่งการยังกิจสี่ให้สำเร็จ มิฉะนั้น แม้โคตรภูและผลสมาบัติเป็นต้น ก็จะพึงถึงความเป็นไปเพื่อความเสื่อม อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่ไปสู่นิพพานอันเป็นความเสื่อมด้วยความเป็นเหตุ ชื่อว่า "อปจยคามี" (ไปสู่ความเสื่อม) เพราะถึงแม้นิพพานจะไม่มีการเกิดขึ้น แต่ความเป็นเหตุและผลของมรรคและนิพพานก็ย่อมสมควร เพราะการบรรลุและการพึงบรรลุซึ่งการละสมุทัยและการดับสมุทัย ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า "ญาณในความดับทุกข์เป็นอรรถปฏิสัมภิทา, ญาณในปฏิปทาที่ยังสัตว์ให้ถึงความดับทุกข์เป็นธรรมปฏิสัมภิทา" (วิภังค์ 719) คำว่า "อรรถ" คือผลของเหตุ คำว่า "ธรรม" คือเหตุ ในบทต้นและบทหลัง บทต้นกล่าวถึงธรรมที่ประกอบกัน ส่วนบทหลังกล่าวถึงธรรมล้วนๆ แต่ในอรรถหลังก็พึงสงเคราะห์โลกุตตรกุศลจิตทั้งหมดด้วยหัวข้ออริยมรรค เหมือนในอรรถแรก ในอรรถวิกัลป์ที่สอง พึงทราบว่ามีการลบพยัญชนะนาสิกะในที่ที่พึงกล่าวว่า "อาจะยัง คามิโน" อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่สั่งสม ชื่อว่า "อาจะยะ" พึงทราบอรรถว่า "เป็นอาจะยะแล้วย่อมไป ย่อมเป็นไป" ๑๑. สตฺต ปน เสกฺขา สิกฺขนสีลาติ เสกฺขา, เตสํ อิเมติ เสกฺขา, อญฺญาสาธารณา มคฺคผลตฺตยธมฺมา. สยเมว สิกฺขนฺตีติ สิกฺขนสีลานเมตํ นิทสฺสนํ. เย หิ ธมฺมา สิกฺขนฺติ, เต สิกฺขนสีลา โหนฺตีติ. อกฺขรตฺโถ ปน สิกฺขา เอเตสํ สีลนฺติ เสกฺขาติ. น เสกฺขาติ ยตฺถ เสกฺขภาวาสงฺกา อตฺถิ, ตตฺถายํ ปฏิเสโธติ โลกิยนิพฺพาเนสุ [Pg.44] อเสกฺขภาวานาปตฺติ ทฏฺฐพฺพา. สีลสมาธิปญฺญาสงฺขาตา หิ สิกฺขา อตฺตโน ปฏิปกฺขกิเลเสหิ วิปฺปมุตฺตา ปริสุทฺธา อุปกฺกิเลสานํ อารมฺมณภาวมฺปิ อนุปคมนโต เอตา สิกฺขาติ วตฺตุํ ยุตฺตา อฏฺฐสุ มคฺคผเลสุ วิชฺชนฺติ, ตสฺมา จตุมคฺคเหฏฺฐิมผลตฺตยธมฺมา วิย อรหตฺตผลธมฺมาปิ ตาสุ สิกฺขาสุ ชาตาติ จ, ตํสิกฺขาสมงฺคิโน อรหโต อิตเรสํ วิย เสกฺขตฺเต สติ เสกฺขสฺส เอเตติ จ, สิกฺขา สีลํ เอเตสนฺติ จ เสกฺขาติ อาสงฺกิตพฺพา สิยุนฺติ ตทาสงฺกานิวตฺตนตฺถํ ‘‘อเสกฺขา’’ติ ยถาวุตฺตเสกฺขภาวปฏิเสโธ กโต. อรหตฺตผเล หิ ปวตฺตมานา สิกฺขา ปรินิฏฺฐิตสิกฺขากิจฺจตฺตา น สิกฺขากิจฺจํ กโรนฺติ, เกวลํ สิกฺขาผลภาเวเนว ปวตฺตนฺติ, ตสฺมา ตา น สิกฺขาวจนํ อรหนฺติ, นาปิ ตํสมงฺคิโน เสกฺขวจนํ, น จ ตํสมฺปยุตฺตา สิกฺขนสีลาติ สิกฺขาสุ ชาตาติอาทิอตฺเถหิ อคฺคผลธมฺมา เสกฺขา น โหนฺติ, เหฏฺฐิมผเลสุ ปน สิกฺขา สกทาคามิมคฺควิปสฺสนาทีนํ อุปนิสฺสยภาวโต สิกฺขากิจฺจํ กโรนฺตีติ สิกฺขาวจนํ อรหนฺติ, ตํสมงฺคิโน จ เสกฺขวจนํ, ตํสมฺปยุตฺตา จ สิกฺขนสีลวุตฺตีติ ตตฺถ ธมฺมา ยถาวุตฺเตหิ อตฺเถหิ เสกฺขา โหนฺติ เอว. ๑๑. ส่วนพระเสกขะ ๗ จำพวก ชื่อว่าเสกขะ เพราะมีปกติศึกษา, ธรรมคือมรรคและผล ๓ ที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่นเหล่านี้ ชื่อว่าเสกขะของท่านเหล่านั้น. คำว่า ย่อมศึกษาเอง นี้ เป็นเครื่องแสดงถึงบุคคลผู้มีปกติศึกษา. ด้วยว่าธรรมเหล่าใดศึกษา ธรรมเหล่านั้นย่อมชื่อว่ามีปกติศึกษา. ส่วนอรรถโดยพยัญชนะว่า สิกขาเป็นปกติของท่านเหล่านั้น ชื่อว่าเสกขะ. บทว่า ไม่เป็นเสกขะ นี้ เป็นการปฏิเสธในที่ที่มีความสงสัยในความเป็นเสกขะ, พึงเห็นว่าเป็นการไม่ถึงความเป็นอเสกขะในโลกิยะและนิพพาน. ด้วยว่าสิกขาอันนับว่าศีล สมาธิ ปัญญา หลุดพ้นแล้วจากกิเลสที่เป็นปฏิปักษ์ของตน บริสุทธิ์แล้ว เพราะไม่ถึงแม้ความเป็นอารมณ์ของอุปกิเลสทั้งหลาย สิกขาเหล่านี้ควรเรียกว่าสิกขา ย่อมมีอยู่ในมรรคและผล ๘. เพราะฉะนั้น ธรรมคืออรหัตตผลก็เกิดแล้วในสิกขาเหล่านั้น เหมือนธรรมคือมรรค ๔ และผล ๓ เบื้องต่ำ. และเมื่อความเป็นเสกขะมีอยู่แก่พระอรหันต์ผู้ประกอบด้วยสิกขาเหล่านั้น เหมือนบุคคลเหล่าอื่น และสิกขาเป็นปกติของท่านเหล่านั้น พึงสงสัยว่าชื่อว่าเสกขะ. เพื่อห้ามความสงสัยนั้น จึงได้ปฏิเสธความเป็นเสกขะที่กล่าวแล้วอย่างนั้นว่า อเสกขะ. ด้วยว่าสิกขาที่กำลังเป็นไปอยู่ในอรหัตตผล เพราะมีกิจแห่งสิกขาอันสำเร็จแล้ว ย่อมไม่กระทำกิจแห่งสิกขา ย่อมเป็นไปเพียงโดยความเป็นผลแห่งสิกขาเท่านั้น. เพราะฉะนั้น สิกขาเหล่านั้นจึงไม่ควรแก่คำว่าสิกขา และผู้ประกอบด้วยสิกขาเหล่านั้นก็ไม่ควรแก่คำว่าเสกขะ และธรรมที่สัมปยุตด้วยสิกขาเหล่านั้นก็ไม่ชื่อว่ามีปกติศึกษา. ด้วยอรรถมีคำว่าเกิดแล้วในสิกขาเป็นต้น ธรรมคือผลอันเลิศจึงไม่เป็นเสกขะ. แต่สิกขาในผลเบื้องต่ำ เพราะความเป็นอุปนิสัยแก่สกทาคามิมรรคและวิปัสสนาเป็นต้น ย่อมกระทำกิจแห่งสิกขา จึงควรแก่คำว่าสิกขา และผู้ประกอบด้วยสิกขาเหล่านั้นก็ควรแก่คำว่าเสกขะ และธรรมที่สัมปยุตด้วยสิกขาเหล่านั้นก็ชื่อว่ามีปกติศึกษา. ในที่นั้น ธรรมทั้งหลายย่อมเป็นเสกขะด้วยอรรถที่กล่าวแล้วอย่างนั้นนั่นแล. เสกฺขาติ วา อปริโยสิตสิกฺขา ทสฺสิตา. อนนฺตรเมว ‘‘อเสกฺขา’’ติ วจนํ ปริโยสิตสิกฺขานํ ทสฺสนนฺติ น โลกิยนิพฺพานานํ อเสกฺขตาปตฺติ. วุทฺธิปฺปตฺตา วา เสกฺขาติ เอตสฺมึ อตฺเถ เสกฺขธมฺเมสุ เอว เกสญฺจิ วุทฺธิปฺปตฺตานํ อเสกฺขตา อาปชฺชติ, เตน อรหตฺตมคฺคธมฺมา วุทฺธิปฺปตฺตา จ ยถาวุตฺเตหิ จ อตฺเถหิ เสกฺขาติ กตฺวา อเสกฺขา อาปนฺนาติ? น, ตํสทิเสสุ ตพฺโพหารา. อรหตฺตมคฺคโต หิ นินฺนานากรณํ อรหตฺตผลํ ฐเปตฺวา ปริญฺญาทิกิจฺจกรณํ วิปากภาวญฺจ, ตสฺมา เต เอว เสกฺขา ธมฺมา อรหตฺตผลภาวํ อาปนฺนาติ สกฺกา วตฺตุํ, กุสลสุขโต จ วิปากสุขํ สนฺตตรตาย ปณีตตรนฺติ วุทฺธิปฺปตฺตา จ เต ธมฺมา โหนฺตีติ อเสกฺขาติ วุจฺจนฺตีติ. หรือว่า บทว่า เสกขะ แสดงถึงสิกขาที่ยังไม่จบสิ้น. คำว่า อเสกขะ ในลำดับถัดมานั่นแล เป็นการแสดงถึงท่านผู้มีสิกขาอันจบสิ้นแล้ว ดังนั้น จึงไม่ใช่การถึงความเป็นอเสกขะของโลกิยะและนิพพาน. หรือว่า ในอรรถว่า เสกขะ คือผู้ถึงความเจริญแล้วนี้ ความเป็นอเสกขะย่อมถึงแก่ธรรมที่เป็นเสกขะบางประการที่ถึงความเจริญแล้ว. ด้วยเหตุนั้น ธรรมคืออรหัตตมรรคที่ถึงความเจริญแล้ว และเป็นเสกขะด้วยอรรถตามที่กล่าวแล้ว จึงกลายเป็นอเสกขะไปหรือ? ไม่ใช่, เพราะมีการเรียกขานเช่นนั้นในธรรมที่คล้ายคลึงกัน. ด้วยว่า อรหัตตผลเว้นจากการกระทำกิจมีการกำหนดรู้เป็นต้น และความเป็นวิบากแล้ว ก็ไม่มีความแตกต่างจากอรหัตตมรรค. เพราะฉะนั้น จึงอาจกล่าวได้ว่า ธรรมที่เป็นเสกขะเหล่านั้นนั่นแล ถึงความเป็นอรหัตตผล. และเพราะวิบากสุขสงบกว่าและประณีตกว่ากุศลสุข ธรรมเหล่านั้นจึงเป็นธรรมที่ถึงความเจริญแล้ว และถูกเรียกว่า อเสกขะ. ๑๒. กิเลสวิกฺขมฺภนาสมตฺถตาทีหิ ปริตฺตา. ‘‘กิเลส…เป… ตายา’’ติ อตฺถตฺตยมฺปิ กุสเลสุ ยุชฺชติ, วิปากกิริเยสุ ทีฆสนฺตานตาว. ปมาณกเรหิ วา โอฬาริเกหิ กามตณฺหาทีหิ ปริจฺฉินฺนา ปริตฺตา. เตหิ อปริจฺฉินฺนตฺตา สุขุเมหิ รูปตณฺหาทีหิ ปริจฺฉินฺนา ปมาณมหตฺตํ คตาติ มหคฺคตา. อปริจฺฉินฺนา อปฺปมาณา. ๑๒. ชื่อว่า ปริตตะ เพราะความไม่สามารถในการข่มกิเลสเป็นต้น. แม้อรรถ ๓ ประการ มีคำว่า กิเลส... เป็นต้น... ด้วยความ... ย่อมประกอบได้ในกุศลทั้งหลาย, ส่วนในวิบากและกิริยา (ประกอบได้) เพียงความสืบต่อที่ยาวนานเท่านั้น. หรือชื่อว่า ปริตตะ เพราะถูกกำหนดด้วยกามตัณหาเป็นต้นอันหยาบซึ่งเป็นตัวทำประมาณ. ชื่อว่า มหัคคตะ เพราะไม่ถูกกำหนดด้วยกามตัณหาเป็นต้นเหล่านั้น แต่ถูกกำหนดด้วยรูปตัณหาเป็นต้นอันละเอียด จึงถึงความเป็นใหญ่โดยประมาณ. ชื่อว่า อัปปมาณะ เพราะไม่ถูกกำหนด. ๑๔. อตปฺปกฏฺเฐนาติ [Pg.45] ทิวสมฺปิ ปจฺจเวกฺขิยมานา โลกุตฺตรธมฺมา ติตฺตึ น ชเนนฺติ สมาปชฺชิยมานาปิ ผลธมฺมาติ. ๑๔. ด้วยอรรถว่าไม่ทำให้อิ่ม (ไม่น่าเบื่อ) คือ โลกุตตรธรรมทั้งหลาย แม้จะพิจารณาอยู่ตลอดทั้งวัน ก็ไม่ทำให้เกิดความอิ่ม แม้ธรรมคือผลที่บุคคลกำลังเข้าสมาบัติอยู่ (ก็เช่นกัน). ๑๕. มาตุฆาตาทีสุ ปวตฺตมานาปิ หิตสุขํ อิจฺฉนฺตาว ปวตฺตนฺตีติ เต ธมฺมา หิตสุขาวหา เม ภวิสฺสนฺตีติ อาสีสิตา โหนฺติ, ตถา อสุภาสุขานิจฺจานตฺเตสุ สุภาทิวิปริยาสทฬฺหตาย อานนฺตริยกมฺมนิยตมิจฺฉาทิฏฺฐีสุ ปวตฺติ โหตีติ เต ธมฺมา อสุภาทีสุ สุภาทิวิปรีตปฺปวตฺติกา โหนฺติ. มิจฺฉาสภาวาติ มุสาสภาวา. อเนเกสุ อานนฺตริเยสุ กเตสุ ยํ ตตฺถ พลวํ, ตํ วิปจฺจติ, น อิตรานีติ เอกนฺตวิปากชนกตาย นิยตตา น สกฺกา วตฺตุนฺติ ‘‘วิปากทาเน สตี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ขนฺธเภทานนฺตรนฺติ จุติอนนฺตรํ. จุติ หิ มรณนิทฺเทเส (วิภ. ๑๙๓) ‘‘ขนฺธานํ เภโท’’ติ วุตฺตาติ. เอเตน วจเนน สติ ผลทาเน จุติอนนฺตโร เอว, น อญฺโญ เอเตสํ ผลกาโลติ ผลกาลนิยเมเนว นิยตตา วุตฺตา โหติ, น ผลทานนิยเมนาติ นิยตผลกาลานํ อญฺเญสมฺปิ อุปปชฺชเวทนียานํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียานมฺปิ นิยตตา อาปชฺชติ, ตสฺมา วิปากธมฺมธมฺมานํ ปจฺจยนฺตรวิกลตาทีหิ อวิปจฺจมานานมฺปิ อตฺตโน สภาเวน วิปากธมฺมตา วิย พลวตา อานนฺตริเยน วิปาเก ทินฺเน อวิปจฺจมานานมฺปิ อานนฺตริยานํ ผลทาเน นิยตสภาวา อานนฺตริยสภาวา จ ปวตฺตีติ อตฺตโน สภาเวน ผลทานนิยเมเนว นิยตตา อานนฺตริยตา จ เวทิตพฺพา. อวสฺสญฺจ นิยตสภาวา อานนฺตริยสภาวา จ เตสํ ปวตฺตีติ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพเมตํ อญฺญสฺส พลวโต อานนฺตริยสฺส อภาเว จุติอนนฺตรํ เอกนฺเตน ผลทานโต. ๑๕. แม้บุคคลเมื่อกำลังเป็นไปในการฆ่ามารดาเป็นต้น ก็ย่อมเป็นไปโดยปรารถนาประโยชน์สุขนั่นเอง คือธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นสิ่งที่บุคคลหวังไว้ว่า ธรรมเหล่านี้จักนำประโยชน์สุขมาให้แก่เรา. ในทำนองเดียวกัน ความเป็นไปย่อมมีในอนันตริยกรรมและนิยตมิจฉาทิฏฐิ เพราะความแน่นแฟ้นแห่งความวิปลาสว่าเป็นของงามเป็นต้น ในสิ่งที่ไม่งาม ไม่เป็นสุข ไม่เที่ยง และไม่ใช่ตัวตน. ธรรมเหล่านั้นจึงมีความเป็นไปตรงกันข้ามว่าเป็นของงามเป็นต้นในสิ่งที่ไม่งามเป็นต้น. คำว่า มีสภาพเป็นมิจฉา คือมีสภาพเป็นเท็จ. เมื่อบุคคลกระทำอนันตริยกรรมหลายอย่าง กรรมใดในบรรดากรรมเหล่านั้นที่มีกำลัง กรรมนั้นย่อมให้ผล กรรมอื่นหาให้ผลไม่. เพราะเหตุนั้น จึงไม่อาจกล่าวถึงความแน่นอนโดยความเป็นผู้ยังวิบากให้เกิดโดยส่วนเดียวได้ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เมื่อมีการให้ผลวิบาก. ในคำนั้น คำว่า ต่อจากความแตกแห่งขันธ์ คือต่อจากจุติ. เพราะจุติ ท่านเรียกว่า ความแตกแห่งขันธ์ ในนิเทศแห่งมรณะ (วิภังค์ 193). ด้วยคำนี้ เมื่อมีการให้ผล กาลแห่งผลของกรรมเหล่านั้นย่อมเป็นลำดับต่อจากจุติเท่านั้น ไม่ใช่กาลอื่น. ท่านกล่าวความแน่นอนด้วยความแน่นอนแห่งกาลให้ผลเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยความแน่นอนแห่งการให้ผล. (มิฉะนั้น) ความแน่นอนย่อมถึงแก่กรรมอื่นที่มีกาลให้ผลแน่นอน แม้ที่เป็นอุปปัชชเวทนียกรรมและทิฏฐธรรมเวทนียกรรมด้วย. เพราะฉะนั้น พึงทราบความแน่นอนและความเป็นอนันตริยกรรม ด้วยความแน่นอนแห่งการให้ผลโดยสภาพของตนเท่านั้น เหมือนความเป็นธรรมที่มีสภาพให้ผลวิบากโดยสภาพของตน แม้ของธรรมที่มีสภาพให้ผลวิบากแต่ยังไม่ให้ผลเพราะขาดปัจจัยอื่นเป็นต้น. และเมื่ออนันตริยกรรมที่มีกำลังให้ผลแล้ว ความเป็นไปของอนันตริยกรรมที่เหลือซึ่งยังไม่ให้ผล ก็ยังมีสภาพแน่นอนและมีสภาพเป็นอนันตริยกรรมในการให้ผล. และพึงยอมรับข้อนี้ว่า ความเป็นไปของกรรมเหล่านั้นมีสภาพแน่นอนและมีสภาพเป็นอนันตริยกรรมแน่นอน เพราะเมื่อไม่มีอนันตริยกรรมอื่นที่มีกำลังกว่า ย่อมให้ผลโดยส่วนเดียวในลำดับต่อจากจุติ. นนุ เอวํ อญฺเญสมฺปิ อุปปชฺชเวทนียานํ อญฺญสฺมึ วิปากทายเก อสติ จุติอนนฺตรเมว เอกนฺเตน ผลทานโต อานนฺตริยสภาวา นิยตสภาวา จ ปวตฺติ อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ อสมานชาติเกน เจโตปณิธิวเสน อุปฆาตเกน จ นิวตฺเตตพฺพวิปากตฺตา อนนฺตเรกนฺตผลทายกตฺตาภาวา, น ปน อานนฺตริยกานํ ปฐมชฺฌานาทีนํ ทุติยชฺฌานาทีนิ วิย อสมานชาติกํ ผลนิวตฺตกํ อตฺถิ สพฺพานนฺตริยกานํ อวีจิผลตฺตา, น จ เหฏฺฐุปปตฺตึ อิจฺฉโต สีลวโต เจโตปณิธิ วิย อุปรูปปตฺติชนกกมฺมผลํ อานนฺตริยกผลํ นิวตฺเตตุํ สมตฺโถ [Pg.46] เจโตปณิธิ อตฺถิ อนิจฺฉนฺตสฺเสว อวีจิปาตนโต, น จ อานนฺตริยโกปฆาตกํ กิญฺจิ กมฺมํ อตฺถิ, ตสฺมา เตสํเยว อนนฺตเรกนฺตวิปากชนกสภาวา ปวตฺตีติ. ก็ไฉนเล่า ความเป็นอนันตริยะและความเป็นสภาวะที่แน่นอน ย่อมถึงการเป็นไปอย่างนี้ แม้ในกรรมที่ให้ผลในภพหน้าอื่นๆ เมื่อไม่มีกรรมอื่นที่จะให้ผล ก็ย่อมให้ผลทันทีที่จุติ เพราะให้ผลโดยส่วนเดียว มิใช่หรือ? ย่อมไม่เป็นไป เพราะวิบากเป็นสิ่งที่พึงให้งดเว้นได้ด้วยอำนาจแห่งเจตนาปณิธานที่ไม่เสมอกันโดยชาติและด้วยกรรมที่ตัดรอน และเพราะไม่มีสภาวะที่ให้ผลโดยส่วนเดียวทันที แต่ว่าไม่มีผลอันไม่เสมอกันโดยชาติที่จะให้งดเว้นได้ เหมือนทุติยฌานเป็นต้นของปฐมฌานเป็นต้น สำหรับอนันตริยกรรมทั้งหลาย เพราะอนันตริยกรรมทั้งปวงมีอเวจีเป็นผล และไม่มีเจตนาปณิธานที่สามารถจะงดเว้นผลของอนันตริยกรรมได้ เหมือนเจตนาปณิธานของท่านผู้มีศีลที่ปรารถนาการอุบัติในภพเบื้องต่ำ (สามารถงดเว้น) ผลกรรมที่ยังการอุบัติในภพเบื้องสูงให้เกิด เพราะย่อมยังสัตว์ผู้แม้ไม่ปรารถนาให้ตกอเวจีได้ และไม่มีกรรมอะไรๆ ที่ตัดรอนอนันตริยกรรมได้ เพราะฉะนั้น การเป็นไปของกรรมเหล่านั้นนั่นแหละ ย่อมมีสภาพยังวิบากให้เกิดโดยส่วนเดียวทันที อเนกานิ จ อานนฺตริยกานิ กตานิ เอกนฺเต วิปาเก สนฺนิยตตฺตา อุปรตาวิปจฺจนสภาวาสงฺกตฺตา นิจฺฉิตานิ สภาวโต นิยตาเนว. จุติอนนฺตรํ ปน ผลํ อนนฺตรํ นาม ตสฺมึ อนนฺตเร นิยุตฺตานิ ตนฺนิพฺพตฺตเนน อนนฺตรกรณสีลานิ อนนฺตรปฺปโยชนานิ จาติ สภาวโต อานนฺตริยกาเนว จ โหนฺติ. เตสุ ปน สมานสภาเวสุ เอเกน วิปาเก ทินฺเน อิตรานิ อตฺตนา กตฺตพฺพสฺส กิจฺจสฺส เตเนว กตตฺตา น ทุติยํ ตติยมฺปิ จ ปฏิสนฺธึ กโรนฺติ, น สมตฺถตาวิฆาตตฺตาติ นตฺถิ เตสํ นิยตานนฺตริยตานิวตฺตีติ. น หิ สมานสภาวํ สมานสภาวสฺส สมตฺถตํ วิหนตีติ. เอกสฺส ปน อญฺญานิปิ อุปตฺถมฺภกานิ โหนฺตีติ ทฏฺฐพฺพานีติ. สมฺมา สภาวาติ สจฺจสภาวา. อนันตริยกรรมหลายอย่างที่ทำแล้ว เพราะเป็นกรรมที่แน่นอนในวิบากโดยส่วนเดียว เพราะไม่มีความสงสัยในสภาพที่ไม่กลับให้ผล ย่อมเป็นกรรมที่แน่นอนโดยสภาพนั่นเอง แต่ผลที่เกิดทันทีที่จุติ ชื่อว่า อนันตระ กรรมทั้งหลายที่ประกอบอยู่ในอนันตระนั้น มีปกติทำอนันตระให้เกิดด้วยการยังอนันตระนั้นให้สำเร็จ และมีอนันตระเป็นประโยชน์ ย่อมเป็นอนันตริยกรรมโดยสภาพนั่นเอง แต่ในกรรมเหล่านั้นที่มีสภาพเสมอกัน เมื่อกรรมหนึ่งให้วิบากแล้ว กรรมที่เหลือย่อมไม่ทำปฏิสนธิที่สองและที่สาม เพราะกิจที่ตนพึงทำนั้น กรรมนั้นได้ทำแล้ว และเพราะความสามารถไม่ถูกทำลาย การงดเว้นความเป็นอนันตริยะที่แน่นอนของกรรมเหล่านั้นจึงไม่มี ก็หามิได้ เพราะสภาพที่เสมอกันย่อมไม่ทำลายความสามารถของสภาพที่เสมอกัน แต่ในกรรมหนึ่ง กรรมอื่นๆ ก็เป็นอุปถัมภกได้ พึงเห็นอย่างนี้ คำว่า สัมมาสภาวะ คือ สภาพที่เป็นจริง ๑๖. ปริปุณฺณมคฺคกิจฺจตฺตา จตฺตาโร อริยมคฺคาว อิธ ‘‘มคฺคา’’ติ วุตฺตา. ปจฺจยฏฺเฐนาติ มคฺคปจฺจยฏฺเฐน. นิกฺเขปกณฺเฑปิ หิ เย มคฺคปจฺจยํ ลภนฺติ, น ปน สยํ มคฺคปจฺจยภาวํ คจฺฉนฺติ, เต มคฺคเหตุกาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อริยมคฺคสมงฺคิสฺส มคฺคงฺคานิ ฐเปตฺวา’’ติอาทิ (ธ. ส. ๑๐๓๙) วุตฺตํ. โย ปน ตตฺเถว ‘‘อริยมคฺคสมงฺคิสฺส อโลโภ อโทโส อโมโห, อิเม ธมฺมา มคฺคเหตู’’ติ อาทินโย วุตฺโต, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘มคฺคสมฺปยุตฺตา วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อริยมคฺคสมงฺคิสฺส สมฺมาทิฏฺฐิ มคฺโค เจว เหตุ จา’’ติอาทินา ปน วุตฺตนยํ ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิ สย’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปน อสงฺคหิตสงฺคณฺหนวเสน ปฏิปาฏิยา ตโย นยา วุตฺตา, เหตุพหุตาวเสน ตติโย นโย อิธ ทุติโย วุตฺโต. ๑๖. เพราะมีกิจแห่งมรรคบริบูรณ์ อริยมรรค ๔ นั่นแหละ ในที่นี้ตรัสเรียกว่า "มรรค" คำว่า โดยความเป็นปัจจัย คือ โดยความเป็นมรรคปัจจัย ก็ในนิกเขปกัณฑ์ เพื่อแสดงว่า ธรรมเหล่าใดได้มรรคปัจจัย แต่ไม่ถึงความเป็นมรรคปัจจัยด้วยตนเอง ธรรมเหล่านั้นเป็นมรรคเหตุ จึงตรัสคำมีอาทิว่า "เว้นองค์มรรคของบุคคลผู้ประกอบด้วยอริยมรรค" (ธ.ส. 1039) ส่วนนัยมีอาทิว่า "อโลภะ อโทสะ อโมหะ ของบุคคลผู้ประกอบด้วยอริยมรรค ธรรมเหล่านี้เป็นมรรคเหตุ" ที่ตรัสไว้ในที่นั้นนั่นแหละ เพื่อแสดงนัยนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "หรือสัมปยุตด้วยมรรค" ส่วนเพื่อแสดงนัยที่ตรัสไว้ด้วยคำมีอาทิว่า "สัมมาทิฏฐิของบุคคลผู้ประกอบด้วยอริยมรรค เป็นทั้งมรรคและเหตุ" จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "สัมมาทิฏฐิด้วยตนเอง" แต่ในที่นั้น โดยการสงเคราะห์ธรรมที่ยังไม่สงเคราะห์ ตรัสไว้ ๓ นัยตามลำดับ นัยที่ ๓ โดยความเป็นเหตุมาก ในที่นี้ตรัสเป็นนัยที่ ๒ อภิภวิตฺวา ปวตฺตนฏฺเฐนาติ สหชาตาธิปติปิ ปุพฺพาภิสงฺขารวเสน เชฏฺฐกภาเว ปวตฺตมาโน สหชาเต อตฺตโน วเส อนุวตฺตยมาโน เต อภิภวิตฺวา ปวตฺตติ, อารมฺมณาธิปติปิ ตทารมฺมเณ ธมฺเม ตเถว อตฺตานํ อนุวตฺตยมาโน เต ธมฺเม อภิภวิตฺวา อารมฺมณภาเวน ปวตฺตติ, น ปจฺจุปฺปนฺนภาเวน, ตสฺมา อธิปติทฺวยมฺปิ สงฺคหิตนฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘มคฺโค อธิปติ เอเตส’’นฺติ อยญฺจ อตฺโถ นิกฺเขปกณฺเฑ อุทาหรณวเสน [Pg.47] อาคตํ อตฺถนยํ คเหตฺวา วุตฺโต. ยสฺมา ปน ปฏฺฐาเน (ปฏฺฐา. ๒.๑๖.๑๑) ‘‘มคฺคาธิปตึ ธมฺมํ ปฏิจฺจ มคฺคาธิปติ ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นาธิปติปจฺจยา, มคฺคาธิปตี ขนฺเธ ปฏิจฺจ มคฺคาธิปติ อธิปตี’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา มคฺโค อธิปติ มคฺคาธิปตีติ อยมฺปิ อตฺโถ ปาฬิยํ สรูเปกเสสวเสน สมานสทฺทตฺถวเสน วา สงฺคหิโตติ เวทิตพฺโพ. คำว่า โดยความเป็นไปโดยครอบงำ แม้สหชาตาธิปติ โดยอำนาจแห่งบุพพาภิสังขาร เมื่อเป็นไปในความเป็นใหญ่ ยังสหชาตให้เป็นไปในอำนาจของตน ย่อมเป็นไปโดยครอบงำสหชาตเหล่านั้น แม้อารัมมณาธิปติ ในธรรมที่เป็นอารมณ์นั้น ยังตนให้เป็นไปตามอำนาจอย่างนั้นนั่นแหละ ครอบงำธรรมเหล่านั้น ย่อมเป็นไปโดยความเป็นอารมณ์ ไม่ใช่โดยความเป็นปัจจุบัน เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า อธิปติทั้งสองก็สงเคราะห์เข้าแล้ว คำว่า "มรรคเป็นอธิปติของธรรมเหล่านั้น" และอรรถนี้ กล่าวไว้โดยถือเอานัยแห่งอรรถที่มาแล้วโดยยกตัวอย่างในนิกเขปกัณฑ์ แต่เพราะในปัฏฐาน (ปัฏฐาน 2.16.11) ตรัสไว้ว่า "ธรรมที่เป็นมรรคอธิปติ อาศัยธรรมที่เป็นมรรคอธิปติ ธรรมที่เป็นมรรคอธิปติย่อมเกิดขึ้น ไม่ใช่อธิปติปัจจัย ขันธ์ที่เป็นมรรคอธิปติ อาศัยอธิปติที่เป็นมรรคอธิปติ" เพราะฉะนั้น คำว่า มรรคเป็นอธิปติ และ มรรคอธิปติ อรรถนี้ก็พึงทราบว่าสงเคราะห์เข้าแล้วในบาลี โดยอำนาจแห่งสรูปเอกเสส หรือโดยอำนาจแห่งอรรถของศัพท์ที่เสมอกัน ๑๗. อนุปฺปนฺนาติ เอเตน สพฺโพ อุปฺปนฺนภาโว ปฏิสิทฺโธ, น อุปฺปนฺนธมฺมภาโว เอวาติ เตน อุปฺปนฺนา วิคตา อตีตาปิ น สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. ยทิ หิ สงฺคหิตา สิยุํ, ‘‘อนุปฺปนฺโน ธมฺโม อุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติเอวมาทิ วุจฺเจยฺย, น ตุ วุตฺตนฺติ. อนาคตานิ วิปากกฏตฺตารูปานิ อตีเต อนาคเต วา กมฺเม ปุริมนิปฺผนฺเน เอว อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, นานิปฺผนฺเนติ ปรินิฏฺฐิตการเณกเทสาเนว โหนฺติ, ตสฺมา ตานิ ‘‘อวสฺสํ อุปฺปชฺชิสฺสนฺตีติ อุปฺปาทิโน ธมฺมา’’ติ วุจฺจนฺติ. ๑๗. ด้วยบทว่า อนุปปันนะ นี้ สภาพที่เกิดขึ้นแล้วทั้งปวงถูกปฏิเสธแล้ว ไม่ใช่เฉพาะสภาพแห่งธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ล่วงไปแล้ว และเป็นอดีต ก็ไม่สงเคราะห์เข้าแล้ว ก็ถ้าหากสงเคราะห์เข้าแล้วไซร้ พึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ธรรมที่ยังไม่เกิด เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดแล้ว ด้วยอนันตรปัจจัย" แต่ก็ไม่ได้กล่าวไว้ วิบาก กตัตตารูป ที่ยังไม่เกิด ในกรรมที่เป็นอดีตหรืออนาคต ย่อมเกิดขึ้นในกรรมที่สำเร็จแล้วในกาลก่อนเท่านั้น ไม่ใช่ในกรรมที่ยังไม่สำเร็จ ย่อมเป็นส่วนหนึ่งแห่งเหตุที่สำเร็จแล้วเท่านั้น เพราะฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า "อุปปาทิโน ธัมมา" คือ ธรรมที่จะต้องเกิดขึ้นอย่างแน่นอน ๑๘. อตฺตโน สภาวนฺติ กกฺขฬผุสนาทิสภาวํ. ๑๘. คำว่า อัตตโนสภาวะ คือ สภาพมีการกระทบที่แข็งกระด้างเป็นต้น ๒๐. เอวํ ปวตฺตมานาติ เอวํ จกฺขาทิภาเวน ผุสนาทิภาเวน จ เอกสนฺตติปริยาปนฺนตาวเสน ปวตฺตมานา. อตฺตานํ อธิ อชฺฌตฺตาติ อธิ-สทฺโท สมาสวิสเย อธิการตฺถํ ปวตฺติอตฺถญฺจ คเหตฺวา ปวตฺตตีติ อตฺตานํ อธิกิจฺจ อุทฺทิสฺส ปวตฺตา อชฺฌตฺตา. เตนาติ ยสฺส ฌานา วุฏฺฐหิตฺวา อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา อชฺฌตฺตพหิทฺธา จ สุญฺญตํ อาเนญฺชญฺจ มนสิกโรโต อชฺฌตฺตสุญฺญตาทีสุ จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ น ปสีทติ น สนฺติฏฺฐติ นาธิมุจฺจติ, โย จ อิติห ตตฺถ สมฺปชาโน, เตน ภิกฺขุนา. ตสฺมึเยว ปุริมสฺมึ สมาธินิมิตฺเตติ ปฐมชฺฌานาทิสมาธินิมิตฺเต. อชฺฌตฺตเมวาติ ฌานโคจเร กสิณาทิมฺหิ. จิตฺตํ สณฺฐเปตพฺพนฺติ ปฐมชฺฌานาทิจิตฺตํ สณฺฐเปตพฺพํ. อชฺฌตฺตรโตติ โคจรชฺฌตฺเต นิพฺพาเน รโต, สมาธิโคจเร กมฺมฏฺฐาเน วา รโต. ‘‘สมาหิโต เอโก สนฺตุสิโต ตมาหุ ภิกฺขุ’’นฺติ (ธ. ป. ๓๖๒) คาถาเสโส. ๒๐. ชื่อว่าย่อมเป็นไปอย่างนี้ คือย่อมเป็นไปโดยความเป็นอันสงเคราะห์เข้าในสันดานเดียวกัน ด้วยความเป็นจักขุเป็นต้น และด้วยความเป็นผัสสะเป็นต้นอย่างนี้. ชื่อว่า 'อธิอัชฌัตตา' บทว่า 'อธิ' ในเรื่องสมาส ย่อมเป็นไปโดยถือเอาซึ่งอธิการัตถะ (ความหมายว่ากล่าวถึง) และปวัตติอัตถะ (ความหมายว่าความเป็นไป) ฉะนั้น อัชฌัตตา (ภายใน) จึงเป็นไปโดยปรารภตนเอง มุ่งหมายตนเอง. ด้วยเหตุนั้น ภิกษุใดออกจากฌานแล้ว เมื่อมนสิการสุญญตาและอเนญชาภายใน ภายนอก และทั้งภายในภายนอก จิตย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไปในสุญญตาภายในเป็นต้น และภิกษุใดเป็นผู้มีสัมปชัญญะในเรื่องนั้น โดยภิกษุนั้น (พึงกระทำดังนี้). ชื่อว่า 'ในสมาธินิมิตอันเป็นก่อนนั้นเอง' คือในสมาธินิมิตมีปฐมฌานเป็นต้น. ชื่อว่า 'ภายในนั่นเอง' คือในกสิณเป็นต้นอันเป็นโคจรของฌาน. ชื่อว่า 'พึงตั้งจิตไว้' คือพึงตั้งจิตมีปฐมฌานเป็นต้นไว้. ชื่อว่า 'ยินดีในภายใน' คือยินดีในนิพพานอันเป็นโคจรภายใน หรือยินดีในกรรมฐานอันเป็นโคจรของสมาธิ. เป็นส่วนที่เหลือของคาถาว่า 'ผู้มีจิตตั้งมั่น ผู้เดียว ผู้สันโดษ บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า เป็นภิกษุ' (ธรรมบท 362). อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนนฺติ เอตฺถ ฌานํ สกสนฺตติปริยาปนฺนตฺตา ‘‘อชฺฌตฺต’’นฺติ วุตฺตนฺติ นิยกชฺฌตฺตตฺโถ อชฺฌตฺต-สทฺโท โหติ. อชฺฌตฺตนฺติ สกสนฺตตินิยกํ. อชฺฌตฺเต ภวา อชฺฌตฺติกาติ นิยกชฺฌตฺเตสุปิ อพฺภนฺตรา จกฺขาทโย วุจฺจนฺติ. เอตฺถ ปน อชฺฌตฺติก-สทฺโท จกฺขาทีสุ ปวตฺตมาโน ทสฺสิโต[Pg.48], น อชฺฌตฺตสทฺโท, อตฺถิ จ อชฺฌตฺตอชฺฌตฺติกสทฺทานํ พหิทฺธาพาหิร-สทฺทานํ วิย วิเสโส. อชฺฌตฺติกสทฺโท หิ สปรสนฺตานิเกสุ สพฺเพสุ จกฺขาทีสุ รูปาทีสุ พาหิร-สทฺโท วิย ปวตฺตติ, อชฺฌตฺต-สทฺโท ปน สกสนฺตานิเกสฺเวว จกฺขุรูปาทีสุ ตโต อญฺเญสฺเวว พหิทฺธา-สทฺโท วิย ปวตฺตตีติ ตสฺมา สทฺทโต อตฺถโต จ อสมานตฺตา น อิทเมตฺถ อุทาหรณํ ยุตฺตนฺติ. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปาโย ทฏฺฐพฺโพ – อชฺฌตฺเต ภวา อชฺฌตฺติกาติ อยญฺหิ วจนตฺโถ. ยญฺจ อชฺฌตฺเต ภวํ, เตน อชฺฌตฺเตเนว ภวิตพฺพํ, เตน ตํวาจกสฺส อชฺฌตฺต-สทฺทสฺส อชฺฌตฺติก-สทฺทสฺส จ สมานตฺถตา. อุภินฺนมฺปิ สทฺทานํ สมานตฺถภาวโต อชฺฌตฺตชฺฌตฺเต ปวตฺตมาเน อชฺฌตฺติก-สทฺเท อชฺฌตฺต-สทฺโท ตตฺถ ปวตฺโตติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. ชื่อว่า 'การยังจิตให้ผ่องใสในภายใน' ในที่นี้ ฌานถูกกล่าวว่า 'อัชฌัตตะ' เพราะเป็นอันสงเคราะห์เข้าในสันดานของตน บทว่า 'อัชฌัตตะ' ย่อมมีความหมายว่าภายในของตน. ชื่อว่า 'อัชฌัตตะ' คือสิ่งที่เนื่องด้วยสันดานของตน. ชื่อว่า 'อัชฌัตติกา' คือสิ่งที่เกิดในภายใน แม้ในภายในของตน ก็ถูกเรียกว่าตาเป็นต้นอันเป็นภายใน. แต่ในที่นี้ บทว่า 'อัชฌัตติกะ' ถูกแสดงว่าย่อมเป็นไปในตาเป็นต้น ไม่ใช่อัชฌัตตะ-สัททะ และมีความแตกต่างกันระหว่างบทว่า 'อัชฌัตตะ' และ 'อัชฌัตติกะ' เหมือนกับบทว่า 'พหิทธา' และ 'พาหิระ'. เพราะว่าบทว่า 'อัชฌัตติกะ' ย่อมเป็นไปในตาเป็นต้น รูปเป็นต้นทั้งหมดที่เนื่องด้วยสันดานของตนและของผู้อื่น เหมือนกับบทว่า 'พาหิระ' แต่บทว่า 'อัชฌัตตะ' ย่อมเป็นไปในตาและรูปเป็นต้นที่เนื่องด้วยสันดานของตนเท่านั้น เหมือนกับบทว่า 'พหิทธา' ที่เป็นไปในสิ่งอื่นจากนั้นเท่านั้น เพราะเหตุนั้น เมื่อไม่เสมอกันโดยศัพท์และโดยอรรถ ตัวอย่างนี้จึงไม่สมควรในที่นี้. แต่ในที่นี้ พึงเห็นอธิบายดังนี้ เพราะว่าอรรถแห่งคำว่า 'อัชฌัตติกา' คือสิ่งที่เกิดในภายใน และสิ่งใดเกิดในภายใน สิ่งนั้นก็พึงเป็นภายในนั่นเอง ด้วยเหตุนั้น บทว่า 'อัชฌัตตะ' และบทว่า 'อัชฌัตติกะ' ซึ่งเป็นคำกล่าวถึงสิ่งนั้น จึงมีความหมายเสมอกัน เพราะความเป็นอันมีอรรถเสมอกันของบททั้งสอง จึงอาจกล่าวได้ว่า เมื่อบทว่า 'อัชฌัตติกะ' เป็นไปในภายใน บทว่า 'อัชฌัตตะ' ก็ชื่อว่าเป็นไปในภายในนั้นด้วย. อยํ โข ปนานนฺท, วิหาโรติ วิหารสุญฺญตาสุตฺเต (ม. นิ. ๓.๑๘๗) สงฺคณิการามตาย รูปาทิรติยา จ อาทีนวํ วตฺวา ตปฺปฏิปกฺขวิหารทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. อชฺฌตฺตํ สุญฺญตนฺติ วิสยภูตํ อิสฺสริยฏฺฐานภูตํ สุญฺญตํ, สุญฺญตาผลสมาปตฺตินฺติ อตฺโถ. จิตฺติสฺสรา หิ พุทฺธา ภควนฺโต ธมฺมํ เทเสนฺตาปิ ยํ มุหุตฺตํ ตุณฺหี ภวิตพฺพํ โหติ, ตํ มุหุตฺตํ ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชนฺติ, ปเคว อญฺญสฺมึ กาเล, ตสฺมา สพฺพตฺถาปิ อิสฺสริยานํ พหุลํ ผลสมาปตฺติยํ อิสฺสริยสฺส ปวตฺตนโต ผลสมาปตฺติ ‘‘อิสฺสริยฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตา. อรหตฺตผลาธิคเมน วา ตถาคตานํ อิสฺสริยํ นิพฺพตฺตํ ตํชนเกเนว มคฺเคนาติ ตํ เตสํ อิสฺสริยฏฺฐานํ. วิสโย จ อนญฺญตฺถภาโวว ยถา ‘‘อากาเส สกุณา อุทเก มจฺฉา’’ติ, พุทฺธา จ อญฺญตฺถ ทิสฺสมานาปิ วิเวกปพฺภารตาย ผลสมาปตฺตินินฺนาว, เตน ตสฺสา ตสฺสา กิริยาย อนนฺตรํ ผลสมาปตฺติยํเยว ภวนฺตีติ สา เตสํ วิสโย, ตพฺพิสยตา จ สจฺจกสุตฺเตน (ม. นิ. ๑.๓๖๔ อาทโย) ทีเปตพฺพา. ชื่อว่า 'ดูกรอานนท์ วิหารนี้แล' ในวิหารสุญญตาสูตร (ม. อุ. 187) ตรัสโทษของการยินดีในหมู่คณะ และการยินดีในรูปเป็นต้นแล้ว ตรัสเพื่อแสดงวิหารอันเป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งนั้น. ชื่อว่า 'สุญญตาภายใน' คือสุญญตาอันเป็นอารมณ์ เป็นฐานะแห่งความเป็นใหญ่ อรรถว่าสุญญตาผลสมาบัติ. เพราะว่าพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลายผู้เป็นอิสระแห่งจิต แม้เมื่อทรงแสดงธรรมอยู่ ในขณะใดที่พึงทรงนิ่งอยู่ ในขณะนั้นก็ทรงเข้าผลสมาบัติ จะกล่าวไปไยในกาลอื่น เพราะเหตุนั้น เพราะความเป็นไปแห่งความเป็นใหญ่ในผลสมาบัติเป็นส่วนมากในที่ทั้งปวงของพระผู้เป็นอิสระทั้งหลาย ผลสมาบัติจึงถูกเรียกว่า 'อิสสริยัฏฐานะ' (ฐานะแห่งความเป็นใหญ่). หรือความเป็นใหญ่ของพระตถาคตทั้งหลายเกิดขึ้นด้วยการบรรลุอรหัตตผล ด้วยมรรคอันเป็นเครื่องให้เกิดผลนั้นนั่นเอง สิ่งนั้นเป็นฐานะแห่งความเป็นใหญ่ของพระองค์. และวิสัยคือความเป็นอันไม่ไปในที่อื่นนั่นเอง เหมือนนกในอากาศ ปลาในน้ำ และพระพุทธเจ้าทั้งหลาย แม้จะทรงปรากฏในที่อื่น ก็ทรงน้อมไปในผลสมาบัติด้วยความเป็นผู้หนักในวิเวกนั่นเอง ด้วยเหตุนั้น หลังจากกิริยานั้นๆ ก็ทรงอยู่ในผลสมาบัติเท่านั้น สิ่งนั้นเป็นวิสัยของพระองค์ และความเป็นวิสัยนั้น พึงแสดงด้วยสัจจกสูตร (ม. มู. 364 เป็นต้น). ๒๒. เยสํ ทฏฺฐพฺพภาโว อตฺถิ, เต สนิทสฺสนา. จกฺขุวิญฺญาณโคจรภาโวว ทฏฺฐพฺพภาโว, ตสฺส รูปายตนา อนญฺญตฺเตปิ อญฺเญหิ ธมฺเมหิ รูปายตนํ วิเสเสตุํ อญฺญํ วิย กตฺวา ‘‘สห นิทสฺสเนนาติ สนิทสฺสนา’’ติ วุตฺตํ. ธมฺมสภาวสามญฺเญน หิ เอกีภูเตสุ ธมฺเมสุ โย นานตฺตกโร สภาโว, โส อญฺโญ วิย กตฺวา อุปจริตุํ ยุตฺโต[Pg.49]. เอวญฺหิ อตฺถวิเสสาวโพโธ โหตีติ. สยญฺจ นิสฺสยวเสน จ สมฺปตฺตานํ อสมฺปตฺตานญฺจ ปฏิมุขภาโว อญฺญมญฺญปตนํ ปฏิหนนภาโว, เยน พฺยาปาราทิวิการปจฺจยนฺตรสหิเตสุ จกฺขาทีนํ วิสเยสุ วิการุปฺปตฺติ. ๒๒. สิ่งใดมีความเป็นอันพึงเห็น สิ่งนั้นชื่อว่ามีนิทัสสนะ (มีเครื่องแสดง). ความเป็นโคจรของจักขุวิญญาณนั่นเอง คือความเป็นอันพึงเห็น แม้รูปายตนะนั้นจะไม่ต่างจากธรรมอื่น แต่เพื่อจะจำแนกรูปายตนะจากธรรมอื่น จึงทำเหมือนเป็นสิ่งอื่น จึงกล่าวว่า 'มีนิทัสสนะ' คือมีเครื่องแสดงพร้อม. เพราะว่าในธรรมทั้งหลายที่เป็นอันเดียวกันโดยสามัญลักษณะของธรรม สภาพใดเป็นเครื่องทำให้ต่างกัน สภาพนั้นสมควรที่จะยกขึ้นกล่าวเหมือนเป็นสิ่งอื่น เพราะว่าอย่างนี้ การรู้แจ้งอรรถพิเศษย่อมมี. และความเป็นอันเฉพาะหน้าของสิ่งที่ถึงพร้อมและไม่ถึงพร้อม โดยอาศัยตนเองและโดยอาศัยที่ตั้ง คือความเป็นอันกระทบกันและกัน ซึ่งเป็นเหตุให้เกิดความแปรปรวนในอารมณ์ของตาเป็นต้น ที่ประกอบด้วยปัจจัยอื่นอันเป็นความแปรปรวนมีอาการเป็นต้น. ติกมาติกาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาบทมาติกาหมวดสาม จบแล้ว. ทุกมาติกาปทวณฺณนา การพรรณนาบทมาติกาหมวดสอง ๑-๖. มูลฏฺเฐนาติ สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธเนน มูลภาเวน, น ปจฺจยมตฺตฏฺเฐน เหตุธมฺมา เหตู ธมฺมาติ สมาสาสมาสนิทฺเทสภาโว ทฺวินฺนํ ปาฐานํ วิเสโส. ตเถวาติ สมฺปโยคโตว. สเหตุกานํ เหตุสมฺปยุตฺตภาวโต ‘‘สมฺปโยคโต’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ, น สหสทฺทสฺส สมฺปโยคตฺถตฺตา. สห-สทฺโท ปน เอกปุญฺเช อุปฺปาทโต ยาว ภงฺคา สเหตุกานํ เหตูหิ สมานเทสคหณานํ เหตุอาทิสพฺภาวํ ทีเปติ, สมฺปยุตฺต-สทฺโท เอกุปฺปาทาทิวเสน สห เหตูหิ เอกีภาวุปคมนํ, ตโต เอว จ ทฺวินฺนํ ทุกานํ นานตฺตํ เวทิตพฺพํ. ธมฺมนานตฺตาภาเวปิ หิ ปทตฺถนานตฺเตน ทุกนฺตรํ วุจฺจติ. น หิ เหตุทุกสงฺคหิเตหิ ธมฺเมหิ อญฺเญ สเหตุกทุกาทีหิ วุจฺจนฺติ, เต เอว ปน สเหตุกาเหตุกาทิภาวโต สเหตุกทุกาทีหิ วุตฺตา. เอวํ สเหตุกทุกสงฺคหิตา เอว เหตุสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตภาวโต เหตุสมฺปยุตฺตทุเกน วุตฺตา. น หิ ธมฺมานํ อวุตฺตตาเปกฺขํ ทุกนฺตรวจนนฺติ นตฺถิ ปุนรุตฺติโทโส. เทเสตพฺพปฺปการชานนญฺหิ เทสนาวิลาโส ตถา เทสนาญาณญฺจาติ. เตน ธมฺมานํ ตปฺปการตา วุตฺตา โหติ. สกเลกเทสวเสน ปฐมทุกํ ทุติยตติเยหิ สทฺธึ โยเชตฺวา จตุตฺถาทโย ตโย ทุกา วุตฺตา. สกลญฺหิ ปฐมทุกํ ทุติยทุเกกเทเสน สเหตุกปเทน ตติยทุเกกเทเสน เหตุสมฺปยุตฺตปเทน จ โยเชตฺวา ยถากฺกมํ จตุตฺถปญฺจมทุกา วุตฺตา, ตถา ปฐมทุเกกเทสํ นเหตุปทํ สกเลน ทุติยทุเกน โยเชตฺวา ฉฏฺฐทุโก วุตฺโต. อิทมฺปิ สมฺภวตีติ เอเตน อวุตฺตมฺปิ สมฺภววเสน ทีปิตนฺติ ทสฺเสติ. สมฺภโว หิ คหณสฺส การณนฺติ. ยถา เหตุสเหตุกาติ อิทํ สมฺภวตีติ กตฺวา คหิตํ, เอวํ เหตุอเหตุกาติ อิทมฺปิ สมฺภวตีติ กตฺวา คเหตพฺพเมวาติ เอวํ อญฺญตฺถาปิ โยเชตพฺพํ. ๑-๖. โดยอรรถว่ารากเหง้า คือโดยความเป็นรากเหง้าอันเป็นเครื่องยังภาวะที่ตั้งมั่นให้สำเร็จ ไม่ใช่โดยอรรถว่าเป็นเพียงปัจจัย ความที่บทว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุ” และ “เหตุทั้งหลายเป็นธรรม” มีการแสดงโดยการสมาสและไม่สมาส เป็นความต่างกันของบททั้งสอง. โดยนัยนั้นนั่นแหละ คือโดยสัมปยุตตภาวะนั่นเอง. พึงทราบว่า ที่กล่าวว่า “โดยสัมปยุตตภาวะ” นั้น เพราะธรรมที่มีเหตุเป็นสัมปยุตต์กับเหตุ ไม่ใช่เพราะสหศัพท์มีอรรถว่าสัมปยุตต์. ส่วนสหศัพท์ย่อมแสดงความเป็นเหตุเป็นต้นของธรรมที่มีเหตุ ซึ่งมีการถือเอาโอกาสเสมอกันกับเหตุ ตั้งแต่การเกิดขึ้นในกองเดียวกันจนถึงการแตกดับ. ศัพท์ว่า “สัมปยุตต์” ย่อมแสดงการถึงความเป็นอันเดียวกันกับเหตุโดยมีอุปปาทะเป็นต้นอย่างเดียวกัน. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ พึงทราบความต่างกันของทุกะทั้งสอง. ถึงแม้จะไม่มีความต่างกันแห่งธรรม แต่ก็กล่าวถึงทุกะอื่นด้วยความต่างกันแห่งอรรถของบท. ธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในเหตุทุกะ ไม่ใช่ถูกเรียกว่า “ธรรมมีเหตุ” เป็นต้น ด้วยธรรมอื่น, แต่ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละถูกเรียกว่า “ธรรมมีเหตุ” เป็นต้น เพราะความเป็นธรรมมีเหตุและไม่มีเหตุเป็นต้น. อย่างนี้ ธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในสเหตุกทุกะนั่นแหละ ถูกกล่าวด้วยเหตุสัมปยุตตทุกะ เพราะความเป็นเหตุสัมปยุตต์และเหตุวิปปยุตต์. การกล่าวถึงทุกะอื่น ไม่ใช่การมุ่งถึงความที่ธรรมทั้งหลายยังไม่ได้กล่าวไว้ จึงไม่มีโทษคือการกล่าวซ้ำ. เพราะการรู้ประเภทที่ควรแสดงนั่นแหละ คือความวิจิตรแห่งการแสดง และญาณในการแสดง. ด้วยเหตุนั้น ความเป็นประเภทนั้นของธรรมทั้งหลายจึงถูกกล่าวไว้. ทุกะ ๓ อย่างมีทุกะที่ ๔ เป็นต้น ถูกกล่าวไว้โดยการประกอบทุกะที่ ๑ เข้ากับทุกะที่ ๒ และ ๓ โดยส่วนทั้งหมดและส่วนหนึ่ง. เพราะทุกะที่ ๑ ทั้งหมด ถูกประกอบเข้ากับบทว่า “มีเหตุ” ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของทุกะที่ ๒ และกับบทว่า “สัมปยุตต์ด้วยเหตุ” ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของทุกะที่ ๓ ตามลำดับ จึงกล่าวทุกะที่ ๔ และ ๕. อย่างนั้น บทว่า “ไม่เป็นเหตุ” ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของทุกะที่ ๑ ถูกประกอบเข้ากับทุกะที่ ๒ ทั้งหมด จึงกล่าวทุกะที่ ๖. ด้วยบทว่า “สิ่งนี้ก็เป็นไปได้” นี้ ย่อมแสดงว่า สิ่งที่ยังไม่ได้กล่าวไว้ก็ถูกแสดงโดยความเป็นไปได้. เพราะความเป็นไปได้นั่นแหละเป็นเหตุแห่งการถือเอา. เหมือนอย่างที่บทว่า “เหตุและมีเหตุ” นี้ ถูกถือเอาโดยความเป็นไปได้, อย่างนั้น บทว่า “เหตุและไม่มีเหตุ” นี้ ก็พึงถือเอาโดยความเป็นไปได้เช่นกัน, พึงประกอบในที่อื่นด้วยอย่างนี้. เอวํ [Pg.50] ปฐมทุกํ ทุติยตติยทุเกสุ ทุติยปเทหิ โยเชตฺวา ‘‘เหตู เจว ธมฺมา อเหตุกา จ, อเหตุกา เจว ธมฺมา น จ เหตู, เหตู เจว ธมฺมา เหตุวิปฺปยุตฺตา จ, เหตุวิปฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา น จ เหตู’’ติ เย ทฺเว ทุกา กาตพฺพา, เตสํ สมฺภววเสเนว สงฺคหํ ทสฺเสตฺวา โข ปน-ปเทน อปเรสมฺปิ ทุกานํ สงฺคหํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺร ยเทต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺราติ ปาฬิยํ. อยํ อติเรกตฺโถติ อิทานิ ยํ วกฺขติ, ตมตฺถมาห. ตตฺถ ปน อญฺเญปิ อญฺญถาปีติ เอเตสํ วิสุํ ปวตฺติยา ทฺเว ทุกา ทสฺสิตา, สห ปวตฺติยา ปน อยมฺปิ ทุโก เวทิตพฺโพ ‘‘เหตู เจว ธมฺมา เหตุสมฺปยุตฺตาปิ เหตุวิปฺปยุตฺตาปี’’ติ, เอเตสุ ปน ปญฺจสุ ทุเกสุ ทุติยทุเกน ตติยทุโก วิย, จตุตฺถทุเกน ปญฺจมทุโก วิย จ ฉฏฺฐทุเกน นินฺนานตฺถตฺตา ‘‘น เหตุ โข ปน ธมฺมา เหตุสมฺปยุตฺตาปิ เหตุวิปฺปยุตฺตาปี’’ติ อยํ ทุโก น วุตฺโต. ทสฺสิตนินฺนานตฺถนโย หิ โส ปุริมทุเกหีติ. อิตเรสุ จตูสุ เหตู เจว อเหตุกทุเกน สมานตฺถตฺตา เหตู เจว เหตุวิปฺปยุตฺตทุโก, เหตุสเหตุกทุเกน สมานตฺถตฺตา เหตุเหตุสมฺปยุตฺตทุโก จ นเหตุเหตุสมฺปยุตฺตทุโก วิย น วตฺตพฺโพ. เตสุ ปน ทฺวีสุ ปจฺฉิมทุเก ‘‘เหตู โข ปน ธมฺมา สเหตุกา’’ติ ปทํ จตุตฺถทุเก ปฐมปเทน นินฺนานากรณตฺตา น วตฺตพฺพํ, ‘‘เหตู โข ปน ธมฺมา อเหตุกา’’ติ ปทํ ‘‘เหตู เจว ธมฺมา อเหตุกา’’ติ เอเตน นินฺนานตฺตา น วตฺตพฺพํ. อวสิฏฺเฐ ปน เอกสฺมึ ทุเก ‘‘อเหตุกา เจว ธมฺมา น จ เหตู’’ติ ปทํ ฉฏฺฐทุเก ทุติยปเทน เอกตฺถตฺตา น วตฺตพฺพํ. อิทานิ ‘‘เหตู เจว ธมฺมา อเหตุกา จา’’ติ อิทเมเวกํ ปทํ อวสิฏฺฐํ, น จ เอเกน ปเทน ทุโก โหตีติ ตญฺจ น วุตฺตนฺติ. จตุตฺถทุเก ทุติยปเทน ปน สมานตฺถสฺส ฉฏฺฐทุเก ปฐมปทสฺส วจนํ ทุกปูรณตฺถํ, เอเตน วา คติทสฺสเนน สพฺพสฺส สมฺภวนฺตสฺส สงฺคโห กโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ สพฺโพ สมฺภวทุโก ปฐมทุเก ทุติยตติยทุกปกฺเขเปน ทสฺสิโต, เตสุ จ ปฐมทุกปกฺเขเปนาติ. อย่างนี้ เมื่อประกอบทุกะที่ ๑ เข้ากับบทที่ ๒ ในทุกะที่ ๒ และ ๓ แล้ว เพื่อแสดงการสงเคราะห์ทุกะ ๒ คู่ที่ควรทำ คือ “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและไม่มีเหตุ” และ “ธรรมทั้งหลายไม่มีเหตุและไม่เป็นเหตุ”, “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและวิปปยุตต์จากเหตุ” และ “ธรรมทั้งหลายวิปปยุตต์จากเหตุและไม่เป็นเหตุ” โดยความเป็นไปได้นั่นเอง และเพื่อแสดงการสงเคราะห์ทุกะอื่น ๆ ด้วยบทว่า “โข ปน” จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ตตฺร ยเทตํ”. บทว่า “ตตฺร” ในบาลี. บทว่า “อยํ อติเรกตฺโถ” นี้ กล่าวถึงอรรถที่เกินไปที่จักกล่าวต่อไปนี้. ในที่นั้น ทุกะ ๒ อย่างถูกแสดงโดยการเป็นไปต่างหากของบทว่า “อัญเญปิ” และ “อัญญถาปิ”. ส่วนโดยการเป็นไปพร้อมกัน ทุกะนี้ก็พึงทราบว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและสัมปยุตต์ด้วยเหตุบ้าง วิปปยุตต์จากเหตุบ้าง”. แต่ในทุกะ ๕ อย่างนี้ ทุกะนี้คือ “ธรรมทั้งหลายไม่เป็นเหตุและสัมปยุตต์ด้วยเหตุบ้าง วิปปยุตต์จากเหตุบ้าง” ไม่ได้กล่าวไว้ เพราะมีความหมายไม่ต่างกันกับทุกะที่ ๓ โดยทุกะที่ ๒, กับทุกะที่ ๕ โดยทุกะที่ ๔, และกับทุกะที่ ๖. เพราะนัยแห่งความไม่ต่างกันนั้นถูกแสดงไว้แล้วด้วยทุกะก่อน ๆ. ในทุกะ ๔ อย่างที่เหลือ ทุกะว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและวิปปยุตต์จากเหตุ” ไม่ควรกล่าวเหมือนทุกะว่า “ธรรมทั้งหลายไม่เป็นเหตุและสัมปยุตต์ด้วยเหตุ” เพราะมีความหมายเสมอกันกับทุกะว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและไม่มีเหตุ”. และทุกะว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและสัมปยุตต์ด้วยเหตุ” ไม่ควรกล่าวเหมือนทุกะว่า “ธรรมทั้งหลายไม่เป็นเหตุและสัมปยุตต์ด้วยเหตุ” เพราะมีความหมายเสมอกันกับทุกะว่า “เหตุและมีเหตุ”. แต่ในทุกะ ๒ อย่างสุดท้าย บทว่า “เหตุทั้งหลายแลเป็นธรรมมีเหตุ” ไม่ควรกล่าว เพราะทำให้ไม่ต่างกันกับบทแรกในทุกะที่ ๔. บทว่า “เหตุทั้งหลายแลเป็นธรรมไม่มีเหตุ” ไม่ควรกล่าว เพราะไม่ต่างกันกับบทว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและไม่มีเหตุ” นี้. ส่วนในทุกะที่เหลืออีกหนึ่ง บทว่า “ธรรมทั้งหลายไม่มีเหตุและไม่เป็นเหตุ” ไม่ควรกล่าว เพราะมีความหมายเดียวกันกับบทที่สองในทุกะที่ ๖. บัดนี้ บทว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและไม่มีเหตุ” นี้เท่านั้นที่เหลืออยู่, และทุกะไม่เป็นด้วยบทเดียว จึงไม่ได้กล่าวไว้. ส่วนการกล่าวบทแรกในทุกะที่ ๖ ซึ่งมีความหมายเดียวกันกับบทที่สองในทุกะที่ ๔ นั้น เพื่อให้ทุกะสมบูรณ์, หรือพึงทราบว่า การสงเคราะห์สิ่งที่อาจเป็นไปได้ทั้งหมดได้ทำไว้แล้วด้วยการแสดงแนวทางนี้. เพราะทุกะที่อาจเป็นไปได้ทั้งหมดถูกแสดงไว้แล้วโดยการแทรกทุกะที่ ๒ และ ๓ เข้าไปในทุกะที่ ๑, และโดยการแทรกทุกะที่ ๑ เข้าไปในทุกะเหล่านั้น. ๗-๑๓. สมานกาเลน อสมานกาเลน กาลวิมุตฺเตน จ ปจฺจเยน นิปฺผนฺนานํ ปจฺจยายตฺตานํ ปจฺจยภาวมตฺเตน เตสํ ปจฺจยานํ อตฺถิตํ ทีเปตุํ สปฺปจฺจยวจนํ, น สเหตุกวจนํ วิย สมานกาลานเมว, นาปิ สนิทสฺสนํ วิย ตํสภาวสฺส อนตฺถนฺตรภูตสฺส. สงฺขต-สทฺโท ปน สเมเตหิ [Pg.51] นิปฺผาทิตภาวํ ทีเปตีติ อยเมเตสํ วิเสโส ทุกนฺตรวจเน การณํ. เอตฺถ จ อปฺปจฺจยา อสงฺขตาติ พหุวจนนิทฺเทโส อวินิจฺฉิตตฺถปริจฺเฉททสฺสนวเสน มาติกาฐปนโต กโตติ เวทิตพฺโพ. อุทฺเทเสน หิ กุสลาทิสภาวานํ ธมฺมานํ อตฺถิตามตฺตํ วุจฺจติ, น ปริจฺเฉโทติ อปริจฺเฉเทน พหุวจเนน อุทฺเทโส วุตฺโตติ. รูปนฺติ รูปายตนํ ปถวิยาทิ วา. ปุริมสฺมึ อตฺถวิกปฺเป รูปายตนสฺส อสงฺคหิตตา อาปชฺชตีติ รุปฺปนลกฺขณํ วา รูปนฺติ อยํ อตฺถนโย วุตฺโต. ตตฺถ รูปนฺติ รุปฺปนสภาโว. น ลุชฺชติ น ปลุชฺชตีติ โย คหิโต ตถา น โหติ, โส โลโกติ ตํคหณรหิตานํ โลกุตฺตรานํ นตฺถิ โลกตา. ทุกฺขสจฺจํ วา โลโก, ตตฺถ เตเนว โลกสภาเวน วิทิตาติ โลกิยา. ๗-๑๓. คำว่า สัปปัจจัย (มีปัจจัย) นั้น เพื่อแสดงความมีอยู่ของปัจจัยเหล่านั้น โดยความเป็นปัจจัยเท่านั้น ของธรรมทั้งหลายที่สำเร็จแล้วด้วยปัจจัย และอาศัยปัจจัย ซึ่งเป็นปัจจัยที่เกิดพร้อมกันบ้าง ไม่เกิดพร้อมกันบ้าง และพ้นจากกาลบ้าง ไม่เหมือนคำว่า สเหตุกะ (มีเหตุ) ที่หมายถึงเฉพาะสิ่งที่เกิดพร้อมกันเท่านั้น และก็ไม่เหมือนคำว่า สนิทัสสนะ (มีเครื่องแสดง) ที่หมายถึงสิ่งที่มีสภาพไม่ต่างกันกับสิ่งนั้น ส่วนคำว่า สังขตะ (อันปัจจัยปรุงแต่ง) ย่อมแสดงความเป็นสิ่งที่ปัจจัยที่มาประชุมกันปรุงแต่งแล้ว นี้เป็นความพิเศษของคำเหล่านี้ ซึ่งเป็นเหตุในการกล่าวถึงในระหว่างแห่งทุกะ ในที่นี้ พึงทราบว่า การแสดงด้วยพหูพจน์ว่า อัปปัจจัย อสังขตะ (ไม่มีปัจจัย ไม่ถูกปรุงแต่ง) นั้น ทำไปโดยการตั้งมาติกา (แม่บท) โดยแสดงการกำหนดขอบเขตแห่งอรรถที่ยังไม่แน่นอน เพราะโดยการยกขึ้นแสดงนั้น กล่าวถึงเพียงความมีอยู่ของธรรมทั้งหลายที่มีสภาพเป็นกุศลเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่การกำหนดขอบเขต ดังนั้น การยกขึ้นแสดงจึงกล่าวด้วยพหูพจน์โดยไม่มีการกำหนดขอบเขต คำว่า รูป นั้น คือ รูปายตนะ หรือ ปฐวีเป็นต้น ในกรณีที่ตีความหมายแรกนั้น ย่อมเกิดความไม่สงเคราะห์รูปายตนะ ดังนั้น จึงกล่าวอรรถนัยนี้ว่า รูป คือ สิ่งที่มีลักษณะอันถูกย่ำยี ในที่นั้น คำว่า รูป คือ สภาพที่ถูกย่ำยี สิ่งใดที่ถูกยึดถือว่าไม่แตกสลาย ไม่พินาศ แต่ไม่เป็นเช่นนั้น สิ่งนั้นคือ โลก ดังนั้น โลกุตตระทั้งหลายที่ปราศจากการยึดถือนั้น จึงไม่มีความเป็นโลก หรือว่า ทุกขสัจจ์ คือ โลก ในที่นั้น ผู้ที่รู้แจ้งด้วยสภาพแห่งโลกนั้นเอง ชื่อว่า โลกิยะ เอวํ สนฺเต จกฺขุวิญฺญาเณน วิชานิตพฺพสฺส รูปายตนสฺส เตเนว นวิชานิตพฺพสฺส สทฺทายตนาทิกสฺส จ นานตฺตา ทฺวินฺนมฺปิ ปทานํ อตฺถนานตฺตโต ทุโก โหติ. เอวํ ปน ทุเก วุจฺจมาเน ทุกพหุตา อาปชฺชติ, ยตฺตกานิ วิญฺญาณานิ, ตตฺตกา ทุกา วุตฺตา สมตฺตา ฐเปตฺวา สพฺพธมฺมารมฺมณานิ วิญฺญาณานิ. เตสุ จ ทุกสฺส ปจฺเฉโท อาปชฺชติ, ตถา จ สติ ‘‘เกนจี’’ติ ปทํ สพฺพวิญฺญาณสงฺคาหกํ น สิยา, นิทฺเทเสน จ วิรุทฺธํ อิทํ วจนํ. โย จ ตตฺถ ‘‘เย เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยาติ อยํ ทุโก น โหตี’’ติ ปฏิเสโธ กโต, โส จ กถํ ยุชฺเชยฺย. น หิ สมตฺถา อฏฺฐกถา ปาฬึ ปฏิเสเธตุนฺติ, น จ เกนจิ-สทฺทสฺส เตเนวาติ อยํ ปทตฺโถ สมฺภวติ, ‘‘เกนจี’’ติ เอตสฺส อาทิปทสฺส อนิยมิตํ ยํ กิญฺจิ เอกํ ปทตฺโถ, ตํ วตฺวา วุจฺจมานสฺส ‘‘เกนจี’’ติ ทุติยปทสฺส ยํ กิญฺจิ อปรํ อนิยมิตํ ปทตฺโถติ โลกสิทฺธเมตํ, ตเถว จ นิทฺเทโส ปวตฺโต, น เจตฺถ วิญฺญาตพฺพธมฺมเภเทน ทุกเภโท สมตฺโต อาปชฺชติ ยตฺตกา วิญฺญาตพฺพา, ตตฺตกา ทุกาติ, ตสฺมา นตฺถิ ทุกพหุตา. น หิ เอกํเยว วิญฺญาตพฺพํ เกนจิ วิญฺเญยฺยํ เกนจิ น วิญฺเญยฺยญฺจ, กินฺตุ อปรมฺปิ อปรมฺปีติ สพฺพวิญฺญาตพฺพสงฺคเห ทุโก สมตฺโต โหติ, เอวญฺจ สติ ‘‘เกนจี’’ติ ปทํ อนิยเมน สพฺพวิญฺญาณสงฺคาหกนฺติ สิทฺธํ โหติ, วิญฺญาณนานตฺเตน จ วิญฺญาตพฺพํ ภินฺทิตฺวา อยํ ทุโก วุตฺโต, น วิญฺญาตพฺพานํ อตฺถนฺตรตายาติ. เอตสฺส ปน ทุกสฺส นิกฺเขปราสินิทฺเทโส ทุกสงฺคหิตธมฺเมกเทเสสุ [Pg.52] ทุกปททฺวยปฺปวตฺติทสฺสนวเสน ปวตฺโต. อตฺถุทฺธารนิทฺเทโส นิรวเสสทุกสงฺคหิตธมฺมทสฺสนวเสนาติ เวทิตพฺโพ. เมื่อเป็นเช่นนี้ ย่อมเกิดทุกะ (คู่) ขึ้น เพราะความต่างกันแห่งอรรถของบททั้งสอง คือ รูปายตนะที่พึงรู้ด้วยจักขุวิญญาณ และสัททายตนะเป็นต้นที่จักขุวิญญาณนั้นเองไม่พึงรู้ แต่เมื่อกล่าวทุกะเช่นนี้ ย่อมเกิดความมีทุกะมาก คือ ทุกะทั้งหลายที่กล่าวมานั้นมีจำนวนเท่ากับวิญญาณทั้งหลาย โดยเว้นวิญญาณที่เป็นอารมณ์ของธรรมทั้งปวง และในทุกะเหล่านั้น ย่อมเกิดการตัดขาดของทุกะ และเมื่อเป็นเช่นนั้น คำว่า ‘ด้วยบางสิ่ง’ ก็จะไม่สงเคราะห์วิญญาณทั้งปวง และคำกล่าวนี้ก็ขัดแย้งกับนิทเทส และการปฏิเสธที่ทำไว้ในที่นั้นว่า ‘ธรรมเหล่าใดพึงรู้ด้วยจักขุวิญญาณ ธรรมเหล่านั้นไม่พึงรู้ด้วยโสตวิญญาณ นี้ไม่เป็นทุกะ’ นั้น จะสมเหตุสมผลได้อย่างไร เพราะอรรถกถาไม่สามารถปฏิเสธพระบาลีได้ และอรรถของบทว่า ‘ด้วยบางสิ่ง’ ที่ว่า ‘ด้วยสิ่งนั้นเอง’ ก็ไม่เป็นไปได้ อรรถของบทแรกคือ ‘ด้วยบางสิ่ง’ คือสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ไม่กำหนด เมื่อกล่าวเช่นนั้น อรรถของบทที่สองคือ ‘ด้วยบางสิ่ง’ คือสิ่งอื่นใดสิ่งหนึ่งที่ไม่กำหนด นี้เป็นที่รู้กันในโลก และนิทเทสก็เป็นไปเช่นนั้น และในที่นี้ การแบ่งทุกะโดยความต่างกันแห่งธรรมที่พึงรู้ ก็ไม่สมบูรณ์ว่า ธรรมที่พึงรู้มีเท่าใด ทุกะก็มีเท่านั้น ดังนั้น จึงไม่มีความมีทุกะมาก เพราะธรรมที่พึงรู้สิ่งเดียวเท่านั้น ไม่ใช่ว่าพึงรู้ด้วยบางสิ่ง และไม่พึงรู้ด้วยบางสิ่ง แต่เป็นสิ่งอื่นอีกและสิ่งอื่นอีก ดังนั้น ทุกะจึงสมบูรณ์ในการสงเคราะห์ธรรมที่พึงรู้ทั้งปวง และเมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า ‘ด้วยบางสิ่ง’ ก็สำเร็จว่าสงเคราะห์วิญญาณทั้งปวงโดยไม่กำหนด และทุกะนี้กล่าวโดยจำแนกธรรมที่พึงรู้ด้วยความต่างกันแห่งวิญญาณ ไม่ใช่ด้วยความต่างกันแห่งอรรถของธรรมที่พึงรู้ ส่วนนิกเขปราสินิทเทสของทุกะนี้ เป็นไปโดยแสดงการใช้บทคู่ของทุกะในธรรมบางส่วนที่สงเคราะห์เข้าในทุกะ พึงทราบว่า อัตถุทธารนิทเทส เป็นไปโดยแสดงธรรมที่สงเคราะห์เข้าในทุกะทั้งหมดโดยไม่เหลือ ๑๔-๑๙. จกฺขุโตปิ…เป… มนโตปีติ จกฺขุวิญฺญาณาทิวีถีสุ ตทนุคตมโนวิญฺญาณวีถีสุ จ กิญฺจาปิ กุสลาทีนมฺปิ ปวตฺติ อตฺถิ, กามาสวาทโย เอว ปน วณโต ยูสํ วิย ปคฺฆรณกอสุจิภาเวน สนฺทนฺติ, ตสฺมา เต เอว ‘‘อาสวา’’ติ วุจฺจนฺติ. ตตฺถ หิ ปคฺฆรณกอสุจิมฺหิ นิรุฬฺโห อาสวสทฺโทติ. ธมฺมโต ยาว โคตฺรภุนฺติ ตโต ปรํ มคฺคผเลสุ อปฺปวตฺติโต วุตฺตํ. เอเต หิ อารมฺมณกรณวเสน ธมฺเม คจฺฉนฺตา ตโต ปรํ น คจฺฉนฺตีติ. นนุ ตโต ปรํ ภวงฺคาทีนิปิ คจฺฉนฺตีติ เจ? น, เตสมฺปิ ปุพฺเพ อาลมฺพิเตสุ โลกิยธมฺเมสุ สาสวภาเวน อนฺโตคธตฺตา ตโต ปรตาภาวโต. เอตฺถ จ โคตฺรภุวจเนน โคตฺรภุโวทานผลสมาปตฺติปุเรจาริกปริกมฺมานิ วุตฺตานีติ เวทิตพฺพานิ, ปฐมมคฺคปุเรจาริกเมว วา โคตฺรภุ อวธินิทสฺสนภาเวน คหิตํ, ตโต ปรํ มคฺคผลสมานตาย ปน อญฺเญสุ มคฺเคสุ มคฺควีถิยํ ผลสมาปตฺติวีถิยํ นิโรธานนฺตรญฺจ ปวตฺตมาเนสุ ผเลสุ นิพฺพาเน จ ปวตฺติ นิวาริตา อาสวานนฺติ เวทิตพฺพา. สวนฺตีติ คจฺฉนฺติ. ทุวิโธ หิ อวธิ อภิวิธิวิสโย อนภิวิธิวิสโย จ. อภิวิธิวิสยํ กิริยา พฺยาเปตฺวา ปวตฺตติ ‘‘อาภวคฺคา ภควโต ยโส คโต’’ติ, อิตรํ พหิ กตฺวา ‘‘อาปาฏลิปุตฺตา วุฏฺโฐ เทโว’’ติ. อยญฺจ อา-กาโร อภิวิธิอตฺโถ อิธ คหิโตติ ‘‘อนฺโตกรณตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. ๑๔-๑๙. คำว่า ‘จากตา...ฯลฯ...จากใจ’ นั้น แม้ว่ากุศลเป็นต้นก็ย่อมเป็นไปในจักขุวิญญาณวิถีเป็นต้น และในมโนวิญญาณวิถีที่ตามมานั้น แต่กามอาสวะเป็นต้นเท่านั้น ย่อมไหลไปโดยความเป็นของไม่สะอาดที่ไหลออก เหมือนน้ำเหลืองจากแผล ดังนั้น สิ่งเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า ‘อาสวะ’ เพราะในที่นั้น คำว่า อาสวะ เป็นชื่อที่ใช้เรียกกันมาในความหมายของสิ่งไม่สะอาดที่ไหลออก ที่กล่าวว่า ‘โดยธรรมจนถึงโคตรภู’ นั้น เพราะอาสวะไม่เป็นไปในมรรคและผลหลังจากนั้น เพราะอาสวะเหล่านี้ย่อมเป็นไปในธรรมโดยความเป็นอารมณ์ และไม่เป็นไปหลังจากนั้น ถ้าถามว่า ‘ก็ภวังค์เป็นต้นก็เป็นไปหลังจากนั้นมิใช่หรือ?’ ตอบว่า ‘ไม่ใช่’ เพราะภวังค์เป็นต้นเหล่านั้นก็สงเคราะห์เข้าในธรรมที่เป็นโลกิยะที่เคยเป็นอารมณ์มาก่อนโดยความเป็นสาสวะ จึงไม่มีความเป็นไปหลังจากนั้น ในที่นี้ พึงทราบว่า ด้วยคำว่า ‘โคตรภู’ นั้น หมายถึง โคตรภู โวทาน และปริกรรมที่เป็นเบื้องต้นของผลสมาบัติ หรือว่า โคตรภูที่เป็นเบื้องต้นของปฐมมรรคเท่านั้น ถูกถือเอาโดยความเป็นเครื่องแสดงขอบเขต ส่วนหลังจากนั้น พึงทราบว่า การเป็นไปของอาสวะถูกห้ามไว้ในมรรคอื่น ๆ ในมรรควิถี ในผลสมาบัติวิถี ในผลทั้งหลายที่เกิดขึ้นหลังจากนิโรธ และในนิพพาน เพราะความเสมอกันกับมรรคและผล คำว่า ‘สวันติ’ (ย่อมไหลไป) คือ ‘ย่อมเป็นไป’ ขอบเขตมีสองอย่าง คือ ขอบเขตที่รวมเข้าด้วย (อภิวิธิ) และขอบเขตที่ไม่รวมเข้าด้วย (อนภิวิธิ) ขอบเขตที่รวมเข้าด้วยนั้น กิริยาย่อมแผ่ไปถึง เช่น ‘พระยศของพระผู้มีพระภาคเจ้าแผ่ไปจนถึงภวัคคะ’ ส่วนอีกอย่างหนึ่งนั้น ย่อมเว้นออกไป เช่น ‘ฝนตกจนถึงเมืองปาฏลีบุตร’ และอักษร ‘อา’ นี้ ถูกถือเอาในความหมายที่รวมเข้าด้วยในที่นี้ จึงกล่าวว่า ‘มีความหมายว่ารวมเข้าข้างใน’ จิรปาริวาสิยฏฺโฐ จิรปริวุตฺถตา ปุราณภาโว. อาทิ-สทฺเทน ‘‘ปุริมา, ภิกฺขเว, โกฏิ น ปญฺญายติ ภวตณฺหายา’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๖๒) อิทํ สุตฺตํ สงฺคหิตํ. อวิชฺชาสวภวาสวานญฺจ จิรปริวุตฺถตาย ทสฺสิตาย ตพฺภาวภาวีนํ กามาสวทิฏฺฐาสวานญฺจ จิรปริวุตฺถตา ทสฺสิตา โหติ. อญฺเญสุปิ ยถาวุตฺเต ธมฺเม โอกาสญฺจ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตมาเนสุ มานาทีสุ วิชฺชมาเนสุ อตฺตตฺตนิยาทิคฺคาหวเสน อภิพฺยาปนํ มทกรณวเสน อาสวสทิสตา จ เอเตสํเยว, นาญฺเญสนฺติ เอเตสฺเวว อาสวสทฺโท นิรุฬฺโห ทฏฺฐพฺโพ. อายตํ วา สวนฺติ ผลนฺตีติ อาสวา[Pg.53]. น หิ กิญฺจิ สํสารทุกฺขํ อาสเวหิ วินา อุปฺปชฺชมานํ อตฺถีติ. อารมฺมณภาเวน เย ธมฺมา วโณ วิย อาสเว ปคฺฆรนฺติ, เต อสมฺปโยเค อตพฺภาเวปิ สห อาสเวหีติ สาสวา, อาสววนฺโตติ อตฺโถ. ความเป็นผู้ที่อยู่มานาน, ความเป็นผู้ที่อยู่คลุกคลีมานาน, ความเป็นของเก่า. ด้วยบทว่า 'เป็นต้น' นี้ พระสูตรที่ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เบื้องต้นของภวตัณหาไม่ปรากฏ' (อ. อํ. 10.62) นี้ ย่อมสงเคราะห์เข้าไว้. เมื่อความเป็นผู้ที่อยู่คลุกคลีมานานของอวิชชาสวะและภวาสวะแสดงแล้ว ความเป็นผู้ที่อยู่คลุกคลีมานานของกามสวะและทิฏฐาสวะ ซึ่งมีอยู่เพราะความมีอยู่แห่งอาสวะเหล่านั้น ก็ย่อมแสดงแล้วด้วย. แม้ในธรรมอื่น ๆ ที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งเป็นไปโดยทำโอกาสและอารมณ์ให้เป็นไป ในมานะเป็นต้นที่มีอยู่ การแผ่ไปครอบคลุมโดยการยึดถือว่า 'อัตตา' 'ของอัตตา' เป็นต้น และความเป็นเหมือนอาสวะโดยการทำให้มัวเมา ย่อมมีแก่ธรรมเหล่านี้เท่านั้น ไม่ใช่แก่ธรรมอื่น ๆ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าศัพท์ว่า 'อาสวะ' นี้ เป็นคำที่ตั้งขึ้นเฉพาะในธรรมเหล่านี้เท่านั้น. หรือว่า ธรรมเหล่าใด ย่อมไหลไป ย่อมให้ผลไปตลอดกาลนาน ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า 'อาสวะ'. เพราะว่า ทุกข์ในสังสารวัฏย่อมไม่มีอะไรเกิดขึ้นได้โดยปราศจากอาสวะ. ธรรมเหล่าใด ย่อมไหลออกเหมือนแผล โดยความเป็นอารมณ์ ธรรมเหล่านั้น แม้ไม่ประกอบกัน แม้ไม่เป็นสภาวะนั้น ก็ชื่อว่า 'สาสวะ' คือ 'มีอาสวะ' โดยความเป็นไปพร้อมกับอาสวะ มีความหมายว่า มีอาสวะ. โอสานทุเก ‘‘โน อาสวา โข ปนา’’ติ อวตฺวา ‘‘อาสววิปฺปยุตฺตา โข ปนา’’ติ วจนํ สาสวานํ สเหตุกานํ วิย สมฺปยุตฺเตหิ ตํสหิตตา น โหตีติ ทสฺสนตฺถํ. เอวํ เสสโคจฺฉเกสุปิ ยถาสมฺภวํ วิปฺปยุตฺตคฺคหเณ ปโยชนํ ทฏฺฐพฺพํ. อปิจ ‘‘โน อาสวา โข ปน ธมฺมา สาสวา’’ติ อิทํ ปทํ จตุตฺถทุเก ทุติยปเทน นินฺนานํ, น จ เอเกน ทุโก โหติ, ตสฺมา อาสววิปฺปยุตฺตปทเมว คเหตฺวา โอสานทุกโยชนา ญายาคตาติ กตา. เหตุโคจฺฉเก ปน เหตุวิปฺปยุตฺตานํ สเหตุกตา นตฺถีติ เต คเหตฺวา ทุกโยชนาย อสกฺกุเณยฺยตฺตา นเหตุปทํ คเหตฺวา โอสานทุกโยชนา กตา. เย วา ปน ปฐเม ทุเก ทุติยสฺส ปกฺเขเป เอโก, ตติยสฺส ทฺเว, ปฐมสฺส ทุติเย เอโก, ตติเย ทฺเว, ทุติยสฺส ตติเย เอโก, ทุติเย จ ตติยสฺส เอโกติ อฏฺฐ ทุกา ลพฺภนฺติ, เตสุ ตีหิ อิตเร จ นยโต ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา. เอส นโย เสสโคจฺฉเกสุปิ. ในทุกะสุดท้าย การกล่าวว่า 'ธรรมทั้งหลายที่วิปปยุตจากอาสวะ' แทนที่จะกล่าวว่า 'ธรรมทั้งหลายที่ไม่ใช่อาสวะ' นั้น เพื่อแสดงว่า ความที่ธรรมเหล่านั้นจะอยู่ร่วมกับอาสวะเหมือนธรรมที่สัมปยุตกันนั้นไม่มี. พึงทราบประโยชน์ในการถือเอาบทว่า 'วิปปยุต' ในโคจฉกะที่เหลือตามสมควรอย่างนี้. อนึ่ง บทว่า 'ธรรมทั้งหลายที่ไม่ใช่อาสวะ แต่เป็นสาสวะ' นี้ ย่อมไม่ต่างจากบทที่สองในจตุตถทุกะ และทุกะย่อมไม่สำเร็จด้วยบทเดียว เพราะฉะนั้น การถือเอาบทว่า อาสววิปปยุต เท่านั้น จึงเป็นการประกอบทุกะสุดท้ายที่ทำไปตามหลักการ. ส่วนในเหตุโคจฉกะ เพราะธรรมที่วิปปยุตจากเหตุไม่มีความเป็นสเหตุกะ จึงไม่สามารถนำธรรมเหล่านั้นมาประกอบเป็นทุกะได้ จึงถือเอาบทว่า นเหตุ ทำการประกอบทุกะสุดท้าย. อนึ่ง ทุกะ 8 อย่างย่อมได้ คือ ในทุกะที่หนึ่ง มีการรวมเข้ากับบทที่สอง 1 อย่าง, กับบทที่สาม 2 อย่าง; ในบทที่สองของทุกะที่หนึ่ง มีการรวมเข้ากับบทที่สอง 1 อย่าง, กับบทที่สาม 2 อย่าง; ในบทที่สามของทุกะที่สอง มีการรวมเข้ากับบทที่สอง 1 อย่าง, และในบทที่สองของบทที่สาม 1 อย่าง. พึงทราบว่า ในทุกะเหล่านั้น 3 อย่างได้แสดงโดยนัยอื่น ๆ แล้ว. นัยนี้พึงทราบในโคจฉกะที่เหลือด้วย. ๒๐-๒๕. กิเลสกมฺมวิปากวฏฺฏานํ ปจฺจยภาเวน ตตฺถ สํโยเชนฺติ, สติปิ อญฺเญสํ ตปฺปจฺจยภาเว น วินา สํโยชนานิ เตสํ ตปฺปจฺจยภาโว อตฺถิ, โอรมฺภาคิยุทฺธมฺภาคิยสงฺคหิเตหิ จ ตํตํภวนิพฺพตฺตกกมฺมนิยโม ภวนิยโม จ โหติ, น จ อุปจฺฉินฺนสํโยชนสฺส กตานิปิ กมฺมานิ ภวํ นิพฺพตฺเตนฺตีติ. สํโยเชตพฺพาติ วา สํโยชนิยา, สํโยชเน นิยุตฺตาติ วา. ทูรคตสฺสปิ อากฑฺฒนโต นิสฺสริตุํ อปฺปทานวเสน พนฺธนํ สํโยชนํ, คนฺถกรณํ สงฺขลิกจกฺกลกานํ วิย ปฏิพทฺธตากรณํ วา คนฺถนํ คนฺโถ, สํสิลิสกรณํ โยชนํ โยโคติ อยเมเตสํ วิเสโสติ เวทิตพฺโพ. ธมฺมานํ สภาวกิจฺจวิเสสญฺญุนา ปน ภควตา สมฺปยุตฺเตสุ อารมฺมเณสุ ตปฺปจฺจเยสุ จ เตหิ เตหิ นิปฺผาทิยมานํ ตํ ตํ กิจฺจวิเสสํ ปสฺสนฺเตน เต เต ธมฺมา ตถา ตถา อาสวสํโยชนคนฺถาทิวเสน วุตฺตาติ ‘‘กิมตฺถํ เอเตเยว ธมฺมา เอวํ วุตฺตา, กสฺมา จ วุตฺตา เอว ปุน วุตฺตา’’ติ น โจเทตพฺพเมตํ. (ข้อ 20-25) ธรรมเหล่านั้นย่อมผูกสัตว์ไว้ในวัฏฏะคือ กิเลส กรรม และวิบาก โดยความเป็นปัจจัย. แม้เมื่อธรรมอื่นจะเป็นปัจจัยแห่งวัฏฏะนั้น แต่ความเป็นปัจจัยแห่งวัฏฏะนั้นย่อมไม่มีหากปราศจากสังโยชน์. และด้วยสังโยชน์ที่สงเคราะห์เข้าในโอรัมภาคิยะและอุทธัมภาคิยะ ย่อมมีการกำหนดกรรมที่ยังภพนั้น ๆ ให้เกิด และมีการกำหนดภพ. และกรรมแม้ที่บุคคลผู้มีสังโยชน์ขาดแล้วทำไว้ ย่อมไม่ยังภพให้เกิด. หรือว่า ธรรมที่พึงถูกผูกไว้ ชื่อว่า สังโยชนิยะ, หรือว่า ธรรมที่ประกอบไว้ในสังโยชน์. การผูกสัตว์ไว้โดยการดึงเข้ามาแม้จากที่ไกล และโดยการไม่ยอมให้หลุดพ้นไป ชื่อว่า สังโยชน์. การทำเป็นปม หรือการทำให้ติดขัดกันเหมือนโซ่ตรวนและห่วงโซ่ ชื่อว่า คันถะ. การทำให้ติดแน่นกัน ชื่อว่า โยคะ. พึงทราบว่านี้คือความแตกต่างของธรรมเหล่านี้. แต่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ลักษณะและกิจพิเศษของธรรมทั้งหลาย ทรงเห็นกิจพิเศษนั้น ๆ ที่ธรรมเหล่านั้นกระทำให้สำเร็จในธรรมที่สัมปยุตกัน ในอารมณ์ และในปัจจัยเหล่านั้น จึงตรัสธรรมเหล่านั้นโดยความเป็นอาสวะ สังโยชน์ คันถะ เป็นต้น ตามลำดับ. เพราะฉะนั้น ไม่ควรคัดค้านในเรื่องนี้ว่า 'ทำไมธรรมเหล่านี้เท่านั้นจึงตรัสไว้อย่างนี้, และทำไมที่ตรัสแล้วจึงตรัสอีก'. ๒๖-๓๗. คนฺถนิยาติ [Pg.54] เอตฺถ อยมญฺโญ อตฺโถ ‘‘คนฺถกรณํ คนฺถนํ, คนฺถเน นิยุตฺตาติ คนฺถนิยา, คนฺถยิตุํ สกฺกุเณยฺยา, คนฺถยิตุํ อรหนฺตีติ วา คนฺถนิยา’’ติ. เอวํ โอฆนิยาทีสุปิ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาติกฺกมตีติ เอตํ ธาตฺวตฺถํ คเหตฺวา โอฆนิยาติ ปทสิทฺธิ กตา. (ข้อ 26-37) ในบทว่า 'คันถนิยะ' นี้ มีความหมายอีกอย่างหนึ่งว่า 'การทำเป็นปม ชื่อว่า คันถนะ, ธรรมที่ประกอบไว้ในการทำเป็นปม ชื่อว่า คันถนิยะ, หรือว่า ธรรมที่สามารถทำให้เป็นปมได้, ธรรมที่ควรทำให้เป็นปม ชื่อว่า คันถนิยะ'. ในบทว่า 'โอฆนิยะ' เป็นต้น ก็พึงทราบอย่างนี้. การสำเร็จรูปบทว่า 'โอฆนิยะ' นั้น ทำโดยถือเอาอรรถของธาตุว่า 'ย่อมก้าวล่วงด้วยธรรมนั้น'. ๕๐-๕๔. ธมฺมสภาวํ อคฺคเหตฺวา ปรโต อามสนฺตีติ ปรามาสา. ปรโตติ นิจฺจาทิโต. อามสนฺตีติ สภาวปฏิเสเธน ปริมชฺชนฺติ. (ข้อ 50-54) ธรรมทั้งหลายที่ย่อมลูบคลำโดยความเป็นอย่างอื่น โดยไม่ยึดถือสภาวะของธรรม ชื่อว่า ปรามาส. คำว่า 'โดยความเป็นอย่างอื่น' คือ โดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้น. คำว่า 'ย่อมลูบคลำ' คือ ย่อมลูบคลำโดยการปฏิเสธสภาวะ. ๕๕-๖๘. สภาวโต วิชฺชมานํ อวิชฺชมานํ วา วิจิตฺตสญฺญาย สญฺญิตํ อารมฺมณํ อคฺคเหตฺวา อปฺปวตฺติโต อาลมฺพมานา ธมฺมา สารมฺมณา. จินฺตนํ คหณํ อารมฺมณูปลทฺธิ. เจตสิ นิยุตฺตา, เจตสา สํสฏฺฐา วา เจตสิกา. ทุพฺพิญฺเญยฺยนานตฺตตาย เอกีภาวมิวุปคมนํ นิรนฺตรภาวุปคมนํ. เยสํ รูปานํ จิตฺตํ สหชาตปจฺจโย โหติ, เตสํ จิตฺตสฺส จ สุวิญฺเญยฺยนานตฺตนฺติ นิรนฺตรภาวานุปคมนํ เวทิตพฺพํ. เอกโต วตฺตมานาปีติ อปิ-สทฺโท โก ปน วาโท เอกโต อวตฺตมานาติ เอตมตฺถํ ทีเปติ. อิทเมตฺถ วิจาเรตพฺพํ – อวินิพฺโภครูปานํ กึ อญฺญมญฺญํ สํสฏฺฐตา, อุทาหุ วิสํสฏฺฐตาติ? วิสุํ อารมฺมณภาเวน สุวิญฺเญยฺยนานตฺตตฺตา น สํสฏฺฐตา, นาปิ วิสํสฏฺฐตา สํสฏฺฐาติ อนาสงฺกนียสภาวตฺตา. จตุนฺนญฺหิ ขนฺธานํ อญฺญมญฺญํ สํสฏฺฐสภาวตฺตา รูปนิพฺพาเนหิปิ โส สํสฏฺฐภาโว อตฺถิ นตฺถีติ สิยา อาสงฺกา, ตสฺมา เตสํ อิตเรหิ, อิตเรสญฺจ เตหิ วิสํสฏฺฐสภาวตา วุจฺจติ, น ปน รูปานํ รูเปหิ กตฺถจิ สํสฏฺฐตา อตฺถีติ ตทาสงฺกาภาวโต วิสํสฏฺฐตา จ รูปานํ รูเปหิ น วุจฺจตีติ. เอส หิ เตสํ สภาโวติ. จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานาทิปเทสุ สํสฏฺฐสมุฏฺฐานาทิสทฺทา จิตฺตสทฺทาเปกฺขาติ ปจฺเจกํ จิตฺตสทฺทสมฺพนฺธตฺตา จิตฺตสํสฏฺฐา จ เต จิตฺตสมุฏฺฐานา จาติ ปจฺเจกํ โยเชตฺวา อตฺโถ วุตฺโต. อุปาทิยนฺเตวาติ ภูตานิ คณฺหนฺติ เอว, นิสฺสยนฺติ เอวาติ อตฺโถ. ยถา ภูตานิ อุปาทิยนฺติ คยฺหนฺติ นิสฺสียนฺติ, น ตถา เอตานิ คยฺหนฺติ นิสฺสียนฺติ, ตสฺมา อุปาทา. อถ วา ภูตานิ อมุญฺจิตฺวา เตสํ วณฺณนิภาทิภาเวน คเหตพฺพโต อุปาทา. ๕๕-๖๘. ธรรมทั้งหลายที่หน่วงเหนี่ยวอารมณ์ โดยไม่ถือเอาอารมณ์ที่มีอยู่โดยสภาวะ หรือไม่มีอยู่โดยสภาวะ ที่ถูกกำหนดด้วยสัญญาอันวิจิตร โดยไม่เป็นไป ชื่อว่า สารัมมณา (มีอารมณ์). การคิด การยึดถือ คือ การเข้าถึงอารมณ์. ธรรมที่ประกอบในใจ หรือระคนกับใจ ชื่อว่า เจตสิก. การเข้าถึงความเป็นอันเดียวกัน การเข้าถึงภาวะที่ต่อเนื่องกัน เพราะมีความต่างกันที่รู้ได้ยาก. พึงทราบว่า การไม่เข้าถึงภาวะที่ต่อเนื่องกัน เพราะมีความต่างกันที่รู้ได้ง่าย ของจิตนั้น และรูปทั้งหลายที่จิตเป็นปัจจัยเกิดร่วมกัน. คำว่า “แม้เป็นไปพร้อมกัน” นี้ ศัพท์ว่า “อปี” ย่อมแสดงอรรถว่า “จะกล่าวไปไยถึงธรรมที่ไม่เป็นไปพร้อมกันเล่า”. พึงพิจารณาในข้อนี้ว่า รูปที่แยกกันไม่ได้นั้น มีความระคนกันเอง หรือไม่ระคนกัน? เพราะมีความต่างกันที่รู้ได้ง่ายโดยความเป็นอารมณ์ต่างหาก จึงไม่ระคนกัน และก็ไม่ใช่ไม่ระคนกัน เพราะมีสภาพที่ไม่ควรสงสัยว่าระคนกัน. เพราะขันธ์ ๔ มีสภาพระคนกันเอง จึงอาจมีข้อสงสัยว่า ภาวะที่ระคนกันนั้นมีอยู่หรือไม่มีอยู่แม้ในรูปและนิพพาน ดังนั้น จึงกล่าวว่า รูปเหล่านั้นไม่ระคนกับขันธ์อื่น และขันธ์อื่นก็ไม่ระคนกับรูปเหล่านั้น แต่ไม่กล่าวว่ารูประคนกับรูปในที่ใดๆ เพราะไม่มีข้อสงสัยนั้น และไม่กล่าวว่ารูปไม่ระคนกับรูป. เพราะนั่นเป็นสภาพของรูปเหล่านั้น. ในบทว่า “จิตตสังคัฏฐสมุฏฐาน” เป็นต้น ศัพท์ว่า “สังคัฏฐสมุฏฐาน” เป็นต้น ย่อมอาศัยศัพท์ว่า “จิตต” เพราะฉะนั้น จึงกล่าวอรรถโดยประกอบศัพท์ว่า “จิตต” เข้ากับแต่ละบทว่า “ธรรมเหล่านั้นระคนกับจิตด้วย เกิดจากจิตด้วย”. คำว่า “อุปาทิยันเตว” หมายความว่า ย่อมยึดถือ ย่อมอาศัยภูตรูปนั่นเอง. ภูตรูปย่อมถูกยึดถือ ถูกอาศัยอย่างไร ธรรมเหล่านี้ย่อมไม่ถูกยึดถือ ไม่ถูกอาศัยอย่างนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า อุปาทา. อีกอย่างหนึ่ง ภูตรูปย่อมถูกยึดถือโดยความเป็นสีและรัศมีเป็นต้นของภูตรูปเหล่านั้น โดยไม่ละภูตรูปเหล่านั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า อุปาทา. ๗๕-๘๒. สํกิลิฏฺฐตฺติเก วุตฺตนเยนาติ สํ-สทฺทํ อปเนตฺวา กิลิสนฺตีติ กิเลสาติอาทินา นเยน. ๗๕-๘๒. ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในสังขิลิฏฐติกะ คือ โดยการนำศัพท์ว่า “สัง” ออก แล้วกล่าวด้วยนัยมีอาทิว่า “ย่อมทำให้เศร้าหมอง ชื่อว่ากิเลส”. ๘๓-๑๐๐. กามาวจราทีสุ [Pg.55] อยมปโร อตฺโถ – กามตณฺหา กาโม, เอวํ รูปารูปตณฺหา รูปํ อรูปญฺจ. อารมฺมณกรณวเสน ตานิ ยตฺถ อวจรนฺติ, เต กามาวจราทโยติ. เอวญฺหิ สติ อญฺญภูมีสุ อุปฺปชฺชมานานํ อกามาวจราทิตา กามาวจราทิตา จ นาปชฺชตีติ สิทฺธํ โหติ. นิกฺเขปกณฺเฑปิ ‘‘เอตฺถาวจรา’’ติ วจนํ อวีจิปรนิมฺมิตปริจฺฉินฺโนกาสาย กามตณฺหาย อารมฺมณภาวํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ, ตโทกาสตา จ ตณฺหาย ตนฺนินฺนตาย เวทิตพฺพา. ยทิ ปริยาปนฺนสทฺทสฺส อนฺโตคธาติ อยมตฺโถ, มคฺคาทิธมฺมานญฺจ โลกุตฺตรนฺโตคธตฺตา ปริยาปนฺนตา อาปชฺชติ. น หิ ‘‘ปริยาปนฺนา’’ติ เอตฺถ เตภูมกคหณํ อตฺถีติ? นาปชฺชติ สพฺพทา ปวตฺตมานสฺส ปจฺจกฺขสฺส โลกสฺส วเสน ปริยาปนฺนนิจฺฉยโต. อถ วา ปริจฺเฉทการิกาย ตณฺหาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา อาปนฺนา ปฏิปนฺนา คหิตาติ ปริยาปนฺนา. ๘๓-๑๐๐. ในบทว่า “กามาวจร” เป็นต้น มีอรรถอื่นอีกดังนี้ คือ กามตัณหาเป็นกาม, ฉันใด รูปตัณหาและอรูปตัณหาก็เป็นรูปและอรูป ฉันนั้น. ธรรมเหล่านั้นย่อมท่องเที่ยวไปในภูมิใด โดยความเป็นอารมณ์ ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า “กามาวจร” เป็นต้น. เมื่อเป็นเช่นนี้ ธรรมที่เกิดขึ้นในภูมิอื่น ก็ไม่เป็นอกามาวจรเป็นต้น และไม่เป็นกามาวจรเป็นต้น ดังนี้ ย่อมสำเร็จ. พึงทราบว่า แม้ในนิกเขปกัณฑ์ คำว่า “เอตถาวจร” นี้ กล่าวหมายถึงความเป็นอารมณ์ของกามตัณหา ซึ่งมีโอกาสที่ถูกกำหนดโดยอเวจีและปรนิมมิตวสวัตดี และพึงทราบว่า ความเป็นโอกาสนั้นของตัณหา ย่อมเป็นไปตามความโน้มเอียงของตัณหานั้น. ถ้าอรรถของศัพท์ว่า “ปริยาปันนะ” คือ “อันสงเคราะห์เข้าแล้ว” ธรรมมีมรรคเป็นต้น ก็ย่อมเป็นปริยาปันนะ เพราะสงเคราะห์เข้าในโลกุตตระ. ก็ในบทว่า “ปริยาปันนา” นี้ ไม่มีการยึดถือไตรภูมิใช่ไหม? ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะการกำหนดปริยาปันนะ ย่อมเป็นไปตามโลกที่ปรากฏอยู่เฉพาะหน้า. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่ถูกตัณหาผู้กระทำการกำหนด กำหนดแล้ว เข้าถึงแล้ว ปฏิบัติแล้ว ยึดถือแล้ว ชื่อว่า “ปริยาปันนะ”. อนีย-สทฺโท พหุลา กตฺตุอภิธายโกติ วฏฺฏจารกโต นิยฺยนฺตีติ นิยฺยานียา, นี-การสฺส รสฺสตฺตํ ย-การสฺส จ ก-การตฺตํ กตฺวา ‘‘นิยฺยานิกา’’ติ วุตฺตํ, นิยฺยานกรณสีลา วา นิยฺยานิกา. อุตฺตริตพฺพสฺส อญฺญสฺส นิทฺทิฏฺฐสฺส อภาวา นิทฺทิสิยมานา สอุตฺตรา ธมฺมาว อุตฺตริตพฺพาติ ‘‘อตฺตาน’’นฺติ อาห. ราคาทีนนฺติ ราคาทีนํ ทสนฺนํ กิเลสานํ สพฺพนิยตากุสลานํ วา. เตหิ นานปฺปการทุกฺขนิพฺพตฺตเกหิ อภิภูตา สตฺตา กนฺทนฺติ อกนฺทนฺตาปิ กนฺทนการณภาวโต. ยสฺมา ปน ปหาเนกฏฺฐตาวเสน จ ‘‘สรณา’’ติ อาห, ตสฺมา ‘‘ราคาทีน’’นฺติ วจเนน ราคโทสโมหาว คหิตาติ ญายติ. รณ-สทฺโท วา ราคาทิเรณูสุ นิรุฬฺโห ทฏฺฐพฺโพ, รณํ วา ยุทฺธํ, ‘‘กามา เต ปฐมา เสนา’’ติ (สุ. นิ. ๔๓๘; มหานิ. ๒๘, ๖๘, ๑๔๙; จูฬนิ. นนฺทมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๔๗) เอวมาทิกา จ อกุสลา เสนา อริยมคฺคยุทฺเธน เชตพฺพตฺตา สยุทฺธตฺตา ‘‘สรณา’’ติ วุจฺจนฺตีติ. อรณวิภงฺคสุตฺเต (ม. นิ. ๓.๓๒๓ อาทโย) ปน สทุกฺขา สอุปฆาตา สอุปายาสา สปริฬาหา มิจฺฉาปฏิปทาภูตา กามสุขานุโยคาทโย ‘‘สรณา’’ติ วุตฺตาติ ทุกฺขาทีนํ รณภาโว ตนฺนิพฺพตฺตกสภาวานํ อกุสลานํ สรณตา จ เวทิตพฺพา. ศัพท์ว่า “อนียะ” โดยมากเป็นเครื่องแสดงผู้กระทำ เพราะฉะนั้น ธรรมที่นำสัตว์ออกจากวัฏฏะ ชื่อว่า “นิยยานียะ” โดยการทำ “นี” ให้เป็นเสียงสั้น และทำ “ยะ” ให้เป็น “กะ” จึงกล่าวว่า “นิยยานิกะ” หรือธรรมที่มีปกติกระทำซึ่งการนำออก ชื่อว่า “นิยยานิกะ”. เพราะไม่มีสิ่งอื่นที่ควรยิ่งกว่าที่แสดงไว้ ธรรมทั้งหลายที่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าที่กำลังแสดงอยู่นั่นแหละ ควรยิ่งกว่า จึงกล่าวว่า “อัตตานัง” (ตน). คำว่า “ราคาทีนัง” หมายถึง กิเลส ๑๐ ประการมีราคะเป็นต้น หรืออกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการที่แน่นอนทั้งหมด. สัตว์ทั้งหลายที่ถูกกิเลสเหล่านั้น ซึ่งยังทุกข์มีประการต่างๆ ให้เกิดขึ้น ครอบงำแล้ว ย่อมร้องไห้ แม้ไม่ร้องไห้ ก็เพราะเป็นเหตุแห่งการร้องไห้. แต่เพราะกล่าวว่า “สรณะ” (มีรณะ) โดยความเป็นธรรมอันเดียวกับการละ เพราะฉะนั้น จึงพึงทราบว่า ด้วยคำว่า “ราคาทีนัง” นี้ ย่อมถือเอาเฉพาะราคะ โทสะ โมหะ เท่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง ศัพท์ว่า “รณะ” พึงทราบว่าใช้ในความหมายของธุลีมีราคะเป็นต้น หรือ “รณะ” คือ การรบ, และอกุศลเสนามีอาทิว่า “กามเป็นเสนาที่หนึ่งของท่าน” (สุ. นิ. ๔๓๘; มหานิ. ๒๘, ๖๘, ๑๔๙; จูฬนิ. นันทมาณวกปุจฉานิเทศ ๔๗) เป็นต้น ย่อมถูกเรียกว่า “สรณะ” เพราะเป็นสิ่งที่ควรชนะด้วยการรบด้วยอริยมรรค และเพราะเป็นการรบ. แต่ในอรณวิภังคสูตร (ม. นิ. ๓.๓๒๓ เป็นต้น) กามสุขัลลิกานุโยคเป็นต้น ซึ่งเป็นมิจฉาปฏิปทา มีทุกข์ มีความเบียดเบียน มีความคับแค้น มีความเร่าร้อน ย่อมถูกเรียกว่า “สรณะ” เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ความเป็นรณะของทุกข์เป็นต้น และความเป็นสรณะของอกุศลทั้งหลายที่มีสภาพยังทุกข์เหล่านั้นให้เกิดขึ้น. ปิฏฺฐิทุกา สมตฺตา. ปิฏฐิทุกะ จบแล้ว. สุตฺตนฺติกทุกมาติกาปทวณฺณนา อธิบายบทมาติกาในสุตตันติกทุกะ. ๑๐๑-๑๐๘. วิชฺชาราสนฺโตคธธมฺมา [Pg.56] วิชฺชาสภาคตาย ตเทกเทเส วิชฺชาโกฏฺฐาเส วตฺตนฺตีติ วุตฺตา. วชิรสฺส ยตฺถ ตํ ปตติ, ตตฺถ อเภชฺชํ นาม กิญฺจิ มณิปาสาณาทิ นตฺถิ, น จ เตน คมนมคฺโค วิรุหติ, เอวเมว อรหตฺตมคฺเคน ยตฺถ โส อุปฺปชฺชติ, ตสฺมึ สนฺตาเน อเภชฺโช กิเลโส นาม นตฺถิ, น จ ภินฺโน ปุน วิรุหตีติ วชิรุปมตา เวทิตพฺพา. ตทุปจาเรน พาลา ยถา ‘‘มญฺจา โฆสนฺตี’’ติ. กณฺหาภิชาตีติ อปายา วุจฺจนฺติ มนุสฺเสสุ จ โทภคฺคิยํ. ตปนสฺส วา ทุกฺขสฺส หิตาติ ตปนิยา. ๑๐๑-๑๐๘. ธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในกองแห่งวิชชา ย่อมเป็นไปในส่วนหนึ่งแห่งวิชชานั้น ในส่วนแห่งวิชชา เพราะมีความเป็นส่วนแห่งวิชชา ดังนี้ ได้กล่าวไว้แล้ว. พึงทราบว่า อุปมาด้วยเพชร คือ เพชรนั้นตกไปในที่ใด สิ่งใดๆ มีแก้วมณีและหินเป็นต้น ที่ไม่แตก ไม่มีในที่นั้น และทางที่เพชรนั้นไปก็ไม่ถูกขัดขวาง ฉันใด อรหัตตมรรคเกิดขึ้นในสันดานใด กิเลสที่ไม่อาจทำลายได้ ไม่มีในสันดานนั้น และกิเลสที่ถูกทำลายแล้วก็ไม่เกิดขึ้นอีก ฉันนั้น. ด้วยอุปจาระนั้น คนพาลย่อมกล่าวว่า “เตียงร้อง” ฉันใด. คำว่า “กัณหาภิชาติ” หมายถึง อบาย และความอับโชคในหมู่มนุษย์. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่เกื้อกูลแก่ความเร่าร้อน หรือแก่ทุกข์ ชื่อว่า “ตปนียะ”. ทาสาทีสุปิ สิริวฑฺฒกาทิสทฺทา วิย อตถตฺตา วจนมตฺตเมว อธิการํ กตฺวา ปวตฺตา อธิวจนา. ยสฺมา ปน อธิวจนนิรุตฺติปญฺญตฺติปทานิ สมานตฺถานิ, สพฺพญฺจ วจนํ อธิวจนาทิภาวํ ภชติ, ตสฺมา เตสุปิ วจนวิเสเสสุ วิเสเสน ปวตฺเตหิ อธิวจนาทิสทฺเทหิ สพฺพานิ วจนานิ อตฺถปฺปกาสนสามญฺเญน วุตฺตานีติ เอเตนาธิปฺปาเยน อยํ อตฺถโยชนา กตาติ เวทิตพฺพา. อถ วา อธิ-สทฺโท อุปริภาเค, อุปริ วจนํ อธิวจนํ. กสฺส อุปริ? ปกาเสตพฺพสฺส อตฺถสฺสาติ วิทิโตวายมตฺโถ. อธีนํ วา วจนํ อธิวจนํ. เกน อธีนํ? อตฺเถน. ตถา ตํตํอตฺถปฺปกาสเน นิจฺฉิตํ, นิยตํ วา วจนํ นิรุตฺติ. ปถวีธาตุปุริสาทิตํตํปกาเรน ญาปนโต ปญฺญตฺตีติ เอวํ อธิวจนาทิปทานํ สพฺพวจเนสุ ปวตฺติ เวทิตพฺพา. อญฺญถา สิริวฑฺฒกธนวฑฺฒกปฺปการานเมว อภิลาปานํ อธิวจนตา, อภิสงฺขโรนฺตีติ เอวํปการานเมว นิทฺธารณวจนานํ นิรุตฺติตา, ตกฺโก วิตกฺโกติ เอวํปการานเมว เอกเมวตฺถํ เตน เตน ปกาเรน ญาเปนฺตานํ ปญฺญตฺติตา จ อาปชฺเชยฺยาติ. แม้ในพวกทาสเป็นต้น คำว่า “สิริวัฑฒกะ” (ผู้เจริญด้วยสิริ) เป็นต้น ก็เป็นอธิวจนะ (คำเรียก) ที่ใช้ไปโดยถือเอาเพียงคำพูดเท่านั้นเป็นใหญ่ เพราะไม่ใช่เป็นอย่างนั้นจริง (คือไม่ใช่ผู้เจริญด้วยสิริจริง) แต่เพราะบทว่า อธิวจนะ นิรุตติ และปัญญัติ มีความหมายเสมอกัน และคำพูดทั้งปวงย่อมถึงความเป็นอธิวจนะเป็นต้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า อรรถโยชนา (การประกอบความหมาย) นี้ ท่านทำไว้ด้วยอัธยาศัยนี้ว่า แม้ในคำพูดเหล่านั้น คำพูดทั้งปวงก็ถูกกล่าวโดยความเป็นเครื่องประกาศอรรถโดยทั่วไป ด้วยคำว่า อธิวจนะเป็นต้น ที่ใช้ไปโดยพิเศษในคำพูดพิเศษเหล่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง อธิศัพท์ (คำว่า อธิ) อยู่ในส่วนเบื้องบน คำพูดที่อยู่เบื้องบน ชื่อว่า อธิวจนะ. เบื้องบนของอะไร? เบื้องบนของอรรถที่พึงประกาศ ดังนี้ ความหมายนี้เป็นที่รู้กันแล้ว. หรือว่า คำพูดที่ขึ้นอยู่ ชื่อว่า อธิวจนะ. ขึ้นอยู่ด้วยอะไร? ด้วยอรรถ. อนึ่ง คำพูดที่แน่นอน หรือที่กำหนดไว้ในการประกาศอรรถนั้นๆ ชื่อว่า นิรุตติ. เพราะการให้รู้ด้วยอาการนั้นๆ เช่น ธาตุดิน บุรุษ เป็นต้น ชื่อว่า ปัญญัติ. พึงทราบว่า การใช้ไปแห่งบทว่า อธิวจนะเป็นต้น ในคำพูดทั้งปวงเป็นอย่างนี้. มิฉะนั้นแล้ว ความเป็นอธิวจนะก็จะพึงมีแก่คำพูดชนิดที่ว่า สิริวัฑฒกะ (ผู้เจริญด้วยสิริ) ธนวัฑฒกะ (ผู้เจริญด้วยทรัพย์) เป็นต้น เท่านั้น, ความเป็นนิรุตติก็จะพึงมีแก่คำพูดที่กำหนดแน่นอนชนิดที่ว่า “อภิสังขรณ์” (ปรุงแต่ง) เป็นต้น เท่านั้น, และความเป็นปัญญัติก็จะพึงมีแก่คำพูดที่ให้รู้ความหมายอย่างเดียวกันด้วยอาการนั้นๆ ชนิดที่ว่า “ตักกะ (ตรึก) คือ วิตักกะ (ความตรึก)” เป็นต้น เท่านั้น. ๑๐๙-๑๑๘. ผสฺโส เวทนาติ สพฺพทาปิ อรูปธมฺมานํ ผสฺสาทินามกตฺตา ปถวิยาทีนํ เกสกุมฺภาทินามนฺตราปตฺติ วิย นามนฺตรานาปชฺชนโต จ สทา อตฺตนาว กตนามตาย จตุกฺขนฺธนิพฺพานานิ นามกรณฏฺเฐน นามํ. นมนํ อวินาภาวโต อารมฺมณาภิมุขตา, นมนเหตุภูตตา นามนํ. อถ วา อธิวจนสมฺผสฺโส วิย อธิวจนํ นามมนฺตเรน เย อนุปจิตโพธิสมฺภารานํ คหณํ น คจฺฉนฺติ, เต นามายตฺตคฺคหณา นามํ. รูปํ ปน วินาปิ นามสาธนํ อตฺตโน รุปฺปนสภาเวน คหณํ อุปยาตีติ รูปํ. ๑๐๙-๑๑๘. ผัสสะ เวทนา เป็นต้น ชื่อว่า นาม เพราะธรรมอันไม่มีรูปทั้งหลายมีผัสสะเป็นต้น ย่อมมีชื่ออยู่เสมอ และเพราะไม่ถึงซึ่งชื่ออื่น เหมือนการถึงชื่ออื่นของปฐวีธาตุเป็นต้นว่า ผม หม้อ เป็นต้น และเพราะนามทั้งหลายมีขันธ์ 4 และนิพพาน ย่อมมีชื่อที่ตนเองทำไว้เสมอ ด้วยอรรถว่า เป็นเครื่องกระทำชื่อ. การน้อมไป คือ การมุ่งตรงต่ออารมณ์ เพราะความเป็นของไม่พรากจากกัน, ความเป็นเหตุแห่งการน้อมไป ชื่อว่า นามนะ. อีกอย่างหนึ่ง อธิวจนะ (คำเรียก) เหมือนอธิวจนสัมผัส (สัมผัสทางคำเรียก) ชนเหล่าใดผู้ยังไม่สั่งสมโพธิสมภาร ย่อมไม่ถึงการกำหนดรู้ได้ด้วยนาม (ชื่อ) ชนเหล่านั้นมีการกำหนดรู้ขึ้นอยู่กับนาม เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า นาม. ส่วนรูปนั้น แม้ไม่มีเครื่องกระทำนาม ก็ย่อมถึงการกำหนดรู้ได้ด้วยสภาพที่แตกสลายของตนเอง เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า รูป. ๑๑๙-๑๒๓. อิโต [Pg.57] ปุพฺเพ ปริกมฺมํ ปวตฺตํ, อิโต ปรํ ภวงฺคํ, มชฺเฌ สมาปตฺตีติ เอวํ สมาปตฺตีนํ อปฺปนาปริจฺเฉทปญฺญา สมาปตฺติกุสลตา. วุฏฺฐาเน กุสลภาโว ปุพฺเพ วุฏฺฐาเน ปริจฺเฉทกรณญาณํ. ลกฺขณาทิวเสน อนิจฺจาทิวเสน จ มนสิ กรณํ มนสิกาโร. ๑๑๙-๑๒๓. ก่อนหน้านี้ ปริกรรม (การเตรียม) ย่อมเป็นไป, หลังจากนี้ ภวังค์ (จิตที่ดำรงภพ) ย่อมเป็นไป, ตรงกลางคือ สมาบัติ (การเข้าถึงฌาน) ดังนี้ ปัญญาที่กำหนดรู้การเข้าถึงฌาน (อัปปนา) ของสมาบัติทั้งหลาย ชื่อว่า สมาบัติกุสลตา (ความฉลาดในสมาบัติ). ความเป็นผู้ฉลาดในการออกจากฌาน คือ ญาณที่กระทำการกำหนดรู้ในการออกจากฌานก่อน. การกระทำไว้ในใจโดยเป็นลักษณะเป็นต้น และโดยเป็นอนิจจะ (ไม่เที่ยง) เป็นต้น ชื่อว่า มนสิการ. ๑๒๔-๑๓๔. สุจิสีลตา โสรจฺจํ. สา หิ โสภนกมฺมรตตาติ. สมฺโมทกสฺส, สมฺโมทโก วา มุทุภาโว สมฺโมทกมุทุภาโว, สณฺหวาจตา. ‘‘อคุตฺตทฺวารตา’’ติ วุตฺเต เกสุ ทฺวาเรสูติ น ปญฺญายตีติ ‘‘อินฺทฺริเยสู’’ติ วุตฺตํ. สมฺปชานาตีติ สมฺปชาโน, ตสฺส ภาโว สมฺปชญฺญํ. ตทปิ ญาณํ ยสฺมา สมฺปชานาติ, ตสฺมา ‘‘สมฺปชานาตีติ สมฺปชญฺญ’’นฺติ อาห. อปฺปฏิสงฺขาเน นิมิตฺเต วิสเย วา. วีริยสีเสนาติ วีริยปาโมกฺเขน. อุปฺปนฺนํ พลนฺติ วีริโยปตฺถมฺเภน หิ กุสลภาวนา พลวตี ถิรา อุปฺปชฺชตีติ ตถา อุปฺปนฺนา พลวตี กุสลภาวนา พลวนฺโต สตฺต โพชฺฌงฺคาติปิ วุจฺจนฺติ. กสิณนิมิตฺตํ วิย สญฺญาณํ วิย สวิคฺคหํ วิย จ สุฏฺฐุ อุปลกฺเขตพฺพาการํ ‘‘นิมิตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. สมโถ จ เอวํ อากาโรติ ‘‘นิมิตฺต’’นฺติ วุตฺโต. ตถา หิ โส ปจฺจเวกฺขนฺเตน ปจฺจเวกฺขณโต คยฺหตีติ. อุทฺธจฺจมิว จิตฺตํ น วิกฺขิปตีติ, วิกฺเขปปฏิกฺเขโป วา อวิกฺเขโป. ๑๒๔-๑๓๔. ความมีศีลบริสุทธิ์ คือ โสรัจจะ (ความเสงี่ยม) เพราะโสรัจจะนั้นแล เป็นความยินดีในการงานอันดีงาม. ความอ่อนโยนที่ยังความยินดีให้เกิด หรือความอ่อนโยนที่ยังความยินดีให้เกิด ชื่อว่า สัมโมทกมุทุภาวะ (ความอ่อนโยนที่ยังความยินดีให้เกิด), คือ วาจาอ่อนหวาน. เมื่อกล่าวว่า “ความไม่คุ้มครองทวาร” ย่อมไม่ปรากฏว่า ในทวารไหน? เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ในอินทรีย์ทั้งหลาย”. ผู้รู้พร้อม ชื่อว่า สัมปชัญญะ, ภาวะของผู้รู้พร้อม ชื่อว่า สัมปชัญญะ. แม้ญาณนั้น เพราะรู้พร้อม เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “รู้พร้อม ชื่อว่า สัมปชัญญะ”. ในนิมิตหรืออารมณ์ที่ไม่ได้พิจารณา. ด้วยศีรษะแห่งวิริยะ คือ ด้วยวิริยะเป็นประธาน. ชื่อว่า กำลังที่เกิดขึ้น เพราะการเจริญกุศลที่เข้มแข็งและมั่นคง ย่อมเกิดขึ้นด้วยการอุปถัมภ์ของวิริยะ เพราะฉะนั้น การเจริญกุศลที่เข้มแข็งที่เกิดขึ้นอย่างนั้น จึงเรียกว่า โพชฌงค์ 7 ที่มีกำลัง. อาการที่พึงกำหนดรู้ได้ดี เหมือนกสิณนิมิต เหมือนเครื่องหมาย เหมือนรูปกาย ชื่อว่า นิมิต. สมถะก็มีอาการอย่างนี้ จึงเรียกว่า นิมิต. เพราะสมถะนั้น ย่อมถูกผู้พิจารณาจับได้ด้วยการพิจารณา. จิตไม่ฟุ้งซ่านเหมือนอุทธัจจะ (ความฟุ้งซ่าน), หรือการห้ามความฟุ้งซ่าน ชื่อว่า อวิกเขปะ (ความไม่ฟุ้งซ่าน). ๑๓๕-๑๔๒. สีลเมว ปุนปฺปุนํ อาเสวิยมานํ โลกิยํ โลกุตฺตรมฺปิ สีลํ ปริปูเรตีติ ‘‘สีลปริปูรณโต’’ติ วุตฺตํ. สีลสฺส สมฺปทาติ การณสีลมฺปิ ผลสีลมฺปิ สมฺปนฺนสมุทายสฺส เอกเทสวเสน วุตฺตํ. อถ วา ‘‘กตเม จ ถปติ อกุสลา สีลา? อกุสลํ กายกมฺมํ อกุสลํ วจีกมฺมํ ปาปโก อาชีโว’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๖๔) วุตฺตตฺตา สพฺพมฺปิ กุสลากุสลํ ‘‘สีล’’นฺติ คเหตฺวา ตตฺถ กุสลสีลํ นิทฺธาเรตฺวา ‘‘สีลสมฺปทา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ ทิฏฺฐิสมฺปทาปิ เวทิตพฺพา. ๑๓๕-๑๔๒. ศีลนั่นแหละ เมื่อเสพอยู่บ่อยๆ ย่อมยังศีลทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระให้บริบูรณ์ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะความบริบูรณ์แห่งศีล”. ความถึงพร้อมแห่งศีล คือ ศีลที่เป็นเหตุและศีลที่เป็นผล ก็ถูกกล่าวโดยส่วนหนึ่งของหมู่ที่ถึงพร้อม. อีกอย่างหนึ่ง เพราะมีการกล่าวไว้ว่า “คฤหบดี ศีลอกุศลเป็นไฉน? อกุศลกรรมทางกาย อกุศลกรรมทางวาจา อาชีวะชั่ว” (ม.อุ. 2.264) จึงถือเอาทั้งกุศลและอกุศลทั้งหมดว่า “ศีล” แล้วกำหนดเอาเฉพาะกุศลศีลในนั้น จึงกล่าวว่า “สีลสัมปทา” (ความถึงพร้อมแห่งศีล). พึงทราบว่า ทิฏฐิสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งทิฏฐิ) ก็เป็นอย่างนี้. ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ โข ปน ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธานนฺติ กมฺมสฺสกตญาณาทิสงฺขาตา ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ เจวาติ ปฏิปาฏิยา ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ โข ปนาติ จ ปททฺวยสฺส สมานตฺตา ปญฺญา. ยถาทิฏฺฐิสฺสาติ นิพฺพตฺติตปฺปการทิฏฺฐิสฺส นิพฺพตฺเตตพฺพปธานานุรูปทิฏฺฐิสฺส วา ยถาทิฏฺฐิปวตฺตกิริยสฺส วา. สํเวโคติ สโหตฺตปฺปํ ญาณํ, โอตฺตปฺปเมว วา. สมตฺตํ ตุสฺสนํ ติตฺติ [Pg.58] สนฺตุฏฺฐิ, นตฺถิ เอตสฺส สนฺตุฏฺฐีติ อสนฺตุฏฺฐิ, อสนฺตุฏฺฐิสฺส ภาโว อสนฺตุฏฺฐิตา. วีริยปฺปวาเห ปวตฺตมาเน อนฺตรา เอว ปฏิคมนํ นิวตฺตนํ ปฏิวานํ, ตํ อสฺส อตฺถีติ ปฏิวานี, น ปฏิวานี อปฺปฏิวานี, ตสฺส ภาโว อปฺปฏิวานิตา. วิมุจฺจนํ นาม อารมฺมเณ อธิมุตฺตตา กิเลเสหิ สพฺพสงฺขาเรหิ จ นิสฺสฏตา จ. ปฏิสนฺธิวเสนาติ กิเลสานํ ตํตํมคฺควชฺฌานํ อุปฺปนฺนมคฺเค ขนฺธสนฺตาเน ปุน สํทหนวเสน. อนุปฺปาทภูเตติ ตํตํผเล. อนุปฺปาทปริโยสาเนติ อนุปฺปาทกโร มคฺโค อนุปฺปาโท, ตสฺส ปริโยสาเน. อนึ่ง ทิฏฐิวิสุทธิ (ความบริสุทธิ์แห่งทิฏฐิ) เป็นประธานของผู้มีทิฏฐิอย่างนั้น คือ ทิฏฐิวิสุทธิที่นับเนื่องด้วยกัมมัสสกตาญาณ (ญาณว่าสัตว์มีกรรมเป็นของตน) เป็นต้น และบททั้งสองคือ “ทิฏฐิวิสุทธิ” และ “ทิฏฐิวิสุทธิแล” มีความหมายเสมอกันโดยลำดับ จึงเป็นปัญญา. คำว่า “ของผู้มีทิฏฐิอย่างนั้น” คือ ของผู้มีทิฏฐิที่เกิดขึ้นแล้วอย่างนั้น หรือของผู้มีทิฏฐิที่สมควรแก่ประธานที่พึงให้เกิดขึ้น หรือของผู้มีการกระทำที่ดำเนินไปตามทิฏฐิ. สังเวคะ (ความสลดใจ) คือ ญาณที่ประกอบด้วยโอตตัปปะ (ความละอายต่อบาป) หรือโอตตัปปะนั่นเอง. ความยินดี ความอิ่ม ความพอใจที่สมบูรณ์ ชื่อว่า สันตุฏฐิ (ความสันโดษ), ความไม่สันโดษ เพราะไม่มีความสันโดษนี้ ชื่อว่า อสันตุฏฐิ (ความไม่สันโดษ), ภาวะของความไม่สันโดษ ชื่อว่า อสันตุฏฐิตา (ความเป็นผู้ไม่สันโดษ). การถอยกลับ การหยุดยั้งในระหว่างที่กระแสแห่งวิริยะกำลังดำเนินไป ชื่อว่า ปฏิวานะ (การถอยกลับ), ผู้มีการถอยกลับนั้น ชื่อว่า ปฏิวานี, ผู้ไม่ถอยกลับ ชื่อว่า อัปปฏิวานี, ภาวะของผู้ไม่ถอยกลับ ชื่อว่า อัปปฏิวานิตา (ความเป็นผู้ไม่ถอยกลับ). วิมุจจนะ (ความหลุดพ้น) คือ ความน้อมใจไปในอารมณ์ และความหลุดพ้นจากกิเลสและสังขารทั้งปวง. โดยความเป็นปฏิสนธิ คือ โดยการเชื่อมต่อกิเลสที่พึงละด้วยมรรคต่างๆ เข้ากับขันธสันดานอีกครั้งในมรรคที่เกิดขึ้นแล้ว. คำว่า “เป็นผู้ไม่เกิดขึ้น” คือ ในผลนั้นๆ. คำว่า “ในที่สุดแห่งความไม่เกิดขึ้น” คือ มรรคที่กระทำความไม่เกิดขึ้น ชื่อว่า อนุปปาทะ (ความไม่เกิดขึ้น), ในที่สุดแห่งอนุปปาทะนั้น. สุตฺตนฺติกทุกมาติกาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายบทมาติกาหมวด 2 แห่งสุตตันตะ จบแล้ว. ทุกมาติกาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายบทมาติกาหมวด 2 จบแล้ว. กามาวจรกุสลปทภาชนียวณฺณนา คำอธิบายการจำแนกบทกุศลในกามภูมิ. ๑. ‘‘เย วา ปน…เป… อรูปิโน ธมฺมา’’ติ อิทํ ‘‘ผสฺโส โหตี’’ติ เอวมาทิกํ วิย น วิสุํ ‘‘เตปิ โหนฺตี’’ติ โหติ-สทฺเทน สมฺพนฺธํ กตฺวา วุตฺตํ, อุทฺทิฏฺฐาวเสเส จ ปน คเหตฺวา ‘‘อิเม ธมฺมา กุสลา’’ติ อปฺเปตุํ วุตฺตนฺติ อปฺปนาย อวโรธิตํ. เอวญฺจ กตฺวา นิทฺเทเสปิ เอตสฺส ปทภาชนียํ น วุตฺตนฺติ. สรูเปน ปน อทสฺสิตตฺตา ‘‘อตฺถี’’ติ วตฺวา ทุติเยน โหติ-สทฺเทน สมฺพนฺโธ นิทฺเทโส จ น กโต, สงฺเขเปน ปน อุทฺทิสิตฺวา สงฺเขเปเนว เย วา ปน ธมฺมา นิทฺทิฏฺฐาติ เอตสฺส ธมฺมสฺส อุทฺเทเส อวโรโธ ยุตฺโต. ธมฺมนิทฺเทเส จ นิทฺเทสาวสาเน วุตฺตสฺสาติ. ๑. คำว่า "เย วา ปน...เป... อรูปิโน ธัมมา" นี้ ไม่ได้ตรัสไว้โดยแยกต่างหากว่า "ธรรมเหล่านั้นก็มี" (เตปิ โหนติ) โดยทำความสัมพันธ์กับ "โหติ-สัททะ" (คำว่า โหติ) เหมือนคำว่า "ผัสโส โหติ" (ผัสสะย่อมมี) เป็นต้น แต่ทรงรวบรวมธรรมที่เหลือจากที่ระบุไว้แล้ว (คือ เย วา ปน) เข้าไว้ด้วยกัน เพื่อให้จบลงว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล" (อิเม ธัมมา กุสลา) จึงถูกรวมเข้าไว้ในการสรุป (อัปปนา) ด้วยเหตุนี้ ในนิเทศจึงไม่ได้ตรัสปทภาชนีย์ของบทนี้ไว้ แต่เพราะไม่ได้แสดงโดยสภาวะของตน (สรูปะ) จึงไม่ได้ทรงทำความสัมพันธ์กับ "โหติ-สัททะ" ตัวที่สอง และไม่ได้ทรงทำนิเทศโดยละเอียด โดยตรัสว่า "อัตถิ" (มีอยู่) แต่ทรงระบุไว้โดยย่อแล้ว และทรงแสดง "เย วา ปน ธัมมา" โดยย่อแล้ว ดังนั้น การรวมธรรมนี้ไว้ในอุเทศจึงสมควร และการรวมไว้ในธรรมนิเทศที่ตรัสไว้ในตอนท้ายของนิเทศนั้น (เป็นความเห็นของเรา) ปุจฺฉาปริจฺเฉทวจเนเนว ปุจฺฉาภาเว วิญฺญาเต ปุจฺฉาวิเสสญาปนตฺถํ อาห ‘‘อยํ กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา’’ติ. ปญฺจวิธา หีติ มหานิทฺเทเส (มหานิ. ๑๕๐; จูฬนิ. ปุณฺณกมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑๒; เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑๘) อาคตา ปุจฺฉา ทสฺเสติ. ลกฺขณนฺติ ญาตุํ อิจฺฉิโต โย โกจิ สภาโว. อญฺญาตนฺติ เยน เกนจิ ญาเณน อญฺญาตภาวํ อาห. อทิฏฺฐนฺติ ทสฺสนภูเตน ญาเณน ปจฺจกฺขํ วิย อทิฏฺฐตํ. อตุลิตนฺติ ‘‘เอตฺตกํ อิท’’นฺติ ตุลาภูตาย ปญฺญาย อตุลิตตํ. อตีริตนฺติ ตีรณภูตาย ปญฺญาย อกตญาณกิริยาสมาปนตํ. อวิภูตนฺติ ญาณสฺส อปากฏภาวํ[Pg.59]. อวิภาวิตนฺติ ญาเณน อปากฏีกตภาวํ. อทิฏฺฐํ โชตียติ เอตายาติ อทิฏฺฐโชตนา. อนุมติยา ปุจฺฉา อนุมติปุจฺฉา. ‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว’’ติอาทิปุจฺฉาย หิ ‘‘กา ตุมฺหากํ อนุมตี’’ติ อนุมติ ปุจฺฉิตา โหติ. กเถตุกมฺยตาติ กเถตุกมฺยตาย. เมื่อทราบความเป็นคำถามด้วยคำระบุขอบเขตของคำถาม (ปุจฉาปริจเฉท) แล้ว เพื่อให้ทราบความพิเศษของคำถาม จึงตรัสว่า "นี่คือ กเถตุกัมยตาปุจฉา" (คำถามที่ประสงค์จะแสดง) ด้วยบทว่า "ปัญจวิธา หิ" ทรงแสดงคำถามที่มาในมหานิเทศ "ลักษณะ" คือ สภาวะใดๆ ที่ประสงค์จะรู้ ด้วยบทว่า "อัญญาตะ" ตรัสถึงความเป็นสภาพที่ยังไม่ถูกรู้ด้วยญาณใดๆ ด้วยบทว่า "อทิฏฐะ" ตรัสถึงความเป็นสภาพที่ยังไม่ถูกเห็นด้วยญาณที่เป็นเครื่องเห็นประดุจการเห็นต่อหน้า (ปัจจักษ์) ด้วยบทว่า "อตุลิตะ" ตรัสถึงความเป็นสภาพที่ยังไม่ถูกชั่ง (พิจารณา) ด้วยปัญญาที่เป็นประดุจตราชูว่า "สิ่งนี้มีประมาณเท่านี้" ด้วยบทว่า "อตีริตะ" ตรัสถึงความเป็นสภาพที่ยังไม่ทำให้การทำกิจของญาณที่เป็นเครื่องวินิจฉัยสำเร็จลง ด้วยบทว่า "อวิภูตะ" ตรัสถึงความไม่ปรากฏชัดแก่ญาณ ด้วยบทว่า "อวิภาวิตะ" ตรัสถึงความเป็นสภาพที่ยังไม่ถูกทำให้ปรากฏชัดด้วยญาณ "อทิฏฐโชตนา" คือ คำถามที่ทำให้สภาพที่ยังไม่ถูกเห็นปรากฏขึ้น "อนุมติปุจฉา" คือ คำถามเพื่อขอความเห็น เพราะในคำถามว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน" เป็นต้น ทรงถามความเห็นว่า "ความเห็นของพวกเธอเป็นอย่างไร" "กเถตุกัมยตา" คือ ด้วยความประสงค์จะแสดง ปเภทโต ธมฺมานํ เทสนนฺติ มาติกาเทสนํ อาห. ตตฺถ หิ ปุรโต กุสลาทิเก ปเภเท วตฺวา ปจฺฉโต ธมฺมา วุตฺตาติ ‘‘ปเภทวนฺตทสฺสนตฺถ’’นฺติ นิทฺเทสํ อาห. อิทํ วุตฺตํ โหติ – มาติกาย สวิเสสนา ธมฺมา วุตฺตา, เต จ วิเสสิตพฺพตฺตา ปธานา, ปธานญฺจ อิติกตฺตพฺพตาย ยุชฺชตีติ ธมฺมานเมว ปธานานํ ปุจฺฉิตพฺพตา วิสฺสชฺชิตพฺพตา จ โหติ, ตสฺมา เต ปุจฺฉิตพฺเพ ทสฺเสตุํ ‘‘กตเม ธมฺมา’’ติ วุตฺตํ, เต ปน วิเสสวนฺโต ปุจฺฉิตาติ ทสฺเสตุํ ปุน ‘‘กุสลา’’ติ วุตฺตนฺติ เอวํ ปเภทวนฺตทสฺสนตฺถํ อยํ ปทานุกฺกโม กโตติ. ‘‘อิเม ธมฺมา กุสลา’’ติ วิสฺสชฺชเนปิ เอวเมว โยชนา กาตพฺพา. ‘‘ปเภทโต ธมฺมานํ เทสนํ ทีเปตฺวา’’ติ เอตสฺส อตฺถํ วิวริตุํ ‘‘อิมสฺมิญฺหี’’ติอาทิมาห. อเนกปฺปเภทา เทเสตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. ตสฺมาติ อโวหารเทสนโต ธมฺมานเมว เทเสตพฺพตฺตา เตสญฺจ ฆนวินิพฺโภคปฏิสมฺภิทาญาณาวหนโต ปเภทวนฺตานํ เทเสตพฺพตฺตา ‘‘กุสลา…เป… ทีเปตฺวา’’ติ เอเตน สมฺพนฺโธ. เอวเมว หิ ยถาวุตฺตทีปนสฺส เหตุํ สการณํ ปกาเสตุํ ปุน ‘‘ธมฺมาเยวา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ. ธมฺมาติ สามญฺญมตฺตวจเนน สมูหาทิฆนวเสน เอกตฺตคฺคหณํ โหตีติ เอกตฺตวินิพฺโภคกรณํ ฆนวินิพฺโภคญาณํ อาวหติ ปเภทเทสนา, ตถา กุสลาทิธมฺมานํ อพฺยากตาทิอตฺถานญฺจ ทีปนโต ธมฺมปฏิสมฺภิทาทิญาณญฺจ อาวหติ. ‘‘ปเภทวนฺตทสฺสนตฺถ’’นฺติ เอตํ วิวริตุํ ‘‘อิทานิ เย เตนา’’ติอาทิมาห. ปเภท…เป… ยุชฺชติ อิติกตฺตพฺพตายุตฺตสฺส วิเสสนตฺตา. อถ วา อุทฺเทโส ธมฺมปฺปธาโน, ปุจฺฉา สํสยิตปฺปธานา, น จ ธมฺมภาโว สํสยิโต, กุสลาทิเภโท ปน สํสยิโตติ นิจฺฉิตสํสยิตวเสนายํ ปทานุกฺกโม กโต. ด้วยคำว่า "การแสดงธรรมโดยประเภท" (ปเภทโต ธัมมานัง เทสนา) จึงตรัสถึงมาติกาเทศนา เพราะในมาติกาเทศนานั้น ทรงแสดงประเภทมีกุศลเป็นต้นไว้ข้างหน้า แล้วจึงตรัสคำว่า "ธัมมา" ไว้ข้างหลัง ด้วยบทว่า "เพื่อแสดงธรรมที่มีประเภท" (ปเภทวันตทัสสนัตถัง) จึงตรัสถึงนิเทศ (หรือปทภาชนีย์) อธิบายว่า ในมาติกาได้ตรัสธรรมที่มีวิเสสนะ (บทขยาย) ไว้ ธรรมเหล่านั้นเป็นประธานเพราะเป็นวิเสสยะ (บทที่ถูกขยาย) และธรรมที่เป็นประธานย่อมสมควรแก่ความเป็นสิ่งที่ควรทำอย่างนี้ (อิติกัตตัพพตา - คือการถามและการตอบ) ดังนั้น ความเป็นสิ่งที่ควรถูกถามและควรถูกตอบจึงมีแก่ธรรมที่เป็นประธานเท่านั้น เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงธรรมที่ควรถูกถามเหล่านั้น จึงตรัสว่า "กตเม ธัมมา" แต่เพื่อแสดงว่าธรรมเหล่านั้นที่มีวิเสสนะถูกถาม จึงตรัสซ้ำว่า "กุสลา" ลำดับบทนี้จึงถูกจัดทำขึ้นเพื่อแสดงธรรมที่มีประเภทด้วยประการฉะนี้ แม้ในการตอบว่า "อิเม ธัมมา กุสลา" ก็พึงทำการประกอบ (โยชนา) เช่นเดียวกัน เพื่ออธิบายความหมายของบทว่า "แสดงการแสดงธรรมโดยประเภท..." จึงตรัสคำว่า "อิมัสสมิญหิ" เป็นต้น มีความสัมพันธ์ว่า "ธรรมมีประเภทมากมายควรถูกแสดง" เพราะฉะนั้น จึงมีความสัมพันธ์กับบทว่า "กุสลา...เป... ทีเปตวา" เพราะเป็นการแสดงที่ไม่ใช่โวหารเทศนา (ไม่ใช่สุตตันตเทศนา) และเพราะธรรม (ปรมัตถ์) เท่านั้นที่ควรถูกแสดง และเพราะธรรมเหล่านั้นนำมาซึ่งฆนวินิพโภคญาณและปฏิสัมภิทาญาณ จึงควรแสดงธรรมที่มีประเภท เพื่อแสดงเหตุพร้อมด้วยปัจจัยของการแสดงตามที่กล่าวมาแล้ว จึงตรัสซ้ำว่า "ธัมมา เอว" เป็นต้น ด้วยคำว่า "ธัมมา" ซึ่งเป็นเพียงคำสามัญ ย่อมมีการยึดถือความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันด้วยอำนาจแห่งความหนาแน่นมีกลุ่มก้อน (สมูหฆนะ) เป็นต้น ดังนั้น การแสดงประเภทจึงนำมาซึ่งฆนวินิพโภคญาณซึ่งเป็นการทำลายความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน อีกทั้งยังนำมาซึ่งธรรมปฏิสัมภิทาญาณเป็นต้น เพราะเป็นการแสดงธรรมมีกุศลเป็นต้น (เหตุ) และอรรถมีอัพยากฤตเป็นต้น (ผล) เพื่ออธิบายบทว่า "เพื่อแสดงธรรมที่มีประเภท" จึงตรัสคำว่า "อิทานิ เย เตน" เป็นต้น เพราะความเป็นวิเสสนะของธรรมที่สมควรแก่ความเป็นสิ่งที่ควรทำอย่างนี้ เมื่อแสดงธรรมที่มีประเภทไว้ก่อน หรือเมื่อแสดงประเภทในภายหลัง ย่อมสมควร อีกนัยหนึ่ง อุเทศ (มาติกา) มีธรรมเป็นประธาน ปัญหา (คำถาม) มีสิ่งที่สงสัยเป็นประธาน และความเป็นธรรมไม่เป็นที่สงสัย แต่ประเภทมีกุศลเป็นต้นเป็นที่สงสัย ลำดับบทนี้จึงถูกจัดทำขึ้นด้วยอำนาจแห่งสิ่งที่ตัดสินแล้ว (ธรรม) และสิ่งที่สงสัย (กุศลเป็นต้น) เอตฺถาติ เอตสฺมึ วจเน. กิมตฺถมาห ภควาติ ตํ ทสฺเสตุํ อาห ‘‘สมเย นิทฺทิสิ จิตฺต’’นฺติ. ปริโยสาเนติ สมเย จิตฺตนิทฺเทสสฺส ‘‘ยสฺมึ…เป… อารพฺภา’’ติ เอตสฺส ปริโยสาเน. ตสฺมึ สมเยติ ตสฺมึ จิตฺตุปฺปาทสมเย[Pg.60]. จิตฺเตน สมยํ นิยเมตฺวาน อถ ปจฺฉา โพเธตุนฺติ สมฺพนฺโธ. วิชฺชมาเนปิ โภชนคมนาทิสมยนานตฺเต สมวายาทินานตฺเต จ ยถาวุตฺตจิตฺตนิยมิตา วิเสสิตา อญฺญสฺมึ สมเย ยถาธิปฺเปตานํ ผสฺสาทีนํ อภาวา จิตฺตนิยมิเต สมเย ผสฺสาทโย โพเธตุํ วิเสสนเมว ตาว จิตฺตํ ทสฺเสตุํ สมเย จิตฺตํ นิทฺทิสีติ อตฺโถ. วิเสสิตพฺโพปิ หิ สมโย อตฺตโน อุปการตฺถํ วิเสสนภาวํ อาปชฺชติ, วิเสสนภูตญฺจ จิตฺตํ ตทุปการตฺถํ วิเสสิตพฺพภาวนฺติ. สนฺตติฆนาทีนํ อยํ วิเสโส – ปุริมปจฺฉิมานํ นิรนฺตรตาย เอกีภูตานมิว ปวตฺติ สนฺตติฆนตา, ตถา ผสฺสาทีนํ เอกสมูหวเสน ทุพฺพิญฺเญยฺยกิจฺจเภทวเสน เอการมฺมณตาวเสน จ เอกีภูตานมิว ปวตฺติ สมูหาทิฆนตาติ. คำว่า "เอตถะ" คือ ในพระดำรัสนี้ เพื่อแสดงว่าพระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ยัสสมิง สะมะเย..." ด้วยวัตถุประสงค์ใด จึงตรัสว่า "ทรงแสดงจิตในสมัย" (สะมะเย นิททิสิ จิตตัง) "ปริโยสาเน" คือ ในตอนท้ายของนิเทศแห่งจิตในสมัยว่า "ยัสสมิง...เป... อารัพภา" "ตัสสมิง สะมะเย" คือ ในสมัยที่จิตเกิดขึ้นนั้น มีความสัมพันธ์ว่า "กำหนดสมัยด้วยจิตแล้ว เพื่อให้ทราบในภายหลัง" แม้จะมีความต่างกันของสมัยมีการกินและการไปเป็นต้น และความต่างกันของสมวายะ (การประชุมกันของเหตุปัจจัย) เป็นต้น แต่เพราะไม่มีธรรมมีผัสสะเป็นต้นตามที่ประสงค์ในสมัยอื่นนอกจากสมัยที่ถูกกำหนดด้วยจิตตามที่กล่าวมา เพื่อให้ทราบธรรมมีผัสสะเป็นต้นในสมัยที่ถูกกำหนดด้วยจิตนั้น จึงทรงแสดงจิตซึ่งเป็นเพียงวิเสสนะก่อน เพื่อแสดงจิตในสมัย (ที่เป็นวิเสสยะ) อธิบายว่า แม้สมัยที่เป็นวิเสสยะ (บทที่ถูกขยาย) ก็ถึงความเป็นวิเสสนะ (บทขยาย) เพื่อประโยชน์แก่ตน และจิตที่เป็นวิเสสนะ ก็ถึงความเป็นวิเสสยะ เพื่อประโยชน์แก่สมัยนั้น ความต่างกันของสันตติฆนะเป็นต้นนี้คือ การเกิดขึ้นของจิตดวงก่อนและดวงหลังที่ไม่มีระหว่างคั่นประดุจเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เรียกว่า สันตติฆนะ อีกทั้งการเกิดขึ้นของธรรมมีผัสสะเป็นต้น โดยความเป็นกลุ่มก้อนเดียวกัน โดยความต่างแห่งกิจที่รู้ได้ยาก และโดยความเป็นอารมณ์เดียวกัน ประดุจเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เรียกว่า สมูหาทิฆนะ กาลญฺจ สมยญฺจาติ ยุตฺตกาลญฺจ ปจฺจยสามคฺคิญฺจ. ขโณติ โอกาโส. ตถาคตุปฺปาทาทิโก หิ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส โอกาโส ตปฺปจฺจยปฏิลาภเหตุตฺตา. ขโณ เอว จ สมโย. โย ‘‘ขโณ’’ติ จ ‘‘สมโย’’ติ จ วุจฺจติ, โส เอโกวาติ อตฺโถ. มหาสมโยติ มหาสมูโห. สมโยปิ โขติ สิกฺขาปริปูรณสฺส เหตุปิ. สมยปฺปวาทเกติ ทิฏฺฐิปฺปวาทเก. ตตฺถ หิ นิสินฺนา ติตฺถิยา อตฺตโน อตฺตโน สมยํ ปวทนฺตีติ. อตฺถาภิสมยาติ หิตปฏิลาภา. อภิสเมตพฺโพติ อภิสมโย, อภิสมโย อตฺโถ อภิสมยฏฺโฐติ ปีฬนาทีนิ อภิสมิตพฺพภาเวน เอกีภาวํ อุปเนตฺวา วุตฺตานิ, อภิสมยสฺส วา ปฏิเวธสฺส วิสยภูโต อตฺโถ อภิสมยฏฺโฐติ ตาเนว ตถา เอกตฺเตน วุตฺตานิ. ตตฺถ ปีฬนํ ทุกฺขสจฺจสฺส ตํสมงฺคิโน หึ สนํ อวิปฺผาริกตากรณํ. สนฺตาโป ทุกฺขทุกฺขตาทิภาเวน สนฺตาปนํ ปริทหนํ. "กาลและสมยะ" หมายถึง เวลาที่เหมาะสมและความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัย "ขณะ" หมายถึง โอกาส จริงอยู่ การอุบัติขึ้นของพระตถาคตเป็นต้น เป็นโอกาสแห่งมรรคพรหมจรรย์ เพราะเป็นเหตุแห่งการได้ซึ่งปัจจัยนั้น ขณะนั่นเองชื่อว่าสมยะ โอกาสใดที่เรียกว่า "ขณะ" และเรียกว่า "สมยะ" โอกาสนั้นเป็นอันเดียวกัน นี้เป็นอรรถ "มหาสมยะ" หมายถึง หมู่ใหญ่ "สมยะ" ก็เป็นเหตุแห่งการบำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์ด้วย "สมยัปปวาทกะ" หมายถึง ในที่ที่กล่าวซึ่งทิฏฐิ (ความเห็น) โดยต่าง ๆ จริงอยู่ พวกเดียรถีย์ที่นั่งอยู่ในอารามของมัลลิกา ย่อมกล่าวซึ่งทิฏฐิของตน ๆ โดยต่าง ๆ "อัตถาภิสมัย" หมายถึง เพราะได้ซึ่งประโยชน์ "อภิสมัย" คือสิ่งที่พึงแทงตลอด อภิสมัยอรรถคืออรรถที่พึงแทงตลอด เช่น ปีฬนะ (การบีบคั้น) เป็นต้น ซึ่งกล่าวไว้โดยนำเข้าสู่ความเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นสภาพที่พึงแทงตลอด หรืออภิสมัยอรรถคืออรรถที่เป็นอารมณ์แห่งญาณที่แทงตลอด อรรถเหล่านั้นนั่นแลกล่าวไว้ด้วยความเป็นอันเดียวกันอย่างนั้น ในอรรถเหล่านั้น "ปีฬนะ" คือการเบียดเบียนผู้ประกอบด้วยทุกขสัจ และการกระทำซึ่งความเป็นสภาพที่ไม่แผ่ไป "สันตาปะ" คือการยังให้เร่าร้อนอย่างแรงและการเผารอบด้วยความเป็นทุกขทุกขตาเป็นต้น ‘‘อิธา’’ติ วจนํ อกุสเลสุ อพฺยากเตสุ จ เกสุจิ ขณสฺส อสมฺภวโต. นนุ กุสลานญฺจ นวเมน ขเณน วินา อุปฺปตฺติ โหตีติ? โน น โหติ, น ปน นวโม เอว ขโณ, จตุจกฺกานิปิ ขโณติ วุตฺตานิ. สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทน อตฺตสมฺมาปณิธิขณมนฺตเรน นตฺถิ กุสลสฺส อุปฺปตฺตีติ ขโณ อิธ คหิโต. อินฺทฺริยวิสยมนสิการาธีนํ วิญฺญาณนฺติ เอวมาทิ สาธารณผลํ ทฏฺฐพฺพํ. นวโมติ อฏฺฐกฺขเณ อุปาทาย วุตฺตํ. จตุจกฺกํ วตฺตตีติ ปุน ปติรูปเทสวาสาทิสมฺปตฺติ จตุจกฺกํ วิปริวตฺตตีติ [Pg.61] อตฺโถ. โอกาสภูตานีติ อตฺตโน นิพฺพตฺติยา ‘‘อิทานิ อุปฺปชฺชนฺตุ กุสลานี’’ติ อนุมติทานํ วิย ภูตานิ. คำว่า "ในที่นี้" (อิทะ) เพราะขณะไม่พึงมีในอกุศลและอัพยากฤตบางอย่าง กุศลย่อมเกิดขึ้นได้โดยปราศจากขณะที่ ๙ มิใช่หรือ? ไม่ใช่ว่าจะไม่เกิดขึ้น แต่ขณะไม่ใช่เพียงขณะที่ ๙ เท่านั้น แม้จักร ๔ อย่างก็ถูกเรียกว่าขณะ ด้วยการกำหนดที่สุดทั้งหมด การเกิดขึ้นแห่งกุศลย่อมไม่มีเว้นขณะแห่งอัตตสัมมาปณิธิ เพราะเหตุนั้น ขณะจึงถูกถือเอาในที่นี้ พึงเห็นวิญญาณอันมีอินทรีย์ อารมณ์ มนสิการเป็นต้นเป็นของอาศัย เป็นผลร่วมกันอย่างนี้เป็นต้น คำว่า "ที่ ๙" กล่าวไว้โดยอ้างอิงอักขณะ ๘ "จักร ๔ ย่อมหมุนไป" หมายถึง อีกครั้งหนึ่ง จักร ๔ แห่งสมบัติคือการอยู่ในปฏิรูปประเทศเป็นต้น ย่อมหมุนเวียนไป "เป็นโอกาส" หมายถึง เป็นประดุจการอนุญาตเพื่อการเกิดขึ้นของตนว่า "บัดนี้ กุศลทั้งหลายจงเกิดขึ้นเถิด" จิตฺตกาโลติ ธมฺเมเนว สตา กาโล วิเสสิโต, น ตสฺส ปวตฺติตฺถ ปวตฺติสฺสติ ปวตฺตตีติ เอเตน อวตฺถาวิเสเสน, นาปิ ตสฺส วิชานนกิจฺเจน, ตสฺมา เอวํวิเธ ธมฺเม อุปาทาย ปญฺญตฺโตติ วุตฺโต. กมปฺปวตฺตา วิเสสา เอว ปฏิปาฏีติ พีชภาโว จ ปฏิปาฏีติ วตฺตุมรหตีติ อิมินาธิปฺปาเยน ‘‘พีชกาโลติ ธมฺมปฏิปาฏึ อุปาทาย ปญฺญตฺโต’’ติ อาห. ธมฺมปฏิปาฏึ วาติ อฏฺฐกลาปธมฺเม สนฺธายาห. สญฺจิตา วิย คยฺหมานกาลา เอว กาลสญฺจโย, ยถา วา ตถา วา กาโลติ เอกํ สภาวํ คเหตฺวา อภินิเวสํ กโรนฺตสฺส ตทภินิเวสนิเสธนตฺถํ ‘‘โส ปเนส สภาวโต อวิชฺชมานตฺตา ปญฺญตฺติมตฺตโก’’ติ อาห. ญตฺวา วิญฺเญยฺโยติ สมฺพนฺโธ. อิตโร ปน เหตูติ เอส สมโย ปจฺจโยว วิญฺเญยฺโย. เอตฺถาติ เอตสฺมึ อธิกาเร น เหตุเหตุ สาธารณเหตุ จาติ อตฺโถ. สมวาโย ปจฺจยสามคฺคี, เหตุ ปน เอเกโก ปจฺจโยติ อยเมเตสํ วิเสโส เวทิตพฺโพ. จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อเนกปจฺจยทสฺสเนน ตํตํทฺวาริกานํ กุสลานญฺจ ตปฺปจฺจยตํ ทสฺเสติ. ในบทว่า "จิตตกาล" กาลถูกทำให้พิเศษด้วยธรรมคือจิตที่ปรากฏอยู่เท่านั้น ไม่ได้ถูกทำให้พิเศษด้วยลักษณะพิเศษแห่งภาวะของจิตนั้นว่า "เคยเกิดขึ้นแล้ว" "จักเกิดขึ้น" "กำลังเกิดขึ้น" และไม่ได้ถูกทำให้พิเศษด้วยกิจคือการรู้ของจิตนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "บัญญัติไว้โดยอ้างอิงธรรมที่มีลักษณะเช่นนี้" ลักษณะพิเศษที่เกิดขึ้นตามลำดับนั่นเองเป็นลำดับ ด้วยอัธยาศัยนี้ว่า "ความเป็นเมล็ดพืชก็ควรกล่าวว่าเป็นลำดับ" จึงกล่าวว่า "พืชกาลบัญญัติไว้โดยอ้างอิงธรรมปฏิปาฏิ" คำว่า "ธรรมปฏิปาฏิ" กล่าวไว้โดยอ้างอิงอัฏฐกะกะลาปธรรม กาลที่ถูกถือเอาประดุจถูกรวมกันนั่นเองชื่อว่ากาลสัญจยะ เพื่อห้ามความยึดมั่นของผู้กระทำอภินิเวสโดยถือเอาสภาวะอันหนึ่งว่า "กาล" ไม่ว่าจะเป็นอย่างไรก็ตาม จึงกล่าวว่า "แต่กาลนั้นเป็นเพียงบัญญัติ เพราะไม่มีอยู่โดยสภาวะ" "รู้แล้วพึงรู้" นี้เป็นความสัมพันธ์แห่งบท แต่สมยะนี้คือเหตุอื่น พึงรู้ว่าเป็นปัจจัยเท่านั้น ในที่นี้ (ในการแสดงอรรถแห่งสมยะนี้) ไม่ใช่เหตุที่เป็นเหตุและสาธารณเหตุ นี้เป็นอรรถ สมวายะคือความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัย แต่เหตุคือปัจจัยแต่ละอย่าง ความพิเศษของสมวายะและเหตุเหล่านั้น พึงทราบ ด้วยการแสดงปัจจัยหลายอย่างของจักขุวิญญาณเป็นต้น ย่อมแสดงความเป็นปัจจัยของกุศลที่เกิดในทวารนั้น ๆ ปริคฺคโห กโต อฏฺฐกถาจริเยหิ. เอกการณวาโทติ ปกติการณวาโท, อิสฺสรการณวาโท วา. อญฺญมญฺญาเปกฺโขติ อวยวานํ อญฺญมญฺญาเปกฺขตาย สมุทาโย วุตฺโต. อเปกฺขา จ ยาว สหายการณสมาคโม น โหติ, ตาว ผลสฺส อนิปฺผาทนํ สมาคเม นิปฺผาทนสมตฺถสฺส นิปฺผาทนญฺจ. สมาคโม จ เยสุ ยุชฺชมาเนสุ นิพฺยาปาเรสุปิ ผลสฺส ปวตฺติ, เตสํ สพฺภาโวติ. การถือเอาถูกกระทำโดยพระอรรถกถาจารย์ "เอกการณวาทะ" หมายถึง วาทะที่ถือว่าปรกติเป็นเหตุ หรือวาทะที่ถือว่าพระอิศวรเป็นเหตุ "อัญญมัญญเปกขะ" หมายถึง หมู่ถูกกล่าวไว้ด้วยความเป็นสภาพที่ส่วนประกอบทั้งหลายอาศัยซึ่งกันและกัน และอเปกขาคือตราบใดที่การรวมกันของเหตุที่เป็นสหายยังไม่เกิดขึ้น ตราบนั้นการยังผลให้เกิดขึ้นไม่ได้ และการยังผลให้เกิดขึ้นได้ของเหตุส่วนประกอบที่สามารถยังผลให้เกิดขึ้นได้เมื่อมีการรวมกัน และสมาคมคือความเป็นสภาพที่มีอยู่จริงของเหตุเหล่านั้น เมื่อเหตุเหล่านั้นประกอบกัน แม้จะไม่มีการกระทำเพื่อยังผลให้เกิด ผลก็ย่อมเกิดขึ้น อสามคฺคี…เป… ปตฺติโตติ จกฺขุรูปาโลกมนสิการานํ อสมเวตานํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส อเหตุภาเว สติ สมเวตานญฺจ ตํสภาวาวินิวตฺติโต เหตุภาวานาปตฺติโตติ อตฺโถ. น หิ สภาวนฺตรํ อญฺเญน สหิตํ สภาวนฺตรํ โหตีติ. เอกสฺมินฺติ อนฺธสเต เอเกกสฺมึ อนฺเธติ อธิปฺปาโย. อญฺญถา ยถารุตวเสน อตฺเถ คยฺหมาเน เอกสฺส อนฺธสฺส ทสฺสนาสมตฺถตา สพฺเพสมฺปิ น โหติ, นาปิ เอกสฺส อสมตฺถตาย สพฺเพสมฺปิ อสมตฺถตา วุตฺตา, กินฺตุ สพฺเพสํ วิสุํ อสมตฺถตาย เอวาติ อุปมาวจนํ น ยุชฺเชยฺย, นาปิ อุปโมปมิตพฺพสมฺพนฺโธ. น [Pg.62] หิ อุปมิตพฺเพสุ จกฺขาทีสุ เอกสฺส อสมตฺถตาย สพฺเพสมฺปิ อสมตฺถตา วุตฺตา, กินฺตุ สพฺเพสํ วิสุํ อสมตฺถตาย สหิตานํ อสมตฺถตาติ. อนฺธสตํ ปสฺสตีติ จ อนฺธสตํ สหิตํ ปสฺสตีติ อธิปฺปาโย อญฺญถา วุตฺตนเยน อุปมิตพฺพาสมานตาปตฺติโต. สาธา…เป… ฐิตภาโวติ เยสุ วิชฺชมาเนสุ ผลปฺปวตฺติ เตสํ สโมธาเน, ยถา ปวตฺตมาเนสุ เตสุ ผลปฺปวตฺติ, ตถา ปวตฺติมาห. น เยสํ เกสญฺจิ อเนเกสํ สโมธานมตฺตํ สามคฺคี. น หิ สทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพสโมธานํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส, กฏฺฐกปาลปาสาณสโมธานํ วา โสตวิญฺญาณสฺส เหตูติ. ตนฺติ ตํ ทสฺสนํ. อสา…เป… สิทฺโธติ นายมตฺโถ สาเธตพฺโพ วิสุํ อเหตูนํ จกฺขาทีนํ สหิตานํ เหตุภาวสฺส ปจฺจกฺขสิทฺธตฺตาติ อตฺโถ. น หิ ปจฺจกฺขสิทฺเธ ยุตฺติมคฺคนํ ยุตฺตนฺติ. ในบทว่า "อสามัคคี...ถึงแล้ว" หมายถึง เมื่อจักขุปสาท รูป แสงสว่าง มนสิการ ที่ไม่พร้อมเพรียงกัน ไม่เป็นเหตุแห่งจักขุวิญญาณ และเพราะไม่กลับจากสภาพที่ไม่เป็นเหตุนั้นของสิ่งที่พร้อมเพรียงกัน จึงไม่ถึงความเป็นเหตุ นี้เป็นอรรถ จริงอยู่ สภาวะอื่นที่ประกอบกับสภาวะอื่น ย่อมไม่เป็นสภาวะอื่น ในบทว่า "ในคนตาบอดร้อยคน คนตาบอดแต่ละคน" นี้เป็นอัธยาศัยของพระอรรถกถาจารย์ หากถือเอาอรรถตามที่กล่าวไว้โดยตรง การไม่สามารถเห็นของคนตาบอดคนเดียว ย่อมไม่เป็นของคนตาบอดทั้งหมด และไม่ได้กล่าวถึงการไม่สามารถเห็นของคนตาบอดทั้งหมดด้วยการไม่สามารถเห็นของคนตาบอดคนเดียว แต่เพราะการไม่สามารถเห็นของแต่ละคนต่างหากนั่นเอง คำอุปมานั้นย่อมไม่สมควร และความสัมพันธ์ระหว่างอุปมาและอุปไมยก็ไม่เกิดขึ้น จริงอยู่ ในอุปไมยคือจักขุเป็นต้น ไม่ได้กล่าวถึงการไม่สามารถยังจักขุวิญญาณให้เกิดขึ้นได้ของธรรมทั้งหมดด้วยการไม่สามารถยังจักขุวิญญาณให้เกิดขึ้นได้ของธรรมแต่ละอย่าง แต่กล่าวถึงการไม่สามารถยังจักขุวิญญาณให้เกิดขึ้นได้ของธรรมที่ประกอบกันด้วยการไม่สามารถยังจักขุวิญญาณให้เกิดขึ้นได้ของจักขุเป็นต้นทั้งหมดต่างหาก และในบทว่า "คนตาบอดร้อยคนย่อมเห็น" นี้เป็นอัธยาศัยว่า "คนตาบอดร้อยคนรวมกันย่อมไม่เห็น" หากเป็นอย่างอื่น ย่อมถึงความเป็นสภาพที่ไม่เหมือนกับอุปไมยด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว ในบทว่า "สาธา...ฐิตภาโว" หมายถึง การเกิดขึ้นของผลเมื่อเหตุเหล่านั้นมีอยู่ ในการรวมกันของเหตุเหล่านั้น สังคหกาจารย์กล่าวถึงการเกิดขึ้นอย่างนั้น เมื่อเหตุเหล่านั้นดำเนินไป ผลย่อมเกิดขึ้น การรวมกันของปัจจัยหลายอย่างที่ไม่จำกัด ไม่ใช่สามัคคี จริงอยู่ การรวมกันของสัททารมณ์ คันธารมณ์ รสารมณ์ โผฏฐัพพารมณ์ ย่อมไม่เป็นเหตุแห่งจักขุวิญญาณ หรือการรวมกันของท่อนไม้ เศษหม้อ หิน ย่อมไม่เป็นเหตุแห่งโสตวิญญาณ บทว่า "ตํ" คือการเห็นนั้น ในบทว่า "อสา...สำเร็จแล้ว" อรรถนี้ไม่พึงทำให้สำเร็จด้วยเหตุผล เพราะความเป็นเหตุของจักขุเป็นต้นที่ไม่เป็นเหตุต่างหาก แต่เมื่อประกอบกันแล้ว เป็นสิ่งที่สำเร็จด้วยประจักษ์ นี้เป็นอรรถ จริงอยู่ การแสวงหาเหตุผลในสิ่งที่สำเร็จด้วยประจักษ์ ย่อมไม่สมควร มนุสฺสตฺตาทีนํ ขณาวยวานํ สามคฺคี ขณสามคฺคี, ตํ วินา โส นวมจกฺกสมฺปตฺติสงฺขาโต ขโณ นตฺถิ. สา เอว หิ ขณสามคฺคี โส ขโณติ อตฺโถ. ขณ…เป… ทีเปติ อตฺตโน ทุลฺลภตายาติ อตฺโถ. ขณตฺโถ วา สมยสทฺโท ขณสงฺขาโต สมโยติ วุตฺโต. โส ยสฺมึ ทุลฺลเภ ขเณ สตีติ อิมสฺสตฺถสฺส วิภาวนวเสน ตทายตฺตาย กุสลุปฺปตฺติยา ทุลฺลภภาวํ ทีเปติ. เอเตนุปาเยน สมวาย…เป… วุตฺตึ ทีเปตีติ เอตฺถ อิโต ปเรสุ จ โยชนา ตสฺส ตสฺส ตํตํทีปเน กาตพฺพา. การรวมกันของส่วนประกอบแห่งขณะมีมนุสสัตตะเป็นต้น เรียกว่า ขณสามัคคี (ความพร้อมเพรียงแห่งขณะ) ปราศจากขณสามัคคีนั้น ขณะที่เรียกว่าความถึงพร้อมแห่งจักร ๔ อันเป็นขณะที่ ๙ ย่อมไม่มี แท้จริง ขณสามัคคีนั้นนั่นแหละ คือขณะนั้น ดังนี้เป็นอรรถ บทว่า ขณ...เป...ย่อมแสดงความเป็นของที่หาได้ยากของตน ดังนี้เป็นอรรถ หรือว่า สมยศัพท์ที่มีความหมายว่าขณะ ถูกกล่าวว่า สมยะที่ชื่อว่าขณะ สมยศัพท์นั้น ย่อมแสดงความเป็นของที่หาได้ยากแห่งการเกิดขึ้นของกุศลที่อาศัยขณะนั้น ด้วยอำนาจการทำให้แจ่มแจ้งซึ่งอรรถนี้ว่า 'เมื่อขณะที่หาได้ยากนั้นมีอยู่' ด้วยอุบายนี้ การประกอบความในบทว่า 'ย่อมแสดงความเป็นไป...เป...ด้วยสมวายะ' และในบทที่เหลือจากนี้ พึงกระทำในการแสดงอรรถพิเศษนั้นๆ ของสมยะนั้นๆ ตสฺส ปุริสสฺสาติ ‘‘เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว จตฺตาโร ทฬฺหธมฺมา ธนุคฺคหา สิกฺขิตา กตหตฺถา กตุปาสนา จตุทฺทิสา ฐิตา อสฺสุ, อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย ‘อหํ อิเมสํ…เป… กตุปาสนานํ กณฺเฑ ขิตฺเต ขิตฺเต อปฺปติฏฺฐิเต ปถวิยํ คเหตฺวา อาหริสฺสามี’’’ติ (สํ. นิ. ๒.๒๒๘) เอวํ วุตฺตชวนปุริสสฺส. ตาว ปริตฺตโกติ คมนสฺสาทานํ เทวปุตฺตานํ เหฏฺฐุปริยาเยน ปฏิมุขํ ธาวนฺตานํ สิรสิ ปาเท จ พทฺธขุรธาราสนฺนิปาตโต จ ปริตฺตตโร กาโล. กาลสงฺขาโต สมโย จิตฺตปริจฺฉินฺโน วุจฺจมาโน เตเนว ปริจฺเฉทกจิตฺเตน ‘‘เอวํ ปริตฺโต อห’’นฺติ อตฺตโน ปริตฺตตํ ทีเปติ. ยถา จาหํ, เอวํ สพฺโพ กุสลจิตฺตปฺปวตฺติกาโลติ ตสฺส ปริตฺตตํ ทีเปติ. สทฺทสฺส ทีปนา วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพา. บทว่า ตัสสะ ปุริสัสสะ (ของบุรุษนั้น) หมายถึงบุรุษผู้รวดเร็วตามที่ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนายธนูผู้มีธนูอันมั่นคง ๔ คน ผู้ฝึกหัดมาดีแล้ว ผู้เชี่ยวชาญมือ ผู้ผ่านการฝึกซ้อมมาแล้ว ยืนอยู่ในทิศทั้ง ๔ ลำดับนั้น มีบุรุษคนหนึ่งมากล่าวว่า เราจักรับลูกศรที่นายธนูผู้มีธนูอันมั่นคง...เป...ผู้ผ่านการฝึกซ้อมมาแล้วเหล่านี้ ยิงไปแล้วๆ ก่อนที่จะตกถึงพื้นดิน แล้วนำมาให้' (สํ. นิ. 2.228) กาลนั้นสั้นยิ่งกว่ากาลที่คมมีดโกนซึ่งผูกไว้ที่ศีรษะและเท้าของเหล่าเทพบุตรผู้ยินดีในการวิ่ง ผู้วิ่งสวนทางกันโดยสลับล่างบนมาบรรจบกัน สมยะที่ชื่อว่ากาลซึ่งถูกกำหนดด้วยจิต เมื่อถูกกล่าวอยู่ ย่อมแสดงความสั้นของตนด้วยจิตที่เป็นตัวกำหนดนั้นเองว่า 'เราสั้นเพียงเท่านี้' และย่อมแสดงความสั้นของกาลนั้นว่า 'เราสั้นฉันใด กาลแห่งการเป็นไปของกุศลจิตทั้งหมดก็สั้นฉันนั้น' การแสดงความหมายของศัพท์พึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้ว ปกติวาทีนํ [Pg.63] มหโต วิย อณุวาทีนํ ทฺวิอณุกสฺส วิย จ เอกสฺเสว. เหตุ…เป… วุตฺติตํ ทีเปตีติ ปจฺจยายตฺตวุตฺติทีปนโต ตปฺปรภาวา เหตุสงฺขาตสฺส ปรายตฺตวุตฺติทีปนตา วุตฺตา. สติ ปน ปจฺจยายตฺตภาเว ปจฺจยสามคฺคีอายตฺตตา สมวายสงฺขาเตน ทีปิยตีติ อตปฺปรภาวโต ตสฺส ตํทีปนตา น วุตฺตา. อเนน สมเยน กตฺตุภูเตน, อเนน สมเยน วา กรณภูเตน ภควตา ปฏิเสธิโตติ อตฺโถ. เอส นโย ปุริมาสุ ทีปนาสุ. เหมือนกับมหา (สติปัญญา) ของพวกปรกติวาที และเหมือนกับทวิอณุกะของพวกอณุวาที ซึ่งเป็นสิ่งเดียวเท่านั้น บทว่า เหตุ...เป...ย่อมแสดงความเป็นไปนั้น เพราะการแสดงความเป็นไปที่อาศัยปัจจัย และเพราะความเป็นผู้ยิ่งใหญ่ (มีความสำคัญยิ่ง) ในการแสดงความเป็นไปที่อาศัยปัจจัยนั้น จึงกล่าวถึงการแสดงความเป็นไปที่อาศัยปัจจัยอื่นของสมยะที่ชื่อว่าเหตุ แต่เมื่อความเป็นไปที่อาศัยปัจจัยมีอยู่ ความเป็นไปที่อาศัยความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัย ย่อมถูกแสดงด้วยสมยะที่ชื่อว่าสมวายะ เพราะเหตุนั้น การแสดงความเป็นไปที่อาศัยปัจจัยอื่นนั้นของสมยะนั้นจึงไม่ถูกกล่าว เพราะความเป็นผู้ไม่ยิ่งใหญ่ (ไม่มีความสำคัญยิ่ง) ในการแสดงนั้น ด้วยสมยะนี้ที่เป็นกัตตุการก หรือด้วยสมยะนี้ที่เป็นกรณการก พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามแล้ว ดังนี้เป็นอรรถ นัยนี้พึงทราบในคำอธิบายก่อนๆ อธิกรณวเสนาติ อาธารวเสน. เอตฺถาติ กาลสมูหสงฺขาเต สมเย คหิเตติ อตฺโถ. กาโลปิ หิ จิตฺตปริจฺฉินฺโน สภาวโต อวิชฺชมาโนปิ อาธารภาเวเนว สญฺญาโต ‘‘อธิกรณ’’นฺติ วุตฺโต ตํขณปฺปวตฺตานํ ตโต ปุพฺเพ ปรโต จ อภาวา. ภาโวติ กิริยา. กิริยาย กิริยนฺตรลกฺขณํ ภาเวนภาวลกฺขณํ. ยถา คาวีสุ ทุยฺหมานาสุ คโต, ทุทฺธาสุ อาคโตติ โทหนกิริยา คมนกิริยาย ลกฺขณํ โหติ, เอวมิหาปิ ‘‘ยสฺมึ สมเย ตสฺมึ สมเย’’ติ จ วุตฺเต สตีติ อยมตฺโถ วิญฺญายมาโน เอว โหติ อญฺญกิริยาสมฺพนฺธาภาเวน ปทตฺถสฺส สตฺตาวิรหาภาวโตติ สมยสฺส สตฺตากิริยาย จิตฺตุปฺปาทกิริยา ผสฺสาทิภวนกิริยา จ ลกฺขียตีติ อุภยตฺถ สมยสทฺเท ภุมฺมนิทฺเทโส กโต ลกฺขณภูตภาวยุตฺโตติ. บทว่า อธิกรณวเสนะ (โดยอำนาจแห่งอธิกรณ์) หมายถึงโดยอำนาจแห่งที่ตั้ง บทว่า เอตถะ (ในที่นี้) หมายถึงเมื่อสมยะที่ชื่อว่ากาลและสมูหะถูกถือเอาแล้ว แท้จริง กาลที่ถูกกำหนดด้วยจิต แม้ไม่มีอยู่โดยสภาวะ ก็ถูกกำหนดว่าเป็นอธิกรณ์ด้วยความเป็นที่ตั้งนั่นเอง เพราะธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในขณะนั้น ย่อมไม่มีก่อนและหลังขณะนั้น บทว่า ภาโว (ความเป็น) คือกิริยา การที่กิริยาหนึ่งเป็นเครื่องหมายของอีกกิริยาหนึ่ง เรียกว่า ภาเวนภาวลักขณะ เหมือนอย่างในตัวอย่างว่า 'เมื่อแม่โคทั้งหลายกำลังถูกรีด เขาก็ไป, เมื่อแม่โคทั้งหลายถูกรีดเสร็จแล้ว เขาก็มา' กิริยาการรีดนมเป็นเครื่องหมายของกิริยาการไป ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น เมื่อกล่าวว่า 'ในสมัยใด ในสมัยนั้น' อรรถว่า 'มีอยู่' (สติ) นี้ ย่อมเป็นที่รู้ได้เอง เพราะไม่มีความเกี่ยวข้องกับกิริยาอื่น และเพราะไม่มีการปราศจากกิริยา 'มีอยู่' (สัตตา) ของเนื้อความแห่งบท ดังนั้น กิริยาการเกิดขึ้นแห่งจิต และกิริยาการเกิดขึ้นแห่งผัสสะเป็นต้น ย่อมถูกหมายรู้ด้วยกิริยา 'มีอยู่' ของสมยะ ดังนั้น การระบุด้วยสัตตมีวิภัตติในสมยศัพท์ทั้งสองแห่ง จึงถูกกระทำโดยประกอบด้วยภาวะที่เป็นเครื่องหมาย อุทฺทานโตติ อุทฺเทสโต สงฺเขปโต. กิเลสกาโม วตฺถุกามภาวํ ภชนฺโต กามนียวเสน ภชติ, น กามนวเสนาติ กามนวเสน กิเลสกาโม เอว โหติ, น วตฺถุกาโม. ทุวิโธเปโสติ วจเนน ทุวิธสฺสปิ สหิตสฺส อวจรณปฺปเทสํ สงฺคณฺหาติ. เตน วตฺถุกามสฺเสว ปวตฺติเทโส รูปารูปธาตุทฺวยํ อปนีตํ โหติ. นนุ จ ทุวิโธปิ สหิโต รูปารูปธาตูสุ ปวตฺตติ รูปารูปาวจรธมฺมานํ วตฺถุกามตฺตา ตทารมฺมณานํ รูปารูปราคานญฺจ กิเลสกามภาวสิทฺธิโตติ? ตํ น, พหลกิเลสสฺส กามราคสฺส กิเลสกามภาเวน อิธ สงฺคหิตตฺตา. เอวญฺจ กตฺวา รูปารูปธาตูสุ ปวตฺตมาเนสุ กามาวจรธมฺเมสุ นิกนฺติ อิธ น สงฺคหิตา สุขุมตฺตา. ‘‘อุทฺทานโต ทฺเว กามา’’ติ สพฺพกาเม อุทฺทิสิตฺวาปิ หิ ‘‘ทุวิโธเปโส’’ติ เอตฺถ ตเทกเทสภูตา อญฺญมญฺญสหิตตาปริจฺฉินฺนา กามราคตพฺพตฺถุกธมฺมาว สงฺคหิตาติ, นิรวเสโส [Pg.64] วา กิเลสกาโม กามราโค กามตณฺหารูปตณฺหาอรูปตณฺหานิโรธตณฺหาเภโท อิธ ปวตฺตตีติ อนวเสสปฺปวตฺติตํ สนฺธาย ‘‘ทุวิโธเปโส’’ติ วุตฺตํ, วตฺถุกาโมปิ จ อปฺปโก อิธาปิ น วตฺตติ รูปารูปาวจรวิปากมตฺโต, ตถาปิ ปริปุณฺณวตฺถุกามตฺตา กามาวจรธมฺมาว อิธ คหิตา. เอวญฺจ กตฺวา สสตฺถาวจโรปมา ยุตฺตา โหติ. ‘‘รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวตี’’ติ (ธ. ส. ๑๖๓; วิภ. ๖๒๕) เอตฺถ รูปภโว อุตฺตรปทโลปํ กตฺวา ‘‘รูป’’นฺติ วุตฺโต, เอวมิธาปิ อุตฺตรปทโลโป ทฏฺฐพฺโพ. อญฺญถา หิ จิตฺตํ กามาวจราวจรนฺติ วุจฺเจยฺยาติ. อารมฺมณกรณวเสนาติอาทิเก ‘‘กาโม’’ติ สพฺพํ ตณฺหมาห, ตสฺมา ‘‘กามญฺเจสา’’ติอาทิ วุตฺตํ, ‘‘กาเม อวจาเรตีติ กามาวจาร’’นฺติ วตฺตพฺเพ จา-สทฺทสฺส รสฺสตฺตํ กตํ. บทว่า อุทฺทานโต (โดยอุททาน) หมายถึงโดยอุทเทส โดยสังเขป กิเลสกามเมื่อเข้าถึงความเป็นวัตถุกาม ย่อมเข้าถึงโดยความเป็นสิ่งที่น่าใคร่ ไม่ใช่โดยความเป็นผู้ใคร่ ดังนั้น โดยความเป็นผู้ใคร่ กิเลสกามเท่านั้นย่อมเป็นกาม ไม่ใช่วัตถุกาม ด้วยคำว่า 'ทุวิธเปโส' (กามแม้นี้ก็มี ๒ อย่าง) ย่อมรวบรวมเอาภูมิที่เป็นที่ท่องเที่ยวไปของกามทั้งสองที่ประกอบกัน ด้วยเหตุนั้น ภูมิทั้งสองคือรูปธาตุและอรูปธาตุ ซึ่งเป็นที่เกิดของวัตถุกามเท่านั้น จึงถูกยกเว้น ก็กามทั้งสองที่ประกอบกัน ย่อมเป็นไปในรูปธาตุและอรูปธาตุไม่ใช่หรือ? เพราะรูปาวจรธรรมและอรูปาวจรธรรมเป็นวัตถุกาม และเพราะรูปราคะและอรูปราคะที่มีธรรมเหล่านั้นเป็นอารมณ์ สำเร็จเป็นกิเลสกามไม่ใช่หรือ? ข้อนั้นไม่จริง เพราะกามราคะซึ่งเป็นกิเลสอย่างหยาบ ถูกรวบรวมไว้ในที่นี้โดยความเป็นกิเลสกาม และเมื่อเป็นเช่นนี้ ความยินดีในกามาวจรธรรมที่เกิดขึ้นในรูปธาตุและอรูปธาตุ จึงไม่ถูกรวบรวมไว้ในที่นี้ เพราะมีความละเอียดอ่อน แท้จริง แม้จะกล่าวถึงกามทั้งหมดโดยสังเขปในบทว่า 'อุททานโต ทเว กามา' (กามสองอย่างโดยอุททาน) แต่ในบทว่า 'ทุวิธเปโส' นี้ กามราคะและธรรมที่เป็นวัตถุของกามราคะนั้น ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของกามเหล่านั้น และถูกกำหนดด้วยความเป็นสิ่งที่ประกอบกันและกันเท่านั้น จึงถูกรวบรวมไว้ หรือว่า กิเลสกามที่ไม่มีส่วนเหลือ คือ กามราคะ กามตัณหา รูปตัณหา อรูปตัณหา และนิโรธตัณหา ย่อมเป็นไปในกามภพนี้ ดังนั้น จึงกล่าวคำว่า 'ทุวิธเปโส' โดยมุ่งหมายถึงความเป็นไปโดยไม่เหลือเศษ และวัตถุกามเพียงเล็กน้อย คือ รูปาวจรวิบากและอรูปาวจรวิบาก ก็ไม่เป็นไปในกามภพนี้เช่นกัน ถึงกระนั้น กามาวจรธรรมเท่านั้นก็ถูกรวบรวมไว้ในที่นี้ เพราะความเป็นวัตถุกามที่สมบูรณ์ และเมื่อเป็นเช่นนี้ อุปมาที่เกี่ยวกับเขตของตน (สสัตถาวจโรปมา) จึงเหมาะสม ในบทว่า 'ย่อมเจริญมรรคเพื่อการอุบัติในรูปภพ' (ธ. ส. 163; วิภงฺค. 625) บทว่า รูปภวะ ถูกกล่าวว่า 'รูป' โดยการลบอุตตรบท (บทหลัง) ฉันใด ในที่นี้ก็พึงเห็นการลบอุตตรบทฉันนั้น เพราะถ้าไม่เป็นเช่นนั้น จิตก็จะถูกกล่าวว่า 'กามาวจราวจร' ในบทว่า 'โดยอำนาจแห่งอารมณ์และกรณะ' เป็นต้น ศัพท์ว่า 'กามะ' หมายถึงตัณหาทั้งหมด ดังนั้น จึงกล่าวคำว่า 'กามญฺเจส' เป็นต้น และเมื่อควรกล่าวว่า 'กามาวจร' เพราะ 'ย่อมยังกามให้ท่องเที่ยวไป' ก็ได้มีการทำสระ อา ใน จา-ศัพท์ ให้เป็นรัสสะ รุฬฺหิสทฺเทนาติ ญาณสมฺปยุตฺเตสุ รุฬฺเหน สทฺเทน, ญาณสมฺปยุตฺเตสุ วา ปวตฺติตฺวา อนวชฺชสุขวิปากตาย ตํสทิเสสุ ญาณวิปฺปยุตฺเตสุ รุฬฺเหน สทฺเทน. อถ วา กิญฺจิ นิมิตฺตํ คเหตฺวา สติปิ อญฺญสฺมึ ตํนิมิตฺตยุตฺเต กิสฺมิญฺจิเทว วิสเย สมฺมุติยา จิรกาลตาวเสน นิมิตฺตวิรเหปิ ปวตฺติ รุฬฺหิ นาม ยถา ‘‘มหิยํ เสตีติ มหึโส, คจฺฉนฺตีติ คาโว’’ติ, เอวํ กุสลสทฺทสฺสปิ รุฬฺหิภาโว เวทิตพฺโพ. ปญฺญานิทฺเทเส ‘‘โกสลฺล’’นฺติ อภิธมฺเม (ธ. ส. ๑๖) วุตฺตํ, ตสฺส จ ภาวา กุสลสทฺทปฺปวตฺตีติ โกสลฺลโยคา กุสลนฺติ อยํ อภิธมฺมปริยาโย โหติ. กุสลนฺติ กุสลภาวํ อาห. คำว่า "รุฬหีสัททะ" (ศัพท์ที่ใช้โดยรุฬหี) หมายถึง ด้วยศัพท์ที่ปรากฏเด่นชัดในจิตที่เป็นกุศลประกอบด้วยปัญญา หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยศัพท์ที่ถูกนำมาใช้โดยอุปมาในจิตที่ไม่ประกอบด้วยปัญญาซึ่งคล้ายกับจิตประกอบด้วยปัญญา เพราะเป็นผลวิบากที่ไม่มีโทษและเป็นสุข หลังจากที่เกิดขึ้นในจิตประกอบด้วยปัญญาแล้ว อีกนัยหนึ่ง การที่ศัพท์ใดศัพท์หนึ่งเกิดขึ้นโดยอาศัยนิมิต (เหตุแห่งการเกิดของศัพท์) บางอย่าง แล้วแม้ในอรรถอื่นที่ประกอบด้วยนิมิตนั้น หรือแม้ในอรรถเดิมที่ปราศจากนิมิตนั้น ก็ยังคงใช้ศัพท์นั้นได้โดยสมมติเพราะความที่กาลเวลาล่วงเลยไปนาน เรียกว่า "รุฬหี" เช่น "ผู้ที่นอนบนพื้นดิน" จึงเรียกว่า "มหิงสะ" (ควาย) "ผู้ที่ไป" จึงเรียกว่า "คาวะ" (โค) ฉันใด แม้ศัพท์ว่า "กุสละ" ก็พึงทราบว่ามีภาวะเป็นรุฬหีฉันนั้น ในปัญญาณิเทศ พระอภิธรรมได้กล่าวไว้ว่า "โกสัลละ" (ความฉลาด) และเพราะความมีอยู่ของโกสัลละนั้น การเกิดขึ้นของศัพท์ว่า "กุสละ" จึงเป็นไปได้ ดังนั้น "โกสัลละโยคา กุสลัง" (กุศลเพราะประกอบด้วยความฉลาด) นี้เป็นนัยแห่งพระอภิธรรม ศัพท์ว่า "กุสละ" กล่าวถึงภาวะแห่งกุศล. วิปากาทีนํ อวชฺชปฏิปกฺขตา นตฺถีติ กุสลเมว อนวชฺชลกฺขณํ วุตฺตํ. อนวชฺชลกฺขณเมวาติ สุขวิปากสภาวสฺส ลกฺขณภาวนิวารณตฺถํ อวธารณํ กตํ, ตํนิวารณญฺจ ตสฺส ปจฺจุปฏฺฐานตํ วตฺถุกามตาย กตํ. สมฺปตฺติอตฺเถน รเสน โวทานภาวรสํ. ผลฏฺเฐน ปจฺจุปฏฺฐาเนน อิฏฺฐวิปากปจฺจุปฏฺฐานํ. สภาโว กกฺขฬาทิผุสนาทิโก อสาธารโณ. สามญฺญํ สาธารโณ อนิจฺจาทิสภาโว. อิธ จ กุสลลกฺขณํ สพฺพกุสลสาธารณสภาวตฺตา สามญฺญํ ทฏฺฐพฺพํ, อกุสลาทีหิ อสาธารณตาย สภาโว วา. อุปฏฺฐานากาโรติ คเหตพฺพภาเวน ญาณสฺส อุปฏฺฐหนากาโร. ผลํ ปน อตฺตโน การณํ ปฏิจฺจ ตปฺปฏิพิมฺพภาเวน, ปฏิมุขํ วา อุปฏฺฐาตีติ ปจฺจุปฏฺฐานํ. เพราะวิบากเป็นต้นไม่มีความเป็นปฏิปักษ์ต่อโทษ จึงกล่าวว่ากุศลเท่านั้นมีลักษณะที่ไม่มีโทษ. การกำหนดด้วยศัพท์ "เอวะ" (เท่านั้น) ในบทว่า "อนวัชชลักขณะเมวะ" (มีลักษณะที่ไม่มีโทษเท่านั้น) นั้น กระทำไปเพื่อห้ามความเป็นลักษณะของภาวะแห่งสุขวิบาก และการห้ามนั้นก็กระทำไปเพราะความประสงค์จะกล่าวถึงความเป็นปัจจุปัฏฐานของสุขวิบากนั้น. ด้วยรสที่มีอรรถว่าความสำเร็จ จึงมีรสคือภาวะแห่งความบริสุทธิ์. ด้วยปัจจุปัฏฐานที่มีอรรถว่าผล จึงมีปัจจุปัฏฐานคืออิฏฐวิบาก (ผลที่น่าปรารถนา). สภาวะคือความแข็งกระด้างเป็นต้น และการสัมผัสเป็นต้น ซึ่งไม่ทั่วไป (กับสิ่งอื่น). สามัญญะคือภาวะที่ไม่เที่ยงเป็นต้น ซึ่งทั่วไป (กับสิ่งอื่น). ในที่นี้ ลักษณะของกุศลพึงเห็นว่าเป็นสามัญญลักษณะ เพราะเป็นสภาวะที่ทั่วไปแก่กุศลทั้งปวง หรือเป็นสภาวลักษณะเพราะไม่ทั่วไปกับอกุศลเป็นต้น. "อุปัฏฐานาการะ" (อาการปรากฏ) คืออาการที่ปรากฏแก่ญาณโดยภาวะที่พึงยึดถือได้. ส่วนผลนั้น เรียกว่า "ปัจจุปัฏฐานะ" เพราะอาศัยเหตุของตนแล้วปรากฏเป็นเงาของเหตุนั้น หรือปรากฏตรงหน้า. วิชานาตีติ [Pg.65] สญฺญาปญฺญากิจฺจวิสิฏฺฐํ วิสยคฺคหณํ อาห. สพฺพจิตฺตสาธารณตฺตา ยตฺถ ยตฺถ ยถา ยถา อตฺโถ ลพฺภติ, ตตฺถ ตตฺถ ตถา ตถา คเหตพฺโพติ. ยํ อาเสวนปจฺจยภาเวน จิโนติ, ยญฺจ กมฺมุนา อภิสงฺขตตฺตา จิตํ, ตํ ตถา ‘‘จิตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ยํ ปน ตถา น โหติ, ตํ ปริตฺตกิริยทฺวยํ อนฺติมชวนญฺจ ลพฺภมานจินฺตนวิจิตฺตตาทิวเสน ‘‘จิตฺต’’นฺติ เวทิตพฺพํ. หสิตุปฺปาโท ปน อญฺญชวนคติโกว. จิตฺตานํ ปนาติ วิจิตฺรานนฺติ อตฺโถ. ตทนฺโตคธตฺตา หิ สมุทายโวหาเรน อวยโวปิ ‘‘จิตฺต’’นฺติ วุจฺจติ ยถา ปพฺพตนทีสมุทฺทาทิเอกเทเสสุ ทิฏฺเฐสุ ปพฺพตาทโย ทิฏฺฐาติ วุจฺจนฺตีติ. จรณํ นาม คเหตฺวา จริตพฺพจิตฺตปโฏ. รูปานีติ พิมฺพานิ. บทว่า "วิชานาติ" (ย่อมรู้แจ้ง) กล่าวถึงการรับอารมณ์ที่พิเศษกว่ากิจของสัญญา (การจำได้) และปัญญา (การรู้ชัด). เพราะเป็นธรรมที่ทั่วไปแก่จิตทั้งปวง ในจิตใดๆ อรรถใดๆ พึงได้ด้วยอาการใดๆ ในจิตนั้นๆ อรรถนั้นๆ ก็พึงถือเอาด้วยอาการนั้นๆ. จิตใดที่สั่งสมด้วยอาเสวนปัจจัย (ปัจจัยคือการเสพคุ้น) และวิบากจิตใดที่ถูกกรรมปรุงแต่งแล้ว จิตนั้นเรียกว่า "จิตตะ" (จิต) ด้วยอาการนั้น. ส่วนจิตใดที่ไม่เป็นเช่นนั้น จิตที่เป็นกามาวจรกิริยา ๒ ดวง และชวนะสุดท้าย พึงทราบว่าเป็น "จิตตะ" ด้วยอำนาจแห่งความวิจิตรของการคิดที่พึงได้เป็นต้น. ส่วนหสิตุปปาทจิต (จิตที่ทำให้เกิดการยิ้ม) นั้น มีคติเหมือนชวนะอื่นๆ. บทว่า "จิตตานัง ปะนะ" (ส่วนจิตทั้งหลาย) มีอรรถว่า "วิจิตร" (หลากหลาย). เพราะเป็นส่วนหนึ่งของจิตเหล่านั้น แม้ส่วนย่อยก็เรียกว่า "จิตตะ" ด้วยโวหารรวมกัน เหมือนเมื่อเห็นส่วนหนึ่งของภูเขา แม่น้ำ มหาสมุทรเป็นต้น ก็กล่าวว่า "เห็นภูเขาเป็นต้น" ฉันนั้น. "จะระณะ" (จรณะ) คือแผ่นภาพที่ถือเที่ยวไป. "รูปานิ" (รูปทั้งหลาย) คือภาพ. อชฺฌตฺติกนฺติ อินฺทฺริยพทฺธํ วทติ. จิตฺตกตเมวาติ จิตฺตสฺส มูลการณตํ สนฺธาย วุตฺตํ. กมฺมสฺส เหตํ จิตฺตํ การณนฺติ. ตํ ปน อตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘กายกมฺมาทิเภท’’นฺติอาทิมาห. ลิงฺคนานตฺตนฺติ สณฺฐานนานตฺตํ, ภินฺนสณฺฐานงฺคปจฺจงฺควโต สรีรสฺส วา นานตฺตํ. โวหารวเสน อิตฺถิปุริสาทิภาเวน โวหริตพฺเพสุ ปตฺถนาวิเสสา อุปฺปชฺชนฺติ, ตโต กมฺมวิเสสา. เอวมิทํ กมฺมนานตฺตํ โวหารนานตฺตโต โหติ. อปา…เป… กาทิตาติ เอวมาทีสุ อาทิ-สทฺเทหิ คติยา อุปปตฺติยา อตฺตภาเว โลกธมฺเมสุ จ นานากรณานิ สุตฺตาคตานิ สงฺคณฺหาติ. บทว่า "อัชฌัตติกัง" (ภายใน) กล่าวถึงอัตภาพที่ผูกพันด้วยอินทรีย์. บทว่า "จิตตะกะตะเมวะ" (อันจิตกระทำแล้วเท่านั้น) กล่าวโดยอ้างถึงความเป็นมูลเหตุของจิต. เพราะจิตนี้เป็นเหตุของกรรม. เพื่อแสดงอรรถนั้นให้ชัดเจน จึงกล่าวบทว่า "กายกรรมเป็นต้นมีประเภทต่างๆ" เป็นต้น. "ลิงคานานัตตะ" (ความต่างกันแห่งเพศ) คือความต่างกันแห่งสัณฐาน หรือความต่างกันแห่งร่างกายที่มีอวัยวะน้อยใหญ่มีสัณฐานต่างกัน. โดยโวหาร ความปรารถนาพิเศษย่อมเกิดขึ้นในสิ่งที่พึงเรียกขานด้วยโวหารว่าเป็นหญิงเป็นชายเป็นต้น จากนั้นกรรมพิเศษย่อมเกิดขึ้น. ด้วยประการฉะนี้ ความต่างกันแห่งกรรมนี้ย่อมมีได้จากความต่างกันแห่งโวหาร. ในบทว่า "อะปา...เป...กาทิตา" เป็นต้น ด้วยศัพท์ "อาทิ" (เป็นต้น) ทั้งสี่นั้น ย่อมรวบรวมความต่างกันที่มาในพระสูตรในคติ ในอุปบัติ (ภพที่เกิดจากกรรม) ในอัตภาพ และในโลกธรรม. กมฺมนานตฺตาทิวเสนาติ เอตฺถ กุสลากุสลวเสน กมฺมนานตฺตํ เวทิตพฺพํ. วิสทิสสภาวตา หิ นานตฺตนฺติ. กุสลกมฺมสฺส ทานาทิวเสน กายสุจริตาทิภาเวน จ ปุถุตฺตํ, อกุสลกมฺมสฺส จ มจฺฉริยาทีหิ กายทุจฺจริตาทีหิ จ ปุถุตฺตํ เวทิตพฺพํ. พหุปฺปการตา หิ ปุถุตฺตนฺติ. อนฺนทานาทิวเสน ทานาทีนํ ปาณาติปาตาวิรติอาทิวเสน กายสุจริตาทีนํ อาวาสมจฺฉริยาทิวเสน มจฺฉริยาทีนํ ปาณาติปาตาทิวเสน กายทุจฺจริตาทีนญฺจ ปเภโท เวทิตพฺโพ. เอเกกสฺส หิ ปการสฺส เภโท ปเภโทติ. นานตฺตาทีนํ ววตฺถานํ ตถา ตถา ววตฺถิตตา นิจฺฉิตตา. เอเตนุปาเยน ลิงฺคนานตฺตาทีนิ เวทิตพฺพานิ. กมฺมนานตฺตาทีหิ นิพฺพตฺตานิ หิ ตานีติ. ในบทว่า "กัมมะนานัตตาทิวเสนะ" (โดยอำนาจแห่งความต่างกันแห่งกรรมเป็นต้น) พึงทราบความต่างกันแห่งกรรมโดยอำนาจแห่งกุศลกรรมและอกุศลกรรม. เพราะความเป็นสภาวะที่ไม่เหมือนกันนั่นแหละคือความต่างกัน. พึงทราบความเป็นพหุ (ความมาก) ของกุศลกรรมโดยอำนาจแห่งทานเป็นต้น และโดยภาวะแห่งกายสุจริตเป็นต้น และพึงทราบความเป็นพหุของอกุศลกรรมโดยอำนาจแห่งมัจฉริยะเป็นต้น และโดยกายทุจริตเป็นต้น. เพราะความเป็นประเภทที่หลากหลายนั่นแหละคือความเป็นพหุ. พึงทราบปเภท (ความแยกย่อย) ของทานเป็นต้นโดยอำนาจแห่งการให้ข้าวเป็นต้น ของกายสุจริตเป็นต้นโดยอำนาจแห่งการงดเว้นจากการฆ่าสัตว์เป็นต้น ของมัจฉริยะเป็นต้นโดยอำนาจแห่งอาวาสมัจฉริยะเป็นต้น และของกายทุจริตเป็นต้นโดยอำนาจแห่งการฆ่าสัตว์เป็นต้น. เพราะความแยกย่อยของประเภทแต่ละอย่างนั่นแหละคือปเภท. การกำหนดความต่างกันเป็นต้น คือการกำหนดที่แน่นอนด้วยอาการอย่างนั้นๆ. ด้วยอุบายนี้ พึงทราบความต่างกันแห่งเพศเป็นต้น. เพราะสิ่งเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นจากความต่างกันแห่งกรรมเป็นต้น. ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ลิงฺคสฺส กมฺมโต ปวตฺตึ ตทนุกฺกเมน ปจฺจุปฺปนฺนกมฺมสฺส นิปฺผตฺติญฺจ ทสฺเสตฺวา ตโต อนาคตลิงฺคนานตฺตาทินิปฺผตฺติทสฺสเนน สํสารํ ฆเฏนฺโต ‘‘กมฺมนานากรณํ ปฏิจฺจา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปุริเมน กมฺมวจเนน [Pg.66] อวิชฺชาสงฺขารา, ลิงฺคาทิวจเนน วิญฺญาณาทีนิ ภวปริโยสานานิ, คติอาทิวจเนน ชาติชรามรณานิ คหิตานีติ ทฏฺฐพฺพานิ. ตตฺถ คตีติ นิรยาทโย ปญฺจ คติโย วุจฺจนฺติ, ตาสํ นานากรณํ อปทาทิภาโว. ตา หิ ตถา ภินฺนาติ. อุปปตฺตีติ โคมหึสาทิขตฺติยาทิจาตุมหาราชิกาทิอุปปตฺติโย, ตาสํ นานากรณํ อุจฺจาทิตา. ขตฺติโย เอว หิ เอกจฺโจ กุลโภคอิสฺสริยาทีหิ อุจฺโจ โหติ, เอกจฺโจ นีโจ. เตหิ เอว หีนตาย หีโน, ปธานภาวํ นีตตาย ปณีโต, อฑฺฒตาย สุคโต, ทลิทฺทตาย ทุคฺคโต. กุลวเสน วา อุจฺจนีจตา, อิสฺสริยวเสน หีนปณีตตา, โภควเสน สุคตทุคฺคตตา โยเชตพฺพา. สุวณฺณทุพฺพณฺณตาติ โอทาตสามาทิวณฺณสุทฺธิอสุทฺธิวเสน วุตฺตํ. สุชาตทุชฺชาตตาติ นิคฺโรธปริมณฺฑลาทิอาโรหปริณาเหหิ ลกฺขเณหิ วา อตฺตภาวปริปุณฺณาปริปุณฺณชาตตาวเสน. สุสณฺฐิตทุสฺสณฺฐิตตาติ องฺคปจฺจงฺคานํ สณฺฐานวเสน. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะเชื่อมโยงสังสารวัฏด้วยการแสดงการเกิดขึ้นของลักษณะปัจจุบันอันเกิดจากกรรมในอดีต และการสำเร็จของกรรมปัจจุบันโดยลำดับนั้น แสดงแล้ว จากนั้นด้วยการแสดงความสำเร็จของความแตกต่างของลักษณะในอนาคตเป็นต้น อันเกิดจากกรรมปัจจุบัน จึงตรัสว่า “เพราะอาศัยความแตกต่างแห่งกรรม” เป็นต้น (เพื่อแสดงองค์ปฏิจจสมุปบาท จึงตรัสคำว่า “ในบรรดา” เป็นต้น) ในบรรดาคำว่า กรรมและลักษณะเป็นต้นนั้น ด้วยคำว่า “กรรม” ในเบื้องต้น พึงทราบว่า อวิชชาและสังขารถูกถือเอาแล้ว ด้วยคำว่า “ลักษณะเป็นต้น” พึงทราบว่า วิญญาณเป็นต้นจนถึงภพ (องค์ปฏิจจสมุปบาท) ถูกถือเอาแล้ว และด้วยคำว่า “คติเป็นต้น” (ด้วยคำว่า “เป็นต้น” พึงถือเอาอุปปัตติเป็นต้น) พึงทราบว่า ชาติ ชรา มรณะ ถูกถือเอาแล้ว ในบรรดาคติเป็นต้นนั้น คติ 5 อย่างมีนรกเป็นต้น เรียกว่า “คติ” ความแตกต่างของคติเหล่านั้นคือการเป็นสัตว์ไม่มีเท้าเป็นต้น เพราะคติเหล่านั้นแตกต่างกันด้วยความแตกต่างของการเป็นสัตว์ไม่มีเท้าเป็นต้น อุปปัตติ (การอุบัติ) คือการอุบัติในชาติโค กระบือเป็นต้น, ชาติกษัตริย์เป็นต้น, ชาติจาตุมหาราชิกาเป็นต้น (ด้วยคำว่า โค กระบือเป็นต้น แสดงถึงชาติเทวดา) ความแตกต่างของการอุบัติเหล่านั้นคือการเป็นผู้สูงส่งเป็นต้น เพราะกษัตริย์บางคน (แม้จะเป็นกษัตริย์เหมือนกัน) ย่อมสูงส่งด้วยตระกูล โภคะ อำนาจเป็นต้น บางคนย่อมต่ำต้อย ด้วยสิ่งเหล่านั้นนั่นเอง เพราะความเป็นผู้ต่ำต้อยจึงเป็นผู้เลวทราม เพราะถูกนำไปสู่ความเป็นประธานจึงเป็นผู้ประณีต เพราะความมั่งคั่งจึงเป็นผู้ไปดี เพราะความยากจนจึงเป็นผู้ไปชั่ว หรือพึงประกอบความสูงต่ำด้วยตระกูล, ความเลวทรามประณีตด้วยอำนาจ, ความไปดีไปชั่วด้วยโภคะ คำว่า “ความเป็นผู้มีผิวพรรณดีและผิวพรรณทราม” ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งความบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ของวรรณะมีสีขาวและสีทองเป็นต้น คำว่า “ความเป็นผู้เกิดดีและเกิดชั่ว” ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งการเกิดที่สมบูรณ์และไม่สมบูรณ์ของอัตภาพ ด้วยสัดส่วนและรูปร่างมีร่างกายกลมเหมือนต้นไทรเป็นต้น หรือด้วยลักษณะมีมือและเท้าเป็นต้น คำว่า “ความเป็นผู้มีสัณฐานดีและสัณฐานทราม” ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งสัณฐานของอวัยวะน้อยใหญ่ อปรมฺปิ วุตฺตํ อชฺฌตฺติกจิตฺตสฺส ยถาวุตฺตสฺส จิตฺตกตภาวสาธกํ สุตฺตํ ‘‘กมฺมโต’’ติอาทิ. กมฺมญฺหิ จิตฺตโต นิพฺพตฺตนฺติ ตโต นิปฺผชฺชมานํ สพฺพมฺปิ จิตฺตํ จิตฺตกตเมวาติ สาเธติ. กมฺมนิพฺพตฺตโต ลิงฺคโต ปวตฺตมานลิงฺคสญฺญา มูลการณโต กมฺมโต อาสนฺนการณโต ลิงฺคโต จ ปวตฺตา โหตีติ ‘‘กมฺมโต…เป… ปวตฺตเร’’ติ อาห. อถ วา ลิงฺคญฺจ สญฺญา จ ลิงฺคสญฺญา, ตา ยถาสงฺขฺยํ กมฺมโต ลิงฺคโต จ ปวตฺตเรติ อตฺโถ. สญฺญาโต เภทํ คจฺฉนฺตีติ เต อิตฺถิปุริสาทิลิงฺคสญฺญาโต อิตฺถิปุริสาทิโวหารเภทํ ธมฺมา คจฺฉนฺติ, ตถา ตถา โวหริตพฺพาติ อตฺโถ. อิมาย คาถาย อตีตปจฺจุปฺปนฺนทฺธปฏิจฺจสมุปฺปาทวเสน จิตฺตกตํ จิตฺตํ ทสฺสิตํ. พระสูตรที่ตรัสไว้ว่า “กรรมเป็นต้น” ซึ่งเป็นเครื่องยังความเป็นสิ่งที่จิตกระทำแล้วของผลอันวิจิตรภายในที่กล่าวมาแล้ว (คือความแตกต่างของกรรม ลักษณะ สัญญา และโวหารเป็นต้นภายใน ในคติมีเทวดา มนุษย์ นรก และสัตว์เดรัจฉานเป็นต้น) นั้น ก็มีอีก เพราะกรรมเกิดขึ้นจากจิต และผลอันวิจิตรทั้งหมดที่สำเร็จจากกรรมนั้น ก็เป็นสิ่งที่จิตกระทำแล้วเท่านั้น ย่อมยังความหมายนี้ให้สำเร็จ สัญญาที่เกิดจากลักษณะอันเกิดจากกรรม ย่อมเกิดขึ้นเพราะกรรมซึ่งเป็นมูลเหตุ และเพราะลักษณะซึ่งเป็นเหตุใกล้ชิด จึงตรัสว่า “เพราะกรรม...ย่อมเป็นไป” อีกนัยหนึ่ง ลักษณะและสัญญาเรียกว่า ลิงคสัญญา (สัญญาในลักษณะ) สิ่งเหล่านั้นย่อมเป็นไปตามลำดับเพราะกรรมและเพราะลักษณะ นี้คือความหมาย คำว่า “ย่อมถึงความแตกต่างจากสัญญา” หมายความว่า ธรรมเหล่านั้นย่อมถึงความแตกต่างแห่งโวหารมีหญิงชายเป็นต้น เพราะสัญญาในลักษณะมีหญิงชายเป็นต้น พึงเรียกขานอย่างนั้นๆ นี้คือความหมาย ด้วยคาถาบทนี้ ผลอันวิจิตรที่จิตกระทำแล้วถูกแสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งปฏิจจสมุปบาทในอดีตกาลและปัจจุบันกาล โลโก เอว ปชาตตฺตา ปชาติ ปุริมปาทสฺส วิวรณํ ปจฺฉิมปาโท ทฏฺฐพฺโพ. ยถา รถสฺส อาณิ นิพนฺธนา, เอวํ สตฺตโลกรถสฺส กมฺมํ นิพนฺธนนฺติ อุปมาสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ. อิมาย จ คาถาย อทฺธทฺวยวเสน จิตฺตสฺส กมฺมวิญฺญาณกตตา ทสฺสิตา. กิตฺตินฺติ ปรมฺมุขา กิตฺตนํ ปตฺถฏยสตํ. ปสํสนฺติ สมฺมุขา ปสํสนํ ถุตึ. กมฺมนานากรณนฺติ กมฺมโต นิพฺพตฺตนานากรณํ กมฺมเชหิ อนุมิยมานํ กมฺมสฺเสว วา นานากรณํ. สัตว์โลกนั่นเอง เพราะเกิดโดยต่างกันด้วยกรรม จึงชื่อว่า ปชา (หมู่สัตว์) ดังนั้น พึงทราบว่า บาทสุดท้ายที่ว่า “หมู่สัตว์ย่อมเป็นไปเพราะกรรม” เป็นคำอธิบายของบาทแรกที่ว่า “โลกย่อมเป็นไปเพราะกรรม” พึงทราบการเปรียบเทียบว่า เหมือนกับสลักเพลาเป็นเครื่องผูกรัดล้อรถไม่ให้หลุดฉันใด กรรมก็เป็นเครื่องผูกรัดรถคือสัตว์โลกฉันนั้น และด้วยคาถาบทที่สองนี้ ความเป็นสิ่งที่กรรมวิญญาณกระทำแล้วของผลอันวิจิตรถูกแสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งกาลสองคืออดีตและปัจจุบัน คำว่า “กิตติ” คือการกล่าวสรรเสริญลับหลัง (ย่อมได้ซึ่งความมีชื่อเสียงแผ่ไป) คำว่า “ปสังสันติ” คือการสรรเสริญต่อหน้า (ย่อมได้ซึ่งการสรรเสริญ) คำว่า “ความแตกต่างแห่งกรรม” คือความแตกต่างของผลที่เกิดจากกรรม หรืออีกนัยหนึ่งคือความแตกต่างของกรรมนั่นเองที่พึงอนุมานได้ด้วยผลที่เกิดจากกรรม กมฺมสฺสกาติ [Pg.67] กมฺมสยา. กมฺมสฺส ทายํ เตน ทาตพฺพํ อาทิยนฺตีติ กมฺมทายาทา. อณฺฑชาทีนญฺจ โยนีนํ กมฺมโต นิพฺพตฺตตฺตา กมฺมเมว โยนิ อตฺตภาวปฏิลาภนิมิตฺตํ เอเตสนฺติ กมฺมโยนี. พนฺธนฏฺเฐน กมฺมํ พนฺธุ เอเตสนฺติ กมฺมพนฺธู. คำว่า “กรรมัสสกะ” คือมีกรรมเป็นที่อาศัย เพราะย่อมรับมรดกที่กรรมนั้นควรให้ จึงชื่อว่า “กรรมทายาท” และเพราะโยนิมีอัณฑชะเป็นต้นของสัตว์เหล่านี้ ย่อมเกิดขึ้นเพราะกรรม กรรมนั่นเองจึงเป็นโยนิ เป็นเหตุแห่งการได้อัตภาพของสัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า “กรรมโยนิ” เพราะกรรมเป็นเครื่องผูกรัดสัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า “กรรมพันธุ” (มีกรรมเป็นเผ่าพันธุ์) จิตฺตสฺสาติ กมฺมวิญฺญาณสฺส. ตสฺส ปน อลทฺโธกาสตา อญฺเญน กมฺเมน ปฏิพาหิตตฺตา ตทวิปจฺจโนกาเส ปุคฺคลสฺส นิพฺพตฺตตฺตา จ เวทิตพฺพา. วิชฺชมานมฺปิ อปราปริยเวทนียกมฺมวิญฺญาณํ กาลคติปโยคาทิสหการีปจฺจยวิกลตาย อวเสสปจฺจยเวกลฺลํ ทฏฺฐพฺพํ. เอกจฺจจิตฺตนฺติ จิตฺเตน กตฺตพฺพจิตฺเรน เอกจฺจภูตํ เตน กตฺตพฺพจิตฺรมาห. คำว่า “จิตตัสสะ” หมายถึง กรรมวิญญาณ อนึ่ง พึงทราบว่า การที่กรรมวิญญาณนั้นไม่ได้โอกาส (ที่จะให้ผล) เป็นเพราะถูกกรรมอื่นขัดขวางไว้ และเพราะบุคคลผู้ทำกรรมนั้นไปเกิดในสถานที่ที่กรรมนั้นไม่สามารถให้ผลได้ แม้กรรมวิญญาณที่เป็นอปรปริยเวทนียกรรมที่ยังมีอยู่ ก็พึงทราบว่าขาดปัจจัยที่เหลือ เพราะขาดปัจจัยร่วมที่ให้ผลมีกาล คติ และปโยคะเป็นต้น คำว่า “เอกัจจจิตต์” หมายถึงผลอันวิจิตรบางส่วนที่กรรมวิญญาณควรจะกระทำ ด้วยคำนั้นจึงตรัสถึงผลอันวิจิตรที่กรรมวิญญาณควรจะกระทำ อนุภวิตฺวา ภวิตฺวา จ อปคตํ ภูตาปคตํ. อนุภูตภูตตา หิ ภูตตาสามญฺเญน ภูตสทฺเทน วุตฺตา. สามญฺญเมว หิ อุปสคฺเคน วิเสสียตีติ. อนุภูตสทฺโท จ กมฺมวจนิจฺฉาภาวโต อนุภวกวาจโก ทฏฺฐพฺโพ. วิกปฺปคาหวเสน ราคาทีหิ ตพฺพิปกฺเขหิ จ อกุสลํ กุสลญฺจ อารมฺมณรสํ อนุภวติ, น วิปาโก กมฺมเวคกฺขิตฺตตฺตา, นาปิ กิริยา อเหตุกานํ อติทุพฺพลตาย สเหตุกานญฺจ ขีณกิเลสสฺส ฉฬงฺคุเปกฺขาวโต อุปฺปชฺชมานานํ อติสนฺตวุตฺติตฺตา. เอตฺถ จ ปุริมนเย กุสลากุสลเมว วตฺตุํ อธิปฺปายวเสน ‘‘ภูตาปคต’’นฺติ วุตฺตํ. ยํ ‘‘อุปฺปนฺนานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิติยา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๖๕๑-๖๖๒; วิภ. ๓๙๐-๓๙๑) เอตฺถ อุปฺปนฺนนฺติ คเหตฺวา ตํสทิสานํ ปหานํ, วุทฺธิ จ วุตฺตา, ปจฺฉิมนเย ปน จ-สทฺเทน กุสลากุสลญฺจ อากฑฺฒิตฺวา สพฺพํ สงฺขตํ วุตฺตํ ภูตาปคตภาวาภิธานาธิปฺปาเยน. ธรรมสังขตะที่ดับไปแล้วหลังจากได้เสวยแล้วและเกิดขึ้นแล้ว เรียกว่า “ภูตาปคตะ” ธรรมที่ได้เสวยแล้วและเกิดขึ้นแล้ว ถูกกล่าวด้วยคำว่า “ภูตะ” เพียงคำเดียว เพราะมีความเป็นภูตะเสมอกัน เพราะความทั่วไปแห่งกิริยาภาวะเท่านั้น ถูกทำให้พิเศษด้วยอุปสรรค “อนุ” และพึงทราบว่า คำว่า “อนูภูตสัททะ” ในที่นี้หมายถึงผู้เสวย เพราะไม่มีความประสงค์จะกล่าวถึงความหมายของกรรม อกุศลและกุศลย่อมเสวยรสแห่งอารมณ์ด้วยอำนาจแห่งการยึดถือโดยวิกัป (การตรึกตรอง) ด้วยราคะเป็นต้น (อกุศลเจตสิก) และด้วยธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อราคะเป็นต้น (อโลภะเป็นต้น) วิบากย่อมไม่เสวย (รสแห่งอารมณ์) เพราะถูกแรงกรรมผลักดัน กิริยาจิตก็ไม่เสวย (รสแห่งอารมณ์) เพราะอเหตุกกิริยาจิตอ่อนกำลังมาก และเพราะสเหตุกกิริยาจิตที่เกิดขึ้นในสันดานของพระอรหันต์ผู้มีกิเลสสิ้นแล้ว ผู้มีอุเบกขาในองค์ 6 ย่อมเป็นไปอย่างสงบยิ่ง และในสองนัยนี้ (คือ นัยที่ 1 และ นัยที่ 2) ในนัยแรก คำว่า “ภูตาปคตะ” ตรัสไว้โดยความประสงค์จะกล่าวถึงกุศลและอกุศลเท่านั้น ในบทว่า “เพื่อละอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว เพื่อความตั้งมั่นแห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว” เมื่อถือเอาคำว่า “เกิดขึ้นแล้ว” จึงกล่าวถึงการละและการเจริญของกุศลและอกุศลที่คล้ายคลึงกัน ส่วนในนัยหลัง ด้วยคำว่า “และ” ได้ดึงเอากุศลและอกุศลเข้ามาด้วย และด้วยความประสงค์จะกล่าวถึงความเป็นภูตาปคตะ จึงกล่าวถึงสังขตธรรมทั้งหมด (รวมทั้งกุศลและอกุศล) ว่าเป็น “ภูตาปคตะ” วิปจฺจิตุํ โอกาสกรณวเสน อุปฺปติตํ อตีตกมฺมญฺจ ตโต อุปฺปชฺชิตุํ อารทฺโธ อนาคโต วิปาโก จ ‘‘โอกาสกตุปฺปนฺน’’นฺติ วุตฺโต. ยํ อุปฺปนฺนสทฺเทน วินาปิ วิญฺญายมานํ อุปฺปนฺนํ, ตํ สนฺธาย ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, สญฺเจตนิกาน’’นฺติอาทิ (อ. นิ. ๑๐.๒๑๗, ๒๑๙) วุตฺตํ. ตาสุ ตาสุ ภูมีสูติ มนุสฺสเทวาทิอตฺตภาวสงฺขาเตสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ. ตสฺมึ ตสฺมึ สนฺตาเน อนุปฺปตฺติอนาปาทิตตาย อสมูหตํ. เอตฺถ จ ลทฺธภูมิกํ ‘‘ภูมิลทฺธ’’นฺติ วุตฺตํ อคฺคิอาหิโต วิย. โอกาสกตุปฺปนฺนสทฺเทปิ จ โอกาโส กโต เอเตนาติ, โอกาโส กโต เอตสฺสาติ จ ทุวิธตฺเถปิ เอวเมว กตสทฺทสฺส ปรนิปาโต เวทิตพฺโพ. กรรมในอดีตที่เกิดขึ้นราวกับกระโดดข้ามมาด้วยอำนาจแห่งการให้โอกาสเพื่อจะให้ผลสุกงอม และวิบากในอนาคตที่เริ่มพยายามเพื่อจะเกิดขึ้นเพราะกรรมนั้น ถูกกล่าวว่า "โอกาสกตุปปันนะ" อนึ่ง กรรมที่เกิดขึ้นแล้วซึ่งเป็นที่รู้ได้แม้ไม่มีคำว่า "อุปปันนะ" นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสอ้างถึงกรรมนั้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวซึ่งเจตนา" เป็นต้น คำว่า "ในภูมิทั้งหลายนั้นๆ" หมายถึงในอุปาทานขันธ์ทั้งหลายที่นับว่าเป็นอัตภาพของมนุษย์ เทวดาเป็นต้น ที่ยังไม่ถูกมรรคถอนออกด้วยความเป็นสิ่งที่ยังไม่ถึงซึ่งการไม่เกิดขึ้นอีกในขันธสันดานนั้นๆ ในบทว่า "ภูมิ ลัทธุปปันนัง" นี้ อกุศลที่มีภูมิที่ได้แล้วถูกกล่าวว่า "ภูมิ ลัทธะ" เหมือนไฟที่นำมาบูชาแล้ว อนึ่ง ในคำว่า "โอกาสกตุปปันนะ" ก็เช่นกัน พึงทราบการวางคำว่า "กตะ" ไว้ข้างหลังในอรรถสองประการนี้ว่า "กรรมนี้ได้ทำโอกาสแล้ว" และ "โอกาสได้ถูกทำเพื่อวิบากนี้แล้ว" สพฺพทา [Pg.68] อวตฺตมานมฺปิ คมิยจิตฺตํ ปฏิปกฺขปจฺจเวกฺขณาย อวิกฺขมฺภิตตฺตา ‘‘อุปฺปนฺน’’นฺติ วุตฺตํ. อนฺตรธาเปตีติ วิกฺขมฺภิกา อานาปานสฺสติ วิกฺขมฺเภติ. อนฺตราเยวาติ ภูมิลทฺเธ สภูมิยํ อพฺโพจฺฉินฺเน วิจฺฉินฺทิตฺวาติ อตฺโถ. อนตีตํ อนนาคตญฺจ ขณตฺตเยกเทสคตมฺปิ อุปฺปชฺชมานํ ‘‘ขณตฺตยคต’’นฺติ วุตฺตํ. เทสนาย ปธาเนน คหิโต อตฺโถ ‘‘สีส’’นฺติ วุจฺจติ. โลกิยธมฺมญฺหิ เทเสตพฺพํ ปตฺวา เทสนาย จิตฺตํ ปุพฺพงฺคมํ โหติ, ธมฺมสภาวํ วา สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อกุสลาติ สพฺเพปิ อกุสลา ธมฺมา วุตฺตา. เจตนาติ เกจิ. อกุสลภาคิยาติ ราคาทโย เอกนฺตอกุสลา. อกุสลปกฺขิกาติ ผสฺสาทโยปิ ตปฺปกฺขิกา. มโน เตสํ ธมฺมานํ ปฐมํ อุปฺปชฺชตีติ สหชาโตปิ มโน สมฺปยุตฺเต สงฺคณฺหิตฺวา อธิปติภาเวน ปวตฺตมาโน ปฐมํ อุปฺปนฺโน วิย โหตีติ เอวํ วุตฺโต. สมฺปยุตฺตาปิ ตทนุวตฺตนตาย อนฺวเทว อกุสลา ธมฺมาติ วุตฺตา, อนนฺตรปจฺจยมนํ วา สนฺธาย มโนปุพฺพงฺคมตา วุตฺตา. จิตฺเตน นียตีติ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ สนฺธายาห, ตณฺหาสมฺปยุตฺตํ วา. ปภสฺสรนฺติ สภาวปณฺฑรตํ สนฺธายาห. อรกฺขิเตติ สติยา อนุนยปฏิฆาทีหิ อรกฺขิเต, ราคาทีหิ พฺยาปนฺเน, เตหิ เอว อวสฺสุเต. จิตฺตสฺส ปุพฺพงฺคมภาวสาธเน อญฺญมญฺญํ พลทานวเสน สุตฺตานุรกฺขณํ, อิธ วา อุปสํหตานํ อาภิธมฺมิเกหิ วิญฺญาตานํ จิรกาลปฺปวตฺติวเสน เวทิตพฺพํ. แม้จิตของผู้ต้องการเดินทางที่ไม่ได้กำลังเป็นไปอยู่ตลอดเวลา ก็ถูกกล่าวว่า "อุปปันนะ" เพราะยังไม่ถูกขจัดออกด้วยการพิจารณาฝ่ายตรงข้ามกับการเดินทาง คำว่า "อันตรธาเปติ" หมายถึง อานาปานัสสติที่ขจัดออก ย่อมขจัดออกได้ คำว่า "อันตราเยวะ" หมายถึง กิเลสที่ได้ภูมิแล้ว ย่อมตัดขาดในอุปาทานขันธ์ 5 ที่เป็นที่เกิดของตนก่อนที่จะขาดสายไป จิตที่กำลังเกิดขึ้นซึ่งไม่เป็นอดีต ไม่เป็นอนาคต และเป็นส่วนหนึ่งของขณะสาม ก็ถูกกล่าวว่า "ขณัตตยคตะ" อรรถที่ถูกถือเอาโดยความเป็นประธานแห่งพระธรรมเทศนา ถูกเรียกว่า "สีสะ" เพราะเมื่อถึงโลกิยธรรมที่ควรแสดงตามลำดับแห่งเทศนา จิตย่อมเป็นประธานแห่งเทศนา หรือพระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้โดยอ้างถึงความเป็นหัวหน้าของธรรมคือจิต ธรรมทั้งหลายที่เป็นอกุศลทั้งหมดถูกกล่าวว่า "อกุศล" บางท่านกล่าวว่า "เจตนา" ราคะเป็นต้นที่เป็นอกุศลโดยส่วนเดียวถูกกล่าวว่า "อกุศลภาคิยะ" ผัสสะเป็นต้นก็เป็นพวกเดียวกับอกุศล คำว่า "มโนย่อมเกิดขึ้นก่อนธรรมเหล่านั้น" หมายถึง แม้มโนที่เกิดพร้อมกัน เมื่อรวบรวมธรรมที่สัมปยุตต์แล้วเป็นไปโดยความเป็นใหญ่ ย่อมเป็นเหมือนเกิดขึ้นก่อนดังนี้ จึงถูกกล่าวไว้ ธรรมที่สัมปยุตต์ก็ถูกกล่าวว่า "อกุศลธรรมย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับจิตเท่านั้น" เพราะความเป็นไปตามจิตนั้น หรือความเป็นประธานของมโนถูกกล่าวโดยอ้างถึงมโนที่เป็นอนันตรปัจจัย คำว่า "ถูกนำไปโดยจิต" พระผู้มีพระภาคตรัสโดยอ้างถึงอภิสังขารวิญญาณ หรือจิตที่สัมปยุตต์ด้วยตัณหา คำว่า "ประภัสสร" พระผู้มีพระภาคตรัสโดยอ้างถึงความเป็นธรรมชาติที่บริสุทธิ์ผ่องใส คำว่า "อารักขิตะ" หมายถึง เมื่อไม่ถูกรักษาด้วยสติจากอนุสัยปฏิฆะเป็นต้น เมื่อถูกราคะเป็นต้นครอบงำ เมื่อถูกราคะเป็นต้นนั้นเองซึมซาบ ในการทำให้ความเป็นประธานของจิตสำเร็จลง พึงทราบการรักษาพระสูตรซึ่งกันและกันด้วยอำนาจแห่งการให้กำลัง หรือในที่นี้พึงทราบการรักษาพระสูตรที่พระอภิธรรมิกะทั้งหลายรู้แล้วซึ่งถูกนำมาแสดงโดยความเป็นไปตลอดกาลนาน กตรปญฺญํ ตฺวนฺติอาทิ น ปาฬิอารุฬฺหํ, เอวํ ภควา ปุจฺฉตีติ อฏฺฐกถายเมว วุตฺตํ. ปญฺญา ปน กิมตฺถิยาติ อิทมฺปิ เอกํ สุตฺตํ. ‘‘อภิญฺญตฺถา ปริญฺญตฺถา ปหานตฺถา’’ติ ตสฺส วิสฺสชฺชนํ. คำว่า "เธอมีปัญญาเช่นไร" เป็นต้น ไม่ได้ขึ้นสู่พระบาลี ถูกกล่าวไว้ในอรรถกถาเท่านั้นว่า "พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า 'ดูก่อนภิกษุ เธอมีปัญญาเช่นไร'" คำว่า "ปัญญาเป็นไปเพื่อประโยชน์อะไร" นี้ก็เป็นพระสูตรหนึ่ง คำตอบของปัญหานั้นคือ "เพื่ออภิญญา เพื่อปริญญา เพื่อปหานะ" สาตนฺติ สภาววเสน วุตฺตํ, มธุรนฺติ มธุรํ วิยาติ อุปมาวเสน. โปโนพฺภวิกาติ ปุนพฺภวกรณสีลา. ตตฺรตตฺราภินนฺทนโต นนฺที, นนฺทิภูโต ราโค นนฺทิราโค, นนฺทิราคภาเวน สหคตาติ นนฺทิราคสหคตาติ น เอตฺถ สมฺปโยควเสน สหคตภาโว อตฺถีติ สหคตสทฺโท ตณฺหาย นนฺทิราคภาวํ โชเตติ. นนฺทิราคภูตาติ จสฺส อตฺโถ. นิสฺสเยติ ปาทเก. รูปารูปารมฺมณานนฺติ ปถวีกสิณาทิอากาสาทิอารมฺมณานํ. สํสฏฺเฐติ ขีโรทกํ วิย สโมทิเต เอกีภาวมิว คเต. สหชาเตติ สมฺปยุตฺตสหชาเต, น สหชาตมตฺเต. อิธาปีติ ‘‘อิมสฺมิมฺปิ ปเท อยเมว อตฺโถ อธิปฺเปโต’’ติ อิมิสฺสา อฏฺฐกถาย ยถาทสฺสิตสํสฏฺฐสทฺโท [Pg.69] สหชาเต อธิปฺเปโตติ. อรูปํ รูเปนาติ ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุนา. อุกฺกฏฺฐนิทฺเทโสติ อนวเสสสงฺคเหน กโต อติสยนิทฺเทโส. คำว่า "สาตะ" ถูกกล่าวโดยความเป็นธรรมชาติ คำว่า "มธุระ" ถูกกล่าวโดยอุปมาว่า "เหมือนรสหวาน" คำว่า "โปโนพภวิกา" หมายถึง มีปกติทำภพใหม่ เพราะความยินดีอย่างยิ่งในอารมณ์นั้นๆ หรือในภพนั้นๆ จึงชื่อว่า "นันทิ" ราคะที่เกิดขึ้นเพราะความยินดี ชื่อว่า "นันทิราคะ" คำว่า "นันทิราคะสหคตา" หมายถึง ตัณหาที่เกิดพร้อมด้วยความเป็นนันทิราคะ ในที่นี้ไม่มีความเป็นสหคตะโดยสัมปโยคะ ดังนั้น คำว่า "สหคตะ" จึงแสดงความเป็นนันทิราคะของตัณหา และอรรถของบทว่า "นันทิราคะสหคตา" นี้คือ "ตัณหาใดที่เกิดขึ้นเพราะความเป็นนันทิราคะ" คำว่า "นิสสยะ" พึงทราบในอรรถว่า "รากฐาน" คำว่า "รูปารูปารัมมณานัง" หมายถึง อารมณ์ทั้งหลายมีปฐวีกสิณเป็นต้น และอารมณ์ทั้งหลายมีอากาสบัญญัติเป็นต้น คำว่า "สังสัฏฐะ" พึงทราบในอรรถว่า "ที่ผสมกันเหมือนน้ำกับนม ที่ถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน" คำว่า "สหชาตะ" หมายถึง สัมปยุตตสหชาตะ ไม่ใช่เพียงสหชาตะเท่านั้น คำว่า "อิทาปิ" หมายถึง ในอรรถกถานี้ คำว่า "สังสัฏฐะ" ที่แสดงไว้แล้วนั้น มีอรรถว่า "สหชาตะ" ดังนี้ พึงทราบว่า "ในบทนี้ก็มีอรรถนี้เป็นที่ประสงค์" คำว่า "อรูปัง รูเปนาติ" หมายถึง ในขณะปฏิสนธิกับวัตถุ คำว่า "อุกกัฏฐนิเทศ" หมายถึง การแสดงที่ยิ่งยวดที่ทำขึ้นโดยการรวบรวมลักษณะทั้งสี่โดยไม่เหลือ อนาภฏฺฐตาเยวาติ ‘‘ทิฏฺฐํ สุต’’นฺติอาทีสุ ทิฏฺฐตาทโย วิย อภาสิตพฺพตา อนาภฏฺฐตา. สพฺพากาเรน สทิสสฺส ทุติยจิตฺตสฺส สสงฺขาริกตาวจเนน อิมสฺส อสงฺขาริกตา วิญฺญายติ, ตสฺมา อภาสิตพฺพตาย น คหิโตติ อตฺโถ ยุชฺชติ. อธิปฺปาโย ปน ปาฬิยํ อภาสิตตฺตา เอว ตตฺถ เทเสตพฺพภาเวน น คหิโต น สงฺคหิโต น ตสฺสตฺถสฺส อภาวาติ. อถ วา ปาฬิยํ อนาภฏฺฐตาย เอว อฏฺฐกถายํ น คหิโต น ตสฺสตฺโถ วุตฺโต. นิยเมตฺวาวาติ ปรโต เอวํวิธสฺเสว สสงฺขาริกภาววจนโต อิธ ตทวจเนเนว อสงฺขาริกภาวํ นิยเมตฺวา. คำว่า "อนาภฏฐตา" หมายถึง ความไม่ควรแสดง เหมือนความเป็นทิฏฐะเป็นต้นในบทบาลีมี "ทิฏฐัง สุตัง" เป็นต้น เพราะการตรัสถึงความเป็นสสังขาริกะของจิตมหากุศลที่สองซึ่งเหมือนกันทุกประการ จึงเป็นที่รู้ได้ถึงความเป็นอสังขาริกะของจิตมหากุศลแรกนี้ เพราะฉะนั้น อรรถที่ว่า "ไม่ถูกถือเอาเพราะความไม่ควรแสดง" จึงสมเหตุสมผล แต่ความหมายคือ เพราะไม่ได้แสดงไว้ในพระบาลี จึงไม่ถูกถือเอา ไม่ถูกรวบรวมโดยความเป็นบทที่ควรแสดงในพระบาลีนั้น ไม่ใช่เพราะไม่มีอรรถนั้น พึงทราบดังนี้ หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะไม่ได้แสดงไว้ในพระบาลี จึงไม่ถูกถือเอาในอรรถกถา และอรรถของคำว่า "อสังขาริกะ" นั้นก็ไม่ได้ถูกอรรถกถาจารย์อธิบายไว้ คำว่า "นิยเมตวา" หมายถึง เพราะการตรัสถึงความเป็นสสังขาริกะของจิตมหากุศลที่สองซึ่งมีประเภทเช่นนี้ในภายหลัง จึงทรงกำหนดความเป็นอสังขาริกะในบทบาลีที่แสดงจิตมหากุศลแรกนี้ด้วยการไม่ตรัสถึงความเป็นสสังขาริกะนั้นเอง มโนวิญฺญาณนฺติ เอตฺถ ทฺวารํ วตฺถูติ วุตฺตํ, ทฺวาเรน วา ตํสหายภูตํ หทยวตฺถุ วุตฺตํ. สรสภาเวนาติ สกิจฺจภาเวน. อวิชฺชา หิ สงฺขารานํ ปจฺจยภาวกิจฺจา, อญฺญาสาธารโณ วา รสิตพฺโพ วิญฺญาตพฺโพ ภาโว สรสภาโว, อวิชฺชาสภาโว สงฺขารสภาโวติ เอวมาทิโก. ‘‘สรสสภาเวนา’’ติปิ ปาโฐ, โสเยว อตฺโถ. อวิชฺชาปจฺจยาติ วา สรเสน, สงฺขาราติ สภาเวน. ในบทว่า "มโนวิญญาณ" นี้ ทวารถูกกล่าวว่าเป็นวัตถุ หรืออีกนัยหนึ่ง หทัยวัตถุที่เป็นสหายของทวารนั้นถูกกล่าวโดยทวาร คำว่า "สรสะภาเวนะ" หมายถึง ด้วยความเป็นกิจของตน เพราะอวิชชามีกิจคือความเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลาย หรืออีกนัยหนึ่ง ภาวะที่ควรลิ้มรส ควรรู้ ที่ไม่ทั่วไปกับธรรมอื่น ชื่อว่า "สรสะภาวะ" คือ อวิชชาภาวะ สังขารภาวะ เป็นต้น มีบทว่า "สรสะสะภาเวนะ" ด้วย อรรถก็อย่างเดียวกัน หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า "อวิชชาปัจจัย" โดยกิจของตน คำว่า "สังขาร" โดยธรรมชาติของตน เอกสมุฏฺฐานาทิตา รูปธมฺเมสุ เอว โยเชตพฺพา เตสุ ตพฺโพหารพาหุลฺลโต. อตีตาทิภาโว รูปารูปธมฺเมสุ, จิตฺตเจตสิกนิพฺพานานมฺปิ วา ยถาสภาวํ เอกทฺวินกุโตจิสมุฏฺฐานตา โยเชตพฺพา. อนาปาถคตาติ จกฺขาทีนํ อโคจรคตา สุขุมรชาทิรูปํ วิย วตฺถุปริตฺตตาย ตตฺตาโยคุเฬ ปติโตทกพินฺทุรูปํ วิย ขณปริตฺตตาย อติทูรตาย อจฺจาสนฺนาทิตาย อตีตานาคตตาย จ. วิสโย อนญฺญตฺถภาเวน, โคจโร จ ตตฺถ จรเณน วุตฺโต, ตพฺพิสยนิจฺฉเยน มโน ปฏิสรณํ. อยมตฺโถ สิทฺโธ โหติ อญฺญถา เตสํ ธมฺมารมฺมณภาเวน ‘‘เนสํ โคจรวิสยํ ปจฺจนุโภตี’’ติ วจนสฺส อนุปปตฺติโต. ทิพฺพจกฺขุทิพฺพโสตอิทฺธิวิธญาเณหิ ยถาวุตฺตนเยน อนาปาถคตานิ รูปาทีนิ อาลมฺพิยมานานิ น ธมฺมารมฺมณนฺติ กตฺถจิ วุจฺจมานานิ ทิฏฺฐานิ, อิตรถา จ ทิฏฺฐานิ ‘‘ทิพฺเพน จกฺขุนา รูปํ ปสฺสตี’’ติอาทีสูติ. ความเป็นแห่งเอกสมุฏฐานเป็นต้น พึงประกอบในรูปธรรมทั้งหลายเท่านั้น เพราะความที่การเรียกขานมีเอกสมุฏฐานเป็นต้นนั้นมีมากในรูปธรรมเหล่านั้น. ความเป็นแห่งอดีตเป็นต้น พึงประกอบในรูปธรรมและอรูปธรรม หรือความเป็นแห่งเอกสมุฏฐาน, ทวิสมุฏฐาน, นกุโตจิสมุฏฐาน พึงประกอบตามสมควรแก่สภาพในจิต, เจตสิก, นิพพานด้วย. อนาปาถคตะ คือ ไม่ถึงความเป็นอารมณ์อันเป็นโคจรแห่งจักขุเป็นต้น เพราะความที่วัตถุมีประมาณน้อย เหมือนรูปปรมาณูและตัชชารีรูปเป็นต้นอันละเอียด เพราะความที่ขณะมีประมาณน้อย เหมือนรูปหยาดน้ำที่ตกลงบนก้อนเหล็กที่ร้อนจัด เพราะความไกลเกินไป เพราะความใกล้เกินไปเป็นต้น และเพราะความเป็นอารมณ์อดีตและอนาคต. วิสัย อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า เพราะความที่ไม่อยู่ในอารมณ์อื่น และโคจร อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า เพราะความที่เกิดขึ้นมากในอารมณ์นั้น. เพราะการตัดสินอารมณ์นั้น มโนจึงเป็นที่พึ่ง. อรรถนี้สำเร็จแล้ว เพราะถ้ามิฉะนั้นแล้ว คำว่า "ย่อมเสวยอารมณ์อันเป็นโคจรของอารมณ์เหล่านั้น" ย่อมไม่สมควร เพราะความเป็นธรรมารมณ์ของรูปารมณ์เป็นต้นเหล่านั้น. รูปารมณ์เป็นต้นที่ไม่อยู่ในวิสัยอันเป็นโคจร ซึ่งถูกอารมณ์ด้วยทิพยจักขุ ทิพยโสต และอิทธิวิธญาณ ตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั้น ไม่ปรากฏว่าถูกกล่าวว่าเป็นธรรมารมณ์ในที่ใดที่หนึ่ง แต่ปรากฏว่าถูกกล่าวในที่อื่น เช่น "ย่อมเห็นรูปด้วยทิพยจักขุ" เป็นต้น. อาปาถมาคจฺฉติ [Pg.70] มนสา ปญฺจวิญฺญาเณหิ จ คเหตพฺพภาวูปคมเนน. ฆฏฺเฏตฺวาติ ปฏิมุขภาวาปาถํ คนฺตฺวา. สรภาณกสฺส โอสารกสฺส. ปกติยา ทิฏฺฐาทิวเสน อาปาถคมนญฺจ โภชนปริณามอุตุโภชนวิเสสอุสฺสาหาทีหิ กลฺยํ, โรคิโน วาตาทีหิ จ อุปทฺทุตํ วา กายํ อนุวตฺตนฺตสฺส ชาครสฺส ภวงฺคสฺส จลนปจฺจยานํ กายิกสุขทุกฺขอุตุโภชนาทิอุปนิสฺสยานํ จิตฺตปณิทหนสทิสาสทิสสมฺพนฺธทสฺสนาทิปจฺจยานํ, สุตฺตสฺส จ สุปินทสฺสเน ธาตุกฺโขภาทิปจฺจยานํ วเสน เวทิตพฺพํ. อทิฏฺฐสฺส อสุตสฺส อนาคตพุทฺธรูปาทิโน ปสาททาตุกามตาวตฺถุสฺส ตํสทิสตาสงฺขาเตน ทิฏฺฐสุตสมฺพนฺเธเนว. น เกวลํ ตํสทิสตาว อุภยสมฺพนฺโธ, กินฺตุ ตพฺพิปกฺขตา ตเทกเทสตา ตํสมฺปยุตฺตตาทิโก จ เวทิตพฺโพ. เกนจิ วุตฺเต กิสฺมิญฺจิ สุเต อวิจาเรตฺวา สทฺทหนํ สทฺธา, สยเมว ตํ วิจาเรตฺวา โรจนํ รุจิ, ‘‘เอวํ วา เอวํ วา ภวิสฺสตี’’ติ อาการวิจารณํ อาการปริวิตกฺโก, วิจาเรนฺตสฺส กตฺถจิ ทิฏฺฐิยา นิชฺฌานกฺขมนํ ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติ. ย่อมถึงอาปาถะด้วยมโนวิญญาณและปัญจวิญญาณ เพราะการเข้าถึงความเป็นสิ่งที่พึงถือเอา. กระทบแล้ว คือ ถึงอาปาถะอันเป็นภาวะที่เผชิญหน้า. ของสารภาณกะผู้ยังบาลีให้ลง. และการถึงอาปาถะโดยปกติด้วยอำนาจแห่งทิฏฐะเป็นต้น พึงทราบด้วยอำนาจแห่งปัจจัยอันยังภวังค์ของผู้ตื่นให้ไหว คือ อุปนิสัยอันเป็นปัจจัยมีกายิกสุข กายิกทุกข์ ฤดู โภชนะเป็นต้น อันเป็นไปตามกายที่สมบูรณ์ด้วยการย่อยอาหาร ฤดูที่เหมาะสม โภชนะพิเศษ ความเพียรเป็นต้น หรือกายที่ถูกลมเป็นต้นเบียดเบียนของผู้มีโรค และด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีจิตตั้งมั่น การเห็นอารมณ์ที่เหมือนกัน ไม่เหมือนกัน และการเห็นอารมณ์ที่เกี่ยวข้องกับอารมณ์นั้นเป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีธาตุพิการเป็นต้น ในการเห็นฝันของผู้หลับ. ของรูปพระพุทธเจ้าในอนาคตเป็นต้น อันไม่เคยเห็น ไม่เคยได้ยิน อันเป็นวัตถุแห่งความเลื่อมใสและความปรารถนาจะให้ทาน ย่อมถึงอาปาถะด้วยความเกี่ยวข้องกับทิฏฐะและสุตะ อันนับว่าเป็นความเหมือนกันกับทิฏฐะและสุตะนั้นเท่านั้น. ความเหมือนกันกับทิฏฐะและสุตะนั้นเท่านั้น ไม่ใช่อุภยสัมพันธะ แต่พึงทราบว่าความเป็นปฏิปักษ์ต่ออารมณ์ทิฏฐะและสุตะนั้น ความเป็นส่วนหนึ่งของอารมณ์ทิฏฐะและสุตะนั้น และความเป็นสิ่งที่ประกอบด้วยอารมณ์ทิฏฐะและสุตะนั้นเป็นต้น ก็เป็นอุภยสัมพันธะด้วย. เมื่อมีใครกล่าว หรือเมื่อได้ยินเรื่องใดเรื่องหนึ่ง การเชื่อโดยไม่พิจารณา คือ ศรัทธา. การชอบใจโดยพิจารณาเรื่องนั้นด้วยตนเอง คือ รุจิ. การพิจารณาลักษณะว่า "จะเป็นอย่างนี้ หรือจะเป็นอย่างนั้น" คือ อาการปริวิตก. การชอบใจด้วยการพิจารณาด้วยปัญญาในอรรถใดอรรถหนึ่งของผู้พิจารณา คือ ทิฏฐินิชฌานักขันติ. เครุกหริตาลญฺชนาทิธาตูสุ. สุภนิมิตฺตํ สุภคฺคหณสฺส นิมิตฺตํ. ตํ สุภนิมิตฺตตฺตา รญฺชนียตฺตา จ โลภสฺส วตฺถุ. นิยมิตสฺส จิตฺตสฺส วเสน นิยมิตวเสน. เอวมิตเรสุ ทฺวีสุ. อาโภโค อาภุชิตํ. ลูขปุคฺคลา โทสพหุลา. อโทสพหุลา สินิทฺธปุคฺคลา. ตทธิมุตฺตตาติ ปีตินินฺนจิตฺตตา. อิเมหิ…เป… เวทิตพฺโพ ปีติยา โสมนสฺสวิปฺปโยคาสมฺภวโตติ อธิปฺปาโย. ในธาตุทั้งหลายมีเกรุกะ หริตาล อัญชนะเป็นต้น. สุภนิมิต คือ นิมิตแห่งการถือเอาว่าเป็นของงาม. อารมณ์นั้นเป็นวัตถุแห่งโลภะ เพราะความเป็นเหตุแห่งการถือเอาว่าเป็นของงาม และเพราะความเป็นสิ่งที่น่ากำหนัด. ด้วยอำนาจแห่งจิตที่กำหนดไว้แล้ว ด้วยอำนาจที่กำหนดไว้. ในปริณามิตสมุทาจารอีกสองอย่างก็เช่นเดียวกัน. อาโภคะ คือ การน้อมใจ. บุคคลผู้หยาบกระด้าง คือ ผู้มีโทสะมาก. บุคคลผู้ละเอียดอ่อน คือ ผู้มีอโทสะมาก. ตทธิมุตตตา คือ ความที่จิตน้อมไปในปีติ. อธิปรายว่า พึงทราบด้วยเหตุเหล่านี้ว่า ความเป็นไปพร้อมด้วยโสมนัสในกุศลจิตนี้ เพราะความเป็นไปไม่ได้ของการไม่ประกอบด้วยปีติและโสมนัส. ชีวิตวุตฺติยา อายตนภาวโต หตฺถาโรหาทิสิปฺปเมว สิปฺปายตนํ. กสิวาณิชฺชาทิกมฺมเมว กมฺมายตนํ. อายุเวทาทิวิชฺชา เอว วิชฺชาฏฺฐานํ. อพฺยาปชฺเชติ โทมนสฺสพฺยาปาทรหิเต รูปภเว. ธมฺมปทาติ ธมฺมโกฏฺฐาสา. ปิลวนฺตีติ อุปฏฺฐหนฺติ ปทิสฺสนฺติ. โยคาติ ภาวนาภิโยคา สมาธิโต. วตฺถุวิสทกิริยาติ อชฺฌตฺติกพาหิรานํ วตฺถูนํ นิมฺมลภาวกิริยา. สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ อญฺญมญฺญานติวตฺตนํ อินฺทฺริยสมตฺตปฏิปาทนตา. คมฺภีรานํ ญาเณน จริตพฺพานํ, คมฺภีรญาเณน วา จริตพฺพานํ สุตฺตนฺตานํ ปจฺจเวกฺขณา คมฺภีรญาณจริยปจฺจเวกฺขณา. เพราะความเป็นเหตุแห่งการเลี้ยงชีพ ศิลปะมีหัตถาโรหะเป็นต้นนั่นแหละ คือ ศิลปายตนะ. การงานมีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้นนั่นแหละ คือ กัมมายตนะ. วิชามีอายุรเวทเป็นต้นนั่นแหละ คือ วิชชาฐานะ. อัพยาปัชชะ คือ ในรูปภพที่ปราศจากโทมนัสพยาบาท. ธรรมบท คือ กองแห่งธรรม. ย่อมปรากฏ คือ ย่อมตั้งมั่น ย่อมปรากฏแก่ญาณ. โยคะ คือ สมาธิอันเป็นเหตุแห่งการประกอบความเพียรในการภาวนาอย่างยิ่ง. วัตถุวิสทกิริยา คือ การกระทำวัตถุทั้งหลายอันเป็นภายในและภายนอกให้บริสุทธิ์. การไม่ก้าวล่วงซึ่งกันและกันแห่งอินทรีย์ทั้งหลายมีศรัทธาเป็นต้น คือ อินทรียสมัตตปฏิปาทนตา. การพิจารณาสูตรทั้งหลายอันลึกซึ้ง อันพึงประพฤติด้วยญาณ หรืออันพึงประพฤติด้วยญาณอันลึกซึ้ง คือ คัมภีรญาณจริยปัจจเวกขณา. วํโสติ อนุกฺกโม. ตนฺตีติ สนฺตติ. ปเวณีติ สมฺพนฺโธ. สพฺพเมตํ จาริตฺตกิริยาปพนฺธสฺส วจนํ. จาริตฺตสีลตฺตา สีลมยํ. ‘‘ทสฺสามี’’ติ วจีเภเทน วตฺถุสฺส ปริณตตฺตา ตโต ปฏฺฐาย ทานํ อารทฺธํ นาม โหติ[Pg.71], ยโต ตสฺส อตฺตโน ปริณามนาทีสุ อาปตฺติ โหติ. วิชฺชมานวตฺถุสฺมึ จินฺตนกาลโต ปฏฺฐาย ทานํ อารทฺธนฺติ ตตฺถ ทานมยํ กุสลํ โหตีติ อธิปฺปาโย. น หิ ทานวตฺถุํ อวิชฺชมานกมฺปิ สงฺขโรนฺตสฺส กุสลํ น โหตีติ. ตํ ปน ทานมยสฺส ปุพฺพภาโคติ ตเทว ภเชยฺย, วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ. กุลวํสาทิวเสนาติ อุทาหรณมตฺตเมเวตํ. อตฺตนา สมาทินฺนวตฺตวเสน สปฺปุริสวตฺตคามชนปทวตฺตาทิวเสน จ จาริตฺตสีลตา เวทิตพฺพา. วงศ์ คือ ลำดับ. ตันติ คือ ความสืบต่อ. ปเวณี คือ ความเกี่ยวข้อง. คำเหล่านี้ทั้งหมดเป็นคำที่แสดงถึงความสืบต่อแห่งการกระทำอันเป็นจารีต. เพราะความเป็นจารีตศีล จึงเป็นสีลมัย. เพราะความที่วัตถุสำเร็จแล้วด้วยการเปล่งวาจาว่า "เราจะให้" ตั้งแต่นั้นไป ทานชื่อว่าเริ่มแล้ว เพราะเหตุที่ย่อมมีอาบัติในการน้อมวัตถุนั้นมาสู่ตนเป็นต้น. อธิปรายว่า ทานชื่อว่าเริ่มแล้วตั้งแต่เวลาที่คิดในวัตถุที่มีอยู่ กุศลอันเป็นทานมัยย่อมมีในวัตถุนั้น. จริงอยู่ กุศลย่อมมีแก่ผู้จัดแจงวัตถุทานแม้ที่ยังไม่มี. แต่กุศลนั้นเป็นส่วนเบื้องต้นของทานมัย พึงเข้าถึงทานมัยนั้นเท่านั้น ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถา. คำว่า "ด้วยอำนาจแห่งวงศ์ตระกูลเป็นต้น" นี้เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น. พึงทราบจารีตศีลด้วยอำนาจแห่งวัตรที่ตนสมาทานไว้ และด้วยอำนาจแห่งวัตรของสัปบุรุษ วัตรของชาวบ้านชาวชนบทเป็นต้น. สวตฺถุกนฺติ เภริอาทิวตฺถุสหิตํ กตฺวา. วิชฺชมานกวตฺถุนฺติ เภริอาทิวตฺถุํ. ธมฺมสฺสวนโฆสนาทีสุ จ สวตฺถุกํ กตฺวา สทฺทสฺส ทานํ สทฺทวตฺถูนํ ฐานกรณานํ สสทฺทปฺปวตฺติกรณเมวาติ ตสฺส จินฺตนํ วิชฺชมานวตฺถุปริจฺจาโค เวทิตพฺโพ. ภาเชตฺวา ทสฺเสสิ ธมฺมราชา อิธ จ รูปารมฺมณาทิภาวํ, อญฺญตฺถ จ ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, ปุญฺญกิริยวตฺถูนี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๐๕) ทานมยาทิภาวํ, อปรตฺถ จ ‘‘กตเม ธมฺมา กุสลา? ตีณิ…เป… ตํสมุฏฺฐานํ กายกมฺม’’นฺติอาทินา กายกมฺมาทิภาวญฺจ วทนฺโต. อปริยาปนฺนา จาติ ปรมตฺถโต อวิชฺชมานตฺตา อญฺญายตนตฺตา จ อสงฺคหิตา. สวัตถุกะ คือ การกระทำพร้อมด้วยวัตถุมีกลองเป็นต้น. วัตถุที่มีอยู่ คือ วัตถุมีกลองเป็นต้น. และการให้เสียงในเวลาประกาศการฟังธรรมเป็นต้น โดยกระทำพร้อมด้วยวัตถุ คือ การกระทำฐานกรณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งเสียงให้เป็นไปพร้อมด้วยเสียงนั่นเอง เพราะฉะนั้น การคิดของบุคคลผู้ประกาศการฟังธรรมนั้น พึงทราบว่าเป็นการบริจาควัตถุที่มีอยู่. พระธรรมราชาทรงจำแนกแสดงไว้ โดยตรัสถึงความเป็นรูปารมณ์เป็นต้นในที่นี้ และความเป็นทานมัยเป็นต้นในที่อื่นว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุญกิริยาวัตถุ ๓ ประการเหล่านี้" และความเป็นกายกรรมเป็นต้นในที่อื่นอีกว่า "ธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลเป็นไฉน? กายกรรมอันเกิดจากธรรมเหล่านั้น ๓ ประการ..." อปริยาปันนะ คือ ธรรมทั้งหลายที่ไม่สงเคราะห์เข้าด้วยธัมมายตนะ เพราะไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ และเพราะเป็นอายตนะอื่น. ปริโภครโส ปริโภคปจฺจยํ ปีติโสมนสฺสํ. อยํ ปน รสสมานตาวเสน คหณํ อุปาทาย รสารมฺมณนฺติ วุตฺโต, น สภาวโต. สภาเวน ปน คหณํ อุปาทาย ปีติโสมนสฺสํ ธมฺมารมฺมณเมว โหตีติ ‘‘สุขา เวทนา ธมฺมารมฺมณ’’นฺติ วุตฺตํ. อารมฺมณเมว นิพทฺธนฺติ รูปารมฺมณํ…เป… ธมฺมารมฺมณนฺติ เอวํ นิยเมตฺวา วุตฺตํ. กมฺมสฺส อนิพทฺธตฺตาติ กมฺมสฺส อนิยตตฺตา. ยถา หิ รูปาทีสุ เอการมฺมณํ จิตฺตํ อนญฺญารมฺมณํ โหติ, น เอวํ กายทฺวาราทีสุ เอกทฺวาริกกมฺมํ อญฺญสฺมึ ทฺวาเร นุปฺปชฺชติ, ตสฺมา กมฺมสฺส ทฺวารนิยมรหิตตฺตา ทฺวารมฺปิ กมฺมนิยมรหิตนฺติ อิธ อารมฺมณํ วิย นิยเมตฺวา น วุตฺตํ. วินา อารมฺมเณน อนุปฺปชฺชนโตติ เอตสฺสปิ จตฺโถ ‘‘ยถา กายกมฺมาทีสุ เอกํ กมฺมํ เตน ทฺวาเรน วินา อญฺญสฺมึ ทฺวาเร จรติ, น เอวํ รูปาทีสุ เอการมฺมณํ จิตฺตํ เตนารมฺมเณน วินา อารมฺมณนฺตเร อุปฺปชฺชตี’’ติ เวทิตพฺโพ. น หิ ยถา วจีทฺวาเร อุปฺปชฺชมานมฺปิ ‘‘กายกมฺม’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ สทฺทารมฺมเณ อุปฺปชฺชมานํ ‘‘รูปารมฺมณ’’นฺติ วุจฺจติ. รสแห่งการบริโภคคือปีติโสมนัสที่มีการบริโภคเป็นปัจจัย. แต่รสนี้ถูกกล่าวว่าเป็นรสารมณ์โดยอาศัยการถือเอาด้วยอำนาจความที่สม่ำเสมอกับรส ไม่ใช่โดยสภาวะ. แต่โดยสภาวะแล้ว เมื่ออาศัยการถือเอา ปีติโสมนัสย่อมเป็นธรรมารมณ์เท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ว่า "สุขเวทนาเป็นธรรมารมณ์". อารมณ์เท่านั้นที่แน่นอน จึงกล่าวไว้โดยกำหนดอย่างนี้ว่า รูปารมณ์...เป็นต้น...ธรรมารมณ์. ที่ว่า "เพราะความที่กรรมไม่แน่นอน" นั้น คือเพราะความที่กรรมไม่เที่ยง. จริงอยู่ จิตที่มีอารมณ์เดียวในรูปเป็นต้น ย่อมไม่มีอารมณ์อื่นฉันใด กรรมที่มีทวารเดียวในกายทวารเป็นต้น ย่อมไม่เกิดในทวารอื่นก็หามิได้ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น เพราะความที่กรรมปราศจากการกำหนดด้วยทวาร แม้ทวารก็ปราศจากการกำหนดด้วยกรรม จึงไม่ได้กล่าวไว้โดยกำหนดเหมือนอารมณ์ในที่นี้. อรรถของบทว่า "เพราะไม่เกิดโดยปราศจากอารมณ์" นั้น พึงทราบว่า "กรรมอย่างหนึ่งในกายกรรมเป็นต้น ย่อมเที่ยวไปในทวารอื่นโดยเว้นทวารนั้นฉันใด จิตที่มีอารมณ์เดียวในรูปเป็นต้น ย่อมไม่เกิดในอารมณ์อื่นโดยเว้นอารมณ์นั้นก็หามิได้" ดังนี้. จริงอยู่ แม้กรรมที่เกิดขึ้นในวจีทวาร ย่อมกล่าวว่าเป็น "กายกรรม" ได้ฉันใด จิตที่เกิดขึ้นในสัททารมณ์ ย่อมไม่กล่าวว่าเป็น "รูปารมณ์" ฉันนั้น. กามาวจรกุสลํ กุศลที่เป็นกามาวจร กายกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา อธิบายเรื่องกายกรรมทวาร อิมสฺส [Pg.72] ปนตฺถสฺสาติ กมฺมทฺวารานํ อญฺญมญฺญสฺมึ อนิยตตาย ‘‘ทฺวาเร จรนฺติ กมฺมานี’’ติอาทินา ปกาสนตฺถํ. ปญฺจ วิญฺญาณานีติ เอตฺถ ฉฏฺฐสฺส วิญฺญาณสฺส ตสฺส จ ทฺวารสฺส อนุทฺเทโส ทฺวารทฺวารวนฺตานํ สหาภาวา. นิยตรูปรูปวเสน จตุสมุฏฺฐานิกกายา วุตฺตาติ สทฺทสฺส วิการรูปาทีนญฺจ อสงฺคโห. แต่ในอรรถนี้ เพื่อประกาศความที่กรรมทวารทั้งหลายไม่แน่นอนในกันและกัน ด้วยคำมีว่า "กรรมทั้งหลายย่อมเที่ยวไปในทวาร" เป็นต้น. ในบทว่า "ปัญจวิญญาณ" นี้ การไม่ระบุถึงวิญญาณที่ ๖ และทวารของวิญญาณนั้น เป็นเพราะความไม่มีอยู่ร่วมกันของทวารและธรรมที่มีทวาร. ที่กล่าวว่า "กายที่มีสมุฏฐาน ๔ โดยอำนาจแห่งรูปที่แน่นอน" นั้น เป็นการไม่สงเคราะห์สัททรูปและวิการรูปเป็นต้น. ปฐมชวนสมุฏฺฐิตา วาโยธาตุ ยทิปิ ตสฺมึ ขเณ รูปานํ เทสนฺตรุปฺปตฺติเหตุภาเวน จาเลตุํ น สกฺโกติ, ตถาปิ วิญฺญตฺติวิการสหิตาว สา เวทิตพฺพา. ทสสุ หิ ทิสาสุ ยํ ทิสํ คนฺตุกาโม องฺคปจฺจงฺคานิ วา ขิปิตุกาโม, ตํทิสาภิมุขาเนว รูปานิ สา สนฺถมฺเภติ สนฺธาเรติ จาติ ตทภิมุขภาววิการวตี โหติ, อธิปฺปายสหภาวี จ วิกาโร วิญฺญตฺตีติ. เอวญฺจ กตฺวา อาวชฺชนสฺสปิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกภาโว ยถาธิปฺปายวิการรูปุปฺปาทเนน อุปปนฺโน โหติ, ยโต พาตฺตึส จิตฺตานิ รูปิริยาปถวิญฺญตฺติชนกานิ วุตฺตานีติ. โยชนํ คโต, ทสโยชนํ คโตติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชาเปติ อเนกสหสฺสวารํ อุปฺปนฺนา. วาโยธาตุที่เกิดจากชวนะแรก ถึงแม้ในขณะนั้นจะไม่สามารถทำให้รูปทั้งหลายเคลื่อนไหวได้ด้วยความเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นในที่อื่น ถึงกระนั้นก็พึงทราบว่าวาโยธาตุนั้นย่อมประกอบด้วยวิการคือวิญญัติเท่านั้น. จริงอยู่ วาโยธาตุนั้นย่อมค้ำจุนและทรงรูปทั้งหลายที่มุ่งหน้าไปยังทิศนั้นเท่านั้น ซึ่งบุคคลปรารถนาจะไปในทิศใดทิศหนึ่งในทิศทั้ง ๑๐ หรือปรารถนาจะเหวี่ยงอวัยวะน้อยใหญ่ไป เพราะเหตุนั้นจึงมีวิการคือความเป็นผู้มุ่งหน้าไปยังทิศนั้น และวิการที่เกิดพร้อมกับความตั้งใจนั้นชื่อว่าวิญญัติ. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ความเป็นผู้ยังวิญญัติให้เกิดขึ้นได้ของอาวัชชนะ ย่อมสมควรด้วยการยังวิการรูปให้เกิดขึ้นตามความตั้งใจ เพราะเหตุที่สมควรอย่างนั้น จึงกล่าวไว้ว่า จิต ๓๒ ดวงยังรูปทั่วไป อิริยาบถ และวิญญัติให้เกิดขึ้นได้. วาโยธาตุที่เกิดขึ้นหลายพันครั้ง ย่อมยังให้ถึงซึ่งความเป็นผู้ควรกล่าวว่า "ไป ๑ โยชน์, ไป ๑๐ โยชน์" ดังนี้. วาโยธาตุยา…เป… ปจฺจโย ภวิตุนฺติ ถมฺภนจลเนสุ วาโยธาตุยา ปจฺจโย ภวิตุํ สมตฺโถ จิตฺตสมุฏฺฐานมหาภูตานํ เอโก อาการวิเสโส อตฺถิ, อยํ วิญฺญตฺติ นาม. เตสญฺหิ ตทาการตฺตา วาโยธาตุ ถมฺเภติ จาเลติ จาติ. น จิตฺตสมุฏฺฐานาติ เอเตน ปรมตฺถโต อภาวํ ทสฺเสติ. น หิ รูปํ อปฺปจฺจยํ อตฺถิ, น จ นิพฺพานวชฺโช อตฺโถ นิจฺโจ อตฺถีติ. วิญฺญตฺติตายาติ วิญฺญตฺติวิการตาย. จิตฺตสมุฏฺฐานภาโว วิย มหาภูตวิการตาย อุปาทารูปภาโว จ อธิปฺเปโตติ เวทิตพฺโพ. ที่ว่า "วาโยธาตุ...เป็นปัจจัย" นั้น คือมีลักษณะพิเศษอย่างหนึ่งของมหาภูตรูปที่เกิดจากจิต ซึ่งสามารถเป็นปัจจัยในการค้ำจุนและการเคลื่อนไหวของวาโยธาตุได้ ลักษณะพิเศษนี้ชื่อว่าวิญญัติ. จริงอยู่ เพราะความเป็นผู้มีลักษณะพิเศษนั้น วาโยธาตุย่อมค้ำจุนและย่อมเคลื่อนไหวได้ ดังนี้. ด้วยบทว่า "ไม่ใช่เกิดจากจิต" นี้ ย่อมแสดงความไม่มีโดยปรมัตถ์. จริงอยู่ รูปที่ไม่มีปัจจัยย่อมไม่มี และปรมัตถ์ที่เที่ยงเว้นนิพพานก็ไม่มี. ที่ว่า "ด้วยความเป็นวิญญัติ" นั้น คือด้วยความเป็นวิการคือวิญญัติ. พึงทราบว่าประสงค์เอาความเป็นจิตตสมุฏฐาน เหมือนที่ประสงค์เอาความเป็นอุปาทารูปด้วยความเป็นวิการของมหาภูตรูป. กายิกกรณนฺติ กายทฺวารปฺปวตฺตํ จิตฺตกิริยํ, อธิปฺปายนฺติ อตฺโถ. กาเรติ มญฺเญติ เอเตน วณฺณคฺคหณานุสาเรน คหิตาย วิญฺญตฺติยา ยํ กรณํ วิญฺญาตพฺพํ, ตสฺส วิชานเนน วิญฺญตฺติยา วิญฺญาตตฺตํ ทสฺเสติ. น หิ วิญฺญตฺติรหิเตสุ รุกฺขจลนาทีสุ ‘‘อิทเมส กาเรตี’’ติ วิชานนํ โหตีติ. จกฺขุวิญฺญาณสฺส หิ รูเป อภินิปาตมตฺตํ กิจฺจํ, น อธิปฺปายสหภุโน จลนวิการสฺส คหณํ. จิตฺตสฺส ปน ลหุปริวตฺติตาย จกฺขุวิญฺญาณวีถิยา [Pg.73] อนนฺตรํ มโนวิญฺญาเณน วิญฺญาตมฺปิ จลนํ จกฺขุนา ทิฏฺฐํ วิย มญฺญนฺติ อวิเสสวิทุโน, ตสฺมา ยถา นีลาภินิปาตวสปฺปวตฺตาย จกฺขุวิญฺญาณวีถิยา นีลนฺติ ปวตฺตาย มโนวิญฺญาณวีถิยา จ อนฺตรํ น วิญฺญายติ, เอวํ อวิญฺญายมานนฺตเรน มโนทฺวารวิญฺญาเณน คหิเต ตสฺมึ จิตฺเตน สเหว อนุปริวตฺเต กายถมฺภนวิการโจปนสงฺขาเต ‘‘อิทเมส กาเรติ, อยมสฺส อธิปฺปาโย’’ติ วิชานนํ โหติ. ที่ว่า "กายิกกรณะ" นั้น คือกิริยาของจิตที่เกิดขึ้นในกายทวาร, อรรถว่า "ความตั้งใจ" ดังนี้. ด้วยบทว่า "ย่อมทำ ย่อมสำคัญ" นี้ ย่อมแสดงความเป็นของที่ถูกรู้ของวิญญัติ ด้วยการรู้กิริยาที่พึงรู้ด้วยวิญญัติที่ถูกรู้โดยคล้อยตามการรับรู้สี. จริงอยู่ ในสิ่งทั้งหลายที่ปราศจากวิญญัติ มีการเคลื่อนไหวของต้นไม้เป็นต้น การรู้ว่า "สิ่งนี้ย่อมทำสิ่งนี้" ย่อมไม่มี. จริงอยู่ กิจของจักขุวิญญาณในรูปารมณ์เป็นเพียงการเข้าไปกระทบ ไม่ใช่การรับรู้วิการคือการเคลื่อนไหวที่เกิดพร้อมกับความตั้งใจ. แต่เพราะจิตมีการเปลี่ยนแปลงรวดเร็ว ผู้ไม่รู้ความแตกต่างย่อมสำคัญว่า การเคลื่อนไหวที่ถูกรู้ด้วยมโนวิญญาณในลำดับจากจักขุวิญญาณวิถีนั้น เหมือนที่เห็นด้วยจักขุ. เพราะเหตุนั้น ฉันใดที่ความแตกต่างระหว่างจักขุวิญญาณวิถีที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งการเข้าไปกระทบในอารมณ์สีเขียว และมโนวิญญาณวิถีที่เกิดขึ้นว่า "สีเขียว" ย่อมไม่อาจรู้ได้ ฉันนั้น เมื่อมโนทวารวิญญาณรับรู้วิการรูปนั้นที่ชื่อว่าวิการคือการค้ำจุนและการเคลื่อนไหวของกาย ซึ่งเกิดขึ้นตามลำดับพร้อมกับจิต โดยมีความแตกต่างที่ไม่อาจรู้ได้แล้ว การรู้ว่า "บุคคลนี้ย่อมทำสิ่งนี้, นี่คือความตั้งใจของเขา" ย่อมมี. ตาลปณฺณาทิรูปานิ ทิสฺวา ตทนนฺตรปฺปวตฺตาย มโนทฺวารวีถิยา อวิญฺญายมานนฺตราย ตาลปณฺณาทีนํ อุทกาทิสหจาริปฺปการตํ สญฺญาณาการํ คเหตฺวา อุทกาทิคฺคหณํ วิย. เอตฺถ อุทกํ ภวิสฺสตีติอาทินา จ อุทกาทิสมฺพนฺธนากาเรน รูปคฺคหณานุสารวิญฺญาเณน ยํ อุทกาทิ วิญฺญาตพฺพํ, ตสฺส วิชานเนน ตทาการสฺส วิญฺญาตตา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. เอตสฺส ปน กายิกกรณคฺคหณสฺส อุทกาทิคฺคหณสฺส จ ปุริมสิทฺธสมฺพนฺธคฺคหณํ อุปนิสฺสโย โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ ปน นาลมฺพิตาปิ วิญฺญตฺติ กายิกกรณคฺคหณสฺส จ ปจฺจโย ปุริมสิทฺธสมฺพนฺธคฺคหโณปนิสฺสยวเสน สาธิปฺปายวิการภูตวณฺณคฺคหณานนฺตรํ ปวตฺตมานสฺส อธิปฺปายคฺคหณสฺส อธิปฺปายสหภูวิการาภาเว อภาวโต, เอวํ สติ วณฺณคฺคหณานนฺตเรน อุทกาทิคฺคหเณเนว ตาลปณฺณาทิสญฺญาณากาโร วิย วณฺณคฺคหณานนฺตเรน อธิปฺปายคฺคหเณเนว วิญฺญตฺติ ปากฏา โหตีติ ‘‘อิทญฺจิทญฺจ เอส กาเรติ มญฺเญ’’ติ อธิปฺปายวิชานเนเนว วิญฺญตฺติยา วิญฺญาตตา วุตฺตา. เมื่อเห็นรูปทั้งหลายมีใบตาลเป็นต้นแล้ว ย่อมถือเอาอาการคือเครื่องหมายแห่งน้ำเป็นต้น ซึ่งเป็นลักษณะที่ประกอบกับน้ำเป็นต้น ด้วยมโนทวารวิถีที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งการเห็นนั้น ซึ่งมีความพิเศษที่ไม่อาจรู้ได้ (คือไม่อาจรู้ความพิเศษจากจักขุวิญญาณวิถี) เหมือนการถือเอาน้ำเป็นต้น (หรือเหมือนการรู้ซึ่งน้ำเป็นต้น). ในบทนี้ พึงทราบว่า ความเป็นสิ่งที่รู้ได้ซึ่งอาการนั้น ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว ด้วยการรู้ซึ่งน้ำเป็นต้นใดที่พึงรู้ ด้วยมโนวิญญาณที่คล้อยตามการรับรู้รูป ด้วยอาการคือความเกี่ยวข้องกับน้ำเป็นต้น ด้วยบทว่า 'จักเป็นน้ำ' เป็นต้น. อนึ่ง พึงทราบว่า การรับรู้ความสัมพันธ์ที่สำเร็จแล้วก่อน เป็นอุปนิสัยแห่งการรับรู้การกระทำทางกายนี้ และการรับรู้น้ำเป็นต้นนี้. อีกอย่างหนึ่ง วิญญัติแม้ไม่เป็นอารมณ์ ก็เป็นปัจจัยแก่การรับรู้การกระทำทางกาย ด้วยอำนาจแห่งอุปนิสัยของการรับรู้ความสัมพันธ์ที่สำเร็จแล้วก่อน เพราะเมื่อไม่มีวิการที่พร้อมด้วยความตั้งใจ ก็ย่อมไม่มีการรับรู้ความตั้งใจที่กำลังเป็นไปในลำดับแห่งการรับรู้สีที่ประกอบด้วยวิการที่พร้อมด้วยความตั้งใจ. เมื่อเป็นเช่นนั้น วิญญัติย่อมปรากฏด้วยการรับรู้ความตั้งใจนั่นเอง ในลำดับแห่งการรับรู้สี เหมือนอาการคือเครื่องหมายของใบตาลเป็นต้น ปรากฏด้วยวิถีแห่งการรับรู้น้ำเป็นต้นนั่นเอง ในลำดับแห่งการรับรู้สีของใบตาลเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ความเป็นสิ่งที่รู้ได้แห่งวิญญัติ ได้ถูกกล่าวไว้แล้วด้วยการรู้ความตั้งใจนั่นเอง ด้วยบทว่า 'สิ่งนี้และสิ่งนี้ เขาทำแล้ว ฉันคิดว่า'. อยํ โน ปหริตุกาโมติ อธิปฺปายวิชานเนน วิญฺญตฺติยา ปากฏภาวํ ทสฺเสติ. น หิ ตทปากฏภาเว อธิปฺปายวิชานนํ โหตีติ. สมฺมุขี…เป… เยว นาม โหตีติ อสมฺมุขีภูตตาย อนาปาถคตานํ รูปาทีนํ จกฺขุวิญฺเญยฺยาทิภาโว วิย สภาวภูตํ ตํ ทฺวิธา วิญฺญตฺติภาวํ สาเธติ. ปรํ โพเธตุกามตาย วินาปิ อภิกฺกมนาทิปฺปวตฺตเนน โส จิตฺตสหภูวิกาโร อธิปฺปายํ วิญฺญาเปติ, สยญฺจ วิญฺญายตีติ ทฺวิธาปิ วิญฺญตฺติเยวาติ เวทิตพฺพา. บทว่า 'ผู้นี้ใคร่จะประหารเรา' ย่อมแสดงถึงความเป็นสภาพที่ปรากฏแห่งวิญญัติด้วยการรู้ความตั้งใจ. จริงอยู่ เพราะเมื่อวิญญัตินั้นไม่ปรากฏ การรู้ความตั้งใจย่อมไม่มี. ด้วยบทว่า 'ย่อมเป็น' เป็นต้น ย่อมให้สำเร็จซึ่งความเป็นวิญญัตินั้นโดยสองนัย คือ วิญญัติเพราะยังผู้อื่นให้รู้ และวิญญัติเพราะตนเองถูกรู้ ซึ่งเป็นสภาพแท้จริง เหมือนความเป็นจักขุวิญเญยยะเป็นต้น (ที่ถูกให้สำเร็จแล้ว) ของรูปเป็นต้นที่ไม่ได้มาสู่คลอง เพราะความเป็นสิ่งที่ไม่ได้เป็นปัจจุบัน. วิการรูปนั้นที่เกิดพร้อมกับจิต ย่อมยังความตั้งใจให้รู้ ด้วยการยังการก้าวไปข้างหน้าเป็นต้นให้เป็นไป แม้ปราศจากความประสงค์จะให้ผู้อื่นรู้. และวิการรูปนั้นเองย่อมถูกรู้. ดังนี้ พึงทราบว่า โดยสองนัยก็เป็นวิญญัติเท่านั้น. ตสฺมึ ทฺวาเร สิทฺธาติ เตน ทฺวาเรน วิญฺญาตพฺพภาวโต เตเนว ทฺวาเรน นามลาภโต ตสฺมึ ทฺวาเร ปากฏภาววเสน สิทฺธา. กุสลํ วา อกุสลํ วาติ ฐเปตพฺพํ. กสฺมา? ยสฺมา ปรวาทิโน อวิปากสฺส กมฺมภาโว [Pg.74] น สิทฺโธ, อิตรสฺส ปน สิทฺโธติ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกานํ เอกาทสนฺนํ กิริยจิตฺตานํ วเสน ติกํ ปูเรตฺวา ฐเปตพฺพํ. บทว่า 'สำเร็จแล้วในทวารนั้น' นั้น หมายถึงสำเร็จแล้วในทวารนั้น ด้วยอำนาจแห่งความเป็นสิ่งที่ปรากฏในทวารนั้น เพราะความเป็นสิ่งที่พึงรู้ด้วยทวารนั้น และเพราะได้ชื่อว่ากายกรรมด้วยทวารนั้นนั่นเอง. พึงตั้งไว้ว่า 'กุศลหรืออกุศล'. เพราะเหตุไร? เพราะตามความเห็นของปรวาที ความเป็นกรรมแห่งกิริยาจิตที่ไม่มีวิบากไม่สำเร็จ แต่ตามความเห็นของสกวาทีสำเร็จแล้ว. เพราะเหตุนั้น พึงตั้งไว้โดยให้เต็มซึ่งติกะ ด้วยอำนาจแห่งกิริยาจิต ๑๑ ดวงที่ยังวิญญัติให้เกิดขึ้น (คือ มโนทวาราวัชชนจิต, หสิตุปปาทจิต, มหากิริยาจิต ๘, กิริยาอภิญญาจิต). ทฺวาเร จรนฺติ กมฺมานีติ เอตฺถ อยมธิปฺปาโย – ยทิ ทฺวารา ทฺวารนฺตรจาริโน โหนฺติ, ทฺวารสมฺเภทา กมฺมสมฺเภโทปีติ กายกมฺมํ กายกมฺมทฺวารนฺติ อญฺญมญฺญววตฺถานํ น สิยา, กมฺมานมฺปิ กมฺมนฺตรจรเณ เอเสว นโย. ยทิ ปน ทฺวารานมฺปิ ทฺวารภาเวน กมฺมนฺตรจรณํ กมฺมานญฺจ ทฺวารนฺตรจรณํ น สิยา, สุฏฺฐุตรํ กมฺมทฺวารววตฺถานํ สิยา. น ปน กมฺมานํ ทฺวารนฺตเร อจรณํ อตฺถิ, กินฺตุ ทฺวาเร อญฺญสฺมิญฺจ จรนฺติ กมฺมานิ อญฺญานิปิ. ยสฺมา ปน ทฺวาเร ทฺวารานิ น จรนฺติ, ตสฺมา อทฺวารจารีหิ ทฺวาเรหิ การณภูเตหิ กมฺมานิ ทฺวารนฺตเร จรนฺตานิปิ ววตฺถิตานิ. น เกวลํ กมฺมาเนว, เตหิ ปน ทฺวารานิปีติ เอวํ กมฺมทฺวารานิ อญฺญมญฺญํ ววตฺถิตานิ ‘‘เยภุยฺเยนวุตฺติตาย ตพฺพหุลวุตฺติตาย จา’’ติ วุจฺจมานาย ววตฺถานยุตฺติยา. ตตฺถ ทฺวาราเปกฺขตฺตา กมฺมานํ กายกมฺมาทิภาวสฺส อทฺวารจารีหิ ทฺวาเรหิ ววตฺถานํ โหติ, น ปน ทฺวารนฺตรจารีหิ กมฺเมหิ ทฺวารานํ อววตฺถานํ กมฺมานเปกฺขกายทฺวาราทิภาเวหิ ทฺวาเรหิ ววตฺถิตานํ กายกมฺมาทีนํ กายกมฺมทฺวาราทิววตฺถานกรตฺตา. อถ วา ทฺวารนฺตเร จรนฺตานิปิ กายาทีหิ อุปลกฺขิตาเนว จรนฺติ ปาณาติปาตาทีนํ เอวํสภาวตฺตา อาณตฺติหตฺถวิการาทีหิ วุจฺจมานสฺสปิ กายาทีหิ สาเธตพฺพสภาวาวโพธโต, ตสฺมา น กมฺมนฺตรสฺส อตฺตนิ จรนฺตสฺสปิ ทฺวารนฺตรํ สนามํ เทติ, นาปิ กมฺมํ ทฺวารสฺส, ตํตํทฺวารเมว ปน กมฺมสฺส กมฺมญฺจ ทฺวารนฺตเร จรนฺตมฺปิ อตฺตโนเยว ทฺวารสฺส นามํ เทตีติ สิทฺธํ อญฺญมญฺญววตฺถานํ. ปุพฺเพ ปน ทฺวาเรสุ อนิพทฺธตา กมฺมานํ ทฺวารนฺตรจรณเมว สนฺธาย วุตฺตา, น เอตํ ววตฺถานนฺติ. ในคาถานี้ที่ว่า 'กรรมทั้งหลายย่อมเป็นไปในทวาร' เป็นต้น นี้เป็นความประสงค์ของพระอรรถกถาจารย์ว่า: ถ้าทวารทั้งหลายย่อมเป็นไปในทวารอื่น (โดยความเป็นทวารอื่น) เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะการปะปนกันแห่งทวารทั้งหลาย การปะปนกันแห่งกรรมทั้งหลายก็ย่อมมี. เพราะเหตุนั้น การกำหนดชื่อซึ่งกันและกันว่า 'กายกรรม' 'กายกรรมทวาร' ก็ไม่พึงมี. แม้ในการเป็นไปในกรรมอื่นของกรรมทั้งหลาย นัยนี้ก็เช่นกัน. แต่ถ้าการเป็นไปในทวารอื่นโดยความเป็นทวารของทวารทั้งหลาย และการเป็นไปในทวารอื่นของกรรมทั้งหลายไม่พึงมี การกำหนดชื่อกรรมทวารก็พึงมีได้ดีกว่า. แต่การเป็นไปในทวารอื่นของกรรมทั้งหลายย่อมไม่มี, หากแต่กรรมทั้งหลายย่อมเป็นไปในทวารอื่นด้วย และกรรมอื่นก็ย่อมเป็นไปในทวารนั้นด้วย. แต่เพราะทวารทั้งหลายย่อมไม่เป็นไปในทวาร, เพราะเหตุนั้น กรรมทั้งหลายแม้เป็นไปในทวารอื่น ก็ถูกกำหนดชื่อแล้วด้วยทวารทั้งหลายที่เป็นเหตุ ซึ่งไม่เป็นไปในทวาร. ไม่เพียงแต่กรรมทั้งหลายเท่านั้น (ถูกกำหนดชื่อแล้ว) แต่ทวารทั้งหลายก็ด้วย. ดังนี้ กรรมทวารทั้งหลายจึงถูกกำหนดชื่อซึ่งกันและกัน ด้วยเหตุผลในการกำหนดชื่อที่กล่าวว่า 'เพราะความเป็นไปโดยส่วนมาก และเพราะความเป็นไปโดยมากยิ่ง'. ในทวารและกรรมเหล่านั้น เพราะกรรมทั้งหลายอาศัยทวาร ความเป็นกายกรรมเป็นต้นของกรรมทั้งหลายจึงถูกกำหนดชื่อด้วยทวารทั้งหลายที่ไม่เป็นไปในทวาร. อนึ่ง ทวารทั้งหลายก็ถูกกำหนดชื่อด้วยกรรมทั้งหลายที่ไปในทวารอื่นด้วย เพราะทวารทั้งหลายที่ถูกกำหนดชื่อแล้วด้วยกายทวารเป็นต้นที่ไม่ต้องอาศัยกรรม ย่อมเป็นผู้กระทำการกำหนดชื่อกายกรรมทวารเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง กรรมทั้งหลายแม้เป็นไปในทวารอื่น ก็ย่อมถูกกำหนดไว้แล้วด้วยกายทวารเป็นต้นเท่านั้น เพราะปาณาติบาตเป็นต้นมีสภาพเช่นนั้น และเพราะการรู้แจ้งซึ่งสภาพที่พึงให้สำเร็จด้วยกายทวารเป็นต้น แม้สิ่งที่ถูกกล่าวด้วยอาณัติและวิการแห่งมือเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น กรรมอื่นแม้เป็นไปในตน ก็ไม่ให้ชื่อทวารอื่น, กรรมก็ไม่ให้ชื่อทวาร, แต่ทวารนั้นๆ นั่นเองย่อมให้ชื่อแก่กรรม และกรรมแม้เป็นไปในทวารอื่น ก็ย่อมให้ชื่อแก่ทวารของตนเอง. ดังนี้ การกำหนดชื่อซึ่งกันและกันจึงสำเร็จแล้ว. แต่ก่อนหน้านี้ การที่กรรมทั้งหลายไม่ผูกพันในทวาร ได้ถูกกล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงการเป็นไปในทวารอื่นเท่านั้น, ไม่ได้กล่าวถึงการกำหนดชื่อนี้. ตตฺถาติ เตสุ ทฺวารกมฺเมสุ. กายกมฺมสฺส อุปฺปชฺชนฏฺฐานนฺติ ตํสหชาตา วิญฺญตฺติเยว วุจฺจติ. กิญฺจาปิ หิ สา ตสฺส เกนจิ ปกาเรน ปจฺจโย น โหติ, ตถาปิ กมฺมสฺส วิเสสิกา วิญฺญตฺติ ตํสหชาตา โหตีติ ตสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานภาเวน วุตฺตา ยถาวุตฺตนิยเมน อญฺญวิเสสนสฺส กมฺมสฺส วิเสสนนฺตเร อุปฺปตฺติอภาวา. กาเยน ปน กตตฺตาติ กายวิญฺญตฺตึ ชเนตฺวา ตาย ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทาทินิปฺผาทนโต อตฺตโน นิปฺผตฺติวเสน ‘‘กาเยน กตํ กมฺม’’นฺติ วุตฺตํ. การณภูโต หิ ปเนตฺถ กาโยติ. บทว่า 'ในกรรมทวารเหล่านั้น' นั้น หมายถึงในกรรมทวารเหล่านั้น. บทว่า 'เป็นที่เกิดแห่งกายกรรม' นั้น วิญญัตินั่นเองที่เกิดพร้อมกับกรรมนั้นถูกกล่าว. จริงอยู่ แม้วิญญัตินั้นจะไม่เป็นปัจจัยแก่กรรมนั้นโดยประการใดประการหนึ่ง ถึงกระนั้น วิญญัติที่เป็นเครื่องจำแนกกรรม ย่อมเกิดพร้อมกับกรรมนั้น เพราะเหตุนั้น จึงถูกกล่าวโดยความเป็นที่เกิดแห่งกรรมนั้น เพราะไม่มีการเกิดขึ้นของกรรมอื่นที่ถูกจำแนกในที่จำแนกอื่น ตามกฎที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า 'เพราะกระทำด้วยกาย' นั้น ถูกกล่าวว่า 'กรรมที่ทำด้วยกาย' ด้วยอำนาจแห่งความสำเร็จของกรรมนั้นเอง เพราะยังกายวิญญัติให้เกิดแล้ว และด้วยกายวิญญัตินั้น ยังการตัดชีวิตินทรีย์เป็นต้นให้สำเร็จ. จริงอยู่ ในกรรมนี้ กาย (คือ กายวิญญัติ) ย่อมเป็นเหตุ. อญฺญมญฺญํ [Pg.75] ววตฺถิตาติ เอตฺถ กมฺมุนา กาโย กายกมฺมทฺวารนฺติ เอวํ ววตฺถิโต, น กาโย อิจฺเจว. ยถา สูจิกมฺมุนา สูจิกมฺมกรณนฺติ ววตฺถิตา, น สูจิ อิจฺเจว, ตถา อิทมฺปิ ทฏฺฐพฺพํ. อญฺญมญฺญํ ววตฺถิตาติ จ อญฺญมญฺญํ วิเสสิตาติ อตฺโถ. เอวํ สนฺเตติ ยถาวุตฺตํ ววตฺถานนิยมํ อคฺคเหตฺวา ‘‘ทฺวาเร จรนฺติ กมฺมานี’’ติอาทิวจนเมว คเหตฺวา โจเทติ. ตตฺถ เอวํ สนฺเตติ กมฺมานํ ทฺวารจรเณ อญฺญมญฺเญน จ ววตฺถาเน นามลาเภ วิเสสเน สตีติ อตฺโถ. ในบทว่า "Aññamaññaṃ vavatthitā" นี้ กายถูกกำหนดชื่อว่าเป็นกายกรรมทวารด้วยกรรมอย่างนี้ ไม่ใช่เพียงแค่กายเท่านั้น เหมือนอย่างที่การกระทำด้วยเข็มถูกกำหนดชื่อว่าเป็นการกระทำด้วยเข็ม ไม่ใช่เพียงแค่เข็มเท่านั้น ฉันใด พึงเห็นข้อนี้ฉันนั้น และบทว่า "Aññamaññaṃ vavatthitā" นี้ มีความหมายว่า "อันจำแนกกันและกัน" บทว่า "Evaṃ sante" นี้ ย่อมคัดค้านโดยถือเอาแต่คำว่า "กรรมทั้งหลายย่อมเป็นไปในทวาร" เป็นต้น โดยไม่ถือเอากฎการกำหนดชื่อที่กล่าวมาแล้ว ในบทว่า "Evaṃ sante" นั้น มีความหมายว่า เมื่อกรรมทั้งหลายเป็นไปในทวาร และมีการกำหนดชื่อและการได้ชื่อด้วยกันและกัน และมีการจำแนกกันและกัน กายกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การอธิบายเรื่องกายกรรมทวารจบลงแล้ว วจีกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา การอธิบายเรื่องวจีกรรมทวาร จตูหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคตาติ เอตฺถ สุภาสิตภาสนสงฺขาตา อปิสุณวาจา, ธมฺมภาสนสงฺขาโต อสมฺผปฺปลาโป, ปิยภาสนสงฺขาตา อผรุสวาจา, สจฺจภาสนสงฺขาโต อมุสาวาโท จาติ เอตา วาจา ตถาปวตฺตา เจตนา ทฏฺฐพฺพา. สหสทฺทา ปนาติ ตสฺส วิการสฺส สทฺเทน สห สมฺภูตตฺตา วุตฺตํ. จิตฺตานุปริวตฺติตาย ปน โส น ยาว สทฺทภาวีติ ทฏฺฐพฺโพ, วิตกฺกวิปฺผารสทฺโท น โสตวิญฺเญยฺโยติ ปวตฺเตน มหาอฏฺฐกถาวาเทน จิตฺตสมุฏฺฐานสทฺโท วินาปิ วิญฺญตฺติฆฏฺฏเนน อุปฺปชฺชตีติ อาปชฺชติ. ‘‘ยา ตาย วาจาย วิญฺญตฺตี’’ติ (ธ. ส. ๖๓๖) หิ วจนโต อโสตวิญฺเญยฺยสทฺเทน สห วิญฺญตฺติยา อุปฺปตฺติ นตฺถีติ วิญฺญายตีติ. ในบทว่า "Catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgatā" นี้ พึงเห็นเจตนาที่เกิดขึ้นอย่างนั้นว่าเป็นวาจาเหล่านี้ คือ วาจาไม่ส่อเสียด อันนับว่าเป็นการกล่าววาจาสุภาษิต, วาจาไม่เพ้อเจ้อ อันนับว่าเป็นการกล่าวธรรม, วาจาอ่อนหวาน อันนับว่าเป็นการกล่าววาจาที่น่ารัก, และวาจาไม่โกหก อันนับว่าเป็นการกล่าววาจาจริง ส่วนคำว่า "พร้อมด้วยเสียง" (Sahasaddā) นั้น กล่าวไว้เพราะวิการรูปนั้นเกิดขึ้นพร้อมกับเสียง แต่พึงเห็นว่าวิการรูปนั้นไม่ตั้งอยู่นานเท่ากับความมีอยู่ของเสียง เพราะเป็นไปตามจิต ย่อมเกิดความหมายว่า เสียงที่เกิดจากวิตกวิปผาระไม่เป็นโสตวิญเญยยะ ด้วยวาทะของมหาอรรถกถาที่กล่าวว่า เสียงที่เกิดจากจิตย่อมเกิดขึ้นได้แม้ไม่มีการกระทบด้วยวิญญัติ เพราะเหตุที่พระบาลีว่า "วิญญัติใดด้วยวาจานั้น" (ธ.ส. 636) ย่อมรู้ได้ว่า การเกิดขึ้นของวิญญัติพร้อมกับเสียงที่ไม่เป็นโสตวิญเญยยะนั้นไม่มี จิตฺตสมุฏฺฐานํ สทฺทายตนนฺติ เอตฺถ จ น โกจิ จิตฺตสมุฏฺฐาโน สทฺโท อสงฺคหิโต นาม อตฺถีติ อธิปฺปาเยน มหาอฏฺฐกถาวาทํ ปฏิเสเธติ. ฉพฺพิเธน รูปสงฺคหาทีสุ หิ ‘‘โสตวิญฺเญยฺย’’นฺติ ‘‘ทิฏฺฐํ สุต’’นฺติ เอตฺถ ‘‘สุต’’นฺติ จ น โกจิ สทฺโท น สงฺคยฺหตีติ. มหาอฏฺฐกถายํ ปน วิญฺญตฺติสหชเมว ชิวฺหาตาลุจลนาทิกรวิตกฺกสมุฏฺฐิตํ สุขุมสทฺทํ ‘‘ทิพฺพโสเตน สุตฺวา อาทิสตี’’ติ สุตฺเต ปฏฺฐาเน จ โอฬาริกสทฺทํ สนฺธาย ‘‘โสตวิญฺญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วุตฺตนฺติ อิมินา อธิปฺปาเยน อโสตวิญฺเญยฺยตา วุตฺตา สิยา. สทฺโท [Pg.76] จ อโสตวิญฺเญยฺโย จาติ วิรุทฺธเมตนฺติ ปน ปฏิกฺเขโป เวทิตพฺโพ. วิญฺญตฺติปจฺจยา ฆฏฺฏนา วิญฺญตฺติฆฏฺฏนา. วิญฺญตฺติ เอว วา. ฆฏฺฏนาการปฺปวตฺตภูตวิกาโร หิ ‘‘ฆฏฺฏนา’’ติ วุตฺโต. สงฺฆฏฺฏเนน สเหว สทฺโท อุปฺปชฺชติ, น ปุพฺพาปรภาเวน. ปถวีธาตุยาติ อิทํ วาโยธาตุยา วิย จาลนํ ปถวีธาตุยา สงฺฆฏฺฏนํ กิจฺจํ อธิกนฺติ กตฺวา วุตฺตํ, วิการสฺส จ ตปฺปจฺจยภาโว วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ตพฺพิการานญฺหิ ภูตานํ อญฺญมญฺญสฺส ปจฺจยภาโวติ. อญฺญมฺปิ สพฺพํ วิธานํ กายวิญฺญตฺติยํ วิย เวทิตพฺพํ. และในบทว่า "Cittasamuṭṭhānaṃ saddāyatanaṃ" นี้ ย่อมคัดค้านวาทะของมหาอรรถกถาด้วยความประสงค์ว่า ไม่มีเสียงใดที่เกิดจากจิตที่ไม่ถูกสงเคราะห์ เพราะในฉัพพิธรูปสังคหะเป็นต้น ในบทว่า "sotaviññeyyaṃ" และ "diṭṭhaṃ sutaṃ" นี้ คำว่า "sutaṃ" นั้น ไม่มีเสียงใดที่ไม่ถูกสงเคราะห์ แต่ในมหาอรรถกถา พึงกล่าวว่า ความไม่เป็นโสตวิญเญยยะนั้น กล่าวไว้ด้วยความประสงค์นี้ว่า เสียงละเอียดที่เกิดจากวิตกที่ทำความเคลื่อนไหวของลิ้นและเพดานเป็นต้น ซึ่งเกิดขึ้นพร้อมกับวิญญัติเท่านั้น พระสูตรได้กล่าวไว้ว่า "ได้ยินด้วยทิพยโสตแล้วแสดง" และในปัฏฐานก็กล่าวถึงเสียงหยาบว่า "เป็นปัจจัยแก่วิญญาณทางหูด้วยอารัมมณปัจจัย" แต่พึงทราบว่าการคัดค้านนี้ เพราะถือว่า "เสียงก็มี และไม่เป็นโสตวิญเญยยะด้วย" เป็นสิ่งที่ขัดแย้งกัน การกระทบที่เกิดจากวิญญัติคือวิญญัติฆฏฏนะ หรือวิญญัติเองนั่นแหละ เพราะวิการของมหาภูตรูปที่เกิดขึ้นด้วยอาการแห่งการกระทบนั้นแล ชื่อว่า "ฆฏฏนะ" เสียงย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับการกระทบกัน ไม่ใช่ด้วยความเป็นไปก่อนหลัง คำว่า "ในปฐวีธาตุ" นี้ กล่าวไว้โดยถือว่าการกระทบกันเป็นกิจสำคัญของปฐวีธาตุ เหมือนการเคลื่อนไหวเป็นกิจสำคัญของวาโยธาตุ และพึงทราบความเป็นปัจจัยของการกระทบนั้นแก่รูปวิการด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว เพราะมหาภูตรูปที่มีวิการรูปเหล่านั้นย่อมเป็นปัจจัยแก่กันและกัน พึงทราบการจัดแจงอื่นๆ ทั้งหมดเหมือนในกายวิญญัติ ติสมุฏฺฐานิกกายํ…เป… น ลพฺภติ. น หิ จาลนํ อุปาทินฺนฆฏฺฏนนฺติ. จาลนญฺหิ เทสนฺตรุปฺปาทนปรมฺปรตา, ฆฏฺฏนํ ปจฺจยวิเสเสน ภูตกลาปานํ อาสนฺนตรุปฺปาโทติ. อุปตฺถมฺภนกิจฺจมฺปิ นตฺถีติ อุปตฺถมฺภเนน วินา ปฐมจิตฺตสมุฏฺฐานาปิ ฆฏฺฏนากาเรน ปวตฺตตีติ ฆฏฺฏนตฺถํ อุปตฺถมฺภเนน ปโยชนํ นตฺถิ, ลทฺธาเสวเนน จิตฺเตเนว ฆฏฺฏนสฺส พลวภาวโต จาติ อธิปฺปาโย. อุปตฺถมฺภนํ นตฺถิ อตฺถีติ วิจาเรตฺวา คเหตพฺพํ. บทว่า "Tisamuṭṭhānikakāyaṃ..." เป็นต้นนี้ ไม่ได้กล่าวไว้ในวจีกรรมทวารกถานี้ เพราะการเคลื่อนไหวไม่ใช่การกระทบของรูปที่ถูกยึดถือ (อุปาทินนรูป) เพราะการเคลื่อนไหวคือการเกิดขึ้นต่อเนื่องกันในที่อื่น ส่วนการกระทบคือการเกิดขึ้นใกล้ชิดยิ่งของกลุ่มมหาภูตรูปด้วยปัจจัยพิเศษ ความประสงค์คือ กิจแห่งการอุปถัมภ์ก็ไม่มี เพราะแม้รูปที่เกิดจากจิตดวงแรกก็ย่อมเป็นไปในอาการแห่งการกระทบได้โดยไม่มีการอุปถัมภ์ ดังนั้นจึงไม่มีประโยชน์จากการอุปถัมภ์เพื่อการกระทบ และเพราะการกระทบมีกำลังมากด้วยจิตที่ได้เสพแล้ว พึงพิจารณาแล้วถือเอาว่ามีการอุปถัมภ์หรือไม่ วจีกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การอธิบายเรื่องวจีกรรมทวารจบลงแล้ว มโนกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา การอธิบายเรื่องมโนกรรมทวาร อยํ นาม เจตนา กมฺมํ น โหตีติ น วตฺตพฺพาติ อิทํ ยสฺส ทฺวารํ มโน, ตํทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. กปฺเปตีติ ‘‘ตฺวํ ผุสนํ กโรหิ, ตฺวํ เวทยิต’’นฺติ เอวํ กปฺเปนฺตํ วิย ปวตฺตตีติ อตฺโถ. ปกปฺปนญฺจ ตเทว. กึ ปิณฺฑํ กโรตีติ อายูหนตฺถวเสน ปุจฺฉติ. ผสฺสาทิธมฺเม หิ อวิปฺปกิณฺเณ กตฺวา สกิจฺเจสุ ปวตฺตนํ อายูหนํ, ตตฺเถว พฺยาปารณํ เจตยนํ, ตถากรณํ อภิสงฺขรณนฺติ. เตภูมกสฺเสว คหณํ โลกุตฺตรกมฺมสฺส กมฺมกฺขยกรตฺตา. คำว่า "เจตนาชื่อนี้ไม่เป็นกรรม ไม่ควรกล่าว" นี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงเจตนาธรรมที่มีมโนเป็นทวาร บทว่า "Kappeti" มีความหมายว่า ย่อมเป็นไปเหมือนจัดแจงว่า "เธอจงทำผัสสะ, เธอจงเสวยเวทนา" อย่างนี้ และปะกัปปนะก็คือสิ่งนั้นเอง ถามด้วยความหมายว่า "ย่อมทำอะไรให้เป็นก้อน" (Kiṃ piṇḍaṃ karoti) ด้วยอำนาจแห่งความหมายว่าการประมวลมา (อายูหนะ) เพราะการทำให้ผัสสะเป็นต้นไม่กระจัดกระจายแล้วให้เป็นไปในกิจของตนนั้นคืออายูหนะ การขวนขวายในกิจนั้นเองคือเจตยนะ การกระทำอย่างนั้นคืออภิสังขรณะ การถือเอาเฉพาะกรรมที่เป็นไปในภูมิ 3 เพราะโลกุตตรกรรมเป็นกรรมที่ทำให้กรรมสิ้นไป มโนกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การอธิบายเรื่องมโนกรรมทวารจบลงแล้ว กมฺมกถาวณฺณนา การอธิบายเรื่องกรรม เจตยิตฺวา [Pg.77] กมฺมํ กโรตีติ เอตฺถ ยสฺมา ปุริมเจตนาย เจตยิตฺวา สนฺนิฏฺฐานกมฺมํ กโรติ, ตสฺมา เจตนาปุพฺพกํ กมฺมํ ตํเจตนาสภาวเมวาติ เจตนํ อหํ กมฺมํ วทามีติ อตฺโถ. อถ วา สมานกาลตฺเตปิ การณกิริยา ปุพฺพกาลา วิย วตฺตุํ ยุตฺตา, ผลกิริยา จ อปรกาลา วิย. ยสฺมา จ เจตนาย เจตยิตฺวา กายวาจาหิ โจปนกิริยํ มนสา จ อภิชฺฌาทิกิริยํ กโรติ, ตสฺมา ตสฺสา กิริยาย การิกํ เจตนํ อหํ กมฺมํ วทามีติ อตฺโถ. กาเย วาติ กายวิญฺญตฺติสงฺขาเต กาเย วา. สตีติ ธรมาเน, อนิโรธิเต วา. กายสมุฏฺฐาปิกา เจตนา กายสญฺเจตนา. เอตฺถ จ สุขทุกฺขุปฺปาทเกน กมฺเมน ภวิตพฺพํ, เจตนา จ สุขทุกฺขุปฺปาทิกา วุตฺตาติ ตสฺสา กมฺมภาโว สิทฺโธ โหติ. สญฺเจตนิยนฺติ สญฺเจตนสภาววนฺตํ. สมิทฺธิตฺเถเรน ‘‘สญฺเจตนิยํ, อาวุโส…เป… มนสา สุขํ โส เวทยตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๐๐; กถา. ๕๓๙) อวิภชิตฺวา พฺยากโต. สุขเวทนียนฺติอาทินา ปน วิภชิตฺวา พฺยากาตพฺโพ โส ปญฺโห, ตสฺมา สมฺมา พฺยากโต นาม น โหติ. อิตรทฺวเยปิ เอเสว นโย. ยถา ปน สุตฺตานิ ฐิตานิ, ตถา โจปนกิริยานิสฺสยภูตา กายวาจา อภิชฺฌาทิกิริยานิสฺสโย จ มโนทฺวารานิ, ยาย ปน เจตนาย เตหิ กายาทีหิ กรณภูเตหิ โจปนาภิชฺฌาทิกิริยํ กโรนฺติ วาสิอาทีหิ วิย เฉทนาทึ, สา เจตนา กมฺมนฺติ ทฺวารปฺปวตฺติยมฺปิ กมฺมทฺวาราเภทนญฺจ กมฺมทฺวารววตฺถานญฺจ ทิสฺสติ, เอวญฺจ สติ ‘‘กาเยน เจ กตํ กมฺม’’นฺติอาทิคาถาโย (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑ กายกมฺมทฺวาร) อติวิย ยุชฺชนฺติ. ในคำว่า 'เจตนาแล้วกระทำกรรม' นั้น เพราะเหตุที่บุคคลเจตนาแล้วด้วยเจตนาในเบื้องต้น ย่อมกระทำกรรมที่เป็นเครื่องตัดสิน ฉะนั้น กรรมที่มีเจตนาเป็นประธานนั้น มีเจตนานั้นเป็นสภาพนั่นเอง เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวเจตนาว่าเป็นกรรม ดังนี้เป็นอรรถ. อีกอย่างหนึ่ง แม้มีกาลเสมอกัน แต่กิริยาที่เป็นเหตุควรกล่าวเหมือนกิริยาในกาลก่อน และกิริยาที่เป็นผลก็ควรกล่าวเหมือนกิริยาในกาลหลัง. เพราะเหตุที่บุคคลเจตนาแล้วด้วยเจตนา ย่อมกระทำกิริยาที่เป็นเครื่องชักชวนด้วยกายและวาจา และกระทำกิริยาคืออภิชฌาเป็นต้นด้วยใจ ฉะนั้น เราจึงกล่าวเจตนาที่เป็นเครื่องกระทำกิริยานั้นว่าเป็นกรรม ดังนี้เป็นอรรถ. ในคำว่า 'ในกาย' หมายถึงในกายอันนับว่าเป็นกายวิญญัติ. ในคำว่า 'มีอยู่' หมายถึงเมื่อยังดำรงอยู่ หรือเมื่อยังไม่ดับไป. เจตนาที่เป็นเครื่องยังกายวิญญัติให้เกิดขึ้น ชื่อว่า กายสัญเจตนา. และในพระบาลีนี้ พึงเป็นกรรมที่เป็นเครื่องยังสุขและทุกข์ให้เกิดขึ้น และพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้แล้วว่า เจตนาเป็นเครื่องยังสุขและทุกข์ให้เกิดขึ้น ฉะนั้น ความเป็นกรรมของเจตนานั้นจึงสำเร็จแล้ว. ในคำว่า 'สัญเจตนีย์' หมายถึงมีสภาพเป็นสัญเจตนา. พระสมิทธิเถระได้พยากรณ์โดยไม่จำแนกไว้ว่า 'อาวุโส สัญเจตนีย์... เขาเสวยสุขด้วยใจ' (ม.อุ. 3.300; กถา. 539). แต่ปัญหาข้อนั้นควรพยากรณ์โดยจำแนกด้วยบทว่า 'สุขเวทนีย์' เป็นต้น ฉะนั้น จึงไม่ชื่อว่าพยากรณ์โดยชอบ. ในอีกสองอย่างที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. อนึ่ง สุตตะทั้งหลายตั้งอยู่โดยประการใด กายและวาจาอันเป็นที่อาศัยแห่งกิริยาที่เป็นเครื่องชักชวน และใจอันเป็นที่อาศัยแห่งกิริยาคืออภิชฌาเป็นต้น ก็เป็นทวารโดยประการนั้น. อนึ่ง เจตนาใดที่บุคคลกระทำกิริยาที่เป็นเครื่องชักชวนและกิริยาคืออภิชฌาเป็นต้นด้วยกายเป็นต้นเหล่านั้น อันเป็นเครื่องมือ เหมือนการตัดเป็นต้นด้วยมีดเป็นต้น เจตนานั้นชื่อว่ากรรม. แม้เมื่อกรรมเกิดขึ้นในทวาร การจำแนกกรรมและทวารก็ปรากฏชัด. เมื่อเป็นเช่นนี้ คาถาเป็นต้นว่า 'กรรมที่บุคคลกระทำด้วยกาย' (ธ.ส.อ. 1 กายกรรมทวาร) ย่อมสมควรอย่างยิ่ง. โลกุตฺตรมคฺโค อิธ โลกิยกมฺมกถายํ อนธิปฺเปโตปิ ภชาปิยมาโน ตีณิ กมฺมานิ ภชติ. มเนน ทุสฺสีลฺยนฺติ กายิกวาจสิกวีติกฺกมวชฺชํ สพฺพํ อกุสลํ สงฺคณฺหาติ, มิจฺฉาทิฏฺฐิสงฺกปฺปวายามสติสมาธึ วา. ตมฺปิ เจตํ ‘‘มนสา สํวโร สาธู’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๑๖; ธ. ป. ๓๖๑) วุตฺตสฺส สํวรสฺส ปฏิปกฺขวเสน วุตฺตํ, น สีลวิปตฺติวเสน. น หิ สา มานสิกา อตฺถีติ มคฺคสฺเสว ภชาปนํ มหาวิสยตฺตา. โพชฺฌงฺคา หิ มโนกมฺมเมว ภเชยฺยุํ, น จ น สกฺกา มคฺคภชาปเนเนว เตสํ ภชาปนํ วิญฺญาตุนฺติ. โลกุตตรมรรค แม้ไม่เป็นที่ประสงค์ในกัมมกถาที่เป็นโลกีย์นี้ แต่เมื่อถูกนำเข้ามา ย่อมเข้าถึงกรรม ๓ อย่าง. ในคำว่า 'ทุศีลด้วยใจ' ย่อมสงเคราะห์อกุศลทั้งหมดอันเป็นโทษที่ล่วงละเมิดทางกายและวาจา หรือสงเคราะห์มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสติ มิจฉาสมาธิ. อนึ่ง คำนี้กล่าวไว้โดยเป็นปฏิปักษ์กับสังวรที่ตรัสไว้ว่า 'สังวรด้วยใจเป็นความดี' (สํ.ส. 1.116; ธ.ป. 361) ไม่ได้กล่าวโดยเป็นสีลวิบัติ. เพราะสีลวิบัติทางใจนั้นไม่มี. การนำมรรคเข้ามาเท่านั้น เป็นเพราะมีอารมณ์กว้างขวางกว่า. เพราะโพชฌงค์ทั้งหลายย่อมเข้าถึงแต่มโนกรรมเท่านั้น และการนำโพชฌงค์เหล่านั้นเข้ามาก็สามารถรู้ได้ด้วยการนำมรรคเข้ามานั่นเอง. กมฺมปถํ [Pg.78] อปฺปตฺตานมฺปิ ตํตํทฺวาเร สํสนฺทนํ อวโรธนํ ทฺวารนฺตเร กมฺมนฺตรุปฺปตฺติยมฺปิ กมฺมทฺวาราเภทนญฺจ ทฺวารสํสนฺทนํ นาม. ‘‘ติวิธา, ภิกฺขเว, กายสญฺเจตนา อกุสลํ กายกมฺม’’นฺติอาทินา (กถา. ๕๓๙) กมฺมปถปฺปตฺตาว สนฺนิฏฺฐาปกเจตนา กมฺมนฺติ วุตฺตาติ ปุริมเจตนา สพฺพา กายกมฺมํ น โหตีติ วุตฺตํ. อาณาเปตฺวา…เป… อลภนฺตสฺสาติ อาณตฺเตหิ อมาริตภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ, วจีทุจฺจริตํ นาม โหติ อกมฺมปถภาวโตติ อธิปฺปาโย. ‘‘อิเม สตฺตา หญฺญนฺตู’’ติ ปวตฺตพฺยาปาทวเสน เจตนาปกฺขิกา วา ภวนฺติ กายกมฺมโวหารลาภา. อพฺโพหาริกา วา มโนกมฺมโวหารวิรหา. สสมฺภารปถวีอาทีสุ อาปาทโย เอตฺถ นิทสฺสนํ. แม้กรรมที่ยังไม่ถึงกรรมบถ การเกี่ยวเนื่องกันในทวารนั้นๆ (คือการรวมกัน) และการไม่แตกแยกกันของกรรมและทวาร แม้เมื่อกรรมอื่นเกิดขึ้นในทวารอื่น ก็ชื่อว่า ทวารสังสันทะ. เพราะเหตุที่เจตนาที่เป็นเครื่องตัดสินที่ถึงกรรมบถเท่านั้น ถูกกล่าวว่าเป็นกรรม ด้วยบทว่า 'ภิกษุทั้งหลาย กายสัญเจตนาที่เป็นอกุศลมี ๓ อย่าง' เป็นต้น (กถา. 539) ฉะนั้น เจตนาในเบื้องต้นทั้งหมดจึงไม่เป็นกายกรรม ดังนี้ได้กล่าวไว้แล้ว. ในคำว่า 'สั่งให้... ไม่ได้' นั้น กล่าวโดยอ้างถึงการที่ผู้ถูกสั่งไม่ได้ฆ่า (คือการฆ่าไม่สำเร็จ). ความหมายคือ เป็นวจีทุจริตเพราะไม่ถึงกรรมบถ. ด้วยอำนาจแห่งพยาบาทที่เกิดขึ้นว่า 'ขอสัตว์เหล่านี้จงถูกฆ่าเถิด' เจตนาเหล่านั้นย่อมเป็นฝ่ายเจตนา เพราะได้ชื่อว่ากายกรรม หรือเป็นอัพโพหาริกะ เพราะปราศจากชื่อว่ามโนกรรม. น้ำเป็นต้นในแผ่นดินที่มีองค์ประกอบเป็นต้น เป็นตัวอย่างในเรื่องอัพโพหาริกะนี้. กุลุมฺพสฺสาติ คพฺภสฺส, กุลสฺเสว วา. ติสฺโสปิ สงฺคีติโย อารุฬฺหตาย อนนุชานนโต ‘‘ตว สุตฺตสฺสา’’ติ วุตฺตํ. ทสวิธา อิทฺธิ ปฏิสมฺภิทามคฺเค อิทฺธิกถาย คเหตพฺพา. ภาวนามยนฺติ อธิฏฺฐานิทฺธึ สนฺธาย วทติ. ฆฏเภโท วิย ปรูปฆาโต, อุทกวินาโส วิย อิทฺธิวินาโส จ โหตีติ อุปมา สํสนฺทติ. ตว ปญฺโหติ ภาวนามยาย ปรูปฆาโต โหตีติ วุตฺโต ญาเปตุํ อิจฺฉิโต อตฺโถ. อาถพฺพณิทฺธิ วิชฺชามยิทฺธิ โหติ. สตฺตเม ปเทติ มณฺฑลาทิโต สตฺตเม ปเท. ในคำว่า 'ของกุลุมพะ' หมายถึงของครรภ์ หรือของตระกูลเท่านั้น ดังนี้เป็นอรรถที่พึงเห็น. เพราะไม่ประสงค์จะอนุญาตให้ขึ้นสู่สังคีติทั้งสาม จึงกล่าวว่า 'ของสูตรของท่าน'. อิทธิ ๑๐ อย่าง พึงถือเอาจากอิทธิกถาในปฏิสัมภิทามรรค. ในคำว่า 'ภาวนามัย' กล่าวโดยอ้างถึงอธิษฐานอิทธิ. อุปมาว่า การทำลายผู้อื่นย่อมมีเหมือนการทำลายหม้อ และการทำลายอิทธิย่อมมีเหมือนการทำลายน้ำ ย่อมเข้ากันได้กับอุปเมยยะ. ในคำว่า 'ปัญหาของท่าน' หมายถึงอรรถที่ประสงค์จะให้ผู้อื่นรู้ว่า การทำลายผู้อื่นย่อมมีด้วยภาวนามยอิทธิ ดังนี้ได้กล่าวไว้แล้ว. อาถัพพณอิทธิเป็นวิชชามยอิทธิ. ในคำว่า 'ในก้าวที่เจ็ด' หมายถึงในก้าวที่เจ็ดจากวงกลมเป็นต้น. วจนนฺตเรน คเมตพฺพตฺถํ เนยฺยตฺถํ, สยเมว คมิตพฺพตฺถํ นีตตฺถํ. กิริยโต สมุฏฺฐาติ, อุทาหุ อกิริยโตติ เตนาธิปฺเปตํ สมฺปชานมุสาวาทํ สนฺธาย ปุจฺฉติ, น อุโปสถกฺขนฺธเก วุตฺตํ. ตตฺถ อวุตฺตเมว หิ โส อนริยโวหารํ วุตฺตนฺติ คเหตฺวา โวหรตีติ. วาจาคิรนฺติ วาจาสงฺขาตํ คิรํ, วาจานุจฺจารณํ วา. อรรถที่พึงรู้ด้วยคำอื่น ชื่อว่า เนยยัตถะ. อรรถที่พึงรู้ด้วยตนเองตามพระบาลีนั้น ชื่อว่า นีตัตถะ. ในปัญหาว่า 'เกิดขึ้นจากกิริยา หรือไม่เกิดขึ้นจากกิริยา' นั้น ท่านวิกัณฑวาทีนั้นถามโดยอ้างถึงสัมปชานมุสาวาทที่ท่านประสงค์ ไม่ได้ถามถึงสัมปชานมุสาวาทที่ตรัสไว้ในอุโบสถขันธกะ. เพราะท่านวิกัณฑวาทีนั้นถือเอาอนริยวาทะที่ไม่ได้ตรัสไว้ในอุโบสถขันธกะว่าเป็นสิ่งที่ตรัสไว้แล้ว จึงกล่าว. ในคำว่า 'วาจากิระ' หมายถึงเสียงอันนับว่าเป็นวาจา หรือการเปล่งวาจาซ้ำๆ. ขนฺทสิวาทโย เสฏฺฐาติ ขนฺทาติ กุมารา. สิวาติ มเหสฺสรา, มิจฺฉาทิฏฺฐิยา นิทสฺสนตฺถมิทํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นตฺถิกทิฏฺฐาทโย เอว หิ กมฺมปถปฺปตฺตา กมฺมนฺติ. เจตนา ปเนตฺถ อพฺโพหาริกาติ กายทฺวาเร วจีทฺวาเร จ สมุฏฺฐิตาปิ กายกมฺมํ วจีกมฺมนฺติ จ โวหารํ น ลภติ อภิชฺฌาทิปฺปธานตฺตา. ‘‘ติวิธา, ภิกฺขเว, มโนสญฺเจตนา อกุสลํ มโนกมฺม’’นฺติ ปน วจนโต สภาเวเนว สา มโนกมฺมํ, น อภิชฺฌาทิปกฺขิกตฺตาติ ‘‘อภิชฺฌาทิปกฺขิกาวา’’ติ น วุตฺตํ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน กายงฺควาจงฺคานิ อโจเปตฺวา จินฺตนกาเล เจตนาปิ เจตนาสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ มโนทฺวาเร [Pg.79] เอว สมุฏฺฐหนฺติ, ตสฺมา เจตนาย อพฺโพหาริกภาโว กถญฺจิ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ในคำว่า 'ขันธะและสีวะเป็นต้นเป็นผู้ประเสริฐ' นั้น ขันธะคือเทพกุมาร. สีวะคือพระมเหศวร. พึงเห็นว่าคำนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงมิจฉาทิฏฐิ. เพราะทิฏฐิของพวกนัตถิกะเป็นต้นเท่านั้นที่ถึงกรรมบถแล้วเป็นกรรม. อนึ่ง เจตนาในที่นี้เป็นอัพโพหาริกะ คือแม้เกิดขึ้นในกายทวารและวจีทวาร ก็ไม่ได้รับชื่อว่ากายกรรมและวจีกรรม เพราะอภิชฌาเป็นต้นเป็นประธาน. อนึ่ง เพราะเหตุที่กล่าวว่า 'ภิกษุทั้งหลาย มโนสัญเจตนาที่เป็นอกุศลมี ๓ อย่าง' เป็นต้น ฉะนั้น เจตนานั้นโดยสภาพของมันเองจึงเป็นมโนกรรม ไม่ใช่เพราะเป็นฝ่ายอภิชฌาเป็นต้น จึงไม่ได้กล่าวว่า 'เป็นฝ่ายอภิชฌาเป็นต้น'. แต่ในที่นี้ เมื่อไม่ชักชวนกายและวาจา ในขณะที่คิด เจตนาก็ดี ธรรมที่ประกอบด้วยเจตนาก็ดี ย่อมเกิดขึ้นในมโนทวารเท่านั้น ฉะนั้น ความเป็นอัพโพหาริกะของเจตนาจึงไม่มีโดยประการใดประการหนึ่ง ดังนี้เป็นความประสงค์. ‘‘ติวิธา, ภิกฺขเว, กายสญฺเจตนา กุสลํ กายกมฺม’’นฺติอาทิวจนโต (กถา. ๕๓๙) ปาณาติปาตาทิปฏิปกฺขภูตา ตพฺพิรติวิสิฏฺฐา เจตนาว ปาณาติปาตวิรติอาทิกา โหนฺตีติ ‘‘เจตนาปกฺขิกา วา’’ติ วุตฺตํ, น ‘‘วิรติปกฺขิกา’’ติ. รกฺขตีติ อวินาเสตฺวา กเถติ. ภินฺทตีติ วินาเสตฺวา กเถติ. เพราะพระดำรัสเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย กายสัญเจตนาที่เป็นกุศลกายกรรมมี ๓ อย่าง" (คาถา ๕๓๙) เจตนาที่วิเศษด้วยการงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อปาณาติบาตเป็นต้นนั่นเอง ย่อมเป็นปาณาติปาตวิรติเป็นต้น ดังนั้นจึงตรัสว่า "เป็นฝ่ายเจตนา" ไม่ใช่ "เป็นฝ่ายวิรติ" คำว่า "รักษา" หมายถึง กล่าวโดยไม่ทำลาย คำว่า "ทำลาย" หมายถึง กล่าวโดยทำลาย กมฺมกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาเรื่องกรรมจบแล้ว จกฺขุวิญฺญาณทฺวารนฺติ จกฺขุวิญฺญาณสฺส ทฺวารํ. จกฺขุ จ ตํ วิญฺญาณทฺวารญฺจาติ วา จกฺขุวิญฺญาณทฺวารํ. จกฺขุ วิญฺญาณทฺวารนฺติ วา อสมาสนิทฺเทโส. ตํ ปน จกฺขุเมว. เอส นโย เสเสสุปิ. ‘‘จกฺขุนา สํวโร สาธู’’ติอาทิกาย (ธ. ป. ๓๖๐) คาถาย ปสาทกายโจปนกายสํวเร เอกชฺฌํ กตฺวา กาเยน สํวโร วุตฺโต, ตํ อิธ ภินฺทิตฺวา อฏฺฐ สํวรา, ตปฺปฏิปกฺขภาเวน อสํวรา อฏฺฐ กถิตา. สีลสํวราทโยปิ ปญฺเจว สํวรา สพฺพทฺวาเรสุ อุปฺปชฺชมานาปิ, ตปฺปฏิปกฺขภาเวน ทุสฺสีลฺยาทีนิ อสํวราติ วุตฺตานิ. ตตฺถ ทุสฺสีลฺยํ ปาณาติปาตาทิเจตนา. มุฏฺฐสฺสจฺจํ สติปฏิปกฺขา อกุสลา ธมฺมา. ปมาทนฺติ เกจิ. สีตาทีสุ ปฏิโฆ อกฺขนฺติ. ถินมิทฺธํ โกสชฺชํ. คำว่า "จักขุวิญญาณทวาร" คือ ทวารของจักขุวิญญาณ หรือว่า จักขุนั้นเป็นทวารของวิญญาณด้วย จึงเรียกว่า จักขุวิญญาณทวาร หรือว่า เป็นการแสดงบทที่ไม่ใช่สมาสว่า "จักขุ" และ "วิญญาณทวาร" แต่จักขุวิญญาณทวารนั้นคือจักขุประสาทนั่นเอง นัยนี้พึงทราบในทวารที่เหลือด้วย ในคาถาเป็นต้นว่า "การสำรวมด้วยจักขุเป็นความดี" (ธ.ป. ๓๖๐) ได้ตรัสกายสังวรโดยรวมปสาทกายสังวรและโจปนกายสังวรเข้าด้วยกัน ในอรรถกถานี้ ได้แยกสังวรนั้นออกเป็น ๘ อย่าง และได้กล่าวอสังวร ๘ อย่าง โดยเป็นปฏิปักษ์ต่อสังวรเหล่านั้น แม้สีลสังวรเป็นต้น ก็เป็นสังวร ๕ อย่างเท่านั้น แม้จะเกิดขึ้นในทวารทั้งปวง และได้กล่าวทุศีลเป็นต้นว่าเป็นอสังวร โดยเป็นปฏิปักษ์ต่อสังวรเหล่านั้น ในบรรดาอสังวรเหล่านั้น ทุศีลคือเจตนาปาณาติบาตเป็นต้น ความหลงลืมสติคืออกุศลธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อสติ บางท่านกล่าวว่าคือความประมาท ความขัดเคืองในความหนาวเป็นต้น คือ อักขันติ (ความไม่อดทน) ถีนมิทธะคือความเกียจคร้าน วินา วจีทฺวาเรน สุทฺธํ กายทฺวารสงฺขาตนฺติ อิทํ วจีทฺวารสลฺลกฺขิตสฺส มุสาวาทาทิโนปิ กายทฺวาเร ปวตฺติสพฺภาวา อสุทฺธตา อตฺถีติ ตํนิวารณตฺถํ วุตฺตํ. น หิ ตํ กายกมฺมํ โหติ. สุทฺธวจีทฺวาโรปลกฺขิตํ ปน วจีกมฺมเมว โหตีติ. เอตฺถ อสํวโรติ เอเตน สุทฺธกายทฺวาเรน อุปลกฺขิโต อสํวโร ทฺวารนฺตเร อุปฺปชฺชมาโนปิ วุตฺโต. ทฺวารนฺตรานุปลกฺขิตํ สพฺพํ ตํทฺวาริกากุสลญฺเจติ เวทิตพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา กมฺมปถสํสนฺทเน ‘‘โจปนกายอสํวรทฺวารวเสน อุปฺปชฺชมาโน อสํวโร อกุสลํ กายกมฺมเมว โหตี’’ติอาทิ ‘‘อกุสลํ กายกมฺมํ โจปนกายอสํวรทฺวารวเสน วจีอสํวรวเสน จ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา สห อวิรุทฺธํ โหติ. อสํวโร หิ ทฺวารนฺตเร [Pg.80] อุปฺปชฺชมาโนปิ สทฺวาเร เอวาติ วุจฺจติ, สทฺวารวเสน อุปฺปนฺโนติ จ, กมฺมํ อญฺญทฺวาเร อญฺญทฺวารวเสน จาติ เอวํ อวิรุทฺธํ. คำว่า "กายทวารที่บริสุทธิ์ปราศจากวจีทวาร" นี้ กล่าวไว้เพื่อป้องกันความไม่บริสุทธิ์ เพราะว่าแม้กรรมมีมุสาวาทเป็นต้นที่กำหนดด้วยวจีทวาร ก็มีการเกิดขึ้นในกายทวาร เพราะกรรมนั้นไม่เป็นกายกรรม แต่เป็นวจีกรรมที่กำหนดด้วยวจีทวารที่บริสุทธิ์เท่านั้น ในที่นี้ คำว่า "อสังวร" นี้ หมายถึงอสังวรที่กำหนดด้วยกายทวารที่บริสุทธิ์ แม้จะเกิดขึ้นในทวารอื่น (คือวจีทวาร) และพึงทราบว่าอกุศลทั้งหมดที่เกิดขึ้นในทวารนั้น ซึ่งไม่ได้กำหนดด้วยทวารอื่น (เช่น วจีทวาร) ก็ถูกกล่าวถึงด้วย และเมื่อเป็นเช่นนี้ ในบทว่าด้วยการเชื่อมโยงกรรมบท คำกล่าวเป็นต้นว่า "อสังวรที่เกิดขึ้นโดยอาศัยโจปนกายอสังวรทวาร ย่อมเป็นอกุศลกายกรรมเท่านั้น" ย่อมไม่ขัดแย้งกับคำกล่าวเป็นต้นว่า "อกุศลกายกรรมย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยโจปนกายอสังวรทวารและวจีอสังวรทวาร" เพราะอสังวรนั้น แม้จะเกิดขึ้นในทวารอื่น ก็เรียกว่าเกิดขึ้นในทวารของตนเอง และเรียกว่าเกิดขึ้นโดยอาศัยทวารของตนเอง ส่วนกรรมนั้น แม้จะเกิดขึ้นในทวารอื่น ก็เรียกว่าเกิดขึ้นโดยอาศัยทวารอื่น ด้วยประการฉะนี้ จึงไม่ขัดแย้งกัน อถ วา เอตฺถาติ สุทฺธํ อสุทฺธนฺติ เอตํ อวิจาเรตฺวา เอตสฺมึ โจปเนติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ สติ ทฺวารนฺตโรปลกฺขิตํ กมฺมปถภาวปฺปตฺตตาย วจีมโนกมฺมํ โจปนกายอสํวรทฺวาเร อุปฺปนฺนํ, เสสํ สพฺพํ ตํทฺวารุปฺปนฺนากุสลํ วิย ‘‘โจปนกายอสํวโร’’ติ วุจฺจติ. กมฺมปถภาวปฺปตฺติยา ทฺวารนฺตรุปฺปนฺนํ กายกมฺมญฺจ ตถา น วุจฺจตีติ กมฺมปถสํสนฺทนวิโรโธ สิยา, ตทวิโรธํ ตตฺเถว วกฺขาม. สีลสํวราทโย ปญฺจ นิกฺเขปกณฺเฑ อาวิ ภวิสฺสนฺติ. ตตฺถ ญาณสํวเร ปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลสฺส, วีริยสํวเร จ อาชีวปาริสุทฺธิยา อนฺโตคธตา ทฏฺฐพฺพา. อีกนัยหนึ่ง คำว่า "ในที่นี้" นี้ หมายถึงกล่าวว่า "ในโจปนกายอสังวรนี้" โดยไม่พิจารณาว่าบริสุทธิ์หรือไม่บริสุทธิ์ เมื่อเป็นเช่นนี้ วจีกรรมและมโนกรรมที่เกิดขึ้นในโจปนกายอสังวรทวาร ซึ่งกำหนดด้วยทวารอื่น (คือวจีทวารและมโนทวาร) และถึงความเป็นกรรมบท ส่วนอกุศลที่เหลือทั้งหมดที่เกิดขึ้นในทวารนั้น ก็จะถูกเรียกว่า "โจปนกายอสังวร" เหมือนกัน และกายกรรมที่เกิดขึ้นในทวารอื่น (คือวจีทวาร) ซึ่งถึงความเป็นกรรมบท ก็จะไม่ถูกเรียกว่า "โจปนกายอสังวร" เช่นนั้น จึงอาจเกิดความขัดแย้งกับการเชื่อมโยงกรรมบทได้ เราจะกล่าวถึงความไม่ขัดแย้งนั้นในบทนั้นเอง สีลสังวรเป็นต้น ๕ อย่าง จะปรากฏในนิกเขปกัณฑ์ ในบรรดาสังวร ๕ อย่างนั้น พึงเห็นว่าปัจจยสันนิสสิตศีลรวมอยู่ในญาณสังวร และอาชีวปาริสุทธิศีลรวมอยู่ในวิริยสังวร อกุสลกมฺมปถกถาวณฺณนา การพรรณนาเรื่องอกุศลกรรมบถ สรเสเนว จ ปตนสภาวสฺส ปาณสฺส อนฺตรา เอว อตีว ปาตนํ อติปาโต, สณิกํ ปติตุํ อทตฺวาว สีฆํ ปาตนนฺติ อตฺโถ. อติกฺกมฺม วา สตฺถาทีหิ อภิภวิตฺวา ปาตนํ อติปาโต. ปโยควตฺถุมหนฺตตาทีหิ มหาสาวชฺชตา เตหิ ปจฺจเยหิ อุปฺปชฺชมานาย เจตนาย พลวภาวโต. ยถาวุตฺตปจฺจยวิปริยาเยปิ ตํตํปจฺจเยหิ อุปฺปชฺชมานาย เจตนาย พลวาพลววเสเนว อปฺปสาวชฺชมหาสาวชฺชตา เวทิตพฺพา. อิทฺธิมโย กมฺมวิปากชิทฺธิมโย ทาฐาโกฏิกาทีนํ วิย. คำว่า "อติปาตะ" คือ การทำให้สัตว์ผู้มีสภาพจะล้มลงเองโดยธรรมชาติ ล้มลงอย่างรวดเร็วก่อนที่อายุขัยจะสิ้นสุดลง หรือหมายถึงการทำให้ล้มลงอย่างรวดเร็วโดยไม่ปล่อยให้ล้มลงช้าๆ หรือว่า "อติปาตะ" คือการทำให้ล้มลงโดยการข่มขี่ด้วยศาสตราเป็นต้น ความเป็นกรรมมีโทษมาก (มหาสาวชชตา) เกิดขึ้นเพราะความยิ่งใหญ่ขององค์ประกอบในการกระทำ (ปโยควัตถุมหันตตา) เป็นต้น และเพราะเจตนาที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยเหล่านั้นมีกำลังมาก แม้ในกรณีที่ปัจจัยที่กล่าวมาแล้วกลับกัน (คือปัจจัยเหล่านั้นไม่ยิ่งใหญ่) ก็พึงทราบความเป็นกรรมมีโทษน้อย (อัปปสาวชชตา) และกรรมมีโทษมาก (มหาสาวชชตา) โดยอาศัยกำลังและความไม่กำลังของเจตนาที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยนั้นๆ คำว่า "อิทธิมัย" คือการใช้ฤทธิ์ที่เกิดจากวิบากกรรม เหมือนอย่างของพระเจ้าทาฐาโกฏิกะเป็นต้น โคตฺตรกฺขิตา สโคตฺเตหิ รกฺขิตา. ธมฺมรกฺขิตา สหธมฺมิเกหิ รกฺขิตา. สสามิกา สารกฺขา. ยสฺสา คมเน รญฺญา ทณฺโฑ ฐปิโต, สา สปริทณฺฑา. อตฺถภญฺชโกติ กมฺมปถปฺปตฺตํ วุตฺตํ. กมฺมปถกถา เหสาติ. อตฺตโน สนฺตกํ อทาตุกามตายาติอาทิ มุสาวาทสามญฺญโต วุตฺตํ. หสาธิปฺปาเยน วิสํวาทนปุเรกฺขารสฺเสว มุสาวาโท. สุญฺญภาวนฺติ ปีติวิรหิตตาย ริตฺตตํ. อตฺถวิปนฺนตาย น หทยงฺคมา. อคฺคณฺหนฺเตติ อสทฺทหนฺเต กมฺมปถเภโท น โหติ. โย โกจิ ปน สมฺผปฺปลาโป ทฺวีหิ สมฺภาเรหิ สิชฺฌตีติ. อตฺตโน ปริณามนํ จิตฺเตเนวาติ เวทิตพฺพํ. มิจฺฉา ปสฺสตีติ วิตถํ ปสฺสติ. คำว่า "โคตรารักขิตา" คือหญิงสาวที่ถูกญาติพี่น้องร่วมโคตรคุ้มครอง คำว่า "ธัมมารักขิตา" คือหญิงสาวที่ถูกผู้ประพฤติธรรมร่วมกันคุ้มครอง คำว่า "สสามิกา" คือหญิงสาวที่มีเจ้าของ (สามี) คุ้มครอง หญิงสาวที่พระราชาได้กำหนดโทษไว้ในการไปมาของนาง ผู้นั้นเรียกว่า "สปริทัณฑา" (ผู้มีโทษติดตัว) คำว่า "อรรถภัญชกะ" นี้ กล่าวถึงวิสํวาทนะที่ถึงความเป็นกรรมบถ เพราะนี่เป็นเรื่องของกรรมบถ คำกล่าวเป็นต้นว่า "ด้วยความไม่ต้องการจะให้ของของตน" นี้ กล่าวไว้โดยความเสมอเหมือนกันของมุสาวาท มุสาวาทจะเกิดขึ้นเฉพาะแก่บุคคลที่มีความตั้งใจจะทำให้คลาดเคลื่อนด้วยความประสงค์จะหัวเราะเท่านั้น คำว่า "สุญญภาวะ" คือความว่างเปล่าเพราะปราศจากความรักใคร่ เพราะความวิบัติแห่งอรรถ (ความหมาย) จึงไม่เป็นที่จับใจ คำว่า "อัคคัณหันเต" คือเมื่อไม่เชื่อ กรรมบถย่อมไม่แตก แต่สัมผัปปลาปะใดๆ ย่อมสำเร็จด้วยองค์ประกอบสองอย่าง พึงทราบว่าการน้อมนำมาเป็นของตน ย่อมสำเร็จด้วยใจเท่านั้น คำว่า "มิจฉาปัสสติ" คือเห็นผิด โกฏฺฐาสโตติ [Pg.81] ผสฺสปญฺจมกาทีสุ จิตฺตงฺคโกฏฺฐาเสสุ เย โกฏฺฐาสา โหนฺติ, ตโตติ อตฺโถ. นนุ จ เจตนา กมฺมปเถสุ น วุตฺตาติ ปฏิปาฏิยา สตฺตนฺนํ กมฺมปถภาโว น ยุตฺโตติ? น, อวจนสฺส อญฺญเหตุตฺตา. น หิ เจตนาย อกมฺมปถตฺตา กมฺมปถราสิมฺหิ อวจนํ, กทาจิ ปน กมฺมปโถ โหติ, น สพฺพทาติ กมฺมปถภาวสฺส อนิยตตฺตา อวจนํ. ยทา ปน กมฺมปโถ โหติ, ตทา กมฺมปถราสิสงฺคโห น นิวาริโตติ. ‘‘ปญฺจ สิกฺขาปทา ปริตฺตารมฺมณา เอวา’’ติ เอเตน อทินฺนาทานาทีนํ สตฺตารมฺมณภาววิโรธํ ‘‘สตฺตสงฺขาเต สงฺขาเร เอว อารพฺภ ปวตฺติโต’’ติ สยเมว ปริหริสฺสติ. ‘‘นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา’’ติ ปวตฺตมานา ทิฏฺฐิ เตภูมกธมฺมวิสยาวาติ สงฺขารารมฺมณตา วุตฺตา. วิปากนิสฺสนฺทผลานิ ยถากฺกมํ นิรยาทิวิปากทุคฺคตตาทีนิ. คำว่า โกฏฐาสโต นี้ มีความหมายว่า โดยส่วนแห่งองค์ของจิตมีผัสสปัญจมกะเป็นต้นที่มีอยู่. ก็เจตนาท่านไม่ได้กล่าวไว้ในกรรมบถทั้งหลายมิใช่หรือ? เมื่อเป็นเช่นนั้น ความเป็นกรรมบถของธรรม ๗ ประการตามลำดับก็ไม่สมควรไม่ใช่หรือ? (นี่คือคำค้าน) ไม่ใช่ เพราะการไม่กล่าวถึงนั้นมีเหตุอื่น. จริงอยู่ การไม่กล่าวถึงเจตนาในหมวดกรรมบถนั้น ไม่ใช่เพราะเจตนาไม่เป็นกรรมบถ แต่เพราะบางครั้งเจตนาเป็นกรรมบถ ไม่ใช่เป็นกรรมบถเสมอไป การไม่กล่าวถึงจึงเป็นเพราะความเป็นกรรมบถของเจตนานั้นไม่แน่นอน. แต่เมื่อใดเจตนาเป็นกรรมบถ เมื่อนั้นการสงเคราะห์เจตนาเข้าในหมวดกรรมบถก็ไม่ถูกห้าม. ด้วยคำว่า "สิกขาบท ๕ มีปริตตารมณ์เท่านั้น" นี้ ท่านอรรถกถาจารย์เองจักแก้ความขัดแย้งเรื่องความเป็นสัตตารมณ์ของอทินนาทานเป็นต้น โดยกล่าวว่า "เกิดขึ้นโดยปรารภสังขารที่นับว่าเป็นสัตว์นั่นเอง". ทิฏฐิที่เกิดขึ้นว่า "สัตว์โอปปาติกะไม่มี" นั้น มีอารมณ์เป็นธรรมในไตรภูมิเท่านั้น จึงกล่าวว่ามีสังขารเป็นอารมณ์. ผลวิบากและผลนิสสันท์ตามลำดับคือ วิบากในนรกเป็นต้น และความเป็นผู้มีทุคติเป็นต้น. อกุสลกมฺมปถกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การอธิบายเรื่องอกุศลกรรมบถจบลงแล้ว. กุสลกมฺมปถกถาวณฺณนา การอธิบายเรื่องกุศลกรรมบถ. ปาณาติปาตาทีหิ ปน วิรติโยติ เอตํ ยาหิ วิรตีหิ สมฺปยุตฺตา เจตนา ‘‘กายวจีกมฺมานี’’ติ วุจฺจนฺติ, ตาสญฺจ กมฺมปถภาโว ยุตฺโตติ กตฺวา วุตฺตํ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘ปฏิปาฏิยา สตฺต เจตนาปิ วฏฺฏนฺติ วิรติโยปี’’ติ. อลฺลสสมํสนฺติ ชีวมานกสสมํสํ. โวโรเปตา หุตฺวา นาภิชานามิ. ทุสฺสีลฺยาทารมฺมณา ตทารมฺมณา. ชีวิตินฺทฺริยาทิอารมฺมณา กถํ ทุสฺสีลฺยาทีนิ ปชหนฺตีติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนภิชฺฌา…เป… วิรมนฺตสฺสาติ อภิชฺฌํ ปชหนฺตสฺสาติ อตฺโถ. น หิ มโนทุจฺจริตา วิรติ อตฺถิ อนภิชฺฌาทีเหว ตปฺปหานโต. คำว่า วิรติจากปาณาติบาตเป็นต้นนี้ กล่าวไว้โดยถือว่าเจตนาที่ประกอบด้วยวิรติใดๆ ถูกเรียกว่า "กายกรรมและวจีกรรม" และความเป็นกรรมบถของวิรติเหล่านั้นก็สมควร. ด้วยว่าท่านจักกล่าวว่า "เจตนา ๗ อย่างก็นับเข้า วิรติทั้งหลายก็นับเข้าตามลำดับ". คำว่า อัลลสสมังสะ หมายถึง เนื้อกระต่ายที่ยังมีชีวิตอยู่. คำว่า ข้าพเจ้าไม่จำได้ว่าเคยปลงชีวิตแล้ว. อารมณ์ของทุสสีลยะเป็นต้น เป็นอารมณ์ของกุศลกรรมบถเหล่านั้น. เพื่อแสดงว่ากุศลกรรมบถที่มีชีวิตินทรีย์เป็นต้นเป็นอารมณ์ ละทุสสีลยะเป็นต้นได้อย่างไร จึงกล่าวคำว่า "ยถา ปนา" เป็นต้น. คำว่า อนภิชฌา...เป...วิรมันตัสสะ หมายถึง ผู้ละอภิชฌา. จริงอยู่ วิรติจากมโนทุจริตไม่มี เพราะการละมโนทุจริตนั้นสำเร็จได้ด้วยอนภิชฌาเป็นต้นนั่นเอง. กมฺมปถสํสนฺทนกถาวณฺณนา การอธิบายเรื่องกรรมบถสังสนทนา. กมฺมปถปฺปตฺตานํ ทุสฺสีลฺยาทีนํ อสํวรานํ ตถา ทุจฺจริตานญฺจ อกุสลกมฺมปเถหิ กมฺมปถปฺปตฺตานเมว จ สุสีลฺยาทีนํ สํวรานํ ตถา สุจริตานญฺจ กุสลกมฺมปเถหิ อตฺถโต นานตฺตาภาวทสฺสนํ. อถ วา เตสํ ผสฺสทฺวาราทีหิ อวิโรธภาเวน ทีปนํ กมฺมปถสํสนฺทนนฺติ เกจิ วทนฺติ[Pg.82], ตเทตํ วิจาเรตพฺพํ. น หิ ปญฺจผสฺสทฺวารปญฺจอสํวรทฺวารปญฺจสํวรทฺวาเรสุ อุปฺปนฺนานํ อสํวรานํ สํวรานญฺจ กมฺมปถตา อตฺถิ ปาณาติปาตาทีนํ ปรสนฺตกวตฺถุโลภปรสตฺตารมฺมณพฺยาปาทอเหตุกทิฏฺฐิอาทีนญฺจ เตสุ ทฺวาเรสุ อนุปฺปตฺติโต. ติวิธกอายทุจฺจริตาทีนิ จ กมฺมปถาติ ปากฏา เอวาติ กึ เตสํ กมฺมปเถหิ นานตฺตาภาวทสฺสเนน, น จ ทุจฺจริตานํ สุจริตานญฺจ ผสฺสทฺวาราทิวเสน อุปฺปตฺติ ทีปิตา, นาปิ อสํวรานํ สํวรานญฺจ ยโต เตสํ ผสฺสทฺวาราทีหิ อวิโรธภาเวน ทีปนา สิยา, เกวลํ ปน ผสฺสทฺวาราทิวเสน อุปฺปนฺนานํ อสํวรานํ สํวรานญฺจ กายกมฺมาทิตา ทีปิตา. ยทิ จ เอตฺตกํ กมฺมปถสํสนฺทนํ, ‘‘อกุสลํ กายกมฺมํ ปญฺจผสฺสทฺวารวเสน นุปฺปชฺชตี’’ติอาทิ กมฺมปถสํสนฺทนํ น สิยา. เอสาปิ ฉผสฺสทฺวาราทีหิ อวิโรธทีปนาติ เจ, วุตฺตเมว ปการนฺตเรน ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา’’ติ น วตฺตพฺพํ. สมุจฺจยตฺเถ จ อถ วา-สทฺเท กมฺมปถปฺปตฺตาเนว ทุสฺสีลฺยาทีนิ กายกมฺมาทินาเมหิ วทนฺเตหิ มโนกมฺมสฺส ฉผสฺสทฺวารวเสน อุปฺปตฺติ น วตฺตพฺพา. น หิ ตํ จกฺขุทฺวาราทิวเสน อุปฺปชฺชตีติ. ยทิ จ กมฺมปถปฺปตฺตา เอว อสํวราทโย คหิตา, ทุจฺจริเตหิ อญฺเญสํ อสํวรานํ อภาวา เตสญฺจ ตํตํกมฺมภาวสฺส วุตฺตตฺตา ‘‘โจปนกายอสํวรทฺวารวเสน อุปฺปนฺโน อสํวโร อกุสลํ กายกมฺมเมว โหตี’’ติอาทิ น วตฺตพฺพํ สิยา. วุจฺจมาเน หิ ตสฺมึ สงฺกโร สิยา, วจีมโนกมฺมานิปิ หิ กายทฺวาเร อุปฺปชฺชนฺติ, ตถา เสสทฺวาเรสุปิ กมฺมนฺตรานีติ. การแสดงความไม่มีความต่างกันโดยอรรถของอสังวรมีทุสสีลยะเป็นต้นที่ถึงความเป็นกรรมบถ และทุจริตทั้งหลาย กับอกุศลกรรมบถ และของสังวรมีสุสีลยะเป็นต้นที่ถึงความเป็นกรรมบถ และสุจริตทั้งหลาย กับกุศลกรรมบถ. หรืออีกนัยหนึ่ง บางท่านกล่าวว่า การแสดงความไม่ขัดแย้งกันของธรรมเหล่านั้นกับผัสสทวารเป็นต้น เรียกว่า กรรมบถสังสนทนา คำกล่าวนั้นควรพิจารณา. เพราะความเป็นกรรมบถของอสังวรและสังวรที่เกิดขึ้นในผัสสทวาร ๕ อสังวรทวาร ๕ และสังวรทวาร ๕ ไม่มีอยู่ เนื่องจากปาณาติบาตเป็นต้น อภิชฌาคือความโลภในของผู้อื่น พยาบาทที่มีสัตว์อื่นเป็นอารมณ์ และอเหตุกทิฏฐิเป็นต้น ไม่ได้เกิดขึ้นในทวารเหล่านั้น. อนึ่ง กายทุจริต ๓ อย่างเป็นต้น ก็เป็นกรรมบถที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว การแสดงความไม่ต่างกันของกายทุจริตเหล่านั้นกับกรรมบถจะมีประโยชน์อะไร? อีกทั้งการเกิดขึ้นของทุจริตและสุจริตโดยผัสสทวารเป็นต้นก็ไม่ได้แสดงไว้ และแม้การเกิดขึ้นของอสังวรและสังวรก็ไม่ได้แสดงไว้ ซึ่งจะทำให้มีการแสดงความไม่ขัดแย้งกันของสิ่งเหล่านั้นกับผัสสทวารเป็นต้นได้. แต่เพียงความเป็นกายกรรมเป็นต้นของอสังวรและสังวรที่เกิดขึ้นโดยผัสสทวารเป็นต้นเท่านั้นที่แสดงไว้. และหากกรรมบถสังสนทนามีเพียงเท่านี้ คำกล่าวที่ว่า "อกุศลกายกรรมไม่เกิดขึ้นโดยผัสสทวาร ๕" เป็นต้น ก็จะไม่ใช่กรรมบถสังสนทนา. หากกล่าวว่า แม้คำนี้ก็เป็นการแสดงความไม่ขัดแย้งกับฉผัสสทวารเป็นต้นแล้ว ก็ไม่ควรกล่าวว่า "หรืออีกนัยหนึ่ง" เพื่อแสดงประเภทที่กล่าวไว้แล้วด้วยประเภทอื่น. อนึ่ง เมื่อคำว่า อถ วา มีความหมายว่า "และ" อรรถกถาจารย์ผู้กล่าวทุสสีลยะเป็นต้นที่ถึงความเป็นกรรมบถด้วยชื่อกายกรรมเป็นต้น ก็ไม่ควรกล่าวถึงการเกิดขึ้นของมโนกรรมโดยฉผัสสทวาร เพราะมโนกรรมนั้นไม่ได้เกิดขึ้นโดยจักขุทวารเป็นต้น. และหากอสังวรเป็นต้นที่ถึงความเป็นกรรมบถเท่านั้นถูกถือเอาไว้ ก็ไม่ควรกล่าวคำว่า "อสังวรที่เกิดขึ้นโดยอสังวรทวารแห่งกายที่ไหว เป็นอกุศลกายกรรมนั่นเอง" เป็นต้น เพราะไม่มีอสังวรอื่นนอกจากทุจริต และเพราะความเป็นกรรมนั้นๆ ของอสังวรเหล่านั้นได้กล่าวไว้แล้ว. เพราะหากกล่าวเช่นนั้น ความปะปนกันก็จะเกิดขึ้น เพราะวจีกรรมและมโนกรรมก็เกิดขึ้นที่กายทวารได้เช่นกัน และกรรมอื่นๆ ก็เกิดขึ้นที่ทวารที่เหลือได้เช่นกัน. อถ ปน ทฺวารนฺตเร อุปฺปชฺชมานํ กมฺมนฺตรมฺปิ ตํทฺวาริกกมฺมเมว สิยา, ‘‘ติวิธํ กายทุจฺจริตํ อกุสลํ กายกมฺมเมวา’’ติอาทิ, ‘‘อกุสลํ กายกมฺมํ โจปนกายอสํวรทฺวารวเสน วาจาอสํวรทฺวารวเสน จ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทิ จ วิรุชฺเฌยฺย. ทุจฺจริตานญฺหิ อญฺญทฺวารจรณํ อตฺถิ, น จสฺส ทฺวารนฺตรุปฺปนฺนํ กมฺมนฺตรํ โหตีติ. ตสฺมา เหฏฺฐา กมฺมปถปฺปตฺตานํ เอว กายกมฺมาทิภาวสฺส วุตฺตตฺตา เสสานญฺจ ตํตํทฺวารุปฺปนฺนานํ กุสลากุสลานํ ทฺวารสํสนฺทเน ตํตํทฺวารปกฺขิกภาวสฺส กตตฺตา อิธ กมฺมปถํ อปฺปตฺตานญฺจ เจตนาภาวโต อกมฺมานญฺจ อสํวรานํ สํวรานญฺจ ภชาปิยมานานํ กมฺมปถานํ วิย กายกมฺมาทิตาทีปนํ, กมฺมปถปฺปตฺตานํ ติวิธกายทุจฺจริตาทีนํ ติวิธกายสุจริตาทีนญฺจ ทฺวารนฺตรจรเณปิ กายกมฺมาทิภาวาวิชหนทีปนํ, ยถาปกาสิตานญฺจ กมฺมปถภาวํ ปตฺตานํ [Pg.83] อปตฺตานญฺจ อกุสลกายกมฺมาทีนญฺจ กุสลกายกมฺมาทีนญฺจ ผสฺสทฺวาราทีหิ อุปฺปตฺติปกาสนญฺจ กมฺมปถสํสนฺทนํ นาม. กสฺมา? อกมฺมปถานํ กมฺมปเถสุ กมฺมปถานญฺจ อกมฺมปเถสุ สมานนามตาวเสน, กมฺมปถานํ กมฺมปเถสุ สามญฺญนามาวิชหนวเสน, อุภเยสญฺจ อุปฺปตฺติวเสน ทฺวาเรสุ เอตฺถ สํสนฺทิตตฺตา. อนึ่ง หากกรรมอื่นที่เกิดขึ้นในทวารอื่นพึงเป็นกรรมประจำทวารนั้นเท่านั้นไซร้ คำว่า “กายทุจริต ๓ อย่างเป็นอกุศลกายกรรมเท่านั้น” เป็นต้น และคำว่า “อกุศลกายกรรมเกิดขึ้นโดยอาศัยทวารแห่งกายอสังวรที่เป็นการเคลื่อนไหว และโดยอาศัยทวารแห่งวจีอสังวร” เป็นต้น ก็จะขัดแย้งกัน เพราะว่าการประพฤติทุจริตในทวารอื่นมีอยู่ แต่กรรมอื่นที่เกิดขึ้นในทวารอื่นนั้นหาได้มีแก่ทุจริตนั้นไม่ เพราะฉะนั้น ในบทว่า ทวารสังสันทะที่กล่าวไว้ข้างต้น ได้กล่าวถึงความเป็นกายกรรมเป็นต้นของกรรมที่ถึงกรรมบทแล้วเท่านั้น และได้กล่าวถึงความเป็นส่วนแห่งทวารนั้นๆ ของกุศลและอกุศลที่เกิดขึ้นในทวารนั้นๆ ที่เหลือแล้ว ในบทว่า กรรมปถสังสันทะนี้ การแสดงความเป็นกายกรรมเป็นต้น เหมือนกรรมบททั้งหลายที่ถูกนำมาสงเคราะห์เข้า คือ อสังวรและสังวรที่ยังไม่ถึงกรรมบท และไม่เป็นกรรม (ในฐานะกรรมบท) เพราะเป็นเพียงสภาวะแห่งเจตนา และการแสดงการไม่ละทิ้งความเป็นกายกรรมเป็นต้น แม้เมื่อกายทุจริต ๓ อย่างเป็นต้น และกายสุจริต ๓ อย่างเป็นต้น ที่ถึงกรรมบทแล้วเกิดขึ้นในทวารอื่น และการแสดงการเกิดขึ้นของอกุศลกายกรรมเป็นต้น และกุศลกายกรรมเป็นต้น ที่ถึงกรรมบทและยังไม่ถึงกรรมบทตามที่ได้แสดงไว้แล้ว โดยอาศัยผัสสทวารเป็นต้น ชื่อว่า กรรมปถสังสันทะ เพราะเหตุใด? เพราะในที่นี้มีการประมวลกัน (สังสันทะ) โดยความเป็นชื่อเดียวกันของอกรรมบทในกรรมบท และของกรรมบทในอกรรมบท โดยความเป็นชื่อสามัญที่ไม่ละทิ้งของกรรมบทในกรรมบท และโดยการเกิดขึ้นของทั้งสองในทวารทั้งหลาย ตตฺถ ติวิธกมฺมทฺวารวเสน อุปฺปนฺนานํ กมฺมานํ ญาตกมฺมภาวตาย ตํตํกมฺมภาวสฺส อวจนียตฺตา กมฺมทฺวาเรสุ เตสํ อุปฺปตฺติยา จ วุตฺตตฺตา ปญฺจวิญฺญาณทฺวารวเสน อสํวราทีนํ อุปฺปตฺติปริยายวจนาภาวโต จ กมฺมทฺวารวิญฺญาณทฺวารานิ วิรชฺฌิตฺวา ‘‘ปญฺจผสฺสทฺวารวเสน หิ อุปฺปนฺโน’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ สุขํ วา’’ติอาทินา ‘‘จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา เวทนากฺขนฺโธ อตฺถิ กุสโล’’ติอาทินา จ ปญฺจผสฺสทฺวารวเสน อสํวราทีนํ อุปฺปตฺติปริยาโย วุตฺโต, น จ ‘‘ยมิทํ จกฺขุวิญฺญาณปจฺจยา’’ติอาทิวจนํ อตฺถีติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘จกฺขุวิญฺญาณสหชาโต หิ ผสฺโส จกฺขุสมฺผสฺโส’’ติอาทิ (ธ. ส. ๑ กมฺมกถา; มหานิ. อฏฺฐ. ๘๖). เตน หิ อสํวรานํ สํวรานญฺจ จกฺขุสมฺผสฺสาทีหิ อสหชาตตฺตา มโนสมฺผสฺสสหชาตานญฺจ จกฺขุสมฺผสฺสทฺวาราทิวเสน อุปฺปตฺติ ทีปิตาติ. ‘‘โส หิ กายทฺวาเร โจปนํ ปตฺโต อกุสลํ กายกมฺมํ โหตี’’ติอาทินา ‘‘โจปนกายอสํวรทฺวารวเสน อุปฺปนฺโน อกุสลํ กายกมฺมเมว โหตี’’ติอาทินา จ วจีกมฺมาทีนญฺจ กมฺมปถปฺปตฺตานํ อสํวรภูตานํ กายกมฺมาทิภาเว อาปนฺเน ‘‘จตุพฺพิธํ วจีทุจฺจริตํ อกุสลํ วจีกมฺมเมว โหตี’’ติอาทินา อปวาเทน นิวตฺติ ทฏฺฐพฺพา. เอวญฺจ กตฺวา ปุพฺเพ ทสฺสิเตสุ อสํวรวินิจฺฉเยสุ ทุติยวินิจฺฉเยสุ จ น โกจิ วิโรโธ. น หิ วจีกมฺมาทิภูโต โจปนกายอสํวโร กายกมฺมาทิ โหตีติ. ในกรรมปถสังสันทะนั้น เพราะความเป็นกรรมที่รู้กันอยู่แล้วของกรรมที่เกิดขึ้นโดยอาศัยกรรมทวาร ๓ อย่าง จึงไม่จำเป็นต้องกล่าวถึงความเป็นกรรมนั้นๆ และเพราะได้กล่าวถึงการเกิดขึ้นของกรรมเหล่านั้นในกรรมทวารแล้ว และเพราะไม่มีคำกล่าวถึงลำดับแห่งการเกิดขึ้นของอสังวรเป็นต้น โดยอาศัยวิญญาณทวาร ๕ อย่าง จึงเว้นกรรมทวารและวิญญาณทวารแล้วกล่าวว่า “เกิดขึ้นโดยอาศัยผัสสทวาร ๕ อย่าง” เป็นต้น ด้วยคำว่า “สุขใดเกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย” เป็นต้น และด้วยคำว่า “เวทนาขันธ์ที่เป็นกุศลมีอยู่เพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย” เป็นต้น ได้กล่าวถึงลำดับแห่งการเกิดขึ้นของอสังวรเป็นต้น โดยอาศัยผัสสทวาร ๕ อย่างแล้ว และไม่มีคำว่า “สิ่งใดเกิดขึ้นเพราะจักขุวิญญาณเป็นปัจจัย” เป็นต้น แม้คำนี้ก็กล่าวไว้แล้วว่า “ผัสสะที่เกิดพร้อมกับจักขุวิญญาณ ชื่อว่า จักขุสัมผัส” เป็นต้น เพราะเหตุนั้น การเกิดขึ้นของอสังวรและสังวรที่ไม่ได้เกิดพร้อมกับจักขุสัมผัสเป็นต้น และของอสังวรและสังวรที่เกิดพร้อมกับมโนสัมผัสเท่านั้น โดยอาศัยจักขุสัมผัสทวารเป็นต้น จึงเป็นอันแสดงไว้แล้ว ด้วยคำว่า “อสังวรนั้นเมื่อถึงการเคลื่อนไหวในกายทวาร ย่อมเป็นอกุศลกายกรรม” เป็นต้น และด้วยคำว่า “อกุศลกายกรรมเกิดขึ้นโดยอาศัยทวารแห่งกายอสังวรที่เป็นการเคลื่อนไหวเท่านั้น” เป็นต้น เมื่อวจีกรรมเป็นต้นที่ถึงกรรมบทและเป็นอสังวรนั้นถึงความเป็นกายกรรมเป็นต้นแล้ว การระงับ (ชื่อว่ากายกรรมเป็นต้น) พึงทราบได้ด้วยคำยกเว้นว่า “วจีทุจริต ๔ อย่างเป็นอกุศลวจีกรรมเท่านั้น” เป็นต้น เมื่อทำดังนี้แล้ว จึงไม่มีความขัดแย้งใดๆ ในอสังวรวินิจฉัยที่แสดงไว้ก่อนหน้านี้ และในวินิจฉัยที่สอง เพราะกายอสังวรที่เป็นการเคลื่อนไหวซึ่งเป็นวจีกรรมเป็นต้นนั้น ไม่เป็นกายกรรมเป็นต้น อกุสลํ มโนกมฺมํ ปน ฉผสฺสทฺวารวเสน อุปฺปชฺชติ, ตํ กายวจีทฺวาเรสุ โจปนํ ปตฺตํ อกุสลํ กายวจีกมฺมํ โหตีติ เอตฺถ กึ ตํ อกุสลํ มโนกมฺมํ นาม, เหฏฺฐา ทสฺสิตนเยน จ กายวจีทฺวาเรสุ อุปฺปนฺนํ ติวิธํ มโนทุจฺจริตํ โจปนํ อปฺปตฺตํ สพฺพากุสลญฺจ. ยทิ เอวํ ตสฺส กายวจีกมฺมภาโว นตฺถีติ ‘‘โจปนปฺปตฺตํ กายวจีกมฺมํ โหตี’’ติ น ยุชฺชตีติ[Pg.84]? โน น ยุชฺชติ โจปนปฺปตฺตํ กาเย วาจาย จ อกุสลํ กมฺมํ โหตีติ อตฺถสิทฺธิโต. กมฺมํ ปน โหนฺตํ กึ กมฺมํ โหตีติ? มโนกมฺมเมว โหตีติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โจปนปฺปตฺตํ อกุสลํ กายทฺวาเร วจีทฺวาเร จ มโนกมฺมํ โหตีติ. อถ วา ตํ-สทฺทสฺส มโนกมฺเมน สมฺพนฺธํ อกตฺวา ฉผสฺสทฺวารวเสน ยํ อุปฺปชฺชติ, ตนฺติ ยถาวุตฺตอุปฺปาทมตฺตปริจฺฉินฺเนน สมฺพนฺโธ กาตพฺโพ. กึ ปน ตนฺติ? กมฺมกถาย ปวตฺตมานตฺตา กมฺมนฺติ วิญฺญายติ, ตญฺจ มโนสมฺผสฺสทฺวาเร อุปฺปชฺชมานมฺปิ ติวิธํ กมฺมํ โหตีติ. ยถา ตํ โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘กายวจีทฺวาเรสุ โจปนํ ปตฺต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ นิยมสฺส อกตตฺตา โจปนปฺปตฺติ อุปลกฺขณภาเวน กายวจีกมฺมนามสาธิกาว, น ปน สพฺพมฺปิ โจปนปฺปตฺตํ กายวจีกมฺมเมว, นาปิ กุสลปกฺเข โจปนํ อปฺปตฺตํ กายวจีกมฺมํ น โหตีติ อยมตฺโถ สิทฺโธว โหตีติ. ส่วนอกุศลมโนกรรมย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยผัสสทวาร ๖ อย่าง ในที่นี้ คำว่า “อกุศลมโนกรรมนั้น เมื่อถึงการเคลื่อนไหวในกายทวารและวจีทวาร ย่อมเป็นอกุศลกายกรรมและวจีกรรม” นั้น อกุศลมโนกรรมนั้นคืออะไร? คือมโนทุจริต ๓ อย่างที่เกิดขึ้นในกายทวารและวจีทวารตามนัยที่แสดงไว้ข้างต้น และอกุศลทั้งหมดที่ยังไม่ถึงการเคลื่อนไหว หากเป็นเช่นนั้น ความเป็นกายกรรมและวจีกรรมของมโนกรรมนั้นย่อมไม่มี ดังนั้นคำว่า “กรรมที่ถึงการเคลื่อนไหวเป็นกายกรรมและวจีกรรม” จึงไม่สมควรหรือ? หามิได้ มิใช่ไม่สมควร แต่สมควร เพราะความหมายนี้สำเร็จแล้วว่า กรรมที่เป็นอกุศลที่ถึงการเคลื่อนไหว ย่อมมีอยู่ในกายและวาจา แต่เมื่อเป็นกรรมแล้ว เป็นกรรมอะไร? เป็นมโนกรรมเท่านั้น นี่คือสิ่งที่กล่าวไว้ คือ อกุศลที่ถึงการเคลื่อนไหวในกายทวารและวจีทวาร ย่อมเป็นมโนกรรม อีกนัยหนึ่ง ไม่ต้องเชื่อมโยงคำว่า “ตัง” เข้ากับคำว่า “มโนกรรม” แต่พึงเชื่อมโยงกับธรรมที่เกิดขึ้นโดยอาศัยผัสสทวาร ๖ อย่าง ซึ่งถูกกำหนดด้วยเพียงการเกิดขึ้นตามที่กล่าวไว้เท่านั้น อนึ่ง ธรรมนั้นคืออะไร? เพราะกำลังดำเนินอยู่ในกรรมกถา จึงทราบว่าเป็นกรรม และกรรมนั้นแม้เกิดขึ้นในมโนสัมผัสทวาร ก็เป็นกรรม ๓ อย่าง เพื่อแสดงว่ากรรมนั้นเป็นอย่างไร จึงกล่าวคำว่า “ถึงการเคลื่อนไหวในกายทวารและวจีทวาร” เป็นต้น ในที่นั้น เพราะไม่ได้ทำการกำหนด (ด้วยเอวศัพท์) การถึงการเคลื่อนไหวจึงเป็นเพียงเครื่องหมายที่ทำให้ชื่อกายกรรมและวจีกรรมสำเร็จเท่านั้น แต่กรรมทั้งหมดที่ถึงการเคลื่อนไหวก็หาใช่เป็นกายกรรมและวจีกรรมเท่านั้นไม่ และในฝ่ายกุศล กรรมที่ยังไม่ถึงการเคลื่อนไหวก็ไม่ใช่ว่าจะไม่เป็นกายกรรมและวจีกรรม ความหมายนี้จึงเป็นอันสำเร็จแล้ว อถ วา ตนฺติ ตํ ฉผสฺสทฺวารวเสน อุปฺปชฺชมานํ มโนกมฺมนฺติ สพฺพํ มนสาปิ นิปฺผชฺชมานํ กมฺมํ มโนกมฺมนฺติ โจทกาธิปฺปาเยน คเหตฺวา วทติ, น ปุพฺเพ ทสฺสิตมโนกมฺมนฺติ. โย หิ ปรสฺส อธิปฺปาโย ‘‘มนสา นิปฺผตฺติโต สพฺเพน มโนกมฺเมเนว ภวิตพฺพํ, น กายวจีกมฺเมนา’’ติ, ตํ นิวตฺเตตฺวา กมฺมตฺตยนิยมํ ทสฺเสตุํ อิทมารทฺธํ ‘‘ตํ กายวจีทฺวาเรสุ โจปนํ ปตฺต’’นฺติอาทิ. เอตฺถ จ สงฺกราภาโว ปุริมนเยเนว เวทิตพฺโพ. อถ วา กมฺมนฺติ อวิเสเสน กมฺมสทฺทมตฺเตน สมฺพนฺธํ กตฺวา ยถาวุตฺโต กมฺมปฺปเภโท ยถา โหติ, ตํ ปการํ ทสฺเสติ. อสงฺกโร จ วุตฺตนโยว. ยํ ปน วทนฺติ ‘‘กายวจีกมฺมสหชาตา อภิชฺฌาทโย ยทา เจตนาปกฺขิกา โหนฺติ, ตทา ตานิ มโนกมฺมานิ กายวจีกมฺมานิ โหนฺตี’’ติ, ตญฺจ น, เจตนาปกฺขิกานํ มโนกมฺมตฺตาภาวา. อพฺโพหาริกตฺเต จ มโนกมฺมตา สุฏฺฐุตรํ นตฺถิ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘อพฺโพหาริกา วา’’ติ. ตสฺมา มโนกมฺมสฺส กายวจีกมฺมตา น วตฺตพฺพา. อภิชฺฌาทิกิริยาการิกาย เอว เจตนาย สมฺปยุตฺตา อภิชฺฌาทโย มโนกมฺมํ, น ปาณาติปาตาทิกายวจีกิริยาการิกายาติ ภิยฺโยปิ เตสํ มโนกมฺมตาติ น เตสํ มโนกมฺมานํ สตํ กายวจีกมฺมตา วตฺตพฺพาติ. เอวํ กมฺมานํ ทฺวาเรสุ ทฺวารานญฺจ กมฺเมสุ อนิยตตฺตา ทฺวารนิพนฺธนํ น กตํ. อิทานิ อกเตปิ จ ทฺวารนิพนฺธเน เยสํ ทฺวารานํ วเสน อิทํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, เตสํ ตํตํทฺวารกมฺมปถานญฺจ วเสน อุปฺปตฺติยา ยถาภฏฺฐปาฬิยา วุตฺตาย [Pg.85] จ ทีปนตฺถํ ‘‘ตตฺถ กามาวจร’’นฺติอาทิมาห. จิตฺตํ ติวิธกมฺมทฺวารวเสน อุปฺปชฺชตีติ อิทํ มโนกมฺมทฺวารภูตสฺส เตน สภาเวน อุปฺปตฺตึ คเหตฺวา วุตฺตํ. ยถา วา จิตฺตํ จิตฺตาธิปเตยฺยนฺติ สมฺปยุตฺตวเสน วุจฺจติ, เอวมิธาปีติ เวทิตพฺพํ. โจปนทฺวยรหิตสฺส มโนปพนฺธสฺส มโนกมฺมทฺวารภาเว ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. อีกอย่างหนึ่ง (สังคหกาโร) กล่าวโดยถือเอาความประสงค์ของผู้ทักท้วงว่า คำว่า 'ตันติ' (ในที่นี้หมายถึง) มโนกรรมที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งทวารคือผัสสะทั้ง ๖ ทั้งหมดนั้น แม้กรรมที่สำเร็จด้วยใจก็เรียกว่ามโนกรรม ไม่ได้กล่าวถึงมโนกรรมที่แสดงไว้ในนัยก่อน เพราะว่า ความประสงค์ของผู้อื่นที่ว่า 'กรรมทั้งหมดที่สำเร็จด้วยใจ ควรเป็นมโนกรรมเท่านั้น ไม่ใช่กายกรรมวจีกรรม' นั้น เพื่อจะระงับความประสงค์นั้นและแสดงการกำหนดกรรม ๓ อย่าง จึงได้เริ่มคำว่า 'กรรมนั้นถึงซึ่งความไหว (โจรปนะ) ในกายทวารและวจีทวาร' เป็นต้น ในนัยนี้ ความไม่มีการปะปนกันของกรรมพึงทราบโดยนัยก่อนหน้านี้ อีกอย่างหนึ่ง การทำความเกี่ยวข้องกับคำว่า 'กรรม' โดยไม่จำเพาะเจาะจง เพียงแค่คำว่า 'กรรม' นั้น ย่อมแสดงประเภทของกรรมที่กล่าวมาแล้วว่าเกิดขึ้นอย่างไร ความไม่มีการปะปนกันก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว แต่คำที่กล่าวว่า 'เมื่ออภิชฌาเป็นต้นที่เกิดพร้อมกับกายกรรมและวจีกรรมเป็นฝ่ายเจตนา อภิชฌาเป็นต้นเหล่านั้นย่อมเป็นมโนกรรมและกายกรรมวจีกรรม' นั้นไม่ถูกต้อง เพราะอภิชฌาเป็นต้นที่เป็นฝ่ายเจตนาไม่มีความเป็นมโนกรรม และเมื่อเป็นอัพโพหาริก (ไม่ปรากฏชัด) ความเป็นมโนกรรมก็ยิ่งไม่มี คำว่า 'เป็นอัพโพหาริก' นี้ก็ถูกกล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้น ไม่ควรกล่าวว่ามโนกรรมเป็นกายกรรมวจีกรรม อภิชฌาเป็นต้นที่ประกอบด้วยเจตนาซึ่งเป็นผู้กระทำกิริยาคืออภิชฌาเป็นต้นเท่านั้น เป็นมโนกรรม ไม่ใช่เจตนาที่ประกอบด้วยการกระทำกิริยาทางกายและวาจา เช่น ปาณาติบาตเป็นต้น เพราะฉะนั้น ความเป็นมโนกรรมของอภิชฌาเป็นต้นเหล่านั้นจึงมีมากยิ่งขึ้น ไม่ควรกล่าวว่าอภิชฌาเป็นต้นเหล่านั้นซึ่งเป็นมโนกรรม เป็นกายกรรมวจีกรรม ด้วยประการฉะนี้ เพราะกรรมไม่แน่นอนในทวารทั้งหลาย และทวารทั้งหลายก็ไม่แน่นอนในกรรมทั้งหลาย จึงไม่ได้มีการผูกมัดทวารไว้เป็นประจำ บัดนี้ แม้จะไม่ได้มีการผูกมัดทวารไว้เป็นประจำ แต่เพื่อแสดงการเกิดขึ้นของจิตนี้โดยอาศัยทวารเหล่านั้น และการเกิดขึ้นของกรรมบถในทวารนั้นๆ โดยอาศัยทวารเหล่านั้น ตามที่กล่าวไว้ในพระบาลีที่ยกมาเพื่อแสดง สังคหกาโรจึงกล่าวคำว่า 'ในกามวจรนั้น' เป็นต้น คำว่า 'จิตเกิดขึ้นโดยอาศัยกรรมทวาร ๓ อย่าง' นี้ กล่าวไว้โดยถือเอาการเกิดขึ้นของจิตซึ่งเป็นมโนกรรมทวารโดยสภาพนั้นๆ อีกอย่างหนึ่ง เหมือนกับที่คำว่า 'จิต' ในบทว่า 'จิตตาธิปเตยยะ' (จิตเป็นอธิบดี) กล่าวโดยนัยแห่งสัมปยุตธรรม ฉันใด ในบทนี้ก็พึงทราบฉันนั้น แต่ในความเป็นมโนกรรมทวารของมโนปพันธะ (กระแสแห่งใจ) ที่ปราศจากความไหว (โจรปนะ) ๒ อย่างนั้น ไม่ต้องกล่าวถึงเลย กมฺมปถสํสนฺทนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาความสอดคล้องแห่งกรรมบถจบแล้ว ทฺวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาเรื่องทวารจบแล้ว อยํ โยชนาติ ‘‘รูปารมฺมณํ วา…เป… ธมฺมารมฺมณํ วา’’ติ เอเตน สห ‘‘ยํ ยํ วา ปนา’’ติ เอตสฺส อยํ สมฺพนฺโธติ อตฺโถ. โก ปนายํ สมฺพนฺโธติ? เยน วจนานิ อญฺญมญฺญํ สมฺพชฺฌนฺติ, ตํ ปุพฺพาปรวจเน ปโยชนํ สมฺพนฺโธ. อิธ จ สพฺพารมฺมณตาทิทสฺสนํ ‘‘รูปารมฺมณํ วา…เป… ธมฺมารมฺมณํ วา’’ติ เอตสฺส อนนฺตรํ ‘‘ยํ ยํ วา ปนา’’ติ เอตสฺส วจเน ปโยชนํ โยชนา ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ ‘‘รูปารมฺมณํ วา…เป… ธมฺมารมฺมณํ วา อารพฺภา’’ติ เอตฺตเกน อาปนฺนํ โทสํ ทสฺเสตฺวา ตนฺนิวตฺตนวเสน ‘‘ยํ ยํ วา ปนา’’ติ เอตสฺส ปโยชนํ ทสฺเสตุํ ‘‘เหฏฺฐา’’ติอาทิมาห. ทุติเย อตฺถวิกปฺเป ‘‘ยํ ยํ วาปนา’’ติ เอเตน อปฺปธานมฺปิ รูปาทึ อากฑฺฒติ. น หิ ปธานสฺส จิตฺตสฺส อตฺตโนเยว อารมฺมณภาโว อตฺถีติ. เหฏฺฐา วุตฺตนเยนาติ สพฺพารมฺมณตาทินเยน. ‘‘เหฏฺฐา คหิตเมว คหิตนฺติ วตฺวา ตสฺส วจเน ปโยชนํ ทสฺเสตุํ ‘รูปํ วา…เป… อิทํ วา อิทํ วา อารพฺภา’ติ กเถตุํ อิทํ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ อิทํ วา อิทํ วาติ เอตํ สพฺพารมฺมณตาทึ สนฺธาย กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ. คำว่า 'อายัง โยชนา' (การประกอบนี้) หมายความว่า การเชื่อมโยงนี้เป็นความสัมพันธ์ระหว่างบทว่า 'รูปารัมมณัง วา... ธัมมารัมมณัง วา' กับบทว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' ความสัมพันธ์นี้คืออะไร? คำตอบคือ ประโยชน์ที่ทำให้คำว่า 'รูปารัมมณัง วา' เป็นต้น และคำว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' เชื่อมโยงกัน เป็นความสัมพันธ์ระหว่างคำหน้าและคำหลัง และในอรรถกถานี้ การแสดงความเป็นสัพพารัมมณะเป็นต้น เป็นประโยชน์ในการกล่าวบทว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' หลังจากบทว่า 'รูปารัมมณัง วา... ธัมมารัมมณัง วา' พึงทราบว่านี่คือโยชนา ในอรรถกถานั้น (สังคหกาโร) ได้แสดงโทษที่เกิดขึ้นจากบทเพียงเท่านี้ว่า 'รูปารัมมณัง วา... อารัพภา' (โดยไม่มี 'ยัง ยัง วา ปนา') แล้วเพื่อแสดงประโยชน์ของบทว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' โดยการระงับโทษนั้น จึงกล่าวคำว่า 'เบื้องล่าง' เป็นต้น ในอรรถวิกัปที่สอง บทว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' ย่อมดึงเอารูปารมณ์เป็นต้นที่ไม่ใช่ประธานมาด้วย เพราะจิตซึ่งเป็นประธานนั้นไม่มีความเป็นอารมณ์ของตนเอง โดยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง คือโดยนัยแห่งสัพพารัมมณะเป็นต้น ในมหาอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า 'เมื่อกล่าวว่าสิ่งที่ถูกถือเอาไว้ข้างล่างนั้นถูกถือเอาไว้แล้ว เพื่อแสดงประโยชน์ในการกล่าวบทว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' จึงกล่าวคำว่า 'รูปัง วา... อิทัง วา อิทัง วา อารัพภา' นี้' ในมหาอรรถกถานั้น พึงทราบว่าคำว่า 'อิทัง วา อิทัง วา' นี้กล่าวโดยอ้างถึงสัพพารัมมณะเป็นต้น ธมฺมุทฺเทสวารกถา เรื่องการแสดงธรรมโดยย่อ ผสฺสปญฺจมกราสิวณฺณนา การพรรณนาหมวดธรรมที่มีผัสสะเป็นที่ ๕ อาจริยานนฺติ เรวตาจริยสฺส. น ปเนตํ สารโต ทฏฺฐพฺพํ. น หิ ผสฺสาทีนํ กามาวจราทิภาวทสฺสนตฺถํ อิทมารทฺธํ, กินฺตุ ตสฺมึ สมเย ผสฺสาทิสภาวทสฺสนตฺถนฺติ. คำว่า 'อาจริยานัง' (ของอาจารย์ทั้งหลาย) หมายถึงของพระอาจารย์เรวตะ แต่คำนี้ไม่ควรถือเอาโดยความเป็นสาระ เพราะคำนี้ไม่ได้เริ่มขึ้นเพื่อแสดงความเป็นกามวจรเป็นต้นของผัสสะเป็นต้น แต่เริ่มขึ้นเพื่อแสดงสภาวะของผัสสะเป็นต้นในขณะนั้น จิตฺตสฺส ปฐมาภินิปาตตฺตาติ สพฺเพ เจตสิกา จิตฺตายตฺตา จิตฺตกิริยาภาเวน วุจฺจนฺตีติ ผสฺโส ‘‘จิตฺตสฺส ปฐมาภินิปาโต’’ติ วุตฺโต. กามํ [Pg.86] อุปฺปนฺนผสฺโส ปุคฺคโล จิตฺตเจตสิกราสิ วา อารมฺมเณน ผุฏฺโฐ ผสฺสสหชาตาย เวทนาย ตํสมกาลเมว เวเทติ, ผสฺโส ปน โอภาสสฺส ปทีโป วิย เวทนาทีนํ ปจฺจยวิเสโส โหตีติ ปุริมกาโล วิย วุตฺโต. โคปานสีนํ อุปริ ติริยํ ฐปิตกฏฺฐํ ปกฺขปาโส. กฏฺฐทฺวยาทิ วิย เอกเทเสน เอกปสฺเสน อนลฺลียมาโนปิ รูเปน สห ผสฺสสฺส สามญฺญํ อนลฺลียมานํ สงฺฆฏฺฏนเมว, น วิสยภาโว, สงฺฆฏฺฏนญฺจ ผสฺสสฺส จิตฺตารมฺมณานํ สนฺนิปตนภาโว เอว. วตฺถารมฺมณสนฺนิปาเตน สมฺปชฺชตีติ สงฺฆฏฺฏนสมฺปตฺติโก ผสฺโส. ปาณิทฺวยสฺส สนฺนิปาโต วิย จิตฺตารมฺมณสนฺนิปาโต ผสฺโส จิตฺตสฺส อารมฺมเณ สนฺนิปติตปฺปวตฺติยา ปจฺจโย โหตีติ กิจฺจฏฺเฐเนว รเสน สงฺฆฏฺฏนรโส. ตถา ปจฺจยภาโว หิ ตสฺส ผสฺสสฺส สงฺฆฏฺฏนกิจฺจนฺติ. ยถา หิ ปาณิยา ปาณิมฺหิ สงฺฆฏฺฏนํ ตพฺพิเสสภูตา รูปธมฺมา, เอวํ จิตฺตสฺส อารมฺมเณ สงฺฆฏฺฏนํ ตพฺพิเสสภูโต เอโก เจตสิกธมฺโม ทฏฺฐพฺโพ. จิตฺเตเยวาติ เอเตน เจตสิกสภาวตํ วตฺถารมฺมเณหิ อสํสฏฺฐํ สงฺฆฏฺฏนํ เวทนาย ทสฺเสติ, น ปน วตฺถุนิสฺสยตํ ปฏิกฺขิปติ. ตสฺส ผสฺสสฺส การณภูโต ตทนุรูโป สมนฺนาหาโร ตชฺชาสมนฺนาหาโร. อินฺทฺริยสฺส ตทภิมุขภาโว อาวชฺชนาย จ อารมฺมณกรณํ วิสยสฺส ปริกฺขตตา อภิสงฺขตตา วิญฺญาณสฺส วิสยภาวกรณนฺติ อตฺโถ. คำว่า Cittassa paṭhamābhinipātattā มีอธิบายว่า เจตสิกทั้งปวงถูกเรียกว่าเป็นไปตามจิต เพราะมีสภาพเป็นกิริยาของจิต ฉะนั้น ผัสสะจึงถูกเรียกว่า 'การตกไปครั้งแรกของจิต' (ในอารมณ์) แม้บุคคลผู้มีผัสสะเกิดขึ้นแล้ว หรือกองแห่งจิตและเจตสิกที่ถูกอารมณ์กระทบแล้ว ย่อมเสวยอารมณ์ด้วยเวทนาที่เกิดพร้อมกับผัสสะในเวลาเดียวกันนั้นเอง แต่ผัสสะเป็นปัจจัยพิเศษของเวทนาเป็นต้น เหมือนประทีปเป็นปัจจัยพิเศษของแสงสว่าง ฉะนั้น จึงถูกเรียกว่าเหมือนกาลก่อน (คือเกิดก่อน) ไม้ที่วางขวางอยู่บนขื่อเรียกว่าปักขปาสะ (ไม้กลอน) แม้จะไม่ติดกันโดยส่วนเดียวหรือข้างเดียวเหมือนไม้สองท่อนเป็นต้น แต่ความเสมอกันของผัสสะกับรูป (อารมณ์) ก็คือการกระทบกันโดยไม่ติดกันนั่นเอง ไม่ใช่ความเป็นอารมณ์ และการกระทบกันของผัสสะนั้น ก็คือสภาพที่จิตและอารมณ์มาประชุมกันนั่นเอง ผัสสะย่อมสำเร็จด้วยการประชุมกันของวัตถุและอารมณ์ ฉะนั้น ผัสสะจึงมีรสคือการกระทบกันที่สำเร็จ ผัสสะคือการประชุมกันของจิตและอารมณ์ เหมือนการประชุมกันของมือสองข้าง เป็นปัจจัยแก่ความเป็นไปแห่งการประชุมกันในอารมณ์ของจิต ฉะนั้น จึงมีรสคือการกระทบกันโดยอรรถแห่งกิจ ความเป็นปัจจัยอย่างนั้นเป็นกิจคือการกระทบกันของผัสสะนั้น เหมือนการกระทบกันของมือกับมือ เป็นรูปธรรมที่เป็นเหตุพิเศษของการกระทบกันนั้น ฉันใด พึงเห็นว่าการกระทบกันของจิตในอารมณ์ ก็เป็นเจตสิกธรรมอย่างหนึ่งที่เป็นเหตุพิเศษของการกระทบกันนั้น ฉันนั้น ด้วยบทว่า Citteyeva นี้ ย่อมแสดงความเป็นสภาพแห่งเจตสิกคือการกระทบของเวทนาที่ไม่ปะปนกับวัตถุและอารมณ์ แต่ก็มิได้ปฏิเสธความเป็นที่อาศัยของวัตถุ การมนสิการที่เหมาะสมซึ่งเป็นเหตุของผัสสะนั้น เรียกว่า ตัชชาสมันนาหาระ ความหมายคือ ความที่อินทรีย์มุ่งตรงต่ออารมณ์นั้น และการทำอารมณ์ให้เป็นอารมณ์ของอาวัชชนะ เป็นความที่อารมณ์ถูกจัดแจงปรุงแต่งให้เป็นอารมณ์ของวิญญาณ สุขเวทนายเมว ลพฺภติ อสฺสาทภาวโตติ อธิปฺปาโย. วิสฺสวิตายาติ อรหตาย. อเนกตฺถตฺตา หิ ธาตูนํ อรหตฺโถ วิปุพฺโพ สุสทฺโท. วิสฺสวํ วา สชนํ วสิตา กามการิตา วิสฺสวิตา. อารมฺมณรเสกเทสเมว อนุภวนฺตีติ อิทํ ผุสนาทิกิจฺจํ เอกเทสานุภวนมิว โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ. เวทยิตสภาโว เอว หิ อนุภวนนฺติ. ผุสนาทิภาเวน วา อารมฺมณคฺคหณํ เอกเทสานุภวนํ, เวทยิตภาเวน คหณํ ยถากามํ สพฺพานุภวนํ. เอวํ สภาวาเนว ตานิ คหณานีติ น เวทนาย วิย ผสฺสาทีนมฺปิ ยถาสกกิจฺจกรเณน สามิภาวานุภวนํ โจเทตพฺพํ. อยํ อิธาติ เอเตน ปญฺจสุ เวทนาสุ อิมสฺมึ จิตฺเต อธิปฺเปตํ โสมนสฺสเวทนํ วทติ, ตสฺมา อโสมนสฺสเวทนํ อปเนตฺวา คหิตาย โสมนสฺสเวทนาย สมานา อิฏฺฐาการสมฺโภครสตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. ความหมายคือ ย่อมได้ในสุขเวทนาเท่านั้น เพราะมีสภาพเป็นที่น่าพอใจ (อัสสาทะ) ด้วยบทว่า Vissavitāyāti หมายถึง ด้วยความเป็นผู้ควร เพราะธาตุทั้งหลายมีอรรถมาก สุสัททะที่มี วิ-อักษรอยู่หน้า (วิสสวะ) จึงมีอรรถว่าควร (อรหะ) อีกนัยหนึ่ง วิสสวะ คือความสามารถ ความเป็นผู้มีวสี หรือความเป็นผู้ทำได้ตามปรารถนา เรียกว่า วิสสวิตา ที่กล่าวว่า 'เสวยอารมณ์เพียงบางส่วน' นี้ ถูกกล่าวโดยหมายถึงกิจมีผุสสนะเป็นต้นนี้ เป็นเสมือนการเสวยเพียงบางส่วน เพราะสภาพแห่งเวทนานั่นแหละคือการเสวย (จริงๆ) อีกนัยหนึ่ง การรับอารมณ์ด้วยสภาพมีผุสสนะเป็นต้น เป็นการเสวยเพียงบางส่วน การรับอารมณ์ด้วยสภาพแห่งเวทนา เป็นการเสวยทั้งหมดตามปรารถนา การรับอารมณ์เหล่านั้นมีสภาพอย่างนี้เท่านั้น ฉะนั้น ไม่ควรคัดค้านว่าผัสสะเป็นต้นก็มีการเสวยโดยความเป็นเจ้าของด้วยการทำกิจของตนๆ เหมือนเวทนา ด้วยบทว่า Ayaṃ idha นี้ ย่อมกล่าวถึงโสมนัสสเวทนาที่ประสงค์ในจิตนี้ ในบรรดาเวทนา ๕ ฉะนั้น พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงความเป็นรสคือการเสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนาที่เสมอกันของโสมนัสสเวทนาทั้งหมดที่รับไว้โดยคัดเอาอโสมนัสสเวทนาออกไป นิมิตฺเตน [Pg.87] ปุนสญฺชานนกิจฺจา ปจฺจาภิญฺญาณรสา. ปุนสญฺชานนสฺส ปจฺจโย ปุนสญฺชานนปจฺจโย, ตเทว นิมิตฺตํ ปุน…เป… นิมิตฺตํ, ตสฺส กรณํ ปุน…เป… กรณํ. ปุนสญฺชานนปจฺจยภูตํ วา นิมิตฺตกรณํ ปุน…เป… กรณํ, ตทสฺสา กิจฺจนฺติ อตฺโถ. ปุนสญฺชานนปจฺจยนิมิตฺตกรณํ นิมิตฺตการิกาย นิมิตฺเตน สญฺชานนฺติยา จ สพฺพาย สญฺญาย สมานํ เวทิตพฺพํ. ญาณเมว อนุวตฺตติ, ตสฺมา อภินิเวสการิกา วิปรีตคฺคาหิกา จ น โหตีติ อธิปฺปาโย. เอเตนุปาเยน สมาธิสมฺปยุตฺตาย อจิรฏฺฐานตา จ น โหตีติ ทฏฺฐพฺพา. สัญญาที่มีกิจคือการจำได้อีกครั้งด้วยนิมิต มีรสคือการจำได้หมายรู้ (ปจจาภิญญาณ) ปัจจัยของการจำได้อีกครั้ง ชื่อว่า ปุนสัญชานนปัจจัย นิมิตนั้นเองคือ...นิมิต การกระทำนิมิตนั้นคือ...การกระทำ อีกนัยหนึ่ง การกระทำนิมิตอันเป็นปัจจัยของการจำได้อีกครั้งคือ...การกระทำ นั่นเป็นกิจของสัญญานั้น นี้คืออรรถ การกระทำนิมิตอันเป็นปัจจัยของการจำได้อีกครั้ง พึงทราบว่าเสมอกันกับสัญญาทั้งปวงที่ทำนิมิตและจำได้ด้วยนิมิต ญาณเท่านั้นย่อมเป็นไปตาม ฉะนั้น จึงไม่เป็นสภาพที่กระทำความยึดมั่น (ผิดๆ) และไม่เป็นสภาพที่ยึดถือผิด นี้คืออธิบาย ด้วยอุบายนี้ พึงทราบว่าความที่สัญญาที่ประกอบด้วยสมาธิจะไม่ตั้งอยู่นานนั้นย่อมไม่มี (คือย่อมตั้งอยู่นาน) อภิสนฺทหตีติ ปพนฺธติ ปวตฺเตติ. เจตนาภาโว พฺยาปารภาโว. ทิคุณุสฺสาหาติ น ทิคุณํ วีริยโยคํ สนฺธาย วุตฺตํ, อตฺตโน เอว ปน พฺยาปารกิจฺจสฺส มหนฺตภาวํ ทีเปติ. อุสฺสาหนภาเวนาติ อาทรภาเวน. สา หิ สยํ อาทรภูตา สมฺปยุตฺเต อาทรยตีติ. บทว่า Abhisandahati หมายถึง ผูกพัน หรือให้เป็นไป สภาพแห่งเจตนาคือสภาพแห่งความพยายาม (พยาปาระ) บทว่า Diguṇussāhā มิได้กล่าวโดยหมายถึงการประกอบด้วยวิริยะสองเท่า แต่แสดงถึงความเป็นกิจใหญ่แห่งความพยายามของตนเอง ด้วยบทว่า Ussāhanabhāvena หมายถึง ด้วยความเป็นผู้เอื้อเฟื้อ (อาทระ) เพราะเจตนานั้นเองเป็นสภาพที่เอื้อเฟื้อแล้ว ย่อมทำให้สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเอื้อเฟื้อ (ในอารมณ์) วิชานนํ อารมฺมณสฺส อุปลทฺธิ. สนฺทหนํ จิตฺตนฺตรสฺส อนุปฺปพนฺธนํ. จกฺขุนา หิ ทิฏฺฐนฺติ จกฺขุนา ทฏฺฐพฺพํ. ยถา ‘‘ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาต’’นฺติ ทฏฺฐพฺพาทิ วุจฺจติ, เอวมิธาปิ เวทิตพฺพํ. จกฺขุนา หีติอาทีสุ จกฺขุนา…เป… มนสา ทฺวาเรนาติ อตฺโถ. นครคุตฺติกสฺส วิย จิตฺตสฺส อารมฺมณวิภาวนมตฺตํ อุปธารณมตฺตํ อุปลทฺธิมตฺตํ กิจฺจํ, อารมฺมณปฏิเวธนปจฺจาภิญฺญาณาทิ ปน กิจฺจํ ปญฺญาสญฺญาทีนนฺติ เวทิตพฺพํ. ปุริมนิทฺทิฏฺฐนฺติ สมยววตฺถาเน นิทฺทิฏฺฐํ. ภาเวนฺโต วิย น น อุปฺปชฺชติ, กินฺตุ อุปฺปชฺชตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘จิตฺตํ โหตี’’ติ วุตฺตนฺติ เอตํ โหติ-สทฺทสฺส อุปฺปชฺชติ-สทฺทสฺส จ สมานตฺถตฺเต สติ ยุชฺเชยฺย, ตทตฺถตฺเต จ ตตฺถ อุปฺปนฺนํ โหตีติ น วุจฺเจยฺย. น หิ ยุตฺตํ อุปฺปนฺนํ อุปฺปชฺชตีติ วตฺตุํ. จิตฺตสฺส จ อุปฺปนฺนตา สมยววตฺถาเน วุตฺตา เอวาติ กึ ตสฺส ปุน อุปฺปตฺติทสฺสเนน. เยน จ สมยววตฺถานํ กตํ, ตสฺส นิทฺเทโส น น สกฺกา กาตุนฺติ กึ ตํ นิทฺเทสตฺถํ อุทฺเทเสน ทุติเยน, นิทฺเทเสเนว จ ผสฺสาทีหิ จ อญฺญตฺตํ จิตฺตสฺส สิชฺฌตีติ กึ ตทตฺเถน ปุน วจเนน, อญฺญปฺปโยชนตฺตา ปน ปุริมสฺส จิตฺตวจนสฺส ปจฺฉิมํ วุตฺตํ. ปุริมญฺหิ สมยววตฺถานตฺถเมว วุตฺตํ, น ววตฺถิตสมเย วิชฺชมานธมฺมทสฺสนตฺถํ, อิตรญฺจ ตสฺมึ สมเย วิชฺชมานธมฺมทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ, น สมยววตฺถานตฺถํ, น จ อญฺญทตฺถํ วจนํ อญฺญทตฺถํ วทติ, น จ เลเสน วุตฺโตติ กตฺวา มหาการุณิโก อตฺถํ ปากฏํ น กโรตีติ. การรับรู้อารมณ์คือการได้อารมณ์ (อุปะลัทธิ) ซึ่งเป็นการรู้ที่แตกต่างจากการรู้ของสัญญาและปัญญา. สันธหนะคือการผูกพันจิตดวงอื่นให้ต่อเนื่องไม่ขาดสาย. คำว่า "เห็นด้วยตา" หมายถึงสิ่งที่ควรเห็นด้วยจักขุปสาท. เหมือนกับที่กล่าวว่า "สิ่งที่เห็นแล้ว ได้ยินแล้ว ทราบแล้ว รู้แจ้งแล้ว" (ทิฏฐัง สุตัง มุตัง วิญญาตัง) หมายถึงสิ่งที่ควรเห็นเป็นต้นฉันใด ในบทว่า "ด้วยตา" เป็นต้นนี้ ก็พึงทราบฉันนั้น. ในบทว่า "ด้วยตา" เป็นต้นนั้น หมายถึงด้วยจักขุทวาร...ด้วยมโนทวาร. หน้าที่ของจิตนั้น เพียงแค่ทำให้ปรากฏซึ่งอารมณ์, เพียงแค่จดจำ, เพียงแค่รับรู้ เหมือนกับคนเฝ้าเมืองที่เพียงแค่ทำให้คนทั้งหลายที่เข้ามาปรากฏ. ส่วนหน้าที่ของการแทงตลอดอารมณ์ การจำได้หมายรู้ เป็นต้น เป็นหน้าที่ของปัญญาและสัญญาเป็นต้น พึงทราบดังนี้. คำว่า "ที่แสดงไว้ก่อน" หมายถึงจิตที่แสดงไว้ในบทกำหนดกาล. คำว่า "จิตย่อมมี" ที่กล่าวไว้ เพื่อแสดงว่า จิตนั้นไม่ได้ไม่เกิดขึ้นเหมือนผู้บำเพ็ญ (ภาเวนฺโต) แต่เกิดขึ้นจริง. คำอรรถกถานี้ ถ้าคำว่า "มี" (โหติ) และคำว่า "เกิดขึ้น" (อุปฺปชฺชติ) มีความหมายเดียวกัน ก็สมควรอยู่. แต่ถ้ามีความหมายเดียวกัน ก็ไม่ควรกล่าวว่า "เกิดขึ้นแล้วย่อมมี" ในบทกำหนดกาลนั้น. เพราะไม่สมควรที่จะกล่าวว่า "สิ่งที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเกิดขึ้น". และเพราะความเป็นจิตที่เกิดขึ้นแล้ว ได้กล่าวไว้แล้วในบทกำหนดกาลนั้น การแสดงการเกิดขึ้นอีกครั้งของจิตนั้นจะมีประโยชน์อะไร? อีกทั้ง การกำหนดกาลได้กระทำด้วยจิตใด การแสดงรายละเอียดของจิตนั้นก็ไม่ใช่ว่าจะทำไม่ได้. ดังนั้น การกล่าว "จิตย่อมมี" ด้วยบทอุทเทสที่สอง เพื่อประโยชน์ในการแสดงรายละเอียดนั้น จะมีประโยชน์อะไร? อีกทั้ง ด้วยบทนิเทศนั้นเอง ความแตกต่างของจิตจากผัสสะเป็นต้น ก็สำเร็จแล้ว. ดังนั้น การกล่าวซ้ำด้วยคำว่า "จิตย่อมมี" ซึ่งมีประโยชน์ในการแสดงความแตกต่างจากผัสสะเป็นต้นนั้น จะมีประโยชน์อะไร? แต่คำว่า "จิต" ที่กล่าวไว้ก่อนนั้น มีประโยชน์อย่างอื่น (นอกเหนือจากที่อรรถกถาแสดงไว้) จึงได้กล่าวคำว่า "จิตย่อมมี" ในภายหลัง. เพราะคำว่า "จิต" ที่กล่าวไว้ก่อนนั้น กล่าวไว้เพื่อประโยชน์ในการกำหนดกาลเท่านั้น ไม่ได้กล่าวไว้เพื่อประโยชน์ในการแสดงธรรมที่มีอยู่ในกาลที่กำหนดแล้ว. ส่วนคำว่า "จิต" ที่กล่าวไว้ภายหลังนั้น กล่าวไว้เพื่อประโยชน์ในการแสดงธรรมที่มีอยู่ในกาลนั้น ไม่ได้กล่าวไว้เพื่อประโยชน์ในการกำหนดกาล. และคำที่มีประโยชน์อย่างหนึ่ง ย่อมไม่แสดงประโยชน์อย่างอื่น. และไม่ใช่ว่าพระผู้มีพระภาคผู้ทรงมีพระมหากรุณาธิคุณยิ่งใหญ่จะไม่ทรงกระทำเนื้อความให้ปรากฏชัดเพียงเพราะตรัสไว้โดยย่อ ผสฺสปญฺจมกราสิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาผัสสปัญจมกะราสี (กองธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕) จบลงแล้ว. ฌานงฺคราสิวณฺณนา การพรรณนาฌานังคะราสี (กองธรรมที่เป็นองค์ฌาน) วิตกฺเกตีติ [Pg.88] ธมฺมโต อญฺญสฺส กตฺตุนิวตฺตนตฺถํ ธมฺมเมว กตฺตารํ นิทฺทิสติ. ตสฺส ปน วสวตฺติภาวนิวารณตฺถํ ‘‘วิตกฺกนํ วา’’ติ ภาวนิทฺเทโส. รูปํ รูปนฺติ ปถวี ปถวีติ วา อาโกเฏนฺโต วิย โหตีติ อาโกฏนลกฺขโณ. อาทิโต, อภิมุขํ วา หนนํ อาหนนํ, ปริโต, ปริวตฺเตตฺวา วา อาหนนํ ปริยาหนนํ. วิจารโต โอฬาริกฏฺเฐน วิจารสฺเสว ปุพฺพงฺคมฏฺเฐน อนุรวโต โอฬาริโก ตสฺส จ ปุพฺพงฺคโม ฆณฺฏาภิฆาโต วิย โหติ วิตกฺโก. โส ยถา ฆณฺฏาภิฆาโต ปฐมาภินิปาโต โหติ, เอวํ อารมฺมณาภิมุขนิโรปนฏฺเฐน ปฐมาภินิปาโต โหติ. วิปฺผารวาติ วิจลนยุตฺโต. อนุปฺปพนฺเธน ปวตฺติยนฺติ อุปจาเร วา อปฺปนายํ วา สนฺตาเนน ปวตฺติยํ. ตตฺถ หิ วิตกฺโก นิจฺจโล หุตฺวา อารมฺมณํ อนุปวิสิตฺวา ปวตฺตติ. มณฺฑลนฺติ ขลมณฺฑลํ. คำว่า "วิตักเกติ" (ย่อมตรึก) แสดงธรรมคือวิตกนั่นเองว่าเป็นผู้กระทำ เพื่อป้องกันไม่ให้มีผู้กระทำอื่นจากธรรมคือวิตก. ส่วนการแสดงด้วยภาวสาธนะว่า "วิตักกะ" (การตรึก) นั้น เพื่อป้องกันความเป็นผู้มีอำนาจเหนือ (ของวิตกนั้น). วิตกมีลักษณะคือการเคาะอารมณ์ เหมือนกับการเคาะว่า "รูป รูป" หรือ "ปฐวี ปฐวี". การเคาะในเบื้องต้น หรือการเคาะตรงหน้า เรียกว่า อาหนนะ. การเคาะโดยรอบ หรือการเคาะโดยหมุนไปรอบๆ เรียกว่า ปริยาหนนะ. วิตกนั้นหยาบกว่าวิจาร เพราะมีความหยาบในการยึดอารมณ์ และเพราะเป็นเบื้องหน้าของวิจาร เหมือนเสียงระฆังที่ถูกตีครั้งแรก ซึ่งหยาบกว่าเสียงกังวานและเป็นเบื้องหน้าของเสียงกังวานนั้น. เหมือนเสียงระฆังที่ถูกตีครั้งแรกย่อมเป็นการกระทบครั้งแรก ฉันใด วิตกนั้นก็ย่อมเป็นการกระทบครั้งแรก เพราะความเป็นผู้ตั้งอารมณ์ไว้ตรงหน้า. คำว่า "วิปผารวะ" หมายถึงประกอบด้วยการเคลื่อนไหวเป็นพิเศษ. คำว่า "เกิดขึ้นโดยไม่ขาดสาย" หมายถึงการเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องในขณะแห่งอุปจาระหรืออัปปนา. เพราะในขณะนั้น วิตกย่อมไม่หวั่นไหว เข้าไปสู่อารมณ์อย่างต่อเนื่องแล้วย่อมเป็นไป. คำว่า "มณฑล" หมายถึงลานนวดข้าว. ปิณยตีติ ตปฺเปติ, วฑฺเฒติ วา. ผรณรสาติ ปณีตรูเปหิ กายสฺส พฺยาปนรสา. อุทคฺคภาโว โอทคฺยํ. ขุทฺทิกา ลหุํ โลมหํสนมตฺตํ กตฺวา ภินฺนา น ปุน อุปฺปชฺชติ. ขณิกา พหุลํ อุปฺปชฺชติ. อุพฺเพคโต ผรณา นิจฺจลตฺตา จิรฏฺฐิติกตฺตา จ ปณีตตรา. ปสฺสทฺธิยา นิมิตฺตภาเวน คพฺภํ คณฺหนฺตี. อปฺปนาสมฺปยุตฺตาว ปีติ อปฺปนาสมาธิปูริกาติ กตฺวา สา ฐปิตา. อิตรา ทฺเว ขณิโกปจารสมาธิปูริกา ปีตี. คำว่า "ปิณยติ" หมายถึงย่อมยังให้ยินดี หรือย่อมยังให้เจริญ. คำว่า "ผรณรส" หมายถึงมีกิจคือการแผ่ไปทั่วกายด้วยรูปอันประณีต. ความเป็นผู้มีจิตใจร่าเริง เรียกว่า โอทัคคะ. ปีติเล็กน้อย (ขุททิกาปีติ) ย่อมแตกดับไปอย่างรวดเร็ว เพียงแค่ทำให้ขนลุก แล้วไม่เกิดขึ้นอีก. ปีติชั่วขณะ (ขณิกาปีติ) ย่อมเกิดขึ้นบ่อยครั้ง. ผรณาปีติประณีตกว่าอุพเพคาปีติ เพราะไม่หวั่นไหวและเพราะตั้งอยู่ได้นาน. (ผรณาปีติ) ย่อมรับครรภ์ (คือปัสสัทธิ) โดยความเป็นนิมิตของปัสสัทธิ. ปีติที่ประกอบด้วยอัปปนาเท่านั้น ย่อมยังอัปปนาสมาธิให้บริบูรณ์. ด้วยเหตุนี้ ปีติที่ยังอัปปนาสมาธิให้บริบูรณ์นั้นจึงถูกละไว้. ส่วนปีติอีกสองอย่าง (คือขณิกาปีติและอุปจารปีติ) ย่อมยังขณิกสมาธิและอุปจารสมาธิให้บริบูรณ์. สมาธิจิตฺเตนาติ สมาธิสหิตจิตฺเตน. อวิสาโร อตฺตโน เอว อวิสรณสภาโว. อวิกฺเขโป สมฺปยุตฺตานํ อวิกฺขิตฺตตา. เยน สมฺปยุตฺตา อวิกฺขิตฺตา โหนฺติ, โส ธมฺโม อวิกฺเขโปติ. วิเสสโตติ เยภุยฺเยน. สุขวิรหิโตปิ หิ อตฺถิ สมาธีติ. ปทีปนิทสฺสเนน สนฺตานฏฺฐิติภาวํ สมาธิสฺส ทสฺเสติ. คำว่า "ด้วยจิตที่เป็นสมาธิ" หมายถึงด้วยจิตที่ประกอบด้วยสมาธิ. อวิสาระคือสภาพที่ไม่ฟุ้งซ่านของตนเองเท่านั้น. อวิกเขปะคือความเป็นธรรมที่ไม่ฟุ้งซ่านของธรรมที่ประกอบกัน. ธรรมใดที่ธรรมที่ประกอบกันไม่ฟุ้งซ่าน ธรรมนั้นชื่อว่าอวิกเขปะ. คำว่า "โดยเฉพาะ" หมายถึงโดยส่วนมาก. เพราะสมาธิที่ปราศจากสุข (เช่น จตุตถฌาน) ก็มีอยู่. (อรรถกถา) แสดงความเป็นที่ตั้งแห่งกระแสจิตของสมาธิด้วยการยกตัวอย่างประทีป. ฌานงฺคราสิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาฌานังคะราสี (กองธรรมที่เป็นองค์ฌาน) จบลงแล้ว. อินฺทฺริยราสิวณฺณนา การพรรณนาอินทริยราสี (กองธรรมที่เป็นอินทรีย์) สทฺทหนฺติ เอตายาติ สทฺทหนกิริยาย ปวตฺตมานานํ ธมฺมานํ ตตฺถ อาธิปจฺจภาเวน สทฺธาย ปจฺจยตํ ทสฺเสติ. ตสฺสา หิ ธมฺมานํ ตถาปจฺจยภาเว [Pg.89] สติ ‘‘ปุคฺคโล สทฺทหตี’’ติ โวหาโร โหติ. ปสาทนียฏฺฐาเนสุ ปสาทสฺส ปฏิปกฺขภูตํ อกุสลํ อสฺสทฺธิยํ มิจฺฉาธิโมกฺโข จ. ปสาทภูโต นิจฺฉโย วตฺถุคโต อธิโมกฺขลกฺขณํ, น เยวาปนกาธิโมกฺโขติ. อินฺทฏฺฐํ กาเรตีติ ‘‘มํ อนฺตเรน ตุมฺหากํ อธิมุจฺจนํ นตฺถิ, มยา สทฺทหถา’’ติ วิย อตฺตานํ อนุวตฺเตติ สมฺปยุตฺตธมฺเม. เอวํ เสเสสุปิ. ปกฺขนฺทนนฺติ สํสีทนํ. ปงฺโก กทฺทมโต ฆนีภูโต โหติ. ปณกํ ปิจฺฉิลํ อุทกมลํ. ปีตํ อุทกํ. โอกปฺปนลกฺขณาติ อนุปวิสิตฺวา เอวเมตนฺติ กปฺปนลกฺขณา. อกลุสภาโว อกาลุสิยํ, อนาวิลภาโวติ อตฺโถ. พุทฺธาทิวตฺถูนิ สทฺเธยฺยานิ. สปฺปุริสูปเสวนสทฺธมฺมสวนโยนิโสมนสิการธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติโย โสตาปตฺติยงฺคานิ. กุสลธมฺมานํ อาทาเน หตฺโถ วิย, สพฺพสมฺปตฺตินิปฺผาทเน วิตฺตํ วิย, อมตกสิผลผลเน พีชํ วิย ทฏฺฐพฺพา. คำว่า "ย่อมเชื่อด้วยศรัทธานี้" แสดงความเป็นปัจจัยของศรัทธาโดยความเป็นใหญ่แก่ธรรมที่ประกอบกันที่เกิดขึ้นด้วยการเชื่อนั้น ในลักษณะแห่งอธิโมกข์นั้น. เพราะเมื่อศรัทธามีความเป็นปัจจัยเช่นนั้นแก่ธรรมทั้งหลาย ย่อมมีการเรียกขานว่า "บุคคลย่อมเชื่อ". อกุศลที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความเลื่อมใสในวัตถุที่ควรเลื่อมใส (เช่น พระพุทธเจ้าเป็นต้น) ชื่อว่า อัสสัทธิยะ (ความไม่เชื่อ) และมิจฉาอธิโมกข์ (ความตั้งใจผิด) ก็ชื่อว่าอัสสัทธิยะ. ความตัดสินใจที่เกิดขึ้นในวัตถุอันเป็นที่ตั้ง (เช่น พระพุทธเจ้าเป็นต้น) ซึ่งเป็นสภาพแห่งความเลื่อมใส เป็นลักษณะของอธิโมกข์ ไม่ใช่อธิโมกข์ที่เป็นเยวาปนกธรรม. คำว่า "ย่อมกระทำความเป็นใหญ่" หมายถึงย่อมยังธรรมที่ประกอบกันให้เป็นไปตามตน เหมือนกับว่า (ศรัทธา) กล่าวว่า "ถ้าไม่มีเรา การตัดสินใจของท่านทั้งหลายก็ไม่มี ท่านทั้งหลายจงเชื่อด้วยเราเถิด". ในอินทรีย์ที่เหลือ (เช่น วิริยินทรีย์เป็นต้น) ก็เช่นกัน. คำว่า "ปักขันทะนะ" หมายถึงการหยั่งลง. โคลน (ปังกะ) ย่อมข้นกว่าโคลน (กัททมะ). ปณกะคือตะไคร่น้ำที่เหนียวเหนอะหนะ. น้ำที่ควรดื่ม. คำว่า "มีลักษณะคือการตัดสินใจ" หมายถึงมีลักษณะคือการเข้าไปตั้งมั่นในวัตถุที่ควรเชื่อแล้วตัดสินใจว่า "สิ่งนี้เป็นอย่างนี้". อกาลุสิยะคือสภาพที่ไม่ขุ่นมัว, หมายถึงสภาพที่ไม่ขุ่นมัว. วัตถุมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น (คือ พระธรรม พระสงฆ์ กรรม และผลของกรรม) ชื่อว่า สัทเธยยะ (สิ่งที่ควรเชื่อ). การคบหาสัตบุรุษ การฟังพระสัทธรรม การทำในใจโดยแยบคาย และการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม เป็นองค์แห่งโสดาปัตติมรรค. พึงทราบว่า (ศรัทธา) เหมือนมือในการรับกุศลธรรมทั้งหลาย, เหมือนทรัพย์ที่เป็นทุนในการยังสมบัติทั้งปวงให้สำเร็จ, เหมือนเมล็ดพืชในการยังผลแห่งอมตเกษตรให้เกิด. วีรภาโวติ เยน วีโร นาม โหติ, โส ธมฺโมติ อตฺโถ. อนุพลปฺปทานํ ปคฺคโห. มคฺโค คนฺตพฺโพ โหติ, มคฺโค คโต, กมฺมํ กตฺตพฺพํ, กมฺมํ กตํ, อปฺปมตฺตโก อาพาโธ อุปฺปนฺโน, คิลานา วุฏฺฐิโต โหติ อจิรวุฏฺฐิโต เคลญฺญา, คามํ วา นิคมํ วา ปิณฺฑาย จรนฺโต น ลภติ ลูขสฺส วา ปณีตสฺส วา โภชนสฺส ยาวทตฺถํ ปาริปูรึ, ลภติ…เป… ปาริปูรินฺติ เอตานิ อนุรูปปจฺจเวกฺขณาสหิตานิ อฏฺฐ วีริยารมฺภวตฺถูนิ ตํมูลกานิ วา ปจฺจเวกฺขณานิ. อรรถว่า ภาวะของผู้กล้าหาญ คือธรรมที่เป็นเหตุให้บุคคลชื่อว่าผู้กล้าหาญ. การให้กำลังที่สมควร ชื่อว่า ปัคคหะ. หนทางที่พึงไป, หนทางที่ไปแล้ว, การงานที่พึงทำ, การงานที่ทำแล้ว, อาพาธเล็กน้อยเกิดขึ้น, ลุกขึ้นจากความป่วยไข้แล้ว และเป็นผู้ลุกขึ้นจากความป่วยไข้ได้ไม่นาน, เที่ยวบิณฑบาตในบ้านหรือนิคม ไม่ได้ความเต็มเปี่ยมแห่งโภชนะที่หยาบหรือประณีตตามต้องการ, ได้ (อาหาร) พอเพียง ดังนี้ เหตุ 8 ประการเหล่านี้ คือ หนทางที่พึงไปเป็นต้น พร้อมด้วยการพิจารณาที่สมควร เป็นวิริยารัมภวัตถุ (วัตถุแห่งการปรารภความเพียร) หรือเป็นการพิจารณาที่มีเหตุนั้นเป็นมูล. จิรกตาทิอารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา ฐานํ, อนิสฺสชฺชนํ วา อารมฺมณสฺส อุปฏฺฐานํ. อุทเก อลาพุ วิย อารมฺมณํ ปิลวิตฺวา คนฺตุํ อปฺปทานํ ปาสาณสฺส วิย นิจฺจลสฺส อารมฺมณสฺส ฐปนํ สารณํ อสมฺมุฏฺฐตากรณํ อปิลาปนํ. อปิลาเป กโรติ อปิลาเปติ. คติโยติ นิปฺผตฺติโย สมฺภวโต ผลโต จ. อปโร นโยติ รสาทิทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. สมฺโมสปจฺจนีกํ กิจฺจํ อสมฺโมโส, น สมฺโมสาภาวมตฺตํ. สติยา วตฺถุภูตา กายาทโย กายาทิสติปฏฺฐานา, สติโยเยว วา ปุริมา ปจฺฉิมานํ ปทฏฺฐานํ. การตั้งอยู่โดยเข้าถึงอารมณ์ที่ทำไว้นานเป็นต้น หรือการไม่ทิ้งอารมณ์ ชื่อว่า อุปัฏฐานะ. การไม่ให้อารมณ์ลอยไปเหมือนน้ำเต้าในน้ำ การตั้งอารมณ์ให้มั่นคงเหมือนก้อนหิน ชื่อว่า สารณะ (การทำให้ระลึกได้), การทำให้ไม่หลงลืม ชื่อว่า อปิลาปนะ (ความไม่ลอยหายไป). ทำให้ไม่ลอย. อรรถว่า ความสำเร็จทั้งหลาย โดยเหตุที่เป็นแดนเกิดและโดยผล. คำว่า นัยอื่น ปรารภเพื่อแสดงรสเป็นต้น. กิจที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความหลงลืม ชื่อว่า อสัมโมสะ, ไม่ใช่เพียงแค่ไม่มีความหลงลืม. กายาเป็นต้นที่เป็นวัตถุแห่งสติ ชื่อว่า กายาทิสติปัฏฐาน, หรือสติในเบื้องต้นนั่นเอง เป็นปทัฏฐานของสติในเบื้องปลาย. วิกฺเขปสฺส อุทฺธจฺจสฺส. ปญฺญาเปตีติ ปกาเรหิ ชานาเปติ. เอกาโลกา โหตีติ วิปสฺสนุปกฺกิเลโสภาสํ สนฺธายาห. มนเต วิชานาติ เอเตนาติ วา มโน, เอวญฺจ กตฺวา ‘‘มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๐๔, ๔๐๐; ๓.๔๒๑, ๔๒๕) การณภาเวน [Pg.90] มโน วุตฺโต. สพฺโพ หิ มโน อตฺตโน อนนฺตรสฺส วิญฺญาณสฺส การณนฺติ. วิชานาตีติ ปริจฺฉินฺโนปลทฺธิวเสน ชานาติ, น สญฺญาปญฺญา วิย สญฺชานนปฏิวิชฺฌนวเสน. แห่งวิกเขปะ (ความฟุ้งซ่าน) แห่งอุทธัจจะ (ความฟุ้งซ่าน). อรรถว่า ทำให้รู้ด้วยประการต่างๆ. คำว่า มีแสงสว่างอย่างเดียว ย่อมมีอยู่ ดังนี้ ตรัสหมายถึงแสงสว่างอันเป็นวิปัสสนูปกิเลส. หรือ มโน คือธรรมชาติที่รู้ (อารมณ์) ด้วยสิ่งนี้, และเมื่อเป็นเช่นนี้ มโนจึงถูกกล่าวโดยความเป็นเหตุในพระบาลีว่า "อาศัยมโนและธรรมทั้งหลาย". เพราะมโนทั้งปวงเป็นเหตุแห่งวิญญาณที่เกิดในลำดับแห่งตน. อรรถว่า รู้โดยการได้อารมณ์ที่กำหนดแยกแยะไว้, ไม่ใช่รู้โดยการจำได้หมายรู้และการแทงตลอดเหมือนสัญญาและปัญญา. ปีติโสมนสฺสสมฺปโยคโตติ วุตฺเต เยน โยคา สุมโน โหติ, ตํ โสมนสฺสนฺติ วุจฺจตีติ ปีติยา จ โสมนสฺสภาโว อาปชฺชติ, ตสฺมา วินาปิ กาเยน วตฺถุนา สาตเวทนาสมฺปโยคโตติ โยเชตพฺพํ. เอวญฺจ นิปฺปีติกํ โสมนสฺสญฺจ สงฺคหิตํ โหติ, ปีติอุปลกฺขิตํ วา โสมนสฺสํ สปฺปีติกํ นิปฺปีติกญฺจ โสมนสฺสนฺติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เมื่อกล่าวว่า "ประกอบด้วยปีติและโสมนัส" เพราะการประกอบด้วยธรรมใด บุคคลย่อมเป็นผู้มีใจดี ธรรมนั้นชื่อว่า โสมนัส ดังนี้ และความเป็นโสมนัสของปีติย่อมเกิดขึ้น, เพราะฉะนั้น พึงประกอบความว่า "ประกอบด้วยสาตเวทนา (เวทนาที่น่าพอใจ) แม้ไม่มีกายวัตถุ". และเมื่อเป็นเช่นนี้ โสมนัสที่ไม่มีปีติก็ย่อมสงเคราะห์ได้, หรือโสมนัสที่ปีติกำหนดหมายไว้ เป็นโสมนัสที่มีปีติและไม่มีปีติ ดังนี้ พึงทราบอรรถ. ปวตฺตสนฺตตาธิปเตยฺยนฺติ ปวตฺตสงฺขาตาย สนฺตติยา อธิปติภูตํ. ชีวิตินฺทฺริยสฺส หิ อตฺตโน วิชฺชมานกฺขเณ อนุปาเลนฺตสฺส อนนฺตรญฺจ สานุปาลนานํ อุปฺปตฺติยา เหตุภูตสฺส วเสน ปวตฺตํ จิรฏฺฐิติกํ โหติ, ตํตํกมฺมวิเสเสน วิเสสยุตฺตํ ยาว จุติ อวิเสเสน วา ยาว ปรินิพฺพานํ อวิจฺฉินฺนํ ปวตฺตติ ชีวมานตาวิเสสยุตฺตญฺจาติ รูปารูปชีวิตินฺทฺริยานํ สมานลกฺขณาทึ วตฺตุํ ‘‘อตฺตนา อวินิภุตฺตธมฺมาน’’นฺติ อาห. อนุปาเลตพฺพานํ อตฺถิกฺขเณเยว. อสติ หิ อนุปาเลตพฺเพ อุปฺปลาทิมฺหิ กึ อุทกํ อนุปาเลยฺยาติ. ตสฺส ตสฺสาติ อนุปาลนาทิกสฺส. สาธนโตติ สาธเนน. ตํสาธนญฺจ ชีวมานวิเสสปจฺจยภาวโต. ความเป็นใหญ่แห่งสันตติที่ดำเนินไป คือเป็นใหญ่แห่งสันดานที่ชื่อว่าดำเนินไป. เพราะชีวิตินทรีย์นั้น เมื่ออุปถัมภ์ธรรมทั้งหลายที่ควรบำรุงรักษาที่เกิดต่อจากตน ในขณะที่ตนมีอยู่ และเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของธรรมเหล่านั้น ย่อมทำให้ขันธสันดานที่ดำเนินไปตั้งอยู่ได้นาน, และประกอบด้วยความพิเศษด้วยกรรมพิเศษนั้นๆ ย่อมดำเนินไปไม่ขาดสายจนถึงจุติ หรือโดยไม่พิเศษ ย่อมดำเนินไปไม่ขาดสายจนถึงปรินิพพาน และประกอบด้วยความพิเศษแห่งความเป็นผู้มีชีวิต. เพื่อกล่าวลักษณะที่เสมอกันเป็นต้นของรูปชีวิตินทรีย์และอรูปชีวิตินทรีย์ จึงกล่าวว่า "ธรรมทั้งหลายที่แยกจากกันไม่ได้กับตน". ในขณะที่ธรรมที่ควรบำรุงรักษามีอยู่เท่านั้น. เพราะเมื่อธรรมที่ควรบำรุงรักษา เช่น ดอกบัวเป็นต้น ไม่มีอยู่ น้ำจะบำรุงรักษาอะไรได้เล่า. แห่งการบำรุงรักษาเป็นต้นนั้นๆ. อรรถว่า ด้วยการทำให้สำเร็จ. และการทำให้สำเร็จนั้น ย่อมเป็นไปโดยความเป็นเหตุแห่งความพิเศษแห่งความเป็นผู้มีชีวิต. อินฺทฺริยราสิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาหมวดอินทรีย์จบลงแล้ว. มคฺคงฺคราสิวณฺณนา การพรรณนาหมวดองค์มรรค สมฺมาติ อวิปรีตนิยฺยานิกภาเวน. ปสตฺถตา จ เอวเมว ทฏฺฐพฺพา. อรรถว่า "โดยชอบ" คือโดยความเป็นสภาพที่ไม่วิปริตและเป็นนิยยานิกธรรม (ธรรมที่นำออกจากทุกข์). และความเป็นที่สรรเสริญก็พึงทราบอย่างนี้เหมือนกัน. พลราสิวณฺณนา การพรรณนาหมวดพละ. อสฺสทฺธิเยติ อสฺสทฺธิยการณา. อุภยปทวเสนาติ สทฺธาปทํ พลปทนฺติ เอวมาทิปททฺวยวเสน. นิยกชฺฌตฺตํ ชาติอาทิสมุฏฺฐานํ เอติสฺสาติ อชฺฌตฺตสมุฏฺฐานา. ครุนา กิสฺมิญฺจิ วุตฺเต คารววเสน ปติสฺสวนํ ปติสฺสโว, สห ปติสฺสเวน สปฺปติสฺสวํ, ปติสฺสวภูตํ ตํสภาคญฺจ ยํกิญฺจิ [Pg.91] คารวนฺติ อตฺโถ. ชาติอาทิมหตฺตปจฺจเวกฺขเณน อุปฺปชฺชมานา จ หิรี ตตฺถ คารววเสน ปวตฺตตีติ ‘‘สปฺปติสฺสวลกฺขณา’’ติ วุจฺจติ. วชฺชํ ภายติ ตญฺจ ภยโต ปสฺสตีติ วชฺชภีรุกภยทสฺสาวี. เอวํสภาวํ โอตฺตปฺปํ. หิรี ปาปธมฺเม คูถํ วิย ปสฺสติ, โอตฺตปฺปํ อุณฺหํ วิย. ทายชฺชํ นวโลกุตฺตรธมฺมาทิ. อชฺฌตฺตสมุฏฺฐานาทิตา จ หิรีโอตฺตปฺปานํ ตตฺถ ตตฺถ ปากฏภาเวน วุตฺตา, น ปน เตสํ กทาจิ อญฺญมญฺญํ วิปฺปโยคา. น หิ ลชฺชนํ นิพฺภยํ ปาปภยํ วา อลชฺชนํ โหตีติ. อรรถว่า "ในความไม่มีศรัทธา" คือโดยเหตุแห่งความไม่มีศรัทธา. อรรถว่า "โดยอาศัยบททั้งสอง" คือโดยอาศัยบทสองบทมีบทว่า ศรัทธา และบทว่า พละ เป็นต้นอย่างนี้. หิริที่มีชาติเป็นต้นเป็นสมุฏฐานภายในของตน. เมื่อครูบาอาจารย์กล่าวสิ่งใดสิ่งหนึ่ง การรับฟังด้วยความเคารพ ชื่อว่า ปฏิสสวะ, การประกอบด้วยปฏิสสวะ ชื่อว่า สัปปฏิสสวะ, อรรถว่า ความเคารพอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นปฏิสสวะและมีสภาพเช่นเดียวกับปฏิสสวะนั้น. และหิริที่เกิดขึ้นด้วยการพิจารณาความยิ่งใหญ่ของชาติเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยความเคารพในสิ่งนั้น จึงถูกเรียกว่า "มีลักษณะแห่งสัปปฏิสสวะ". กลัวโทษ และเห็นโทษโดยความเป็นภัย จึงชื่อว่า ผู้กลัวโทษและเห็นภัยในโทษ. โอตตัปปะมีสภาพเช่นนี้. หิริย่อมเห็นบาปธรรมเหมือนอุจจาระ, โอตตัปปะย่อมเห็นบาปธรรมเหมือนไฟร้อน. ทายัชชะ (มรดก) คือโลกุตตรธรรม 9 ประการเป็นต้น. และความเป็นเหตุเกิดภายในเป็นต้นของหิริและโอตตัปปะ ถูกกล่าวไว้อย่างชัดเจนในที่นั้นๆ, แต่ที่กล่าวไว้อย่างนั้น ไม่ใช่เพราะธรรมทั้งสองนั้นพรากจากกันในบางครั้ง. เพราะความละอายที่ไม่มีความกลัว (โอตตัปปะ) หรือความกลัวบาปที่ไม่มีความละอาย (หิริ) ย่อมไม่มี. มูลราสิวณฺณนา การพรรณนาหมวดมูล อเคโธ อนภิชฺฌนํ อนภิกงฺขนํ. อนลฺลีโน ภาโว อธิปฺปาโย เอตสฺสาติ อนลฺลีนภาโว, เอวญฺหิ อุปมาย สเมติ. อนุกูลมิตฺโต อนุวตฺตโก. วินยรโสติ วินยนรโส. อโทโส ทุสฺสีลฺยมลสฺสาติ อิทํ ทุสฺสีลฺยสฺส โทสสมุฏฺฐานตํ โทสูปนิสฺสยตญฺจ สนฺธาย วุตฺตํ. อภาวนายาติ ‘‘ตตฺถ ชาตานํ ธมฺมานํ อนติวตฺตนฏฺเฐน ภาวนาอินฺทฺริยานํ เอกรสฏฺเฐน ภาวนา ตทุปควีริยวาหนฏฺเฐน ภาวนา อาเสวนฏฺเฐน ภาวนา’’ติ เอวํ วุตฺตาย ปญฺญาสาธนาย ภาวนาย อปฺปวตฺติ, ตปฺปฏิปกฺขภูตา วา อกุสลา อภาวนา. นิคฺคุเณปิ คุณคฺคหณํ อธิกคฺคหณํ. วิชฺชมานมฺปิ คุณํ วิทฺธํเสตฺวา คหณํ อูนคฺคหณํ. จตุวิปลฺลาสคฺคหณํ วิปรีตคฺคหณํ. อเคธะ คือความไม่ละโมบ, การไม่ปรารถนา. อรรถว่า ความไม่ติดข้องเป็นความประสงค์ของอโลภะนี้, เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ ย่อมเข้ากันได้กับอุปมา. อนุกูลมิตร คือมิตรที่คล้อยตามในทุกสิ่ง. อรรถว่า "รสแห่งวินัย" คือมีกิจคือการกำจัด. คำว่า "อโทสะเป็นมลทินแห่งทุศีล" นี้ กล่าวหมายถึงความเป็นเหตุเกิดจากโทสะและความเป็นที่อาศัยอันยิ่งใหญ่ของโทสะแห่งทุศีล. อรรถว่า "ในอภาวนา" คือความไม่เป็นไปแห่งภาวนาที่เป็นเครื่องทำให้ปัญญาสำเร็จ ที่กล่าวไว้ดังนี้ว่า "ภาวนาโดยความเป็นสภาพที่ไม่ล่วงเลยธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในภาวนานั้น, ภาวนาโดยความเป็นสภาพที่มีวิมุตติรสเป็นรสเดียวของอินทรีย์ทั้งหลาย, ภาวนาโดยความเป็นสภาพที่นำไปซึ่งความเพียรที่เข้าถึงธรรมเหล่านั้นไป, ภาวนาโดยความเป็นสภาพที่เสพคุ้น", หรืออกุศลธรรมทั้งหลายที่เป็นปฏิปักษ์ต่อภาวนานั้น ชื่อว่า อภาวนา. การถือเอาคุณในผู้ที่ไม่มีคุณ ชื่อว่า อธิกัคคหณะ (การถือเอาเกิน). การกำจัดคุณที่มีอยู่แล้วถือเอา ชื่อว่า อูนัคคหณะ (การถือเอาขาด). การถือเอาวิปลาส 4 ประการ ชื่อว่า วิปรีตัคคหณะ (การถือเอาผิด). ยาถาวสภาเวติ ‘‘เอตฺตโก เอตสฺส คุโณ, เอตฺตโก โทโส’’ติ คุณโทสานํ สภาเว ‘‘ชราธมฺโม ชีรติ, ตํ กุเตตฺถ ลพฺภา มา ชีรี’’ติ เอวมาทิปจฺจเวกฺขณสมฺภวโต. อโลเภน จ คหฏฺฐานํ เขตฺตวตฺถาทีสุ วิวาทาภาวโต. อโมเหน ปพฺพชิตานํ ทิฏฺฐิคตวิวาทาภาวโต. กามราคาภินิเวสวินิพนฺธา หิ คหฏฺฐา คหฏฺเฐหิ วิวทนฺติ, ทิฏฺฐิราคาภินิเวสวินิพนฺธา สมณา สมเณหีติ. ราควเสน มิตฺตสนฺถโว โทสวเสน วิโรโธ จ ตพฺพิเสเสน อุปคมาปคมา, อารมฺมเณ วา รูปาทิมฺหิ อนุโรธวิโรธา. อมชฺฌตฺตภาวสฺส ปฏิฆานุนยสงฺขาตสฺส โมเหน ปวตฺติ. สุขวิปริณาเม ทุกฺขสมาโยเค จ ปฏิฆปวตฺติยํ เวทนาปริคฺคโห น สิชฺฌตีติ อโทสานุภาเวน เวทนาสติปฏฺฐานํ สิชฺฌติ. ทิพฺพวิหารสฺสาติ จตุนฺนํ ฌานานํ. อริยวิหาโร ผลสมาปตฺติ. โมเหน อวิจาเรนฺโต อุทาสีนปกฺเขสุปิ สตฺตสงฺขาเรสุ สพฺเพสุ [Pg.92] อภิสงฺคํ กโรตีติ อมูฬฺหสฺส ตทภาโว เวทิตพฺโพ. ทุกฺขทสฺสนสฺส อาสนฺนปฏิปกฺขตฺตา โทสสฺส ตปฺปฏิปกฺเขน อโทเสน ทุกฺขทสฺสนํ โหติ. การพิจารณาตามความเป็นจริงว่า "คุณของผู้นี้มีประมาณเท่านี้ โทษมีประมาณเท่านี้" ในสภาวะของคุณและโทษนั้น และเพราะความเป็นไปได้ของการพิจารณาเช่นนี้ว่า "ธรรมที่มีความแก่เป็นธรรมดา ย่อมแก่ไป จะพึงได้ที่ไหนเล่าว่าอย่าแก่เลยในธรรมที่มีความแก่เป็นธรรมดานี้" และเพราะความไม่มีการวิวาทกันในเรื่องไร่นาเป็นต้นของคฤหัสถ์ทั้งหลายด้วยอโลภะ และเพราะความไม่มีการวิวาทกันในทิฏฐิของบรรพชิตทั้งหลายด้วยอโมหะ เพราะว่าคฤหัสถ์ทั้งหลายที่ถูกผูกมัดด้วยกามราคะอันเป็นอภินิเวส ย่อมวิวาทกับคฤหัสถ์ทั้งหลาย และสมณะทั้งหลายที่ถูกผูกมัดด้วยทิฏฐิราคะอันเป็นอภินิเวส ย่อมวิวาทกับสมณะทั้งหลาย การผูกมิตรกันด้วยอำนาจราคะ และการเป็นปฏิปักษ์กันด้วยอำนาจโทสะ และการเข้าหาและการจากไปโดยเฉพาะอย่างยิ่ง หรือการคล้อยตามและการเป็นปฏิปักษ์ในอารมณ์มีรูปเป็นต้นด้วยอำนาจราคะและโทสะ ความเป็นผู้ไม่เป็นกลางอันนับว่าความขัดเคืองและความคล้อยตาม ย่อมเป็นไปด้วยโมหะ เพราะเมื่อสุขแปรปรวนไป และเมื่อประสบกับทุกข์ การกำหนดรู้เวทนาในขณะที่โทสะเกิดขึ้น ย่อมไม่สำเร็จ เพราะอานุภาพของอโทสะ เวทนาสติปัฏฐานจึงสำเร็จ คำว่า "ทิพยวิหาร" หมายถึง ฌานทั้งสี่ อริยวิหารคือผลสมาบัติ เพราะผู้ไม่พิจารณาด้วยโมหะ ย่อมทำความยึดมั่นอย่างยิ่งในสัตตสังขารทั้งปวงที่เป็นฝ่ายอุเบกขา ดังนั้น พึงทราบว่าความไม่มีความยึดมั่นนั้นย่อมมีแก่ผู้ไม่หลง และเพราะการเห็นทุกข์เป็นปฏิปักษ์ใกล้ของโทสะ การเห็นทุกข์จึงมีได้ด้วยอโทสะซึ่งเป็นปฏิปักษ์ของโทสะนั้น กมฺมปถราสิวณฺณนา การพรรณนากองแห่งกรรมบถ สุขาทีนิ อตฺตโน น พฺยาปาเทติ น วินาเสติ ปรสฺส จาติ ทฏฺฐพฺพํ. กมฺมปถตาตํสภาคตาหิ กมฺมปถวเสน. พึงทราบว่า ย่อมไม่ทำให้สุขเป็นต้นของตนและของผู้อื่นถึงความพินาศ ไม่ทำลาย เพราะความเป็นกรรมบถและความเป็นธรรมที่มีส่วนเสมอกับกรรมบถนั้น โดยความเป็นกรรมบถ ปสฺสทฺธาทิยุคลวณฺณนา การพรรณนาคู่แห่งปัสสัทธิเป็นต้น ทรโถ สารมฺโภ, ทุกฺขโทมนสฺสปจฺจยานํ อุทฺธจฺจาทิกานํ กิเลสานํ จตุนฺนํ วา ขนฺธานํ เอตํ อธิวจนํ. อุทฺธจฺจปฺปธานา กิเลสา อุทฺธจฺจาทิกิเลสา, อุทฺธจฺจํ วา อาทึ กตฺวา สพฺพกิเลเส สงฺคณฺหาติ. สุวณฺณวิสุทฺธิ วิยาติ ยถา สุวณฺณวิสุทฺธิ อลงฺการวิกติวินิโยคกฺขมา, เอวํ อยมฺปิ หิตกิริยาวินิโยคกฺขมา. คำว่า "ทรถะ" คือการเบียดเบียนทำลายอย่างยิ่ง ชื่อนี้เป็นชื่อของกิเลสทั้งหลายมีอุทธัจจะ (ความฟุ้งซ่าน) เป็นต้น ซึ่งมีทุกข์และโทมนัสเป็นปัจจัย หรือเป็นชื่อของขันธ์ทั้งสี่ กิเลสที่มีอุทธัจจะเป็นประธาน เรียกว่า อุทธัจจาทิกิเลส หรือรวมกิเลสทั้งปวงโดยมีอุทธัจจะเป็นต้น คำว่า "เปรียบเหมือนทองบริสุทธิ์" คือ เหมือนทองบริสุทธิ์ที่เหมาะสมกับการนำไปใช้ทำเครื่องประดับที่ประดิษฐ์ขึ้นเป็นพิเศษ ฉันใด กายกัมมัญญตาและจิตตกัมมัญญตานี้ก็เหมาะสมกับการนำไปใช้ในการทำประโยชน์ ฉันนั้น สมํ, สมนฺตโต วา ปกาเรหิ ชานนํ สมฺปชญฺญํ. เจติยวนฺทนาทิอตฺถํ อภิกฺกมาทีสุ อตฺถานตฺถปริคฺคณฺหนํ สาตฺถกสมฺปชญฺญํ. สติ จ อตฺเถ สปฺปายาสปฺปายรูปาทิปริคฺคณฺหนํ สปฺปายสมฺปชญฺญํ. โคจรคามาภิกฺกมนาทีสุ กมฺมฏฺฐานาวิชหนํ โคจรสมฺปชญฺญํ. อภิกฺกมนาทีนํ ธาตุอาทิวเสน ปวิจโย อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ. สพฺพกมฺมฏฺฐานภาวนานุยุตฺตานํ สพฺพโยคีนํ สพฺพทา อุปการกา อิเม ทฺเว ธมฺมา ปาริปนฺถกหรณโต ภาวนาวฑฺฒนโต จ. ยถาห ‘‘ทฺเว ธมฺมา พหุการา สติ จ สมฺปชญฺญญฺจา’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๕๒). ยุเค นทฺธา วิยาติ ยุคนทฺธา, อญฺญมญฺญํ นิมิตฺตภาเวน สมํ ปวตฺตาติ อตฺโถ. ‘‘ปุน จปรํ, อาวุโส, ภิกฺขุ สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๗๐; ปฏิ. ม. ๒.๑) หิ สุตฺเต เอเตสํ ยุคนทฺธตา วุตฺตา. สพฺพกุสลธมฺเมสุ ลีนุทฺธจฺจาภาโว เอเตหิ ทฺวีหิ สมํ ยุตฺเตหีติ ‘‘วีริยสมาธิโยชนตฺถายา’’ติ อาห, โยควจนตฺถายาติ อตฺโถ. การรู้โดยสม่ำเสมอ หรือการรู้โดยรอบด้านด้วยอาการต่างๆ เรียกว่า สัมปชัญญะ การกำหนดรู้ประโยชน์และไม่ใช่ประโยชน์ในการก้าวไปเป็นต้น อันมีวัตถุประสงค์เพื่อการไหว้พระเจดีย์เป็นต้น เรียกว่า สัตถกสัมปชัญญะ และเมื่อมีประโยชน์ การกำหนดรู้รูปารมณ์ที่สบายและไม่สบายเป็นต้น เรียกว่า สัปปายสัมปชัญญะ การไม่ละกรรมฐานในการเข้าไปสู่หมู่บ้านบิณฑบาตเป็นต้น เรียกว่า โคจรสัมปชัญญะ การพิจารณาโดยความเป็นธาตุเป็นต้นในการก้าวไปเป็นต้น เรียกว่า อสัมโมหสัมปชัญญะ ธรรมสองประการนี้ย่อมเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่โยคีทั้งปวงผู้ประกอบความเพียรในกรรมฐานภาวนาทั้งปวงตลอดเวลา เพราะเป็นเครื่องกำจัดนิวรณ์กิเลสอันเป็นเครื่องผูกมัดโดยรอบ และเพราะเป็นเครื่องเพิ่มพูนภาวนา ดังที่พระองค์ตรัสว่า "ธรรมสองประการมีอุปการะมาก คือ สติและสัมปชัญญะ" คำว่า "ยุกคนัทธะ" คือเหมือนถูกเทียมด้วยแอก หมายถึงธรรมทั้งหลายที่ดำเนินไปพร้อมกันโดยมีซึ่งกันและกันเป็นนิมิต เพราะในพระสูตรที่ตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมเจริญสมถวิปัสสนาที่ประกอบกันเป็นคู่" ได้กล่าวถึงความเป็นคู่กันของสมถะและวิปัสสนาเหล่านี้ไว้ ความไม่มีความหดหู่และความฟุ้งซ่านในกุศลธรรมทั้งปวง ย่อมมีได้ด้วยวิริยะและสมาธิสองประการนี้ที่ประกอบกันอย่างสม่ำเสมอ ดังนั้นจึงตรัสว่า "เพื่อประโยชน์แก่การประกอบวิริยะและสมาธิ" หมายถึงเพื่อประโยชน์แก่การกล่าวถึงการประกอบกัน เยวาปนกวณฺณนา การพรรณนาโยวาปนกะ รูปาภาเวนาติ รุปฺปนาภาเวน. ธมฺมาติ เอตสฺส อตฺโถ สภาวโต อุปลพฺภมานาติ. เมตฺตาปุพฺพภาโคติ อปฺปนาปฺปตฺตาย เมตฺตาย ปุพฺพภาโค[Pg.93], ปริกมฺมเมตฺตา เอตสฺมึ จิตฺเต อตฺถีติ อตฺโถ. วิรติวเสนาติ วจีปวตฺติยา น ปูเรติ, กินฺตุ วิรติโยเคนาติ อตฺโถ. อปณฺณกงฺคานีติ อวิรทฺธงฺคานิ. ยถา ตถา วา อารมฺมเณ วินิจฺฉยนํ อธิมุจฺจนํ. น หิ อนธิมุจฺจนฺโต ปาณาติปาตาทีสุ ทานาทีสุ วา ปวตฺตติ, สทฺธา ปน ปสาทนีเยสุ ปสาทาธิโมกฺโขติ อยเมเตสํ วิเสโส. ทารกสฺส วิย อิโต จิโต จ สํสปฺปนสฺส กริสฺสามิ น กริสฺสามีติ อวินิจฺฉยสฺส ปฏิปกฺขกิริยา อสํสปฺปนํ. ปุริมมนโตติ ภวงฺคโต. วิสทิสํ วีถิชวนํ มนํ กโรตีติ มนสิการสามญฺเญน วีถิชวนปฏิปาทเก ทสฺเสติ. เตสุ ธมฺเมสูติ จิตฺตเจตสิกธมฺเมสุ. อตทารมฺมณตฺเตปิ หิ เตสุ สมปฺปวตฺเตสุ อุทาสีนภาวโต ตตฺรมชฺฌตฺตตาติ วุจฺจติ. อลีนานุทฺธตปฺปวตฺติปจฺจยตฺตา อูนาธิกนิวารณรสา. กายทุจฺจริตาทิวตฺถูนนฺติ ปาณาทีนํ. อมทฺทนา มทฺทนปฏิปกฺขภาโวว. คำว่า "เพราะไม่มีรูป" คือเพราะไม่มีความแปรปรวน ความหมายของคำว่า "ธัมมา" คือสิ่งที่ปรากฏโดยสภาวะ คำว่า "เมตตาปุพพภาคะ" คือเมตตาที่เป็นส่วนเบื้องต้นของเมตตาที่ถึงอัปปนา หมายความว่าเมตตาที่เป็นบริกรรมย่อมมีอยู่ในจิตดวงนี้ คำว่า "โดยความเป็นวิรติ" คือไม่ทำให้บริบูรณ์ด้วยการเป็นไปแห่งวาจา แต่ทำให้บริบูรณ์ด้วยการประกอบด้วยวิรติ คำว่า "อปัณณกังคะ" คือองค์แห่งจิตที่ไม่ผิดพลาด การตัดสินใจในอารมณ์โดยความเป็นจริงหรือไม่จริง เรียกว่า อธิโมกข์ เพราะผู้ที่ไม่ตัดสินใจ ย่อมไม่เป็นไปในปาณาติบาตเป็นต้น หรือในทานเป็นต้น แต่ศรัทธาคือการตัดสินใจด้วยความเลื่อมใสในวัตถุที่ควรเลื่อมใส นี้คือความแตกต่างของอธิโมกข์และศรัทธาเหล่านี้ การไม่ซัดส่าย คือการกระทำที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความไม่ตัดสินใจว่า "เราจะทำหรือไม่ทำ" ซึ่งซัดส่ายไปมาเหมือนเด็ก คำว่า "จิตดวงก่อน" คือจากภวังคจิต ย่อมทำจิตที่เป็นวิถีชวนะที่ไม่เหมือนกัน ด้วยความหมายของคำว่า "ทำจิตที่ไม่เหมือนกัน" นี้ ย่อมแสดงถึงมโนสิการที่นำไปสู่วิถีชวนะโดยความเสมอกันแห่งมโนสิการ คำว่า "ในธรรมเหล่านั้น" คือในจิตและเจตสิกธรรมทั้งหลาย เพราะแม้จะไม่มีอารมณ์เป็นจิตและเจตสิกเหล่านั้น แต่เพราะความเป็นกลางในจิตและเจตสิกเหล่านั้นที่ดำเนินไปพร้อมกัน จึงเรียกว่า ตัตรมัชฌัตตตา (ความเป็นกลางในธรรมนั้นๆ) เพราะเป็นปัจจัยแห่งการเป็นไปโดยไม่หดหู่และไม่ฟุ้งซ่าน จึงมีกิจคือการห้ามความหย่อนและความเกิน คำว่า "วัตถุแห่งกายทุจริตเป็นต้น" คือสิ่งมีชีวิตเป็นต้น คำว่า "อมัททนา" คือความเป็นปฏิปักษ์ต่อการเบียดเบียนทำลาย ตํตํราสิกิจฺจวเสน วิภาครหิตา อวิภตฺติกา. เอตฺถาติ เอเตสุ สวิภตฺติเกสุ ทุติยฏฺฐานาทีสุปิ ภาชิยมาเนสุ อปุพฺพํ นตฺถีติ อตฺโถ. ปทํ ปูริตนฺติ ฌานาทิปทํ ปญฺจกาทิวเสน ปูริตํ. ปญฺจ หิ องฺคานิ ฌานปทสฺส อตฺโถ, เตสุ เอกสฺมิญฺจ อูเน ฌานปทํ อูนํ โหตีติ. ปทสมูโห ปทโกฏฺฐาโส วา ตํ ตเมว วา ปทํ, อวุตฺตํ หาปิตํ นาม โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ปูริต’’นฺติ. วุตฺตสฺมิญฺเญว วุจฺจมาเน อเนเกสํ ปุริสสทฺทานํ วิย โกจิ สมฺพนฺโธ นตฺถีติ มญฺญมาโน อาห ‘‘อนนุสนฺธิกา กถา’’ติ. อนฺตรนฺตรา วุตฺตสฺมิญฺเญว วุจฺจมาเน อนุกฺกเมน ธมฺมา กถิตา น โหนฺตีติ อาห ‘‘อุปฺปฏิปาฏิยา’’ติ. ผสฺสปญฺจมกราสิ สพฺพจิตฺตุปฺปาทสาธารณวเสน จตุกฺขนฺธตปฺปจฺจยสงฺคหวเสน จ วุตฺโต. ยถาวุตฺเตสุ ปน ราสีสุ เอกราสิกิจฺจสฺสปิ อภาวา ฉนฺทาทโย เยวาปนกวเสน วุตฺตา. วุตฺตานมฺปิ จ ธมฺมานํ ยถา เวทนาทีนํ ฌานงฺคาทิภาโว วุตฺโต, น เอวํ โสวจสฺสตากลฺยาณมิตฺตตาทิวิเสโส วุตฺโตติ ตสฺส สงฺคณฺหนตฺถํ เกจิ ธมฺเม วิสุํ ฐเปตฺวา เต จ ตญฺจ วิเสสํ ‘‘เย วา ปนา’’ติ อาห. เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน วา สาวเสเส ธมฺเม วตฺวา ‘‘เย วา ปนา’’ติ วุตฺตํ. ธรรมทั้งหลายที่ปราศจากการจำแนกโดยอำนาจแห่งกิจของราศีนั้นๆ ชื่อว่าอวิภัตติกะ. อรรถว่า แม้เมื่อธรรมสวิภัตติกะเหล่านี้ถูกจำแนกในทุติยฐานเป็นต้น ก็ไม่มีสิ่งใหม่. บทว่า 'ทำให้เต็มแล้ว' หมายถึง บทว่าฌานเป็นต้นถูกทำให้เต็มโดยอำนาจแห่งหมวดห้าเป็นต้น. จริงอยู่ องค์ห้าเป็นอรรถของบทว่าฌาน, และเมื่อองค์หนึ่งในองค์เหล่านั้นขาดไป บทว่าฌานก็ย่อมขาดไปโดยอรรถ. หมู่แห่งบท หรือส่วนแห่งธรรม หรือบทนั้นๆ นั่นเอง ชื่อว่าบท. ที่ไม่ได้กล่าวชื่อว่าถูกละทิ้ง ดังนี้จึงกล่าวว่า 'ทำให้เต็มแล้ว'. ผู้สำคัญว่า เมื่อกล่าวซ้ำซึ่งธรรมที่กล่าวแล้วนั่นเอง ย่อมไม่มีความเกี่ยวเนื่องบางอย่าง เหมือนศัพท์ว่าบุรุษทั้งหลายมากมาย จึงกล่าวว่า 'เป็นเรื่องที่ไม่มีความต่อเนื่อง'. และเมื่อกล่าวซ้ำซึ่งธรรมที่กล่าวแล้วนั่นเองในระหว่าง ธรรมทั้งหลายย่อมไม่ถูกกล่าวโดยลำดับ ดังนี้จึงกล่าวว่า 'โดยไม่เป็นไปตามลำดับ'. ผัสสปัญจมกราศีถูกกล่าวแล้วโดยอำนาจแห่งการทั่วไปแก่จิตตุปบาททั้งปวง และโดยอำนาจแห่งการสงเคราะห์ขันธ์สี่และปัจจัยของขันธ์นั้น. แต่เพราะไม่มีกิจของราศีหนึ่งในราศีทั้งหลายที่กล่าวแล้วนั้นๆ ธรรมทั้งหลายมีฉันทะเป็นต้นจึงถูกกล่าวโดยอำนาจแห่งเยวาปนกะ. และเหมือนอย่างที่ความเป็นฌานังคะเป็นต้นของเวทนาเป็นต้นถูกกล่าวแล้ว แต่ความพิเศษมีโสวจัสสตาและกัลยาณมิตตตาเป็นต้นไม่ได้ถูกกล่าว เพื่อประโยชน์แก่การสงเคราะห์ความพิเศษนั้น จึงละทิ้งธรรมบางอย่างไว้โดยต่างหาก และกล่าวธรรมเหล่านั้นและความพิเศษนั้นว่า 'เยวาปนะ'. หรืออีกนัยหนึ่ง กล่าวธรรมทั้งหลายที่มีส่วนเหลือโดยอำนาจแห่งอัธยาศัยของเวไนยแล้ว จึงกล่าวว่า 'เยวาปนะ'. เยวาปนกวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเยวาปนกะจบแล้ว. ธมฺมุทฺเทสวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องธัมมุทเทสวาระจบแล้ว. กามาวจรกุสลํ กุศลที่เป็นกามาวจร นิทฺเทสวารกถาวณฺณนา คำอธิบายเรื่องนิเทศวาระ ๒. ผุสนกวเสนาติ [Pg.94] สนฺเต อสนฺเตปิ วิสเย อาปาถคเต จิตฺตสฺส สนฺนิปตนวเสน ‘‘จิตฺตํ มโน’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๖, ๑๗) วิย กิจฺจวิเสสํ, ‘‘มานส’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. ๖, ๑๗) วิย สมาเน อตฺเถ สทฺทวิเสสํ, ‘‘ปณฺฑร’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. ๖, ๑๗) วิย คุณวิเสสํ, ‘‘เจตสิกํ สาต’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. ๒, ๑๘) วิย นิสฺสยวิเสสํ, ‘‘จิตฺตสฺส ฐิตี’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๕, ๒๔) วิย อญฺญสฺส อวตฺถาภาววิเสสํ, ‘‘อลุพฺภนา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๓๒) วิย อญฺญสฺส กิริยาภาววิเสสํ, ‘‘อลุพฺภิตตฺต’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. ๓๒) วิย อญฺญสฺส กิริยาภาวภูตตาวิเสสนฺติอาทิกํ อนเปกฺขิตฺวา ธมฺมมตฺตทีปนํ สภาวปทํ. ผุสนฺตสฺส หิ จิตฺตสฺส ผุสนกิริยา ผุสนากาโร. สมฺผุสนาติ อารมฺมณสมาคมผุสนา, น ปฏิลาภสมฺผุสนา. สมฺผุสิตสฺส อารมฺมเณน สมาคตสฺส จิตฺตสฺส ภาโว สมฺผุสิตตฺตํ. ยสฺมึ สติ จิตฺตํ สมฺผุสิตนฺติ วุจฺจติ, โส ตสฺส ภาโว. เอวํ อญฺเญสุปิ ภาวนิทฺเทเสสุ ทฏฺฐพฺพํ. ๒. บทว่า Phusanakavasenā ความว่า สภาวบทที่แสดงเพียงสภาวธรรม โดยไม่คำนึงถึงความพิเศษแห่งกิจ เหมือนการแสดงแยกเป็นสองบทว่า 'จิต มโน' เป็นต้น ในบทบาลีมี 'จิต มโน' เป็นต้น เมื่ออารมณ์ที่มีอยู่จริงและแม้ที่ไม่มีอยู่จริงมาสู่คลอง โดยอำนาจแห่งการประจวบกันของจิต; หรือความพิเศษแห่งศัพท์ เหมือนการแสดงว่า 'มานัส' เป็นต้น ในบทมี 'มานัส' เป็นต้น ในอรรถที่เหมือนกัน; หรือความพิเศษแห่งคุณ เหมือนการแสดงว่า 'บัณฑระ' เป็นต้น ในบทมี 'บัณฑระ' เป็นต้น; หรือความพิเศษแห่งที่อาศัย เหมือนการแสดงว่า 'เจตสิก' เป็นต้น ในบทมี 'เจตสิก สาทะ' เป็นต้น; หรือความพิเศษแห่งการไม่มีภาวะที่เป็นขณะของธรรมอื่น เหมือนการแสดงว่า 'ฐิติของจิต' เป็นต้น ในบทมี 'ฐิติของจิต' เป็นต้น; หรือความพิเศษแห่งภาวะที่เป็นอาการของการไม่ต้องการของธรรมอื่น เหมือนการแสดงว่า 'อลุพภนา' เป็นต้น ในบทมี 'อลุพภนา' เป็นต้น; หรือความพิเศษแห่งภาวะที่เป็นนิมิตแห่งการเป็นไปที่ปรากฏของธรรมอื่น เหมือนการแสดงว่า 'อลุพภิตัตตะ' เป็นต้น ในบทมี 'อลุพภิตัตตะ' เป็นต้น. จริงอยู่ การกระทำแห่งการกระทบ หรืออาการแห่งการกระทบของจิตที่กระทบอารมณ์. บทว่า Samphusanā หมายถึง การกระทบเมื่อถึงซึ่งการรวมกับอารมณ์ ไม่ใช่สัมผัสที่เป็นการได้มา. ภาวะของจิตที่กระทบเมื่อถึงซึ่งการรวมกับอารมณ์ ชื่อว่าสัมผุสิตัตตะ. ภาวะใดเมื่อมีอยู่ จิตถูกเรียกว่าสัมผุสิตะ ภาวะนั้นเป็นภาวะของจิตที่ชื่อว่าสัมผุสิตะ. พึงเห็นด้วยวิธีนี้แม้ในบทที่แสดงด้วยศัพท์ว่าภาวะอื่นๆ. อปรสฺส เววจนสฺส, อปเรน วา ปุริมตฺถสฺส ทีปนา อปรทีปนา. ‘‘ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺล’’นฺติ เอวมาทโย ปญฺญาวิเสสา นานากาเล ลพฺภมานาปิ เอกสฺมึ จิตฺเต ลพฺภนฺติ. เอกสฺมิญฺจ วิเสเส อิตเรปิ อนุคตา โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ ตถา วิภตฺติ อตฺถโต วิภตฺติ โหติ อตฺถนานตฺเตน กตตฺตา. อถ วา ยถา ‘‘โกโธ กุชฺฌนา กุชฺฌิตตฺต’’นฺติ (ธ. ส. ๑๐๖๖) สภาวาการภาวนิทฺเทเสหิ โกโธติ เอวมากาโรว อตฺโถ วุตฺโต, น เอวมิธ, อิธ ปน ปณฺฑิตาทิภาวาการภินฺโน อตฺโถ วุตฺโตติ อิทํ วิภตฺติคมนํ อตฺถวเสน โหติ. สมฺผุสิตตฺตนฺติ เอตฺถาปิ น ‘‘ผสฺโส’’ติ เอวมากาโรว อตฺโถ วุตฺโต. สมฺผสฺโสติ เอวมากาโร ปน วุตฺโตติ อตฺถโต วิภตฺติคมนนฺติ วุตฺตํ. การแสดงไวพจน์อื่น หรือการแสดงอรรถก่อนด้วยไวพจน์อื่น ชื่อว่าอประทีปนา. ความพิเศษแห่งปัญญา มีบัณฑิตจะ โกสัลละ เป็นต้นเหล่านี้ แม้เมื่อได้มาในกาลต่างๆ ก็ย่อมได้มาในจิตดวงเดียว. และเพื่อแสดงว่าแม้ความพิเศษอื่นๆ ก็ย่อมติดตามไปในความพิเศษอย่างเดียว การจำแนกเช่นนั้นจึงเป็นการจำแนกโดยอรรถ เพราะถูกกระทำด้วยความเป็นผู้มีอรรถไม่เหมือนกัน. หรืออีกนัยหนึ่ง เหมือนอย่างที่อรรถที่เป็นอาการเท่านั้นถูกกล่าวว่า 'โกธะ' ด้วยนิเทศแห่งสภาวะ อาการ และภาวะ มี 'โกธะ กุชฌนา กุชฌิตัตตะ' เป็นต้น แต่ในปัญญานิเทศนี้ไม่ได้กล่าวอย่างนั้น แต่ในปัญญานิเทศนี้อรรถที่แตกต่างกันโดยอาการแห่งความเป็นบัณฑิตเป็นต้นถูกกล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้น การถึงซึ่งการจำแนกนี้จึงเป็นไปโดยอำนาจแห่งอรรถ. แม้ในบทว่าสัมผุสิตัตตะนี้ อรรถที่เป็นอาการเท่านั้นก็ไม่ได้ถูกกล่าวว่า 'ผัสสะ'. แต่เพราะอาการอย่างนี้ว่า 'สัมผัส' ถูกกล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เป็นการถึงซึ่งการจำแนกโดยอรรถ'. โทโส พฺยาปาโทติ อุทฺเทเสปิ นามนานตฺเตน นานาภูโต อุทฺทิฏฺโฐ. นิทฺเทเสปิ เตเนว นานตฺเตน นิทฺทิฏฺโฐ. เอโกว ขนฺโธ โหตีติ เอเกน ขนฺธสทฺเทน วตฺตพฺพตํ สนฺธายาห. เจตนาติ สงฺขารกฺขนฺธํ ทสฺเสติ ตปฺปมุขตฺตา. อสทฺธมฺมาติ อสตํ, อสนฺโต วา ธมฺมา, น วา สทฺธมฺมาติ อสทฺธมฺมาติ อสทฺธมฺมวจนียภาเวน เอกีภูโตปิ อสทฺธมฺโม โกธครุตาทิวิสิฏฺเฐน สทฺธมฺมครุตาปฏิกฺเขปนานตฺเตน นานตฺตํ คโตติ ‘‘จตฺตาโร’’ติ [Pg.95] วุตฺตํ. น สทฺธมฺมครุตาติ วุจฺจมานา วา อสทฺธมฺมครุตา อสทฺธมฺมครุตาภาเวน เอกีภูตาปิ โกธาทิวิสิฏฺฐปฏิกฺเขปนานตฺเตน นานตฺตํ คตา. ปฏิปกฺโข วา ปฏิกฺขิปียติ เตน, สยํ วา ปฏิกฺขิปตีติ ปฏิกฺเขโปติ วุจฺจตีติ สทฺธมฺมครุตาปฏิกฺเขปนานตฺเตน อสทฺธมฺมครุตา อสทฺธมฺมา วา นานตฺตํ คตา. อโลโภติอาทีนํ ผสฺสาทีหิ นานตฺตํ โลภาทิวิสิฏฺเฐน ปฏิกฺเขเปน โลภาทิปฏิปกฺเขน วา เวทิตพฺพํ. อโลภาโทสาโมหานํ อญฺญมญฺญนานตฺตํ ยถาวุตฺเตน ปฏิกฺเขปนานตฺเตน โยเชตพฺพํ. ปทตฺถสฺส ปทนฺตเรน วิภาวนํ ปทตฺถุติ. เตน หิ ตํ ปทํ มหตฺถนฺติ ทีปิตํ โหติ อลงฺกตญฺจาติ. อตฺถวิเสสาภาเวปิ อาภรณวเสน จ อาทรวเสน จ ปุน วจนํ ทฬฺหีกมฺมํ. บทว่า 'โทสะ พยาบาท' แม้ในอุเทศก็ถูกแสดงโดยเนื้อหาแล้วว่าเป็นโกธะที่แตกต่างกัน เพราะความเป็นผู้มีชื่อไม่เหมือนกัน. แม้ในนิเทศก็ถูกแสดงโดยละเอียดแล้วด้วยความเป็นผู้มีชื่อไม่เหมือนกันนั้นเอง. ผู้รวบรวมกล่าวโดยอ้างถึงความเป็นผู้ควรกล่าวได้ด้วยศัพท์ว่าขันธ์หนึ่งว่า 'เป็นขันธ์เดียว'. ด้วยบทว่า 'เจตนา' ย่อมแสดงสังขารขันธ์ เพราะความเป็นผู้มีเจตนาเป็นประธาน. บทว่า 'อสัทธรรม' หมายถึง ธรรมของอสัตบุรุษ หรือธรรมที่ไม่ควรสรรเสริญ หรือธรรมที่ไม่ใช่สัทธรรม. อสัทธรรมนั้น แม้เมื่อเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นผู้มีอรรถที่ศัพท์ว่าอสัทธรรมกล่าวถึง ก็ถึงซึ่งความเป็นผู้แตกต่าง เพราะความเป็นผู้มีความแตกต่างแห่งการปฏิเสธสัทธรรมครุตาที่ถูกทำให้พิเศษด้วยโกธครุตาเป็นต้น ดังนี้จึงกล่าวว่า 'สี่'. หรืออีกนัยหนึ่ง อสัทธรรมครุตาที่ถูกกล่าวว่า 'ไม่เป็นสัทธรรมครุตา' แม้เมื่อเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นอสัทธรรมครุตา ก็ถึงซึ่งความเป็นผู้แตกต่าง เพราะความเป็นผู้มีความแตกต่างแห่งการปฏิเสธที่ถูกทำให้พิเศษด้วยโกธะเป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง ปฏิปักษ์นั้นย่อมถูกปฏิเสธด้วยปฏิปักษ์นั้น หรือปฏิปักษ์นั้นเองย่อมปฏิเสธ ดังนี้จึงกล่าวว่า 'ปฏิเขปะ'. ดังนี้ อสัทธรรมครุตา หรืออสัทธรรมทั้งหลายก็ถึงซึ่งความเป็นผู้แตกต่าง เพราะความเป็นผู้มีความแตกต่างแห่งการปฏิเสธสัทธรรมครุตา. ความแตกต่างของบทมีอโลภะเป็นต้นจากบทมีผัสสะเป็นต้น พึงทราบด้วยการปฏิเสธที่ถูกทำให้พิเศษด้วยโลภะเป็นต้น หรือด้วยปฏิปักษ์ของโลภะเป็นต้น. ความแตกต่างกันและกันของอโลภะ อโทสะ อโมหะ พึงประกอบด้วยปฏิเขปนานัตตะที่กล่าวแล้วนั้นๆ. การทำให้ปรากฏชัดซึ่งอรรถของบทก่อนด้วยบทอื่น ชื่อว่าปทัตถุติ. เพราะด้วยบทอื่นนั้น บทก่อนนั้นถูกแสดงแล้วว่ามีอรรถมาก และถูกประดับแล้ว. แม้เมื่อไม่มีความพิเศษแห่งอรรถ การกล่าวซ้ำอีกครั้งโดยอำนาจแห่งการประดับ และโดยอำนาจแห่งความเคารพ (ต่อผู้ฟัง) ชื่อว่าทฬหีกรรม. ๓. ตชฺชนฺติ ตสฺส ผลสฺส อนุจฺฉวิกํ. น เกวลํ นิทฺทิสิยมานํ สาตเมว อธิกตํ, อถ โข ยถานิทฺทิฏฺฐานิ อารมฺมณานิปีติ ‘‘เตหิ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺส วา ชาตา การณภาเวน ผสฺสตฺถํ ปวตฺตาติ ตชฺชา. ตํสมงฺคีปุคฺคลํ, สมฺปยุตฺตธมฺเม วา อตฺตนิ สาทยตีติ สาตํ ท-การสฺส ต-การํ กตฺวา. สุฏฺฐุ ขาทติ, ขณติ วา ทุกฺขนฺติ สุขํ. ๓. คำว่า "ตัชชันติ" หมายถึง เหมาะสมกับผลนั้น. ไม่ใช่เพียงความสุขที่ถูกระบุไว้เท่านั้นที่ถูกนำมากล่าวถึง (อธิกตะ) แต่แท้จริงแล้ว อารมณ์ทั้งหลายที่ถูกระบุไว้แล้วก็ถูกนำมากล่าวถึงด้วย ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า "เตหิ วา" เป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง "ตัชชา" หมายถึง มโนวิญญาณธาตุที่เกิดขึ้นโดยมีเหตุเป็นความสุขนั้น เพื่อประโยชน์แก่ผัสสะ. หรืออีกนัยหนึ่ง ธรรมที่ทำให้บุคคลผู้ประกอบด้วยความสุขนั้น หรือธรรมที่สัมปยุตกัน ย่อมยินดีในตน ด้วยเหตุนี้จึงเรียกว่า "สาตะ" โดยเปลี่ยนอักษร "ท" เป็น "ต". "สุขะ" หมายถึง การเสวย (เคี้ยว) ทุกข์อย่างดี หรืออีกนัยหนึ่ง การขุดทำลายทุกข์. ๕. ปาโสติ ราคปาโส. โส หิ นิราวรณตฺตา อนฺตลิกฺขจโร. อกุสลมฺปิ ปณฺฑรนฺติ วุตฺตํ, โก ปน วาโท กุสลนฺติ อธิปฺปาโย. ตญฺหิ ปณฺฑรโต นิกฺขนฺตํ สยญฺจ ปณฺฑรนฺติ. อถ วา สพฺพมฺปิ จิตฺตํ สภาวโต ปณฺฑรเมว, อาคนฺตุโกปกฺกิเลสโวทาเนหิ ปน สาวชฺชานวชฺชานํ อุปกฺกิลิฏฺฐวิสุทฺธตรตา โหนฺตีติ. ทารุปฺปมาเณสุ สิลาทีสุ ขนฺธปญฺญตฺติยา อภาวา กิญฺจิ นิมิตฺตํ อนเปกฺขิตฺวา ทารุมฺหิ ปวตฺตา ขนฺธปญฺญตฺตีติ ‘‘ปณฺณตฺติมตฺตฏฺเฐนา’’ติ วุตฺตํ. ตํ-สทฺเทน มโนวิญฺญาณธาตุเยว วุจฺเจยฺย นิทฺทิสิตพฺพตฺตาติ น ตสฺสา ตชฺชตา. เตหิ อารมฺมเณหิ ชาตา ตชฺชาติ จ วุจฺจมาเน สมฺผสฺสชตา น วตฺตพฺพา. น หิ โส อารมฺมณํ, นาปิ วิเสสปจฺจโย. ‘‘ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส’’ติ วิญฺญาณเมว ผสฺสสฺส วิเสสปจฺจโยติ วุตฺโตติ ตสฺมา น วิญฺญาณํ วิเสสปจฺจยภูตํ สมฺผสฺสชตาย ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชาปญฺญตฺตึ ลภติ, น จ ตเทว ตสฺส การณภาเวน ผลภาเวน จ วุจฺจมานํ สุวิญฺเญยฺยํ โหตีติ. กึ วา เอเตน, ยถา ภควตา วุตฺตา ตํสภาวาเยว เต ธมฺมาติ น เอวํวิเธสุ การณํ มคฺคิตพฺพํ. ๕. คำว่า "ปาสะ" คือ บ่วงคือราคะ. บ่วงคือราคะนั้นย่อมเที่ยวไปในอากาศได้ เพราะไม่มีเครื่องกั้น. แม้อกุศลก็ยังถูกกล่าวว่า "บัณฑระ" (ขาวสะอาด) แล้วไฉนเล่ากุศลจะไม่ถูกกล่าวเช่นนั้น? นี่คือความประสงค์ของอาจารย์อรรถกถา. เพราะกุศลนั้นออกจากภวังคจิตที่บริสุทธิ์ และตัวมันเองก็บริสุทธิ์. หรืออีกนัยหนึ่ง จิตทั้งหมดโดยสภาพแล้วย่อมบริสุทธิ์ แต่เพราะอุปกิเลสที่เป็นอาคันตุกะและเจตสิกที่เป็นโวทาน จึงทำให้จิตที่เป็นสาวัชชะ (อกุศล) และอนวัชชะ (กุศล, อัพยากตะ) มีความเศร้าหมองและบริสุทธิ์ยิ่งขึ้น. เพราะไม่มีบัญญัติชื่อว่า "ขันธ์" ในสิ่งที่มีขนาดเท่าท่อนไม้หรือก้อนหินเป็นต้น จึงกล่าวว่า "โดยเป็นเพียงบัญญัติ" โดยไม่คำนึงถึงนิมิตใดๆ ที่บัญญัติชื่อว่า "ขันธ์" ในท่อนไม้. หากกล่าวว่าด้วยคำว่า "ตัง" หมายถึงมโนวิญญาณธาตุเท่านั้น เพราะเป็นสิ่งที่ควรระบุถึง เช่นนั้นแล้ว ความเป็น "ตัชชา" ของมโนวิญญาณธาตุนั้นย่อมไม่เป็นไปได้. และหากกล่าวว่า "ตัชชา" คือมโนวิญญาณธาตุที่เกิดขึ้นเพราะอารมณ์เหล่านั้น ก็ไม่ควรกล่าวว่า "สัมผัสชะ". เพราะผัสสะนั้นไม่ใช่อารมณ์ และก็ไม่ใช่ปัจจัยพิเศษ (ของมโนวิญญาณธาตุ). เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสว่า "การประชุมกันของธรรมสามอย่างคือผัสสะ" และตรัสว่าวิญญาณเท่านั้นเป็นปัจจัยพิเศษของผัสสะ. ดังนั้น วิญญาณซึ่งเป็นปัจจัยพิเศษ จึงไม่ได้รับบัญญัติว่า "ตัชชามโนวิญญาณธาตุสัมผัสชา" โดยความเป็นสัมผัสชะ. และหากกล่าวว่าวิญญาณนั้นเองเป็นทั้งเหตุและผลของผัสสะ ก็จะไม่เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย. หรืออีกนัยหนึ่ง การแสวงหาเหตุในเรื่องนี้มีประโยชน์อะไร? เพราะธรรมเหล่านั้นเป็นไปตามสภาพที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว จึงไม่ควรแสวงหาเหตุในธรรมที่มีลักษณะเช่นนี้. ๗. เอวํ [Pg.96] ตกฺกนวเสน โลกสิทฺเธนาติ อธิปฺปาโย. เอวญฺเจวญฺจ ภวิตพฺพนฺติ วิวิธํ ตกฺกนํ กูเป วิย อุทกสฺส อารมฺมณสฺส อากฑฺฒนํ วิตกฺกนํ. ๗. คำว่า "โดยเป็นไปตามการตรึกที่ปรากฏในโลก" นี่คือความประสงค์. การตรึกที่หลากหลายว่า "ควรเป็นอย่างนั้นอย่างนี้" คือการดึงอารมณ์เข้ามา เหมือนการดึงน้ำขึ้นจากบ่อ เรียกว่า "วิตักกะ". ๘. สมนฺตโต จรณํ วิจรณํ. ๘. การเที่ยวไปโดยรอบ เรียกว่า "วิจารณะ". ๙. อตฺตมนตาติ เอตฺถ อตฺต-สทฺเทน น จิตฺตํ วุตฺตํ. น หิ จิตฺตสฺส มโน อตฺถีติ. อตฺตมนสฺส ปน ปุคฺคลสฺส ภาโว อตฺตมนตาติ วตฺวา ปุน ปุคฺคลทิฏฺฐินิเสธนตฺถํ ‘‘จิตฺตสฺสา’’ติ วุตฺตํ. ๙. ในคำว่า "อัตตมนตา" นี้ คำว่า "อัตตะ" ไม่ได้หมายถึงจิต. เพราะจิตไม่มีใจ (คือจิตอีกดวง) อยู่ในตัวมันเอง. แต่กล่าวว่า "อัตตมนตา" คือความเป็นแห่งบุคคลผู้มีใจยินดี. และเพื่อห้ามความเห็นว่าเป็นบุคคล (ปุคคลาธิษฐาน) จึงกล่าวว่า "ของจิต" อีกครั้ง. ๑๑. น พลวตี, กสฺมา อวฏฺฐิติ วุตฺตาติ? เอกคฺคจิตฺเตน ปาณวธาทิกรเณ ตถา อวฏฺฐานมตฺตภาวโต. วิรูปํ, วิวิธํ วา สํหรณํ วิกิรณํ วิสาหาโร, สํหรณํ วา สมฺปิณฺฑนํ, ตทภาโว วิสาหาโร. ๑๑. เหตุใดจึงกล่าวว่า "อวัฏฐิติ" (ความตั้งมั่น) แม้จะไม่ใช่เอกัคคตาที่มีกำลัง? เพราะเป็นเพียงการตั้งมั่นในการกระทำปาณาติบาตเป็นต้น ด้วยจิตที่มีอารมณ์เดียว (จิตที่ตั้งมั่น) ในลักษณะที่สามารถทำให้สำเร็จได้. "วิสาหาระ" คือ การรวบรวมที่ผิดรูป หรือหลากหลาย หรือการกระจัดกระจาย. หรืออีกนัยหนึ่ง "สังหรณะ" คือการรวมธรรมที่สัมปยุตกันเข้าด้วยกัน, การไม่มีการรวมนั้นเรียกว่า "วิสาหาระ". ๑๒. อญฺญสฺมึ ปริยาเยติ อญฺญสฺมึ การเณ. สมานาธิกรณภาโว ทฺวินฺนํ พหูนํ วา ปทานํ เอกสฺมึ อตฺเถ ปวตฺติ. ๑๒. ในคำว่า "อัญญัสมิง ปริยายะ" นี้ หมายถึงในเหตุอื่น. "สมานาธิกรณภาวะ" คือ การที่บทสองบทหรือหลายบทเป็นไปในอรรถเดียวกัน. ๑๓. อารมฺภติ จาติ อาปชฺชติ จ. อุทฺธํ ยมนํ อุยฺยาโม. ธุรนฺติ นิปฺผาเทตุํ อารทฺธํ กุสลํ, ปฏิญฺญํ วา. ๑๓. คำว่า "อารัมภติ จ" หมายถึง ย่อมถึงอาบัติด้วย. "อุยาโม" คือ การพยายามขึ้นไปข้างบน. "ธุระ" คือ กุศลที่เริ่มกระทำเพื่อให้สำเร็จ หรือคำปฏิญาณ. ๑๔. ติณฺณนฺติ พุทฺธาทีนํ. จิตฺเต อารมฺมณสฺส อุปฏฺฐานํ โชตนญฺจ สติเยวาติ ตสฺสา เอตํ ลกฺขณํ. ๑๔. คำว่า "ติณณัง" หมายถึง ของพระพุทธเจ้าเป็นต้น (คือพระรัตนตรัย). การปรากฏของอารมณ์ในจิต และการทำให้สว่าง (ให้ปรากฏชัด) นั้นคือสติเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ การปรากฏและการทำให้สว่างนี้จึงเป็นลักษณะของสติ. ๑๖. ปาสาณสกฺขรวาลิกาทิรหิตา ภูมิ สณฺหาติ ‘‘สณฺหฏฺเฐนา’’ติ วุตฺตํ. ๑๖. แผ่นดินที่ปราศจากหิน กรวด ทราย เป็นต้น ย่อมละเอียดอ่อน ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า "โดยความเป็นของละเอียดอ่อน". ๑๙. อยนฺตีติ เอกกมฺมนิพฺพตฺตมนุสฺสาทิสนฺตติอวิจฺเฉทวเสน ปวตฺตนฺติ. กุสลากุสเลสุปิ หิ ชีวิตํ อินฺทฺริยปจฺจยภาเวน สมฺปยุตฺเต ปวตฺตยมานเมว ตทวิจฺเฉทสฺส ปจฺจโย โหติ. ๑๙. คำว่า "อายันติ" หมายถึง ย่อมเป็นไปโดยความไม่ขาดสายของสันตติของมนุษย์เป็นต้นที่เกิดจากกรรมเดียว. เพราะชีวิตินทรีย์ในกุศลและอกุศลธรรมทั้งหลาย ย่อมเป็นปัจจัยแห่งความไม่ขาดสายของธรรมเหล่านั้น โดยความเป็นอินทรียปัจจัยที่ยังธรรมที่สัมปยุตให้เป็นไป. ๓๐. ยํ หิรียตีติ หิรียติ-สทฺเทน วุตฺโต ภาโว ยํ-สทฺเทน วุจฺจตีติ ยนฺติ ภาวนปุํสกํ วา เอตํ ทฏฺฐพฺพํ. หิริยิตพฺเพนาติ จ เหตุอตฺเถ กรณวจนํ ยุชฺชติ. ๓๐. ในคำว่า "ยัง หิรียติ" นี้ ภาวะที่ถูกกล่าวด้วยคำว่า "หิรียติ" ย่อมถูกกล่าวด้วยคำว่า "ยัง" ด้วยเหตุนี้ คำว่า "ยัง" นี้จึงควรทราบว่าเป็นภาวนปุงสกลิงค์ หรือเป็นวิเสสนะที่มีนปุงสกลิงค์ที่ควรประกอบกับกิริยา. และในคำว่า "หิริยิตัพเพนะ" นี้ วจนะที่เป็นกรณะย่อมสมควรในอรรถแห่งเหตุ. ๓๒. อลุพฺภนกวเสนาติ [Pg.97] เอตฺถ อลุพฺภนเมว อลุพฺภนกนฺติ ภาวนิทฺเทโส ทฏฺฐพฺโพ. ๓๒. ในคำว่า "อลุพภนกวเสนะ" นี้ การไม่โลภนั่นเองเรียกว่า "อลุพภนกะ" ควรทราบว่าเป็นภาวนิเทศ. ๓๓. อพฺยาปชฺโชติ พฺยาปาเทน ทุกฺเขน โทมนสฺสสงฺขาเตน โทเสน วิย น พฺยาปาเทตพฺโพติปิ อตฺโถ ยุชฺชติ. ๓๓. ในบทว่า "อัพยาปัชโช" นี้ อรรถว่า "ไม่ควรเบียดเบียนด้วยทุกข์คือโทมนัสที่ทำลายจิตอย่างยิ่ง เหมือนโทสะ" ก็สมควร. ๔๒-๔๓. ถินมิทฺธาทิปฏิปกฺขภาเวน กุสลธมฺเม อนิจฺจาทิมนสิกาเร จ สีฆํ สีฆํ ปริวตฺตนสมตฺถตา ลหุปริณามตา, อวิชฺชานีวรณานญฺหิ ตณฺหาสํโยชนานํ สตฺตานํ อกุสลปฺปวตฺติ ปกติภูตาติ น ตตฺถ ลหุปริณามตาย อตฺโถ. เตสญฺจ ภาโว ครุตาเยวาติ ตพฺพิธุรสภาวานํ ลหุตา ทฏฺฐพฺพา. สา หิ ปวตฺตมานา สีฆํ ภวงฺควุฏฺฐานสฺส ปจฺจโย โหติ. คำว่า "ลหุปริณามตา" คือ ความสามารถในการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วในการกระทำกุศลกรรมและการมนสิการอนิจจังเป็นต้น โดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อถีนมิทธะเป็นต้น. เพราะการเป็นไปของอกุศลเป็นธรรมชาติของสัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นนิวรณ์และตัณหาเป็นสังโยชน์ ด้วยเหตุนี้ ความเป็นลหุปริณามตาจึงไม่มีประโยชน์ในอกุศลนั้น. และภาวะของอกุศลเหล่านั้นคือความหนัก (ครุตา) นั่นเอง ด้วยเหตุนี้ จึงควรทราบว่าความเบา (ลหุตา) เป็นสภาพตรงกันข้ามกับความหนักนั้น. เพราะเมื่อลหุตาเกิดขึ้น ย่อมเป็นปัจจัยให้จิตออกจากภวังค์ได้อย่างรวดเร็ว. ๔๔-๔๕. เย จ ธมฺมา โมหสมฺปยุตฺตา วิย อวิปนฺนลหุตา, เตสญฺจ กุสลกรเณ อปฺปฏิฆาโต มุทุตา. อปฺปฏิฆาเตน มุทุตาทิรูปสทิสตาย อรูปธมฺมานมฺปิ มุทุตา มทฺทวตาติอาทิ วุตฺตํ. และธรรมเหล่าใดมีความเบาที่ไม่วิบัติ (ไม่บกพร่อง) เหมือนอกุศลธรรมที่ประกอบด้วยโมหะ. และการไม่กระทบกระทั่ง (ไม่ขัดขวาง) ในการกระทำกุศลของธรรมเหล่านั้น คือ "มุทุตา". เพราะการไม่กระทบกระทั่ง และเพราะความเป็นเหมือนรูปที่มีมุทุตาเป็นต้น จึงกล่าวถึงนามธรรมทั้งหลายว่า "มุทุตา มัททวตา" เป็นต้น. ๔๖-๔๗. สิเนหวเสน กิลินฺนํ อติมุทุกํ จิตฺตํ อกมฺมญฺญํ โหติ วิลีนํ วิย สุวณฺณํ, มานาทิวเสน อติถทฺธญฺจ อตาปิตํ วิย สุวณฺณํ, ยํ ปนานุรูปมุทุตายุตฺตํ, ตํ กมฺมญฺญํ โหติ ยุตฺตมทฺทวํ วิย สุวณฺณํ. ตสฺเสว มุทุกสฺส โย กมฺมญฺญากาโร, สา กมฺมญฺญตาติ มุทุตาวิสิฏฺฐา กมฺมญฺญตา เวทิตพฺพา. จิตที่อ่อนนุ่มเกินไปจนเปียกชุ่มด้วยอำนาจแห่งตัณหา ย่อมไม่ควรแก่การงาน (กุศล) เหมือนทองที่ละลายแล้ว. และจิตที่แข็งกระด้างเกินไปเพราะอำนาจแห่งมานะเป็นต้น ก็ไม่ควรแก่การงาน เหมือนทองที่ยังไม่ถูกเผา. แต่จิตที่ประกอบด้วยความอ่อนนุ่มที่เหมาะสม ย่อมควรแก่การงาน เหมือนทองที่อ่อนนุ่มพอดี. อาการที่จิตที่อ่อนนุ่มนั้นควรแก่การงาน นั่นแหละคือ "กัมมัญญตา" ด้วยเหตุนี้ จึงควรทราบว่า "กัมมัญญตา" เป็นสิ่งที่พิเศษด้วย "มุทุตา". ๕๐-๕๑. ปจฺโจสกฺกนภาเวน ปวตฺตํ อกุสลเมว ปจฺโจสกฺกนํ. เอกวีสติ อเนสนา นาม เวชฺชกมฺมํ กโรติ, ทูตกมฺมํ กโรติ, ปหิณกมฺมํ กโรติ, คณฺฑํ ผาเลติ, อรุมกฺขนํ เทติ, อุทฺธํวิเรจนํ เทติ, อโธวิเรจนํ เทติ, นตฺถุเตลํ ปจติ, จกฺขุเตลํ ปจติ, เวฬุทานํ เทติ, ปณฺณทานํ เทติ, ปุปฺผทานํ เทติ, ผลทานํ เทติ, สินานทานํ เทติ, ทนฺตกฏฺฐทานํ เทติ, มุโขทกทานํ เทติ, จุณฺณทานํ เทติ, มตฺติกาทานํ เทติ, จาฏุกกมฺมํ กโรติ, มุคฺคสูปิยํ, ปาริภฏฺยํ, ชงฺฆเปสนิยํ ทฺวาวีสติมํ ทูตกมฺเมน สทิสํ, ตสฺมา เอกวีสติ. ฉ อโคจรา เวสิยาโคจโร, วิธวา, ถุลฺลกุมารี, ปณฺฑก, ปานาคาร, ภิกฺขุนีอโคจโรติ. สงฺเขปโตติ สรูเปน อนุทฺทิฏฺฐตฺตา ‘‘ตตฺถ กตโม ฉนฺโท’’ติอาทิ น [Pg.98] สกฺกา วตฺตุนฺติ ‘‘โย ฉนฺโท ฉนฺทิกตา’’ติอาทินิทฺเทสํ สงฺขิปิตฺวา ‘‘เย วา ปนา’’ติ นิทฺเทโส กโตติ อตฺโถ. อกุศลจิตที่เกิดขึ้นด้วยความเป็นผู้ถอยกลับนั่นแหละชื่อว่าปัจโจสักกนะ (การถอยกลับ) อเนสนา 21 อย่าง คือ ทำการรักษาโรค, ทำการเป็นทูต (ไปในที่ไกล), การรับใช้ไปในที่ใกล้, ผ่าฝี, ให้ยาสำหรับทาแผล, ให้ยาถ่ายข้างบน (ยาสำรอก), ให้ยาถ่ายข้างล่าง (ยาถ่าย), ปรุงน้ำมันหยอดจมูก, ปรุงน้ำมันหยอดตา, ให้ไม้ไผ่, ให้ใบไม้, ให้ดอกไม้, ให้ผลไม้, ให้เครื่องอาบน้ำ, ให้ไม้สีฟัน, ให้น้ำล้างหน้า, ให้ผงทาหน้า, ให้ดินผง, ทำการประจบสอพลอ, พูดจาเหมือนแกงถั่ว (คือพูดเท็จมากจริงน้อย), การรับใช้ประคบประหงมเด็ก, การรับใช้ด้วยแข้งขา เป็นอย่างที่ 22 แต่เหมือนกับการเป็นทูต ดังนั้นจึงมี 21 อย่าง อโคจร 6 อย่าง คือ โคจรของหญิงแพศยา, หญิงหม้าย, หญิงสาวใหญ่, บัณเฑาะก์, โรงสุรา, โคจรของภิกษุณี คำว่า "โดยย่อ" นี้ หมายความว่า เพราะไม่ได้แสดงโดยสภาวะในบทอุเทศ จึงไม่สามารถกล่าวคำว่า "ในสมัยนั้น ฉันทะเป็นไฉน" เป็นต้นได้ ดังนั้นจึงย่อบทนิเทศที่ว่า "ฉันทะใด ความเป็นผู้มีฉันทะ" เป็นต้น แล้วแสดงเป็น "เย วา ปนา" ดังนี้ นิทฺเทสวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องนิเทศวาร จบแล้ว โกฏฺฐาสวารวณฺณนา คำอธิบายโกฏฐาสวาร ๕๘-๑๒๐. นิทฺเทสวาเร ปุจฺฉาทีนํ ปจฺเจกํ อเนกตฺเตปิ ปุจฺฉาทิภาเวน เอกตฺตํ อุปเนตฺวา จตุปริจฺเฉทตา วุตฺตา. จตฺตาโร ทฺเวติ เอวมาทิกํ สงฺขิปิตฺวา สห วา คหณํ สงฺคโห. ฐเปตฺวา เยวาปนเกติ สงฺคเหตพฺเพ สนฺธาย วุตฺตํ. เต หิ วิสุํ วิสุํ อุทฺทิฏฺฐตฺตา นิทฺทิฏฺฐตฺตา จ วิปฺปกิณฺณาติ สงฺคเหตพฺพา โหนฺติ, น เยวาปนกา สงฺคหคมเนเนว ตถา อวิปฺปกิณฺณตฺตา. ยสฺมา ปน สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา โหนฺติ, ตสฺมา ตํนิทฺเทเส อขนฺธภาวนิวารณตฺถํ เยวาปนาตฺเวว วุตฺตาติ น เยวาปนกา ฐเปตพฺพาติ. ปจฺจยสงฺขาเตนาติ อาหารปจฺจยสงฺขาเตนาติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา ‘‘เหตุ ปจฺจโย’’ติ เอเตสุ ทฺวีสุ ชนโก เหตุ อุปตฺถมฺภโก ปจฺจโยติ เอวํ วิเสสวนฺเตสุ ปจฺจยสงฺขาเตน. ยถา หิ กพฬีการาหาโร โอชฏฺฐมกรูปาหรเณน รูปกายํ อุปตฺถมฺเภติ, เอวมิเมปิ เวทนาทิอาหรเณน นามกายนฺติ. ตถา จ โหนฺตีติ สาธารเณ สหชาตาทิปจฺจเย สนฺธายาห. อญฺญถา จาติ อญฺเญน จ เอเกนากาเรน ปจฺจยา โหนฺติเยวาติ อาหาราติ วุจฺจนฺตีติ อตฺโถ. ตสฺมา อาหรณกิจฺจรหิตานํ เหตุอธิปติอาทีนํ นตฺถิ อาหารภาวปฺปสงฺโค. ติสฺโส จ เวทนา อาหรตีติอาทิ ยถาสมฺภววเสน วุตฺตํ, น อิมสฺมึเยว จิตฺเต ผสฺสาทิวเสน. ตโย จ ภเวติ กามาทิภวภูตํ วิญฺญาณํ วิเสเสน, อวิเสเสน จ ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ. ในนิเทศวาร แม้ว่าคำถามเป็นต้นจะมีมากมายแต่ละอย่าง แต่เมื่อนำมารวมเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นคำถามเป็นต้นแล้ว จึงกล่าวถึงความเป็น 4 ปริจเฉท คำว่า "จัตตาโร ทเว" เป็นต้นนี้ ย่อรวมกัน หรืออีกนัยหนึ่ง การรวมกันเรียกว่า สังคหะ คำว่า "เว้นเย วา ปนา" นี้ กล่าวโดยมุ่งหมายถึงธรรมที่ควรสงเคราะห์ แท้จริง ธรรมเหล่านั้น (ที่เกิน 50 อย่าง) เพราะถูกแสดงโดยสภาวะแต่ละอย่าง และถูกแสดงโดยละเอียด จึงกระจัดกระจายไปเป็นพิเศษ ดังนั้นจึงควรสงเคราะห์ แต่เย วา ปนา ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะถึงการสงเคราะห์นั่นเอง จึงไม่กระจัดกระจายไปเป็นพิเศษ แต่เพราะเย วา ปนา เหล่านั้นสงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์ ดังนั้นในนิเทศของสังขารขันธ์นั้น เพื่อป้องกันความเป็นผู้ไม่ใช่ขันธ์ จึงกล่าวว่า "เย วา ปนา" เท่านั้น ดังนั้นเย วา ปนา จึงไม่ควรเว้น นี่คือความประสงค์ของฎีกาจารย์ คำว่า "ด้วยความเป็นปัจจัย" นี้ หมายถึง "ด้วยความเป็นอาหารปัจจัย" หรืออีกนัยหนึ่ง ในสองอย่างนี้ คือ เหตุ และ ปัจจัย เหตุคือผู้ยังผลให้เกิด ปัจจัยคือผู้สนับสนุน ในเหตุที่มีความพิเศษเช่นนี้ ด้วยความเป็นปัจจัย (ที่สนับสนุน) เหมือนกับกวฬิงการาหาร อุปถัมภ์รูปกายด้วยการนำโอชาฐมกรูปมาฉันใด นามอาหารเหล่านี้ คือ ผัสสะ เจตนา วิญญาณ ก็อุปถัมภ์นามกายด้วยการนำผลคือเวทนาเป็นต้นมาฉันนั้น คำว่า "และเป็นเช่นนั้น" นี้ กล่าวโดยมุ่งหมายถึงปัจจัยที่เกิดร่วมกันเป็นต้น ซึ่งเป็นสาธารณะ คำว่า "และด้วยประการอื่น" นี้ หมายความว่า ปัจจัยเหล่านั้นย่อมเป็นปัจจัยด้วยอาการอื่นอีกอย่างหนึ่ง (คือการอุปถัมภ์) ดังนั้นจึงเรียกว่า อาหาร ดังนั้น จึงไม่มีการติดข้องในความเป็นอาหารของเหตุ อธิบดีเป็นต้น ซึ่งปราศจากกิจในการนำผลคือเวทนาเป็นต้นมา คำว่า "เวทนา 3 ย่อมนำมา" เป็นต้นนี้ กล่าวโดยสมควรแก่กรณี ไม่ได้กล่าวเฉพาะในจิตดวงนี้เท่านั้นด้วยอำนาจของผัสสะเป็นต้น คำว่า "ภพ 3" นี้ หมายถึง วิญญาณที่เกิดขึ้นในกามภพเป็นต้น โดยเฉพาะ (คือปฏิสนธิวิญญาณ) และโดยทั่วไปแล้ว ย่อมนำอุปาทานขันธ์ 5 มา อารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา นิชฺฌายนํ จินฺตนํ อุปนิชฺฌายนํ. เหตฺวฏฺเฐนาติ อุปายตฺเถน, น มูลตฺเถน. ปุพฺพภาเค คโต ปฏิปนฺโน นานากฺขณิโก อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค โลกุตฺตรกฺขเณว สห ปวตฺโต ยถาคตมคฺโคติ วุตฺโต. วิปสฺสนากฺขณโต ปุพฺเพว กายกมฺมาทีนํ สุปริสุทฺธตาย อฏฺฐงฺคิกมคฺคุปนิสฺสยสฺส ‘‘อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉตี’’ติ [Pg.99] (ม. นิ. ๓.๔๓๑) เอวํ วุตฺเตน ปริยาเยน ปุพฺพภาคมคฺคสฺส อฏฺฐงฺคิกตา ยถาคตวจเนน ทีปิตา, น เอกกฺขเณ อฏฺฐนฺนํ องฺคานํ สพฺภาวาติ เอวมสฺสปิ ปริยายเทสนตา เวทิตพฺพา. วิชานนเมว จิตฺตวิจิตฺตตาติ ‘‘จิตฺตวิจิตฺตฏฺเฐน เอโกว ธมฺโม วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ อาห. จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺตีติอาทีสุ เวทนากฺขนฺธาทีนํ สงฺคเห กเตปิ ปุน ‘‘เอโก เวทนากฺขนฺโธ โหตี’’ติอาทิวจนํ น อเนเก เวทนากฺขนฺธาทโย ชาตินิทฺเทเสน อิธ วุตฺตาติ ทสฺสนตฺถํ. อินฺทฺริเยสุ จ เอกสฺส ชาตินิทฺเทสภาเว ปฏิกฺขิตฺเต อญฺเญสํ อินฺทฺริยานํ อาหาราทีนญฺจ ตปฺปฏิกฺเขโป กโต โหตีติ ปุพฺพงฺคมสฺส มนินฺทฺริยสฺเสว กโตติ ทฏฺฐพฺโพ. การเข้าไปสู่อารมณ์แล้วพิจารณา คือการรู้ ชื่อว่าอุปนิชฌานะ คำว่า "โดยความเป็นเหตุ" นี้ หมายถึง "โดยความเป็นอุบาย" ไม่ใช่ "โดยความเป็นมูล" มรรคมีองค์ 8 ที่ปฏิบัติไปในส่วนเบื้องต้น (ของโลกุตตรมรรค) ซึ่งเกิดขึ้นในขณะต่างๆ กัน ชื่อว่า "ยถาคตมรรค" ซึ่งเกิดขึ้นพร้อมกันในขณะแห่งโลกุตตระเท่านั้น เพราะกายกรรมเป็นต้นบริสุทธิ์ดีแล้วก่อนหน้าขณะแห่งวิปัสสนา มรรคมีองค์ 8 อันเป็นอุปนิสัยของอริยมรรคมีองค์ 8 ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา ด้วยปริยายที่กล่าวมานี้ ความเป็นมรรคมีองค์ 8 ของปุพพภาควิปัสสนามรรค จึงถูกแสดงด้วยคำว่า "ยถาคตะ" ไม่ใช่เพราะองค์ 8 มีอยู่พร้อมกันในขณะเดียวกัน ดังนั้น พึงทราบว่านี่เป็นการแสดงโดยปริยายของเทศนาที่สองนี้ด้วย การรู้แจ้งนั่นแหละคือความวิจิตรของจิต ดังนั้นจึงกล่าวว่า "วิญญาณขันธ์เป็นธรรมอย่างเดียวเท่านั้น โดยอรรถว่ามีความวิจิตรแห่งจิต" ในบทบาลีที่ว่า "ขันธ์ 4 ย่อมมี" เป็นต้น แม้จะมีการสงเคราะห์เวทนาขันธ์เป็นต้นแล้ว แต่คำว่า "เวทนาขันธ์มีหนึ่ง" เป็นต้นอีกครั้งนี้ มีประโยชน์เพื่อแสดงว่า เวทนาขันธ์เป็นต้นจำนวนมากไม่ได้ถูกกล่าวถึงในสังคหะวารนี้โดยการแสดงตามชาติ และเมื่อปฏิเสธความเป็นชาติของอินทรีย์หนึ่ง (คือมนินทรีย์) แล้ว การปฏิเสธนั้นย่อมมีผลต่ออินทรีย์อื่นและอาหารเป็นต้นด้วย ดังนั้น พึงทราบว่าการปฏิเสธนั้นทำไปเพื่อมนินทรีย์ซึ่งเป็นประธานเท่านั้น โกฏฺฐาสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายโกฏฐาสวาร จบแล้ว สุญฺญตวารวณฺณนา คำอธิบายสุญญตวาร ๑๒๑-๑๔๕. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ยถาวุตฺเต สมเย, เอเตสุ วา ธมฺเมสุ. ภาโวติ สตฺโต, โย โกจิ วา อตฺโถ. คำว่า "ในที่นี้" หมายถึง ในสมัยที่กล่าวมาแล้วนี้ หรือในธรรมเหล่านี้ คำว่า "ภาวะ" หมายถึง สัตว์ หรือเนื้อความ (สิ่ง) อย่างใดอย่างหนึ่ง ทุติยจิตฺตาทิวณฺณนา คำอธิบายทุติยจิตเป็นต้น ๑๔๖. สปฺปโยเคนาติ ลีนสฺส จิตฺตสฺส อุสฺสาหนปโยคสหิเตน. สอุปาเยนาติ กุสลสฺส กรณากรเณสุ อาทีนวานิสํสปจฺจเวกฺขณํ ปเรหิ อุสฺสาหนนฺติ เอวมาทิอุปายสหิเตน. ๑๔๖. คำว่า "ด้วยการประกอบ" นี้ หมายถึง พร้อมด้วยความเพียรเพื่อกระตุ้นจิตที่หดหู่ คำว่า "ด้วยอุบาย" นี้ หมายถึง พร้อมด้วยอุบายมีการพิจารณาเห็นโทษและอานิสงส์ในการทำและไม่ทำกุศล และการกระตุ้นจากผู้อื่นเป็นต้น ๑๕๖-๑๕๙. มหาอฏฺฐกถายํ อนุญฺญาตา นาติสมาหิตาย ภาวนายาติ เยวาปนเกหิปิ นิพฺพิเสสตํ ทสฺเสติ. ในมหาอรรถกถาได้อนุญาตไว้ว่า "ในเวลาแห่งภาวนาที่ยังไม่ตั้งมั่นดี" ด้วยการอนุญาตเช่นนี้ จึงแสดงความไม่แตกต่างกันแม้ด้วยเย วา ปนา ทั้งหลาย ปุญฺญกิริยวตฺถาทิกถาวณฺณนา คำอธิบายเรื่องปุญญกิริยาวัตถุเป็นต้น อปจิติ เอว อปจิติสหคตํ ปุญฺญกิริยาวตฺถุ ยถา ‘‘นนฺทิราคสหคตา’’ติ. อปจิติ วา เจตนาสมฺปยุตฺตกธมฺมา กายวจีกิริยา วา, ตํสหิตา เจตนา อปจิติสหคตํ. หิตผรเณนาติ เทสเก เมตฺตาผรเณน, ‘‘เอวํ เม หิตํ ภวิสฺสตี’’ติ ปวตฺเตน หิตจิตฺเตน วา. กมฺมสฺสกตาญาณํ [Pg.100] ทิฏฺฐิชุกมฺมํ. นิยมลกฺขณนฺติ มหปฺผลตานิยมสฺส ลกฺขณํ. สีลมเย สงฺคหํ คจฺฉนฺติ จาริตฺตวเสน. อนวชฺชวตฺถุํ ปริจฺจชนฺโต วิย อพฺภนุโมทมาโนปิ ปรสฺส สมฺปตฺติยา โมทตีติ อพฺภนุโมทนา ทานมเย สงฺคหิตา. ภาเวนฺโตปีติ อสมตฺตภาวนํ สนฺธายาห. สมตฺตา หิ อปฺปนา โหตีติ. อฏฺเฐว โกฏฺฐาเส กตฺวาติ เอกสฺส สตฺตสฺส เอกสฺมึ ขเณ อุปฺปนฺนเมกํ ปฐมจิตฺตํ ทสฺเสตฺวา อญฺญานิ ตาทิสานิ อทสฺเสนฺเตน สพฺพานิ ตานิ สริกฺขฏฺเฐน เอกีกตานิ โหนฺติ, ตถา เสสานิปีติ เอวํ อฏฺฐ กตฺวา. อัปปจิติ (การอ่อนน้อม) นั่นเอง ชื่อว่าอัปปจิติสหคตบุญกิริยาวัตถุ เหมือนในคำว่า 'นันทิราคสหคตา' (ซึ่งคำว่า สหคต ไม่มีอรรถพิเศษ). อีกนัยหนึ่ง ธรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนาอันเป็นเหตุแห่งการอ่อนน้อม ชื่อว่าอัปปจิติ. หรือกายประโยคและวจีประโยคอันเป็นการอ่อนน้อม ชื่อว่าอัปปจิติ. เจตนาที่เกิดร่วมกับธรรมที่สัมปยุตนั้น หรือเจตนาที่เกิดร่วมกับกายประโยคและวจีประโยคนั้น ชื่อว่าอัปปจิติสหคต. คำว่า 'ด้วยการแผ่ประโยชน์' คือ ด้วยการแผ่เมตตาในบุคคลผู้แสดงธรรม หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยจิตที่มุ่งประโยชน์ที่เกิดขึ้นว่า 'เมื่อเราฟังธรรมอย่างนี้ ประโยชน์จักมีแก่เรา'. กัมมัสสกตาญาณ ชื่อว่าทิฏฐิชุกรรม. คำว่า 'มีการกำหนดเป็นลักษณะ' คือ เป็นเครื่องหมายแห่งการกำหนดแน่นอนว่ามีผลมาก. (ธรรมเหล่านั้น) ย่อมสงเคราะห์เข้าในสีลมยบุญกิริยาวัตถุด้วยอำนาจแห่งจารีตศีล. แม้บุคคลผู้พลอยยินดีอย่างยิ่งในความถึงพร้อมของผู้อื่น เหมือนบุคคลผู้สละวัตถุที่ไม่มีโทษ (ย่อมบันเทิงใจ) ชื่อว่าการอนุโมทนา สงเคราะห์เข้าในทานมัย. คำว่า 'เมื่อเจริญอยู่' ทรงหมายถึงภาวนาที่ยังไม่เสร็จสิ้น เพราะภาวนาที่เสร็จสิ้นแล้วคืออัปปนา. คำว่า 'กระทำให้เป็น 8 ส่วน' คือ ทรงแสดงมหากุศลจิตดวงที่ 1 ดวงเดียวที่เกิดขึ้นในขณะหนึ่งของสัตว์ผู้หนึ่ง เมื่อไม่ทรงแสดงจิตดวงอื่นที่เหมือนกันนั้น จิตเหล่านั้นทั้งหมดจึงถูกทำให้เป็นอันเดียวกันโดยอรรถว่าเหมือนกัน แม้จิตที่เหลือ (ดวงที่ 2 เป็นต้น) ก็เช่นเดียวกัน จึงรวมเป็น 8 ส่วน. กามาวจรกุสลวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนากามาวจรกุศล จบแล้ว. รูปาวจรกุสลํ รูปาวจรกุศล จตุกฺกนโย จตุกกนัย ปฐมชฺฌานกถาวณฺณนา คำพรรณนาปฐมฌานกถา ๑๖๐. อุตฺตรปทโลปํ กตฺวา รูปภโว รูปนฺติ วุตฺโต. ฌานสฺส อมคฺคภาเวปิ สติ มคฺควจนํ อญฺญมคฺคภาวนิวารณตฺถนฺติ อิมสฺมึ อตฺเถ มคฺคคฺคหณสฺส ปโยชนํ วุตฺตํ, น สพฺพสฺส กุสลชฺฌานสฺส มคฺคภาโวติ. ตตฺถ มคฺคสฺส ภาวนาย สมยววตฺถานสฺส กตตฺตา อมคฺคภาวนาสมเย ปวตฺตานํ ผสฺสาทีนํ กุสลภาโว น ทสฺสิโต สิยา, ตสฺมา สพฺพสฺส มคฺคภาโว ทสฺเสตพฺโพติ. อิโต อญฺโญ มคฺโค นตฺถีติ เอวํ อญฺญภูมิกวิธุโร สติ ปจฺจยนฺตเร รูปูปปตฺติชนกสภาโว วิปากธมฺมสภาโว วิย วิปากธมฺมวเสน สพฺพสมาโน มคฺคสทฺเทน วุตฺโตติ ทสฺเสตีติ เวทิตพฺพํ. กุสลํ ทานนฺติ อโลโภ ทฏฺฐพฺโพ. อถ วา เจตนา ทานํ, ตํ วชฺเชตฺวา อิตเร ทฺเว เจตนาสมฺปยุตฺตกาติ วุตฺตา. วฏฺฏนฺตีติ มคฺคภาวโต ฌานวจเนน สงฺคเหตฺวา มคฺโคติ วตฺตุํ วฏฺฏนฺตีติ อตฺโถ. โอกปฺปนาติ สทฺทหนา. อญฺญตฺถ ทิฏฺฐํ อตฺถํ ปริจฺจชิตฺวา ‘‘ชเนติ วฑฺเฒตี’’ติ อยมตฺโถ กสฺมา วุตฺโตติ นิรุปสคฺคสฺส อญฺญตฺถ เอวมตฺถสฺเสว ทิฏฺฐตฺตาติ อิมมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘ปุน จปรํ อุทายี’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๔๖ อาทโย) สุตฺตมาหฏํ. เกสญฺจิ อริยานํ อริยมคฺเคน สิทฺธานิ อญฺญานิ จ ฌานานิ ภาวนาสภาวาเนวาติ เตสุปิ ภาเวนฺเตน สมยววตฺถานํ อิชฺฌตีติ. ๑๖๐. รูปภพ ถูกเรียกว่า 'รูป' โดยการลบบทหลัง (คือคำว่า ภพ) ออกไป. แม้ฌานจะไม่ใช่ทาง (มรรค) แต่การใช้คำว่า 'มรรค' ก็เพื่อห้ามความเป็นมรรคของธรรมอื่น. ในอรรถนี้ ประโยชน์ของการใช้คำว่า 'มรรค' (ในพระบาลีว่า มคฺคํ ภาเวติ) ถูกกล่าวไว้แล้วว่า มิใช่ว่าทรงแสดงความเป็นมรรคของกุศลฌานทั้งหมด. ในกรณีนั้น เพราะมีการกำหนดสมัยด้วยการเจริญมรรค (ฌานที่เป็นเหตุ) ความเป็นกุศลของผัสสะเป็นต้นที่เกิดขึ้นในสมัยที่เจริญฌานที่ไม่ใช่มรรค (ฌานที่ไม่เป็นเหตุให้เกิดในรูปภพ) ก็อาจไม่ถูกแสดงไว้. เพราะฉะนั้น จึงควรแสดงความเป็นมรรคของฌานทั้งหมด. พึงทราบว่า ทรงแสดงอรรถนี้ว่า 'มรรคอื่นจากนี้ไม่มี' ดังนี้ ฌานที่มีสภาวะให้เกิดปฏิสนธิในรูปภพ ซึ่งเป็นสภาวะของวิบากธรรม (กุศลที่ให้ผล) เมื่อมีปัจจัยอื่นคืออวิชชาและตัณหาอยู่ ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อธรรมที่เกิดในภูมิอื่น ถูกเรียกว่า 'มรรค' ด้วยคำว่ามรรค ซึ่งเสมอเหมือนกันในฌานทั้งหมด โดยความเป็นวิบากธรรม. อโลภะ พึงทราบว่าเป็น 'กุศลทาน'. หรืออีกนัยหนึ่ง เจตนาคือทาน. เว้นเจตนาทานนั้นแล้ว ธรรมอีก 2 ประการ (ศรัทธาและหิริ) ถูกเรียกว่า 'เจตนาสัมปยุต'. คำว่า 'ย่อมควร' หมายความว่า เพราะความเป็นมรรค จึงควรที่จะเรียกว่า 'มรรค' โดยรวบรวมเข้าด้วยคำว่า 'ฌาน'. คำว่า 'โอคัปปนะ' คือ ความเชื่อมั่น. การละอรรถที่เห็นในที่อื่นแล้ว เหตุใดจึงกล่าวอรรถนี้ว่า 'ย่อมให้เกิด ย่อมให้เจริญ'? เพราะบทว่า ภาเวติ ที่ไม่มีอุปสรรค ในที่อื่นก็เห็นแต่อรรถคือการให้เกิดและการให้เจริญนี้เท่านั้น เพื่อแสดงอรรถนี้ให้ชัดเจน จึงนำพระสูตรว่า 'ปุนะ จะปะรัง อุทายี' มาแสดง. ฌานที่สำเร็จด้วยอริยมรรคของพระอริยบุคคลบางจำพวก และฌานอื่น ๆ (ที่สำเร็จด้วยปฏิปทา) ล้วนมีสภาวะเป็นภาวนา (คือสภาวะที่ทำให้เกิดขึ้นและเจริญขึ้นในสันดาน) ทั้งสิ้น. ดังนั้น การกำหนดสมัยด้วยการเจริญฌานเหล่านั้นย่อมสำเร็จ. นิสฺสรนฺติ [Pg.101] นิคฺคจฺฉนฺติ เอเตน, เอตฺถ วาติ นิสฺสรณํ. เก นิคฺคจฺฉนฺติ? กามา. เตสํ กามานํ นิสฺสรณํ ปหานนฺติ อตฺโถ. เอวญฺหิ ‘‘กามาน’’นฺติ กตฺตริ สามิวจนํ ยุชฺชติ. วตฺถุกาเมหิปีติ วตฺถุกาเมหิ วิวิจฺเจวาติปิ อตฺโถ ยุชฺชตีติ เอวํ ยุชฺชมานตฺถนฺตรสมุจฺจยตฺโถ ปิ-สทฺโท, น กิเลสกามสมุจฺจยตฺโถ. กสฺมา? อิมสฺมึ อตฺเถ กิเลสกามานํ ทุติยปเทน วิเวกสฺส วุตฺตตฺตา. อกุสลสทฺเทน ยทิปิ กิเลสกามา, อถาปิ สพฺพากุสลา คหิตา, สพฺพถา ปน กิเลสกาเมหิ วิเวโก วุตฺโตติ อาห ‘‘ทุติเยน กิเลสกาเมหิ วิเวกวจนโต’’ติ. กามคุณาธิคมเหตุปิ ปาณาติปาตาทิอสุทฺธปฺปโยโค โหตีติ ตพฺพิเวเกน ปโยคสุทฺธิ วิภาวิตา. ตณฺหาสํกิเลสโสธเนน อาสยโปสนํ. ชื่อว่า 'นิสสรณะ' เพราะเป็นเครื่องออกไป หรือเป็นที่ออกไปจากสิ่งนี้. อะไรออกไป? กามทั้งหลาย. อรรถคือ เป็นเครื่องออกไป เป็นเครื่องละกามเหล่านั้น. เมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า 'กามทั้งหลาย' (กามนัง) จึงควรเป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งกัตตา. คำว่า 'ปิ' ในบทว่า 'วัตถุกาเมหิปิ' มีอรรถรวบรวมอรรถอื่นที่สมควรว่า 'สงัดแล้วจากวัตถุกามทั้งหลายนั่นเทียว' มิใช่มีอรรถรวบรวมกิเลสกาม. เพราะเหตุใด? เพราะในอรรถนี้ การสงัดจากกิเลสกามถูกกล่าวไว้แล้วด้วยบทที่สอง (คือ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธรรมเมหิ). แม้กิเลสกามจะถูกถือเอาด้วยศัพท์ว่า อกุศล แต่ก็ถือเอาอกุศลทั้งหมดด้วย. แต่การสงัดจากกิเลสกามโดยประการทั้งปวงถูกแสดงไว้แล้ว (สังคหกาจารย์) จึงกล่าวว่า 'เพราะบทที่สองเป็นคำกล่าวถึงการสงัดจากกิเลสกาม'. แม้เพราะเหตุแห่งการได้มาซึ่งกามคุณ การประกอบกรรมที่ไม่สะอาด มีปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมมีได้ ดังนั้น ความบริสุทธิ์แห่งประโยคจึงถูกแสดงไว้ด้วยการสงัดจากกามเหล่านั้น หรือการทำอาสยะให้บริสุทธิ์ด้วยการชำระตัณหาสังกิเลส. อญฺเญสมฺปิ จาติ ทิฏฺฐิมานาทีนํ ผสฺสาทีนญฺจ. อุปริ วุจฺจมานานิ ฌานงฺคานิ อุปริชฺฌานงฺคานิ, เตสํ อตฺตโน วิปจฺจนีกานํ ปฏิปกฺขภาวทสฺสนตฺถํ ตปฺปจฺจนีกนีวรณวจนํ. พฺยาปาทวิเวกวจเนน ‘‘อนตฺถํ เม อจรี’’ติอาทิอาฆาตวตฺถุเภทวิสยสฺส โทสสฺส โมหาธิกานํ ถินมิทฺธาทีนํ วิเวกวจเนน ปฏิจฺฉาทนวเสน ทุกฺขาทิปุพฺพนฺตาทิเภทวิสยสฺส โมหสฺส วิกฺขมฺภนวิเวโก วุตฺโต. กามราคพฺยาปาทตเทกฏฺฐถินมิทฺธาทิวิกฺขมฺภนกญฺเจทํ สพฺพากุสลปฏิปกฺขสภาวตฺตา สพฺพกุสลานํ เตน สภาเวน สพฺพากุสลานํ ปหานํ โหนฺตมฺปิ กามราคาทิวิกฺขมฺภนสภาวเมวาติ ตํสภาวตฺตา อวิเสเสตฺวา นีวรณากุสลมูลาทีนํ วิกฺขมฺภนวิเวโก วุตฺโต โหตีติ อาห. คำว่า 'และแม้ธรรมอื่น ๆ' คือ ทิฏฐิ มานะ เป็นต้น และผัสสะ เป็นต้น. องค์ฌานที่จะกล่าวถึงข้างหน้า เรียกว่า อุปริฌานังคะ. การกล่าวถึงนิวรณ์ที่เป็นปฏิปักษ์ต่อองค์ฌานเหล่านั้น ก็เพื่อแสดงความเป็นปฏิปักษ์ที่ละนิวรณ์ที่เป็นปฏิปักษ์ต่อตน. ด้วยคำกล่าวถึงการสงัดจากพยาบาท (คือบทว่า วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธรรมเมหิ) การสงัดด้วยการข่มโทสะที่มีอารมณ์เป็นอาฆาตวัตถุต่าง ๆ มีคำว่า 'เขาได้ทำความพินาศแก่เรา' เป็นต้น และด้วยคำกล่าวถึงการสงัดจากนิวรณ์มีถีนมิทธะเป็นต้นที่มีโมหะมาก การสงัดด้วยการข่มโมหะที่มีอารมณ์เป็นทุกข์เป็นต้น และปุพพันตะเป็นต้น (คืออวิชชา 8 สถาน) โดยอำนาจแห่งการปกปิด จึงถูกกล่าวไว้. ฌานนี้เป็นเครื่องข่มกามราคะ พยาบาท และอกุศลมีถีนมิทธะเป็นต้นที่ตั้งอยู่ในอารมณ์เดียวกัน. แม้ว่ากุศลทั้งหมดจะมีสภาวะเป็นปฏิปักษ์ต่ออกุศลทั้งหมด และด้วยสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์นั้นย่อมเป็นการละอกุศลทั้งหมดได้ก็ตาม แต่ฌานนี้ก็มีสภาวะเป็นการข่มกามราคะเป็นต้นเท่านั้น. เพราะมีสภาวะเช่นนั้น (สังคหกาจารย์) จึงกล่าวว่า ทรงแสดงการสงัดด้วยการข่มนิวรณ์และอกุศลมูลเป็นต้น โดยไม่เจาะจง. วิตกฺกสฺส กิจฺจวิเสเสน ถิรภาวปฺปตฺเต ปฐมชฺฌานสมาธิมฺหิ ปจฺจนีกทูรีภาวกเตน ถิรภาเวน ตํสทิเสสุ วิตกฺกรหิเตสุ ทุติยชฺฌานาทิสมาธีสุ จ อปฺปนาติ อฏฺฐกถาโวหาโรติ วิตกฺกสฺส อปฺปนาโยโค วุตฺโต, อญฺญถา วิตกฺโกว อปฺปนาติ ตสฺส ตํสมฺปโยโค น สิยาติ. อตฺโถ…เป… ทฏฺฐพฺโพ ฌานสมงฺคิโน วิตกฺกวิจารสมงฺคิตาทสฺสเนน ฌานสฺเสว สวิตกฺกสวิจารภาวสฺส วุตฺตตฺตา. ในปฐมฌานสมาธิที่ถึงความมั่นคงด้วยกิจพิเศษของวิตก (คือการยกอารมณ์) และในทุติยฌานสมาธิเป็นต้นที่ปราศจากวิตกซึ่งคล้ายคลึงกับปฐมฌานนั้น ด้วยความมั่นคงที่กระทำให้ห่างไกลจากนิวรณ์ที่เป็นปฏิปักษ์ มีโวหารของอรรถกถาเรียกว่า 'อัปปนา'. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวถึงการประกอบด้วยอัปปนาของวิตก. หากเป็นโดยประการอื่น (คือตามโวหารพระบาลี) วิตกนั่นเองคืออัปปนา การประกอบด้วยอัปปนาของวิตกนั้นก็จะไม่พึงมี. พึงทราบอรรถ... แม้ในฌานวิภังคปกรณ์นั้นโดยนัยนี้เช่นกัน เพราะด้วยการแสดงความเป็นผู้ประกอบด้วยวิตกและวิจารของบุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยฌาน จึงชื่อว่าทรงแสดงความเป็นสวิตักกะสวิจาระของฌานนั่นเอง. วิเวกชํ ปีติสุขนฺติ เอตฺถ ปุริมสฺมึ อตฺเถ วิเวกชนฺติ ฌานํ. ปีติสุขสทฺทโต จ อตฺถิอตฺถวิเสสวโต อสฺส, อสฺมึ วาติ เอตฺถ อ-กาโร วุตฺโต. ทุติเย ปีติสุขเมว วิเวกชํ. วิเวกชํปีติสุขนฺติ จ อญฺญปทตฺเถ สมาโส ปจฺจตฺตนิทฺเทสสฺส จ อโลโป กโต, โลเป วา [Pg.102] สติ ‘‘วิเวกชปีติสุข’’นฺติ ปาโฐติ อยํ วิเสโส. คณนานุปุพฺพตาติ คณนานุปุพฺพตาย, คณนานุปุพฺพตามตฺตํ วา ปฐมนฺติ วจนนฺติ อตฺโถ. นิจฺจาทิวิปลฺลาสปฺปหาเนน มคฺโค อสมฺโมหโต อนิจฺจาทิลกฺขณานิ ปฏิวิชฺฌตีติ ลกฺขณูปนิชฺฌานํ. อสมฺโมสธมฺมํ นิพฺพานํ อวิปรีตลกฺขณตฺตา อนญฺญถาภาวโต ตถลกฺขณํ. ในบทว่า “วิเวกชัง ปีติสุขัง” นี้ ในอรรถเบื้องต้น คำว่า “วิเวกชะ” คือ ฌาน และจากศัพท์ว่า “ปีติสุขะ” ในอรรถว่า “มีอยู่” ซึ่งเป็นอรรถพิเศษของฌานนั้น หรือในฌานนี้ อักษร “อ” ถูกกล่าวไว้ ในอรรถที่สอง ปีติสุขนั่นแหละชื่อว่า “วิเวกชะ” และในบทว่า “วิเวกชัง ปีติสุขัง” นี้ มีสมาสในอรรถของบทอื่น และมีการไม่ลบวิภัตติที่แสดงความเป็นประธาน หรือเมื่อมีการลบ บทว่า “วิเวกชะ ปีติสุขัง” ก็เป็นบทบาลี นี้คือความพิเศษ บทว่า “คณนานุปุพพตา” คือความเป็นไปตามลำดับนับ หรือคำว่า “ปฐม” เป็นเพียงคำที่แสดงความเป็นไปตามลำดับนับ นี้คืออรรถ มรรคย่อมแทงตลอดลักษณะมีอนิจจะ (ความไม่เที่ยง) เป็นต้น ด้วยการละวิปัลลาสมีนิจจะ (ความเที่ยง) เป็นต้น และด้วยความเป็นผู้ไม่หลง จึงชื่อว่า “ลักขณูปนิชฌาน” พระนิพพานมีสภาพไม่เลือนหาย เพราะมีลักษณะไม่วิปริต เพราะไม่เป็นอย่างอื่น จึงมีลักษณะเป็นเช่นนั้น (ไม่ผิดเพี้ยน) ทุติยชฺฌานกถาวณฺณนา อรรถกถาว่าด้วยทุติยฌาน ๑๖๑-๒. วิตกฺกวิจารานํ วูปสมาติ เอเตน เยหิ วิตกฺกวิจาเรหิ ปฐมชฺฌานสฺส โอฬาริกตา, เตสํ สมติกฺกมา ทุติยชฺฌานสฺส สมธิคโม, น สภาวโต อโนฬาริกานํ ผสฺสาทีนํ สมติกฺกมาติ อยมตฺโถ ทีปิโต โหติ. เอวํ ‘‘ปีติยา จ วิราคา’’ติอาทีสุ นโย. ตสฺมา วิตกฺกวิจารปีติสุขสมติกฺกมวจนานิ โอฬาริโกฬาริกงฺคสมติกฺกมา ทุติยาทิอธิคมปริทีปกานีติ เตสํ เอกเทสภูตํ วิตกฺกวิจารสมติกฺกมวจนํ ตํทีปกนฺติ วุตฺตํ. อถ วา วิตกฺกวิจารวูปสมวจเนเนว ตํสมติกฺกมา ทุติยาธิคมทีปเกน ปีติวิราคาทิวจนานํ ปีติยาทิสมติกฺกมา ตติยาทิอธิคมทีปกตา โหตีติ ตสฺส ตํทีปกตา วุตฺตา. ด้วยบทว่า “วิตักกวิจารูปสมะ” นี้ วิตกวิจารเหล่าใดเป็นเหตุให้ปฐมฌานมีความหยาบ การก้าวล่วงวิตกวิจารเหล่านั้นเป็นเหตุให้บรรลุทุติยฌาน ไม่ใช่การก้าวล่วงผัสสะเป็นต้นซึ่งโดยสภาพแล้วไม่หยาบ นี้คืออรรถที่แสดงไว้ อย่างนี้ ในบทว่า “ปีติยา จ วิราคา” เป็นต้น ก็มีนัยเดียวกัน เพราะฉะนั้น บทที่กล่าวถึงการก้าวล่วงวิตก วิจาร ปีติ สุข เป็นเครื่องแสดงการบรรลุทุติยฌานเป็นต้น ด้วยการก้าวล่วงองค์ฌานที่หยาบ ดังนั้น บทที่กล่าวถึงการก้าวล่วงวิตกวิจารซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของบทเหล่านั้น จึงถูกกล่าวว่าเป็นเครื่องแสดงอรรถนั้น อีกนัยหนึ่ง ด้วยบทว่า “วิตักกวิจารูปสมะ” นั่นเอง ซึ่งเป็นเครื่องแสดงการบรรลุทุติยฌานด้วยการก้าวล่วงวิตกวิจารนั้น บทที่กล่าวถึงการคลายปีติเป็นต้น ก็เป็นเครื่องแสดงการบรรลุตติยฌานเป็นต้นด้วยการก้าวล่วงปีติเป็นต้น ดังนั้น บทนั้นจึงถูกกล่าวว่าเป็นเครื่องแสดงอรรถนั้น นีลวณฺณโยคโต นีลวตฺถํ วิยาติ นีลโยคโต วตฺถํ นีลํ วิยาติ อธิปฺปาโย. เยน สมฺปสาทเนน โยคา ฌานํ สมฺปสาทนํ, ตสฺมึ ทสฺสิเต ‘‘สมฺปสาทนํ ฌาน’’นฺติ สมานาธิกรณนิทฺเทเสเนว ตํโยคา ฌาเน ตํสทฺทปฺปวตฺติ ทสฺสิตาติ อวิโรโธ ยุตฺโต. เอโกทิภาเว กถนฺติ เอโกทิมฺหิ ทสฺสิเต ‘‘เอโกทิภาวํ ฌาน’’นฺติ สมานาธิกรณนิทฺเทเสเนว ฌานสฺส เอโกทิวฑฺฒนตา วุตฺตา โหตีติ. เอโกทิภาวนฺติ ปนิทํ อุทฺธริตฺวา เอโกทิสฺส นิทฺเทโส น กตฺตพฺโพ สิยาติ เอโกทิภาวสทฺโท เอว สมาธิมฺหิ ปวตฺโต สมฺปสาทนสทฺโท วิย ฌานมฺหิ ปวตฺตตีติ ยุตฺตํ. บทว่า “นีลวัณณโยคโต นีลวัตถัง วิยะ” (เหมือนผ้าสีครามเพราะประกอบด้วยสีคราม) มีความหมายว่า “เหมือนผ้าเป็นสีครามเพราะประกอบด้วยสีคราม” นี้คือความประสงค์ (ของอรรถกถาจารย์) ฌานชื่อว่า “สัมปสาทนะ” เพราะประกอบด้วยสัมปสาทนะใด เมื่อสัมปสาทนะนั้นถูกแสดงไว้ (ในวิภังคบาลี) ด้วยการแสดงแบบสมานาธิกรณะว่า “สัมปสาทนะคือฌาน” นั่นเอง การใช้ศัพท์ “สัมปสาทนะ” ในฌานเพราะประกอบด้วยสัมปสาทนะนั้น ก็ถูกแสดงไว้แล้ว ดังนั้นจึงสมควรที่ไม่มีความขัดแย้งกัน ในบทว่า “เอกโวทิภาวะ” จะเป็นอย่างไร? นี้คือคำถาม เมื่อเอกโวทิภาวะถูกแสดงไว้ (ในบาลี) ด้วยการแสดงแบบสมานาธิกรณะว่า “เอกโวทิภาวะคือฌาน” นั่นเอง ความที่ฌานเป็นเครื่องเพิ่มพูนเอกโวทิภาวะ ก็ถูกกล่าวไว้แล้ว แต่คำว่า “เอกโวทิภาวะ” นี้ เมื่อยกขึ้นมาแล้ว การแสดงความหมายของเอกโวทิภาวะโดยละเอียดก็ไม่ควรทำใช่ไหม? นี้คือคำถามค้าน คำว่า “เอกโวทิภาวะ” ซึ่งใช้ในอรรถว่าสมาธิ ก็ใช้ในอรรถว่าฌานได้เหมือนคำว่า “สัมปสาทนะ” ดังนั้นจึงสมควร อปฺปิตาติ คมิตา วินาสํ. ทุติยชฺฌานาทิอธิคมุปายทีปเกน อชฺฌตฺตสมฺปสาทนตาย เจตโส เอโกทิภาวตาย จ เหตุทีปเกน อวิตกฺกาวิจารภาวเหตุทีปเกน จ วิตกฺกวิจารวูปสมวจเนเนว วิตกฺกวิจาราภาโว ทีปิโตติ กึ ปุน อวิตกฺกอวิจารวจเนน กเตนาติ? น, อทีปิตตฺตา. น หิ วิตกฺกวิจารวูปสมวจเนน วิตกฺกวิจารานํ อปฺปวตฺติ วุตฺตา โหติ. วิตกฺกวิจาเรสุ หิ ตณฺหาปหานญฺจ เอเตสํ [Pg.103] วูปสมนํ. เย จ สงฺขาเรสุ ตณฺหาปหานํ กโรนฺติ, เตสุ มคฺเคสุ ปหีนตณฺเหสุ ผเลสุ จ สงฺขารปฺปวตฺติ โหติ, เอวมิธาปิ วิกฺขมฺภิตวิตกฺกวิจารตณฺหสฺส ทุติยชฺฌานสฺส วิตกฺกวิจารสมฺปโยโค ปุริเมน น นิวาริโต สิยาติ ตํนิวารณตฺถํ อาวชฺชิตุกามตาทิอติกฺกโมว เตสํ วูปสโมติ ทสฺสนตฺถญฺจ ‘‘อวิตกฺกํ อวิจาร’’นฺติ วุตฺตํ. บทว่า “อัปปิตา” (มอบให้แล้ว) คือถึงซึ่งความพินาศ ด้วยบทที่แสดงอุบายแห่งการบรรลุทุติยฌานเป็นต้น ด้วยบทที่แสดงเหตุแห่งความเป็นสัมปสาทนะภายในและความเป็นเอกโวทิภาวะแห่งจิต และด้วยบทที่แสดงเหตุแห่งความเป็นอวิตักกะอวิจาระ ด้วยบทว่า “วิตักกวิจารูปสมะ” นั่นเอง ความไม่มีวิตกวิจารก็ถูกแสดงไว้แล้ว แล้วจะมีประโยชน์อะไรอีกด้วยบทว่า “อวิตักกัง อวิจารัง” ที่ทำขึ้นมาอีก? คำถามค้านนั้นไม่สมควร เพราะยังไม่ได้แสดงไว้ (ด้วยบทว่า “วิตักกวิจารูปสมะ”) เพราะว่า ด้วยบทว่า “วิตักกวิจารูปสมะ” ความไม่เป็นไปแห่งวิตกวิจารไม่ได้ถูกกล่าวไว้ เพราะว่าในวิตกวิจารทั้งหลาย การละตัณหา ก็คือการสงบระงับของวิตกวิจารเหล่านั้น มรรคเหล่าใดกระทำซึ่งการละตัณหาในสังขารทั้งหลาย ในมรรคเหล่านั้น และในผลทั้งหลายที่ตัณหาถูกละแล้ว สังขารก็ยังเป็นไปอยู่ เช่นเดียวกันในฌานนี้ ทุติยฌานที่ตัณหาในวิตกวิจารถูกข่มไว้แล้ว การประกอบด้วยวิตกวิจารก็ยังไม่ถูกห้ามด้วยบทก่อน (คือ “วิตักกวิจารูปสมะ”) เพื่อห้ามการประกอบนั้น และเพื่อแสดงว่าการก้าวล่วงความปรารถนาที่จะพิจารณาเป็นต้นนั่นแหละคือการสงบระงับของวิตกวิจารเหล่านั้น จึงได้กล่าวว่า “อวิตักกัง อวิจารัง” ตติยชฺฌานกถาวณฺณนา อรรถกถาว่าด้วยตติยฌาน ๑๖๓. ปริสุทฺธปกติ ขีณาสวปกติ นิกฺกิเลสตา. อุเปกฺขานิมิตฺตนฺติ เอตฺถ ลีนุทฺธจฺจปกฺขปาตรหิตํ มชฺฌตฺตํ วีริยํ ‘‘อุเปกฺขา’’ติ วุตฺตํ, ตเทว ตํ อาการํ คเหตฺวา ปวตฺเตตพฺพสฺส ตาทิสสฺส วีริยสฺส นิมิตฺตภาวโต อุเปกฺขานิมิตฺตํ. ปฐมชฺฌานปฺปฏิลาภตฺถาย นีวรเณ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติปฏิลาภตฺถาย อากิญฺจญฺญายตนสญฺญํ ปฏิสงฺขาสนฺติฏฺฐนาปญฺญาสงฺขารุเปกฺขาสุ ญาณนฺติ อิมา อฏฺฐ สมาปตฺติวเสน อุปฺปชฺชนฺติ. โสตาปตฺติมคฺคปฏิลาภตฺถาย อุปฺปาทํ ปวตฺตํ นิมิตฺตํ อายูหนํ ปฏิสนฺธึ คตึ นิพฺพตฺตึ อุปปตฺตึ ชาตึ ชรามรณโสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสอุปายาเส. โสตาปตฺติผลสมาปตฺตตฺถาย อุปฺปาทํ…เป… อุปายาเส…เป… อรหตฺตมคฺคปฏิลาภตฺถาย อุปฺปาทํ…เป… อุปายาเส. อรหตฺตผลสมาปตฺตตฺถาย…เป… สุญฺญตวิหารสมาปตฺตตฺถาย…เป… อนิมิตฺตวิหารสมาปตฺตตฺถาย อุปฺปาทํ ปวตฺตํ อายูหนํ ปฏิสนฺธึ…เป… ปฏิสงฺขาสนฺติฏฺฐนา ปญฺญา สงฺขารุเปกฺขาสุ ญาณนฺติ อิมา ทส วิปสฺสนาวเสน อุปฺปชฺชนฺติ. ๑๖๓. สภาพที่บริสุทธิ์ สภาพของพระขีณาสพ คือความเป็นผู้ไม่มีกิเลส ในบทว่า “อุเปกขานิมิตตะ” นี้ วิริยะที่เป็นกลาง ปราศจากการตกไปในฝ่ายแห่งความหดหู่และความฟุ้งซ่าน ถูกเรียกว่า “อุเบกขา” วิริยะนั้นเองเมื่อถือเอาอาการนั้น (คือความเป็นกลาง) ย่อมเป็นนิมิต (เครื่องหมาย) ของวิริยะเช่นนั้นที่พึงให้เป็นไป จึงชื่อว่า “อุเปกขานิมิตตะ” เพื่อการได้ปฐมฌานในนิวรณ์ทั้งหลาย... (ละไว้)... เพื่อการได้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ในอากิญจัญญายตนสัญญา การพิจารณาตั้งมั่นด้วยปัญญาในสังขารุเปกขาญาณ ญาณ ๘ ประการเหล่านี้ ย่อมเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งสมาบัติ เพื่อการได้โสดาปัตติมรรค การเกิดขึ้น การเป็นไป นิมิต การปรุงแต่ง การปฏิสนธิ คติ การบังเกิด การอุบัติ ชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส เพื่อการได้โสดาปัตติผลสมาบัติ การเกิดขึ้น... (ละไว้)... อุปายาส... (ละไว้)... เพื่อการได้อรหัตตมรรค การเกิดขึ้น... (ละไว้)... อุปายาส เพื่อการได้อรหัตตผลสมาบัติ... (ละไว้)... เพื่อการได้สุญญตวิหารสมาบัติ... (ละไว้)... เพื่อการได้อนิมิตตวิหารสมาบัติ การเกิดขึ้น การเป็นไป การปรุงแต่ง การปฏิสนธิ... (ละไว้)... การพิจารณาตั้งมั่นด้วยปัญญาในสังขารุเปกขาญาณ ญาณ ๑๐ ประการเหล่านี้ ย่อมเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งวิปัสสนา ยทตฺถิ ยํ ภูตนฺติ ขนฺธปญฺจกํ, ตํ มุญฺจิตุกมฺยตาญาเณน ปชหติ. ทิฏฺฐโสวตฺถิกตฺตยสฺส สปฺปลกฺขณวิจินเน วิย ทิฏฺฐลกฺขณตฺตยสฺส ภูตสฺส สงฺขารลกฺขณวิจินเน อุเปกฺขํ ปฏิลภติ. อนาโภครสาติ ปณีตสุเขปิ ตสฺมึ อวนติ ปฏิปกฺขกิจฺจาติ อตฺโถ. นามกาเยน เจตสิกสุขํ กายิกสุขเหตุ รูปสมุฏฺฐาปเนน กายิกสุขญฺจ ฌานสมงฺคี ปฏิสํเวเทตีติ วุจฺจติ. ผุฏตฺตา พฺยาปิตตฺตา. ยถา หิ อุทเกน ผุฏสรีรสฺส ตาทิเส นาติปจฺจนีเก วาตาทิเก โผฏฺฐพฺเพ ผุฏฺเฐ สุขํ อุปฺปชฺชติ, เอวํ เอเตหิ ผุฏสรีรสฺสปิ. บทว่า “ยทัตถิ ยัง ภูตัง” (สิ่งใดมีอยู่ สิ่งใดเป็นอยู่) คือขันธ์ ๕ ย่อมละขันธ์ ๕ นั้นด้วยมุญจิตุกัมยตาญาณ (ญาณที่ปรารถนาจะพ้น) เหมือนกับการพิจารณาลักษณะของงูที่มีเครื่องหมาย ๓ อย่างที่เห็นแล้ว ย่อมได้อุเบกขาในการพิจารณาลักษณะของสังขารของขันธ์ ๕ ที่มีลักษณะ ๓ อย่างที่เห็นแล้ว บทว่า “อนาโภครสะ” (มีรสแห่งความไม่ใส่ใจ) มีอรรถว่า แม้ในสุขอันประณีตนั้น (คือตติยฌานสุข) ก็มีกิจตรงกันข้ามกับการน้อมใจไป (คือไม่มีตัณหาที่น้อมใจไป) ผู้ประกอบด้วยฌานย่อมเสวยสุขทางใจด้วยนามกาย (เจตสิก) และสุขทางกายด้วยการยังรูปอันเป็นเหตุแห่งสุขทางกายให้เกิดขึ้น นี้ถูกกล่าวไว้ เพราะแผ่ไปทั่ว เพราะซ่านไปทั่ว เหมือนอย่างที่ แก่ผู้มีกายอันน้ำแผ่ไปทั่ว เมื่อผัสสะมีลมเป็นต้นที่ไม่เป็นปฏิปักษ์อย่างยิ่งเช่นนั้นถูกต้องแล้ว สุขย่อมเกิดขึ้น ฉันใด แม้แก่ผู้มีกายอันรูปเหล่านี้แผ่ไปทั่ว (สุขก็ย่อมเกิดขึ้น) ฉันนั้น จตุตฺถชฺฌานกถาวณฺณนา อรรถกถาว่าด้วยจตุตถฌาน ๑๖๕. อวิภูตปจฺจุปฏฺฐานาติ [Pg.104] สุขทุกฺขานิ วิย อวิภูตาการา ปิฏฺฐิปาสาณคตมิคมคฺโค วิย ตทนุมาตพฺพาวิภูตากาโรปฏฺฐานา. ๑๖๕. คำว่า Avibhūtapaccupaṭṭhānā ความว่า มีอาการไม่ปรากฏชัดเหมือนสุขและทุกข์ มีการปรากฏโดยอาการที่ไม่ปรากฏชัดซึ่งพึงอนุมานได้ด้วยสุขและทุกข์นั้น เหมือนทางเดินของเนื้อบนหลังแผ่นหิน จตุกฺกนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การอธิบายจตุกกนัยจบแล้ว ปญฺจกนยวณฺณนา การอธิบายปัญจกนัย ๑๖๗. ยสฺสา ปน ธมฺมธาตุยาติ สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส. เตน หิ ธมฺมานํ อาการเภทํ ญตฺวา ตทนุรูปํ เทสนํ นิยาเมตีติ. เอตฺถ จ ปญฺจกนเย ทุติยชฺฌานํ จตุกฺกนเย ทุติยชฺฌานปกฺขิกํ กตฺวา วิภตฺตํ ‘‘ยสฺมึ…เป… มคฺคํ ภาเวติ อวิตกฺกํ วิจารมตฺตํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยชฺฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ. กสฺมา? เอกตฺตกายนานตฺตสญฺญีสตฺตาวาสผลตาย ทุติยชฺฌาเนน สมานผลตฺตา ปฐมชฺฌานสมาธิโต ชาตตฺตา จ. ปฐมชฺฌานเมว หิ กาเมหิ อกุสเลหิ จ วิวิตฺตนฺติ ตทภาวา น อิธ ‘‘วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหี’’ติ สกฺกา วตฺตุํ, นาปิ ‘‘วิเวกช’’นฺติ. สุตฺตนฺตเทสนาสุ จ ปญฺจกนเย ทุติยตติยชฺฌานานิ ทุติยชฺฌานเมว ภชนฺติ วิตกฺกวูปสมา วิจารวูปสมา อวิตกฺกตฺตา อวิจารตฺตา จาติ. ๑๖๗. คำว่า Yassā pana dhammadhātuyā ความว่า แห่งพระสัพพัญญุตญาณ ด้วยว่าพระผู้มีพระภาคทรงทราบความต่างแห่งอาการของธรรมทั้งหลายด้วยพระสัพพัญญุตญาณนั้นแล้ว จึงทรงกำหนดเทศนาให้เหมาะสมกับอาการที่ต่างกันนั้น ในปัญจกนัยนี้ ทรงจำแนกทุติยฌานโดยทำให้เป็นส่วนแห่งทุติยฌานในจตุกกนัยว่า 'ในสมัยใด... เจริญมรรค... บรรลุทุติยฌานที่ไม่มีวิตก มีเพียงวิจาร เกิดจากสมาธิ มีปีติและสุขอยู่' เพราะเหตุไร? เพราะมีผลเสมอกับทุติยฌานในจตุกกนัย โดยความเป็นผลคือสัตตาวาสภูมิที่มีกายเป็นอย่างเดียวกันแต่มีสัญญาต่างกัน และเพราะเกิดจากสมาธิในปฐมฌาน จริงอยู่ ปฐมฌานนั่นเองสงัดแล้วจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลาย เพราะความไม่มีกามและอกุศลธรรมเหล่านั้น ในทุติยฌานนี้จึงไม่อาจกล่าวได้ว่า 'สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม' และไม่อาจกล่าวได้ว่า 'เกิดจากวิเวก' และในพระสูตรทั้งหลาย ทุติยฌานและตติยฌานในปัญจกนัย ย่อมเข้าถึงความเป็นทุติยฌานนั่นเองในจตุกกนัย เพราะความระงับไปแห่งวิตก เพราะความระงับไปแห่งวิจาร เพราะความเป็นสภาวะที่ไม่มีวิตกและไม่มีวิจาร ปฏิปทาจตุกฺกวณฺณนา การอธิบายปฏิปทาจตุกกะ ๑๗๖-๑๘๐. ตสฺส ตสฺส ฌานสฺส อุปจารนฺติ นีวรณวิตกฺกวิจารนิกนฺติยาทีนํ วูปสมา ถิรภูโต กามาวจรสมาธิ. ตทนุธมฺมตาติ ตทนุรูปตาภูตา, สา ปน ตทสฺสาทสงฺขาตา ตทสฺสาทสมฺปยุตฺตกฺขนฺธสงฺขาตา วา มิจฺฉาสตีติ วทนฺติ. อวิคตนิกนฺติกา ตํตํปริหรณสตีติปิ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ เอวญฺจ กตฺวา ‘‘สติยา วา นิกนฺติยา วา’’ติ วิกปฺโป กโต. อาคมนวเสนาปิ จ ปฏิปทา โหนฺติเยวาติ อิทํ กทาจิ ทุติยาทีนํ ปฐมาทิอาคมนกตปฏิปทตํ สนฺธาย วุตฺตํ. อปิ-สทฺโท หิ อเนกนฺติกตํ ทีเปติ, เอตสฺส อเนกนฺติกตฺตา เอว จ ปาฬิยํ เอเกกสฺมึ ฌาเน จตสฺโส ปฏิปทา จตฺตาริ อารมฺมณานิ โสฬสกฺขตฺตุกญฺจ วิสุํ วิสุํ โยชิตํ. อญฺญถา เอเกกสฺมึ ปฏิปทาทิมฺหิ นว นว ฌานานิ โยเชตพฺพานิ สิยุนฺติ. ๑๗๖-๑๘๐. คำว่า Tassa tassa jhānassa upacāraṃ ความว่า กามาวจรสมาธิที่ตั้งมั่นเพราะความสงบระงับแห่งนิวรณ์ วิตก วิจาร และนิกันติ (ความใคร่ในฌาน) เป็นต้น คำว่า Tadanudhammatā ความว่า ความเป็นสภาวะที่เหมาะสมกับฌานนั้น แต่ท่านผู้รู้ทั้งหลายกล่าวว่า ความเป็นสภาวะที่เหมาะสมนั้น คือมิจฉาสติที่เรียกว่าความเพลิดเพลินในฌานนั้น หรือที่เรียกว่านามขันธ์ ๔ ที่สัมปยุตด้วยความเพลิดเพลินในฌานนั้น หรือจะกล่าวว่า ได้แก่สัมมาสติที่ประคองรักษาฌานนั้นๆ ซึ่งยังมีนิกันติไม่ปราศไปแล้ว ดังนี้ก็ได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงทำวิกัปไว้ว่า 'ด้วยสติ หรือด้วยนิกันติ' อนึ่ง คำว่า 'ปฏิปทาทั้งหลายย่อมมีได้แม้ด้วยอำนาจแห่งอาคมนะ' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นผู้มีปฏิปทาที่ทำด้วยการบรรลุปฐมฌานเป็นต้นของทุติยฌานเป็นต้นในบางคราว จริงอยู่ อปิศัพท์ แสดงความไม่แน่นอน เพราะความไม่แน่นอนแห่งอาคมนะนี้เอง ในบาลีท่านจึงประกอบปฏิปทา ๔ อารมณ์ ๔ และฌาน ๑๖ ครั้ง แยกกันไว้ในฌานแต่ละอย่าง มิฉะนั้นแล้ว ในปฏิปทาเป็นต้นแต่ละอย่าง พึงประกอบฌานอย่างละ ๙ อารมฺมณจตุกฺกวณฺณนา การอธิบายอารัมมณจตุกกะ ๑๘๑. อปฺปคุณนฺติ [Pg.105] ปญฺจหิ วสิตาหิ อวสีกตํ. ๑๘๑. คำว่า Appaguṇanti ความว่า อันบุคคลยังไม่ทำให้ชำนาญด้วยวสี ๕ ประการ อารมฺมณปฏิปทามิสฺสกวณฺณนา การอธิบายอารัมมณปฏิปทามิสสกะ ๑๘๖. เหฏฺฐาติ โสฬสกฺขตฺตุกโต ปุพฺเพ. เย เกจิ ฌานํ อุปฺปาเทนฺติ นามาติ วจเนน เย กตาธิการา เสกฺขา มคฺเคเนว อุปฺปาทิตชฺฌานา, เตสํ ฌานานิ มคฺคปฏิพทฺธตาย สุทฺธิกนวกสงฺคหิตานีติ เวทิตพฺพานิ. น หิ เต อุปฺปาเทนฺติ นามาติ. ๑๘๖. คำว่า Heṭṭhā ความว่า ในกาลก่อนแต่ฌาน ๑๖ ครั้ง พึงทราบว่า ด้วยคำว่า 'บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งย่อมยังฌานให้เกิดขึ้น' ฌานทั้งหลายของพระเสขะผู้มีอธิการอันทำไว้แล้ว ผู้มีฌานอันเกิดขึ้นด้วยมรรคนั่นเอง ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าด้วยสุทธกนวกะ เพราะความที่ฌานเหล่านั้นผูกพันกับมรรค เพราะว่าพระเสขะเหล่านั้น ชื่อว่าย่อมไม่ยังฌานให้เกิดขึ้นโดยความพยายามแยกต่างหาก กสิณกถาวณฺณนา การอธิบายกสิณกถา ๒๐๓. นิโรธปาทกตาวจเนน อารุปฺปปาทกตา จ ทสฺสิตา. ขิปฺปทสฺสนํ ขิปฺปาภิญฺญตา ขิปฺปนิสนฺติภาโว. ๒๐๓. ด้วยคำที่กล่าวถึงความเป็นบาทแห่งนิโรธสมาบัติ ท่านแสดงถึงความเป็นบาทแห่งอรูปสมาบัติด้วย คำว่า Khippadassana ความว่า ความเป็นผู้มีอภิญญาเร็ว คือความเป็นผู้มีความเห็นประจักษ์เร็ว อภิภายตนกถาวณฺณนา การอธิบายอภิภายตนกถา ๒๐๔. อญฺญมฺปีติ เกวลํ กสิณายตนสงฺขาตเมว อหุตฺวา อภิภายตนสงฺขาตมฺปิ ปวตฺตตีติ สติปิ อภิภายตนานํ กสิณายตนตฺเต กสิณายตนภาวโต อญฺโญ อภิภายตนภาโว กสิณนิมิตฺตาภิภวนกภาวนานิมิตฺตนานตฺตโตติ ทสฺเสติ. ตตฺถ อภิภวตีติ อภิภุ, ปริกมฺมํ, ญาณํ วา. อภิภุ อายตนํ เอตสฺสาติ อภิภายตนํ, ฌานํ. อภิภวิตพฺพํ วา อารมฺมณสงฺขาตํ อายตนํ เอตสฺสาติ อภิภายตนํ, ฌานํ. อารมฺมณาภิภวนโต อภิภุ จ ตํ อายตนญฺจ โยคิโน สุขวิเสสานํ อธิฏฺฐานภาวโต มนายตนธมฺมายตนภาวโต จาติปิ สสมฺปยุตฺตํ ฌานํ อภิภายตนํ. มคฺคปฺปฏิพทฺธตาย ตทา สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺส อาโภโค ปุพฺพภาคภาวนาวเสน ฌานกฺขเณ ปวตฺตํ อภิภวนาการํ คเหตฺวา ปวตฺโต วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อาคเมสุ ปน ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ. อปฺปมาณานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ. อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี เอโก…เป… ปริตฺตานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ. อปฺปมาณานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๗๓; ม. นิ. ๒.๒๔๙; อ. นิ. ๘.๖๕) อิเมสํ จตุนฺนํ อภิภายตนานํ อาคตตฺตา อาคมฏฺฐกถาสุ [Pg.106] (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๗๓; ม. นิ. อฏฺฐ. ๒. ๒๔๙-๒๕๐; อ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๘.๖๕) ‘‘วณฺณวเสน อาโภเค วิชฺชมาเนปิ ปริตฺตอปฺปมาณวเสเนว อิมานิ อภิภายตนานิ เทสิตานี’’ติ วุตฺตํ. ปริตฺตอปฺปมาณตา หิ อภิภวนสฺส การณํ วณฺณาโภเค สติปิ อสติปิ. ตตฺถ จ วณฺณาโภครหิตานิ สหิตานิ จ สพฺพานิ ปริตฺตานิ ‘‘สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ วุตฺตานิ, ตถา อปฺปมาณานีติ ทฏฺฐพฺพานิ. อตฺถิ หิ เอโส ปริยาโย ปริตฺตานิ อภิภุยฺย ตานิ เจ กทาจิ วณฺณวเสน อาภุชิตานิ โหนฺติ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ อภิภุยฺยาติ. อิธ ปน นิปฺปริยายเทสนตฺตา วณฺณาโภครหิตานิ วิสุํ วุตฺตานิ สหิตานิ จ. อตฺถิ หิ อุภยตฺถ อภิภวนวิเสโสติ. ๒๐๔. ด้วยคำว่า Aññampi ท่านแสดงว่า รูปาวจรธรรมไม่เป็นเพียงสิ่งที่เรียกว่ากสิณายตนะเท่านั้น แต่ยังเป็นสิ่งที่เรียกว่าอภิภายตนะด้วย แม้เมื่ออภิภายตนะทั้งหลายมีความเป็นกสิณายตนะอยู่ แต่ความเป็นอภิภายตนะก็ต่างจากความเป็นกสิณายตนะ เพราะความต่างกันแห่งภาวนานิมิตที่ครอบงำกสิณนิมิต ในคำว่า อภิภายตนะ นั้น ธรรมที่ครอบงำอารมณ์ ชื่อว่า อภิภู ได้แก่ บริกรรม หรือญาณ อายตนะคืออภิภูของฌานนี้มีอยู่ เพราะฉะนั้น ฌานนี้จึงชื่อว่า อภิภายตนะ อีกนัยหนึ่ง อายตนะคืออารมณ์ที่พึงครอบงำของฌานนี้มีอยู่ เพราะฉะนั้น ฌานนี้จึงชื่อว่า อภิภายตนะ อีกอย่างหนึ่ง ฌานพร้อมด้วยสัมปยุตธรรม ชื่อว่า อภิภายตนะ เพราะเป็นอภิภูด้วยเนื่องจากครอบงำอารมณ์ และเป็นอายตนะด้วยเนื่องจากเป็นที่ตั้งแห่งความสุขพิเศษของโยคี และเนื่องจากความเป็นมนายตนะและธรรมายตนะ พึงทราบว่า เพราะความที่ฌานผูกพันกับมรรค อาโภคะของโยคีผู้พ้นจากสมาบัติในขณะนั้น ท่านกล่าวว่า เป็นไปโดยถือเอาอาการที่ครอบงำซึ่งเป็นไปในขณะแห่งฌานด้วยอำนาจแห่งบุพพภาคภาวนา แต่ในพระสูตรทั้งหลาย เพราะอภิภายตนะ ๔ เหล่านี้มาแล้วในบาลี ในอรรถกถาพระสูตรจึงกล่าวว่า 'แม้เมื่อมีการใส่ใจโดยอำนาจแห่งวรรณะอยู่ แต่อภิภายตนะเหล่านี้ท่านก็แสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งอารมณ์ที่เล็กน้อยและหาประมาณมิได้เท่านั้น' เพราะความเป็นอารมณ์ที่เล็กน้อยและหาประมาณมิได้ เป็นเหตุแห่งการครอบงำ ไม่ว่าจะมีหรือไม่มีการใส่ใจในวรรณะก็ตาม และในพระสูตรนั้น อารมณ์ที่เล็กน้อยทั้งหมด ทั้งที่ปราศจากการใส่ใจในวรรณะและที่ประกอบด้วยการใส่ใจในวรรณะ ท่านเรียกว่า 'มีวรรณะดีและมีวรรณะเลว' พึงทราบว่าอารมณ์ที่หาประมาณมิได้ก็เช่นเดียวกัน จริงอยู่ ปริยายนี้มีอยู่ว่า 'ครอบงำอารมณ์ที่เล็กน้อยแล้ว หากอารมณ์เหล่านั้นถูกใส่ใจโดยอำนาจแห่งวรรณะในบางคราว ก็ชื่อว่าครอบงำรูปที่มีวรรณะดีและมีวรรณะเลว' แต่ในพระอภิธรรมนี้ เพราะเป็นการแสดงโดยนิปปริยาย ท่านจึงกล่าวแยกอารมณ์ที่ปราศจากการใส่ใจในวรรณะและที่ประกอบด้วยการใส่ใจในวรรณะไว้ต่างหากกัน เพราะว่าในอารมณ์ทั้งสองอย่างนั้น มีความต่างกันแห่งการครอบงำอยู่ ตตฺถ จ ปริยายเทสนตฺตา วิโมกฺขานมฺปิ อภิภวนปริยาโย อตฺถีติ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี’’ติ อภิภายตนทฺวยํ วุตฺตํ, ตติยจตุตฺถอภิภายตเนสุ ทุติยวิโมกฺโข วณฺณาภิภายตเนสุ ตติยวิโมกฺโข จ อภิภวนปฺปวตฺติโต สงฺคหิโต, อิธ ปน นิปฺปริยายเทสนตฺตา วิโมกฺขาภิภายตนานิ อสงฺกรโต ทสฺเสตุํ วิโมกฺเข วชฺเชตฺวา อภิภายตนานิ กถิตานิ. สพฺพานิ จ วิโมกฺขกิจฺจานิ วิโมกฺขเทสนาย วุตฺตานิ, ตเทตํ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี’’ติ อาคตสฺส อภิภายตนทฺวยสฺส อภิภายตเนสุ อวจนโต ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีนญฺจ สพฺพวิโมกฺขกิจฺจสาธารณวจนภาวโต ววตฺถานํ กตนฺติ วิญฺญายติ. ในพระสูตรนั้น เพราะทรงแสดงโดยปริยาย จึงมีปริยายแห่งการครอบงำแม้วิโมกข์ทั้งหลายด้วยเหตุนั้น อภิภายตนะ ๒ อย่างที่ตรัสไว้ว่า "มีสัญญาในรูปภายใน" นั้น วิโมกข์ที่ ๒ ในอภิภายตนะที่ ๓ และที่ ๔ และวิโมกข์ที่ ๓ ในวรรณาภิภายตนะทั้งหลาย ย่อมสงเคราะห์เข้าไว้แล้ว เพราะมีการครอบงำเกิดขึ้น แต่ในพระอภิธรรมปาฬินี้ เพราะทรงแสดงโดยไม่เป็นปริยาย เพื่อจะแสดงวิโมกข์และอภิภายตนะทั้งหลายโดยไม่ปะปนกัน จึงตรัสอภิภายตนะทั้งหลาย โดยเว้นวิโมกข์ทั้งหลายไว้ และฌานที่มีวิโมกขกิจทั้งหมดก็ตรัสไว้ในวิโมกขเทศนา การกำหนดแยกแยะนั้น พึงทราบว่ากระทำไว้แล้ว เพราะไม่ได้กล่าวอภิภายตนะ ๒ อย่างที่มาในพระสูตรว่า "มีสัญญาในรูปภายใน" เป็นต้น ในอภิภายตนะที่มาในพระอภิธรรม และเพราะบทว่า "มีรูป เห็นรูป" เป็นต้น เป็นบทที่เกี่ยวข้องกับฌานที่มีวิโมกขกิจทั้งหมด พึงทราบด้วยประการฉะนี้ อชฺฌตฺตรูปานํ อนภิภวนียโตติ อิทํ กตฺถจิปิ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปานิ ปสฺสตี’’ติ อวตฺวา สพฺพตฺถ ยํ วุตฺตํ ‘‘พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตี’’ติ, ตสฺส การณวจนํ. เตน ยํ อญฺญเหตุกํ, ตํ เตน เหตุนา วุตฺตํ. ยํ ปน เทสนาวิลาสเหตุกํ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญิตาย เอว อิธ วจนํ, น ตสฺส อญฺญํ การณํ มคฺคิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. อชฺฌตฺตรูปานํ อนภิภวนียตา จ พหิทฺธารูปานํ วิย อวิภูตตฺตา, เทสนาวิลาโส จ ยถาวุตฺตววตฺถานวเสน เวทิตพฺโพ. สุวณฺณทุพฺพณฺณานีติ เอเตเนว สิทฺธตฺตา นีลาทิอภิภายตนานิ น วตฺตพฺพานีติ เจ? น, นีลาทีสุ กตาธิการานํ นีลาทิภาวสฺเสว อภิภวนการณตฺตา. น หิ เตสํ ปริสุทฺธาปริสุทฺธวณฺณปริตฺตตา ตทปฺปมาณตา วา อภิภวนการณํ, อถ โข นีลาทิภาโว เอวาติ. คำนี้ (ที่ว่ารูปภายในไม่ควรครอบงำ) เป็นคำที่กล่าวถึงเหตุของคำที่ตรัสไว้ในปาฬิบททั้งปวงว่า "เห็นรูปภายนอก" โดยไม่ตรัสว่า "เห็นรูปภายใน" ในปาฬิบทใดบทหนึ่ง ด้วยเหตุนั้น คำใดที่มีเหตุอื่น (นอกจากการแสดงที่วิจิตร) คำนั้นก็ตรัสไว้ด้วยเหตุนั้น แต่คำใดในพระอภิธรรมปาฬินี้ที่มีเหตุคือการแสดงที่วิจิตร ซึ่งเป็นอรูปสัญญาภายในนั่นเอง ไม่ควรแสวงหาเหตุอื่นของการตรัสคำนั้น ดังนี้แสดงไว้ และการไม่ควรครอบงำของรูปภายในนั้น เพราะไม่ปรากฏชัดเหมือนรูปภายนอก และการแสดงที่วิจิตรนั้น พึงทราบโดยอำนาจแห่งการกำหนดแยกแยะที่กล่าวมาแล้ว ถ้าพึงถามว่า "อภิภายตนะสีเขียวเป็นต้นไม่ควรกล่าวหรือ? เพราะสำเร็จแล้วด้วยบทว่า 'รูปงามและรูปไม่งาม' นี้เอง" ตอบว่า "ไม่ใช่" เพราะความเป็นสีเขียวเป็นต้นนั่นเอง เป็นเหตุแห่งการครอบงำของโยคีผู้มีอธิการกระทำไว้แล้วในสีเขียวเป็นต้น จริงอยู่ ความเป็นสีบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ที่เล็กน้อย หรือความเป็นสีบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ที่มีประมาณมากของกสิณสีเขียวเป็นต้นเหล่านั้น ไม่ใช่เหตุแห่งการครอบงำ แต่ความเป็นสีเขียวเป็นต้นนั่นเอง ดังนี้ พึงจำไว้ อภิภายตนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาอภิภายตนกถาจบแล้ว วิโมกฺขกถาวณฺณนา การพรรณนาวิโมกขกถา ๒๔๘. รูปีติ [Pg.107] เยนายํ สสนฺตติปริยาปนฺเนน รูเปน สมนฺนาคโต, ตํ ยสฺส ฌานสฺส เหตุภาเวน วิสิฏฺฐํ รูปํ โหติ. เยน วิสิฏฺเฐน รูปีติ วุจฺเจยฺย, ตเทว สสนฺตติปริยาปนฺนรูปนิมิตฺตํ ฌานมิว ปรมตฺถโต รูปีภาวสาธกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กสิณเทสนา ฌานานเมว กสิณภาเวน ปวตฺตา อภิธมฺเม, สุตฺเต ปน อารมฺมณานนฺติ ‘‘อภิธมฺมวเสนา’’ติ วุตฺตํ. ๒๔๘. ในบทว่า "มีรูป" นี้ พึงทราบว่า โยคีผู้มีชื่อว่า "มีรูป" นี้ ประกอบแล้วด้วยรูปใด ซึ่งเป็นรูปที่สงเคราะห์เข้าในสันดานของตน รูปนั้นเป็นรูปที่วิเศษโดยความเป็นเหตุของฌานใด ด้วยรูปที่วิเศษใด พึงกล่าวว่า "มีรูป" อารัมมณนิมิตคือรูปที่สงเคราะห์เข้าในสันดานของตนนั้นเอง ย่อมยังความเป็นผู้มีรูปให้สำเร็จโดยปรมัตถ์ เหมือนฌาน กสิณเทศนาในพระอภิธรรม ย่อมเป็นไปโดยความเป็นกสิณของฌานทั้งหลายนั่นเอง แต่ในพระสูตร ย่อมเป็นไปของอารมณ์ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้ว่า "โดยอำนาจแห่งพระอภิธรรม" วิโมกฺขกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาวิโมกขกถาจบแล้ว พฺรหฺมวิหารกถาวณฺณนา การพรรณนาพรหมวิหารกถา ๒๕๑. โสมนสฺสโทมนสฺสรหิตํ อญฺญาณเมว อญฺญาณุเปกฺขา. กิเลโสธีนํ มคฺโคธีหิ อชิตตฺตา อโนธิชินสฺส. สตฺตมภวาทิโต อุทฺธํ ปวตฺตวิปากสฺส อชิตตฺตา อวิปากชินสฺส. นิทฺโทสภาเวนาติ นิปฺปฏิฆภาเวน. เอกสฺสปิ สตฺตสฺส อปฺปฏิภาคนิมิตฺตตฺตา ปริจฺเฉทคฺคหณํ นตฺถิ, น จ สมฺมุติสจฺจวเสน ปวตฺตํ สตฺตคฺคหณํ ปริจฺฉินฺนรูปาทิคฺคหณํ โหตีติ อปฺปนาปฺปตฺติยาปิ อปรามาสสตฺตคฺคหณมุทฺธภูตานํ เมตฺตาทีนํ เอกสตฺตารมฺมณานมฺปิ อปฺปมาณโคจรตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. ๒๕๑. อวิชชาที่ปราศจากโสมนัสและโทมนัส ชื่อว่าอัญญาณุเปกขา ของอนธิชินะ (ผู้ยังไม่ชนะขอบเขตกิเลส) เพราะยังไม่ชนะขอบเขตกิเลสด้วยขอบเขตแห่งมรรค ของอวิปากชินะ (ผู้ยังไม่ชนะวิบาก) เพราะยังไม่ชนะวิบากที่เกิดขึ้นภายหลังตั้งแต่ภพที่ ๗ เป็นต้นไป โดยความเป็นผู้ไม่มีโทษ คือโดยความเป็นผู้ไม่มีปฏิฆะ (ไม่มีโทสะ) พึงทราบว่า แม้ของสัตว์เพียงคนเดียว ก็ไม่มีการยึดถือขอบเขต เพราะไม่มีปฏิภาคนิมิต และการยึดถือว่าเป็นสัตว์ที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งสมมติสัจจะ ไม่ใช่การยึดถือรูปเป็นต้นที่ถูกกำหนดขอบเขต เพราะเหตุนั้น แม้เพราะถึงอัปปนา ความเป็นอัปปมาณโคจรของพรหมวิหารมีเมตตาเป็นต้น ซึ่งเป็นเลิศในการยึดถือสัตว์โดยไม่ยึดมั่นด้วยตัณหาและทิฏฐิ แม้มีสัตว์เพียงคนเดียวเป็นอารมณ์ ก็ตรัสไว้แล้ว ดังนี้ พึงทราบ พฺรหฺมวิหารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาพรหมวิหารกถาจบแล้ว อสุภกถาวณฺณนา การพรรณนาอสุภกถา ๒๖๓. อุทฺธํ ธุมาตตฺตา อุทฺธุมาตํ. เสตรตฺเตหิ ปริภินฺนํ วิมิสฺสิตํ นีลํ วินีลํ, ปุริมวณฺณวิปริณามภูตํ วา นีลํ วินีลํ. สงฺฆาโฏ องฺคานํ สุสมฺพทฺธตา. อารมฺมณสฺส ทุพฺพลตา ปฏิปกฺขภาเวน จิตฺตํ ฐเปตุํ อสมตฺถตา. อตฺตนิ อานิสํสทสฺสนนีวรณโรควูปสมานํ ยถากฺกมํ ปุปฺผฉฑฺฑกวมนวิเรจนอุปมา โยเชตพฺพา. ปฏิกูลมนสิการสามญฺเญน อสุเภหิ เกสาทีหิ ปฏิกูลชฺฌานสฺส คหณํ สิวถิกาวณฺณชฺฌานสฺส จ. ตมฺปิ หิ ปฏิกูลมนสิการวเสเนว อุปฺปชฺชตีติ, สิวถิกปฺปการานิ วา สิวถิกาวณฺณานิ. ๒๖๓. ซากศพที่พองขึ้น ชื่อว่าอุทธุมาตกะ เพราะมีความพองขึ้นภายหลังความตาย ซากศพสีคล้ำที่ปะปนด้วยสีขาวและสีแดง ชื่อว่าวินีลกะ หรืออีกนัยหนึ่ง ซากศพสีคล้ำที่แปรเปลี่ยนไปจากสีเดิม ชื่อว่าวินีลกะ สังฆาตะ คือความที่อวัยวะทั้งหลายประกอบกันดี ความอ่อนกำลังของอสุภารมณ์ คือความไม่สามารถที่จะตั้งจิตไว้โดยความเป็นข้าศึก อุปมาด้วยการทิ้งดอกไม้ และอุปมาด้วยการอาเจียนและถ่าย พึงประกอบตามลำดับกับการเห็นอานิสงส์ในตน และการสงบโรคคือนิวรณ์ การยึดถือฌานที่มีปฏิกูลเป็นอารมณ์ด้วยอสุภะมีผมเป็นต้น และฌานที่มีสีในป่าช้าเป็นอารมณ์ ย่อมเป็นไป เพราะฌานที่มีสีในป่าช้านั้นก็ย่อมเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งปฏิกูลมนสิการเท่านั้น หรืออีกนัยหนึ่ง ซากศพ ๙ ชนิดที่อยู่ในป่าช้า ชื่อว่าสิวถิกาวรรณะ อสุภกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาอสุภกถาจบแล้ว รูปาวจรกุสลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนารูปาวจรกุศลกถาจบแล้ว อรูปาวจรกุสลกถาวณฺณนา การพรรณนาอรูปาวจรกุศลกถา ๒๖๕. สพฺพากาเรนาติ [Pg.108] เอวํ รูปนิมิตฺตํ ทณฺฑาทานสมฺภวทสฺสนาทินา สพฺเพน รูปรูปนิมิตฺเตสุ ตทารมฺมณชฺฌาเนสุ โทสทสฺสนากาเรน, รูปาทีสุ นิกนฺติปฺปหานอนาวชฺชิตุกามตาทินา วา. วิราคาติ ชิคุจฺฉนา. อาเนญฺชาภิสงฺขารวจนาทีหิ อาเนญฺชตา ‘‘สนฺตา อิเม จุนฺท อริยสฺส วินเย วิโมกฺขา’’ติอาทินา สนฺตวิโมกฺขตา จ วุตฺตา. โทสทสฺสนปฏิปกฺขภาวนาวเสน ปฏิฆสญฺญานํ สุปฺปหีนตฺตา มหตาปิ สทฺเทน อรูปสมาปตฺติโต น วุฏฺฐาติ. ตถา ปน น สุปฺปหีนตฺตา สพฺพรูปสมาปตฺติโต วุฏฺฐานํ สิยา, ปฐมชฺฌานํ ปน อปฺปกมฺปิ สทฺทํ น สหตีติ ตํ สมาปนฺนสฺส สทฺโท กณฺฏโกติ วุตฺตํ. ๒๖๕. โดยอาการทั้งปวง คือโดยอาการแห่งการเห็นโทษในรูปธรรมและรูปนิมิตทั้งหลาย และในฌานที่มีรูปธรรมเป็นอารมณ์ (อภิญญา) และฌานที่มีรูปนิมิตเป็นอารมณ์ ซึ่งเกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งรูปนิมิต มีการเห็นความควรที่จะถือไม้เท้าเป็นต้น หรืออีกนัยหนึ่ง โดยอาการมีการละความยินดี ความไม่ปรารถนาที่จะพิจารณาเป็นต้นในรูปธรรมเป็นต้น วิราคะ คือเพราะความรังเกียจ และความเป็นอานัญจะก็ตรัสไว้แล้วด้วยการตรัสว่า "อานัญชาภิสังขาร" เป็นต้น และความเป็นสันตวิโมกข์ก็ตรัสไว้แล้วด้วยการตรัสว่า "จุนทะ ธรรมเหล่านี้เป็นวิโมกข์ที่สงบในพระวินัยของพระอริยะ" เป็นต้น เพราะปฏิฆสัญญาถูกละได้โดยดีแล้วโดยอำนาจแห่งการเห็นโทษของรูป และอรูปภาวนาที่เป็นข้าศึกต่อรูป จึงไม่ออกจากอรูปสมาบัติแม้ด้วยเสียงที่ดัง แต่โดยนัยตรงกันข้าม เพราะยังละไม่ได้โดยดีโดยอาการนั้น จึงพึงมีการออกจากรูปสมาบัติทั้งหมด แต่ปฐมฌานนั้น ย่อมทนเสียงแม้เพียงเล็กน้อยไม่ได้ เพราะเหตุนั้น เสียงจึงเป็นเหมือนเสี้ยนหนามของบุคคลผู้เข้าถึงปฐมฌานนั้น ดังนี้ ตรัสไว้แล้ว อารุปฺปภาวนาย อภาเว จุติโต อุทฺธํ อุปฺปตฺติรหานํ รูปสญฺญาปฏิฆสญฺญานํ ยาว อตฺตโน วิปากปฺปวตฺติ, ตาว อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทเนน สมติกฺกโม อตฺถงฺคโม จ วุตฺโต. นานตฺตสญฺญาสุ ปน ยา ตสฺมึ ภเว น อุปฺปชฺชนฺติ, ตา อโนกาสตาย น อุปฺปชฺชนฺติ, น อารุปฺปภาวนาย นิวาริตตฺตา. อนิวาริตตฺตา จ กาจิ อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา ตาสํ อมนสิกาโร อนาวชฺชนํ อปจฺจเวกฺขณํ, ชวนปฏิปาทเกน วา ภวงฺคมนสฺส อนฺตเร อกรณํ อปฺปเวสนํ วุตฺตํ, เตน จ นานตฺตสญฺญามนสิการเหตูนํ รูปานํ สมติกฺกมา สมาธิสฺส ถิรภาวํ ทสฺเสติ. รูปสมติกฺกมาภาเวเนว หิ รูปสมาปตฺตีสุ ‘‘นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา’’ติ เอกสฺส อวจนนฺติ. โก อานิสํโส, น หิ สพฺพสฺสาทวตฺถุรหิเต อากาเส ปวตฺติตสญฺญาย อานิสํโส ทิสฺสตีติ วุตฺตํ โหติ. รูปสญฺญาสมติกฺกมนาทิกํ วจนํ อานิสํสสฺส ปกาสนํ, น อตฺโถ. ท่านกล่าวว่า การก้าวล่วงและการดับไปแห่งรูปสัญญาและปฏิฆสัญญาที่ควรจะเกิดขึ้นในกาลภายหลังแต่จุติจากภพนี้ ตราบเท่าที่วิบากของตน (อรูปฌาน) ยังดำเนินอยู่ ชื่อว่ามีได้ด้วยการทำรูปสัญญาและปฏิฆสัญญาเหล่านั้นให้มีสภาวะไม่เกิดขึ้นในเมื่อมีความไม่มี (แห่งสัญญาเหล่านั้น) ด้วยอรูปภาวนา ส่วนในนานัตตสัญญา (สัญญาที่ต่างกัน) สัญญาใดไม่เกิดขึ้นในภพนั้น สัญญาเหล่านั้นไม่เกิดขึ้นเพราะไม่มีโอกาสที่จะเกิดขึ้น ไม่ใช่เพราะอรูปภาวนาห้ามไว้ และบางสัญญา (เช่น กามาวจรกุศลสัญญา 27 อย่างที่กล่าวไว้ในอรรถกถา) ก็เกิดขึ้นได้เพราะไม่ได้ถูกห้ามไว้ เพราะฉะนั้น การไม่มนสิการ การไม่อาวรรณะ การไม่พิจารณาซึ่งสัญญาเหล่านั้น หรืออีกนัยหนึ่งตามอรรถกถา คือ การไม่กระทำ การไม่นำเข้าซึ่งนานัตตสัญญาเหล่านั้นในระหว่างภวังคจิตที่ยังให้ชวนวิถีเกิดขึ้น ท่านจึงกล่าวไว้ และด้วยบทว่า "นานัตตสัญญาอมนสิการ" นั้น ย่อมแสดงถึงความมั่นคงแห่งสมาธิ เพราะการก้าวล่วงรูปอันเป็นเหตุแห่งการมนสิการนานัตตสัญญา เพราะเหตุที่ไม่มีการก้าวล่วงรูป จึงไม่มีการกล่าวถึง "นานัตตสัญญาอมนสิการ" ในรูปสมาบัติเพียงบทเดียว ท่านถามว่า อานิสงส์คืออะไร? (ตอบว่า) เพราะอานิสงส์ของสัญญาที่เกิดขึ้นในอากาสอันปราศจากวัตถุอันน่าเพลิดเพลินทั้งปวง ย่อมไม่ปรากฏ ดังนี้ คำกล่าวว่า "การก้าวล่วงรูปสัญญา" เป็นต้นนั้น เป็นการประกาศอานิสงส์ ไม่ใช่ตัวอรรถะ (ความหมายหลัก) อญฺญตฺถาติ สุตฺเตสุ. ตตฺถ หิ ปริตฺตกสิณุคฺฆาฏเนปิ รูปวิเวกมตฺตคฺคหเณน ปริจฺเฉทสฺส อคฺคหณโต อนนฺตผรณตา จ วุตฺตา, อิธ ปน อนนฺตผรณตาสพฺภาเวปิ อุคฺฆาฏิตกสิณวเสน ปริตฺตานนฺตตา โหตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘อนนฺโต อากาโส’’ติ น วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. สมยววตฺถาปนฌานวิเสสเนเนเวตฺถ อตฺโถ, น ปฏิปตฺติยาติ ตทวจนํ. คำว่า "ในที่อื่น" หมายถึงในพระสูตรทั้งหลาย ในพระสูตรนั้น แม้ในการเพิกกสิณอันเล็กน้อย ก็ได้กล่าวถึงความเป็นอนันตผรณา (การแผ่ไปไม่มีที่สุด) ไว้แล้ว เพราะการถือเอาเพียงความสงัดจากรูปเป็นอารมณ์ โดยไม่ถือเอาขอบเขต (โดยรอบ) เป็นอารมณ์ แต่ในพระอภิธรรมปิฎกนี้ แม้จะมีความเป็นอนันตผรณาอยู่จริง แต่เพื่อแสดงว่ามีความเป็นปริตตะและอนันตะโดยอาศัยกสิณที่เพิกออกแล้ว จึงไม่ได้กล่าวว่า "อากาสไม่มีที่สุด" ดังนี้เป็นความประสงค์ของพระอรรถกถาจารย์ ในที่นี้ (พระอภิธรรม) มีความต้องการเพียงการกำหนดสมัยและการจำแนกฌานเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยปฏิปทา (แนวทางปฏิบัติ) เพราะฉะนั้นจึงไม่มีการกล่าวถึงคำนั้น ๒๖๖. ปฐมารุปฺปวิญฺญาณํ [Pg.109] อตฺตโน ผรณากาเรเนว อนนฺตนฺติ มนสิกาตพฺพตฺตา ‘‘อนนฺต’’นฺติ วุตฺตํ. อุคฺฆาฏภาโว อุคฺฆาฏิมํ. ๒๖๖. ปฐมารูปปวิญญาณ (วิญญาณในอากาสานัญจายตนฌาน) ท่านกล่าวว่าเป็น "อนันตะ" เพราะพึงมนสิการว่าเป็นอนันตะด้วยอาการแผ่ไปของตนเองเท่านั้น (คือการแผ่ไปโดยไม่ยึดอารมณ์รอบข้าง แต่ยึดเพียงบัญญัติแห่งอากาสที่ว่างเปล่าจากรูปว่าเป็นอนันตะ) ภาวะที่เพิกออก (คือบัญญัติแห่งอากาสที่เป็นที่เกิดแห่งกสิณที่ถูกเพิกออก) เรียกว่า อุคฆาฏิมา ๒๖๗. อกิญฺจนนฺติ วิญฺญาณสฺส กิญฺจิ ปการํ อคฺคเหตฺวา สพฺเพน สพฺพํ วิภาวนํ อาห. ๒๖๗. คำว่า "อากิญจนะ" หมายถึง การกล่าวถึงความไม่มีโดยประการทั้งปวง โดยไม่ถือเอาอาการแม้เพียงเล็กน้อยของปฐมารูปปวิญญาณ ๒๖๘. ยายาติ สงฺขาราวเสสสญฺญาย. ตํ ตาว ปฏิปตฺตึ. อาวชฺชิสฺสามีติอาทินา ตนฺนินฺนาวชฺชนาทิปวตฺติยา อภาวํ ทสฺเสติ, น ตทติกฺกมนตฺถาย อาวชฺชนภาวนาปวตฺติยา. นาสญฺญาติ สญฺญาภาโว จ เอติสฺสา อตฺถีติ อตฺโถ. สมูหคหณวเสน ปวตฺตํ กลาปสมฺมสนํ. ผสฺสาทิเอเกกธมฺมคหณวเสน ปวตฺตา อนุปทธมฺมวิปสฺสนา. ๒๖๘. คำว่า "ยา" (ใด) หมายถึง สัญญาอันละเอียดที่เหลือจากสังขารอันหยาบ (บทว่า) "ปฏิปทานั้น" (หมายถึงเพื่อแสดงปฏิปทานั้นก่อน) ด้วยบทว่า "อาวัชชิสสามิ" (เราจักคำนึงถึง) เป็นต้น ย่อมแสดงถึงการไม่มีอยู่แห่งการเกิดขึ้นของอาวัชชนะเป็นต้นที่น้อมไปสู่ตติยอรูปฌานนั้น ไม่ใช่แสดงถึงการไม่มีอยู่แห่งการเกิดขึ้นของอาวัชชนะภาวนาเพื่อก้าวล่วงตติยอรูปฌานนั้น คำว่า "นาสัญญี" (ไม่ใช่สัญญา) มีความหมายว่า สัญญาภาวะก็มีอยู่แก่สัญญานี้ การพิจารณาที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจการถือเอาเป็นกลุ่ม (คือการยึดเอาขันธ์ 4 ที่เป็นนามรวมกันเป็นอารมณ์) เรียกว่า กลาปสัมมสนะ วิปัสสนาที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจการถือเอาธรรมะทีละอย่าง เช่น ผัสสะ เป็นต้น เรียกว่า อนุปทธรรมวิปัสสนา อากาเส ปวตฺติตวิญฺญาณาติกฺกมโต ตติยา. ตทติกฺกมโต หิ ตสฺเสว วิภาวนํ โหติ. ทุติยารุปฺปวิญฺญาณวิภาวเน หิ ตเทว อติกฺกนฺตํ สิยา, น ตสฺส อารมฺมณํ, น จารมฺมเณ โทสํ ทิสฺวา อนารมฺมณสฺส วิภาวนาติกฺกโม ยุชฺชติ. ปาฬิยญฺจ ‘‘วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺตึ สโต สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐหิตฺวา ตญฺเญว วิญฺญาณํ อภาเวตี’’ติ (จูฬนิ. อุปสีวมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๓๙) ตฺตํ, น วุตฺตํ ‘‘ตญฺเญว วิญฺญาณญฺจายตนํ อภาเวตี’’ติ, ‘‘ตญฺเญว อภาเวตี’’ติ วา. ‘‘อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺชา’’ติ (วิภ. ๕๐๘) เอตฺถ ปน ทฺวยํ วุตฺตํ อารมฺมณญฺจ วิญฺญาณํ วิญฺญาณญฺจายตนญฺจ. ตสฺมึ ทฺวเย เยน เกนจิ ยโต วา วุฏฺฐิโต, เตเนว ปฏฺฐานนิทฺทิฏฺเฐน ตํสทฺทสฺส สมฺพนฺเธ อาปนฺเน วิญฺญาณญฺจายตนสฺส นิวตฺตนตฺถํ วิญฺญาณวจนํ, ตสฺมา ปฐมารุปฺปวิญฺญาณสฺเสว อภาวนาติกฺกโม วุตฺโต. ตนฺนิสฺสิตนฺติ เตน นิสฺสิตํ. ตํ มณฺฑปลคฺคํ อนิสฺสาย เตน วินาภูเต วิวิตฺเต พหิ โอกาเส ฐานํ วิย อากาสลคฺควิญฺญาณสฺส วิเวเก ตทปคเม ตติยารุปฺปสฺส ฐานํ. ตติยอรูปสมาบัติ (อากิญจัญญายตนฌาน) มีได้เพราะการก้าวล่วงวิญญาณที่เกิดขึ้นในอากาส เพราะการก้าวล่วงอารมณ์นั้น ย่อมเป็นการกำจัดอารมณ์นั้นเอง จริงอยู่ ในการกำจัดทุติยอรูปปวิญญาณ วิญญาณนั้นเองพึงเป็นสภาพที่ก้าวล่วงแล้ว แต่อารมณ์ของวิญญาณนั้นหาเป็นเช่นนั้นไม่ และการเห็นโทษในอารมณ์แล้วก้าวล่วงเพื่อกำจัดอารัมมณิกฌาน (ฌานที่มีอารมณ์) ที่ไม่ใช่อารมณ์นั้น ย่อมไม่สมควร และในพระบาลี (ในจุลลนิทเทส) ก็กล่าวไว้ว่า "เมื่อระลึกได้ถึงวิญญาณัญจายตนสมาบัติแล้วเข้าสมาบัติ ออกจากสมาบัตินั้นแล้ว ย่อมทำให้วิญญาณนั้นเองไม่มี" ไม่ได้กล่าวว่า "ย่อมทำให้วิญญาณัญจายตนะนั้นเองไม่มี" หรือ "ย่อมทำให้สิ่งนั้นเองไม่มี" แต่ในบทว่า "อนันตัง วิญญาณันติ วิญญาณัญจายตนัง อุปสัมปัชชา" นี้ ท่านกล่าวถึงทั้งสองอย่าง คือ อารมณ์ที่เป็นวิญญาณ และวิญญาณัญจายตนฌานที่เป็นอารัมมณิกฌาน ในสองอย่างนั้น เมื่อความเกี่ยวข้องกับคำว่า "ตัง" (นั้น) มาถึงแก่ฌานใดฌานหนึ่งที่บุคคลออกจากแล้ว หรือแก่ฌานนั้นเองที่ระบุไว้เป็นประธาน ท่านจึงกล่าวคำว่า "วิญญาณ" เพื่อห้ามวิญญาณัญจายตนฌาน เพราะฉะนั้น การก้าวล่วงโดยการทำให้ไม่มีจึงถูกกล่าวถึงเฉพาะปฐมารูปปวิญญาณเท่านั้น คำว่า "ตัณณิสสิตัง" (อาศัยสิ่งนั้น) หมายถึง สิ่งที่อาศัยสิ่งนั้น เปรียบเหมือนการยืนอยู่ในที่ว่างภายนอกศาลาที่สงัดจากชายผู้อาศัยศาลาและสงัดจากชายผู้นั้น ฉันใด การตั้งอยู่ของตติยอรูปฌานในความสงัดจากปฐมารูปปวิญญาณที่ติดอยู่ในอากาส ในเมื่อปฐมารูปปวิญญาณนั้นปราศไปแล้ว ก็ฉันนั้น อรูปาวจรกุสลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาอรูปาวจรกุศลจบแล้ว เตภูมกกุสลวณฺณนา การพรรณนาเตภูมกะกุศล ๒๖๙. อิเม [Pg.110] ตาว ฉนฺทาธิปเตยฺเย ปญฺจ นยาติ ฉนฺทาธิปเตยฺยนเย อนฺเต ปุริมนยานํ ตํนยาภิมุขปฺปวตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ, อยํ ปน ปกาโร น ปาฬิอนุคโต. น หิ ปาฬิยํ สุทฺธิกนยาทโย วตฺวา วีริยาธิปเตยฺยาทินยา วุตฺตาติ. มหาปกรเณ สตฺตหิ มหาวาเรหิ อนุโลมาทินยวิจิตฺเตหิ หีนตฺติโก วิภตฺโต. ตตฺถ จ มชฺฌิมธมฺเมกเทสภูตา อิเม วีสติ โลกิยมหานยาติ กตฺวา ‘‘ตตฺถ วิภตฺตา’’ติ วุตฺตํ, น เอเตน กเมน อิเมสํ นยานํ ตตฺถ อาคตตฺตา. ๒๖๙. คำว่า "นัย 5 ประการเหล่านี้ในฉันทาธิปไตย" ท่านกล่าวหมายถึงการเป็นไปมุ่งหน้าต่อนัยนั้นของนัยก่อนๆ ในตอนท้ายแห่งฉันทาธิปไตยนัย แต่ประเภทนี้ไม่เป็นไปตามพระบาลี เพราะในพระบาลี ท่านไม่ได้กล่าววิริยาธิปไตยนัยเป็นต้น หลังจากกล่าวสุทธิกนัยเป็นต้นแล้ว ในมหาปกรณ์ (ปัฏฐาน) ท่านจำแนกหีนติกะด้วยมหาวาระ 7 อย่างที่วิจิตรด้วยนัยมีอนุลมเป็นต้น และในหีนติกะนั้น ท่านกล่าวว่า "จำแนกไว้ในนั้น" โดยทำไว้ในใจว่า มหานัยโลกิยะ 20 ประการเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของมัชฌิมธรรม ไม่ใช่เพราะนัยเหล่านี้มาในหีนติกะนั้นตามลำดับนี้ เอวเมเตสํ วิภตฺตฏฺฐานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เอตสฺมึ เตภูมกกุสลกถาวสานฏฺฐาเน อฏฺฐารสกมฺมทฺวารทสฺสนตฺถํ ‘‘อิมสฺมึ ปน ฐาเน’’ติอาทิมาห. อถ วา หีนปณีเตหิ วินิวตฺเตตฺวา มชฺฌิมราสิอนฺโตคธภาวํ ทสฺเสนฺเตน เอเตสํ เตภูมกกุสลนยานํ หีนตฺติเก วิภาโค กโต. ‘‘อิมสฺมึ ปน ฐาเน’’ติอาทิกสฺส ยถาวุตฺโตว สมฺพนฺโธ. หีนตฺติเก มชฺฌิมราสิมฺหิ เย สวิปากา วฏฺฏนิสฺสิเตเนว ทานาทิวเสน ปวตฺติตา, เต หีนาติ กาตพฺพา. เย วิวฏฺฏนิสฺสิเตน ทานาทิวเสน ปวตฺติตา, เต ปณีตาติ กาตพฺพา. อวิปากา มชฺฌิมาติ กาตพฺพา. อวิปากตฺตา จ เตสุ มชฺฌิมราสึ ฐเปตฺวา อิตเร ทฺเว เอกนฺตวฏฺฏนิสฺสิตา นว, วิวฏฺฏุปนิสฺสยภูตา จ นวาติ อฏฺฐารส กมฺมทฺวารานิ, กมฺมานิ จ ตานิ ตสฺส ตสฺส ผลสฺส การณภาเวน ทฺวารานิ จาติ กมฺมทฺวารานิ. ตตฺถ ตตฺถ วา จิตฺตานิ กมฺมทฺวารานีติ อาห. ตํตํทฺวารานิ วา กายาทีนิ. อฏฺฐารส ขตฺติยา จ อภพฺพา หีนหีนตฺตยาทโย นว, ภพฺพา จ ปณีตปณีตตฺตยาทโย นวาติ กมฺมานุรูเปเนว เวทิตพฺพา. เอวํ พฺราหฺมณาทโย เทวา จ โยเชตพฺพา. อฏฺฐจตฺตาลีส โคตฺตจรณานิ เตสญฺเญว ขตฺติยาทีนํ เภทา. ‘‘กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ…เป… จิตฺตาธิปเตยฺย’’นฺติ (ธ. ส. ๒๖๙-๒๗๐) เอวํ วุตฺโต จิตฺตสฺส จิตฺตาธิปเตยฺยภาโว, จิตฺตเจตสิกสมุทาเย สมยววตฺถาปโก จิตฺตสทฺโท ปวตฺโตติ ‘‘สมฺปยุตฺตธมฺมานํ วเสน วุตฺโต’’ติ อาห. พระสังคหกาจารย์แสดงตำแหน่งที่จำแนกแล้วของธรรมเหล่านั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อต้องการแสดงกรรมทวาร ๑๘ ในที่อันเป็นที่สุดแห่งกถาว่าด้วยกุศลอันเป็นไปในภูมิ ๓ นี้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘imasmiṃ pana ṭhāne’ (ก็ในที่นี้) เป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงแสดงความเป็นไปในภายในแห่งกองมัชฌิมะ โดยทรงให้เว้นจากธรรมที่เป็นหีนและปณีตะ ได้ทรงกระทำการจำแนกนัยแห่งกุศลอันเป็นไปในภูมิ ๓ เหล่านี้ในหีนัตติกะ ความสัมพันธ์ของคำมีอาทิว่า ‘imasmiṃ pana ṭhāne’ นั้น เป็นไปตามที่กล่าวแล้วนั่นแล ในหีนัตติกะ ในกองมัชฌิมะ ธรรมเหล่าใดที่ยังมีวิบาก เป็นไปโดยอาศัยวัฏฏะเท่านั้น ด้วยอำนาจแห่งทานเป็นต้น ธรรมเหล่านั้นพึงกำหนดว่าเป็นหีนธรรม ธรรมเหล่าใดที่อาศัยวิวัฏฏะ เป็นไปด้วยอำนาจแห่งทานเป็นต้น ธรรมเหล่านั้นพึงกำหนดว่าเป็นปณีตธรรม ส่วนธรรมที่ไม่มีวิบาก พึงกำหนดว่าเป็นมัชฌิมธรรม และเพราะความเป็นธรรมที่ไม่มีวิบาก ในบรรดาธรรมเหล่านั้น เว้นกองมัชฌิมะเสียแล้ว อีก ๒ ส่วน คือ ธรรมที่อาศัยวัฏฏะโดยส่วนเดียว ๙ อย่าง และธรรมที่เป็นอุปนิสสัยแห่งวิวัฏฏะ ๙ อย่าง รวมเป็นกรรมทวาร ๑๘ กรรมเหล่านั้นด้วย และเป็นทวารเพราะความเป็นเหตุแห่งผลนั้นๆ ด้วย จึงชื่อว่ากรรมทวาร อีกอย่างหนึ่ง พระสังคหกาจารย์กล่าวว่า จิตในที่นั้นๆ ชื่อว่ากรรมทวาร อีกอย่างหนึ่ง กายทวารเป็นต้นนั้นๆ ชื่อว่ากรรมทวาร ขัตติยะ ๑๘ จำพวก คือ อภัพพบุคคลมีหีนหีนัตติกะเป็นต้น ๙ จำพวก และภัพพบุคคลมีปณีตปณีตัตติกะเป็นต้น ๙ จำพวก พึงทราบโดยสมควรแก่กรรมนั่นแล พราหมณ์เป็นต้น และเทวดาทั้งหลายก็พึงประกอบอย่างนี้ โคตรจรณะ ๔๘ เป็นความแตกต่างของขัตติยะเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง ความเป็นจิตตาธิปไตยของจิตที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า ‘กุศลจิตอันเป็นไปในกามภูมิเกิดขึ้นแล้ว... เป็นจิตตาธิปไตย’ ดังนี้ จิตตศัพท์ที่ทำหน้าที่กำหนดแบ่งเวลาในหมู่แห่งจิตและเจตสิก เป็นไปแล้ว พระสังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า ‘ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งสัมปยุตตธรรม’ เตภูมกกุสลวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนากุศลอันเป็นไปในภูมิ ๓ จบแล้ว โลกุตฺตรกุสลวณฺณนา การพรรณนากุศลที่เป็นโลกุตตระ ๒๗๗. โลกํ [Pg.111] ตรตีติ เอเตน โลกสมติกฺกมปฏิปตฺติมาห. อุตฺตรตีติ เอเตน โลกสฺสนฺตคมนํ ผเล ปติฏฺฐานํ ผลํ. สมติกฺกมฺมาติอาทินา นิพฺพานํ. สมติกฺกมฺมาติ หิ นิสฺสริตฺวา. อภิภุยฺยาติ วิสํยุตฺตํ หุตฺวาติ อตฺโถ. ติวิโธปิ จตฺโถ มคฺคาทีสุ เอเกกสฺมึ โยเชตพฺโพ, มคฺเคเยว วา อิธ ตสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เอกจิตฺตกฺขณิกนฺติ เอกมคฺคสฺส ทฺเว วาเร อนุปฺปตฺตึ สนฺธายาห. อญฺญมญฺญํ ธมฺมานํ อนติวตฺตนาทิสาธิกาย ปญฺญาย วฑฺเฒติ. ‘‘นิยฺยาตีติ นิยฺยานีย’’นฺติ วตฺตพฺเพ อี-การสฺส รสฺสตฺตํ ย-การสฺส จ ก-การํ กตฺวา ‘‘นิยฺยานิก’’นฺติ วุตฺตํ. นิยฺยาติ เอเตนาติ นิยฺยานํ, นิยฺยานเมว นิยฺยานิกํ เวนยิโก วิย. เอตฺถ ‘‘เนยฺยานิก’’นฺติ วตฺตพฺเพ อิ-การสฺส เอ-การตฺตํ อกตฺวา วุตฺตํ. ๒๗๗. ด้วยบทว่า ‘lokaṃ tarati’ นี้ พระสังคหกาจารย์กล่าวถึงมรรคอันเป็นปฏิปทาเครื่องก้าวล่วงโลก ด้วยบทว่า ‘uttarati’ นี้ กล่าวถึงผลอันเป็นที่ตั้งในความเป็นผลแห่งการถึงที่สุดแห่งโลก ด้วยบทมีอาทิว่า ‘samatikkamma’ นี้ กล่าวถึงพระนิพพาน เพราะบทว่า ‘samatikkamma’ มีอรรถว่า ออกไปแล้ว บทว่า ‘abhibhuyya’ มีอรรถว่า เป็นผู้ปราศจากการประกอบแล้ว และอรรถทั้ง ๓ ประการนี้ พึงประกอบในมรรคเป็นต้นแต่ละอย่าง หรือพึงประกอบในมรรคเท่านั้น เพราะในที่นี้ประสงค์เอาพระมรรคนั้น คำว่า ‘ekacittakkhaṇikaṃ’ นี้ พระสังคหกาจารย์กล่าวหมายถึงการไม่เกิดขึ้น ๒ วาระของมรรคเดียว ย่อมเจริญด้วยปัญญาอันยังความสำเร็จมีการไม่ล่วงเลยกันแห่งธรรมทั้งหลายเป็นต้น เมื่อควรจะกล่าวว่า ‘niyyānīya’ เพราะอรรถว่า ย่อมออกไป (niyyāti) แต่กลับทำสระอีให้เป็นรัสสะ และทำพยัญชนะยะให้เป็นกะ แล้วกล่าวว่า ‘niyyānika’ ย่อมออกไปได้ด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่านิยยานะ นิยยานะนั่นเองชื่อว่านิยยานิกะ เหมือนคำว่า ‘venayika’ ฉะนั้น ในที่นี้ เมื่อควรจะกล่าวว่า ‘neyyānika’ แต่ไม่ได้ทำสระอิให้เป็นสระเอ แล้วกล่าวไว้ ผลนฺติ จิตฺตเจตสิกราสิ วุจฺจติ, ตํ อญฺญมญฺญํ สมฺปยุตฺตานํ ธมฺมานํ อตฺตโน อวยวภูตานํ นิสฺสโย โหติ. ผลญาณํ วา ผลํ, สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย องฺคานิ วา. โลกุตฺตรภาเวติ โลกํ อุตฺติณฺณภาเว. เตน ผลนิพฺพานานิ สงฺคณฺหาติ. เตสุ ยํ ภวติ ผลํ, ตํ ‘‘ภูมี’’ติ วุจฺจติ. ยถา วา กมฺมนิพฺพตฺตา กามภวาทโย ตํสมงฺคิโน นิสฺสยภาเวน ‘‘ภูมี’’ติ วุจฺจนฺติ, เอวํ มคฺเคน นิพฺพตฺตํ ผลํ อริยสาวกสฺส กาเลน กาลํ สมาปชฺชิตพฺพตาย นิสฺสยภาวโต ‘‘ภูมี’’ติ วุจฺจติ, ตโตเยว อริยา จิรตรํ ติฏฺฐนฺติ. สมุจฺเฉทวิเวกวเสนาติ เอตฺถ อปายคมนียานํ อจฺจนฺตสมุจฺเฉโท อิตเรสญฺจ วิชฺชุโตภาเสน วิย ตมสฺส สมุจฺเฉโท ทฏฺฐพฺโพ. โลกิยชฺฌานมฺปิ ปุถุชฺชนสฺส อริยสฺส จ อกตาธิการสฺส น วินา ปฏิปทาย อิชฺฌติ, กตาธิการสฺส ปน อริยสฺส มคฺเคเนว สมิชฺฌนโต วิปากานํ วิย กุสเลน ตถา สมิทฺธสฺส อริยมคฺเคน สทิสตาย อภาวโต อตพฺพิปากตฺตา จ น มคฺคปฏิปทา ตสฺส ฌานสฺส ปฏิปทาติ สกฺกา วตฺตุนฺติ ตตฺถ ตถา ครุํ กตฺวา ปฏิปทาหิ เอว เทสนา น กตา, ยถาวุตฺตชฺฌานสงฺคหตฺถํ สุทฺธิกเทสนาปิ กตา. หมู่แห่งจิตและเจตสิก ชื่อว่าผล ผลนั้นเป็นที่อาศัยแห่งสัมปยุตตธรรมทั้งหลายที่เป็นส่วนประกอบของตน อีกอย่างหนึ่ง ผลญาณชื่อว่าผล หรือองค์มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้นชื่อว่าผล บทว่า ‘lokuttarabhāve’ คือ ในความเป็นสภาพที่ข้ามพ้นโลกแล้ว ด้วยบทนั้น ย่อมสงเคราะห์ผลและนิพพาน ในบรรดาผลและนิพพานเหล่านั้น ผลใดมีอยู่ ผลนั้นชื่อว่า ‘ภูมิ’ อีกอย่างหนึ่ง ตามนัยอรรถกถา กามภพเป็นต้นที่เกิดจากกรรม ชื่อว่า ‘ภูมิ’ เพราะเป็นที่อาศัยของบุคคลผู้ประกอบด้วยกามภพนั้น ฉันใด ผลที่เกิดจากมรรคก็ชื่อว่า ‘ภูมิ’ เพราะเป็นที่อาศัยของพระอริยสาวกโดยความเป็นธรรมที่พึงเข้าสมาบัติเป็นครั้งคราว ฉันนั้น เพราะเหตุนั้นนั่นแล พระอริยบุคคลทั้งหลายจึงดำรงอยู่ได้นาน ในบทว่า ‘samuccheda...’ เป็นต้นนี้ พึงทราบการตัดขาดโดยสิ้นเชิงซึ่งอกุศลธรรมที่นำไปสู่อบาย และการตัดขาดซึ่งอกุศลธรรมที่เหลือ เหมือนแสงสว่างแห่งสายฟ้ากำจัดความมืด แม้โลกียฌานก็ไม่สำเร็จแก่ปุถุชนและพระอริยบุคคลผู้มิได้กระทำอธิการไว้ โดยปราศจากปฏิปทา แต่โลกียฌานนั้นย่อมสำเร็จแก่พระอริยบุคคลผู้กระทำอธิการไว้แล้วด้วยมรรคเท่านั้น เหมือนความสำเร็จแห่งวิบากทั้งหลายด้วยกุศล ฉะนั้น เพราะความไม่มีสภาพที่เสมอด้วยอริยมรรคของโลกียฌานที่สำเร็จแล้วอย่างนั้น และเพราะความเป็นธรรมที่มิใช่ผลของมรรคนั้น จึงไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า ‘ปฏิปทาแห่งมรรคเป็นปฏิปทาแห่งฌานนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงมิได้ทรงแสดงพระธรรมเทศนาโดยทรงยกปฏิปทาขึ้นเป็นใหญ่ในที่นั้นอย่างนั้น แต่เพื่อจะสงเคราะห์ฌานตามที่กล่าวแล้ว จึงทรงแสดงสุทธิกเทศนาไว้ด้วย อิธ ปน กสฺสจิ วินา ปฏิปทาย อสิทฺธิโต ครุํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ทุกฺขปฏิปท’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. โย โกจิ วาโรติ สกึ ทฺวิกฺขตฺตุํ ติกฺขตฺตุํ จตุกฺขตฺตุํ อเนกกฺขตฺตุนฺติ เอวมาทีสุ วิกฺขมฺภนวาเรสุ โย โกจิ. สกึ ทฺวิกฺขตฺตุญฺจ วิกฺขมฺภนวารา สุขา ปฏิปทา เอว, น จ ตโต อุทฺธํ สุขา ปฏิปทา [Pg.112] โหตีติ ติกฺขตฺตุํ วิกฺขมฺภนวารํ ทุกฺขา ปฏิปทาติ โรเจสุํ อฏฺฐกถาจริยา. ตสฺมึ ตถาโรจิเต ตโต ปเรสุ จตุกฺขตฺตุํ วิกฺขมฺภนวาราทีสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ. รูปารูปานํ ลกฺขณาทีหิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา คหณํ รูปารูปปริคฺคโห, นามรูปมตฺตเมตํ, น อญฺโญ โกจิ สตฺตาทิโกติ ววตฺถาปนํ นามรูปววตฺถาปนํ. ปริคฺคหิตรูปารูปสฺส มคฺคปาตุภาวทนฺธตา จ นามรูปววตฺถาปนาทีนํ กิจฺฉสิทฺธิโต สิยาติ น รูปารูปปริคฺคหกิจฺฉตาย เอว ทุกฺขปฏิปทตา วตฺตพฺพาติ เจ? ตํ น, นามรูปววตฺถาปนาทีนํ ปจฺจนีกกิเลสมนฺทตาย สุขสิทฺธิยมฺปิ ตถาสิทฺธวิปสฺสนาสหคตานํ อินฺทฺริยานํ มนฺทตาย มคฺคปาตุภาวทนฺธภาวโต. แต่ในโลกุตตรเทศนานี้ เพราะความไม่สำเร็จโดยปราศจากปฏิปทาแห่งโลกุตตรฌานบางอย่าง พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำมีอาทิว่า ‘dukkhappaṭipadaṃ’ เป็นต้น เพื่อแสดงโดยยกปฏิปทาขึ้นเป็นใหญ่ คำว่า ‘yo koci vāro’ คือ วาระใดวาระหนึ่งในบรรดาวาระแห่งการข่มกิเลส มีครั้งเดียว สองครั้ง สามครั้ง สี่ครั้ง หรือหลายครั้งเป็นต้น วาระแห่งการข่มกิเลสครั้งเดียวและสองครั้ง เป็นสุขาปฏิปทาเท่านั้น และสุขาปฏิปทาย่อมไม่มีในลำดับที่ยิ่งกว่านั้น เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายจึงพอใจวาระแห่งการข่มกิเลสสามครั้งว่าเป็นทุกขาปฏิปทา เมื่อวาระนั้นถูกกำหนดไว้อย่างนั้นแล้ว ในวาระแห่งการข่มกิเลสสี่ครั้งเป็นต้นที่ยิ่งกว่านั้น ก็ไม่มีคำที่จะต้องกล่าวอีก การถือเอาโดยการกำหนดรูปและอรูปด้วยลักษณะเป็นต้น ชื่อว่ารูปารูปปริคคหะ การกำหนดว่า ‘นี้เป็นเพียงนามรูปเท่านั้น ไม่มีสัตว์เป็นต้นอื่นใด’ ชื่อว่านามรูปววัตถาปนะ ความเชื่องช้าแห่งการปรากฏของมรรคแก่บุคคลผู้กำหนดรูปและอรูปแล้ว ย่อมมีได้เพราะความสำเร็จได้ยากแห่งนามรูปววัตถาปนญาณเป็นต้น หากมีคำค้านว่า ‘ไม่ควรกล่าวความเป็นทุกขาปฏิปทาเพราะความยากแห่งรูปารูปปริคคหะเท่านั้น’ คำค้านนั้นไม่ถูก เพราะความเชื่องช้าแห่งการปรากฏของมรรคมีได้เพราะความอ่อนกำลังของอินทรีย์ทั้งหลายที่เกิดร่วมกับวิปัสสนาที่สำเร็จแล้วอย่างนั้น แม้ในคราวที่สำเร็จได้ง่ายเพราะความเบาบางของกิเลสที่เป็นปฏิปักษ์ต่อนามรูปววัตถาปนญาณเป็นต้น รูปารูปํ ปริคฺคเหตฺวาติ อกิจฺเฉนปิ ปริคฺคเหตฺวา. กิจฺเฉน ปริคฺคหิเต วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. เอวํ เสเสสุปิ. อิมํ วารํ โรเจสุนฺติ กลาปสมฺมสนาวสาเน อุทยพฺพยานุปสฺสนาย วตฺตมานาย อุปฺปนฺนสฺส วิปสฺสนุปกฺกิเลสสฺส ติกฺขตฺตุํ วิกฺขมฺภเนน กิจฺฉตาวารํ ทุกฺขา ปฏิปทาติ โรเจสุํ เอตทนฺตตฺตา ปฏิปทาย. เอตสฺส อกิจฺฉตฺเตปิ ปุริมานํ กิจฺฉตฺเต ทุกฺขปฏิปทตา วุตฺตนยาวาติ น ปฏิสิทฺธาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยถาวุตฺตํ วา สพฺพํ รูปารูปปริคฺคหาทิกิจฺฉตํ ติกฺขตฺตุํ วิกฺขมฺภนวารตาวเสน ‘‘อิมํ วาร’’นฺติ อาห. ยสฺส ปน สพฺพตฺถ อกิจฺฉตา, ตสฺส สุขา ปฏิปทา เวทิตพฺพา. คำว่า “รุปารูปัง ปริคคเหตวาติ” หมายถึง แม้กำหนดถือเอารูปและอรูปไว้โดยไม่ยาก. เมื่อกำหนดถือเอาไว้โดยยาก ก็ไม่ต้องกล่าวถึงเลย. แม้ในญาณที่เหลือก็เช่นกัน. พวกท่านชอบวาระนี้ว่า เป็นทุกขาปฏิปทา ซึ่งเป็นวาระแห่งความยาก ด้วยการข่มวิปัสสนูปกิเลสที่เกิดขึ้นในอุทยัพพยานุปัสสนาที่กำลังดำเนินไปในที่สุดแห่งกลาปสัมมสนญาณถึงสามครั้ง เพราะปฏิปทานั้นมีความข่มวิปัสสนูปกิเลสนิกันติเป็นที่สุด. พึงทราบว่า แม้ในความไม่ยากของวาระนี้ และในความยากของญาณก่อนๆ ความเป็นทุกขาปฏิปทาก็ไม่ถูกห้าม เพราะเป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว. หรือว่า ความยากทั้งหมดในการกำหนดถือเอารูปและอรูปเป็นต้นที่กล่าวมานั้น ท่านกล่าวว่า “วาระนี้” ด้วยอำนาจแห่งวาระของการข่มสามครั้ง. แต่สำหรับผู้ใดมีความไม่ยากในทุกกรณี พึงทราบว่าปฏิปทานั้นเป็นสุขาปฏิปทา. มุสาวาทาทีนํ วิสํวาทนาทิกิจฺจตาย ลูขานํ อปริคฺคาหกานํ ปฏิปกฺขภาวโต ปริคฺคาหกสภาวา สมฺมาวาจา. สา สินิทฺธภาวโต สมฺปยุตฺตธมฺเม ปริคฺคณฺหาติ สมฺมาวาจาปจฺจยสุภาสิตโสตารญฺจ ชนํ. กายิกกิริยากิจฺจํ กตฺตพฺพํ สมุฏฺฐาเปติ, สยญฺจ สมุฏฺฐหนํ ฆฏนํ โหตีติ สมฺมากมฺมนฺตสงฺขาตา วิรติปิ สมุฏฺฐานสภาวาติ วุตฺตา. สมฺปยุตฺตธมฺมานํ วา อุกฺขิปนํ สมุฏฺฐหนํ กายิกกิริยาย ภารุกฺขิปนํ วิย, ชีวมานสฺส สตฺตสฺส, สมฺปยุตฺตธมฺมานํ วา สุทฺธิ โวทานํ อาชีวสฺเสว วา ชีวิตินฺทฺริยวุตฺติยา. สัมมาวาจามีสภาพสงเคราะห์ไว้ได้ เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อวจีทุจริตมีมุสาวาทเป็นต้น ซึ่งมีกิจคือการทำให้คลาดเคลื่อนเป็นต้น เป็นคำหยาบ และไม่สงเคราะห์ไว้. สัมมาวาจานั้น เพราะความเป็นผู้ละเอียดอ่อน ย่อมสงเคราะห์ธรรมที่สัมปยุตต์ไว้ และย่อมสงเคราะห์หมู่ชนผู้ฟังคำพูดที่กล่าวดีอันมีสัมมาวาจาเป็นเหตุไว้. สัมมากัมมันตะย่อมยังกิจคือการกระทำทางกายที่พึงกระทำตั้งขึ้น และสัมมากัมมันตะเองก็เป็นการลุกขึ้น การประมวลมา เพราะเหตุนั้น วิรติที่นับว่าสัมมากัมมันตะจึงถูกกล่าวว่ามีสภาพยังให้ตั้งขึ้น. หรือว่า การยกขึ้น การยังให้ตั้งขึ้นดีซึ่งธรรมที่สัมปยุตต์ เหมือนการยกภาระด้วยการกระทำทางกาย, หรือว่า ความบริสุทธิ์ของสัตว์ที่ยังมีชีวิตอยู่, หรือความบริสุทธิ์ของธรรมที่สัมปยุตต์ ชื่อว่าโวทาน, หรือความบริสุทธิ์ของอาชีวะนั่นเอง เพื่อความเป็นไปแห่งชีวิตินทรีย์. ๒๘๓. มคฺคสนฺนิสฺสิตนฺติ ปรมตฺถมคฺคสภาวตฺตา มคฺคาวยวภาเวน สมุทายสนฺนิสฺสิตนฺติ อตฺโถ. ๒๘๓. คำว่า “มัคคสัณณิสสิต” หมายถึง ธรรมที่อาศัยหมู่ เพราะมีสภาพเป็นปรมัตถมรรค และเป็นส่วนหนึ่งของมรรค. ๒๘๕. ปติฏฺฐานํ กิเลสวเสน, อายูหนํ อภิสงฺขารวเสน. ตณฺหาวเสน วา ปติฏฺฐานํ, ทิฏฺฐิวเสน อายูหนํ. โพธีติ ยา อยํ ธมฺมสามคฺคี วุจฺจตีติ โยเชตพฺพา. เสนงฺครถงฺคาทโย วิยาติ เอเตน [Pg.113] ปุคฺคลปญฺญตฺติยา อวิชฺชมานปญฺญตฺติภาวํ ทสฺเสติ. องฺค-สทฺโท การณตฺโถปิ โหตีติ จตุสจฺจโพธาย สํวตฺตนฺตีติ โพชฺฌงฺคา. พุชฺฌนฺตีติ โพธิโย, โพธิโย เอว องฺคาติ ‘‘อนุพุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคา’’ติ วุตฺตํ. วิปสฺสนาทีนํ การณานํ พุชฺฌิตพฺพานญฺจ สจฺจานํ อนุรูปํ ปจฺจกฺขภาเวน ปฏิมุขํ อวิปรีตตาย สมฺมา จ พุชฺฌนฺตีติ เอวมตฺถวิเสสทีปเกหิ อุปสคฺเคหิ ‘‘อนุพุชฺฌนฺตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. โพธิ-สทฺโท หิ สพฺพวิเสสยุตฺตํ พุชฺฌนํ สามญฺเญน สงฺคณฺหาตีติ. ๒๘๕. การตั้งอยู่ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งกิเลส, การประมวลมา (สั่งสม) ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งอภิสังขาร. หรือว่า การตั้งอยู่ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งตัณหา, การประมวลมาย่อมมีด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ. พึงประกอบความว่า ความพร้อมเพรียงแห่งธรรมใด นี้ถูกเรียกว่าโพธิ. ด้วยบทว่า “เสนาังครถังคาทโย วิยาติ” นี้ ย่อมแสดงความเป็นอวิชชมานบัญญัติแห่งปุคคลบัญญัติ. ศัพท์ว่า “อังคะ” ย่อมมีอรรถว่าเหตุด้วย เพราะเหตุนั้น ธรรมทั้งหลายที่ยังสัตว์ให้เป็นไปเพื่อการรู้แจ้งอริยสัจ ๔ จึงชื่อว่าโพชฌงค์. ธรรมทั้งหลายย่อมรู้แจ้ง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าโพธิ, ธรรมที่ชื่อว่าโพธินั่นเองเป็นเหตุ เพราะเหตุนั้นจึงถูกกล่าวว่า “อนุพุชฌันตีติ โพชฌงคา” (ธรรมที่รู้แจ้งตามจึงชื่อว่าโพชฌงค์). และธรรมทั้งหลายย่อมรู้แจ้งเหตุทั้งหลายมีวิปัสสนาเป็นต้น และอริยสัจ ๔ อันพึงรู้แจ้ง โดยสมควร โดยความเป็นของประจักษ์ โดยตรง โดยไม่ผิดเพี้ยน และโดยชอบ ด้วยอุปสรรคที่แสดงอรรถพิเศษมี “อนุ” เป็นต้น ดังนี้จึงถูกกล่าวว่า “อนุพุชฌันตีติ” เป็นต้น. จริงอยู่ ศัพท์ว่า “โพธิ” ย่อมรวบรวมการรู้แจ้งที่ประกอบด้วยอรรถพิเศษทั้งหมดโดยทั่วไป. ๒๙๙. ติณฺณนฺติ ราคาทีนํ. กโรติ นาม กึ ทุจฺจริตานิ อนุวตฺตมานานิ. ๒๙๙. คำว่า “ติณณัง” หมายถึง ราคะเป็นต้น. ชื่อว่ากระทำอะไร? กระทำทุจริตที่ติดตามมา. ๓๐๑. ปาณาติปาตาทินิปฺผาทิตปจฺจยานํ นิจฺจเสวนํ ธุวปฏิเสวนํ. สกิจฺจโกติ วิสุํ อตฺตโน กิจฺจวา. น โหตีติ อตฺถนฺตรภาวํ ปฏิกฺขิปติ. ปจฺจยปฏิเสวนสามนฺตชปฺปนอิริยาปถปฺปวตฺตนานิ ปาปิจฺฉตานิพฺพตฺตานิ ตีณิ กุหนวตฺถูนีติ. ๓๐๑. การเสพปัจจัยที่ปาณาติบาตเป็นต้นทำให้สำเร็จเป็นนิตย์ ชื่อว่าการเสพเป็นประจำ. คำว่า “สกิชชโก” หมายถึง มีกิจเฉพาะของตน. บทว่า “นะ โหติ” ย่อมปฏิเสธความเป็นสภาวะอื่น (จากสัมมาวาจาและสัมมากัมมันตะ). พึงจำไว้ว่า วัตถุแห่งกุหนา ๓ อย่าง ที่เกิดขึ้นเพราะความเป็นผู้มีความปรารถนาลามก คือ การเสพปัจจัย, การพูดเลียบเคียง, และการยังอิริยาบถให้เป็นไปดี. ๓๔๓. วุฏฺฐานคามินีวิปสฺสนา สงฺขารุเปกฺขา สานุโลมา, สา สุญฺญโต ปสฺสนฺตี ‘‘สุญฺญตา’’ติ วุจฺจติ, ทุกฺขโต ปสฺสนฺตี ตณฺหาปณิธิโสสนโต ‘‘อปฺปณิหิต’’นฺติ. สา อาคมนียฏฺฐาเน มคฺคาธิคมตฺถํ อาคมนปฏิปทาฐาเน ฐตฺวา สุญฺญตาปฺปณิหิตนฺติ นามํ เทติ. อาคมนโต นาเม ลทฺเธ สคุณโต อารมฺมณโต จ นามํ สิทฺธเมว โหติ, น ปน สคุณารมฺมเณหิ นามลาเภ สพฺพตฺถ อาคมนโต นามํ สิทฺธํ โหตีติ ปริปุณฺณนามสิทฺธิเหตุตฺตา สคุณารมฺมเณหิ สพฺเพสมฺปิ นามตฺตยโยโค, น อาคมนโตติ ววตฺถานกรตฺตา จ นิปฺปริยายเทสนาย อาคมนโตว อิธ นามํ ลภติ, น อิตเรหีติ วุตฺตํ. ๓๔๓. วิปัสสนาที่นำไปสู่การออก คือ สังขารุเปกขาญาณพร้อมด้วยอนุโลมญาณนั้น เมื่อพิจารณาโดยความเป็นของว่างจากอัตตา ก็ถูกเรียกว่า “สุญญตา”, เมื่อพิจารณาโดยความเป็นทุกข์ ก็ถูกเรียกว่า “อัปปณิหิต” เพราะทำให้ตัณหาที่ปรารถนาเหือดแห้ง. วิปัสสนานั้นตั้งอยู่ในที่อันเป็นเหตุให้มรรคเกิดขึ้น เพื่อประโยชน์แก่การบรรลุมรรค ในที่อันเป็นปฏิปทาแห่งการเกิดขึ้น ย่อมให้ชื่อว่าสุญญตาและอัปปณิหิต. เมื่อได้ชื่อเพราะการมา ชื่อนั้นย่อมสำเร็จด้วยคุณของตนและด้วยอารมณ์, แต่ในการได้ชื่อด้วยคุณของตนและอารมณ์นั้น ชื่อที่สำเร็จเพราะการมาไม่เป็นไปในที่ทั้งปวง เพราะเหตุนั้น จึงถูกกล่าวว่า เพราะความเป็นเหตุแห่งความสำเร็จของชื่อที่สมบูรณ์ การประกอบด้วยชื่อ ๓ อย่างย่อมมีได้ในวิโมกขมรรคทั้งปวงด้วยคุณของตนและอารมณ์ แต่ไม่เป็นไปเพราะการมา และเพราะความเป็นผู้กระทำการกำหนด ในนิปปริยายเทศนา ชื่อย่อมได้ในโลกุตตรมรรคนี้เพราะการมาเท่านั้น ไม่ใช่เพราะคุณของตนและอารมณ์อื่น. ๓๕๐. อนิมิตฺตวิปสฺสนนฺติ อนิจฺจานุปสฺสนํ. นิมิตฺตธมฺเมสูติ สมูหาทิฆนวเสน จ สกิจฺจปริจฺเฉทตาย จ สปริคฺคเหสุ ขนฺเธสุ. อนิมิตฺตวิโมกฺโขติ อนิจฺจานุปสฺสนมาห. เอวํสมฺปทมิทนฺติ กถมิธ อุปมาสํสนฺทนํ โหติ. น หิ ฉนฺทจิตฺตานํ มคฺคสงฺขาตอธิปติภาวาภาโว วิย สทฺธินฺทฺริยาธิกสฺส อนิมิตฺตวิโมกฺขสฺส อนิมิตฺตภาวาภาโว อตฺถิ, น จ อมคฺคาธิปตีนํ มคฺคาธิปตินามทานาภาโว วิย อนิมิตฺตสฺส อนิมิตฺตนามทานาภาโวติ สกฺกา วตฺตุํ อนิมิตฺตวิโมกฺขสฺส อนนิมิตฺตตาย อภาวโต[Pg.114]. มคฺโค อธิปติ เอเตสนฺติ จ มคฺคาธิปติโนติ ยุตฺโต ตตฺถ ฉนฺทจิตฺเตหิ ตํสมฺปยุตฺตานํ มคฺคาธิปติภาวาภาโว. อิธ ปน มคฺโค อนิมิตฺตํ เอตสฺสาติ มคฺคานิมิตฺโตติ อยมตฺโถ น สมฺภวตีติ น เตน อมคฺเคน มคฺคสฺส อนิมิตฺตภาโว น ยุชฺชติ, กึ วา เอตฺถ สามญฺญํ อธิปฺเปตนฺติ. อมคฺคงฺคมคฺคนามาภาโว. ยถา สติปิ อธิปติภาเว ฉนฺทจิตฺตานํ น มคฺคาธิปตีติ มคฺคนามํ, น จ เตหิ มคฺคสฺส เตสํ อมคฺคงฺคตฺตา, ตถา สติปิ สทฺธาย อาคมนภาเวน ตสฺสา อนิมิตฺตนฺติ มคฺคนามํ, น จ ตาย มคฺคสฺส ตสฺสา อมคฺคงฺคตฺตา. เอวํ อนิมิตฺตวิปสฺสนายปิ อนิมิตฺตภาโว นิปฺปริยาเยน นตฺถีติ ทีปิโต โหติ. ๓๕๐. คำว่า “อนิมิตตวิปัสสนา” หมายถึง อนิจจานุปัสสนา. คำว่า “นิมิตตธัมเมสุ” หมายถึง ในขันธ์ทั้งหลายที่เป็นไปพร้อมด้วยสรีระ ซึ่งมีการกำหนดด้วยกิจของตนเป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งฆนะมีสมูหฆนะเป็นต้น. ในปฏิสัมภิทามรรคกล่าวอนิจจานุปัสสนาว่า “อนิมิตตวิโมกข์”. ในอุปเมยยะนี้ การเปรียบเทียบอุปมานจะเป็นไปได้อย่างไร? จริงอยู่ ความไม่มีความเป็นอธิบดีที่เรียกว่ามรรคของฉันทจิตนั้น ไม่เหมือนความไม่มีความเป็นอนิมิตต์ของอนิมิตตวิโมกข์ที่มีสัทธินทรีย์ยิ่ง, และไม่สามารถกล่าวได้ว่า ความไม่มีการให้ชื่อว่าอนิมิตต์ของอนิมิตตวิโมกข์นั้น เหมือนความไม่มีการให้ชื่อว่ามัคคาธิปติของธรรมที่ไม่ใช่มัคคาธิปติ เพราะความไม่มีความเป็นอนิมิตต์ของอนิมิตตวิโมกข์. และธรรมเหล่านี้มีมรรคเป็นอธิบดี เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่ามัคคาธิปติ, ความไม่มีความเป็นมัคคาธิปติของธรรมที่สัมปยุตต์กับฉันทจิตนั้นจึงสมควร. แต่ในอุปเมยยะนี้ อรรถว่า “มรรคเป็นอนิมิตต์ของวิโมกข์นี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่ามัคคานิมิตต์” ไม่สมควร เพราะฉะนั้น ความเป็นอนิมิตต์ของมรรคด้วยวิโมกข์ที่ไม่ใช่มรรคนั้นจึงไม่สมควร, หรือว่า ความเหมือนกันอะไรที่ประสงค์ในที่นี้? ความไม่มีชื่อว่ามรรคของสัทธินทรีย์ที่ไม่ใช่มัคคังคะ. เหมือนกับว่า แม้ฉันทจิตจะมีความเป็นอธิบดี แต่ก็ไม่มีชื่อว่ามัคคาธิปติอันเป็นชื่อของมรรค, และมรรคก็ไม่มีชื่อนั้นด้วยฉันทจิตเหล่านั้น เพราะฉันทจิตเหล่านั้นไม่ใช่มัคคังคะ, เช่นเดียวกัน แม้สัทธาจะมีความเป็นเหตุให้มรรคเกิดขึ้น แต่ก็ไม่มีชื่อว่าอนิมิตต์อันเป็นชื่อของมรรค, และมรรคก็ไม่มีชื่อนั้นด้วยสัทธานั้น เพราะสัทธานั้นไม่ใช่มัคคังคะ. ด้วยประการฉะนี้ ความเป็นอนิมิตต์ของอนิมิตตวิปัสสนาก็ถูกแสดงว่าไม่มีโดยนิปปริยาย. นนุ จ อิธ ฌานํ สุญฺญตาทินาเมน วุตฺตํ, น มคฺโคติ เจ? น, มคฺคสมฺปโยคโต ฌานสฺส สุญฺญตาทินามกตฺตา. สุตฺตนฺตปริยาเยน สคุณารมฺมเณหิ อิธ อภิธมฺเมปิ นามํ ลภตีติ อาหํสุ. ตสฺมา ปฏิกฺขิตฺตา ‘‘น ปน ลภนฺตี’’ติ. กึ การณา? อภิธมฺเม สรสํ อนามสิตฺวา ปจฺจนีกโตว นามลาภาติ อธิปฺปาโย. โย หิ สคุณารมฺมเณหิ นามลาโภ, โส สรสปฺปธาโน โหติ. สรเสเนว จ นามลาเภ สพฺพมคฺคานํ สุญฺญตาทิภาโวติ ววตฺถานํ น สิยา. ตสฺมา อภิธมฺเม สติปิ ทฺวีหิ นามลาเภ ปจฺจนีกโต นามววตฺถานกรํ คหิตนฺติ สคุณารมฺมเณหิ สุญฺญตาปฺปณิหิตมคฺคา นามํ น ลภนฺตีติ อาห. อถ วา น ปน ลภนฺตีติ อญฺญนิรเปกฺเขหิ สคุณารมฺมเณหิ น ลภนฺติ. กึ การณา? อภิธมฺเม สรสปจฺจนีเกหิ สหิเตหิ นามลาภาติ อตฺโถ. ปจฺจนีกญฺหิ ววตฺถานกรํ อนเปกฺขิตฺวา เกวลสฺส สรสสฺส นามเหตุภาโว อภิธมฺเม นตฺถิ อววตฺถานาปตฺติโต. ตสฺมา อตฺตาภินิเวสปณิธิปฏิปกฺขวิปสฺสนานุโลมา มคฺคา สติปิ สรสนฺตเร ปจฺจนีกสหิเตน สรเสน นามํ ลภนฺติ. อนิมิตฺตมคฺคสฺส ปน วิปสฺสนา นิมิตฺตปฏิปกฺขา น โหติ สยํ นิมิตฺตคฺคหณโต นิมิตฺตคฺคหณานิวารณาติ ตทนุโลมมคฺโคปิ น นิมิตฺตสฺส ปฏิปกฺโข. ยทิ สิยา, นิมิตฺตคตวิปสฺสนายปิ ปฏิปกฺโข สิยาติ. ตสฺมา วิชฺชมาโนปิ สรโส ววตฺถานกรปจฺจนีกาภาวา อภิธมฺเม อนิมิตฺตนฺติ นามทายโก น คหิโต. อนิจฺจานุปสฺสนานุโลโม ปน มคฺโค สุทฺธิกปฏิปทานเยเยว สงฺคหิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา เอว จ โส นโย วุตฺโตติ. เอวนฺติ ยํ [Pg.115] วกฺขติ ‘‘อนิจฺจโต วุฏฺฐหนฺตสฺส มคฺโค อนิมิตฺโต โหตี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๓๕๐), เอวํ อาหริตฺวา อฏฺฐกถาจริเยหิ โส อนิมิตฺตมคฺโค ทีปิโตติ อตฺโถ. ก็มิใช่หรือว่า ในที่นี้ (ในเรื่องโลกุตตรฌานนี้) ฌานถูกกล่าวด้วยชื่อมีสุญญตะเป็นต้น แต่มรรคไม่ได้ถูกกล่าว (ด้วยชื่อนั้น) หรือ? หากจะค้านอย่างนี้ (ตอบว่า) ไม่ควรค้าน เพราะฌานมีชื่อว่าสุญญตะเป็นต้น เพราะประกอบกับมรรค ในนัยแห่งพระสูตร เพราะมีอารมณ์อันมีคุณ ในอภิธรรมนี้ (มรรค) ก็ย่อมได้ชื่อดังนี้ พวกอาจารย์ได้กล่าวไว้ ดังนั้น คำว่า 'แต่ (มรรค) ไม่ได้ชื่อ' จึงถูกปฏิเสธ (ในอรรถกถา) เพราะเหตุไร? ความประสงค์ (ของพระอรรถกถาจารย์) คือ ในอภิธรรม การได้ชื่อมีเพราะความเป็นปฏิปักษ์เท่านั้น โดยไม่พิจารณาสรส (สภาวะของตน) เพราะว่าการได้ชื่อใดมีเพราะอารมณ์อันมีคุณ การได้ชื่อนั้นย่อมมีสรสเป็นประธาน และเมื่อการได้ชื่อมีเพราะสรสเท่านั้น การจำแนกชื่อว่าความเป็นสุญญตะเป็นต้นของมรรคทั้งปวงก็จะไม่พึงมี ดังนั้น ในอภิธรรม แม้เมื่อมีการได้ชื่อด้วยเหตุสองประการ (สรสและปฏิปักษ์) แต่ชื่อที่เป็นเครื่องจำแนกถูกถือเอาเพราะความเป็นปฏิปักษ์ (ท่านสังคหการ) จึงกล่าวว่า มรรคที่เป็นสุญญตะและอัปปณิหิตไม่ได้ชื่อเพราะอารมณ์อันมีคุณ อีกอย่างหนึ่ง คำว่า 'แต่ไม่ได้ชื่อ' หมายความว่า ไม่ได้ชื่อเพราะอารมณ์อันมีคุณที่ไม่ต้องอาศัยเหตุอื่น (คือปฏิปักษ์) เพราะเหตุไร? ความหมายคือ ในอภิธรรม การได้ชื่อมีเพราะสรสและปฏิปักษ์ที่ประกอบกัน เพราะว่าในอภิธรรม ความเป็นเหตุแห่งชื่อของสรสล้วนๆ โดยไม่คำนึงถึงปฏิปักษ์ที่เป็นเครื่องจำแนกนั้นไม่มี เพราะจะถึงความไม่สามารถจำแนกได้ ดังนั้น มรรคที่คล้อยตามวิปัสสนาที่เป็นปฏิปักษ์ต่ออัตตาภินิเวสและปณิธิ แม้จะมีสรสอื่นอยู่ ก็ย่อมได้ชื่อเพราะสรสที่ประกอบด้วยปฏิปักษ์ แต่วิปัสสนาของอนิมิตตมรรค (คืออนิจจานุปัสสนา) ไม่เป็นปฏิปักษ์ต่อนิมิต เพราะตัวมันเองยึดถือสังขารนิมิตเป็นอารมณ์ หรือเพราะไม่สามารถห้ามการยึดถือสังขารนิมิตได้ ดังนั้น มรรคที่คล้อยตามวิปัสสนานั้นก็ไม่เป็นปฏิปักษ์ต่อนิมิต หากพึงเป็น (ปฏิปักษ์) วิปัสสนาที่เกี่ยวกับนิมิตก็พึงเป็นปฏิปักษ์ด้วย ดังนั้น แม้สรสที่ปรากฏอยู่ก็ไม่ถูกถือว่าเป็นผู้ให้ชื่อว่าอนิมิตต์ในอภิธรรม เพราะไม่มีปฏิปักษ์ที่เป็นเครื่องจำแนก แต่มรรคที่คล้อยตามอนิจจานุปัสสนา พึงทราบว่าถูกสงเคราะห์ไว้ในนัยแห่งสุทธิกปฏิปทาเท่านั้น และเพราะเหตุนั้น นัยนั้นจึงถูกกล่าวไว้ คำว่า 'อย่างนี้' (ในประโยค) ที่จะกล่าวว่า 'มรรคของผู้ที่ออกจากสังขารโดยความเป็นอนิจจะ ย่อมเป็นอนิมิตต์' ความหมายคือ พระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายได้นำมาแสดงอย่างนี้แล้วจึงอธิบายอนิมิตตมรรคนั้นไว้ วุฏฺฐาน…เป… กิมารมฺมณาติ อนิจฺจาทิโต วุฏฺฐหนฺตสฺส วุฏฺฐานคามินิยา ลกฺขณารมฺมณตฺเต สติ สงฺขาเรหิ วุฏฺฐานํ น สิยา, สงฺขารารมฺมณตฺเต จ ลกฺขณปฏิเวโธติ มญฺญมาโน ปุจฺฉติ. ‘‘อนิจฺจ’’นฺติอาทินา สงฺขาเรสุ ปวตฺตมาเนน ญาเณน ลกฺขณานิปิ ปฏิวิทฺธานิ โหนฺติ ตทาการสงฺขารคหณโตติ อาห ‘‘ลกฺขณารมฺมณา’’ติ. สงฺขารารมฺมณา เอว ยถาวุตฺตาธิปฺปาเยน ‘‘ลกฺขณารมฺมณา’’ติ วุตฺตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ลกฺขณํ นามา’’ติอาทิมาห. อนิจฺจตา ทุกฺขตา อนตฺตตาติ หิ วิสุํ คยฺหมานํ ลกฺขณํ ปญฺญตฺติคติกํ ปรมตฺถโต อวิชฺชมานํ, อวิชฺชมานตฺตา เอว ปริตฺตาทิวเสน นวตฺตพฺพธมฺมภูตํ. ตสฺมา วิสุํ คเหตพฺพสฺส ลกฺขณสฺส ปรมตฺถโต อภาวา ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตา’’ติ สงฺขาเร สภาวโต สลฺลกฺเขนฺโตว ลกฺขณานิ สลฺลกฺเขติ นามาติ อาห ‘‘โย ปน อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตาติ ตีณิ ลกฺขณานิ สลฺลกฺเขตี’’ติ. ยสฺมา จ อนิจฺจนฺติอาทินา สงฺขาราว ทิสฺสมานา, ตสฺมา เต กณฺเฐ พทฺธกุณปํ วิย ปฏินิสฺสชฺชนียา โหนฺติ. คำว่า 'วุฏฐานะ...มีอะไรเป็นอารมณ์' (ถามว่า) เมื่อวุฏฐานคามินีวิปัสสนาของผู้ที่ออกจากสังขารโดยความเป็นอนิจจะเป็นต้น มีลักษณะเป็นอารมณ์ การออกจากสังขารก็จะไม่พึงมี และเมื่อมีสังขารเป็นอารมณ์ การแทงตลอดลักษณะ (ก็จะไม่พึงมี) ผู้ที่คิดอย่างนี้จึงถาม (ตอบว่า) ด้วยญาณที่ดำเนินไปในสังขารโดยความเป็นอนิจจะเป็นต้น แม้ลักษณะทั้งหลายก็เป็นอันถูกแทงตลอดด้วย เพราะการยึดถือสังขารที่มีอาการนั้นๆ เป็นอารมณ์ ดังนั้น (ท่านสังคหการ) จึงกล่าวว่า 'มีลักษณะเป็นอารมณ์' เพื่อแสดงความหมายว่า วิปัสสนาที่มีสังขารเป็นอารมณ์นั่นเอง ถูกกล่าวว่า 'มีลักษณะเป็นอารมณ์' ด้วยความประสงค์ตามที่กล่าวมาแล้ว จึงกล่าวคำว่า 'ลักษณะชื่อว่า' เป็นต้น เพราะว่าลักษณะที่ถูกยึดถือแยกต่างหากว่า อนิจจตา ทุกขตา อนัตตตา ย่อมเป็นไปในทางบัญญัติ ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ และเพราะไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์นั่นเอง จึงเป็นธรรมที่ไม่ควรกล่าว (ว่าเป็นปริตตะเป็นต้น) ดังนั้น เพราะลักษณะที่พึงยึดถือแยกต่างหากไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ การที่บุคคลกำหนดสังขารโดยสภาวะว่า 'ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา' ชื่อว่าย่อมกำหนดลักษณะทั้งหลาย ดังนั้น (ท่านสังคหการ) จึงกล่าวว่า 'ผู้ใดกำหนดลักษณะสามประการคือไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา' และเพราะสังขารทั้งหลายเท่านั้นที่ปรากฏโดยความเป็นอนิจจะเป็นต้น ดังนั้น สังขารเหล่านั้นจึงเป็นสิ่งที่ควรสลัดทิ้ง เหมือนซากศพที่ผูกติดคอ โลกุตฺตรกุสลํ โลกุตตรกุศล ปกิณฺณกกถาวณฺณนา พรรณนาปกิณณกถา ตตฺราติ โลกุตฺตรชฺฌาเน. อชฺฌตฺตญฺจาติ อุปฑฺฒคาถาย อภินิวิสิตพฺพํ วุฏฺฐาตพฺพํ วิปสฺสนาภูมึ ปญฺจธา อุทฺทิสติ. สตฺตอฏฺฐาทีนิ องฺคานิ สตฺตฏฺฐงฺคานีติ อาทิสทฺทสฺส โลโป ทฏฺฐพฺโพ. นิมิตฺตนฺติ ยโต วุฏฺฐานํ, ตานิ นิมิตฺตปวตฺตานิ นิมิตฺตวจเนเนว อุทฺทิสติ. สงฺขารุเปกฺขาญาณเมว อริยมคฺคสฺส โพชฺฌงฺคาทิวิเสสํ นิยเมติ. กสฺมา? ตโต ตโต ทุติยาทิปาทกชฺฌานโต อุปฺปนฺนสฺส สสงฺขารุเปกฺขาญาณสฺส ปาทกชฺฌานาติกฺกนฺตานํ องฺคานํ อสมาปชฺชิตุกามตาวิราคภาวนาภาวโต อิตรสฺส จ อตพฺภาวโต. เตสมฺปิ วาเทสุ…เป… วิปสฺสนาว นิยเมตีติ เวทิตพฺพา. กสฺมา? วิปสฺสนานิยเมเนว หิ ปฐมตฺเถรวาเทปิ อปาทกปฐมชฺฌานปาทกมคฺคา ปฐมชฺฌานิกาว โหนฺติ, อิตเร จ ปาทกชฺฌานวิปสฺสนานิยเมหิ ตํตํฌานิกา. เอวํ เสสวาเทสุปิ วิปสฺสนานิยโม ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ. คำว่า 'ในบรรดาฌานนั้น' หมายถึงในโลกุตตรฌาน ด้วยคาถาครึ่งบทว่า 'อัชฌัตตะด้วย' (ท่าน) ย่อมแสดงภูมิแห่งวิปัสสนาที่พึงน้อมใจเข้า (อภินิเวส) และที่พึงออก (วุฏฐานะ) โดย ๕ ประการ (คือ อัชฌัตตะ, พหิทธา, รูป, อรูป, ปัญจขันธ์) พึงทราบว่ามีการลบศัพท์ว่า 'อาทิ' ในคำว่า 'สัตตัฏฐังคานิ' ซึ่งหมายถึงองค์ ๗ หรือ ๘ เป็นต้น คำว่า 'นิมิต' (ท่าน) ย่อมแสดงถึงนิมิตที่ดำเนินไปเหล่านั้นด้วยคำว่า 'นิมิต' เท่านั้น ซึ่งเป็นที่ที่การออกจากนิมิตเหล่านั้น (พึงมี) สังขารุเปกขาญาณเท่านั้นย่อมกำหนดความพิเศษมีโพชฌงค์เป็นต้นของอริยมรรค เพราะเหตุไร? เพราะวิปัสสนาญาณที่เกิดร่วมกับสังขารุเปกขาญาณที่เกิดขึ้นจากปาทกฌานที่สองเป็นต้นนั้นๆ มีวิราคภาวนาคือความที่ใคร่จะไม่เข้าสมาบัติในองค์ฌานที่ล่วงพ้นปาทกฌานไปแล้ว และเพราะญาณอื่นไม่มีภาวะเช่นนั้น พึงทราบว่า แม้ในวาทะของพระเถระเหล่านั้น... วิปัสสนา (วุฏฐานคามินี) เท่านั้นย่อมกำหนด เพราะเหตุไร? เพราะด้วยการกำหนดของวิปัสสนาเท่านั้น แม้ในวาทะของพระเถระองค์แรก มรรคที่ไม่มีปาทกฌานและมรรคที่มีปฐมฌานเป็นปาทกะ ย่อมเป็นปฐมฌานิกะเท่านั้น และมรรคอื่นๆ ย่อมเป็นฌานิกะในฌานนั้นๆ ด้วยการกำหนดของปาทกฌานและวิปัสสนา พึงประกอบการกำหนดของวิปัสสนาในวาทะที่เหลือด้วยตามสมควรอย่างนี้ ปกิณฺณกสงฺขาเรติ [Pg.116] ปาทกชฺฌานโต อญฺญสงฺขาเร. เตน ปาทกชฺฌานสงฺขาเรสุ สมฺมสิเตสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ทสฺเสติ. ตตฺราปีติ ทุติยตฺเถรวาเทปิ. ตํตํฌานิกตา ตํตํสมฺมสิตสงฺขารวิปสฺสนานิยเมหิ โหติ. ตตฺราปิ หิ วิปสฺสนา ตํตํวิราคาวิราคภาวนาภาเวน โสมนสฺสสหคตา อุเปกฺขาสหคตา จ หุตฺวา ฌานงฺคาทินิยมํ มคฺคสฺส กโรตีติ เอวํ วิปสฺสนานิยโม วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. คำว่า 'ในปกิณณกสังขาร' หมายถึงในสังขารอื่นจากปาทกฌาน ด้วยบทนั้น (ท่าน) ย่อมแสดงว่า เมื่อพิจารณาสังขารที่เป็นปาทกฌานแล้ว สิ่งที่ควรกล่าว (ว่ามรรคเป็นปฐมฌานิกะ) นั้นไม่มีเลย คำว่า 'ในบรรดาฌานนั้น' หมายถึงในวาทะของพระเถระองค์ที่สองด้วย ความเป็นฌานิกะในฌานนั้นๆ ย่อมมีด้วยการกำหนดของสังขารที่พิจารณาและวิปัสสนาในฌานนั้นๆ เพราะว่าในวาทะของพระเถระองค์ที่สองนั้น วิปัสสนาเป็นไปพร้อมด้วยโสมนัสและเป็นไปพร้อมด้วยอุเบกขา ด้วยภาวะแห่งวิราคภาวนาและอวิราคภาวนาในองค์ฌานนั้นๆ ย่อมกระทำการกำหนดองค์ฌานเป็นต้นของมรรค พึงทราบการกำหนดของวิปัสสนาตามนัยที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้ ตนฺติ ตํตํฌานสทิสภวนํ. สฺวายมตฺโถ ปาทกชฺฌานสมฺมสิตชฺฌานุปนิสฺสเยหิ วินา อชฺฌาสยมตฺเตน อสิชฺฌนา อุปนิสฺสเยน วินา สงฺกปฺปมตฺเตน สกทาคามิผลาทีนํ อสิชฺฌนทีปเกน นนฺทโกวาเทน (ม. นิ. ๓.๓๙๘ อาทโย) ทีเปตพฺโพ. ตตฺถ หิ โสตาปนฺนายปิ ปริปุณฺณสงฺกปฺปภาวํ วทนฺเตน ภควตา ยสฺส ยสฺส อุปนิสฺสโย อตฺถิ, ตสฺส ตสฺเสว อชฺฌาสโย นิยามโก, นาญฺญสฺสาติ เตน เตน ปริปุณฺณสงฺกปฺปตา โหติ, น ตโต ปรํ สงฺกปฺปสพฺภาเวปิ อสิชฺฌนโตติ อยมตฺโถ ทีปิโต โหติ. เอวมิธาปิ ยสฺส ยสฺส ทุติยาทิฌานิกสฺส มคฺคสฺส ยถาวุตฺโต อุปนิสฺสโย อตฺถิ, ตสฺส ตสฺเสว อชฺฌาสโย นิยามโก, นาญฺญสฺส สติปิ ตสฺมึ อสิชฺฌนโต. อิมสฺมึ ปน วาเท ปาทกสมฺมสิตชฺฌานุปนิสฺสยสพฺภาเว อชฺฌาสโย เอกนฺเตน โหติ, ตํตํผลูปนิสฺสยสพฺภาเว ตํตํสงฺกปฺโป วิยาติ ตทภาวาภาวโต อชฺฌาสโย นิยเมตีติ วุตฺตํ. คำว่า ตันติ คือ การเกิดขึ้นที่คล้ายกับฌานนั้นๆ. อรรถนี้พึงแสดงด้วยนันทโกวาทสูตร (ม.อุ. 3.398 เป็นต้น) ซึ่งแสดงว่าการไม่สำเร็จแห่งสกทาคามิผลเป็นต้น ด้วยเพียงความดำริ โดยปราศจากอุปนิสัยคือปาทกฌานและสัมมสิตฌาน และการไม่สำเร็จด้วยเพียงอัชฌาสัย โดยปราศจากอุปนิสัยคือปาทกฌานและสัมมสิตฌาน. ในนันทโกวาทสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสถึงความเป็นผู้มีความดำริบริบูรณ์ของพระโสดาบันบุคคล ได้ทรงแสดงอรรถนี้ไว้ว่า อัชฌาสัยย่อมกำหนดมรรคใดๆ ที่มีอุปนิสัยนั้นๆ เป็นปัจจัย ไม่ใช่มรรคอื่น เพราะฉะนั้น ความดำริบริบูรณ์ย่อมมีด้วยมรรคนั้นๆ เท่านั้น ไม่เกินไปกว่านั้น เพราะถึงแม้มีความดำริปรากฏอยู่ ก็ไม่สำเร็จด้วยเพียงความดำริ. ในปุคคลัชฌาสัยวาทะนี้ก็เช่นกัน อัชฌาสัยย่อมกำหนดมรรคใดๆ ที่เป็นทุติยฌานิกะเป็นต้น ที่มีอุปนิสัยดังกล่าวแล้วนั้นๆ เป็นปัจจัย ไม่ใช่มรรคอื่น เพราะถึงแม้มีอัชฌาสัยนั้นอยู่ ก็ไม่สำเร็จด้วยอัชฌาสัย. อนึ่ง ในวาทะนี้ เมื่อมีอุปนิสัยคือปาทกฌานและสัมมสิตฌานปรากฏอยู่ อัชฌาสัยย่อมมีโดยส่วนเดียว เหมือนความดำริย่อมมีในผลนั้นๆ เมื่อมีอุปนิสัยแห่งผลนั้นๆ ปรากฏอยู่ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า อัชฌาสัยย่อมกำหนด เพราะการไม่มีอัชฌาสัยนั้น ย่อมไม่มีการเกิดขึ้นแห่งมรรคนั้น. ยสฺมึ ปน ปาทกชฺฌานํ นตฺถีติ จตุตฺถชฺฌานิกวชฺชานํ ปาทกานิ โลกิยชฺฌานานิ สนฺธาย วุตฺตํ. อปฺปนาปฺปตฺติ จ โอฬาริกงฺคาติกฺกมนุปนิสฺสยาภาเว ปญฺจหิ องฺเคหิ วินา น โหตีติ ‘‘โสมนสฺสสหคตมคฺโค โหตี’’ติ อาห. อุเปกฺขาสหคตมคฺโคติ เอเตน จตุตฺถชฺฌานิกตาปิ สมานา อนุสยสมุคฺฆาฏนสมตฺถสฺส น สงฺขาราวเสสตาติ ทสฺเสติ. เต จ วาทา น วิรุชฺฌนฺติ อชฺฌาสยวเสน ปญฺจมชฺฌานิกตาย ปฐมาทิชฺฌานิกตาย จ สมฺภวโตติ อธิปฺปาโย. อชฺฌาสโย จ สาตฺถโก โหติ, อญฺญถา ปาทกสมฺมสิตชฺฌาเนเหว นิยมสฺส สิทฺธตฺตา อชฺฌาสโย นิยามโก วุจฺจมาโน นิรตฺถโก สิยาติ. อิธ ปน อฏฺฐสาลินิยา นิยามเน เอกนฺติกํ วิปสฺสนาสงฺขาตํ อตฺถเมว อุทฺธริตฺวา ‘‘เตสมฺปิ วาเทสุ อยํ…เป… วิปสฺสนาว นิยเมตี’’ติ วทนฺเตน [Pg.117] ตโยเปเต วาเท วิปสฺสนาว นิยเมตีติ ทสฺสิตํ. ตํตํวาทานญฺหิ วิปสฺสนาสหิตานเมว สิทฺธิ, นาญฺญถาติ ทสฺสิตนฺติ. อนึ่ง คำว่า 'ไม่มีปาทกฌาน' นั้น ตรัสหมายถึงโลกียฌานที่เป็นบาทฐานของมรรคที่เว้นจากจตุตถฌานิกมรรค. และการเข้าถึงอัปปนาฌานย่อมไม่มีโดยปราศจากองค์ฌาน ๕ เมื่อไม่มีอุปนิสัยคือการก้าวล่วงองค์ฌานที่หยาบ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'มรรคที่สหรคตด้วยโสมนัสย่อมมี'. ด้วยบทว่า 'มรรคที่สหรคตด้วยอุเบกขา' นี้ ย่อมแสดงว่าความเป็นจตุตถฌานิกะของมรรคที่สามารถถอนอนุสัยได้นั้น ย่อมเสมอกัน (กับเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน) แต่ความเป็นสังขารที่เหลืออันละเอียดนั้นไม่เสมอกัน. และวาทะเหล่านั้นย่อมไม่ขัดแย้งกัน เพราะความเป็นปัญจมฌานิกะและปฐมาทิฌานิกะย่อมเป็นไปได้ด้วยอำนาจอัชฌาสัย ดังนี้เป็นอัธยาศัยของอาจารย์อรรถกถา. และอัชฌาสัยย่อมมีประโยชน์ เพราะมิฉะนั้นแล้ว เมื่อการกำหนดมรรคสำเร็จได้ด้วยปาทกฌานและสัมมสิตฌานเท่านั้น การกล่าวว่าอัชฌาสัยเป็นเครื่องกำหนดก็จะเป็นสิ่งไร้ประโยชน์. อนึ่ง ในอรรถสาลินีนี้ เมื่อยกเอาอรรถที่เป็นวิปัสสนาโดยส่วนเดียวมากล่าวในการกำหนดมรรค ท่านสังคหอรรถกถาจารย์ผู้กล่าวว่า 'ในวาทะของพระเถระเหล่านั้น วิปัสสนานี้เท่านั้นย่อมกำหนดมรรค' ได้แสดงไว้ว่า วิปัสสนานั้นเท่านั้นย่อมกำหนดวาทะทั้งสามนี้. เพราะความสำเร็จแห่งวาทะเหล่านั้นย่อมมีได้ก็ต่อเมื่อประกอบด้วยวิปัสสนาเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยประการอื่น ดังนี้ได้แสดงไว้แล้ว. ปเวธตีติ โคตฺรภุสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกตีติ อตฺโถ. ยทิ ปญฺจมจิตฺตกฺขเณ ชวนํ ปติตํ นาม โหติ, กถํ ตทา โคตฺรภุ ตทนนฺตรญฺจ มคฺโค ชวนสฺส ปติตกฺขเณ อุปฺปชฺชตีติ? อปุพฺพสฺส ชวนนฺตรสฺส ปติตตาภาวโต. ตเทว หิ ชวนํ อเนกกฺขตฺตุํ ปวตฺตมานํ ปติตํ สิยาติ, โคตฺรภุ ปน อารมฺมณนฺตเร อุปฺปนฺนํ อปุพฺพํ ชวนํ, ตถา มคฺโค ภูมนฺตรโต จาติ. นนุ จ สตฺตมชวนเจตนาย พลวตาย อุปปชฺชเวทนียภาโว โหติ อานนฺตริยตาปีติ, ตตฺถายํ อธิปฺปาโย สิยา ‘‘ปฏิสนฺธิยา อนนฺตรปจฺจยภาวิโน วิปากสนฺตานสฺส อนนฺตรปจฺจยภาเวน อนฺติมชวนเจตนาย สุสงฺขตตฺตา สา สตฺตมชวนเจตนา อุปปชฺชเวทนียา อานนฺตริกา จ โหติ, น อปติตชวนเจตนา วิย พลวตายา’’ติ. คำว่า 'ปเวธติ' หมายถึง โคตรภูไม่สามารถเป็นปัจจัยได้. หากว่าชวนะตกไปในจิตขณะที่ ๕ แล้ว โคตรภูและมรรคที่เกิดต่อจากนั้นจะเกิดขึ้นในขณะที่ชวนะตกไปได้อย่างไร? เพราะไม่มีการตกไปแห่งชวนะชนิดใหม่. ชวนะเดิมนั่นแหละเมื่อเป็นไปหลายครั้งก็อาจตกไปได้. แต่โคตรภูเป็นชวนะใหม่ที่เกิดขึ้นในอารมณ์อื่น (คือนิพพาน) จากอารมณ์สังขาร. มรรคก็เช่นกัน (เป็นชวนะใหม่) โดยภูมิอื่น (คือโลกุตตรภูมิ). อนึ่ง ด้วยกำลังแห่งเจตนาในชวนะที่ ๗ ความเป็นอุปปัชชเวทนียกรรมและความเป็นอนันตริยกรรมย่อมมีมิใช่หรือ? ในข้อนั้น พึงมีอัธยาศัยดังนี้ว่า ด้วยความเป็นอนันตรปัจจัยแห่งวิบากสันดานที่เป็นอนันตรปัจจัยแห่งปฏิสนธิ เจตนาในชวนะสุดท้ายย่อมเป็นอุปปัชชเวทนียกรรมและอนันตริยกรรม เพราะมีการปรุงแต่งดีแล้ว ไม่ใช่เพราะมีกำลังเหมือนเจตนาในชวนะที่ไม่ตกไป. ปุน อนุโลมํ ตํ อนุพนฺเธยฺยาติ โคตฺรภุสฺส หิ สงฺขารารมฺมณตฺเต สติ ตทปิ อนุโลมเมวาติ ปุริมอนุโลมํ วิย ตํ ตทปิ อญฺญํ อนุโลมํ อนุพนฺเธยฺย, น มคฺโคติ มคฺควุฏฺฐานเมว จ น ภเวยฺย อตฺตโน สทิสาลมฺพนสฺส อาวชฺชนฏฺฐานิยสฺส ปจฺจยสฺส อลาภา. อปฺปหีนภาเวน ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ อนุสยิตา กิเลสา สา ภูมิ เอเตหิ ลทฺธาติ กตฺวา ภูมิลทฺธา. วฏฺฏํ สิโนนฺติ พนฺธนฺตีติ กตฺวา วฏฺฏเสตู จ, เตสํ สมุคฺฆาตกรณนฺติปิ เอตเทวสฺส โลภกฺขนฺธาทิปทาลนํ วุจฺจติ. ตนฺติ ปวตฺตํ. เอกํ ภวนฺติ อนาคามิโน อเนกกฺขตฺตุญฺจ ตตฺเถว อุปปชฺชนฺตสฺส เหฏฺฐา อนาคมนวเสน เอโก ภโวติ คเหตฺวา วุตฺตํ. อนึ่ง คำว่า 'โคตรภูนั้นพึงติดตามอนุโลมอื่นไปอีก' นั้น เพราะเมื่อโคตรภูมีสังขารเป็นอารมณ์ โคตรภูนั้นก็เป็นอนุโลมเช่นกัน เพราะฉะนั้น โคตรภูนั้นก็พึงติดตามอนุโลมอื่นไปอีก เหมือนอนุโลมก่อนหน้า ไม่ใช่มรรค และการออกจากมรรคก็จะไม่เกิดขึ้น เพราะไม่ได้รับปัจจัยที่มีอารมณ์เสมอกัน ซึ่งตั้งอยู่ในฐานะแห่งอาวัชชนะของตน. กิเลสที่ยังไม่ถูกละ ซึ่งนอนเนื่องอยู่ในอุปาทานขันธ์ ๕ ชื่อว่า 'ภูมิลัทธะ' เพราะกิเลสเหล่านี้ได้ภูมิคืออุปาทานขันธ์นั้นแล้ว. และชื่อว่า 'วัฏฏเสตุ' เพราะกิเลสเหล่านี้ย่อมผูกพันวัฏฏะ. การตัดกิเลสเหล่านั้นให้ขาดโดยสิ้นเชิง ก็คือการทำลายกองโลภะเป็นต้นของมรรคนั้นนั่นเอง. คำว่า 'ตันติ' คือ ปวัตติ. คำว่า 'เอกัง ภวัง' นั้น กล่าวโดยถือเอาว่า อนาคามีบุคคลผู้ไปเกิดในภพนั้นๆ หลายครั้ง หรือครั้งเดียว ย่อมมีภพเดียว โดยไม่กลับลงมาสู่กามภูมิเบื้องล่าง. อิมสฺส ปนตฺถสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส อุปาทินฺนกปวตฺตโต วุฏฺฐานสฺส. อปาเยสุ สตฺตมภวโต อุทฺธํ สุคติยญฺจ วิปากทายกสฺส อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส ปจฺจยฆาโต โสตาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรโธ ทฏฺฐพฺโพ. ทฺวีสุ ภเวสูติ อนาคามิมคฺเค อภาวิเต สกทาคามิสฺส กามธาตุยํ เย ทฺเว ภวา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เตสูติ อตฺโถ. จลตีติ เอเตน จลนสภาวเมว ทสฺเสติ, น อจลนาภาวํ, ตสฺมา อจลนํ ทสฺเสตฺวา ปุน จลนํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตถาคตสฺส หี’’ติอาทิมาห. เยปิ วา กตฺถจิ จตฺตาโรปิ มคฺเค สมานปฏิปเท ทิสฺวา สภาวโต อจลนเมว [Pg.118] คณฺเหยฺยุํ, เตสํ ตํคหณนิวารณตฺถํ ‘‘จลตี’’ติ วุตฺตํ, น จลนาวธารณตฺถนฺติ ยุตฺตํ อุภยทสฺสนํ. อถ วา ยทิปิ เกสญฺจิ จตฺตาโรปิ มคฺคา สมานปฏิปทา, ตถาปิ กิเลสินฺทฺริเยหิ สิชฺฌมานา ปฏิปทา เตสํ วเสน จลนปกติกา เอวาติ ‘‘จลติ’’จฺเจว วุตฺตํ, น ‘‘น จลตี’’ติ. คำว่า 'อิมัสสะ ปะนัตถัสสาติ' หมายถึง การออกจากปวัตติที่ถูกยึดถือดังกล่าวแล้ว. พึงเห็นว่าการทำลายปัจจัยของอภิสังขารวิญญาณที่ให้ผลในอบายภูมิและในสุคติภูมิหลังจากภพที่ ๗ ขึ้นไปนั้น คือการดับอภิสังขารวิญญาณด้วยโสดาปัตติมรรคญาณ. คำว่า 'ในสองภพ' หมายถึง ภพสองภพใดที่สกทาคามีบุคคลพึงไปเกิดในกามธาตุ เมื่ออนาคามิมรรคยังไม่เจริญแล้ว (คือภพมนุษย์และภพเทวดา) ในภพทั้งสองนั้น. ด้วยบทว่า 'จะละติ' นี้ ย่อมแสดงเพียงสภาพที่หวั่นไหว ไม่ได้แสดงสภาพที่ไม่หวั่นไหว เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงสภาพที่ไม่หวั่นไหวแล้ว จึงกล่าวถึงสภาพที่หวั่นไหวอีกครั้ง โดยเริ่มด้วยคำว่า 'ของพระตถาคต' เป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง เพื่อห้ามการยึดถือของบุคคลบางพวกที่เห็นมรรคทั้ง ๔ มีปฏิปทาเสมอกันในอริยบุคคลบางท่าน แล้วยึดถือว่าโดยสภาพแล้วย่อมไม่หวั่นไหวเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'จะละติ' ไม่ได้กล่าวเพื่อกำหนดสภาพที่หวั่นไหว เพราะฉะนั้น การแสดงทั้งสองอย่างจึงเหมาะสม. อีกอย่างหนึ่ง ถึงแม้ว่ามรรคทั้ง ๔ ของอริยบุคคลบางท่านมีปฏิปทาเสมอกัน แต่ปฏิปทาที่สำเร็จด้วยกิเลสและอินทรีย์เหล่านั้น ย่อมมีสภาพที่หวั่นไหวโดยธรรมชาติ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'จะละติ' เท่านั้น ไม่ได้กล่าวว่า 'จะไม่หวั่นไหว'. โลกุตฺตรกุสลปกิณฺณกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยเรื่องโลกุตตรกุศลและปกิณณกะ จบแล้ว. ปฐมมคฺควีสติมหานยวณฺณนา อรรถกถาว่าด้วยมหานัย ๒๐ แห่งปฐมมรรค ๓๕๗. ยสฺส ปุพฺพภาเค ‘‘มคฺคํ ภาเวมี’’ติ อชฺฌาสโย ปวตฺโต, โส มคฺคํ ภาเวติ. เอวํ สพฺพตฺถ อชฺฌาสยวิเสเสน ตํตํภาวนาวิเสโส ทฏฺฐพฺโพ. ๓๕๗. บุคคลใดมีความตั้งใจเกิดขึ้นในเบื้องต้นว่า 'เราจักเจริญมรรค' บุคคลนั้นย่อมเจริญมรรค. พึงทราบความพิเศษแห่งภาวนานั้นๆ ด้วยความพิเศษแห่งอัธยาศัยในที่ทั้งปวงอย่างนี้. ๓๕๘. ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติอาทีสุ เอกจิตฺตกฺขเณ วตฺตมาเนสุ ธมฺเมสุ กถํ ฉนฺทสฺส ตํสหชาตสฺส อธิปติภาโว วีริยาทีนญฺจาติ? อุปนิสฺสยวเสน. ยสฺส หิ สเจ ฉนฺทวโต กุสลํ นิปฺผชฺชติ, ‘‘อหํ นิปฺผาเทสฺสามี’’ติ ปวตฺตมานสฺส กุสลํ นิปฺผนฺนํ, ตสฺส ตํสหชาโต ฉนฺโท เตน ปุริมุปนิสฺสเยน วิสิฏฺโฐ สหชาตธมฺเม อตฺตโน วเส วตฺเตติ. ตสฺมิญฺจ ปวตฺตมาเน เต ปวตฺตนฺติ, นิวตฺตมาเน นิวตฺตนฺติ, ตทนุรูปพลา จ โหนฺติ ราชปุริสา วิยาติ. เอวํ วีริยาทีสุ. เสสธมฺมานํ ปน กตฺถจิ วุตฺตปฺปการปฺปวตฺติสพฺภาเวปิ อตํสภาวตฺตา อธิปติภาโว นตฺถีติ ทฏฺฐพฺโพ. ๓๕๘. ในบทว่า 'ฉันทาธิปไตย' เป็นต้น มีปัญหาว่า 'ในธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในขณะจิตเดียวกัน ฉันทะที่เกิดพร้อมกับธรรมเหล่านั้น และวิริยะเป็นต้น จะเป็นอธิบดีได้อย่างไร?' ตอบว่า 'ด้วยอำนาจแห่งอุปนิสัย' เพราะว่า ถ้ากุศลของบุคคลผู้มีฉันทะสำเร็จลงได้ เมื่อบุคคลนั้นคิดว่า 'เราจักให้สำเร็จ' กุศลก็สำเร็จ ฉันทะที่เกิดพร้อมกับกุศลนั้น ย่อมทำธรรมที่เกิดพร้อมกันให้อยู่ในอำนาจของตน โดยเป็นฉันทะที่พิเศษด้วยอุปนิสัยก่อนหน้านั้น. เมื่อฉันทะนั้นเกิดขึ้น ธรรมเหล่านั้นก็เกิดขึ้น เมื่อฉันทะนั้นดับไป ธรรมเหล่านั้นก็ดับไป และมีกำลังเหมาะสมกัน เหมือนราชบุรุษฉะนั้น. ในวิริยะเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน. ส่วนธรรมที่เหลือ แม้จะมีการเกิดขึ้นตามที่กล่าวมาในบางกรณี แต่เพราะไม่มีสภาพที่จะทำธรรมเหล่านั้นให้อยู่ในอำนาจของตน จึงไม่มีความเป็นอธิบดี พึงทราบดังนี้. ทุติยมคฺควณฺณนา พรรณนาทุติยมรรค ๓๖๑. อา-การสฺส รสฺสตฺตํ กตฺวา อญฺญินฺทฺริยํ วุตฺตํ, อา-กาโร จ ธมฺมมริยาทตฺโถ. ๓๖๑. คำว่า 'อัญญินทรีย์' ท่านกล่าวไว้โดยทำอักษร 'อา' ให้เป็นรัสสะ (เสียงสั้น) และอักษร 'อา' นั้น มีความหมายว่าการกำหนดขอบเขตแห่งธรรม. ตติยจตุตฺถมคฺควณฺณนา พรรณนามรรคที่สามและสี่ ๓๖๒. มคฺคงฺคานิ น ปูเรนฺติ อกิจฺจกตฺตา สมฺมาทิฏฺฐิยาติ อธิปฺปาโย. มาเรนฺโต คจฺฉตีติ หิ มคฺโค, น เจตาย มาเรตพฺพํ อตฺถีติ. มานสฺส ทิฏฺฐิสทิสา [Pg.119] ปวตฺติ อหมสฺมีติ ปวตฺตมานสฺส ทิฏฺฐิฏฺฐาเน ฐานํ. อาโลกสฺเสว ปวตฺติกาโล วิยาติ จิรปฺปวตฺตึ สนฺธายาห. เอกเทสสามญฺเญน หิ ยถาธิปฺเปเตน อุปมา โหตีติ. ขาเร วาติ กฏฺฐาทีนํ ขารจฺฉาริกายํ. สมฺมทฺทิตฺวาติ กิเลเทตฺวา. ฉนฺโทติ ตณฺหา. อนุสโยติ ตณฺหา มานานุสโย จ. เอตสฺมิญฺจ สุตฺเต อสมูหตสฺส คนฺธสฺส สมุคฺฆาฏนํ วิย อสมูหตมานาทิสมุคฺฆาตํ ทสฺเสนฺเตน อญฺญมญฺเญ กิเลเส ปชหตีติ ทสฺสิตนฺติ อานีตํ, น ยถาวุตฺตนเยน อุปมาย วุตฺตตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. นิรนฺตรํ ปวตฺตมาเน จิตฺเต ตสฺส สํกิเลสโวทานกรา สาวชฺชานวชฺชา เจตสิกา อุปฺปชฺชมานา ตสฺสงฺคภูตา อวยวา วิย โหนฺตีติ ‘‘จิตฺตงฺควเสนา’’ติ วุตฺตํ. ๓๖๒. อธิบายว่า องค์มรรคทั้งหลายย่อมไม่บริบูรณ์ เพราะสัมมาทิฏฐิไม่มีกิจ (ในการละกิเลส). ด้วยว่า ธรรมที่ชื่อว่ามรรค เพราะอรรถว่าย่อมฆ่า (กิเลส) แล้วไป แต่สำหรับสัมมาทิฏฐินี้ ไม่มีธรรมที่พึงฆ่า. ความเป็นไปของมานะที่คล้ายกับทิฏฐิ คือการตั้งอยู่ในฐานะแห่งทิฏฐิของมานะที่เกิดขึ้นว่า 'เราเป็น'. คำว่า 'เหมือนกาลที่แสงสว่างปรากฏอยู่' ท่านกล่าวหมายถึงการเกิดขึ้นต่อเนื่องยาวนาน. เพราะอุปมานั้นย่อมมีได้ด้วยความเหมือนกันเพียงบางส่วนตามที่ประสงค์. คำว่า 'ในน้ำด่าง' คือในน้ำด่างจากเถ้าไม้เป็นต้น. คำว่า 'สัมมัททิตวา' คือทำให้เปียกชุ่ม. คำว่า 'ฉันทะ' คือตัณหา. คำว่า 'อนุสัย' คือตัณหาและมานานุสัย. และในพระสูตรนี้ (เขมกสูตร) ท่านนำมาอ้างเพื่อแสดงการกำจัดมานะเป็นต้นที่ยังถอนไม่ได้ เหมือนการกำจัดกลิ่นที่ยังถอนไม่ได้ โดยแสดงว่าย่อมละกิเลสเหล่าอื่น (ที่เหลือ) พึงทราบว่ามิใช่กล่าวเพราะอุปมาโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. เมื่อจิตเกิดขึ้นต่อเนื่องกัน เจตสิกทั้งหลายที่ทำความเศร้าหมองและความผ่องใส ทั้งที่มีโทษและไม่มีโทษ เมื่อเกิดขึ้น ย่อมเป็นเหมือนส่วนประกอบที่เป็นอวัยวะของจิตนั้น จึงเรียกว่า 'โดยอำนาจแห่งองค์ของจิต'. โลกุตฺตรกุสลวณฺณนา นิฏฺฐิตา. พรรณนาโลกุตรกุศลจบแล้ว. กุสลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. พรรณนากุศลจบแล้ว. อกุสลปทํ บทอกุศล ธมฺมุทฺเทสวาโร ธัมมุทเทสวาร ปฐมจิตฺตกถาวณฺณนา พรรณนาปฐมจิตตกถา ๓๖๕. กุสเล วุตฺตนยํ อนุคนฺตฺวา ยถานุรูปํ เวทิตพฺพตาย ‘‘วุตฺตนเยนา’’ติ อาห. คนฺตพฺพาภาวโตติ พุชฺฌิตพฺพาภาวโต. ทิฏฺฐิยา คตมตฺตนฺติ ทิฏฺฐิยา คติมตฺตํ คหณมตฺตํ. อาสนฺนการณตฺตา อโยนิโสมนสิการสฺส วิสุํ คหณํ เอกนฺตการณตฺตา จ. สติสํวโรติ อิธ สีตาทีหิ ผุฏฺฐสฺส อปฺปมชฺชนํ ขมนํ ทฏฺฐพฺพํ. ปหานสํวโรติ วีริยสํวโร. ๓๖๕. ท่านกล่าวว่า 'ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว' เพราะพึงทราบตามสมควรโดยดำเนินตามนัยที่กล่าวไว้ในกุศล. คำว่า 'คันตัพพาภาวะโต' คือเพราะไม่มีอรรถที่พึงทราบ. คำว่า 'ทิฏฐิยาคตมัตตัง' คือเพียงการเกิดขึ้นของทิฏฐิ หรือเพียงการยึดถือ. การแยกกล่าวอโยนิโสมนสิการ เพราะเป็นเหตุใกล้และเป็นเหตุแน่นอน. ในที่นี้ พึงทราบว่า 'สติสังวร' คือความอดทนที่ไม่ประมาทของผู้ที่ถูกกระทบด้วยความหนาวเป็นต้น. 'ปหานสังวร' คือวิริยสังวร. อสฺสาททสฺสนนฺติ อสฺสาททิฏฺฐิ. ผลฏฺเฐน ปจฺจุปฏฺฐาเนน อสมฺมาปฏิปตฺติปจฺจุปฏฺฐาโนโมโห, สมฺมาปฏิปตฺติปฏิปกฺขภาวคฺคหณากาโร วา. สพฺพสฺส โลภสฺส อภิชฺฌาภาเว สติปิ วิเสสยุตฺตาย อภิชฺฌาย กมฺมปถปฺปตฺตาย อิธุปฺปชฺชมานาย ลกฺขณาทึ ทสฺเสตุํ ‘‘สา ปรสมฺปตฺตีน’’นฺติอาทิมาห. อตฺตโน ปริณามนสฺส ปุเรจาริกา ตณฺหาภิรติ อภิรติ. คำว่า 'อัสสาททัสสนะ' คืออัสสาททิฏฐิ. โมหะมีอุปัฏฐานคือผลของการปฏิบัติผิด หรือมีอาการที่ยึดถือความเป็นปฏิปักษ์ต่อสัมมาปฏิบัติ. แม้ว่าโลภะทั้งหมดจะมีสภาพเป็นอภิชฌา แต่เพื่อแสดงลักษณะเป็นต้นของอภิชฌาที่ประกอบด้วยความพิเศษ ถึงกรรมบถ และเกิดขึ้นในที่นี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'สา ปรสัมปัตตีนัง' เป็นต้น. ตัณหาภิรติ (ความยินดีในตัณหา) ที่เป็นผู้เดินหน้าในการน้อมนำมาสู่ตน ชื่อว่า อภิรติ. อนุปปริกฺขา [Pg.120] โมโห. โมหวเสน หิ ทิฏฺฐิวเสน วา อวตฺถุสฺมึ สานุนโย อธิโมกฺโข อุปฺปชฺชตีติ. อสติยจิตฺเตติ อหิริกาทีหิ อารกฺขรหิตจิตฺเต. สติรหิตตฺตา สติปฏิปกฺขตฺตา จาติ เอเตน สติรหิตา สติปฏิปกฺขา จ อกุสลา ขนฺธา เอว มิจฺฉาสตีติ ทสฺเสติ. เต ปน อุปนาหาทิปฺปวตฺติยํ จิรกตาทิสลฺลกฺขเณ ปฏุสญฺญาสมฺปยุตฺตา ทฏฺฐพฺพา. สทรถาทิภาโว อวิเสเสน กิเลสสมฺปโยคโต วุตฺโต ลหุตาทิเอกนฺตปฏิปกฺขานํ ถินมิทฺธาทีนํ เกสญฺจิ อิธ อภาวา. อวูปสโมติ อสนฺนิสินฺนสพฺภาวมาห. อนวฏฺฐานรสนฺติ จลนกิจฺจํ. เจตโส อวูปสเมติ นิปฺผาเทตพฺเพ ปโยชเน ภุมฺมํ, อวูปสมปจฺจยภูตํ อารมฺมณํ วา ‘‘อวูปสโม’’ติ วุตฺตํ. อนุปปริกขาคือโมหะ. เพราะอธิโมกข์ที่ประกอบด้วยตัณหา (สานุนยอธิโมกข์) ย่อมเกิดขึ้นในวัตถุที่ไม่ควรเชื่อถือ ด้วยอำนาจแห่งโมหะหรือด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ. คำว่า 'ในจิตที่ไม่มีสติ' คือในจิตที่ปราศจากการรักษาเพราะอหิริกะเป็นต้น. ด้วยบทนี้ ท่านแสดงว่า ขันธ์ที่เป็นอกุศลที่ปราศจากสติและเป็นปฏิปักษ์ต่อสติเท่านั้น ชื่อว่ามิจฉาสติ. ส่วนขันธ์เหล่านั้น พึงทราบว่าเป็นขันธ์ที่ประกอบด้วยสัญญาที่คมกล้า ในการเกิดขึ้นของความผูกโกรธเป็นต้น และในการระลึกถึงเรื่องราวที่ทำมานานเป็นต้น. ความเป็นไปแห่งความเร่าร้อนเป็นต้น กล่าวไว้โดยไม่จำแนกเพราะประกอบด้วยกิเลส เนื่องจากไม่มีถีนมิทธะเป็นต้น ซึ่งเป็นปฏิปักษ์โดยเด็ดขาดต่อลหุตาเป็นต้น ในอกุศลบางอย่างในที่นี้. คำว่า 'อวูปสมะ' ท่านกล่าวถึงสภาพที่ไม่มีความสงบระงับ. คำว่า 'อนวัฏฐานรส' คือมีกิจคือการเคลื่อนไหว. ในบทว่า 'เจตโส อวูปสเม' เป็นสัตตมีวิภัตติในความหมายของประโยชน์ที่ควรให้สำเร็จ หรืออารมณ์ที่เป็นเหตุแห่งความไม่สงบก็เรียกว่า 'อวูปสมะ'. ธมฺมุทฺเทสวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. พรรณนาธัมมุทเทสวารกถาจบแล้ว. นิทฺเทสวารกถาวณฺณนา พรรณนานิทเทสวารกถา ๓๗๗. สหชาตธมฺเมสุ อกมฺปนํ น โกสชฺเชสุ อกมฺปนํ วิย ตปฺปฏิปกฺขภาวโต ทฏฺฐพฺพํ, ตํตํปาปกิริยาย อุสฺสหนวเสน ปน ถิรตา ตตฺถ อกมฺปนํ. ๓๗๗. ความไม่หวั่นไหวในธรรมที่เกิดร่วมกัน ไม่พึงเห็นว่าเป็นการไม่หวั่นไหวเพราะความเป็นปฏิปักษ์ต่อความเกียจคร้าน เหมือนความไม่หวั่นไหว (ของวิริยพละ) ในกุศล แต่ความมั่นคงด้วยอำนาจความอุตสาหะในการทำบาปนั้นๆ ต่างหาก ชื่อว่าความไม่หวั่นไหวในธรรมที่เกิดร่วมกันนั้น. ๓๘๑. ทิฏฺฐิยา วิรูปํ ผนฺทิตนฺติ ตถา ตถา สสฺสตาทิวเสน ปวตฺตา ทิฏฺฐิ เอว วุจฺจติ. ตรนฺตีติ ติตฺเถ วิย ปิลวนฺติ. วิปริเยสโตติ วตฺถุสฺส วิปรีตโต. ๓๘๑. คำว่า 'ทิฏฐิยา วิรูปัง ผันทิตัง' หมายถึงทิฏฐิที่เกิดขึ้นด้วยอาการต่างๆ เช่น ความเป็นสัสสตทิฏฐิเป็นต้นนั่นเอง. คำว่า 'ตรันติ' คือลอยไปเหมือนลอยอยู่ที่ท่า. คำว่า 'วิปริยาสโต' คือโดยความเป็นตรงกันข้ามของวัตถุ. ๓๙๐. สภาวปฏิจฺฉาทนวเสน ปกติอตฺตาทิอสนฺตคหณสฺส อนิจฺจาทีนํ นิจฺจาทิวิสมคหณสฺส จ สญฺญาทิวิปริเยสสฺส นิสฺสยตฺตา ‘‘อสนฺตํ อสมญฺจ พุชฺฌตี’’ติ วุตฺตํ. ๓๙๐. เพราะเป็นที่อาศัยของการยึดถือสิ่งที่ไม่เป็นจริง เช่น ปกติและอัตตาเป็นต้น โดยอำนาจของการปกปิดสภาวะที่แท้จริง และของการยึดถือสิ่งที่ไม่เที่ยงเป็นต้นโดยผิดเพี้ยนว่าเป็นของเที่ยงเป็นต้น และของวิปลาสมีสัญญาเป็นต้น จึงกล่าวว่า 'ย่อมรู้สิ่งที่ไม่เป็นจริงและไม่สมควร'. ทุติยจิตฺตวณฺณนา พรรณนาจิตที่สอง ๓๙๙. กิญฺจาปิ…เป… ปรามสนฺตสฺส อุปฺปชฺชตีติ ปุริมจิตฺเตน อวิเสสํ ทสฺเสติ. อนุสฺสาหนาวสีทนภาเวน สํหตภาโว ถินํ. ๓๙๙. ด้วยคำว่า 'แม้ว่า... ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้พิจารณา...' ท่านแสดงความไม่แตกต่างจากจิตดวงก่อน. สภาพที่หดหู่ด้วยอาการที่ไม่มีความอุตสาหะและมีความท้อถอย ชื่อว่า ถีน. ตติยจิตฺตวณฺณนา พรรณนาจิตที่สาม ๔๐๐. อิธ มาเนน สทฺธึ ปญฺจ อปณฺณกงฺคานีติ อวิรชฺฌนกงฺคานิ อุปฺปตฺติอรหงฺคานิ โหนฺตีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. มานสฺส อนิยตตฺตา น นิยตเยวาปนกาติ[Pg.121]. ปฏฺฐาเน หิ ‘‘สํโยชนํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ สํโยชโน ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา’’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๔.๑) เอตฺถ ‘‘จตุกฺขตฺตุํ กามราเคน ติกฺขตฺตุํ ปฏิเฆน จ มาโน วิจิกิจฺฉา ภวราโค ตโยเปเต สกทาคามิโน สํโยชนานํ สํโยชเนหิ ทสวิธา โยชนา’’ติ ทสฺสิตาย ทสวิธาย โยชนาย ‘‘กามราคสํโยชนํ ปฏิจฺจ มานสํโยชนํ อวิชฺชาสํโยชน’’นฺติ วตฺวา ‘‘กามราคสํโยชนํ ปฏิจฺจ อวิชฺชาสํโยชน’’นฺติ ‘‘มานสํโยชนํ ปฏิจฺจ ภวราคสํโยชนํ อวิชฺชาสํโยชน’’นฺติ จ วตฺวา ‘‘ภวราคสํโยชนํ ปฏิจฺจ อวิชฺชาสํโยชน’’นฺติ วุตฺตาหิ โยชนาหิ มานสฺส อนิยตภาโว ปกาสิโต, ตถา กิเลสทุเกปิ. อิธ จ วกฺขติ ‘‘ทสวิธา สํโยชนานํ โยชนา, ตถา ทสวิธา กิเลสาน’’นฺติ จ. อุนฺนมนวเสเนว สมฺปคฺคหรโส, น วีริยํ วิย ตํตํกิจฺจสาธเน อพฺภุสฺสาหนวเสน. โอมานสฺสปิ อตฺตานํ อวํกตฺวา คหณํ สมฺปคฺคโหติ ทฏฺฐพฺโพ. ๔๐๐. พึงทราบอรรถว่า องค์ ๕ ที่ไม่ผิดพลาด คือ องค์ที่ควรเกิดขึ้นพร้อมด้วยมานะในที่นี้ เพราะมานะเป็นอนิยตเจตสิก (เจตสิกที่ไม่แน่นอน) จึงไม่เป็นเยวาปนกเจตสิกที่แน่นอน ในปัฏฐานว่า "ธรรมที่เป็นสังโยชน์ อาศัยธรรมที่เป็นสังโยชน์เกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย" (ปัฏฐาน 3.4.1) ในที่นี้ มานะ วิจิกิจฉา และภวราคะ ทั้งสามนี้ ของพระสกทาคามี โดยการประกอบสังโยชน์ ๑๐ อย่าง ด้วยสังโยชน์ทั้งหลาย ซึ่งแสดงไว้ว่า "การประกอบ ๑๐ อย่าง" โดยกล่าวว่า "สังโยชน์คือกามราคะอาศัยสังโยชน์คือมานะ สังโยชน์คืออวิชชา" และกล่าวว่า "สังโยชน์คือกามราคะอาศัยสังโยชน์คืออวิชชา" และกล่าวว่า "สังโยชน์คือมานะอาศัยสังโยชน์คือภวราคะ สังโยชน์คืออวิชชา" และกล่าวว่า "สังโยชน์คือภวราคะอาศัยสังโยชน์คืออวิชชา" ด้วยการประกอบที่กล่าวมานี้ ความเป็นอนิยตธรรม (ความไม่แน่นอน) ของมานะจึงถูกประกาศไว้แล้ว แม้ในกิเลสทุกะก็เช่นกัน และในที่นี้ก็จะกล่าวว่า "การประกอบสังโยชน์ ๑๐ อย่าง และการประกอบกิเลส ๑๐ อย่าง" มีรสคือการประคองไว้ด้วยอำนาจแห่งการยกตนขึ้นเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งความอุตสาหะในการทำให้กิจนั้นๆ สำเร็จเหมือนวิริยะ พึงทราบว่า แม้โอมานะ (มานะที่ดูถูกตนเอง) ก็คือการประคองไว้โดยการยึดถือตนเองด้วยการลดตนเองลง จตุตฺถจิตฺตวณฺณนา คำอธิบายจิตที่ ๔ ๔๐๒. ปริหรณตฺถํ วิกฺขิตฺตา หุตฺวา อุสฺสาหํ ชเนนฺตา ‘‘ปริหรณตฺถํ สอุสฺสาหา’’ติ วุตฺตา, เตสํ. ๔๐๒. ผู้ที่จิตฟุ้งซ่านแล้วยังความอุตสาหะให้เกิดขึ้นเพื่อการหลีกเลี่ยง ถูกกล่าวว่า 'ผู้มีความอุตสาหะเพื่อการหลีกเลี่ยง' ในบุคคลเหล่านั้น นวมจิตฺตวณฺณนา คำอธิบายจิตที่ ๙ ๔๑๓. วิสปฺปนอนิฏฺฐรูปสมุฏฺฐานวเสน อตฺตโน ปวตฺติอาการวเสน จ วิสปฺปนรโส. โทโส อุปโยคผเลสุ อนิฏฺฐตฺตา วิสสํสฏฺฐปูติมุตฺตํ วิย ทฏฺฐพฺโพ. อนภิรติรสาติ เอวํปกาเรสุ ปฏิกฺเขเปน รสวจเนสุ ตํตํปฏิปกฺขกิจฺจคหณํ ทฏฺฐพฺพํ. กฏุกาการคติ กฏุกญฺจุกตา, อตฺตสมฺปตฺติ อาวาสาทิ, ปรายตฺตตาย ทาสพฺยํ วิย ทฏฺฐพฺพํ. ยถา หิ ทาสพฺเย สติ ทาโส ปรายตฺโต โหติ, เอวํ กุกฺกุจฺเจ สติ ตํสมงฺคี. น หิ โส อตฺตโน ธมฺมตาย ปวตฺติตุํ สกฺโกติ กุสเลติ. อถ วา กตากตากุสลกุสลานุโสจเน อายตฺตตาย ตทุภยวเสน กุกฺกุจฺเจน ตํสมงฺคี โหตีติ ทาสพฺยํ วิย ตํ โหติ. ๔๑๓. มีรสคือการแผ่ซ่านไปทั่วด้วยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นของรูปที่ไม่น่าปรารถนาที่แผ่ซ่านไปทั่ว และด้วยอำนาจแห่งอาการที่เป็นไปของโทสะของตน โทสะพึงทราบว่าเหมือนน้ำปัสสาวะเน่าที่เจือด้วยยาพิษ เพราะเป็นอนิฏฐธรรม (สิ่งที่ไม่น่าปรารถนา) ในธรรมที่เป็นเหตุและผล พึงทราบว่าการยึดถือกิจที่เป็นปฏิปักษ์นั้นๆ ในคำกล่าวถึงรสโดยการปฏิเสธในลักษณะเช่นนี้ว่า "มีรสคือความไม่ยินดี" การดำเนินไปในอาการที่ขมขื่นคือความขมขื่น ความสมบูรณ์ของตนคือที่อยู่เป็นต้น พึงทราบว่าเหมือนความเป็นทาสเพราะความเป็นของที่ขึ้นอยู่กับผู้อื่น เพราะเมื่อมีความเป็นทาสอยู่ ทาสย่อมเป็นของที่ขึ้นอยู่กับผู้อื่นฉันใด เมื่อมีกุกกุจจะอยู่ ผู้ประกอบด้วยกุกกุจจะนั้นก็ฉันนั้น เพราะเขาไม่สามารถดำเนินไปตามสภาวะของตนในกุศลได้ อีกนัยหนึ่ง เพราะความเป็นของที่ขึ้นอยู่กับการเศร้าโศกถึงอกุศลที่ทำแล้วและกุศลที่ไม่ได้ทำ ด้วยอำนาจทั้งสองนั้น ผู้ประกอบด้วยกุกกุจจะนั้นจึงเป็นเหมือนความเป็นทาส ๔๑๘. วิรุทฺธากาโรติ [Pg.122] วิรุทฺธสฺส ปุคฺคลสฺส, จิตฺตสฺส วา อากาโร วิรุทฺธภาโว. เตน วิรุชฺฌนํ วิโรโธติ ทสฺเสติ. วจนนฺติ เอตํ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. สพฺพเมว หิ กิจฺจํ เอเตน กริยมานํ สุโรปิตํ สุชนิตํ น โหตีติ. โรปสทฺทวจนตฺถเมว เกจิ วณฺเณนฺติ. ตํ อปฺปมาณนฺติ โกธสฺส ตถาปวตฺตนสภาวาภาวา อญฺเญน เกนจิ การเณน ปริปุณฺณตา สิยาติ สนฺธาย วุตฺตํ. ๔๑๘. คำว่า "วิรุทธากาโร" หมายถึง อาการของบุคคลผู้ขัดแย้ง หรืออาการของจิตที่ขัดแย้ง คือความเป็นผู้ขัดแย้ง ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า "การขัดแย้งคือวิโรธะ" พึงทราบว่าคำว่า "วจนัง" นี้เป็นเพียงตัวอย่าง เพราะกิจทุกอย่างที่กระทำด้วยโทสะนี้ย่อมไม่เป็นสิ่งที่ตั้งไว้ดีแล้ว ไม่เป็นสิ่งที่เกิดดีแล้ว บางท่านอธิบายว่าคำว่า "โรปะ" มีความหมายว่า "วจนะ" (คำพูด) เท่านั้น คำว่า "ตัง อัปปมาณัง" (คำนั้นไม่เป็นประมาณ) นี้กล่าวโดยมุ่งหมายว่า ความสมบูรณ์ของคำพูดอาจเกิดขึ้นได้ด้วยเหตุอื่นใด ไม่ใช่เพราะไม่มีสภาวะที่โทสะจะดำเนินไปเช่นนั้น เอกาทสมจิตฺตวณฺณนา คำอธิบายจิตที่ ๑๑ ๔๒๒. วิคตา จิกิจฺฉาติ จิกิจฺฉิตุํ ทุกฺกรตาย วุตฺตํ, น สพฺพถา จิกิจฺฉาภาวา วิจิกิจฺฉายาติ ตทตฺถํ ทสฺเสติ. ๔๒๒. คำว่า "วิคตา จิกิจฉา" กล่าวไว้เพราะความยากที่จะรักษา ไม่ใช่เพราะวิจิกิจฉาไม่มีการรักษาโดยประการทั้งปวง จึงแสดงอรรถนั้น ๔๒๔. นิจฺฉยาภาวา อสณฺฐหนโต เจตโส ปวตฺติปจฺจยมตฺตตาย ‘‘ปวตฺติฏฺฐิติมตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ๔๒๔. เพราะไม่มีการตัดสินใจ และเพราะจิตไม่ตั้งมั่นดี จึงกล่าวว่า "เป็นเพียงความสืบต่อและการตั้งอยู่" ด้วยอำนาจแห่งการเป็นเพียงปัจจัยแห่งความเป็นไปของจิต ๔๒๕. เอกํ อาการํ คนฺตุํ อสมตฺถตาย อตฺตโน อามุขํ สปฺปนโต โอสกฺกติ. ๔๒๕. เพราะไม่สามารถที่จะเข้าถึงอาการอย่างหนึ่งได้ จึงถอยห่างจากอารมณ์ของตน ทฺวาทสมจิตฺตวณฺณนา คำอธิบายจิตที่ ๑๒ ๔๒๙. อุทฺธจฺจํ อตฺตโน คหิตากาเร เอว ฐตฺวา ภมตีติ เอการมฺมณสฺมึเยว วิปฺผนฺทนํ โหติ. วิจิกิจฺฉา ปน ยทิปิ รูปาทีสุ เอกสฺมิญฺเญวารมฺมเณ อุปฺปชฺชติ, ตถาปิ ‘‘เอวํ นุ โข, อิทํ นุ โข’’ติ อุปฺปชฺชมานา ‘‘นนุ โข, อญฺญํ นุ โข’’ติ อญฺญํ คเหตพฺพาการํ อเปกฺขตีติ นานารมฺมเณ จลนํ โหติ. ๔๒๙. อุทธัจจะย่อมหมุนวนอยู่โดยตั้งมั่นอยู่ในอาการที่ตนยึดถือไว้เท่านั้น จึงเป็นการกระสับกระส่ายในอารมณ์เดียว ส่วนวิจิกิจฉานั้น แม้จะเกิดขึ้นในอารมณ์เดียวในรูปารมณ์เป็นต้น แต่เมื่อเกิดขึ้นว่า 'เป็นอย่างนี้หรือหนอ, เป็นสิ่งนี้หรือหนอ' ก็ย่อมมุ่งหวังอาการอื่นที่ควรยึดถือว่า 'ไม่ใช่เช่นนี้หรือหนอ, เป็นอย่างอื่นหรือหนอ' จึงเป็นการหวั่นไหวในอารมณ์ต่างๆ ‘‘เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพ’’นฺติ เอตฺตาวตา อิมสฺมึ จิตฺตทฺวเย วุตฺตปกิณฺณกํ ทสฺเสตฺวา ทฺวาทสสุ ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺเพสุปี’’ติอาทิมาห. กุสเลสุปิ อารมฺมณาธิปตึ อนุทฺธริตฺวา สหชาตาธิปติโน เอว อุทฺธฏตฺตา อิธาปิ โส เอว อุทฺธริตพฺโพ สิยาติ ‘‘สหชาตาธิปติ ลพฺภมาโนปิ น อุทฺธโฏ’’ติ วุตฺตํ นารมฺมณาธิปติโน อลพฺภมานตฺตา. โสปิ หิ อฏฺฐสุ โลภสหคเตสุ ลพฺภตีติ. เสโสปีติ วีมํสโต อญฺโญปิ สหชาตาธิปติ นตฺถิ, โย อุทฺธริตพฺโพ สิยา. อารมฺมณาธิปติมฺหิ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. กญฺจิ ธมฺมนฺติ ฉนฺทาทีสุ เอกมฺปิ สหชาตํ. กุสลตฺติเก ตาว ปฏิจฺจวาราทีสุ ‘‘น เหตุปจฺจยา อธิปติปจฺจยา’’ติ เอกสฺสปิ ปญฺหสฺส [Pg.123] อนุทฺธฏตฺตา ปฏฺฐาเน ปฏิสิทฺธตา เวทิตพฺพา. อญฺญถา หิ ‘‘อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ น เหตุปจฺจยา อธิปติปจฺจยา’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๘๖) เอตสฺส วเสน ‘‘เอก’’นฺติ วตฺตพฺพํ สิยา. โดยกล่าวว่า "พึงทราบสิ่งอันประกอบด้วยบทอย่างนี้" ด้วยคำกล่าวเพียงเท่านี้ แสดงปกิณณกะที่กล่าวไว้ในจิต ๒ ดวงนี้แล้ว เพื่อแสดงในอกุศลจิต ๑๒ ดวง จึงกล่าวคำว่า "แม้ในทั้งหมด" เป็นต้น แม้ในกุศลจิตก็ไม่ได้ยกอารัมมณาธิปติขึ้น แต่ยกเฉพาะสหชาตาธิปติขึ้นเท่านั้น ในที่นี้ก็พึงยกสหชาตาธิปตินั้นขึ้นเช่นกัน จึงกล่าวว่า "สหชาตาธิปติแม้จะมีอยู่ก็ไม่ได้ยกขึ้น" ไม่ใช่เพราะอารัมมณาธิปติไม่มี เพราะอารัมมณาธิปตินั้นก็ย่อมมีในโลภสหคตจิต ๘ ดวง คำว่า "แม้ที่เหลือ" หมายถึง สหชาตาธิปติอื่นจากวิมังสาธิปติก็ไม่มี ที่ควรจะยกขึ้น ในอารัมมณาธิปติไม่มีอะไรจะกล่าวเลย คำว่า "กิญจิ ธัมมัง" หมายถึง สหชาตาธิปติแม้เพียงอย่างเดียวในฉันทะเป็นต้น พึงทราบว่าในกุสลัตติกะ ในปฏิจจวาระเป็นต้น การที่ไม่ได้ยกปัญหาแม้เพียงข้อเดียวว่า "ไม่เป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอธิปติปัจจัย" ขึ้นมานั้น เป็นความที่ถูกห้ามไว้ในปัฏฐาน เพราะมิฉะนั้นแล้ว พึงกล่าวว่า "หนึ่ง" โดยอาศัยปัญหาที่ว่า "อกุศลธรรมอาศัยอกุศลธรรมเกิดขึ้น ไม่เป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอธิปติปัจจัย" (ปัฏฐาน 1.1.86) ทสฺสเนน ปหาตพฺพาภาวโตติ ทสฺสเนน ปหาตพฺพสฺส อภาวโต, ทสฺสเนน ปหาตพฺเพสุ วา อภาวโต. เอเตน ปฏิสนฺธิอนากฑฺฒนโต ทสฺสเนน ปหาตพฺเพสุ อนาคมนนฺติ ตตฺถ อนาคมเนน ปฏิสนฺธิอนากฑฺฒนํ สาเธติ. อนากฑฺฒนโต อนาคมนํ ปน สาเธตุํ ‘‘เตสุ หี’’ติอาทิมาห. เอตฺเถว ปฏิสนฺธิทานํ ภเวยฺย. ตถา จ สติ ทสฺสเนน ปหาตพฺพํ สิยา อปายคมนียสฺส ทสฺสเนน ปหาตพฺพภาวโต. น เจตํ ทสฺสเนน ปหาตพฺพํ สิยา, ตสฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพวิภงฺเค นาคตนฺติ อธิปฺปาโย. คำว่า "ทัสสเนนปหาตัพพาภาวโต" หมายถึง เพราะไม่มีความเป็นธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ หรือเพราะไม่มีอยู่ในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ ด้วยบทนี้ การไม่นำมาซึ่งปฏิสนธิซึ่งเกิดจากการไม่มาในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ ย่อมสำเร็จด้วยการไม่มาในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะนั้น ส่วนการไม่นำมาซึ่งปฏิสนธิเพื่อให้สำเร็จการไม่มานั้น จึงกล่าวคำว่า "เพราะในธรรมเหล่านั้น" เป็นต้น การให้ปฏิสนธิพึงมีได้ในอบายภูมิเหล่านี้เท่านั้น และเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็พึงเป็นธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ เพราะอกุศลที่ยังสัตว์ให้ไปสู่อบายทั้งหมดเป็นธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ แต่จิตที่ประกอบด้วยอุทธัจจะนี้ไม่พึงเป็นธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ ฉะนั้นจึงไม่มาในทัสสเนนปหาตัพพวิภังค์ นี้คือความประสงค์ กถํ ปเนตํ ญายติ ‘‘ปฏิสนฺธิอนากฑฺฒนโต ทสฺสเนน ปหาตพฺเพสุ อนาคมน’’นฺติ? ทสฺสเนน ปหาตพฺพานญฺเญว นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาวสฺส วุตฺตตฺตา. ทุวิธา หิ อกุสลา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา ภาวนาย ปหาตพฺพาติ. ตตฺถ ภาวนาย ปหาตพฺพเจตนานํ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาโว น วุตฺโต, อิตราสญฺเญว วุตฺโต. ‘‘ภาวนาย ปหาตพฺโพ ธมฺโม เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพสฺส ธมฺมสฺส กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตฺถ หิ สหชาตเมว วิภตฺตํ, น นานากฺขณิกนฺติ. ตถา ปจฺจนีเยปิ ‘‘ภาวนาย ปหาตพฺโพ ธมฺโม เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย…เป… สหชาตปจฺจเยน…เป… อุปนิสฺสยปจฺจเยน…เป…. ปจฺฉาชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ, น วุตฺตํ ‘‘กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ. อิตรตฺถ จ วุตฺตํ. อุทฺธจฺจสหคตา จ เจตนา ภาวนาย ปหาตพฺเพสุ เอว อาคตาติ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจโย น สิยาติ. ยทิ สิยา, ภาวนาย ปหาตพฺพเจตนาย จ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาโว วุจฺเจยฺย, น ตุ วุตฺโต. ตสฺมา อุทฺธจฺจสหคตา นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาเว สติ ทสฺสเนน ปหาตพฺเพสุ วตฺตพฺพา สิยา, ตทภาวา น วุตฺตาติ. ปฏิสนฺธิอนากฑฺฒนโต ตตฺถ อนาคตาติ อยเมตฺถาธิปฺปาโย. นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยาวจเนน ปน ภาวนาย ปหาตพฺพานํ ปวตฺติวิปากตา ปฏิกฺขิตฺตา. ปวตฺติวิปากสฺสปิ หิ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยตา น สกฺกา นิวาเรตุํ. วุตฺตญฺจ [Pg.124] ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต ธมฺโม ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตสฺส ธมฺมสฺส กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย, นานากฺขณิกา’’ติอาทิ (ปฏฺฐา. ๑.๓.๕๖-๕๗). ยทิ ภาวนาย ปหาตพฺพานํ วิปากทานํ นตฺถิ, กถํ เต วิปากธมฺมธมฺมา โหนฺตีติ? อภิญฺญาจิตฺตาทีนํ วิย วิปาการหสภาวตฺตา. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘ยสฺมึ สมเย อกุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ อุทฺธจฺจสมฺปยุตฺตํ…เป… อวิกฺเขโป โหติ, อิเมสุ ธมฺเมสุ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา, เตสํ วิปาเก ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. ๗๓๐-๗๓๑) อิทมฺปิ เตสํ วิปาการหตญฺเญว สนฺธาย วุตฺตํ สิยา. อิทํ ปน ฐานํ สุฏฺฐุ วิจาเรตพฺพํ. อตฺถิ หิ เอตฺถ วจโนกาโส. น หิ วิปาเกติ วจนํ วิปากธมฺมวจนํ วิย วิปาการหตํ วทตีติ. เหตุไฉนจึงรู้ความที่อุทธัจจะอันสหรคตด้วยอุเบกขาไม่มาในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ เพราะไม่ชักนำปฏิสนธิ? เพราะความที่กรรมปัจจัยต่างขณะของธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะเท่านั้นที่ตรัสไว้. อกุศลมี ๒ อย่าง คือ อกุศลที่พึงละด้วยทัสสนะ และอกุศลที่พึงละด้วยภาวนา. ในอกุศล ๒ อย่างนั้น ความที่เจตนาที่พึงละด้วยภาวนาเป็นกรรมปัจจัยต่างขณะนั้นไม่ได้ตรัสไว้ แต่ตรัสไว้เฉพาะเจตนาที่พึงละด้วยทัสสนะเท่านั้น. ในบทว่า ‘ธรรมที่พึงละด้วยภาวนา ไม่เป็นกรรมปัจจัยแก่ธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะและไม่พึงละด้วยภาวนา’ นี้ ตรัสจำแนกไว้เฉพาะกรรมที่เกิดพร้อมกันเท่านั้น ไม่ได้จำแนกกรรมต่างขณะไว้. แม้ในปฏิปักษ์ก็ตรัสไว้เพียงเท่านี้ว่า ‘ธรรมที่พึงละด้วยภาวนา ไม่เป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะและไม่พึงละด้วยภาวนา…ป. …เป็นสหชาตปัจจัย…ป. …เป็นอุปนิสสยปัจจัย…ป. …เป็นปัจฉาชาตปัจจัย’ ไม่ได้ตรัสว่า ‘เป็นกรรมปัจจัย’. แต่ในที่อื่นตรัสไว้. และเจตนาที่สหรคตด้วยอุทธัจจะมาในธรรมที่พึงละด้วยภาวนาเท่านั้น ฉะนั้นกรรมปัจจัยต่างขณะจึงไม่พึงมี. หากมีอยู่ ความที่เจตนาที่พึงละด้วยภาวนาเป็นกรรมปัจจัยต่างขณะก็พึงตรัสไว้ แต่ไม่ได้ตรัสไว้. เพราะฉะนั้น หากเจตนาที่สหรคตด้วยอุทธัจจะมีความเป็นกรรมปัจจัยต่างขณะ ก็พึงกล่าวไว้ในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ แต่เพราะไม่มีความเป็นกรรมปัจจัยต่างขณะ จึงไม่ได้กล่าวไว้. ความที่อุทธัจจะนั้นไม่มาในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ เพราะไม่ชักนำปฏิสนธิ นี้เป็นอัธยาศัยของอรรถกถาจารย์ในที่นี้. อนึ่ง ด้วยการไม่กล่าวถึงกรรมปัจจัยต่างขณะ ความเป็นวิบากในปวัตติกาลของธรรมที่พึงละด้วยภาวนาก็ถูกปฏิเสธแล้ว. เพราะความเป็นกรรมปัจจัยต่างขณะของอุทธัจจะที่มีวิบากในปวัตติกาลนั้น ไม่สามารถห้ามได้. และตรัสไว้ว่า ‘ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา เป็นกรรมปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยทุกขเวทนา เป็นกรรมต่างขณะ’ เป็นต้น (ปัฏฐาน 1.3.56-57). หากธรรมที่พึงละด้วยภาวนาไม่มีการให้ผลแล้ว ไฉนจึงเป็นธรรมที่มีวิบากเล่า? เพราะมีสภาพที่ควรแก่การให้ผลเหมือนอภิญญาจิตเป็นต้น. อนึ่ง คำที่ตรัสไว้ว่า ‘ในสมัยใด อกุศลจิตเกิดขึ้น สหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยอุทธัจจะ…ป. …ไม่มีความฟุ้งซ่าน ในธรรมเหล่านี้ ญาณเป็นธัมมปฏิสัมภิทา ญาณในวิบากของธรรมเหล่านั้นเป็นอัตถปฏิสัมภิทา’ (วิภังค์ 730-731) นี้ก็พึงตรัสไว้โดยอ้างถึงความที่ธรรมเหล่านั้นควรแก่การให้ผลเท่านั้น. แต่ฐานะนี้ควรพิจารณาให้ดี. เพราะในที่นี้มีโอกาสที่จะกล่าวได้. เพราะคำว่า ‘วิบาก’ ไม่ได้กล่าวถึงความที่ควรแก่การให้ผลเหมือนคำว่า ‘วิปากธรรม’ ฉะนั้น. อกุสลปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อธิบายบทว่า อกุศล จบลงแล้ว. อพฺยากตปทํ บทว่า อัพยากตะ อเหตุกกุสลวิปากวณฺณนา อธิบายอเหตุกกุศลวิบาก ๔๓๑. เตสุ วิปากาพฺยากตนฺติอาทีนํ ‘‘ภาเชตฺวา ทสฺเสตุํ กตเม ธมฺมา อพฺยากตาติอาทิ อารทฺธ’’นฺติ เอเตน สมฺพนฺโธ. ตสฺสาปีติ เอตสฺส ‘‘อุปฺปตฺตึ ทีเปตุํ กามา…เป… อาทิ วุตฺต’’นฺติ เอเตน สมฺพนฺโธ. อุปจิตตฺตาติ ยถา อญฺญสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากาภิมุขํ โหติ ตถา วฑฺฒิตตฺตา. รูปาทีนํ ปจฺจยานํ อญฺญวิญฺญาณสาธารณตฺตา อสาธารเณน วตฺถุนา จกฺขุวิญฺญาณํ โสตวิญฺญาณนฺติ นามํ อุทฺธฏํ. จกฺขาทีนํ ติกฺขมนฺทภาเว วิญฺญาณานํ ติกฺขมนฺทภาวา วิเสสปจฺจยตฺตา จ. ๔๓๑. ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘วิปากาพยากตํ’ เป็นต้น มีความสัมพันธ์กับคำว่า ‘จำแนกแสดงว่า ธรรมเหล่าไหนเป็นอัพยากตะ’ เป็นต้น. บทว่า ‘ตัสสาปิ’ มีความสัมพันธ์กับคำว่า ‘เพื่อแสดงความเกิดขึ้น…ป. …ตรัสไว้’ เป็นต้น. บทว่า ‘อุปจิตตัตตา’ หมายถึง เพราะพอกพูนขึ้นแล้วโดยอาการที่ขัดขวางวิบากของกรรมอื่นแล้ว หันหน้าเข้าหาวิบากของตนเอง. เพราะปัจจัยมีรูปเป็นต้นเป็นสาธารณะแก่วิญญาณอื่น จึงทรงยกชื่อว่า จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ เป็นต้น ด้วยวัตถุที่ไม่สาธารณะ. และเพราะความที่จักขุเป็นต้นมีความคมกล้าหรืออ่อน วิญญาณทั้งหลายจึงมีความคมกล้าหรืออ่อน และเพราะเป็นปัจจัยพิเศษ. จกฺขุสนฺนิสฺสิตญฺจ ตํ รูปวิชานนญฺจาติ จกฺขุสนฺนิสฺสิตรูปวิชานนํ. เอวํลกฺขณํ จกฺขุวิญฺญาณํ. ตตฺถ จกฺขุสนฺนิสฺสิตวจเนน รูปารมฺมณํ อญฺญวิญฺญาณํ ปฏิกฺขิปติ. รูปวิชานนวจเนน จกฺขุนิสฺสเย ผสฺสาทโย นิวตฺเตติ. จกฺขุรูปวจเนหิ จ นิสฺสยโต อารมฺมณโต จ วิชานนํ วิภาเวติ. รูปมตฺตสฺส อารมฺมณสฺส คหณํ กิจฺจเมตสฺสาติ รูปมตฺตารมฺมณรสํ. ฌานงฺควเสนาติ อิทํ ทฺวิปญฺจวิญฺญาณวชฺเชสุ วิชฺชมานานํ อุเปกฺขาสุขทุกฺเขกคฺคตานํ ฌานงฺคิกตฺตา อิธาปิ ตํสทิสานํ ตทุปจารํ [Pg.125] กตฺวา วุตฺตํ. น หิ ฌานปจฺจยตฺตาภาเว ฌานงฺคตา อตฺถิ. วุตฺตญฺหิ ‘‘ฌานงฺคานิ ฌานสมฺปยุตฺต…เป… รูปานํ ฌานปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๓.๑๑๒). เอเตสญฺจ ฌานปจฺจยภาโว ปฏิกฺขิตฺโต. ยถาห ‘‘อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ น ฌานปจฺจยา. ปญฺจวิญฺญาณสหคตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา’’ติอาทิ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๙๘). ฌานปจฺจยตฺตาภาเวปิ เวทนาจิตฺตฏฺฐิตีนํ อุเปกฺขาทิภาวโต ตถาภูตานํ วจเน อญฺญฏฺฐานาภาวโต จ ทุติยราสินิทฺเทโส. จักขุวิญญาณมีลักษณะอย่างนี้ คือ อาศัยจักขุและรู้รูป. ในคำว่า ‘อาศัยจักขุและรู้รูป’ นั้น ด้วยคำว่า ‘อาศัยจักขุ’ ย่อมปฏิเสธวิญญาณอื่นที่มีรูปารมณ์เป็นอารมณ์. ด้วยคำว่า ‘รู้รูป’ ย่อมกันผัสสะเป็นต้นที่อาศัยจักขุ. และด้วยคำว่า ‘จักขุ’ และ ‘รูป’ ย่อมแสดงการรู้ที่แตกต่างจากการรู้ของสัญญาและปัญญา โดยอาศัยและโดยอารมณ์. การรับอารมณ์ที่เป็นรูปเท่านั้นเป็นกิจของจักขุวิญญาณนี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ‘มีรสคืออารมณ์ที่เป็นรูปเท่านั้น’. คำว่า ‘โดยอาการแห่งองค์ฌาน’ นี้ ตรัสไว้โดยอุปจาระแก่ธรรมที่คล้ายคลึงกันในทวิปัญจวิญญาณเหล่านี้ เพราะอุเบกขา สุข ทุกข์ และเอกัคคตาที่มีอยู่ในจิตที่เว้นทวิปัญจวิญญาณนั้น เป็นองค์ฌาน. เพราะเมื่อไม่มีความเป็นฌานปัจจัย ความเป็นองค์ฌานก็ไม่มี. ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘องค์ฌานเป็นปัจจัยแก่รูปที่สัมปยุตด้วยฌาน…ป. …ด้วยฌานปัจจัย’ (ปัฏฐาน 1.3.112). และความเป็นฌานปัจจัยของเวทนาและเอกัคคตาที่สัมปยุตด้วยทวิปัญจวิญญาณเหล่านี้ก็ถูกปฏิเสธแล้ว. ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ธรรมที่เป็นอัพยากตะอาศัยธรรมที่เป็นอัพยากตะเกิดขึ้น ไม่ใช่ด้วยฌานปัจจัย. ขันธ์หนึ่งที่สหรคตด้วยปัญจวิญญาณอาศัยขันธ์สาม’ เป็นต้น (ปัฏฐาน 1.1.98). แม้เมื่อไม่มีความเป็นฌานปัจจัย การแสดงในราศีที่สองก็มีอยู่ เพราะเวทนาและเอกัคคตาที่เป็นที่ตั้งของจิตมีสภาพเป็นอุเบกขาเป็นต้น และเพราะไม่มีที่อื่นที่จะกล่าวถึงธรรมที่มีสภาพเช่นนั้น. ๔๓๖. วตฺถุปณฺฑรตฺตาติ สยํ กณฺหธมฺมานํ อปฺปฏิปกฺขตฺตา สภาวปริสุทฺธานํ ปสาทหทยวตฺถุนิสฺสยานํ วเสน ปณฺฑรสภาวํ ชาตนฺติ อธิปฺปาโย. อยํ ปน นโย จตุโวกาเร น ลพฺภตีติ ตตฺถ ภวงฺคสฺส ตโต นิกฺขนฺตากุสลสฺส จ ปณฺฑรตา น สิยา, ตสฺมา ตตฺถ ปณฺฑรตาย การณํ วตฺตพฺพํ. สภาโว วายํ จิตฺตสฺส ปณฺฑรตาติ. ๔๓๖. บทว่า ‘วัตถุปัณฑรตา’ หมายถึง ความที่รูปวัตถุนั้นเองมีสภาพบริสุทธิ์ผ่องใส โดยอาศัยปสาทรูปและหทัยวัตถุซึ่งบริสุทธิ์โดยสภาพ เพราะไม่เป็นปฏิปักษ์ต่ออกุศลธรรมอันดำมืด. แต่วิธีนี้ใช้ไม่ได้ในจตุโวการภูมิ เพราะในภูมิเหล่านั้น ภวังค์และความเป็นอกุศลที่ออกจากภวังค์นั้นจะไม่มีความผ่องใส. เพราะฉะนั้น จึงควรกล่าวเหตุแห่งความผ่องใสในภูมิเหล่านั้น. ความผ่องใสนี้เป็นธรรมชาติของจิตเอง. ๔๓๙. อิทมฺปีติ ปิ-สทฺโท ฐิติมตฺตสหิตํ ปุพฺเพ วุตฺตํ วิจิกิจฺฉาสหคตํ อเปกฺขิตฺวา วุตฺโต. ปกติยาติ อนติกฺกมเนน. โสปิ วิเสโส. กายปฺปสาทํ ฆฏฺเฏตฺวา ปสาทปจฺจเยสุ มหาภูเตสุ ปฏิหญฺญตีติ อาปาถํ คนฺตฺวา ปฏิหญฺญตีติ อตฺโถ. ยถา จ ‘‘รูปํ อารพฺภ อุปฺปนฺน’’นฺติ วุตฺเต น อารมฺมณุปฺปาทานํ ปุพฺพาปรกาลตา โหติ, เอวมิธาปิ ฆฏฺฏนปฏิหนเนสุ ทฏฺฐพฺพํ. อุปมาปิ อุภยฆฏฺฏนทสฺสนตฺถํ วุตฺตา, น นิสฺสิตนิสฺสยฆฏฺฏนานํ ปุพฺพาปรตาทสฺสนตฺถํ. เอตฺถ จ พหิทฺธาติ เอตํ นิทสฺสนมตฺตํ. อชฺฌตฺตมฺปิ หิ อารมฺมณํ โหตีติ. วิญฺญาณธาตุนิสฺสยภูเตหิ วา อญฺญํ ‘‘พหิทฺธา’’ติ วุตฺตํ. ปฏิฆฏฺฏนานิฆํโส พลวา โหติ, ตโต เอว อิฏฺฐานิฏฺฐโผฏฺฐพฺพสมาโยเค สุขทุกฺขปจฺจยา ธาตุอนุคฺคหธาตุกฺโขภา จิรํ อนุวตฺตนฺติ. ๔๓๙. ในคำว่า Idampīti นี้ ศัพท์ว่า pi ท่านกล่าวโดยหมายถึงวิจิกิจฉาสหคตจิตที่กล่าวไว้ก่อนแล้วซึ่งเกิดพร้อมกับฐิติขณะเท่านั้น. คำว่า Pakatiyā ความว่า โดยไม่ก้าวล่วง (วิตก). แม้ความพิเศษนั้น (ก็มีได้ด้วยอำนาจการกระทบ). คำว่า กระทบกายประสาทแล้ว ย่อมกระทบในมหาภูตรูปทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งประสาท ความว่า ถึงคลอง (อารมณ์) แล้วจึงกระทบ. และเมื่อกล่าวว่า "อาศัยรูปเกิดขึ้น" ความเป็นไปก่อนและหลังแห่งการถือเอาอารมณ์และการเกิดขึ้นย่อมไม่มีฉันใด ในการกระทบและการถูกกระทบนี้ก็พึงทราบฉันนั้น. แม้อุปมาท่านก็กล่าวไว้เพื่อแสดงการกระทบทั้งสอง ไม่ใช่เพื่อแสดงความเป็นไปก่อนและหลังแห่งการกระทบของสิ่งที่อาศัยและที่อาศัย. และในที่นี้ คำว่า bahiddhā นี้ เป็นเพียงการยกตัวอย่างเท่านั้น เพราะแม้ภายใน (มหาภูตรูปภายใน) ก็เป็นอารมณ์ได้. หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านเรียกมหาภูตรูปอื่นจากมหาภูตรูปที่เป็นที่อาศัยของวิญญาณธาตุ (กายวิญญาณ) ว่า "ภายนอก". การเสียดสีคือการกระทบกันย่อมมีกำลัง เพราะเหตุนั้นเอง เมื่อมีการประจวบกับโผฏฐัพพะที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา การสงเคราะห์ธาตุและการกำเริบของธาตุอันเป็นปัจจัยแห่งสุขและทุกข์จึงเป็นไปติดต่อกันนาน. ๔๕๕. อญฺเญสํ จิตฺตานํ สภาวสุญฺญตสพฺภาวา มโนธาตุภาโว อาปชฺชตีติ เจ? น, วิเสสสพฺภาวา. จกฺขุวิญฺญาณาทีนญฺหิ จกฺขาทินิสฺสิตตา จกฺขาทีนํ สวิสเยสุ ทสฺสนาทิปฺปวตฺติภาวตา จ วิเสโส. มโนวิญฺญาณสฺส ปน อนญฺญนิสฺสยมโนปุพฺพงฺคมตาย อญฺญนิสฺสยวิญฺญาณสฺส อนนฺตรปจฺจยตฺตาภาเวน มโนทฺวารนิคฺคมนมุขภาวาภาวโต จ สาติสยวิชานนกิจฺจตา วิเสโส. ตพฺพิเสสวิรหา มโนมตฺตา ธาตุ [Pg.126] มโนธาตูติ ติวิธา มโนธาตุ เอว วุจฺจติ, น วิเสสมโน. ตสฺมา เอตฺถ มโน เอว ธาตุ มโนธาตูติ เอว-สทฺโท มตฺตสทฺทตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. วิเสสนิวตฺตนตฺโถ หิ โส วิญฺญาณสฺสาติ. มโนทฺวารนิคฺคมนปเวสมุขภาวโต ปน มโนธาตุยา วิชานนวิเสสวิรโห ทฏฺฐพฺโพ, ตโต เอว มโนวิญฺญาณนฺติปิ น วุจฺจติ. น หิ ตํ วิญฺญาณํ มนโต ปวตฺตํ มนโส ปจฺจโย, นาปิ มนโส ปจฺจยภูตํ มนโต ปวตฺตํ, ทสฺสนาทีนํ ปน ปจฺจโย, เตหิ จ ปวตฺตํ เตสํ ปุเรจรํ อนุจรญฺจาติ. สมฺมาสงฺกปฺโปติ อวจนํ มหาวิปากานํ วิย ชนกสทิสตฺตาภาวโต. ตตฺถ หิ ติเหตุกโต ทุเหตุกมฺปิ อุปฺปชฺชมานํ สมฺมาสงฺกปฺปตาทีหิ สทิสํ สเหตุกตายาติ. ปญฺจวิญฺญาณโสเตติ เอตฺถ ยถา ปคุณํ คนฺถํ สชฺฌายนฺโต สชฺฌายโสเต ปติตํ กญฺจิ กญฺจิ วาจนามคฺคํ น สลฺลกฺเขติ, เอวํ ตถาคตสฺส อสลฺลกฺขณา นาม นตฺถิ, น จ ปญฺจวิญฺญาณโสเต ฌานงฺคาภาโว อิธ อวจนสฺส การณํ. ยทิ ตทนนฺตรํ นิทฺเทโส ตํโสตปติตตา, อิโต ปเรสํ ทฺวินฺนํ มโนวิญฺญาณธาตูนํ ตํโสตปติตตา น สิยา. ตสฺมา ปญฺจวิญฺญาณานํ วิย อเหตุกตาย มคฺคปจฺจยวิรหา จ วิชฺชมาเนสุปิ วิตกฺกวิจาเรสุ ฌานงฺคธมฺมานํ ทุพฺพลตฺตา ปญฺจวิญฺญาเณสุ วิย อคณนุปคภาวา จ ปญฺจวิญฺญาณโสตปติตตา. ตโต เอว หิ อเหตุกกิริยตฺตเยปิ ฌานงฺคานิ พลานิ จ สงฺคหวาเร น อุทฺธฏานิ, ฌานปจฺจยกิจฺจมตฺตโต ปน ปฏฺฐาเน ทุพฺพลานํ เอตฺถ วิตกฺกาทีนํ ฌานปจฺจยตา วุตฺตา. ๔๕๕. หากมีผู้ถามว่า "ความเป็นมโนธาตุย่อมถึงแก่จิตเหล่าอื่น (นอกจากอาวัชชนะและสัมปฏิจฉนะ) เพราะความมีอยู่แห่งสภาวะและสุญญตะมิใช่หรือ?" ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะความมีอยู่แห่งความพิเศษ. จริงอยู่ ความที่จักขุวิญญาณเป็นต้นอาศัยจักขุวัตถุเป็นต้น และความที่จักขุวัตถุเป็นต้นมีความเป็นไปแห่งกิจมีการเห็นเป็นต้นในอารมณ์ของตน เป็นความพิเศษ (จากมโนธาตุ). ส่วนความพิเศษของมโนวิญญาณ คือ ความเป็นผู้มีกิจคือการรู้แจ้งอันยิ่ง เพราะความที่มโนวิญญาณไม่มีมนัสที่อาศัยวัตถุอื่นเป็นบุพพังคมะ เพราะความไม่มีความเป็นอนันตรปัจจัยแห่งวิญญาณที่อาศัยวัตถุอื่น และเพราะความไม่มีสภาวะเป็นทางออกแห่งมโนทวาร. ธาตุสักว่ารู้ที่ปราศจากความพิเศษนั้น ชื่อว่ามโนธาตุ มโนธาตุ 3 อย่างเท่านั้นท่านเรียกว่ามโนธาตุ ไม่เรียกว่ามโนที่พิเศษ. เพราะฉะนั้น ในที่นี้ (ในคำอธิบายว่า มโนนั่นเองเป็นธาตุ ชื่อว่ามโนธาตุ) พึงทราบว่า eva ศัพท์ มีอรรถเท่ากับ matta ศัพท์. เพราะ eva ศัพท์นั้น มีอรรถเพื่อห้ามความรู้แจ้งที่พิเศษแห่งวิญญาณ. แต่พึงทราบความปราศจากความพิเศษแห่งการรู้แจ้งของมโนธาตุ เพราะความเป็นทางออกและทางเข้าแห่งมโนทวาร เพราะเหตุนั้นเอง จึงไม่เรียกว่ามโนวิญญาณ. ด้วยว่า วิญญาณนั้นเป็นไปจากมโน (อาวัชชนะ) ก็ไม่ใช่ เป็นปัจจัยแห่งมโนก็ไม่ใช่ แม้เป็นปัจจัยแห่งมโนก็ไม่ได้เป็นไปจากมโน แต่เป็นปัจจัยแห่งกิจมีการเห็นเป็นต้น และเป็นไปเพราะกิจมีการเห็นเป็นต้นเหล่านั้น เป็นทั้งผู้ไปข้างหน้าและผู้ไปตามหลังของกิจเหล่านั้น. การไม่ตรัสว่า "สัมมาสังกัปปะ" เพราะความที่ (สัมปฏิจฉนะ) ไม่เหมือนกับชนกกรรม (กุศล) เหมือนอย่างมหาวิบากทั้งหลาย. จริงอยู่ ในมหาวิบากเหล่านั้น แม้จิตที่เป็นทวิเหตุกะเกิดขึ้นจากติเหตุกกุศล ก็ยังชื่อว่าเหมือนกับกุศลที่เป็นชนกด้วยความเป็นสเหตุกะ โดยความเป็นสัมมาสังกัปปะเป็นต้น. ในคำว่า "ในกระแสแห่งปัญจวิญญาณ" นี้ อุปมาเหมือนผู้สาธยายคัมภีร์ที่ตนคล่องแคล่วแล้ว ย่อมไม่กำหนดจดจำทางแห่งการกล่าวบางอย่างที่ตกไปในกระแสแห่งการสาธยายฉันใด ความไม่กำหนดจดจำของพระตถาคตย่อมไม่มีฉันนั้น และการไม่มีองค์ฌานในกระแสแห่งปัญจวิญญาณนี้ ก็ไม่ใช่เหตุแห่งการไม่ตรัส (องค์ฌานในสัมปฏิจฉนะ) นี้. หากว่าการแสดง (สัมปฏิจฉนะ) ในลำดับต่อจากปัญจวิญญาณนั้น คือความเป็นผู้ตกไปในกระแสนั้นไซร้ ความเป็นผู้ตกไปในกระแสนั้นก็ไม่พึงมีแก่มโนวิญญาณธาตุ 2 ดวงที่เกิดภายหลังต่อจากสัมปฏิจฉนะนี้. เพราะฉะนั้น ความเป็นผู้ตกไปในกระแสแห่งปัญจวิญญาณ (ของสัมปฏิจฉนะ) จึงมีได้เพราะความเป็นอเหตุกะเหมือนปัญจวิญญาณ เพราะปราศจากมรรคปัจจัย และเพราะความที่ธรรมคือองค์ฌานไม่มีกำลังแม้เมื่อวิตกวิจารมีอยู่ และเพราะความไม่เข้าถึงการนับ (ว่าเป็นองค์ฌาน) เหมือนในปัญจวิญญาณ. เพราะเหตุนั้นเอง ในอเหตุกกิริยา 3 ท่านจึงไม่ยกองค์ฌานและพละทั้งหลายขึ้นแสดงในสังคหะวาร แต่ในปัฏฐาน ท่านกล่าวความเป็นฌานปัจจัยของวิตกเป็นต้นที่ไม่มีกำลังในสัมปฏิจฉนะเป็นต้นนี้ไว้ เพียงเพื่อแสดงกิจแห่งฌานปัจจัยเท่านั้น. ๔๖๙. สมานวตฺถุกํ อนนฺตรปจฺจยํ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชมานํ สนฺตีรณํ มโนธาตุโต พลวตรํ โหตีติ ตํ ยถารมฺมณํ อารมฺมณรสํ อนุภวนฺตํ อิฏฺเฐ โสมนสฺสสหคตํ โหติ, อิฏฺฐมชฺฌตฺเต อุเปกฺขาสหคตํ สาติสยานุภวตฺตา, ตสฺมา ‘‘อยญฺหิ อิฏฺฐารมฺมณสฺมึ เยวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. โวฏฺฐพฺพนํ ปน สติปิ พลวภาเว วิปากปฺปวตฺตึ นิวตฺเตตฺวา วิสทิสํ มนํ กโรนฺตํ มนสิการกิจฺจนฺตรโยคโต วิปาโก วิย อนุภวนเมว น โหตีติ สพฺพตฺถ อุเปกฺขาสหคตเมว โหติ, ตถา ปญฺจทฺวาราวชฺชนํ มโนทฺวาราวชฺชนญฺจ กิจฺจวเสน อปุพฺพตฺตา. ๔๖๙. สันตีรณะที่เกิดขึ้นโดยได้อนันตรปัจจัยที่มีวัตถุเสมอกัน (คือหทยวัตถุเหมือนกับสัมปฏิจฉนะ) ย่อมมีกำลังยิ่งกว่ามโนธาตุ (สัมปฏิจฉนะ) เพราะเหตุนั้น สันตีรณะนั้นเมื่อเสวยรสแห่งอารมณ์ตามอารมณ์ ย่อมเป็นโสมนัสสหคตในอารมณ์ที่น่าปรารถนา และเป็นอุเบกขาสหคตในอารมณ์ที่น่าปรารถนาปานกลาง เพราะมีการเสวยอารมณ์ที่ยิ่งกว่า ด้วยเหตุนี้ท่านจึงกล่าวคำว่า "Ayañhi iṭṭhārammaṇasmiṃ yeva" เป็นต้น. ส่วนโวฏฐัพพนะ แม้จะมีกำลัง แต่เพราะทำชวนจิตที่ไม่เหมือนกันให้เกิดขึ้น โดยห้ามความเป็นไปแห่งวิบาก และเพราะประกอบด้วยกิจอื่นคือมนสิการ จึงไม่ใช่เป็นการเสวยอารมณ์อย่างเดียวเหมือนวิบาก เพราะฉะนั้น โวฏฐัพพนะจึงเป็นอุเบกขาสหคตอย่างเดียวในอารมณ์ทั้งปวง เช่นเดียวกับปัญจทวาราวัชชนะและมโนทวาราวัชชนะ ซึ่งเป็นอุเบกขาสหคตเพราะความเป็นของใหม่โดยอำนาจแห่งกิจ. อเหตุกกุสลวิปากวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาอเหตุกกุศลวิบาก จบแล้ว. อฏฺฐมหาวิปากจิตฺตวณฺณนา การพรรณนามหาวิบากจิต 8 ๔๙๘. อโลโภ [Pg.127] อพฺยากตมูลนฺติอาทีสุ กุสลปกฺเข ตาว อโลภาโทสานํ นิทฺเทเสสุ ‘‘โย ตสฺมึ สมเย อโลโภ อลุพฺภนา…เป… อโลโภ กุสลมูล’’นฺติ (ธ. ส. ๓๒), ‘‘โย ตสฺมึ สมเย อโทโส อทุสฺสนา…เป… อโทโส กุสลมูล’’นฺติ (ธ. ส. ๓๓) จ วุตฺตตฺตา อิธาปิ ตํนิทฺเทเสสุ ‘‘อโลโภ อพฺยากตมูล’’นฺติ ‘‘อโทโส อพฺยากตมูล’’นฺติ วจนํ ยุชฺเชยฺย. ปญฺญินฺทฺริยาทินิทฺเทเสสุ ปน ‘‘ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ (ธ. ส. ๓๔, ๓๗) เอวํ ตตฺถปิ วุตฺตํ, น วุตฺตํ ‘‘อโมโห กุสลมูล’’นฺติ. ตสฺมา อิธาปิ ‘‘อโมโห อพฺยากตมูล’’นฺติ ปาเฐน น ภวิตพฺพํ สิยา. อโลภาโทสานํ วิย อโมหสฺสปิ อพฺยากตมูลทสฺสนตฺถํ ปเนตํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อวิญฺญตฺติชนกโตติ กายวจีกมฺมทฺวารนิวารณํ กโรติ. อวิปากธมฺมโตติ มโนกมฺมทฺวารนิวารณญฺจ. วิปากธมฺมานญฺหิ กมฺมทฺวารํ วุตฺตนฺติ. ตถา อปฺปวตฺติโตติ ทานาทิปุญฺญกิริยภาเวน อปฺปวตฺติโต. เอเตน ปุญฺญกิริยวตฺถุเภทเมว นิวาเรติ. ๔๙๘. ในคำว่า Alobho abyākatamūlanti เป็นต้น ในนิทเทสแห่งอโลภะและอโดสะในกุศลฝ่ายก่อน ท่านกล่าวไว้ว่า "อโลภะใดในสมัยนั้น ความไม่โลภ... อโลภะเป็นกุศลมูล" และ "อโดสะใดในสมัยนั้น ความไม่ประทุษร้าย... อโดสะเป็นกุศลมูล" แม้ในอพยากตฝ่ายนี้ การกล่าวว่า "อโลภะเป็นอพยากตมูล" และ "อโดสะเป็นอพยากตมูล" ในนิทเทสเหล่านั้น ก็ย่อมควร. แต่ในนิทเทสแห่งปัญญินทรีย์เป็นต้น ท่านกล่าวไว้ในกุศลฝ่ายนั้นอย่างนี้ว่า "ปัญญารัตนะ อโมหะ ธัมมวิจยะ สัมมาทิฏฐิ" แต่ไม่ได้กล่าวว่า "อโมหะเป็นกุศลมูล" เพราะฉะนั้น แม้ในอพยากตฝ่ายนี้ ก็ไม่ควรมีบทบาลีว่า "อโมหะเป็นอพยากตมูล". อย่างไรก็ตาม พึงทราบว่า ท่านกล่าวคำนี้ไว้เพื่อแสดงความเป็นอพยากตมูลแม้แห่งอโมหะ เหมือนอย่างอโลภะและอโดสะ. ด้วยคำว่า "เพราะเป็นผู้ยังอวิญญัติให้เกิด" ย่อมทำการห้ามกายกรรมทวารและวจีกรรมทวาร. ด้วยคำว่า "เพราะมีสภาวะไม่ให้ผล" ย่อมทำการห้ามมโนกรรมทวารด้วย. เพราะท่านกล่าวทวารแห่งกรรมไว้สำหรับกุศลธรรมที่มีสภาวะให้ผล. คำว่า "เพราะไม่เป็นไปอย่างนั้น" คือ เพราะไม่เป็นไปโดยความเป็นบุญกิริยาวัตถุมีทานเป็นต้น ด้วยคำนี้ ท่านย่อมปฏิเสธประเภทแห่งบุญกิริยาวัตถุเท่านั้น. พลวปจฺจเยหีติ ปโยเคน วินา นิปฺผนฺเนหิ อารมฺมณาทิปจฺจเยหิ. อสงฺขาริกาทีสุ หิ เยน เกนจิ จิตฺเตน กมฺเม อายูหิเต อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน กมฺมกมฺมนิมิตฺตคตินิมิตฺตปจฺจุปฏฺฐาเน ปฏิสนฺธิ อุปฺปชฺชมานา อสงฺขาริกา โหติ, สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน กมฺมาทิปจฺจุปฏฺฐาเน สสงฺขาริกา. ภวงฺคจุติโย ปน ปฏิสนฺธิสทิสาว. ตทารมฺมณญฺจ กุสลากุสลานิ วิย อสงฺขาริกํ สสงฺขาริกญฺจ ทฏฺฐพฺพนฺติ. เอเตสุ พลวํ ทุพฺพลญฺจ วิจาเรตุํ ‘‘ตตฺถ สพฺเพปิ สพฺพญฺญุโพธิสตฺตา’’ติอาทิมาห. กาลวเสน ปน ปริณมตีติ อปฺปายุกสํวตฺตนิกกมฺมพหุเล กาเล ตํกมฺมสหิตสนฺตานชนิตสุกฺกโสณิตปจฺจยานํ ตํมูลกานํ จนฺทสูริยวิสมปริวตฺตาทิชนิตอุตาหาราทิวิสมปจฺจยานญฺจ วเสน ปริณมติ. คำว่า 'balavapaccayehīti' หมายถึง ด้วยปัจจัยทั้งหลายมีอารมณ์เป็นต้นที่สำเร็จได้โดยปราศจากความเพียรพยายาม (ปโยคะ). แท้จริงแล้ว ในบรรดาอสังขาริกะเป็นต้น เมื่อกรรมถูกกระทำด้วยจิตใดจิตหนึ่ง ในขณะที่กรรม, กรรมนิมิต, คตินิมิต ปรากฏขึ้นโดยปราศจากสังขารและปราศจากความเพียรพยายาม ปฏิสนธิที่เกิดขึ้นย่อมเป็นอสังขาริกปฏิสนธิ. ส่วนในขณะที่กรรมเป็นต้นปรากฏขึ้นโดยมีสังขารและมีความเพียรพยายาม ปฏิสนธิย่อมเป็นสสังขาริกปฏิสนธิ. ภวังคจิตและจุติจิตย่อมเหมือนกับปฏิสนธิจิตนั่นเอง. และพึงทราบว่าตทารัมมณจิตก็เป็นอสังขาริกะและสสังขาริกะเช่นเดียวกับกุศลและอกุศล. เพื่อพิจารณาจิตที่แข็งแรงและอ่อนแอในบรรดาจิตเหล่านี้ จึงกล่าวคำว่า 'ในบรรดาจิตเหล่านั้น พระโพธิสัตว์ผู้เป็นสัพพัญญูทั้งปวง' เป็นต้น. ส่วนคำว่า 'ย่อมเป็นไปตามกาล' นั้น หมายถึง ในกาลที่กรรมที่ทำให้มีอายุสั้นมีมาก ย่อมเป็นไปตามปัจจัยคือน้ำอสุจิและโลหิตที่เกิดจากสันดานที่ประกอบด้วยกรรมนั้น และตามปัจจัยที่ไม่สม่ำเสมอมีอุตุและอาหารเป็นต้นที่เกิดจากการโคจรที่ไม่สม่ำเสมอของพระจันทร์และพระอาทิตย์เป็นต้น ซึ่งมีกรรมนั้นเป็นมูล. วิปากุทฺธารกถาวณฺณนา คำอธิบายเรื่องการจำแนกวิบาก ยโต ยตฺตโก จ วิปาโก โหติ, ยสฺมิญฺจ ฐาเน วิปจฺจติ, ตํ ทสฺเสตุํ วิปากุทฺธารกถา อารทฺธา. เอตฺเถวาติ เอกาย เจตนาย กมฺเม อายูหิเตเยว. ทุเหตุกปฏิสนฺธิวเสน ทฺวาทสกมคฺโคปิ โหติ[Pg.128], ทฺวาทสกปฺปกาโรปีติ อตฺโถ. อเหตุกปฏิสนฺธิวเสน อเหตุกฏฺฐกมฺปิ. อสงฺขาริกสสงฺขาริกานํ สสงฺขาริกอสงฺขาริกวิปากสงฺกรํ อนิจฺฉนฺโต ทุติยตฺเถโร ‘‘ทฺวาทสา’’ติอาทิมาห. ปุริมสฺส หิ ปจฺจยโตสสงฺขาริกอสงฺขาริกภาโว, อิตเรสํ กมฺมโต. ตติโย ติเหตุกโต ทุเหตุกมฺปิ อนิจฺฉนฺโต ‘‘ทสา’’ติอาทิมาห. เพื่อแสดงว่าวิบากมีเท่าใด และย่อมให้ผลในที่ใด จึงได้เริ่มเรื่องการจำแนกวิบาก. คำว่า 'Etthevāti' หมายถึง ด้วยเจตนาเดียวที่กระทำกรรมนั่นเอง. ด้วยอำนาจแห่งทวิเหตุกปฏิสนธิ วิบาก 12 อย่างก็ย่อมมี, หมายถึง วิบาก 12 ประเภทก็ย่อมมี. ด้วยอำนาจแห่งอเหตุกปฏิสนธิ อเหตุกวิบาก 8 อย่างก็ย่อมมี. พระเถระองค์ที่สองไม่ประสงค์ให้มีการปะปนกันของวิบากที่เป็นอสังขาริกะและสสังขาริกะ จึงกล่าวคำว่า '12' เป็นต้น. แท้จริงแล้ว ตามความเห็นของพระเถระองค์ก่อน สสังขาริกะและอสังขาริกะย่อมเป็นไปตามปัจจัย, ส่วนตามความเห็นของพระเถระองค์อื่น ย่อมเป็นไปตามกรรม. พระเถระองค์ที่สามไม่ประสงค์ให้กรรมที่เป็นติเหตุกะให้ผลเป็นทวิเหตุกะด้วย จึงกล่าวคำว่า '10' เป็นต้น. อิมสฺมึ วิปากุทฺธารฏฺฐาเน กมฺมปฏิสนฺธิววตฺถานตฺถํ สาเกตปญฺหํ คณฺหึสุ. กมฺมวเสน วิปากสฺส ตํตํคุณโทสุสฺสทนิมิตฺตตํ ทสฺเสตุํ อุสฺสทกิตฺตนํ คณฺหึสุ. เหตุกิตฺตนํ อิธ ปฐมตฺเถรสฺส อธิปฺปาเยน วุตฺตํ. ทุติยตฺเถรวาทาทีสุ วิเสสํ ตตฺถ ตตฺเถว วกฺขามิ. ญาณสฺส ชจฺจนฺธาทิวิปตฺตินิมิตฺตปฏิปกฺขภาวโต ติเหตุกํ อติทุพฺพลมฺปิ สมานํ ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒนฺตํ ทุเหตุกํ อากฑฺเฒยฺยาติ ‘‘อเหตุกา น โหตี’’ติ อาห. ยํ ปน ปฏิสมฺภิทามคฺเค สุคติยํ ชจฺจนฺธพธิราทิวิปตฺติยา อเหตุกอุปปตฺตึ วชฺเชตฺวา คติสมฺปตฺติยา สเหตุโกปปตฺตึ ทสฺเสนฺเตน ‘‘คติสมฺปตฺติยา ญาณสมฺปยุตฺเต กตเมสํ อฏฺฐนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหติ’’จฺเจว (ปฏิ. ม. ๑.๒๓๒) วุตฺตํ. เตน ญาณวิปฺปยุตฺเตน กมฺมุนา ญาณสมฺปยุตฺตปฏิสนฺธิ น โหตีติ ทีปิตํ โหติ. อญฺญถา ‘‘สตฺตนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหตี’’ติ อิทมฺปิ วุจฺเจยฺย. ตถา หิ ‘‘คติสมฺปตฺติยา ญาณสมฺปยุตฺเต กตเมสํ อฏฺฐนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหติ? กุสลสฺส กมฺมสฺส ชวนกฺขเณ ตโย เหตู กุสลา ตสฺมึ ขเณ ชาตเจตนาย สหชาตปจฺจยา โหนฺติ. เตน วุจฺจติ กุสลมูลปจฺจยาปิ สงฺขารา. นิกนฺติกฺขเณ ทฺเว เหตู อกุสลา ตสฺมึ ขเณ ชาตเจตนาย สหชาตปจฺจยา โหนฺติ. เตน วุจฺจติ อกุสลมูลปจฺจยาปิ สงฺขารา. ปฏิสนฺธิกฺขเณ ตโย เหตู อพฺยากตา ตสฺมึ ขเณ ชาตเจตนาย สหชาตปจฺจยา โหนฺติ. เตน วุจฺจติ นามรูปปจฺจยาปิ วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยาปิ นามรูป’’นฺติ วิสฺสชฺชิตํ ญาณสมฺปยุตฺโตปปตฺติยํ. ในที่ว่าด้วยการจำแนกวิบากนี้ พระอรรถกถาจารย์แต่ก่อนได้ยกปัญหาของพระสาเกตะขึ้นมา เพื่อกำหนดแยกแยะกรรมและปฏิสนธิ. เพื่อแสดงว่าวิบากมีนิมิตคือความมากเกินไปของกุศลธรรมและอกุศลธรรมต่างๆ ตามอำนาจของกรรม จึงได้ยกคำกล่าวถึงความมากเกินไปขึ้นมา. คำกล่าวถึงเหตุในที่นี้กล่าวไว้ตามความเห็นของพระเถระองค์แรก. ส่วนความแตกต่างในวาทะของพระเถระองค์ที่สองเป็นต้น ข้าพเจ้าจักกล่าวในที่นั้นๆ เอง. เพราะเหตุที่ญาณเป็นปฏิปักษ์กับนิมิตแห่งวิบัติมีคนตาบอดแต่กำเนิดเป็นต้น แม้กรรมที่เป็นติเหตุกะจะอ่อนกำลังอย่างยิ่ง แต่เมื่อดึงปฏิสนธิ ย่อมดึงได้เพียงทวิเหตุกปฏิสนธิเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'อเหตุกปฏิสนธิย่อมไม่เกิด'. อนึ่ง พระสารีบุตรผู้แสดงสเหตุกปฏิสนธิในสุคติภูมิ โดยเว้นอเหตุกปฏิสนธิอันเป็นวิบัติมีคนตาบอดแต่กำเนิดและคนหูหนวกเป็นต้น ในปฏิสัมภิทามรรค ได้กล่าวไว้ว่า 'ในคติสมบัติ ญาณสัมปยุตปฏิสนธิ ย่อมเกิดด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 8 ประการใด?' ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า ญาณสัมปยุตปฏิสนธิย่อมไม่เกิดด้วยกรรมที่เป็นญาณวิปปยุต. มิฉะนั้นแล้ว ก็พึงกล่าวว่า 'ปฏิสนธิย่อมเกิดด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 7 ประการ' นี้ด้วย. ดังที่ได้ตอบไว้ในญาณสัมปยุตปฏิสนธิว่า 'ในคติสมบัติ ญาณสัมปยุตปฏิสนธิ ย่อมเกิดด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 8 ประการใด? ในขณะชวนะของกุศลกรรม เหตุ 3 ประการที่เป็นกุศล ย่อมเป็นปัจจัยที่เกิดพร้อมกับเจตนาที่เกิดในขณะนั้น. ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า สังขารย่อมเกิดด้วยปัจจัยคือรากเหง้าแห่งกุศลด้วย. ในขณะนิกกันติ เหตุ 2 ประการที่เป็นอกุศล ย่อมเป็นปัจจัยที่เกิดพร้อมกับเจตนาที่เกิดในขณะนั้น. ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า สังขารย่อมเกิดด้วยปัจจัยคือรากเหง้าแห่งอกุศลด้วย. ในขณะปฏิสนธิ เหตุ 3 ประการที่เป็นอัพยากฤต ย่อมเป็นปัจจัยที่เกิดพร้อมกับเจตนาที่เกิดในขณะนั้น. ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า วิญญาณย่อมเกิดด้วยปัจจัยคือนามรูป, และนามรูปย่อมเกิดด้วยปัจจัยคือวิญญาณ'. เอวํ ญาณวิปฺปยุตฺตโต ญาณสมฺปยุตฺตุปปตฺติยา จ วิชฺชมานาย ‘‘คติสมฺปตฺติยา ญาณสมฺปยุตฺเต กตเมสํ สตฺตนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหติ? กุสลสฺส กมฺมสฺส ชวนกฺขเณ ทฺเว เหตู กุสลา’’ติ วตฺวา อญฺญตฺถ จ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว สกฺกา วิสฺสชฺชนํ กาตุนฺติ. ยถา [Pg.129] ปน ‘‘ญาณสมฺปยุตฺเต สตฺตนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา’’ติ อวจนโต ญาณวิปฺปยุตฺตโต ญาณสมฺปยุตฺตา ปฏิสนฺธิ น โหติ, เอวํ ‘‘คติสมฺปตฺติยา ญาณวิปฺปยุตฺเต ฉนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหติ’’จฺเจว (ปฏิ. ม. ๑.๒๓๓) วตฺวา ‘‘สตฺตนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา’’ติ อวจนโต ญาณสมฺปยุตฺตโต ญาณวิปฺปยุตฺตาปิ ปฏิสนฺธิ น โหตีติ อาปนฺนํ. เอตฺถาปิ หิ น น สกฺกา กมฺมนิกนฺติกฺขเณสุ ตโย จ ทฺเว จ เหตู โยเชตฺวา ปฏิสนฺธิกฺขเณ ทฺเว โยเชตุนฺติ. อิมสฺส ปน เถรสฺส อยมธิปฺปาโย สิยา ‘‘กมฺมสริกฺขกวิปากทสฺสนวเสน อิธ ปาโฐ สาวเสโส กถิโต’’ติ. ‘‘ญาณสมฺปยุตฺเต อฏฺฐนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา’’ติ เอตฺถาปิ ปาฐสฺส สาวเสสตาปตฺตีติ เจ? น, ทุพฺพลสฺส ทุเหตุกกมฺมสฺส ญาณสมฺปยุตฺตวิปากทาเน อสมตฺถตฺตา. ติเหตุกสฺส ปน อเหตุกวิปจฺจเน วิย ทุเหตุกวิปจฺจเนปิ นตฺถิ สมตฺถตาวิฆาโตติ. อารมฺมเณน เวทนา ปริวตฺเตตพฺพาติ สนฺตีรณตทารมฺมเณ สนฺธาย วุตฺตํ. วิภาคคฺคหณสมตฺถตาภาวโต หิ จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ อิฏฺฐอิฏฺฐมชฺฌตฺเตสุ อุเปกฺขาสหคตาเนว โหนฺติ, กายวิญฺญาณญฺจ สุขสหคตเมว ปฏิฆฏฺฏนาวิเสเสนาติ. เช่นนั้นแหละ เมื่อญาณวิปปยุตปฏิสนธิมีอยู่ด้วยญาณวิปปยุตกรรม ก็สามารถตอบได้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วในที่อื่น โดยกล่าวว่า 'ในคติสมบัติ ญาณสัมปยุตปฏิสนธิ ย่อมเกิดด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 7 ประการใด? ในขณะชวนะของกุศลกรรม เหตุ 2 ประการที่เป็นกุศล'. อนึ่ง เพราะไม่ได้กล่าวว่า 'ด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 7 ประการในญาณสัมปยุต' ญาณสัมปยุตปฏิสนธิจึงไม่เกิดจากญาณวิปปยุตกรรม. เช่นนั้นแหละ เพราะไม่ได้กล่าวว่า 'ด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 7 ประการ' โดยกล่าวว่า 'ในคติสมบัติ ญาณวิปปยุตปฏิสนธิ ย่อมเกิดด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 6 ประการ' ญาณวิปปยุตปฏิสนธิจึงไม่เกิดจากญาณสัมปยุตกรรม. แท้จริงแล้ว ในที่นี้ก็ไม่ใช่ว่าจะไม่สามารถนำเหตุ 3 และ 2 ประการมาประกอบในขณะกรรมและนิกกันติ และนำเหตุ 2 ประการมาประกอบในขณะปฏิสนธิได้. แต่ความเห็นของพระเถระรูปนี้อาจเป็นว่า 'ในที่นี้ได้กล่าวบทบาลีไว้โดยมีส่วนที่เหลืออยู่ เพื่อแสดงวิบากที่คล้ายคลึงกับกรรม'. หากมีผู้โต้แย้งว่า 'ในบทบาลีที่ว่า "ด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 8 ประการในญาณสัมปยุต" ก็ย่อมมีส่วนที่เหลืออยู่ด้วยมิใช่หรือ?' ตอบว่า 'ไม่ใช่' เพราะกรรมที่เป็นทวิเหตุกะที่อ่อนกำลัง ย่อมไม่สามารถให้ผลเป็นญาณสัมปยุตได้. อนึ่ง การที่กรรมที่เป็นติเหตุกะให้ผลเป็นอเหตุกะ ย่อมไม่มีการขัดขวางความสามารถฉันใด การให้ผลเป็นทวิเหตุกะก็ไม่มีการขัดขวางความสามารถนั้น. คำว่า 'เวทนาพึงเปลี่ยนไปตามอารมณ์' นี้กล่าวโดยอ้างถึงสันตีรณจิตและตทารัมมณจิต. แท้จริงแล้ว เพราะจักขุวิญญาณเป็นต้นไม่มีความสามารถในการแยกแยะอารมณ์ที่แตกต่างกัน จักขุวิญญาณเป็นต้นจึงเป็นอุเบกขาสหคตเท่านั้น, และกายวิญญาณก็เป็นสุขสหคตเท่านั้นด้วยความแตกต่างของการกระทบ. วิเสสวตา กาเลน ตทารมฺมณปจฺจยสพฺพชวนวตา วิปากปฺปวตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘สํวราสํวเร…เป… อุปคตสฺสา’’ติ วุตฺตํ อญฺญกาเล ปญฺจวิญฺญาณาทิปริปุณฺณวิปากปฺปวตฺติอภาวา. กกฺกฏก…เป… ภวงฺโคตรณนฺติ เอเตน อิทํ ทสฺเสติ – เกทาเร ปูเรตฺวา นทีปเวสนมคฺคภูตํ มาติกํ อปฺปวิสิตฺวา กกฺกฏกมคฺคาทินา อมคฺเคน นทีโอตรณํ วิย จิตฺตสฺส ชวิตฺวา ภวงฺคปฺปเวสนมคฺคภูเต ตทารมฺมเณ อนุปฺปนฺเน มคฺเคน วินา ภวงฺโคตรณนฺติ. เพื่อแสดงการเป็นไปของวิบากในกาลที่มีความพิเศษและมีชวนะทั้งหมดเป็นปัจจัยแห่งตทาลัมพนะ จึงได้กล่าวไว้ว่า "ในสังวรและอสังวร... เข้าถึงแล้ว" เพราะในกาลอื่นไม่มีการเป็นไปของวิบากที่บริบูรณ์ด้วยปัญจวิญญาณเป็นต้น. คำว่า "ปู... การลงสู่ภวังค์" นี้ ท่านแสดงความหมายนี้ว่า เปรียบเหมือนการลงสู่แม่น้ำโดยทางที่ไม่ใช่ทาง มีทางปูเป็นต้น โดยไม่เข้าสู่เหมืองน้ำที่เป็นทางเข้าสู่แม่น้ำหลังจากที่เติมน้ำในนาให้เต็มแล้วฉันใด การลงสู่ภวังค์โดยไม่มีทาง (คือตทาลัมพนะ) ในเมื่อตทาลัมพนะอันเป็นทางเข้าสู่ภวังค์ไม่เกิดขึ้นหลังจากจิตแล่นไปแล้ว ก็ฉันนั้น. เอเตสุ ตีสุ โมฆวาเรสุ ทุติโย อุปปริกฺขิตฺวา คเหตพฺโพ. ยทิ หิ อนุโลเม เวทนาตฺติเก ปฏิจฺจวาราทีสุ ‘‘อาเสวนปจฺจยา น มคฺเค ทฺเว’’ติ ‘‘น มคฺคปจฺจยา อาเสวเน ทฺเว’’ติ จ วุตฺตํ สิยา, โสปิ โมฆวาโร ลพฺเภยฺย. ยทิ ปน โวฏฺฐพฺพนมฺปิ อาเสวนปจฺจโย สิยา, กุสลากุสลานมฺปิ สิยา. น หิ อาเสวนปจฺจยํ ลทฺธุํ ยุตฺตสฺส อาเสวนปจฺจยภาวี ธมฺโม อาเสวนปจฺจโยติ อวุตฺโต อตฺถิ. โวฏฺฐพฺพนสฺส ปน กุสลากุสลานํ อาเสวนปจฺจยภาโว อวุตฺโต. ‘‘กุสลํ [Pg.130] ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นาเสวนปจฺจยา. อกุสลํ ธมฺมํ…เป… นาเสวนปจฺจยา’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๙๓) วจนโต ปฏิกฺขิตฺโตว. อถาปิ สิยา ‘‘อสมานเวทนานํ วเสน เอวํ วุตฺต’’นฺติ, เอวมปิ ยถา ‘‘อาวชฺชนา กุสลานํ ขนฺธานํ อกุสลานํ ขนฺธานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๗) วุตฺตํ, เอวํ ‘‘อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโยติ’’ปิ วตฺตพฺพํ สิยา, ชาติเภทา น วุตฺตนฺติ เจ? ภูมิภินฺนสฺส กามาวจรสฺส รูปาวจราทีนํ อาเสวนปจฺจยภาโว วิย ชาติภินฺนสฺสปิ ภเวยฺยาติ วตฺตพฺโพ เอว สิยา. อภินฺนชาติกสฺส จ วเสน ยถา ‘‘อาวชฺชนา สเหตุกานํ ขนฺธานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วุตฺตํ, เอวํ ‘‘อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติปิ วตฺตพฺพํ สิยา, น ตุ วุตฺตํ. ตสฺมา เวทนาตฺติเกปิ สงฺขิตฺตาย คณนาย ‘‘อาเสวนปจฺจยา น มคฺเค เอกํ, น มคฺคปจฺจยา อาเสวเน เอก’’นฺติ เอวํ คณนาย นิทฺธาริยมานาย โวฏฺฐพฺพนสฺส อาเสวนปจฺจยตฺตสฺส อภาวา ยถาวุตฺตปฺปกาโร ทุติโย โมฆวาโร วีมํสิตพฺโพ. ในโมฆวาระทั้งสามนี้ วาระที่สองพึงพิจารณาแล้วถือเอา. หากในอนุโลม เวทนาติกะ ปฏิจจวาระเป็นต้น พึงกล่าวว่า "เพราะอาเสวนปัจจัย ในมรรคไม่มี ๒" และ "เพราะไม่ใช่มรรคปัจจัย ในอาเสวนะมี ๒" ไซร้ แม้โมฆวาระนั้นก็พึงได้. หากแม้โวฏฐัพพนะพึงเป็นอาเสวนปัจจัยไซร้ ก็พึงเป็นแม้แก่กุศลและอกุศลทั้งหลาย. จริงอยู่ ธรรมที่เป็นอาเสวนปัจจัยโดยปกติ ซึ่งควรจะได้อาเสวนปัจจัย ที่ชื่อว่าไม่ได้กล่าวว่าเป็นอาเสวนปัจจัยนั้นไม่มีเลย. แต่ความเป็นอาเสวนปัจจัยแก่กุศลและอกุศลทั้งหลายของโวฏฐัพพนะ ท่านไม่ได้กล่าวไว้. เพราะคำว่า "กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้นโดยไม่ใช่อาเสวนปัจจัย... อกุศลธรรม... โดยไม่ใช่อาเสวนปัจจัย" เป็นอันปฏิเสธไว้แล้วทีเดียว. หากจะพึงมีคำค้านว่า "ที่กล่าวไว้อย่างนี้ เพราะอำนาจแห่งเวทนาที่ไม่เสมอกัน" แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็พึงกล่าวได้ว่า "เป็นปัจจัยโดยอาเสวนปัจจัย" เหมือนอย่างที่กล่าวว่า "อาวัชชนะเป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์และอกุศลขันธ์โดยอนันตรปัจจัย" พึงกล่าวได้ว่า "เป็นปัจจัยโดยอาเสวนปัจจัย" ด้วย. หากจะกล่าวว่า เพราะความต่างกันแห่งชาติจึงไม่ได้กล่าว? แม้ความต่างกันแห่งชาติก็พึงกล่าวได้แน่นอน เหมือนอย่างความเป็นอาเสวนปัจจัยแห่งกามาวจรธรรมที่ต่างกันโดยภูมิแก่รูปาวจรธรรมเป็นต้น. และโดยอำนาจแห่งธรรมที่มีชาติไม่ต่างกัน พึงกล่าวได้ว่า "เป็นปัจจัยโดยอาเสวนปัจจัย" เหมือนอย่างที่กล่าวว่า "อาวัชชนะเป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์ที่มีเหตุโดยอนันตรปัจจัย" แต่ท่านก็ไม่ได้กล่าวไว้. เพราะฉะนั้น แม้ในเวทนาติกะ เมื่อกำหนดนับด้วยการนับที่ย่อว่า "เพราะอาเสวนปัจจัย ในมรรคมี ๑, เพราะไม่ใช่มรรคปัจจัย ในอาเสวนะมี ๑" เมื่อกำหนดนับอยู่อย่างนี้ วาระที่สองที่เป็นโมฆวาระตามที่กล่าวแล้ว พึงพิจารณาเพราะความไม่มีแห่งความเป็นอาเสวนปัจจัยของโวฏฐัพพนะ. โวฏฺฐพฺพนํ ปน วีถิวิปากสนฺตติยา อาวฏฺฏนโต อาวชฺชนา, ตโต วิสทิสสฺส ชวนสฺส กรณโต มนสิกาโร จ. เอวญฺจ กตฺวา ปฏฺฐาเน ‘‘โวฏฺฐพฺพนํ กุสลานํ ขนฺธานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิ น วุตฺตํ, ‘‘อาวชฺชนา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. ตสฺมา โวฏฺฐพฺพนโต จตุนฺนํ วา ปญฺจนฺนํ วา ชวนานํ อารมฺมณปุเรชาตํ ภวิตุํ อสกฺโกนฺตํ รูปาทิอาวชฺชนาทีนํ ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกติ, อยเมตสฺส สภาโวติ ชวนาปาริปูริยา ทุติโย โมฆวาโร ทสฺเสตุํ ยุตฺโต สิยา, อยมฺปิ อฏฺฐกถายํ อนาคตตฺตา สุฏฺฐุ วิจาเรตพฺโพ. ภวงฺคสฺส ชวนานุพนฺธนภูตตฺตา ‘‘ตทารมฺมณํ ภวงฺค’’นฺติ วุตฺตํ. ปฏฺฐาเน (ปฏฺฐา. ๓.๑.๑๐๒) จ วุตฺตํ ‘‘สเหตุกํ ภวงฺคํ อเหตุกสฺส ภวงฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ, ‘‘อเหตุกํ ภวงฺคํ สเหตุกสฺส ภวงฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ จ. กุสลากุสลานํ สุขทุกฺขวิปากมตฺโต วิปาโก น อิฏฺฐานิฏฺฐานํ วิภาคํ กโรติ, ชวนํ ปน รชฺชนวิรชฺชนาทิวเสน อิฏฺฐานิฏฺฐวิภาคํ กโรตีติ ‘‘อารมฺมณรสํ ชวนเมว อนุภวตี’’ติ วุตฺตํ. ส่วนโวฏฐัพพนะนั้น เป็นอาวัชชนะเพราะยังวิถีวิปากสันตติให้หมุนไป และเป็นมนสิการเพราะกระทำชวนะที่ไม่เหมือนกันให้เกิดขึ้นจากวิปากสันตตินั้น. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ในปัฏฐานจึงไม่ได้กล่าวว่า "โวฏฐัพพนะเป็นต้นเป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์โดยอนันตรปัจจัย" แต่กล่าวไว้เพียงว่า "อาวัชชนะ" เท่านั้น. เพราะฉะนั้น รูปารมณ์เป็นต้นที่ไม่สามารถเป็นอารัมมณปุเรชาตะแก่ชวนะ ๔ หรือ ๕ ที่เกิดต่อจากโวฏฐัพพนะ จึงไม่สามารถเป็นปัจจัยแก่อาวัชชนะเป็นต้นได้ นี้เป็นสภาวะของอารมณ์นี้. เพราะความไม่บริบูรณ์แห่งชวนะ วาระที่สองที่เป็นโมฆวาระจึงควรแสดงไว้. แม้นัยนี้ก็พึงพิจารณาให้ดีเพราะไม่ได้มาในอรรถกถา. คำว่า "ตทาลัมพนะคือภวังค์" ท่านกล่าวไว้เพราะความที่ตทาลัมพนะเป็นธรรมที่สืบเนื่องต่อจากชวนะ. และในปัฏฐานท่านก็กล่าวไว้ว่า "สเหตุกภวังค์เป็นปัจจัยแก่อเหตุกภวังค์โดยอนันตรปัจจัย" และ "อเหตุกภวังค์เป็นปัจจัยแก่สเหตุกภวังค์โดยอนันตรปัจจัย". วิบากสักว่าเป็นผลสุขและทุกข์ของกุศลและอกุศล ย่อมไม่ทำการจำแนกอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา ส่วนชวนะย่อมทำการจำแนกอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาด้วยอำนาจแห่งความกำหนัดและความคลายกำหนัดเป็นต้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ชวนะเท่านั้นย่อมเสวยรสแห่งอารมณ์". อวิชฺชมาเน การเก กถํ อาวชฺชนาทิภาเวน ปวตฺติ โหตีติ ตํ ทสฺเสตุํ ปญฺจวิธํ นิยามํ นาม คณฺหึสุ. นิยาโม จ ธมฺมานํ สภาวกิจฺจปจฺจยภาววิเสโสว. ตํตํสทิสผลทานนฺติ ตสฺส ตสฺส อตฺตโน อนุรูปผลสฺส [Pg.131] ทานํ. สทิสวิปากทานนฺติ จ อนุรูปวิปากทานนฺติ อตฺโถ. อิทํ วตฺถุนฺติ เอกวจนนิทฺเทโส เอกคาถาวตฺถุภาเวน กโต. ชคติปฺปเทโสติ ยถาวุตฺตโต อญฺโญปิ โลกปฺปเทโส. กาลคติอุปธิปโยคปฏิพาฬฺหญฺหิ ปาปํ น วิปจฺเจยฺย, น ปเทสปฏิพาฬฺหนฺติ. สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานปฏิสนฺธิยาทิธมฺมานํ นิยาโม ทสสหสฺสิกมฺปนปจฺจยภาโว ธมฺมนิยาโม. อยํ อิธ อธิปฺเปโตติ เอเตน นิยามวเสน อาวชฺชนาทิภาโว, น การกวเสนาติ เอตมตฺถํ ทสฺเสติ. เมื่อไม่มีผู้กระทำ การเป็นไปโดยความเป็นอาวัชชนะเป็นต้นจะมีได้อย่างไร? เพื่อแสดงการเป็นไปนั้น จึงได้ถือเอานิยาม ๕ ประการ. และนิยามคือความพิเศษแห่งสภาวะ กิจ และปัจจัยภาวะของธรรมทั้งหลายนั่นเอง. คำว่า "การให้ผลที่คล้ายกันนั้นๆ" คือการให้ผลที่สมควรแก่ตนนั้นๆ. และคำว่า "การให้วิบากที่คล้ายกัน" มีความหมายว่า การให้วิบากที่สมควรกัน. การระบุด้วยเอกพจน์ว่า "วัตถุนี้" ท่านทำไว้ด้วยความเป็นวัตถุแห่งคาถาบทเดียว. คำว่า "ส่วนของโลก" คือส่วนของโลกแม้อื่นจากที่กล่าวแล้ว. จริงอยู่ บาปที่ถูกกาล สัมปัตติ คติ สัมปัตติ อุปธิ สัมปัตติ และปโยค สัมปัตติ ห้ามไว้ ไม่พึงให้ผล แต่ไม่ใช่ถูกส่วนของโลกห้ามไว้. นิยามแห่งธรรมทั้งหลายมีปฏิสนธิเป็นต้นอันเป็นปทัฏฐานแห่งสัพพัญญุตญาณ คือความเป็นปัจจัยแห่งการหวั่นไหวของหมื่นโลกธาตุ ชื่อว่าธรรมนิยาม. ธรรมนิยามนี้ประสงค์เอาในที่นี้. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงเนื้อความนี้ว่า การเป็นไปโดยความเป็นอาวัชชนะเป็นต้น มีได้ด้วยอำนาจแห่งนิยาม ไม่ใช่มีด้วยอำนาจแห่งผู้กระทำ. อิมสฺมึ ฐาเนติ โสฬสวิปากกถาฐาเน. ทฺวาทสหิ วาเหตพฺพา นาฬิยนฺโตปมา น ทฺวาทสนฺนํ จิตฺตานํ เอกสฺมึ ทฺวาเร เอการมฺมเณ สห กิจฺจกรณวเสน วุตฺตา, อถ โข ทฺวาทสนฺนํ เอกสฺมึ ทฺวาเร สกิจฺจกรณมตฺตวเสน. อเหตุกปฏิสนฺธิชนกสทิสชวนานนฺตรํ อเหตุกตทารมฺมณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘จตุนฺนํ ปน ทุเหตุกกุสลจิตฺตานํ อญฺญตรชวนสฺส…เป… ปติฏฺฐาตี’’ติ อาห. อเหตุกปฏิสนฺธิกสฺส ปน ติเหตุกชวเน ชวิเต ปฏิสนฺธิทายเกน กมฺเมน อเหตุกสฺส ตทารมฺมณสฺส นิพฺพตฺติ น ปฏิเสธิตา. เอวํ ทุเหตุกปฏิสนฺธิกสฺสปิ ติเหตุกานนฺตรํ ทุเหตุกตทารมฺมณํ อปฺปฏิสิทฺธํ ทฏฺฐพฺพํ. ปริปุณฺณวิปากสฺส จ ปฏิสนฺธิชนกกมฺมสฺส วเสนายํ วิปากวิภาวนา ตสฺสา มุขนิทสฺสนมตฺตเมวาติ ปวตฺติวิปากสฺส จ เอกสฺส ติเหตุกาทิกมฺมสฺส โสฬสวิปากจิตฺตาทีนิ วุตฺตนเยน โยเชตพฺพานิ. ตสฺมา เยน เกนจิ กมฺมุนา เอเกน อเนกํ ตทารมฺมณํ ปวตฺตมานํ กมฺมวิเสสาภาวา เยสํ ตํ อนุพนฺธภูตํ, เตสํ ชวนสงฺขาตานํ ปจฺจยานํ วิเสเสน วิสิฏฺฐํ โหตีติ ชวเนนายํ ตทารมฺมณนิยาโม วุตฺโต, น นานากมฺมุนา นิพฺพตฺตมานสฺส วเสน. เอวญฺจ กตฺวา ปฏฺฐาเน (ปฏฺฐา. ๓.๑.๙๘) ‘‘สเหตุเก ขนฺเธ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสติ. กุสลากุสเล นิรุทฺเธ อเหตุโก วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’’ติ ญาณานนฺตรํ อเหตุกตทารมฺมณํ, ‘‘กุสลากุสเล นิรุทฺเธ สเหตุโก วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’’ติ อกุสลานนฺตรญฺจ สเหตุกตทารมฺมณํ วุตฺตํ, น จ ‘‘ตํ เอเตน เถเรน อทสฺสิต’’นฺติ กตฺวา ตสฺส ปฏิเสโธ กโต โหตีติ. คำว่า ในที่นี้ หมายถึง ในที่ที่กล่าวถึงวิบาก ๑๖ อย่าง. อุปมาด้วยเครื่องหีบอ้อยที่บุรุษ ๑๒ คนพึงหีบ ไม่ได้กล่าวโดยความเป็นไปแห่งการกระทำกิจร่วมกันของจิต ๑๒ ดวง ในทวารเดียว อารมณ์เดียว แต่กล่าวโดยความเป็นไปแห่งการกระทำกิจของตนเท่านั้นของจิต ๑๒ ดวง ในทวารเดียว. เมื่อแสดงตทาลัมพนะที่เป็นอเหตุกะหลังจากชวนะที่คล้ายกับกรรมที่ให้ปฏิสนธิที่เป็นอเหตุกะ จึงกล่าวว่า “แต่ตทาลัมพนะย่อมตั้งอยู่... ของชวนะอย่างใดอย่างหนึ่งในกุศลจิต ๒ เหตุ ๔ ดวง” แต่สำหรับบุคคลผู้มีปฏิสนธิเป็นอเหตุกะ เมื่อชวนะที่เป็นติเหตุกะแล่นไปแล้ว การเกิดขึ้นของตทาลัมพนะที่เป็นอเหตุกะด้วยกรรมที่ให้ปฏิสนธิก็ไม่ได้ถูกห้าม. เช่นเดียวกัน สำหรับบุคคลผู้มีปฏิสนธิเป็นทุเหตุกะ ตทาลัมพนะที่เป็นทุเหตุกะหลังจากชวนะที่เป็นติเหตุกะก็ไม่ถูกห้าม พึงเห็นดังนี้. การแสดงวิบากนี้โดยอำนาจของกรรมที่ให้ปฏิสนธิซึ่งมีวิบากสมบูรณ์ เป็นเพียงการแสดงเบื้องต้นของวิบากนั้นเท่านั้น และสำหรับกรรมที่เป็นติเหตุกะเป็นต้นอย่างหนึ่งซึ่งมีวิบากในปวัตติกาล พึงประกอบจิตที่เป็นวิบาก ๑๖ ดวงเป็นต้น โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. เพราะฉะนั้น ตทาลัมพนะหลายอย่างย่อมเป็นไปได้ด้วยกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง เพราะไม่มีความพิเศษของกรรม ตทาลัมพนะนั้นย่อมเป็นไปตามปัจจัยเหล่านั้น การกำหนดตทาลัมพนะนี้จึงกล่าวไว้ด้วยชวนะที่ชื่อว่าปัจจัยเหล่านั้นย่อมเป็นพิเศษด้วยความพิเศษของชวนะ ไม่ใช่โดยอำนาจของกรรมหลายอย่างที่เกิดขึ้น. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ในปัฏฐาน (ปัฏฐาน 3.1.98) กล่าวว่า “ย่อมเห็นขันธ์ที่เป็นสเหตุกะโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา. เมื่อกุศลและอกุศลดับไปแล้ว วิบากที่เป็นอเหตุกะย่อมเกิดขึ้นโดยความเป็นตทาลัมพนะ” ตทาลัมพนะที่เป็นอเหตุกะย่อมเกิดขึ้นหลังจากญาณ และกล่าวตทาลัมพนะที่เป็นสเหตุกะหลังจากอกุศลว่า “เมื่อกุศลและอกุศลดับไปแล้ว วิบากที่เป็นสเหตุกะย่อมเกิดขึ้นโดยความเป็นตทาลัมพนะ” และการห้ามตทาลัมพนะนั้นก็ไม่ได้ทำไว้ โดยถือว่า “พระเถระนี้ไม่ได้แสดงสิ่งนั้น” ยํ [Pg.132] ปน ชวเนน…เป… ตํ กุสลํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ อิทํ กุสลสฺส วิย อกุสลสฺส สทิโส วิปาโก นตฺถีติ กตฺวา วุตฺตํ. สสงฺขาริกาสงฺขาริกนิยมนํ ปน สนฺธาย ตสฺมึ วุตฺเต อกุสเลปิ น ตํ น ยุชฺชตีติ. อฏฺฐานเมตนฺติ อิทํ นิยมิตาทิวเสน โยนิโส อโยนิโส วา อาวฏฺฏิเต อโยนิโส โยนิโส วา ววตฺถาปนสฺส อภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. ส่วนคำที่กล่าวว่า “ด้วยชวนะ... (ละ)... มุ่งหมายกุศลนั้น” คำนี้กล่าวไว้โดยถือว่า วิบากที่เหมือนกับกุศลนั้นไม่มีสำหรับอกุศล. แต่เมื่อกล่าวถึงการกำหนดความเป็นสสังขาริกะและอสังขาริกะ เมื่อกล่าวถึงสิ่งนั้น แม้ในอกุศลก็ย่อมไม่ขัดแย้งกัน (ย่อมสมควร). คำว่า “สิ่งนี้ไม่เป็นฐานะ” นี้ กล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงการไม่มีการกำหนดแยกแยะว่าแยบคายหรือไม่แยบคาย เมื่อภวังค์ถูกหมุนไปโดยแยบคายหรือไม่แยบคายก็ตาม. ปฏิสิทฺธนฺติ อวจนเมว ปฏิเสโธติ กตฺวา วุตฺตํ. กามตณฺหานิพฺพตฺเตน กมฺมุนา มหคฺคตโลกุตฺตรานุภวนวิปาโก น โหตีติ ตตฺถ ตทารมฺมณาภาโว เวทิตพฺโพ. อาปาถคเต วิสเย ตนฺนินฺนํ ภวงฺคํ อาวชฺชนํ อุปฺปาเทตีติ อาวชฺชนํ วิสเย นินฺนตฺตา อุปฺปชฺชติ. ภวงฺคํ ปน สพฺพทา สวิสเย นินฺนเมวาติ วิสยนฺตรวิญฺญาณสฺส ปจฺจโย หุตฺวาปิ ตทภาวา วินา อาวชฺชเนน สวิสเย นินฺนตฺตาว อุปฺปชฺชติ. จิณฺณตฺตาติ อาวชฺชเนน วินา พหุลํ อุปฺปนฺนปุพฺพตฺตา. สมุทาจารตฺตาติ อาปาถคเต วิสเย ปฏิสนฺธิวิสเย จ พหุลํ อุปฺปาทิตปุพฺพตฺตา. จิณฺณตฺตาติ วา ปุคฺคเลน อาเสวิตภาโว วุตฺโต. สมุทาจารตฺตาติ สยํ พหุลํ ปวตฺตภาโว. นิโรธสฺส อนนฺตรปจฺจยํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนนฺติ อิทํ ตทนนฺตรเมว นิโรธผุสนํ สนฺธาย วุตฺตํ, น อรูปกฺขนฺธานํ วิย นิโรธสฺส อนนฺตรปจฺจยภาวํ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ปน กิญฺจิ ปริกมฺเมน วินา อุปฺปชฺชมานํ นตฺถิ. ปริกมฺมาวชฺชนเมว ตสฺส อาวชฺชนนฺติ อญฺญสฺส วิย เอตสฺสปิ สาวชฺชนตาย ภวิตพฺพํ. คำว่า “ถูกห้าม” นี้ กล่าวไว้โดยถือว่า การไม่กล่าวถึงนั่นแหละคือการห้าม. ด้วยกรรมที่เกิดจากกามตัณหา วิบากที่เสวยอารมณ์ที่เป็นมหัคคตะและโลกุตตระย่อมไม่มี พึงทราบว่าไม่มีตทาลัมพนะในอารมณ์นั้น. ในอารมณ์ที่ปรากฏเฉพาะหน้า ภวังค์ที่น้อมไปในอารมณ์นั้นย่อมยังอาวัชชนะให้เกิดขึ้น อาวัชชนะย่อมเกิดขึ้นเพราะน้อมไปในอารมณ์. แต่ภวังค์ย่อมน้อมไปในอารมณ์ของตนเสมอ แม้จะเป็นปัจจัยของวิญญาณที่มีอารมณ์อื่น (คืออาวัชชนะ) เพราะไม่มีอาวัชชนะนั้น ภวังค์ย่อมเกิดขึ้นได้เองเพราะน้อมไปในอารมณ์ของตน. คำว่า “เคยชิน” นี้ (หมายถึง) เพราะเคยเกิดขึ้นบ่อยๆ โดยไม่มีอาวัชชนะ. คำว่า “เคยเป็นไป” นี้ (หมายถึง) เพราะเคยยังให้เกิดขึ้นบ่อยๆ ทั้งในอารมณ์ที่ปรากฏเฉพาะหน้าและในอารมณ์ปฏิสนธิ. หรือคำว่า “เคยชิน” นี้ กล่าวถึงความเป็นสิ่งที่บุคคลเคยเสพแล้วบ่อยๆ. คำว่า “เคยเป็นไป” นี้ (กล่าวถึง) ความเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นบ่อยๆ ด้วยตนเอง. คำว่า “เนวสัญญานาสัญญายตนะเป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธ” นี้ กล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงการเข้าถึงนิโรธทันทีหลังจากนั้น ไม่ได้กล่าวถึงความเป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธเหมือนอรูปขันธ์. แต่เนวสัญญานาสัญญายตนะบางอย่างที่เกิดขึ้นโดยไม่มีปริกรรมนั้นไม่มี. อาวัชชนะที่เป็นปริกรรมนั่นแหละเป็นอาวัชชนะของเนวสัญญานาสัญญายตนะนั้น จึงพึงเป็นไปโดยมีอาวัชชนะสำหรับเนวสัญญานาสัญญายตนะนี้ด้วย เหมือนกับฌานอื่น. อยํ ปเนตฺถาธิปฺปาโย ทฏฺฐพฺโพ – เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺส น นิโรธสฺส อนนฺตรปจฺจยภาเว นินฺนาทิตา อญฺญตฺถ ทิฏฺฐา อตทตฺถปริกมฺมภาเว จ อุปฺปตฺติยา, อถ จ ตํ ตสฺส อนนฺตรปจฺจโย โหติ, ตถา จ อุปฺปชฺชติ. เอวํ ยถาวุตฺตา มโนวิญฺญาณธาตุ อสติปิ นิราวชฺชนุปฺปตฺติยํ นินฺนาทิภาเว นิราวชฺชนา อุปฺปชฺชตีติ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘อริยมคฺคจิตฺตํ มคฺคานนฺตรานิ ผลจิตฺตานี’’ติ อิทํ วุตฺตํ. ยทิ หิ นิพฺพานารมฺมณาวชฺชนาภาวํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ สิยา, โคตฺรภุโวทานานิ นิทสฺสนานิ สิยุํ เตเหว เอเตสํ นิราวชฺชนตาสิทฺธิโต. ผลสมาปตฺติกาเล จ ‘‘ปริตฺตารมฺมณํ มหคฺคตารมฺมณํ อนุโลมํ ผลสมาปตฺติยา [Pg.133] อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วจนโต สมานารมฺมณาวชฺชนรหิตตฺตา ‘‘มคฺคานนฺตรานิ ผลจิตฺตานี’’ติ เอวํ ผลสมาปตฺติจิตฺตานิ น วชฺเชตพฺพานิ สิยุํ, โคตฺรภุโวทานานิ ปน ยทิปิ นิพฺพาเน จิณฺณานิ สมุทาจารานิ จ น โหนฺติ, อารมฺมณนฺตเร จิณฺณสมุทาจาราเนว. ผลสมาปตฺติจิตฺตานิ จ มคฺควีถิโต อุทฺธํ ตทตฺถปริกมฺมสพฺภาวาติ เตสํ คหณํ น กตํ, อนุโลมานนฺตรญฺจ ผลสมาปตฺติจิตฺตํ จิณฺณํ สมุทาจารํ, น เนวสญฺญานาสญฺญายตนานนฺตรํ มคฺคานนฺตรสฺส วิย ตทตฺถปริกมฺมาภาวาติ ‘‘นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺสา’’ติ ตญฺจ นิทสฺสนํ. อารมฺมเณน ปน วินา นุปฺปชฺชตีติ อิทํ เอตสฺส มหคฺคตารมฺมณตฺตาภาวา ปุจฺฉํ กาเรตฺวา อารมฺมณนิทฺธารณตฺถํ วุตฺตํ. แต่ในที่นี้ พึงทราบอัธยาศัยดังนี้ – ความน้อมไปเป็นต้นของเนวสัญญานาสัญญายตนะในความเป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธนั้น ไม่ได้เห็นในที่อื่น และเพราะการเกิดขึ้นในภาวะที่ไม่มีปริกรรมเพื่อประโยชน์นั้น แต่เนวสัญญานาสัญญายตนะนั้นก็เป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธนั้น และย่อมเกิดขึ้นได้เช่นนั้น. เช่นเดียวกัน มโนวิญญาณธาตุที่กล่าวมาแล้ว แม้จะไม่มีความน้อมไปเป็นต้นในการเกิดขึ้นโดยไม่มีอาวัชชนะ ก็ย่อมเกิดขึ้นได้โดยไม่มีอาวัชชนะ. และเมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า “อริยมรรคจิตและผลจิตที่เกิดต่อจากมรรค” นี้จึงกล่าวไว้. หากคำนี้กล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงการไม่มีอาวัชชนะที่มีนิพพานเป็นอารมณ์ โคตรภูและโวทานก็พึงเป็นตัวอย่าง เพราะความเป็นสิ่งที่ไม่มีอาวัชชนะของจิตเหล่านั้นย่อมสำเร็จได้ด้วยโคตรภูและโวทานเหล่านั้น. และในเวลาเข้าผลสมาบัติ ด้วยคำที่กล่าวว่า “อนุโลมที่มีอารมณ์เป็นปริตตะและอารมณ์เป็นมหัคคตะเป็นปัจจัยโดยอนันตรปัจจัยแก่ผลสมาบัติ” เพราะปราศจากอาวัชชนะที่มีอารมณ์เสมอกัน ผลสมาบัติจิตก็ไม่พึงถูกยกเว้นด้วยคำว่า “ผลจิตที่เกิดต่อจากมรรค” เช่นนี้. แต่โคตรภูและโวทานนั้น แม้จะไม่เคยชินและไม่เคยเป็นไปในนิพพาน ก็เคยชินและเคยเป็นไปในอารมณ์อื่นเท่านั้น. และผลสมาบัติจิตย่อมมีปริกรรมเพื่อประโยชน์นั้นหลังจากมรรควิถี การรับเอาผลสมาบัติจิตเหล่านั้นจึงไม่ได้ทำไว้ และผลสมาบัติจิตที่เกิดหลังจากอนุโลมนั้นเคยชินและเคยเป็นไป ไม่ใช่หลังจากเนวสัญญานาสัญญายตนะ เพราะไม่มีปริกรรมเพื่อประโยชน์นั้นเหมือนผลจิตที่เกิดต่อจากมรรค และคำว่า “สำหรับผู้ที่ออกจากนิโรธ” นั้นก็เป็นตัวอย่าง. ส่วนคำว่า “ย่อมไม่เกิดขึ้นโดยไม่มีอารมณ์” นี้ เพราะไม่มีความเป็นอารมณ์ที่เป็นมหัคคตะของมโนวิญญาณธาตุนี้ จึงกล่าวไว้เพื่อกำหนดอารมณ์ โดยให้ตั้งคำถามขึ้น. ตตฺถาติ วิปากกถายํ. ชจฺจนฺธปีฐสปฺปิอุปมานิทสฺสนํ วิปากสฺส นิสฺสเยน วินา อปฺปวตฺติทสฺสนตฺถํ. วิสยคฺคาโหติ อิทํ จกฺขาทีนํ สวิสยคฺคหเณน จกฺขุวิญฺญาณาทิวิปากสฺส ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. อุปนิสฺสยโต จกฺขาทีนํ ทสฺสนาทิอตฺถโต จ ตสฺเสว วิปากสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘อุปนิสฺสยมตฺถโส’’ติ วุตฺตํ. หทยวตฺถุเมวาติ ยถา ปุริมจิตฺตานิ หทยวตฺถุนิสฺสิตานิ จ ปสาทวตฺถุอนุคตานิ จ อญฺญารมฺมณานิ โหนฺติ, น เอวํ ภวงฺคํ, ตํ ปเนตํ วตฺถารมฺมณนฺตรรหิตํ เกวลํ หทยวตฺถุเมว นิสฺสาย ปวตฺตตีติ วุตฺตํ โหติ. หทยรูปวตฺถุกนฺติ อิธาปิ อญฺญวตฺถานุคตนฺติ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. มกฺกฏกสฺส หิ สุตฺตาโรหณํ วิย ปสาทวตฺถุกํ จิตฺตํ, สุตฺเตน คมนาทีนิ วิย ตทนุคตานิ เสสจิตฺตานีติ. สุตฺตฆฏฺฏนมกฺกฏกจลนานิ วิย ปสาทฆฏฺฏนภวงฺคจลนานิ สห โหนฺตีติ ทีปนโต ‘‘เอเกกํ…เป… อาคจฺฉตี’’ติปิ ทีเปติ. ในวิปากกถานั้น การแสดงอุปมาเรื่องคนตาบอดแต่กำเนิดและคนง่อย มีประโยชน์เพื่อแสดงว่าวิบากนั้นไม่อาจเกิดขึ้นได้หากปราศจากวัตถุรูปที่เป็นที่อาศัย คำว่า "วิสยัคคาหะ" นี้กล่าวไว้เพื่อแสดงถึงวิบากมีจักขุวิญญาณเป็นต้น ด้วยการรับอารมณ์ของตนของวัตถุรูปมีจักขุเป็นต้น และกล่าวว่า "อุปนิสสยมัตตโส" เพื่อแสดงถึงวิบากนั้นเท่านั้น ด้วยอุปนิสสยปัจจัย และด้วยประโยชน์คือการเห็นเป็นต้นของจักขุเป็นต้น คำว่า "หทยวัตถุเท่านั้น" หมายความว่า เหมือนอย่างที่จิตก่อนๆ มีอาวัชชนะเป็นต้น อาศัยหทยวัตถุและเป็นไปตามวัตถุอันเป็นที่อาศัยคือปสาทะ มีอารมณ์อื่น แต่ภวังค์ไม่เป็นเช่นนั้น ภวังค์นั้นปราศจากวัตถุและอารมณ์อื่น อาศัยหทยวัตถุเท่านั้นจึงเกิดขึ้น ในบทนี้ว่า "หทยรูปวัตถุกัง" พึงทราบว่ามีความหมายว่า "เป็นไปตามวัตถุอื่น (คือปสาทวัตถุ)" เหมือนอย่างที่แมงมุมไต่ขึ้นใย จิตที่มีปสาทวัตถุเป็นที่อาศัย (คือปัญจวิญญาณ) และเหมือนอย่างการไปเป็นต้นด้วยใย จิตที่เหลือก็เป็นไปตามปสาทวัตถุนั้น เพราะการแสดงว่า การกระทบใยและการเคลื่อนไหวของแมงมุม กับการกระทบปสาทะและการเคลื่อนไหวของภวังค์ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกัน จึงแสดงว่า "แต่ละอย่าง...เป็นต้น...ย่อมมา" ภวงฺคสฺส อาวฏฺฏิตกาโลติ อิทํ โทวาริกสทิสานํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ปาทปริมชฺชกสทิสสฺส อาวชฺชนสฺส สญฺญาทานสทิโส อนนฺตรปจฺจยภาโว เอว ภวงฺคาวฏฺฏนนฺติ กตฺวา วุตฺตํ. วิปากมโนธาตุอาทีนํ อทิสฺวาว สมฺปฏิจฺฉนาทิกรณํ คาฬฺหคฺคหณมตฺตปุถุลจตุรสฺสภาววิชานนมตฺตกหาปณภาววิชานนมตฺตกมฺโมปนยนมตฺตสามญฺญวเสน วุตฺตํ, น คาฬฺหคฺคาหกาทีนํ กหาปณทสฺสนสฺส อภาโว ตํสมานภาโว จ สมฺปฏิจฺฉนาทีนํ อธิปฺเปโตติ เวทิตพฺโพ. คำว่า "กาลที่ภวังค์หมุนไป" นี้กล่าวไว้โดยถือเอาความว่า การเป็นอนันตรปัจจัยที่เหมือนการให้สัญญาณเท่านั้น คือการหมุนภวังค์ แก่จักขุวิญญาณเป็นต้นที่เหมือนนายประตู และแก่อาวัชชนะที่เหมือนผู้บีบนวดเท้า การกระทำซึ่งการรับเป็นต้นของวิบากมโนธาตุเป็นต้น โดยไม่เห็นอารมณ์นั้น กล่าวไว้โดยความเหมือนกับการรู้สภาพสี่เหลี่ยมกว้างขวางเพียงเล็กน้อยของเด็กคนหนึ่ง, การรู้สภาพเหรียญกษาปณ์เพียงเล็กน้อยของเด็กคนหนึ่ง, และการนำไปใช้ในการค้าขายของมารดาเพียงเล็กน้อย ไม่ได้กล่าวเพราะการไม่เห็นเหรียญกษาปณ์ของเด็กที่จับแน่นเป็นต้น และพึงทราบว่าความเหมือนกับการจับแน่นเป็นต้นนั้น เป็นความหมายของสัมปฏิจฉนะเป็นต้น ปณฺฑรํ [Pg.134] เอตนฺติ ปณฺฑรรูปทสฺสนสามญฺญโต จกฺขุวิญฺญาณเมว ทสฺสนกิจฺจํ สาเธตีติ ทีปนํ เวทิตพฺพํ. เอวํ โสตทฺวาราทีสุปิ โยเชตพฺพํ สวนาทิวเสน. สนฺตาปนวเสน คุฬสีโล คุฬปฺปโยชโน วา โคฬิยโก. อุปนิสฺสยโตติ น อุปนิสฺสยปจฺจยํ สนฺธาย วุตฺตํ. ยสฺมึ ปน อสติ โย น โหติ, โส อิธ ‘‘อุปนิสฺสโย’’ติ อธิปฺเปโต. อาโลกสนฺนิสฺสิตนฺติ อิทมฺปิ อาโลเก สติ สพฺภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ, น อุปนิสฺสยปจฺจยตํ. มนฺทถามคตํ นาม กิริยจิตฺตสฺส ปจฺจยภาวํ อนุปคนฺตฺวา สยเมว ปวตฺตมานํ. ด้วยบทว่า "ปัณฑรัง เอตัง" พึงทราบการแสดงว่า จักขุวิญญาณเท่านั้นย่อมสำเร็จกิจคือการเห็น เพราะความเหมือนกันในการเห็นรูปารมณ์สีขาว พึงประกอบในโสตทวารเป็นต้นด้วยอำนาจการได้ยินเป็นต้นเช่นกัน ผู้มีปกติทำน้ำอ้อย หรือผู้มีประโยชน์คือน้ำอ้อย ชื่อว่า โคฬิยกะ ด้วยอำนาจการทำให้ร้อนดี คำว่า "อุปนิสสยโต" ไม่ได้กล่าวโดยอ้างถึงอุปนิสสยปัจจัย แต่สิ่งใดเมื่อไม่มีแล้ว สิ่งใดก็ไม่เกิดขึ้น สิ่งนั้นในบทนี้พึงประสงค์ว่าเป็น "อุปนิสสยะ" คำว่า "อาโลกสันนิสสิตัง" นี้ก็กล่าวโดยอ้างถึงการมีอยู่จริงเมื่อมีแสงสว่าง ไม่ใช่อ้างถึงความเป็นอุปนิสสยปัจจัย ภวังค์ที่เกิดขึ้นเองโดยไม่เข้าถึงความเป็นปัจจัยของกิริยาจิต (อาวัชชนะ) ชื่อว่า "มันทถามาคตะ" อสงฺขาริกสสงฺขาริเกสุ โทสํ ทิสฺวาติ น กมฺมสฺส วิรุทฺธสภาเวน วิปาเกน ภวิตพฺพนฺติ อสงฺขาริกกมฺมสฺส สสงฺขาริกวิปาเกสุ, สสงฺขาริกกมฺมสฺส จ อสงฺขาริกวิปาเกสุ โทสํ ทิสฺวา. อเหตุกานํ ปน รูปาทีสุ อภินิปาตมตฺตาทิกิจฺจานํ น สสงฺขาริกวิรุทฺโธ สภาโวติ อสงฺขาริกตา นตฺถิ, อสงฺขาริกวิรุทฺธสภาวาภาวา นาปิ สสงฺขาริกตาติ อุภยาวิโรธา อุภเยนปิ เตสํ นิพฺพตฺตึ อนุชานาติ. จิตฺตนิยามนฺติ ตทารมฺมณนิยามํ. กิริยโต ปญฺจาติ อิเมสํ…เป… ปติฏฺฐาตีติ กิริยชวนานนฺตรญฺจ ตทารมฺมณํ วุตฺตํ. ปฏฺฐาเน (ปฏฺฐา. ๑.๓.๙๔) ปน ‘‘กุสลากุสเล นิรุทฺเธ วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’’ติ วิปากธมฺมธมฺมานเมว อนนฺตรา ตทารมฺมณํ วุตฺตํ. กุสลตฺติเก จ ‘‘เสกฺขา วา ปุถุชฺชนา วา กุสลํ อนิจฺจโต’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๐๖) กุสลากุสลชวนเมว วตฺวา ตทนนฺตรํ ตทารมฺมณํ วุตฺตํ, น อพฺยากตานนฺตรํ, น จ กตฺถจิ กิริยานนฺตรํ ตทารมฺมณสฺส วุตฺตฏฺฐานํ ทิสฺสติ. วิชฺชมาเน จ ตสฺมึ อวจเน การณํ นตฺถิ, ตสฺมา อุปปริกฺขิตพฺโพ เอโส เถรวาโท. วิปฺผาริกญฺหิ ชวนํ นาวํ วิย นทีโสโต ภวงฺคํ อนุพนฺธตีติ ยุตฺตํ, น ปน ฉฬงฺคุเปกฺขวโต สนฺตวุตฺตึ กิริยชวนํ ปณฺณปุฏํ วิย นทีโสโตติ. คำว่า "เห็นโทษในอสังขาริกะและสสังขาริกะ" นี้หมายถึง การเห็นโทษในวิบากที่เป็นสสังขาริกะของกรรมที่เป็นอสังขาริกะ และในวิบากที่เป็นอสังขาริกะของกรรมที่เป็นสสังขาริกะ เพราะไม่ควรที่วิบากจะมีสภาพตรงกันข้ามกับกรรม แต่สำหรับอเหตุกวิบากที่มีกิจเพียงการเข้าถึงรูปารมณ์เป็นต้น ไม่มีสภาพที่ตรงกันข้ามกับสสังขาริกกรรม ดังนั้นจึงไม่มีความเป็นอสังขาริกะ และเพราะไม่มีสภาพที่ตรงกันข้ามกับอสังขาริกกรรม จึงไม่มีความเป็นสสังขาริกะ ด้วยเหตุที่ไม่มีความขัดแย้งกันทั้งสองอย่าง จึงอนุญาตให้การเกิดขึ้นของอเหตุกวิบากเหล่านั้นเป็นไปได้ด้วยกรรมทั้งสองอย่าง คำว่า "จิตตนิยาม" หมายถึง "ตทาลัมพณนิยาม" คำว่า "กิริยาโต ปัญจะ...ย่อมตั้งอยู่" นี้กล่าวว่าตทาลัมพณะเกิดขึ้นหลังกิริยาชวนะ แต่ในปัฏฐาน กล่าวว่า "เมื่อกุศลและอกุศลดับไป วิบากย่อมเกิดขึ้นเป็นตทาลัมพณะ" ซึ่งหมายถึงตทาลัมพณะเกิดขึ้นหลังธรรมที่มีสภาวะให้ผลเป็นวิบาก (คือหลังกุศลและอกุศล) เท่านั้น และในกุสลัตติกะ ก็กล่าวถึงกุศลและอกุศลชวนะเท่านั้น โดยกล่าวว่า "พระเสกขะหรือปุถุชน ย่อมเห็นกุศลโดยความเป็นอนิจจะ" เป็นต้น แล้วจึงกล่าวถึงตทาลัมพณะหลังจากนั้น ไม่ได้กล่าวถึงหลังจากอัพยากตธรรม และไม่ปรากฏสถานที่ใดในพระบาลีที่กล่าวถึงตทาลัมพณะหลังจากกิริยาชวนะ และเมื่อมีอยู่แต่ไม่กล่าวถึง ก็ไม่มีเหตุผล ดังนั้นวาทะของพระเถระนี้จึงควรพิจารณา เพราะชวนะที่กระสับกระส่าย ภวังค์ย่อมติดตามไปเหมือนกระแสน้ำในแม่น้ำติดตามเรือ ย่อมสมควร แต่ภวังค์ไม่ติดตามกิริยาชวนะที่สงบระงับของพระอรหันต์ผู้มีอุเบกขา ๖ องค์ เหมือนกระแสน้ำในแม่น้ำไม่ติดตามกระทงใบไม้ ปิณฺฑชวนํ ชวตีติ กุสลากุสลกิริยชวนานิ ปิณฺเฑตฺวา กถิตานีติ ตถา กถิตานิ ชวนานิ ปิณฺฑิตานิ วิย วุตฺตานิ, เอกสฺมึ วา ตทารมฺมเณ ปิณฺเฑตฺวา ทสฺสิตานิ หุตฺวา ชวิตาเนว วุตฺตานิ. อิมญฺจ ปน ปิณฺฑชวนํ วทนฺเตน อกุสลโต จตฺตาริเยว อุเปกฺขาสหคตานิ คเหตฺวา ทฺวาทสุเปกฺขาสหคตชวนานิ ปิณฺฑิตานิ วิย วุตฺตานิ. ปฏฺฐาเน ปน ‘‘กุสลํ อสฺสาเทติ อภินนฺทติ, ตํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชติ. ทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา[Pg.135], อุทฺธจฺจํ, โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ. อกุสเล นิรุทฺเธ วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตตฺตา อิตรานิ ทฺเว อิฏฺฐารมฺมเณ ปวตฺตวิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสหคตานิปิ กุสลวิปาเก ตทารมฺมเณ ปิณฺเฑตพฺพานิ สิยุํ. เตสํ ปน อนนฺตรํ อเหตุกวิปาเกเนว ตทารมฺมเณน ภวิตพฺพํ, โส จ สนฺตีรณภาเวเนว คหิโตติ อปุพฺพํ คเหตพฺพํ นตฺถิ. อเหตุเก จ ปิณฺเฑตพฺพํ นารหนฺตีติ อธิปฺปาเยน น ปิณฺเฑตีติ. คำว่า "ปิณฑชวนะย่อมแล่นไป" นี้กล่าวถึงกุศล อกุศล และกิริยาชวนะ โดยรวมเข้าด้วยกัน ดังนั้น ชวนะที่กล่าวไว้เช่นนั้นจึงเหมือนถูกรวมเข้าด้วยกัน หรือกล่าวถึงชวนะที่ถูกรวมเข้าด้วยกันและแสดงไว้ในตทาลัมพณะนั้น แต่พระมหาทัตตเถระผู้กล่าวปิณฑชวนะนี้ ได้นำเอาอุเบกขาสหคตจิต ๔ ดวงจากอกุศลมากล่าวเหมือนรวมอุเบกขาสหคตชวนะ ๑๒ ดวงเข้าด้วยกัน แต่ในปัฏฐาน เพราะกล่าวว่า "ย่อมลิ้มรส ย่อมเพลิดเพลินกุศล ราคะย่อมเกิดขึ้นปรารภกุศลนั้น ทิฏฐิ วิจิกิจฉา อุทธัจจะ โทมนัสย่อมเกิดขึ้น เมื่ออกุศลดับไป วิบากย่อมเกิดขึ้นเป็นตทาลัมพณะ" ชวนะที่ประกอบด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะอีกสองดวงที่เกิดขึ้นในอารมณ์ที่น่าปรารถนา ก็ควรถูกรวมเข้าในตทาลัมพณะที่เป็นกุศลวิบาก แต่หลังจากชวนะเหล่านั้น ควรเป็นตทาลัมพณะที่เป็นอเหตุกวิบากเท่านั้น และอเหตุกวิบากนั้นก็ถูกรวมไว้ในฐานะสันตีรณะแล้ว จึงไม่มีสิ่งใหม่ที่จะต้องนำมาเพิ่ม และด้วยความหมายว่าไม่ควรถูกรวมเข้าในอเหตุกตทาลัมพณะ จึงไม่รวมเข้าด้วยกัน ติเหตุกชวนาวสาเน ปเนตฺถาติ เอตสฺมึ ทุติยวาเท ติเหตุกชวนาวสาเน ติเหตุกตทารมฺมณํ ยุตฺตนฺติ ทสฺเสตุํ ยุตฺตํ วทติ ชวนสมานตฺตา, นาลพฺภมานตฺตา อญฺญสฺส. ปฐมตฺเถเรน อกุสลานนฺตรํ วุตฺตสฺส อเหตุกตทารมฺมณสฺส, กุสลานนฺตรํ วุตฺตสฺส จ สเหตุกตทารมฺมณสฺส อกุสลานนฺตรํ อุปฺปตฺตึ วทนฺตสฺส หิ ปฏิสนฺธิชนกํ ติเหตุกกมฺมํ ทุเหตุกาเหตุกํ วิปากํ ชนยนฺตมฺปิ ติเหตุกชวนานนฺตรํ น ชเนตีติ น เอตฺถ การณํ ทิสฺสตีติ เอวํ ยุตฺตํ คเหตพฺพํ อวุตฺตมฺปีติ อธิปฺปาโย. อถ วา ตสฺมึ ตสฺมึ เถรวาเท เยน อธิปฺปาเยน สสงฺขาราสงฺขารวิธานาทิ วุตฺตํ, ตํ เตเนว อธิปฺปาเยน ยุตฺตํ คเหตพฺพํ, น อธิปฺปายนฺตรํ อธิปฺปายนฺตเรน อาโลเฬตพฺพนฺติ อตฺโถ. เหตุสทิสเมวาติ ชนกกมฺมเหตุสทิสเมว. มหาปกรเณ อาวิ ภวิสฺสตีติ มหาปกรเณ อาคตปาฬิยา ปากฏํ อุปฺปตฺติวิธานํ อาวิ ภวิสฺสตีติ อธิปฺปาเยน วทติ. ในวาทะที่สองนี้ เพื่อแสดงว่าตทารัมมณะที่มีเหตุ ๓ ย่อมสมควรในที่สุดแห่งชวนะที่มีเหตุ ๓ จึงกล่าวว่าตทารัมมณะที่สมควรนั้นย่อมเหมือนกับชวนะ เพราะไม่ควรได้ตทารัมมณะอื่น. อนึ่ง ในวาทะนี้ไม่ปรากฏเหตุที่สมควรว่า กรรมที่มีเหตุ ๓ ที่ยังปฏิสนธิให้เกิด แม้ยังวิบากที่เป็นทวิเหตุและอเหตุให้เกิดได้ แต่ไม่สามารถเกิดในลำดับแห่งชวนะที่มีเหตุ ๓ ได้ ดังที่พระเถระองค์แรกกล่าวถึงอเหตุกตทารัมมณะที่เกิดในลำดับแห่งอกุศลชวนะ และสเหตุกตทารัมมณะที่เกิดในลำดับแห่งกุศลชวนะ และพระมหาทัตตเถระกล่าวถึงการเกิดขึ้นในลำดับแห่งอกุศลชวนะ. ดังนั้น แม้ไม่ได้กล่าวไว้ ก็พึงถือเอาตทารัมมณะที่สมควรด้วยวิธีนี้ นี้คือความประสงค์. อีกอย่างหนึ่ง ในวาทะของพระเถระแต่ละองค์นั้น การจัดแจงสังขารและอสังขารเป็นต้นที่กล่าวไว้ด้วยความประสงค์อย่างใด ก็พึงถือเอาตทารัมมณะที่สมควรด้วยความประสงค์นั้นเท่านั้น ไม่พึงปะปนความประสงค์หนึ่งกับความประสงค์อื่น นี้คืออรรถ. คำว่า "เหมือนกับเหตุ" หมายถึง เหมือนกับเหตุของกรรมที่เป็นชนกเท่านั้น. คำว่า "จักปรากฏในคัมภีร์ปัฏฐาน" หมายถึง การจัดแจงการเกิดขึ้นที่ปรากฏชัดด้วยบาลีที่มาในคัมภีร์ปัฏฐาน จักปรากฏอย่างชัดเจน ด้วยความประสงค์ดังนี้ (พระสังคหกาจารย์) กล่าว. กามาวจรกุสลวิปากกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยกามวจรกุศลวิบาก จบแล้ว. รูปาวจรารูปาวจรวิปากกถาวณฺณนา อรรถกถาว่าด้วยรูปาวจรอรูปาวจรวิบาก. ๔๙๙. อนนฺตราเยนาติ ปริหานิปจฺจยวิรเหน. ปฏิปทาทิเภโทติ ปฏิปทารมฺมณเภโท. ตถา หิ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ฌานํ อุปฺปาเทตฺวา ปุนปฺปุนํ สมาปชฺชนฺตสฺส ตํ ฌานํ ตํปฏิปทเมว โหติ. เอตสฺมึ อปริหีเน ตสฺส วิปาโก นิพฺพตฺตมาโน ตปฺปฏิปโทว ภวิตุํ อรหตีติ. ฉนฺทาธิปเตยฺยาทิภาโว ปน ตสฺมึ ขเณ วิชฺชมานานํ ฉนฺทาทีนํ อธิปติปจฺจยภาเวน โหติ, น อาคมนวเสน. ตถา หิ เอกเมว [Pg.136] ฌานํ นานากฺขเณสุ นานาธิปเตยฺยํ โหติ. จตุตฺถชฺฌานสฺเสว หิ จตุริทฺธิปาทภาเวน ภาวนา โหติ, ตสฺมา วิปากสฺส อาคมนวเสน ฉนฺทาธิปเตยฺยาทิตา น วุตฺตา. ๔๙๙. คำว่า "โดยไม่มีอันตราย" หมายถึง เพราะปราศจากเหตุแห่งความเสื่อม (ของฌาน). คำว่า "ความต่างแห่งปฏิปทาเป็นต้น" หมายถึง ความต่างแห่งปฏิปทาและความต่างแห่งอารมณ์. อธิบายว่า เมื่อบุคคลยังฌานที่มีการปฏิบัติยากและมีปัญญาช้าให้เกิดขึ้นแล้วเข้าซ้ำๆ ฌานนั้นย่อมมีปฏิปทานั้นเอง. เมื่อฌานนี้ไม่เสื่อม วิบากของฌานนั้นเมื่อเกิดขึ้น ก็พึงเป็นวิบากที่มีปฏิปทานั้นเอง. อนึ่ง ความเป็นฉันทาธิปไตยเป็นต้น ย่อมมีเพราะความเป็นอธิปติปัจจัยของฉันทะเป็นต้นที่มีอยู่ในขณะนั้น ไม่ใช่โดยอำนาจแห่งการปฏิบัติที่เป็นเหตุให้ฌานเกิดขึ้น. อธิบายว่า ฌานเดียวเท่านั้นย่อมมีอธิปไตยต่างๆ กันในขณะต่างๆ. การเจริญฌานที่สี่เท่านั้นย่อมมีด้วยความเป็นอิทธิบาท ๔ (เช่น ฉันทิทธิบาท). เพราะเหตุนั้น ความเป็นฉันทาธิปไตยเป็นต้นของวิบากจึงไม่ได้กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งฌานที่เป็นเหตุให้เกิดขึ้น. รูปาวจรารูปาวจรวิปากกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยรูปาวจรอรูปาวจรวิบาก จบแล้ว. โลกุตฺตรวิปากกถาวณฺณนา อรรถกถาว่าด้วยโลกุตตรวิบาก. ๕๐๕. ยถา วฏฺฏํ อาจินติ, ตถา ตณฺหาทีหิ อภิสงฺขตํ โลกิยกมฺมํ อุปจิตนฺติ วุจฺจติ. โลกุตฺตรํ ปน เอวํ น โหตีติ ตถา น วุตฺตํ. สุทฺธาคมนวเสนาติ อนิมิตฺตาปฺปณิหิตนามทายเกหิ สคุณารมฺมเณหิ วิชฺชมาเนหิปิ ผลสฺส สุญฺญตนามทานทีปเน อคฺคหิตภาเวเนว อโวมิสฺเสนาติ อตฺโถ. อาคมนโต สุญฺญตาปฺปณิหิตนามวโต มคฺคสฺส อาคมนียฏฺฐาเน ฐตฺวา อตฺตโน ผลสฺส นามตฺตยทานํ โยชิตํ, อิตรสฺสปิ ปน ตเถว โยเชตพฺพํ. นยมตฺตทสฺสนญฺเหตํ. สคุณารมฺมเณหิ ปน นามตฺตยวโต อนิจฺจานุปสฺสนานนฺตรสฺสปิ มคฺคสฺส อาคมนียฏฺฐาเน ฐตฺวา อตฺตโน ผลสฺส นามตฺตยทานํ น นิวาริตนฺติ. วฬญฺชนกผลสมาปตฺติยา จ วิปสฺสนาคมนวเสน นามลาเภ มคฺคสฺส วิย อนิมิตฺตนามลาโภ น สิยา. ยถา ปน มคฺคานนฺตรสฺส วิย วฬญฺชนกผลสมาปตฺติยาปิ ฌานปฏิปทาเภโท โหติ, เอวํ สุญฺญตาทินามลาเภ สติ อนิมิตฺตนามญฺจ ลภตีติ. อวูปสนฺตายาติ อิทํ เกนจิ อญฺเญน อนนฺตริตตฺตา ตาทิสาย เอว สทฺธาย…เป… ปญฺญาย จ อนนฺตรปจฺจยภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. เตน ฉนฺทาทโยปิ อตฺตโน อนนฺตรสทิสานํ ฉนฺทาทีนํ อุปฺปาทกา อธิปติภูตา อธิปติภูเต เอว อุปฺปาเทนฺตีติ อิมมตฺถํ ทีเปติ. ๕๐๕. กรรมที่เป็นโลกีย์ที่ตัณหาเป็นต้น (พึงถือเอาอวิชชาด้วยคำว่า "เป็นต้น") ปรุงแต่งไว้ ย่อมถูกเรียกว่า "สั่งสม" เหมือนการสั่งสมวัฏฏะ ฉันใด. ส่วนโลกุตตรวิบากนั้นไม่ได้เป็นเช่นนั้น เพราะเหตุนั้นจึงไม่ได้กล่าวไว้ด้วยอาการนั้น. คำว่า "โดยอำนาจแห่งการมาโดยบริสุทธิ์" หมายถึง เพราะความเป็นของไม่ถูกถือเอาในที่แสดงการตั้งชื่อว่า "สุญญตา" แก่ผล ด้วยอารมณ์ที่มีคุณ (สคุณารัมมณ์) ที่มีอยู่ แม้เป็นอารมณ์ที่ให้ชื่อว่า "อนิมิตตะ" และ "อัปปณิหิตะ" จึงเป็นของไม่ปะปนกัน นี้คืออรรถ. การตั้งชื่อ ๓ อย่างแก่ผลของตน โดยตั้งอยู่ในฐานะที่เป็นเหตุให้ผลเกิดขึ้น ของมรรคที่มีชื่อว่า "สุญญตา" และ "อัปปณิหิตะ" โดยอำนาจแห่งวิปัสสนาที่เป็นเหตุให้มรรคเกิดขึ้น ได้ถูกประกอบไว้ในอรรถกถาแล้ว. แต่แม้ของมรรคอื่นที่มีชื่อว่า "อนิมิตตะ" ซึ่งต่างจากสุญญตาและอัปปณิหิตะ ก็พึงประกอบ (การตั้งชื่อ ๓ อย่าง) เช่นนั้นเหมือนกัน. จริงอยู่ การประกอบด้วยสุญญตาและอัปปณิหิตะนี้ เป็นเพียงการแสดงแนวทางเท่านั้น. แต่แท้จริงแล้ว การตั้งชื่อ ๓ อย่างแก่ผลของตน โดยตั้งอยู่ในฐานะที่เป็นเหตุให้ผลเกิดขึ้น ของมรรคที่มีชื่อ ๓ อย่าง ซึ่งเกิดในลำดับแห่งอนิจจานุปัสสนา ด้วยสคุณารัมมณ์ ก็ไม่ได้ถูกห้ามไว้. พึงจำไว้ดังนี้. และในการเข้าผลสมาบัติที่ใช้สอย เมื่อมีการได้ชื่อโดยอำนาจแห่งวิปัสสนา (วิปัสสนาที่เป็นเหตุให้ผลเกิดขึ้น) การได้ชื่อว่า "อนิมิตตะ" ย่อมไม่พึงมีเหมือนมรรค. แต่เหมือนผลที่เกิดในลำดับแห่งมรรค (และในการเข้าผลสมาบัติ) ความต่างแห่งฌานและความต่างแห่งปฏิปทาย่อมมีฉันใด เมื่อมีการได้ชื่อว่า "สุญญตา" เป็นต้น ก็ย่อมได้ชื่อว่า "อนิมิตตะ" ด้วยฉันนั้น พึงจำไว้ดังนี้. คำว่า "อะวูปะสันตายะ" นี้กล่าวโดยอ้างอิงความสามารถในการเป็นอนันตรปัจจัยของศรัทธาที่พิจารณาเห็นเช่นนั้นเท่านั้น...และของปัญญา เพราะความเป็นของไม่ถูกคั่นด้วยธรรมอื่นใด. ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงอรรถนี้ว่า แม้ฉันทะเป็นต้นที่เป็นอธิปติ ย่อมยังฉันทะเป็นต้นที่เหมือนกับอนันตระของตน ซึ่งเป็นอธิปติให้เกิดเฉพาะวิบากที่เป็นอธิปติเท่านั้น. ๕๕๕. กิเลสสมุจฺเฉทกสฺส มคฺคสฺส สมฺมาทิฏฺฐิอาทิกสฺส นิยฺยานิกสภาวสฺส ผเลนปิ ปฏิปฺปสฺสทฺธกิเลเสน นิยฺยานสภาเวเนว ภวิตพฺพํ, ตสฺมา ผเลปิ ‘‘มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺน’’นฺติ วุตฺตํ. เอวญฺจ กตฺวา มคฺควิภงฺเค ผเลสุ จ อฏฺฐงฺคิโก ปญฺจงฺคิโก จ มคฺโค อุทฺธโฏ, เอวํ โพชฺฌงฺคาปีติ. มคฺคํ อุปาทายาติ มคฺคสทิสตาย มคฺโคติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห. ๕๕๕. ผลของมรรคที่มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น มีสภาพที่นำออกจากวัฏฏทุกข์ ซึ่งตัดกิเลสได้โดยสิ้นเชิง ก็พึงมีสภาพที่นำออกจากวัฏฏทุกข์เท่านั้น เพราะมีกิเลสที่สงบระงับแล้วด้วยปฏิปัสสัทธิปหาน. เพราะเหตุนั้น แม้ในผลจึงตรัสไว้ว่า "เป็นองค์มรรค เป็นส่วนแห่งมรรค". และเมื่อทำดังนี้ ในมรรควิภังค์และในผลทั้งหลาย มรรคที่มีองค์ ๘ และมีองค์ ๕ ก็ได้ทรงยกขึ้นแสดงแล้ว แม้โพชฌงค์ทั้งหลายก็เช่นกัน พึงจำไว้ดังนี้. คำว่า "อาศัยมรรค" กล่าวโดยอ้างอิงอรรถนี้ว่า เพราะความเป็นของเหมือนมรรค จึงชื่อว่ามรรค. โลกุตฺตรวิปากกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยโลกุตตรวิบาก จบแล้ว. อกุสลวิปากกถาวณฺณนา อรรถกถาว่าด้วยอกุศลวิบาก. ๕๕๖. อิฏฺฐอิฏฺฐมชฺฌตฺเตสุ [Pg.137] วิย น อนิฏฺฐอนิฏฺฐมชฺฌตฺเตสุ สนฺตีรณวิเสโส อตฺถิ, อนิฏฺฐารมฺมณเมว ปน อธิมตฺตํ มนฺทญฺจ เอวํ ทฺวิธา วุตฺตํ. ๕๕๖. ในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาและอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาปานกลาง ไม่มีสันตีรณะพิเศษเหมือนในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและอารมณ์ที่น่าปรารถนาปานกลาง. แต่อารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนานั้นเอง ได้ถูกกล่าวไว้เป็นสองอย่างคือ อารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาอย่างยิ่ง และอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาอย่างอ่อน. อกุสลวิปากกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยอกุศลวิบาก จบแล้ว. กิริยาพฺยากตํ กิริยาอัพยากฤต. มโนธาตุจิตฺตวณฺณนา อรรถกถาว่าด้วยมโนธาตุจิต. ๕๖๖. วาตปุปฺผนฺติ โมฆปุปฺผํ. ตํ อจฺฉินฺเนปิ รุกฺเข น ผลติ, ฉินฺนรุกฺขปุปฺผํ ปน อจฺฉินฺเน ผเลยฺย. เอวํ อจฺฉินฺนภวมูลสฺสปิ ปวตฺตมานํ ยํ น ผลติ, ตํ วาตปุปฺผสทิสํ. อิตรสฺเสว ปน ปวตฺตมานํ ฉินฺนรุกฺขปุปฺผสทิสํ. ตญฺหิ อจฺฉินฺเน ภวมูเล ผเลยฺยาติ. ๕๖๖. คำว่า "ดอกลม" หมายถึง ดอกไม้ที่ไร้ผล. ดอกไม้นั้นแม้ต้นไม้ไม่ได้ถูกตัด ก็ไม่เกิดผล. ส่วนดอกไม้ของต้นไม้ที่ถูกตัดแล้ว ถ้าต้นไม้ไม่ได้ถูกตัด ก็พึงเกิดผล. ฉันใด อาวัจชนะสองที่เกิดขึ้นในสันดานของปุถุชนและเสกขะผู้มีรากเหง้าแห่งภพยังไม่ถูกตัด (คืออวิชชาและตัณหายังไม่ขาด) ซึ่งไม่เกิดผล ก็เหมือนดอกลม ฉันนั้น. แต่กิริยาชวนะที่เกิดขึ้นเฉพาะในสันดานของพระอรหันต์ผู้มีรากเหง้าแห่งภพที่ถูกตัดแล้ว ซึ่งต่างจากผู้มีรากเหง้าแห่งภพที่ยังไม่ถูกตัด ย่อมเหมือนดอกไม้ของต้นไม้ที่ถูกตัดแล้ว. (เพราะเหตุไร กิริยาชวนะนั้นจึงเหมือนดอกไม้ของต้นไม้ที่ถูกตัดแล้ว เฉพาะในสันดานของพระอรหันต์อื่นเท่านั้น) เพราะเหตุว่า ถ้ากิริยาชวนะนั้นไม่ได้ตัดรากเหง้าแห่งภพ (คืออวิชชาและตัณหา) ก็พึงเกิดผล. กิริยมโนวิญฺญาณธาตุจิตฺตวณฺณนา อรรถกถาว่าด้วยกิริยามโนวิญญาณธาตุจิต. ๕๖๘. โลลุปฺปตณฺหา ปหีนาติ อิมสฺส จิตฺตสฺส ปจฺจยภูตา ปุริมา ปวตฺติ ทสฺสิตา. อิทํ ปน จิตฺตํ วิจารณปญฺญารหิตนฺติ เกวลํ โสมนสฺสมตฺตํ อุปฺปาเทนฺตสฺส โหตีติ. เอวํ เจติยปูชาทีสุปิ ทฏฺฐพฺพํ. วตฺตํ กโรนฺโตติ อิทํ วตฺตํ กโรนฺตสฺส โผฏฺฐพฺพารมฺมเณ กายทฺวารจิตฺตปฺปวตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ. ปญฺจทฺวารานุคตํ หุตฺวา ลพฺภมานํ สนฺธาย ปญฺจทฺวาเร เอว วา โลลุปฺปตณฺหาปหานาทิปจฺจเวกฺขณเหตุภูตํ อิทเมว ปวตฺตึ สนฺธาย ตตฺถ ตตฺถ ‘‘อิมินา จิตฺเตน โสมนสฺสิโต โหตี’’ติ วุตฺตนฺติ ‘‘เอวํ ตาว ปญฺจทฺวาเร ลพฺภตี’’ติ อาห. อตีตํสาทีสุ อปฺปฏิหตํ ญาณํ วตฺวา ‘‘อิเมหิ ตีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตสฺส พุทฺธสฺส ภควโต สพฺพํ กายกมฺมํ ญาณานุปริวตฺตี’’ติอาทิวจนโต (มหานิ. ๑๕๖ อตฺถโต สมานํ) ‘‘ภควโต อิทํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตวจนํ วิจาเรตพฺพํ. อเหตุกสฺส มูลาภาเวน สุปฺปติฏฺฐิตตา นตฺถีติ พลภาโว อปริปุณฺโณ, ตสฺมา อุทฺเทสวาเร ‘‘สมาธิพลํ โหติ, วีริยพลํ โหตี’’ติ น วุตฺตํ. ตโต เอว หิ อเหตุกานํ สงฺคหวาเร ฌานงฺคานิ จ น อุทฺธฏานิ. เตเนว อิมสฺมิมฺปิ อเหตุกทฺวเย พลานิ อนุทฺเทสาสงฺคหิตานิ. ยสฺมา ปน วีริยสฺส วิชฺชมานตฺตา เสสาเหตุเกหิ [Pg.138] พลวํ, ยสฺมา จ เอตฺถ วิตกฺกาทีนํ ฌานปจฺจยมตฺตตา วิย สมาธิวีริยานํ พลมตฺตตา อตฺถิ, ตสฺมา นิทฺเทสวาเร ‘‘สมาธิพลํ วีริยพล’’นฺติ วตฺวา ฐปิตํ. ยสฺมา ปน เนว กุสลํ นากุสลํ, ตสฺมา สมฺมาสมาธิ มิจฺฉาสมาธีติ, สมฺมาวายาโม มิจฺฉาวายาโมติ จ น วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. เอวํ สติ มหากิริยจิตฺเตสุ จ เอตํ น วตฺตพฺพํ สิยา, วุตฺตญฺจ, ตสฺมา สมฺมา, มิจฺฉา วา นิยฺยานิกสภาวาภาวโต มคฺคปจฺจยภาวํ อปฺปตฺตา สมาธิวายามา อิธ ตถา น วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. ๕๖๘. ด้วยบทว่า “โลลุปปตัณหาอันบุคคลละได้แล้ว” นั้น ได้แสดงถึงความเป็นไปของกิริยาชวนจิตดวงก่อน ซึ่งเป็นปัจจัยแห่งหสิตุปปาทจิตดวงนี้แล้ว. แต่จิตดวงนี้ปราศจากปัญญาเครื่องพิจารณา (เพราะหสิตุปปาทจิตไม่ประกอบด้วยปัญญาเจตสิก) จึงเป็นเพียงโสมนัสที่เกิดขึ้นแก่พระอรหันต์ผู้ยังโสมนัสให้เกิดขึ้นเท่านั้น พึงทราบดังนี้. แม้ในเจดีย์บูชาเป็นต้น ก็พึงทราบอย่างนี้ (คือหลังจากมหากิริยาชวนวิถีที่อารมณ์เจดีย์บูชาเป็นต้นเกิดขึ้นก่อนแล้ว หสิตุปปาทชวนวิถีนี้จึงเกิดขึ้น). คำว่า “เมื่อกระทำวัตร” นี้ กล่าวโดยอ้างถึงความเป็นไปของจิตทางกายทวารในอารมณ์ผัสสะของบุคคลผู้กระทำวัตร. หรือกล่าวโดยอ้างถึงหสิตุปปาทจิตที่ได้มาโดยเป็นไปตามปัญจทวาร หรือกล่าวโดยอ้างถึงความเป็นไปของหสิตุปปาทจิตนี้เอง ซึ่งเป็นเหตุแห่งการพิจารณาการละโลลุปปตัณหาเป็นต้นในปัญจทวารนั้นๆ ว่า “บุคคลย่อมมีโสมนัสด้วยจิตนี้” ดังนี้ สังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า “พึงได้ในปัญจทวารดังนี้”. คำที่กล่าวว่า “หสิตุปปาทจิตนี้ย่อมเกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า” พึงพิจารณาโดยอ้างถึงพระดำรัสเบื้องต้นว่า “พระญาณอันไม่ถูกขัดขวางในอารมณ์อันเป็นอดีตเป็นต้น” และ “กายกรรมทั้งปวงของพระพุทธเจ้าผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการเหล่านี้ ย่อมเป็นไปตามพระญาณ” เป็นต้น (มหา. ๑๕๖ มีความหมายเท่ากัน). เพราะอเหตุกจิตไม่มีมูลราก จึงไม่มีความตั้งมั่นดี ความเป็นกำลังจึงไม่บริบูรณ์. เพราะฉะนั้น ในอุเทศวาระจึงไม่กล่าวว่า “สมาธิพละย่อมมี, วิริยพละย่อมมี”. เพราะเหตุที่ไม่มีความตั้งมั่นดีนั้นเอง ในสังคหวาระจึงไม่ยกฌานังคะทั้งหลายขึ้นแสดงสำหรับอเหตุกจิตทั้งหลาย. และเพราะเหตุที่ไม่มีความตั้งมั่นดีนั้นเอง ในอเหตุกจิต ๒ ดวงนี้ ก็ไม่แสดงพละทั้งหลายไว้ในอุเทศวาระและไม่สงเคราะห์ไว้ในสังคหวาระ. แต่เพราะวิริยะมีอยู่ จึงมีกำลังยิ่งกว่าอเหตุกจิตที่เหลือ (จากหสิตุปปาทจิต). และเพราะในหสิตุปปาทจิตนี้ มีความเป็นเพียงปัจจัยแห่งฌานของวิตกเป็นต้น เหมือนมีความเป็นเพียงกำลังของสมาธิและวิริยะ. เพราะฉะนั้น ในนิเทศวาระจึงกล่าวและตั้งไว้ว่า “สมาธิพละ วิริยพละ”. แต่เพราะไม่เป็นทั้งกุศลและอกุศล เพราะฉะนั้น จึงไม่กล่าวว่า “สัมมาสมาธิ มิจฉาสมาธิ” และ “สัมมาวายามะ มิจฉาวายามะ” ดังนี้ เป็นความประสงค์ของอาจารย์อรรถกถา. ถ้าเป็นเช่นนั้น คำนี้ก็ไม่ควรกล่าวในมหากิริยาจิตทั้งหลาย แต่ก็กล่าวไว้แล้ว (ในพระบาลีปัจจุบันนี้ เพราะมีการย่อไว้ จึงจะอธิบายว่า สิ่งที่กล่าวในกุศลจิต พึงทราบว่ากล่าวในกิริยาจิตด้วย โดยคำว่า “กุสลนิเทศ วุตตนเยเนว เวทิตัพพา”). เพราะฉะนั้น สมาธิและวายามะทั้งหลาย ที่ไม่ถึงความเป็นปัจจัยแห่งมรรค เพราะไม่มีสภาพเป็นเครื่องนำออกไป ไม่ว่าจะเป็นสัมมาหรือมิจฉา จึงไม่กล่าวไว้ในหสิตุปปาทจิตนี้อย่างนั้น พึงทราบดังนี้. ๕๗๔. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตอาสยานุสยสพฺพญฺญุตานาวรณญาณานิ อิมสฺสานนฺตรํ อุปฺปชฺชมานานิ ยมกปาฏิหาริยมหากรุณาสมาปตฺติญาณานิ จ อิมสฺส อนนฺตรํ อุปฺปนฺนปริกมฺมานนฺตรานิ อิมินา อาวชฺชิตารมฺมเณเยว ปวตฺตนฺตีติ อาห ‘‘ฉ…เป… คณฺหนฺตี’’ติ. มหาวิสยตฺตา มหาคโช วิย มหนฺตนฺติ มหาคชํ. ๕๗๔. พระญาณทั้งหลายคือ อินทริยปโรปริยัตตญาณ อาสยานุสยญาณ สัพพัญญุตญาณ อนาวรณญาณ ที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งมโนทวาราวัชชนจิตนี้ และยมกปาฏิหาริยญาณ มหากรุณาสมาปัตติญาณ ที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งปริกรรมที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งมโนทวาราวัชชนจิตนี้ ย่อมเป็นไปในอารมณ์ที่อาวัชชนจิตนี้พิจารณาแล้วเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมยึดถือ...หก” เป็นต้น. เพราะมีอารมณ์กว้างขวาง จึงยิ่งใหญ่ดุจช้างสาร ฉะนั้นจึงชื่อว่า “มหาคชะ”. รูปาวจรารูปาวจรกิริยจิตฺตวณฺณนา พรรณนาถึงรูปาวจรกิริยาจิตและอรูปาวจรกิริยาจิต ๕๗๗. อิทานิ ยานิ กิริยานิ ชาตานิ, ตานิ เวทิตพฺพานีติ เอวํ โยชนา กาตพฺพา. อตฺตภาโวติ ปญฺจกฺขนฺธา วุจฺจนฺติ. ๕๗๗. บัดนี้ กิริยาจิตทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วเหล่านั้น พึงทราบดังนี้ พึงประกอบความอย่างนี้. คำว่า “อัตตภาวะ” หมายถึงขันธ์ ๕. จิตฺตุปฺปาทกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา. พรรณนาจิตตุปปาทกัณฑ์จบแล้ว. ๒. รูปกณฺฑํ ๒. รูปกัณฑ์ อุทฺเทสวณฺณนา พรรณนาอุเทศ อิทานิ [Pg.139] รูปมพฺยากตํ ภาเชตพฺพํ, ตญฺจ เกนจิ สมยววตฺถานํ กตฺวา น สกฺกา ภาเชตุํ. น หิ รูปสฺส จิตฺตุปฺปาเทน สมยววตฺถานํ สกฺกา กาตุํ อจิตฺตสมุฏฺฐานสพฺภาวโต, จิตฺตสมุฏฺฐานสฺส จ อเนกจิตฺตสมุฏฺฐานตาย รูปสมุฏฺฐาปกจิตฺตานญฺจ เกสญฺจิ กตฺถจิ อสมุฏฺฐาปนตาย ววตฺถานาภาวโต, วิญฺญตฺติทฺวยวชฺชิตสฺส รูปสฺส อจิตฺตสหภุภาวโต จ, น จ รูปานํ อุปสมฺปชฺช วิหรเณน สมยววตฺถานํ ยุชฺชติ มหคฺคตปฺปมาณานํ ฌานานํ วิย รูปานํ อุปสมฺปชฺช วิหาตพฺพตาภาวา, อุปาทารูเปหิ จ น ยุชฺชติ เตสํ สหชาตาทิปจฺจยภาเวน อปฺปวตฺตนโต, นาปิ มหาภูเตหิ ยุชฺชติ เกสญฺจิ มหาภูตานํ เกหิจิ อุปาทารูเปหิ วินา ปวตฺติโต อสมานกาลานญฺจ สพฺภาวโต. น หิ ‘‘ยสฺมึ สมเย ปถวีธาตุ อุปฺปนฺนา โหติ, ตสฺมึ สมเย จกฺขายตนํ โหตี’’ติ สกฺกา วตฺตุํ โสตาทินิสฺสยภูตาย ปถวิยา จิตฺตาทิสมุฏฺฐานาย จ สห จกฺขายตนสฺส อภาวา. เอวํ โสตายตนาทีสุปิ โยเชตพฺพํ. บัดนี้ รูปอัพยากฤตพึงจำแนก. และรูปอัพยากฤตนั้น ไม่สามารถจำแนกได้ด้วยการกำหนดเวลาด้วยธรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง. เพราะการกำหนดเวลาของรูปด้วยการเกิดขึ้นของจิตนั้นไม่สามารถทำได้ เพราะมีรูปที่ไม่ได้เกิดจากจิต (คือรูปที่เกิดจากอุตุ อาหาร กรรม) ปรากฏอยู่ และเพราะรูปที่เกิดจากจิตนั้นเกิดจากจิตหลายดวง และเพราะจิตบางดวงที่ยังรูปให้เกิดขึ้นไม่สามารถยังรูปให้เกิดขึ้นได้ในภพภูมิและขณะบางอย่าง จึงไม่มีการกำหนดเวลา. และเพราะรูปที่เว้นวิญญัติ ๒ อย่าง ไม่ได้เป็นสภาวะที่เกิดพร้อมกับจิต. และการกำหนดเวลาของรูปด้วยการเข้าถึงอยู่ไม่สมควร เพราะรูปไม่มีสภาพที่พึงเข้าถึงอยู่ได้เหมือนฌานที่เป็นมหัคคตะและอัปปมาณะ. และไม่สมควรด้วยอุปาทารูป เพราะอุปาทารูปเหล่านั้นไม่เป็นไปโดยความเป็นปัจจัยแบบสหชาตะเป็นต้น. และไม่สมควรด้วยมหาภูตรูป เพราะมหาภูตรูปบางอย่างเป็นไปโดยปราศจากอุปาทารูปบางอย่าง และเพราะมีรูปที่มีกาลไม่เสมอกันปรากฏอยู่. ไม่สามารถกล่าวได้ว่า “ในสมัยใด ปฐวีธาตุเกิดขึ้น ในสมัยนั้น จักขายตนะย่อมมี” เพราะจักขายตนะไม่มีพร้อมกับปฐวีธาตุที่เป็นที่อาศัยของโสตายตนะเป็นต้น และที่เกิดจากจิตเป็นต้น (ด้วยคำว่า “เป็นต้น” พึงถือเอาอุตุ อาหาร สมุฏฐาน). พึงประกอบความในโสตายตนะเป็นต้นก็อย่างเดียวกัน. มหาภูเตหิ อสมานกาลานิ วิญฺญตฺติอุปจยาทีนิปิ ตสฺมึ สมเย โหนฺตีติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ. เอกสฺมิญฺจ กาเล อเนกานิ กลาปสหสฺสานิ อุปฺปชฺชนฺติ ปวตฺตนฺติ จ, น อรูปธมฺมานํ วิย รูปานํ กลาปทฺวยสหาภาโว อตฺถิ. เอกสฺมิญฺจ กลาเป วตฺตมาเน เอว อญฺญสฺส นิโรโธ, อญฺญสฺส จุปฺปตฺติ โหตีติ สพฺพถา รูปาพฺยากตํ สมยววตฺถานํ กตฺวา น สกฺกา วิภชิตุํ. เอกกาทีหิ ปน นเยหิ น เหตุอาทินา สภาเวน วิภชิตุํ สกฺกาติ ตถา วิภชนตฺถํ จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ ตาว อวิภตฺตํ อพฺยากตํ อตฺถีติ ทสฺเสตุํ สมยววตฺถาเนน วินา อพฺยากตสฺส สภาวโตเยว นิทฺเทเส เอกเทสํ นิทฺทิสิตฺวา นิคมนกรณสฺส อนุปปตฺติโต จ วิภตฺตญฺจ อวิภตฺตญฺจ สพฺพํ สงฺคณฺหนฺโต อาห ‘‘กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? กุสลา…เป… อสงฺขตา จ ธาตุ. อิเม ธมฺมา อพฺยากตา’’ติ. อวิภตฺเต หิ วิภชิตพฺเพ ทสฺสิเต วิภชนํ ยุตฺตํ ญาตุํ อิจฺฉาย อุปฺปาทิตายาติ. เอตฺถ ปน วิปากกิริยาพฺยากตํ วิภตฺตตฺตา [Pg.140] น วิภชิตพฺพํ, อสงฺขตา จ ธาตุ เภทาภาวโต. ยํ ปเนตฺถ เภทยุตฺตตฺตา อวิภตฺตตฺตา จ วิภชิตพฺพํ, ตํ วิภชนฺโต อาห ‘‘ตตฺถ กตมํ สพฺพํ รูป’’นฺติอาทิ. อยเมตฺถ ปาฬิโยชนา. และไม่สามารถกล่าวได้ว่า วิญญัติและอุปจยะเป็นต้นที่มีกาลไม่เสมอกับมหาภูตรูป ย่อมมีในสมัยนั้น. และในขณะเดียวกัน รูปกลาปเป็นพันๆ ย่อมเกิดขึ้นและย่อมตั้งอยู่มากมาย. ความเป็นไปพร้อมกันของรูปกลาป ๒ อย่าง ย่อมไม่มีเหมือนนามธรรมทั้งหลาย. และเมื่อกลาปหนึ่งกำลังเป็นไปอยู่เท่านั้น ความดับของกลาปอื่นก็ดี ความเกิดขึ้นของกลาปอื่นก็ดี ย่อมมีอยู่. เพราะเหตุนั้น รูปอัพยากฤตจึงไม่สามารถจำแนกได้ด้วยการกำหนดเวลาโดยประการทั้งปวง. แต่สามารถจำแนกได้ด้วยนัยทั้งหลายมีเอกกะเป็นต้น และด้วยสภาวะมีนเหตุเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น เพื่อจำแนกอย่างนั้น และเพื่อแสดงว่าในจิตตุปปาทกัณฑ์มีอัพยากฤตที่ยังไม่ได้จำแนกอยู่ก่อน และเพราะการทำนิคมไม่สมควรเมื่อแสดงส่วนหนึ่งในนิเทศโดยสภาวะของอัพยากฤตโดยปราศจากการกำหนดเวลา และเพราะประสงค์จะสงเคราะห์ทั้งหมด ทั้งวิบากกิริยาอัพยากฤตที่จำแนกแล้วและรูปนิพพานที่ยังไม่ได้จำแนก จึงกล่าวว่า “ธรรมเหล่าไหนเป็นอัพยากฤต? กุศล...เป็นต้น...และอสังขตธาตุ. ธรรมเหล่านี้เป็นอัพยากฤต”. เพราะเมื่อแสดงธรรมที่ยังไม่ได้จำแนกซึ่งควรจำแนกแล้ว การจำแนกย่อมสมควรเมื่อความต้องการที่จะรู้โดยละเอียดเกิดขึ้น. แต่ในบรรดาอัพยากฤตเหล่านี้ วิปากกิริยาอัพยากฤตไม่ควรจำแนกอีก เพราะจำแนกแล้ว. และอสังขตธาตุก็ไม่ควรจำแนกอีก เพราะไม่มีความแตกต่าง. ส่วนรูปอัพยากฤตใดในบรรดาอัพยากฤตเหล่านี้ที่ควรจำแนก เพราะประกอบด้วยความแตกต่างและยังไม่ได้จำแนก บุคคลผู้จำแนกรูปอัพยากฤตนั้นจึงกล่าวว่า “ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น รูปทั้งหมดคืออะไร” เป็นต้น. นี้คือการประกอบความในพระบาลีในมูลฏีกานี้. นยํ ทสฺเสตฺวาติ เอตฺถ เหฏฺฐา คหณเมว นยทสฺสนํ. ตํ วิปาเกสุ กตฺวา วิญฺญาตตฺตา กิริยาพฺยากเตสุ นิสฺสฏฺฐํ. กามาวจราทิภาเวน วตฺตพฺพสฺส กิริยาพฺยากตสฺส วา ทสฺสนํ, ตํ กตฺวา กามาวจราติอาทิกํ คเหตฺวา วุตฺตตฺตา นิสฺสฏฺฐํ. ปญฺจวีสติ รูปานีติ ปาฬิยํ วุตฺตานิ ทสายตนานิ ปญฺจทส จ สุขุมรูปานิ, อุปจยสนฺตติโย วา เอกนฺติ กตฺวา หทยวตฺถุญฺจ. ฉนฺนวุตีติ จกฺขาทิทสกา สตฺต อุตุสมุฏฺฐานาทโย ตโย อฏฺฐกา อุตุจิตฺตชา ทฺเว สทฺทา จ. กลาปภาเวน ปวตฺตรูปรูปานิ ‘‘รูปโกฏฺฐาสา’’ติ วุตฺตานิ รูปกลาปโกฏฺฐาสภาวโต. โกฏฺฐาสาติ จ อํสา, อวยวาติ อตฺโถ. โกฏฺฐนฺติ วา สรีรํ, ตสฺส อํสา เกสาทโย โกฏฺฐาสาติ อญฺเญปิ อวยวา โกฏฺฐาสา วิย โกฏฺฐาสา. นิพฺพานํ นิปฺปเทสโต คหิตนฺติ โสปาทิเสสนิรุปาทิเสสราคกฺขยาทิอสงฺขตาทิวจนียภาเวน ภินฺนํ นิปฺปเทสโต คหิตํ. อตฺถโต หิ เอกาว อสงฺขตา ธาตูติ. ในคำว่า 'แสดงนัย' (นยํ ทสฺเสตฺวา) นี้ การถือเอาในวิบากเบื้องต่ำนั่นเองเป็นการแสดงนัย เมื่อแสดงนัยนั้นในวิบากแล้ว ย่อมเป็นที่รู้กันแล้ว จึงละทิ้งในกิริยาอัพยากฤต หรืออีกนัยหนึ่ง การแสดงกิริยาอัพยากฤตที่ควรกล่าวโดยจำแนกเป็นกามาวจรเป็นต้นนั้น เมื่อกล่าวโดยถือเอาคำว่า 'กามาวจร' เป็นต้นแล้ว จึงละทิ้ง คำว่า 'รูป ๒๕' (ปญฺจวีสติ รูปานิ) นั้น คือ อายตนะ ๑๐ ที่กล่าวไว้ในพระบาลี และสุขุมรูป ๑๕ หรืออีกนัยหนึ่ง เมื่อนับอุปจยะและสันตติเป็นหนึ่ง (คือชาติรูป) และรวมหทัยวัตถุด้วย คำว่า '๙๖' (ฉนฺนวุติ) นั้น คือ ทสกะมีจักขุทสกะเป็นต้น ๗ (๗๐) อัฏฐกะมีอุตุสมุฏฐานอัฏฐกะเป็นต้น ๓ (๒๔) และสัททะที่เกิดจากอุตุและจิต ๒ รูปทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยความเป็นกลาปะ เรียกว่า 'รูปโกฏฐาสะ' เพราะเป็นส่วนหนึ่งของรูปกลาปะ และคำว่า 'โกฏฐาสะ' หมายถึง ส่วน หรือ อวัยวะ หรืออีกนัยหนึ่ง 'โกฏฐะ' คือ ร่างกาย ส่วนต่างๆ ของร่างกายนั้น เช่น ผม เป็นต้น เรียกว่า 'โกฏฐาสะ' แม้อวัยวะอื่นๆ ที่นอกเหนือจากผมเป็นต้น ก็เป็นเช่นเดียวกับโกฏฐาสะ จึงเรียกว่า โกฏฐาสะ คำว่า 'นิพพานถูกถือเอาโดยไม่เหลือ' (นิพฺพานํ นิปฺปเทสโต คหิตํ) นั้น คือ นิพพานที่แตกต่างกันโดยชื่อว่า สอุปาทิเสส นิรุปาทิเสส ราคักขยะเป็นต้น และอสังขตะเป็นต้น ถูกถือเอาโดยไม่เหลือ เพราะโดยอรรถแล้ว เป็นอสังขตธาตุเพียงอย่างเดียวเท่านั้น ๕๘๔. สพฺพนฺติ สกลํ จกฺกวาฬํ. ปริมณฺฑลํ ปริมณฺฑลสณฺฐานํ, ปริกฺเขปโต ฉตฺตึส สตสหสฺสานิ ทส เจว สหสฺสานิ อฑฺฒจตุตฺถานิ จ โยชนสตานิ โหนฺตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ วฏฺฏํ ‘‘ปริมณฺฑล’’นฺติ วุตฺตํ. จตฺตาริ นหุตานีติ จตฺตาลีส สหสฺสานิ. นควฺหยาติ นคาติ อวฺหาตพฺพา นคสทฺทนามาติ อตฺโถ. ๕๘๔. คำว่า 'สัพพัง' (สพฺพํ) หมายถึง จักรวาลทั้งหมด คำว่า 'ปริมาณฑละ' (ปริมาณฺฑลํ) คือ มีสัณฐานกลม โดยรอบมี ๓,๖๑๐,๓๕๐ โยชน์ ในคาถานี้ คำว่า 'วัฏฏะ' (วงกลม) ถูกเรียกว่า 'ปริมาณฑละ' (กลม) คำว่า 'จัตตาริ นหุตานิ' (สี่นหุต) คือ สี่หมื่น คำว่า 'นควัย' (นควฺหยา) หมายถึง สิ่งที่ควรเรียกว่า 'นคะ' ซึ่งมีชื่อว่า 'นคสัททะ' เทวทานวาทีนํ ติคาวุตาทิสรีรวเสน มหนฺตานิ ปาตุภูตานิ. ตตฺถายํ วจนตฺโถ – ภูตานิ ชาตานิ นิพฺพตฺตานิ มหนฺตานิ มหาภูตานีติ. อเนกจฺฉริยทสฺสเนน อเนกาภูตวิเสสทสฺสนวเสน จ มายากาโร มหนฺโต ภูโตติ มหาภูโต. ยกฺขาทโย ชาติวเสเนว มหนฺตา ภูตาติ มหาภูตา. นิรุฬฺโห วา อยํ มหาภูตสทฺโท เตสุ ทฏฺฐพฺโพ. ปถวิยาทโย ปน มหาภูตา วิย มหาภูตา. ภูตสทฺทสฺส อุภยลิงฺคตฺตา นปุํสกตา กตา. มหาปริหารโตติ เอตฺถ วจนตฺถํ วทนฺโต อาห ‘‘มหนฺเตหิ ภูตานิ, มหาปริหารานิ [Pg.141] วา ภูตานี’’ติ. ตตฺถ ปจฺฉิมตฺเถ ปุริมปเท อุตฺตรปทสฺส ปริหารสทฺทสฺส โลปํ กตฺวา ‘‘มหาภูตานี’’ติ วุจฺจนฺติ. เทวดาและทานพเป็นต้น มีร่างกายใหญ่โต ๓ คาวุตเป็นต้น ได้ปรากฏขึ้น ในคำว่า 'มหนฺตานิ ปาตุภูตานิ' นี้ มีวิเคราะห์ว่า 'ภูตทั้งหลายที่เกิดแล้ว ปรากฏแล้ว เป็นใหญ่ ชื่อว่า มหาภูต' เพราะการแสดงสิ่งอัศจรรย์มากมาย และการแสดงสิ่งแปลกประหลาดที่ไม่จริงมากมาย นักมายากลจึงเป็นสัตว์ใหญ่ จึงเรียกว่า 'มหาภูต' ยักษ์เป็นต้น เป็นสัตว์ใหญ่โดยกำเนิด จึงเรียกว่า 'มหาภูต' หรือคำว่า 'มหาภูต' นี้เป็นคำที่ใช้เรียกนักมายากลและยักษ์เป็นต้นมาแต่เดิม ส่วนปฐวีเป็นต้น ก็เป็นเช่นเดียวกับนักมายากลและยักษ์เป็นต้น จึงเรียกว่า 'มหาภูต' เพราะคำว่า 'ภูต' มีสองลิงค์ (ปุงลิงค์และนปุงสกลิงค์) ในที่นี้จึงใช้เป็นนปุงสกลิงค์ ในคำว่า 'มหาปริหาระ' นี้ เมื่อจะกล่าววิเคราะห์ ท่านจึงกล่าวว่า 'ภูตทั้งหลายที่ยิ่งใหญ่' หรือ 'ภูตทั้งหลายที่มีการบริหารมาก' ในความหมายหลังนี้ เมื่อลบคำว่า 'ปริหาระ' ซึ่งเป็นบทหลังของบทหน้า (มหาปริหาระ) ออกแล้ว จึงเรียกว่า 'มหาภูตานิ' อจฺจิมโตติ อคฺคิสฺส. โกฏิสตสหสฺสํ เอกํ โกฏิสตสหสฺเสกํ. จกฺกวาฬนฺติ ตํ สพฺพํ อาณากฺเขตฺตวเสน เอกํ กตฺวา โวหรนฺติ. วิลียติ ขาโรทเกน. วิกีรตีติ วิทฺธํสติ. อุปาทินฺนเกสุ วิการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปตฺถทฺโธ’’ติอาทิมาห. กฏฺฐมุเขน วาติ วา-สทฺโท อุปมตฺโถ. ยถา กฏฺฐมุขสปฺเปน ทฏฺโฐ ปตฺถทฺโธ โหติ, เอวํ ปถวีธาตุปฺปโกเปน โส กาโย กฏฺฐมุเขว โหติ, กฏฺฐมุขมุขคโต วิย ปตฺถทฺโธ โหตีติ อตฺโถ. อถ วา วา-สทฺโท เอวสทฺทสฺสตฺเถ. ‘‘ปถวีธาตุปฺปโกเปนา’’ติ เอตสฺส จ ปรโต อาหริตฺวา เวทิตพฺโพ. ตตฺรายมตฺโถ – ‘‘กฏฺฐมุเขน ทฏฺโฐปิ กาโย ปถวีธาตุปฺปโกเปเนว ปตฺถทฺโธ โหติ, ตสฺมา ปถวีธาตุยา อวิยุตฺโต โส กาโย สพฺพทา กฏฺฐมุขมุขคโต วิย โหตี’’ติ. อถ วา อนิยมตฺโถ วา-สทฺโท. ตตฺรายมตฺโถ – ‘‘กฏฺฐมุเขน ทฏฺโฐ กาโย ปตฺถทฺโธ โหติ วา น วา โหติ มนฺตาคทวเสน, ปถวีธาตุปฺปโกเปน ปน มนฺตาคทรหิโต โส กาโย กฏฺฐมุขมุขคโต วิย โหติ เอกนฺตปตฺถทฺโธ’’ติ. ปูติโยติ กุถิโต. มหาวิการานิ ภูตานีติ มหาวิการานิ ชาตานิ, วิชฺชมานานีติ วา อตฺโถ. เอตฺถ จ ปุริมปเท อุตฺตรปทสฺส วิการสทฺทสฺส โลปํ กตฺวา ‘‘มหาภูตานี’’ติ วุตฺตานิ. คำว่า 'อัจจิมโต' (อจฺจิมโต) หมายถึง ของไฟ คำว่า 'หนึ่งแสนโกฏิ' (โกฏิสตสหสฺสํ เอกํ) เป็น 'โกฏิสตสหสฺเสกํ' โดยสนธิ จักรวาลทั้งหมดนั้น เมื่อนับเป็นหนึ่งโดยความเป็นอาณาเขต จึงเรียกว่า 'จักรวาล' ด้วยเอกพจน์ คำว่า 'วิลียติ' (ละลาย) คือ ละลายด้วยน้ำเค็ม คำว่า 'วิกีรติ' (กระจัดกระจาย) คือ พินาศ เมื่อแสดงความแปรปรวนในมหาภูตที่เป็นอุปาทินนกะ ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ปัตถัทโธ' (แข็งกระด้าง) เป็นต้น ในคำว่า 'กัฏฐมุเขน วา' คำว่า 'วา' มีความหมายในเชิงอุปมา คือ ร่างกายที่ถูกงูกัฏฐมุขกัดแล้วย่อมแข็งกระด้างฉันใด ร่างกายนั้นก็แข็งกระด้างเพราะความกำเริบของปฐวีธาตุ เหมือนอยู่ในปากของงูกัฏฐมุขฉันนั้น หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า 'วา' มีความหมายว่า 'เอวะ' (เท่านั้น) และพึงทราบโดยนำมาวางไว้ข้างหลังคำว่า 'ปฐวีธาตุปโกเปน' ในนัยนั้น มีความหมายว่า 'แม้ร่างกายที่ถูกงูกัฏฐมุขกัดแล้ว ก็แข็งกระด้างเพราะความกำเริบของปฐวีธาตุเท่านั้น ดังนั้น ร่างกายนั้นที่แยกจากปฐวีธาตุไม่ได้ ย่อมเป็นเหมือนอยู่ในปากของงูกัฏฐมุขเสมอไป' หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า 'วา' มีความหมายว่า ไม่แน่นอน ในนัยนั้น มีความหมายว่า 'ร่างกายที่ถูกงูกัฏฐมุขกัดแล้ว อาจจะแข็งกระด้างหรือไม่แข็งกระด้างก็ได้ด้วยอำนาจของมนต์และยา แต่เพราะความกำเริบของปฐวีธาตุ ร่างกายนั้นที่ปราศจากมนต์และยา ย่อมแข็งกระด้างอย่างแน่นอน เหมือนอยู่ในปากของงูกัฏฐมุข' คำว่า 'ปูติโย' หมายถึง เน่าเสีย คำว่า 'มหาพิกาเรหิ ภูตานิ' หมายถึง รูปทั้งหลายที่เกิดแล้วมีความแปรปรวนมาก หรือรูปทั้งหลายที่มีอยู่ ในบทว่า 'มหาพิกาเรหิ ภูตานิ' นี้ เมื่อลบคำว่า 'วิการะ' ซึ่งเป็นบทหลังของบทหน้าออกแล้ว จึงเรียกว่า 'มหาภูตานิ' ปถวีติอาทินา สพฺพโลกสฺส ปากฏานิปิ วิปลฺลาสํ มุญฺจิตฺวา ยถาสภาวโต ปริคฺคยฺหมานานิ มหนฺเตน วายาเมน วินา น ปริคฺคยฺหนฺตีติ ปากฏานิปิ ทุวิญฺเญยฺยสภาวตฺตา ‘‘มหนฺตานี’’ติ วุจฺจนฺติ. ตานิ หิ สุวิญฺเญยฺยานิ อมหนฺตานีติ คเหตฺวา ฐิโต เตสํ ทุปฺปริคฺคหิตตํ ทิสฺวา ‘‘อโห มหนฺตานิ เอตานี’’ติ ปชานาติ. อุปาทายาติ เอเตน วิญฺญายมานา ปจฺฉิมกาลกิริยา ปวตฺตีติ กตฺวา ‘‘ปวตฺตรูป’’นฺติ วุตฺตํ. เอวญฺหิ ‘‘อุปาทายา’’ติ เอเตน ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนตา วุตฺตา โหตีติ. อถ วา อุปาทายติ นิสฺสยตีติ อุปาทายํ, อุปาทายเมว รูปํ อุปาทายรูปํ, อญฺญนิสฺสยสฺส เอกนฺตนิสฺสิตสฺส รูปสฺเสตํ อธิวจนํ. ตํ ปน น สตฺตสฺส, นาปิ เวทนาทิโน ตทภาเวปิ ภาวโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘จตุนฺนํ มหาภูตาน’’นฺติอาทิมาห. ภวติ หิ นิสฺสยรูปานํ สามิภาโวติ. ปฐวีเป็นต้น แม้ปรากฏแก่โลกทั้งปวง แต่เมื่อละความวิปลาสแล้ว ย่อมไม่สามารถกำหนดรู้ได้ตามสภาพที่แท้จริงโดยปราศจากความเพียรอย่างยิ่ง ดังนั้น แม้ปรากฏอยู่ ก็เรียกว่า 'ยิ่งใหญ่' (มหันตานิ) เพราะมีสภาพที่รู้ได้ยาก เพราะผู้ที่ยึดถือว่า 'มหาภูตเหล่านั้นรู้ได้ง่าย ไม่ยิ่งใหญ่' เมื่อเห็นความยากในการกำหนดรู้ของมหาภูตเหล่านั้นแล้ว ย่อมรู้ว่า 'โอ้ มหาภูตเหล่านี้ยิ่งใหญ่จริงหนอ' ด้วยคำว่า 'อุปาทายะ' นี้ กิริยาในกาลภายหลังที่พึงรู้ได้นั้น เมื่อทำให้เป็น 'ปวัตติ' จึงเรียกว่า 'ปวัตติรูป' เมื่อกล่าวเช่นนี้ ก็เป็นการกล่าวถึงความเป็นปฏิจจสมุปบันของรูปด้วยบทว่า 'อุปาทายะ' นี้ หรืออีกนัยหนึ่ง 'อุปาทายะ' คือ สิ่งที่อาศัย เพราะอาศัยอยู่ รูปที่อาศัยอยู่เท่านั้น คือ 'อุปาทายรูป' คำว่า 'อุปาทายรูป' นี้ เป็นชื่อของรูปที่อาศัยสิ่งอื่น (คือมหาภูต) และอาศัยโดยส่วนเดียว แต่รูปนั้นไม่ใช่อุปาทายรูปของสัตว์ และไม่ใช่อุปาทายรูปของเวทนาเป็นต้น เพราะแม้ไม่มีเวทนาเป็นต้น รูปเหล่านั้นก็ยังคงมีอยู่ เพื่อแสดงความหมายนี้ ท่านจึงกล่าวคำว่า 'จตุนฺนํ มหาภูตานํ' เป็นต้น เพราะความเป็นเจ้าของ (ความเป็นใหญ่) ย่อมมีแก่รูปที่เป็นที่อาศัย ติวิธรูปสงฺคหวณฺณนา อธิบายการสงเคราะห์รูป ๓ อย่าง ๕๘๕. ปกิณฺณกทุเกสุ [Pg.142] อชฺฌตฺติกทุกํ มุญฺจิตฺวา อญฺโญ สพฺพทุเกหิ ติกวเสน โยชนํ คจฺฉนฺโต นตฺถิ, วิญฺญตฺติทุโก จ โยชนํ น คจฺฉตีติ สพฺพทุกโยคีสุ อาทิภูตํ อชฺฌตฺติกทุกเมว คเหตฺวา เสเสหิ สพฺพทุเกหิ โยเชตฺวา ติกา วุตฺตา. สกฺกา หิ เอเตน นเยน อญฺเญสมฺปิ ทุกานํ ทุกนฺตเรหิ ลพฺภมานา ติกโยชนา วิญฺญาตุนฺติ. ๕๘๕. ในปกิณณกทุกะทั้งหลาย ไม่มีทุกะอื่นใดที่เว้นอัชฌัตติกทุกะแล้วจะเข้าถึงการประกอบเป็นติกะกับทุกะทั้งปวงได้ และวิญญัตติทุกะก็ไม่เข้าถึงการประกอบเป็นติกะ ดังนั้น ในบรรดาทุกะที่ประกอบกับทุกะทั้งปวง อัชฌัตติกทุกะซึ่งเป็นเบื้องต้นเท่านั้นที่ถูกนำมาประกอบกับทุกะที่เหลือทั้งหมด จึงกล่าวเป็นติกะ เพราะด้วยนัยนี้ การประกอบเป็นติกะที่พึงได้จากทุกะอื่นๆ กับทุกะอื่น ก็สามารถรู้ได้เช่นกัน จตุพฺพิธาทิรูปสงฺคหวณฺณนา อธิบายการสงเคราะห์รูป ๔ อย่างเป็นต้น ๕๘๖. จตุกฺเกสุ เอกนฺตจิตฺตสมุฏฺฐานสฺส วิญฺญตฺติทฺวยภาวโต วิญฺญตฺติทุกาทีหิ สมานคติโก จิตฺตสมุฏฺฐานทุโกติ เตน สห อุปาทาทุกสฺส โยชนาย ลพฺภมาโนปิ จตุกฺโก น วุตฺโต, ตถา สนิทสฺสนทุกาทีนํ เตน ตสฺส จ โอฬาริกทูรทุเกหิ โยชนาย ลพฺภมานา น วุตฺตา, ธมฺมานํ วา สภาวกิจฺจานิ โพเธตพฺพาการญฺจ ยาถาวโต ชานนฺเตน ภควตา เตน อญฺเญสํ ตสฺส จ อญฺเญหิ โยชนา น กตาติ กึ เอตฺถ การณปริเยสนาย, อทฺธา สา โยชนา น กาตพฺพา, ยโต ภควตา น กตาติ เวทิตพฺพา. อญฺเญ ปน ปกิณฺณกทุกา อญฺเญหิ ปกิณฺณกทุเกหิ โยเชตุํ ยุตฺตา, เตหิ โยชิตา เอว. วตฺถุทุกาทีสุ ปน โสตสมฺผสฺสารมฺมณทุกาทโย วชฺเชตฺวา อญฺเญหิ อารมฺมณพาหิรายตนาทิลพฺภมานทุเกหิ อุปาทินฺนกทุกสฺส อุปาทินฺนุปาทานิยทุกสฺส จ โยชนาย จตุกฺกา ลพฺภนฺติ, จิตฺตสมุฏฺฐานทุกสฺส จ สพฺพารมฺมณพาหิรายตนาทิลพฺภมานทุเกหิ. อวเสเสหิ ปน เตสํ อญฺเญสญฺจ สพฺพวตฺถุทุกาทีหิ โยชนาย น ลพฺภนฺตีติ เวทิตพฺพา. ๕๘๖. ในจตุกกะทั้งหลาย ทุกะที่เกิดจากจิตมีการไปเสมอกับทุกะมีวิญญัติทุกะเป็นต้น เพราะความเป็นแห่งวิญญัติ ๒ ของรูปที่เกิดจากจิตโดยส่วนเดียว เพราะเหตุนั้น จตุกกะที่พึงได้ในการประกอบอุปาทาทุกะพร้อมกับทุกะที่เกิดจากจิตนั้น อันพระผู้มีพระภาคไม่ตรัสแล้ว เช่นนั้น จตุกกะทั้งหลายที่พึงได้ในการประกอบทุกะมีสนิทัสสนทุกะเป็นต้น ด้วยทุกะที่เกิดจากจิตนั้น และด้วยโอฬาริกทุกะและทูรทุกะ อันพระผู้มีพระภาคไม่ตรัสแล้ว หรือว่า การประกอบวิญญัติ ๒ นั้นกับทุกะอื่น และวิญญัติ ๒ นั้นกับทุกะอื่น อันพระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ซึ่งกิจแห่งปรมัตถธรรมทั้งหลาย และซึ่งอาการที่พึงให้สัตว์รู้โดยความเป็นจริง ไม่ทรงกระทำแล้ว เพราะเหตุนั้น การแสวงหาเหตุในที่นี้มีประโยชน์อะไร แน่นอน การประกอบนั้นไม่พึงกระทำ เพราะเหตุใด อันพระผู้มีพระภาคไม่ทรงกระทำแล้ว เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าไม่พึงกระทำ ส่วนทุกะปกิณณกะอื่นควรเพื่อประกอบด้วยทุกะปกิณณกะอื่น อันทุกะเหล่านั้นประกอบแล้วเท่านั้น ส่วนในวัตถุทุกะเป็นต้น เว้นทุกะมีโสตสัมผัสสอารมณ์ทุกะเป็นต้น จตุกกะทั้งหลายย่อมได้ในการประกอบอุปาทินนกทุกะและอุปาทินนุปาทานิยทุกะด้วยทุกะที่พึงได้มีอารมณ์ทุกะ, พาหิรายตนทุกะเป็นต้น และจตุกกะทั้งหลายย่อมได้ในการประกอบจิตตสมุฏฐานทุกะด้วยทุกะที่พึงได้มีสัพพารมณ์ทุกะ, พาหิรายตนทุกะเป็นต้น ส่วนด้วยทุกะที่เหลือ จตุกกะทั้งหลายย่อมไม่ได้ในการประกอบทุกะเหล่านั้นและทุกะอื่นด้วยสัพพวัตถุทุกะเป็นต้น พึงทราบ อุทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อุทเทสวรรณนาจบแล้ว รูปวิภตฺติ รูปวิภัตติ เอกกนิทฺเทสวณฺณนา เอกกนิทเทสวรรณนา ๕๙๔. อวิชฺชมานวิภาคสฺส วิภาคาภาวทสฺสนเมว นิทฺเทโส นิจฺฉยกรณโต, ตสฺมา ‘‘สพฺพํ รูปํ น เหตุเมวา’’ติอาทินา วิภาคาภาวาวธารเณน [Pg.143] เอว-สทฺเทน นิทฺเทสํ กโรติ. เหตุเหตูติ มูลเหตุ, เหตุปจฺจยเหตูติ วา อยมตฺโถ. มหาภูตา เหตูติ อยเมวตฺโถ มหาภูตา ปจฺจโยติ เอเตนปิ วุตฺโตติ. เหตุปจฺจยสทฺทานํ สมานตฺถตฺตา ปจฺจโย เอว เหตุ ปจฺจยเหตุ. โย จ รูปกฺขนฺธสฺส เหตุ, โส เอว ตสฺส ปญฺญาปนาย เหตูติ วุตฺโต ตทภาเว อภาวโต. อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ กมฺมสมาทานานํ ฐานโส เหตุโส วิปากนฺติ เอตฺถ วิชฺชมาเนสุปิ อญฺเญสุ ปจฺจเยสุ อิฏฺฐานิฏฺฐวิปากนิยามกตฺตา อุตฺตมํ ปธานํ กุสลากุสลํ คติอุปธิกอาลปโยคสมฺปตฺติวิปตฺติฏฺฐานนิปฺผาทิตํ อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณญฺจ กมฺมมิว ปธานตฺตา ‘‘เหตู’’ติ วุตฺตนฺติ อิมินา อธิปฺปาเยน กมฺมารมฺมณานิ ‘‘อุตฺตมเหตู’’ติ วุตฺตานิ. วกฺขติ จ ‘‘คติอุปธิกาลปโยคา วิปากสฺส ฐานํ, กมฺมํ เหตู’’ติ. อิธ ปน กมฺมมิว อุตฺตมตฺตา อารมฺมณมฺปิ เหตุวจนํ อรหตีติ ‘‘อุตฺตมเหตู’’ติ วุตฺตํ. สงฺขารานนฺติ ปุญฺญาภิสงฺขาราทีนํ อวิชฺชา สาธารณปจฺจยตฺตา ‘‘เหตู’’ติ วุตฺตา. ผรตีติ คจฺฉติ ปาปุณาติ. ปฏิกฺเขปนิทฺเทโสติ อิทํ มาติกาย อาคตปฏิกฺเขปวเสน วุตฺตํ. อิธ ปน มาติกาย น เหตุปทาทิสงฺคหิตตา จ รูปสฺส วุตฺตา ตํตํสภาวตฺตา, อวธาริตตา จ อนญฺญสภาวโต. ๕๙๔. การแสดงซึ่งความไม่มีแห่งวิภาคของรูปที่ไม่มีวิภาคปรากฏนั่นเอง ชื่อว่านิทเทส เพราะการกระทำซึ่งความกำหนด เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคย่อมกระทำซึ่งนิทเทสด้วยศัพท์ว่า เอวะ ด้วยการกำหนดซึ่งความไม่มีแห่งวิภาค ด้วยบทว่า “รูปทั้งหมดไม่เป็นเหตุเท่านั้น” เป็นต้น อรรถว่า มูลเหตุ หรืออรรถว่า เหตุที่เป็นปัจจัยนี้ เป็นอรรถแห่งบทว่า เหตุ เหตุ อรรถว่า มหาภูตเป็นเหตุนี้เท่านั้น ตรัสแล้วด้วยบทว่า มหาภูตเป็นปัจจัยดังนี้ เพราะความเป็นแห่งศัพท์ว่า เหตุและปัจจัยที่มีอรรถเสมอกัน ปัจจัยนั่นแหละเป็นเหตุ ปัจจัยเป็นเหตุ และมหาภูตใดเป็นเหตุแห่งรูปขันธ์ มหาภูตนั้นนั่นแหละเป็นเหตุเพื่อบัญญัติซึ่งรูปขันธ์นั้น ตรัสแล้วดังนี้ เพราะความไม่มีแห่งรูปขันธ์ในเมื่อไม่มีแห่งเหตุนั้น ในบทว่า “วิบากโดยเป็นที่ตั้งและโดยเป็นเหตุแห่งกรรมที่สั่งสมไว้ในอดีต อนาคต และปัจจุบัน” นี้ แม้ปัจจัยอื่นมีอยู่ กุศลและอกุศลอันเป็นประธานสูงสุด และอารมณ์อันน่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาที่ปัจจัยคือความถึงพร้อมและความวิบัติแห่งคติ อุปธิ กาล และปโยคะยังให้สำเร็จ ตรัสว่าเป็นเหตุ เพราะความเป็นแห่งกรรมอันเป็นประธานเหมือนกรรม ด้วยอัธยาศัยนี้ กรรมและอารมณ์ ตรัสว่าเป็นอุตตมเหตุ และจักตรัสว่า “คติ อุปธิ กาล และปโยคะเป็นที่ตั้งแห่งวิบาก กรรมเป็นเหตุ” ส่วนในรูปกัณฑ์นี้ อารมณ์ก็ควรซึ่งคำว่า เหตุ เพราะความเป็นแห่งอารมณ์อันสูงสุดเหมือนกรรม เพราะเหตุนั้น ตรัสว่าเป็นอุตตมเหตุ อวิชชา ตรัสว่าเป็นเหตุแห่งสังขารทั้งหลาย มีปุญญาภิสังขารเป็นต้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัยร่วม คำว่า “ย่อมแผ่ไป” คือ ย่อมถึง ย่อมบรรลุ คำว่า ปฏิเขปนิทเทสนี้ ตรัสโดยอำนาจแห่งการปฏิเสธเหตุเป็นต้นที่มาแล้วในมาติกา ส่วนในรูปกัณฑ์นี้ ความที่รูปถูกสงเคราะห์ด้วยบทว่า นเหตุ เป็นต้น ตรัสแล้วในมาติกา เพราะความเป็นแห่งรูปที่มีสภาพนั้นๆ และความที่รูปถูกกำหนดด้วยศัพท์ว่า เอวะ เพราะความที่รูปไม่มีสภาพอื่นจากสภาพนเหตุ รูปีทุเก รูปีปทเมว อิธ ‘‘รูป’’นฺติ วุตฺตํ. เตน รูปีรูปปทานํ เอกตฺถตา สิทฺธา โหติ รุปฺปนลกฺขณยุตฺตสฺเสว รูปีรูปภาวโต. อุปฺปนฺนํ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยนฺติ อรูปโต วิธุรํ รูปสฺส สภาวํ ทสฺเสติ. น หิ อรูปํ อุปฺปนฺนํ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยํ ยถา รูปํ, เตน รูปํ อุปฺปนฺนํ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยํ, น อรูปนฺติ อรูปโต นิวตฺเตตฺวา รูเป เอว เอตํ สภาวํ นิยเมติ, น รูปํ เอตสฺมึ สภาเว. อตฺถิ หิ รูปํ อตีตานาคตํ ยํ อุปฺปนฺนํ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยสภาวํ น โหตีติ. เอตเมว จ นิยมํ ปุน เอวสทฺเทน นิยเมติ ‘‘ยถาวุตฺโต นิยโม รูเป อตฺถิ เอว, อรูเป วิย น นตฺถี’’ติ. อถ วา สพฺพํ รูปนฺติ ภูตุปาทายรูปํ กาลเภทํ อนามสิตฺวา ‘‘สพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ สพฺพํ อรูเปหิ สมานวิญฺเญยฺยสภาวํ อตีตานาคตํ นิวตฺเตตุํ อุปฺปนฺนนฺติ เอเตน วิเสเสติ, ตํ อุปฺปนฺนํ สพฺพํ รูปํ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยเมวาติ อตฺโถ. ในรูปีทุกะ บทว่า รูปีนั่นแหละ ตรัสว่า รูป ในรูปกัณฑ์นี้ เพราะเหตุนั้น ความเป็นแห่งบทว่า รูปีและบทว่า รูปที่มีอรรถเสมอกันย่อมสำเร็จ เพราะความเป็นแห่งรูปีและรูปของรูปที่ประกอบด้วยลักษณะคือความแตกสลายเท่านั้น บทว่า “รูปที่เกิดขึ้น พึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖” ย่อมแสดงซึ่งสภาพแห่งรูปที่ตรงกันข้ามจากนาม นามที่เกิดขึ้นไม่พึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖ เหมือนรูปหามิได้ เพราะเหตุนั้น รูปที่เกิดขึ้นพึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖ นามไม่พึงรู้ดังนี้ แยกรูปออกจากนาม ย่อมกำหนดซึ่งสภาพนี้ในรูปเท่านั้น รูปไม่กำหนดในสภาพนี้ เพราะว่ารูปที่เป็นอดีตและอนาคตมีอยู่ ซึ่งไม่เป็นรูปที่เกิดขึ้น (ปัจจุบัน) อันจะมีสภาพที่พึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖ และย่อมกำหนดซึ่งการกำหนดนี้อีกด้วยศัพท์ว่า เอวะว่า “การกำหนดที่กล่าวแล้วมีอยู่ในรูปเท่านั้น ไม่เหมือนในนามหามิได้” หรือว่า บทว่า “รูปทั้งหมด” ตรัสว่า “ทั้งหมด” โดยไม่พิจารณาซึ่งความต่างแห่งกาลของภูตรูปและอุปาทายรูป รูปทั้งหมดนั้น เพื่อแยกรูปในอดีตและอนาคตที่มีสภาพที่พึงรู้เสมอกับนาม ย่อมกระทำซึ่งความพิเศษด้วยบทว่า “ที่เกิดขึ้น” นี้ อรรถว่า รูปทั้งหมดที่เกิดขึ้นนั้นพึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖ เท่านั้น นนุ เอวํ รูปายตนสฺสปิ โสตวิญฺญาณาทีหิ วิญฺเญยฺยตา อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ รูปํ สพฺพํ สมฺปิณฺเฑตฺวา เอกนฺตลกฺขณทสฺสนวเสน เอกีภาเวน [Pg.144] คเหตฺวา อรูปโต วิธุรสฺส ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยสภาวสฺส ทสฺสนโต. ปจฺจุปฺปนฺนรูปเมว ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยนฺติ เอตสฺมึ ปน นิยเม ‘‘สพฺพํ รูป’’นฺติ เอตฺถายํ วิญฺเญยฺยภาวนิยโม น วุตฺโต, อถ โข ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ สพฺพรูปสฺส เอกนฺตลกฺขณนิยโม ทสฺสิโต น สิยา. ปาฬิยญฺจ วิญฺเญยฺยเมวาติ เอว-กาโร วุตฺโต, น อุปฺปนฺนเมวาติ. ตสฺมา อุปฺปนฺนสฺเสว มโนวิญฺเญยฺยนิยมาปตฺติ นตฺถีติ กึ โสตปติตตฺเตน, ตสฺมา วุตฺตนเยนตฺโถ โยเชตพฺโพ. ถ้าเป็นอย่างนั้น ความที่รูปายตนะพึงรู้ด้วยโสตวิญญาณเป็นต้น ย่อมถึงมิใช่หรือ? ไม่ถึง เพราะการแสดงซึ่งสภาพที่พึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖ ของรูปที่ตรงกันข้ามจากนาม โดยรวบรวมรูปทั้งหมด ถือเอาโดยความเป็นอันเดียวกัน โดยอำนาจแห่งการแสดงซึ่งเอกันตลักษณะ ส่วนในการกำหนดว่า “รูปปัจจุบันเท่านั้นพึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖” นี้ การกำหนดซึ่งความเป็นแห่งรูปที่พึงรู้นี้ไม่ตรัสแล้วในบทว่า “รูปทั้งหมด” หรือว่า แต่ว่า ตรัสแล้วในบทว่า “ปัจจุบัน” หรือดังนี้ การกำหนดซึ่งเอกันตลักษณะแห่งรูปทั้งหมดไม่พึงแสดง และในบาลี ศัพท์ว่า เอวะ ตรัสแล้วว่า “พึงรู้เท่านั้น” ไม่ตรัสว่า “ที่เกิดขึ้นเท่านั้น” เพราะเหตุนั้น ความถึงซึ่งการกำหนดความที่รูปที่เกิดขึ้นเท่านั้นพึงรู้ด้วยมโนวิญญาณไม่มีดังนี้ ด้วยความที่รูปตกไปในกระแสแห่งปัญจวิญญาณมีประโยชน์อะไร เพราะเหตุนั้น อรรถพึงประกอบด้วยนัยที่กล่าวแล้วเท่านั้น กถํวิธนฺติ คุเณหิ กถํ สณฺฐิตํ. ญาณเมว ญาณวตฺถุ. สมานชาติกานํ สงฺคโห, สมานชาติยา วา สงฺคโห สชาติสงฺคโห. สญฺชายนฺติ เอตฺถาติ สญฺชาติ, สญฺชาติยา สงฺคโห สญฺชาติสงฺคโห, สญฺชาติเทเสน สงฺคโหติ อตฺโถ. อญฺญมญฺโญปการวเสน อวิปฺปโยเคน จ สมาธิเทเส ชาตา สมฺมาสติอาทโย สมาธิกฺขนฺเธ สงฺคหิตา. ยตฺถ จ สติอาทิสหายวโต สมาธิสฺส อตฺตโน กิจฺจกรณํ, โส จิตฺตุปฺปาโท สมาธิเทโส. สมฺมาสงฺกปฺปสฺส จ อปฺปนาภาวโต ปฏิเวธสทิสํ กิจฺจนฺติ สมาเนน ปฏิเวธกิจฺเจน ทิฏฺฐิสงฺกปฺปา ปญฺญกฺขนฺเธ สงฺคหิตา. อย่างไรด้วยคุณ ตั้งอยู่ดีอย่างไร. ญาณนั่นเองเป็นวัตถุแห่งญาณ. การสงเคราะห์สัตว์ผู้มีชาติเสมอกัน หรือการสงเคราะห์โดยชาติเสมอกัน ชื่อว่าสชาติสังคหะ. เพราะย่อมเกิดดีในที่นี้ จึงชื่อว่าสัญชาติ, การสงเคราะห์โดยสัญชาติ ชื่อว่าสัญชาติสังคหะ, การสงเคราะห์โดยประเทศที่เกิดดี นี้เป็นอรรถ. อนึ่ง สัมมาสติเป็นต้นที่เกิดในประเทศแห่งสมาธิ อันสงเคราะห์แล้วในกองแห่งสมาธิ โดยความเป็นผู้กระทำอุปการะแก่กันและกัน และโดยความเป็นผู้ไม่พลัดพรากกัน. อนึ่ง จิตตุปบาทใดมีการกระทำกิจของสมาธิอันมีสติเป็นต้นเป็นสหาย จิตตุปบาทนั้นชื่อว่าประเทศแห่งสมาธิ. อนึ่ง สัมมาทิฏฐิและสัมมาสังกัปปะ อันสงเคราะห์แล้วในกองแห่งปัญญา ด้วยกิจแห่งการแทงตลอดที่เสมอกัน เพราะความเป็นอัปปนาของสัมมาสังกัปปะ เป็นกิจที่คล้ายกับการแทงตลอด. รูปวิภตฺติเอกกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อธิบายเอกกนิทเทสในรูปวิภัตติ จบแล้ว. ทุกนิทฺเทโส ทุกนิทเทส อุปาทาภาชนียกถาวณฺณนา อธิบายอุปาทาภาชนียกถา ๕๙๖. อปฺปรชกฺขาทิสตฺตสมูหทสฺสนํ พุทฺธจกฺขุ, ฉสุ อสาธารณญาเณสุ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณํ ทฏฺฐพฺพํ. สพฺพสงฺขตาสงฺขตทสฺสนํ สมนฺตจกฺขุ. ‘‘ทุกฺขํ ปริญฺเญยฺยํ ปริญฺญาต’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๕) เอวมาทินา อากาเรน ปวตฺตํ ญาณทสฺสนํ ญาณจกฺขุ, ตมฺปิ ปุริมทฺวยมิว กามาวจรํ. จตุสจฺจธมฺมทสฺสนํ ธมฺมจกฺขุ. อุปตฺถมฺภภูตา จตุสมุฏฺฐานิกรูปสนฺตติโย สมฺภารา. สห สมฺภาเรหิ สสมฺภารํ, สมฺภารวนฺตํ. สมฺภโวติ อาโปธาตุเมว สมฺภวสมฺภูตมาห. สณฺฐานนฺติ วณฺณายตนเมว ปริมณฺฑลาทิสณฺฐานภูตํ. เตสํ ปน วิสุํ วจนํ ตถาภูตานํ อตถาภูตานญฺจ อาโปธาตุวณฺณายตนานํ [Pg.145] ยถาวุตฺเต มํสปิณฺเฑ วิชฺชมานตฺตา. จุทฺทสสมฺภาโร หิ มํสปิณฺโฑ. สมฺภวสฺส จตุธาตุนิสฺสิเตหิ สห วุตฺตสฺส ธาตุตฺตยนิสฺสิตตา โยเชตพฺพา. อาโปธาตุวณฺณายตนานเมว วา สมฺภวสณฺฐานาภาวา วิสุํ วุตฺตาติ จตุธาตุนิสฺสิตตา จ น วิรุชฺฌติ. ยํ มํสปิณฺฑํ เสตาทินา สญฺชานนฺโต น ปสาทจกฺขุํ สญฺชานาติ, ปตฺถิณฺณตาทิวิเสสํ วตฺตุกาโม ‘‘ปถวีปิ อตฺถี’’ติอาทิ วุตฺตมฺปิ วทติ. ๕๙๖. ญาณที่เห็นหมู่สัตว์มีธุลีในดวงตาน้อยเป็นต้น ชื่อว่าพุทธจักษุ พึงทราบว่าเป็นอินทริยปโรปริยัตตญาณในญาณที่ไม่สาธารณะ ๖ อย่าง. ญาณที่เห็นสังขตธรรมและอสังขตธรรมทั้งปวง ชื่อว่าสมันตจักษุ. ญาณทัสสนะที่เกิดขึ้นโดยอาการมีบทว่า 'ทุกข์ควรกำหนดรู้ กำหนดรู้แล้ว' เป็นต้น ชื่อว่าญาณจักษุ, ญาณจักษุนั้นก็เป็นกามาวจรเหมือนจักษุสองอย่างก่อน. ญาณที่เห็นธรรมคืออริยสัจ ๔ ชื่อว่าธรรมจักษุ. รูปสันดานที่เกิดจากสมุฏฐาน ๔ อันเป็นเครื่องอุปถัมภ์ ชื่อว่าสัมภาระ. จักษุใดมีสัมภาระ จักษุนั้นชื่อว่าสสัมภาระ คือมีสัมภาระ. กล่าวว่าอาโปธาตุนั่นเองเป็นสัมภวะ อันเกิดดีโดยความเป็นสัมภวะ. อนึ่ง กล่าวว่าวรรณายตนะนั่นเองเป็นสัณฐาน อันเป็นสัณฐานมีรูปกลมเป็นต้น. ก็การกล่าวแยกซึ่งสัมภวะและสัณฐานเหล่านั้น เพราะอาโปธาตุและวรรณายตนะอันเป็นเช่นนั้นและไม่เป็นเช่นนั้น มีอยู่ในก้อนเนื้อที่กล่าวแล้ว. ก้อนเนื้อนั้นมีสัมภาระ ๑๔ อย่าง. พึงประกอบความเป็นที่อาศัยแห่งธาตุ ๓ ของสัมภวะที่กล่าวแล้วพร้อมด้วยรูปที่อาศัยธาตุ ๔. หรือเพราะอาโปธาตุและวรรณายตนะนั่นเองไม่มีความเป็นสัมภวะและสัณฐาน จึงกล่าวแยกกัน ความเป็นที่อาศัยแห่งธาตุ ๔ ก็ไม่ขัดแย้งกัน. ชนทั้งหลายเมื่อจำก้อนเนื้อนั้นโดยสีขาวเป็นต้น ย่อมไม่จำปสาทจักษุ ประสงค์จะกล่าวถึงความพิเศษมีปัตถินนตาเป็นต้น จึงกล่าวซ้ำซึ่งคำว่า 'ปฐวีก็มีอยู่' เป็นต้น. สรีรสณฺฐานุปฺปตฺติเทสภูเตติ เอเตน อวเสสํ กณฺหมณฺฑลํ ปฏิกฺขิปติ. สฺเนหมิว สตฺตกฺขิปฏลานิ พฺยาเปตฺวา ฐิตาเหว อตฺตโน นิสฺสยภูตาหิ จตูหิ ธาตูหิ กตูปการํ ตํนิสฺสิเตหิ เอว อายุวณฺณาทีหิ อนุปาลิตปริวาริตํ ติสนฺตติรูปสมุฏฺฐาปเกหิ อุตุจิตฺตาหาเรหิ อุปตฺถมฺภิยมานํ ติฏฺฐติ. สตฺตกฺขิปฏลานํ พฺยาปนวจเนน จ อเนกกลาปคตภาวํ จกฺขุสฺส ทสฺเสติ. ปมาณโต อูกาสิรมตฺตนฺติ อูกาสิรมตฺเต ปเทเส ปวตฺตนโต วุตฺตํ. รูปานิ มนุปสฺสตีติ ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. อถ วา มนูติ มจฺโจ. อุปการภูเตหิ สงฺคหิโต. ปริยาเยนาติ จตุนฺนํ ปสาโท เตสุ เอกสฺส ทฺวินฺนญฺจาติปิ วตฺตุํ ยุตฺโต สมานธนานํ ธนํ วิยาติ เอเตน ปริยาเยน. สรีรํ รูปกฺขนฺโธ เอว. ปฏิฆฏฺฏนเมว นิฆํโส ปฏิฆฏฺฏนานิฆํโส. รูปาภิมุขภาเวน จกฺขุวิญฺญาณสฺส นิสฺสยภาวาปตฺติสงฺขาโต ปฏิฆฏฺฏนโต ชาโต วา นิฆํโส ปฏิฆฏฺฏนานิฆํโส. ด้วยบทว่า 'เป็นประเทศที่เกิดแห่งสรีระและสัณฐาน' นี้ ย่อมปฏิเสธวงกลมสีดำที่เหลือ. อนึ่ง จักษุนั้นย่อมตั้งอยู่ อันธาตุ ๔ อันเป็นที่อาศัยของตน ซึ่งตั้งอยู่โดยแผ่ไปทั่วชั้นตา ๗ ชั้น เหมือนน้ำมัน กระทำอุปการะแล้ว อันอายุวรรณะเป็นต้น ซึ่งอาศัยธาตุเหล่านั้นนั่นเอง ตามรักษาแวดล้อมแล้ว อันอุตุ จิต อาหาร อันเป็นเครื่องยังรูปสันดาน ๓ อย่างให้เกิดขึ้น อุปถัมภ์อยู่. และด้วยคำว่า 'แผ่ไปทั่วชั้นตา ๗ ชั้น' นั้น ย่อมแสดงความเป็นไปในกะลาปะเป็นอันมากของจักษุ. คำว่า 'มีประมาณเท่าหัวเหา' นั้น กล่าวแล้วเพราะเป็นไปในประเทศมีประมาณเท่าหัวเหา. ในบทว่า 'ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย' นั้น อักษร ม เป็นเครื่องเชื่อมบท. หรือว่าคำว่า 'มนุ' นั้นคือสัตว์. (ปสาทะ) อันมหาภูตรูป ๓ อย่างอันเป็นเครื่องกระทำอุปการะสงเคราะห์แล้ว. โดยปริยายว่า ปสาทะของมหาภูตรูป ๔ อย่าง ในมหาภูตรูปเหล่านั้น ปสาทะของมหาภูตรูปอย่างหนึ่ง และปสาทะของมหาภูตรูปสองอย่าง ก็ควรกล่าวอย่างนี้ เหมือนทรัพย์ของคน ๔ คนผู้มีทรัพย์เสมอกัน ด้วยปริยายนี้. สรีระเป็นรูปขันธ์นั่นเอง. การกระทบกระทั่งนั่นเองชื่อว่าการเสียดสี คือการกระทบกระทั่งและการเสียดสี. หรือการเสียดสีที่เกิดจากการกระทบกระทั่ง อันนับว่าถึงความเป็นที่อาศัยของจักขุวิญญาณ โดยความเป็นผู้มุ่งหน้ารูปารมณ์ ชื่อว่าปฏิฆฏฺฐนานิฆํโส. ปริกปฺปวจนํ ‘‘สเจ อาปาถํ อาคจฺเฉยฺยา’’ติ เหตุกิริยํ, ‘‘ปสฺเสยฺยา’’ติ ผลกิริยญฺจ ปริกปฺเปตฺวา เตน ปริกปฺเปน วจนํ. เอตฺถ จ เหตุกิริยา อเนกตฺตา อวุตฺตาปิ วิญฺญายตีติ ทฏฺฐพฺพา. ‘‘ปสฺเส วา’’ติ อิมินา วจเนน ตีสุปิ กาเลสุ จกฺขุวิญฺญาณสฺส นิสฺสยภาวํ อนุปคจฺฉนฺตํ จกฺขุํ สงฺคณฺหาติ. ทสฺสเน ปริณายกภาโว ทสฺสนปริณายกฏฺโฐ. ยถา หิ อิสฺสโร ‘‘อิทญฺจิทญฺจ กโรถา’’ติ วทนฺโต ตสฺมึ ตสฺมึ กิจฺเจ สปุริเส ปริณายติ ปวตฺตยติ, เอวมิทมฺปิ จกฺขุสมฺผสฺสาทีนํ นิสฺสยภาเวน เต ธมฺเม ทสฺสนกิจฺเจ อาณาเปนฺตํ วิย ปริณายตีติ จกฺขูติ วุจฺจติ. จกฺขตีติ หิ จกฺขุ, ยถาวุตฺเตน นเยน อาจิกฺขติ ปริณายตีติ อตฺโถ. อถ วา สมวิสมานิ รูปานิ จกฺขติ อาจิกฺขติ, ปกาเสตีติ วา จกฺขุ. สญฺชายนฺติ เอตฺถาติ สญฺชาติ. เก สญฺชายนฺติ? ผสฺสาทีนิ[Pg.146]. ตถา สโมสรณํ. จกฺขุสมฺผสฺสาทีนํ อตฺตโน ติกฺขมนฺทภาวานุปวตฺตเนน อินฺทฏฺฐํ กาเรตีติ. นิจฺจํ ธุวํ อตฺตาติ คหิตสฺสปิ ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน. วฬญฺชนฺติ ปวิสนฺติ เอเตนาติ วฬญฺชนํ, ตํทฺวาริกานํ ผสฺสาทีนํ วฬญฺชนฏฺเฐน. คำที่กล่าวด้วยการตรึก คือคำที่ตรึกแล้วซึ่งเหตุกิริยาว่า 'ถ้าจักมาสู่คลอง' และผลกิริยาว่า 'จักเห็น' ด้วยการตรึกนั้น. อนึ่ง ในคำตรึกนี้ พึงทราบว่า เหตุกิริยาแม้ไม่ได้กล่าวไว้ก็พึงรู้ได้เพราะมีมาก. ด้วยคำว่า 'พึงเห็น' นี้ ย่อมสงเคราะห์จักษุที่ไม่ถึงความเป็นที่อาศัยของจักขุวิญญาณในกาลทั้ง ๓. ความเป็นผู้เป็นหัวหน้าในการเห็น ชื่อว่าทัสสนปริณายกัตถะ. จริงอยู่ เหมือนพระราชาเมื่อตรัสว่า 'จงทำสิ่งนั้นสิ่งนี้' ย่อมทรงนำหรือย่อมทรงให้เป็นไปซึ่งบุรุษของพระองค์ในกิจนั้นๆ ฉันใด จักษุนี้ก็ฉันนั้น ย่อมนำซึ่งธรรมเหล่านั้นมีจักขุสัมผัสเป็นต้นในกิจแห่งการเห็น โดยความเป็นที่อาศัย เหมือนสั่งการ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าจักษุ. จริงอยู่ เพราะย่อมนำไปจึงชื่อว่าจักษุ คือย่อมบอก ย่อมนำไปโดยนัยที่กล่าวแล้ว นี้เป็นอรรถ. หรือว่าย่อมบอก ย่อมแสดงซึ่งรูปารมณ์ที่เสมอกันและไม่เสมอกัน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าจักษุ. เพราะย่อมเกิดดีในจักษุปสาทะนี้ จึงชื่อว่าสัญชาติ. อะไรย่อมเกิดดี? ผัสสะเป็นต้นย่อมเกิดดี. ฉันนั้น ชื่อว่าสโมสรณะ. ด้วยการเป็นไปตามความคมและความทื่อของจักขุปสาทะของตน ย่อมกระทำความเป็นใหญ่แก่จักขุสัมผัสเป็นต้น นี้เป็นอรรถ. แม้ (จักษุ) ที่ถูกยึดถือว่า 'เที่ยง ยั่งยืน เป็นอัตตา' นั้น (ก็ชื่อว่าจักษุ) โดยอรรถว่าย่อมแตกทำลาย ย่อมแตกทำลายโดยประการต่างๆ. เพราะผัสสะเป็นต้นย่อมใช้สอย ย่อมเข้าถึงด้วยจักษุนี้ จึงชื่อว่าวฬัญชนะ คือโดยอรรถว่า เป็นเครื่องใช้สอยของผัสสะเป็นต้นที่เกิดทางทวารนั้น. ๕๙๗. ปุพฺเพ วุตฺโต ปริกปฺโป เอว วิกปฺปนตฺโถ. ฆฏฺฏยมานเมวาติ ปสาทสฺส อภิมุขภาววิเสสํ คจฺฉนฺตเมว. ๕๙๗. การตรึกที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเองเป็นอรรถแห่งวิกัป. คำว่า 'เมื่อกระทบอยู่เท่านั้น' นั้น คือเมื่อถึงความเป็นพิเศษแห่งการมุ่งหน้าของปสาทะเท่านั้น. ๕๙๙. รูปํ อารพฺภ จกฺขุสมฺผสฺสาทีนํ อุปฺปตฺติวจเนเนว เตสํ ตํทฺวาริกานํ อญฺเญสญฺจ รูปํ อารพฺภ อุปฺปตฺติ วุตฺตา โหติ. ยถา จ เตสํ รูปํ ปจฺจโย โหติ, เตน ปจฺจเยน อุปฺปตฺติ วุตฺตา โหตีติ อธิปฺปาเยน ‘‘อิมินา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ จกฺขุปสาทวตฺถุกานํ ผสฺสาทีนนฺติ อิมินา วจเนน ตทาลมฺพนรูปารมฺมณตาย ตํสทิสานํ มโนธาตุอาทีนญฺจ ปุเรชาตปจฺจเยน อุปฺปตฺติ ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพา. ยตฺถ ปน วิเสโส อตฺถิ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘จกฺขุทฺวารชวนวีถิปริยาปนฺนาน’’นฺติอาทิมาห. ตานิ หิ รูปํ ครุํ กตฺวา ปวตฺตมานสฺสาทนาภินนฺทนภูตานิ ตํสมฺปยุตฺตานิ จ อารมฺมณาธิปติอารมฺมณูปนิสฺสเยหิ อุปฺปชฺชนฺติ, อญฺญานิ อารมฺมณปุเรชาเตเนวาติ เอวํ ‘‘อารพฺภา’’ติ วจนํ อารมฺมณปจฺจยโต อญฺญปจฺจยภาวสฺสปิ ทีปกํ, อารมฺมณวจนํ อารมฺมณปจฺจยภาวสฺเสวาติ อยเมเตสํ วิเสโส. ๕๙๙. ด้วยคำกล่าวถึงความเกิดขึ้นแห่งจักขุสัมผัสเป็นต้นว่า “อาศัยรูป” นั่นเอง ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านั้นที่เป็นไปในทวารนั้น และแห่งธรรมอื่นที่อาศัยรูป ก็เป็นอันตรัสไว้แล้ว ด้วยอัธยาศัยว่า “รูปเป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นโดยอาการใด ความเกิดขึ้นก็เป็นอันตรัสไว้แล้วด้วยปัจจัยนั้น” จึงกล่าวคำว่า “อิมินา” เป็นต้น ในคำนั้น พึงทราบว่า ด้วยคำว่า “จักขุสัมผัสเป็นต้นอันมีจักขุประสาทเป็นวัตถุ” นี้ ความเกิดขึ้นแห่งมโนธาตุเป็นต้นที่คล้ายคลึงกัน ซึ่งมีรูปรมณ์เป็นอารมณ์ ก็เป็นอันแสดงไว้ด้วยปุเรชาตปัจจัย อนึ่ง เพื่อแสดงความพิเศษที่มีอยู่ จึงกล่าวคำว่า “อันสงเคราะห์เข้าในจักขุทวารชวนวิถี” เป็นต้น เพราะธรรมเหล่านั้นที่เกิดขึ้นโดยกระทำรูปให้เป็นใหญ่ เป็นสภาพแห่งความยินดีและความเพลิดเพลิน และธรรมที่สัมปยุตด้วยธรรมเหล่านั้น ย่อมเกิดขึ้นด้วยอารัมมณาธิปติปัจจัยและอารัมมณูปนิสสยปัจจัย ส่วนธรรมอื่นย่อมเกิดขึ้นด้วยอารัมมณปุเรชาตปัจจัยเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ คำว่า “อารพฺภ” จึงเป็นเครื่องแสดงถึงความเป็นปัจจัยอื่นจากอารัมมณปัจจัยด้วย ส่วนคำว่า “อารัมมณะ” เป็นเครื่องแสดงถึงความเป็นอารัมมณปัจจัยเท่านั้น นี้คือความพิเศษของคำเหล่านี้ ๖๐๐. สุณาตีติ โสตวิญฺญาณสฺส นิสฺสยภาเวน สุณาติ. ชิวฺหาสทฺเทน วิญฺญายมานา กิริยา สายนนฺติ กตฺวา ‘‘สายนฏฺเฐนา’’ติ อาห. กุจฺฉิตานํ ทุกฺขสมฺปยุตฺตผสฺสาทีนํ อาโยติ กาโย, ทุกฺขทุกฺขวิปริณามทุกฺขานํ วา. กายายตนสฺส พฺยาปิตาย จกฺขุปสาเท กายปสาทภาโวปิ อตฺถิ, เตน จกฺขุปสาทสฺส อนุวิทฺธตฺตา โน พฺยาปิตา จ น สิยา, วุตฺตา จ สา. ตสฺมา จกฺขุปสาทสฺส โผฏฺฐพฺพาวภาสนํ กายปสาทสฺส จ รูปาวภาสนํ อาปนฺนนฺติ ลกฺขณสมฺมิสฺสตํ โจเทติ. จกฺขุกายานํ อญฺญนิสฺสยตฺตา กลาปนฺตรคตตาย ‘‘อญฺญสฺส อญฺญตฺถ อภาวโต’’ติ อาห. รูปรสาทินิทสฺสนํ สมานนิสฺสยานญฺจ อญฺญมญฺญสภาวานุปคเมน อญฺญมญฺญสฺมึ อภาโว, โก ปน วาโท อสมานนิสฺสยานนฺติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ๖๐๐. คำว่า “สุณาติ” นั้น หมายถึงย่อมได้ยินด้วยความเป็นที่อาศัยของโสตวิญญาณ และกล่าวว่า “ด้วยอรรถว่าความยินดี” โดยถือว่ากิริยาที่พึงรู้ด้วยคำว่า “ชิวหา” คือความยินดี คำว่า “กาย” หมายถึงเป็นที่เกิดของผัสสะเป็นต้นที่น่ารังเกียจและสัมปยุตด้วยทุกข์ หรือเป็นที่เกิดของทุกขทุกข์และวิปริณามทุกข์ เพราะการแผ่ไปทั่วของกายายตนะ แม้ความเป็นกายประสาทก็มีอยู่ในจักขุประสาท เพราะกายประสาทนั้นแทงตลอดจักขุประสาท หากไม่มีการแผ่ไปทั่ว ก็ไม่ควรเป็นเช่นนั้น แต่การแผ่ไปทั่วก็เป็นอันกล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้น จึงถูกโต้แย้งว่ามีการปะปนกันของลักษณะ คือการปรากฏของโผฏฐัพพารมณ์ในจักขุประสาท และการปรากฏของรูปรมณ์ในกายประสาท จึงกล่าวว่า “เพราะไม่มีของสิ่งหนึ่งในอีกสิ่งหนึ่ง” ด้วยเหตุที่จักขุประสาทและกายประสาทมีที่อาศัยต่างกัน และอยู่ในกลาปต่างกัน เพื่อแสดงว่า แม้ธรรมที่มีที่อาศัยเสมอกัน เช่น รูปและรสเป็นต้น ก็ไม่มีซึ่งกันและกัน เพราะไม่เข้าถึงสภาพของกันและกัน แล้วจะกล่าวอะไรถึงธรรมที่มีที่อาศัยไม่เสมอกัน จึงกล่าวการแสดงรูปและรสเป็นต้นไว้ รูปาภิฆาตารโห [Pg.147] จ โส ภูตปฺปสาโท จาติ รูปาภิฆาตารหภูตปฺปสาโท. เอวํลกฺขณํ จกฺขุ. รูปาภิฆาโตติ จ รูเป, รูปสฺส วา อภิฆาโตติ อตฺโถ. ปริปุณฺณาปริปุณฺณายตนตฺตภาวนิพฺพตฺตกสฺส กมฺมสฺส นิทานภูตา กามตณฺหา รูปตณฺหา จ ตทายตนิกภวปตฺถนาภาวโต ทฏฺฐุกามตาทิโวหารํ อรหตีติ ทุติโย นโย สพฺพตฺถ วุตฺโต. ตตฺถ ทฏฺฐุกามตานิทานํ กมฺมํ สมุฏฺฐานเมเตสนฺติ ทฏฺฐุกามตานิทานกมฺมสมุฏฺฐานานิ, เอวํวิธานํ ภูตานํ ปสาทลกฺขณํ จกฺขุ, เอวํวิโธ วา ภูตปฺปสาโท ทฏฺฐุกามตานิ…เป… ปสาโท. เอวํลกฺขณํ จกฺขุ. รูเปสุ ปุคฺคลสฺส วา วิญฺญาณสฺส วา อาวิญฺฉนรสํ. คำว่า “รูปาภิฆาตารหภูตัปปสาท” หมายถึงสิ่งที่ควรแก่การกระทบกระทั่งแห่งรูปรมณ์ และเป็นเครื่องยังภูตรูปให้ผ่องใส จักขุมีลักษณะเช่นนี้ คำว่า “รูปาภิฆาต” หมายถึงการกระทบกระทั่งในรูปรมณ์ หรือการกระทบกระทั่งของรูปรมณ์ในจักขุประสาท นัยที่สองกล่าวไว้ในประสาททั้งปวงว่า กามตัณหาและรูปตัณหาซึ่งเป็นเหตุแห่งกรรมที่ยังอัตภาพที่มีอายตนะบริบูรณ์และไม่บริบูรณ์ให้เกิดขึ้น ย่อมควรแก่โวหารว่า “ทัฏฐุกามตา” เป็นต้น เพราะความเป็นแห่งความปรารถนาในภพที่มีอายตนะนั้น ในคำว่า “ทัฏฐุกามตา” เป็นต้นนั้น มหาภูตรูปเหล่านี้มีกรรมอันมีตัณหาคือความอยากเห็นเป็นเหตุเป็นสมุฏฐาน จึงชื่อว่า “ทัฏฐุกามตานิทานกัมมสมุฏฐาน” จักขุมีลักษณะคือการยังมหาภูตรูปที่มีสภาพเช่นนี้ให้ผ่องใส หรือการยังภูตรูปให้ผ่องใสเช่นนี้ ชื่อว่า “ทัฏฐุกามตานิทานกัมมสมุฏฐานภูตัปปสาท” จักขุมีลักษณะเช่นนี้ มีกิจคือการดึงดูดบุคคลหรือจักขุวิญญาณในรูปรมณ์ กาโย สพฺเพสนฺติ โก เอตฺถ วิเสโส, นนุ เตชาทิอธิกานญฺจ ภูตานํ ปสาทา สพฺเพสํเยวาติ? สจฺจเมตํ, อิทํ ปน ‘‘สพฺเพส’’นฺติ วจนํ ‘‘สมานาน’’นฺติ อิมมตฺถํ ทีเปติ อนุวตฺตมานสฺส เอกเทสาธิกภาวสฺส นิวารณวเสน วุตฺตตฺตา. เตชาทีนนฺติ ปทีปสงฺขาตสฺส เตชสฺส โอภาเสน วายุสฺส สทฺเทน ปถวิยา คนฺเธน เขฬสงฺขาตสฺส อุทกสฺส รเสนาติ ปุริมวาเท ปจฺฉิมวาเท จ ยถาโยคํ ตํตํภูตคุเณหิ อนุคฺคยฺหภาวโต รูปาทิคฺคหเณ อุปกริตพฺพโตติ อตฺโถ. รูปาทีนํ อธิกภาวทสฺสนโตติ อคฺคิมฺหิ รูปสฺส ปภสฺสรสฺส วายุมฺหิ สทฺทสฺส สภาเวน สุยฺยมานสฺส ปถวิยา สุรภิอาทิโน คนฺธสฺส อาเป จ รสสฺส มธุรสฺส วิเสสยุตฺตานํ ทสฺสนโต ‘‘รูปาทโย เตสํ คุณา’’ติ ปฐมวาที อาห. ตสฺเสว จ ‘‘อิจฺเฉยฺยามา’’ติอาทินา อุตฺตรมาห. อิมินาวุปาเยน ทุติยวาทิสฺสปิ นิคฺคโห โหตีติ. คำว่า “กายของทั้งหมด” นี้มีความพิเศษอย่างไร? ความผ่องใสของมหาภูตรูปที่มีเตโชธาตุเป็นต้นที่ยิ่ง ย่อมเป็นของทั้งหมดมิใช่หรือ? คำนี้เป็นจริง แต่คำว่า “ของทั้งหมด” นี้ย่อมแสดงอรรถว่า “ของที่เสมอกัน” เพราะกล่าวไว้โดยนัยแห่งการห้ามความเป็นส่วนเกินที่ตามมา คำว่า “เตโชธาตุเป็นต้น” หมายถึงเพราะได้รับการอุปถัมภ์ด้วยคุณของมหาภูตรูปนั้นๆ ตามสมควร ทั้งในวาทะก่อนและวาทะหลัง เช่น ด้วยแสงสว่างของเตโชธาตุที่เรียกว่าประทีป ด้วยเสียงของวาโยธาตุ ด้วยกลิ่นของปฐวีธาตุ ด้วยรสของอาโปธาตุที่เรียกว่าน้ำลาย จึงควรเป็นประโยชน์ในการรับรู้รูปเป็นต้น เพื่อแสดงความยิ่งของรูปเป็นต้น ปฐมวาทีกล่าวว่า “รูปเป็นต้นเป็นคุณของสิ่งเหล่านั้น” เพราะเห็นรูปที่รุ่งเรืองในไฟ เสียงที่ได้ยินโดยสภาพในลม กลิ่นหอมเป็นต้นในดิน และรสหวานในน้ำที่มีความพิเศษ และได้กล่าวตอบแก่ปฐมวาทีนั้นด้วยคำว่า “เราพึงปรารถนา” เป็นต้น ด้วยอุบายนี้ การข่มทุติยวาทีก็ย่อมมีได้ อถ วา รูปาทิวิเสสคุเณหิ เตชอากาสปถวีอาปวายูหิ จกฺขาทีนิ กตานีติ วทนฺตสฺส กณาทสฺส วาทํ ตติยํ อุทฺธริตฺวา ตํ นิคฺคเหตุํ ‘‘อถาปิ วเทยฺยุ’’นฺติอาทิ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อาสเว อุปลพฺภมาโนปิ คนฺโธ ปถวิยา อาโปสํยุตฺตาย กปฺปาสโต วิสทิสายาติ น กปฺปาสคนฺธสฺส อธิกภาวาปตฺตีติ เจ? น, อนภิภูตตฺตา. อาสเวหิ อุทกสํยุตฺตา ปถวี อุทเกน อภิภูตา, น กปฺปาสปถวีติ ตสฺสาเยว อธิเกน คนฺเธน ภวิตพฺพนฺติ. อุณฺโหทกสญฺญุตฺโต จ อคฺคิ อุปลพฺภนีโย มหนฺโตติ กตฺวา ตสฺส ผสฺโส วิย วณฺโณปิ ปภสฺสโร อุปลพฺภิตพฺโพติ อุณฺโหทกวณฺณโต อคฺคินา อนภิสมฺพนฺธสฺส สีตุทกสฺส วณฺโณ ปริหาเยถ. ตสฺมาติ เอตสฺสุภยสฺส อภาวา. ตทภาเวน หิ [Pg.148] รูปาทีนํ เตชาทิวิเสสคุณตา นิวตฺติตา, ตํนิวตฺตเนน ‘‘เตชาทีนํ คุเณหิ รูปาทีหิ อนุคฺคยฺหภาวโต’’ติ อิทํ การณํ นิวตฺติตนฺติ. เอวํ ปรมฺปราย อุภยาภาโว วิเสสกปฺปนปฺปหานสฺส การณํ โหตีติ อาห ‘‘ตสฺมา ปหาเยเถต’’นฺติอาทิ. เอกกลาเปปิ รูปรสาทโย วิสทิสา, โก ปน วาโท นานากลาเป จกฺขาทโย ภูตวิเสสาภาเวปีติ ทสฺเสตุํ รูปรสาทินิทสฺสนํ วุตฺตํ. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า เพื่อข่มวาทะของกณาทะผู้กล่าวว่า “จักขุเป็นต้นถูกสร้างขึ้นด้วยเตโชธาตุ อากาสธาตุ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ และวาโยธาตุ ซึ่งมีคุณพิเศษคือรูปเป็นต้น” จึงยกวาทะที่สามขึ้นมาแล้วกล่าวคำว่า “อถาปิ วเทยฺยุํ” เป็นต้น หากกล่าวว่า “กลิ่นที่ปรากฏในสุราก็เป็นกลิ่นของปฐวีธาตุที่ประกอบด้วยอาโปธาตุ ซึ่งต่างจากปฐวีธาตุในฝ้าย เหตุใดกลิ่นของฝ้ายจึงไม่ควรมีความยิ่งกว่า?” ไม่ควรกล่าวเช่นนั้น เพราะไม่ถูกครอบงำ ปฐวีธาตุที่ประกอบด้วยน้ำในสุราถูกน้ำครอบงำ แต่ปฐวีธาตุในฝ้ายไม่ถูกน้ำครอบงำ เพราะฉะนั้น กลิ่นที่ยิ่งกว่าจึงควรเป็นของปฐวีธาตุในฝ้ายนั้นเอง ไม่ควรกล่าวเช่นนั้น อนึ่ง ไฟที่ประกอบด้วยน้ำร้อนย่อมปรากฏว่ายิ่งใหญ่ เพราะฉะนั้น สีก็ควรปรากฏว่ารุ่งเรืองเหมือนสัมผัสของน้ำร้อนนั้น สีของน้ำเย็นที่ไม่เกี่ยวข้องกับไฟจึงควรลดลงจากสีของน้ำร้อน เพราะไม่มีทั้งสองประการนี้ ด้วยการไม่มีทั้งสองประการนั้น ความเป็นคุณพิเศษของเตโชธาตุเป็นต้นแห่งรูปเป็นต้นจึงถูกห้ามไว้ ด้วยการห้ามนั้น เหตุที่ว่า “เพราะไม่ได้รับการอุปถัมภ์ด้วยคุณของเตโชธาตุเป็นต้นคือรูปเป็นต้น” นี้จึงถูกห้ามไว้ ด้วยประการฉะนี้ การไม่มีทั้งสองประการสืบต่อกันไปจึงเป็นเหตุแห่งการละทิ้งการกำหนดความพิเศษของมหาภูตรูป จึงกล่าวคำว่า “ตสฺมา ปหายเถต” เป็นต้น เพื่อแสดงว่า แม้ในกลาปเดียวกัน รูปและรสเป็นต้นก็ยังต่างกัน แล้วจะกล่าวอะไรถึงจักขุเป็นต้นในกลาปที่ต่างกัน แม้จะไม่มีความพิเศษของมหาภูตรูป จึงกล่าวการแสดงรูปและรสเป็นต้นไว้ ยทิ ภูตวิเสโส นตฺถิ, กึ ปน จกฺขาทิวิเสสสฺส การณนฺติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยํ อญฺญมญฺญสฺสา’’ติอาทิมาห. เอกมฺปิ กมฺมํ ปญฺจายตนิกตฺตภาวปตฺถนานิปฺผนฺนํ จกฺขาทีนํ วิเสสเหตุตฺตา ‘‘อญฺญมญฺญสฺส อสาธารณ’’นฺติ จ ‘‘กมฺมวิเสโส’’ติ จ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ ตํ เยน วิเสเสน จกฺขุสฺส ปจฺจโย, เตเนว โสตสฺส โหติ อินฺทฺริยนฺตราภาวปฺปตฺติโต. ‘‘ปฏิสนฺธิกฺขเณ มหคฺคตา เอกา เจตนา กฏตฺตารูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๒.๗๘) วจเนน ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิชฺชมานานํ สพฺเพสํ กฏตฺตารูปานํ เอกา เจตนา กมฺมปจฺจโย โหตีติ วิญฺญายติ. นานาเจตนาย หิ ตทา อินฺทฺริยุปฺปตฺติยํ สติ ปริตฺเตน จ มหคฺคเตน จ กมฺมุนา นิพฺพตฺติตํ กฏตฺตารูปํ อาปชฺเชยฺยาติ น เจกา ปฏิสนฺธิ อเนกกมฺมนิพฺพตฺตา โหตีติ สิทฺธเมเกน กมฺเมน อเนกินฺทฺริยุปฺปตฺติ โหตีติ. อนลฺลีโน นิสฺสโย เอตสฺสาติ อนลฺลีนนิสฺสโย, รูปสทฺทสงฺขาโต วิสโย. คนฺธรสานํ นิสฺสยา ฆานชิวฺหานิสฺสเย อลฺลียนฺตีติ เต นิสฺสยวเสน อลฺลีนา, โผฏฺฐพฺพํ สยํ กายนิสฺสยอลฺลีนํ ภูตตฺตยตฺตา. ทูเร…เป… สมฺปตฺโต เอว นาม ปฏิฆฏฺฏนนิฆํสชนกโตติ อธิปฺปาโย. สทฺโท ปน ธาตุปรมฺปราย วายุ วิย อาคนฺตฺวา นิสฺสยวเสน โสตนิสฺสเย อลฺลียิตฺวา โสตํ ฆฏฺเฏตฺวา ววตฺถานํ คจฺฉนฺโต สณิกํ ววตฺถานํ คจฺฉตีติ วุตฺโต. เอวํ ปน สติจิตฺตสมุฏฺฐานํ สทฺทายตนํ โสตวิญฺญาณสฺส กทาจิปิ อารมฺมณปจฺจโย น สิยา. น หิ พหิทฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานุปฺปตฺติ อุปปชฺชตีติ. หากไม่มีความพิเศษของมหาภูตรูปแล้ว อะไรเล่าเป็นเหตุแห่งความพิเศษของจักษุเป็นต้น เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวคำว่า 'สิ่งที่ไม่ทั่วไปแก่กันและกัน' เป็นต้น พึงทราบว่า แม้กรรมเดียวที่สำเร็จแล้วเพราะปรารถนาอัตภาพที่มีอายตนะ ๕ ก็เป็นเหตุพิเศษของจักษุเป็นต้น จึงถูกกล่าวว่า 'ไม่ทั่วไปแก่กันและกัน' และ 'กรรมพิเศษ' จริงอยู่ กรรมนั้นเป็นปัจจัยแก่จักษุด้วยความพิเศษใด ก็ไม่เป็นปัจจัยแก่โสตด้วยความพิเศษนั้น เพราะถึงความเป็นอินทรีย์อื่น ด้วยคำกล่าวว่า 'ในขณะปฏิสนธิ เจตนาเดียวที่เป็นมหัคคตะ เป็นปัจจัยแก่กตัตตารูปทั้งปวงด้วยกรรมปัจจัย' จึงทราบว่า ในขณะปฏิสนธิ เจตนาเดียวเป็นกรรมปัจจัยแก่กตัตตารูปทั้งปวงที่มีอยู่ จริงอยู่ หากมีการเกิดขึ้นของอินทรีย์ในขณะนั้นด้วยเจตนาที่ต่างกัน กตัตตารูปที่กรรมทำให้เกิดด้วยกรรมที่เป็นกามาวจรและมหัคคตะก็พึงเกิดขึ้น และปฏิสนธิเดียวก็ไม่พึงเกิดจากกรรมหลายอย่าง ดังนั้นจึงสำเร็จว่า การเกิดขึ้นของอินทรีย์หลายอย่างย่อมมีด้วยกรรมเดียว อารมณ์นี้มีที่อาศัยไม่ติดข้อง จึงชื่อว่า 'มีที่อาศัยไม่ติดข้อง' คืออารมณ์ที่นับว่าเป็นรูปารมณ์และสัททารมณ์ ที่อาศัยของคันธารมณ์และรสารมณ์ย่อมติดข้องในที่อาศัยของฆานปสาทและชิวหาปสาท ดังนั้นสิ่งเหล่านั้นจึงติดข้องโดยอำนาจของที่อาศัย ส่วนโผฏฐัพพารมณ์เองก็ติดข้องในที่อาศัยของกายปสาท เพราะเป็นหมู่แห่งภูตรูป ๓ ความประสงค์คือ แม้ตั้งอยู่ในที่ไกล (สูง ๔๒,๐๐๐ โยชน์) แม้ปรากฏอยู่ ก็ชื่อว่าถึงแล้วเท่านั้น เพราะเป็นเหตุให้เกิดการกระทบกระทั่งและการเสียดสี ส่วนเสียงนั้น เหมือนลมที่มาโดยลำดับแห่งธาตุทั้งหลาย ติดข้องในที่อาศัยของโสตปสาทโดยอำนาจของที่อาศัย กระทบโสตปสาทแล้วจึงถึงการกำหนด และถูกกล่าวว่า 'ย่อมถึงการกำหนดช้า' แต่เมื่อเป็นเช่นนี้ สัททายตนะที่เกิดจากจิตก็ไม่พึงเป็นอารัมมณปัจจัยแก่โสตวิญญาณได้เลย เพราะการเกิดขึ้นของรูปที่เกิดจากจิตย่อมไม่เกิดขึ้นภายนอก จิเรน สุยฺเยยฺยาติ กสฺมา เอตํ วุตฺตํ, นนุ ทูเร ฐิเตหิ รชกาทิสทฺทา จิเรน สุยฺยนฺตีติ? น, ทูราสนฺนานํ ยถาปากเฏ สทฺเท คหณวิเสสโต. ยถา หิ ทูราสนฺนานํ วจนสทฺเท ยถา ปากฏีภูเต คหณวิเสสโต อาการวิเสสานํ อคฺคหณํ คหณญฺจ โหติ, เอวํ รชกาทิสทฺเทปิ อาสนฺนสฺส อาทิโต ปภุติ ยาวาวสานา กเมน ปากฏีภูเต [Pg.149] ทูรสฺส จาวสาเน มชฺเฌ วา ปิณฺฑวเสน ปวตฺติปากฏีภูเต นิจฺฉยคหณานํ โสตวิญฺญาณวีถิยา ปรโต ปวตฺตานํ วิเสสโต ลหุกํ สุโต จิเรน สุโตติ อภิมาโน โหติ. โส ปน สทฺโท ยตฺถ อุปฺปนฺโน, ตํ นิสฺสิโตว อตฺตโน วิชฺชมานกฺขเณ โสตสฺส อาปาถมาคจฺฉติ. ทูเร ฐิโต ปน สทฺโท อญฺญตฺถ ปฏิโฆสุปฺปตฺติยา ภาชนาทิจลนสฺส จ อโยกนฺโต วิย อโยจลนสฺส ปจฺจโย โหตีติ ทฏฺฐพฺโพ. ยถา วา ฆณฺฏาภิฆาตานุชานิ ภูตานิ อนุรวสฺส นิสฺสยภูตานิ ฆฏฺฏนสภาวานิ, เอวํ ฆฏฺฏนานุชานิ ยาว โสตปฺปสาทา อุปฺปตฺติวเสน อาคตานิ ภูตานิ ฆฏฺฏนสภาวาเนวาติ ตํนิสฺสิโต สทฺโท นิสฺสยวเสน ธาตุปรมฺปราย ฆฏฺเฏตฺวา สณิกํ ววตฺถานํ คจฺฉตีติ วุตฺโต. อสุกทิสาย นามาติ น ปญฺญาเยยฺย. กสฺมา? โสตปฺปเทสสฺเสว สทฺทสฺส คหณโต. เหตุใดจึงกล่าวคำว่า 'พึงได้ยินช้า' มิใช่หรือว่าเสียงของช่างซักผ้าเป็นต้นที่อยู่ไกลย่อมได้ยินช้า? ไม่ใช่ เพราะความพิเศษของการรับรู้เสียงที่ปรากฏตามลำดับของคนไกลและคนใกล้ จริงอยู่ เหมือนกับว่าในเสียงพูดของคนไกลและคนใกล้ เมื่อปรากฏตามลำดับ ย่อมมีการไม่รับรู้และการรับรู้อักขระพิเศษเพราะความพิเศษของการรับรู้ ฉันใด แม้ในเสียงของช่างซักผ้าเป็นต้น เมื่อปรากฏตามลำดับตั้งแต่ต้นจนจบสำหรับคนใกล้ หรือเมื่อปรากฏเป็นกลุ่มในท่ามกลางหรือตอนท้ายสำหรับคนไกล ย่อมมีความสำคัญผิดว่า 'ได้ยินเร็ว' หรือ 'ได้ยินช้า' เพราะความพิเศษของการรับรู้ที่ตัดสินซึ่งเกิดขึ้นภายหลังโสตวิญญาณวิถี เสียงนั้นเมื่อเกิดขึ้นในที่ใด ก็อาศัยที่นั้นเท่านั้นมาถึงโสตปสาทในขณะที่ตนมีอยู่ แต่พึงทราบว่า เสียงที่ตั้งอยู่ในที่ไกล ย่อมเป็นปัจจัยให้เกิดเสียงสะท้อนในที่อื่น และการเคลื่อนไหวของภาชนะเป็นต้น เหมือนแม่เหล็กเป็นปัจจัยให้เหล็กเคลื่อนไหว หรืออีกนัยหนึ่ง เหมือนมหาภูตที่เกิดตามหลังการกระทบระฆังเป็นที่อาศัยของเสียงที่เกิดต่อเนื่องและมีสภาพกระทบ ฉันใด มหาภูตที่เกิดตามหลังการกระทบที่มาถึงโสตปสาทโดยอำนาจของการเกิดขึ้น ก็มีสภาพกระทบเท่านั้น ดังนั้น เสียงที่อาศัยมหาภูตเหล่านั้นจึงกระทบโดยลำดับแห่งธาตุทั้งสี่โดยอำนาจของที่อาศัย แล้วจึงถึงการกำหนดช้า จึงถูกกล่าวไว้ว่า 'ไม่พึงปรากฏว่าอยู่ในทิศโน้น' เพราะเหตุใด? เพราะการรับรู้เสียงที่ตั้งอยู่ในที่แห่งโสตปสาทเท่านั้น วิสเม อชฺฌาสโย เอตสฺสาติ วิสมชฺฌาสโย, อชฺฌาสยรหิตมฺปิ จกฺขุ วิสมนินฺนตฺตา วิสมชฺฌาสยํ วิย โหตีติ ‘‘วิสมชฺฌาสย’’นฺติ วุตฺตํ. จกฺขุมโต วา ปุคฺคลสฺส อชฺฌาสยวเสน จกฺขุ ‘‘วิสมชฺฌาสย’’นฺติ วุตฺตํ. จักษุนี้มีความปรารถนาในอารมณ์ที่ไม่สม่ำเสมอ จึงชื่อว่า 'วิสมัชฌาสยะ' (มีอารมณ์ไม่สม่ำเสมอเป็นที่ปรารถนา) แม้จักษุที่ปราศจากความปรารถนา ก็เหมือนมีความปรารถนาในอารมณ์ที่ไม่สม่ำเสมอ เพราะน้อมไปในอารมณ์ที่ไม่สม่ำเสมอ จึงถูกกล่าวว่า 'วิสมัชฌาสยะ' หรืออีกนัยหนึ่ง จักษุถูกกล่าวว่า 'วิสมัชฌาสยะ' โดยอำนาจความปรารถนาของบุคคลผู้มีจักษุปสาท กณฺณกูปฉิทฺเทเยว ปวตฺตนโต อารมฺมณคฺคหณเหตุโต จ ตตฺเถว ‘‘อชฺฌาสยํ กโรตี’’ติ วุตฺตํ. ตสฺส โสตสฺส โสตวิญฺญาณนิสฺสยภาเวน สทฺทสวเน. อชฏากาโสปิ วฏฺฏตีติ เอตสฺส อฏฺฐกถาธิปฺปาเยน อตฺถํ วทนฺโต ‘‘อนฺโตเลณสฺมิ’’นฺติอาทิมาห. อตฺตโน อธิปฺปาเยน วทนฺโต ‘‘กึ เอตาย ธมฺมตายา’’ติอาทิมโวจ. ถูกกล่าวว่า 'ย่อมทำความปรารถนา' ในช่องหูนั้นเอง เพราะการเกิดขึ้นในช่องหูเท่านั้น และเพราะเป็นเหตุแห่งการรับรู้อารมณ์ในช่องหู ในการได้ยินเสียงของโสตปสาทนั้นโดยความเป็นที่อาศัยของโสตวิญญาณ ผู้กล่าวอรรถโดยความประสงค์ของพระอรรถกถาจารย์เกี่ยวกับคำว่า 'แม้ช่องว่างที่ไม่ติดข้องก็ใช้ได้' นี้ ได้กล่าวคำว่า 'ในถ้ำ' เป็นต้น ส่วนผู้กล่าวโดยความประสงค์ของตนเอง ได้กล่าวคำว่า 'ด้วยธรรมชาตินี้' เป็นต้น วาตูปนิสฺสโย คนฺโธ โคจโร เอตสฺสาติ วาตูปนิสฺสยคนฺธโคจรํ. เอตฺถ จ คนฺธคฺคหณสฺส วาโต อุปนิสฺสโย, ตพฺโพหาเรน ปน คนฺโธ ‘‘วาตูปนิสฺสโย’’ติ วุตฺโต. อถ วา วาโต เอว อุปนิสฺสโย วาตูปนิสฺสโย. กสฺสาติ? ฆานวิญฺญาณสฺส. โส สหการีปจฺจยนฺตรภูโต เอตสฺส อตฺถีติ วาตูปนิสฺสโย, คนฺโธ ปจฺจโย. ฆานนี้มีกลิ่นที่มีลมเป็นที่อาศัยอันยิ่งเป็นอารมณ์โคจร จึงชื่อว่า 'วาตูบนิสสยคันธโคจรัง' ในบทนี้ ลมเป็นที่อาศัยอันยิ่งของการรับรู้กลิ่น แต่กลิ่นถูกกล่าวว่า 'วาตูบนิสสยะ' โดยชื่อเรียกนั้น (คือชื่อของการรับรู้กลิ่น) หรืออีกนัยหนึ่ง ลมเท่านั้นเป็นที่อาศัยอันยิ่ง ชื่อว่า 'วาตูบนิสสยะ' แห่งอะไร? แห่งฆานวิญญาณ ลมที่มีที่อาศัยอันยิ่งนั้นเป็นปัจจัยร่วมอย่างหนึ่งของกลิ่นนี้ จึงชื่อว่า 'วาตูบนิสสยะ' กลิ่นเป็นปัจจัย อาโป จ สหการีปจฺจยนฺตรภูโต เขฬาทิโก. ตถา ปถวี. คเหตพฺพสฺส หิ โผฏฺฐพฺพสฺส อุปฺปีฬิยมานสฺส อาธารภูตา ปถวี กายสฺส จ โผฏฺฐพฺเพน อุปฺปีฬิยมานสฺส นิสฺสยภูตานํ อาธารภูตา สพฺพทา [Pg.150] โผฏฺฐพฺพคหณสฺส อุปนิสฺสโยติ. อุปฺปีฬเนน ปน วินา โผฏฺฐพฺพคหเณ กายายตนสฺส นิสฺสยภูตา ปถวี อุปนิสฺสโยติ ทฏฺฐพฺพา. สพฺพทาปิ จ ตสฺสา อุปนิสฺสยภาโว ยุตฺโต เอว. อาโปธาตุเป็นปัจจัยร่วมอย่างหนึ่ง คือน้ำลายเป็นต้น ปฐวีธาตุก็เช่นกัน จริงอยู่ ปฐวีธาตุที่เป็นที่ตั้งของโผฏฐัพพารมณ์ที่พึงรับรู้และถูกบีบคั้น และปฐวีธาตุที่เป็นที่ตั้งของมหาภูตที่เป็นที่อาศัยของกายปสาทที่ถูกโผฏฐัพพารมณ์บีบคั้น ย่อมเป็นอุปนิสสยะ (ที่อาศัยอันยิ่ง) ของการรับรู้โผฏฐัพพารมณ์เสมอไป แต่พึงทราบว่า ในการรับรู้โผฏฐัพพารมณ์โดยปราศจากการบีบคั้น ปฐวีธาตุที่เป็นที่อาศัยของกายายตนะเป็นอุปนิสสยะ และความเป็นอุปนิสสยะของปฐวีธาตุนั้นย่อมสมควรเสมอไป ปญฺจวณฺณานนฺติ วจนํ ตทาธารานํ สุตฺตานํ นานตฺตทสฺสนตฺถํ. ปญฺจปฺปการา ปญฺจวณฺณา. เอกนฺตโตติ อิทํ สพฺพทา อุปฺปีฬเนน วินิพฺภุชฺชิตุํ อสกฺกุเณยฺยานํ กลาปนฺตรรูปานํ สพฺภาวา เตสํ นิวตฺตนตฺถํ วุตฺตํ. น หิ ตานิ เอกนฺเตน อวินิภุตฺตานิ กลาปนฺตรคตตฺตาติ. คำว่า 'มี ๕ สี' นี้ มีไว้เพื่อแสดงความแตกต่างของด้ายที่เป็นที่อาศัยของสีเหล่านั้น คือด้ายมี ๕ ชนิด มี ๕ สี คำว่า 'โดยส่วนเดียว' นี้ถูกกล่าวเพื่อกันรูปที่อยู่ในกลุ่มอื่นซึ่งไม่สามารถแยกแยะได้ด้วยการบีบคั้นตลอดเวลาออกไป เพราะการมีอยู่ของรูปเหล่านั้น จริงอยู่ รูปเหล่านั้นไม่ใช่สิ่งที่แยกแยะไม่ได้โดยส่วนเดียว เพราะอยู่ในกลุ่มอื่น ๖๑๖. วณฺณนิภาติ รูปายตนเมว นิทฺทิฏฺฐนฺติ ตเทว อเปกฺขิตฺวา ‘‘สนิทสฺสน’’นฺติ นปุํสกนิทฺเทโส กโต. ตสฺมาติ นิปฺปริยายรูปานํ นีลาทีนํ ผุสิตฺวา อชานิตพฺพโต ทีฆาทีนญฺจ ผุสิตฺวา ชานิตพฺพโต น นิปฺปริยาเยน ทีฆํ รูปายตนํ. ตํ ตํ นิสฺสายาติ ทีฆาทิสนฺนิเวสํ ภูตสมุทายํ นิสฺสาย. ตถา ตถา ฐิตนฺติ ทีฆาทิสนฺนิเวเสน ฐิตํ วณฺณสมุทายภูตํ รูปายตนเมว ทีฆาทิโวหาเรน ภาสิตํ. อญฺญมญฺญปริจฺฉินฺนํ เอกสฺมึ อิตรสฺส อภาวา. วิสยโคจรานํ วิเสโส อนญฺญตฺถภาโว ตพฺพหุลจาริตา จ จกฺขุวิญฺญาณสฺส. ๖๑๖. ด้วยบทว่า 'วรรณนิภาติ' ทรงแสดงรูปายตนะเท่านั้น เพราะเหตุนั้น การแสดงด้วยนปุงสกลิงค์ว่า 'สนิทัสสนะ' จึงกระทำโดยอาศัยรูปายตนะนั้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น รูปารมณ์โดยตรงมีสีเขียวเป็นต้น เมื่อสัมผัสแล้วไม่ควรรู้ และรูปมีสัณฐานยาวเป็นต้น เมื่อสัมผัสแล้วควรรู้ สัณฐานยาวจึงไม่เป็นรูปายตนะโดยตรง เพราะอาศัยหมู่แห่งภูตรูปที่มีการรวมกันมีสัณฐานยาวเป็นต้น อาศัยสิ่งนั้นๆ คำว่า 'ตั้งอยู่แล้วอย่างนั้นๆ' คือ รูปายตนะนั่นเอง อันเป็นหมู่แห่งวรรณะที่ตั้งอยู่ด้วยการรวมกันมีสัณฐานยาวเป็นต้น ตรัสแล้วด้วยโวหารมีสัณฐานยาวเป็นต้น อันกันและกันกำหนดแล้ว เพราะไม่มีสีอื่นในสีอันหนึ่ง ความพิเศษแห่งวิสัยและโคจรของจักขุวิญญาณ คือ ความที่ไม่มีในอารมณ์อื่น และความที่มีการเป็นไปมากในรูปารมณ์นั้น ๖๒๐. เภริสทฺทาทีนญฺจ วาทิตสทฺทตฺตา ‘‘วุตฺตาวเสสาน’’นฺติ อาห. อมนุสฺสวจเนน น มนุสฺเสหิ อญฺเญ ปาณิโน เอว คหิตา, อถ โข กฏฺฐาทโยปีติ อธิปฺปาเยน ‘‘เสโส สพฺโพปี’’ติ อาห. เอวํ สนฺเตปิ วตฺถุวิเสสกิตฺตนวเสน ปาฬิยํ อนาคโต ตถา กิตฺเตตพฺโพ เย วา ปนาติ วุตฺโตติ อธิปฺปาโย. ๖๒๐. และเพราะเสียงกลองใหญ่เป็นต้นเป็นเสียงที่ถูกตี จึงกล่าวว่า 'ที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว' ด้วยคำว่า 'อมนุษย์' ไม่ได้หมายถึงสัตว์มีชีวิตอื่นจากมนุษย์เท่านั้น แต่ด้วยความประสงค์ว่าแม้ฟืนเป็นต้นก็ถูกถือเอา จึงกล่าวว่า 'ที่เหลือทั้งหมด' แม้เมื่อเป็นอย่างนี้ ความประสงค์คือ เสียงทั้งปวงที่ควรกล่าวถึงซึ่งไม่ปรากฏในพระบาลีด้วยอำนาจแห่งการกล่าวถึงวัตถุพิเศษนั้น ตรัสแล้วว่า 'เย วา ปน' (อันใดอันหนึ่ง) ๖๒๔. วิสฺสคนฺโธติ วิรูโป มํสาทิคนฺโธ. ลมฺพิลนฺติ มธุรมฺพิลํ. ๖๒๔. คำว่า 'วิสสคันโธ' คือ กลิ่นเนื้อเป็นต้นที่ผิดปกติ (กลิ่นเนื้อเน่าเป็นต้น) คำว่า 'ลัมพิลัง' คือ รสหวานอมเปรี้ยว ๖๓๒. สญฺชานนฺติ เอเตนาติ สญฺชานนํ, อุปลกฺขณํ. สเกน สเกน กมฺมจิตฺตาทินา ปจฺจเยน สมุฏฺฐิตานิปิ อิตฺถิลิงฺคาทีนิ อินฺทฺริยสหิเต สรีเร อุปฺปชฺชมานานิ ตํตทาการานิ หุตฺวา อุปฺปชฺชนฺตีติ ‘‘อิตฺถินฺทฺริยํ ปฏิจฺจ สมุฏฺฐหนฺตี’’ติ วุตฺตานิ. อิตฺถิลิงฺคาทีสุ เอว จ อธิปติภาวา เอตสฺส อินฺทฺริยตา วุตฺตา, อินฺทฺริยสหิเต สนฺตาเน อิตฺถิลิงฺคาทิอาการรูปปจฺจยานํ อญฺญถา อนุปฺปาทนโต อิตฺถิคฺคหณสฺส จ เตสํ รูปานํ ปจฺจยภาวโต. ยสฺมา ปน ภาวทสเกปิ รูปานํ อิตฺถินฺทฺริยํ น ชนกํ, นาปิ อนุปาลกํ อุปตฺถมฺภกํ วา, น จ อญฺญกลาปรูปานํ, ตสฺมา ตํ ชีวิตินฺทฺริยํ วิย สกลาปรูปานํ อาหาโร [Pg.151] วิย วา กลาปนฺตรรูปานญฺจ อินฺทฺริยอตฺถิอวิคตปจฺจโยติ น วุตฺตํ. เอส นโย ปุริสินฺทฺริเยปิ. ลิงฺคาทิอากาเรสุ รูเปสุ รูปายตนสฺส จกฺขุวิญฺเญยฺยตฺตา ลิงฺคาทีนํ จกฺขุวิญฺเญยฺยตา วุตฺตา. ๖๓๒. ย่อมจำได้หมายรู้ด้วยเครื่องหมายนี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าสัญชานนะ เป็นเครื่องหมาย อิตถีลิงค์เป็นต้น แม้เกิดขึ้นด้วยปัจจัยมีกรรมและจิตเป็นต้นของตนๆ เมื่อเกิดขึ้นในร่างกายที่ประกอบด้วยอินทรีย์ ย่อมเกิดขึ้นโดยมีอาการอย่างนั้นๆ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เกิดขึ้นเพราะอาศัยอิตถินทรีย์' และเพราะความเป็นอธิบดีในอิตถีลิงค์เป็นต้นนั่นเอง จึงกล่าวความเป็นอินทรีย์ของภาวรูปนี้ เพราะไม่ให้ปัจจัยของรูปทั้งหลายที่มีอาการมีอิตถีลิงค์เป็นต้นเกิดขึ้นด้วยอาการอื่นในสันดานที่ประกอบด้วยอินทรีย์ และเพราะความเป็นปัจจัยของรูปทั้งหลายเหล่านั้นแห่งจิตที่ยึดถือว่าเป็นหญิง แต่เพราะเหตุที่อิตถินทรีย์ไม่เป็นผู้ให้เกิด ไม่เป็นผู้บำรุงรักษา หรือไม่เป็นผู้ค้ำจุนรูปทั้งหลายในภาวทสกะ และไม่เป็นผู้ให้เกิด ไม่เป็นผู้บำรุงรักษา หรือไม่เป็นผู้ค้ำจุนรูปทั้งหลายในกะลาปะอื่น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงไม่ได้ตรัสอินทรีย์นั้นว่าเป็นอินทริยปัจจัย, อินทริยอัตถิปัจจัย, อินทริยอวิคตปัจจัย เหมือนชีวิตินทรีย์แห่งรูปทั้งหลายที่เกิดในกะลาปะของตน หรือเหมือนอาหารรูปแห่งรูปทั้งหลายที่เกิดในกะลาปะอื่น นัยนี้แม้ในปุริสินทรีย์ก็เช่นกัน เพราะรูปายตนะเป็นสิ่งที่จักขุวิญญาณควรรู้ในรูปทั้งหลายที่มีอาการมีลิงค์เป็นต้น จึงกล่าวความเป็นสิ่งที่จักขุวิญญาณควรรู้แห่งลิงค์เป็นต้น ๖๓๓. อุภยมฺปิ…เป… กุสเลน ปติฏฺฐาตีติ สุคตึ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ทุคฺคติยญฺหิ ปฏิสนฺธิ อกุสเลเนวาติ ตทา อุปฺปชฺชมาโน ภาโวปิ อกุสเลเนว ภเวยฺย, ปฏิสนฺธิยํ วิย ปวตฺเตปีติ. ตยิทํ ทฺวยํ ยสฺมา สนฺตาเน สห น ปวตฺตติ ‘‘ยสฺส อิตฺถินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ? โน’’ติอาทิวจนโต (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๑๘๘), ตสฺมา อุภโตพฺยญฺชนกสฺสปิ เอกเมวินฺทฺริยํ โหตีติ วุตฺตํ. ๖๓๓. พึงทราบว่า คำว่า 'ทั้งสองอย่าง...เป็นไปได้ด้วยกุศล' ตรัสโดยอ้างถึงสุคติภพ จริงอยู่ เพราะปฏิสนธิในทุคติภพย่อมเป็นด้วยอกุศลเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ภาวรูปที่เกิดขึ้นในกาลนั้นก็พึงเป็นด้วยอกุศลเท่านั้น เหมือนในกาลแห่งปฏิสนธิ แม้ในกาลแห่งปวัตติก็เช่นกัน อินทรีย์ทั้งสองอย่างนั้น เพราะเหตุที่ย่อมไม่เป็นไปพร้อมกันในสันดานของสัตว์คนหนึ่ง ดังที่ตรัสไว้ในคำว่า 'ยัสสะ อิตถินทริยัง อุปปัชชะติ, ตัสสะ ปุริสินทริยัง อุปปัชชะติ? โน' เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า แม้ในสันดานของอุภโตพยัญชนก อินทรีย์ย่อมเป็นอันเดียวเท่านั้น ๖๓๕. เอกนฺตํ กายวิญฺญตฺติยํ กายโวหารสฺส ปวตฺติทสฺสนตฺถํ ‘‘กาเยน สํวโร สาธู’’ติ (ธ. ป. ๓๖๑; สํ. นิ. ๑.๑๑๖) สาธกสุตฺตํ อาหฏํ. ภาวสฺส คมนํ ปกาสนํ โจปนํ. ถมฺภนาติ วาโยธาตุอธิกานํ ภูตานํ ถมฺภนากาโร วิญฺญตฺตีติ อตฺโถ. อุทฺธงฺคมวาตาทโย วิย หิ โย วาตาธิโก กลาโป, ตตฺถ ภูตานํ วิญฺญตฺติอาการตา โหตีติ. เตเนว ‘‘กายํ ถมฺเภตฺวา ถทฺธํ กโรตีติ ถมฺภนา’’ติ วาโยธาตุกิจฺจวเสน วิญฺญตฺติ วุตฺตา. ตโต เอว จ ‘‘วาโยธาตุยา อากาโร กายวิญฺญตฺตี’’ติ จ วตฺตุํ วฏฺฏติ, ตถา ‘‘ปถวีธาตุยา วจีวิญฺญตฺตี’’ติ ปถวีธาตุอธิกภูตวิการโต. ๖๓๕. เพื่อประโยชน์แก่การแสดงความเป็นไปแห่งโวหารที่ชื่อว่ากายในกายวิญญัติโดยส่วนเดียว จึงนำสาธกสูตรว่า 'กายสังวรเป็นความดี' มาแสดง ความประสงค์คือ วัตถุอันยังให้รู้และยังให้ปรากฏซึ่งความประสงค์ ชื่อว่าโจปนะ คำว่า 'ถัมภนา' คือ อาการที่ค้ำจุนมหาภูตรูปทั้งหลายที่มีวาโยธาตุเกิน เป็นวิญญัติ นี้เป็นอรรถ จริงอยู่ กะลาปะใดที่มีวาโยธาตุเกิน เหมือนลมที่พัดขึ้นเบื้องบนเป็นต้น ในกะลาปะที่มีวาโยธาตุเกินนั้น ความที่มีอาการเป็นวิญญัติของมหาภูตรูปทั้งหลายย่อมเป็น พึงจำไว้ว่าอย่างนี้ เพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงกล่าววิญญัติด้วยอำนาจแห่งกิจของวาโยธาตุว่า 'ค้ำจุนให้กายตึงมั่น' และเพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงควรกล่าวว่า 'อาการพิเศษของวาโยธาตุคือกายวิญญัติ' เช่นนั้น ก็ควรกล่าวว่า 'อาการพิเศษของปฐวีธาตุคือวจีวิญญัติ' เพราะความเป็นอาการพิเศษของมหาภูตรูปทั้งหลายที่มีปฐวีธาตุเกิน ๖๓๖. ปเภทคตา วาจา เอวาติ ติสฺส ผุสฺสาติ ปเภทคตา. อถ วา วจีสงฺขาเรหิ วิตกฺกวิจาเรหิ ปริคฺคหิตา สวนวิสยภาวํ อนุปนีตตาย อภินฺนา ตพฺภาวํ นียมานา วาจา ‘‘วจีเภโท’’ติ วุจฺจติ. อิริยาปถมฺปิ อุปตฺถมฺเภนฺตีติ ยถาปวตฺตํ อิริยาปถํ อุปตฺถมฺเภนฺติ. ยถา หิ อพฺโพกิณฺเณ ภวงฺเค วตฺตมาเน องฺคานิ โอสีทนฺติ ปวิฏฺฐานิ วิย โหนฺติ, น เอวํ ‘‘ทฺวตฺตึส ฉพฺพีสา’’ติ วุตฺเตสุ ชาครณจิตฺเตสุ วตฺตมาเนสุ. เตสุ ปน วตฺตมาเนสุ องฺคานิ อุปตฺถทฺธานิ ยถาปวตฺติริยาปถภาเวเนว ปวตฺตนฺตีติ. ขีณาสวานํ จุติจิตฺตนฺติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ, ‘‘กามาวจรานํ ปจฺฉิมจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ยสฺส จิตฺตสฺส อนนฺตรา กามาวจรานํ ปจฺฉิมจิตฺตํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, รูปาวจเร อรูปาวจเร ปจฺฉิมภวิกานํ, เย จ รูปาวจรํ อรูปาวจรํ อุปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ, เตสํ จวนฺตานํ [Pg.152] เตสํ วจีสงฺขาโร นิรุชฺฌิสฺสติ, โน จ เตสํ กายสงฺขาโร นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ (ยม. ๒.สงฺขารยมก.๘๘) ปน วจนโต อญฺเญสมฺปิ จุติจิตฺตํ รูปํ น สมุฏฺฐาเปตีติ วิญฺญายติ. น หิ รูปสมุฏฺฐาปกจิตฺตสฺส คพฺภคมนาทิวินิพทฺธาภาเวน กายสงฺขาราสมุฏฺฐาปนํ อตฺถิ, น จ ยุตฺตํ ‘‘จุโต จ จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจสฺส ปวตฺตตี’’ติ, นาปิ ‘‘จุติจิตฺตํ รูปํ สมุฏฺฐาเปตี’’ติ ปาฬิ อตฺถีติ. ๖๓๖. คำว่า 'วาจาที่ถึงซึ่งความแตกต่างนั่นเอง' คือ ที่ถึงซึ่งความแตกต่างอย่าง 'ฟุสสะ' อีกนัยหนึ่ง วาจาที่ยังไม่แตกต่างกันเพราะความเป็นสิ่งที่ยังไม่นำเข้าไปใกล้ซึ่งความเป็นอารมณ์ของโสตวิญญาณ อันวจีสังขารคือวิตกและวิจารยึดถือแล้ว เมื่อถูกนำเข้าไปใกล้ซึ่งความเป็นอารมณ์ของโสตวิญญาณนั้น ย่อมกล่าวว่า 'วจีเภท' คำว่า 'ย่อมค้ำจุนแม้ซึ่งอิริยาบถ' คือ ย่อมค้ำจุนอิริยาบถที่เป็นไปตามปกติ จริงอยู่ เหมือนอย่างที่อวัยวะมีมือและเท้าเป็นต้นย่อมซบเซาลง เหมือนเข้าไปข้างในเมื่อภวังค์ที่ไม่ปะปนกับวิถีจิตเป็นไปอยู่ ไม่เป็นเช่นนั้นเมื่อจิตที่ยังให้ตื่นที่กล่าวแล้วในอรรถกถาว่า 'ทวัตติงสะ ฉัพพีสะ' เป็นไปอยู่ แต่อวัยวะทั้งหลายเมื่อจิตเหล่านั้นเป็นไปอยู่ ย่อมตึงมั่น ย่อมเป็นไปโดยความเป็นอิริยาบถที่เป็นไปตามปกติเท่านั้น พึงจำไว้ว่าอย่างนี้ แม้กล่าวโดยทำเป็นพิเศษว่า 'จิตของพระขีณาสพ' แต่เพราะการตรัสว่า 'ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตสุดท้ายของสัตว์ในกามภพ จิตใดที่จิตสุดท้ายของสัตว์ในกามภพจะเกิดขึ้นต่อจากนั้น ของสัตว์ผู้มีภพสุดท้ายในรูปภพและอรูปภพ และของสัตว์ทั้งหลายที่จะปรินิพพานหลังจากอุบัติในรูปภพและอรูปภพ เมื่อสัตว์เหล่านั้นกำลังจุติ วจีสังขารของสัตว์เหล่านั้นจะดับไป แต่กายสังขารของสัตว์เหล่านั้นจะไม่ดับไป' (ยมก 2.สังขารยมก.88) จึงรู้ว่าจุติจิตของบุคคลอื่นนอกจากพระอรหันต์ก็ไม่ยังรูปให้เกิดขึ้น จริงอยู่ การไม่ให้กายสังขารคืออัสสาสะปัสสาสะเกิดขึ้นย่อมไม่มีด้วยความที่ไม่มีเหตุอันห้ามอัสสาสะปัสสาสะมีอาการเข้าสู่ครรภ์เป็นต้นของจิตที่ยังรูปให้เกิดขึ้น และไม่สมควรที่จะกล่าวว่า 'กำลังจุติและรูปที่เกิดจากจิตของผู้นั้นก็เป็นไป' และพระบาลีว่า 'จุติจิตยังรูปให้เกิดขึ้น' ก็ไม่มี พึงจำไว้ว่าอย่างนี้ ๖๓๗. น กสฺสตีติ น วิเลขิยติ. คตนฺติ วิญฺญาตํ. อสมฺผุฏฺฐํ จตูหิ มหาภูเตหีติ ยสฺมึ กลาเป ภูตานํ ปริจฺเฉโท, เตเหว อสมฺผุฏฺฐํ. วิชฺชมาเนปิ หิ กลาปนฺตรภูตานํ กลาปนฺตรภูตสมฺผุฏฺฐภาเว ตํตํภูตวิวิตฺตตา รูปปริยนฺโต อากาโสติ เยสํ โย ปริจฺเฉโท, เตหิ โส อสมฺผุฏฺโฐว, อญฺญถา ปริจฺฉินฺนภาโว น สิยา เตสํ ภูตานํ พฺยาปิตภาวาปตฺติโต. อพฺยาปิตา หิ อสมฺผุฏฺฐตาติ. ๖๓๗. "Na kassatīti" หมายถึง ไม่ถูกขีดเขียน. "Gatanti" หมายถึง เป็นที่รู้แล้ว. "Asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehīti" หมายถึง ในรูปกลาปใด การกำหนดขอบเขตของมหาภูตรูปทั้งสี่นั้น ย่อมไม่ถูกมหาภูตรูปเหล่านั้นสัมผัส. แม้ว่ามหาภูตรูปที่อยู่ในกลาปอื่นจะสัมผัสกันอยู่ แต่การที่รูปกลาปมีขอบเขตเป็นอากาสะ คือความสงัดจากมหาภูตรูปเหล่านั้น. ดังนั้น การกำหนดขอบเขตของมหาภูตรูปใดๆ ก็ตาม ย่อมไม่ถูกมหาภูตรูปเหล่านั้นสัมผัสเลย. หากไม่เป็นเช่นนั้น ความเป็นรูปที่ถูกกำหนดขอบเขตก็จะไม่พึงมี เพราะมหาภูตรูปเหล่านั้นจะถึงความเป็นสภาพที่แผ่ซ่านไปทั่ว. เพราะความไม่แผ่ซ่านนั่นเองคือความไม่ถูกสัมผัส. ๖๓๘. ลหุตาทีนํ อญฺญมญฺญาวิชหเนน ทุพฺพิญฺเญยฺยนานตฺตตา วุตฺตาติ ตํตํวิการาธิกรูเปหิ ตํตํนานตฺตปฺปกาสนตฺถํ ‘‘เอวํ สนฺเตปี’’ติอาทิมาห. ยถาวุตฺตา จ ปจฺจยา ตํตํวิการสฺส วิเสสปจฺจยภาวโต วุตฺตา, อวิเสเสน ปน สพฺเพ สพฺเพสํ ปจฺจยาติ. ๖๓๘. เพราะรูปมีลหุตาเป็นต้น ไม่ละทิ้งกันและกัน จึงมีความแตกต่างที่รู้ได้ยาก. เพื่อแสดงความแตกต่างเหล่านั้นด้วยรูปที่มีวิการยิ่งขึ้น จึงกล่าวคำว่า "แม้เป็นเช่นนั้น" เป็นต้น. ปัจจัยตามที่กล่าวมาแล้วนั้น ตรัสไว้โดยเป็นปัจจัยพิเศษของวิการรูปนั้นๆ. แต่โดยส่วนทั่วไปแล้ว ปัจจัยทั้งหมดเป็นปัจจัยของรูปทั้งหมด. ๖๔๑. อาทิโต จโย อาจโย, ปฐมุปฺปตฺติ. อุปริ จโย อุปจโย. ปพนฺโธ สนฺตติ. ตตฺถ อุทฺเทเส อวุตฺโตปิ อาจโย อุปจยสทฺเทเนว วิญฺญายตีติ ‘‘โย อายตนานํ อาจโย ปุนปฺปุนํ นิพฺพตฺตมานานํ, โสว รูปสฺส อุปจโย’’ติ อาห. ปาฬิยํ ปน อุป-สทฺโท ปฐมตฺโถ อุปริอตฺโถ จ โหตีติ ‘‘อาทิจโย อุปจโย, อุปริจโย สนฺตตี’’ติ อยมตฺโถ วิญฺญายตีติ. อญฺญถา หิ อาจยสงฺขาตสฺส ปฐมุปฺปาทสฺส อวุตฺตตา อาปชฺเชยฺย. ๖๔๑. การก่อตัวในเบื้องต้นเรียกว่า อาจะยะ คือการเกิดขึ้นครั้งแรก. การก่อตัวในภายหลังเรียกว่า อุปจะยะ. การสืบต่อกันเรียกว่า สันตติ. ในอรรถกถานั้น แม้อาจะยะที่ไม่ได้กล่าวไว้ในบทอุทเทส ก็พึงทราบได้ด้วยคำว่า อุปจะยะนั่นเอง. ดังนั้น จึงกล่าวว่า "การก่อตัวของอายตนะที่เกิดขึ้นซ้ำๆ นั่นแหละคืออุปจะยะของรูป". ส่วนในพระบาลี อุปะศัพท์มีความหมายว่า เบื้องต้น และมีความหมายว่า เบื้องบน. ดังนั้น จึงทราบความหมายนี้ว่า "การก่อตัวในเบื้องต้นคืออุปจะยะ การก่อตัวในภายหลังคือสันตติ". หากไม่เป็นเช่นนั้น ความที่การเกิดขึ้นครั้งแรกที่เรียกว่าอาจะยะไม่ได้ถูกกล่าวถึง ก็จะพึงเกิดขึ้น. เอวนฺติ ‘‘โย อายตนานํ อาจโย’’ติอาทินิทฺเทเสน กึ กถิตํ โหติ? อายตเนน อาจโย กถิโต. อาจยูปจยสนฺตติโย หิ นิพฺพตฺติภาเวน อาจโย เอวาติ อายตเนหิ อาจยาทีนํ ปกาสิตตฺตา เตหิ อาจโย กถิโต. อายตนานํ อาจยาทิวจเนเนว อาจยสภาวานิ อุปฺปาทธมฺมานิ อายตนานีติ อาจเยน ตํปกติกานิ [Pg.153] อายตนานิ กถิตานิ. ลกฺขณญฺหิ อุปฺปาโท, น รูปรูปนฺติ. เตเนวาธิปฺปาเยนาห ‘‘อายตนเมว กถิต’’นฺติ. อาจยญฺหิ ลกฺขณํ กถยนฺเตน ตํลกฺขณานิ อายตนาเนว กถิตานิ โหนฺตีติ. เอวมฺปิ กึ กถิตํ โหตีติ อายตนาจเยหิ อาจยายตเนหิ อาจยเมว อายตนเมว กเถนฺเตน อุทฺเทเส นิทฺเทเส จ อาจโยติ อิทเมว อวตฺวา อุปจยสนฺตติโย อุทฺทิสิตฺวา เตสํ วิภชนวเสน อายตเนน อาจยกถนาทินา กึ กถิตํ โหตีติ อธิปฺปาโย. อาจโยติ อุปจยมาห, อุปจโยติ จ สนฺตตึ. ตเทวุภยํ ยถากฺกมํ วิวรนฺโต ‘‘นิพฺพตฺติ วฑฺฒิ กถิตา’’ติ อาห. อุปจยสนฺตติโย หิ อตฺถโต เอกตฺตา อาจโยวาติ ตทุทฺเทสวิภชนวเสน อายตเนน อาจยกถนาทินา นิพฺพตฺติวฑฺฒิอาการนานตฺตํ อาจยสฺส กถิตนฺติ อตฺโถ. อิมเมวตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘อตฺถโต หี’’ติอาทิมาห. ยสฺมา จ อุภยมฺปิ เอตํ ชาติรูปสฺเสวาธิวจนํ, ตสฺมา ชาติรูปสฺส ลกฺขณาทิวิเสเสสุ อาจยาทีสุ ปวตฺติอาทีสุ จ อาจยาทิลกฺขณาทิโก อุปจโย, ปวตฺติอาทิลกฺขณาทิกา สนฺตตีติ เวทิตพฺพาติ อตฺโถ. "ดังนั้น" ด้วยบทนิเทศที่ว่า "การก่อตัวของอายตนะ" เป็นต้นนี้ กล่าวอะไรไว้? กล่าวอาจะยะด้วยคำว่า อายตนะ. เพราะอาจะยะ อุปจะยะ และสันตติ โดยสภาพแห่งการเกิดขึ้นแล้ว ก็เป็นอาจะยะนั่นเอง. ดังนั้น เมื่ออาจะยะเป็นต้นถูกแสดงด้วยอายตนะ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอาจะยะด้วยอายตนะเหล่านั้น. เพราะการกล่าวถึงอาจะยะเป็นต้นของอายตนะนั่นเอง อายตนะที่มีสภาวะเป็นอาจะยะ มีสภาวะเป็นธรรมที่เกิดขึ้น จึงถูกกล่าวถึงด้วยคำว่าอาจะยะ. เพราะลักษณะคือการเกิดขึ้น ไม่ใช่ตัวรูป (รูปรูป). ด้วยความประสงค์นั้นเอง จึงกล่าวว่า "อายตนะเท่านั้นที่ถูกกล่าวถึง". เพราะเมื่อตรัสลักษณะคืออาจะยะ ก็ชื่อว่าตรัสอายตนะที่มีลักษณะนั้นนั่นเอง. แม้ดังนี้ ความหมายคือ เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอาจะยะด้วยอายตนะ หรือตรัสอายตนะด้วยอาจะยะ โดยไม่ตรัสคำว่า "อาจะยะ" นี้ในอุทเทสและนิเทศ แต่ตรัสอุปจะยะและสันตติ แล้วทรงจำแนกอุปจะยะและสันตติเหล่านั้นด้วยการกล่าวอาจะยะด้วยอายตนะเป็นต้นนี้ ตรัสอะไรไว้? กล่าวอุปจะยะด้วยคำว่า อาจะยะ และกล่าวสันตติด้วยคำว่า อุปจะยะ. เพื่อเปิดเผยทั้งสองอย่างนั้นตามลำดับ จึงกล่าวว่า "การเกิดขึ้นและการเจริญเติบโตถูกกล่าวไว้แล้ว". เพราะอุปจะยะและสันตติโดยเนื้อแท้แล้วเป็นอันเดียวกันกับอาจะยะ. ดังนั้น ด้วยอำนาจแห่งการจำแนกอุทเทสนั้น ด้วยการกล่าวอาจะยะด้วยอายตนะเป็นต้น จึงมีความหมายว่า ตรัสถึงความต่างกันโดยอาการคือการเกิดขึ้นและการเจริญเติบโตของอาจะยะ. เพื่อแสดงเนื้อความนี้เอง จึงกล่าวคำว่า "โดยเนื้อแท้แล้ว" เป็นต้น. และเพราะทั้งสองอย่างนี้เป็นชื่อเรียกของชาติรูปนั่นเอง. ดังนั้น ในบรรดาอาจะยะเป็นต้นที่เป็นลักษณะพิเศษของชาติรูป และในบรรดาปวัตติเป็นต้น พึงทราบว่า อุปจะยะมีลักษณะเป็นอาจะยะเป็นต้น และสันตติมีลักษณะเป็นปวัตติเป็นต้น. ๖๔๓. ปกตินิทฺเทสาติ ผลวิปจฺจนปกติยา นิทฺเทสา, ชราย ปาปุณิตพฺพํ ผลเมว วา ปกติ. น จ ขณฺฑิจฺจาทีเนว ชราติ กลลกาลโต ปภุติ ปุริมรูปานํ ชราปตฺตกฺขเณ อุปฺปชฺชมานานิ ปจฺฉิมรูปานิ ปริปกฺกรูปานุรูปานิ ปริณตปริณตานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ อนุกฺกเมน สุปริณตรูปปริปากกาเล อุปฺปชฺชมานานิ ขณฺฑิจฺจาทิสภาวานิ อุปฺปชฺชนฺติ. ตานิ อุทกาทิมคฺเคสุ ติณรุกฺขสํภคฺคตาทโย วิย ปริปากคตมคฺคสงฺขาเตสุ ปริปกฺกรูเปสุ อุปฺปนฺนานิ ชราย คตมคฺโคอิจฺเจว วุตฺตานิ, น ชราติ. อวิญฺญายมานนฺตรชรา อวีจิชรา. มรเณ อุปนยนรสา. ๖๔๓. "ปะกะตินิทเทสะ" หมายถึง คำที่แสดงถึงสภาพปกติที่ทำให้ผลสุกงอม (เช่น อายุสังหานิ เป็นต้น) หรืออีกนัยหนึ่ง ผลที่พึงถึงด้วยชรานั่นเองคือปะกะติ. และชราไม่ใช่เพียงแค่ความฟันหักเป็นต้นเท่านั้น. ตั้งแต่เวลาที่เป็นกลละเป็นต้นไป รูปที่เกิดภายหลังในขณะที่รูปก่อนถึงชรา ย่อมเกิดขึ้นตามลำดับของรูปที่แก่กล้าขึ้นเรื่อยๆ. เมื่อถึงเวลาที่รูปแก่กล้าอย่างยิ่ง (ในทศกาลแห่งความเสื่อมถอย) รูปที่เกิดขึ้นย่อมมีสภาพมีฟันหักเป็นต้น. รูปเหล่านั้นที่เกิดขึ้นในรูปที่แก่กล้าแล้ว ซึ่งเปรียบเสมือนทางที่ชราดำเนินไป เช่นเดียวกับการหักโค่นของหญ้าและต้นไม้ในทางน้ำเป็นต้น ย่อมถูกเรียกว่า "ทางที่ชราดำเนินไป" เท่านั้น ไม่ใช่ตัวชรา. ชราที่รู้ความต่างไม่ได้เรียกว่า อวิจิชรา. ในความตาย มีกิจนำเข้าไป (สู่ความตาย). ๖๔๔. ตํ ปตฺวาติ ตํ อตฺตโน เอว ขยวยสงฺขาตํ สภาวํ ปตฺวา รูปํ ขียติ เวติ ภิชฺชติ. โปเถตฺวา ปาติตสฺส ทุพฺพลตา ปราธีนตา สยนปรายณตา จ โหติ, ตถา ชราภิภูตสฺสาติ โปถกสทิสี ชรา. ๖๔๔. "ถึงซึ่งสิ่งนั้น" หมายถึง เมื่อถึงซึ่งสภาพแห่งความสิ้นไปและความเสื่อมไปของชรานั้นเอง รูปย่อมสิ้นไป เสื่อมไป แตกสลายไป. ความอ่อนแอ ความที่ต้องพึ่งพิงผู้อื่น และความที่มีการนอนเป็นที่ไปในเบื้องหน้า ย่อมมีแก่ผู้ที่ถูกตีให้ล้มลงฉันใด. ผู้ที่ถูกชราครอบงำก็ฉันนั้น. ดังนั้น ชราจึงเปรียบเสมือนผู้ที่ตีให้ล้มลง. ๖๔๕. กตฺตพฺพโตติ กตฺตพฺพสภาวโต. วิสาณาทีนํ ตรจฺฉเขฬเตมิตานํ ปาสาณานํ วิย ถทฺธภาวาภาวโต อหิวิจฺฉิกานํ วิย [Pg.154] สวิสตฺตาภาวโต จ สุขุมตา วุตฺตา. โอชาลกฺขโณติ เอตฺถ องฺคมงฺคานุสาริโน รสสฺส สาโร อุปตฺถมฺภพลกาโร ภูตนิสฺสิโต เอโก วิเสโส โอชาติ. ๖๔๕. "กัตตัพพะ" หมายถึง โดยสภาพที่พึงกระทำ. เพราะไม่มีสภาพแข็งกระด้างเหมือนเขาและหินเป็นต้นที่ชุ่มด้วยน้ำลายของตัวอึ่ง และเพราะไม่มีสภาพที่มีพิษเหมือนงูและแมงป่อง จึงกล่าวถึงความละเอียดอ่อน. ในคำว่า "โอชะลักษณะ" นี้ โอชะคือลักษณะพิเศษอย่างหนึ่งที่อาศัยภูตรูป เป็นสาระของรสที่ซึมซาบไปตามอวัยวะน้อยใหญ่ และเป็นสิ่งที่ทำให้เกิดกำลังสนับสนุน. อุปาทาภาชนียกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อุปาทาภาชนียกถาวัณณนา จบแล้ว. โนอุปาทาภาชนียกถาวณฺณนา โนอุปาทาภาชนียกถาวัณณนา ๖๔๖. น อุปาทิยเตวาติ น นิสฺสยติ เอว, กินฺตุ นิสฺสยติ จ นิสฺสียติ จาติ อตฺโถ. ๖๔๖. "นอุปาทิยเตวะ" หมายถึง ไม่ใช่เพียงแค่พึ่งพิงเท่านั้น แต่ย่อมพึ่งพิงและถูกพึ่งพิงด้วย. ๖๔๗. ปุริมา ปนาติ ปญฺจวิธสงฺคเห ปถวีธาตุอาโปธาตุเตโชธาตุวาโยธาตูนํ ปุริมุทฺเทสวเสน วุตฺตํ. โผฏฺฐพฺพายตนนิทฺเทเส วา วุตฺตานํ ปถวีธาตุอาทีนํ ปุริมา อุทฺเทเส วุตฺตา อาโปธาตูติ อธิปฺปาโย, วุตฺตสฺส วา โผฏฺฐพฺพายตนสฺส อตีตตาย ปจฺฉิมตา, อนาคตตาย จ อาโปธาตุยา ปุริมตา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. อายูติ ชีวิตินฺทฺริยํ. กมฺมชเตชํ อุสฺมา. ยํ กิญฺจิ ธาตุํ…เป… เอกปฺปหาเรน นุปฺปชฺชตีติ เอกสฺมึ ขเณ อเนกาสุ ปถวีสุ อาปาถคตาสุ ตาสุ ตาสุ สห นุปฺปชฺชติ, ตถา เตชวายูสุ จาติ อตฺโถ. อเนเกสุ อารมฺมเณสุ สนฺนิปติเตสุ อาภุชิตวเสน อารมฺมณปสาทาธิมตฺตตาวเสน จ ปฐมํ กตฺถจิ อุปฺปตฺติ ทสฺสิตา, อญฺญตฺถ จ ปน อุปฺปตฺติ อตฺถิ เอว. สายํ อารมฺมณโต อารมฺมณนฺตรสงฺกนฺติ เยน อุปาเยน โหติ, ตสฺส วิชานนตฺถํ ปุจฺฉติ ‘‘กถํ ปน จิตฺตสฺส อารมฺมณโต สงฺกนฺติ โหตี’’ติ. ๖๔๗. คำว่า "ปุริมา ปะนาติ" นั้น พระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้ในปัญจวิธสังคหะ โดยนัยแห่งการระบุถึงก่อนแห่งธาตุทั้งหลายมีปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ หรืออีกนัยหนึ่ง ความประสงค์คือ อาโปธาตุที่กล่าวไว้ในอุเทศก่อนของปฐวีธาตุเป็นต้นที่กล่าวไว้ในโผฏฐัพพายตนนิเทศ พึงทราบว่า โผฏฐัพพายตนะที่กล่าวมาแล้วนั้นเป็นภายหลังเพราะเป็นอดีต และอาโปธาตุเป็นเบื้องต้นเพราะเป็นอนาคต คำว่า "อายุ" คือ ชีวิตินทรีย์ เตโชที่เกิดจากกรรมเรียกว่า อุสมา (ความร้อน) ความหมายคือ คำว่า "ธาตุใดๆ...ย่อมไม่เกิดขึ้นพร้อมกันในขณะเดียว" หมายถึง ในขณะเดียวกันนั้น กายวิญญาณย่อมไม่เกิดขึ้นพร้อมกันในปฐวีธาตุหลายอย่างที่ปรากฏอยู่เฉพาะหน้า และในเตโชธาตุและวาโยธาตุก็เช่นเดียวกัน เมื่ออารมณ์หลายอย่างมารวมกัน การเกิดขึ้นในอารมณ์บางอย่างก่อนนั้นแสดงไว้โดยนัยแห่งการน้อมใจไป หรือโดยนัยแห่งความยิ่งของอารมณ์และปสาทะ แต่การเกิดขึ้นในอารมณ์อื่นก็ยังมีอยู่ การเคลื่อนย้ายจากอารมณ์หนึ่งไปสู่อารมณ์อื่นนั้นเกิดขึ้นด้วยวิธีใด เพื่อให้ทราบวิธีนั้น จึงถามว่า "จิตมีการเคลื่อนย้ายจากอารมณ์ได้อย่างไร" ๖๕๑. อยปิณฺฑิอาทีสุ ปถวีธาตุ ตาทิสาย อาโปธาตุยา อนาพทฺธา สนฺตี วิสเรยฺย, ตสฺมา ‘‘ตานิ อาโปธาตุ อาพนฺธิตฺวา พทฺธานิ กโรตี’’ติ วุตฺตํ. ยถา หิ ยุตฺตปฺปมาณํ อุทกํ ปํสุจุณฺณานิ อาพนฺธิตฺวา มตฺติกาปิณฺฑํ กตฺวา ฐเปติ, เอวํ อโยปิณฺฑิอาทีสุปิ ตทนุรูปปจฺจเยหิ ตตฺเถว อุปฺปนฺนา อาโปธาตุ ตถา อาพนฺธิตฺวา ฐเปตีติ ทฏฺฐพฺพา. ๖๕๑. ในก้อนเหล็กเป็นต้น หากปฐวีธาตุไม่ถูกอาโปธาตุซึ่งมีลักษณะรวมตัวกันเช่นนั้นผูกมัดไว้ ก็จะกระจัดกระจายไป เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "อาโปธาตุผูกมัดสิ่งเหล่านั้นให้รวมกัน" เหมือนอย่างที่น้ำในปริมาณที่เหมาะสมรวมผงดินให้เป็นก้อนดินเหนียวแล้วตั้งไว้ ฉันใด พึงทราบว่าในก้อนเหล็กเป็นต้น อาโปธาตุที่เกิดขึ้นในก้อนนั้นด้วยปัจจัยที่เหมาะสม ก็ผูกมัดให้ตั้งอยู่เช่นนั้นฉันนั้น อผุสิตฺวา ปติฏฺฐา โหตีติ อาโปธาตุยา อโผฏฺฐพฺพภาวโต วุตฺตํ, ตถา ‘‘อผุสิตฺวาว อาพนฺธตี’’ติ. น หิ ยถา โผฏฺฐพฺพธาตูนํ โผฏฺฐพฺพภาเวน [Pg.155] อญฺญมญฺญนิสฺสยตา, เอวํ โผฏฺฐพฺพาโผฏฺฐพฺพธาตูนํ โหตีติ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. อวินิพฺโภควุตฺตีสุ หิ ภูเตสุ อญฺญมญฺญนิสฺสยตา อญฺญมญฺญปจฺจยภูเตสุ น สกฺกา นิวาเรตุํ, นาปิ สหชาเตสุ อวินิพฺโภคตาย เอกีภูเตสุ ผุสนาผุสนานิ วิจาเรตุํ ยุตฺตานีติ. น อุณฺหา หุตฺวา ฌายตีติ เตโชสภาวตํเยว ปฏิกฺขิปติ, น สีตตฺตํ อนุชานาติ, เตโชสภาวปฏิกฺเขเปเนว จ สีตตฺตญฺจ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ. เตโช เอว หิ สีตํ หิมปาตสมยาทีสุ สีตสฺส ปริปาจกตาทสฺสนโต, สีตุณฺหานญฺจ อญฺญมญฺญปฏิปกฺขภาวโต อุณฺเหน สห น สีตํ ภูตนฺตรํ ปวตฺตตีติ ยุชฺชติ. อุณฺหกลาเป ปน สีตสฺส อปฺปวตฺติ สีตกลาเป จ อุณฺหสฺส ทฺวินฺนํ อญฺญมญฺญปฏิปกฺขตฺตา เตโชวิเสสภาเว ยุชฺชตีติ. ภาวญฺญถตฺตนฺติ ขรานํ คุฬาทีนํ ทวตา มุทุตา รสาทีนญฺจ ทวานํ ขรตา ปจฺจยวิเสเสหิ โอมตฺตาธิมตฺตปถวีธาตุอาทิกานํ อุปฺปตฺติ. ลกฺขณญฺญถตฺตํ กกฺขฬาทิลกฺขณวิชหนํ, ตํ เอเตสํ น โหติ, โอมตฺตาธิมตฺตตาสงฺขาตํ ภาวญฺญถตฺตํเยว โหตีติ อตฺโถ. คำว่า "อผุสิตวา ปะติฏฐา โหติ" กล่าวไว้เพราะอาโปธาตุไม่เป็นโผฏฐัพพารมณ์ และคำว่า "อผุสิตวา วะ อาพันธะติ" ก็เช่นเดียวกัน ความประสงค์ของพระอรรถกถาจารย์พึงทราบว่า ไม่ใช่ว่าธาตุที่เป็นโผฏฐัพพะและธาตุที่ไม่เป็นโผฏฐัพพะจะมีการอาศัยซึ่งกันและกันโดยความเป็นโผฏฐัพพะ เหมือนอย่างที่ธาตุโผฏฐัพพะทั้งสามมีการอาศัยซึ่งกันและกันโดยความเป็นโผฏฐัพพะ เพราะว่าในมหาภูตรูปที่เกิดขึ้นโดยไม่แยกจากกันและเป็นปัจจัยซึ่งกันและกันนั้น ไม่สามารถห้ามการอาศัยซึ่งกันและกันได้ และไม่สมควรที่จะพิจารณาการสัมผัสหรือไม่สัมผัสในรูปที่เกิดร่วมกันซึ่งรวมเป็นหนึ่งเดียวกันเพราะไม่สามารถแยกออกจากกันได้ คำว่า "นะ อุณหา หุตวา ฌายะติ" ปฏิเสธความเป็นเตโชธาตุเท่านั้น ไม่ได้อนุญาตความเป็นความเย็น และด้วยการปฏิเสธความเป็นเตโชธาตุนั้น ความเย็นก็ถูกปฏิเสธไปแล้ว เพราะว่าเตโชธาตุนั่นแหละคือความเย็น (พึงทราบได้อย่างไร) เพราะเห็นว่าเตโชธาตุที่เป็นความเย็นนั้นมีคุณสมบัติในการทำให้สุกทั่วถึงในฤดูหิมะตกเป็นต้น และเพราะความเย็นและความร้อนเป็นปฏิปักษ์กัน จึงไม่สามารถมีมหาภูตรูปอื่นที่เป็นความเย็นพร้อมกับความร้อนได้ ดังนั้นจึงสมเหตุสมผล (ที่กล่าวว่าเตโชธาตุคือความเย็น) อนึ่ง การไม่เกิดขึ้นของความเย็นในกลุ่มรูปที่มีความร้อนมาก และการไม่เกิดขึ้นของความร้อนในกลุ่มรูปที่มีความเย็นมากนั้น สมเหตุสมผลในความเป็นเตโชธาตุพิเศษ เพราะทั้งสองเป็นปฏิปักษ์กัน คำว่า "ภาวัญญะถัตตัง" คือ การเกิดขึ้นของปฐวีธาตุเป็นต้นที่มีประมาณน้อยและประมาณมาก ด้วยปัจจัยพิเศษ เช่น ความเป็นของเหลวและความอ่อนนุ่มของน้ำอ้อยเป็นต้นที่แข็งกระด้าง และความเป็นของแข็งของของเหลวเช่นน้ำอ้อยเป็นต้น "ลักขณัญญะถัตตัง" คือ การละลักษณะความแข็งกระด้างเป็นต้น ซึ่งสิ่งนี้ไม่มีในธาตุเหล่านี้ ความหมายคือ มีแต่ "ภาวัญญะถัตตัง" ที่เรียกว่าความเป็นประมาณน้อยและประมาณมากเท่านั้น ๖๕๒. อนุปาทินฺนาทีนํเยวาติ เอกนฺตอนุปาทินฺนเอกนฺตนจิตฺตสมุฏฺฐานาทีนํ นิทฺเทเสสุ คหเณสุ คหิตาติ อตฺโถ. ยํ วา ปนญฺญมฺปีติ ปน วจเนน ปุริมานมฺปิ นกมฺมสฺสกตตฺตาภาวาทิกํ ทีเปติ. ตา หิ อนุปาทินฺนาทินกมฺมสฺสกตตฺตาทิวจนานํ สมานตฺถตฺตา เอเกน อวตฺตพฺพตฺเต อิตเรนปิ อวตฺตพฺพา สิยุํ, วตฺตพฺพตฺเต วา วตฺตพฺพา. ตสฺมา เอกนฺตากมฺมชาทีสฺเวว คเหตพฺพตฺตา ตา อเนกนฺเตสุ น คหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. ๖๕๒. ความหมายคือ คำว่า "อนุปาทินนาทีนังเยวะ" หมายถึง การรวบรวม (ชรตา และ อนิจจตา) ไว้ในคำอธิบายของบทเอกันตะอนุปาทินนะและบทเอกันตะนะจิตตสมุฏฐานเป็นต้น แม้ว่าความหมายจะเป็นเช่นนั้น แต่คำว่า "ยัง วา ปะนะญญัมปิ" ก็แสดงถึงความไม่มีกรรมเป็นของตนเป็นต้นของรูปก่อนๆ ด้วย เพราะว่า ชรตา และ อนิจจตา เหล่านั้นมีความหมายเดียวกันกับคำว่า "อนุปาทินนะ" เป็นต้น และคำว่า "นกัมมัสสกตัตตา" เป็นต้น ดังนั้น หากคำหนึ่งไม่ควรกล่าว อีกคำหนึ่งก็ไม่ควรกล่าว หรือหากคำหนึ่งควรกล่าว อีกคำหนึ่งก็ควรกล่าว เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ชรตา และ อนิจจตา เหล่านั้นถูกรวบรวมไว้เฉพาะในรูปที่เกิดจากอกรรมโดยส่วนเดียวเท่านั้น ไม่ได้รวบรวมไว้ในรูปที่เป็นอเนกันตะเป็นต้น ๖๖๖. เอกนฺต …เป… ปญฺญายติ เตสํ วิการตฺตา, อนิปฺผนฺนตฺตา ปน ตสฺส อุปฺปาโท น เกนจิ สกฺกา วตฺตุนฺติ อธิปฺปาโย. ๖๖๖. (วิญญัติสอง) ย่อมปรากฏโดยอาศัยมหาภูตรูปที่เกิดจากจิตโดยส่วนเดียว เพราะเป็นอาการพิเศษของมหาภูตรูปเหล่านั้น อนึ่ง เพราะความเป็นอนิปผันนรูป การเกิดขึ้นของวิญญัตินั้นจึงไม่สามารถกล่าวได้ด้วยประการใดๆ นี่คือความประสงค์ของพระอรรถกถาจารย์ ทุกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายทุกันนิเทศจบลงแล้ว จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา คำอธิบายจตุกกนิเทศ ๙๖๖. ปจฺฉิมปทสฺสาติ วิญฺญาตปทสฺส. สพฺพเมว หิ รูปํ วิญฺญาตนฺติ ตสฺส อภินฺทิตพฺพตฺตา วิญฺญาตโต อญฺญํ ทิฏฺฐํ สุตํ มุตญฺจ น โหตีติ ปุจฺฉํ อกตฺวาว วิสฺสชฺชิตํ. น หิ สกฺกา วิญฺญาตโต อญฺญํ ‘‘กตมํ รูปํ ทิฏฺฐ’’นฺติ [Pg.156] ปุจฺฉิตุนฺติ อธิปฺปาโย. ยถา หิ ทฺวีสุ อุทฺทิฏฺเฐสุ โนปาทโต อญฺญตฺตํ สนฺธาย ‘‘กตมํ ตํ รูปํ อุปาทา’’ติ ปุจฺฉิตํ, เอวํ ทิฏฺฐาทีสุ จตูสุ อุทฺทิฏฺเฐสุ สุตาทีหิ ตีหิปิ อญฺญตฺตํ สนฺธาย ‘‘กตมํ ตํ รูปํ ทิฏฺฐ’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺพํ สิยา, ตทภาโว น ปุจฺฉิตํ, เอวํ สุตาทีสุปีติ. ทสฺสนาทิคฺคหณวิเสสโต ปน ทิฏฺฐาทีหิ อญฺญสฺส วิญฺญาตสฺส สพฺภาวโต จ จตุกฺโก วุตฺโต. ๙๖๖. คำว่า "ปัจฉิมะปะทัสสาติ" หมายถึง บทว่า "วิญญาตะ" เพราะว่ารูปทั้งหมดเป็นวิญญาตะ (สิ่งที่รู้ได้) และเพราะวิญญาตะนั้นไม่ควรแยกแยะ จึงไม่มีรูปอื่นนอกจากวิญญาตะที่เป็นทิฏฐะ (สิ่งที่เห็น) สุตะ (สิ่งที่ได้ยิน) และมุตะ (สิ่งที่รู้ด้วยจมูก ลิ้น กาย) ดังนั้นจึงตอบโดยไม่ต้องถาม ความประสงค์คือ ไม่สามารถถามได้ว่า รูปใดเล่าเป็นทิฏฐะ ซึ่งเป็นรูปอื่นจากวิญญาตะ เหมือนอย่างที่เมื่อบทสองบทถูกแสดงโดยย่อแล้ว มีการถามว่า รูปนั้นคืออุปาทารูปอะไร โดยหมายถึงความต่างจากโนปาทารูป ฉันใด เมื่อบทสี่บทคือทิฏฐะเป็นต้นถูกแสดงโดยย่อแล้ว ก็ควรจะถามว่า รูปใดเล่าเป็นทิฏฐะ โดยหมายถึงความต่างจากบทที่เหลือสามบทมีสุตะเป็นต้น ฉันนั้น แต่เพราะไม่มีความต่างนั้น จึงไม่ได้ถาม และในสุตะเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน พึงทราบดังนี้ อนึ่ง จตุกกะ (หมวดสี่) ถูกกล่าวไว้เพราะความพิเศษของการรับรู้ด้วยการเห็นเป็นต้น และเพราะมีวิญญาตะอื่นที่แตกต่างจากทิฏฐะเป็นต้น (ซึ่งไม่รวมอยู่ในทิฏฐะ สุตะ มุตะ) ปรากฏอยู่ ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา คำอธิบายปัญจกนิเทศ ๙๖๙. เตโชภาวํ คตนฺติ สภาเวเนว เตโชภาวํ ปตฺตนฺติ อตฺโถ. วุตฺตสฺสปิ อญฺเญน ปกาเรน สงฺคหารหสฺส สงฺคณฺหนํ นยกรณํ อิธ ทฏฺฐพฺพํ, ตยิทํ ‘‘วิญฺญาต’’นฺติ จตุกฺกปเทปิ โยเชตพฺพํ. โผฏฺฐพฺพสฺส เภทสพฺภาโว อฏฺฐเก นโย. ๙๖๙. ความหมายของคำว่า "เตโชภาวัง คะตัง" คือ รูปที่ถึงความเป็นเตโชธาตุด้วยสภาพของตนเองเท่านั้น พึงทราบว่า การรวบรวมรูปที่ควรแก่การรวบรวมด้วยประการอื่นที่กล่าวมาแล้วนั้น เป็นการสร้างนัยในรูปกัณฑ์นี้ และนัยที่สร้างขึ้นนี้ก็พึงประกอบเข้ากับบทว่า "วิญญาตะ" ในจตุกกสังคหะด้วย การปรากฏความแตกต่างของโผฏฐัพพรูปเป็นนัยในอัฏฐกสังคหะ ปกิณฺณกกถาวณฺณนา คำอธิบายปกิณณกถา ๙๗๕. นตฺถิ นีวรณาติ วจเนน มิทฺธสฺสปิ นีวรณสฺส ปหานํ วุตฺตํ, น จ รูปํ ปหาตพฺพํ, น จ รูปกายเคลญฺญํ มุนิโน นตฺถีติ สกฺกา วตฺตุํ ‘‘ปิฏฺฐิ เม อาคิลายติ, ตมหํ อายมิสฺสามี’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๒) วจนโต. สวิญฺญาณกสทฺโทติ วิญฺญาเณน ปวตฺติโต วจีโฆสาทิสทฺโท. น หิ เอตานิ ชายนฺตีติ ปริปจฺจมานสฺส รูปสฺส ปริปจฺจนํ ชรา, ขียมานสฺส ขโย อนิจฺจตาติ รูปภาวมตฺตานิ เอตานิ, น สยํ สภาววนฺตานีติ สนฺธาย วุตฺตํ. ตถา ชายมานสฺส ชนนํ ชาติ, สา จ รูปภาโวว, น สยํ สภาววตีติ ‘‘น ปน ปรมตฺถโต ชาติ ชายตี’’ติ วุตฺตํ. ๙๗๕. ด้วยคำว่า "ไม่มีนิวรณ์" นั้น กล่าวถึงการละนิวรณ์แม้ที่เป็นมิทธะ และรูปไม่ควรละ และไม่สามารถกล่าวได้ว่าพระรูปกายของพระมุนีไม่มีความไม่สบาย เพราะพระดำรัสว่า "หลังของเราเมื่อย เราจักเหยียด" ดังนี้. คำว่า "สวิญญาณกสัททะ" คือเสียงพูดเป็นต้นที่วิญญาณยังให้เป็นไป. คำว่า "ธรรมเหล่านี้ย่อมไม่เกิด" นั้น กล่าวโดยอาศัยความหมายว่า การแก่ของรูปที่กำลังแก่เป็นชรา, การสิ้นไปของรูปที่กำลังสิ้นไปเป็นอนิจจตา, ธรรมเหล่านี้เป็นเพียงสภาพของรูป ไม่ใช่ปรมัตถ์ที่มีสภาพเอง. เช่นเดียวกัน การเกิดของรูปที่กำลังเกิดเป็นชาติ, และชาตินั้นเป็นเพียงสภาพของรูป ไม่ใช่ปรมัตถ์ที่มีสภาพเอง ดังนี้ จึงกล่าวว่า "โดยปรมัตถ์แล้ว ชาติย่อมไม่เกิด" เตสํ ปจฺจโย เอติสฺสาติ ตปฺปจฺจยา, ตปฺปจฺจยาย ภาโว ตปฺปจฺจยภาโว, ตปฺปจฺจยภาเวน ปวตฺโต โวหาโร ตปฺปจฺจยภาวโวหาโร, ตํ ลภติ. อภินิพฺพตฺติตธมฺมกฺขณสฺมินฺติ อภินิพฺพตฺติยมานธมฺมกฺขณสฺมินฺติ อธิปฺปาโย. น หิ ตทา เต ธมฺมา น ชายนฺตีติ ชายมานภาโวว ชาตีติ ยุตฺตา ตสฺสา กมฺมาทิสมุฏฺฐานตา ตํนิพฺพตฺตตา จ, น ปน ตทา เต ธมฺมา ชียนฺติ ขียนฺติ จ, ตสฺมา น เตสํ เต ชีรณภิชฺชนภาวา จิตฺตาทิสมุฏฺฐานา ตํนิพฺพตฺตา จาติ วจนํ อรหนฺติ. เอวมปิ อุปาทินฺน-สทฺโท อุเปเตน กมฺมุนา อาทินฺนตํ วทติ, น นิพฺพตฺตินฺติ อุปาทินฺนปากเภทานํ อุปาทินฺนตา เตสํ วตฺตพฺพาติ เจ? น, อาทินฺน-สทฺทสฺส นิพฺพตฺติวาจกตฺตา. อุเปเตน [Pg.157] นิพฺพตฺตญฺหิ อุปาทินฺนนฺติ ปจฺจยานุภาวกฺขณญฺจ นิพฺพตฺติญฺจ คเหตฺวาว ปวตฺโต อยํ โวหาโร ตทา อภาวา ชรามรเณ น ปวตฺตตีติ. ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนานํ ธมฺมานํ ชรามรณตฺตา เตสํ อุปฺปาเท สติ ชรามรณํ โหติ, อสติ น โหติ. น หิ อชาตํ ปริปจฺจติ ภิชฺชติ วา, ตสฺมา ชาติปจฺจยตํ สนฺธาย ‘‘ชรามรณํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺน’’นฺติ วุตฺตํ. คำว่า "ตัปปัจจยา" เพราะชาตินี้มีเหตุคือรูปธรรมเหล่านั้น, ความเป็นแห่งชาตินั้นมีเหตุคือรูปธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า "ตัปปัจจยภาวะ", โวหารที่ดำเนินไปโดยความเป็นแห่งชาตินั้นมีเหตุคือรูปธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า "ตัปปัจจยภาวโวหาร", ย่อมได้ซึ่งโวหารนั้น. ในบทว่า "อภินิพพัตติธัมมักขณัสสมิง" มีอัธยาศัยว่า "ในขณะแห่งอุปบาทของธรรมที่กำลังยังให้เกิด". จริงอยู่ ในขณะแห่งอุปบาทนั้น ธรรมเหล่านั้นย่อมไม่เกิดก็หามิได้, เพราะฉะนั้น ความเป็นแห่งการกำลังเกิดนั่นเองเป็นชาติ, จึงสมควรที่ชาตินั้นมีกรรมเป็นต้นเป็นสมุฏฐานและเกิดเพราะกรรมเป็นต้นเป็นเหตุ. แต่ในขณะแห่งอุปบาทนั้น ธรรมเหล่านั้นย่อมไม่แก่และไม่สิ้นไป, เพราะฉะนั้น ความเป็นแห่งการแก่และการแตกเหล่านั้นของธรรมเหล่านั้นจึงไม่ควรกล่าวว่ามีจิตเป็นต้นเป็นสมุฏฐานและเกิดเพราะจิตเป็นต้น. แม้เป็นอย่างนี้ ศัพท์ว่า "อุปาทินนะ" ย่อมกล่าวถึงความเป็นแห่งการถือเอาด้วยกรรมที่ตัณหาและทิฏฐิเข้าไปยึดถือแล้ว, ไม่ได้กล่าวถึงการเกิด. ถ้าพึงค้านว่า "ความเป็นแห่งอุปาทินนะของชรตาและอนิจจตาอันเกิดจากกรรมที่เป็นอุปาทินนะเหล่านั้นไม่ควรกล่าวหรือ?" ไม่ควรกล่าว, เพราะศัพท์ว่า "อาทินนะ" สามารถกล่าวอรรถว่าการเกิดได้. จริงอยู่ รูปที่เกิดด้วยกรรมที่ตัณหาและทิฏฐิเข้าไปยึดถือแล้ว ชื่อว่า "อุปาทินนะ". เพราะฉะนั้น โวหารว่า "อุปาทินนะ" นี้ที่ดำเนินไปโดยถือเอาทั้งขณะแห่งอานุภาพของเหตุและการเกิดนั้น ย่อมไม่เป็นไปในชราและมรณะในขณะแห่งฐีติและภังคะนั้น เพราะไม่มี. เพราะธรรมทั้งหลายที่อาศัยเหตุเกิดแล้วมีชราและมรณะเป็นสภาพ, เมื่อการเกิดของธรรมเหล่านั้นมีอยู่ ชราและมรณะย่อมมี, เมื่อไม่มีอยู่ ย่อมไม่มี. จริงอยู่ รูปธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมไม่แก่หรือย่อมไม่แตก, เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ชราและมรณะเป็นปฏิจจสมุปปันนะ" โดยอาศัยความเป็นแห่งชาติเป็นเหตุ. นิสฺสยปฏิพทฺธวุตฺติโตติ ชายมานปริปจฺจมานภิชฺชมานานํ ชายมานาทิภาวมตฺตตฺตา ชายมานาทินิสฺสยปฏิพทฺธวุตฺติกา ชาติอาทโยติ วุตฺตํ โหติ. ยทิ เอวํ อุปาทายรูปานญฺจ จกฺขายตนาทีนํ อุปฺปาทาทิสภาวภูตา ชาติอาทโย ตํนิสฺสิตา โหนฺตีติ ภูตนิสฺสิตานํ เตสํ ลกฺขณานํ อุปาทายภาโว วิย อุปาทายรูปนิสฺสิตานํ อุปาทายุปาทายภาโว อาปชฺชตีติ เจ? น, ภูตปฏิพทฺธอุปาทายรูปลกฺขณานญฺจ ภูตปฏิพทฺธภาวสฺส อวินิวตฺตนโต. อปิจ เอกกลาปปริยาปนฺนานํ รูปานํ สเหว อุปฺปาทาทิปฺปวตฺติโต เอกสฺส กลาปสฺส อุปฺปาทาทโย เอเกกาว โหนฺตีติ ยถา เอเกกสฺส กลาปสฺส ชีวิตินฺทฺริยํ กลาปานุปาลกํ ‘‘อุปาทายรูป’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ กลาปุปฺปาทาทิสภาวา ชาติอาทโย ‘‘อุปาทายรูปานิ’’จฺเจว วุจฺจนฺติ. เอวํ วิการปริจฺเฉทรูปานิ จ โยเชตพฺพานิ. คำว่า "นิสสยปฏิพัทธวุตติ" นั้น กล่าวว่า ชาติเป็นต้นมีอาการเป็นไปเนื่องด้วยรูปที่กำลังเกิดเป็นต้นเป็นที่อาศัย เพราะความเป็นเพียงสภาพแห่งรูปที่กำลังเกิด กำลังแก่ และกำลังแตก. ถ้าเป็นอย่างนั้น ชาติเป็นต้นที่เป็นสภาพแห่งการเกิดเป็นต้นของอุปาทายรูปและจักขายตนะเป็นต้น ย่อมอาศัยอุปาทายรูปนั้น, ดังนี้ ความเป็นแห่งอุปาทายุปาทายรูปย่อมถึงแก่ลักขณรูปเหล่านั้นที่อาศัยอุปาทายรูป เหมือนความเป็นแห่งอุปาทายรูปของลักขณรูปเหล่านั้นที่อาศัยมหาภูตรูปหรือ? ไม่ถึง, เพราะความเป็นแห่งการเนื่องด้วยมหาภูตรูปสี่ของลักขณรูปของอุปาทายรูปที่เนื่องด้วยมหาภูตรูปสี่นั้นไม่กลับคืน. อนึ่ง เพราะการเป็นไปแห่งอุปบาทเป็นต้นของรูปที่รวมอยู่ในกะลาปะเดียวกันย่อมเป็นไปพร้อมกันเท่านั้น, อุปบาทเป็นต้นของกะลาปะหนึ่งย่อมมีแต่ละอย่างเท่านั้น, เพราะฉะนั้น เหมือนอย่างที่ชีวิตินทรีย์ที่รักษาซึ่งกะลาปะของกะลาปะแต่ละอย่างเรียกว่า "อุปาทายรูป", ชาติเป็นต้นที่เป็นสภาพแห่งการเกิดเป็นต้นของกะลาปะก็เรียกว่า "อุปาทายรูป" เท่านั้น. เช่นเดียวกัน วิการรูปและปริจเฉทรูปก็พึงประกอบอย่างนี้. กมฺมสมุฏฺฐานสมฺพนฺธํ อุตุสมุฏฺฐานํ กมฺมวิเสเสน สุวณฺณทุพฺพณฺณสุสณฺฐิตทุสฺสณฺฐิตาทิวิเสสํ โหตีติ ‘‘กมฺมปจฺจย’’นฺติ วุตฺตํ. กมฺมวิปากานุภวนสฺส การณภูตํ พาหิรอุตุสมุฏฺฐานํ กมฺมปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานํ. กมฺมสหาโย ปจฺจโย, กมฺมสฺส วา สหายภูโต ปจฺจโย กมฺมปจฺจโย, โสว อุตุ กมฺมปจฺจยอุตุ, โส สมุฏฺฐานํ เอตสฺสาติ กมฺมปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานนฺติ วจนตฺโถ. สีเต อุณฺเห วา กิสฺมิญฺจิ อุตุมฺหิ สมาคเต ตโต สุทฺธฏฺฐกํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส โส อุตุ สมุฏฺฐานํ. ทุติยสฺส สุทฺธฏฺฐกสฺส อุตุสมุฏฺฐานิกปฏิพนฺธกสฺส โส เอว ปุริโม อุตุ ปจฺจโย. ตติยํ ปน สุทฺธฏฺฐกํ ปุริมอุตุสหาเยน อุตุนา นิพฺพตฺตตฺตา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ‘‘อุตุปจฺจยอุตุสมุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. เอวมยํ ปุริโม อุตุ ติสฺโส สนฺตติโย ฆฏฺเฏติ, ตโต ปรํ อญฺญอุตุสมาคเม อญฺญสนฺตติตฺตยํ, ตโต จ อญฺเญน อญฺญนฺติ เอวํ ปวตฺติ ทฏฺฐพฺพา. ตเทตํ สีตุณฺหานํ อปฺปพหุภาเว ตํสมฺผสฺสสฺส อจิรปฺปวตฺติยา จิรปฺปวตฺติยา [Pg.158] จ เวทิตพฺพํ, อนุปาทินฺเนน ทีปนา น สนฺตติตฺตยวเสน, อถ โข เมฆสมุฏฺฐาปกมูลอุตุวเสน ปการนฺตเรน ทฏฺฐพฺพา, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อุตุสมุฏฺฐาโน นาม วลาหโก’’ติอาทิมาห. รูปรูปานํ วิการาทิมตฺตภาวโต อปรินิปฺผนฺนตา วุตฺตา. เตสญฺหิ รูปวิการาทิภาวโต รูปตาติ อธิปฺปาโย. รูปวิการาทิภาวโต เอว ปน รูเป สติ สนฺติ, อสติ น สนฺตีติ อสงฺขตภาวนิวารณตฺถํ ปรินิปฺผนฺนตา วุตฺตาติ. รูปที่มีอุตุเป็นสมุฏฐานซึ่งมีความเกี่ยวข้องกับรูปที่เกิดจากกรรม ย่อมมีลักษณะพิเศษคือสีดี สีไม่ดี สัณฐานดี สัณฐานไม่ดี เป็นต้น เพราะกรรมพิเศษ, ดังนี้ จึงกล่าวว่า "กรรมปัจจัย". รูปที่เกิดจากอุตุภายนอกที่เป็นเหตุแห่งการเสวยวิบากของกรรม ชื่อว่า "กรรมปัจจยอุตุสมุฏฐาน". เหตุที่มีกรรมเป็นสหาย, หรือเหตุที่เป็นสหายของกรรม ชื่อว่า "กรรมปัจจัย", อุตุนั้นเองเป็นอุตุที่มีกรรมเป็นสหาย, อุตุที่มีกรรมเป็นสหายนั้นเป็นสมุฏฐานของรูปนี้, ดังนี้เป็นอรรถของบทว่า "กรรมปัจจยอุตุสมุฏฐาน". เมื่ออุตุอย่างใดอย่างหนึ่งคือความเย็นหรือความร้อนมาถึงพร้อมกับอุตุภายใน สุทธัฏฐกะกะลาปะย่อมเกิดจากอุตุนั้น, อุตุแรกนั้นเป็นสมุฏฐานของสุทธัฏฐกะกะลาปะนั้น. อุตุแรกนั้นเองเป็นเหตุของสุทธัฏฐกะกะลาปะที่สองที่ผูกพันกับอุตุสมุฏฐานิกรูป. แต่สุทธัฏฐกะกะลาปะที่สามเกิดจากอุตุที่สองที่มีอุตุแรกที่เกิดก่อนเป็นสหาย, จึงกล่าวว่า "อุตุปัจจยอุตุสมุฏฐาน" ด้วยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นเท่านั้น. อุตุแรกนี้ย่อมกระทบสันตติสามสายอย่างนี้, หลังจากนั้นเมื่ออุตุอื่นมารวมกัน ก็มีสันตติสามสายอื่น, หลังจากนั้นเพราะอุตุอื่นก็มีสันตติสามสายอื่น, พึงเห็นความเป็นไปอย่างนี้. การรวมกันของสันตติสามสายนั้นพึงทราบด้วยความเป็นไปแห่งการสัมผัสอุตุนั้นที่ไม่นานและนาน เมื่อความเย็นและความร้อนมีน้อยและมาก. การแสดงด้วยอนุปาทินนรูปไม่ควรทราบด้วยอำนาจแห่งการรวมกันของสันตติสามสาย, แต่พึงทราบด้วยประการอื่นด้วยอำนาจแห่งอุตุที่เป็นมูลเหตุที่ยังเมฆให้เกิด, เพื่อจะแสดงประการอื่นนั้น จึงกล่าวว่า "อุตุสมุฏฐานชื่อว่าเมฆ" เป็นต้น. ความเป็นแห่งอปริณิปผันนรูปกล่าวไว้แล้วเพราะความเป็นเพียงอาการพิเศษเป็นต้นของรูปทั้งหลาย. จริงอยู่ มีอัธยาศัยว่า เพราะความเป็นแห่งอาการพิเศษเป็นต้นของรูปทั้งหลายเหล่านั้น จึงเป็นรูป. แต่เพราะความเป็นแห่งอาการพิเศษเป็นต้นของรูปนั่นเอง เมื่อนิปผันนรูปมีอยู่ อนิปผันนรูปทั้งหลายก็มีอยู่, เมื่อไม่มีอยู่ อนิปผันนรูปทั้งหลายก็ไม่มีอยู่, เพราะฉะนั้น เพื่อประโยชน์แก่การห้ามความเป็นแห่งอสังขตะ จึงกล่าวความเป็นแห่งปริณิปผันนรูปไว้ดังนี้. รูปกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา. รูปกัณฑ์วัณณนาจบแล้ว. ๓. นิกฺเขปกณฺฑํ ๓. นิกเขปกัณฑ์ ติกนิกฺเขปกถาวณฺณนา ติกนิกเขปกถาวัณณนา ๙๘๕. สพฺเพสนฺติ [Pg.159] จิตฺตุปฺปาทวเสน รูปาสงฺขตวเสน จ ภินฺนานํ สพฺเพสํ ผสฺสาทิจกฺขาทิปทภาชนนเยน วิตฺถาริโต. ตตฺถ ปน อสงฺขตสฺส เภทาภาวโต อสงฺขตา ธาตูตฺเวว ปทภาชนํ ทฏฺฐพฺพํ. เยวาปนกานํ ปน สุขุมุปาทายรูปสฺส จ อินฺทฺริยวิการปริจฺเฉทลกฺขณรูปุปตฺถมฺภกภาวรหิตสฺส หทยวตฺถุสฺส ปทุทฺธาเรน อิธ นิทฺเทสานรหตฺตา นิทฺเทโส น กโตติ ทฏฺฐพฺโพ. น หิ ตถาคตสฺส ธมฺเมสุ อาจริยมุฏฺฐิ อตฺถีติ. นิกฺขิปิตฺวาติ วิตฺถารเทสนํ ฐเปตฺวา, อปเนตฺวาติ อตฺโถ, วิตฺถารเทสนํ อนฺโตคธํ กตฺวาติ วา. คาถาตฺโถ นิทาเน วุตฺโต เอว. ๙๘๕. คำว่า สัพเพสํ (ทั้งปวง) นั้น ขยายความโดยนัยแห่งการจำแนกบทมีผัสสะเป็นต้นและจักขุเป็นต้น โดยพิสดาร ซึ่งธรรมทั้งปวงที่ต่างกันแล้วด้วยสามารถแห่งความต่างกันแห่งจิตตุปบาทก็ดี ด้วยสามารถแห่งความต่างกันแห่งรูปและอสังขตะก็ดี. อนึ่ง ในจิต เจตสิก นิพพานเหล่านั้น เพราะอสังขตะคือนิพพานไม่มีความต่างกัน บทภาชนะจึงพึงเห็นว่า อสังขตา ธาตุเท่านั้น. อนึ่ง เพราะธรรมทั้งหลายอันเป็นเยวาปนกก็ดี รูปอันละเอียดและเป็นอุปาทายรูปก็ดี หทัยวัตถุอันปราศจากความเป็นอินทริยรูป วิการรูป ปริจเฉทรูป ลักขณรูป และธรรมอันอุปถัมภ์รูปทั้งหลายก็ดี ไม่ควรแก่การแสดงโดยพิสดารในอภิธรรมนี้ ด้วยการยกบทขึ้นแสดง จึงไม่ได้กระทำการแสดงไว้. พึงเห็นอย่างนี้. จริงอยู่ กำมือของอาจารย์ไม่มีในธรรมทั้งหลายอันพระตถาคตควรแสดง. คำว่า นิกฺขิปิตฺวา (เว้นไว้) นั้น มีอรรถว่า เว้นพระธรรมเทศนาอันพิสดารออกไป หรืออีกนัยหนึ่งว่า รวมพระธรรมเทศนาอันพิสดารเข้าไว้ในภายใน. อรรถแห่งคาถาได้กล่าวไว้แล้วในนิทานกถา. มูลวเสน ปจฺจยภาโว เหตุปจฺจยตฺโถ. ปภวติ เอตสฺมาติ ปภโว, โส เอว ‘‘ชนโก’’ติ วิเสสิโต. สมุฏฺฐาติ เอเตนาติ สมุฏฺฐานํ, ตสฺส วิเสสนํ นิพฺพตฺตกนฺติ. สพฺพานิ วา เอตานิ ปริยายวจนานิ. อตฺถวเสนาติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ กุสลมูลานํ เหตุภาวโต ธมฺมวเสนาติ ยุตฺตนฺติ? สจฺจเมตํ, อโลภาทีนํ ปน ติณฺณํ สมานสฺส มูลฏฺฐสฺส วเสน ทสฺสิตตํ สนฺธาย ‘‘อตฺถวเสนา’’ติ วุตฺตํ. อิมินา ธมฺโมติ ภาโว, อตฺโถติ ธมฺมกิจฺจํ อธิปฺเปตนฺติ วิญฺญายติ. ‘‘อโลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยายา’’ติอาทิวจนโต (อ. นิ. ๓.๓๔) ตานิ กุสลมูลานิ สมุฏฺฐานํ เอตสฺสาติปิ ตํสมุฏฺฐานํ. ตํ ปน เตหิ สมุฏฺฐิตํ โหตีติ ‘‘อโลภาทีหิ สมุฏฺฐิต’’นฺติ อาห. เต กุสลมูลตํสมฺปยุตฺตา สมุฏฺฐานํ เอตสฺสาติปิ อตฺโถ สมฺภวติ. เอตฺถ ปน เจตนํ ฐเปตฺวา อญฺเญ ‘‘ตํสมฺปยุตฺตา’’ติ สมุฏฺฐานภาเว วตฺตพฺพา. ตตฺถ มูเลหิ อตฺตโน ปจฺจยโต กุสเล ปริยาทิยติ, ขนฺเธหิ สภาวโต, กมฺเมหิ อญฺญสฺส นิพฺพตฺตนกิจฺจโต. มูเลหิ จ กุสลานํ อนวชฺชตาย เหตุํ ทสฺเสติ, ขนฺเธหิ ตํสมฺปโยคกตํ อนวชฺชสภาวํ, กมฺเมหิ สุขวิปากตํ. มูเลหิ วา นิทานสมฺปตฺติยา อาทิกลฺยาณตํ, ขนฺเธหิ สภาวสมฺปตฺติยา มชฺเฌกลฺยาณตํ, กมฺเมหิ นิพฺพตฺติสมฺปตฺติยา ปริโยสานกลฺยาณตํ. ความเป็นเครื่องอุปการะด้วยความเป็นดุจรากแก้ว ชื่อว่าอรรถแห่งเหตุปัจจัย. ธรรมที่เกิดขึ้นจากเหตุนี้ ชื่อว่าปภวะ, ปภวะนั้นนั่นแลถูกกระทำวิเสสว่า 'ชนกะ'. ธรรมที่ตั้งขึ้นหรือเกิดขึ้นด้วยเหตุนี้ ชื่อว่าสมุฏฐาน, ศัพท์ว่า 'นิพพัตตกะ' เป็นวิเสสนะของสมุฏฐานนั้น. หรือศัพท์เหล่านี้ทั้งหมดเป็นศัพท์ปริยาย. เหตุใดจึงกล่าวว่า 'อัตถวเสนะ' ไม่ควรหรือที่จะกล่าวว่า 'ธัมมวเสนะ' เพราะความเป็นเหตุของกุศลมูลทั้งหลาย? คำนี้จริงอยู่ แต่พระสังคหกาจารย์กล่าวว่า 'อัตถวเสนะ' โดยอาศัยความเป็นธรรมที่แสดงแล้วด้วยสามารถแห่งอรรถคือความเป็นมูลที่เสมอกันของธรรมทั้งสามมีอโลภะเป็นต้น. ด้วยบทนี้ ย่อมรู้ว่า 'ธัมมะ' หมายถึงปรมัตถสภาวะ และ 'อัตถะ' หมายถึงกิจของธรรมทั้งหลาย (เช่น กิจของการเป็นมูล). เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงพระบาลีมี 'อโลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทายาย' เป็นต้น กุศลมูลเหล่านั้นจึงเป็นที่เกิดขึ้นของกรรมนี้ จึงชื่อว่า 'ตังสามุฏฐานัง'. อนึ่ง กรรมนั้นเกิดขึ้นเพราะอโลภะ อโทสะ อโมหะเหล่านั้น พระสังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า 'อโลภาทิหิ สมุฏฐิตัง' (เกิดขึ้นเพราะอโลภะเป็นต้น). อรรถว่า กุศลมูลเหล่านั้นและขันธ์ทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยกุศลมูลเหล่านั้นเป็นที่เกิดขึ้นของกรรมนี้ ก็เป็นไปได้. อนึ่ง ในบทว่า 'ตังสามุฏฐานัง' นี้ เว้นเจตนาแล้ว ธรรมอื่นจากเจตนาควรกล่าวว่าเป็น 'ตังสัมปยุตตะ' ในความเป็นแห่งที่เกิดขึ้น. ในมูล ขันธ์ กรรมเหล่านั้น ด้วยมูลทั้งหลาย ย่อมกำหนดเอากุศลทั้งหลายด้วยสามารถแห่งเหตุของตน. ด้วยขันธ์ทั้งหลาย ย่อมกำหนดเอากุศลทั้งหลายด้วยสามารถแห่งสภาวะ. ด้วยกรรมทั้งหลาย ย่อมกำหนดเอากุศลทั้งหลายด้วยสามารถแห่งกิจอันยังผลอื่นให้เกิดขึ้น. และด้วยมูลทั้งหลาย ย่อมแสดงเหตุแห่งความเป็นธรรมอันไม่มีโทษของกุศลทั้งหลาย. ด้วยขันธ์ทั้งหลาย ย่อมแสดงสภาวะอันไม่มีโทษที่ขันธ์อันสัมปยุตด้วยกุศลมูลนั้นกระทำแล้ว. ด้วยกรรมทั้งหลาย ย่อมแสดงความเป็นธรรมอันมีผลดีอันน่าปรารถนา. หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยมูลทั้งหลาย ย่อมแสดงความเป็นธรรมอันดีในเบื้องต้นด้วยความถึงพร้อมแห่งเหตุ. ด้วยขันธ์ทั้งหลาย ย่อมแสดงความเป็นธรรมอันดีในท่ามกลางด้วยความถึงพร้อมแห่งสภาวะ. ด้วยกรรมทั้งหลาย ย่อมแสดงความเป็นธรรมอันดีในที่สุดด้วยความถึงพร้อมแห่งผลอันสำเร็จแล้ว. ๙๘๖. ตํ [Pg.160]…เป… อุทฺธํ อกุสลํ นาม นตฺถีติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสหคตโมโห อตฺถีติ? สจฺจเมตํ, เตน ปน วินา ตํสมฺปยุตฺตตา นตฺถีติ ตํสมฺปยุตฺเตสุ คหิเตสุ โมโห คหิโต เอวาติ กตฺวา ‘‘ตโต อุทฺธํ นตฺถี’’ติ วุตฺตํ อญฺญตฺถ อภาวา. เอกสฺมึ ฐิตํ เอกฏฺฐํ, สหชภาเวน เอกฏฺฐํ สหเชกฏฺฐํ. ปหาตพฺพนฺติ ปหานํ, ปหานภาเวน เอกฏฺฐํ ปหาเนกฏฺฐํ. เยน หิ ยํ สห ปหาตพฺพํ, เตน ตํ เอกสฺมึ ปุคฺคเล ฐิตํ โหติ, เอกสฺมึ สมุจฺฉินฺเน อสมุจฺฉินฺเน จ อิตรสฺส สมุจฺฉินฺนตาย อสมุจฺฉินฺนตาย จ วเสน อญฺญมญฺญาวิรหิตโต. ๙๘๖. เหตุใดจึงกล่าวว่า 'ตัง...เป...อุทธัง อกุสลํ นาม นตฺถิ' (อกุศลชื่อนั้น...เป...ขึ้นไปไม่มี) ไม่ใช่หรือว่าโมหะที่เกิดร่วมกับวิจิกิจฉาและอุทธัจจะยังมีอยู่? คำนี้จริงอยู่ แต่เพราะไม่มีความเป็นตังสัมปยุตตะ (ธรรมที่สัมปยุตด้วยโมหะ) หากปราศจากโมหะนั้น เมื่อวิจิกิจฉาและอุทธัจจะที่สัมปยุตด้วยโมหะนั้นถูกถือเอาแล้ว โมหะก็ถูกถือเอาแล้วนั่นเอง ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า 'แต่โมหะนั้นขึ้นไปไม่มี' เพราะไม่มีโมหะชนิดนี้ในจิตอื่นจากจิตที่เกิดร่วมกับวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ. อกุศลที่ตั้งอยู่ในจิตดวงเดียว หรือในบุคคลคนเดียว ชื่อว่า 'เอกัฏฐะ'. อกุศลที่ตั้งอยู่ในจิตดวงเดียวด้วยความเป็นสหชาติ ชื่อว่า 'สหเชกัฏฐะ'. ธรรมที่ควรละ ชื่อว่า 'ปหานะ'. อกุศลที่ตั้งอยู่ในบุคคลคนเดียวด้วยความเป็นธรรมที่ควรละ ชื่อว่า 'ปหาเนกัฏฐะ'. จริงอยู่ อกุศลใดที่ควรละพร้อมกับอกุศลใด อกุศลนั้นย่อมตั้งอยู่ในบุคคลคนเดียวพร้อมกับอกุศลนั้น เพราะเมื่ออกุศลหนึ่งถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิงหรือไม่ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิงก็ตาม อกุศลอื่นก็ย่อมไม่ปราศจากกันและกันด้วยสามารถแห่งความเป็นธรรมที่ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิงหรือไม่ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง. ๙๘๗. ตีณิ ลกฺขณานีติ อนิจฺจทุกฺขอนตฺตตา. นามกสิณสตฺตปญฺญตฺติโย ติสฺโส ปญฺญตฺติโย. ปรมตฺเถ อมุญฺจิตฺวา โวหริยมานา วิหารมญฺจาทิกา อุปาทาปญฺญตฺติ สตฺตปญฺญตฺติคฺคหเณน คหิตาติ เวทิตพฺพา, เอตานิ จ ลกฺขณาทีนิ เหฏฺฐา ทฺวีสุ กณฺเฑสุ วิญฺญตฺติอาทีนิ วิย น วุตฺตานิ, น จ สภาวธมฺมาติ กตฺวา น ลพฺภนฺตีติ วุตฺตานิ. น หิ โกจิ สภาโว กุสลตฺติกาสงฺคหิโตติ วตฺตุํ ยุตฺตนฺติ. ๙๘๗. คำว่า 'ตีณิ ลักขณานิ' (ลักษณะสาม) คือ ความเป็นอนิจจะ ความเป็นทุกข์ ความเป็นอนัตตา. นามบัญญัติ กสิณบัญญัติ สัตตบัญญัติ เป็นบัญญัติสามอย่าง. พึงทราบว่า อุปาทาบัญญัติมีวิหารบัญญัติและมัญจบัญญัติเป็นต้น ที่ถูกเรียกขานโดยไม่ละทิ้งปรมัตถธรรมทั้งหลายนั้น ถูกถือเอาแล้วด้วยการถือเอาศัพท์ว่า สัตตบัญญัติ. และลักษณะเป็นต้นเหล่านี้ไม่ได้กล่าวไว้ในกัณฑ์ทั้งสองเบื้องล่างเหมือนวิญญัติเป็นต้น และไม่เป็นปรมัตถสภาวธรรมทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวไว้ในอรรถกถาเก่าว่า 'ย่อมไม่ได้'. จริงอยู่ พึงกล่าวว่า ไม่มีปรมัตถสภาวะใดๆ ที่กุสลติกะไม่สงเคราะห์ไว้. ๙๘๘. สุขภูมีติ กามาวจราทโยปิ ยุชฺชนฺติ. สุขสหคตา หิ กามาวจราทิภูมิ สุขภูมิ. กามาวจราทิภูมีติ จ กามาวจราทิตาย ธมฺมา เอว วุจฺจนฺตีติ กามาวจราทิจิตฺตุปฺปาเทสูติ อตฺถโต วิญฺญายติ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘สุขภูมิย’’นฺติ วตฺวา ตสฺสา เอว วิภาคทสฺสนตฺถํ ‘‘กามาวจเร’’ติอาทิ วุตฺตํ. ภูมิ-สทฺโท จ อภิธมฺเม กามาวจราทีสุ นิรุฬฺโหติ ‘‘จตูสุ ภูมีสุ กุสล’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๓๘๔) อญฺญภูมิคฺคหณํ น โหตีติ. ปาฬิโต จาติ ‘‘วิสิฏฺฐานํ ปากาติ วิปากา’’ติอาทิวจนตฺถวิภาวเนน ปาฬิโต. ‘‘วิปกฺกภาวมาปนฺนานํ อรูปธมฺมานเมตํ อธิวจน’’นฺติอาทินา ภาสิตตฺถวิภาวเนน อตฺถโต จ. นามปริจฺเฉทาทีหิ ติกทุกานํ ววตฺถานทสฺสเนน วา ปาฬิโต, ตทตฺถวิญฺญาปเนน อตฺถโต. ๙๘๘. ในบทว่า 'สุขภูมิ' นั้น จิตตุปบาทมีกามาวจรเป็นต้นก็ควร. จริงอยู่ ภูมิมีกามาวจรเป็นต้นที่เกิดร่วมกับสุขเวทนา ชื่อว่าสุขภูมิ. และในบทว่า 'กามาวจราทิภูมิ' นั้น เพราะความเป็นที่เกิดแห่งกามตัณหาเป็นต้น ธรรมทั้งหลายคือจิตตุปบาทเท่านั้นที่ถูกกล่าวไว้ ด้วยเหตุนี้จึงรู้โดยอรรถว่าหมายถึงในจิตตุปบาทมีกามาวจรเป็นต้น. และเมื่อกระทำอย่างนี้แล้ว ตรัสว่า 'สุขภูมิ' แล้ว เพื่อประโยชน์แก่การแสดงความจำแนกแห่งสุขภูมินั้นนั่นเอง จึงตรัสพระดำรัสมี 'กามาวจเร' เป็นต้น. และศัพท์ว่า 'ภูมิ' นั้น เป็นศัพท์ที่ปรากฏแล้วในอภิธรรมในจิตตุปบาทมีกามาวจรเป็นต้น ด้วยเหตุนี้ การถือเอาภูมิอื่นจากจิตตุปบาทจึงไม่เป็นไปในพระบาลีมี 'จตูสุ ภูมิสุ กุสลํ' เป็นต้น. และด้วยบาลีนั้นคือ ด้วยการแสดงให้ปรากฏซึ่งอรรถแห่งวจนะมี 'วิสิฏฺฐานํ ปากาติ วิปากา' เป็นต้น ด้วยบาลีก็ดี. ด้วยการแสดงให้ปรากฏซึ่งอรรถอันควรแสดงมี 'วิปักกภาวมปฺปนฺนานํ อรูปธมฺมานเมตํ อธิวจนํ' เป็นต้น ด้วยอรรถก็ดี. หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยการแสดงซึ่งการกำหนดแบ่งแยกติกะและทุกะทั้งหลายด้วยการจำแนกชื่อเป็นต้น ด้วยบาลีก็ดี. ด้วยการยังอรรถแห่งติกะและทุกะเหล่านั้นให้รู้ ด้วยอรรถก็ดี. ๙๙๑. สาลิผลนฺติ สาลิปากมาห. ๙๙๑. พระสังคหกาจารย์กล่าวข้าวสาลีที่หุงแล้วว่า 'สาลีผล'. ๙๙๔. อมฺหากํ มาตุลตฺเถโรติ ปุคฺคลารมฺมณสฺสปิ อุปาทานสฺส อุปาทานกฺขนฺธา เอว ปจฺจโย, น โลกุตฺตรา, โก ปน วาโท ขนฺธารมฺมณสฺส. เตนาห ‘‘อคฺคหิตานี’’ติ. ๙๙๔. คำว่า 'อัมหากัง มาตุลัตเถโร' (พระมาตุลเถระของเรา) นั้น อุปาทานขันธ์ทั้งหลายอันเป็นอารมณ์แห่งอุปาทานเท่านั้นเป็นปัจจัยของอุปาทานที่มีบุคคลบัญญัติเป็นอารมณ์ โลกุตตระทั้งหลายไม่เป็นปัจจัย. แล้วจะกล่าวอะไรถึงอุปาทานที่มีขันธ์เป็นอารมณ์เล่า? ด้วยเหตุนั้น พระสังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า 'อัคคหิตานิ' (ไม่ถูกถือเอา). ๙๙๘. ยถา [Pg.161] อุปาทาเนหิ อคฺคเหตพฺพา อนุปาทานิยา, เอวํ สํกิเลเสหิ อคฺคเหตพฺพา อสํกิเลสิกาติ กตฺวา ‘‘อสํ…เป… เอเสว นโย’’ติ อาห. ๙๙๘. พระสังคหกาจารย์กล่าวว่า 'อสัง...เป...เอเสวะ นโย' (อสัง...เป...นัยนี้เท่านั้น) โดยทำความเข้าใจว่า ธรรมทั้งหลายที่ไม่ควรถูกถือเอาด้วยอุปาทานทั้งหลาย ชื่อว่าอนุปาทานิยะฉันใด ธรรมทั้งหลายที่ไม่ควรถูกถือเอาด้วยสังขิเลสธรรมทั้งหลาย ก็ชื่อว่าอสังขิเลสิกะฉันนั้น. ๑๐๐๖. ทิฏฺฐิยา คหิโต อตฺตา น วิชฺชติ. เยสุ ปน วิปลฺลตฺถคาโห, เต อุปาทานกฺขนฺธาว วิชฺชนฺติ. ตสฺมา ยสฺมึ อวิชฺชมานนิจฺจาทิวิปริยาสาการคหณํ อตฺถิ, โสว อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกสงฺขาโต กาโย. ตตฺถ นิจฺจาทิอาการสฺส อวิชฺชมานตาทสฺสนตฺถํ รุปฺปนาทิสภาวสฺเสว จ วิชฺชมานตาทสฺสนตฺถํ วิชฺชมาโน กาโยติ วิเสเสตฺวา วุตฺโต, โลกุตฺตรา ปน น กทาจิ อวิชฺชมานากาเรน คยฺหนฺตีติ น อิทํ วิเสสนํ อรหนฺติ. สกฺกาเย ทิฏฺฐิ, สตี วา กาเย ทิฏฺฐิ สกฺกายทิฏฺฐิ. อตฺตนา คหิตาการสฺส อวิชฺชมานตาย สยเมว สตี, น ตาย คหิโต อตฺตา อตฺตนิยํ วาติ อตฺโถ. อยํ ปนตฺโถ สมฺภวตีติ กตฺวา วุตฺโต, ปุริโม เอว ปน ปธาโน. ทุติเย หิ ทิฏฺฐิยา วตฺถุ อวิเสสิตํ โหติ. กาโยติ หิ ขนฺธปญฺจเก วุจฺจมาเน โลกุตฺตราปนยนํ นตฺถิ. น หิ โลกุตฺตเรสุ กาย-สทฺโท น วตฺตติ. กายปสฺสทฺธิอาทีสุ หิ โลกุตฺตเรสุ กาย-สทฺโทปิ โลกุตฺตรกฺขนฺธวาจโกติ. สีเลนาติ สุทฺธิยา อเหตุภูเตน สีเลน. คหิตสมาทานนฺติ อุปฺปาทิตปรามาโสว. โส หิ สมาทิยนฺติ เอเตน กุกฺกุรสีลวตาทีนีติ ‘‘สมาทาน’’นฺติ วุตฺโต. ตตฺถ อวีติกฺกมนียตาย สีลํ, ภตฺติวเสน สตตํ จริตพฺพตาย วตํ ทฏฺฐพฺพํ. ๑๐๐๖. อัตตาที่ถูกยึดด้วยทิฏฐิ ย่อมไม่มีปรากฏ แต่ว่าอุปาทานขันธ์เหล่านั้น ซึ่งมีการยึดถือที่วิปลาส ย่อมมีปรากฏ เพราะฉะนั้น กายที่นับว่าเป็นอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น ย่อมมีการยึดถือโดยอาการวิปลาสมีนิจจะ เป็นต้น ซึ่งไม่มีปรากฏโดยปรมัตถ์ ในอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น คำว่า “กายที่มีอยู่” นี้ ตรัสไว้โดยการทำให้พิเศษ เพื่อแสดงความเป็นสิ่งที่ไม่มีอยู่ของอาการมีนิจจะ เป็นต้น และเพื่อแสดงความเป็นสิ่งที่มีอยู่ของสภาพมีการสลายไป เป็นต้น แต่โลกุตตระทั้งหลาย ย่อมไม่ถูกยึดถือด้วยอาการที่ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ในกาลไหนๆ เพราะฉะนั้น โโลกุตตระทั้งหลายจึงไม่ควรแก่คำวิเสสนะนี้ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นในกายอันมีอยู่โดยปรมัตถ์ (ขันธ์ ๕) หรือทิฏฐิที่มีอยู่ในกายอันมีอยู่โดยปรมัตถ์ (ขันธ์ ๕) ชื่อว่าสักกายทิฏฐิ เพราะความเป็นสิ่งที่ไม่มีอยู่ของอาการที่ถูกยึดถือว่าเป็นอัตตา ทิฏฐินั้นเองย่อมมีอยู่ อัตตาหรืออัตตนียะที่ถูกยึดถือด้วยทิฏฐินั้น ย่อมไม่มี นี้คืออรรถะ แต่ว่าอรรถะที่สองนี้ก็เป็นไปได้ จึงตรัสไว้โดยการนึกถึงเช่นนี้ แต่ว่าอรรถะแรกนั่นแหละเป็นประธาน เพราะในอรรถะที่สอง วัตถุของทิฏฐิไม่ได้ถูกทำให้พิเศษ เพราะเมื่อกล่าวถึงคำว่า “กาย” ในขันธ์ ๕ ย่อมไม่มีการยกเว้นโลกุตตระออกไป เพราะคำว่า “กาย” ย่อมไม่ใช้ในโลกุตตระก็หามิได้ เพราะในโลกุตตระทั้งหลาย มีกายปัสสัทธิ เป็นต้น คำว่า “กาย” ก็สามารถแสดงถึงโลกุตตรขันธ์ได้ คำว่า “ด้วยศีล” หมายถึง ด้วยศีลที่ไม่เป็นเหตุแห่งความบริสุทธิ์ (เช่น การประพฤติของสุนัข เป็นต้น) คำว่า “การสมาทานที่ถูกยึดถือ” หมายถึง ปรามาสที่เกิดขึ้นแล้วนั่นเอง เพราะว่าชนทั้งหลายย่อมสมาทานวัตรปฏิบัติของสุนัข เป็นต้น ด้วยปรามาสนั้น จึงตรัสเรียกว่า “สมาทาน” ในศีลและวัตรเหล่านั้น พึงทราบว่า “ศีล” เพราะเป็นสิ่งที่ไม่ควรล่วงละเมิด และพึงทราบว่า “วัตร” เพราะเป็นสิ่งที่ควรประพฤติเป็นประจำโดยอำนาจแห่งการบำเพ็ญ ๑๐๐๗. อิเธว ติฏฺฐมานสฺสาติ อิมิสฺสาเยว อินฺทสาลคุหายํ ติฏฺฐมานสฺส. วาจุคฺคตกรณํ อุคฺคโห. อตฺถปริปุจฺฉนํ ปริปุจฺฉา. กุสเลหิ สห โจทนาปริหรณวเสน วินิจฺฉยกรณํ วินิจฺฉโย. พหูนํ นานปฺปการานํ สกฺกายทิฏฺฐีนํ อวิหตตฺตา ตา ชเนนฺติ, ตาหิ ชนิตาติ วา ปุถุชฺชนา. อวิฆาตเมว วา ชน-สทฺโท วทติ. ปุถุ สตฺถารานํ มุขุลฺโลกิกาติ เอตฺถ ปุถู ชนา เอเตสนฺติ ปุถุชฺชนาติ วจนตฺโถ. ปุถุ…เป… อวุฏฺฐิตาติ เอตฺถ ชเนตพฺพา, ชายนฺติ วา เอตฺถาติ ชนา, คติโย. ปุถู ชนา เอเตสนฺติ ปุถุชฺชนา. อิโต ปเร ชายนฺติ เอเตหีติ ชนา, อภิสงฺขาราทโย. เต เอเตสํ ปุถู วิชฺชนฺตีติ ปุถุชฺชนา. อภิสงฺขรณาทิอตฺโถ เอว วา ชน-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. ราคคฺคิอาทโย สนฺตาปา. เต เอว สพฺเพปิ วา กิเลสา ปริฬาหา. ปุถุ ปญฺจสุ [Pg.162] กามคุเณสูติ เอตฺถ ชายตีติ ชโน, ‘‘ราโค เคโธ’’ติ เอวมาทิโก. ปุถุ ชโน เอเตสนฺติ ปุถุชฺชนา. ปุถูสุ วา ชนา ชาตา รตฺตาติ เอวํ ราคาทิอตฺโถ เอว ชน-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. ปลิพุทฺธาติ สมฺพทฺธา อุปทฺทุตา วา. อสฺสุตวาติ เอเตน อนฺธตา วุตฺตาติ ‘‘อนฺธปุถุชฺชโน วุตฺโต’’ติ อาห. ๑๐๐๗. คำว่า “เมื่อยังคงอยู่ในที่นี้” หมายถึง เมื่อยังคงอยู่ในถ้ำอินทสาลคูหานี้เอง การทำให้ขึ้นปาก หรือการเรียนให้ขึ้นปาก ชื่อว่า อุคคหะ การสอบถามอรรถะซ้ำๆ ชื่อว่า ปริปุจฉา การวินิจฉัยด้วยการโต้ตอบและแก้ปัญหาพร้อมกับบัณฑิตผู้ฉลาด ชื่อว่า วินิจฉัย คำว่า “ปุถุชน” เพราะสักกายทิฏฐิอันมีประการต่างๆ มากมายยังไม่ถูกกำจัด จึงยังให้เกิดสักกายทิฏฐิเหล่านั้น หรือเพราะถูกสักกายทิฏฐิเหล่านั้นทำให้เกิด หรือคำว่า “ชน” ย่อมแสดงอรรถะว่า “ความไม่ถูกกำจัด” นั่นเอง ในบทว่า “ปุถุชน” นี้ อรรถะของคำคือ “ชนทั้งหลายผู้มาก (ผู้คอยจ้องมองดูหน้าศาสดาเป็นอันมาก) มีอยู่แก่สัตว์เหล่านี้” จึงชื่อว่า “ปุถุชน” ในบทว่า “ปุถุชน” นี้ พึงให้เกิด หรือย่อมเกิดในคติเหล่านี้ จึงชื่อว่า “ชน” (คติ) คติที่พึงให้เกิด หรือคติที่เป็นที่เกิดมีมากมายแก่สัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า “ปุถุชน” ในบทต่อจากนี้ สัตว์ทั้งหลายย่อมเกิดด้วยอภิสังขาร เป็นต้น เหล่านี้ จึงชื่อว่า “ชน” (อภิสังขาร เป็นต้น) อภิสังขาร เป็นต้น เหล่านั้นมีมากมายแก่สัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า “ปุถุชน” หรือพึงทราบว่า คำว่า “ชน” มีอรรถะว่า “การปรุงแต่ง” เป็นต้น เท่านั้น ไฟคือราคะ เป็นต้น ชื่อว่า สันตาปะ ไฟคือราคะ เป็นต้น เหล่านั้นนั่นแหละ หรือกิเลสทั้งปวง ชื่อว่า ปริฬาหะ ในบทว่า “ปุถุชน” นี้ ราคะ ความโลภ เป็นต้น ย่อมเกิดขึ้น จึงชื่อว่า “ชน” ราคะ เป็นต้น ที่เกิดขึ้นมีมากมายแก่สัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า “ปุถุชน” หรือพึงทราบว่า คำว่า “ชน” มีอรรถะว่า “สัตว์ทั้งหลายผู้กำหนัดยินดีที่เกิดขึ้นในกามคุณทั้งหลายอันมากมาย” เป็นต้น เท่านั้น คำว่า “ปะลิพุทธะ” หมายถึง ถูกผูกพัน หรือถูกเบียดเบียน ด้วยบทว่า “อัสสุตวา” นี้ ตรัสถึงความเป็นผู้มืดบอดแล้ว จึงกล่าวว่า “ปุถุชนผู้มืดบอด” อนเยติ อวฑฺฒิยํ. สพฺพตฺถ นิรุตฺติลกฺขเณน ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อเนเกสุ จ กปฺปสตสหสฺเสสุ กตํ ชานนฺติ, ปากฏญฺจ กโรนฺติ อุปการํ สติชนนอามิสปฏิคฺคหณาทินา ปจฺเจกสมฺพุทฺธา, ตเถว ทุกฺขิตสฺส สกฺกจฺจํ กาตพฺพํ กโรนฺติ. สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปน อสงฺขฺเยยฺยอปฺปเมยฺเยสุปิ กตํ อุปการํ มคฺคผลานํ อุปนิสฺสยญฺจ ชานาติ, ปากฏญฺจ กโรติ, สีโห วิย จ ชวํ สพฺพตฺถ สกฺกจฺจเมว ธมฺมเทสนํ กโรติ. อริยภาโวติ เยหิ โยคโต อริยา วุจฺจนฺติ, เต มคฺคผลธมฺมา ทฏฺฐพฺพา. อริยกรธมฺมา อนิจฺจทสฺสนาทโย, วิปสฺสิยมานา วา อนิจฺจาทโย. คำว่า “อนยะ” หมายถึง การไม่เจริญ ในบททั้งปวง พึงทราบความสำเร็จของบทด้วยลักษณะแห่งนิรุตติ และพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมทรงทราบบุญบารมีที่ได้ทรงบำเพ็ญมาแล้วในแสนกัปป์เป็นอันมาก และทรงกระทำให้ปรากฏด้วยการยังสติให้ระลึกถึงอุปการะ การรับอามิส เป็นต้น เช่นนั้นแหละ ย่อมทรงกระทำกิจที่ควรทำแก่ผู้มีทุกข์ (ผู้ถึงทุกข์) โดยเคารพ แต่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมทรงทราบอุปการะที่ได้ทรงบำเพ็ญมาแล้ว และอุปนิสัยแห่งมรรคผลในกาลอันนับไม่ได้ประมาณไม่ได้ และทรงกระทำให้ปรากฏ และทรงแสดงธรรมโดยเคารพในที่ทั้งปวง เหมือนราชสีห์ย่อมกระทำความเร็ว คำว่า “อริยภาวะ” พึงทราบว่า มรรคผลธรรมเหล่านั้น ซึ่งเป็นเหตุให้บุคคลชื่อว่า “อริยะ” เพราะประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น ธรรมที่กระทำความเป็นอริยะ คือ วิปัสสนาญาณที่เห็นอนิจจะ เป็นต้น หรืออนิจจะ เป็นต้น ที่ถูกวิปัสสนาเห็น โสตานีติ ตณฺหาทิฏฺฐิกิเลสทุจฺจริตอวิชฺชาโสตานิ. ‘‘โสตานํ สํวรํ พฺรูมี’’ติ วตฺวา ‘‘ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ วจเนน โสตานํ สํวโร ปิทหนํ สมุจฺเฉทญาณนฺติ วิญฺญายติ. ขนฺตีติ อธิวาสนา, สา จ ตถาปวตฺตา ขนฺธา. ปญฺญาติ เอเก, อโทโส เอว วา. กายทุจฺจริตาทีนนฺติ ทุสฺสีลฺยสงฺขาตานํ กายวจีทุจฺจริตานํ มุฏฺฐสฺสจฺจสงฺขาตสฺส ปมาทสฺส อภิชฺฌาโทมนสฺสานํ ปาปกานํ อกฺขนฺติอญฺญาณโกสชฺชานญฺจ. อนุเปกฺขา สงฺขาเรหิ อวิวฏฺฏนํ, สาลยตาติ อตฺโถ. ธมฺมฏฺฐิติยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเท ปฏิโลมภาโว สสฺสตุจฺเฉทคาโห, ตปฺปฏิจฺฉาทกโมโห วา. นิพฺพาเน ปฏิโลมภาโว สงฺขาเรสุ รติ, นิพฺพานปฏิจฺฉาทโก โมโห วา. สงฺขารนิมิตฺตคฺคาโหติ ยาทิสสฺส กิเลสสฺส อปฺปหีนตฺตา วิปสฺสนา สงฺขารนิมิตฺตํ น มุญฺจติ, โส กิเลโส ทฏฺฐพฺโพ. สงฺขารนิมิตฺตคฺคหณสฺส อติกฺกมนํ วา ปหานํ. คำว่า “โสตานิ” หมายถึง กระแสทั้งหลายคือ ตัณหา ทิฏฐิ กิเลสที่เหลือ ทุจริต และอวิชชา เมื่อตรัสว่า “เรากล่าวซึ่งการสำรวมกระแสทั้งหลาย” และด้วยพระดำรัสว่า “กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นด้วยปัญญา” จึงพึงทราบว่า การสำรวมกระแสทั้งหลายคือ ตัณหา เป็นต้น คือ การปิดกั้น คือ ญาณที่ตัดขาดโดยสิ้นเชิง คำว่า “ขันติ” หมายถึง อธิวาสนา (การอดทน) หรือการอดทนต่อทุกสิ่ง และอธิวาสนานั้นคือ นามขันธ์ที่เกิดขึ้นด้วยอาการแห่งความอดทนนั้น บางอาจารย์กล่าวว่า “ปัญญา” หรือ “อโทสะ” นั่นเอง คำว่า “กายทุจริตเป็นต้น” หมายถึง กายทุจริต วจีทุจริตที่นับว่าเป็นความทุศีล อภิชฌา โทมนัสที่เป็นอกุศลที่นับว่าเป็นความประมาทที่สติเลือนหายไป และความไม่อดทน อัญญาณ ความเกียจคร้าน การไม่หันกลับจากสังขารทั้งหลาย ชื่อว่า อนุเปกขา อรรถะคือ ความติดข้องในสังขารธรรมทั้งหลาย ในปฏิจจสมุปบาทอันเป็นที่ตั้งแห่งธรรมทั้งหลาย (ผลธรรมมีสังขารเป็นต้น) ความเป็นปฏิโลมคือ สัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ หรือโมหะที่ปิดบังปฏิจจสมุปบาทนั้น ในนิพพาน ความเป็นปฏิโลมคือ ความยินดีในสังขารทั้งหลาย หรือโมหะที่ปิดบังนิพพาน พึงทราบว่า กิเลสเช่นใดที่วิปัสสนาไม่ปล่อยอารมณ์สังขาร เพราะยังละกิเลสนั้นไม่ได้ กิเลสเช่นนั้นชื่อว่า “สังขารนิมิตตัคคาหะ” หรือการก้าวล่วงการยึดถืออารมณ์สังขาร ชื่อว่า การละ จตุนฺนํ อริยมคฺคานํ ภาวิตตฺตา อจฺจนฺตํ อปฺปวตฺติภาเวน ยํ ปหานนฺติ โยชนา เวทิตพฺพา. เกน ปน ปหานนฺติ? อริยมคฺเคเหวาติ วิญฺญายมาโน อยมตฺโถ เตสํ ภาวิตตฺตา อปฺปวตฺติวจเนน. สมุทยปกฺขิกสฺสาติ เอตฺถ จตฺตาโรปิ มคฺคา จตุสจฺจาภิสมยาติ กตฺวา เตหิ ปหาตพฺเพน [Pg.163] เตน เตน สมุทเยน สห ปหาตพฺพตฺตา สมุทยสภาคตฺตา จ สจฺจวิภงฺเค จ สพฺพกิเลสานํ สมุทยภาวสฺส วุตฺตตฺตา ‘‘สมุทยปกฺขิกา’’ติ ทิฏฺฐิอาทโย วุจฺจนฺติ. กายวาจาจิตฺตานํ วิรูปปฺปวตฺติยา นยนํ อปยาปนํ, กายทุจฺจริตาทีนํ วินาสนยนํ วา วินโย, เตสํ วา ชิมฺหปฺปวตฺตึ วิจฺฉินฺทิตฺวา อุชุกนยนํ วินยนํ. เอเสเสติ เอโส โส เอว, อตฺถโต อนญฺโญติ อตฺโถ. ตชฺชาเตติ อตฺถโต ตํสภาโวว. สปฺปุริโส อริยสภาโว, อริโย จ สปฺปุริสภาโวติ อตฺโถ. พึงทราบการประกอบความ (โยชนา) ว่า การละใดที่เป็นไปโดยความไม่เป็นไปอีกอย่างเด็ดขาด เพราะความที่อริยมรรค ๔ อันตนให้เจริญแล้ว. ถามว่า ก็ละด้วยอะไร? ตอบว่า ละด้วยอริยมรรคนั่นเอง เนื้อความนี้พึงทราบได้ด้วยคำว่า "เพราะความที่อริยมรรคเหล่านั้นอันตนให้เจริญแล้วจึงไม่เป็นไปอีก". ในบทว่า "สมุทยปักขิกัสสะ" นี้ มรรคแม้ทั้ง ๔ ชื่อว่าการตรัสรู้สัจจะ ๔ เพราะเหตุนั้น กิเลสมีทิฏฐิเป็นต้น ท่านจึงเรียกว่า "สมุทยปักขิกะ" (ฝ่ายสมุทัย) เพราะต้องละไปพร้อมกับสมุทัยนั้นๆ ที่พึงละด้วยมรรคเหล่านั้น เพราะความเป็นส่วนเดียวกับสมุทัย และเพราะในสัจจวิภังค์ท่านกล่าวถึงความเป็นสมุทัยแห่งกิเลสทั้งปวง. การนำไป การนำออกไปซึ่งความเป็นไปที่ผิดแห่งกาย วาจา และจิต หรือการนำไปสู่ความพินาศแห่งกายทุจริตเป็นต้น ชื่อว่า วินัย. หรือการตัดความประพฤติที่คดแห่งกาย วาจา และจิตเหล่านั้นแล้วนำไปสู่ความตรง ชื่อว่า วินัย. บทว่า "เอเสเสติ" คือ "เอโส โส เอว" (นั่นแหละคือสิ่งนี้) มีความหมายว่า โดยอรรถแล้วไม่แตกต่างกัน. บทว่า "ตัชชาเตติ" โดยอรรถคือมีสภาวะอย่างนั้นนั่นเอง. มีอธิบายว่า สัปบุรุษมีสภาวะเป็นพระอริยะ และพระอริยะก็มีสภาวะเป็นสัปบุรุษ. อทฺวยนฺติ ทฺวยตารหิตํ, วณฺณเมว ‘‘อจฺจี’’ติ คเหตฺวา อจฺจึ วา ‘‘วณฺโณ เอวา’’ติ เตสํ เอกตฺตํ ปสฺสนฺโต วิย ยถาตกฺกิตํ อตฺตานํ ‘‘รูป’’นฺติ, ยถาทิฏฺฐํ วา รูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา เตสํ เอกตฺตํ ปสฺสนฺโต ทฏฺฐพฺโพ. เอตฺถ จ ‘‘รูปํ อตฺตา’’ติ อิมิสฺสา ปวตฺติยา อภาเวปิ รูเป อตฺตคฺคหณํ ปวตฺตมานํ อจฺจิยํ วณฺณคฺคหณํ วิย. อุปมาโย จ อนญฺญตฺตาทิคฺคหณนิทสฺสนวเสเนว วุตฺตา, น วณฺณาทีนํ วิย อตฺตโน วิชฺชมานตฺตสฺส, อตฺตโน วิย วา วณฺณาทีนํ อวิชฺชมานตฺตสฺส ทสฺสนตฺถํ. คำว่า "อทฺวยํ" คือปราศจากความเป็นสอง พึงเห็น (บุคคล) เหมือนผู้เห็นความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของสีและเปลวไฟ โดยถือเอาสีนั่นแหละว่าเป็นเปลวไฟ หรือถือเอาเปลวไฟนั่นแหละว่าเป็นสี แล้วเห็นอัตตาที่ตนตรึกไว้ว่าเป็นรูป หรือถือเอารูปที่ตนเห็นแล้วว่าเป็นอัตตา แล้วเห็นความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของรูปและอัตตานั้น. และในที่นี้ แม้จะไม่มีความเป็นไปว่า "รูปเป็นอัตตา" (โดยสภาวะ) แต่การยึดถืออัตตาในรูปก็ยังเป็นไปอยู่ เหมือนการยึดถือสีในเปลวไฟ. อนึ่ง อุปมาทั้งหลายท่านกล่าวไว้ด้วยสามารถแห่งการแสดงการยึดถือว่าไม่เป็นอย่างอื่นเป็นต้นเท่านั้น มิใช่เพื่อแสดงความมีอยู่แห่งอัตตาเหมือนความมีอยู่แห่งสีเป็นต้น หรือเพื่อแสดงความไม่มีอยู่แห่งสีเป็นต้นเหมือนความไม่มีอยู่แห่งอัตตา. ๑๐๐๘. สรีรนิปฺผตฺติยาติ สรีรปาริปูริยา. นิจฺเฉตุํ อสกฺโกนฺโต วิจินนฺโต กิจฺฉตีติ วิจิกิจฺฉา. อิทปฺปจฺจยานํ ภาโวติ ชาติอาทิสภาวเมว อาห, ชาติอาทีนํ วา ชรามรณาทิอุปฺปาทนสมตฺถตํ. สา ปน ชาติอาทิวินิมุตฺตา นตฺถีติ เตสํเยวาธิวจนํ โหติ ‘‘อิทปฺปจฺจยตา’’ติ. ๑๐๐๘. คำว่า "สรีรนิปผัตติยา" คือด้วยความบริบูรณ์แห่งร่างกาย. ชื่อว่า "วิจิกิจฉา" เพราะอรรถว่า เมื่อไม่สามารถจะตัดสินได้ เมื่อพิจารณาอยู่ย่อมลำบาก. คำว่า "อิทัปปัจจยานัง ภาโว" ท่านกล่าวถึงสภาวะของชาติเป็นต้นนั่นเอง หรือหมายถึงความสามารถในการทำให้เกิดชราและมรณะเป็นต้นของชาติเป็นต้นเหล่านั้น. ก็ความสามารถในการทำให้เกิดชราและมรณะเป็นต้นนั้น ที่แยกออกจากชาติเป็นต้นไม่มี เพราะฉะนั้น คำว่า "อิทัปปัจจยตา" จึงเป็นชื่อของชาติเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง. ๑๐๐๙. อิธ อนาคตกิเลสา ‘‘ตเทกฏฺฐา กิเลสา’’ติ วุจฺจนฺตีติ เต ทสฺเสตุํ ‘‘อิมิสฺสา จ ปาฬิยา’’ติอาทิ อารทฺธํ. สหเชกฏฺฐวเสนาติ ตตฺถ อุปฺปนฺนทิฏฺฐิยา สหเชกฏฺฐวเสนาติ อตฺถโต วิญฺญายติ. ตํสมฺปยุตฺโตติ เตหิ สํโยชนกิเลเสหิ สมฺปยุตฺโตติปิ อตฺโถ ยุชฺชติ. ตถา เต สํโยชนกิเลสา สมุฏฺฐานํ เอตสฺสาติ ตํสมุฏฺฐานนฺติ วา. สํโยชนรหิเตหิ จ ปน กิเลเสหิ สมฺปยุตฺตานํ สมุฏฺฐิตานญฺจ สพฺภาวโต กิเลเสเหว โยชนา กตา. ๑๐๐๙. ในที่นี้ กิเลสที่ยังไม่มาถึง (อนาคตกิเลส) ท่านเรียกว่า "ตเทกัฏฐกิเลส" เพื่อจะแสดงกิเลสเหล่านั้น ท่านจึงเริ่มคำว่า "อิมิสฺสา จ ปาฬิยา" เป็นต้น. คำว่า "สหเชกัฏฐวเสนะ" พึงทราบโดยอรรถว่า ด้วยสามารถแห่งความเป็นธรรมที่เกิดร่วมกันและตั้งอยู่ในที่เดียวกันกับทิฏฐิที่เกิดขึ้นในจิตนั้น. คำว่า "ตังสัมปยุตโต" แม้จะมีอรรถว่า ประกอบด้วยสังโยชน์และกิเลสเหล่านั้น ก็ควร. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า "ตังสัมุฏฐานัง" เพราะสังโยชน์และกิเลสเหล่านั้นเป็นสมุฏฐานของกรรมนี้. อนึ่ง เพราะความมีอยู่แห่งขันธ์ทั้งหลายที่ประกอบกับกิเลสที่พ้นจากความเป็นสังโยชน์ และกรรมทั้งหลายที่ตั้งขึ้นจากกิเลสเหล่านั้น ท่านจึงประกอบความด้วยกิเลสทั้งหลายนั่นเอง. ๑๐๑๑. สํโยชนาทีนํ วิยาติ สํโยชนตเทกฏฺฐกิเลสาทีนํ ยถาวุตฺตานํ วิย. เตหีติ ทสฺสนภาวนามคฺเคหิ. อภิสงฺขารวิญฺญาณํ กุสลากุสลํ, [Pg.164] นามรูปญฺจ วิปากนฺติ กตฺวา ‘‘กุสลาทีนมฺปิ ปหานํ อนุญฺญาต’’นฺติ อาห. ๑๐๑๑. คำว่า "สังโยชนาทีนัง วิยะ" คือ เช่นเดียวกับ (ความเป็นธรรมที่ควรละ) แห่งสังโยชน์และตเทกัฏฐกิเลสเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว. คำว่า "เตหิ" คือ ด้วยทัสสนมรรคและภาวนามรรค. ท่านกล่าวว่า "แม้การละธรรมมีกุศลเป็นต้น ก็ทรงอนุญาตแล้ว" เพราะทำความเข้าใจว่า อภิสังขารวิญญาณเป็นกุศลและอกุศล และนามรูปเป็นวิบาก. ๑๐๑๓. เหตู เจวาติ ‘‘ปหาตพฺพเหตุกา’’ติ เอตสฺมึ สมาสปเท เอกเทเสน สมาสปทตฺถํ วทติ. เอตฺถ จ ปุริมนเยน ‘‘อิเม ธมฺมา ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุกา’’ติ อิเมเยว ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุกา, น อิโต อญฺเญติ อยํ นิยโม ปญฺญายติ, น อิเม ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุกาเยวาติ. ตสฺมา อิเมสํ ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุกภาโว อนิยโต วิจิกิจฺฉาสหคตโมหสฺส อเหตุกตฺตาติ ปุริมนโย วิวรณียตฺถวา โหติ. ตสฺมา ปุริมนเยน ธมฺมโต ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุเก นิกฺขิปิตฺวา อตฺถโต นิกฺขิปิตุํ ทุติยนโย วุตฺโต. ๑๐๑๓. คำว่า "เหตู เจวา" ท่านกล่าวถึงอรรถของบทสมาสเพียงส่วนหนึ่งในบทสมาสว่า "ปหาตัพพเหตุกา". และในบทนี้ ตามนัยก่อน การกำหนดว่า "ธรรมเหล่านี้เท่านั้นเป็นธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะ ธรรมอื่นจากนี้ไม่ใช่" ย่อมปรากฏ แต่การกำหนดว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะเท่านั้น" ไม่ปรากฏ. เพราะฉะนั้น ความเป็นธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะของธรรมเหล่านี้จึงไม่แน่นอน เพราะโมหะที่เกิดร่วมกับวิจิกิจฉาเป็นอเหตุกะ (ไม่มีเหตุสัมปยุต) ด้วยเหตุนั้น นัยก่อนจึงมีเนื้อความที่ควรเปิดเผย. เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสนัยที่สอง เพื่อจะวางธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะไว้โดยอรรถ หลังจากที่ทรงวางไว้โดยธรรมตามนัยก่อนแล้ว. ๑๐๒๙. มหคฺคตา วา อิทฺธิวิธาทโย. อปฺปมาณารมฺมณา มหคฺคตา เจโตปริยปุพฺเพนิวาสานาคตํสญาณสมฺปยุตฺตา. ๑๐๒๙. ธรรมที่เป็นมหัคคตะ คือ อิทธิวิธีเป็นต้น. ธรรมที่เป็นมหัคคตะที่มีอัปปมาณะเป็นอารมณ์ คือ ธรรมที่ประกอบด้วยเจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ และอนาคตังสญาณ. ๑๐๓๕. อนนฺตเร นิยุตฺตานิ, อนนฺตรผลปฺปโยชนานิ, อนนฺตรผลกรณสีลานิ วา อานนฺตริกานิ. ตานิ ปน ปฏิปกฺเขน อนิวารณียผลตฺตา อนฺตรายรหิตานีติ ‘‘อนนฺตราเยน ผลทายกานี’’ติ วุตฺตํ. อนนฺตรายานิ วา อานนฺตริกานีติ นิรุตฺติวเสน ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. เอกสฺมิมฺปีติ ปิ-สทฺเทน อเนกสฺมิมฺปิ อายูหิเต วตฺตพฺพเมวนตฺถีติ ทสฺเสติ. น จ เตสํ อญฺญมญฺญปฏิพาหกตฺตํ อตฺถิ อปฺปฏิปกฺขตฺตา, อปฺปฏิปกฺขตา จ สมานผลตฺตา อนุพลปฺปทานโต จ. ‘‘นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ สํกิเลสายา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๖๘) เอวมาทิโก อเหตุกวาโท. ‘‘กโรโต โข การยโต ฉินฺทโต เฉทาปยโต…เป… กโรโต น กรียติ ปาป’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๑๖๖) เอวมาทิโก อกิริยวาโท. ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๑๗๑; ม. นิ. ๒.๙๔; ๓.๙๑) เอวมาทิโก นตฺถิกวาโท. เอเตสุ ปุริมวาโท พนฺธโมกฺขานํ เหตุํ ปฏิเสเธติ, ทุติโย กมฺมํ, ตติโย วิปากนฺติ อยเมเตสํ วิเสโส. ตญฺหีติ อเหตุกาทินิยตมิจฺฉาทิฏฺฐึ, น ปน นิยตภาวํ อปฺปตฺตํ. ๑๐๓๕. กรรมทั้งหลายที่ประกอบในลำดับ (แห่งจุติ), กรรมทั้งหลายที่มีผลในลำดับเป็นประโยชน์ หรือกรรมทั้งหลายที่มีปกติกระทำผลในลำดับ ชื่อว่า "อานันตริกะ". แต่กรรมเหล่านั้นชื่อว่าปราศจากอันตราย เพราะมีผลที่กรรมที่เป็นปฏิปักษ์ไม่สามารถห้ามได้ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ให้ผลโดยไม่มีอันตราย". หรือพึงทราบความสำเร็จแห่งบทว่า "อานันตริกะ" คือกรรมที่ไม่มีอันตราย โดยสามารถแห่งนิรุตตินัย. ในบทว่า "เอกสฺมึปิ" ท่านแสดงด้วย "ปิ" ศัพท์ว่า เมื่อพยายามในกรรมแม้มากอย่าง ก็ไม่จำเป็นต้องกล่าวถึง (ความเป็นอานันตริกะ) เลย. และความเป็นธรรมที่ห้ามกันและกันของกรรมเหล่านั้นไม่มี เพราะไม่เป็นปฏิปักษ์กัน และที่ไม่เป็นปฏิปักษ์กันนั้น เพราะมีผลเสมอกัน หรือเพราะความเป็นธรรมที่สนับสนุนกัน. วาทะที่มีอย่างนี้เป็นต้นว่า "ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย เพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย" ชื่อว่า "อเหตุกวาทะ". วาทะที่มีอย่างนี้เป็นต้นว่า "เมื่อบุคคลทำเอง ให้ผู้อื่นทำ ตัดเอง ให้ผู้อื่นตัด... เมื่อทำอยู่ ชื่อว่าไม่ทำบาป" ชื่อว่า "อกิริยวาทะ". วาทะที่มีอย่างนี้เป็นต้นว่า "ทานที่ให้แล้วไม่มีผล" ชื่อว่า "นัตถิกวาทะ". ในวาทะเหล่านั้น วาทะแรกปฏิเสธเหตุแห่งการพัวพันและการหลุดพ้น วาทะที่สองปฏิเสธกรรม วาทะที่สามปฏิเสธวิบาก นี้คือความต่างกันของวาทะเหล่านี้. บทว่า "ตํ หิ" คือ มิจฉาทิฏฐิที่ดิ่ง (นิยตมิจฉาทิฏฐิ) มีอเหตุกวาทะเป็นต้น แต่มิใช่ว่ายังไม่ถึงความเป็นสภาพที่แน่นอน. ๑๐๓๙. ปจฺจยฏฺเฐนาติ มคฺคปจฺจยสงฺขาเตน สมฺปโยควิสิฏฺเฐน ปจฺจยภาเวนาติ เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ มคฺคงฺคานํ ฐปนํ มคฺคปจฺจยภาวรหิเต มคฺคเหตุเก [Pg.165] ทสฺเสตุํ, เตน มคฺคเหตุเก อสงฺกรโต ววตฺถเปติ. สเจ ปน โกจิ วเทยฺย ‘‘เอเกกํ องฺคํ ฐเปตฺวา ตํตํสมฺปยุตฺตานํ มคฺคเหตุกภาเวปิ ‘มคฺคงฺคานิ ฐเปตฺวา’ติ อิทํ วจนํ ยุชฺชตี’’ติ. เอวญฺหิ สติ ตติยนเย วิย อิธาปิ ‘‘ฐเปตฺวา’’ติ น วตฺตพฺพํ สิยา, วุตฺตญฺเจตํ, ตสฺมา วุตฺตนเยเนวตฺโถ เวทิตพฺโพ. มคฺคงฺคามคฺคงฺคานญฺหิ สมฺปยุตฺตานํ วิเสสทสฺสนตฺโถ อยํ นโยติ. เสสมคฺคงฺคานํ ปุพฺเพ ฐปิตานนฺติ อธิปฺปาโย. ผสฺสาทีนญฺหิ ปุริมนเยปิ มคฺคเหตุกตา สิทฺธาติ. ๑๐๓๙. พึงทราบว่าด้วยความเป็นปัจจัย คือด้วยความเป็นปัจจัยอันวิเศษด้วยสัมปโยคะที่นับว่าเป็นมรรคปัจจัย. ในวิธีที่หนึ่งนี้ การงดเว้นองค์มรรคไว้ ก็เพื่อแสดงมรรคเหตุกธรรมทั้งหลายที่ปราศจากความเป็นมรรคปัจจัย ด้วยการงดเว้นนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงจำแนกมรรคเหตุกธรรมทั้งหลายโดยไม่ปะปนกับองค์มรรคแปด. หากมีใครกล่าวว่า "การงดเว้นองค์มรรคแต่ละองค์แล้ว แม้ในความเป็นมรรคเหตุกะของธรรมที่สัมปยุตด้วยองค์มรรคนั้นๆ คำว่า 'งดเว้นองค์มรรค' นี้ก็สมควรไม่ใช่หรือ?" ถ้าเป็นเช่นนั้น คำว่า "งดเว้น" ก็ไม่ควรกล่าวในวิธีที่หนึ่งนี้ เหมือนในวิธีที่สาม. แต่คำนี้ได้กล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวไว้แล้วเท่านั้น. เพราะวิธีนี้มีประโยชน์เพื่อแสดงความแตกต่างขององค์มรรคและธรรมที่ไม่ใช่องค์มรรคที่สัมปยุตกัน. ความหมายคือ องค์มรรคที่เหลือที่งดเว้นไว้ก่อน. เพราะความเป็นมรรคเหตุกะของผัสสะเป็นต้น ก็สำเร็จแล้วในวิธีที่หนึ่งก่อนหน้านี้. สมฺมาทิฏฺฐิยา ทุติยนเยปิ ฐปิตาย ตติยนเย สเหตุกภาโว ทสฺสิโต. กถํ ทสฺสิโต, นนุ อริยมคฺคสมงฺคิสฺส ‘‘อโลโภ อโทโส อิเม ธมฺมา มคฺคเหตู’’ติ (ธ. ส. ๑๐๓๙) อวตฺวา ‘‘อโลโภ อโทโส อโมโห อิเม ธมฺมา มคฺคเหตู’’ติ วิสุํ สมฺมาทิฏฺฐิอาทิเก มคฺคเหตู ทสฺเสตฺวา ‘‘ตํสมฺปยุตฺโต…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ (ธ. ส. ๑๐๓๙) วิสุํ มคฺคเหตุกานํ ทสฺสิตตฺตา ‘‘มคฺคเหตูสุ อโมโห’’ติ (ธ. ส. ๑๐๓๙) วุตฺตาย สมฺมาทิฏฺฐิยา มคฺคเหตุกตา น ทสฺสิตา สิยา? โน น ทสฺสิตา. ยถา หิ ตีณิ สํโยชนานิ ทสฺเสตฺวา ‘‘ตเทกฏฺโฐ โลโภ โทโส โมโห, อิเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตู’’ติ (ธ. ส. ๑๐๑๗) วิสุํ ปหาตพฺพเหตู นิยเมตฺวา ‘‘ตเทกฏฺฐา จ กิเลสา’’ติอาทิวจเนน (ธ. ส. ๑๐๑๗) โลภโทสโมหา จ อญฺญมญฺญสหเชกฏฺฐา อญฺญมญฺญสมฺปยุตฺตา สงฺขารกฺขนฺธภูตา จ ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุกาติ ทสฺสิตา โหนฺติ, เอวมิธาปิ ‘‘อโลภาทโย อิเม ธมฺมา มคฺคเหตู’’ติ นิคมิตาปิ อญฺญมญฺญสมฺปยุตฺตสงฺขารกฺขนฺธภาวโต ตํสมฺปยุตฺตสงฺขารกฺขนฺธวจเนน ‘‘มคฺคเหตุกา’’ติ ทสฺสิตา เอวาติ สิทฺธํ โหติ, สมฺมาทิฏฺฐิยาปิ อโมโหติ วุตฺตาย มคฺคเหตุกภาวทสฺสนํ. สเจ ปน โย ทุติยนเย มคฺโค เจว เหตุ จาติ วุตฺโต, ตโต อญฺญสฺเสว อญฺเญน อสาธารเณน ปริยาเยน มคฺคเหตุภาวํ ทสฺเสตฺวา ตํสมฺปโยคโต สมฺมาทิฏฺฐิยา มคฺคเหตุกภาวทสฺสนตฺโถ ตติยนโย สิยา. ‘‘อริยมคฺคสมงฺคิสฺส อโลโภ อโทโส อิเม ธมฺมา มคฺคเหตู’’ติอาทิ วตฺตพฺพํ สิยา. ยสฺมา ปน ‘‘มคฺคเหตู’’ติ อิมินา อญฺเญน สาธารเณน ปริยาเยน เยสํ มคฺคเหตุภาโว สมฺภวติ, เต สพฺเพ ‘‘มคฺคเหตู’’ติ ทสฺเสตฺวา ตํสมฺปยุตฺตานํ [Pg.166] เตสํ อญฺเญสญฺจ มคฺคเหตุกภาวทสฺสนตฺโถ ตติยนโย, ตสฺมา ตตฺถ ‘‘อโมโห’’ติปิ วุตฺตํ. น หิ โส มคฺคเหตุ น โหตีติ. อิเม ปน ตโยปิ นยา อตฺถวิเสสวเสน นิกฺขิตฺตตฺตา อตฺถโต นิกฺเขปา ทฏฺฐพฺพา. อถ วา สรูเปน วจนํ ธมฺมโต นิกฺเขโป, อตฺเถน อตฺถโตติ เอวมฺปิ โยชนา สมฺภวติ. ตตฺถ ทุติยตติยนยา สรูปโต เหตุเหตุมนฺตุทสฺสนวเสน ธมฺมโต นิกฺเขโป. ปฐมนโย ตถาอทสฺสนโต อตฺเถน จ มคฺคงฺคตํสมฺปยุตฺตานํ เหตุเหตุมนฺตุภาวาวคมนโต อตฺถโต นิกฺเขโปติ. ความเป็นสเหตุกะของสัมมาทิฏฐิที่งดเว้นไว้ในวิธีที่สอง ได้แสดงไว้ในวิธีที่สามแล้ว. แสดงไว้อย่างไร? มิใช่หรือว่า ในกรณีของผู้ประกอบด้วยอริยมรรค โดยไม่กล่าวว่า "อโลภะ อโทสะ ธรรมเหล่านี้เป็นมรรคเหตุ" (ธ.ส. 1039) แต่ได้แสดงมรรคเหตุมีสัมมาทิฏฐิเป็นต้นแยกต่างหากว่า "อโลภะ อโทสะ อโมหะ ธรรมเหล่านี้เป็นมรรคเหตุ" แล้วแสดงธรรมที่เป็นมรรคเหตุกะแยกต่างหากว่า "วิญญาณขันธ์ที่สัมปยุตด้วยธรรมนั้น...เป็นต้น" (ธ.ส. 1039) เพราะเหตุที่แสดงแยกต่างหากเช่นนี้ ความเป็นมรรคเหตุกะของสัมมาทิฏฐิที่กล่าวว่า "อโมหะในมรรคเหตุ" (ธ.ส. 1039) จึงไม่แสดงไว้ใช่หรือไม่? ไม่ใช่ว่าไม่ได้แสดงไว้. เหมือนอย่างที่แสดงสังโยชน์สามแล้ว กำหนดเหตุที่ควรละแยกต่างหากว่า "โลภะ โทสะ โมหะ ที่มีอารมณ์เดียวกัน ธรรมเหล่านี้เป็นเหตุที่ควรละด้วยทัสสนะ" (ธ.ส. 1017) แล้วด้วยคำว่า "กิเลสที่มีอารมณ์เดียวกัน" เป็นต้น (ธ.ส. 1017) โลภะ โทสะ โมหะ ที่เป็นสหชาตเอกัฏฐะ สัมปยุตกัน และเป็นสังขารขันธ์ ก็ได้แสดงว่าเป็นเหตุที่ควรละด้วยทัสสนะ ฉันใด ในวิธีนี้ก็ฉันนั้น แม้จะสรุปว่า "อโลภะเป็นต้น ธรรมเหล่านี้เป็นมรรคเหตุ" แต่ด้วยความเป็นสังขารขันธ์ที่สัมปยุตกัน ก็ได้แสดงว่าเป็นมรรคเหตุกะด้วยคำว่า "สังขารขันธ์ที่สัมปยุตด้วยธรรมนั้น" ดังนี้ ความเป็นมรรคเหตุกะของสัมมาทิฏฐิที่กล่าวว่าอโมหะก็สำเร็จแล้ว. หากวิธีที่สามนี้มีประโยชน์เพื่อแสดงความเป็นมรรคเหตุของอโลภะและอโทสะเท่านั้น ซึ่งแตกต่างจากอโมหะที่กล่าวว่าเป็นทั้งมรรคและเหตุในวิธีที่สอง โดยแสดงความเป็นมรรคเหตุด้วยปริยายอื่นที่ไม่ทั่วไป แล้วแสดงความเป็นมรรคเหตุกะของสัมมาทิฏฐิโดยอาศัยการสัมปยุตกับอโลภะและอโทสะนั้น ก็ควรกล่าวว่า "อโลภะ อโทสะ ธรรมเหล่านี้เป็นมรรคเหตุของผู้ประกอบด้วยอริยมรรค" เป็นต้น. แต่เพราะวิธีที่สามนี้มีประโยชน์เพื่อแสดงเหตุทั้งสามทั้งหมดที่ความเป็นมรรคเหตุเป็นไปได้ด้วยปริยายอื่นที่ทั่วไปว่า "มรรคเหตุ" แล้วแสดงความเป็นมรรคเหตุกะของเหตุทั้งสามนั้นที่สัมปยุตกัน และของธรรมอื่นจากเหตุทั้งสามนั้นด้วย เพราะฉะนั้น ในวิธีนั้นจึงกล่าวว่า "อโมหะ" ด้วย. เพราะอโมหะก็เป็นมรรคเหตุ ไม่ใช่ว่าจะไม่เป็น. อนึ่ง วิธีทั้งสามนี้พึงทราบว่าเป็นนิกเขปะโดยอรรถ เพราะถูกจัดวางไว้โดยความแตกต่างแห่งอรรถ. อีกนัยหนึ่ง การกล่าวโดยสภาวะเป็นนิกเขปะโดยธรรม การกล่าวโดยอรรถเป็นนิกเขปะโดยอรรถ การประกอบความหมายเช่นนี้ก็เป็นไปได้. ในบรรดาวิธีเหล่านั้น วิธีที่สองและสามเป็นนิกเขปะโดยธรรม โดยแสดงเหตุและธรรมที่มีเหตุโดยสภาวะ. ส่วนวิธีที่หนึ่งเป็นนิกเขปะโดยอรรถ เพราะไม่ได้แสดงโดยสภาวะเช่นนั้น แต่ทำให้เข้าใจความเป็นเหตุและธรรมที่มีเหตุขององค์มรรคและธรรมที่สัมปยุตกับองค์มรรคโดยอรรถ. ๑๐๔๐. ยสฺมึ สภาวธมฺเม นินฺนโปณปพฺภารภาเวน จิตฺตํ ปวตฺตติ, โส ตสฺส อารมฺมณาธิปติ เวทิตพฺโพ. เจโตปริยญาเณน ชานิตฺวา ปจฺจเวกฺขมาโน เตน ปจฺจเวกฺขมาโนติ วุตฺโต. เอตฺถาปีติ เอตสฺมิมฺปิ อฏฺฐกถาวจเน, เอตฺถ วา ปฏฺฐาเน มคฺคาทีนิ ฐเปตฺวา อญฺเญสํ อธิปติปจฺจยภาวสฺส อวจเนเนว ปฏิกฺเขปปาฬิยํ. อยเมวตฺโถติ อตฺตโน มคฺคผลํ ฐเปตฺวาติ อตฺโถ. วีมํสาธิปเตยฺยนฺติ ปธาเนน อธิปตินา สหชาตาธิปติ นิทสฺสิโต, ตยิทํ นยทสฺสนมตฺตเมว โหตีติ อญฺโญปิ เอวํปกาโร สหชาโต มคฺคาธิปติ นิทสฺสิโต โหติ, ตสฺมา วีริยาธิปเตยฺยนฺติ จ โยเชตพฺพํ. อิทมฺปิ หิ อตฺถโต วุตฺตเมวาติ. ๑๐๔๐. พึงทราบว่า ธรรมที่เป็นสภาวะใดที่จิตดำเนินไปโดยความน้อมไป ความโน้มไป ความโอนไป ธรรมนั้นเป็นอารัมมณาธิปติของจิตนั้น. ผู้ที่รู้ด้วยเจโตปริยญาณแล้วพิจารณาอยู่ ถูกกล่าวว่าเป็นผู้พิจารณาด้วยเจโตปริยญาณนั้น. คำว่า "ในที่นี้ด้วย" หมายถึงในคำอรรถกถานี้ด้วย หรือในปัฏฐานนี้ด้วย โดยการงดเว้นมรรคเป็นต้นแล้ว ไม่กล่าวถึงความเป็นอธิปติปัจจัยของธรรมอื่นในปฏิเขปบาลีนี้. ความหมายคือ "ความหมายนี้เอง" คือการงดเว้นมรรคผลของตน. คำว่า "วิมังสาธิปเตยยะ" ได้แสดงสหชาตาธิปติโดยอธิปติที่เป็นประธาน. คำนี้เป็นเพียงการแสดงนัยเท่านั้น เพราะฉะนั้น มรรคอธิปติที่เป็นสหชาตะอย่างอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ก็ถูกแสดงไว้ด้วย เพราะฉะนั้น จึงควรประกอบคำว่า "วิริยาธิปเตยยะ" ด้วย. เพราะคำนี้ก็กล่าวไว้แล้วโดยอรรถ. ๑๐๔๑. อตฺตโน สภาโว อตฺตภาโว. ลทฺโธกาสสฺส กมฺมสฺส วิปาโก กปฺปสหสฺสาติกฺกเม อุปฺปชฺชติ อเนกกปฺปสหสฺสายุกานํ สตฺตานํ, กปฺปสหสฺสาติกฺกเมปิ วา ลทฺโธกาสํ ยํ ภวิสฺสติ, ตทปิ ลทฺโธกาสเมวาติ อตฺตโน วิปากํ สนฺธาย วุจฺจติ. นตฺถิ นาม น โหตีติ อนุปฺปนฺโน นาม น โหตีติ อธิปฺปาโย. อุปฺปาทีสุ อนฺโตคธตฺตา ‘‘อุปฺปาทิโน ธมฺมา’’ติ เอเตน วจเนน วุจฺจตีติ กตฺวา อาห ‘‘อุปฺปาทิโน ธมฺมา นาม ชาโต’’ติ. อรูปสงฺขาโต อตฺตาติ อรูปภวงฺคํ อาห. ตตฺถ อากาสานญฺจายตนสญฺญาทิมโย อตฺตาติ หิ อตฺถโต โวหาโร ปวตฺโตติ. ๑๐๔๑. สภาวะของตนคืออัตภาพ. วิบากของกรรมที่มีโอกาสให้ผล ย่อมเกิดขึ้นเมื่อล่วงพ้นพันกัปไปแล้ว สำหรับสัตว์ทั้งหลายที่มีอายุหลายพันกัป หรือกรรมใดที่จะมีโอกาสให้ผลเมื่อล่วงพ้นพันกัปไปแล้ว กรรมนั้นก็มีโอกาสให้ผลเช่นกัน จึงกล่าวโดยอ้างถึงวิบากของกรรมของตน. คำว่า "ไม่มีชื่อว่าไม่เป็น" หมายถึง ไม่มีชื่อว่าไม่เกิดขึ้น. เพราะรวมอยู่ในขณะทั้งสามมีอุปบาทเป็นต้น จึงกล่าวด้วยคำว่า "ธรรมที่เกิดขึ้น" ด้วยเหตุนี้ จึงกล่าวว่า "ธรรมที่เกิดขึ้นชื่อว่าเกิดแล้ว". คำว่า "อัตตาที่นับว่าเป็นอรูป" หมายถึงอรูปภวังค์. เพราะในอรูปภวังค์นั้น คำว่า "อัตตา" ที่มีอากาสานัญจายตนสัญญาเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยอรรถ. ยทิ ปน อายู…เป… สพฺพํ วิปากํ ทเทยฺย, อลทฺโธกาสญฺจ วิปากํ เทตีติ กตฺวา วิปกฺกวิปากญฺจ ทเทยฺย, ตโต เอกสฺเสว กมฺมสฺส สพฺพวิปาเกน ภวิตพฺพนฺติ อญฺญสฺส กมฺมสฺส โอกาโส น ภเวยฺย นิรตฺถกตฺตา[Pg.167], อุปฺปตฺติยาเยว โอกาโส น ภเวยฺย, อุปฺปนฺนสฺส วา ผลทาเน. อถ วา อลทฺโธกาสสฺส วิปากทาเน ปจฺจยนฺตรรหิตสฺสปิ วิปากทานํ อาปนฺนนฺติ อวิชฺชาตณฺหาทิปจฺจยนฺตรเขปกสฺส อญฺญสฺส อปจยคามิกมฺมสฺส กมฺมกฺขยกรสฺส โอกาโส น ภเวยฺย. ภาวิเตปิ มคฺเค อวิชฺชาทิปจฺจยนฺตรรหิตสฺส จ กมฺมสฺส วิปจฺจนโต สมตฺถตา น สิยาติ อตฺโถ. สพฺพทา วา วิปากปฺปวตฺติยา เอว ภวิตพฺพตฺตา วิปากโต อญฺญสฺส ปวตฺติโอกาโส น ภเวยฺย. ตํ ปนาติ อายูหิตํ กมฺมํ. อิทํ ปน ธุววิปากสฺส วิปาเกน อธุววิปากสฺสปิ ลทฺโธกาสสฺส วิปากํ อุปฺปาทีติ ทสฺเสตุํ อารทฺธนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อฏฺฐ สมาปตฺติโย จ พลววิรเห อคฺคมคฺคภาวนาวิรเห จ อปฺปหีนสภาวโต ธุวํ วิปจฺจนฺตีติ ธุววิปากาติ วุตฺตา. อายูหิตกมฺเม วุจฺจมาเน อนุปฺปนฺนํ กสฺมา วุตฺตนฺติ? ยํ อายูหิตํ ภวิสฺสติ, ตตฺถาปิ อายูหิต-สทฺทปฺปวตฺติสพฺภาวา. ถ้ากรรมที่เป็นกุศลและอกุศลที่ได้สั่งสมแล้วทั้งหมดพึงให้ผล และกรรมที่ยังไม่ได้โอกาสก็ให้ผล (หมายถึงสามารถให้ผลได้) ด้วยเหตุนี้ กรรมที่มีวิบากสุกงอมแล้ว (หรือให้ผลแล้ว) ก็พึงให้ผลซ้ำอีก ดังนั้น วิบากทั้งหมดพึงเป็นของกรรมเพียงอย่างเดียวเท่านั้น โอกาสของกรรมอื่นก็จะไม่เกิดขึ้น เพราะความเป็นของไร้ประโยชน์ อีกนัยหนึ่ง ในการให้ผลซ้ำของกรรมที่เกิดขึ้นแล้ว โอกาสของการเกิดขึ้นของกรรมอื่นก็จะไม่เกิดขึ้น หรืออีกนัยหนึ่ง ในการให้วิบากของกรรมที่ยังไม่ได้โอกาส การให้วิบากของกรรมที่ปราศจากปัจจัยอื่น เช่น อวิชชา ตัณหา ก็จะพึงเป็นไปได้ ด้วยเหตุนี้ โอกาสของมรรคกรรมอื่นที่ชื่อว่า อปจยคามี ซึ่งกำจัดปัจจัยอื่น เช่น อวิชชา ตัณหา และทำให้กรรมสิ้นไป ก็จะไม่เกิดขึ้น และแม้เมื่อมรรคได้เจริญแล้ว ความสามารถในการทำให้กรรมสิ้นไปก็จะไม่เกิดขึ้น เพราะการให้ผลของกรรมที่ปราศจากปัจจัยอื่น เช่น อวิชชา ยังเป็นไปอยู่ นี่คือความหมาย หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะความที่วิบากพึงเกิดขึ้นตลอดเวลา โอกาสของการเกิดขึ้นของกุศล อกุศล และกิริยาจิตอื่นจากวิบากก็จะไม่เกิดขึ้น คำว่า "ตัง ปะนะ" หมายถึงกรรมที่สั่งสมแล้ว และพึงทราบว่าคำกล่าวนี้เริ่มต้นขึ้นเพื่อแสดงว่า วิบากของกรรมที่ให้ผลไม่แน่นอนแต่ได้โอกาสแล้ว เกิดขึ้นด้วยวิบากของกรรมที่ให้ผลแน่นอน และสมาบัติ 8 ทั้งหลาย เมื่อปราศจากกรรมที่เข้มแข็งอื่น หรือปราศจากการเจริญอรหัตตมรรค ก็ยังให้ผลแน่นอน เพราะมีสภาวะที่ยังไม่ถูกละ จึงเรียกว่า "ธุววิบาก" (กรรมที่มีผลแน่นอน) เมื่อกล่าวถึงกรรมที่สั่งสมแล้ว เหตุใดจึงกล่าวถึงกรรมที่ยังไม่เกิดขึ้น? เพราะกรรมใดที่จะสั่งสม (ในอนาคต) แม้ในกรรมนั้นก็มีความสมควรที่จะใช้ศัพท์ว่า "อายูหิตะ" ได้ ๑๐๕๐. อุปาทินฺนาติ เอตฺถ น อุเปเตน อาทินฺนาติ อยมตฺโถ, อุปสทฺโท ปน อุปสคฺคมตฺตเมว, ตสฺมา อุปาทานารมฺมณา อุปาทาเนหิ, อญฺเญ จ อนภินิเวเสน ‘‘อหํ มคฺคํ ภาวยึ, มม มคฺโค อุปฺปนฺโน’’ติอาทิเกน คหเณน อาทินฺนา อิจฺเจว อุปาทินฺนา. อุปาทินฺน-สทฺเทน วา อมคฺคผลธมฺมาเยว วุตฺตา, อิตเรหิ มคฺคผลธมฺมา จาติ เวทิตพฺพํ. ๑๐๕๐. ในคำว่า "อุปาทินนะ" นี้ ความหมายว่า "อันตัณหาและทิฏฐิเข้าไปยึดถือแล้ว" นั้นไม่ใช่ แต่แท้จริงแล้ว บทว่า "อุปะ" เป็นเพียงอุปสรรคเท่านั้น เพราะฉะนั้น ธรรมทั้งหลายที่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน (คือโลกียธรรม) อันอุปาทานทั้งหลายยึดถือแล้ว และธรรมอื่น (คือมรรคและผล) ย่อมถูกยึดถือด้วยการถือเอา (ด้วยปัจจเวกขณญาณ) ที่ไม่มีการยึดมั่นถือมั่น เช่น "เราได้เจริญมรรคแล้ว มรรคของเราเกิดขึ้นแล้ว" ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่า "อุปาทินนะ" หรืออีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถึงธรรมที่ไม่ใช่มรรคและผลด้วยศัพท์ว่า "อุปาทินนะ" เท่านั้น ส่วนธรรมที่เป็นมรรคและผลนั้น ตรัสด้วยศัพท์อื่น (เช่น อัชฌัตตัง ปัจจัตตัง) เป็นต้น ติกนิกฺเขปกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาติกนิกเขปะ จบแล้ว ทุกนิกฺเขปกถาวณฺณนา การพรรณนาทุกนิกเขปะ ๑๐๖๒. เมตฺตายนวเสนาติ เมตฺตาผรณวเสน. ‘‘เมตฺตยนวเสนา’’ติ วตฺตพฺเพ ทีฆํ กตฺวา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เมตฺตา, เมทนํ วา เมตฺตายนํ, ตญฺจ สิเนหวเสน. อนุทยตีติ อนุทาติ วตฺตพฺเพ ‘‘อนุทฺทา’’ติ ท-การาคมนํ กตฺวา วุตฺตํ. อนุทฺทายนากาโรติ อนุรกฺขณากาโร. รกฺขณญฺหิ ทายนา. อนุทฺทายิตสฺสาติ อนุทฺทาย อยิตสฺส. ‘‘ชาติปิ ทุกฺขา’’ติอาทึ สุณนฺตสฺส สวเน, อนิจฺจาทิโต สมฺมสนฺตสฺส สมฺมสเน, มคฺเคเนตฺถ สมฺโมหํ วิทฺธํเสนฺตสฺส ปฏิเวเธ, ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ปจฺจเวกฺขเณติ จตูสุ กาเลสุ ทุกฺเข ญาณํ วตฺตติ. ๑๐๖๒. คำว่า "เมตตายนะวะเสนะ" หมายถึงด้วยอำนาจแห่งการแผ่เมตตา พึงทราบว่า คำว่า "เมตตายนะวะเสนะ" นี้กล่าวโดยทำให้เสียงยาว (ทีฆะ) ทั้งที่ควรกล่าวว่า "เมตตยนะวะเสนะ" หรืออีกนัยหนึ่ง ความรักของเมตตาเรียกว่า "เมตตายนะ" และความรักของเมตตานั้นก็คือการเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งความสิเน่หา เพราะตามรักษา จึงเรียกว่า "อนุทา" แต่กลับกล่าวว่า "อนุทธา" โดยมีการลง "ท" อักษรอาคม คำว่า "อนุททานาการ" หมายถึงอาการแห่งการตามรักษา แท้จริงแล้ว การรักษาเรียกว่า "ทายนา" คำว่า "อนุททายิตะ" หมายถึงจิตที่เกิดขึ้นด้วยการตามรักษา ญาณในทุกข์ย่อมเป็นไปในกาลทั้ง 4 คือ ในการฟังของผู้ฟังคำว่า "แม้ชาติก็เป็นทุกข์" เป็นต้น หรือในการพิจารณาของผู้พิจารณาโดยความเป็นอนิจจังเป็นต้น หรือในการแทงตลอดของผู้กำจัดความหลงผิดในทุกขสัจนี้ด้วยมรรค หรือในการพิจารณาของผู้แทงตลอดแล้วพิจารณาด้วยปัจจเวกขณญาณ ๑๐๖๕. จิตฺตสฺส [Pg.168] สํรญฺชนํ จิตฺตสฺส สาราโค. คิชฺฌนฺตีติ อภิกงฺขนฺติ. สญฺชํนฺตีติ พนฺธนฺติ. ลคฺคนฏฺเฐนาติ สํวรณฏฺเฐน, โอลมฺพนฏฺเฐน วา. ตสฺส ตสฺเสว ภวสฺสาติ กามภวาทิสงฺขาตสฺส วิปากกฏตฺตารูปสฺส อภินิพฺพตฺติอตฺถํ ปฏิสนฺธิยา ปจฺจยภาววเสน ปริกฑฺฒติ. จิตฺตมสฺส ภวนฺตเร วิธาวติ นิพฺพตฺตติ. ตณฺหาวิปฺผนฺทิตนิเวโส อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตาทิภาเวน ตณฺหาปวตฺติเยว. ๑๐๖๕. ความกำหนัดยินดีอย่างยิ่งของจิตเรียกว่า "จิตตัสสะ สังราคะ" คำว่า "คิชฌันติ" หมายถึงปรารถนาอย่างยิ่ง คำว่า "สัญชันติ" หมายถึงผูกไว้ คำว่า "ลัคคนัตถะ" หมายถึงด้วยอรรถว่ากั้นไว้ (หรือผูกมัด) หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยอรรถว่าห้อยโหน (จึงเรียกว่า "สังคะ") คำว่า "แห่งภพนั้นๆ" หมายถึงเพื่อประโยชน์แก่การเกิดขึ้นของวิบากนามขันธ์และกตัตตารูปที่เรียกว่ากามภพเป็นต้น ย่อมฉุดคร่าไปด้วยอำนาจแห่งความเป็นปัจจัยของการปฏิสนธิ จิตของสัตว์นั้นย่อมแล่นไปและเกิดขึ้นในภพอื่น การดิ้นรนและยึดมั่นในอารมณ์ต่างๆ ของตัณหา คือการเกิดขึ้นของตัณหานั่นเอง ด้วยความเป็นไปแห่งตัณหาวิจริต 108 ประการเป็นต้น สริตานีติ ราควเสน อลฺลานิ. ตํสมฺปยุตฺตปีติวเสน สินิทฺธานิ สิเนหิตานิ. วิสตาติ วิตฺถตา. รูปาทีสุ เตภูมกธมฺเมสุ พฺยาปนวเสน วิสฏา. ปุริมวจนเมว ต-การสฺส ฏ-การํ กตฺวา วุตฺตํ. วิสาลาติ วิปุลา. วิสกฺกตีติ ปริสปฺปติ, สหติ วา. รตฺโต หิ ราควตฺถุนา ปาเทน ตาลิยมาโนปิ สหตีติ. โอสกฺกนํ, วิปฺผนฺทนํ วา วิสกฺกนนฺติ วทนฺติ. อนิจฺจาทึ นิจฺจาทิโต คณฺหนฺตี วิสํวาทิกา โหติ. วิสํหรตีติ ตถา ตถา กาเมสุ อานิสํสํ ปสฺสนฺตี วิวิเธหากาเรหิ เนกฺขมฺมาภิมุขปฺปวตฺติโต จิตฺตํ สํหรติ สงฺขิปติ. วิสํ วา ทุกฺขํ, ตํ หรติ วหตีติ อตฺโถ. ทุกฺขนิพฺพตฺตกสฺส กมฺมสฺส เหตุภาวโต วิสมูลา, วิสํ วา ทุกฺขเวทนามูลํ เอติสฺสาติ วิสมูลา. ทุกฺขสมุทยตฺตา วิสํ ผลํ เอติสฺสาติ วิสผลา. ตณฺหาย รูปาทิกสฺส ทุกฺขสฺเสว ปริโภโค โหติ, น อมตสฺสาติ สา ‘‘วิสปริโภคา’’ติ วุตฺตา. สพฺพตฺถ นิรุตฺติวเสน ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. โย ปเนตฺถ ปธาโน อตฺโถ, ตํ ทสฺเสตุํ ปุน ‘‘วิสตา วา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิตฺถภาวญฺญถาภาวนฺติ มนุสฺสภาวเทวาทิภาวภูตํ. คำว่า "สาริตะ" หมายถึงเปียกชุ่มด้วยอำนาจแห่งราคะ และอ่อนนุ่ม เหนียวแน่นด้วยอำนาจแห่งปีติที่สัมปยุตด้วยราคะนั้น คำว่า "วิสตะ" หมายถึงแผ่ไป (คือแผ่กว้าง) แผ่ไป (วิสฏะ) ด้วยอำนาจแห่งการแผ่ซ่านไปในธรรมที่เป็นไปในภูมิ 3 มีรูปเป็นต้น คำว่า "วิสฏะ" นี้เป็นคำก่อนนั่นเอง (วิสตะ) แต่เปลี่ยนอักษร "ต" เป็น "ฏ" คำว่า "วิสาละ" หมายถึงไพบูลย์ คำว่า "วิสักกะติ" หมายถึงซ่านไปรอบๆ ในอารมณ์ หรืออีกนัยหนึ่ง ตามนัยอรรถกถา หมายถึงอดทน แท้จริงแล้ว ผู้ที่กำหนัดแล้ว แม้ถูกวัตถุแห่งราคะ (ชายหรือหญิง) เตะด้วยเท้า ก็ย่อมอดทน หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวว่า การถอยกลับ หรือการดิ้นรน ชื่อว่า "วิสักกะนะ" ตัณหาเมื่อถือเอาธรรมมีอนิจจังเป็นต้น โดยความเป็นนิจจังเป็นต้น ย่อมเป็นสภาพที่ทำให้คลาดเคลื่อน (หลอกลวง) คำว่า "วิสังหรติ" หมายถึงตัณหาเมื่อเห็นอานิสงส์ในกามทั้งหลายโดยอาการนั้นๆ ย่อมรวบรวมหรือย่อจิตไว้จากการเป็นไปมุ่งหน้าสู่เนกขัมมะด้วยอาการต่างๆ หรืออีกนัยหนึ่ง "วิสะ" คือทุกข์ ตัณหาย่อมนำไปหรือทรงไว้ซึ่งทุกข์นั้น นี่คือความหมาย เพราะเป็นเหตุแห่งกรรมที่ทำให้เกิดทุกข์ จึงชื่อว่า "วิสมูละ" หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะตัณหานี้มีทุกขเวทนาเป็นมูลเหตุ จึงชื่อว่า "วิสมูละ" เพราะเป็นเหตุแห่งทุกขสมุทัย ตัณหานี้จึงมีทุกข์เป็นผล จึงชื่อว่า "วิสผละ" เพราะตัณหาย่อมเสวยแต่ทุกข์มีรูปเป็นต้นเท่านั้น ไม่เสวยอมตะ (นิพพาน) ตัณหานั้นจึงเรียกว่า "วิสปริโภค" พึงทราบการสำเร็จรูปแห่งบทในทุกที่ด้วยอำนาจแห่งนิรุตติ และในบรรดาอรรถเหล่านั้น อรรถใดเป็นประธาน เพื่อแสดงอรรถนั้น จึงกล่าวคำว่า "วิสตา วา ปนา" เป็นต้นอีกครั้ง คำว่า "อิตถภาวะและอัญญถาภาวะ" หมายถึงความเป็นมนุษย์ ความเป็นเทพเป็นต้น ปณิธานกวเสนาติ จิตฺตสฺส รูปาทีสุ ฐปนกวเสน. อญฺโญปิ พนฺธุ ตณฺหาย เอว โหติ, โส ปน อพนฺธุปิ โหติ. ตณฺหา ปน นิจฺจสนฺนิสฺสิตาติ ‘‘ปาฏิเยกฺโก พนฺธู’’ติ วุตฺตา. อสนโตติ พฺยาปนโต ภุญฺชนโต จ. ตทุภยํ ทสฺเสติ ‘‘อชฺโฌตฺถรณโต’’ติอาทินา. อาสีสนวเสนาติ อิจฺฉนวเสน. อญฺเญนากาเรนาติ ชปฺปนาชปฺปิตตฺตานํ ชปฺปาย อนญฺญตฺตทสฺสนากาเรน. จิตฺตํ ปริยุฏฺฐาตีติ จิตฺตํ มูสติ. มารปาโสติ มาเรน คหิตตาย ราโค มารปาโส. คำว่า "ปณิธานะวะเสนะ" หมายถึงด้วยอำนาจแห่งการตั้งจิตไว้ในรูปเป็นต้น แม้ญาติอื่น (ที่เป็นสิ่งมีชีวิต) ก็มีได้เพราะตัณหานั่นเอง แต่ญาตินั้น บางครั้งก็ไม่เป็นญาติ แต่ตัณหาเป็นญาติที่อาศัยอยู่เป็นนิจ ด้วยเหตุนี้ จึงเรียกว่า "เป็นญาติเฉพาะตัว" คำว่า "อสนะ" หมายถึงเพราะแผ่ไป และเพราะบริโภค (จึงเรียกว่า "อาสา") แสดงอรรถทั้งสองนั้นด้วยคำว่า "อัชโฌตถรณโต" เป็นต้น คำว่า "อาสีสนะวะเสนะ" หมายถึงด้วยอำนาจแห่งความปรารถนา คำว่า "จิตตัง ปริยุฏฐาติ" หมายถึงย่อมลัก (mūsati) ซึ่งจิต (กุศลจิต) (ธาตุ "มูสะ" หมายถึงการลักขโมย) คำว่า "มารปาสะ" หมายถึงราคะชื่อว่าเป็นบ่วงของมาร เพราะความเป็นสภาพที่มารยึดไว้ ๑๐๖๖. สงฺขาเรสุ อุปฺปนฺโน กมฺมปถเภทํ น กโรตีติ เอเตน สตฺเตสุ อุปฺปนฺโน อฏฺฐานโกโป กโรตีติ วิญฺญายติ. ‘‘อตฺถํ เม นาจริ[Pg.169], น จรติ, น จริสฺสติ, ปิยสฺส เม มนาปสฺส อตฺถํ นาจริ, น จรติ, น จริสฺสติ, อปฺปิยสฺส เม อมนาปสฺส อนตฺถํ นาจริ, น จรติ, น จริสฺสตี’’ติ อุปฺปชฺชมาโนปิ หิ โกโป อวตฺถุสฺมึ อุปฺปนฺนตฺตา อฏฺฐานโกโป เอว ภวิตุํ ยุตฺโต. อาฆาเตนฺโตติ หนนฺโต. ปุนรุตฺติโทโส ปฏิเสธิโตติ โทส-ปทสฺส ปฏิวิโรธ-ปทสฺส จ ทฺวิกฺขตฺตุํ อาคตตฺตา วุตฺตํ. ปฏิฆสฺส วา วิเสสนตฺถํ ปุพฺเพ ‘‘ปฏิวิโรโธ’’ติ, ปโทสาทิวิเสสนตฺถํ ‘‘โทโส’’ติ จ วุตฺตํ, ทุสฺสนาทิวิเสสนตฺถํ ปจฺฉา ‘‘โทโส’’ติ, วิโรธวิเสสนตฺถญฺจ ‘‘ปฏิวิโรโธ’’ติ วุตฺตนฺติ นตฺถิ ปุนรุตฺติโทโส. ๑๐๖๖. โทสะที่เกิดขึ้นในสังขารทั้งหลาย ย่อมไม่กระทำความแตกต่างแห่งกรรมบถ ดังนี้ ด้วยบทนี้ ย่อมรู้ได้ว่า โทสะที่เกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลาย ย่อมกระทำ (ความแตกต่างแห่งกรรมบถ) โทสะที่เกิดขึ้นแล้วว่า 'สัตว์นี้ไม่เคยประพฤติประโยชน์แก่เรา ไม่ประพฤติอยู่ และจักไม่ประพฤติ' หรือ 'สัตว์นี้ไม่เคยประพฤติประโยชน์แก่บุคคลผู้เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา ไม่ประพฤติอยู่ และจักไม่ประพฤติ' หรือ 'สัตว์นี้ไม่เคยประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของเรา ไม่ประพฤติอยู่ และจักไม่ประพฤติ' ดังนี้ แม้เกิดขึ้นแล้ว เพราะเกิดขึ้นในวัตถุอันไม่เป็นเหตุแห่งโทสะ จึงควรเป็นอัฏฐานโกปะ (ความโกรธในฐานะอันไม่ควร) นั่นเอง คำว่า 'อาฆาเตนโต' คือ 'หันนันโต' (เบียดเบียน) คำว่า 'ปฏิเสธโทษของการกล่าวซ้ำ' (ปฏิกเสธิต) นี้ กล่าวไว้เพราะบทว่า 'โทสะ' และบทว่า 'ปฏิวิโรธะ' มาถึงสองครั้ง หรือเพื่อประโยชน์ในการจำแนกปฏิฆะ จึงกล่าวไว้ก่อนว่า 'ปฏิวิโรธะ' และเพื่อประโยชน์ในการจำแนกปโทสะเป็นต้น จึงกล่าวว่า 'โทสะ' และเพื่อประโยชน์ในการจำแนกทุสสนะเป็นต้น จึงกล่าวไว้ภายหลังว่า 'โทสะ' และเพื่อประโยชน์ในการจำแนกวิโรธะ จึงกล่าวว่า 'ปฏิวิโรธะ' ดังนี้ จึงไม่มีโทษของการกล่าวซ้ำ ๑๐๙๑. อนิทฺธาริตปริจฺเฉเท ธมฺมานํ อตฺถิตามตฺตทีปเก มาติกุทฺเทเส อปริจฺเฉเทน พหุวจเนน อุทฺเทโส กโตติ พหุวจเนเนว ปุจฺฉติ – ‘‘กตเม ธมฺมา อปฺปจฺจยา’’ติ. สภาวสงฺขาปริจฺเฉทาทิวเสน หิ ธมฺเม อชานนฺตสฺส วเสน อุทฺเทโส ปุจฺฉา จ กรียตีติ. ตสฺมา ปริจฺเฉทํ อกตฺวา อุทฺทิฏฺฐา ปุจฺฉิตา จ. อิเมติ อสงฺขตธาตุโต อุทฺธํ นตฺถีติ ทีปนตฺถํ เอกมฺปิ ตํ นิทฺทิสิตฺวา พหุวจเนเนว นิคมนํ กตํ นิทฺเทสโต ปุพฺเพ โพธเนยฺยสฺส อชานนกาลํ อุปาทาย. ๑๐๙๑. ในมาติกาอุทเทสที่แสดงเพียงความเป็นอยู่ของธรรมทั้งหลาย ซึ่งไม่มีการกำหนดขอบเขต เพราะอุทเทสได้กระทำด้วยพหูพจน์ที่ไม่มีการกำหนดขอบเขต จึงทรงถามด้วยพหูพจน์ว่า 'ธรรมทั้งหลายเหล่าไหนเป็นอัปปัจจัย' (อีกนัยหนึ่ง) เพราะอุทเทสและปุจฉาย่อมกระทำโดยอาศัยบุคคลผู้ฟังที่ไม่รู้ธรรมทั้งหลายโดยการกำหนดขอบเขตแห่งสภาวะและจำนวนเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงโดยย่อและถามโดยไม่กำหนดขอบเขต เพื่อแสดงความหมายว่า 'ธรรมอันเป็นอัปปัจจัยที่สูงกว่าอสังขตธาตุไม่มี' (คือธรรมเหล่านี้) จึงทรงแสดงอสังขตธรรมนั้นแม้เพียงหนึ่งเดียว โดยอาศัยกาลที่สัตว์ผู้ควรแก่การตรัสรู้ยังไม่รู้ ก่อนนิเทศ แล้วจึงทรงสรุปด้วยพหูพจน์ ๑๑๐๑. กึ ปน นตฺถิ, กึ เตน น วุตฺตาติ โยชนา กาตพฺพา. อิทเมว มโนวิญฺเญยฺยนฺติ นิยมาภาโว ววตฺถานาภาโว. จกฺขุวิญฺญาณาทิวิญฺเญยฺยเมว จกฺขาทิวิญฺเญยฺยนฺติ ปาฬิยํ วุตฺตนฺติ มโนวิญฺญาณวิญฺเญยฺเยนปิ มโนวิญฺเญยฺเยน ภวิตพฺพนฺติ กตฺวา อฏฺฐกถาย ‘‘กึ ปน มโนวิญฺญาเณนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เกหิจิ วิญฺเญยฺยา เกหิจิ อวิญฺเญยฺยาติ อิทํ กามาวจรํ มโนวิญฺญาณํ อารมฺมณาทิวเสน ภินฺทิตฺวา โยเชตพฺพํ. รูปาวจราทิอารมฺมเณน หิ กามาวจรมโนวิญฺญาเณน รูปราคาทิสมฺปยุตฺเตน จ กามาวจรธมฺมา น วิญฺเญยฺยา, อิตเรน จ วิญฺเญยฺยา. เอวํ กามาวจรานเมว อารมฺมณานํ เกสญฺจิ สทฺทาทีนํ รูปารมฺมณาทีหิ อวิญฺเญยฺยตา วิญฺเญยฺยตา จ โยเชตพฺพา, ตถา ทฺวารเภทวเสน. อถ วา โสมนสฺสสหคตสนฺตีรณํ อิฏฺฐารมฺมณเมวาติ อิตรํ เตน น วิญฺเญยฺยํ. เอวํ อุเปกฺขาสหคเต กุสลวิปาเก อกุสลวิปาเก จาติ สพฺพตฺถ ยถาโยคํ โยเชตพฺพํ. รูปาวจราทโย กามาวจรวิปากาทีหิ อวิญฺเญยฺยา, เกจิเทว วิญฺเญยฺยา [Pg.170] อรูปาวจเรหีติ โยเชตพฺพํ อนุวตฺตมานตฺตา. นิพฺพาเนน อวิญฺเญยฺยตฺตาติ ‘‘เกหิจิ อวิญฺเญยฺยา’’ติ อิมสฺส ปทสฺส อตฺถสมฺภวมตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ, น นิพฺพานสฺส อนุวตฺตมานมโนวิญฺญาณภาวโต. ๑๑๐๑. ควรประกอบความว่า 'ไม่มีหรือ? เพราะไม่มีนั้น จึงไม่ตรัสไว้หรือ?' การไม่มีการกำหนดว่า 'อารมณ์นี้เท่านั้นที่มโนวิญญาณพึงรู้' คือการไม่มีการจัดตั้ง เพราะในพระบาลีตรัสไว้ว่า 'สิ่งที่จักขุวิญญาณเป็นต้นพึงรู้เท่านั้นเป็นสิ่งที่จักขุวิญญาณเป็นต้นพึงรู้' ดังนี้ สิ่งที่มโนวิญญาณพึงรู้ก็ควรเป็นมโนวิญเญยยะ ด้วยเหตุนี้ อรรถกถาจึงกล่าวไว้ว่า 'ก็อะไรเล่าเป็นสิ่งที่มโนวิญญาณพึงรู้' เป็นต้น คำว่า 'บางอย่างพึงรู้ บางอย่างไม่พึงรู้' นี้ ควรประกอบโดยแยกมโนวิญญาณที่เป็นกามาวจรออกตามอำนาจของอารมณ์เป็นต้น เพราะกามาวจรมโนวิญญาณที่มีอารมณ์เป็นรูปาวจรเป็นต้น และกามาวจรมโนวิญญาณที่สัมปยุตต์ด้วยรูปราคะเป็นต้น ย่อมไม่รู้อารมณ์ที่เป็นกามาวจรธรรมทั้งหลาย ส่วนมโนวิญญาณอื่นย่อมรู้ เช่นเดียวกัน ควรประกอบความว่า อารมณ์บางอย่างที่เป็นกามาวจรเท่านั้น เช่น สัททารมณ์เป็นต้น ย่อมไม่พึงรู้ด้วยมโนวิญญาณที่มีรูปารมณ์เป็นต้น และพึงรู้ได้ด้วยมโนวิญญาณอื่น เช่นเดียวกันโดยการแยกทวาร หรืออีกนัยหนึ่ง โสมนัสสหคตสันตีรณะมีอารมณ์เป็นอิฏฐารมณ์เท่านั้น ด้วยเหตุนั้น อารมณ์อื่นย่อมไม่พึงรู้ด้วยโสมนัสสหคตสันตีรณะนั้น เช่นเดียวกันในสันตีรณะที่เป็นอุเบกขาสหคตกุศลวิบากและอกุศลวิบาก ควรประกอบความให้เหมาะสมในมโนวิญญาณทั้งปวง ควรประกอบความว่า รูปาวจรธรรมเป็นต้น ย่อมไม่พึงรู้ด้วยกามาวจรวิบากเป็นต้น อรูปาวจรธรรมบางอย่างเท่านั้นที่อรูปาวจรธรรมทั้งหลายพึงรู้ เพราะเป็นสภาวะที่ดำเนินไปตามลำดับ คำว่า 'เพราะความที่นิพพานไม่สามารถรู้ได้' นี้ สังคหกาจารย์กล่าวไว้โดยมุ่งหมายเพียงความเป็นไปได้ของความหมายของบทว่า 'บางอย่างไม่พึงรู้' ไม่ใช่เพราะนิพพานเป็นสภาวะแห่งมโนวิญญาณที่ดำเนินไปตามลำดับ ๑๑๐๒. ปญฺจกามคุณิกราโคติ อุกฺกฏฺฐวเสน วุตฺตํ. ภวาสวํ ฐเปตฺวา สพฺโพ โลโภ กามาสโวติ ยุตฺตํ สิยา. สสฺสตทิฏฺฐิสหคโต ราโค ภวทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตตฺตา ‘‘ภวาสโว’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺโต. ภวาสโว ปน ‘‘ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺเตสุ เอว อุปฺปชฺชตี’’ติ ปาฬิยํ วุตฺโต. โสปิ ราโค กามาสโว ภวิตุํ ยุตฺโต. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกทุกฺขานํ การณภูตา กามาสวาทโยปิ ทฺวิธา วุตฺตา. ๑๑๐๒. คำว่า 'ราคะในกามคุณห้า' นี้ กล่าวไว้โดยนัยแห่งความประเสริฐ พึงกล่าวได้ว่า โลภะทั้งหมด เว้นภวาสวะ เป็นกามาสวะ ราคะที่สหคตด้วยสัสสตทิฏฐิ อรรถกถากล่าวว่าเป็น 'ภวาสวะ' เพราะสัมปยุตต์ด้วยภวทิฏฐิ แต่ในพระบาลีกล่าวไว้ว่า ภวาสวะย่อมเกิดขึ้นในธรรมที่วิปปยุตต์จากทิฏฐิคติเท่านั้น ราคะนั้นก็ควรเป็นกามาสวะ กามาสวะเป็นต้น ซึ่งเป็นเหตุแห่งทุกข์ในปัจจุบันและในสัมปรายภพ ก็กล่าวไว้สองนัย ๑๑๐๓. กามาสวนิทฺเทเส จ กาเมสูติ กามราคทิฏฺฐิราคาทิอารมฺมณภูเตสุ เตภูมเกสุ วตฺถุกาเมสูติ อตฺโถ สมฺภวติ. ตตฺถ หิ อุปฺปชฺชมานา สา ตณฺหา สพฺพาปิ น กามจฺฉนฺทาทินามํ น ลภตีติ. กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท อกุสเลปิ อุปฺปชฺชติ, น ปน ธมฺมจฺฉนฺโท. ๑๑๐๓. และในกามาสวะนิเทศ คำว่า 'ในกามทั้งหลาย' ย่อมมีความหมายว่า 'ในวัตถุกามทั้งหลายที่เป็นไตรภูมิ ซึ่งเป็นอารมณ์ของกามราคะและทิฏฐิราคะเป็นต้น' ย่อมเป็นไปได้จริง (อีกนัยหนึ่ง) เพราะตัณหานั้นทั้งหมดที่เกิดขึ้นในวัตถุกามที่เป็นไตรภูมินั้น ย่อมได้ชื่อว่ากามฉันทะเป็นต้น ไม่ใช่ว่าจะไม่ได้ ด้วยเหตุนั้น ความหมายนี้จึงเป็นไปได้ กัตตุกัมยตาฉันทะย่อมเกิดขึ้นในอกุศลได้ด้วย แต่ธัมมฉันทะย่อมไม่เกิดขึ้น ๑๑๐๕. อญฺญํ ชีวนฺติ คหณํ ยทิปิ อุปาทานกฺขนฺเธสฺเวว ปวตฺตติ, รูเป…เป… วิญฺญาเณ วา ปน น ปติฏฺฐาติ. ตโต อญฺญํ กตฺวา ชีวํ คณฺหาตีติ สสฺสตทิฏฺฐิ โหตีติ. พฺรหฺมาทึ เอกจฺจํ อตฺตานํ ‘‘โหตี’’ติ นิจฺจโต อญฺญญฺจ ‘‘น โหตี’’ติ อนิจฺจโต คณฺหนฺตสฺส ‘‘โหติ จ น จ โหตี’’ติ เอกจฺจสสฺสตทิฏฺฐิ. ‘‘โหตี’’ติ จ ปุฏฺเฐ ‘‘เนวา’’ติ, ‘‘น โหตี’’ติ จ ปุฏฺเฐ ‘‘น’’อิติ สพฺพตฺถ ปฏิกฺขิปนฺตสฺส อมราวิกฺเขปทิฏฺฐิ, อมรา อนุปจฺเฉทา, อมรมจฺฉสทิสี วา วิกฺเขปทิฏฺฐีติ อตฺโถ. ๑๑๐๕. การยึดถือว่า 'ชีวะเป็นอย่างอื่น' แม้จะดำเนินไปในอุปาทานขันธ์ห้าเท่านั้น แต่ก็ไม่ตั้งมั่นอยู่ในรูปขันธ์เป็นต้น หรือวิญญาณขันธ์ เพราะกระทำชีวะให้เป็นอย่างอื่นจากอุปาทานขันธ์นั้นแล้วจึงยึดถือชีวะ จึงเป็นสัสสตทิฏฐิ สำหรับบุคคลผู้ยึดถืออัตตาบางอย่าง เช่น พรหมเป็นต้น ว่า 'มีอยู่' โดยความเป็นนิจจัง และยึดถืออัตตาบางอย่างอื่นจากพรหมเป็นต้น ว่า 'ไม่มีอยู่' โดยความเป็นอนิจจัง ย่อมเป็นเอกัจจสัสสตทิฏฐิ เมื่อถูกถามว่า 'มีอยู่หรือ?' ก็ตอบว่า 'เนวะ' (ไม่ใช่ทั้งสองอย่าง) และเมื่อถูกถามว่า 'ไม่มีอยู่หรือ?' ก็ตอบว่า 'นะ' (ไม่) สำหรับบุคคลผู้ปฏิเสธในคำถามทั้งปวง ย่อมเป็นอมราวิกเขปทิฏฐิ อมรา คือ ความไม่ขาดสาย หรืออีกนัยหนึ่ง คือวิกเขปทิฏฐิที่เหมือนปลาอมร ปญฺจกามคุณิโก ราโค กามาสโวติ วุตฺโตติ กตฺวา พฺรหฺมานํ วิมานาทีสุ ราคสฺส ทิฏฺฐิราคสฺส จ กามาสวภาวํ ปฏิกฺขิปติ. ยทิ ปน โลโภ กามาสวภวาสววินิมุตฺโต อตฺถิ, โส ยทา ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺเตสุ อุปฺปชฺชติ, ตทา เตน สมฺปยุตฺโต อวิชฺชาสโว อาสววิปฺปยุตฺโตติ โทมนสฺสวิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสมฺปยุตฺตสฺส วิย ตสฺสปิ อาสววิปฺปยุตฺตตา วตฺตพฺพา สิยา ‘‘จตูสุ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺเตสุ โลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปนฺโน โมโห สิยา อาสวสมฺปยุตฺโต สิยา อาสววิปฺปยุตฺโต’’ติ. ‘‘กามาสโว อฏฺฐสุ โลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชตี’’ติ, ‘‘กามาสวํ ปฏิจฺจ ทิฏฺฐาสโว อวิชฺชาสโว’’ติ [Pg.171] (ปฏฺฐา. ๓.๓.๑) จ วจนโต ทิฏฺฐิสหคโต ราโค กามาสโว น โหตีติ น สกฺกา วตฺตุํ. กิเลสปฏิปาฏิยาปิ อาหริตุํ วฏฺฏตีติ อาสวานํ วจนํ ปหาตพฺพทสฺสนตฺถนฺติ กตฺวา เต ปหาเน อาหริยมานา ปหาตพฺพานมฺปิ เตสํ กิเลสานํ อุทฺเทสกฺกเมน อาหริตุํ วฏฺฏนฺติ ปชหนกานํ มคฺคานมฺปีติ อตฺโถ. เพราะเหตุที่กล่าวว่า ราคะอันประกอบด้วยกามคุณ 5 ชื่อว่า กามาสวะ จึงปฏิเสธความเป็นกามาสวะของราคะและทิฏฐิราคะในวิมานเป็นต้นของพรหมทั้งหลาย แต่ถ้าโลภะที่พ้นจากกามาสวะและภวาสวะยังมีอยู่ เมื่อโลภะนั้นเกิดขึ้นในจิตที่วิปปยุตจากทิฏฐิ (ทิฏฐิคตวิปปยุต) อวิชชาสวะที่สัมปยุตด้วยโลภะนั้นก็เป็นอาสววิปปยุต ดังที่กล่าวถึงความเป็นอาสววิปปยุตของโมหะที่สัมปยุตด้วยโทมนัส วิจิกิจฉา และอุทธัจจะ ฉันใด ก็ควรกล่าวถึงความเป็นอาสววิปปยุตของโมหะที่วิปปยุตจากทิฏฐินั้นด้วยว่า 'โมหะที่เกิดขึ้นในจิตตุปบาท 4 ที่สัมปยุตด้วยโลภะและวิปปยุตจากทิฏฐิ อาจเป็นอาสวสัมปยุต หรืออาจเป็นอาสววิปปยุตก็ได้' เพราะคำกล่าวว่า 'กามาสวะย่อมเกิดขึ้นในจิตตุปบาท 8 ที่สัมปยุตด้วยโลภะ' และ 'อาศัยกามาสวะ ทิฏฐาสวะและอวิชชาสวะย่อมเกิดขึ้น' (ปัฏฐาน 3.3.1) จึงไม่สามารถกล่าวได้ว่า ราคะที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิไม่เป็นกามาสวะ การกล่าวถึงอาสวะทั้งหลายนั้นมีประโยชน์เพื่อแสดงกิเลสที่ควรละ เพราะเหตุนั้น เมื่ออาสวะเหล่านั้นถูกนำมากล่าวโดยเหตุแห่งการละ กิเลสเหล่านั้นที่ควรละก็ควรถูกนำมากล่าวตามลำดับแห่งการแสดง และมรรคทั้งหลายที่ละกิเลสเหล่านั้นก็ควรถูกนำมากล่าวตามลำดับแห่งการแสดงด้วย ๑๑๒๑. ปฐมกมานภาชนีเยติ ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติ มานสฺส นิทฺเทเส. ตตฺถ หิ ‘‘เอกจฺโจ ชาติยา วา โคตฺเตน วา โกลปุตฺติเยน วา วณฺณโปกฺขรตาย วา ธเนน วา อชฺเฌเนน วา กมฺมายตเนน วา สิปฺปายตเนน วา วิชฺชาฏฺฐาเนน วา สุเตน วา ปฏิภาเนน วา อญฺญตรญฺญตเรน วา วตฺถุนา มานํ ชปฺเปติ, โย เอวรูโป มาโน มญฺญนา…เป… เกตุกมฺยตา จิตฺตสฺสา’’ติ (วิภ. ๘๖๖) เสยฺยสฺส สทิสสฺส หีนสฺส จ ปวตฺตมาโน ปุคฺคลวิเสสํ อนามสิตฺวา เสยฺยมาโน วิภตฺโตติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ‘‘เอโก มาโน ติณฺณํ ชนานํ อุปฺปชฺชตีติ กถิโต’’ติ อาห. น เกวลญฺจายํ ปฐมกมานภาชนีเย เอว เอวํ กถิโต, ทุติยกตติยกมานภาชนีเยปิ กถิโต เอวาติ นิทสฺสนมตฺถํ เอตํ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา ปุคฺคเล อนิสฺสาย วุตฺตานํ ติณฺณมฺปิ มานานํ ภาชนียํ ‘‘ปฐมกมานภาชนีเย’’ติ อาห. เสยฺยสฺส ‘‘เสยฺโยหมสฺมีติ มาโน’’ติอาทีนญฺหิ ปุคฺคลํ อามสิตฺวา วุตฺตานํ นวนฺนํ มานานํ ภาชนียํ ทุติยกมานภาชนียํ โหติ, ตสฺส มานราสิสฺส ปุคฺคลํ อนามสิตฺวา วุตฺตมานราสิโต ทุติยตติยกตฺตาติ, อถาปิ จ ยถาวุตฺเต ทุติยกมานภาชนีเย ‘‘เอเกกสฺส ตโย ตโย มานา อุปฺปชฺชนฺตีติ กถิต’’นฺติ อิธ วุตฺตาย อตฺถวณฺณนาย สมานทสฺสนตฺถํ ‘‘ปฐมกมานภาชนีเย’’ติ วุตฺตํ. โส เอว มาโน อิธาคโตติ ตตฺถ กถิโต เอว อตฺโถ ยุชฺชตีติ อธิปฺปาโย. มานกรณวเสนาติ ‘‘เสยฺโย’’ติอาทิกิจฺจกรณวเสน. อปราปเร อุปาทายาติ อิทํ ปุริมปุริมา มานา อปราปเร อุปนิสฺสยภาเวน เต อุปฺปาเทนฺตา อจฺจุคฺคจฺฉนฺตีติ อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ. เกตุกมฺยตาจิตฺตํ อจฺจุคฺคตภาวํ คจฺฉตีติ กตฺวา จิตฺเตเนว วิเสสิตํ. ๑๑๒๑. คำว่า ปฐมกมานภาชนีย์ นั้น ในการจำแนกมานะที่ว่า 'เราเป็นผู้ประเสริฐ' (เสยโยหมัสมิ) ในปฐมกมานภาชนีย์นั้น บุคคลบางคนย่อมยังมานะให้เกิดขึ้นด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ ด้วยชาติ ด้วยโคตร ด้วยความเป็นผู้มีสกุล ด้วยความมีผิวพรรณผ่องใส ด้วยทรัพย์ ด้วยการศึกษาเล่าเรียน ด้วยการงาน ด้วยศิลปะ ด้วยวิชา ด้วยการสดับ หรือด้วยปฏิภาณ มานะใดมีลักษณะเช่นนี้ คือ ความสำคัญมั่นหมาย... (ละไว้)... ความปรารถนาธงชัยของจิต มานะที่ว่า 'เราประเสริฐ' (เสยยมานะ) ที่เกิดขึ้นในบุคคลผู้ประเสริฐ ผู้เสมอ และผู้เลวทราม โดยไม่พิจารณาถึงความแตกต่างของบุคคลนั้น ได้ถูกจำแนกไว้แล้ว เพื่ออธิบายความหมายนี้ สังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า 'มานะอย่างหนึ่งเกิดขึ้นแก่คนสามจำพวก' มานะนี้ไม่ได้ถูกกล่าวไว้เฉพาะในปฐมกมานภาชนีย์เท่านั้น แต่ยังถูกกล่าวไว้ในทุติยกมานภาชนีย์และตติยกมานภาชนีย์ด้วย ดังนั้น พึงทราบว่าคำนี้เป็นเพียงตัวอย่าง อีกนัยหนึ่ง สังคหกาจารย์กล่าวว่า 'ปฐมกมานภาชนีย์' คือ การจำแนกมานะ 3 อย่างที่กล่าวโดยไม่ขึ้นกับบุคคล ส่วนการจำแนกมานะ 9 อย่างที่กล่าวโดยพิจารณาบุคคล (คือ ผู้ประเสริฐ ผู้เสมอ ผู้เลวทราม) เช่น 'มานะว่าเราประเสริฐ' ของผู้ประเสริฐ เป็นต้น นั้น เป็นทุติยกมานภาชนีย์ เพราะมานะกองนั้นเป็นลำดับที่สองจากกองมานะที่กล่าวโดยไม่พิจารณาบุคคล พึงทราบดังนี้ อนึ่ง เพื่อแสดงความสอดคล้องกับอรรถกถาที่กล่าวไว้ในทุติยกมานภาชนีย์ว่า 'มานะ 3 อย่างย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลแต่ละคน' หากสังคหกาจารย์กล่าวว่า 'ปฐมกมานภาชนีย์' มานะนั้นก็มาในอรรถกถานี้ด้วย ดังนั้น ความหมายที่กล่าวไว้ในปฐมกมานภาชนีย์จึงสมเหตุสมผล นี่คือความประสงค์ของอาจารย์อรรถกถา คำว่า 'โดยอาการแห่งการกระทำมานะ' หมายถึง โดยอาการแห่งการกระทำกิจมี 'เราประเสริฐ' เป็นต้น คำว่า 'อาศัยมานะที่ยิ่งๆ ขึ้นไป' (อปราปเร อุปาทายะ) นี้ สังคหกาจารย์กล่าวโดยอ้างอิงความหมายที่ว่า มานะที่เกิดขึ้นก่อนๆ ย่อมยังมานะที่เกิดขึ้นภายหลังให้เกิดขึ้นโดยเป็นอุปนิสัยปัจจัยอันแรงกล้า แล้วย่อมเจริญยิ่งขึ้นไป และเพราะเหตุที่จิตย่อมถึงความเป็นผู้มีจิตฟูขึ้นอย่างยิ่งด้วยมานะที่ปรารถนาความเป็นธงชัยสูงสุด จึงได้จำแนกด้วยจิตเท่านั้น ๑๑๒๖. อกฺขมนภาวปฺปกาสนํ ขิยฺยนํ. มเนน ปิยกรณนฺติ เอวํปการํ ปูชนํ มานนนฺติ วุจฺจตีติ อตฺโถ. อิสฺสากรณวเสนาติ ลาภาทิอกฺขมนกิจฺจวเสน. ๑๑๒๖. การแสดงออกซึ่งความไม่อดทน ชื่อว่า ขิยนะ คำว่า 'การทำความรักด้วยใจ' หมายถึง การบูชาที่มีลักษณะเช่นนี้ ชื่อว่า มานะ นี่คือความหมาย คำว่า 'โดยอาการแห่งการกระทำความริษยา' หมายถึง โดยอาการแห่งกิจคือความไม่อดทนต่อลาภเป็นต้น ๑๑๒๗. อริยสาวกาติ [Pg.172] วจนํ ‘‘อริยสาวกานํเยว ปฏิเวโธ อตฺถิ, เต จ ตํ น มจฺฉรายนฺตี’’ติ ปฏิเวธธมฺเม มจฺฉริยาภาวทสฺสนตฺถํ. คนฺโถติ ปาฬิ. กถามคฺโคติ อฏฺฐกถาปพนฺโธ. ธมฺมนฺตรนฺติ กุสลาทิธมฺมํ ภินฺทิตฺวา อกุสลาทึ อตฺตโน โลลตาย ตถาคตภาสิตํ ติตฺถิยภาสิตํ วา กโรนฺโต อาโลเลสฺสติ. อตฺตานํ อาวิกตฺวาติ อตฺตานํ อญฺญถา สนฺตํ อญฺญถา ปเวทยิตฺวา. โย ปนาติ ติตฺถิโย คหฏฺโฐ วา อตฺตโน สมยสฺส สโทสภาวํ ทฏฺฐุํ อนิจฺฉนฺโต อญฺญาเณน อภินิเวเสน วา. ๑๑๒๗. คำว่า 'อริยสาวก' นั้น มีประโยชน์เพื่อแสดงว่าไม่มีมัจฉริยะในธรรมคือปฏิเวธ เพราะ 'ปฏิเวธมีอยู่เฉพาะแก่อริยสาวกเท่านั้น และอริยสาวกเหล่านั้นย่อมไม่หวงแหนปฏิเวธนั้น' คำว่า 'คันถะ' คือ พระบาลี คำว่า 'กถามรรค' คือ ลำดับแห่งอรรถกถา คำว่า 'ธัมมันตรัง' หมายถึง การทำลายธรรมมีกุศลเป็นต้นให้เป็นอกุศลเป็นต้น หรืออีกนัยหนึ่ง คือ การทำให้พระธรรมที่พระตถาคตตรัสไว้กลายเป็นคำสอนของเดียรถีย์ด้วยความคะนองของตน แล้วย่อมทำให้ปั่นป่วน คำว่า 'เปิดเผยตน' หมายถึง การทำให้ผู้อื่นรู้ว่าตนเป็นอย่างอื่น ทั้งที่ตนเป็นอย่างหนึ่ง คำว่า 'โย ปน' หมายถึง เดียรถีย์หรือคฤหัสถ์ที่ไม่ต้องการเห็นความมีโทษของลัทธิของตน เพราะความไม่รู้หรือเพราะความยึดมั่น พฺยาปิตุมนิจฺโฉติ วิวิจฺโฉ, ตสฺส ภาโว เววิจฺฉํ. อนาทโรติ มจฺฉริเยน ทาเน อาทรรหิโต. กฏจฺฉุนา คาโห ภตฺตสฺส กฏจฺฉุคฺคาโห, กฏจฺฉุคฺคาโห วิย กฏจฺฉุคฺคาโห. ยถา หิ กฏจฺฉุคฺคาโห ยถาวุตฺเต ภตฺเต น สํปสารยติ, เอวํ มจฺฉริยมฺปิ อาวาสาทีสูติ. คยฺหติ เอเตนาติ วา คาโห, กฏจฺฉุ เอว คาโห กฏจฺฉุคฺคาโห. โส ยถา สงฺกุฏิตคฺโค น สํปสารยติ, เอวํ มจฺฉริยมฺปีติ. อาวริตฺวา คหิตํ อคฺคหิตํ, ตสฺส ภาโว อคฺคหิตตฺตํ, มจฺฉริยํ. ‘‘อาวาสาทิ ปเรหิ สาธารณมสาธารณํ วา มยฺเหว โหตู’’ติ ปวตฺติวเสน อตฺตสมฺปตฺติคฺคหณลกฺขณตา, ‘‘มา อญฺญสฺสา’’ติ ปวตฺติวเสน อตฺตสมฺปตฺตินิคูหณลกฺขณตา จ โยเชตพฺพา. ยํ ปน ‘‘ปรสนฺตกํ คณฺหิตุกาโม’’ติ วุตฺตํ, ตํ มจฺฉริยสฺส ปรสนฺตกโลภสฺส อุปนิสฺสยภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยทิ หิ ตํ มจฺฉริยปฺปวตฺติทสฺสนํ, ปรสมฺปตฺติคฺคหณลกฺขณตา จ วตฺตพฺพา สิยาติ. ผู้ไม่ปรารถนาจะให้แผ่ไป ชื่อว่า วิวิจฉะ ความเป็นเช่นนั้นของผู้นั้น ชื่อว่า เววิจฉะ คำว่า 'อนาทโร' หมายถึง ผู้ปราศจากความเคารพในการให้ทานเพราะมัจฉริยะ การตักข้าวด้วยทัพพี ชื่อว่า กฏัจฉุคคาหะ กฏัจฉุคคาหะเปรียบเหมือนการตักข้าวด้วยทัพพี เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กฏัจฉุคคาหะ จริงอยู่ การตักข้าวด้วยทัพพีนั้น ย่อมไม่แผ่ไปในข้าวที่กล่าวไว้แล้ว ฉันใด มัจฉริยะก็ฉันนั้น ย่อมไม่แผ่ไปในอาวาสเป็นต้น พึงทราบดังนี้ อีกนัยหนึ่ง คำว่า 'คาหะ' หมายถึง สิ่งที่ใช้ตัก (ข้าว) ด้วยสิ่งนี้ ทัพพีนั้นเองเป็นเครื่องตักข้าว ชื่อว่า กฏัจฉุคคาหะ ทัพพีที่ใช้ตักข้าวนั้นมีปลายงอ ย่อมไม่แผ่ไป ฉันใด มัจฉริยะก็ฉันนั้น (ย่อมไม่แผ่ไปในอาวาสเป็นต้น) พึงทราบดังนี้ สิ่งที่ยึดถือไว้โดยปิดกั้น ชื่อว่า อัคคหิตะ ความเป็นเช่นนั้นของอัคคหิตะนั้น ชื่อว่า อัคคหิตัตตะ คือ มัจฉริยะ พึงประกอบลักษณะแห่งการยึดถือสมบัติของตน โดยอาการที่ว่า 'อาวาสเป็นต้นที่ผู้อื่นพึงใช้ร่วมหรือไม่พึงใช้ร่วม จงเป็นของข้าพเจ้าเท่านั้น' และลักษณะแห่งการปกปิดสมบัติของตน โดยอาการที่ว่า 'อย่าให้เป็นของผู้อื่นเลย' ส่วนคำที่สังคหกาจารย์กล่าวว่า 'ปรารถนาจะยึดถือสมบัติของผู้อื่น' นั้น พึงทราบว่ากล่าวเพื่อแสดงความเป็นอุปนิสัยปัจจัยอันแรงกล้าของความโลภในสมบัติของผู้อื่นของมัจฉริยะ จริงอยู่ หากคำนั้นเป็นการแสดงการเกิดขึ้นของมัจฉริยะ ก็ควรกล่าวถึงลักษณะแห่งการยึดถือสมบัติของผู้อื่นด้วย ๑๑๔๐. อภิชฺฌากามราคานํ วิเสโส อาสวทฺวยเอกาสวภาโว สิยา, นอภิชฺฌาย โนอาสวภาโว จาติ โนอาสวโลภสฺส สพฺภาโว วิจาเรตพฺโพ. น หิ อตฺถิ ‘‘อาสโว จ โนอาสโว จ ธมฺมา อาสวสฺส ธมฺมสฺส อาสวสฺส จ โนอาสวสฺส จ ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ สตฺตโม จ นวโม จ ปญฺโห. คณนาย จ ‘‘เหตุยา สตฺตา’’ติ วุตฺตํ, น ‘‘นวา’’ติ. ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺเต ปน โลเภ โนอาสเว วิชฺชมาเน สตฺตมนวมาปิ ปญฺหวิสฺสชฺชนํ ลเภยฺยุํ, คณนา จ ‘‘เหตุยา นวา’’ติ วตฺตพฺพา สิยา. ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺเต จ โลเภ โนอาสเว วิชฺชมาเน ปุพฺเพ ทสฺสิโต โทโสติ. ๑๑๔๐. ความพิเศษของอภิชฌาและกามราคะ คือความเป็นอาสวะสองอย่างและความเป็นอาสวะอย่างเดียว และความเป็นโนอาสวะแห่งอภิชฌานั้นไม่มี ดังนั้นจึงควรพิจารณาความปรากฏอยู่แห่งโลภะที่เป็นโนอาสวะ เพราะว่าปัญหาที่ ๗ และที่ ๙ ที่ว่า 'ธรรมที่เป็นอาสวะและที่เป็นโนอาสวะ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอาสวะ และแก่ธรรมที่เป็นอาสวะและที่เป็นโนอาสวะ ด้วยเหตุปัจจัย' นั้นไม่มี และในการนับก็กล่าวว่า 'ด้วยเหตุมี ๗' ไม่ได้กล่าวว่า 'มี ๙' แต่ถ้าหากโลภะที่เป็นโนอาสวะซึ่งสัมปยุตด้วยทิฏฐิมีอยู่ ปัญหาที่ ๗ และที่ ๙ ก็พึงได้การวิสัชนา และในการนับก็ควรจะกล่าวว่า 'ด้วยเหตุมี ๙' และเมื่อโลภะที่เป็นโนอาสวะซึ่งวิปปยุตจากทิฏฐิมีอยู่ โทษตามที่แสดงไว้ก่อนแล้วก็พึงมี ๑๑๕๙. กามจฺฉนฺทนีวรณนิทฺเทเส [Pg.173] กาเมสูติ เตภูมเกสุ สาสเวสุ สพฺเพสุ วตฺถุกาเมสุ. สพฺโพ หิ โลโภ กามจฺฉนฺทนีวรณํ. เตเนว ตสฺส อารุปฺเป อุปฺปตฺติ วุตฺตา ‘‘นีวรณํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นีวรโณ ธมฺโม อุปฺปชฺชติ น ปุเรชาตปจฺจยา. อารุปฺเป กามจฺฉนฺทนีวรณํ ปฏิจฺจ อุทฺธจฺจนีวรณํ อวิชฺชานีวรณํ. อารุปฺเป กามจฺฉนฺทนีวรณํ ปฏิจฺจ ถินมิทฺธนีวรณํ อุทฺธจฺจนีวรณํ อวิชฺชานีวรณ’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๓.๘.๑). ๑๑๕๙. ในนิเทศกามฉันทนิวรณ์ คำว่า 'ในกามทั้งหลาย' ได้แก่ ในวัตถุกามทั้งปวงที่เป็นสาสวะซึ่งนับเนื่องในภูมิ ๓ เพราะว่าโลภะทั้งหมดนั้นเป็นกามฉันทนิวรณ์ ด้วยเหตุนั้นเอง การเกิดขึ้นแห่งกามฉันทนิวรณ์นั้นในอรูปภูมิ ท่านจึงกล่าวไว้ว่า 'ธรรมที่เป็นนิวรณ์ อาศัยธรรมที่เป็นนิวรณ์เกิดขึ้น ไม่ใช่ด้วยปุเรชาตปัจจัย ในอรูปภูมิ กามฉันทนิวรณ์ อาศัยอุทธัจจนิวรณ์และอวิชชานิวรณ์เกิดขึ้น ในอรูปภูมิ กามฉันทนิวรณ์ อาศัยถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจนิวรณ์ และอวิชชานิวรณ์เกิดขึ้น' (ปัฏฐาน ๓.๘.๑) ๑๑๖๒. อิริยาปถิกจิตฺตนฺติ อิริยาปถูปตฺถมฺภกํ อฏฺฐปญฺญาสวิธํ จิตฺตํ. ตตฺถ ปน พลวถินมิทฺธสหคตํ จิตฺตํ ‘‘อิริยาปถํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺต’’นฺติ วุตฺตํ. โอลียตีติ โอลมฺพติ. ๑๑๖๒. คำว่า 'อิริยาปถิกจิต' คือ จิต ๕๘ ประการที่อุปถัมภ์อิริยาบถ แต่ในบรรดาจิตเหล่านั้น จิตที่เกิดร่วมกับถีนมิทธะอันมีกำลัง ท่านกล่าวว่า 'ไม่สามารถทรงอิริยาบถไว้ได้' คำว่า 'โอลียติ' แปลว่า ห้อยย้อยลง ๑๑๖๓. โอนยฺหตีติ ฉาเทติ, อวตฺถรติ วา. นานารมฺมเณสุ ปวตฺตินิวารเณน, วิปฺผาริกตานิวารเณเนว วา อนฺโตสโมโรโธ. เอกจฺจานนฺติ สิรีสาทิรุกฺขานํ. รูปกาเยเนว สิยุํ, เตน สุขปฺปฏิสํเวทนนิพฺพานสจฺฉิกิริยานํ รูปตาปตฺติ สิยาติ อธิปฺปาโย. ตสฺมาติ ‘‘กายสฺสา’’ติ วจนสฺส รูปตฺตาสาธกตฺตา. น หิ นามกาโย สุปตีติ อิทํ ถินมิทฺธสมุฏฺฐิตรูเปหิ รูปกายสฺส ครุภาวปฺปตฺตํ องฺคปจฺจงฺคาทีนํ สํสีทนํ โสปฺปนฺติ สนฺธาย วุตฺตํ, น ชาครณจิตฺตรหิตํ ภวงฺคสนฺตตินฺติ. ตสฺส ผลตฺตาติ ผลูปจาเรน อินฺทฺริยํ วิย มิทฺธํ ทสฺเสตุํ มิทฺธสฺส ผลตฺตา อินฺทฺริยนิทฺเทเส วิย ลิงฺคาทีนิ มิทฺธนิทฺเทเสปิ โสปฺปาทีนิ วุตฺตานีติ อตฺโถ. ๑๑๖๓. คำว่า 'โอไนยหติ' แปลว่า ปิดบัง หรือว่า ครอบคลุม การปิดกั้นภายในเกิดขึ้นด้วยการกั้นการเป็นไปในอารมณ์ต่างๆ หรือด้วยการกั้นความแผ่ซ่านนั่นเอง คำว่า 'เอกัจจานัง' หมายถึง ต้นไม้ทั้งหลายมีต้นซึกเป็นต้น (ความประสงค์ของอาจารย์คือ) หากความหลับพึงมีได้ด้วยรูปกายเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น การเสวยความสุขและการทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน ก็พึงถึงความเป็นรูปไปด้วย เพราะเหตุนั้น คำว่า 'กายัสสะ' เพราะความเป็นคำที่ไม่สามารถพิสูจน์ความเป็นรูปได้ คำว่า 'นามกายย่อมไม่หลับ' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความทรุดโทรมแห่งอวัยวะน้อยใหญ่ของรูปกายที่ถึงความหนักเพราะรูปทั้งหลายที่มีถีนมิทธะเป็นสมุฏฐาน ซึ่งเรียกว่าความหลับ ไม่ได้หมายถึงภวังคสันตติที่ปราศจากชาคริยจิต คำว่า 'เพราะความเป็นผลของมิทธะนั้น' มีอธิบายว่า เพื่อจะแสดงมิทธะด้วยการกล่าวโดยอุปจารแห่งผล เหมือนอย่างในการแสดงอินทรีย์ ท่านกล่าวถึงเพศเป็นต้นฉันใด ในการแสดงมิทธะ ท่านก็กล่าวถึงความหลับเป็นต้นฉันนั้น เพราะมิทธะเป็นผล รูปกายสฺส อนฺโตสโมโรโธ นตฺถีติ โส นามกาเย วุตฺโตติ วิญฺญายติ. เตน สห วุตฺตา โอนาหปริโยนาหา จ. รูปกายสฺส วา วิปฺผาริกาวิปฺผาริกภาโว นาม อตฺตโน สภาเวน นตฺถิ, นามกายสฺส นามกาเย วิปฺผาริเก ลหุโก, อวิปฺผาริเก ครุโกติ อวิปฺผาริกภาเวน โอนาหนาทิ นามกายสฺเสว โหตีติ โอนาหนาทโยปิ นามกาเย วิญฺญายนฺติ. เตนาห ‘‘น หิ รูปํ นามกายสฺส โอนาโห…เป… โหตี’’ติ. อาวรณภาโว วิย หิ โอนาหนาทิภาโวปิ นามกายสฺเสว โหตีติ. อิตโร อธิปฺปายํ อชานนฺโต เมฆาทีหิ รูเปหิ รูปานํ โอนาหนาทึ ปสฺสนฺโต ‘‘นนุ จา’’ติอาทิมาห. ยทิ เอวนฺติ ยทิ รูปสฺส โอนาหนาทิตา สิทฺธา, อรูปสฺส น สิยา[Pg.174], เสตุพนฺธาทีสุ รูปสฺส อาวรณํ ทิฏฺฐนฺติ อาวรณมฺปิ อรูปสฺส น ภเวยฺยาติ อตฺโถ. การปิดกั้นภายในของรูปกายไม่มี ดังนั้นท่านจึงทราบว่าคำนั้นท่านกล่าวไว้ในนามกาย ท่านจึงกล่าวคำว่า โอนาหะและปริโยนาหะไว้พร้อมกับคำนั้น หรืออีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าความแผ่ซ่านและความไม่แผ่ซ่านของรูปกายโดยสภาวะของตนเองนั้นไม่มี เมื่อนามกายแผ่ซ่าน รูปกายก็เบา เมื่อนามกายไม่แผ่ซ่าน รูปกายก็หนัก เพราะเหตุนั้น ความเป็นโอนาหนะเป็นต้นด้วยอำนาจความไม่แผ่ซ่าน จึงมีแก่นามกายเท่านั้น ดังนั้น แม้โอนาหะเป็นต้น ก็พึงทราบว่ามีในนามกาย ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'รูปไม่เป็นโอนาหะ...ฯลฯ...แก่นามกาย' เพราะว่าแม้ความเป็นโอนาหนะเป็นต้น ก็ย่อมมีแก่นามกายเท่านั้น เหมือนความเป็นเครื่องกั้น ส่วนผู้คัดค้านอื่นไม่ทราบความประสงค์ เห็นการปิดบังเป็นต้นของรูปด้วยรูปทั้งหลายมีเมฆเป็นต้น จึงกล่าวคำว่า 'ก็มิใช่หรือ' เป็นต้น คำว่า 'หากเป็นเช่นนั้น' มีอรรถว่า หากความเป็นโอนาหนะเป็นต้นของรูปสำเร็จแล้ว การกั้นของอรูปก็ไม่พึงมี เพราะเห็นการกั้นของรูปในที่ทั้งหลายมีการสร้างเขื่อนเป็นต้น ดังนั้น แม้การกั้นก็ไม่พึงมีแก่อรูป สุราเมรยปานํ อกุสลนฺติ กตฺวา ยุตฺโต ตสฺส อุปกฺกิเลสภาโว, สุรา…เป… ปมาทฏฺฐานานุโยคสฺส จ อกุสลตฺตา ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณภาโว ยุตฺโต, ตถาปิ ปรสฺส อธิปฺปายํ อนุชานิตฺวา สุราเมรยสฺส อุปกฺกิเลสตา ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณตา จ อุปกฺกิเลสานํ ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณานญฺจ ปจฺจยตฺตา ผลโวหาเรน วุตฺตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น, ปจฺจยนิทฺเทสโต’’ติ. เอวเมว โขติ ยถา ชาตรูปสฺส อโย โลหํ ติปุ สีสํ สชฺชนฺติ ปญฺจุปกฺกิเลเสหิ อุปกฺกิลิฏฺฐํ ชาตรูปํ น เจว มุทุ โหติ, น จ กมฺมนิยํ, น จ ปภสฺสรํ ปภงฺคุ จ, น จ สมฺมา อุเปติ กมฺมาย, เอวเมว. ปจฺจยนิทฺเทสโตติ อุปกฺกิเลสปญฺญาทุพฺพลีกรณานํ ปจฺจยภาวนิทฺเทสโต, ปจฺจเย ผลนิทฺเทสโตติ อตฺโถ. สยเมว กิเลโส อุปกฺกิเลสนิทฺเทเสสุ นิทฺทิฏฺโฐติ อธิปฺปาโย. การดื่มสุราเมรัยเป็นอกุศล ดังนั้น ความเป็นอุปกิเลสของสุราเมรัยนั้นจึงสมควร และเพราะความประกอบเนืองๆ ในสุราเมรัยมัชชปมาทัฏฐานเป็นอกุศล ความเป็นธรรมที่ทำให้ปัญญาอ่อนกำลังจึงสมควร ถึงกระนั้น เมื่อยอมรับตามความประสงค์ของผู้อื่นแล้ว (ท่านอาจารย์) เมื่อจะแสดงว่า ความเป็นอุปกิเลสของสุราเมรัย และความเป็นธรรมที่ทำให้ปัญญาอ่อนกำลัง ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจการเรียกผล เพราะเป็นปัจจัยแก่อุปกิเลสทั้งหลายและแก่ธรรมที่ทำให้ปัญญาอ่อนกำลัง จึงกล่าวว่า 'ไม่ใช่ เพราะเป็นการแสดงปัจจัย' คำว่า 'เอวเมวะ โข' มีอธิบายว่า ทองคำที่ถูกอุปกิเลส ๕ อย่าง คือ เหล็ก ทองแดง ดีบุก ตะกั่ว เงิน ทำให้เศร้าหมองแล้ว ย่อมไม่นุ่มนวล ไม่ควรแก่การงาน ไม่ผ่องใส และเปราะไป และไม่เข้าถึงการงานโดยชอบฉันใด ก็ฉันนั้น คำว่า 'เพราะเป็นการแสดงปัจจัย' มีอรรถว่า เพราะเป็นการแสดงความเป็นปัจจัยแห่งอุปกิเลสและธรรมที่ทำให้ปัญญาอ่อนกำลัง และเพราะเป็นการแสดงผลในปัจจัย ความประสงค์คือ มิทธะนั่นเองเป็นกิเลส ท่านจึงแสดงไว้ในอุปกิเลสนิเทศ นีวรณํ หุตฺวาว นีวรณสมฺปยุตฺเต ทสฺสิยมาเน น นีวรณตาทสฺสนตฺโถ อารมฺโภ, อถ โข สิทฺธนีวรณภาวสฺส นีวรณสมฺปยุตฺตตาทสฺสนตฺโถติ ยถาลาภวเสน จ อสมฺปยุตฺตสฺส วจนํ น ยุชฺชติ. ยถา หิ ติฏฺฐนฺตมฺปิ จรนฺตมฺปีติ สิปฺปิสมฺพุกาทีสุ ยถาลาภสมฺภวํ ตํ ทฺวยํ วุตฺตํ, น เอวํ ‘‘ถินมิทฺธนีวรณํ สมฺปยุตฺตมฺปิ อสมฺปยุตฺตมฺปี’’ติ วจนํ อตฺถิ, ยํ ยถาลาภํ สมฺภเวยฺยาติ. จิตฺตชสฺสาสมฺภววจนโตติ ‘‘จตฺตตฺตา’’ติอาทิวจนสฺส ฌานกฺขเณ จิตฺตชสฺส ถินมิทฺธสฺส อสมฺภววจนภาวโตติ อตฺโถ, ‘‘จตฺตตฺตา’’ติอาทิวจเนน วา อสมฺภวสฺส วจนโต ปกาสนโตติ อตฺโถ. เมื่อจะแสดงนิวรณ์ที่สัมปยุตด้วยนิวรณ์ โดยความเป็นนิวรณ์นั่นเอง การเริ่มต้นไม่ใช่เพื่อต้องการแสดงความเป็นนิวรณ์ แต่เพื่อต้องการแสดงความเป็นนิวรณ์สัมปยุตของถีนมิทธะที่มีความเป็นนิวรณ์สำเร็จแล้ว และการกล่าวถึงธรรมที่ไม่สัมปยุตด้วยอำนาจแห่งการได้มานั้นไม่สมควร เพราะว่า คำว่า 'ยืนอยู่บ้าง เดินอยู่บ้าง' ท่านกล่าวถึงกิริยาทั้งสองนั้นตามที่พึงมีได้ในหอยโข่งและหอยกาบเป็นต้นฉันใด คำว่า 'ถีนมิทธนิวรณ์ที่สัมปยุตบ้าง ไม่สัมปยุตบ้าง' ซึ่งพึงมีได้ตามที่ได้มานั้นไม่มีฉันนั้น คำว่า 'เพราะเป็นคำที่กล่าวถึงความไม่มีแห่งจิตตชรูป' มีอรรถว่า เพราะความเป็นคำที่กล่าวถึงความไม่มีแห่งถีนมิทธะที่เกิดจากจิตในขณะแห่งฌาน ของคำว่า 'จัตตัตตา' เป็นต้น หรือมีอรรถว่า เพราะเป็นการกล่าวแสดงความไม่มีด้วยคำว่า 'จัตตัตตา' เป็นต้น กาเมสุ โข ปน…เป… สุทิฏฺโฐติ อิมินา กามาทีนเว อญฺญาณสฺส ปหานมาห. ตํ ตตฺถ ปหานนฺติ ตํ ตตฺถ รูเป ปหานนฺติ ปหานํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘ต’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ วินยนนฺติ วา อตฺโถ. เตน รูปสฺส อปฺปหาตพฺพตฺตเมว ทสฺเสติ, น ปน ‘‘ฉ ธมฺเม ปหายา’’ติอาทีสุ มิทฺธสฺส อปฺปหาตพฺพตาทสฺสนโต อญฺโญ ปกาโร วุตฺโต. น ยถา…เป… วุตฺตนฺติ ฉ ธมฺมา ปญฺจ นีวรณานิ จ ยถา ปหาตพฺพาเนว โหนฺตานิ [Pg.175] ‘‘ปหาตพฺพานี’’ติ วุตฺตานิ, น เอวํ รูปํ ปหาตพฺพเมว โหนฺตํ ‘‘ปหาตพฺพ’’นฺติ วุตฺตนฺติ อตฺโถ. ด้วยคำว่า "สุขิฏฺโฐ" (ในเรื่องกามทั้งหลาย) นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการละอัญญาณ (ความไม่รู้) ในโทษของกามคุณ คำว่า "ตํ ตตฺถ ปหานํ" (การละในที่นั้น) นั้น เมื่อพิจารณาบทว่า "ปหานํ" (การละ) พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ตํ" (นั้น) ซึ่งหมายถึงการละฉันทราคะในรูปนั้น หรืออีกนัยหนึ่ง ความหมายคือการกำจัดฉันทราคะนั้น ด้วยบทว่า "โย ภิกฺขเว รูเป ฉนฺทราควินโย" เป็นต้นนั้น แสดงถึงความเป็นสิ่งที่รูปไม่ควรละเท่านั้น แต่ในพระบาลีบทว่า "ฉ ธมฺเม ปหาย" เป็นต้น ไม่ได้ตรัสประเภทอื่นที่แสดงถึงความเป็นสิ่งที่มิทธะไม่ควรละ ความหมายคือ ธรรม ๖ ประการ และนิวรณ์ ๕ ประการ เป็นสิ่งที่ควรละโดยแท้ จึงตรัสว่าเป็น "ปหาตัพพะ" (สิ่งที่ควรละ) ฉันใด มิใช่ว่ารูปเป็นสิ่งที่ควรละโดยแท้ จึงตรัสว่าเป็น "ปหาตัพพะ" ฉันนั้น อญฺเญหิ จ สุตฺเตหีติ วุตฺตสุตฺตานํ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ตถา หี’’ติอาทิมาห. กุสลปฺปวตฺตึ อาวรนฺตีติ อาวรณา. นีวาเรนฺตีติ นีวรณา. จิตฺตํ อภิภวนฺตา อาโรหนฺตีติ เจตโส อชฺฌารุหา. อาวรณาทิกิจฺจญฺจ อรูปสฺเสว ยุชฺชติ, ตถา อนฺธกรณาทิกิจฺจํ. ตตฺถ จตูสุ ปเทสุ ปุริมปุริมสฺส ปจฺฉิมปจฺฉิโม อตฺโถ. สํสารทุกฺขํ วิฆาโต, ตํชนกตาย วิฆาตปกฺขิกํ. เจตโส ปริยุฏฺฐานํ อโยนิโสมนสิการโต อุปฺปตฺติ อกุสลราสิภาโว จ อรูปสฺเสว โหตีติ อรูปเมว มิทฺธํ. เพื่อแสดงพระสูตรที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า "อญฺเญหิ จ สุตฺเตหิ" (และด้วยพระสูตรอื่น ๆ) จึงกล่าวคำว่า "ตถา หิ" (จริงอยู่) เป็นต้น สิ่งที่ปิดกั้นการเกิดขึ้นของกุศล จึงชื่อว่า "อาวรณะ" (เครื่องกั้น) สิ่งที่ห้ามกั้น จึงชื่อว่า "นิวรณ์" (เครื่องกั้น) สิ่งที่ครอบงำจิตแล้วย่อมขึ้นสู่จิต จึงชื่อว่า "เจตโส อัชฌารุหา" (สิ่งที่ขึ้นสู่จิต) กิจมีอาวรณะเป็นต้น ย่อมสมควรแก่อรูปธรรมเท่านั้น กิจมีอันธกรณะ (ทำให้มืดบอด) เป็นต้น ก็เช่นกัน ในพระบาลีบทว่า "ถีนมิทฺธนิวรณํ ภิกฺขเว" (ภิกษุทั้งหลาย ถีนมิทธนิวรณ์) เป็นต้นนั้น ใน ๔ บท บทหลังสุดเป็นความหมายของบทก่อนหน้า ทุกข์ในสังสารวัฏชื่อว่า "วิฆาตะ" (ความขัดข้อง) เพราะเป็นเหตุให้เกิดทุกข์นั้น จึงชื่อว่า "วิฆาตปักขิกะ" (เป็นฝ่ายแห่งความขัดข้อง) การครอบงำจิต การเกิดขึ้นเพราะการมนสิการโดยไม่แยบคาย และความเป็นกองแห่งอกุศล ย่อมเป็นไปเพื่ออรูปธรรมเท่านั้น เหตุนั้น มิทธะจึงเป็นอรูปธรรมเท่านั้น ๑๑๖๖. คณโภชนาทิอกปฺปิยโภชนํ กปฺปิยสญฺญี ภุญฺชิตฺวา ปุน ชานิตฺวา โกจิ วิปฺปฏิสารี โหติ, อนวชฺชญฺจ ภิกฺขุทสฺสนเจติยวนฺทนาทึ วชฺชสญฺญี อกตฺวา กตฺวา จ โกจิ อสฺสทฺโธ วิปฺปฏิสารี โหติ. วตฺถุนฺติ มูลํ. เอวรูปนฺติ มูลวเสน เอวํปการนฺติ อตฺโถ. กุกฺกุจฺจปทํ เยวาปนเกสุ ‘‘กุจฺฉิตํ กตํ กุกตํ, ตสฺส ภาโว’’ติ วุตฺตตฺถเมว. กุกฺกุจฺจายนากาโรติ กุกฺกุจฺจภาวนากาโร กุกฺกุจฺจกรณากาโร กุกฺกุจฺจคมนากาโร วา. เอเตน กุกฺกุจฺจํ กิริยภาเวน ทสฺเสติ. ‘‘กปฺปติ น กปฺปตี’’ติ ปวตฺตจิตฺตุปฺปาโทว วินยกุกฺกุจฺจํ. ๑๑๖๖. บางคนมีความสำคัญว่าอาหารที่ไม่ควร เช่น คณโภชน์ เป็นอาหารที่ควร จึงฉันแล้วภายหลังรู้ว่าไม่ควร ก็เกิดความเดือดร้อนใจ และบางคนมีความสำคัญว่าการเห็นภิกษุ การไหว้เจดีย์เป็นต้น อันไม่มีโทษ เป็นโทษ จึงไม่ทำ หรือทำแล้วก็เกิดความเดือดร้อนใจ และบางคนผู้ไม่มีศรัทธา ทำแล้วก็เกิดความเดือดร้อนใจ คำว่า "วัตถุ" หมายถึง มูลเหตุ คำว่า "เอวรูปํ" หมายถึง มีประเภทอย่างนี้โดยอาศัยมูลเหตุ ความหมายคืออย่างนี้ บทว่า "กุกฺกุจฺจํ" (กุกกุจจะ) ในเยวาปนกธรรม มีความหมายตามที่กล่าวไว้แล้วว่า "กุจฺฉิตํ กตํ กุกตํ, ตสฺส ภาโว" (การกระทำที่น่ารังเกียจ การกระทำที่ชั่ว ความเป็นเช่นนั้น) คำว่า "กุกฺกุจฺจายนาการ" หมายถึง อาการที่ทำให้เกิดกุกกุจจะ อาการที่ทำกุกกุจจะ หรืออาการที่กุกกุจจะดำเนินไป ด้วยบทว่า "กุกฺกุจฺจายนาการ" นี้ แสดงกุกกุจจะโดยความเป็นกิริยา จิตตุปบาทที่เกิดขึ้นว่า "ควรหรือไม่ควร" นั่นแหละคือวินัยกุกกุจจะ ๑๑๗๖. จิตฺตวิกฺขิปนกิจฺจสามญฺเญน อุทฺธจฺจํ กุกฺกุจฺจญฺจ สห วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. กามจฺฉนฺทสฺส อนาคามิมคฺเคน ปหานํ อุกฺกฏฺฐนีวรณวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ยทิ หิ โลโภ โนนีวรโณ สิยา, ‘‘โนนีวรโณ ธมฺโม นีวรณสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิ วตฺตพฺพํ สิยา, น เจตํ วุตฺตํ. คณนาย จ ‘‘เหตุยา จตฺตารี’’ติ วุตฺตํ, น ‘‘นวา’’ติ. ตสฺมา สพฺโพ โลโภ กามจฺฉนฺทนีวรณนฺติ อรหตฺตมคฺเคนสฺส ปหานวจนํ ยุตฺตํ. ๑๑๗๖. พึงทราบว่า อุทธัจจะและกุกกุจจะถูกกล่าวไว้พร้อมกัน เพราะมีกิจเหมือนกันคือการฟุ้งซ่านแห่งจิต พึงทราบว่า การละกามฉันทะด้วยอนาคามิมรรค ถูกกล่าวไว้โดยความเป็นกามฉันทนิวรณ์ที่รุนแรง จริงอยู่ หากโลภะไม่ใช่เป็นนิวรณ์ ก็ควรกล่าวว่า "ธรรมที่ไม่เป็นนิวรณ์ เป็นปัจจัยแก่นิวรณ์ด้วยเหตุปัจจัย" เป็นต้น แต่คำนี้ไม่ได้กล่าวไว้ และในคณนาวาระ (หมวดนับ) กล่าวไว้ว่า "ด้วยเหตุ ๔" ไม่ได้กล่าวว่า "๙" เพราะฉะนั้น โลภะทั้งหมดเป็นกามฉันทนิวรณ์ คำกล่าวว่าการละกามฉันทนิวรณ์นั้นด้วยอรหัตตมรรคจึงสมควร ๑๒๑๙. กาโม จาติ กิเลสกาโม จ. ปุริมทิฏฺฐึ อุตฺตรทิฏฺฐิ อุปาทิยตีติ ปุริมทิฏฺฐึ ‘‘สสฺสโต’’ติ คณฺหนฺตี อุปาทิยติ, ปุริมทิฏฺฐิอากาเรเนว วา อุปฺปชฺชมานา อุตฺตรทิฏฺฐิ เตเนว ปุริมทิฏฺฐึ ทฬฺหํ กโรนฺตี ตํ อุปาทิยตีติ วุตฺตํ. โคสีลโควตาทีนีติ ตถาภูตํ ทิฏฺฐิมาห. อภินิเวสโตติ [Pg.176] อภินิเวสภาวโต, อภินิวิสนโต วา. อตฺตวาทมตฺตเมวาติ อตฺตสฺส อภาวา ‘‘อตฺตา’’ติ อิทํ วจนมตฺตเมว. อุปาทิยนฺติ ทฬฺหํ คณฺหนฺติ. กถํ? อตฺตาติ. อตฺตาติ หิ อภินิวิสนฺตา วจนเมว ทฬฺหํ กตฺวา คณฺหนฺตีติ อตฺโถ. เอวํ อตฺตวาทมตฺตเมว อุปาทิยนฺตีติ วุตฺตํ. ‘‘อตฺตวาทมตฺต’’นฺติ วา วาจาวตฺถุมตฺตมาห. วาจาวตฺถุมตฺตเมว หิ ‘‘อตฺตา’’ติ อุปาทิยนฺติ อตฺถสฺส อภาวาติ. ๑๒๑๙. คำว่า "กาโม จ" หมายถึง กิเลสกามด้วย คำว่า "ปุริมทิฏฺฐึ...อุปาทิยติ" หมายถึง ยึดถือมิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นก่อนว่า "เที่ยง" แล้วยึดมั่น หรืออีกนัยหนึ่ง ทิฏฐิที่เกิดขึ้นภายหลังโดยอาการแห่งมิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นก่อนนั้นเอง ทำให้มิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นก่อนนั้นมั่นคง จึงยึดถือทิฏฐิที่เกิดขึ้นก่อนนั้นอย่างมั่นคง ด้วยบทว่า "โคสีลโควัตตาทีนิ" (การประพฤติเยี่ยงโค เยี่ยงสุนัข เป็นต้น) กล่าวถึงมิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นเพราะยึดถือว่าบริสุทธิ์จากกิเลสด้วยวัตรปฏิบัติเยี่ยงโค เยี่ยงสุนัขนั้น คำว่า "อภินิเวสโต" หมายถึง เพราะความเป็นผู้ยึดมั่น หรือเพราะการยึดมั่น คำว่า "อัตตวาทมัตตเมว" หมายถึง เพราะไม่มีอัตตา จึงยึดถือเพียงคำพูดว่า "อัตตา" เท่านั้น ยึดถืออย่างมั่นคง อย่างไร? ยึดถือว่า "อัตตา" จริงอยู่ บุคคลผู้ยึดมั่นว่า "อัตตา" ย่อมยึดถือเพียงคำพูดว่า "อัตตา" ให้มั่นคง ความหมายคืออย่างนี้ ด้วยเหตุนี้ จึงกล่าวว่า "ยึดถือเพียงอัตตวาทะเท่านั้น" หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยบทว่า "อัตตวาทมัตตํ" กล่าวถึงอัตตาที่เป็นเพียงวัตถุแห่งคำพูด จริงอยู่ ย่อมยึดถือเพียงวัตถุแห่งคำพูดว่า "อัตตา" เท่านั้น เพราะไม่มีอัตตา พึงทราบอย่างนี้ ๑๒๒๑. ทินฺนนฺติ ทานมาห, ตํ อผลตฺตา รูปํ วิย ทานํ นาม น โหตีติ ปฏิกฺขิปติ. มหาวิชิตยญฺญสทิโส ยญฺโญ มหายาโค. อามนฺเตตฺวา หวนํ ทานํ อาหุนํ, ปาหุนานํ อติถีนํ อติถิกิริยา ปาหุนํ, อาวาหาทีสุ มงฺคลตฺถํ ทานํ มงฺคลกิริยา. ปรโลเก ฐิโต อิมํ โลกํ ‘‘นตฺถี’’ติ คณฺหาตีติ อิมํ โลกํ อเวกฺขิตฺวา ปรโลโก, ปรญฺจ อเวกฺขิตฺวา อยํ โลโก โหติ คนฺตพฺพโต อาคนฺตพฺพโต จาติ ปรโลกโต อิธาคมนสฺส อภาวา ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนโต จิตฺเตน ปรโลเก ฐิโต อิมํ โลกํ ‘‘นตฺถี’’ติ คณฺหาตีติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. น หิ อยํ ทิฏฺฐิ ปรโลเก นิพฺพตฺตสฺเสว โหตีติ. อิธโลเก ฐิโตติ เอตฺถาปิ อยเมว นโย. อยํ วา เอตฺถ อตฺโถ ‘‘สํสรณปฺปเทโส อิธโลโก จ ปรโลโก จ นาม โกจิ นตฺถิ สํสรณสฺส อภาวา ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนโต’’ติ. ปุริมภวโต ปจฺฉิมภเว อุปปตนํ อุปปาโต, โส เยสํ สีลํ, เต โอปปาติกา. เต ปน จวนกา อุปปชฺชนกา โหนฺตีติ กตฺวา อาห ‘‘จวนกอุปปชฺชนกสตฺตา นตฺถีติ คณฺหาตี’’ติ. อนุโลมปฺปฏิปทนฺติ นิพฺพานานุกูลํ สีลาทิปฺปฏิปทํ. ๑๒๒๑. ด้วยบทว่า "ทินฺนํ" (สิ่งที่ให้แล้ว) กล่าวถึงเจตนาในการให้ หรือปฏิเสธว่าทานนั้นไม่มีชื่อว่าทาน เพราะไม่มีผล เหมือนรูป ยัญที่เหมือนยัญของพระเจ้ามหาชิตาวี ชื่อว่า "มหายาค" (การบูชายัญอันยิ่งใหญ่) การบูชาด้วยการเชิญแล้วให้ทาน ชื่อว่า "อาหุนะ" (การบูชา) การทำปฏิสันถารแก่แขกผู้มาเยือน ชื่อว่า "ปาหุนะ" (การต้อนรับแขก) การให้ทานเพื่อความเป็นมงคลในงานมงคลสมรสเป็นต้น ชื่อว่า "มงคลกิริยา" (การกระทำที่เป็นมงคล) บุคคลผู้ตั้งอยู่ในโลกอื่น ย่อมยึดถือโลกนี้ว่า "ไม่มี" ความหมายนี้พึงทราบว่า เมื่อพิจารณาโลกนี้ โลกอื่นย่อมมี และเมื่อพิจารณาโลกอื่น โลกนี้ย่อมมี เพราะเป็นโลกที่ควรไปและควรมา เพราะไม่มีการมาสู่โลกนี้จากโลกอื่น และเพราะขาดไปในโลกนั้นเอง บุคคลผู้ตั้งอยู่ในโลกอื่นด้วยจิต ย่อมยึดถือโลกนี้ว่า "ไม่มี" พึงทราบความหมายนี้ เพราะทิฏฐินี้ไม่ได้มีเฉพาะแก่บุคคลที่เกิดในโลกอื่นเท่านั้น ในบทว่า "อิท โลเก ฐิโต" (ตั้งอยู่ในโลกนี้) ก็มีนัยเดียวกันนี้ หรืออีกนัยหนึ่ง ความหมายในบทว่า "นตฺถิ อยํ โลโก" เป็นต้นนี้คือ สถานที่ที่สัตว์ท่องเที่ยวไป ชื่อว่าโลกนี้และโลกอื่น ไม่มีโลกใด ๆ เพราะไม่มีการท่องเที่ยวไป หรือเพราะขาดไปในภพนั้น ๆ เอง การเกิดขึ้นในภพหลังจากการจุติจากภพก่อน ชื่อว่า "อุปปาตะ" (การอุบัติ) สัตว์ทั้งหลายที่มีการอุบัติเช่นนั้นเป็นปกติ ชื่อว่า "โอปปาติกะ" (โอปปาติกะ) อนึ่ง โอปปาติกะเหล่านั้นเป็นสัตว์ที่จุติจากภพก่อนและเป็นสัตว์ที่เกิดในภพปัจจุบัน ด้วยเหตุนี้ จึงกล่าวว่า "ย่อมยึดถือว่าสัตว์ที่จุติและสัตว์ที่เกิดไม่มี" คำว่า "อนุลอมปฺปฏิปทํ" หมายถึง ปฏิปทามีศีลเป็นต้นที่อนุโลมแก่นิพพาน ๑๒๓๖. นิปฺปเทสโตว คหิโตติ อิมินา ยํ อาสวโคจฺฉเก พฺรหฺมานํ กปฺปรุกฺขาทีสุ ราคสฺส จ ทิฏฺฐิราคสฺส จ อสงฺคหเณน นีวรณโคจฺฉเก จ กามจฺฉนฺทสฺส อนาคามิมคฺเคน ปหาตพฺพตาทสฺสเนน สปฺปเทสตฺตํ วุตฺตํ, ตํ นิวาริตํ โหติ. อรหตฺตมคฺเคนาติ วจเนน จตูหิ มคฺเคหิ ปหาตพฺพตา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ ปุริเมหิ อตนุกตา โมหาทโย อรหตฺตมคฺเคน ปหียนฺตีติ. ๑๒๓๖. ด้วยบทว่า "นิปฺปเทสโตว คหิโต" (ถูกยึดถือโดยไม่มีส่วนเหลือ) นี้ ความเป็นสัปปเทสะ (ความเป็นสิ่งที่ประกอบด้วยส่วน) ที่กล่าวไว้ในอาสวโคจฉกะ (หมวดอาสวะ) ด้วยการไม่สงเคราะห์ราคะและทิฏฐิราคะของพรหมทั้งหลายในกัปปพฤกษ์เป็นต้น และด้วยการแสดงความเป็นสิ่งที่กามฉันทะควรละด้วยอนาคามิมรรคในนิวรณโคจฉกะ (หมวดนิวรณ์) นั้น ถูกห้ามแล้ว ด้วยคำว่า "อรหตฺตมคฺเคน" (ด้วยอรหัตตมรรค) พึงทราบว่ากล่าวถึงความเป็นสิ่งที่ควรละด้วยมรรค ๔ เพราะเหตุใด? เพราะโมหะเป็นต้นที่ยังไม่ถูกทำให้เบาบางด้วยมรรคก่อน ๆ ย่อมไม่ถูกละด้วยอรหัตตมรรค ๑๒๘๗. นิรติอตฺเถนาติ ปีติวิรเหน, พลวนิกนฺติวิรเหน วา. น หิ ทุกฺขาย เวทนาย รชฺชนฺตีติ. อว-สทฺเทน อวคาหตฺโถ อโธอตฺโถ จาติ ทฺวิธา อว-สทฺทสฺส อตฺโถ วุตฺโต. ๑๒๘๗. คำว่า นิรยะ โดยอรรถว่าปราศจากความยินดี (นิรติ) คือด้วยความปราศจากปีติ หรือด้วยความปราศจากความยินดีอย่างแรงกล้า เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมไม่ยินดีในทุกขเวทนา (คือไม่ยินดีด้วยปีติ) ส่วนคำว่า อวะ (ในคำว่า อวายะ) ท่านกล่าวอรรถไว้ 2 อย่าง คือ อรรถว่าหยั่งลง และอรรถว่าเบื้องต่ำ ๑๓๐๑. วิจิกิจฺฉาสหคโต [Pg.177] โมหรโณ ปหาเนกฏฺเฐน ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺเตน ราครเณน สรโณ, อุทฺธจฺจสหคโต รูปราคอรูปราคสงฺขาเตน. อรณวิภงฺคสุตฺเต (ม. นิ. ๓.๓๓๓) ปน ‘‘โย กามปฏิสนฺธิสุขิโน โสมนสฺสานุโยโค หีโน คมฺโม โปถุชฺชนิโก อนริโย อนตฺถสํหิโต, สทุกฺโข เอโส ธมฺโม สอุปฆาโต สอุปายาโส สปริฬาโห มิจฺฉาปฏิปทา. ตสฺมา เอโส ธมฺโม สรโณ’’ติอาทิวจนโต ผลภูตทุกฺขอุปฆาตอุปายาสปริฬาหสภาวภูโต มิจฺฉาปฏิปทาภาโวว ‘‘สรโณ’’ติ วิญฺญายตีติ เตหิ สพฺพากุสลานํ สรณตา สิทฺธา โหตีติ. ๑๓๐๑. โมหะอันเป็นธุลีที่เกิดร่วมกับวิจิกิจฉา เป็นสภาพที่มีธุลี (สระณะ) ร่วมกับราคะอันเป็นธุลีที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิ เพราะอรรถว่าพึงละได้ด้วยมรรคเดียวกัน, โมหะอันเป็นธุลีที่เกิดร่วมกับอุทธัจจะ เป็นสภาพที่มีธุลีร่วมกับราคะที่กล่าวคือรูปราคะและอรูปราคะ. อนึ่ง ในอรณวิภังคสูตร (ม.อุ. ๑๔/๔๖๑) เพราะพระดำรัสเป็นต้นว่า 'การประกอบเนืองๆ ซึ่งความสุขในโสมนัสของบุคคลผู้มีความสุขในการปฏิสนธิในกามใด เป็นของเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์, ธรรมนี้เป็นไปกับด้วยทุกข์ เป็นไปกับด้วยความเบียดเบียน เป็นไปกับด้วยความคับแค้นใจ เป็นไปกับด้วยความเร่าร้อน เป็นมิจฉาปฏิปทา. เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงชื่อว่ามีธุลี (สระณะ)' ดังนี้ จึงทราบว่า ความเป็นมิจฉาปฏิปทาเท่านั้นที่มีสภาวะเป็นทุกข์ ความเบียดเบียน ความคับแค้นใจ และความเร่าร้อนอันเป็นผล ชื่อว่า 'สระณะ' (มีธุลี), ด้วยเหตุเหล่านั้น ความเป็นสภาพมีธุลีของอกุศลทั้งปวงจึงเป็นอันสำเร็จแล้ว. สุตฺตนฺติกทุกนิกฺเขปกถาวณฺณนา คำอธิบายการนิเขปบทคู่แห่งสุตตันติกทุกะ ๑๓๐๓. วิเวจิตตฺตาติ วิสุํ กตตฺตา ปกาสิตตฺตา. อเสเสตฺวา เขเปตีติ วชิรํ อตฺตนา ปติตฏฺฐานํ อเสเสตฺวา เขเปติ ปุน อปากติกตาอาปาทเนน. ๑๓๐๓. คำว่า วิเวจิตัตตา ได้แก่ เพราะกระทำให้แยกกัน เพราะกระทำให้ปรากฏ. คำว่า อเสเสตวา เขเปติ ความว่า วชิระย่อมกำจัดสถานที่ที่ตนตกไปไม่ให้เหลือ คือทำให้ไม่กลับเป็นปกติอีก. ๑๓๑๑. ตปฺปตีติ วิปฺปฏิสารี โหติ, อนุโสจติ วา. ๑๓๑๑. คำว่า ตัปปะติ ความว่า เป็นผู้มีความเดือดร้อนใจ หรือย่อมเศร้าโศกถึง. ๑๓๑๓. อหนฺติ อิติ-สทฺทปเรน อหํ-สทฺเทน เหตุภูเตน โย อตฺโถ วิญฺญายติ, โส สํกถียติ, อุทีรียตีติ อตฺโถ. อญฺญถา หิ วุจฺจมานสฺส วจเนน ปกาสิยมานสฺส ปทตฺถสฺส สงฺขาทิภาเว สพฺเพสํ กุสลาทิธมฺมานํ อธิวจนาทิตา สิยาติ. ภาโวติ สตฺตเววจนนฺติ ภณนฺติ, ธาตุยา วา เอตํ อธิวจนํ. ทตฺโตติ เอตฺตาวตา สตฺตปญฺญตฺตึ ทสฺเสตฺวา อญฺญมฺปิ อุปาทาปญฺญตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘มญฺโจ’’ติอาทิมาห. อหนฺติ จ ปวตฺตํ อธิวจนํ วทนฺเตน สุณนฺเตน จ ปุพฺเพ คหิตสญฺเญน อตฺถปฺปกาสนภาเวน วิญฺญายติ. น หิ ตสฺมึ อวิญฺญาเต ตทตฺถวิชานนํ อตฺถีติ วิเสเสน อธิวจนํ ‘‘ญายตีติ สมญฺญา’’ติ วุตฺตํ. เอตสฺสตฺถสฺส อหนฺติ อิทํ อธิวจนนฺติ เอวํ วา สญฺญาคหณวเสน ญายติ สมญฺญายติ ปากฏา โหตีติ สมญฺญา. ปญฺญาปียตีติ อหนฺติ อิทํ เอตสฺส อธิวจนนฺติ เอวํ ฐปียตีติ อตฺโถ. โวหรียตีติ วุจฺจติ. อุทฺเธยฺยนฺติ อุทฺธริตพฺพํ. อปิ นามสหสฺสโตติ อเนเกหิปิ นามสหสฺเสหีติ อตฺโถ. สยเมว อุปปตนสีลํ นามํ ‘‘โอปปาติกนาม’’นฺติ วุจฺจติ. ๑๓๑๓. คำว่า อะหัง ความว่า อรรถใดที่รู้ได้ด้วยศัพท์ว่า 'อะหัง' ซึ่งมี 'อิติ' ศัพท์อยู่เบื้องหลังอันเป็นเหตุ อรรถนั้นย่อมถูกกล่าวขาน ย่อมถูกเปล่งออกมา. เพราะว่าหากถือเอาโดยอาการอื่น เมื่อเนื้อความของบท (คือกลุ่มขันธ์ ๕) ที่ถูกแสดงด้วยเสียงพูดที่กำลังกล่าวอยู่ มีสภาวะเป็นสังขาเป็นต้น ความเป็นอธิวจนะเป็นต้นก็พึงมีแก่กุศลธรรมเป็นต้นทั้งปวง. ท่านกล่าวกันว่า คำว่า ภาโว เป็นไวพจน์ของคำว่า สัตตะ (สัตว์) หรือคำนี้เป็นชื่อของธาตุ. ท่านแสดงสัตตบัญญัติด้วยคำเพียงเท่านี้ว่า 'ทัตโต' แล้วจึงกล่าวคำว่า 'มัญโจ' (เตียง) เป็นต้น เพื่อแสดงอุปาทาบัญญัติแม้อย่างอื่น. อนึ่ง อธิวจนะที่เป็นไปว่า 'อะหัง' อันผู้กล่าวและผู้ฟังย่อมรู้ได้ด้วยความเป็นสภาพแสดงอรรถตามสัญญาที่รับไว้ก่อน. เพราะเมื่อไม่รู้ศัพท์นั้น การรู้แจ้งอรรถของศัพท์นั้นย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น อธิวจนะที่รู้กันเป็นพิเศษ ท่านจึงเรียกว่า 'สมัญญา'. คำว่า ปัญญะปียะติ ความว่า ถูกตั้งไว้ว่า 'คำว่า อะหัง นี้ เป็นชื่อของอรรถนี้'. คำว่า โวหะรียะติ ความว่า ถูกเรียกขาน. คำว่า อุทเธยยัง ความว่า พึงยกขึ้นแสดง. คำว่า อะปิ นามะสะหัสสะโต ความว่า แม้ด้วยพันแห่งชื่อมิใช่น้อย. ชื่อที่เกิดขึ้นเองตามปกติ ท่านเรียกว่า 'โอปปาติกนาม'. กรียตีติ [Pg.178] กมฺมํ, นามเมว กมฺมํ นามกมฺมํ. ตถา นามเธยฺยํ. กรณฐปนสทฺทาปิ หิ กมฺมตฺถา โหนฺตีติ. อถ กรณตฺถา, กรียติ จ ฐปียติ จ เอเตน อตฺโถ เอวํนาโมติ ปญฺญาปียตีติ กรณํ ฐปนญฺจ นาม โหติ. อถ ภาวตฺถา, ญาปนมตฺตเมว กรณํ ฐปนนฺติ จ วุตฺตํ. นามนิรุตฺติ นามพฺยญฺชนนฺติ นามมิจฺเจว วุตฺตํ โหติ. น หิ ปถวีสงฺขาตํ อตฺถปฺปการมตฺตํ นิวทติ พฺยญฺชยติ วา ปถวีติ นามํ นิวทติ พฺยญฺชยติ วา, ตสฺมา อนามสฺส นิรุตฺติพฺยญฺชนภาวนิวารณตฺถํ ‘‘นามนิรุตฺติ นามพฺยญฺชน’’นฺติ วุตฺตํ. เอวํ นามาภิลาโปติ เอตฺถาปิ นโย. เอตฺถ ปน สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโรติ จตูหิ ปเทหิ ปญฺญาปิตพฺพโต ปญฺญตฺติ วุตฺตา, อิตเรหิ ปญฺญาปนโต. สิ่งที่ถูกกระทำชื่อว่า กรรม, ชื่อนั้นแหละเป็นกรรม จึงชื่อว่า นามกรรม. คำว่า นามเธยยะ ก็เช่นเดียวกัน. เพราะแม้คำว่า กะระณะ และ ฐะปะนะ ก็มีอรรถเป็นกรรม (เป็นสิ่งที่ถูกกระทำ). หากมีอรรถเป็นกะระณะ (เครื่องมือ) ชื่อก็คือเครื่องกระทำและเครื่องตั้งไว้ เพราะอรรถถูกทำให้รู้แจ้งด้วยชื่อนี้ว่ามีชื่ออย่างนี้. หากมีอรรถเป็นภาวะ ท่านก็กล่าวว่า กะระณะ และ ฐะปะนะ เป็นเพียงการทำให้รู้แจ้งเท่านั้น. คำว่า นามนิรุตติ และ นามพยัญชนะ ท่านกล่าวหมายถึง 'นาม' นั่นเอง. เพราะสภาวะเพียงการแสดงอรรถที่เรียกว่าปฐวีมิได้บอกหรือแสดงออก แต่ชื่อว่า 'ปฐวี' ต่างหากที่บอกหรือแสดงออก ฉะนั้น เพื่อป้องกันความเป็นนิรุตติและพยัญชนะในสิ่งที่ไม่ใช่นาม ท่านจึงกล่าวว่า 'นามนิรุตติ นามพยัญชนะ'. แม้ในคำว่า นามภิลาปะ ก็นัยนี้เหมือนกัน. แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวคำว่า 'บัญญัติ' ด้วยบท ๔ บท คือ สังขา สมัญญา บัญญัติ โวหาร เพราะเป็นสิ่งที่พึงให้รู้แจ้ง (ปัญญะปิตัพพะ) ส่วนบทที่เหลือเป็นเครื่องให้รู้แจ้ง (ปัญญะปะนะ). ตตฺถ จ ‘‘ปุริมา อุปาทาปญฺญตฺติ อุปฺปาทวยกิจฺจรหิตา โลกสงฺเกตสิทฺธา, ปจฺฉิมา นามปญฺญตฺติ, ยาย ปุริมา ปญฺญตฺติ รูปาทโย จ โสตทฺวารวิญฺญาณสนฺตานานนฺตรมุปฺปนฺเนน คหิตปุพฺพสงฺเกเตน มโนทฺวารวิญฺญาณสนฺตาเนน คหิตาย ปญฺญาปียนฺตี’’ติ อาจริยา วทนฺติ. เอตสฺมึ ปน อิมิสฺสา ปาฬิยา อฏฺฐกถาย จ อตฺเถ สติ ยํ วุตฺตํ มาติกายํ ‘‘วจนมตฺตเมว อธิการํ กตฺวา ปวตฺตา อธิวจนา นาม, สเหตุกํ กตฺวา วุจฺจมานา อภิลาปา นิรุตฺติ นาม, ปกาเรน ญาปนโต ปญฺญตฺติ นามา’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๐๑-๑๐๘), เตน วิโรโธ สิยา. น หิ อุปฺปาทวยกิจฺจรหิตสฺส วจนมตฺตํ อธิการํ กตฺวา ปวตฺติ อตฺถิ อุปฺปาทาทิสหิตสฺเสว ปวตฺติสพฺภาวโต, น จ วจนวจนตฺถวิมุตฺตสฺส นามสฺส นิทฺธาเรตฺวา สเหตุกํ กตฺวา วุจฺจมานตา อตฺถิ, นาปิ อนิทฺธาริตสภาวสฺส ปทตฺถสฺส เตน เตน ปกาเรน ญาปนํ อตฺถีติ. ในเรื่องนั้น อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า 'บัญญัติแรกคืออุปาทาบัญญัติ เป็นสภาพที่ปราศจากกิจคือความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป สำเร็จขึ้นด้วยสมมติของโลก, บัญญัติหลังคือนามบัญญัติ ซึ่งเป็นเครื่องให้รู้แจ้งอุปาทาบัญญัติก่อนนั้นและรูปธรรมเป็นต้น ด้วยกระแสวิญญาณทางมโนทวารที่รับสมมติที่เคยกำหนดไว้ก่อน ซึ่งเกิดขึ้นลำดับต่อจากกระแสวิญญาณทางโสตทวาร'. แต่เมื่อเนื้อความแห่งพระบาลีและอรรถกถานี้มีอยู่ (ตามวาทะของอาจารย์เหล่านั้น) คำใดที่กล่าวไว้ในอรรถกถามาติกาว่า 'ชื่อที่เป็นไปโดยกระทำเพียงคำพูดให้เป็นที่อาศัย ชื่อว่า อธิวจนะ, ชื่อที่กล่าวโดยกระทำให้มีเหตุ ชื่อว่า อภิลาปะ และ นิรุตติ, ชื่อว่า บัญญัติ เพราะทำให้รู้แจ้งโดยประการต่างๆ' (ธัมมสังคณีอรรถกถา ๑๐๑-๑๐๘) คำนั้นก็พึงขัดกัน. เพราะว่า ความเป็นไปโดยกระทำเพียงคำพูดให้เป็นที่อาศัยของสิ่งที่ปราศจากกิจคือความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปนั้นไม่มี เพราะความมีอยู่แห่งความเป็นไปมีเฉพาะแก่ปรมัตถธรรมที่ประกอบด้วยความเกิดขึ้นเป็นต้นเท่านั้น, และความเป็นชื่อที่ถูกยกขึ้นแสดงโดยกระทำให้มีเหตุของชื่อที่พ้นจากคำพูดและอรรถของคำพูดก็ไม่มี, อีกทั้งการทำให้รู้แจ้งอรรถของบทที่มีสภาวะมิได้ถูกยกขึ้นแสดงโดยประการนั้นๆ ก็ไม่มี. ทุวิธา จายํ ปญฺญตฺติ ยถาวุตฺตปฺปการาติ อฏฺฐกถาวจนญฺจ น ทิสฺสติ, อฏฺฐกถายํ ปน วิชฺชมานปญฺญตฺติอาทโย ฉ ปญฺญตฺติโยว วุตฺตา. ตตฺถ ‘‘รูปํ เวทนา’’ติอาทิกา วิชฺชมานปญฺญตฺติ. ‘‘อิตฺถี ปุริโส’’ติอาทิกา อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. ‘‘เตวิชฺโช ฉฬภิญฺโญ’’ติอาทิกา วิชฺชมาเนน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. ‘‘อิตฺถิสทฺโท ปุริสสทฺโท’’ติอาทิกา อวิชฺชมาเนน วิชฺชมานปญฺญตฺติ. ‘‘จกฺขุวิญฺญาณํ โสตวิญฺญาณ’’นฺติอาทิกา วิชฺชมาเนน วิชฺชมานปญฺญตฺติ. ‘‘ขตฺติยกุมาโร พฺราหฺมณกุมาโร’’ติอาทิกา อวิชฺชมาเนน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. น เจตฺถ ยถาวุตฺตปฺปการา ทุวิธา ปญฺญตฺติ วุตฺตาติ [Pg.179] สกฺกา วิญฺญาตุํ. วิชฺชมานสฺส หิ สงฺขา…เป… อภิลาโป วิชฺชมานปญฺญตฺติ. อวิชฺชมานสฺส จ สงฺขาทิกา อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. เตสํเยว วิเสสนวิเสสิตพฺพภาเวน ปวตฺตา สงฺขาทโย อิตราติ. อนึ่ง คำอรรถกถาที่ว่า 'บัญญัตินี้มี ๒ ประการตามที่กล่าวมาแล้ว' นั้นไม่ปรากฏ แต่ในอรรถกถา (ปุคคลบัญญัติ) ท่านกล่าวบัญญัติไว้ ๖ ประการ มีวิชชมานบัญญัติเป็นต้นเท่านั้น. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น บัญญัติว่า 'รูป เวทนา' เป็นต้น เป็นวิชชมานบัญญัติ. บัญญัติว่า 'หญิง ชาย' เป็นต้น เป็นอวิชชมานบัญญัติ. บัญญัติว่า 'เตวิชโช (ผู้ได้วิชชา ๓) ฉฬภิญโญ (ผู้ได้อภิญญา ๖)' เป็นต้น เป็นวิชชมาเนนอวิชชมานบัญญัติ. บัญญัติว่า 'อิตถีสัทโท (เสียงหญิง) ปุริสสัทโท (เสียงชาย)' เป็นต้น เป็นอวิชชมาเนนวิชชมานบัญญัติ. บัญญัติว่า 'จักขุวิญญาณัง โสตวิญญาณัง' เป็นต้น เป็นวิชชมาเนนวิชชมานบัญญัติ. บัญญัติว่า 'ขัตติยกุมาร พราหมณกุมาร' เป็นต้น เป็นอวิชชมาเนนอวิชชมานบัญญัติ. และในที่นี้ไม่สามารถจะรู้ได้ว่า ท่านกล่าวบัญญัติ ๒ ประการตามที่กล่าวมาแล้วนั้นไว้. เพราะว่า ชื่อ (สังขา)...เป... การเรียกขาน (อภิลาปะ) ของสิ่งที่มีอยู่ เป็นวิชชมานบัญญัติ. และชื่อเป็นต้นของสิ่งที่ไม่มีอยู่ เป็นอวิชชมานบัญญัติ. ส่วนชื่อเป็นต้นที่ดำเนินไปโดยความเป็นวิเสสนะและวิเสสิตัพพะของบัญญัติทั้งสองนั้นเอง เป็นบัญญัติที่เหลือ (อีก ๔ ประการ). อวิชฺชมานปญฺญตฺติวจเนน ปญฺญาปิตพฺพา อุปาทาปญฺญตฺติ, ตสฺสา ปญฺญาปนภูตา นามปญฺญตฺติ จ วุตฺตา, อิตเรหิ นามปญฺญตฺติเยว ยถาวุตฺตาติ เจ? น, อสิทฺธตฺตา. สติ หิ อุชุเก ปุริเม ปาฬิอนุคเต อตฺเถ อยมตฺโถ อิมาย อฏฺฐกถาย วุตฺโตติ อสิทฺธเมตํ. ยทิ จ สตฺตรถฆฏาทิทิสากาลกสิณอชฏากาสกสิณุคฺฆาฏิมากาสอากิญฺจญฺญายตนวิสยนิโรธสมาปตฺติอาทิปฺปการา อุปาทาปญฺญตฺติ อวิชฺชมานปญฺญตฺติ, เอเตเนว วจเนน ตสฺสา อวิชฺชมานตา วุตฺตาติ น สา อตฺถีติ วตฺตพฺพา. ยถา จ ปญฺญาปิตพฺพโต อวิชฺชมานานํ สตฺตาทีนํ อวิชฺชมานปญฺญตฺติภาโว, เอวํ รูปาทีนํ วิชฺชมานานํ ปญฺญเปตพฺพโต วิชฺชมานปญฺญตฺติภาโว อาปชฺชติ. ตโต ‘‘สพฺเพ ธมฺมา ปญฺญตฺตี’’ติ ปญฺญตฺติปเถหิ อวิสิฏฺโฐ ปญฺญตฺติธมฺมนิทฺเทโส วตฺตพฺโพ สิยา. อถาปิ ปญฺญาปิตพฺพปญฺญาปนวิเสสทสฺสนตฺโถ สงฺขาทินิทฺเทโส, ตถาปิ ‘‘เอกธมฺโม สพฺพธมฺเมสุ นิปตติ, สพฺพธมฺมา เอกธมฺมสฺมึ นิปตนฺตี’’ติอาทินา ปญฺญาปิตพฺพานํ ปญฺญตฺติปถภาวสฺส ทสฺสิตตฺตา ปญฺญาปิตพฺพานํ ปญฺญตฺติภาเว ปญฺญตฺติปถา ปญฺญตฺติสทฺเทเนว วุตฺตาติ ปญฺญตฺติปถปทํ น วตฺตพฺพํ สิยา, นาปิ สกฺกา ปญฺญาปิตพฺพปญฺญาปนวิเสสทสฺสนตฺโถ สงฺขาทินิทฺเทโสติ วตฺตุํ สงฺขาทิสทฺทานํ สมานตฺถตฺตา. วุตฺตญฺหิ ‘‘มรเณนปิ ตํ ปหียติ, ยํ ปุริโส มมิทนฺติ มญฺญตี’’ติ (มหานิ. ๔๑) เอตฺถ ‘‘ปุริโสติ สงฺขา สมญฺญา…เป… อภิลาโป’’ติ (มหานิ. ๔๑). ตถา ‘‘มาคณฺฑิโยติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ สงฺขา สมญฺญา’’ติอาทิ (มหานิ. ๗๓). น จ ‘‘อยํ อิตฺถนฺนาโม’’ติ สงฺเกตคฺคหณํ ‘‘รูปํ ติสฺโส’’ติอาทิวจนคฺคหณญฺจ มุญฺจิตฺวา อญฺญสฺส อสิทฺธสภาวสฺส อตฺถปญฺญาปเน สมตฺถตา สมฺภวติ, เตสญฺจ อสมตฺถตา. ยทิ หิ เตสํ วินา ปญฺญตฺติยา อตฺถปญฺญาปเน อสมตฺถตา สิยา, ปญฺญตฺติปญฺญาปเน จ อสมตฺถตาติ ตสฺสา อญฺญา ปญฺญตฺติ วตฺตพฺพา สิยา, ตสฺสา ตสฺสาติ อนวตฺถานํ, ตโต อตฺถวิชานนเมว น สิยา, นาปิ สงฺเกตคฺคหณํ สงฺเกตสฺส ปญฺญตฺติภาเว ‘‘อยํ อิมสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ’’ติ วา, ‘‘อิมสฺสตฺถสฺส อิทํ วจนํ โชตก’’นฺติ วา. สญฺญุปฺปาทมตฺเต ปน สงฺเกตคฺคหเณ วจนสฺส วจนตฺถวินิมุตฺตสฺส [Pg.180] กปฺปเน ปโยชนํ นตฺถิ. ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกิเย โสเต ปฏิหญฺญติ’’ (กถา. ๓๔๗), ‘‘อภิชานาสิ โน ตฺวํ อานนฺท อิโต ปุพฺเพ เอวรูปํ นามเธยฺยํ สุตํ ยทิทํ ชนวสโภ’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๘๐), ‘‘นามญฺจ สาเวติ โกณฺฑญฺโญ อหํ ภควา’’ติอาทีหิ (สํ. นิ. ๑.๒๑๗) จ ปญฺญตฺติยา วจนภาโว สิทฺโธ. ตสฺมา ปาฬิยา อฏฺฐกถาย จ อวิรุทฺโธ อตฺโถ วิจาเรตฺวา คเหตพฺโพ. ถ้ากล่าวว่า “ด้วยคำว่าอวิชชมานบัญญัติ อุปาทาบัญญัติที่พึงให้รู้ และนามบัญญัติซึ่งเป็นเครื่องให้รู้ของอุปาทาบัญญัตินั้นถูกกล่าวไว้ และด้วยคำอื่น (นอกจากอวิชชมานบัญญัติ) ก็กล่าวถึงแต่นามบัญญัติเท่านั้นตามที่กล่าวมาแล้วใช่หรือไม่?” ตอบว่า “ไม่ใช่ เพราะความไม่สำเร็จ (ของความหมายนั้น)” เพราะว่าเมื่อมีอยู่ซึ่งความหมายที่ตรงไปตรงมาและสอดคล้องกับบาลีเดิม ความหมายนี้ถูกกล่าวไว้ในอรรถกถานี้ จึงไม่สำเร็จ (ไม่ถูกต้อง) และถ้าอุปาทาบัญญัติประเภทมีสัตว์ รถ หม้อ เป็นต้น ทิศ กาล กสิณ อากาศปกติที่ไม่มีสิ่งรกรุงรัง อากาศที่เพิกกสิณ อากิญจัญญายตนฌานเป็นอารมณ์ นิโรธสมาบัติเป็นต้น เป็นอวิชชมานบัญญัติ ด้วยคำนี้เอง ความไม่มีอยู่จริงของอุปาทาบัญญัตินั้นก็ถูกกล่าวไว้แล้ว จึงไม่ควรกล่าวว่าบัญญัตินั้นมีอยู่ และเช่นเดียวกับที่ความเป็นอวิชชมานบัญญัติของสัตว์เป็นต้นที่ไม่มีอยู่จริง ย่อมเกิดขึ้นเพราะเป็นสิ่งที่พึงให้รู้ ฉันนั้น ความเป็นวิชชมานบัญญัติของรูปเป็นต้นที่มีอยู่จริง ย่อมเกิดขึ้นเพราะเป็นสิ่งที่พึงให้รู้ เพราะเหตุนั้น การแสดงธรรมบัญญัติที่ไม่ต่างจากทางแห่งบัญญัติว่า “ธรรมทั้งปวงเป็นบัญญัติ” พึงกล่าวได้ ถึงแม้ว่าการแสดงการนับเป็นต้น มีประโยชน์เพื่อแสดงความแตกต่างระหว่างบัญญัติที่พึงให้รู้และบัญญัติที่เป็นเครื่องให้รู้ ถึงกระนั้นก็ตาม ด้วยคำว่า “ธรรมอย่างหนึ่งย่อมตกไปในธรรมทั้งปวง, ธรรมทั้งปวงย่อมตกไปในธรรมอย่างหนึ่ง” เป็นต้น เพราะได้แสดงความเป็นทางแห่งบัญญัติของบัญญัติที่พึงให้รู้ไว้แล้ว เมื่อบัญญัติที่พึงให้รู้มีความเป็นบัญญัติ ทางแห่งบัญญัติทั้งหลายก็ถูกกล่าวด้วยคำว่า “บัญญัติ” นั่นเอง คำว่า “ทางแห่งบัญญัติ” ก็ไม่ควรกล่าว และไม่สามารถกล่าวได้ว่า การแสดงการนับเป็นต้นมีประโยชน์เพื่อแสดงความแตกต่างระหว่างบัญญัติที่พึงให้รู้และบัญญัติที่เป็นเครื่องให้รู้ เพราะคำว่า “สังขา” เป็นต้น มีความหมายเหมือนกัน เพราะได้กล่าวไว้แล้วว่า ในพระบาลีว่า “แม้ด้วยความตาย สิ่งใดที่บุรุษสำคัญว่า ‘นี่ของเรา’ สิ่งนั้นย่อมละไป” (มหานิทเทส 41) ในที่นี้ คำว่า “บุรุษ” คือ สังขา สมัญญา...เป็นต้น...อภิลาปะ (มหานิทเทส 41) เช่นเดียวกัน คำว่า “มาคัณฑิยะ” คือ ชื่อ สมัญญา ของพราหมณ์นั้น เป็นต้น (มหานิทเทส 73) และไม่สามารถทำให้ความหมายของบัญญัติที่มีสภาพไม่สำเร็จอย่างอื่นปรากฏได้ หากเว้นเสียจากการกำหนดหมายว่า “นี่ชื่ออย่างนี้” และการรับรู้คำพูดว่า “รูป 3” เป็นต้น และความไม่สามารถของสิ่งเหล่านั้น เพราะว่าถ้าสิ่งเหล่านั้น (การกำหนดหมายและการรับรู้คำพูด) ไม่สามารถทำให้ความหมายปรากฏได้หากปราศจากบัญญัติ และไม่สามารถทำให้บัญญัติปรากฏได้ บัญญัติอื่นของบัญญัตินั้นก็พึงถูกกล่าว ของบัญญัตินั้น ของบัญญัตินั้น ก็จะไม่มีที่สิ้นสุด เพราะเหตุนั้น การรู้ความหมายก็จะไม่เกิดขึ้นเลย และการกำหนดหมายก็จะไม่เกิดขึ้นเมื่อสังเกตมีสภาพเป็นบัญญัติว่า “นี่คือความหมายของคำพูดนี้” หรือ “คำนี้เป็นเครื่องส่องความหมายนี้” แต่ในการกำหนดหมายเพียงเพื่อการเกิดขึ้นแห่งสัญญา (ความจำ) เท่านั้น การสมมติคำพูดที่พ้นจากคำพูดและความหมายของคำพูด ย่อมไม่มีประโยชน์ ด้วยพระบาลีว่า “พระพุทธพจน์ของพระผู้มีพระภาคย่อมกระทบโสตของชาวโลก” (กถาวัตถุ 347) “ดูกรอานนท์ เธอจำได้หรือไม่ว่า แต่ก่อนเธอเคยได้ยินชื่อเช่นนี้ คือ ชนวสภะ” (ทีฆนิกาย มหาวรรค 2.280) และ “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ชื่อโกณฑัญญะ” เป็นต้น (สังยุตตนิกาย สคาถวรรค 1.217) ความเป็นคำพูดของบัญญัติย่อมสำเร็จ เพราะเหตุนั้น ความหมายที่ไม่ขัดแย้งกับบาลีและอรรถกถา พึงพิจารณาแล้วถือเอา ยทิ สตฺตาทโย อวิชฺชมานปญฺญตฺติ น โหนฺติ, กา ปน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ นามาติ? ปกาสิโต อยมตฺโถ ‘‘อวิชฺชมานานํ สตฺตาทีนํ สงฺขา…เป… อภิลาโป อวิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ติ. สตฺตาทีนญฺจ อวิชฺชมานตฺตา อตฺถิตา เนว วตฺตพฺพา, เย จ วเทยฺยุํ ‘‘รูปาทีนิ วิย อวิชฺชมานตฺตา อวิชฺชมานตา วุตฺตา, น นตฺถิภาวโต’’ติ, อยญฺจ วาโท เหวตฺถิกถาย ปฏิสิทฺโธ, น จ รูปํ เวทนา น โหตีติ อวิชฺชมานํ นาม โหติ. เอวํ สตฺตาทโยปิ ยทิ อตฺถิ, รูปาทโย น โหนฺตีติ อวิชฺชมานาติ น วตฺตพฺพา. ยสฺมา ปน เยสุ รูปาทีสุ จกฺขาทีสุ จ ตถา ตถา ปวตฺตมาเนสุ ‘‘สตฺโต อิตฺถี รโถ ฆโฏ’’ติอาทิกา วิจิตฺตสญฺญา อุปฺปชฺชติ, สญฺญานุโลมานิ จ อธิวจนานิ, เตหิ รูปจกฺขาทีหิ อญฺโญ สตฺตรถาทิสญฺญาวลมฺพิโต วจนตฺโถ วิชฺชมาโน น โหติ, ตสฺมา สตฺตรถาทิอภิลาปา ‘‘อวิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ติ วุจฺจนฺติ, น จ เต ‘‘มุสา’’ติ วุจฺจนฺติ โลกสมญฺญาวเสน ปวตฺตตฺตา. ตโต เอว เต อภิลาปา ‘‘สมฺมุติสจฺจ’’นฺติ วุจฺจนฺติ. โส จ วจนตฺโถ สยํ อวิชฺชมาโนปิ วิชฺชมานสฺส วจนสฺเสว วเสน ปญฺญตฺติโวหารํ ลภติ, ‘‘สมฺมุติสจฺจ’’นฺติ จ วุจฺจติ ยถาคหิตสญฺญาวเสน ปวตฺตวจนตฺถภาวโต. ‘‘สมฺมุติญาณํ สจฺจารมฺมณเมว, นาญฺญารมฺมณ’’นฺติ (กถา. ๔๓๔) กถาย จ ‘‘ปถวีกสิณาทิ จีวราทิ จ สมฺมุติสจฺจมฺหี’’ติ อิมินาว อธิปฺปาเยน วุตฺตนฺติ วิญฺญายติ. ยสฺมา รูปาทีสุ สนฺตาเนน ปวตฺตมาเนสุ เอกตฺตคฺคหณวเสน เต อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตํ สตฺตาทิคฺคหณํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ วิย รูปาทีสุ เตสุ ขนฺเธสุ จกฺขาทีสุ จ อสนฺตํ อวิชฺชมานํ สตฺตรถาทึ คณฺหาติ, ตสฺมา ตํ ปริตฺตารมฺมณาทิภาเวน น วตฺตพฺพนฺติ วุตฺตํ. ตถา ยํ ขนฺธสมูหสนฺตานํ เอกตฺเตน คหิตํ อุปาทาย ‘‘กลฺยาณมิตฺโต ปาปมิตฺโต [Pg.181] ปุคฺคโล’’ติ คหณํ ปญฺญตฺติ จ ปวตฺตติ, ตํ ตทุปาทานภูตํ ปุคฺคลสญฺญาย เสวมานสฺส กุสลากุสลานํ อุปฺปตฺติ โหตีติ ‘‘ปุคฺคโลปิ อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๙) วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ปุคฺคโล นาม โกจิ ภาโว นตฺถิ, ตสฺมา ยถา อาโปธาตุอาทีนิ จิตฺเตน วิเวเจตฺวา ปถวีธาตุ อุปลพฺภติ, น เอวํ รูปาทโย ขนฺเธ วิเวเจตฺวา ปุคฺคโล อุปลพฺภติ. ปฏิเสธิตา จ ปุคฺคลกถาย ปุคฺคลทิฏฺฐิ. วชิราย จ ภิกฺขุนิยา วุตฺตํ – หากสัตว์เป็นต้นไม่เป็นอวิชชมานบัญญัติ (บัญญัติที่ไม่มีอยู่จริง) แล้ว อวิชชมานบัญญัติชื่อว่าอะไรเล่า? เนื้อความนี้ข้าพเจ้าได้ประกาศไว้แล้วว่า 'การนับ... ฯลฯ ... การเรียกขานสัตว์เป็นต้นที่ไม่มีอยู่จริง (โดยปรมัตถ์) ชื่อว่าอวิชชมานบัญญัติ' และเพราะสัตว์เป็นต้นไม่มีอยู่จริง จึงไม่ควรกล่าวถึงความมีอยู่ของสัตว์เหล่านั้นเลย ส่วนผู้ใดพึงกล่าวว่า 'ความเป็นอวิชชมานะ (ความไม่มีอยู่) ท่านกล่าวไว้เพราะความไม่มีอยู่ของสัตว์เป็นต้น เหมือนรูปเป็นต้น (ที่มีอยู่จริง) ไม่ใช่กล่าวเพราะความไม่มีอยู่โดยสิ้นเชิง' วาทะนี้ถูกห้ามไว้แล้วในเหวัตถิกถา และรูปไม่ใช่ว่าจะเป็นอวิชชมานะ (สิ่งที่ไม่มีอยู่) เพราะเหตุว่ารูปไม่ใช่เวทนา ฉันใด แม้สัตว์เป็นต้นหากมีอยู่จริง ก็ไม่ควรกล่าวว่าเป็นอวิชชมานะ (สิ่งที่ไม่มีอยู่) เพราะเหตุว่ารูปเป็นต้นไม่ใช่สัตว์เหล่านั้น ฉันนั้น แต่เพราะเมื่อรูปเป็นต้นและจักขุเป็นต้นเป็นไปอยู่โดยประการนั้นๆ สัญญาอันวิจิตรว่า 'สัตว์ หญิง รถ หม้อ' เป็นต้น ย่อมเกิดขึ้น และชื่อเรียกทั้งหลายที่คล้อยตามสัญญาก็เกิดขึ้นด้วย อรรถของคำ (สภาวะ) อื่นที่อิงอาศัยสัญญาว่าสัตว์และรถเป็นต้น ซึ่งต่างไปจากรูปและจักขุเป็นต้นเหล่านั้น ย่อมไม่มีอยู่จริง เพราะเหตุนั้น คำเรียกขานว่าสัตว์และรถเป็นต้น จึงชื่อว่า 'อวิชชมานบัญญัติ' และคำเหล่านั้นไม่ชื่อว่าเป็น 'มุสา' (คำเท็จ) เพราะเป็นไปตามความตกลงของโลก (โลกสมัญญา) เพราะเหตุนั้นเอง คำเรียกขานเหล่านั้นจึงชื่อว่า 'สมมติสัจจะ' และอรรถของคำนั้น แม้ตนเองจะไม่มีอยู่จริง ก็ย่อมได้ชื่อว่าเป็นบัญญัติโวหารโดยอาศัยเสียงเรียก (วจนะ) ที่มีอยู่จริงนั่นเอง และชื่อว่า 'สมมติสัจจะ' เพราะเป็นสภาวะแห่งอรรถของคำที่เป็นไปตามอำนาจของสัญญาที่ยึดถือไว้ตามที่ปรากฏ และพึงทราบว่า ในกถาว่า 'สมมติญาณมีสัจจะเป็นอารมณ์เท่านั้น ไม่ใช่อารมณ์อื่น' (กถา. 434) ที่กล่าวว่า 'ปฐวีกสิณเป็นต้น และจีวรเป็นต้น เป็นสมมติสัจจะ' นั้น ท่านกล่าวด้วยอธิบายนี้เอง เพราะเมื่อรูปเป็นต้นเป็นไปอยู่โดยสืบเนื่องกัน การยึดถือว่าเป็นสัตว์เป็นต้นที่เป็นไปโดยไม่ละทิ้งรูปเป็นต้นเหล่านั้น ด้วยอำนาจการยึดถือว่าเป็นหนึ่งเดียว ย่อมยึดถือสัตว์และรถเป็นต้นที่ไม่มีอยู่จริง ไม่ปรากฏอยู่ในขันธ์เหล่านั้นคือรูปเป็นต้นและจักขุเป็นต้น เหมือนอย่างจักขุวิญญาณเป็นต้นยึดถืออารมณ์ ฉะนั้น จึงกล่าวว่าอารมณ์นั้นไม่ควรกล่าวว่าเป็นปริตตารมณ์ (อารมณ์เล็กน้อย) เป็นต้น เช่นเดียวกัน การยึดถือและบัญญัติว่า 'กัลยาณมิตร ปาปมิตร บุคคล' ย่อมเป็นไปโดยอาศัยความสืบเนื่องแห่งหมวดหมู่ขันธ์ที่ถูกยึดถือว่าเป็นหนึ่งเดียว และท่านกล่าวว่า 'แม้บุคคลก็เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย' (ปัฏฐาน 1.1.9) เพราะการเกิดขึ้นแห่งกุศลและอกุศลย่อมมีแก่บุคคลผู้เสพหมวดหมู่ขันธ์นั้นอันเป็นที่ตั้งแห่งการยึดถือด้วยสัญญาว่าเป็นบุคคล แต่เพราะสภาวะที่ชื่อว่าบุคคลไม่มีอยู่จริง ฉะนั้น เหมือนอย่างว่าเมื่อแยกธาตุน้ำเป็นต้นออกด้วยจิตแล้ว ย่อมพบเห็นปฐวีธาตุได้ฉันใด เมื่อแยกขันธ์มีรูปเป็นต้นออกแล้ว จะพบเห็นบุคคลไม่ได้ฉันนั้น และในปุคคลกถาก็ได้ปฏิเสธปุคคลทิฏฐิไว้แล้ว และพระวชิราภิกษุณีก็ได้กล่าวไว้ว่า - ‘‘กํ นุ สตฺโตติ ปจฺเจสิ, มาร ทิฏฺฐิคตํ นุ เต; สุทฺธสงฺขารปุญฺโชยํ, นยิธ สตฺตุปลพฺภตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๗๑; มหานิ. ๑๘๖; กถา. ๒๓๓); “มารเอ๋ย ท่านยึดถือสิ่งใดว่าเป็นสัตว์? นั่นเป็นเพียงทิฏฐิของท่านเท่านั้น กองสังขารนี้เป็นเพียงกองสังขารล้วนๆ ในกองสังขารนี้จะหาบุคคล (สัตว์) ไม่ได้เลย” สตฺโตติ ปน วจนสฺส ปญฺญตฺติยา ปวตฺตึ ทสฺเสตุํ สา เอวมาห – แต่เพื่อแสดงความเป็นไปแห่งบัญญัติของคำว่า 'สัตว์' พระภิกษุณีนั้นจึงกล่าวอย่างนี้ว่า - ‘‘ยถาปิ องฺคสมฺภารา, โหติ สทฺโท รโถ อิติ; เอวํ ขนฺเธสุ สนฺเตสุ, โหติ สตฺโตติ สมฺมุตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๗๑; มหานิ. ๑๘๖; กถา. ๒๓๓); “เหมือนอย่างว่า เพราะการประกอบกันของอวัยวะ (ส่วนประกอบ) ทั้งหลาย เสียงว่า 'รถ' ย่อมมีได้ฉันใด เมื่อขันธ์ทั้งหลายมีอยู่ สมมติว่า 'สัตว์' ก็ย่อมมีได้ฉันนั้น” ยทิ ปุคฺคโล น วิชฺชติ, กถํ ปุคฺคลคฺคหณสฺส สารมฺมณตา สิยาติ? อวิชฺชมานสฺสปิ อารมฺมณสฺส คหณโต. อวิชฺชมานมฺปิ หิ ปริกปฺปิตํ โลกสญฺญาตํ วา วิชฺชมานํ วา สภาวภูตํ อารมฺมณํ คเหตฺวาว อุปฺปชฺชนโต สารมฺมณตา วุตฺตา. สารมฺมณาติ หิ วจนํ จิตฺตเจตสิกานํ อารมฺมเณน วินา อปฺปวตฺติญฺเญว ทีเปติ, น เตหิ คหิตสฺส อารมฺมณสฺส วิชฺชมานตํ อวิชฺชมานตํ วาติ. อยํ สงฺขตาสงฺขตวินิมุตฺตสฺส อตฺถิตาปฏิเสธํ สพฺพถา อนุวตฺตนฺตานํ วินิจฺฉโย. หากบุคคลไม่มีอยู่จริง การยึดถือบุคคลจะเป็นสภาวะที่มีอารมณ์ (สารัมมณตา) ได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะมีการยึดถือแม้อารมณ์ที่ไม่มีอยู่จริง ความจริง ความเป็นสภาวะที่มีอารมณ์ ท่านกล่าวไว้เพราะความที่จิตและเจตสิกเกิดขึ้นโดยยึดถืออารมณ์ที่ถูกดำริขึ้น (ปริกัปปิตะ) หรือที่โลกรับรู้กัน (โลกสัญญา) ซึ่งไม่มีอยู่จริง หรืออารมณ์ที่เป็นสภาวะซึ่งมีอยู่จริงนั่นเอง เพราะคำว่า 'สารัมมณะ' (มีอารมณ์) ย่อมแสดงเพียงความไม่เป็นไปของจิตและเจตสิกที่ปราศจากอารมณ์เท่านั้น ไม่ได้แสดงความมีอยู่หรือความไม่มีอยู่ของอารมณ์ที่จิตและเจตสิกเหล่านั้นยึดถือเลย นี้เป็นการวินิจฉัยของพระอาจารย์ทั้งหลายผู้ดำเนินตามการปฏิเสธความมีอยู่ของอรรถคือบัญญัติที่พ้นจากสังขตะและอสังขตะโดยประการทั้งปวง ๑๓๑๖. นามกรณฏฺเฐนาติ อญฺญํ อนเปกฺขิตฺวา สยเมว อตฺตโน นามกรณสภาวโตติ อตฺโถ. ยญฺหิ ปรสฺส นามํ กโรติ, ตสฺส จ ตทเปกฺขตฺตา อญฺญาเปกฺขํ นามกรณนฺติ นามกรณสภาวตา น โหติ. ตสฺมา มหาชนสฺส ญาตีนํ คุณานญฺจ สามญฺญนามาทิการกานํ นามภาโว นาปชฺชติ. ยสฺส จ อญฺเญหิ นามํ กรียติ, ตสฺส จ นามกรณสภาวตา นตฺถีติ นตฺถิเยว นามภาโว, เวทนาทีนํ ปน สภาวสิทฺธตฺตา เวทนาทินามสฺส นามกรณสภาวโต นามตา วุตฺตา. ปถวีอาทินิทสฺสเนน นามสฺส สภาวสิทฺธตํเยว นิทสฺเสติ, น นามภาวสามญฺญํ, นิรุฬฺหตฺตา ปน นามสทฺโท อรูปธมฺเมสุ เอว วุตฺโต, น ปถวีอาทีสูติ น เตสํ นามภาโว. มาติกาย จ ปถวีอาทีนํ นามตานาปตฺติ [Pg.182] วุตฺตาว. น หิ ปถวีอาทินามํ วิชหิตฺวา เกสาทินาเมหิ รูปธมฺมานํ วิย เวทนาทินามํ วิชหิตฺวา อญฺเญน นาเมน อรูปธมฺมานํ โวหริตพฺเพน ปิณฺฑากาเรน ปวตฺติ อตฺถีติ. ๑๓๑๖. คำว่า 'โดยอรรถว่าเป็นการกระทำชื่อ' หมายความว่า โดยสภาวะที่เป็นการกระทำชื่อของตนเองนั่นเอง โดยไม่เพ่งเล็งถึงสิ่งอื่น ความจริง สิ่งใดที่กระทำชื่อให้แก่สิ่งอื่น และเพราะสิ่งนั้นต้องเพ่งเล็งถึงสิ่งอื่นนั้น การกระทำชื่อนั้นจึงเป็นการกระทำชื่อที่ต้องเพ่งเล็งถึงสิ่งอื่น สภาวะแห่งการกระทำชื่อ (นามกรณสภาวตา) จึงไม่มี เพราะเหตุนั้น ความเป็นนามจึงไม่ถึงแก่ผู้กระทำสามัญนามเป็นต้น เช่น มหาชน ญาติ และคุณทั้งหลาย และสิ่งใดที่ถูกผู้อื่นกระทำชื่อให้ สภาวะแห่งการกระทำชื่อก็ไม่มีแก่สิ่งนั้น ความเป็นนามจึงไม่มีเลย แต่เพราะเวทนาเป็นต้นสำเร็จได้ด้วยสภาวะของตนเอง ความเป็นนามจึงถูกกล่าวไว้เพราะสภาวะแห่งการกระทำชื่อของชื่อมีเวทนาเป็นต้น ท่านแสดงความสำเร็จด้วยสภาวะของตนเองของนามนั่นเองด้วยการยกตัวอย่างมีปฐวีเป็นต้น ไม่ได้แสดงความเหมือนกันโดยความเป็นนาม แต่เพราะคำว่า 'นาม' เป็นคำที่ใช้กันจนชิน (นิรุฬหะ) ในอรูปธรรมทั้งหลาย ท่านจึงกล่าวคำว่า 'นาม' เฉพาะในอรูปธรรมเท่านั้น ไม่ได้กล่าวในปฐวีเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ความเป็นนามจึงไม่มีแก่รูปธรรมเหล่านั้น และในมาติกาก็ได้กล่าวถึงความไม่ถึงความเป็นนามของปฐวีเป็นต้นไว้แล้ว ความจริง การเป็นไปโดยอาการที่เป็นกลุ่มก้อนซึ่งควรเรียกขานด้วยชื่ออื่นโดยละทิ้งชื่อมีเวทนาเป็นต้นของอรูปธรรมทั้งหลาย ย่อมไม่มี เหมือนอย่างการเป็นไปโดยอาการที่เป็นกลุ่มก้อนซึ่งควรเรียกขานด้วยชื่อมีเกสาเป็นต้นโดยละทิ้งชื่อมีปฐวีเป็นต้นของรูปธรรมทั้งหลายมีอยู่ อถ วา รูปธมฺมา จกฺขาทโย รูปาทโย จ เตสํ ปกาสกปกาสิตพฺพภาวโต วินา นาเมน ปากฏา โหนฺติ, น เอวํ อรูปธมฺมาติ อธิวจนสมฺผสฺโส วิย นามายตฺตคหณียภาเวน ‘‘นาม’’นฺติ วุตฺตา, ปฏิฆสมฺผสฺโสปิ น จกฺขาทีนิ วิย นาเมน วินา ปากโฏติ ‘‘นาม’’นฺติ วุตฺโต. อรูปตาย วา อญฺญนามสภาคตฺตา สงฺคหิโตยํ, อญฺญผสฺสสภาคตฺตา วา. วจนตฺโถปิ หิ ‘‘รูปยตีติ รูปํ, นามยตีติ นาม’’นฺติ อิธ ปจฺฉิมปุริมานํ สมฺภวติ. รูปยตีติ วินาปิ นาเมน อตฺตานํ ปกาสยตีติ อตฺโถ, นามยตีติ นาเมน วินา อปากฏภาวโต อตฺตโน ปกาสกํ นามํ กโรตีติ อตฺโถ. อารมฺมณาธิปติปจฺจยตายาติ สติปิ รูปสฺส อารมฺมณาธิปติปจฺจยภาเว น ปรมสฺสาสภูตํ นิพฺพานํ วิย สาติสยํ ตํนามนสภาเวน ปจฺจโยติ นิพฺพานเมว ‘‘นาม’’นฺติ วุตฺตํ. อีกนัยหนึ่ง (ตามแนวอรรถกถา) รูปธรรมทั้งหลาย คือ จักขุเป็นต้น และรูปารมณ์เป็นต้น ย่อมปรากฏได้โดยไม่ต้องอาศัยชื่อ เพราะความเป็นสภาพที่แสดงให้ปรากฏ (เป็นต้น) แต่นามธรรมทั้งหลายย่อมไม่ปรากฏเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น นามธรรมเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า "นาม" เพราะความเป็นสภาพที่พึงยึดถือโดยความเกี่ยวข้องกับชื่อ เหมือนอธิวจนสัมผัส แม้ปฏิฆสัมผัสก็ไม่ปรากฏได้โดยไม่ต้องอาศัยชื่อเหมือนจักขุเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกว่า "นาม" อีกนัยหนึ่ง ปฏิฆสัมผัสนี้ถูกสงเคราะห์เข้าในนามแล้ว เพราะความเป็นนามธรรม หรือเพราะความเป็นสภาพที่เหมือนกับนามธรรมอื่น หรือเพราะความเป็นสภาพที่เหมือนกับผัสสะอื่น จริงอยู่ แม้วจนัตถะ (ความหมายของรูปศัพท์) ว่า "รูปยติ" (ย่อมแสดงให้ปรากฏ) จึงชื่อว่า "รูป" และ "นามยติ" (ย่อมทำชื่อ) จึงชื่อว่า "นาม" นี้ ย่อมสมควรแก่รูปที่เกิดภายหลังและนามที่เกิดก่อนในนามรูปทุกะนี้ ความหมายของบทว่า "รูปยติ" คือ ย่อมแสดงตนให้ปรากฏได้แม้ปราศจากชื่อ ความหมายของบทว่า "นามยติ" คือ ย่อมทำชื่อที่แสดงตนให้ปรากฏ เพราะความเป็นสภาพที่ไม่ปรากฏถ้าไม่มีชื่อ บทว่า "อารัมมณาธิปติปัจจยตายะ" คือ แม้รูปจะมีความเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยอยู่ แต่รูปนั้นก็ไม่เป็นปัจจัยโดยสภาพที่ทำให้น้อมไปหาอย่างยิ่งเหมือนพระนิพพานซึ่งเป็นที่พึ่งอันยอดเยี่ยม เพราะเหตุนั้น พระนิพพานเท่านั้นจึงถูกเรียกว่า "นาม" ๑๓๑๘. วฏฺฏมูลสมุทาจารทสฺสนตฺถนฺติ สตฺตานํ วฏฺฏมูลสมุทาจาโร นาม อวิชฺชา จ ภวตณฺหา จ, ตํทสฺสนตฺถนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ สมุทาจรตีติ สมุทาจาโร, วฏฺฏมูลเมว สมุทาจาโร วฏฺฏมูลสมุทาจาโร, วฏฺฏมูลทสฺสเนน วฏฺฏมูลานํ ปวตฺติ ทสฺสิตา โหตีติ วฏฺฏมูลานํ สมุทาจารสฺส ทสฺสนตฺถนฺติปิ อตฺโถ. ๑๓๑๘. บทว่า "วัฏฏมูลสมุทาจารทัสสนัตถัง" คือ รากเหง้าแห่งวัฏฏะที่ย่อมเป็นไปอย่างยิ่งยวดของสัตว์ทั้งหลาย ได้แก่ อวิชชาและภวตัณหา ความหมายว่า เพื่อประโยชน์แก่การแสดงซึ่งรากเหง้าแห่งวัฏฏะที่ย่อมเป็นไปอย่างยิ่งยวดนั้น ในบทว่า "วัฏฏมูลสมุทาจารทัสสนัตถัง" นั้น บทว่า "สมุทาจาโร" คือ ย่อมเป็นไปอย่างยิ่งยวด รากเหง้าแห่งวัฏฏะนั่นเองย่อมเป็นไปอย่างยิ่งยวด ชื่อว่า "วัฏฏมูลสมุทาจาโร" คือ รากเหง้าแห่งวัฏฏะที่ย่อมเป็นไปอย่างยิ่งยวด อีกนัยหนึ่ง ความหมายว่า เพื่อประโยชน์แก่การแสดงซึ่งสมุทาจาระ (ความเป็นไป) ของรากเหง้าแห่งวัฏฏะทั้งหลาย เพราะการเป็นไปของรากเหง้าแห่งวัฏฏะทั้งหลายอันพระผู้มีพระภาคแสดงแล้วด้วยการแสดงซึ่งรากเหง้าแห่งวัฏฏะทั้งหลาย ก็ย่อมเป็นไปได้ ๑๓๒๐. เอเกกสฺมิญฺจ อตฺตาติ จ โลโกติ จ คหณวิเสสํ อุปาทาย ‘‘อตฺตา จ โลโก จา’’ติ วุตฺตํ. เอกํ วา ขนฺธํ อตฺตโต คเหตฺวา อญฺญํ อตฺตโน อุปโภคภูโต โลโกติ คณฺหนฺตสฺส อตฺตโน อตฺตานํ ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ปรสฺส อตฺตานํ ‘‘โลโก’’ติ คณฺหนฺตสฺส วา วเสน ‘‘อตฺตา จ โลโก จา’’ติ วุตฺตํ. ตํ ภวิสฺสตีติ ตํ ทฺวิธาปิ คหิตํ ขนฺธปญฺจกํ ภวิสฺสตีติ นิวิฏฺฐา ปรามสนฺตีติ อตฺโถ. ๑๓๒๐. อีกนัยหนึ่ง บทว่า "อัตตาและโลก" อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว โดยอาศัยความพิเศษแห่งการยึดถือว่า "อัตตา" และ "โลก" ในขันธ์แต่ละอย่าง หรือโดยอำนาจของบุคคลผู้ยึดถือขันธ์หนึ่งโดยความเป็นอัตตา แล้วยึดถือขันธ์อื่นว่าเป็นโลกซึ่งเป็นเครื่องบริโภคของอัตตา หรือโดยอำนาจของบุคคลผู้ยึดถืออัตตาของตนว่าเป็น "อัตตา" แล้วยึดถืออัตตาของผู้อื่นว่าเป็น "โลก" บทว่า "ตํ ภวิสฺสติ" คือ ทิฏฐิที่ย่อมพิจารณาผิดอันตั้งมั่นแล้วว่า หมู่แห่งขันธ์ห้านั้นอันบุคคลยึดถือแล้วโดยประการทั้งสองจักเป็นไปดังนี้ มีความหมายดังนี้ ๑๓๓๒. สห สิกฺขิตพฺโพ ธมฺโม สหธมฺโม, ตตฺถ ภวํ สหธมฺมิกํ. กมฺมตฺเถ วตฺตมานโต โทวจสฺสสทฺทโต อาย-สทฺทํ อนญฺญตฺถํ กตฺวา ‘‘โทวจสฺสาย’’นฺติ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘ทุพฺพจสฺส กมฺม’’นฺติ อาห. โทวจสฺสสฺส วา อยนํ ปวตฺติ โทวจสฺสายํ. วจนสฺส ปฏิวิรุทฺธวจนํ ปฏาณิกคหณํ[Pg.183]. คุเณหิ ครูสุ คารเวน วสนํ ครุวาโส. ชาติอาทีหิ เชฏฺฐเกสุ ปฏิสฺสุณิตพฺเพสุ วสนํ สเชฏฺฐกวาโส. โอตฺตปฺปิตพฺพา วา ครุโน. หิริยิตพฺพา เชฏฺฐกา. ยาย เจตนาย ทุพฺพโจ โหติ, สา โทวจสฺสตา ภวิตุํ อรหตีติ ‘‘สงฺขารกฺขนฺโธเยวา’’ติ อาห. ๑๓๓๒. ธรรมที่พึงศึกษาพร้อมกัน ชื่อว่า "สหธรรม" (คืออธิศีลเป็นต้น) สิกขาบทที่เกิดในสหธรรมนั้น ชื่อว่า "สหธัมมิกัง" ด้วยอัธยาศัยที่ตรัสว่า "กรรมของบุคคลผู้ว่ายาก" โดยการทำให้ศัพท์ว่า "อายะ" ไม่มีอรรถอื่น (จากอรรถของบทว่า โทวจัสสะ) หลังศัพท์ว่า "โทวจัสสะ" ซึ่งเป็นไปในอรรถว่ากรรม จึงตรัสว่า "โทวจัสสายะ" อีกนัยหนึ่ง "โทวจัสสายะ" คือ การเป็นไปของการเป็นผู้มีวาจาว่ายาก การกล่าววาจาที่ขัดแย้งกับวาจาที่ผู้อื่นกล่าวแล้ว ชื่อว่า "ปฏานิกคหณะ" การอยู่ในบุคคลผู้ควรเคารพด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ด้วยความเคารพ ชื่อว่า "ครุวาสะ" การอยู่ในบุคคลผู้เป็นใหญ่ ผู้ควรเชื่อฟังด้วยชาติเป็นต้น ชื่อว่า "สเชฏฐกวาสะ" อีกนัยหนึ่ง บุคคลผู้ควรสะดุ้งกลัว ชื่อว่า "ครุ" บุคคลผู้ควรละอาย ชื่อว่า "เชฏฐกะ" ด้วยการพิจารณาดังนี้ว่า เจตนาใดที่ทำให้บุคคลเป็นผู้ว่ายาก เจตนานั้นควรเพื่อความเป็นโทวจัสสตา จึงตรัสว่า "สังขารขันธ์นั่นเอง" ๑๓๓๓. ทุ-สทฺเทน ยุตฺตํ นามํ ทุนฺนามํ. อนุปสงฺกมนฺตสฺสปิ อนุสิกฺขนํ เสวนาติ อธิปฺปาเยน ‘‘ภชนาติ อุปสงฺกมนา’’ติ อาห. สพฺพโตภาเคนาติ กายวาจาจิตฺเตหิ อาวิ เจว รโห จ. ๑๓๓๓. ชื่อที่ประกอบด้วยศัพท์ว่า "ทุ" ชื่อว่า "ทุรนาม" ด้วยอัธยาศัยที่ตรัสว่า "ภชนาติ อุปสงฺกมนา" คือ การศึกษาตามโดยเลียนแบบ (แม้จากที่ไกล) ของบุคคลผู้ไม่เข้าไปหา ชื่อว่า "เสวนา" บทว่า "สัพพโตภาเคนะ" คือ ด้วยกาย วาจา และใจ ทั้งในที่เปิดเผยและในที่ลับ ๑๓๓๖. วินโยติ วิภงฺคขนฺธกา วุตฺตา. วตฺถุวีติกฺกมโต ปุพฺเพ ปรโต จ อาปตฺตึ อาปชฺชนฺโต นาม น โหตีติ สห วตฺถุนา อาปตฺตึ ปริจฺฉินฺทติ. เตนาห ‘‘สห วตฺถุนา…เป… อาปตฺติกุสลตา นามา’’ติ. สห กมฺมวาจายาติ อพฺภานติณวตฺถารกกมฺมวาจาย ‘‘อหํ, ภนฺเต, อิตฺถนฺนามํ อาปตฺตึ อาปชฺชิ’’นฺติอาทิกาย จ. สเหว หิ กมฺมวาจาย อาปตฺติวุฏฺฐานญฺจ ปริจฺฉินฺทตีติ. อาปตฺติยา วา การณํ วตฺถุ, วุฏฺฐานสฺส การณํ กมฺมวาจาติ การเณน สห ผลสฺส ชานนวเสน ‘‘สห วตฺถุนา สห กมฺมวาจายา’’ติ วุตฺตํ. ๑๓๓๖. วิภังค์และขันธกะทั้งหลาย อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า "วินัย" เพราะเหตุที่บุคคลผู้ถึงอาบัติทั้งก่อนและหลังกาลที่ล่วงละเมิดวัตถุยังไม่ชื่อว่าถึงอาบัติ จึงย่อมกำหนดอาบัติพร้อมด้วยวัตถุ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "สหะ...เป็นต้น...ชื่อว่าอาปัตติกุสลตา" บทว่า "สหกัมมวาจายะ" คือ ด้วยกรรมวาจามีอัพภานะและติณวัตถารกะเป็นต้น และด้วยวาจามี "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์ต้องอาบัติชื่อนี้" เป็นต้น จริงอยู่ ย่อมกำหนดการออกจากอาบัติพร้อมกับกรรมวาจาเท่านั้น อีกนัยหนึ่ง เหตุของอาบัติคือวัตถุ เหตุของการออกจากอาบัติคือกรรมวาจา ด้วยอำนาจแห่งการรู้ซึ่งอาบัติอันเป็นผลพร้อมด้วยวัตถุอันเป็นเหตุ (อีกนัยหนึ่ง) ด้วยอำนาจแห่งการรู้ซึ่งการออกจากอาบัติอันเป็นผลพร้อมด้วยกรรมวาจาอันเป็นเหตุ จึงตรัสว่า "สหวัตถุนา สหกัมมวาจายา" ๑๓๓๘. อยเมวตฺโถ สห ปริกมฺเมนาติ เอตฺถ วุตฺโต. วุฏฺฐานกปญฺญายาติ วุฏฺฐานสฺส การณภูตาย ปริกมฺมปญฺญาย. ๑๓๓๘. ความหมายนี้เท่านั้น อันพระสังคหกาจารย์ตรัสไว้ในบทว่า "สหปริกัมเมนะ" บทว่า "วุฏฺฐานกปญฺญายะ" คือ ของปริกัมมปัญญาซึ่งเป็นเหตุของการออกจากสมาบัติ ๑๓๔๐. ธาตุวิสยา สพฺพาปิ ปญฺญา ธาตุกุสลตา, ตเทกเทสา มนสิการกุสลตาติ อธิปฺปาเยน ปุริมปเทปิ อุคฺคหมนสิการชานนปญฺญา วุตฺตา. ปุริมปเท วา วาจุคฺคตาย ธาตุปาฬิยา มนสิกรณํ ‘‘มนสิกาโร’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อุคฺคณฺหนฺตี มนสิกโรนฺตี ธาตุปาฬิยา อตฺถํ สุณนฺตี คนฺถโต จ อตฺถโต จ ธาเรนฺตี ‘‘อยํ จกฺขุธาตุ นามา’’ติอาทินา สภาวโต อฏฺฐารเสวาติ คณนโต จ ปริจฺเฉทํ ชานนฺตี จ ปญฺญา อุคฺคหปญฺญาทิกา วุตฺตา. ปจฺฉิมปเท ปญฺจวิธาปิ สา ปญฺญา อุคฺคโหติ ตโต จ ปวตฺโต อนิจฺจาทิมนสิกาโร ‘‘อุคฺคหมนสิกาโร’’ติ วุตฺโต, ตสฺส ชานนํ ปวตฺตนเมว, ยถา ปวตฺตํ วา อุคฺคหํ, เอวเมว ปวตฺโต อุคฺคโหติ ชานนํ อุคฺคหชานนํ. มนสิกาโรปิ ‘‘เอวํ ปวตฺเตตพฺโพ เอวญฺจ ปวตฺโต’’ติ ชานนํ มนสิการชานนํ. ตทุภยมฺปิ มนสิการโกสลฺลนฺติ [Pg.184] วุตฺตํ. อุคฺคโหปิ หิ มนสิการสมฺปโยคโต มนสิการนิรุตฺตึ ลทฺธุํ ยุตฺโตติ โย จ มนสิ กาตพฺโพ, โย จ มนสิกรณุปาโย, สพฺโพ โส มนสิกาโรติ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ. ตตฺถ จ โกสลฺลํ มนสิการกุสลตาติ. ๑๓๔๐. ปัญญาทั้งหมดที่มีธาตุเป็นอารมณ์ ชื่อว่า "ธาตุกุสลตา" ปัญญาที่รู้ซึ่งอุคคหะ มนสิการะ และชานนะ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของห้าอย่างนั้น ชื่อว่า "มนสิการกุสลตา" ด้วยอัธยาศัยดังนี้ ปัญญาที่รู้อุคคหะและมนสิการะก็อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วในบทหน้า (คือ ธาตุกุสลตา) อีกนัยหนึ่ง ในบทหน้า (คือ ธาตุกุสลตา) การมนสิการซึ่งธาตุบาลีที่ท่องจำได้แล้ว (เพราะอุคคหปัญญา) อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า "มนสิการ" ในอุคคหปัญญาเป็นต้นเหล่านั้น ปัญญาที่ย่อมเรียน ปัญญาที่ย่อมมนสิการ ปัญญาที่ย่อมฟังซึ่งอรรถของธาตุบาลี ปัญญาที่ย่อมทรงจำทั้งโดยคันถะบาลีและโดยอรรถ และปัญญาที่ย่อมรู้ซึ่งขอบเขตทั้งโดยสภาพมี 'จักขุปสาทนี้ชื่อว่าจักขุธาตุ' เป็นต้น และโดยการนับจำนวนว่า 'ธาตุทั้งหลายมีสิบแปดอย่างเท่านั้น' อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า 'อุคคหปัญญาเป็นต้น' ในบทหลัง (คือ มนสิการกุสลตา) ปัญญาทั้งห้าอย่างนั้น อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า 'อุคคหะ' และมนสิการมีอนิจจะเป็นต้นที่เกิดขึ้นแล้วจากอุคคหปัญญานั้น อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า 'อุคคหมนสิการ' การรู้ซึ่งอุคคหมนสิการนั้น คือการให้เป็นไปนั่นเอง อีกนัยหนึ่ง การรู้ว่าการเรียนที่เกิดขึ้นแล้วอย่างใดอย่างหนึ่ง การเรียนที่เกิดขึ้นแล้วอย่างนั้นนั่นเอง ชื่อว่า 'อุคคหชานนะ' แม้มนสิการก็การรู้ว่า 'อันบุคคลพึงให้เป็นไปดังนี้ และเกิดขึ้นแล้วดังนี้' ชื่อว่า 'มนสิการชานนะ' อุคคหชานนะและมนสิการชานนะทั้งสองอย่างนั้น อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า 'มนสิการโกสัลละ' จริงอยู่ เพราะเหตุใด แม้การเรียนก็ย่อมควรเพื่ออันได้ซึ่งชื่อว่ามนสิการ เพราะประกอบด้วยมนสิการ และเพราะเหตุใด ลักษณะมีอนิจจะเป็นต้นใดอันบุคคลพึงมนสิการ และสภาพธรรมคือปัญญาใดเป็นอุบายแห่งการมนสิการ ทั้งหมดนั้นย่อมควรเพื่อกล่าวว่า 'มนสิการ' และในอุคคหะและมนสิการเหล่านั้น ญาณที่เป็นเหตุแห่งความชำนาญ ชื่อว่า 'มนสิการกุสลตา' พึงทราบดังนี้ ๑๓๔๒. ตีสุปิ วา…เป… วฏฺฏตีติ ตสฺสา จ อุคฺคหาทิภาโว วุตฺโต. สมฺมสนํ ปญฺญา, สา มคฺคสมฺปยุตฺตา อนิจฺจาทิสมฺมสนกิจฺจํ สาเธติ นิจฺจสญฺญาทิปชหนโต. มนสิกาโร สมฺมสนสมฺปยุตฺโต ตเถว อนิจฺจาทิมนสิการกิจฺจํ มคฺคสมฺปยุตฺโต สาเธติ. เตนาห ‘‘สมฺมสนมนสิการา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา’’ติ. อิมินา ปน ปจฺจเยน อิทํ โหตีติ เอวํ อวิชฺชาทีนํ สงฺขาราทิปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ปจฺจยภาวชานนํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสลตาติ ทสฺเสติ. ๑๓๔๒. ในธรรม ๓ อย่างก็ดี...เป็นต้นว่า "ย่อมเป็นไป" ความเป็นแห่งอุคคหะเป็นต้นของกุศลนั้น (คือกุศลตา) อันพระสังคหกาจารย์กล่าวไว้แล้ว. การพิจารณาคือปัญญา ปัญญานั้นประกอบด้วยมรรค ย่อมยังกิจคือการพิจารณาโดยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น ให้สำเร็จ เพราะละนิจจสัญญาเป็นต้นได้. มนสิการประกอบด้วยสัมมสนะ (ญาณ) ก็ย่อมยังกิจคือการมนสิการโดยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น ให้สำเร็จได้เช่นนั้นเอง เพราะประกอบด้วยมรรค. เพราะเหตุนั้น พระสังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า "สัมมสนะและมนสิการเป็นโลกิยะและโลกุตตระปะปนกัน". อนึ่ง ด้วยบทว่า "เพราะปัจจัยนี้ สิ่งนี้ย่อมมี" ดังนี้ ย่อมแสดงว่า การรู้ความเป็นปัจจัยของอวิชชาเป็นต้น และของสังขารเป็นต้นอันเป็นปัจจยุปบันนั้น ชื่อว่าปฏิจจสมุปปาทกุสลตา. ๑๓๔๔. อมฺพพีชาทีนิ อนุปาทินฺนกทสฺสนตฺถํ วุตฺตานิ. โสตวิญฺญาณาทีนํ วิสภาคา อนนุรูปา อนุปฺปาทกาเยว จกฺขาทโย ‘‘วิสภาคปจฺจยา’’ติ วุตฺตา, เตหิ อนุปฺปชฺชมานาเนว จ โสตวิญฺญาณาทีนิ ‘‘วิสภาคปจฺจยสมุปฺปนฺนธมฺมา’’ติ. โสตวิญฺญาเณน วา วิสภาคสฺส จกฺขุวิญฺญาณสฺส ปจฺจโยติ วิสภาคปจฺจโย, จกฺขายตนสฺส วิสภาเคน โสตายตเนน ปจฺจเยน สมุปฺปนฺโน วิสภาคปจฺจยสมุปฺปนฺโน. ๑๓๔๔. เมล็ดมะม่วงเป็นต้น ตรัสไว้เพื่อแสดงวัตถุที่มิใช่อุปาทินนก (คือไม่มีวิญญาณครอง). จักขุเป็นต้น ซึ่งมีสภาพไม่เหมือนกัน ไม่เหมาะสมกัน และเป็นเพียงสิ่งที่ไม่ทำให้เกิดโสตวิญญาณเป็นต้น ตรัสเรียกว่า "วิสภาคปัจจัย" และโสตวิญญาณเป็นต้นที่มิได้เกิดขึ้นเพราะจักขุเป็นต้นเหล่านั้น ตรัสเรียกว่า "วิสภาคปัจจยสมุปปันนธรรม". อีกนัยหนึ่ง จักขุวิญญาณซึ่งมีสภาพไม่เหมือนกับโสตวิญญาณ เป็นปัจจัย (แก่โสตวิญญาณ) จึงชื่อว่าวิสภาคปัจจัย. ธรรมที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยคือโสตายตนะซึ่งมีสภาพไม่เหมือนกับจักขายตนะ ชื่อว่าวิสภาคปัจจยสมุปปันนะ. ๑๓๔๖. อชฺชวนิทฺเทเส อชฺชโว อชฺชวตาติ อุชุตา อุชุกตา อิจฺเจว วุตฺตํ โหตีติ อชฺชวมทฺทวนิทฺเทเสสุ อุชุกตามุทุตานิทฺเทเสหิ วิเสสํ มทฺทวนิทฺเทเส วุตฺตํ ‘‘นีจจิตฺตตา’’ติปทมาห. ตตฺถ ‘‘นีจจิตฺตตา มุทุตา’’ติ ปุน มุทุตาวจนํ นีจจิตฺตตาย วิเสสนตฺถํ. โอมาโนปิ หิ นีจจิตฺตตา โหติ, น ปน มุทุตาติ. ๑๓๔๖. ในอัชชวนิเทศ บทว่า "อัชชวะคืออัชชวตา" นี้ มีความหมายว่า "อุชุตาคืออุชุกตา" เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ในอัชชวะและมัททวะนิเทศ พระสังคหกาจารย์จึงกล่าวบทว่า "นีจจิตตตา" ซึ่งเป็นข้อแตกต่างจากอุชุกตานิเทศและมุทุตานิเทศที่ตรัสไว้ในมัททวะนิเทศ. ในมัททวะนิเทศนั้น การกล่าวคำว่า "มุทุตา" ซ้ำอีกในบทว่า "นีจจิตตตา มุทุตา" ก็เพื่อเป็นบทขยายความของนีจจิตตตา. เพราะว่าโอมานะ (มานะที่ต่ำ) ก็เป็นนีจจิตตตาได้ แต่ไม่เป็นมุทุตา. ๑๓๔๘. ปเรสํ ทุกฺกฏํ ทุรุตฺตญฺจ ปฏิวิโรธากรเณน อตฺตโน อุปริ อาโรเปตฺวา วาเสนฺติ. จิตฺตสฺส สกมนตาติ จิตฺตสฺส อพฺยาปนฺโน สโก มโนภาโวติ อตฺโถ. จิตฺตนฺติ วา จิตฺตปฺปพนฺธํ เอกตฺเตน คเหตฺวา ตสฺส อนฺตรา อุปฺปนฺเนน ปีติสหคตมเนน สกมนตฺตํ อาห. อตฺตมโน วา ปุคฺคโล, ตสฺส ภาโว อตฺตมนตา. สา น สตฺตสฺสาติ ปุคฺคลทิฏฺฐินิวารณตฺตํ ‘‘จิตฺตสฺสา’’ติ วุตฺตํ. ๑๓๔๘. ชนทั้งหลายย่อมตั้งทุจริตทางกายและทุพภาษิตทางวาจาของผู้อื่นไว้บนตน โดยไม่กระทำความขัดแย้ง. บทว่า "จิตตัสสะ สกมนตา" หมายถึง ความที่จิตไม่กำเริบ เป็นสภาพแห่งใจของตน. อีกนัยหนึ่ง พระสังคหกาจารย์กล่าวถึงความเป็นสกมนะด้วยใจที่ประกอบด้วยปีติที่เกิดขึ้นในระหว่างแห่งจิตตสันดาน โดยถือเอาจิตตสันดานโดยความเป็นอันเดียวกัน. อีกนัยหนึ่ง บุคคลผู้มีใจของตน ความเป็นแห่งบุคคลผู้มีใจของตน ชื่อว่าอัตตมนตา. อัตตมนตานั้นไม่ใช่ของสัตว์. ดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำว่า "จิตตัสสะ" เพื่อห้ามปุคคลาทิฏฐิ. ๑๓๔๙. กายวาจาหิ [Pg.185] กตฺตพฺพสฺส อกรเณน อสาทิยิตพฺพสฺส สาทิยเนน จ มนสาปิ อาจรติ เอว, อินฺทฺริยสํวราทิเภทนวเสน วา เอตํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ๑๓๔๙. การไม่กระทำสิ่งที่ควรทำด้วยกายและวาจา และการยินดีในสิ่งที่ไม่ควรยินดี (เช่น ทอง เงิน เป็นต้น) ย่อมประพฤติด้วยใจเท่านั้น. หรือพึงทราบว่า คำนี้ (คือ "สัพโพปิ สีลสังวโร") ตรัสไว้โดยอำนาจแห่งการทำลายศีลมีอินทริยสังวรเป็นต้น. ๑๓๕๐. สโทสวเณ รุกฺเข นิยฺยาสปิณฺฑิโย, อหิจฺฉตฺตกานิ วา อุฏฺฐิตานิ ‘‘อณฺฑกานี’’ติ วทนฺติ. เผคฺคุรุกฺขสฺส ปน กุถิตสฺส อณฺฑานิ วิย อุฏฺฐิตา จุณฺณปิณฺฑิโย คณฺฐิโย วา ‘‘อณฺฑกานี’’ติ เวทิตพฺพา. ปทุมนาฬํ วิย โสตํ ฆํสยมานา วิย ปวิสนฺตี กกฺกสา ทฏฺฐพฺพา. โกเธน นิพฺพตฺตา ตสฺส ปริวารภูตา โกธสามนฺตา. ปุเร สํวฑฺฒนารี โปรี, สา วิย สุกุมารา มุทุกา วาจา โปรี วิยาติ โปรี. ตตฺถาติ ‘‘ภาสิตา โหตี’’ติ วุตฺตาย กิริยายาติปิ โยชนา สมฺภวติ, ตตฺถ วาจายาติ วา. สณฺหวาจตาติอาทินา ตํ วาจํ ปวตฺตยมานํ เจตนํ ทสฺเสติ. ๑๓๕๐. ชนทั้งหลายกล่าวว่า ก้อนยางไม้ หรือเห็ดที่งอกขึ้นในต้นไม้ที่มีตำหนิว่า "อัณฑกะ" (ไข่). แต่พึงทราบว่า ก้อนผงหรือปุ่มปมที่งอกขึ้นในต้นไม้ที่มีกระพี้ผุ เหมือนไข่ (ของสัตว์) นั้น ชื่อว่า "อัณฑกะ". พึงเห็นว่า วาจาที่หยาบกระด้าง (กักกสะ) คือวาจาที่เข้าไปเหมือนกับขูดหู เหมือนก้านบัว. วาจาที่เกิดขึ้นเพราะความโกรธ และเป็นบริวารของความโกรธนั้น ชื่อว่า "โกธสามันตา". สตรีที่เติบโตในเมืองชื่อว่า "โปรี" วาจาที่ละเอียดอ่อนและนุ่มนวลเหมือนสตรีที่เติบโตในเมืองนั้น จึงชื่อว่า "โปรี". บทว่า "ตัตถะ" นี้ พึงประกอบความหมายว่า "ในกิริยาที่กล่าวแล้วว่า 'อันบุคคลกล่าวแล้ว' " ก็ได้ หรือ "ในวาจานั้น" ก็ได้. ด้วยบทว่า "สัณหวาจา" เป็นต้น ย่อมแสดงเจตนาที่ยังวาจานั้นให้เป็นไป. ๑๓๕๑. อามิสาลาเภน ยํ ฉิทฺทํ โหติ, ตํ อามิสาลาเภน ‘‘ฉิทฺท’’นฺติ วุตฺตํ. ทฺเวเยว หีติ ยถาวุตฺตานิ อามิสธมฺมาลาเภหิ ปวตฺตมานานิ ฉิทฺทานิ อาห. คมนสภาเคนาติ คมนมคฺคสฺส อนุจฺฉวิกทิสาภาเคน. สงฺคหปกฺเข ฐตฺวาติ สงฺคหํ กโรมิจฺเจว กเถตพฺพํ, น ลาภสกฺการกามตาทีหีติ อตฺโถ. อวสฺสํ กาตพฺพํ กิจฺจํ, อิตรํ กรณียํ. อพฺภานโต อญฺญํ อาปตฺติวุฏฺฐานํ ‘‘วุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. ๑๓๕๑. ช่องโหว่ใดมีอยู่เพราะไม่ได้อามิส พระสังคหกาจารย์กล่าวช่องโหว่นั้นว่า "ฉิดทะ" (ช่องโหว่) เพราะไม่ได้อามิส. ด้วยบทว่า "มีสองอย่างเท่านั้น" พระสังคหกาจารย์กล่าวถึงช่องโหว่ที่เกิดขึ้นเพราะไม่ได้อามิสและไม่ได้ธรรมตามที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า "คมานสภาเคนะ" หมายถึง ด้วยส่วนแห่งทิศที่เหมาะสมกับทางที่จะไป. บทว่า "สังคหปักเข ฐตวา" หมายถึง พึงแสดง (กรรมฐาน) โดยตั้งใจว่า "เราจะสงเคราะห์" เท่านั้น ไม่ใช่เพราะเหตุแห่งความอยากได้ลาภสักการะเป็นต้น. สิ่งที่ควรทำอย่างแน่นอน ชื่อว่า "กิจจะ" สิ่งอื่น (ที่ควรทำ) ชื่อว่า "กรณียะ". การออกจากอาบัติอย่างอื่นนอกจากการอัพภาน ตรัสเรียกว่า "วุฏฐานะ". ๑๓๕๒. สสมฺภารกถาติ ทสฺสนสฺส การณสหิตาติ อตฺโถ, สสมฺภารสฺส วา ทสฺสนสฺส กถา สสมฺภารกถา. ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยาสํวรสฺส เหตูติ วตฺวา ปุน ‘‘ตสฺส จกฺขุนฺทฺริยสฺส สติกวาเฏน ปิทหนตฺถายา’’ติ วุตฺตํ, น อสํวรสฺสาติ. ตทิทํ ยํ จกฺขุนฺทฺริยาสํวรสฺส เหตุ อภิชฺฌาทิอนฺวาสฺสวนํ ทสฺสิตํ, ตํ อสํวุตจกฺขุนฺทฺริยสฺเสว เหตุปวตฺตํ ทสฺสิตนฺติ กตฺวา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ, ยตฺวาธิกรณนฺติ หิ ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยสฺส การณาติ อตฺโถ. กสฺส จ การณาติ? อสํวุตสฺส. กิญฺจ อสํวุตํ? ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยาสํวรสฺส เหตุ อนฺวาสฺสวนฺติ ตทุปลกฺขิตํ, ตสฺส สํวรายาติ อยมตฺถโยชนา. ๑๓๕๒. บทว่า "สสัมภารกถา" หมายถึง การเห็นที่ประกอบด้วยเหตุ หรือเรื่องราวของการเห็นที่ประกอบด้วยองค์ประกอบ. หลังจากกล่าวว่า "เพราะเหตุแห่งการไม่สำรวมจักขุนทรีย์ใด" แล้ว ก็ตรัสอีกว่า "เพื่อปิดจักขุนทรีย์นั้นด้วยสติกวาฏ" ไม่ได้ตรัสว่า "เพื่อการไม่สำรวม". พึงทราบว่า การที่ไม่ได้กล่าวคำว่า "อสังวรสฺส" นั้น เป็นเพราะแสดงว่า อภิชฌาเป็นต้นที่ไหลตามมาซึ่งแสดงว่าเป็นเหตุแห่งการไม่สำรวมจักขุนทรีย์นั้น ย่อมเป็นไปเพราะเหตุแห่งจักขุนทรีย์ที่ไม่ได้สำรวมเท่านั้น. เพราะว่า บทว่า "ยตวาธิกรณัง" หมายถึง "เพราะเหตุแห่งจักขุนทรีย์ใด". และเพราะเหตุแห่งจักขุนทรีย์เช่นไร? เพราะเหตุแห่งจักขุนทรีย์ที่ไม่ได้สำรวม. อะไรคือจักขุนทรีย์ที่ไม่ได้สำรวม? คือจักขุนทรีย์ที่ถูกกำหนดด้วยการที่อภิชฌาเป็นต้นไหลตามมาเพราะเหตุแห่งการไม่สำรวมจักขุนทรีย์ใด. การประกอบความหมายนี้คือ "เพื่อการสำรวมจักขุนทรีย์นั้น". ชวนกฺขเณ ปน ทุสฺสีลฺยํ วาติอาทิ ปุน อวจนตฺถํ อิเธว สพฺพํ วุตฺตนฺติ ฉสุ ทฺวาเรสุ ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพํ. น หิ ปญฺจทฺวาเร กายวจีทุจฺจริตสงฺขาตํ ทุสฺสีลฺยํ อตฺถีติ. ยถา กินฺติอาทินา นครทฺวาเร อสํวเร สติ [Pg.186] ตํสมฺพนฺธานํ ฆราทีนํ อสํวุตตา วิย ชวเน อสํวเร สติ ตํสมฺพนฺธานํ ทฺวาราทีนํ อสํวุตตาติ เอวํ อญฺเญสํ สํวเร, อญฺเญสํ สํวุตตาสามญฺญเมว นิทสฺเสติ, น ปุพฺพาปรสามญฺญํ อนฺโต พหิ สามญฺญํ วา. สติ วา ทฺวารภวงฺคาทิเก ปุน อุปฺปชฺชมานํ ชวนํ พาหิรํ วิย กตฺวา นครทฺวารสมานํ วุตฺตํ, อิตรญฺจ อนฺโตนครทฺวารสมานํ. ชวเน วา อสํวเร อุปฺปนฺเน ตโต ปรํ ทฺวารภวงฺคาทีนํ อสํวรเหตุภาวาปตฺติโต นครทฺวารสทิเสน ชวเนน ปวิสิตฺวา ทุสฺสีลฺยาทิโจรานํ ทฺวารภวงฺคาทิมูสนํ กุสลภณฺฑวินาสนํ กถิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อนึ่ง เพื่อไม่ให้กล่าวซ้ำอีกซึ่งบทว่า "ทุสสีลยะในขณะแห่งชวนะ" เป็นต้น จึงได้กล่าวทั้งหมดไว้ในจักขุทวารนี้เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น พึงประกอบความหมายในทวารทั้ง ๖ ตามความเหมาะสม. เพราะว่า ในปัญจทวารไม่มีทุสสีลยะที่นับว่าเป็นกายทุจริตและวจีทุจริต. ด้วยบทว่า "อย่างไร" เป็นต้น ย่อมแสดงเพียงความเหมือนกันแห่งการสำรวมของสิ่งอื่น (เช่น ประตูเมืองและชวนะ) กับการสำรวมของสิ่งอื่น (เช่น บ้านเรือนและทวาร) เท่านั้น เช่นเดียวกับเมื่อประตูเมืองไม่สำรวม บ้านเรือนเป็นต้นที่เกี่ยวข้องกับประตูเมืองนั้นก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง และเมื่อชวนะไม่สำรวม ทวารเป็นต้นที่เกี่ยวข้องกับชวนะนั้นก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง. ไม่ได้แสดงความเหมือนกันในด้านลำดับก่อนหลัง หรือความเหมือนกันในด้านภายในภายนอก. อีกนัยหนึ่ง เมื่อมีทวารและภวังค์เป็นต้นอยู่ ชวนะที่เกิดขึ้นอีกนั้น ตรัสว่าเป็นเหมือนประตูเมือง โดยทำให้เป็นเหมือนภายนอก ส่วนสิ่งอื่น (นอกเหนือจากชวนะ) คือทวารและภวังค์เป็นต้น ตรัสว่าเป็นเหมือนประตูภายในเมือง. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า เมื่อการไม่สำรวมเกิดขึ้นในขณะแห่งชวนะ เพราะการไม่สำรวมนั้นเป็นเหตุให้ทวารและภวังค์เป็นต้นไม่สำรวมตามมาภายหลัง การที่โจรคือทุสสีลยะเป็นต้น (รวมถึงมุฏฐัสสัจจะ เป็นต้น) เข้าไปทางชวนะที่เหมือนประตูเมือง แล้วปล้นทวารและภวังค์เป็นต้น ทำลายกุศลสมบัติ ตรัสไว้แล้ว. ๑๓๕๓. อิมินา อาหาเรน นิตฺถรณตฺเถน อตฺถิกภาโว อิทมตฺถิกตา. อาหารปริโภเค อสนฺตุสฺสนาติ อาหารปริโภคกฺขเณ ปวตฺตา อสนฺตุสฺสนา, ทวตฺถาทิอภิลาโสติ อตฺโถ. เอตฺถ จ อสนฺตุฏฺฐิตา โลโภ, อมตฺตญฺญุตา อปฺปฏิสงฺขา จ โมโหติ อิเม ทฺเว ธมฺมา ‘‘โภชเน อมตฺตญฺญุตา’’ติ เวทิตพฺพา. ๑๓๕๓. อิทมัตถิกตา คือ ความเป็นผู้มีประโยชน์ด้วยอาหารนี้ โดยอรรถว่าเพื่อการข้ามพ้น (จากวัฏสงสาร). คำว่า อสันตุสสนา ในการบริโภคอาหาร คือ ความไม่สันโดษที่เกิดขึ้นในขณะบริโภคอาหาร อธิบายว่า ความปรารถนาในวัตถุมีผ้าเป็นต้น. และในบรรดาธรรมเหล่านั้น อสันตุฏฐิตา (ความไม่สันโดษ) คือ โลภะ ส่วนอมัตตัญญุตา (ความไม่รู้จักประมาณ) และอัปปฏิสังขา (ความไม่พิจารณา) คือ โมหะ ธรรม ๒ ประการนี้ พึงทราบว่า เป็นความไม่รู้จักประมาณในการบริโภคอาหาร. ๑๓๕๕. ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติอาทินา ปวตฺตมาโนว มานมโท. อสทฺธมฺมเสวนาสมตฺถตํ นิสฺสาย ปวตฺโต มาโน, ราโค เอว วา ปุริสมโท. สกฺกรสปฺปิขีราทีนิ โยเชตฺวา พหลปกฺกํ โภชนํ ปิณฺฑรสโภชนํ, พหลปกฺกํ วา มํสรสาทิโภชนํ. มนฺทนฺติ อปฺปํ. ฐิติยาติ ฐิตตฺถํ. ตทตฺถญฺจ ภุญฺชนฺโต ยสฺมา ‘‘กายํ ฐเปสฺสามี’’ติ ภุญฺชติ, ตสฺมา ‘‘ฐปนตฺถายา’’ติ วุตฺตํ. อภุตฺตปจฺจยา อุปฺปชฺชนกาติ อิทํ ขุทาย วิเสสนํ ยสฺสา อปฺปวตฺติ โภชเนน กาตพฺพา, ตสฺสา ทสฺสนตฺถํ. สกลํ สาสนนฺติ ปาฬิธมฺมมฺปิ สพฺพกุสเลปิ สงฺคณฺหาติ. อภุตฺตปจฺจยา อุปฺปชฺชนกเวทนา, ภุตฺตปจฺจยา น อุปฺปชฺชนกเวทนาติ เอตาสํ โก วิเสโส? ปุริมา ยถาปวตฺตา ชิฆจฺฉานิมิตฺตา เวทนา. สา หิ อภุญฺชนฺตสฺส ภิยฺโย ปวตฺตนวเสน อุปฺปชฺชตีติ. ปจฺฉิมาปิ ขุทานิมิตฺตาว องฺคทาหสูลาทิเวทนา อปฺปวตฺตา. สา หิ ภุตฺตปจฺจยา ปุพฺเพ อนุปฺปนฺนาว น อุปฺปชฺชิสฺสติ. วิหึสานิมิตฺตตา เจตาสํ วิหึสาย วิเสโส. ๑๓๕๕. มานะที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจเป็นต้นว่า 'เราเป็นผู้ประเสริฐกว่า' ชื่อว่า มานมทะ. มานะที่เกิดขึ้นอาศัยความสามารถในการเสพอสัทธรรม (เมถุนธรรม) ชื่อว่า ปุริสมทะ หรืออีกนัยหนึ่ง ราคะนั่นเอง ชื่อว่า ปุริสมทะ. โภชนะที่ปรุงให้ข้นด้วยน้ำตาล เนยใส และนมสดเป็นต้น ชื่อว่า ปิณฑรสโภชนะ หรือโภชนะที่ปรุงให้ข้นด้วยน้ำเนื้อเป็นต้น (ชื่อว่า ปิณฑรสโภชนะ). คำว่า มันทัง คือ น้อย. คำว่า ฐิติยา คือ เพื่อประโยชน์แก่ความตั้งอยู่. และผู้บริโภคเพื่อประโยชน์นั้น เพราะเหตุที่บริโภคด้วยคิดว่า 'เราจักยังกายให้ตั้งอยู่' เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'เพื่อต้องการให้ตั้งอยู่' (ฐปนัตถายะ). คำว่า อภุตตปัจจยา อุปปัชชนกา (เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือการไม่ได้บริโภค) นี้ เป็นวิเสสนะของความหิว (ขุททา) เพื่อแสดงความหิวที่การบริโภคอาหารสามารถทำให้ไม่เกิดขึ้นได้. คำว่า สกะลัง สาสะนัง ย่อมสงเคราะห์เอาทั้งพระบาลีธรรมและกุศลทั้งปวง (ที่เหลือจากสิกขา ๓). เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือการไม่ได้บริโภค และเวทนาที่ไม่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือการบริโภคแล้ว เวทนาเหล่านั้นมีความต่างกันอย่างไร? เวทนาแรก คือเวทนาที่มีความหิวเป็นเหตุตามที่เกิดขึ้นปกติ. ด้วยว่าเวทนานั้นย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ไม่บริโภคด้วยอำนาจการเป็นไปอย่างยิ่ง. แม้เวทนาหลังก็มีเหตุจากความหิวเช่นกัน คือเวทนาที่มีความเร่าร้อนในร่างกายและโรคลมเสียดแทงเป็นต้นที่ยังไม่เกิดขึ้น. ด้วยว่าเวทนานั้นอันมีปัจจัยจากการบริโภค เมื่อก่อนยังไม่เกิดขึ้น ย่อมจักไม่เกิดขึ้น. และความมีวิหิงสา (ความหิว) เป็นเหตุ เป็นความต่างกันของเวทนาเหล่านั้น. ยาตฺราติ ยาปนา วุตฺตา, ปุพฺเพปิ ‘‘ยาปนายา’’ติ วุตฺตํ, โก เอตฺถ วิเสโส? ปุพฺเพ ‘‘ยาปนายาติ ชีวิตินฺทฺริยยาปนตฺถายา’’ติ วุตฺตํ, อิธ ปน จตุนฺนํ อิริยาปถานํ อวิจฺเฉทสงฺขาตา ยาปนา ยาตฺราติ อยเมตฺถ วิเสโส[Pg.187]. ทายกเทยฺยธมฺมานํ อตฺตโน จ ปมาณํ อชานิตฺวา ปฏิคฺคหณํ, สทฺธาเทยฺยวินิปาตนตฺถํ วา ปฏิคฺคหณํ อธมฺมิกปฏิคฺคหณํ, เยน วา อาปตฺตึ อาปชฺเชยฺย. อปจฺจเวกฺขิตปริโภโค อธมฺเมน ปริโภโค. อนวชฺเช อนินฺทิตพฺเพ ปจฺจเย สาวชฺชํ สนินฺทํ ปริโภเคน อตฺตานํ กโรติ. อนวชฺชตา จ ภวิสฺสตีติ อตฺตโน ปกติอคฺคิพลาทึ ชานิตฺวา ‘‘เอวํ เม อครหิตพฺพตา จ ภวิสฺสตี’’ติ ปมาณยุตฺตํ อาหาเรตีติ อตฺโถ. คำว่า ยาตรา ตรัสหมายถึง การยังอัตภาพให้เป็นไป (ยาปนา) แม้ในบทก่อนก็กล่าวว่า ยาปนายะ ความต่างกันในที่นี้คืออะไร? ในบทก่อนกล่าวว่า ยาปนายะ คือ เพื่อประโยชน์แก่การยังชีวิตินทรีย์ให้เป็นไป แต่ในที่นี้ การยังอัตภาพให้เป็นไปอันนับได้ว่าเป็นการไม่ขาดสายแห่งอิริยาบถทั้ง ๔ ชื่อว่า ยาตรา นี้คือความต่างกันในที่นี้. การรับโดยไม่รู้ประมาณของทายก ของไทยธรรม และของตนเอง หรือการรับเพื่อยังศรัทธาไทยธรรมให้ตกไป ชื่อว่า อธัมมิกปฏิคคหณะ (การรับโดยไม่เป็นธรรม) หรือการรับที่ทำให้ต้องอาบัติ. การบริโภคที่ไม่ได้พิจารณา ชื่อว่า การบริโภคโดยไม่เป็นธรรม. ในปัจจัยที่ไม่มีโทษ ไม่ควรติเตียน บุคคลย่อมทำให้ตนเองเป็นผู้มีโทษ มีที่ติเตียนด้วยการบริโภค. อธิบายว่า การที่บุคคลรู้กำลังปกติและกำลังไฟธาตุเป็นต้นของตนแล้ว บริโภคอาหารที่ประกอบด้วยประมาณด้วยคิดว่า 'เมื่อเป็นเช่นนี้ ความเป็นผู้ไม่ควรติเตียนของเราจักมี'. สุโข อิริยาปถวิหาโร ผาสุวิหาโร. เอตฺตกญฺหิ ภุญฺชิตฺวา…เป… ปวตฺตนฺตีติ อิริยาปถานํ สุขปฺปวตฺติยา การณภูตํ ภุญฺชนํ ปิวนญฺจ อิริยาปเถหิ การณภาเวน คหิตตฺตา เตหิ สาธิตํ วิย วุตฺตํ. ‘‘อภุตฺวา อุทกํ ปิเว’’ติ ลิขนฺติ, ‘‘ภุตฺวานา’’ติ ปน ปาโฐ. ปุนปิ หิ อปฺปสฺเสว อนุชานนวเสน – การอยู่ด้วยอิริยาบถที่สบาย ชื่อว่า ผาสุวิหาร. คำว่า 'บริโภคเพียงเท่านี้...เป็นไป' นี้ ตรัสไว้เสมือนว่าการบริโภคและการดื่มน้ำซึ่งเป็นเหตุแห่งการเป็นไปโดยสบายของอิริยาบถ ถูกอิริยาบถเหล่านั้นถือเอาโดยความเป็นเหตุ จึงเป็นสิ่งที่อิริยาบถเหล่านั้นทำให้สำเร็จ. มีผู้เขียนว่า 'อภุตวา อุทกัง ปิเว' (ไม่บริโภคแล้วพึงดื่มน้ำ) แต่บทบาลีว่า 'ภุตวานะ' (บริโภคแล้ว). ด้วยว่า แม้อีกครั้งหนึ่ง โดยอำนาจการอนุญาตเพียงเล็กน้อยว่า - ‘‘กปฺปิยํ ตํ เจ ฉาเทติ, จีวรํ อิทมตฺถิกํ; อลํ ผาสุวิหาราย. ถ้าจีวรนั้นเป็นของสมควร ปกปิดร่างกายได้ตามต้องการ และมีประโยชน์เพียงพอเพื่อการอยู่ผาสุก. ‘‘ปลฺลงฺเกน นิสินฺนสฺส, ชณฺณุเก นาภิวสฺสติ; อลํ ผาสุวิหารายา’’ติ. (เถรคา. ๙๘๔-๙๘๕) – เมื่อนั่งขัดสมาธิแล้ว ฝนไม่ตกต้องหัวเข่า ก็เพียงพอเพื่อการอยู่ผาสุก. อาห. (พระธรรมเสนาบดี) กล่าวแล้ว. โภชนานิสํโสติ ยถาวุตฺเตหิ อฏฺฐหงฺเคหิ สมนฺนาคตสฺส โภชนสฺส อครหิตพฺพตา สุขวิหาโร จ อานิสํโสติ อตฺโถ. ยุตฺตสฺส นิทฺโทสสฺส โภชนสฺส ปริมาณสฺส จ วเสน ชานนํ ยุตฺตปมาณชานนํ นาม. คำว่า โภชนานิสังส อธิบายว่า ความเป็นผู้ไม่ควรติเตียนและการอยู่เป็นสุขแห่งการบริโภคอาหารที่ประกอบด้วยองค์ ๘ ตามที่กล่าวมาแล้ว ชื่อว่า อานิสงส์. การรู้ด้วยอำนาจแห่งโภชนะที่เหมาะสมและไม่มีโทษ และด้วยอำนาจแห่งประมาณ ชื่อว่า ยุตตัปปมาณชานนะ. ๑๓๕๖. วินาสํ ปตฺติยา นฏฺฐา, ปฏิปกฺเขหิ อภิภูตตฺตา มุฏฺฐา จ สติ ยสฺส, โส นฏฺฐมุฏฺฐสฺสติ, ตสฺส ภาโว นฏฺฐมุฏฺฐสฺสติตา. ๑๓๕๖. สติของบุคคลใดพินาศไปเพราะถึงความพินาศ และเลือนหายไปเพราะถูกธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ครอบงำ บุคคลนั้นชื่อว่า นัฏฐมุฏฐัสสติ (ผู้มีสติพินาศและเลือนหาย) ภาวะของบุคคลนั้น (คือ นามขันธ์ ๔) ชื่อว่า นัฏฐมุฏฐัสสิตา. ๑๓๖๘. วิสุทฺธิปฺปตฺตนฺติ มคฺคผลสีลํ วุจฺจติ. โลกุตฺตรธมฺมาวาติ โลกุตฺตรสติอาทิธมฺมาว. สีลสมฺปทา ปน รูปารูปาวจรา นตฺถีติ สมฺภวโต โยเชตพฺพา. ๑๓๖๘. คำว่า วิสุทธิปัตตะ หมายถึง ศีลที่เป็นมรรคและผล. คำว่า โโลกุตตรธัมมา หมายถึง ธรรมที่เป็นโลกุตตระมีสติเป็นต้นเท่านั้น. แต่ศีลสัมปทาที่เป็นรูปาวจรและอรูปาวจรไม่มี เพราะฉะนั้น พึงประกอบความหมายตามที่ควรจะเป็น (คือ กามาวจรและโลกุตตระ). ๑๓๗๓. โภคูปกรเณหิ [Pg.188] สโภโค. จตุนฺนํ สจฺจานํ อนุโลมนฺติ จตุสจฺจปฺปฏิเวธสฺส อนุโลมนฺติ อตฺโถ. ‘‘สจฺจาน’’นฺติ หิ ปฏิวิชฺฌิตพฺเพหิ ปฏิเวโธ วุตฺโต, จตุสจฺจปฺปฏิเวธสฺส วา อุปนิสฺสยภูตํ ปฏิวิชฺฌิตพฺพานํ จตุนฺนํ สจฺจานํ อนุโลมนฺติ วุตฺตํ. ๑๓๗๓. สโภคะ คือ ผู้มีโภคะพร้อมด้วยเครื่องอุปโภคบริโภค. คำว่า จตุนนัง สัจจานัง อนุโลมัง อธิบายว่า เป็นการอนุโลมต่อการแทงตลอดอริยสัจ ๔. แท้จริงแล้ว ด้วยบทว่า สัจจานัง ท่านกล่าวถึงการแทงตลอด (มรรคญาณ) ด้วยสัจจะที่ควรแทงตลอด หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวถึงวิปัสสนาญาณที่เป็นอุปนิสัย (ปัจจัยอันเป็นที่อาศัยอย่างยิ่ง) ของการแทงตลอดอริยสัจ ๔ ซึ่งอนุโลมต่ออริยสัจ ๔ ที่ควรแทงตลอด. ๑๓๗๘. ‘‘มม ฆรํ ธุรํ กตฺวา ภิกฺขํ ปวิสถา’’ติ ทิยฺยมานํ ธุรภตฺตนฺติ วทนฺติ. นิจฺจภตฺตาทิ วา อญฺเญปิ อาณาเปตฺวา สยํ ธุรํ หุตฺวา ทินฺนํ ธุรภตฺตํ. ๑๓๗๘. ภัตที่ถวายโดยกล่าวว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงเข้าไปบิณฑบาตโดยกระทำเรือนของข้าพเจ้าให้เป็นประธาน' ชื่อว่า ธุรภัต. หรือภัตที่มีนิจภัตเป็นต้นที่ถวายโดยตนเองเป็นประธาน สั่งให้ผู้อื่นจัดเตรียม ชื่อว่า ธุรภัต. ๑๓๗๙. ปฏิวาเสติ นามาติ นิวตฺเตติ นาม โอสกฺเกติ นาม. ๑๓๗๙. คำว่า ปฏิวาเสติ หมายถึง ทำให้ถอยกลับ หมายถึง ทำให้ถอยหลัง. ๑๓๘๐. ปุพฺเพ นิวุตฺถกฺขนฺธาติ ปุริมชาตีสุ สนฺตติปริยาปนฺเน ขนฺเธ อาห. ขนฺธปฏิพทฺธนฺติ วตฺถาภรณยานคามชนปทาทิ. ขยสมเยติ มคฺคกฺขณํ อาห. ๑๓๘๐. คำว่า ปุพเพ นิวุตถักขันธา หมายถึง ขันธ์ทั้งหลายที่นับเนื่องในสันดานในภพก่อนๆ. คำว่า ขันธปฏิพัทธัง คือ ผ้า เครื่องประดับ ยานพาหนะ หมู่บ้าน และชนบทเป็นต้น. คำว่า ขยสมเย หมายถึง ขณะแห่งมรรค. ๑๓๘๑. อธิมุจฺจนฏฺเฐนาติ อนิคฺคหิตปกฺขนฺทนสงฺขาเตน ยถาสุขํ ปวตฺตนฏฺเฐน. ๑๓๘๑. คำว่า อธิมุจจนัตเถนะ หมายถึง โดยอรรถว่าเป็นการเป็นไปตามสบาย อันนับว่าเป็นการแล่นเข้าไปโดยไม่ถูกยับยั้ง. ๑๓๘๒. ขีณานํ อนฺโต อวสานํ นิฏฺฐิตภาโว ขีณนฺโต, ขีณานํ วา อาทิกาโล, ตสฺมึ ขีณนฺเต. เอส นโย นิรุทฺธนฺเตติอาทีสุ. ๑๓๘๒. ขีณันตะ คือ ความสิ้นสุด ความจบสิ้น ความเป็นผู้เสร็จสิ้นแห่งกิเลสที่สิ้นไปแล้ว หรืออีกนัยหนึ่ง คือ กาลเริ่มต้นแห่งกิเลสที่สิ้นไปแล้ว ในขีณันตะนั้น. นัยนี้พึงทราบในบทมี นิรุทธันตะ เป็นต้น. ทุกนิกฺเขปกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาความแห่งทุกนิกเขปกัณฑ์ จบแล้ว. นิกฺเขปกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาความแห่งนิกเขปกัณฑ์ จบแล้ว. ๔. อฏฺฐกถากณฺฑํ ๔. อรรถกถากัณฑ์ ติกอตฺถุทฺธารวณฺณนา การพรรณนาความแห่งติกะอัตถุทธาระ ๑๓๘๔. นยมคฺคนฺติ [Pg.189] สุตฺตนฺตภาชนียาทินยคมนํ อนุโลมาทินยคมนญฺจ. ตมฺปิ หิ เอตฺถ อตฺเถสุ นิจฺฉิเตสุ สุขํ สมาเนนฺติ. ปญฺหุทฺธารนฺติ เอกูนปญฺญาสาย เอกูนปญฺญาสาย นวสุ นวสุ จ ปญฺเหสุ ลพฺภมานสฺส อุทฺธรณํ, เตสุเยว ลพฺภมานานํ คณนานํ ฐปนํ คณนาจาโร. อตฺถุทฺธารนฺติ ‘‘อิเม นาม จิตฺตุปฺปาทาทโย อตฺถา กุสลาทิกา’’ติ อุทฺธรณํ. กณฺณิกํ กณฺณิกนฺติ จิตฺตุปฺปาทกณฺฑรูปกณฺเฑสุ วิภตฺเต ปสเฏ ธมฺเม ‘‘จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ ทฺวาทสากุสลจิตฺตุปฺปาทา’’ติอาทินา ราสิราสิวเสน สห คนฺเถตฺวาติ อตฺโถ. ฆฏโคจฺฉกา กณฺณิกเววจนาเนว. เอตฺถ ปน จตูสุ ภูมีสุ กุสลนฺติ เอกวจนนิทฺเทโส จตุภูมกานํ กุสลผสฺสาทีนํ กุสลภาเว เอกตฺตูปคมนโต. จิตฺตุปฺปาทกณฺฑรูปกณฺเฑสุ จตุภูมิจิตฺตุปฺปาทาทิวเสน วิญฺญาตธมฺมสฺส วเสนายํ อตฺถุทฺธารเทสนา อารทฺธาติ ตตฺถ ยํ จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ วิภตฺตํ ยาว วิญฺญาตํ, อิเม ธมฺมา กุสลาติ อตฺโถ. ๑๓๘๔. คำว่า “นยมรรค” คือ การดำเนินไปแห่งนัยอันเป็นเครื่องรู้สุตตันตภาชนีย์เป็นต้น และการดำเนินไปแห่งนัยอันเป็นอนุโลมเป็นต้น. จริงอยู่ ในอรรถกถาตอนนี้ เมื่ออรรถทั้งหลายถูกตัดสินแล้ว ย่อมทำให้เสมอกันได้โดยง่าย. คำว่า “ปัญหุทธาระ” คือ การยกขึ้นแสดงซึ่งคำตอบของปัญหาที่พึงได้ในปัญหาทั้งหลายอันมี ๔๙-๔๙ และ ๙-๙ และการตั้งไว้ซึ่งการนับทั้งหลายที่พึงได้ในปัญหาเหล่านั้นนั่นเอง คือ การดำเนินไปของการนับ. คำว่า “อรรถุทธาระ” คือ การยกขึ้นแสดงว่า “อรรถเหล่านี้มีจิตตุปบาทเป็นต้น เป็นกุศลเป็นต้น”. คำว่า “กัณณิกัง กัณณิกัง” คือ อรรถว่า “ธรรมทั้งหลายที่จำแนกแล้วและแผ่ไปแล้วในจิตตุปบาทกัณฑ์และรูปกัณฑ์ อันร้อยกรองรวมกันโดยความเป็นกองๆ ด้วยบทว่า ‘กุศลในภูมิ ๔, อกุศลจิตตุปบาท ๑๒’ เป็นต้น”. คำว่า “ฆฏะ” และ “โคจฉกะ” เป็นไวพจน์ของคำว่า “กัณณิกะ” นั่นเอง. แต่ในพระบาลีนี้ การแสดงด้วยเอกพจน์ว่า “กุศลในภูมิ ๔” นั้น เป็นเพราะกุศลผัสสะเป็นต้นที่เกิดในภูมิ ๔ ย่อมถึงความเป็นอันเดียวกันในความเป็นกุศล. อรรถุทธารเทศนานี้เริ่มขึ้นโดยอำนาจแห่งบุคคลผู้มีธรรมอันรู้แล้วโดยอำนาจแห่งจิตตุปบาทเป็นต้นที่เกิดในภูมิ ๔ ในจิตตุปบาทกัณฑ์และรูปกัณฑ์ ดังนี้ อรรถว่า “กุศลใดในภูมิ ๔ อันจำแนกแล้วจนกว่าจะรู้ ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล”. ยทิปิ กุสลตฺติกวิตฺถาโร ปุพฺเพ วิญฺญาโต, ตถาปิ ตตฺถ ธมฺมา สมยวเสน ผสฺสาทิสภาววเสน จ วิภตฺตา ภินฺนา วิญฺญาตา, น ปน เอกสฺมึ ลกฺขเณ สมาเนตฺวา, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตํ สมยาทิเภทํ วชฺเชตฺวา สพฺพเภทภินฺนานํ เอกสฺมึ กุสลาทิลกฺขเณ สมาเนตฺวา โพธนตฺถํ อิธ กุสลตฺติกนิทฺเทโส ปุน วิภตฺโต. เอตฺถ จ เอกวจเนน กุสลนิทฺเทสํ กตฺวา พหุวจเนน นิคมนสฺส การณํ วุตฺตเมว. ยทิ ธมฺมานํ กุสลตฺเต เอกตฺตูปคมนํ, กสฺมา เอกวจเนน ปุจฺฉาปิ น กตา? อุทฺเทเส กุสล-สทฺทสฺส ธมฺมวิเสสนภาวโต ตพฺพิเสสนานํ ธมฺมานํ ปุจฺฉิตตฺตา เตสญฺจ อนิทฺธาริตสงฺขาวิเสสตฺตา, นิทฺเทเส ปน จตูหิ ภูมีหิ วิตฺถารโต วิญฺญาตาหิ กุสเล วิเสเสตฺวา ทสฺเสตีติ ยุตฺตํ ‘‘จตูสุ ภูมีสุ กุสล’’นฺติ เอกตฺตํ เนตฺวา วจนํ. กุสลปทญฺหิ เอตฺถ ปธานํ, ตญฺจ วิเสสิตพฺพานเปกฺขํ กุสลาการเมว อตฺตโน สภาเว ฐิตํ คเหตฺวา ปวตฺตมานํ เอกตฺตเมว อุปาทาย ปวตฺตติ, น เภทนฺติ. ถึงแม้ความพิสดารแห่งกุศลติกะจะรู้แล้วในจิตตุปบาทกัณฑ์ก่อน ถึงอย่างนั้น ธรรมทั้งหลายในจิตตุปบาทกัณฑ์นั้น อันจำแนกแล้วและต่างกัน อันรู้แล้วโดยอำนาจแห่งสมัยและโดยอำนาจแห่งสภาวะมีผัสสะเป็นต้น แต่ยังไม่รู้โดยทำให้เสมอกันในลักษณะ (คือความไม่มีโทษและมีวิบากเป็นสุข) อันเดียวกัน. เพราะเหตุนั้น เพื่อประโยชน์แก่การให้รู้ซึ่งกุศลทั้งหลายที่ต่างกันด้วยความต่างทั้งหมด โดยเว้นความต่างมีสมัยเป็นต้นที่กล่าวไว้ในจิตตุปบาทกัณฑ์นั้น และโดยทำให้เสมอกันในลักษณะมีกุศลเป็นต้นอันเดียวกัน นิเทศแห่งกุศลติกะนี้จึงจำแนกอีกในอรรถกถาตอนนี้. และในอรรถกถาตอนนี้ เหตุแห่งการสรุปด้วยพหูพจน์ โดยกระทำนิเทศกุศลด้วยเอกพจน์นั้น อันกล่าวแล้วนั่นเอง. ถ้ามีการถึงความเป็นอันเดียวกันในความเป็นกุศลของธรรมทั้งหลาย เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรแม้คำถามก็ไม่กระทำด้วยเอกพจน์? เพราะในอุเทศ คำว่า “กุศล” เป็นวิเศษณะของคำว่า “ธรรม” และเพราะธรรมทั้งหลายที่มีวิเศษณะมีกุศลเป็นต้นนั้นถูกถาม และเพราะความเป็นธรรมที่มีจำนวนพิเศษอันยังไม่ระบุแน่นอน (จึงไม่กระทำคำถามด้วยเอกพจน์). แต่ในนิเทศนั้น การกล่าวโดยนำความเป็นอันเดียวกันมาว่า “กุศลในภูมิ ๔” ย่อมสมควร เพราะย่อมแสดงกุศลที่ทำให้พิเศษแล้วด้วยภูมิ ๔ ที่รู้แล้วโดยพิสดาร. จริงอยู่ บทว่า “กุศล” ในนิเทศนี้เป็นประธาน และบทว่า “กุศล” นั้น เมื่อเป็นไปอยู่โดยถือเอาซึ่งอาการแห่งกุศลนั่นเองที่ตั้งอยู่ในสภาวะของตน อันไม่มุ่งหมายวิเสสยะคือธรรม ย่อมเป็นไปโดยอาศัยซึ่งความเป็นอันเดียวกันนั่นเอง ไม่เป็นไปโดยอาศัยซึ่งความต่าง ดังนี้ พึงทราบ. ๑๓๘๕. ทฺวาทส [Pg.190] อกุสลจิตฺตุปฺปาทาติ เอตฺถาปิ ปฐมากุสลจิตฺตุปฺปาโท สมยผสฺสาทิวเสน เภทํ อนามสิตฺวา โสมนสฺสสหคตทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทภาเว เอกตฺตํ เนตฺวา วุตฺโต, เอวํ ยาว ทฺวาทสโมติ ‘‘ทฺวาทส อกุสลจิตฺตุปฺปาทา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ จตูสุ ภูมีสุ วิปาโกติอาทีสุปิ ยถาโยคํ โยเชตพฺพํ. จิตฺตุปฺปาทาติ เอตฺถ อุปฺปชฺชติ เอตฺถาติ อุปฺปาโท, กึ อุปฺปชฺชติ? จิตฺตํ, จิตฺตสฺส อุปฺปาโท จิตฺตุปฺปาโทติ เอวํ อวยเวน สมุทาโยปลกฺขณวเสน อตฺโถ สมฺภวติ. เอวญฺหิ สติ จิตฺตเจตสิกราสิ จิตฺตุปฺปาโทติ สิทฺโธ โหติ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘จิตฺตเมว อุปฺปาโท จิตฺตุปฺปาโท’’ติ อญฺญสฺสุปฺปชฺชนกสฺส นิวตฺตนตฺถํ จิตฺตคฺคหณํ กตํ, จิตฺตสฺส อนุปฺปชฺชนกภาวนิวตฺตนตฺถํ อุปฺปาทคฺคหณํ, จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ วา ‘‘จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหตี’’ติ จิตฺตสฺส อุปฺปชฺชนกภาโว ปากโฏติ กตฺวา ‘‘จิตฺตเมว อุปฺปาโท’’ติ วุตฺตํ, จิตฺตสฺส อนุปฺปชฺชนกสฺส นิวตฺเตตพฺพสฺส สพฺภาวา อุปฺปาทคฺคหณํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ. อยญฺจตฺโถ ‘‘ทฺเวปญฺจวิญฺญาณานี’’ติอาทีสุ วิย จิตฺตปฺปธาโน นิทฺเทโสติ กตฺวา วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ๑๓๘๕. ในบทว่า “อกุศลจิตตุปบาท ๑๒” นี้ด้วย อกุศลจิตตุปบาทดวงแรก อันกล่าวแล้วโดยนำความเป็นอันเดียวกันมาในความเป็นจิตตุปบาทที่ประกอบด้วยโสมนัสและทิฏฐิ โดยไม่แตะต้องความต่างโดยอำนาจแห่งสมัย ผัสสะเป็นต้น. เช่นนี้จนถึงดวงที่ ๑๒ จึงกล่าวว่า “อกุศลจิตตุปบาท ๑๒”. เช่นนี้ ในบททั้งหลายมี “วิบากในภูมิ ๔” เป็นต้นด้วย พึงประกอบตามสมควร. ในคำว่า “จิตตุปบาท” นี้ อรรถย่อมเป็นไปได้โดยอำนาจแห่งการกำหนดหมายหมู่ (คือจิตและเจตสิก) ด้วยส่วนย่อย (คือเจตสิก) ว่า “เจตสิกหมู่ใด ย่อมเกิดในเจตสิกหมู่นี้ เหตุนั้น เจตสิกหมู่นั้นชื่อว่าอุปบาท, อะไรย่อมเกิด? จิตย่อมเกิด, อุปบาท (คือหมู่เจตสิก) แห่งจิต ชื่อว่าจิตตุปบาท”. เมื่อเป็นเช่นนั้น หมู่แห่งจิตและเจตสิกชื่อว่าจิตตุปบาท ดังนี้ อรรถย่อมสำเร็จ. แต่ในอรรถกถา การรับเอาคำว่า “จิต” อันกระทำแล้วเพื่อประโยชน์แก่การห้ามรูปอื่นที่เกิดได้ และการรับเอาคำว่า “อุปบาท” อันกระทำแล้วเพื่อประโยชน์แก่การห้ามความเป็นสภาพที่ไม่เกิดของจิต. หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะความเป็นสภาพที่เกิดได้ของจิตปรากฏแล้วในจิตตุปบาทกัณฑ์ว่า “จิตย่อมเกิดแล้ว” เพราะเหตุนี้ จึงกล่าวว่า “จิตนั่นแหละเป็นอุปบาท”. พึงทราบว่า การรับเอาคำว่า “อุปบาท” อันกระทำแล้ว เพราะความเป็นสภาพที่มีอยู่ของจิตที่ไม่เกิดซึ่งพึงห้าม. และอรรถนี้ อันกล่าวแล้วโดยถือว่าเป็นนิเทศที่มีจิตเป็นประธาน เหมือนในบททั้งหลายมี “ทวิปัญจวิญญาณ” เป็นต้น ดังนี้ พึงเห็น. ๑๔๒๐. ฉสุ ทฺวาเรสูติ เอตฺถ ปญฺจทฺวาเร วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, มโนทฺวาเรปิ ปริตฺตารมฺมณเมว ชวนํ ตทารมฺมณสงฺขาตํ ภวงฺคํ อนุพนฺธติ. ตญฺหิ ปริตฺตสฺส กมฺมสฺส วิปาโก, วิปาโก จ อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณานุภวนํ, กมฺมานุรูโป จ วิปาโก โหตีติ ปริตฺตกมฺมวิปาโก ปริตฺตารมฺมณสฺเสว อนุภวนํ โหติ. ตสฺมา สพฺพํ ตทารมฺมณํ ‘‘ปริตฺตารมฺมณ’’นฺติ วุตฺตํ. ยทิ เอวํ มหคฺคตวิปาโกปิ มหคฺคตานุภวนเมว อาปชฺชตีติ เจ? น, สมาธิปฺปธานสฺส กมฺมสฺส อปฺปนาปฺปตฺตสฺส สญฺญาวสารมฺมณสฺส ตาทิเสเนว วิปาเกน ภวิตพฺพตฺตา. ตสฺมา สมาธิ สุขานุภวนภูโต, โสปิ กมฺมานุรูปโตเยว กมฺมารมฺมโณ โหตีติ ทฏฺฐพฺโพ. กมฺมานุรูปโต เอว จ ตทารมฺมณํ ปริตฺตารมฺมณมฺปิ มหคฺคตชวนํ นานุพนฺธติ. ตโต เอว ปฏิสนฺธิอาทิภูโต กามาวจรวิปาโก กมฺมนิมิตฺตมฺปิ ปริตฺตเมว อารมฺมณํ กโรติ, น มหคฺคตํ อปฺปมาณํ วา. ยสฺมา ปน วุตฺตํ ‘‘มหคฺคตารมฺมโณ ธมฺโม ปริตฺตารมฺมณสฺส ธมฺมสฺส กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย, อปฺปมาณารมฺมโณ ธมฺโม ปริตฺตารมฺมณสฺส ธมฺมสฺส กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ, น จ มหคฺคตปฺปมาณวิปาโก ปริตฺตารมฺมโณ อตฺถิ, อิธ จ สพฺพกามาวจรวิปากานํ ปริตฺตารมฺมณตาว วุตฺตา, ตสฺมา กมฺมานุรูปโต มหคฺคตปฺปมาณารมฺมณมฺปิ [Pg.191] ปริตฺตกมฺมํ ยทิ ปฏิสนฺธึ เทติ, กมฺมคตินิมิตฺตารมฺมณเมว เทติ. ปวตฺติวิปากมฺปิ รูปาทิปริตฺตารมฺมณเมวาติ เวทิตพฺพํ. ขีณาสวานํ วาสนาวเสน สติวิปฺปยุตฺตหสนํ ปวตฺตมานํ ปริตฺเตสฺเวว ปวตฺตติ, น อิตเรสุ กิเลสวิรเห ตาทิสหสนปจฺจยภาวาภาวโต. ตสฺมา ตสฺส ปริตฺตารมฺมณตา วุตฺตา. ขีณาสวานํ อสกฺกจฺจทานาทีนิ อาทรากรณวเสเนว เวทิตพฺพานิ, น โกสชฺชาทิอกุสลวเสน. ปฏิปฺปสฺสทฺธสพฺพุสฺสุกฺกา หิ เต อุตฺตมปุริสาติ. เตสํ อาทรากรณญฺจ นิรุสฺสุกฺกตา เอวาติ เวทิตพฺพา. ๑๔๒๐. ในทวาร ๖ เหล่านี้ ในปัญจทวารไม่มีสิ่งที่ควรกล่าวโดยเฉพาะ แม้ในมโนทวาร ชวนะที่มีอารมณ์เป็นกามธรรมเท่านั้น ภวังค์ที่ชื่อว่าตทาลัมพนะ ย่อมตามไป จริงอยู่ ภวังค์ที่ชื่อว่าตทาลัมพนะนั้น เป็นวิบากของกรรมที่เป็นกาม และวิบากเป็นสภาพที่เสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา และวิบากย่อมเป็นไปตามกรรม เพราะเหตุนั้น วิบากของกรรมที่เป็นกาม ย่อมเป็นการเสวยอารมณ์ที่เป็นกามเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ตทาลัมพนะทั้งหมดจึงถูกกล่าวว่าเป็นปาริตตารมณ์ ถ้าเป็นเช่นนั้น แม้วิบากที่เป็นมหัคคตะ ย่อมเป็นการเสวยอารมณ์ที่เป็นมหัคคตะเท่านั้นมิใช่หรือ ถ้าจะถามอย่างนี้ ไม่ใช่ เพราะเป็นสิ่งที่ควรเป็นเช่นนั้นเท่านั้น ด้วยวิบากของกรรมที่เป็นมหัคคตะ ซึ่งมีสมาธิเป็นประธาน ถึงอัปปนา มีอารมณ์เป็นกสิณปฐวีเป็นต้น อันเกิดจากอำนาจของสัญญา เพราะเหตุนั้น วิบากนั้นเป็นสิ่งที่เสวยสุขจากสมาธิ แม้วิบากนั้นก็พึงทราบว่า ย่อมมีอารมณ์เป็นอารมณ์ของกรรม (มีอารมณ์เป็นกสิณปฐวีเป็นต้น อันเป็นอารมณ์ของมหัคคตกัมม์) โดยสมควรแก่กรรมเท่านั้น และตทาลัมพนะแม้มีอารมณ์เป็นกาม ย่อมไม่ตามชวนะที่เป็นมหัคคตะ โดยสมควรแก่กรรมเท่านั้น เพราะเหตุนั้นเอง วิบากที่เป็นกามาวจร อันเป็นปฏิสนธิเป็นต้น ย่อมทำกรรมนิมิตให้เป็นอารมณ์ที่เป็นกามเท่านั้น ไม่ทำอารมณ์ที่เป็นมหัคคตะหรือโลกุตตระ แต่เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า “ธรรมที่มีอารมณ์เป็นมหัคคตะ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีอารมณ์เป็นกามด้วยกรรมปัจจัย ธรรมที่มีอารมณ์เป็นโลกุตตระ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีอารมณ์เป็นกามด้วยกรรมปัจจัย” และวิบากที่เป็นมหัคคตะและโลกุตตระที่มีอารมณ์เป็นกามไม่มี และในอรรถุทธารกัณฑ์นี้ ได้กล่าวถึงความเป็นปาริตตารมณ์ของกามาวจรวิบากทั้งหมดเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ถ้ากรรมที่เป็นกามาวจร แม้มีอารมณ์เป็นมหัคคตะและโลกุตตระ ย่อมให้ปฏิสนธิ ย่อมให้ปฏิสนธิที่มีอารมณ์เป็นกรรมนิมิตและคตินิมิตเท่านั้น แม้วิบากในปวัตติกาลก็พึงทราบว่าเป็นวิบากที่มีอารมณ์เป็นกามมีรูปเป็นต้นเท่านั้น การยิ้มที่ไม่ประกอบด้วยสติของพระอรหันต์ที่เกิดขึ้นโดยอาศัยวาสนา ย่อมเป็นไปในอารมณ์ที่เป็นกามเท่านั้น ไม่เป็นไปในอารมณ์อื่น เพราะไม่มีความเป็นปัจจัยของการยิ้มเช่นนั้นเมื่อกิเลสหมดไป เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวถึงความเป็นปาริตตารมณ์ของการยิ้มนั้น การให้ทานโดยไม่เคารพเป็นต้นของพระอรหันต์ พึงทราบโดยอาศัยการไม่ทำความเคารพเท่านั้น ไม่ใช่โดยอาศัยอกุศลมีความเกียจคร้านเป็นต้น เพราะพระอรหันต์เหล่านั้นเป็นบุรุษผู้ประเสริฐ ผู้สงบระงับความขวนขวายทั้งปวงแล้ว และการไม่ทำความเคารพของพระอรหันต์เหล่านั้น พึงทราบว่าเป็นความไม่ขวนขวายเท่านั้น ๑๔๒๑. อติปคุณานนฺติ วจนํ นิราทรสฺส ญาณวิปฺปยุตฺตปจฺจเวกฺขณสฺส วิสยทสฺสนํ, น ตสฺเสวาติ วิสยนิยมนํ. ญาณสมฺปยุตฺตสฺสปิ หิ อติปคุณานํ วิสยตา สุฏฺฐุตรํ โหติ เอว. ยถา ปคุณํ คนฺถํ สชฺฌายนฺโต ทฺเว ตโย วาจนามคฺเค คเตปิ น สลฺลกฺเขติ ญาณวิปฺปยุตฺตสติมนฺเตน สชฺฌายิตตฺตา, เอวํ ปคุณชฺฌาเนสุปิ ปวตฺติ โหตีติ อาห ‘‘อติปคุณาน’’นฺติอาทิ. กสิณนิมิตฺตาทิปญฺญตฺตีติ ปุพฺเพ ทสฺสิตํ สพฺพํ อุปาทาปญฺญตฺติมาห. ตํ ปน รูปาทโย วิย อวิชฺชมาโน วิชฺชมาโน จ อตฺโถติ อาจริยา วทนฺติ. สมฺมุติสจฺเจ ปน วุจฺจมานานํ กสิณนิมิตฺตาทิ วาจาวตฺถุมตฺตโต วจนโวหาเรเนว ปญฺญตฺตีติ วุจฺจติ. ตสฺส หิ ปญฺญาปนํ อวิชฺชมานปญฺญตฺตีติ ตสฺส อวิชฺชมานตฺตํ อฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ. อวิชฺชมานมฺปิ ปน ตํ วิชฺชมานมิว คเหตฺวา ปวตฺตมานาย สญฺญาย ปริตฺตาทีสุ ‘‘อยํ นาม ธมฺโม อารมฺมณ’’นฺติ น สกฺกา วตฺตุํ เต เอว ธมฺเม อุปาทาย ปวตฺตมานายปิ ธมฺเมสฺเวว อฏฺฐานโต. ตสฺมา สา สสมฺปยุตฺตา ปริตฺตาทิอารมฺมณาติ น วตฺตพฺพาติ วุตฺตา. นวตฺตพฺพารมฺมณาติ อิทํ ปน วจนํ ยถาคหิตาการสฺส สญฺญาวิสยสฺส นวตฺตพฺพตํ สนฺธาย นวตฺตพฺพํ อารมฺมณํ เอเตสนฺติ นวตฺตพฺพารมฺมณา, จิตฺตุปฺปาทาติ อญฺญปทตฺถสมาสํ กตฺวา อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ๑๔๒๑. คำว่า “อติปคุณานัง” เป็นคำที่แสดงอารมณ์ของญาณวิปปยุตตปัจจเวกขณจิตที่ไม่มีความเอื้อเฟื้อ ไม่ใช่การกำหนดอารมณ์ว่า “เป็นอารมณ์ของจิตนั้นเท่านั้น” จริงอยู่ แม้ของญาณสัมปยุตตจิต ความเป็นอารมณ์ของฌานที่ฝึกฝนมาอย่างดีแล้ว ย่อมเป็นไปได้ดียิ่งกว่า เหมือนอย่างผู้สาธยายคัมภีร์ที่ชำนาญแล้ว แม้ผ่านไปสองสามสายแห่งการสาธยาย ย่อมไม่ทันสังเกต เพราะสาธยายด้วยสติที่วิปปยุตจากญาณ ฉันใด แม้ในฌานที่ฝึกฝนมาอย่างดีแล้ว การเกิดขึ้น (แห่งญาณวิปปยุตตปัจจเวกขณจิต) ก็มีได้ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “อติปคุณานัง” เป็นต้น คำว่า “กสิณนิมิตเป็นต้นบัญญัติ” ท่านกล่าวถึงอุปาทายบัญญัติทั้งหมดที่แสดงไว้ก่อนแล้ว แต่อุปาทายบัญญัตินั้น อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า มีทั้งอรรถที่ไม่มีอยู่จริง (เช่น บัญญัติที่อาศัยรูปเป็นต้น) และอรรถที่มีอยู่จริง แต่ในสมมติสัจจะ อรรถที่กล่าวถึงนั้น (กสิณนิมิตเป็นต้น) ถูกเรียกว่าบัญญัติด้วยการใช้โวหารเท่านั้น เพราะเป็นเพียงที่ตั้งของคำพูด จริงอยู่ การทำให้รู้แจ้งสมมติสัจจะนั้น เป็นอวิชชมานบัญญัติ ความเป็นอวิชชมานของสมมติสัจจะนั้น ถูกกล่าวไว้ในอรรถกถาอย่างนี้ แต่แม้สมมติสัจจะที่ไม่มีอยู่จริงนั้น เมื่อสัญญาที่เกิดขึ้นโดยยึดถือว่ามีอยู่จริง ย่อมไม่สามารถกล่าวได้ว่า “ธรรมชื่อนี้เป็นอารมณ์” ในธรรมที่เป็นปริตตะ (กามธรรม) เป็นต้น เพราะแม้สัญญาที่เกิดขึ้นโดยอาศัยธรรมเหล่านั้น ก็ไม่ตั้งอยู่ในธรรมเหล่านั้นเอง เพราะเหตุนั้น สัญญาที่สัมปยุตด้วยสัญญานั้น จึงชื่อว่าไม่ควรกล่าวว่ามีปริตตารมณ์เป็นต้น แต่คำว่า “นวัตตัพพารัมมณะ” นี้ มุ่งหมายถึงความเป็นสิ่งที่กล่าวไม่ได้ (ว่าเป็นปริตตารมณ์เป็นต้น) ของอารมณ์ของสัญญาที่มีลักษณะตามที่ยึดถือ และในอรรถกถาได้กล่าวไว้โดยทำสมาสที่มีอรรถเป็นบทอื่นว่า “จิตตุปบาททั้งหลายที่มีอารมณ์ที่กล่าวไม่ได้ ชื่อว่านวัตตัพพารัมมณะ” จตุปญฺญาสจิตฺตุปฺปาทานํ รูปสฺส จ วเสน ปญฺจปณฺณาสาย. เกวลนฺติ วินา ปรามสเนน. อนิฏฺฐงฺคตวเสนาติ อนิจฺฉยคมนวเสน, อนิจฺฉยํ วา ทฺเวฬฺหํ คโต จิตฺตุปฺปาโท อนิฏฺฐงฺคโต, เตนากาเรน ปวตฺติ ‘‘อนิฏฺฐงฺคตวเสน ปวตฺตี’’ติ วุตฺตา. นานารมฺมเณสุ จิตฺตสฺส วิกฺขิปนํ วิกฺเขโป. อนวฏฺฐานํ อวูปสโม. โคตฺรภุโวทาเน โคตฺรภูติ คเหตฺวา ‘‘โคตฺรภุกาเล’’ติ อาห. โดยอำนาจแห่งจิตตุปบาท ๕๔ และรูป จึงเป็น ๕๕ ประการ. คำว่า “เกวลํ” หมายถึง เว้นจากการยึดมั่น (ด้วยทิฐิ). คำว่า “อนิฏฐังคตวเสนะ” หมายถึง โดยอำนาจแห่งการไม่ถึงซึ่งความตกลงใจ หรืออีกนัยหนึ่ง จิตตุปบาทที่ถึงความไม่ตกลงใจ หรือความลังเลสองแง่สองง่าม ชื่อว่า อนิฏฐังคตะ การเกิดขึ้นโดยอาการนั้น ท่านเรียกว่า “การเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งความไม่ตกลงใจ” การซัดส่ายของจิตไปในอารมณ์ต่างๆ ชื่อว่า วิกเขปะ การไม่สงบระงับ (ความไม่ตั้งมั่น) ชื่อว่า อวูปสมะ ในคำว่า “โคตรภูโวทาน” นั้น ท่านรวมเอาโคตรภูและโวทานเข้าด้วยกันแล้วจึงกล่าวว่า “ในกาลแห่งโคตรภู” สพฺพตฺถปาทกจตุตฺถนฺติ [Pg.192] อิธ สพฺพตฺถ-สทฺโท สามิอตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, สพฺเพสุ วา วิปสฺสนาทีสุ ปาทกํ การณํ สพฺพตฺถปาทกนฺติ ผลสฺส วิสยภาเวน นิทฺเทโส. อากาสกสิณจตุตฺถนฺติ ปริจฺเฉทากาสกสิณจตุตฺถมาห. ตญฺหิ รูปาวจรํ, น อิตรนฺติ. กุสลโตปิ ทฺวาทสวิธํ กิริยโตปีติ จตุวีสติวิธตา วุตฺตา โหติ. วฏฺฏสฺสปิ ปาทกํ โหติเยวาติ กุสลํ กิริยญฺจ เอกโต กตฺวา สพฺพตฺถปาทกํ วุตฺตนฺติ กิริยชฺฌานสฺส อวฏฺฏปาทกตฺตา สาสงฺกํ วทติ. มหคฺคตจิตฺเต สโมทหตีติ อิทํ ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต’’ติอาทินา นเยน วุตฺตํ ปากฏํ ปาทกชฺฌานจิตฺตํ ปริกมฺเมหิ คเหตฺวา จิตฺเต รูปกายํ อธิฏฺฐานจิตฺเตน สโมทหตีติ กตฺวา วุตฺตํ. ปาทกชฺฌานจิตฺตํ รูปกาเย สโมทหตีติ อิทมฺปิ ยถาวุตฺตํ ปาทกชฺฌานจิตฺตํ อารมฺมณํ กตฺวา จิตฺตสนฺตานํ รูปกาเย สโมทหิตํ ตทนุคติกํ กตฺวา อธิฏฺฐาตีติ กตฺวา วุตฺตํ, อิทํ ปน อธิฏฺฐานทฺวยํ อทิสฺสมานกายตํ ทิสฺสมานกายตญฺจ อาปาเทติ. คนฺตุกามตาปริกมฺมวเสน ตํสมฺปยุตฺตาย สญฺญาย สุขสญฺญาลหุสญฺญาภาวโต คมนมฺปิ นิปฺผาเทตีติ ทฏฺฐพฺพํ. "สัพพัตถปาทกจตุตถะ" ในบทนี้ พึงเห็นว่าศัพท์ "สัพพัตถะ" มีความหมายว่า "เป็นเจ้าของ" หรืออีกนัยหนึ่ง การแสดงถึง "สัพพัตถปาทกะ" ว่าเป็นเหตุอันเป็นบาท (pādakaṃ kāraṇaṃ) ในวิปัสสนาเป็นต้นทั้งหมด เป็นการแสดงโดยความเป็นที่ตั้ง (visayabhāvena) ของผล (คือวิปัสสนาเป็นต้น). "อากาสกสิณจตุตถะ" หมายถึง ปริจเฉทากาสกสิณจตุตถฌาน. แท้จริง ฌานนั้นเป็นรูปาวจร ไม่ใช่กามาวจรอื่น. พึงทราบดังนี้. โดยกุศลก็มี ๑๒ อย่าง โดยกิริยาก็มี (๑๒ อย่าง) เพราะฉะนั้น จึงกล่าวถึงความเป็น ๒๔ อย่าง. คำว่า "เป็นบาทแก่สังสารวัฏด้วย" (vaṭṭassapi pādakaṃ) นั้น กล่าวถึงกุศลและกิริยาฌานรวมกันว่าเป็น "สัพพัตถปาทกะ" เพราะกิริยาฌานไม่เป็นบาทแก่สังสารวัฏ จึงกล่าวด้วยความสงสัย. คำว่า "ตั้งมั่นอยู่ในจิตที่เป็นมหัคคตะ" นี้ กล่าวไว้โดยนัยที่ว่า "เมื่อจิตตั้งมั่นดีแล้วอย่างนี้" เป็นต้น โดยการนำเอาปาทกฌานจิต (จตุตถฌานจิต) ที่ปรากฏซึ่งกล่าวไว้ในบทอภิญญาเหล่านั้น มาตั้งรูปกายไว้ในจิตด้วยจิตอธิษฐาน. คำว่า "ปาทกฌานจิตตั้งมั่นอยู่ในรูปกาย" นี้ก็กล่าวไว้โดยการทำปาทกฌานจิตที่กล่าวมาแล้วให้เป็นอารมณ์ แล้วอธิษฐานจิตสันดานที่ตั้งมั่นอยู่ในรูปกายให้เป็นไปตามรูปกายนั้น. อนึ่ง อธิษฐานสองอย่างนี้ ย่อมทำให้เกิดความเป็นผู้มีกายที่มองไม่เห็นและกายที่มองเห็นได้. พึงทราบว่า การเดินทางก็สำเร็จได้ด้วยอำนาจแห่งบริกรรมคือความเป็นผู้ใคร่จะไป เพราะความเป็นสุขสัญญาและลหุสัญญาในสัญญานั้น. โสตาปนฺนสฺส จิตฺตนฺติ โสตาปนฺนสฺส ปาฏิปุคฺคลิกํ มคฺคผลจิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. มาราทีนญฺหิ ภควโต จิตฺตชานนํ วุตฺตนฺติ เจโตปริยญาณลาภี กสฺมา สาสวจิตฺตํ น ชานิสฺสตีติ. ฉินฺนวฏุมกา ฉินฺนสํสารวฏฺฏา พุทฺธา. มคฺคผลนิพฺพานปจฺจเวกฺขณโตปีติ เอตฺถ มคฺคผลปจฺจเวกฺขณานิ ตาว ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน มคฺคผเลสุ ญาเตสุ ปวตฺตนฺติ, นิพฺพานปจฺจเวกฺขณญฺจ นิพฺพานารมฺมเณสุ อปฺปมาณธมฺเมสุ ญาเตสูติ มคฺคาทิปจฺจเวกฺขณานิ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส อปฺปมาณารมฺมณตํ สาเธนฺตีติ เวทิตพฺพานิ. ‘‘อปฺปมาณา ขนฺธา ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’อิจฺเจว (ปฏฺฐา. ๒.๑๒.๕๘) หิ วุตฺตํ, น นิพฺพานนฺติ. ตสฺมา ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน เอว มคฺคผลปจฺจเวกฺขณกิจฺเจ วุจฺจมาเนปิ นิพฺพานปจฺจเวกฺขณตา น สกฺกา วตฺตุํ, อฏฺฐกถายํ ปน ตสฺสปิ นิพฺพานารมฺมณตา อนุญฺญาตาติ ทิสฺสติ. กามาวจเรนิพฺพตฺติสฺสตีติ นิพฺพตฺตกฺขนฺธชานนมาห. นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิสฺสตีติ นิพฺพานารมฺมเณหิ มคฺคผเลหิ กิเลสปรินิพฺพานภูเตหิ ปรินิพฺพายิสฺสตีติ อตฺโถ สมฺภวติ. "จิตของพระโสดาบัน" พึงทราบว่าหมายถึง มรรคจิตและผลจิตที่เป็นส่วนเฉพาะบุคคลของพระโสดาบัน. เพราะเหตุที่กล่าวถึงการรู้จิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยมารเป็นต้นแล้ว เหตุไฉนผู้ได้เจโตปริยญาณจะไม่รู้จิตที่มีอาสวะเล่า? พึงทราบดังนี้. พระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้มีทางแห่งสังสารวัฏอันตัดขาดแล้ว ชื่อว่า "ฉินนวัฏฏุมกะ". ในบทว่า "มรรคผลนิพพานปัจจเวกขณโตปีติ" นี้ ปัจจเวกขณญาณในมรรคและผลย่อมเกิดขึ้นเมื่อมรรคและผลเป็นที่รู้แจ้งด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณก่อน ส่วนปัจจเวกขณญาณในนิพพานย่อมเกิดขึ้นเมื่อธรรมอันประมาณมิได้ (โลกุตตรธรรม) ที่มีนิพพานเป็นอารมณ์เป็นที่รู้แจ้ง. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าปัจจเวกขณญาณมีมรรคเป็นต้น ย่อมยังความเป็นอารมณ์อันประมาณมิได้ของปุพเพนิวาสานุสสติญาณให้สำเร็จ. แท้จริง มีกล่าวไว้เพียงว่า "ขันธ์อันประมาณมิได้เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ" (ปัฏฐาน 2.12.58) ไม่ได้กล่าวถึงนิพพาน. เพราะฉะนั้น แม้จะกล่าวถึงกิจแห่งปัจจเวกขณญาณในมรรคและผลด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณเท่านั้น ก็ไม่สามารถกล่าวถึงความเป็นปัจจเวกขณญาณในนิพพานได้. แต่อรรถกถาได้อนุญาตให้ปุพเพนิวาสานุสสติญาณนั้นมีนิพพานเป็นอารมณ์ด้วย. คำว่า "จักเกิดในกามาวจร" หมายถึง การรู้ขันธ์ที่เกิด. ความหมายว่า "จักปรินิพพานด้วยนิพพานธาตุ" ย่อมเป็นไปได้ว่า "จักปรินิพพานด้วยมรรคและผลที่มีนิพพานเป็นอารมณ์ ซึ่งเป็นกิเลสปรินิพพาน". ๑๔๒๙. อสหชาตตฺตาติ [Pg.193] อสมฺปยุตฺตตฺตาติ อตฺโถ. น หิ อรูปธมฺมานํ อรูปธมฺเมหิ สหชาตตา สมฺปโยคโต อญฺญา อตฺถีติ. ‘‘อญฺญธมฺมารมฺมณกาเล’’ติ วุตฺตํ, มคฺคารมฺมณกาเลปิ ปน ครุํ อกรเณ มคฺคาธิปติภาเวน นวตฺตพฺพตา โยเชตพฺพา. ๑๔๒๙. คำว่า "อะสะหะชาตัตตา" หมายถึง "เพราะไม่ประกอบกัน". เพราะเหตุว่า ความเป็นสหชาตะของอรูปธรรมกับอรูปธรรมนั้น ไม่มีอย่างอื่นนอกจากการประกอบกัน. แม้จะกล่าวไว้ว่า "ในขณะที่มีธรรมอื่นเป็นอารมณ์" แต่ในขณะที่มีมรรคเป็นอารมณ์ ก็พึงประกอบความไม่ควรกล่าวโดยความเป็นมรรคอธิบดี ในกรณีที่ไม่กระทำความหนักแน่น (เคารพ). ๑๔๓๓. นิโยคาติ นิโยคโตติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ‘‘นิยเมนา’’ติ อาห, นิโยควนฺโต วา นิโยคา, นิยตาติ อตฺโถ. จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ หิ โพธิเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ เอกนฺเตน อนาคตารมฺมโณ โกจิ นตฺถีติ. ๑๔๓๓. คำว่า "นิโยคา" นั้น สังคหกาจารย์กล่าวว่า "นิยเมนะ" (โดยแน่นอน) โดยอ้างอิงความหมายนี้ว่า "โดยการประกอบกันอย่างสม่ำเสมอ". หรืออีกนัยหนึ่งตามวิธีของอรรถกถา ธรรมทั้งหลายที่มีการประกอบกันอย่างสม่ำเสมอ ชื่อว่า "นิโยคา" หมายถึง "แน่นอน". เพราะเหตุว่า ในจิตตุปปาทกัณฑ์ ในจิตตุปบาทที่แสดงไว้แล้ว ไม่มีจิตตุปบาทใดๆ ที่มีอารมณ์เป็นอนาคตโดยเด็ดขาด. ๑๔๓๔. กมฺมํ วา กมฺมนิมิตฺตํ วา อารพฺภ ปวตฺติยํ อตีตารมฺมณาวาติ วุตฺตํ, กมฺมนิมิตฺตํ ปน อารพฺภ ปวตฺติยํ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณภาวญฺจ ปฏิสนฺธิยา ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺควณฺณนายํ วกฺขติ. ตสฺมา อิทํ มโนทฺวารจุติยํ อตีตกมฺมนิมิตฺตํ มโนทฺวาเร อาปาถคตํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. สตทารมฺมณาย จุติยา ปญฺจจิตฺตกฺขณาวสิฏฺฐายุเก คตินิมิตฺเต ปฏิสนฺธิยา ปวตฺตาย จตฺตาริ ภวงฺคานิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณานิ, อิตรตฺถ จ ฉ สนฺธายาห ‘‘ตโต ปรํ ภวงฺคกาเล จา’’ติ. ยทา หิ คตินิมิตฺตารมฺมเณ ชวเน ปวตฺเต อนุปฺปนฺเน เอว ตทารมฺมเณ จุติ โหติ รูปาวจรารูปาวจรสตฺตสฺส วิย กามธาตุํ อุปปชฺชนฺตสฺส, ตทา ปฏิสนฺธิโต ปรานิ ฉ ภวงฺคานิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณานิ โหนฺตีติ. ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺเตหิ อสฺสาทนาทีนิ สปรามาสาเนว ทฏฺฐพฺพานิ. ปณฺณตฺตินิพฺพานารมฺมณานญฺจ ชวนานํ ปุเรจาริกกาเลติ เยสํ ปุเรจาริกกาเล เอกนฺเตน อาวชฺชนาย อตีตาทิอารมฺมณภาเวน นวตฺตพฺพตา, เตสํ วเสน นยํ ทสฺเสติ. นิพฺพานารมฺมณานมฺปิ ชวนานํ ปุเรจาริกกาเล สา ตถา น วตฺตพฺพา, น ปน เอกนฺเตน มคฺคผลวีถีสุ ตสฺสา อนิพฺพานารมฺมณตฺตา. ๑๔๓๔. สังคหกาจารย์กล่าวไว้ว่า "กรรมหรือกรรมนิมิตเป็นอารมณ์ในขณะที่เกิดขึ้นเป็นอารมณ์ในอดีต" แต่ในปฏิจจสมุปปาทวิภังควรรณนา อรรถกถาจารย์จะกล่าวถึงความเป็นอารมณ์ปัจจุบันของปฏิสนธิในขณะที่เกิดขึ้นโดยมีกรรมนิมิตเป็นอารมณ์. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าคำว่า "กรรมนิมิตเป็นต้น" นี้ กล่าวโดยอ้างอิงถึงอดีตกัมมนิมิตที่มาสู่คลองในมโนทวารในจุติทางมโนทวาร. สังคหกาจารย์กล่าวว่า "และในกาลแห่งภวังค์ถัดจากนั้น" โดยอ้างอิงถึงภวังค์ ๔ ที่มีอารมณ์ปัจจุบัน เมื่อปฏิสนธิเกิดขึ้นในคตินิมิตที่มีอายุเหลืออยู่ ๕ จิตขณะในจุติที่เป็นไปกับด้วยตทาลัมพนะ และภวังค์ ๖ ในจุติที่ไม่มีตทาลัมพนะ. แท้จริง เมื่อชวนะที่มีคตินิมิตเป็นอารมณ์เกิดขึ้น และตทาลัมพนะยังไม่เกิดขึ้นนั่นเอง จุติย่อมมี เหมือนสัตว์ในรูปาวจรและอรูปาวจรที่เข้าถึงกามธาตุ. ในขณะนั้น ภวังค์ ๖ ที่ถัดจากปฏิสนธิย่อมมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน. พึงทราบดังนี้. พึงเห็นอัสสาทะเป็นต้นที่ประกอบด้วยทิฏฐิและที่เป็นไปกับด้วยปรมาสะเท่านั้น. ในบทว่า "ในกาลที่เป็นไปก่อนชวนะที่มีบัญญัติและนิพพานเป็นอารมณ์" นั้น แสดงนัยด้วยอำนาจแห่งชวนะเหล่านั้น ซึ่งในกาลที่เป็นไปก่อน ไม่ควรกล่าวโดยส่วนเดียวว่าอาวัชชนะมีอารมณ์เป็นอดีตเป็นต้น. แม้ในกาลที่เป็นไปก่อนชวนะที่มีนิพพานเป็นอารมณ์ ก็ไม่ควรกล่าวอาวัชชนะนั้นว่ามีอารมณ์เป็นอดีตเป็นต้นอย่างนั้น แต่ก็ไม่ใช่ว่าจะไม่ควรกล่าวโดยส่วนเดียว (เพราะเหตุใด?) เพราะความที่อาวัชชนะนั้นไม่มีนิพพานเป็นอารมณ์ในมรรคผลวิถีทั้งหลาย. อิเม คนฺธาติ นนุ ปจฺจุปฺปนฺนา คนฺธา คหิตา, กถํ เอตฺถ อนาคตารมฺมณตา โหตีติ? ‘‘อฏฺฐารสวสฺสาธิกานิ ทฺเว วสฺสสตานิ มา สุสฺสึสู’’ติ ปวตฺติโต, อนาคเต มา สุสฺสึ สูติ หิ อนาคตํ คนฺธํ คเหตฺวา ปวตฺตตีติ อธิปฺปาโย. จิตฺตวเสน กายํ ปริณาเมนฺโต อภิมุขีภูตํ ตทา วิชฺชมานเมว กายํ อารมฺมณํ กโรตีติ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ อธิฏฺฐานจิตฺตํ โหติ. ตถา อตฺตโน กายสฺส ทีฆรสฺสาณุถูลนีลาทิภาวาปาทนวเสน อญฺญสฺส จ ปาฏิหาริยสฺส กรเณ โยเชตพฺพํ[Pg.194]. เอตฺถนฺตเร เอกทฺเวสนฺตติวารา เวทิตพฺพาติ เอตฺถนฺตเร ปวตฺตา รูปสนฺตติอรูปสนฺตติวารา เอกทฺเวสนฺตติวารา นามาติ เวทิตพฺพาติ อตฺโถ. อติปริตฺตสภาวอุตุอาทิสมุฏฺฐานา วา ‘‘เอกทฺเวสนฺตติวารา’’ติ วุตฺตา. อุภยเมตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนํ โหนฺตํ เอตํ อุภยํ โหตีติ อตฺโถ. สํหีรตีติ ตณฺหาทิฏฺฐาภินนฺทนาหิ อากฑฺฒียติ. กลิ่นเหล่านี้มิใช่กลิ่นปัจจุบันที่ถูกยึดไว้หรือ? เหตุไฉนในที่นี้จึงมีการมีอารมณ์เป็นอนาคตเล่า? นี้คือคำค้าน เพราะการเป็นไป (แห่งจิต) ว่า 'ขออย่าให้แห้งไปตลอดสองร้อยปีกับอีกสิบแปดปี' เพราะว่าจิตย่อมเป็นไปโดยยึดกลิ่นที่เป็นอนาคตว่า 'ขออย่าให้แห้งไป' ดังนี้ นี้คือความประสงค์ (ของอาจารย์อรรถกถา) เมื่อน้อมกายไปโดยอำนาจแห่งจิต ย่อมทำกายที่ปรากฏอยู่เฉพาะหน้าในขณะนั้นนั่นเองให้เป็นอารมณ์ ดังนั้นจิตอธิษฐานจึงมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน เช่นเดียวกัน พึงประกอบเข้ากับการทำให้กายของตนมีสภาพเป็นยาว สั้น ละเอียด หยาบ สีเขียว เป็นต้น และในการทำปาฏิหาริย์อื่น ในคำว่า 'พึงทราบว่า เอกทวิสันตติวาระในระหว่างนี้' ความหมายคือ พึงทราบว่า วาระแห่งรูปสันตติและอรูปสันตติที่เกิดขึ้นในระหว่างนี้ ชื่อว่า เอกทวิสันตติวาระ หรือว่า สันตติที่เกิดขึ้นจากอุตุเป็นต้นที่มีสภาพเล็กน้อยยิ่งนัก ถูกกล่าวว่า 'เอกทวิสันตติวาระ' คำว่า 'ทั้งสองนี้เป็นปัจจุบัน' ความหมายคือ ทั้งสองนี้เป็นอัทธาปัจจุบัน 'ย่อมถูกรวบรวม' หมายถึง ย่อมถูกดึงดูดด้วยตัณหาและทิฏฐิอันเป็นอภินันทนา เกจีติ อภยคิริวาสิโนติ วทนฺติ, เต ปน จิตฺตสฺส ฐิติกฺขณํ น อิจฺฉนฺตีติ ‘‘ฐิติกฺขเณ วา ปฏิวิชฺฌตี’’ติ น วตฺตพฺพํ สิยา. ตถา เย ‘‘อิทฺธิมสฺส จ ปรสฺส จ เอกกฺขเณ วตฺตมานํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วทนฺติ, เตสํ ‘‘ฐิติกฺขเณ วา ภงฺคกฺขเณ วา ปฏิวิชฺฌตี’’ติ วจนํ น สเมติ. น หิ ตสฺมึ ขณทฺวเย อุปฺปชฺชมานํ ปรจิตฺเตน สห เอกกฺขเณ อุปฺปชฺชติ นามาติ. ฐิติภงฺคกฺขเณสุ จ อุปฺปชฺชมานํ เอกเทสํ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ, เอกเทสํ อตีตารมฺมณํ อาปชฺชติ. ยญฺจ วุตฺตํ ‘‘ปรสฺส จิตฺตํ ชานิสฺสามีติ ราสิวเสน มหาชนสฺส จิตฺเต อาวชฺชิเต’’ติ, เอตฺถ จ มหาชโน อตฺตนา ปเร อเนเก ปุคฺคลาติ ปเรสํ จิตฺตํ ชานิสฺสามีติ อาวชฺชนปฺปวตฺติ วตฺตพฺพา สิยา. อถาปิ ปรสฺสาติ มหาชนสฺสาติ อตฺโถ สมฺภเวยฺย, ตถาปิ ตสฺส ปุคฺคลสฺเสว วา จิตฺตราสึ อาวชฺชิตฺวา เอกสฺส ปฏิวิชฺฌนํ อยุตฺตํ. น หิ ราสิอาวชฺชนํ เอกเทสาวชฺชนํ โหตีติ. ตสฺมา เตหิ ‘‘มหาชนสฺส จิตฺเต อาวชฺชิเต’’ติอาทิ น วตฺตพฺพํ. คำว่า 'บางพวก' หมายถึง พวกอภัยคีรีวาสีกล่าวไว้ แต่พวกนั้นไม่ยอมรับฐีติขณะแห่งจิต ดังนั้นจึงไม่ควรกล่าวว่า 'ย่อมแทงตลอดในฐีติขณะ' อีกอย่างหนึ่ง อาจารย์บางพวกที่กล่าวว่า 'จิตที่กำลังเป็นไปของตนและของผู้อื่นย่อมเกิดขึ้นในขณะเดียวกัน' คำกล่าวของพวกนั้นที่ว่า 'ย่อมแทงตลอดในฐีติขณะหรือภังคขณะ' ย่อมไม่สมกัน เพราะว่าจิตที่เกิดขึ้นในขณะทั้งสองนั้น ย่อมไม่ชื่อว่าเกิดขึ้นพร้อมกับจิตของผู้อื่นในขณะเดียวกัน และจิตที่เกิดขึ้นในฐีติขณะและภังคขณะ ย่อมมีอารมณ์เป็นปัจจุบันส่วนหนึ่ง มีอารมณ์เป็นอดีตส่วนหนึ่ง และคำที่กล่าวว่า 'เมื่อจิตของมหาชนถูกน้อมพิจารณาโดยความเป็นหมวดหมู่ว่า เราจักรู้จิตของผู้อื่น' ในที่นี้ มหาชนคือบุคคลจำนวนมากที่อื่นจากตน ดังนั้นการเกิดขึ้นแห่งอาวัชชนะว่า 'เราจักรู้จิตของผู้อื่น' จึงควรกล่าว แม้ว่าความหมายว่า 'ของผู้อื่น' คือ 'ของมหาชน' จะเป็นไปได้ ถึงกระนั้น การแทงตลอด (จิตดวงเดียว) หลังจากน้อมพิจารณาหมวดหมู่แห่งจิตของบุคคลนั้นเอง ย่อมไม่สมควร เพราะว่าการน้อมพิจารณาหมวดหมู่ ย่อมไม่เป็นการน้อมพิจารณาส่วนเดียว ดังนั้น พวกเขาจึงไม่ควรกล่าวคำว่า 'เมื่อจิตของมหาชนถูกน้อมพิจารณา' เป็นต้น ยํ ปน เต วทนฺติ ‘‘ยสฺมา อิทฺธิมสฺส จ ปรสฺส จ เอกกฺขเณ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ, ตตฺถายํ อธิปฺปาโย สิยา – เจโตปริยญาณลาภี ปรสฺส จิตฺตํ ญาตุกาโม ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อตีตาทิวิภาคํ อกตฺวา จิตฺตสามญฺเญน ‘‘อิมสฺส จิตฺตํ ชานามี’’ติ ปริกมฺมํ กตฺวา ปุน ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย สามญฺเญเนว จิตฺตํ อาวชฺชิตฺวา ติณฺณํ จตุนฺนํ วา ปริกมฺมานํ อนนฺตรา เจโตปริยญาเณน ปรจิตฺตํ ปฏิวิชฺฌติ วิภาเวติ รูปํ วิย ทิพฺพจกฺขุนา. ตโต ปรํ ปน กามาวจรจิตฺเตหิ สราคาทิววตฺถานํ โหติ นีลาทิววตฺถานํ วิย. ตตฺถ ทิพฺพจกฺขุนา ทิฏฺฐหทยวตฺถุรูปสฺส สตฺตสฺส อภิมุขีภูตสฺส จิตฺตสามญฺเญน จิตฺตํ อาวชฺชยมานํ อาวชฺชนํ อภิมุขีภูตํ วิชฺชมานํ จิตฺตํ อารมฺมณํ กตฺวา จิตฺตํ อาวชฺเชติ. ปริกมฺมานิ จ ตํ ตํ วิชฺชมานํ จิตฺตํ จิตฺตสามญฺเญเนว อารมฺมณํ [Pg.195] กตฺวา จิตฺตชานนปริกมฺมานิ หุตฺวา ปวตฺตนฺติ. เจโตปริยญาณํ ปน วิชฺชมานํ จิตฺตํ ปฏิวิชฺฌนฺตํ วิภาเวนฺตํ เตน สห เอกกฺขเณ เอว อุปฺปชฺชติ. ตตฺถ ยสฺมา สนฺตานสฺส สนฺตานคฺคหณโต เอกตฺตวเสน อาวชฺชนาทีนิ จิตฺตนฺตฺเวว ปวตฺตานิ, ตญฺจ จิตฺตเมว, ยํ เจโตปริยญาเณน วิภาวิตํ, ตสฺมา สมานาการปฺปวตฺติโต น อนิฏฺเฐ มคฺคผลวีถิโต อญฺญสฺมึ ฐาเน นานารมฺมณตา อาวชฺชนชวนานํ โหติ. ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณญฺจ ปริกมฺมํ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺส เจโตปริยญาณสฺส อาเสวนปจฺจโยติ สิทฺธํ โหติ. อตีตตฺติโก จ เอวํ อภินฺโน โหติ. อญฺญถา สนฺตติปจฺจุปฺปนฺเน อทฺธาปจฺจุปฺปนฺเน จ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ อิธ วุจฺจมาเน อตีตานาคตานญฺจ ปจฺจุปฺปนฺนตา อาปชฺเชยฺย, ตถา จ สติ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺโน ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิ วตฺตพฺพํ สิยา, น จ ตํ วุตฺตํ. ‘‘อตีโต ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, ปุริมา ปุริมา อตีตา ขนฺธา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ ปจฺจุปฺปนฺนานํ ขนฺธานํ อนนฺตร…เป… อนุโลมํ โคตฺรภุสฺสา’’ติอาทิวจนโต (ปฏฺฐา. ๒.๑๘.๕) ปน อทฺธาสนฺตติปจฺจุปฺปนฺเนสฺเวว อนนฺตราตีตา จตฺตาโร ขนฺธา อตีตาติ วิญฺญายนฺติ, น จ อภิธมฺมมาติกาย อาคตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนปทสฺส อทฺธาสนฺตติปจฺจุปฺปนฺนปทตฺถตา กตฺถจิ ปาฬิยํ วุตฺตา. ตสฺมา เตหิ อิทฺธิมสฺส จ ปรสฺส จ เอกกฺขเณ จิตฺตุปฺปตฺติยา เจโตปริยญาณสฺส ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา วุตฺตา. ยทา ปน ‘‘ยํ อิมสฺส จิตฺตํ ปวตฺตํ, ตํ ชานามิ. ยํ ภวิสฺสติ, ตํ ชานิสฺสามี’’ติ วา อาโภคํ กตฺวา ปาทกชฺฌานสมาปชฺชนาทีนิ กโรติ, ตทา อาวชฺชนปริกมฺมานิ เจโตปริยญาณญฺจ อตีตานาคตารมฺมณาเนว โหนฺติ อาวชฺชเนเนว วิภาคสฺส กตตฺตา. อนึ่ง อาจารย์เหล่านั้นกล่าวคำใดว่า “เพราะเหตุใด จิตของผู้มีฤทธิ์และของผู้อื่นย่อมเกิดขึ้นในขณะเดียวกัน” อธิบายนี้พึงมีในคำนั้น คือ ผู้ได้เจโตปริยญาณ ผู้ปรารถนาจะรู้จิตของผู้อื่น เข้าปาทกฌานแล้ว ออกจากฌานแล้ว ไม่ได้แยกแยะจิตอดีตเป็นต้น ด้วยความเป็นจิตโดยทั่วไป กระทำบริกรรมว่า “เราจักรู้จิตของผู้นี้” ดังนี้แล้ว เข้าปาทกฌานอีก ออกจากฌานแล้ว น้อมจิตไปด้วยความเป็นจิตโดยทั่วไปนั่นเอง ในลำดับแห่งบริกรรมชวนะ ๓ หรือ ๔ ย่อมแทงตลอด ย่อมทำให้ปรากฏซึ่งจิตของผู้อื่นด้วยเจโตปริยญาณ เหมือนรูปด้วยทิพยจักษุ หลังจากนั้น การกำหนดแยกแยะจิตมีราคะเป็นต้นย่อมมีด้วยจิตกามาวจรทั้งหลาย เหมือนการกำหนดแยกแยะรูปมีสีเขียวเป็นต้น ในการกำหนดแยกแยะนั้น อาวัชชนะที่น้อมไปสู่จิตของสัตว์ผู้มีหทัยวัตถุรูปอันทิพยจักษุเห็นแล้ว ผู้ปรากฏอยู่เฉพาะหน้า ด้วยความเป็นจิตโดยทั่วไป กระทำจิตที่ปรากฏอยู่เฉพาะหน้าและมีอยู่เป็นอารมณ์แล้ว ย่อมน้อมจิตไป และบริกรรมชวนะทั้งหลาย กระทำจิตที่มีอยู่แต่ละอย่างนั้นด้วยความเป็นจิตโดยทั่วไปนั่นเองเป็นอารมณ์แล้ว เป็นบริกรรมที่รู้จิตแล้ว ย่อมเป็นไป ส่วนเจโตปริยญาณ ย่อมเกิดขึ้นในขณะเดียวกันนั่นเอง พร้อมกับจิตที่มีอยู่ซึ่งแทงตลอดอยู่ ทำให้ปรากฏอยู่ ในการเกิดขึ้นนั้น เพราะเหตุว่าอาวัชชนะเป็นต้น เป็นไปโดยมีจิตเป็นอารมณ์นั่นเอง โดยความเป็นอันเดียวกัน เพราะการยึดถือกระแสจิตของผู้เป็นอารมณ์ และอารมณ์นั้นซึ่งเจโตปริยญาณทำให้ปรากฏแล้ว (รู้แล้ว) ก็เป็นจิตนั่นเอง เพราะเหตุนั้น เพราะเป็นไปโดยอาการเสมอกัน ความมีอารมณ์ต่างกันของอาวัชชนะและชวนะย่อมไม่มีในฐานะอื่นจากมรรคผลวิถีอันไม่พึงปรารถนา และบริกรรมที่มีปัจจุบันเป็นอารมณ์ ย่อมสำเร็จว่าเป็นอาเสวนปัจจัยแก่เจโตปริยญาณที่มีปัจจุบันเป็นอารมณ์ดังนี้ และอดีตติกะย่อมไม่แตกต่างกันอย่างนี้ ถ้าเป็นอย่างอื่น เมื่อกล่าวในที่นี้ว่า สันตติปัจจุบันและอัทธาปัจจุบันเป็นปัจจุบัน ความเป็นปัจจุบันของอดีตและอนาคตก็พึงมี และเมื่อเป็นเช่นนั้น พึงกล่าวได้ว่า “ปัจจุบันธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรมด้วยอนันตรปัจจัย” เป็นต้น แต่คำนั้นไม่ได้กล่าวไว้ อนึ่ง เพราะพระดำรัสเป็นต้นว่า “อดีตธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรมด้วยอนันตรปัจจัย, ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอดีตก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันหลังๆ ด้วยอนันตรปัจจัย...เป็นต้น...อนุโลมโคตรภู” ขันธ์ ๔ ที่เป็นอดีตในลำดับ ย่อมรู้กันว่าเป็นอดีตในอัทธาปัจจุบันและสันตติปัจจุบันนั่นเอง และความเป็นอัทธาปัจจุบันและสันตติปัจจุบันเป็นอรรถของบทว่า “ปัจจุบัน” ที่มาในอภิธรรมมาติกา ไม่ได้กล่าวไว้ในบาลีที่ไหนเลย เพราะเหตุนั้น อาจารย์เหล่านั้นจึงกล่าวความเป็นปัจจุบันอารมณ์ของเจโตปริยญาณ เพราะการเกิดขึ้นของจิตในขณะเดียวกันของผู้มีฤทธิ์และของผู้อื่น แต่เมื่อใด กระทำอาโภคะว่า “จิตของผู้นี้ใดเกิดขึ้นแล้ว เราจักรู้จิตนั้น. จิตใดจักเกิดขึ้น เราจักรู้จิตนั้น” ดังนี้แล้ว กระทำปาทกฌานสมาบัติเป็นต้น เมื่อนั้น อาวัชชนะ บริกรรม และเจโตปริยญาณ ย่อมมีอดีตและอนาคตเป็นอารมณ์นั่นเอง เพราะอาวัชชนะนั่นเองได้กระทำความแตกต่าง (คือแยกแยะอดีตและอนาคต) แล้ว เย ปน ‘‘อิทฺธิมา ปรสฺส จิตฺตํ ชานิตุกาโม อาวชฺเชติ, อาวชฺชนํ ขณปจฺจุปฺปนฺนํ อารมฺมณํ กตฺวา เตเนว สห นิรุชฺฌติ, ตโต จตฺตาริ ปญฺจ วา ชวนานิ. เยสํ ปจฺฉิมํ อิทฺธิจิตฺตํ, เสสานิ กามาวจรานิ, เตสํ สพฺเพสมฺปิ ตเทว นิรุทฺธํ จิตฺตมารมฺมณํ โหติ, น จ ตานิ นานารมฺมณานิ โหนฺติ, อทฺธาวเสน ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺตา’’ติ อิทํ วจนํ นิสฺสาย ‘‘อาวชฺชนชวนานํ ปจฺจุปฺปนฺนาตีตารมฺมณภาเวปิ นานารมฺมณตฺตาภาโว วิย เอกทฺวิติจตุปญฺจจิตฺตกฺขณานาคเตสุปิ จิตฺเตสุ อาวชฺชิเตสุ อาวชฺชนชวนานํ ยถาสมฺภวํ อนาคตปจฺจุปฺปนฺนาตีตารมฺมณภาเวปิ นานารมฺมณตา น [Pg.196] สิยา, เตน จตุปญฺจจิตฺตกฺขณานาคเต อาวชฺชิเต อนาคตารมฺมณปริกมฺมานนฺตรํ ขณปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ เจโตปริยญาณํ สิทฺธ’’นฺติ วทนฺติ, เตสํ วาโท ‘‘อนาคตารมฺมโณ ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺส ธมฺมสฺส อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย, ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมโณ ธมฺโม อตีตารมฺมณสฺส ธมฺมสฺส อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ อิเมสํ ปญฺหานํ อนุทฺธฏตฺตา คณนาย จ ‘‘อาเสวเน ตีณี’’ติ วุตฺตตฺตา น สิชฺฌติ. น หิ กุสลกิริยมหคฺคตํ อนาเสวนํ อตฺถีติ. ส่วนอาจารย์เหล่าใด อาศัยคำนี้ว่า “ผู้มีฤทธิ์เมื่อปรารถนาจะรู้จิตของผู้อื่น ย่อมน้อมจิตไป อาวัชชนะกระทำอารมณ์ที่เป็นขณะปัจจุบันแล้ว ย่อมดับไปพร้อมกับอารมณ์นั้นนั่นเอง หลังจากนั้น ชวนะ ๔ หรือ ๕ ดวง ซึ่งชวนะดวงสุดท้ายเป็นอิทธิจิต ที่เหลือเป็นกามาวจรจิต จิตที่ดับไปแล้วนั้นนั่นเอง ย่อมเป็นอารมณ์ของชวนะทั้งหมดเหล่านั้น และชวนะเหล่านั้นย่อมไม่มีอารมณ์ต่างกัน เพราะมีความเป็นปัจจุบันอารมณ์โดยอัทธา” แล้วกล่าวว่า “แม้ในความเป็นปัจจุบันอารมณ์และอดีตอารมณ์ของอาวัชชนะและชวนะ เหมือนความไม่มีอารมณ์ต่างกัน แม้เมื่อน้อมจิตไปในจิตทั้งหลายที่ยังไม่ถึง ๑, ๒, ๓, ๔, ๕ ขณะจิต แม้ในความเป็นอนาคตอารมณ์, ปัจจุบันอารมณ์, อดีตอารมณ์ของอาวัชชนะและชวนะตามสมควร ความมีอารมณ์ต่างกันก็ไม่พึงมี เพราะเหตุนั้น เมื่อน้อมจิตไปในจิตที่ยังไม่ถึง ๔ หรือ ๕ ขณะจิต ในลำดับแห่งบริกรรมที่มีอนาคตเป็นอารมณ์ เจโตปริยญาณที่มีขณะปัจจุบันเป็นอารมณ์ย่อมสำเร็จ” วาทะของอาจารย์เหล่านั้น ย่อมไม่สำเร็จ เพราะปัญหาเหล่านี้คือ “อนาคตธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรมด้วยอาเสวนปัจจัย, ปัจจุบันธรรมเป็นปัจจัยแก่อดีตธรรมด้วยอาเสวนปัจจัย” ดังนี้ ไม่ได้ยกขึ้นมา (คือไม่ได้แสดงอรรถที่ต้องการรู้) และเพราะกล่าวไว้ในวาระแห่งการนับว่า “ในอาเสวนปัจจัยมี ๓” เพราะกุศล กิริยา และมหัคคตะที่ไม่มีอาเสวนปัจจัยย่อมไม่มี เอตสฺส จ วาทสฺส นิสฺสยภาโว อาวชฺชนชวนานํ ขณปจฺจุปฺปนฺนนิรุทฺธารมฺมณตาวจนสฺส น สิชฺฌติ, ยํ ปวตฺตํ ยํ ปวตฺติสฺสตีติ วา วิเสสํ อกตฺวา คหเณ อาวชฺชนสฺส อนาคตคฺคหณภาวํ, ตทภาวา ชวนานมฺปิ วตฺตมานคฺคหณาภาวญฺจ สนฺธาเยว ตสฺส วุตฺตตฺตา. ตทา หิ ภวงฺคจลนานนฺตรํ อภิมุขีภูตเมว จิตฺตํ อารพฺภ อาวชฺชนา ปวตฺตตีติ. ชานนจิตฺตสฺสปิ วตฺตมานารมฺมณภาเว อาวชฺชนชานนจิตฺตานํ สหฏฺฐานโทสาปตฺติยา ราสิเอกเทสาวชฺชนปฏิเวเธ สมฺปตฺตสมฺปตฺตาวชฺชนชานเน จ อนิฏฺเฐ ฐาเน อาวชฺชนชวนานํ นานารมฺมณภาวโทสาปตฺติยา จ ยํ วุตฺตํ ‘‘ขณปจฺจุปฺปนฺนํ จิตฺตํ เจโตปริยญาณสฺส อารมฺมณํ โหตี’’ติ, ตํ อยุตฺตนฺติ ปฏิกฺขิปิตฺวา ยถาวุตฺตโทสานาปตฺติกาลวเสเนว อทฺธาสนฺตติปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺตา นานารมฺมณตาภาวํ ทิสฺวา อาวชฺชนชวนานํ วตฺตมานตํ นิรุทฺธารมฺมณภาโว วุตฺโตติ, ตมฺปิ วจนํ ปุริมวาทิโน นานุชาเนยฺยุํ. ตสฺมิญฺหิ สติ อาวชฺชนา กุสลานนฺติอาทีสุ วิย อญฺญปทสงฺคหิตสฺส อนนฺตรปจฺจยวิธานโต ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา อาวชฺชนา อตีตารมฺมณานํ ขนฺธานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา, น จ วุตฺตนฺติ. และวาทะนี้ ความเป็นที่อาศัยของคำที่กล่าวว่าอาวัชชนชวนะทั้งหลายมีอารมณ์เป็นขณะปัจจุบันและอารมณ์เป็นอดีตที่ดับไปแล้ว ย่อมไม่สำเร็จ เพราะคำนั้นถูกกล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงความที่อาวัชชนะไม่มีการถือเอาอารมณ์ในอนาคต และความที่ชวนะทั้งหลายก็ไม่มีการถือเอาอารมณ์ในปัจจุบันเพราะไม่มีการถือเอาอารมณ์ในอนาคตนั้นนั่นเอง ในเมื่อมีการถือเอาจิตโดยทั่วไปโดยไม่ทำความพิเศษว่า 'เราจักรู้จิตที่เกิดขึ้นแล้ว' หรือ 'เราจักรู้จิตที่จักเกิดขึ้น' แท้จริง ในกาลนั้น อาวัชชนะย่อมเป็นไปโดยปรารภจิตที่เป็นปัจจุบันซึ่งปรากฏเฉพาะหน้าเท่านั้น ในลำดับแห่งภวังคจลนะ ดังนี้. แม้เมื่อจิตที่รู้ (อภิญญาจิต) มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน เพราะการถึงซึ่งโทษคือการตั้งอยู่ร่วมกันของอาวัชชนจิตและจิตที่รู้ก็ดี หรือเพราะการถึงซึ่งโทษคือความเป็นผู้มีอารมณ์ต่างกันของอาวัชชนชวนะทั้งหลาย ในฐานะที่ไม่พึงปรารถนา (ในที่อื่นนอกจากมรรควิถีและผลวิถี) ในเมื่อมีการพิจารณากองจิตและการแทงตลอดจิตหนึ่งซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของกองนั้นก็ดี หรือในเมื่อมีการพิจารณาและการรู้ซึ่งอารมณ์ที่มาถึงแล้วๆ ก็ดี คำใดที่กล่าวว่า 'จิตที่เป็นขณะปัจจุบันเป็นอารมณ์ของเจโตปริยญาณ' คำนั้นไม่สมควร ดังนี้ ปฏิเสธแล้ว และพระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้แล้วว่า 'ความที่อาวัชชนชวนะทั้งหลายมีอารมณ์เป็นปัจจุบันและอารมณ์เป็นอดีตที่ดับไปแล้ว' โดยเห็นความไม่มีภาวะที่มีอารมณ์ต่างกัน ด้วยอำนาจแห่งกาลที่ไม่มีโทษตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง เพราะมีความเป็นอารมณ์เป็นอัทธาปัจจุบันและสันตติปัจจุบัน ดังนี้ นี้คือความพิสดาร. แม้คำนั้น พวกเกจิอาจารย์ในกาลก่อนก็ไม่พึงอนุญาต. เพราะเมื่อมีความเป็นอารมณ์เป็นอัทธาปัจจุบันและสันตติปัจจุบันนั้น พึงกล่าวว่า 'อาวัชชนะที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน เป็นปัจจัยโดยอนันตรปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่มีอารมณ์เป็นอดีต' เพราะมีการบัญญัติอนันตรปัจจัยแก่ธรรมที่สงเคราะห์ด้วยบทอื่น เหมือนในบทบาลีทั้งหลายมี 'อาวัชชนา กุสลานัง' เป็นต้น แต่ไม่ได้กล่าวไว้ ดังนี้ กสฺมา ปเนวํ เจโตปริยญาณสฺส ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา วิจาริตา, นนุ ‘‘อตีโต ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส, อนาคโต ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอเตสํ วิภงฺเคสุ ‘‘อตีตา ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺสเจโตปริยญาณสฺส ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส ยถากมฺมูปคญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๘.๒), ‘‘อนาคตา ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺส เจโตปริยญาณสฺส อนาคตํสญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๗.๓-๔), อุปฺปนฺนตฺติเก จ ‘‘อนุปฺปนฺนาขนฺธา, อุปฺปาทิโน [Pg.197] ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺส เจโตปริยญาณสฺส อนาคตํสญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เจโตปริยญาณคฺคหณํ กตฺวา ‘‘ปจฺจุปฺปนฺโน ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺสา’’ติ เอตสฺส วิภงฺเค ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนา ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๘.๓), อุปฺปนฺนตฺติเก จ ‘‘อุปฺปนฺนา ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๗.๒) เอตฺตกสฺเสว วุตฺตตฺตา ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนจิตฺเต เจโตปริยญาณํ นปฺปวตฺตตี’’ติ วิญฺญายติ. ยทิ หิ ปวตฺเตยฺย, ปุริเมสุ วิย อิตเรสุ จ เจโตปริยญาณคฺคหณํ กตฺตพฺพํ สิยาติ? สจฺจํ กตฺตพฺพํ, นยทสฺสนวเสน ปเนตํ สํขิตฺตนฺติ อญฺญาย ปาฬิยา วิญฺญายติ. ‘‘อตีตารมฺมโณ ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย (ปฏฺฐา. ๒.๑๙.๒๐), อนาคตารมฺมโณ ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺส. ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมโณ ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺสา’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๙.๒๒) เอเตสญฺหิ วิภงฺเคสุ ‘‘เจโตปริยญาเณน อตีตารมฺมณปจฺจุปฺปนฺนจิตฺตสมงฺคิสฺส จิตฺตํ ชานาติ. อตีตารมฺมณา ปจฺจุปฺปนฺนา ขนฺธา เจโตปริยญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๙.๒๒), ‘‘เจโตปริยญาเณน อนาคตารมฺมณปจฺจุปฺปนฺนจิตฺตสมงฺคิสฺส จิตฺตํ…เป… เจโตปริยญาเณน ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณปจฺจุปฺปนฺนจิตฺตสมงฺคิสฺส จิตฺตํ ชานาติ. ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา ปจฺจุปฺปนฺนา ขนฺธา เจโตปริยญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๙.๒๑) เจโตปริยญาณสฺส ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมเณ ปวตฺติ วุตฺตาติ. เตเนวายํ วิจารณา กตาติ เวทิตพฺพา. ก็เพราะเหตุไร ความที่เจโตปริยญาณมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน จึงถูกพิจารณาอย่างนี้ มิใช่หรือว่า ในวิภังค์ของบทบาลีเหล่านี้ว่า 'อดีตธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรม, อนาคตธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรม โดยอารัมมณปัจจัย' ดังนี้ ในวิภังค์ทั้งหลายว่า 'ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอดีต เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ยถากัมมูปคญาณ และอาวัชชนะ' ดังนี้ก็ดี ว่า 'ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอนาคต เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ อนาคตังสญาณ และอาวัชชนะ' ดังนี้ก็ดี และในอุปปันนติกะว่า 'ขันธ์ทั้งหลายที่ยังไม่เกิดขึ้น ขันธ์ทั้งหลายที่กำลังเกิดขึ้น เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ อนาคตังสญาณ และอาวัชชนะ' ดังนี้ โดยกระทำซึ่งการระบุถึงเจโตปริยญาณแล้ว ในวิภังค์ของบทบาลีนี้ว่า 'ปัจจุบันธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรม' ดังนี้ ในวิภังค์ว่า 'ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจุบัน เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ และอาวัชชนะ' ดังนี้ก็ดี และในอุปปันนติกะว่า 'ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้ว เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ และอาวัชชนะ' ดังนี้ เพราะกล่าวไว้เพียงเท่านี้ จึงพึงทราบมิใช่หรือว่า เจโตปริยญาณย่อมไม่เป็นไปในจิตที่เป็นปัจจุบัน. ถ้าเจโตปริยญาณย่อมเป็นไป พึงกระทำซึ่งการระบุถึงเจโตปริยญาณเหมือนในติกะบทก่อนๆ และในติกะบทอื่นๆ ด้วย ดังนี้ นี้คือการโจทก์. จริงอยู่ พึงกระทำ (การระบุถึง) แต่พึงทราบด้วยบาลีอื่นว่า เจโตปริยญาณนี้ท่านย่อไว้ด้วยอำนาจแห่งการแสดงนัย. แท้จริง ในวิภังค์ของบทบาลีเหล่านี้ว่า 'ธรรมที่มีอารมณ์เป็นอดีต เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน โดยอารัมมณปัจจัย, ธรรมที่มีอารมณ์เป็นอนาคต เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน... ธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน' ดังนี้ การเป็นไปของเจโตปริยญาณในอารมณ์ที่เป็นปัจจุบัน ท่านกล่าวไว้แล้วว่า 'ย่อมรู้จิตของบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตที่เป็นปัจจุบันที่มีอารมณ์เป็นอดีตด้วยเจโตปริยญาณ. ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันที่มีอารมณ์เป็นอดีต เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่เจโตปริยญาณและแก่อาวัชชนะ' ดังนี้ก็ดี 'ย่อมรู้จิตของบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตที่เป็นปัจจุบันที่มีอารมณ์เป็นอนาคตด้วยเจโตปริยญาณ... ย่อมรู้จิตของบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตที่เป็นปัจจุบันที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบันด้วยเจโตปริยญาณ. ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่เจโตปริยญาณและแก่อาวัชชนะ' ดังนี้. เพราะเหตุนั้นเอง การพิจารณานี้จึงถูกกระทำแล้ว ดังนี้ พึงทราบ เตสนฺติ เตสุ ทฺวีสุ ญาเณสูติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. กุสลา ขนฺธาติ อิทฺธิวิธปุพฺเพนิวาสานาคตํสญาณาเปกฺโข พหุวจนนิทฺเทโส, น เจโตปริยญาณยถากมฺมูปคญาณาเปกฺโขติ. เตสํ จตุกฺขนฺธารมฺมณภาวสฺส อสาธโกติ เจ? น, อญฺญตฺถ ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา ขนฺธา จ วิจาโร จ เจโตปริยญาณสฺส ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส อนาคตํสญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๖.๗๒) ‘‘สวิตกฺกสวิจารา ขนฺธา จ วิตกฺโก จ เจโตปริยญาณสฺส ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส อนาคตํสญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๖.๖๙) จ วุตฺตตฺตา เจโตปริยญาณาเปกฺโขปิ พหุวจนนิทฺเทโสติ อิมสฺสตฺถสฺส สิทฺธิโต. เอวมปิ [Pg.198] ยถากมฺมูปคญาณสฺส ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา ขนฺธา จ วิจาโร จา’’ติอาทีสุ อวุตฺตตฺตา จตุกฺขนฺธารมฺมณตา น สิชฺฌตีติ? น, ตตฺถ อวจนสฺส อญฺญการณตฺตา. ยถากมฺมูปคญาเณน หิ กมฺมสํสฏฺฐา จตฺตาโร ขนฺธา กมฺมปฺปมุเขน คยฺหนฺติ. ตญฺหิ ยถา เจโตปริยญาณํ ปุริมปริกมฺมวเสน สวิตกฺกาทิวิภาคํ สราคาทิวิภาคญฺจ จิตฺตํ วิภาเวติ, น เอวํ สวิภาคํ วิภาเวติ, กมฺมวเสเนว ปน สมุทายํ วิภาเวตีติ ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา ขนฺธา จ วิจาโร จา’’ติอาทิเก วิภาคกรเณ ตํ น วุตฺตํ, น จตุกฺขนฺธานารมฺมณโตติ. อิทํ ปน อวจนสฺส การณนฺติ. เกจิ ตตฺถาปิ ‘‘ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส ยถากมฺมูปคญาณสฺส อนาคตํสญาณสฺสา’’ติ ปฐนฺติ เอว. น หิ ตํ กุสลากุสลวิภาคํ วิย สวิตกฺกาทิวิภาคํ กมฺมํ วิภาเวตุํ อสมตฺถํ. ทุจฺจริตสุจริตภาววิภาวนมฺปิ หิ โลภาทิอโลภาทิสมฺปโยควิเสสวิภาวนํ โหตีติ. คำว่า “เตสัง” (ของญาณเหล่านั้น) ในคำว่า “เตสุ ทฺวีสุ ญาเณสุ” (ในญาณสองอย่างเหล่านั้น) เป็นสามีวิภัตติในอรรถนิธธารณะ (การกำหนดเฉพาะ). การแสดงด้วยพหูพจน์ว่า “กุสลา ขันธา” (ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นกุศล) นั้น มุ่งถึงอิทธิวิธญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ และอนาคตังสญาณ ไม่ได้มุ่งถึงเจโตปริยญาณและยถากัมมูปคญาณ. หากจะกล่าวว่า “ดังนั้น การที่ญาณเหล่านั้นมีขันธ์ ๔ เป็นอารมณ์จึงไม่สำเร็จมิใช่หรือ?” ไม่ใช่ เพราะในที่อื่นได้กล่าวไว้ว่า “ขันธ์ทั้งหลายที่ปราศจากวิตกและวิจาร และวิจาร เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ และอนาคตังสญาณ” (ปัฏฐาน 2.6.72) และ “ขันธ์ทั้งหลายที่มีวิตกและวิจาร และวิตก เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ และอนาคตังสญาณ” (ปัฏฐาน 2.6.69) ด้วยเหตุที่กล่าวไว้เช่นนี้ ความหมายที่ว่าการแสดงด้วยพหูพจน์นั้นมุ่งถึงเจโตปริยญาณด้วยจึงสำเร็จ. แม้กระนั้น หากจะกล่าวว่า “การที่ยถากัมมูปคญาณมีขันธ์ ๔ เป็นอารมณ์ก็ไม่สำเร็จมิใช่หรือ เพราะไม่ได้กล่าวถึงในบทว่า ‘ขันธ์ทั้งหลายที่ปราศจากวิตกและวิจาร และวิจาร’ เป็นต้น?” ไม่ใช่ เพราะการไม่กล่าวถึงในที่นั้นมีเหตุผลอื่น. แท้จริง ขันธ์ ๔ ที่ระคนด้วยกรรม ย่อมถูกยถากัมมูปคญาณยึดถือโดยมีกรรมเป็นประธาน. ยถากัมมูปคญาณนั้น ไม่ได้จำแนกกรรมที่มีการจำแนกละเอียด (เช่น มีวิตกเป็นต้น) เหมือนอย่างที่เจโตปริยญาณจำแนกจิตที่มีการจำแนกละเอียด (เช่น มีวิตกเป็นต้น หรือมีราคะเป็นต้น) โดยอาศัยปริกรรมเบื้องต้น แต่ย่อมจำแนกหมู่ขันธ์โดยอาศัยกรรมเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ ยถากัมมูปคญาณจึงไม่ได้ถูกกล่าวถึงในบทที่แสดงการจำแนกละเอียด เช่น “ขันธ์ทั้งหลายที่ปราศจากวิตกและวิจาร และวิจาร” เป็นต้น ไม่ใช่เพราะไม่มีขันธ์ ๔ เป็นอารมณ์. นี่แหละคือเหตุผลของการไม่กล่าวถึง. อาจารย์บางท่านก็อ่านในที่นั้นว่า “แก่ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ยถากัมมูปคญาณ และอนาคตังสญาณ” เท่านั้น. แท้จริง ยถากัมมูปคญาณนั้นไม่ได้ไม่สามารถจำแนกกรรมที่มีการจำแนกละเอียด เช่น มีวิตกเป็นต้น เหมือนอย่างที่จำแนกกรรมที่มีการจำแนกเป็นกุศลและอกุศลได้. แท้จริง แม้การจำแนกภาวะแห่งทุจริตและสุจริต ก็ย่อมเป็นการจำแนกความพิเศษของการประกอบด้วยโลภะเป็นต้น และอโลภะเป็นต้นด้วย. ๑๔๓๕. นิยกชฺฌตฺตปริยายสฺส อภาเวนาติ สภาวธมฺมตฺตา เกนจิ ปริยาเยน นิยกชฺฌตฺตํ อโหนฺตํ สพฺพถา พหิทฺธาภาเวเนว ‘‘เอกนฺตพหิทฺธา’’ติ วุตฺตํ, น อสภาวธมฺมตฺตา พหิทฺธาปิ อโหนฺตํ กสิณาทิ วิย นิยกชฺฌตฺตมตฺตสฺส อสมฺภวโต. อสภาวธมฺมตฺตา เอว หิ กสิณาทิอชฺฌตฺตธมฺมภูโต จ โกจิ ภาโว น โหตีติ อชฺฌตฺตตฺติเก น วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ตํ สพฺพํ อากิญฺจญฺญายตนาทิ อตีตารมฺมณตฺติเก ‘‘นวตฺตพฺพารมฺมณ’’นฺติ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ วุตฺตนฺติ อนุญฺญาตตฺตา วจนโตติ เอเตหิ การเณหิ ปกาสิตนฺติ อตฺโถ. ๑๔๓๕. คำว่า “เพราะไม่มีปริยายแห่งนิยกอัชฌัตตะ” นั้น หมายความว่า เพราะเป็นสภาวธรรม จึงไม่เป็นนิยกอัชฌัตตะโดยปริยายใดๆ และถูกเรียกว่า “เอกันตพหิทธา” (เป็นภายนอกโดยส่วนเดียว) เพราะเป็นภายนอกโดยประการทั้งปวง ไม่ใช่เพราะเป็นอสภาวธรรม จึงไม่เป็นภายนอกเหมือนกสิณเป็นต้น และเพราะความเป็นเพียงนิยกอัชฌัตตะไม่สามารถมีได้. แท้จริง เพราะเป็นอสภาวธรรมนั่นเอง กสิณเป็นต้น แม้จะเป็นอัชฌัตตธรรม แต่ก็ไม่มีสภาวะใดๆ (ที่เป็นปรมัตถ์) ด้วยเหตุนี้ จึงไม่ได้กล่าวไว้ในอัชฌัตติกะ นี่คือความประสงค์ของอาจารย์อรรถกถา. ความเชื่อมโยงคือ สิ่งทั้งปวงนั้น เช่น อากิญจัญญายตนะเป็นต้น ได้ถูกกล่าวไว้ในอดีตารัมมณติกะว่า “เป็นอารมณ์ที่พึงกล่าวไม่ได้”. และในที่นี้ ความหมายคือ คำว่า “วุตตัง” (กล่าวแล้ว) ได้ถูกแสดงให้เห็นชัดเจนด้วยเหตุผลเหล่านี้ คือ “เพราะเป็นคำที่อนุญาตให้กล่าวได้”. อิทานิ ตนฺติ ‘‘เอตญฺหิ อากิญฺจญฺญายตน’’นฺติ วุตฺตํ อากิญฺจญฺญายตนํ ตํ-สทฺเทน อากฑฺฒิตฺวา วทติ. โย ปนายเมตฺถ อตฺโถ วุตฺโต ‘‘อากิญฺจญฺญายตนํ เอกมฺปิ อิธ วุจฺจมานํ อตีตารมฺมณตฺติเก เตน สเหการมฺมณตมฺปิ สนฺธาย กามาวจรกุสลาทีนํ นวตฺตพฺพารมฺมณตาย วุตฺตตฺตา อิธาปิ เตสํ นวตฺตพฺพารมฺมณภาวํ ทีเปตีติ กตฺวา ตสฺมึ วุตฺเต ตานิปิ วุตฺตาเนว โหนฺติ, ตสฺมา วิสุํ น วุตฺตานี’’ติ, ตมญฺเญ นานุชานนฺติ. น หิ อีทิสํ เลสวจนํ อฏฺฐกถากณฺเฑ อตฺถิ. ยทิ สิยา, ปริตฺตารมฺมณตฺติเก เยสํ สมานารมฺมณานํ ปริตฺตาทิอารมฺมณตา นวตฺตพฺพตา จ วุตฺตา. ปุน อตีตารมฺมณตฺติเก เตสุ เอกเมว วตฺวา อญฺญํ น วตฺตพฺพํ สิยา. ตถา เวทนาตฺติเก สมานเวทนานํ เยสํ สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตตา [Pg.199] วุตฺตา, เตสุ เอกเมว ปีติตฺติเก สุขสหคตนิทฺเทเส วตฺวา อญฺญํ น วตฺตพฺพํ สิยา. เอวํ อุเปกฺขาสหคตนิทฺเทสาทีสุ โยเชตพฺพํ. เลเสน ปน วินา อฏฺฐกถากณฺเฑ อตฺถุทฺธารสฺส กตตฺตา อากิญฺจญฺญายตนสฺส วิย กามาวจรกุสลาทีนมฺปิ อชฺฌตฺตารมฺมณตฺติเก นวตฺตพฺพตาย สติ ตานิปิ นวตฺตพฺพานีติ วตฺตพฺพานิ, น ปน วุตฺตานิ. ตสฺมา อภาวนาสามญฺเญปิ ยาย อภาวนานิฏฺฐปฺปวตฺติยา อากิญฺจญฺญายตนํ ปวตฺตมานํ นวตฺตพฺพํ ชาตํ, ตสฺสา ปวตฺติยา อภาเวน ตานิ นวตฺตพฺพานีติ น วุตฺตานิ. คหณวิเสสนิมฺมิตาเนว หิ กสิณาทีนิ สภาวโต อวิชฺชมานานีติ ตทารมฺมณานํ พหิทฺธาคหณวเสน พหิทฺธารมฺมณตา วุตฺตา. อากิญฺจญฺญายตนํ ปน น พหิทฺธาคหณภาเวน ปวตฺตติ, นาปิ อชฺฌตฺตคฺคหณภาเวน ปวตฺตตีติ นวตฺตพฺพนฺติ วุตฺตํ. เยน ปน คหณากาเรน อากิญฺจญฺญายตนํ ปวตฺตติ, น เตน สพฺพญฺญุตญฺญาณมฺปิ ปวตฺตติ. ยทิ ปวตฺเตยฺย, ตมฺปิ อากิญฺจญฺญายตนเมว ภเวยฺย. ยถา หิ กิเลสานํ โคจรํ ปวตฺติวิเสสญฺจ สพฺพํ ชานนฺตํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ น ยถา เต คณฺหนฺติ, ตถา คณฺหาติ ตสฺสปิ กิเลสภาวาปตฺติโต, เอวํ อากิญฺจญฺญายตนสฺส จ ปวตฺตนาการํ ยถาสภาวโต ชานนฺตํ ตํ อากิญฺจญฺญายตนมิว น คณฺหาติ, กิมงฺคํ ปน อญฺญนฺติ. เตน กามาวจรกุสลานํ นวตฺตพฺพตา น วุตฺตาติ. อยํ ‘‘อากิญฺจญฺญายตนสฺส วิสยภูโต อปคโม นาม เอโก อตฺโถ อตฺถี’’ติ อนิจฺฉนฺตานํ อาจริยานํ วินิจฺฉโย. คำว่า “อิทานิ ตัง” (บัดนี้สิ่งนั้น) นั้น กล่าวถึงอากิญจัญญายตนะที่ถูกกล่าวไว้ว่า “เอตัญหิ อากิญจัญญายตนะ” (อากิญจัญญายตนะนี้แล) โดยดึงคำว่า “ตัง” (นั้น) มาใช้. แต่ความหมายที่ถูกกล่าวไว้ในที่นี้ว่า “แม้ว่าอากิญจัญญายตนะจะถูกกล่าวถึงเพียงอย่างเดียวในอัชัตตารัมมณติกะนี้ แต่ก็มุ่งถึงธรรมที่มีอารมณ์เดียวกันกับอากิญจัญญายตนะในอดีตารัมมณติกะด้วย เพราะได้กล่าวถึงกามวจรกุศลเป็นต้นว่ามีอารมณ์ที่พึงกล่าวไม่ได้ ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงภาวะที่กามวจรกุศลเป็นต้นมีอารมณ์ที่พึงกล่าวไม่ได้ในที่นี้ด้วย เมื่อกล่าวถึงอากิญจัญญายตนะแล้ว ธรรมเหล่านั้นก็ถูกกล่าวถึงแล้วด้วย จึงไม่ได้กล่าวถึงแยกต่างหาก” นั้น อาจารย์ท่านอื่นไม่ยอมรับ. เพราะถ้อยคำที่กล่าวโดยนัยยะเช่นนี้ไม่มีอยู่ในส่วนของอรรถกถา. หากเป็นเช่นนั้น ในปริตตารัมมณติกะ ธรรมทั้งหลายที่มีอารมณ์เสมอกัน ซึ่งมีภาวะเป็นปริตตารมณ์เป็นต้น และภาวะที่พึงกล่าวไม่ได้ ก็ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว. อีกทั้งในอดีตารัมมณติกะ หากกล่าวถึงธรรมเพียงอย่างเดียวในบรรดาธรรมเหล่านั้น ธรรมอื่นก็ไม่พึงกล่าวถึง. เช่นเดียวกัน ในเวทนาติกะ ธรรมทั้งหลายที่มีเวทนาเสมอกัน ซึ่งมีภาวะประกอบด้วยสุขเวทนา ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว หากกล่าวถึงธรรมเพียงอย่างเดียวในบรรดาธรรมเหล่านั้นในปิติติกะ ในการแสดงสุขสหคตธรรม ธรรมอื่นก็ไม่พึงกล่าวถึง. พึงประกอบความในอุเบกขาสหคตนิเทศเป็นต้นด้วยประการฉะนี้. แต่เพราะในส่วนของอรรถกถาได้มีการแสดงอรรถโดยปราศจากนัยยะหรือส่วนย่อย หากกามวจรกุศลเป็นต้นมีภาวะที่พึงกล่าวไม่ได้ในอัชฌัตตารัมมณติกะเหมือนอากิญจัญญายตนะ ธรรมเหล่านั้นก็พึงกล่าวได้ว่าเป็นธรรมที่พึงกล่าวไม่ได้ แต่ก็ไม่ได้กล่าวไว้. ดังนั้น แม้จะมีความเป็นสามัญแห่งภาวะที่ไม่มีอยู่ แต่เพราะการไม่มีอยู่แห่งการเกิดขึ้นที่สิ้นสุดลงด้วยภาวะที่ไม่มีอยู่ ซึ่งทำให้อากิญจัญญายตนะที่กำลังเป็นไปนั้นกลายเป็นสิ่งที่พึงกล่าวไม่ได้ ด้วยเหตุที่ไม่มีการเกิดขึ้นเช่นนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงไม่ได้ถูกกล่าวว่าเป็นสิ่งที่พึงกล่าวไม่ได้. แท้จริง กสิณเป็นต้นที่ถูกสร้างขึ้นโดยการยึดถืออารมณ์พิเศษนั้น ไม่มีอยู่โดยสภาวะ ด้วยเหตุนี้ ภาวะที่จิตเหล่านั้นมีอารมณ์เป็นภายนอก จึงถูกกล่าวไว้โดยอาศัยการยึดถืออารมณ์ภายนอก. แต่อากิญจัญญายตนะนั้น ไม่ได้เป็นไปโดยภาวะที่ยึดถืออารมณ์ภายนอก และไม่ได้เป็นไปโดยภาวะที่ยึดถืออารมณ์ภายใน จึงถูกกล่าวว่าเป็นสิ่งที่พึงกล่าวไม่ได้. แต่ด้วยอาการแห่งการยึดถืออารมณ์ที่อากิญจัญญายตนะเป็นไปนั้น แม้สัพพัญญุตญาณก็ไม่ได้เป็นไปด้วยอาการนั้น. หากเป็นไปเช่นนั้น สัพพัญญุตญาณนั้นก็จะเป็นอากิญจัญญายตนะนั่นเอง. แท้จริง เหมือนอย่างที่สัพพัญญุตญาณที่รู้ขอบเขตและลักษณะการเป็นไปของกิเลสทั้งหมด ไม่ได้ยึดถืออารมณ์เหมือนที่กิเลสยึดถือ เพราะสัพพัญญุตญาณนั้นก็ตกอยู่ในภาวะแห่งกิเลส (หากยึดถือเช่นนั้น) ฉันใด สัพพัญญุตญาณที่รู้ลักษณะการเป็นไปของอากิญจัญญายตนะตามสภาวะ ก็ไม่ได้ยึดถืออารมณ์เหมือนอากิญจัญญายตนะ ฉันนั้น แล้วธรรมอื่นเล่าจะกล่าวอะไรได้. ด้วยเหตุนี้ ภาวะที่กามวจรกุศลเป็นสิ่งที่พึงกล่าวไม่ได้จึงไม่ได้ถูกกล่าวไว้. นี่คือการวินิจฉัยของอาจารย์ที่ไม่ยอมรับความหมายที่ว่า “มีการดับไปซึ่งเป็นอารมณ์ของอากิญจัญญายตนะ” (คือการดับไปแห่งวิญญาณในปฐมารูปฌาน ซึ่งเป็นบัญญัติแห่งนัตถิภาวะ). วิปากํ ปน น กสฺสจิ อารมฺมณํ โหตีติ วิปากํ อากาสานญฺจายตนํ วิปากาทีสุ วิญฺญาณญฺจายตเนสุ น กสฺสจิ อารมฺมณํ โหตีติ อตฺโถ, ตถา อากิญฺจญฺญายตนญฺจ เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺส. ยถา หิ วิปากตฺติเก วิปากธมฺมธมฺมเนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมมูลเกสุ ปญฺเหสุ ‘‘อากาสานญฺจายตนกุสลํ วิญฺญาณญฺจายตนกุสลสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย, อากิญฺจญฺญายตนกุสลํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนกุสลสฺส, ตถา วิปากสฺส กิริยสฺส. อากาสานญฺจายตนกิริยํ วิญฺญาณญฺจายตนกิริยสฺส. อากิญฺจญฺญายตนกิริยํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนกิริยสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๐๖, ๔๑๐) วุตฺตํ, น [Pg.200] ตถา วิปากธมฺมมูลเกสุ ‘‘อากาสานญฺจายตนอากิญฺจญฺญายตนวิปากา วิญฺญาณญฺจายตนเนวสญฺญานาสญฺญายตนวิปากกุสลกิริยานํ อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วุตฺตา. วิปากโต วุฏฺฐหิตฺวา จิตฺตสฺส อภินีหาราสมฺภวโตติ วิปากํ อารมฺมณํ กตฺวา อภินีหาราสมฺภวโตติ อตฺโถ. วิปากสฺส หิ อารมฺมณํ กตฺวา นตฺถิ อภินีหาโรติ. คำว่า “วิบากย่อมไม่เป็นอารมณ์ของใครๆ” หมายความว่า อากาสานัญจายตนวิบาก ย่อมไม่เป็นอารมณ์ของวิญญาณัญจายตนฌานใดๆ ในบรรดาวิญญาณัญจายตนฌาน ๓ มีวิบากเป็นต้น, เช่นเดียวกัน อากิญจัญญายตนวิบาก ก็ไม่เป็นอารมณ์ของเนวสัญญานาสัญญายตนะ. จริงอยู่ ในวิปากติกะ ในปัญหาที่มีวิปากธรรมเป็นมูล, ธรรมเป็นมูล, และเนววิปากนวิปากธรรมเป็นมูล ท่านกล่าวไว้ว่า “อากาสานัญจายตนกุศลเป็นปัจจัยแก่วิญญาณัญจายตนกุศลด้วยอารัมมณปัจจัย, อากิญจัญญายตนกุศลเป็นปัจจัยแก่เนวสัญญานาสัญญายตนกุศล, เช่นเดียวกันในส่วนกิริยา. อากาสานัญจายตนกิริยาเป็นปัจจัยแก่วิญญาณัญจายตนกิริยา. อากิญจัญญายตนกิริยาเป็นปัจจัยแก่เนวสัญญานาสัญญายตนกิริยาด้วยอารัมมณปัจจัย” แต่ในปัญหาที่มีวิปากธรรมเป็นมูล ท่านไม่ได้กล่าวไว้ว่า “อากาสานัญจายตนวิบาก และอากิญจัญญายตนวิบาก เป็นปัจจัยแก่วิญญาณัญจายตนวิบาก กุศล กิริยา และเนวสัญญานาสัญญายตนวิบาก กุศล กิริยา ด้วยอารัมมณปัจจัย”. คำว่า “เพราะความไม่เป็นไปแห่งการน้อมจิตไปจากวิบาก” หมายความว่า เพราะความไม่เป็นไปแห่งการน้อมจิตไปโดยกระทำวิบากให้เป็นอารมณ์. จริงอยู่ การน้อมจิตไปโดยกระทำวิบากให้เป็นอารมณ์นั้นไม่มี. อตฺตโน ขนฺธาทีนีติ อรูปกฺขนฺเธ ‘‘ขนฺธา’’ติ คเหตฺวา อาทิ-สทฺเทน รูปํ คณฺหาติ. อชฺฌตฺตํ วา คยฺหมานํ อหนฺติ ปญฺญตฺตึ อาทิ-สทฺเทน คณฺหาติ. เอส นโย ปเรสํ ขนฺธาทิคฺคหเณ จ. ปุน ปญฺญตฺติคฺคหเณน กสิณวิหาราทิอนินฺทฺริยพทฺธุปาทายปญฺญตฺติมาห. อาทิ-สทฺเทน วา อหํ ปรํ ปณฺณตฺติคฺคหเณ สพฺพํ อุปาทายปญฺญตฺตึ. กมฺมาทีสุ กมฺมํ อชฺฌตฺตํ, กมฺมนิมิตฺตํ อุภยํ, คตินิมิตฺตํ พหิทฺธาติ ทฏฺฐพฺพํ. อตฺตโน สรีเร เอว กิมิ หุตฺวา นิพฺพตฺตมานสฺส คตินิมิตฺตมฺปิ อชฺฌตฺตํ สิยา. มลฺลิกาย กุมฺมาสํ ททมานาย รญฺโญ อคฺคมเหสิฏฺฐานลาภํ, สนฺตติมหามตฺตสฺส หตฺถิกฺขนฺธคตสฺส อรหตฺตปฺปตฺตึ, สุมนมาลาการสฺส จ ปุปฺผมุฏฺฐินา ปูเชนฺตสฺส ปจฺเจกโพธิสจฺฉิกิริยํ นิสฺสาย ภควา สิตํ ปาตฺวากาสิ. ในคำว่า “อัตตโน ขันธาทีนิ” นี้ ท่านถือเอาอรูปขันธ์ด้วยคำว่า “ขันธ์” และถือเอารูปด้วยอาทิศัพท์. หรืออีกนัยหนึ่ง ถือเอาบัญญัติว่า “เรา” ที่ยึดถือในภายในด้วยอาทิศัพท์. นัยนี้พึงทราบแม้ในการถือเอาขันธ์เป็นต้นของผู้อื่น. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยการถือเอาคำว่าบัญญัติ ท่านกล่าวถึงอุปาทายบัญญัติที่เป็นอนินทรียพัทธะ มีกสิณและวิหารเป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยอาทิศัพท์ ในเมื่อไม่มีการถือเอาบัญญัติว่า “เรา” หรือ “ผู้อื่น” ก็พึงทราบว่าหมายถึงอุปาทายบัญญัติทั้งหมด. ในบรรดาอารมณ์มีกรรมเป็นต้น พึงทราบว่า กรรมเป็นอัชฌัตตะ, กรรมนิมิตเป็นทั้งสอง (อัชฌัตตะและพหิทธะ), คตินิมิตเป็นพหิทธะ. แม้คตินิมิตของบุคคลผู้เกิดเป็นหนอนในร่างกายของตนเอง ก็พึงเป็นอัชฌัตตะได้. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำการแย้มพระโอษฐ์ให้ปรากฏ โดยทรงอาศัยการที่นางมัลลิกาผู้ถวายขนมกุมมาสได้ตำแหน่งอัครมเหสีของพระราชา, การที่สันตติมหาอำมาตย์ผู้ยืนอยู่บนหลังช้างบรรลุพระอรหัต, และการที่นายมาลาการชื่อสุมนะผู้บูชาด้วยกำดอกไม้จักได้ทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ. อิมสฺมึ ติเก โอกาสํ ลภนฺตีติ ปริตฺตารมฺมณาตีตารมฺมณตฺติเกสุ อลทฺโธกาสานิ นวตฺตพฺพานีติ วุตฺตานิ, อิธ ปน นวตฺตพฺพานิ น โหนฺติ, อชฺฌตฺตาทีสุ เอการมฺมณตํ ลภนฺตีติ อตฺโถ. เอตานิ หิ ปญฺจ สพฺพตฺถปาทกากาสาโลกกสิณจตุตฺถานํ กสิณารมฺมณตฺตา, พฺรหฺมวิหารจตุตฺถสฺส ปญฺญตฺติอารมฺมณตฺตา, อานาปานจตุตฺถสฺส นิมิตฺตารมฺมณตฺตา พหิทฺธารมฺมณานีติ. สกายจิตฺตานนฺติ สกกายจิตฺตานํ, เตน ปโยชนํ นตฺถิ, ตสฺมา น ตํ อชฺฌตฺตารมฺมณนฺติ อตฺโถ. อนินฺทฺริยพทฺธสฺส วา รูปสฺสาติ เอตฺถ ‘‘ติสฺสนฺนํ วา ปญฺญตฺตีน’’นฺติ อิทมฺปิ วา-สทฺเทน อาหริตพฺพํ, นยทสฺสนํ วา เอตํ ทฏฺฐพฺพํ. อีทิเส หิ กาเล พหิทฺธารมฺมณนฺติ. คำว่า “ย่อมได้โอกาสในติกะนี้” หมายความว่า ในติกะทั้งหลายมีปริตตารมณ์และอดีตารมณ์เป็นต้น ธรรมที่กล่าวไม่ได้ (นวัตตัพพะ) เหล่านั้น ท่านกล่าวว่าไม่มีโอกาส (คือไม่มี) แต่ในอัชฌัตตารัมมณติกะนี้ ธรรมที่กล่าวไม่ได้เหล่านั้นย่อมไม่มี (คือมีโอกาส), หมายความว่า ย่อมได้ความเป็นอารมณ์อย่างเดียวในอัชฌัตตะเป็นต้น. จริงอยู่ ฌาน ๕ เหล่านั้น เป็นพหิทธารมณ์ เพราะจตุตถฌานที่มีสัพพัตถปาทกะ อากาสกสิณ และอาโลกกสิณ มีกสิณเป็นอารมณ์, เพราะพรหมวิหารจตุตถฌาน มีสัตว์บัญญัติเป็นอารมณ์, และเพราะอานาปานจตุตถฌาน มีนิมิตแห่งอานาปานะเป็นอารมณ์. คำว่า “สกกายจิตตานัง” หมายถึง กายและจิตของตน, ประโยชน์ด้วยการรู้อารมณ์นั้น (ด้วยเจโตปริยญาณ) ไม่มี, เพราะฉะนั้น เจโตปริยญาณนั้นจึงไม่เป็นอัชฌัตตารมณ์. ในบทว่า “อนินทริยพัทธัสสะ วา รูปัสสะ” นี้ แม้คำว่า “หรือบัญญัติ ๓ ประการ” นี้ ก็พึงนำมาประกอบด้วยวาศัพท์, หรือพึงเห็นว่าเป็นการแสดงนัย. จริงอยู่ ในกาลเช่นนั้น (กาลที่รู้อนาคตขันธ์ของผู้อื่น) ย่อมเป็นพหิทธารมณ์. ติกอตฺถุทฺธารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาอรรถุทธารแห่งติกะ จบแล้ว. ทุกอตฺถุทฺธารวณฺณนา การพรรณนาอรรถุทธารแห่งทุกะ ๑๔๗๓. มาโน [Pg.201] …เป… เอกธาวาติ อิทํ อวุตฺตปฺปการทสฺสนวเสน วุตฺตํ, อญฺญถา มาโน กามราคาวิชฺชาสญฺโญชเนหิ เอกโต อุปฺปชฺชตีติ ทฺวิธาติ วตฺตพฺโพ สิยา. เอส นโย ภวราคาทีสุ. ตถา วิจิกิจฺฉาติ เอตฺถ ตถาติ เอตสฺส เอกธาวาติ อตฺโถ. ๑๔๗๓. คำว่า “มานะ... เป็นอย่างเดียว” นี้ ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งการแสดงประเภทที่ยังไม่ได้กล่าว. มิฉะนั้นแล้ว (หากกล่าวโดยประการอื่น) มานะย่อมเกิดร่วมกับกามราคสังโยชน์และอวิชชาสังโยชน์ จึงพึงกล่าวว่ามี ๒ อย่าง. นัยนี้มีในภวราคะเป็นต้น. ในบทว่า “ตถา วิจิกิจฉา” นี้ คำว่า “ตถา” มีอรรถว่า “เป็นอย่างเดียว”. ๑๕๑๑. สสงฺขาริเกสูติ อิทํ กามจฺฉนฺทนีวรณสฺส ตีหิ นีวรเณหิ สทฺธึ อุปฺปชฺชนฏฺฐานทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ, น นิยมโต ตตฺถ ตสฺส เตหิ อุปฺปตฺติทสฺสนตฺถํ ถินมิทฺธสฺส อนิยตตฺตา. เหฏฺฐิมปริจฺเฉเทนาติ อุทฺธจฺจสฺส สพฺพากุสเล อุปฺปชฺชนโต อุทฺธจฺจสหคเต ทฺเว, อญฺเญสุ ถินมิทฺธกุกฺกุจฺจวิรเห ตีณิ เหฏฺฐิมนฺตโต อุปฺปชฺชนฺตีติ กตฺวา ‘‘ทฺเว ตีณี’’ติ วุตฺตนฺติ อตฺโถ. ยตฺตกานํ ปน เอกโต อุปฺปตฺติยํ นีวรณา เจว นีวรณสมฺปยุตฺตา จาติ อยมตฺโถ สมฺภวติ, เหฏฺฐิมนฺเตน เตสํ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ทฺเว’’ติ วุตฺตํ. ตโต อุทฺธมฺปิ ปวตฺติยํ อยมตฺโถ สมฺภวติ เอวาติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ตีณี’’ติ วุตฺตํ. ทฺเว ตีณีติ จ ทฺเว วา ตีณิ วาติ อนิยมนิทฺเทโสติ จตฺตาริ วา ปญฺจ วาติปิ วิญฺญายติ. ยตฺถ สหุปฺปตฺติ, ตตฺถ นีวรณา เจว นีวรณสมฺปยุตฺตา จ โหนฺตีติ เอตสฺส วา ลกฺขณสฺส ทสฺสนเมตนฺติ. ยตฺถ จตฺตาริ ปญฺจ จ อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ จายมตฺโถ สาธิโต โหติ. เอวญฺจ กตฺวา กิเลสโคจฺฉเก จ ‘‘ทฺเว ตโย’’ติ วุตฺตํ. ลกฺขณทสฺสนวเสน หิ กิเลสา เจว กิเลสสมฺปยุตฺตา จ วุตฺตา, น สพฺเพสํ สมฺภวนฺตานํ สรูเปน ทสฺสนวเสนาติ. ๑๕๑๑. คำว่า “ในสสังขาริกทั้งหลาย” นี้ พึงทราบว่าเป็นเพียงการแสดงฐานะที่เกิดของกามฉันทนิวรณ์ร่วมกับนิวรณ์ ๓ อย่าง (คือ ถีนมิทธะ อุทธัจจะ และอวิชชานิวรณ์) ไม่ใช่เพื่อแสดงการเกิดของกามฉันทนิวรณ์นั้นร่วมกับนิวรณ์เหล่านั้นโดยแน่นอน เพราะถีนมิทธะเป็นอนิยตเจตสิก. คำว่า “ด้วยการกำหนดส่วนเบื้องต่ำ” หมายความว่า เพราะอุทธัจจะย่อมเกิดในอกุศลทั้งหมด ในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ นิวรณ์ ๒ อย่างย่อมเกิด ในอกุศลจิตอื่นที่เว้นจากถีนมิทธะและกุกกุจจะ นิวรณ์ ๓ อย่างย่อมเกิดโดยส่วนต่ำสุด ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า “๒ หรือ ๓”. ส่วนอรรถที่ว่า “เป็นนิวรณ์ด้วย เป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยนิวรณ์ด้วย” นี้ ย่อมมีได้ในการเกิดร่วมกันของนิวรณ์มีประมาณเท่าใด เพื่อแสดงนิวรณ์เหล่านั้นโดยส่วนต่ำสุด จึงตรัสว่า “๒”. เพื่อแสดงว่าอรรถนี้ย่อมมีได้แม้ในการเป็นไปที่ยิ่งกว่านั้น จึงตรัสว่า “๓”. และคำว่า “๒ หรือ ๓” นี้ เป็นการระบุที่ไม่แน่นอนว่า “๒ อย่างก็ตาม หรือ ๓ อย่างก็ตาม” ดังนี้ จึงทราบได้ว่า “๔ อย่างก็ตาม หรือ ๕ อย่างก็ตาม” ก็ได้. หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า “๒ หรือ ๓” นี้ เป็นการแสดงลักษณะว่า “ในจิตใดมีการเกิดร่วมกัน ในจิตนั้นเป็นทั้งนิวรณ์และเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยนิวรณ์”. และในจิตตุปบาทใดที่นิวรณ์ ๔ อย่างและ ๕ อย่างเกิด อรรถนี้ก็เป็นอันสำเร็จแล้วในจิตตุปบาทนั้น. และเพราะทำอย่างนี้ ในกิเลสโคจฉกะจึงตรัสว่า “๒ หรือ ๓”. เพราะกิเลสทั้งหลายก็ดี ธรรมที่สัมปยุตด้วยกิเลสก็ดี ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งการแสดงลักษณะ ไม่ใช่ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งการแสดงโดยสภาวะของกิเลสที่เกิดได้ทั้งหมด ดังนี้ ยทิ อุทฺธจฺจํ สพฺพากุสเล อุปฺปชฺชติ, กสฺมา วุตฺตํ ‘‘อุทฺธจฺจนีวรณํ อุทฺธจฺจสหคเต จิตฺตุปฺปาเท อุปฺปชฺชตี’’ติ? สุตฺตนฺเต วุตฺเตสุ ปญฺจสุ นีวรเณสุ อญฺญนีวรณรหิตสฺส อุทฺธจฺจสฺส วิสยวิเสสทสฺสนตฺถํ. ฉฏฺฐํ ปน นีวรณํ อภิธมฺเม อิตเรหิ สหคตนฺติ ตสฺส อญฺญนีวรณรหิตสฺส น โกจิ วิสยวิเสโส อตฺถิ, อตฺตนา สหคเตหิ วินา อุปฺปชฺชนฏฺฐานาภาวา ตทุปลกฺขิตสฺส จิตฺตุปฺปาทสฺส อภาวา จ นตฺเถว วิสยวิเสโส, ตสฺมา ‘‘ตํ สพฺพากุสเล อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. อุทฺธจฺจสหคโต ปน วุตฺตจิตฺตุปฺปาโท เสสธมฺมานํ อุทฺธจฺจานุวตฺตนภาเวน ตทุปลกฺขิโต อุทฺธจฺจสฺส วิสยวิเสโส, ตสฺมา สพฺพากุสเล อุปฺปชฺชมานํ อุทฺธจฺจํ สามญฺเญน ‘‘อุทฺธจฺจนีวรณ’’นฺติ [Pg.202] คเหตฺวาปิ ตํ อตฺตโน วิสยวิเสเสน ปกาเสตุํ ‘‘อุทฺธจฺจสหคเต จิตฺตุปฺปาเท อุปฺปชฺชตี’’ติ อาห. เอวญฺจ ปกาสนํ วิสยวิเสเสสุ โลภโทมนสฺสสหคตสสงฺขาริกวิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสหคเตสุ ปญฺจ นีวรณานิ ววตฺถเปตฺวา เตสํ พฺยาปกภาเวน ฉฏฺฐํ ปกาเสตุํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ. หากอุทธัจจะเกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวง เหตุใดจึงตรัสว่า "อุทธัจจนิวรณ์ย่อมเกิดขึ้นในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ"? เพื่อแสดงวิสัยพิเศษของอุทธัจจะที่ปราศจากนิวรณ์อื่นในบรรดานิวรณ์ ๕ ที่ตรัสไว้ในพระสูตร. ส่วนนิวรณ์ที่ ๖ (อวิชชา) ในพระอภิธรรมนั้นเกิดร่วมกับนิวรณ์อื่น ๆ ดังนั้น อวิชชานิวรณ์ที่ปราศจากนิวรณ์อื่นจึงไม่มีวิสัยพิเศษใด ๆ เพราะไม่มีที่เกิดโดยปราศจากนิวรณ์ที่เกิดร่วมกับตน และเพราะไม่มีจิตตุปบาทที่ถูกกำหนดด้วยอวิชชานั้น จึงไม่มีวิสัยพิเศษเลย ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า "อวิชชานั้นย่อมเกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวง". ส่วนจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะที่กล่าวมานั้น เป็นวิสัยพิเศษของอุทธัจจะที่ถูกกำหนดด้วยอุทธัจจะนั้นเอง โดยที่ธรรมที่เหลือย่อมเป็นไปตามอุทธัจจะ. ด้วยเหตุนั้น แม้อุทธัจจะที่เกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวงนั้น โดยทั่วไปจะเรียกว่า "อุทธัจจนิวรณ์" ก็ตาม แต่เพื่อจะแสดงวิสัยพิเศษของอุทธัจจะนั้นเอง จึงตรัสว่า "ย่อมเกิดขึ้นในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ". และพึงทราบว่า การแสดงเช่นนี้ทำขึ้นเพื่อแสดงนิวรณ์ที่ ๖ โดยความเป็นสภาวะที่แผ่ไปในนิวรณ์เหล่านั้น หลังจากที่กำหนดนิวรณ์ ๕ ไว้ในวิสัยพิเศษทั้งหลาย คือ ในจิตที่สหรคตด้วยโลภะ โทมนัส สสังขาริก วิจิกิจฉา และอุทธัจจะ. เกจิ ปน ‘‘อุทฺธจฺจสหคเตติ สามญฺเญน สพฺพํ อุทฺธจฺจํ ‘อุทฺธจฺจ’นฺติ คเหตฺวา เตน สหคเต จิตฺตุปฺปาเท’’ติ วทนฺติ, อยํ ปนตฺโถ น พหุมโต ทฺวาทสมจิตฺตุปฺปาทสฺส วิย สพฺพากุสลจิตฺตุปฺปาทานํ อุทฺธจฺเจน อนุปลกฺขิตตฺตา, สติ จ อุปลกฺขิตตฺเต ‘‘อฏฺฐสุ โลภสหคเตสู’’ติอาทีสุ วิย อญฺเญสํ จิตฺตุปฺปาทานํ นิวตฺตนตฺถํ ‘‘ทฺวาทสสุ อุทฺธจฺจสหคเตสู’’ติ วตฺตพฺพตฺตา. อุทฺธจฺจานุปลกฺขิตตฺตา ปน สพฺพากุสลานํ อวิชฺชานีวรณํ วิย อิทมฺปิ ‘‘สพฺพากุสเลสุ อุปฺปชฺชตี’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา, น ปน วุตฺตํ, ตสฺมา วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยสฺมา จ อวิชฺชานีวรณํ วิย อุทฺธจฺจนีวรณญฺจ สพฺพากุสเลสุ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา นิกฺเขปกณฺเฑ ‘‘กามจฺฉนฺทนีวรณํ อุทฺธจฺจนีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตน เอกสฺมึเยว จิตฺตุปฺปาเท อุทฺธจฺจนีวรณํ อุปฺปชฺชตีติ อคฺคเหตฺวา อธิปฺปาโย มคฺคิตพฺโพติ. ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า ในบทว่า "สหรคตด้วยอุทธัจจะ" นี้ หมายถึงอุทธัจจะทั้งหมดโดยทั่วไปว่าเป็น "อุทธัจจะ" แล้ว (เกิดขึ้น) ในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะนั้น. แต่ความหมายนี้ไม่เป็นที่ยอมรับมากนัก เพราะอกุศลจิตตุปบาททั้งหมดไม่ถูกกำหนดด้วยอุทธัจจะ เหมือนอย่างจิตตุปบาทที่ ๑๒ และหากมีการกำหนดไว้ ก็ควรจะตรัสว่า "ในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ ๑๒ ดวง" เพื่อห้ามจิตตุปบาทอื่น ๆ เหมือนอย่างในคำว่า "ในจิตที่สหรคตด้วยโลภะ ๘ ดวง" เป็นต้น. แต่เพราะอกุศลทั้งหมดไม่ถูกกำหนดด้วยอุทธัจจะ อุทธัจจนิวรณ์นี้ก็ควรจะถูกตรัสว่า "เกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวง" เหมือนอวิชชานิวรณ์ แต่ก็ไม่ได้ตรัสไว้. ดังนั้น พึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. และเพราะอุทธัจจนิวรณ์ก็เกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวงเหมือนอวิชชานิวรณ์ ด้วยเหตุนั้น ในนิกเขปกัณฑ์จึงตรัสว่า "กามฉันทนิวรณ์กับอุทธัจจนิวรณ์ เป็นนิวรณ์ด้วย เป็นนิวรณ์สัมปยุตด้วย" เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น พึงแสวงหาความหมายโดยไม่ยึดถือว่าอุทธัจจนิวรณ์เกิดขึ้นในจิตตุปบาทเพียงดวงเดียวเท่านั้น. กิเลสโคจฺฉเก โลภาทีนิ ทส กิเลสวตฺถูนิ อิมินา อนุกฺกเมน อิเธว อภิธมฺเม อาคตานิ. ตสฺมา อิเธว วุตฺตสฺส อุทฺธจฺจกิเลสสฺส อตฺตนา สห วุตฺเตหิ กิเลเสหิ รหิตสฺส วิสยวิเสโส นตฺถีติ วิสยวิเสเสน ปกาสนํ อกตฺวา ‘‘อุทฺธจฺจญฺจ อหิริกญฺจ อโนตฺตปฺปญฺจ สพฺพากุสเลสุ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. กิเลสา เจว สํกิลิฏฺฐปทนิทฺเทเส ยสฺมา สํกิลิฏฺฐปทํ กิเลสสมฺปยุตฺตปเทน อสมานตฺถํ เกวลํ มเลน อุปตาปิตตํ วิพาธิตตญฺจ ทีเปติ, ตสฺมา กิเลสา เจว กิเลสสมฺปยุตฺตปทนิทฺเทเสน สมานํ นิทฺเทสํ อกตฺวา ‘‘เตว กิเลสา กิเลสา เจว สํกิลิฏฺฐา จา’’ติ วุตฺตํ. ในกิเลสโคจฉกะ กิเลสวัตถุ ๑๐ มีโลภะเป็นต้น มาตามลำดับนี้ในพระอภิธรรมนี้เอง. ดังนั้น สำหรับอุทธัจจกิเลสที่กล่าวไว้ในพระบาลีนี้ ซึ่งปราศจากกิเลสที่ตรัสไว้ร่วมกับตน จึงไม่มีวิสัยพิเศษ ด้วยเหตุนี้ จึงไม่ได้แสดงโดยวิสัยพิเศษ แต่ตรัสว่า "อุทธัจจะ อหิริกะ และอโนตตัปปะ ย่อมเกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวง". ในนิเทศแห่งบทว่า กิเลสด้วย สังกลิฏฐะด้วย เพราะบทว่า "สังกลิฏฐะ" มีความหมายไม่เหมือนกับบทว่า "กิเลสสัมปยุต" แต่แสดงเพียงความเป็นสภาวะที่ถูกทำให้เดือดร้อนและถูกเบียดเบียนด้วยมลทินกิเลสเท่านั้น. ดังนั้น จึงไม่ได้ทำนิเทศให้เหมือนกับนิเทศแห่งบทว่า กิเลสด้วย กิเลสสัมปยุตด้วย แต่ตรัสว่า "กิเลสเหล่านั้นนั่นแล เป็นกิเลสด้วย เป็นสังกลิฏฐะด้วย". ๑๕๗๗. ทฺเว ตโย กิเลสาติ เอตฺถ ‘‘ทฺเว ตโยติ เหตุโคจฺฉกาทีสุ วุตฺตาธิการวเสน รุฬฺหิยา วุตฺต’’นฺติ เกจิ วทนฺติ. ยทิ อตฺถํ อนเปกฺขิตฺวา รุฬฺหิยา วุจฺเจยฺย, คนฺถโคจฺฉเก จ ‘‘ยตฺถ ทฺเว ตโย คนฺถา [Pg.203] เอกโต อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา. ยญฺจ วทนฺติ ‘‘ยตฺถ ทฺเว ตโย อญฺเญหิ เอกโต อุปฺปชฺชนฺตีติ อิมสฺสตฺถสฺส สมฺภวโต เอกโต-สทฺโท กิเลสโคจฺฉเก สาตฺถโก, น เหตุโคจฺฉกาทีสุ เตน วินาปิ อธิปฺปายวิชานนโต’’ติ, ตมฺปิ น, เหตุโคจฺฉกาทีสุปิ นานาอุปฺปตฺติยํ เหตู เจว เหตุสมฺปยุตฺตาทิคฺคหณนิวารณตฺถตฺตา เอกโต-สทฺทสฺส, ตสฺมา รุฬฺหีอนฺวตฺถกถาโรปนญฺจ วชฺเชตฺวา ยถาวุตฺเตเนว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพติ. โลโภ ฉธาติอาทินา โลภปฏิฆโมหานํ อญฺเญหิ เอกโต อุปฺปตฺติทสฺสเนเนว เตสมฺปิ โลภาทีหิ เอกโต อุปฺปตฺติ ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา. เสสํ อุตฺตานตฺถเมวาติ. ๑๕๗๗. ในบทว่า "กิเลส ๒-๓" นี้ บางอาจารย์กล่าวว่า บทว่า "๒-๓" นี้ ตรัสโดยรูฬหิ (ความนิยม) ตามอำนาจบทที่ตรัสไว้ในเหตุโคจฉกะเป็นต้น. หากจะตรัสโดยรูฬหิโดยไม่คำนึงถึงเนื้อความ ในคันถโคจฉกะก็ควรจะตรัสว่า "คันถะ ๒-๓ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกันในที่ใด". และคำที่อาจารย์เหล่านั้นกล่าวว่า "เพราะความหมายที่ว่า คันถะ ๒-๓ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับคันถะอื่น ๆ ในที่ใด เป็นไปได้ ดังนั้น คำว่า เอกโต (พร้อมกัน) จึงมีประโยชน์ในกิเลสโคจฉกะ แต่ไม่มีประโยชน์ในเหตุโคจฉกะเป็นต้น เพราะสามารถรู้ความหมายได้แม้ไม่มีคำนั้น" คำกล่าวนั้นก็ไม่ถูก. เพราะแม้ในเหตุโคจฉกะเป็นต้น คำว่า เอกโต ก็มีประโยชน์เพื่อห้ามการถือเอาเหตุและเหตุสัมปยุตเป็นต้น ในขณะที่เกิดต่างกัน. ดังนั้น พึงเว้นการยกรูฬหิและการยกคำกล่าวตามอรรถ (อันวตถกถา) ขึ้นแสดง แล้วพึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. พึงทราบว่า ด้วยการแสดงการเกิดขึ้นพร้อมกันของโลภะ ปฏิฆะ และโมหะ กับกิเลสอื่น ๆ โดยบทว่า "โลภะมี ๖ อย่าง" เป็นต้น ก็เป็นการแสดงการเกิดขึ้นพร้อมกันของกิเลสอื่น ๆ เหล่านั้นกับโลภะเป็นต้นด้วย. ส่วนที่เหลือมีเนื้อความชัดเจนอยู่แล้ว. อฏฺฐกถากณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาอรรถกถากัณฑ์ จบแล้ว. จตฺตาริ จ สหสฺสานิ, ปุน ตีณิ สตานิ จ; อฏฺฐสาลินิยา เอเต, ปทา ลีนตฺถโชตกา. บท ๔,๓๐๐ เหล่านี้ ในอรรถสาลินี เป็นบทที่แสดงเนื้อความอันลี้ลับ. ธมฺมมิตฺโตติ นาเมน, สกฺกจฺจํ อภิยาจิโต; อานนฺโทอิติ นาเมน, กตา คนฺถา สุพุทฺธินาติ. พระอานันทะผู้มีปัญญาดี อันพระเถระชื่อว่าธัมมมิตตะอาราธนาโดยเคารพแล้ว ได้รจนาคัมภีร์ (มูลฎีกา) นี้แล้ว. อิติ อฏฺฐสาลินิยา ลีนตฺถปทวณฺณนา จบการพรรณนาบทอันลี้ลับแห่งอรรถสาลินี. ธมฺมสงฺคณี-มูลฏีกา สมตฺตา. ธัมมสังคณีมูลฎีกา จบสมบูรณ์.
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi