นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ຂອນອບນ້ອມແດ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກອະຣະຫັນຕະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າພຣະອົງນັ້ນ.

อภิธมฺมปิฏเก

ໃນພຣະອະພິທັມປິດົກ

ธมฺมสงฺคณี-มูลฏีกา

ມູລະຕີກາທັມມະສັງຄະນີ

วีสติคาถาวณฺณนา

ວີສະຕິກາຖາວັນນະນາ

๑. ธมฺมสํวณฺณนายํ [Pg.1] สตฺถริ ปณามกรณํ ธมฺมสฺส สฺวากฺขาตภาเวน สตฺถริ ปสาทชนนตฺถํ, สตฺถุ จ อวิตถเทสนภาวปฺปกาสเนน ธมฺเม ปสาทชนนตฺถํ. ตทุภยปฺปสาทา หิ ธมฺมสมฺปฏิปตฺติ มหโต จ อตฺถสฺส สิทฺธิ โหตีติ. อถ วา รตนตฺตยปณามวจนํ อตฺตโน รตนตฺตยปสาทสฺส วิญฺญาปนตฺถํ, ตํ ปน วิญฺญูนํ จิตฺตาราธนตฺถํ, ตํ อฏฺฐกถาย คาหณตฺถํ, ตํ สพฺพสมฺปตฺตินิปฺผาทนตฺถนฺติ. อิทํ ปน อาจริเยน อธิปฺเปตปฺปโยชนํ อนฺตรายวิโสสนํ. วกฺขติ หิ ‘‘นิปจฺจการสฺเสตสฺส…เป… อเสสโต’’ติ. รตนตฺตยปณามกรณญฺหิ อนฺตรายกราปุญฺญวิฆาตกรปุญฺญวิเสสภาวโต มงฺคลภาวโต ภยาทิอุปทฺทวนิวารณโต จ อนฺตรายวิโสสเน สมตฺถํ โหติ. กถํ ปเนตสฺสาปุญฺญวิฆาตกราทิภาโว วิชานิตพฺโพติ? ‘‘ยสฺมึ มหานาม สมเย อริยสาวโก ตถาคตํ อนุสฺสรติ, เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหตี’’ติอาทิวจนโต (อ. นิ. ๖.๑๐; ๑๑.๑๑), ‘‘ปูชา จ ปูชเนยฺยานํ, เอตํ มงฺคลมุตฺตม’’นฺติ (ขุ. ปา. ๕.๓; สุ. นิ. ๒๖๒) จ, ‘‘เอวํ พุทฺธํ สรนฺตานํ, ธมฺมํ สงฺฆญฺจ ภิกฺขโว. ภยํ วา ฉมฺภิตตฺตํ วา, โลมหํโส น เหสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๔๙) จ วจนโตติ.

໑. ໃນການພັນລະນາພຣະທັມ, ການເຮັດຄວາມນອບນ້ອມໃນພຣະສາດສະດา ກໍເພື່ອໃຫ້ເກີດຄວາມເຫຼື້ອມໃສໃນພຣະສາດສະດາ ໂດຍຄວາມເປັນພຣະທັມທີ່ພຣະອົງຕັດໄວ້ດີແລ້ວ, ແລະ ເພື່ອໃຫ້ເກີດຄວາມເຫຼື້ອມໃສໃນພຣະທັມ ໂດຍການປະກາດຄວາມເປັນພຣະທັມທີ່ພຣະສາດສະດາສະແດງໄວ້ບໍ່ຜິດພ້ຽນ. ເພາະວ່າ ການປະຕິບັດທັມຍ່ອມມີໄດ້ ເພາະຄວາມເຫຼື້ອມໃສໃນທັງສອງນັ້ນ, ແລະ ຄວາມສຳເລັດແຫ່ງປະໂຫຍດອັນຍິ່ງໃຫຍ່ຍ່ອມມີ. ອີກປະການໜຶ່ງ, ຄຳນອບນ້ອມພຣະຣັດຕະນະໄຕ ກໍເພື່ອສະແດງຄວາມເຫຼື້ອມໃສໃນພຣະຣັດຕະນະໄຕຂອງຕົນ, ຄຳນອບນ້ອມນັ້ນ ກໍເພື່ອໃຫ້ເປັນທີ່ພໍໃຈຂອງວິນຍູຊົນ, ເພື່ອໃຫ້ຮັບເອົາອັດຖະກະຖາ, ແລະ ເພື່ອໃຫ້ສຳເລັດສົມບັດທັງປວງ. ສ່ວນປະໂຫຍດທີ່ພຣະອາຈານປະສົງໃນທີ່ນີ້ ຄືການກຳຈັດອັນຕະລາຍໃຫ້ໝົດສິ້ນໄປ. ເພາະວ່າ ທ່ານຈະກ່າວຕໍ່ໄປວ່າ 'ດ້ວຍການກະທຳຄວາມນອບນ້ອມອັນສະໜິດສະໜົມນີ້... ຯລຯ... ໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ'. ດ້ວຍວ່າ ການເຮັດຄວາມນອບນ້ອມຕໍ່ພຣະຣັດຕະນະໄຕ ຍ່ອມມີອານຸພາບໃນການກຳຈັດອັນຕະລາຍໃຫ້ໝົດສິ້ນໄປໄດ້ ເພາະເປັນບຸນພິເສດທີ່ທຳລາຍອະບຸນອັນກໍ່ໃຫ້ເກີດອັນຕະລາຍ, ເພາະເປັນມຸງຄຸນ, ແລະ ເພາະປ້ອງກັນອຸປະທະວະອັນຕະລາຍມີໄພເປັນຕົ້ນ. ກໍຈະຮູ້ໄດ້ແນວໃດວ່າ ການນອບນ້ອມນີ້ມີສະພາວະທຳລາຍອະບຸນເປັນຕົ້ນ? ຮູ້ໄດ້ຈາກພຣະດຳຣັດເປັນຕົ້ນວ່າ 'ມຫານາມະ! ໃນສະໄໝໃດ ພຣະອະລິຍະສາວົກລະນຶກເຖິງພຣະຕະຖາຄົດ, ໃນສະໄໝນັ້ນ ຈິດຂອງພຣະອະລິຍະສາວົກນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ຖືກຣາຄະຄອບງຳ...' (ອັງ. ນິ. 6.10; 11.11), ແລະ ຈາກພຣະດຳຣັດວ່າ 'การບູຊາບຸກຄົນທີ່ຄວນບູຊາ ນີ້ເປັນມຸງຄຸນອັນປະເສີດ' (ຂຸ. ປາ. 5.3; ສຸ. ນິ. 262), ແລະ ຈາກພຣະດຳຣັດວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ເມື່ອລະນຶກເຖິງພຣະພຸດ, ພຣະທັມ ແລະ ພຣະສົງ ຢູ່ຢ່າງນີ້ ຄວາມກົວດີ, ຄວາມສະດຸ້ງດີ ຫຼື ຄວາມຂົນພອງສະຢອງເກົ້າດີ ຍ່ອມຈະບໍ່ມີເລີຍ' (ສັງ. ນິ. 1.249).

ตตฺถ ยสฺส สตฺถุโน ปณามํ กตฺตุกาโม, ตสฺส คุณวิเสสทสฺสนตฺถํ ‘‘กรุณา วิยา’’ติอาทิมาห. คุณวิเสสวา หิ ปณามารโห [Pg.2] โหติ, ปณามารเห จ กโต ปณาโม วุตฺตปฺปโยชนสิทฺธิกโรว โหตีติ. ภควโต จ เทสนา วินยปิฏเก กรุณาปฺปธานา, สุตฺตนฺตปิฏเก ปญฺญากรุณาปฺปธานา. เตเนว จ การเณน วินยปิฏกสฺส สํวณฺณนํ กโรนฺเตน กรุณาปฺปธานา ภควโต โถมนา กตา, อาคมสํวณฺณนญฺจ กโรนฺเตน อุภยปฺปธานา, อภิธมฺมเทสนา ปน ปญฺญาปฺปธานาติ กตฺวา ปญฺญาปฺปธานเมว โถมนํ กโรนฺโต ‘‘กรุณา วิย สตฺเตสู’’ติ กรุณํ อุปมาภาเวน คเหตฺวา ปญฺญาย โถเมติ.

ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ພຣະອາຈານມີຄວາມປະສົງຈະເຮັດຄວາມນອບນ້ອມແດ່ພຣະສາດສະດາພຣະອົງໃດ, ກໍໄດ້ກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'ຄືກັນກັບພຣະກະລຸນາ' (karuṇā viyā) ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອສະແດງຄຸນວິເສດຂອງພຣະສາດສະດາພຣະອົງນັ້ນ. ເພາະວ່າ ຜູ້ມີຄຸນວິເສດຍ່ອມເປັນຜູ້ຄວນແກ່ການນອບນ້ອມ, ແລະ ການນອບນ້ອມທີ່ເຮັດໃນບຸກຄົນຜູ້ຄວນແກ່ການນອບນ້ອມ ຍ່ອມເປັນເຫດໃຫ້ສຳເລັດປະໂຫຍດຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ກໍແລ ພຣະທັມມະເທດສະນາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ໃນພຣະວິນັຍປິດົກ ມີພຣະกະລຸນາເປັນປະທານ, ໃນພຣະສຸຕຕັນຕະປິດົກ ມີພຣະປັນຍາແລະພຣະกະລຸນາເປັນປະທານ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ, ເມື່ອພຣະອາຈານຈະເຮັດການພັນລະນາພຣະວິນັຍປິດົກ ຈຶ່ງໄດ້ເຮັດການສັນລະເສີນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໂດຍມີພຣະกະລຸນາເປັນປະທານ, ແລະ ເມື່ອຈະເຮັດການພັນລະນາພຣະອາກົມ ກໍໄດ້ເຮັດການสັນລະເສີນໂດຍມີທັງສອງຢ່າງເປັນປະທານ, ສ່ວນພຣະອະພິທັມມະເທດສະນາ ມີພຣະປັນຍາເປັນປະທານ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອາຈານເມື່ອຈະເຮັດການສັນລະເສີນໂດຍມີພຣະປັນຍາເປັນປະທານ ຈຶ່ງໄດ້ຖືເອົາພຣະກະລຸນາເປັນອຸປະມາ ໂດຍກ່າວວ່າ 'ຄືກັນກັບພຣະກະລຸນາໃນໝູ່ສັດ' ແລ້ວສັນລະເສີນດ້ວຍພຣະປັນຍາ.

ตตฺถ กรุณา วิยาติ นิทสฺสนวจนเมตํ, ยสฺส ยถา กรุณา สพฺเพสุ สตฺเตสุ ปวตฺติตฺถ, เอวํ สพฺเพสุ เญยฺยธมฺเมสุ ปญฺญาปิ ปวตฺติตฺถาติ อตฺโถ. สตฺเตสูติ วิสยนิทสฺสนเมตํ. ปญฺญาติ นิทสฺเสตพฺพธมฺมนิทสฺสนํ. ยสฺสาติ ตทธิฏฺฐานปุคฺคลนิทสฺสนํ. มเหสิโนติ ตพฺพิเสสนํ. เญยฺยธมฺเมสูติ ปญฺญาวิสยนิทสฺสนํ. สพฺเพสูติ ตพฺพิเสสนํ. ปวตฺติตฺถาติ กิริยานิทสฺสนํ. ยถารุจีติ วสีภาวนิทสฺสนํ.

ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ຄືກັນກັບພຣະກະລຸນາ' (karuṇā viyā) ນີ້ເປັນຄຳອຸປະມາ, ມີອະທິບາຍວ່າ ພຣະກະລຸນາຂອງພຣະອົງໃດເປັນໄປແລ້ວໃນໝູ່ສັດທັງປວງຢ່າງໃດ, ພຣະປັນຍາກໍເປັນໄປແລ້ວໃນເຍຍຍະທັມທັງປວງຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໃນໝູ່ສັດ' (sattesū) ນີ້ເປັນການສະແດງເຖິງວິໄສ. ຄຳວ່າ 'ພຣະປັນຍາ' (paññā) ນີ້ເປັນການສະແດງເຖິງສະພາວະທັມທີ່ຄວນສະແດງ. ຄຳວ່າ 'ຂອງພຣະອົງໃດ' (yassā) ນີ້ເປັນການສະແດງເຖິງບຸກຄົນຜູ້ເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄຸນນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ແສຫວັງຄຸນອັນຍິ່ງໃຫຍ່' (mahesino) ນີ້ເປັນຄຳວິເສດສະນະຂອງບຸກຄົນນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໃນເຍຍຍະທັມທັງຫຼາຍ' (ñeyyadhammesū) ນີ້ເປັນການສະແດງເຖິງວິໄສຂອງພຣະປັນຍາ. ຄຳວ່າ 'ທັງປວງ' (sabbesū) ນີ້ເປັນຄຳວິເສດສະນະຂອງເຍຍຍະທັມນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເປັນໄປແລ້ວ' (pavattitthā) ນີ້ເປັນການສະແດງເຖິງກິຣິຍາ. ຄຳວ່າ 'ຕາມພຣະອັດທະຍາໄສ' (yathārucī) ນີ້ເປັນການສະແດງເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ມີວະສີພາບ.

ตตฺถ กิรตีติ กรุณา, ปรทุกฺขํ วิกฺขิปติ อปเนตีติ อตฺโถ. รูปาทีสุ สตฺตา วิสตฺตาติ สตฺตา. ตสฺสา ปน ปญฺญตฺติยา ขนฺธสนฺตาเน นิรุฬฺหภาวโต นิจฺฉนฺทราคาปิ ‘‘สตฺตา’’ติ วุจฺจนฺติ. ปชานาตีติ ปญฺญา, ยถาสภาวํ ปกาเรหิ ปฏิวิชฺฌตีติ อตฺโถ. ยสฺสาติ อนิยมนํ. ‘‘ตสฺส ปาเท นมสฺสิตฺวา’’ติ เอเตน นิยมนํ เวทิตพฺพํ. มเหสีติ มหนฺเต สีลกฺขนฺธาทโย เอสิ คเวสีติ มเหสิ. ญาตพฺพาติ เญยฺยา, สภาวธารณาทินา อตฺเถน ธมฺมา. ตตฺถ ‘‘เญยฺยา’’ติ วจเนน ธมฺมานํ อเญยฺยตฺตํ ปฏิกฺขิปติ. ‘‘ธมฺมา’’ติ วจเนน เญยฺยานํ สตฺตชีวาทิภาวํ ปฏิกฺขิปติ. เญยฺยา จ เต ธมฺมา จาติ เญยฺยธมฺมา. สพฺเพสูติ อนวเสสปริยาทานํ. เตน อญฺญาตาภาวํ ทสฺเสติ. ปวตฺติตฺถาติ อุปฺปชฺชิตฺถ. ยถารุจีติ ยา ยา รุจิ ยถารุจิ, รุจีติ จ อิจฺฉา, กตฺตุกามตา สา. ยา ยา ปวตฺตา ตปฺปเภทา, ยถา วา รุจิ ตถา, รุจิอนุรูปํ ปวตฺตา ‘‘ยถารุจิ ปวตฺติตฺถา’’ติ วุจฺจติ. ยถา ยถา วา รุจิ ปวตฺตา, ตถา ตถา ปวตฺตา ปญฺญา ‘‘ยถารุจิ ปวตฺติตฺถา’’ติ วุจฺจติ.

ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ທັມທີ່ຊື່ວ່າ 'ກະລຸນາ' (karuṇā) ເພາະອັດຖະວ່າ ຍ່ອມຂັບໄລ່, ຄືຍ່ອມກຳຈັດປັດເປົ່າຄວາມທຸກຂອງຜູ້ອື່ນ. ໝູ່ສັດທີ່ຊື່ວ່າ 'ສັດ' (sattā) ເພາະຕິດຂ້ອງແລ້ວໃນຮູບເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ເພາະບັນຍັດນັ້ນຕັ້ງໝັ້ນແລ້ວໃນຂັນທະສັນດານ, ເຖິງແມ່ນຜູ້ປາສະຈາກຄວາມກຳໜັດຍິນດີແລ້ວ ກໍຍັງເອີ້ນວ່າ 'ສັດ' ໄດ້ເຊັ່ນກັນ. ທັມທີ່ຊື່ວ່າ 'ປັນຍາ' (paññā) ເພາະອັດຖະວ່າ ຍ່ອມຮູ້ທົ່ວເຖິງ, ຄືຍ່ອມແທງຕະຫຼອດໂດຍປະການຕ່າງໆຕາມຄວາມເປັນຈິງ. ຄຳວ່າ 'ຂອງພຣະອົງໃດ' (yassā) ເປັນການກ່າວໂດຍບໍ່ກຳນົດແນ່ນອນ. ພຶງຊາບການກຳນົດແນ່ນອນດ້ວຍຄຳວ່າ 'ນອບນ້ອມພຣະບາດຂອງພຣະອົງນັ້ນ'. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າທີ່ຊື່ວ່າ 'ມະເຫສີ' (mahesī) ເພາະແສຫວັງ ຄືຄົ້ນຫາສີລະຂັນເປັນຕົ້ນອັນຍິ່ງໃຫຍ່. ທັມທີ່ຄວນຮູ້ ຊື່ວ່າ 'ເຍຍຍະ' (ñeyyā), ສະພາວະທັມທີ່ຊື່ວ່າ 'ທັມ' (dhammā) ເພາະອັດຖະວ່າ ຊົງໄວ້ເຊິ່ງສະພາວະຂອງຕົນເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເຍຍຍະ' ຍ່ອມປະຕິເສດຄວາມບໍ່ຄວນຮູ້ຂອງທັມທັງຫຼາຍ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ທັມ' ຍ່ອມປະຕິເສດຄວາມເປັນສັດແລະຊີວິດເປັນຕົ້ນຂອງເຍຍຍະທັມທັງຫຼາຍ. ທັມເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ຄວນຮູ້ດ້ວຍ ແລະ ເປັນທັມດ້ວຍ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ເຍຍຍະທັມ' (ñeyyadhammā). ຄຳວ່າ 'ທັງປວງ' (sabbesū) ເປັນການກຳນົດເອົາທັງໝົດໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ມີສິ່ງທີ່ບໍ່ຮູ້. ຄຳວ່າ 'ເປັນໄປແລ້ວ' (pavattitthā) ຄືເກີດຂຶ້ນແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ຕາມພຣະອັດທະຍາໄສ' (yathārucī) ຄື ຄວາມພໍໃຈໃດໆ ຊື່ວ່າ ຕາມຄວາມພໍໃຈ, ແລະ ຄວາມພໍໃຈນັ້ນ ຄືຄວາມປາດຖະໜາ, ຄວາມໃຄ່ຈະເຮັດ. ພຣະປັນຍາທີ່ເປັນໄປແລ້ວໂດຍປະເພດນັ້ນໆ ຕາມຄວາມພໍໃຈໃດໆ, ຫຼື ຄວາມພໍໃຈມີຢູ່ຢ່າງໃດ ພຣະປັນຍາກໍເປັນໄປຕາມຄວາມພໍໃຈນັ້ນ, ທ່ານເອີ້ນວ່າ 'ເປັນໄປແລ້ວຕາມພຣະອັດທະຍາໄສ'. ຫຼື ຄວາມພໍໃຈເປັນໄປຢ່າງໃດໆ, ພຣະປັນຍາທີ່ເປັນໄປແລ້ວຢ່າງນັ້ນໆ ກໍຊື່ວ່າ 'ເປັນໄປແລ້ວຕາມພຣະອັດທະຍາໄສ'.

ตตฺถ ภควติ ปวตฺตาว กรุณา ภควโต ปญฺญาย นิทสฺสนนฺติ คเหตพฺพา. สา หิ อสาธารณา มหากรุณา, น อญฺญา. ยสฺสาติ จ กรุณาปญฺญานํ อุภินฺนมฺปิ อาธารปุคฺคลนิทสฺสนํ. น หิ นิราธารา กรุณา อตฺถีติ [Pg.3] ‘‘กรุณา’’ติ วุตฺเต ตทาธารภูโต ปุคฺคโล นิทสฺเสตพฺโพ โหติ, โส จ อิธ อญฺโญ วุตฺโต นตฺถิ, น จ อาสนฺนํ วชฺเชตฺวา ทูรสฺส คหเณ ปโยชนํ อตฺถีติ ‘‘ยสฺสา’’ติ นิทสฺสิตปุคฺคโลว กรุณาย อาธาโร. เตน อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘ยสฺส อตฺตโน กรุณา วิย ปญฺญาปิ ปวตฺติตฺถา’’ติ. กถํ ปน กรุณา สตฺเตสุ ปวตฺติตฺถ ยถา ปญฺญาปิ ธมฺเมสุ ปวตฺติตฺถาติ? นิรวเสสโต ยถารุจิ จ. ภควโต หิ กรุณา กญฺจิ สตฺตํ อวชฺเชตฺวา สพฺเพสุ สตฺเตสุ นิรวเสเสสุ ปวตฺตติ, ปวตฺตมานา จ รุจิวเสน เอกสฺมึ อเนเกสุ จ อญฺเญหิ อสาธารณา ปวตฺตติ. น หิ อญฺเญสํ ‘‘มโหฆปกฺขนฺทานํ สตฺตานํ นตฺถญฺโญ โกจิ โอฆา อุทฺธตา อญฺญตฺร มยา’’ติ ปสฺสนฺตานํ กรุโณกฺกมนํ โหติ ยถา ภควโตติ. ปญฺญาปิ ภควโต สพฺเพสุ ธมฺเมสุ นิรวเสเสสุ ปวตฺตติ, ปวตฺตมานา จ เอกสฺมึ อเนเกสุ จ ธมฺเมสุ สภาวกิจฺจาทิชานเนน อนาวรณา อสาธารณา ปวตฺตติ ยถารุจิ, ยถา จ ปสฺสนฺตสฺส ภควโต กรุณา ยถารุจิ ปวตฺตติ. ตํ สพฺพํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค มหากรุณาญาณวิภงฺควเสน ชานิตพฺพํ, ปญฺญาย จ ยถารุจิ ปวตฺติ เสสาสาธารณญาณวิภงฺคาทิวเสน. ปญฺญาคหเณน จ ตีสุ กาเลสุ อปฺปฏิหตญาณํ จตุสจฺจญาณํ จตุปฏิสมฺภิทาญาณํ, กรุณาคหเณน มหากรุณาสมาปตฺติญาณสฺส คหิตตฺตา ตํ วชฺเชตฺวา อญฺญานิ อสาธารณญาณานิ จตุเวสารชฺชญาณํ ทสพลานิ ฉ อภิญฺญา จตุจตฺตาลีส ญาณวตฺถูนิ สตฺตสตฺตติ ญาณวตฺถูนีติ เอวมาทโย อเนเก ปญฺญาปฺปเภทา สงฺคยฺหนฺติ, ตสฺมา ตสฺสา ตสฺสา ปญฺญาย ปวตฺติวเสน ยถารุจิ ปวตฺติ เวทิตพฺพา. เตนาห ‘‘กรุณา วิย…เป… ยถารุจี’’ติ.

ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ພຶງຖືເອົາພຣະກະລຸນາທີ່ເປັນໄປແລ້ວໃນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້ານັ້ນເອງ ວ່າເປັນອຸປະມາແຫ່ງພຣະປັນຍາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ. ເພາະວ່າ ພຣະກະລຸນານັ້ນ ຄືມະຫາກະລຸນາອັນເປັນອະສາທາຣະນະ, ບໍ່ແມ່ນຢ່າງອື່ນ. ແລະ ຄຳວ່າ 'ຂອງພຣະອົງໃດ' (yassā) ນີ້ ເປັນການສະແດງເຖິງບຸກຄົນຜູ້ເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງທັມທັງສອງ ຄືພຣະກະລຸນາແລະພຣະປັນຍາ. ເພາະວ່າ ພຣະກະລຸນາທີ່ບໍ່ມີທີ່ຕັ້ງຍ່ອມບໍ່ມີ, ດັ່ງນັ້ນ ເມື່ອກ່າວວ່າ 'ກະລຸນາ' ຈຶ່ງຕ້ອງສະແດງເຖິງບຸກຄົນຜູ້ເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງພຣະກະລຸນານັ້ນ, ແລະ ໃນທີ່ນີ້ ກໍບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງບຸກຄົນອື່ນ, ທັງບໍ່ມີປະໂຫຍດທີ່ຈະລະເວັ້ນບຸກຄົນທີ່ຢູ່ໃກ້ແລ້ວໄປຖືເອົາບຸກຄົນທີ່ຢູ່ໄກ, ດັ່ງນັ້ນ ບຸກຄົນທີ່ສະແດງໄວ້ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຂອງພຣະອົງໃດ' ນັ້ນເອງ ຈຶ່ງເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງພຣະກະລຸນາ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານອະທິບາຍໄວ້ວ່າ 'ພຣະປັນຍາຂອງພຣະອົງໃດ ເປັນໄປແລ້ວ ຄືກັນກັບພຣະກະລຸນາຂອງພຣະອົງເອງ'. ກໍແລ ພຣະກະລຸນາເປັນໄປແລ້ວໃນໝູ່ສັດຢ່າງໃດ, ພຣະປັນຍາກໍເປັນໄປແລ້ວໃນທັມທັງຫຼາຍຢ່າງນັ້ນ ຄືແນວໃດ? ຄື ໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ແລະ ຕາມພຣະອັດທະຍາໄສ. ເພາະວ່າ ພຣະກະລຸນາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຍ່ອມເປັນໄປໃນໝູ່ສັດທັງປວງໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ໂດຍບໍ່ໄດ້ລະເວັ້ນສັດໃດໆເລີຍ, ແລະ ເມື່ອເປັນໄປ ຍ່ອມເປັນໄປຕາມຄວາມພໍໃຈໃນສັດຜູ້ດຽວ ແລະ ໃນສັດຫຼາຍເຫຼົ່າ ໂດຍເປັນອະສາທາຣະນະແກ່ຜູ້ອື່ນ. ເພາະວ່າ ຄວາມຢັ່ງລົງແຫ່ງພຣະກະລຸນາຂອງຄົນອື່ນ ຜູ້ເຫັນຢູ່ວ່າ 'ໝູ່ສັດຜູ້ຕົກໄປໃນຫ້ວງນ້ຳໃຫຍ່ ບໍ່ມີໃຜອື່ນທີ່ຈະຊ່ວຍຍົກຂຶ້ນຈາກຫ້ວງນ້ຳໄດ້ ນອກຈາກເຮົາ' ຍ່ອມບໍ່ມີເໝືອນຢ່າງຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ. ພຣະປັນຍາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ກໍຍ່ອມເປັນໄປໃນທັມທັງປວງໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ, ແລະ ເມື່ອເປັນໄປ ຍ່ອມເປັນໄປໃນທັມໜຶ່ງ ແລະ ໃນທັມຫຼາຍປະການ ໂດຍຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ມີເຄື່ອງກັ້ນ ແລະ ເປັນອະສາທາຣະນະ ດ້ວຍການຮູ້ສະພາວະແລະກິດເປັນຕົ້ນ ຕາມພຣະອັດທະຍາໄສ, ແລະ ຄືກັນກັບພຣະກະລຸນາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຜູ້ຊົງເຫັນຢູ່ ຍ່ອມເປັນໄປຕາມພຣະອັດທະຍາໄສ. ຄວາມທັງໝົດນັ້ນ ພຶງຊາບໂດຍອຳນາດແຫ່ງມະຫາກະລຸນາຍານະວິພັງ ໃນຄຳພີປະຕິສັມພິທາມັກ, ແລະ ຄວາມເປັນໄປຕາມພຣະອັດທະຍາໄສແຫ່ງພຣະປັນຍາ ພຶງຊາບໂດຍອຳນາດແຫ່ງອະສາທາຣະນະຍານະວິພັງທີ່ເຫຼືອເປັນຕົ້ນ. ແລະ ເພາະການຖືເອົາພຣະປັນຍາ ຍ່ອມລວມເອົາອະປະຕິຫະຕະຍານໃນກາລທັງສາມ, ຈະຕຸສັດຈະຍານ, ຈະຕຸປະຕິສັມພິທາຍານ, ແລະ ເພາະການຖືເອົາພຣະກະລຸນາ ຍ່ອມເປັນການຖືເອົາມະຫາກະລຸນາສະມາປັດຕິຍານແລ້ວ, ດັ່ງນັ້ນ ເມື່ອເວັ້ນຍານນັ້ນແລ້ວ ຍານອະສາທາຣະນະອື່ນໆ ຄື ຈະຕຸເວສາຣັດຊະຍານ, ທົດສະພົນລະຍານ, ອະພິນຍາຫົກ, ຍານະວັດຖຸ 44, ຍານະວັດຖຸ 77 ເປັນຕົ້ນ ເຫຼົ່ານີ້ ເຊິ່ງເປັນປະເພດແຫ່ງພຣະປັນຍາອັນຫຼາກຫຼາຍ ຍ່ອມຖືກສົງເຄາະເຂົ້າດ້ວຍ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຶງຊາບຄວາມເປັນໄປຕາມພຣະອັດທະຍາໄສ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນໄປຂອງພຣະປັນຍານັ້ນໆ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄືກັນກັບພຣະກະລຸນາ... ຯລຯ... ຕາມພຣະອັດທະຍາໄສ'.

ตตฺถ กรุณาคหเณน มหาโพธิยา มูลํ ทสฺเสติ. มหาทุกฺขสมฺพาธปฺปฏิปนฺนญฺหิ สตฺตนิกายํ ทิสฺวา ‘‘ตสฺส นตฺถญฺโญ โกจิ สรณํ, อหเมตํ มุตฺโต โมเจสฺสามี’’ติ กรุณาย สญฺโจทิตมานโส อภินีหารํ ทีปงฺกรสฺส ภควโต ปาทมูเล กตฺวา โพธิสมฺภาเร สโมธาเนตฺวา อนุปุพฺเพน สมฺโพธึ ปตฺโตติ กรุณา มหาโพธิยา มูลนฺติ. สตฺเตสูติ เอเตน มหาโพธิยา ปโยชนํ ทสฺเสติ. สตฺตา หิ มหาโพธึ ปโยเชนฺติ. สตฺตสนฺตารณตฺถญฺหิ สพฺพญฺญุตา อภิปตฺถิตา. ยถาห –

ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ດ້ວຍການຖືເອົາພຣະກະລຸນາ ຍ່ອມສະແດງເຖິງຮາກເຫງົ້າແຫ່ງມະຫາໂພທິຍານ. ເພາະວ່າ ພຣະໂພທິສັດຊົງເຫັນໝູ່ສັດຜູ້ຜະເຊີນກັບຄວາມທຸກຍາກລຳບາກອັນຍິ່ງໃຫຍ່ແລ້ວ ມີພຣະໄທອັນພຣະກະລຸນາຕັກເຕືອນແລ້ວວ່າ 'ໝູ່ສັດນັ້ນບໍ່ມີທີ່ເພິ່ງອື່ນໃດເລີຍ, ເຮົາເອງພົ້ນແລ້ວຈະຊ່ວຍໃຫ້ຜູ້ອື່ນພົ້ນດ້ວຍ' ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊົງເຮັດຄວາມປາດຖະໜາອັນຍິ່ງໃຫຍ່ (ອະພິນິຫານ) ທີ່ໃກ້ພຣະບາດຂອງພຣະທີປັງກອນພຸດທະເຈົ້າ, ຊົງຮວບຮວມໂພທິສົມພານທັງຫຼາຍ ແລ້ວຊົງບັນລຸພຣະສັມໂພທິຍານໂດຍລຳດັບ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະກະລຸນາຈຶ່ງເປັນຮາກເຫງົ້າແຫ່ງມະຫາໂພທິຍານ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ໃນໝູ່ສັດ' (sattesū) ນີ້ ຍ່ອມສະແດງເຖິງປະໂຫຍດແຫ່ງມະຫາໂພທິຍານ. ເພາະວ່າ ໝູ່ສັດຍ່ອມເປັນເຫດໃຫ້ເກີດມະຫາໂພທິຍານ. ດ້ວຍວ່າ ພຣະສັບພັນຍຸຕະຍານ ທີ່ພຣະອົງຊົງປາດຖະໜາກໍເພື່ອຊ່ວຍຮື້ຂົນໝູ່ສັດໃຫ້ຂ້າມພົ້ນ. ດັ່ງທີ່ພຣະອົງຕັດໄວ້ວ່າ -

‘‘กึ [Pg.4] เม เอเกน ติณฺเณน, ปุริเสน ถามทสฺสินา;

สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิตฺวา, สนฺตาเรสฺสํ สเทวก’’นฺติ. (พุ. วํ. ๒. ๕๖);

'ຈະມີປະໂຫຍດອັນໃດແກ່ເຮົາ ດ້ວຍການຂ້າມພົ້ນໄປແຕ່ພຽງຜູ້ດຽວ ເຊິ່ງເປັນບຸລຸດຜູ້ສະແດງກຳລັງ, ເຮົາຈະບັນລຸພຣະສັບພັນຍຸຕະຍານ ແລ້ວຈະຊ່ວຍຮື້ຂົນໝູ່ສັດພ້ອມທັງເທວະດາໃຫ້ຂ້າມພົ້ນໄປດ້ວຍ' (ພຸດທະວົງ 2.56);

ปญฺญาคหเณน มหาโพธึ ทสฺเสติ. สพฺพญฺญุตาย หิ ปทฏฺฐานภูตํ มคฺคญาณํ, มคฺคญาณปทฏฺฐานญฺจ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ‘‘มหาโพธี’’ติ วุจฺจตีติ. เญยฺยธมฺเมสุ สพฺเพสูติ เอเตน สนฺตาเรตพฺพานํ สตฺตานํ อภิญฺเญยฺยปริญฺเญยฺยปหาตพฺพภาเวตพฺพสจฺฉิกาตพฺเพ ขนฺธายตนธาตุสจฺจินฺทฺริยปฏิจฺจสมุปฺปาทสติปฏฺฐานาทิเภเท กุสลาทิเภเท จ สพฺพธมฺเม ทสฺเสติ. ปวตฺติตฺถ ยถารุจีติ เอเตน ปฏิเวธปจฺจเวกฺขณปุพฺพงฺคมเทสนาญาณปฺปวตฺติทีปเนน ปโยชนสมฺปตฺตึ ทสฺเสติ. สพฺพธมฺมานญฺหิ ปฏิเวธญาณํ โพธิปลฺลงฺเก อโหสิ. มคฺคญาณเมว หิ ตนฺติ. ปจฺจเวกฺขณญาณญฺจ วิเสเสน รตนฆรสตฺตาเห อโหสิ. เอวํ ปฏิวิทฺธปจฺจเวกฺขิตานํ ธมฺมานํ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนาทีสุ เทสนาญาณํ อโหสิ, วิเสเสน จ ปณฺฑุกมฺพลสิลายํ สตฺตปฺปกรณเทสนายนฺติ. เทสนาญาเณน จ เทเสนฺโต ภควา สตฺเตสุ หิตปฏิปตฺตึ ปฏิปชฺชตีติ. เอเตน สพฺเพน อตฺตหิตปฏิปตฺตึ ปรหิตปฏิปตฺติญฺจ ทสฺเสติ. มหาโพธิทสฺสเนน หิ อตฺตหิตปฏิปตฺติ, อิตเรหิปิ ปรหิตปฏิปตฺติ ทสฺสิตาติ. เตน อตฺตหิตปฏิปนฺนาทีสุ จตูสุ ปุคฺคเลสุ ภควโต จตุตฺถปุคฺคลภาวํ ทสฺเสติ, เตน จ อนุตฺตรทกฺขิเณยฺยภาวํ นิรติสยปณามารหภาวญฺจ อตฺตโน จ กิริยาย เขตฺตงฺคตภาวํ ทสฺเสติ.

ດ້ວຍການຖືເອົາພຣະປັນຍາ ຍ່ອມສະແດງເຖິງມະຫາໂພທິຍານ. ເພາະວ່າ ມັກຄະຍານອັນເປັນປະທັດຖານແຫ່ງພຣະສັບພັນຍຸຕະຍານ, ແລະ ພຣະສັບພັນຍຸຕະຍານອັນມີມັກຄະຍານເປັນປະທັດຖານ ທ່ານເອີ້ນວ່າ 'ມະຫາໂພທິຍານ'. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ໃນເຍຍຍະທັມທັງປວງ' (ñeyyadhammesu sabbesū) ນີ້ ຍ່ອມສະແດງເຖິງສະພາວະທັມທັງປວງ ຂອງໝູ່ສັດຜູ້ຄວນໄດ້ຮັບການຊ່ວຍເຫຼືອໃຫ້ຂ້າມພົ້ນ ຄື ທັມທີ່ຄວນຮູ້ຍິ່ງ, ທັມທີ່ຄວນກຳນົດຮູ້, ທັມທີ່ຄວນລະ, ທັມທີ່ຄວນຈະເລີນ, ທັມທີ່ຄວນເຮັດໃຫ້ແຈ້ງ ໂດຍແຍກເປັນຂັນ, ອາຍະຕະນະ, ທາດ, ສັດຈະ, ອິນຊີ, ປະຕິດຈະສະມຸບບາດ, ສະຕິປັດຖານເປັນຕົ້ນ ແລະ ໂດຍແຍກເປັນກຸສົນເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເປັນໄປແລ້ວຕາມພຣະອັດທະຍາໄສ' (pavattittha yathārucī) ນີ້ ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງປະໂຫຍດ ດ້ວຍການສະແດງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງເທດສະນາຍານ ອັນມີປະຕິເວທະຍານ ແລະ ປັດຈະເວກຂະນາຍານເປັນເບື້ອງຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ປະຕິເວທະຍານໃນທັມທັງປວງ ໄດ້ມີແລ້ວທີ່ໂພທິບັນລັງ. ເພາະວ່າ ປະຕິເວທະຍານນັ້ນ ກໍຄືມັກຄະຍານນັ້ນເອງ. ແລະ ປັດຈະເວກຂະນາຍານ ໄດ້ມີແລ້ວໂດຍວິເສດໃນສັບປະດາທີ່ປະທັບຢູ່ເຮືອນແກ້ວ. ເມື່ອພຣະອົງຊົງແທງຕະຫຼອດແລະຊົງພິຈາລະນາທັມທັງຫຼາຍຢ່າງນີ້ແລ້ວ ເທດສະນາຍານຈຶ່ງໄດ້ມີແລ້ວໃນການສະແດງທັມມະຈັກກັບປະວັດຕະນະສູດເປັນຕົ້ນ, ແລະ ໂດຍວິເສດໃນການສະແດງພຣະອະພິທັມເຈັດຄຳພີ ທີ່ບັນທຸກຳພົນສິລາອາດ. ແລະ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຊົງສະແດງທັມດ້ວຍເທດສະນາຍານ ຍ່ອມຊົງປະຕິບັດເພື່ອປະໂຫຍດເກື້ອກູນແກ່ໝູ່ສັດ. ດ້ວຍຄຳທັງໝົດນັ້ນ ຍ່ອມສະແດງເຖິງການປະຕິບັດເພື່ອປະໂຫຍດຕົນ ແລະ ການປະຕິບັດເພື່ອປະໂຫຍດຜູ້ອື່ນ. ເພາະວ່າ ດ້ວຍການສະແດງມະຫາໂພທິຍານ ຍ່ອມເປັນການສະແດງການປະຕິບັດເພື່ອປະໂຫຍດຕົນ, ແລະ ດ້ວຍຄຳທີ່ເຫຼືອ ກໍເປັນການສະແດງການປະຕິບັດເພື່ອປະໂຫຍດຜູ້ອື່ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມເປັນບຸກຄົນປະເພດທີສີ່ຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ໃນບັນດາບຸກຄົນສີ່ປະເພດ ມີຜູ້ປະຕິບັດເພື່ອປະໂຫຍດຕົນເປັນຕົ້ນ, ແລະ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມເປັນພຣະອະນຸດຕະຣະທັກຂິເນຍຍະບຸກຄົນ, ຄວາມເປັນຜູ້ຄວນແກ່ການນອບນ້ອມຢ່າງຫາທີ່ປຽບບໍ່ໄດ້, ແລະ ຄວາມເປັນເນື້ອນາບຸນແຫ່ງການກະທຳຂອງຕົນ.

เอตฺถ จ กรุณาคหเณน โลกิเยสุ มหคฺคตภาวปฺปตฺตาสาธารณคุณทีปนโต สพฺพโลกิยคุณสมฺปตฺติ ภควโต ทสฺสิตา โหติ, ปญฺญาคหเณนปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานมคฺคญาณทีปนโต สพฺพโลกุตฺตรคุณสมฺปตฺติ. กรุณาวจเนน จ อุปคมนํ นิรุปกฺกิเลสํ, ปญฺญาวจเนน อปคมนํ ทสฺเสติ. อุปคมนํ ทสฺเสนฺโต จ โลเก สญฺชาตสํวฑฺฒภาวํ ทสฺเสติ, อปคมนํ ทสฺเสนฺโต โลเกน อนุปลิตฺตตํ. ‘‘กรุณา วิย สตฺเตสู’’ติ จ โลกสมญฺญานุรูปํ ภควโต ปวตฺตึ ทสฺเสติ, ‘‘เญยฺยธมฺเมสุ สพฺเพสุ ยถารุจิ ปญฺญา ปวตฺติตฺถา’’ติ เอเตน สมญฺญาย อนติธาวนํ. สพฺพธมฺมสภาวานวโพเธ หิ สติ สมญฺญํ อติธาวิตฺวา ‘‘สตฺโต ชีโว อตฺถี’’ติ ปรามสนํ โหตีติ. สพฺเพสญฺจ พุทฺธคุณานํ กรุณา อาทิ ตนฺนิทานภาวโต, ปญฺญา ปริโยสานํ ตโต [Pg.5] อุตฺตริกรณียาภาวโต. อาทิปริโยสานทสฺสเนน จ สพฺเพ พุทฺธคุณา ทสฺสิตาว โหนฺติ. กรุณาคหเณน จ สีลกฺขนฺธปุพฺพงฺคโม สมาธิกฺขนฺโธ ทสฺสิโต โหติ. กรุณานิทานญฺหิ สีลํ ตโต ปาณาติปาตาทิวิรติปฺปวตฺติโต ตสฺสา จ ฌานตฺตยสมฺปโยคโต. ปญฺญาวจเนน ปญฺญากฺขนฺโธ. สีลญฺจ สพฺพพุทฺธคุณานํ อาทิ, สมาธิ มชฺฌํ, ปญฺญา ปริโยสานนฺติ เอวมฺปิ อาทิมชฺฌปริโยสานกลฺยาณา สพฺเพ พุทฺธคุณา ทสฺสิตา โหนฺติ.

ແລະ ໃນທີ່ນີ້, ດ້ວຍການຖືເອົາພຣະກະລຸນາ ເພາະສະແດງເຖິງຄຸນອັນເປັນອະສາທາຣະນະທີ່ເຖິງຄວາມເປັນມະຫັກຄະຕະໃນໂລກີຍະທັມ ຍ່ອມເປັນການສະແດງຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງໂລກີຍະຄຸນທັງປວງຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ, ແລະ ດ້ວຍການຖືເອົາພຣະປັນຍາ ເພາະສະແດງເຖິງມັກຄະຍານອັນເປັນປະທັດຖານແຫ່ງພຣະສັບພັນຍຸຕະຍານ ຍ່ອມເປັນການສະແດງຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງໂລກຸດຕະຣະຄຸນທັງປວງ. ແລະ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ກະລຸນາ' ຍ່ອມສະແດງເຖິງການເຂົ້າຫາໂດຍປາສະຈາກກິເລດເຄື່ອງເສົ້າໝອງ, ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ປັນຍາ' ຍ່ອມສະແດງເຖິງການຫຼີກອອກ. ເມື່ອສະແດງການເຂົ້າຫາ ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ເກີດແລະຈະເລີນເຕີບໂຕແລ້ວໃນໂລກ, ເມື່ອສະແດງການຫຼີກອອກ ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ຕິດຂ້ອງໃນໂລກ. ແລະ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຄືກັນກັບພຣະກະລຸນາໃນໝູ່ສັດ' ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມເປັນໄປຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າອັນສົມຄວນແກ່ສົມມຸດຂອງໂລກ, ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ພຣະປັນຍາເປັນໄປແລ້ວໃນເຍຍຍະທັມທັງປວງຕາມພຣະອັດທະຍາໄສ' ນີ້ ຍ່ອມສະແດງເຖິງການບໍ່ກ້າວລ່ວງສົມມຸດ. ເພາະວ່າ ເມື່ອບໍ່ຮູ້ແຈ້ງສະພາວະແຫ່ງທັມທັງປວງ ຍ່ອມມີການກ້າວລ່ວງສົມມຸດ ແລ້ວຢຶດໝັ້ນວ່າ 'ສັດ ຫຼື ຊີວິດ ມີຢູ່'. ແລະ ບັນດາພຸດທະຄຸນທັງປວງ ພຣະກະລຸນາເປັນເບື້ອງຕົ້ນ ເພາະເປັນເຫດໃຫ້ເກີດພຸດທະຄຸນນັ້ນ, ພຣະປັນຍາເປັນທີ່ສຸດ ເພາະບໍ່ມີກິດທີ່ຈະຕ້ອງເຮັດໃຫ້ຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນ. ດ້ວຍການສະແດງເບື້ອງຕົ້ນແລະທີ່ສຸດ ຍ່ອມເປັນການສະແດງພຸດທະຄຸນທັງປວງນັ້ນເອງ. ແລະ ດ້ວຍການຖືເອົາພຣະກະລຸນາ ຍ່ອມສະແດງເຖິງສະມາທິຂັນອັນມີສີລະຂັນເປັນເບື້ອງຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ສິນມີພຣະກະລຸນາເປັນເຫດ ເພາະເປັນໄປໃນການງົດເວັ້ນຈາກການຂ້າສັດເປັນຕົ້ນ ແລະ ເພາະພຣະກະລຸນານັ້ນປະກອບພ້ອມດ້ວຍຊານສາມ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ປັນຍາ' ຍ່ອມສະແດງເຖິງປັນຍາຂັນ. ແລະ ສິນເປັນເບື້ອງຕົ້ນແຫ່ງພຸດທະຄຸນທັງປວງ, ສະມາທິເປັນທ່າມກາງ, ປັນຍາເປັນທີ່ສຸດ, ດ້ວຍປະການຢ່າງນີ້ ພຸດທະຄຸນທັງປວງອັນງາມໃນເບື້ອງຕົ້ນ, ທ່າມກາງ ແລະ ທີ່ສຸດ ຈຶ່ງຊື່ວ່າສະແດງໄວ້ແລ້ວ.

๒. เอวํ สงฺเขเปน สพฺพพุทฺธคุเณหิ ภควนฺตํ โถเมตฺวา ยสฺสา สํวณฺณนํ กตฺตุกาโม, ตาย อภิธมฺมเทสนาย อญฺเญหิ อสาธารณาย โถเมตุํ ‘‘ทยาย ตายา’’ติอาทิมาห. ตสฺสา ปน เทสนาย นิทานญฺจ สมุฏฺฐานญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘ทยาย ตายา’’ติอาทิ วุตฺตํ. นิทานญฺจ ทุวิธํ อพฺภนฺตรํ พาหิรญฺจาติ. อพฺภนฺตรํ กรุณา, พาหิรํ เทสกาลาทิ. สมุฏฺฐานํ เทสนาปญฺญา. ตตฺถ อพฺภนฺตรนิทานํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทยาย ตาย สตฺเตสุ, สมุสฺสาหิตมานโส’’ติ อาห. ตตฺถ ทยาติ กรุณา อธิปฺเปตา. ตาย หิ สมุสฺสาหิโต อภิธมฺมกถามคฺคํ สมฺปวตฺตยีติ. ตายาติ อยํ ต-สทฺโท ปุพฺเพ วุตฺตสฺส ปฏินิทฺเทโส โหติ.

໒. ເມື່ອໄດ້ຊົງສັນລະເສີນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ດ້ວຍພຣະພຸດທະຄຸນທັງປວງໂດຍຫຍໍ້ຢ່າງນີ້ແລ້ວ ພຣະອາຈານມີຄວາມປະສົງຈະພັນລະນາພຣະອະພິທັມມະເທດສະນາໃດ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ “dayāya tāyā” (ດ້ວຍພຣະກະລຸນານັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອສັນລະເສີນພຣະອະພິທັມມະເທດສະນານັ້ນ ອັນເປັນເທດສະນາທີ່ບໍ່ທົ່ວໄປແກ່ຜູ້ນຶ່ນ. ແຕ່ເພື່ອສະແດງເຫດ (ນິທານ) ແລະ ຄວາມຕັ້ງຂຶ້ນ (ສະມຸດຖານ) ແຫ່ງພຣະເທດສະນານັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ “dayāya tāyā” ເປັນຕົ້ນ. ກໍເຫດນັ້ນມີ ໒ ປະການ ຄື ເຫດພາຍໃນ ແລະ ເຫດພາຍນອກ. ເຫດພາຍໃນ ຄື ພຣະກະລຸນา, ເຫດພາຍນອກ ຄື ເທດສະນາ, ກາລະ ແລະ ເທດສະ (ສະຖານທີ່) ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນສະມຸດຖານ ຄື ພຣະເທດສະນາປັນຍາ. ໃນເຫດເຫຼົ່ານັ້ນ ພຣະອາຈານເມື່ອຈະສະແດງເຫດພາຍໃນ ຈຶ່ງໄດ້g່າວວ່າ “dayāya tāya sattesu, samussāhitamānaso” (ພຣະຜູ້ມີພຣະຫະລຶໄທອັນພຣະກະລຸນານັ້ນຊົງຊຸກຍູ້ແລ້ວໃນສັດທັງຫຼາຍ). ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ dayā ໝາຍເຖິງ ພຣະກະລຸນາ. ດ້ວຍວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າອັນພຣະກະລຸນານັ້ນຊົງຊຸກຍູ້ແລ້ວ ຈຶ່ງໄດ້ຊົງດຳເນີນໄປເຊິ່ງທາງແຫ່ງພຣະອະພິທັມມະກະຖາ. ຄຳວ່າ tāyā ນີ້ ຄື ສັບວ່າ ta (ນັ້ນ) ເປັນຄຳແທນນາມ (ປະຕິນິດເທດ) ຂອງຄຳທີ່ກ່າວມາແລ້ວໃນຫົນຫຼັງ.

ปุริมคาถาย จ ปธานภาเวน ปญฺญา นิทฺทิฏฺฐา, ตพฺพิเสสนภาเวน กรุณา. สา หิ ตสฺสา นิทสฺสนภูตา อปฺปธานา ตํ วิเสเสตฺวา วินิวตฺตา, ตสฺมา ‘‘ตายา’’ติ ปฏินิทฺเทสํ นารหติ. ยา จ ปธานภูตา ปญฺญา, สา เทสนาย สมุฏฺฐานํ, น สมุสฺสาหินีติ ตสฺสา จ ปฏินิทฺเทโส น ยุตฺโตติ? ปญฺญาย ตาว ปฏินิทฺเทโส น ยุตฺโตติ สุวุตฺตเมตํ, กรุณาย ปน ปฏินิทฺเทโส โน น ยุตฺโต ‘‘ทยาย ตายา’’ติ ทฺวินฺนํ ปทานํ สมานาธิกรณภาวโต. สมานาธิกรณานญฺหิ ทฺวินฺนํ ปทานํ รูปกฺขนฺธาทีนํ วิย วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว โหติ. รูป-สทฺโท หิ อญฺญกฺขนฺธนิวตฺตนตฺถํ วุจฺจมาโน วิเสสนํ โหติ, ขนฺธ-สทฺโท จ นิวตฺเตตพฺพคเหตพฺพสาธารณวจนภาวโต วิเสสิตพฺโพ, เอวมิธาปิ ‘‘ทยาย ตายา’’ติ ทฺวินฺนํ ปทานํ เอกวิภตฺติยุตฺตานํ สมานาธิกรณภาวโต วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว โหติ. ตตฺถ ทยา สมุสฺสาหินีติ ปธานา, นิวตฺเตตพฺพคเหตพฺพสาธารณวจนญฺจิทํ. ตสฺมา ‘‘ทยายา’’ติ วิเสสิตพฺพวจนเมตํ, ตสฺส จ ยถา วิเสสนํ โหติ ‘‘ตายา’’ติ [Pg.6] อิทํ วจนํ, ตถา ตสฺส ปฏินิทฺเทสภาโว โยเชตพฺโพ. น หิ ปญฺญาปฏินิทฺเทสภาเว ทยาวิเสสนํ ต-สทฺโท โหติ, กรุณาปฏินิทฺเทสภาเว จ โหตีติ. ปธานญฺจ ปญฺญํ วชฺเชตฺวา ‘‘ทยายา’’ติ เอเตน สมฺพชฺฌมาโน ‘‘ตายา’’ติ อยํ ต-สทฺโท อปฺปธานาย กรุณาย ปฏินิทฺเทโส ภวิตุมรหติ. อยเมตฺถ อตฺโถ – ยาย ทยาย สมุสฺสาหิโต, น สา ยา กาจิ, สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปน นิทสฺสนภูตา มหากรุณา, ตาย สมุสฺสาหิโตติ.

ແລະໃນຄາຖາກ່ອນ ພຣະປັນຍາຊົງສະແດງໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນປະທານ (ຫຼັກ), ພຣະกະລຸນາຊົງສະແດງໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນວິເສດສະນະ (ຄຳຂະຫຍາຍ) ຂອງພຣະປັນຍານັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ພຣະກະລຸນານັ້ນເປັນເຄື່ອງສະແດງ (ເຄື່ອງຊີ້ບອກ) ຂອງພຣະປັນຍານັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ເປັນປະທານ, ເມື່ອຂະຫຍາຍພຣະປັນຍານັ້ນແລ້ວກໍກັບໄປ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນເປັນປະຕິນິດເທດ (ຄຳແທນນາມ) ດ້ວຍຄຳວ່າ “tāyā”. ສ່ວນພຣະປັນຍາໃດທີ່ເປັນປະທານ, ພຣະປັນຍານັ້ນເປັນສະມຸດຖານແຫ່ງພຣະເທດສະນາ, ບໍ່ແມ່ນສິ່ງຊຸກຍູ້, ເພາະສະນັ້ນ ການເປັນປະຕິນິດເທດຂອງພຣະປັນຍານັ້ນຈຶ່ງບໍ່ຄວນ ຫຼື? ຄຳທີ່ວ່າ ການເປັນປະຕິນິດເທດຂອງພຣະປັນຍານັ້ນບໍ່ຄວນ ນັ້ນເປັນຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ດີແລ້ວ, ແຕ່ການເປັນປະຕິນິດເທດຂອງພຣະກະລຸນານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນວ່າຈະບໍ່ຄວນ ເພາະຄວາມເປັນສະມານາທິກະຣະນະ (ມີວິພັດສະເໝີກັນ) ແຫ່ງບົດທັງສອງວ່າ “dayāya tāyā”. ດ້ວຍວ່າ ບົດທັງສອງທີ່ມີວິພັດສະເໝີກັນ ຍ່ອມມີຄວາມເປັນວິເສດສະນະ ແລະ ວິເສສิຕະ (ບົດທີ່ຖືກຂະຫຍາຍ) ເໝືອນຢ່າງບົດວ່າ ຮູບຂັນ ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ສັບວ່າ ຮູບ ເມື່ອກ່າວເພື່ອຈຳແນກຂັນອື່ນອອກໄປ ຍ່ອມເປັນວິເສດສະນະ, ແລະ ສັບວ່າ ຂັນ ເພາະເປັນຄຳທົ່ວໄປແກ່ສິ່ງທີ່ຄວນຈຳແນກອອກ ແລະ ສິ່ງທີ່ຄວນຖືເອົາ ຍ່ອມເປັນວິເສສິຕະ, ຢ່າງໃດກໍດີ ໃນບົດນີ້ກໍເໝືອນກັນ ບົດທັງສອງວ່າ “dayāya tāyā” ອັນປະກອບດ້ວຍວິພັດດຽວກັນ ເພາະຄວາມເປັນສະມານາທິກະຣະນະ ຈຶ່ງມີຄວາມເປັນວິເສດສະນະ ແລະ ວິເສສິຕະ. ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດວ່າ dayā (ພຣະກະລຸນາ) ເປັນປະທານ ເພາະເປັນສິ່ງຊຸກຍູ້, ແລະ ຄຳນີ້ເປັນຄຳທົ່ວໄປແກ່ສິ່ງທີ່ຄວນຈຳແນກອອກ ແລະ ສິ່ງທີ່ຄວນຖືເອົາ. ເພາະສະນັ້ນ ຄຳວ່າ “dayāyā” ນີ້ ຈຶ່ງເປັນຄຳທີ່ຖືກຂະຫຍາຍ (ວິເສສິຕະ), ແລະ ຄຳວ່າ “tāyā” ນີ້ ຍ່ອມເປັນວິເສດສະນະຂອງຄຳນັ້ນຢ່າງໃດ, ກໍຄວນປະກອບຄວາມເປັນປະຕິນິດເທດຂອງຄຳນັ້ນຢ່າງນັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ສັບວ່າ ta (ນັ້ນ) ຈະເປັນວິເສດສະນະຂອງພຣະກະລຸນາ ໃນເມື່ອເປັນປະຕິນິດເທດຂອງພຣະປັນຍາ ກໍຫາບໍ່ໄດ້, ແຕ່ຍ່ອມເປັນໄດ້ ໃນເມື່ອເປັນປະຕິນິດເທດຂອງພຣະກະລຸນາ. ແລະ ສັບວ່າ ta ນີ້ ເມື່ອເວັ້ນພຣະປັນຍາອັນເປັນປະທານເສຍ ແລ້ວເຊື່ອມໂຍງກັບບົດວ່າ “dayāyā” ນີ້ ຍ່ອມຄວນເປັນປະຕິນິດເທດຂອງພຣະກະລຸນາອັນບໍ່ເປັນປະທານ. ເນື້ອຄວາມໃນບົດນີ້ມີດັ່ງນີ້ ຄື ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຖືກຊຸກຍູ້ດ້ວຍພຣະກະລຸນາໃດ, ພຣະກະລຸນານັ້ນບໍ່ແມ່ນພຣະກະລຸນາທຳມະດາສາມັນຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ, ແຕ່ແມ່ນມະຫາກະລຸນາອັນເປັນເຄື່ອງສະແດງເຖິງພຣະສັບພັນຍຸຕະຍານ, ພຣະອົງຊົງຖືກຊຸກຍູ້ດ້ວຍມະຫາກະລຸນານັ້ນ.

กถํ ปน กรุณา ‘‘ทยา’’ติ ญาตพฺพา, นนุ วุตฺตํ ‘‘ทยาปนฺโน’’ติ เอตสฺส อฏฺฐกถายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๘) ‘‘เมตฺตจิตฺตตํ อาปนฺโน’’ติ, ตสฺมา ทยา เมตฺตาติ ยุชฺเชยฺย, น กรุณาติ? ยทิ เอวํ ‘‘อทยาปนฺโน’’ติ เอตสฺส อฏฺฐกถายํ ‘‘นิกฺกรุณตํ อาปนฺโน’’ติ วุตฺตนฺติ ทยา เมตฺตาติ จ น ยุชฺเชยฺย, ตสฺมา ทยา-สทฺโท ยตฺถ ยตฺถ ปวตฺตติ, ตตฺถ ตตฺถ อธิปฺปายวเสน โยเชตพฺโพ. ทยา-สทฺโท หิ อนุรกฺขณตฺถํ อนฺโตนีตํ กตฺวา ปวตฺตมาโน เมตฺตาย จ กรุณาย จ ปวตฺตตีติ โน น ยุชฺชติ. เอวญฺหิ อฏฺฐกถานํ อวิโรโธ โหตีติ. กรุณา จ เทสนาย นิทานภาเวน วุตฺตา, น เมตฺตา ‘‘อจฺจนฺตเมว หิ ตํ สมยํ ภควา กรุณาวิหาเรน วิหาสี’’ติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑ มูลปริยายสุตฺตวณฺณนา; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑; อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑) เอวมาทีสุ, ตสฺมา อิธ กรุณาว ทยาวจเนน คหิตาติ เวทิตพฺพา. สา หิ สมุสฺสาหินี, น เมตฺตา, เมตฺตา ปน ปญฺญาคติกปวตฺตินี โหตีติ.

ກໍຈະເພິ່ງຊາບໄດ້ແນວໃດວ່າ ພຣະກະລຸນາ ຄື “dayā” (ຄວາມເອັນດູ), ບໍ່ແມ່ນມີຄຳກ່າວໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາແຫ່ງບົດວ່າ “dayāpanno” (ຜູ້ເຖິງຄວາມເອັນດູ) (ທີ. ນິ. ອັດຖະ. ໑.໘) ວ່າ “mettacittataṃ āpanno” (ຜູ້ເຖິງຄວາມມີເມດຕາຈິດ) ດັ່ງນັ້ນ ຄຳວ່າ dayā ຈຶ່ງຄວນເປັນ ເມດຕາ, ບໍ່ແມ່ນ ກະລຸນາ ບໍ່ແມ່ນບໍ? ຫາກເປັນຢ່າງນັ້ນ ໃນອັດຖະກະຖາແຫ່ງບົດວ່າ “adayāpanno” (ຜູ້ບໍ່ເຖິງຄວາມເອັນດູ) ກໍກ່າວໄວ້ວ່າ “nikkaruṇataṃ āpanno” (ຜູ້ເຖິງຄວາມບໍ່ມີກະລຸນາ) ດັ່ງນັ້ນ ຄຳວ່າ dayā ຈະເປັນ ເມດຕາ ຢ່າງດຽວກໍບໍ່ຄວນ, ເພາະສະນັ້ນ ສັບວ່າ dayā ນີ້ ຍ່ອມເປັນໄປໃນທີ່ໃດໆ ກໍຄວນປະກອບຕາມຄວາມໝາຍໃນທີ່ນັ້ນໆ. ດ້ວຍວ່າ ສັບວ່າ dayā ນີ້ ເມື່ອເປັນໄປໂດຍນຳເອົາເນື້ອຄວາມຄືການອະນຸຮັກ (ການຮັກສາ) ໄວ້ພາຍໃນ ຍ່ອມເປັນໄປທັງໃນເມດຕາ ແລະ ກະລຸນາ ໄດ້ໂດຍບໍ່ຂັດຂ້ອງ. ເພາະວ່າ ເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ອັດຖະກະຖາທັງຫຼາຍຈຶ່ງບໍ່ຂັດແຍ້ງກັນ. ອີກປະການໜຶ່ງ ພຣະກະລຸນາຊົງກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນເຫດແຫ່ງພຣະເທດສະນາ, ບໍ່ແມ່ນເມດຕາ ດັ່ງໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “accantameva hi taṃ samayaṃ bhagavā karuṇāvihārena vihāsī” (ໂດຍແທ້ຈິງແລ້ວ ໃນສະໄໝນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຢູ່ດ້ວຍວິຫານທັມຄືພຣະກະລຸນາໂດຍສ່ວນດຽວ) (ທີ. ນິ. ອັດຖະ. ໑.໑; ມະ. ນິ. ອັດຖະ. ໑.໑ ຄຳພັນລະນາມູລະປະຣິຍາຍະສູດ; ສັງ. ນິ. ອັດຖະ. ໑.໑.໑; ອັງ. ນິ. ອັດຖະ. ໑.໑.໑), ເພາະສະນັ້ນ ໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ພຣະກະລຸນານັ້ນເອງທີ່ຊົງຖືເອົາດ້ວຍຄຳວ່າ dayā. ດ້ວຍວ່າ ພຣະກະລຸນານັ້ນເປັນສິ່ງຊຸກຍູ້, ບໍ່ແມ່ນເມດຕາ, ສ່ວນເມດຕາຍ່ອມມີຄວາມເປັນໄປຕາມກະແສແຫ່ງປັນຍາ.

‘‘สตฺเตสู’’ติ กสฺมา เอวํ วุตฺตํ, นนุ ‘‘ตายา’’ติ เอเตน วจเนน สตฺตวิสยา กรุณา คหิตาติ? โน น คหิตา, ปุริมคาถาย ปน ‘‘สตฺเตสุ กรุณา ยถารุจิ ปวตฺติตฺถา’’ติ สปฺปเทสสตฺตวิสยา นิปฺปเทสสตฺตวิสยา จ สพฺพา วุตฺตา, อิธ ปน นิปฺปเทสสตฺตวิสยตํ คเหตุํ ‘‘สตฺเตสู’’ติ นิปฺปเทสสตฺตวิสยภูตา ทสฺสิตา. เตน สพฺพสตฺตวิสยาย กรุณาย สมุสฺสาหิโต อภิธมฺมกถามคฺคํ เทวานํ สมฺปวตฺตยิ, น เทววิสยาย เอว, ตสฺมา สพฺพสตฺตหิตตฺถํ อภิธมฺมกถามคฺคํ เทวานํ สมฺปวตฺตยิ, น เทวานํเยว อตฺถายาติ อยมตฺโถ ทสฺสิโตว โหติ. อถ วา ‘‘สตฺเตสู’’ติ อิทํ น ทยาย อาลมฺพนนิทสฺสนํ, สมุสฺสาหนวิสโย ปน เอเตน ทสฺสิโต. อภิธมฺมกถามคฺคปฺปวตฺตนตฺถญฺหิ ภควา กรุณาย น เทเวสุเยว สมุสฺสาหิโต[Pg.7], สพฺพโพธเนยฺเยสุ ปน สตฺเตสุ สมุสฺสาหิโต สพฺเพสํ อตฺถาย ปวตฺตตฺตา, ตสฺมา สตฺเตสุ สมุสฺสาหิตมานโสติ สตฺเตสุ วิสยภูเตสุ นิมิตฺตภูเตสุ วา สมุสฺสาหิตมานโส อุยฺโยชิตจิตฺโตติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

ເຫດໃດຈຶ່ງກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ “sattesū” (ໃນສັດທັງຫຼາຍ), ບໍ່ແມ່ນວ່າ ພຣະກະລຸນາທີ່ມີສັດເປັນອາລົມ ຊົງຖືເອົາແລ້ວດ້ວຍຄຳວ່າ “tāyā” ນີ້ບໍ່ແມ່ນບໍ? ບໍ່ແມ່ນວ່າບໍ່ໄດ້ຖືເອົາ, ແຕ່ໃນຄາຖາກ່ອນ ກ່າວໄວ້ວ່າ “sattesu karuṇā yathāruci pavattitthā” (ພຣະກະລຸນາໃນສັດທັງຫຼາຍ ໄດ້ເປັນໄປແລ້ວຕາມພຣະອັດທະຍາໄສ) ເຊິ່ງໝາຍເຖິງພຣະກະລຸນາທີ່ມີສັດບາງສ່ວນເປັນອາລົມ (ສັບປະເທສະ) ແລະ ພຣະກະລຸນາທີ່ມີສັດໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອເປັນອາລົມ (ນິບປະເທສະ) ທັງໝົດ, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ເພື່ອຖືເອົາຄວາມມີສັດໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອເປັນອາລົມ ຈຶ່ງຊົງສະແດງຄວາມມີສັດໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອເປັນອາລົມດ້ວຍຄຳວ່າ “sattesū”. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າອັນພຣະກະລຸນາທີ່ມີສັດທັງປວງເປັນອາລົມຊົງຊຸກຍູ້ແລ້ວ ຈຶ່ງໄດ້ຊົງດຳເນີນໄປເຊິ່ງທາງແຫ່ງພຣະອະພິທັມມະກະຖາແກ່ເທວະດາທັງຫຼາຍ, ບໍ່ແມ່ນມີເທວະດາເປັນອາລົມເທົ່ານັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງເປັນອັນສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ໄວ້ວ່າ ພຣະອົງຊົງດຳເນີນໄປເຊິ່ງທາງແຫ່ງພຣະອະພິທັມມະກະຖາແກ່ເທວະດາທັງຫຼາຍ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ສັດທັງປວງ, ບໍ່ແມ່ນເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ເທວະດາທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳວ່າ “sattesū” ນີ້ ບໍ່ແມ່ນເຄື່ອງສະແດງອາລົມແຫ່ງພຣະກະລຸນາ, ແຕ່ເປັນການສະແດງເຖິງຂອບເຂດແຫ່ງການຊຸກຍູ້ດ້ວຍຄຳນີ້. ດ້ວຍວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເພື່ອຊົງດຳເນີນໄປເຊິ່ງທາງແຫ່ງພຣະອະພິທັມມະກະຖາ ບໍ່ແມ່ນຊົງຖືກຊຸກຍູ້ດ້ວຍພຣະກະລຸນາໃນເທວະດາທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ຊົງຖືກຊຸກຍູ້ໃນສັດທັງຫຼາຍທີ່ຄວນຕັດສະຮູ້ທັງປວງ ເພາະຄວາມເປັນໄປເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ສັດທັງປວງ, ເພາະສະນັ້ນ ຄຳວ່າ sattesu samussāhitamānaso ຈຶ່ງມີເນື້ອຄວາມທີ່ເພິ່ງເຫັນວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະຫະລຶໄທອັນຊົງຊຸກຍູ້ແລ້ວ ຄື ມີພຣະຫະລຶໄທອັນຊົງກະຕຸ້ນເຕືອນແລ້ວ ໃນສັດທັງຫຼາຍອັນເປັນວິໄສ ຫຼື ເປັນນິມິດ.

เอวํ อพฺภนฺตรนิทานํ ทสฺเสตฺวา พาหิรนิทานํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปาฏิหีราวสานมฺหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺมึ กาเล ภควตา อภิธมฺมกถามคฺโค ปวตฺติโต, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปาฏิหีราวสานมฺหิ วสนฺโต’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อวสานมฺหิ วสนฺโต ติทสาลเย’’ติ วจนโต ยสฺสาวสานมฺหิ ติทสาลเย วสิ, ตํ กณฺฑมฺพมูเล กตํ ยมกปาฏิหาริยํ อิธ ‘‘ปาฏิหีร’’นฺติ วุตฺตํ, น โพธิมูลาทีสุ กตํ ปาฏิหาริยํ, นาปิ อาเทสนานุสาสนิโยติ วิญฺญายติ, ปากฏตฺตา จ อาสนฺนตฺตา จ ตเทว คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปาฏิหาริยปทสฺส วจนตฺถํ (อุทา. อฏฺฐ. ๑; อิติวุ. อฏฺฐ. นิทานวณฺณนา) ‘‘ปฏิปกฺขหรณโต ราคาทิกิเลสาปนยนโต ปาฏิหาริย’’นฺติ วทนฺติ, ภควโต ปน ปฏิปกฺขา ราคาทโย น สนฺติ เย หริตพฺพา. ปุถุชฺชนานมฺปิ หิ วิคตุปกฺกิเลเส อฏฺฐงฺคคุณสมนฺนาคเต จิตฺเต หตปฏิปกฺเข อิทฺธิวิธํ ปวตฺตติ, ตสฺมา ตตฺถ ปวตฺตโวหาเรน จ น สกฺกา อิธ ‘‘ปาฏิหาริย’’นฺติ วตฺตุํ. สเจ ปน มหาการุณิกสฺส ภควโต เวเนยฺยคตา จ กิเลสา ปฏิปกฺขา, เตสํ หรณโต ‘‘ปาฏิหาริย’’นฺติ วุตฺตํ, เอวํ สติ ยุตฺตเมตํ. อถ วา ภควโต จ สาสนสฺส จ ปฏิปกฺขา ติตฺถิยา, เตสํ หรณโต ปาฏิหาริยํ. เต หิ ทิฏฺฐิหรณวเสน ทิฏฺฐิปฺปกาสเน อสมตฺถภาเวน จ อิทฺธิอาเทสนานุสาสนีหิ หริตา อปนีตา โหนฺตีติ. อถ วา ปฏีติ อยํ สทฺโท ‘‘ปจฺฉา’’ติ เอตสฺส อตฺถํ โพเธติ ‘‘ตสฺมึ ปฏิปวิฏฺฐมฺหิ, อญฺโญ อาคญฺฉิ พฺราหฺมโณ’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๙๘๕; จูฬนิ. ปารายนวคฺค, วตฺถุคาถา ๔) วิย, ตสฺมา สมาหิเต จิตฺเต วิคตุปกฺกิเลเส จ กตกิจฺเจน ปจฺฉา หริตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ ปฏิหาริยํ, อตฺตโน วา อุปกฺกิเลเสสุ จตุตฺถชฺฌานมคฺเคหิ หริเตสุ ปจฺฉา หรณํ ปฏิหาริยํ, อิทฺธิอาเทสนานุสาสนิโย จ วิคตุปกฺกิเลเสน กตกิจฺเจน จ สตฺตหิตตฺถํ ปุน ปวตฺเตตพฺพา, หริเตสุ จ อตฺตโน อุปกฺกิเลเสสุ ปรสตฺตานํ อุปกฺกิเลสหรณานิ โหนฺตีติ ปฏิหาริยานิ ภวนฺติ, ปฏิหาริยเมว ปาฏิหาริยํ. ปฏิหาริเย วา อิทฺธิอาเทสนานุสาสนิสมุทาเย ภวํ เอเกกํ ปาฏิหาริยนฺติ วุจฺจติ. ปฏิหาริยํ [Pg.8] วา จตุตฺถชฺฌานํ มคฺโค จ ปฏิปกฺขหรณโต, ตตฺถ ชาตํ, ตสฺมึ วา นิมิตฺตภูเต, ตโต วา อาคตนฺติ ปาฏิหาริยํ. ปาฏิหาริยเมว อิธ ‘‘ปาฏิหีร’’นฺติ วุตฺตํ. อวสานมฺหิ วสนฺโตติ เอเตหิ กาลํ นิทสฺเสติ. ปาฏิหีรกรณาวสาเนน หิ ติทสาลยวาเสน จ ปริจฺฉินฺโน อภิธมฺมกถามคฺคปฺปวตฺตนสฺส กาโลติ. ติทสาลเยติ เทสํ นิทสฺเสติ. โส หิ อภิธมฺมกถามคฺคปฺปวตฺตนสฺส เทโส ตตฺถ วสนฺเตน ปวตฺติตตฺตาติ.

ເມື່ອສະແດງເຫດພາຍໃນຢ່າງນີ້ແລ້ວ ພຣະອາຈານເມື່ອຈະສະແດງເຫດພາຍນອກ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ “pāṭihīrāvasānamhī” (ໃນເວລາສິ້ນສຸດແຫ່ງປາຕິຫານ). ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ “pāṭihīrāvasānamhi vasanto” (ຊົງປະທັບຢູ່... ໃນເວລາສິ້ນສຸດແຫ່ງປາຕິຫານ) ກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງກາລະທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງດຳເນີນໄປເຊິ່ງທາງແຫ່ງພຣະອະພິທັມມະກະຖາ. ຈາກຄຳວ່າ “Avasānamhi vasanto tidasālaye” (ຊົງປະທັບຢູ່ໃນພົບດາວະດຶງ ໃນເວລາສິ້ນສຸດ...) ພຶງຊາບວ່າ ພຣະອົງຊົງປະທັບຢູ່ໃນພົບດາວະດຶງໃນເວລາສິ້ນສຸດແຫ່ງປາຕິຫານໃດ, ຍະມະກະປາຕິຫານອັນຊົງກະທຳແລ້ວທີ່ໂຄນຕົ້ນມ່ວງຄັນທາມພະ ນັ້ນເອງ ທີ່ຊົງເອີ້ນໃນທີ່ນີ້ວ່າ “pāṭihīraṃ”, ບໍ່ແມ່ນປາຕິຫານອັນຊົງກະທຳແລ້ວທີ່ໂຄນຕົ້ນພຣະສີມະຫາໂພທິເປັນຕົ້ນ, ແລະ ບໍ່ແມ່ນອາເທສະນາປາຕິຫານ ຫຼື ອະນຸສາສະນີປາຕິຫານ, ແລະ ພຶງຊາບວ່າ ຊົງຖືເອົາປາຕິຫານນັ້ນເອງ ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງປາກົດແຈ້ງ ແລະ ເພາະຄວາມໃກ້ຊິດ. ພວກອາຈານກ່າວວິເຄາະສັບວ່າ pāṭihāriya (ປາຕິຫານ) (ອຸທາ. ອັດຖະ. ໑; ອິຕິວຸ. ອັດຖະ. ຄຳພັນລະນານິທານ) ວ່າ “ຊື່ວ່າ ປາຕິຫານ ເພາະກຳຈັດຝ່າຍກົງກັນຂ້າມ ຄື ການກຳຈັດກິເລດມີລາຄະເປັນຕົ້ນ”, ແຕ່ກິເລດມີລາຄະເປັນຕົ້ນອັນເປັນຝ່າຍກົງກັນຂ້າມຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ບໍ່ມີຢູ່ ເພື່ອທີ່ຈະຕ້ອງກຳຈັດ. ດ້ວຍວ່າ ເຖິງແມ່ນໃນປຸຖຸຊົນທັງຫຼາຍ ເມື່ອຈິດປາສະຈາກອຸປະກິເລດ ປະກອບດ້ວຍອົງ ໘ ປະການ ຝ່າຍກົງກັນຂ້າມຖືກກຳຈັດແລ້ວ ອິດທິວິທີຍ່ອມເປັນໄປໄດ້, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ອາດກ່າວໃນທີ່ນີ້ວ່າ “pāṭihāriya” ໂດຍໂວຫານທີ່ເປັນໄປໃນຈິດນັ້ນໄດ້. ແຕ່ຫາກວ່າ ກິເລດທັງຫຼາຍຂອງເວໄນຍະສັດເປັນຝ່າຍກົງກັນຂ້າມຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຜູ້ມີມະຫາກະລຸນາ, ຊື່ວ່າ “pāṭihāriya” ເພາະກຳຈັດກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນ, ຫາກເປັນຢ່າງນັ້ນ ຄຳນີ້ກໍຄວນແທ້. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ພວກເດຍລະຖີເປັນຝ່າຍກົງກັນຂ້າມຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ແລະ ພຣະສາສະໜາ, ຊື່ວ່າ ປາຕິຫານ ເພາະກຳຈັດພວກເດຍລະຖີເຫຼົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ພວກເດຍລະຖີເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມຖືກກຳຈັດ ຄື ຖືກນຳອອກໄປດ້ວຍອິດທິປາຕິຫານ, ອາເທສະນາປາຕິຫານ ແລະ ອະນຸສາສະນີປາຕິຫານ ເພາະການກຳຈັດທິດຖິ ແລະ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ສາມາດໃນການສະແດງທິດຖິ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ສັບວ່າ paṭi ນີ້ ຍ່ອມສະແດງເນື້ອຄວາມວ່າ “ພາຍຫຼັງ” ເໝືອນໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo” (ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າສະເດັດເຂົ້າໄປພາຍຫຼັງແລ້ວ, ພຣາມຄົນອື່ນກໍໄດ້ມາຮອດ) (ສຸ. ນິ. ໙໘໕; ຈູລະນິ. ປາຣາຍະນະວັກ, ວັດຖຸກາຖາ ໔), ເພາະສະນັ້ນ ສິ່ງທີ່ເພິ່ງນຳອອກ ຄື ເພິ່ງໃຫ້ເປັນໄປໃນພາຍຫຼັງ ດ້ວຍກິດອັນກະທຳແລ້ວ ໃນເມື່ອຈິດສະມາດິ ແລະ ປາສະຈາກອຸປະກິເລດແລ້ວ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ປາຕິຫານ, ຫຼື ການນຳອອກໃນພາຍຫຼັງ ໃນເມື່ອອຸປະກິເລດຂອງຕົນອັນມັກຄືຈະຕຸດຖະຊານກຳຈັດແລ້ວ ຊື່ວ່າ ປາຕິຫານ, ແລະ ອິດທິປາຕິຫານ, ອາເທສະນາປາຕິຫານ ແລະ ອະນຸສາສະນີປາຕິຫານ ອັນຜູ້ມີກິດກະທຳແລ້ວ ແລະ ມີຈິດປາສະຈາກອຸປະກິເລດແລ້ວ ເພິ່ງໃຫ້ເປັນໄປອີກ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ສັດ, ແລະ ໃນເມື່ອອຸປະກິເລດຂອງຕົນຖືກກຳຈັດແລ້ວ ຍ່ອມມີການກຳຈັດອຸປະກິເລດຂອງສັດອື່ນ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ປາຕິຫານທັງຫຼາຍ, ປາຕິຫານນັ້ນເອງ ຄື ປາຕິຫານ. ຫຼື ປາຕິຫານແຕ່ລະຢ່າງ ທີ່ມີຢູ່ໃນໝູ່ແຫ່ງອິດທິປາຕິຫານ, ອາເທສະນາປາຕິຫານ ແລະ ອະນຸສາສະນີປາຕິຫານ ຊື່ວ່າ ປາຕິຫານ. ຫຼື ຈະຕຸດຖະຊານ ແລະ ມັກ ຊື່ວ່າ ປາຕິຫານ ເພາະກຳຈັດຝ່າຍກົງກັນຂ້າມ, ສິ່ງໃດເກີດໃນຈະຕຸດຖະຊານ ແລະ ມັກນັ້ນ, ຫຼື ມີຈະຕຸດຖະຊານ ແລະ ມັກນັ້ນເປັນນິມິດ, ຫຼື ມາຈາກຈະຕຸດຖະຊານ ແລະ ມັກນັ້ນ ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ ປາຕິຫານ. ປາຕິຫານນັ້ນເອງ ໃນທີ່ນີ້ຊົງກ່າວວ່າ “pāṭihīraṃ”. ດ້ວຍບົດວ່າ avasānamhi vasanto ພຣະອາຈານຍ່ອມສະແດງກາລະ. ດ້ວຍວ່າ ກາລະແຫ່ງການດຳເນີນໄປເຊິ່ງທາງແຫ່ງພຣະອະພິທັມມະກະຖາ ອັນກຳນົດແລ້ວດ້ວຍການສິ້ນສຸດແຫ່ງການກະທຳປາຕິຫານ ແລະ ດ້ວຍການປະທັບຢູ່ໃນພົບດາວະດຶງ. ດ້ວຍບົດວ່າ tidasālaye ພຣະອາຈານຍ່ອມສະແດງເທດສະ (ສະຖານທີ່). ດ້ວຍວ່າ ສະຖານທີ່ນັ້ນເປັນບ່ອນດຳເນີນໄປເຊິ່ງທາງແຫ່ງພຣະອະພິທັມມະກະຖາ ເພາະພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຜູ້ປະທັບຢູ່ໃນທີ່ນັ້ນຊົງໃຫ້ເປັນໄປແລ້ວ.

๓. ตตฺถาปิ เทสวิเสสทสฺสนตฺถํ ‘‘ปาริจฺฉตฺตกมูลมฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยุคนฺธเรติ สีตปพฺพเตสฺเวโก ทฺเวจตฺตาลีสโยชนสหสฺสุพฺเพโธ, อาทิจฺโจ จ ตทุพฺเพธมคฺคจารี, โส สติ สมฺภเว ยถา ยุคนฺธเร โสเภยฺย, เอวํ โสภมาโน นิสินฺโนติ อตฺโถ.

໓. ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ເພື່ອສະແດງສະຖານທີ່ອັນພິເສດ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ “pāricchattakamūlamhī” (ທີ່ໂຄນຕົ້ນປາຣິສາດ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Yugandhare (ທີ່ພູຍຸຄັນທອນ) ມີອະທິບາຍວ່າ ພູຍຸຄັນທອນເປັນພູໜຶ່ງໃນບັນດາພູເຢັນ (ສີຕະບັນພົດ) ມີຄວາມສູງ ໔໒,໐໐໐ ໂຍດ (ສີ່ສິບສອງພັນໂຍດ), ແລະ ພຣະອາທິດຍ່ອມໂຄຈອນໄປໃນທາງທີ່ມີຄວາມສູງເທົ່ານັ້ນ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງປະທັບນັ່ງຮຸ່ງເຮືອງຢູ່ ເໝືອນຢ່າງພຣະອາທິດນັ້ນ ເມື່ອມີຢູ່ ຍ່ອມຮຸ່ງເຮືອງຢູ່ທີ່ພູຍຸຄັນທອນ ດັ່ງນີ້.

๔-๕. อิทานิ ปุคฺคเล ธมฺมปฏิคฺคาหเก อปทิสนฺโต ‘‘จกฺกวาฬสหสฺเสหี’’ติอาทิมาห. สพฺพโสติ สมนฺตโต อาคมฺม สพฺเพหิ ทิสาภาเคหิ, สนฺนิเวสวเสน วา สมนฺตโต สนฺนิวิฏฺเฐหิ ทสหิ จกฺกวาฬสหสฺเสหีติ อธิปฺปาโย, น สพฺพโส จกฺกวาฬสหสฺเสหิ ทสหิ ทสหีติ. เอวํ สติ จตฺตาลีสจกฺกวาฬสหสฺเสหิ อธิเกหิ วา อาคมนํ วุตฺตํ สิยา, น เจตํ อธิปฺเปตนฺติ. สมนฺตโต สนฺนิสินฺเนนาติ วา โยเชตพฺพํ. สมํ, สมฺมา วา นิสินฺเนน สนฺนิสินฺเนน, อญฺญมญฺญํ อพฺยาพาเธตฺวา ภควติ คารวํ กตฺวา โสตํ โอทหิตฺวา นิสชฺชโทเส วชฺชิตพฺเพ วชฺเชตฺวา นิสินฺเนนาติ อตฺโถ. มาตรํ ปมุขํ กตฺวา สนฺนิสินฺเนน เทวานํ คเณน ปริวาริโตติ วา, มาตรํ ปมุขํ กตฺวา อภิธมฺมกถามคฺคํ สมฺปวตฺตยีติ วา โยชนา กาตพฺพา.

໔-໕. ບັດນີ້ ພຣະອາຈານເມື່ອຈະສະແດງເຖິງບຸກຄົນຜູ້ຮອງຮັບພຣະທັມ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ “cakkavāḷasahassehī” (ຈາກໝື່ນຈັກກະວານ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Sabbaso (ໂດຍປະການທັງປວງ) ມີອະທິບາຍວ່າ ສະເດັດມາຈາກໂດຍຮອບ ຄື ຈາກທິດທັງປວງ, ຫຼື ຈາກສິບພັນຈັກກະວານອັນຕັ້ງຢູ່ໂດຍຮອບ ໂດຍການຕັ້ງຢູ່, ບໍ່ແມ່ນໝາຍເຖິງຈາກສິບພັນຈັກກະວານໂດຍປະການທັງປວງ ຢ່າງລະສິບພັນໆ. ເພາະວ່າ ຫາກເປັນຢ່າງນັ້ນ ກໍຈະເປັນອັນກ່າວເຖິງການສະເດັດມາຈາກສີ່ສິບພັນຈັກກະວານ ຫຼື ຫຼາຍກວ່ານັ້ນ, ແລະ ເນື້ອຄວາມນັ້ນກໍບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ປະສົງ. ຫຼື ຄວນເຊື່ອມໂຍງກັບບົດວ່າ samantato sannisinnena (ຜູ້ນັ່ງພ້ອມກັນແລ້ວໂດຍຮອບ). ຄຳວ່າ sannisinnena (ຜູ້ນັ່ງພ້ອມກັນແລ້ວ) ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ຜູ້ນັ່ງສະເໝີກັນ ຫຼື ນັ່ງໂດຍຊອບ, ຄື ບໍ່ບີບບຽນເຊິ່ງກັນແລະກັນ, ກະທຳຄວາມເຄົາລົບໃນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ, ຕັ້ງໂສຕະປະສາດສະດັບຟັງ, ເວັ້ນໂທດແຫ່ງການນັ່ງທີ່ຄວນເວັ້ນແລ້ວນັ່ງຢູ່. ຫຼື ຄວນປະກອບຄວາມເຊື່ອມໂຍງວ່າ ພຣະອົງຊົງແວດລ້ອມແລ້ວດ້ວຍໝູ່ແຫ່ງເທວະດາຜູ້ນັ່ງພ້ອມກັນແລ້ວ ໂດຍກະທຳພຣະມານດาໃຫ້ເປັນປະທານ, ຫຼື ພຣະອົງຊົງດຳເນີນໄປເຊິ່ງທາງແຫ່ງພຣະອະພິທັມມະກະຖາ ໂດຍກະທຳພຣະມານດາໃຫ້ເປັນປະທານ ດັ່ງນີ້.

อิทานิ เทสนาย สมุฏฺฐานํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตสฺสา ปญฺญาย เตชสา’’ติ อาห. ยา สา อาทิมฺหิ กรุณาย อุปมิตา สพฺพเญยฺยธมฺมานํ ยถาสภาวชานนสมตฺถา, เตสํ เทเสตพฺพปฺปการชานนสมตฺถา, โพเธตพฺพปุคฺคลานํ อาสยาธิมุตฺติยาทิวิภาวนสมตฺถา จ ปญฺญา, ตสฺสา จ ยถาวุตฺตพลโยคโตติ อตฺโถ. เตน สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว อภิธมฺมกถาย สมุฏฺฐานภาเว สมตฺถํ, นาญฺญนฺติ อิมมตฺถํ ทีเปนฺโต อภิธมฺมกถาย อสาธารณภาวํ ทสฺเสติ. มคฺโคติ อุปาโย. ขนฺธายตนาทีนํ กุสลาทีนญฺจ ธมฺมานํ อวโพธสฺส, สจฺจปฺปฏิเวธสฺเสว วา อุปายภาวโต ‘‘อภิธมฺมกถามคฺโค’’ติ วุตฺโต. ปพนฺโธ [Pg.9] วา ‘‘มคฺโค’’ติ วุจฺจติ. โส หิ ทีฆตฺตา มคฺโค วิยาติ มคฺโค, ตสฺมา อภิธมฺมกถาปพนฺโธ ‘‘อภิธมฺมกถามคฺโค’’ติ วุตฺโต. เทวานํ คเณน ปริวาริโตติ วตฺวา ปุน เทวานนฺติ วจนํ เตสํ คหณสมตฺถตํ ทีเปติ. น หิ อสมตฺถานํ ภควา เทเสตีติ.

ບັດນີ້ ພຣະອາຈານເມື່ອຈະສະແດງສະມຸດຖານແຫ່ງພຣະເທດສະນາ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວວ່າ “tassā paññāya tejasā” (ດ້ວຍເດດແຫ່ງພຣະປັນຍານັ້ນ). ພຣະປັນຍາໃດທີ່ຊົງປຽບທຽບໄວ້ກັບພຣະກະລຸນາໃນເບື້ອງຕົ້ນ ອັນສາມາດຮູ້ຕາມຄວາມເປັນຈິງແຫ່ງເຍຍຍະທັມທັງປວງ, ສາມາດຮູ້ປະການທີ່ຄວນສະແດງແຫ່ງເຍຍຍະທັມເຫຼົ່ານັ້ນ, ແລະ ສາມາດຈຳແນກອັດທະຍາໄສ ແລະ ອະທິມຸດເປັນຕົ້ນແຫ່ງບຸກຄົນຜູ້ຄວນຕັດສະຮູ້, ດ້ວຍການປະກອບກຳລັງຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວແຫ່ງພຣະປັນຍານັ້ນ ດັ່ງນີ້ ຄື ເນື້ອຄວາມ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ພຣະອາຈານເມື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ ພຣະສັບພັນຍຸຕະຍານນັ້ນເອງ ທີ່ສາມາດໃນຄວາມເປັນສະມຸດຖານແຫ່ງພຣະອະພິທັມມະກະຖາ, ບໍ່ແມ່ນສິ່ງອື່ນ, ຈຶ່ງສະແດງຄວາມບໍ່ທົ່ວໄປແກ່ຜູ້ນຶ່ນແຫ່ງພຣະອະພິທັມມະກະຖາ. ຄຳວ່າ Maggo (ທາງ) ໝາຍເຖິງ ອຸບາຍ. ຊື່ວ່າ “abhidhammakathāmaggo” (ທາງແຫ່ງພຣະອະພິທັມມະກະຖາ) ເພາະເປັນອຸບາຍແຫ່ງການຕັດສະຮູ້ທັມທັງຫຼາຍມີຂັນ ແລະ ອາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ ແລະ ທັມທັງຫຼາຍມີກຸສົນເປັນຕົ້ນ, ຫຼື ເພາະເປັນອຸບາຍແຫ່ງການແທງຕະຫຼອດອະລິຍະສັດຈະນັ້ນເອງ. ຫຼື ຊື່ວ່າ “maggo” ເພາະໝາຍເຖິງ ຄວາມສືບເນື່ອງ (ປະພັນທະ). ດ້ວຍວ່າ ຄວາມສືບເນື່ອງນັ້ນ ເພາະຄວາມຍາວ ຈຶ່ງເໝືອນຢ່າງທາງ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ທາງ, ເພາະສະນັ້ນ ຄວາມສືບເນື່ອງແຫ່ງພຣະອະພິທັມມະກະຖາ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ “abhidhammakathāmaggo”. ການທີ່ກ່າວວ່າ ແວດລ້ອມແລ້ວດ້ວຍໝູ່ແຫ່ງເທວະດາ ແລ້ວກ່າວຄຳວ່າ devānaṃ (ແກ່ເທວະດາທັງຫຼາຍ) ອີກນັ້ນ ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມສາມາດໃນການຮັບຟັງຂອງເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຍ່ອມບໍ່ຊົງສະແດງແກ່ຜູ້ທີ່ບໍ່ມີຄວາມສາມາດ.

๖. เอวํ กรุณาปญฺญามุเขหิ คุเณหิ ภควโต อภิธมฺมกถามคฺคปฺปวตฺตเนน จ หิตปฺปฏิปตฺติยา ปรมปณามารหตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อธิปฺเปตํ ปณามํ กโรนฺโต อาห ‘‘ตสฺส ปาเท นมสฺสิตฺวา’’ติ. ภควโต โถมเนเนว จ ธมฺมสฺส สฺวากฺขาตตา สงฺฆสฺส จ สุปฺปฏิปนฺนตา ทสฺสิตา โหติ ตปฺปภวสฺส อนญฺญถาภาวโต, ตสฺมา ปณามารหํ ตญฺจ รตนทฺวยํ ปณมนฺโต ‘‘สทฺธมฺมญฺจสฺส…เป… จญฺชลิ’’นฺติ อาห. ตตฺถ ยสฺมา พุทฺโธ ‘‘สเทวเก โลเก ตถาคโต วนฺทนีโย’’ติ, สงฺโฆ จ ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน…เป… อญฺชลิกรณีโย’’ติ (อ. นิ. ๖.๑๐) วุตฺโต, ตสฺมา ‘‘ตสฺส ปาเท นมสฺสิตฺวา, กตฺวา สงฺฆสฺส จญฺชลิ’’นฺติ วุตฺตํ. ธมฺโม ปน สฺวากฺขาตตาทิคุณยุตฺโต ตถานุสฺสรเณน ปูเชตพฺโพ โหติ ‘‘ตเมว ธมฺมํ สกฺกตฺวา ครุํกตฺวา อุปนิสฺสาย วิหเรยฺย’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๑๗๓; อ. นิ. ๔.๒๑) วจนโต, กายวาจาจิตฺเตหิ สพฺพถา ปูเชตพฺโพ, ตสฺมา ‘‘สทฺธมฺมญฺจสฺส ปูเชตฺวา’’ติ วุตฺตํ. สิรีมโตติ เอตฺถ สิรีติ ปญฺญาปุญฺญานํ อธิวจนนฺติ วทนฺติ. อถ วา ปุญฺญนิพฺพตฺตา สรีรโสภคฺคาทิสมฺปตฺติ กตปุญฺเญ นิสฺสยติ, กตปุญฺเญหิ วา นิสฺสียตีติ ‘‘สิรี’’ติ วุจฺจติ, สา จ อติสยวตี ภควโต อตฺถีติ สิรีมา, ภควา, ตสฺส สิรีมโต.

໖. ເມື່ອໄດ້ສະແດງຄວາມເປັນຜູ້ຄວນແກ່ການນ້ອມໄຫວ້ຢ່າງຍິ່ງຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ດ້ວຍພະຄຸນມີພະກະຣຸນາແລະພະປັນຍາເປັນຕົ້ນ ແລະດ້ວຍການປະຕິບັດເກື້ອກູນໂດຍການຍັງຄອງແຫ່ງພະອະພິທຳມະກະຖາໃຫ້ເປັນໄປຢ່າງນີ້ແລ້ວ ບັດນີ້ ເມື່ອຈະກະທຳການນ້ອມໄຫວ້ຕາມທີ່ປະສົງ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ “tassa pāde namassitvā” (ນ້ອມໄຫວ້ພະບາດຂອງພະອົງນັ້ນ) ດັ່ງນີ້. ກໍດ້ວຍການຊົມເຊີຍພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້ານັ້ນເອງ ເປັນອັນໄດ້ສະແດງຄວາມເປັນທຳດີແຫ່ງພະທຳ ແລະຄວາມເປັນຜູ້ປະຕິບັດດີແຫ່ງພະສົງດ້ວຍ ເພາະຄວາມບໍ່ເປັນຢ່າງອື່ນແຫ່ງພະທຳແລະພະສົງທີ່ມີພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້ານັ້ນເປັນແຫຼ່ງກຳເນີດ, ເພາະສະນັ້ນ ເມື່ອນ້ອມໄຫວ້ພະຣັດຕະນະໄຕສອງນັ້ນ ເຊິ່ງເປັນສິ່ງຄວນແກ່ການນ້ອມໄຫວ້ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “saddhammañcassa…pe… cañjali” (ແລະບູຊາພະສັດທຳຂອງພະອົງ... ແລະກະທຳອັນຊະລີ) ດັ່ງນີ້. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ເພາະພະພຸດທະເຈົ້າ ພະອົງຕັດໄວ້ວ່າ “ພະຕະຖາຄົດເປັນຜູ້ຄວນແກ່ການກາບໄຫວ້ໃນໂລກ ພ້ອມທັງເທວະດາ” ແລະພະສົງ ພະອົງຕັດໄວ້ວ່າ “ເປັນຜູ້ປະຕິບັດດີ... ເປັນຜູ້ຄວນແກ່ການກະທຳອັນຊະລີ” (ອັງ. ນິ. 6.10), ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ “tassa pāde namassitvā, katvā saṅghassa cañjali” (ນ້ອມໄຫວ້ພະບາດຂອງພະອົງນັ້ນ ແລະກະທຳອັນຊະລີແກ່ພະສົງ) ດັ່ງນີ້. ສ່ວນພະທຳ ປະກອບດ້ວຍຄຸນມີຄວາມເປັນທຳດີເປັນຕົ້ນ ຄວນແກ່ການບູຊາດ້ວຍການລະນຶກຕາມຢ່າງນັ້ນ ດັ່ງພະດຳລັດວ່າ “ພຶງສັກກາລະເຄົາລົບອາໄສພະທຳນັ້ນແລ້ວຢູ່ເຖີດ” (ສັງ. ນິ. 1.173; ອັງ. ນິ. 4.21) ດັ່ງນີ້, ຄວນແກ່ການບູຊາໂດຍປະການທັງປວງດ້ວຍກາຍ ວາຈາ ແລະໃຈ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ “saddhammañcassa pūjetvā” (ແລະບູຊາພະສັດທຳຂອງພະອົງ) ດັ່ງນີ້. ໃນຄຳວ່າ “sirīmato” ນີ້ ພວກອາຈານກ່າວວ່າ ຄຳວ່າ “sirī” (ສິຣິ) ເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງປັນຍາແລະບຸນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍຄວາມງາມແຫ່ງຮ່າງກາຍເປັນຕົ້ນ ທີ່ເກີດຈາກບຸນ ຍ່ອມອາໄສຢູ່ໃນບຸກຄົນຜູ້ໄດ້ກະທຳບຸນໄວ້, ຫຼືວ່າ ຍ່ອມອັນບຸກຄົນຜູ້ໄດ້ກະທຳບຸນໄວ້ທັງຫຼາຍອາໄສ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ “sirī” (ສິຣິ), ແລະສິຣິອັນຍິ່ງໃຫຍ່ນັ້ນມີຢູ່ແກ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ, ເພາະສະນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊື່ວ່າ “sirīmā” (ຜູ້ມີສິຣິ), ຄຳວ່າ “tassa sirīmato” ຄື ແກ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຜູ້ມີສິຣິພະອົງນັ້ນ.

๗. นิปจฺจการสฺสาติ ปณามกิริยาย. อานุภาเวนาติ พเลน. โสเสตฺวาติ สุกฺขาเปตฺวา อนฺตรธาเปตฺวา อตฺถํ ปกาสยิสฺสามีติ สมฺพนฺโธ. อนฺตราเยติ อตฺถปฺปกาสนสฺส อุปฆาตเก. อเสสโตติ นิสฺเสเส สกเล.

໗. ຄຳວ່າ “nipaccakārassa” ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງການກະທຳການນ້ອມໄຫວ້. ຄຳວ່າ “ānubhāvena” ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍກຳລັງ. ຄຳວ່າ “sosetvā” ໄດ້ແກ່ ໃຫ້ແຫ້ງໄປ ຄື ໃຫ້ອັນຕະຣະທານໄປ, ມີເນື້ອຄວາມເຊື່ອມໂຍງກັບຄຳວ່າ “atthaṃ pakāsayissāmi” (ຈັກປະກາດເນື້ອຄວາມ). ຄຳວ່າ “antarāye” ໄດ້ແກ່ ສິ່ງບຽດບຽນການປະກາດເນື້ອຄວາມ. ຄຳວ່າ “asesato” ໄດ້ແກ່ ໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ຄື ທັງໝົດ.

๘. อิทานิ อภิธมฺมสฺส คมฺภีรตฺถตฺตา อตฺถปฺปกาสนสฺส ทุกฺกรภาวํ ทีเปตุํ ‘‘วิสุทฺธาจารสีเลนา’’ติอาทินา อภิยาจนํ ทสฺเสติ. ถุลฺลจฺจยาทิวิสุทฺธิยา วิสุทฺธาจาโร, ปาราชิกสงฺฆาทิเสสวิสุทฺธิยา วิสุทฺธสีโล. จาริตฺตวาริตฺตวิสุทฺธิยา [Pg.10] วา วิสุทฺธาจารสีโล, เตน. สกฺกจฺจนฺติ จิตฺตึ กตฺวา. อภิยาจิโตติ อภิมุขํ ยาจิโต. เตน อนาทริยํ อตฺถปฺปกาสเน กาตุํ อสกฺกุเณยฺยํ ทสฺเสติ.

໘. ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ກະທຳໄດ້ຍາກແຫ່ງການປະກາດເນື້ອຄວາມ ເພາະຄວາມທີ່ພະອະພິທຳມີເນື້ອຄວາມເລິກເຊິ່ງ ຈຶ່ງສະແດງຄຳວິງວອນດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “visuddhācārasīlenā” (ດ້ວຍອາດຈະຣະແລະສີລອັນບໍລິສຸດ). ຜູ້ມີອາດຈະຣະບໍລິສຸດ ເພາະຄວາມບໍລິສຸດຈາກໂທດມີຖຸນລັດໄຈເປັນຕົ້ນ, ຜູ້ມີສີລບໍລິສຸດ ເພາະຄວາມບໍລິສຸດຈາກໂທດມີປາຣາຊິກແລະສັງຄາທິເສດເປັນຕົ້ນ. ຫຼືວ່າ ຜູ້ມີອາດຈະຣະແລະສີລບໍລິສຸດ ເພາະຄວາມບໍລິສຸດແຫ່ງຈາຣິດຕະສີລແລະວາຣິດຕະສີລ, ດ້ວຍຜູ້ນັ້ນ. ຄຳວ່າ “sakkaccaṃ” ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ເປັນຕາເຄົາລົບ (ໂດຍເຄົາລົບ). ຄຳວ່າ “abhiyācito” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ອັນເພິ່ນວິງວອນສະເພາະໜ້າແລ້ວ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ອາດຈະກະທຳຄວາມບໍ່ເອົາໃຈໃສ່ໃນການປະກາດເນື້ອຄວາມໄດ້.

๙. อิทานิ ยสฺส อตฺถํ ปกาเสตุกาโม, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยํ เทวเทโว’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยนฺติ อภิธมฺมํ. เทวเทโวติ วิสุทฺธิสมฺมุติอุปปตฺติเทวานํ เทโว. โลเก หิ เย ‘‘สรณํ ปรายณ’’นฺติ คนฺตพฺพา คติภูตา, เต ‘‘เทวา’’ติ วุจฺจนฺติ, ภควา จ สพฺพเทวานํ คติภูโตติ. นยโตติ สงฺเขปโต. สมาจิกฺขีติ สมฺมา อาจิกฺขิ ยถา เถโร พุชฺฌติ. เวเนยฺยสตฺเต วิเนตีติ วินายโก, นายกวิรหิโต วา, สยมฺภูติ อตฺโถ.

໙. ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງທຳທີ່ປະສົງຈະປະກາດເນື້ອຄວາມ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “yaṃ devadevo” (ພະອະພິທຳໃດ ທີ່ພະເທວະດາເໜືອເທວະດາ...). ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ “yaṃ” ໄດ້ແກ່ ພະອະພິທຳໃດ. ຄຳວ່າ “devadevo” ໄດ້ແກ່ ພະເທວະດາຂອງເທວະດາທັງຫຼາຍ ມີວິສຸດທິເທບ, ສົມມຸດຕິເທບ ແລະອຸປະປັດຕິເທບ. ເພາະວ່າ ໃນໂລກ ຊົນເຫຼົ່າໃດທີ່ເປັນຜູ້ອັນສັດທັງຫຼາຍພຶງເຂົ້າເຖິງ ຄື ເປັນທີ່ໄປໃນເບື້ອງໜ້າ ໂດຍຖານະເປັນ “ທີ່ເພິ່ງ ທີ່ລະນຶກ”, ຊົນເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ “ເທວະດา”, ແລະພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າເປັນທີ່ໄປໃນເບື້ອງໜ້າຂອງເທວະດາທັງປວງ. ຄຳວ່າ “nayato” ໄດ້ແກ່ ໂດຍຫຍໍ້. ຄຳວ່າ “samācikkhī” ໄດ້ແກ່ ຕັດບອກໄວ້ໂດຍຊອບ ໂດຍປະການທີ່ພະເຖຣະຈະຮູ້ໄດ້. ພະຜູ້ຊົງແນະນຳເວໄນຍະສັດທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ “vināyako” (ພະວິນາຍົກ), ຫຼືວ່າ ຜູ້ປາສະຈາກຜūນຳພາອື່ນ (ບໍ່ມີຜູ້ນຳພາ) ມີອັດຖະວ່າ ເປັນພະສະຍຳພູ (ຜູ້ຕັດສະຮູ້ໄດ້ດ້ວຍພະອົງເອງ).

๑๐-๑๒. ยญฺจาติ ยญฺจ อภิธมฺมํ ภิกฺขูนํ ปยิรุทาหาสีติ สมฺพนฺโธ. ปยิรุทาหาสีติ กเถสิ. อิตีติ อิมินา อนุกฺกเมน. ‘‘โย ธาริโต’’ติ ยนฺติ อุปโยควเสน วุตฺโต ยํ-สทฺโท ธาริโตติ ปจฺจตฺเตน สมฺพชฺฌมาโน ปจฺจตฺตวเสน ปริณมติ, ตสฺมา โย ธาริโต, โย จ สงฺคีโต, ตสฺส อตฺถํ ปกาสยิสฺสามีติ โยชนา กาตพฺพา. เวเทน ปญฺญาย อีหติ ปวตฺตตีติ เวเทโห, เตน มุนินา. อภิณฺหโสติ พหุโส. อภิธมฺมสฺสาติ เอตํ ‘‘อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ เอเตน โยเชตพฺพํ. อิทานิ โย อตฺถปฺปกาสนสฺส นิสฺสโย, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อาทิโต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อาทิโตติ อาทิมฺหิ ปฐมสงฺคีติยํ.

໑໐-໑໒. ຄຳວ່າ “yañca” ມີເນື້ອຄວາມເຊື່ອມໂຍງກັບຄຳວ່າ “yañca abhidhammaṃ bhikkhūnaṃ payirudāhāsi” (ແລະພະອະພິທຳໃດ ທີ່ໄດ້ຕັດສະແດງແກ່ພິກຂຸທັງຫຼາຍ). ຄຳວ່າ “payirudāhāsi” ໄດ້ແກ່ ຕັດແລ້ວ. ຄຳວ່າ “iti” ໄດ້ແກ່ ໂດຍລຳດັບນີ້. ຄຳວ່າ “yo dhārito” (ພະອະພິທຳໃດ ທີ່ຊົງຈຳໄວ້ແລ້ວ) ມີອະທິບາຍວ່າ ສັບວ່າ “yaṃ” ທີ່ກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດອຸປະໂຍຄະວິບັດ (ທຸຕິຍາວິບັດ) ເມື່ອເຊື່ອມໂຍງກັບຄຳວ່າ “dhārito” ເຊິ່ງເປັນປັດຈັດຕະວິບັດ (ປະຖະມາວິບັດ) ຍ່ອມປ່ຽນໄປດ້ວຍອຳນາດປັດຈັດຕະວິບັດ, ເພາະສະນັ້ນ ພຶງປະກອບຄວາມເຊື່ອມໂຍງວ່າ “ຈັກປະກາດເນື້ອຄວາມແຫ່ງພະອະພິທຳໃດ ທີ່ຊົງຈຳໄວ້ແລ້ວ ແລະພະອະພິທຳໃດ ທີ່ສັງຄາຍະນາໄວ້ແລ້ວ”. ພະມຸນີຜູ້ຊື່ວ່າ “vedeho” (ພະເວເທຫະ) ເພາະພະຍາຍາມ ຄື ເປັນໄປດ້ວຍເວທະ ຄື ປັນຍາ, ໂດຍພະມຸນີພະອົງນັ້ນ. ຄຳວ່າ “abhiṇhaso” ໄດ້ແກ່ ເນືອງໆ (ຫຼາຍເທື່ອ). ຄຳວ່າ “abhidhammassa” ນີ້ ພຶງປະກອບກັບຄຳວ່າ “atthaṃ pakāsayissāmi” (ຈັກປະກາດເນື້ອຄວາມ) ນີ້. ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງສິ່ງທີ່ເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງການປະກາດເນື້ອຄວາມ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ādito” (ຕັ້ງແຕ່ຕົ້ນ). ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ “ādito” ໄດ້ແກ່ ໃນເບື້ອງຕົ້ນ ຄື ໃນການສັງຄາຍະນາຄັ້ງທຳອິດ.

๑๓. ยา อฏฺฐกถา สงฺคีตา, กสฺส ปน สา อฏฺฐกถาติ? อญฺญสฺส วุตฺตสฺส อภาวา ‘‘ยสฺส อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ วุตฺตํ, อธิการวเสน ‘‘ตสฺส อภิธมฺมสฺสา’’ติ วิญฺญายติ. สงฺคีตาติ อตฺถํ ปกาเสตุํ ยุตฺตฏฺฐาเน ‘‘อยํ เอตสฺส อตฺโถ, อยํ เอตสฺส อตฺโถ’’ติ สงฺคเหตฺวา วุตฺตา, ปจฺฉาปิ จ ทุติยตติยสงฺคีตีสุ อนุสงฺคีตา.

໑໓. ອັດຖະກະຖາໃດ ທີ່ສັງຄາຍະນາໄວ້ແລ້ວ, ກໍອັດຖະກະຖາຮູບນັ້ນ ເປັນຂອງທຳໃດ? ເພາະບໍ່ມີທຳອື່ນທີ່ກ່າວໄວ້, ຄຳທີ່ກ່າວວ່າ “yassa atthaṃ pakāsayissāmi” (ຈັກປະກາດເນື້ອຄວາມແຫ່ງທຳໃດ) ຈຶ່ງເປັນອັນຮູ້ກັນໄດ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຫົວຂໍ້ເລື່ອງວ່າ “ແຫ່ງພະອະພິທຳນັ້ນ”. ຄຳວ່າ “saṅgītā” (ທີ່ສັງຄາຍະນາໄວ້ແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ທີ່ຮວບຮວມກ່າວໄວ້ໃນສະຖານທີ່ທີ່ຄວນປະກາດເນື້ອຄວາມວ່າ “ນີ້ເປັນເນື້ອຄວາມຂອງຄຳນີ້, ນີ້ເປັນເນື້ອຄວາມຂອງຄຳນີ້”, ແລະແມ່ນໃນພາຍຫຼັງ ກໍໄດ້ຮັບການສັງຄາຍະນາຕາມໃນການສັງຄາຍະນາຄັ້ງທີສອງແລະຄັ້ງທີສາມດ້ວຍ.

๑๔-๑๖. อภิสงฺขตาติ รจิตา. ตโตติ อฏฺฐกถาโต. ตนฺตินยานุคนฺติ ตนฺติคตึ อนุคตํ. ภาสนฺติ มาคธภาสํ. นิกายนฺตรลทฺธีหีติ อนฺตรนฺตรา อนุปฺปเวสิตาหิ. อสมฺมิสฺสนฺติ อโวกิณฺณํ. อนากุลนฺติ สนิกาเยปิ อนาวิลํ ปริจฺฉินฺนํ. อสมฺมิสฺโส อนากุโล จ โย มหาวิหารวาสีนํ อตฺถวินิจฺฉโย, ตํ ทีปยนฺโต อตฺถํ ปกาสยิสฺสามีติ[Pg.11]. เอเตน ติปิฏกจูฬนาคตฺเถราทีหิ วุตฺโต เถรวาโทปิ สงฺคหิโต โหติ. อถ วา ตมฺพปณฺณิภาสํ อปเนตฺวา มาคธภาสญฺจ อาโรเปตฺวา ปกาสิยมาโน โย อภิธมฺมสฺส อตฺโถ อสมฺมิสฺโส อนากุโลเยว จ โหติ มหาวิหารวาสีนญฺจ วินิจฺฉยภูโต, ตํ อตฺถํ ‘‘เอโส มหาวิหารวาสีนํ วินิจฺฉโย’’ติ ทีปยนฺโต ปกาสยิสฺสามิ. ตปฺปกาสเนเนว หิ โส ตถา ทีปิโต โหตีติ.

໑໔-໑໖. ຄຳວ່າ “abhisaṅkhatā” ໄດ້ແກ່ ທີ່ຮຽບຮຽງໄວ້ແລ້ວ. ຄຳວ່າ “tato” ໄດ້ແກ່ ຈາກອັດຖະກະຖາ. ຄຳວ່າ “tantinayānugaṃ” ໄດ້ແກ່ ທີ່ດຳເນີນໄປຕາມແנວທາງແຫ່ງພະບາລີ. ຄຳວ່າ “bhāsaṃ” ໄດ້ແກ່ ພາສາມະຄົດ. ຄຳວ່າ “nikāyantaraladdhīhi” ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍລັດທິຂອງນິກາຍອື່ນໆ ທີ່ແຊກແຊງເຂົ້າມາໃນລະຫວ່າງ. ຄຳວ່າ “asammissaṃ” ໄດ້ແກ່ ທີ່ບໍ່ປົນເປ. ຄຳວ່າ “anākulaṃ” ໄດ້ແກ່ ທີ່ບໍ່ສັບສົນ ຄື ທີ່ກຳນົດໄວ້ຢ່າງບໍ່ຂຸ່ນມົວ ແມ່ນໃນນິກາຍຂອງຕົນ. ມີອະທິບາຍວ່າ ຈັກປະກາດເນື້ອຄວາມ ໂດຍສະແດງໃຫ້ເຫັນການວິນິດໄສເນື້ອຄວາມຂອງຜู້ນິຍົມຢູ່ໃນມະຫາວິຫານ ເຊິ່ງເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ປົນເປແລະບໍ່ສັບສົນ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ເຖຣະວາດທີ່ພະຕິປິຕະກະຈູລະນາຄະເຖຣະເປັນຕົ້ນກ່າວໄວ້ ກໍເປັນອັນສົງເຄາະເຂົ້າດ້ວຍ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເນື້ອຄວາມແຫ່ງພະອະພິທຳໃດ ທີ່ປະກາດຢູ່ໂດຍການນຳພາສາເກາະສິງຫົນອອກແລ້ວ ຍົກພາສາມະຄົດຂຶ້ນສູ່ (ການສະແດງ) ຍ່ອມເປັນເນື້ອຄວາມທີ່ບໍ່ປົນເປ ບໍ່ສັບສົນແທ້ໆ ແລະເປັນຕົວການວິນິດໄສຂອງຜູ້ນິຍົມຢູ່ໃນມະຫາວິຫານ, ຈັກປະກາດເນື້ອຄວາມນັ້ນ ໂດຍສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ “ນີ້ເປັນການວິນິດໄສຂອງຜູ້ນິຍົມຢູ່ໃນມະຫາວິຫານ”. ເພາະວ່າ ດ້ວຍການປະກາດເນື້ອຄວາມນັ້ນເອງ ເນື້ອຄວາມນັ້ນຈຶ່ງເປັນອັນສະແດງໃຫ້ເຫັນຢ່າງນັ້ນ.

๑๗. โตสยนฺโต วิจกฺขเณติ วิจกฺขเณ โตสยนฺโต คเหตพฺพํ คเหตฺวานาติ เอวํ โยเชตฺวา ‘‘คเหตพฺพฏฺฐาเนเยว คหิตํ สุฏฺฐุ กต’’นฺติ เอวํ โตสยนฺโตติ อตฺถํ วทนฺติ. เอวํ สติ คเหตพฺพคฺคหเณเนว โตสนํ กตํ, น อญฺเญน อตฺถปฺปกาสเนนาติ เอตํ อาปชฺเชยฺย. โตสยนฺโต อตฺถํ ปกาสยิสฺสามีติ เอวํ ปน โยชนาย สติ คเหตพฺพคฺคหณํ อญฺญญฺจ สพฺพํ อตฺถปฺปกาสนํ โหตีติ สพฺเพน เตน โตสนํ กตํ โหติ, ตสฺมา โตสยนฺโต อตฺถํ ปกาสยิสฺสามีติ ยุตฺตรูปา.

໑໗. ໃນຄຳວ່າ “tosayanto vicakkhaṇe” ນີ້ ພວກອາຈານກ່າວເນື້ອຄວາມໂດຍປະກອບຄວາມຢ່າງນີ້ວ່າ “ຍັງຜູ້ມີປັນຍາທັງຫຼາຍໃຫ້ຍິນດີ ໂດຍການຖືເອົາຂໍ້ຄວາມທີ່ຄວນຖືເອົາ” ຄື ຍັງຜູ້ມີປັນຍາທັງຫຼາຍໃຫ້ຍິນດີວ່າ “ການຖືເອົາໃນສະຖານທີ່ທີ່ຄວນຖືເອົານັ້ນເອງ ເປັນສິ່ງທີ່ກະທຳດີແລ້ວ” ດັ່ງນີ້. ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ ຍ່ອມໄດ້ຂໍ້ສະຫຼຸບວ່າ ຄວາມຍິນດີເປັນອັນກະທຳແລ້ວດ້ວຍການຖືເອົາຂໍ້ຄວາມທີ່ຄວນຖືເອົານັ້ນເອງ ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍການປະກາດເນື້ອຄວາມຢ່າງອື່ນ. ແຕ່ເມື່ອມີການປະກອບຄວາມຢ່າງນີ້ວ່າ “ຈັກປະກາດເນື້ອຄວາມ ຍັງຜູ້ມີປັນຍາທັງຫຼາຍໃຫ້ຍິນດີ” ການຖືເອົາຂໍ້ຄວາມທີ່ຄວນຖືເອົາ ແລະການປະກາດເນື້ອຄວາມອື່ນທັງປວງ ຍ່ອມມີໄດ້, ຄວາມຍິນດີຈຶ່ງເປັນອັນກະທຳແລ້ວດ້ວຍການປະກາດເນື້ອຄວາມທັງປວງນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ການປະກອບຄວາມວ່າ “tosayanto atthaṃ pakāsayissāmi” (ຈັກປະກາດເນື້ອຄວາມ ຍັງຜູ້ມີປັນຍາທັງຫຼາຍໃຫ້ຍິນດີ) ຈຶ່ງເປັນສິ່ງທີ່ສົມຄວນກວ່າ.

๑๘-๒๐. อิทานิ ยํ อตฺถปฺปกาสนํ กตฺตุกาโม, ตสฺส มหตฺตํ ปริหริตุํ ‘‘กมฺมฏฺฐานานี’’ติอาทิมาห. อตฺถวณฺณนนฺติ เอตฺถ วณฺณนา นาม วิวริตฺวา วิตฺถาเรตฺวา วจนํ. อิตีติ ‘‘อปเนตฺวา ตโต ภาส’’นฺติ เอวมาทินา ยถาทสฺสิตปฺปกาเรน. อิติ โสตูนํ อุสฺสาหุปฺปาทนสฺส เหตุํ ทสฺเสติ. อภิธมฺมกถนฺติ อภิธมฺมฏฺฐกถํ. นิสาเมถาติ สุณาถ. อิทานิ อวสฺสํ อยํ โสตพฺพาเยวาติ ทฬฺหํ อุสฺสาเหนฺโต อาห ‘‘ทุลฺลภา หิ อยํ กถา’’ติ.

໑໘-໒໐. ບັດນີ້ ເພື່ອຫຼີກເວັ້ນຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງການປະກາດເນື້ອຄວາມທີ່ປະສົງຈະກະທຳ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “kammaṭṭhānāni” (ພະກຳມະຖານທັງຫຼາຍ). ໃນຄຳວ່າ “atthavaṇṇanaṃ” ນີ້ ທີ່ຊື່ວ່າ “vaṇṇanā” (ການພັນລະນາ) ໄດ້ແກ່ ຄຳກ່າວໂດຍເປີດເຜີຍແລະຂະຫຍາຍຄວາມ. ຄຳວ່າ “iti” ໄດ້ແກ່ ໂດຍປະການຕາມທີ່ສະແດງໄວ້ ມີຄຳວ່າ “apanetvā tato bhāsaṃ” (ນຳພາສານັ້ນອອກແລ້ວ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “iti” ນີ້ ຍ່ອມສະແດງເຫດແຫ່ງການຍັງຄວາມອຸດສາຫະໃຫ້ເກີດແກ່ຜູ້ຟັງທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ “abhidhammakathaṃ” ໄດ້ແກ່ ພະອະພິທຳມັດຖະກະຖາ. ຄຳວ່າ “nisāmetha” ໄດ້ແກ່ ຈົ່ງຟັງ. ບັດນີ້ ເມື່ອຈະຊັກຊວນຢ່າງແຂງແຮງວ່າ “ພະກະຖາຮູບນີ້ ເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຟັງໂດຍແທ້ຈິງ” ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “dullabhā hi ayaṃ kathā” (ເພາະວ່າ ພະກະຖາຮູບນີ້ ເປັນສິ່ງທີ່ຫາໄດ້ຍາກ) ດັ່ງນີ້.

วีสติคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາກາຖາຊາວຄາຖາ ຈົບແລ້ວ.

นิทานกถาวณฺณนา

ການພັນລະນານິທານະກະຖາ

อฏฺฐสาลินึ ตาว วณฺเณนฺเตหิ อาจริเยหิ ตสฺสา สนฺนิเวโส วิภาเวตพฺโพ. ตสฺมา อิทํ วุจฺจติ –

ເມື່ອພະອາຈານທັງຫຼາຍຈະພັນລະນາຄຳພີອັດຖະສາລິນີກ່ອນ ພຶງຈຳແນກໂຄງສ້າງແຫ່ງຄຳພີອັດຖະສາລິນີນັ້ນ. ເພາະສະນັ້ນ ຄຳນີ້ຈຶ່ງກ່າວໄວ້ວ່າ —

‘‘วจนตฺโถ ปริจฺเฉโท, สนฺนิเวโส จ ปาฬิยา;

สาคเรหิ ตถา จินฺตา, เทสนาหิ คมฺภีรตา.

“ເນື້ອຄວາມແຫ່ງສັບ, ການກຳນົດຂອບເຂດ, ໂຄງສ້າງແຫ່ງພະບາລີ, ການຄິດພິຈາລະນາປຽບທຽບດ້ວຍມະຫາສະໝຸດ, ແລະຄວາມເລິກເຊິ່ງໂດຍເທດສະໜາ.

‘‘เทสนาย [Pg.12] สรีรสฺส, ปวตฺติคฺคหณํ ตถา;

เถรสฺส วาจนามคฺค-ตปฺปภาวิตตาปิ จ.

“ການຖືເອົາຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຕົວເທດສະໜາ, ທາງແຫ່ງການບອກສອນຂອງພະເຖຣະ ແລະຄວາມເປັນຜູ້ອັນທາງແຫ່ງການບອກສອນນັ້ນອົບຮົມແລ້ວ.

‘‘ปฏิเวธา ตถา พุทฺธ-วจนาทีหิ อาทิโต;

อาภิธมฺมิกภาวสฺส, สาธนํ สพฺพทสฺสิโน.

“ການແທງຕະຫຼອດ, ຄວາມເປັນພະອະພິທຳໂດຍຄວາມເປັນພຸດທະພົດເປັນຕົ້ນ ຕັ້ງແຕ່ຕົ້ນ, ແລະการສຳເລັດປະໂຫຍດແຫ່ງຄວາມເປັນພະອະພິທຳຂອງພະຜູ້ຊົງເຫັນທຸກສິ່ງ.

‘‘วินเยนาถ โคสิงฺค-สุตฺเตน จ มเหสินา;

ภาสิตตฺตสฺส สํสิทฺธิ, นิทาเนน จ ทีปิตา.

“ຄວາມສຳເລັດແຫ່ງຄວາມເປັນທຳທີ່ພະມະເຫສີຕັດໄວ້ ດ້ວຍພະວິນັຍ ແລະດ້ວຍໂຄສິງຄະສູດ, ແລະຄວາມເປັນທຳທີ່ພະມະເຫສີຕັດໄວ້ ທີ່ສະແດງໄວ້ດ້ວຍນິທານ.

‘‘ปกาเสตฺวา อิมํ สพฺพํ, ปฏิญฺญาตกถา กตา;

อฏฺฐสาลินิยา เอตํ, สนฺนิเวสํ วิภาวเย’’ติ.

“ພະອາຈານສະແດງຂໍ້ຄວາມທັງປວງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງກະທຳຄຳພິລາຍປະກາດໄວ້, ພຶງຈຳແນກໂຄງສ້າງນີ້ແຫ່ງຄຳພີອັດຖະສາລິນີ” ດັ່ງນີ້.

วจนตฺถวิชานเนน วิทิตาภิธมฺมสามญฺญตฺถสฺส อภิธมฺมกถา วุจฺจมานา โสเภยฺยาติ อภิธมฺมปริชานนเมว อาทิมฺหิ ยุตฺตรูปนฺติ ตทตฺถํ ปุจฺฉติ ‘‘ตตฺถ เกนฏฺเฐน อภิธมฺโม’’ติ. ตตฺถ ตตฺถาติ ‘‘อภิธมฺมสฺส อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ ยทิทํ วุตฺตํ, ตสฺมึ. ‘‘ยสฺส อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ ปฏิญฺญาตํ, โส อภิธมฺโม เกนฏฺเฐน อภิธมฺโมติ อตฺโถ. ตตฺถาติ วา ‘‘อภิธมฺมกถ’’นฺติ เอตสฺมึ วจเน โย อภิธมฺโม วุตฺโต, โส เกนฏฺเฐน อภิธมฺโมติ อตฺโถ. ธมฺมาติเรกธมฺมวิเสสฏฺเฐนาติ เอตฺถ ธมฺโม อติเรโก ธมฺมาติเรโก, สุตฺตนฺตาธิกา ปาฬีติ อตฺโถ. ธมฺโม วิเสโส ธมฺมวิเสโส ธมฺมาติสโย, วิจิตฺตา ปาฬีติ อตฺโถ, ธมฺมาติเรกธมฺมวิเสสา เอว อตฺโถ ธมฺมาติเรกธมฺมวิเสสฏฺโฐ. ทฺวินฺนมฺปิ อตฺถานํ อภิธมฺมสทฺทสฺส อตฺถภาเวน สามญฺญโต เอกวจนนิทฺเทโส กโต. ตสฺมาติ ยสฺมา ‘‘อภิกฺกมนฺติ, อภิกฺกนฺตวณฺณา’’ติอาทีสุ วิย อติเรกวิเสสฏฺฐทีปโก อภิสทฺโท, ตสฺมา อยมฺปิ ธมฺโม ธมฺมาติเรกธมฺมวิเสสฏฺเฐน ‘‘อภิธมฺโม’’ติ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ.

ພະອະພິທຳມະກະຖາ ທີ່ກ່າວຢູ່ແກ່ບຸກຄົນຜູ້ຮູ້ທົ່ວເຖິງເນື້ອຄວາມທົ່ວໄປແຫ່ງພະອະພິທຳ ເພາະຮູ້ທົ່ວເຖິງເນື້ອຄວາມແຫ່ງສັບ ຍ່ອມງົດງາມ, ເພາະສະນັ້ນ ການກຳນົດຮູ້ພະອະພິທຳນັ້ນເອງໃນເບື້ອງຕົ້ນ ຈຶ່ງເປັນສິ່ງທີ່ສົມຄວນ, ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການນັ້ນ ຈຶ່ງຖາມວ່າ “tattha kenaṭṭhena abhidhammo” (ໃນຄຳນັ້ນ ພະອະພິທຳ ຊື່ວ່າພະອະພິທຳ ເພາະອັດຖະວ່າຢ່າງໃດ) ດັ່ງນີ້. ໃນຄຳຖາມນັ້ນ ຄຳວ່າ “tattha” (ໃນຄຳນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ໃນຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ນີ້ວ່າ “ຈັກປະກາດເນື້ອຄວາມແຫ່ງພະອະພິທຳ”. ມີອັດຖະວ່າ ພະອະພິທຳໃດ ທີ່ປະຕິຍານໄວ້ວ່າ “ຈັກປະກາດເນື້ອຄວາມແຫ່ງທຳໃດ”, ພະອະພິທຳນັ້ນ ຊື່ວ່າພະອະພິທຳ ເພາະອັດຖະວ່າຢ່າງໃດ. ຫຼືວ່າ ຄຳວ່າ “tattha” ໄດ້ແກ່ ພະອະພິທຳໃດ ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຄຳວ່າ “abhidhammakathaṃ” ນີ້, ພະອະພິທຳນັ້ນ ຊື່ວ່າພະອະພິທຳ ເພາະອັດຖະວ່າຢ່າງໃດ. ໃນຄຳວ່າ “dhammātirekadhammavisesaṭṭhena” (ເພາະອັດຖະວ່າເປັນທຳອັນຍິ່ງແລະທຳອັນພິເສດ) ນີ້ ທຳອັນຍິ່ງ ຊື່ວ່າ “dhammātireko” (ທຳອັນຍິ່ງ) ມີອັດຖະວ່າ ພະບາລີທີ່ຍິ່ງກວ່າພະສູດ. ທຳອັນພິເສດ ຊື່ວ່າ “dhammaviseso” (ທຳອັນພິເສດ) ຄື ທຳອັນຍອດຢ້ຽມ ມີອັດຖະວ່າ ພະບາລີອັນວິຈິດ, ເນື້ອຄວາມແຫ່ງທຳອັນຍິ່ງແລະທຳອັນພິເສດນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ “dhammātirekadhammavisesaṭṭho” (ອັດຖະວ່າເປັນທຳອັນຍິ່ງແລະທຳອັນພິເສດ). ພະອາຈານກະທຳການສະແດງດ້ວຍເອກະວະຈະນະໂດຍທົ່ວໄປ ເພາະຄວາມທີ່ເນື້ອຄວາມທັງສອງນັ້ນ ເປັນເນື້ອຄວາມແຫ່ງອະພິທຳມະສັບ. ຄຳວ່າ “tasmā” (ເພາະສະນັ້ນ) ມີເນື້ອຄວາມເຊື່ອມໂຍງວ່າ ເພາະເຫດທີ່ອະພິສັບ ເປັນສັບສະແດງອັດຖະວ່າອັນຍິ່ງແລະອັນພິເສດ ເໝືອນໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “abhikkamanti, abhikkantavaṇṇā” (ກ້າວເຂົ້າໄປຢ່າງງົດງາມ, ມີວັນນະອັນງົດງາມຍິ່ງ), ເພາະສະນັ້ນ ແມ່ນທຳນີ້ ກໍຊື່ວ່າ “abhidhammo” (ພະອະພິທຳ) ເພາະອັດຖະວ່າເປັນທຳອັນຍິ່ງແລະທຳອັນພິເສດ ດັ່ງນີ້.

ตตฺถ สิยา – ‘‘อภิกฺกมนฺติ, อภิกฺกนฺตวณฺณา’’ติ เอตฺถ ธาตุสทฺทสฺส ปุรโต ปยุชฺชมาโน อภิสทฺโท กิริยาย อติเรกวิเสสภาวทีปโก โหตีติ ยุตฺตํ อุปสคฺคภาวโต, ธมฺมสทฺโท ปน น ธาตุสทฺโทติ เอตสฺมา ปุรโต อภิสทฺโท ปโยคเมว นารหติ. อถาปิ ปยุชฺเชยฺย, กิริยาวิเสสกา อุปสคฺคา, น จ ธมฺโม กิริยาติ ธมฺมสฺส อติเรกวิเสสภาวทีปนํ น ยุตฺตนฺติ? โน น ยุตฺตํ. อญฺญสฺสปิ หิ อุปสคฺคสฺส อธาตุสทฺทา [Pg.13] ปุรโต ปยุชฺชมานสฺส อกิริยายปิ อติเรกวิเสสภาวทีปกสฺส ทสฺสนโตติ เอตมตฺถํ วิภาเวตุํ อติฉตฺตาทิอุทาหรณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ. เอวเมวาติ ยถา ฉตฺตาติเรกฉตฺตวิเสสาทิอตฺเถน อติฉตฺตาทโย โหนฺติ อติสทฺทสฺส อุปสคฺคสฺส อธาตุสทฺทสฺสปิ ปุรโต ปยุชฺชมานสฺส อกิริยาย จ ตพฺภาวทีปกตฺตา, เอวมยมฺปิ ธมฺโม ธมฺมาติเรกธมฺมวิเสสฏฺเฐน ‘‘อภิธมฺโม’’ติ วุจฺจติ อภิ-สทฺทสฺส อุปสคฺคสฺส อธาตุสทฺทสฺสปิ ปุรโต ปยุชฺชมานสฺส อกิริยาย จ ตพฺภาวทีปกตฺตาติ อธิปฺปาโย.

ໃນຄຳນັ້ນ ພຶງມີຄຳໂຕ້ແຍ້ງວ່າ — ໃນຄຳວ່າ “abhikkamanti, abhikkantavaṇṇā” ນີ້ ອະພິສັບ ທີ່ປະກອບໄວ້ຂ້າງໜ້າທາຕຸສັບ ຍ່ອມເປັນສັບສະແດງຄວາມເປັນສິ່ງອັນຍິ່ງແລະອັນພິເສດແຫ່ງກິຣິຍາ ຍ່ອມສົມຄວນ ເພາະຄວາມເປັນອຸປະສັກ, ສ່ວນທຳມະສັບ ບໍ່ແມ່ນທາຕຸສັບ, ເພາະສະນັ້ນ ອະພິສັບ ທີ່ປະກອບໄວ້ຂ້າງໜ້າທຳມະສັບນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນແກ່ການປະກອບເລີຍ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະປະກອບ, ອຸປະສັກທັງຫຼາຍ ກໍເປັນສັບສະແດງຄວາມພິເສດແຫ່ງກິຣິຍາ, ແລະທຳ ກໍບໍ່ແມ່ນກິຣິຍາ, ເພາະສະນັ້ນ ການສະແດງຄວາມເປັນສິ່ງອັນຍິ່ງແລະອັນພິເສດແຫ່ງທຳ ຈຶ່ງບໍ່ສົມຄວນ ດັ່ງນີ້ຫຼື? ຕອບວ່າ ບໍ່ແມ່ນບໍ່ສົມຄວນ. ເພາະວ່າ ແມ່ນອຸປະສັກອື່ນ ທີ່ປະກອບໄວ້ຂ້າງໜ້າສັບທີ່ບໍ່ແມ່ນທາຕຸສັບ ກໍຍັງປາກົດວ່າເປັນສັບສະແດງຄວາມເປັນສິ່ງອັນຍິ່ງແລະອັນພິເສດ ແມ່ນໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນກິຣິຍາໄດ້, ເພື່ອຈຳແນກເນື້ອຄວາມນັ້ນ ພະອາຈານເມື່ອຈະສະແດງອຸທາຫອນມີຄຳວ່າ “atichatta” (ອະຕິສັດ) ເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ “yathā” (ເໝືອນຢ່າງວ່າ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “evameva” (ໂດຍປະການດຽວກັນນັ້ນເອງ) ມີອະທິບາຍວ່າ ເໝືອນຢ່າງວ່າ ຄຳມີ “atichatta” (ອະຕິສັດ) ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍອັດຖະວ່າເປັນສັດອັນຍິ່ງແລະສັດອັນພິເສດເປັນຕົ້ນ ເພາະຄວາມທີ່ອະຕິສັບ ເຊິ່ງເປັນອຸປະສັກ ທີ່ປະກອບໄວ້ຂ້າງໜ້າສັບທີ່ບໍ່ແມ່ນທາຕຸສັບ ກໍຍັງເປັນສັບສະແດງຄວາມເປັນຢ່າງນັ້ນ ແມ່ນໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນກິຣິຍາ, ໂດຍປະການດຽວກັນນັ້ນເອງ ແມ່ນທຳນີ້ ກໍຊື່ວ່າ “abhidhammo” (ພະອະພິທຳ) ເພາະອັດຖະວ່າເປັນທຳອັນຍິ່ງແລະທຳອັນພິເສດ ເພາະຄວາມທີ່ອະພິສັບ ເຊິ່ງເປັນອຸປະສັກ ທີ່ປະກອບໄວ້ຂ້າງໜ້າສັບທີ່ບໍ່ແມ່ນທາຕຸສັບ ກໍຍັງເປັນສັບສະແດງຄວາມເປັນຢ່າງນັ້ນ ແມ່ນໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນກິຣິຍາ ດັ່ງນີ້.

เอกเทเสเนว วิภตฺตาติ ‘‘กตเม จ, ภิกฺขเว, ปญฺจกฺขนฺธา? รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ. กตโม จ, ภิกฺขเว, รูปกฺขนฺโธ? ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตา…เป… สนฺติเก วา, อยํ วุจฺจติ รูปกฺขนฺโธ’’ติเอวมาทินา (สํ. นิ. ๓.๔๘; วิภ. ๒) อุทฺเทสนิทฺเทสมตฺเตเนว วิภตฺตา, ‘‘ตตฺถ กตมํ รูปํ อตีต’’นฺติเอวมาทินา (วิภ. ๓) ปฏินิทฺเทสสฺส อภิธมฺมภาชนียสฺส ปญฺหปุจฺฉกสฺส จ อภาวา น นิปฺปเทเสน. อภิธมฺมํ ปตฺวา ปน…เป… นิปฺปเทสโตว วิภตฺตา, ตสฺมา อยมฺปิ ธมฺโม ธมฺมาติเรกธมฺมวิเสสฏฺเฐน ‘‘อภิธมฺโม’’ติ วุจฺจติ นิปฺปเทสานํ ติณฺณมฺปิ นยานํ อติเรกปาฬิภาวโต วิเสสปาฬิภาวโต จาติ อธิปฺปาโย. สุตฺตนฺเต พาวีสติยา อินฺทฺริยานํ เอกโต อนาคตตฺตา อินฺทฺริยวิภงฺเค สุตฺตนฺตภาชนียํ นตฺถิ. ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สมฺภวนฺตี’’ติอาทินา ปฏิจฺจสมุปฺปาเท ตสฺส ตสฺส ปจฺจยธมฺมสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ ปจฺจยภาโว อุทฺทิฏฺโฐ, อุทฺทิฏฺฐธมฺมานญฺจ กุสลาทิภาโว ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺเชตพฺโพ, น เจตฺถ ‘‘อวิชฺชาสงฺขารา’’ติ เอวํ วุตฺโต อุทฺเทโส อตฺถีติ ปญฺหปุจฺฉกํ นตฺถิ. สุตฺตนฺเต ปญฺจ สิกฺขาปทานิ อุทฺทิฏฺฐานิ ปาณาติปาตา เวรมณีติอาทีนิ. สา ปน เวรมณี ยทิ สภาวกิจฺจาทิวเสน วิภชีเยยฺย, ‘‘อารติ วิรตี’’ติอาทินา อภิธมฺมภาชนียเมว โหติ. อถาปิ จิตฺตุปฺปาทวเสน วิภชีเยยฺย, ตถาปิ อภิธมฺมภาชนียเมว โหติ. อญฺโญ ปน เวรมณีนํ วิภชิตพฺพปฺปกาโร นตฺถิ, เยน ปกาเรน สุตฺตนฺตภาชนียํ วตฺตพฺพํ สิยา. ตสฺมา สิกฺขาปทวิภงฺเค สุตฺตนฺตภาชนียํ นตฺถิ.

ຄຳວ່າ 'Ekadeseneva vibhattā' (ຈຳແນກໂດຍສ່ວນດຽວເທົ່ານັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ທີ່ຈຳແນກໄວ້ພຽງແຕ່ອຸເທດ ແລະນິເທດເທົ່ານັ້ນ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ປັນຈະຂັນ ໕ ຄືຫຍັງແດ່? ຄື ຮູບຂັນ...ເປ... ວິນຍານຂັນ. ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຮູບຂັນ ຄືຫຍັງແດ່? ຮູບຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ທີ່ເປັນອະດີດ...ເປ... ຫຼືໃນທີ່ໃກ້ ນີ້ຮຽກວ່າ ຮູບຂັນ' (ສໍ. ນິ. ໓.໔໘; ວິພັງ. ໒) ບໍ່ແມ່ນຈຳແນກໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ (nippadesena) ເພາະບໍ່ມີປະຕິນິເທດ ຝ່າຍອະພິທຳພາຊະນີຍະ ແລະປັນຫາປຸດຊະກະ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ໃນຮູບຂັນນັ້ນ ຮູບທີ່ເປັນອະດີດ ຄືຫຍັງ?' (ວິພັງ. ໓). ແຕ່ເມື່ອເຖິງພະອະພິທຳແລ້ວ...ເປ... ຍ່ອມຈຳແນກໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອເທົ່ານັ້ນ. ເພາະສະນັ້ນ ທຳມະນີ້ຈຶ່ງຮຽກວ່າ 'ອະພິທຳ' ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນທຳມະທີ່ຍິ່ງກວ່າ ຫຼືເປັນທຳມະທີ່ພິເສດກວ່າ ເພາະເປັນພະບາລີທີ່ຍິ່ງກວ່າ ແລະເປັນພະບາລີທີ່ພິເສດກວ່າແຫ່ງໄນຍະທັງ ໓ ທີ່ຈຳແນກໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ນີ້ຄືອະທິບາຍ. ໃນພະສູດ ບໍ່ມີສູດຕັນຕະພາຊະນີຍະໃນອິນຊີວິພັງ ເພາະອິນຊີ ໒໒ ບໍ່ໄດ້ມາພ້ອມກັນໃນທີ່ດຽວກັນ. ໃນປະຕິດຈະສະມຸບບາດ ມີຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເພາະອະວິຊາເປັນປັດໄຈ ສັງຂານທັງຫຼາຍຈຶ່ງມີ' ໄດ້ສະແດງຄວາມເປັນປັດໄຈແຫ່ງປັດຈະຍະທຳ ແລະປັດຈະຍຸບປັນນະທຳນັ້ນໆ ໄວ້ແລ້ວ, ແລະເມື່ອຖາມເຖິງຄວາມເປັນກຸສົນເປັນຕົ້ນແຫ່ງທຳມະທີ່ສະແດງໄວ້ແລ້ວ ກໍພຶງວິສັດຊະນາ, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ບໍ່ມີອຸເທດທີ່ກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ອະວິຊາສັງຂານ' ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ມີປັນຫາປຸດຊະກະ. ໃນພະສູດ ສະແດງສິກຂາບົດ ໕ ປະການ ມີການເວັ້ນຈາກການຂ້າສັດເປັນຕົ້ນ. ກໍການເວັ້ນນັ້ນ ຫາກຈະຈຳແນກໂດຍອຳນາດແຫ່ງສະພາວະ ແລະກິດເປັນຕົ້ນ ກໍຍ່ອມເປັນອະພິທຳພາຊະນີຍະເທົ່ານັ້ນ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'อาຣະຕິ ວິຣະຕິ' (ຄວາມງົດ ຄວາມເວັ້ນ). ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຈຳແນກໂດຍອຳນາດແຫ່ງຈິດຕຸບປາດ ກໍຍ່ອມເປັນອະພິທຳພາຊະນີຍະເທົ່ານັ້ນ. ສ່ວນວິທີການຈຳແນກວິຣັດຢ່າງອື່ນ ທີ່ຈະພຶງກ່າວວ່າເປັນສູດຕັນຕະພາຊະນີຍະນັ້ນ ບໍ່ມີເລີຍ. ເພາະສະນັ້ນ ໃນສິກຂາບົດວິພັງ ຈຶ່ງບໍ່ມີສູດຕັນຕະພາຊະນີຍະ.

วจนตฺถโต อภิธมฺเม ญาเต ปริจฺเฉทโต ญาเปตุํ อาห ‘‘ปกรณปริจฺเฉทโต’’ติอาทิ. กติปยาว ปญฺหวารา อวเสสาติ ธมฺมหทยวิภงฺเค อนาคตา หุตฺวา มหาธมฺมหทเย อาคตา ธมฺมหทยวิภงฺควจนวเสน [Pg.14] อวเสสา กติปยาว ปญฺหวาราติ อตฺโถ. เอตฺเถว สงฺคหิตาติ ‘‘อปุพฺพํ นตฺถี’’ติ วุตฺตํ. อปฺปมตฺติกาว ตนฺติ อวเสสาติ ธมฺมหทยวิภงฺเค อนาคนฺตฺวา มหาธมฺมหทเย อาคตตนฺติโต ยทิ ปถวีอาทีนํ วิตฺถารกถา มหาธาตุกถา รูปกณฺฑธาตุวิภงฺคาทีสุ, อถ ธาตุกถาย วิตฺถารกถา ธาตุกถาย อนาคนฺตฺวา มหาธาตุกถาย อาคตตนฺติ อปฺปมตฺติกาวาติ อธิปฺปาโย.

ເມື່ອຮູ້ຈັກອະພິທຳໂດຍວັດຈະນັດຖະ (ຄວາມໝາຍຂອງຄຳ) ແລ້ວ ເພື່ອຈະໃຫ້ຮູ້ໂດຍກຳນົດ (ຂອບເຂດ) ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'pakaraṇaparicchedato' (ໂດຍກຳນົດແຫ່ງຄຳພີ). ຄຳວ່າ 'Katipayāva pañhavārā avasesā' (ປັນຫາວານທີ່ເຫຼືອພຽງເລັກນ້ອຍ) ມີອະທິບາຍວ່າ ປັນຫາວານທີ່ເຫຼືອພຽງເລັກນ້ອຍ ໂດຍຄຳເວົ້າໃນທຳມະຫະທະຍະວິພັງ ທີ່ບໍ່ໄດ້ມາໃນທຳມະຫະທະຍะວິພັງ ແຕ່ມາໃນມະຫາທຳມະຫະທະຍະ. ຄຳວ່າ 'Ettheva saṅgahitā' (ສົງເຄາະເຂົ້າໃນທີ່ນີ້ເອງ) ໄດ້ກ່າວໄວ້ວ່າ 'ບໍ່ມີສິ່ງໃໝ່'. ຄຳວ່າ 'Appamattikāva tanti avasesā' (ພະບາລີທີ່ເຫຼືອມີພຽງເລັກນ້ອຍເທົ່ານັ້ນ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຫາກວ່າເລື່ອງລະອຽດຂອງປະຖະວີທາດເປັນຕົ້ນ ໃນມະຫາທາຕຸກຖາ ຮູບະກັນທະ ແລະທາຕຸວິພັງເປັນຕົ້ນ ເປັນພະບາລີທີ່ບໍ່ໄດ້ມາໃນທຳມະຫະທະຍະວິພັງ ແຕ່ມາໃນມະຫາທຳມະຫະທະຍະ, ຫຼືວ່າ ເລື່ອງລະອຽດຂອງທາຕຸກຖາ ເປັນພະບາລີທີ່ບໍ່ໄດ້ມາໃນທາຕຸກຖາ ແຕ່ມາໃນມະຫາທາຕຸກຖາ, ພະບາລີທີ່ເຫຼືອນັ້ນກໍມີພຽງເລັກນ້ອຍເທົ່ານັ້ນ ນີ້ຄືອະທິບາຍ.

ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘สาวกภาสิตตฺตา ฉฑฺเฑถ น’’นฺติ, ตํ พุทฺธภาสิตภาวทสฺสเนน ปฏิเสเธตุํ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ หี’’ติอาทิมาห. จตูสุ ปญฺเหสูติ ‘‘อุปลพฺภติ นุปลพฺภตี’’ติ ปฏิญฺญาย คหิตาย ปฏิกฺเขปคหณตฺถํ ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ’’ติ วุตฺตํ สจฺจิกฏฺฐํ นิสฺสยํ กตฺวา อุปาทาย ปวตฺตา ทฺเวปิ ปญฺจกา เอโก ปญฺโห, ‘‘สพฺพตฺถา’’ติ สรีรํ สพฺพํ วา เทสํ อุปาทาย ปวตฺตา เอโก, ‘‘สพฺพทา’’ติ กาลมุปาทาย เอโก, ‘‘สพฺเพสู’’ติ ยทิ ขนฺธายตนาทโย คหิตา, เต อุปาทาย ปวตฺตา, อถ ปน ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ สพฺพตฺถ สพฺพทา’’ติ เอเตหิ น โกจิ สจฺจิกฏฺโฐ เทโส กาโล วา อคฺคหิโต อตฺถิ, เต ปน สามญฺญวเสน คเหตฺวา อนุโยโค กโต, น เภทวเสนาติ เภทวเสน คเหตฺวา อนุยุญฺชิตุํ ‘‘สพฺเพสู’’ติ วุตฺตา สจฺจิกฏฺฐเทสกาลปฺปเทเส อุปาทาย จ ปวตฺตา เอโกติ เอเตสุ จตูสุ. ทฺวินฺนํ ปญฺจกานนฺติ เอตฺถ ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ…เป… มิจฺฉา’’ติ เอกํ, ‘‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ…เป… มิจฺฉา’’ติ (กถา. ๑๘) เอกํ, ‘‘ตฺวํ เจ ปน มญฺญสิ…เป… อิทํ เต มิจฺฉา’’ติ (กถา. ๓) เอกํ, ‘‘เอเส เจ ทุนฺนิคฺคหิเต…เป… อิทํ เต มิจฺฉา’’ติ เอกํ, ‘‘น เหวํ นิคฺคเหตพฺเพ, เตน หิ ยํ นิคฺคณฺหาสิ…เป… สุกตา ปฏิปาทนา’’ติ (กถา. ๑๐) เอกนฺติ เอวํ นิคฺคหกรณํ, ปฏิกมฺมกรณํ, นิคฺคหสฺส สุนิคฺคหภาวํ อิจฺฉโต ปฏิญฺญาฐปเนน ปฏิกมฺมเวฐนํ, ปฏิกมฺมสฺส ทุปฺปฏิกมฺมภาวํ อิจฺฉโต ตํนิทสฺสเนน นิคฺคหสฺส ทุนฺนิคฺคหภาวทสฺสเนน นิคฺคหนิพฺเพฐนํ, อนิคฺคหภาวาโรปนาทินา เฉโทติ อยํ เอโก ปญฺจโก, โย อฏฺฐกถายํ อนุโลมปญฺจกปฏิกมฺมจตุกฺกนิคฺคหจตุกฺกอุปนยนจตุกฺกนิคมนจตุกฺก นาเมหิ สกวาทิปุพฺพปกฺเข อนุโลมปจฺจนีกปญฺจโกติ วุตฺโต, ปรวาทิปุพฺพปกฺเข จ เอวเมว ปจฺจนียานุโลมปญฺจโกติ วุตฺโต. เอวํ ทฺเว ปญฺจกา เวทิตพฺพา. เอวํ เสสปญฺเหสุปีติ อฏฺฐ ปญฺจกา อฏฺฐมุขา วาทยุตฺตีติ [Pg.15] วุตฺตา. ยุตฺตีติ อุปาโย, วาทสฺส ยุตฺติ วาทยุตฺติ, วาทปฺปวตฺตนสฺส อุปาโยติ อตฺโถ.

ສ່ວນຄຳໃດທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ 'ເພາະເປັນສາວົກພາສິດ ພວກທ່ານຈົ່ງຖິ້ມເສຍ' ເພື່ອຈະປະຕິເສດຄຳນັ້ນ ໂດຍສະແດງຄວາມເປັນພຸດທະພາສິດ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'sammāsambuddho hī' (ເພາະວ່າ ພະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ...). ໃນປັນຫາ ໔ ປະການນັ້ນ ຄຳວ່າ 'yo saccikaṭṭho' (ຜູ້ໃດເປັນສັດຈະກັດຖະ) ກ່າວໄວ້ເພື່ອຖືເອົາການປະຕິເສດ ເມື່ອມີການຮັບປະຕິຍານວ່າ 'upalabbhati nupalabbhati' (ຍ່ອມໄດ້ ຍ່ອມບໍ່ໄດ້) ປັນຈະກະ (ໝວດ ໕) ທັງສອງ ທີ່ເປັນໄປໂດຍອາໄສສັດຈະກັດຖະ ເປັນປັນຫາໜຶ່ງ, ປັນຫາທີ່ເປັນໄປໂດຍອາໄສຮ່າງກາຍ ຫຼືເທດທັງປວງ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'sabbatthā' (ໃນທີ່ທັງປວງ) ເປັນປັນຫາໜຶ່ງ, ປັນຫາທີ່ເປັນໄປໂດຍອາໄສການ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'sabbadā' (ໃນການທັງປວງ) ເປັນປັນຫາໜຶ່ງ, ຫາກວ່າຂັນ ແລະອາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ ຖືກຖືເອົາ ປັນຫາທີ່ເປັນໄປໂດຍອາໄສສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'sabbesū' (ໃນທັງປວງ) ເປັນປັນຫາໜຶ່ງ, ແຕ່ຫາກວ່າ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'yo saccikaṭṭho sabbattha sabbadā' ນີ້ ບໍ່ມີເທດ ຫຼືການ ທີ່ເປັນສັດຈະກັດຖະໃດໆ ທີ່ບໍ່ໄດ້ຖືກຖືເອົາ, ແຕ່ການຖາມນັ້ນ ຖາມໂດຍຖືເອົາໂດຍທົ່ວໄປ ບໍ່ແມ່ນໂດຍຈຳແນກ, ເພື່ອຈະຖາມໂດຍຖືເອົາໂດຍຈຳແນກ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'sabbesū' ແລະປັນຫາທີ່ເປັນໄປໂດຍອາໄສສ່ວນແຫ່ງເທດ ແລະການ ທີ່ເປັນສັດຈະກັດຖະ ເປັນປັນຫາໜຶ່ງ ໃນປັນຫາ ໔ ປະການນີ້. ຄຳວ່າ 'Dvinnaṃ pañcakānaṃ' (ແຫ່ງປັນຈະກະທັງສອງ) ໃນທີ່ນີ້ ຄື 'ບຸກຄົນຍ່ອມໄດ້...ເປ... ຜິດ' ເປັນໜຶ່ງ, 'ບຸກຄົນຍ່ອມບໍ່ໄດ້...ເປ... ຜິດ' (ກະຖາ. ໑໘) ເປັນໜຶ່ງ, 'ຫາກທ່ານຄິດວ່າ...ເປ... ນີ້ຂອງທ່ານຜິດ' (ກະຖາ. ໓) ເປັນໜຶ່ງ, 'ຫາກສິ່ງນີ້ຂົ່ມໄດ້ຍາກ...ເປ... ນີ້ຂອງທ່ານຜິດ' ເປັນໜຶ່ງ, 'ບໍ່ຄວນຂົ່ມຢ່າງນີ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ສິ່ງໃດທີ່ທ່ານຂົ່ມ...ເປ... ການປະຕິບັດຈັດແຈງໄວ້ດີແລ້ວ' (ກະຖາ. ໑໐) ເປັນໜຶ່ງ, ດັ່ງນີ້ ຄື ການຂົ່ມ (ນິກຄະຫະ), ການຕອບໂຕ້ (ປະຕິກຳ), ການແກ້ໄຂການຕອບໂຕ້ ດ້ວຍການຕັ້ງປະຕິຍານ ສຳລັບຜູ້ປາດຖະໜາຄວາມທີ່ການຂົ່ມເປັນການຂົ່ມທີ່ດີ, การແກ້ໄຂການຂົ່ມ ດ້ວຍການສະແດງຄວາມທີ່ການຂົ່ມເປັນການຂົ່ມທີ່ຍາກ ໂດຍຍົກຕົວຢ່າງນັ້ນ ສຳລັບຜູ້ປາດຖະໜາຄວາມທີ່ການຕອບໂຕ້ເປັນການຕອບໂຕ້ທີ່ຍາກ, ການຕັດດ້ວຍການກ່າວຫາວ່າບໍ່ມີການຂົ່ມເປັນຕົ້ນ ນີ້ຄື ປັນຈະກະໜຶ່ງ, ທີ່ໃນອັດຖະກະຖາ ຮຽກວ່າ ອະນຸໂລມປັນຈະກະ, ປະຕິກຳຈະຕຸກກະ, ນິກຄະຫະຈະຕຸກກະ, ອຸປະນາຍະນະຈະຕຸກກະ, ນິກະມະນະຈະຕຸກກະ ໃນຝ່າຍສະກະວາທີ ວ່າ ອະນຸໂລມປະຕິຍະນິກະປັນຈະກະ, ແລະໃນຝ່າຍປະຣະວາທີ ກໍຮຽກຢ່າງນັ້ນເອງວ່າ ປັດຈະນີກອນນຸໂລມປັນຈະກະ. ພຶງຊາບປັນຈະກະທັງສອງ ຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'Evaṃ sesapañhesupīti' (ແມ່ນໃນປັນຫາທີ່ເຫຼືອກໍຢ່າງນີ້) ໄດ້ແກ່ ປັນຈະກະ ໘ ປະການ ຫຼືວາທະຍຸດຕິ ໘ ທາງ. ຄຳວ່າ 'Yutti' ໄດ້ແກ່ ອຸບາຍ, ຄວາມສົມເຫດສົມຜົນແຫ່ງວາທະ ຄື ວາທະຍຸດຕິ, ອະທິບາຍວ່າ ອຸບາຍແຫ່ງການດຳເນີນວາທະ.

อนุโลมปจฺจนีกปญฺจเก อาทินิคฺคหํ ทสฺเสตฺวา ปจฺจนียานุโลมปญฺจเก จ อาทินิคฺคหเมว ทสฺเสตฺวา มาติกํ ทีเปตุํ ‘‘สา ปเนสา’’ติอาทิมาห. ปุคฺคโลติ อตฺตา สตฺโต ชีโว. อุปลพฺภตีติ ปญฺญาย อุปคนฺตฺวา ลพฺภติ. สจฺจิกฏฺฐปรมฏฺเฐนาติ มายามรีจิอาทโย วิย นาภูตากาเรน, อนุสฺสวาทีหิ คเหตพฺพา วิย น อนุตฺตมตฺถภาเวน, อถ โข ภูเตน อุตฺตมตฺถภาเวน อุปลพฺภตีติ ปุจฺฉติ. อิตโร ตาทิสํ อิจฺฉนฺโต ปฏิชานาติ. ปุน โย สจฺจิกฏฺฐปรมฏฺเฐน อุปลพฺภติ, โส สจฺจิกฏฺฐปรมฏฺฐโต อญฺโญ ตทาธาโร, อญฺญตฺร วา เตหิ, เตสํ วา อาธารภูโต, อนญฺโญ วา ตโต รุปฺปนาทิสภาวโต สปฺปจฺจยาทิสภาวโต วา อุปลพฺภมาโน อาปชฺชตีติ อนุยุญฺชติ ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ…เป… ปรมฏฺเฐนา’’ติ. อิตโร ปุคฺคลสฺส รูปาทีหิ อญฺญตฺตํ อนญฺญตฺตญฺจ อนิจฺฉนฺโต ‘‘น เหว’’นฺติ ปฏิกฺขิปติ. ปุน สกวาที ปฏิญฺญาย เอกตฺตาปนฺนํ อปฺปฏิกฺขิปิตพฺพํ ปฏิกฺขิปตีติ กตฺวา นิคฺคหํ อาโรเปนฺโต อาห ‘‘อาชานาหิ นิคฺคห’’นฺติ. ‘‘ปุคฺคโล นุปลพฺภตี’’ติ ปุฏฺโฐ สกวาที ปุคฺคลทิฏฺฐึ ปฏิเสเธนฺโต ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิชานาติ. ปุน อิตโร โย สจฺจิกฏฺเฐน นุปลพฺภติ ปุคฺคโล, โส สจฺจิกฏฺฐปรมฏฺฐโต อญฺโญ วา อนญฺโญ วา นุปลพฺภตีติ อาปชฺชติ อญฺญสฺส ปการสฺส อภาวาติ อนุยุญฺชติ ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ…เป… ปรมฏฺเฐนา’’ติ. ยสฺมา ปน ปุคฺคโล สพฺเพน สพฺพํ นุปลพฺภติ, ตสฺมา ตสฺส อญฺญตฺตานญฺญตฺตานุโยโค อนนุโยโค ปุคฺคลลทฺธึ ปฏิเสเธนฺตสฺส อนาปชฺชนโตติ ‘‘น เหว’’นฺติ ปฏิกฺขิปติ. อิตโร ปฏิญฺญาย อาปชฺชนเลสเมว ปสฺสนฺโต อวิปรีตํ อตฺถํ อสมฺพุชฺฌนฺโตเยว นิคฺคหํ อาโรเปติ ‘‘อาชานาหิ นิคฺคห’’นฺติ.

ເພື່ອຈະສະແດງນິກຄະຫະ (ການຂົ່ມ) ເບື້ອງຕົ້ນໃນອະນຸໂລມປັດຈະນີກະພັນຈະກະ ແລະສະແດງນິກຄະຫະເບື້ອງຕົ້ນໃນປັດຈະນີກອນນຸໂລມປັນຈະກະ ແລ້ວອະທິບາຍມາຕິກາ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'sā panesā' (ກໍມາຕິການັ້ນ...). ຄຳວ່າ 'Puggalo' (ບຸກຄົນ) ໄດ້ແກ່ ອັດຕາ, ສັດ, ຊີວະ. ຄຳວ່າ 'Upalabbhati' (ຍ່ອມໄດ້) ໄດ້ແກ່ ເຂົ້າໄປຫາດ້ວຍປັນຍາແລ້ວໄດ້. ຄຳວ່າ 'Saccikaṭṭhaparamaṭṭhenā' (ໂດຍອັດຖະທີ່ແທ້ຈິງ ແລະອັດຖະຢ່າງຍິ່ງ) ຄື ຖາມວ່າ ຍ່ອມໄດ້ໂດຍສະພາວະທີ່ມີຢູ່ແທ້ຈິງ ແລະເປັນປະໂຫຍດຢ່າງຍິ່ງ ບໍ່ແມ່ນໂດຍອາການທີ່ບໍ່ມີຢູ່ແທ້ ເໝືອນມາຍາ ແລະພະຍັບແດດເປັນຕົ້ນ, ແລະບໍ່ແມ່ນໂດຍສະພາວະທີ່ບໍ່ແມ່ນປະໂຫຍດຢ່າງຍິ່ງ ເໝືອນສິ່ງທີ່ພຶງຖືເອົາດ້ວຍການສະດັບເປັນຕົ້ນ. ອີກຝ່າຍໜຶ່ງ ເມື່ອປາດຖະໜາຢ່າງນັ້ນ ກໍຍອມຮັບປະຕິຍານ. ຖາມຕໍ່ໄປວ່າ ບຸກຄົນໃດຍ່ອມໄດ້ໂດຍອັດຖະທີ່ແທ້ຈິງ ແລະອັດຖະຢ່າງຍິ່ງ, ບຸກຄົນນັ້ນ ເມື່ອໄດ້ຢູ່ ຍ່ອມເຖິງຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນຈາກອັດຖະທີ່ແທ້ຈິງ ແລະອັດຖະຢ່າງຍິ່ງ ໂດຍເປັນທີ່ອາໄສຂອງສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ, ຫຼືໃນທີ່ອື່ນຈາກສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ, ຫຼືເປັນທີ່ອາໄສຂອງສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ, ຫຼືບໍ່ແມ່ນຢ່າງອື່ນຈາກສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ ໂດຍສະພາວະມີການສະຫຼາຍຕົວເປັນຕົ້ນ ຫຼືໂດຍສະພາວະມີປັດໄຈເປັນຕົ້ນ ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງຖາມໄລ່ລຽງວ່າ 'yo saccikaṭṭho...pe... paramaṭṭhena' (ຜູ້ໃດເປັນສັດຈະກັດຖະ...ເປ... ໂດຍປະຣະມັດຖະ). ອີກຝ່າຍໜຶ່ງ ເມື່ອບໍ່ປາດຖະໜາຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນ ແລະຄວາມບໍ່ແມ່ນຢ່າງອື່ນແຫ່ງບຸກຄົນ ຈາກຮູບເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງປະຕິເສດວ່າ 'na hevaṃ' (ບໍ່ພຶງກ່າວຢ່າງນັ້ນ). ລຳດັບນັ້ນ ສະກະວາທີ ເຫັນວ່າ ອີກຝ່າຍໜຶ່ງປະຕິເສດສິ່ງທີ່ບໍ່ຄວນປະຕິເສດ ເຊິ່ງເຖິງຄວາມເປັນອັນດຽວກັນໂດຍປະຕິຍານ ຈຶ່ງຍົກນິກຄະຫະຂຶ້ນກ່າວວ່າ 'ājānāhi niggaha' (ທ່ານຈົ່ງຮູ້ຈັກນິກຄະຫະ). ສະກະວາທີ ເມື່ອຖືກຖາມວ່າ 'ບຸກຄົນຍ່ອມບໍ່ໄດ້ຫຼື?' ເພື່ອປະຕິເສດປຸກຄະລາທິຖິ ຈຶ່ງຮັບປະຕິຍານວ່າ 'āmantā' (ແມ່ນແລ້ວ). ຕໍ່ມາ ອີກຝ່າຍໜຶ່ງ ຖາມໄລ່ລຽງວ່າ ບຸກຄົນໃດຍ່ອມບໍ່ໄດ້ໂດຍອັດຖະທີ່ແທ້ຈິງ, ບຸກຄົນນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ໄດ້ໂດຍເປັນຢ່າງອື່ນ ຫຼືບໍ່ແມ່ນຢ່າງອື່ນຈາກອັດຖະທີ່ແທ້ຈິງ ແລະອັດຖະຢ່າງຍິ່ງ ເພາະບໍ່ມີວິທີອື່ນ ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງຖາມໄລ່ລຽງວ່າ 'yo saccikaṭṭho...pe... paramaṭṭhena'. ແຕ່ເພາະເຫດທີ່ບຸກຄົນຍ່ອມບໍ່ໄດ້ໂດຍປະການທັງປວງ, ເພາະສະນັ້ນ ການຖາມໄລ່ລຽງຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນ ແລະຄວາມບໍ່ແມ່ນຢ່າງອື່ນແກ່ຜູ້ປະຕິເສດປຸກຄະລະລັດທິ ຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນການຖາມໄລ່ລຽງ ເພາະບໍ່ມີການເຖິງ (ຄວາມຜິດ) ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງປະຕິເສດວ່າ 'na hevaṃ'. ອີກຝ່າຍໜຶ່ງ ເຫັນພຽງແຕ່ຊ່ອງທາງທີ່ຈະໃຫ້ເຖິງ (ຄວາມຜິດ) ໂດຍປະຕິຍານ ເມື່ອບໍ່ຮູ້ອັດຖະທີ່ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ ຈຶ່ງຍົກນິກຄະຫະຂຶ້ນກ່າວວ່າ 'ājānāhi niggaha' (ທ່ານຈົ່ງຮູ້ຈັກນິກຄະຫະ).

อิตีติ ยํ ทิสฺวา มาติกา ฐปิตา, เอวํ เทสิตตฺตาติ อธิปฺปาโย. ยถา กินฺติ เยน ปกาเรน พุทฺธภาสิตํ นาม ชาตํ, ตํ นิทสฺสนํ กินฺติ อตฺโถ. ยโตนิทานนฺติ ยํการณา ฉอชฺฌตฺติกพาหิรายตนาทินิทานนฺติ อตฺโถ. ปปญฺจสญฺญาสงฺขาติ ตณฺหามานทิฏฺฐิปปญฺจสมฺปยุตฺตา สญฺญาโกฏฺฐาสา. สมุทาจรนฺตีติ อชฺฌาจรนฺติ. เอตฺถ เจติ เอเตสุ อายตนาทีสุ ตณฺหามานทิฏฺฐีหิ อภินนฺทิตพฺพํ อภิวทิตพฺพํ อชฺโฌสิตพฺพญฺจ นตฺถิ เจ[Pg.16]. นนุ นตฺถิเยว, กสฺมา ‘‘นตฺถิ เจ’’ติ วุตฺตนฺติ? สจฺจํ นตฺถิ, อปฺปหีนาภินนฺทนาภิวทนชฺโฌสานานํ ปน ปุถุชฺชนานํ อภินนฺทิตพฺพาทิปฺปการานิ อายตนาทีนิ โหนฺตีติ เตสํ น สกฺกา ‘‘นตฺถี’’ติ วตฺตุํ, ปหีนาภินนฺทนาทีนํ ปน สพฺพถา นตฺถีติ ‘‘นตฺถิ เจ’’ติ วุตฺตํ. เอเสวนฺโตติ อภินนฺทนาทีนํ นตฺถิภาวกโร มคฺโค ตปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิภูตํ ผลํ วา ราคานุสยาทีนํ อนฺโต อวสานํ, อปฺปวตฺตีติ อตฺโถ.

ຄຳວ່າ 'Iti' (ດັ່ງນີ້) ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະຊົງເຫັນເຫດໃດ ຈຶ່ງຊົງຕັ້ງມາຕິກາໄວ້, ຊົງສະແດງໄວ້ຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'Yathā kiṃ' (ໂດຍປະການໃດ) ມີອະທິບາຍວ່າ ໂດຍປະການໃດ ທີ່ຊື່ວ່າເປັນພຸດທະພາສິດ, ນັ້ນຄືການສະແດງຕົວຢ່າງ. ຄຳວ່າ 'Yatonidānaṃ' (ເພາະເຫດໃດເປັນແດນເກີດ) ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະເຫດໃດ ເປັນແດນເກີດມີອາຍະຕະນະພາຍໃນ ແລະພາຍນອກ ໖ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'Papañcasaññāsaṅkhā' (ສ່ວນແຫ່ງສັນຍາອັນປະກອບດ້ວຍປະປັນຈະ) ໄດ້ແກ່ ສ່ວນແຫ່ງສັນຍາອັນປະກອບດ້ວຍປະປັນຈະ ຄື ຕັນຫາ, ມານະ ແລະທິຖິ. ຄຳວ່າ 'Samudācaranti' (ຍ່ອມຄອບງຳ) ໄດ້ແກ່ ປະພຶດຄອບງຳ. ຄຳວ່າ 'Ettha ca' (ແລະໃນອາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນນີ້) ໄດ້ແກ່ ຫາກວ່າໃນອາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້ ບໍ່ມີສິ່ງທີ່ພຶງເພີດເພີນ, ພຶງຍົກຍ້ອງ ແລະພຶງສະຫຍົບຢູ່ ດ້ວຍຕັນຫາ, ມານະ ແລະທິຖິ. ຖາມວ່າ ກໍສິ່ງນັ້ນບໍ່ມີຢູ່ແທ້ໆ, ເປັນຫຍັງຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຫາກວ່າບໍ່ມີ'? ຕອບວ່າ ຈິງຢູ່ ສິ່ງນັ້ນບໍ່ມີ, ແຕ່ສຳລັບປຸຖຸຊົນທັງຫຼາຍ ຜູ້ຍັງລະຄວາມເພີດເພີນ, ຄວາມຍົກຍ້ອງ ແລະຄວາມສະຫຍົບຢູ່ບໍ່ໄດ້ ອາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ພຶງເພີດເພີນເປັນຕົ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ອາດກ່າວແກ່ປຸຖຸຊົນເຫຼົ່ານັ້ນວ່າ 'ບໍ່ມີ', ສ່ວນຜູ້ລະຄວາມເພີດເພີນເປັນຕົ້ນໄດ້ແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ມີໂດຍປະການທັງປວງ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຫາກວ່າບໍ່ມີ'. ຄຳວ່າ 'Esevanto' (ນີ້ຄືທີ່ສຸດ) ໄດ້ແກ່ ມັກທີ່ເຮັດໃຫ້ຄວາມເພີດເພີນເປັນຕົ້ນບໍ່ມີ ຫຼືຜົນອັນເປັນສະຫງົບລະງັບແຫ່ງມັກນັ້ນ ເປັນທີ່ສຸດ ຄື ຄວາມສິ້ນໄປ, ຄວາມບໍ່ເປັນໄປຕໍ່ແຫ່ງລາຄານຸໄສເປັນຕົ້ນ.

ชานํ ชานาตีติ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน ชานิตพฺพํ ชานาติ. น หิ ปเทสญาณวา ชานิตพฺพํ สพฺพํ ชานาตีติ. ปสฺสํ ปสฺสตีติ ทิพฺพจกฺขุปญฺญาจกฺขุธมฺมจกฺขุพุทฺธจกฺขุสมนฺตจกฺขุสงฺขาเตหิ ปญฺจหิ จกฺขูหิ ปสฺสิตพฺพํ ปสฺสติ. อถ วา ชานํ ชานาตีติ ยถา อญฺเญ สวิปลฺลาสา กามรูปปริญฺญาวาทิโน ชานนฺตาปิ วิปลฺลาสวเสน ชานนฺติ, น เอวํ ภควา, ภควา ปน ปหีนวิปลฺลาสตฺตา ชานนฺโต ชานาติเยว, ทิฏฺฐิทสฺสนสฺส จ อภาวา ปสฺสนฺโต ปสฺสติเยวาติ อตฺโถ. จกฺขุภูโตติ ปญฺญาจกฺขุมยตฺตา สตฺเตสุ จ ตทุปฺปาทนโต โลกสฺส จกฺขุภูโต. ญาณภูโตติ เอตสฺส จ เอวเมว อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ธมฺมา โพธิปกฺขิยา. พฺรหฺมา มคฺโค, เตหิ อุปฺปนฺนตฺตา โลกสฺส จ ตทุปฺปาทนโต ตพฺภูโต. วตฺตาติ จตุสจฺจธมฺเม วทตีติ วตฺตา. ปวตฺตาติ จิรํ สจฺจปฺปฏิเวธํ ปวตฺเตนฺโต วทตีติ ปวตฺตา. อตฺถสฺส นินฺเนตาติ อตฺถํ อุทฺธริตฺวา ทสฺเสตา, ปรมตฺถํ วา นิพฺพานํ ปาปยิตา. อมตสฺส ทาตาติ อมตสจฺฉิกิริยํ สตฺเตสุ อุปฺปาเทนฺโต อมตํ ททาตีติ อมตสฺส ทาตา. โพธิปกฺขิยธมฺมานํ ตทายตฺตภาวโต ธมฺมสฺสามี. สุวณฺณาลิงฺคนฺติ สุวณฺณมยํ อาลิงฺคํ ขุทฺทกมุทิงฺคํ. สุปุปฺผิตสตปตฺตปทุมมิว สสฺสิริกํ สโสภํ สุปุปฺผิตสตปตฺตสสฺสิริกํ.

ຄຳວ່າ 'Jānaṃ jānāti' (ຮູ້ຢູ່ ຍ່ອມຮູ້) ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມຮູ້ສິ່ງທີ່ພຶງຮູ້ດ້ວຍສັບພັນຍຸຕັນຍານ. ເພາະວ່າ ຜູ້ມີຍານພຽງບາງສ່ວນ ຍ່ອມບໍ່ຮູ້ສິ່ງທີ່ພຶງຮູ້ທັງປວງ. ຄຳວ່າ 'Passaṃ passati' (ເຫັນຢູ່ ຍ່ອມເຫັນ) ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມເຫັນສິ່ງທີ່ພຶງເຫັນດ້ວຍຈັກຂຸ ໕ ປະການ ຄື ທິບພະຍະຈັກຂຸ, ປັນຍາຈັກຂຸ, ທຳມະຈັກຂຸ, ພຸດທະຈັກຂຸ ແລະສະມັນຕະຈັກຂຸ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳວ່າ 'Jānaṃ jānāti' ມີອະທິບາຍວ່າ ຄົນອື່ນໆ ຜູ້ມີວິປັດລາດ ເປັນກາມະຮູບະປະຣິນຍາວາທີ ເຖິງຈະຮູ້ ກໍຍ່ອມຮູ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິປັດລາດ, ແຕ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນ, ສ່ວນພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ເພາະຊົງລະວິປັດລາດໄດ້ແລ້ວ ເມື່ອຊົງຮູ້ ກໍຊົງຮູ້ແທ້ໆ, ແລະເພາະບໍ່ມີທິຖິທັດສະນະ ເມື່ອຊົງເຫັນ ກໍຊົງເຫັນແທ້ໆ. ຄຳວ່າ 'Cakkhubhūto' (ຜູ້ເປັນດັ່ງດວງຕາ) ໄດ້ແກ່ ເປັນດັ່ງດວງຕາຂອງໂລກ ເພາະປະກອບດ້ວຍປັນຍາຈັກຂຸ ແລະເພາະຊົງຍັງດວງຕານັ້ນໃຫ້ເກີດແກ່ສັດທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ 'Ñāṇabhūto' (ຜູ້ເປັນດັ່ງຍານ) ພຶງຊາບອັດຖະຢ່າງນີ້ເອງ. ຄຳວ່າ 'Dhammā' ໄດ້ແກ່ ໂພທິປັກຂິຍະທຳ. ຄຳວ່າ 'Brahmā' ໄດ້ແກ່ ມັກ, ເພາະຊົງເກີດດ້ວຍທຳ ແລະມັກເຫຼົ່ານັ້ນ ແລະເພາະຊົງຍັງທຳ ແລະມັກເຫຼົ່ານັ້ນໃຫ້ເກີດແກ່ໂລກ ຈຶ່ງຊົງເປັນດັ່ງສິ່ງນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'Vattā' (ຜູ້ກ່າວ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ກ່າວອະລິຍະສັດຈະທຳ ໔. ຄຳວ່າ 'Pavattā' (ຜູ້ສະແດງ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ກ່າວສະແດງການຕັດສະຮູ້ສັດຈະທຳຕະຫຼອດການນານ. ຄຳວ່າ 'Atthassa ninnetā' (ຜູ້ຊັກນຳປະໂຫຍດ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຍົກປະໂຫຍດຂຶ້ນສະແດງ ຫຼືຜູ້ນຳໃຫ້ເຖິງປະຣະມັດຖະ ຄື ພະນິພານ. ຄຳວ່າ 'Amatassa dātā' (ຜູ້ໃຫ້ອະມະຕະ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ໃຫ້ອະມະຕະທຳ ໂດຍຊົງຍັງການເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງອະມະຕະທຳໃຫ້ເກີດແກ່ສັດທັງຫຼາຍ. ຊົງເປັນ 'Dhammassāmī' (ເຈົ້າແຫ່ງທຳ) ເພາະໂພທິປັກຂິຍະທຳທັງຫຼາຍຂຶ້ນຢູ່ກັບພະອົງ. ຄຳວ່າ 'Suvaṇṇāliṅgaṃ' ໄດ້ແກ່ ກອງນ້ອຍທີ່ເຮັດດ້ວຍຄຳ. ຄຳວ່າ 'Supupphitasatapattasassirikaṃ' ໄດ້ແກ່ ມີສະຫງ່າ ມີຄວາມງົດງາມ ເໝືອນດອກບົວຫຼວງທີ່ເບັ່ງບານເຕັມທີ່.

อนุโมทิตกาลโต ปฏฺฐาย…เป… พุทฺธภาสิตํ นาม ชาตนฺติ เอเตน อนุโมทนา พุทฺธภาสิตภาวสฺส การณนฺติ อยมตฺโถ วุตฺโต วิย ทิสฺสติ, เอวญฺจ สติ กถาวตฺถุสฺส พุทฺธภาสิตภาโว น สิยา อนนุโมทิตตฺตา, ตสฺมา เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ – ‘‘มหากจฺจายโน เอวํ วิภชิสฺสตี’’ติ ทิสฺวา ภควา มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา วิหารํ ปวิฏฺโฐ, ตเถว จ เถโร ภควตา ทินฺนนเยน ฐปิตมาติกาย วิภชีติ พุทฺธภาสิตํ นาม ชาตํ, ตํ ปน อนุโมทนาย ปากฏํ ชาตนฺติ เอตมตฺถํ สนฺธาย ‘‘เอวํ สตฺถารา…เป… นาม ชาต’’นฺติ วุตฺตนฺติ.

ດ້ວຍຄຳວ່າ 'Anumoditakālato paṭṭhāya...pe... buddhabhāsitaṃ nāma jātanti' (ນັບແຕ່ການອະນຸໂມທະນາເປັນຕົ້ນໄປ...ເປ... ຈຶ່ງຊື່ວ່າເປັນພຸດທະພາສິດ) ນີ້ ເບິ່ງຄືວ່າຈະກ່າວອັດຖະນີ້ວ່າ ການອະນຸໂມທະນາເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມເປັນພຸດທະພາສິດ, ແລະເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ ຄວາມເປັນພຸດທະພາສິດແຫ່ງກະຖາວັດຖຸກໍຈະບໍ່ມີ ເພາະບໍ່ໄດ້ຮັບການອະນຸໂມທະນາ, ເພາະສະນັ້ນ ໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາບອັດຖະຢ່າງນີ້ວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງເຫັນວ່າ 'ພະມະຫາກັດຈາຍະນະຈະຈຳແນກຢ່າງນີ້' ຈຶ່ງຊົງຕັ້ງມາຕິກາໄວ້ແລ້ວຊົງສະເດັດເຂົ້າສູ່ພະວິຫານ, ແລະພະเຖລະກໍໄດ້ຈຳແນກມາຕິກາທີ່ຊົງຕັ້ງໄວ້ ໂດຍໄນຍະທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງປະທານໃຫ້ແລ້ວນັ້ນເອງ ຈຶ່ງຊື່ວ່າເປັນພຸດທະພາສິດ, ແຕ່ພຸດທະພາສິດນັ້ນ ປາກົດຂຶ້ນເພາະການອະນຸໂມທະນາ, ໝາຍເຖິງອັດຖະນີ້ເອງ ຈຶ່ງก່າວວ່າ 'evaṃ satthārā...pe... nāma jāta' (ພະສາດສະດາ...ເປ... ຈຶ່ງຊື່ວ່າເກີດຂຶ້ນຢ່າງນີ້).

อิทานิ [Pg.17] ปาฬิยา สนฺนิเวสํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ ธมฺมสงฺคณีปกรเณ’’ติอาทิมาห. กามาวจรกุสลโต อฏฺฐาติ กามาวจรกุสเล จตฺตาโร ขนฺเธ คเหตฺวา ตโต อฏฺฐ จิตฺตานิ อุทฺธรติ. ปฐมา วิภตฺตีติปิ วทนฺติ. เอกูนนวุติ จิตฺตานีติ ยตฺถ เอตานิ จิตฺตานิ วิภตฺตานิ, เต ปาฬิปฺปเทสา ‘‘เอกูนนวุติ จิตฺตานี’’ติ วุตฺตา. เตสญฺจ สมุทาโย จิตฺตวิภตฺติ, ตสฺมา อุปปนฺนเมตํ ‘‘เอกูนนวุติ จิตฺตานิ จิตฺตวิภตฺตี’’ติ. มาติกญฺจ อุทฺทิสิตฺวา ตตฺถ เอเกกํ ปทํ อุทฺธริตฺวา ยสฺมา จิตฺตานิ วิภตฺตานิ, ตสฺมา มาติกาปิ จิตฺตวิภตฺติอนฺโตคธาเยวาติ จิตฺตุปฺปาทกณฺฑํ มาติกาปทภาชนียวเสน ทุวิธนฺติ อิทมฺปิ วจนํ ยุชฺชติ.

ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງການຈັດວາງພຣະບາລີ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ “tattha dhammasaṅgaṇīpakaraṇe” (ໃນຄຳພີທັມມະສັງຄະນີນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “kāmāvacarakusalato aṭṭha” (ແປດຈາກກາມາວະຈອນກຸສົນ) ຄື ຖືເອົາຂັນ ໔ ໃນກາມາວະຈອນກຸສົນ ແລ້ວຍົກຈິດ ໘ ດວງຂຶ້ນສະແດງ. ບາງທ່ານກໍເອີ້ນວ່າ “ປະຖົມວິພັດ” (ການຈຳແນກຄັ້ງທຳອິດ). ຄຳວ່າ “ekūnanavuti cittāni” (ຈິດ ໘໙ ດວງ) ຄື ພຣະບາລີສ່ວນໃດທີ່ຈິດເຫຼົ່ານີ້ຖືກຈຳແນກໄວ້ ພຣະບາລີສ່ວນນັ້ນເອີ້ນວ່າ “ຈິດ ໘໙ ດວງ”. ແລະການປະຊຸມກັນຂອງຈິດເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນ “ຈິດຕະວິພັດ” (ການຈຳແນກຈິດ) ເພາະສະນັ້ນ ຄຳນີ້ວ່າ “ຈິດ ໘໙ ດວງ ເປັນຈິດຕະວິພັດ” ຈຶ່ງສົມຄວນ. ແລະເພາະເຫດທີ່ເມື່ອຍົກມາຕິກາຂຶ້ນສະແດງ ແລ້ວຖອນເອົາແຕ່ລະບົດໃນມາຕິການັ້ນມາຈຳແນກຈິດທັງຫຼາຍ ເພາະສະນັ້ນ ແມ້ແຕ່ມາຕິກາກໍສົງເຄາະເຂົ້າໃນຈິດຕະວິພັດນັ້ນເອງ ດັ່ງນັ້ນ ຄຳກ່າວນີ້ວ່າ “ຈິດຕຸບປາດະກັນ (ໝວດການເກີດຂຶ້ນຂອງຈິດ) ມີ ໒ ຢ່າງ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງມາຕິກາປະທະພາຊະນີຍະ” ຈຶ່ງສົມຄວນ.

มูลโตติ ‘‘ตีณิ กุสลมูลานี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๙๘๕) กุสลาทีนํ มูลวเสน สงฺขิปิตฺวา วจนํ. ‘‘เวทนากฺขนฺโธ’’ติอาทินา ขนฺธโต. ‘‘กายกมฺม’’นฺติอาทินา ทฺวารโต. ‘‘สุขภูมิยํ กามาวจเร’’ติอาทินา (ธ. ส. ๙๘๘) ภูมิโต. อตฺโถติ เหตุผลํ. ธมฺโมติ เหตุ. ‘‘ตีณิ กุสลมูลานิ ตีณิ อกุสลมูลานี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๙๘๕-๙๘๖) เหตุวเสน สงฺคโห ธมฺมโต นิกฺเขโป. ‘‘ตํสมฺปยุตฺโต, ตํสมุฏฺฐานา ตเทกฏฺฐา จ กิเลสา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๙๘๕-๙๘๖) เหตุผลวเสน สงฺคโห อตฺถโต นิกฺเขโป. อถ วา ธมฺโมติ ภาสิโต. อตฺโถติ ภาสิตตฺโถ. ‘‘ตโย กุสลเหตู’’ติ (ธ. ส. ๑๐๕๙) ธมฺโม. ‘‘ตตฺถ กตเม ตโย กุสลเหตู อโลโภ’’ติอาทิ (ธ. ส. ๑๐๖๐) อตฺโถ, โส จ ธมฺโม. ‘‘ตตฺถ กตโม อโลโภ’’ติอาทิ (ธ. ส. ๑๐๖๑) อตฺโถติ เอวํ อตฺถธมฺมวเสน นิกฺเขโป เวทิตพฺโพ. นามโตติ ‘‘ตีณิ กุสลมูลานี’’ติ วุตฺตธมฺมานํ อโลโภติอาทินามวเสน. ลิงฺคโตติ อุทฺทิฏฺฐสฺส เอกสฺเสว ธมฺมสฺส ‘‘อโลโภ อลุพฺภนา อลุพฺภิตตฺต’’นฺติ (ธ. ส. ๑๐๖๑) ปุริสาทิลิงฺควเสน นิกฺเขโป.

ຄຳວ່າ “ໂດຍມູນ” (Mūlato) ຄື ຄຳກ່າວໂດຍຫຍໍ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງມູນຂອງກຸສົນເປັນຕົ້ນ ໂດຍນັຍມີອາທິວ່າ “tīṇi kusalamūlāni” (ກຸສົນມູນ ໓ ປະການ). ຄຳວ່າ “ໂດຍຂັນ” (khandhato) ໂດຍນັຍມີອາທິວ່າ “vedanākkhandho” (ເວທະນາຂັນ). ຄຳວ່າ “ໂດຍທະວານ” (dvārato) ໂດຍນັຍມີອາທິວ່າ “kāyakammaṃ” (ກາຍະກັມ). ຄຳວ່າ “ໂດຍພູມ” (bhūmito) ໂດຍນັຍມີອາທິວ່າ “sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare” (ໃນກາມາວະຈອນພູມອັນເປັນສຸຂະພູມ). ຄຳວ່າ “ອັດຖະ” (Attho) ຄື ຜົນຂອງເຫດ. ຄຳວ່າ “ທັມມະ” (Dhammo) ຄື ເຫດ. ການສົງເຄາະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເຫດ ໂດຍນັຍມີອາທິວ່າ “tīṇi kusalamūlāni tīṇi akusalamūlānī” (ກຸສົນມູນ ໓ ອະກຸສົນມູນ ໓) ເປັນການສະແດງໂດຍທັມມະ (dhammato nikkhepo). ການສົງເຄາະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເຫດແລະຜົນ ໂດຍນັຍມີອາທິວ່າ “taṃsampayutto, taṃsamuṭṭhānā tadekaṭṭhā ca kilesā” (ກิເລດທັງຫຼາຍທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍມູນນັ້ນ ມີມູນນັ້ນເປັນສະມຸດຖານ ແລະຕັ້ງຢູ່ຮ່ວມກັນກັບມູນນັ້ນ) ເປັນການສະແດງໂດຍອັດຖະ (atthato nikkhepo). ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳວ່າ “ທັມມະ” ຄື ພຣະດຳຣັດທີ່ຊົງສະແດງ. ຄຳວ່າ “ອັດຖະ” ຄື ເນື້ອຄວາມແຫ່ງພຣະດຳຣັດທີ່ຊົງສະແດງນັ້ນ. ບົດວ່າ “tayo kusalahetū” (ກຸສົນເຫດ ໓ ປະການ) ເປັນທັມມະ. ບົດມີອາທິວ່າ “tattha katame tayo kusalahetū alobho” (ໃນກຸສົນເຫດ ໓ ປະການນັ້ນ ກຸສົນເຫດ ໓ ຄືຫຍັງ? ຄື ອະໂລພະ) ເປັນອັດຖະ ແລະອັດຖະນັ້ນກໍເປັນທັມມະນຳ. ບົດມີອາທິວ່າ “tattha katamo alobho” (ໃນທັມເຫຼົ່ານັ້ນ ອະໂລພະ ຄືຫຍັງ?) ເປັນອັດຖະ ພຶງຊາບການສະແດງໂດຍອຳນາດແຫ່ງອັດຖະແລະທັມມະ ດ້ວຍປະການສະນີ. ຄຳວ່າ “ໂດຍນາມ” (Nāmato) ຄື ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງນາມມີອະໂລພະເປັນຕົ້ນ ຂອງທັມທັງຫຼາຍທີ່ຊົງກ່າວໄວ້ວ່າ “tīṇi kusalamūlāni” (ກຸສົນມູນ ໓). ຄຳວ່າ “ໂດຍລິງ” (Liṅgato) ຄື ການສະແດງທັມຢ່າງດຽວກັນທີ່ຊົງຍົກຂຶ້ນສະແດງໄວ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງລິງມີປຸລລິງເປັນຕົ້ນ ໂດຍນັຍວ່າ “alobho alubbhanā alubbhitattaṃ” (ຄວາມບໍ່ໂລບ ກິຣິຍາທີ່ບໍ່ໂລບ ພາວະທີ່ບໍ່ໂລບ).

คณนจารนฺติ คณนปฺปวตฺตึ. สมาเนนฺตีติ สมานํ กโรนฺติ ปูเรนฺติ, ตถา สมาเนตพฺพนฺติ เอตฺถาปิ. ‘‘วิชฺชาภาคิโน อวิชฺชาภาคิโน’’ติ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๑๐๑) เอวมาทีสุ เอตฺถ วิญฺญาเตสุ อาภิธมฺมิกตฺเถรา สุตฺตนฺตํ สุณนฺตา จินฺเตนฺตา จ สุตฺตนฺเตสุ ‘‘วิชฺชาภาคิโน’’ติอาทีสุ อาคเตสุ อตฺถสฺส วิญฺญาตตฺตา น กิลมนฺตีติ เอตมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อาภิธมฺมิกตฺเถรานํ…เป… อกิลมตฺถํ ฐปิตา’’ติ.

ຄຳວ່າ “gaṇanacāraṃ” (ທາງແຫ່ງການນັບ) ຄື ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງການນັບ. ຄຳວ່າ “samānenti” (ຍ່ອມທຳໃຫ້ສະເໝີກັນ) ຄື ທຳໃຫ້ສະເໝີກັນ ທຳໃຫ້ເຕັມ, ແມ້ໃນຄຳວ່າ “samānetabbaṃ” (ພຶງທຳໃຫ້ສະເໝີກັນ) ນີ້ ກໍມີນັຍຄືກັນ. ເມື່ອທັມທັງຫຼາຍມີອາທິວ່າ “vijjābhāgino avijjābhāgino” (ທັມມີສ່ວນແຫ່ງວິຊຊາ ທັມມີສ່ວນແຫ່ງອະວິຊຊາ) ເຫຼົ່ານີ້ ຖືກຊາບແລ້ວໃນທີ່ນີ້ ພຣະເຖຣະຜູ້ຊົງພຣະອະພິທັມ ເມື່ອຟັງແລະພິຈາຣະນາພຣະສູດ ຍ່ອມບໍ່ລຳບາກເພາະຄວາມທີ່ເນື້ອຄວາມຖືກຊາບແລ້ວ ໃນເມື່ອບົດມີອາທິວ່າ “vijjābhāgino” ມາເຖິງໃນພຣະສູດທັງຫຼາຍ, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານໝາຍເຖິງເນື້ອຄວາມນີ້ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ābhidhammikattherānaṃ...pe... akilamatthaṃ ṭhapitā” (ຕັ້ງໄວ້ເພື່ອຄວາມບໍ່ລຳບາກ... ຂອງພຣະເຖຣະຜູ້ຊົງພຣະອະພິທັມ).

อนมตคฺโคติ [Pg.18] อญฺญาตคฺโค. ขนฺธนฺตรนฺติ ขนฺธนานตฺตํ, ขนฺธเมว วา. คเหตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา สณฺหํ, สุขุมาย ปญฺญาย คเหตพฺพโต สุขุมญฺจ ธมฺมํ สณฺหสุขุมธมฺมํ. พลวตา ญาณเวเคน ปวตฺตตฺตา พลวโต ญาณเวคสฺส นิมิตฺตภาวโต จ พลวํ. คมฺภีรเมว คมฺภีรคตํ, คมฺภีรานิ วา คตานิ คมนานิ เอตสฺส สนฺตีติ คมฺภีรคตํ. ยถานุปุพฺพนฺติ ยถานุปุพฺเพน. นิขิเลนาติ นิรวเสเสน เทสิตํ, ปญฺจขิลรหิเตน วา ภควตา เทสิตํ. รูปคตํวาติ หตฺถคตํ รูปํ วิย จกฺขุนา. ‘‘ปฏิเวธญาเณน สมนฺตปฏฺฐานํ โย ปสฺสติ, โส อตฺเถว, โน นตฺถี’’ติ อตฺตานํ สนฺธาย เถโร วทตีติ.

ຄຳວ່າ “anamataggo” (ມີທີ່ສຸດອັນໃຜໆ ຮູ້ບໍ່ໄດ້) ຄື ມີທີ່ສຸດອັນບໍ່ຮູ້ແລ້ວ. ຄຳວ່າ “khandhantaraṃ” (ລະຫວ່າງຂັນ) ຄື ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງຂັນ ຫຼືຂັນນັ້ນເອງ. ທັມທີ່ລະອຽດເພາະບໍ່ອາດຖືເອົາໄດ້ງ່າຍ ແລະທັມທີ່ສຸຂຸມເພາະຕ້ອງຖືເອົາດ້ວຍປັນຍາອັນສຸຂຸມ ຊື່ວ່າ “saṇhasukhumadhammaṃ” (ທັມອັນລະອຽດແລະສຸຂຸມ). ທັມທີ່ຊື່ວ່າ “balavaṃ” (ມີກຳລັງ) ເພາະເປັນໄປດ້ວຍກຳລັງແຫ່ງຍານອັນແຮງກ້າ ແລະເພາະເປັນນິມິດແຫ່ງກຳລັງແຫ່ງຍານອັນແຮງກ້າ. ທັມທີ່ຊື່ວ່າ “gambhīragataṃ” (ຢັ່ງລົງສູ່ຄວາມເລິກ) ຄື ເລິກຊຶ້ງນັ້ນເອງ ຫຼືທັມທີ່ມີຄວາມເປັນໄປອັນເລິກຊຶ້ງ. ຄຳວ່າ “yathānupubbaṃ” ຄື ຕາມລຳດັບ. ຄຳວ່າ “nikhilena” ຄື ຊົງສະແດງໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ຫຼືຊົງສະແດງໂດຍພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຜູ້ປາສະຈາກກິເລດດຸດຕະປູ ໕ ປະການ. ຄຳວ່າ “rūpagataṃva” (ປະດັບປະດາຄືຮູບ) ຄື ເໝືອນຮູບທີ່ຢູ່ໃນມືດ້ວຍຈັກຂຸ. ພຣະເຖຣະກ່າວໝາຍເຖິງຕົນເອງວ່າ “ຜູ້ໃດເຫັນສະມັນຕະປັດຖານດ້ວຍປະຕິເວທະຍານ ຜູ້ນັ້ນມີຢູ່ແທ້ ບໍ່ແມ່ນບໍ່ມີ”.

ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺเค อาคเตสุ เอกาธิเกสุ อฏฺฐสุ กิเลสสเตสุ อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตานิ อปเนตฺวา เสสา ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย จ อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนภาเวน ทิคุณิตานิ ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสานิ ทสาธิกานิ โหนฺติ, อปฺปกํ ปน อูนมธิกํ วา น คณนูปคํ โหตีติ ‘‘ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺส’’นฺติ วุตฺตํ. อิตเรสํ อตีตาทิภาวามสนา อคฺคหณํ เขปเน ทฏฺฐพฺพํ.

ໃນບັນດາກິເລດ ໘໐໑ ທີ່ມາໃນຂຸດທະກະວັດຖຸວິພັງ ເມື່ອຫັກຕັນຫາວິຈຣິດ ໑໐໘ ອອກແລ້ວ ທິດຖິ ໖໒ ທີ່ເຫຼືອ ເມື່ອຄູນດ້ວຍສອງ ໂດຍຄວາມເປັນສະພາບທີ່ເກີດຂຶ້ນແລະຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ຍ່ອມເປັນກິເລດ ໑,໕໑໐ ດວງ, ແຕ່ສ່ວນທີ່ຂາດຫຼືເກີນພຽງເລັກນ້ອຍ ບໍ່ນັບເຂົ້າໃນການຄຳນວນ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “diyaḍḍhakilesasahassaṃ” (ກິເລດ ໑,໕໐໐). ສ່ວນການບໍ່ຖືເອົາກິເລດອື່ນໆ ເພາະບໍ່ໄດ້ພິຈາຣະນາເຖິງຄວາມເປັນອະດີດເປັນຕົ້ນ ພຶງຊາບວ່າເປັນການລະຖິ້ມ.

เมจกปฏาติ นีลนิภา ปฏา. จิตฺตสมุฏฺฐานา วณฺณธาตูติ จิตฺตปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานา วณฺณธาตูติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. กสฺมา? น หิ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ พหิ นิคจฺฉตีติ, จิตฺตสมุฏฺฐานรูปปรมฺปราย อาคตตฺตา ปน เอวํ วุตฺตํ. อถ วา จิตฺตสมุฏฺฐานา วณฺณธาตูติ เอตฺถ ปจฺจยอุตุสทฺทานํ โลปํ กตฺวา โสเยว ปุพฺเพ วุตฺโต อตฺโถ สุวณฺณตา สุสฺสรตา วิย. เอตฺถ หิ ‘‘สุสฺสรตา’’ติ อุปาทินฺนกาธิกาเร อาคตํ, น จ สทฺโท อุปาทินฺนโก อตฺถิ, ตสฺมา อุปาทินฺนกรูปโอฏฺฐตาลุอาทินิสฺสยตฺตา เอวํ วุตฺตนฺติ, เอวเมตฺถาปิ จิตฺตปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานํ สนฺธาย ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานา วณฺณธาตู’’ติ วทติ.

ຄຳວ່າ “mecakapaṭā” ຄື ຜ້າທີ່ມີສີຄ້າຍຄືສີຂຽວເຂັ້ມ (ຫຼືສີດຳ). ຄຳວ່າ “cittasamuṭṭhānā vaṇṇadhātu” (ວັນນະທາດມີຈິດເປັນສະມຸດຖານ) ພຶງຖືເອົາເນື້ອຄວາມວ່າ ວັນນະທາດມີອຸຕຸອັນມີຈິດເປັນປັດໄຈເປັນສະມຸດຖານ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະວ່າຮູບທີ່ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານ ຍ່ອມບໍ່ອອກໄປພາຍນອກ, ແຕ່ທີ່ກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້ ເພາະສືບເນື່ອງມາຈາກລຳດັບແຫ່ງຮູບທີ່ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ໃນຄຳວ່າ “cittasamuṭṭhānā vaṇṇadhātu” ນີ້ ເມື່ອລົບຄຳວ່າ “paccaya” (ປັດໄຈ) ແລະ “utu” (ອຸຕຸ) ອອກແລ້ວ ກໍຄືເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວໄວ້ກ່ອນນັ້ນເອງ ເໝືອນຄວາມເປັນຜູ້ມີຜິວພັນດີ (suvaṇṇatā) ແລະຄວາມເປັນຜູ້ມີສຽງໄພເລາະ (sussaratā). ຈິງຢູ່ ໃນທີ່ນີ້ ຄຳວ່າ “sussaratā” (ຄວາມເປັນຜູ້ມີສຽງໄພເລາະ) ມາໃນອະທິການແຫ່ງອຸປາດິນນະກະທັມ, ແລະສຽງກໍບໍ່ແມ່ນອຸປາດິນນະກະທັມ, ແຕ່ທີ່ກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້ ເພາະອາໄສຮູບອັນເປັນອຸປາດິນນະກະທັມ ມີຮີມສົບແລະເພດານເປັນຕົ້ນ, ແມ້ໃນທີ່ນີ້ກໍເໝືອນກັນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວວ່າ “cittasamuṭṭhānā vaṇṇadhātu” ໂດຍໝາຍເຖິງອຸຕຸສະມຸດຖານອັນມີຈິດເປັນປັດໄຈ.

กายสกฺขินฺติ ปจฺจกฺขํ. ทนฺตาวรณนฺติ โอฏฺฐทฺวยํ. มุขาทานนฺติ มุขวิวรํ. สิลิฏฺฐนฺติ สํคตํ สุสณฺฐิตํ. สเร นิมิตฺตํ คเหตฺวาติ ‘‘ธมฺโม เอโส วุจฺจตี’’ติ ธมฺมสฺสรวเสน นิมิตฺตํ คเหตฺวา, น กิเลสานุพฺยญฺชนวเสน. เอกปฺปหาเรนาติ เอตฺถ ปหาโรติ ทิวสสฺส ตติโย ภาโค วุจฺจติ. เอวํ สนฺเตติ ปุพฺเพ วุตฺตมคฺคเหตฺวา วาจนามคฺคสฺส เถรปฺปภวตฺตวจนเมว คเหตฺวา เตน ปุริมวจนญฺจ ปฏิกฺขิปนฺโต โจเทติ.

ຄຳວ່າ “kāyasakkhiṃ” (ພະຍານທາງກາຍ) ຄື ປະຈັກຕາ. ຄຳວ່າ “dantāvaraṇaṃ” (ເຄື່ອງປິດແຂ້ວ) ຄື ຮີມສົບທັງສອງ. ຄຳວ່າ “mukhādānaṃ” (ช່ອງທາງປາກ) ຄື ຊ່ອງປາກ. ຄຳວ່າ “siliṭṭhaṃ” ຄື ແນບສະໜິດ ຈັດວາງໄວ້ດີແລ້ວ. ຄຳວ່າ “sare nimittaṃ gahetvā” (ຖືເອົານິມິດໃນສຽງ) ຄື ຖືເອົານິມິດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສຽງສະແດງທັມວ່າ “ນີ້ເອີ້ນວ່າທັມ” ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກິເລດອັນເປັນເຄື່ອງປຸງແຕ່ງ. ຄຳວ່າ “ekappahārena” (ໂດຍຄັ້ງດຽວ) ໃນທີ່ນີ້ ຄຳວ່າ “pahāra” (ຍາມ) ໝາຍເຖິງ ໑ ໃນ ໓ ສ່ວນຂອງກາງເວັນ. ຄຳວ່າ “evaṃ sante” (ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ) ຄື ຜູ້ໂຕ້ແຍ້ງບໍ່ຖືເອົາຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ກ່ອນ ແຕ່ຖືເອົາສະເພາະຄຳກ່າວທີ່ວ່າ ທາງແຫ່ງການບອກສອນມີພຣະເຖຣະເປັນຕົ້ນກຳເນີດ ແລ້ວຄັດຄ້ານຄຳກ່າວກ່ອນໜ້ານັ້ນ ຈຶ່ງຖາມເຈາະຈີ້ມ.

เตเนตเมตสฺสาติ [Pg.19] วินยสฺส. อตฺตตฺถปรตฺถาทิเภเทติ โย ตํ สุตฺตํ สชฺฌายติ สุณาติ วาเจติ จินฺเตติ เทเสติ, สุตฺเตน สงฺคหิโต สีลาทิอตฺโถ ตสฺสปิ โหติ, เตน ปรสฺส สาเธตพฺพโต ปรสฺสปิ โหตีติ ตทุภยํ ตํ สุตฺตํ สูเจติ ทีเปติ. ตถา ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกตฺเถ โลกิยโลกุตฺตรตฺเถติ เอวมาทิเภเท อตฺเถ อาทิสทฺเทน สงฺคณฺหาติ. อตฺถสทฺโท จายํ หิตปริยายวจนํ, น ภาสิตตฺถวจนํ. ยทิ สิยา, สุตฺตํ อตฺตโนปิ ภาสิตตฺถํ สูเจติ ปรสุตฺตสฺสปีติ อยมตฺโถ สิยา, สุตฺเตน จ โย อตฺโถ ปกาสิโต, โส ตสฺเสว โหตีติ น เตน ปรตฺโถ สูจิโต โหติ, เตน จ สูเจตพฺพสฺส ปรตฺถสฺส นิวตฺเตตพฺพสฺส อภาวา อตฺตคฺคหณํ น กตฺตพฺพํ, อตฺตตฺถปรตฺถวินิมุตฺตสฺส ภาสิตตฺถสฺส อภาวา อาทิคฺคหณญฺจ น กตฺตพฺพํ, ตสฺมา ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส สุตฺเต อสมฺภวโต สุตฺตาธารสฺส ปุคฺคลสฺส วเสน อตฺตตฺถปรตฺถา วุตฺตา.

ຄຳວ່າ “tenetame tassa” (ເພາະເຫດນັ້ນ ຄຳນີ້ຈຶ່ງເປັນຂອງພຣະສູດນັ້ນ) ຄື ຂອງພຣະວິນັຍ. ຄຳວ່າ “ໃນປະເພດມີປະໂຫຍດຕົນແລະປະໂຫຍດຜູ້ນັ້ນເປັນຕົ້ນ” (attatthaparatthādibhede) ຄື ບຸກຄົນໃດຍ່ອມສາທະຍາຍ ຟັງ ບອກສອນ ຄິດ ຫຼືສະແດງພຣະສູດນັ້ນ ປະໂຫຍດມີສີລເປັນຕົ້ນທີ່ສົງເຄາະເຂົ້າໃນພຣະສູດ ຍ່ອມມີແກ່ບຸກຄົນນັ້ນນຳ, ແລະເພາະປະໂຫຍດນັ້ນອັນບຸກຄົນນັ້ນພຶງໃຫ້ສຳເລັດແກ່ບຸກຄົນອື່ນ ຍ່ອມມີແກ່ບຸກຄົນອື່ນນຳ, ພຣະສູດນັ້ນຍ່ອມສະແດງ ຄື ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງປະໂຫຍດທັງສອງນັ້ນ. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສົງເຄາະເອົາປະໂຫຍດອັນຕ່າງກັນມີອາທິຢ່າງນີ້ ຄື ປະໂຫຍດໃນປັດຈຸບັນແລະປະໂຫຍດໃນພາຍໜ້າ ປະໂຫຍດໂລກີຍະແລະປະໂຫຍດໂລກຸດຕະຣະ ດ້ວຍ “ອາທິ” ສັບ (ແລະຄຳເປັນຕົ້ນ). ແລະຄຳວ່າ “ອັດຖະ” (Attha) ນີ້ ເປັນໄວພົດຂອງຄຳວ່າ “ຫິຕະ” (ປະໂຫຍດ) ບໍ່ແມ່ນຄຳກ່າວເຖິງເນື້ອຄວາມທີ່ສະແດງ. ຫາກເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຄວາມໝາຍນີ້ກໍຈະພຶງມີວ່າ ພຣະສູດຍ່ອມສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ຕົນເອງກ່າວ ແລະສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ພຣະສູດອື່ນກ່າວນຳ, ແລະເນື້ອຄວາມໃດທີ່ພຣະສູດປະກາດແລ້ວ ເນື້ອຄວາມນັ້ນຍ່ອມເປັນຂອງພຣະສູດນັ້ນເອງ ດັ່ງນັ້ນ ປະໂຫຍດເພື່ອຜູ້ນັ້ນຈຶ່ງບໍ່ຊື່ວ່າອັນພຣະສູດນັ້ນສະແດງ, ແລະເພາະບໍ່ມີປະໂຫຍດເພື່ອຜູ້ນັ້ນອັນພຣະສູດພຶງສະແດງ ເຊິ່ງເປັນສິ່ງທີ່ພຶງປັດເສດ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນຖືເອົາຄຳວ່າ “ຕົນ” (atta), ແລະເພາະບໍ່ມີເນື້ອຄວາມທີ່ສະແດງອັນພົ້ນໄປຈາກປະໂຫຍດຕົນແລະປະໂຫຍດຜູ້ນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນຖືເອົາ “ອາທິ” ສັບ, ເພາະສະນັ້ນ ເພາະເນື້ອຄວາມຕາມທີ່ກ່າວມາບໍ່ມີໃນພຣະສູດ ປະໂຫຍດຕົນແລະປະໂຫຍດຜູ້ນັ້ນ ຈຶ່ງຊົງກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບຸກຄົນຜູ້ເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງພຣະສູດ.

อถ วา สุตฺตํ อนเปกฺขิตฺวา เย อตฺตตฺถาทโยปิ อตฺถปฺปเภทา วุตฺตา นิทฺเทเส (มหานิ. ๖๙; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕) ‘‘อตฺตตฺโถ ปรตฺโถ อุภยตฺโถ ทิฏฺฐธมฺมิโก อตฺโถ สมฺปรายิโก อตฺโถ อุตฺตาโน อตฺโถ คมฺภีโร อตฺโถ คุฬฺโห อตฺโถ ปฏิจฺฉนฺโน อตฺโถ เนยฺโย อตฺโถ นีโต อตฺโถ อนวชฺโช อตฺโถ นิกฺกิเลโส อตฺโถ โวทาโน อตฺโถ ปรมตฺโถ อตฺโถ’’ติ, เต สุตฺตํ สูเจตีติ อตฺโถ. อถ วา ‘‘อตฺตนา จ อปฺปิจฺโฉ โหตี’’ติ อตฺตตฺถํ, ‘‘อปฺปิจฺฉกถญฺจ ปเรสํ กตฺตา โหตี’’ติ ปรตฺถํ สูเจตีติ. เอวํ ‘‘อตฺตนา จ ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหตี’’ติอาทิสุตฺตานิ (อ. นิ. ๔.๙๙) โยเชตพฺพานิ. วินยาภิธมฺเมหิ จ วิเสเสตฺวา สุตฺตสทฺทสฺส อตฺโถ วตฺตพฺโพ, ตสฺมา เวเนยฺยชฺฌาสยวสปฺปวตฺตาย เทสนาย อตฺตหิตปรหิตาทีนิ สาติสยํ ปกาสิตานิ โหนฺติ, น อาณาธมฺมสภาววสปฺปวตฺตายาติ อิทเมว ‘‘อตฺถานํ สูจนโต สุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ.

ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ໂດຍບໍ່ຕ້ອງຄຳນຶງເຖິງພຣະສູດ ປະເພດແຫ່ງປະໂຫຍດທັງຫຼາຍມີປະໂຫຍດຕົນເປັນຕົ້ນ ໃດໆ ທີ່ຊົງກ່າວໄວ້ໃນນິເທດວ່າ “ປະໂຫຍດຕົນ ປະໂຫຍດຜູ້ນັ້ນ ປະໂຫຍດທັງສອງ ປະໂຫຍດໃນປັດຈຸບັນ ປະໂຫຍດໃນພາຍໜ້າ ປະໂຫຍດຕື້ນ ປະໂຫຍດເລິກຊຶ້ງ ປະໂຫຍດລີ້ລັບ ປະໂຫຍດປິດບັງ ປະໂຫຍດທີ່ພຶງນຳໄປ ປະໂຫຍດທີ່ນຳໄປແລ້ວ ປະໂຫຍດບໍ່ມີໂທດ ປະໂຫຍດປາສະຈາກກິເລດ ປະໂຫຍດຜຸດຜ່ອງ ປະໂຫຍດຢ່າງຍິ່ງ”, ພຣະສູດຍ່ອມສະແດງປະໂຫຍດເຫຼົ່ານັ້ນ ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ພຣະສູດຍ່ອມສະແດງປະໂຫຍດຕົນວ່າ “ຕົນເອງເປັນຜູ້ມັກນ້ອຍ” ແລະສະແດງປະໂຫຍດຜູ້ນັ້ນວ່າ “ເປັນຜູ້ກ່າວກะຖາປາຣົບຄວາມມັກນ້ອຍແກ່ຄົນອື່ນ”. ພຶງປະກອບພຣະສູດທັງຫຼາຍມີອາທິວ່າ “ຕົນເອງເປັນຜູ້ເວັ້ນຈາກປານາຕິບາດ” ໂດຍນັຍນີ້. ແລະເພາະຕ້ອງກ່າວເນື້ອຄວາມຂອງຄຳວ່າ “ສູດ” (Sutta) ໃຫ້ແປກຈາກພຣະວິນັຍແລະພຣະອະພິທັມ ເພາະສະນັ້ນ ໃນພຣະທັມມະເທສະນາທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອັດທະຍາໄສຂອງເວໄນຍະສັດ ປະໂຫຍດຕົນແລະປະໂຫຍດຜູ້ນັ້ນເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຊົງປະກາດໄວ້ຢ່າງຍິ່ງຍວດ ບໍ່ແມ່ນໃນພຣະເທສະນາທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພຣະບັນຍັດແລະສະພາວະທັມ, ເພາະເຫດນີ້ເອງ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຊື່ວ່າ ສູດ ເພາະສະແດງປະໂຫຍດທັງຫຼາຍ”.

สุตฺเต จ อาณาธมฺมสภาวา เวเนยฺยชฺฌาสยํ อนุวตฺตนฺติ, น วินยาภิธมฺเมสุ วิย เวเนยฺยชฺฌาสโย อาณาธมฺมสภาเว อนุวตฺตติ, ตสฺมา เวเนยฺยานํ เอกนฺตหิตปฏิลาภสํวตฺตนิกา สุตฺตนฺตเทสนา โหตีติ ‘‘สุวุตฺตา เจตฺถ อตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปสวตีติ ผลติ[Pg.20]. ‘‘สุตฺตาณา’’ติ เอตสฺส อตฺถํ ปกาเสตุํ ‘‘สุฏฺฐุ จ เน ตายตี’’ติ วุตฺตํ. อตฺตตฺถปรตฺถาทิวิธาเนสุ จ สุตฺตสฺส ปมาณภาโว เตสญฺจ สงฺคาหกตฺตํ โยเชตพฺพํ, ตทตฺถปฺปกาสเน ปธานตฺตา สุตฺตสฺส อิตเรหิ วิเสสนญฺจ. เอตนฺติ ‘‘อตฺถานํ สูจนโต’’ติอาทิกํ อตฺถวจนํ. เอตสฺสาติ สุตฺตสฺส.

ແລະໃນພຣະສູດ ພຣະບັນຍັດແລະສະພາວະທັມຍ່ອມຄ້ອຍຕາມອັດທະຍາໄສຂອງເວໄນຍະສັດ, ບໍ່ເໝືອນໃນພຣະວິນັຍແລະພຣະອະພິທັມ ທີ່ອັດທະຍາໄສຂອງເວໄນຍະສັດຍ່ອມຄ້ອຍຕາມພຣະບັນຍັດແລະສະພາວະທັມ, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະສູດຕັນຕະເທສະນາຈຶ່ງເປັນໄປເພື່ອການໄດ້ຮັບປະໂຫຍດເກື້ອກູນໂດຍສ່ວນດຽວແກ່ເວໄນຍະສັດທັງຫຼາຍ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ “suvuttā cettha atthā” (ເນື້ອຄວາມທັງຫຼາຍໃນພຣະສູດນີ້ ຊົງກ່າວໄວ້ດີແລ້ວ). ຄຳວ່າ “pasavati” ຄື ຍ່ອມຜລິຜົນ. ເພື່ອປະກາດເນື້ອຄວາມຂອງຄຳວ່າ “suttāṇā” (ເສັ້ນດ້າຍແລະພຣະບັນຍັດ) ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “suṭṭhu ca ne tāyati” (ແລະຍ່ອມຮັກສາສັດທັງຫຼາຍໄວ້ເປັນຢ່າງດີ). ແລະພຶງປະກອບຄວາມເປັນປະມານຂອງພຣະສູດ ແລະຄວາມເປັນເຄື່ອງສົງເຄາະປະໂຫຍດເຫຼົ່ານັ້ນ ໃນການຈັດແຈງປະໂຫຍດຕົນແລະປະໂຫຍດຜູ້ນັ້ນເປັນຕົ້ນ, ແລະຄວາມແຕກຕ່າງຂອງພຣະສູດຈາກຄຳພີອື່ນ ເພາະຄວາມທີ່ພຣະສູດເປັນປະທານໃນການປະກາດເນື້ອຄວາມນັ້ນ. ຄຳວ່າ “etaṃ” (ນີ້) ຄື ຄຳອະທິບາຍເນື້ອຄວາມມີອາທິວ່າ “ເພາະສະແດງປະໂຫຍດທັງຫຼາຍ”. ຄຳວ່າ “etassa” (ຂອງຄຳນີ້) ຄື ຂອງພຣະສູດ.

อภิกฺกมนฺตีติ เอตฺถ อภิ-สทฺโท กมนสฺส วุทฺธิภาวํ อติเรกตฺตํ ทีเปติ. อภิกฺกนฺเตนาติ จ เอตฺถ กนฺติยา อธิกตฺตํ วิเสสภาวนฺติ ยุตฺตํ กิริยาวิเสสกตฺตา อุปสคฺคสฺส. อภิญฺญาตา, อภิราชา, อภิวินเยติ เอตฺถ ลกฺขณปูชิตปริจฺฉินฺเนสุ รตฺติอาทีสุ อภิ-สทฺโท วตฺตตีติ กถเมตํ ยุชฺเชยฺยาติ? ลกฺขณกรณญาณปูชนปริจฺเฉทกิริยาทีปนโต ตาหิ จ กิริยาหิ รตฺติราชวินยานํ ยุตฺตตฺตา. ภาวนาผรณวุทฺธีหิ วุทฺธิมนฺโต. อารมฺมณาทีหีติ อารมฺมณสมฺปยุตฺตกมฺมทฺวารปฏิปทาทีหิ. อวิสิฏฺฐนฺติ อญฺญมญฺญวิสิฏฺเฐสุ วินยสุตฺตนฺตาภิธมฺเมสุ อวิสิฏฺฐํ สมานํ ปิฏกสทฺทนฺติ อตฺโถ. ยถาวุตฺเตเนวาติ ‘‘เอวํ ทุวิธตฺเถนา’’ติอาทินา นเยน.

ໃນຄຳວ່າ “abhikkamanti” ນີ້ “ອະພິ” (abhi) ສັບ ຍ່ອມສະແດງຄວາມຈະເລີນແລະຄວາມຍິ່ງຍວດແຫ່ງການກ້າວໄປ. ແລະໃນຄຳວ່າ “abhikkantena” ນີ້ ການທີ່ “ອະພິ” ສັບ ສະແດງຄວາມຍິ່ງຍວດແລະຄວາມພິເສດແຫ່ງຄວາມງົດງາມ ຈຶ່ງສົມຄວນ ເພາະອຸປະສັກເປັນເຄື່ອງສະແດງຄວາມພິເສດແຫ່ງກິຣິຍາ. ຖ້າຖາມວ່າ: ໃນຄຳວ່າ “abhiññātā” (ປາກົດຊັດ), “abhirājā” (ພຣະຣາຊາຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່), “abhivinaye” (ໃນພຣະອະພິວິນັຍ) ນີ້ “ອະພິ” ສັບ ຍ່ອມເປັນໄປໃນຄວາມໝາຍວ່າ ລັກສະນະ, ບູຊາ ແລະກຳນົດ ໃນຣາຕີເປັນຕົ້ນ ຄຳນີ້ຈະສົມຄວນໄດ້ແນວໃດ? ຕອບວ່າ: ເພາະສະແດງກິຣິຍາຄືການທຳລັກສະນະ, ຍານ, ບູຊາ ແລະກຳນົດ ແລະເພາະຣາຕີ, ພຣະຣາຊາ ແລະພຣະວິນັຍ ປະກອບດ້ວຍກິຣິຍາເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ “vuddhimanto” (ຜູ້ມີຄວາມຈະເລີນ) ຄື ຜູ້ມີຄວາມຈະເລີນດ້ວຍພາວະນາ, ການແຜ່ໄປ ແລະຄວາມເຕີບໂຕ. ຄຳວ່າ “ārammaṇādīhi” (ດ້ວຍອາຣົມເປັນຕົ້ນ) ຄື ດ້ວຍອາຣົມ, ສັມປະຍຸດຕະທັມ, ກັມມະທະວານ ແລະປະຕິປະທາເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “avisiṭṭhaṃ” (ບໍ່ແຕກຕ່າງກັນ) ເນື້ອຄວາມວ່າ ຄຳວ່າ “ປິຕະກະ” (Piṭaka) ຍ່ອມສະເໝີກັນ ຄື ບໍ່ແຕກຕ່າງກັນ ໃນພຣະວິນັຍ, ພຣະສູດ ແລະພຣະອະພິທັມ ອັນຕ່າງກໍມີຄວາມພິເສດເຊິ່ງກັນແລະກັນ. ຄຳວ່າ “yathāvutteneve” (ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວນັ້ນເອງ) ຄື ໂດຍນັຍມີອາທິວ່າ “ດ້ວຍເນື້ອຄວາມ ໒ ປະການຢ່າງນີ້”.

กเถตพฺพานํ อตฺถานํ เทสกายตฺเตน อาณาทิวิธินา อติสชฺชนํ ปโพธนํ เทสนา. สาสิตพฺพปุคฺคลคเตน ยถาปราธาทินา สาสิตพฺพภาเวน อนุสาสนํ วินยนํ สาสนํ. กเถตพฺพสฺส สํวราสํวราทิโน อตฺถสฺส กถนํ วจนปฏิพทฺธกรณํ กถา. เภท-สทฺโท วิสุํ วิสุํ โยเชตพฺโพ ‘‘เทสนาเภทํ สาสนเภทํ กถาเภทญฺจ ยถารหํ ปริทีปเย’’ติ. เภทนฺติ นานตฺตํ, นานากรณนฺติ อตฺโถ. สิกฺขา จ ปหานานิ จ คมฺภีรภาโว จ สิกฺขาปหานคมฺภีรภาวํ, ตญฺจ ปริทีปเย. ยนฺติ ปริยตฺติอาทึ. ยถาติ อุปารมฺภาทิเหตุ ปริยาปุณนาทิปฺปกาเรหิ.

ການສະແດງ ຄື ການມອບໃຫ້ ການເຮັດໃຫ້ຮູ້ແຈ້ງ ເຊິ່ງເນື້ອຄວາມທີ່ຄວນກ່າວ ໂດຍຄວາມເປັນໝວດໝູ່ແຫ່ງເທສະນາ ດ້ວຍວິທີແຫ່ງພຣະບັນຍັດ ຊື່ວ່າ “ເທສະນາ” (Desanā). ການພ່ຳສອນ ຄື ການຝຶກຝົນ ໂດຍຄວາມເປັນຜູ້ຄວນສັ່ງສອນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງໂທດທີ່ຜິດພາດເປັນຕົ້ນ ອັນມີຢູ່ໃນຕົວບຸກຄົນຜູ້ຄວນສັ່ງສອນ ຊື່ວ່າ “ສາດສະໜາ” (Sāsana). ການກ່າວເນື້ອຄວາມມີສັງວອນແລະອະສັງວອນເປັນຕົ້ນ ທີ່ຄວນກ່າວ ຄື ການຜູກພັນດ້ວຍຖ້ອຍຄຳ ຊື່ວ່າ “ກະຖາ” (Kathā). ພຶງປະກອບ “ເພທະ” (Bheda - ປະເພດ/ຄວາມຕ່າງ) ສັບ ແຍກກັນໃນແຕ່ລະບົດວ່າ “ພຶງສະແດງເທສະນາເພທະ (ປະເພດແຫ່ງເທສະນາ), ສາດສະນາເພທະ (ປະເພດແຫ່ງສາດສະໜາ) ແລະກະຖາເພທະ (ປະເພດແຫ່ງກະຖາ) ຕາມສົມຄວນ”. ຄຳວ່າ “bheda” ຄື ຄວາມຕ່າງກັນ ເນື້ອຄວາມວ່າ ຄວາມເຮັດໃຫ້ຕ່າງກັນ. ບົດວ່າ “sikkhāpahānagambhīrabhāvaṃ” ຄື ສິກຂາ, ປະຫານະ (ການລະ) ແລະຄວາມເລິກຊຶ້ງ, ແລະພຶງສະແດງສິ່ງນັ້ນ. ບົດວ່າ “yaṃ” (ໃດ) ຄື ປະຣິຍັດເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ “yathā” (ໂດຍປະການໃດ) ຄື ດ້ວຍປະການມີການຮຽນເອົາເປັນຕົ້ນ ເພາະເຫດມີການໂຕ້ແຍ້ງເປັນຕົ້ນ.

ตีสุปิ เจเตสุ เอเต ธมฺมตฺถเทสนาปฏิเวธาติ เอตฺถ ตนฺติอตฺโถ ตนฺติเทสนา ตนฺติอตฺถปฏิเวโธ จ ตนฺติวิสยา โหนฺตีติ วินยปิฏกาทีนํ อตฺถเทสนาปฏิเวธาธารภาโว ยุตฺโต, ปิฏกานิ ปน ตนฺติโยเยวาติ ธมฺมาธารภาโว กถํ ยุชฺเชยฺยาติ? ตนฺติสมุทายสฺส อวยวตนฺติยา อาธารภาวโต, ธมฺมาทีนญฺจ ทุกฺโขคาหภาวโต เตหิ วินยาทโย คมฺภีราติ วินยาทีนญฺจ จตุพฺพิโธ คมฺภีรภาโว วุตฺโต, ตสฺมา ‘‘ธมฺมาทโย เอว ทุกฺโขคาหตฺตา คมฺภีรา, น [Pg.21] วินยาทโย’’ติ น โจเทตพฺพเมตํ. ตตฺถ ปฏิเวธสฺส ทุกฺกรภาวโต ธมฺมตฺถานํ, เทสนาญาณสฺส ทุกฺกรภาวโต เทสนาย จ ทุกฺโขคาหภาโว เวทิตพฺโพ. ปฏิเวธสฺส ปน อุปฺปาเทตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ตพฺพิสยญาณุปฺปตฺติยา จ ทุกฺกรภาวโต ทุกฺโขคาหตา เวทิตพฺพา.

ໃນຄຳວ່າ “tīsupi cetesu ete dhammatthadesanāpaṭivedhā” (ແມ້ໃນປິຕະກະທັງ ໓ ນີ້ ທັມມະ ອັດຖະ ເທສະນາ ແລະປະຕິເວທະເຫຼົ່ານີ້) ນີ້ ເນື້ອຄວາມແຫ່ງຄຳພີ (tantiattha), ເທສະນາແຫ່ງຄຳພີ (tantidesanā) ແລະການແທງຕະຫຼອດເນື້ອຄວາມແຫ່ງຄຳພີ (tantiatthapaṭivedha) ຍ່ອມເປັນວິໄສແຫ່ງຄຳພີ ເພາະສະນັ້ນ ຄວາມເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງອັດຖະ, ເທສະນາ ແລະປະຕິເວທະ ຂອງພຣະວິນັຍປິຕະກະເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງສົມຄວນ, ແຕ່ພຣະປິຕະກະທັງຫຼາຍກໍເປັນຄຳພີນັ້ນເອງ ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງທັມມະ ຈະສົມຄວນໄດ້ແນວໃດ? ຕອບວ່າ: ເພາະຄວາມເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄຳພີສ່ວນຍ່ອຍ ຂອງໝວດຄຳພີ, ແລະເພາະທັມມະເປັນຕົ້ນເປັນສິ່ງທີ່ຢັ່ງຮູ້ໄດ້ຍາກ ພຣະວິນັຍເປັນຕົ້ນຈຶ່ງເລິກຊຶ້ງດ້ວຍທັມມະເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເລິກຊຶ້ງ ໔ ປະການ ຂອງພຣະວິນັຍເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຊົງກ່າວໄວ້, ເພາະສະນັ້ນ ບໍ່ຄວນໂຕ້ແຍ້ງວ່າ “ທັມມະເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນເລິກຊຶ້ງ ເພາະຢັ່ງຮູ້ໄດ້ຍາກ ບໍ່ແມ່ນພຣະວິນັຍເປັນຕົ້ນ”. ໃນຄວາມເລິກຊຶ້ງເຫຼົ່ານັ້ນ ພຶງຊາບຄວາມຢັ່ງຮູ້ໄດ້ຍາກແຫ່ງທັມມະແລະອັດຖະ ເພາະຄວາມທີ່ປະຕິເວທະ (ການແທງຕະຫຼອດ) ເປັນສິ່ງທີ່ທຳໄດ້ຍາກ, ແລະພຶງຊາບຄວາມຢັ່ງຮູ້ໄດ້ຍາກແຫ່ງເທສະນາ ເພາະຄວາມທີ່ເທສະນາຍານ (ຍານໃນການສະແດງ) ເປັນສິ່ງທີ່ທຳໄດ້ຍາກ. ສ່ວນຄວາມຢັ່ງຮູ້ໄດ້ຍາກແຫ່ງປະຕິເວທະ ພຶງຊາບເພາະຄວາມທີ່ບໍ່ອາດທຳໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໄດ້ງ່າຍ ແລະເພາະຄວາມທີ່ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຍານອັນມີປະຕິເວທະນັ້ນເປັນວິໄສ ເປັນສິ່ງທີ່ທຳໄດ້ຍາກ.

เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทาติ เอเตน วจนตฺเถน ธมฺมสฺส เหตุภาโว กถํ ญาตพฺโพติ? ‘‘ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติ เอตสฺส สมาสปทสฺส อวยวปทตฺถํ ทสฺเสนฺเตน ‘‘เหตุมฺหิ ญาณ’’นฺติ วุตฺตตฺตา. ‘‘ธมฺเม ปฏิสมฺภิทา’’ติ เอตฺถ หิ ‘‘ธมฺเม’’ติ เอตสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺเตน ‘‘เหตุมฺหี’’ติ วุตฺตํ, ‘‘ปฏิสมฺภิทา’’ติ เอตสฺส จ อตฺถํ ทสฺเสนฺเตน ‘‘ญาณ’’นฺติ, ตสฺมา เหตุธมฺมสทฺทา เอกตฺถา ญาณปฏิสมฺภิทาสทฺทา จาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺเตน สาธิโต ธมฺมสฺส เหตุภาโว. อตฺถสฺส เหตุผลภาโว จ เอวเมว ทฏฺฐพฺโพ. ยถาธมฺมนฺติ เอตฺถ ธมฺม-สทฺโท เหตุํ เหตุผลญฺจ สพฺพํ คณฺหาติ. สภาววาจโก เหส, น ปริยตฺติเหตุภาววาจโก, ตสฺมา ยถาธมฺมนฺติ โย โย อวิชฺชาสงฺขาราทิธมฺโม, ตสฺมึ ตสฺมินฺติ อตฺโถ. ธมฺมาภิลาโปติ อตฺถพฺยญฺชนโก อวิปรีตาภิลาโป. เอเตน ‘‘ตตฺร ธมฺมนิรุตฺตาภิลาเป ญาณํ นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. ๗๑๘-๗๒๐) เอตฺถ วุตฺตธมฺมนิรุตฺตึ ทสฺเสติ. อนุโลมาทิวเสน วา กถนนฺติ เอเตน ตสฺสา ธมฺมนิรุตฺติยา อภิลาปํ กถนํ ตสฺส วจนสฺส ปวตฺตนํ ทสฺเสติ. อธิปฺปาโยติ เอเตน ‘‘เทสนาติ ปญฺญตฺตี’’ติ เอตํ วจนํ ธมฺมนิรุตฺตาภิลาปํ สนฺธาย วุตฺตํ, น ตพฺพินิมุตฺตํ ปญฺญตฺตึ สนฺธายาติ ทสฺเสติ.

ດ້ວຍຄຳວິເຄາະວ່າ 'ປັນຍາຮູ້ໃນເຫດ ຊື່ວ່າ ທຳມະປະຕິສຳພິທາ' ດັ່ງນີ້ ຈະເພິ່ງຊາບຄວາມເປັນເຫດຂອງທຳໄດ້ແນວໃດ? ເພາະພຣະອັດຖະກະຖາຈານ ເມື່ອຈະສະແດງຄວາມໝາຍຂອງບົດວິເຄາະແຫ່ງສະໝາດບົດວ່າ 'ທຳມະປະຕິສຳພິທາ' ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ປັນຍາຮູ້ໃນເຫດ'. ດ້ວຍວ່າ ໃນບົດວ່າ 'ທຳມະປະຕິສຳພິທາ' ນີ້ ເມື່ອຈະສະແດງອັດຖະຂອງບົດວ່າ 'ທຳ' ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໃນເຫດ', ແລະເມື່ອຈະສະແດງອັດຖະຂອງບົດວ່າ 'ປະຕິສຳພິທາ' ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ປັນຍາ', ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານ ເມື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ 'ບົດວ່າ ເຫດ ແລະ ບົດວ່າ ທຳ ມີອັດຖະອັນດຽວກັນ ແລະ ບົດວ່າ ປັນຍາ ແລະ ບົດວ່າ ປະຕິສຳພິທາ ກໍມີອັດຖະອັນດຽວກັນ' ຈຶ່ງເປັນອັນສຳເລັດຄວາມເປັນເຫດຂອງທຳ. ສ່ວນຄວາມເປັນຜົນຂອງເຫດແຫ່ງອັດຖະ ກໍເພິ່ງເຫັນໂດຍທຳນອງນີ້ຄືກັນ. ບົດວ່າ 'ຍະຖາທຳ' (ຕາມທຳ) ໃນທີ່ນີ້ ບົດວ່າ 'ທຳ' ຍ່ອມຖືເອົາທັງເຫດ ແລະ ຜົນຂອງເຫດທັງໝົດ. ເພາະບົດນີ້ເປັນບົດສະແດງສະພາວະ ບໍ່ແມ່ນບົດສະແດງຄວາມເປັນເຫດແຫ່ງປະຣິຍັດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ບົດວ່າ 'ຍະຖາທຳ' ຈຶ່ງມີອັດຖະວ່າ ໃນທຳນັ້ນໆ ຄື ອະວິຊຊາ ແລະ ສັງຂານ ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'ທຳມາພິລາບ' (ການກ່າວເຖິງທຳ) ຄື ການກ່າວທີ່ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ ອັນສະແດງອັດຖະແລະພະຍັນຊະນະ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຍ່ອມສະແດງທຳມະນิຣຸດຕິ ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນພຣະບາລີນີ້ວ່າ 'ປັນຍາໃນການກ່າວເຖິງນິຣຸດຕິແຫ່ງທຳນັ້ນ ຊື່ວ່າ ນິຣຸດຕິປະຕິສຳພິທາ'. ບົດວ່າ 'ຫຼືການກ່າວໂດຍອຳນາດແຫ່ງອະນຸໂລມເປັນຕົ້ນ' ດ້ວຍຄຳນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຍ່ອມສະແດງການກ່າວອັນເປັນອະພິລາບແຫ່ງທຳມະນິຣຸດຕິນັ້ນ ຄືການເປັນໄປແຫ່ງວາຈານັ້ນ. ບົດວ່າ 'ອະທິບາຍ' ດ້ວຍຄຳນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຍ່ອມສະແດງວ່າ ຄຳວ່າ 'ເທດສະໜາ ຄື ບັນຍັດ' ນີ້ ພຣະອົງກ່າວໝາຍເອົາການກ່າວເຖິງທຳມະນິຣຸດຕິ ບໍ່ແມ່ນກ່າວໝາຍເອົາບັນຍັດທີ່ພົ້ນໄປຈາກທຳມະນິຣຸດຕິນັ້ນ.

โส จ โลกิยโลกุตฺตโรติ เอวํ วุตฺตํ อภิสมยํ เยน ปกาเรน อภิสเมติ, ยญฺจ อภิสเมติ, โย จ ตสฺส สภาโว, เตหิ ปากฏํ กาตุํ ‘‘วิสยโต อสมฺโมหโต จ อตฺถาทิอนุรูปํ ธมฺมาทีสุ อวโพโธ’’ติ อาห. ตตฺถ หิ วิสยโต อตฺถาทิอนุรูปํ ธมฺมาทีสุ อวโพโธ อวิชฺชาทิธมฺมสงฺขาราทิอตฺถตทุภยปญฺญาปนารมฺมโณ โลกิโย อภิสมโย. อสมฺโมหโต อตฺถาทิอนุรูปํ ธมฺมาทีสุ อวโพโธ นิพฺพานารมฺมโณ มคฺคสมฺปยุตฺโต ยถาวุตฺตธมฺมตฺถปญฺญตฺตีสุ สมฺโมหวิทฺธํสโน โลกุตฺตโร อภิสมโยติ. อภิสมยโต อญฺญมฺปิ ปฏิเวธตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘เตสํ เตสํ วา’’ติอาทิมาห. ‘‘ปฏิเวธนํ [Pg.22] ปฏิเวโธ’’ติ อิมินา หิ วจนตฺเถน อภิสมโย, ปฏิวิชฺฌียตีติ ปฏิเวโธติ อิมินา ตํตํรูปาทิธมฺมานํ อวิปรีตสภาโว จ ปฏิเวโธติ ยุชฺชติ.

ເພື່ອຈະເຮັດໃຫ້ຈະແຈ້ງ ເຊິ່ງການຕັດສະຮູ້ (ອະພິສະໄໝ) ທີ່ກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ການຕັດສະຮູ້ນັ້ນ ມີທັງໂລກີຍະ ແລະ ໂລກຸດຕະຣະ' ໂດຍປະການທີ່ຕັດສະຮູ້, ໂດຍສິ່ງທີ່ຕັດສະຮູ້ ແລະ ໂດຍສະພາວະຂອງການຕັດສະຮູ້ນັ້ນ, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ການຕັດສະຮູ້ໃນທຳເປັນຕົ້ນ ຕາມສົມຄວນແກ່ອັດຖະເປັນຕົ້ນ ໂດຍປະການແຫ່ງອາຣົມ (ວິໄສ) ແລະ ໂດຍຄວາມບໍ່ຫຼົງລືມ'. ໃນຄຳນັ້ນ, ການຕັດສະຮູ້ໃນທຳເປັນຕົ້ນ ຕາມສົມຄວນແກ່ອັດຖະເປັນຕົ້ນ ໂດຍປະການແຫ່ງອາຣົມ ຄື ໂລກີຍະອະພິສະໄໝ ອັນມີອັດຖະຄືອະວິຊຊາເປັນຕົ້ນ ແລະ ສັງຂານເປັນຕົ້ນ ແລະ ບັນຍັດແຫ່ງອັດຖະແລະທຳທັງສອງນັ້ນເປັນອາຣົມ. ສ່ວນການຕັດສະຮູ້在ທຳເປັນຕົ້ນ ຕາມສົມຄວນແກ່ອັດຖະເປັນຕົ້ນ ໂດຍຄວາມບໍ່ຫຼົງລືມ ຄື ໂລກຸດຕະຣະອະພິສະໄໝ ອັນມີພຣະນິພານເປັນອາຣົມ ປະກອບດ້ວຍມັກ ອັນກຳຈັດຄວາມຫຼົງໃນບັນຍັດແຫ່ງທຳແລະອັດຖະຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ເພື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມແຫ່ງການແທງຕະຫຼອດ (ປະຕິເວດ) ຢ່າງອື່ນ ນອກຈາກການຕັດສະຮູ້, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຫຼືແຫ່ງທຳນັ້ນໆ'. ດ້ວຍວ່າ ໂດຍວິເຄາະວ່າ 'ການແທງຕະຫຼອດ ຊື່ວ່າ ປະຕິເວດ' ນີ້ ຍ່ອມຄວນແກ່ອະພິສະໄໝ, ແລະໂດຍວິເຄາະວ່າ 'ສະພາວະທີ່ຖືກແທງຕະຫຼອດ ຊື່ວ່າ ປະຕິເວດ' ນີ້ ຍ່ອມຄວນແກ່ສະພາວະອັນບໍ່ຄາດເຄື່ອນແຫ່ງຮູບທຳເປັນຕົ້ນນັ້ນໆ ວ່າເປັນປະຕິເວດ.

ยถาวุตฺเตหิ ธมฺมาทีหิ ปิฏกานํ คมฺภีรภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิทานิ ยสฺมา เอเตสุ ปิฏเกสู’’ติอาทิมาห. โย เจตฺถาติ เอเตสุ ตํตํปิฏกคเตสุ ธมฺมาทีสุ โย ปฏิเวโธ เอเตสุ จ ปิฏเกสุ เตสํ เตสํ ธมฺมานํ โย อวิปรีตสภาโวติ โยเชตพฺโพ. ทุกฺโขคาหตา จ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อยํ ปเนตฺถ วิเสโส ‘‘อวิปรีตสภาวสงฺขาโต ปฏิเวโธ ทุพฺพิญฺเญยฺยตาย เอว ทุกฺโขคาโห’’ติ.

ເພື່ອຈະສະແດງຄວາມເລິກເຊິ່ງແຫ່ງພຣະໄຕປິໂດກ ໂດຍທຳເປັນຕົ້ນຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ບັດນີ້ ເພາະເຫດທີ່ໃນພຣະໄຕປິໂດກເຫຼົ່ານີ້'. ບົດວ່າ 'ກໍການແທງຕະຫຼອດໃດໃນພຣະໄຕປິໂດກນີ້' ຄວນປະກອບຄວາມວ່າ ການແທງຕະຫຼອດໃດໃນທຳເປັນຕົ້ນ ອັນມີຢູ່ໃນພຣະໄຕປິໂດກນັ້ນໆ ແລະ ສະພາວະອັນບໍ່ຄາດເຄື່ອນໃດແຫ່ງທຳນັ້ນໆ ໃນພຣະໄຕປິໂດກເຫຼົ່ານີ້. ສ່ວນຄວາມຢັ່ງເຖິງໄດ້ຍາກ ເພິ່ງຊາບໂດຍທຳນອງທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນແລ້ວ. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ມີຂໍ້ແຕກຕ່າງດັ່ງນີ້ຄື 'ການແທງຕະຫຼອດອັນກ່າວຄືສະພາວະທີ່ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ ຊື່ວ່າ ຢັ່ງເຖິງໄດ້ຍາກ ກໍເພາະຄວາມທີ່ເປັນສິ່ງທີ່ຮູ້ໄດ້ຍາກນັ້ນເອງ'.

ยนฺติ ปริยตฺติทุคฺคหณํ สนฺธาย วุตฺตํ. อตฺถนฺติ ภาสิตตฺถํ ปโยชนตฺถญฺจ. น อุปปริกฺขนฺตีติ น วิจาเรนฺติ. น นิชฺฌานํ ขมนฺตีติ นิชฺฌานปญฺญํ น ขมนฺติ, นิชฺฌายิตฺวา ปญฺญาย ทิสฺวา โรเจตฺวา น คเหตพฺพา โหนฺตีติ อธิปฺปาโย. อิตีติ เอวํ เอตาย ปริยตฺติยา วาทปฺปโมกฺขานิสํสา อตฺตโน อุปริ ปเรหิ อาโรปิตวาทสฺส นิคฺคหสฺส ปโมกฺขปฺปโยชนา หุตฺวา ธมฺมํ ปริยาปุณนฺติ. วาทปฺปโมกฺโขติ วา นินฺทาปโมกฺโข. ยสฺส จตฺถายาติ ยสฺส จ สีลาทิปริปูรณสฺส อนุปาทาวิโมกฺขสฺส วา อตฺถาย. ธมฺมํ ปริยาปุณนฺตีติ ญาเยน ปริยาปุณนฺตีติ อธิปฺปาโย. อสฺสาติ อสฺส ธมฺมสฺส. นานุโภนฺตีติ น วินฺทนฺติ. เตสํ เต ธมฺมา ทุคฺคหิตตฺตา อุปารมฺภมานทปฺปมกฺขปลาสาทิเหตุภาเวน ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ. ภณฺฑาคาเร นิยุตฺโต ภณฺฑาคาริโก, ภณฺฑาคาริโก วิยาติ ภณฺฑาคาริโก, ธมฺมรตนานุปาลโก. อญฺญํ อตฺถํ อนเปกฺขิตฺวา ภณฺฑาคาริกสฺเสว สโต ปริยตฺติ ภณฺฑาคาริกปริยตฺติ.

ບົດວ່າ 'ໃດ' ພຣະອົງກ່າວໝາຍເອົາການຮຽນພຣະປະຣິຍັດທີ່ບໍ່ດີ. ບົດວ່າ 'ອັດຖະ' ຄື ເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວ ແລະ ປະໂຫຍດ. ບົດວ່າ 'ຍ່ອມບໍ່ໃຄ່ຄວນ' ຄື ບໍ່ພິຈາລະນາ. ບົດວ່າ 'ຍ່ອມບໍ່ທົນຕໍ່ການເພັ່ງ' ຄື ບໍ່ທົນຕໍ່ປັນຍາທີ່ເພັ່ງພິຈາລະນາ, ອະທິບາຍວ່າ ບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ຄວນຖືເອົາດ້ວຍການເພັ່ງພິຈາລະນາ ເຫັນດ້ວຍປັນຍາ ແລະ ຊື່ນຊອບແລ້ວ. ບົດວ່າ 'ດັ່ງນີ້' ຄື ຢ່າງນີ້ ພວກເຂົາຍ່ອມຮຽນທຳດ້ວຍພຣະປະຣິຍັດນີ້ ເພາະມີອານິສົງຄືການຫຼຸດພົ້ນຈາກວາດະ (ຄຳໂຕ້ແຍ້ງ) ຄື ເປັນຜູ້ມີປະໂຫຍດໃນການຫຼຸດພົ້ນຈາກການຂົ່ມຂູ່ແຫ່ງວາດະທີ່ຄົນອື່ນຍົກຂຶ້ນມາໃສ່ຕົນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ບົດວ່າ 'ການຫຼຸດພົ້ນຈາກວາດະ' ຄື ການຫຼຸດພົ້ນຈາກການຕິຕຽນ. ບົດວ່າ 'ແລະເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຄຸນທຳໃດ' ຄື ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງສີລເປັນຕົ້ນ ຫຼື ເພື່ອຄວາມຫຼຸດພົ້ນທີ່ບໍ່ຖືໝັ້ນ. ອະທິບາຍວ່າ ພວກເຂົາຮຽນທຳ ຄື ຮຽນໂດຍທາງທີ່ຖືກຕ້ອງ. ບົດວ່າ 'ແຫ່ງທຳນັ້ນ' ຄື ແຫ່ງທຳນີ້. ບົດວ່າ 'ຍ່ອມບໍ່ໄດ້ຮັບ' ຄື ບໍ່ໄດ້ປະສົບ. ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ພວກເຂົາຮຽນໄວ້ບໍ່ດີ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນປະໂຫຍດ ເພື່ອຄວາມທຸກຕະຫຼອດກາລນານ ແກ່ພວກເຂົາ ເພາະເປັນເຫດແຫ່ງການຍົກໂທດ, ຄວາມມົວເມົາ, ຄວາມລົບລູ່ ແລະ ຄວາມຕີສະເໝີ ເປັນຕົ້ນ. ຜູ້ທີ່ໄດ້ຮັບມອບໝາຍໃນຄັງ ຊື່ວ່າ ຂຸນຄັງ, ຜູ້ທີ່ປຽບເໝືອນຂຸນຄັງ ຊື່ວ່າ ຂຸນຄັງ ຄື ຜູ້ຮັກສາທຳມະຣົດ. ພຣະປະຣິຍັດຂອງຜູ້ທີ່ເປັນເໝືອນຂຸນຄັງ ໂດຍບໍ່ຫວັງປະໂຫຍດຢ່າງອື່ນ ຊື່ວ່າ ພັນດາຄາຣິກະປະຣິຍັດ (ປະຣິຍັດແບບຂຸນຄັງ).

ตาสํเยวาติ อวธารณํ ปาปุณิตพฺพานํ ฉฬภิญฺญาจตุปฏิสมฺภิทานํ วินเย ปเภทวจนาภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. เวรญฺชกณฺเฑ หิ ติสฺโส วิชฺชาว วิภตฺตาติ. ทุติเย ตาสํเยวาติ อวธารณํ จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา อเปกฺขิตฺวา กตํ, น ติสฺโส วิชฺชา. ตา หิ ฉสุ อภิญฺญาสุ อนฺโตคธาติ สุตฺเต วิภตฺตาเยวาติ. ญตฺวา สงฺคยฺหมานนฺติ โยชนา. เตสนฺติ เตสํ ปิฏกานํ. สพฺพมฺปีติ สพฺพมฺปิ พุทฺธวจนํ.

ຄຳກຳນົດວ່າ 'ແຫ່ງຄຸນທຳເຫຼົ່ານັ້ນນັ້ນເອງ' ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໝາຍເອົາຄວາມບໍ່ມີຄຳກ່າວຈຳແນກແຫ່ງອະພິນຍາ 6 ແລະ ປະຕິສຳພິທາ 4 ທີ່ຄວນບັນລຸ ໃນພຣະວິນັຍ. ເພາະໃນເວຣັນຊະກັນ ພຣະອົງຈຳແນກໄວ້ສະເພາະວິຊຊາ 3 ເທົ່ານັ້ນ. ໃນບົດທີສອງ ຄຳກຳນົດວ່າ 'ແຫ່ງຄຸນທຳເຫຼົ່ານັ້ນນັ້ນເອງ' ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໝາຍເອົາປະຕິສຳພິທາ 4 ບໍ່ແມ່ນວິຊຊາ 3. ເພາະປະຕິສຳພິທາເຫຼົ່ານັ້ນ ສົງເຄາະເຂົ້າໃນອະພິນຍາ 6 ທີ່ພຣະອົງຈຳແນກໄວ້ແລ້ວໃນພຣະສູດ. ຄວນປະກອບຄວາມວ່າ 'ຮູ້ແລ້ວຈຶ່ງຮວບຮວມໄວ້'. ບົດວ່າ 'ແຫ່ງປິໂດກເຫຼົ່ານັ້ນ' ຄື ແຫ່ງພຣະໄຕປິໂດກເຫຼົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ 'ທັງໝົດກໍດີ' ຄື ພຣະພຸດທະພົດທັງໝົດ.

อตฺถานุโลมนามโต อนุโลมิโก. อนุโลมิกตฺตํเยว วิภาเวตุํ ‘‘กสฺมา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอกนิกายมฺปีติ เอกสมูหมฺปิ. โปณิกา [Pg.23] จ จิกฺขลฺลิกา จ ขตฺติยา, เตสํ นิวาโส โปณิกนิกาโย จิกฺขลฺลิกนิกาโย จ. เอวํ ธมฺมกฺขนฺธโต จตุราสีติ ธมฺมกฺขนฺธสหสฺสานีติ พุทฺธวจนปิฏกาทีนิ นิฏฺฐาเปตฺวา อเนกจฺฉริยปาตุภาวปฏิมณฺฑิตาย สงฺคีติยา ปฐมพุทฺธวจนาทิโก สพฺโพ วุตฺตปฺปเภโท อญฺโญปิ อุทฺทานสงฺคหาทิเภโท สงฺคีติยา ญายตีติ เอตสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘เอวเมตํ สพฺพมฺปี’’ติอาทิ อารทฺธํ. อยํ อภิธมฺโม ปิฏกโต อภิธมฺมปิฏกนฺติอาทินา ปิฏกาทิภาวทสฺสเนเนว มชฺฌิมพุทฺธวจนภาโว ตถาคตสฺส จ อาทิโต อาภิธมฺมิกภาโว ทสฺสิโตติ เวทิตพฺโพ.

ບົດວ່າ 'ອະນຸໂລມິກະ' (ອັນເປັນອະນຸໂລມ) ຄື ມີຊື່ຕາມຄວາມຄ້ອຍຕາມແກ່ອັດຖະ. ເພື່ອຈະສະແດງຄວາມເປັນອະນຸໂລມນັ້ນເອງ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ກໍເພາະເຫດໃດ'. ບົດວ່າ 'ແມ່ນນິກາຍດຽວ' ຄື ແມ່ນໝວດດຽວ. ກະສັດທັງຫຼາຍຊື່ວ່າ ໂປນິກະ ແລະ ຈິກຂັນລິກະ, ທີ່ຢູ່ຂອງກະສັດເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ ໂປນິກະນິກາຍ ແລະ ຈິກຂັນລິກະນິກາຍ. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານ ເມື່ອສະແດງພຣະພຸດທະພົດ ແລະ ພຣະໄຕປິໂດກ ເປັນຕົ້ນ ໂດຍທຳມັກຂັນວ່າ 'ພຣະທຳມັກຂັນແປດໝື່ນສີ່ພັນ' ໃຫ້ຈົບລົງຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ເພື່ອຈະສະແດງວ່າ ປະເພດທັງໝົດທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ມີພຣະພຸດທະພົດທຳອິດເປັນຕົ້ນ ແລະ ປະເພດອື່ນໆ ມີການຈັດໝວດໝູ່ດ້ວຍອຸດທານເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມຊາບໄດ້ດ້ວຍການສັງຄາຍະນາ ອັນປະດັບປະດາດ້ວຍການປາກົດຂຶ້ນແຫ່ງສິ່ງອັດສະຈັນຫຼາຍປະການ, ຈຶ່ງເລີ່ມຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ທັງໝົດນັ້ນເປັນຢ່າງນີ້'. ເພິ່ງຊາບວ່າ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງຄວາມເປັນພຣະພຸດທະພົດຂັ້ນກາງ ແລະ ຄວາມເປັນພຣະອາພິທຳມິກະ (ຜູ້ຊ່ຽວຊານພຣະອະພິທຳ) ຂອງພຣະຕຖາຄົດຕັ້ງແຕ່ຕົ້ນ ດ້ວຍການສະແດງຄວາມເປັນປິໂດກເປັນຕົ້ນ ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ພຣະອະພິທຳນີ້ ໂດຍປິໂດກ ຊື່ວ່າ ພຣະອະພິທຳມະປິໂດກ'.

เอตฺถ สิยา ‘‘ยทิ ตถาคตภาสิตภาโว อภิธมฺมสฺส สิทฺโธ สิยา, มชฺฌิมพุทฺธวจนภาโว จ สิทฺโธ ภเวยฺย, โส เอว จ น สิทฺโธ’’ติ ตสฺส วินยาทีหิ พุทฺธภาสิตภาวํ สาเธตุํ วตฺถุํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตํ ธารยนฺเตสุ ภิกฺขูสู’’ติอาทิมาห. สพฺพสามยิกปริสายาติ สพฺพนิกายิกปริสาย ปญฺจปิ นิกาเย ปริยาปุณนฺติยา. น อุคฺคหิตนฺติ สกลสฺส วินยปิฏกสฺส อนุคฺคหิตตฺตา อาห. วินยมตฺตํ อุคฺคหิตนฺติ วิภงฺคทฺวยสฺส อุคฺคหิตตฺตา อาห. วินยํ อวิวณฺเณตุกามตาย ‘‘อภิธมฺมํ ปริยาปุณสฺสู’’ติ ภณนฺตสฺส อนาปตฺตึ, อภิธมฺเม อโนกาสกตํ ภิกฺขุํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติยา ปาจิตฺติยญฺจ วทนฺเตน ภควตา อภิธมฺมสฺส พุทฺธภาสิตภาโว ทีปิโต พุทฺธภาสิเตหิ สุตฺตาทีหิสห วจนโต, พาหิรกภาสิเตสุ จ อีทิสสฺส วจนสฺส อภาวา.

ໃນທີ່ນີ້ ຫາກມີຄຳໂຕ້ແຍ້ງວ່າ 'ຖ້າຄວາມເປັນພຣະພຸດທະພົດທີ່ພຣະຕຖາຄົດຊົງສະແດງແລ້ວແຫ່ງພຣະອະພິທຳ ຈະເພິ່ງສຳເລັດໄດ້, ຄວາມເປັນພຣະພຸດທະພົດຂັ້ນກາງ ກໍເພິ່ງສຳເລັດໄດ້, ແຕ່ຄວາມເປັນພຣະພຸດທະພົດນັ້ນເອງ ຍັງບໍ່ສຳເລັດເທື່ອ' ດັ່ງນີ້, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານ ເມື່ອຈະສະແດງເລື່ອງລາວເພື່ອພິສູດຄວາມເປັນພຣະພຸດທະພົດແຫ່ງພຣະອະພິທຳນັ້ນ ດ້ວຍພຣະວິນັຍເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເມື່ອພິກຂຸທັງຫຼາຍຊົງຈຳພຣະອະພິທຳນັ້ນຢູ່'. ບົດວ່າ 'ແກ່ບໍລິສັດຜູ້ຮຽນພຣະສູດທັງປວງ' ຄື ແກ່ບໍລິສັດທຸກນິກາຍ ຜູ້ຮຽນນິກາຍທັງ 5. ບົດວ່າ 'ບໍ່ໄດ້ຮຽນເອົາ' ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວເພາະບໍ່ໄດ້ຮຽນເອົາພຣະວິນັຍປິໂດກທັງໝົດ. ບົດວ່າ 'ຮຽນເອົາພຽງແຕ່ພຣະວິນັຍ' ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວເພາະຮຽນເອົາພຽງແຕ່ພິພັງ (ວິພັງ) ທັງສອງ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຊົງບັນຍັດຄວາມບໍ່ເປັນອາບັດແກ່ພິກຂຸຜູ້ກ່າວວ່າ 'ທ່ານຈົ່ງຮຽນພຣະອະພິທຳເຖີດ' ເພາະປາຖະໜາຈະບໍ່ຕິຕຽນພຣະວິນັຍ, ແລະຊົງບັນຍັດອາບັດປາຈິດຕີແກ່ພິກຂຸນີຜູ້ຖາມບັນຫາກັບພິກຂຸຜູ້ບໍ່ໄດ້ເປີດໂອກາດໃຫ້ໃນພຣະອະພິທຳ, ຍ່ອມຊົງສະແດງຄວາມເປັນພຣະພຸດທະພົດແຫ່ງພຣະອະພິທຳ ເພາະມີພຣະດຳຣັດຮ່ວມກັບພຣະສູດເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນພຣະພຸດທະພົດ, ແລະເພາະບໍ່ມີຄຳກ່າວເຊັ່ນນີ້ໃນຄຳສອນພາຍນອກ.

อิโตปิ พลวตรํ อาภิธมฺมิกสฺส สาธุการทาเนน วิจิกิจฺฉาวิจฺเฉทสฺส กตตฺตา. กมฺมโต อญฺญํ กมฺมํ กมฺมนฺตรํ, ตํ กามาวจราทึ รูปาวจราทิภาเวน, กณฺหวิปากาทึ สุกฺกวิปากาทิภาเวน กเถนฺโต อาโลเฬติ.

ແມ່ນເຫດຜົນນີ້ ກໍມີກຳລັງຍິ່ງກວ່າ ເພາະມີການຕັດຄວາມສົງໄສ ດ້ວຍການປະທານສາທຸການແກ່ພຣະອາພິທຳມິກະ. ບົດວ່າ 'ກຳອື່ນ' ຄື ກຳທີ່ຕ່າງຈາກກຳເດີມ, ບຸກຄົນເມື່ອກ່າວກຳນັ້ນ ຄື ກ່າວກາມາວະຈະຣະກຳເປັນຕົ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນຮູປາວະຈະຣະກຳເປັນຕົ້ນ, ກ່າວກຳທີ່ມີວິບາກດຳເປັນຕົ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນກຳທີ່ມີວິບາກຂາວເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ສັບສົນ.

ชินจกฺเกติ ชินสาสเน. วิสํวาเทตีติ วิปฺปลมฺเภติ. เภทกรวตฺถูสุ เอกสฺมินฺติ ‘‘ภาสิตํ ลปิตํ ตถาคเตน อภาสิตํ อลปิตํ ตถาคเตนาติ ทีเปตี’’ติ เอกสฺมึ สนฺทิสฺสติ. อุตฺตริปิ เอวํ วตฺตพฺโพ…เป… น อญฺเญสํ วิสโย…เป… นิทานกิจฺจํ นาม นตฺถีติ อปากฏานํ กาลเทสเทสกปริสานํ ปากฏภาวกรณตฺถํ ตทุปเทสสหิเตน นิทาเนน ภวิตพฺพํ, อญฺเญสํ อวิสยตฺตา เทสโก ปากโฏ, โอกฺกนฺติกาลาทีนํ ปากฏตฺตา กาโล จ, เทวโลเก เทสิตภาวสฺส ปากฏตฺตา เทสปริสา จ ปากฏาติ กึ นิทานกิจฺจํ สิยาติ.

ບົດວ່າ 'ໃນຊິນະຈັກ' ຄື ໃນພຣະສາສະໜາຂອງພຣະຊິນະເຈົ້າ. ບົດວ່າ 'ຍ່ອມຫຼອກລວງ' ຄື ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຫຼົງ. ບົດວ່າ 'ໃນເລື່ອງທີ່ເຮັດໃຫ້ແຕກແຍກເລື່ອງໜຶ່ງ' ຄື ຍ່ອມເຂົ້າກັນໄດ້ໃນເລື່ອງໜຶ່ງວ່າ 'ສະແດງສິ່ງທີ່ພຣະຕຖາຄົດບໍ່ໄດ້ຊົງກ່າວ ບໍ່ໄດ້ຊົງສະແດງ ວ່າພຣະຕຖາຄົດຊົງກ່າວ ຊົງສະແດງ'. ແມ່ນຍິ່ງຂຶ້ນໄປກວ່ານີ້ ກໍຄວນກ່າວຢ່າງນີ້... ລະ... ບໍ່ແມ່ນວິໄສຂອງຄົນອື່ນ... ລະ... ບົດວ່າ 'ຊື່ວ່າກິດຈະກຳແຫ່ງນິທານຍ່ອມບໍ່ມີ' ຄື ເພື່ອຈະເຮັດໃຫ້ກາລ, ເທດສະ, ຜູ້ສະແດງ ແລະ ບໍລິສັດ ທີ່ບໍ່ປາກົດ ໃຫ້ປາກົດຈະແຈ້ງ, ຈຶ່ງຄວນມີນິທານ (ຄວາມເປັນມາ) ທີ່ປະກອບດ້ວຍຄຳແນະນຳນັ້ນ, ແຕ່ເພາະບໍ່ແມ່ນວິໄສຂອງຄົນອື່ນ ຜູ້ສະແດງຈຶ່ງປາກົດຈະແຈ້ງ, ແລະເພາະຄວາມປາກົດແຫ່ງກາລມີກາລສະເດັດລົງສູ່ພຣະຄັນເປັນຕົ້ນ ກາລຈຶ່ງປາກົດຈະແຈ້ງ, ແລະເພາະຄວາມປາກົດແຫ່ງການສະແດງທຳໃນເທວະໂລກ ເທດສະແລະບໍລິສັດກໍປາກົດຈະແຈ້ງ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ກິດຈະກຳແຫ່ງນິທານຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງ.

ยตฺถ [Pg.24] ขนฺธาทโย นิปฺปเทเสน วิภตฺตา, โส อภิธมฺโม นาม, ตสฺมา ตสฺส นิทาเนน ขนฺธาทีนํ นิปฺปเทสโตปิ ปฏิวิทฺธฏฺฐาเนน ภวิตพฺพนฺติ อธิปฺปาเยน เถโร ‘‘มหาโพธินิทาโน อภิธมฺโม’’ติ ทสฺเสติ. ‘‘โส เอวํ ปชานามิ สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยาปิ เวทยิต’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๑๒) นเยน ปจฺจยาทีหิ เวทนํ อุปปริกฺขนฺโต ขนฺธาทิปเทสานํ เวทนากฺขนฺธาทีนํ วเสน วิหาสิ. ธมฺเมติ กุสลาทิอรณนฺเต.

ພຣະອະພິທຳໃດ ທີ່ພຣະອົງຊົງຈຳແນກຂັນເປັນຕົ້ນໄວ້ໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ, ພຣະອະພິທຳນັ້ນ ຊື່ວ່າ ພຣະອະພິທຳ, ເພາະເຫດນັ້ນ ນິທານແຫ່ງພຣະອະພິທຳນັ້ນ ຈຶ່ງຄວນເປັນສະຖານທີ່ແທງຕະຫຼອດຂັນເປັນຕົ້ນໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອຄືກັນ, ພຣະເຖຣະເມື່ອຈະສະແດງອະທິບາຍນີ້ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ພຣະອະພິທຳມີມະຫາໂພທິເປັນນິທານ'. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຊົງພິຈາລະນາເວທະນາໂດຍປັດໄຈເປັນຕົ້ນ ໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເຮົານັ້ນຍ່ອມຮູ້ຈະແຈ້ງຢ່າງນີ້ວ່າ ເວທະນາປາກົດເພາະສຳມາທິຖິເປັນປັດໄຈກໍມີ' ດັ່ງນີ້, ຈຶ່ງຊົງຢູ່ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເວທະນາກຂັນເປັນຕົ້ນ ອັນເປັນສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງຂັນເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'ໃນທຳ' ຄື ໃນທຳມີກຸສົນເປັນຕົ້ນ ແລະ ມີອະຣະນະ (ທຳບໍ່ມີກິເລດ) ເປັນທີ່ສຸດ.

ธมฺมํ ปริวตฺเตนฺโตติ สาฏฺฐกถํ ปาฬึ ปริวตฺเตนฺโต เอตํ ปรวาทีโจทนํ ปตฺวา ‘‘อยํ ปรวาที’’ติอาทิมาห. อมฺหาทิเสสุ นิทานํ ชานนฺเตสุ ปฏิสรเณสุ วิชฺชมาเนสุ อปฺปฏิสรโณ อรญฺเญ กนฺทนฺโต วิย นิทานสพฺภาเว สกฺขิภูเตสุปิ อมฺเหสุ วิชฺชมาเนสุ อสกฺขิกํ อฑฺฑํ กโรนฺโต วิย โหติ, นิทานสฺส อตฺถิภาวมฺปิ น ชานาติ, นนุ เอตํ นิทานนฺติ กเถนฺโต เอวมาห. เอกเมวาติ เทสนานิทานเมว อชฺฌาสยานุรูเปน เทสิตตฺตา. ทฺเว นิทานานีติ อธิคนฺตพฺพเทเสตพฺพธมฺมานุรูเปน เทสิตตฺตา. อภิธมฺมาธิคมสฺส มูลํ อธิคมํ นิเทตีติ อธิคมนิทานํ. โพธิอภินีหารสทฺธายาติ ยาย สทฺธาย ทีปงฺกรทสพลสฺส สนฺติเก โพธิยา จิตฺตํ อภินีหริ ปณิธานํ อกาสิ.

ບົດວ່າ 'ເມື່ອທົບທວນທຳ' ຄື ເມື່ອທົບທວນພຣະບາລີພ້ອມທັງອັດຖະກະຖາ, ພຣະເຖຣະເມື່ອພົບຄຳໂຕ້ແຍ້ງຂອງປໍຣະວາທີນີ້ ຈຶ່ງg່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ປໍຣະວາທີນີ້'. ເມື່ອພວກຂ້າພະເຈົ້າຜູ້ຮູ້ນິທານ ອັນເປັນທີ່ເພິ່ງອາໄສຍັງມີຢູ່, ປໍຣະວາທີນີ້ກໍເປັນເໝືອນຄົນບໍ່ມີທີ່ເພິ່ງມາຮ້ອງໄຫ້ຢູ່ໃນປ່າ, ແລະເມື່ອພວກຂ້າພະເຈົ້າຜູ້ເປັນພະຍານໃນຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງນິທານຍັງມີຢູ່, ເຂົາກໍເປັນເໝືອນຄົນເຮັດຄະດີທີ່ບໍ່ມີພະຍານ, ເຂົາບໍ່ຮູ້ແມ່ນແຕ່ຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງນິທານ, ພຣະເຖຣະເມື່ອກ່າວວ່າ 'ນີ້ບໍ່ແມ່ນນິທານຫຼື' ຈຶ່ງກ່າວຢ່າງນີ້. ບົດວ່າ 'ຢ່າງດຽວເທົ່ານັ້ນ' ຄື ເທດສະໜານິທານເທົ່ານັ້ນ ເພາະຊົງສະແດງຕາມສົມຄວນແກ່ອັດທະຍາໄສ. ບົດວ່າ 'ນິທານສອງຢ່າງ' ເພາະຊົງສະແດງຕາມສົມຄວນແກ່ທຳທີ່ຄວນບັນລຸແລະຄວນສະແດງ. ນິທານໃດ ຍ່ອມສະແດງເຖິງການບັນລຸ ອັນເປັນຮາກເຫງົ້າແຫ່ງການບັນລຸພຣະອະພິທຳ, ນິທານນັ້ນ ຊື່ວ່າ ອະທິຄະມະນິທານ (ນິທານແຫ່ງການບັນລຸ). ບົດວ່າ 'ດ້ວຍສັດທາໃນການຕັ້ງຄວາມປາຖະໜາເພື່ອພຣະໂພທິຍານ' ຄື ດ້ວຍສັດທາໃດ ທີ່ເພິ່ນໄດ້ຕັ້ງຈິດປາຖະໜາເພື່ອພຣະໂພທິຍານໃນສຳນັກຂອງພຣະທີປັງກອນທົດສະພົນ.

สุเมธกถาวณฺณนา

ການພັນລະນາເລື່ອງສຸເມດດາບົດ

จตุโร จ อสงฺขิเยติ (พุ. วํ. อฏฺฐ. ๒.๑-๒) อุทฺธํ อาโรหนวเสน อติกฺกมิตฺวา อมรํ นาม นครํ อโหสีติ วจนเสสโยชนา กาตพฺพา. ทสหีติ หตฺถิอสฺสรถเภรีสงฺขมุทิงฺควีณาคีตสมฺมตาเฬหิ ‘‘อสฺนาถ ปิวถ ขาทถา’’ติ ทสเมน สทฺเทน. เต ปน เอกเทเสน ทสฺเสตุํ ‘‘หตฺถิสทฺท’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. หตฺถิสทฺทนฺติ กรณตฺเถ อุปโยโค ทฏฺฐพฺโพ. เภรีสงฺขรถานญฺจ สทฺเทหิ อวิวิตฺตนฺติ วา โฆสิตนฺติ วา โยเชตพฺพํ. หตฺถิสทฺทนฺติ วา หตฺถิสทฺทวนฺตํ นครํ. ขาทถ ปิวถ เจวาติ อิติ-สทฺโท ญาตตฺถตฺตา อปฺปยุตฺโต ทฏฺฐพฺโพ.

ໃນບົດວ່າ 'ສີ່ອະສົງໄຂຍ ແລະ' ຄວນປະກອບຄຳທີ່ເຫຼືອວ່າ 'ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການກ້າວຂຶ້ນໄປເບື້ອງເທິງ ລ່ວງເລີຍໄປແລ້ວ ໄດ້ມີເມືອງຊື່ວ່າ ອະມະຣະນະຄອນ'. ບົດວ່າ 'ດ້ວຍສຽງສິບປະການ' ຄື ດ້ວຍສຽງຊ້າງ, ສຽງມ້າ, ສຽງລົດ, ສຽງກອງ, ສຽງສັງ, ສຽງໂທນ, ສຽງພິນ, ສຽງເພງ, ສຽງສິ່ງ ແລະ ສຽງທີສິບວ່າ 'ທ່ານທັງຫຼາຍຈົ່ງກິນ, ຈົ່ງດື່ມ, ຈົ່ງຄ້ຽວ'. ເພື່ອຈະສະແດງສຽງເຫຼົ່ານັ້ນພຽງບາງສ່ວນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ສຽງຊ້າງ'. ບົດວ່າ 'ສຽງຊ້າງ' ເພິ່ງເຫັນວ່າເປັນອຸປະໂຍຄະວິບັດໃນອັດຖະແຫ່ງກະຣະນະ (ດ້ວຍສຽງຊ້າງ). ຫຼືຄວນປະກອບຄວາມວ່າ 'ບໍ່ສະຫງັດຈາກສຽງ' ຫຼື 'ກຶກກ້ອງດ້ວຍສຽງ' ແຫ່ງກອງ, ສັງ ແລະ ລົດ ທັງຫຼາຍ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ບົດວ່າ 'ສຽງຊ້າງ' ຄື ເມືອງທີ່ມີສຽງຊ້າງ. ບົດວ່າ 'ຈົ່ງຄ້ຽວ ແລະ ຈົ່ງດື່ມ' ເພິ່ງເຫັນວ່າ ບົດວ່າ 'ອິຕິ' ບໍ່ໄດ້ໃຊ້ ເພາະເປັນອັນຮູ້ກັນແລ້ວ.

สพฺพงฺคสมฺปนฺนํ อุยฺยานโปกฺขรณีอาทิสมฺปนฺนตฺตา. ลกฺขเณติ อิตฺถิลกฺขเณ ปุริสลกฺขเณ จ. อิติหาเสติ โปราเณ. สธมฺเมติ อตฺตโน เตวิชฺชธมฺเม จ ยญฺญวิธิอาทิเก จ. ปารมินฺติ ปารญาณํ ปาราธิคมํ คโต. จินฺเตสหนฺติ จินฺเตสึ อหํ สุเมธภูโตติ สตฺถา วทติ. อตฺถิ [Pg.25] เหหิตีติ โส วิชฺชมาโน ภวิสฺสติ. น เหตุเยติ อภวิตุํ. เอวเมวาติ เอวเมวํ. น คเวสตีติ น คนฺตุํ เอสติ น อิจฺฉติ นานุคจฺฉติ วา. โธเวติ โธวนฺเต. เสรีติ สายตฺติโก. สยํวสีติ สวโส. มหาโจรสโม วิยาติ กายสาราควเสน ทุจฺจริตาเนสเนหิ กุสลภณฺฑจฺเฉทนา. นาถาติ นาถวนฺโต. ปญฺจโทสวิวชฺชิตนฺติ เอวมาทิกสฺส อตฺโถ เกสุจิ อฏฺฐกถาโปตฺถเกสุ ลิขิโตติ กตฺวา น วกฺขาม.

ບົດວ່າ 'ພ້ອມພູນດ້ວຍອົງຄະທັງປວງ' ເພາະເປັນເມືອງທີ່ພ້ອມພູນດ້ວຍສວນ ແລະ ສະໂບກຂະຣະນີ ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'ໃນລັກສະນະ' ຄື ໃນລັກສະນະສະຕີ ແລະ ລັກສະນະບຸຣຸດ. ບົດວ່າ 'ໃນອິຕິຫາສະ' ຄື ໃນຄຳພີໂບຮານ. ບົດວ່າ 'ໃນທຳຂອງຕົນ' ຄື ໃນໄຕເພທະທຳຂອງຕົນ ແລະ ໃນວິທີບູຊາຍັນ ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'ເຖິງຝັ່ງ' ຄື ບັນລຸເຖິງປັນຍາອັນເປັນຝັ່ງ ແລະ ການບັນລຸອັນເປັນຝັ່ງ. ບົດວ່າ 'ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ຄິດແລ້ວ' ພຣະສາດສະດາຊົງກ່າວວ່າ 'ຂ້າພະເຈົ້າຜູ້ເປັນສຸເມດດາບົດໄດ້ຄິດແລ້ວ'. ບົດວ່າ 'ຈັກມີຢູ່' ຄື ສິ່ງນັ້ນມີຢູ່ ຍ່ອມຈັກມີ. ບົດວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນເພື່ອຄວາມບໍ່ມີ' ຄື ບໍ່ແມ່ນເພື່ອຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນ. ບົດວ່າ 'ໂດຍທຳນອງດຽວກັນນັ້ນເອງ' ຄື ຢ່າງນັ້ນນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ 'ຍ່ອມບໍ່ສະແຫວງຫາ' ຄື ບໍ່ປາຖະໜາຈະໄປ ບໍ່ຕ້ອງການ ຫຼື ບໍ່ດຳເນີນຕາມ. ບົດວ່າ 'ເມື່ອລ້າງ' ຄື ໃນເວລາທີ່ກຳລັງລ້າງຢູ່. ບົດວ່າ 'ເປັນອິດສະຫຼະ' ຄື ເປັນໃຫຍ່ໃນຕົນເອງ. ບົດວ່າ 'ມີອຳນາດໃນຕົນເອງ' ຄື ປົກຄອງຕົນເອງ. ບົດວ່າ 'ປຽບເໝືອນມະຫາໂຈນ' ຄື ການຕັດຫໍ່ຂອງກຸສົນ ດ້ວຍການສະແຫວງຫາອັນບໍ່ສົມຄວນ ເພາະຄວາມກຳໜັດຍິນດີໃນກາຍ. ບົດວ່າ 'ຜູ້ມີທີ່ເພິ່ງ' ຄື ຜູ້ມີທີ່ເພິ່ງອາໄສ. ບົດວ່າ 'ເວັ້ນຈາກໂທດ 5 ປະການ' ຄຳເປັນຕົ້ນຢ່າງນີ້ ມີເນື້ອຄວາມທີ່ຂຽນໄວ້ໃນປຶ້ມອັດຖະກະຖາບາງເຫຼັ້ມແລ້ວ ເພາະເຫດນັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າຈຶ່ງບໍ່ກ່າວເຖິງ.

สาสเนติ เอตฺถ ตาปสสาสนํ ฌานาภิญฺญา จ. วสีภูตสฺส สโต. มยิ เอวํภูเต ทีปงฺกโร ชิโน อุปฺปชฺชิ. โสเธติ ชโน. อญฺชสํ วฏุมายนนฺติ ปริยายวจเนหิ มคฺคเมว วทติ. มา นํ อกฺกมิตฺถาติ เอตฺถ นนฺติ ปทปูรณมตฺเต นิปาโต. ฆาติยามหนฺติ เอตฺถ จ อ-อิติ จ หํ-อิติ จ นิปาตา, อหํ-อิติ วา เอโก นิปาโต สานุนาสิโก กโต. อาหุตีนนฺติ ทกฺขิณาหุตีนํ. มนฺติ มม, มํ วา อพฺรฺวิ.

ຄຳວ່າ "Sāsane" (ໃນຄຳສອນ) ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງ ຄຳສອນຂອງດາບົດ ແລະຊານອະພິນຍາ. (ໝາຍເຖິງ) ຂອງຜູ້ມີຄວາມຊຳນານ (ແລະ) ມີສະຕິ. ເມື່ອເຮົາເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ພຣະຊິນະເຈົ້າພຣະນາມວ່າ ທີປັງກອນ ກໍສະເດັດອຸບັດຂຶ້ນ. ມະຫາຊົນຍ່ອມຊຳຮະ. ດ້ວຍຄຳໄວພົດວ່າ "Añjasaṃ" (ທາງກົງ) ແລະ "Vaṭumāyanaṃ" (ທາງເດີນ) ຍ່ອມກ່າວເຖິງຫົນທາງນັ້ນເອງ. ໃນຄຳວ່າ "Mā naṃ akkamittha" ນີ້, ຄຳວ່າ "naṃ" ເປັນນິບາດພຽງແຕ່ເຮັດໃຫ້ເຕັມບົດເທົ່ານັ້ນ. ໃນຄຳວ່າ "Ghātiyāmahaṃ" ນີ້, ມີນິບາດຄື "a" ແລະ "haṃ", ຫຼືວ່າ "ahaṃ" ເປັນນິບາດຕົວດຽວທີ່ເຮັດໃຫ້ມີສຽງອະນຸນາສິກ (ສຽງຂຶ້ນດັງ). ຄຳວ່າ "Āhutīnaṃ" ໝາຍເຖິງ ຂອງທັກຂິໂນທົກ (ຫຼື ຂອງເຄື່ອງບູຊາອັນຄວນແກ່ທັກຂິເນຍບຸກຄົນ). ຄຳວ່າ "Maṃ" ໝາຍເຖິງ "mama" (ຂອງເຮົາ) ຫຼື "maṃ" (ເຊິ່ງເຮົາ) ທີ່ກ່າວໄວ້.

กปฺเป อติกฺกมิตฺวา วุตฺเตปิ โพธิมฺหิ มาตาทิสํกิตฺตเน สงฺคณฺหิตุํ ‘‘โพธิ ตสฺส ภควโต’’ติอาทิมาห. สุเขนาติ อุตฺตเมน สุเขน. อสโมติ ตาปเสหิ อสโม. อภิญฺญาสุขโตปิ วิสิฏฺฐํ อีทิสํ พุทฺธตฺตพฺยากรณชํ สุขํ อลภึ. ยาติ ยานิ นิมิตฺตานิ. อาภุชตีติ อาวตฺตติ. อภิรวนฺตีติ สทฺทํ กโรนฺติ. ฉุทฺธาติ นิกฺขนฺตา. นุทฺธํสตีติ น อุทฺธํ คจฺฉติ. อุภยนฺติ อุภยวจนํ. ธุวสสฺสตนฺติ เอกนฺตสสฺสตํ, อวิปรีตเมวาติ อตฺโถ. อาปนฺนสตฺตานนฺติ คพฺภินีนํ. ยาวตาทส ทิสา, ตตฺถ. ธมฺมธาตุยาติ ธมฺมธาตุยํ, สพฺเพสุ ธมฺเมสุ วิจินามีติ อตฺโถ.

ເຖິງແມ່ນວ່າຈະກ່າວເຖິງກັປທີ່ລ່ວງເລີຍໄປແລ້ວ, ແຕ່ເພື່ອຈະລວມເອົາການພັນລະນາເຖິງພຣະໂພທິຍານ ແລະພຣະມານດາເປັນຕົ້ນ, ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ "bodhi tassa bhagavato" (ພຣະໂພທິຍານຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າພຣະອົງນັ້ນ) ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "Sukhena" ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍຄວາມສຸກອັນຍອດຢ້ຽມ. ຄຳວ່າ "Asamo" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ບໍ່ມີໃຜສະເໝີເໝືອນດ້ວຍພວກດາບົດ. ເຮົາໄດ້ຮັບຄວາມສຸກອັນເກີດຈາກການພະຍາກອນຄວາມເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້າ ເຊິ່ງເປັນຄວາມສຸກທີ່ປະເສີດກວ່າແມ່ນແຕ່ຄວາມສຸກໃນອະພິນຍາ. ຄຳວ່າ "Yā" ໝາຍເຖິງ ນິມິດທັງຫຼາຍເຫຼົ່າໃດ. ຄຳວ່າ "Ābhujati" ໝາຍເຖິງ ໝູນວຽນໄປ. ຄຳວ່າ "Abhiravanti" ໝາຍເຖິງ ສົ່ງສຽງຮ້ອງ. ຄຳວ່າ "Chuddhā" ໝາຍເຖິງ ອອກໄປແລ້ວ. ຄຳວ່າ "Nuddhaṃsati" ໝາຍເຖິງ ບໍ່ຟຸ້ງຂຶ້ນເບື້ອງເທິງ. ຄຳວ່າ "Ubhaya" ໝາຍເຖິງ ຄຳທັງສອງ. ຄຳວ່າ "Dhuvasassataṃ" ໝາຍເຖິງ ຄວາມທ່ຽງແທ້ແນ່ນອນ, ອະທິບາຍວ່າ ບໍ່ຜິດພ້ຽນໄປເລີຍ. ຄຳວ່າ "Āpannasattānaṃ" ໝາຍເຖິງ ຂອງສະຕີມີຄັນທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ "ຕະຫຼອດສິບທິດ" ໝາຍເຖິງ ໃນທິດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "Dhammadhātuyā" ໝາຍເຖິງ ໃນທັມມະທາດ, ອະທິບາຍວ່າ ເຮົາເລືອກເຟັ້ນໃນທັມທັງປວງ.

ยสฺส สมฺปุณฺโณ, ตํ วมเตว อุทกํ นิสฺเสสํ. เอเตติ เอกิสฺสาปิ ทานปารมิตาย อเนกปฺปการตาย พหุวจนนิทฺเทโส กโต. ปฏิลคฺคิตํ รกฺขตีติ วจนเสโส, ภุมฺมตฺเถ วา อุปโยโค. จตูสุ ภูมีสูติ ปาติโมกฺขาทีสุ สํวรภูมีสุ. อทฺเวชฺฌมานโสติ กทาจิ ขมนํ กทาจิ อกฺขมนํ, กสฺสจิ ขมนํ กสฺสจิ อกฺขมนนฺติ เอวํ ทฺเวธาภาวํ อนาปนฺนมานโส หุตฺวา. สจฺจสฺส วีถิ นาม ทิฏฺฐาทิ จ อทิฏฺฐาทิ จ ยถาภูตํว วตฺถุ. อธิฏฺฐานนฺติ กุสลสมาทานาธิฏฺฐานํ, สมาทินฺเนสุ กุสเลสุ อจลตา อธิฏฺฐานํ นาม. ปถวิยา อุเปกฺขนํ นาม วิการานาปตฺติ. อญฺญตฺราติ อญฺญํ. สภาวรสลกฺขเณติ เอตฺถ ภาโวติ อวิปรีตตา วิชฺชมานตา, สห ภาเวน สภาโว, อวิปรีโต อตฺตโน โพธิปริปาจนกิจฺจสงฺขาโต [Pg.26] รโส, อนวชฺชวตฺถุปริจฺจาคาทิสงฺขาตํ ลกฺขณญฺจ สภาวรสลกฺขณํ, ตโต สมฺมสโต. ธมฺมเตเชนาติ ญาณเตเชน. จลตาติ จลตาย กมฺปนตาย. เสสีติ สยิ. มา ภาถาติ มา ภายิตฺถ. สพฺพีติโยติ สพฺพา อีติโย อุปทฺทวา ตํ วิวชฺชนฺตุ.

ໝໍ້ນ້ຳທີ່ເຕັມປ່ຽມ ຍ່ອມຄາຍນ້ຳອອກຈົນໝົດສິ້ນ ບໍ່ມີເຫຼືອເລີຍ ສັນໃດ. ຄຳວ່າ "Ete" ນີ້ ເປັນການສະແດງດ້ວຍພະຫຸວະຈະນະ ເພາະທານບາລະມີ ແມ້ພຽງຢ່າງດຽວ ກໍມີປະການຕ່າງໆ ຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ "Paṭilaggitaṃ" (ທີ່ຜູກໄວ້) ມີຄຳທີ່ເຫຼືອວ່າ "Rakkhati" (ຍ່ອມຮັກສາ), ຫຼືວ່າ ເປັນອຸປະໂຍຄະວິພັດໃນຄວາມໝາຍຂອງພູມມະວິພັດ. ຄຳວ່າ "Catūsu bhūmīsu" (ໃນພູມທັງສີ່) ໝາຍເຖິງ ໃນພູມແຫ່ງສັງວອນ ມີປາຕິໂມກຂະສັງວອນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "Advejjhamānaso" (ມີໃຈບໍ່ເປັນສອງ) ໝາຍເຖິງ ເປັນຜູ້ມີໃຈບໍ່ເຖິງຄວາມເປັນສອງຢ່າງ ຄື ບາງຄັ້ງອົດທົນ ບາງຄັ້ງບໍ່ອົດທົນ, ຫຼື ອົດທົນຕໍ່ບາງຄົນ ບໍ່ອົດທົນຕໍ່ບາງຄົນ. ທີ່ຊື່ວ່າ "ວິຖີແຫ່ງສັດຈະ" ຄື ເລື່ອງລາວຕາມຄວາມເປັນຈິງ ທັງທີ່ເຫັນແລ້ວເປັນຕົ້ນ ແລະທີ່ບໍ່ເຫັນແລ້ວເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "Adhiṭṭhāna" (ອະທິຖານ) ໝາຍເຖິງ ການຕັ້ງໝັ້ນໃນການສະມາທານກຸສົນ, ຄວາມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວໃນກຸສົນທັມທີ່ສະມາທານແລ້ວ ຊື່ວ່າ ອະທິຖານ. ທີ່ຊື່ວ່າ "ການວາງເສີຍຂອງແຜ່ນດິນ" ຄື ການບໍ່ເຖິງຄວາມປ່ຽນແປງ. ຄຳວ່າ "Aññatra" ໝາຍເຖິງ ສິ່ງອື່ນ. ໃນຄຳວ່າ "Sabhāvarasalakkhaṇe" ນີ້, ຄຳວ່າ "bhāva" ໝາຍເຖິງ ຄວາມບໍ່ຜິດພ້ຽນ ຄວາມມີຢູ່, ທັມທີ່ມີຢູ່ພ້ອມກັບສະພາວະ ຊື່ວ່າ "ສະພາວະ", "ລົດ" ຄື ກິດຈະອັນເຮັດໃຫ້ໂພທິຍານຂອງຕົນແກ່ກ້າອັນບໍ່ຜິດພ້ຽນ, ແລະ "ລັກສະນະ" ຄື ການສະຫຼະວັດຖຸອັນບໍ່ມີໂທດເປັນຕົ້ນ, ທັງໝົດນີ້ລວມກັນຊື່ວ່າ "ສະພາວະ ລົດ ແລະລັກສະນະ", (ໝາຍເຖິງ) ຈາກການພິຈາລະນາສະພາວະ ລົດ ແລະລັກສະນະນັ້ນ. ຄຳວ່າ "Dhammatejena" ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍເດດແຫ່ງຍານ. ຄຳວ່າ "Calatā" ໝາຍເຖິງ ເພາະຄວາມຫວັ່ນໄຫວ ເພາະຄວາມຫວັ່ນໄຫວສັ່ນສະເທືອນ. ຄຳວ່າ "Sesī" ໝາຍເຖິງ ນອນແລ້ວ. ຄຳວ່າ "Mā bhātha" ໝາຍເຖິງ ຢ່າຢ້ານເລີຍ. ຄຳວ່າ "Sabbītiyo" ໝາຍເຖິງ ຂໍສະເໜຽດຈັນໄຮ ແລະອຸປັດທະວະທັງປວງ ຈົ່ງບຳລາດໄປ.

สุเมธกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາເລື່ອງສຸເມດດາບົດ ຈົບແລ້ວ.

ปวจฺฉตีติ เทติ. โยเคนาติ อุปาเยน. สมึสูติ สนฺนิปตึสุ. อปฺปตฺตมานสาติ อปฺปตฺตอรหตฺตา ภิกฺขู ครหิตา ภวนฺติ. ริตฺตาติ สุญฺญา อนฺตรหิตา. สาลกลฺยาณี นาม เอโก รุกฺโข. พุทฺธจกฺกวตฺติกาเลเยว กิร เอกาเหเนว อุปฺปชฺชติ.

ຄຳວ່າ "Pavacchati" ໝາຍເຖິງ ຍ່ອມໃຫ້. ຄຳວ່າ "Yogena" ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍອຸບາຍ. ຄຳວ່າ "Samiṃsu" ໝາຍເຖິງ ປະຊຸມກັນແລ້ວ. ຄຳວ່າ "Appattamānasā" ໝາຍເຖິງ ພິກຂຸທັງຫຼາຍຜູ້ຍັງບໍ່ທັນບັນລຸພຣະອໍລະຫັນ ຍ່ອມຖືກຕິຕຽນ. ຄຳວ່າ "Rittā" ໝາຍເຖິງ ວ່າງເປົ່າ, ອັນຕະຣະທານໄປແລ້ວ. ຕົ້ນໄມ້ຊະນິດໜຶ່ງຊື່ວ່າ ສາລະກັນລະຍານີ. ໄດ້ຍິນວ່າ ຕົ້ນໄມ້ນັ້ນຍ່ອມເກີດຂຶ້ນພາຍໃນມື້ດຽວເທົ່ານັ້ນ ໃນສະໄໝຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າ ແລະພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ.

ลิงฺคสมฺปตฺตีติ ปุริสลิงฺคตา. เหตูติ ติเหตุกปฏิสนฺธิตา. คุณสมฺปตฺตีติ อภิญฺญาสมาปตฺติลาภิตา. อธิกาโรติ พุทฺธานํ สกฺการกรณํ. ฉนฺทตาติ พุทฺธตฺตปฺปตฺติยํ ฉนฺทสมาโยโค. สพฺพงฺคสมฺปนฺนาติ อฏฺฐงฺคานิ สโมธาเนตฺวา กตปณิธานา. ปกฺขิกาติ ปีฐสปฺปิกา. ปณฺฑกาติ อุภยลิงฺครหิตา. โพธิสตฺตา จ พฺรหฺมโลกูปปตฺติปฐมกปฺปิเกสุ กาเลสุ อุภยลิงฺครหิตา โหนฺติ, น ปน ปณฺฑกปริยาปนฺนาติ เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปริยาปนฺนา น ภวนฺตี’’ติ วุตฺตํ, ยถาวุตฺเตสุ วา โทเสสุ สพฺเพสุ ปริยาปนฺนา น ภวนฺติ, โพธิสตฺเตสุ วา ปริยาปนฺนา ตทนฺโตคธา, ปริจฺฉินฺนสํสารตฺตา วา ปริยาปนฺนา โพธิสตฺตา อุภโตพฺยญฺชนปณฺฑกา น ภวนฺตีติ อตฺโถ. สพฺพตฺถ สุทฺธโคจรา ยสฺมา, ตสฺมา มิจฺฉาทิฏฺฐึ น เสวนฺติ. มิจฺฉาทิฏฺฐินฺติ นตฺถิกาเหตุกากิริยทิฏฺฐึ. ภวาภเวติ ขุทฺทเก เจว มหนฺเต จ ภเว. โภชปุตฺเตติ ลุทฺทเก. ลคนนฺติ สงฺโค. อญฺญถาติ ลีนตา. คามณฺฑลาติ คามทารกา. รูปนฺติ วิปฺปการํ. อยํ ตาว นิทานกถา ยาย อภิธมฺมสฺส พุทฺธภาสิตตาสิทฺธีติ อตฺถโยชนา กาตพฺพา.

ຄຳວ່າ "Liṅgasampatti" ໝາຍເຖິງ ຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍເພດ ຄື ຄວາມເປັນເພດຊາຍ. ຄຳວ່າ "Hetu" ໝາຍເຖິງ ການມີປະຕິສົນທິດ້ວຍຕິເຫດ. ຄຳວ່າ "Guṇasampatti" ໝາຍເຖິງ ຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍຄຸນ ຄື ການໄດ້ອະພິນຍາ ແລະສະມາບັດ. ຄຳວ່າ "Adhikāro" ໝາຍເຖິງ ການກະທຳສັກກາລະແກ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ "Chandatā" ໝາຍເຖິງ ຄວາມປະກອບດ້ວຍຄວາມພໍໃຈໃນການບັນລຸຄວາມເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້າ. ຄຳວ່າ "Sabbaṅgasampannā" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ຕັ້ງຄວາມປາດຖະໜາທີ່ປະກອບດ້ວຍອົງແປດປະການ. ຄຳວ່າ "Pakkhikā" ໝາຍເຖິງ ຄົນພິການຂາ. ຄຳວ່າ "Paṇḍakā" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ປາສະຈາກເພດທັງສອງ. ແລະພຣະໂພທິສັດທັງຫຼາຍ ໃນສະໄໝທີ່ເກີດໃນພຣົມມະໂລກ ແລະໃນຍຸກຕົ້ນກັປ ຍ່ອມເປັນຜູ້ປາສະຈາກເພດທັງສອງ, ແຕ່ບໍ່ໄດ້ຈັດເຂົ້າໃນພວກບັນເດາະ, ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "pariyāpannā na bhavanti" (ຍ່ອມບໍ່ນັບເນື່ອງເຂົ້າ), ຫຼືວ່າ ຍ່ອມບໍ່ນັບເນື່ອງເຂົ້າໃນໂທດທັງປວງຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນ, ຫຼືວ່າ ໃນບັນດາພຣະໂພທິສັດທັງຫຼາຍ ຜູ້ທີ່ນັບເນື່ອງເຂົ້າໃນນັ້ນ, ຫຼືເພາະເປັນຜູ້ມີສັງສານະວັດອັນກຳນົດໄວ້ແລ້ວ, ພຣະໂພທິສັດທັງຫຼາຍຈຶ່ງບໍ່ເປັນຄົນມີສອງເພດ ແລະບໍ່ເປັນບັນເດາະ ນີ້ຄືອະທິບາຍ. ເພາະພຣະໂພທິສັດທັງຫຼາຍ ມີໂຄຈອນອັນບໍລິສຸດໃນທີ່ທັງປວງ, ດັັ້ນນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ເສບມິດສາທິຖິ. ຄຳວ່າ "Micchādiṭṭhi" ໝາຍເຖິງ ນັດຖິກະທິຖິ, ອະເຫຕຸກາທິຖິ ແລະອະກິຣິຍາທິຖິ. ຄຳວ່າ "Bhavābhava" ໝາຍເຖິງ ໃນພົບນ້ອຍແລະພົບໃຫຍ່. ຄຳວ່າ "Bhojaputte" ໝາຍເຖິງ ໃນພວກນາຍພານ. ຄຳວ່າ "Lagana" ໝາຍເຖິງ ຄວາມຂ້ອງຢູ່. ຄຳວ່າ "Aññathā" ໝາຍເຖິງ ຄວາມທໍ້ຖອຍ. ຄຳວ່າ "Gāmaṇḍalā" ໝາຍເຖິງ ເດັກນ້ອຍໃນໝູ່ບ້ານ. ຄຳວ່າ "Rūpa" ໝາຍເຖິງ ຄວາມຜິດແປກໄປ. ນີ້ຄືນິທານກະຖາ ເຊິ່ງເປັນເຄື່ອງສຳເລັດຄວາມເປັນພຣະພຸດທະພົດຂອງພຣະອະພິທັມ, ຄວນປະກອບເນື້ອຄວາມອະທິບາຍດັ່ງນີ້.

นิทานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນານິທານກະຖາ ຈົບແລ້ວ.

๑. จิตฺตุปฺปาทกณฺฑํ

໑. ຈິດຕຸບປາດະກັນ (ໝວດວ່າດ້ວຍການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຈິດ)

ติกมาติกาปทวณฺณนา

ການພັນລະນາບົດມາດຕິກາແບບຕິກະ (ໝວດສາມ)

อิทานิ [Pg.27] ปฏิญฺญาตกถํ กาตุํ ‘‘อิทานิ อิติ เม…เป… กถโนกาโส สมฺปตฺโต’’ติอาทิมาห. อิโต ปฏฺฐายาติ กุสลธมฺมปทโต ปฏฺฐาย.

ບັດນີ້ ເພື່ອຈະກ່າວຕາມຄຳປະຕິຍານທີ່ຕັ້ງໄວ້ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ "Idāni iti me... ບັດນີ້ ໂອກາດທີ່ຈະກ່າວ... ກໍມາເຖິງແລ້ວ" ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "Ito paṭṭhāya" (ຕັ້ງແຕ່ນີ້ໄປ) ໝາຍເຖິງ ຕັ້ງແຕ່ບົດວ່າ "Kusalā dhammā" (ທັມທັງຫຼາຍທີ່ເປັນກຸສົນ) ເປັນຕົ້ນໄປ.

๑. สพฺพปเทหิ ลทฺธนาโมติ ตีสุปิ ปเทสุ เวทนาสทฺทสฺส วิชฺชมานตฺตา เตน ลทฺธนาโม สพฺพปเทหิ ลทฺธนาโม โหติ. นนุ สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ธมฺมาติ จตฺตาริ ปทานิ, เอวํ เสเสสุปีติ ทฺวาทเสตานิ ปทานิ, น ตีณีติ เวทนาสทฺทสฺส ปทตฺตยาวยวตฺตํ สนฺธาย ‘‘สพฺพปเทหี’’ติ วุจฺเจยฺย, น ยุตฺตํ. ‘‘เวทนายา’’ติ หิ วิสุํ ปทํ น กสฺสจิ ปทสฺส อวยโว โหติ, นาปิ สุขาทิปทภาวํ ภชตีติ เตน ลทฺธนาโม กถํ สพฺพปเทหิ ลทฺธนาโม สิยาติ? อธิปฺเปตปฺปการตฺถคมกสฺส ปทสมุทายสฺส ปทตฺตา. ปชฺชติ อวพุชฺฌียติ เอเตนาติ หิ ปทํ, ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ธมฺมา’’ติ เอเตน จ ปทสมุทาเยน ยถาธิปฺเปโต อตฺโถ สมตฺโต วิญฺญายติ, ตสฺมา โส ปทสมุทาโย ‘‘ปท’’นฺติ วุจฺจติ. เอวํ อิตเรปิ เวทิตพฺพา. ตสฺมา เตสํ ติณฺณํ สมุทายานํ อวยเวน ลทฺธนาโม สพฺพปเทหิ ลทฺธนาโมติ ยุตฺโต.

໑. ຄຳວ່າ "Sabbapadehi laddhanāmo" (ໄດ້ຊື່ຕາມບົດທັງປວງ) ໝາຍເຖິງ ເພາະມີຄຳວ່າ "Vedanā" (ເວທະນາ) ປາກົດຢູ່ໃນບົດທັງສາມ, ບົດນັ້ນຈຶ່ງໄດ້ຊື່ຕາມຄຳນັ້ນ ແລະຊື່ວ່າ ໄດ້ຊື່ຕາມບົດທັງປວງ. ຖາມວ່າ: ບົດວ່າ "Sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā" ມີ 4 ບົດ, ແລະໃນບົດທີ່ເຫຼືອກໍເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ລວມເປັນ 12 ບົດ ບໍ່ແມ່ນ 3 ບົດ, ການທີ່ກ່າວວ່າ "Sabbapadehi" ໂດຍໝາຍເອົາຄວາມເປັນສ່ວນປະກອບຂອງບົດທັງສາມແຫ່ງຄຳວ່າ "Vedanā" ນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນແມ່ນບໍ? ເພາະຄຳວ່າ "Vedanāya" ເປັນບົດຕ່າງຫາກ ບໍ່ໄດ້ເປັນສ່ວນປະກອບຂອງບົດໃດເລີຍ, ທັງບໍ່ໄດ້ເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງບົດມີຄຳວ່າ "Sukhā" ເປັນຕົ້ນ, ເມື່ອໄດ້ຊື່ຕາມຄຳນັ້ນແລ້ວ ຈະຊື່ວ່າ ໄດ້ຊື່ຕາມບົດທັງປວງ ໄດ້ແນວໃດ? ຕອບວ່າ: ເພາະກຸ່ມຄຳທີ່ສະແດງເນື້ອຄວາມຕາມທີ່ຕ້ອງການນັ້ນ ຈັດເປັນ "ບົດ". ເພາະຄຳວ່າ "ບົດ" ໝາຍເຖິງ ສິ່ງທີ່ເປັນເຄື່ອງໃຫ້ເຂົ້າໃຈເນື້ອຄວາມໄດ້, ແລະດ້ວຍກຸ່ມຄຳວ່າ "Sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā" ນີ້ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ເຂົ້າໃຈເນື້ອຄວາມຕາມທີ່ຕ້ອງການໄດ້ຢ່າງສົມບູນ, ດັ່ງນັ້ນ ກຸ່ມຄຳນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ບົດ". ບົດທີ່ເຫຼືອກໍຄວນຊາບໂດຍທຳນອງນີ້ເຊັ່ນກັນ. ດັ່ງນັ້ນ, ການທີ່ບົດນັ້ນໄດ້ຊື່ຕາມສ່ວນປະກອບofSecondsກຸ່ມຄຳທັງສາມນັ້ນ ວ່າ "ໄດ້ຊື່ຕາມບົດທັງປວງ" ຈຶ່ງສົມຄວນແລ້ວ.

คนฺถโต จ อตฺถโต จาติ เอตฺถ เหตุปทสเหตุกปทาทีหิ สมฺพนฺธตฺตา คนฺถโต จ เหตุอตฺถสเหตุกตฺถาทีหิ สมฺพนฺธตฺตา อตฺถโต จ อญฺญมญฺญสมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. สเหตุกเหตุสมฺปยุตฺตทุกา หิ เหตุทุเก เหตูหิ สมฺพนฺธตฺตา เหตุทุกสมฺพนฺธา, เหตุสเหตุกทุโก เหตุทุกสเหตุกทุกสมฺพนฺโธ อุภเยกปทวเสน. ตถา เหตุเหตุสมฺปยุตฺตทุโก เหตุทุกเหตุสมฺปยุตฺตทุกสมฺพนฺโธ, นเหตุสเหตุกทุโก เอกทฺวิปทวเสน เหตุทุกสเหตุกทุกสมฺพนฺโธติ. กณฺณิกา วิยาติ ปุปฺผมยกณฺณิกา วิย. ฆฏา วิยาติ ปุปฺผหตฺถกาทีสุ ปุปฺผาทีนํ สมูโห วิย. กณฺณิกาฆฏาทีสุ หิ ปุปฺผาทีนิ วณฺฏาทีหิ อญฺญมญฺญสมฺพนฺธานิ โหนฺตีติ ตถาสมฺพนฺธตา เอเตสํ ทุกานํ วุตฺตา. ทุกสามญฺญโตติ อญฺเญหิ เหตุทุกาทีหิ ทุกวเสน สมานภาวา. อญฺเญหีติ สารมฺมณทุกาทีหิ. อสงฺคหิโต ปเทโส เยสํ อตฺถิ, เต สปฺปเทสา. เยสํ ปน นตฺถิ, เต นิปฺปเทสา.

ໃນຄຳວ່າ "Ganthato ca atthato ca" (ໂດຍຄຳພີແລະໂດຍເນື້ອຄວາມ) ນີ້, ພຶງຊາບຄວາມກ່ຽວຂ້ອງເຊິ່ງກັນແລະກັນ ໂດຍຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັບບົດວ່າ "Hetu" ແລະ "Sahetuka" ເປັນຕົ້ນ ໂດຍທາງຄຳພີ, ແລະໂດຍຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັບເນື້ອຄວາມແຫ່ງ "Hetu" ແລະ "Sahetuka" ເປັນຕົ້ນ ໂດຍທາງເນື້ອຄວາມ. ເພາະວ່າ ທຸກກະມີ "Sahetukaduka" ແລະ "Hetusampayuttaduka" ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມກ່ຽວຂ້ອງກັບ "Hetu" ທັງຫຼາຍໃນ "Hetuduka" ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ກ່ຽວຂ້ອງກັບ "Hetuduka", ສ່ວນ "Hetusahetukaduka" ກໍກ່ຽວຂ້ອງກັບ "Hetuduka" ແລະ "Sahetukaduka" ໂດຍອຳນາດແຫ່ງບົດທັງສອງແລະບົດດຽວ. ໃນທຳນອງດຽວກັນ, "Hetuhetusampayuttaduka" ກໍກ່ຽວຂ້ອງກັບ "Hetuduka" ແລະ "Hetusampayuttaduka", ສ່ວນ "Nahetusahetukaduka" ກໍກ່ຽວຂ້ອງກັບ "Hetuduka" ແລະ "Sahetukaduka" ໂດຍອຳນາດແຫ່ງບົດໜຶ່ງແລະສອງບົດ. ຄຳວ່າ "Kaṇṇikā viya" ໝາຍເຖິງ ເໝືອນດັ່ງຊໍ່ດອກໄມ້. ຄຳວ່າ "Ghaṭā viya" ໝາຍເຖິງ ເໝືອນດັ່ງກຸ່ມດອກໄມ້ໃນກຳດອກໄມ້ເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ໃນຊໍ່ດອກໄມ້ ແລະກຸ່ມດອກໄມ້ເປັນຕົ້ນນັ້ນ ດອກໄມ້ທັງຫຼາຍຍ່ອມກ່ຽວຂ້ອງເຊິ່ງກັນແລະກັນດ້ວຍກ້ານດອກເປັນຕົ້ນ, ຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນແຫ່ງທຸກກະເຫຼົ່ານີ້ ຈຶ່ງກ່າວໄວ້ໂດຍທຳນອງນັ້ນ. ຄຳວ່າ "Dukasāmaññato" ໝາຍເຖິງ ໂດຍຄວາມສະເໝີກັນໂດຍຄວາມເປັນທຸກກະ ກັບທຸກກະອື່ນໆ ມີ "Hetuduka" ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "Aññehi" ໝາຍເຖິງ ກັບທຸກກະອື່ນໆ ມີ "Sārammaṇaduka" ເປັນຕົ້ນ. ທຸກກະເຫຼົ່າໃດມີສ່ວນທີ່ບໍ່ໄດ້ສົງເຄາະ, ທຸກກະເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າ "ສັບປະເທສະ" (ມີສ່ວນເຫຼືອ). ສ່ວນທຸກກະເຫຼົ່າໃດບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ, ທຸກກະເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າ "ນິບປະເທສະ" (ບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ).

‘‘กจฺจิ [Pg.28] นุ โภโต กุสล’’นฺติ เอวํ ปุจฺฉิตเมวตฺถํ ปากฏํ กตฺวา ปุจฺฉิตุํ ‘‘กจฺจิ โภโต อนามย’’นฺติ วุตฺตํ, ตสฺมา กุสลสทฺโท อนามยตฺโถ โหติ. พาหิติกสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๓๖๑) ภควโต กายสมาจาราทโย วณฺเณนฺเตน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ‘‘โย โข, มหาราช, กายสมาจาโร อนวชฺโช’’ติ กุสโล กายสมาจาโร วุตฺโต. น หิ ภควโต สุขวิปากํ กมฺมํ อตฺถีติ สพฺพสาวชฺชรหิตา กายสมาจาราทโย กุสลาติ วุตฺตา. กุสเลสุ ธมฺเมสูติ จ โพธิปกฺขิยธมฺมา ‘‘กุสลา’’ติ วุตฺตา. เต จ วิปสฺสนามคฺคผลสมฺปยุตฺตา น เอกนฺเตน สุขวิปากาเยวาติ อนวชฺชตฺโถ กุสลสทฺโท. องฺคปจฺจงฺคานนฺติ กุสลสทฺทโยเคน ภุมฺมตฺเถ สามิวจนํ, องฺคปจฺจงฺคานํ วา นามกิริยาปโยชนาทีสูติ อตฺโถ. นจฺจคีตสฺสาติ จ สามิวจนํ ภุมฺมตฺเถ, นจฺจคีตสฺส วิเสเสสูติ วา โยเชตพฺพํ. กุสลานํ ธมฺมานํ สมาทานเหตุ เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ ปุญฺญวิปากนิพฺพตฺตกกมฺมํ ‘‘กุสล’’นฺติ วุตฺตํ. ธมฺมา โหนฺตีติ สุญฺญธมฺมตฺตา สภาวมตฺตา โหนฺตีติ อตฺโถ. เอวํ ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสีติ เอตฺถาปิ สุญฺญตตฺโถ ธมฺมสทฺโท ทฏฺฐพฺโพ.

ເພື່ອເຮັດເນື້ອຄວາມທີ່ຖາມແລ້ວຢ່າງນີ້ວ່າ "Kacci nu bhoto kusalaṃ" (ທ່ານຍັງສະບາຍດີຢູ່ບໍ) ໃຫ້ປາກົດຈະແຈ້ງແລ້ວຖາມ, ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "Kacci bhoto anāmayaṃ" (ທ່ານບໍ່ມີໂລກໄພໄຂ້ເຈັບບໍ), ດັ່ງນັ້ນ ຄຳວ່າ "Kusala" ຈຶ່ງມີຄວາມໝາຍວ່າ ຄວາມບໍ່ມີໂລກ. ໃນພາຫິຕິກະສູດ, ພຣະທັມມະພັນທາຄາຣິກ ເມື່ອຈະພັນລະນາເຖິງກາຍະສະມາຈານເປັນຕົ້ນຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ໄດ້ກ່າວວ່າ "ມະຫາຣາຊະ, ກາຍະສະມາຈານໃດແລ້ວແລ ທີ່ບໍ່ມີໂທດ", ກາຍະສະມາຈານທີ່ເປັນກຸສົນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ກ່າວໄວ້ແລ້ວ. ເພາະວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າບໍ່ມີກັມທີ່ຈະໃຫ້ວິບາກເປັນສຸກອີກ, ດັ່ງນັ້ນ ກາຍະສະມາຈານເປັນຕົ້ນທີ່ປາສະຈາກໂທດທັງປວງ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ກຸສົນ". ແລະໃນຄຳວ່າ "Kusalesu dhammesu" (ໃນທັມທັງຫຼາຍທີ່ເປັນກຸສົນ) ນັ້ນ ໂພທິປັກຂິຍະທັມທັງຫຼາຍ ກໍຊື່ວ່າ "ກຸສົນ". ແລະທັມເຫຼົ່ານັ້ນ ປະກອບດ້ວຍວິປັດສະນາ ມັກ ແລະຜົນ ບໍ່ແມ່ນມີວິບາກເປັນສຸກໂດຍສ່ວນດຽວເທົ່ານັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຄຳວ່າ "Kusala" ຈຶ່ງມີຄວາມໝາຍວ່າ ບໍ່ມີໂທດ. ຄຳວ່າ "Aṅgapaccaṅgānaṃ" ເປັນສາມີວິພັດໃນຄວາມໝາຍຂອງພູມມະວິພັດ ໂດຍການປະກອບກັບຄຳວ່າ "Kusala", ອະທິບາຍວ່າ ໃນອະໄວຍະວະນ້ອຍໃຫຍ່ທັງຫຼາຍ, ຫຼື ໃນຊື່ ກິຣິຍາ ແລະປະໂຫຍດເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງອະໄວຍະວະນ້ອຍໃຫຍ່ທັງຫຼາຍ. ແລະຄຳວ່າ "Naccagītassa" ກໍເປັນສາມີວິພັດໃນຄວາມໝາຍຂອງພູມມະວິພັດ, ຫຼື ຄວນປະກອບວ່າ ໃນຄວາມພິເສດແຫ່ງການຟ້ອນລຳແລະຂັບຮ້ອງ. ກັມອັນເຮັດໃຫ້ເກີດບຸນວິບາກ ທີ່ກ່າວວ່າ "ເພາະເຫດແຫ່ງການສະມາທານກຸສົນທັມທັງຫຼາຍ ບຸນນີ້ຍ່ອມຈະເລີນຂຶ້ນຢ່າງນີ້" ຊື່ວ່າ "ກຸສົນ". ຄຳວ່າ "Dhammā honti" (ຍ່ອມເປັນທັມ) ອະທິບາຍວ່າ ເພາະເປັນທັມທີ່ວ່າງເປົ່າ ຈຶ່ງເປັນພຽງສະພາວະເທົ່ານັ້ນ. ແມ້ໃນຄຳວ່າ "Dhammesu dhammānupassī" (ພິຈາລະນາເຫັນທັມໃນທັມທັງຫຼາຍ) ນີ້, ພຶງຊາບວ່າ ຄຳວ່າ "Dhamma" ກໍມີຄວາມໝາຍວ່າ ຄວາມວ່າງເປົ່າ ເຊັ່ນກັນ.

สลยนฺติ…เป… วิทฺธํเสนฺตีติ เอตฺถ ปุริมสฺส ปุริมสฺส ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ อตฺถวจนํ. อถ วา สลนสฺส อตฺถทีปนานิ จลนาทีนิ ตีณิ ตทงฺคปฺปหานาทีหิ โยเชตพฺพานิ. อปฺปหีนภาเวน สนฺตาเน สยมานา อกุสลา ธมฺมา ราคาทิอสุจิสมฺปโยคโต นานาวิธทุกฺขเหตุโต จ กุจฺฉิเตน อากาเรน สยนฺติ. ญาณวิปฺปยุตฺตานมฺปิ ญาณํ อุปนิสฺสยปจฺจโย โหตีติ สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา กุเสน ญาเณน ปวตฺเตตพฺพาติ กุสลา. อุปฺปนฺนํสานุปฺปนฺนํสภาเคสุ สงฺคหิตตฺตา อุภยภาคคตํ สํกิเลสปกฺขํ ปหานานุปฺปาทเนหิ ลุนนฺติ สมฺมปฺปธานทฺวยํ วิย.

ໃນຄຳວ່າ "Salayanti... viddhaṃsenti" (ຍ່ອມຫວັ່ນໄຫວ... ຍ່ອມກຳຈັດ) ນີ້, ຄຳຫຼັງໆ ເປັນຄຳອະທິບາຍເນື້ອຄວາມຂອງຄຳກ່ອນໆ ຕາມລຳດັບ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ຄຳສາມຄຳ ມີຄຳວ່າ "Calana" (ການຫວັ່ນໄຫວ) ເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງເປັນເຄື່ອງສະແດງເນື້ອຄວາມຂອງຄຳວ່າ "Salana" (ການເຄື່ອນໄຫວ) ພຶງປະກອບເຂົ້າກັບການລະດ້ວຍອົງນັ້ນໆ ເປັນຕົ້ນ. ອະກຸສົນທັມທັງຫຼາຍ ທີ່ນອນເນື່ອງຢູ່ໃນສັນດານ ເພາະຍັງລະບໍ່ໄດ້ ຍ່ອມນອນຢູ່ໂດຍອາການອັນໜ້າກຽດ ເພາະການປະກອບກັບສິ່ງບໍ່ສະອາດມີຣາຄະເປັນຕົ້ນ ແລະເພາະເປັນເຫດແຫ່ງທຸກຕ່າງໆ ຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ. ເພາະຍານຍ່ອມເປັນອຸປະນິດສະຍະປັດໄຈ ແມ້ແກ່ຈິດທີ່ປາສະຈາກຍານ, ດັ່ງນັ້ນ ກຸສົນທັມທັງປວງອັນບຸກຄົນພຶງໃຫ້ເປັນໄປດ້ວຍຍານອັນສະຫຼາດ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ກຸສົນ". ເພາະສົງເຄາະເຂົ້າໃນສ່ວນທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ແລະສ່ວນທີ່ຍັງບໍ່ທັນເກີດຂຶ້ນ, ຈຶ່ງຍ່ອມຕັດຝ່າຍກິເລດອັນເປັນໄປໃນທັງສອງສ່ວນນັ້ນ ດ້ວຍການລະແລະການບໍ່ໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ເໝືອນດັ່ງສັມມັບປະທານສອງປະການ.

สตฺตาทิคาหกานํ จิตฺตานํ โคจรา สตฺตาทโย วิย ปญฺญาย อุปปริกฺขิยมานา น นิสฺสภาวา, กินฺตุ อตฺตโน สภาวํ ธาเรนฺตีติ ธมฺมา. น จ ธาริยมานสภาวา อญฺโญ ธมฺโม นาม อตฺถิ. น หิ รุปฺปนาทีหิ อญฺเญ รูปาทโย, กกฺขฬาทีหิ จ อญฺเญ ปถวีอาทโย ธมฺมา วิชฺชนฺตีติ. อญฺญถา ปน อวโพเธตุํ น สกฺกาติ นามวเสน วิญฺญาตาวิญฺญาเต สภาวธมฺเม อญฺเญ วิย กตฺวา ‘‘อตฺตโน สภาวํ ธาเรนฺตี’’ติ [Pg.29] วุตฺตํ. สปฺปจฺจยธมฺเมสุ วิเสสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ธารียนฺติ วา ปจฺจเยหี’’ติ อาห. ธารียนฺตีติ อุปธารียนฺติ, ลกฺขียนฺตีติ อตฺโถ.

ສະພາວະທັງຫຼາຍ ເມື່ອຖືກພິຈາລະນາດ້ວຍປັນຍາ ຍ່ອມບໍ່ເປັນຜູ້ປາສະຈາກສະພາວະ ເໝືອນດັ່ງສັດເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງເປັນອາຣົມຂອງຈິດທີ່ຍຶດຖືວ່າເປັນສັດເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ຍ່ອມຊົງໄວ້ເຊິ່ງສະພາວະຂອງຕົນ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ທັມ". ແລະທັມອື່ນທີ່ນອກເໜືອໄປຈາກສະພາວະທີ່ຖືກຊົງໄວ້ນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ເພາະວ່າ ທັມທັງຫຼາຍມີຮູບເປັນຕົ້ນ ທີ່ນອກເໜືອໄປຈາກການສະຫຼາຍຕົວ ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ແລະທັມທັງຫຼາຍມີປະຖະວີທາດເປັນຕົ້ນ ທີ່ນອກເໜືອໄປຈາກຄວາມຫຍາບກະດ້າງ ເປັນຕົ້ນ ກໍຍ່ອມບໍ່ມີ. ແຕ່ເພາະບໍ່ສາມາດເຮັດໃຫ້ເຂົ້າໃຈໄດ້ໂດຍປະການອື່ນ, ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວໂດຍເຮັດໃຫ້ສະພາວະທັມທັງທີ່ຮູ້ແລ້ວແລະຍັງບໍ່ຮູ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຊື່ ໃຫ້ເໝືອນເປັນສິ່ງອື່ນວ່າ "ຍ່ອມຊົງໄວ້ເຊິ່ງສະພາວະຂອງຕົນ". ເມື່ອຈະສະແດງຄວາມພິເສດໃນທັມທີ່ມີປັດໄຈປຸງແຕ່ງ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຫຼືວ່າ ຍ່ອມຖືກຊົງໄວ້ດ້ວຍປັດໄຈທັງຫຼາຍ". ຄຳວ່າ "Dhārīyanti" ໝາຍເຖິງ ຍ່ອມຖືກຄ້ຳຊູໄວ້, ອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມຖືກກຳນົດໝາຍໄວ້.

อกุสลาติ กุสลปฏิเสธนมตฺตํ กุสลาภาวมตฺตวจนํ ตทญฺญมตฺตวจนํ วา เอตํ น โหติ, กินฺตุ ตปฺปฏิปกฺขวจนนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘มิตฺตปฏิปกฺขา อมิตฺตา วิยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตปฺปฏิปกฺขวจนตา จ อพฺยากตตติยราสิวจเนน วิญฺญายติ. ยทิ หิ กุสลาภาวมตฺตวจนํ อกุสลสทฺโท, เตน น โกจิ ธมฺโม วุตฺโตติ อพฺยากตวจเนเนว จ ตติโย ราสิ วุตฺโต น สิยา, กุสลา เจว ธมฺมา อพฺยากตา จาติ ทุโกวายํ อาปชฺชติ, น ติโก, เอวญฺจ สติ อกุสลวจเนน น โกจิ อตฺโถ. อถ สิยา, ‘‘อนพฺยากตา’’ติ จ วตฺตพฺพํ สิยา กุสลานํ วิย อพฺยากตานญฺจ อภาวมตฺตสมฺภวา, ตสฺมา อภาวมตฺตวจเน อพฺยากตภาวมตฺตํ วิย กุสลาภาวมตฺตํ อกุสลํ น โกจิ ราสีติ ‘‘อพฺยากตา’’ติ ตติโย ราสิ น สิยา. ตติยราสิภาเวน จ อพฺยากตา วุตฺตาติ อกุสโล จ เอโก ราสีติ วิญฺญายติ. ตสฺมา นาภาววจนตา, สภาวธารณาทิอตฺเถน ธมฺมสทฺเทน สมานาธิกรณภาวโต จ อกุสลสทฺทสฺส กุสลาภาวมตฺตวจนตา น โหติ, นาปิ ตทญฺญมตฺตวจนตา ตติยราสิวจนโต เอว. ยทิ หิ กุสเลหิ อญฺเญ อกุสลา เจตสิเกหิ อญฺเญ อเจตสิกา วิย, กุสลากุสลวจเนหิ สพฺเพสํ ธมฺมานํ สงฺคหิตตฺตา อสงฺคหิตสฺส ตติยราสิสฺส อภาวา เจตสิกทุโก วิย อยญฺจ ทุโก วตฺตพฺโพ สิยา ‘‘กุสลา ธมฺมา อกุสลา ธมฺมา’’ติ, น ‘‘อพฺยากตา’’ติ ตติโย ราสิ วตฺตพฺโพ, วุตฺโต จ โส, ตสฺมา น ตทญฺญมตฺตวจนํ อกุสลสทฺโท, ปาริเสเสน ตปฺปฏิปกฺเขสุ อ-การสฺส ปโยคทสฺสนโต โลเก ‘‘อมิตฺตา’’ติ สาสเน ‘‘อโลโภ’’ติ อิธาปิ ตปฺปฏิปกฺขวจนตา อกุสลสทฺทสฺส สิทฺธา, ตตฺถ นิรุฬฺหตฺตา จ น อิตรวจนตา, ตปฺปฏิปกฺขภาโว จ วิรุทฺธสภาวตฺตา ตปฺปเหยฺยภาวโต จ เวทิตพฺโพ, น กุสลวินาสนโต. น หิ กุสลา อกุสเลหิ ปหาตพฺพา, มหาพลวตาย ปน กุสลาเยว ปโยคนิปฺผาทิตา สทานุสยิเต อกุสเล ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทวเสน ปชหนฺตีติ.

ຄຳວ່າ "ອະກຸສົນ" ນີ້ ບໍ່ແມ່ນເປັນພຽງແຕ່ຄຳປະຕິເສດກຸສົນ ຫຼື ເປັນພຽງແຕ່ຄຳກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງກຸສົນ ຫຼື ເປັນພຽງແຕ່ຄຳກ່າວເຖິງສິ່ງອື່ນນອກຈາກກຸສົນນັ້ນ, ແຕ່ເປັນຄຳກ່າວເຖິງສິ່ງທີ່ເປັນປະຕິປັກ (ກົງກັນຂ້າມ) ຕໍ່ກຸສົນນັ້ນ. ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວໄວ້ວ່າ "ເໝືອນດັ່ງອະມິດ (ສັດຕູ) ທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ມິດ" ເປັນຕົ້ນ. ແລະ ຄວາມເປັນປະຕິປັກຕໍ່ກຸສົນນັ້ນ ຍ່ອມຮູ້ໄດ້ດ້ວຍຄຳກ່າວເຖິງກອງທີສາມ ຄື ອັບພະຍາກົດ. ເພາະວ່າ ຫາກຄຳວ່າ ອະກຸສົນ ເປັນພຽງແຕ່ຄຳກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງກຸສົນ, ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ກໍຈະບໍ່ມີທຳມະໃດໆ ຖືກກ່າວເຖິງເລີຍ, ແລະ ກອງທີສາມກໍຈະບໍ່ມີ ດ້ວຍພຽງແຕ່ຄຳກ່າວວ່າ ອັບພະຍາກົດ ເທົ່ານັ້ນ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ກໍຈະກາຍເປັນພຽງທຸກະລາດ (ໝວດສອງ) ວ່າ "ທຳທັງຫຼາຍທີ່ເປັນກຸສົນ ແລະ ທຳທັງຫຼາຍທີ່ເປັນອັບພະຍາກົດ", ບໍ່ແມ່ນຕິກະລາດ (ໝວດສາມ), ແລະ ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້ ຄຳວ່າ ອະກຸສົນ ກໍຈະບໍ່ມີປະໂຫຍດອັນໃດເລີຍ. ຫາກຈະມີ (ປະໂຫຍດ), ກໍຄວນຈະຕ້ອງກ່າວວ່າ "ອະນັບພະຍາກົດ" (ຄວາມບໍ່ແມ່ນອັບພະຍາກົດ) ນຳອີກ ເພາະຄວາມເປັນພຽງແຕ່ຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງອັບພະຍາກົດ ກໍມີໄດ້ ເໝືອນດັ່ງຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງກຸສົນ, ເພາະສະນັ້ນ ໃນຄຳກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ມີຢູ່ເທົ່ານັ້ນ ຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງກຸສົນ ກໍຈະເປັນອະກຸສົນ ເໝືອນດັ່ງຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງອັບພະຍາກົດ, ກອງໃດໆ ກໍຈະບໍ່ມີ, ດັ່ງນັ້ນ ກອງທີສາມ ຄື "ອັບພະຍາກົດ" ກໍຈະບໍ່ມີ. ແຕ່ເພາະກອງທີສາມ ຖືກກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນອັບພະຍາກົດ, ຈຶ່ງຮູ້ໄດ້ວ່າ ອະກຸສົນ ກໍເປັນກອງໜຶ່ງຕ່າງຫາກ. ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນຄຳກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ມີຢູ່, ແລະ ເພາະຄວາມເປັນສາມານາທິກະລົນ (ມີວິພັດສະເໝີກັນ) ກັບຄຳວ່າ "ທຳ" (ທັມມະ) ເຊິ່ງມີອັດຖະວ່າ ຊົງໄວ້ເຊິ່ງສະພາວະຂອງຕົນເປັນຕົ້ນ, ຄຳວ່າ ອະກຸສົນ ຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນຄຳກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງກຸສົນເທົ່ານັ້ນ, ແລະ ທັງບໍ່ແມ່ນຄຳກ່າວເຖິງສິ່ງອື່ນນອກຈາກກຸສົນນັ້ນເທົ່ານັ້ນ ເພາະມີຄຳກ່າວເຖິງກອງທີສາມນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ຫາກທຳອື່ນຈາກກຸສົນ ເປັນອະກຸສົນ ເໝືອນດັ່ງທຳອື່ນຈາກເຈຕະສິກ ເປັນອະເຈຕະສິກ, ເມື່ອຄຳວ່າ ກຸສົນ ແລະ ອະກຸສົນ ສາມາດສົງເຄາະທຳທັງປວງໄດ້ແລ້ວ, ກໍຈະບໍ່ມີກອງທີສາມທີ່ບໍ່ໄດ້ສົງເຄາະ, ໝວດນີ້ກໍຄວນຈະຕ້ອງກ່າວໂດຍຄວາມເປັນທຸກະລາດ ເໝືອນດັ່ງເຈຕະສິກທຸກະລາດວ່າ "ທຳທັງຫຼາຍທີ່ເປັນກຸສົນ, ທຳທັງຫຼາຍທີ່ເປັນອະກຸສົນ", ບໍ່ຄວນກ່າວກອງທີສາມວ່າ "ອັບພະຍາກົດ", ແຕ່ກອງທີສາມນັ້ນກໍຖືກກ່າວໄວ້, ເພາະສະນັ້ນ ຄຳວ່າ ອະກຸສົນ ຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນຄຳກ່າວເຖິງສິ່ງອື່ນນອກຈາກກຸສົນນັ້ນເທົ່ານັ້ນ, ໂດຍສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ເພາະເຫັນການໃຊ້ ອ-ອັກສອນ ໃນຄວາມໝາຍວ່າເປັນປະຕິປັກ ໃນທາງໂລກ ເຊັ່ນຄຳວ່າ "ອະມິດ" (ບໍ່ແມ່ນມິດ/ສັດຕູ) ແລະ ໃນທາງພະສາສະໜາ ເຊັ່ນຄຳວ່າ "ອະໂລພະ" (ຄວາມບໍ່ໂລບ), ໃນທີ່ນີ້ກໍເຊັ່ນກັນ ຄວາມເປັນຄຳກ່າວເຖິງສິ່ງທີ່ເປັນປະຕິປັກແຫ່ງຄຳວ່າ ອະກຸສົນ ຍ່ອມສຳເລັດ, ແລະ ເພາະຄວາມເປັນຄຳທີ່ເນີນເນື້ອ (ນິຣຸດຕິ) ໃນຄວາມໝາຍນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນຄຳກ່າວເຖິງຄວາມໝາຍອື່ນ, ແລະ ຄວາມເປັນປະຕິປັກນັ້ນ ຍ່ອມຮູ້ໄດ້ໂດຍຄວາມມີສະພາວະຂັດແຍ້ງກັນ ແລະ ໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນລະ, ບໍ່ແມ່ນຮູ້ໄດ້ໂດຍການທຳລາຍກຸສົນ. ເພາະວ່າ ກຸສົນ ບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ອະກຸສົນຈະລະໄດ້, ແຕ່ກຸສົນນັ້ນເອງ ທີ່ມີກຳລັງຫຼາຍ ທີ່ບຳເພັນໃຫ້ສຳເລັດດ້ວຍຄວາມພະຍາຍາມ ຍ່ອມລະອະກຸສົນທີ່ນອນເນື່ອງຢູ່ຕະຫຼອດການ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕະທັງຄະປະຫານ, ວິກຂັມພະນະປະຫານ ແລະ ສະມຸດເສດທະປະຫານ.

น [Pg.30] พฺยากตาติ อกถิตา. กถํ ปเนเต อกถิตา โหนฺติ, นนุ ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา’’ติอาทีหิ ติกทุกปเทหิ จกฺขุวิญฺญาณาทิวจเนหิ ผสฺสาทิวจเนหิ จ กถิตาติ? โน น กถิตา, ตานิ ปน วจนานิ อิธ อนธิปฺเปตานิ อวุตฺตตฺตา อนนุวตฺตนโต. น หิ ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ธมฺมา’’ติอาทึ วตฺวา ‘‘อพฺยากตา’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา น ตานิ อิธ อนุวตฺตนฺตีติ ตพฺพจนียภาเวน อกถิตตา น โหติ, กุสลากุสลวจนานิ ปน อิธ วุตฺตตฺตา อนุวตฺตนฺตีติ ตพฺพจนียภาเวน อกถิตตา ญายตีติ ‘‘กุสลากุสลภาเวน อกถิตาติ อตฺโถ’’ติ อาห. น พฺยากตาติ วา อวิปากา, อพฺยากตวจเนเนว จ อวิปากตฺถา ญายนฺติ. น หิ ภควโต วจนํ ญาปกสาธนียํ, อาสยานุสยจริยาทิกุสเลน ภควตา เยสํ อวโพธนตฺถํ ธมฺมา วุตฺตา เตสํ วจนานนฺตรํ ตทตฺถปฏิเวธโต, ปจฺฉิเมหิ ปน ยถา เตสํ อวโพธนตฺถํ ภควตา ตํ ตํ วจนํ วุตฺตํ, ยถา จ เตหิ ตทตฺโถ ปฏิวิทฺโธ, ตํ สพฺพํ อาจริเย ปยิรุปาสิตฺวา สุตฺวา เวทิตพฺพํ โหติ, ตสฺมา การณํ อวตฺวา ‘‘กุสลากุสลภาเวน อกถิตาติ อตฺโถ’’ติ อาห. โย จ วเทยฺย ‘‘อกุสลวิปากภาเวน อกถิตตฺตา, กุสลา อพฺยากตาติ อาปชฺชนฺติ, กุสลวิปากภาเวน อกถิตตฺตา อกุสลาปี’’ติ, โสปิ ‘‘อญฺญาปกสาธนียวจโน ภควา’’ติ นิวาเรตพฺโพ อนุวตฺตมานวจนวจนียภาเวน อกถิตสฺส จ อพฺยากตภาวโต. น หิ อวิปากวจนํ วุตฺตํ กุสลวจนญฺจ อวุตฺตํ, ยโต อวิปากวจนสฺส อธิกตภาโว กุสลสฺส จ ตพฺพจนียภาเวน อกถิตภาโว สิยา, ตสฺมา น กุสลานํ อพฺยากตตา, เอวํ อกุสลานญฺจ อนพฺยากตภาเว โยชนา กาตพฺพา.

ຄຳວ່າ "ບໍ່ໄດ້ພະຍາກອນ" (ນະ ພະຍາກະຕາ) ຄື ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້. ກໍທຳເຫຼົ່ານີ້ ຈະຊື່ວ່າ ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ ໄດ້ແນວໃດ? ບໍ່ແມ່ນຖືກກ່າວໄວ້ແລ້ວດ້ວຍບົດແຫ່ງຕິກະລາດ ແລະ ທຸກະລາດ ເປັນຕົ້ນວ່າ "ທຳທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍສຸຂະເວທະນາ" ແລະ ດ້ວຍຄຳກ່າວເຖິງຈັກຂຸວິນຍານເປັນຕົ້ນ ແລະ ດ້ວຍຄຳກ່າວເຖິງຜັດສະເປັນຕົ້ນບໍ? ບໍ່ແມ່ນວ່າ ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້, ແຕ່ຄຳກ່າວເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ໄດ້ປະສົງເອົາໃນທີ່ນີ້ ເພາະບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ ແລະ ບໍ່ໄດ້ຕິດຕາມມາ. ເພາະວ່າ ບໍ່ແມ່ນວ່າ ເມື່ອກ່າວວ່າ "ທຳທັງຫຼາຍທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍສຸຂະເວທະນາ" ເປັນຕົ້ນແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ອັບພະຍາກົດ", ເພາະສະນັ້ນ ຄຳກ່າວເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຕິດຕາມມາໃນທີ່ນີ້, ຄວາມເປັນທຳທີ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ ຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນເພາະຄວາມບໍ່ອາດກ່າວໄດ້ດ້ວຍຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ແຕ່ເພາະຄຳກ່າວເຖິງກຸສົນ ແລະ ອະກຸສົນ ຖືກກ່າວໄວ້ໃນທີ່ນີ້ ແລະ ຕິດຕາມມາ, ຄວາມເປັນທຳທີ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ ຈຶ່ງຮູ້ໄດ້ໂດຍຄວາມບໍ່ອາດກ່າວໄດ້ດ້ວຍຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ອັດຖະວ່າ ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນກຸສົນ ແລະ ອະກຸສົນ". ຫຼືວ່າ ຄຳວ່າ "ບໍ່ໄດ້ພະຍາກອນ" ຄື ບໍ່ມີວິບາກ (ອະວິປາກາ), ແລະ ດ້ວຍຄຳວ່າ ອັບພະຍາກົດ ນັ້ນເອງ ອັດຖະວ່າ ບໍ່ມີວິບາກ ຍ່ອມຮູ້ໄດ້. ເພາະວ່າ ພະດຳລັດຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ຈະຕ້ອງອາໄສເຄື່ອງໝາຍອື່ນມາພິສູດ, ເພາະວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຜູ້ຊົງສະຫຼາດໃນອາສະຍະ, ອະນຸໄສ ແລະ ຈະລິຍະ ເປັນຕົ້ນ ໄດ້ຊົງສະແດງທຳທັງຫຼາຍເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການຕັດສະຮູ້ຂອງບຸກຄົນເຫຼົ່າໃດ, ບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມແທງຕະຫຼອດອັດຖະນັ້ນໄດ້ໃນລຳດັບແຫ່ງພະດຳລັດນັ້ນເອງ, ແຕ່ສຳລັບຊົນຮຸ່ນຫຼັງ ຍ່ອມຕ້ອງເຂົ້າໄປຫານະມັດສະການອາຈານ ແລະ ຟັງແລ້ວຈຶ່ງຮູ້ໄດ້ວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າໄດ້ຊົງສະແດງພະດຳລັດນັ້ນໆ ເພື່ອໃຫ້ພວກເຂົາຕັດສະຮູ້ແນວໃດ ແລະ ພວກເຂົາໄດ້ແທງຕະຫຼອດອັດຖະນັ້ນແນວໃດ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງບໍ່ກ່າວເຖິງເຫດຜົນ ແຕ່ກ່າວວ່າ "ອັດຖະວ່າ ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນກຸສົນ ແລະ ອະກຸສົນ". ສ່ວນຜູ້ໃດຈະກ່າວວ່າ "ເພາະຄວາມທີ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນອະກຸສົນວິບາກ, ກຸສົນທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງຕ້ອງເປັນອັບພະຍາກົດ, ແລະ ເພາະຄວາມທີ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນກຸສົນວິບາກ, ອະກຸສົນທັງຫຼາຍ ກໍຕ້ອງເປັນອັບພະຍາກົດເຊັ່ນກັນ", ຜູ້ນັ້ນກໍຄວນຖືກຫ້າມວ່າ "ພະດຳລັດຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ຈະຕ້ອງອາໄສເຄື່ອງໝາຍອື່ນມາພິສູດ" ເພາະທຳທີ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນກ່າວດ້ວຍຄຳທີ່ຕິດຕາມມາ ຍ່ອມເປັນອັບພະຍາກົດ. ເພາະວ່າ ບໍ່ແມ່ນວ່າ ຄຳວ່າ ບໍ່ມີວິບາກ ຖືກກ່າວໄວ້ ແລະ ຄຳວ່າ ກຸສົນ ບໍ່ໄດ້ຖືກກ່າວໄວ້, ອັນຈະເປັນເຫດໃຫ້ຄວາມເປັນອະວິບາກຖືກນຳມາຕັ້ງໄວ້ ແລະ ຄວາມເປັນກຸສົນເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນກ່າວດ້ວຍຄຳນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ກຸສົນທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງບໍ່ເປັນອັບພະຍາກົດ, ຄວນປະກອບຄວາມຢ່າງນີ້ ໃນຄວາມບໍ່ເປັນອັບພະຍາກົດແຫ່ງອະກຸສົນທັງຫຼາຍເຊັ່ນກັນ.

อถ วา วิ-สทฺโท วิโรธวจโน, อา-สทฺโท อภิมุขภาวปฺปกาสโน, ตสฺมา อตฺตโน ปจฺจเยหิ อญฺญมญฺญวิโรธาภิมุขา กตา, ลกฺขณวิโรธโต วินาสกวินาสิตพฺพโต จาติ พฺยากตา, กุสลากุสลา. น พฺยากตาติ อพฺยากตา. เต หิ ลกฺขณโต กุสลากุสลา วิย วิรุทฺธา น โหนฺติ. น หิ อวิปากตา ทุกฺขวิปากตา วิย สุขวิปากตาย สุขวิปากตา วิย จ ทุกฺขวิปากตาย สุขทุกฺขวิปากตาหิ วิรุชฺฌตีติ นาปิ เต กิญฺจิ ปชหนฺติ, น จ เต เกนจิ ปหาตพฺพาติ อยเมตฺถ อตฺตโนมติ.

ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ອັກສອນ "ວິ" (vi) ເປັນຄຳກ່າວເຖິງຄວາມຂັດແຍ້ງ (ວິໂຣທະ), ອັກສອນ "ອາ" (ā) ເປັນຄຳສະແດງຄວາມມຸ່ງໜ້າເຂົ້າຫາ (ອະພິມຸຂະ), ເພາະສະນັ້ນ ທຳທັງຫຼາຍທີ່ປັດໄຈຂອງຕົນເຮັດໃຫ້ມຸ່ງໜ້າເຂົ້າຫາຄວາມຂັດແຍ້ງເຊິ່ງກັນແລະກັນ ເພາະຄວາມຂັດແຍ້ງແຫ່ງລັກສະນະ ແລະ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ທຳລາຍແລະຜູ້ຖືກທຳລາຍ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ພະຍາກົດ" (ພະຍາກະຕາ) ໄດ້ແກ່ ກຸສົນ ແລະ ອະກຸສົນ. ທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ໄດ້ພະຍາກອນ ຊື່ວ່າ "ອັບພະຍາກົດ" (ອັບພະຍາກະຕາ). ເພາະວ່າ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ໂດຍລັກສະນະແລ້ວ ບໍ່ໄດ້ຂັດແຍ້ງກັນເໝືອນດັ່ງກຸສົນ ແລະ ອະກຸສົນ. ເພາະວ່າ ຄວາມບໍ່ມີວິບາກ ຍ່ອມບໍ່ຂັດແຍ້ງກັບຄວາມມີສຸຂະວິບາກ ແລະ ທຸກຂະວິບາກ ເໝືອນດັ່ງຄວາມມີທຸກຂະວິບາກ ຂັດແຍ້ງກັບຄວາມມີສຸຂະວິບາກ ແລະ ເໝືອນດັ່ງຄວາມມີສຸຂະວິບາກ ຂັດແຍ້ງກັບຄວາມມີທຸກຂະວິບາກ, ແລະ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນກໍບໍ່ໄດ້ລະສິ່ງໃດເລີຍ, ທັງບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ທຳໃດໆ ຈະລະໄດ້, ນີ້ເປັນມະຕິສ່ວນຕົວ (ອັດຕະໂນມະຕິ) ໃນທີ່ນີ້.

อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณาติ [Pg.31] เอตฺถ นตฺถิ เอเตสํ อวชฺชนฺติ อนวชฺชา, ครหิตพฺพภาวรหิตา นิทฺโทสาติ อตฺโถ. เตน เนสํ อครหิตพฺพภาวํ ทสฺเสติ, น คารยฺหวิรหมตฺตํ. อญฺเญปิ อตฺถิ นิทฺโทสา อพฺยากตาติ อนวชฺชวจนมตฺเตน เตสมฺปิ กุสลตาปตฺติโทสํ ทิสฺวา ตํ ปริหริตุํ สุขวิปากวจนํ อาห. อวชฺชปฏิปกฺขา วา อิธ อนวชฺชาติ วุตฺตา, น พาหิติกสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๓๖๑) วิย ปฏิปฺปสฺสทฺธาวชฺชา วิรหิตาวชฺชมตฺตา วา, ตสฺมา อนวชฺชวจเนน อวชฺชวินาสนภาโว ทสฺสิโต. อพฺยากเตหิ ปน วิสิฏฺฐํ กุสลากุสลานํ สาธารณํ สวิปากตาลกฺขณนฺติ ตสฺมึ ลกฺขเณ วิเสสทสฺสนตฺตํ สุขวิปากวจนํ อโวจ. สิทฺโธ หิ ปุริเมเนว อกุสลาพฺยากเตหิ กุสลานํ วิเสโสติ. สุโข วิปาโก เอเตสนฺติ สุขวิปากา. เตน กุสลากุสลานํ สามญฺเญ วิปากธมฺมภาเว สุขวิปากวิปจฺจนสภาวํ ทสฺเสติ, น เตสํ สุขวิปากสพฺภาวเมว. อนวชฺชา จ เต สุขวิปากา จาติ อนวชฺชสุขวิปากา. กุสลา ลกฺขียนฺติ เอเตนาติ ลกฺขณํ, อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณํ เอเตสนฺติ อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณา. นนุ เต เอว กุสลา อนวชฺชสุขวิปากา, กถํ เต สยเมว อตฺตโน ลกฺขณํ โหนฺตีติ? วิญฺญาตาวิญฺญาตสทฺทตฺถภาเวน ลกฺขณลกฺขิตพฺพภาวยุตฺติโต. กุสลสทฺทตฺถวเสน หิ อวิญฺญาตา กุสลา ลกฺขิตพฺพา โหนฺติ, อนวชฺชสุขวิปากสทฺทตฺถภาเวน วิญฺญาตา ลกฺขณนฺติ ยุตฺตเมตํ. อถ วา ลกฺขียตีติ ลกฺขณํ, สภาโว. อนวชฺชสุขวิปากา จ เต ลกฺขณญฺจาติ อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณา, อนวชฺชสุขวิปากา หุตฺวา ลกฺขิยมานา สภาวา กุสลา นามาติ อตฺโถ.

ຄຳວ່າ "ມີລັກສະນະບໍ່ມີໂທດແລະມີວິບາກເປັນສຸກ" (ອະນາວັດຊະສຸຂະວິປາກະລັກຂະນາ) ໃນທີ່ນີ້, ທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ມີໂທດ (ອະວັດຊະ) ຊື່ວ່າ "ບໍ່ມີໂທດ" (ອະນາວັດຊາ), ອັດຖະວ່າ ປາສະຈາກຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຕິຕຽນ ຄື ບໍ່ມີໂທດ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານສະແດງເຖິງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ຄວນຕິຕຽນຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ຄວາມປາສະຈາກໂທດເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ທຳອື່ນໆ ທີ່ບໍ່ມີໂທດກໍມີຢູ່ ຄື ອັບພະຍາກົດ, ເມື່ອເຫັນໂທດວ່າ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນກໍຈະພອຍເປັນກຸສົນໄປນຳ ດ້ວຍພຽງແຕ່ຄຳວ່າ ບໍ່ມີໂທດ, ເພື່ອຈະຫຼີກເວັ້ນໂທດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "ມີວິບາກເປັນສຸກ" (ສຸຂະວິປາກະ). ຫຼືວ່າ ທຳທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ໂທດ ຊື່ວ່າ "ບໍ່ມີໂທດ" ໃນທີ່ນີ້, ບໍ່ແມ່ນໝາຍເຖິງທຳທີ່ມີໂທດສະຫງົບລະງັບແລ້ວ ຫຼື ປາສະຈາກໂທດເທົ່ານັ້ນ ເໝືອນໃນພາຫິຕິກະສູດ, ເພາະສະນັ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ ບໍ່ມີໂທດ ຈຶ່ງສະແດງເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ທຳລາຍໂທດ. ແຕ່ເພາະລັກສະນະທົ່ວໄປຂອງກຸສົນແລະອະກຸສົນ ທີ່ຕ່າງຈາກອັບພະຍາກົດ ຄື ຄວາມເປັນທຳທີ່ມີວິບາກ, ເພື່ອສະແດງຄວາມພິເສດໃນລັກສະນະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "ມີວິບາກເປັນສຸກ". ເພາະວ່າ ຄວາມຕ່າງກັນຂອງກຸສົນ ຈາກອະກຸສົນແລະອັບພະຍາກົດ ຍ່ອມສຳເລັດແລ້ວດ້ວຍຄຳກ່ອນນັ້ນເອງ. ວິບາກອັນເປັນສຸກ ຂອງທຳເຫຼົ່ານີ້ ມີຢູ່ ເພາະສະນັ້ນ ທຳເຫຼົ່ານີ້ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ມີວິບາກເປັນສຸກ" (ສຸຂະວິປາກາ). ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານສະແດງເຖິງສະພາວະທີ່ໃຫ້ຜົນເປັນສຸກ ໃນຄວາມເປັນທຳທີ່ມີວິບາກໂດຍທົ່ວໄປຂອງກຸສົນແລະອະກຸສົນ, ບໍ່ແມ່ນສະແດງພຽງແຕ່ຄວາມມີວິບາກເປັນສຸກຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນເທົ່ານັ້ນ. ທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ມີໂທດ ແລະ ມີວິບາກເປັນສຸກ ຊື່ວ່າ "ບໍ່ມີໂທດແລະມີວິບາກເປັນສຸກ" (ອະນາວັດຊະສຸຂະວິປາກາ). ສິ່ງທີ່ເປັນເຄື່ອງກຳນົດຮູ້ ຊື່ວ່າ "ລັກສະນະ" (ລັກຂະນັງ), ທຳທັງຫຼາຍທີ່ມີຄວາມບໍ່ມີໂທດແລະມີວິບາກເປັນສຸກເປັນລັກສະນະ ຊື່ວ່າ "ມີລັກສະນະບໍ່ມີໂທດແລະມີວິບາກເປັນສຸກ" (ອະນາວັດຊະສຸຂະວິປາກະລັກຂະນາ). ກໍກຸສົນທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ ເປັນທຳບໍ່ມີໂທດແລະມີວິບາກເປັນສຸກ, ພວກມັນຈະເປັນລັກສະນະຂອງຕົນເອງໄດ້ແນວໃດ? ຕອບວ່າ ເປັນໄດ້ ເພາະມີຄວາມສົມຄວນແຫ່ງຄວາມເປັນລັກສະນະແລະສິ່ງທີ່ຖືກກຳນົດລັກສະນະ ໂດຍຄວາມເປັນອັດຖະແຫ່ງຄຳທີ່ຮູ້ແລ້ວແລະຍັງບໍ່ຮູ້. ເພາະວ່າ ໂດຍອັດຖະແຫ່ງຄຳວ່າ "ກຸສົນ" ຍັງບໍ່ຮູ້ ກຸສົນທັງຫຼາຍຈຶ່ງເປັນສິ່ງທີ່ຄວນກຳນົດລັກສະນະ, ແລະ ໂດຍອັດຖະແຫ່ງຄຳວ່າ "ບໍ່ມີໂທດແລະມີວິບາກເປັນສຸກ" ທີ່ຮູ້ແລ້ວ ຈຶ່ງເປັນລັກສະນະ, ຂໍ້ນີ້ຈຶ່ງສົມຄວນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ສິ່ງທີ່ຖືກກຳນົດຮູ້ ຊື່ວ່າ "ລັກສະນະ" ຄື ສະພາວະ. ທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ມີໂທດແລະມີວິບາກເປັນສຸກ ແລະ ເປັນສະພາວະນັ້ນດ້ວຍ ຊື່ວ່າ "ມີລັກສະນະບໍ່ມີໂທດແລະມີວິບາກເປັນສຸກ", ອັດຖະວ່າ ສະພາວະທັງຫຼາຍທີ່ຖືກກຳນົດຮູ້ໂດຍຄວາມເປັນທຳບໍ່ມີໂທດແລະມີວິບາກເປັນສຸກ ຊື່ວ່າ ກຸສົນ.

อถ วา อนวชฺชวจเนน อนวชฺชตฺตํ อาห, สุขวิปากวจเนน สุขวิปากตฺตํ, ตสฺมา อนวชฺชญฺจ สุขวิปาโก จ อนวชฺชสุขวิปากํ, ตํ ลกฺขณํ เอเตสํ กรณตฺเถ จ กมฺมตฺเถ จ ลกฺขณสทฺเท สภาวภูตนฺติ อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณา, อนวชฺชสุขวิปากสภาเวน ลกฺขิยมานา ตํสภาววนฺโต จ กุสลาติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ อนวชฺชวจเนน ปวตฺติสุขตํ กุสลานํ ทสฺเสติ, สุขวิปากวจเนน วิปากสุขตํ. ปุริมญฺหิ อตฺตโน ปวตฺติสภาววเสน ลกฺขณตาวจนํ, ปจฺฉิมํ กาลนฺตเร วิปากุปฺปาทนสมตฺถตายาติ. ตถา ปุริเมน กุสลานํ อตฺตสุทฺธึ ทสฺเสติ[Pg.32], ปจฺฉิเมน วิสุทฺธวิปากตํ. ปุริเมน จ กุสลํ อกุสลสภาวโต นิวตฺเตติ, ปจฺฉิเมน อพฺยากตสภาวโต สวิปากตฺตทีปกตฺตา ปจฺฉิมสฺส. ปุริเมน วา วชฺชปฏิปกฺขภาวทสฺสนโต กิจฺจฏฺเฐน รเสน อกุสลวิทฺธํสนรสตํ ทีเปติ, ปจฺฉิเมน สมฺปตฺติอตฺเถน อิฏฺฐวิปากรสตํ. ปุริเมน จ อุปฏฺฐานาการฏฺเฐน ปจฺจุปฏฺฐาเนน โวทานปจฺจุปฏฺฐานตํ ทสฺเสติ, ปจฺฉิเมน ผลตฺเถน สุขวิปากปจฺจุปฏฺฐานตํ. ปุริเมน จ โยนิโสมนสิการํ กุสลานํ ปทฏฺฐานํ วิภาเวติ. ตโต หิ เต อนวชฺชา ชาตาติ. ปจฺฉิเมน กุสลานํ อญฺเญสํ ปทฏฺฐานภาวํ ทสฺเสติ. เต หิ สุขวิปากสฺส การณํ โหนฺตีติ. เอตฺถ จ สุขวิปากสทฺเท สุขสทฺโท อิฏฺฐปริยายวจนนฺติ ทฏฺฐพฺโพ. อิฏฺฐจตุกฺขนฺธวิปากา หิ กุสลา, น สุขเวทนาวิปากาว. สงฺขารทุกฺโขปสมสุขวิปากตาย จ สมฺภโว เอว นตฺถิ. น หิ ตํวิปาโกติ. ยทิ ปน วิปากสทฺโท ผลปริยายวจนํ, นิสฺสนฺทวิปาเกน อิฏฺฐรูเปนาปิ สุขวิปากตา โยเชตพฺพา.

ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ດ້ວຍຄຳວ່າ ບໍ່ມີໂທດ ທ່ານກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ມີໂທດ, ດ້ວຍຄຳວ່າ ມີວິບາກເປັນສຸກ ທ່ານກ່າວເຖິງຄວາມມີວິບາກເປັນສຸກ, ເພາະສະນັ້ນ ທຳທີ່ບໍ່ມີໂທດ ແລະ ວິບາກເປັນສຸກ ຊື່ວ່າ "ບໍ່ມີໂທດແລະມີວິບາກເປັນສຸກ" (ອະນາວັດຊະສຸຂະວິປາກັງ). ສິ່ງນັ້ນເປັນລັກສະນະຂອງທຳເຫຼົ່ານີ້; ແລະ ເພາະຄຳວ່າ ລັກສະນະ ໃນກະລານັດຖະ (ອັດຖະແຫ່ງເຄື່ອງມື) ແລະ ກັມມັດຖະ (ອັດຖະແຫ່ງກຳ) ເປັນສະພາວະນັ້ນເອງ, ທຳເຫຼົ່ານີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ມີລັກສະນະບໍ່ມີໂທດແລະມີວິບາກເປັນສຸກ" (ອະນາວັດຊະສຸຂະວິປາກະລັກຂະນາ), ອະທິບາຍວ່າ ທຳທັງຫຼາຍທີ່ຖືກກຳນົດຮູ້ດ້ວຍສະພາວະບໍ່ມີໂທດແລະມີວິບາກເປັນສຸກ ແລະ ມີສະພາວະນັ້ນເປັນຂອງຕົນ ຊື່ວ່າ ກຸສົນ. ໃນສອງບົດນັ້ນ, ດ້ວຍຄຳວ່າ ບໍ່ມີໂທດ ທ່ານສະແດງເຖິງຄວາມເປັນສຸກໃນຂະນະເປັນໄປ (ປະວັດຕິສຸຂະ) ຂອງກຸສົນທັງຫຼາຍ, ດ້ວຍຄຳວ່າ ມີວິບາກເປັນສຸກ ທ່ານສະແດງເຖິງຄວາມເປັນສຸກໃນຂະນະໃຫ້ຜົນ (ວິປາກະສຸຂະ). ເພາະວ່າ ບົດທຳອິດ ເປັນຄຳກ່າວເຖິງລັກສະນະໂດຍອຳນາດແຫ່ງສະພາວະທີ່ເປັນໄປຂອງຕົນ, ສ່ວນບົດຫຼັງ ເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມສາມາດໃນການໃຫ້ເກີດວິບາກໃນການຕໍ່ມາ. ໃນທຳນອງດຽວກັນ, ດ້ວຍບົດທຳອິດ ທ່ານສະແດງເຖິງຄວາມບໍລິສຸດຂອງຕົນເອງ (ອັດຕະສຸທທິ) ຂອງກຸສົນທັງຫຼາຍ, ດ້ວຍບົດຫຼັງ ທ່ານສະແດງເຖິງຄວາມມີວິບາກອັນບໍລິສຸດ. ດ້ວຍບົດທຳອິດ ທ່ານກີດກັນກຸສົນອອກຈາກສະພາວະຂອງອະກຸສົນ, ດ້ວຍບົດຫຼັງ ທ່ານກີດກັນອອກຈາກສະພາວະຂອງອັບພະຍາກົດ ເພາະບົດຫຼັງສະແດງເຖິງຄວາມມີວິບາກ. ຫຼືວ່າ, ດ້ວຍບົດທຳອິດ ເພາະເຫັນຄວາມເປັນປະຕິປັກຕໍ່ໂທດ ໂດຍອັດຖະແຫ່ງກິດຈະ (ໜ້າທີ່) ຄື ລົດ (ຣະສະ) ທ່ານຈຶ່ງສະແດງເຖິງຄວາມມີລົດຄືການກຳຈັດອະກຸສົນ, ດ້ວຍບົດຫຼັງ ໂດຍອັດຖະແຫ່ງຄວາມເຖິງພ້ອມ (ສຳປັດຕິ) ທ່ານສະແດງເຖິງຄວາມມີລົດຄືການໃຫ້ວິບາກທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ. ດ້ວຍບົດທຳອິດ ໂດຍອັດຖະແຫ່ງອາການທີ່ປະກົດ ຄື ປັດຈຸບັນ (ປັດຈຸປັດຖານ) ທ່ານສະແດງເຖິງຄວາມມີໂວທານະ (ຄວາມຜ່ອງແຜ້ວ) ເປັນປັດຈຸປັດຖານ, ດ້ວຍບົດຫຼັງ ໂດຍອັດຖະແຫ່ງຜົນ ທ່ານສະແດງເຖິງຄວາມມີສຸຂະວິບາກເປັນປັດຈຸປັດຖານ. ດ້ວຍບົດທຳອິດ ທ່ານສະແດງເຖິງໂຍນິໂສມະນະສິການ ວ່າເປັນປະທັດຖານ (ເຫດໃກ້ໃຫ້ເກີດ) ຂອງກຸສົນທັງຫຼາຍ, ເພາະກຸສົນທັງຫຼາຍເກີດຂຶ້ນເປັນທຳບໍ່ມີໂທດກໍເພາະໂຍນິໂສມະນະສິການນັ້ນ. ດ້ວຍບົດຫຼັງ ທ່ານສະແດງເຖິງຄວາມເປັນປະທັດຖານແກ່ສິ່ງອື່ນໆ ຂອງກຸສົນທັງຫຼາຍ, ເພາະກຸສົນທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເປັນເຫດແຫ່ງວິບາກເປັນສຸກ. ແລະ ໃນຄຳວ່າ "ມີວິບາກເປັນສຸກ" (ສຸຂະວິປາກະ) ນີ້, ຄວນເຫັນວ່າ ຄຳວ່າ "ສຸກ" (ສຸຂະ) ເປັນຄຳແທນ (ພະຍາຍ) ຂອງຄຳວ່າ "ໜ້າປາດຖະໜາ" (ອິດຖະ). ເພາະວ່າ ກຸສົນທັງຫຼາຍ ມີວິບາກເປັນນາມະຂັນສີ່ທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ, ບໍ່ແມ່ນມີວິບາກເປັນສຸຂະເວທະນາເທົ່ານັ້ນ. ແລະ ຄວາມເປັນໄປໄດ້ທີ່ຈະມີວິບາກເປັນສຸກອັນເກີດຈາກການສະຫງົບລະງັບສັງຂານທຸກ (ສັງຂາຣະທຸກໂຂປະສະມະສຸກ) ນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີເລີຍ, ເພາະສິ່ງນັ້ນບໍ່ແມ່ນວິບາກຂອງກຸສົນນັ້ນ. ແຕ່ຫາກຄຳວ່າ ວິບາກ ເປັນຄຳແທນຂອງຄຳວ່າ ຜົນ (ຜະລະ), ຄວາມມີວິບາກເປັນສຸກ ກໍຄວນປະກອບເຂົ້າກັບຮູບທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ (ອິດຖະຮູບ) ອັນເປັນນິດສັນທະວິບາກ (ຜົນໄຫຼອອກ) ນຳອີກ.

สาวชฺชทุกฺขวิปากลกฺขณาติ เอตฺถ จ วุตฺตวิธิอนุสาเรน อตฺโถ จ โยชนา จ ยถาสมฺภวํ เวทิตพฺพา. วิปาการหตา กุสลากุสลานํ ลกฺขณภาเวน วุตฺตา, ตพฺภาเวน อกถิตา อพฺยากตา อวิปาการหสภาวา โหนฺตีติ อาห ‘‘อวิปากลกฺขณา อพฺยากตา’’ติ. ยเถว หิ สุขทุกฺขวิปาการหา สุขทุกฺขวิปากาติ เอวํลกฺขณตา กุสลากุสลานํ วุตฺตา, เอวมิธาปิ อวิปาการหา อวิปากาติ เอวํลกฺขณตา อพฺยากตานํ วุตฺตา. ตสฺมา ‘‘อโหสิ กมฺมํ นาโหสิ กมฺมวิปาโก น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก นตฺถิ กมฺมวิปาโก, อตฺถิ กมฺมํ นตฺถิ กมฺมวิปาโก น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, ภวิสฺสติ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๓๔) เอวํปการานํ กุสลากุสลานํ กุสลากุสลภาวานาปตฺติ อพฺยากตภาวาปตฺติ วา น โหติ. น หิ เต สุขทุกฺขวิปาการหา น โหนฺติ วิปากธมฺมตฺตา, อวิปาการหา วา น โหนฺติ อวิปากธมฺมตฺตาภาวาติ.

ຄຳວ່າ "ມີລັກສະນະມີໂທດແລະມີວິບາກເປັນທຸກ" (ສາວັດຊະທຸກຂະວິປາກະລັກຂະນາ) ໃນທີ່ນີ້, ຄວນຊາບອັດຖະແລະການປະກອບຄວາມຕາມແນວທາງທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ ເທົ່າທີ່ຈະເປັນໄປໄດ້. ຄວາມຄວນແກ່ວິບາກ (ວິປາກາຣະຫະຕາ) ທ່ານກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນລັກສະນະຂອງກຸສົນແລະອະກຸສົນ, ທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນສະພາວະນັ້ນ ຄື ອັບພະຍາກົດ ຍ່ອມມີສະພາວະບໍ່ຄວນແກ່ວິບາກ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ອັບພະຍາກົດ ມີລັກສະນະບໍ່ມີວິບາກ" (ອະວິປາກະລັກຂະນາ ອັບພະຍາກະຕາ). ເພາະວ່າ ຄວາມຄວນແກ່ວິບາກເປັນສຸກແລະເປັນທຸກ ຖືກກ່າວໄວ້ວ່າເປັນລັກສະນະຂອງກຸສົນແລະອະກຸສົນແນວໃດ, ໃນທີ່ນີ້ກໍເຊັ່ນກັນ ຄວາມບໍ່ຄວນແກ່ວິບາກ ຖືກກ່າວໄວ້ວ່າເປັນລັກສະນະຂອງອັບພະຍາກົດແນວນັ້ນ. ເພາະສະນັ້ນ ຄວາມບໍ່ເຖິງຄວາມເປັນກຸສົນແລະອະກຸສົນ ຫຼື ຄວາມເຖິງຄວາມເປັນອັບພະຍາກົດ ແຫ່ງກຸສົນແລະອະກຸສົນທັງຫຼາຍ ທີ່ມີປະການຕ່າງໆ ເຊັ່ນວ່າ 'ກຳມີຢູ່ ວິບາກແຫ່ງກຳບໍ່ໄດ້ມີແລ້ວ ວິບາກແຫ່ງກຳຈັກບໍ່ມີ ວິບາກແຫ່ງກຳບໍ່ມີ, ກຳມີຢູ່ ວິບາກແຫ່ງກຳບໍ່ມີ ວິບາກແຫ່ງກຳຈັກບໍ່ມີ, ກຳຈັກມີ ວິບາກແຫ່ງກຳຈັກບໍ່ມີ' ຍ່ອມບໍ່ມີ. ເພາະວ່າ ກຸສົນແລະອະກຸສົນເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນວ່າຈະບໍ່ຄວນແກ່ວິບາກເປັນສຸກແລະເປັນທຸກ ເພາະມີສະພາວະທີ່ມີວິບາກ, ແລະ ອັບພະຍາກົດທັງຫຼາຍ ກໍບໍ່ແມ່ນວ່າຈະບໍ່ຄວນແກ່ຄວາມບໍ່ມີວິບາກ ເພາະບໍ່ມີສະພາວະທີ່ມີວິບາກ.

กุสลาติ วา ธมฺมาติ วาติอาทีนีติ กุสลธมฺมปทานิ ทฺเว, อกุสลธมฺมปทานิ ทฺเว, อพฺยากตธมฺมปทานิ ทฺเวติ. เอกตฺถนานตฺถานีติ วิสุํ วิสุํ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ อญฺญมญฺญาเปกฺขํ เอกตฺถนานตฺถตํ โจเทติ, น ฉนฺนํ. โทสเมตฺถ วตฺตุกาโม โจทโก ปุจฺฉตีติ ญตฺวา อาจริโย อาห ‘‘กิญฺเจตฺถา’’ติ. เอตฺถ [Pg.33] เอกตฺถนานตฺถตายํ กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อสมตฺตา เต โจทนา, อวสิฏฺฐํ ตาว พฺรูหีติ วุตฺตํ โหติ. ยทิ เอกตฺถานิ อินฺทสกฺกสทฺทานํ วิย สทฺทมตฺเต เอว เภโท, เอวํ กุสลธมฺมสทฺทานํ, น อตฺเถติ. ยถา ‘‘อินฺโท สกฺโก’’ติ วุตฺเต ‘‘อินฺโท อินฺโท’’ติ วุตฺตสทิสํ โหติ, เอวํ ‘‘กุสลา ธมฺมา’’ติ อิทํ วจนํ ‘‘กุสลา กุสลา’’ติ วุตฺตสทิสํ โหติ. เอวํ อิตเรสุปิ ‘‘อกุสลา อกุสลา’’ติ วุตฺตสทิสตา ‘‘อพฺยากตา อพฺยากตา’’ติ วุตฺตสทิสตา จ โยเชตพฺพา. อถ นานตฺถานิ, อินฺทกุเวรสทฺทานํ วิย สทฺทโต อตฺถโต จ กุสลธมฺมสทฺทานํ เภโท, ตถา อกุสลธมฺมสทฺทาทีนนฺติ ฉหิ ปเทหิ จตูหิ ปเทหิ จ ฉ จตฺตาโร จ อตฺถา ภินฺนา วุตฺตาติ กุสลตฺติกาทีนํ กุสลฉกฺกาทิภาโว, เหตุทุกาทีนญฺจ เหตุจตุกฺกาทิภาโว อาปชฺชตีติ.

ຄຳວ່າ "ກຸສົນ ຫຼື ທັມ" ເປັນຕົ້ນ ໝາຍເຖິງ ບົດວ່າ ກຸສົນທັມ ມີ ໒ ບົດ, ບົດວ່າ ອະກຸສົນທັມ ມີ ໒ ບົດ, ບົດວ່າ ອັບຍາກະຕະທັມ ມີ ໒ ບົດ. ຄຳວ່າ "ມີອັດຖະຢ່າງດຽວກັນ ແລະ ມີອັດຖະຕ່າງກັນ" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ໂຕ້ແຍ້ງ (ໂຈທົກ) ຍົກຂໍ້ສົງໄສຂຶ້ນສະແດງຄວາມເປັນອັດຖະຢ່າງດຽວກັນ ແລະ ຄວາມເປັນອັດຖະຕ່າງກັນ ໂດຍອາໄສເຊິ່ງກັນແລະກັນ ຂອງບົດຄູ່ໜຶ່ງໆ ແຍກກັນໄປ, ບໍ່ແມ່ນຂອງບົດທັງ ໖. ພຣະອາຈານຮູ້ວ່າ ຜູ້ໂຕ້ແຍ້ງປາຖະໜາຈະກ່າວໂທດໃນເລື່ອງນີ້ ຈຶ່ງຖາມວ່າ "ກໍໃນເລື່ອງນີ້ ມີຫຍັງ (ທີ່ເປັນໂທດ)?" ໃນຄວາມເປັນອັດຖະຢ່າງດຽວກັນ ແລະ ຄວາມເປັນອັດຖະຕ່າງກັນນີ້ ຍັງມີບາງສິ່ງທີ່ຄວນກ່າວ, ການໂຕ້ແຍ້ງຂອງເຈົ້າຍັງບໍ່ທັນສົມບູນ, ຈົ່ງກ່າວສ່ວນທີ່ເຫຼືອມາກ່ອນ ນີ້ຄືອະທິບາຍ. ຫາກວ່າ ບົດເຫຼົ່ານັ້ນມີອັດຖະຢ່າງດຽວກັນ ເໝືອນດັ່ງຄຳວ່າ "ອິນທະ" ແລະ "ສັກກະ" ທີ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນພຽງແຕ່ຮູບສັບເທົ່ານັ້ນ, ຄວາມແຕກຕ່າງແຫ່ງບົດວ່າ "ກຸສົນ" ແລະ "ທັມ" ກໍຈະບໍ່ມີ. ເໝືອນດັ່ງເມື່ອກ່າວວ່າ "ພຣະອິນ ພຣະສັກກະ" ກໍເທົ່າກັບກ່າວວ່າ "ພຣະອິນ ພຣະອິນ", ສັນໃດ; ຄຳວ່າ "ກຸສົນທັມ" ນີ້ ກໍເທົ່າກັບກ່າວວ່າ "ກຸສົນ ກຸສົນ", ສັນນັ້ນ. ແມ້ນໃນບົດທີ່ເຫຼືອ ກໍພຶງປະກອບຄວາມເທົ່າກັບການກ່າວວ່າ "ອະກຸສົນ ອະກຸສົນ" ແລະ "ອັບຍາກະຕະ ອັບຍາກະຕະ" ຢ່າງນີ້ເຊັ່ນກັນ. ແຕ່ຖ້າຫາກວ່າ ບົດເຫຼົ່ານັ້ນມີອັດຖະຕ່າງກັນ ເໝືອນດັ່ງຄຳວ່າ "ອິນທະ" ແລະ "ກຸເວຣະ" ທີ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນທັງຮູບສັບແລະອັດຖະ, ຄວາມແຕກຕ່າງແຫ່ງບົດວ່າ "ກຸສົນ" ແລະ "ທັມ" ເປັນຕົ້ນ ກໍຈະມີຢູ່; ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ດ້ວຍບົດ ໖ ບົດ ແລະ ບົດ ໔ ບົດ, ອັດຖະ ໖ ຢ່າງ ແລະ ໔ ຢ່າງ ທີ່ແຕກຕ່າງກັນ ກໍເປັນອັນຖືກກ່າວແລ້ວ, ຄວາມເປັນໝວດ ໖ ແຫ່ງກຸສົນເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງກຸສົນຕິກະເປັນຕົ້ນ, ແລະຄວາມເປັນໝວດ ໔ ແຫ່ງເຫດເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງເຫຕຸດຸກກະເປັນຕົ້ນ ກໍຈະພຶງເຖິງ.

นนุ ติณฺณํ ธมฺมสทฺทานํ ติณฺณํ อินฺทสทฺทานํ วิย รูปาเภทา อตฺถาเภโทติ ฉกฺกภาโว น ภวิสฺสติ, ตสฺมา เอวมิทํ วตฺตพฺพํ สิยา ‘‘ติกทุกานํ จตุกฺกติกภาโว อาปชฺชตี’’ติ, น วตฺตพฺพํ, ติณฺณํ ธมฺมสทฺทานํ เอกตฺถานํ ติณฺณํ อินฺทสทฺทานํ วิย วจเน ปโยชนาภาวา วุตฺตานํ เตสํ มาสสทฺทานํ วิย อภินฺนรูปานญฺจ อตฺถเภโท อุปปชฺชตีติ, เอวมปิ ยถา เอโก มาสสทฺโท อภินฺนรูโป กาลํ อปรณฺณวิเสสํ สุวณฺณมาสญฺจ วทติ, เอวํ ธมฺมสทฺโทปิ เอโก ภินฺเน อตฺเถ วตฺตุมรหตีติ กาลาทีนํ มาสปทตฺถตาย วิย ตพฺพจนียภินฺนตฺถานํ ธมฺมปทตฺถตาย อเภโทติ จตุกฺกติกภาโว เอว อาปชฺชตีติ, นาปชฺชติ เอกสฺส สทฺทสฺส ชาติคุณกิริยาภินฺนานํ อนภิธานโต. น หิ มาส-สทฺโท เอโก ชาติภินฺนานํ กาลาทีนํ อนฺตเรน สรูเปกเสสํ วาจโก โหติ. อิธ จ ยทิ สรูเปกเสโส กโต สิยา, ทุติโย ตติโย จ ธมฺม-สทฺโท น วตฺตพฺโพ สิยา, วุตฺโต จ โส, ตสฺมา กุสลาทิ-สทฺทา วิย อภินฺนกุสลาทิชาตีสุ รูปสามญฺเญปิ มาส-สทฺทา วิย ตโย วินิวตฺตอญฺญชาตีสุ วตฺตมานา ตโย ทฺเว จ ธมฺม-สทฺทา อาปนฺนาติ ติกทุกานํ ฉกฺกจตุกฺกภาโว เอว อาปชฺชตีติ.

ຖ້າຄັດຄ້ານວ່າ: ຄວາມເປັນໝວດ ໖ ຈະບໍ່ມີ ເພາະທັມມະສັບ ໓ ບົດ ບໍ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນທາງດ້ານຮູບສັບ ແລະ ບໍ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນທາງດ້ານອັດຖະ ເໝືອນດັ່ງອິນທະສັບ ໓ ບົດ, ເພາະສະນັ້ນ ຄຳນີ້ຈຶ່ງຄວນກ່າວວ່າ "ຄວາມເປັນໝວດ ໔ ແລະ ໝວດ ໓ ແຫ່ງຕິກະແລະດຸກກະ ຍ່ອມເຖິງ" ດັ່ງນີ້ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຕອບວ່າ: ບໍ່ຄວນກ່າວເຊັ່ນນັ້ນ, ເພາະວ່າ ທັມມະສັບ ໓ ບົດ ທີ່ມີອັດຖະຢ່າງດຽວກັນ ເໝືອນດັ່ງອິນທະສັບ ໓ ບົດ ນັ້ນ ບໍ່ມີປະໂຫຍດໃນການກ່າວ, ແຕ່ຄວາມແຕກຕ່າງກັນແຫ່ງອັດຖະ ຂອງທັມມະສັບເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ ເຊິ່ງມີຮູບສັບບໍ່ຕ່າງກັນ ເໝືອນດັ່ງມາສະສັບ ຍ່ອມສົມຄວນ. ແມ້ນເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ເໝືອນດັ່ງມາສະສັບບົດດຽວ ທີ່ມີຮູບສັບບໍ່ຕ່າງກັນ ຍ່ອມgກ່າວເຖິງການເວລາ, ພືດພັນພິເສດ, ແລະຄຳມາສະ, ສັນໃດ; ທັມມະສັບແມ້ນບົດດຽວ ກໍຍ່ອມຄວນກ່າວອັດຖະທີ່ແຕກຕ່າງກັນໄດ້, ສັນນັ້ນ; ຄວາມບໍ່ແຕກຕ່າງກັນແຫ່ງອັດຖະຂອງທັມມະສັບ ຍ່ອມມີ ເພາະຄວາມເປັນອັດຖະຂອງທັມມະສັບ ແຫ່ງອັດຖະຕ່າງໆ ທີ່ທັມມະສັບນັ້ນກ່າວ ເໝືອນດັ່ງຄວາມເປັນອັດຖະຂອງມາສະສັບ ແຫ່ງການເວລາເປັນຕົ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຄວາມເປັນໝວດ ໔ ແລະ ໝວດ ໓ ເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເຖິງ, ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຕອບວ່າ: ບໍ່ເຖິງ, ເພາະສັບບົດດຽວ ບໍ່ກ່າວເຖິງສິ່ງທີ່ຕ່າງກັນໂດຍຊາດ, ຄຸນ, ແລະກິຣິຍາ. ເພາະວ່າ ມາສະສັບບົດດຽວ ຍ່ອມບໍ່ເປັນຕົວສະແດງເຖິງການເວລາເປັນຕົ້ນ ທີ່ມີຊາດຕ່າງກັນ ໂດຍປາສະຈາກສະຣູເປກະເສດ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ຫາກວ່າໄດ້ເຮັດສະຣູເປກະເສດແລ້ວ, ທັມມະສັບບົດທີ ໒ ແລະ ບົດທີ ໓ ກໍບໍ່ຄວນgກ່າວ, ແຕ່ກໍໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວ; ເພາະສະນັ້ນ, ເໝືອນດັ່ງກຸສົນສັບເປັນຕົ້ນ ແມ້ນຈະມີຮູບສັບສາມັນໃນກຸສົນຊາດເປັນຕົ້ນທີ່ບໍ່ຕ່າງກັນ, ແຕ່ທັມມະສັບ ໓ ບົດ ແລະ ໒ ບົດ ທີ່ເປັນໄປໃນຊາດອື່ນໆ ທີ່ແຍກກັນໄປ ເໝືອນດັ່ງມາສະສັບ ໓ ບົດ ກໍເປັນອັນໄດ້ມາແລ້ວ, ເພາະສະນັ້ນ ຄວາມເປັນໝວດ ໖ ແລະ ໝວດ ໔ ແຫ່ງຕິກະແລະດຸກກະເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເຖິງ.

ปทานญฺจ อสมฺพนฺโธติ กุสลธมฺมปทานํ อญฺญมญฺญํ ตถา อกุสลธมฺมปทานํ อพฺยากตธมฺมปทานญฺจ อสมฺพนฺโธ อาปชฺชตีติ อตฺโถ. ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนญฺหิ อิจฺฉิโต สมฺพนฺโธ, น สพฺเพสํ ฉนฺนํ จตุนฺนํ วา อญฺญมญฺญนฺติ. อิทํ ปน กสฺมา โจเทติ, นนุ นานตฺถตฺเต สติ อตฺถนฺตรทสฺสนตฺถํ วุจฺจมาเนสุ ธมฺม-สทฺเทสุ กุสลากุสลาพฺยากต-สทฺทานํ [Pg.34] วิย อสมฺพนฺโธ วุตฺโต ยุตฺโต เอวาติ? สจฺจเมตํ, อสมฺพนฺธํ ปน สิทฺธํ กตฺวา ปุริมโจทนา กตา ‘‘ติกทุกานํ ฉกฺกจตุกฺกภาโว อาปชฺชตี’’ติ, อิธ ปน ตํ อสมฺพนฺธํ สาเธตุํ อิทํ โจทิตนฺติ เวทิตพฺพํ. อถ วา เอวเมตฺถ โยชนา กาตพฺพา – ยทิ ปน ฉกฺกจตุกฺกภาวํ น อิจฺฉสิ, ปทานํ สมฺพนฺเธน ภวิตพฺพํ ยถาวุตฺตนเยน, โส จ สมานวิภตฺตีนํ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ สมฺพนฺโธ เอกตฺถตฺเต สติ ยุชฺเชยฺย, ตฺวํ ปน นานตฺถตํ วทสีติ ปทานญฺจ เต อสมฺพนฺโธ อาปชฺชติ, เนว นาปชฺชตีติ. นิยมนตฺโถ จ-สทฺโท. ปุพฺพาปร…เป… นิปฺปโยชนานิ นาม โหนฺตีติ ฉกฺกจตุกฺกภาวํ อนิจฺฉนฺตสฺส, นานตฺถตํ ปน อิจฺฉนฺตสฺสาติ อธิปฺปาโย. อวสฺสญฺจ สมฺพนฺโธ อิจฺฉิตพฺโพ ปุพฺพาปรวิโรธาปตฺติโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยาปิ เจสา’’ติอาทิมาห. ปุจฺฉา หิ ปทวิปลฺลาสกรเณน ธมฺมา เอว กุสลาติ กุสลธมฺม-สทฺทานํ อิธ อุทฺทิฏฺฐานํ เอกตฺถตํ ทีเปติ, ตว จ นานตฺถตํ วทนฺตสฺส เนว หิ ธมฺมา กุสลาติ กตฺวา ตายปิ ปุจฺฉาย วิโรโธ อาปชฺชติ, วุจฺจติ จ ตถา สา ปุจฺฉาติ น นานตฺถตา ยุชฺชติ.

ຄຳວ່າ "ແລະຄວາມບໍ່ກ່ຽວຂ້ອງກັນແຫ່ງບົດທັງຫຼາຍ" ມີອັດຖະວ່າ: ຄວາມບໍ່ກ່ຽວຂ້ອງກັນແຫ່ງບົດວ່າ ກຸສົນທັມ ເຊິ່ງກັນແລະກັນ, ແລະແຫ່ງບົດວ່າ ອະກຸສົນທັມ ແລະ ອັບຍາກະຕະທັມ ກໍຍ່ອມເຖິງ. ເພາະວ່າ ຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນແຫ່ງບົດຄູ່ໜຶ່ງໆ ເປັນສິ່ງທີ່ປາຖະໜາ, ບໍ່ແມ່ນຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນແຫ່ງບົດທັງ ໖ ຫຼື ທັງ ໔ ທັງໝົດ ເຊິ່ງກັນແລະກັນ. ກໍເພາະເຫດໃດ ຜູ້ໂຕ້ແຍ້ງຈຶ່ງຍົກຂໍ້ສົງໄສນີ້ຂຶ້ນມາ? ຫາກວ່າເມື່ອມີອັດຖະຕ່າງກັນ, ໃນທັມມະສັບທັງຫຼາຍທີ່ກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງອັດຖະອື່ນ, ຄວາມບໍ່ກ່ຽວຂ້ອງກັນ ເໝືອນດັ່ງບົດວ່າ ກຸສົນ, ອະກຸສົນ, ແລະ ອັບຍາກະຕະ ທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ ຍ່ອມສົມຄວນແທ້ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຕອບວ່າ: ຄຳນັ້ນຈິງຢູ່, ແຕ່ພຶງຊາບວ່າ ການໂຕ້ແຍ້ງຄັ້ງກ່ອນທີ່ວ່າ "ຄວາມເປັນໝວດ ໖ ແລະ ໝວດ ໔ ແຫ່ງຕິກະແລະດຸກກະ ຍ່ອມເຖິງ" ນັ້ນ ເຮັດໃຫ້ຄວາມບໍ່ກ່ຽວຂ້ອງກັນນັ້ນສຳເລັດແລ້ວ, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ຍົກຂໍ້ສົງໄສນີ້ຂຶ້ນມາເພື່ອພິສູດຄວາມບໍ່ກ່ຽວຂ້ອງກັນນັ້ນ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ພຶງປະກອບຄວາມໃນເລື່ອງນີ້ຢ່າງນີ້ວ່າ: ຫາກເຈົ້າບໍ່ປາຖະໜาຄວາມເປັນໝວດ ໖ ແລະ ໝວດ ໔, ຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນແຫ່ງບົດທັງຫຼາຍ ກໍຄວນມີຢູ່ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວແລ້ວ, ແລະຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນແຫ່ງບົດຄູ່ໜຶ່ງໆ ທີ່ມີວິບັດສະເໝີກັນນັ້ນ ຍ່ອມສົມຄວນເມື່ອມີອັດຖະຢ່າງດຽວກັນ, ແຕ່ເຈົ້າກ່າວຄວາມເປັນອັດຖະຕ່າງກັນ, ເພາະສະນັ້ນ ຄວາມບໍ່ກ່ຽວຂ້ອງກັນແຫ່ງບົດທັງຫຼາຍ ກໍຍ່ອມເຖິງແກ່ເຈົ້າ, ຈະບໍ່ເຖິງກໍຫາບໍ່ໄດ້. ຈະ-ສັບ ມີອັດຖະກຳນົດ. ຄຳວ່າ "ເບື້ອງຕົ້ນແລະເບື້ອງປາຍ... ຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ມີປະໂຫຍດ" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ທີ່ບໍ່ປາຖະໜາຄວາມເປັນໝວດ ໖ ແລະ ໝວດ ໔ ແຕ່ປາຖະໜາຄວາມເປັນອັດຖະຕ່າງກັນ. ເພື່ອສະແດງວ່າ ຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນເປັນສິ່ງທີ່ຈຳເປັນຕ້ອງປາຖະໜາ ເພາະຈະຕ້ອງເຖິງຄວາມຂັດແຍ້ງກັນແຫ່ງເບື້ອງຕົ້ນແລະເບື້ອງປາຍ, ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ຍາປິ ເຈສາ" ເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ຄຳຖາມນັ້ນ ດ້ວຍການເຮັດໃຫ້ບົດສະຫຼັບກັນວ່າ "ທັມທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ ເປັນກຸສົນ" ຍ່ອມສະແດງຄວາມເປັນອັດຖະຢ່າງດຽວກັນ ແຫ່ງບົດວ່າ ກຸສົນແລະທັມ ທີ່ລະບຸໄວ້ໃນທີ່ນີ້, ແລະເມື່ອເຈົ້າກ່າວຄວາມເປັນອັດຖະຕ່າງກັນ, ຄວາມຂັດແຍ້ງແມ້ນກັບຄຳຖາມນັ້ນ ກໍຍ່ອມເຖິງ ເພາະບໍ່ໄດ້ເຮັດໃຫ້ຄວາມວ່າ "ທັມທັງຫຼາຍ ເປັນກຸສົນ" ສຳເລັດ, ແລະຄຳຖາມນັ້ນກໍຖືກກ່າວໄວ້ຢ່າງນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຄວາມເປັນອັດຖະຕ່າງກັນຈຶ່ງບໍ່ສົມຄວນ.

อปโร นโยติ ‘‘กุสลา ธมฺมา’’ติอาทีนํ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ เอกตฺถตฺตเมว ติณฺณํ ธมฺมสทฺทานํ เอกตฺถนานตฺถตฺเตหิ โจเทติ. ติณฺณํ ธมฺมานํ เอกตฺตาติอาทิมฺหิ ยถา ตีหิ อินฺท-สทฺเทหิ วุจฺจมานานํ อินฺทตฺถานํ อินฺทภาเวน เอกตฺตา ตโต อนญฺเญสํ สกฺกปุรินฺททสหสฺสกฺขสทฺทตฺถานํ เอกตฺตํ, เอวํ ติณฺณํ ธมฺม-สทฺทตฺถานํ ธมฺมภาเวน เอกตฺตา ตโต อนญฺเญสํ กุสลากุสลาพฺยากต-สทฺทตฺถานํ เอกตฺตํ อาปชฺชตีติ อตฺโถ. ธมฺโม นาม ภาโวติ สภาวธารณาทินา อตฺเถน ธมฺโมติ วุตฺโต, โส จ สภาวสฺเสว โหติ, นาสภาวสฺสาติ อิมินา อธิปฺปาเยน วทติ. โหตุ ภาโว, ตโต กินฺติ? ยทิ ติณฺณํ ธมฺมสทฺทานํ นานตฺถตา, ตีสุ ธมฺเมสุ โย โกจิ เอโก ธมฺโม ภาโว, ตโต อนญฺญํ กุสลํ อกุสลํ อพฺยากตํ วา เอเกกเมว ภาโว. ภาวภูตา ปน ธมฺมา อญฺเญ ทฺเว อภาวา โหนฺตีติ เตหิ อนญฺเญ กุสลาทีสุ ทฺเว เย เกจิ อภาวา. โยปิ จ โส เอโก ธมฺโม ภาโวติ คหิโต, โสปิ สมานรูเปสุ ตีสุ ธมฺมสทฺเทสุ อยเมว ภาวตฺโถ โหตีติ นิยมสฺส อภาวา อญฺญสฺส ภาวตฺถตฺเต สติ อภาโว โหตีติ ตโต อนญฺญสฺสปิ อภาวตฺตํ อาปนฺนนฺติ กุสลาทีนํ สพฺเพสมฺปิ อภาวตฺตาปตฺติ โหติ. น หิ อินฺทสฺส อมนุสฺสตฺเต ตโต อนญฺเญสํ สกฺกาทีนํ มนุสฺสตฺตํ อตฺถีติ.

ອີກນັຍໜຶ່ງ: ຜູ້ໂຕ້ແຍ້ງຍົກຂໍ້ສົງໄສຄວາມເປັນອັດຖະຢ່າງດຽວກັນ ແຫ່ງບົດຄູ່ໜຶ່ງໆ ມີ "ກຸສົນທັມ" ເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຄວາມເປັນອັດຖະຢ່າງດຽວກັນແລະຄວາມເປັນອັດຖະຕ່າງກັນ ແຫ່ງທັມມະສັບ ໓ ບົດ. ໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ເພາະຄວາມເປັນອັນດຽວກັນແຫ່ງທັມ ໓ ບົດ" ມີອັດຖະວ່າ: ເໝືອນດັ່ງອັດຖະຂອງອິນທະສັບ ທີ່ກ່າວດ້ວຍອິນທະສັບ ໓ ບົດ ມີຄວາມເປັນອັນດຽວກັນໂດຍຄວາມເປັນອິນ, ຄວາມເປັນອັນດຽວກັນແຫ່ງອັດຖະຂອງສັບວ່າ ສັກກະ, ປຸຣິນທະທະ, ແລະ ສະຫັດສັກຂະ ທີ່ບໍ່ຕ່າງໄປຈາກອິນທະສັບນັ້ນ ກໍຍ່ອມມີ, ສັນໃດ; ຄວາມເປັນອັນດຽວກັນແຫ່ງອັດຖະຂອງທັມມະສັບ ໓ ບົດ ໂດຍຄວາມເປັນທັມ ກໍຍ່ອມມີ, ແລະຄວາມເປັນອັນດຽວກັນແຫ່ງອັດຖະຂອງບົດວ່າ ກຸສົນ, ອະກຸສົນ, ແລະ ອັບຍາກະຕະ ທີ່ບໍ່ຕ່າງໄປຈາກທັມມະສັບນັ້ນ ກໍຍ່ອມເຖິງ, ສັນນັ້ນ. ທີ່ຊື່ວ່າ "ທັມ" ຄື "ສະພາວະ" ເພາະອັດຖະວ່າ ຊົງໄວ້ເຊິ່ງສະພາວະຂອງຕົນເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ທັມ, ແລະສະພາວະນັ້ນ ຍ່ອມມີແກ່ສິ່ງທີ່ມີສະພາວະເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ມີແກ່ສິ່ງທີ່ບໍ່ມີສະພາວະ, ນີ້ຄືອະທິບາຍ. ຖ້າວ່າເປັນສະພາວະແລ້ວ ຈະມີຫຍັງເກີດຂຶ້ນ? ຫາກວ່າທັມມະສັບ ໓ ບົດ ມີອັດຖະຕ່າງກັນ, ໃນທັມ ໓ ບົດນັ້ນ ທັມໃດທັມໜຶ່ງພຽງບົດດຽວເປັນສະພາວະ, ກຸສົນ, ອະກຸສົນ, ຫຼື ອັບຍາກະຕະ ທີ່ບໍ່ຕ່າງໄປຈາກທັມນັ້ນ ກໍຍ່ອມເປັນສະພາວະພຽງຢ່າງດຽວເທົ່ານັ້ນ. ສ່ວນທັມອີກ ໒ ບົດ ທີ່ເຫຼືອ ຍ່ອມເປັນອະສະພາວະ, ແລະກຸສົນເປັນຕົ້ນອີກ ໒ ຢ່າງ ທີ່ບໍ່ຕ່າງໄປຈາກທັມ ໒ ບົດນັ້ນ ກໍຍ່ອມເປັນອະສະພາວະໄປນຳ. ແລະແມ້ນທັມບົດດຽວໃດ ທີ່ຖືວ່າເປັນສະພາວະນັ້ນ, ເພາະບໍ່ມີຂໍ້ກຳນົດວ່າ "ໃນທັມມະສັບ ໓ ບົດ ທີ່ມີຮູບສະເໝີກັນນີ້ ບົດນີ້ເທົ່ານັ້ນມີອັດຖະເປັນສະພາວະ", ເມື່ອທັມມະສັບອື່ນມີອັດຖະເປັນສະພາວະ, ທັມບົດນັ້ນກໍຍ່ອມເປັນອະສະພາວະ, ເພາະສະນັ້ນ ຄວາມເປັນອະສະພາວະ ກໍຍ່ອມເຖິງແກ່ສິ່ງທີ່ບໍ່ຕ່າງໄປຈາກທັມບົດນັ້ນນຳ, ຈຶ່ງເປັນອັນວ່າ ຄວາມເປັນອະສະພາວະ ຍ່ອມເຖິງແກ່ກຸສົນເປັນຕົ້ນທັງໝົດ. ເພາະວ່າ ເມື່ອພຣະອິນບໍ່ແມ່ນມະນຸດ, ຄວາມເປັນມະນຸດ ຂອງພຣະສັກກະເປັນຕົ້ນ ທີ່ບໍ່ຕ່າງໄປຈາກພຣະອິນນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ.

นนุ [Pg.35] เอวมปิ เอกสฺส ภาวตฺตํ วินา อญฺเญสํ อภาวตฺตํ น สกฺกา วตฺตุํ, ตตฺถ จ เอเกเนว ภาเวน ภวิตพฺพนฺติ นิยมาภาวโต ติณฺณมฺปิ ภาวตฺเต สิทฺเธ เตหิ อนญฺเญสํ กุสลาทีนมฺปิ ภาวตฺตํ สิทฺธํ โหตีติ? น โหติ ติณฺณํ ธมฺม-สทฺทานํ นานตฺถภาวสฺส อนุญฺญาตตฺตา. น หิ ติณฺณํ ภาวตฺเต นานตฺถตา อตฺถิ, อนุญฺญาตา จ สา ตยาติ. นนุ ติณฺณํ ธมฺมานํ อภาวตฺเตปิ นานตฺถตา น สิยาติ? มา โหตุ นานตฺถตา, ตว ปน นานตฺถตํ ปฏิชานนฺตสฺส ‘‘เอโส โทโส’’ติ วทามิ, น ปน มยา นานตฺถตา เอกตฺถตา วา อนุญฺญาตาติ กุโต เม วิโรโธ สิยาติ. อถ วา อภาวตฺตํ อาปนฺเนหิ ธมฺเมหิ อนญฺเญ กุสลาทโยปิ อภาวา เอว สิยุนฺติ อิทํ วจนํ อนิยเมน เย เกจิ ทฺเว ธมฺมา อภาวตฺตํ อาปนฺนา, เตหิ อนญฺเญสํ กุสลาทีสุ เยสํ เกสญฺจิ ทฺวินฺนํ กุสลาทีนํ อภาวตฺตาปตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ เอกสฺส ภาวตฺตา. ยมฺปิ วุตฺตํ ‘‘เตหิ จ อญฺโญ กุสลปโรปิ อภาโว สิยา’’ติ, ตํ อนิยมทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ, น สพฺเพสํ อภาวสาธนตฺถํ. อยญฺหิ ตตฺถ อตฺโถ อกุสลปรสฺส วา อพฺยากตปรสฺส วา ธมฺมสฺส ภาวตฺเต สติ เตหิ อญฺโญ กุสลปโรปิ อภาโว สิยาติ.

ຖ້າຄັດຄ້ານວ່າ: ແມ້ນເປັນຢ່າງນັ້ນ, ກໍບໍ່ອາດກ່າວເຖິງຄວາມເປັນອະສະພາວະຂອງສິ່ງອື່ນ ໂດຍປາສະຈາກຄວາມເປັນສະພາວະຂອງສິ່ງໜຶ່ງໄດ້, ແລະໃນເລື່ອງນັ້ນ ເພາະບໍ່ມີຂໍ້ກຳນົດວ່າ "ຕ້ອງມີສະພາວະພຽງຢ່າງດຽວເທົ່ານັ້ນ", ເມື່ອຄວາມເປັນສະພາວະແຫ່ງທັມທັງ ໓ ສຳເລັດແລ້ວ, ຄວາມເປັນສະພາວະແຫ່ງກຸສົນເປັນຕົ້ນ ທີ່ບໍ່ຕ່າງໄປຈາກທັມທັງ ໓ ນັ້ນ ກໍຍ່ອມເປັນອັນສຳເລັດແລ້ວ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຕອບວ່າ: ບໍ່ສຳເລັດ, ເພາະເຈົ້າບໍ່ໄດ້ຍອມຮັບຄວາມເປັນອັດຖະຕ່າງກັນ ແຫ່ງທັມມະສັບ ໓ ບົດ. ເພາະວ່າ ເມື່ອທັມທັງ ໓ ເປັນສະພາວະ, ຄວາມເປັນອັດຖະຕ່າງກັນຍ່ອມບໍ່ມີ, ແຕ່ຄວາມເປັນອັດຖະຕ່າງກັນນັ້ນ ເຈົ້າໄດ້ຍອມຮັບແລ້ວ. ຖ້າຄັດຄ້ານວ່າ: ແມ້ນເມື່ອທັມ ໓ ບົດ ເປັນອະສະພາວະ, ຄວາມເປັນອັດຖະຕ່າງກັນ ກໍຈະບໍ່ມີ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຕອບວ່າ: ຄວາມເປັນອັດຖະຕ່າງກັນ ຈົ່ງຢ່າມີເລີຍ, ແຕ່ຂ້ອຍກ່າວວ່າ "ນີ້ຄືໂທດ" ແກ່ເຈົ້າຜູ້ຍອມຮັບຄວາມເປັນອັດຖະຕ່າງກັນ, ແຕ່ຂ້ອຍບໍ່ໄດ້ຍອມຮັບຄວາມເປັນອັດຖະຕ່າງກັນ ຫຼື ຄວາມເປັນອັດຖະຢ່າງດຽວກັນເລີຍ, ຄວາມຂັດແຍ້ງຈະມີແກ່ຂ້ອຍໄດ້ແນວໃດ? ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳກ່າວວ່າ "ກຸສົນເປັນຕົ້ນ ທີ່ບໍ່ຕ່າງໄປຈາກທັມທັງຫຼາຍທີ່ເຖິງຄວາມເປັນອະສະພາວະ ກໍຍ່ອມເປັນອະສະພາວະເຊັ່ນກັນ" ນີ້ ໝາຍເຖິງ ທັມ ໒ ບົດໃດໜຶ່ງ ທີ່ເຖິງຄວາມເປັນອະສະພາວະໂດຍບໍ່ກຳນົດ, ພຣະອາຈານກ່າວໝາຍເຖິງ ຄວາມເຖິງຄວາມເປັນອະສະພາວະ ແຫ່ງກຸສົນເປັນຕົ້ນ ໒ ຢ່າງໃດໜຶ່ງ ທີ່ບໍ່ຕ່າງໄປຈາກທັມ ໒ ບົດນັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນສະພາວະແຫ່ງທັມບົດດຽວ. ແມ້ນຄຳທີ່ກ່າວວ່າ "ແລະສິ່ງອື່ນທີ່ນອກເໜືອໄປຈາກທັມເຫຼົ່ານັ້ນ ແມ້ນມີກຸສົນເປັນຕົ້ນ ກໍຍ່ອມເປັນອະສະພາວະ" ນັ້ນ ກໍກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງຄວາມບໍ່ກຳນົດ, ບໍ່ແມ່ນເພື່ອພິສູດຄວາມເປັນອະສະພາວະຂອງທັງໝົດ. ເພາະວ່າ ອັດຖະໃນເລື່ອງນັ້ນມີດັ່ງນີ້: ເມື່ອທັມທີ່ມີອະກຸສົນເປັນຕົ້ນ ຫຼື ມີອັບຍາກະຕະເປັນຕົ້ນ ເປັນສະພາວະ, ທັມອື່ນທີ່ນອກເໜືອໄປຈາກທັມເຫຼົ່ານັ້ນ ແມ້ນມີກຸສົນເປັນຕົ້ນ ກໍຍ່ອມເປັນອະສະພາວະ.

สพฺพเมตํ อการณนฺติ เอตฺถ การณํ นาม ยุตฺติ. กุสลกุสลสทฺทานํ วิย เอกนฺตเอกตฺถตํ, กุสลรูปจกฺขุม-สทฺทานํ วิย เอกนฺตนานตฺถตญฺจ วิกปฺเปตฺวา ยายํ ปุนรุตฺติ ฉกฺกจตุกฺกาปตฺติ อสมฺพนฺธวิโรธาภาวาปตฺติ โทสาโรปนยุตฺติ วุตฺตา, สพฺพา สา อยุตฺติ, ตถา เอกตฺถนานตฺถตาภาวโตติ วุตฺตํ โหติ. ยา ยา อนุมติ ยถานุมติ อนุมติยา อนุมติยา โวหารสิทฺธิโต. อนุมติยา อนุรูปํ วา ยถานุมติ, ยถา อนุมติ ปวตฺตา, ตถา ตทนุรูปํ โวหารสิทฺธิโตติ อตฺโถ. อนุมติ หิ วิเสสนวิเสสิตพฺพาภาวโต อจฺจนฺตมภินฺเนสุ กตฺถจิ กิริยาคุณาทิปริคฺคหวิเสเสน อวิวฏสทฺทตฺถวิวรณตฺถํ ปวตฺตา ยถา ‘‘สกฺโก อินฺโท ปุรินฺทโท’’ติ. กตฺถจิ อจฺจนฺตํ ภินฺเนสุ ยถา ‘‘ธโว ขทิโร ปลาโส จ อานียนฺตู’’ติ. กตฺถจิ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาวโต เภทาเภทวนฺเตสุ เสยฺยถาปิ ‘‘นีลุปฺปลํ ปณฺฑิตปุริโส’’ติ, ตาย ตาย อนุมติยา ตทนุรูปญฺจ เต เต โวหารา สิทฺธา. ตสฺมา อิหาปิ กุสลธมฺม-สทฺทานํ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาวโต วิเสสตฺถสามญฺญตฺถปริคฺคเหน สมาเน อตฺเถ เภทาเภทยุตฺเต ปวตฺติ อนุมตาติ [Pg.36] ตาย ตาย อนุมติยา ตทนุรูปญฺจ สิทฺโธ เอโส โวหาโร. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สพฺพเมตํ อการณ’’นฺติ.

ຄຳວ່າ "ຄຳທັງໝົດນັ້ນ ບໍ່ມີເຫດຜົນ" ໃນທີ່ນີ້ ຄຳວ່າ "ເຫດຜົນ" ໝາຍເຖິງ ຄວາມສົມເຫດສົມຜົນ. ຄຳນັ້ນມີອະທິບາຍວ່າ: ການກ່າວຫາວ່າເປັນໂທດ ດ້ວຍຄວາມສົມເຫດສົມຜົນ ຄື ຄວາມຊ້ຳຊາກ, ການເຖິງຄວາມເປັນໝວດ ໖ ແລະ ໝວດ ໔, ຄວາມບໍ່ກ່ຽວຂ້ອງກັນ, ຄວາມຂັດແຍ້ງກັນ, ແລະ ການເຖິງຄວາມເປັນອະສະພາວະ ທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ ໂດຍການຈຳແນກຄວາມເປັນອັດຖະຢ່າງດຽວກັນໂດຍສ່ວນດຽວ ເໝືອນດັ່ງບົດວ່າ ກຸສົນແລະກຸສົນ, ແລະ ຄວາມເປັນອັດຖະຕ່າງກັນໂດຍສ່ວນດຽວ ເໝືອນດັ່ງບົດວ່າ ກຸສົນ, ຮູບ, ແລະ ຈັກຂຸມະ, ທັງໝົດນັ້ນ ບໍ່ສົມເຫດສົມຜົນ, ເພາະບໍ່ມີຄວາມເປັນອັດຖະຢ່າງດຽວກັນ ແລະ ຄວາມເປັນອັດຖະຕ່າງກັນຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ຕາມຄວາມເຫັນພ້ອມ" ໝາຍເຖິງ ຄວາມເຫັນພ້ອມໃດໆ, ເພາະຄວາມສຳເລັດແຫ່ງໂວຫານ ດ້ວຍຄວາມເຫັນພ້ອມນັ້ນໆ. ຫຼືວ່າ "ຍະຖານຸມະຕິ" ຄື ສົມຄວນແກ່ຄວາມເຫັນພ້ອມ, ມີອັດຖະວ່າ: ຄວາມເຫັນພ້ອມເປັນໄປຢ່າງໃດ, ຄວາມສຳເລັດແຫ່ງໂວຫານ ກໍມີຢູ່ຢ່າງນັ້ນ ທີ່ສົມຄວນແກ່ຄວາມເຫັນພ້ອມນັ້ນ. ເພາະວ່າ ຄວາມເຫັນພ້ອມ ຍ່ອມເປັນໄປໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ຕ່າງກັນຢ່າງສິ້ນເຊີງ ເພາະບໍ່ມີຄວາມເປັນວິເສດສະນະ ແລະ ວິເສສິຕະ ໃນບາງບ່ອນ ເພື່ອສະແດງອັດຖະຂອງສັບທີ່ຍັງບໍ່ແຈ່ມແຈ້ງ ດ້ວຍການກຳນົດເອົາກິຣິຍາແລະຄຸນເປັນຕົ້ນເປັນພິເສດ ເໝືອນດັ່ງຄຳວ່າ "ສັກກະ ພຣະອິນ ປຸຣິນທະທະ". ໃນບາງບ່ອນ ຍ່ອມເປັນໄປໃນສິ່ງທີ່ຕ່າງກັນຢ່າງສິ້ນເຊີງ ເໝືອນດັ່ງຄຳວ່າ "ຈົ່ງນຳເອົາໄມ້ຕະກຽນ, ໄມ້ເຄັງ, ແລະ ໄມ້ຈານມາ". ໃນບາງບ່ອນ ຍ່ອມເປັນໄປໃນສິ່ງທີ່ມີຄວາມຕ່າງແລະບໍ່ຕ່າງກັນ ເພາະມີຄວາມເປັນວິເສດສະນະແລະວິເສສິຕະ ເໝືອນດັ່ງຄຳວ່າ "ດອກບົວຂຽວ, ຄົນສະຫຼາດ". ໂວຫານນັ້ນໆ ທີ່ສົມຄວນແກ່ຄວາມເຫັນພ້ອມນັ້ນໆ ຍ່ອມສຳເລັດແລ້ວ ດ້ວຍຄວາມເຫັນພ້ອມນັ້ນໆ. ເພາະສະນັ້ນ ແມ້ນໃນທີ່ນີ້ ການເປັນໄປໃນອັດຖະທີ່ສະເໝີກັນ ເຊິ່ງປະກອບດ້ວຍຄວາມຕ່າງແລະບໍ່ຕ່າງກັນ ດ້ວຍການກຳນົດເອົາອັດຖະພิເສດ ແລະ ອັດຖະທົ່ວໄປ ເພາະມີຄວາມເປັນວິເສດສະນະແລະວິເສສິຕະ ແຫ່ງບົດວ່າ ກຸສົນແລະທັມ ຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ເຫັນພ້ອມແລ້ວ, ໂວຫານນີ້ ທີ່ສົມຄວນແກ່ຄວາມເຫັນພ້ອມນັ້ນໆ ຍ່ອມສຳເລັດແລ້ວ ດ້ວຍຄວາມເຫັນພ້ອມນັ້ນໆ. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຄຳທັງໝົດນັ້ນ ບໍ່ມີເຫດຜົນ".

อตฺตโน อตฺตโน อตฺถวิเสสํ ตสฺส ทีเปนฺตีติ อตฺตนา ปริคฺคหิตํ อตฺตนา วุจฺจมานํ อนวชฺชสุขวิปากาทิกุสลาทิภาวํ ธมฺม-สทฺทสฺส ทีเปนฺติ ตทตฺถสฺส ตพฺภาวทีปนวเสนาติ อธิปฺปาโย. น หิ ธมฺม-สทฺโท กุสลาทิภาโว โหตีติ. อิมินาวาติ ‘‘ธมฺม-สทฺโท ปริยตฺติอาทีสุ ทิสฺสตี’’ติอาทินา ‘‘อตฺตโน สภาวํ ธาเรนฺตี’’ติอาทินา จ นเยน. โส หิ สพฺพตฺถ สมาโน, น กุสล-สทฺโท อาโรคฺยาทีสุ ทิสฺสตีติ ‘‘กุจฺฉิเต สลยนฺตี’’ติอาทิโก, โส จ วิเสสนโย ‘‘อิโต ปรํ วิเสสมตฺตเมว วกฺขามา’’ติ เอเตน อปนีโตติ ทฏฺฐพฺโพ. น หิ กุสลาทิวิเสสํ คเหตฺวา ปวตฺตา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตาติอาทโย วิเสสาติ.

ຄຳວ່າ "ຍ່ອມສະແດງອັດຖະພິເສດຂອງຕົນໆ ແກ່ທັມມະສັບນັ້ນ" ມີອະທິບາຍວ່າ: ຍ່ອມສະແດງຄວາມເປັນກຸສົນເປັນຕົ້ນ ມີຄວາມບໍ່ມີໂທດແລະມີວິບາກເປັນສຸກເປັນຕົ້ນ ທີ່ຕົນກຳນົດເອົາ ທີ່ຕົນກ່າວເຖິງ ແກ່ທັມມະສັບ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງຄວາມເປັນຢ່າງນັ້ນ ແຫ່ງອັດຖະຂອງທັມມະສັບນັ້ນ. ເພາະວ່າ ທັມມະສັບ ຍ່ອມບໍ່ແມ່ນຄວາມເປັນກຸສົນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍນັຍນີ້" ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ "ທັມມະສັບ ຍ່ອມປາກົດໃນປະຣິຍັດເປັນຕົ້ນ" ແລະ "ຍ່ອມຊົງໄວ້ເຊິ່ງສະພາວະຂອງຕົນ". ເພາະວ່າ ທັມມະສັບນັ້ນ ຍ່ອມສະເໝີກັນໃນທຸກບ່ອນ, ບໍ່ເໝືອນກຸສົນສັບ ທີ່ປາກົດໃນຄວາມບໍ່ມີໂລກ ເປັນຕົ້ນ ທີ່ມີວິເຄາະວ່າ "ຍ່ອມກຳຈັດສິ່ງທີ່ໜ້າກຽດ" ເປັນຕົ້ນ, ແລະນັຍພິເສດນັ້ນ ພຶງເຫັນວ່າ ພຣະອາຈານນຳອອກແລ້ວ ດ້ວຍຄຳວ່າ "ຕັ້ງແຕ່ນີ້ໄປ ເຮົາຈະກ່າວພຽງແຕ່ຂໍ້ພິເສດເທົ່ານັ້ນ". ເພາະວ່າ ບົດທັງຫຼາຍມີ "ປະກອບດ້ວຍສຸຂະເວທະນາ" ເປັນຕົ້ນ ທີ່ຖືເອົາຂໍ້ພິເສດມີກຸສົນເປັນຕົ້ນແລ້ວເປັນໄປ ຍ່ອມບໍ່ແມ່ນຂໍ້ພິເສດ.

๒. สุขสฺส จ ปหานาติ เอตฺถ สุขินฺทฺริยํ ‘‘สุข’’นฺติ วุตฺตํ, ตญฺจ สุขเวทนาว โหตีติ ‘‘สุขเวทนายํ ทิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ, น ปน ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา สุขา เวทนา’’ติเอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๒๔๙ อาทโย) สุข-สทฺโท วิย สุขเวทนาสทฺเทน สมานตฺถตฺตา. อยญฺหิ สุขินฺทฺริยตฺโถ สุข-สทฺโท กายสุขนํ กายานุคฺคหํ สาตวิเสสํ คเหตฺวา ปวตฺโต, น ปน สุขา เวทนา ‘‘ยํ กิญฺจิ เวทนํ เวเทติ สุขํ วา (ม. นิ. ๑.๔๐๙), โย สุขํ ทุกฺขโต’’ติเอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๒๕๓) สุข-สทฺโท วิย สาตสามญฺญํ คเหตฺวา ปวตฺโตติ. ยสฺมึ สติ สุขเหตูนํ ปวตฺติ, ตํ สุขมูลํ. พุทฺธุปฺปาเท จ กามสมติกฺกมาทิเก วิราเค จ สติ สุขเหตูนํ ปุญฺญปสฺสทฺธิอาทีนํ ปวตฺติ โหตีติ ตํ ‘‘สุขมูลํ สุข’’นฺติ วุตฺตํ. สุขสฺส จ อารมฺมณตฺตา ‘‘รูปํ สุข’’นฺติ วุตฺตํ. ปุญฺญานีติ ยทิทํ วจนํ, ตํ สุขสฺส จ อธิวจนํ อิฏฺฐวิปากสฺส อธิวจนํ ตทตฺถสฺส อิฏฺฐวิปากวิปจฺจนโตติ อตฺโถ. สุขปจฺจยานํ รูปาทีนํ อิฏฺฐานํ ฐานํ โอกาโส สคฺคา นนฺทนญฺจาติ ‘‘สุขา สคฺคา สุขํ นนฺทน’’นฺติ วุตฺตํ. ทิฏฺฐธมฺเมติ อิมสฺมึ อตฺตภาเว. สุขวิหาราติ ปฐมชฺฌานวิหาราที. นีวรณาทิพฺยาพาธรหิตตฺตา ‘‘อพฺยาพชฺฌา’’ติ วุตฺตา. สพฺพสงฺขารทุกฺขนิพฺพาปนโต ตํนิโรธตฺตา วา ‘‘นิพฺพานํ สุข’’นฺติ วุตฺตํ. อาทิ-สทฺเทน ‘‘อทุกฺขมสุขํ สนฺตํ, สุขมิจฺเจว ภาสิต’’นฺติ อทุกฺขมสุเข. ‘‘ทฺเวปิ มยา, อานนฺท, [Pg.37] เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน สุขา เวทนา ทุกฺขา เวทนา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๖๗) สุโขเปกฺขาสุ จ อิฏฺฐาสูติ เอวมาทีสุ ปวตฺติ สงฺคหิตา.

໒. ໃນຄຳວ່າ 'ສຸຂັສສະ ຈະ ປະຫານາ' (ເພາະລະສຸກ) ນີ້, ສຸຂິນຊີ ເອີ້ນວ່າ 'ສຸກ'. ແລະ ສຸຂິນຊີນັ້ນ ກໍຄືສຸຂະເວທະນານັ້ນເອງ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງມີຄຳກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມເຫັນໃນສຸຂະເວທະນາ'. ແຕ່ບໍ່ແມ່ນຍ້ອນຄຳວ່າ 'ສຸກ' ມີຄວາມໝາຍຄືກັນກັບຄຳວ່າ 'ສຸຂະເວທະນາ' ເໝືອນດັ່ງໃນພຣະສູດທັງຫຼາຍມີອາທິວ່າ 'ຕິສໂສ ອิມາ, ພິກຂະເວ, ເວທະນາ ສຸຂາ ເວທະນາ' (ພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ເວທະນາ ໓ ປະການນີ້ ຄື ສຸຂະເວທະນາ...) (ສໍ. ນິ. ໔.໒໔໙ ເປັນຕົ້ນ). ເພາະວ່າ ຄຳວ່າ 'ສຸກ' ໃນຄວາມໝາຍແຫ່ງສຸຂິນຊີນັ້ນ ໝາຍເອົາຄວາມສຸກທາງກາຍ ຄວາມເກື້ອກູນແກ່ກາຍ ອັນເປັນຄວາມຍິນດີພິເສດ, ແຕ່ບໍ່ໄດ້ໝາຍເອົາຄວາມຍິນດີທົ່ວໄປ ເໝືອນດັ່ງຄຳວ່າ 'ສຸກ' ໃນພຣະສູດທັງຫຼາຍມີອາທິວ່າ 'ຍັງ ກິນຈິ ເວທະນັງ ເວເທຕິ ສຸຂໍ ວາ' (ບຸກຄົນຍ່ອມສະເຫວີຍເວທະນາໃດໆ ເປັນສຸກກໍຕາມ...) (ມ. ນິ. ໑.໔໐໙), 'ໂຍ ສຸຂໍ ທຸກຂະໂຕ' (ຜູ້ໃດເຫັນຄວາມສຸກໂດຍຄວາມເປັນທຸກ...) (ສໍ. ນິ. ໔.໒໕໓). ສິ່ງໃດມີຢູ່ ແລ້ວເຮັດໃຫ້ເຫດແຫ່ງຄວາມສຸກເກີດຂຶ້ນ, ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ 'ສຸຂະມູນ' (ມູນເຫດແຫ່ງຄວາມສຸກ). ເມື່ອພຣະພຸດທະເຈົ້າອຸບັດຂຶ້ນ ແລະ ເມື່ອມີວິຣາຄະ (ຄວາມປາສະຈາກກຳນັດ) ມີການກ້າວລ່ວງກາມເປັນຕົ້ນ, ເຫດແຫ່ງຄວາມສຸກມີບຸນ ແລະ ປັດສັດທິເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງເອີ້ນສິ່ງນັ້ນວ່າ 'ສຸຂະມູນ ສຸກ' (ສຸກອັນເປັນມູນເຫດແຫ່ງຄວາມສຸກ). ເພາະຮູບເປັນອາຣົມແຫ່ງຄວາມສຸກ ຈຶ່ງມີຄຳກ່າວວ່າ 'ຮູບເປັນສຸກ'. ຄຳວ່າ 'ບຸນທັງຫຼາຍ' ນີ້ ເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງຄວາມສຸກ, ເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງວິບາກອັນເປັນທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ, ອະທິບາຍວ່າ ເພາະມີຄວາມໝາຍວ່າ ເປັນການສະເຫວີຍວິບາກອັນເປັນທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ. ເພາະສະຫວັນ ແລະ ນັນທະນະວັນ ເປັນທີ່ຕັ້ງ ເປັນໂອກາດຂອງຮູບເປັນຕົ້ນ ອັນເປັນປັດໄຈແຫ່ງຄວາມສຸກ ທີ່ເປັນໜ້າປາດຖະໜາ, ຈຶ່ງມີຄຳກ່າວວ່າ 'ສະຫວັນທັງຫຼາຍເປັນສຸກ, ນັນທະນະວັນເປັນສຸກ'. ຄຳວ່າ 'ໃນທຳມະຈຸບັນ' ໝາຍເຖິງ ໃນອັດຕະພາບນີ້. ຄຳວ່າ 'ສຸຂະວິຫານ' ໝາຍເຖິງ ປະຖົມມະຊານວິຫານເປັນຕົ້ນ. ເພາະປາສະຈາກຄວາມບຽດບຽນມີນີວອນເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ 'ອະວະຍາປັດຊາ' (ຄວາມບໍ່ບຽດບຽນ). ເພາະດັບທຸກແຫ່ງສັງຂານທັງປວງ ຫຼື ເພາະດັບສັງຂານເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ 'ນິບພານເປັນສຸກ'. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ' (ອາທິ-ສັດທະ) ຍ່ອມລວມເອົາການໃຊ້ໃນອະທຸກຂະມະສຸຂະເວທະນາ ດັ່ງໃນຄຳວ່າ 'ອະທຸກຂະມະສຸຂໍ ສັນຕັງ, ສຸຂະມິດເຈວະ ພາສິຕັງ' (ອະທຸກຂະມະສຸຂະເວທະນາ ອັນເປັນທຳສະຫງົບ ພຣະອົງກໍຕຣັດວ່າເປັນສຸກຄືກັນ), ແລະ ໃນສຸໂຂເປກຂາທັງຫຼາຍ ອັນເປັນທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ ດັ່ງໃນຄຳວ່າ 'ທະເວປິ ມະຍາ, ອານັນທະ, ເວທະນາ ວຸດຕາ ປະຣິຍາເຍນະ ສຸຂາ ເວທະນາ ທຸກຂາ ເວທະນາ' (ອານົນ! ເວທະນາ ໒ ປະການ ທີ່ເຮົາກ່າວໄວ້ໂດຍປະຣິຍາຍ ກໍຄື ສຸຂະເວທະນາ ແລະ ທຸກຂະເວທະນາ) (ສໍ. ນິ. ໔.໒) ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ.

ทุกฺขวตฺถูติ ทุกฺขสฺส โอกาโส. อตฺตโน ปจฺจเยหิ อุปฺปชฺชมานมฺปิ หิ ตํ ทุกฺขํ ชาติอาทีสุ วิชฺชมาเนสุ ตพฺพตฺถุกํ หุตฺวา อุปฺปชฺชติ. ทุกฺขปจฺจเยติ ทุกฺขเหตุมฺหิ, ทุกฺขสฺส ชนเกติ อตฺโถ. ทุกฺขปจฺจยฏฺฐาเนติ ทุกฺขชนกกมฺมสฺส สหายภูตานํ อนิฏฺฐรูปาทิปจฺจยานํ ฐาเน. ปจฺจยสทฺโท หิ ชนเก ชนกสหาเย จ ปวตฺตตีติ. อาทิ-สทฺเทน ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺข’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๓.๑๕, ๔๕-๔๖, ๗๖) สงฺขารทุกฺขาทีสุ ปวตฺติ ทฏฺฐพฺพา. สมฺปยุตฺเต วตฺถุญฺจ กรชกายํ สุขยติ ลทฺธสฺสาเท อนุคฺคหิเต กโรตีติ สุขา. สุขาติ เวทนาสทฺทมเปกฺขิตฺวา สุขภาวมตฺตสฺส อปฺปกาสเนน นปุํสกลิงฺคตา น กตา. สภาวโต สงฺกปฺปโต จ ยํ อิฏฺฐํ, ตทนุภวนํ อิฏฺฐาการานุภวนํ วา อิฏฺฐานุภวนํ.

ຄຳວ່າ 'ທຸກຂະວັດຖຸ' (ທີ່ຕັ້ງແຫ່ງທຸກ) ໝາຍເຖິງ ໂອກາດແຫ່ງຄວາມທຸກ. ເພາະວ່າ ຄວາມທຸກນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເກີດຂຶ້ນຈາກປັດໄຈຂອງຕົນເອງ, ແຕ່ເມື່ອຊາດິ (ການເກີດ) ເປັນຕົ້ນມີຢູ່ ມັນກໍເກີດຂຶ້ນໂດຍມີຊາດິເປັນຕົ້ນນັ້ນເປັນທີ່ຕັ້ງ. ຄຳວ່າ 'ໃນທຸກຂະປັດໄຈ' ໝາຍເຖິງ ໃນເຫດແຫ່ງທຸກ, ອະທິບາຍວ່າ ໃນສິ່ງທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດທຸກ. ຄຳວ່າ 'ໃນຖານະອັນເປັນປັດໄຈແຫ່ງທຸກ' ໝາຍເຖິງ ໃນຖານະແຫ່ງປັດໄຈທັງຫຼາຍມີຮູບອັນບໍ່ເປັນທີ່ໜ້າປາດຖະໜາເປັນຕົ້ນ ອັນເປັນສະຫາຍ (ຕົວຊ່ວຍ) ແກ່ກຳທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດທຸກ. ເພາະວ່າ ຄຳວ່າ 'ປັດໄຈ' (ປັດຈະຍະ) ຍ່ອມໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ຕົວເຮັດໃຫ້ເກີດ ແລະ ຕົວຊ່ວຍໃຫ້ເກີດ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ' (ອາທິ-ສັດທະ) ພຶງເຫັນການໃຊ້ໃນສັງຂາຣະທຸກເປັນຕົ້ນ ດັ່ງໃນຄຳວ່າ 'ຍະທະນິດຈັງ ຕັງ ທຸກຂັງ' (ສິ່ງໃດບໍ່ທ່ຽງ ສິ່ງນັ້ນເປັນທຸກ) ເປັນຕົ້ນ (ສໍ. ນິ. ໓.໑໕, ໔໕-໔໖, ໗໖). ທຳໃດທີ່ເຮັດໃຫ້ສຳປະຍຸດຕະທຳ ແລະ ກາຍທີ່ເກີດຈາກກຳ (ກະຣະຊະກາຍ) ໄດ້ຮັບຄວາມສຸກ ຄື ເຮັດໃຫ້ໄດ້ຮັບຄວາມຍິນດີ ແລະ ໄດ້ຮັບການເກື້ອກູນ, ທຳນັ້ນຊື່ວ່າ 'ສຸຂາ' (ເປັນສຸກ). ຄຳວ່າ 'ສຸຂາ' ນີ້ ເປັນອິຖີລີງ ເພາະເພັ່ງເຖິງຄຳວ່າ 'ເວທະນາ' (ເວທະນາສັດທະ), ບໍ່ໄດ້ເຮັດໃຫ້ເປັນນະປຸງສະກະລີງ ເພາະບໍ່ໄດ້ສະແດງພຽງແຕ່ຄວາມເປັນສຸກເທົ່ານັ້ນ. ການສະເຫວີຍອາຣົມໃດທີ່ເປັນໜ້າປາດຖະໜາ ໂດຍສະພາວະ ແລະ ໂດຍຄວາມດຳຣິ ຫຼື ການສະເຫວີຍອາຣົມໂດຍອາການອັນເປັນທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ, ຊື່ວ່າ 'ອິດຖານຸພະວັນ' (ການສະເຫວີຍອາຣົມອັນເປັນທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ).

สมนฺติ อวิสมํ. สมา เอกีภาวูปคตา วิย ยุตฺตา, สมํ วา สห ยุตฺตาติ โยเชตพฺพํ. เอกุปฺปาทาติ เอโก สมาโน อุปฺปาโท เอเตสนฺติ เอกุปฺปาทา, สมานปจฺจเยหิ สหุปฺปตฺติกาติ อตฺโถ. สหุปฺปตฺติกานํ รูปารูปานญฺจ อญฺญมญฺญสมฺปยุตฺตตา อาปชฺเชยฺยาติ ‘‘เอกนิโรธา’’ติ วุตฺตํ, เย สมานุปฺปาทา สมานนิโรธา จ, เต สมฺปยุตฺตาติ รูปารูปานํ อญฺญมญฺญสมฺปโยโค นิวาริโต โหติ. เอวมปิ อวินิพฺโภครูปานํ อญฺญมญฺญสมฺปยุตฺตตา อาปชฺเชยฺยาติ ‘‘เอกวตฺถุกา’’ติ วุตฺตํ, เย เอกุปฺปาทา เอกนิโรธา เอกวตฺถุกา จ, เต สมฺปยุตฺตาติ. เอวมปิ อวินิพฺโภครูเปสุ เอกํ มหาภูตํ เสสมหาภูโตปาทารูปานํ นิสฺสยปจฺจโย โหตีติ เตน ตานิ เอกวตฺถุกานีติ, จกฺขาทินิสฺสยภูตานิ วา ภูตานิ เอกํ วตฺถุ เอเตสุ สนฺนิสฺสิตนฺติ เอกวตฺถุกานีติ กปฺเปนฺตสฺส เตสํ สมฺปยุตฺตตาปตฺติ สิยาติ ตนฺนิวารณตฺถํ ‘‘เอการมฺมณา’’ติ วุตฺตํ, เย เอกุปฺปาทา…เป… เอการมฺมณา จ โหนฺติ, เต สมฺปยุตฺตาติ. ปฏิโลมโต วา เอการมฺมณาติ วุตฺเต เอกวีถิยญฺจ ปญฺจวิญฺญาณสมฺปฏิจฺฉนานํ นานาวีถิยํ ปรสนฺตาเน จ เอกสฺมึ อารมฺมเณ อุปฺปชฺชมานานํ ภินฺนวตฺถุกานํ สมฺปยุตฺตตา อาปชฺเชยฺยาติ ‘‘เอกวตฺถุกา’’ติ วุตฺตํ, เย เอกวตฺถุกา หุตฺวา เอการมฺมณา, เต สมฺปยุตฺตาติ. เอวมปิ สมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณาทีนํ สมฺปยุตฺตตา อาปชฺเชยฺยาติ ‘‘เอกนิโรธา’’ติ วุตฺตํ, เย เอกนิโรธา [Pg.38] หุตฺวา เอกวตฺถุกา เอการมฺมณา, เต สมฺปยุตฺตาติ. กึ ปน นานุปฺปาทาปิ เอวํ ติวิธลกฺขณา โหนฺติ, อถ เอกุปฺปาทา เอวาติ วิจารณาย เอกุปฺปาทา เอว เอวํ ติวิธลกฺขณา โหนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘เอกุปฺปาทา’’ติ วุตฺตํ.

ຄຳວ່າ 'ສະມັງ' ໝາຍເຖິງ ບໍ່ແຕກຕ່າງກັນ. ຄຳວ່າ 'ສະມາ' ໝາຍເຖິງ ປະກອບກັນຄືກັບເຖິງຄວາມເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນ, ຫຼື ພຶງປະກອບຄວາມວ່າ ປະກອບຮ່ວມກັນໂດຍສະເໝີພາບ. ຄຳວ່າ 'ເອກຸບປາດາ' (ມີການເກີດຂຶ້ນຮ່ວມກັນ) ໝາຍເຖິງ ທຳທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນມີການເກີດຂຶ້ນເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນ ສະເໝີກັນ, ອະທິບາຍວ່າ ມີການເກີດຂຶ້ນຮ່ວມກັນດ້ວຍປັດໄຈທີ່ສະເໝີກັນ. ເພື່ອປ້ອງກັນບໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມເຂົ້າໃຈຜິດວ່າ ຮູບ ແລະ ອະຣູບ ທີ່ເກີດຂຶ້ນຮ່ວມກັນນັ້ນ ຈະເປັນສຳປະຍຸດຕະທຳແກ່ກັນແລະກັນ, ຈຶ່ງມີຄຳກ່າວວ່າ 'ເອກະນິໂຣທາ' (ມີການດັບຮ່ວມກັນ), ຄື ທຳເຫຼົ່າໃດທີ່ມີການເກີດຂຶ້ນສະເໝີກັນ ແລະ ດັບສະເໝີກັນ, ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າ ສຳປະຍຸດຕະທຳ, ດ້ວຍເຫດນີ້ ຈຶ່ງເປັນການຫ້າມຄວາມເປັນສຳປະຍຸດຕະທຳລະຫວ່າງຮູບກັບອະຣູບ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະກ່າວຢ່າງນັ້ນ, ກໍອາດຈະມີຄວາມເຂົ້າໃຈຜິດວ່າ ອະວິນິບໂພຄະຮູບ (ຮູບທີ່ແຍກອອກຈາກກັນບໍ່ໄດ້) ຈະເປັນສຳປະຍຸດຕະທຳແກ່ກັນແລະກັນ, ຈຶ່ງມີຄຳກ່າວວ່າ 'ເອກະວັດຖຸກາ' (ມີທີ່ຕັ້ງອັນດຽວກັນ), ຄື ທຳເຫຼົ່າໃດທີ່ມີການເກີດຂຶ້ນຮ່ວມກັນ ດັບຮ່ວມກັນ ແລະ ມີທີ່ຕັ້ງອັນດຽວກັນ, ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າ ສຳປະຍຸດຕະທຳ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະກ່າວຢ່າງນັ້ນ, ໃນອະວິນິບໂພຄະຮູບທັງຫຼາຍ, ມະຫາພູດທະຮູບຢ່າງໜຶ່ງ ຍ່ອມເປັນນິດສະຍະປັດໄຈແກ່ມະຫາພູດທະຮູບທີ່ເຫຼືອ ແລະ ອຸປາດາຍະຮູບທັງຫຼາຍ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຮູບເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ມີທີ່ຕັ້ງອັນດຽວກັນ, ຫຼື ມະຫາພູດທະຮູບທັງຫຼາຍອັນເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນທີ່ຕັ້ງອັນດຽວກັນທີ່ອາໄສຢູ່ໃນຮູບເຫຼົ່ານີ້, ສັນນິຖານວ່າ ສຳລັບຜູ້ທີ່ຄິດວ່າ ຮູບເຫຼົ່ານັ້ນຈະເປັນສຳປະຍຸດຕະທຳແກ່ກັນ, ເພື່ອປ້ອງກັນຄວາມເຂົ້າໃຈຜິດນັ້ນ ຈຶ່ງມີຄຳກ່າວວ່າ 'ເອກາຣົມມະນາ' (ມີອາຣົມອັນດຽວກັນ), ຄື ທຳເຫຼົ່າໃດທີ່ມີການເກີດຂຶ້ນຮ່ວມກັນ... ລະ... ແລະ ມີອາຣົມອັນດຽວກັນ, ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າ ສຳປະຍຸດຕະທຳ. ຫຼື ໂດຍທາງກັບກັນ, ເມື່ອກ່າວວ່າ 'ມີອາຣົມອັນດຽວກັນ', ກໍອາດຈະມີຄວາມເຂົ້າໃຈຜິດວ່າ ປັນຈະວິນຍານ ແລະ ສຳປະຕິສັນນະ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນວິຖີດຽວກັນ ແລະ ທຳທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຕ່າງວິຖີກັນ ໃນສັນດານຂອງບຸກຄົນອື່ນ ທີ່ມີອາຣົມອັນດຽວກັນ ແຕ່ມີທີ່ຕັ້ງຕ່າງກັນ ຈະເປັນສຳປະຍຸດຕະທຳແກ່ກັນ, ຈຶ່ງມີຄຳກ່າວວ່າ 'ເອກະວັດຖຸກາ' (ມີທີ່ຕັ້ງອັນດຽວກັນ), ຄື ທຳເຫຼົ່າໃດທີ່ມີທີ່ຕັ້ງອັນດຽວກັນ ແລະ ມີອາຣົມອັນດຽວກັນ, ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າ ສຳປະຍຸດຕະທຳ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະກ່າວຢ່າງນັ້ນ, ກໍອາດຈະມີຄວາມເຂົ້າໃຈຜິດວ່າ ສຳປະຕິສັນນະ ແລະ ສັນຕີຣະນະເປັນຕົ້ນ ຈະເປັນສຳປະຍຸດຕະທຳແກ່ກັນ, ຈຶ່ງມີຄຳກ່າວວ່າ '...ນິໂຣທາ' (ມີການດັບຮ່ວມກັນ), ຄື ທຳເຫຼົ່າໃດທີ່ມີການດັບຮ່ວມກັນ ມີທີ່ຕັ້ງອັນດຽວກັນ ແລະ ມີອາຣົມອັນດຽວກັນ, ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າ ສຳປະຍຸດຕະທຳ. ຖ້າຖາມວ່າ ທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ໄດ້ເກີດຂຶ້ນຮ່ວມກັນ ຈະມີລັກສະນະ ໓ ປະການຢ່າງນີ້ໄດ້ບໍ່, ຫຼື ວ່າສະເພາະທຳທີ່ເກີດຂຶ້ນຮ່ວມກັນເທົ່ານັ້ນ? ໃນການພິຈາລະນານີ້, ເພື່ອສະແດງວ່າ ສະເພາະທຳທີ່ເກີດຂຶ້ນຮ່ວມກັນເທົ່ານັ້ນ ທີ່ມີລັກສະນະ ໓ ປະການຢ່າງນີ້, ຈຶ່ງມີຄຳກ່າວວ່າ 'ເອກຸບປາດາ' (ມີການເກີດຂຶ້ນຮ່ວມກັນ).

๓. วิปกฺกภาวมาปนฺนานํ อรูปธมฺมานนฺติ ยถา สาลิพีชาทีนํ ผลานิ ตํสทิสานิ นิพฺพตฺตานิ วิปกฺกานิ นาม โหนฺติ, วิปากนิรุตฺติญฺจ ลภนฺติ, น มูลงฺกุรปตฺตขนฺธนาฬานิ, เอวํ กุสลากุสลานํ ผลานิ อรูปธมฺมภาเวน สารมฺมณภาเวน สุกฺกกณฺหาทิภาเวน จ ตํสทิสานิ วิปกฺกภาวมาปนฺนานีติ วิปากนิรุตฺตึ ลภนฺติ, น รูปธมฺมา กมฺมนิพฺพตฺตาปิ กมฺมาสทิสาติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ชาติชราสภาวาติ ชายนชีรณสภาวา. วิปากปกติกาติ วิปจฺจนปกติกา. วิปจฺจนสภาวตา จ อนุปจฺฉินฺนาวิชฺชาตณฺหามานสนฺตาเน สพฺยาปารตา, เตน อภิญฺญาทิกุสลานํ ภาวนายปหาตพฺพาทิอกุสลานญฺจ วิปากานุปฺปาทเนปิ วิปากธมฺมตา สิทฺธา โหติ. วิปกฺกภาวนฺติ เจตฺถ ภาว-สทฺเทน สภาโว เอว วุตฺโต. ตํ ยถาวุตฺตํ วิปกฺกสภาวํ ทุติยสฺส วุตฺตํ วิปจฺจนสภาวญฺจ คเหตฺวา ‘‘อุภยสภาวปฏิกฺเขปวเสนา’’ติ อาห.

໓. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງອະຣູບທຳທັງຫຼາຍທີ່ເຖິງຄວາມເປັນວິບາກແລ້ວ' ໝາຍເຖິງ ເໝືອນດັ່ງຜົນຂອງເມັດເຂົ້າສາລີເປັນຕົ້ນ ທີ່ເກີດຂຶ້ນມາຄ້າຍຄືກັນກັບເມັດເຂົ້າສາລີນັ້ນ ຊື່ວ່າ ເປັນຜົນແກ່ (ວິບາກ) ແລະ ໄດ້ຮັບຊື່ວ່າ 'ວິບາກ', ແຕ່ຮາກ, ໜໍ່, ໃບ, ລຳຕົ້ນ ແລະ ປ້ອງ ບໍ່ໄດ້ຊື່ວ່າ ວິບາກ, ສັນໃດ; ຜົນຂອງກຸສົນ ແລະ ອະກຸສົນທັງຫຼາຍ ກໍສັນນັ້ນ ຍ່ອມເຖິງຄວາມເປັນວິບາກ ເພາະມີຄວາມຄ້າຍຄືກັນກັບກຸສົນ ແລະ ອະກຸສົນນັ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນອະຣູບທຳ ໂດຍຄວາມເປັນທຳທີ່ມີອາຣົມ ແລະ ໂດຍຄວາມເປັນທຳຂາວທຳດຳເປັນຕົ້ນ, ຈຶ່ງໄດ້ຮັບຊື່ວ່າ 'ວິບາກ'; ທີ່ກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້ ກໍເພື່ອສະແດງວ່າ ຮູບທຳທັງຫຼາຍ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເກີດຈາກກຳ ກໍບໍ່ໄດ້ຊື່ວ່າ ວິບາກ ເພາະບໍ່ຄ້າຍຄືກັນກັບກຳ. ຄຳວ່າ 'ມີຊາດິ ແລະ ຊະລາເປັນສະພາວະ' ໝາຍເຖິງ ມີການເກີດ ແລະ ການແກ່ເປັນສະພາວະ. ຄຳວ່າ 'ມີວິບາກເປັນປົກກະຕິ' ໝາຍເຖິງ ມີການສຸກງອມ (ວິປັດຈະນະ) ເປັນປົກກະຕິ. ແລະ ສະພາວະແຫ່ງການສຸກງອມນັ້ນ ຄື ຄວາມມີກິດຈະການໃນສັນດານແຫ່ງອະວິຊາ, ຕັນຫາ ແລະ ມານະ ທີ່ຍັງບໍ່ທັນຖືກຕັດຂາດ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຄວາມເປັນວິບາກທຳ (ທຳທີ່ມີການສຸກງອມເປັນປົກກະຕິ) ຍ່ອມສຳເລັດແກ່ກຸສົນມີອະພິນຍາເປັນຕົ້ນ ແລະ ແກ່ອະກຸສົນມີທຳທີ່ພຶງລະດ້ວຍພາວະນາເປັນຕົ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ເຮັດໃຫ້ເກີດວິບາກກໍຕາມ. ໃນຄຳວ່າ 'ວິປັກກະພາວະ' ນີ້, ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ພາວະ' (ພາວະ-ສັດທະ) ໝາຍເຖິງ ສະພາວະນັ້ນເອງ. ພຣະອາຈານໝາຍເອົາສະພາວະແຫ່ງວິບາກທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວນັ້ນ ແລະ ສະພາວະແຫ່ງການສຸກງອມທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຄຳທີສອງ ແລ້ວຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໂດຍການປະຕິເສດສະພາວະທັງສອງ' ດັ່ງນີ້.

๔. อุเปเตน อาทินฺนา อุปาทินฺนา. กึ ปน ตํ อุเปตํ, เกน จ อุเปตํ, กถญฺจ อุเปตํ, เก จ เตน อาทินฺนาติ? สติ จ โลกุตฺตรานํ เกสญฺจิ อารมฺมณภาเว ตนฺนิวตฺตนตฺถํ อุเปตสทฺทสมฺพนฺธินา อุปย-สทฺเทน วุจฺจมานาหิ จตุพฺพิธุปาทานภูตาหิ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อุเปตํ, เตหิ จ อารมฺมณกรณวเสน อุเปตํ, น สมนฺนาคมวเสน. สติ จ สพฺพเตภูมกธมฺมานํ อุปาทานารมฺมณตฺเต เยหิ วิปากกฏตฺตารูปานิ อมฺเหหิ นิพฺพตฺตตฺตา อมฺหากํ เอตานิ ผลานีติ คณฺหนฺเตหิ วิย อาทินฺนานิ, ตานิ เตภูมกกมฺมานิ กมฺมภาเวน เอกตฺตํ อุปเนตฺวา อุเปตนฺติ อิธ คหิตานิ. เตหิ จ นิพฺพตฺตานิ วิปากกฏตฺตารูปานิ อุปาทินฺนา ธมฺมาติ สพฺพเมตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อารมฺมณกรณวเสนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อยญฺจ อตฺถนโย ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ, น วจนานุปุพฺเพนาติ. เอตฺถาห – ยทิ อารมฺมณกรณวเสน ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อุเปเตน อาทินฺนา อุปาทินฺนา, สพฺพเตภูมกธมฺมา จ ตณฺหาทีนํ อารมฺมณา โหนฺติ, น จ อุเปตสทฺโท กมฺเม เอว นิรุฬฺโห, เตน กมฺมสฺเสว คหเณ การณํ นตฺถิ, ตสฺมา สพฺพเตภูมกธมฺมปจฺจยุปฺปนฺนานํ [Pg.39] อวิชฺชาทิเหตูหิ นิพฺพตฺตานํ สงฺขาราทิผลานํ อุปาทินฺนตฺตํ อาปชฺชติ เตสมฺปิ เตหิผลภาเวน คหิตตฺตา. อุป-สทฺเทน จ อุเปตตามตฺตํ โชติตํ, น อารมฺมณกรณํ สมนฺนาคมนิวตฺตกํ, อาทินฺน-สทฺเทน จ คหิตตามตฺตํ วุตฺตํ, น กมฺมสมุฏฺฐานตาวิเสโส. ตสฺมา สพฺพปจฺจยุปฺปนฺนานํ อุปาทินฺนตฺตํ อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ โพธเนยฺยชฺฌาสยวเสน เทสนาปวตฺติโต. เยสญฺหิ โพธนตฺถํ ‘‘อุปาทินฺนา’’ติ เอตํ วุตฺตํ, เต เตเนว วจเนน ยถาวุตฺตปฺปกาเร ธมฺเม พุชฺฌึสุ, เอตรหิ ปน ตาวตา พุชฺฌิตุํ อสกฺโกนฺเตน สุตฺวา ตทตฺโถ เวทิตพฺโพติ เอสา อตฺถวิภาวนา กตา ‘‘กมฺมุนา’’ติ.

໔. ທຳທັງຫຼາຍທີ່ກຳອັນປະກອບດ້ວຍອຸປະທານຍຶດຖືໄວ້ ຊື່ວ່າ 'ອຸປາດິນນະ' (ທຳທີ່ກຳຍຶດຖືໄວ້). ຖ້າຖາມວ່າ ສິ່ງທີ່ປະກອບນັ້ນແມ່ນຫຍັງ? ປະກອບດ້ວຍຫຍັງ? ປະກອບແນວໃດ? ແລະ ທຳໃດແດ່ທີ່ກຳນັ້ນຍຶດຖືໄວ້? ຕອບວ່າ ເມື່ອໂລກຸດຕະຣະທຳບາງປະການເປັນອາຣົມໄດ້, ເພື່ອປ້ອງກັນໂລກຸດຕະຣະທຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ທຳນັ້ນຈຶ່ງປະກອບດ້ວຍຕັນຫາ ແລະ ທິດຖິ ອັນເປັນອຸປະທານ ໔ ປະການ ທີ່ກ່າວໄວ້ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ອຸປາຍະ' (ຄວາມເຂົ້າຫາ) ອັນກ່ຽວຂ້ອງກັບຄຳວ່າ 'ອຸເπεຕະ' (ປະກອບ), ແລະ ປະກອບດ້ວຍອຸປະທານເຫຼົ່ານັ້ນ ໂດຍການເຮັດໃຫ້ເປັນອາຣົມ, ບໍ່ແມ່ນໂດຍການເຂົ້າເຖິງ. ແລະ ເມື່ອທຳໃນພູມ ໓ ທັງປວງເປັນອາຣົມແຫ່ງອຸປະທານໄດ້, ກຳໃນພູມ ໓ ທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ຍຶດຖືເອົາວິບາກ ແລະ ກະຕັດຕາຮູບທັງຫຼາຍ ໂດຍຄວາມເປັນກຳ ເໝືອນດັ່ງຍຶດຖືວ່າ 'ຮູບເຫຼົ່ານີ້ເກີດຈາກພວກເຮົາ, ຮູບເຫຼົ່ານີ້ເປັນຜົນຂອງພວກເຮົາ', ຈຶ່ງຖືກຖືເອົາໃນທີ່ນີ້ວ່າ 'ອຸເπεຕະ' (ປະກອບ) ໂດຍການນຳມາຮ່ວມກັນເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນ. ແລະ ວິບາກກັບກະຕັດຕາຮູບທັງຫຼາຍ ທີ່ເກີດຈາກກຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ອຸປາດິນນະທຳ', ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມທັງໝົດນີ້ ຈຶ່ງມີຄຳກ່າວວ່າ 'ໂດຍການເຮັດໃຫ້ເປັນອາຣົມ' ເປັນຕົ້ນ. ແລະ ແນວທາງແຫ່ງເນື້ອຄວາມນີ້ ພຶງປະກອບຕາມຄວາມເໝາະສົມ, ບໍ່ແມ່ນຕາມລຳດັບແຫ່ງຄຳເວົ້າ. ໃນບັນຫານີ້ ມີຄຳຖາມວ່າ – ຖ້າທຳທີ່ກຳອັນປະກອບດ້ວຍຕັນຫາ ແລະ ທິດຖິ ໂດຍການເຮັດໃຫ້ເປັນອາຣົມຍຶດຖືໄວ້ ຊື່ວ່າ 'ອຸປາດິນນະ', ແລະ ທຳໃນພູມ ໓ ທັງປວງກໍເປັນອາຣົມແຫ່ງຕັນຫາເປັນຕົ້ນໄດ້, ແລະ ຄຳວ່າ 'ອຸເπεຕະ' ກໍບໍ່ໄດ້ໃຊ້ສະເພາະໃນກຳເທົ່ານັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ມີເຫດຜົນທີ່ຈະຖືເອົາສະເພາະກຳ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຄວາມເປັນອຸປາດິນນະ ຍ່ອມຕົກແກ່ຜົນມີສັງຂານເປັນຕົ້ນ ທີ່ເກີດຈາກປັດໄຈແຫ່ງທຳໃນພູມ ໓ ທັງປວງ ອັນເກີດຈາກເຫດມີອະວິຊາເປັນຕົ້ນ ເພາະຜົນເຫຼົ່ານັ້ນກໍຖືກຍຶດຖືໂດຍຄວາມເປັນຜົນຄືກັນ. ແລະ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ອຸປະ' (ອຸປະ-ສັດທະ) ຍ່ອມສະແດງພຽງແຕ່ຄວາມປະກອບເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນການເຮັດໃຫ້ເປັນອາຣົມອັນເປັນຕົວຫ້າມການເຂົ້າເຖິງ, ແລະ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ອາດິນນະ' (ອາດິນນະ-ສັດທະ) ກໍກ່າວພຽງແຕ່ຄວາມຖືກຍຶດຖືເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນຄວາມພິເສດແຫ່ງການມີກຳເປັນສະມຸດຖານ. ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນອຸປາດິນນະ ຍ່ອມຕົກແກ່ທຳທີ່ເກີດຈາກປັດໄຈທັງປວງແມ່ນບໍ່? ຕອບວ່າ ບໍ່ຕົກ, ເພາະວ່າພຣະທຳເທດສະໜາດຳເນີນໄປຕາມອັດທະຍາໄສຂອງເວໄນຍະສັດ. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນທັງຫຼາຍໃດ ທີ່ພຣະອົງຕຣັດຄຳວ່າ 'ອຸປາດິນນະ' ນີ້ ເພື່ອໃຫ້ຮູ້ແຈ້ງ, ບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມຮູ້ແຈ້ງທຳທັງຫຼາຍຕາມປະການທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ ດ້ວຍຄຳນັ້ນເອງ, ແຕ່ໃນປັດຈຸບັນນີ້ ຜູ້ທີ່ບໍ່ສາມາດຮູ້ແຈ້ງໄດ້ດ້ວຍພຽງເທົ່ານັ້ນ ເມື່ອໄດ້ຟັງແລ້ວ ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອາຈານຈຶ່ງໄດ້ເຮັດການອະທິບາຍເນື້ອຄວາມນີ້ໄວ້ວ່າ 'ດ້ວຍກຳ'.

อยํ ปน อปโร อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ – อุป-สทฺโท อุเปตํ ทีเปติ. อยญฺหิ อุป-สทฺโท สมาเส ปยุชฺชมาโน ‘‘อติมาลา’’ติอาทีสุ อติ-สทฺโท วิย อติกฺกมนํ สสาธนํ อุปคมนํ สสาธนํ วทติ, อุปคมนญฺจ อุปาทานอุปโย, เตน อุปคตํ อุเปตํ. กึ ปน ตนฺติ? ยํ อสติ อุปาทาเน น โหติ, ตํ ‘‘อุปาทานปจฺจยา ภโว’’ติ เอวํ วุตฺตํ เตภูมกกมฺมํ ปจฺจยภาเวน ปุริมชาตุปฺปนฺเนน อุปาทาเนน อุปคตตฺตา ‘‘อุเปต’’นฺติ วุจฺจติ. น หิ โกจิ อนุปคฺคมฺม อนิจฺฉนฺโต กมฺมํ กโรตีติ. เตน อุเปเตน กมฺมุนา ปุนพฺภวสฺส อาทานํ โหติ. กมฺมุนา หิ สาสเวน สตฺตา อาทิยนฺติ ปุนพฺภวํ, ตสฺมา อาทาตพฺพภาเวน ปากโฏ ปุนพฺภโว. โส จ อุปปตฺติภโว เตภูมกวิปากกฏตฺตารูปสงฺคโห ‘‘ภวปจฺจยา ชาตี’’ติ เอตฺถ ชาติวจเน สมวรุทฺโธติ อุปาทินฺนวจเนน อุปปตฺติภโว วุจฺจติ, อุปปตฺติภโว จ เตภูมกวิปากกฏตฺตารูปานีติ ธาตุกถายํ ปกาสิตเมตํ. ตสฺมา อุเปเตน อาทินฺนาติ เต เอว ธมฺมา วุจฺจนฺตีติ สิทฺโธ อยมตฺโถติ. อุปาทินฺน-สทฺทสฺส อตฺถํ วตฺวา ตํ วิสฺสชฺเชตฺวา อุปาทานิย-สทฺทสฺส วิสุํ อุปาทินฺนสทฺทานเปกฺขํ อตฺถํ วตฺตุํ ‘‘อารมฺมณภาวํ อุปคนฺตฺวา’’ติอาทิมาห. ตสฺมา เอว อวิเสเสตฺวา ‘‘อุปาทานสฺส อารมฺมณปจฺจยภูตานเมตํ อธิวจน’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ ปน อุปาทานิยํ อุปาทินฺนํ อนุปาทินฺนนฺติ ทุวิธํ. ตสฺมา ตํ วิเสสเนน ทสฺเสนฺโต ‘‘อุปาทินฺนา จ เต อุปาทานิยา จา’’ติอาทิมาห.

ແຕ່ພຶງເຫັນເນື້ອຄວາມອື່ນອີກດັ່ງນີ້ – ຄຳວ່າ 'ອຸປະ' (ອຸປະ-ສັດທະ) ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມປະກອບ (ອຸເπεຕະ). ເພາະວ່າ ຄຳວ່າ 'ອຸປະ' ນີ້ ເມື່ອໃຊ້ໃນສະມາດ ຍ່ອມກ່າວເຖິງການກ້າວລ່ວງພ້ອມດ້ວຍເຄື່ອງມື ແລະ ການເຂົ້າເຖິງພ້ອມດ້ວຍເຄື່ອງມື ເໝືອນດັ່ງຄຳວ່າ 'ອະຕິ' (ອະຕິ-ສັດທະ) ໃນຄຳວ່າ 'ອະຕິມາລາ' ເປັນຕົ້ນ, ແລະ ການເຂົ້າເຖິງນັ້ນ ຄື ຄວາມເຂົ້າຫາແຫ່ງອຸປະທານ, ດັ່ງນັ້ນ ສິ່ງທີ່ເຂົ້າເຖິງແລ້ວ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ອຸເπεຕະ' (ປະກອບ). ຖ້າຖາມວ່າ ສິ່ງນັ້ນແມ່ນຫຍັງ? ຕອບວ່າ ສິ່ງໃດເມື່ອບໍ່ມີອຸປະທານ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ສິ່ງນັ້ນຄືກຳໃນພູມ ໓ ທີ່ກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ອຸປາດານະປັດຈະຍາ ພະໂວ' (ເພາະອຸປະທານເປັນປັດໄຈ ຈຶ່ງມີພົບ), ເພາະເຂົ້າເຖິງດ້ວຍອຸປະທານທີ່ເກີດຂຶ້ນກ່ອນໂດຍຄວາມເປັນປັດໄຈ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ອຸເπεຕະ' (ປະກອບ). ເພາະວ່າ ບໍ່ມີໃຜທີ່ບໍ່ເຂົ້າຫາ ບໍ່ປາດຖະໜາ ແລ້ວເຮັດກຳ. ດ້ວຍກຳອັນປະກອບດ້ວຍອຸປະທານນັ້ນ ຍ່ອມມີການຖືເອົາພົບໃໝ່. ເພາະວ່າ ສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມຖືເອົາພົບໃໝ່ດ້ວຍກຳອັນມີອາສະວະ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພົບໃໝ່ຈຶ່ງປະກົດໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ພຶງຖືເອົາ. ແລະ ອຸປັບປັດຕິພົບນັ້ນ ອັນເປັນທີ່ລວມແຫ່ງວິບາກ ແລະ ກະຕັດຕາຮູບໃນພູມ ໓ ຍ່ອມລວມຢູ່ໃນຄຳວ່າ 'ຊາດິ' ໃນຄຳວ່າ 'ພະວະປັດຈະຍາ ຊາຕິ' (ເພາະພົບເປັນປັດໄຈ ຈຶ່ງມີຊາດິ) ນີ້, ດັ່ງນັ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ອຸປາດິນນະ' ຈຶ່ງໝາຍເຖິງ ອຸປັບປັດຕິພົບ, ແລະ ອຸປັບປັດຕິພົບນັ້ນ ກໍຄືວິບາກ ແລະ ກະຕັດຕາຮູບໃນພູມ ໓ ດັ່ງທີ່ສະແດງໄວ້ໃນທາຕຸກຖາ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ອັນກຳປະກອບດ້ວຍອຸປະທານຍຶດຖືໄວ້' ຈຶ່ງໝາຍເຖິງ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນນັ້ນເອງ, ເນື້ອຄວາມນີ້ຈຶ່ງສຳເລັດແລ້ວ. ພຣະອາຈານກ່າວເນື້ອຄວາມແຫ່ງຄຳວ່າ 'ອຸປາດິນນະ' ແລ້ວ ລະຄຳນັ້ນໄວ້, ເພື່ອກ່າວເນື້ອຄວາມແຫ່ງຄຳວ່າ 'ອຸປາດານιຍະ' ຕ່າງຫາກ ໂດຍບໍ່ຕ້ອງເພັ່ງເຖິງຄຳວ່າ 'ອຸປາດິນນະ', ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'ເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນອາຣົມ'. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ຈຶ່ງກ່າວໂດຍບໍ່ຈຳແນກວ່າ 'ຄຳນີ້ເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງທຳທັງຫຼາຍອັນເປັນອາຣົມມະນະປັດໄຈແຫ່ງອຸປະທານ'. ແຕ່ທຳອັນເປັນອຸປາດານιຍະນັ້ນ ມີ ໒ ປະການ ຄື ອຸປາດິນນະ ແລະ ອະນຸປາດິນນະ. ເພາະເຫດນັ້ນ ເພື່ອສະແດງທຳນັ້ນໂດຍການຈຳແນກ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'ທຳເຫຼົ່ານັ້ນເປັນອຸປາດິນນະ ແລະ ເປັນອຸປາດານιຍະດ້ວຍ' ດັ່ງນີ້.

๕. สํกิเลโสติ ทส กิเลสวตฺถูนิ วุจฺจนฺติ. สํกิลิฏฺฐาติ เตหิ วิพาธิตา อุปตาปิตา จ. เต ปน ยสฺมา สํกิเลสสมฺปยุตฺตา เอกุปฺปาทาทีหิ นินฺนานตฺตา เอกีภาวมิว คตา วิสาทีหิ วิย สปฺปิอาทโย วิทูสิตา [Pg.40] มลีนา วิพาธิตา อุปตาปิตา จ นาม โหนฺติ, ตสฺมา อาห ‘‘สํกิเลเสน สมนฺนาคตา สํกิลิฏฺฐา’’ติ. สํกิเลสํ อรหนฺตีติ สํกิเลสสฺส อารมฺมณภาเวน ตํ ลทฺธุํ อรหนฺตีติ อตฺโถ. อารมฺมณภาวานติกฺกมนโตติ เอเตน สํกิเลสานติกฺกมนเมว ทสฺเสติ, วตฺถยุคิกสุงฺกสาลิกสทฺทานํ วิย สํกิเลสิก-สทฺทสฺส ปวตฺติ เวทิตพฺพา.

໕. ຄຳວ່າ 'ສັງກິເລດ' ໝາຍເຖິງ ກິເລດວັດຖຸ ໑໐ ປະການ. ຄຳວ່າ 'ສັງກິລິຖະ' (ທຳທີ່ຖືກກິເລດເຮັດໃຫ້ເສົ້າໝອງ) ໝາຍເຖິງ ທຳທັງຫຼາຍທີ່ຖືກກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນບີບຄັ້ນ ແລະ ເຮັດໃຫ້ເດືອດຮ້ອນ. ແຕ່ເພາະວ່າ ທຳທັງຫຼາຍທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍສັງກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນໂດຍການເກີດຂຶ້ນຮ່ວມກັນເປັນຕົ້ນ ຄື ເຖິງຄວາມເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນ, ຍ່ອມຊື່ວ່າ ເປັນທຳທີ່ຖືກເຮັດໃຫ້ເສຍ ຖືກເຮັດໃຫ້ເສົ້າໝອງ ຖືກບີບຄັ້ນ ແລະ ຖືກເຮັດໃຫ້ເດືອດຮ້ອນ ເໝືອນດັ່ງເນີຍໃສເປັນຕົ້ນທີ່ຖືກເຈືອປົນດ້ວຍຢາພິດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ທຳທີ່ປະກອບດ້ວຍສັງກິເລດ ຊື່ວ່າ ສັງກິລິຖະ'. ຄຳວ່າ 'ຄວນແກ່ສັງກິເລດ' ໝາຍເຖິງ ຄວນທີ່ຈະໄດ້ຮັບສັງກິເລດນັ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນອາຣົມ. ຄຳວ່າ 'ເພາະບໍ່ກ້າວລ່ວງຄວາມເປັນອາຣົມ' ດ້ວຍຄຳນີ້ ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ກ້າວລ່ວງສັງກິເລດນັ້ນເອງ, ພຶງຊາບການໃຊ້ຄຳວ່າ 'ສັງກິເລສິກະ' (ອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງສັງກິເລດ) ເໝືອນດັ່ງການໃຊ້ຄຳວ່າ ຜ້າຄູ່, ພາສີ ແລະ ນົກສາລິກາ.

๖. สห วิตกฺเกน โหนฺตีติ วจนเสโส โยเชตพฺโพ อวุจฺจมานสฺสปิ ภวติ-อตฺถสฺส วิญฺญายมานตฺตา. มตฺตาติ ปมาณวาจกํ เอกํ ปทนฺติ คเหตฺวา ‘‘วิจาโรว มตฺตา เอเตส’’นฺติ อตฺโถ วุตฺโต. อญฺญตฺถ อวิปฺปโยคีสุ วิตกฺกวิจาเรสุ วิจาโรว เอเตสํ มตฺตา, ตโต อุทฺธํ วิตกฺเกน สมฺปโยคํ น คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. อยมปโร อตฺโถ – มตฺต-สทฺโท วิเสสนิวตฺติอตฺโถ. สวิตกฺกสวิจารา ธมฺมา หิ วิตกฺกวิสิฏฺเฐน วิจาเรน สวิจารา, เอเต ปน วิจารมตฺเตน วิตกฺกสงฺขาตวิเสสรหิเตน, ตสฺมา ‘‘วิจารมตฺตา’’ติ วุจฺจนฺติ, วิจารมตฺตวนฺโตติ อตฺโถ. วิจารมตฺตวจเนน อวิตกฺกตฺเต สิทฺเธ อวิตกฺกานํ อญฺเญสมฺปิ อตฺถิภาวโชตนตฺถํ อวิตกฺกวจนํ. อวิตกฺกา หิ วิจารมตฺตา จ สนฺติ อวิจารา จาติ นิวตฺเตตพฺพา คเหตพฺพา จ โหนฺติ, เตสุ อวุจฺจมาเนสุ นิวตฺเตตพฺพคเหตพฺพสฺส อทสฺสิตตฺตา วิจารมตฺตาวอวิตกฺกาติ อาปชฺเชยฺยาติ. วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว ปน ยถากามํ โหตีติ สามญฺเญน อวิตกฺกภาเวน สห วิจารมตฺตตาย ธมฺมวิเสสนภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา’’ติ ปทานุกฺกโม กโต.

໖. ຄຳທີ່ເຫຼືອວ່າ "ເປັນໄປພ້ອມກັບວິຕົກ" ຄວນປະກອບເຂົ້າກັນ ເພາະເຖິງແມ່ນບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ ແຕ່ເນື້ອຄວາມຂອງຄຳວ່າ "ມີຢູ່" ກໍເປັນທີ່ເຂົ້າໃຈໄດ້. ຄຳວ່າ "ມັດຕະ" (ປະມານ) ຖືເອົາເປັນບົດໜຶ່ງທີ່ບອກປະມານ ແລ້ວກ່າວອະທິບາຍຄວາມວ່າ "ວິຈານເທົ່ານັ້ນເປັນປະມານຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ". ໃນທີ່ອື່ນ ເມື່ອວິຕົກແລະວິຈານບໍ່ປາສະຈາກກັນ ວິຈານເທົ່ານັ້ນເປັນປະມານຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄວາມວ່າ ຖັດຈາກນັ້ນໄປ ຍ່ອມບໍ່ເຖິງຄວາມປະກອບພ້ອມດ້ວຍວິຕົກ. ນີ້ແມ່ນອີກເນື້ອຄວາມໜຶ່ງ: ຄຳວ່າ "ມັດຕະ" ມີອັດຖະເປັນການຫ້າມຄຸນວິເສດ. ດ້ວຍວ່າ ທຳທີ່ມີວິຕົກແລະມີວິຈານ ຍ່ອມຊື່ວ່າ ມີວິຈານ ເພາະວິຈານອັນວິເສດດ້ວຍວິຕົກ, ແຕ່ທຳເຫຼົ່ານີ້ມີພຽງວິຈານເທົ່ານັ້ນ ປາສະຈາກຄຸນວິເສດທີ່ເອີ້ນວ່າວິຕົກ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ມີວິຈານເທົ່ານັ້ນ" (ວິຈາຣະມັດຕະ), ຄວາມວ່າ ມີພຽງແຕ່ສະພາວະທີ່ມີວິຈານເທົ່ານັ້ນ. ເມື່ອຄວາມເປັນທຳບໍ່ມີວິຕົກ ສຳເລັດແລ້ວດ້ວຍຄຳວ່າ "ມີວິຈານເທົ່ານັ້ນ", ການກ່າວຄຳວ່າ "ບໍ່ມີວິຕົກ" (ອະວິຕົກກະ) ກໍເພື່ອສະແດງຄວາມມີຢູ່ຂອງທຳທີ່ບໍ່ມີວິຕົກອື່ນໆອີກ. ເພາະວ່າ ທຳທີ່ບໍ່ມີວິຕົກ ຍ່ອມມີທັງທຳທີ່ມີວິຈານເທົ່ານັ້ນ ແລະທຳທີ່ບໍ່ມີວິຈານ ເຊິ່ງເປັນທຳທີ່ຄວນຈຳແນກອອກແລະຄວນຖືເອົາ, ເມື່ອບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ເພາະບໍ່ໄດ້ສະແດງທຳທີ່ຄວນຈຳແນກອອກແລະຄວນຖືເອົາ, ກໍຈະພາໃຫ້ເຂົ້າໃຈຜິດໄປວ່າ ທຳທີ່ມີວິຈານເທົ່ານັ້ນເປັນທຳທີ່ບໍ່ມີວິຕົກ. ແຕ່ຄວາມເປັນຄຸນນາມແລະສິ່ງທີ່ຖືກສະແດງຄຸນນາມ ຍ່ອມເປັນໄປຕາມຄວາມຕ້ອງການ, ເພາະສະນັ້ນ ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນຄຸນນາມຂອງທຳ ໂດຍຄວາມເປັນທຳທີ່ມີວິຈານເທົ່ານັ້ນ ຮ່ວມກັບຄວາມເປັນທຳທີ່ບໍ່ມີວິຕົກໂດຍທົ່ວໄປ ຈຶ່ງໄດ້ຈັດລຳດັບບົດໄວ້ວ່າ "ອະວິຕົກກະວິຈາຣະມັດຕະ" (ບໍ່ມີວິຕົກມີພຽງວິຈານ).

อถ วา สวิจารา ทุวิธา สวิตกฺกา อวิตกฺกา จ, เตสุ อวิตกฺเก นิวตฺเตตุํ อาทิปทํ วุตฺตํ. อวิจารา จ ทุวิธา สวิตกฺกา อวิตกฺกา จ, เตสุ สวิตกฺเก นิวตฺเตตุํ ตติยปทํ วุตฺตํ. เย ปน ทฺวีหิปิ นิวตฺติตา อวิตกฺกา สวิตกฺกา จ สวิจารา อวิจารา จ, เตสุ อญฺญตรทสฺสนํ วา กตฺตพฺพํ สิยา อุภยทสฺสนํ วา. อุภยทสฺสเน กริยมาเน ยทิ ‘‘สวิตกฺกสวิจารา’’ติ วุจฺเจยฺย, อาทิปทตฺถตาว อาปชฺชติ. อถ ‘‘อวิตกฺกอวิจารา’’ติ วุจฺเจยฺย, อนฺตปทตฺถตา. อถ ปน ‘‘อวิตกฺกสวิจารา สวิตกฺกอวิจารา’’ติ วุจฺเจยฺย, อชฺฌตฺตพหิทฺธานํ วิย อตฺถนฺตราภาโว วา สงฺกรโทโส วา เอกสฺเสว สวิตกฺกาวิตกฺกตาสวิจาราวิจารตาวิโรโธ วา อาปชฺเชยฺย, ตสฺมา [Pg.41] อญฺญตรทสฺสเนน อิตรมฺปิ ปกาเสตุํ อวิตกฺกวจเนน ทฺวิปฺปกาเรสุ วตฺตพฺเพสุ สวิตกฺกอวิจาเร นิวตฺเตตฺวา อวิตกฺกสวิจาเร ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา’’ติ. อถ วา วิตกฺกาภาเวน เอเต วิจารมตฺตา, น วิจารโต อญฺญสฺส กสฺสจิ ธมฺมสฺส อภาวาติ ทสฺเสตุํ อวิตกฺกวจเนน วิจารมตฺตา วิเสสิตา.

ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ທຳທີ່ມີວິຈານມີ ໒ ຢ່າງ ຄື: ທີ່ມີວິຕົກ ແລະທີ່ບໍ່ມີວິຕົກ, ໃນທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດທຳອິດກ່າວໄວ້ເພື່ອຫ້າມທຳທີ່ບໍ່ມີວິຕົກ. ທຳທີ່ບໍ່ມີວິຈານກໍມີ ໒ ຢ່າງ ຄື: ທີ່ມີວິຕົກ ແລະທີ່ບໍ່ມີວິຕົກ, ໃນທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດທີສາມກ່າວໄວ້ເພື່ອຫ້າມທຳທີ່ມີວິຕົກ. ສ່ວນທຳທີ່ຖືກຫ້າມດ້ວຍບົດທັງສອງ ຄື ທຳທີ່ບໍ່ມີວິຕົກ ທີ່ມີວິຕົກ ແລະທີ່ມີວິຈານ ທີ່ບໍ່ມີວິຈານ, ໃນທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄວນສະແດງຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ຫຼືສະແດງທັງສອງຢ່າງ. ເມື່ອສະແດງທັງສອງຢ່າງ ຫາກກ່າວວ່າ "ສະວິຕົກກະສະວິຈາຣະ" (ມີວິຕົກມີວິຈານ) ກໍຈະຕົກຢູ່ໃນຖານະເປັນເນື້ອຄວາມຂອງບົດທຳອິດ. ຫາກກ່າວວ່າ "ອະວິຕົກກະອະວິຈາຣະ" (ບໍ່ມີວິຕົກບໍ່ມີວິຈານ) ກໍຈະເປັນເນື້ອຄວາມຂອງບົດສຸດທ້າຍ. ແຕ່ຫາກກ່າວວ່າ "ອະວິຕົກກະສະວິຈາຣະ ສະວິຕົກກະອະວິຈາຣະ" ກໍຈະເກີດຄວາມບໍ່ຕ່າງກັນແຫ່ງເນື້ອຄວາມ ເໝືອນຢ່າງທຳພາຍໃນແລະພາຍນອກ ຫຼືເກີດຄວາມສັບສົນປົນເປ ຫຼືເກີດຄວາມຂັດແຍ້ງກັນແຫ່ງຄວາມມີວິຕົກແລະບໍ່ມີວິຕົກ ຄວາມມີວິຈານແລະບໍ່ມີວິຈານໃນທຳດຽວກັນ, ເພາະສະນັ້ນ ເພື່ອສະແດງທຳອີກຢ່າງໜຶ່ງດ້ວຍການສະແດງທຳຢ່າງໜຶ່ງ ເມື່ອຕ້ອງກ່າວເຖິງທຳ ໒ ປະເພດ ໂດຍການກ່າວຄຳວ່າ "ອະວິຕົກກະ" (ບໍ່ມີວິຕົກ) ຈຶ່ງຫ້າມທຳທີ່ມີວິຕົກແຕ່ບໍ່ມີວິຈານ ແລະສະແດງທຳທີ່ບໍ່ມີວິຕົກແຕ່ມີວິຈານ ໂດຍກ່າວວ່າ "ອະວິຕົກກະວິຈາຣະມັດຕະ" (ບໍ່ມີວິຕົກມີພຽງວິຈານ). ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ທຳເຫຼົ່ານີ້ມີພຽງວິຈານເທົ່ານັ້ນ ເພາະບໍ່ມີວິຕົກ, ບໍ່ແມ່ນເພາະບໍ່ມີທຳອື່ນນອກຈາກວິຈານ, ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ ຈຶ່ງໄດ້ກຳນົດຄຳວ່າ "ມີວິຈານເທົ່ານັ້ນ" ດ້ວຍຄຳວ່າ "ບໍ່ມີວິຕົກ".

๗. อุเปกฺขตีติ เวทยมานาปิ มชฺฌตฺตเวทนา สุขากาเร ทุกฺขากาเร จ อุทาสินา โหตีติ อตฺโถ. อถ วา อุเปตา ยุตฺตา สุขทุกฺขานํ อวิรุทฺธา อิกฺขา อนุภวนํ อุเปกฺขา. วิเสสทสฺสนวเสนาติ นานตฺตทสฺสนวเสน. ยทิ หิ ปีติสหคตา เอว สุขสหคตา สิยุํ, ‘‘ปีติสหคตา’’ติ เอเตเนว สิทฺธตฺตา ‘‘สุขสหคตา’’ติ อิทํ น วตฺตพฺพํ สิยา, ‘‘สุขสหคตา’’ติ วา วุจฺจมาเน ‘‘ปีติสหคตา’’ติ น วตฺตพฺพํ, ตโต ติกํ ปูเรนฺเตน ทุกฺขสหคตปทํ วตฺตพฺพํ สิยา, เอวญฺจ สติ ‘‘เวทนาตฺติโก เอวาย’’นฺติ วุตฺตวจนํ อาปชฺชติ, ตสฺมา ‘‘ปีติสหคตา’’ติ วตฺวา ‘‘สุขสหคตา’’ติ วทนฺโต ปีติวิปฺปยุตฺตมฺปิ สุขํ อตฺถีติ ตติยชฺฌานกายวิญฺญาณสมฺปยุตฺตํ สุขํ สปฺปีติกสุขโต ภินฺนํ กตฺวา ทสฺเสตีติ อธิปฺปาโย. อถ วา ปีติสุขานํ ทุพฺพิญฺเญยฺยนานตฺตานํ นานตฺตทสฺสนตฺถํ อยํ ติโก วุตฺโต. ‘‘ปีติสหคตา’’ติ เอตฺถ หิ สุเขกเทโส สงฺคหิโต, น ปีติ. ‘‘สุขสหคตา’’ติ เอตฺถ ปีติ สงฺคหิตา, น สุขํ. ปีติวิปฺปยุตฺตสุขสหคตา จ ปุริเมน อสงฺคหิตา ปจฺฉิเมน สงฺคหิตาติ สิทฺโธ ปีติสุขานํ วิเสโสติ.

໗. ຄຳວ່າ "ອຸເປກຂະຕິ" (ຍ່ອມວາງເສີຍ) ຄວາມວ່າ ເຖິງແມ່ນຈະສະເຫວີຍອາລົມ ແຕ່ເວທະນາທີ່ເປັນກາງໆ ຍ່ອມວາງເສີຍໃນອາການທີ່ເປັນສຸກແລະອາການທີ່ເປັນທຸກ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ "ອຸເປກຂາ" ຄື ການເບິ່ງ, ການສະເຫວີຍອາລົມ ທີ່ເຂົ້າເຖິງ ປະກອບພ້ອມ ແລະບໍ່ຂັດແຍ້ງກັບສຸກແລະທຸກ. ຄຳວ່າ "ໂດຍສາມາດສະແດງຄວາມວິເສດ" ຄວາມວ່າ ໂດຍສາມາດສະແດງຄວາມຕ່າງກັນ. ເພາະວ່າ ຫາກທຳທີ່ເກີດຮ່ວມກັບປີຕິ ເປັນທຳທີ່ເກີດຮ່ວມກັບສຸກເທົ່ານັ້ນ, ເມື່ອສຳເລັດແລ້ວດ້ວຍຄຳວ່າ "ເກີດຮ່ວມກັບປີຕິ" (ປີຕິສະຫະຄະຕະ) ກໍບໍ່ຄວນກ່າວຄຳວ່າ "ເກີດຮ່ວມກັບສຸກ" (ສຸຂະສະຫະຄະຕະ) ນີ້, ຫຼືເມື່ອກ່າວວ່າ "ເກີດຮ່ວມກັບສຸກ" ກໍບໍ່ຄວນກ່າວວ່າ "ເກີດຮ່ວມກັບປີຕິ", ຈາກນັ້ນ ເມື່ອຈະເຮັດໃຫ້ຕິກະເຕັມ ກໍຄວນກ່າວບົດວ່າ "ເກີດຮ່ວມກັບທຸກ" (ທຸກຂະສະຫະຄະຕະ), ແລະເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ "ຕິກະນີ້ກໍເປັນພຽງເວທະນາຕິກະເທົ່ານັ້ນ" ກໍຈະຕົກໄປ, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານ ເມື່ອກ່າວວ່າ "ເກີດຮ່ວມກັບປີຕິ" ແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເກີດຮ່ວມກັບສຸກ" ໂດຍມີອະທິບາຍວ່າ ສຸກທີ່ປາສະຈາກປີຕິກໍມີຢູ່ ເພື່ອສະແດງສຸກທີ່ປະກອບກັບຕະຕິຍະຊານແລະກາຍະວິນຍານ ໃຫ້ເຫັນວ່າຕ່າງຈາກສຸກທີ່ມີປີຕິ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຕິກະນີ້ກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງປີຕິແລະສຸກ ເຊິ່ງເປັນສິ່ງທີ່ຮູ້ຄວາມຕ່າງກັນໄດ້ຍາກ. ດ້ວຍວ່າ ໃນບົດວ່າ "ເກີດຮ່ວມກັບປີຕິ" ນີ້ ສ່ວນໜຶ່ງຂອງສຸກຖືກສົງເຄາະເຂົ້າໄວ້, ບໍ່ແມ່ນປີຕິ. ໃນບົດວ່າ "ເກີດຮ່ວມກັບສຸກ" ນີ້ ປີຕິຖືກສົງເຄາະເຂົ້າໄວ້, ບໍ່ແມ່ນສຸກ. ແລະທຳທີ່ເກີດຮ່ວມກັບສຸກທີ່ປາສະຈາກປີຕິ ອັນບົດທຳອິດບໍ່ໄດ້ສົງເຄາະ ແຕ່ບົດຫຼັງສົງເຄາະໄວ້, ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງປີຕິແລະສຸກ ຈຶ່ງເປັນອັນສຳເລັດແລ້ວ.

๘. นิพฺพานํ ทสฺสนโตติ นิพฺพานารมฺมณตํ สนฺธายาห. อถ วา ธมฺมจกฺขุ ปุนปฺปุนํ นิพฺพตฺตเนน ภาวนาภาวํ อปฺปตฺตํ ทสฺสนํ นาม, ธมฺมจกฺขุ จ ปริญฺญาทิกิจฺจกรเณน จตุสจฺจธมฺมทสฺสนํ ตทติสโย, ตสฺมา นตฺเถตฺถ โคตฺรภุสฺส ทสฺสนภาวาปตฺตีติ. อุภยปฏิกฺเขปวเสนาติ ทฺวีหิ ปเทหิ วุตฺตธมฺมปฏิกฺเขปวเสน, น ปหายกปฏิกฺเขปวเสน. ตถา หิ สติ ทสฺสนภาวนาหิ อญฺโญ สมุจฺเฉทวเสน ปหายโก อตฺถิ, เตน ปหาตพฺพา เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพาติ อยมตฺโถ อาปชฺชติ, น จ อญฺโญ ปหายโก อตฺถิ อญฺเญหิ วิกฺขมฺภิตานญฺจ ปุนปฺปวตฺติสพฺภาวา, นาปิ ปหาตพฺพา ตติยปเทน สงฺคยฺหนฺติ, กินฺตุ [Pg.42] อปฺปหาตพฺพา เอวาติ. ตสฺมา ปหาตพฺพปทํ ปจฺเจกํ โยเชตฺวา เนว ทสฺสเนน ปหาตพฺพา น ภาวนาย ปหาตพฺพาติ ทสฺสเนน ภาวนาย ปหาตพฺเพหิ อญฺเญ คหิตาติ เวทิตพฺพา.

໘. ຄຳວ່າ "ພຣະນິພານ ໂດຍການເຫັນ" ໝາຍເຖິງການມີພຣະນິພານເປັນອາລົມ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ທຳມະຈັກຂຸທີ່ເກີດຂຶ້ນເນືອງໆ ແຕ່ຍັງບໍ່ເຖິງຄວາມເປັນພາວະນາ ຊື່ວ່າ "ທັດສະນະ" (ການເຫັນ), ແລະທຳມະຈັກຂຸທີ່ເຮັດກິດມີປະລິນຍາເປັນຕົ້ນ ຄືການເຫັນທຳໃນອະລິຍະສັດ ໔ ອັນເປັນຍອດແຫ່ງທັດສະນະນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ໃນທີ່ນີ້ຈຶ່ງບໍ່ມີການທີ່ໂຄຕະຣະພູຈະເຖິງຄວາມເປັນທັດສະນະ. ຄຳວ່າ "ໂດຍສາມາດປະຕິເສດທັງສອງ" ຄວາມວ່າ ໂດຍສາມາດປະຕິເສດທຳທີ່ກ່າວໄວ້ດ້ວຍບົດທັງສອງ, ບໍ່ແມ່ນໂດຍສາມາດປະຕິເສດທຳທີ່ເປັນຕົວລະ. ເພາະວ່າ ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ກໍຈະໄດ້ເນື້ອຄວາມວ່າ "ທຳທີ່ຄວນລະດ້ວຍສິ່ງອື່ນນອກຈາກທັດສະນະແລະພາວະນາ ໂດຍສາມາດຕັດຂາດ (ສະມຸດເສດ) ຊື່ວ່າ ທຳທີ່ບໍ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະແລະບໍ່ຄວນລະດ້ວຍພາວະນາ", ແຕ່ຕົວລະຢ່າງອື່ນບໍ່ມີ ແລະທຳທີ່ຖືກຂົ່ມໄວ້ດ້ວຍສິ່ງອື່ນກໍຍັງມີການເກີດຂຶ້ນອີກ, ທັງທຳທີ່ຄວນລະກໍບໍ່ໄດ້ຖືກສົງເຄາະເຂົ້າໃນບົດທີສາມ, ແຕ່ເປັນທຳທີ່ບໍ່ຄວນລະ (ອັບປະຫາຕັບພະ) ເທົ່ານັ້ນ. ເພາະສະນັ້ນ ຄວນປະກອບບົດວ່າ "ຄວນລະ" (ປະຫາຕັບພະ) ເຂົ້າແຕ່ລະບົດ ແລ້ວຊາບວ່າ "ທຳທີ່ບໍ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະ ແລະບໍ່ຄວນລະດ້ວຍພາວະນາ" ຄື ທຳອື່ນນອກຈາກທຳທີ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະແລະຄວນລະດ້ວຍພາວະນາ ຖືກຖືເອົາແລ້ວ.

๙. เอวมตฺถํ อคฺคเหตฺวาติ อตฺถายุตฺติโต จ สทฺทายุตฺติโต จ อคฺคเหตพฺพตํ ทสฺเสติ. ทสฺสนภาวนาหิ อปฺปหาตพฺพเหตุมตฺเตสุ หิ คยฺหมาเนสุ อเหตุกา อสงฺคหิตาติ ยถาธิปฺเปตสฺส อตฺถสฺส อปริปุณฺณตฺตา อตฺถายุตฺติ, ปหาตพฺพสทฺทสฺส นิจฺจสาเปกฺขตฺเต จ สติ น สมฺพนฺธีสทฺทโต ปหายกโต อญฺญํ ปฏิเสธํ อเปกฺขมานสฺส เหตุสทฺเทน สมาโส อุปปชฺชตีติ สทฺทายุตฺติ จ เวทิตพฺพา. เอวมตฺโถ คเหตพฺโพติ ปหาตพฺพ-สทฺทํ ปฏิเสเธน อโยเชตฺวา เยสํ อญฺญปทตฺเถ สมาโส, ตพฺพิเสสนํ อตฺถีติ อิทํ ปฏิเสเธน โยเชตฺวา ทสฺสนภาวนาหิ ปหาตพฺโพ เหตุ เอเตสํ เนวตฺถีติ อตฺโถ คเหตพฺโพติ วุตฺตํ โหติ. เอวญฺจ สติ ยถาธิปฺเปตตฺโถ สพฺโพ สงฺคหิโตติ. อตฺถายุตฺติ มา โหตุ, สทฺโท ปน อิธาปิ น ยุตฺโต. เอกนฺตโยคีนํ อตฺถิ-สทฺทเมว หิ อเปกฺขมานานํ อุภินฺนํ ปหาตพฺพเหตุ-สทฺทานํ สมาโส ยุตฺโต, น ปฏิเสธํ อเปกฺขมานานนฺติ, ตสฺมา คเหตพฺพตฺถทสฺสนมตฺตํ เอตํ กตํ, สทฺโท ปน ยถา ยุชฺชติ, ตถา โยเชตพฺโพ. เอวํ ปน ยุชฺชติ – ปหาตพฺโพ เหตุ เอเตสํ อตฺถีติ ปหาตพฺพเหตุกา. เกน ปหาตพฺโพติ? ทสฺสเนน ภาวนาย จ. ตยิทํ ปหาตพฺพเหตุกปทํ ทสฺสนภาวนาปเทหิ วิสุํ วิสุํ โยเชตฺวา เตหิ ยุตฺเตน เย ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา เนว โหนฺติ, ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา จ น โหนฺตีติ ปฏิเสธญฺจ วิสุํ วิสุํ โยเชตฺวา เต เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกาติ วุจฺจนฺติ. เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมวจนํ วิย หิ ปุริมปททฺวยสงฺคหิตธมฺมปฏิเสธเนน ตทญฺญธมฺมนิทสฺสนเมตํ โหติ, น อเหตุกปทํ วิย เหตุวิรหปฺปกาสเนนาติ. เอวญฺจ กตฺวา ทฺเว ปฏิเสธา ยุตฺตา โหนฺติ.

໙. ຄຳວ່າ "ເມື່ອບໍ່ຖືເອົາເນື້ອຄວາມຢ່າງນີ້" ສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ຄວນຖືເອົາ ທັງໂດຍຄວາມບໍ່ສົມປະກອບແຫ່ງເນື້ອຄວາມ (ອັດຖາຍຸດຕິ) ແລະໂດຍຄວາມບໍ່ສົມປະກອບແຫ່ງຄຳສັບ (ສັດທາຍຸດຕິ). ດ້ວຍວ່າ ເມື່ອຖືເອົາພຽງແຕ່ເຫດທີ່ບໍ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະແລະພາວະນາ, ທຳທີ່ບໍ່ມີເຫດ (ອະເຫຕຸກທຳ) ກໍຈະບໍ່ຖືກສົງເຄາະເຂົ້າ ເພາະເນື້ອຄວາມທີ່ປະສົງໄວ້ບໍ່ບໍລິບູນ ນີ້ຄືຄວາມບໍ່ສົມປະກອບແຫ່ງເນື້ອຄວາມ, ແລະເມື່ອຄຳວ່າ "ຄວນລະ" (ປະຫາຕັບພະ) ຕ້ອງມີຄວາມກ່ຽວຂ້ອງສະເໝີ, ການສະໝາດ (ການປະສົມຄຳ) ກັບຄຳວ່າ "ເຫດ" (ເຫຕຸ) ຂອງຄຳທີ່ຕ້ອງການການປະຕິເສດສິ່ງອື່ນນອກຈາກຕົວລະທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັນ ຈຶ່ງບໍ່ສົມຄວນ ນີ້ຄືຄວາມບໍ່ສົມປະກອບແຫ່ງຄຳສັບ ທີ່ຄວນຊາບ. ຄຳວ່າ "ຄວນຖືເອົາເນື້ອຄວາມຢ່າງນີ້" ຄວາມວ່າ ບໍ່ຕ້ອງປະກອບຄຳວ່າ "ຄວນລະ" ເຂົ້າກັບການປະຕິເສດ ແຕ່ປະກອບຄຳວ່າ "ມີຢູ່" (ອັດຖິ) ອັນເປັນຄຸນນາມຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ເຊິ່ງເປັນສະໝາດໃນອັດຖະຂອງບົດອື່ນ ເຂົ້າກັບການປະຕິເສດ, ແລ້ວຖືເອົາເນື້ອຄວາມວ່າ "ເຫດທີ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະແລະພາວະນາ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ທຳເຫຼົ່ານີ້". ແລະເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ເນື້ອຄວາມທັງໝົດຕາມທີ່ປະສົງກໍເປັນອັນສົງເຄາະເຂົ້າໄວ້ໄດ້. ຄວາມບໍ່ສົມປະກອບແຫ່ງເນື້ອຄວາມຈົ່ງຢ່າມີເລີຍ, ແຕ່ຄຳສັບໃນທີ່ນີ້ກໍຍັງບໍ່ເໝາະສົມ. ເພາະວ່າ ການສະໝາດຂອງບົດວ່າ "ເຫດທີ່ຄວນລະ" ທັງສອງ ຍ່ອມຄວນແກ່ບົດທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັນໂດຍສ່ວນດຽວ ເຊິ່ງຕ້ອງການພຽງແຕ່ຄຳວ່າ "ມີຢູ່" ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນຕ້ອງການການປະຕິເສດ, ເພາະສະນັ້ນ ນີ້ຈຶ່ງເປັນພຽງການສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ຄວນຖືເອົາເທົ່ານັ້ນ, ສ່ວນຄຳສັບຄວນປະກອບໃຫ້ເໝາະສົມຕາມທີ່ຄວນ. ແຕ່ການປະກອບຢ່າງນີ້ຍ່ອມສົມຄວນ ຄື: ທຳທີ່ມີເຫດອັນຄວນລະ ຊື່ວ່າ "ປະຫາຕັບພະເຫຕຸກາ" (ມີເຫດອັນຄວນລະ). ຄວນລະດ້ວຍຫຍັງ? ດ້ວຍທັດສະນະແລະພາວະນາ. ຄວນປະກອບບົດວ່າ "ມີເຫດອັນຄວນລະ" ນີ້ ເຂົ້າກັບບົດວ່າ "ທັດສະນະ" ແລະ "ພາວະນາ" ແຍກກັນ, ແລ້ວປະກອບການປະຕິເສດແຍກກັນວ່າ "ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນທຳທີ່ມີເຫດອັນຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະ ແລະບໍ່ແມ່ນທຳທີ່ມີເຫດອັນຄວນລະດ້ວຍພາວະນາ" ຈຶ່ງເອີ້ນທຳເຫຼົ່ານັ້ນວ່າ "ເນວະທັດສະເນນະນະພາວະນາຍະປະຫາຕັບພະເຫຕຸກາ" (ມີເຫດອັນບໍ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະແລະບໍ່ຄວນລະດ້ວຍພາວະນາ). ເພາະວ່າ ຄຳນີ້ເປັນການສະແດງທຳອື່ນນອກຈາກນັ້ນ ດ້ວຍການປະຕິເສດທຳທີ່ສົງເຄາະເຂົ້າໃນສອງບົດທຳອິດ ເໝືອນຢ່າງຄຳວ່າ "ເນວະວິປາກະນະວິປາກะທັມມະທັມມະ" (ທຳທີ່ບໍ່ແມ່ນວິບາກແລະບໍ່ແມ່ນທຳທີ່ມີວິບາກເປັນທຳມະດາ), ບໍ່ແມ່ນສະແດງຄວາມປາສະຈາກເຫດ ເໝືອນຢ່າງບົດວ່າ "ອະເຫຕຸກະ" (ບໍ່ມີເຫດ). ແລະເມື່ອເຮັດເຊັ່ນນັ້ນ ການປະຕິເສດທັງສອງຈຶ່ງສົມຄວນ.

เหตุเยว หิ เตสํ นตฺถิ, โย ทสฺสนภาวนาหิ ปหาตพฺโพ สิยาติ ปุริมสฺมิญฺหิ อตฺเถ เหตูนํ ทสฺสนภาวนาหิ ปหาตพฺพตา ปฏิกฺขิตฺตา, ปฏิกฺเขโป จ ปหาตพฺพาสงฺกาสพฺภาเว โหติ, ปหาตพฺพาสงฺกา จ เหตุมฺหิ สติ สิยา, เตสํ ปน อเหตุกานํ เหตุเยว นตฺถิ, โย ทสฺสนภาวนาหิ ปหาตพฺโพ สิยา, ตทภาวา ปหาตพฺพาสงฺกา [Pg.43] นตฺถีติ ตํนิวารณตฺโถ ปฏิกฺเขโป น สมฺภวติ, ตสฺมา ‘‘เนวทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺโพ เหตุ เอเตส’’นฺติ เอวํ อเหตุกานํ คหณํ น ภเวยฺยาติ อตฺโถ. อถ วา อิตรถา หิ อเหตุกานํ อคฺคหณํ ภเวยฺยาติ อตฺถสฺส ปากฏตฺตา น การณสาธนีโย เอโสติ คเหตพฺพตฺถสฺเสว การณํ วทนฺโต ‘‘เหตุเยว หิ เตสํ นตฺถี’’ติอาทิมาห. เตสญฺหิ เนวทสฺสเนน น ภาวนายปหาตพฺพเหตุกปทวจนียานํ โย ทสฺสนภาวนาหิ ปหาตพฺโพ สิยา, โส เอวํปกาโร เหตุ นตฺถิ. เต หิ อเนกปฺปการา สเหตุกา อเหตุกา จาติ, ตสฺมา เนวทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺโพ เหตุ เอเตสํ อตฺถีติ อยมตฺโถ คเหตพฺโพติ อตฺโถ.

ດ້ວຍວ່າ ເຫດທີ່ຈະຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະແລະພາວະນາ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ທຳເຫຼົ່ານັ້ນເລີຍ, ເພາະວ່າໃນເນື້ອຄວາມກ່ອນ ຄວາມທີ່ເຫດທັງຫຼາຍເປັນສິ່ງທີ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະແລະພາວະນາ ຖືກປະຕິເສດແລ້ວ, ແລະການປະຕິເສດຍ່ອມມີໄດ້ ເມື່ອມີຄວາມສົງໄສວ່າຄວນລະ, ແລະຄວາມສົງໄສວ່າຄວນລະ ຍ່ອມມີໄດ້ເມື່ອມີເຫດຢູ່, ແຕ່ເຫດທີ່ຈະຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະและພາວະນາ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ອະເຫຕຸກທຳເຫຼົ່ານັ້ນເລີຍ, ເພາະບໍ່ມີເຫດນັ້ນ ຄວາມສົງໄສວ່າຄວນລະຈຶ່ງບໍ່ມີ, ການປະຕິເສດເພື່ອປ້ອງກັນຄວາມສົງໄສນັ້ນຈຶ່ງເປັນໄປບໍ່ໄດ້, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງມີເນື້ອຄວາມວ່າ ການຖືເອົາອະເຫຕຸກທຳ ດ້ວຍຄຳວ່າ "ເຫດທີ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະແລະພາວະນາ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ທຳເຫຼົ່ານີ້" ຈະບໍ່ມີ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເພາະເນື້ອຄວາມທີ່ວ່າ "ໂດຍປະການອື່ນ ການບໍ່ຖືເອົາອະເຫຕຸກທຳ ຈະມີຂຶ້ນ" ເປັນເນື້ອຄວາມທີ່ແຈ່ມແຈ້ງແລ້ວ, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານ ເມື່ອຈະກ່າວເຖິງເຫດຜົນຂອງເນື້ອຄວາມທີ່ຄວນຖືເອົາເທົ່ານັ້ນ ໂດຍບໍ່ຕ້ອງພິສູດເຫດຜົນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອານິສົງເປັນຕົ້ນວ່າ "ດ້ວຍວ່າ ເຫດ... ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ". ເພາະວ່າ ໃນບັນດາທຳທີ່ຄວນກ່າວດ້ວຍບົດວ່າ "ມີເຫດອັນບໍ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະແລະບໍ່ຄວນລະດ້ວຍພາວະນາ" ເຫຼົ່ານັ້ນ ເຫດປະເພດທີ່ຈະຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະແລະພາວະນາ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ເພາະວ່າ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນມີຫຼາຍປະເພດ ທັງທີ່ມີເຫດແລະບໍ່ມີເຫດ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງມີອະທິບາຍວ່າ ຄວນຖືເອົາເນື້ອຄວາມຢ່າງນີ້ວ່າ "ເຫດທີ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະແລະພາວະນາ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ທຳເຫຼົ່ານີ້".

๑๐. ตํ อารมฺมณํ กตฺวาติ อิทํ จตุกิจฺจสาธนวเสน อารมฺมณกรณํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อญฺญถา โคตฺรภุผลปจฺจเวกฺขณาทีนมฺปิ อปจยคามิตา อาปชฺเชยฺยาติ. อถ วา เหตุภาเวน อปจยํ นิพฺพานํ คจฺฉนฺตีติ อปจยคามิโน. นิพฺพานสฺส หิ อนิพฺพตฺตนิยตฺเตปิ สมุทยปฺปหานสมุทยนิโรธานํ อธิคมอธิคนฺตพฺพภาวโต เหตุเหตุผลภาโว มคฺคนิพฺพานานํ ยุชฺชติ. ยถาห ‘‘ทุกฺขนิโรเธ ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. ๗๑๙). อตฺโถติ หิ เหตุผลํ. ธมฺโมติ เหตูติ. ปุริมปจฺฉิมานํ ปุริเม สสมฺปยุตฺตา วุตฺตา, ปจฺฉิเม เกวลา. ปุริเม วิย ปน ปจฺฉิเม อตฺเถปิ อริยมคฺคสีเสน สพฺพโลกุตฺตรกุสลจิตฺตุปฺปาทา คเหตพฺพา. ทุติเย อตฺถวิกปฺเป ‘‘อาจยํ คามิโน’’ติ วตฺตพฺเพ อนุนาสิกโลโป กโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อาจินนฺตีติ วา อาจยา, อาจยา หุตฺวา คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺตีติปิ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

໑໐. ຄຳວ່າ "ກະທຳພຣະນιພານນັ້ນໃຫ້ເປັນອາລົມ" ຄວນຊາບວ່າ ກ່າວໝາຍເຖິງການກະທຳໃຫ້ເປັນອາລົມ ໂດຍສາມາດແຫ່ງການເຮັດກິດ ໔ ໃຫ້ສຳເລັດ. ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນອະປະຈະຍະຄາມີ (ທຳທີ່ນຳໄປສູ່ຄວາມເສື່ອມ/ການປາສະຈາກກິເລດ) ກໍຈະຕົກແກ່ໂຄຕະຣະພູ, ຜົນ ແລະປັດຈະເວກຂະນະເປັນຕົ້ນ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ທຳທີ່ໄປສູ່ອະປະຈະຍະ ຄື ພຣະນιພານ ໂດຍຄວາມເປັນເຫດ ຊື່ວ່າ "ອະປະຈະຍະຄາມີ". ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນພຣະນιພານຈະເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ເກີດຂຶ້ນ, ແຕ່ຄວາມເປັນເຫດແລະຜົນຂອງເຫດ ລະຫວ່າງມັກແລະນິພານ ກໍຍ່ອມສົມຄວນ ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ບັນລຸແລະສິ່ງທີ່ຄວນບັນລຸ ແຫ່ງການລະສະມຸໄທແລະການດັບສະມຸໄທ. ສົມດັ່ງທີ່ພຣະອົງຕັດໄວ້ວ່າ "ປັນຍາໃນທຸກຂະນιໂຣດ ເປັນອັດຖະປະຕິສຳພິທາ, ປັນຍາໃນປະຕິປະທາທີ່ນຳໄປສູ່ທຸກຂະນιໂຣດ ເປັນທັມມະປະຕິສຳພິທາ" (ວິພັງ. ໗໑໙). ເພາະວ່າ ຄຳວ່າ "ອັດຖະ" ຄື ຜົນຂອງເຫດ. ຄຳວ່າ "ທັມມະ" ຄື ເຫດ. ໃນບັນດາເນື້ອຄວາມກ່ອນແລະຫຼັງ, ໃນເນື້ອຄວາມກ່ອນ ພຣະອົງກ່າວເຖິງທຳທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ, ໃນເນື້ອຄວາມຫຼັງ ກ່າວເຖິງທຳລ້ວນໆ. ແຕ່ເຖິງຢ່າງໃດກໍດີ ເໝືອນຢ່າງໃນເນື້ອຄວາມກ່ອນ, ໃນເນື້ອຄວາມຫຼັງກໍຄວນຖືເອົາໂລກຸດຕະຣະກຸສົນຈິດຕຸບປາດທັງໝົດ ໂດຍມີອະລິຍະມັກເປັນປະທານ. ໃນການຈຳແນກເນື້ອຄວາມທີສອງ ເມື່ອຄວນຈະກ່າວວ່າ "ອາຈະຍັງ ຄາມິໂນ" (ນຳໄປສູ່ຄວາມສັ່ງສົມ) ຄວນຊາບວ່າ ພຣະອົງໄດ້ເຮັດການລົບອະນຸນາສິກ (ນິກຄະຫິດ). ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ທຳທີ່ສັ່ງສົມ ຊື່ວ່າ "ອາຈະຍາ", ຄວາມວ່າ ເປັນທຳທີ່ສັ່ງສົມແລ້ວເປັນໄປ ດຳເນີນໄປ ກໍຄວນຊາບເນື້ອຄວາມຢ່າງນີ້ຄືກັນ.

๑๑. สตฺต ปน เสกฺขา สิกฺขนสีลาติ เสกฺขา, เตสํ อิเมติ เสกฺขา, อญฺญาสาธารณา มคฺคผลตฺตยธมฺมา. สยเมว สิกฺขนฺตีติ สิกฺขนสีลานเมตํ นิทสฺสนํ. เย หิ ธมฺมา สิกฺขนฺติ, เต สิกฺขนสีลา โหนฺตีติ. อกฺขรตฺโถ ปน สิกฺขา เอเตสํ สีลนฺติ เสกฺขาติ. น เสกฺขาติ ยตฺถ เสกฺขภาวาสงฺกา อตฺถิ, ตตฺถายํ ปฏิเสโธติ โลกิยนิพฺพาเนสุ [Pg.44] อเสกฺขภาวานาปตฺติ ทฏฺฐพฺพา. สีลสมาธิปญฺญาสงฺขาตา หิ สิกฺขา อตฺตโน ปฏิปกฺขกิเลเสหิ วิปฺปมุตฺตา ปริสุทฺธา อุปกฺกิเลสานํ อารมฺมณภาวมฺปิ อนุปคมนโต เอตา สิกฺขาติ วตฺตุํ ยุตฺตา อฏฺฐสุ มคฺคผเลสุ วิชฺชนฺติ, ตสฺมา จตุมคฺคเหฏฺฐิมผลตฺตยธมฺมา วิย อรหตฺตผลธมฺมาปิ ตาสุ สิกฺขาสุ ชาตาติ จ, ตํสิกฺขาสมงฺคิโน อรหโต อิตเรสํ วิย เสกฺขตฺเต สติ เสกฺขสฺส เอเตติ จ, สิกฺขา สีลํ เอเตสนฺติ จ เสกฺขาติ อาสงฺกิตพฺพา สิยุนฺติ ตทาสงฺกานิวตฺตนตฺถํ ‘‘อเสกฺขา’’ติ ยถาวุตฺตเสกฺขภาวปฏิเสโธ กโต. อรหตฺตผเล หิ ปวตฺตมานา สิกฺขา ปรินิฏฺฐิตสิกฺขากิจฺจตฺตา น สิกฺขากิจฺจํ กโรนฺติ, เกวลํ สิกฺขาผลภาเวเนว ปวตฺตนฺติ, ตสฺมา ตา น สิกฺขาวจนํ อรหนฺติ, นาปิ ตํสมงฺคิโน เสกฺขวจนํ, น จ ตํสมฺปยุตฺตา สิกฺขนสีลาติ สิกฺขาสุ ชาตาติอาทิอตฺเถหิ อคฺคผลธมฺมา เสกฺขา น โหนฺติ, เหฏฺฐิมผเลสุ ปน สิกฺขา สกทาคามิมคฺควิปสฺสนาทีนํ อุปนิสฺสยภาวโต สิกฺขากิจฺจํ กโรนฺตีติ สิกฺขาวจนํ อรหนฺติ, ตํสมงฺคิโน จ เสกฺขวจนํ, ตํสมฺปยุตฺตา จ สิกฺขนสีลวุตฺตีติ ตตฺถ ธมฺมา ยถาวุตฺเตหิ อตฺเถหิ เสกฺขา โหนฺติ เอว.

໑໑. ສ່ວນພະເສຂະບຸກຄົນ 7 ຈຳພວກ ຊື່ວ່າ ເສຂະ ເພາະມີປົກກະຕິສຶກສາ. ທຳເຫຼົ່ານີ້ ຄື ມັກຄະທຳ ແລະ ຜົນທຳ 3 ເບື້ອງຕ່ຳ ທີ່ບໍ່ທົ່ວໄປແກ່ຜູ້ນັ້ນ ຊື່ວ່າ ເສຂະ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມສຶກສາເອງ' ນີ້ ເປັນການສະແດງເຖິງຜູ້ມີປົກກະຕິສຶກສາ. ດ້ວຍວ່າ ທຳເຫຼົ່າໃດຍ່ອມສຶກສາ, ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ ມີປົກກະຕິສຶກສາ. ສ່ວນໂດຍອັກສອນ, ທຳທີ່ມີການສຶກສາເປັນປົກກະຕິຂອງຕົນ ຊື່ວ່າ ເສຂະ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນເສຂະ' (ນະ ເສຂະ) ນີ້ ເປັນຄຳປະຕິເສດໃນບ່ອນທີ່ມີຄວາມສົງໄສໃນຄວາມເປັນເສຂະ, ຄວນເຫັນວ່າ ເປັນການປ້ອງກັນບໍ່ໃຫ້ຄວາມເປັນອະເສຂະເກີດຂຶ້ນໃນໂລກິຍະນິບພານ. ດ້ວຍວ່າ ການສຶກສາທີ່ກ່າວຄື ສີລ, ສະມາທິ ແລະ ປັນຍາ ທີ່ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວຈາກກິເລດທີ່ເປັນປະຕິປັກຂອງຕົນ, ເປັນທຳທີ່ບໍລິສຸດ ແລະ ບໍ່ເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນອາລົມຂອງອຸປະກິເລດ, ຄວນຮຽກວ່າ 'ສຶກສາ' ຍ່ອມມີຢູ່ໃນມັກຄະແລະຜົນທັງ 8. ເພາະເຫດນັ້ນ, ພະອະຣະຫັດຕະຜົນທຳ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເກີດແລ້ວໃນໄຕຣສິກຂາເຫຼົ່ານັ້ນ ເໝືອນດັ່ງມັກຄະ 4 ແລະ ຜົນ 3 ເບື້ອງຕ່ຳ. ເມື່ອພະອະຣະຫັນຜູ້ປະກອບດ້ວຍໄຕຣສິກຂານັ້ນ ມີຄວາມເປັນເສຂະເໝືອນຄົນອື່ນໆ, ຄວາມເປັນເສຂະນີ້ຍ່ອມມີແກ່ພະອະຣະຫັນນັ້ນ, ແລະ ທຳທີ່ມີການສຶກສາເປັນປົກກະຕິຂອງຕົນ ຊື່ວ່າ ເສຂະ, ຄວາມສົງໄສເຫຼົ່ານີ້ອາດຈະມີຂຶ້ນໄດ້. ເພື່ອລະງັບຄວາມສົງໄສນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ອະເສຂະ' ເຊິ່ງເປັນການປະຕິເສດຄວາມເປັນເສຂະຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ດ້ວຍວ່າ ການສຶກສາທີ່ເປັນໄປໃນພະອະຣະຫັດຕະຜົນ ເພາະມີກິດຈະການສຶກສາສຳເລັດແລ້ວ ຈຶ່ງບໍ່ເຮັດກິດຈະການສຶກສາອີກ, ຍ່ອມເປັນໄປພຽງແຕ່ໃນຖານະເປັນຜົນຂອງການສຶກສາເທົ່ານັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ, ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງບໍ່ຄວນແກ່ຄຳວ່າ 'ສຶກສາ', ທັງຜູ້ປະກອບດ້ວຍທຳນັ້ນກໍບໍ່ຄວນແກ່ຄຳວ່າ 'ເສຂະ', ແລະ ທຳທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍທຳນັ້ນກໍບໍ່ຊື່ວ່າ ມີປົກກະຕິສຶກສາ. ໂດຍອັດຖະມີການເກີດໃນໄຕຣສິກຂາເປັນຕົ້ນ, ພະອັກຄະຜົນທຳ (ອະຣະຫັດຕະຜົນ) ຈຶ່ງບໍ່ເປັນເສຂະ. ສ່ວນໃນຜົນເບື້ອງຕ່ຳ, ການສຶກສາຍ່ອມເຮັດກິດຈະການສຶກສາ ເພາະເປັນອຸປະນິດໄສແກ່ສະກະທາຄາມີມັກຄະວິປັດສະນາເປັນຕົ້ນ, ຈຶ່ງຄວນແກ່ຄຳວ່າ 'ສຶກສາ', ແລະ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍທຳນັ້ນກໍຄວນແກ່ຄຳວ່າ 'ເສຂະ', ແລະ ທຳທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍທຳນັ້ນກໍມີຄວາມເປັນໄປເປັນປົກກະຕິສຶກສາ. ໃນຜົນເບື້ອງຕ່ຳນັ້ນ, ທຳທັງຫຼາຍຈຶ່ງເປັນເສຂະໂດຍອັດຖະຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວຢ່າງແທ້ຈິງ.

เสกฺขาติ วา อปริโยสิตสิกฺขา ทสฺสิตา. อนนฺตรเมว ‘‘อเสกฺขา’’ติ วจนํ ปริโยสิตสิกฺขานํ ทสฺสนนฺติ น โลกิยนิพฺพานานํ อเสกฺขตาปตฺติ. วุทฺธิปฺปตฺตา วา เสกฺขาติ เอตสฺมึ อตฺเถ เสกฺขธมฺเมสุ เอว เกสญฺจิ วุทฺธิปฺปตฺตานํ อเสกฺขตา อาปชฺชติ, เตน อรหตฺตมคฺคธมฺมา วุทฺธิปฺปตฺตา จ ยถาวุตฺเตหิ จ อตฺเถหิ เสกฺขาติ กตฺวา อเสกฺขา อาปนฺนาติ? น, ตํสทิเสสุ ตพฺโพหารา. อรหตฺตมคฺคโต หิ นินฺนานากรณํ อรหตฺตผลํ ฐเปตฺวา ปริญฺญาทิกิจฺจกรณํ วิปากภาวญฺจ, ตสฺมา เต เอว เสกฺขา ธมฺมา อรหตฺตผลภาวํ อาปนฺนาติ สกฺกา วตฺตุํ, กุสลสุขโต จ วิปากสุขํ สนฺตตรตาย ปณีตตรนฺติ วุทฺธิปฺปตฺตา จ เต ธมฺมา โหนฺตีติ อเสกฺขาติ วุจฺจนฺตีติ.

ຫຼືວ່າ ຄຳວ່າ 'ເສຂະ' ນີ້ ສະແດງເຖິງຜູ້ທີ່ຍັງສຶກສາບໍ່ສຳເລັດ. ສ່ວນຄຳວ່າ 'ອະເສຂະ' ໃນລຳດັບຖັດມາ ເປັນການສະແດງເຖິງຜູ້ທີ່ສຶກສາສຳເລັດແລ້ວ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນອະເສຂະຈຶ່ງບໍ່ເຖິງແກ່ໂລກິຍະນິບພານ. ຫຼືວ່າ ເສຂະທີ່ເຖິງຄວາມຈະເລີນແລ້ວ, ໃນອັດຖະນີ້ ຄວາມເປັນອະເສຂະຍ່ອມເຖິງແກ່ທຳບາງປະການທີ່ເຖິງຄວາມຈະເລີນແລ້ວໃນເສຂະທຳເຫຼົ່ານັ້ນເອງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ, ພະອະຣະຫັດຕະມັກຄະທຳທີ່ເຖິງຄວາມຈະເລີນແລ້ວ ແລະ ເປັນເສຂະໂດຍອັດຖະຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ຈະກາຍເປັນອະເສຂະໄປບໍ? ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ, ເພາະມີການໃຊ້ໂວຫານນັ້ນໃນທຳທີ່ຄ້າຍຄືກັນ. ດ້ວຍວ່າ ຍົກເວັ້ນພະອະຣະຫັດຕະຜົນ ທີ່ບໍ່ມີຄວາມຕ່າງຈາກພະອະຣະຫັດຕະມັກ, ການເຮັດກິດຈະມີປະຣິນຍາເປັນຕົ້ນ ແລະ ຄວາມເປັນວິບາກ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວໄດ້ວ່າ ເສຂະທຳເຫຼົ່ານັ້ນເອງ ເຖິງຄວາມເປັນພະອະຣະຫັດຕະຜົນແລ້ວ. ແລະ ວິບາກສຸກຍ່ອມສະຫງົບກວ່າ ປະນີດກວ່າກຸສົນສຸກ, ທຳເຫຼົ່ານັ້ນທີ່ເຖິງຄວາມຈະເລີນແລ້ວ ຈຶ່ງຮຽກວ່າ 'ອະເສຂະ'.

๑๒. กิเลสวิกฺขมฺภนาสมตฺถตาทีหิ ปริตฺตา. ‘‘กิเลส…เป… ตายา’’ติ อตฺถตฺตยมฺปิ กุสเลสุ ยุชฺชติ, วิปากกิริเยสุ ทีฆสนฺตานตาว. ปมาณกเรหิ วา โอฬาริเกหิ กามตณฺหาทีหิ ปริจฺฉินฺนา ปริตฺตา. เตหิ อปริจฺฉินฺนตฺตา สุขุเมหิ รูปตณฺหาทีหิ ปริจฺฉินฺนา ปมาณมหตฺตํ คตาติ มหคฺคตา. อปริจฺฉินฺนา อปฺปมาณา.

໑໒. ຊື່ວ່າ 'ປະຣິດຕະ' (ເລັກນ້ອຍ) ເພາະຄວາມບໍ່ສາມາດໃນການຂົ່ມກິເລດເປັນຕົ້ນ. ອັດຖະທັງ 3 ຢ່າງ ມີ 'ເພາະກິເລດ... ໄປເຖິງ... ຄວາມເປັນຢ່າງນັ້ນ' ຍ່ອມຄວນໃນກຸສົນທັງຫຼາຍ, ສ່ວນໃນວິບາກແລະກິຣິຍາ ຍ່ອມຄວນໂດຍຄວາມເປັນສັນຕິທີ່ຍາວນານເທົ່ານັ້ນ. ຫຼືວ່າ ຊື່ວ່າ 'ປະຣິດຕະ' ເພາະຖືກກຳນົດດ້ວຍກາມະຕັນຫາເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນຕົວເຮັດປະມານ ແລະ ເປັນທຳຫຍາb. ຊື່ວ່າ 'ມະຫັກຄະຕະ' (ເຖິງຄວາມໃຫຍ່) ເພາະບໍ່ຖືກກຳນົດດ້ວຍກາມະຕັນຫາເຫຼົ່ານັ້ນ ແຕ່ຖືກກຳນົດດ້ວຍຮູບະຕັນຫາເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນທຳລະອຽດ ຈຶ່ງເຖິງຄວາມເປັນໃຫຍ່ໂດຍປະມານ. ທຳທີ່ບໍ່ຖືກກຳນົດ (ດ້ວຍຕັນຫາໃດໆ) ຊື່ວ່າ 'ອັບປະມານະ' (ຫາປະມານບໍ່ໄດ້).

๑๔. อตปฺปกฏฺเฐนาติ [Pg.45] ทิวสมฺปิ ปจฺจเวกฺขิยมานา โลกุตฺตรธมฺมา ติตฺตึ น ชเนนฺติ สมาปชฺชิยมานาปิ ผลธมฺมาติ.

໑໔. ຄຳວ່າ 'ໂດຍອັດຖະວ່າບໍ່ອີ່ມ' ໝາຍຄວາມວ່າ ໂລກຸດຕະຣະທຳທັງຫຼາຍ ເຖິງແມ່ນຈະພິຈາລະນາຢູ່ຕະຫຼອດທັງວັນ ກໍບໍ່ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມອີ່ມໄດ້, ເຖິງແມ່ນຜົນທຳທັງຫຼາຍທີ່ບຸກຄົນເຂົ້າຢູ່ກໍເໝືອນກັນ.

๑๕. มาตุฆาตาทีสุ ปวตฺตมานาปิ หิตสุขํ อิจฺฉนฺตาว ปวตฺตนฺตีติ เต ธมฺมา หิตสุขาวหา เม ภวิสฺสนฺตีติ อาสีสิตา โหนฺติ, ตถา อสุภาสุขานิจฺจานตฺเตสุ สุภาทิวิปริยาสทฬฺหตาย อานนฺตริยกมฺมนิยตมิจฺฉาทิฏฺฐีสุ ปวตฺติ โหตีติ เต ธมฺมา อสุภาทีสุ สุภาทิวิปรีตปฺปวตฺติกา โหนฺติ. มิจฺฉาสภาวาติ มุสาสภาวา. อเนเกสุ อานนฺตริเยสุ กเตสุ ยํ ตตฺถ พลวํ, ตํ วิปจฺจติ, น อิตรานีติ เอกนฺตวิปากชนกตาย นิยตตา น สกฺกา วตฺตุนฺติ ‘‘วิปากทาเน สตี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ขนฺธเภทานนฺตรนฺติ จุติอนนฺตรํ. จุติ หิ มรณนิทฺเทเส (วิภ. ๑๙๓) ‘‘ขนฺธานํ เภโท’’ติ วุตฺตาติ. เอเตน วจเนน สติ ผลทาเน จุติอนนฺตโร เอว, น อญฺโญ เอเตสํ ผลกาโลติ ผลกาลนิยเมเนว นิยตตา วุตฺตา โหติ, น ผลทานนิยเมนาติ นิยตผลกาลานํ อญฺเญสมฺปิ อุปปชฺชเวทนียานํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียานมฺปิ นิยตตา อาปชฺชติ, ตสฺมา วิปากธมฺมธมฺมานํ ปจฺจยนฺตรวิกลตาทีหิ อวิปจฺจมานานมฺปิ อตฺตโน สภาเวน วิปากธมฺมตา วิย พลวตา อานนฺตริเยน วิปาเก ทินฺเน อวิปจฺจมานานมฺปิ อานนฺตริยานํ ผลทาเน นิยตสภาวา อานนฺตริยสภาวา จ ปวตฺตีติ อตฺตโน สภาเวน ผลทานนิยเมเนว นิยตตา อานนฺตริยตา จ เวทิตพฺพา. อวสฺสญฺจ นิยตสภาวา อานนฺตริยสภาวา จ เตสํ ปวตฺตีติ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพเมตํ อญฺญสฺส พลวโต อานนฺตริยสฺส อภาเว จุติอนนฺตรํ เอกนฺเตน ผลทานโต.

໑໕. ເຖິງແມ່ນບຸກຄົນຜູ້ເຮັດມាតុຄາດ (ຂ້າຈິດມານດາ) ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍຫວັງປະໂຫຍດແລະຄວາມສຸກເທົ່ານັ້ນ, ດ້ວຍຫວັງວ່າ 'ທຳເຫຼົ່ານີ້ຈັກນຳປະໂຫຍດແລະຄວາມສຸກມາໃຫ້ແກ່ເຮົາ', ແລະ ຄວາມເປັນໄປໃນອະນັນຕະຣິຍະກຳ ແລະ ນິຍະຕະມິດສາທິຖິ ຍ່ອມມີໄດ້ ເພາະຄວາມແໜ້ນໜາແຫ່ງວິປະລາດ (ຄວາມເຫັນຜິດ) ວ່າງາມເປັນຕົ້ນ ໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ຈົບງາມ, ເປັນສຸກ, ບໍ່ທ່ຽງ, ບໍ່ແມ່ນຕົວຕົນ, ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງມີຄວາມເປັນໄປວິປະຣິດວ່າງາມເປັນຕົ້ນ ໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ຈົບງາມເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ມີສະພາວະຜິດ' ໝາຍເຖິງ ມີສະພາວະທີ່ບໍ່ແທ້ຈິງ (ຕົວະ). ເມື່ອອະນັນຕະຣິຍະກຳຫຼາຍຢ່າງຖືກເຮັດແລ້ວ, ກຳໃດທີ່ມີກຳລັງແຮງໃນກຳເຫຼົ່ານັ້ນ ກຳນັ້ນຍ່ອມໃຫ້ຜົນ, ກຳອື່ນໆ ບໍ່ໃຫ້ຜົນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ອາດກ່າວເຖິງຄວາມແນ່ນອນ (ນິຍະຕະ) ໂດຍຄວາມເປັນຜູ້ໃຫ້ຜົນໂດຍສ່ວນດຽວໄດ້, ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເມື່ອມີການໃຫ້ວິບາກ'. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ໃນລຳດັບແຫ່ງຄວາມແຕກທຳລາຍແຫ່ງຂັນ' ໝາຍເຖິງ ໃນລຳດັບແຫ່ງຈຸຕິ. ເພາະວ່າ ຈຸຕິ ພະຜູ້ມີພະພາກຕັດໄວ້ໃນມະຣະນະນິດເທດ (ວິພັງ. 193) ວ່າ 'ຄວາມແຕກທຳລາຍແຫ່ງຂັນ'. ດ້ວຍຄຳນີ້, ເມື່ອມີການໃຫ້ຜົນ, ລຳດັບແຫ່ງຈຸຕິເທົ່ານັ້ນ ເປັນການກຳນົດເວລາໃຫ້ຜົນຂອງກຳເຫຼົ່ານີ້, ບໍ່ແມ່ນເວລາອື່ນ, ຄວາມແນ່ນອນຈຶ່ງຖືກກ່າວໄວ້ໂດຍການກຳນົດເວລາໃຫ້ຜົນເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນໂດຍການກຳນົດການໃຫ້ຜົນ, ຄວາມແນ່ນອນຍ່ອມເຖິງແກ່ກຳອື່ນໆ ທີ່ໃຫ້ຜົນໃນອັດຕະພາບຖັດໄປ (ອຸປະປັດຊະເວທະນີຍະກຳ) ແລະ ກຳທີ່ໃຫ້ຜົນໃນອັດຕະພາບປັດຈຸບັນ (ທິດຖະທຳມະເວທະນີຍະກຳ) ທີ່ມີເວລາໃຫ້ຜົນແນ່ນອນຄືກັນ. ເພາະເຫດນັ້ນ, ເໝືອນດັ່ງຄວາມເປັນທຳທີ່ມີການໃຫ້ວິບາກເປັນທຳມະດາ ໂດຍສະພາວະຂອງຕົນ ເຖິງແມ່ນຈະບໍ່ໃຫ້ວິບາກ ເພາະຂາດປັດໄຈອື່ນເປັນຕົ້ນ, ເມື່ອອະນັນຕະຣິຍະກຳທີ່ມີກຳລັງແຮງໃຫ້ວິບາກແລ້ວ, ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງສະພາວະທີ່ແນ່ນອນ ແລະ ສະພາວະທີ່ເປັນອະນັນຕະຣິຍະ ໃນການໃຫ້ຜົນຂອງອະນັນຕະຣິຍະກຳອື່ນໆ ທີ່ຍັງບໍ່ໃຫ້ວິບາກ ກໍຍ່ອມມີຢູ່, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມແນ່ນອນ ແລະ ຄວາມເປັນອະນັນຕະຣິຍະ ໂດຍການກຳນົດການໃຫ້ຜົນດ້ວຍສະພາວະຂອງຕົນເອງ ຄວນຊາbຢ່າງນີ້. ແລະ ຄວນຍອມຮັບວ່າ ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງສະພາວະທີ່ແນ່ນອນ ແລະ ສະພາວະທີ່ເປັນອະນັນຕະຣິຍະຂອງກຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມມີຢ່າງແນ່ນອນ ເພາະໃຫ້ຜົນໃນລຳດັບແຫ່ງຈຸຕິໂດຍສ່ວນດຽວ ເມື່ອບໍ່ມີອະນັນຕະຣິຍະກຳອື່ນທີ່ມີກຳລັງແຮງກວ່າ.

นนุ เอวํ อญฺเญสมฺปิ อุปปชฺชเวทนียานํ อญฺญสฺมึ วิปากทายเก อสติ จุติอนนฺตรเมว เอกนฺเตน ผลทานโต อานนฺตริยสภาวา นิยตสภาวา จ ปวตฺติ อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ อสมานชาติเกน เจโตปณิธิวเสน อุปฆาตเกน จ นิวตฺเตตพฺพวิปากตฺตา อนนฺตเรกนฺตผลทายกตฺตาภาวา, น ปน อานนฺตริยกานํ ปฐมชฺฌานาทีนํ ทุติยชฺฌานาทีนิ วิย อสมานชาติกํ ผลนิวตฺตกํ อตฺถิ สพฺพานนฺตริยกานํ อวีจิผลตฺตา, น จ เหฏฺฐุปปตฺตึ อิจฺฉโต สีลวโต เจโตปณิธิ วิย อุปรูปปตฺติชนกกมฺมผลํ อานนฺตริยกผลํ นิวตฺเตตุํ สมตฺโถ [Pg.46] เจโตปณิธิ อตฺถิ อนิจฺฉนฺตสฺเสว อวีจิปาตนโต, น จ อานนฺตริยโกปฆาตกํ กิญฺจิ กมฺมํ อตฺถิ, ตสฺมา เตสํเยว อนนฺตเรกนฺตวิปากชนกสภาวา ปวตฺตีติ.

ຖ້າຖາມວ່າ: ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ເມື່ອບໍ່ມີກຳອື່ນທີ່ໃຫ້ວິບາກ, ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງສະພາວະທີ່ເປັນອະນັນຕະຣິຍະ ແລະ ສະພາວະທີ່ແນ່ນອນ ເພາະການໃຫ້ຜົນໃນລຳດັບແຫ່ງຈຸຕິໂດຍສ່ວນດຽວ ຍ່ອມເຖິງແກ່ອຸປະປັດຊະເວທະນີຍະກຳອື່ນໆ ດ້ວຍບໍ? ຕອບວ່າ: ບໍ່ເຖິງ, ເພາະວິບາກຂອງກຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມຖືກຫ້າມໄດ້ດ້ວຍຄວາມຕັ້ງໃຈ (ເຈໂຕປະນິທິ) ທີ່ບໍ່ມີສະພາວະສະໝານກັນ ແລະ ດ້ວຍກຳທີ່ເຂົ້າບຽດບຽນ (ອຸປະຄາຕະກະກຳ), ຈຶ່ງບໍ່ມີສະພາວະທີ່ໃຫ້ຜົນໃນລຳດັບແຫ່ງຈຸຕິໂດຍສ່ວນດຽວ. ແຕ່ສ່ວນອະນັນຕະຣິຍະກຳທັງຫຼາຍ ບໍ່ມີທຳທີ່ມີສະພາວະຕ່າງກັນທີ່ຈະມາຫ້າມຜົນໄດ້ ເໝືອນດັ່ງທຸຕິຍະຊານເປັນຕົ້ນ ຫ້າມຜົນແຫ່ງປະຖົມມະຊານເປັນຕົ້ນ, ເພາະອະນັນຕະຣິຍະກຳທັງໝົດມີອະເວຈີເປັນຜົນ. ແລະ ບໍ່ມີຄວາມຕັ້ງໃຈ (ເຈໂຕປະນິທິ) ໃດ ທີ່ຈະສາມາດຫ້າມຜົນແຫ່ງອະນັນຕະຣິຍະກຳ ເຊິ່ງເປັນກຳທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດໃນພົບເບື້ອງເທິງໄດ້ ເໝືອນດັ່ງຄວາມຕັ້ງໃຈຂອງຜູ້ມີສີລ ທີ່ປາດຖະໜາການເກີດໃນພົບເບື້ອງຕ່ຳ, ເພາະບຸກຄົນຍ່ອມຕົກອະເວຈີທັງໆ ທີ່ບໍ່ປາດຖະໜາເລີຍ. ແລະ ບໍ່ມີກຳໃດໆ ທີ່ຈະເຂົ້າບຽດບຽນອະນັນຕະຣິຍະກຳໄດ້. ເພາະເຫດນັ້ນ, ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງສະພາວະທີ່ໃຫ້ວິບາກໃນລຳດັບແຫ່ງຈຸຕິໂດຍສ່ວນດຽວ ຍ່ອມມີແກ່ອະນັນຕະຣິຍະກຳເຫຼົ່ານັ້ນເທົ່ານັ້ນ.

อเนกานิ จ อานนฺตริยกานิ กตานิ เอกนฺเต วิปาเก สนฺนิยตตฺตา อุปรตาวิปจฺจนสภาวาสงฺกตฺตา นิจฺฉิตานิ สภาวโต นิยตาเนว. จุติอนนฺตรํ ปน ผลํ อนนฺตรํ นาม ตสฺมึ อนนฺตเร นิยุตฺตานิ ตนฺนิพฺพตฺตเนน อนนฺตรกรณสีลานิ อนนฺตรปฺปโยชนานิ จาติ สภาวโต อานนฺตริยกาเนว จ โหนฺติ. เตสุ ปน สมานสภาเวสุ เอเกน วิปาเก ทินฺเน อิตรานิ อตฺตนา กตฺตพฺพสฺส กิจฺจสฺส เตเนว กตตฺตา น ทุติยํ ตติยมฺปิ จ ปฏิสนฺธึ กโรนฺติ, น สมตฺถตาวิฆาตตฺตาติ นตฺถิ เตสํ นิยตานนฺตริยตานิวตฺตีติ. น หิ สมานสภาวํ สมานสภาวสฺส สมตฺถตํ วิหนตีติ. เอกสฺส ปน อญฺญานิปิ อุปตฺถมฺภกานิ โหนฺตีติ ทฏฺฐพฺพานีติ. สมฺมา สภาวาติ สจฺจสภาวา.

ແລະ ເມື່ອອະນັນຕະຣິຍະກຳຫຼາຍຢ່າງຖືກເຮັດແລ້ວ, ເພາະຖືກກຳນົດໄວ້ແນ່ນອນໃນວິບາກໂດຍສ່ວນດຽວ, ແລະ ເພາະຖືກກຳນົດແລ້ວໂດຍປາສະຈາກຄວາມສົງໄສໃນສະພາວະທີ່ບໍ່ໃຫ້ຜົນ ເພາະການງົດເວັ້ນ, ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເປັນທຳທີ່ແນ່ນອນ (ນິຍະຕະ) ໂດຍສະພາວະຢ່າງແທ້ຈິງ. ສ່ວນຜົນໃນລຳດັບແຫ່ງຈຸຕິ ຊື່ວ່າ 'ອະນັນຕະຣະ' (ບໍ່ມີລະຫວ່າງ), ກຳເຫຼົ່ານັ້ນປະກອບແລ້ວໃນລຳດັບນັ້ນ, ມີປົກກະຕິເຮັດໃຫ້ເກີດຜົນໃນລຳດັບນັ້ນ ເພາະການເຮັດໃຫ້ຜົນນັ້ນເກີດຂຶ້ນ, ແລະ ມີປະໂຫຍດໃນລຳດັບນັ້ນ, ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເປັນອະນັນຕະຣິຍະໂດຍສະພາວະຢ່າງແທ້ຈິງ. ແຕ່ໃນກຳເຫຼົ່ານັ້ນທີ່ມີສະພາວະສະໝານກັນ, ເມື່ອກຳໜຶ່ງໃຫ້ວິບາກແລ້ວ, ກຳອື່ນໆ ຍ່ອມບໍ່ເຮັດປະຕິສັນທິຄັ້ງທີສອງຫຼືທີສາມອີກ ເພາະກິດຈະທີ່ຕົນຄວນເຮັດນັ້ນຖືກກຳນັ້ນເຮັດແລ້ວ, ບໍ່ແມ່ນເພາະຄວາມສາມາດຖືກທຳລາຍ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນອະນັນຕະຣິຍະທີ່ແນ່ນອນຂອງກຳເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງບໍ່ລະງັບໄປ. ເພາະວ່າ ທຳທີ່ມີສະພາວະສະໝານກັນ ຍ່ອມບໍ່ທຳລາຍຄວາມສາມາດຂອງທຳທີ່ມີສະພາວະສະໝານກັນ. ແຕ່ຄວນເຫັນວ່າ ກຳອື່ນໆ ຍ່ອມເປັນຕົວອຸປະຖຳແກ່ກຳດຽວນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ມີສະພາວະໂດຍຊອບ' ໝາຍເຖິງ ມີສະພາວະທີ່ແທ້ຈິງ (ສັດຈະສະພາວະ).

๑๖. ปริปุณฺณมคฺคกิจฺจตฺตา จตฺตาโร อริยมคฺคาว อิธ ‘‘มคฺคา’’ติ วุตฺตา. ปจฺจยฏฺเฐนาติ มคฺคปจฺจยฏฺเฐน. นิกฺเขปกณฺเฑปิ หิ เย มคฺคปจฺจยํ ลภนฺติ, น ปน สยํ มคฺคปจฺจยภาวํ คจฺฉนฺติ, เต มคฺคเหตุกาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อริยมคฺคสมงฺคิสฺส มคฺคงฺคานิ ฐเปตฺวา’’ติอาทิ (ธ. ส. ๑๐๓๙) วุตฺตํ. โย ปน ตตฺเถว ‘‘อริยมคฺคสมงฺคิสฺส อโลโภ อโทโส อโมโห, อิเม ธมฺมา มคฺคเหตู’’ติ อาทินโย วุตฺโต, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘มคฺคสมฺปยุตฺตา วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อริยมคฺคสมงฺคิสฺส สมฺมาทิฏฺฐิ มคฺโค เจว เหตุ จา’’ติอาทินา ปน วุตฺตนยํ ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิ สย’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปน อสงฺคหิตสงฺคณฺหนวเสน ปฏิปาฏิยา ตโย นยา วุตฺตา, เหตุพหุตาวเสน ตติโย นโย อิธ ทุติโย วุตฺโต.

໑໖. ເພາະມີກິດຈະແຫ່ງມັກບໍລິບູນແລ້ວ, ພະອະລິຍະມັກທັງ 4 ເທົ່ານັ້ນ ທີ່ໃນອັດຖະກະຖານີ້ຮຽກວ່າ 'ມັກ'. ຄຳວ່າ 'ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນປັດໄຈ' ໝາຍເຖິງ ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນມັກຄະປັດໄຈ. ດ້ວຍວ່າ ເຖິງແມ່ນໃນນິກເຂປະທັນ ກໍຕັດໄວ້ວ່າ 'ຍົກເວັ້ນມັກຄະອົງຂອງບຸກຄົນຜູ້ປະກອບດ້ວຍພະອະລິຍະມັກ' ເປັນຕົ້ນ (ທຳ. ສັງ. 1039) ເພື່ອສະແດງວ່າ ທຳເຫຼົ່າໃດຍ່ອມໄດ້ຮັບມັກຄະປັດໄຈ ແຕ່ຕົນເອງບໍ່ເຖິງຄວາມເປັນມັກຄະປັດໄຈ, ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າ ມີມັກເປັນເຫດ (ມັກຄະເຫຕຸກะ). ສ່ວນນັຍໃດທີ່ຕັດໄວ້ໃນນິກເຂປະທັນນັ້ນເອງວ່າ 'ອະໂລພະ ອະໂທສະ ອະໂມຫະ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ປະກອບດ້ວຍພະອະລິຍະມັກ, ທຳເຫຼົ່ານີ້ຊື່ວ່າ ມີມັກເປັນເຫດ' ເປັນຕົ້ນ, ເພື່ອສະແດງນັຍນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຫຼືທຳທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍມັກ'. ແຕ່ເພື່ອສະແດງນັຍທີ່ຕັດໄວ້ໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ 'ສຳມາທິຖິ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ປະກອບດ້ວຍພະອະລິຍະມັກ ເປັນທັງມັກແລະເປັນທັງເຫດ', ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ສຳມາທິຖິໂດຍຕົນເອງ'. ໃນອັດຖະກະຖານັ້ນ, ພະອາຈານກ່າວນັຍ 3 ຢ່າງຕາມລຳດັບ ດ້ວຍອຳນາດການສົງເຄາະທຳທີ່ບໍ່ໄດ້ສົງເຄາະ, ແຕ່ນັຍທີ 3 ຖືກກ່າວໄວ້ເປັນນັຍທີ 2 ໃນທີ່ນີ້ ດ້ວຍອຳນາດຄວາມຫຼາກຫຼາຍແຫ່ງເຫດ.

อภิภวิตฺวา ปวตฺตนฏฺเฐนาติ สหชาตาธิปติปิ ปุพฺพาภิสงฺขารวเสน เชฏฺฐกภาเว ปวตฺตมาโน สหชาเต อตฺตโน วเส อนุวตฺตยมาโน เต อภิภวิตฺวา ปวตฺตติ, อารมฺมณาธิปติปิ ตทารมฺมเณ ธมฺเม ตเถว อตฺตานํ อนุวตฺตยมาโน เต ธมฺเม อภิภวิตฺวา อารมฺมณภาเวน ปวตฺตติ, น ปจฺจุปฺปนฺนภาเวน, ตสฺมา อธิปติทฺวยมฺปิ สงฺคหิตนฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘มคฺโค อธิปติ เอเตส’’นฺติ อยญฺจ อตฺโถ นิกฺเขปกณฺเฑ อุทาหรณวเสน [Pg.47] อาคตํ อตฺถนยํ คเหตฺวา วุตฺโต. ยสฺมา ปน ปฏฺฐาเน (ปฏฺฐา. ๒.๑๖.๑๑) ‘‘มคฺคาธิปตึ ธมฺมํ ปฏิจฺจ มคฺคาธิปติ ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นาธิปติปจฺจยา, มคฺคาธิปตี ขนฺเธ ปฏิจฺจ มคฺคาธิปติ อธิปตี’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา มคฺโค อธิปติ มคฺคาธิปตีติ อยมฺปิ อตฺโถ ปาฬิยํ สรูเปกเสสวเสน สมานสทฺทตฺถวเสน วา สงฺคหิโตติ เวทิตพฺโพ.

ຄຳວ່າ 'ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນໄປຄອບງຳ' ໝາຍຄວາມວ່າ ເຖິງແມ່ນສະຫະຊາຕາທິປະຕິ ທີ່ເປັນໄປໃນຄວາມເປັນໃຫຍ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປຸບພາພິສັງຂານ, ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ທຳທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ (ສະຫະຊາດທຳ) ຄ້ອຍຕາມອຳນາດຂອງຕົນ ແລ້ວເປັນໄປຄອບງຳທຳເຫຼົ່ານັ້ນ. ເຖິງແມ່ນອາຣັມມະນາທິປະຕິ ກໍເຮັດໃຫ້ທຳທີ່ມີອາລົມນັ້ນ ຄ້ອຍຕາມຕົນຢ່າງນັ້ນ ແລ້ວເປັນໄປຄອບງຳທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນອາລົມ, ບໍ່ແມ່ນໂດຍຄວາມເປັນປັດຈຸບັນ. ເພາະເຫດນັ້ນ, ຄວນຊາbວ່າ ອະທິບໍດີທັງສອງຢ່າງນັ້ນ ຖືກສົງເຄາະໄວ້ແລ້ວ. ແລະ ອັດຖະນີ້ວ່າ 'ມັກເປັນອະທິບໍດີຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ' ພະອາຈານກ່າວໄວ້ໂດຍຖືເອົາແນວທາງແຫ່ງອັດຖະ ທີ່ມາໂດຍອຳນາດແຫ່ງອຸທາຫອນໃນນິກເຂປະທັນ. ແຕ່ເພາະໃນຄຳພີປັດຖານ (ປັດຖານ. 2.16.11) ຕັດໄວ້ວ່າ 'ເພາະອາໄສທຳທີ່ມີມັກເປັນອະທິບໍດີ ທຳທີ່ມີມັກເປັນອະທິບໍດີຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ ໂດຍອະທິປະຕິປັດໄຈ, ເພາະອາໄສຂັນທີ່ມີມັກເປັນອະທິບໍດີ ມັກຄາທິປະຕິຈຶ່ງເປັນອະທິບໍດີ', ເພາະເຫດນັ້ນ ຄວນຊາbວ່າ ອັດຖະນີ້ວ່າ 'ມັກເປັນອະທິບໍດີ ຊື່ວ່າ ມັກຄາທິປະຕິ' ກໍຖືກສົງເຄາະໄວ້ໃນພະບາລີ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະຣູເປກະເສສະ ຫຼືດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄຳທີ່ມີເນື້ອຄວາມສະໝານກັນ.

๑๗. อนุปฺปนฺนาติ เอเตน สพฺโพ อุปฺปนฺนภาโว ปฏิสิทฺโธ, น อุปฺปนฺนธมฺมภาโว เอวาติ เตน อุปฺปนฺนา วิคตา อตีตาปิ น สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. ยทิ หิ สงฺคหิตา สิยุํ, ‘‘อนุปฺปนฺโน ธมฺโม อุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติเอวมาทิ วุจฺเจยฺย, น ตุ วุตฺตนฺติ. อนาคตานิ วิปากกฏตฺตารูปานิ อตีเต อนาคเต วา กมฺเม ปุริมนิปฺผนฺเน เอว อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, นานิปฺผนฺเนติ ปรินิฏฺฐิตการเณกเทสาเนว โหนฺติ, ตสฺมา ตานิ ‘‘อวสฺสํ อุปฺปชฺชิสฺสนฺตีติ อุปฺปาทิโน ธมฺมา’’ติ วุจฺจนฺติ.

໑໗. ຄຳວ່າ 'ຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນ' (ອະນຸບປັນນະ) ນີ້ ເປັນການປະຕິເສດຄວາມເປັນໄປແຫ່ງທຳທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວທັງໝົດ, ບໍ່ແມ່ນປະຕິເສດສະເພາະຄວາມເປັນໄປແຫ່ງທຳທີ່ກຳລັງເກີດຂຶ້ນເທົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ, ຄວນເຫັນວ່າ ທຳທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ດັບໄປແລ້ວ ແລະ ເປັນອະດີດ ກໍບໍ່ຖືກສົງເຄາະໄວ້. ຖ້າຫາກວ່າທຳເຫຼົ່ານັ້ນຖືກສົງເຄາະໄວ້, ພະຜູ້ມີພະພາກກໍຄວນຈະຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ທຳທີ່ຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ເປັນປັດໄຈແກ່ທຳທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ດ້ວຍອະນັນຕະຣະປັດໄຈ', ແຕ່ພະອົງບໍ່ໄດ້ຕັດໄວ້ຢ່າງນັ້ນ. ວິບາກແລະກະຕັດຕາຮູບທີ່ເປັນອະນາຄົດ ຍ່ອມຈະເກີດຂຶ້ນໃນກຳທີ່ເປັນອະດີດຫຼືອະນາຄົດ ທີ່ສຳເລັດແລ້ວໃນກ່ອນເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນເກີດຂຶ້ນໃນກຳທີ່ຍັງບໍ່ສຳເລັດ, ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງເປັນພຽງສ່ວນໜຶ່ງຂອງເຫດທີ່ສຳເລັດແລ້ວ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງຮຽກວ່າ 'ທຳທີ່ມີຄວາມເກີດຂຶ້ນເປັນທຳມະດາ ເພາະຈັກເກີດຂຶ້ນຢ່າງແນ່ນອນ' (ອຸບປາທິໂນ ທຳມາ).

๑๘. อตฺตโน สภาวนฺติ กกฺขฬผุสนาทิสภาวํ.

໑໘. ຄຳວ່າ 'ສະພາວະຂອງຕົນ' ໝາຍເຖິງ ສະພາວະມີຄວາມຫຍາບກະດ້າງ ແລະ ການຖືກຕ້ອງເປັນຕົ້ນ.

๒๐. เอวํ ปวตฺตมานาติ เอวํ จกฺขาทิภาเวน ผุสนาทิภาเวน จ เอกสนฺตติปริยาปนฺนตาวเสน ปวตฺตมานา. อตฺตานํ อธิ อชฺฌตฺตาติ อธิ-สทฺโท สมาสวิสเย อธิการตฺถํ ปวตฺติอตฺถญฺจ คเหตฺวา ปวตฺตตีติ อตฺตานํ อธิกิจฺจ อุทฺทิสฺส ปวตฺตา อชฺฌตฺตา. เตนาติ ยสฺส ฌานา วุฏฺฐหิตฺวา อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา อชฺฌตฺตพหิทฺธา จ สุญฺญตํ อาเนญฺชญฺจ มนสิกโรโต อชฺฌตฺตสุญฺญตาทีสุ จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ น ปสีทติ น สนฺติฏฺฐติ นาธิมุจฺจติ, โย จ อิติห ตตฺถ สมฺปชาโน, เตน ภิกฺขุนา. ตสฺมึเยว ปุริมสฺมึ สมาธินิมิตฺเตติ ปฐมชฺฌานาทิสมาธินิมิตฺเต. อชฺฌตฺตเมวาติ ฌานโคจเร กสิณาทิมฺหิ. จิตฺตํ สณฺฐเปตพฺพนฺติ ปฐมชฺฌานาทิจิตฺตํ สณฺฐเปตพฺพํ. อชฺฌตฺตรโตติ โคจรชฺฌตฺเต นิพฺพาเน รโต, สมาธิโคจเร กมฺมฏฺฐาเน วา รโต. ‘‘สมาหิโต เอโก สนฺตุสิโต ตมาหุ ภิกฺขุ’’นฺติ (ธ. ป. ๓๖๒) คาถาเสโส.

໒໐. ຄຳວ່າ 'ເປັນໄປຢ່າງນີ້' ໝາຍຄວາມວ່າ ເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ ແລະ ໂດຍຄວາມເປັນຜັດສະເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມນັບເນື່ອງໃນສັນດານດຽວກັນ. ຄຳວ່າ 'ອັດຕານັງ ອະທິ ອັດຊັດຕັງ' (ທຳທີ່ປາຣົບຕົນ ຊື່ວ່າ ອັດຊັດຕະ) ອະທິສັບໃນວິໄສແຫ່ງສະມາດ ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍຖືເອົາອັດຖະວ່າເປັນໃຫຍ່ ແລະ ອັດຖະວ່າເປັນໄປ, ດັ່ງນັ້ນ ທຳທີ່ເປັນໄປປາຣົບຄືອ້າງເຖິງຕົນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອັດຊັດຕະ (ພາຍໃນ). ຄຳວ່າ 'ໂດຍພິກຂຸນັ້ນ' ໝາຍເຖິງ ໂດຍພິກຂຸຜູ້ອອກຈາກຊານແລ້ວ ມົນສິການຄວາມວ່າງ (ສູນຍະຕາ) ແລະ ອາເນນຊະ (ຄວາມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ) ທັງພາຍໃນ, ພາຍນອກ ແລະ ທັງພາຍໃນແລະພາຍນອກ, ເມື່ອຈິດບໍ່ແລ່ນໄປ ບໍ່ເຫຼື້ອມໃສ ບໍ່ຕັ້ງໝັ້ນ ບໍ່ນ້ອມໄປໃນອັດຊັດຕະສູນຍະຕາເປັນຕົ້ນ, ແລະ ພິກຂຸນັ້ນເປັນຜູ້ມີສຳປະຊັນຍະໃນທີ່ນັ້ນຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'ໃນສະມາທິນິມິດອັນກ່ອນນັ້ນເອງ' ໝາຍເຖິງ ໃນສະມາທິນິມິດມີປະຖົມມະຊານເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໃນພາຍໃນນັ້ນເອງ' ໝາຍເຖິງ ໃນກະສິນເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນໂຄຈອນແຫ່ງຊານ. ຄຳວ່າ 'ຄວນຕັ້ງຈິດໄວ້' ໝາຍຄວາມວ່າ ຄວນຕັ້ງຈິດມີປະຖົມມະຊານເປັນຕົ້ນໄວ້. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ຍິນດີໃນພາຍໃນ' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ຍິນດີໃນພະນິbພານອັນເປັນໂຄຈອນພາຍໃນ ຫຼືຍິນດີໃນກຳມະຖານອັນເປັນໂຄຈອນແຫ່ງສະມາທິ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອໃນຄາຖາວ່າ 'ພະຜູ້ມີພະພາກຕັດຮຽກພິກຂຸຜູ້ຕັ້ງໝັ້ນແລ້ວ, ຜູ້ດຽວ, ຜູ້ສັນໂດດນັ້ນວ່າ ເປັນພິກຂຸ' (ທຳ. ປະ. 362).

อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนนฺติ เอตฺถ ฌานํ สกสนฺตติปริยาปนฺนตฺตา ‘‘อชฺฌตฺต’’นฺติ วุตฺตนฺติ นิยกชฺฌตฺตตฺโถ อชฺฌตฺต-สทฺโท โหติ. อชฺฌตฺตนฺติ สกสนฺตตินิยกํ. อชฺฌตฺเต ภวา อชฺฌตฺติกาติ นิยกชฺฌตฺเตสุปิ อพฺภนฺตรา จกฺขาทโย วุจฺจนฺติ. เอตฺถ ปน อชฺฌตฺติก-สทฺโท จกฺขาทีสุ ปวตฺตมาโน ทสฺสิโต[Pg.48], น อชฺฌตฺตสทฺโท, อตฺถิ จ อชฺฌตฺตอชฺฌตฺติกสทฺทานํ พหิทฺธาพาหิร-สทฺทานํ วิย วิเสโส. อชฺฌตฺติกสทฺโท หิ สปรสนฺตานิเกสุ สพฺเพสุ จกฺขาทีสุ รูปาทีสุ พาหิร-สทฺโท วิย ปวตฺตติ, อชฺฌตฺต-สทฺโท ปน สกสนฺตานิเกสฺเวว จกฺขุรูปาทีสุ ตโต อญฺเญสฺเวว พหิทฺธา-สทฺโท วิย ปวตฺตตีติ ตสฺมา สทฺทโต อตฺถโต จ อสมานตฺตา น อิทเมตฺถ อุทาหรณํ ยุตฺตนฺติ. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปาโย ทฏฺฐพฺโพ – อชฺฌตฺเต ภวา อชฺฌตฺติกาติ อยญฺหิ วจนตฺโถ. ยญฺจ อชฺฌตฺเต ภวํ, เตน อชฺฌตฺเตเนว ภวิตพฺพํ, เตน ตํวาจกสฺส อชฺฌตฺต-สทฺทสฺส อชฺฌตฺติก-สทฺทสฺส จ สมานตฺถตา. อุภินฺนมฺปิ สทฺทานํ สมานตฺถภาวโต อชฺฌตฺตชฺฌตฺเต ปวตฺตมาเน อชฺฌตฺติก-สทฺเท อชฺฌตฺต-สทฺโท ตตฺถ ปวตฺโตติ สกฺกา วตฺตุนฺติ.

ຄຳວ່າ “ajjhattaṃ sampasādanaṃ” (ຄວາມຜ່ອງໃສໃນພາຍໃນ) ໃນທີ່ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດວ່າ “ajjhatta” (ພາຍໃນ) ເພາະຊານນັ້ນນັບເນື່ອງໃນສັນດານຂອງຕົນ, ຄຳວ່າ “ajjhatta” ນີ້ ຈຶ່ງມີອັດຖະ (ຄວາມໝາຍ) ວ່າເປັນພາຍໃນຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ “ajjhatta” ໝາຍເຖິງ ສິ່ງທີ່ເປັນຂອງຕົນໃນສັນດານຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ “ajjhattika” (ສິ່ງທີ່ມີໃນພາຍໃນ) ໝາຍເຖິງ ສິ່ງທີ່ເກີດໃນພາຍໃນ, ແມ່ນແຕ່ອາຍະຕະນະພາຍໃນ ມີຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ ກໍຊື່ວ່າ “ajjhattika” (ພາຍໃນ). ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ຊົງສະແດງຄຳວ່າ “ajjhattika” ທີ່ເປັນໄປໃນຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ, ບໍ່ແມ່ນຄຳວ່າ “ajjhatta”, ແລະຄຳວ່າ “ajjhatta” ແລະ “ajjhattika” ນີ້ ກໍມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນ ເໝືອນກັບຄຳວ່າ “bahiddhā” (ພາຍນອກ) ແລະ “bāhira” (ພາຍນອກ). ເພາະວ່າ ຄຳວ່າ “ajjhattika” ຍ່ອມເປັນໄປໃນຈັກຂຸ ແລະ ຮູບ ເປັນຕົ້ນ ທັງໝົດ ທີ່ເປັນຂອງຕົນ ແລະ ຂອງຜູ້ນຶ່ນ ເໝືອນກັບຄຳວ່າ “bāhira”, ສ່ວນຄຳວ່າ “ajjhatta” ຍ່ອມເປັນໄປໃນຈັກຂຸ ແລະ ຮູບ ເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນຂອງຕົນເອງເທົ່ານັ້ນ ແລະ ເປັນໄປໃນສິ່ງອື່ນຈາກນັ້ນ ເໝືອນກັບຄຳວ່າ “bahiddhā”. ເພາະສະນັ້ນ ເພາະຄວາມບໍ່ສະເໝີກັນໂດຍພະຍັນຊະນະ (ສັບ) ແລະ ອັດຖະ (ຄວາມໝາຍ), ຕົວຢ່າງນີ້ຈຶ່ງບໍ່ຄວນຍົກຂຶ້ນມາໃນທີ່ນີ້. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາບອະທິບາຍດັ່ງນີ້: ວິເຄາະວ່າ “ajjhatte bhavā ajjhattikā” (ສິ່ງທີ່ເກີດໃນພາຍໃນ ຊື່ວ່າ ອັດຊັດຕິກະ). ສິ່ງໃດທີ່ເກີດໃນພາຍໃນ, ສິ່ງນັ້ນກໍຕ້ອງເປັນພາຍໃນນັ້ນເອງ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຄຳວ່າ “ajjhatta” ແລະ “ajjhattika” ທີ່ສະແດງເຖິງສິ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງມີຄວາມໝາຍສະເໝີກັນ. ເພາະຄວາມທີ່ສັບທັງສອງມີຄວາມໝາຍສະເໝີກັນ, ເມື່ອຄຳວ່າ “ajjhattika” ເປັນໄປໃນອັດຊັດຕະ (ພາຍໃນ), ຈຶ່ງກ່າວໄດ້ວ່າ ຄຳວ່າ “ajjhatta” ກໍເປັນໄປໃນສິ່ງນັ້ນຄືກັນ.

อยํ โข ปนานนฺท, วิหาโรติ วิหารสุญฺญตาสุตฺเต (ม. นิ. ๓.๑๘๗) สงฺคณิการามตาย รูปาทิรติยา จ อาทีนวํ วตฺวา ตปฺปฏิปกฺขวิหารทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. อชฺฌตฺตํ สุญฺญตนฺติ วิสยภูตํ อิสฺสริยฏฺฐานภูตํ สุญฺญตํ, สุญฺญตาผลสมาปตฺตินฺติ อตฺโถ. จิตฺติสฺสรา หิ พุทฺธา ภควนฺโต ธมฺมํ เทเสนฺตาปิ ยํ มุหุตฺตํ ตุณฺหี ภวิตพฺพํ โหติ, ตํ มุหุตฺตํ ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชนฺติ, ปเคว อญฺญสฺมึ กาเล, ตสฺมา สพฺพตฺถาปิ อิสฺสริยานํ พหุลํ ผลสมาปตฺติยํ อิสฺสริยสฺส ปวตฺตนโต ผลสมาปตฺติ ‘‘อิสฺสริยฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตา. อรหตฺตผลาธิคเมน วา ตถาคตานํ อิสฺสริยํ นิพฺพตฺตํ ตํชนเกเนว มคฺเคนาติ ตํ เตสํ อิสฺสริยฏฺฐานํ. วิสโย จ อนญฺญตฺถภาโวว ยถา ‘‘อากาเส สกุณา อุทเก มจฺฉา’’ติ, พุทฺธา จ อญฺญตฺถ ทิสฺสมานาปิ วิเวกปพฺภารตาย ผลสมาปตฺตินินฺนาว, เตน ตสฺสา ตสฺสา กิริยาย อนนฺตรํ ผลสมาปตฺติยํเยว ภวนฺตีติ สา เตสํ วิสโย, ตพฺพิสยตา จ สจฺจกสุตฺเตน (ม. นิ. ๑.๓๖๔ อาทโย) ทีเปตพฺพา.

ຄຳວ່າ “Ayaṃ kho panānanda, vihāro” (ດູກ່ອນອານົນ ນີ້ແລ ຄືວິຫານທຳ) ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດໄວ້ໃນ ວິຫາຣະສູນຍະຕາສູດ (ມະ. ນິ. 3.187) ໂດຍຊົງສະແດງໂທດຂອງຄວາມຍິນດີໃນການຄຸກຄີກັນ ແລະ ຄວາມຍິນດີໃນຮູບເປັນຕົ້ນ ແລ້ວຊົງສະແດງວິຫານທຳທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ “ajjhattaṃ suññataṃ” (ຄວາມວ່າງພາຍໃນ) ໝາຍເຖິງ ຄວາມວ່າງທີ່ເປັນວິໄສ ແລະ ເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມເປັນໃຫຍ່, ອະທິບາຍວ່າ ຄື ສູນຍະຕາຜົນສະມາບັດ. ເພາະວ່າ ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຜູ້ເປັນໃຫຍ່ໃນຈິດ ແມ່ນໃນຂະນະທີ່ຊົງສະແດງທຳຢູ່ ກໍຊົງເຂົ້າຜົນສະມາບັດໃນຊົ່ວຂະນະທີ່ຕ້ອງຊົງດຸດສະນີພາບ (ມິດງຽບ), ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງໃນເວລາອື່ນ. ເພາະສະນັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນໃຫຍ່ຂອງພຣະອົງທັງຫຼາຍ ຍ່ອມເປັນໄປໃນຜົນສະມາບັດເປັນສ່ວນຫຼາຍໃນທຸກສະຖານທີ່, ຜົນສະມາບັດຈຶ່ງຊື່ວ່າ “ທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມເປັນໃຫຍ່” (issariyaṭṭhāna). ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄວາມເປັນໃຫຍ່ຂອງພຣະຕະຖາຄົດທັງຫຼາຍ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນດ້ວຍການບັນລຸອະຣະຫັດຕະຜົນ ໂດຍມັກທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດອະຣະຫັດຕະຜົນນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ອະຣະຫັດຕະຜົນນັ້ນ ຈຶ່ງເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມເປັນໃຫຍ່ຂອງພຣະອົງທັງຫຼາຍ. ແລະຄຳວ່າ “ວິໄສ” (visaya) ນັ້ນ ໝາຍເຖິງ ຄວາມບໍ່ເປັນໄປໂດຍປະການອື່ນ ເໝືອນກັບຄຳວ່າ “ຝູງນົກໃນອາກາດ, ຝູງປາໃນນ້ຳ”. ແລະພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ແມ່ນຈະປາກົດໃນທີ່ອື່ນ ກໍຊົງມີນ້ອມໄປໃນຜົນສະມາບັດ ເພາະຄວາມມີວິເວກເປັນເງື່ອນງຳ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພາຍຫຼັງກິຣິຍານັ້ນໆ ພຣະອົງທັງຫຼາຍຍ່ອມສະຖິດຢູ່ໃນຜົນສະມາບັດນັ້ນເອງ, ຜົນສະມາບັດນັ້ນຈຶ່ງເປັນວິໄສຂອງພຣະອົງທັງຫຼາຍ, ແລະຄວາມເປັນວິໄສນັ້ນ ພຶງສະແດງດ້ວຍ ສັດຈະກະສູດ (ມະ. ນິ. 1.364 ເປັນຕົ້ນ).

๒๒. เยสํ ทฏฺฐพฺพภาโว อตฺถิ, เต สนิทสฺสนา. จกฺขุวิญฺญาณโคจรภาโวว ทฏฺฐพฺพภาโว, ตสฺส รูปายตนา อนญฺญตฺเตปิ อญฺเญหิ ธมฺเมหิ รูปายตนํ วิเสเสตุํ อญฺญํ วิย กตฺวา ‘‘สห นิทสฺสเนนาติ สนิทสฺสนา’’ติ วุตฺตํ. ธมฺมสภาวสามญฺเญน หิ เอกีภูเตสุ ธมฺเมสุ โย นานตฺตกโร สภาโว, โส อญฺโญ วิย กตฺวา อุปจริตุํ ยุตฺโต[Pg.49]. เอวญฺหิ อตฺถวิเสสาวโพโธ โหตีติ. สยญฺจ นิสฺสยวเสน จ สมฺปตฺตานํ อสมฺปตฺตานญฺจ ปฏิมุขภาโว อญฺญมญฺญปตนํ ปฏิหนนภาโว, เยน พฺยาปาราทิวิการปจฺจยนฺตรสหิเตสุ จกฺขาทีนํ วิสเยสุ วิการุปฺปตฺติ.

໒໒. ທຳເຫຼົ່າໃດມີພາວະທີ່ພຶງເຫັນໄດ້, ทຳເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າ “ສະນິທັດສະນະ” (ມີສິ່ງປຽບທຽບ/ເຫັນໄດ້). ພາວະທີ່ພຶງເຫັນໄດ້ນັ້ນ ກໍຄືຄວາມເປັນໂຄຈອນແຫ່ງຈັກຂຸວິນຍານ. ເຖິງແມ່ນວ່າພາວະນັ້ນຈະບໍ່ຕ່າງຈາກຮູບາຍະຕະນະ, ແຕ່ເພື່ອຈຳແນກຮູບາຍະຕະນະໃຫ້ຕ່າງຈາກທຳອື່ນໆ, ທ່ານຈຶ່ງເຮັດເໝືອນກັບວ່າເປັນສິ່ງອື່ນ ແລ້ວກ່າວວ່າ “ສະນິທັດສະນະ ເພາະເປັນໄປພ້ອມກັບການສະແດງ (ຫຼືການເຫັນ)”. ເພາະວ່າ ໃນທຳທັງຫຼາຍທີ່ຮວມເປັນອັນດຽວກັນໂດຍສາມັນຍະລັກສະນະແຫ່ງສະພາວະທຳ, ສະພາວະໃດທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມຕ່າງກັນ, ສະພາວະນັ້ນ ທ່ານກໍຄວນສົມມຸດເຮັດເໝືອນກັບວ່າເປັນສິ່ງອື່ນ. ເພາະວ່າ ເມື່ອເຮັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມເຂົ້າໃຈໃນເນື້ອຄວາມທີ່ພິເສດໄດ້. ແລະຄວາມເປັນສະພາບປະເຊີນໜ້າກັນ, ຄວາມກະທົບກະທັ່ງກັນ ແລະ ຄວາມຕຳກັນລະຫວ່າງທຳທີ່ເຖິງກັນ ແລະ ບໍ່ເຖິງກັນ ໂດຍອາໄສຕົນເອງ ແລະ ໂດຍອາໄສທີ່ຕັ້ງ (ນິດໄສ), ເຊິ່ງເປັນເຫດໃຫ້ເກີດຄວາມປ່ຽນແປງໃນວິໄສທັງຫຼາຍມີຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ ພ້ອມກັບປັດໄຈອື່ນໆ ມີຄວາມຂວົນຂວາຍເປັນຕົ້ນ.

ติกมาติกาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາບົດໃນຕິກະມາຕິກາ ຈົບແລ້ວ.

ทุกมาติกาปทวณฺณนา

การພັນລະນາບົດໃນທຸກະມາຕິກາ

๑-๖. มูลฏฺเฐนาติ สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธเนน มูลภาเวน, น ปจฺจยมตฺตฏฺเฐน เหตุธมฺมา เหตู ธมฺมาติ สมาสาสมาสนิทฺเทสภาโว ทฺวินฺนํ ปาฐานํ วิเสโส. ตเถวาติ สมฺปโยคโตว. สเหตุกานํ เหตุสมฺปยุตฺตภาวโต ‘‘สมฺปโยคโต’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ, น สหสทฺทสฺส สมฺปโยคตฺถตฺตา. สห-สทฺโท ปน เอกปุญฺเช อุปฺปาทโต ยาว ภงฺคา สเหตุกานํ เหตูหิ สมานเทสคหณานํ เหตุอาทิสพฺภาวํ ทีเปติ, สมฺปยุตฺต-สทฺโท เอกุปฺปาทาทิวเสน สห เหตูหิ เอกีภาวุปคมนํ, ตโต เอว จ ทฺวินฺนํ ทุกานํ นานตฺตํ เวทิตพฺพํ. ธมฺมนานตฺตาภาเวปิ หิ ปทตฺถนานตฺเตน ทุกนฺตรํ วุจฺจติ. น หิ เหตุทุกสงฺคหิเตหิ ธมฺเมหิ อญฺเญ สเหตุกทุกาทีหิ วุจฺจนฺติ, เต เอว ปน สเหตุกาเหตุกาทิภาวโต สเหตุกทุกาทีหิ วุตฺตา. เอวํ สเหตุกทุกสงฺคหิตา เอว เหตุสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตภาวโต เหตุสมฺปยุตฺตทุเกน วุตฺตา. น หิ ธมฺมานํ อวุตฺตตาเปกฺขํ ทุกนฺตรวจนนฺติ นตฺถิ ปุนรุตฺติโทโส. เทเสตพฺพปฺปการชานนญฺหิ เทสนาวิลาโส ตถา เทสนาญาณญฺจาติ. เตน ธมฺมานํ ตปฺปการตา วุตฺตา โหติ. สกเลกเทสวเสน ปฐมทุกํ ทุติยตติเยหิ สทฺธึ โยเชตฺวา จตุตฺถาทโย ตโย ทุกา วุตฺตา. สกลญฺหิ ปฐมทุกํ ทุติยทุเกกเทเสน สเหตุกปเทน ตติยทุเกกเทเสน เหตุสมฺปยุตฺตปเทน จ โยเชตฺวา ยถากฺกมํ จตุตฺถปญฺจมทุกา วุตฺตา, ตถา ปฐมทุเกกเทสํ นเหตุปทํ สกเลน ทุติยทุเกน โยเชตฺวา ฉฏฺฐทุโก วุตฺโต. อิทมฺปิ สมฺภวตีติ เอเตน อวุตฺตมฺปิ สมฺภววเสน ทีปิตนฺติ ทสฺเสติ. สมฺภโว หิ คหณสฺส การณนฺติ. ยถา เหตุสเหตุกาติ อิทํ สมฺภวตีติ กตฺวา คหิตํ, เอวํ เหตุอเหตุกาติ อิทมฺปิ สมฺภวตีติ กตฺวา คเหตพฺพเมวาติ เอวํ อญฺญตฺถาปิ โยเชตพฺพํ.

໑-໖. ຄຳວ່າ “Mūlaṭṭhena” (ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນຮາກເຫງົ້າ) ໝາຍເຖິງ ໂດຍຄວາມເປັນຮາກເຫງົ້າທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມຕັ້ງໝັ້ນຢ່າງດີ, ບໍ່ແມ່ນໂດຍອັດຖະພຽງແຕ່ເປັນປັດໄຈເທົ່ານັ້ນ. ຄວາມແຕກຕ່າງກັນຂອງພຣະບາລີທັງສອງ ຄື “hetudhammā” (ທຳທີ່ເປັນເຫດ) ແລະ “hetū dhammā” (ທຳທັງຫຼາຍເປັນເຫດ) ນັ້ນ ຢູ່ທີ່ຄວາມເປັນສະມາສ (ຄຳປະສົມ) ແລະ ບໍ່ເປັນສະມາສ. ຄຳວ່າ “tatheva” (ໂດຍປະການນັ້ນເອງ) ໝາຍເຖິງ ໂດຍຄວາມປະກອບກັນ (ສັມປະຍຸດ) ນັ້ນເອງ. ພຶງຊາບວ່າ ທີ່ກ່າວວ່າ “ໂດຍຄວາມປະກອບກັນ” ເພາະຄວາມທີ່ທຳທີ່ມີເຫດ (ສະເຫຕຸກທຳ) ປະກອບກັບເຫດ, ບໍ່ແມ່ນເພາະຄຳວ່າ “saha” (ພ້ອມກັບ) ມີອັດຖະວ່າປະກອບກັນ. ແຕ່ຄຳວ່າ “saha” ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງເຫດເປັນຕົ້ນ ຂອງທຳທີ່ມີເຫດ ເຊິ່ງມີການຍຶດຖືສະຖານທີ່ດຽວກັນກັບເຫດທັງຫຼາຍ ຕັ້ງແຕ່ເກີດຂຶ້ນຈົນເຖິງດັບໄປໃນກອງດຽວກັນ. ສ່ວນຄຳວ່າ “sampayutta” (ປະກອບ) ສະແດງເຖິງຄວາມເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນອັນດຽວກັນກັບເຫດທັງຫຼາຍ ໂດຍຄວາມເກີດຮ່ວມກັນເປັນຕົ້ນ, ແລະເພາະເຫດນັ້ນເອງ ພຶງຊາບຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງທຸກະ (ໝວດສອງ) ທັງສອງ. ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງສະພາວະທຳ, ແຕ່ເພາະຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງອັດຖະຂອງບົດ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວເຖິງທຸກະອື່ນ. ເພາະວ່າ ທຳເຫຼົ່າອື່ນນອກຈາກທຳທີ່ສົງເຄາະເຂົ້າໃນເຫດທຸກະ ຈະຊື່ວ່າ ສະເຫຕຸກທຸກະ ເປັນຕົ້ນ ກໍຫາບໍ່ໄດ້, ແຕ່ທຳເຫຼົ່ານັ້ນເອງ ທ່ານກ່າວໄວ້ໃນສະເຫຕຸກທຸກະເປັນຕົ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນທຳມີເຫດ ແລະ ບໍ່ມີເຫດເປັນຕົ້ນ. ໃນທຳນອງດຽວກັນ, ທຳທີ່ສົງເຄາະເຂົ້າໃນສະເຫຕຸກທຸກະນັ້ນເອງ ທ່ານກ່າວໄວ້ໃນເຫຕຸສັມປະຍຸດຕະທຸກະ ໂດຍຄວາມເປັນທຳທີ່ປະກອບກັບເຫດ ແລະ ວິປປະຍຸດຈາກເຫດ. ເພາະວ່າ การກ່າວເຖິງທຸກະອື່ນ ບໍ່ໄດ້ມຸ່ງໝາຍເຖິງຄວາມທີ່ທຳທັງຫຼາຍບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ມີໂທດຄືຄວາມຊ້ຳຊາກ. ເພາະວ່າ ຄວາມຮູ້ໃນປະການແຫ່ງທຳທີ່ຄວນສະແດງ ນັ້ນຄືຄວາມງົດງາມແຫ່ງການສະແດງທຳ (ເທສະນາວິລາດ) ແລະ ເທສະນາຢານ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງg່າວເຖິງຄວາມເປັນປະການນັ້ນຂອງທຳທັງຫຼາຍ. ທ່ານກ່າວເຖິງທຸກະ 3 ໝວດ ມີໝວດທີ 4 ເປັນຕົ້ນ ໂດຍການປະກອບທຸກະທີ 1 ທັງໝົດ ແລະ ບາງສ່ວນ ເຂົ້າກັບທຸກະທີ 2 ແລະ ທີ 3. ເພາະວ່າ ທ່ານປະກອບທຸກະທີ 1 ທັງໝົດ ເຂົ້າກັບບົດວ່າ “sahetuka” (ມີເຫດ) ເຊິ່ງເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງທຸກະທີ 2 ແລະ ບົດວ່າ “hetusampayutta” (ປະກອບກັບເຫດ) ເຊິ່ງເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງທຸກະທີ 3 ແລ້ວກ່າວເຖິງທຸກະທີ 4 ແລະ ທີ 5 ຕາມລຳດັບ. ໃນທຳນອງດຽວກັນ, ທ່ານປະກອບບົດວ່າ “nahetu” (ບໍ່ແມ່ນເຫດ) ເຊິ່ງເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງທຸກະທີ 1 ເຂົ້າກັບທຸກະທີ 2 ທັງໝົດ ແລ້ວກ່າວເຖິງທຸກະທີ 6. ຄຳວ່າ “Idampi sambhavati” (ແມ່ນສິ່ງນີ້ກໍມີໄດ້) ນີ້ ສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ແມ່ນສິ່ງທີ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ ກໍຊົງສະແດງໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນໄປໄດ້. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນໄປໄດ້ ເປັນເຫດແຫ່ງການຖືເອົາ. ເໝືອນດັ່ງຄຳວ່າ “hetusahetukā” (ທຳເປັນເຫດແລະມີເຫດ) ນີ້ ທ່ານຖືເອົາເພາະເຫັນວ່າມີໄດ້, ໃນທຳນອງດຽວກັນ ຄຳວ່າ “hetuahetukā” (ທຳເປັນເຫດແລະບໍ່ມີເຫດ) ນີ້ ກໍຄວນຖືເອົາເພາະເຫັນວ່າມີໄດ້ເຊັ່ນກັນ, ພຶງປະກອບຢ່າງນີ້ໃນບ່ອນອື່ນໆ ດ້ວຍ.

เอวํ [Pg.50] ปฐมทุกํ ทุติยตติยทุเกสุ ทุติยปเทหิ โยเชตฺวา ‘‘เหตู เจว ธมฺมา อเหตุกา จ, อเหตุกา เจว ธมฺมา น จ เหตู, เหตู เจว ธมฺมา เหตุวิปฺปยุตฺตา จ, เหตุวิปฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา น จ เหตู’’ติ เย ทฺเว ทุกา กาตพฺพา, เตสํ สมฺภววเสเนว สงฺคหํ ทสฺเสตฺวา โข ปน-ปเทน อปเรสมฺปิ ทุกานํ สงฺคหํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺร ยเทต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺราติ ปาฬิยํ. อยํ อติเรกตฺโถติ อิทานิ ยํ วกฺขติ, ตมตฺถมาห. ตตฺถ ปน อญฺเญปิ อญฺญถาปีติ เอเตสํ วิสุํ ปวตฺติยา ทฺเว ทุกา ทสฺสิตา, สห ปวตฺติยา ปน อยมฺปิ ทุโก เวทิตพฺโพ ‘‘เหตู เจว ธมฺมา เหตุสมฺปยุตฺตาปิ เหตุวิปฺปยุตฺตาปี’’ติ, เอเตสุ ปน ปญฺจสุ ทุเกสุ ทุติยทุเกน ตติยทุโก วิย, จตุตฺถทุเกน ปญฺจมทุโก วิย จ ฉฏฺฐทุเกน นินฺนานตฺถตฺตา ‘‘น เหตุ โข ปน ธมฺมา เหตุสมฺปยุตฺตาปิ เหตุวิปฺปยุตฺตาปี’’ติ อยํ ทุโก น วุตฺโต. ทสฺสิตนินฺนานตฺถนโย หิ โส ปุริมทุเกหีติ. อิตเรสุ จตูสุ เหตู เจว อเหตุกทุเกน สมานตฺถตฺตา เหตู เจว เหตุวิปฺปยุตฺตทุโก, เหตุสเหตุกทุเกน สมานตฺถตฺตา เหตุเหตุสมฺปยุตฺตทุโก จ นเหตุเหตุสมฺปยุตฺตทุโก วิย น วตฺตพฺโพ. เตสุ ปน ทฺวีสุ ปจฺฉิมทุเก ‘‘เหตู โข ปน ธมฺมา สเหตุกา’’ติ ปทํ จตุตฺถทุเก ปฐมปเทน นินฺนานากรณตฺตา น วตฺตพฺพํ, ‘‘เหตู โข ปน ธมฺมา อเหตุกา’’ติ ปทํ ‘‘เหตู เจว ธมฺมา อเหตุกา’’ติ เอเตน นินฺนานตฺตา น วตฺตพฺพํ. อวสิฏฺเฐ ปน เอกสฺมึ ทุเก ‘‘อเหตุกา เจว ธมฺมา น จ เหตู’’ติ ปทํ ฉฏฺฐทุเก ทุติยปเทน เอกตฺถตฺตา น วตฺตพฺพํ. อิทานิ ‘‘เหตู เจว ธมฺมา อเหตุกา จา’’ติ อิทเมเวกํ ปทํ อวสิฏฺฐํ, น จ เอเกน ปเทน ทุโก โหตีติ ตญฺจ น วุตฺตนฺติ. จตุตฺถทุเก ทุติยปเทน ปน สมานตฺถสฺส ฉฏฺฐทุเก ปฐมปทสฺส วจนํ ทุกปูรณตฺถํ, เอเตน วา คติทสฺสเนน สพฺพสฺส สมฺภวนฺตสฺส สงฺคโห กโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ สพฺโพ สมฺภวทุโก ปฐมทุเก ทุติยตติยทุกปกฺเขเปน ทสฺสิโต, เตสุ จ ปฐมทุกปกฺเขเปนาติ.

ເມື່ອປະກອບທຸກະທີ 1 ເຂົ້າກັບບົດທີ 2 ໃນທຸກະທີ 2 ແລະ ທີ 3 ຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ທຸກະ 2 ໝວດ ທີ່ຄວນເຮັດ ຄື “hetū ceva dhammā ahetukā ca, ahetukā ceva dhammā na ca hetū” (ທຳເປັນເຫດແລະບໍ່ມີເຫດ, ທຳບໍ່ມີເຫດແລະບໍ່ແມ່ນເຫດ) ແລະ “hetū ceva dhammā hetuvippayuttā ca, hetuvippayuttā ceva dhammā na ca hetū” (ທຳເປັນເຫດແລະວິປປະຍຸດຈາກເຫດ, ທຳວິປປະຍຸດຈາກເຫດແລະບໍ່ແມ່ນເຫດ), ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງການສົງເຄາະທຸກະເຫຼົ່ານັ້ນໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນໄປໄດ້ແລ້ວ, ເພື່ອສະແດງການສົງເຄາະທຸກະອື່ນໆ ອີກ ດ້ວຍຄຳວ່າ “kho pana” ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີຕົ້ນວ່າ “tatra yadetaṃ”. ຄຳວ່າ “tatra” ໝາຍເຖິງ ໃນພຣະບາລີ. ຄຳວ່າ “ayaṃ atirekattho” (ນີ້ເປັນເນື້ອຄວາມທີ່ເກີນມາ) ໝາຍເຖິງ ກ່າວເຖິງເນື້ອຄວາມທີ່ທ່ານຈະກ່າວຕໍ່ໄປໃນບັດນີ້. ໃນຄຳນັ້ນ, ທ່ານສະແດງທຸກະ 2 ໝວດ ໂດຍການເປັນໄປຕ່າງຫາກແຫ່ງບົດເຫຼົ່ານີ້ວ່າ “aññepi aññathāpi” (ແມ່ນຢ່າງອື່ນ ແມ່ນໂດຍປະການອື່ນ), ແຕ່ໂດຍການເປັນໄປຮ່ວມກັນ ພຶງຊາບທຸກະນີ້ອີກວ່າ “hetū ceva dhammā hetusampayuttāpi hetuvippayuttāpi” (ທຳເປັນເຫດ ທັງປະກອບກັບເຫດ ແລະ ວິປປະຍຸດຈາກເຫດ). ແຕ່ໃນທຸກະທັງ 5 ໝວດນີ້, ທຸກະວ່າ “na hetu kho pana dhammā hetusampayuttāpi hetuvippayuttāpi” (ທຳບໍ່ແມ່ນເຫດ ທັງປະກອບກັບເຫດ ແລະ ວິປປະຍຸດຈາກເຫດ) ນີ້ ທ່ານບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ ເພາະບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນກັບທຸກະທີ 3 ໂດຍທຸກະທີ 2, ເໝືອນກັບທຸກະທີ 5 ໂດຍທຸກະທີ 4, ແລະ ເໝືອນກັບທຸກະທີ 6. ເພາະວ່າ ແນວທາງແຫ່ງຄວາມບໍ່ຕ່າງກັນນັ້ນ ທ່ານໄດ້ສະແດງໄວ້ແລ້ວດ້ວຍທຸກະກ່ອນໆ. ໃນທຸກະ 4 ໝວດທີ່ເຫຼືອ, ທຸກະວ່າ “hetū ceva dhammā hetuvippayuttā” (ທຳເປັນເຫດແລະວິປປະຍຸດຈາກເຫດ) ເພາະມີຄວາມໝາຍສະເໝີກັນກັບ “hetū ceva ahetukā” ທຸກະ, ແລະ ທຸກະວ່າ “hetuhetusampayuttaduko” (ທຳເປັນເຫດແລະປະກອບກັບເຫດ) ເພາະມີຄວາມໝາຍສະເໝີກັນກັບ “hetusahetukaduko” (ທຳເປັນເຫດແລະມີເຫດ) ຈຶ່ງບໍ່ຄວນກ່າວ ເໝືອນກັບ “nahetuhetusampayuttaduko” (ທຳບໍ່ແມ່ນເຫດແລະປະກອບກັບເຫດ). ໃນທຸກະທັງສອງນັ້ນ, ໃນທຸກະສຸດທ້າຍ ບົດວ່າ “hetū kho pana dhammā sahetukā” (ທຳເປັນເຫດມີເຫດ) ບໍ່ຄວນກ່າວ ເພາະບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນກັບບົດທີ 1 ໃນທຸກະທີ 4, ບົດວ່າ “hetū kho pana dhammā ahetukā” (ທຳເປັນເຫດບໍ່ມີເຫດ) ບໍ່ຄວນກ່າວ ເພາະບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນກັບບົດວ່າ “hetū ceva dhammā ahetukā”. ສ່ວນໃນທຸກະ 1 ໝວດທີ່ເຫຼືອ, ບົດວ່າ “ahetukā ceva dhammā na ca hetū” (ທຳບໍ່ມີເຫດແລະບໍ່ແມ່ນເຫດ) ບໍ່ຄວນກ່າວ ເພາະມີເນື້ອຄວາມດຽວກັນກັບບົດທີ 2 ໃນທຸກະທີ 6. ໃນບັດນີ້ ບົດດຽວນີ້ເທົ່ານັ້ນທີ່ເຫຼືອຢູ່ ຄື “hetū ceva dhammā ahetukā ca”, ແລະ ທຸກະຍ່ອມບໍ່ມີດ້ວຍບົດດຽວ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ກ່າວບົດນັ້ນໄວ້. ແຕ່ການກ່າວບົດທີ 1 ໃນທຸກະທີ 6 ເຊິ່ງມີເນື້ອຄວາມສະເໝີກັນກັບບົດທີ 2 ໃນທຸກະທີ 4 ກໍເພື່ອໃຫ້ຄົບຖ້ວນເປັນທຸກະ, ຫຼືພຶງຊາບວ່າ ທ່ານສະແດງແນວທາງນີ້ ເພື່ອສົງເຄາະທຸກະທັງໝົດທີ່ມີໄດ້. ເພາະວ່າ ທຸກະທີ່ມີໄດ້ທັງໝົດ ທ່ານສະແດງໄວ້ແລ້ວໂດຍການເພີ່ມເຂົ້າໃນທຸກະທີ 2 ແລະ ທີ 3 ແຫ່ງທຸກະທີ 1, ແລະ ໃນທຸກະເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍໂດຍການເພີ່ມເຂົ້າໃນທຸກະທີ 1 ນັ້ນເອງ.

๗-๑๓. สมานกาเลน อสมานกาเลน กาลวิมุตฺเตน จ ปจฺจเยน นิปฺผนฺนานํ ปจฺจยายตฺตานํ ปจฺจยภาวมตฺเตน เตสํ ปจฺจยานํ อตฺถิตํ ทีเปตุํ สปฺปจฺจยวจนํ, น สเหตุกวจนํ วิย สมานกาลานเมว, นาปิ สนิทสฺสนํ วิย ตํสภาวสฺส อนตฺถนฺตรภูตสฺส. สงฺขต-สทฺโท ปน สเมเตหิ [Pg.51] นิปฺผาทิตภาวํ ทีเปตีติ อยเมเตสํ วิเสโส ทุกนฺตรวจเน การณํ. เอตฺถ จ อปฺปจฺจยา อสงฺขตาติ พหุวจนนิทฺเทโส อวินิจฺฉิตตฺถปริจฺเฉททสฺสนวเสน มาติกาฐปนโต กโตติ เวทิตพฺโพ. อุทฺเทเสน หิ กุสลาทิสภาวานํ ธมฺมานํ อตฺถิตามตฺตํ วุจฺจติ, น ปริจฺเฉโทติ อปริจฺเฉเทน พหุวจเนน อุทฺเทโส วุตฺโตติ. รูปนฺติ รูปายตนํ ปถวิยาทิ วา. ปุริมสฺมึ อตฺถวิกปฺเป รูปายตนสฺส อสงฺคหิตตา อาปชฺชตีติ รุปฺปนลกฺขณํ วา รูปนฺติ อยํ อตฺถนโย วุตฺโต. ตตฺถ รูปนฺติ รุปฺปนสภาโว. น ลุชฺชติ น ปลุชฺชตีติ โย คหิโต ตถา น โหติ, โส โลโกติ ตํคหณรหิตานํ โลกุตฺตรานํ นตฺถิ โลกตา. ทุกฺขสจฺจํ วา โลโก, ตตฺถ เตเนว โลกสภาเวน วิทิตาติ โลกิยา.

໗-໑໓. ຄຳວ່າ “sappaccaya” (ມີປັດໄຈ) ກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງປັດໄຈທັງຫຼາຍ ເພາະຄວາມເປັນພຽງປັດໄຈຂອງທຳທັງຫຼາຍ ທີ່ເກີດຂຶ້ນຈາກປັດໄຈ ແລະ ເນື່ອງດ້ວຍປັດໄຈ ທີ່ເປັນໄປໃນສະໄໝດຽວກັນ, ຕ່າງສະໄໝກັນ ແລະ ພົ້ນຈາກການ (ກາລະວິມຸດ), ບໍ່ແມ່ນສະແດງສະເພາະທຳໃນສະໄໝດຽວກັນເທົ່ານັ້ນ ເໝືອນກັບຄຳວ່າ “sahetuka” (ມີເຫດ), ແລະ ບໍ່ແມ່ນສະແດງສະພາວະນັ້ນທີ່ບໍ່ຕ່າງກັນ ເໝືອນກັບຄຳວ່າ “sanidassana” (ມີສິ່ງປຽບທຽບ/ເຫັນໄດ້). ສ່ວນຄຳວ່າ “saṅkhata” (ສັງຂະຕະ/ປຸງແຕ່ງ) ຍ່ອມສະແດງເຖິງພາວະທີ່ຖືກປັດໄຈທັງຫຼາຍປະຊຸມກັນປຸງແຕ່ງຂຶ້ນ, ນີ້ຄືຄວາມຕ່າງກັນຂອງຄຳເຫຼົ່ານີ້ ເຊິ່ງເປັນເຫດຜົນໃນການກ່າວເຖິງທຸກະອື່ນ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ການສະແດງດ້ວຍພະຫຸວະຈະນະ (ພົດພະຫູ) ວ່າ “appaccayā asaṅkhatā” (ທຳບໍ່ມີປັດໄຈ, ທຳບໍ່ຖືກປຸງແຕ່ງ) ນີ້ ທ່ານເຮັດໄວ້ໂດຍການຕັ້ງມາຕິກາ ເພື່ອສະແດງການກຳນົດເນື້ອຄວາມທີ່ຍັງບໍ່ທັນຕັດສິນ. ເພາະວ່າ ດ້ວຍການຍົກຂຶ້ນສະແດງ (ອຸເທດ) ຍ່ອມກ່າວພຽງຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງສະພາວະທຳມີກຸສົນເປັນຕົ້ນ, ບໍ່ແມ່ນການກຳນົດຂອບເຂດ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວອຸເທດດ້ວຍພະຫຸວະຈະນະທີ່ບໍ່ກຳນົດຂອບເຂດ. ຄຳວ່າ “rūpaṃ” (ຮູບ) ໝາຍເຖິງ ຮູບາຍະຕະນະ ຫຼື ປະຖະວີທາດ (ທາດດິນ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນການວິເຄາະເນື້ອຄວາມຢ່າງທຳອິດ ຈະເຮັດໃຫ້ຮູບາຍະຕະນະບໍ່ຖືກສົງເຄາະເຂົ້າ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ “ທຳທີ່ມີລັກສະນະຊຸດໂຊມ (ຣຸບປະນະ) ຊື່ວ່າ ຮູບ”. ໃນຄຳນັ້ນ, ຄຳວ່າ “rūpa” ໝາຍເຖິງ ສະພາວະທີ່ຊຸດໂຊມ (ຣຸບປະນະລັກສະນະ). ໂລກໃດທີ່ຖືກຖືເອົາວ່າ “ບໍ່ຊຸດໂຊມ ບໍ່ແຕກສະຫຼາຍ” ແຕ່ບໍ່ໄດ້ເປັນຢ່າງນັ້ນ, ໂລກນັ້ນຊື່ວ່າ “loka” (ໂລກ), ຄວາມເປັນໂລກຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ໂລກຸດຕະຣະທຳທັງຫຼາຍ ທີ່ປາສະຈາກການຖືເອົາໂລກນັ້ນ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ທຸກຂະສັດຈະ ຊື່ວ່າ ໂລກ, ທຳທັງຫຼາຍທີ່ຮູ້ກັນໃນໂລກນັ້ນ ໂດຍສະພາວະແຫ່ງໂລກນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ “lokiya” (ໂລກິຍະ).

เอวํ สนฺเต จกฺขุวิญฺญาเณน วิชานิตพฺพสฺส รูปายตนสฺส เตเนว นวิชานิตพฺพสฺส สทฺทายตนาทิกสฺส จ นานตฺตา ทฺวินฺนมฺปิ ปทานํ อตฺถนานตฺตโต ทุโก โหติ. เอวํ ปน ทุเก วุจฺจมาเน ทุกพหุตา อาปชฺชติ, ยตฺตกานิ วิญฺญาณานิ, ตตฺตกา ทุกา วุตฺตา สมตฺตา ฐเปตฺวา สพฺพธมฺมารมฺมณานิ วิญฺญาณานิ. เตสุ จ ทุกสฺส ปจฺเฉโท อาปชฺชติ, ตถา จ สติ ‘‘เกนจี’’ติ ปทํ สพฺพวิญฺญาณสงฺคาหกํ น สิยา, นิทฺเทเสน จ วิรุทฺธํ อิทํ วจนํ. โย จ ตตฺถ ‘‘เย เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยาติ อยํ ทุโก น โหตี’’ติ ปฏิเสโธ กโต, โส จ กถํ ยุชฺเชยฺย. น หิ สมตฺถา อฏฺฐกถา ปาฬึ ปฏิเสเธตุนฺติ, น จ เกนจิ-สทฺทสฺส เตเนวาติ อยํ ปทตฺโถ สมฺภวติ, ‘‘เกนจี’’ติ เอตสฺส อาทิปทสฺส อนิยมิตํ ยํ กิญฺจิ เอกํ ปทตฺโถ, ตํ วตฺวา วุจฺจมานสฺส ‘‘เกนจี’’ติ ทุติยปทสฺส ยํ กิญฺจิ อปรํ อนิยมิตํ ปทตฺโถติ โลกสิทฺธเมตํ, ตเถว จ นิทฺเทโส ปวตฺโต, น เจตฺถ วิญฺญาตพฺพธมฺมเภเทน ทุกเภโท สมตฺโต อาปชฺชติ ยตฺตกา วิญฺญาตพฺพา, ตตฺตกา ทุกาติ, ตสฺมา นตฺถิ ทุกพหุตา. น หิ เอกํเยว วิญฺญาตพฺพํ เกนจิ วิญฺเญยฺยํ เกนจิ น วิญฺเญยฺยญฺจ, กินฺตุ อปรมฺปิ อปรมฺปีติ สพฺพวิญฺญาตพฺพสงฺคเห ทุโก สมตฺโต โหติ, เอวญฺจ สติ ‘‘เกนจี’’ติ ปทํ อนิยเมน สพฺพวิญฺญาณสงฺคาหกนฺติ สิทฺธํ โหติ, วิญฺญาณนานตฺเตน จ วิญฺญาตพฺพํ ภินฺทิตฺวา อยํ ทุโก วุตฺโต, น วิญฺญาตพฺพานํ อตฺถนฺตรตายาติ. เอตสฺส ปน ทุกสฺส นิกฺเขปราสินิทฺเทโส ทุกสงฺคหิตธมฺเมกเทเสสุ [Pg.52] ทุกปททฺวยปฺปวตฺติทสฺสนวเสน ปวตฺโต. อตฺถุทฺธารนิทฺเทโส นิรวเสสทุกสงฺคหิตธมฺมทสฺสนวเสนาติ เวทิตพฺโพ.

ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ເພາະຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງຮູບາຍະຕະນະທີ່ເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍຈັກຂຸວິນຍານ ແລະ ສັດທາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນທີ່ບໍ່ເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍຈັກຂຸວິນຍານນັ້ນເອງ, ທຸກກະ (ໝວດສອງ) ຈຶ່ງມີຂຶ້ນໄດ້ ເພາະຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງອັດຖະຂອງບົດທັງສອງ. ແຕ່ເມື່ອມີການກ່າວເຖິງທຸກກະໂດຍທຳນອງນີ້, ຄວາມຫຼາກຫຼາຍແຫ່ງທຸກກະຍ່ອມປະກົດຂຶ້ນ, ຄືວິນຍານມີປະມານເທົ່າໃດ, ທຸກກະທີ່ກ່າວໄວ້ທັງໝົດກໍມີປະມານເທົ່ານັ້ນ, ຍົກເວັ້ນວິນຍານທີ່ມີທຳທັງປວງເປັນອາລົມ. ແລະ ໃນວິນຍານເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄວາມຂາດຕອນແຫ່ງທຸກກະຍ່ອມປະກົດຂຶ້ນ, ແລະ ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ບົດວ່າ “kenaci” (ໂດຍບາງຢ່າງ) ກໍຈະບໍ່ເປັນບົດທີ່ສົງເຄາະເອົາວິນຍານທັງປວງ, ແລະ ຄຳກ່າວນີ້ກໍຈະຂັດກັບນິເທດ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ການຫ້າມທີ່ກ່າວໄວ້ໃນນິເທດນັ້ນວ່າ “ທຳເຫຼົ່ານັ້ນເຫຼົ່າໃດທີ່ເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍຈັກຂຸວິນຍານ, ทຳເຫຼົ່ານັ້ນບໍ່ແມ່ນເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍໂສຕະວິນຍານ, ທຸກກະນີ້ຍ່ອມບໍ່ມີ” ນັ້ນ ຈະສົມເຫດສົມຜົນໄດ້ແນວໃດ? ເພາະວ່າອັດຖະກະຖາບໍ່ສາມາດທີ່ຈະຄັດຄ້ານພະບາລີໄດ້, ແລະ ອັດຖະແຫ່ງບົດວ່າ “teneva” (ດ້ວຍສິ່ງນັ້ນເອງ) ກໍບໍ່ອາດມີໄດ້ແກ່ “kenaci-sadda” (ສັບວ່າ kenaci), ເພາະເປັນທີ່ຊາບກັນດີໃນທາງໂລກວ່າ ບົດທຳອິດວ່າ “kenaci” ນີ້ ມີອັດຖະທີ່ບໍ່ກຳນົດແນ່ນອນວ່າເປັນສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງ, ແລະ ບົດທີສອງວ່າ “kenaci” ທີ່ກ່າວເຖິງນັ້ນ ກໍມີອັດຖະທີ່ບໍ່ກຳນົດແນ່ນອນວ່າເປັນສິ່ງອື່ນໃດສິ່ງໜຶ່ງ, ແລະ ນິເທດກໍດຳເນີນໄປໃນທຳນອງນັ້ນເອງ, ແລະ ໃນທີ່ນີ້ ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງທຸກກະກໍບໍ່ໄດ້ປະກົດຂຶ້ນທັງໝົດໂດຍຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງທຳທີ່ເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງ ຄື ທຳທີ່ເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງມີປະມານເທົ່າໃດ, ທຸກກະກໍມີປະມານເທົ່ານັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ມີຄວາມຫຼາກຫຼາຍແຫ່ງທຸກກະ. ເພາະວ່າສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງພຽງຢ່າງດຽວ ບໍ່ແມ່ນວ່າຈະເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງໄດ້ດ້ວຍວິນຍານບາງຢ່າງ ແລະ ບໍ່ເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງໄດ້ດ້ວຍວິນຍານບາງຢ່າງ, ແຕ່ເປັນສິ່ງອື່ນ ແລະ ສິ່ງອື່ນອີກ, ທຸກກະຈຶ່ງບໍລິບູນໃນການສົງເຄາະທຳທີ່ເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງທັງປວງ, ແລະ ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ບົດວ່າ “kenaci” ຈຶ່ງເປັນອັນສຳເລັດຮູບວ່າເປັນບົດທີ່ສົງເຄາະເອົາວິນຍານທັງປວງໂດຍບໍ່ກຳນົດແນ່ນອນ, ແລະ ທຸກກະນີ້ກ່າວໄວ້ໂດຍການຈຳແນກທຳທີ່ເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງວິນຍານ, ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍຄວາມເປັນອັດຖະອື່ນແຫ່ງທຳທີ່ເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງທັງຫຼາຍ. ສ່ວນນິກເຂປະຣາສິນິເທດແຫ່ງທຸກກະນີ້ ດຳເນີນໄປໂດຍສະແດງການເປັນໄປແຫ່ງບົດທຸກກະທັງສອງໃນບາງສ່ວນແຫ່ງທຳທີ່ສົງເຄາະເຂົ້າໃນທຸກກະ. ສ່ວນອັດຖຸດທາຣະນິເທດ ເພິ່ງຊາບວ່າດຳເນີນໄປໂດຍສະແດງທຳທີ່ສົງເຄາະເຂົ້າໃນທຸກກະໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ.

๑๔-๑๙. จกฺขุโตปิ…เป… มนโตปีติ จกฺขุวิญฺญาณาทิวีถีสุ ตทนุคตมโนวิญฺญาณวีถีสุ จ กิญฺจาปิ กุสลาทีนมฺปิ ปวตฺติ อตฺถิ, กามาสวาทโย เอว ปน วณโต ยูสํ วิย ปคฺฆรณกอสุจิภาเวน สนฺทนฺติ, ตสฺมา เต เอว ‘‘อาสวา’’ติ วุจฺจนฺติ. ตตฺถ หิ ปคฺฆรณกอสุจิมฺหิ นิรุฬฺโห อาสวสทฺโทติ. ธมฺมโต ยาว โคตฺรภุนฺติ ตโต ปรํ มคฺคผเลสุ อปฺปวตฺติโต วุตฺตํ. เอเต หิ อารมฺมณกรณวเสน ธมฺเม คจฺฉนฺตา ตโต ปรํ น คจฺฉนฺตีติ. นนุ ตโต ปรํ ภวงฺคาทีนิปิ คจฺฉนฺตีติ เจ? น, เตสมฺปิ ปุพฺเพ อาลมฺพิเตสุ โลกิยธมฺเมสุ สาสวภาเวน อนฺโตคธตฺตา ตโต ปรตาภาวโต. เอตฺถ จ โคตฺรภุวจเนน โคตฺรภุโวทานผลสมาปตฺติปุเรจาริกปริกมฺมานิ วุตฺตานีติ เวทิตพฺพานิ, ปฐมมคฺคปุเรจาริกเมว วา โคตฺรภุ อวธินิทสฺสนภาเวน คหิตํ, ตโต ปรํ มคฺคผลสมานตาย ปน อญฺเญสุ มคฺเคสุ มคฺควีถิยํ ผลสมาปตฺติวีถิยํ นิโรธานนฺตรญฺจ ปวตฺตมาเนสุ ผเลสุ นิพฺพาเน จ ปวตฺติ นิวาริตา อาสวานนฺติ เวทิตพฺพา. สวนฺตีติ คจฺฉนฺติ. ทุวิโธ หิ อวธิ อภิวิธิวิสโย อนภิวิธิวิสโย จ. อภิวิธิวิสยํ กิริยา พฺยาเปตฺวา ปวตฺตติ ‘‘อาภวคฺคา ภควโต ยโส คโต’’ติ, อิตรํ พหิ กตฺวา ‘‘อาปาฏลิปุตฺตา วุฏฺโฐ เทโว’’ติ. อยญฺจ อา-กาโร อภิวิธิอตฺโถ อิธ คหิโตติ ‘‘อนฺโตกรณตฺโถ’’ติ วุตฺตํ.

໑໔-໑໙. ຄຳວ່າ “Cakkhutopi…pe… manatopī” (ແຕ່ຈັກຂຸແດ່... ປ່ຽນ... ແຕ່ມະໂນແດ່) ໄດ້ແກ່ ໃນຈັກຂຸວິນຍານວິຖີເປັນຕົ້ນ ແລະ ໃນມະໂນວິນຍານວິຖີທີ່ຄ້ອຍຕາມວິຖີນັ້ນ ເຖິງວ່າຈະມີການເປັນໄປແຫ່ງກຸສົນທຳເປັນຕົ້ນກໍຕາມ, ແຕ່ກາມາສະວະເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມໄຫຼໄປໂດຍຄວາມເປັນຂອງບໍ່ສະອາດທີ່ຫຼັ່ງໄຫຼອອກມາ ຄືກັບນ້ຳໜອງຈາກບາດແຜ, ເພາະສະນັ້ນ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນເອງຈຶ່ງຊື່ວ່າ “ອາສະວະ”. ເພາະວ່າສັບວ່າ ອາສະວະ ນີ້ ເປັນຄຳທີ່ໃຊ້ກັນມາໃນຄວາມໝາຍເຖິງຂອງບໍ່ສະອາດທີ່ຫຼັ່ງໄຫຼອອກມາ. ຄຳວ່າ “Dhammato yāva gotrabhunti” (ຕັ້ງແຕ່ທຳຈົນເຖິງໂຄຕະຣະພູ) ທີ່ກ່າວໄວ້ ເພາະບໍ່ມີການເປັນໄປໃນມັກແລະຜົນໃນພາຍຫຼັງແຕ່ໂຄຕະຣະພູນັ້ນ. ເພາະວ່າອາສະວະເຫຼົ່ານີ້ ເມື່ອເປັນໄປໃນທຳທັງຫຼາຍໂດຍການເຮັດໃຫ້ເປັນອາລົມ ຍ່ອມບໍ່ເປັນໄປໃນພາຍຫຼັງແຕ່ໂຄຕະຣະພູນັ້ນ. ຫາກມີຄຳຖາມວ່າ: ພາຍຫຼັງແຕ່ໂຄຕະຣະພູນັ້ນ ອາສະວະຍ່ອມເປັນໄປໃນພະວັງເປັນຕົ້ນບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຕອບວ່າ: ບໍ່ແມ່ນ, ເພາະວ່າພະວັງເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນກໍຖືກສົງເຄາະເຂົ້າໃນຄວາມເປັນສາສະວະໃນໂລກິຍະທຳທີ່ເຄີຍຮັບເປັນອາລົມມາກ່ອນແລ້ວ, ຈຶ່ງບໍ່ມີຄວາມເປັນໄປໃນພາຍຫຼັງແຕ່ໂຄຕະຣະພູນັ້ນ. ແລະ ໃນທີ່ນີ້ ເພິ່ງຊາບວ່າ ດ້ວຍຄຳວ່າ ໂຄຕະຣະພູ ນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າກ່າວເຖິງໂຄຕະຣະພູ, ໂວທານະ ແລະ ບໍລິກຳອັນເປັນໄປໃນເບື້ອງຕົ້ນແຫ່ງຜົນສະມາບັດ, ຫຼືວ່າ ໂຄຕະຣະພູອັນເປັນໄປໃນເບື້ອງຕົ້ນແຫ່ງປະຖົມມັກເທົ່ານັ້ນ ທີ່ຊົງຖືເອົາໂດຍຄວາມເປັນການສະແດງຂອບເຂດ, ສ່ວນໃນພາຍຫຼັງແຕ່ນັ້ນ ເພາະຄວາມສະເໝີກັນແຫ່ງມັກແລະຜົນ, ເພິ່ງຊາບວ່າ ການເປັນໄປແຫ່ງອາສະວະທັງຫຼາຍໃນມັກອື່ນໆ ໃນມັກວິຖີ, ໃນຜົນສະມາບັດວິຖີ, ແລະ ໃນຜົນທັງຫຼາຍທີ່ເປັນໄປໃນລຳດັບແຫ່ງນິໂຣດ ແລະ ໃນນິພານ ຍ່ອມຖືກຫ້າມໄວ້. ຄຳວ່າ “Savantī” ແປວ່າ ຍ່ອມໄປ (ໄຫຼໄປ). ເພາະວ່າຂອບເຂດ (ອະວະທິ) ມີ ໒ ຢ່າງ ຄື: ອະພິວິທິວິໄສ (ຂອບເຂດທີ່ລວມເອົາ) ແລະ ອະນະພິວິທິວິໄສ (ຂອບເຂດທີ່ບໍ່ລວມເອົາ). ໃນອະພິວິທິວິໄສ ກິລິຍາຍ່ອມແຜ່ໄປທົ່ວແລ້ວເປັນໄປ ເຊັ່ນ “ābhavaggā bhagavato yaso gato” (ພະກຽດຕິຄຸນຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າແຜ່ໄປຈົນເຖິງພະວັກຄະພູມ), ສ່ວນອີກຢ່າງໜຶ່ງ (ອະນະພິວິທິວິໄສ) ຍ່ອມຍົກເວັ້ນພາຍນອກ ເຊັ່ນ “āpāṭaliputtā vuṭṭho devo” (ຝົນຕົກຕັ້ງແຕ່ເມືອງປາຕະລີບຸດ - ແຕ່ບໍ່ລວມເມືອງປາຕະລີບຸດ). ແລະ ອາ-ອັກສອນນີ້ ທີ່ຖືເອົາໃນທີ່ນີ້ ມີອັດຖະວ່າ ອະພິວິທິ (ລວມເອົາ), ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ມີອັດຖະວ່າເຮັດໄວ້ໃນພາຍໃນ”.

จิรปาริวาสิยฏฺโฐ จิรปริวุตฺถตา ปุราณภาโว. อาทิ-สทฺเทน ‘‘ปุริมา, ภิกฺขเว, โกฏิ น ปญฺญายติ ภวตณฺหายา’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๖๒) อิทํ สุตฺตํ สงฺคหิตํ. อวิชฺชาสวภวาสวานญฺจ จิรปริวุตฺถตาย ทสฺสิตาย ตพฺภาวภาวีนํ กามาสวทิฏฺฐาสวานญฺจ จิรปริวุตฺถตา ทสฺสิตา โหติ. อญฺเญสุปิ ยถาวุตฺเต ธมฺเม โอกาสญฺจ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตมาเนสุ มานาทีสุ วิชฺชมาเนสุ อตฺตตฺตนิยาทิคฺคาหวเสน อภิพฺยาปนํ มทกรณวเสน อาสวสทิสตา จ เอเตสํเยว, นาญฺเญสนฺติ เอเตสฺเวว อาสวสทฺโท นิรุฬฺโห ทฏฺฐพฺโพ. อายตํ วา สวนฺติ ผลนฺตีติ อาสวา[Pg.53]. น หิ กิญฺจิ สํสารทุกฺขํ อาสเวหิ วินา อุปฺปชฺชมานํ อตฺถีติ. อารมฺมณภาเวน เย ธมฺมา วโณ วิย อาสเว ปคฺฆรนฺติ, เต อสมฺปโยเค อตพฺภาเวปิ สห อาสเวหีติ สาสวา, อาสววนฺโตติ อตฺโถ.

ອັດຖະແຫ່ງຄວາມໝັກດອງມາດົນ (Cirapārivāsiyaṭṭha) ຄື ຄວາມເປັນຂອງຢູ່ມາດົນນານ ຄວາມເປັນຂອງເກົ່າແກ່. ດ້ວຍ “ādi-sadda” (ສັບວ່າ ເປັນຕົ້ນ) ຊົງສົງເຄາະເອົາພະສູດນີ້ວ່າ “purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati bhavataṇhāyā” (ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ທີ່ສຸດໃນເບື້ອງຕົ້ນແຫ່ງພະວະຕັນຫາ ຍ່ອມບໍ່ປະກົດ). ແລະ ເມື່ອຄວາມເປັນຂອງຢູ່ມາດົນນານແຫ່ງອະວິຊຊາສະວະ ແລະ ພະວາສະວະ ຖືກສະແດງແລ້ວ, ຄວາມເປັນຂອງຢູ່ມາດົນນານແຫ່ງກາມາສະວະ ແລະ ທິດຖາສະວະ ທີ່ມີຢູ່ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງອະວິຊຊາສະວະ ແລະ ພະວາສະວະນັ້ນ ກໍເປັນອັນສະແດງແລ້ວຄືກັນ. ເຖິງແມ່ນວ່າກິເລດອື່ນໆ ມີມານະເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນໄປໂດຍເຮັດທຳຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວໃຫ້ເປັນໂອກາດ ແລະ ເປັນອາລົມ ຈະມີຢູ່ກໍຕາມ, ແຕ່ຄວາມແຜ່ໄປທົ່ວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຍຶດຖືວ່າເປັນຕົວຕົນ ແລະ ເປັນຂອງຕົນເປັນຕົ້ນ ແລະ ຄວາມຄ້າຍຄືກັບນ້ຳເມົາດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດໃຫ້ມົວເມົາ ຍ່ອມມີແກ່ອາສະວະເຫຼົ່ານີ້ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ມີແກ່ກິເລດອື່ນໆ, ເພາະສະນັ້ນ ເພິ່ງεຫັນວ່າ ສັບວ່າ ອາສະວະ ນີ້ ເປັນຄຳທີ່ໃຊ້ກັນມາສະເພາະໃນທຳເຫຼົ່ານີ້ເທົ່ານັ້ນ. ຫຼືວ່າ ທຳທັງຫຼາຍທີ່ໄຫຼໄປ (ສົ່ງຜົນ) ຕະຫຼອດກາລນານ ຊື່ວ່າ ອາສະວະ. ເພາະວ່າສັງສາຣະທຸກໃດໆ ທີ່ຈະເກີດຂຶ້ນໂດຍປາສະຈາກອາສະວະນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ທຳເຫຼົ່ານັ້ນເຫຼົ່າໃດທີ່ຫຼັ່ງໄຫຼອອກມາຄືກັບບາດແຜໂດຍຄວາມເປັນອາລົມແຫ່ງອາສະວະ, ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ເຖິງວ່າຈະບໍ່ສຳປະຍຸດ ແລະ ບໍ່ມີສະພາວະນັ້ນກໍຕາມ ແຕ່ກໍເປັນໄປຮ່ວມກັບອາສະວະທັງຫຼາຍ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ສາສະວະ, ມີອັດຖະວ່າ ມີອາສະວະ.

โอสานทุเก ‘‘โน อาสวา โข ปนา’’ติ อวตฺวา ‘‘อาสววิปฺปยุตฺตา โข ปนา’’ติ วจนํ สาสวานํ สเหตุกานํ วิย สมฺปยุตฺเตหิ ตํสหิตตา น โหตีติ ทสฺสนตฺถํ. เอวํ เสสโคจฺฉเกสุปิ ยถาสมฺภวํ วิปฺปยุตฺตคฺคหเณ ปโยชนํ ทฏฺฐพฺพํ. อปิจ ‘‘โน อาสวา โข ปน ธมฺมา สาสวา’’ติ อิทํ ปทํ จตุตฺถทุเก ทุติยปเทน นินฺนานํ, น จ เอเกน ทุโก โหติ, ตสฺมา อาสววิปฺปยุตฺตปทเมว คเหตฺวา โอสานทุกโยชนา ญายาคตาติ กตา. เหตุโคจฺฉเก ปน เหตุวิปฺปยุตฺตานํ สเหตุกตา นตฺถีติ เต คเหตฺวา ทุกโยชนาย อสกฺกุเณยฺยตฺตา นเหตุปทํ คเหตฺวา โอสานทุกโยชนา กตา. เย วา ปน ปฐเม ทุเก ทุติยสฺส ปกฺเขเป เอโก, ตติยสฺส ทฺเว, ปฐมสฺส ทุติเย เอโก, ตติเย ทฺเว, ทุติยสฺส ตติเย เอโก, ทุติเย จ ตติยสฺส เอโกติ อฏฺฐ ทุกา ลพฺภนฺติ, เตสุ ตีหิ อิตเร จ นยโต ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา. เอส นโย เสสโคจฺฉเกสุปิ.

ໃນທຸກກະສຸດທ້າຍ (ໂອສານະທຸກກະ), ການທີ່ບໍ່ກ່າວວ່າ “no āsavā kho panā” (ແຕ່ທຳທັງຫຼາຍບໍ່ແມ່ນອາສະວະ) ແຕ່ກ່າວວ່າ “āsavavippayuttā kho panā” (ແຕ່ທຳທັງຫຼາຍເປັນທຳວິປະຍຸດຈາກອາສະວະ) ກໍເພື່ອສະແດງວ່າ ຄວາມເປັນໄປຮ່ວມກັບອາສະວະນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ທຳທີ່ສຳປະຍຸດ ເໝືອນດັ່ງຄວາມເປັນໄປຮ່ວມກັບເຫດແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍທີ່ເປັນສາສະວະ ແລະ ມີເຫດ. ເພິ່ງເຫັນປະໂຫຍດໃນການຖືເອົາວິປະຍຸດຕະບົດຕາມທີ່ສົມຄວນໃນໂຄດສະກະທີ່ເຫຼືອທັງຫຼາຍໂດຍທຳນອງນີ້ຄືກັນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ບົດວ່າ “no āsavā kho pana dhammā sāsavā” (ແຕ່ທຳທັງຫຼາຍບໍ່ແມ່ນອາສະວະ ແຕ່ເປັນສາສະວະ) ນີ້ ບໍ່ຕ່າງຫຍັງກັບບົດທີສອງໃນທຸກກະທີສີ່, ແລະ ທຸກກະຍ່ອມບໍ່ມີໄດ້ດ້ວຍບົດພຽງບົດດຽວ, ເພາະສະນັ້ນ ການປະກອບທຸກກະສຸດທ້າຍໂດຍຖືເອົາບົດວ່າ ອາສະວະວິປະຍຸດຕະ ເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງເປັນອັນຖືກຕ້ອງຕາມແນວທາງ. ສ່ວນໃນເຫຕຸໂຄດສະກະ, ເພາະຄວາມເປັນທຳມີເຫດຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ທຳທີ່ວິປະຍຸດຈາກເຫດ, ເມື່ອບໍ່ສາມາດຖືເອົາທຳເຫຼົ່ານັ້ນມາປະກອບເປັນທຸກກະໄດ້, ຈຶ່ງຖືເອົາບົດວ່າ ນະເຫຕຸ (ບໍ່ແມ່ນເຫດ) ມາປະກອບເປັນທຸກກະສຸດທ້າຍ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ທຸກກະ ໘ ຢ່າງ ຍ່ອມໄດ້ມາ ຄື: ໃນທຸກກະທີໜຶ່ງ, ເມື່ອໃສ່ບົດທີສອງເຂົ້າໄປ ໄດ້ ໑, ໃສ່ບົດທີສາມເຂົ້າໄປ ໄດ້ ໒; ໃນບົດທີສອງແຫ່ງທຸກກະທີໜຶ່ງ ໄດ້ ໑, ໃນບົດທີສາມ ໄດ້ ໒; ໃນບົດທີສາມແຫ່ງທຸກກະທີສອງ ໄດ້ ໑, ແລະ ໃນບົດທີສອງແຫ່ງທຸກກະທີສາມ ໄດ້ ໑, ໃນທຸກກະເຫຼົ່ານັ້ນ, ເພິ່ງຊາບວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງທຸກກະທີ່ເຫຼືອໂດຍນິຍາຍແຫ່ງທຸກກະທັງ ໓ ນັ້ນ. ແນວທາງນີ້ກໍມີໃນໂຄດສະກະທີ່ເຫຼືອທັງຫຼາຍຄືກັນ.

๒๐-๒๕. กิเลสกมฺมวิปากวฏฺฏานํ ปจฺจยภาเวน ตตฺถ สํโยเชนฺติ, สติปิ อญฺเญสํ ตปฺปจฺจยภาเว น วินา สํโยชนานิ เตสํ ตปฺปจฺจยภาโว อตฺถิ, โอรมฺภาคิยุทฺธมฺภาคิยสงฺคหิเตหิ จ ตํตํภวนิพฺพตฺตกกมฺมนิยโม ภวนิยโม จ โหติ, น จ อุปจฺฉินฺนสํโยชนสฺส กตานิปิ กมฺมานิ ภวํ นิพฺพตฺเตนฺตีติ. สํโยเชตพฺพาติ วา สํโยชนิยา, สํโยชเน นิยุตฺตาติ วา. ทูรคตสฺสปิ อากฑฺฒนโต นิสฺสริตุํ อปฺปทานวเสน พนฺธนํ สํโยชนํ, คนฺถกรณํ สงฺขลิกจกฺกลกานํ วิย ปฏิพทฺธตากรณํ วา คนฺถนํ คนฺโถ, สํสิลิสกรณํ โยชนํ โยโคติ อยเมเตสํ วิเสโสติ เวทิตพฺโพ. ธมฺมานํ สภาวกิจฺจวิเสสญฺญุนา ปน ภควตา สมฺปยุตฺเตสุ อารมฺมเณสุ ตปฺปจฺจเยสุ จ เตหิ เตหิ นิปฺผาทิยมานํ ตํ ตํ กิจฺจวิเสสํ ปสฺสนฺเตน เต เต ธมฺมา ตถา ตถา อาสวสํโยชนคนฺถาทิวเสน วุตฺตาติ ‘‘กิมตฺถํ เอเตเยว ธมฺมา เอวํ วุตฺตา, กสฺมา จ วุตฺตา เอว ปุน วุตฺตา’’ติ น โจเทตพฺพเมตํ.

໒໐-໒໕. ທຳທັງຫຼາຍຍ່ອມຜူກມັດໄວ້ໃນກິເລດວັດ, ກຳມະວັດ ແລະ ວິປາກະວັດນັ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນປັດໄຈ, ເຖິງແມ່ນວ່າທຳອື່ນໆ ຈະມີຄວາມເປັນປັດໄຈແກ່ວັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນກໍຕາມ, ແຕ່ຄວາມເປັນປັດໄຈແກ່ວັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີໄດ້ຫາກປາສະຈາກສັງໂຍດ, ແລະ ຄວາມກຳນົດແຫ່ງກຳທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດໃນພົບນັ້ນໆ ແລະ ຄວາມກຳນົດແຫ່ງພົບ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍສັງໂຍດທີ່ສົງເຄາະເຂົ້າໃນໂອຣັມພາຄิຍະ ແລະ ອຸທທັມພາຄິຍະ, ແລະ ກຳທັງຫຼາຍເຖິງວ່າບຸກຄົນຜູ້ຕັດສັງໂຍດໄດ້ແລ້ວຈະເຮັດໄວ້ ກໍບໍ່ເຮັດໃຫ້ເກີດພົບອີກ. ຫຼືວ່າ ທຳທີ່ເພິ່ງຜူກມັດໄວ້ ຊື່ວ່າ ສັງໂຍຊະນิຍະ, ຫຼືວ່າ ທຳທີ່ປະກອບໄວ້ໃນສັງໂຍດ ຊື່ວ່າ ສັງໂຍຊະນິຍະ. ເພິ່ງຊາບຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານີ້ວ່າ: ເຄື່ອງຜູກມັດທີ່ຊື່ວ່າ ສັງໂຍດ ເພາະດຶງເອົາໄວ້ເຖິງແມ່ນວ່າຈະໄປໄກແລ້ວ ແລະ ເພາະບໍ່ຍອມໃຫ້ຫຼຸດພົ້ນອອກໄປ, ເຄື່ອງຜູກມັດທີ່ຊື່ວ່າ ຄັນຖະ ເພາະເຮັດການຜູກມັດ ຫຼືເຮັດຄວາມກ່ຽວພັນກັນໄວ້ ເໝືອນດັ່ງໂສ້ ແລະ ລໍ້ກວຽນ, ເຄື່ອງຜູກມັດທີ່ຊື່ວ່າ ໂຍຄະ ເພາະເຮັດການເຊື່ອມຕໍ່ກັນໄວ້. ແຕ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຜູ້ຊົງຮູ້ແຈ້ງຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງສະພາວະ ແລະ ກິດແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍ, ເມື່ອຊົງເລັງເຫັນກິດພິເສດນັ້ນໆ ທີ່ທຳນັ້ນໆ ຜະລິດຂຶ້ນໃນທຳທີ່ສຳປະຍຸດ, ໃນອາລົມ ແລະ ໃນປັດໄຈທັງຫຼາຍ, ຈຶ່ງຊົງກ່າວເຖິງທຳນັ້ນໆ ໂດຍຄວາມເປັນອາສະວະ, ສັງໂຍດ ແລະ ຄັນຖະເປັນຕົ້ນ ໂດຍປະການນັ້ນໆ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນຖາມຄັດຄ້ານວ່າ “ເພາະເຫດໃດທຳເຫຼົ່ານີ້ເອງຈຶ່ງຊົງກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້, ແລະ ເພາະເຫດໃດທຳທີ່ຊົງກ່າວໄວ້ແລ້ວ ຈຶ່ງຊົງກ່າວຊ້ຳອີກ”.

๒๖-๓๗. คนฺถนิยาติ [Pg.54] เอตฺถ อยมญฺโญ อตฺโถ ‘‘คนฺถกรณํ คนฺถนํ, คนฺถเน นิยุตฺตาติ คนฺถนิยา, คนฺถยิตุํ สกฺกุเณยฺยา, คนฺถยิตุํ อรหนฺตีติ วา คนฺถนิยา’’ติ. เอวํ โอฆนิยาทีสุปิ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาติกฺกมตีติ เอตํ ธาตฺวตฺถํ คเหตฺวา โอฆนิยาติ ปทสิทฺธิ กตา.

໒໖-໓໗. ໃນບົດວ່າ “Ganthaniyā” ນີ້ ມີອັດຖະອື່ນອີກວ່າ “ການເຮັດການຜູກມັດ ຊື່ວ່າ ຄັນຖະນະ, ທຳທີ່ປະກອບໄວ້ໃນການຜູກມັດ ຊື່ວ່າ ຄັນຖະນິຍະ, ຫຼືວ່າ ທຳທີ່ສາມາດຜູກມັດໄດ້, ຫຼືວ່າ ທຳທີ່ຄວນຜູກມັດ ຊື່ວ່າ ຄັນຖະນິຍະ”. ເພິ່ງເຫັນເນື້ອຄວາມຢ່າງນີ້ໃນບົດວ່າ ໂອຄະນິຍະ ເປັນຕົ້ນຄືກັນ. ການສຳເລັດຮູບແຫ່ງບົດວ່າ “Oghaniyā” ທ່ານເຮັດໄວ້ໂດຍຖືເອົາອັດຖະແຫ່ງທາດນີ້ວ່າ “ຍ່ອມກ້າວລ່ວງໄປດ້ວຍສິ່ງນັ້ນ”.

๕๐-๕๔. ธมฺมสภาวํ อคฺคเหตฺวา ปรโต อามสนฺตีติ ปรามาสา. ปรโตติ นิจฺจาทิโต. อามสนฺตีติ สภาวปฏิเสเธน ปริมชฺชนฺติ.

໕໐-໕໔. ທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ຖືເອົາສະພາວະແຫ່ງທຳ ແລ້ວຈັບຕ້ອງໂດຍປະການອື່ນ ຊື່ວ່າ ປາຣາມາສະ. ຄຳວ່າ “ໂດຍປະການອື່ນ” ຄື ໂດຍຄວາມເປັນຂອງທ່ຽງເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ຈັບຕ້ອງ” ຄື ລູບຄຳໂດຍການປະຕິເສດສະພາວະ.

๕๕-๖๘. สภาวโต วิชฺชมานํ อวิชฺชมานํ วา วิจิตฺตสญฺญาย สญฺญิตํ อารมฺมณํ อคฺคเหตฺวา อปฺปวตฺติโต อาลมฺพมานา ธมฺมา สารมฺมณา. จินฺตนํ คหณํ อารมฺมณูปลทฺธิ. เจตสิ นิยุตฺตา, เจตสา สํสฏฺฐา วา เจตสิกา. ทุพฺพิญฺเญยฺยนานตฺตตาย เอกีภาวมิวุปคมนํ นิรนฺตรภาวุปคมนํ. เยสํ รูปานํ จิตฺตํ สหชาตปจฺจโย โหติ, เตสํ จิตฺตสฺส จ สุวิญฺเญยฺยนานตฺตนฺติ นิรนฺตรภาวานุปคมนํ เวทิตพฺพํ. เอกโต วตฺตมานาปีติ อปิ-สทฺโท โก ปน วาโท เอกโต อวตฺตมานาติ เอตมตฺถํ ทีเปติ. อิทเมตฺถ วิจาเรตพฺพํ – อวินิพฺโภครูปานํ กึ อญฺญมญฺญํ สํสฏฺฐตา, อุทาหุ วิสํสฏฺฐตาติ? วิสุํ อารมฺมณภาเวน สุวิญฺเญยฺยนานตฺตตฺตา น สํสฏฺฐตา, นาปิ วิสํสฏฺฐตา สํสฏฺฐาติ อนาสงฺกนียสภาวตฺตา. จตุนฺนญฺหิ ขนฺธานํ อญฺญมญฺญํ สํสฏฺฐสภาวตฺตา รูปนิพฺพาเนหิปิ โส สํสฏฺฐภาโว อตฺถิ นตฺถีติ สิยา อาสงฺกา, ตสฺมา เตสํ อิตเรหิ, อิตเรสญฺจ เตหิ วิสํสฏฺฐสภาวตา วุจฺจติ, น ปน รูปานํ รูเปหิ กตฺถจิ สํสฏฺฐตา อตฺถีติ ตทาสงฺกาภาวโต วิสํสฏฺฐตา จ รูปานํ รูเปหิ น วุจฺจตีติ. เอส หิ เตสํ สภาโวติ. จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานาทิปเทสุ สํสฏฺฐสมุฏฺฐานาทิสทฺทา จิตฺตสทฺทาเปกฺขาติ ปจฺเจกํ จิตฺตสทฺทสมฺพนฺธตฺตา จิตฺตสํสฏฺฐา จ เต จิตฺตสมุฏฺฐานา จาติ ปจฺเจกํ โยเชตฺวา อตฺโถ วุตฺโต. อุปาทิยนฺเตวาติ ภูตานิ คณฺหนฺติ เอว, นิสฺสยนฺติ เอวาติ อตฺโถ. ยถา ภูตานิ อุปาทิยนฺติ คยฺหนฺติ นิสฺสียนฺติ, น ตถา เอตานิ คยฺหนฺติ นิสฺสียนฺติ, ตสฺมา อุปาทา. อถ วา ภูตานิ อมุญฺจิตฺวา เตสํ วณฺณนิภาทิภาเวน คเหตพฺพโต อุปาทา.

໕໕-໖໘. ທຳທັງຫຼາຍທີ່ຮັບເອົາອາລົມ ໂດຍການເຂົ້າໄປຢຶດຖືອາລົມທີ່ມີຢູ່ ຫຼືບໍ່ມີຢູ່ໂດຍສະພາວະ ທີ່ໝາຍໄວ້ດ້ວຍສັນຍາອັນວິຈິດແລ້ວເປັນໄປ ຊື່ວ່າ ສາຣັມມະນະ. ຄຳວ່າ “ການຄິດ” ຄື ການຖືເອົາ, ການໄດ້ຮັບອາລົມ. ທຳທັງຫຼາຍທີ່ປະກອບໄວ້ໃນຈິດ ຫຼືລະຄົນກັບຈິດ ຊື່ວ່າ ເຈຕະສິກະ. ຄຳວ່າ “ການເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນ” ຄື ການເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນໄປໂດຍບໍ່ມີລະຫວ່າງຄັ່ນ ເພາະຄວາມຕ່າງກັນທີ່ຮູ້ໄດ້ຍາກ. ສ່ວນຮູບທັງຫຼາຍເຫຼົ່າໃດທີ່ມີຈິດເປັນສະຫະຊາຕະປັດໄຈ, ເພິ່ງຊາບວ່າ ຄວາມບໍ່ເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນໄປໂດຍບໍ່ມີລະຫວ່າງຄັ່ນແຫ່ງຮູບເຫຼົ່ານັ້ນ ແລະ ແຫ່ງຈິດນັ້ນ ເພາະຄວາມຕ່າງກັນທີ່ຮູ້ໄດ້ງ່າຍ. ຄຳວ່າ “ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເປັນໄປຮ່ວມກັນ” ດ້ວຍ “api-sadda” (ສັບວ່າ api) ຍ່ອມສະແດງອັດຖະນີ້ວ່າ ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງທຳທີ່ບໍ່ເປັນໄປຮ່ວມກັນ. ໃນທີ່ນີ້ ມີສິ່ງທີ່ຄວນພິຈາລະນາດັ່ງນີ້: ຄວາມລະຄົນກັນແຫ່ງອະວິນິບໂພຄະຮູບທັງຫຼາຍ ມີຢູ່ແກ່ກັນແລະກັນ ຫຼືວ່າ ຄວາມບໍ່ລະຄົນກັນມີຢູ່? ຕອບວ່າ: ບໍ່ແມ່ນຄວາມລະຄົນກັນ ເພາະຄວາມຕ່າງກັນທີ່ຮູ້ໄດ້ງ່າຍໂດຍຄວາມເປັນອາລົມຕ່າງຫາກ, ແລະ ກໍບໍ່ແມ່ນຄວາມບໍ່ລະຄົນກັນ ເພາະມີສະພາວະທີ່ບໍ່ຄວນລະແວງສົງໄສວ່າລະຄົນກັນ. ເພາະວ່າ ເພາະຂັນທັງສີ່ມີສະພາວະລະຄົນກັນແລະກັນ, ຄວາມລະຄົນກັນນັ້ນຈະມີຢູ່ກັບຮູບ ແລະ ນິພານທັງຫຼາຍ ຫຼືບໍ່ມີ ກໍອາດມີຄວາມລະແວງສົງໄສໄດ້, ເພາະສະນັ້ນ ຄວາມບໍ່ລະຄົນກັນແຫ່ງຂັນທັງສີ່ເຫຼົ່ານັ້ນກັບທຳທີ່ເຫຼືອ ແລະ ແຫ່ງທຳທີ່ເຫຼືອກັບຂັນທັງສີ່ເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຖືກກ່າວໄວ້, ແຕ່ຄວາມລະຄົນກັນແຫ່ງຮູບທັງຫຼາຍກັບຮູບທັງຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ມີໃນທີ່ໃດໆ ເລີຍ, ເພາະບໍ່ມີຄວາມລະແວງສົງໄສໃນເລື່ອງນັ້ນ, ຄວາມບໍ່ລະຄົນກັນແຫ່ງຮູບທັງຫຼາຍກັບຮູບທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງບໍ່ຖືກກ່າວໄວ້. ເພາະວ່າ ນີ້ຄືສະພາວະຂອງຮູບເຫຼົ່ານັ້ນ. ໃນບົດທັງຫຼາຍມີບົດວ່າ ຈິດຕະສັງສັດຖະສະມຸດຖານະ ເປັນຕົ້ນ, ສັບທັງຫຼາຍມີສັບວ່າ ສັງສັດຖະສະມຸດຖານະ ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມອາໄສສັບວ່າ ຈິດຕະ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວອັດຖະໂດຍປະກອບເຂົ້າແຕ່ລະບົດວ່າ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນລະຄົນກັບຈິດແດ່ ແລະ ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານແດ່. ຄຳວ່າ “Upādiyanteva” ມີອັດຖະວ່າ ຍ່ອມຢຶດຖືມະຫາພູຕະຮູບທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ, ຍ່ອມອາໄສມະຫາພູຕະຮູບທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ. ມະຫາພູຕະຮູບທັງຫຼາຍຍ່ອມຖືກຢຶດຖື ຖືກຖືເອົາ ຖືກອາໄສໂດຍປະການໃດ, ທຳເຫຼົ່ານີ້ຍ່ອມບໍ່ຖືກຖືເອົາ ບໍ່ຖືກອາໄສໂດຍປະການນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອຸປາດາ. ຫຼືວ່າ ເພາະບໍ່ລະມະຫາພູຕະຮູບທັງຫຼາຍ ແລ້ວຖືເອົາໂດຍຄວາມເປັນວັນນະນິພະ (ສີສັນ) ເປັນຕົ້ນແຫ່ງມະຫາພູຕະຮູບເຫຼົ່ານັ້ນ, ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອຸປາດາ.

๗๕-๘๒. สํกิลิฏฺฐตฺติเก วุตฺตนเยนาติ สํ-สทฺทํ อปเนตฺวา กิลิสนฺตีติ กิเลสาติอาทินา นเยน.

໗໕-໘໒. ຄຳວ່າ “ໂດຍທຳນອງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນສັງກິລິຖະຕິກະ” ຄື ໂດຍທຳນອງເປັນຕົ້ນວ່າ ຍົກເວັ້ນ “saṃ-sadda” (ສັບວ່າ ສັງ) ແລ້ວ ທຳທັງຫຼາຍທີ່ເຮັດໃຫ້ເສົ້າໝອງ ຊື່ວ່າ ກິເລດ.

๘๓-๑๐๐. กามาวจราทีสุ [Pg.55] อยมปโร อตฺโถ – กามตณฺหา กาโม, เอวํ รูปารูปตณฺหา รูปํ อรูปญฺจ. อารมฺมณกรณวเสน ตานิ ยตฺถ อวจรนฺติ, เต กามาวจราทโยติ. เอวญฺหิ สติ อญฺญภูมีสุ อุปฺปชฺชมานานํ อกามาวจราทิตา กามาวจราทิตา จ นาปชฺชตีติ สิทฺธํ โหติ. นิกฺเขปกณฺเฑปิ ‘‘เอตฺถาวจรา’’ติ วจนํ อวีจิปรนิมฺมิตปริจฺฉินฺโนกาสาย กามตณฺหาย อารมฺมณภาวํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ, ตโทกาสตา จ ตณฺหาย ตนฺนินฺนตาย เวทิตพฺพา. ยทิ ปริยาปนฺนสทฺทสฺส อนฺโตคธาติ อยมตฺโถ, มคฺคาทิธมฺมานญฺจ โลกุตฺตรนฺโตคธตฺตา ปริยาปนฺนตา อาปชฺชติ. น หิ ‘‘ปริยาปนฺนา’’ติ เอตฺถ เตภูมกคหณํ อตฺถีติ? นาปชฺชติ สพฺพทา ปวตฺตมานสฺส ปจฺจกฺขสฺส โลกสฺส วเสน ปริยาปนฺนนิจฺฉยโต. อถ วา ปริจฺเฉทการิกาย ตณฺหาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา อาปนฺนา ปฏิปนฺนา คหิตาติ ปริยาปนฺนา.

໘໓-໑໐໐. ໃນຄຳວ່າ ກາມາວະຈະຣະ ເປັນຕົ້ນ ມີອັດຖະອື່ນອີກດັ່ງນີ້: ກາມະຕັນຫາ ຊື່ວ່າ ກາມະ, ໂດຍທຳນອງດຽວກັນ ຮູບະຕັນຫາ ແລະ ອະຣູບະຕັນຫາ ຊື່ວ່າ ຮູບະ ແລະ ອະຣູບະ. ຕັນຫາເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມທ່ອງທ່ຽວໄປ (ເປັນໄປ) ໃນທີ່ໃດໂດຍການເຮັດໃຫ້ເປັນອາລົມ, ທີ່ເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າ ກາມາວະຈະຣະ ເປັນຕົ້ນ. ເພາະເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ຄວາມເປັນອະກາມາວະຈະຣະ ແລະ ຄວາມເປັນກາມາວະຈະຣະແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນພູມອື່ນ ຈຶ່ງເປັນອັນສຳເລັດຮູບວ່າບໍ່ຂັດຂ້ອງ. ເຖິງແມ່ນໃນນິກເຂປະທັນດະ, ຄຳກ່າວວ່າ “etthāvacarā” (ທ່ອງທ່ຽວໄປໃນທີ່ນີ້) ເພິ່ງຊາບວ່າ ກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມເປັນອາລົມແຫ່ງກາມະຕັນຫາໃນໂອກາດທີ່ກຳນົດໄວ້ຕັ້ງແຕ່ອະເວຈີຈົນເຖິງປາຣະນິມມິຕະວະສະວັດຕີ, ແລະ ຄວາມເປັນໂອກາດແຫ່ງຕັນຫານັ້ນ ເພິ່ງຊາບໄດ້ດ້ວຍຄວາມນ້ອມໄປໃນໂອກາດນັ້ນແຫ່ງຕັນຫານັ້ນ. ຫາກມີຄຳຖາມວ່າ: ຖ້າອັດຖະແຫ່ງສັບວ່າ ປະຣິຍາປັນນະ ຄື ຄວາມຢັ່ງລົງພາຍໃນ, ຄວາມເປັນປະຣິຍາປັນນະກໍຍ່ອມມີແກ່ມັກຄະທຳເປັນຕົ້ນ ເພາະຢັ່ງລົງພາຍໃນໂລກຸດຕະຣະທຳ. ເພາະວ່າໃນບົດວ່າ “pariyāpannā” ນີ້ ບໍ່ມີການຖືເອົາພູມສາມບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຕອບວ່າ: ບໍ່ມີ, ເພາະການກຳນົດຄວາມເປັນປະຣິຍາປັນນະ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງໂລກທີ່ປະກົດຊັດເຈນອັນເປັນໄປໃນກາລທັງປວງ. ຫຼືວ່າ ທຳທັງຫຼາຍທີ່ຖືກຕັນຫາອັນເຮັດການກຳນົດ ຂັ້ນໄວ້ ແລ້ວເຂົ້າເຖິງ ດຳເນີນໄປ ຫຼືຖືກຖືເອົາໄວ້ ຊື່ວ່າ ປະຣິຍາປັນນະ.

อนีย-สทฺโท พหุลา กตฺตุอภิธายโกติ วฏฺฏจารกโต นิยฺยนฺตีติ นิยฺยานียา, นี-การสฺส รสฺสตฺตํ ย-การสฺส จ ก-การตฺตํ กตฺวา ‘‘นิยฺยานิกา’’ติ วุตฺตํ, นิยฺยานกรณสีลา วา นิยฺยานิกา. อุตฺตริตพฺพสฺส อญฺญสฺส นิทฺทิฏฺฐสฺส อภาวา นิทฺทิสิยมานา สอุตฺตรา ธมฺมาว อุตฺตริตพฺพาติ ‘‘อตฺตาน’’นฺติ อาห. ราคาทีนนฺติ ราคาทีนํ ทสนฺนํ กิเลสานํ สพฺพนิยตากุสลานํ วา. เตหิ นานปฺปการทุกฺขนิพฺพตฺตเกหิ อภิภูตา สตฺตา กนฺทนฺติ อกนฺทนฺตาปิ กนฺทนการณภาวโต. ยสฺมา ปน ปหาเนกฏฺฐตาวเสน จ ‘‘สรณา’’ติ อาห, ตสฺมา ‘‘ราคาทีน’’นฺติ วจเนน ราคโทสโมหาว คหิตาติ ญายติ. รณ-สทฺโท วา ราคาทิเรณูสุ นิรุฬฺโห ทฏฺฐพฺโพ, รณํ วา ยุทฺธํ, ‘‘กามา เต ปฐมา เสนา’’ติ (สุ. นิ. ๔๓๘; มหานิ. ๒๘, ๖๘, ๑๔๙; จูฬนิ. นนฺทมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๔๗) เอวมาทิกา จ อกุสลา เสนา อริยมคฺคยุทฺเธน เชตพฺพตฺตา สยุทฺธตฺตา ‘‘สรณา’’ติ วุจฺจนฺตีติ. อรณวิภงฺคสุตฺเต (ม. นิ. ๓.๓๒๓ อาทโย) ปน สทุกฺขา สอุปฆาตา สอุปายาสา สปริฬาหา มิจฺฉาปฏิปทาภูตา กามสุขานุโยคาทโย ‘‘สรณา’’ติ วุตฺตาติ ทุกฺขาทีนํ รณภาโว ตนฺนิพฺพตฺตกสภาวานํ อกุสลานํ สรณตา จ เวทิตพฺพา.

ຄຳວ່າ ອະນີຍະ (Anīya) ໂດຍສ່ວນຫຼາຍເປັນຄຳສະແດງເຖິງຜູ້ກະທຳ (ກັດຕຸ). ທຳເຫຼົ່າໃດຍ່ອມອອກໄປຈາກວັດຕະສົງສານ ເພາະເຫດນັ້ນ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າ ນິຍານີຍະ (niyyānīyā). ເມື່ອເຮັດໃຫ້ສະຫຼະ ອີ (ī) ເປັນສຽງສັ້ນ (ຣັດສະ) ແລະ ແປງ ຍະ-ອັກສອນ (ya) ເປັນ ກະ-ອັກສອນ (ka) ແລ້ວ ຈຶ່ງຕັດວ່າ “ນິຍານິກາ” (niyyānikā) ຫຼື ທຳເຫຼົ່າໃດມີປົກກະຕິເຮັດໃຫ້ອອກໄປຈາກວັດຕະສົງສານ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າ ນິຍານິກາ. ເພາະບໍ່ມີທຳຢ່າງອື່ນທີ່ຖືກສະແດງໄວ້ວ່າເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຂ້າມພົ້ນ, ທຳທີ່ມີທຳອື່ນຍິ່ງກວ່າ (ສະອຸດຕະຣະທຳ) ທີ່ກຳລັງຖືກສະແດງຢູ່ນັ້ນເອງ ເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຂ້າມພົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຕົນ” (attānaṃ). ຄຳວ່າ “ແຫ່ງລາຄະເປັນຕົ້ນ” (rāgādīnaṃ) ໝາຍເຖິງ ແຫ່ງກິເລດ ໑0 ປະການ ມີລາຄະເປັນຕົ້ນ ຫຼື ແຫ່ງອະກຸສົນທຳທັງປວງທີ່ແນ່ນອນ. ສັດທັງຫຼາຍທີ່ຖືກກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນ ເຊິ່ງເປັນເຫດໃຫ້ເກີດທຸກຫຼາຍປະການຄອບງຳແລ້ວ ຍ່ອມຮ້ອງໄຫ້ ຄື ເຖິງວ່າຈະບໍ່ໄດ້ຮ້ອງໄຫ້ (ອອກສຽງ) ແຕ່ກໍຊື່ວ່າຮ້ອງໄຫ້ ເພາະເປັນສະພາວະທີ່ເປັນເຫດໃຫ້ເກີດການຮ້ອງໄຫ້. ແຕ່ເພາະເຫດທີ່ພະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວວ່າ “ສະຣະຄະ” (saraṇā - ມີຂ້າສຶກ) ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການລະ ແລະ ຄວາມເປັນອັນດຽວກັນ, ດັ່ງນັ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ “ແຫ່ງລາຄະເປັນຕົ້ນ” ຈຶ່ງຊາບວ່າ ໝາຍເອົາສະເພາະລາຄະ ໂທສະ ແລະ ໂມຫະ ເທົ່ານັ້ນ. ຫຼືວ່າ ຄຳວ່າ ຣະຄະ (raṇa) ນີ້ ພຶງເຫັນວ່າເປັນຄຳທີ່ໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ທຸລີ ມີລາຄະເປັນຕົ້ນ, ຫຼືວ່າ ຣະຄະ ໝາຍເຖິງ ສົງຄາມ. ກອງທັບອະກຸສົນ ມີກາມເປັນຕົ້ນ ດັ່ງຄຳແທ້ວ່າ “ກາມທັງຫຼາຍເປັນກອງທັບທີໜຶ່ງຂອງເຈົ້າ” ເປັນຕົ້ນ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຊະນະດ້ວຍສົງຄາມຄືອະລິຍະມັກ ແລະ ເພາະມີສົງຄາມໃນຕົວເອງ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ “ສະຣະຄະ” (saraṇā - ທີ່ມີຂ້າສຶກ/ມີທຸກ). ສ່ວນໃນອະຣະນະວິພັງຄະສູດ ຕັດວ່າ ກາມະສຸຂັນນຸໂຍກເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງເປັນໄປກັບດ້ວຍຄວາມທຸກ, ຄວາມຄັບແຄ້ນ, ຄວາມເດືອດຮ້ອນ ແລະ ຄວາມເຜົາໄໝ້ ອັນເປັນມິດສາປະຕິປະທາ ນັ້ນຊື່ວ່າ “ສະຣະຄະ” (saraṇā). ດັ່ງນັ້ນ ພຶງຊາບຄວາມເປັນຂ້າສຶກ (ຣະຄະ) ແຫ່ງທຸກເປັນຕົ້ນ ແລະ ຄວາມເປັນສະຣະຄະ (ມີຂ້າສຶກ) ແຫ່ງອະກຸສົນທຳທັງຫຼາຍ ທີ່ມີສະພາວະໃຫ້ເກີດທຸກເຫຼົ່ານັ້ນ.

ปิฏฺฐิทุกา สมตฺตา.

ຈົບ ປິດຖιທຸກກະ (ທຸກກະໝວດຫຼັງ).

สุตฺตนฺติกทุกมาติกาปทวณฺณนา

ການພັນລະນາບົດມາຕິກາສຸຕຕັນຕິກະທຸກກະ

๑๐๑-๑๐๘. วิชฺชาราสนฺโตคธธมฺมา [Pg.56] วิชฺชาสภาคตาย ตเทกเทเส วิชฺชาโกฏฺฐาเส วตฺตนฺตีติ วุตฺตา. วชิรสฺส ยตฺถ ตํ ปตติ, ตตฺถ อเภชฺชํ นาม กิญฺจิ มณิปาสาณาทิ นตฺถิ, น จ เตน คมนมคฺโค วิรุหติ, เอวเมว อรหตฺตมคฺเคน ยตฺถ โส อุปฺปชฺชติ, ตสฺมึ สนฺตาเน อเภชฺโช กิเลโส นาม นตฺถิ, น จ ภินฺโน ปุน วิรุหตีติ วชิรุปมตา เวทิตพฺพา. ตทุปจาเรน พาลา ยถา ‘‘มญฺจา โฆสนฺตี’’ติ. กณฺหาภิชาตีติ อปายา วุจฺจนฺติ มนุสฺเสสุ จ โทภคฺคิยํ. ตปนสฺส วา ทุกฺขสฺส หิตาติ ตปนิยา.

໑໐໑-໑໐໘. ທຳທັງຫຼາຍທີ່ສົງເຄາະເຂົ້າໃນໝວດວິຊາ ທ່ານກ່າວວ່າ ຍ່ອມເປັນໄປໃນສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງວິຊາ ຄືໃນໝວດວິຊາ ເພາະມີສະພາວະສະເໝີດ້ວຍວິຊາ. ຟ້າຜ່າ (ວະຊິຣະ) ຕົກລົງໃນທີ່ໃດ ໃນທີ່ນັ້ນ ສິ່ງທີ່ຈະບໍ່ແຕກຫັກ ເຊັ່ນ ແກ້ວມະນີ ຫຼື ແຜ່ນຫີນ ເປັນຕົ້ນ ແມ່ນບໍ່ມີເລີຍ ແລະ ທາງທີ່ຟ້າຜ່າໄປແລ້ວກໍບໍ່ກັບຄືນມາເປັນຄືເກົ່າ, ໃນທຳນອງດຽວກັນ ອະລິຫັດຕະມັກ ເກີດຂຶ້ນໃນຂັນທະສັນດານໃດ ໃນຂັນທະສັນດານນັ້ນ ກິເລດທີ່ຈະບໍ່ຖືກທຳລາຍແມ່ນບໍ່ມີເລີຍ ແລະ ກິເລດທີ່ຖືກທຳລາຍແລ້ວກໍບໍ່ກັບມາເກີດຂຶ້ນອີກ, ພຶງຊາບຄວາມປຽບດ້ວຍຟ້າຜ່າ (ວະຊິຣູປະມະ) ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ. ການເອີ້ນນັ້ນ ເປັນໄປໂດຍອຸປະຈານ (ການປຽບທຽບ) ເໝືອນຄົນທົ່ວໄປເວົ້າວ່າ “ຕຽງຮ້ອງ” (ໝາຍເຖິງຄົນເທິງຕຽງຮ້ອງ). ຄຳວ່າ “ກັນຫາພິຊາດ” (ກຳເນີດດຳ) ໝາຍເຖິງ ອະບາຍຍະພູມ ແລະ ຄວາມໂຊກຮ້າຍໃນໝູ່ມະນຸດ. ຫຼື ທຳເຫຼົ່າໃດ ເປັນໄປເພື່ອຄວາມຮ້ອນຮົນ ຄືຄວາມທຸກ ເພາະເຫດນັ້ນ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າ ຕະປະນີຍະ (ເຮັດໃຫ້ຮ້ອນຮົນ).

ทาสาทีสุปิ สิริวฑฺฒกาทิสทฺทา วิย อตถตฺตา วจนมตฺตเมว อธิการํ กตฺวา ปวตฺตา อธิวจนา. ยสฺมา ปน อธิวจนนิรุตฺติปญฺญตฺติปทานิ สมานตฺถานิ, สพฺพญฺจ วจนํ อธิวจนาทิภาวํ ภชติ, ตสฺมา เตสุปิ วจนวิเสเสสุ วิเสเสน ปวตฺเตหิ อธิวจนาทิสทฺเทหิ สพฺพานิ วจนานิ อตฺถปฺปกาสนสามญฺเญน วุตฺตานีติ เอเตนาธิปฺปาเยน อยํ อตฺถโยชนา กตาติ เวทิตพฺพา. อถ วา อธิ-สทฺโท อุปริภาเค, อุปริ วจนํ อธิวจนํ. กสฺส อุปริ? ปกาเสตพฺพสฺส อตฺถสฺสาติ วิทิโตวายมตฺโถ. อธีนํ วา วจนํ อธิวจนํ. เกน อธีนํ? อตฺเถน. ตถา ตํตํอตฺถปฺปกาสเน นิจฺฉิตํ, นิยตํ วา วจนํ นิรุตฺติ. ปถวีธาตุปุริสาทิตํตํปกาเรน ญาปนโต ปญฺญตฺตีติ เอวํ อธิวจนาทิปทานํ สพฺพวจเนสุ ปวตฺติ เวทิตพฺพา. อญฺญถา สิริวฑฺฒกธนวฑฺฒกปฺปการานเมว อภิลาปานํ อธิวจนตา, อภิสงฺขโรนฺตีติ เอวํปการานเมว นิทฺธารณวจนานํ นิรุตฺติตา, ตกฺโก วิตกฺโกติ เอวํปการานเมว เอกเมวตฺถํ เตน เตน ปกาเรน ญาเปนฺตานํ ปญฺญตฺติตา จ อาปชฺเชยฺยาติ.

ຄຳວ່າ ອະທິວະຈະນະ (ຊື່ຮ້ອງ) ແມ່ນແຕ່ໃນຄົນຮັບໃຊ້ເປັນຕົ້ນ ກໍເປັນໄປພຽງແຕ່ສັກວ່າຄຳເວົ້າເທົ່ານັ້ນ ເໝືອນຄຳວ່າ ສິຣິວັດທະກະ (ຜູ້ຈະເລີນດ້ວຍສິຣິ) ເປັນຕົ້ນ ເພາະບໍ່ມີຢູ່ຈິງ. ແຕ່ເພາະເຫດທີ່ບົດວ່າ ອະທິວະຈະນະ (ຄຳເອີ້ນ), ນิຣຸດຕິ (ພາສາ) ແລະ ບັນຍັດ (ການບັນຍັດ) ມີເນື້ອຄວາມສະເໝີກັນ ແລະ ຄຳເວົ້າທັງປວງຍ່ອມເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນອະທິວະຈະນະເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ໃນຄຳເວົ້າພິເສດເຫຼົ່ານັ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ ອະທິວະຈະນະ ເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນໄປໂດຍພິເສດ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວເຖິງຄຳເວົ້າທັງປວງ ໂດຍຄວາມສະເໝີກັນແຫ່ງການສະແດງເນື້ອຄວາມ, ພຶງຊາບວ່າ ທ່ານເຮັດການເຊື່ອມໂຍງເນື້ອຄວາມນີ້ ດ້ວຍຄວາມປະສົງນີ້. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳວ່າ ອະທິ (adhi) ຢູ່ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ເບື້ອງເທິງ, ຄຳເວົ້າທີ່ຢູ່ເບື້ອງເທິງ ຊື່ວ່າ ອະທິວະຈະນະ. ຢູ່ເບື້ອງເທິງຂອງຫຍັງ? ຢູ່ເບື້ອງເທິງຂອງເນື້ອຄວາມທີ່ຄວນສະແດງ, ເນື້ອຄວາມນີ້ເປັນທີ່ຊາບກັນດີແລ້ວ. ຫຼື ຄຳເວົ້າທີ່ຂຶ້ນຢູ່ກັບ (ອະທີນະ) ຊື່ວ່າ ອະທິວະຈະນະ. ຂຶ້ນຢູ່ກັບຫຍັງ? ຂຶ້ນຢູ່ກັບເນື້ອຄວາມ. ໃນທຳນອງດຽວກັນ ຄຳເວົ້າທີ່ກຳນົດໄວ້ ຫຼື ແນ່ນອນໃນການສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນໆ ຊື່ວ່າ ນິຣຸດຕິ. ການເຮັດໃຫ້ຮູ້ໂດຍປະການນັ້ນໆ ມີປະຖະວີທາດ ແລະ ບຸກຄົນເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ບັນຍັດ, ພຶງຊາບຄວາມເປັນໄປແຫ່ງບົດມີອະທິວະຈະນະເປັນຕົ້ນ ໃນຄຳເວົ້າທັງປວງດ້ວຍປະການສະນັ້ນ. ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນອະທິວະຈະນະ ກໍຈະມີໄດ້ສະເພາະແຕ່ຄຳເອີ້ນ ເຊັ່ນ ສິຣິວັດທະກະ ແລະ ທະນະວັດທະກະ ເທົ່ານັ້ນ, ຄວາມເປັນນິຣຸດຕິ ກໍຈະມີໄດ້ສະເພາະແຕ່ຄຳກຳນົດ ເຊັ່ນ ອະພິສັງຂະຣົນຕິ (ຍ່ອມປຸງແຕ່ງ) ເທົ່ານັ້ນ, ແລະ ຄວາມເປັນບັນຍັດ ກໍຈະມີໄດ້ສະເພາະແຕ່ຄຳທີ່ເຮັດໃຫ້ຮູ້ເນື້ອຄວາມດຽວກັນໂດຍປະການນັ້ນໆ ເຊັ່ນ ຕັກກະ (ຄວາມຕຶກ) ແລະ ວິດຕັກກະ (ຄວາມຕະລຶກ) ເທົ່ານັ້ນ.

๑๐๙-๑๑๘. ผสฺโส เวทนาติ สพฺพทาปิ อรูปธมฺมานํ ผสฺสาทินามกตฺตา ปถวิยาทีนํ เกสกุมฺภาทินามนฺตราปตฺติ วิย นามนฺตรานาปชฺชนโต จ สทา อตฺตนาว กตนามตาย จตุกฺขนฺธนิพฺพานานิ นามกรณฏฺเฐน นามํ. นมนํ อวินาภาวโต อารมฺมณาภิมุขตา, นมนเหตุภูตตา นามนํ. อถ วา อธิวจนสมฺผสฺโส วิย อธิวจนํ นามมนฺตเรน เย อนุปจิตโพธิสมฺภารานํ คหณํ น คจฺฉนฺติ, เต นามายตฺตคฺคหณา นามํ. รูปํ ปน วินาปิ นามสาธนํ อตฺตโน รุปฺปนสภาเวน คหณํ อุปยาตีติ รูปํ.

໑໐໙-໑໑໘. ເພາະອະຣູບະທຳທັງຫຼາຍ ມີຜັດສະ ແລະ ເວດທະນາເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມມີຊື່ວ່າ ຜັດສະ ເປັນຕົ້ນຕະຫຼອດເວລາ ແລະ ເພາະບໍ່ເຂົ້າເຖິງຊື່ອື່ນ ເໝືອນດັ່ງແຜ່ນດິນເປັນຕົ້ນ ທີ່ເຂົ້າເຖິງຊື່ອື່ນ ເຊັ່ນ ໝໍ້ດິນ ເປັນຕົ້ນ, ແລະ ເພາະຄວາມເປັນຊື່ທີ່ຕົນເອງເຮັດໄວ້ສະເໝີ, ນາມະຂັນ ໔ ແລະ ນິບພານ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ນາມ (nāma) ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນເຄື່ອງເຮັດຊື່. ຄວາມນ້ອມໄປ (namana) ຄື ຄວາມມຸ່ງໜ້າຫາອາລົມ ໂດຍຄວາມບໍ່ແຍກຈາກກັນ, ຄວາມເປັນເຫດໃຫ້ຮ້ອງເອີ້ນ ຊື່ວ່າ ນາມະນະ (nāmana). ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເໝືອນດັ່ງອະທິວະຈະນະສັມຜັດສະ, ທຳເຫຼົ່າໃດ ທີ່ບຸກຄົນຜູ້ບໍ່ໄດ້ສັ່ງສົມໂພທິສົມພານ ຈະບໍ່ເຂົ້າເຖິງການກຳນົດຮູ້ໄດ້ ຫາກປາສະຈາກຊື່ (ອະທິວະຈະນະ), ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ມີການກຳນົດຮູ້ຂຶ້ນຢູ່ກັບຊື່ ຊື່ວ່າ ນາມ. ສ່ວນຮູບ ແມ້ປາສະຈາກການສຳເລັດດ້ວຍຊື່ ກໍຍ່ອມເຂົ້າເຖິງການກຳນົດຮູ້ໄດ້ ດ້ວຍສະພາວະທີ່ຊຸດໂຊມ (ຣຸບປະນະ) ຂອງຕົນເອງ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຮູບ.

๑๑๙-๑๒๓. อิโต [Pg.57] ปุพฺเพ ปริกมฺมํ ปวตฺตํ, อิโต ปรํ ภวงฺคํ, มชฺเฌ สมาปตฺตีติ เอวํ สมาปตฺตีนํ อปฺปนาปริจฺเฉทปญฺญา สมาปตฺติกุสลตา. วุฏฺฐาเน กุสลภาโว ปุพฺเพ วุฏฺฐาเน ปริจฺเฉทกรณญาณํ. ลกฺขณาทิวเสน อนิจฺจาทิวเสน จ มนสิ กรณํ มนสิกาโร.

໑໑໙-໑໒໓. ປັນຍາທີ່ກຳນົດອັບປະນາແຫ່ງສະມາບັດທັງຫຼາຍ ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ກ່ອນໜ້ານີ້ມີບໍລິກຳເປັນໄປ, ຫຼັງຈາກນີ້ມີພະວັງ, ໃນລະຫວ່າງກາງມີສະມາບັດ' ຊື່ວ່າ ຄວາມສະຫຼາດໃນສະມາບັດ (ສະມາບັດຕິກຸສະລັດຕາ). ຄວາມສະຫຼາດໃນການອອກ (ວຸດຖານະ) ຄື ຍານທີ່ເຮັດການກຳນົດໃນການອອກໄວ້ກ່ອນ. ການເຮັດໄວ້ໃນໃຈ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງລັກສະນະເປັນຕົ້ນ ແລະ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ມະນະສິການ.

๑๒๔-๑๓๔. สุจิสีลตา โสรจฺจํ. สา หิ โสภนกมฺมรตตาติ. สมฺโมทกสฺส, สมฺโมทโก วา มุทุภาโว สมฺโมทกมุทุภาโว, สณฺหวาจตา. ‘‘อคุตฺตทฺวารตา’’ติ วุตฺเต เกสุ ทฺวาเรสูติ น ปญฺญายตีติ ‘‘อินฺทฺริเยสู’’ติ วุตฺตํ. สมฺปชานาตีติ สมฺปชาโน, ตสฺส ภาโว สมฺปชญฺญํ. ตทปิ ญาณํ ยสฺมา สมฺปชานาติ, ตสฺมา ‘‘สมฺปชานาตีติ สมฺปชญฺญ’’นฺติ อาห. อปฺปฏิสงฺขาเน นิมิตฺเต วิสเย วา. วีริยสีเสนาติ วีริยปาโมกฺเขน. อุปฺปนฺนํ พลนฺติ วีริโยปตฺถมฺเภน หิ กุสลภาวนา พลวตี ถิรา อุปฺปชฺชตีติ ตถา อุปฺปนฺนา พลวตี กุสลภาวนา พลวนฺโต สตฺต โพชฺฌงฺคาติปิ วุจฺจนฺติ. กสิณนิมิตฺตํ วิย สญฺญาณํ วิย สวิคฺคหํ วิย จ สุฏฺฐุ อุปลกฺเขตพฺพาการํ ‘‘นิมิตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. สมโถ จ เอวํ อากาโรติ ‘‘นิมิตฺต’’นฺติ วุตฺโต. ตถา หิ โส ปจฺจเวกฺขนฺเตน ปจฺจเวกฺขณโต คยฺหตีติ. อุทฺธจฺจมิว จิตฺตํ น วิกฺขิปตีติ, วิกฺเขปปฏิกฺเขโป วา อวิกฺเขโป.

໑໒໔-໑໓໔. ຄວາມມີສິນອັນສະອາດ ຊື່ວ່າ ໂສຣັດຈະ (ຄວາມສະຫງົບສ່ຽມ). ເພາະວ່າ ໂສຣັດຈະນັ້ນ ຄືຄວາມຍິນດີໃນກຳອັນງາມ. ຄວາມເປັນຜູ້ເຮັດໃຫ້ບັນເທີງ ຫຼື ຄວາມອ່ອນໂຍນຂອງຜູ້ເຮັດໃຫ້ບັນເທີງ ຊື່ວ່າ ສັມໂມທະກະມຸດຸພາວະ (ຄວາມເປັນຜູ້ອ່ອນໂຍນອັນເປັນທີ່ບັນເທີງ) ຄື ຄວາມມີວາຈາອ່ອນຫວານ. ເມື່ອກ່າວວ່າ “ຄວາມບໍ່ຄຸ້ມຄອງທວານ” ຍ່ອມບໍ່ປາກົດວ່າ ໃນທວານທັງຫຼາຍໃດ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ໃນອິນຊີທັງຫຼາຍ”. ຜູ້ໃດຍ່ອມຮູ້ຮອບ ຜູ້ນັ້ນຊື່ວ່າ ສັມປະຊາໂນ (ຜູ້ຮູ້ສຶກຕົວ), ພາວະຂອງຜູ້ນັ້ນ ຊື່ວ່າ ສັມປະຊັນຍະ (ຄວາມຮູ້ສຶກຕົວ). ແມ້ແຕ່ຍານນັ້ນ ເພາະຮູ້ຮອບ ດັ່ງນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຍ່ອມຮູ້ຮອບ ເພາະເຫດນັ້ນ ຊື່ວ່າ ສັມປະຊັນຍະ”. ໃນການບໍ່ພິຈາລະນາ ໃນນິມິດ ຫຼື ໃນອາລົມ. ຄຳວ່າ “ດ້ວຍຍອດແຫ່ງຄວາມພຽນ” ໝາຍເຖິງ ມີຄວາມພຽນເປັນປະທານ. ຄຳວ່າ “ກຳລັງເກີດຂຶ້ນແລ້ວ” ເພາະວ່າ ດ້ວຍການອຸປະຖຳແຫ່ງຄວາມພຽນ ກຸສົນພາວະນາອັນມີກຳລັງ ແລະ ໝັ້ນຄົງ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ, ກຸສົນພາວະນາອັນມີກຳລັງທີ່ເກີດຂຶ້ນຢ່າງນັ້ນ ແມ້ໂພດຊົງ ໗ ປະການທີ່ມີກຳລັງ ກໍຊື່ວ່າ ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ. ອາການທີ່ຄວນກຳນົດໝາຍໄວ້ເປັນຢ່າງດີ ເໝືອນກະລິນະນິມິດ ເໝືອນເຄື່ອງໝາຍ ແລະ ເໝືອນຮູບຮ່າງ ຊື່ວ່າ “ນິມິດ”. ແລະ ສະມະຖະ ກໍມີອາການຢ່າງນີ້ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ “ນິມິດ”. ເພາະວ່າ ສະມະຖະນັ້ນ ບຸກຄົນຜູ້ພິຈາລະນາ ຍ່ອມຖືເອົາໄດ້ດ້ວຍການພິຈາລະນາ. ຄວາມບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານ ຄື ຄວາມບໍ່ເຮັດໃຫ້ຈິດຊັດສ່າຍໄປ ເໝືອນຄວາມຟຸ້ງຊ່ານ ຫຼື ຄວາມປະຕິເສດຄວາມຊັດສ່າຍ ຊື່ວ່າ ອະວິກເຂປະ (ຄວາມບໍ່ຊັດສ່າຍ).

๑๓๕-๑๔๒. สีลเมว ปุนปฺปุนํ อาเสวิยมานํ โลกิยํ โลกุตฺตรมฺปิ สีลํ ปริปูเรตีติ ‘‘สีลปริปูรณโต’’ติ วุตฺตํ. สีลสฺส สมฺปทาติ การณสีลมฺปิ ผลสีลมฺปิ สมฺปนฺนสมุทายสฺส เอกเทสวเสน วุตฺตํ. อถ วา ‘‘กตเม จ ถปติ อกุสลา สีลา? อกุสลํ กายกมฺมํ อกุสลํ วจีกมฺมํ ปาปโก อาชีโว’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๖๔) วุตฺตตฺตา สพฺพมฺปิ กุสลากุสลํ ‘‘สีล’’นฺติ คเหตฺวา ตตฺถ กุสลสีลํ นิทฺธาเรตฺวา ‘‘สีลสมฺปทา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ ทิฏฺฐิสมฺปทาปิ เวทิตพฺพา.

໑໓໕-໑໔໒. ສິນນັ້ນເອງ ທີ່ບຸກຄົນເສບຊ້ຳໆ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ສິນ ແມ້ທີ່ເປັນໂລກິຍະ ແລະ ໂລກຸດຕະຣະ ເຕັມປ່ຽມ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ເພາະຄວາມເຮັດສິນໃຫ້ເຕັມປ່ຽມ”. ຄຳວ່າ “ຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍສິນ” (ສີລະສັມປະທາ) ທ່ານກ່າວເຖິງສິນທີ່ເປັນເຫດ ແລະ ສິນທີ່ເປັນຜົນ ໂດຍຄວາມເປັນສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງໝວດທຳທີ່ເຖິງພ້ອມແລ້ວ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເພາະມີຄຳຕັດວ່າ “ດູກ່ອນນາຍຊ່າງໄມ້ ສິນທີ່ເປັນອະກຸສົນ ເປັນໄກ? ຄື ກາຍະກຳອັນເປັນອະກຸສົນ, ວະຈີກຳອັນເປັນອະກຸສົນ, ອາຊີວະອັນຊົ່ວຊ້າ”, ທ່ານຈຶ່ງຖືເອົາສິນທັງປວງ ແມ້ທີ່ເປັນກຸສົນ ແລະ ອະກຸສົນ ວ່າ “ສິນ” ແລ້ວຄັດເລືອກເອົາກຸສົນສິນໃນສິນນັ້ນ ແລ້ວກ່າວວ່າ “ສີລະສັມປະທາ”. ພຶງຊາບ ທິດຖິສັມປະທາ (ຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍທິດຖິ) ໃນທຳນອງນີ້ຄືກັນ.

ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ โข ปน ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธานนฺติ กมฺมสฺสกตญาณาทิสงฺขาตา ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ เจวาติ ปฏิปาฏิยา ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ โข ปนาติ จ ปททฺวยสฺส สมานตฺตา ปญฺญา. ยถาทิฏฺฐิสฺสาติ นิพฺพตฺติตปฺปการทิฏฺฐิสฺส นิพฺพตฺเตตพฺพปธานานุรูปทิฏฺฐิสฺส วา ยถาทิฏฺฐิปวตฺตกิริยสฺส วา. สํเวโคติ สโหตฺตปฺปํ ญาณํ, โอตฺตปฺปเมว วา. สมตฺตํ ตุสฺสนํ ติตฺติ [Pg.58] สนฺตุฏฺฐิ, นตฺถิ เอตสฺส สนฺตุฏฺฐีติ อสนฺตุฏฺฐิ, อสนฺตุฏฺฐิสฺส ภาโว อสนฺตุฏฺฐิตา. วีริยปฺปวาเห ปวตฺตมาเน อนฺตรา เอว ปฏิคมนํ นิวตฺตนํ ปฏิวานํ, ตํ อสฺส อตฺถีติ ปฏิวานี, น ปฏิวานี อปฺปฏิวานี, ตสฺส ภาโว อปฺปฏิวานิตา. วิมุจฺจนํ นาม อารมฺมเณ อธิมุตฺตตา กิเลเสหิ สพฺพสงฺขาเรหิ จ นิสฺสฏตา จ. ปฏิสนฺธิวเสนาติ กิเลสานํ ตํตํมคฺควชฺฌานํ อุปฺปนฺนมคฺเค ขนฺธสนฺตาเน ปุน สํทหนวเสน. อนุปฺปาทภูเตติ ตํตํผเล. อนุปฺปาทปริโยสาเนติ อนุปฺปาทกโร มคฺโค อนุปฺปาโท, ตสฺส ปริโยสาเน.

ບົດວ່າ “ຄວາມໝົດຈົດແຫ່ງຄວາມເຫັນ (ທິດຖິວິສຸດທິ) ແລະ ຄວາມພຽນຂອງຜູ້ມີຄວາມເຫັນຕາມທີ່ເຫັນແລ້ວ” ຄື ປັນຍາ ເພາະຄວາມສະເໝີກັນແຫ່ງສອງບົດ ຄື ທິດຖິວິສຸດທິ ອັນໄດ້ແກ່ກັມມັດສະກະຕາຍານເປັນຕົ້ນ ຕາມລຳດັບ ແລະ ບົດວ່າ “ທິດຖິວິສຸດທິ ແລ້ວ”. ບົດວ່າ “ຂອງຜູ້ມີຄວາມເຫັນຕາມທີ່ເຫັນແລ້ວ” ໝາຍເຖິງ ຂອງຜູ້ມີຄວາມເຫັນຕາມປະການທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ຫຼື ຂອງຜູ້ມີຄວາມເຫັນອັນສົມຄວນແກ່ຄວາມພຽນທີ່ຄວນໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ຫຼື ຂອງຜູ້ມີກິລິຍາເປັນໄປຕາມຄວາມເຫັນຕາມທີ່ເຫັນແລ້ວ. ຄຳວ່າ “ຄວາມສັງເວດ” (ສັງເວຄະ) ໝາຍເຖິງ ຍານທີ່ເປັນໄປກັບດ້ວຍໂອດຕັບປະ ຫຼື ໝາຍເອົາສະເພາະໂອດຕັບປະເທົ່ານັ້ນ. ຄວາມຍິນດີ ຄວາມອີ່ມໃຈ ຄວາມພໍໃຈ ໂດຍສະເໝີ ຊື່ວ່າ ສັນຕຸດຖິ (ຄວາມສັນໂດດ), ຄວາມສັນໂດດບໍ່ມີແກ່ຜູ້ນັ້ນ ຊື່ວ່າ ອະສັນຕຸດຖິ, ພາວະຂອງຜູ້ບໍ່ມີຄວາມສັນໂດດ ຊື່ວ່າ ອະສັນຕຸດຖິຕາ (ຄວາມບໍ່ສັນໂດດ). ເມື່ອກະແສແຫ່ງຄວາມພຽນເປັນໄປຢູ່ ການຖອຍກັບ ຄືການຫຼົບຫຼີກໃນລະຫວ່າງກາງ ຊື່ວ່າ ປະຕິວານະ (ຄວາມທໍ້ຖອຍ), ຄວາມທໍ້ຖອຍນັ້ນມີແກ່ຜູ້ນັ້ນ ຜູ້ນັ້ນຊື່ວ່າ ປະຕິວານີ (ຜູ້ທໍ້ຖອຍ), ຜູ້ບໍ່ທໍ້ຖອຍ ຊື່ວ່າ ອະປະຕິວານີ, ພາວະຂອງຜູ້ບໍ່ທໍ້ຖອຍ ຊື່ວ່າ ອະປະຕິວານິຕາ (ຄວາມບໍ່ທໍ້ຖອຍ). ທີ່ຊື່ວ່າ ວິມຸດຈະນະ (ຄວາມຫຼຸດພົ້ນ) ຄື ຄວາມນ້ອມໃຈໄປໃນອາລົມ ແລະ ຄວາມສະຫຼັດອອກຈາກກິເລດ ແລະ ສັງຂານທັງປວງ. ບົດວ່າ “ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການປະຕິສົນທິ” ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຊື່ອມຕໍ່ກິເລດທັງຫຼາຍ ທີ່ຄວນລະດ້ວຍມັກນັ້ນໆ ອີກ ໃນຂັນທະສັນດານໃນມັກທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ. ບົດວ່າ “ໃນທຳອັນບໍ່ເກີດຂຶ້ນ” ໝາຍເຖິງ ໃນຜົນນັ້ນໆ. ບົດວ່າ “ໃນຄວາມສິ້ນສຸດແຫ່ງຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນ” ໝາຍເຖິງ ມັກທີ່ເຮັດຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ຊື່ວ່າ ອະນຸບປາດະ (ຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນ), ໃນຄວາມສິ້ນສຸດແຫ່ງອະນຸບປາດະນັ້ນ။

สุตฺตนฺติกทุกมาติกาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບ ການພັນລະນາບົດມາຕິກາສຸຕຕັນຕິກະທຸກກະ.

ทุกมาติกาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບ ການພັນລະນາບົດມາຕິກາທຸກກະ.

กามาวจรกุสลปทภาชนียวณฺณนา

ການພັນລະນາບົດພາຊະນີຍະແຫ່ງກາມາວະຈະຣະກຸສົນ

๑. ‘‘เย วา ปน…เป… อรูปิโน ธมฺมา’’ติ อิทํ ‘‘ผสฺโส โหตี’’ติ เอวมาทิกํ วิย น วิสุํ ‘‘เตปิ โหนฺตี’’ติ โหติ-สทฺเทน สมฺพนฺธํ กตฺวา วุตฺตํ, อุทฺทิฏฺฐาวเสเส จ ปน คเหตฺวา ‘‘อิเม ธมฺมา กุสลา’’ติ อปฺเปตุํ วุตฺตนฺติ อปฺปนาย อวโรธิตํ. เอวญฺจ กตฺวา นิทฺเทเสปิ เอตสฺส ปทภาชนียํ น วุตฺตนฺติ. สรูเปน ปน อทสฺสิตตฺตา ‘‘อตฺถี’’ติ วตฺวา ทุติเยน โหติ-สทฺเทน สมฺพนฺโธ นิทฺเทโส จ น กโต, สงฺเขเปน ปน อุทฺทิสิตฺวา สงฺเขเปเนว เย วา ปน ธมฺมา นิทฺทิฏฺฐาติ เอตสฺส ธมฺมสฺส อุทฺเทเส อวโรโธ ยุตฺโต. ธมฺมนิทฺเทเส จ นิทฺเทสาวสาเน วุตฺตสฺสาติ.

໑. ບົດວ່າ “ກໍຫຼືວ່າ... ທຳທີ່ບໍ່ມີຮູບເຫຼົ່າໃດ” ນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກບໍ່ໄດ້ຕັດໄວ້ຕ່າງຫາກ ໂດຍການເຊື່ອມໂຍງກັບ ໂຫຕິ-ສັບ (hoti) ວ່າ “ແມ້ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມມີ” ເໝືອນບົດວ່າ “ຜັດສະຍ່ອມມີ” ເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ຕັດໄວ້ເພື່ອຖືເອົາທຳທີ່ເຫຼືອຈາກທີ່ສະແດງໄວ້ແລ້ວທັງປວງ ມາສະຫຼຸບລວມວ່າ “ທຳເຫຼົ່ານີ້ເປັນກຸສົນ” ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ສົງເຄາະເຂົ້າໃນອັບປະນາ (ການສະຫຼຸບລວມ). ເພາະເຮັດຢ່າງນີ້ ແມ້ໃນນິເທດ (ການສະແດງອະທິບາຍ) ທ່ານຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ກ່າວບົດພາຊະນີຍະແຫ່ງບົດນີ້. ແຕ່ເພາະບໍ່ໄດ້ສະແດງໄວ້ໂດຍສະພາວະຂອງຕົນເອງ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຕັດວ່າ “ມີຢູ່” ແລ້ວເຮັດການເຊື່ອມໂຍງກັບ ໂຫຕິ-ສັບ ຕົວທີສອງ ແລະ ບໍ່ໄດ້ເຮັດນິເທດ (ການສະແດງອະທິບາຍພິສະດານ), ແຕ່ຊົງສະແດງໄວ້ໂດຍຫຍໍ້ ແລະ ຊົງຊີ້ແຈງທຳທີ່ຊື່ວ່າ ເຍວາປະນະ (ye vā pana) ໂດຍຫຍໍ້ເທົ່ານັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ການສົງເຄາະທຳນີ້ເຂົ້າໃນອຸດເທດ (ການຍົກຂຶ້ນສະແດງ) ຈຶ່ງສົມຄວນ. ແລະ ໃນທຳມະນິເທດ ກໍສົມຄວນແກ່ທຳທີ່ຕັດໄວ້ໃນຕອນທ້າຍແຫ່ງນິເທດ.

ปุจฺฉาปริจฺเฉทวจเนเนว ปุจฺฉาภาเว วิญฺญาเต ปุจฺฉาวิเสสญาปนตฺถํ อาห ‘‘อยํ กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา’’ติ. ปญฺจวิธา หีติ มหานิทฺเทเส (มหานิ. ๑๕๐; จูฬนิ. ปุณฺณกมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑๒; เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑๘) อาคตา ปุจฺฉา ทสฺเสติ. ลกฺขณนฺติ ญาตุํ อิจฺฉิโต โย โกจิ สภาโว. อญฺญาตนฺติ เยน เกนจิ ญาเณน อญฺญาตภาวํ อาห. อทิฏฺฐนฺติ ทสฺสนภูเตน ญาเณน ปจฺจกฺขํ วิย อทิฏฺฐตํ. อตุลิตนฺติ ‘‘เอตฺตกํ อิท’’นฺติ ตุลาภูตาย ปญฺญาย อตุลิตตํ. อตีริตนฺติ ตีรณภูตาย ปญฺญาย อกตญาณกิริยาสมาปนตํ. อวิภูตนฺติ ญาณสฺส อปากฏภาวํ[Pg.59]. อวิภาวิตนฺติ ญาเณน อปากฏีกตภาวํ. อทิฏฺฐํ โชตียติ เอตายาติ อทิฏฺฐโชตนา. อนุมติยา ปุจฺฉา อนุมติปุจฺฉา. ‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว’’ติอาทิปุจฺฉาย หิ ‘‘กา ตุมฺหากํ อนุมตี’’ติ อนุมติ ปุจฺฉิตา โหติ. กเถตุกมฺยตาติ กเถตุกมฺยตาย.

ເມື່ອຄວາມເປັນຄຳຖາມ (ປຸດສາ) ຊາບໄດ້ແລ້ວ ດ້ວຍຄຳກຳນົດຄຳຖາມນັ້ນເອງ, ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ນີ້ຄື ກະເທຕຸກຳມະຍະຕາປຸດສາ” (ຄຳຖາມທີ່ປະສົງຈະສະແດງ) ເພື່ອໃຫ້ຊາບຄວາມພິເສດແຫ່ງຄຳຖາມ. ດ້ວຍຄຳວ່າ “໕ ປະການແທ້” ພະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງຄຳຖາມທີ່ມາໃນມະຫານιເທດ. ບົດວ່າ “ລັກສະນະ” ໝາຍເຖິງ ສະພາວະໃດໜຶ່ງທີ່ປະສົງຈະຮູ້. ບົດວ່າ “ອັນບໍ່ຮູ້ແລ້ວ” ໝາຍເຖິງ ຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຍັງບໍ່ຮູ້ດ້ວຍຍານໃດໜຶ່ງ. ບົດວ່າ “ອັນບໍ່ເຫັນແລ້ວ” ໝາຍເຖິງ ຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຍັງບໍ່ເຫັນປະຈັກ ດ້ວຍຍານອັນເປັນເຄື່ອງເຫັນ. ບົດວ່າ “ອັນບໍ່ຊັ່ງແລ້ວ” ໝາຍເຖິງ ຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຍັງບໍ່ໄດ້ຊັ່ງ (ພິຈາລະນາ) ດ້ວຍປັນຍາອັນປຽບເໝືອນຕາຊັ່ງ ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ສິ່ງນີ້ມີປະມານເທົ່ານີ້'. ບົດວ່າ “ອັນບໍ່ຕັດສິນແລ້ວ” ໝາຍເຖິງ ຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຍັງບໍ່ໄດ້ເຮັດກິດແຫ່ງຍານໃຫ້ສຳເລັດ ດ້ວຍປັນຍາອັນເປັນເຄື່ອງຕັດສິນ. ບົດວ່າ “ອັນບໍ່ປາກົດແລ້ວ” ໝາຍເຖິງ ຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຍັງບໍ່ປາກົດແກ່ຍານ. ບົດວ່າ “ອັນບໍ່ເຮັດໃຫ້ປາກົດແລ້ວ” ໝາຍເຖິງ ຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຍັງບໍ່ຖືກເຮັດໃຫ້ປາກົດດ້ວຍຍານ. ຄຳຖາມໃດ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ສະພາວະທີ່ຍັງບໍ່ເຫັນປາກົດແຈ້ງ ເພາະເຫດນັ້ນ ຄຳຖາມນັ້ນຊື່ວ່າ ອະທິດຖະໂຊຕະນາ (ການເຮັດສິ່ງທີ່ບໍ່ເຫັນໃຫ້ປາກົດ). ຄຳຖາມເພື່ອຂໍຄວາມεຫັນພ້ອງ ຊື່ວ່າ ອະນຸມະຕິປຸດສາ. ເພາະວ່າ ດ້ວຍຄຳຖາມມີເປັນຕົ້ນວ່າ “ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ພວກເທີຍ່ອມສຳຄັນຄວາມນັ້ນເປັນໄກ?” ພະຜູ້ມີພະພາກຍ່ອມຊົງຖາມຄວາມເຫັນພ້ອງວ່າ “ຄວາມເຫັນພ້ອງຂອງພວກເທີເປັນຢ່າງໃດ?”. ບົດວ່າ “ຄວາມປະສົງຈະສະແດງ” (ກະເທຕຸກຳມະຍະຕາ) ໝາຍເຖິງ ເພາະຄວາມປະສົງຈະສະແດງ.

ปเภทโต ธมฺมานํ เทสนนฺติ มาติกาเทสนํ อาห. ตตฺถ หิ ปุรโต กุสลาทิเก ปเภเท วตฺวา ปจฺฉโต ธมฺมา วุตฺตาติ ‘‘ปเภทวนฺตทสฺสนตฺถ’’นฺติ นิทฺเทสํ อาห. อิทํ วุตฺตํ โหติ – มาติกาย สวิเสสนา ธมฺมา วุตฺตา, เต จ วิเสสิตพฺพตฺตา ปธานา, ปธานญฺจ อิติกตฺตพฺพตาย ยุชฺชตีติ ธมฺมานเมว ปธานานํ ปุจฺฉิตพฺพตา วิสฺสชฺชิตพฺพตา จ โหติ, ตสฺมา เต ปุจฺฉิตพฺเพ ทสฺเสตุํ ‘‘กตเม ธมฺมา’’ติ วุตฺตํ, เต ปน วิเสสวนฺโต ปุจฺฉิตาติ ทสฺเสตุํ ปุน ‘‘กุสลา’’ติ วุตฺตนฺติ เอวํ ปเภทวนฺตทสฺสนตฺถํ อยํ ปทานุกฺกโม กโตติ. ‘‘อิเม ธมฺมา กุสลา’’ติ วิสฺสชฺชเนปิ เอวเมว โยชนา กาตพฺพา. ‘‘ปเภทโต ธมฺมานํ เทสนํ ทีเปตฺวา’’ติ เอตสฺส อตฺถํ วิวริตุํ ‘‘อิมสฺมิญฺหี’’ติอาทิมาห. อเนกปฺปเภทา เทเสตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. ตสฺมาติ อโวหารเทสนโต ธมฺมานเมว เทเสตพฺพตฺตา เตสญฺจ ฆนวินิพฺโภคปฏิสมฺภิทาญาณาวหนโต ปเภทวนฺตานํ เทเสตพฺพตฺตา ‘‘กุสลา…เป… ทีเปตฺวา’’ติ เอเตน สมฺพนฺโธ. เอวเมว หิ ยถาวุตฺตทีปนสฺส เหตุํ สการณํ ปกาเสตุํ ปุน ‘‘ธมฺมาเยวา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ. ธมฺมาติ สามญฺญมตฺตวจเนน สมูหาทิฆนวเสน เอกตฺตคฺคหณํ โหตีติ เอกตฺตวินิพฺโภคกรณํ ฆนวินิพฺโภคญาณํ อาวหติ ปเภทเทสนา, ตถา กุสลาทิธมฺมานํ อพฺยากตาทิอตฺถานญฺจ ทีปนโต ธมฺมปฏิสมฺภิทาทิญาณญฺจ อาวหติ. ‘‘ปเภทวนฺตทสฺสนตฺถ’’นฺติ เอตํ วิวริตุํ ‘‘อิทานิ เย เตนา’’ติอาทิมาห. ปเภท…เป… ยุชฺชติ อิติกตฺตพฺพตายุตฺตสฺส วิเสสนตฺตา. อถ วา อุทฺเทโส ธมฺมปฺปธาโน, ปุจฺฉา สํสยิตปฺปธานา, น จ ธมฺมภาโว สํสยิโต, กุสลาทิเภโท ปน สํสยิโตติ นิจฺฉิตสํสยิตวเสนายํ ปทานุกฺกโม กโต.

ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ການສະແດງທຳໂດຍຈຳແນກ' ໝາຍເຖິງການສະແດງມາຕິກາ. ເພາະວ່າໃນມາຕິກາສະແດງນັ້ນ ພຣະອົງໄດ້ຕັດຈຳແນກກຸສົນເປັນຕົ້ນໄວ້ຂ້າງໜ້າ ແລ້ວຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'ທຳ' ໄວ້ຂ้างຫຼັງ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳນິເທດວ່າ 'ເພື່ອສະແດງສະພາວະທຳທີ່ມີການຈຳແນກນັ້ນ'. ອະທິບາຍວ່າ: ໃນມາຕິກາ ພຣະອົງໄດ້ຕັດສະພາວະທຳທີ່ມີຄຸນລັກສະນະພິເສດໄວ້, ແລະ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນເປັນປະທານ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ຖືກຈຳແນກ. ສິ່ງທີ່ເປັນປະທານນັ້ນ ຍ່ອມຄວນແກ່ການຖາມແລະການຕອບ. ດັ່ງນັ້ນ, ການຖາມແລະການຕອບ ຈຶ່ງມີຂຶ້ນສະເພาະແກ່ທຳທັງຫຼາຍທີ່ເປັນປະທານນັ້ນເອງ. ເພາະເຫດນັ້ນ, ເພື່ອສະແດງທຳທີ່ຄວນຖາມເຫຼົ່ານັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ທຳທັງຫຼາຍເປັນໄສ?', ແຕ່ເພື່ອສະແດງວ່າ ທຳທີ່ມີຄຸນລັກສະນະພิເສດເຫຼົ່ານັ້ນຖືກຖາມແລ້ວ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'ກຸສົນ' ອີກເທື່ອໜຶ່ງ. ດ້ວຍເຫດນີ້, ລຳດັບແຫ່ງບົດນີ້ ຈຶ່ງຖືກກຳນົດຂຶ້ນເພື່ອສະແດງສະພາວະທຳທີ່ມີການຈຳແນກ. ແມ່ນແຕ່ໃນຄຳວິສັດຊະນາວ່າ 'ທຳເຫຼົ່ານີ້ເປັນກຸສົນ' ກໍຄວນປະກອບຄວາມຢ່າງດຽວກັນນີ້. ເພື່ອຈະໄຂຄວາມໝາຍຂອງບົດວ່າ 'ສະແດງການສະແດງທຳໂດຍຈຳແນກ' ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ໃນຄຳນີ້...'. ມີການເຊື່ອມໂຍງຄວາມວ່າ 'ທຳທັງຫຼາຍທີ່ມີການຈຳແນກຫຼາກຫຼາຍ ຄວນຖືກສະແດງ'. ເພາະເຫດນັ້ນ, ເພາະບໍ່ແມ່ນການສະແດງໂດຍໂວຫານ ແຕ່ເປັນການສະແດງສະເພາະປໍຣະມັດຖະທຳ, ແລະ ເພາະທຳເຫຼົ່ານັ້ນນຳມາຊຶ່ງປັນຍາໃນການຈຳແນກກຸ່ມກ້ອນ ແລະ ປະຕິສຳພິທາ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງມີການເຊື່ອມໂຍງກັບບົດວ່າ 'ກຸສົນ... ລະ... ສະແດງແລ້ວ' ເພາະເປັນທຳທີ່ມີການຈຳແນກທີ່ຄວນສະແດງ. ຢ່າງນັ້ນຈິງ, ເພື່ອສະແດງເຫດຜົນພ້ອມທັງກາຣະນະແຫ່ງການສະແດງຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ທຳທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ' ອີກເທື່ອໜຶ່ງ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ທຳ' ເຊິ່ງເປັນພຽງຄຳສາມັນທົ່ວໄປ, ຍ່ອມມີການຖືເອົາຄວາມເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນໂດຍຄວາມເປັນກຸ່ມກ້ອນ. ດັ່ງນັ້ນ, ການສະແດງໂດຍຈຳແນກ ຈຶ່ງນຳມາຊຶ່ງປັນຍາໃນການທຳລາຍຄວາມເປັນກຸ່ມກ້ອນ ເຊິ່ງເຮັດໃຫ້ເກີດການແຍກຄວາມເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ເພາະສະແດງເຖິງທຳທັງຫຼາຍມີກຸສົນເປັນຕົ້ນ ແລະ ສະແດງອັດຖະທັງຫຼາຍມີອະບຍາກົດເປັນຕົ້ນ, ການສະແດງນັ້ນຈຶ່ງນຳມາຊຶ່ງປັນຍາມີທຳມະປະຕິສຳພິທາເປັນຕົ້ນ. ເພື່ອຈະໄຂຄວາມໝາຍຂອງບົດວ່າ 'เพื่อສະແດງສະພາວະທຳທີ່ມີການຈຳແນກ' ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ບັດນີ້ ດ້ວຍບົດນັ້ນ...'. ບົດວ່າ 'ການຈຳແນກ... ລະ... ຍ່ອມຄວນ' ເພາະເປັນຄຳວິເສດສະນະຂອງທຳທີ່ຄວນແກ່ການຖາມແລະການຕອບ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ບົດອຸເທດມີທຳເປັນປະທານ, ສ່ວນບົດປຸດສາມີຄວາມສົງໄສເປັນປະທານ. ຄວາມເປັນທຳບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ໜ້າສົງໄສ, ແຕ່ການຈຳແນກມີກຸສົນເປັນຕົ້ນເປັນສິ່ງທີ່ໜ້າສົງໄສ. ດັ່ງນັ້ນ, ລຳດັບແຫ່ງບົດນີ້ຈຶ່ງຖືກກຳນົດຂຶ້ນໂດຍອາໄສສິ່ງທີ່ແນ່ນອນແລ້ວແລະສິ່ງທີ່ຍັງສົງໄສຢູ່.

เอตฺถาติ เอตสฺมึ วจเน. กิมตฺถมาห ภควาติ ตํ ทสฺเสตุํ อาห ‘‘สมเย นิทฺทิสิ จิตฺต’’นฺติ. ปริโยสาเนติ สมเย จิตฺตนิทฺเทสสฺส ‘‘ยสฺมึ…เป… อารพฺภา’’ติ เอตสฺส ปริโยสาเน. ตสฺมึ สมเยติ ตสฺมึ จิตฺตุปฺปาทสมเย[Pg.60]. จิตฺเตน สมยํ นิยเมตฺวาน อถ ปจฺฉา โพเธตุนฺติ สมฺพนฺโธ. วิชฺชมาเนปิ โภชนคมนาทิสมยนานตฺเต สมวายาทินานตฺเต จ ยถาวุตฺตจิตฺตนิยมิตา วิเสสิตา อญฺญสฺมึ สมเย ยถาธิปฺเปตานํ ผสฺสาทีนํ อภาวา จิตฺตนิยมิเต สมเย ผสฺสาทโย โพเธตุํ วิเสสนเมว ตาว จิตฺตํ ทสฺเสตุํ สมเย จิตฺตํ นิทฺทิสีติ อตฺโถ. วิเสสิตพฺโพปิ หิ สมโย อตฺตโน อุปการตฺถํ วิเสสนภาวํ อาปชฺชติ, วิเสสนภูตญฺจ จิตฺตํ ตทุปการตฺถํ วิเสสิตพฺพภาวนฺติ. สนฺตติฆนาทีนํ อยํ วิเสโส – ปุริมปจฺฉิมานํ นิรนฺตรตาย เอกีภูตานมิว ปวตฺติ สนฺตติฆนตา, ตถา ผสฺสาทีนํ เอกสมูหวเสน ทุพฺพิญฺเญยฺยกิจฺจเภทวเสน เอการมฺมณตาวเสน จ เอกีภูตานมิว ปวตฺติ สมูหาทิฆนตาติ.

ບົດວ່າ 'ໃນຄຳນີ້' ໝາຍເຖິງ ໃນພຣະດຳຣັດນີ້. ເພື່ອສະແດງຄຳຖາມວ່າ 'ພຣະຜູ້ມີພຣະພากເຈົ້າຕັດເພື່ອປະໂຫຍດຫຍັງ?' ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ພຣະອົງຊົງສະແດງຈິດໃນສະໄໝ'. ບົດວ່າ 'ໃນຕອນທ້າຍ' ໝາຍເຖິງ ໃນຕອນທ້າຍແຫ່ງການສະແດງຈິດໃນສະໄໝ ຄືໃນຕອນທ້າຍແຫ່ງບົດວ່າ 'ໃນສະໄໝໃດ... ລະ... ປາຣົບແລ້ວ'. ບົດວ່າ 'ໃນສະໄໝນັ້ນ' ໝາຍເຖິງ ໃນສະໄໝແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຈິດນັ້ນ. ມີການເຊື່ອມໂຍງຄວາມວ່າ 'ເພື່ອກຳນົດສະໄໝດ້ວຍຈິດ ແລ້ວຈຶ່ງໃຫ້ຮູ້ໃນພາຍຫຼັງ'. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີຄວາມຫຼາກຫຼາຍແຫ່ງສະໄໝ ມີສະໄໝແຫ່ງການບໍລິໂພກອາຫານ ແລະ ສະໄໝແຫ່ງການໄປເປັນຕົ້ນ, ແລະ ມີຄວາມຫຼາກຫຼາຍແຫ່ງສະມະວາຍະເປັນຕົ້ນປະກົດຢູ່ກໍຕາມ, ແຕ່ເພາະບໍ່ມີຜັດສະເປັນຕົ້ນຕາມທີ່ປະສົງໃນສະໄໝອື່ນ ນອກຈາກສະໄໝທີ່ຖືກກຳນົດແລະຂະຫຍາຍດ້ວຍຈິດຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ, ດັ່ງນັ້ນ ເພື່ອໃຫ້ຮູ້ຜັດສະເປັນຕົ້ນໃນສະໄໝທີ່ຖືກກຳນົດດ້ວຍຈິດ, ແລະ ເພື່ອສະແດງຈິດເຊິ່ງເປັນຕົວວິເສດສະນະກ່ອນ, ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງສະແດງຈິດໃນສະໄໝ, ນີ້ຄືອັດຖະອະທິບາຍ. ເພາະວ່າ ແມ່ນແຕ່ສະໄໝທີ່ເປັນຕົວວິເສດສະຍະ ກໍຍ່ອມເຖິງຄວາມເປັນວິເສດສະນະເພື່ອເກື້ອກູນແກ່ຕົນເອງ, ແລະ ຈິດທີ່ເປັນຕົວວິເສດສະນະ ກໍຍ່ອມເຖິງຄວາມເປັນວິເສດສະຍະເພື່ອເກື້ອກູນແກ່ສະໄໝນັ້ນ. ຄວາມແຕກຕ່າງແຫ່ງສັນຕະຕິຄະນະເປັນຕົ້ນ ມີດັ່ງນີ້: ຄວາມເປັນໄປຂອງຈິດດວງກ່ອນແລະດວງຫຼັງທີ່ປາສະຈາກລະຫວ່າງຂັ້ນ ຈົນເບິ່ງຄືວ່າເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນ ຊື່ວ່າ 'ສັນຕະຕິຄະນະ'. ສ່ວນຄວາມເປັນໄປຂອງຜັດສະເປັນຕົ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນກຸ່ມດຽວກັນ, ໂດຍຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງກິດຈະການທີ່ຮູ້ໄດ້ຍາກ, ແລະ ໂດຍຄວາມມີອາຣົມດຽວກັນ ຈົນເບິ່ງຄືວ່າເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນ ຊື່ວ່າ 'ສະມູຫະຄະນະ' ເປັນຕົ້ນ.

กาลญฺจ สมยญฺจาติ ยุตฺตกาลญฺจ ปจฺจยสามคฺคิญฺจ. ขโณติ โอกาโส. ตถาคตุปฺปาทาทิโก หิ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส โอกาโส ตปฺปจฺจยปฏิลาภเหตุตฺตา. ขโณ เอว จ สมโย. โย ‘‘ขโณ’’ติ จ ‘‘สมโย’’ติ จ วุจฺจติ, โส เอโกวาติ อตฺโถ. มหาสมโยติ มหาสมูโห. สมโยปิ โขติ สิกฺขาปริปูรณสฺส เหตุปิ. สมยปฺปวาทเกติ ทิฏฺฐิปฺปวาทเก. ตตฺถ หิ นิสินฺนา ติตฺถิยา อตฺตโน อตฺตโน สมยํ ปวทนฺตีติ. อตฺถาภิสมยาติ หิตปฏิลาภา. อภิสเมตพฺโพติ อภิสมโย, อภิสมโย อตฺโถ อภิสมยฏฺโฐติ ปีฬนาทีนิ อภิสมิตพฺพภาเวน เอกีภาวํ อุปเนตฺวา วุตฺตานิ, อภิสมยสฺส วา ปฏิเวธสฺส วิสยภูโต อตฺโถ อภิสมยฏฺโฐติ ตาเนว ตถา เอกตฺเตน วุตฺตานิ. ตตฺถ ปีฬนํ ทุกฺขสจฺจสฺส ตํสมงฺคิโน หึ สนํ อวิปฺผาริกตากรณํ. สนฺตาโป ทุกฺขทุกฺขตาทิภาเวน สนฺตาปนํ ปริทหนํ.

ບົດວ່າ 'ການແລະສະໄໝ' ໝາຍເຖິງ ເວລາທີ່ເໝາະສົມ ແລະ ຄວາມພ້ອມພຽງແຫ່ງປັດໄຈ. ບົດວ່າ 'ຂະນະ' ໝາຍເຖິງ ໂອກາດ. ເພາະວ່າ ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງພຣະຕຖາຄົດເປັນຕົ້ນ ເປັນໂອກາດແຫ່ງມັກຄະພຣົມມະຈັນ ເພາະເປັນເຫດໃຫ້ໄດ້ມາຊຶ່ງປັດໄຈແຫ່ງມັກຄະພຣົມມະຈັນນັ້ນ. ແລະ ຂະນະນັ້ນເອງຄືສະໄໝ. ສິ່ງໃດທີ່ຖືກກ່າວວ່າ 'ຂະນະ' ແລະ 'ສະໄໝ', ສິ່ງນັ້ນເປັນສິ່ງດຽວກັນ, ນີ້ຄືອັດຖະອະທິບາຍ. ບົດວ່າ 'ມະຫາສະໄໝ' ໝາຍເຖິງ ໝູ່ຄະນະໃຫຍ່. ບົດວ່າ 'ສະໄໝ' ໝາຍເຖິງ ເປັນເຫດແຫ່ງການບຳເພັນສິກຂາໃຫ້ບໍລິບູນດ້ວຍ. ບົດວ່າ 'ໃນສະໄໝປະວາດົກ' ໝາຍເຖິງ ໃນທິດຖິປະວາດົກ. ເພາະວ່າ ພວກອັນຍະເດຍຖີທີ່ນັ່ງຢູ່ໃນທີ່ນັ້ນ ຍ່ອມກ່າວສະແດງລັດທິຄວາມເຊື່ອຂອງຕົນໆ. ບົດວ່າ 'ການບັນລຸປະໂຫຍດ' ໝາຍເຖິງ ການໄດ້ຮັບປະໂຫຍດເກື້ອກູນ. ສິ່ງທີ່ຄວນບັນລຸ ຊື່ວ່າ 'ອະພິສະໄໝ'. ອັດຖະທີ່ຄວນບັນລຸ ຊື່ວ່າ 'ອະພິສະມະຍັດຖະ'. ພຣະອົງຕັດສະພາວະມີການບີບຄັ້ນເປັນຕົ້ນ ໂດຍລວມເຂົ້າເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນ ໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນບັນລຸ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ອັດຖະທີ່ເປັນວິໄສແຫ່ງອະພິສະໄໝ ຄືການແທງຕະຫຼອດ ຊື່ວ່າ 'ອະພິສະມະຍັດຖະ'. ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດສະພາວະເຫຼົ່ານັ້ນເອງ ໂດຍຄວາມເປັນεກະພົດຢ່າງນັ້ນ. ໃນສະພາວະເຫຼົ່ານັ້ນ, '物理ການບີບຄັ້ນ' ຂອງທຸກຂะສັດ ໝາຍເຖິງ ການບຽດບຽນບຸກຄົນຜູ້ປະກອບດ້ວຍທຸກຂະສັດນັ້ນ ແລະ ການເຮັດໃຫ້ບໍ່ມີຄວາມແຜ່ຂະຫຍາຍ. 'ຄວາມເຜົາໄໝ້' ໝາຍເຖິງ ການເຮັດໃຫ້ຮ້ອນຮົນ ແລະ ການແຜດເຜົາໂດຍຄວາມເປັນທຸກຂະທຸກຂະຕາເປັນຕົ້ນ.

‘‘อิธา’’ติ วจนํ อกุสเลสุ อพฺยากเตสุ จ เกสุจิ ขณสฺส อสมฺภวโต. นนุ กุสลานญฺจ นวเมน ขเณน วินา อุปฺปตฺติ โหตีติ? โน น โหติ, น ปน นวโม เอว ขโณ, จตุจกฺกานิปิ ขโณติ วุตฺตานิ. สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทน อตฺตสมฺมาปณิธิขณมนฺตเรน นตฺถิ กุสลสฺส อุปฺปตฺตีติ ขโณ อิธ คหิโต. อินฺทฺริยวิสยมนสิการาธีนํ วิญฺญาณนฺติ เอวมาทิ สาธารณผลํ ทฏฺฐพฺพํ. นวโมติ อฏฺฐกฺขเณ อุปาทาย วุตฺตํ. จตุจกฺกํ วตฺตตีติ ปุน ปติรูปเทสวาสาทิสมฺปตฺติ จตุจกฺกํ วิปริวตฺตตีติ [Pg.61] อตฺโถ. โอกาสภูตานีติ อตฺตโน นิพฺพตฺติยา ‘‘อิทานิ อุปฺปชฺชนฺตุ กุสลานี’’ติ อนุมติทานํ วิย ภูตานิ.

ການກ່າວຄຳວ່າ 'ໃນທີ່ນີ້' ເພາະວ່າໃນອະກຸສົນທັງຫຼາຍ ແລະ ໃນອະບຍາກົດບາງຢ່າງ ບໍ່ມີການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຂະນະ. ຖາມວ່າ: ກໍການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກຸສົນທັງຫຼາຍ ໂດຍປາສະຈາກຂະນະທີເກົ້າ ຍ່ອມມີໄດ້ບໍ່ແມ່ນບໍ? ຕອບວ່າ: ບໍ່ແມ່ນວ່າມີບໍ່ໄດ້, ແຕ່ຂະນະບໍ່ແມ່ນມີພຽງຂະນະທີເກົ້າເທົ່ານັ້ນ, ແມ່ນແຕ່ຈັກກະສີ່ ກໍຖືກກ່າວວ່າເປັນຂະນະຄືກັນ. ໂດຍການກຳນົດຂັ້ນສຸດທ້າຍ, ຫາກປາສະຈາກຂະນະຄືການຕັ້ງຕົນໄວ້ຊອບແລ້ວ, การເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກຸສົນຍ່ອມມີບໍ່ໄດ້. ດັ່ງນັ້ນ, ຂະນະຈຶ່ງຖືກຖືເອົາໃນທີ່ນີ້. ຄວນເຫັນວ່າ ວິນຍານທີ່ອາໄສອິນຊີ, ວິໄສ ແລະ ມະນະສິການ ເປັນຕົ້ນ ເປັນຜົນທົ່ວໄປ. ບົດວ່າ 'ທີເກົ້າ' ຖືກກ່າວໂດຍໝາຍເອົາອັກຂະນະແປດ. ບົດວ່າ 'ຈັກກະສີ່ໝູນໄປ' ໝາຍຄວາມວ່າ ຈັກກະສີ່ອັນເປັນສົມບັດ ມີການຢູ່ໃນຖິ່ນທີ່ເໝາະສົມເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມໝູນວຽນໄປ. ບົດວ່າ 'ເປັນໂອກາດ' ໝາຍເຖິງ ເປັນເໝືອນການອະນຸຍາດວ່າ 'ບັດນີ້ ກຸສົນທັງຫຼາຍຈົ່ງເກີດຂຶ້ນເຖີດ' ເພາະການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຕົນ.

จิตฺตกาโลติ ธมฺเมเนว สตา กาโล วิเสสิโต, น ตสฺส ปวตฺติตฺถ ปวตฺติสฺสติ ปวตฺตตีติ เอเตน อวตฺถาวิเสเสน, นาปิ ตสฺส วิชานนกิจฺเจน, ตสฺมา เอวํวิเธ ธมฺเม อุปาทาย ปญฺญตฺโตติ วุตฺโต. กมปฺปวตฺตา วิเสสา เอว ปฏิปาฏีติ พีชภาโว จ ปฏิปาฏีติ วตฺตุมรหตีติ อิมินาธิปฺปาเยน ‘‘พีชกาโลติ ธมฺมปฏิปาฏึ อุปาทาย ปญฺญตฺโต’’ติ อาห. ธมฺมปฏิปาฏึ วาติ อฏฺฐกลาปธมฺเม สนฺธายาห. สญฺจิตา วิย คยฺหมานกาลา เอว กาลสญฺจโย, ยถา วา ตถา วา กาโลติ เอกํ สภาวํ คเหตฺวา อภินิเวสํ กโรนฺตสฺส ตทภินิเวสนิเสธนตฺถํ ‘‘โส ปเนส สภาวโต อวิชฺชมานตฺตา ปญฺญตฺติมตฺตโก’’ติ อาห. ญตฺวา วิญฺเญยฺโยติ สมฺพนฺโธ. อิตโร ปน เหตูติ เอส สมโย ปจฺจโยว วิญฺเญยฺโย. เอตฺถาติ เอตสฺมึ อธิกาเร น เหตุเหตุ สาธารณเหตุ จาติ อตฺโถ. สมวาโย ปจฺจยสามคฺคี, เหตุ ปน เอเกโก ปจฺจโยติ อยเมเตสํ วิเสโส เวทิตพฺโพ. จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อเนกปจฺจยทสฺสเนน ตํตํทฺวาริกานํ กุสลานญฺจ ตปฺปจฺจยตํ ทสฺเสติ.

ບົດວ່າ 'ຈິດຕະການ' ໝາຍເຖິງ ການທີ່ຖືກຂະຫຍາຍດ້ວຍສະພາວະທຳທີ່ມີຢູ່ຈິງ ຄືຈິດ, ບໍ່ແມ່ນຖືກຂະຫຍາຍດ້ວຍຄວາມຕ່າງແຫ່ງພາວະວ່າ 'ຈິດນັ້ນເຄີຍເປັນໄປແລ້ວ, จັກເປັນໄປ, ຫຼື ພວມເປັນໄປຢູ່', ແລະ ບໍ່ແມ່ນຖືກຂະຫຍາຍດ້ວຍກິດຈະການຮູ້ຂອງຈິດນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ, ການນັ້ນຈຶ່ງຖືກກ່າວວ່າ ບັນຍັດຂຶ້ນໂດຍອາໄສສະພາວະທຳມີລັກສະນະຢ່າງນີ້. ຄວາມແຕກຕ່າງທີ່ເປັນໄປຕາມລຳດັບນັ້ນເອງຄື 'ລຳດັບ'. ຄວາມເປັນພືດກໍຄວນກ່າວວ່າເປັນລຳດັບໄດ້ເຊັ່ນກັນ. ດ້ວຍຄວາມມຸ່ງໝາຍນີ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ບົດວ່າ ພີຊະການ ຄືບັນຍັດຂຶ້ນໂດຍອາໄສລຳດັບແຫ່ງທຳ'. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ຄຳວ່າ 'ລຳດັບແຫ່ງທຳ' ທ່ານກ່າວໂດຍໝາຍເອົາທຳໃນອັດຖະກະລາບ. ການທັງຫຼາຍທີ່ຖືກຖືເອົາເໝືອນການສະສົມກັນນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ 'ກາລະສັງຈະຍະ'. ເພື່ອຫ້າມຄວາມຍຶດໝັ້ນຂອງບຸກຄົນຜູ້ຖືເອົາສະພາວະອັນໜຶ່ງໂດຍປະການຕ່າງໆ ວ່າເປັນ 'ການ' ແລ້ວເກີດຄວາມຍຶດໝັ້ນ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຕ່ກາລະນັ້ນ ໂດຍສະພາວະແລ້ວບໍ່ມີຢູ່ຈິງ ເປັນພຽງແຕ່ບັນຍັດເທົ່ານັ້ນ'. ມີການເຊື່ອມໂຍງຄວາມວ່າ 'ຮູ້ແລ້ວ ຄວນຊາບ'. ສ່ວນບົດວ່າ 'ສ່ວນສະໄໝນອກນີ້ຄືເຫດ' ໝາຍຄວາມວ່າ ສະໄໝນີ້ຄວນຊາບວ່າເປັນປັດໄຈນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ 'ໃນທີ່ນີ້' ໝາຍເຖິງ ໃນອະທິການນີ້ ບໍ່ແມ່ນໝາຍເຖິງເຫດຂອງເຫດ ແລະ ບໍ່ແມ່ນເຫດທົ່ວໄປ, ນີ້ຄືອັດຖະອະທິບາຍ. ຄວາມແຕກຕ່າງລະຫວ່າງສິ່ງເຫຼົ່ານີ້ ຄວນຊາບດັ່ງນີ້: 'ສະມະວາຍະ' ຄືຄວາມພ້ອມພຽງແຫ່ງປັດໄຈ, ສ່ວນ 'ເຫດ' ຄືປັດໄຈແຕ່ລະຢ່າງໆ. ດ້ວຍການສະແດງປັດໄຈຫຼາກຫຼາຍແຫ່ງຈັກຂຸວິນຍານເປັນຕົ້ນ, ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມເປັນປັດໄຈແຫ່ງກຸສົນທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນທະວານນັ້ນໆ ດ້ວຍ.

ปริคฺคโห กโต อฏฺฐกถาจริเยหิ. เอกการณวาโทติ ปกติการณวาโท, อิสฺสรการณวาโท วา. อญฺญมญฺญาเปกฺโขติ อวยวานํ อญฺญมญฺญาเปกฺขตาย สมุทาโย วุตฺโต. อเปกฺขา จ ยาว สหายการณสมาคโม น โหติ, ตาว ผลสฺส อนิปฺผาทนํ สมาคเม นิปฺผาทนสมตฺถสฺส นิปฺผาทนญฺจ. สมาคโม จ เยสุ ยุชฺชมาเนสุ นิพฺยาปาเรสุปิ ผลสฺส ปวตฺติ, เตสํ สพฺภาโวติ.

ພຣະອັດຖະກະຖາຈານທັງຫຼາຍໄດ້ທຳການກຳນົດຖືເອົາແລ້ວ. ບົດວ່າ 'ລັດທິເຫດດຽວ' ໝາຍເຖິງ ລັດທິທີ່ຖືວ່າທຳມະຊາດເປັນເຫດ ຫຼື ລັດທິທີ່ຖືວ່າພຣະອິດສວນເປັນເຫດ. ບົດວ່າ 'ອາໄສເຊິ່ງກັນແລະກັນ' ໝາຍເຖິງ ກ່າວເຖິງສ່ວນລວມ ເພາະສ່ວນຍ່ອຍທັງຫຼາຍຕ້ອງອາໄສເຊິ່ງກັນແລະກັນ. ແລະ 'ການອາໄສ' ນັ້ນ ໝາຍເຖິງ ຕາບໃດທີ່ຍັງບໍ່ມີການພ້ອມພຽງກັນແຫ່ງເຫດທີ່ເປັນສະຫາຍ, ຕາບນັ້ນຜົນກໍຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນ; ແຕ່ເມື່ອມີການພ້ອມພຽງກັນແລ້ວ, ເຫດຍ່ອຍທີ່ມີຄວາມສາມາດໃນການເຮັດໃຫ້ເກີດຜົນ ກໍຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຜົນເກີດຂຶ້ນໄດ້. ແລະ 'ການພ້ອມພຽງກັນ' ໝາຍເຖິງ ຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງປັດໄຈທັງຫຼາຍ ເຊິ່ງເມື່ອປະກອບກັນແລ້ວ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ມີຄວາມພະຍາຍາມພິເສດກໍຕາມ, ແຕ່ຜົນກໍຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໄດ້.

อสามคฺคี…เป… ปตฺติโตติ จกฺขุรูปาโลกมนสิการานํ อสมเวตานํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส อเหตุภาเว สติ สมเวตานญฺจ ตํสภาวาวินิวตฺติโต เหตุภาวานาปตฺติโตติ อตฺโถ. น หิ สภาวนฺตรํ อญฺเญน สหิตํ สภาวนฺตรํ โหตีติ. เอกสฺมินฺติ อนฺธสเต เอเกกสฺมึ อนฺเธติ อธิปฺปาโย. อญฺญถา ยถารุตวเสน อตฺเถ คยฺหมาเน เอกสฺส อนฺธสฺส ทสฺสนาสมตฺถตา สพฺเพสมฺปิ น โหติ, นาปิ เอกสฺส อสมตฺถตาย สพฺเพสมฺปิ อสมตฺถตา วุตฺตา, กินฺตุ สพฺเพสํ วิสุํ อสมตฺถตาย เอวาติ อุปมาวจนํ น ยุชฺเชยฺย, นาปิ อุปโมปมิตพฺพสมฺพนฺโธ. น [Pg.62] หิ อุปมิตพฺเพสุ จกฺขาทีสุ เอกสฺส อสมตฺถตาย สพฺเพสมฺปิ อสมตฺถตา วุตฺตา, กินฺตุ สพฺเพสํ วิสุํ อสมตฺถตาย สหิตานํ อสมตฺถตาติ. อนฺธสตํ ปสฺสตีติ จ อนฺธสตํ สหิตํ ปสฺสตีติ อธิปฺปาโย อญฺญถา วุตฺตนเยน อุปมิตพฺพาสมานตาปตฺติโต. สาธา…เป… ฐิตภาโวติ เยสุ วิชฺชมาเนสุ ผลปฺปวตฺติ เตสํ สโมธาเน, ยถา ปวตฺตมาเนสุ เตสุ ผลปฺปวตฺติ, ตถา ปวตฺติมาห. น เยสํ เกสญฺจิ อเนเกสํ สโมธานมตฺตํ สามคฺคี. น หิ สทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพสโมธานํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส, กฏฺฐกปาลปาสาณสโมธานํ วา โสตวิญฺญาณสฺส เหตูติ. ตนฺติ ตํ ทสฺสนํ. อสา…เป… สิทฺโธติ นายมตฺโถ สาเธตพฺโพ วิสุํ อเหตูนํ จกฺขาทีนํ สหิตานํ เหตุภาวสฺส ปจฺจกฺขสิทฺธตฺตาติ อตฺโถ. น หิ ปจฺจกฺขสิทฺเธ ยุตฺติมคฺคนํ ยุตฺตนฺติ.

ບົດວ່າ 'ຄວາມບໍ່ພ້ອມພຽງ... ລະ... ເຖິງແລ້ວ' ໝາຍຄວາມວ່າ ເມື່ອຈັກຂຸ, ຮູບ, ແສງສະຫວ່າງ ແລະ ມະນະສິການ ທີ່ບໍ່ໄດ້ພ້ອມພຽງກັນ ບໍ່ເປັນເຫດແຫ່ງຈັກຂຸວິນຍານ, ແລະ ເມື່ອພວກມັນພ້ອມພຽງກັນແລ້ວ ກໍບໍ່ກັບຄືນຈາກສະພາວະນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ເຖິງຄວາມບໍ່ເປັນເຫດ, ນີ້ຄືອັດຖະອະທິບາຍ. ເພາະວ່າ ສະພາວະຢ່າງໜຶ່ງ ເມື່ອຮ່ວມກັບສະພາວະອື່ນແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ກາຍເປັນສະພາວະອື່ນອີກຢ່າງໜຶ່ງ. ບົດວ່າ 'ໃນຄົນໜຶ່ງ' ໝາຍເຖິງ ໃນຄົນຕາບອດແຕ່ລະຄົນໆ ໃນບັນດາຄົນຕາບອດຮ້ອຍຄົນ, ນີ້ຄືຄວາມມຸ່ງໝາຍ. ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ, ຫາກຖືເອົາຄວາມໝາຍຕາມຕົວອັກສອນທີ່ກ່າວໄວ້, ຄວາມບໍ່ສາມາດໃນການເຫັນຂອງຄົນຕາບອດຄົນໜຶ່ງ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ຄົນຕາບອດທັງໝົດ, ແລະ ຄວາມບໍ່ສາມາດຂອງຄົນທັງໝົດກໍບໍ່ໄດ້ຖືກກ່າວໄວ້ເພາະຄວາມບໍ່ສາມາດຂອງຄົນຜູ້ດຽວ; ແຕ່ເພາະຄວາມບໍ່ສາມາດຂອງຄົນທັງໝົດແຕ່ລະຄົນໆນັ້ນເອງ, ດັ່ງນັ້ນ ຄຳອຸປະມາຈຶ່ງຈະບໍ່ສົມຄວນ, ແລະ ຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນລະຫວ່າງສິ່ງທີ່ປຽບທຽບແລະສິ່ງທີ່ຖືກປຽບທຽບກໍຈະມີບໍ່ໄດ້. ເພາະວ່າ ໃນສິ່ງທີ່ຖືກປຽບທຽບມີຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ, ຄວາມບໍ່ສາມາດຂອງທຳທັງໝົດກໍບໍ່ໄດ້ຖືກກ່າວໄວ້ເພາະຄວາມບໍ່ສາມາດຂອງທຳຢ່າງໜຶ່ງ, ແຕ່ເພາະຄວາມບໍ່ສາມາດຂອງທຳທັງໝົດແຕ່ລະຢ່າງໆ ທີ່ເກີດຮ່ວມກັນນັ້ນເອງ. ແລະ ບົດວ່າ 'ຄົນຕາບອດຮ້ອຍຄົນເຫັນຢູ່' ໝາຍຄວາມວ່າ ຄົນຕາບອດຮ້ອຍຄົນທີ່ພ້ອມພຽງກັນຍ່ອມເຫັນ, ນີ້ຄືຄວາມມຸ່ງໝາຍ; ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ຍ່ອມເຖິງຄວາມບໍ່ເທົ່າທຽມກັນກັບສິ່ງທີ່ຖືກປຽບທຽບຕາມນິຍາຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ບົດວ່າ 'ທົ່ວໄປ... ລະ... ຄວາມຕັ້ງຢູ່' ໝາຍເຖິງ ໃນເວລາທີ່ປັດໄຈທັງຫຼາຍພ້ອມພຽງກັນ ເຊິ່ງເມື່ອປັດໄຈເຫຼົ່ານັ້ນມີຢູ່ ຜົນກໍຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວເຖິງຄວາມເປັນໄປຢ່າງນັ້ນ ເມື່ອປັດໄຈເຫຼົ່ານັ້ນເປັນໄປຢູ່. ຄວາມພ້ອມພຽງບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ການປະຊຸມກັນແຫ່ງປັດໄຈຫຼາກຫຼາຍໃດໆ ກໍໄດ້. ເພາະວ່າ ການປະຊຸມກັນແຫ່ງສຽງ, ກິ່ນ, ລົດ ແລະ ໂຜດຖັບພະ ບໍ່ແມ່ນເຫດແຫ່ງຈັກຂຸວິນຍານ, ແລະ ການປະຊຸມກັນແຫ່ງທ່ອນໄມ້, ກະເບື້ອງ ແລະ ກ້ອນຫີນ ກໍບໍ່ແມ່ນເຫດແຫ່ງໂສຕະວິນຍານ. ບົດວ່າ 'ນັ້ນ' ໝາຍເຖິງ ການເຫັນນັ້ນ. ບົດວ່າ 'ບໍ່ພ້ອມພຽງ... ລະ... ສຳເລັດແລ້ວ' ໝາຍຄວາມວ່າ ເນື້ອຄວາມນີ້ບໍ່ຈຳເປັນຕ້ອງພິສູດ ເພາະຄວາມເປັນເຫດແຫ່ງຈັກຂຸເປັນຕົ້ນທີ່ບໍ່ເປັນເຫດແຍກກັນ ແຕ່ເປັນເຫດເມື່ອພ້ອມພຽງກັນນັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ປາກົດຊັດເຈນແກ່ຕາຢູ່ແລ້ວ. ເພາະວ່າ ໃນສິ່ງທີ່ປາກົດຊັດເຈນແກ່ຕາແລ້ວ, ການສະແຫວງຫາເຫດຜົນຍ່ອມບໍ່ສົມຄວນ.

มนุสฺสตฺตาทีนํ ขณาวยวานํ สามคฺคี ขณสามคฺคี, ตํ วินา โส นวมจกฺกสมฺปตฺติสงฺขาโต ขโณ นตฺถิ. สา เอว หิ ขณสามคฺคี โส ขโณติ อตฺโถ. ขณ…เป… ทีเปติ อตฺตโน ทุลฺลภตายาติ อตฺโถ. ขณตฺโถ วา สมยสทฺโท ขณสงฺขาโต สมโยติ วุตฺโต. โส ยสฺมึ ทุลฺลเภ ขเณ สตีติ อิมสฺสตฺถสฺส วิภาวนวเสน ตทายตฺตาย กุสลุปฺปตฺติยา ทุลฺลภภาวํ ทีเปติ. เอเตนุปาเยน สมวาย…เป… วุตฺตึ ทีเปตีติ เอตฺถ อิโต ปเรสุ จ โยชนา ตสฺส ตสฺส ตํตํทีปเน กาตพฺพา.

ຄວາມພ້ອມພຽງແຫ່ງສ່ວນຍ່ອຍຂອງຂະນະ ມີຄວາມເປັນມະນຸດເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ 'ຂະນະສາມັກຄີ'. ຫາກປາສະຈາກຂະນະສາມັກຄີນັ້ນແລ້ວ, ຂະນະທີ່ນັບວ່າເປັນສົມບັດແຫ່ງຈັກກະທີເກົ້າ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ເພາະວ່າ ຂະນະສາມັກຄີນັ້ນເອງຄືຂະນະນັ້ນ, ນີ້ຄືອັດຖະອະທິບາຍ. ບົດວ່າ 'ຂະນະ... ລະ... ສະແດງຢູ່' ໝາຍຄວາມວ່າ ເພາະຄວາມໄດ້ຍາກແຫ່ງຕົນ, ນີ້ຄືອັດຖະອະທິບາຍ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ສະໄໝສັບທີ່ມີອັດຖະວ່າຂະນະ ຖືກກ່າວວ່າ 'ສະໄໝທີ່ນັບວ່າເປັນຂະນະ'. ສະໄໝນັ້ນ ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມໄດ້ຍາກແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກຸສົນທີ່ເນື່ອງດ້ວຍຂະນະນັ້ນ ໂດຍການເຮັດໃຫ້ເນື້ອຄວາມນີ້ປາກົດຊັດເຈນວ່າ 'ໃນເມື່ອຂະນະທີ່ໄດ້ຍາກໃດມີຢູ່'. ດ້ວຍຫົນທາງນີ້, ແມ່ນແຕ່ໃນບົດວ່າ 'ສະມະວາຍະ... ລະ... ສະແດງຄວາມເປັນໄປ' ນີ້ ແລະ ໃນອັດຖະແຫ່ງກາລະ, ສະມູຫະ ແລະ ເຫດ ທີ່ຢູ່ຖັດຈາກນີ້ ກໍຄວນປະກອບຄວາມໃນການສະແດງອັດຖະພິເສດນັ້ນໆ ຂອງສະໄໝນັ້ນໆ.

ตสฺส ปุริสสฺสาติ ‘‘เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว จตฺตาโร ทฬฺหธมฺมา ธนุคฺคหา สิกฺขิตา กตหตฺถา กตุปาสนา จตุทฺทิสา ฐิตา อสฺสุ, อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย ‘อหํ อิเมสํ…เป… กตุปาสนานํ กณฺเฑ ขิตฺเต ขิตฺเต อปฺปติฏฺฐิเต ปถวิยํ คเหตฺวา อาหริสฺสามี’’’ติ (สํ. นิ. ๒.๒๒๘) เอวํ วุตฺตชวนปุริสสฺส. ตาว ปริตฺตโกติ คมนสฺสาทานํ เทวปุตฺตานํ เหฏฺฐุปริยาเยน ปฏิมุขํ ธาวนฺตานํ สิรสิ ปาเท จ พทฺธขุรธาราสนฺนิปาตโต จ ปริตฺตตโร กาโล. กาลสงฺขาโต สมโย จิตฺตปริจฺฉินฺโน วุจฺจมาโน เตเนว ปริจฺเฉทกจิตฺเตน ‘‘เอวํ ปริตฺโต อห’’นฺติ อตฺตโน ปริตฺตตํ ทีเปติ. ยถา จาหํ, เอวํ สพฺโพ กุสลจิตฺตปฺปวตฺติกาโลติ ตสฺส ปริตฺตตํ ทีเปติ. สทฺทสฺส ทีปนา วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพา.

ບົດວ່າ 'ແຫ່ງບຸຣຸດນັ້ນ' ໝາຍເຖິງ ບຸຣຸດຜູ້ມີຄວາມໄວຕາມທີ່ກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ: 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ປຽບເໝືອນນາຍຂະໝັງທະນູສີ່ຄົນ ຜູ້ມີທະນູອັນໝັ້ນຄົງ, ຝຶກຝົນມາດີແລ້ວ, ມີມືອັນຄ່ອງແຄ່ວ, ເຄີຍສະແດງສິລະປະມາແລ້ວ, ຢືນຢູ່ປະຈຳທິດທັງສີ່. ຄັ້ງນັ້ນ ມີບຸຣຸດຄົນໜຶ່ງມາແລ້ວເວົ້າວ່າ ເຮົາຈັກຮັບເອົາລູກທະນູທີ່ນາຍຂະໝັງທະນູ... ລະ... ເຫຼົ່ານີ້ຍິງໄປແລ້ວໆ ບໍ່ໃຫ້ຕົກເຖິງແຜ່ນດິນ ແລ້ວນຳມາໃຫ້'. ບົດວ່າ 'ນ້ອຍພຽງນັ້ນ' ໝາຍເຖິງ ເວລາທີ່ສັ້ນກວ່າເວລາແຫ່ງການກະທົບກັນແຫ່ງຄົມມີດແຖທີ່ຜູກໄວ້ທີ່ຫົວແລະຕີນຂອງພວກເທວະບຸດ ຜູ້ຍິນດີໃນການແລ່ນ ທີ່ແລ່ນສວນທາງກັນຂຶ້ນໆລົງໆ. ສະໄໝທີ່ນັບວ່າເປັນກາລະ ເຊິ່ງຖືກກ່າວວ່າກຳນົດດ້ວຍຈິດ ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມສັ້ນແຫ່ງຕົນ ດ້ວຍຈິດທີ່ເປັນຕົວກຳນົດນັ້ນເອງວ່າ 'ເຮົາສັ້ນພຽງນີ້'. ແລະ ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມສັ້ນແຫ່ງກາລະນັ້ນວ່າ 'ເຮົາສັ້ນຢ່າງໃດ, ກາລະເປັນທີ່ເປັນໄປແຫ່ງກຸສົນຈິດທັງປວງ ກໍສັ້ນຢ່າງນັ້ນ'. ການສະແດງຄວາມໝາຍຂອງສັບ ຄວນຊາບຕາມແນວທາງທີ່ກ່າວມາແລ້ວ.

ปกติวาทีนํ [Pg.63] มหโต วิย อณุวาทีนํ ทฺวิอณุกสฺส วิย จ เอกสฺเสว. เหตุ…เป… วุตฺติตํ ทีเปตีติ ปจฺจยายตฺตวุตฺติทีปนโต ตปฺปรภาวา เหตุสงฺขาตสฺส ปรายตฺตวุตฺติทีปนตา วุตฺตา. สติ ปน ปจฺจยายตฺตภาเว ปจฺจยสามคฺคีอายตฺตตา สมวายสงฺขาเตน ทีปิยตีติ อตปฺปรภาวโต ตสฺส ตํทีปนตา น วุตฺตา. อเนน สมเยน กตฺตุภูเตน, อเนน สมเยน วา กรณภูเตน ภควตา ปฏิเสธิโตติ อตฺโถ. เอส นโย ปุริมาสุ ทีปนาสุ.

ຂອງສິ່ງດຽວເທົ່ານັ້ນ ເໝືອນມະຫັດຂອງພວກປາກະຕິວາດີ ແລະ ເໝືອນທວິອະນຸຂອງພວກອະນຸວາດີ. ບົດວ່າ 'ເຫດ... ລະ... ສະແດງຄວາມເປັນໄປ' ໝາຍຄວາມວ່າ ເພາະສະແດງຄວາມເປັນໄປທີ່ເນື່ອງດ້ວຍປັດໄຈ, ຄວາມເປັນໄປທີ່ເນື່ອງດ້ວຍສິ່ງອື່ນຂອງສະໄໝທີ່ນັບວ່າເປັນຫັດ ຈຶ່ງຖືກກ່າວໄວ້ ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງຍອດຢ້ຽມໃນການສະແດງນັ້ນ. ແຕ່ເມື່ອມີຄວາມເນື່ອງດ້ວຍປັດໄຈຢູ່, ຄວາມເນື່ອງດ້ວຍຄວາມພ້ອມພຽງແຫ່ງປັດໄຈ ຍ່ອມຖືກສະແດງດ້ວຍສະໄໝທີ່ນັບວ່າເປັນສະມະວາຍະ. ດັ່ງນັ້ນ, ເພາະຄວາມບໍ່ເປັນສິ່ງຍອດຢ້ຽມໃນການສະແດງນັ້ນ, ຄວາມເປັນຜູ້ສະແດງຄວາມເນື່ອງດ້ວຍສິ່ງອື່ນຂອງສະໄໝນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຖືກກ່າວໄວ້. ໝາຍຄວາມວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຫ້າມແລ້ວ ດ້ວຍສະໄໝນີ້ທີ່ເປັນກັດຕາ ຫຼື ດ້ວຍສະໄໝນີ້ທີ່ເປັນກະຣະນະ, ນີ້ຄືອັດຖະອະທິບາຍ. ແນວທາງນີ້ ກໍຄວນນຳໄປໃຊ້ໃນການສະແດງຄວາມໝາຍທັງຫຼາຍໃນຕອນກ່ອນໆ ເຊັ່ນກັນ.

อธิกรณวเสนาติ อาธารวเสน. เอตฺถาติ กาลสมูหสงฺขาเต สมเย คหิเตติ อตฺโถ. กาโลปิ หิ จิตฺตปริจฺฉินฺโน สภาวโต อวิชฺชมาโนปิ อาธารภาเวเนว สญฺญาโต ‘‘อธิกรณ’’นฺติ วุตฺโต ตํขณปฺปวตฺตานํ ตโต ปุพฺเพ ปรโต จ อภาวา. ภาโวติ กิริยา. กิริยาย กิริยนฺตรลกฺขณํ ภาเวนภาวลกฺขณํ. ยถา คาวีสุ ทุยฺหมานาสุ คโต, ทุทฺธาสุ อาคโตติ โทหนกิริยา คมนกิริยาย ลกฺขณํ โหติ, เอวมิหาปิ ‘‘ยสฺมึ สมเย ตสฺมึ สมเย’’ติ จ วุตฺเต สตีติ อยมตฺโถ วิญฺญายมาโน เอว โหติ อญฺญกิริยาสมฺพนฺธาภาเวน ปทตฺถสฺส สตฺตาวิรหาภาวโตติ สมยสฺส สตฺตากิริยาย จิตฺตุปฺปาทกิริยา ผสฺสาทิภวนกิริยา จ ลกฺขียตีติ อุภยตฺถ สมยสทฺเท ภุมฺมนิทฺเทโส กโต ลกฺขณภูตภาวยุตฺโตติ.

ຄຳວ່າ "Adhikaraṇavasena" (ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະທິການ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທີ່ຮອງຮັບ (ອາທາລະ). ຄຳວ່າ "Ettha" (ໃນສະໄໝນີ້) ມີອະທິບາຍວ່າ ເມື່ອຖືເອົາສະໄໝອັນກ່າວຄືປະຊຸມແຫ່ງການ (ເວລາ). ເພາະວ່າ ແມ່ນແຕ່ການ (ເວລາ) ທີ່ກຳນົດດ້ວຍຈິດ ເຖິງວ່າໂດຍສະພາວະຈະບໍ່ມີຢູ່ຈິງ ກໍປາກົດ (ຖືກຮັບຮູ້) ໂດຍຄວາມເປັນທີ່ຮອງຮັບເທົັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ອະທິການ" (ທີ່ຮອງຮັບ) ເພາະທຳທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຂະນະນັ້ນ ບໍ່ມີຢູ່ກ່ອນ ຫຼື ຫຼັງຈາກຂະນະນັ້ນ. ຄຳວ່າ "Bhāvo" (ພາວະ) ໄດ້ແກ່ ກິລິຍາ. ການກຳນົດກິລິຍາຢ່າງໜຶ່ງດ້ວຍກິລິຍາອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຊື່ວ່າ "ພາເວນະພາວະລັກສະນະ" (ການກຳນົດພາວະດ້ວຍພາວະ). ເໝືອນຢ່າງໃນປະໂຫຍກວ່າ "ເມື່ອຝູງງົວແມ່ກຳລັງຖືກຮີດນົມຢູ່ ເຂົາກໍໄປແລ້ວ, ເມື່ອຝູງງົວແມ່ຖືກຮີດນົມແລ້ວ ເຂົາກໍກັບມາ" ກິລິຍາຄືການຮີດນົມ ຍ່ອມເປັນເຄື່ອງກຳນົດກິລິຍາຄືການໄປ, ໃນພະບາລີນີ້ກໍເໝືອນກັນ ເມື່ອຕັດວ່າ "yasmiṃ samaye tasmiṃ samaye" (ໃນສະໄໝໃດ... ໃນສະໄໝນັ້ນ) ເນື້ອຄວາມວ່າ "satī" (ເມື່ອມີຢູ່) ນີ້ ຍ່ອມເປັນອັນຮູ້ກັນໄດ້ເອງ ເພາະບໍ່ມີຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັບກິລິຍາອື່ນ ແລະ ເພາະເນື້ອຄວາມຂອງບົດບໍ່ປາສະຈາກກິລິຍາຄືຄວາມມີຢູ່ (ສັດຕາກິລິຍາ). ດ້ວຍກິລິຍາຄືຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງສະໄໝ ກິລິຍາຄືການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຈິດ ແລະ ກິລິຍາຄືການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຜັດສະເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມຖືກກຳນົດ ດັ່ງນັ້ນ ໃນຄຳວ່າ "ສະໄໝ" ທັງສອງແຫ່ງ ຈຶ່ງມີການສະແດງດ້ວຍພູມມະວິພັດ (ສັດຕະມີວິພັດ) ອັນປະກອບດ້ວຍພາວະທີ່ເປັນເຄື່ອງກຳນົດ (ລັກສະນະ).

อุทฺทานโตติ อุทฺเทสโต สงฺเขปโต. กิเลสกาโม วตฺถุกามภาวํ ภชนฺโต กามนียวเสน ภชติ, น กามนวเสนาติ กามนวเสน กิเลสกาโม เอว โหติ, น วตฺถุกาโม. ทุวิโธเปโสติ วจเนน ทุวิธสฺสปิ สหิตสฺส อวจรณปฺปเทสํ สงฺคณฺหาติ. เตน วตฺถุกามสฺเสว ปวตฺติเทโส รูปารูปธาตุทฺวยํ อปนีตํ โหติ. นนุ จ ทุวิโธปิ สหิโต รูปารูปธาตูสุ ปวตฺตติ รูปารูปาวจรธมฺมานํ วตฺถุกามตฺตา ตทารมฺมณานํ รูปารูปราคานญฺจ กิเลสกามภาวสิทฺธิโตติ? ตํ น, พหลกิเลสสฺส กามราคสฺส กิเลสกามภาเวน อิธ สงฺคหิตตฺตา. เอวญฺจ กตฺวา รูปารูปธาตูสุ ปวตฺตมาเนสุ กามาวจรธมฺเมสุ นิกนฺติ อิธ น สงฺคหิตา สุขุมตฺตา. ‘‘อุทฺทานโต ทฺเว กามา’’ติ สพฺพกาเม อุทฺทิสิตฺวาปิ หิ ‘‘ทุวิโธเปโส’’ติ เอตฺถ ตเทกเทสภูตา อญฺญมญฺญสหิตตาปริจฺฉินฺนา กามราคตพฺพตฺถุกธมฺมาว สงฺคหิตาติ, นิรวเสโส [Pg.64] วา กิเลสกาโม กามราโค กามตณฺหารูปตณฺหาอรูปตณฺหานิโรธตณฺหาเภโท อิธ ปวตฺตตีติ อนวเสสปฺปวตฺติตํ สนฺธาย ‘‘ทุวิโธเปโส’’ติ วุตฺตํ, วตฺถุกาโมปิ จ อปฺปโก อิธาปิ น วตฺตติ รูปารูปาวจรวิปากมตฺโต, ตถาปิ ปริปุณฺณวตฺถุกามตฺตา กามาวจรธมฺมาว อิธ คหิตา. เอวญฺจ กตฺวา สสตฺถาวจโรปมา ยุตฺตา โหติ. ‘‘รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวตี’’ติ (ธ. ส. ๑๖๓; วิภ. ๖๒๕) เอตฺถ รูปภโว อุตฺตรปทโลปํ กตฺวา ‘‘รูป’’นฺติ วุตฺโต, เอวมิธาปิ อุตฺตรปทโลโป ทฏฺฐพฺโพ. อญฺญถา หิ จิตฺตํ กามาวจราวจรนฺติ วุจฺเจยฺยาติ. อารมฺมณกรณวเสนาติอาทิเก ‘‘กาโม’’ติ สพฺพํ ตณฺหมาห, ตสฺมา ‘‘กามญฺเจสา’’ติอาทิ วุตฺตํ, ‘‘กาเม อวจาเรตีติ กามาวจาร’’นฺติ วตฺตพฺเพ จา-สทฺทสฺส รสฺสตฺตํ กตํ.

ຄຳວ່າ "Uddānato" ໄດ້ແກ່ ໂດຍຫົວຂໍ້ (ອຸເທດ) ຫຼື ໂດຍຫຍໍ້ (ສັງເຂບ). ກິເລສກາມ ເມື່ອເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນວັດຖຸກາມ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນໜ້າປາດຖະໜາ (ກາມະນີຍະ) ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມປາດຖະໜາ (ກາມະນະ) ເພາະວ່າ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມປາດຖະໜາ ກິເລສກາມເທົ່ານັ້ນຍ່ອມເປັນກາມ ບໍ່ແມ່ນວັດຖຸກາມ. ດ້ວຍຄຳວ່າ "Duvidhopeso" (ກາມນີ້ມີ ໒ ຢ່າງ) ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາພູມເປັນທີ່ທ່ຽວໄປແຫ່ງກາມທັງສອງຢ່າງທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຮູບທາດ ແລະ ອະຮູບທາດທັງສອງ ເຊິ່ງເປັນທີ່ເກີດແຫ່ງວັດຖຸກາມເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຖືກຍົກເວັ້ນ (ບໍ່ນຳມາສະແດງ). ຖ້າຖາມວ່າ: ກາມທັງສອງຢ່າງທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ ຍ່ອມເປັນໄປໃນຮູບທາດ ແລະ ອະຮູບທາດ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ເພາະທຳອັນເປັນຮູບາວະຈອນ ແລະ ອະຮູບາວະຈອນ ເປັນວັດຖຸກາມ ແລະ ເພາະຮູບະລາຄະ ແລະ ອະຮູບະລາຄະ ທີ່ມີທຳເຫຼົ່ານັ້ນເປັນອາລົມ ສຳເລັດຄວາມເປັນกິເລສກາມ? ຕອບວ່າ: ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ, ເພາະໃນທີ່ນີ້ ສົງເຄາະເອົາກາມະລາຄະອັນເປັນກິເລດຢ່າງໜາ ໂດຍຄວາມເປັນກິເລສກາມ. ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້ ຄວາມຍິນດີ (ນິກັນຕິ) ໃນທຳອັນເປັນກາມາວະຈອນ ທີ່ເປັນໄປໃນຮູບທາດ ແລະ ອະຮູບທາດ ຈຶ່ງບໍ່ຖືກສົງເຄາະເອົາໃນທີ່ນີ້ ເພາະເປັນສະພາບທີ່ລະອຽດ. ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນຈະສະແດງກາມທັງປວງໂດຍຫົວຂໍ້ວ່າ "ກາມ ໒ ໂດຍຫົວຂໍ້" ກໍຕາມ ແຕ່ໃນຄຳວ່າ "duvidhopeso" ນີ້ ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາສະເພາະກາມະລາຄະ ແລະ ທຳອັນເປັນວັດຖຸແຫ່ງກາມະລາຄະນັ້ນ ເຊິ່ງເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງກາມເຫຼົ່ານັ້ນ ແລະ ຖືກກຳນົດໂດຍຄວາມເກີດຮ່ວມກັນເຊິ່ງກັນແລະກັນ, ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ກິເລສກາມທີ່ບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ຄື ກາມະລາຄະ ອັນຈຳແນກເປັນ ກາມະຕັນຫາ ຮູບະຕັນຫາ ອະຮູບະຕັນຫາ ແລະ ນິໂລທະຕັນຫາ (ວິພະວະຕັນຫາ) ຍ່ອມເປັນໄປໃນທີ່ນີ້ ດັ່ງນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ "duvidhopeso" ໂດຍໝາຍເຖິງຄວາມເປັນໄປໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ, ແລະເຖິງແມ່ນວ່າ ວັດຖຸກາມພຽງເລັກນ້ອຍ ຄື ວິບາກອັນເປັນຮູບາວະຈອນ ແລະ ອະຮູບາວະຈອນ ຈະບໍ່ເປັນໄປໃນທີ່ນີ້ກໍຕາມ ແຕ່ເພາະຄວາມເປັນວັດຖຸກາມທີ່ບໍລິບູນ ຈຶ່ງຖືເອົາສະເພາະທຳອັນເປັນກາມາວະຈອນເທົ່ານັ້ນໃນທີ່ນີ້. ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້ ອຸປະມາດ້ວຍແດນແຫ່ງສັດຕາ (ອາວຸດ) ຂອງຕົນ ຈຶ່ງສົມຄວນ. ໃນຄຳວ່າ "Rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti" ນີ້ ພະອົງຕັດຄຳວ່າ "Rūpa" ໂດຍການລຶບບົດຫຼັງ (ອຸດຕະລະປະທະລົບ) ຄືບົດວ່າ "bhava" (ພົບ) ເສຍ, ໃນບົດນີ້ (ກາມາວະຈອນ) ກໍພຶງເຫັນການລຶບບົດຫຼັງເຊັ່ນດຽວກັນ. ເພາະວ່າ ຖ້າບໍ່ເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຈິດກໍພຶງຖືກຮຽກວ່າ "kāmāvacarāvacara" (ກາມາວະຈະລາວະຈອນ). ໃນຄຳອະທິບາຍມີຕົ້ນວ່າ "Ārammaṇakaraṇavasena" ບົດວ່າ "kāmo" ໝາຍເຖິງຕັນຫາທັງປວງ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດຄຳມີຕົ້ນວ່າ "kāmañcesā", ເມື່ອຄວນຈະກ່າວວ່າ "kāme avacāretīti kāmāvacāra" (ທຳທີ່ຍັງຈິດໃຫ້ທ່ຽວໄປໃນກາມ ຊື່ວ່າ ກາມາວະຈອນ) ແຕ່ເພິ່ນໄດ້ເຮັດສຽງ "ā" ໃນບົດວ່າ "cā" ໃຫ້ເປັນສຽງສັ້ນ (ລັດສະ).

รุฬฺหิสทฺเทนาติ ญาณสมฺปยุตฺเตสุ รุฬฺเหน สทฺเทน, ญาณสมฺปยุตฺเตสุ วา ปวตฺติตฺวา อนวชฺชสุขวิปากตาย ตํสทิเสสุ ญาณวิปฺปยุตฺเตสุ รุฬฺเหน สทฺเทน. อถ วา กิญฺจิ นิมิตฺตํ คเหตฺวา สติปิ อญฺญสฺมึ ตํนิมิตฺตยุตฺเต กิสฺมิญฺจิเทว วิสเย สมฺมุติยา จิรกาลตาวเสน นิมิตฺตวิรเหปิ ปวตฺติ รุฬฺหิ นาม ยถา ‘‘มหิยํ เสตีติ มหึโส, คจฺฉนฺตีติ คาโว’’ติ, เอวํ กุสลสทฺทสฺสปิ รุฬฺหิภาโว เวทิตพฺโพ. ปญฺญานิทฺเทเส ‘‘โกสลฺล’’นฺติ อภิธมฺเม (ธ. ส. ๑๖) วุตฺตํ, ตสฺส จ ภาวา กุสลสทฺทปฺปวตฺตีติ โกสลฺลโยคา กุสลนฺติ อยํ อภิธมฺมปริยาโย โหติ. กุสลนฺติ กุสลภาวํ อาห.

ຄຳວ່າ "Ruḷhisaddena" (ດ້ວຍສັບທີ່ເປັນລຸຫຼີ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍສັບທີ່ໃຊ້ຈົນເຄີຍຊິນ (ລຸຫຼີ) ໃນຈິດທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍຍານ, ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍສັບທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຈິດທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍຍານ ແລ້ວໂອນໄປໃຊ້ໃນຈິດທີ່ວິປະຍຸດຈາກຍານອັນມີສະພາບຄ້າຍຄືກັນ ເພາະຄວາມເປັນທຳທີ່ບໍ່ມີໂທດ ແລະ ມີວິບາກເປັນສຸກ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ການທີ່ສັບເກີດຂຶ້ນໂດຍຖືເອົານິມິດ (ສາເຫດ) ບາງຢ່າງ ແລ້ວເປັນໄປໃນວິໄສ (ເນື້ອຄວາມ) ບາງຢ່າງເທົ່ານັ້ນ ທີ່ປະກອບດ້ວຍນິມິດນັ້ນ ເຖິງວ່າຈະມີເນື້ອຄວາມອື່ນຢູ່ກໍຕາມ ແລະ ແມ່ນແຕ່ໃນເວລາທີ່ປາສະຈາກນິມິດນັ້ນ ກໍຍັງເປັນໄປໄດ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນຊື່ສົມມຸດທີ່ໃຊ້ກັນມາເປັນເວລາດົນນານ ນີ້ຊື່ວ່າ "ລຸຫຼີ" ເໝືອນຢ່າງຄຳວ່າ "mahiṃso" (ຄວາຍ - ສັດທີ່ນອນເທິງແຜ່ນດິນ) ເພາະນອນເທິງແຜ່ນດິນ, ແລະ ຄຳວ່າ "gāvo" (ງົວ - ສັດທີ່ເດີນໄປ) ເພາະເດີນໄປ, ພຶງຊາບຄວາມເປັນລຸຫຼີແຫ່ງ "ກຸສົນສັບ" ເຊັ່ນດຽວກັນ. ໃນປັນຍານິເທດ ພະອະພິທຳຕັດຄຳວ່າ "kosalla" (ຄວາມສະຫຼາດ), ແລະ ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງໂກສັນລະນັ້ນ ການເປັນໄປແຫ່ງກຸສົນສັບຈຶ່ງມີຂຶ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ວິທີການທາງພະອະພິທຳ (ອະພິທຳປະຣິຍາຍ) ຈຶ່ງມີວ່າ "ກຸສົນ ເພາະປະກອບດ້ວຍໂກສັນລະ". ບົດວ່າ "Kusalaṃ" ໝາຍເຖິງຄວາມເປັນກຸສົນ (ກຸສົນສະພາວະ).

วิปากาทีนํ อวชฺชปฏิปกฺขตา นตฺถีติ กุสลเมว อนวชฺชลกฺขณํ วุตฺตํ. อนวชฺชลกฺขณเมวาติ สุขวิปากสภาวสฺส ลกฺขณภาวนิวารณตฺถํ อวธารณํ กตํ, ตํนิวารณญฺจ ตสฺส ปจฺจุปฏฺฐานตํ วตฺถุกามตาย กตํ. สมฺปตฺติอตฺเถน รเสน โวทานภาวรสํ. ผลฏฺเฐน ปจฺจุปฏฺฐาเนน อิฏฺฐวิปากปจฺจุปฏฺฐานํ. สภาโว กกฺขฬาทิผุสนาทิโก อสาธารโณ. สามญฺญํ สาธารโณ อนิจฺจาทิสภาโว. อิธ จ กุสลลกฺขณํ สพฺพกุสลสาธารณสภาวตฺตา สามญฺญํ ทฏฺฐพฺพํ, อกุสลาทีหิ อสาธารณตาย สภาโว วา. อุปฏฺฐานากาโรติ คเหตพฺพภาเวน ญาณสฺส อุปฏฺฐหนากาโร. ผลํ ปน อตฺตโน การณํ ปฏิจฺจ ตปฺปฏิพิมฺพภาเวน, ปฏิมุขํ วา อุปฏฺฐาตีติ ปจฺจุปฏฺฐานํ.

ເພາະຄວາມເປັນປະຕິປັກຕໍ່ໂທດ ບໍ່ມີແກ່ວິບາກເປັນຕົ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ ກຸສົນເທົ່ານັ້ນມີລັກສະນະບໍ່ມີໂທດ (ອະນາວັດຊະລັກສະນະ). ຄຳວ່າ "Anavajjalakkhaṇameva" (ມີລັກສະນະບໍ່ມີໂທດເທົ່ານັ້ນ) ເປັນການກຳນົດ (ອະວະທາລະນະ) ເພື່ອຫ້າມຄວາມເປັນລັກສະນະແຫ່ງສະພາວະທີ່ມີວິບາກເປັນສຸກ, ແລະ ການຫ້າມນັ້ນ ກໍເພື່ອສະແດງຄວາມປະສົງຈະໃຫ້ວິບາກເປັນສຸກນັ້ນເປັນປັດຈຸປັດຖານ (ອາການປາກົດ). ໂດຍລົດ (ກິດ) ອັນມີເນື້ອຄວາມວ່າຄວາມເຖິງພ້ອມ (ສຳປັດຕິ) ມີຄວາມຜຸດຜ່ອງເປັນລົດ (ໂວດານະພາວະລົດ). ໂດຍປັດຈຸປັດຖານ (ອາການປາກົດ) ອັນມີເນື້ອຄວາມວ່າຜົນ ມີອິດຖະວິບາກເປັນປັດຈຸປັດຖານ. ສະພາວະລັກສະນະ ຄື ສະພາວະສະເພາະຕົວ (ອະສາທາລະນະ) ມີຄວາມຫຍາບກະດ້າງ ແລະ ການຖືກຕ້ອງເປັນຕົ້ນ. ສາມັນຍະລັກສະນະ ຄື ສະພາວະທົ່ວໄປ (ສາທາລະນະ) ມີຄວາມບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ລັກສະນະແຫ່ງກຸສົນ ພຶງເຫັນວ່າເປັນສາມັນຍະລັກສະນະ ເພາະເປັນສະພາວະທົ່ວໄປແກ່ກຸສົນທັງປວງ, ຫຼືເປັນສະພາວະລັກສະນະ ເພາະບໍ່ທົ່ວໄປກັບອະກຸສົນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "Upaṭṭhānākāro" (ອາການປາກົດ) ໄດ້ແກ່ ອາການທີ່ປາກົດແກ່ຍານ ໂດຍຄວາມເປັນສະພາບທີ່ພຶງກຳນົດຮູ້ໄດ້. ສ່ວນຜົນ ຍ່ອມປາກົດໂດຍອາໄສເຫດຂອງຕົນ ໂດຍຄວາມເປັນເງົາສະທ້ອນຂອງເຫດນັ້ນ ຫຼືປາກົດຢູ່ຕໍ່ໜ້າ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ປັດຈຸປັດຖານ" (Paccupaṭṭhāna).

วิชานาตีติ [Pg.65] สญฺญาปญฺญากิจฺจวิสิฏฺฐํ วิสยคฺคหณํ อาห. สพฺพจิตฺตสาธารณตฺตา ยตฺถ ยตฺถ ยถา ยถา อตฺโถ ลพฺภติ, ตตฺถ ตตฺถ ตถา ตถา คเหตพฺโพติ. ยํ อาเสวนปจฺจยภาเวน จิโนติ, ยญฺจ กมฺมุนา อภิสงฺขตตฺตา จิตํ, ตํ ตถา ‘‘จิตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ยํ ปน ตถา น โหติ, ตํ ปริตฺตกิริยทฺวยํ อนฺติมชวนญฺจ ลพฺภมานจินฺตนวิจิตฺตตาทิวเสน ‘‘จิตฺต’’นฺติ เวทิตพฺพํ. หสิตุปฺปาโท ปน อญฺญชวนคติโกว. จิตฺตานํ ปนาติ วิจิตฺรานนฺติ อตฺโถ. ตทนฺโตคธตฺตา หิ สมุทายโวหาเรน อวยโวปิ ‘‘จิตฺต’’นฺติ วุจฺจติ ยถา ปพฺพตนทีสมุทฺทาทิเอกเทเสสุ ทิฏฺเฐสุ ปพฺพตาทโย ทิฏฺฐาติ วุจฺจนฺตีติ. จรณํ นาม คเหตฺวา จริตพฺพจิตฺตปโฏ. รูปานีติ พิมฺพานิ.

ບົດວ່າ "Vijānāti" (ຍ່ອມຮູ້ແຈ້ງ) ໝາຍເຖິງການຮັບຮູ້ອາລົມ ອັນວິເສດ (ແຕກຕ່າງ) ຈາກກິດແຫ່ງສັນຍາ ແລະ ປັນຍາ. ເພາະຄວາມເປັນສະພາບທົ່ວໄປແກ່ຈິດທັງປວງ ໃນຈິດໃດ ໂດຍອາການໃດ ທີ່ໄດ້ເນື້ອຄວາມ ກໍພຶງຖືເອົາໃນຈິດນັ້ນ ໂດຍອາການນັ້ນໆ. ຈິດໃດ ຍ່ອມສັ່ງສົມ (ຈິໂນຕິ) ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອາເສວະນະປັດໄຈ, ແລະ ຈິດໃດ ອັນກຳຕົບແຕ່ງແລ້ວ ຈຶ່ງຊື່ວ່າຖືກສັ່ງສົມ (ຈິຕັງ), ຈິດນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດຮຽກວ່າ "ຈິດ" (Citta) ໂດຍປະການນັ້ນ. ສ່ວນຈິດໃດ ທີ່ບໍ່ເປັນເຊັ່ນນັ້ນ (ຄືບໍ່ໄດ້ສັ່ງສົມ ຫຼື ບໍ່ໄດ້ຖືກກຳຕົບແຕ່ງ) ໄດ້ແກ່ ກິລິຍາຈິດຂະໜາດນ້ອຍ ໒ ດວງ (ປັນຈະທະວາລາວັດຊະນະ ແລະ ມະໂນທະວາລາວັດຊະນະ) ແລະ ຊະວະນະດວງສຸດທ້າຍ (ຈຸຕິຈິດແຫ່ງພະອໍລະຫັນ) ພຶງຊາບວ່າຊື່ວ່າ "ຈິດ" ເພາະຄວາມວິຈິດແຫ່ງການຄິດອັນມີຢູ່. ສ່ວນຫະສິຕຸບປາດຈິດ ຍ່ອມມີຄະຕິ (ຄວາມເປັນໄປ) ເໝືອນກັບຊະວະນະອື່ນໆ ເທົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ "Cittānaṃ" (ແຫ່ງຈິດທັງຫຼາຍ) ມີອະທິບາຍວ່າ ແຫ່ງສິ່ງທີ່ວິຈິດທັງຫຼາຍ. ເພາະວ່າ ເພາະຄວາມທີ່ສ່ວນຍ່ອຍລວມຢູ່ໃນສ່ວນລວມນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ສ່ວນຍ່ອຍກໍຊື່ວ່າ "ຈິດ" ໂດຍໂວຫານທີ່ຮຽກສ່ວນລວມ ເໝືອນຢ່າງເມື່ອເຫັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງພູເຂົາ, ແມ່ນ້ຳ ແລະ ມະຫາສະໝຸດເປັນຕົ້ນ ກໍຮຽກກັນວ່າ ເຫັນພູເຂົາເປັນຕົ້ນ. ທີ່ຊື່ວ່າ "ຈະລະນະ" ໄດ້ແກ່ ແຜ່ນພາບທີ່ບຸກຄົນຖືທ່ຽວສະແດງໄປ. ບົດວ່າ "Rūpāni" ໄດ້ແກ່ ຮູບພາບທັງຫຼາຍ.

อชฺฌตฺติกนฺติ อินฺทฺริยพทฺธํ วทติ. จิตฺตกตเมวาติ จิตฺตสฺส มูลการณตํ สนฺธาย วุตฺตํ. กมฺมสฺส เหตํ จิตฺตํ การณนฺติ. ตํ ปน อตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘กายกมฺมาทิเภท’’นฺติอาทิมาห. ลิงฺคนานตฺตนฺติ สณฺฐานนานตฺตํ, ภินฺนสณฺฐานงฺคปจฺจงฺควโต สรีรสฺส วา นานตฺตํ. โวหารวเสน อิตฺถิปุริสาทิภาเวน โวหริตพฺเพสุ ปตฺถนาวิเสสา อุปฺปชฺชนฺติ, ตโต กมฺมวิเสสา. เอวมิทํ กมฺมนานตฺตํ โวหารนานตฺตโต โหติ. อปา…เป… กาทิตาติ เอวมาทีสุ อาทิ-สทฺเทหิ คติยา อุปปตฺติยา อตฺตภาเว โลกธมฺเมสุ จ นานากรณานิ สุตฺตาคตานิ สงฺคณฺหาติ.

ບົດວ່າ "Ajjhattikaṃ" (ອັດຊັດຕິກະ - ພາຍໃນ) ໝາຍເຖິງອັດຕະພາບທີ່ເນື່ອງດ້ວຍອິນຊີ (ອິນທະລິຍະພັດທະ). ຄຳວ່າ "Cittakatameva" (ອັນຈິດເຮັດແລ້ວເທົ່ານັ້ນ) ຕັດໂດຍໝາຍເຖິງຄວາມເປັນເຫດເດີມ (ມູນລະກາລະນະ) ແຫ່ງຈິດ. ເພາະວ່າ ຈິດນີ້ເປັນເຫດແຫ່ງກຳ. ເພື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນໃຫ້ຈະແຈ້ງ ພະອົງຈຶ່ງຕັດຄຳມີຕົ້ນວ່າ "kāyakammādibhedaṃ" (ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງກາຍະກຳເປັນຕົ້ນ). ຄຳວ່າ "Liṅganānattaṃ" (ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງເພດ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງສັນຖານ (ຮູບຮ່າງ), ຫຼືຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງຮ່າງກາຍທີ່ມີອະໄວຍະວະນ້ອຍໃຫຍ່ອັນມີສັນຖານຕ່າງກັນ. ຄວາມປາດຖະໜາອັນວິເສດ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນສິ່ງທີ່ພຶງຮຽກຂານໂດຍອຳນາດແຫ່ງໂວຫານ ໂດຍຄວາມເປັນຍິງ ແລະ ຊາຍເປັນຕົ້ນ, ຈາກນັ້ນ ກຳອັນວິເສດ (ກຳສະເພາະ) ຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ. ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງກຳນີ້ ຍ່ອມມີຂຶ້ນເພາະຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງໂວຫານ ດ້ວຍປະການສະນີ. ໃນຄຳວ່າ "Apā...pe... kāditā" ເປັນຕົ້ນນີ້ ດ້ວຍ "ອາດິສັບ" ທັງຫຼາຍ ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາຄວາມຕ່າງກັນ (ນານາກາລະນະ) ທີ່ມາໃນພະສູດ ທັງໃນຄະຕິ, ອຸບປະຕິ, ອັດຕະພາບ ແລະ ໂລກະທຳ.

กมฺมนานตฺตาทิวเสนาติ เอตฺถ กุสลากุสลวเสน กมฺมนานตฺตํ เวทิตพฺพํ. วิสทิสสภาวตา หิ นานตฺตนฺติ. กุสลกมฺมสฺส ทานาทิวเสน กายสุจริตาทิภาเวน จ ปุถุตฺตํ, อกุสลกมฺมสฺส จ มจฺฉริยาทีหิ กายทุจฺจริตาทีหิ จ ปุถุตฺตํ เวทิตพฺพํ. พหุปฺปการตา หิ ปุถุตฺตนฺติ. อนฺนทานาทิวเสน ทานาทีนํ ปาณาติปาตาวิรติอาทิวเสน กายสุจริตาทีนํ อาวาสมจฺฉริยาทิวเสน มจฺฉริยาทีนํ ปาณาติปาตาทิวเสน กายทุจฺจริตาทีนญฺจ ปเภโท เวทิตพฺโพ. เอเกกสฺส หิ ปการสฺส เภโท ปเภโทติ. นานตฺตาทีนํ ววตฺถานํ ตถา ตถา ววตฺถิตตา นิจฺฉิตตา. เอเตนุปาเยน ลิงฺคนานตฺตาทีนิ เวทิตพฺพานิ. กมฺมนานตฺตาทีหิ นิพฺพตฺตานิ หิ ตานีติ.

ໃນຄຳວ່າ "Kammanānattādivasena" ນີ້ ພຶງຊາບຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງກຳ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງກຸສົນ ແລະ ອະກຸສົນ. ເພາະວ່າ ຄວາມມີສະພາວະບໍ່ຄືກັນ ຊື່ວ່າ "ຄວາມຕ່າງກັນ" (ນານັດຕະ). ພຶງຊາບຄວາມຫຼາກຫຼາຍ (ປຸທຸດຕະ) ແຫ່ງກຸສົນກຳ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງທານເປັນຕົ້ນ ແລະ ໂດຍຄວາມເປັນກາຍະສຸຈະລິດເປັນຕົ້ນ, ແລະ ພຶງຊາບຄວາມຫຼາກຫຼາຍແຫ່ງອະກຸສົນກຳ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຕະໜີ່ (ມັດຊະຣິຍະ) ເປັນຕົ້ນ ແລະ ໂດຍກາຍະທຸຈະລິດເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ຄວາມມີປະການຫຼາຍ ຊື່ວ່າ "ຄວາມຫຼາກຫຼາຍ" (ປຸທຸດຕະ). ພຶງຊາບຄວາມຈຳແນກ (ປະເພດ) ແຫ່ງທານທັງຫຼາຍ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຖວາຍເຂົ້າເປັນຕົ້ນ, ແຫ່ງກາຍະສຸຈະລິດທັງຫຼາຍ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການງົດເວັ້ນຈາກປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ, ແຫ່ງຄວາມຕະໜີ່ທັງຫຼາຍ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຕະໜີ່ທີ່ຢູ່ອາໄສເປັນຕົ້ນ, ແລະ ແຫ່ງກາຍະທຸຈະລິດທັງຫຼາຍ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ຄວາມແຕກຕ່າງກັນແຫ່ງປະເພດໜຶ່ງໆ ຊື່ວ່າ "ຄວາມຈຳແນກ" (ປະເພດ). ການກຳນົດແຫ່ງຄວາມຕ່າງກັນເປັນຕົ້ນ ຄື ຄວາມເປັນສະພາບທີ່ຖືກກຳນົດໄວ້ ຫຼື ແນ່ນອນໄວ້ໂດຍປະການນັ້ນໆ. ພຶງຊາບຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງເພດເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍອຸບາຍນີ້. ເພາະວ່າ ສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນມາຈາກຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງກຳເປັນຕົ້ນ.

ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ลิงฺคสฺส กมฺมโต ปวตฺตึ ตทนุกฺกเมน ปจฺจุปฺปนฺนกมฺมสฺส นิปฺผตฺติญฺจ ทสฺเสตฺวา ตโต อนาคตลิงฺคนานตฺตาทินิปฺผตฺติทสฺสเนน สํสารํ ฆเฏนฺโต ‘‘กมฺมนานากรณํ ปฏิจฺจา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปุริเมน กมฺมวจเนน [Pg.66] อวิชฺชาสงฺขารา, ลิงฺคาทิวจเนน วิญฺญาณาทีนิ ภวปริโยสานานิ, คติอาทิวจเนน ชาติชรามรณานิ คหิตานีติ ทฏฺฐพฺพานิ. ตตฺถ คตีติ นิรยาทโย ปญฺจ คติโย วุจฺจนฺติ, ตาสํ นานากรณํ อปทาทิภาโว. ตา หิ ตถา ภินฺนาติ. อุปปตฺตีติ โคมหึสาทิขตฺติยาทิจาตุมหาราชิกาทิอุปปตฺติโย, ตาสํ นานากรณํ อุจฺจาทิตา. ขตฺติโย เอว หิ เอกจฺโจ กุลโภคอิสฺสริยาทีหิ อุจฺโจ โหติ, เอกจฺโจ นีโจ. เตหิ เอว หีนตาย หีโน, ปธานภาวํ นีตตาย ปณีโต, อฑฺฒตาย สุคโต, ทลิทฺทตาย ทุคฺคโต. กุลวเสน วา อุจฺจนีจตา, อิสฺสริยวเสน หีนปณีตตา, โภควเสน สุคตทุคฺคตตา โยเชตพฺพา. สุวณฺณทุพฺพณฺณตาติ โอทาตสามาทิวณฺณสุทฺธิอสุทฺธิวเสน วุตฺตํ. สุชาตทุชฺชาตตาติ นิคฺโรธปริมณฺฑลาทิอาโรหปริณาเหหิ ลกฺขเณหิ วา อตฺตภาวปริปุณฺณาปริปุณฺณชาตตาวเสน. สุสณฺฐิตทุสฺสณฺฐิตตาติ องฺคปจฺจงฺคานํ สณฺฐานวเสน.

ພະອະນຸທິກາຈານ ເມື່ອສະແດງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງເພດໃນປັດຈຸບັນຈາກກຳ ແລະ ຄວາມສຳເລັດແຫ່ງກຳໃນປັດຈຸບັນໂດຍລຳດັບແຫ່ງເພດນັ້ນ ແລ້ວເຊື່ອມໂຍງສັງສານວັດ ດ້ວຍການສະແດງຄວາມສຳເລັດແຫ່ງຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງເພດເປັນຕົ້ນໃນອະນາຄົດຈາກກຳນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີຕົ້ນວ່າ "kammanānākaraṇaṃ paṭicca" (ເພາະອາໄສຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງກຳ). ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ດ້ວຍບົດວ່າ "ກຳ" ໃນເບື້ອງຕົ້ນ ພະອົງຖືເອົາອະວິຊາ ແລະ ສັງຂານ, ດ້ວຍບົດວ່າ "ເພດເປັນຕົ້ນ" ຖືເອົາວິນຍານເປັນຕົ້ນຈົນເຖິງພົບ, ດ້ວຍບົດວ່າ "ຄະຕິເປັນຕົ້ນ" ຖືເອົາຊາດ ຊະລາ ແລະ ມໍລະນະ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ຊື່ວ່າ "ຄະຕິ" ໄດ້ແກ່ ຄະຕິ ໕ ມີນະຮົກເປັນຕົ້ນ, ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງຄະຕິເຫຼົ່ານັ້ນ ຄື ຄວາມເປັນສັດບໍ່ມີຕີນເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ຄະຕິເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມຕ່າງກັນໂດຍປະການນັ້ນ. ທີ່ຊື່ວ່າ "ອຸບປະຕິ" ໄດ້ແກ່ ການເຂົ້າເຖິງ (ເກີດ) ເປັນງົວ ຄວາຍ ກະສັດ ແລະ ເທວະດາຊັ້ນຈາຕຸມະຫາລາຊິກາເປັນຕົ້ນ, ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງອຸບປະຕິເຫຼົ່ານັ້ນ ຄື ຄວາມເປັນຜູ້ສູງສົ່ງເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ແມ່ນແຕ່ໃນໝູ່ກະສັດດ້ວຍກັນ ບາງຄົນກໍເປັນຜູ້ສູງສົ່ງດ້ວຍຕະກູນ, ໂພຄະ ແລະ ອິດສະລິຍະຍົດເປັນຕົ້ນ, ບາງຄົນກໍຕ່ຳຕ້ອຍ. ເພາະຄວາມຕ່ຳຕ້ອຍດ້ວຍສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນເອງ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ຊົ່ວຊ້າ" (ຮີນະ), ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ຖືກນຳໄປສູ່ຄວາມເປັນໃຫຍ່ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ປະນີດ" (ປະນີຕະ), ເພາະຄວາມຮັ່ງມີ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ຜູ້ມີຄະຕິດີ" (ສຸຄະຕະ), ເພາະຄວາມຍາກຈົນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ຜູ້ມີຄະຕິຮ້າຍ" (ທຸກຄະຕະ). ຫຼືພຶງປະກອບຄວາມເປັນຜູ້ສູງ ແລະ ຕ່ຳ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຕະກູນ, ຄວາມເປັນຜູ້ຊົ່ວຊ້າ ແລະ ປະນີດ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອິດສະລິຍະຍົດ, ຄວາມເປັນຜູ້ມີຄະຕິດີ ແລະ ຮ້າຍ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງໂພຄະສົມບັດ. ຄຳວ່າ "Suvaṇṇadubbaṇṇatā" (ຄວາມມີຜິວພັນດີ ແລະ ຊົ່ວ) ຕັດໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມບໍລິສຸດ ແລະ ບໍ່ບໍລິສຸດແຫ່ງຜິວພັນ ມີຜິວຂາວ ແລະ ຜິວດຳເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "Sujātadujjātatā" (ຄວາມເກີດດີ ແລະ ບໍ່ດີ) ຕັດໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເກີດມາພ້ອມດ້ວຍອັດຕະພາບທີ່ບໍລິບູນ ແລະ ບໍ່ບໍລິບູນ ດ້ວຍລັກສະນະທັງຫຼາຍ ມີສ່ວນສູງ ແລະ ສ່ວນກວ້າງອັນປ້ອນມົນເໝືອນຕົ້ນໄຮ (ນິໂຄຣທະປະຣິມົນທົນ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "Susaṇṭhitadussaṇṭhitatā" (ຄວາມມີຮູບຮ່າງດີ ແລະ ບໍ່ດີ) ຕັດໂດຍອຳນາດແຫ່ງສັນຖານແຫ່ງອະໄວຍະວะນ້ອຍໃຫຍ່ທັງຫຼາຍ.

อปรมฺปิ วุตฺตํ อชฺฌตฺติกจิตฺตสฺส ยถาวุตฺตสฺส จิตฺตกตภาวสาธกํ สุตฺตํ ‘‘กมฺมโต’’ติอาทิ. กมฺมญฺหิ จิตฺตโต นิพฺพตฺตนฺติ ตโต นิปฺผชฺชมานํ สพฺพมฺปิ จิตฺตํ จิตฺตกตเมวาติ สาเธติ. กมฺมนิพฺพตฺตโต ลิงฺคโต ปวตฺตมานลิงฺคสญฺญา มูลการณโต กมฺมโต อาสนฺนการณโต ลิงฺคโต จ ปวตฺตา โหตีติ ‘‘กมฺมโต…เป… ปวตฺตเร’’ติ อาห. อถ วา ลิงฺคญฺจ สญฺญา จ ลิงฺคสญฺญา, ตา ยถาสงฺขฺยํ กมฺมโต ลิงฺคโต จ ปวตฺตเรติ อตฺโถ. สญฺญาโต เภทํ คจฺฉนฺตีติ เต อิตฺถิปุริสาทิลิงฺคสญฺญาโต อิตฺถิปุริสาทิโวหารเภทํ ธมฺมา คจฺฉนฺติ, ตถา ตถา โวหริตพฺพาติ อตฺโถ. อิมาย คาถาย อตีตปจฺจุปฺปนฺนทฺธปฏิจฺจสมุปฺปาทวเสน จิตฺตกตํ จิตฺตํ ทสฺสิตํ.

ພະສູດອີກສູດໜຶ່ງມີຕົ້ນວ່າ "kammato" (ຈາກກຳ) ທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກຕັດໄວ້ ກໍເປັນເຄື່ອງສຳເລັດ (ພິສູດ) ຄວາມເປັນສະພາບອັນຈິດເຮັດແລ້ວ ແຫ່ງຈິດພາຍໃນອັນກ່າວແລ້ວ. ເພາະວ່າ ກຳຍ່ອມເກີດຂຶ້ນຈາກຈິດ ດັ່ງນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ຜົນອັນວິຈິດທັງປວງທີ່ສຳເລັດມາຈາກກຳນັ້ນ ກໍຍ່ອມສຳເລັດ (ພິສູດ) ວ່າເປັນສະພາບອັນຈິດເຮັດແລ້ວເທົ່ານັ້ນ. ສັນຍາໃນເພດ (ລິງຄະສັນຍາ) ທີ່ເປັນໄປຈາກເພດອັນເກີດຈາກກຳ ຍ່ອມເປັນໄປຈາກກຳອັນເປັນເຫດເດີມ (ມູນລະກາລະນະ) ແລະ ຈາກເພດອັນເປັນເຫດໃກ້ຊິດ (ອາສັນນະກາລະນະ) ດັ່ງນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ "kammato...pe... pavattare" (ຍ່ອມເປັນໄປຈາກກຳ... ເປັນຕົ້ນ). ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເພດ ແລະ ສັນຍາ ຊື່ວ່າ "ລິງຄະສັນຍາ", ເນື້ອຄວາມວ່າ ເພດ ແລະ ສັນຍານັ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປຈາກກຳ ແລະ ຈາກເພດ ຕາມລຳດັບ. ຄຳວ່າ "Saññāto bhedaṃ gacchanti" ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ທຳທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເຖິງຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງໂວຫານວ່າຍິງ ແລະ ຊາຍເປັນຕົ້ນ ຈາກສັນຍາໃນເພດວ່າຍິງ ແລະ ຊາຍເປັນຕົ້ນ ຄື ພຶງຮຽກຂານໂດຍປະການນັ້ນໆ. ດ້ວຍຄາຖາ ນີ້ ພະອົງສະແດງຜົນອັນວິຈິດທີ່ຈິດເຮັດແລ້ວ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງປະຕິດຈະສະມຸບປາດໃນອັດທາ (ກາລະ) ອະດີດ ແລະ ປັດຈຸບັນ.

โลโก เอว ปชาตตฺตา ปชาติ ปุริมปาทสฺส วิวรณํ ปจฺฉิมปาโท ทฏฺฐพฺโพ. ยถา รถสฺส อาณิ นิพนฺธนา, เอวํ สตฺตโลกรถสฺส กมฺมํ นิพนฺธนนฺติ อุปมาสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ. อิมาย จ คาถาย อทฺธทฺวยวเสน จิตฺตสฺส กมฺมวิญฺญาณกตตา ทสฺสิตา. กิตฺตินฺติ ปรมฺมุขา กิตฺตนํ ปตฺถฏยสตํ. ปสํสนฺติ สมฺมุขา ปสํสนํ ถุตึ. กมฺมนานากรณนฺติ กมฺมโต นิพฺพตฺตนานากรณํ กมฺมเชหิ อนุมิยมานํ กมฺมสฺเสว วา นานากรณํ.

ພຶງເຫັນບາດຄາຖາຫຼັງ (ປັດຊິມະບາດ) ວ່າເປັນຄຳອະທິບາຍແຫ່ງບາດຄາຖາໜ້າ (ປຸລິມະບາດ) ເພາະໂລກນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ "ປະຊາ" (ໝູ່ສັດ) ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ເກີດຂຶ້ນມາ (ປະຊາຕະ). ພຶງຊາບການປຽບທຽບອຸປະມາວ່າ: ເຫຼັກສະຫຼັກ (ອານິ) ຍ່ອມເປັນເຄື່ອງຜູກຮັດແຫ່ງລົດ ເຊັ່ນໃດ, ກຳກໍຍ່ອມເປັນເຄື່ອງຜູກຮັດແຫ່ງລົດຄືສັດຕະໂລກ ເຊັ່ນນັ້ນ. ແລະດ້ວຍຄາຖາ ນີ້ ພະອົງສະແດງຄວາມເປັນສະພາບອັນກຳມະວິນຍານເຮັດແລ້ວ ແຫ່ງຈິດ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອັດທາ (ກາລະ) ທັງສອງ. ຄຳວ່າ "Kittiṃ" (ກຽດຕິຄຸນ) ໄດ້ແກ່ ການກ່າວສັນເສີນລັບຫຼັງ ຫຼື ຄວາມມີຍົດຊື່ສຽງຂະຈອນໄປໄກ. ບົດວ່າ "Pasaṃsanti" (ຍ່ອມສັນເສີນ) ໄດ້ແກ່ ການຍົກຍ້ອງຊົມເຊີຍຕໍ່ໜ້າ ຫຼື ການສະດຸດີ. ຄຳວ່າ "Kammanānākaraṇaṃ" (ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງກຳ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງຜົນອັນເກີດຈາກກຳ, ຫຼືຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງກຳນັ້ນເອງ ອັນບຸກຄົນອະນຸມານ (ຄາດຄະເນ) ຮູ້ໄດ້ດ້ວຍຜົນອັນເກີດຈາກກຳ.

กมฺมสฺสกาติ [Pg.67] กมฺมสยา. กมฺมสฺส ทายํ เตน ทาตพฺพํ อาทิยนฺตีติ กมฺมทายาทา. อณฺฑชาทีนญฺจ โยนีนํ กมฺมโต นิพฺพตฺตตฺตา กมฺมเมว โยนิ อตฺตภาวปฏิลาภนิมิตฺตํ เอเตสนฺติ กมฺมโยนี. พนฺธนฏฺเฐน กมฺมํ พนฺธุ เอเตสนฺติ กมฺมพนฺธู.

ຄຳວ່າ "Kammassakā" (ມີກຳເປັນຂອງຕົນ) ໄດ້ແກ່ ມີກຳເປັນທີ່ອາໄສ (ກຳມະສະຍະ). ທີ່ຊື່ວ່າ "ກຳມະທາຍາດາ" (ເປັນທາຍາດແຫ່ງກຳ) ເພາະຍ່ອມຮັບເອົາມໍລະດົກແຫ່ງກຳ ອັນກຳນັ້ນພຶງໃຫ້. ແລະເພາະກຳເນີດທັງຫຼາຍມີອັນທະຊະ (ເກີດໃນໄຂ່) ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນຈາກກຳ ດັ່ງນັ້ນ ກຳນັ້ນເອງຈຶ່ງເປັນກຳເນີດ (ໂຍນິ) ຄືເປັນເຫດໃຫ້ໄດ້ອັດຕະພາບແກ່ສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ກຳມະໂຍນີ" (ມີກຳເປັນກຳເນີດ). ກຳເປັນເຜົ່າພັນ (ພັນທຸ) ແຫ່ງສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຜູກມັດ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ກຳມະພັນທຸ" (ມີກຳເປັນເຜົ່າພັນ).

จิตฺตสฺสาติ กมฺมวิญฺญาณสฺส. ตสฺส ปน อลทฺโธกาสตา อญฺเญน กมฺเมน ปฏิพาหิตตฺตา ตทวิปจฺจโนกาเส ปุคฺคลสฺส นิพฺพตฺตตฺตา จ เวทิตพฺพา. วิชฺชมานมฺปิ อปราปริยเวทนียกมฺมวิญฺญาณํ กาลคติปโยคาทิสหการีปจฺจยวิกลตาย อวเสสปจฺจยเวกลฺลํ ทฏฺฐพฺพํ. เอกจฺจจิตฺตนฺติ จิตฺเตน กตฺตพฺพจิตฺเรน เอกจฺจภูตํ เตน กตฺตพฺพจิตฺรมาห.

ບົດວ່າ "Cittassa" (ແຫ່ງຈິດ) ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງກຳມະວິນຍານ. ສ່ວນຄວາມທີ່ກຳມະວິນຍານນັ້ນບໍ່ໄດ້ໂອກາດ (ບໍ່ໄດ້ຊ່ອງທາງໃຫ້ຜົນ) ພຶງຊາບວ່າ ເພາະຖືກກຳອື່ນຂັດຂວາງໄວ້ ແລະ ເພາະບຸກຄົນນັ້ນໄປເກີດໃນທີ່ອັນບໍ່ແມ່ນໂອກາດໃຫ້ຜົນແຫ່ງກຳນັ້ນ. ເຖິງວ່າກຳມະວິນຍານອັນເປັນອະປະລາປະຣິຍະເວທະນີຍະກຳຈະມີຢູ່ກໍຕາມ ແຕ່ພຶງເຫັນວ່າເປັນຄວາມບົກພ່ອງແຫ່ງປັດໄຈທີ່ເຫຼືອ ເພາະຄວາມບົກພ່ອງແຫ່ງປັດໄຈທີ່ຊ່ວຍສະໜັບສະໜູນ ມີກາລະ, ຄະຕິ ແລະ ປະໂຍຄະເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ "Ekaccacittaṃ" (ຈິດບາງດວງ) ໝາຍເຖິງຜົນອັນວິຈິດບາງສ່ວນ ທີ່ພຶງເຮັດດ້ວຍຈິດ ຄື ພະອົງຕັດເຖິງຜົນອັນວິຈິດທີ່ພຶງເຮັດດ້ວຍຈິດນັ້ນ။

อนุภวิตฺวา ภวิตฺวา จ อปคตํ ภูตาปคตํ. อนุภูตภูตตา หิ ภูตตาสามญฺเญน ภูตสทฺเทน วุตฺตา. สามญฺญเมว หิ อุปสคฺเคน วิเสสียตีติ. อนุภูตสทฺโท จ กมฺมวจนิจฺฉาภาวโต อนุภวกวาจโก ทฏฺฐพฺโพ. วิกปฺปคาหวเสน ราคาทีหิ ตพฺพิปกฺเขหิ จ อกุสลํ กุสลญฺจ อารมฺมณรสํ อนุภวติ, น วิปาโก กมฺมเวคกฺขิตฺตตฺตา, นาปิ กิริยา อเหตุกานํ อติทุพฺพลตาย สเหตุกานญฺจ ขีณกิเลสสฺส ฉฬงฺคุเปกฺขาวโต อุปฺปชฺชมานานํ อติสนฺตวุตฺติตฺตา. เอตฺถ จ ปุริมนเย กุสลากุสลเมว วตฺตุํ อธิปฺปายวเสน ‘‘ภูตาปคต’’นฺติ วุตฺตํ. ยํ ‘‘อุปฺปนฺนานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิติยา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๖๕๑-๖๖๒; วิภ. ๓๙๐-๓๙๑) เอตฺถ อุปฺปนฺนนฺติ คเหตฺวา ตํสทิสานํ ปหานํ, วุทฺธิ จ วุตฺตา, ปจฺฉิมนเย ปน จ-สทฺเทน กุสลากุสลญฺจ อากฑฺฒิตฺวา สพฺพํ สงฺขตํ วุตฺตํ ภูตาปคตภาวาภิธานาธิปฺปาเยน.

ທັມທີ່ສະແຫວີຍແລ້ວ ແລະ ເປັນແລ້ວ ປາສະຈາກໄປ ຊື່ວ່າ 'ພູຕາປະຄະຕະ'. ຈິງຢູ່, ຄວາມເປັນສະພາວະທີ່ສະແຫວີຍແລ້ວ ແລະ ເປັນແລ້ວ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຕັດໄວ້ດ້ວຍ 'ພູຕະ' ສັບດຽວ ເພາະຄວາມສະເໝີກັນໂດຍຄວາມເປັນພູຕະ. ດ້ວຍວ່າ ອຸປະສັກ (ອະນຸ) ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ເນື້ອຄວາມທົ່ວໄປ (ຄືຄວາມມີຢູ່) ນັ້ນເອງມີຄວາມພິເສດຂຶ້ນ. ແລະ ຄຳວ່າ 'ອະນຸພູຕະ' ນີ້ ເພາະບໍ່ມີຄວາມປະສົງຈະກ່າວໃນຄວາມໝາຍແຫ່ງກັມ (ກັມມະວາຈົກ) ພຶງເຫັນວ່າເປັນຄຳທີ່ກ່າວເຖິງຜູ້ສະແຫວີຍ (ກັດຕຸວາຈົກ). ອະກຸສົນ ແລະ ກຸສົນ ຍ່ອມສະແຫວີຍລົດຊາດແຫ່ງອາຣົມ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຍຶດຖືໂດຍຄວາມດຳຣິ ເພາະຣາຄະເປັນຕົ້ນ ແລະ ເພາະທັມທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຣາຄະເປັນຕົ້ນນັ້ນ, ສ່ວນວິບາກຍ່ອມບໍ່ສະແຫວີຍ (ລົດຊາດແຫ່ງອາຣົມ) ເພາະຄວາມທີ່ວິບາກນັ້ນຖືກຊັດໄປດ້ວຍກຳລັງແຫ່ງກັມ, ແມ່ນແຕ່ກິຣິຍາຈິດກໍບໍ່ສະແຫວີຍ ເພາະຄວາມອ່ອນກຳລັງຍິ່ງຂອງອະເຫຕຸກກິຣິຍາຈິດທັງຫຼາຍ ແລະ ເພາະຄວາມເປັນໄປທີ່ສະຫງົບຢ່າງຍິ່ງຂອງສະເຫຕຸກກິຣິຍາຈິດທັງຫຼາຍ ທີ່ເກີດຂຶ້ນແກ່ພຣະຂີນາສົບຜູ້ປະກອບດ້ວຍຊະຣັງຄຸເປກຂາ (ອຸເປກຂາປະກອບດ້ວຍອົງ 6). ໃນນັຍທັງສອງນັ້ນ ໃນນັຍທຳອິດ ພຣະອົງຕັດຄຳວ່າ 'ພູຕາປະຄະຕະ' ໂດຍມີພຣະປະສົງຈະກ່າວເຖິງກຸສົນ ແລະ ອະກຸສົນເທົ່ານັ້ນ. ພຣະອົງຊົງຖືເອົາຄຳວ່າ 'ອຸບປັນນະ' ໃນພຣະບາລີວ່າ 'ເພື່ອການລະອະກຸສົນທັມທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ເພື່ອຄວາມຕັ້ງຢູ່ແຫ່ງກຸສົນທັມທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ' ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຈຶ່ງຕັດການລະ ແລະ ຄວາມຈະເຣີນແຫ່ງທັມທັງຫຼາຍທີ່ຄ້າຍຄືກັນນັ້ນ, ສ່ວນໃນນັຍສຸດທ້າຍ ຊົງຮວບຮວມເອົາກຸສົນ ແລະ ອະກຸສົນດ້ວຍ 'ຈະ' ສັບ ແລ້ວຕັດເຖິງສັງຂະຕະທັມທັງປວງ ໂດຍມີພຣະປະສົງຈະສະແດງເຖິງຄວາມເປັນສະພາວະທີ່ປາສະຈາກໄປແລ້ວຈາກຄວາມເປັນພູຕະ.

วิปจฺจิตุํ โอกาสกรณวเสน อุปฺปติตํ อตีตกมฺมญฺจ ตโต อุปฺปชฺชิตุํ อารทฺโธ อนาคโต วิปาโก จ ‘‘โอกาสกตุปฺปนฺน’’นฺติ วุตฺโต. ยํ อุปฺปนฺนสทฺเทน วินาปิ วิญฺญายมานํ อุปฺปนฺนํ, ตํ สนฺธาย ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, สญฺเจตนิกาน’’นฺติอาทิ (อ. นิ. ๑๐.๒๑๗, ๒๑๙) วุตฺตํ. ตาสุ ตาสุ ภูมีสูติ มนุสฺสเทวาทิอตฺตภาวสงฺขาเตสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ. ตสฺมึ ตสฺมึ สนฺตาเน อนุปฺปตฺติอนาปาทิตตาย อสมูหตํ. เอตฺถ จ ลทฺธภูมิกํ ‘‘ภูมิลทฺธ’’นฺติ วุตฺตํ อคฺคิอาหิโต วิย. โอกาสกตุปฺปนฺนสทฺเทปิ จ โอกาโส กโต เอเตนาติ, โอกาโส กโต เอตสฺสาติ จ ทุวิธตฺเถปิ เอวเมว กตสทฺทสฺส ปรนิปาโต เวทิตพฺโพ.

ອະດີດກັມທີ່ໂດດເດັ່ນຂຶ້ນມາດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດໂອກາດເພື່ອຈະໃຫ້ຜົນ ແລະ ວິບາກในອະນາຄົດທີ່ເຣີ່ມຈະເກີດຂຶ້ນຈາກກັມນັ້ນ ຕັດຮຽກວ່າ 'ໂອກາສະກະຕຸບປັນນະ'. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງໝາຍເອົາກັມທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ເຊິ່ງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ມີ 'ອຸບປັນນະ' ສັບ ກໍເປັນທີ່ຮູ້ກັນວ່າເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ຈຶ່ງຕັດພຣະດຳຣັດມີອາທິວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ເຮົາຕະຖາຄົດຍ່ອມບໍ່ກ່າວເຖິງກັມທີ່ບຸກຄົນຈົງໃຈເຮັດ...' ດັ່ງນີ້. ຄຳວ່າ 'ໃນພູມນັ້ນໆ' ໄດ້ແກ່ ໃນອຸປາດານັກຂັນທັງຫຼາຍ ທີ່ກ່າວຄືອັດຕະພາບມີມະນຸດ ແລະ ເທວະດາເປັນຕົ້ນ. (ກິເລດ) ທີ່ຍັງບໍ່ທັນຖືກຖອນຂຶ້ນດ້ວຍມັກ ເພາະຄວາມທີ່ຍັງບໍ່ທັນເຖິງຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນອີກໃນຂັນທະສັນດານນັ້ນໆ. ແລະ ໃນບົດນີ້ ອະກຸສົນທີ່ມີພູມອັນໄດ້ແລ້ວ ຕັດຮຽກວ່າ 'ພູມິລັດທະ' ເໝືອນດັ່ງໄຟທີ່ບຸກຄົນນຳມາແລ້ວ. ແລະ ແມ່ນແຕ່ໃນຄຳວ່າ 'ໂອກາສະກະຕຸບປັນນະ' ນີ້ ເຖິງແມ່ນຈະມີເນື້ອຄວາມ 2 ປະການ ຄື 'ໂອກາດອັນກັມນີ້ເຮັດແລ້ວ' ແລະ 'ໂອກາດອັນບຸກຄົນເຮັດແລ້ວເພື່ອວິບາກນີ້' ກໍຕາມ ພຶງຊາບການວາງ 'ກະຕະ' ສັບໄວ້ຂ້າງຫຼັງ ເໝືອນດັ່ງໃນບົດ 'ພູມິລັດທະ' ນັ້ນເອງ.

สพฺพทา [Pg.68] อวตฺตมานมฺปิ คมิยจิตฺตํ ปฏิปกฺขปจฺจเวกฺขณาย อวิกฺขมฺภิตตฺตา ‘‘อุปฺปนฺน’’นฺติ วุตฺตํ. อนฺตรธาเปตีติ วิกฺขมฺภิกา อานาปานสฺสติ วิกฺขมฺเภติ. อนฺตราเยวาติ ภูมิลทฺเธ สภูมิยํ อพฺโพจฺฉินฺเน วิจฺฉินฺทิตฺวาติ อตฺโถ. อนตีตํ อนนาคตญฺจ ขณตฺตเยกเทสคตมฺปิ อุปฺปชฺชมานํ ‘‘ขณตฺตยคต’’นฺติ วุตฺตํ. เทสนาย ปธาเนน คหิโต อตฺโถ ‘‘สีส’’นฺติ วุจฺจติ. โลกิยธมฺมญฺหิ เทเสตพฺพํ ปตฺวา เทสนาย จิตฺตํ ปุพฺพงฺคมํ โหติ, ธมฺมสภาวํ วา สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อกุสลาติ สพฺเพปิ อกุสลา ธมฺมา วุตฺตา. เจตนาติ เกจิ. อกุสลภาคิยาติ ราคาทโย เอกนฺตอกุสลา. อกุสลปกฺขิกาติ ผสฺสาทโยปิ ตปฺปกฺขิกา. มโน เตสํ ธมฺมานํ ปฐมํ อุปฺปชฺชตีติ สหชาโตปิ มโน สมฺปยุตฺเต สงฺคณฺหิตฺวา อธิปติภาเวน ปวตฺตมาโน ปฐมํ อุปฺปนฺโน วิย โหตีติ เอวํ วุตฺโต. สมฺปยุตฺตาปิ ตทนุวตฺตนตาย อนฺวเทว อกุสลา ธมฺมาติ วุตฺตา, อนนฺตรปจฺจยมนํ วา สนฺธาย มโนปุพฺพงฺคมตา วุตฺตา. จิตฺเตน นียตีติ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ สนฺธายาห, ตณฺหาสมฺปยุตฺตํ วา. ปภสฺสรนฺติ สภาวปณฺฑรตํ สนฺธายาห. อรกฺขิเตติ สติยา อนุนยปฏิฆาทีหิ อรกฺขิเต, ราคาทีหิ พฺยาปนฺเน, เตหิ เอว อวสฺสุเต. จิตฺตสฺส ปุพฺพงฺคมภาวสาธเน อญฺญมญฺญํ พลทานวเสน สุตฺตานุรกฺขณํ, อิธ วา อุปสํหตานํ อาภิธมฺมิเกหิ วิญฺญาตานํ จิรกาลปฺปวตฺติวเสน เวทิตพฺพํ.

ຈິດຂອງຜູ້ຕ້ອງການຈະເດີນທາງ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ໄດ້ເປັນໄປຢູ່ຕະຫຼອດເວລາ ກໍຕັດຮຽກວ່າ 'ອຸບປັນນະ' ເພາະຄວາມທີ່ຍັງບໍ່ຖືກຂົ່ມໄວ້ດ້ວຍການພິຈາຣະນາທັມທີ່ເປັນປະຕິປັກ. ຄຳວ່າ 'ເຮັດໃຫ້ອັນຕຣະທານ' ໄດ້ແກ່ ອານາປານັສສະຕິທີ່ເປັນວິຂັມພະນະ ຍ່ອມຂົ່ມໄວ້ໄດ້. ຄຳວ່າ 'ໃນລະຫວ່າງນັ້ນເອງ' ມີອະທິບາຍວ່າ ຕັດຂາດກິເລດທີ່ໄດ້ພູມແລ້ວ ໃນພູມຂອງຕົນ ໃນຂະນະທີ່ຍັງບໍ່ທັນຂາດສູນ. ຈິດທີ່ກຳລັງເກີດຂຶ້ນ ເຊິ່ງບໍ່ແມ່ນອະດີດ ແລະ ບໍ່ແມ່ນອະນາຄົດ ແລະ ເປັນໄປໃນສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງຂະນະທັງສາມ ຕັດຮຽກວ່າ 'ຂະນັດຕະຍະຄະຕະ'. ເນື້ອຄວາມທີ່ຖືເອົາໂດຍຄວາມເປັນປະທານແຫ່ງເທດສະໜາ ຮຽກວ່າ 'ສີສະ'. ຈິງຢູ່, ເມື່ອເຖິງໂລກິຍະທັມທີ່ຄວນສະແດງ ຈິດຍ່ອມເປັນປະທານແຫ່ງເທດສະໜາ ຫຼື ພຣະອົງຕັດຄຳນັ້ນໂດຍໝາຍເຖິງສະພາວະແຫ່ງທັມ. ຄຳວ່າ 'ອະກຸສົນ' ໄດ້ແກ່ ອະກຸສົນທັມທັງປວງທີ່ຕັດໄວ້ແລ້ວ. ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ ໄດ້ແກ່ ເຈດຕະນາ. ຄຳວ່າ 'ອະກຸສົນພາກິຍະ' ໄດ້ແກ່ ທັມທີ່ມີອະກຸສົນໂດຍສ່ວນດຽວ ມີຣາຄະເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ອະກຸສົນປັກຂິກະ' ໄດ້ແກ່ ທັມທີ່ເປັນຝັກຝ່າຍແຫ່ງອະກຸສົນນັ້ນ ມີຜັດສະເປັນຕົ້ນ. ທີ່ຕັດວ່າ 'ມະໂນ (ໃຈ) ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນກ່ອນທັມທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ' ເພາະມະໂນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເກີດຮ່ວມກັນກໍຕາມ ແຕ່ເມື່ອຮວບຮວມເອົາສັມປະຍຸດຕະທັມທັງຫຼາຍແລ້ວ ເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນອະທິບໍດີ ຈຶ່ງເປັນເໝືອນເກີດຂຶ້ນກ່ອນ ດັ່ງນີ້. ເຖິງແມ່ນສັມປະຍຸດຕະທັມທັງຫຼາຍ ກໍຕັດວ່າ 'ອະກຸສົນທັມທັງຫຼາຍຍ່ອມເກີດຂຶ້ນຕາມຫຼັງ (ຈິດ) ນັ້ນເອງ' ເພາະຄວາມທີ່ສັມປະຍຸດຕະທັມເຫຼົ່ານັ້ນຄ້ອຍຕາມຈິດນັ້ນ, ຫຼື ຕັດຄວາມເປັນໃຫຍ່ແຫ່ງມະໂນ ໂດຍໝາຍເຖິງມະໂນທີ່ເປັນອະນັນຕະຣະປັດໄຈ. ທີ່ຕັດວ່າ 'ໂລກຍ່ອມຖືກຈິດນຳໄປ' ຕັດໂດຍໝາຍເຖິງອະພິສັງຂາຣະວິນຍານ ຫຼື ໝາຍເຖິງຈິດທີ່ປະກອບດ້ວຍຕັນຫາ. ທີ່ຕັດວ່າ 'ຜຸດຜ່ອງ' ຕັດໂດຍໝາຍເຖິງຄວາມຂາວຜ່ອງໂດຍສະພາວະ. ຄຳວ່າ 'ເມື່ອບໍ່ຮັກສາ' ໄດ້ແກ່ ເມື່ອບໍ່ຮັກສາດ້ວຍສະຕິ ຈາກອະນຸນັຍ ແລະ ປະຕິຄະເປັນຕົ້ນ, ເມື່ອຖືກຣາຄະເປັນຕົ້ນປະທຸສຮ້າຍແລ້ວ, ເມື່ອຖືກຣາຄະເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງເຮັດໃຫ້ຊຸ່ມແລ້ວ. ໃນການເຮັດໃຫ້ຄວາມເປັນໃຫຍ່ແຫ່ງຈິດສຳເຣັດ ພຶງຊາບການຮັກສາພຣະສູດເຊິ່ງກັນແລະກັນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະໜັບສະໜູນກຳລັງແກ່ກັນແລະກັນ, ຫຼື ໃນອະທິບາຍນີ້ ພຶງຊາບໂດຍຄວາມເປັນໄປຕະຫຼອດກາລານານ ແຫ່ງພຣະສູດທັງຫຼາຍທີ່ພຣະອະພິທັມມິກະເຖຣະທັງຫຼາຍນຳມາສະແດງ ແລະ ຮູ້ແຈ້ງແລ້ວ.

กตรปญฺญํ ตฺวนฺติอาทิ น ปาฬิอารุฬฺหํ, เอวํ ภควา ปุจฺฉตีติ อฏฺฐกถายเมว วุตฺตํ. ปญฺญา ปน กิมตฺถิยาติ อิทมฺปิ เอกํ สุตฺตํ. ‘‘อภิญฺญตฺถา ปริญฺญตฺถา ปหานตฺถา’’ติ ตสฺส วิสฺสชฺชนํ.

ຄຳຖາມມີອາທິວ່າ 'ທ່ານມີປັນຍາເຊັ່ນໃດ?' ນີ້ ບໍ່ໄດ້ຂຶ້ນສູ່ພຣະບາລີ, ທີ່ວ່າ 'ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງຖາມຢ່າງນີ້' ຕັດໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາເທົ່ານັ້ນ. ແມ່ນແຕ່ພຣະດຳຣັດວ່າ 'ປັນຍາມີປະໂຫຍດແນວໃດ?' ນີ້ ກໍເປັນພຣະສູດໜຶ່ງ. ຄຳຕອບແຫ່ງປັນຫານັ້ນ ຄື 'ປັນຍາມີປະໂຫຍດເພື່ອຮູ້ຍິ່ງ ເພື່ອກຳນົດຮູ້ ເພື່ອການລະ'.

สาตนฺติ สภาววเสน วุตฺตํ, มธุรนฺติ มธุรํ วิยาติ อุปมาวเสน. โปโนพฺภวิกาติ ปุนพฺภวกรณสีลา. ตตฺรตตฺราภินนฺทนโต นนฺที, นนฺทิภูโต ราโค นนฺทิราโค, นนฺทิราคภาเวน สหคตาติ นนฺทิราคสหคตาติ น เอตฺถ สมฺปโยควเสน สหคตภาโว อตฺถีติ สหคตสทฺโท ตณฺหาย นนฺทิราคภาวํ โชเตติ. นนฺทิราคภูตาติ จสฺส อตฺโถ. นิสฺสเยติ ปาทเก. รูปารูปารมฺมณานนฺติ ปถวีกสิณาทิอากาสาทิอารมฺมณานํ. สํสฏฺเฐติ ขีโรทกํ วิย สโมทิเต เอกีภาวมิว คเต. สหชาเตติ สมฺปยุตฺตสหชาเต, น สหชาตมตฺเต. อิธาปีติ ‘‘อิมสฺมิมฺปิ ปเท อยเมว อตฺโถ อธิปฺเปโต’’ติ อิมิสฺสา อฏฺฐกถาย ยถาทสฺสิตสํสฏฺฐสทฺโท [Pg.69] สหชาเต อธิปฺเปโตติ. อรูปํ รูเปนาติ ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุนา. อุกฺกฏฺฐนิทฺเทโสติ อนวเสสสงฺคเหน กโต อติสยนิทฺเทโส.

ຄຳວ່າ 'ສາດາ' ຕັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະພາວະ, ຄຳວ່າ 'ມະທຸຣะ' ຕັດໄວ້ໂດຍອຸປະມາວ່າ ເໝືອນລົດຊາດອັນຫວານຊື່ນ. ຄຳວ່າ 'ໂປໂນພະວິກາ' ໄດ້ແກ່ ມີປົກກະຕິເຮັດໃຫ້ເກີດໃນພົບໃໝ່ອີກ. ເພາະຄວາມເພີດເພີນໃນອາຣົມນັ້ນໆ ຊື່ວ່າ 'ນັນທີ', ຣາຄະທີ່ເປັນໄປໂດຍຄວາມເພີດເພີນ ຊື່ວ່າ 'ນັນທີຣາຄະ', ຕັນຫາທີ່ເກີດຮ່ວມກັບຄວາມເປັນນັນທີຣາຄະນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ນັນທີຣາຄະສະຫະຄະຕະ'. ໃນບົດນີ້ ຄວາມເປັນສະຫະຄະຕະໂດຍອຳນາດແຫ່ງສັມປະໂຍກຍ່ອມບໍ່ມີ, ດັ່ງນັ້ນ 'ສະຫະຄະຕະ' ສັບ ຈຶ່ງສະແດງເຖິງຄວາມເປັນນັນທີຣາຄະຂອງຕັນຫານັ້ນເອງ, ແລະ ອະທິບາຍແຫ່ງບົດນັ້ນ ຄື ເປັນນັນທີຣາຄະແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ໃນນິສໄສ' ໄດ້ແກ່ ໃນທັມທີ່ເປັນບາດຖານ. ຄຳວ່າ 'ມີຣູບ ແລະ ອະຣູບເປັນອາຣົມ' ໄດ້ແກ່ ມີອາຣົມມີປະຖະວີກະສິນເປັນຕົ້ນ ແລະ ອາກາດບັນຍັດເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ລະຄົນກັນ' ໄດ້ແກ່ ປະສົມກັນເໝືອນນ້ຳກັບນ້ຳນົມ ທີ່ເຖິງຄວາມເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນ. ຄຳວ່າ 'ເກີດຮ່ວມກັນ' ໄດ້ແກ່ ເກີດຮ່ວມກັນໂດຍຄວາມເປັນສັມປະຍຸດ, ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ເກີດຮ່ວມກັນເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ແມ່ນໃນບົດນີ້' ມີອະທິບາຍວ່າ 'ແມ່ນໃນບົດນີ້ກໍມີຄວາມປະສົງເອົາເນື້ອຄວາມນີ້ເອງ', ຄື 'ສັງສັດຖະ' ສັບ ທີ່ສະແດງໄວ້ໃນອັດຖະກະຖານີ້ ປະສົງເອົາໃນຄວາມໝາຍແຫ່ງສະຫະຊາດ. ຄຳວ່າ 'ອະຣູບກັບຣູບ' ໄດ້ແກ່ (ອະຣູບທັມເກີດຮ່ວມ) ກັບຫະທະຍະວັດຖຸ ໃນຂະນະປະຕິສົນທິ. ຄຳວ່າ 'ອຸກກັດຖະນິເທດ' ໄດ້ແກ່ ການສະແດງຢ່າງຍິ່ງໃຫຍ່ ທີ່ເຮັດຂຶ້ນໂດຍການຮວບຮວມເອົາລັກສະນະທັງໝົດໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ.

อนาภฏฺฐตาเยวาติ ‘‘ทิฏฺฐํ สุต’’นฺติอาทีสุ ทิฏฺฐตาทโย วิย อภาสิตพฺพตา อนาภฏฺฐตา. สพฺพากาเรน สทิสสฺส ทุติยจิตฺตสฺส สสงฺขาริกตาวจเนน อิมสฺส อสงฺขาริกตา วิญฺญายติ, ตสฺมา อภาสิตพฺพตาย น คหิโตติ อตฺโถ ยุชฺชติ. อธิปฺปาโย ปน ปาฬิยํ อภาสิตตฺตา เอว ตตฺถ เทเสตพฺพภาเวน น คหิโต น สงฺคหิโต น ตสฺสตฺถสฺส อภาวาติ. อถ วา ปาฬิยํ อนาภฏฺฐตาย เอว อฏฺฐกถายํ น คหิโต น ตสฺสตฺโถ วุตฺโต. นิยเมตฺวาวาติ ปรโต เอวํวิธสฺเสว สสงฺขาริกภาววจนโต อิธ ตทวจเนเนว อสงฺขาริกภาวํ นิยเมตฺวา.

ຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມທີ່ບໍ່ໄດ້ຕັດໄວ້' ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນສະພາວະທີ່ບໍ່ຄວນກ່າວ ເໝືອນດັ່ງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ເຫັນແລ້ວເປັນຕົ້ນ ໃນບົດມີອາທິວ່າ 'ສິ່ງທີ່ເຫັນແລ້ວ ສິ່ງທີ່ໄດ້ຍິນແລ້ວ' ດັ່ງນີ້ ຊື່ວ່າ 'ອະນາພັດຖະຕາ'. ເພາະການທີ່ພຣະອົງຕັດຄວາມເປັນສະສັງຂາຣິກະ ແຫ່ງມະຫາກຸສົນຈິດດວງທີສອງ ເຊິ່ງຄ້າຍຄືກັນໂດຍປະການທັງປວງ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຮູ້ຄວາມເປັນອະສັງຂາຣິກະ ແຫ່ງມະຫາກຸສົນຈິດດວງທີໜຶ່ງນີ້, ດັ່ງນັ້ນ ອະທິບາຍວ່າ 'ບໍ່ໄດ້ຖືເອົາ (ອະສັງຂາຣິກະສັບ) ເພາະຄວາມທີ່ບໍ່ຄວນກ່າວ' ຈຶ່ງສົມຄວນ. ສ່ວນຄວາມປະສົງ ຄື ເພາະຄວາມທີ່ບໍ່ໄດ້ຕັດໄວ້ໃນພຣະບາລີນັ້ນເອງ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຖືເອົາ ແລະ ບໍ່ໄດ້ຮວບຮວມເອົາໂດຍຄວາມເປັນບົດທີ່ຄວນສະແດງໃນພຣະບາລີນັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນເພາະບໍ່ມີເນື້ອຄວາມແຫ່ງອະສັງຂາຣິກະນັ້ນ. ຫຼື ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເພາະຄວາມທີ່ບໍ່ໄດ້ຕັດໄວ້ໃນພຣະບາລີນັ້ນເອງ ໃນອັດຖະກະຖາຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຖືເອົາ ແລະ ບໍ່ໄດ້ກ່າວເນື້ອຄວາມແຫ່ງອະສັງຂາຣິກະນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ກຳນົດໄວ້ແລ້ວ' ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະການຕັດຄວາມເປັນສະສັງຂາຣິກະແຫ່ງຈິດດວງທີສອງທີ່ມີສະພາວະຢ່າງນີ້ໃນພາຍຫຼັງ ດັ່ງນັ້ນ ໃນບົດນີ້ ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງກຳນົດຄວາມເປັນອະສັງຂາຣິກະ ດ້ວຍການບໍ່ຕັດຄຳນັ້ນເອງ.

มโนวิญฺญาณนฺติ เอตฺถ ทฺวารํ วตฺถูติ วุตฺตํ, ทฺวาเรน วา ตํสหายภูตํ หทยวตฺถุ วุตฺตํ. สรสภาเวนาติ สกิจฺจภาเวน. อวิชฺชา หิ สงฺขารานํ ปจฺจยภาวกิจฺจา, อญฺญาสาธารโณ วา รสิตพฺโพ วิญฺญาตพฺโพ ภาโว สรสภาโว, อวิชฺชาสภาโว สงฺขารสภาโวติ เอวมาทิโก. ‘‘สรสสภาเวนา’’ติปิ ปาโฐ, โสเยว อตฺโถ. อวิชฺชาปจฺจยาติ วา สรเสน, สงฺขาราติ สภาเวน.

ໃນບົດວ່າ 'ມະໂນວິນຍານ' ນີ້ ຕັດຮຽກທະວານວ່າ 'ວັດຖຸ', ຫຼື ຕັດຮຽກຫະທະຍະວັດຖຸ ເຊິ່ງເປັນເພື່ອນເກີດຮ່ວມກັບທະວານນັ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ທະວານ'. ຄຳວ່າ 'ໂດຍສະຣະສະພາວະ' ໄດ້ແກ່ ໂດຍຄວາມເປັນກິດຂອງຕົນ. ຈິງຢູ່, ອະວິຊຊາ ຍ່ອມມີກິດຄືຄວາມເປັນປັດໄຈແກ່ສັງຂານທັງຫຼາຍ, ຫຼື ສະພາວະທີ່ຄວນຮູ້ ເຊິ່ງບໍ່ທົ່ວໄປແກ່ທັມອື່ນ ຊື່ວ່າ 'ສະຣະສະພາວະ' ໄດ້ແກ່ ອະວິຊຊາສະພາວະ ແລະ ສັງຂາຣະສະພາວະ ເປັນຕົ້ນ. ແມ່ນແຕ່ບົດທາງຫຼັງວ່າ 'ສະຣະສະສະພາເວນະ' ກໍມີເນື້ອຄວາມຢ່າງດຽວກັນນີ້ເອງ. ຫຼື ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ບົດວ່າ 'ອະວິຊຊາປັດຈະຍາ' ຕັດໄວ້ໂດຍກິດຂອງຕົນ, ບົດວ່າ 'ສັງຂາຣາ' ຕັດໄວ້ໂດຍສະພາວະຂອງຕົນ.

เอกสมุฏฺฐานาทิตา รูปธมฺเมสุ เอว โยเชตพฺพา เตสุ ตพฺโพหารพาหุลฺลโต. อตีตาทิภาโว รูปารูปธมฺเมสุ, จิตฺตเจตสิกนิพฺพานานมฺปิ วา ยถาสภาวํ เอกทฺวินกุโตจิสมุฏฺฐานตา โยเชตพฺพา. อนาปาถคตาติ จกฺขาทีนํ อโคจรคตา สุขุมรชาทิรูปํ วิย วตฺถุปริตฺตตาย ตตฺตาโยคุเฬ ปติโตทกพินฺทุรูปํ วิย ขณปริตฺตตาย อติทูรตาย อจฺจาสนฺนาทิตาย อตีตานาคตตาย จ. วิสโย อนญฺญตฺถภาเวน, โคจโร จ ตตฺถ จรเณน วุตฺโต, ตพฺพิสยนิจฺฉเยน มโน ปฏิสรณํ. อยมตฺโถ สิทฺโธ โหติ อญฺญถา เตสํ ธมฺมารมฺมณภาเวน ‘‘เนสํ โคจรวิสยํ ปจฺจนุโภตี’’ติ วจนสฺส อนุปปตฺติโต. ทิพฺพจกฺขุทิพฺพโสตอิทฺธิวิธญาเณหิ ยถาวุตฺตนเยน อนาปาถคตานิ รูปาทีนิ อาลมฺพิยมานานิ น ธมฺมารมฺมณนฺติ กตฺถจิ วุจฺจมานานิ ทิฏฺฐานิ, อิตรถา จ ทิฏฺฐานิ ‘‘ทิพฺเพน จกฺขุนา รูปํ ปสฺสตี’’ติอาทีสูติ.

ຄວາມເປັນສະພາວະທີ່ມີສະມຸດຖານດຽວເປັນຕົ້ນ ພຶງປະກອບໃນຣູບທັມທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ ເພາະໃນຣູບທັມເຫຼົ່ານັ້ນມີການເອີ້ນຂານໂດຍຄຳນັ້ນເປັນສ່ວນຫຼາຍ. ຄວາມເປັນອະດີດເປັນຕົ້ນ ພຶງປະກອບໃນຣູບ ແລະ ອະຣູບທັມທັງຫຼາຍ, ຫຼື ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄວາມເປັນສະພາວະທີ່ມີສະມຸດຖານດຽວ, ມີສະມຸດຖານສອງ ແລະ ບໍ່ມີສະມຸດຖານແຕ່ທີ່ໃດໆ ແຫ່ງຈິດ, ເຈດຕະສິກ ແລະ ນິບພານ ກໍພຶງປະກອບຕາມສະພາວະ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ມາສູ່ຄອງ' ໄດ້ແກ່ ບໍ່ເຖິງຄວາມເປັນໂຄຈອນແຫ່ງຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ ເໝືອນຣູບມີອະນູ ແລະ ຣະອອງອັນລະອຽດເປັນຕົ້ນ ເພາະຄວາມທີ່ວັດຖຸນັ້ນນ້ອຍ, ເໝືອນຣູບແຫ່ງຢົດນ້ຳທີ່ຕົກລົງເທິງກ້ອນເຫຼັກທີ່ຮ້ອນຈັດ ເພາະຄວາມທີ່ຂະນະນັ້ນສັ້ນ, ເພາະຄວາມໄກຍິ່ງ, ເພາະຄວາມໃກ້ຍິ່ງເປັນຕົ້ນ ແລະ ເພາະຄວາມເປັນອະດີດ ແລະ ອະນາຄົດ. ອາຣົມ ຕັດຮຽກວ່າ 'ວິສັຍ' ເພາະຄວາມທີ່ບໍ່ເກີດຂຶ້ນໃນອາຣົມອື່ນ, ແລະ ຕັດຮຽກວ່າ 'ໂຄຈອນ' ເພາະຄວາມເປັນໄປຢ່າງຫຼວງຫຼາຍໃນອາຣົມນັ້ນ, ມະໂນວິນຍານ ຊື່ວ່າ 'ເປັນທີ່ອາສັຍ' ເພາະການຕັດສິນອາຣົມນັ້ນ. ເນື້ອຄວາມນີ້ຍ່ອມປາກົດຊັດເຈນ ເພາະຖ້າບໍ່ເປັນຢ່າງນີ້ ເມື່ອອາຣົມເຫຼົ່ານັ້ນເປັນທັມມາຣົມ ພຣະບາລີວ່າ 'ມະໂນວິນຍານຍ່ອມສະແຫວີຍໂຄຈອນ ແລະ ວິສັຍແຫ່ງອິນຊີທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ' ກໍຈະບໍ່ສົມຄວນ. ຣູບເປັນຕົ້ນທີ່ບໍ່ມາສູ່ຄອງໂດຍນັຍທີ່ກ່າວແລ້ວ ເມື່ອຖືກໜ່ວງໜ່ຽວເປັນອາຣົມດ້ວຍທິບພະຈັກຂຸຍານ, ທິບພະຍະໂສຕະຍານ ແລະ ອິດທິວິທະຍານ ຍ່ອມບໍ່ພົບເຫັນໃນພຣະບາລີບ່ອນໃດໆ ວ່າເປັນທັມມາຣົມ, ແຕ່ໂດຍປະການອື່ນ ຍ່ອມພົບເຫັນໃນພຣະບາລີມີອາທິວ່າ 'ຍ່ອມເຫັນຣູບດ້ວຍທິບພະຈັກຂຸ' ດັ່ງນີ້.

อาปาถมาคจฺฉติ [Pg.70] มนสา ปญฺจวิญฺญาเณหิ จ คเหตพฺพภาวูปคมเนน. ฆฏฺเฏตฺวาติ ปฏิมุขภาวาปาถํ คนฺตฺวา. สรภาณกสฺส โอสารกสฺส. ปกติยา ทิฏฺฐาทิวเสน อาปาถคมนญฺจ โภชนปริณามอุตุโภชนวิเสสอุสฺสาหาทีหิ กลฺยํ, โรคิโน วาตาทีหิ จ อุปทฺทุตํ วา กายํ อนุวตฺตนฺตสฺส ชาครสฺส ภวงฺคสฺส จลนปจฺจยานํ กายิกสุขทุกฺขอุตุโภชนาทิอุปนิสฺสยานํ จิตฺตปณิทหนสทิสาสทิสสมฺพนฺธทสฺสนาทิปจฺจยานํ, สุตฺตสฺส จ สุปินทสฺสเน ธาตุกฺโขภาทิปจฺจยานํ วเสน เวทิตพฺพํ. อทิฏฺฐสฺส อสุตสฺส อนาคตพุทฺธรูปาทิโน ปสาททาตุกามตาวตฺถุสฺส ตํสทิสตาสงฺขาเตน ทิฏฺฐสุตสมฺพนฺเธเนว. น เกวลํ ตํสทิสตาว อุภยสมฺพนฺโธ, กินฺตุ ตพฺพิปกฺขตา ตเทกเทสตา ตํสมฺปยุตฺตตาทิโก จ เวทิตพฺโพ. เกนจิ วุตฺเต กิสฺมิญฺจิ สุเต อวิจาเรตฺวา สทฺทหนํ สทฺธา, สยเมว ตํ วิจาเรตฺวา โรจนํ รุจิ, ‘‘เอวํ วา เอวํ วา ภวิสฺสตี’’ติ อาการวิจารณํ อาการปริวิตกฺโก, วิจาเรนฺตสฺส กตฺถจิ ทิฏฺฐิยา นิชฺฌานกฺขมนํ ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติ.

อาຣົມຍ່ອມມາສູ່ຄອງ ເພາະການເຖິງຄວາມເປັນສະພາວະທີ່ມະໂນວິນຍານ ແລະ ປັນຈະວິນຍານທັງຫຼາຍພຶງຖືເອົາໄດ້. ຄຳວ່າ 'ກະທົບແລ້ວ' ໄດ້ແກ່ ເຖິງຄອງຄືຄວາມເປັນສະພາວະທີ່ຢູ່ຕໍ່ໜ້າ ຂອງພຣະສະຣະພາທົກຜູ້ສະແດງທັມ. ແລະ ພຶງຊາບການມາສູ່ຄອງໂດຍປົກກະຕິ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສິ່ງທີ່ເຫັນແລ້ວເປັນຕົ້ນ, ແລະ ພຶງຊາບການໄຫວແຫ່ງພະວັງ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ຕື່ນຢູ່ ເຊິ່ງເປັນໄປຕາມກາຍທີ່ແຂງແຮງ ເພາະການຍ່ອຍອາຫານ, ອຸຕຸ, ອາຫານພิເສດ ແລະ ຄວາມພະຍາຍາມເປັນຕົ້ນ, ຫຼື ເປັນໄປຕາມກາຍຂອງຄົນປ່ວຍທີ່ຖືກລົມເປັນຕົ້ນບີບຄັ້ນແລ້ວ ເຊິ່ງເປັນປັດໄຈແຫ່ງການໄຫວແຫ່ງພະວັງນັ້ນ, ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອຸປະນິສັຍອັນແຮງກ້າ ມີກາຍິກະສຸກ, ກາຍິກະທຸກ, ອຸຕຸ ແລະ ອາຫານເປັນຕົ້ນ, ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປັດໄຈມີການຕັ້ງຈິດໄວ້, ການເຫັນອາຣົມທີ່ຄ້າຍຄືກັນ ແລະ ບໍ່ຄ້າຍຄືກັນ ແລະ ການເຫັນອາຣົມທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັນເປັນຕົ້ນ, ແລະ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ຫຼັບໃນຂະນະຝັນ ພຶງຊາບດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປັດໄຈມີທາດກຳເຣີບເປັນຕົ້ນ. ອາຣົມມີພຣະຣູບແຫ່ງພຣະພຸດທະເຈົ້າໃນອະນາຄົດເປັນຕົ້ນ ທີ່ຍັງບໍ່ເຄີຍເຫັນ ບໍ່ເຄີຍໄດ້ຍິນ ເຊິ່ງເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມເຫຼື້ອມໃສ ແລະ ຄວາມປາດຖະໜາຈະຖວາຍທານ ຍ່ອມມາສູ່ຄອງ ດ້ວຍຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັບສິ່ງທີ່ເຫັນ ແລະ ໄດ້ຍິນແລ້ວນັ້ນເອງ ເຊິ່ງກ່າວຄືຄວາມຄ້າຍຄືກັນກັບສິ່ງນັ້ນ. ຄວາມກ່ຽວຂ້ອງທັງສອງປະການບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ຄວາມຄ້າຍຄືກັນກັບສິ່ງນັ້ນເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ພຶງຊາບວ່າ ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນປະຕິປັກຕໍ່ສິ່ງນັ້ນ, ຄວາມເປັນສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງສິ່ງນັ້ນ ແລະ ຄວາມປະກອບຮ່ວມກັບສິ່ງນັ້ນເປັນຕົ້ນອີກດ້ວຍ. ເມື່ອມີຜູ້ໃດກ່າວ ຫຼື ໄດ້ຍິນເຣື່ອງໃດເຣື່ອງໜຶ່ງແລ້ວ ເຊື່ອຖືໂດຍບໍ່ພິຈາຣະນາ ຊື່ວ່າ 'ສັດທາ', ການພິຈາຣະນາເຣື່ອງນັ້ນດ້ວຍຕົນເອງແລ້ວພໍໃຈ ຊື່ວ່າ 'ຣຸຈິ', ການພິຈາຣະນາເຖິງອາການວ່າ 'ຈະເປັນຢ່າງນີ້ ຫຼື ຢ່າງນັ້ນ' ຊື່ວ່າ 'ອາການປະຣິວິດົກ', ຄວາມພໍໃຈເພາະການເພັ່ງພິຈາຣະນາດ້ວຍປັນຍາໃນເນື້ອຄວາມບາງປະການ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ພິຈາຣະນາຢູ່ ຊື່ວ່າ 'ທິດຖິນິຊຊານັກຂັນຕິ'.

เครุกหริตาลญฺชนาทิธาตูสุ. สุภนิมิตฺตํ สุภคฺคหณสฺส นิมิตฺตํ. ตํ สุภนิมิตฺตตฺตา รญฺชนียตฺตา จ โลภสฺส วตฺถุ. นิยมิตสฺส จิตฺตสฺส วเสน นิยมิตวเสน. เอวมิตเรสุ ทฺวีสุ. อาโภโค อาภุชิตํ. ลูขปุคฺคลา โทสพหุลา. อโทสพหุลา สินิทฺธปุคฺคลา. ตทธิมุตฺตตาติ ปีตินินฺนจิตฺตตา. อิเมหิ…เป… เวทิตพฺโพ ปีติยา โสมนสฺสวิปฺปโยคาสมฺภวโตติ อธิปฺปาโย.

ໃນແຮ່ທາດທັງຫຼາຍ ມີດິນແດງ, ຫຣະດານ ແລະ ຢາຢອດຕາເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ສຸພະນິມິດ' ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງໝາຍແຫ່ງການຖືເອົາໂດຍຄວາມງາມ. ອາຣົມນັ້ນ ຍ່ອມເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງໂລພະ ເພາະຄວາມເປັນສຸພະນິມິດ ແລະ ເພາະຄວາມເປັນໜ້າຍິນດີ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການກຳນົດ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຈິດທີ່ກຳນົດໄວ້ແລ້ວ. ໃນປະຣິຕາມິຕະ ແລະ ສະມຸດາຈາຣະ ທີ່ເຫຼືອອີກ 2 ປະການ ກໍມີນັຍຢ່າງນີ້ເອງ. ຄຳວ່າ 'ອາໂພຄະ' ໄດ້ແກ່ ອາພຸຊິຕະ (ການໃສ່ໃຈ). ບຸກຄົນຜູ້ຫຍາບຄາຍ ໄດ້ແກ່ ບຸກຄົນຜູ້ມີໂທສະຫຼາຍ. ບຸກຄົນຜູ້ມີອະໂທສະຫຼາຍ ໄດ້ແກ່ ບຸກຄົນຜູ້ອ່ອນໂຍນ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມນ້ອມໄປໃນສິ່ງນັ້ນ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນຜູ້ມີຈິດນ້ອມໄປໃນປີຕິ. ພຶງຊາບຄວາມເປັນສະພາວະທີ່ເກີດຮ່ວມກັບໂສມະນັດສະໃນການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກຸສົນຈິດນີ້ ດ້ວຍເຫດເຫຼົ່ານີ້... ເພາະຄວາມທີ່ປີຕິຍ່ອມບໍ່ປາສະຈາກໂສມະນັດສະ, ນີ້ຄືຄວາມປະສົງ.

ชีวิตวุตฺติยา อายตนภาวโต หตฺถาโรหาทิสิปฺปเมว สิปฺปายตนํ. กสิวาณิชฺชาทิกมฺมเมว กมฺมายตนํ. อายุเวทาทิวิชฺชา เอว วิชฺชาฏฺฐานํ. อพฺยาปชฺเชติ โทมนสฺสพฺยาปาทรหิเต รูปภเว. ธมฺมปทาติ ธมฺมโกฏฺฐาสา. ปิลวนฺตีติ อุปฏฺฐหนฺติ ปทิสฺสนฺติ. โยคาติ ภาวนาภิโยคา สมาธิโต. วตฺถุวิสทกิริยาติ อชฺฌตฺติกพาหิรานํ วตฺถูนํ นิมฺมลภาวกิริยา. สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ อญฺญมญฺญานติวตฺตนํ อินฺทฺริยสมตฺตปฏิปาทนตา. คมฺภีรานํ ญาเณน จริตพฺพานํ, คมฺภีรญาเณน วา จริตพฺพานํ สุตฺตนฺตานํ ปจฺจเวกฺขณา คมฺภีรญาณจริยปจฺจเวกฺขณา.

ສິລະປະມີການຂີ່ຊ້າງເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ 'ສິບປາຍະຕະນະ' ເພາະເປັນເຫດແຫ່ງການລ້ຽງຊີວິດ. ການງານມີການເຮັດນາ ແລະ ການຄ້າຂາຍເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ 'ກັມມາຍະຕະນະ'. ວິຊາມີອາຍຸຣະເວດເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ 'ວິຊຊາຖານ'. ຄຳວ່າ 'ໃນພູມທີ່ບໍ່ມີຄວາມບຽດບຽນ' ໄດ້ແກ່ ໃນຣູບພົບອັນປາສະຈາກພະຍາບາດຄືໂທມະນັດ. ຄຳວ່າ 'ທັມມະປະທະ' ໄດ້ແກ່ ໝວດທັມທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມຟູຂຶ້ນ' ໄດ້ແກ່ ປາກົດຂຶ້ນ ຫຼື ສະແດງໃຫ້ເຫັນແກ່ຍານ. ຄຳວ່າ 'ໂຍຄະ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມພະຍາຍາມໃນພາວະນາ ເພາະສະມາທິ. ຄຳວ່າ 'ການເຮັດວັດຖຸໃຫ້ຜ່ອງໃສ' ໄດ້ແກ່ ການເຮັດວັດຖຸທັງພາຍໃນ ແລະ ພາຍນອກໃຫ້ປາສະຈາກມົນທິນ. ການບໍ່ໃຫ້ອິນຊີທັງຫຼາຍມີສັດທາເປັນຕົ້ນຍິ່ງກວ່າກັນແລະກັນ ຊື່ວ່າ '...ການເຮັດອິນຊີໃຫ້ສະເໝີກັນ'. ການພິຈາຣະນາພຣະສູດທັງຫຼາຍທີ່ເລິກເຊິ່ງ ເຊິ່ງເປັນໂຄຈອນແຫ່ງຍານ ຫຼື ທີ່ຄວນທ່ອງທ່ຽວໄປດ້ວຍຍານອັນເລິກເຊິ່ງ ຊື່ວ່າ 'ການພິຈາຣະນາການທ່ຽວໄປແຫ່ງຍານອັນເລິກເຊິ່ງ'.

วํโสติ อนุกฺกโม. ตนฺตีติ สนฺตติ. ปเวณีติ สมฺพนฺโธ. สพฺพเมตํ จาริตฺตกิริยาปพนฺธสฺส วจนํ. จาริตฺตสีลตฺตา สีลมยํ. ‘‘ทสฺสามี’’ติ วจีเภเทน วตฺถุสฺส ปริณตตฺตา ตโต ปฏฺฐาย ทานํ อารทฺธํ นาม โหติ[Pg.71], ยโต ตสฺส อตฺตโน ปริณามนาทีสุ อาปตฺติ โหติ. วิชฺชมานวตฺถุสฺมึ จินฺตนกาลโต ปฏฺฐาย ทานํ อารทฺธนฺติ ตตฺถ ทานมยํ กุสลํ โหตีติ อธิปฺปาโย. น หิ ทานวตฺถุํ อวิชฺชมานกมฺปิ สงฺขโรนฺตสฺส กุสลํ น โหตีติ. ตํ ปน ทานมยสฺส ปุพฺพภาโคติ ตเทว ภเชยฺย, วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ. กุลวํสาทิวเสนาติ อุทาหรณมตฺตเมเวตํ. อตฺตนา สมาทินฺนวตฺตวเสน สปฺปุริสวตฺตคามชนปทวตฺตาทิวเสน จ จาริตฺตสีลตา เวทิตพฺพา.

ຄຳວ່າ 'ວົງ' ໄດ້ແກ່ ລຳດັບ. ຄຳວ່າ 'ຕັນຕິ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມສືບເນື່ອງ. ຄຳວ່າ 'ປະເວນີ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມກ່ຽວຂ້ອງ. ຄຳທັງໝົດນີ້ ເປັນຄຳກ່າວເຖິງຄວາມສືບເນື່ອງແຫ່ງການກະທຳທີ່ເປັນຈາຣີດ. ຊື່ວ່າ 'ສີລາມະຍະ' ເພາະຄວາມເປັນຈາຣີດສີລ. ເພາະຄວາມທີ່ໄທຍະທັມນ້ອມໄປແລ້ວດ້ວຍການເປັ່ງວາຈາວ່າ 'ຂ້າພະເຈົ້າຈະຖວາຍ' ດັ່ງນັ້ນ ຕັ້ງແຕ່ການເປັ່ງວາຈານັ້ນເປັນຕົ້ນໄປ ທານຈຶ່ງຊື່ວ່າເຣີ່ມຕົ້ນແລ້ວ, ເພາະເຫດນັ້ນ ເມື່ອຜູ້ນັ້ນນ້ອມໄທຍະທັມນັ້ນມາເພື່ອຕົນເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນອາບັດ. ໃນໄທຍະທັມທີ່ມີຢູ່ ຕັ້ງແຕ່ເວລາທີ່ຄິດເປັນຕົ້ນໄປ ທານຊື່ວ່າເຣີ່ມຕົ້ນແລ້ວ ດັ່ງນັ້ນ ກຸສົນທີ່ເປັນທານະມະຍະ ຍ່ອມມີໃນເວລານັ້ນ, ນີ້ຄືຄວາມປະສົງ. ຈິງຢູ່, ກຸສົນຍ່ອມບໍ່ແມ່ນວ່າຈະບໍ່ເກີດຂຶ້ນແກ່ບຸກຄົນຜູ້ຈັດແຈງໄທຍະທັມ ເຖິງແມ່ນວ່າໄທຍະທັມນັ້ນຈະຍັງບໍ່ມີຢູ່ກໍຕາມ. ແຕ່ກຸສົນນັ້ນ ເປັນບຸບພະພາກແຫ່ງທານະມະຍະ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງສົມຄວນເຂົ້າເຖິງທານະມະຍະນັ້ນເອງ, ຕັດໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕະກູນວົງເປັນຕົ້ນ' ນີ້ ເປັນພຽງຄຳສະແດງອຸທາຫອນເທົ່ານັ້ນ. ພຶງຊາບຄວາມເປັນຈາຣີດສີລ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວັດທີ່ຕົນສະມາທານແລ້ວ ແລະ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັບປຸຣິສະວັດ, ຄາມະວັດ ແລະ ຊະນະປະທະວັດ ເປັນຕົ້ນ.

สวตฺถุกนฺติ เภริอาทิวตฺถุสหิตํ กตฺวา. วิชฺชมานกวตฺถุนฺติ เภริอาทิวตฺถุํ. ธมฺมสฺสวนโฆสนาทีสุ จ สวตฺถุกํ กตฺวา สทฺทสฺส ทานํ สทฺทวตฺถูนํ ฐานกรณานํ สสทฺทปฺปวตฺติกรณเมวาติ ตสฺส จินฺตนํ วิชฺชมานวตฺถุปริจฺจาโค เวทิตพฺโพ. ภาเชตฺวา ทสฺเสสิ ธมฺมราชา อิธ จ รูปารมฺมณาทิภาวํ, อญฺญตฺถ จ ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, ปุญฺญกิริยวตฺถูนี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๐๕) ทานมยาทิภาวํ, อปรตฺถ จ ‘‘กตเม ธมฺมา กุสลา? ตีณิ…เป… ตํสมุฏฺฐานํ กายกมฺม’’นฺติอาทินา กายกมฺมาทิภาวญฺจ วทนฺโต. อปริยาปนฺนา จาติ ปรมตฺถโต อวิชฺชมานตฺตา อญฺญายตนตฺตา จ อสงฺคหิตา.

ຄຳວ່າ Savatthuka (ມີວັດຖຸ) ຄື ເຮັດໃຫ້ເປັນໄປພ້ອມດ້ວຍວັດຖຸມີກອງເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Vijjamānakavatthu (ວັດຖຸທີ່ມີຢູ່) ຄື ວັດຖຸມີກອງເປັນຕົ້ນ. ແລະ ໃນການປ່າວປະກາດເວລາຟັງທຳເປັນຕົ້ນ, ການໃຫ້ສຽງໂດຍເຮັດໃຫ້ມີວັດຖຸ ຄື ການເຮັດໃຫ້ເກີດມີສຽງພ້ອມດ້ວຍສຽງ ແຫ່ງຖານ ແລະ ກະຣົນ ອັນເປັນທີ່ຕັ້ງຂອງສຽງ, ຄວາມຄິດຂອງຜູ້ນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ເປັນການບໍລິຈາກວັດຖຸທີ່ມີຢູ່. ພຣະທຳມະຣາຊາ ເມື່ອຊົງສະແດງ ຈຶ່ງຊົງຈຳແນກສະແດງໄວ້ ເຊິ່ງຄວາມເປັນຮູບາຣົມເປັນຕົ້ນໃນທີ່ນີ້, ແລະ ໃນສູດອື່ນ ຊົງສະແດງຄວາມເປັນທານະໄມເປັນຕົ້ນ ວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ບຸນກິຣິຍາວັດຖຸ 3 ປະການເຫຼົ່ານີ້ມີຢູ່', ແລະ ໃນທີ່ອື່ນອີກ ຊົງສະແດງຄວາມເປັນກາຍະກຳເປັນຕົ້ນ ໂດຍນັຍມີທຳເປັນກຸສົນເປັນຕົ້ນວ່າ 'ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນກຸສົນເປັນໄຮ? 3... ກາຍະກຳມີທຳນັ້ນເປັນສະມຸດຖານ'. ຄຳວ່າ Apariyāpannā ca (ແລະ ພວກອະປະຣິຍາປັນນະ) ຄື ທຳທີ່ບໍ່ໄດ້ສົງເຄາະເຂົ້າ ເພາະບໍ່ມີຢູ່ໂດຍປຣະມັດ ແລະ ເພາະເປັນອາຍະຕະນະອື່ນ.

ปริโภครโส ปริโภคปจฺจยํ ปีติโสมนสฺสํ. อยํ ปน รสสมานตาวเสน คหณํ อุปาทาย รสารมฺมณนฺติ วุตฺโต, น สภาวโต. สภาเวน ปน คหณํ อุปาทาย ปีติโสมนสฺสํ ธมฺมารมฺมณเมว โหตีติ ‘‘สุขา เวทนา ธมฺมารมฺมณ’’นฺติ วุตฺตํ. อารมฺมณเมว นิพทฺธนฺติ รูปารมฺมณํ…เป… ธมฺมารมฺมณนฺติ เอวํ นิยเมตฺวา วุตฺตํ. กมฺมสฺส อนิพทฺธตฺตาติ กมฺมสฺส อนิยตตฺตา. ยถา หิ รูปาทีสุ เอการมฺมณํ จิตฺตํ อนญฺญารมฺมณํ โหติ, น เอวํ กายทฺวาราทีสุ เอกทฺวาริกกมฺมํ อญฺญสฺมึ ทฺวาเร นุปฺปชฺชติ, ตสฺมา กมฺมสฺส ทฺวารนิยมรหิตตฺตา ทฺวารมฺปิ กมฺมนิยมรหิตนฺติ อิธ อารมฺมณํ วิย นิยเมตฺวา น วุตฺตํ. วินา อารมฺมเณน อนุปฺปชฺชนโตติ เอตสฺสปิ จตฺโถ ‘‘ยถา กายกมฺมาทีสุ เอกํ กมฺมํ เตน ทฺวาเรน วินา อญฺญสฺมึ ทฺวาเร จรติ, น เอวํ รูปาทีสุ เอการมฺมณํ จิตฺตํ เตนารมฺมเณน วินา อารมฺมณนฺตเร อุปฺปชฺชตี’’ติ เวทิตพฺโพ. น หิ ยถา วจีทฺวาเร อุปฺปชฺชมานมฺปิ ‘‘กายกมฺม’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ สทฺทารมฺมเณ อุปฺปชฺชมานํ ‘‘รูปารมฺมณ’’นฺติ วุจฺจติ.

ຣົດແຫ່ງການໃຊ້ສອຍ ຄື ປີຕິແລະໂສມະນັດທີ່ມີການໃຊ້ສອຍເປັນປັດໄຈ. ແຕ່ປີຕິແລະໂສມະນັດນີ້ ທ່ານກ່າວວ່າເປັນຣົດສາຣົມ ໂດຍອາໄສການຖືເອົາດ້ວຍຄວາມເປັນທຳທີ່ມີຣົດສະεໝີກັນ, ບໍ່ແມ່ນກ່າວໂດຍສະພາວະ. ແຕ່ຖ້າຖືເອົາໂດຍສະພາວະ ປີຕິແລະໂສມະນັດຍ່ອມເປັນທຳມາຣົມແທ້ໆ, ເພາະເຫດນັ້ນ ໃນອັດຖະກະຖາຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ສຸຂະເວທະນາເປັນທຳມາຣົມ'. ຄຳວ່າ 'ອາຣົມເທົ່ານັ້ນທີ່ແນ່ນອນ' ຄື ຊົງກຳນົດສະແດງໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ ຮູບາຣົມ... ທຳມາຣົມ. ຄຳວ່າ 'ເພາະກຳບໍ່ແນ່ນອນ' ຄື ເພາະກຳບໍ່ມີກຳນົດແນ່ນອນ. ດ້ວຍວ່າ ໃນບັນດາຮູບາຣົມເປັນຕົ້ນ ຈິດທີ່ມີອາຣົມດຽວ ຍ່ອມບໍ່ມີອາຣົມອື່ນ ສັນໃດ, ໃນບັນດາກາຍະທະວານເປັນຕົ້ນ ກຳທີ່ມີທະວານດຽວ ຍ່ອມບໍ່ແມ່ນວ່າຈະບໍ່ເກີດໃນທະວານອື່ນ ສັນນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ເພາະກຳປາສະຈາກການກຳນົດທະວານ, ແມ່ນທະວານກໍປາສະຈາກການກຳນົດດ້ວຍກຳ, ໃນມະຫາກຸສົນຈິດທຳອິດນີ້ ຈຶ່ງບໍ່ຊົງກຳນົດສະແດງໄວ້ເໝືອນຢ່າງອາຣົມ. ແລະ ເນື້ອຄວາມແຫ່ງຄຳນີ້ວ່າ 'ເພາະບໍ່ເກີດຂຶ້ນໂດຍປາສະຈາກອາຣົມ' ພຶງຊາບວ່າ 'ກຳຢ່າງໜຶ່ງໃນບັນດາກາຍະກຳເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປໃນທະວານອື່ນໂດຍປາສະຈາກທະວານນັ້ນໄດ້ ສັນໃດ, ຈິດທີ່ມີອາຣົມດຽວໃນບັນດາຮູບາຣົມເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນໃນອາຣົມອື່ນໂດຍປາສະຈາກອາຣົມນັ້ນ ສັນນັ້ນ'. ເພາະວ່າ ກຳແມ່ນເກີດຂຶ້ນໃນວະຈີທະວານ ກໍຍັງຮຽກວ່າ 'ກາຍະກຳ' ໄດ້ ສັນໃດ, ຈິດທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນສັດທາຣົມ ຈະຮຽກວ່າ 'ຮູບາຣົມ' ສັນນັ້ນ ບໍ່ໄດ້.

กามาวจรกุสลํ

ກາມາວະຈະຣະກຸສົນ

กายกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา

ການອະທິບາຍເລື່ອງກາຍະກຳມະທະວານ

อิมสฺส [Pg.72] ปนตฺถสฺสาติ กมฺมทฺวารานํ อญฺญมญฺญสฺมึ อนิยตตาย ‘‘ทฺวาเร จรนฺติ กมฺมานี’’ติอาทินา ปกาสนตฺถํ. ปญฺจ วิญฺญาณานีติ เอตฺถ ฉฏฺฐสฺส วิญฺญาณสฺส ตสฺส จ ทฺวารสฺส อนุทฺเทโส ทฺวารทฺวารวนฺตานํ สหาภาวา. นิยตรูปรูปวเสน จตุสมุฏฺฐานิกกายา วุตฺตาติ สทฺทสฺส วิการรูปาทีนญฺจ อสงฺคโห.

ຄຳວ່າ 'ກໍເພື່ອເນື້ອຄວາມນີ້' ຄື ເພື່ອສະແງຄວາມບໍ່ແນ່ນອນແກ່ກັນແລະກັນແຫ່ງກຳມະທະວານທັງຫຼາຍ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ກຳທັງຫຼາຍຍ່ອມເປັນໄປໃນທະວານ'. ໃນຄຳວ່າ 'ວິນຍານ 5' ນີ້, ການບໍ່ລະບຸເຖິງວິນຍານທີ 6 ແລະ ທະວານຂອງວິນຍານນັ້ນ ເພາະຄວາມບໍ່ເກີດຮ່ວມກັນແຫ່ງທະວານແລະທຳທີ່ມີທະວານ. ທີ່ກ່າວວ່າ 'ກາຍມີສະມຸດຖານ 4' ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຮູບທີ່ມີຮູບແນ່ນອນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ສົງເຄາະເອົາສັດທະຮູບ ແລະ ວິການະຮູບເປັນຕົ້ນ.

ปฐมชวนสมุฏฺฐิตา วาโยธาตุ ยทิปิ ตสฺมึ ขเณ รูปานํ เทสนฺตรุปฺปตฺติเหตุภาเวน จาเลตุํ น สกฺโกติ, ตถาปิ วิญฺญตฺติวิการสหิตาว สา เวทิตพฺพา. ทสสุ หิ ทิสาสุ ยํ ทิสํ คนฺตุกาโม องฺคปจฺจงฺคานิ วา ขิปิตุกาโม, ตํทิสาภิมุขาเนว รูปานิ สา สนฺถมฺเภติ สนฺธาเรติ จาติ ตทภิมุขภาววิการวตี โหติ, อธิปฺปายสหภาวี จ วิกาโร วิญฺญตฺตีติ. เอวญฺจ กตฺวา อาวชฺชนสฺสปิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกภาโว ยถาธิปฺปายวิการรูปุปฺปาทเนน อุปปนฺโน โหติ, ยโต พาตฺตึส จิตฺตานิ รูปิริยาปถวิญฺญตฺติชนกานิ วุตฺตานีติ. โยชนํ คโต, ทสโยชนํ คโตติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชาเปติ อเนกสหสฺสวารํ อุปฺปนฺนา.

ວາໂຍທາດທີ່ຕັ້ງຂຶ້ນໂດຍຊະວະນະດວງທຳອິດ ແມ່ນວ່າໃນຂະນະນັ້ນ ຈະບໍ່ສາມາດເຮັດໃຫ້ເຄື່ອນໄຫວໄດ້ ໂດຍຄວາມເປັນເຫດໃຫ້ຮູບທັງຫຼາຍເກີດໃນຕ່າງທີ່, ແຕ່ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ວາໂຍທາດນັ້ນກໍພຶງຊາບວ່າ ເປັນໄປພ້ອມດ້ວຍວິການະຮູບຄືວິນຍັດນັ້ນເອງ. ດ້ວຍວ່າ ໃນທິດທັງ 10 ຜູ້ນັ້ນປາດຖະໜາຈະໄປສູ່ທິດໃດ ຫຼື ປາດຖະໜາຈະຢຽດອະໄວຍະວະນ້ອຍໃຫຍ່, ວາໂຍທາດນັ້ນຍ່ອມຄ້ຳຈຸນແລະຊົງໄວ້ ເຊິ່ງຮູບທັງຫຼາຍໃຫ້ມຸ່ງໜ້າໄປສູ່ທິດນັ້ນເທົ່ານັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ວາໂຍທາດນັ້ນຈຶ່ງມີຄວາມປ່ຽນແປງຄືການມຸ່ງໜ້າໄປສູ່ທິດນັ້ນ, ແລະ ຄວາມປ່ຽນແປງທີ່ເກີດຮ່ວມກັບຄວາມປາດຖະໜານັ້ນ ຮຽກວ່າ 'ວິນຍັດ'. ແລະ ເມື່ອເຮັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຄວາມເປັນສະມຸດຖານໃຫ້ເກີດວິນຍັດແມ່ນແຫ່ງອາວັດຊະນະ ກໍຍ່ອມສົມຄວນ ໂດຍການເຮັດໃຫ້ວິການະຮູບເກີດຂຶ້ນຕາມຄວາມປາດຖະໜາ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ຈິດ 32 ດວງ ເປັນຜູ້ໃຫ້ເກີດຮູບ ອິຣິຍາບົດ ແລະ ວິນຍັດ. ວາໂຍທາດທີ່ເກີດຂຶ້ນຫຼາຍພັນເທື່ອ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ເຖິງຄວາມຄວນກ່າວວ່າ 'ໄປໄດ້ 1 ໂຍດແລ້ວ, ໄປໄດ້ 10 ໂຍດແລ້ວ'.

วาโยธาตุยา…เป… ปจฺจโย ภวิตุนฺติ ถมฺภนจลเนสุ วาโยธาตุยา ปจฺจโย ภวิตุํ สมตฺโถ จิตฺตสมุฏฺฐานมหาภูตานํ เอโก อาการวิเสโส อตฺถิ, อยํ วิญฺญตฺติ นาม. เตสญฺหิ ตทาการตฺตา วาโยธาตุ ถมฺเภติ จาเลติ จาติ. น จิตฺตสมุฏฺฐานาติ เอเตน ปรมตฺถโต อภาวํ ทสฺเสติ. น หิ รูปํ อปฺปจฺจยํ อตฺถิ, น จ นิพฺพานวชฺโช อตฺโถ นิจฺโจ อตฺถีติ. วิญฺญตฺติตายาติ วิญฺญตฺติวิการตาย. จิตฺตสมุฏฺฐานภาโว วิย มหาภูตวิการตาย อุปาทารูปภาโว จ อธิปฺเปโตติ เวทิตพฺโพ.

ຄຳວ່າ 'ເພື່ອເປັນປັດໄຈແກ່ວາໂຍທາດ...' ຄື ໃນການຄ້ຳຈຸນແລະການເຄື່ອນໄຫວ, ມີອາການພິເສດຢ່າງໜຶ່ງ ແຫ່ງມະຫາພູດຮູບທີ່ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານ ທີ່ສາມາດເປັນປັດໄຈແກ່ວາໂຍທາດໄດ້, ອາການພິເສດນີ້ຮຽກວ່າ 'ວິນຍັດ'. ເພາະວ່າ ເມື່ອມະຫາພູດຮູບເຫຼົ່ານັ້ນມີອາການພິເສດນັ້ນ, ວາໂຍທາດຈຶ່ງຄ້ຳຈຸນແລະເຮັດໃຫ້ເຄື່ອນໄຫວໄດ້. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນມີຈິດເປັນສະມຸດຖານ' ນີ້ ທ່ານສະແດງຄວາມບໍ່ມີຢູ່ໂດຍປຣະມັດ. ເພາະວ່າ ຮູບທີ່ບໍ່ມີປັດໄຈ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ແລະ ສິ່ງທີ່ທ່ຽງແທ້ ນອກຈາກພຣະນິພານແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມເປັນວິນຍັດ' ຄື ເພາະຄວາມເປັນວິການະຮູບຄືວິນຍັດ. ພຶງຊາບວ່າ ຄວາມເປັນອຸປາດາຍຮູບ ເພາະຄວາມເປັນວິການະແຫ່ງມະຫາພູດຮູບ ກໍເປັນສິ່ງທີ່ປະສົງເອົາ ເໝືອນຢ່າງຄວາມເປັນຈິດຕະສະມຸດຖານ.

กายิกกรณนฺติ กายทฺวารปฺปวตฺตํ จิตฺตกิริยํ, อธิปฺปายนฺติ อตฺโถ. กาเรติ มญฺเญติ เอเตน วณฺณคฺคหณานุสาเรน คหิตาย วิญฺญตฺติยา ยํ กรณํ วิญฺญาตพฺพํ, ตสฺส วิชานเนน วิญฺญตฺติยา วิญฺญาตตฺตํ ทสฺเสติ. น หิ วิญฺญตฺติรหิเตสุ รุกฺขจลนาทีสุ ‘‘อิทเมส กาเรตี’’ติ วิชานนํ โหตีติ. จกฺขุวิญฺญาณสฺส หิ รูเป อภินิปาตมตฺตํ กิจฺจํ, น อธิปฺปายสหภุโน จลนวิการสฺส คหณํ. จิตฺตสฺส ปน ลหุปริวตฺติตาย จกฺขุวิญฺญาณวีถิยา [Pg.73] อนนฺตรํ มโนวิญฺญาเณน วิญฺญาตมฺปิ จลนํ จกฺขุนา ทิฏฺฐํ วิย มญฺญนฺติ อวิเสสวิทุโน, ตสฺมา ยถา นีลาภินิปาตวสปฺปวตฺตาย จกฺขุวิญฺญาณวีถิยา นีลนฺติ ปวตฺตาย มโนวิญฺญาณวีถิยา จ อนฺตรํ น วิญฺญายติ, เอวํ อวิญฺญายมานนฺตเรน มโนทฺวารวิญฺญาเณน คหิเต ตสฺมึ จิตฺเตน สเหว อนุปริวตฺเต กายถมฺภนวิการโจปนสงฺขาเต ‘‘อิทเมส กาเรติ, อยมสฺส อธิปฺปาโย’’ติ วิชานนํ โหติ.

ຄຳວ່າ 'ກາຍິກະກະຣະນະ' ຄື ກິຣິຍາຂອງຈິດທີ່ເປັນໄປໃນກາຍະທະວານ, ອະທິບາຍວ່າ ຄວາມປາດຖະໜາ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຍ່ອມສຳຄັນວ່າ ເຮັດຢູ່' ນີ້ ທ່ານສະແດງຄວາມທີ່ວິນຍັດເປັນສິ່ງທີ່ຮູ້ໄດ້ ໂດຍການຮູ້ເຊິ່ງການກະທຳທີ່ພຶງຮູ້ໄດ້ ດ້ວຍວິນຍັດທີ່ຖືເອົາຕາມລຳດັບແຫ່ງການເຫັນວັນນະ. ເພາະວ່າ ໃນການເຄື່ອນໄຫວຂອງຕົ້ນໄມ້ເປັນຕົ້ນທີ່ປາສະຈາກວິນຍັດ, ຄວາມຮູ້ວ່າ 'ຜູ້ນີ້ຍ່ອມເຮັດສິ່ງນີ້' ຍ່ອມບໍ່ມີ. ດ້ວຍວ່າ ກິດຂອງຈັກຂຸວິນຍານ ມີພຽງການຕົກໄປໃນຮູບເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນການຖືເອົາວິການະຄືການເຄື່ອນໄຫວທີ່ເກີດຮ່ວມກັບຄວາມປາດຖະໜາ. ແຕ່ເພາະຄວາມເກີດດັບຢ່າງຮວດເຣັວແຫ່ງຈິດ, ຄົນທົ່ວໄປທີ່ບໍ່ຮູ້ຄວາມຕ່າງກັນ ຍ່ອມສຳຄັນວ່າ ວິການະຄືການເຄື່ອນໄຫວ ແມ່ນຮູ້ໄດ້ດ້ວຍມະໂນວິນຍານໃນລຳດັບແຫ່ງຈັກຂຸວິນຍານວິຖີ ກໍເໝືອນເຫັນດ້ວຍຕາ. ເພາະເຫດນັ້ນ ສັນໃດ, ຄວາມຕ່າງກັນລະຫວ່າງຈັກຂຸວິນຍານວິຖີທີ່ເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຕົກໄປໃນສີຂຽວ ກັບມະໂນວິນຍານວິຖີທີ່ເປັນໄປວ່າ 'ສີຂຽວ' ຍ່ອມບໍ່ປາກົດ ສັນໃດ, ສັນນັ້ນ, ເມື່ອມະໂນທະວານວິນຍານຖືເອົາ ເຊິ່ງວິການະຮູບນັ້ນ ອັນເປັນໄປຕາມຈິດ ທີ່ຮຽກວ່າ ວິການະຄືການຄ້ຳຈຸນກາຍແລະການເຄື່ອນໄຫວ ໂດຍຄວາມຕ່າງກັນທີ່ບໍ່ປາກົດ, ຄວາມຮູ້ວ່າ 'ຜູ້ນີ້ຍ່ອມເຮັດສິ່ງນີ້, ນີ້ຄືຄວາມປາດຖະໜາຂອງຜູ້ນັ້ນ' ຍ່ອມມີ.

ตาลปณฺณาทิรูปานิ ทิสฺวา ตทนนฺตรปฺปวตฺตาย มโนทฺวารวีถิยา อวิญฺญายมานนฺตราย ตาลปณฺณาทีนํ อุทกาทิสหจาริปฺปการตํ สญฺญาณาการํ คเหตฺวา อุทกาทิคฺคหณํ วิย. เอตฺถ อุทกํ ภวิสฺสตีติอาทินา จ อุทกาทิสมฺพนฺธนากาเรน รูปคฺคหณานุสารวิญฺญาเณน ยํ อุทกาทิ วิญฺญาตพฺพํ, ตสฺส วิชานเนน ตทาการสฺส วิญฺญาตตา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. เอตสฺส ปน กายิกกรณคฺคหณสฺส อุทกาทิคฺคหณสฺส จ ปุริมสิทฺธสมฺพนฺธคฺคหณํ อุปนิสฺสโย โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ ปน นาลมฺพิตาปิ วิญฺญตฺติ กายิกกรณคฺคหณสฺส จ ปจฺจโย ปุริมสิทฺธสมฺพนฺธคฺคหโณปนิสฺสยวเสน สาธิปฺปายวิการภูตวณฺณคฺคหณานนฺตรํ ปวตฺตมานสฺส อธิปฺปายคฺคหณสฺส อธิปฺปายสหภูวิการาภาเว อภาวโต, เอวํ สติ วณฺณคฺคหณานนฺตเรน อุทกาทิคฺคหเณเนว ตาลปณฺณาทิสญฺญาณากาโร วิย วณฺณคฺคหณานนฺตเรน อธิปฺปายคฺคหเณเนว วิญฺญตฺติ ปากฏา โหตีติ ‘‘อิทญฺจิทญฺจ เอส กาเรติ มญฺเญ’’ติ อธิปฺปายวิชานเนเนว วิญฺญตฺติยา วิญฺญาตตา วุตฺตา.

ປຽບເໝືອນການເຫັນຮູບມີໃບຕານເປັນຕົ້ນ ແລ້ວຖືເອົາເຄື່ອງໝາຍຄືອາການທີ່ໃບຕານເປັນຕົ້ນເປັນໄປຮ່ວມກັບນ້ຳເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍມະໂນທະວານວິຖີທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນລຳດັບນັ້ນ ໂດຍຄວາມຕ່າງກັນທີ່ບໍ່ປາກົດ, ແລ້ວຖືເອົານ້ຳເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ທ່ານກ່າວເຖິງຄວາມທີ່ອາການນັ້ນເປັນສິ່ງທີ່ຮູ້ໄດ້ ໂດຍການຮູ້ເຊິ່ງນ້ຳເປັນຕົ້ນທີ່ພຶງຮູ້ໄດ້ ດ້ວຍວິນຍານທີ່ເປັນໄປຕາມການຖືເອົາຮູບ ໂດຍອາການທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບນ້ຳເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ໃນທີ່ນີ້ຈັກມີນ້ຳ'. ກໍພຶງຊາບວ່າ ການຖືເອົາຄວາມກ່ຽວຂ້ອງທີ່ສຳເລັດແລ້ວໃນກ່ອນ ຍ່ອມເປັນອຸປະນິດໄສ ແກ່ການຖືເອົາກາຍິກະກະຣະນະນີ້ ແລະ ແກ່ການຖືເອົານ້ຳເປັນຕົ້ນນັ້ນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ແມ່ນວ່າວິນຍັດຈະບໍ່ໄດ້ເປັນອາຣົມ ກໍຍັງເປັນປັດໄຈແກ່ການຖືເອົາກາຍິກະກະຣະນະໄດ້ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອຸປະນິດໄສຄືການຖືເອົາຄວາມກ່ຽວຂ້ອງທີ່ສຳເລັດແລ້ວໃນກ່ອນ, ເພາະວ່າ ເມື່ອບໍ່ມີວິການະທີ່ເກີດຮ່ວມກັບຄວາມປາດຖະໜາ, ການຖືເອົາຄວາມປາດຖະໜາ ທີ່ເປັນໄປໃນລຳດັບແຫ່ງການຖືເອົາວັນນະອັນເປັນວິການະພ້ອມດ້ວຍຄວາມປາດຖະໜາ ຍ່ອມມີບໍ່ໄດ້. ເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້, ປຽບເໝືອນເຄື່ອງໝາຍແຫ່ງໃບຕານເປັນຕົ້ນ ປາກົດໄດ້ດ້ວຍການຖືເອົານ້ຳເປັນຕົ້ນໃນລຳດັບແຫ່ງການຖືເອົາວັນນະ, ວິນຍັດກໍຍ່ອມປາກົດໄດ້ດ້ວຍການຖືເອົາຄວາມປາດຖະໜາໃນລຳດັບແຫ່ງການຖືເອົາວັນນະ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວເຖິງຄວາມທີ່ວິນຍັດເປັນສິ່ງທີ່ຮູ້ໄດ້ ໂດຍການຮູ້ຄວາມປາດຖະໜານັ້ນເອງ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຂ້ອຍສຳຄັນວ່າ ຜູ້ນີ້ຍ່ອມເຮັດສິ່ງນີ້ແລະສິ່ງນີ້'.

อยํ โน ปหริตุกาโมติ อธิปฺปายวิชานเนน วิญฺญตฺติยา ปากฏภาวํ ทสฺเสติ. น หิ ตทปากฏภาเว อธิปฺปายวิชานนํ โหตีติ. สมฺมุขี…เป… เยว นาม โหตีติ อสมฺมุขีภูตตาย อนาปาถคตานํ รูปาทีนํ จกฺขุวิญฺเญยฺยาทิภาโว วิย สภาวภูตํ ตํ ทฺวิธา วิญฺญตฺติภาวํ สาเธติ. ปรํ โพเธตุกามตาย วินาปิ อภิกฺกมนาทิปฺปวตฺตเนน โส จิตฺตสหภูวิกาโร อธิปฺปายํ วิญฺญาเปติ, สยญฺจ วิญฺญายตีติ ทฺวิธาปิ วิญฺญตฺติเยวาติ เวทิตพฺพา.

ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຜູ້ນີ້ປາດຖະໜາຈະຕີພວກເຮົາ' ນີ້ ທ່ານສະແດງຄວາມປາກົດແຫ່ງວິນຍັດ ໂດຍການຮູ້ຄວາມປາດຖະໜາ. ເພາະວ່າ ເມື່ອວິນຍັດນັ້ນບໍ່ປາກົດ, ການຮູ້ຄວາມປາດຖະໜາ ຍ່ອມມີບໍ່ໄດ້. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຍ່ອມເປັນເໝືອນຢູ່ຕໍ່ໜ້າ...' ນີ້ ທ່ານເຮັດໃຫ້ສຳເລັດເຊິ່ງຄວາມເປັນວິນຍັດ 2 ປະການ ອັນເປັນສະພາວະ, ປຽບເໝືອນຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຮູ້ໄດ້ດ້ວຍຈັກຂຸວິນຍານເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງຮູບເປັນຕົ້ນທີ່ບໍ່ໄດ້ຢູ່ຕໍ່ໜ້າແລະບໍ່ໄດ້ຕົກສູ່ຄອງ. ແມ່ນປາສະຈາກຄວາມປາດຖະໜາຈະໃຫ້ຄົນອື່ນຮູ້, ວິການະຮູບທີ່ເກີດຮ່ວມກັບຈິດນັ້ນ ຍ່ອມສະແດງຄວາມປາດຖະໜາ ໂດຍການເຮັດໃຫ້ເກີດການກ້າວໄປຂ້າງໜ້າເປັນຕົ້ນ, ແລະ ຕົວມັນເອງກໍຖືກຮູ້ໄດ້, ພຶງຊາບວ່າ ໂດຍປະການທັງສອງນີ້ ກໍເປັນວິນຍັດທັງນັ້ນ.

ตสฺมึ ทฺวาเร สิทฺธาติ เตน ทฺวาเรน วิญฺญาตพฺพภาวโต เตเนว ทฺวาเรน นามลาภโต ตสฺมึ ทฺวาเร ปากฏภาววเสน สิทฺธา. กุสลํ วา อกุสลํ วาติ ฐเปตพฺพํ. กสฺมา? ยสฺมา ปรวาทิโน อวิปากสฺส กมฺมภาโว [Pg.74] น สิทฺโธ, อิตรสฺส ปน สิทฺโธติ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกานํ เอกาทสนฺนํ กิริยจิตฺตานํ วเสน ติกํ ปูเรตฺวา ฐเปตพฺพํ.

ຄຳວ່າ 'ສຳເລັດໃນທະວານນັ້ນ' ຄື ເປັນສິ່ງທີ່ສຳເລັດແລ້ວ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມປາກົດໃນທະວານນັ້ນ, ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ພຶງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍທະວານນັ້ນ ແລະ ເພາະໄດ້ຊື່ດ້ວຍທະວານນັ້ນນັ້ນເອງ. ຄວນຕັ້ງໄວ້ວ່າ 'ເປັນກຸສົນ ຫຼື ອະກຸສົນ'. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນກຳແຫ່ງກິຣິຍາຈິດທີ່ບໍ່ມີວິບາກ ຍ່ອມບໍ່ສຳເລັດແກ່ປໍຣะວາທີ, ແຕ່ຍ່ອມສຳເລັດແກ່ບຸກຄົນອື່ນ (ຄືສະກະວາທີ), ເພາະເຫດນັ້ນ ຄວນຕັ້ງໄວ້ໂດຍເຮັດຕິກະໃຫ້ເຕັມ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກິຣິຍາຈິດ 11 ດວງ ທີ່ເປັນສະມຸດຖານໃຫ້ເກີດວິນຍັດ.

ทฺวาเร จรนฺติ กมฺมานีติ เอตฺถ อยมธิปฺปาโย – ยทิ ทฺวารา ทฺวารนฺตรจาริโน โหนฺติ, ทฺวารสมฺเภทา กมฺมสมฺเภโทปีติ กายกมฺมํ กายกมฺมทฺวารนฺติ อญฺญมญฺญววตฺถานํ น สิยา, กมฺมานมฺปิ กมฺมนฺตรจรเณ เอเสว นโย. ยทิ ปน ทฺวารานมฺปิ ทฺวารภาเวน กมฺมนฺตรจรณํ กมฺมานญฺจ ทฺวารนฺตรจรณํ น สิยา, สุฏฺฐุตรํ กมฺมทฺวารววตฺถานํ สิยา. น ปน กมฺมานํ ทฺวารนฺตเร อจรณํ อตฺถิ, กินฺตุ ทฺวาเร อญฺญสฺมิญฺจ จรนฺติ กมฺมานิ อญฺญานิปิ. ยสฺมา ปน ทฺวาเร ทฺวารานิ น จรนฺติ, ตสฺมา อทฺวารจารีหิ ทฺวาเรหิ การณภูเตหิ กมฺมานิ ทฺวารนฺตเร จรนฺตานิปิ ววตฺถิตานิ. น เกวลํ กมฺมาเนว, เตหิ ปน ทฺวารานิปีติ เอวํ กมฺมทฺวารานิ อญฺญมญฺญํ ววตฺถิตานิ ‘‘เยภุยฺเยนวุตฺติตาย ตพฺพหุลวุตฺติตาย จา’’ติ วุจฺจมานาย ววตฺถานยุตฺติยา. ตตฺถ ทฺวาราเปกฺขตฺตา กมฺมานํ กายกมฺมาทิภาวสฺส อทฺวารจารีหิ ทฺวาเรหิ ววตฺถานํ โหติ, น ปน ทฺวารนฺตรจารีหิ กมฺเมหิ ทฺวารานํ อววตฺถานํ กมฺมานเปกฺขกายทฺวาราทิภาเวหิ ทฺวาเรหิ ววตฺถิตานํ กายกมฺมาทีนํ กายกมฺมทฺวาราทิววตฺถานกรตฺตา. อถ วา ทฺวารนฺตเร จรนฺตานิปิ กายาทีหิ อุปลกฺขิตาเนว จรนฺติ ปาณาติปาตาทีนํ เอวํสภาวตฺตา อาณตฺติหตฺถวิการาทีหิ วุจฺจมานสฺสปิ กายาทีหิ สาเธตพฺพสภาวาวโพธโต, ตสฺมา น กมฺมนฺตรสฺส อตฺตนิ จรนฺตสฺสปิ ทฺวารนฺตรํ สนามํ เทติ, นาปิ กมฺมํ ทฺวารสฺส, ตํตํทฺวารเมว ปน กมฺมสฺส กมฺมญฺจ ทฺวารนฺตเร จรนฺตมฺปิ อตฺตโนเยว ทฺวารสฺส นามํ เทตีติ สิทฺธํ อญฺญมญฺญววตฺถานํ. ปุพฺเพ ปน ทฺวาเรสุ อนิพทฺธตา กมฺมานํ ทฺวารนฺตรจรณเมว สนฺธาย วุตฺตา, น เอตํ ววตฺถานนฺติ.

ໃນຄຳວ່າ 'ກຳທັງຫຼາຍຍ່ອມເປັນໄປໃນທະວານ' ນີ້ ມີອະທິບາຍດັ່ງນີ້: ຫາກວ່າ ທະວານທັງຫຼາຍເປັນໄປໃນທະວານອື່ນ, ເພາະຄວາມປົນເປກັນແຫ່ງທະວານ, ຄວາມປົນເປກັນແຫ່ງກຳກໍຍ່ອມມີ, ເພາະເຫດນັ້ນ ການກຳນົດແຍກແຍະກັນແລະກັນວ່າ 'ກາຍະກຳ, ກາຍະກຳມະທະວານ' ກໍຍ່ອມບໍ່ມີ. ແມ່ນໃນການທີ່ກຳທັງຫຼາຍເປັນໄປໃນກຳອື່ນ ກໍມີນັຍນີ້ເອງ. ແຕ່ຫາກວ່າ ຄວາມເປັນໄປໃນກຳອື່ນໂດຍຄວາມເປັນທະວານແຫ່ງທະວານທັງຫຼາຍກໍດີ, ຄວາມເປັນໄປໃນທະວານອື່ນແຫ່ງກຳທັງຫຼາຍກໍດີ ບໍ່ມີ, ການກຳນົດກຳແລະທະວານກໍຍ່ອມມີໄດ້ຢ່າງດົນດີຍິ່ງຂຶ້ນ. ແຕ່ຄວາມເປັນໄປໃນທະວານອື່ນແຫ່ງກຳທັງຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ແຕ່ກຳທັງຫຼາຍຍ່ອມເປັນໄປໃນທະວານຂອງຕົນ ແລະ ໃນທະວານອື່ນ, ແມ່ນກຳອື່ນໆກໍເປັນໄປຢ່າງນັ້ນ. ແຕ່ເພາະເຫດທີ່ທະວານທັງຫຼາຍຍ່ອມບໍ່ເປັນໄປໃນທະວານ, ເພາະເຫດນັ້ນ ກຳທັງຫຼາຍແມ່ນຈະເປັນໄປໃນທະວານອື່ນ ກໍຖືກກຳນົດໄວ້ດ້ວຍທະວານທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ເປັນໄປໃນທະວານອື່ນອັນເປັນເຫດ. ບໍ່ແມ່ນແຕ່ກຳທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນທີ່ຖືກກຳນົດ, ແຕ່ແມ່ນທະວານທັງຫຼາຍກໍຖືກກຳນົດດ້ວຍກຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ກຳແລະທະວານທັງຫຼາຍຈຶ່ງຖືກກຳນົດແຍກແຍະກັນແລະກັນຢ່າງນີ້ ດ້ວຍຄວາມສົມຄວນແຫ່ງການກຳນົດ ທີ່ກ່າວວ່າ 'ເພາະຄວາມເປັນໄປໂດຍສ່ວນຫຼາຍ ຫຼື ເພາະຄວາມເປັນໄປໂດຍມາກໃນທະວານນັ້ນ'. ໃນກຳແລະທະວານເຫຼົ່ານັ້ນ, ເພາະຕ້ອງອາໄສທະວານ, ການກຳນົດຄວາມເປັນກາຍະກຳເປັນຕົ້ນແຫ່ງກຳທັງຫຼາຍ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍທະວານທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ເປັນໄປໃນທະວານອື່ນ, ແຕ່ການບໍ່ກຳນົດທະວານທັງຫຼາຍດ້ວຍກຳທັງຫຼາຍທີ່ເປັນໄປໃນທະວານອື່ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ເພາະທະວານທັງຫຼາຍມີກາຍະທະວານເປັນຕົ້ນທີ່ບໍ່ຕ້ອງອາໄສກຳ ຍ່ອມເປັນຜູ້ເຮັດການກຳນົດກາຍະກຳແລະກາຍະກຳມະທະວານເປັນຕົ້ນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ກຳທັງຫຼາຍແມ່ນຈະເປັນໄປໃນທະວານອື່ນ ກໍຍ່ອມເປັນໄປໂດຍຖືກກຳນົດດ້ວຍກາຍເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ, ເພາະປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນມີສະພາວະຢ່າງນີ້, ເພາະມີການຮູ້ແຈ້ງສະພາວະທີ່ພຶງເຮັດໃຫ້ສຳເລັດດ້ວຍກາຍເປັນຕົ້ນ ແມ່ນແຫ່ງກຳທີ່ກ່າວໂດຍອຳນາດແຫ່ງການສັ່ງ ແລະ ການເຄື່ອນໄຫວມືເປັນຕົ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ກຳອື່ນແມ່ນຈະເປັນໄປໃນຕົວມັນເອງ ກໍບໍ່ໃຫ້ຊື່ຂອງມັນແກ່ທະວານອື່ນ, ແລະ ກຳກໍບໍ່ໃຫ້ຊື່ແກ່ທະວານ, ແຕ່ທະວານນັ້ນໆເອງຍ່ອມໃຫ້ຊື່ແກ່ກຳ, ແລະ ກຳແມ່ນຈະເປັນໄປໃນທະວານອື່ນ ກໍຍ່ອມໃຫ້ຊື່ແກ່ທະວານຂອງຕົນເອງເທົ່ານັ້ນ, ຄວາມກຳນົດແຍກແຍະກັນແລະກັນຈຶ່ງເປັນອັນສຳເລັດແລ້ວຢ່າງນີ້. ສ່ວນຄວາມບໍ່ແນ່ນອນແຫ່ງກຳທັງຫຼາຍໃນທະວານທັງຫຼາຍໃນກ່ອນ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມເປັນໄປໃນທະວານອື່ນເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນກ່າວໝາຍເຖິງການກຳນົດນີ້.

ตตฺถาติ เตสุ ทฺวารกมฺเมสุ. กายกมฺมสฺส อุปฺปชฺชนฏฺฐานนฺติ ตํสหชาตา วิญฺญตฺติเยว วุจฺจติ. กิญฺจาปิ หิ สา ตสฺส เกนจิ ปกาเรน ปจฺจโย น โหติ, ตถาปิ กมฺมสฺส วิเสสิกา วิญฺญตฺติ ตํสหชาตา โหตีติ ตสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานภาเวน วุตฺตา ยถาวุตฺตนิยเมน อญฺญวิเสสนสฺส กมฺมสฺส วิเสสนนฺตเร อุปฺปตฺติอภาวา. กาเยน ปน กตตฺตาติ กายวิญฺญตฺตึ ชเนตฺวา ตาย ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทาทินิปฺผาทนโต อตฺตโน นิปฺผตฺติวเสน ‘‘กาเยน กตํ กมฺม’’นฺติ วุตฺตํ. การณภูโต หิ ปเนตฺถ กาโยติ.

ຄຳວ່າ 'ໃນກຳແລະທະວານເຫຼົ່ານັ້ນ' ຄື ໃນບັນດາກຳທີ່ມີທະວານເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ທີ່ເກີດແຫ່ງກາຍະກຳ' ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງວິນຍັດທີ່ເກີດຮ່ວມກັບກຳນັ້ນເອງ. ແມ່ນວ່າວິນຍັດນັ້ນ ຈະບໍ່ໄດ້ເປັນປັດໄຈແກ່ກຳນັ້ນໂດຍປະການໃດໆກໍຕາມ, ແຕ່ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ວິນຍັດອັນເປັນເຄື່ອງກຳນົດແຍກແຍະແຫ່ງກຳ ຍ່ອມເກີດຮ່ວມກັບກຳນັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າເປັນທີ່ເກີດແຫ່ງກຳນັ້ນ, ເພາະກຳທີ່ມີເຄື່ອງກຳນົດອື່ນ ຍ່ອມບໍ່ເກີດໃນເຄື່ອງກຳນົດອື່ນ ຕາມກົດເກນທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ແຕ່ເພາະຄວາມທີ່ກຳອັນກາຍເຮັດແລ້ວ' ຄື ເພາະເຮັດໃຫ້ກາຍະວິນຍັດເກີດຂຶ້ນ ແລ້ວເຮັດການຕັດຊີວິຕິນຊີເປັນຕົ້ນໃຫ້ສຳເລັດດ້ວຍກາຍະວິນຍັດນັ້ນ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ກຳອັນກາຍເຮັດແລ້ວ' ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມສຳເລັດຂອງຕົນ. ເພາະວ່າ ໃນທີ່ນີ້ ກາຍ (ຄືກາຍະວິນຍັດ) ຍ່ອມເປັນເຫດ.

อญฺญมญฺญํ [Pg.75] ววตฺถิตาติ เอตฺถ กมฺมุนา กาโย กายกมฺมทฺวารนฺติ เอวํ ววตฺถิโต, น กาโย อิจฺเจว. ยถา สูจิกมฺมุนา สูจิกมฺมกรณนฺติ ววตฺถิตา, น สูจิ อิจฺเจว, ตถา อิทมฺปิ ทฏฺฐพฺพํ. อญฺญมญฺญํ ววตฺถิตาติ จ อญฺญมญฺญํ วิเสสิตาติ อตฺโถ. เอวํ สนฺเตติ ยถาวุตฺตํ ววตฺถานนิยมํ อคฺคเหตฺวา ‘‘ทฺวาเร จรนฺติ กมฺมานี’’ติอาทิวจนเมว คเหตฺวา โจเทติ. ตตฺถ เอวํ สนฺเตติ กมฺมานํ ทฺวารจรเณ อญฺญมญฺเญน จ ววตฺถาเน นามลาเภ วิเสสเน สตีติ อตฺโถ.

ຄຳວ່າ 'ກຳນົດແຍກແຍະກັນແລະກັນ' ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍຄວາມວ່າ ກາຍຖືກກຳນົດດ້ວຍກຳວ່າ 'ກາຍະກຳມະທະວານ' ຢ່າງນີ້, ບໍ່ແມ່ນກຳນົດວ່າ 'ກາຍ' ພຽງຢ່າງດຽວ. ພຶງເຫັນເນື້ອຄວາມນີ້ ປຽບເໝືອນການກຳນົດວ່າ 'ເຄື່ອງມືເຮັດວຽກຫຍິບປັກ' ດ້ວຍງານຫຍິບປັກ, ບໍ່ແມ່ນກຳນົດວ່າ 'ເຂັມ' ພຽງຢ່າງດຽວ ສັນນັ້ນ. ແລະ ຄຳວ່າ 'ກຳນົດແຍກແຍະກັນແລະກັນ' ມີອະທິບາຍວ່າ ເຮັດໃຫ້ຕ່າງກັນແລະກັນ. ຄຳວ່າ 'ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ' ຄື ຜູ້ໂຕ້ແຍ້ງບໍ່ຖືເອົາກົດເກນການກຳນົດຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ ແຕ່ຖືເອົາພຽງຄຳເວົ້າເປັນຕົ້ນວ່າ 'ກຳທັງຫຼາຍຍ່ອມເປັນໄປໃນທະວານ' ແລ້ວຄັດຄ້ານ. ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ' ມີອະທິບາຍວ່າ ເມື່ອກຳທັງຫຼາຍເປັນໄປໃນທະວານ ແລະ ມີການກຳນົດ, ການໄດ້ຊື່ ແລະ ການເຮັດໃຫ້ຕ່າງກັນແລະກັນ.

กายกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການອະທິບາຍເລື່ອງກາຍະກຳມະທະວານ.

วจีกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา

การอธิบายเรื่องวจีกรรมทวาร

จตูหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคตาติ เอตฺถ สุภาสิตภาสนสงฺขาตา อปิสุณวาจา, ธมฺมภาสนสงฺขาโต อสมฺผปฺปลาโป, ปิยภาสนสงฺขาตา อผรุสวาจา, สจฺจภาสนสงฺขาโต อมุสาวาโท จาติ เอตา วาจา ตถาปวตฺตา เจตนา ทฏฺฐพฺพา. สหสทฺทา ปนาติ ตสฺส วิการสฺส สทฺเทน สห สมฺภูตตฺตา วุตฺตํ. จิตฺตานุปริวตฺติตาย ปน โส น ยาว สทฺทภาวีติ ทฏฺฐพฺโพ, วิตกฺกวิปฺผารสทฺโท น โสตวิญฺเญยฺโยติ ปวตฺเตน มหาอฏฺฐกถาวาเทน จิตฺตสมุฏฺฐานสทฺโท วินาปิ วิญฺญตฺติฆฏฺฏเนน อุปฺปชฺชตีติ อาปชฺชติ. ‘‘ยา ตาย วาจาย วิญฺญตฺตี’’ติ (ธ. ส. ๖๓๖) หิ วจนโต อโสตวิญฺเญยฺยสทฺเทน สห วิญฺญตฺติยา อุปฺปตฺติ นตฺถีติ วิญฺญายตีติ.

ໃນຄຳວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ປະກອບດ້ວຍອົງ 4 ປະການ" ນີ້, ເຈດຕະນາທີ່ເປັນໄປໂດຍປະການນັ້ນ ເຊິ່ງເອີ້ນວ່າ ວາຈາທີ່ບໍ່ສອດສຽດ (ອະປິສຸນາວາຈາ) ຄືການກ່າວຄຳສຸພາສິດ, ວາຈາທີ່ບໍ່ເພີ້ເຈີ້ (ອະສັມຜັບປະລາປະ) ຄືການກ່າວທຳ, ວາຈາທີ່ບໍ່ຫຍາບຊ້າ (ອະພະລຸສາວາຈາ) ຄືການກ່າວຄຳເປັນທີ່ຮັກ, ແລະວາຈາທີ່ບໍ່ເວົ້າຕົວະ (ອະມຸສາວາດ) ຄືການກ່າວຄຳຈິງ, ເຫຼົ່ານີ້ ພຶງເຫັນວ່າເປັນເຈດຕະນາ. ສ່ວນຄຳວ່າ "ພ້ອມດ້ວຍສຽງ" (ສະຫະສັດທາ) ນັ້ນ ກ່າວໄວ້ເພາະຄວາມທີ່ຮູບວິການ (ວິນຍັດ) ນັ້ນເກີດຂຶ້ນພ້ອມກັບສຽງ. ແຕ່ເພາະຄວາມທີ່ມັນເປັນໄປຕາມຈິດ ມັນຈຶ່ງບໍ່ພຶງເຫັນວ່າຄົງຢູ່ຕະຫຼອດເວລາທີ່ມີສຽງ. ຕາມວາດຂອງມະຫາອັດຖະກະຖາທີ່ເປັນໄປວ່າ "ສຽງທີ່ເກີດຈາກການແຜ່ຊ່ານຂອງວິຕົກ ບໍ່ແມ່ນສຽງທີ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍໂສຕະວິນຍານ" ນັ້ນ, ຍ່ອມໄດ້ຄວາມວ່າ ສຽງທີ່ເກີດຈາກຈິດ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໄດ້ ແມ້ປາສະຈາກການກະທົບຂອງວິນຍັດ. ເພາະຕາມພະບາລີວ່າ "ວິນຍັດໃດ ດ້ວຍວາຈານັ້ນ..." ຍ່ອມຮູ້ໄດ້ວ່າ ຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງວິນຍັດຮ່ວມກັບສຽງທີ່ບໍ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍໂສຕະວິນຍານນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ.

จิตฺตสมุฏฺฐานํ สทฺทายตนนฺติ เอตฺถ จ น โกจิ จิตฺตสมุฏฺฐาโน สทฺโท อสงฺคหิโต นาม อตฺถีติ อธิปฺปาเยน มหาอฏฺฐกถาวาทํ ปฏิเสเธติ. ฉพฺพิเธน รูปสงฺคหาทีสุ หิ ‘‘โสตวิญฺเญยฺย’’นฺติ ‘‘ทิฏฺฐํ สุต’’นฺติ เอตฺถ ‘‘สุต’’นฺติ จ น โกจิ สทฺโท น สงฺคยฺหตีติ. มหาอฏฺฐกถายํ ปน วิญฺญตฺติสหชเมว ชิวฺหาตาลุจลนาทิกรวิตกฺกสมุฏฺฐิตํ สุขุมสทฺทํ ‘‘ทิพฺพโสเตน สุตฺวา อาทิสตี’’ติ สุตฺเต ปฏฺฐาเน จ โอฬาริกสทฺทํ สนฺธาย ‘‘โสตวิญฺญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วุตฺตนฺติ อิมินา อธิปฺปาเยน อโสตวิญฺเญยฺยตา วุตฺตา สิยา. สทฺโท [Pg.76] จ อโสตวิญฺเญยฺโย จาติ วิรุทฺธเมตนฺติ ปน ปฏิกฺเขโป เวทิตพฺโพ. วิญฺญตฺติปจฺจยา ฆฏฺฏนา วิญฺญตฺติฆฏฺฏนา. วิญฺญตฺติ เอว วา. ฆฏฺฏนาการปฺปวตฺตภูตวิกาโร หิ ‘‘ฆฏฺฏนา’’ติ วุตฺโต. สงฺฆฏฺฏเนน สเหว สทฺโท อุปฺปชฺชติ, น ปุพฺพาปรภาเวน. ปถวีธาตุยาติ อิทํ วาโยธาตุยา วิย จาลนํ ปถวีธาตุยา สงฺฆฏฺฏนํ กิจฺจํ อธิกนฺติ กตฺวา วุตฺตํ, วิการสฺส จ ตปฺปจฺจยภาโว วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ตพฺพิการานญฺหิ ภูตานํ อญฺญมญฺญสฺส ปจฺจยภาโวติ. อญฺญมฺปิ สพฺพํ วิธานํ กายวิญฺญตฺติยํ วิย เวทิตพฺพํ.

ແລະໃນຄຳວ່າ "ສັດທາຍະຕະນະ ທີ່ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານ" ນີ້, ພະອາຈານ (ຜູ້ແຕ່ງສັງຄະຫະ) ຫ້າມວາດຂອງມະຫາອັດຖະກະຖາ ດ້ວຍຄວາມປະສົງວ່າ "ບໍ່ມີສຽງທີ່ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານໃດໆ ທີ່ຈະບໍ່ຖືກສົງເຄາະໄວ້". ເພາະວ່າ ໃນການສົງເຄາະຮູບ 6 ປະການເປັນຕົ້ນ, ດ້ວຍຄຳວ່າ "ໂສຕະວິນເຍຍຍະ" (ສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍໂສຕະວິນຍານ) ແລະໃນຄຳວ່າ "ທິດຖັງ ສຸຕັງ" (ສິ່ງທີ່ເຫັນແລ້ວ ໄດ້ຍິນແລ້ວ) ດ້ວຍຄຳວ່າ "ສຸຕັງ" (ໄດ້ຍິນແລ້ວ) ນັ້ນ, ບໍ່ມີສຽງໃດໆ ທີ່ຈະບໍ່ຖືກສົງເຄາະໄວ້. ແຕ່ໃນມະຫາອັດຖະກະຖາກ່າວໄວ້ວ່າ "ໄດ້ຍິນສຽງອັນລະອຽດ ທີ່ເກີດຮ່ວມກັບວິນຍັດ ເຊິ່ງເກີດຈາກວິຕົກອັນເຮັດໃຫ້ເກີດການເຄື່ອນໄຫວຂອງລີ້ນແລະເພດານເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍທິບພະໂສດ ແລ້ວຈຶ່ງສະແດງອອກ" ໃນພະສູດ, ແລະໃນພັດຖານ ກ່າວໝາຍເຖິງສຽງທີ່ຫຍາບ (ໂອລາຣິກະສັດທະ) ວ່າ "ເປັນປັດໄຈແກ່ໂສຕະວິນຍານ ດ້ວຍອາຣັມມະນະປັດໄຈ", ດ້ວຍຄວາມປະສົງນີ້ ຄວາມເປັນສຽງທີ່ບໍ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍໂສຕະວິນຍານ (ອະໂສຕະວິນເຍຍຍະຕາ) ຈຶ່ງອາດຈະກ່າວໄວ້ (ໃນມະຫາອັດຖະກະຖາ). ແຕ່ພຶງຊາບການຄັດຄ້ານວ່າ "ຄຳວ່າ ເປັນສຽງ ແລະ ບໍ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍໂສຕະວິນຍານ ນັ້ນ ຂັດແຍ້ງກັນ". ການກະທົບທີ່ມີວິນຍັດເປັນປັດໄຈ ຊື່ວ່າ ວິນຍັດຕິຄັດຕະນະ (ການກະທົບແຫ່ງວິນຍັດ). ຫຼືວ່າ ວິນຍັດນັ້ນເອງ (ຊື່ວ່າການກະທົບ). ເພາະວ່າ ຮູບວິການແຫ່ງມະຫາພູດທີ່ເປັນໄປໂດຍອາການກະທົບ ນັ້ນ ກ່າວວ່າ "ການກະທົບ" (ຄັດຕະນະ). ສຽງຍ່ອມເກີດຂຶ້ນພ້ອມກັບການກະທົບນັ້ນເອງ, ບໍ່ແມ່ນເກີດກ່ອນຫຼືຫຼັງກັນ. ຄຳວ່າ "ແຫ່ງປະຖະວີທາດ" ນີ້ ກ່າວໄວ້ໂດຍເຮັດໃຫ້ເຫັນວ່າ ການກະທົບເປັນກິດອັນຍິ່ງຂອງປະຖະວີທາດ ເໝືອນດັ່ງການເຄື່ອນໄຫວ (ຈາລະນະ) ເປັນກິດອັນຍິ່ງຂອງວາໂຍທາດ, ແລະຄວາມທີ່ຮູບວິການນັ້ນມີການກະທົບນັ້ນເປັນປັດໄຈ ພຶງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນເອງ. ເພາະຄວາມທີ່ມະຫາພູດທັງຫຼາຍທີ່ມີຮູບວິການນັ້ນ ເປັນປັດໄຈແກ່ກັນແລະກັນ. ແມ້ວິທີການອື່ນໆທັງໝົດ ກໍພຶງຊາບເໝືອນໃນກາຍະວິນຍັດ.

ติสมุฏฺฐานิกกายํ…เป… น ลพฺภติ. น หิ จาลนํ อุปาทินฺนฆฏฺฏนนฺติ. จาลนญฺหิ เทสนฺตรุปฺปาทนปรมฺปรตา, ฆฏฺฏนํ ปจฺจยวิเสเสน ภูตกลาปานํ อาสนฺนตรุปฺปาโทติ. อุปตฺถมฺภนกิจฺจมฺปิ นตฺถีติ อุปตฺถมฺภเนน วินา ปฐมจิตฺตสมุฏฺฐานาปิ ฆฏฺฏนากาเรน ปวตฺตตีติ ฆฏฺฏนตฺถํ อุปตฺถมฺภเนน ปโยชนํ นตฺถิ, ลทฺธาเสวเนน จิตฺเตเนว ฆฏฺฏนสฺส พลวภาวโต จาติ อธิปฺปาโย. อุปตฺถมฺภนํ นตฺถิ อตฺถีติ วิจาเรตฺวา คเหตพฺพํ.

ວາລະວ່າ "ຍ່ອມຍັງກາຍທີ່ມີສະມຸດຖານ 3 ໃຫ້ເຄື່ອນໄຫວ ບໍ່ຍັງໃຫ້ເຄື່ອນໄຫວ" ນີ້ ຍ່ອມບໍ່ໄດ້ໃນວະຈີກຳມະທະວານກະຖາ ນີ້. ເພາະວ່າ ການເຄື່ອນໄຫວ (ຈາລະນະ) ບໍ່ແມ່ນການກະທົບຂອງອຸປາທິນນະຮູບ. ເພາະວ່າ ການເຄື່ອນໄຫວ ຄືຄວາມເປັນໄປແຫ່ງການເຮັດໃຫ້ເກີດໃນທີ່ຕ່າງໆ ກັນຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງ, ສ່ວນການກະທົບ ຄືຄວາມເກີດຂຶ້ນຢ່າງໃກ້ຊິດທີ່ສຸດແຫ່ງຮູບກະລາບທັງຫຼາຍ ເພາະປັດໄຈພິເສດ. ຄຳວ່າ "ແມ້ກິດຄືການອຸປະຖຳກໍບໍ່ມີ" ນັ້ນ ມີອະທິບາຍວ່າ ແມ້ເກີດຈາກຈິດດວງທຳອິດ ກໍເປັນໄປໂດຍອາການກະທົບ ປາສະຈາກການອຸປະຖຳ, ດັ່ງນັ້ນ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການກະທົບ ຈຶ່ງບໍ່ມີປະໂຫຍດດ້ວຍການອຸປະຖຳ, ແລະເພາະຄວາມທີ່ການກະທົບນັ້ນມີກຳລັງ ດ້ວຍຈິດນັ້ນເອງທີ່ໄດ້ຮັບອາເສວະນະແລ້ວ. ພຶງພິຈາລະນາແລ້ວຖືເອົາວ່າ ການອຸປະຖຳນັ້ນມີຢູ່ ຫຼື ບໍ່ມີຢູ່.

วจีกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາວະຈີກຳມະທະວານກະຖາ ຈົບພຽງເທົ່ານີ້.

มโนกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา

ການພັນລະນາມະໂນກຳມະທະວານກະຖາ

อยํ นาม เจตนา กมฺมํ น โหตีติ น วตฺตพฺพาติ อิทํ ยสฺส ทฺวารํ มโน, ตํทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. กปฺเปตีติ ‘‘ตฺวํ ผุสนํ กโรหิ, ตฺวํ เวทยิต’’นฺติ เอวํ กปฺเปนฺตํ วิย ปวตฺตตีติ อตฺโถ. ปกปฺปนญฺจ ตเทว. กึ ปิณฺฑํ กโรตีติ อายูหนตฺถวเสน ปุจฺฉติ. ผสฺสาทิธมฺเม หิ อวิปฺปกิณฺเณ กตฺวา สกิจฺเจสุ ปวตฺตนํ อายูหนํ, ตตฺเถว พฺยาปารณํ เจตยนํ, ตถากรณํ อภิสงฺขรณนฺติ. เตภูมกสฺเสว คหณํ โลกุตฺตรกมฺมสฺส กมฺมกฺขยกรตฺตา.

ຄຳວ່າ "ບໍ່ຄວນກ່າວວ່າ ເຈດຕະນາຊື່ນີ້ ບໍ່ແມ່ນກຳ" ນີ້ ກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງເຈດຕະນາທຳທີ່ມີມະໂນເປັນທະວານ. ຄຳວ່າ "ຍ່ອມຈັດແຈງ" (ກັປເປຕິ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມເປັນໄປເໝືອນດັ່ງຈັດແຈງວ່າ "ເຈົ້າ (ຜັດສະ) ຈົ່ງເຮັດການຖືກຕ້ອງ, ເຈົ້າ (ເວທະນາ) ຈົ່ງເຮັດການສະເຫວີຍອາລົມ" ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ. ແລະຄຳວ່າ ປະກັບປະນະ (ການຈັດແຈງ) ກໍຄືສິ່ງນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ເປັນກ້ອນແນວໃດ" ນີ້ ຖາມດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເນື້ອຄວາມຄື ອາຍູຫະນະ (ການປະມວນມາ). ເພາະວ່າ ການເຮັດໃຫ້ທຳມີຜັດສະເປັນຕົ້ນບໍ່ກະຈັດກະຈາຍ ແລ້ວໃຫ້ເປັນໄປໃນກິດຂອງຕົນ ຊື່ວ່າ ອາຍູຫະນະ, ຄວາມຂະຫຍາຍຂະເໝັກໃນກິດນັ້ນໆ ຊື່ວ່າ ເຈຕະຍະນະ, ການເຮັດຢ່າງນັ້ນ ຊື່ວ່າ ອະພິສັງຂາຣະນະ. ການຖືເອົາສະເພາະມະໂນກຳໃນພູມ 3 ເທົ່ານັ້ນ ເພາະໂລກຸດຕະຣະກຳເປັນທຳເຮັດໃຫ້ກຳສິ້ນໄປ.

มโนกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La ການພັນລະນາມະໂນກຳມະທະວານກະຖາ ຈົບພຽງເທົ່ານີ້.

กมฺมกถาวณฺณนา

ການພັນລະນາກຳມະກະຖາ

เจตยิตฺวา [Pg.77] กมฺมํ กโรตีติ เอตฺถ ยสฺมา ปุริมเจตนาย เจตยิตฺวา สนฺนิฏฺฐานกมฺมํ กโรติ, ตสฺมา เจตนาปุพฺพกํ กมฺมํ ตํเจตนาสภาวเมวาติ เจตนํ อหํ กมฺมํ วทามีติ อตฺโถ. อถ วา สมานกาลตฺเตปิ การณกิริยา ปุพฺพกาลา วิย วตฺตุํ ยุตฺตา, ผลกิริยา จ อปรกาลา วิย. ยสฺมา จ เจตนาย เจตยิตฺวา กายวาจาหิ โจปนกิริยํ มนสา จ อภิชฺฌาทิกิริยํ กโรติ, ตสฺมา ตสฺสา กิริยาย การิกํ เจตนํ อหํ กมฺมํ วทามีติ อตฺโถ. กาเย วาติ กายวิญฺญตฺติสงฺขาเต กาเย วา. สตีติ ธรมาเน, อนิโรธิเต วา. กายสมุฏฺฐาปิกา เจตนา กายสญฺเจตนา. เอตฺถ จ สุขทุกฺขุปฺปาทเกน กมฺเมน ภวิตพฺพํ, เจตนา จ สุขทุกฺขุปฺปาทิกา วุตฺตาติ ตสฺสา กมฺมภาโว สิทฺโธ โหติ. สญฺเจตนิยนฺติ สญฺเจตนสภาววนฺตํ. สมิทฺธิตฺเถเรน ‘‘สญฺเจตนิยํ, อาวุโส…เป… มนสา สุขํ โส เวทยตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๐๐; กถา. ๕๓๙) อวิภชิตฺวา พฺยากโต. สุขเวทนียนฺติอาทินา ปน วิภชิตฺวา พฺยากาตพฺโพ โส ปญฺโห, ตสฺมา สมฺมา พฺยากโต นาม น โหติ. อิตรทฺวเยปิ เอเสว นโย. ยถา ปน สุตฺตานิ ฐิตานิ, ตถา โจปนกิริยานิสฺสยภูตา กายวาจา อภิชฺฌาทิกิริยานิสฺสโย จ มโนทฺวารานิ, ยาย ปน เจตนาย เตหิ กายาทีหิ กรณภูเตหิ โจปนาภิชฺฌาทิกิริยํ กโรนฺติ วาสิอาทีหิ วิย เฉทนาทึ, สา เจตนา กมฺมนฺติ ทฺวารปฺปวตฺติยมฺปิ กมฺมทฺวาราเภทนญฺจ กมฺมทฺวารววตฺถานญฺจ ทิสฺสติ, เอวญฺจ สติ ‘‘กาเยน เจ กตํ กมฺม’’นฺติอาทิคาถาโย (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑ กายกมฺมทฺวาร) อติวิย ยุชฺชนฺติ.

ໃນຄຳວ່າ "ຄິດແລ້ວຈຶ່ງເຮັດກຳ" ນີ້ ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະບຸກຄົນຄິດດ້ວຍປຸຣິມະເຈດຕະນາ (ເຈດຕະນາກ່ອນ) ແລ້ວຈຶ່ງເຮັດກຳທີ່ເປັນຕົວຕັດສິນ (ສັນນິດຖານະກຳ), ດັ່ງນັ້ນ ກຳທີ່ມີເຈດຕະນານຳໜ້າ ຈຶ່ງມີສະພາວະເປັນເຈດຕະນານັ້ນເອງ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ເຮົາ (ພະຜູ້ມີພະພາກ) ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ເຈດຕະນາເປັນກຳ. ອີກປະການໜຶ່ງ ແມ້ໃນເວລາທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ (ສະມານະກາລະ), ກິຣິຍາທີ່ເປັນເຫດ (ກາຣະນະກິຣິຍາ) ກໍຄວນກ່າວເໝືອນເປັນປຸບພະກາລະ (ເກີດກ່ອນ), ແລະກິຣິຍາທີ່ເປັນຜົນ (ຜະລະກິຣິຍາ) ກໍຄວນກ່າວເໝືອນເປັນອະປະຣະກາລະ (ເກີດຫຼັງ). ແລະເພາະບຸກຄົນຄິດດ້ວຍເຈດຕະນາແລ້ວ ຈຶ່ງເຮັດໂຈປະນະກິຣິຍາ (ກິຣິຍາເຄື່ອນໄຫວ) ດ້ວຍກາຍແລະວາຈາ ແລະເຮັດອະພິດຊາທິກິຣິຍາ (ກິຣິຍາມີອະພິດຊາເປັນຕົ້ນ) ດ້ວຍໃຈ, ດັ່ງນັ້ນ ເຮົາຈຶ່ງກ່າວວ່າ ເຈດຕະນາຜູ້ເຮັດກິຣິຍານັ້ນ ເປັນກຳ. ຄຳວ່າ "ໃນກາຍ" ຄື ໃນກາຍທີ່ເອີ້ນວ່າ ກາຍະວິນຍັດ. ຄຳວ່າ "ມີຢູ່" (ສະຕິ) ຄື ຍັງປາກົດຢູ່ ຫຼື ຍັງບໍ່ດັບໄປ. ເຈດຕະນາທີ່ຍັງກາຍະວິນຍັດໃຫ້ຕັ້ງຂຶ້ນ ຊື່ວ່າ ກາຍະສັນເຈດຕະນາ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ກຳຄວນເປັນທຳທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດສຸກແລະທຸກ, ແລະເຈດຕະນາກໍກ່າວໄວ້ວ່າເປັນທຳເຮັດໃຫ້ເກີດສຸກແລະທຸກ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນກຳແຫ່ງເຈດຕະນານັ້ນຈຶ່ງສຳເລັດ. ຄຳວ່າ "ສັນເຈຕະນິຍະ" ຄື ສິ່ງທີ່ມີສະພາວະແຫ່ງສັນເຈດຕະນາ. ພະສະມິດທິເຖລະ ຕອບໂດຍບໍ່ໄດ້ຈຳແນກວ່າ "ອາວຸໂສ ທັງຫຼາຍ... ບຸກຄົນຍ່ອມສະເຫວີຍສຸກດ້ວຍໃຈ ທີ່ເປັນສັນເຈຕະນິຍະ". ແຕ່ຄວາມຈິງ ບັນຫານັ້ນຄວນຕອບໂດຍຈຳແນກວ່າ "ເປັນສຸຂະເວທະນິຍະ" ເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຊື່ວ່າເປັນການຕອບຢ່າງຖືກຕ້ອງ (ສັມມາພະຍາກະຕະ). ແມ້ໃນອີກສອງປະການທີ່ເຫຼືອ ກໍມີນັຍນີ້ເອງ. ແຕ່ພະສູດທັງຫຼາຍຕັ້ງຢູ່ໂດຍປະການໃດ, ກາຍແລະວາຈາທີ່ເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງໂຈປະນະກິຣິຍາ ແລະໃຈທີ່ເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງອະພິດຊາທິກິຣິຍາ ກໍເປັນທະວານທັງຫຼາຍໂດຍປະການນັ້ນ, ສ່ວນເຈດຕະນາໃດ ທີ່ບຸກຄົນໃຊ້ເຮັດໂຈປະນະກິຣິຍາແລະອະພິດຊາທິກິຣິຍາ ດ້ວຍກາຍເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ ເຊິ່ງເປັນເຄື່ອງມື (ກະຣະນະ) ເໝືອນດັ່ງການຕັດດ້ວຍພ້າເປັນຕົ້ນ, ເຈດຕະນານັ້ນ ຊື່ວ່າ ກຳ, ດັ່ງນັ້ນ ແມ້ໃນຄວາມເປັນໄປແຫ່ງທະວານ ຄວາມບໍ່ປົນເປກັນແຫ່ງກຳແລະທະວານ ແລະການກຳນົດກຳແລະທະວານ ກໍຍ່ອມປາກົດ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້ ຄາຖາທັງຫຼາຍມີ "ກຳທີ່ບຸກຄົນເຮັດດ້ວຍກາຍ..." ເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງສົມຄວນຢ່າງຍິ່ງ.

โลกุตฺตรมคฺโค อิธ โลกิยกมฺมกถายํ อนธิปฺเปโตปิ ภชาปิยมาโน ตีณิ กมฺมานิ ภชติ. มเนน ทุสฺสีลฺยนฺติ กายิกวาจสิกวีติกฺกมวชฺชํ สพฺพํ อกุสลํ สงฺคณฺหาติ, มิจฺฉาทิฏฺฐิสงฺกปฺปวายามสติสมาธึ วา. ตมฺปิ เจตํ ‘‘มนสา สํวโร สาธู’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๑๖; ธ. ป. ๓๖๑) วุตฺตสฺส สํวรสฺส ปฏิปกฺขวเสน วุตฺตํ, น สีลวิปตฺติวเสน. น หิ สา มานสิกา อตฺถีติ มคฺคสฺเสว ภชาปนํ มหาวิสยตฺตา. โพชฺฌงฺคา หิ มโนกมฺมเมว ภเชยฺยุํ, น จ น สกฺกา มคฺคภชาปเนเนว เตสํ ภชาปนํ วิญฺญาตุนฺติ.

ໂລກຸດຕະຣະມັກ ແມ້ບໍ່ໄດ້ປະສົງເອົາໃນກຳມະກະຖາທີ່ເປັນໂລກີຍະນີ້, ແຕ່ເມື່ອນຳເຂົ້າໄປສົງເຄາະ ກໍຍ່ອມສົງເຄາະເຂົ້າໃນກຳ 3 ປະການ. ຄຳວ່າ "ຄວາມທຸສິນດ້ວຍໃຈ" (ມະເນນະ ທຸສສີລັງ) ນັ້ນ ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາອະກຸສົນທັງໝົດ ທີ່ເວັ້ນຈາກການລ່ວງລະເມີດທາງກາຍແລະວາຈາ, ຫຼືສົງເຄາະເອົາມິດສາທິດຖິ, ມິດສາສັງກັບປະ, ມິດສາວາຍາມະ, ມິດສາສະຕິ, ແລະມິດສາສະມາທິ. ແມ້ຄຳນັ້ນ ກໍກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນປະຕິປັກແກ່ສັງວອນ ທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ "ການສັງວອນດ້ວຍໃຈເປັນຄວາມດີ", ບໍ່ແມ່ນກ່າວໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສີລະວິບັດ. ເພາະວ່າ ສີລະວິບັດທາງໃຈນັ້ນບໍ່ມີ, ດັ່ງນັ້ນ ການນຳເຂົ້າໄປສົງເຄາະສະເພາະມັກເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງມີວິໄສອັນກວ້າງຂວາງ. ເພາະວ່າ ໂພດຊົງທັງຫຼາຍ ຍ່ອມສົງເຄາະເຂົ້າໃນມະໂນກຳເທົ່ານັ້ນ, ແລະບໍ່ແມ່ນວ່າຈະບໍ່ສາມາດຮູ້ການສົງເຄາະໂພດຊົງເຫຼົ່ານັ້ນ ດ້ວຍການສົງເຄາະມັກນັ້ນເອງ.

กมฺมปถํ [Pg.78] อปฺปตฺตานมฺปิ ตํตํทฺวาเร สํสนฺทนํ อวโรธนํ ทฺวารนฺตเร กมฺมนฺตรุปฺปตฺติยมฺปิ กมฺมทฺวาราเภทนญฺจ ทฺวารสํสนฺทนํ นาม. ‘‘ติวิธา, ภิกฺขเว, กายสญฺเจตนา อกุสลํ กายกมฺม’’นฺติอาทินา (กถา. ๕๓๙) กมฺมปถปฺปตฺตาว สนฺนิฏฺฐาปกเจตนา กมฺมนฺติ วุตฺตาติ ปุริมเจตนา สพฺพา กายกมฺมํ น โหตีติ วุตฺตํ. อาณาเปตฺวา…เป… อลภนฺตสฺสาติ อาณตฺเตหิ อมาริตภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ, วจีทุจฺจริตํ นาม โหติ อกมฺมปถภาวโตติ อธิปฺปาโย. ‘‘อิเม สตฺตา หญฺญนฺตู’’ติ ปวตฺตพฺยาปาทวเสน เจตนาปกฺขิกา วา ภวนฺติ กายกมฺมโวหารลาภา. อพฺโพหาริกา วา มโนกมฺมโวหารวิรหา. สสมฺภารปถวีอาทีสุ อาปาทโย เอตฺถ นิทสฺสนํ.

ການສົມທົບ (ສັງສັນທະນະ) ຄືການລວມເຂົ້າ (ອະວະໂຣທະນະ) ໃນທະວານນັ້ນໆ ແມ້ແຫ່ງກຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ເຖິງກຳມະບົດ, ແລະຄວາມບໍ່ປົນເປກັນແຫ່ງກຳແລະທະວານ ແມ້ໃນເວລາທີ່ກຳອື່ນເກີດຂຶ້ນໃນທະວານອື່ນ ຊື່ວ່າ ທະວາຣະສັງສັນທະນະ (ການສົມທົບແຫ່ງທະວານ). ເພາະພະດຳລັດວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ກາຍະສັນເຈດຕະນາທີ່ເປັນອະກຸສົນ ກາຍະກຳມີ 3 ປະການ" ເປັນຕົ້ນ ກ່າວໝາຍເຖິງສະເພາະເຈດຕະນາທີ່ເປັນຕົວຕັດສິນ (ສັນນິດຖາປະກະເຈດຕະນາ) ທີ່ເຖິງກຳມະບົດເທົ່ານັ້ນວ່າເປັນກຳ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ປຸຣິມະເຈດຕະນາ (ເຈດຕະນາກ່ອນ) ທັງໝົດ ບໍ່ແມ່ນກາຍະກຳ. ຄຳວ່າ "ສັ່ງແລ້ວ... ເມື່ອບໍ່ໄດ້" ນັ້ນ ກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມທີ່ຜູ້ຖືກສັ່ງບໍ່ໄດ້ຂ້າ, ມີອະທິບາຍວ່າ ບໍ່ເປັນວະຈີທຸຈະລິດ ເພາະຄວາມທີ່ບໍ່ເຖິງກຳມະບົດ. ຫຼືວ່າ ເພາະໄດ້ຊື່ວ່າກາຍະກຳ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພະຍາບາດທີ່ເປັນໄປວ່າ "ຂໍໃຫ້ສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ຈົ່ງຖືກຂ້າ", ພວກມັນຈຶ່ງເປັນຝ່າຍເຈດຕະນາ (ເຈດຕະນາປັກຂິກະ). ຫຼືວ່າ ບໍ່ເປັນທີ່ຮ້ອງເອີ້ນ (ອັບໂບຫາຣິກະ) ເພາະປະສະຈາກຊື່ວ່າມະໂນກຳ. ໃນທີ່ນີ້ ມີອາໂປທາດເປັນຕົ້ນໃນປະຖະວີທີ່ມີສິ່ງປະສົມ (ສະສັມພາຣະປະຖະວີ) ເປັນອຸທາຫອນ.

กุลุมฺพสฺสาติ คพฺภสฺส, กุลสฺเสว วา. ติสฺโสปิ สงฺคีติโย อารุฬฺหตาย อนนุชานนโต ‘‘ตว สุตฺตสฺสา’’ติ วุตฺตํ. ทสวิธา อิทฺธิ ปฏิสมฺภิทามคฺเค อิทฺธิกถาย คเหตพฺพา. ภาวนามยนฺติ อธิฏฺฐานิทฺธึ สนฺธาย วทติ. ฆฏเภโท วิย ปรูปฆาโต, อุทกวินาโส วิย อิทฺธิวินาโส จ โหตีติ อุปมา สํสนฺทติ. ตว ปญฺโหติ ภาวนามยาย ปรูปฆาโต โหตีติ วุตฺโต ญาเปตุํ อิจฺฉิโต อตฺโถ. อาถพฺพณิทฺธิ วิชฺชามยิทฺธิ โหติ. สตฺตเม ปเทติ มณฺฑลาทิโต สตฺตเม ปเท.

ຄຳວ່າ "ກຸລຸມພັດສະ" ຄື ແກ່ຕົວອ່ອນໃນຄັນ (ຄັບພະ), ຫຼືວ່າ ແກ່ຕະກູນ. ຄຳວ່າ "ແຫ່ງພະສູດຂອງເຈົ້າ" ນັ້ນ ກ່າວໄວ້ເພາະບໍ່ຍອມຮັບຄວາມທີ່ພະສູດນັ້ນຂຶ້ນສູ່ສັງຄາຍະນາທັງ 3 ຄັ້ງ. ລິດ 10 ປະການ ພຶງຖືເອົາໃນອິດທິກະຖາ ໃນຄຳພີປະຕິສັມພິທາມັກ. ຄຳວ່າ "ອັນເກີດຈາກພາວະນາ" (ພາວະນາມະຍະ) ນັ້ນ ກ່າວໝາຍເຖິງ ອະທິດຖານະລິດ (ລິດທີ່ເກີດຈາກການອະທິດຖານ). ອຸປະມາວ່າ "ການທຳຮ້າຍຜູ້ນື່ອື່ນ ເໝືອນດັ່ງການແຕກແຫ່ງໝໍ້, ແລະຄວາມເສື່ອມແຫ່ງລິດ ເໝືອນດັ່ງຄວາມພິນາດແຫ່ງນ້ຳ" ຍ່ອມເຂົ້າກັນໄດ້. ຄຳວ່າ "ບັນຫາຂອງເຈົ້າ" ຄື ເນື້ອຄວາມທີ່ປະສົງຈະໃຫ້ຮູ້ວ່າ ການທຳຮ້າຍຜູ້ນື່ອື່ນດ້ວຍລິດອັນເກີດຈາກພາວະນາ ຍ່ອມມີໄດ້. ອາຖັບພະນະລິດ ຄື ວິຊຊາມະຍະລິດ (ລິດທີ່ເກີດຈາກວິຊາອາຄົມ). ຄຳວ່າ "ໃນບາດກ້າວທີເຈັດ" ຄື ໃນບາດກ້າວທີເຈັດນັບຈາກວົງກົມ (ມົນທົນ) ເປັນຕົ້ນໄປ.

วจนนฺตเรน คเมตพฺพตฺถํ เนยฺยตฺถํ, สยเมว คมิตพฺพตฺถํ นีตตฺถํ. กิริยโต สมุฏฺฐาติ, อุทาหุ อกิริยโตติ เตนาธิปฺเปตํ สมฺปชานมุสาวาทํ สนฺธาย ปุจฺฉติ, น อุโปสถกฺขนฺธเก วุตฺตํ. ตตฺถ อวุตฺตเมว หิ โส อนริยโวหารํ วุตฺตนฺติ คเหตฺวา โวหรตีติ. วาจาคิรนฺติ วาจาสงฺขาตํ คิรํ, วาจานุจฺจารณํ วา.

ພະສູດທີ່ມີເນື້ອຄວາມອັນເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍຄຳອື່ນ ຊື່ວ່າ ເນຍຍັດຖະ, ພະສູດທີ່ມີເນື້ອຄວາມອັນເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍຕົວມັນເອງ ຊື່ວ່າ ນີຕັດຖະ. ຄຳຖາມວ່າ "ຍ່ອມຕັ້ງຂຶ້ນຈາກການກະທຳ ຫຼືວ່າ ຈາກການບໍ່ກະທຳ" ນັ້ນ ວາທີ (ຜູ້ໂຕ້ແຍ້ງ) ຖາມໝາຍເຖິງສັມປະຊານະມຸສາວາດປາຈິດຕີ ທີ່ຕົນປະສົງ, ບໍ່ແມ່ນຖາມໝາຍເຖິງສັມປະຊານະມຸສາວາດທີ່ກ່າວໄວ້ໃນອຸໂປສະຖັກຂັນທະກະ. ເພາະວ່າ ວາທີນັ້ນຖືເອົາອະນາຣິຍະໂວຫານທີ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໃນອຸໂປສະຖັກຂັນທະກວນັ້ນເອງ ວ່າກ່າວໄວ້ແລ້ວ ແລ້ວຈຶ່ງກ່າວອ້າງ. ຄຳວ່າ "ວາຈາກิຣັງ" ຄື ສຽງທີ່ເອີ້ນວ່າວາຈາ, ຫຼືວ່າ ການກ່າວວາຈາຊ້ຳໆ.

ขนฺทสิวาทโย เสฏฺฐาติ ขนฺทาติ กุมารา. สิวาติ มเหสฺสรา, มิจฺฉาทิฏฺฐิยา นิทสฺสนตฺถมิทํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นตฺถิกทิฏฺฐาทโย เอว หิ กมฺมปถปฺปตฺตา กมฺมนฺติ. เจตนา ปเนตฺถ อพฺโพหาริกาติ กายทฺวาเร วจีทฺวาเร จ สมุฏฺฐิตาปิ กายกมฺมํ วจีกมฺมนฺติ จ โวหารํ น ลภติ อภิชฺฌาทิปฺปธานตฺตา. ‘‘ติวิธา, ภิกฺขเว, มโนสญฺเจตนา อกุสลํ มโนกมฺม’’นฺติ ปน วจนโต สภาเวเนว สา มโนกมฺมํ, น อภิชฺฌาทิปกฺขิกตฺตาติ ‘‘อภิชฺฌาทิปกฺขิกาวา’’ติ น วุตฺตํ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน กายงฺควาจงฺคานิ อโจเปตฺวา จินฺตนกาเล เจตนาปิ เจตนาสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ มโนทฺวาเร [Pg.79] เอว สมุฏฺฐหนฺติ, ตสฺมา เจตนาย อพฺโพหาริกภาโว กถญฺจิ นตฺถีติ อธิปฺปาโย.

ໃນຄຳວ່າ "ຂັນທະສິວະເປັນຕົ້ນປະເສີດສຸດ" ນັ້ນ, ຄຳວ່າ "ຂັນທະ" ຄື ກຸມານະເທບ (ຂັນທະກຸມານ). ຄຳວ່າ "ສິວະ" ຄື ມະເຫສວນ (ພະສິວະ), ພຶງເຫັນວ່າຄຳນີ້ກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງມິດສາທິດຖິ. ເພາະວ່າ ນັດຖິກະທິດຖິເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ ທີ່ເຖິງກຳມະບົດແລ້ວຈຶ່ງຊື່ວ່າກຳ. ສ່ວນຄຳວ່າ "ເຈດຕະນາໃນທີ່ນີ້ ບໍ່ເປັນທີ່ຮ້ອງເອີ້ນ" (ອັບໂບຫາຣິກະ) ນັ້ນ ມີອະທິບາຍວ່າ ແມ້ເກີດຂຶ້ນໃນກາຍະທະວານແລະວະຈີທະວານ ກໍບໍ່ໄດ້ຊື່ວ່າ ກາຍະກຳ ແລະ ວະຈີກຳ ເພາະຄວາມທີ່ອະພິດຊາເປັນຕົ້ນເປັນປະທານ. ແຕ່ເພາະພະດຳລັດວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ມະໂນສັນເຈດຕະນາທີ່ເປັນອະກຸສົນ ມະໂນກຳມີ 3 ປະການ" ນັ້ນ, ເຈດຕະນານັ້ນຈຶ່ງເປັນມະໂນກຳໂດຍສະພາວະຂອງມັນເອງ, ບໍ່ແມ່ນເພາະເປັນຝ່າຍອະພິດຊາເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ກ່າວວ່າ "ຫຼືເປັນຝ່າຍອະພິດຊາເປັນຕົ້ນ". ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ໃນເວລາທີ່ຄິດໂດຍບໍ່ຍັງອົງກາຍແລະອົງວາຈາໃຫ້ເຄື່ອນໄຫວ, ແມ້ເຈດຕະນາ ແມ້ທຳທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍເຈດຕະນາ ກໍຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນມະໂນທະວານເທົ່ານັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມບໍ່ເປັນທີ່ຮ້ອງເອີ້ນ (ອັບໂບຫາຣິກະພາວະ) ແຫ່ງເຈດຕະນາ ຈຶ່ງບໍ່ມີໂດຍປະການທັງປວງ, ນີ້ຄືອະທິບາຍ.

‘‘ติวิธา, ภิกฺขเว, กายสญฺเจตนา กุสลํ กายกมฺม’’นฺติอาทิวจนโต (กถา. ๕๓๙) ปาณาติปาตาทิปฏิปกฺขภูตา ตพฺพิรติวิสิฏฺฐา เจตนาว ปาณาติปาตวิรติอาทิกา โหนฺตีติ ‘‘เจตนาปกฺขิกา วา’’ติ วุตฺตํ, น ‘‘วิรติปกฺขิกา’’ติ. รกฺขตีติ อวินาเสตฺวา กเถติ. ภินฺทตีติ วินาเสตฺวา กเถติ.

ເພາະພະດຳລັດວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ກາຍະສັນເຈດຕະນາທີ່ເປັນກຸສົນ ກາຍະກຳມີ 3 ປະການ" ເປັນຕົ້ນ, ເຈດຕະນາທີ່ເປັນປະຕິປັກແກ່ປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງມີການງົດເວັ້ນຈາກປານາຕິບາດນັ້ນເປັນຄຸນວິເສດ ນັ້ນເອງ ຍ່ອມເປັນປານາຕິບາດວິຣະຕິເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຫຼືເປັນຝ່າຍເຈດຕະນາ" (ເຈດຕະນາປັກຂິກະ), ບໍ່ແມ່ນກ່າວວ່າ "ເປັນຝ່າຍວິຣະຕິ" (ວິຣະຕິປັກຂິກະ). ຄຳວ່າ "ຍ່ອມຮັກສາ" (ຣັກຂະຕິ) ຄື ກ່າວໂດຍບໍ່ທຳລາຍ. ຄຳວ່າ "ຍ່ອມທຳລາຍ" (ພິນທະຕິ) ຄື ກ່າວໂດຍທຳລາຍ.

กมฺมกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາກຳມະກະຖາ ຈົບພຽງເທົ່ານີ້.

จกฺขุวิญฺญาณทฺวารนฺติ จกฺขุวิญฺญาณสฺส ทฺวารํ. จกฺขุ จ ตํ วิญฺญาณทฺวารญฺจาติ วา จกฺขุวิญฺญาณทฺวารํ. จกฺขุ วิญฺญาณทฺวารนฺติ วา อสมาสนิทฺเทโส. ตํ ปน จกฺขุเมว. เอส นโย เสเสสุปิ. ‘‘จกฺขุนา สํวโร สาธู’’ติอาทิกาย (ธ. ป. ๓๖๐) คาถาย ปสาทกายโจปนกายสํวเร เอกชฺฌํ กตฺวา กาเยน สํวโร วุตฺโต, ตํ อิธ ภินฺทิตฺวา อฏฺฐ สํวรา, ตปฺปฏิปกฺขภาเวน อสํวรา อฏฺฐ กถิตา. สีลสํวราทโยปิ ปญฺเจว สํวรา สพฺพทฺวาเรสุ อุปฺปชฺชมานาปิ, ตปฺปฏิปกฺขภาเวน ทุสฺสีลฺยาทีนิ อสํวราติ วุตฺตานิ. ตตฺถ ทุสฺสีลฺยํ ปาณาติปาตาทิเจตนา. มุฏฺฐสฺสจฺจํ สติปฏิปกฺขา อกุสลา ธมฺมา. ปมาทนฺติ เกจิ. สีตาทีสุ ปฏิโฆ อกฺขนฺติ. ถินมิทฺธํ โกสชฺชํ.

ຄຳວ່າ "ຈັກຂຸວິນຍານະທະວານ" ຄື ທະວານແຫ່ງຈັກຂຸວິນຍານ. ຫຼືວ່າ ຈັກຂຸດ້ວຍ ແລະເປັນທະວານແຫ່ງວິນຍານນັ້ນດ້ວຍ ຊື່ວ່າ ຈັກຂຸວິນຍານะທະວານ. ຫຼືວ່າ "ຈັກຂຸ ເປັນທະວານແຫ່ງວິນຍານ" ເປັນການສະແດງແບບອະສະມາດ (ບໍ່ແມ່ນສະມາດ). ແຕ່ທະວານນັ້ນກໍຄືຈັກຂຸປາສາດນັ້ນເອງ. ນັຍນີ້ແມ້ໃນທະວານທີ່ເຫຼືອ. ໃນຄາຖາມີ "ການສັງວອນດ້ວຍຈັກຂຸເປັນຄວາມດີ" ເປັນຕົ້ນ, ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງລວມເອົາປາສາດກາຍະສັງວອນແລະໂຈປະນະກາຍະສັງວອນເຂົ້າເປັນອັນດຽວກັນ ແລ້ວກ່າວວ່າ "ການສັງວອນດ້ວຍກາຍ", ແຕ່ໃນອັດຖະກະຖານີ້ ຊົງຈຳແນກອອກເປັນ ສັງວອນ 8 ປະການ, ແລະກ່າວເຖິງອະສັງວອນ 8 ປະການ ໂດຍຄວາມເປັນປະຕິປັກແກ່ສັງວອນເຫຼົ່ານັ້ນ. ແມ້ສີລະສັງວອນເປັນຕົ້ນ ກໍເປັນສັງວອນ 5 ປະການເທົ່ານັ້ນ ແມ້ຈະເກີດຂຶ້ນໃນທະວານທັງປວງກໍຕາມ, ແລະຊົງກ່າວເຖິງທຸສິນເປັນຕົ້ນວ່າເປັນອະສັງວອນ ໂດຍຄວາມເປັນປະຕິປັກແກ່ສັງວອນເຫຼົ່ານັ້ນ. ໃນອະສັງວອນເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄວາມທຸສິນ ຄື ເຈດຕະນາມີປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ. ຄວາມຫຼົງລືມສະຕິ (ມຸດຖັດສັດຈະ) ຄື ອະກຸສົນທຳທີ່ເປັນປະຕິປັກແກ່ສະຕິ. ບາງອາຈານກ່າວວ່າ ຄືຄວາມປະໝາດ. ໂທສະທີ່ກະທົບກະທັ່ງໃນຄວາມໜາວເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ຄວາມບໍ່ອົດທົນ (ອັກຂັນຕິ). ຖີນາມິດທະ ຊື່ວ່າ ຄວາມກຽດຄ້ານ (ໂກສັດຈະ).

วินา วจีทฺวาเรน สุทฺธํ กายทฺวารสงฺขาตนฺติ อิทํ วจีทฺวารสลฺลกฺขิตสฺส มุสาวาทาทิโนปิ กายทฺวาเร ปวตฺติสพฺภาวา อสุทฺธตา อตฺถีติ ตํนิวารณตฺถํ วุตฺตํ. น หิ ตํ กายกมฺมํ โหติ. สุทฺธวจีทฺวาโรปลกฺขิตํ ปน วจีกมฺมเมว โหตีติ. เอตฺถ อสํวโรติ เอเตน สุทฺธกายทฺวาเรน อุปลกฺขิโต อสํวโร ทฺวารนฺตเร อุปฺปชฺชมาโนปิ วุตฺโต. ทฺวารนฺตรานุปลกฺขิตํ สพฺพํ ตํทฺวาริกากุสลญฺเจติ เวทิตพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา กมฺมปถสํสนฺทเน ‘‘โจปนกายอสํวรทฺวารวเสน อุปฺปชฺชมาโน อสํวโร อกุสลํ กายกมฺมเมว โหตี’’ติอาทิ ‘‘อกุสลํ กายกมฺมํ โจปนกายอสํวรทฺวารวเสน วจีอสํวรวเสน จ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา สห อวิรุทฺธํ โหติ. อสํวโร หิ ทฺวารนฺตเร [Pg.80] อุปฺปชฺชมาโนปิ สทฺวาเร เอวาติ วุจฺจติ, สทฺวารวเสน อุปฺปนฺโนติ จ, กมฺมํ อญฺญทฺวาเร อญฺญทฺวารวเสน จาติ เอวํ อวิรุทฺธํ.

ຄຳວ່າ "ເວັ້ນຈາກວະຈີທະວານ ກາຍທະວານອັນບໍລິສຸດ" ນີ້ ກ່າວໄວ້ເພື່ອຫ້າມຄວາມບໍ່ບໍລິສຸດນັ້ນ ເພາະຄວາມປາກົດມີຢູ່ແຫ່ງການເປັນໄປໃນກາຍທະວານ ແມ່ນແຫ່ງກຳມີມຸສາວາດເປັນຕົ້ນ ທີ່ກຳນົດດ້ວຍວະຈີທະວານ. ເພາະວ່າກຳນັ້ນບໍ່ແມ່ນກາຍະກຳ. ແຕ່ເປັນວະຈີກຳແທ້ໆ ທີ່ກຳນົດດ້ວຍວະຈີທະວານອັນບໍລິສຸດ. ໃນຄຳວ່າ "ອະສັງວອນ" ນີ້ ໝາຍເຖິງອະສັງວອນທີ່ກຳນົດດ້ວຍກາຍທະວານອັນບໍລິສຸດ ແມ່ນຈະເກີດຂຶ້ນໃນທະວານອື່ນກໍຕາມ ກໍຊື່ວ່າກ່າວໄວ້ແລ້ວ. ພຶງຊາບວ່າ ອະກຸສົນທັງປວງທີ່ເກີດໃນທະວານນັ້ນ ທີ່ບໍ່ໄດ້ກຳນົດດ້ວຍທະວານອື່ນ (ກໍກ່າວໄວ້ແລ້ວຄືກັນ). ເມື່ອເຮັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ໃນຄຳພີກຳມະບົດສັງສັນທະນະ (ການສົມທຽບກຳມະບົດ) ຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ອະສັງວອນທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງໂຈປະນະກາຍະອະສັງວອນທະວານ ເປັນອະກຸສົນກາຍະກຳແທ້ໆ" ດັ່ງນີ້ ກໍຈະບໍ່ຂັດແຍ້ງກັນກັບຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ອະກຸສົນກາຍະກຳ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງໂຈປະນະກາຍະອະສັງວອນທະວານ ແລະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວະຈີອະສັງວອນທະວານ". ເພາະວ່າ ອະສັງວອນ ແມ່ນຈະເກີດຂຶ້ນໃນທະວານອື່ນ ກໍຍ່ອມຮຽກວ່າ "ເກີດໃນທະວານຂອງຕົນເອງເທົ່ານັ້ນ" ແລະຮຽກວ່າ "ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທະວານຂອງຕົນ", ສ່ວນກຳທີ່ເກີດໃນທະວານອື່ນ ກໍຮຽກວ່າ "ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທະວານອື່ນ" ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງບໍ່ຂັດແຍ້ງກັນ.

อถ วา เอตฺถาติ สุทฺธํ อสุทฺธนฺติ เอตํ อวิจาเรตฺวา เอตสฺมึ โจปเนติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ สติ ทฺวารนฺตโรปลกฺขิตํ กมฺมปถภาวปฺปตฺตตาย วจีมโนกมฺมํ โจปนกายอสํวรทฺวาเร อุปฺปนฺนํ, เสสํ สพฺพํ ตํทฺวารุปฺปนฺนากุสลํ วิย ‘‘โจปนกายอสํวโร’’ติ วุจฺจติ. กมฺมปถภาวปฺปตฺติยา ทฺวารนฺตรุปฺปนฺนํ กายกมฺมญฺจ ตถา น วุจฺจตีติ กมฺมปถสํสนฺทนวิโรโธ สิยา, ตทวิโรธํ ตตฺเถว วกฺขาม. สีลสํวราทโย ปญฺจ นิกฺเขปกณฺเฑ อาวิ ภวิสฺสนฺติ. ตตฺถ ญาณสํวเร ปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลสฺส, วีริยสํวเร จ อาชีวปาริสุทฺธิยา อนฺโตคธตา ทฏฺฐพฺพา.

ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ໃນຄຳວ່າ "ໃນທະວານນີ້" ນີ້ ໝາຍຄວາມວ່າ ກ່າວໄວ້ໃນໂຈປະນະກາຍະອະສັງວອນທະວານນີ້ ໂດຍບໍ່ໄດ້ຈຳແນກວ່າ "ບໍລິສຸດ ຫຼື ບໍ່ບໍລິສຸດ". ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ວະຈີກຳ ແລະມະໂນກຳ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນໂຈປະນະກາຍະອະສັງວອນທະວານ ທີ່ກຳນົດດ້ວຍທະວານອື່ນ ເພາະເຖິງຄວາມເປັນກຳມະບົດ ກໍຍ່ອມຮຽກວ່າ "ໂຈປະນະກາຍະອະສັງວອນ" ເໝືອນກັບອະກຸສົນທັງປວງທີ່ເກີດໃນທະວານນັ້ນທີ່ເຫຼືອ. ສ່ວນກາຍະກຳທີ່ເກີດໃນທະວານອື່ນ ເພາະເຖິງຄວາມເປັນກຳມະບົດ ຍ່ອມບໍ່ຮຽກວ່າ "ໂຈປະນະກາຍະອະສັງວອນ" ຢ່າງນັ້ນ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຄວາມຂັດແຍ້ງກັບກຳມະບົດສັງສັນທະນະກໍຈະພຶງມີ, ພວກເຮົາຈະກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ຂັດແຍ້ງກັນນັ້ນໃນບົດກຳມະບົດສັງສັນທະນະນັ້ນເອງ. ສັງວອນ ໕ ປະການ ມີສີລະສັງວອນເປັນຕົ້ນ ຈະປາກົດແຈ້ງໃນນິກເຂປະທັນດະ. ໃນສັງວອນ ໕ ປະການນັ້ນ ພຶງເຫັນຄວາມເຂົ້າກັນໄດ້ແຫ່ງປັດຈະຍະສັນນິສສິຕະສີລໃນຍານະສັງວອນ ແລະຄວາມເຂົ້າກັນໄດ້ແຫ່ງອາຊີວະປາຣິສຸດທິສີລໃນວິຣິຍະສັງວອນ.

อกุสลกมฺมปถกถาวณฺณนา

ການພັນລະນາອະກຸສົນກຳມະບົດກຖາ

สรเสเนว จ ปตนสภาวสฺส ปาณสฺส อนฺตรา เอว อตีว ปาตนํ อติปาโต, สณิกํ ปติตุํ อทตฺวาว สีฆํ ปาตนนฺติ อตฺโถ. อติกฺกมฺม วา สตฺถาทีหิ อภิภวิตฺวา ปาตนํ อติปาโต. ปโยควตฺถุมหนฺตตาทีหิ มหาสาวชฺชตา เตหิ ปจฺจเยหิ อุปฺปชฺชมานาย เจตนาย พลวภาวโต. ยถาวุตฺตปจฺจยวิปริยาเยปิ ตํตํปจฺจเยหิ อุปฺปชฺชมานาย เจตนาย พลวาพลววเสเนว อปฺปสาวชฺชมหาสาวชฺชตา เวทิตพฺพา. อิทฺธิมโย กมฺมวิปากชิทฺธิมโย ทาฐาโกฏิกาทีนํ วิย.

ຄຳວ່າ "ອະຕິປາຕະ" (ການຍັງສັດໃຫ້ຕົກລ່ວງໄປໂດຍຍິ່ງ) ຄື ການຍັງສັດທີ່ມີສະພາວະຕົກລ່ວງໄປເອງຕາມທຳມະຊາດ ໃຫ້ຕົກລ່ວງໄປໃນລະຫວ່າງຢ່າງຮີບດ່ວນນັ້ນເອງ, ອະທິບາຍວ່າ ບໍ່ປ່ອຍໃຫ້ຕົກລ່ວງໄປຢ່າງຊ້າໆ ແຕ່ຍັງໃຫ້ຕົກລ່ວງໄປຢ່າງຮີບດ່ວນ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ການກ້າວລ່ວງ ຄືການຄອບງຳດ້ວຍສັດຕຣາເປັນຕົ້ນ ແລ້ວຍັງສັດໃຫ້ຕົກລ່ວງໄປ ຊື່ວ່າ "ອະຕິປາຕະ". ຄວາມມີໂທດຫຼາຍ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍຄວາມເປັນໃຫຍ່ແຫ່ງປະໂຍກ ແລະວັດຖຸເປັນຕົ້ນ ເພາະຄວາມເປັນສະພາບມີກຳລັງແຫ່ງເຈດຕະນາທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍປັດໄຈເຫຼົ່ານັ້ນ. ແມ່ນໃນເວລາທີ່ກົງກັນຂ້າມກັບປັດໄຈທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ກໍພຶງຊາບຄວາມມີໂທດນ້ອຍ ແລະຄວາມມີໂທດຫຼາຍ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມມີກຳລັງ ແລະຄວາມບໍ່ມີກຳລັງແຫ່ງເຈດຕະນາ ທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍປັດໄຈນັ້ນໆ ເທົ່ານັ້ນ. ປະໂຍກອັນສຳເລັດດ້ວຍລິດ ຄື ລິດອັນເກີດຈາກວິບາກແຫ່ງກຳ ເຊັ່ນລິດແຫ່ງພະຍາດາຖາໂກຕິກະເປັນຕົ້ນ.

โคตฺตรกฺขิตา สโคตฺเตหิ รกฺขิตา. ธมฺมรกฺขิตา สหธมฺมิเกหิ รกฺขิตา. สสามิกา สารกฺขา. ยสฺสา คมเน รญฺญา ทณฺโฑ ฐปิโต, สา สปริทณฺฑา. อตฺถภญฺชโกติ กมฺมปถปฺปตฺตํ วุตฺตํ. กมฺมปถกถา เหสาติ. อตฺตโน สนฺตกํ อทาตุกามตายาติอาทิ มุสาวาทสามญฺญโต วุตฺตํ. หสาธิปฺปาเยน วิสํวาทนปุเรกฺขารสฺเสว มุสาวาโท. สุญฺญภาวนฺติ ปีติวิรหิตตาย ริตฺตตํ. อตฺถวิปนฺนตาย น หทยงฺคมา. อคฺคณฺหนฺเตติ อสทฺทหนฺเต กมฺมปถเภโท น โหติ. โย โกจิ ปน สมฺผปฺปลาโป ทฺวีหิ สมฺภาเรหิ สิชฺฌตีติ. อตฺตโน ปริณามนํ จิตฺเตเนวาติ เวทิตพฺพํ. มิจฺฉา ปสฺสตีติ วิตถํ ปสฺสติ.

ຄຳວ່າ "ກົດຕະຮັກຂິຕາ" ຄື ຍິງທີ່ຍາດຕິພີ່ນ້ອງຮັກສາ. "ທັມມະຮັກkhິຕາ" ຄື ຍິງທີ່ຜູ້ຮ່ວມປະພຶດທຳຮັກສາ. "ສາຮັກຂາ" ຄື ຍິງທີ່ມີສາມີ (ຫຼືມີຜູ້ປົກຄອງ). ຍິງໃດທີ່ພຣະຣາຊາຕັ້ງອາຍາ (ໂທດປັບໄໝ) ໄວ້ໃນການໄປມາຂອງນາງ ຍິງນັ້ນຊື່ວ່າ "ສະປະຣິທັນດາ". ຄຳວ່າ "ຜູ້ທຳລາຍປະໂຫຍດ" ໝາຍເຖິງການກ່າວເທັດທີ່ເຖິງຄວາມເປັນກຳມະບົດ, ເພາະວ່າເລື່ອງນີ້ເປັນກຳມະບົດກຖາ. ຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ເພາະຄວາມບໍ່ປາດຖະໜາຈະໃຫ້ຂອງໆ ຕົນ" ນີ້ ກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມສະເໝີກັນແຫ່ງມຸສາວາດ. ມຸສາວາດ ຍ່ອມມີແກ່ຜູ້ທີ່ມີຄວາມປະສົງຈະຫຼອກລວງດ້ວຍຄວາມປາດຖະໜາຈະຫົວເລາະເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "ຄວາມເປັນຂອງວ່າງເປົ່າ" ຄື ຄວາມປາສະຈາກຄວາມຍິນດີ ຈຶ່ງເປັນຂອງວ່າງເປົ່າ. ເພາະຄວາມວິບັດແຫ່ງເນື້ອຄວາມ ຈຶ່ງບໍ່ເປັນທີ່ຈັບໃຈ. ຄຳວ່າ "ເມື່ອບໍ່ຮັບ" ຄື ເມື່ອບໍ່ເຊື່ອຖື ຄວາມແຕກທຳລາຍແຫ່ງກຳມະບົດຍ່ອມບໍ່ມີ. ແຕ່ສ່ວນສຳຜັບປະລາປະ (ຄຳເວົ້າເພີ້ເຈີ້) ໃດໜຶ່ງ ຍ່ອມສຳເລັດດ້ວຍອົງປະກອບ ໒ ປະການ. ພຶງຊາບວ່າ ການນ້ອມມາເພື່ອຕົນ ຍ່ອມມີດ້ວຍຈິດເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "ເຫັນຜິດ" ຄື ເຫັນບໍ່ກົງຕາມຄວາມເປັນຈິງ.

โกฏฺฐาสโตติ [Pg.81] ผสฺสปญฺจมกาทีสุ จิตฺตงฺคโกฏฺฐาเสสุ เย โกฏฺฐาสา โหนฺติ, ตโตติ อตฺโถ. นนุ จ เจตนา กมฺมปเถสุ น วุตฺตาติ ปฏิปาฏิยา สตฺตนฺนํ กมฺมปถภาโว น ยุตฺโตติ? น, อวจนสฺส อญฺญเหตุตฺตา. น หิ เจตนาย อกมฺมปถตฺตา กมฺมปถราสิมฺหิ อวจนํ, กทาจิ ปน กมฺมปโถ โหติ, น สพฺพทาติ กมฺมปถภาวสฺส อนิยตตฺตา อวจนํ. ยทา ปน กมฺมปโถ โหติ, ตทา กมฺมปถราสิสงฺคโห น นิวาริโตติ. ‘‘ปญฺจ สิกฺขาปทา ปริตฺตารมฺมณา เอวา’’ติ เอเตน อทินฺนาทานาทีนํ สตฺตารมฺมณภาววิโรธํ ‘‘สตฺตสงฺขาเต สงฺขาเร เอว อารพฺภ ปวตฺติโต’’ติ สยเมว ปริหริสฺสติ. ‘‘นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา’’ติ ปวตฺตมานา ทิฏฺฐิ เตภูมกธมฺมวิสยาวาติ สงฺขารารมฺมณตา วุตฺตา. วิปากนิสฺสนฺทผลานิ ยถากฺกมํ นิรยาทิวิปากทุคฺคตตาทีนิ.

ຄຳວ່າ "ໂດຍສ່ວນ" ຄື ໃນສ່ວນປະກອບແຫ່ງຈິດ ມີຜັດສະປັນຈະມະກະເປັນຕົ້ນ ສ່ວນປະກອບໃດທີ່ມີຢູ່, ອະທິບາຍວ່າ ໂດຍສ່ວນປະກອບນັ້ນ. ຖ້າຖາມວ່າ: ເຈດຕະນາ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໃນກຳມະບົດທັງຫຼາຍ ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນກຳມະບົດແຫ່ງທຳ ໗ ປະການຕາມລຳດັບ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນແມ່ນບໍ? ຕອບວ່າ: ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ, ເພາະການບໍ່ກ່າວໄວ້ນັ້ນມີເຫດອື່ນ. ເພາະວ່າ ການບໍ່ກ່າວໄວ້ໃນກຳມະບົດທັງຫຼາຍ ບໍ່ແມ່ນເພາະເຈດຕະນາບໍ່ເປັນກຳມະບົດ, ແຕ່ເພາະຄວາມເປັນກຳມະບົດແຫ່ງເຈດຕະນານັ້ນບໍ່ແນ່ນອນ ຄື ບາງຄັ້ງກໍເປັນກຳມະບົດ ບາງຄັ້ງກໍບໍ່ເປັນກຳມະບົດ ດັ່ງນັ້ນຈຶ່ງບໍ່ກ່າວໄວ້. ແຕ່ໃນເວລາໃດທີ່ເປັນກຳມະບົດ ໃນເວລານັ້ນ ການສົງເຄາະເຂົ້າໃນກຳມະບົດກໍບໍ່ໄດ້ຖືກຫ້າມໄວ້. ດ້ວຍຄຳວ່າ "ສິກຂາບົດ ໕ ມີອາລົມເປັນປະຣິດຕະ (ນ້ອຍ) ເທົ່ານັ້ນ" ນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈະແກ້ຄວາມຂັດແຍ້ງແຫ່ງຄວາມມີສັດເປັນອາລົມຂອງອະທິນນາທານເປັນຕົ້ນເອງວ່າ "ເພາະເປັນໄປປາຣົບສັງຂານອັນນັບວ່າເປັນສັດນັ້ນເອງ". ມິດສາທິດຖິທີ່ເປັນໄປວ່າ "ສັດຜູ້ຜຸດເກີດ (ໂອປະປາຕິກະ) ບໍ່ມີ" ນີ້ ມີທຳໃນພູມ ໓ ເປັນອາລົມ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ມີສັງຂານເປັນອາລົມ". ວິບາກແລະນິສັນທະຜົນ ພຶງຊາບຕາມລຳດັບ ຄື ວິບາກໃນນະຣົກເປັນຕົ້ນ ແລະຄວາມເປັນຜູ້ມີຮູບຮ່າງບໍ່ດີເປັນຕົ້ນ.

อกุสลกมฺมปถกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາອະກຸສົນກຳມະບົດກຖາ ຈົບແລ້ວ.

กุสลกมฺมปถกถาวณฺณนา

ການພັນລະນາກຸສົນກຳມະບົດກຖາ

ปาณาติปาตาทีหิ ปน วิรติโยติ เอตํ ยาหิ วิรตีหิ สมฺปยุตฺตา เจตนา ‘‘กายวจีกมฺมานี’’ติ วุจฺจนฺติ, ตาสญฺจ กมฺมปถภาโว ยุตฺโตติ กตฺวา วุตฺตํ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘ปฏิปาฏิยา สตฺต เจตนาปิ วฏฺฏนฺติ วิรติโยปี’’ติ. อลฺลสสมํสนฺติ ชีวมานกสสมํสํ. โวโรเปตา หุตฺวา นาภิชานามิ. ทุสฺสีลฺยาทารมฺมณา ตทารมฺมณา. ชีวิตินฺทฺริยาทิอารมฺมณา กถํ ทุสฺสีลฺยาทีนิ ปชหนฺตีติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนภิชฺฌา…เป… วิรมนฺตสฺสาติ อภิชฺฌํ ปชหนฺตสฺสาติ อตฺโถ. น หิ มโนทุจฺจริตา วิรติ อตฺถิ อนภิชฺฌาทีเหว ตปฺปหานโต.

ຄຳວ່າ "ການງົດເວັ້ນຈາກປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ" ນີ້ ກ່າວໄວ້ໂດຍໝາຍຄວາມວ່າ ເຈດຕະນາທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍວິຣັດໃດ ທີ່ຮຽກວ່າ "ກາຍະກຳ ແລະວະຈີກຳ", ຄວາມເປັນກຳມະບົດແຫ່ງວິຣັດເຫຼົ່ານັ້ນກໍຄວນແທ້. ເພາະວ່າ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈະກ່າວຕໍ່ໄປວ່າ "ເຈດຕະນາ ໗ ປະການຕາມລຳດັບ ກໍຄວນ ແມ່ນວິຣັດທັງຫຼາຍກໍຄວນ". ຄຳວ່າ "ເນື້ອຂອງກະຕ່າຍທີ່ຍັງສົດ" ຄື ເນື້ອຂອງກະຕ່າຍທີ່ຍັງມີຊີວິດຢູ່. ຄຳວ່າ "ຂ້າພະເຈົ້າເປັນຜູ້ປົງຊີວິດແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ຮູ້ສຶກເລີຍ". ຄຳວ່າ "ມີທຸສສີລະເປັນອາລົມ" ຄື ມີສິ່ງນັ້ນເປັນອາລົມ. ເພື່ອສະແດງວ່າ ກຸສົນກຳມະບົດທີ່ມີຊີວິຕິນຊີເປັນຕົ້ນເປັນອາລົມ ຈະລະທຸສສີລະເປັນຕົ້ນໄດ້ແນວໃດ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ແຕ່ໂດຍປະການໃດ". ຄຳວ່າ "ແຫ່ງຜູ້ງົດເວັ້ນ... ລະໂລບ..." ອະທິບາຍວ່າ ແຫ່ງຜູ້ລະອະພິຊຊາ. ເພາະວ່າ ການງົດເວັ້ນຈາກມະໂນທຸຈະຣິດຍ່ອມບໍ່ມີ ເພາະການລະມະໂນທຸຈະຣິດນັ້ນ ສຳເລັດໄດ້ດ້ວຍອະນະພິຊຊາເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ.

กมฺมปถสํสนฺทนกถาวณฺณนา

ການພັນລະນາກຳມະບົດສັງສັນທະນະກຖາ

กมฺมปถปฺปตฺตานํ ทุสฺสีลฺยาทีนํ อสํวรานํ ตถา ทุจฺจริตานญฺจ อกุสลกมฺมปเถหิ กมฺมปถปฺปตฺตานเมว จ สุสีลฺยาทีนํ สํวรานํ ตถา สุจริตานญฺจ กุสลกมฺมปเถหิ อตฺถโต นานตฺตาภาวทสฺสนํ. อถ วา เตสํ ผสฺสทฺวาราทีหิ อวิโรธภาเวน ทีปนํ กมฺมปถสํสนฺทนนฺติ เกจิ วทนฺติ[Pg.82], ตเทตํ วิจาเรตพฺพํ. น หิ ปญฺจผสฺสทฺวารปญฺจอสํวรทฺวารปญฺจสํวรทฺวาเรสุ อุปฺปนฺนานํ อสํวรานํ สํวรานญฺจ กมฺมปถตา อตฺถิ ปาณาติปาตาทีนํ ปรสนฺตกวตฺถุโลภปรสตฺตารมฺมณพฺยาปาทอเหตุกทิฏฺฐิอาทีนญฺจ เตสุ ทฺวาเรสุ อนุปฺปตฺติโต. ติวิธกอายทุจฺจริตาทีนิ จ กมฺมปถาติ ปากฏา เอวาติ กึ เตสํ กมฺมปเถหิ นานตฺตาภาวทสฺสเนน, น จ ทุจฺจริตานํ สุจริตานญฺจ ผสฺสทฺวาราทิวเสน อุปฺปตฺติ ทีปิตา, นาปิ อสํวรานํ สํวรานญฺจ ยโต เตสํ ผสฺสทฺวาราทีหิ อวิโรธภาเวน ทีปนา สิยา, เกวลํ ปน ผสฺสทฺวาราทิวเสน อุปฺปนฺนานํ อสํวรานํ สํวรานญฺจ กายกมฺมาทิตา ทีปิตา. ยทิ จ เอตฺตกํ กมฺมปถสํสนฺทนํ, ‘‘อกุสลํ กายกมฺมํ ปญฺจผสฺสทฺวารวเสน นุปฺปชฺชตี’’ติอาทิ กมฺมปถสํสนฺทนํ น สิยา. เอสาปิ ฉผสฺสทฺวาราทีหิ อวิโรธทีปนาติ เจ, วุตฺตเมว ปการนฺตเรน ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา’’ติ น วตฺตพฺพํ. สมุจฺจยตฺเถ จ อถ วา-สทฺเท กมฺมปถปฺปตฺตาเนว ทุสฺสีลฺยาทีนิ กายกมฺมาทินาเมหิ วทนฺเตหิ มโนกมฺมสฺส ฉผสฺสทฺวารวเสน อุปฺปตฺติ น วตฺตพฺพา. น หิ ตํ จกฺขุทฺวาราทิวเสน อุปฺปชฺชตีติ. ยทิ จ กมฺมปถปฺปตฺตา เอว อสํวราทโย คหิตา, ทุจฺจริเตหิ อญฺเญสํ อสํวรานํ อภาวา เตสญฺจ ตํตํกมฺมภาวสฺส วุตฺตตฺตา ‘‘โจปนกายอสํวรทฺวารวเสน อุปฺปนฺโน อสํวโร อกุสลํ กายกมฺมเมว โหตี’’ติอาทิ น วตฺตพฺพํ สิยา. วุจฺจมาเน หิ ตสฺมึ สงฺกโร สิยา, วจีมโนกมฺมานิปิ หิ กายทฺวาเร อุปฺปชฺชนฺติ, ตถา เสสทฺวาเรสุปิ กมฺมนฺตรานีติ.

ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ: "ກຳມະບົດສັງສັນທະນະ ຄື ການສະແດງຄວາມບໍ່ຕ່າງກັນໂດຍເນື້ອຄວາມ ແຫ່ງອະສັງວອນມີທຸສສີລະເປັນຕົ້ນ ແລະທຸຈະຣິດທັງຫຼາຍ ທີ່ເຖິງຄວາມເປັນກຳມະບົດ ກັບອະກຸສົນກຳມະບົດທັງຫຼາຍ, ແລະແຫ່ງສັງວອນມີສຸສສີລະເປັນຕົ້ນ ແລະສຸຈະຣິດທັງຫຼາຍ ທີ່ເຖິງຄວາມເປັນກຳມະບົດ ກັບກຸສົນກຳມະບົດທັງຫຼາຍ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄື ການສະແດງຄວາມບໍ່ຂັດແຍ້ງກັນແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ກັບຜັດສະທະວານເປັນຕົ້ນ". ຄຳກ່າວຂອງອາຈານເຫຼົ່ານັ້ນ ພຶງວິໄຈດັ່ງນີ້: ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນກຳມະບົດແຫ່ງອະສັງວອນ ແລະສັງວອນທັງຫຼາຍ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຜັດສະທະວານ ໕, ອະສັງວອນທະວານ ໕ ແລະສັງວອນທະວານ ໕ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ເພາະປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ ແລະຄວາມໂລບໃນວັດຖຸຂອງຜູ້ນອກ, ພະຍາບາດທີ່ມີສັດອື່ນເປັນອາລົມ, ແລະອະεຫຕຸກະລິດຖິເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນໃນທະວານເຫຼົ່ານັ້ນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ກາຍະທຸຈະຣິດ ໓ ປະການເປັນຕົ້ນ ກໍປາກົດແຈ້ງແລ້ວວ່າເປັນກຳມະບົດ, ດັ່ງນັ້ນ ຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງດ້ວຍການສະແດງຄວາມບໍ່ຕ່າງກັນຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນກັບກຳມະບົດທັງຫຼາຍ. ແລະການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງທຸຈະຣິດ ແລະສຸຈະຣິດທັງຫຼາຍ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຜັດສະທະວານເປັນຕົ້ນ ກໍບໍ່ໄດ້ສະແດງໄວ້, ແມ່ນການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອະສັງວອນ ແລະສັງວອນທັງຫຼາຍ ກໍບໍ່ໄດ້ສະແດງໄວ້ຄືກັນ, ເຊິ່ງຈະເປັນເຫດໃຫ້ມີການສະແດງຄວາມບໍ່ຂັດແຍ້ງກັນແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ກັບຜັດສະທະວານເປັນຕົ້ນ; ແຕ່ສະແດງພຽງແຕ່ຄວາມເປັນກາຍະກຳເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງອະສັງວອນ ແລະສັງວອນທັງຫຼາຍ ທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຜັດສະທະວານເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ. ຫາກວ່າກຳມະບົດສັງສັນທະນະມີພຽງເທົ່ານີ້, ຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ອະກຸສົນກາຍະກຳ ຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຜັດສະທະວານ ໕" ກໍຈະບໍ່ເປັນກຳມະບົດສັງສັນທະນະ. ຫາກກ່າວວ່າ: "ແມ່ນຄຳນີ້ກໍເປັນການສະແດງຄວາມບໍ່ຂັດແຍ້ງກັນ ກັບຜັດສະທະວານ ໖ ເປັນຕົ້ນ", ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ກໍບໍ່ຄວນກ່າວຄຳວ່າ "ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ" ເພື່ອສະແດງປະການທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວນັ້ນ ໂດຍປະການອື່ນ. ແລະເມື່ອຄຳວ່າ "ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ" ມີເນື້ອຄວາມໃນທາງຮວບຮວມ (ສະມຸດຈະຍະ), ພວກອາຈານທີ່ກ່າວເຖິງອະສັງວອນມີທຸສສີລະເປັນຕົ້ນ ທີ່ເຖິງຄວາມເປັນກຳມະບົດ ດ້ວຍຊື່ມີກາຍະກຳເປັນຕົ້ນ ກໍບໍ່ຄວນg່າວເຖິງການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງມະໂນກຳ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຜັດສະທະວານ ໖, ເພາະວ່າມະໂນກຳນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຈັກຂຸທະວານເປັນຕົ້ນ. ແລະຫາກຖືເອົາອະສັງວອນເປັນຕົ້ນ ທີ່ເຖິງຄວາມເປັນກຳມະບົດເທົ່ານັ້ນ, ເພາະຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງອະສັງວອນອື່ນນອກຈາກທຸຈະຣິດທັງຫຼາຍ ແລະເພາະຄວາມທີ່ອະສັງວອນເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນກຳນັ້ນໆ ຕາມທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ, ຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ອະສັງວອນທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງໂຈປະນະກາຍะອະສັງວອນທະວານ ເປັນອະກຸສົນກາຍະກຳແທ້ໆ" ກໍບໍ່ຄວນກ່າວ. ເພາະເມື່ອກ່າວຄຳນັ້ນ ຄວາມສັບສົນປົນເປກໍຈະພຶງມີ, ເພາະວ່າ ວະຈີກຳ ແລະມະໂນກຳທັງຫຼາຍ ກໍເກີດຂຶ້ນໃນກາຍທະວານຄືກັນ, ແລະໃນທະວານທີ່ເຫຼືອກໍມີກຳອື່ນໆ ເກີດຂຶ້ນຄືກັນ.

อถ ปน ทฺวารนฺตเร อุปฺปชฺชมานํ กมฺมนฺตรมฺปิ ตํทฺวาริกกมฺมเมว สิยา, ‘‘ติวิธํ กายทุจฺจริตํ อกุสลํ กายกมฺมเมวา’’ติอาทิ, ‘‘อกุสลํ กายกมฺมํ โจปนกายอสํวรทฺวารวเสน วาจาอสํวรทฺวารวเสน จ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทิ จ วิรุชฺเฌยฺย. ทุจฺจริตานญฺหิ อญฺญทฺวารจรณํ อตฺถิ, น จสฺส ทฺวารนฺตรุปฺปนฺนํ กมฺมนฺตรํ โหตีติ. ตสฺมา เหฏฺฐา กมฺมปถปฺปตฺตานํ เอว กายกมฺมาทิภาวสฺส วุตฺตตฺตา เสสานญฺจ ตํตํทฺวารุปฺปนฺนานํ กุสลากุสลานํ ทฺวารสํสนฺทเน ตํตํทฺวารปกฺขิกภาวสฺส กตตฺตา อิธ กมฺมปถํ อปฺปตฺตานญฺจ เจตนาภาวโต อกมฺมานญฺจ อสํวรานํ สํวรานญฺจ ภชาปิยมานานํ กมฺมปถานํ วิย กายกมฺมาทิตาทีปนํ, กมฺมปถปฺปตฺตานํ ติวิธกายทุจฺจริตาทีนํ ติวิธกายสุจริตาทีนญฺจ ทฺวารนฺตรจรเณปิ กายกมฺมาทิภาวาวิชหนทีปนํ, ยถาปกาสิตานญฺจ กมฺมปถภาวํ ปตฺตานํ [Pg.83] อปตฺตานญฺจ อกุสลกายกมฺมาทีนญฺจ กุสลกายกมฺมาทีนญฺจ ผสฺสทฺวาราทีหิ อุปฺปตฺติปกาสนญฺจ กมฺมปถสํสนฺทนํ นาม. กสฺมา? อกมฺมปถานํ กมฺมปเถสุ กมฺมปถานญฺจ อกมฺมปเถสุ สมานนามตาวเสน, กมฺมปถานํ กมฺมปเถสุ สามญฺญนามาวิชหนวเสน, อุภเยสญฺจ อุปฺปตฺติวเสน ทฺวาเรสุ เอตฺถ สํสนฺทิตตฺตา.

ແຕ່ຫາກວ່າ ກຳອື່ນທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນທະວານອື່ນ ຈະພຶງເປັນກຳທີ່ເກີດໃນທະວານນັ້ນເທົ່ານັ້ນ, ຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ກາຍະທຸຈະຣິດ ໓ ປະການ ເປັນອະກຸສົນກາຍະກຳແທ້ໆ" ແລະຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ອະກຸສົນກາຍະກຳ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງໂຈປະນະກາຍະອະສັງວອນທະວານ ແລະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວາຈາອະສັງວອນທະວານ" ກໍຈະພຶງຂັດແຍ້ງກັນ. ເພາະວ່າ ການເປັນໄປໃນທະວານອື່ນແຫ່ງທຸຈະຣິດທັງຫຼາຍມີຢູ່, ແລະກຳອື່ນທີ່ເກີດໃນທະວານອື່ນ ກໍບໍ່ແມ່ນກຳນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ເພາະຄວາມທີ່ຄວາມເປັນກາຍະກຳເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງທຳທີ່ເຖິງຄວາມເປັນກຳມະບົດເທົ່ານັ້ນ ໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຫົວຂໍ້ຂ້າງເທິງ, ແລະເພາະຄວາມທີ່ຄວາມເປັນຝ່າຍແຫ່ງທະວານນັ້ນໆ ແຫ່ງກຸສົນແລະອະກຸສົນທີ່ເຫຼືອ ທີ່ເກີດໃນທະວານນັ້ນໆ ໄດ້ເຮັດໄວ້ແລ້ວໃນບົດທະວານສັງສັນທະນະ, ໃນບົດກຳມະບົດສັງສັນທະນະນີ້: ໑. ການສະແດງຄວາມເປັນກາຍະກຳເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງອະສັງວອນ ແລະສັງວອນທັງຫຼາຍ ທີ່ບໍ່ເຖິງຄວາມເປັນກຳມະບົດ ແລະທີ່ບໍ່ຊື່ວ່າກຳ ເພາະບໍ່ມີສະພາວະເປັນເຈດຕະນາ ທີ່ນຳເຂົ້າໄປສົມທຽບ ເໝືອນກັບກຳມະບົດທັງຫຼາຍ, ໒. ການສະແດງຄວາມບໍ່ລະເສຍຊຶ່ງຄວາມເປັນກາຍະກຳເປັນຕົ້ນ ແມ່ນໃນເວລາທີ່ເປັນໄປໃນທະວານອື່ນ ແຫ່ງກາຍະທຸຈະຣິດ ໓ ປະການ ແລະກາຍະສຸຈະຣິດ ໓ ປະການ ທີ່ເຖິງຄວາມເປັນກຳມະບົດ, ໓. ການສະແດງການເກີດຂຶ້ນດ້ວຍຜັດສະທະວານເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງອະກຸສົນກາຍະກຳເປັນຕົ້ນ ແລະກຸສົນກາຍະກຳເປັນຕົ້ນ ທັງທີ່ເຖິງຄວາມເປັນກຳມະບົດ ແລະບໍ່ເຖິງຄວາມເປັນກຳມະບົດ ຕາມທີ່ສະແດງໄວ້ແລ້ວ, ທັງໝົດນີ້ ຊື່ວ່າ "ກຳມະບົດສັງສັນທະນະ". ເພາະເຫດໃດ? ເພາະໃນບົດນີ້ ໄດ້ມີການສົມທຽບກັນ: ແຫ່ງທຳທີ່ບໍ່ເປັນກຳມະບົດໃນກຳມະບົດທັງຫຼາຍ ແລະແຫ່ງກຳມະບົດທັງຫຼາຍໃນທຳທີ່ບໍ່ເປັນກຳມະບົດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມມີຊື່ສະເໝີກັນ, ແຫ່ງກຳມະບົດທັງຫຼາຍໃນກຳມະບົດທັງຫຼາຍ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມບໍ່ລະເສຍຊຶ່ງຊື່ທົ່ວໄປ, ແລະແຫ່ງທຳທັງສອງປະການນັ້ນ ໃນທະວານທັງຫຼາຍ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນ.

ตตฺถ ติวิธกมฺมทฺวารวเสน อุปฺปนฺนานํ กมฺมานํ ญาตกมฺมภาวตาย ตํตํกมฺมภาวสฺส อวจนียตฺตา กมฺมทฺวาเรสุ เตสํ อุปฺปตฺติยา จ วุตฺตตฺตา ปญฺจวิญฺญาณทฺวารวเสน อสํวราทีนํ อุปฺปตฺติปริยายวจนาภาวโต จ กมฺมทฺวารวิญฺญาณทฺวารานิ วิรชฺฌิตฺวา ‘‘ปญฺจผสฺสทฺวารวเสน หิ อุปฺปนฺโน’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ สุขํ วา’’ติอาทินา ‘‘จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา เวทนากฺขนฺโธ อตฺถิ กุสโล’’ติอาทินา จ ปญฺจผสฺสทฺวารวเสน อสํวราทีนํ อุปฺปตฺติปริยาโย วุตฺโต, น จ ‘‘ยมิทํ จกฺขุวิญฺญาณปจฺจยา’’ติอาทิวจนํ อตฺถีติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘จกฺขุวิญฺญาณสหชาโต หิ ผสฺโส จกฺขุสมฺผสฺโส’’ติอาทิ (ธ. ส. ๑ กมฺมกถา; มหานิ. อฏฺฐ. ๘๖). เตน หิ อสํวรานํ สํวรานญฺจ จกฺขุสมฺผสฺสาทีหิ อสหชาตตฺตา มโนสมฺผสฺสสหชาตานญฺจ จกฺขุสมฺผสฺสทฺวาราทิวเสน อุปฺปตฺติ ทีปิตาติ. ‘‘โส หิ กายทฺวาเร โจปนํ ปตฺโต อกุสลํ กายกมฺมํ โหตี’’ติอาทินา ‘‘โจปนกายอสํวรทฺวารวเสน อุปฺปนฺโน อกุสลํ กายกมฺมเมว โหตี’’ติอาทินา จ วจีกมฺมาทีนญฺจ กมฺมปถปฺปตฺตานํ อสํวรภูตานํ กายกมฺมาทิภาเว อาปนฺเน ‘‘จตุพฺพิธํ วจีทุจฺจริตํ อกุสลํ วจีกมฺมเมว โหตี’’ติอาทินา อปวาเทน นิวตฺติ ทฏฺฐพฺพา. เอวญฺจ กตฺวา ปุพฺเพ ทสฺสิเตสุ อสํวรวินิจฺฉเยสุ ทุติยวินิจฺฉเยสุ จ น โกจิ วิโรโธ. น หิ วจีกมฺมาทิภูโต โจปนกายอสํวโร กายกมฺมาทิ โหตีติ.

ໃນບົດກຳມະບົດສັງສັນທະນະນັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນກຳທີ່ຮູ້ກັນດີແລ້ວ ແຫ່ງກຳທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກຳມະທະວານ ໓ ປະການ ຈຶ່ງບໍ່ຈຳເປັນຕ້ອງກ່າວເຖິງຄວາມເປັນກຳນັ້ນໆ, ແລະເພາະການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກຳເຫຼົ່ານັ້ນໃນກຳມະທະວານທັງຫຼາຍ ກໍໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວ, ແລະເພາະຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງຄຳກ່າວເຖິງປະການແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອະສັງວອນເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປັນຈະວິນຍານະທະວານ, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງເວັ້ນກຳມະທະວານ ແລະວິນຍານະທະວານທັງຫຼາຍ ແລ້ວກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ເພາະເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຜັດສະທະວານ ໕". ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ສຸກເວທະນາໃດໜຶ່ງ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນເພາະຈັກຂຸສຳຜັດສະເປັນປັດໄຈ" ແລະຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ເວທະນາຂັນອັນເປັນກຸສົນມີຢູ່ ເພາະຈັກຂຸສຳຜັດສະເປັນປັດໄຈ" ດັ່ງນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕັດປະການແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອະສັງວອນເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຜັດສະທະວານ ໕, ແຕ່ບໍ່ມີຄຳກ່າວວ່າ "ເພາະຈັກຂຸວິນຍານະເປັນປັດໄຈ" ເປັນຕົ້ນ. ແມ່ນຄຳນີ້ກໍກ່າວໄວ້ແລ້ວວ່າ "ຜັດສະທີ່ເກີດຮ່ວມກັບຈັກຂຸວິນຍານ ແທ້ຈິງແລ້ວຄືຈັກຂຸສຳຜັດສະ" ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ເພາະຄວາມທີ່ອະສັງວອນ ແລະສັງວອນທັງຫຼາຍ ບໍ່ເກີດຮ່ວມກັບຈັກຂຸສຳຜັດສະເປັນຕົ້ນ, ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອະສັງວອນ ແລະສັງວອນທັງຫຼາຍ ທີ່ເກີດຮ່ວມກັບມະໂນສຳຜັດສະ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຈັກຂຸສຳຜັດສະທະວານເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າສະແດງໄວ້ແລ້ວ. ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ເພາະວ່າກຳນັ້ນ ເຖິງການໄຫວ (ໂຈປະນະ) ໃນກາຍທະວານ ຈຶ່ງເປັນອະກຸສົນກາຍະກຳ" ແລະຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ອະສັງວອນທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງໂຈປະນະກາຍະອະສັງວອນທະວານ ເປັນອະກຸສົນກາຍະກຳແທ້ໆ", ເມື່ອວະຈີກຳເປັນຕົ້ນ ທີ່ເຖິງຄວາມເປັນກຳມະບົດ ແລະເປັນອະສັງວອນ ເຖິງຄວາມເປັນກາຍະກຳເປັນຕົ້ນ, ພຶງເຫັນການຫ້າມ (ການຍົກເວັ້ນ) ດ້ວຍຄຳຍົກເວັ້ນເປັນຕົ້ນວ່າ "ວະຈີທຸຈະຣິດ ໔ ປະການ ເປັນອະກຸສົນວະຈີກຳແທ້ໆ". ເມື່ອເຮັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ໃນການວິນິດໄສອະສັງວອນທັງຫຼາຍ ທີ່ສະແດງໄວ້ໃນຫົວຂໍ້ຂ້າງຕົ້ນ ແລະໃນການວິນິດໄສຄັ້ງທີສອງ ກໍຈະບໍ່ມີຄວາມຂັດແຍ້ງກັນເລີຍ. ເພາະວ່າ ໂຈປະນະກາຍະອະສັງວອນ ທີ່ມີສະພາວະເປັນວະຈີກຳເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ເປັນກາຍະກຳເປັນຕົ້ນ.

อกุสลํ มโนกมฺมํ ปน ฉผสฺสทฺวารวเสน อุปฺปชฺชติ, ตํ กายวจีทฺวาเรสุ โจปนํ ปตฺตํ อกุสลํ กายวจีกมฺมํ โหตีติ เอตฺถ กึ ตํ อกุสลํ มโนกมฺมํ นาม, เหฏฺฐา ทสฺสิตนเยน จ กายวจีทฺวาเรสุ อุปฺปนฺนํ ติวิธํ มโนทุจฺจริตํ โจปนํ อปฺปตฺตํ สพฺพากุสลญฺจ. ยทิ เอวํ ตสฺส กายวจีกมฺมภาโว นตฺถีติ ‘‘โจปนปฺปตฺตํ กายวจีกมฺมํ โหตี’’ติ น ยุชฺชตีติ[Pg.84]? โน น ยุชฺชติ โจปนปฺปตฺตํ กาเย วาจาย จ อกุสลํ กมฺมํ โหตีติ อตฺถสิทฺธิโต. กมฺมํ ปน โหนฺตํ กึ กมฺมํ โหตีติ? มโนกมฺมเมว โหตีติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โจปนปฺปตฺตํ อกุสลํ กายทฺวาเร วจีทฺวาเร จ มโนกมฺมํ โหตีติ. อถ วา ตํ-สทฺทสฺส มโนกมฺเมน สมฺพนฺธํ อกตฺวา ฉผสฺสทฺวารวเสน ยํ อุปฺปชฺชติ, ตนฺติ ยถาวุตฺตอุปฺปาทมตฺตปริจฺฉินฺเนน สมฺพนฺโธ กาตพฺโพ. กึ ปน ตนฺติ? กมฺมกถาย ปวตฺตมานตฺตา กมฺมนฺติ วิญฺญายติ, ตญฺจ มโนสมฺผสฺสทฺวาเร อุปฺปชฺชมานมฺปิ ติวิธํ กมฺมํ โหตีติ. ยถา ตํ โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘กายวจีทฺวาเรสุ โจปนํ ปตฺต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ นิยมสฺส อกตตฺตา โจปนปฺปตฺติ อุปลกฺขณภาเวน กายวจีกมฺมนามสาธิกาว, น ปน สพฺพมฺปิ โจปนปฺปตฺตํ กายวจีกมฺมเมว, นาปิ กุสลปกฺเข โจปนํ อปฺปตฺตํ กายวจีกมฺมํ น โหตีติ อยมตฺโถ สิทฺโธว โหตีติ.

ສ່ວນວ່າ ອະກຸສົນມະໂນກຳ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຜັດສະທະວານທັງ 6, ອະກຸສົນກຳນັ້ນ ເມື່ອເຖິງຄວາມໄຫວໃນກາຍະທະວານແລະວະຈີທະວານ ຍ່ອມເປັນກາຍະກຳແລະວະຈີກຳ, ໃນຄຳນັ້ນ ຖາມວ່າ ອະກຸສົນມະໂນກຳນັ້ນ ຄືຫຍັງ? ຕອບວ່າ ໄດ້ແກ່ ມະໂນທຸຈະລິດ 3 ປະການ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນກາຍະທະວານແລະວະຈີທະວານ ໂດຍນັຍທີ່ສະແດງໄວ້ແລ້ວໃນຫົນຫຼັງ ແລະອະກຸສົນທັງປວງທີ່ຍັງບໍ່ເຖິງຄວາມໄຫວ. ຫາກເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຄວາມເປັນກາຍະກຳແລະວະຈີກຳຂອງມະໂນກຳນັ້ນຍ່ອມບໍ່ມີ, ດັ່ງນັ້ນ ຄຳທີ່ວ່າ 'ກຳທີ່ເຖິງຄວາມໄຫວ ຍ່ອມເປັນກາຍະກຳແລະວະຈີກຳ' ຈຶ່ງບໍ່ສົມຄວນແມ່ນຫຼືບໍ່? ຕອບວ່າ ບໍ່ແມ່ນບໍ່ສົມຄວນ, ເພາະສຳເລັດເນື້ອຄວາມວ່າ ອະກຸສົນກຳທີ່ເຖິງຄວາມໄຫວໃນກາຍແລະວາຈາ ຍ່ອມມີຢູ່. ຖາມວ່າ ກໍເມື່ອເປັນກຳ ຍ່ອມເປັນກຳຊະນິດໃດ? ຕອບວ່າ ເປັນມະໂນກຳເທົ່ານັ້ນ. ອະທິບາຍວ່າ ອະກຸສົນກຳທີ່ເຖິງຄວາມໄຫວໃນກາຍະທະວານແລະວະຈີທະວານ ຍ່ອມເປັນມະໂນກຳ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ໂດຍບໍ່ຕ້ອງເຊື່ອມໂຍງສັບວ່າ 'ຕໍ' (ນັ້ນ) ເຂົ້າກັບມະໂນກຳ, ແຕ່ຄວນເຊື່ອມໂຍງສັບວ່າ 'ຕໍ' ນັ້ນ ເຂົ້າກັບທຳທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຜັດສະທະວານທັງ 6 ອັນກຳນົດພຽງແຕ່ຄວາມເກີດຂຶ້ນຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ຖາມວ່າ ກໍ 'ຕໍ' ນັ້ນ ຄືຫຍັງ? ຕອບວ່າ ເພາະເປັນໄປໃນກຳກະຖາ ຈຶ່ງຮູ້ໄດ້ວ່າແມ່ນ 'ກຳ', ແລະກຳນັ້ນ ເຖິງວ່າຈະເກີດຂຶ້ນໃນມະໂນສຳຜັດສະທະວານ ກໍຍ່ອມເປັນກຳ 3 ປະການ. ເພື່ອສະແດງອາການທີ່ກຳນັ້ນມີຢູ່ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'kāyavacīdvāresu copanaṃ pattaṃ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ເພາະບໍ່ໄດ້ເຮັດການກຳນົດ, ຄວາມເຖິງຄວາມໄຫວຈຶ່ງເປັນພຽງເຄື່ອງໝາຍທີ່ເຮັດໃຫ້ໄດ້ຊື່ວ່າ ກາຍະກຳແລະວະຈີກຳ ເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ບໍ່ແມ່ນວ່າກຳທີ່ເຖິງຄວາມໄຫວທັງປວງຈະຕ້ອງເປັນກາຍະກຳແລະວະຈີກຳເທົ່ານັ້ນ, ແລະທັງບໍ່ແມ່ນວ່າ ໃນຝ່າຍກຸສົນ ກຳທີ່ບໍ່ເຖິງຄວາມໄຫວ ຈະບໍ່ເປັນກາຍະກຳແລະວະຈີກຳກໍຫາບໍ່ໄດ້, ເນື້ອຄວາມນີ້ຍ່ອມສຳເລັດແລ້ວດ້ວຍປະການສະນີ.

อถ วา ตนฺติ ตํ ฉผสฺสทฺวารวเสน อุปฺปชฺชมานํ มโนกมฺมนฺติ สพฺพํ มนสาปิ นิปฺผชฺชมานํ กมฺมํ มโนกมฺมนฺติ โจทกาธิปฺปาเยน คเหตฺวา วทติ, น ปุพฺเพ ทสฺสิตมโนกมฺมนฺติ. โย หิ ปรสฺส อธิปฺปาโย ‘‘มนสา นิปฺผตฺติโต สพฺเพน มโนกมฺเมเนว ภวิตพฺพํ, น กายวจีกมฺเมนา’’ติ, ตํ นิวตฺเตตฺวา กมฺมตฺตยนิยมํ ทสฺเสตุํ อิทมารทฺธํ ‘‘ตํ กายวจีทฺวาเรสุ โจปนํ ปตฺต’’นฺติอาทิ. เอตฺถ จ สงฺกราภาโว ปุริมนเยเนว เวทิตพฺโพ. อถ วา กมฺมนฺติ อวิเสเสน กมฺมสทฺทมตฺเตน สมฺพนฺธํ กตฺวา ยถาวุตฺโต กมฺมปฺปเภโท ยถา โหติ, ตํ ปการํ ทสฺเสติ. อสงฺกโร จ วุตฺตนโยว. ยํ ปน วทนฺติ ‘‘กายวจีกมฺมสหชาตา อภิชฺฌาทโย ยทา เจตนาปกฺขิกา โหนฺติ, ตทา ตานิ มโนกมฺมานิ กายวจีกมฺมานิ โหนฺตี’’ติ, ตญฺจ น, เจตนาปกฺขิกานํ มโนกมฺมตฺตาภาวา. อพฺโพหาริกตฺเต จ มโนกมฺมตา สุฏฺฐุตรํ นตฺถิ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘อพฺโพหาริกา วา’’ติ. ตสฺมา มโนกมฺมสฺส กายวจีกมฺมตา น วตฺตพฺพา. อภิชฺฌาทิกิริยาการิกาย เอว เจตนาย สมฺปยุตฺตา อภิชฺฌาทโย มโนกมฺมํ, น ปาณาติปาตาทิกายวจีกิริยาการิกายาติ ภิยฺโยปิ เตสํ มโนกมฺมตาติ น เตสํ มโนกมฺมานํ สตํ กายวจีกมฺมตา วตฺตพฺพาติ. เอวํ กมฺมานํ ทฺวาเรสุ ทฺวารานญฺจ กมฺเมสุ อนิยตตฺตา ทฺวารนิพนฺธนํ น กตํ. อิทานิ อกเตปิ จ ทฺวารนิพนฺธเน เยสํ ทฺวารานํ วเสน อิทํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, เตสํ ตํตํทฺวารกมฺมปถานญฺจ วเสน อุปฺปตฺติยา ยถาภฏฺฐปาฬิยา วุตฺตาย [Pg.85] จ ทีปนตฺถํ ‘‘ตตฺถ กามาวจร’’นฺติอาทิมาห. จิตฺตํ ติวิธกมฺมทฺวารวเสน อุปฺปชฺชตีติ อิทํ มโนกมฺมทฺวารภูตสฺส เตน สภาเวน อุปฺปตฺตึ คเหตฺวา วุตฺตํ. ยถา วา จิตฺตํ จิตฺตาธิปเตยฺยนฺติ สมฺปยุตฺตวเสน วุจฺจติ, เอวมิธาปีติ เวทิตพฺพํ. โจปนทฺวยรหิตสฺส มโนปพนฺธสฺส มโนกมฺมทฺวารภาเว ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ.

ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ທ່ານກ່າວຄຳວ່າ 'ຕໍ' (ນັ້ນ) ໂດຍຖືເອົາຕາມຄວາມປະສົງຂອງຜູ້ໂຕ້ແຍ້ງວ່າ 'ມະໂນກຳນັ້ນ ຄືກຳທັງປວງທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຜັດສະທະວານທັງ 6 ເຖິງແມ່ນວ່າຈະສຳເລັດດ້ວຍໃຈ ກໍຊື່ວ່າມະໂນກຳ', ບໍ່ແມ່ນກ່າວເຖິງມະໂນກຳທີ່ສະແດງໄວ້ໃນຫົນຫຼັງ. ເພາະວ່າ ຄວາມປະສົງຂອງບຸກຄົນອື່ນມີຢູ່ວ່າ 'ກຳທີ່ສຳເລັດດ້ວຍໃຈທັງປວງ ຄວນເປັນມະໂນກຳເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ຄວນເປັນກາຍະກຳແລະວະຈີກຳ', ເພື່ອຫ້າມຄວາມປະສົງນັ້ນ ແລະເພື່ອສະແດງການກຳນົດກຳ 3 ປະການ ທ່ານຈຶ່ງເລີ່ມຕົ້ນຄຳນີ້ວ່າ 'taṃ kāyavacīdvāresu copanaṃ pattaṃ' ເປັນຕົ້ນ. ແລະໃນນັຍນີ້ ຄວາມບໍ່ປົນເປກັນແຫ່ງກຳທັງຫຼາຍ ພຶງຊາບໂດຍນັຍກ່ອນນັ້ນເອງ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ທ່ານເຊື່ອມໂຍງກັບພຽງແຕ່ກຳສັບໂດຍທົ່ວໄປ ແລ້ວສະແດງປະເພດແຫ່ງກຳຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ໂດຍປະການທີ່ກຳນັ້ນມີຢູ່. ແລະຄວາມບໍ່ປົນເປກັນ ກໍມີນັຍຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ສ່ວນຄຳໃດທີ່ພວກອາຈານກ່າວວ່າ 'อະພິຊຊາເປັນຕົ້ນ ທີ່ເກີດຮ່ວມກັບກາຍະກຳແລະວະຈີກຳ ໃນເວລາທີ່ເປັນຝ່າຍເຈດຕະນາ ຍ່ອມເປັນກາຍະກຳແລະວະຈີກຳ ທີ່ເປັນມະໂນກຳເຫຼົ່ານັ້ນ', ຄຳນັ້ນຍ່ອມບໍ່ສົມຄວນ ເພາະທຳທີ່ເປັນຝ່າຍເຈດຕະນາ ບໍ່ມີຄວາມເປັນມະໂນກຳ. ແລະເມື່ອເປັນອັບໂວຫາຣິກະ ຄວາມເປັນມະໂນກຳຍິ່ງບໍ່ມີຢ່າງຍິ່ງ. ເຖິງຄຳນີ້ ທ່ານກໍກ່າວໄວ້ແລ້ວວ່າ 'ຫຼືວ່າ ເປັນອັບໂວຫາຣິກະ'. ເພາະສະນັ້ນ ຄວາມເປັນກາຍະກຳແລະວະຈີກຳຂອງມະໂນກຳ จຶ່ງບໍ່ຄວນກ່າວ. ອະພິຊຊາເປັນຕົ້ນ ທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍເຈດຕະນາອັນເຮັດໜ້າທີ່ຄືອະພິຊຊາເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ ເປັນມະໂນກຳ, ບໍ່ແມ່ນອະພິຊຊາເປັນຕົ້ນ ທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍເຈດຕະນາອັນເຮັດໜ້າທີ່ທາງກາຍແລະວາຈາມີປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນມະໂນກຳຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງມີຍິ່ງຂຶ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນກ່າວເຖິງຄວາມເປັນກາຍະກຳແລະວະຈີກຳ ຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ເປັນມະໂນກຳຢູ່. ດ້ວຍເຫດນີ້ ເພາະຄວາມບໍ່ແນ່ນອນແຫ່ງກຳທັງຫຼາຍໃນທະວານທັງຫຼາຍ ແລະແຫ່ງທະວານທັງຫຼາຍໃນກຳທັງຫຼາຍ ທ່ານຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ເຮັດການຜູກມັດດ້ວຍທະວານ. ບັດນີ້ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ໄດ້ເຮັດການຜູກມັດດ້ວຍທະວານ, ແຕ່เพื่อສະແດງຄວາມເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທະວານທັງຫຼາຍ ທີ່ຈິດນີ້ເກີດຂຶ້ນ ແລະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກຳມະບົດໃນທະວານນັ້ນໆ ຕາມພຣະບາລີທີ່ນຳມາສະແດງໄວ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'tattha kāmāvacaraṃ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຈິດຍ່ອມເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກຳມະທະວານ 3' ນີ້ ທ່ານກ່າວໂດຍຖືເອົາຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຈິດທີ່ເປັນມະໂນກຳມະທະວານ ໂດຍສະພາວະນັ້ນ. ຫຼືພຶງຊາບວ່າ ເໝືອນດັ່ງຄຳວ່າ 'ຈິດເປັນຈິດຕາທິປະໄຕ' ທີ່ກ່າວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສຳປະຍຸດຕະທຳ, ໃນຄຳນີ້ກໍມີນັຍເຊັ່ນດຽວກັນ. ສ່ວນຄວາມເປັນມະໂນກຳມະທະວານ ຂອງກະແສແຫ່ງມະໂນ ທີ່ປາສະຈາກຄວາມໄຫວທັງສອງ ນັ້ນ ບໍ່ມີສິ່ງໃດທີ່ຈະຕ້ອງກ່າວເຖິງເລີຍ.

กมฺมปถสํสนฺทนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາເລື່ອງການປຽບທຽບກຳມະບົດ ຈົບແລ້ວ.

ทฺวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາເລື່ອງທະວານ ຈົບແລ້ວ.

อยํ โยชนาติ ‘‘รูปารมฺมณํ วา…เป… ธมฺมารมฺมณํ วา’’ติ เอเตน สห ‘‘ยํ ยํ วา ปนา’’ติ เอตสฺส อยํ สมฺพนฺโธติ อตฺโถ. โก ปนายํ สมฺพนฺโธติ? เยน วจนานิ อญฺญมญฺญํ สมฺพชฺฌนฺติ, ตํ ปุพฺพาปรวจเน ปโยชนํ สมฺพนฺโธ. อิธ จ สพฺพารมฺมณตาทิทสฺสนํ ‘‘รูปารมฺมณํ วา…เป… ธมฺมารมฺมณํ วา’’ติ เอตสฺส อนนฺตรํ ‘‘ยํ ยํ วา ปนา’’ติ เอตสฺส วจเน ปโยชนํ โยชนา ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ ‘‘รูปารมฺมณํ วา…เป… ธมฺมารมฺมณํ วา อารพฺภา’’ติ เอตฺตเกน อาปนฺนํ โทสํ ทสฺเสตฺวา ตนฺนิวตฺตนวเสน ‘‘ยํ ยํ วา ปนา’’ติ เอตสฺส ปโยชนํ ทสฺเสตุํ ‘‘เหฏฺฐา’’ติอาทิมาห. ทุติเย อตฺถวิกปฺเป ‘‘ยํ ยํ วาปนา’’ติ เอเตน อปฺปธานมฺปิ รูปาทึ อากฑฺฒติ. น หิ ปธานสฺส จิตฺตสฺส อตฺตโนเยว อารมฺมณภาโว อตฺถีติ. เหฏฺฐา วุตฺตนเยนาติ สพฺพารมฺมณตาทินเยน. ‘‘เหฏฺฐา คหิตเมว คหิตนฺติ วตฺวา ตสฺส วจเน ปโยชนํ ทสฺเสตุํ ‘รูปํ วา…เป… อิทํ วา อิทํ วา อารพฺภา’ติ กเถตุํ อิทํ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ อิทํ วา อิทํ วาติ เอตํ สพฺพารมฺมณตาทึ สนฺธาย กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

ຄຳວ່າ 'ນີ້ຄືການເຊື່ອມໂຍງ' ອະທິບາຍວ່າ ນີ້ຄືການເຊື່ອມໂຍງຂອງຄຳວ່າ 'yaṃ yaṃ vā pana' ນີ້ ເຂົ້າກັບຄຳວ່າ 'rūpārammaṇaṃ vā... ລະ... dhammārammaṇaṃ vā' ນີ້. ຖາມວ່າ ກໍການເຊື່ອມໂຍງນີ້ຄືຫຍັງ? ຕອບວ່າ ປະໂຫຍດໃນຄຳກ່ອນແລະຄຳຫຼັງ ທີ່ເຮັດໃຫ້ຄຳທັງຫຼາຍເຊື່ອມໂຍງເຖິງກັນແລະກັນ ນັ້ນຊື່ວ່າ ສຳພັນ. ແລະໃນອັດຖະກະຖານີ້ ພຶງຊາບວ່າ ການສະແດງຄວາມເປັນທຳທີ່ມີອາຣົມທັງປວງເປັນຕົ້ນ ເປັນປະໂຫຍດໃນການກ່າວຄຳວ່າ 'yaṃ yaṃ vā pana' ນີ້ ໃນລຳດັບແຫ່ງຄຳວ່າ 'rūpārammaṇaṃ vā... ລະ... dhammārammaṇaṃ vā' ນີ້, ນີ້ຊື່ວ່າ ໂຍຊະນາ. ໃນອັດຖະກະຖານັ້ນ ເພື່ອສະແດງໂທດທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍຄຳພຽງເທົ່ານີ້ວ່າ 'rūpārammaṇaṃ vā... ລະ... dhammārammaṇaṃ vā ārabbha' ແລ້ວສະແດງປະໂຫຍດຂອງຄຳວ່າ 'yaṃ yaṃ vā pana' ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການປ້ອງກັນໂທດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'heṭṭhā' ເປັນຕົ້ນ. ໃນການຈຳແນກເນື້ອຄວາມທີສອງ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'yaṃ yaṃ vā pana' ນີ້ ຍ່ອມດຶງເອົາອາຣົມມີຮູບເປັນຕົ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ເປັນປະທານ ເຂົ້າມາ. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນອາຣົມຂອງຈິດທີ່ເປັນປະທານນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ຕົນເອງ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຫົນຫຼັງ' ຄື ໂດຍນັຍມີຄວາມເປັນອາຣົມທັງປວງເປັນຕົ້ນ. ມີຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ໃນມະຫາອັດຖະກະຖາວ່າ 'ກ່າວວ່າ ສິ່ງທີ່ຖືເອົາແລ້ວໃນຫົນຫຼັງນັ້ນເອງ ເປັນສິ່ງທີ່ຖືເອົາແລ້ວ, ເພື່ອສະແດງປະໂຫຍດໃນການກ່າວຄຳນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳນີ້ ເພື່ອສະແດງວ່າ rūpaṃ vā... ລະ... idaṃ vā idaṃ vā ārabbha'. ໃນຄຳນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ຄຳວ່າ 'idaṃ vā idaṃ vā' ນີ້ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມເປັນອາຣົມທັງປວງເປັນຕົ້ນ.

ธมฺมุทฺเทสวารกถา

ກະຖາວ່າດ້ວຍວາລະສະແດງທຳ

ผสฺสปญฺจมกราสิวณฺณนา

ການພັນລະນາໝວດທຳມີຜັດສະເປັນທີ 5

อาจริยานนฺติ เรวตาจริยสฺส. น ปเนตํ สารโต ทฏฺฐพฺพํ. น หิ ผสฺสาทีนํ กามาวจราทิภาวทสฺสนตฺถํ อิทมารทฺธํ, กินฺตุ ตสฺมึ สมเย ผสฺสาทิสภาวทสฺสนตฺถนฺติ.

ຄຳວ່າ 'ຂອງພຣະອາຈານທັງຫຼາຍ' ຄື ຂອງພຣະເຣວະຕະອາຈານ. ແຕ່ຄຳຂອງພຣະເຣວະຕະອາຈານນີ້ ບໍ່ພຶງເຫັນວ່າເປັນສາລະ. ເພາະວ່າ ຄຳນີ້ ທ່ານບໍ່ໄດ້ເລີ່ມຕົ້ນໄວ້ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນກາມາວະຈອນເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງຜັດສະເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ເລີ່ມຕົ້ນໄວ້ເພື່ອສະແດງສະພາວະມີຜັດສະເປັນຕົ້ນ ໃນສະໄໝນັ້ນ.

จิตฺตสฺส ปฐมาภินิปาตตฺตาติ สพฺเพ เจตสิกา จิตฺตายตฺตา จิตฺตกิริยาภาเวน วุจฺจนฺตีติ ผสฺโส ‘‘จิตฺตสฺส ปฐมาภินิปาโต’’ติ วุตฺโต. กามํ [Pg.86] อุปฺปนฺนผสฺโส ปุคฺคโล จิตฺตเจตสิกราสิ วา อารมฺมเณน ผุฏฺโฐ ผสฺสสหชาตาย เวทนาย ตํสมกาลเมว เวเทติ, ผสฺโส ปน โอภาสสฺส ปทีโป วิย เวทนาทีนํ ปจฺจยวิเสโส โหตีติ ปุริมกาโล วิย วุตฺโต. โคปานสีนํ อุปริ ติริยํ ฐปิตกฏฺฐํ ปกฺขปาโส. กฏฺฐทฺวยาทิ วิย เอกเทเสน เอกปสฺเสน อนลฺลียมาโนปิ รูเปน สห ผสฺสสฺส สามญฺญํ อนลฺลียมานํ สงฺฆฏฺฏนเมว, น วิสยภาโว, สงฺฆฏฺฏนญฺจ ผสฺสสฺส จิตฺตารมฺมณานํ สนฺนิปตนภาโว เอว. วตฺถารมฺมณสนฺนิปาเตน สมฺปชฺชตีติ สงฺฆฏฺฏนสมฺปตฺติโก ผสฺโส. ปาณิทฺวยสฺส สนฺนิปาโต วิย จิตฺตารมฺมณสนฺนิปาโต ผสฺโส จิตฺตสฺส อารมฺมเณ สนฺนิปติตปฺปวตฺติยา ปจฺจโย โหตีติ กิจฺจฏฺเฐเนว รเสน สงฺฆฏฺฏนรโส. ตถา ปจฺจยภาโว หิ ตสฺส ผสฺสสฺส สงฺฆฏฺฏนกิจฺจนฺติ. ยถา หิ ปาณิยา ปาณิมฺหิ สงฺฆฏฺฏนํ ตพฺพิเสสภูตา รูปธมฺมา, เอวํ จิตฺตสฺส อารมฺมเณ สงฺฆฏฺฏนํ ตพฺพิเสสภูโต เอโก เจตสิกธมฺโม ทฏฺฐพฺโพ. จิตฺเตเยวาติ เอเตน เจตสิกสภาวตํ วตฺถารมฺมเณหิ อสํสฏฺฐํ สงฺฆฏฺฏนํ เวทนาย ทสฺเสติ, น ปน วตฺถุนิสฺสยตํ ปฏิกฺขิปติ. ตสฺส ผสฺสสฺส การณภูโต ตทนุรูโป สมนฺนาหาโร ตชฺชาสมนฺนาหาโร. อินฺทฺริยสฺส ตทภิมุขภาโว อาวชฺชนาย จ อารมฺมณกรณํ วิสยสฺส ปริกฺขตตา อภิสงฺขตตา วิญฺญาณสฺส วิสยภาวกรณนฺติ อตฺโถ.

ຄຳວ່າ 'ເພາະເປັນທຳທີ່ຕົກໄປໃນອາຣົມກ່ອນແຫ່ງຈິດ' ອະທິບາຍວ່າ ເພາະເຈດຕະສິກທັງປວງອາໄສຈິດ ແລະກ່າວເຖິງໂດຍຄວາມເປັນກິຣິຍາແຫ່ງຈິດ, ດັ່ງນັ້ນ ຜັດສະຈຶ່ງໄດ້ຊື່ວ່າ 'ເປັນທຳທີ່ຕົກໄປໃນອາຣົມກ່ອນແຫ່ງຈິດ'. ໂດຍແທ້ຈິງແລ້ວ ບຸກຄົນຜູ້ມີຜັດສະເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ຫຼືກອງແຫ່ງຈິດແລະເຈດຕະສິກ ທີ່ຖືກຕ້ອງອາຣົມແລ້ວ ຍ່ອມສະເຫວີຍອາຣົມດ້ວຍເວທະນາທີ່ເກີດຮ່ວມກັບຜັດສະ ໃນເວລາອັນສະເໝີກັນກັບຜັດສະນັ້ນເອງ, ແຕ່ເພາະຜັດສະເປັນປັດໄຈພິເສດແກ່ເວທະນາເປັນຕົ້ນ ເໝືອນດັ່ງປະທີບເປັນປັດໄຈແກ່ແສງສະຫວ່າງ, ດັ່ງນັ້ນ ຜັດສະຈຶ່ງໄດ້ຊື່ວ່າເກີດກ່ອນ ເໝືອນດັ່ງມີການເກີດຂຶ້ນໃນກ່ອນ. ໄມ້ທີ່ວາງຂວາງໄວ້ທາງເທິງແຫ່ງຈັນທັນທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ ປັກຂະປາສະ (ໄມ້ກອນ). ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ຕິດແໜ້ນໂດຍສ່ວນໜຶ່ງຫຼືໂດຍຂ້າງໜຶ່ງ ເໝືອນດັ່ງໄມ້ສອງທ່ອນເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ຄວາມຄ້າຍຄືກັນຂອງຜັດສະກັບຮູບ ຄືການກະທົບໂດຍບໍ່ຕິດແໜ້ນນັ້ນເອງ, ບໍ່ແມ່ນຄວາມເປັນອາຣົມ, ແລະການກະທົບຂອງຜັດສະນັ້ນ ກໍຄືສະພາວະທີ່ຈິດແລະອາຣົມມາປະຊຸມກັນນັ້ນເອງ. ຜັດສະຊື່ວ່າ ມີການກະທົບເປັນສົມບັດ ເພາະເກີດຂຶ້ນດ້ວຍການປະຊຸມກັນແຫ່ງວັດຖຸແລະອາຣົມ. ຜັດສະຄືການປະຊຸມກັນແຫ່ງຈິດແລະອາຣົມ ເໝືອນດັ່ງການປະຊຸມກັນແຫ່ງຝ່າມືທັງສອງ ຍ່ອມເປັນປັດໄຈແກ່ການເປັນໄປໂດຍການປະຊຸມກັນໃນອາຣົມແຫ່ງຈິດ, ດັ່ງນັ້ນ ຜັດສະຈຶ່ງມີການກະທົບເປັນລົດ ໂດຍລົດຄືກິດນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນປັດໄຈເຊັ່ນນັ້ນ ເປັນກິດຄືການກະທົບຂອງຜັດສະນັ້ນ. ເພາະວ່າ ການກະທົບກັນແຫ່ງຝ່າມືໃນຝ່າມື ຄືຮູບທັມທີ່ມີວາໂຍທາດແກ່ກ້າອັນເປັນεຫດພິເສດແຫ່ງການກະທົບນັ້ນມີຢູ່ຢ່າງໃດ, ພຶງເຫັນການກະທົບໃນອາຣົມແຫ່ງຈິດ ວ່າເປັນເຈດຕະສິກທັມຢ່າງໜຶ່ງອັນເປັນເຫດພິເສດແຫ່ງການກະທົບນັ້ນ ກໍມີຢູ່ຢ່າງນັ້ນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ໃນຈິດນັ້ນເອງ' ນີ້ ທ່ານສະແດງສະພາວະທີ່ເປັນເຈດຕະສິກ ຄືການກະທົບຂອງເວທະນາທີ່ບໍ່ປົນεປກັບວັດຖຸແລະອາຣົມ, ແຕ່ບໍ່ໄດ້ປະຕິເສດຄວາມອາໄສວັດຖຸ. ມະນະສິການອັນເປັນເຫດແຫ່ງຜັດສະນັ້ນ ແລະສົມຄວນແກ່ຜັດສະນັ້ນ ຊື່ວ່າ ຕັດຊາສະມັນນາຫາຣະ. ອະທິບາຍວ່າ ຄວາມເປັນທຳມຸ່ງໜ້າຕໍ່ອາຣົມແຫ່ງອິນຊີ, ການເຮັດອາຣົມແຫ່ງອາວັດຊະນະ, ຄວາມເປັນອາຣົມທີ່ຖືກຕົບແຕ່ງແຫ່ງວິໄສ, ແລະການເຮັດໃຫ້ເປັນວິໄສແຫ່ງວິນຍານ.

สุขเวทนายเมว ลพฺภติ อสฺสาทภาวโตติ อธิปฺปาโย. วิสฺสวิตายาติ อรหตาย. อเนกตฺถตฺตา หิ ธาตูนํ อรหตฺโถ วิปุพฺโพ สุสทฺโท. วิสฺสวํ วา สชนํ วสิตา กามการิตา วิสฺสวิตา. อารมฺมณรเสกเทสเมว อนุภวนฺตีติ อิทํ ผุสนาทิกิจฺจํ เอกเทสานุภวนมิว โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ. เวทยิตสภาโว เอว หิ อนุภวนนฺติ. ผุสนาทิภาเวน วา อารมฺมณคฺคหณํ เอกเทสานุภวนํ, เวทยิตภาเวน คหณํ ยถากามํ สพฺพานุภวนํ. เอวํ สภาวาเนว ตานิ คหณานีติ น เวทนาย วิย ผสฺสาทีนมฺปิ ยถาสกกิจฺจกรเณน สามิภาวานุภวนํ โจเทตพฺพํ. อยํ อิธาติ เอเตน ปญฺจสุ เวทนาสุ อิมสฺมึ จิตฺเต อธิปฺเปตํ โสมนสฺสเวทนํ วทติ, ตสฺมา อโสมนสฺสเวทนํ อปเนตฺวา คหิตาย โสมนสฺสเวทนาย สมานา อิฏฺฐาการสมฺโภครสตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา.

ມີອະທິບາຍວ່າ ລົດຄືການສະεຫວີຍອາຣົມ ຍ່ອມໄດ້ໃນສຸຂະເວທະນາເທົ່ານັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນທຳຍິນດີ. ຄຳວ່າ 'vissavitāya' ຄື ເພາະຄວາມສົມຄວນ. ເພາະວ່າ ເພາະທາດທັງຫຼາຍມີອັດຫຼາຍປະການ, ສຸ ສັບ ທີ່ມີ ວິ ອັກສອນນຳໜ້າ ຈຶ່ງມີອັດວ່າ ສົມຄວນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄວາມຫຼັ່ງອອກ ຄື ຄວາມສາມາດ, ຄວາມເປັນໃຫຍ່, ຫຼືຄວາມເຮັດໄດ້ຕາມຄວາມປາດຖະໜາ ຊື່ວ່າ ວິສສະວິຕາ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມສະεຫວີຍພຽງສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງລົດຂອງອາຣົມ' ນີ້ ທ່ານກ່າວໂດຍເຮັດໃຫ້ເຫັນວ່າ ກິດມີການຖືກຕ້ອງເປັນຕົ້ນ ເປັນເໝືອນດັ່ງການສະεຫວີຍອາຣົມພຽງສ່ວນໜຶ່ງ. ເພາະວ່າ ສະພາວະຄືການສະεຫວີຍນັ້ນεອງ ຊື່ວ່າ ການສະεຫວີຍອາຣົມ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ການຖືເອົາອາຣົມດ້ວຍຄວາມເປັນການຖືກຕ້ອງເປັນຕົ້ນ ເປັນການສະεຫວີຍອາຣົມພຽງສ່ວນໜຶ່ງ, ສ່ວນການຖືເອົາອາຣົມດ້ວຍຄວາມເປັນການສະεຫວີຍ ເປັນການສະεຫວີຍອາຣົມທັງປວງຕາມຄວາມປາດຖະໜາ. ເພາະການຖືເອົາອາຣົມເຫຼົ່ານັ້ນ ມີສະພາວະເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນໂຕ້ແຍ້ງວ່າ ຜັດສະເປັນຕົ້ນກໍມີການສະεຫວີຍອາຣົມໃນຖານະເປັນເຈົ້າຂອງ ເໝືອນດັ່ງເວທະນາ ດ້ວຍການເຮັດກິດຂອງຕົນໆ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ນີ້ໃນຈິດນີ້' ນີ້ ທ່ານກ່າວεຖິງໂສມະນັດສະເວທະນາທີ່ປະສົງເອົາໃນຈິດນີ້ ໃນບັນດາເວທະນາທັງ 5, ເພາະສະນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ລົດຄືການສະεຫວີຍອາຣົມທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ ທີ່ສະແດງໄວ້ນັ້ນ ເປັນລົດທີ່ສະເໝີກັນກັບໂສມະນັດສະເວທະນາທັງປວງ ທີ່ຖືເອົາໂດຍການເວັ້ນອະໂສມະນັດສະເວທະນາອອກແລ້ວ.

นิมิตฺเตน [Pg.87] ปุนสญฺชานนกิจฺจา ปจฺจาภิญฺญาณรสา. ปุนสญฺชานนสฺส ปจฺจโย ปุนสญฺชานนปจฺจโย, ตเทว นิมิตฺตํ ปุน…เป… นิมิตฺตํ, ตสฺส กรณํ ปุน…เป… กรณํ. ปุนสญฺชานนปจฺจยภูตํ วา นิมิตฺตกรณํ ปุน…เป… กรณํ, ตทสฺสา กิจฺจนฺติ อตฺโถ. ปุนสญฺชานนปจฺจยนิมิตฺตกรณํ นิมิตฺตการิกาย นิมิตฺเตน สญฺชานนฺติยา จ สพฺพาย สญฺญาย สมานํ เวทิตพฺพํ. ญาณเมว อนุวตฺตติ, ตสฺมา อภินิเวสการิกา วิปรีตคฺคาหิกา จ น โหตีติ อธิปฺปาโย. เอเตนุปาเยน สมาธิสมฺปยุตฺตาย อจิรฏฺฐานตา จ น โหตีติ ทฏฺฐพฺพา.

ສັນຍາ ມີກິດຄືການຈຳໄດ້ໝາຍຮູ້ອີກຄັ້ງດ້ວຍເຄື່ອງໝາຍ ມີການຈຳໄດ້ເປັນລົດ. ປັດໄຈແກ່ການຈຳໄດ້ໝາຍຮູ້ອີກຄັ້ງ ຊື່ວ່າ ປຸນາສັນຊານະນະປັດໄຈ, ປັດໄຈນັ້ນເອງຄືເຄື່ອງໝາຍ, ການເຮັດເຄື່ອງໝາຍນັ້ນ ຊື່ວ່າ ປຸນາສັນຊານະນະປັດຈະຍະນິມິດຕະກະຣະນະ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ການເຮັດເຄື່ອງໝາຍອັນເປັນປັດໄຈແກ່ການຈຳໄດ້ໝາຍຮູ້ອີກຄັ້ງ ຊື່ວ່າ ປຸນາສັນຊານະນະປັດຈະຍະພູຕະນິມິດຕະກະຣະນະ, ອະທິບາຍວ່າ ການເຮັດເຄື່ອງໝາຍນັ້ນ ເປັນກິດຂອງສັນຍານັ້ນ. ພຶງຊາບວ່າ ການເຮັດເຄື່ອງໝາຍອັນເປັນປັດໄຈແກ່ການຈຳໄດ້ໝາຍຮູ້ອີກຄັ້ງ ເປັນກິດທີ່ສະເໝີກັນແກ່ສັນຍາທັງປວງ ທີ່ເຮັດເຄື່ອງໝາຍແລະຈຳໄດ້ໝາຍຮູ້ດ້ວຍເຄື່ອງໝາຍ. ມີອະທິບາຍວ່າ ສັນຍານັ້ນຍ່ອມຄ້ອຍຕາມຍານເທົ່ານັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ເປັນທຳທີ່ເຮັດຄວາມຍຶດໝັ້ນ ແລະບໍ່ເປັນທຳທີ່ຖືເອົາໂດຍວິປະຣິດ. ໂດຍອຸບາຍນີ້ ພຶງεຫັນວ່າ ຄວາມເປັນທຳທີ່ຕັ້ງຢູ່ບໍ່ດົນ ຂອງສັນຍາທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍສະມາທິ ກໍຍ່ອມບໍ່ມີ.

อภิสนฺทหตีติ ปพนฺธติ ปวตฺเตติ. เจตนาภาโว พฺยาปารภาโว. ทิคุณุสฺสาหาติ น ทิคุณํ วีริยโยคํ สนฺธาย วุตฺตํ, อตฺตโน เอว ปน พฺยาปารกิจฺจสฺส มหนฺตภาวํ ทีเปติ. อุสฺสาหนภาเวนาติ อาทรภาเวน. สา หิ สยํ อาทรภูตา สมฺปยุตฺเต อาทรยตีติ.

ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມເຊື່ອມໂຍງ' ຄື ຍ່ອມຜູກມັດ ຍ່ອມໃຫ້ເປັນໄປ. ສະພາວະຄືເຈດຕະນາ ຄື ສະພາວະຄືຄວາມຂະຫຍັກຂະεໝ້ນ. ຄຳວ່າ 'ມີຄວາມອຸດສາຫະເປັນສອງເທົ່າ' ນັ້ນ ທ່ານບໍ່ໄດ້ກ່າວໝາຍεຖິງການປະກອບຄວາມພຽນເປັນສອງເທົ່າ, ແຕ່ສະແດງεຖິງຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງກິດຄືຄວາມຂະຫຍັກຂະεໝ້ນ ຂອງຕົນເອງ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍຄວາມເປັນທຳອຸດສາຫະ' ຄື ໂດຍຄວາມເປັນທຳເອົາໃຈໃສ່. ເພາະວ່າ ເຈດຕະສິກນັ້ນ ເມື່ອຕົນເອງເປັນທຳເອົາໃຈໃສ່ແລ້ວ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ສຳປະຍຸດຕະທຳທັງຫຼາຍເອົາໃຈໃສ່ນຳ.

วิชานนํ อารมฺมณสฺส อุปลทฺธิ. สนฺทหนํ จิตฺตนฺตรสฺส อนุปฺปพนฺธนํ. จกฺขุนา หิ ทิฏฺฐนฺติ จกฺขุนา ทฏฺฐพฺพํ. ยถา ‘‘ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาต’’นฺติ ทฏฺฐพฺพาทิ วุจฺจติ, เอวมิธาปิ เวทิตพฺพํ. จกฺขุนา หีติอาทีสุ จกฺขุนา…เป… มนสา ทฺวาเรนาติ อตฺโถ. นครคุตฺติกสฺส วิย จิตฺตสฺส อารมฺมณวิภาวนมตฺตํ อุปธารณมตฺตํ อุปลทฺธิมตฺตํ กิจฺจํ, อารมฺมณปฏิเวธนปจฺจาภิญฺญาณาทิ ปน กิจฺจํ ปญฺญาสญฺญาทีนนฺติ เวทิตพฺพํ. ปุริมนิทฺทิฏฺฐนฺติ สมยววตฺถาเน นิทฺทิฏฺฐํ. ภาเวนฺโต วิย น น อุปฺปชฺชติ, กินฺตุ อุปฺปชฺชตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘จิตฺตํ โหตี’’ติ วุตฺตนฺติ เอตํ โหติ-สทฺทสฺส อุปฺปชฺชติ-สทฺทสฺส จ สมานตฺถตฺเต สติ ยุชฺเชยฺย, ตทตฺถตฺเต จ ตตฺถ อุปฺปนฺนํ โหตีติ น วุจฺเจยฺย. น หิ ยุตฺตํ อุปฺปนฺนํ อุปฺปชฺชตีติ วตฺตุํ. จิตฺตสฺส จ อุปฺปนฺนตา สมยววตฺถาเน วุตฺตา เอวาติ กึ ตสฺส ปุน อุปฺปตฺติทสฺสเนน. เยน จ สมยววตฺถานํ กตํ, ตสฺส นิทฺเทโส น น สกฺกา กาตุนฺติ กึ ตํ นิทฺเทสตฺถํ อุทฺเทเสน ทุติเยน, นิทฺเทเสเนว จ ผสฺสาทีหิ จ อญฺญตฺตํ จิตฺตสฺส สิชฺฌตีติ กึ ตทตฺเถน ปุน วจเนน, อญฺญปฺปโยชนตฺตา ปน ปุริมสฺส จิตฺตวจนสฺส ปจฺฉิมํ วุตฺตํ. ปุริมญฺหิ สมยววตฺถานตฺถเมว วุตฺตํ, น ววตฺถิตสมเย วิชฺชมานธมฺมทสฺสนตฺถํ, อิตรญฺจ ตสฺมึ สมเย วิชฺชมานธมฺมทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ, น สมยววตฺถานตฺถํ, น จ อญฺญทตฺถํ วจนํ อญฺญทตฺถํ วทติ, น จ เลเสน วุตฺโตติ กตฺวา มหาการุณิโก อตฺถํ ปากฏํ น กโรตีติ.

ຄຳວ່າ Vijānanaṃ (ການຮູ້ແຈ້ງ) ຄືການໄດ້ຮັບອາລົມ (ārammaṇassa upaladdhi). ຄຳວ່າ Sandahanaṃ (ການເຊື່ອມຕໍ່) ຄືການຜູກພັນຈິດດວງອື່ນໄວ້ບໍ່ໃຫ້ຂາດສາຍ (cittantarassa anuppabandhanaṃ). ຄຳວ່າ Cakkhunā hi diṭṭhaṃ (ເພາະເຫັນດ້ວຍຕາ) ຄືສິ່ງທີ່ຄວນເຫັນດ້ວຍຕາ (cakkhunā daṭṭhabbaṃ). ເໝືອນຢ່າງຄຳວ່າ “diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ” (ເຫັນ, ໄດ້ຍິນ, ຮູ້ສຶກ, ຮູ້ແຈ້ງ) ທີ່ກ່າວເຖິງອາລົມມີຮູບທີ່ຄວນເຫັນເປັນຕົ້ນ, ໃນບົດນີ້ກໍພຶງຊາບຢ່າງນັ້ນຄືກັນ. ໃນບົດມີຄຳວ່າ Cakkhunā hi ເປັນຕົ້ນ ມີອະທິບາຍວ່າ ໂດຍທະວານມີຈັກຂຸທະວານເປັນຕົ້ນ... ເຖິງ... ມະໂນທະວານ. ກິດຂອງຈິດມີພຽງການເຮັດໃຫ້ອາລົມປະກົດ, ພຽງການຊົງໄວ້, ພຽງການໄດ້ຮັບອາລົມ ເໝືອນໜ້າທີ່ຂອງຄົນຍາມເຝົ້າເມືອງ; ສ່ວນກິດມີການແທງຕະຫຼອດອາລົມ ແລະການກຳນົດໝາຍຮູ້ເປັນຕົ້ນ ເປັນກິດຂອງປັນຍາ ແລະສັນຍາເປັນຕົ້ນ, ພຶງຊາບຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ Purimaniddiṭṭhaṃ (ທີ່ສະແດງໄວ້ກ່ອນ) ຄືທີ່ສະແດງໄວ້ໃນສະມະຍະວະວັດຖານ (ການກຳນົດສະໄໝ). ບໍ່ແມ່ນວ່າຈິດຈະບໍ່ເກີດຂຶ້ນເໝືອນບຸກຄົນຜູ້ຈະເລີນມັກ, ແຕ່ເພື່ອສະແດງວ່າຈິດເກີດຂຶ້ນແທ້ໆ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “cittaṃ hoti” (ຈິດມີຢູ່), ຄຳນັ້ນຫາກຄຳວ່າ hoti ແລະ uppajjati ມີຄວາມໝາຍດຽວກັນ ກໍຄວນຈະຖືກຕ້ອງ, ແຕ່ເມື່ອມີຄວາມໝາຍຢ່າງນັ້ນ ໃນສະມະຍະວະວັດຖານນັ້ນກໍບໍ່ຄວນກ່າວວ່າ uppannaṃ hoti (ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ). ເພາະບໍ່ຄວນຈະກ່າວວ່າ ສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວຍ່ອມເກີດຂຶ້ນອີກ. ແລະຄວາມເກີດຂຶ້ນແລ້ວຂອງຈິດກໍໄດ້ກ່າວໄວ້ໃນສະມະຍະວະວັດຖານແລ້ວ, ຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງໃນການສະແດງຄວາມເກີດຂຶ້ນຂອງຈິດນັ້ນຊ້ຳອີກ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ຈິດໃດທີ່ເຮັດການກຳນົດສະໄໝ, ການສະແດງຈິດນັ້ນບໍ່ແມ່ນວ່າຈະເຮັດບໍ່ໄດ້, ຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງດ້ວຍອຸເທດຄັ້ງທີສອງເພື່ອສະແດງຈິດນັ້ນ, ແລະດ້ວຍນິເທດນັ້ນເອງ ຄວາມຕ່າງກັນຂອງຈິດຈາກຜັດສະເປັນຕົ້ນກໍຍ່ອມສຳເລັດແລ້ວ, ຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງດ້ວຍການກ່າວຊ້ຳເພື່ອປະໂຫຍດນັ້ນ; ແຕ່ເພາະຄຳກ່າວເຖິງຈິດຄັ້ງທຳອິດມີປະໂຫຍດຢ່າງອື່ນ, ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳຫຼັງໄວ້. ເພາະຄຳທຳອິດກ່າວໄວ້ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການກຳນົດສະໄໝເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນເພື່ອສະແດງທຳທີ່ມີຢູ່ແທ້ໃນສະໄໝທີ່ກຳນົດແລ້ວ, ສ່ວນຄຳຫຼັງກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງທຳທີ່ມີຢູ່ແທ້ໃນສະໄໝນັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນເພື່ອການກຳນົດສະໄໝ, ແລະຄຳທີ່ມີປະໂຫຍດຢ່າງອື່ນຍ່ອມບໍ່ກ່າວເຖິງປະໂຫຍດຢ່າງອື່ນ, ແລະບໍ່ແມ່ນວ່າພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຜູ້ມີພຣະມະຫາກະລຸນາທິຄຸນຈະບໍ່ຊົງເຮັດເນື້ອຄວາມໃຫ້ປະກົດຈະແຈ້ງ ໂດຍຊົງດຳຣິວ່າ 'ເຮົາໄດ້ກ່າວໄວ້ໂດຍຫຍໍ້ແລ້ວ'.

ผสฺสปญฺจมกราสิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາກຸ່ມທຳທີ່ມີຜັດສະເປັນທີຫ້າ ຈົບແລ້ວ.

ฌานงฺคราสิวณฺณนา

ການພັນລະນາກຸ່ມອົງຊານ

วิตกฺเกตีติ [Pg.88] ธมฺมโต อญฺญสฺส กตฺตุนิวตฺตนตฺถํ ธมฺมเมว กตฺตารํ นิทฺทิสติ. ตสฺส ปน วสวตฺติภาวนิวารณตฺถํ ‘‘วิตกฺกนํ วา’’ติ ภาวนิทฺเทโส. รูปํ รูปนฺติ ปถวี ปถวีติ วา อาโกเฏนฺโต วิย โหตีติ อาโกฏนลกฺขโณ. อาทิโต, อภิมุขํ วา หนนํ อาหนนํ, ปริโต, ปริวตฺเตตฺวา วา อาหนนํ ปริยาหนนํ. วิจารโต โอฬาริกฏฺเฐน วิจารสฺเสว ปุพฺพงฺคมฏฺเฐน อนุรวโต โอฬาริโก ตสฺส จ ปุพฺพงฺคโม ฆณฺฏาภิฆาโต วิย โหติ วิตกฺโก. โส ยถา ฆณฺฏาภิฆาโต ปฐมาภินิปาโต โหติ, เอวํ อารมฺมณาภิมุขนิโรปนฏฺเฐน ปฐมาภินิปาโต โหติ. วิปฺผารวาติ วิจลนยุตฺโต. อนุปฺปพนฺเธน ปวตฺติยนฺติ อุปจาเร วา อปฺปนายํ วา สนฺตาเนน ปวตฺติยํ. ตตฺถ หิ วิตกฺโก นิจฺจโล หุตฺวา อารมฺมณํ อนุปวิสิตฺวา ปวตฺตติ. มณฺฑลนฺติ ขลมณฺฑลํ.

ຄຳວ່າ Vitakketi (ຍ່ອມຕຶກ) ເປັນການສະແດງຕົວທຳນັ້ນເອງໃຫ້ເປັນຜູ້ເຮັດ (ກັດຕາ) ເພື່ອປ້ອງກັນບໍ່ໃຫ້ເຂົ້າໃຈວ່າ ມີຜູ້ເຮັດອື່ນນອກຈາກຕົວທຳ. ແຕ່ເພື່ອປ້ອງກັນຄວາມເຂົ້າໃຈວ່າ ຕົວທຳນັ້ນຢູ່ໃຕ້ອຳນາດບັງຄັບບັນຊາ ຈຶ່ງມີການສະແດງໂດຍພາວະສາທົນວ່າ “vitakkanaṃ vā” (ຫຼືຄວາມຕຶກ). ວິຕົກນັ້ນມີລັກສະນະເຄາະອາລົມ (ākoṭanalakkhaṇo) ເໝືອນການເຄາະຊ້ຳໆ ວ່າ 'ຮູບ ຮູບ' ຫຼື 'ປະຖະວີ ປະຖະວີ'. ການເຄາະໃນເບື້ອງຕົ້ນ ຫຼືການເຄາະສະເພາະໜ້າ ຊື່ວ່າ ອາຫະນະນະ (āhananaṃ), ການເຄາະໂດຍຮອບ ຫຼືການໝູນເຄາະ ຊື່ວ່າ ປະຣິຍາຫະນະນະ (pariyāhananaṃ). ວິຕົກຍ່ອມເປັນເໝືອນສຽງເຄາະລະຄັງ ເພາະມີສະພາວະຫຍາບກວ່າວິຈານ, ເພາະເປັນສະພາບເປັນຫົວໜ້າຂອງວິຈານນັ້ນເອງ, ແລະເພາະມີສະພາວະຫຍາບກວ່າສຽງກັງວານ ແລະເປັນຕົວນຳໜ້າຂອງສຽງກັງວານນັ້ນ. ວິຕົກນັ້ນ ເໝືອນຢ່າງສຽງເຄາະລະຄັງທີ່ເປັນການກະທົບຄັ້ງທຳອິດ, ຍ່ອມເປັນການຕົກໄປໃນອາລົມຄັ້ງທຳອິດ ໂດຍອັດຖະຄືການຍົກຈິດຂຶ້ນສູ່ອາລົມສະເພາະໜ້າ. ຄຳວ່າ Vipphāravā ຄືປະກອບດ້ວຍຄວາມຫວັ່ນໄຫວ (vicalanayutto). ຄຳວ່າ Anuppabandhena pavattiyaṃ (ໃນການເປັນໄປໂດຍບໍ່ຂາດສາຍ) ຄືໃນການເປັນໄປໂດຍກະແສໃນອຸປະຈາຣະ ຫຼືໃນອັບປະນາ. ເພາະໃນຂະນະນັ້ນ ວິຕົກຍ່ອມເປັນທຳສະຫງົບແລ້ວຢັ່ງລົງສູ່ອາລົມແລ້ວເປັນໄປ. ຄຳວ່າ Maṇḍalaṃ ຄືລານນວດເຂົ້າ (khalamaṇḍalaṃ).

ปิณยตีติ ตปฺเปติ, วฑฺเฒติ วา. ผรณรสาติ ปณีตรูเปหิ กายสฺส พฺยาปนรสา. อุทคฺคภาโว โอทคฺยํ. ขุทฺทิกา ลหุํ โลมหํสนมตฺตํ กตฺวา ภินฺนา น ปุน อุปฺปชฺชติ. ขณิกา พหุลํ อุปฺปชฺชติ. อุพฺเพคโต ผรณา นิจฺจลตฺตา จิรฏฺฐิติกตฺตา จ ปณีตตรา. ปสฺสทฺธิยา นิมิตฺตภาเวน คพฺภํ คณฺหนฺตี. อปฺปนาสมฺปยุตฺตาว ปีติ อปฺปนาสมาธิปูริกาติ กตฺวา สา ฐปิตา. อิตรา ทฺเว ขณิโกปจารสมาธิปูริกา ปีตี.

ຄຳວ່າ Piṇayati (ຍ່ອມໃຫ້ອີ່ມເອີບ) ຄືເຮັດໃຫ້ອີ່ມໃຈ ຫຼືເຮັດໃຫ້ຈະເລີນງອກງາມ. ຄຳວ່າ Pharaṇarasā (ມີການແຜ່ຊ່ານເປັນລົດ) ຄືມີກິດແຜ່ຊ່ານໄປທົ່ວກາຍດ້ວຍຮູບອັນປະນີດ. ຄວາມເປັນທຳຟູຂຶ້ນແຫ່ງຈິດ ຊື່ວ່າ ໂອດັກຊະ (odagyaṃ). ຂຸດທິກາປີຕິ (ປີຕິເລັກນ້ອຍ) ເຮັດໃຫ້ຂົນລຸກຊູຊັນພຽງຊົ່ວຄູ່ແລ້ວກໍດັບໄປ ບໍ່ເກີດຂຶ້ນອີກ. ຂະນິກາປີຕິ (ປີຕິຊົ່ວຂະນະ) ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນບ່ອຍໆ. ຜະຣະນາປີຕິ (ປີຕິແຜ່ຊ່ານ) ຍ່ອມປະນີດກວ່າອຸບເພຄາປີຕິ ເພາະມີຄວາມສະຫງົບ ແລະຕັ້ງຢູ່ໄດ້ດົນນານກວ່າ. ປີຕິທີ່ຕັ້ງຄັນ (ກໍ່ຕົວຂຶ້ນ) ໂດຍມີປັດສັດທິເປັນນິມິດ. ປີຕິທີ່ປະກອບກັບອັບປະນາເທົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ ເຮັດໃຫ້ອັບປະນາສະມາທິບໍລິບູນ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ປີຕິນັ້ນຈຶ່ງຖືກຍົກເວັ້ນໄວ້. ສ່ວນປີຕິອີກສອງຢ່າງ (ຂະນິກາປີຕິ ແລະອຸປະຈາຣະປີຕິ) ເປັນຕົວເຮັດໃຫ້ຂະນິກະສະມາທິ ແລະອຸປະຈາຣະສະມາທິບໍລິບູນ.

สมาธิจิตฺเตนาติ สมาธิสหิตจิตฺเตน. อวิสาโร อตฺตโน เอว อวิสรณสภาโว. อวิกฺเขโป สมฺปยุตฺตานํ อวิกฺขิตฺตตา. เยน สมฺปยุตฺตา อวิกฺขิตฺตา โหนฺติ, โส ธมฺโม อวิกฺเขโปติ. วิเสสโตติ เยภุยฺเยน. สุขวิรหิโตปิ หิ อตฺถิ สมาธีติ. ปทีปนิทสฺสเนน สนฺตานฏฺฐิติภาวํ สมาธิสฺส ทสฺเสติ.

ຄຳວ່າ Samādhicittena ຄືດ້ວຍຈິດທີ່ປະກອບດ້ວຍສະມາທິ. ຄຳວ່າ Avisāro (ຄວາມບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານ) ຄືສະພາວະບໍ່ແຕກກະຈັດກະຈາຍຂອງຕົນເອງເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ Avikkhepo (ຄວາມບໍ່ເຂວ) ຄືຄວາມບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານແຫ່ງສຳປະຍຸດຕະທຳທັງຫຼາຍ. ທຳໃດທີ່ເຮັດໃຫ້ສຳປະຍຸດຕະທຳທັງຫຼາຍບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານ, ທຳນັ້ນຊື່ວ່າ ອະວິກເຂປະ (ຄວາມບໍ່ເຂວ). ຄຳວ່າ Visesato (ໂດຍວິເສດ) ຄືໂດຍສ່ວນຫຼາຍ (yebhuyyena). ເພາະສະມາທິທີ່ປາສະຈາກສຸຂະ (ໃນຈະຕຸດຖະຊານ) ກໍມີຢູ່. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງຄວາມຕັ້ງຢູ່ແຫ່ງກະແສຈິດຂອງສະມາທິ ດ້ວຍການປຽບທຽບກັບດວງປະທີບ.

ฌานงฺคราสิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Consistently translate to: ການພັນລະນາກຸ່ມອົງຊານ ຈົບແລ້ວ.

อินฺทฺริยราสิวณฺณนา

ການພັນລະນາກຸ່ມອິນຊີ

สทฺทหนฺติ เอตายาติ สทฺทหนกิริยาย ปวตฺตมานานํ ธมฺมานํ ตตฺถ อาธิปจฺจภาเวน สทฺธาย ปจฺจยตํ ทสฺเสติ. ตสฺสา หิ ธมฺมานํ ตถาปจฺจยภาเว [Pg.89] สติ ‘‘ปุคฺคโล สทฺทหตี’’ติ โวหาโร โหติ. ปสาทนียฏฺฐาเนสุ ปสาทสฺส ปฏิปกฺขภูตํ อกุสลํ อสฺสทฺธิยํ มิจฺฉาธิโมกฺโข จ. ปสาทภูโต นิจฺฉโย วตฺถุคโต อธิโมกฺขลกฺขณํ, น เยวาปนกาธิโมกฺโขติ. อินฺทฏฺฐํ กาเรตีติ ‘‘มํ อนฺตเรน ตุมฺหากํ อธิมุจฺจนํ นตฺถิ, มยา สทฺทหถา’’ติ วิย อตฺตานํ อนุวตฺเตติ สมฺปยุตฺตธมฺเม. เอวํ เสเสสุปิ. ปกฺขนฺทนนฺติ สํสีทนํ. ปงฺโก กทฺทมโต ฆนีภูโต โหติ. ปณกํ ปิจฺฉิลํ อุทกมลํ. ปีตํ อุทกํ. โอกปฺปนลกฺขณาติ อนุปวิสิตฺวา เอวเมตนฺติ กปฺปนลกฺขณา. อกลุสภาโว อกาลุสิยํ, อนาวิลภาโวติ อตฺโถ. พุทฺธาทิวตฺถูนิ สทฺเธยฺยานิ. สปฺปุริสูปเสวนสทฺธมฺมสวนโยนิโสมนสิการธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติโย โสตาปตฺติยงฺคานิ. กุสลธมฺมานํ อาทาเน หตฺโถ วิย, สพฺพสมฺปตฺตินิปฺผาทเน วิตฺตํ วิย, อมตกสิผลผลเน พีชํ วิย ทฏฺฐพฺพา.

ຄຳວ່າ Saddahanti etāya (ຍ່ອມເຊື່ອດ້ວຍທຳນັ້ນ) ເປັນການສະແດງຄວາມເປັນປັດໄຈແຫ່ງສັດທາ ໂດຍຄວາມເປັນໃຫຍ່ໃນການນ້ອມເຊື່ອນັ້ນ ແກ່ສຳປະຍຸດຕະທຳທັງຫຼາຍທີ່ເປັນໄປໃນກິຣິຍາຄືການເຊື່ອ. ເພາະເມື່ອຄວາມເປັນປັດໄຈຢ່າງນັ້ນແຫ່ງສັດທານັ້ນມີຢູ່ແກ່ທຳທັງຫຼາຍ, ຍ່ອມມີໂວຫານວ່າ “ບຸກຄົນຍ່ອມເຊື່ອ”. ອະກຸສົນທຳທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມເລື່ອມໃສໃນສິ່ງທີ່ຄວນເລື່ອມໃສ ຄື ອັດສັດທິຍະ (ຄວາມບໍ່ເຊື່ອ) ແລະມິດສາທິໂມກຂະ (ຄວາມປັກໃຈຜິດ). ຄວາມຕົກລົງໃຈອັນເປັນສະພາບເລື່ອມໃສໃນວັດຖຸ (ມີພຣະຣັດຕະນະໄຕເປັນຕົ້ນ) ເປັນລັກສະນະຂອງອະທິໂມກ, ບໍ່ແມ່ນເຍວາປະນະກະອະທິໂມກເຈຕະສິກ. ຄຳວ່າ Indaṭṭhaṃ kāreti (ຍ່ອມເຮັດຄວາມເປັນໃຫຍ່) ຄືຍ່ອມເຮັດໃຫ້ສຳປະຍຸດຕະທຳທັງຫຼາຍຄ້ອຍຕາມຕົນ ເໝືອນກ່າວວ່າ “ຫາກບໍ່ມີເຮົາ ຄວາມປັກໃຈຂອງພວກທ່ານຍ່ອມບໍ່ມີ, ພວກທ່ານຈົ່ງເຊື່ອຮ່ວມກັບເຮົາເຖີດ”. ໃນອິນຊີທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍຢ່າງນີ້ຄືກັນ. ຄຳວ່າ Pakkhandana (ການແລ່ນໄປ) ຄືການຢັ່ງລົງຢ່າງໝັ້ນຄົງ (saṃsīdanaṃ). ຄຳວ່າ Paṅka (ຕົມ) ຄືຕົມທີ່ຂຸ້ນຂົ້ນກວ່າກັດທະມະ (ເລນ). ຄຳວ່າ Paṇaka (ຕະໄຄ່) ຄືຕະໄຄ່ນ້ຳທີ່ມື່ນ. ຄຳວ່າ Pītaṃ udakaṃ ຄືນ້ຳທີ່ຄວນດື່ມ. ຄຳວ່າ Okappanalakkhaṇā (ມີການຢັ່ງເຊື່ອເປັນລັກສະນະ) ຄືມີລັກສະນະຕົກລົງໃຈໂດຍຢັ່ງລົງໄປວ່າ 'ສິ່ງນີ້ເປັນຢ່າງນີ້ແທ້'. ຄວາມບໍ່ຂຸ້ນມົວ ຊື່ວ່າ ອະກາລຸສິຍະ (akālusiyaṃ), ມີອະທິບາຍວ່າ ຄວາມບໍ່ຂຸ້ນເຄືອງ (anāvilabhāvo). ວັດຖຸມີພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ສິ່ງທີ່ຄວນເຊື່ອ (saddheyyāni). ການຄົບສັດບຸຣຸດ, ການຟັງພຣະສັດທຳ, ການໂຍນິໂສມะນະສິການ, ແລະການປະຕິບັດທຳສົມຄວນແກ່ທຳ ເປັນອົງແຫ່ງໂສດາປັດຕິ (sotāpattiyaṅgāni). ສັດທານັ້ນ ພຶງເຫັນວ່າ ເໝືອນມືໃນການຖືເອົາກຸສົນທຳ, ເໝືອນຊັບໃນການເຮັດໃຫ້ສົມບັດທັງປວງສຳເລັດ, ເໝືອນພືດໃນການເຮັດໃຫ້ເກີດຜົນຄືການໄຖເພື່ອອະມະຕະ.

วีรภาโวติ เยน วีโร นาม โหติ, โส ธมฺโมติ อตฺโถ. อนุพลปฺปทานํ ปคฺคโห. มคฺโค คนฺตพฺโพ โหติ, มคฺโค คโต, กมฺมํ กตฺตพฺพํ, กมฺมํ กตํ, อปฺปมตฺตโก อาพาโธ อุปฺปนฺโน, คิลานา วุฏฺฐิโต โหติ อจิรวุฏฺฐิโต เคลญฺญา, คามํ วา นิคมํ วา ปิณฺฑาย จรนฺโต น ลภติ ลูขสฺส วา ปณีตสฺส วา โภชนสฺส ยาวทตฺถํ ปาริปูรึ, ลภติ…เป… ปาริปูรินฺติ เอตานิ อนุรูปปจฺจเวกฺขณาสหิตานิ อฏฺฐ วีริยารมฺภวตฺถูนิ ตํมูลกานิ วา ปจฺจเวกฺขณานิ.

ຄຳວ່າ Vīrabhāvo (ຄວາມເປັນຜູ້ກ້າຫານ) ມີອະທິບາຍວ່າ ທຳໃດທີ່ເຮັດໃຫ້ບຸກຄົນໄດ້ຊື່ວ່າເປັນຜູ້ກ້າຫານ, ທຳນັ້ນ (ຊື່ວ່າ ວິຣິຍະ). ການສະໜັບສະໜູນກຳລັງ ຊື່ວ່າ ປັກຄະຫະ (paggaho). ຫົນທາງທີ່ຄວນໄປມີຢູ່, ຫົນທາງທີ່ໄປແລ້ວ, ງານທີ່ຄວນເຮັດ, ງານທີ່ເຮັດແລ້ວ, ຄວາມເຈັບປ່ວຍເລັກນ້ອຍເກີດຂຶ້ນ, ຫາຍຈາກໄຂ້ແລ້ວ ແລະຫາກໍຫາຍຈາກໄຂ້ບໍ່ດົນ, ທ່ຽວບິນທະບາດໄປໃນບ້ານຫຼືນິຄົມ ບໍ່ໄດ້ອາຫານອັນເສົ້າໝອງຫຼືປະນີດພໍແກ່ຄວາມຕ້ອງການ, ໄດ້ອາຫານ... ເຖິງ... ພໍແກ່ຄວາມຕ້ອງການ; ເຫຼົ່ານີ້ຄື ວິຣິຍາຣັມພະວັດຖຸ (ເຫດແຫ່ງການປາຣົບຄວາມພຽນ) ໘ ປະການ ທີ່ປະກອບດ້ວຍການພິຈາລະນາອັນສົມຄວນ ຫຼືການພິຈາລະນາທີ່ມີວັດຖຸເຫຼົ່ານັ້ນເປັນມູນເຫດ.

จิรกตาทิอารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา ฐานํ, อนิสฺสชฺชนํ วา อารมฺมณสฺส อุปฏฺฐานํ. อุทเก อลาพุ วิย อารมฺมณํ ปิลวิตฺวา คนฺตุํ อปฺปทานํ ปาสาณสฺส วิย นิจฺจลสฺส อารมฺมณสฺส ฐปนํ สารณํ อสมฺมุฏฺฐตากรณํ อปิลาปนํ. อปิลาเป กโรติ อปิลาเปติ. คติโยติ นิปฺผตฺติโย สมฺภวโต ผลโต จ. อปโร นโยติ รสาทิทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. สมฺโมสปจฺจนีกํ กิจฺจํ อสมฺโมโส, น สมฺโมสาภาวมตฺตํ. สติยา วตฺถุภูตา กายาทโย กายาทิสติปฏฺฐานา, สติโยเยว วา ปุริมา ปจฺฉิมานํ ปทฏฺฐานํ.

ການເຂົ້າໄປຕັ້ງຢູ່ໃນອາລົມທີ່ເຮັດໄວ້ດົນນານເປັນຕົ້ນ, ຫຼືການບໍ່ປ່ອຍອາລົມ ຊື່ວ່າ ອຸປັດຖານະ (upaṭṭhānaṃ). ການບໍ່ປ່ອຍໃຫ້ອາລົມເລື່ອນລອຍໄປເໝືອນນ້ຳເຕົ້າໃນນ້ຳ, ແຕ່ເປັນການຕັ້ງອາລົມໄວ້ໃຫ້ໝັ້ນຄົງເໝືອນກ້ອນຫີນ, ການລະນຶກໄດ້, ການເຮັດໃຫ້ບໍ່ຫຼົງລືມ ຊື່ວ່າ ອະປິລາປະນະ (apilāpanaṃ). ຍ່ອມເຮັດຄວາມບໍ່ເລື່ອນລອຍ ຊື່ວ່າ ອະປິລາເປຕິ (apilāpeti). ຄຳວ່າ Gatiyo ຄືຄວາມສຳເລັດ (nipphattiyo) ໂດຍເຫດ ແລະໂດຍຜົນ. ຄຳວ່າ Aparo nayo (ອີກນັຍໜຶ່ງ) ເລີ່ມຕົ້ນໄວ້ເພື່ອສະແດງລົດ (ກິດ) ເປັນຕົ້ນ. ກິດທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມຫຼົງລືມ ຊື່ວ່າ ອະສຳໂມສະ (asammoso), ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ຄວາມບໍ່ມີຄວາມຫຼົງລືມເທົ່ານັ້ນ. ກາຍເປັນຕົ້ນທີ່ເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງສະຕິ ຊື່ວ່າ ກາຍາທິສະຕິປັດຖານ (kāyādisatipaṭṭhānā), ຫຼືສະຕິດວງກ່ອນໆ ນັ້ນເອງ ເປັນປະດັດຖານ (ເຫດໃກ້ໃຫ້ເກີດ) ແຫ່ງສະຕິດວງຫຼັງໆ.

วิกฺเขปสฺส อุทฺธจฺจสฺส. ปญฺญาเปตีติ ปกาเรหิ ชานาเปติ. เอกาโลกา โหตีติ วิปสฺสนุปกฺกิเลโสภาสํ สนฺธายาห. มนเต วิชานาติ เอเตนาติ วา มโน, เอวญฺจ กตฺวา ‘‘มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๐๔, ๔๐๐; ๓.๔๒๑, ๔๒๕) การณภาเวน [Pg.90] มโน วุตฺโต. สพฺโพ หิ มโน อตฺตโน อนนฺตรสฺส วิญฺญาณสฺส การณนฺติ. วิชานาตีติ ปริจฺฉินฺโนปลทฺธิวเสน ชานาติ, น สญฺญาปญฺญา วิย สญฺชานนปฏิวิชฺฌนวเสน.

ຄຳວ່າ Vikkhepassa ຄືແຫ່ງອຸດທັດຈະ (uddhaccassa). ຄຳວ່າ Paññāpeti ຄືເຮັດໃຫ້ຮູ້ໂດຍປະການຕ່າງໆ (pakārehi jānāpeti). ຄຳວ່າ Ekālokā hoti (ມີແສງສະຫວ່າງເປັນອັນດຽວ) ກ່າວໝາຍເຖິງແສງສະຫວ່າງອັນເປັນວິປັດສະນູປະກິເລດ. ຫຼືວ່າ ທຳໃດທີ່ຍ່ອມຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍທຳນັ້ນ ຊື່ວ່າ ມະໂນ (mano), ແລະເມື່ອເຮັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງກ່າວເຖິງມະໂນໂດຍຄວາມເປັນເຫດວ່າ “manañca paṭicca dhamme ca” (ເພາະອາໄສໃຈແລະທຳທັງຫຼາຍ). ເພາະມະໂນທັງປວງຍ່ອມເປັນເຫດແຫ່ງວິນຍານທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນລຳດັບຖັດຈາກຕົນ. ຄຳວ່າ Vijānāti (ຍ່ອມຮູ້ແຈ້ງ) ຄືຍ່ອມຮູ້ໂດຍການໄດ້ຮັບອາລົມທີ່ກຳນົດໄວ້, ບໍ່ແມ່ນຮູ້ໂດຍການຈົດຈຳແລະການແທງຕະຫຼອດ ເໝືອນສັນຍາແລະປັນຍາ.

ปีติโสมนสฺสสมฺปโยคโตติ วุตฺเต เยน โยคา สุมโน โหติ, ตํ โสมนสฺสนฺติ วุจฺจตีติ ปีติยา จ โสมนสฺสภาโว อาปชฺชติ, ตสฺมา วินาปิ กาเยน วตฺถุนา สาตเวทนาสมฺปโยคโตติ โยเชตพฺพํ. เอวญฺจ นิปฺปีติกํ โสมนสฺสญฺจ สงฺคหิตํ โหติ, ปีติอุปลกฺขิตํ วา โสมนสฺสํ สปฺปีติกํ นิปฺปีติกญฺจ โสมนสฺสนฺติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

ເມື່ອກ່າວວ່າ Pītisomanassasampayogato (ເພາະປະກອບດ້ວຍປີຕິແລະໂສມະນັດ), ທຳໃດທີ່ປະກອບແລ້ວເຮັດໃຫ້ມີໃຈດີ, ທຳນັ້ນຊື່ວ່າ ໂສມະນັດ; ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຄວາມເປັນໂສມະນັດແຫ່ງປີຕິຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ພຶງປະກອບຄວາມວ່າ ເພາະປະກອບດ້ວຍເວທະນາອັນເປັນທີ່ຊື່ນຊົມ ເຖິງແມ່ນຈະປາສະຈາກກາຍະວັດຖຸກໍຕາມ. ແລະເມື່ອເຮັດຢ່າງນີ້ ໂສມະນັດທີ່ປາສະຈາກປີຕິກໍຍ່ອມຖືກສົງເຄາະເຂົ້າດ້ວຍ, ຫຼືພຶງຊາບອັດຖະວ່າ ໂສມະນັດທີ່ກຳນົດດ້ວຍປີຕິ ຄືໂສມະນັດທີ່ມີປີຕິ ແລະໂສມະນັດທີ່ປາສະຈາກປີຕິ.

ปวตฺตสนฺตตาธิปเตยฺยนฺติ ปวตฺตสงฺขาตาย สนฺตติยา อธิปติภูตํ. ชีวิตินฺทฺริยสฺส หิ อตฺตโน วิชฺชมานกฺขเณ อนุปาเลนฺตสฺส อนนฺตรญฺจ สานุปาลนานํ อุปฺปตฺติยา เหตุภูตสฺส วเสน ปวตฺตํ จิรฏฺฐิติกํ โหติ, ตํตํกมฺมวิเสเสน วิเสสยุตฺตํ ยาว จุติ อวิเสเสน วา ยาว ปรินิพฺพานํ อวิจฺฉินฺนํ ปวตฺตติ ชีวมานตาวิเสสยุตฺตญฺจาติ รูปารูปชีวิตินฺทฺริยานํ สมานลกฺขณาทึ วตฺตุํ ‘‘อตฺตนา อวินิภุตฺตธมฺมาน’’นฺติ อาห. อนุปาเลตพฺพานํ อตฺถิกฺขเณเยว. อสติ หิ อนุปาเลตพฺเพ อุปฺปลาทิมฺหิ กึ อุทกํ อนุปาเลยฺยาติ. ตสฺส ตสฺสาติ อนุปาลนาทิกสฺส. สาธนโตติ สาธเนน. ตํสาธนญฺจ ชีวมานวิเสสปจฺจยภาวโต.

ຄຳວ່າ Pavattasantatādhipateyyaṃ ຄືຄວາມເປັນໃຫຍ່ໃນກະແສທີ່ເປັນໄປ (pavatta). ເພາະກະແສທີ່ເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງຊີວິຕິນຊີ ທີ່ຄອຍຕາມຮັກສາໃນຂະນະທີ່ຕົນມີຢູ່ ແລະເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຮ່ວມກັບຕົນໃນລຳດັບຖັດໄປ ຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ໄດ້ດົນນານ, ກະແສນັ້ນປະກອບດ້ວຍຄຸນລັກສະນະພິເສດໂດຍກຳພິເສດນັ້ນໆ ຍ່ອມເປັນໄປບໍ່ຂາດສາຍຈົນເຖິງຈຸຕິ ຫຼືໂດຍທົ່ວໄປຈົນເຖິງພຣະປະຣິນິບພານ ແລະປະກອບດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ມີຊີວິດຢູ່; ເພື່ອຈະກ່າວເຖິງລັກສະນະທີ່ສະເໝີກັນເປັນຕົ້ນແຫ່ງຮູບຊີວິຕິນຊີແລະນາມຊີວິຕິນຊີ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “attanā avinibhuttadhammānaṃ” (ແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ແຍກຈາກຕົນ). ຍ່ອມຮັກສາໃນຂະນະທີ່ມີຢູ່ແຫ່ງທຳທີ່ຄວນຮັກສາເທົ່ານັ້ນ. ເພາະເມື່ອທຳທີ່ຄວນຮັກສາມີດອກບົວເປັນຕົ້ນບໍ່ມີຢູ່, ນ້ຳຈະຄອຍຮັກສາຫຍັງໄດ້. ຄຳວ່າ Tassa tassa ຄືແຫ່ງກິດມີການຮັກສາເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Sādhanato ຄືດ້ວຍການເຮັດໃຫ້ສຳເລັດ. ແລະການເຮັດໃຫ້ສຳເລັດນັ້ນ ກໍເພາະຄວາມເປັນປັດໄຈແຫ່ງຄວາມເປັນຜູ້ມີຊີວິດຢູ່ອັນພິເສດ.

อินฺทฺริยราสิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Consistently translate to: ການພັນລະນາກຸ່ມອິນຊີ ຈົບແລ້ວ.

มคฺคงฺคราสิวณฺณนา

ການພັນລະນາກຸ່ມອົງມັກ

สมฺมาติ อวิปรีตนิยฺยานิกภาเวน. ปสตฺถตา จ เอวเมว ทฏฺฐพฺพา.

ຄຳວ່າ Sammā (ໂດຍຊອບ) ຄືໂດຍສະພາວະທີ່ບໍ່ຜິດພ້ຽນແລະນຳອອກຈາກທຸກ (aviparītaniyyānikabhāvena). ແລະຄວາມເປັນທຳອັນປະເສີດ (pasatthatā) ກໍພຶງຊາບຢ່າງນີ້ຄືກັນ.

พลราสิวณฺณนา

ການພັນລະນາກຸ່ມພະລະ

อสฺสทฺธิเยติ อสฺสทฺธิยการณา. อุภยปทวเสนาติ สทฺธาปทํ พลปทนฺติ เอวมาทิปททฺวยวเสน. นิยกชฺฌตฺตํ ชาติอาทิสมุฏฺฐานํ เอติสฺสาติ อชฺฌตฺตสมุฏฺฐานา. ครุนา กิสฺมิญฺจิ วุตฺเต คารววเสน ปติสฺสวนํ ปติสฺสโว, สห ปติสฺสเวน สปฺปติสฺสวํ, ปติสฺสวภูตํ ตํสภาคญฺจ ยํกิญฺจิ [Pg.91] คารวนฺติ อตฺโถ. ชาติอาทิมหตฺตปจฺจเวกฺขเณน อุปฺปชฺชมานา จ หิรี ตตฺถ คารววเสน ปวตฺตตีติ ‘‘สปฺปติสฺสวลกฺขณา’’ติ วุจฺจติ. วชฺชํ ภายติ ตญฺจ ภยโต ปสฺสตีติ วชฺชภีรุกภยทสฺสาวี. เอวํสภาวํ โอตฺตปฺปํ. หิรี ปาปธมฺเม คูถํ วิย ปสฺสติ, โอตฺตปฺปํ อุณฺหํ วิย. ทายชฺชํ นวโลกุตฺตรธมฺมาทิ. อชฺฌตฺตสมุฏฺฐานาทิตา จ หิรีโอตฺตปฺปานํ ตตฺถ ตตฺถ ปากฏภาเวน วุตฺตา, น ปน เตสํ กทาจิ อญฺญมญฺญํ วิปฺปโยคา. น หิ ลชฺชนํ นิพฺภยํ ปาปภยํ วา อลชฺชนํ โหตีติ.

ຄຳວ່າ Assaddhiye ຄືເພາະເຫດແຫ່ງຄວາມບໍ່ເຊື່ອ. ຄຳວ່າ Ubhayapadavasena ຄືໂດຍອຳນາດແຫ່ງບົດທັງສອງ ມີບົດວ່າ ສັດທາ ແລະບົດວ່າ ພະລະ ເປັນຕົ້ນ. ຫິຣິໃດມີຄວາມເກີດແຫ່ງຊາດເປັນຕົ້ນອັນເປັນພາຍໃນຂອງຕົນເປັນສະມຸດຖານ, ຫິຣິນັ້ນຊື່ວ່າ ອັດຊັດທະສະມຸດຖານ (ajjhattasamuṭṭhānā). ເມື່ອພຣະອາຈານກ່າວຄຳໃດຄຳໜຶ່ງ, ການຮັບຟັງດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບ ຊື່ວ່າ ປະຕິດສະວະ (patissavo), ທີ່ປະກອບດ້ວຍການຮັບຟັງ ຊື່ວ່າ ສັບປະຕິດສະວະ (sappatissavaṃ), ມີອະທິບາຍວ່າ ຄວາມເຄົາລົບຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງອັນເປັນການຮັບຟັງ ແລະມີສ່ວນສະເໝີກັນກັບການຮັບຟັງນັ້ນ. ແລະຫິຣິທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍການພິຈາລະນາຄວາມເປັນໃຫຍ່ແຫ່ງຊາດເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍຄວາມເຄົາລົບໃນຊາດເປັນຕົ້ນນັ້ນ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ “sappatissavalakkhaṇā” (ມີຄວາມເຄົາລົບຍຳເກງເປັນລັກສະນະ). ບຸກຄົນໃດຍ່ອມຢ້ານໂທດ ແລະຍ່ອມເຫັນໂທດນັ້ນໂດຍຄວາມເປັນໄພ, ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ ວັດຊະພີຣຸກະພັນຍະທັດສາວີ (vajjabhīrukabhayadassāvī). ໂອຕັບປະມີສະພາວະຢ່າງນີ້. ຫິຣິຍ່ອມເຫັນບາບທຳເໝືອນຄູດ (ອາຈົມ), ສ່ວນໂອຕັບປະຍ່ອມເຫັນບາບທຳເໝືອນຖ່ານໄຟຮ້ອນ. ຄຳວ່າ Dāyajja (ມໍລະດົກ) ຄືໂລກຸດຕະຣະທຳ ໙ ເປັນຕົ້ນ. ແລະຄວາມເປັນອັດຊັດທະສະມຸດຖານເປັນຕົ້ນແຫ່ງຫິຣິແລະໂອຕັບປະທັງຫຼາຍ ໄດ້ກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມປະກົດຈະແຈ້ງໃນທີ່ນັ້ນໆ, ແຕ່ບໍ່ແມ່ນເພາະຄວາມພັດພາກຈາກກັນແລະກັນແຫ່ງຫິຣິແລະໂອຕັບປະເຫຼົ່ານັ້ນໃນບາງຄັ້ງ. ເພາະຄວາມລະອາຍ (ຫິຣິ) ທີ່ປາສະຈາກຄວາມຢ້ານ (ໂອຕັບປະ) ຍ່ອມບໍ່ມີ, ຫຼືຄວາມຢ້ານບາບ (ໂອຕັບປະ) ທີ່ປາສະຈາກຄວາມລະອາຍ (ຫິຣິ) ກໍຍ່ອມບໍ່ມີ.

มูลราสิวณฺณนา

ການພັນລະນາກຸ່ມມູນ (ເຫດ)

อเคโธ อนภิชฺฌนํ อนภิกงฺขนํ. อนลฺลีโน ภาโว อธิปฺปาโย เอตสฺสาติ อนลฺลีนภาโว, เอวญฺหิ อุปมาย สเมติ. อนุกูลมิตฺโต อนุวตฺตโก. วินยรโสติ วินยนรโส. อโทโส ทุสฺสีลฺยมลสฺสาติ อิทํ ทุสฺสีลฺยสฺส โทสสมุฏฺฐานตํ โทสูปนิสฺสยตญฺจ สนฺธาย วุตฺตํ. อภาวนายาติ ‘‘ตตฺถ ชาตานํ ธมฺมานํ อนติวตฺตนฏฺเฐน ภาวนาอินฺทฺริยานํ เอกรสฏฺเฐน ภาวนา ตทุปควีริยวาหนฏฺเฐน ภาวนา อาเสวนฏฺเฐน ภาวนา’’ติ เอวํ วุตฺตาย ปญฺญาสาธนาย ภาวนาย อปฺปวตฺติ, ตปฺปฏิปกฺขภูตา วา อกุสลา อภาวนา. นิคฺคุเณปิ คุณคฺคหณํ อธิกคฺคหณํ. วิชฺชมานมฺปิ คุณํ วิทฺธํเสตฺวา คหณํ อูนคฺคหณํ. จตุวิปลฺลาสคฺคหณํ วิปรีตคฺคหณํ.

ຄຳວ່າ Agedho (ຄວາມບໍ່ໂລບ) ຄືຄວາມບໍ່ເພ່ງເລັງ (anabhijjhānaṃ), ຄວາມບໍ່ຢາກໄດ້ (anabhikaṅkhanaṃ). ອະໂລພະໃດມີຄວາມບໍ່ຕິດພັນເປັນສະພາວະ ຫຼືເປັນຄວາມປະສົງ, ອະໂລພະນັ້ນຊື່ວ່າ ອະນັລລີນະພາວະ (anallīnabhāvo), ເພາະເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ຍ່ອມເຂົ້າກັນໄດ້ກັບອຸປະມາ (ຄືຄົນຕົກລົງໄປໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ສະອາດ). ຄຳວ່າ Anukūlamitto ຄືຜູ້ຄ້ອຍຕາມ (anuvattako). ຄຳວ່າ Vinayaraso ຄືມີການກຳຈັດເປັນລົດ (ກິດ). ຄຳວ່າ Adoso dussīlyamalassa (ອະໂທສະເປັນທຳກຳຈັດມົນທິນຄືຄວາມທຸສິນ) ນີ້ ກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມທີ່ຄວາມທຸສິນມີໂທສະເປັນສະມຸດຖານ ແລະມີໂທສະເປັນອຸປະນິດໄສ. ຄຳວ່າ Abhāvanāya (ເພາະຄວາມບໍ່ຈະເລີນ) ຄືຄວາມບໍ່ເປັນໄປແຫ່ງພາວະນາອັນເປັນເຄື່ອງສຳເລັດປັນຍາ ທີ່ກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ “ການຈະເລີນໂດຍອັດຖະຄືການບໍ່ກ້າວກ່າຍກັນແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍທີ່ເກີດໃນອັບປະນານັ້ນ, ການຈະເລີນໂດຍອັດຖະຄືການມີລົດເປັນອັນດຽວກັນແຫ່ງອິນຊີທັງຫຼາຍ, ການຈະເລີນໂດຍອັດຖະຄືການນຳໄປເຊິ່ງຄວາມພຽນທີ່ເຂົ້າໄປເຖິງທຳນັ້ນ, ການຈະເລີນໂດຍອັດຖະຄືການເສບຊ້ຳ”, ຫຼືອະກຸສົນທຳທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ພາວະນານັ້ນ ຊື່ວ່າ ອະພາວະນາ. ການຖືເອົາຄຸນໃນບຸກຄົນທີ່ບໍ່ມີຄຸນ ຊື່ວ່າ ອະທິກັກຄະຫະນະ (ການຖືເອົາເກີນໄປ). ການທຳລາຍຄຸນທີ່ມີຢູ່ແລ້ວຖືເອົາ ຊື່ວ່າ ອູນັກຄະຫະນະ (ການຖືເອົາຂາດຕົກບົກພ່ອງ). ການຖືເອົາວິປັດລາດ ໔ ປະການ ຊື່ວ່າ ວິປະຣີຕັກຄະຫະນະ (ການຖືເອົາຄາດເຄື່ອນ).

ยาถาวสภาเวติ ‘‘เอตฺตโก เอตสฺส คุโณ, เอตฺตโก โทโส’’ติ คุณโทสานํ สภาเว ‘‘ชราธมฺโม ชีรติ, ตํ กุเตตฺถ ลพฺภา มา ชีรี’’ติ เอวมาทิปจฺจเวกฺขณสมฺภวโต. อโลเภน จ คหฏฺฐานํ เขตฺตวตฺถาทีสุ วิวาทาภาวโต. อโมเหน ปพฺพชิตานํ ทิฏฺฐิคตวิวาทาภาวโต. กามราคาภินิเวสวินิพนฺธา หิ คหฏฺฐา คหฏฺเฐหิ วิวทนฺติ, ทิฏฺฐิราคาภินิเวสวินิพนฺธา สมณา สมเณหีติ. ราควเสน มิตฺตสนฺถโว โทสวเสน วิโรโธ จ ตพฺพิเสเสน อุปคมาปคมา, อารมฺมเณ วา รูปาทิมฺหิ อนุโรธวิโรธา. อมชฺฌตฺตภาวสฺส ปฏิฆานุนยสงฺขาตสฺส โมเหน ปวตฺติ. สุขวิปริณาเม ทุกฺขสมาโยเค จ ปฏิฆปวตฺติยํ เวทนาปริคฺคโห น สิชฺฌตีติ อโทสานุภาเวน เวทนาสติปฏฺฐานํ สิชฺฌติ. ทิพฺพวิหารสฺสาติ จตุนฺนํ ฌานานํ. อริยวิหาโร ผลสมาปตฺติ. โมเหน อวิจาเรนฺโต อุทาสีนปกฺเขสุปิ สตฺตสงฺขาเรสุ สพฺเพสุ [Pg.92] อภิสงฺคํ กโรตีติ อมูฬฺหสฺส ตทภาโว เวทิตพฺโพ. ทุกฺขทสฺสนสฺส อาสนฺนปฏิปกฺขตฺตา โทสสฺส ตปฺปฏิปกฺเขน อโทเสน ทุกฺขทสฺสนํ โหติ.

ຄຳວ່າ Yāthāvasabhāveti ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະຄວາມເປັນໄປໄດ້ແຫ່ງການພິຈາລະນາໂດຍແຍບຄາຍມີປະການດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຄຸນຂອງຜູ້ນີ້ມີປະມານເທົ່ານີ້, ໂທດມີປະມານເທົ່ານີ້' ໃນສະພາວະແຫ່ງຄຸນແລະໂທດ, ແລະວ່າ 'ທຳທີ່ມີຄວາມຊຸດໂຊມເປັນທຳມະດາຍ່ອມຊຸດໂຊມໄປ, ຈະເພິ່ງໄດ້ຄວາມປາດຖະໜາໃນທຳທີ່ມີຄວາມຊຸດໂຊມເປັນທຳມະດານັ້ນແຕ່ໃສວ່າ ຂໍຢ່າຊຸດໂຊມເລີຍ'. ອີກປະການໜຶ່ງ ເພາະຄວາມບໍ່ມີການວິວາດກັນໃນເລື່ອງໄຮ່ນາແລະທີ່ດິນເປັນຕົ້ນ ຂອງພວກຄະລຶຫັດທັງຫຼາຍ ດ້ວຍອະໂລພະ. ເພາະຄວາມບໍ່ມີການວິວາດກັນໃນເລື່ອງທິດຖິ (ຄວາມເຫັນ) ຂອງພວກບັນພະຊິດຕັງຫຼາຍ ດ້ວຍອະໂມຫະ. ດ້ວຍວ່າ ພວກຄະລຶຫັດຜູ້ຖືກຜູກມັດໄວ້ດ້ວຍຄວາມຍຶດໝັ້ນໃນກາມະຣາຄະ ຍ່ອມວິວາດກັບພວກຄະລຶຫັດด้วยກັນ, ສ່ວນພວກສະມະນະຜູ້ຖືກຜູກມັດໄວ້ດ້ວຍຄວາມຍຶດໝັ້ນໃນທິດຖິຣາຄະ ຍ່ອມວິວາດກັບພວກສະມະນະດ້ວຍກັນ. ຄວາມເປັນມິດສະຫາຍກັນຍ່ອມມີດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຣາຄະ, ຄວາມຂັດແຍ້ງກັນຍ່ອມມີດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງໂທສະ, ແລະການເຂົ້າຫາຫຼືການຫຼີກໜີຍ່ອມມີດ້ວຍຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງຄວາມເປັນມິດແລະຄວາມຂັດແຍ້ງນັ້ນ, ຫຼືວ່າ ຄວາມຄ້ອຍຕາມແລະຄວາມຂັດແຍ້ງໃນອາຣົມມີຮູບເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມມີ (ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຣາຄະແລະໂທສະນັ້ນ). ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຄວາມບໍ່ເປັນກາງ ທີ່ກ່າວຄືປະຕິຄະ (ຄວາມຂັດເຄືອງ) ແລະອະນຸໄສ (ความຍິນດີ) ຍ່ອມມີດ້ວຍໂມຫະ. ເມື່ອມີຄວາມຜັນແປແຫ່ງສຸກ ແລະເມື່ອມີການປະສົບກັບທຸກ, ໃນເວລາທີ່ປະຕິຄະ (ໂທສະ) ເປັນໄປຢູ່, ການກຳນົດຮູ້ເວທະນາຍ່ອມບໍ່ສຳເລັດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ເວທະນາສະຕິປັດຖານຍ່ອມສຳເລັດໄດ້ດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງອະໂທສະ. ຄຳວ່າ Dibbavihārassā ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງຊານທັງສີ່. ອະລິຍະວິຫານ ໄດ້ແກ່ ຜົນສະມາບັດ. ບຸກຄົນຜູ້ບໍ່ພິຈາລະນາເພາະຄວາມຫຼົງ (ໂມຫະ) ຍ່ອມກະທຳຄວາມຍຶດໝັ້ນຢ່າງແຮງກ້າໃນສັດແລະສັງຂານທັງປວງ ແມ້ໃນຝ່າຍທີ່ເປັນກາງ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຄວາມບໍ່ມີຄວາມຍຶດໝັ້ນນັ້ນຂອງຜູ້ບໍ່ຫຼົງ (ອະມູລະ) ເພິ່ງຊາບໄດ້. ເພາະຄວາມທີ່ອະໂທສະເປັນປະຕິປັກສະໜິດກັບໂທສະ ຜູ້ເຫັນວ່າເປັນທຸກ, ການເຫັນວ່າເປັນທຸກຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍອະໂທສະ ທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ໂທສະນັ້ນ.

กมฺมปถราสิวณฺณนา

ການພັນລະນາກອງກຳມະບົດ

สุขาทีนิ อตฺตโน น พฺยาปาเทติ น วินาเสติ ปรสฺส จาติ ทฏฺฐพฺพํ. กมฺมปถตาตํสภาคตาหิ กมฺมปถวเสน.

ເພິ່ງຊາບວ່າ ຍ່ອມບໍ່ເຮັດໃຫ້ຜິດແປກໄປ ແລະຍ່ອມບໍ່ເຮັດໃຫ້ຈິບຫາຍ ເຊິ່ງສຸກເປັນຕົ້ນ ຂອງຕົນເອງ ແລະຂອງຜູ້ນັ້ນ. ດ້ວຍຄວາມເປັນກຳມະບົດ ແລະດ້ວຍຄວາມມີສະພາວະສະເໝີກັນກັບກຳມະບົດນັ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນກຳມະບົດ.

ปสฺสทฺธาทิยุคลวณฺณนา

ການພັນລະນາຄູ່ແຫ່ງປັດສັດທິເປັນຕົ້ນ

ทรโถ สารมฺโภ, ทุกฺขโทมนสฺสปจฺจยานํ อุทฺธจฺจาทิกานํ กิเลสานํ จตุนฺนํ วา ขนฺธานํ เอตํ อธิวจนํ. อุทฺธจฺจปฺปธานา กิเลสา อุทฺธจฺจาทิกิเลสา, อุทฺธจฺจํ วา อาทึ กตฺวา สพฺพกิเลเส สงฺคณฺหาติ. สุวณฺณวิสุทฺธิ วิยาติ ยถา สุวณฺณวิสุทฺธิ อลงฺการวิกติวินิโยคกฺขมา, เอวํ อยมฺปิ หิตกิริยาวินิโยคกฺขมา.

ຄຳວ່າ Daratho ໄດ້ແກ່ ຄວາມບີບຄັ້ນຢ່າງແຮງກ້າ (ສາຣຳພະ), ຄຳນີ້ເປັນຊື່ຂອງກິເລດທັງຫຼາຍມີອຸດທັດຈະເປັນຕົ້ນ ທີ່ມີທຸກແລະໂທມະນັດເປັນປັດໄຈ ຫຼືວ່າ ເປັນຊື່ຂອງຂັນທັງສີ່. ກິເລດທັງຫຼາຍທີ່ມີອຸດທັດຈະເປັນປະທານ ຊື່ວ່າ ອຸດທັດຈາທິກິເລດ, ຫຼືວ່າ ຍ່ອມສົງເຄາະກິເລດທັງປວງ ໂດຍມີອຸດທັດຈະເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Suvaṇṇavisuddhi viyā ມີອະທິບາຍວ່າ ປຽບເໝືອນຄຳທີ່ບໍລິສຸດ ຍ່ອມຄວນແກ່ການນຳໄປໃຊ້ໃນການເຮັດເຄື່ອງປະດັບຕ່າງໆ ສັນໃດ, ແມ້ສະພາວະນີ້ (ກາຍະກຳມັນຍະຕາແລະຈິດຕະກຳມັນຍະຕາ) ກໍຍ່ອມຄວນແກ່ການນຳໄປໃຊ້ໃນການເຮັດປະໂຫຍດ ສັນນັ້ນ.

สมํ, สมนฺตโต วา ปกาเรหิ ชานนํ สมฺปชญฺญํ. เจติยวนฺทนาทิอตฺถํ อภิกฺกมาทีสุ อตฺถานตฺถปริคฺคณฺหนํ สาตฺถกสมฺปชญฺญํ. สติ จ อตฺเถ สปฺปายาสปฺปายรูปาทิปริคฺคณฺหนํ สปฺปายสมฺปชญฺญํ. โคจรคามาภิกฺกมนาทีสุ กมฺมฏฺฐานาวิชหนํ โคจรสมฺปชญฺญํ. อภิกฺกมนาทีนํ ธาตุอาทิวเสน ปวิจโย อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ. สพฺพกมฺมฏฺฐานภาวนานุยุตฺตานํ สพฺพโยคีนํ สพฺพทา อุปการกา อิเม ทฺเว ธมฺมา ปาริปนฺถกหรณโต ภาวนาวฑฺฒนโต จ. ยถาห ‘‘ทฺเว ธมฺมา พหุการา สติ จ สมฺปชญฺญญฺจา’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๕๒). ยุเค นทฺธา วิยาติ ยุคนทฺธา, อญฺญมญฺญํ นิมิตฺตภาเวน สมํ ปวตฺตาติ อตฺโถ. ‘‘ปุน จปรํ, อาวุโส, ภิกฺขุ สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๗๐; ปฏิ. ม. ๒.๑) หิ สุตฺเต เอเตสํ ยุคนทฺธตา วุตฺตา. สพฺพกุสลธมฺเมสุ ลีนุทฺธจฺจาภาโว เอเตหิ ทฺวีหิ สมํ ยุตฺเตหีติ ‘‘วีริยสมาธิโยชนตฺถายา’’ติ อาห, โยควจนตฺถายาติ อตฺโถ.

การຮູ້ໂດຍສະເໝີກັນ ຫຼືການຮູ້ໂດຍປະການຕ່າງໆ ໂດຍຮອບ ຊື່ວ່າ ສັມປະຊັນຍະ. ການກຳນົດຮູ້ປະໂຫຍດແລະບໍ່ແມ່ນປະໂຫຍດ ໃນການກ້າວໄປເປັນຕົ້ນ ເພື່ອປະໂຫຍດມີການໄຫວ້ເຈດີເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ສາຖະກະສັມປະຊັນຍະ. ແລະເມື່ອມີປະໂຫຍດ, ການກຳນົດຮູ້ຮູບເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນສັບປາຍະແລະອະສັບປາຍະ ຊື່ວ່າ ສັບປາຍະສັມປະຊັນຍະ. ການບໍ່ລະຖິ້ມກຳມະຖານ ໃນການກ້າວໄປສູ່ໂຄຈອນຄາມເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ໂຄຈະຣະສັມປະຊັນຍະ. ການພິຈາລະນາການກ້າວໄປເປັນຕົ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນທາດເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ອະສັມໂມຫະສັມປະຊັນຍະ. ທຳສອງປະການເຫຼົ່ານີ້ ຍ່ອມເປັນທຳມີອຸປະການະຫຼາຍແກ່ໂຍຄີທັງປວງ ຜູ້ປະກອບເນືອງໆ ໃນກຳມະຖານພາວະນາທັງປວງ ໃນກາລະທຸກເມື່ອ ເພາະການກຳຈັດກິເລດເຄື່ອງກີດຂວາງ ແລະເພາະການເຮັດໃຫ້ພາວະນາຈະເລີນຮຸ່ງເຮືອງ. ສົມດັ່ງທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດໄວ້ວ່າ 'ທຳສອງປະການມີອຸປະການະຫຼາຍ ຄື ສະຕິ ແລະ ສັມປະຊັນຍະ'. ຄຳວ່າ Yuge naddhā viyā ໄດ້ແກ່ ຍຸກັນທະ (ທຽມແອກໄວ້), ມີອະທິບາຍວ່າ ທຳທັງຫຼາຍທີ່ເປັນໄປສະເໝີກັນ ໂດຍຄວາມເປັນປັດໄຈແກ່ກັນແລະກັນ. ດ້ວຍວ່າ ໃນສູດວ່າ 'ດູກ່ອນອາວຸໂສທັງຫຼາຍ ອີກປະການໜຶ່ງ ພິກຂຸຍ່ອມຈະເລີນສະມະຖະແລະວິປັດສະນາ ຄູ່ກັນໄປ (ຍຸກັນທະ)' ພຣະອົງຕັດຄວາມເປັນຍຸກັນທະ ຂອງທຳເຫຼົ່ານີ້ໄວ້. ຄວາມບໍ່ມີຄວາມຫົດຫູ່ແລະຄວາມຟຸ້ງຊ່ານໃນກຸສົນທຳທັງປວງ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍທຳສອງປະການນີ້ ທີ່ປະກອບກັນໂດຍສະເໝີ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການປະກອບຄວາມພຽນແລະສະມາທິ' ຄື ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການກ່າວເຖິງການປະກອບ.

เยวาปนกวณฺณนา

ການພັນລະນາເຍວາປະນະກະ

รูปาภาเวนาติ รุปฺปนาภาเวน. ธมฺมาติ เอตสฺส อตฺโถ สภาวโต อุปลพฺภมานาติ. เมตฺตาปุพฺพภาโคติ อปฺปนาปฺปตฺตาย เมตฺตาย ปุพฺพภาโค[Pg.93], ปริกมฺมเมตฺตา เอตสฺมึ จิตฺเต อตฺถีติ อตฺโถ. วิรติวเสนาติ วจีปวตฺติยา น ปูเรติ, กินฺตุ วิรติโยเคนาติ อตฺโถ. อปณฺณกงฺคานีติ อวิรทฺธงฺคานิ. ยถา ตถา วา อารมฺมเณ วินิจฺฉยนํ อธิมุจฺจนํ. น หิ อนธิมุจฺจนฺโต ปาณาติปาตาทีสุ ทานาทีสุ วา ปวตฺตติ, สทฺธา ปน ปสาทนีเยสุ ปสาทาธิโมกฺโขติ อยเมเตสํ วิเสโส. ทารกสฺส วิย อิโต จิโต จ สํสปฺปนสฺส กริสฺสามิ น กริสฺสามีติ อวินิจฺฉยสฺส ปฏิปกฺขกิริยา อสํสปฺปนํ. ปุริมมนโตติ ภวงฺคโต. วิสทิสํ วีถิชวนํ มนํ กโรตีติ มนสิการสามญฺเญน วีถิชวนปฏิปาทเก ทสฺเสติ. เตสุ ธมฺเมสูติ จิตฺตเจตสิกธมฺเมสุ. อตทารมฺมณตฺเตปิ หิ เตสุ สมปฺปวตฺเตสุ อุทาสีนภาวโต ตตฺรมชฺฌตฺตตาติ วุจฺจติ. อลีนานุทฺธตปฺปวตฺติปจฺจยตฺตา อูนาธิกนิวารณรสา. กายทุจฺจริตาทิวตฺถูนนฺติ ปาณาทีนํ. อมทฺทนา มทฺทนปฏิปกฺขภาโวว.

ຄຳວ່າ Rūpābhāvena ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມບໍ່ມີການສະຫຼາຍໄປ (ຣຸບປະນະ). ຄຳວ່າ Dhammā ນີ້ ມີອະທິບາຍວ່າ ທຳທີ່ປາກົດຢູ່ໂດຍສະພາວະ. ຄຳວ່າ Mettāpubbabhāgo ໄດ້ແກ່ ສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນແຫ່ງເມດຕາ ທີ່ຍັງບໍ່ເຖິງອັບປະນາ, ມີອະທິບາຍວ່າ ບໍລິກຳເມດຕາ ມີຢູ່ໃນຈິດນີ້. ຄຳວ່າ Virativasena ມີອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມບໍ່ເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນດ້ວຍຄວາມເປັນໄປແຫ່ງວາຈາ, ແຕ່ເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນດ້ວຍການປະກອບດ້ວຍວິຣະຕິ. ຄຳວ່າ Apaṇṇakaṅgāni ໄດ້ແກ່ ອົງທຳທີ່ບໍ່ຜິດພ້ຽນ. ການຕັດສິນໃນອາຣົມ ບໍ່ວ່າຈະໂດຍປະການໃດໆ ຊື່ວ່າ ອະທິໂມກຂະ. ດ້ວຍວ່າ ບຸກຄົນເມື່ອບໍ່ຕັດສິນ ຍ່ອມບໍ່ເປັນໄປໃນການຂ້າສັດເປັນຕົ້ນ ຫຼືໃນການໃຫ້ທານເປັນຕົ້ນ, ສ່ວນສັດທາ ຍ່ອມເປັນຄວາມເຫຼື້ອມໃສແລະການນ້ອມໃຈເຊື່ອໃນວັດຖຸທີ່ຄວນເຫຼື້ອມໃສ, ນີ້ຄືຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານີ້. ການກະທຳທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມບໍ່ຕັດສິນວ່າ 'ເຮົາຈະເຮັດ ຫຼື ເຮົາຈະບໍ່ເຮັດ' ທີ່ເປັນເໝືອນເດັກນ້ອຍຫຼິ້ນ ປັດປ່າຍໄປມາທາງນີ້ທາງນັ້ນ ຊື່ວ່າ ອະສັງສັບປະນະ (ຄວາມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ). ຄຳວ່າ Purimamanato ໄດ້ແກ່ ຈາກພະວັງຄະຈິດ. ຍ່ອມກະທຳຈິດຄືວິຖີຊະວະນະ ທີ່ບໍ່ເໝືອນກັນ (ກັບພະວັງຄະຈິດ), ດ້ວຍຄວາມສະເໝີກັນແຫ່ງມະນະສິການ ຍ່ອມສະແດງມະນະສິການທີ່ນຳໄປສູ່ວິຖີຊະວະນະ. ຄຳວ່າ Tesu dhammesu ໄດ້ແກ່ ໃນຈິດແລະເຈຕະສິກທຳທັງຫຼາຍ. ດ້ວຍວ່າ ແມ້ໃນເວລາທີ່ບໍ່ມີຈິດແລະເຈຕະສິກນັ້ນເປັນອາຣົມ, ເມື່ອຈິດແລະເຈຕະສິກເຫຼົ່ານັ້ນເປັນໄປສະເໝີກັນ, ຄວາມເປັນກາງເພາະຄວາມວາງເສີຍ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ ຕັດຕະຣະມັດຊັດຕະຕາ. ເພາະຄວາມທີ່ເປັນປັດໄຈແຫ່ງຄວາມເປັນໄປທີ່ບໍ່ຫົດຫູ່ແລະບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານ ຍ່ອມມີໜ້າທີ່ (ຣົດ) ຫ້າມຄວາມບົກພ່ອງແລະຄວາມເກີນ. ຄຳວ່າ Kāyaduccaritādivatthūnaṃ ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງສັດມີຊີວິດເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Amaddanā ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນປະຕິປັກຕໍ່ການລ່ວງລະເມີດບີບຄັ້ນນັ້ນເອງ.

ตํตํราสิกิจฺจวเสน วิภาครหิตา อวิภตฺติกา. เอตฺถาติ เอเตสุ สวิภตฺติเกสุ ทุติยฏฺฐานาทีสุปิ ภาชิยมาเนสุ อปุพฺพํ นตฺถีติ อตฺโถ. ปทํ ปูริตนฺติ ฌานาทิปทํ ปญฺจกาทิวเสน ปูริตํ. ปญฺจ หิ องฺคานิ ฌานปทสฺส อตฺโถ, เตสุ เอกสฺมิญฺจ อูเน ฌานปทํ อูนํ โหตีติ. ปทสมูโห ปทโกฏฺฐาโส วา ตํ ตเมว วา ปทํ, อวุตฺตํ หาปิตํ นาม โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ปูริต’’นฺติ. วุตฺตสฺมิญฺเญว วุจฺจมาเน อเนเกสํ ปุริสสทฺทานํ วิย โกจิ สมฺพนฺโธ นตฺถีติ มญฺญมาโน อาห ‘‘อนนุสนฺธิกา กถา’’ติ. อนฺตรนฺตรา วุตฺตสฺมิญฺเญว วุจฺจมาเน อนุกฺกเมน ธมฺมา กถิตา น โหนฺตีติ อาห ‘‘อุปฺปฏิปาฏิยา’’ติ. ผสฺสปญฺจมกราสิ สพฺพจิตฺตุปฺปาทสาธารณวเสน จตุกฺขนฺธตปฺปจฺจยสงฺคหวเสน จ วุตฺโต. ยถาวุตฺเตสุ ปน ราสีสุ เอกราสิกิจฺจสฺสปิ อภาวา ฉนฺทาทโย เยวาปนกวเสน วุตฺตา. วุตฺตานมฺปิ จ ธมฺมานํ ยถา เวทนาทีนํ ฌานงฺคาทิภาโว วุตฺโต, น เอวํ โสวจสฺสตากลฺยาณมิตฺตตาทิวิเสโส วุตฺโตติ ตสฺส สงฺคณฺหนตฺถํ เกจิ ธมฺเม วิสุํ ฐเปตฺวา เต จ ตญฺจ วิเสสํ ‘‘เย วา ปนา’’ติ อาห. เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน วา สาวเสเส ธมฺเม วตฺวา ‘‘เย วา ปนา’’ติ วุตฺตํ.

ທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ມີການຈຳແນກ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງກິດຈະຂອງກອງນັ້ນໆ ຊື່ວ່າ ອະວິພັດຕິກະ. ຄຳວ່າ Ettha ນີ້ ມີອະທິບາຍວ່າ ໃນທຳທີ່ມີການຈຳແນກເຫຼົ່ານີ້ ແມ້ເມື່ອຈຳແນກໃນຖານະທີສອງເປັນຕົ້ນ ທຳທີ່ແປກໃໝ່ຍ່ອມບໍ່ມີ. ຄຳວ່າ Padaṃ pūritaṃ ມີອະທິບາຍວ່າ ບົດມີຊານເປັນຕົ້ນ ພຣະອົງເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນແລ້ວ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງໝວດຫ້າເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ອົງຫ້າ ຍ່ອມເປັນອັດຖະແຫ່ງຊານະບົດ, ເມື່ອອົງໃດອົງໜຶ່ງບົກພ່ອງໄປ ແມ້ຊານະບົດກໍຍ່ອມບົກພ່ອງໄປດ້ວຍ. ໝວດແຫ່ງບົດ ຫຼືສ່ວນແຫ່ງບົດ ຫຼືບົດນັ້ນໆ ເອງ ທີ່ບໍ່ໄດ້ຕັດໄວ້ ຊື່ວ່າ ເຮັດໃຫ້ບົກພ່ອງ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນແລ້ວ'. ເມື່ອຕັດທຳທີ່ຕັດໄວ້ແລ້ວນັ້ນເອງຊ້ຳອີກ, ບຸກຄົນຜູ້ສຳຄັນວ່າ ຍ່ອມບໍ່ມີຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນໃດໆ ເໝືອນດັ່ງປຸຣິສະສັບທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເປັນວາຈາທີ່ບໍ່ມີການສືບເນື່ອງກັນ'. ເມື່ອຕັດທຳທີ່ຕັດໄວ້ແລ້ວນັ້ນເອງຊ້ຳອີກໃນລະຫວ່າງໆ, ທຳທັງຫຼາຍຍ່ອມບໍ່ຊື່ວ່າ ຕັດໄວ້ໂດຍລຳດັບ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໂດຍຄວາມສະຫຼັບສັບຊ້ອນ'. ກອງທຳມີຜັດສະເປັນທີຫ້າ ພຣະອົງຕັດໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມທົ່ວໄປແກ່ຈິດຕຸບປາດທັງປວງ ແລະໂດຍອຳນາດແຫ່ງການສົງເຄາະຂັນສີ່ແລະປັດໄຈແຫ່ງຂັນນັ້ນ. ແຕ່ໃນກອງທຳທັງຫຼາຍຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ ເພາະບໍ່ມີກິດຈະແມ້ແຫ່ງກອງທຳໜຶ່ງ, ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດທຳມີສັນທະເປັນຕົ້ນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງເຍວາປະນະກະ. ອີກປະການໜຶ່ງ ຄວາມເປັນອົງຊານເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍແມ້ທີ່ຕັດໄວ້ແລ້ວ ມີເວທະນາເປັນຕົ້ນ ພຣະອົງຕັດໄວ້ແລ້ວຢ່າງໃດ, ຄວາມພິເສດມີຄວາມເປັນຜູ້ວ່າງ່າຍແລະຄວາມເປັນຜູ້ມີກັນລະຍານະມິດເປັນຕົ້ນ ພຣະອົງບໍ່ໄດ້ຕັດໄວ້ຢ່າງນັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ເພື່ອສົງເຄາະຄວາມພິເສດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງເວັ້ນທຳບາງປະການໄວ້ຕ່າງຫາກ ແລ້ວຕັດທຳເຫຼົ່ານັ້ນແລະຄວາມພິເສດນັ້ນວ່າ 'ຫຼືວ່າ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນໃດໆ'. ຫຼືວ່າ ພຣະອົງຕັດທຳທີ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອັດທະຍາໄສຂອງເວໄນຍະສັດ ແລ້ວຕັດວ່າ 'ຫຼືວ່າ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນໃດໆ'.

เยวาปนกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາເຍວາປະນະກະ ຈົບແລ້ວ.

ธมฺมุทฺเทสวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາກຖาວ່າດ້ວຍທັມມຸດເທສະວານ ຈົບແລ້ວ.

กามาวจรกุสลํ

ກາມາວະຈະຣະກຸສົນ

นิทฺเทสวารกถาวณฺณนา

ການພັນລະນາກຖາວ່າດ້ວຍນິດເທສະວານ

๒. ผุสนกวเสนาติ [Pg.94] สนฺเต อสนฺเตปิ วิสเย อาปาถคเต จิตฺตสฺส สนฺนิปตนวเสน ‘‘จิตฺตํ มโน’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๖, ๑๗) วิย กิจฺจวิเสสํ, ‘‘มานส’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. ๖, ๑๗) วิย สมาเน อตฺเถ สทฺทวิเสสํ, ‘‘ปณฺฑร’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. ๖, ๑๗) วิย คุณวิเสสํ, ‘‘เจตสิกํ สาต’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. ๒, ๑๘) วิย นิสฺสยวิเสสํ, ‘‘จิตฺตสฺส ฐิตี’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๕, ๒๔) วิย อญฺญสฺส อวตฺถาภาววิเสสํ, ‘‘อลุพฺภนา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๓๒) วิย อญฺญสฺส กิริยาภาววิเสสํ, ‘‘อลุพฺภิตตฺต’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. ๓๒) วิย อญฺญสฺส กิริยาภาวภูตตาวิเสสนฺติอาทิกํ อนเปกฺขิตฺวา ธมฺมมตฺตทีปนํ สภาวปทํ. ผุสนฺตสฺส หิ จิตฺตสฺส ผุสนกิริยา ผุสนากาโร. สมฺผุสนาติ อารมฺมณสมาคมผุสนา, น ปฏิลาภสมฺผุสนา. สมฺผุสิตสฺส อารมฺมเณน สมาคตสฺส จิตฺตสฺส ภาโว สมฺผุสิตตฺตํ. ยสฺมึ สติ จิตฺตํ สมฺผุสิตนฺติ วุจฺจติ, โส ตสฺส ภาโว. เอวํ อญฺเญสุปิ ภาวนิทฺเทเสสุ ทฏฺฐพฺพํ.

໒. ຄຳວ່າ Phusanakavasena ມີອະທິບາຍວ່າ ບົດສະແດງສະພາວະທຳລ້ວນໆ ໂດຍບໍ່ຄຳນຶງເຖິງຄວາມພິເສດແຫ່ງກິດຈະ ເໝືອນໃນບົດວ່າ 'ຈິດ ມະໂນ' ເປັນຕົ້ນ ເມື່ອອາຣົມທີ່ມີຢູ່ຫຼືບໍ່ມີຢູ່ກໍຕາມ ປາກົດແກ່ຄອງຈັກຂຸ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການປະຈວບກັນແຫ່ງຈິດ, ບໍ່ຄຳນຶງເຖິງຄວາມພິເສດແຫ່ງສັບທ໌ໃນອັດຖະທີ່ສະເໝີກັນ ເໝືອນໃນບົດວ່າ 'ມານະສັງ' ເປັນຕົ້ນ, ບໍ່ຄຳນຶງເຖິງຄວາມພິເສດແຫ່ງຄຸນ ເໝືອນໃນບົດວ່າ 'ປັນທະຣະ' ເປັນຕົ້ນ, ບໍ່ຄຳນຶງເຖິງຄວາມພິເສດແຫ່ງທີ່ອາໄສ ເໝືອນໃນບົດວ່າ 'ເຈຕະສິກັງ ສາຕັງ' ເປັນຕົ້ນ, ບໍ່ຄຳນຶງເຖິງຄວາມພິເສດແຫ່ງຄວາມບໍ່ມີສະພາວະອື່ນ ເໝືອນໃນບົດວ່າ 'ຈິດຕັດສະ ຖິຕິ' ເປັນຕົ້ນ, ບໍ່ຄຳນຶງເຖິງຄວາມພິເສດແຫ່ງກິຣິຍາຂອງທຳອື່ນ ເໝືອນໃນບົດວ່າ 'ອະລຸບພະນາ' ເປັນຕົ້ນ, ແລະບໍ່ຄຳນຶງເຖິງຄວາມພິເສດແຫ່ງຄວາມເປັນສະພາວະແຫ່ງກິຣິຍາຂອງທຳອື່ນ ເໝືອນໃນບົດວ່າ 'ອະລຸບພິຕັດຕັງ' ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ກິຣິຍາທີ່ຖືກຕ້ອງ ແລະອາການທີ່ຖືກຕ້ອງ ຂອງຈິດທີ່ຖືກຕ້ອງອາຣົມ ຊື່ວ່າ ຜັດສະ. ຄຳວ່າ Samphusanā ໄດ້ແກ່ ການຖືກຕ້ອງເພາະການປະສົບກັບອາຣົມ, ບໍ່ແມ່ນການຖືກຕ້ອງເພາະການໄດ້ຮັບ. ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຈິດທີ່ປະສົບກັບອາຣົມ ທີ່ຖືກຕ້ອງແລ້ວ ຊື່ວ່າ ສັມຜຸສິຕັດຕະ. ເມື່ອສະພາວະໃດມີຢູ່ ຈິດຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຖືກຕ້ອງແລ້ວ, ສະພາວະນັ້ນ ຊື່ວ່າ ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຈິດນັ້ນ. ເພິ່ງຊາບເນື້ອຄວາມຢ່າງນີ້ ແມ້ໃນບົດສະແດງສະພາວະອື່ນໆ.

อปรสฺส เววจนสฺส, อปเรน วา ปุริมตฺถสฺส ทีปนา อปรทีปนา. ‘‘ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺล’’นฺติ เอวมาทโย ปญฺญาวิเสสา นานากาเล ลพฺภมานาปิ เอกสฺมึ จิตฺเต ลพฺภนฺติ. เอกสฺมิญฺจ วิเสเส อิตเรปิ อนุคตา โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ ตถา วิภตฺติ อตฺถโต วิภตฺติ โหติ อตฺถนานตฺเตน กตตฺตา. อถ วา ยถา ‘‘โกโธ กุชฺฌนา กุชฺฌิตตฺต’’นฺติ (ธ. ส. ๑๐๖๖) สภาวาการภาวนิทฺเทเสหิ โกโธติ เอวมากาโรว อตฺโถ วุตฺโต, น เอวมิธ, อิธ ปน ปณฺฑิตาทิภาวาการภินฺโน อตฺโถ วุตฺโตติ อิทํ วิภตฺติคมนํ อตฺถวเสน โหติ. สมฺผุสิตตฺตนฺติ เอตฺถาปิ น ‘‘ผสฺโส’’ติ เอวมากาโรว อตฺโถ วุตฺโต. สมฺผสฺโสติ เอวมากาโร ปน วุตฺโตติ อตฺถโต วิภตฺติคมนนฺติ วุตฺตํ.

ການສະແດງໄວພົດອື່ນ ຫຼືການສະແດງອັດຖະກ່ອນດ້ວຍໄວພົດອື່ນ ຊື່ວ່າ ອະປະຣະທີປະນາ. ຄວາມພິເສດແຫ່ງປັນຍາມີ 'ປັນດິດຈະ ໂກສັນລະ' ເປັນຕົ້ນ ເຖິງວ່າຈະໄດ້ໃນກາລະຕ່າງກັນ ກໍຍ່ອມໄດ້ໃນຈິດດຽວກັນ. ແລະເພື່ອສະແດງວ່າ ແມ້ທຳອື່ນໆ ກໍຍ່ອມຄ້ອຍຕາມໃນຄວາມພິເສດອັນດຽວກັນ, ການຈຳແນກຢ່າງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ການຈຳແນກໂດຍອັດຖະ ເພາະເຮັດດ້ວຍຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງອັດຖະ. ຫຼືວ່າ ປຽບເໝືອນໃນບົດສະແດງສະພາວະ ອາການ ແລະຄວາມເປັນໄປວ່າ 'ໂກທະ ກຸດຊະນາ ກຸດຊິຕັດຕັງ' ພຣະອົງຕັດອັດຖະໂດຍອາການເທົ່ານັ້ນວ່າ ໂກທະ, ແຕ່ໃນບົດປັນຍານີ້ ບໍ່ໄດ້ຕັດຢ່າງນັ້ນ, ສ່ວນໃນບົດປັນຍານີ້ ພຣະອົງຕັດອັດຖະທີ່ຕ່າງກັນໂດຍອາການມີຄວາມເປັນບັນດິດເປັນຕົ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ການເຖິງການຈຳແນກນີ້ ຍ່ອມມີດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອັດຖະ. ແມ້ໃນບົດວ່າ Samphusitatta ນີ້ ພຣະອົງກໍບໍ່ໄດ້ຕັດອັດຖະໂດຍອາການເທົ່ານັ້ນວ່າ 'ຜັດສະ'. ແຕ່ຕັດອາການວ່າ ສັມຜັດສະ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ເປັນການເຖິງການຈຳແນກໂດຍອັດຖະ.

โทโส พฺยาปาโทติ อุทฺเทเสปิ นามนานตฺเตน นานาภูโต อุทฺทิฏฺโฐ. นิทฺเทเสปิ เตเนว นานตฺเตน นิทฺทิฏฺโฐ. เอโกว ขนฺโธ โหตีติ เอเกน ขนฺธสทฺเทน วตฺตพฺพตํ สนฺธายาห. เจตนาติ สงฺขารกฺขนฺธํ ทสฺเสติ ตปฺปมุขตฺตา. อสทฺธมฺมาติ อสตํ, อสนฺโต วา ธมฺมา, น วา สทฺธมฺมาติ อสทฺธมฺมาติ อสทฺธมฺมวจนียภาเวน เอกีภูโตปิ อสทฺธมฺโม โกธครุตาทิวิสิฏฺเฐน สทฺธมฺมครุตาปฏิกฺเขปนานตฺเตน นานตฺตํ คโตติ ‘‘จตฺตาโร’’ติ [Pg.95] วุตฺตํ. น สทฺธมฺมครุตาติ วุจฺจมานา วา อสทฺธมฺมครุตา อสทฺธมฺมครุตาภาเวน เอกีภูตาปิ โกธาทิวิสิฏฺฐปฏิกฺเขปนานตฺเตน นานตฺตํ คตา. ปฏิปกฺโข วา ปฏิกฺขิปียติ เตน, สยํ วา ปฏิกฺขิปตีติ ปฏิกฺเขโปติ วุจฺจตีติ สทฺธมฺมครุตาปฏิกฺเขปนานตฺเตน อสทฺธมฺมครุตา อสทฺธมฺมา วา นานตฺตํ คตา. อโลโภติอาทีนํ ผสฺสาทีหิ นานตฺตํ โลภาทิวิสิฏฺเฐน ปฏิกฺเขเปน โลภาทิปฏิปกฺเขน วา เวทิตพฺพํ. อโลภาโทสาโมหานํ อญฺญมญฺญนานตฺตํ ยถาวุตฺเตน ปฏิกฺเขปนานตฺเตน โยเชตพฺพํ. ปทตฺถสฺส ปทนฺตเรน วิภาวนํ ปทตฺถุติ. เตน หิ ตํ ปทํ มหตฺถนฺติ ทีปิตํ โหติ อลงฺกตญฺจาติ. อตฺถวิเสสาภาเวปิ อาภรณวเสน จ อาทรวเสน จ ปุน วจนํ ทฬฺหีกมฺมํ.

ຄຳວ່າ Doso byāpādo ພຣະອົງສະແດງໄວ້ໃຫ້ຕ່າງກັນ ແມ້ໃນອຸດເທດ ດ້ວຍຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງຊື່. ແລະໃນນິດເທດ ກໍສະແດງໄວ້ດ້ວຍຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງຊື່ນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ Ekova khandho hoti ພຣະອົງກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມທີ່ຄວນก່າວດ້ວຍຂັນທະສັບທ໌ອັນດຽວ. ຄຳວ່າ Cetanā ຍ່ອມສະແດງສັງຂານຂัน ເພາະຄວາມທີ່ເຈຕະນານັ້ນເປັນປະທານ. ຄຳວ່າ Asaddhammā ໄດ້ແກ່ ທຳຂອງອະສັດຈະບຸຣຸດ, ຫຼືທຳທີ່ບໍ່ໜ້າສັນລະເສີນ, ຫຼືທຳທີ່ບໍ່ແມ່ນສັດທຳ ຊື່ວ່າ ອະສັດທຳ, ອະສັດທຳແມ້ຈະເປັນອັນດຽວກັນໂດຍຄວາມເປັນຄຳທີ່ຄວນກ່າວວ່າອະສັດທຳ, ແຕ່ກໍເຖິງຄວາມຕ່າງກັນ ດ້ວຍການປະຕິເສດຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບໃນສັດທຳ ທີ່ພິເສດດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບໃນຄວາມໂກດເປັນຕົ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ສີ່'. ຫຼືວ່າ ອະສັດທຳມະຄະລຸຕາ ທີ່ກ່າວວ່າ ຄວາມບໍ່ເຄົາລົບໃນສັດທຳ ແມ້ຈະເປັນອັນດຽວກັນໂດຍຄວາມເປັນອະສັດທຳມະຄະລຸຕາ, ແຕ່ກໍເຖິງຄວາມຕ່າງກັນ ດ້ວຍການປະຕິເສດທີ່ພິເສດດ້ວຍຄວາມໂກດເປັນຕົ້ນ. ຫຼືວ່າ ປະຕິປັກຍ່ອມຖືກປະຕິເສດດ້ວຍທຳນັ້ນ, ຫຼືທຳນັ້ນເອງຍ່ອມປະຕິເສດ ຊື່ວ່າ ປະຕິເຂປະ (ການປະຕິເສດ), ເພາະເຫດນັ້ນ ອະສັດທຳມະຄະລຸຕາ ຫຼືອະສັດທຳທັງຫຼາຍ ຍ່ອມເຖິງຄວາມຕ່າງກັນ ດ້ວຍການປະຕິເສດຄວາມເປັນຜູ້ເຄົາລົບໃນສັດທຳ. ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງບົດມີອະໂລພະເປັນຕົ້ນ ຈາກຜັດສະເປັນຕົ້ນ ເພິ່ງຊາບດ້ວຍການປະຕິເສດທີ່ພິເສດດ້ວຍໂລພະເປັນຕົ້ນ ຫຼືດ້ວຍຄວາມເປັນປະຕິປັກຕໍ່ໂລພະເປັນຕົ້ນ. ຄວາມຕ່າງກັນແກ່ກັນແລະກັນ ແຫ່ງອະໂລພະ ອະໂທສະ ແລະອະໂມຫະ ເພິ່ງປະກອບດ້ວຍການປະຕິເສດທີ່ກ່າວແລ້ວ. ການສະແດງອັດຖະແຫ່ງບົດດ້ວຍບົດອື່ນ ຊື່ວ່າ ປະທັດຖຸຕິ. ດ້ວຍວ່າ ດ້ວຍບົດອື່ນນັ້ນ ບົດນັ້ນຍ່ອມຊື່ວ່າ ສະແດງອັດຖະອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ແລະຊື່ວ່າ ປະດັບປະດາແລ້ວ. ແມ້ເມື່ອບໍ່ມີຄວາມພິເສດແຫ່ງອັດຖະ, ການກ່າວຊ້ຳ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເຄື່ອງປະດັບ ແລະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເຄົາລົບ ຊື່ວ່າ ການເຮັດໃຫ້ໝັ້ນຄົງ (ທັນຫີກຳ).

๓. ตชฺชนฺติ ตสฺส ผลสฺส อนุจฺฉวิกํ. น เกวลํ นิทฺทิสิยมานํ สาตเมว อธิกตํ, อถ โข ยถานิทฺทิฏฺฐานิ อารมฺมณานิปีติ ‘‘เตหิ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺส วา ชาตา การณภาเวน ผสฺสตฺถํ ปวตฺตาติ ตชฺชา. ตํสมงฺคีปุคฺคลํ, สมฺปยุตฺตธมฺเม วา อตฺตนิ สาทยตีติ สาตํ ท-การสฺส ต-การํ กตฺวา. สุฏฺฐุ ขาทติ, ขณติ วา ทุกฺขนฺติ สุขํ.

໓. ຄຳວ່າ Tajjā ໄດ້ແກ່ ທີ່ສົມຄວນແກ່ຜົນນັ້ນ. ບໍ່ແມ່ນແຕ່ສະເພາະສຸກ (ສາດຕະ) ທີ່ກຳລັງສະແດງເທົ່ານັ້ນ ທີ່ພຣະອົງນຳມາຕັ້ງໄວ້, ແຕ່ທີ່ແທ້ ອາຣົມທັງຫຼາຍຕາມທີ່ສະແດງໄວ້ແລ້ວ ກໍນຳມາຕັ້ງໄວ້ດ້ວຍ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ຫຼືດ້ວຍອາຣົມເຫຼົ່ານັ້ນ' ເປັນຕົ້ນ. ຫຼືວ່າ ມະໂນວິນຍານະທາດ ທີ່ເກີດແກ່ຜົນນັ້ນ ຫຼືທີ່ເປັນໄປເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຜັດສະ ໂດຍຄວາມເປັນປັດໄຈ ຊື່ວ່າ ຕັດຊາ. ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ບຸກຄົນຜູ້ພ້ອມພຣັ່ງດ້ວຍສຸກນັ້ນ ຫຼືເຮັດໃຫ້ສຳປະຍຸດທະທຳທັງຫຼາຍ ຍິນດີໃນຕົນ ຊື່ວ່າ ສາດຕະ (ສຸກ) ໂດຍແປງ ດ ອັກສອນ ເປັນ ຕ ອັກສອນ. ຍ່ອມກັດກິນ ຫຼືຍ່ອມທຳລາຍ ເຊິ່ງທຸກຢ່າງດີ ຊື່ວ່າ ສຸກ.

๕. ปาโสติ ราคปาโส. โส หิ นิราวรณตฺตา อนฺตลิกฺขจโร. อกุสลมฺปิ ปณฺฑรนฺติ วุตฺตํ, โก ปน วาโท กุสลนฺติ อธิปฺปาโย. ตญฺหิ ปณฺฑรโต นิกฺขนฺตํ สยญฺจ ปณฺฑรนฺติ. อถ วา สพฺพมฺปิ จิตฺตํ สภาวโต ปณฺฑรเมว, อาคนฺตุโกปกฺกิเลสโวทาเนหิ ปน สาวชฺชานวชฺชานํ อุปกฺกิลิฏฺฐวิสุทฺธตรตา โหนฺตีติ. ทารุปฺปมาเณสุ สิลาทีสุ ขนฺธปญฺญตฺติยา อภาวา กิญฺจิ นิมิตฺตํ อนเปกฺขิตฺวา ทารุมฺหิ ปวตฺตา ขนฺธปญฺญตฺตีติ ‘‘ปณฺณตฺติมตฺตฏฺเฐนา’’ติ วุตฺตํ. ตํ-สทฺเทน มโนวิญฺญาณธาตุเยว วุจฺเจยฺย นิทฺทิสิตพฺพตฺตาติ น ตสฺสา ตชฺชตา. เตหิ อารมฺมเณหิ ชาตา ตชฺชาติ จ วุจฺจมาเน สมฺผสฺสชตา น วตฺตพฺพา. น หิ โส อารมฺมณํ, นาปิ วิเสสปจฺจโย. ‘‘ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส’’ติ วิญฺญาณเมว ผสฺสสฺส วิเสสปจฺจโยติ วุตฺโตติ ตสฺมา น วิญฺญาณํ วิเสสปจฺจยภูตํ สมฺผสฺสชตาย ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชาปญฺญตฺตึ ลภติ, น จ ตเทว ตสฺส การณภาเวน ผลภาเวน จ วุจฺจมานํ สุวิญฺเญยฺยํ โหตีติ. กึ วา เอเตน, ยถา ภควตา วุตฺตา ตํสภาวาเยว เต ธมฺมาติ น เอวํวิเธสุ การณํ มคฺคิตพฺพํ.

໕. ຄຳວ່າ Pāso ໄດ້ແກ່ ບ້ວງຄືລາຄະ (ຣາຄະປາສະ). ເພາະວ່າ ບ້ວງຄືລາຄະນັ້ນ ທ່ຽວໄປໃນອາກາດ ເພາະຄວາມບໍ່ມີສິ່ງກີດກັ້ນ. ແມ່ນແຕ່ອະກຸສົນກໍຍັງຊື່ວ່າ ຜ່ອງໃສ (ປັຄຄະຣະ), ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງກຸສົນ, ນີ້ຄືອະທິບາຍ (ຄວາມປະສົງຂອງອັດຖະກະຖາ). ເພາະວ່າ ກຸສົນນັ້ນ ອອກມາຈາກພະວັງຄະຈິດອັນຜ່ອງໃສ ແລະຕົວມັນເອງກໍຜ່ອງໃສດ້ວຍ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຈິດທັງປວງໂດຍສະພາວະແລ້ວ ກໍຜ່ອງໃສນັ້ນເອງ ແຕ່ເພາະອຸປະກິເລດ ແລະຄວາມຜ່ອງແຜ້ວທີ່ຈອນມາ ຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ຈິດທີ່ມີໂທດ (ອະກຸສົນ) ແລະຈິດທີ່ບໍ່ມີໂທດ (ກຸສົນ ແລະອັບຍາກົດ) ມີຄວາມເສົ້າໝອງ ແລະຄວາມສະອາດຍິ່ງໆຂຶ້ນ. ໃນຫີນເປັນຕົ້ນທີ່ມີຂະໜາດເທົ່າທ່ອນໄມ້ ເພາະບໍ່ມີຂັນທະບັນຍັດ ຈຶ່ງບໍ່ຕ້ອງອາໄສນິມິດໃດໆ ແລ້ວບັນຍັດຂັນທະບັນຍັດໃນທ່ອນໄມ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໂດຍອັດຖະຄືເປັນພຽງບັນຍັດເທົ່ານັ້ນ". ດ້ວຍຄຳວ່າ "Taṃ" (ນັ້ນ) ຄວນໝາຍເຖິງມະໂນວິນຍານທາດເທົ່ານັ້ນ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຊີ້ສະແດງ ແຕ່ຄວາມເປັນຕັດຊະ (ເກີດຈາກອາລົມນັ້ນ) ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ມະໂນວິນຍານທາດນັ້ນ. ເມື່ອກ່າວວ່າ "ຕັດຊະ" ຄືເກີດຈາກອາລົມເຫຼົ່ານັ້ນ ຄວາມເປັນສັມຜັດສະຊະ (ເກີດຈາກຜັດສະ) ກໍບໍ່ຄວນກ່າວ. ເພາະວ່າ ຜັດສະນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນອາລົມ ແລະທັງບໍ່ແມ່ນປັດໄຈພິເສດ. ດ້ວຍຄຳວ່າ "ຄວາມປະຈວບກັນແຫ່ງທຳ 3 ປະການ ເປັນຜັດສະ" ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ ວິນຍານເທົ່ານັ້ນເປັນປັດໄຈພິເສດແກ່ຜັດສະ ເພາະສະນັ້ນ ວິນຍານອັນເປັນປັດໄຈພິເສດ ຍ່ອມບໍ່ໄດ້ຮັບບັນຍັດວ່າ "ຕັດຊາມະໂນວິນຍານທາຕຸສັມຜັດສະຊາ" ໂດຍຄວາມເປັນສັມຜັດສະຊະ ແລະເມື່ອກ່າວເຖິງວິນຍານນັ້ນເອງ ໂດຍຄວາມເປັນເຫດ ແລະເປັນຜົນແກ່ຜັດສະນັ້ນ ກໍບໍ່ເປັນສິ່ງທີ່ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍ. ຫຼືວ່າ ຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງດ້ວຍການສະແຫວງຫາເຫດນີ້ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມມີສະພາວະຕາມທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກຕັດໄວ້ແລ້ວ ເພາະສະນັ້ນ ໃນທຳທັງຫຼາຍທີ່ມີສະພາວະຢ່າງນີ້ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນສະແຫວງຫາເຫດ (ອື່ນອີກ).

๗. เอวํ [Pg.96] ตกฺกนวเสน โลกสิทฺเธนาติ อธิปฺปาโย. เอวญฺเจวญฺจ ภวิตพฺพนฺติ วิวิธํ ตกฺกนํ กูเป วิย อุทกสฺส อารมฺมณสฺส อากฑฺฒนํ วิตกฺกนํ.

໗. ຄວາມປະສົງຄື ໂດຍການຄິດຄາດຄະເນຢ່າງນີ້ ເປັນສິ່ງທີ່ປາກົດແກ່ຊາວໂລກ. ການຄິດຄາດຄະເນໄປຕ່າງໆ ນາໆ ວ່າ "ຄວນເປັນຢ່າງນີ້ໆ" ຄືການນ້ອມນຳອາລົມມາ ເໝືອນການຕັກນ້ຳຂຶ້ນມາຈາກນ້ຳສ້າງ ຊື່ວ່າ ວິຕົກ (ວິຕັກກະນະ).

๘. สมนฺตโต จรณํ วิจรณํ.

໘. ການທ່ຽວໄປໂດຍຮອບ ຊື່ວ່າ ວິຈານ (ວິຈະຣະນະ).

๙. อตฺตมนตาติ เอตฺถ อตฺต-สทฺเทน น จิตฺตํ วุตฺตํ. น หิ จิตฺตสฺส มโน อตฺถีติ. อตฺตมนสฺส ปน ปุคฺคลสฺส ภาโว อตฺตมนตาติ วตฺวา ปุน ปุคฺคลทิฏฺฐินิเสธนตฺถํ ‘‘จิตฺตสฺสา’’ติ วุตฺตํ.

໙. ໃນຄຳວ່າ "Attamanatā" (ຄວາມເປັນຜູ້ມີໃຈຍິນດີ) ນີ້ ດ້ວຍຄຳວ່າ "Atta" ບໍ່ໄດ້ໝາຍເຖິງຈິດ ເພາະວ່າຈິດຍ່ອມບໍ່ມີໃຈ (ອື່ນອີກ). ແຕ່ເພື່ອກ່າວເຖິງພາວະຂອງບຸກຄົນຜູ້ມີໃຈຂອງຕົນ (ຍິນດີ) ວ່າ "ອັດຕະມະນະຕາ" ແລ້ວ ເພື່ອປ້ອງກັນຄວາມເຫັນວ່າເປັນບຸກຄົນ (ປຸກຄະລະທິດຖິ) ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳວ່າ "ແຫ່ງຈິດ" (ຈິດຕັດສະ) ອີກເທື່ອໜຶ່ງ.

๑๑. น พลวตี, กสฺมา อวฏฺฐิติ วุตฺตาติ? เอกคฺคจิตฺเตน ปาณวธาทิกรเณ ตถา อวฏฺฐานมตฺตภาวโต. วิรูปํ, วิวิธํ วา สํหรณํ วิกิรณํ วิสาหาโร, สํหรณํ วา สมฺปิณฺฑนํ, ตทภาโว วิสาหาโร.

໑໑. ຖ້າເອກັກຄະຕາບໍ່ມີກຳລັງ ເປັນຫຍັງຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຄວາມຕັ້ງໝັ້ນ" (ອະວັດຖິຕິ)? ເພາະຄວາມເປັນພຽງການຕັ້ງຢູ່ຢ່າງນັ້ນ ໃນການເຮັດປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຈິດທີ່ມີອາລົມດຽວ. ສ່ວນຄຳວ່າ "ວິသာຫາຣะ" ຄືການຮວບຮວມ ຫຼືການກະຈັດກະຈາຍໄປຕ່າງໆ ນາໆ ໂດຍຜິດແປກ, ຫຼືວ່າ "ສັງຫະຣະນະ" ຄືການປະສົມປະສານທຳທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ ຄວາມບໍ່ມີການປະສົມປະສານນັ້ນ ຊື່ວ່າ "ວິသာຫາຣະ".

๑๒. อญฺญสฺมึ ปริยาเยติ อญฺญสฺมึ การเณ. สมานาธิกรณภาโว ทฺวินฺนํ พหูนํ วา ปทานํ เอกสฺมึ อตฺเถ ปวตฺติ.

໑໒. ໃນຄຳວ່າ "ໃນປະຣິຍາຍອື່ນ" ໝາຍເຖິງ ໃນເຫດອື່ນ. ຄວາມເປັນສະມານາທິກະຣະນະ ຄືການເປັນໄປໃນອັດຖະດຽວກັນ ແຫ່ງບົດສອງບົດ ຫຼືຫຼາຍບົດ.

๑๓. อารมฺภติ จาติ อาปชฺชติ จ. อุทฺธํ ยมนํ อุยฺยาโม. ธุรนฺติ นิปฺผาเทตุํ อารทฺธํ กุสลํ, ปฏิญฺญํ วา.

໑໓. ຄຳວ່າ "Ārambhati ca" ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມເຖິງ (ອາປັດຊະຕິ) ດ້ວຍ. ການພະຍາຍາມຂຶ້ນໄປເບື້ອງເທິງ ຊື່ວ່າ "ອຸຍຍາມະ" (ຄວາມອຸດສາຫະ). ຄຳວ່າ "ທຸລະ" ໄດ້ແກ່ ກຸສົນທີ່ປາລົບແລ້ວເພື່ອໃຫ້ສຳເລັດ ຫຼືຄຳປະຕິຍານ.

๑๔. ติณฺณนฺติ พุทฺธาทีนํ. จิตฺเต อารมฺมณสฺส อุปฏฺฐานํ โชตนญฺจ สติเยวาติ ตสฺสา เอตํ ลกฺขณํ.

໑໔. ຄຳວ່າ "ສາມ" ໄດ້ແກ່ ພະພຸດທະເຈົ້າເປັນຕົ້ນ. ການເຂົ້າໄປຕັ້ງຢູ່ ແລະການຮຸ່ງເຮືອງປາກົດແຫ່ງອາລົມໃນຈິດ ເປັນໜ້າທີ່ຂອງສະຕິເທົ່ານັ້ນ ນີ້ຄືລັກສະນະຂອງສະຕິນັ້ນ.

๑๖. ปาสาณสกฺขรวาลิกาทิรหิตา ภูมิ สณฺหาติ ‘‘สณฺหฏฺเฐนา’’ติ วุตฺตํ.

໑໖. ດິນທີ່ປາສະຈາກຫີນ, ກວດ ແລະຊາຍເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ດິນລະອຽດ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໂດຍອັດຖะຄືຄວາມລະອຽດ".

๑๙. อยนฺตีติ เอกกมฺมนิพฺพตฺตมนุสฺสาทิสนฺตติอวิจฺเฉทวเสน ปวตฺตนฺติ. กุสลากุสเลสุปิ หิ ชีวิตํ อินฺทฺริยปจฺจยภาเวน สมฺปยุตฺเต ปวตฺตยมานเมว ตทวิจฺเฉทสฺส ปจฺจโย โหติ.

໑໙. ຄຳວ່າ "Ayanti" ໝາຍເຖິງ ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍຄວາມບໍ່ຂາດສາຍແຫ່ງສັນດານຂອງມະນຸດເປັນຕົ້ນ ທີ່ເກີດຈາກກຳອັນດຽວ. ເພາະວ່າ ແມ່ນແຕ່ໃນກຸສົນແລະອະກຸສົນທັງຫຼາຍ ຊີວິດຕິນຊີຍ່ອມເປັນປັດໄຈແກ່ຄວາມບໍ່ຂາດສາຍນັ້ນ ໂດຍການເຮັດໃຫ້ທຳທີ່ເກີດຮ່ວມກັນເປັນໄປ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອິນທຣິຍະປັດໄຈ.

๓๐. ยํ หิรียตีติ หิรียติ-สทฺเทน วุตฺโต ภาโว ยํ-สทฺเทน วุจฺจตีติ ยนฺติ ภาวนปุํสกํ วา เอตํ ทฏฺฐพฺพํ. หิริยิตพฺเพนาติ จ เหตุอตฺเถ กรณวจนํ ยุชฺชติ.

໓໐. In ຄຳວ່າ "Yaṃ hirīyati" ພາວະຄືຄວາມລະອາຍທີ່ກ່າວດ້ວຍສັບວ່າ "hirīyati" ຍ່ອມຖືກກ່າວດ້ວຍສັບວ່າ "yaṃ" ເພາະສະນັ້ນ ຄຳວ່າ "yaṃ" ນີ້ ຄວນເຫັນວ່າເປັນພາວະນະປຸງສະກະລິງ. ແລະໃນຄຳວ່າ "hirīyitabbe" การໃຊ້ກະຣະນະວິບັດໃນອັດຖະແຫ່ງເຫດ (ເຫຕຸອັດຖະ) ຍ່ອມສົມຄວນ.

๓๒. อลุพฺภนกวเสนาติ [Pg.97] เอตฺถ อลุพฺภนเมว อลุพฺภนกนฺติ ภาวนิทฺเทโส ทฏฺฐพฺโพ.

໓໒. ໃນຄຳວ່າ "Alubbhanakavasena" ນີ້ ຄວາມບໍ່ໂລບນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ "Alubbhanaka" ຄວນεຫັນວ່າເປັນການສະແດງພາວະ (ພາວະນິດເທສະ).

๓๓. อพฺยาปชฺโชติ พฺยาปาเทน ทุกฺเขน โทมนสฺสสงฺขาเตน โทเสน วิย น พฺยาปาเทตพฺโพติปิ อตฺโถ ยุชฺชติ.

໓໓. ຄຳວ່າ "Abyāpajjo" (ຄວາມບໍ່ພະຍາບາດ) ຍ່ອມສົມຄວນກັບອັດຖະທີ່ວ່າ ບໍ່ຄວນໃຫ້ປະທຸສະຮ້າຍດ້ວຍຄວາມທຸກຄືໂທມະນັດ ທີ່ຊື່ວ່າ ພະຍາບາດ ເໝືອນດັ່ງຖືກປະທຸສະຮ້າຍດ້ວຍໂທສະ.

๔๒-๔๓. ถินมิทฺธาทิปฏิปกฺขภาเวน กุสลธมฺเม อนิจฺจาทิมนสิกาเร จ สีฆํ สีฆํ ปริวตฺตนสมตฺถตา ลหุปริณามตา, อวิชฺชานีวรณานญฺหิ ตณฺหาสํโยชนานํ สตฺตานํ อกุสลปฺปวตฺติ ปกติภูตาติ น ตตฺถ ลหุปริณามตาย อตฺโถ. เตสญฺจ ภาโว ครุตาเยวาติ ตพฺพิธุรสภาวานํ ลหุตา ทฏฺฐพฺพา. สา หิ ปวตฺตมานา สีฆํ ภวงฺควุฏฺฐานสฺส ปจฺจโย โหติ.

໔໒-໔໓. ຄວາມສາມາດໃນການປ່ຽນແປງໄປຢ່າງຮວດໄວ ໃນກຸສົນທຳ ແລະໃນການມົນສິການໂດຍຄວາມເປັນອະນິດຈັງເປັນຕົ້ນ ເພາະເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຖີນມິດທະເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ "ລະຫຸປະຣິມານະຕາ" (ຄວາມເບົາແຫ່ງການປ່ຽນແປງ). ເພາະວ່າ ການເປັນໄປແຫ່ງອະກຸສົນຂອງສັດທັງຫຼາຍ ຜູ້ມີອະວິຊาເປັນເຄື່ອງກັ້ນ ມີຕັນຫາເປັນເຄື່ອງຜູກມັດ ຍ່ອມເປັນສະພາວະປົກກະຕິ ເພາະສະນັ້ນ ໃນອະກຸສົນນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ມີປະໂຫຍດດ້ວຍລະຫຸປະຣິມານະຕາ. ແລະພາວະຂອງອະກຸສົນເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມມີແຕ່ຄວາມໜັກໜ່ວງ (ຄະລຸຕາ) ເທົ່ານັ້ນ ເພາະສະນັ້ນ ຄວນເຫັນຄວາມເບົາ (ລະຫຸຕາ) ຂອງທຳທີ່ມີສະພາວະກົງກັນຂ້າມກັບຄວາມໜັກໜ່ວງນັ້ນ. ເພາະວ່າ ລະຫຸຕານັ້ນ ເມື່ອເກີດຂຶ້ນ ຍ່ອມເປັນປັດໄຈແກ່ການອອກຈາກພະວັງ (ພະວັງຄະວຸດຖານະ) ຢ່າງຮວດໄວ.

๔๔-๔๕. เย จ ธมฺมา โมหสมฺปยุตฺตา วิย อวิปนฺนลหุตา, เตสญฺจ กุสลกรเณ อปฺปฏิฆาโต มุทุตา. อปฺปฏิฆาเตน มุทุตาทิรูปสทิสตาย อรูปธมฺมานมฺปิ มุทุตา มทฺทวตาติอาทิ วุตฺตํ.

໔໔-໔໕. ທຳເຫຼົ່ານັ້ນໃດ ທີ່ມີຄວາມເບົາອັນບໍ່ບົກພ່ອງ ເໝືອນທຳທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍໂມຫະ, ຄວາມບໍ່ຂັດຂ້ອງໃນການເຮັດກຸສົນແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ ມຸທຸຕາ (ຄວາມອ່ອນໂຍນ). ເພາະຄວາມບໍ່ຂັດຂ້ອງນັ້ນເອງ ຈຶ່ງມີສະພາວະຄ້າຍຄືກັບຮູບມີມຸທຸຕາຮູບເປັນຕົ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ "ມຸທຸຕາ ມັດທະວະຕາ" ເປັນຕົ້ນ ແມ່ນແກ່ອະຮູບະທຳ (ນາມທຳ) ທັງຫຼາຍດ້ວຍ.

๔๖-๔๗. สิเนหวเสน กิลินฺนํ อติมุทุกํ จิตฺตํ อกมฺมญฺญํ โหติ วิลีนํ วิย สุวณฺณํ, มานาทิวเสน อติถทฺธญฺจ อตาปิตํ วิย สุวณฺณํ, ยํ ปนานุรูปมุทุตายุตฺตํ, ตํ กมฺมญฺญํ โหติ ยุตฺตมทฺทวํ วิย สุวณฺณํ. ตสฺเสว มุทุกสฺส โย กมฺมญฺญากาโร, สา กมฺมญฺญตาติ มุทุตาวิสิฏฺฐา กมฺมญฺญตา เวทิตพฺพา.

໔໖-໔໗. ຈິດທີ່ປຽກຊຸ່ມດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຮັກ (ສິເນຫະ) ແລະອ່ອນເກີນໄປ ຍ່ອມບໍ່ຄວນແກ່ການງານ ເໝືອນດັ່ງຄຳ (ທອງຄຳ) ທີ່ລະລາຍແລ້ວ, ແລະຈິດທີ່ແຂງກະດ້າງເກີນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງມານະເປັນຕົ້ນ ກໍບໍ່ຄວນແກ່ການງານ ເໝືອນດັ່ງຄຳທີ່ບໍ່ໄດ້ເຜົາໄຟ, ສ່ວນຈິດໃດທີ່ປະກອບດ້ວຍຄວາມອ່ອນໂຍນອັນເໝາະສົມ ຈິດນັ້ນຍ່ອມຄວນແກ່ການງານ ເໝືອນດັ່ງຄຳທີ່ມີຄວາມອ່ອນອັນພໍດີ. ອາການທີ່ຄວນແກ່ການງານແຫ່ງຈິດອັນອ່ອນໂຍນນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ "ກັມມັນຍະຕາ" (ຄວາມຄວນແກ່ການງານ) ພຶງຊາບວ່າ ກັມມັນຍະຕານີ້ ມີຄວາມພິເສດກວ່າຄວາມອ່ອນໂຍນ (ມຸທຸຕາ).

๕๐-๕๑. ปจฺโจสกฺกนภาเวน ปวตฺตํ อกุสลเมว ปจฺโจสกฺกนํ. เอกวีสติ อเนสนา นาม เวชฺชกมฺมํ กโรติ, ทูตกมฺมํ กโรติ, ปหิณกมฺมํ กโรติ, คณฺฑํ ผาเลติ, อรุมกฺขนํ เทติ, อุทฺธํวิเรจนํ เทติ, อโธวิเรจนํ เทติ, นตฺถุเตลํ ปจติ, จกฺขุเตลํ ปจติ, เวฬุทานํ เทติ, ปณฺณทานํ เทติ, ปุปฺผทานํ เทติ, ผลทานํ เทติ, สินานทานํ เทติ, ทนฺตกฏฺฐทานํ เทติ, มุโขทกทานํ เทติ, จุณฺณทานํ เทติ, มตฺติกาทานํ เทติ, จาฏุกกมฺมํ กโรติ, มุคฺคสูปิยํ, ปาริภฏฺยํ, ชงฺฆเปสนิยํ ทฺวาวีสติมํ ทูตกมฺเมน สทิสํ, ตสฺมา เอกวีสติ. ฉ อโคจรา เวสิยาโคจโร, วิธวา, ถุลฺลกุมารี, ปณฺฑก, ปานาคาร, ภิกฺขุนีอโคจโรติ. สงฺเขปโตติ สรูเปน อนุทฺทิฏฺฐตฺตา ‘‘ตตฺถ กตโม ฉนฺโท’’ติอาทิ น [Pg.98] สกฺกา วตฺตุนฺติ ‘‘โย ฉนฺโท ฉนฺทิกตา’’ติอาทินิทฺเทสํ สงฺขิปิตฺวา ‘‘เย วา ปนา’’ติ นิทฺเทโส กโตติ อตฺโถ.

໕໐-໕໑. ອະກຸສົນຈິດນັ້ນເອງ ທີ່ເປັນໄປໂດຍຄວາມຖອຍຫຼັງ ຊື່ວ່າ "ປັດໂຈສັກກະນະ" (ຄວາມຖອຍຫຼັງ). ອະເນສະນາ 21 ປະການ ໄດ້ແກ່: ການແພດ (ເວດຊະກຳ), ການເປັນສື່ສານ (ທູຕະກຳ), ການຮັບໃຊ້ສົ່ງຂ່າວ (ປະຫິປະນາກຳ), ການຜ່າຝີ, ການທາຢາແຜ, ການໃຫ້ຢາຮາກ (ອຸດທັງວິເລຈະນະ), ການໃຫ້ຢາລະບາຍ (ອະໂທວິເລຈະນະ), ການຫຸງນ້ຳມັນຢອດດັງ, ການຫຸງນ້ຳມັນຢອດຕາ, ການໃຫ້ໄມ້ໄຜ່, การໃຫ້ໃບໄມ້, ການໃຫ້ດອກໄມ້, ການໃຫ້ໝາກໄມ້, ການໃຫ້ເຄື່ອງອາບນ້ຳ, ການໃຫ້ໄມ້ສີແຂ້ວ, ການໃຫ້ນ້ຳລ້າງໜ້າ, ການໃຫ້ແປ້ງທາ, ການໃຫ້ດິນໜຽວ, ການປະຈົບປະແຈງ (ຈາຕຸກາກຳ), ການເວົ້າຈາເໝືອນແກງຖົ່ວຂຽວ (ມຸກຄະສູປິຍະ), ການລ້ຽງເດັກ (pāribhaṭyaṃ), ສ່ວນການຮັບໃຊ້ດ້ວຍແຂ່ງ (ຊັງຄະເປສະນິຍະ) ອັນເປັນປະການທີ 22 ນັ້ນ ມີສະພາບຄ້າຍຄືກັບທູຕະກຳ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຈັດເປັນ 21 ປະການ. ອະໂຄຈອນ 6 ປະການ ໄດ້ແກ່: ຍິງໂສເພນີ (ເວສິຍາ), ຍິງໝ້າຍ (ວິທະວາ), ສາວເທົ້າ (ຖຸນລະກຸມາຣີ), ກະເທີຍ (ປັນທະກະ), ຮ້ານສຸລາ (pānāgāra), ແລະພິກຂຸນີ. ຄຳວ່າ "ໂດຍຫຍໍ້" (ສັງເຂປະໂຕ) ໝາຍຄວາມວ່າ ເພາະບໍ່ໄດ້ສະແດງໄວ້ໂດຍສະພາວະ ຈຶ່ງບໍ່ອາດກ່າວໄດ້ວ່າ "ໃນສະໄໝນັ້ນ ສັນທະ ເປັນໄກ?" ເປັນຕົ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຊົງຫຍໍ້ນິດເທດວ່າ "Yo chando chandikatā" ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວຊົງສະແດງນິດເທດວ່າ "Ye vā pana" (ຫຼືວ່າທຳເຫຼົ່ານັ້ນໃດ) ນີ້ຄືອັດຖະ.

นิทฺเทสวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍນິດເທສະວາລະ ຈົບແລ້ວ.

โกฏฺฐาสวารวณฺณนา

ການອະທິບາຍໂກດຖາສະວາລະ (ພາກສ່ວນຂອງທຳ).

๕๘-๑๒๐. นิทฺเทสวาเร ปุจฺฉาทีนํ ปจฺเจกํ อเนกตฺเตปิ ปุจฺฉาทิภาเวน เอกตฺตํ อุปเนตฺวา จตุปริจฺเฉทตา วุตฺตา. จตฺตาโร ทฺเวติ เอวมาทิกํ สงฺขิปิตฺวา สห วา คหณํ สงฺคโห. ฐเปตฺวา เยวาปนเกติ สงฺคเหตพฺเพ สนฺธาย วุตฺตํ. เต หิ วิสุํ วิสุํ อุทฺทิฏฺฐตฺตา นิทฺทิฏฺฐตฺตา จ วิปฺปกิณฺณาติ สงฺคเหตพฺพา โหนฺติ, น เยวาปนกา สงฺคหคมเนเนว ตถา อวิปฺปกิณฺณตฺตา. ยสฺมา ปน สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา โหนฺติ, ตสฺมา ตํนิทฺเทเส อขนฺธภาวนิวารณตฺถํ เยวาปนาตฺเวว วุตฺตาติ น เยวาปนกา ฐเปตพฺพาติ. ปจฺจยสงฺขาเตนาติ อาหารปจฺจยสงฺขาเตนาติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา ‘‘เหตุ ปจฺจโย’’ติ เอเตสุ ทฺวีสุ ชนโก เหตุ อุปตฺถมฺภโก ปจฺจโยติ เอวํ วิเสสวนฺเตสุ ปจฺจยสงฺขาเตน. ยถา หิ กพฬีการาหาโร โอชฏฺฐมกรูปาหรเณน รูปกายํ อุปตฺถมฺเภติ, เอวมิเมปิ เวทนาทิอาหรเณน นามกายนฺติ. ตถา จ โหนฺตีติ สาธารเณ สหชาตาทิปจฺจเย สนฺธายาห. อญฺญถา จาติ อญฺเญน จ เอเกนากาเรน ปจฺจยา โหนฺติเยวาติ อาหาราติ วุจฺจนฺตีติ อตฺโถ. ตสฺมา อาหรณกิจฺจรหิตานํ เหตุอธิปติอาทีนํ นตฺถิ อาหารภาวปฺปสงฺโค. ติสฺโส จ เวทนา อาหรตีติอาทิ ยถาสมฺภววเสน วุตฺตํ, น อิมสฺมึเยว จิตฺเต ผสฺสาทิวเสน. ตโย จ ภเวติ กามาทิภวภูตํ วิญฺญาณํ วิเสเสน, อวิเสเสน จ ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ.

໕໘-໑໒໐. ໃນນິດເທສະວາລະ ເຖິງແມ່ນວ່າຄຳຖາມເປັນຕົ້ນແຕ່ລະຂໍ້ຈະມີຫຼາຍ ແຕ່ເມື່ອນຳມາລວມກັນໂດຍຄວາມເປັນຄຳຖາມເປັນຕົ້ນແລ້ວ ກໍຊົງສະແດງຄວາມມີກຳນົດ 4 ປະການ. ການຫຍໍ້ຄຳວ່າ "ສີ່ ສອງ" ເປັນຕົ້ນ ຫຼືການຖືເອົາຮ່ວມກັນ ຊື່ວ່າ "ສັງຄະຫະ" (ການສົງເຄາະ). ຄຳວ່າ "ເວັ້ນໄວ້ແຕ່ທຳທີ່ລະບຸວ່າ ຫຼືວ່າທຳເຫຼົ່ານັ້ນໃດ" (Ṭhapetvā yevāpanake) ຕັດໄວ້ໂດຍໝາຍເຖິງທຳທີ່ຄວນສົງເຄາະ. ເພາະວ່າ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຖືກສະແດງໄວ້ຕ່າງກັນ ແລະຖືກອະທິບາຍໄວ້ຕ່າງກັນ ຈຶ່ງກະຈັດກະຈາຍຢູ່ ແລະຄວນໄດ້ຮັບການສົງເຄາະ, ແຕ່ທຳທີ່ເປັນເຍວາປະນະກະ (yevāpanakā) ບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນ ເພາະບໍ່ກະຈັດກະຈາຍ ໂດຍການເຂົ້າເຖິງການສົງເຄາະນັ້ນເອງ. ແຕ່ເພາະທຳເຫຼົ່ານັ້ນນັບເນື່ອງໃນສັງຂາຣັກຂັນ ເພາະສະນັ້ນ ໃນນິດເທດແຫ່ງສັງຂາຣັກຂັນນັ້ນ ເພື່ອປ້ອງກັນຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນຂັນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ "yevāpana" (ຫຼືວ່າທຳເຫຼົ່ານັ້ນໃດ) ເທົ່ານັ້ນ ເພາະສະນັ້ນ ທຳທີ່ເປັນເຍວາປະນະກະຈຶ່ງບໍ່ຄວນເວັ້ນໄວ້. ຄຳວ່າ "ໂດຍຄວາມເປັນປັດໄຈ" ໝາຍເຖິງ ໂດຍຄວາມເປັນອາຫານະລັກສະນະອັນເປັນປັດໄຈ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ໃນສອງຄຳນີ້ຄື "ເຫດ ແລະ ປັດໄຈ" ເຫດຄືທຳຜູ້ໃຫ້ກຳເນີດ (ຊະນະກະ), ປັດໄຈຄືທຳຜູ້ອຸປະຖຳ (ອຸປັດຖັມພະກະ) ໃນບັນດາທຳທີ່ມີຄວາມພິເສດຢ່າງນີ້ ຍ່ອມສົງເຄາະໂດຍຄວາມເປັນປັດໄຈ. ເພາະວ່າ ກະວະລີກາຣາຫານ ຍ່ອມອຸປະຖຳຮູບກາຍ ດ້ວຍການນຳມາເຊິ່ງຮູບທີ່ມີໂອຊาເປັນທີ 8 ຢ່າງໃດ, ແມ່ນແຕ່ນາມອາຫານເຫຼົ່ານີ້ ກໍຍ່ອມອຸປະຖຳນາມກາຍ ດ້ວຍການນຳມາເຊິ່ງເວທະນາເປັນຕົ້ນຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ແລະຍ່ອມເປັນຢ່າງນັ້ນ" ຕັດໂດຍໝາຍເຖິງສະຫະຊາຕະປັດໄຈເປັນຕົ້ນອັນທົ່ວໄປ. ຄຳວ່າ "ໂດຍປະການອື່ນດ້ວຍ" ໝາຍຄວາມວ່າ ຍ່ອມເປັນປັດໄຈໂດຍອາການອື່ນອີກປະການໜຶ່ງດ້ວຍ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອາຫານ. ເພາະສະນັ້ນ ແກ່ທຳທັງຫຼາຍມີເຫດແລະອະທິປະຕິເປັນຕົ້ນ ທີ່ປາສະຈາກກິດຈະການນຳມາເຊິ່ງເວທະນາເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີຄວາມກ່ຽວຂ້ອງໂດຍຄວາມເປັນອາຫານ. ຄຳວ່າ "ຍ່ອມນຳມາເຊິ່ງເວທະນາ 3" ເປັນຕົ້ນ ຕັດໄວ້ຕາມຄວາມຄວນຈະເປັນ, ບໍ່ແມ່ນຕັດໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຜັດສະເປັນຕົ້ນໃນຈິດນີ້ເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "ແລະໃນພົບທັງ 3" ໝາຍເຖິງ ວິນຍານອັນເປັນປະຕິສົນທິໃນພົບມີກາມະພົບເປັນຕົ້ນ ໂດຍພິເສດ, ແລະໂດຍທົ່ວໄປ ໄດ້ແກ່ ອຸປາດານັກຂັນ 5.

อารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา นิชฺฌายนํ จินฺตนํ อุปนิชฺฌายนํ. เหตฺวฏฺเฐนาติ อุปายตฺเถน, น มูลตฺเถน. ปุพฺพภาเค คโต ปฏิปนฺโน นานากฺขณิโก อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค โลกุตฺตรกฺขเณว สห ปวตฺโต ยถาคตมคฺโคติ วุตฺโต. วิปสฺสนากฺขณโต ปุพฺเพว กายกมฺมาทีนํ สุปริสุทฺธตาย อฏฺฐงฺคิกมคฺคุปนิสฺสยสฺส ‘‘อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉตี’’ติ [Pg.99] (ม. นิ. ๓.๔๓๑) เอวํ วุตฺเตน ปริยาเยน ปุพฺพภาคมคฺคสฺส อฏฺฐงฺคิกตา ยถาคตวจเนน ทีปิตา, น เอกกฺขเณ อฏฺฐนฺนํ องฺคานํ สพฺภาวาติ เอวมสฺสปิ ปริยายเทสนตา เวทิตพฺพา. วิชานนเมว จิตฺตวิจิตฺตตาติ ‘‘จิตฺตวิจิตฺตฏฺเฐน เอโกว ธมฺโม วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ อาห. จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺตีติอาทีสุ เวทนากฺขนฺธาทีนํ สงฺคเห กเตปิ ปุน ‘‘เอโก เวทนากฺขนฺโธ โหตี’’ติอาทิวจนํ น อเนเก เวทนากฺขนฺธาทโย ชาตินิทฺเทเสน อิธ วุตฺตาติ ทสฺสนตฺถํ. อินฺทฺริเยสุ จ เอกสฺส ชาตินิทฺเทสภาเว ปฏิกฺขิตฺเต อญฺเญสํ อินฺทฺริยานํ อาหาราทีนญฺจ ตปฺปฏิกฺเขโป กโต โหตีติ ปุพฺพงฺคมสฺส มนินฺทฺริยสฺเสว กโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

ການເຂົ້າໄປຫາອາລົມແລ້ວເພັ່ງພິນິດ ຄືການຄິດ ຊື່ວ່າ "ອຸປະນິດຊາຍະນະ" (ການເພັ່ງພິນິດໂດຍໃກ້ຊິດ). ຄຳວ່າ "ໂດຍອັດຖະຄືເຫດ" ໝາຍເຖິງ ໂດຍອັດຖະຄືອຸບາຍ (ວິທີ), ບໍ່ແມ່ນໂດຍອັດຖະຄືມູນເຫດ (ຮາກເຫງົ້າ). ມັກມີອົງ 8 ທີ່ເປັນໄປໃນຕ່າງຂະນະ ທີ່ດຳເນີນໄປແລ້ວໃນປຸບພະພາກ (ສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ) ທີ່ເກີດຮ່ວມກັນໃນຂະນະແຫ່ງໂລກຸດຕະຣະນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ "ຍະຖາຄະຕະມັກ" (ມັກຕາມທີ່ມາແລ້ວ). ເພາະຄວາມບໍລິສຸດຢ່າງຍິ່ງແຫ່ງກາຍະກຳເປັນຕົ້ນ ກ່ອນຂະນະແຫ່ງວິປັດສະນາ ຄວາມເປັນອຸປະນິດໄສແຫ່ງອະລິຍະມັກມີອົງ 8 ວ່າ "ອະລິຍະມັກມີອົງ 8 ຍ່ອມເຖິງຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງພາວະນາ" ດ້ວຍປະຣິຍາຍທີ່ກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້ ຄວາມມີອົງ 8 ແຫ່ງປຸບພະພາກມັກ ຈຶ່ງຖືກສະແດງໄວ້ດ້ວຍຄຳວ່າ "ຍະຖາຄະຕະ", ບໍ່ແມ່ນເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງອົງ 8 ໃນຂະນະດຽວກັນ ພຶງຊາບຄວາມເປັນປະຣິຍາຍເທດສະໜາແມ່ນແກ່ມັກນີ້ດ້ວຍ. ການຮູ້ແຈ້ງນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ຄວາມວິຈິດແຫ່ງຈິດ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໂດຍອັດຖະຄືຄວາມວິຈິດແຫ່ງຈິດ ທຳຢ່າງດຽວເທົ່ານັ້ນຄືວິນຍານັກຂັນ". ໃນຄຳວ່າ "ຂັນ 4 ຍ່ອມມີ" ເປັນຕົ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີການສົງເຄາະເວທະນັກຂັນເປັນຕົ້ນແລ້ວ ແຕ່ການກ່າວຄຳວ່າ "ເວທະນັກຂັນໜຶ່ງຍ່ອມມີ" ເປັນຕົ້ນອີກ ກໍເພື່ອສະແດງວ່າ ເວທະນັກຂັນເປັນຕົ້ນຈຳນວນຫຼາຍ ບໍ່ໄດ້ຖືກກ່າວໄວ້ໃນທີ່ນີ້ໂດຍການສະແດງໂດຍປະເພດ (ຊາຕິນິດເທສະ). ແລະເມື່ອປະຕິເສດຄວາມເປັນຊາຕິນິດເທສະແຫ່ງອິນຊີຢ່າງໜຶ່ງໃນບັນດາອິນຊີທັງຫຼາຍແລ້ວ ການປະຕິເສດນັ້ນກໍເປັນອັນເຮັດແລ້ວແກ່ອິນຊີອື່ນໆ ແລະອາຫານເປັນຕົ້ນດ້ວຍ ເພາະສະນັ້ນ ພຶງເຫັນວ່າ ການປະຕິເສດນັ້ນເຮັດແລ້ວແກ່ມະນິນຊີອັນເປັນປະທານເທົ່ານັ້ນ.

โกฏฺฐาสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การອະທິບາຍໂກດຖາສະວາລະ ຈົບແລ້ວ.

สุญฺญตวารวณฺณนา

ການອະທິບາຍສຸນຍະຕະວາລະ (ຄວາມວ່າງເປົ່າ).

๑๒๑-๑๔๕. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ยถาวุตฺเต สมเย, เอเตสุ วา ธมฺเมสุ. ภาโวติ สตฺโต, โย โกจิ วา อตฺโถ.

໑໒໑-໑໔໕. ໃນຄຳວ່າ "ໃນທີ່ນີ້" ໝາຍເຖິງ ໃນສະໄໝຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວນີ້ ຫຼືໃນທຳທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້. ຄຳວ່າ "ພາວະ" ໄດ້ແກ່ ສັດ ຫຼືອັດຖະ (ສິ່ງ) ໃດໜຶ່ງ.

ทุติยจิตฺตาทิวณฺณนา

ການອະທິບາຍຈິດດວງທີສອງເປັນຕົ້ນ.

๑๔๖. สปฺปโยเคนาติ ลีนสฺส จิตฺตสฺส อุสฺสาหนปโยคสหิเตน. สอุปาเยนาติ กุสลสฺส กรณากรเณสุ อาทีนวานิสํสปจฺจเวกฺขณํ ปเรหิ อุสฺสาหนนฺติ เอวมาทิอุปายสหิเตน.

໑໔໖. ຄຳວ່າ "ໂດຍການປະກອບ" (ສັບປະໂຍເຄນະ) ໝາຍເຖິງ ປະກອບດ້ວຍຄວາມພະຍາຍາມກະຕຸ້ນຈິດທີ່ຫົດຫູ່. ຄຳວ່າ "ໂດຍອຸບາຍ" (ສະອຸປາເຍນະ) ໝາຍເຖິງ ປະກອບດ້ວຍອຸບາຍມີການພິຈາລະນາໂທດແລະອານິສົງໃນການເຮັດແລະບໍ່ເຮັດກຸສົນ ແລະການກະຕຸ້ນເຕືອນໂດຍບຸກຄົນອື່ນເປັນຕົ້ນ.

๑๕๖-๑๕๙. มหาอฏฺฐกถายํ อนุญฺญาตา นาติสมาหิตาย ภาวนายาติ เยวาปนเกหิปิ นิพฺพิเสสตํ ทสฺเสติ.

໑໕໖-໑໕໙. ຄຳວ່າ "ອະນຸຍາດໄວ້ໃນມະຫາອັດຖະກະຖາ ສຳລັບພາວະນາທີ່ຍັງບໍ່ຕັ້ງໝັ້ນດີ" ຍ່ອມສະແດງຄວາມບໍ່ແຕກຕ່າງກັນ ແມ່ນດ້ວຍທຳທີ່ເປັນເຍວາປະນະກະທັງຫຼາຍ.

ปุญฺญกิริยวตฺถาทิกถาวณฺณนา

ການອະທິບາຍບຸນກິຣິຍາອັດຖຸເປັນຕົ້ນ.

อปจิติ เอว อปจิติสหคตํ ปุญฺญกิริยาวตฺถุ ยถา ‘‘นนฺทิราคสหคตา’’ติ. อปจิติ วา เจตนาสมฺปยุตฺตกธมฺมา กายวจีกิริยา วา, ตํสหิตา เจตนา อปจิติสหคตํ. หิตผรเณนาติ เทสเก เมตฺตาผรเณน, ‘‘เอวํ เม หิตํ ภวิสฺสตี’’ติ ปวตฺเตน หิตจิตฺเตน วา. กมฺมสฺสกตาญาณํ [Pg.100] ทิฏฺฐิชุกมฺมํ. นิยมลกฺขณนฺติ มหปฺผลตานิยมสฺส ลกฺขณํ. สีลมเย สงฺคหํ คจฺฉนฺติ จาริตฺตวเสน. อนวชฺชวตฺถุํ ปริจฺจชนฺโต วิย อพฺภนุโมทมาโนปิ ปรสฺส สมฺปตฺติยา โมทตีติ อพฺภนุโมทนา ทานมเย สงฺคหิตา. ภาเวนฺโตปีติ อสมตฺตภาวนํ สนฺธายาห. สมตฺตา หิ อปฺปนา โหตีติ. อฏฺเฐว โกฏฺฐาเส กตฺวาติ เอกสฺส สตฺตสฺส เอกสฺมึ ขเณ อุปฺปนฺนเมกํ ปฐมจิตฺตํ ทสฺเสตฺวา อญฺญานิ ตาทิสานิ อทสฺเสนฺเตน สพฺพานิ ตานิ สริกฺขฏฺเฐน เอกีกตานิ โหนฺติ, ตถา เสสานิปีติ เอวํ อฏฺฐ กตฺวา.

ການອ່ອນນ້ອມຖອມຕົນນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ບຸນກິຣິຍາອັດຖຸອັນສະຫະຄົດດ້ວຍການອ່ອນນ້ອມ ເໝືອນຄຳວ່າ "ສະຫະຄົດດ້ວຍນັນທິຣາຄະ". ຫຼືວ່າ ຄວາມອ່ອນນ້ອມ ໄດ້ແກ່ ທຳທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍເຈດຕະນາ ຫຼືກາຍະກຳແລະວະຈີກຳ, ເຈດຕະນາທີ່ປະກອບດ້ວຍທຳນັ້ນ ຊື່ວ່າ ສະຫະຄົດດ້ວຍການອ່ອນນ້ອມ. ຄຳວ່າ "ໂດຍການແຜ່ປະໂຫຍດ" ໝາຍເຖິງ ໂດຍການແຜ່ເມດຕາໃນພະທຳກະຖຶກ, ຫຼືດ້ວຍຈິດອັນເປັນປະໂຫຍດທີ່ເປັນໄປວ່າ "ປະໂຫຍດຍ່ອມມີແກ່ເຮົາຢ່າງນີ້". ປັນຍາຮູ້ວ່າສັດມີກຳເປັນຂອງຕົນ ຊື່ວ່າ ທິດຖຸຊຸກຳ (ການເຮັດຄວາມເຫັນໃຫ້ກົງ). ຄຳວ່າ "ມີການກຳນົດເປັນລັກສະນະ" ໝາຍເຖິງ ລັກສະນະແຫ່ງການກຳນົດຄວາມມີຜົນຫຼາຍ. ຍ່ອມເຖິງການສົງເຄາະໃນສີລະມະຍະ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຈາຣິດຕະສີລ. ແມ່ນແຕ່ບຸກຄົນຜູ້ອະນຸໂມທະນາ ເໝືອນດັ່ງສະຫຼະສິ່ງຂອງທີ່ບໍ່ມີໂທດ ຍ່ອມຍິນດີດ້ວຍຄວາມເຖິງພ້ອມຂອງບຸກຄົນອື່ນ ເພາະສະນັ້ນ ການອະນຸໂມທະນາ ຈຶ່ງສົງເຄາະເຂົ້າໃນທານະມະຍະ. ຄຳວ່າ "ແມ່ນເມື່ອຈະຈະເລີນຢູ່" ຕັດໂດຍໝາຍເຖິງພາວະນາທີ່ຍັງບໍ່ສຳເລັດ ເພາະວ່າ ພາວະນາທີ່ສຳເລັດແລ້ວ ຍ່ອມເປັນອັບປະນາ. ຄຳວ່າ "ເຮັດໃຫ້ເປັນ 8 ສ່ວນ" ໝາຍຄວາມວ່າ ຊົງສະແດງມະຫາກຸສົນຈິດດວງທີໜຶ່ງ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຂະນະໜຶ່ງແກ່ສັດຕົນໜຶ່ງ ແລ້ວບໍ່ຊົງສະແດງຈິດອື່ນໆ ທີ່ມີສະພາບຢ່າງນັ້ນ ຈິດທັງໝົດເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງຖືກເຮັດໃຫ້ເປັນອັນດຽວກັນໂດຍອັດຖະຄືຄວາມຄ້າຍຄືກັນ, ແລະຈິດທີ່ເຫຼືອກໍເໝືອນກັນ ຊົງເຮັດໃຫ້ເປັນ 8 ສ່ວນຢ່າງນີ້.

กามาวจรกุสลวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍກາມາວະຈະຣะກຸສົນ ຈົບແລ້ວ.

รูปาวจรกุสลํ

ຮູປາວະຈະຣະກຸສົນ.

จตุกฺกนโย

ຈະຕຸກກະໄນ (ໄນຍະ 4).

ปฐมชฺฌานกถาวณฺณนา

ການອະທິບາຍປະຖົມມະຊານ.

๑๖๐. อุตฺตรปทโลปํ กตฺวา รูปภโว รูปนฺติ วุตฺโต. ฌานสฺส อมคฺคภาเวปิ สติ มคฺควจนํ อญฺญมคฺคภาวนิวารณตฺถนฺติ อิมสฺมึ อตฺเถ มคฺคคฺคหณสฺส ปโยชนํ วุตฺตํ, น สพฺพสฺส กุสลชฺฌานสฺส มคฺคภาโวติ. ตตฺถ มคฺคสฺส ภาวนาย สมยววตฺถานสฺส กตตฺตา อมคฺคภาวนาสมเย ปวตฺตานํ ผสฺสาทีนํ กุสลภาโว น ทสฺสิโต สิยา, ตสฺมา สพฺพสฺส มคฺคภาโว ทสฺเสตพฺโพติ. อิโต อญฺโญ มคฺโค นตฺถีติ เอวํ อญฺญภูมิกวิธุโร สติ ปจฺจยนฺตเร รูปูปปตฺติชนกสภาโว วิปากธมฺมสภาโว วิย วิปากธมฺมวเสน สพฺพสมาโน มคฺคสทฺเทน วุตฺโตติ ทสฺเสตีติ เวทิตพฺพํ. กุสลํ ทานนฺติ อโลโภ ทฏฺฐพฺโพ. อถ วา เจตนา ทานํ, ตํ วชฺเชตฺวา อิตเร ทฺเว เจตนาสมฺปยุตฺตกาติ วุตฺตา. วฏฺฏนฺตีติ มคฺคภาวโต ฌานวจเนน สงฺคเหตฺวา มคฺโคติ วตฺตุํ วฏฺฏนฺตีติ อตฺโถ. โอกปฺปนาติ สทฺทหนา. อญฺญตฺถ ทิฏฺฐํ อตฺถํ ปริจฺจชิตฺวา ‘‘ชเนติ วฑฺเฒตี’’ติ อยมตฺโถ กสฺมา วุตฺโตติ นิรุปสคฺคสฺส อญฺญตฺถ เอวมตฺถสฺเสว ทิฏฺฐตฺตาติ อิมมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘ปุน จปรํ อุทายี’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๔๖ อาทโย) สุตฺตมาหฏํ. เกสญฺจิ อริยานํ อริยมคฺเคน สิทฺธานิ อญฺญานิ จ ฌานานิ ภาวนาสภาวาเนวาติ เตสุปิ ภาเวนฺเตน สมยววตฺถานํ อิชฺฌตีติ.

໑໖໐. ໂດຍການລຶບພົດຫຼັງ (ອຸຕຕະຣະປະທະໂລປະ) ຄຳວ່າ "ຣູປະພະວະ" (ຮູບພົບ) ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຣູປະ" (ຮູບ). ເຖິງແມ່ນວ່າຊານຈະບໍ່ແມ່ນມັກກໍຕາມ, ແຕ່ການໃຊ້ຄຳວ່າ "ມັກ" ກໍເພື່ອປະໂຫຍດໃນການຫ້າມຄວາມເປັນມັກຂອງທຳອື່ນ, ໃນເນື້ອຄວາມນີ້ ທ່ານກ່າວເຖິງປະໂຫຍດຂອງການຖືເອົາຄຳວ່າ "ມັກ", ບໍ່ແມ່ນເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນມັກຂອງກຸສົນຊານທັງປວງ. ໃນເນື້ອຄວາມນັ້ນ, ເພາະການກຳນົດສະໄໝດ້ວຍການຈະເລີນມັກ, ຄວາມເປັນກຸສົນຂອງທຳມີຜັດສະເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນໄປໃນສະໄໝທີ່ບໍ່ແມ່ນການຈະເລີນມັກ ກໍຈະບໍ່ປາກົດ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຄວນສະແດງຄວາມເປັນມັກຂອງຊານທັງປວງ. ພຶງຊາບວ່າ ທ່ານສະແດງເນື້ອຄວາມວ່າ "ມັກອື່ນນອກຈາກນີ້ບໍ່ມີ", ດັ່ງນີ້ ເມື່ອມີປັດໄຈອື່ນ (ເຊັ່ນ ອະວິຊາ ແລະ ຕັນຫາ) ທີ່ຂັດຂວາງທຳໃນພູມອື່ນ, ສະພາວະທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດການອຸບັດໃນຮູບພູມ ເຊິ່ງມີສະພາວະເປັນວິບາກທຳ ກໍຖືກກ່າວດ້ວຍຄຳວ່າ "ມັກ" ໂດຍຄວາມເປັນວິບາກທຳ ເພາະສະເໝີກັນກັບຊານທັງປວງ ເໝືອນກັນ. ຄຳວ່າ "ກຸສົນທານ" ພຶງເຫັນວ່າໄດ້ແກ່ ອະໂລພະ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເເຈດຕະນາເປັນທານ, ເມື່ອເວັ້ນເຈດຕະນານັ້ນແລ້ວ ທຳອີກສອງປະການທີ່ເຫຼືອ (ສັດທາ ແລະ ຫິຣິ) ທ່ານກ່າວວ່າເປັນທຳທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍເຈດຕະນາ. ຄຳວ່າ "ວັດຕັນຕິ" ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະຄວາມເປັນມັກ ຈຶ່ງຄວນສົງເຄາະດ້ວຍຄຳວ່າ "ຊານ" ແລ້ວກ່າວວ່າ "ມັກ". ຄຳວ່າ "ໂອກັບປະນາ" ຄື ຄວາມເຊື່ອໝັ້ນ. ເພາະເហេດໃດຈຶ່ງລະທິ້ງເນື້ອຄວາມທີ່ເຫັນໃນສູດອື່ນ ແລ້ວກ່າວເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ "ຍ່ອມໃຫ້ເກີດ ຍ່ອມໃຫ້ຈະເລີນ"? ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ໃຫ້ຈະແຈ້ງວ່າ ເພາະໃນສູດອື່ນກໍເຫັນເນື້ອຄວາມເຊັ່ນນີ້ຂອງບົດທີ່ບໍ່ມີອຸປະສັກ, ຈຶ່ງໄດ້ນຳສູດວ່າ "ປຸນາ ຈະປະຣັງ ອຸທາຍິ" ເປັນຕົ້ນມາສະແດງ. ເພາະຊານທັງຫຼາຍທີ່ສຳເລັດດ້ວຍອະລິຍະມັກ ແລະ ຊານອື່ນໆ ຂອງພະອະລິຍະບຸກຄົນບາງພວກ ລ້ວນແຕ່ມີສະພາວະເປັນພາວະນາທັງນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ການກຳນົດສະໄໝຂອງບຸກຄົນຜູ້ຈະເລີນຊານເຫຼົ່ານັ້ນກໍຍ່ອມສຳເລັດ.

นิสฺสรนฺติ [Pg.101] นิคฺคจฺฉนฺติ เอเตน, เอตฺถ วาติ นิสฺสรณํ. เก นิคฺคจฺฉนฺติ? กามา. เตสํ กามานํ นิสฺสรณํ ปหานนฺติ อตฺโถ. เอวญฺหิ ‘‘กามาน’’นฺติ กตฺตริ สามิวจนํ ยุชฺชติ. วตฺถุกาเมหิปีติ วตฺถุกาเมหิ วิวิจฺเจวาติปิ อตฺโถ ยุชฺชตีติ เอวํ ยุชฺชมานตฺถนฺตรสมุจฺจยตฺโถ ปิ-สทฺโท, น กิเลสกามสมุจฺจยตฺโถ. กสฺมา? อิมสฺมึ อตฺเถ กิเลสกามานํ ทุติยปเทน วิเวกสฺส วุตฺตตฺตา. อกุสลสทฺเทน ยทิปิ กิเลสกามา, อถาปิ สพฺพากุสลา คหิตา, สพฺพถา ปน กิเลสกาเมหิ วิเวโก วุตฺโตติ อาห ‘‘ทุติเยน กิเลสกาเมหิ วิเวกวจนโต’’ติ. กามคุณาธิคมเหตุปิ ปาณาติปาตาทิอสุทฺธปฺปโยโค โหตีติ ตพฺพิเวเกน ปโยคสุทฺธิ วิภาวิตา. ตณฺหาสํกิเลสโสธเนน อาสยโปสนํ.

ສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມອອກໄປ ຍ່ອມພົ້ນໄປດ້ວຍຊານນີ້ ຫຼື ໃນຊານນີ້, ເພາະສະນັ້ນ ຊານນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ນິດສະຣະນະ" (ການສະຫຼັດອອກ). ສິ່ງໃດຍ່ອມອອກໄປ? ຄື ກາມທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ "ນິດສະຣະນະ" ນັ້ນ ມີອະທິບາຍວ່າ ເປັນເຄື່ອງສະຫຼັດອອກ ເປັນເຄື່ອງລະກາມທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ. ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້, ສາມີວິພັດໃນບົດວ່າ "ກາມານັງ" ຈຶ່ງຄວນປະກອບໃນອັດກັດຕາ. ໃນບົດວ່າ "ວັດຖຸກາເມຫິປິ" ນີ້, ເນື້ອຄວາມວ່າ "ສະຫງັດແລ້ວຈາກວັດຖຸກາມທັງຫຼາຍນັ້ນເທົ່ານັ້ນ" ກໍຄວນປະກອບໄດ້, ດັ່ງນັ້ນ "ປິ" ສັບ ຈຶ່ງມີອັດລວມເອົາເນື້ອຄວາມອື່ນທີ່ສົມຄວນ, ບໍ່ແມ່ນມີອັດລວມເອົາກິເລດກາມ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະໃນເນື້ອຄວາມນີ້ ຄວາມສະຫງັດຈາກກິເລດກາມ ທ່ານກ່າວໄວ້ແລ້ວດ້ວຍບົດທີສອງ (ຄື ວິວິຈຈະ ອະກຸສັນເລຫິ ທັມເມຫິ). ເຖິງແມ່ນວ່າກິເລດກາມຈະຖືກຖືເອົາດ້ວຍຄຳວ່າ "ອະກຸສັນລະ" ກໍຕາມ, ແຕ່ອະກຸສົນທັງປວງກໍຖືກຖືເອົາແລ້ວ, ແຕ່ໂດຍປະການທັງປວງ ຄວາມສະຫງັດຈາກກິເລດກາມ ທ່ານກ່າວໄວ້ແລ້ວ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເພາະຄຳກ່າວເຖິງຄວາມສະຫງັດຈາກກິເລດກາມດ້ວຍບົດທີສອງ". ເພາະເຫດແຫ່ງການໄດ້ມາເຊິ່ງກາມະຄຸນ, ຄວາມພະຍາຍາມທີ່ບໍ່ສະອາດມີປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້, ດັ່ງນັ້ນ ດ້ວຍຄວາມສະຫງັດຈາກກາມເຫຼົ່ານັ້ນ ຄວາມບໍລິສຸດແຫ່ງຄວາມພະຍາຍາມ (ປະໂຍຄະສຸທທິ) ຈຶ່ງປາກົດຈະແຈ້ງ. ການເຮັດໃຫ້ອັດທະຍາໄສບໍລິສຸດ ດ້ວຍການຊຳລະຕັນຫາສັງກິເລດ.

อญฺเญสมฺปิ จาติ ทิฏฺฐิมานาทีนํ ผสฺสาทีนญฺจ. อุปริ วุจฺจมานานิ ฌานงฺคานิ อุปริชฺฌานงฺคานิ, เตสํ อตฺตโน วิปจฺจนีกานํ ปฏิปกฺขภาวทสฺสนตฺถํ ตปฺปจฺจนีกนีวรณวจนํ. พฺยาปาทวิเวกวจเนน ‘‘อนตฺถํ เม อจรี’’ติอาทิอาฆาตวตฺถุเภทวิสยสฺส โทสสฺส โมหาธิกานํ ถินมิทฺธาทีนํ วิเวกวจเนน ปฏิจฺฉาทนวเสน ทุกฺขาทิปุพฺพนฺตาทิเภทวิสยสฺส โมหสฺส วิกฺขมฺภนวิเวโก วุตฺโต. กามราคพฺยาปาทตเทกฏฺฐถินมิทฺธาทิวิกฺขมฺภนกญฺเจทํ สพฺพากุสลปฏิปกฺขสภาวตฺตา สพฺพกุสลานํ เตน สภาเวน สพฺพากุสลานํ ปหานํ โหนฺตมฺปิ กามราคาทิวิกฺขมฺภนสภาวเมวาติ ตํสภาวตฺตา อวิเสเสตฺวา นีวรณากุสลมูลาทีนํ วิกฺขมฺภนวิเวโก วุตฺโต โหตีติ อาห.

ບົດວ່າ "ອັນເຍສັມປິ ຈະ" ໄດ້ແກ່ ທຳທັງຫຼາຍມີທິດຖິ ແລະ ມານະເປັນຕົ້ນ ແລະ ມີຜັດສະເປັນຕົ້ນ. ຊານອົງທັງຫຼາຍທີ່ຈະກ່າວເຖິງຂ້າງເທິງ ຊື່ວ່າ "ອຸປະຣິຊານັງຄະ" (ອົງຊານເບື້ອງເທິງ), ການກ່າວເຖິງນີວອນອັນເປັນປະຕິປັກຕໍ່ອົງຊານເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນປະຕິປັກຕໍ່ທຳອັນເປັນຂ້າສຶກແກ່ຕົນ. ດ້ວຍຄຳກ່າວເຖິງຄວາມສະຫງັດຈາກພະຍາບາດ, ທ່ານກ່າວເຖິງການຂົ່ມລະໂທສະ ເຊິ່ງມີອາຣົມເປັນປະເພດແຫ່ງອາຄາດວັດຖຸມີອາທິວ່າ "ມັນໄດ້ເຮັດສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດແກ່ເຮົາ", ແລະ ດ້ວຍຄຳກ່າວເຖິງຄວາມສະຫງັດຈາກຖີນາມິດທະເປັນຕົ້ນ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ມີໂມຫະຫຼາຍ, ທ່ານກ່າວເຖິງການຂົ່ມລະໂມຫະ ເຊິ່ງມີອາຣົມເປັນປະເພດແຫ່ງທຸກຂະສັດ ແລະ ປຸບພັນຕະ (ສ່ວນອະດີດ) ເປັນຕົ້ນ ໂດຍການປົກປິດໄວ້. ແລະ ຊານນີ້ ເປັນເຄື່ອງຂົ່ມລະກາມະຣາຄະ, ພະຍາບາດ ແລະ ຖີນາມິດທະເປັນຕົ້ນ ທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນອາຣົມດຽວກັນນັ້ນ, ເພາະຄວາມເປັນປະຕິປັກຕໍ່ອະກຸສົນທັງປວງ, ເຖິງແມ່ນວ່າການລະອະກຸສົນທັງປວງຈະມີໄດ້ດ້ວຍສະພາວະນັ້ນofກຸສົນທັງປວງກໍຕາມ, ແຕ່ກໍມີສະພາວະຂົ່ມລະກາມະຣາຄະເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ເພາະຄວາມມີສະພາວະເຊັ່ນນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ການຂົ່ມລະນີວອນ ແລະ ອະກຸສົນມູນເປັນຕົ້ນ ທ່ານກ່າວໄວ້ແລ້ວ ໂດຍບໍ່ມີການຈຳແນກເປັນພິເສດ".

วิตกฺกสฺส กิจฺจวิเสเสน ถิรภาวปฺปตฺเต ปฐมชฺฌานสมาธิมฺหิ ปจฺจนีกทูรีภาวกเตน ถิรภาเวน ตํสทิเสสุ วิตกฺกรหิเตสุ ทุติยชฺฌานาทิสมาธีสุ จ อปฺปนาติ อฏฺฐกถาโวหาโรติ วิตกฺกสฺส อปฺปนาโยโค วุตฺโต, อญฺญถา วิตกฺโกว อปฺปนาติ ตสฺส ตํสมฺปโยโค น สิยาติ. อตฺโถ…เป… ทฏฺฐพฺโพ ฌานสมงฺคิโน วิตกฺกวิจารสมงฺคิตาทสฺสเนน ฌานสฺเสว สวิตกฺกสวิจารภาวสฺส วุตฺตตฺตา.

ເພາະຄວາມໝັ້ນຄົງທີ່ບັນລຸໄດ້ດ້ວຍກິດຈະພິເສດຂອງວິຕົກ ໃນປະຖົມມະชານສະມາທິ, ແລະ ເພາະຄວາມໝັ້ນຄົງທີ່ເຮັດໃຫ້ຫ່າງໄກຈາກທຳອັນເປັນປະຕິປັກ ໃນທຸຕິຍະຊານສະມາທິເປັນຕົ້ນ ທີ່ປາສະຈາກວິຕົກ ເຊິ່ງຄ້າຍຄືກັນກັບປະຖົມມະຊານສະມາທິນັ້ນ, ຈຶ່ງມີຄຳເອີ້ນໃນອັດຖະກະຖາວ່າ "ອັບປະນາ", ດັ່ງນັ້ນ ການປະກອບອັບປະນາຂອງວິຕົກຈຶ່ງຖືກກ່າວໄວ້, ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ວິຕົກນັ້ນເອງກໍຈະເປັນອັບປະນາ ແລະ ການປະກອບຂອງວິຕົກນັ້ນກັບອັບປະນາກໍຈະມີບໍ່ໄດ້. ເນື້ອຄວາມ...ລະ... ພຶງເຫັນວ່າ ເພາະການສະແດງຄວາມເປັນຜູ້ພ້ອມພຮຽງດ້ວຍວິຕົກ ແລະ ວິຈານ ຂອງຜູ້ພ້ອມພຮຽງດ້ວຍຊານ, ຄວາມເປັນໄປພ້ອມດ້ວຍວິຕົກ ແລະ ວິຈານ ຂອງຊານນັ້ນເອງ ຈຶ່ງຖືກກ່າວໄວ້.

วิเวกชํ ปีติสุขนฺติ เอตฺถ ปุริมสฺมึ อตฺเถ วิเวกชนฺติ ฌานํ. ปีติสุขสทฺทโต จ อตฺถิอตฺถวิเสสวโต อสฺส, อสฺมึ วาติ เอตฺถ อ-กาโร วุตฺโต. ทุติเย ปีติสุขเมว วิเวกชํ. วิเวกชํปีติสุขนฺติ จ อญฺญปทตฺเถ สมาโส ปจฺจตฺตนิทฺเทสสฺส จ อโลโป กโต, โลเป วา [Pg.102] สติ ‘‘วิเวกชปีติสุข’’นฺติ ปาโฐติ อยํ วิเสโส. คณนานุปุพฺพตาติ คณนานุปุพฺพตาย, คณนานุปุพฺพตามตฺตํ วา ปฐมนฺติ วจนนฺติ อตฺโถ. นิจฺจาทิวิปลฺลาสปฺปหาเนน มคฺโค อสมฺโมหโต อนิจฺจาทิลกฺขณานิ ปฏิวิชฺฌตีติ ลกฺขณูปนิชฺฌานํ. อสมฺโมสธมฺมํ นิพฺพานํ อวิปรีตลกฺขณตฺตา อนญฺญถาภาวโต ตถลกฺขณํ.

ໃນບົດວ່າ "ວິເວກະຊັງ ປີຕິສຸຂັງ" ນີ້, ໃນເນື້ອຄວາມທຳອິດ ຄຳວ່າ "ວິເວກະຊັງ" ໄດ້ແກ່ ຊານ. ແລະ ຫຼັງຈາກຄຳວ່າ "ປີຕິສຸຂະ" ທ່ານກ່າວ "ອະ" ປັດໄຈ ໃນອັດແຫ່ງຄວາມມີຢູ່ (ອັດຖິອັດ) ວ່າ "ປີຕິແລະສຸກມີຢູ່ໃນຊານນີ້" ຫຼື "ຊານນີ້ມີປີຕິແລະສຸກ". ໃນເນື້ອຄວາມທີສອງ ປີຕິແລະສຸກນັ້ນເອງຊື່ວ່າ "ວິເວກະຊະ" (ເກີດຈາກວິເວກ). ແລະ ໃນບົດວ່າ "ວິເວກະຊັງປີຕິສຸຂັງ" ນີ້ ທ່ານເຮັດສະມາດໃນອັດແຫ່ງບົດອື່ນ (ອັນຍະປະທັດຖະ) ແລະ ບໍ່ລຶບວິພັດໃນປະຖົມມາທິການ, ຫາກມີການລຶບວິພັດ ກໍຈະມີບົດບາລີວ່າ "ວິເວກະຊະປີຕິສຸຂັງ", ນີ້ຄືຄວາມແຕກຕ່າງ. ຄຳວ່າ "ຄະນະນານຸປຸບພະຕາ" ໝາຍເຖິງ ໂດຍລຳດັບແຫ່ງການນັບ, ຫຼື ຄຳວ່າ "ປະຖະມັງ" ເປັນພຽງຄຳສະແດງລຳດັບແຫ່ງການນັບເທົ່ານັ້ນ, ນີ້ຄືອະທິບາຍ. ມັກ ຍ່ອມແທງຕະຫຼອດລັກສະນະມີອະນິດຈະລັກສະນະເປັນຕົ້ນ ໂດຍຄວາມບໍ່ຫຼົງລືມ ເພາະການລະວິປັດລາດມີນິດຈະວິປັດລາດເປັນຕົ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ລັກຂະນູປະນິດຊານ". ພະນິພານ ເປັນທຳບໍ່ມີຄວາມຫຼົງລືມ (ບໍ່ເສື່ອມສູນ), ມີລັກສະນະແທ້ຈິງ (ຕະຖະລັກສະນະ) ເພາະມີລັກສະນະບໍ່ຄາດເຄື່ອນ ແລະ ເພາະຄວາມບໍ່ເປັນໄປໂດຍປະການອື່ນ.

ทุติยชฺฌานกถาวณฺณนา

ອະທິບາຍທຸຕິຍະຊານກະຖາ (ການອະທິບາຍຊານທີສອງ)

๑๖๑-๒. วิตกฺกวิจารานํ วูปสมาติ เอเตน เยหิ วิตกฺกวิจาเรหิ ปฐมชฺฌานสฺส โอฬาริกตา, เตสํ สมติกฺกมา ทุติยชฺฌานสฺส สมธิคโม, น สภาวโต อโนฬาริกานํ ผสฺสาทีนํ สมติกฺกมาติ อยมตฺโถ ทีปิโต โหติ. เอวํ ‘‘ปีติยา จ วิราคา’’ติอาทีสุ นโย. ตสฺมา วิตกฺกวิจารปีติสุขสมติกฺกมวจนานิ โอฬาริโกฬาริกงฺคสมติกฺกมา ทุติยาทิอธิคมปริทีปกานีติ เตสํ เอกเทสภูตํ วิตกฺกวิจารสมติกฺกมวจนํ ตํทีปกนฺติ วุตฺตํ. อถ วา วิตกฺกวิจารวูปสมวจเนเนว ตํสมติกฺกมา ทุติยาธิคมทีปเกน ปีติวิราคาทิวจนานํ ปีติยาทิสมติกฺกมา ตติยาทิอธิคมทีปกตา โหตีติ ตสฺส ตํทีปกตา วุตฺตา.

໑໖໑-໒. ດ້ວຍບົດວ່າ "ວິຕັກກະວິຈາຣານັງ ວູປະສະມາ" ນີ້, ເນື້ອຄວາມນີ້ຖືກສະແດງໃຫ້ຈະແຈ້ງວ່າ ການບັນລຸທຸຕິຍະຊານ ຍ່ອມມີໄດ້ເພາະການກ້າວລ່ວງວິຕົກແລະວິຈານເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ເຮັດໃຫ້ປະຖົມມະຊານມີສະພາບຫຍາບ, ບໍ່ແມ່ນເພາະການກ້າວລ່ວງທຳມີຜັດສະເປັນຕົ້ນ ທີ່ໂດຍສະພາວະແລ້ວບໍ່ແມ່ນທຳຫຍາບ. ໃນບົດວ່າ "ປີຕິຍາ ຈະ ວິຣາຄາ" ເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍເຊັ່ນດຽວກັນ. ເພາະສະນັ້ນ ຄຳກ່າວເຖິງການກ້າວລ່ວງວິຕົກ, ວິຈານ, ປີຕິ ແລະ ສຸກ ຈຶ່ງເປັນເຄື່ອງສະແດງເຖິງການບັນລຸຊານມີທຸຕິຍະຊານເປັນຕົ້ນ ເພາະການກ້າວລ່ວງອົງຊານທີ່ຫຍາບກວ່າ, ດັ່ງນັ້ນ ຄຳກ່າວເຖິງການກ້າວລ່ວງວິຕົກແລະວິຈານ ເຊິ່ງເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ເປັນເຄື່ອງສະແດງເຖິງເນື້ອຄວາມນັ້ນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ດ້ວຍຄຳກ່າວເຖິງຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງວິຕົກແລະວິຈານນັ້ນເອງ ເຊິ່ງເປັນເຄື່ອງສະແດງເຖິງການບັນລຸທຸຕິຍະຊານເພາະການກ້າວລ່ວງວິຕົກແລະວິຈານນັ້ນ, ຄວາມເປັນເຄື່ອງສະແດງເຖິງການບັນລຸຕະຕິຍະຊານເປັນຕົ້ນ ເພາະການກ້າວລ່ວງປີຕິເປັນຕົ້ນ ຂອງຄຳກ່າວເຖິງຄວາມຄາຍກຳໜັດໃນປີຕິເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້, ເພາະສະນັ້ນ ຄວາມເປັນເຄື່ອງສະແດງເຖິງເນື້ອຄວາມນັ້ນຂອງຄຳນັ້ນ ຈຶ່ງຖືກກ່າວໄວ້.

นีลวณฺณโยคโต นีลวตฺถํ วิยาติ นีลโยคโต วตฺถํ นีลํ วิยาติ อธิปฺปาโย. เยน สมฺปสาทเนน โยคา ฌานํ สมฺปสาทนํ, ตสฺมึ ทสฺสิเต ‘‘สมฺปสาทนํ ฌาน’’นฺติ สมานาธิกรณนิทฺเทเสเนว ตํโยคา ฌาเน ตํสทฺทปฺปวตฺติ ทสฺสิตาติ อวิโรโธ ยุตฺโต. เอโกทิภาเว กถนฺติ เอโกทิมฺหิ ทสฺสิเต ‘‘เอโกทิภาวํ ฌาน’’นฺติ สมานาธิกรณนิทฺเทเสเนว ฌานสฺส เอโกทิวฑฺฒนตา วุตฺตา โหตีติ. เอโกทิภาวนฺติ ปนิทํ อุทฺธริตฺวา เอโกทิสฺส นิทฺเทโส น กตฺตพฺโพ สิยาติ เอโกทิภาวสทฺโท เอว สมาธิมฺหิ ปวตฺโต สมฺปสาทนสทฺโท วิย ฌานมฺหิ ปวตฺตตีติ ยุตฺตํ.

ຄຳວ່າ "ເໝືອນຜ້າສີຂຽວເພາະປະກອບດ້ວຍສີຂຽວ" ມີອະທິບາຍວ່າ ເໝືອນຜ້າທີ່ມີສີຂຽວເພາະປະກອບດ້ວຍສີຂຽວ, ນີ້ຄືຄວາມປະສົງຂອງພະອາຈານ. ເມື່ອສະແດງທຳຄືຄວາມຜ່ອງໃສ (ສັມປະສາທະນະ) ທີ່ຊານປະກອບນັ້ນແລ້ວ, ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງສັບວ່າ "ສັມປະສາທະນະ" ໃນຊານ ເພາະການປະກອບດ້ວຍທຳນັ້ນ ກໍຖືກສະແດງແລ້ວ ດ້ວຍການສະແດງທີ່ມີອະທິການສະເໝີກັນ (ສະມານາທິກະຣະນະນິດເທດ) ວ່າ "ຊານເປັນທຳຜ່ອງໃສ", ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມບໍ່ຂັດແຍ້ງກັນຈຶ່ງສົມຄວນ. ຖ້າຖາມວ່າ "ໃນຄຳວ່າ ເອໂກທິພາວະ ນັ້ນ ເປັນຢ່າງໃດ?" ເມື່ອສະແດງເອໂກທິ (ສະມາທິ) ແລ້ວ, ຄວາມເປັນທຳເຮັດໃຫ້ເອໂກທິຈະເລີນຂຶ້ນຂອງຊານ ກໍຖືກກ່າວໄວ້ແລ້ວ ດ້ວຍການສະແດງທີ່ມີອະທິການສະເໝີກັນວ່າ "ຊານເປັນເອໂກທິພາວະ". ແຕ່ຫາກຍົກບົດວ່າ "ເອໂກທິພາວັງ" ນີ້ຂຶ້ນມາແລ້ວ ບໍ່ຄວນເຮັດການສະແດງເອໂກທິ, ຄວາມຈິງແລ້ວ ຄຳວ່າ "ເອໂກທິພາວະ" ນັ້ນເອງ ທີ່ເປັນໄປໃນສະມາທິ ກໍຍ່ອມເປັນໄປໃນຊານ ເໝືອນກັບຄຳວ່າ "ສັມປະສາທະນະ", ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງສົມຄວນ.

อปฺปิตาติ คมิตา วินาสํ. ทุติยชฺฌานาทิอธิคมุปายทีปเกน อชฺฌตฺตสมฺปสาทนตาย เจตโส เอโกทิภาวตาย จ เหตุทีปเกน อวิตกฺกาวิจารภาวเหตุทีปเกน จ วิตกฺกวิจารวูปสมวจเนเนว วิตกฺกวิจาราภาโว ทีปิโตติ กึ ปุน อวิตกฺกอวิจารวจเนน กเตนาติ? น, อทีปิตตฺตา. น หิ วิตกฺกวิจารวูปสมวจเนน วิตกฺกวิจารานํ อปฺปวตฺติ วุตฺตา โหติ. วิตกฺกวิจาเรสุ หิ ตณฺหาปหานญฺจ เอเตสํ [Pg.103] วูปสมนํ. เย จ สงฺขาเรสุ ตณฺหาปหานํ กโรนฺติ, เตสุ มคฺเคสุ ปหีนตณฺเหสุ ผเลสุ จ สงฺขารปฺปวตฺติ โหติ, เอวมิธาปิ วิกฺขมฺภิตวิตกฺกวิจารตณฺหสฺส ทุติยชฺฌานสฺส วิตกฺกวิจารสมฺปโยโค ปุริเมน น นิวาริโต สิยาติ ตํนิวารณตฺถํ อาวชฺชิตุกามตาทิอติกฺกโมว เตสํ วูปสโมติ ทสฺสนตฺถญฺจ ‘‘อวิตกฺกํ อวิจาร’’นฺติ วุตฺตํ.

ຄຳວ່າ "ອັບປິຕາ" ໝາຍເຖິງ ເຖິງຄວາມພິນາດ (ດັບໄປ). ຫາກມີຄຳຖາມວ່າ: "ຄວາມບໍ່ມີວິຕົກແລະວິຈານ ຖືກສະແດງໄວ້ແລ້ວ ດ້ວຍຄຳກ່າວເຖິງຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງວິຕົກແລະວິຈານນັ້ນເອງ ເຊິ່ງເປັນເຄື່ອງສະແດງເຖິງອຸບາຍແຫ່ງການບັນລຸທຸຕິຍະຊານເປັນຕົ້ນ, ເປັນເຄື່ອງສະແດງເຫດແຫ່ງຄວາມຜ່ອງໃສໃນພາຍໃນ ແລະ ຄວາມເປັນເອໂກທິພາວະແຫ່ງຈິດ, ແລະ ເປັນເຄື່ອງສະແດງເຫດແຫ່ງຄວາມບໍ່ມີວິຕົກແລະວິຈານ, ແລ້ວຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງດ້ວຍການກ່າວຄຳວ່າ ບໍ່ມີວິຕົກແລະບໍ່ມີວິຈານ ອີກ?" ຕອບວ່າ: ບໍ່ແມ່ນເຊັ່ນນັ້ນ, ເພາະຄວາມບໍ່ມີວິຕົກແລະວິຈານນັ້ນຍັງບໍ່ຖືກສະແດງໄວ້. ຄວາມຈິງແລ້ວ ຄວາມບໍ່ເປັນໄປແຫ່ງວິຕົກແລະວິຈານ ບໍ່ໄດ້ຖືກກ່າວໄວ້ດ້ວຍຄຳກ່າວເຖິງຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງວິຕົກແລະວິຈານ. ເພາະວ່າ ການລະຕັນຫາໃນວິຕົກແລະວິຈານ ແລະ ການສະຫງົບລະງັບແຫ່ງວິຕົກແລະວິຈານເຫຼົ່ານີ້ ຍ່ອມມີໄດ້. ມັກທັງຫຼາຍໃດຍ່ອມເຮັດການລະຕັນຫາໃນສັງຂານທັງຫຼາຍ, ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງສັງຂານຍ່ອມມີໄດ້ໃນມັກເຫຼົ່ານັ້ນ ແລະ ໃນຜົນທັງຫຼາຍທີ່ມີຕັນຫາອັນລະໄດ້ແລ້ວ ເໝືອນກັນໃດ, ໃນຊານນີ້ກໍເໝືອນກັນນັ້ນ, ການປະກອບວິຕົກແລະວິຈານແຫ່ງທຸຕິຍະຊານ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ມີຕັນຫາໃນວິຕົກແລະວິຈານອັນຂົ່ມໄດ້ແລ້ວ ກໍຈະບໍ່ຖືກຫ້າມດ້ວຍຄຳກ່ອນ, ເພາະສະນັ້ນ ເພື່ອຫ້າມການປະກອບນັ້ນ ແລະ ເພື່ອສະແດງວ່າ ການກ້າວລ່ວງຄວາມເປັນຜູ້ໃຄ່ເພື່ອຈະນຶກ (ອາວັດຊະນະ) ເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ ເປັນຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງວິຕົກແລະວິຈານເຫຼົ່ານັ້ນ, ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ອະວິຕັກກັງ ອະວິຈາຣັງ" (ບໍ່ມີວິຕົກ ບໍ່ມີວິຈານ).

ตติยชฺฌานกถาวณฺณนา

ອະທິບາຍຕະຕິຍະຊານກະຖາ (ການອະທິບາຍຊານທີສາມ)

๑๖๓. ปริสุทฺธปกติ ขีณาสวปกติ นิกฺกิเลสตา. อุเปกฺขานิมิตฺตนฺติ เอตฺถ ลีนุทฺธจฺจปกฺขปาตรหิตํ มชฺฌตฺตํ วีริยํ ‘‘อุเปกฺขา’’ติ วุตฺตํ, ตเทว ตํ อาการํ คเหตฺวา ปวตฺเตตพฺพสฺส ตาทิสสฺส วีริยสฺส นิมิตฺตภาวโต อุเปกฺขานิมิตฺตํ. ปฐมชฺฌานปฺปฏิลาภตฺถาย นีวรเณ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติปฏิลาภตฺถาย อากิญฺจญฺญายตนสญฺญํ ปฏิสงฺขาสนฺติฏฺฐนาปญฺญาสงฺขารุเปกฺขาสุ ญาณนฺติ อิมา อฏฺฐ สมาปตฺติวเสน อุปฺปชฺชนฺติ. โสตาปตฺติมคฺคปฏิลาภตฺถาย อุปฺปาทํ ปวตฺตํ นิมิตฺตํ อายูหนํ ปฏิสนฺธึ คตึ นิพฺพตฺตึ อุปปตฺตึ ชาตึ ชรามรณโสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสอุปายาเส. โสตาปตฺติผลสมาปตฺตตฺถาย อุปฺปาทํ…เป… อุปายาเส…เป… อรหตฺตมคฺคปฏิลาภตฺถาย อุปฺปาทํ…เป… อุปายาเส. อรหตฺตผลสมาปตฺตตฺถาย…เป… สุญฺญตวิหารสมาปตฺตตฺถาย…เป… อนิมิตฺตวิหารสมาปตฺตตฺถาย อุปฺปาทํ ปวตฺตํ อายูหนํ ปฏิสนฺธึ…เป… ปฏิสงฺขาสนฺติฏฺฐนา ปญฺญา สงฺขารุเปกฺขาสุ ญาณนฺติ อิมา ทส วิปสฺสนาวเสน อุปฺปชฺชนฺติ.

໑໖໓. ຄວາມມີປົກກະຕິບໍລິສຸດ ຄື ຄວາມມີປົກກະຕິຂອງພະຂີນາສົບ ຄື ຄວາມບໍ່ມີກິເລດ. ໃນບົດວ່າ "ອຸເປກຂານιມິດຕັງ" ນີ້, ຄວາມພະຍາຍາມ (ວິຣິຍະ) ທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນທ່າມກາງ ປາສະຈາກການຕົກໄປໃນຝ່າຍຍໍ້ທໍ້ແລະຟຸ້ງຊ່ານ ທ່ານກ່າວວ່າ "ອຸເປກຂາ", ຄວາມພະຍາຍາມນັ້ນເອງ ເພາະເປັນເຫດ (ນιມິດ) ແຫ່ງຄວາມພະຍາຍາມເຊັ່ນນັ້ນ ທີ່ພຶງໃຫ້ເປັນໄປໂດຍຖືເອົາອາການນັ້ນ, ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ອຸເປກຂານιມິດ". ປັນຍາທີ່ພິຈາລະນາແລ້ວຕັ້ງຢູ່ (ປະຕິສັງຂາສັນຕິດຖະນາປັນຍາ) ໃນສັງຂາຣຸເປກຂາທັງຫຼາຍ ຄື ຍານເພື່ອການໄດ້ມາເຊິ່ງປະຖົມມະຊານ ໃນນີວອນທັງຫຼາຍ...ລະ... ຍານເພື່ອການໄດ້ມາເຊິ່ງເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະສະມາບັດ ໃນອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະສັນຍາ, ຍານທັງ 8 ເຫຼົ່ານີ້ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະມາບັດ. ປັນຍາທີ່ພິຈາລະນາແລ້ວຕັ້ງຢູ່ ໃນສັງຂາຣຸເປກຂາທັງຫຼາຍ ຄື ຍານເພື່ອການໄດ້ມາເຊິ່ງໂສດາປັດຕິມັກ ໃນອຸບປາດ (ຄວາມເກີດ), ປະວັດ (ຄວາມເປັນໄປ), ນິມິດ, ອາຍູຫະນະ (ຄວາມປະມວນມາ), ປະຕິສົນທິ, ຄະຕິ, ນິບພັດຕິ (ຄວາມບັງເກີດ), ອຸບປະບັດຕິ, ຊາດ, ຊະລາ, ມໍຣະນະ, ໂສກະ, ປະຣິເທວະ, ທຸກຂະ, ໂທມະນັດ ແລະ ອຸປາຍາດ. ຍານເພື່ອການໄດ້ມາເຊິ່ງໂສດາປັດຕິຜົນສະມາບັດ ໃນອຸບປາດ...ລະ... ອຸປາຍາດ...ລະ... ຍານເພື່ອການໄດ້ມາເຊິ່ງອະຣະຫັດຕະມັກ ໃນອຸບປາດ...ລະ... ອຸປາຍາດ. ຍານເພື່ອການໄດ້ມາເຊິ່ງອະຣະຫັດຕະຜົນສະມາບັດ...ລະ... ຍານເພື່ອການໄດ້ມາເຊິ່ງສຸນຍະຕະວິຫາຣະສະມາບັດ...ລະ... ຍານເພື່ອການໄດ້ມາເຊິ່ງອະນιມິດຕະວິຫາຣະສະມາບັດ ໃນອຸບປາດ, ປະວັດ, ອາຍູຫະນະ, ປະຕິສົນທິ...ລະ... ຍານທັງ 10 ເຫຼົ່ານີ້ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິປັດສະນາ.

ยทตฺถิ ยํ ภูตนฺติ ขนฺธปญฺจกํ, ตํ มุญฺจิตุกมฺยตาญาเณน ปชหติ. ทิฏฺฐโสวตฺถิกตฺตยสฺส สปฺปลกฺขณวิจินเน วิย ทิฏฺฐลกฺขณตฺตยสฺส ภูตสฺส สงฺขารลกฺขณวิจินเน อุเปกฺขํ ปฏิลภติ. อนาโภครสาติ ปณีตสุเขปิ ตสฺมึ อวนติ ปฏิปกฺขกิจฺจาติ อตฺโถ. นามกาเยน เจตสิกสุขํ กายิกสุขเหตุ รูปสมุฏฺฐาปเนน กายิกสุขญฺจ ฌานสมงฺคี ปฏิสํเวเทตีติ วุจฺจติ. ผุฏตฺตา พฺยาปิตตฺตา. ยถา หิ อุทเกน ผุฏสรีรสฺส ตาทิเส นาติปจฺจนีเก วาตาทิเก โผฏฺฐพฺเพ ผุฏฺเฐ สุขํ อุปฺปชฺชติ, เอวํ เอเตหิ ผุฏสรีรสฺสปิ.

ບົດວ່າ "ຍະທັດຖິ ຍັງ ພູຕັງ" ໄດ້ແກ່ ຂັນຫ້າ, ໂຍຄີຍ່ອມລະຂັນຫ້ານັ້ນດ້ວຍມຸມຈິຕຸກຳຍະຕາຍານ (ຍານອັນໃຄ່ເພື່ອຈະພົ້ນ). ໂຍຄີຍ່ອມໄດ້ຮັບຄວາມວາງເສີຍ (ອຸເປກຂາ) ໃນການຄົ້ນຫາສັງຂານລັກສະນະ ຂອງຂັນຫ້າທີ່ມີຢູ່ຈິງ ເຊິ່ງມີລັກສະນະສາມປະການອັນຕົນເຫັນແລ້ວ, ເໝືອນກັບບຸກຄົນຜູ້ໄດ້ເຫັນລາຍສາມຮອບ (ທີ່ຄໍ) ຍ່ອມໄດ້ຮັບຄວາມວາງເສີຍໃນການຄົ້ນຫາລັກສະນະຂອງງູ. ບົດວ່າ "ອະນາໂພຄະຣະສາ" ມີອະທິບາຍວ່າ ມີກິດຈະເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມໂນ້ມອຽງໄປ ແມ່ນໃນສຸກອັນປະນີດນັ້ນ. ທ່ານກ່າວວ່າ ຜູ້ພ້ອມພຮຽງດ້ວຍຊານ ຍ່ອມສະເຫວີຍສຸກທາງໃຈດ້ວຍນາມະກາຍ ແລະ ສະເຫວີຍສຸກທາງກາຍດ້ວຍການຍັງຮູບອັນເປັນເຫດແຫ່ງສຸກທາງກາຍໃຫ້ຕັ້ງຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ "ຜຸຕັດຕາ" ຄື ເພາະແຜ່ຊ່ານໄປ, "ວະຍາປິຕັດຕາ" ຄື ເພາະແຜ່ຊ່ານໄປ. ຄວາມຈິງແລ້ວ ເໝືອນກັບສຸກຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແກ່ບຸກຄົນຜູ້ມີກາຍອັນນ້ຳແຜ່ຊ່ານແລ້ວ ເມື່ອຖືກຕ້ອງໂຜດຖັບພະມີລົມເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງບໍ່ເປັນປະຕິປັກເກີນໄປ ເຊັ່ນນັ້ນໃດ, ເພາະຮູບເຫຼົ່ານີ້ ສຸກກໍຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແກ່ບຸກຄົນຜູ້ມີກາຍອັນຮູບແຜ່ຊ່ານແລ້ວ ກໍເໝືອນກັນນັ້ນ.

จตุตฺถชฺฌานกถาวณฺณนา

ອະທິບາຍຈະຕຸດຖະຊານກະຖາ (ການອະທິບາຍຊານທີສີ່)

๑๖๕. อวิภูตปจฺจุปฏฺฐานาติ [Pg.104] สุขทุกฺขานิ วิย อวิภูตาการา ปิฏฺฐิปาสาณคตมิคมคฺโค วิย ตทนุมาตพฺพาวิภูตากาโรปฏฺฐานา.

໑໖໕. ບົດວ່າ "ອະວິພູຕະປັດຈຸປັດຖານາ" ໝາຍເຖິງ ມີອາການບໍ່ປາກົດຈະແຈ້ງ ເໝືອນກັບສຸກແລະທຸກ, ມີການປາກົດໂດຍອາການອັນບໍ່ຈະແຈ້ງ ເຊິ່ງພຶງອະນຸມານໄດ້ດ້ວຍສຸກແລະທຸກເຫຼົ່ານັ້ນ ເໝືອນກັບຮອຍທາງຂອງສະໝັນ (ກວາງ) ທີ່ເດີນໄປເທິງຫຼັງແຜ່ນຫີນ.

จตุกฺกนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຈະຕຸກກະນັຍ ຈົບແລ້ວ.

ปญฺจกนยวณฺณนา

ການອະທິບາຍປັນຈະກະນັຍ

๑๖๗. ยสฺสา ปน ธมฺมธาตุยาติ สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส. เตน หิ ธมฺมานํ อาการเภทํ ญตฺวา ตทนุรูปํ เทสนํ นิยาเมตีติ. เอตฺถ จ ปญฺจกนเย ทุติยชฺฌานํ จตุกฺกนเย ทุติยชฺฌานปกฺขิกํ กตฺวา วิภตฺตํ ‘‘ยสฺมึ…เป… มคฺคํ ภาเวติ อวิตกฺกํ วิจารมตฺตํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยชฺฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ. กสฺมา? เอกตฺตกายนานตฺตสญฺญีสตฺตาวาสผลตาย ทุติยชฺฌาเนน สมานผลตฺตา ปฐมชฺฌานสมาธิโต ชาตตฺตา จ. ปฐมชฺฌานเมว หิ กาเมหิ อกุสเลหิ จ วิวิตฺตนฺติ ตทภาวา น อิธ ‘‘วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหี’’ติ สกฺกา วตฺตุํ, นาปิ ‘‘วิเวกช’’นฺติ. สุตฺตนฺตเทสนาสุ จ ปญฺจกนเย ทุติยตติยชฺฌานานิ ทุติยชฺฌานเมว ภชนฺติ วิตกฺกวูปสมา วิจารวูปสมา อวิตกฺกตฺตา อวิจารตฺตา จาติ.

໑໖໗. ບົດວ່າ "ຍັດສາ ປະນະ ທັມມະທາຕຸຍາ" ໄດ້ແກ່ ພະສັບພັນຍຸຕາຍານ. ຄວາມຈິງແລ້ວ ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງຊາບຄວາມຕ່າງແຫ່ງອາການຂອງທຳທັງຫຼາຍດ້ວຍຍານນັ້ນແລ້ວ ຈຶ່ງຊົງກຳນົດເທດສະໜາໃຫ້ສົມຄວນແກ່ອາການນັ້ນ. ແລະ ໃນທີ່ນີ້ ທ່ານຈຳແນກທຸຕິຍະຊານໃນປັນຈະກະນັຍ ໂດຍເຮັດໃຫ້ເປັນຝ່າຍທຸຕິຍະຊານໃນຈະຕຸກກະນັຍ ວ່າ "ໃນສະໄໝໃດ...ລະ... ຍ່ອມຈະເລີນມັກ ບັນລຸທຸຕິຍະຊານ ເຊິ່ງບໍ່ມີວິຕົກ ມີພຽງວິຈານ ເກີດຈາກສະມາທິ ມີປີຕິແລະສຸກ ແລ້ວຢູ່" ດັ່ງນີ້. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະມີຜົນສະເໝີກັນກັບທຸຕິຍະຊານ ເພາະຄວາມມີຜົນເປັນສັດຕາວາດພູມຂອງສັດຜູ້ມີກາຍດຽວກັນແຕ່ມີສັນຍາຕ່າງກັນ (ເອກັດຕະກາຍະນານັດຕະສັນຍີ) ແລະ ເພາະເກີດຈາກປະຖົມມະຊານສະມາທິ. ຄວາມຈິງແລ້ວ ປະຖົມມະຊານນັ້ນເອງ ທີ່ສະຫງັດແລ້ວຈາກກາມແລະອະກຸສົນທັງຫຼາຍ, ເພາະສະນັ້ນ ເພາະຄວາມບໍ່ມີກາມແລະອະກຸສົນເຫຼົ່ານັ້ນ ໃນຊານນີ້ (ທຸຕິຍະຊານໃນປັນຈະກະນັຍ) ຈຶ່ງບໍ່ອາດກ່າວວ່າ "ສະຫງັດແລ້ວຈາກກາມທັງຫຼາຍ ສະຫງັດແລ້ວຈາກອະກຸສົນທຳທັງຫຼາຍ" ແລະ ບໍ່ອາດກ່າວວ່າ "ເກີດຈາກວິເວກ" ໄດ້. ແລະ ໃນພະສູດເທດສະໜາທັງຫຼາຍ ທຸຕິຍະຊານແລະຕະຕິຍະຊານໃນປັນຈະກະນັຍ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງທຸຕິຍະຊານ (ໃນຈະຕຸກກະນັຍ) ນັ້ນເອງ ເພາະຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງວິຕົກ, ເພາະຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງວິຈານ, ເພາະຄວາມບໍ່ມີວິຕົກ ແລະ ເພາະຄວາມບໍ່ມີວິຈານ.

ปฏิปทาจตุกฺกวณฺณนา

ການອະທິບາຍປະຕິປະທາຈະຕຸກກະ

๑๗๖-๑๘๐. ตสฺส ตสฺส ฌานสฺส อุปจารนฺติ นีวรณวิตกฺกวิจารนิกนฺติยาทีนํ วูปสมา ถิรภูโต กามาวจรสมาธิ. ตทนุธมฺมตาติ ตทนุรูปตาภูตา, สา ปน ตทสฺสาทสงฺขาตา ตทสฺสาทสมฺปยุตฺตกฺขนฺธสงฺขาตา วา มิจฺฉาสตีติ วทนฺติ. อวิคตนิกนฺติกา ตํตํปริหรณสตีติปิ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ เอวญฺจ กตฺวา ‘‘สติยา วา นิกนฺติยา วา’’ติ วิกปฺโป กโต. อาคมนวเสนาปิ จ ปฏิปทา โหนฺติเยวาติ อิทํ กทาจิ ทุติยาทีนํ ปฐมาทิอาคมนกตปฏิปทตํ สนฺธาย วุตฺตํ. อปิ-สทฺโท หิ อเนกนฺติกตํ ทีเปติ, เอตสฺส อเนกนฺติกตฺตา เอว จ ปาฬิยํ เอเกกสฺมึ ฌาเน จตสฺโส ปฏิปทา จตฺตาริ อารมฺมณานิ โสฬสกฺขตฺตุกญฺจ วิสุํ วิสุํ โยชิตํ. อญฺญถา เอเกกสฺมึ ปฏิปทาทิมฺหิ นว นว ฌานานิ โยเชตพฺพานิ สิยุนฺติ.

໑໗໖-໑໘໐. ຄຳວ່າ 'ອຸປະຈາຣະ' ແຫ່ງຊານນັ້ນໆ ໄດ້ແກ່ ກາມາວຈຣສະມາທິ ອັນໝັ້ນຄົງ ເພາະຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງນີວອນ, ວິຕົກ, ວິຈານ ແລະ ນິການຕິ (ຄວາມຍິນດີພໍໃຈ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຕທານຸທັມມະຕາ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນທັມອັນສົມຄວນແກ່ຊານນັ້ນ, ແຕ່ພຣະອາຈານທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ ສະຕິນັ້ນ ເປັນມິດສາສະຕິ ອັນໄດ້ແກ່ຄວາມຍິນດີໃນຊານນັ້ນ ຫຼື ໄດ້ແກ່ນາມຂັນອັນປະກອບດ້ວຍຄວາມຍິນດີໃນຊານນັ້ນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຈະກ່າວວ່າ ເປັນສັມມາສະຕິອັນປະຄອງທັມທີ່ເກີດຮ່ວມກັບຊານນັ້ນໆ ຂອງຜູ້ທີ່ຍັງມີນິການຕິຕັນຫາບໍ່ປາສະຈາກ ກໍຄວນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງສະແດງທາງເລືອກໄວ້ວ່າ 'ດ້ວຍສະຕິ ຫຼື ດ້ວຍນິການຕິ'. ຄຳວ່າ 'ປະຕິປະທາທັງຫຼາຍຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອາຄົມ (ການບັນລຸ) ຄືກັນ' ນີ້ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມເປັນປະຕິປະທາທີ່ທຳດ້ວຍການບັນລຸຊານທີໜຶ່ງເປັນຕົ້ນ ແກ່ຊານທີສອງເປັນຕົ້ນໃນບາງຄັ້ງ. ເພາະວ່າ ສັບວ່າ 'ອປິ' ສະແດງຄວາມບໍ່ແນ່ນອນ, ແລະ ເພາະຄວາມບໍ່ແນ່ນອນນັ້ນເອງ ໃນພຣະບາລີ ທ່ານຈຶ່ງໄດ້ປະກອບປະຕິປະທາ 4, ອາຣົມ 4 ແລະ ໝວດສິບຫົກ ແຍກກັນໄວ້ໃນຊານແຕ່ລະຢ່າງ. ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ໃນປະຕິປະທາເປັນຕົ້ນແຕ່ລະຢ່າງ ກໍຈະຕ້ອງປະກອບຊານຢ່າງລະເກົ້າໆ.

อารมฺมณจตุกฺกวณฺณนา

ຄຳອະທິບາຍໝວດສີ່ແຫ່ງອາຣົມ

๑๘๑. อปฺปคุณนฺติ [Pg.105] ปญฺจหิ วสิตาหิ อวสีกตํ.

໑໘໑. ຄຳວ່າ 'ອັບປະຄຸນັງ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຍັງບໍ່ໄດ້ເຮັດໃຫ້ຢູ່ໃຕ້ອຳນາດດ້ວຍວະສີ 5 ປະການ.

อารมฺมณปฏิปทามิสฺสกวณฺณนา

ຄຳອະທິບາຍການປະສົມກັນລະຫວ່າງອາຣົມແລະປະຕິປະທາ

๑๘๖. เหฏฺฐาติ โสฬสกฺขตฺตุกโต ปุพฺเพ. เย เกจิ ฌานํ อุปฺปาเทนฺติ นามาติ วจเนน เย กตาธิการา เสกฺขา มคฺเคเนว อุปฺปาทิตชฺฌานา, เตสํ ฌานานิ มคฺคปฏิพทฺธตาย สุทฺธิกนวกสงฺคหิตานีติ เวทิตพฺพานิ. น หิ เต อุปฺปาเทนฺติ นามาติ.

໑໘໖. ຄຳວ່າ 'ເຫດຖາ' (ໃນພາຍໃຕ້) ໄດ້ແກ່ ໃນກ່ອນແຫ່ງໝວດສິບຫົກ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຊົນເຫຼົ່າໃດເຫຼົ່າໜຶ່ງຍ່ອມຍັງຊານໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ' ພຶງຊາບວ່າ ຊານທັງຫຼາຍຂອງພຣະເສຂະບຸກຄົນຜູ້ມີອະທິການອັນກະທຳແລ້ວ ຜູ້ມີຊານອັນເກີດຂຶ້ນດ້ວຍມັກນັ້ນເອງ ຍ່ອມສົງເຄາະເຂົ້າໃນໝວດເກົ້າລ້ວນໆ (ສຸດທິກະນວະກະ) ເພາະຄວາມທີ່ຊານນັ້ນຜູກພັນກັບມັກ. ເພາະວ່າ ພຣະເສຂະບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ຊື່ວ່າເປັນຜູ້ຍັງຊານໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ (ດ້ວຍຕົນເອງ).

กสิณกถาวณฺณนา

ຄຳອະທິບາຍກສິນກະຖາ

๒๐๓. นิโรธปาทกตาวจเนน อารุปฺปปาทกตา จ ทสฺสิตา. ขิปฺปทสฺสนํ ขิปฺปาภิญฺญตา ขิปฺปนิสนฺติภาโว.

໒໐໓. ດ້ວຍຄຳກ່າວເຖິງຄວາມເປັນບາດຖານແຫ່ງນິໂຣດ (ນິໂຣດສະມາບັດ) ທ່ານກໍສະແດງຄວາມເປັນບາດຖານແຫ່ງອະຣູປະສະມາບັດໄວ້ດ້ວຍ. ຄຳວ່າ 'ຂິບປະທັດສະນັງ' (ການເຫັນໄດ້ໄວ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນຜູ້ມີອະພິນຍາໄວ (ຂິບປາພິນຍາ) ຄື ຄວາມເປັນຜູ້ມີການເພັ່ງພິນິດໄດ້ໄວ.

อภิภายตนกถาวณฺณนา

ຄຳອະທິບາຍອະພິພາຍະຕະນະກະຖາ

๒๐๔. อญฺญมฺปีติ เกวลํ กสิณายตนสงฺขาตเมว อหุตฺวา อภิภายตนสงฺขาตมฺปิ ปวตฺตตีติ สติปิ อภิภายตนานํ กสิณายตนตฺเต กสิณายตนภาวโต อญฺโญ อภิภายตนภาโว กสิณนิมิตฺตาภิภวนกภาวนานิมิตฺตนานตฺตโตติ ทสฺเสติ. ตตฺถ อภิภวตีติ อภิภุ, ปริกมฺมํ, ญาณํ วา. อภิภุ อายตนํ เอตสฺสาติ อภิภายตนํ, ฌานํ. อภิภวิตพฺพํ วา อารมฺมณสงฺขาตํ อายตนํ เอตสฺสาติ อภิภายตนํ, ฌานํ. อารมฺมณาภิภวนโต อภิภุ จ ตํ อายตนญฺจ โยคิโน สุขวิเสสานํ อธิฏฺฐานภาวโต มนายตนธมฺมายตนภาวโต จาติปิ สสมฺปยุตฺตํ ฌานํ อภิภายตนํ. มคฺคปฺปฏิพทฺธตาย ตทา สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺส อาโภโค ปุพฺพภาคภาวนาวเสน ฌานกฺขเณ ปวตฺตํ อภิภวนาการํ คเหตฺวา ปวตฺโต วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อาคเมสุ ปน ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ. อปฺปมาณานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ. อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี เอโก…เป… ปริตฺตานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ. อปฺปมาณานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๗๓; ม. นิ. ๒.๒๔๙; อ. นิ. ๘.๖๕) อิเมสํ จตุนฺนํ อภิภายตนานํ อาคตตฺตา อาคมฏฺฐกถาสุ [Pg.106] (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๗๓; ม. นิ. อฏฺฐ. ๒. ๒๔๙-๒๕๐; อ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๘.๖๕) ‘‘วณฺณวเสน อาโภเค วิชฺชมาเนปิ ปริตฺตอปฺปมาณวเสเนว อิมานิ อภิภายตนานิ เทสิตานี’’ติ วุตฺตํ. ปริตฺตอปฺปมาณตา หิ อภิภวนสฺส การณํ วณฺณาโภเค สติปิ อสติปิ. ตตฺถ จ วณฺณาโภครหิตานิ สหิตานิ จ สพฺพานิ ปริตฺตานิ ‘‘สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ วุตฺตานิ, ตถา อปฺปมาณานีติ ทฏฺฐพฺพานิ. อตฺถิ หิ เอโส ปริยาโย ปริตฺตานิ อภิภุยฺย ตานิ เจ กทาจิ วณฺณวเสน อาภุชิตานิ โหนฺติ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ อภิภุยฺยาติ. อิธ ปน นิปฺปริยายเทสนตฺตา วณฺณาโภครหิตานิ วิสุํ วุตฺตานิ สหิตานิ จ. อตฺถิ หิ อุภยตฺถ อภิภวนวิเสโสติ.

໒໐໔. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ອັນອື່ນອີກ' ທ່ານສະແດງວ່າ ຮູປາວຈຣະນັ້ນ ບໍ່ໄດ້ເປັນພຽງແຕ່ກສິນາຍະຕະນະເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ຍັງເປັນອະພິພາຍະຕະນະອີກດ້ວຍ, ເຖິງແມ່ນວ່າອະພິພາຍະຕະນະທັງຫຼາຍຈະມີຄວາມເປັນກສິນາຍະຕະນະຢູ່ກໍຕາມ ແຕ່ຄວາມເປັນອະພິພາຍະຕະນະນັ້ນ ກໍຕ່າງຈາກຄວາມເປັນກສິນາຍະຕະນະ ເພາະຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງພາວະນາຄຳນຶງ (ພາວະນານິມິດ) ທີ່ຄອບງຳກສິນນິມິດ. ໃນອະພິພາຍະຕະນະນັ້ນ ທັມທີ່ຄອບງຳ ຊື່ວ່າ 'ອະພິພູ' ໄດ້ແກ່ ບໍລິກັມ ຫຼື ປັນຍາ. ຊານທີ່ມີອະພິພູເປັນອາຍະຕະນະ (ເຫດ ຫຼື ທີ່ຕັ້ງ) ຊື່ວ່າ 'ອະພິພາຍະຕະນະ'. ຫຼື ຊານທີ່ມີອາຍະຕະນະອັນໄດ້ແກ່ອາຣົມທີ່ຄວນຄອບງຳ ຊື່ວ່າ 'ອະພິພາຍະຕະນະ'. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຊານອັນເກີດຮ່ວມກັບສັມປະຍຸດຕະທັມ ຊື່ວ່າ 'ອະພິພາຍະຕະນະ' ເພາະຄອບງຳອາຣົມ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ອະພິພູ' ດ້ວຍ ແລະ ເປັນ 'ອາຍະຕະນະ' ດ້ວຍ ເພາະເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມສຸກພິເສດຂອງໂຍຄີບຸກຄົນ ແລະ ເພາະເປັນມະນາຍະຕະນະ ແລະ ທັມມາຍະຕະນະ. ພຶງຊາບວ່າ ການຄຳນຶງ (ອາໂພຄະ) ຂອງໂຍຄີຜູ້ອອກຈາກສະມາບັດໃນເວລານັ້ນ ເພາະຄວາມຜູກພັນກັບມັກ ທ່ານກ່າວວ່າ ເປັນໄປແລ້ວໂດຍຖືເອົາອາການຄອບງຳທີ່ເປັນໄປໃນຂະນະຊານ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບຸບພະພາກພາວະນາ. ແຕ່ໃນພຣະສູດທັງຫຼາຍ ເພາະຄວາມທີ່ອະພິພາຍະຕະນະທັງ 4 ເຫຼົ່ານີ້ ຄື 'ບຸກຄົນຜູ້ມີຮູບສັນຍາໃນພາຍໃນ ເຫັນຮູບທັງຫຼາຍໃນພາຍນອກ ອັນມີປະມານນ້ອຍ ມີວັນນະດີ ແລະ ວັນນະຊົ່ວ... ມີປະມານຫາບໍ່ໄດ້ ມີວັນນະດີ ແລະ ວັນນະຊົ່ວ... ບຸກຄົນຜູ້ມີອະຮູບສັນຍາໃນພາຍໃນ... ເຫັນຮູບທັງຫຼາຍໃນພາຍນອກ ອັນມີປະມານນ້ອຍ... ມີປະມານຫາບໍ່ໄດ້...' ມາແລ້ວ, ໃນອັດຖະກະຖາແຫ່ງພຣະສູດທັງຫຼາຍຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີການຄຳນຶງເຖິງວັນນະ (ສີ) ຢູ່ກໍຕາມ ແຕ່ທ່ານກໍສະແດງອະພິພາຍະຕະນະເຫຼົ່ານີ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອາຣົມອັນມີປະມານນ້ອຍ ແລະ ປະມານຫາບໍ່ໄດ້ເທົ່ານັ້ນ'. ເພາະວ່າ ຄວາມມີປະມານນ້ອຍ ແລະ ຄວາມມີປະມານຫາບໍ່ໄດ້ ເປັນເຫດແຫ່ງການຄອບງຳ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີການຄຳນຶງເຖິງວັນນະ ຫຼື ບໍ່ມີກໍຕາມ. ແລະ ໃນພຣະສູດນັ້ນ ອາຣົມອັນມີປະມານນ້ອຍທັງໝົດ ທັງທີ່ປາສະຈາກການຄຳນຶງເຖິງວັນນະ ແລະ ປະກອບດ້ວຍການຄຳນຶງເຖິງວັນນະ ທ່ານກໍກ່າວວ່າ 'ມີວັນນະດີ ແລະ ວັນນະຊົ່ວ', ແລະ ພຶງຊາບວ່າ ອາຣົມອັນມີປະມານຫາບໍ່ໄດ້ ກໍມີນັຍດັ່ງດຽວກັນນີ້. ເພາະວ່າມີນັຍສະແດງໄວ້ວ່າ ບຸກຄົນຄອບງຳອາຣົມອັນມີປະມານນ້ອຍແລ້ວ ຫາກບາງຄັ້ງມີການຄຳນຶງເຖິງໂດຍອຳນາດແຫ່ງວັນນະ ກໍຊື່ວ່າ ຄອບງຳຮູບອັນມີວັນນະດີ ແລະ ວັນນະຊົ່ວ. ແຕ່ໃນພຣະອະພິທັມນີ້ ເພາະເປັນການສະແດງໂດຍກົງ (ນິບປະຣິຍາຍະເທສະນາ) ທ່ານຈຶ່ງກ່າວແຍກອາຣົມທີ່ປາສະຈາກການຄຳນຶງເຖິງວັນນະ ແລະ ອາຣົມທີ່ປະກອບດ້ວຍການຄຳນຶງ-ເຖິງວັນນະໄວ້ຕ່າງຫາກ. ເພາະວ່າ ໃນອາຣົມທັງສອງນັ້ນ ຍ່ອມມີຄວາມພິເສດແຫ່ງการຄອບງຳຢູ່.

ตตฺถ จ ปริยายเทสนตฺตา วิโมกฺขานมฺปิ อภิภวนปริยาโย อตฺถีติ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี’’ติ อภิภายตนทฺวยํ วุตฺตํ, ตติยจตุตฺถอภิภายตเนสุ ทุติยวิโมกฺโข วณฺณาภิภายตเนสุ ตติยวิโมกฺโข จ อภิภวนปฺปวตฺติโต สงฺคหิโต, อิธ ปน นิปฺปริยายเทสนตฺตา วิโมกฺขาภิภายตนานิ อสงฺกรโต ทสฺเสตุํ วิโมกฺเข วชฺเชตฺวา อภิภายตนานิ กถิตานิ. สพฺพานิ จ วิโมกฺขกิจฺจานิ วิโมกฺขเทสนาย วุตฺตานิ, ตเทตํ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี’’ติ อาคตสฺส อภิภายตนทฺวยสฺส อภิภายตเนสุ อวจนโต ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีนญฺจ สพฺพวิโมกฺขกิจฺจสาธารณวจนภาวโต ววตฺถานํ กตนฺติ วิญฺญายติ.

ແລະ ໃນພຣະສູດນັ້ນ ເພາະເປັນການສະແດງໂດຍອ້ອມ (ປະຣິຍາຍະເທສະນາ) ຄວາມຄອບງຳໂດຍອ້ອມແມ່ນແກ່ວິໂມກທັງຫຼາຍກໍມີຢູ່ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວອະພິພາຍະຕະນະຄູ່ໜຶ່ງວ່າ 'ບຸກຄົນຜູ້ມີຮູບສັນຍາໃນພາຍໃນ', ວິໂມກທີສອງໃນອະພິພາຍະຕະນະທີສາມແລະທີສີ່ ແລະ ວິໂມກທີສາມໃນວັນນະອະພິພາຍະຕະນະທັງຫຼາຍ ທ່ານກໍສົງເຄາະເຂົ້າແລ້ວ ເພາະຄວາມເປັນໄປແຫ່ງການຄອບງຳ. ແຕ່ໃນພຣະອະພິທັມນີ້ ເພາະເປັນການສະແດງໂດຍກົງ (ນິບປະຣິຍາຍະເທສະນາ) ເພື່ອສະແດງວິໂມກແລະອະພິພາຍະຕະນະບໍ່ໃຫ້ປົນເປກັນ ທ່ານຈຶ່ງເວັ້ນວິໂມກທັງຫຼາຍແລ້ວກ່າວສະເພາະອະພິພາຍະຕະນະທັງຫຼາຍໄວ້. ແລະ ກິດແຫ່ງວິໂມກທັງໝົດ ທ່ານກໍກ່າວໄວ້ໃນວິໂມກເທສະນາແລ້ວ. ພຶງຊາບວ່າ ການກຳນົດຂອບເຂດນັ້ນ ທ່ານກະທຳແລ້ວ ເພາະຄວາມທີ່ອະພິພາຍະຕະນະຄູ່ໜຶ່ງທີ່ມາວ່າ 'ບຸກຄົນຜູ້ມີຮູບສັນຍາໃນພາຍໃນ' ນັ້ນ ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໃນອະພິພາຍະຕະນະທັງຫຼາຍ (ໃນພຣະອະພິທັມ) ແລະ ເພາະຄວາມທີ່ຄາມວ່າ 'ບຸກຄົນຜູ້ມີຮູບ ເຫັນຮູບທັງຫຼາຍ' ເປັນຕົ້ນ ເປັນຄຳທົ່ວໄປແກ່ກິດແຫ່ງວິໂມກທັງປວງ.

อชฺฌตฺตรูปานํ อนภิภวนียโตติ อิทํ กตฺถจิปิ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปานิ ปสฺสตี’’ติ อวตฺวา สพฺพตฺถ ยํ วุตฺตํ ‘‘พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตี’’ติ, ตสฺส การณวจนํ. เตน ยํ อญฺญเหตุกํ, ตํ เตน เหตุนา วุตฺตํ. ยํ ปน เทสนาวิลาสเหตุกํ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญิตาย เอว อิธ วจนํ, น ตสฺส อญฺญํ การณํ มคฺคิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. อชฺฌตฺตรูปานํ อนภิภวนียตา จ พหิทฺธารูปานํ วิย อวิภูตตฺตา, เทสนาวิลาโส จ ยถาวุตฺตววตฺถานวเสน เวทิตพฺโพ. สุวณฺณทุพฺพณฺณานีติ เอเตเนว สิทฺธตฺตา นีลาทิอภิภายตนานิ น วตฺตพฺพานีติ เจ? น, นีลาทีสุ กตาธิการานํ นีลาทิภาวสฺเสว อภิภวนการณตฺตา. น หิ เตสํ ปริสุทฺธาปริสุทฺธวณฺณปริตฺตตา ตทปฺปมาณตา วา อภิภวนการณํ, อถ โข นีลาทิภาโว เอวาติ.

ຄຳວ່າ 'ເພາະຮູບໃນພາຍໃນເປັນສິ່ງທີ່ຄອບງຳບໍ່ໄດ້' ນີ້ ເປັນຄຳສະແດງເຫດຜົນແຫ່ງຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ໃນທຸກບ່ອນວ່າ 'ເຫັນຮູບທັງຫຼາຍໃນພາຍນອກ' ໂດຍບໍ່ກ່າວໃນບ່ອນໃດເລີຍວ່າ 'ເຫັນຮູບທັງຫຼາຍໃນພາຍໃນ'. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານສະແດງວ່າ ຄຳໃດທີ່ມີເຫດອື່ນ ທ່ານກໍກ່າວດ້ວຍເຫດນັ້ນ. ສ່ວນຄຳກ່າວໃດໃນພຣະອະພິທັມນີ້ ທີ່ມີເຫດຄືຄວາມງົດງາມແຫ່ງເທສະນາ (ເທສະນາວิລາສ) ໂດຍຄວາມເປັນຜູ້ມີອະຮູບສັນຍາໃນພາຍໃນນັ້ນເອງ ກໍບໍ່ຄວນແສຫວັງຫາເຫດອື່ນແກ່ຄຳກ່າວນັ້ນ. ແລະ ຄວາມທີ່ຮູບໃນພາຍໃນເປັນສິ່ງທີ່ຄອບງຳບໍ່ໄດ້ນັ້ນ ກໍເພາະຄວາມທີ່ຮູບໃນພາຍໃນບໍ່ປາກົດຈະແຈ້ງເໝືອນຮູບໃນພາຍນອກ, ແລະ ພຶງຊາບຄວາມງົດງາມແຫ່ງເທສະນາ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການກຳນົດຂອບເຂດຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ. ຫາກມີຄຳຖາມວ່າ: ເພາະຄວາມສຳເລັດດ້ວຍຄຳວ່າ 'ມີວັນນະດີ ແລະ ວັນນະຊົ່ວ' ນີ້ເອງ ອະພິພາຍະຕະນະມີສີຂຽວເປັນຕົ້ນ ກໍບໍ່ຄວນກ່າວເຖິງແມ່ນຫຼືບໍ່? ຕອບວ່າ: ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ, ເພາະຄວາມເປັນສີຂຽວເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ ເປັນເຫດແຫ່ງການຄອບງຳຂອງໂຍຄີທັງຫຼາຍຜູ້ມີອະທິການອັນກະທຳແລ້ວໃນສີຂຽວເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນຮູບມີສີອັນບໍລິສຸດ ຫຼື ບໍ່ບໍລິສຸດ ອັນມີປະມານນ້ອຍ ຫຼື ຄວາມມີປະມານຫາບໍ່ໄດ້ແຫ່ງສີນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນເຫດແຫ່ງການຄອບງຳ, ແຕ່ແມ່ນຄວາມເປັນສີຂຽວເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ ເປັນເຫດ.

อภิภายตนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບຄຳອະທິບາຍອະພິພາຍະຕະນະກະຖາ.

วิโมกฺขกถาวณฺณนา

ຄຳອະທິບາຍວິໂມກກະຖາ

๒๔๘. รูปีติ [Pg.107] เยนายํ สสนฺตติปริยาปนฺเนน รูเปน สมนฺนาคโต, ตํ ยสฺส ฌานสฺส เหตุภาเวน วิสิฏฺฐํ รูปํ โหติ. เยน วิสิฏฺเฐน รูปีติ วุจฺเจยฺย, ตเทว สสนฺตติปริยาปนฺนรูปนิมิตฺตํ ฌานมิว ปรมตฺถโต รูปีภาวสาธกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กสิณเทสนา ฌานานเมว กสิณภาเวน ปวตฺตา อภิธมฺเม, สุตฺเต ปน อารมฺมณานนฺติ ‘‘อภิธมฺมวเสนา’’ติ วุตฺตํ.

໒໔໘. ຄຳວ່າ 'ຣູປີ' (ຜູ້ມີຮູບ) ໄດ້ແກ່ ຮູບໃດອັນນັບເນື່ອງໃນສັນດານຂອງຕົນ ທີ່ໂຍຄີນີ້ປະກອບພ້ອມແລ້ວ, ຮູບນັ້ນຍ່ອມເປັນຮູບອັນພິເສດ ເພາະເປັນເຫດແຫ່ງຊານໃດ. ພຶງຊາບວ່າ ອາຣົມນິມິດຄືຮູບອັນນັບເນື່ອງໃນສັນດານຂອງຕົນນັ້ນເອງ ຍ່ອມເປັນສິ່ງເຮັດໃຫ້ຄວາມເປັນຜູ້ມີຮູບສຳເລັດໄດ້ໂດຍປຣະມັດ ເໝືອນດັ່ງຊານ, ອັນເປັນເຫດໃຫ້ເອີ້ນໂຍຄີຜູ້ນັ້ນວ່າ 'ຣູປີ' ເພາະຮູບອັນພິເສດນັ້ນ. ການສະແດງກສິນໃນພຣະອະພິທັມ ເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນກສິນແຫ່ງຊານທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ, ແຕ່ໃນພຣະສູດ ເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນກສິນແຫ່ງອາຣົມທັງຫຼາຍ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພຣະອະພິທັມ'.

วิโมกฺขกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບຄຳອະທິບາຍວິໂມກກະຖາ.

พฺรหฺมวิหารกถาวณฺณนา

ຄຳອະທິບາຍພຣົມມະວິຫານກະຖາ

๒๕๑. โสมนสฺสโทมนสฺสรหิตํ อญฺญาณเมว อญฺญาณุเปกฺขา. กิเลโสธีนํ มคฺโคธีหิ อชิตตฺตา อโนธิชินสฺส. สตฺตมภวาทิโต อุทฺธํ ปวตฺตวิปากสฺส อชิตตฺตา อวิปากชินสฺส. นิทฺโทสภาเวนาติ นิปฺปฏิฆภาเวน. เอกสฺสปิ สตฺตสฺส อปฺปฏิภาคนิมิตฺตตฺตา ปริจฺเฉทคฺคหณํ นตฺถิ, น จ สมฺมุติสจฺจวเสน ปวตฺตํ สตฺตคฺคหณํ ปริจฺฉินฺนรูปาทิคฺคหณํ โหตีติ อปฺปนาปฺปตฺติยาปิ อปรามาสสตฺตคฺคหณมุทฺธภูตานํ เมตฺตาทีนํ เอกสตฺตารมฺมณานมฺปิ อปฺปมาณโคจรตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา.

໒໕໑. ອະຊານຸເປກຂາ (ຄວາມວາງเฉຍເພາະບໍ່ຮູ້) ໄດ້ແກ່ ອະຊານ (ຄວາມບໍ່ຮູ້) ອັນປາສະຈາກໂສມະນັດແລະໂທມະນັດນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ອະໂნທິຊິນະ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ທີ່ຍັງບໍ່ຊະນະຂອບເຂດແຫ່ງກິເລດ ເພາະຄວາມທີ່ຂອບເຂດແຫ່ງກິເລດທັງຫຼາຍ ຍັງບໍ່ຖືກຊະນະດ້ວຍຂອບເຂດແຫ່ງມັກ. ຄຳວ່າ 'ອະວິປາກະຊິນະ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ທີ່ຍັງບໍ່ຊະນະວິບາກ ເພາະຄວາມທີ່ວິບາກອັນເປັນໄປໃນເບື້ອງບົນແຕ່ພົບທີເຈັດເປັນຕົ້ນໄປ ຍັງບໍ່ຖືກຊະນະ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ມີໂທດ' ໄດ້ແກ່ ໂດຍຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ມີປະຕິຄະ (ຄວາມຂັດເຄືອງ). ພຶງຊາບວ່າ ຄວາມເປັນອາຣົມອັນຫາປະມານບໍ່ໄດ້ແຫ່ງເມດຕາເປັນຕົ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີສັດຕົນດຽວເປັນອາຣົມກໍຕາມ ທ່ານກໍກ່າວໄວ້ແລ້ວ ເພາະຄວາມທີ່ການກຳນົດຂອບເຂດບໍ່ມີ ເພາະຄວາມບໍ່ມີປະຕິພາກນິມິດແກ່ສັດແມ່ນແຕ່ຕົນດຽວ, ແລະ ເພາະຄວາມທີ່ການຖືເອົາສັດອັນເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສົມມຸດຕິສັດຈະ ບໍ່ແມ່ນການຖືເອົາຮູບເປັນຕົ້ນອັນມີຂອບເຂດກຳນົດ, ແລະ ເພາະຄວາມທີ່ເມດຕາເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນຍອດແຫ່ງການຖືເອົາສັດໂດຍບໍ່ມີການຍຶດໝັ້ນຖືໝັ້ນ (ດ້ວຍຕັນຫາແລະທິດຖິ) ດ້ວຍການບັນລຸອັບປະນາ.

พฺรหฺมวิหารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບຄຳອະທິບາຍພຣົມມະວິຫານກະຖາ.

อสุภกถาวณฺณนา

ຄຳອະທິບາຍອະສຸພະກະຖາ

๒๖๓. อุทฺธํ ธุมาตตฺตา อุทฺธุมาตํ. เสตรตฺเตหิ ปริภินฺนํ วิมิสฺสิตํ นีลํ วินีลํ, ปุริมวณฺณวิปริณามภูตํ วา นีลํ วินีลํ. สงฺฆาโฏ องฺคานํ สุสมฺพทฺธตา. อารมฺมณสฺส ทุพฺพลตา ปฏิปกฺขภาเวน จิตฺตํ ฐเปตุํ อสมตฺถตา. อตฺตนิ อานิสํสทสฺสนนีวรณโรควูปสมานํ ยถากฺกมํ ปุปฺผฉฑฺฑกวมนวิเรจนอุปมา โยเชตพฺพา. ปฏิกูลมนสิการสามญฺเญน อสุเภหิ เกสาทีหิ ปฏิกูลชฺฌานสฺส คหณํ สิวถิกาวณฺณชฺฌานสฺส จ. ตมฺปิ หิ ปฏิกูลมนสิการวเสเนว อุปฺปชฺชตีติ, สิวถิกปฺปการานิ วา สิวถิกาวณฺณานิ.

໒໖໓. ຊາກສົບທີ່ຂຶ້ນພອງ ເພາະຄວາມທີ່ຂຶ້ນພອງໃນເບື້ອງບົນແຕ່ການຕາຍ ຊື່ວ່າ 'ອຸດທຸມາຕະ'. ຊາກສົບທີ່ມີສີຂຽວຄ້ຳອັນປົນເປດ້ວຍສີຂາວແລະສີແດງ ຊື່ວ່າ 'ວິນີລະ', ຫຼື ຊາກສົບທີ່ມີສີຂຽວຄ້ຳອັນເປັນການແປຮູບຈາກສີເດີມ ຊື່ວ່າ 'ວິນີລະ'. ຄຳວ່າ 'ສັງຄາຕະ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມຜູກພັນກັນຢ່າງດີແຫ່ງອະໄວຍະວະທັງຫຼາຍ. ຄວາມອ່ອນແອແຫ່ງອາຣົມ ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍ່ສາມາດທີ່ຈະຕັ້ງຈິດໄວ້ໄດ້ໂດຍຄວາມເປັນປະຕິປັກ. ພຶງປະກອບອຸປະມາດ້ວຍຄົນຖິ້ມດອກໄມ້ ແລະ ອຸປະມາດ້ວຍການຮາກແລະການລະບາຍ ຕາມລຳດັບ ແກ່ການເຫັນອານິສົງໃນຕົນ ແລະ ການລະງັບໂຣກຄືນີວອນ. ການຖືເອົາຊານອັນມີສິ່ງປະຕິກູນເປັນອາຣົມ ດ້ວຍອະສຸພະມີຜົມເປັນຕົ້ນ ແລະ ການຖືເອົາຊານອັນມີວັນນະແຫ່ງປ່າຊ້າເປັນອາຣົມ ຍ່ອມມີໄດ້ ເພາະຄວາມສະເໝີກັນໂດຍການມົນສິການສິ່ງປະຕິກູນ. ເພາະວ່າ ຊານອັນມີວັນນະແຫ່ງປ່າຊ້ານັ້ນ ກໍຍ່ອມເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການມົນສິການສິ່ງປະຕິກູນນັ້ນເອງ, ຫຼື ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຊາກສົບອັນມີປະການຕ່າງໆ ໃນປ່າຊ້າ ຊື່ວ່າ 'ສີວະຖິກາວັນນະ'.

อสุภกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບຄຳອະທິບາຍອະສຸພະກະຖາ.

รูปาวจรกุสลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບຄຳອະທິບາຍຮູປາວຈຣະກຸສົນກະຖາ.

อรูปาวจรกุสลกถาวณฺณนา

ຄຳອະທິບາຍອະຣູປາວຈຣະກຸສົນກະຖາ

๒๖๕. สพฺพากาเรนาติ [Pg.108] เอวํ รูปนิมิตฺตํ ทณฺฑาทานสมฺภวทสฺสนาทินา สพฺเพน รูปรูปนิมิตฺเตสุ ตทารมฺมณชฺฌาเนสุ โทสทสฺสนากาเรน, รูปาทีสุ นิกนฺติปฺปหานอนาวชฺชิตุกามตาทินา วา. วิราคาติ ชิคุจฺฉนา. อาเนญฺชาภิสงฺขารวจนาทีหิ อาเนญฺชตา ‘‘สนฺตา อิเม จุนฺท อริยสฺส วินเย วิโมกฺขา’’ติอาทินา สนฺตวิโมกฺขตา จ วุตฺตา. โทสทสฺสนปฏิปกฺขภาวนาวเสน ปฏิฆสญฺญานํ สุปฺปหีนตฺตา มหตาปิ สทฺเทน อรูปสมาปตฺติโต น วุฏฺฐาติ. ตถา ปน น สุปฺปหีนตฺตา สพฺพรูปสมาปตฺติโต วุฏฺฐานํ สิยา, ปฐมชฺฌานํ ปน อปฺปกมฺปิ สทฺทํ น สหตีติ ตํ สมาปนฺนสฺส สทฺโท กณฺฏโกติ วุตฺตํ.

໒໖໕. ຄຳວ່າ 'ໂດຍປະການທັງປວງ' ໄດ້ແກ່ ໂດຍອາການເຫັນໂທດໃນຮູບແລະຮູປນິມິດທັງຫຼາຍ ແລະ ໃນຊານທັງຫຼາຍທີ່ມີຮູບແລະຮູປນິມິດນັ້ນເປັນອາຣົມ ດ້ວຍການເຫັນຄວາມຄວນເກີດຂຶ້ນແຫ່ງການຖືເອົາທ່ອນໄມ້ເປັນຕົ້ນ ເພາະຮູປນິມິດເປັນເຫດ, ຫຼື ດ້ວຍອາການມີການລະຄວາມຍິນດີພໍໃຈ ແລະ ຄວາມບໍ່ໃຄ່ຈະມົນສິການໃນຮູບເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ວິຣາຄະ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມກຽດຊັງ (ຄວາມສະອິດສະອຽນ). ຄວາມເປັນອະເນນຊາ ທ່ານກ່າວໄວ້ແລ້ວດ້ວຍຄຳກ່າວເຖິງອະເນນຊາພິສັງຂານເປັນຕົ້ນ, ແລະ ຄວາມເປັນສັນຕະວິໂມກ ທ່ານກ່າວໄວ້ແລ້ວດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ດູກ່ອນຈຸນທະ ວິໂມກທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ ເປັນທັມອັນສະຫງົບໃນວິນັຍຂອງພຣະອະລິຍະເຈົ້າ'. ເພາະຄວາມທີ່ປະຕິຄະສັນຍາທັງຫຼາຍ ຖືກລະໄດ້ເປັນຢ່າງດີແລ້ວ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພາວະນາອັນເປັນປະຕິປັກຕໍ່ການເຫັນໂທດ ໂຍຄີຈຶ່ງບໍ່ອອກຈາກອະຣູປະສະມາບັດ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີສຽງດັງຫຼາຍກໍຕາມ. ແຕ່ເພາະຄວາມທີ່ປະຕິຄະສັນຍາທັງຫຼາຍ ຍັງບໍ່ຖືກລະໄດ້ເປັນຢ່າງດີໂດຍອາການຢ່າງນັ້ນ ການອອກຈາກຮູປະສະມາບັດທັງປວງກໍພຶງມີໄດ້, ແຕ່ສ່ວນປະຖົມມະຊານນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ອາດອົດທົນຕໍ່ສຽງ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເປັນສຽງພຽງເລັກນ້ອຍກໍຕາມ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ສຽງເປັນໜາມແກ່ຜູ້ເຂົ້າປະຖົມມະຊານນັ້ນ.

อารุปฺปภาวนาย อภาเว จุติโต อุทฺธํ อุปฺปตฺติรหานํ รูปสญฺญาปฏิฆสญฺญานํ ยาว อตฺตโน วิปากปฺปวตฺติ, ตาว อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทเนน สมติกฺกโม อตฺถงฺคโม จ วุตฺโต. นานตฺตสญฺญาสุ ปน ยา ตสฺมึ ภเว น อุปฺปชฺชนฺติ, ตา อโนกาสตาย น อุปฺปชฺชนฺติ, น อารุปฺปภาวนาย นิวาริตตฺตา. อนิวาริตตฺตา จ กาจิ อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา ตาสํ อมนสิกาโร อนาวชฺชนํ อปจฺจเวกฺขณํ, ชวนปฏิปาทเกน วา ภวงฺคมนสฺส อนฺตเร อกรณํ อปฺปเวสนํ วุตฺตํ, เตน จ นานตฺตสญฺญามนสิการเหตูนํ รูปานํ สมติกฺกมา สมาธิสฺส ถิรภาวํ ทสฺเสติ. รูปสมติกฺกมาภาเวเนว หิ รูปสมาปตฺตีสุ ‘‘นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา’’ติ เอกสฺส อวจนนฺติ. โก อานิสํโส, น หิ สพฺพสฺสาทวตฺถุรหิเต อากาเส ปวตฺติตสญฺญาย อานิสํโส ทิสฺสตีติ วุตฺตํ โหติ. รูปสญฺญาสมติกฺกมนาทิกํ วจนํ อานิสํสสฺส ปกาสนํ, น อตฺโถ.

ເມື່ອບໍ່ມີອະຣູປະພາວະນາ ການກ້າວລ່ວງ (ສະມະຕິກກະມະ) ແລະ ການດັບໄປ (ອັດຖັງຄະມະ) ແຫ່ງຮູບສັນຍາແລະປະຕິຄະສັນຍາທັງຫຼາຍ ທີ່ບໍ່ຄວນເກີດຂຶ້ນໃນເບື້ອງບົນແຕ່ຈຸຕິ ທ່ານກ່າວໄວ້ແລ້ວ ໂດຍການເຮັດໃຫ້ມີສະພາວະບໍ່ເກີດຂຶ້ນອີກ ຕະຫຼອດເວລາທີ່ວິບາກຂອງຕົນຍັງເປັນໄປຢູ່. ແຕ່ໃນນານັດຕະສັນຍາທັງຫຼາຍ ສັນຍາເຫຼົ່າໃດທີ່ບໍ່ເກີດຂຶ້ນໃນພົບນັ້ນ ສັນຍາເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ເພາະຄວາມບໍ່ມີໂອກາດ (ບໍ່ແມ່ນພູມທີ່ເກີດ) ບໍ່ແມ່ນເພາະຖືກຫ້າມໄວ້ດ້ວຍອະຣູປະພາວະນາ. ແລະ ເພາະຄວາມທີ່ບໍ່ຖືກຫ້າມ ສັນຍາບາງຢ່າງກໍຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ການບໍ່ມົນສິການ, ການບໍ່ຄຳນຶງເຖິງ, ການບໍ່ພິຈາລະນາເຖິງສັນຍາເຫຼົ່ານັ້ນ, ຫຼື ການບໍ່ກະທຳ, ການບໍ່ນຳເຂົ້າໃນລະຫວ່າງແຫ່ງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງພະວັງ ດ້ວຍມະໂນທະວາຣາວັດຊະນະອັນຍັງຊະວະນະໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວໄວ້ແລ້ວ, ແລະ ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານສະແດງຄວາມໝັ້ນຄົງແຫ່ງສະມາທິ ເພາະການກ້າວລ່ວງຮູບທັງຫຼາຍອັນເປັນເຫດແຫ່ງການມົນສິການນານັດຕະສັນຍາ. ເພາະວ່າ ເພາະຄວາມບໍ່ມີການກ້າວລ່ວງຮູບນັ້ນເອງ ໃນຮູປະສະມາບັດທັງຫຼາຍ ທ່ານຈຶ່ງບໍ່ກ່າວຄຳດຽວວ່າ 'ເພາະການບໍ່ມົນສິການນານັດຕະສັນຍາທັງຫຼາຍ'. ຖາມວ່າ: ອານິສົງແມ່ນຫຍັງ? ຕອບວ່າ: ຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ນັ້ນ ມີອະທິບາຍວ່າ ອານິສົງແຫ່ງອາກາສານັນຈາຍະຕະນະສັນຍາອັນໃຫ້ເປັນໄປແລ້ວໃນອາກາດ ອັນປາສະຈາກວັດຖຸທີ່ຄວນຍິນດີພໍໃຈທັງປວງ ຍ່ອມບໍ່ປາກົດ. ຄຳກ່າວມີການກ້າວລ່ວງຮູບສັນຍາເປັນຕົ້ນ ເປັນການສະແດງອານິສົງ ບໍ່ແມ່ນສະແດງປະໂຫຍດອັນແທ້ຈິງ.

อญฺญตฺถาติ สุตฺเตสุ. ตตฺถ หิ ปริตฺตกสิณุคฺฆาฏเนปิ รูปวิเวกมตฺตคฺคหเณน ปริจฺเฉทสฺส อคฺคหณโต อนนฺตผรณตา จ วุตฺตา, อิธ ปน อนนฺตผรณตาสพฺภาเวปิ อุคฺฆาฏิตกสิณวเสน ปริตฺตานนฺตตา โหตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘อนนฺโต อากาโส’’ติ น วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. สมยววตฺถาปนฌานวิเสสเนเนเวตฺถ อตฺโถ, น ปฏิปตฺติยาติ ตทวจนํ.

ຄຳວ່າ 'ໃນບ່ອນອື່ນ' ໄດ້ແກ່ ໃນພຣະສູດທັງຫຼາຍ. ເພາະວ່າ ໃນພຣະສູດເຫຼົ່ານັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີການເພີກກສິນອັນມີປະມານນ້ອຍກໍຕາມ ແຕ່ເພາະການບໍ່ຖືເອົາຂອບເຂດ ດ້ວຍການຖືເອົາພຽງຄວາມສະຫງັດຈາກຮູບ ທ່ານກໍກ່າວຄວາມແຜ່ໄປຫາປະມານບໍ່ໄດ້ (ອະນັນຕະພະຣະນະຕາ) ໄວ້ດ້ວຍ, ແຕ່ໃນພຣະອະພິທັມນີ້ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີຄວາມແຜ່ໄປຫາປະມານບໍ່ໄດ້ຢູ່ກໍຕາມ ແຕ່ເພື່ອສະແດງວ່າ ຄວາມມີປະມານນ້ອຍແລະຄວາມຫາປະມານບໍ່ໄດ້ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກສິນທີ່ເພີກແລ້ວ ທ່ານຈຶ່ງບໍ່ກ່າວວ່າ 'ອາກາດຫາປະມານບໍ່ໄດ້' ນີ້ເປັນຄວາມປະສົງຂອງພຣະອັດຖະກະຖາຈານ. ຄວາມປະສົງໃນພຣະອະພິທັມນີ້ ມີຢູ່ພຽງແຕ່ການກຳນົດສະໄໝແລະການຈຳແນກຊານພิເສດເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍປະຕິປະທາ (ການປະຕິບັດ), ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງບໍ່ກ່າວຄຳນັ້ນ.

๒๖๖. ปฐมารุปฺปวิญฺญาณํ [Pg.109] อตฺตโน ผรณากาเรเนว อนนฺตนฺติ มนสิกาตพฺพตฺตา ‘‘อนนฺต’’นฺติ วุตฺตํ. อุคฺฆาฏภาโว อุคฺฆาฏิมํ.

໒໖໖. ທ່ານກ່າວວ່າ 'ຫາປະມານບໍ່ໄດ້' ເພາະຄວາມທີ່ປະຖົມມະອະຣູປະວິນຍານ (ວິນຍານັນຈາຍະຕະນະຊານທີໜຶ່ງ) ເປັນສິ່ງທີ່ຄວນມົນສິການວ່າ ຫາປະມານບໍ່ໄດ້ ໂດຍອາການແຜ່ໄປຂອງຕົນນັ້ນເອງ. ຄວາມເປັນຊ່ອງວ່າງທີ່ເພີກກສິນແລ້ວ ຊື່ວ່າ 'ອຸກຄາຕິມະ' (ສິ່ງທີ່ເພີກແລ້ວ).

๒๖๗. อกิญฺจนนฺติ วิญฺญาณสฺส กิญฺจิ ปการํ อคฺคเหตฺวา สพฺเพน สพฺพํ วิภาวนํ อาห.

໒໖໗. ຄຳວ່າ 'ອະກິນຈະນັງ' (ບໍ່ມີຫຍັງໜ້ອຍໜຶ່ງ) ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມບໍ່ມີໂດຍປະການທັງປວງ ໂດຍບໍ່ຖືເອົາອາການໃດໆ ແຫ່ງວິນຍານເລີຍ.

๒๖๘. ยายาติ สงฺขาราวเสสสญฺญาย. ตํ ตาว ปฏิปตฺตึ. อาวชฺชิสฺสามีติอาทินา ตนฺนินฺนาวชฺชนาทิปวตฺติยา อภาวํ ทสฺเสติ, น ตทติกฺกมนตฺถาย อาวชฺชนภาวนาปวตฺติยา. นาสญฺญาติ สญฺญาภาโว จ เอติสฺสา อตฺถีติ อตฺโถ. สมูหคหณวเสน ปวตฺตํ กลาปสมฺมสนํ. ผสฺสาทิเอเกกธมฺมคหณวเสน ปวตฺตา อนุปทธมฺมวิปสฺสนา.

໒໖໘. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍສັນຍາໃດ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍສັນຍາອັນມີສັງຂານເຫຼືອຢູ່ (ເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະ). ຄຳວ່າ 'ນັ້ນກ່ອນ' ໄດ້ແກ່ ຂໍ້ປະຕິບັດນັ້ນ. ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເຮົາຈັກຄຳນຶງເຖິງ' ທ່ານສະແດງຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງຄວາມເປັນໄປມີການຄຳນຶງເຖິງເປັນຕົ້ນອັນນ້ອມໄປໃນຊານນັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນສະແດງຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງການຄຳນຶງແລະພາວະນາເພື່ອການກ້າວລ່ວງຊານນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນບໍ່ມີສັນຍາ' ມີອະທິບາຍວ່າ ຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງສັນຍາກໍມີແກ່ສັນຍານີ້. ການພິຈາລະນາອັນເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຖືເອົາເປັນກຸ່ມ ຊື່ວ່າ 'ກະລາປະສັມມະສະນະ' (ການພິຈາລະນາເປັນກະລາບ). ວິປັດສະນາອັນເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຖືເອົາທັມແຕ່ລະຢ່າງມີຜັດສະເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ 'ອະນຸປະທະທັມມະວິປັດສະນາ' (ວິປັດສະນາທັມແຕ່ລະບົດ).

อากาเส ปวตฺติตวิญฺญาณาติกฺกมโต ตติยา. ตทติกฺกมโต หิ ตสฺเสว วิภาวนํ โหติ. ทุติยารุปฺปวิญฺญาณวิภาวเน หิ ตเทว อติกฺกนฺตํ สิยา, น ตสฺส อารมฺมณํ, น จารมฺมเณ โทสํ ทิสฺวา อนารมฺมณสฺส วิภาวนาติกฺกโม ยุชฺชติ. ปาฬิยญฺจ ‘‘วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺตึ สโต สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐหิตฺวา ตญฺเญว วิญฺญาณํ อภาเวตี’’ติ (จูฬนิ. อุปสีวมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๓๙) ตฺตํ, น วุตฺตํ ‘‘ตญฺเญว วิญฺญาณญฺจายตนํ อภาเวตี’’ติ, ‘‘ตญฺเญว อภาเวตี’’ติ วา. ‘‘อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺชา’’ติ (วิภ. ๕๐๘) เอตฺถ ปน ทฺวยํ วุตฺตํ อารมฺมณญฺจ วิญฺญาณํ วิญฺญาณญฺจายตนญฺจ. ตสฺมึ ทฺวเย เยน เกนจิ ยโต วา วุฏฺฐิโต, เตเนว ปฏฺฐานนิทฺทิฏฺเฐน ตํสทฺทสฺส สมฺพนฺเธ อาปนฺเน วิญฺญาณญฺจายตนสฺส นิวตฺตนตฺถํ วิญฺญาณวจนํ, ตสฺมา ปฐมารุปฺปวิญฺญาณสฺเสว อภาวนาติกฺกโม วุตฺโต. ตนฺนิสฺสิตนฺติ เตน นิสฺสิตํ. ตํ มณฺฑปลคฺคํ อนิสฺสาย เตน วินาภูเต วิวิตฺเต พหิ โอกาเส ฐานํ วิย อากาสลคฺควิญฺญาณสฺส วิเวเก ตทปคเม ตติยารุปฺปสฺส ฐานํ.

ອະຣູປະສະມາບັດທີສາມ ຍ່ອມມີ ເພາະການກ້າວລ່ວງວິຍານໃນປະຖົມມະອະຣູປະຊານ ທີ່ໃຫ້ເປັນໄປແລ້ວໃນອາກາດບັນຍັດ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ເພາະການກ້າວລ່ວງວິຍານນັ້ນ ການລະວິຍານນັ້ນເອງຍ່ອມມີ. ເພາະວ່າ ໃນການລະວິຍານໃນທຸຕິຍະອະຣູປະຊານ ວິຍານນັ້ນເອງພຶງເປັນທຳມະຊາດທີ່ກ້າວລ່ວງແລ້ວ ຫາແມ່ນອາຣົມຂອງວິຍານນັ້ນບໍ່, ແລະການກ້າວລ່ວງໂດຍການລະຊານທີ່ບໍ່ມີອາຣົມ ເພາະເຫດໂທດໃນອາຣົມ ຍ່ອມບໍ່ສົມຄວນ. ແລະໃນພຣະບາລີ (ຈູລະນິດເທສະ) ກໍຕັດໄວ້ວ່າ «ບຸກຄົນມີສະຕິເຂົ້າວິຍານັນຈາຍະຕະນະສະມາບັດແລ້ວ ອອກຈາກສະມາບັດນັ້ນແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ເຮັດວິຍານ (ໃນປະຖົມມະອະຣູປະຊານ) ນັ້ນເອງໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ (ຄືລະເສຍ)» ດັ່ງນີ້, ແຕ່ບໍ່ໄດ້ຕັດວ່າ «ຍ່ອມບໍ່ເຮັດວິຍານັນຈາຍະຕະນະນັ້ນເອງໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ» ຫຼື «ຍ່ອມບໍ່ເຮັດສິ່ງນັ້ນເອງໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ» ດັ່ງນີ້ເລີຍ. ແຕ່ໃນພຣະບາລີວ່າ «ເຂົ້າເຖິງວິຍານັນຈາຍະຕະນະດ້ວຍມົນສິການວ່າ ວິຍານບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດ» ນີ້ ຕັດໄວ້ທັງສອງຢ່າງ ຄື ວິຍານທີ່ເປັນອາຣົມ ແລະ ວິຍານັນຈາຍະຕະນະຊານ. ໃນສອງຢ່າງນັ້ນ ເມື່ອບຸກຄົນອອກຈາກຊານໃດຊານໜຶ່ງແລ້ວ ເມື່ອຄວາມກ່ຽວຂ້ອງຂອງສັບວ່າ «ຕໍ» (ນັ້ນ) ເຖິງແລ້ວດ້ວຍຊານນັ້ນເອງທີ່ສະແດງໄວ້ໃນປັດຖານ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ «ວິຍານ» ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການຫ້າມວິຍານັນຈາຍະຕະນະຊານ, ເພາະສະນັ້ນ ການກ້າວລ່ວງໂດຍການບໍ່ເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວໝາຍເຖິງວິຍານໃນປະຖົມມະອະຣູປະຊານນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ Tannissitaṃ ໄດ້ແກ່ ອາໄສສິ່ງນັ້ນ. ປຽບເໝືອນການຢືນຢູ່ໃນທີ່ແຈ້ງພາຍນອກ ທີ່ສະຫງັດ ປາສະຈາກມົນທົບ ໂດຍບໍ່ອາໄສມົນທົບນັ້ນ ແລະປາສະຈາກມົນທົບນັ້ນ, ການຕັ້ງຢູ່ຂອງອະຣູປະຊານທີສາມ ໃນຄວາມສະຫງັດ ໃນການປາສະຈາກວິຍານທີ່ເກາະກ່ຽວໃນອາກາດບັນຍັດນັ້ນ ກໍມີອຸປະມານັ້ນເອງ.

อรูปาวจรกุสลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍເລື່ອງອະຣູປາວະຈະຣะກຸສົນ ຈົບແລ້ວ.

เตภูมกกุสลวณฺณนา

ການອະທິບາຍເຕພູມະກະກຸສົນ (ກຸສົນໃນພູມສາມ)

๒๖๙. อิเม [Pg.110] ตาว ฉนฺทาธิปเตยฺเย ปญฺจ นยาติ ฉนฺทาธิปเตยฺยนเย อนฺเต ปุริมนยานํ ตํนยาภิมุขปฺปวตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ, อยํ ปน ปกาโร น ปาฬิอนุคโต. น หิ ปาฬิยํ สุทฺธิกนยาทโย วตฺวา วีริยาธิปเตยฺยาทินยา วุตฺตาติ. มหาปกรเณ สตฺตหิ มหาวาเรหิ อนุโลมาทินยวิจิตฺเตหิ หีนตฺติโก วิภตฺโต. ตตฺถ จ มชฺฌิมธมฺเมกเทสภูตา อิเม วีสติ โลกิยมหานยาติ กตฺวา ‘‘ตตฺถ วิภตฺตา’’ติ วุตฺตํ, น เอเตน กเมน อิเมสํ นยานํ ตตฺถ อาคตตฺตา.

໒໖໙. ຄຳວ່າ «Ime tāva chandādhipateyye pañca nayā» ນີ້ ເພິ່ນກ່າວໄວ້ໃນຕອນທ້າຍແຫ່ງສັນທາທິປະໄຕນັຍ ໂດຍໝາຍເຖິງຄວາມເປັນໄປມຸ່ງໜ້າສູ່ນັຍສັນທາທິປະໄຕນັ້ນ ຂອງນັຍທັງຫຼາຍໃນກ່ອນ, ແຕ່ປະການນີ້ ບໍ່ເປັນໄປຕາມພຣະບາລີ. ເພາະວ່າ ໃນພຣະບາລີ ບໍ່ໄດ້ຕັດວິຣິຍາທິປະໄຕນັຍເປັນຕົ້ນ ຫຼັງຈາກທີ່ຕັດສຸດທິກະນັຍເປັນຕົ້ນແລ້ວ. ໃນມະຫາປະການ (ຄຳພີປັດຖານ) ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງຈຳແນກຮີນະຕິກະ ດ້ວຍມະຫາວານ 7 ທີ່ວິຈິດດ້ວຍນັຍມີອະນຸໂລມເປັນຕົ້ນ. ແລະໃນຮີນະຕິກະນັ້ນ ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວວ່າ «ຊົງຈຳແນກໄວ້ໃນຄຳພີປັດຖານນັ້ນ» ເພາະເຮັດໃຫ້ມະຫານັຍຝ່າຍໂລກີຍະ 20 ເຫຼົ່ານີ້ ເປັນສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງມັດຊິມະທຳ, ຫາແມ່ນເພາະນັຍເຫຼົ່ານີ້ມາແລ້ວໃນຮີນະຕິກະນັ້ນ ຕາມລຳດັບ (ທີ່ສະແດງໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາ) ນີ້ບໍ່.

เอวเมเตสํ วิภตฺตฏฺฐานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เอตสฺมึ เตภูมกกุสลกถาวสานฏฺฐาเน อฏฺฐารสกมฺมทฺวารทสฺสนตฺถํ ‘‘อิมสฺมึ ปน ฐาเน’’ติอาทิมาห. อถ วา หีนปณีเตหิ วินิวตฺเตตฺวา มชฺฌิมราสิอนฺโตคธภาวํ ทสฺเสนฺเตน เอเตสํ เตภูมกกุสลนยานํ หีนตฺติเก วิภาโค กโต. ‘‘อิมสฺมึ ปน ฐาเน’’ติอาทิกสฺส ยถาวุตฺโตว สมฺพนฺโธ. หีนตฺติเก มชฺฌิมราสิมฺหิ เย สวิปากา วฏฺฏนิสฺสิเตเนว ทานาทิวเสน ปวตฺติตา, เต หีนาติ กาตพฺพา. เย วิวฏฺฏนิสฺสิเตน ทานาทิวเสน ปวตฺติตา, เต ปณีตาติ กาตพฺพา. อวิปากา มชฺฌิมาติ กาตพฺพา. อวิปากตฺตา จ เตสุ มชฺฌิมราสึ ฐเปตฺวา อิตเร ทฺเว เอกนฺตวฏฺฏนิสฺสิตา นว, วิวฏฺฏุปนิสฺสยภูตา จ นวาติ อฏฺฐารส กมฺมทฺวารานิ, กมฺมานิ จ ตานิ ตสฺส ตสฺส ผลสฺส การณภาเวน ทฺวารานิ จาติ กมฺมทฺวารานิ. ตตฺถ ตตฺถ วา จิตฺตานิ กมฺมทฺวารานีติ อาห. ตํตํทฺวารานิ วา กายาทีนิ. อฏฺฐารส ขตฺติยา จ อภพฺพา หีนหีนตฺตยาทโย นว, ภพฺพา จ ปณีตปณีตตฺตยาทโย นวาติ กมฺมานุรูเปเนว เวทิตพฺพา. เอวํ พฺราหฺมณาทโย เทวา จ โยเชตพฺพา. อฏฺฐจตฺตาลีส โคตฺตจรณานิ เตสญฺเญว ขตฺติยาทีนํ เภทา. ‘‘กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ…เป… จิตฺตาธิปเตยฺย’’นฺติ (ธ. ส. ๒๖๙-๒๗๐) เอวํ วุตฺโต จิตฺตสฺส จิตฺตาธิปเตยฺยภาโว, จิตฺตเจตสิกสมุทาเย สมยววตฺถาปโก จิตฺตสทฺโท ปวตฺโตติ ‘‘สมฺปยุตฺตธมฺมานํ วเสน วุตฺโต’’ติ อาห.

ສະແດງບ່ອນຈຳແນກຂອງນັຍເຫຼົ່ານີ້ຢ່າງນີ້ແລ້ວ ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງກຳມະທະວານ 18 ໃນຕອນທ້າຍແຫ່ງເຕພູມະກະກຸສົນກະຖາ ນີ້ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ «imasmiṃ pana ṭhāne» (ແຕ່ໃນທີ່ນີ້). ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງຈຳແນກນັຍເຕພູມະກະກຸສົນເຫຼົ່ານີ້ໃນຮີນະຕິກະ ເພື່ອສະແດງຄວາມເຂົ້າໄປໃນມັດຊິມະຣາສີ ໂດຍໃຫ້ຖອຍອອກຈາກຮີນະແລະປະນີຕະ. ຄວາມກ່ຽວພັນຂອງຄຳມີອາທິວ່າ «imasmiṃ pana ṭhāne» ກໍມີຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວນັ້ນເອງ. ໃນຮີນະຕິກະ ມັດຊິມະຣາສີນັ້ນ ທຳມະເຫຼົ່າໃດທີ່ມີວິບາກ ທີ່ບຸກຄົນໃຫ້ເປັນໄປແລ້ວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທານເປັນຕົ້ນ ທີ່ອາໄສວັດຕະແທ້ໆ ທຳມະເຫຼົ່ານັ້ນ ພຶງເຮັດໃຫ້ເປັນຮີນະ. ທຳມະເຫຼົ່າໃດ ທີ່ໃຫ້ເປັນໄປແລ້ວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທານເປັນຕົ້ນ ທີ່ອາໄສວິວັດຕະ ທຳມະເຫຼົ່ານັ້ນ ພຶງເຮັດໃຫ້ເປັນປະນີຕະ. ທຳມະທີ່ບໍ່ມີວິບາກ ພຶງເຮັດໃຫ້ເປັນມັດຊິມະ. ແລະເພາະຄວາມບໍ່ມີວິບາກ ເພິ່ນຈຶ່ງເວັ້ນມັດຊິມະຣາສີໃນທຳມະເຫຼົ່ານັ້ນເສຍ ແລ້ວສະແດງກຳມະທະວານ 18 ຄື: ຝ່າຍທີ່ອາໄສວັດຕະໂດຍສ່ວນດຽວ 9, ແລະຝ່າຍທີ່ເປັນອຸປະນິດໄສແກ່ວິວັດຕະ 9. ທຳມະເຫຼົ່ານັ້ນເປັນທັງກຳ ແລະເປັນທະວານ ເພາະເປັນເຫດແຫ່ງຜົນນັ້ນໆ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ກຳມະທະວານ. ຫຼືໃນທຳມະເຫຼົ່ານັ້ນໆ ຈິດທັງຫຼາຍ ເພິ່ນກ່າວວ່າເປັນກຳມະທະວານ. ຫຼືກາຍເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນທະວານນັ້ນໆ. ກະສັດ 18 ຈຳພວກ ຄື: ຝ່າຍທີ່ບໍ່ຄວນ (ບໍ່ອາດຮູ້ສັດຈະ 4) ມີຮີນະຮີນະ 3 ເປັນຕົ້ນ 9 ຈຳພວກ, ແລະຝ່າຍທີ່ຄວນ (ອາດຮູ້ສັດຈະ 4) ມີປະນີຕະປະນີຕະ 3 ເປັນຕົ້ນ 9 ຈຳພວກ ພຶງຊາບຕາມສົມຄວນແກ່ກຳ. ພຶງປະກອບພຣາມເປັນຕົ້ນ ແລະເທວະດາທັງຫຼາຍ ກໍຢ່າງນັ້ນ. ໂຄດຕະຈະຣະນະ 48 ກໍຄືຄວາມຕ່າງກັນຂອງກະສັດເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນເອງ. ຄວາມເປັນຈິດຕາທິປະໄຕຂອງຈິດ ທີ່ຕັດໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ «ກາມາວະຈະຣະກຸສົນຈິດເກີດຂຶ້ນ... ຈິດຕາທິປະໄຕ» ດັ່ງນີ້, ສັບວ່າ «ຈິດ» ທີ່ກຳນົດສະໄໝໃນກຸ່ມຈິດແລະເຈຕະສິກ ຍ່ອມເປັນໄປ, ເພາະສະນັ້ນ ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວວ່າ «ກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສຳປະຍຸດຕະທຳ».

เตภูมกกุสลวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

GDການອະທິບາຍເຕພູມະກະກຸສົນ ຈົບແລ້ວ.

โลกุตฺตรกุสลวณฺณนา

ການອະທິບາຍໂລກຸດຕະຣະກຸສົນ

๒๗๗. โลกํ [Pg.111] ตรตีติ เอเตน โลกสมติกฺกมปฏิปตฺติมาห. อุตฺตรตีติ เอเตน โลกสฺสนฺตคมนํ ผเล ปติฏฺฐานํ ผลํ. สมติกฺกมฺมาติอาทินา นิพฺพานํ. สมติกฺกมฺมาติ หิ นิสฺสริตฺวา. อภิภุยฺยาติ วิสํยุตฺตํ หุตฺวาติ อตฺโถ. ติวิโธปิ จตฺโถ มคฺคาทีสุ เอเกกสฺมึ โยเชตพฺโพ, มคฺเคเยว วา อิธ ตสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เอกจิตฺตกฺขณิกนฺติ เอกมคฺคสฺส ทฺเว วาเร อนุปฺปตฺตึ สนฺธายาห. อญฺญมญฺญํ ธมฺมานํ อนติวตฺตนาทิสาธิกาย ปญฺญาย วฑฺเฒติ. ‘‘นิยฺยาตีติ นิยฺยานีย’’นฺติ วตฺตพฺเพ อี-การสฺส รสฺสตฺตํ ย-การสฺส จ ก-การํ กตฺวา ‘‘นิยฺยานิก’’นฺติ วุตฺตํ. นิยฺยาติ เอเตนาติ นิยฺยานํ, นิยฺยานเมว นิยฺยานิกํ เวนยิโก วิย. เอตฺถ ‘‘เนยฺยานิก’’นฺติ วตฺตพฺเพ อิ-การสฺส เอ-การตฺตํ อกตฺวา วุตฺตํ.

໒໗໗. ດ້ວຍຄຳວ່າ «Lokaṃ tarati» (ຂ້າມໂລກ) ນີ້ ເພິ່ນກ່າວເຖິງມັກຄະປະຕິປະທັດ ເຊິ່ງເປັນທາງກ້າວລ່ວງໂລກ. ດ້ວຍຄຳວ່າ «Uttarati» (ຂ້າມຂຶ້ນ) ນີ້ ເພິ່ນກ່າວເຖິງຜົນ ເຊິ່ງເປັນການຕັ້ງຢູ່ໃນຜົນອັນເປັນທີ່ສຸດແຫ່ງໂລກ. ດ້ວຍຄຳມີອາທິວ່າ «Samatikkamma» (ກ້າວລ່ວງແລ້ວ) ເພິ່ນກ່າວເຖິງພຣະນิພານ. ເພາະວ່າ ຄຳວ່າ «Samatikkamma» ມີອັດວ່າ ສະຫຼັດອອກແລ້ວ. ຄຳວ່າ «Abhibhuyya» ມີອັດວ່າ ເປັນທຳມະຊາດບໍ່ປະກອບພ້ອມແລ້ວ (ປາສະຈາກກິເລດ). ແລະອັດທັງສາມປະການນີ້ ພຶງປະກອບໃນທຳມະແຕ່ລະຢ່າງມີມັກເປັນຕົ້ນ, ຫຼືປະກອບໃນມັກນັ້ນເອງ ເພາະໃນທີ່ນີ້ປະສົງເອົາມັກນັ້ນ. ຄຳວ່າ «Ekacittakkhaṇikaṃ» (ມີຂະນະຈິດດຽວ) ເພິ່ນກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນສອງເທື່ອແຫ່ງມັກດຽວ. ຍ່ອມໃຫ້ຈະເລີນດ້ວຍປັນຍາ ທີ່ເຮັດຄວາມບໍ່ລ່ວງເກີນກັນແລະກັນແຫ່ງທຳມະທັງຫຼາຍໃຫ້ສຳເລັດ. ເມື່ອຄວນຈະກ່າວວ່າ «Niyyānīya» ແຕ່ເພິ່ນເຮັດສະຫຼະ ອີ ໃຫ້ເປັນ ອິ ແລະເຮັດ ຍະ ອັກສອນ ໃຫ້ເປັນ ກະ ອັກສອນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ «Niyyānika». ທຳມະຊາດໃດຍ່ອມອອກໄປດ້ວຍສິ່ງນີ້ ເພາະສະນັ້ນ ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ ນິຍານະ, ນິຍານະນັ້ນເອງຊື່ວ່າ ນິຍານິກະ ປຽບເໝືອນສັບວ່າ ເວນະຍິກະ. ໃນວິກັບທີສອງນີ້ ເມື່ອຄວນຈະກ່າວວ່າ «Neyyānika» ແຕ່ເພິ່ນບໍ່ເຮັດສະຫຼະ ອິ ໃຫ້ເປັນ ເອ ຈຶ່ງກ່າວຢ່າງນັ້ນ.

ผลนฺติ จิตฺตเจตสิกราสิ วุจฺจติ, ตํ อญฺญมญฺญํ สมฺปยุตฺตานํ ธมฺมานํ อตฺตโน อวยวภูตานํ นิสฺสโย โหติ. ผลญาณํ วา ผลํ, สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย องฺคานิ วา. โลกุตฺตรภาเวติ โลกํ อุตฺติณฺณภาเว. เตน ผลนิพฺพานานิ สงฺคณฺหาติ. เตสุ ยํ ภวติ ผลํ, ตํ ‘‘ภูมี’’ติ วุจฺจติ. ยถา วา กมฺมนิพฺพตฺตา กามภวาทโย ตํสมงฺคิโน นิสฺสยภาเวน ‘‘ภูมี’’ติ วุจฺจนฺติ, เอวํ มคฺเคน นิพฺพตฺตํ ผลํ อริยสาวกสฺส กาเลน กาลํ สมาปชฺชิตพฺพตาย นิสฺสยภาวโต ‘‘ภูมี’’ติ วุจฺจติ, ตโตเยว อริยา จิรตรํ ติฏฺฐนฺติ. สมุจฺเฉทวิเวกวเสนาติ เอตฺถ อปายคมนียานํ อจฺจนฺตสมุจฺเฉโท อิตเรสญฺจ วิชฺชุโตภาเสน วิย ตมสฺส สมุจฺเฉโท ทฏฺฐพฺโพ. โลกิยชฺฌานมฺปิ ปุถุชฺชนสฺส อริยสฺส จ อกตาธิการสฺส น วินา ปฏิปทาย อิชฺฌติ, กตาธิการสฺส ปน อริยสฺส มคฺเคเนว สมิชฺฌนโต วิปากานํ วิย กุสเลน ตถา สมิทฺธสฺส อริยมคฺเคน สทิสตาย อภาวโต อตพฺพิปากตฺตา จ น มคฺคปฏิปทา ตสฺส ฌานสฺส ปฏิปทาติ สกฺกา วตฺตุนฺติ ตตฺถ ตถา ครุํ กตฺวา ปฏิปทาหิ เอว เทสนา น กตา, ยถาวุตฺตชฺฌานสงฺคหตฺถํ สุทฺธิกเทสนาปิ กตา.

ກຸ່ມຈິດແລະເຈຕະສິກ ເພິ່ນກ່າວວ່າ «ຜົນ», ຜົນນັ້ນຍ່ອມເປັນທີ່ອາໄສແກ່ສຳປະຍຸດຕະທຳທັງຫຼາຍ ທີ່ເປັນສ່ວນປະກອບຂອງຕົນ ເຊິ່ງກັນແລະກັນ. ຫຼືປັນຍາທີ່ປະກອບດ້ວຍຜົນ ຊື່ວ່າ ຜົນ, ຫຼືອົງມີສຳມາທິຖິເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ຜົນ. ຄຳວ່າ «Lokuttarabhāve» ໄດ້ແກ່ ໃນຄວາມເປັນທຳມະຊາດທີ່ຂ້າມພົ້ນໂລກແລ້ວ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ເພິ່ນສົງເຄາະເອົາຜົນແລະພຣະນິພານ. ໃນຜົນແລະພຣະນິພານນັ້ນ ຜົນໃດຍ່ອມມີ ຜົນນັ້ນເພິ່ນກ່າວວ່າ «ພູມ». ຫຼືປຽບເໝືອນກາມະພົບເປັນຕົ້ນ ທີ່ເກີດຈາກກຳ ເພິ່ນກ່າວວ່າ «ພູມ» ເພາະເປັນທີ່ອາໄສຂອງບຸກຄົນຜູ້ປະກອບດ້ວຍພົບນັ້ນ, ຢ່າງໃດກໍດີ ຜົນທີ່ເກີດຈາກມັກ ເພິ່ນກ່າວວ່າ «ພູມ» ເພາະເປັນທີ່ອາໄສ ເພາະຄວາມທີ່ພຣະອະລິຍະສາວົກພຶງເຂົ້າສະມາບັດໄດ້ຕາມເວລາ, ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ພຣະອະລິຍະທັງຫຼາຍຈຶ່ງຕັ້ງຢູ່ໄດ້ດົນນານ (ຕະຫຼອດອາຍຸ). ໃນຄຳວ່າ «ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະມຸດເສທະວິເວກ» ນີ້ ພຶງຊາບການຕັດຂາດຢ່າງສິ້ນເຊີງແຫ່ງອະກຸສົນທຳທີ່ນຳໄປສູ່ອະບາຍ ແລະການຕັດຂາດແຫ່ງອະກຸສົນທຳທີ່ເຫຼືອ ປຽບເໝືອນແສງຟ້າແມບຕັດຄວາມມືດ. ເຖິງແມ່ນໂລກີຍະຊານ ຂອງປຸຖຸຊົນ ແລະຂອງພຣະອະລິຍະຜູ້ບໍ່ມີອະທິການອັນເຮັດໄວ້ແລ້ວ ກໍຍ່ອມບໍ່ສຳເລັດຫາກປາສະຈາກປະຕິປະທາ, ແຕ່ຂອງພຣະອະລິຍະຜູ້ມີອະທິການອັນເຮັດໄວ້ແລ້ວ ຍ່ອມສຳເລັດດ້ວຍມັກນັ້ນເອງ ປຽບເໝືອນຄວາມສຳເລັດແຫ່ງວິບາກທັງຫຼາຍເພາະກຸສົນ, ເພາະຄວາມທີ່ຊານທີ່ສຳເລັດຢ່າງນັ້ນ ບໍ່ມີຄວາມສະեໝີດ້ວຍອະລິຍະມັກ ແລະເພາະບໍ່ແມ່ນວິບາກຂອງມັກນັ້ນ ມັກຄະປະຕິປະທາຈຶ່ງບໍ່ອາດກ່າວໄດ້ວ່າເປັນປະຕິປະທາແຫ່ງຊານນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ເພິ່ນຈຶ່ງບໍ່ສະແດງທຳດ້ວຍປະຕິປະທາທັງຫຼາຍໂດຍເຮັດຄວາມເອົາໃຈໃສ່ໃນຊານນັ້ນຢ່າງນັ້ນ, ແຕ່ເພິ່ນສະແດງສຸດທິກະເທດສະໜາໄວ້ ເພື່ອສົງເຄາະເອົາຊານທີ່ສຳເລັດດ້ວຍມັກຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ.

อิธ ปน กสฺสจิ วินา ปฏิปทาย อสิทฺธิโต ครุํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ทุกฺขปฏิปท’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. โย โกจิ วาโรติ สกึ ทฺวิกฺขตฺตุํ ติกฺขตฺตุํ จตุกฺขตฺตุํ อเนกกฺขตฺตุนฺติ เอวมาทีสุ วิกฺขมฺภนวาเรสุ โย โกจิ. สกึ ทฺวิกฺขตฺตุญฺจ วิกฺขมฺภนวารา สุขา ปฏิปทา เอว, น จ ตโต อุทฺธํ สุขา ปฏิปทา [Pg.112] โหตีติ ติกฺขตฺตุํ วิกฺขมฺภนวารํ ทุกฺขา ปฏิปทาติ โรเจสุํ อฏฺฐกถาจริยา. ตสฺมึ ตถาโรจิเต ตโต ปเรสุ จตุกฺขตฺตุํ วิกฺขมฺภนวาราทีสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ. รูปารูปานํ ลกฺขณาทีหิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา คหณํ รูปารูปปริคฺคโห, นามรูปมตฺตเมตํ, น อญฺโญ โกจิ สตฺตาทิโกติ ววตฺถาปนํ นามรูปววตฺถาปนํ. ปริคฺคหิตรูปารูปสฺส มคฺคปาตุภาวทนฺธตา จ นามรูปววตฺถาปนาทีนํ กิจฺฉสิทฺธิโต สิยาติ น รูปารูปปริคฺคหกิจฺฉตาย เอว ทุกฺขปฏิปทตา วตฺตพฺพาติ เจ? ตํ น, นามรูปววตฺถาปนาทีนํ ปจฺจนีกกิเลสมนฺทตาย สุขสิทฺธิยมฺปิ ตถาสิทฺธวิปสฺสนาสหคตานํ อินฺทฺริยานํ มนฺทตาย มคฺคปาตุภาวทนฺธภาวโต.

ແຕ່ໃນໂລກຸດຕະຣະເທດສະໜານີ້ ເພາະຄວາມບໍ່ສຳເລັດແກ່ໃຜໆ ຫາກປາສະຈາກປະຕິປະທາ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕັດຄຳມີອາທິວ່າ «dukkhapaṭipadaṃ» (ປະຕິປະທາທີ່ລຳບາກ) ເພື່ອສະແດງໂດຍເຮັດຄວາມເອົາໃຈໃສ່. ຄຳວ່າ «Yo koci vāro» (ວານໃດວານໜຶ່ງ) ໄດ້ແກ່ ວານໃດວານໜຶ່ງໃນວານແຫ່ງການຂົ່ມກິເລດທັງຫຼາຍ ມີການຂົ່ມເທື່ອໜຶ່ງ, ສອງເທື່ອ, ສາມເທື່ອ, ສີ່ເທື່ອ, ຫຼາຍເທື່ອ ເປັນຕົ້ນ. ວານແຫ່ງການຂົ່ມເທື່ອໜຶ່ງແລະສອງເທື່ອ ເປັນສຸຂາປະຕິປະທາແທ້ໆ, ແລະເໜືອກວ່ານັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີສຸຂາປະຕິປະທາ, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານທັງຫຼາຍຈຶ່ງພໍໃຈວ່າ ວານແຫ່ງການຂົ່ມສາມເທື່ອ ເປັນທຸກຂາປະຕິປະທາ. ເມື່ອພຣະອັດຖະກະຖາຈານພໍໃຈຢ່າງນັ້ນແລ້ວ ໃນວານແຫ່ງການຂົ່ມສີ່ເທື່ອເປັນຕົ້ນ ທີ່ຍິ່ງກວ່ານັ້ນ ກໍບໍ່ມີຄຳທີ່ຈະຕ້ອງກ່າວອີກ (ຄືເປັນທຸກຂາປະຕິປະທາແນ່ນອນ). ການກຳນົດຖືເອົາຮູບແລະອະຮູບດ້ວຍລັກສະນະເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ຮູປາຣູປະປະຣິກຄະຫະ (ການກຳນົດຮູບອະຮູບ). ການກຳນົດວ່າ «ນີ້ເປັນພຽງນາມແລະຮູບເທົ່ານັ້ນ, ສັດເປັນຕົ້ນອື່ນໃດບໍ່ມີ» ຊື່ວ່າ ນາມະຣູປະວະວັດຖານະ (ການກຳນົດນາມຮູບ). ຫາກມີຄຳຖາມວ່າ: ຄວາມຊັກຊ້າແຫ່ງການປາກົດຂອງມັກ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ກຳນົດຮູບແລະອະຮູບແລ້ວ ພຶງມີເພາະຄວາມສຳເລັດໄດ້ໂດຍຍາກແຫ່ງນາມະຣູປະວະວັດຖານະເປັນຕົ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ບໍ່ພຶງກ່າວຄວາມເປັນທຸກຂາປະຕິປະທາ ເພາະຄວາມຍາກແຫ່ງການກຳນົດຮູບແລະອະຮູບເທົ່ານັ້ນບໍ? ຕອບວ່າ: ຄຳຄັດຄ້ານນັ້ນບໍ່ຖືກຕ້ອງ, ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນໃນເວລາທີ່ສຳເລັດໄດ້ໂດຍງ່າຍ ເພາະຄວາມເບົາບາງແຫ່ງກິເລດທີ່ເປັນປະຕິປັກແກ່ນາມະຣູປະວະວັດຖານະເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ເພາະຄວາມອ່ອນແອແຫ່ງອິນຊີທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຮ່ວມກັບວິປັດສະນາທີ່ສຳເລັດຢ່າງນັ້ນ ຄວາມຊັກຊ້າແຫ່ງການປາກົດຂອງມັກກໍຍ່ອມມີ.

รูปารูปํ ปริคฺคเหตฺวาติ อกิจฺเฉนปิ ปริคฺคเหตฺวา. กิจฺเฉน ปริคฺคหิเต วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. เอวํ เสเสสุปิ. อิมํ วารํ โรเจสุนฺติ กลาปสมฺมสนาวสาเน อุทยพฺพยานุปสฺสนาย วตฺตมานาย อุปฺปนฺนสฺส วิปสฺสนุปกฺกิเลสสฺส ติกฺขตฺตุํ วิกฺขมฺภเนน กิจฺฉตาวารํ ทุกฺขา ปฏิปทาติ โรเจสุํ เอตทนฺตตฺตา ปฏิปทาย. เอตสฺส อกิจฺฉตฺเตปิ ปุริมานํ กิจฺฉตฺเต ทุกฺขปฏิปทตา วุตฺตนยาวาติ น ปฏิสิทฺธาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยถาวุตฺตํ วา สพฺพํ รูปารูปปริคฺคหาทิกิจฺฉตํ ติกฺขตฺตุํ วิกฺขมฺภนวารตาวเสน ‘‘อิมํ วาร’’นฺติ อาห. ยสฺส ปน สพฺพตฺถ อกิจฺฉตา, ตสฺส สุขา ปฏิปทา เวทิตพฺพา.

ຄຳວ່າ «Rūpārūpaṃ pariggahetvā» ໄດ້ແກ່ ເຖິງແມ່ນກຳນົດໄດ້ໂດຍບໍ່ລຳບາກ. ເມື່ອກຳນົດໄດ້ໂດຍລຳບາກ ກໍບໍ່ມີຄຳທີ່ຈະຕ້ອງກ່າວອີກ. ໃນຊານທີ່ເຫຼືອກໍຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ «Imaṃ vāraṃ rocesuṃ» (ພໍໃຈໃນວານນີ້) ໄດ້ແກ່ ໃນຕອນທ້າຍແຫ່ງກະລາປະສຳມະສະນະຊານ ເມື່ອອຸທະຍັບພະຍານຸປັດສະນາຊານເປັນໄປຢູ່ ວິປັດສະນູປະກິເລດເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານທັງຫຼາຍຈຶ່ງພໍໃຈວ່າ ວານທີ່ລຳບາກເພາະການຂົ່ມສາມເທື່ອ ເປັນທຸກຂາປະຕິປະທາ ເພາະປະຕິປະທາມີການຂົ່ມວິປັດສະນູປະກິເລດນີ້ເປັນທີ່ສຸດ. ເຖິງແມ່ນໃນເວລາທີ່ການຂົ່ມວິປັດສະນູປະກິເລດນີ້ບໍ່ລຳບາກ ແຕ່ເມື່ອການກຳນົດຮູບອະຮູບໃນກ່ອນລຳບາກ ຄວາມເປັນທຸກຂາປະຕິປະທາກໍມີຕາມນັຍທີ່g່າວແລ້ວ ພຶງຊາບວ່າບໍ່ໄດ້ຫ້າມໄວ້. ຫຼືເພິ່ນກ່າວຄຳວ່າ «Imaṃ vāraṃ» (ວານນີ້) ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນວານທີ່ຂົ່ມສາມເທື່ອ ເຊິ່ງຄວາມລຳບາກທັງປວງມີການກຳນົດຮູບອະຮູບເປັນຕົ້ນຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ. ແຕ່ບຸກຄົນໃດມີຄວາມບໍ່ລຳບາກໃນທຸກບ່ອນ ປະຕິປະທາຂອງບຸກຄົນນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າເປັນສຸຂາປະຕິປະທາ.

มุสาวาทาทีนํ วิสํวาทนาทิกิจฺจตาย ลูขานํ อปริคฺคาหกานํ ปฏิปกฺขภาวโต ปริคฺคาหกสภาวา สมฺมาวาจา. สา สินิทฺธภาวโต สมฺปยุตฺตธมฺเม ปริคฺคณฺหาติ สมฺมาวาจาปจฺจยสุภาสิตโสตารญฺจ ชนํ. กายิกกิริยากิจฺจํ กตฺตพฺพํ สมุฏฺฐาเปติ, สยญฺจ สมุฏฺฐหนํ ฆฏนํ โหตีติ สมฺมากมฺมนฺตสงฺขาตา วิรติปิ สมุฏฺฐานสภาวาติ วุตฺตา. สมฺปยุตฺตธมฺมานํ วา อุกฺขิปนํ สมุฏฺฐหนํ กายิกกิริยาย ภารุกฺขิปนํ วิย, ชีวมานสฺส สตฺตสฺส, สมฺปยุตฺตธมฺมานํ วา สุทฺธิ โวทานํ อาชีวสฺเสว วา ชีวิตินฺทฺริยวุตฺติยา.

ສຳມາເວຈາ ມີສະພາວະສົງເຄາະ ເພາະເປັນປະຕິປັກແກ່ມຸສາວາດເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນທຳມະຊາດຫຍາບຊ້າ ບໍ່ສົງເຄາະ ເພາະມີກິດມີການລໍ້ລວງຄົນອື່ນເປັນຕົ້ນ. ສຳມາເວຈານັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນທຳມະຊາດອ່ອນໂຍນ ຍ່ອມສົງເຄາະສຳປະຍຸດຕະທຳທັງຫຼາຍ ແລະສົງເຄາະຊົນຜູ້ຟັງຄຳສຸພາສິດທີ່ມີສຳມາເວຈາເປັນປັດໄຈ. ຍ່ອມໃຫ້ຕັ້ງຂຶ້ນເຊິ່ງກິດຄືກາຍະກຳທີ່ຄວນເຮັດ, ແລະເພາະຄວາມທີ່ຕົນເອງເປັນການຕັ້ງຂຶ້ນແລະການປະກອບ ວິຣັດທີ່ຊື່ວ່າ ສຳມາກຳມັນຕະ ຈຶ່ງເພິ່ນກ່າວວ່າມີສະພາວະຕັ້ງຂຶ້ນ. ຫຼືການຍົກຂຶ້ນ ການຕັ້ງຂຶ້ນແຫ່ງສຳປະຍຸດຕະທຳທັງຫຼາຍ ດ້ວຍກາຍະກຳ ປຽບເໝືອນການຍົກຫາບ, ຂອງສັດຜູ້ມີຊີວິດຢູ່, ຫຼືຄວາມບໍລິສຸດແຫ່ງສຳປະຍຸດຕະທຳທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ ໂວດານະ, ຫຼືຄວາມບໍລິສຸດແຫ່ງອາຊີວະນັ້ນເອງ ເພື່ອຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຊີວິຕິນຊີ.

๒๘๓. มคฺคสนฺนิสฺสิตนฺติ ปรมตฺถมคฺคสภาวตฺตา มคฺคาวยวภาเวน สมุทายสนฺนิสฺสิตนฺติ อตฺโถ.

໒໘໓. ຄຳວ່າ «Maggasannissitaṃ» ມີອັດວ່າ ເປັນທຳມະຊາດອາໄສກຸ່ມ (ໝູ່ທຳ) ໂດຍຄວາມເປັນສ່ວນປະກອບຂອງມັກ ເພາະຄວາມເປັນສະພາວະແຫ່ງປໍຣະມັດຖະມັກ.

๒๘๕. ปติฏฺฐานํ กิเลสวเสน, อายูหนํ อภิสงฺขารวเสน. ตณฺหาวเสน วา ปติฏฺฐานํ, ทิฏฺฐิวเสน อายูหนํ. โพธีติ ยา อยํ ธมฺมสามคฺคี วุจฺจตีติ โยเชตพฺพา. เสนงฺครถงฺคาทโย วิยาติ เอเตน [Pg.113] ปุคฺคลปญฺญตฺติยา อวิชฺชมานปญฺญตฺติภาวํ ทสฺเสติ. องฺค-สทฺโท การณตฺโถปิ โหตีติ จตุสจฺจโพธาย สํวตฺตนฺตีติ โพชฺฌงฺคา. พุชฺฌนฺตีติ โพธิโย, โพธิโย เอว องฺคาติ ‘‘อนุพุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคา’’ติ วุตฺตํ. วิปสฺสนาทีนํ การณานํ พุชฺฌิตพฺพานญฺจ สจฺจานํ อนุรูปํ ปจฺจกฺขภาเวน ปฏิมุขํ อวิปรีตตาย สมฺมา จ พุชฺฌนฺตีติ เอวมตฺถวิเสสทีปเกหิ อุปสคฺเคหิ ‘‘อนุพุชฺฌนฺตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. โพธิ-สทฺโท หิ สพฺพวิเสสยุตฺตํ พุชฺฌนํ สามญฺเญน สงฺคณฺหาตีติ.

໒໘໕. ການຕັ້ງຢູ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກິເລດ, ການສັ່ງສົມ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະພິສັງຂານ. ຫຼືການຕັ້ງຢູ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາ, ການສັ່ງສົມ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທິຖິ. ຄຳວ່າ «Bodhi» ພຶງປະກອບວ່າ ຄວາມພ້ອມພຽງແຫ່ງທຳມະໃດນີ້ ເພิ່ນກ່າວວ່າ ໂພທິ. ດ້ວຍຄຳວ່າ «ປຽບເໝືອນອົງຄະແຫ່ງເສນາ ແລະອົງຄະແຫ່ງລົດເປັນຕົ້ນ» ນີ້ ເພິ່ນສະແດງຄວາມເປັນອະວິຊະມານະບັນຍັດ (ບັນຍັດສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່ຈິງ) ຂອງປຸກຄະລະບັນຍັດ. ເພາະສັບວ່າ «ອົງຄະ» ມີອັດວ່າ ເຫດ ນຳ, ທຳມະເຫຼົ່າໃດຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອຄວາມຕັດສະຮູ້ສັດຈະ 4 ເພາະສະນັ້ນ ທຳມະເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າ ໂພດຊົງ. ທຳມະເຫຼົ່າໃດຍ່ອມຮູ້ ເພາະສະນັ້ນ ທຳມະເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າ ໂພທິ, ໂພທິນັ້ນເອງເປັນອົງຄະ (ເຫດ) ເພາະສະນັ້ນ ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວວ່າ «Anubujjhantīti bojjhaṅgā». ດ້ວຍອຸປະສັກທັງຫຼາຍທີ່ສະແດງອັດພิເສດ ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ «Anubujjhanti» ເພາະອັດວ່າຍ່ອມຮູ້ໂດຍສົມຄວນ, ໂດຍຄວາມເປັນປະຈັກ, ໂດຍຄວາມເປັນໄປສະເພາະໜ້າ, ໂດຍຄວາມບໍ່ຜິດພາດ ແລະໂດຍດີ ແກ່ເຫດທັງຫຼາຍມີວິປັດສະນາເປັນຕົ້ນ ແລະແກ່ສັດຈະ 4 ທີ່ພຶງຮູ້. ເພາະວ່າ ສັບວ່າ «ໂພທິ» ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາການຮູ້ ທີ່ປະກອບດ້ວຍອັດພິເສດທັງປວງ ໂດຍທົ່ວໄປ.

๒๙๙. ติณฺณนฺติ ราคาทีนํ. กโรติ นาม กึ ทุจฺจริตานิ อนุวตฺตมานานิ.

໒໙໙. ຄຳວ່າ «Tiṇṇannaṃ» ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງກິເລດສາມມີຣາຄະເປັນຕົ້ນ. ຖາມວ່າ ຍ່ອມເຮັດຫຍັງ? ຕອບວ່າ ຍ່ອມເຮັດທຸຈະຣິດທັງຫຼາຍທີ່ຕິດຕາມມາ.

๓๐๑. ปาณาติปาตาทินิปฺผาทิตปจฺจยานํ นิจฺจเสวนํ ธุวปฏิเสวนํ. สกิจฺจโกติ วิสุํ อตฺตโน กิจฺจวา. น โหตีติ อตฺถนฺตรภาวํ ปฏิกฺขิปติ. ปจฺจยปฏิเสวนสามนฺตชปฺปนอิริยาปถปฺปวตฺตนานิ ปาปิจฺฉตานิพฺพตฺตานิ ตีณิ กุหนวตฺถูนีติ.

໓໐໑. ການເສບສະເພາະເປັນນິດ ເຊິ່ງປັດໄຈທັງຫຼາຍທີ່ໃຫ້ສຳເລັດແລ້ວດ້ວຍປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ທຸວະປະຕິເສວະນະ (ການເສບເປັນນິດ). ຄຳວ່າ «Sakiccako» ໄດ້ແກ່ ມີກິດຂອງຕົນຕ່າງຫາກ. ດ້ວຍຄຳວ່າ «ບໍ່ມີ» ເພິ່ນຍ່ອມປະຕິເສດຄວາມເປັນອັດອື່ນ (ຄືປະຕິເສດວ່າບໍ່ມີສຳມາອາຊີວະຕ່າງຫາກຈາກສຳມາເວຈາແລະສຳມາກຳມັນຕະ). ການເສບປັດໄຈ, ການເວົ້າລຽບຄຽງ ແລະການໃຫ້ເປັນໄປແຫ່ງອິຣິຍາບົດ ທີ່ເກີດຈາກຄວາມປາດຖະໜາອັນຊົ່ວຊ້າ ທັງສາມນີ້ ເປັນກຸຫານະວັດຖຸ (ວັດຖຸແຫ່ງການຫຼອກລວງ).

๓๔๓. วุฏฺฐานคามินีวิปสฺสนา สงฺขารุเปกฺขา สานุโลมา, สา สุญฺญโต ปสฺสนฺตี ‘‘สุญฺญตา’’ติ วุจฺจติ, ทุกฺขโต ปสฺสนฺตี ตณฺหาปณิธิโสสนโต ‘‘อปฺปณิหิต’’นฺติ. สา อาคมนียฏฺฐาเน มคฺคาธิคมตฺถํ อาคมนปฏิปทาฐาเน ฐตฺวา สุญฺญตาปฺปณิหิตนฺติ นามํ เทติ. อาคมนโต นาเม ลทฺเธ สคุณโต อารมฺมณโต จ นามํ สิทฺธเมว โหติ, น ปน สคุณารมฺมเณหิ นามลาเภ สพฺพตฺถ อาคมนโต นามํ สิทฺธํ โหตีติ ปริปุณฺณนามสิทฺธิเหตุตฺตา สคุณารมฺมเณหิ สพฺเพสมฺปิ นามตฺตยโยโค, น อาคมนโตติ ววตฺถานกรตฺตา จ นิปฺปริยายเทสนาย อาคมนโตว อิธ นามํ ลภติ, น อิตเรหีติ วุตฺตํ.

໓໔໓. ວຸຕຖານະຄາມິນີວິປັດສະນາ (ວິປັດສະນາອັນເປັນທາງອອກ) ຄື ສັງຂາຣຸເປກຂາຢານ ທີ່ເປັນໄປພ້ອມກັບອນຸໂລມຢານ, ວິປັດສະນານັ້ນ ເມື່ອພິຈາລະນາເຫັນໂດຍຄວາມເປັນຂອງວ່າງ (ຈາກຕົວຕົນ) ຈຶ່ງຊື່ວ່າ “ສຸຍຍະຕະ”, ເມື່ອພິຈາລະນາເຫັນໂດຍຄວາມເປັນທຸກ ເພາະເຮັດໃຫ້ຕັນຫາອັນເປັນຄວາມປາດຖະໜາເຫືອດແຫ້ງໄປ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ “ອັບປະນິຫິຕະ”. ວິປັດສະນານັ້ນ ຕັ້ງຢູ່ໃນຖານະເປັນທາງມາ ເພື່ອບັນລຸມັກ ໃນຖານະເປັນຂໍ້ປະຕິບັດໃຫ້ເຖິງມັກ ຈຶ່ງໃຫ້ຊື່ (ແກ່ມັກ) ວ່າ “ສຸຍຍະຕະ” ແລະ “ອັບປະນິຫິຕະ”. ເມື່ອໄດ້ຊື່ໂດຍທາງມາແລ້ວ ຊື່ໂດຍຄຸນຂອງຕົນເອງ ແລະໂດຍອາລົມ (ຄືນິບພານ) ກໍຍ່ອມເປັນອັນສໍາເລັດໄດ້ເອງ, ແຕ່ເມື່ອໄດ້ຊື່ໂດຍຄຸນຂອງຕົນເອງແລະໂດຍອາລົມແລ້ວ ຊື່ໂດຍທາງມານັ້ນຈະສໍາເລັດໃນມັກທັງປວງກໍຫາບໍ່ໄດ້, ເພາະເຫດນັ້ນ ເພື່ອຄວາມສໍາເລັດແຫ່ງຊື່ທີ່ສົມບູນ ມັກທັງປວງຈຶ່ງປະກອບດ້ວຍຊື່ທັງສາມໂດຍຄຸນຂອງຕົນເອງແລະໂດຍອາລົມ ບໍ່ແມ່ນໂດຍທາງມາ ແລະເພາະເປັນຕົວເຮັດການກໍານົດແຍກແຍະ ໃນນິບປະຣິຍາຍະເທດສະໜາ (ພະອະພິທໍາ) ມັກໃນທີ່ນີ້ຈຶ່ງໄດ້ຊື່ໂດຍທາງມາເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນໄດ້ຊື່ໂດຍເຫດອື່ນໆ ດັ່ງນີ້ ທ່ານກ່າວໄວ້.

๓๕๐. อนิมิตฺตวิปสฺสนนฺติ อนิจฺจานุปสฺสนํ. นิมิตฺตธมฺเมสูติ สมูหาทิฆนวเสน จ สกิจฺจปริจฺเฉทตาย จ สปริคฺคเหสุ ขนฺเธสุ. อนิมิตฺตวิโมกฺโขติ อนิจฺจานุปสฺสนมาห. เอวํสมฺปทมิทนฺติ กถมิธ อุปมาสํสนฺทนํ โหติ. น หิ ฉนฺทจิตฺตานํ มคฺคสงฺขาตอธิปติภาวาภาโว วิย สทฺธินฺทฺริยาธิกสฺส อนิมิตฺตวิโมกฺขสฺส อนิมิตฺตภาวาภาโว อตฺถิ, น จ อมคฺคาธิปตีนํ มคฺคาธิปตินามทานาภาโว วิย อนิมิตฺตสฺส อนิมิตฺตนามทานาภาโวติ สกฺกา วตฺตุํ อนิมิตฺตวิโมกฺขสฺส อนนิมิตฺตตาย อภาวโต[Pg.114]. มคฺโค อธิปติ เอเตสนฺติ จ มคฺคาธิปติโนติ ยุตฺโต ตตฺถ ฉนฺทจิตฺเตหิ ตํสมฺปยุตฺตานํ มคฺคาธิปติภาวาภาโว. อิธ ปน มคฺโค อนิมิตฺตํ เอตสฺสาติ มคฺคานิมิตฺโตติ อยมตฺโถ น สมฺภวตีติ น เตน อมคฺเคน มคฺคสฺส อนิมิตฺตภาโว น ยุชฺชติ, กึ วา เอตฺถ สามญฺญํ อธิปฺเปตนฺติ. อมคฺคงฺคมคฺคนามาภาโว. ยถา สติปิ อธิปติภาเว ฉนฺทจิตฺตานํ น มคฺคาธิปตีติ มคฺคนามํ, น จ เตหิ มคฺคสฺส เตสํ อมคฺคงฺคตฺตา, ตถา สติปิ สทฺธาย อาคมนภาเวน ตสฺสา อนิมิตฺตนฺติ มคฺคนามํ, น จ ตาย มคฺคสฺส ตสฺสา อมคฺคงฺคตฺตา. เอวํ อนิมิตฺตวิปสฺสนายปิ อนิมิตฺตภาโว นิปฺปริยาเยน นตฺถีติ ทีปิโต โหติ.

໓໕໐. ຄໍາວ່າ “ອນິມິດຕະວິປັດສະນາ” ໄດ້ແກ່ ອນิຈຈານຸປັດສະນາ. ຄໍາວ່າ “ໃນນິມິດຕະທໍາທັງຫຼາຍ” ໄດ້ແກ່ ໃນຂັນທັງຫຼາຍທີ່ມີຮູບຮ່າງຕົວຕົນ ໂດຍອໍານາດແຫ່ງຄວາມເປັນກຸ່ມກ້ອນ (ຄະນະຄະນະ) ເປັນຕົ້ນ ແລະໂດຍຄວາມກໍານົດແຍກແຍະກິດຂອງຕົນ. ຄໍາວ່າ “ອນິມິດຕະວິໂມກ” ໝາຍເຖິງ ອນິຈຈານຸປັດສະນາ ທີ່ພະອົງຊົງສະແດງໄວ້ (ໃນປະຕິສັມພິທາມັກ). ຄໍາວ່າ “ຂໍ້ນີ້ສົມກັນຢ່າງນີ້” ນັ້ນ ການປຽບທຽບອຸປະມານີ້ຈະມີໄດ້ແນວໃດ? (ຍ່ອມມີບໍ່ໄດ້ເລີຍ) ເພາະວ່າ ຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງຄວາມເປັນອະທິບໍດີທີ່ຊື່ວ່າມັກ ແຫ່ງສັນທະແລະຈິດ ບໍ່ໄດ້ມີຢູ່ ເໝືອນຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງຄວາມເປັນອນິມິດຕະ ແຫ່ງອນິມິດຕະວິໂມກ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ມີສັດທິນຊີແກ່ກ້າ, ແລະບໍ່ອາດກ່າວໄດ້ວ່າ ຄວາມບໍ່ມີການໃຫ້ຊື່ວ່າອນິມິດຕະ ແຫ່ງອນິມິດຕະວິໂມກ ເໝືອນຄວາມບໍ່ມີການໃຫ້ຊື່ວ່າມັກຄາທິບໍດີ ແກ່ທໍາທີ່ບໍ່ແມ່ນມັກຄາທິບໍດີ ເພາະຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນອນິມິດຕະ ແຫ່ງອນິມິດຕະວິໂມກນັ້ນ. ວິເຄາະວ່າ “ມັກເປັນອະທິບໍດີແຫ່ງທໍາເຫຼົ່ານີ້” ຈຶ່ງຊື່ວ່າ “ມັກຄາທິບໍດີ”, ໃນຄໍາວິເຄາະນັ້ນ ຄວາມບໍ່ມີຄວາມເປັນມັກຄາທິບໍດີ ແຫ່ງທໍາທີ່ສໍາປະຍຸດດ້ວຍສັນທະແລະຈິດເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງສົມຄວນ. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ຄໍາວິເຄາະວ່າ “ມັກເປັນອນິມິດຕະແຫ່ງວິໂມກນີ້” ຈຶ່ງຊື່ວ່າ “ມັກຄານິມິດຕະ” ດັ່ງນີ້ ອັດຖະນີ້ຍ່ອມເປັນໄປບໍ່ໄດ້, ຄວາມເປັນອນິມິດຕະແຫ່ງມັກ ໂດຍວິໂມກນັ້ນອັນບໍ່ແມ່ນມັກ ຈະບໍ່ສົມຄວນກໍຫາບໍ່ໄດ້ (ຄືສົມຄວນແທ້). ຫຼືວ່າ ໃນການປຽບທຽບນີ້ ປະສົງເອົາຄວາມຄ້າຍຄືກັນແນວໃດ? ຄືຄວາມບໍ່ມີຊື່ວ່າມັກ ແຫ່ງທໍາທີ່ບໍ່ແມ່ນອົງມັກ. ເໝືອນດັ່ງວ່າ ເຖິງແມ່ນຈະມີຄວາມເປັນອະທິບໍດີ ແຕ່ສັນທະແລະຈິດກໍບໍ່ໄດ້ຊື່ວ່າມັກຄາທິບໍດີ (ຄືບໍ່ໄດ້ຊື່ວ່າມັກ) ແລະມັກກໍບໍ່ໄດ້ຊື່ວ່າມັກເພາະສັນທະແລະຈິດເຫຼົ່ານັ້ນ ເພາະທໍາເຫຼົ່ານັ້ນບໍ່ແມ່ນອົງມັກ, ໃນທໍານອງດຽວກັນ ເຖິງແມ່ນສັດທາຈະມີຄວາມເປັນທາງມາ (ແຫ່ງມັກ) ແຕ່ສັດທານັ້ນກໍບໍ່ໄດ້ຊື່ວ່າມັກຄືອນິມິດຕະ ແລະມັກກໍບໍ່ໄດ້ຊື່ວ່າມັກເພາະສັດທານັ້ນ ເພາະສັດທານັ້ນບໍ່ແມ່ນອົງມັກ. ດ້ວຍເຫດນີ້ ຄວາມເປັນອນິມິດຕະ ແຫ່ງອນິມິດຕະວິປັດສະນາ ໂດຍນິບປະຣິຍາຍ (ໂດຍກົງ) ຈຶ່ງບໍ່ມີ ດັ່ງນີ້ ທ່ານສະແດງໄວ້.

นนุ จ อิธ ฌานํ สุญฺญตาทินาเมน วุตฺตํ, น มคฺโคติ เจ? น, มคฺคสมฺปโยคโต ฌานสฺส สุญฺญตาทินามกตฺตา. สุตฺตนฺตปริยาเยน สคุณารมฺมเณหิ อิธ อภิธมฺเมปิ นามํ ลภตีติ อาหํสุ. ตสฺมา ปฏิกฺขิตฺตา ‘‘น ปน ลภนฺตี’’ติ. กึ การณา? อภิธมฺเม สรสํ อนามสิตฺวา ปจฺจนีกโตว นามลาภาติ อธิปฺปาโย. โย หิ สคุณารมฺมเณหิ นามลาโภ, โส สรสปฺปธาโน โหติ. สรเสเนว จ นามลาเภ สพฺพมคฺคานํ สุญฺญตาทิภาโวติ ววตฺถานํ น สิยา. ตสฺมา อภิธมฺเม สติปิ ทฺวีหิ นามลาเภ ปจฺจนีกโต นามววตฺถานกรํ คหิตนฺติ สคุณารมฺมเณหิ สุญฺญตาปฺปณิหิตมคฺคา นามํ น ลภนฺตีติ อาห. อถ วา น ปน ลภนฺตีติ อญฺญนิรเปกฺเขหิ สคุณารมฺมเณหิ น ลภนฺติ. กึ การณา? อภิธมฺเม สรสปจฺจนีเกหิ สหิเตหิ นามลาภาติ อตฺโถ. ปจฺจนีกญฺหิ ววตฺถานกรํ อนเปกฺขิตฺวา เกวลสฺส สรสสฺส นามเหตุภาโว อภิธมฺเม นตฺถิ อววตฺถานาปตฺติโต. ตสฺมา อตฺตาภินิเวสปณิธิปฏิปกฺขวิปสฺสนานุโลมา มคฺคา สติปิ สรสนฺตเร ปจฺจนีกสหิเตน สรเสน นามํ ลภนฺติ. อนิมิตฺตมคฺคสฺส ปน วิปสฺสนา นิมิตฺตปฏิปกฺขา น โหติ สยํ นิมิตฺตคฺคหณโต นิมิตฺตคฺคหณานิวารณาติ ตทนุโลมมคฺโคปิ น นิมิตฺตสฺส ปฏิปกฺโข. ยทิ สิยา, นิมิตฺตคตวิปสฺสนายปิ ปฏิปกฺโข สิยาติ. ตสฺมา วิชฺชมาโนปิ สรโส ววตฺถานกรปจฺจนีกาภาวา อภิธมฺเม อนิมิตฺตนฺติ นามทายโก น คหิโต. อนิจฺจานุปสฺสนานุโลโม ปน มคฺโค สุทฺธิกปฏิปทานเยเยว สงฺคหิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา เอว จ โส นโย วุตฺโตติ. เอวนฺติ ยํ [Pg.115] วกฺขติ ‘‘อนิจฺจโต วุฏฺฐหนฺตสฺส มคฺโค อนิมิตฺโต โหตี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๓๕๐), เอวํ อาหริตฺวา อฏฺฐกถาจริเยหิ โส อนิมิตฺตมคฺโค ทีปิโตติ อตฺโถ.

ຖ້າຖາມວ່າ: ໃນທີ່ນີ້ ພະອົງຊົງສະແດງຊານດ້ວຍຊື່ມີສຸຍຍະຕະເປັນຕົ້ນ ບໍ່ແມ່ນສະແດງມັກ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຕອບວ່າ: ບໍ່ຄວນຖາມເຊັ່ນນັ້ນ ເພາະຊານມີຊື່ວ່າສຸຍຍະຕະເປັນຕົ້ນ ເພາະປະກອບກັບມັກ. ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ ເຖິງແມ່ນໃນພະອະພິທໍານີ້ ມັກກໍຍ່ອມໄດ້ຊື່ໂດຍຄຸນຂອງຕົນແລະໂດຍອາລົມ ຕາມໄນແຫ່ງພະສູດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຄໍາກ່າວນັ້ນຈຶ່ງຖືກປະຕິເສດ (ໃນອັດຖະກະຖາ) ວ່າ “ແຕ່ (ມັກທັງຫຼາຍ) ຫາໄດ້ຊື່ (ໂດຍຄຸນຂອງຕົນແລະໂດຍອາລົມ) ບໍ່”. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະໃນພະອະພິທໍາ ມັກໄດ້ຊື່ໂດຍຄວາມເປັນປັດຈະນີກ (ປະຕິປັກ) ເທົ່ານັ້ນ ໂດຍບໍ່ໄດ້ຄໍານຶງເຖິງສະຣະສະ (ສະພາວະຂອງຕົນ) ນີ້ຄືຄວາມປະສົງຂອງພະອັດຖະກະຖາຈານ. ເພາະວ່າ ການໄດ້ຊື່ໂດຍຄຸນຂອງຕົນແລະໂດຍອາລົມໃດ ການໄດ້ຊື່ນັ້ນຍ່ອມມີສະຣະສະເປັນປະທານ, ແລະເມື່ອໄດ້ຊື່ໂດຍສະຣະສະເທົ່ານັ້ນ ການກໍານົດແຍກແຍະວ່າ ມັກທັງປວງມີຄວາມເປັນສຸຍຍະຕະເປັນຕົ້ນ ກໍຈະມີບໍ່ໄດ້. ເພາະເຫດນັ້ນ ໃນພະອະພິທໍາ ເຖິງແມ່ນຈະມີການໄດ້ຊື່ໂດຍເຫດທັງສອງ (ຄືສະຣະສະແລະປັດຈະນີກ) ແຕ່ທ່ານກໍຖືເອົາຊື່ທີ່ເຮັດການກໍານົດແຍກແຍະໂດຍປັດຈະນີກ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ມັກທີ່ເປັນສຸຍຍະຕະແລະອັບປະນິຫິຕະ ຍ່ອມບໍ່ໄດ້ຊື່ໂດຍຄຸນຂອງຕົນແລະໂດຍອາລົມ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄໍາວ່າ “ຫາໄດ້ຊື່ບໍ່” ນັ້ນ ໝາຍເຖິງ ບໍ່ໄດ້ຊື່ໂດຍຄຸນຂອງຕົນແລະໂດຍອາລົມ ທີ່ບໍ່ຕ້ອງອາໄສເຫດອື່ນ (ຄືປັດຈະນີກ). ເພາະເຫດໃດ? ເພາະໃນພະອະພິທໍາ ການໄດ້ຊື່ຍ່ອມມີໄດ້ ເພາະສະຣະສະແລະປັດຈະນີກຮ່ວມກັນ ນີ້ຄືອັດຖະ. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນເຫດແຫ່ງຊື່ຂອງສະຣະສະລ້ວນໆ ໂດຍບໍ່ອາໄສປັດຈະນີກອັນເປັນຕົວເຮັດການກໍານົດແຍກແຍະ ຍ່ອມບໍ່ມີໃນພະອະພິທໍາ ເພາະຈະເຮັດໃຫ້ບໍ່ມີການກໍານົດແຍກແຍະໄດ້. ເພາະເຫດນັ້ນ ມັກທັງຫຼາຍທີ່ຄ້ອຍຕາມວິປັດສະນາອັນເປັນປະຕິປັກຕໍ່ອັດຕາພິນιເວດ (ຄວາມຍຶດໝັ້ນໃນຕົວຕົນ) ແລະປານິທິ (ຄວາມປາດຖະໜາ) ເຖິງແມ່ນຈະມີເຫດອື່ນນອກຈາກປັດຈະນີກ ກໍຍັງໄດ້ຊື່ໂດຍສະຣະສະທີ່ຮ່ວມກັບປັດຈະນີກ. ສ່ວນວິປັດສະນາແຫ່ງອນິມິດຕະມັກ ບໍ່ໄດ້ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ນິມິດ ເພາະຕົນເອງຍັງຖືເອົານິມິດ (ຄືສັງຂານ) ຫຼືເພາະບໍ່ອາດຫ້າມການຖືເອົານິມິດໄດ້ ດັ່ງນັ້ນ ມັກທີ່ຄ້ອຍຕາມວິປັດສະນັ້ນ ກໍບໍ່ໄດ້ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ນິມິດ, ຖ້າຫາກເປັນປະຕິປັກ ກໍຄວນເປັນປະຕິປັກຕໍ່ວິປັດສະນາທີ່ເປັນໄປໃນນິມິດນັ້ນດ້ວຍ. ເພາະເຫດນັ້ນ ເຖິງແມ່ນສະຣະສະຈະມີຢູ່ ແຕ່ເພາະບໍ່ມີປັດຈະນີກອັນເປັນຕົວເຮັດການກໍານົດແຍກແຍະ ໃນພະອະພິທໍາຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຖືເອົາສະຣະສະອັນເປັນຕົວໃຫ້ຊື່ວ່າ “ອນິມິດຕະ”. ແຕ່ຄວນຊາບວ່າ ມັກທີ່ຄ້ອຍຕາມອນິຈຈານຸປັດສະນານັ້ນ ຖືກສົງເຄາະເຂົ້າໃນສຸທທິກະປະຕິປະທານັ້ນເອງ, ແລະເພາະເຫດນັ້ນເອງ ໄນນັ້ນພະອົງຈຶ່ງຊົງສະແດງໄວ້. ຄໍາວ່າ “ຢ່າງນີ້” ຄື ຂໍ້ຄວາມທີ່ພະອົງຈະຕັດຕໍ່ໄປວ່າ “ມັກຂອງບຸກຄົນຜູ້ອອກຈາກອນິຈະ ຍ່ອມເປັນອນິມິດຕະ” ດັ່ງນີ້ ພະອັດຖະກະຖາຈານທັງຫຼາຍນໍາຂໍ້ຄວາມນີ້ມາສະແດງແລ້ວ ຈຶ່ງອະທິບາຍອນິມິດຕະມັກນັ້ນ ນີ້ຄືອັດຖະ.

วุฏฺฐาน…เป… กิมารมฺมณาติ อนิจฺจาทิโต วุฏฺฐหนฺตสฺส วุฏฺฐานคามินิยา ลกฺขณารมฺมณตฺเต สติ สงฺขาเรหิ วุฏฺฐานํ น สิยา, สงฺขารารมฺมณตฺเต จ ลกฺขณปฏิเวโธติ มญฺญมาโน ปุจฺฉติ. ‘‘อนิจฺจ’’นฺติอาทินา สงฺขาเรสุ ปวตฺตมาเนน ญาเณน ลกฺขณานิปิ ปฏิวิทฺธานิ โหนฺติ ตทาการสงฺขารคหณโตติ อาห ‘‘ลกฺขณารมฺมณา’’ติ. สงฺขารารมฺมณา เอว ยถาวุตฺตาธิปฺปาเยน ‘‘ลกฺขณารมฺมณา’’ติ วุตฺตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ลกฺขณํ นามา’’ติอาทิมาห. อนิจฺจตา ทุกฺขตา อนตฺตตาติ หิ วิสุํ คยฺหมานํ ลกฺขณํ ปญฺญตฺติคติกํ ปรมตฺถโต อวิชฺชมานํ, อวิชฺชมานตฺตา เอว ปริตฺตาทิวเสน นวตฺตพฺพธมฺมภูตํ. ตสฺมา วิสุํ คเหตพฺพสฺส ลกฺขณสฺส ปรมตฺถโต อภาวา ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตา’’ติ สงฺขาเร สภาวโต สลฺลกฺเขนฺโตว ลกฺขณานิ สลฺลกฺเขติ นามาติ อาห ‘‘โย ปน อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตาติ ตีณิ ลกฺขณานิ สลฺลกฺเขตี’’ติ. ยสฺมา จ อนิจฺจนฺติอาทินา สงฺขาราว ทิสฺสมานา, ตสฺมา เต กณฺเฐ พทฺธกุณปํ วิย ปฏินิสฺสชฺชนียา โหนฺติ.

ຄໍາຖາມວ່າ “ວຸຕຖານະ... ມີຫຍັງເປັນອາລົມ?” ນັ້ນ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ອອກຈາກອນິຈະເປັນຕົ້ນ ເມື່ອວຸຕຖານະຄາມິນີວິປັດສະນາມີລັກສະນະເປັນອາລົມ ການອອກຈາກສັງຂານກໍຈະມີບໍ່ໄດ້, ແລະເມື່ອມີສັງຂານເປັນອາລົມ ການແທງຕະຫຼອດລັກສະນະກໍຈະມີບໍ່ໄດ້ ຜູ້ຖາມສໍາຄັນຢ່າງນີ້ຈຶ່ງຖາມ. ດ້ວຍຢານທີ່ເປັນໄປໃນສັງຂານທັງຫຼາຍ ໂດຍກໍານົດວ່າ “ອນິຈະ” ເປັນຕົ້ນ ລັກສະນະທັງຫຼາຍກໍເປັນອັນແທງຕະຫຼອດແລ້ວ ເພາະການຖືເອົາສັງຂານທີ່ມີອາການຢ່າງນັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ມີລັກສະນະເປັນອາລົມ”. ທ່ານສະແດງວ່າ ວິປັດສະນາທີ່ມີສັງຂານເປັນອາລົມນັ້ນເອງ ທ່ານກ່າວວ່າ “ມີລັກສະນະເປັນອາລົມ” ໂດຍຄວາມປະສົງດັ່ງກ່າວມາແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວຄໍາເປັນຕົ້ນວ່າ “ชື່ວ່າລັກສະນະ”. ເພາະວ່າ ລັກສະນະຄືຄວາມເປັນອນິຈະ ຄວາມເປັນທຸກ ຄວາມເປັນອນັດຕາ ທີ່ຖືເອົາແຍກຕ່າງຫາກນັ້ນ ຍ່ອມມີສະພາວະເໝືອນບັນຍັດ ໂດຍປໍຣະມັດແລ້ວບໍ່ມີຢູ່, ແລະເພາະບໍ່ມີຢູ່ນັ້ນເອງ ຈຶ່ງເປັນທໍາທີ່ບໍ່ຄວນກ່າວໂດຍຄວາມເປັນທໍາເລັກນ້ອຍ (ປະຣິດຕະ) ເປັນຕົ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ເພາະຄວາມບໍ່ມີໂດຍປໍຣະມັດແຫ່ງລັກສະນະທີ່ຈະຕ້ອງຖືເອົາແຍກຕ່າງຫາກ ບຸກຄົນເມື່ອກໍານົດສັງຂານໂດຍສະພາວະວ່າ “ອນິຈະ ທຸກ ອນັດຕາ” ຈຶ່ງຊື່ວ່າກໍານົດລັກສະນະທັງຫຼາຍ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ສ່ວນບຸກຄົນໃດກໍານົດລັກສະນະສາມຄື ອນິຈະ ທຸກ ອນັດຕາ”. ແລະເພາະສັງຂານທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ ທີ່ປາກົດໂດຍຄວາມເປັນອນິຈະເປັນຕົ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ສັງຂານເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງເປັນສິ່ງທີ່ຄວນສະຫຼະຖິ້ມ ເໝືອນຊາກສົບທີ່ຜູກໄວ້ທີ່ຄໍ.

โลกุตฺตรกุสลํ

ໂລກຸດຕະຣະກຸສົນ

ปกิณฺณกกถาวณฺณนา

ການພັນລະນາປົກກິນນະກະກະຖາ (ເລື່ອງເບັດເຕັດ)

ตตฺราติ โลกุตฺตรชฺฌาเน. อชฺฌตฺตญฺจาติ อุปฑฺฒคาถาย อภินิวิสิตพฺพํ วุฏฺฐาตพฺพํ วิปสฺสนาภูมึ ปญฺจธา อุทฺทิสติ. สตฺตอฏฺฐาทีนิ องฺคานิ สตฺตฏฺฐงฺคานีติ อาทิสทฺทสฺส โลโป ทฏฺฐพฺโพ. นิมิตฺตนฺติ ยโต วุฏฺฐานํ, ตานิ นิมิตฺตปวตฺตานิ นิมิตฺตวจเนเนว อุทฺทิสติ. สงฺขารุเปกฺขาญาณเมว อริยมคฺคสฺส โพชฺฌงฺคาทิวิเสสํ นิยเมติ. กสฺมา? ตโต ตโต ทุติยาทิปาทกชฺฌานโต อุปฺปนฺนสฺส สสงฺขารุเปกฺขาญาณสฺส ปาทกชฺฌานาติกฺกนฺตานํ องฺคานํ อสมาปชฺชิตุกามตาวิราคภาวนาภาวโต อิตรสฺส จ อตพฺภาวโต. เตสมฺปิ วาเทสุ…เป… วิปสฺสนาว นิยเมตีติ เวทิตพฺพา. กสฺมา? วิปสฺสนานิยเมเนว หิ ปฐมตฺเถรวาเทปิ อปาทกปฐมชฺฌานปาทกมคฺคา ปฐมชฺฌานิกาว โหนฺติ, อิตเร จ ปาทกชฺฌานวิปสฺสนานิยเมหิ ตํตํฌานิกา. เอวํ เสสวาเทสุปิ วิปสฺสนานิยโม ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ.

ຄໍາວ່າ “ໃນນັ້ນ” ໝາຍເຖິງ ໃນໂລກຸດຕະຣະຊານ. ດ້ວຍເຄິ່ງຄາຖາວ່າ “ອັດຊັດຕັນຈະ” ເປັນຕົ້ນ ທ່ານສະແດງຂັນທີ່ຄວນເຂົ້າໄປຍຶດໝັ້ນ ຂັນທີ່ຄວນອອກ ແລະພູມິຂອງວິປັດສະນາ ໂດຍ 5 ປະການ (ຄື ອັດຊັດຕະ, ພະຫິດທະ, ຮູບ, ອະຮູບ, ປັນຈະຂັນ). ອົງທັງຫຼາຍມີ 7 ແລະ 8 ເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ “ສັດຕັດຖັງຄະ” ຄວນຊາບວ່າເປັນການລຶບສັບວ່າ “ອາທິ”. ຄໍາວ່າ “ນິມິດ” ຄື ສິ່ງທີ່ເປັນທາງອອກ ທ່ານສະແດງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງນິມິດເຫຼົ່ານັ້ນ ດ້ວຍຄໍາວ່ານິມິດນັ້ນເອງ. ສັງຂາຣຸເປກຂາຢານນັ້ນເອງ ຍ່ອມກໍານົດຄວາມພິເສດມີໂພດຊົງເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງອະລິຍະມັກ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະສັງຂາຣຸເປກຂາຢານ ທີ່ເກີດຂຶ້ນຈາກປາດະກະຊານມີທຸຕິຍະຊານເປັນຕົ້ນນັ້ນໆ ມີຄວາມເປັນໄປແຫ່ງພາວະນາຄືຄວາມຄາຍກໍາໜັດແລະຄວາມບໍ່ປາດຖະໜາຈະເຂົ້າສະມາບັດ ໃນອົງຊານທີ່ກ້າວລ່ວງປາດະກະຊານແລ້ວ ແລະເພາະຢານອື່ນບໍ່ມີພາວະເຊັ່ນນັ້ນ. ຄວນຊາບວ່າ ເຖິງແມ່ນໃນວາດະຂອງພະເຖຣะເຫຼົ່ານັ້ນ... ວິປັດສະນານັ້ນເອງຍ່ອມກໍານົດ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະວ່າ ດ້ວຍການກໍານົດແຫ່ງວິປັດສະນາເທົ່ານັ້ນ ເຖິງແມ່ນໃນວາດະຂອງພະເຖຣະອົງທໍາອິດ ມັກທີ່ບໍ່ມີປາດະກະຊານ ແລະມັກທີ່ມີປະຖົມມະຊານເປັນປາດະກະ ກໍຍ່ອມເປັນປະຖົມມະຊານິກະ (ປະກອບດ້ວຍປະຖົມມະຊານ) ເທົ່ານັ້ນ ແລະມັກອື່ນໆ ກໍຍ່ອມເປັນໄປຕາມຊານນັ້ນໆ ດ້ວຍການກໍານົດແຫ່ງປາດະກະຊານແລະວິປັດສະນາ. ໃນທໍານອງດຽວກັນ ເຖິງແມ່ນໃນວາດະທີ່ເຫຼືອ ກໍຄວນປະກອບການກໍານົດແຫ່ງວິປັດສະນາ ຕາມສົມຄວນແກ່ຖານະ.

ปกิณฺณกสงฺขาเรติ [Pg.116] ปาทกชฺฌานโต อญฺญสงฺขาเร. เตน ปาทกชฺฌานสงฺขาเรสุ สมฺมสิเตสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ทสฺเสติ. ตตฺราปีติ ทุติยตฺเถรวาเทปิ. ตํตํฌานิกตา ตํตํสมฺมสิตสงฺขารวิปสฺสนานิยเมหิ โหติ. ตตฺราปิ หิ วิปสฺสนา ตํตํวิราคาวิราคภาวนาภาเวน โสมนสฺสสหคตา อุเปกฺขาสหคตา จ หุตฺวา ฌานงฺคาทินิยมํ มคฺคสฺส กโรตีติ เอวํ วิปสฺสนานิยโม วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

ຄໍາວ່າ “ປົກກິນນະກະສັງຂານ” ໝາຍເຖິງ ສັງຂານອື່ນໆ ນອກຈາກປາດະກະຊານ. ດ້ວຍຄໍາກ່າວນັ້ນ ທ່ານສະແດງວ່າ ເມື່ອພިຈາລະນາສັງຂານຄືປາດະກະຊານແລ້ວ ກໍບໍ່ມີຄໍາທີ່ຈະຕ້ອງກ່າວອີກ (ຄືຍ່ອມເປັນມັກປະກອບດ້ວຍປະຖົມມະຊານແນ່ນອນ). ຄໍາວ່າ “ໃນວາດະນັ້ນດ້ວຍ” ໝາຍເຖິງ ເຖິງແມ່ນໃນວາດະຂອງພະເຖຣະອົງທີສອງ. ຄວາມເປັນມັກປະກອບດ້ວຍຊານນັ້ນໆ ຍ່ອມມີໄດ້ ດ້ວຍການກໍານົດແຫ່ງວິປັດສະນາແລະສັງຂານທີ່ພິຈາລະນານັ້ນໆ. ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນໃນວາດະນັ້ນ ວິປັດສະນາ ເພາະມີຄວາມເປັນໄປແລະບໍ່ເປັນໄປແຫ່ງພາວະນາຄືຄວາມຄາຍກໍາໜັດນັ້ນໆ ເປັນຜູ້ເກີດຮ່ວມກັບໂສມະນັດແລະເກີດຮ່ວມກັບອຸເປກຂາ ຈຶ່ງເຮັດການກໍານົດອົງຊານເປັນຕົ້ນແກ່ມັກ ຄວນຊາບການກໍານົດແຫ່ງວິປັດສະນາ ໂດຍໄນທີ່ກ່າວມາແລ້ວຢ່າງນີ້.

ตนฺติ ตํตํฌานสทิสภวนํ. สฺวายมตฺโถ ปาทกชฺฌานสมฺมสิตชฺฌานุปนิสฺสเยหิ วินา อชฺฌาสยมตฺเตน อสิชฺฌนา อุปนิสฺสเยน วินา สงฺกปฺปมตฺเตน สกทาคามิผลาทีนํ อสิชฺฌนทีปเกน นนฺทโกวาเทน (ม. นิ. ๓.๓๙๘ อาทโย) ทีเปตพฺโพ. ตตฺถ หิ โสตาปนฺนายปิ ปริปุณฺณสงฺกปฺปภาวํ วทนฺเตน ภควตา ยสฺส ยสฺส อุปนิสฺสโย อตฺถิ, ตสฺส ตสฺเสว อชฺฌาสโย นิยามโก, นาญฺญสฺสาติ เตน เตน ปริปุณฺณสงฺกปฺปตา โหติ, น ตโต ปรํ สงฺกปฺปสพฺภาเวปิ อสิชฺฌนโตติ อยมตฺโถ ทีปิโต โหติ. เอวมิธาปิ ยสฺส ยสฺส ทุติยาทิฌานิกสฺส มคฺคสฺส ยถาวุตฺโต อุปนิสฺสโย อตฺถิ, ตสฺส ตสฺเสว อชฺฌาสโย นิยามโก, นาญฺญสฺส สติปิ ตสฺมึ อสิชฺฌนโต. อิมสฺมึ ปน วาเท ปาทกสมฺมสิตชฺฌานุปนิสฺสยสพฺภาเว อชฺฌาสโย เอกนฺเตน โหติ, ตํตํผลูปนิสฺสยสพฺภาเว ตํตํสงฺกปฺโป วิยาติ ตทภาวาภาวโต อชฺฌาสโย นิยเมตีติ วุตฺตํ.

ຄໍາວ່າ “ນັ້ນ” ໝາຍເຖິງ ຄວາມເປັນໄປຄ້າຍຄືກັບຊານນັ້ນໆ. ອັດຖະນີ້ ຄວນສະແດງໃຫ້ຈະແຈ້ງດ້ວຍນັນທະໂກວາດະສູດ ອັນເປັນຕົວສະແດງຄວາມບໍ່ສໍາເລັດແຫ່ງສະກະທາຄາມີຜົນເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຄວາມດໍາຣິພຽງຢ່າງດຽວ ໂດຍປາສະຈາກອຸປະນິດໄສ ເໝືອນຄວາມບໍ່ສໍາເລັດດ້ວຍອັດຊາໄສພຽງຢ່າງດຽວ ໂດຍປາສະຈາກອຸປະນິດໄສຄືປາດະກະຊານແລະສັມມະສິຕະຊານ. ເພາະວ່າ ໃນນັນທະໂກວາດະສູດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຊົງສະແດງຄວາມເປັນຜູ້ມີຄວາມດໍາຣິອັນເຕັມປ່ຽມ ເຖິງແມ່ນແກ່ພະໂສດາບັນ ກໍຊົງສະແດງອັດຖະນີ້ໄວ້ວ່າ ອຸປະນິດໄສມີແກ່ມັກໃດ ອັດຊາໄສກໍຍ່ອມເປັນຕົວກໍານົດແກ່ມັກນັ້ນເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນກໍານົດແກ່ມັກອື່ນ ຄວາມເປັນຜູ້ມີຄວາມດໍາຣິອັນເຕັມປ່ຽມຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍມັກນັ້ນໆ ຖ້າເກີນກວ່ານັ້ນ ເຖິງແມ່ນຈະມີຄວາມດໍາຣິ ກໍບໍ່ສໍາເລັດ ດັ່ງນີ້. ໃນທີ່ນີ້ກໍເໝືອນກັນ ອຸປະນິດໄສດັ່ງກ່າວມາແລ້ວ ມີແກ່ມັກທີ່ປະກອບດ້ວຍທຸຕິຍະຊານເປັນຕົ້ນໃດ ອັດຊາໄສກໍຍ່ອມເປັນຕົວກໍານົດແກ່ມັກນັ້ນເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນກໍານົດແກ່ມັກອື່ນ ເພາະເມື່ອມີອັດຊາໄສໃນມັກອື່ນ ກໍຍ່ອມບໍ່ສໍາເລັດ. ແຕ່ໃນວາດະນີ້ ເມື່ອມີອຸປະນິດໄສຄືປາດະກະຊານແລະສັມມະສິຕະຊານຢູ່ ອັດຊາໄສກໍຍ່ອມມີໄດ້ໂດຍສ່ວນດຽວ ເໝືອນດັ່ງຄວາມດໍາຣິນັ້ນໆ ມີໄດ້ ເມື່ອມີອຸປະນິດໄສແຫ່ງຜົນນັ້ນໆ ຢູ່ ເພາະຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງມັກນັ້ນ ເມື່ອບໍ່ມີອັດຊາໄສນັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ອັດຊາໄສຍ່ອມກໍານົດ.

ยสฺมึ ปน ปาทกชฺฌานํ นตฺถีติ จตุตฺถชฺฌานิกวชฺชานํ ปาทกานิ โลกิยชฺฌานานิ สนฺธาย วุตฺตํ. อปฺปนาปฺปตฺติ จ โอฬาริกงฺคาติกฺกมนุปนิสฺสยาภาเว ปญฺจหิ องฺเคหิ วินา น โหตีติ ‘‘โสมนสฺสสหคตมคฺโค โหตี’’ติ อาห. อุเปกฺขาสหคตมคฺโคติ เอเตน จตุตฺถชฺฌานิกตาปิ สมานา อนุสยสมุคฺฆาฏนสมตฺถสฺส น สงฺขาราวเสสตาติ ทสฺเสติ. เต จ วาทา น วิรุชฺฌนฺติ อชฺฌาสยวเสน ปญฺจมชฺฌานิกตาย ปฐมาทิชฺฌานิกตาย จ สมฺภวโตติ อธิปฺปาโย. อชฺฌาสโย จ สาตฺถโก โหติ, อญฺญถา ปาทกสมฺมสิตชฺฌาเนเหว นิยมสฺส สิทฺธตฺตา อชฺฌาสโย นิยามโก วุจฺจมาโน นิรตฺถโก สิยาติ. อิธ ปน อฏฺฐสาลินิยา นิยามเน เอกนฺติกํ วิปสฺสนาสงฺขาตํ อตฺถเมว อุทฺธริตฺวา ‘‘เตสมฺปิ วาเทสุ อยํ…เป… วิปสฺสนาว นิยเมตี’’ติ วทนฺเตน [Pg.117] ตโยเปเต วาเท วิปสฺสนาว นิยเมตีติ ทสฺสิตํ. ตํตํวาทานญฺหิ วิปสฺสนาสหิตานเมว สิทฺธิ, นาญฺญถาติ ทสฺสิตนฺติ.

ສ່ວນຄໍາວ່າ “ໃນມັກໃດ ບໍ່ມີປາດະກະຊານ” ນັ້ນ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງ ໂລກິຍະຊານທັງຫຼາຍອັນເປັນປາດະກະ ທີ່ເວັ້ນຈາກຈະຕຸດຖະຊານິກະມັກ. ແລະການບັນລຸອັບປະນາ ເມື່ອບໍ່ມີອຸປະນິດໄສຄືການກ້າວລ່ວງອົງຊານອັນຫຍາບ ຍ່ອມມີບໍ່ໄດ້ ໂດຍປາສະຈາກອົງ 5 ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ມັກທີ່ເກີດຮ່ວມກັບໂສມະນັດຍ່ອມມີ”. ດ້ວຍຄໍາວ່າ “ມັກທີ່ເກີດຮ່ວມກັບອຸເປກຂາ” ນັ້ນ ທ່ານສະແດງວ່າ ຄວາມເປັນຈະຕຸດຖະຊານິກະມັກ ເຖິງແມ່ນຈະສະເໝີກັນ ແກ່ມັກອັນສາມາດຖອນອະນຸໄສໄດ້ ແຕ່ຄວາມເປັນສັງຂານທີ່ເຫຼືອກໍຫາສະເໝີກັນບໍ່. ແລະວາດະເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍບໍ່ຂັດແຍ້ງກັນ ເພາະຄວາມເປັນປັນຈະມະຊານິກະມັກ ແລະຄວາມເປັນປະຖົມມະຊານິກະມັກເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້ໂດຍອໍານາດແຫ່ງອັດຊາໄສ ນີ້ຄືຄວາມປະສົງຂອງພະອັດຖະກະຖาຈານ. ແລະອັດຊາໄສກໍຍ່ອມມີປະໂຫຍດ ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ເມື່ອການກໍານົດສໍາເລັດໄດ້ດ້ວຍປາດະກະຊານແລະສັມມະສິຕະຊານເທົ່ານັ້ນ ອັດຊາໄສທີ່ກ່າວວ່າເປັນຕົວກໍານົດ ກໍຈະບໍ່ມີປະໂຫຍດ. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ທ່ານຜູ້ກ່າວໃນອັດຖະສາລິນີວ່າ “ເຖິງແມ່ນໃນວາດະຂອງພະເຖຣະເຫຼົ່ານັ້ນ... ວິປັດສະນັ້ນເອງຍ່ອມກໍານົດ” ໂດຍຍົກເອົາແຕ່ອັດຖະອັນແນ່ນອນຄືວິປັດສະນາໃນການກໍານົດ ໄດ້ສະແດງວ່າ ວິປັດສະນາເທົ່ານັ້ນຍ່ອມກໍານົດໃນວາດະທັງສາມເຫຼົ່ານີ້. ເພາະວ່າ ຄວາມສໍາເລັດແຫ່ງວາດະນັ້ນໆ ຍ່ອມມີໄດ້ແກ່ວາດະທີ່ປະກອບດ້ວຍວິປັດສະນາເທົ່ານັ້ນ ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນກໍບໍ່ສໍາເລັດ ດັ່ງນີ້ ທ່ານສະແດງໄວ້.

ปเวธตีติ โคตฺรภุสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกตีติ อตฺโถ. ยทิ ปญฺจมจิตฺตกฺขเณ ชวนํ ปติตํ นาม โหติ, กถํ ตทา โคตฺรภุ ตทนนฺตรญฺจ มคฺโค ชวนสฺส ปติตกฺขเณ อุปฺปชฺชตีติ? อปุพฺพสฺส ชวนนฺตรสฺส ปติตตาภาวโต. ตเทว หิ ชวนํ อเนกกฺขตฺตุํ ปวตฺตมานํ ปติตํ สิยาติ, โคตฺรภุ ปน อารมฺมณนฺตเร อุปฺปนฺนํ อปุพฺพํ ชวนํ, ตถา มคฺโค ภูมนฺตรโต จาติ. นนุ จ สตฺตมชวนเจตนาย พลวตาย อุปปชฺชเวทนียภาโว โหติ อานนฺตริยตาปีติ, ตตฺถายํ อธิปฺปาโย สิยา ‘‘ปฏิสนฺธิยา อนนฺตรปจฺจยภาวิโน วิปากสนฺตานสฺส อนนฺตรปจฺจยภาเวน อนฺติมชวนเจตนาย สุสงฺขตตฺตา สา สตฺตมชวนเจตนา อุปปชฺชเวทนียา อานนฺตริกา จ โหติ, น อปติตชวนเจตนา วิย พลวตายา’’ติ.

ຄໍາວ່າ “ຫວັ່ນໄຫວ” ມີອັດຖະວ່າ ບໍ່ອາດເປັນປັດໄຈແກ່ໂຄຕຣະພູໄດ້. ຖ້າຖາມວ່າ: ຫາກໃນຈິດຂະນະທີ 5 ຊະວະນະຕົກໄປແລ້ວ ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ໃນຂະນະທີ່ຊະວະນະຕົກໄປນັ້ນ ໂຄຕຣະພູແລະມັກໃນລໍາດັບຖັດຈາກໂຄຕຣະພູນັ້ນ ຈະເກີດຂຶ້ນໄດ້ແນວໃດ? ຕອບວ່າ: ເພາະຄວາມບໍ່ມີຄວາມຕົກໄປແຫ່ງຊະວະນະອື່ນອັນເປັນຂອງໃໝ່. ເພາະວ່າ ຊະວະນະເດີມນັ້ນເອງ ເມື່ອເປັນໄປຫຼາຍເທື່ອ ຈຶ່ງຊື່ວ່າຕົກໄປ, ສ່ວນໂຄຕຣະພູ ເປັນຊະວະນະໃໝ່ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນອາລົມອື່ນ (ຄືນິບພານ) ແລະມັກກໍເປັນຊະວະນະໃໝ່ໂດຍພູມິອື່ນ (ຄືໂລກຸດຕະຣະພູມິ) ເຊັ່ນກັນ. ຖ້າຖາມວ່າ: ຄວາມເປັນອຸປັບປະຊະເວທະນີຍະກໍາ ແລະຄວາມເປັນອານັນຕະຣິຍະກໍາ ຍ່ອມມີໄດ້ ເພາະຄວາມມີກໍາລັງແຫ່ງເຈດຕະນາໃນຊະວະນະທີ 7 ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ໃນຄໍາຖາມນັ້ນ ຄວນມີຄວາມປະສົງດັ່ງນີ້: “ເພາະເຈດຕະນາໃນຊະວະນະສຸດທ້າຍ ຖືກຈັດແຈງໄວ້ດີແລ້ວ ໂດຍຄວາມເປັນອະນັນຕະຣະປັດໄຈ ແກ່ວິບາກສັນດານອັນເປັນໄປໃນລໍາດັບແຫ່ງປະຕິສົນທິ ເພາະເຫດນັ້ນ ເຈດຕະນາໃນຊະວະນະທີ 7 ນັ້ນ ຈຶ່ງເປັນອຸປັບປະຊະເວທະນີຍະກໍາ ແລະເປັນອານັນຕະຣິຍະກໍາ ບໍ່ແມ່ນເປັນເພາະຄວາມມີກໍາລັງ ເໝືອນເຈດຕະນາໃນຊະວະນະທີ່ບໍ່ຕົກໄປ” ດັ່ງນີ້.

ปุน อนุโลมํ ตํ อนุพนฺเธยฺยาติ โคตฺรภุสฺส หิ สงฺขารารมฺมณตฺเต สติ ตทปิ อนุโลมเมวาติ ปุริมอนุโลมํ วิย ตํ ตทปิ อญฺญํ อนุโลมํ อนุพนฺเธยฺย, น มคฺโคติ มคฺควุฏฺฐานเมว จ น ภเวยฺย อตฺตโน สทิสาลมฺพนสฺส อาวชฺชนฏฺฐานิยสฺส ปจฺจยสฺส อลาภา. อปฺปหีนภาเวน ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ อนุสยิตา กิเลสา สา ภูมิ เอเตหิ ลทฺธาติ กตฺวา ภูมิลทฺธา. วฏฺฏํ สิโนนฺติ พนฺธนฺตีติ กตฺวา วฏฺฏเสตู จ, เตสํ สมุคฺฆาตกรณนฺติปิ เอตเทวสฺส โลภกฺขนฺธาทิปทาลนํ วุจฺจติ. ตนฺติ ปวตฺตํ. เอกํ ภวนฺติ อนาคามิโน อเนกกฺขตฺตุญฺจ ตตฺเถว อุปปชฺชนฺตสฺส เหฏฺฐา อนาคมนวเสน เอโก ภโวติ คเหตฺวา วุตฺตํ.

ຄຳວ່າ Puna anulomaṃ taṃ anubandheyyā ນັ້ນ ມີອະທິບາຍວ່າ ເມື່ອໂຄຕຣະພູມີສັງຂານເປັນອາຣົມ ໂຄຕຣະພູນັ້ນກໍເປັນອະນຸໂລມຄືກັນ ດັ່ງນັ້ນ ໂຄຕຣະພູນັ້ນກໍຈະຕິດຕາມອະນຸໂລມອື່ນໄປ ເໝືອນອະນຸໂລມໃນກ່ອນ ມັກກໍຈະບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ແລະການອອກຈາກມັກ (ມັກຄະວຸດຖານະ) ກໍຈະບໍ່ມີ ເພາະບໍ່ໄດ້ປັດໄຈທີ່ມີອາຣົມສະເໝີກັນ ເຊິ່ງຕັ້ງຢູ່ໃນຖານະແຫ່ງອາວັດຊະນະຂອງຕົນ. ກິເລດທັງຫຼາຍທີ່ນອນເນື່ອງຢູ່ໃນອຸປາດານັກຂັນ ໕ ເພາະຄວາມທີ່ຍັງລະບໍ່ໄດ້ ຊື່ວ່າ 'ພູມິລັດທະ' ເພາະກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້ພູມິຄືອຸປາດານັກຂັນນັ້ນແລ້ວ ແລະຊື່ວ່າ 'ວັດຕະເສຕຸ' ເພາະຜູກມັດວັດຕະໄວ້ ການກຳຈັດກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນຢ່າງເດັດຂາດ ກໍຊື່ວ່າການທຳລາຍກອງໂລພະເປັນຕົ້ນນີ້ເອງ. ຄຳວ່າ 'ຕັງ' (ນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນໄປ. ທີ່ກ່າວວ່າ 'ພົບດຽວ' ນັ້ນ ກ່າວໂດຍຖືເອົາພົບດຽວ ໂດຍຄວາມບໍ່ກັບມາສູ່ກາມະພົບເບື້ອງຕ່ຳ ຂອງພຣະອະນາຄາມີ ຜູ້ເກີດໃນຮູບພົບ ຫຼື ອະຣູບພົບນັ້ນຫຼາຍເທື່ອ.

อิมสฺส ปนตฺถสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส อุปาทินฺนกปวตฺตโต วุฏฺฐานสฺส. อปาเยสุ สตฺตมภวโต อุทฺธํ สุคติยญฺจ วิปากทายกสฺส อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส ปจฺจยฆาโต โสตาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรโธ ทฏฺฐพฺโพ. ทฺวีสุ ภเวสูติ อนาคามิมคฺเค อภาวิเต สกทาคามิสฺส กามธาตุยํ เย ทฺเว ภวา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เตสูติ อตฺโถ. จลตีติ เอเตน จลนสภาวเมว ทสฺเสติ, น อจลนาภาวํ, ตสฺมา อจลนํ ทสฺเสตฺวา ปุน จลนํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตถาคตสฺส หี’’ติอาทิมาห. เยปิ วา กตฺถจิ จตฺตาโรปิ มคฺเค สมานปฏิปเท ทิสฺวา สภาวโต อจลนเมว [Pg.118] คณฺเหยฺยุํ, เตสํ ตํคหณนิวารณตฺถํ ‘‘จลตี’’ติ วุตฺตํ, น จลนาวธารณตฺถนฺติ ยุตฺตํ อุภยทสฺสนํ. อถ วา ยทิปิ เกสญฺจิ จตฺตาโรปิ มคฺคา สมานปฏิปทา, ตถาปิ กิเลสินฺทฺริเยหิ สิชฺฌมานา ปฏิปทา เตสํ วเสน จลนปกติกา เอวาติ ‘‘จลติ’’จฺเจว วุตฺตํ, น ‘‘น จลตี’’ติ.

ສ່ວນເນື້ອຄວາມແຫ່ງຄຳວ່າ 'ອິມັດສະ ປານັດຖັດສະ' ນີ້ ໄດ້ແກ່ ການອອກຈາກຄວາມເປັນໄປໃນອຸປາດິນນະທຳ ຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ພຶງເຫັນຄວາມດັບແຫ່ງອະພິສັງຂານວິນຍານ ດ້ວຍໂສດາປັດຕິມັກຄະຍານ ໂດຍການກຳຈັດປັດໄຈແຫ່ງອະພິສັງຂານວິນຍານ ທີ່ໃຫ້ຜົນໃນອະບາຍທັງຫຼາຍ ແລະໃນສຸຄະຕິເບື້ອງເທິງແຕ່ພົບທີ ໗ ໄປ. ຄຳວ່າ 'ໃນສອງພົບ' (ທະວີສຸ ພະເວສຸ) ໄດ້ແກ່ ໃນສອງພົບທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນກາມະທາດ ຂອງພຣະສະກະທາຄາມີ ເມື່ອຍັງບໍ່ໄດ້ຈະເລີນອະນາຄາມິມັກ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຍ່ອມຫວັ່ນໄຫວ' (ຈະລະຕິ) ນີ້ ພຣະອົງສະແດງເຖິງສະພາວະທີ່ຫວັ່ນໄຫວເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນຄວາມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ ດັ່ງນັ້ນ ເມື່ອສະແດງຄວາມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວແລ້ວ ເພື່ອຈະສະແດງຄວາມຫວັ່ນໄຫວອີກ ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'ຕຖາຄະຕັດສະ ຫິ' ເປັນຕົ້ນ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ບຸກຄົນບາງພວກເຫັນມັກທັງ ໔ ທີ່ມີປະຕິປະທາສະເໝີກັນໃນພຣະອະຣິຍະບຸກຄົນບາງທ່ານ ແລ້ວຖືເອົາໂດຍສະພາວະວ່າບໍ່ຫວັ່ນໄຫວເທົ່ານັ້ນ ເພື່ອປ້ອງກັນການຖືເອົາຢ່າງນັ້ນຂອງພວກເຂົາ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມຫວັ່ນໄຫວ' ບໍ່ແມ່ນກ່າວເພື່ອຈະກຳນົດຄວາມຫວັ່ນໄຫວຢ່າງດຽວ ດັ່ງນັ້ນ ການສະແດງທັງສອງຢ່າງຈຶ່ງສົມຄວນ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເຖິງແມ່ນວ່າມັກທັງ ໔ ຂອງບາງທ່ານຈະມີປະຕິປະທາສະເໝີກັນ ແຕ່ປະຕິປະທາທີ່ສຳເລັດດ້ວຍກິເລດແລະອິນຊີທັງຫຼາຍ ກໍມີປົກກະຕິຫວັ່ນໄຫວໄປຕາມອຳນາດແຫ່ງກິເລດແລະອິນຊີເຫຼົ່ານັ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມຫວັ່ນໄຫວ' ເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນກ່າວວ່າ 'ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ'.

โลกุตฺตรกุสลปกิณฺณกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การພັນລະນາປົກິນນະກະກະຖາວ່າດ້ວຍໂລກຸດຕະຣະກຸສົນ ຈົບແລ້ວ.

ปฐมมคฺควีสติมหานยวณฺณนา

ການພັນລະນາມะຫານັຍ ໒໐ ແຫ່ງປະຖົມມັກ

๓๕๗. ยสฺส ปุพฺพภาเค ‘‘มคฺคํ ภาเวมี’’ติ อชฺฌาสโย ปวตฺโต, โส มคฺคํ ภาเวติ. เอวํ สพฺพตฺถ อชฺฌาสยวิเสเสน ตํตํภาวนาวิเสโส ทฏฺฐพฺโพ.

໓໕໗. ບຸກຄົນໃດມີອັດທະຍາໄສເກີດຂຶ້ນໃນປຸບພະພາກວ່າ 'ເຮົາຈະຈະເລີນມັກ' ບຸກຄົນນັ້ນຍ່ອມຈະເລີນມັກ. ພຶງເຫັນຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງການຈະເລີນນັ້ນໆ ດ້ວຍຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງອັດທະຍາໄສໃນທຸກບ່ອນຢ່າງນີ້.

๓๕๘. ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติอาทีสุ เอกจิตฺตกฺขเณ วตฺตมาเนสุ ธมฺเมสุ กถํ ฉนฺทสฺส ตํสหชาตสฺส อธิปติภาโว วีริยาทีนญฺจาติ? อุปนิสฺสยวเสน. ยสฺส หิ สเจ ฉนฺทวโต กุสลํ นิปฺผชฺชติ, ‘‘อหํ นิปฺผาเทสฺสามี’’ติ ปวตฺตมานสฺส กุสลํ นิปฺผนฺนํ, ตสฺส ตํสหชาโต ฉนฺโท เตน ปุริมุปนิสฺสเยน วิสิฏฺโฐ สหชาตธมฺเม อตฺตโน วเส วตฺเตติ. ตสฺมิญฺจ ปวตฺตมาเน เต ปวตฺตนฺติ, นิวตฺตมาเน นิวตฺตนฺติ, ตทนุรูปพลา จ โหนฺติ ราชปุริสา วิยาติ. เอวํ วีริยาทีสุ. เสสธมฺมานํ ปน กตฺถจิ วุตฺตปฺปการปฺปวตฺติสพฺภาเวปิ อตํสภาวตฺตา อธิปติภาโว นตฺถีติ ทฏฺฐพฺโพ.

໓໕໘. ໃນຄຳວ່າ Chandādhipateyya ເປັນຕົ້ນ ມີຄຳຖາມວ່າ ເມື່ອທຳທັງຫຼາຍເປັນໄປໃນຈິດຂະນະດຽວກັນ ຄວາມເປັນອະທິບໍດີແຫ່ງສັນທະ ແລະແຫ່ງວິຣິຍະເປັນຕົ້ນ ຈະມີແກ່ທຳທີ່ເກີດຮ່ວມກັນນັ້ນໄດ້ແນວໃດ? ຕອບວ່າ: ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອຸປະນິດໄສ. ດ້ວຍວ່າ ກຸສົນຂອງບຸກຄົນຜູ້ມີສັນທະໃດ ຫາກສຳເລັດຢູ່, ເມື່ອບຸກຄົນນັ້ນເປັນໄປວ່າ 'ເຮົາຈະໃຫ້ສຳເລັດ' ກຸສົນກໍສຳເລັດແລ້ວ, ສັນທະທີ່ເກີດຮ່ວມກັນຂອງບຸກຄົນນັ້ນ ອັນອຸປະນິດໄສໃນກ່ອນອຸປະຖຳເປັນພิເສດແລ້ວ ຍ່ອມຍັງທຳທີ່ເກີດຮ່ວມກັນໃຫ້ເປັນໄປໃນອຳນາດຂອງຕົນ. ເມື່ອສັນທະນັ້ນເປັນໄປ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນກໍເປັນໄປ, ເມື່ອສັນທະນັ້ນຖອຍກັບ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນກໍຖອຍກັບ ແລະມີກຳລັງຄ້ອຍຕາມສັນທະນັ້ນ ເໝືອນພວກລາຊະບຸລຸດ ດັ່ງນີ້. ໃນວິຣິຍະເປັນຕົ້ນກໍມີອະທິບາຍຢ່າງນີ້. ສ່ວນທຳທີ່ເຫຼືອ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີຄວາມເປັນໄປຕາມປະການທີ່ກ່າວມາແລ້ວໃນບາງບ່ອນ ກໍພຶງເຫັນວ່າບໍ່ມີຄວາມເປັນອະທິບໍດີ ເພາະບໍ່ມີສະພາວະຢ່າງນັ້ນ.

ทุติยมคฺควณฺณนา

ການພັນລະນາທຸຕິຍະມັກ

๓๖๑. อา-การสฺส รสฺสตฺตํ กตฺวา อญฺญินฺทฺริยํ วุตฺตํ, อา-กาโร จ ธมฺมมริยาทตฺโถ.

໓໖໑. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດຄຳວ່າ 'ອັນຍິນທຣີ' (aññindriyaṃ) ໂດຍເຮັດອັກສອນ ອາ (ā) ໃຫ້ເປັນຣັດສະ (ສຽງສັ້ນ), ແລະອັກສອນ ອາ ນັ້ນ ມີອັດວ່າ ການກຳນົດຂອບເຂດແຫ່ງທຳ.

ตติยจตุตฺถมคฺควณฺณนา

ການພັນລະນາຕະຕິຍະມັກແລະຈະຕຸດຖະມັກ

๓๖๒. มคฺคงฺคานิ น ปูเรนฺติ อกิจฺจกตฺตา สมฺมาทิฏฺฐิยาติ อธิปฺปาโย. มาเรนฺโต คจฺฉตีติ หิ มคฺโค, น เจตาย มาเรตพฺพํ อตฺถีติ. มานสฺส ทิฏฺฐิสทิสา [Pg.119] ปวตฺติ อหมสฺมีติ ปวตฺตมานสฺส ทิฏฺฐิฏฺฐาเน ฐานํ. อาโลกสฺเสว ปวตฺติกาโล วิยาติ จิรปฺปวตฺตึ สนฺธายาห. เอกเทสสามญฺเญน หิ ยถาธิปฺเปเตน อุปมา โหตีติ. ขาเร วาติ กฏฺฐาทีนํ ขารจฺฉาริกายํ. สมฺมทฺทิตฺวาติ กิเลเทตฺวา. ฉนฺโทติ ตณฺหา. อนุสโยติ ตณฺหา มานานุสโย จ. เอตสฺมิญฺจ สุตฺเต อสมูหตสฺส คนฺธสฺส สมุคฺฆาฏนํ วิย อสมูหตมานาทิสมุคฺฆาตํ ทสฺเสนฺเตน อญฺญมญฺเญ กิเลเส ปชหตีติ ทสฺสิตนฺติ อานีตํ, น ยถาวุตฺตนเยน อุปมาย วุตฺตตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. นิรนฺตรํ ปวตฺตมาเน จิตฺเต ตสฺส สํกิเลสโวทานกรา สาวชฺชานวชฺชา เจตสิกา อุปฺปชฺชมานา ตสฺสงฺคภูตา อวยวา วิย โหนฺตีติ ‘‘จิตฺตงฺควเสนา’’ติ วุตฺตํ.

໓໖໒. ອະທິບາຍວ່າ ອົງມັກທັງຫຼາຍຍ່ອມບໍ່ເຕັມ ເພາະສຳມາທິດຖິບໍ່ມີກິດຈະ (ໃນການລະ). ດ້ວຍວ່າ ທີ່ຊື່ວ່າ ມັກ ເພາະຂ້າກິເລດໄປ, ແຕ່ສຳມາທິດຖິນີ້ບໍ່ມີທຳທີ່ຄວນຂ້າ. ຄວາມເປັນໄປຂອງມານະທີ່ຄ້າຍຄືກັບທິດຖິ ຄືຄວາມເປັນໄປວ່າ 'ເຮົາເປັນນັ້ນເປັນນີ້' ຊື່ວ່າການຕັ້ງຢູ່ໃນຖານະແຫ່ງທິດຖິ. ທີ່ກ່າວວ່າ 'ເໝືອນເວລາເປັນໄປແຫ່ງແສງສະຫວ່າງ' ນັ້ນ ກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມເປັນໄປຕະຫຼອດການຍາວນານ. ເພາະວ່າ ອຸປະມາ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍຄວາມຄ້າຍຄືກັນບາງສ່ວນ ຕາມທີ່ປະສົງ. ຄຳວ່າ 'ໃນນ້ຳດ່າງ' (khāre) ໄດ້ແກ່ ໃນນ້ຳດ່າງຂີ້ເຖົ່າແຫ່ງໄມ້ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຂຍຳແລ້ວ' (sammadditvā) ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ປຽກຊຸ່ມ. ຄຳວ່າ 'ສັນທະ' (chando) ໄດ້ແກ່ ຕັນຫາ. ຄຳວ່າ 'ອະນຸໄສ' (anusayo) ໄດ້ແກ່ ຕັນຫານຸໄສ ແລະມານານຸໄສ. ແລະໃນສູດນີ້ ພຣະເຂມະເຖຣະ ເມື່ອສະແດງການກຳຈັດມານະເປັນຕົ້ນທີ່ຍັງຖອນບໍ່ໄດ້ ເໝືອນການກຳຈັດກິ່ນທີ່ຍັງຖອນບໍ່ໄດ້ ໄດ້ສະແດງອັດວ່າ ຍ່ອມລະກิເລດອື່ນໆ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງນຳມາອ້າງອີງ, ພຶງເຫັນວ່າ ບໍ່ແມ່ນນຳມາອ້າງອີງເພາະກ່າວອຸປະມາໄວ້ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ເມື່ອຈິດເປັນໄປຕິດຕໍ່ກັນ ເຈຕະສິກທັງຫຼາຍທີ່ມີໂທດແລະບໍ່ມີໂທດ ທີ່ເຮັດຄວາມເສົ້າໝອງແລະຄວາມຜ່ອງໃສໃຫ້ແກ່ຈິດນັ້ນ ເມື່ອເກີດຂຶ້ນ ຍ່ອມເປັນເໝືອນສ່ວນປະກອບທີ່ເປັນອົງປະກອບຂອງຈິດນັ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອົງປະກອບຂອງຈິດ' (cittaṅgavasena).

โลกุตฺตรกุสลวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາໂລກຸດຕະຣະກຸສົນ ຈົບແລ້ວ.

กุสลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາກຸສົນກະຖາ ຈົບແລ້ວ.

อกุสลปทํ

ອະກຸສົນບົດ

ธมฺมุทฺเทสวาโร

ທັມມຸດເທສະວານ

ปฐมจิตฺตกถาวณฺณนา

ການພັນລະນາປະຖົມມະຈິດ

๓๖๕. กุสเล วุตฺตนยํ อนุคนฺตฺวา ยถานุรูปํ เวทิตพฺพตาย ‘‘วุตฺตนเยนา’’ติ อาห. คนฺตพฺพาภาวโตติ พุชฺฌิตพฺพาภาวโต. ทิฏฺฐิยา คตมตฺตนฺติ ทิฏฺฐิยา คติมตฺตํ คหณมตฺตํ. อาสนฺนการณตฺตา อโยนิโสมนสิการสฺส วิสุํ คหณํ เอกนฺตการณตฺตา จ. สติสํวโรติ อิธ สีตาทีหิ ผุฏฺฐสฺส อปฺปมชฺชนํ ขมนํ ทฏฺฐพฺพํ. ปหานสํวโรติ วีริยสํวโร.

໓໖໕. ທ່ານກ່າວຄຳວ່າ 'ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວ' (vuttanayena) ເພາະຄວາມທີ່ບຸກຄົນພຶງຊາບຕາມສົມຄວນ ໂດຍດຳເນີນຕາມນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນກຸສົນ. ຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມທີ່ບໍ່ມີສິ່ງທີ່ຄວນໄປ' ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມທີ່ບໍ່ມີເນື້ອຄວາມທີ່ຄວນຮູ້. ຄຳວ່າ 'ເປັນພຽງຄວາມເຫັນທີ່ໄປ' (diṭṭhiyā gatamattaṃ) ໄດ້ແກ່ ເປັນພຽງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງທິດຖິ ເປັນພຽງການຖືເອົາ. ການຖືເອົາອະໂຍນιໂສມະນະສິການໄວ້ຕ່າງຫາກ ເພາະເປັນເຫດໃກ້ ແລະເພາະເປັນເຫດໂດຍສ່ວນດຽວ (ແຫ່ງອະກຸສົນ). ຄຳວ່າ 'ສະຕິສັງວອນ' (satisaṃvara) ໃນທີ່ນີ້ ພຶງເຫັນໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍ່ປະໝາດ ຄວາມອົດທົນ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ຖືກຄວາມເຢັນເປັນຕົ້ນກະທົບແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ປະຫານະສັງວອນ' (pahānasaṃvara) ໄດ້ແກ່ ວິຣິຍະສັງວອນ.

อสฺสาททสฺสนนฺติ อสฺสาททิฏฺฐิ. ผลฏฺเฐน ปจฺจุปฏฺฐาเนน อสมฺมาปฏิปตฺติปจฺจุปฏฺฐาโนโมโห, สมฺมาปฏิปตฺติปฏิปกฺขภาวคฺคหณากาโร วา. สพฺพสฺส โลภสฺส อภิชฺฌาภาเว สติปิ วิเสสยุตฺตาย อภิชฺฌาย กมฺมปถปฺปตฺตาย อิธุปฺปชฺชมานาย ลกฺขณาทึ ทสฺเสตุํ ‘‘สา ปรสมฺปตฺตีน’’นฺติอาทิมาห. อตฺตโน ปริณามนสฺส ปุเรจาริกา ตณฺหาภิรติ อภิรติ.

ຄຳວ່າ 'ການເຫັນຄວາມຍິນດີ' (assādadassana) ໄດ້ແກ່ ອັດສາທະທິດຖິ (ຄວາມເຫັນວ່າຍິນດີ). ໂມຫະ ມີຄວາມປະຕິບັດຜິດເປັນປັດຈຸປັດຖານ ໂດຍອັດວ່າເປັນຜົນ ຫຼືມີອາການຖືເອົາຄວາມເປັນປະຕິປັກຕໍ່ການປະຕິບັດຊອບ. ເຖິງແມ່ນວ່າ ໂລພະທັງປວງຈະມີຄວາມເປັນອະພິຊຊາ ກໍຕາມ ແຕ່ເພື່ອຈະສະແດງລັກສະນະເປັນຕົ້ນແຫ່ງອະພິຊຊາອັນປະກອບດ້ວຍຄວາມພິເສດ ທີ່ເຖິງກຳມະບົດ ເຊິ່ງເກີດຂຶ້ນໃນອະກຸສົນນີ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'sā parasampattīnaṃ' ເປັນຕົ້ນ. ຄວາມຍິນດີຢ່າງຍິ່ງດ້ວຍຕັນຫາ ອັນເປັນຕົວນຳໜ້າໃນການນ້ອມເຂົ້າມາສູ່ຕົນ ຊື່ວ່າ 'ອະພິຣະຕິ'.

อนุปปริกฺขา [Pg.120] โมโห. โมหวเสน หิ ทิฏฺฐิวเสน วา อวตฺถุสฺมึ สานุนโย อธิโมกฺโข อุปฺปชฺชตีติ. อสติยจิตฺเตติ อหิริกาทีหิ อารกฺขรหิตจิตฺเต. สติรหิตตฺตา สติปฏิปกฺขตฺตา จาติ เอเตน สติรหิตา สติปฏิปกฺขา จ อกุสลา ขนฺธา เอว มิจฺฉาสตีติ ทสฺเสติ. เต ปน อุปนาหาทิปฺปวตฺติยํ จิรกตาทิสลฺลกฺขเณ ปฏุสญฺญาสมฺปยุตฺตา ทฏฺฐพฺพา. สทรถาทิภาโว อวิเสเสน กิเลสสมฺปโยคโต วุตฺโต ลหุตาทิเอกนฺตปฏิปกฺขานํ ถินมิทฺธาทีนํ เกสญฺจิ อิธ อภาวา. อวูปสโมติ อสนฺนิสินฺนสพฺภาวมาห. อนวฏฺฐานรสนฺติ จลนกิจฺจํ. เจตโส อวูปสเมติ นิปฺผาเทตพฺเพ ปโยชเน ภุมฺมํ, อวูปสมปจฺจยภูตํ อารมฺมณํ วา ‘‘อวูปสโม’’ติ วุตฺตํ.

ຄຳວ່າ 'ການພິຈາລະນາຕາມ' (anupaparikkhā) ໄດ້ແກ່ ໂມຫະ. ເພາະວ່າ ອະທິໂມກຂ໌ທີ່ປະກອບດ້ວຍຄວາມຄ້ອຍຕາມ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນວັດຖຸ (ທີ່ຄວນເຊື່ອ) ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງໂມຫະ ຫຼືດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທິດຖິ. ຄຳວ່າ 'ໃນຈິດທີ່ບໍ່ມີສະຕິ' (asatiyacitte) ໄດ້ແກ່ ໃນຈິດທີ່ປາສະຈາກການຮັກສາ ເພາະອະຫິຣິກະເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເພາະປາສະຈາກສະຕິ ແລະເພາະເປັນປະຕິປັກຕໍ່ສະຕິ' ນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ອະກຸສົນຂັນທັງຫຼາຍທີ່ປາສະຈາກສະຕິ ແລະເປັນປະຕິປັກຕໍ່ສະຕິນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ມິດສາສະຕິ. ແຕ່ຂັນເຫຼົ່ານັ້ນ ພຶງເຫັນວ່າເປັນຂັນທີ່ປະກອບດ້ວຍສັນຍາອັນຄົມກ້າ ໃນເວລາທີ່ເປັນໄປແຫ່ງການຜູກເວນເປັນຕົ້ນ ແລະໃນການກຳນົດໝາຍສິ່ງທີ່ເຮັດໄວ້ດົນແລ້ວເປັນຕົ້ນ. ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງສະທະຣະຖະ (ຄວາມກະວົນກະວາຍ) ເປັນຕົ້ນ ທ່ານກ່າວໄວ້ໂດຍບໍ່ຕ່າງກັນ ເພາະການປະກອບກັບກິເລດ ເພາະຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງຖີນະມິດທະເປັນຕົ້ນບາງຢ່າງໃນອະກຸສົນນີ້ ເຊິ່ງເປັນປະຕິປັກໂດຍສ່ວນດຽວຕໍ່ລະຫຸຕາເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມບໍ່ສະຫງົບ' (avūpasamo) ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍ່ຕັ້ງຢູ່ຮ່ວມກັນ. ຄຳວ່າ 'ມີຄວາມບໍ່ຕັ້ງໝັ້ນເປັນຣົດ' (anavaṭṭhānarasa) ໄດ້ແກ່ ມີການຫວັ່ນໄຫວເປັນກິດ. ໃນຄຳວ່າ 'cetaso avūpasame' ນັ້ນ ວິບັດ (bhummaṃ) ລົງໃນອັດແຫ່ງປະໂຫຍດທີ່ຄວນໃຫ້ສຳເລັດ, ຫຼືກ່າວເອົາອາຣົມທີ່ເປັນປັດໄຈແຫ່ງຄວາມບໍ່ສະຫງົບວ່າ 'ຄວາມບໍ່ສະຫງົບ' (avūpasamo).

ธมฺมุทฺเทสวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາທັມມຸດເທສະວານກະຖາ ຈົບແລ້ວ.

นิทฺเทสวารกถาวณฺณนา

ການພັນລະນານິດເທສະວານກະຖາ

๓๗๗. สหชาตธมฺเมสุ อกมฺปนํ น โกสชฺเชสุ อกมฺปนํ วิย ตปฺปฏิปกฺขภาวโต ทฏฺฐพฺพํ, ตํตํปาปกิริยาย อุสฺสหนวเสน ปน ถิรตา ตตฺถ อกมฺปนํ.

໓໗໗. ຄວາມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວໃນທຳທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ ບໍ່ພຶງເຫັນວ່າເປັນເພາະຄວາມເປັນປະຕິປັກຕໍ່ໂກສັດຊະ ເໝືອນຄວາມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວໃນໂກສັດຊະທັງຫຼາຍ, ແຕ່ຄວາມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວໃນທຳທີ່ເກີດຮ່ວມກັນນັ້ນ ໄດ້ແກ່ ຄວາມໝັ້ນຄົງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມອຸດສາຫະໃນການເຮັດບາບນັ້ນໆ.

๓๘๑. ทิฏฺฐิยา วิรูปํ ผนฺทิตนฺติ ตถา ตถา สสฺสตาทิวเสน ปวตฺตา ทิฏฺฐิ เอว วุจฺจติ. ตรนฺตีติ ติตฺเถ วิย ปิลวนฺติ. วิปริเยสโตติ วตฺถุสฺส วิปรีตโต.

໓໘໑. ຄຳວ່າ 'ความດິ້ນຮົນທີ່ຜິດຮູບແຫ່ງທິດຖິ' (diṭṭhiyā virūpaṃ phanditaṃ) ໄດ້ແກ່ ທິດຖິນັ້ນເອງທີ່ເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງສັດສະຕະທິດຖິເປັນຕົ້ນຢ່າງນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມຂ້າມ' (taranti) ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມຟູຂຶ້ນເໝືອນໃນທ່າຮຽບ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍຄວາມຜິດພາດ' (vipariyesato) ໄດ້ແກ່ ໂດຍຄວາມປ່ຽນແປງແຫ່ງວັດຖຸ.

๓๙๐. สภาวปฏิจฺฉาทนวเสน ปกติอตฺตาทิอสนฺตคหณสฺส อนิจฺจาทีนํ นิจฺจาทิวิสมคหณสฺส จ สญฺญาทิวิปริเยสสฺส นิสฺสยตฺตา ‘‘อสนฺตํ อสมญฺจ พุชฺฌตี’’ติ วุตฺตํ.

໓໙໐. ທີ່ກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມຮູ້ສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່ ແລະສິ່ງທີ່ບໍ່ສະເໝີ' (asantaṃ asamañca bujjhati) ນັ້ນ ເພາະເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງຄວາມຜິດພາດມີສັນຍາເປັນຕົ້ນ ຄືການຖືເອົາສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່ຈິງມີປະກົດການແລະອັດຕາເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການປິດບັງສະພາວະ ແລະການຖືເອົາສິ່ງທີ່ບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນວ່າທ່ຽງເປັນຕົ້ນຢ່າງບໍ່ສະເໝີ.

ทุติยจิตฺตวณฺณนา

ການພັນລະນາທຸຕິຍະຈິດ

๓๙๙. กิญฺจาปิ…เป… ปรามสนฺตสฺส อุปฺปชฺชตีติ ปุริมจิตฺเตน อวิเสสํ ทสฺเสติ. อนุสฺสาหนาวสีทนภาเวน สํหตภาโว ถินํ.

໓໙໙. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'Kiñcāpi...pe... parāmasantassa uppajjati' ນີ້ ທ່ານສະແດງຄວາມບໍ່ຕ່າງກັນກັບຈິດດວງກ່ອນ. ຄວາມເປັນກອງ (ຫົດຫູ່) ດ້ວຍຄວາມບໍ່ອຸດສາຫະແລະຄວາມທໍ້ຖອຍ ຊື່ວ່າ ຖີນະ.

ตติยจิตฺตวณฺณนา

ການພັນລະນາຕະຕິຍະຈິດ

๔๐๐. อิธ มาเนน สทฺธึ ปญฺจ อปณฺณกงฺคานีติ อวิรชฺฌนกงฺคานิ อุปฺปตฺติอรหงฺคานิ โหนฺตีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. มานสฺส อนิยตตฺตา น นิยตเยวาปนกาติ[Pg.121]. ปฏฺฐาเน หิ ‘‘สํโยชนํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ สํโยชโน ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา’’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๔.๑) เอตฺถ ‘‘จตุกฺขตฺตุํ กามราเคน ติกฺขตฺตุํ ปฏิเฆน จ มาโน วิจิกิจฺฉา ภวราโค ตโยเปเต สกทาคามิโน สํโยชนานํ สํโยชเนหิ ทสวิธา โยชนา’’ติ ทสฺสิตาย ทสวิธาย โยชนาย ‘‘กามราคสํโยชนํ ปฏิจฺจ มานสํโยชนํ อวิชฺชาสํโยชน’’นฺติ วตฺวา ‘‘กามราคสํโยชนํ ปฏิจฺจ อวิชฺชาสํโยชน’’นฺติ ‘‘มานสํโยชนํ ปฏิจฺจ ภวราคสํโยชนํ อวิชฺชาสํโยชน’’นฺติ จ วตฺวา ‘‘ภวราคสํโยชนํ ปฏิจฺจ อวิชฺชาสํโยชน’’นฺติ วุตฺตาหิ โยชนาหิ มานสฺส อนิยตภาโว ปกาสิโต, ตถา กิเลสทุเกปิ. อิธ จ วกฺขติ ‘‘ทสวิธา สํโยชนานํ โยชนา, ตถา ทสวิธา กิเลสาน’’นฺติ จ. อุนฺนมนวเสเนว สมฺปคฺคหรโส, น วีริยํ วิย ตํตํกิจฺจสาธเน อพฺภุสฺสาหนวเสน. โอมานสฺสปิ อตฺตานํ อวํกตฺวา คหณํ สมฺปคฺคโหติ ทฏฺฐพฺโพ.

໔໐໐. ໃນທີ່ນີ້ ພຶງເຫັນເນື້ອຄວາມວ່າ ອົງທຳ ໕ ຢ່າງຮ່ວມກັບມານະ ເປັນອົງທຳທີ່ບໍ່ຜິດພາດ ຄືເປັນອົງທຳທີ່ຄວນເກີດຂຶ້ນ. ເພາະມານະເປັນອະນິຍະຕະ (ບໍ່ແນ່ນອນ) ຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນເຍວາປະນະກະເຈຕະສິກທີ່ແນ່ນອນ. ດ້ວຍວ່າ ໃນຄຳພີປັດຖານ ໃນຄຳວ່າ 'saṃyojanaṃ dhammaṃ paṭicca saṃyojano dhammo uppajjati hetupaccayā' ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງການປະກອບ ໑໐ ປະການ ຂອງສັງໂຍດທັງຫຼາຍກັບສັງໂຍດທັງຫຼາຍວ່າ 'ມານະ ວິຈິກິດສາ ພະວະຣາຄະ ທັງ ໓ ນີ້ ເກີດຮ່ວມກັບກາມະຣາຄະ ໔ ເທື່ອ ຮ່ວມກັບປະຕິຄະ ໓ ເທື່ອ ແກ່ພຣະສະກະທາຄາມີ' ແລ້ວຕັດວ່າ 'ອາໄສກາມະຣາຄະສັງໂຍດ ມານະສັງໂຍດແລະອະວິຊຊາສັງໂຍດຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ' ແລ້ວຕັດວ່າ 'ອາໄສກາມະຣາຄະສັງໂຍດ ອະວິຊຊາສັງໂຍດຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ' ແລະຕັດວ່າ 'ອາໄສມານະສັງໂຍດ ພະວະຣາຄະສັງໂຍດແລະອະວິຊຊາສັງໂຍດຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ' ແລະຕັດວ່າ 'ອາໄສພະວະຣາຄະສັງໂຍດ ອະວິຊຊາສັງໂຍດຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ' ດ້ວຍການປະກອບເຫຼົ່ານີ້ ຄວາມເປັນອະນິຍະຕະແຫ່ງມານະຈຶ່ງປະກົດແລ້ວ, ໃນກິເລສະທຸກກະກໍເໝືອນກັນ. ແລະໃນອັດຖະກະຖານີ້ກໍຈະກ່າວວ່າ 'ການປະກອບສັງໂຍດ ໑໐ ປະການ ແລະການປະກອບກິເລດ ໑໐ ປະການກໍເໝືອນກັນ'. ມານະມີການຍົກຍ້ອງ (sampaggaha) ເປັນຣົດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຍີ້ງຂຶ້ນ (unnamana) ເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມອຸດສາຫະຢ່າງຍິ່ງໃນການເຮັດກິດນັ້ນໆໃຫ້ສຳເລັດ ເໝືອນວິຣິຍະ. ເຖິງແມ່ນໂອມານະ (ການດູຖູກຕົນເອງ) ການຖືເອົາໂດຍການຫຼຸດຕົນເອງລົງ ກໍພຶງເຫັນວ່າເປັນການຍົກຍ້ອງ (sampaggaha) ຄືກັນ.

จตุตฺถจิตฺตวณฺณนา

ການພັນລະນາຈະຕຸດຖະຈິດ

๔๐๒. ปริหรณตฺถํ วิกฺขิตฺตา หุตฺวา อุสฺสาหํ ชเนนฺตา ‘‘ปริหรณตฺถํ สอุสฺสาหา’’ติ วุตฺตา, เตสํ.

໔໐໒. ບຸກຄົນທັງຫຼາຍເປັນຜູ້ຟຸ້ງຊ່ານເພື່ອຈະຫຼີກລ່ຽງ ແລ້ວເຮັດຄວາມອຸດສາຫະໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເປັນຜູ້ມີຄວາມອຸດສາຫະເພື່ອຈະຫຼີກລ່ຽງ' (pariharaṇatthaṃ saussāhā), ແກ່ບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ.

นวมจิตฺตวณฺณนา

ການພັນລະນານະວະມະຈິດ

๔๑๓. วิสปฺปนอนิฏฺฐรูปสมุฏฺฐานวเสน อตฺตโน ปวตฺติอาการวเสน จ วิสปฺปนรโส. โทโส อุปโยคผเลสุ อนิฏฺฐตฺตา วิสสํสฏฺฐปูติมุตฺตํ วิย ทฏฺฐพฺโพ. อนภิรติรสาติ เอวํปกาเรสุ ปฏิกฺเขเปน รสวจเนสุ ตํตํปฏิปกฺขกิจฺจคหณํ ทฏฺฐพฺพํ. กฏุกาการคติ กฏุกญฺจุกตา, อตฺตสมฺปตฺติ อาวาสาทิ, ปรายตฺตตาย ทาสพฺยํ วิย ทฏฺฐพฺพํ. ยถา หิ ทาสพฺเย สติ ทาโส ปรายตฺโต โหติ, เอวํ กุกฺกุจฺเจ สติ ตํสมงฺคี. น หิ โส อตฺตโน ธมฺมตาย ปวตฺติตุํ สกฺโกติ กุสเลติ. อถ วา กตากตากุสลกุสลานุโสจเน อายตฺตตาย ตทุภยวเสน กุกฺกุจฺเจน ตํสมงฺคี โหตีติ ทาสพฺยํ วิย ตํ โหติ.

໔໑໓. ໂທສະ ມີການແຜ່ໄປເປັນຣົດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຕັ້ງຂຶ້ນແຫ່ງອະນິດຖະຮູບທີ່ແຜ່ໄປທົ່ວ ແລະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອາການເປັນໄປຂອງຕົນ. ໂທສະ ພຶງເຫັນວ່າເໝືອນນ້ຳມູດເນົ່າທີ່ລະຄົນດ້ວຍຢາພິດ ເພາະຄວາມບໍ່ເປັນທີ່ປາດຖະໜາໃນສິ່ງທີ່ໃຊ້ສອຍແລະໃນຜົນທັງຫຼາຍ. ໃນຄຳວ່າ 'ມີຄວາມບໍ່ຍິນດີເປັນຣົດ' (anabhiratirasa) ເປັນຕົ້ນ ພຶງເຫັນການຖືເອົາກິດທີ່ເປັນປະຕິປັກນັ້ນໆ ໃນຄຳກ່າວເຖິງຣົດໂດຍການປະຕິເສດຢ່າງນີ້. ຄວາມເປັນໄປໂດຍອາການເຜັດຮ້ອນ ຊື່ວ່າ 'ກະຕຸກັນຈຸກິຕາ' (ຄວາມສະດຸ້ງຫວາດຫວັ່ນ). ຄວາມເຖິງພ້ອມຂອງຕົນ ໄດ້ແກ່ ທີ່ຢູ່ອາໄສເປັນຕົ້ນ, ພຶງເຫັນວ່າເໝືອນຄວາມເປັນທາດ ເພາະຄວາມເນື່ອງດ້ວຍຜູ້ນັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ເມື່ອຄວາມເປັນທາດມີຢູ່ ທາດຍ່ອມເປັນຜູ້ເນື່ອງດ້ວຍຜູ້ນັ້ນຢ່າງໃດ, ເມື່ອອຸດທັດຈະ-ກຸກກຸດຈະມີຢູ່ ບຸກຄົນຜູ້ປະກອບດ້ວຍກຸກກຸດຈະນັ້ນກໍຢ່າງນັ້ນ. ເພາະບຸກຄົນນັ້ນບໍ່ສາມາດຈະເປັນໄປໃນກຸສົນໄດ້ໂດຍສະພາວະຂອງຕົນ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເພາະຄວາມເນື່ອງດ້ວຍການຕາມເດືອດຮ້ອນໃນອະກຸສົນທີ່ເຮັດແລ້ວ ແລະກຸສົນທີ່ຍັງບໍ່ໄດ້ເຮັດ ບຸກຄົນຜູ້ປະກອບດ້ວຍກຸກກຸດຈະນັ້ນຍ່ອມເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທັງສອງຢ່າງນັ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ກຸກກຸດຈະນັ້ນຈຶ່ງເປັນເໝືອນຄວາມເປັນທາດ.

๔๑๘. วิรุทฺธากาโรติ [Pg.122] วิรุทฺธสฺส ปุคฺคลสฺส, จิตฺตสฺส วา อากาโร วิรุทฺธภาโว. เตน วิรุชฺฌนํ วิโรโธติ ทสฺเสติ. วจนนฺติ เอตํ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. สพฺพเมว หิ กิจฺจํ เอเตน กริยมานํ สุโรปิตํ สุชนิตํ น โหตีติ. โรปสทฺทวจนตฺถเมว เกจิ วณฺเณนฺติ. ตํ อปฺปมาณนฺติ โกธสฺส ตถาปวตฺตนสภาวาภาวา อญฺเญน เกนจิ การเณน ปริปุณฺณตา สิยาติ สนฺธาย วุตฺตํ.

໔໑໘. ຄຳວ່າ 'ອາການຂັດເຄືອງ' (viruddhākāro) ໄດ້ແກ່ ອາການ ຄືຄວາມຂັດເຄືອງ ຂອງບຸກຄົນ ຫຼືຂອງຈິດ ທີ່ຂັດເຄືອງ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານສະແດງຄວາມຂັດເຄືອງ ຄືຄວາມຂັດແຍ້ງ. ຄຳວ່າ 'ວາຈາ' (vacanaṃ) ນີ້ ພຶງເຫັນວ່າເປັນພຽງຕົວຢ່າງເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ກິດທັງປວງທີ່ບຸກຄົນເຮັດດ້ວຍໂກທະນີ້ ຍ່ອມບໍ່ເປັນສິ່ງທີ່ຕັ້ງໄວ້ດີ ບໍ່ເປັນສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນດີເລີຍ. ອາຈານບາງພວກພັນລະນາວ່າ ອັກສອນ ໂຣປະ (ropa) ມີອັດວ່າ ວາຈາ ເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ນັ້ນບໍ່ເປັນປະມານ' (taṃ appamāṇaṃ) ນັ້ນ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງວ່າ ເພາະຄວາມບໍ່ມີສະພາວະທີ່ເປັນໄປຢ່າງນັ້ນແຫ່ງໂກທະ ຄວາມສົມບູນ (ແຫ່ງວາຈາ) ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍເຫດອື່ນບາງຢ່າງ.

เอกาทสมจิตฺตวณฺณนา

ການພັນລະນາເອກາທະສະມະຈິດ

๔๒๒. วิคตา จิกิจฺฉาติ จิกิจฺฉิตุํ ทุกฺกรตาย วุตฺตํ, น สพฺพถา จิกิจฺฉาภาวา วิจิกิจฺฉายาติ ตทตฺถํ ทสฺเสติ.

໔໒໒. ທີ່ກ່າວວ່າ 'ວິຄະຕາ ຈິກິດສາ' (ປາສະຈາກການຢຽວຢາ) ນັ້ນ ກ່າວເພາະຄວາມທີ່ຢຽວຢາໄດ້ຍາກ, ບໍ່ແມ່ນກ່າວເພາະຄວາມບໍ່ມີການຢຽວຢາແກ່ວິຈິກິດສາໂດຍປະການທັງປວງ ທ່ານສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນໄວ້.

๔๒๔. นิจฺฉยาภาวา อสณฺฐหนโต เจตโส ปวตฺติปจฺจยมตฺตตาย ‘‘ปวตฺติฏฺฐิติมตฺต’’นฺติ วุตฺตํ.

໔໒໔. ທີ່ກ່າວວ່າ 'ເປັນພຽງຄວາມຕັ້ງຢູ່ແຫ່ງຄວາມເປັນໄປ' (pavattiṭṭhitimattaṃ) ເພາະຄວາມບໍ່ຕົກລົງໃຈ ເພາະຄວາມບໍ່ຕັ້ງໝັ້ນ ແລະເພາະເປັນພຽງປັດໄຈແຫ່ງຄວາມເປັນໄປຂອງຈິດ.

๔๒๕. เอกํ อาการํ คนฺตุํ อสมตฺถตาย อตฺตโน อามุขํ สปฺปนโต โอสกฺกติ.

໔໒໕. ຍ່ອມຖອຍກັບຈາກການແຜ່ໄປຂ້າງໜ້າຂອງຕົນ ເພາະຄວາມບໍ່ສາມາດທີ່ຈະໄປສູ່ອາການດຽວໄດ້.

ทฺวาทสมจิตฺตวณฺณนา

ການພັນລະນາທົວດະສະມະຈິດ

๔๒๙. อุทฺธจฺจํ อตฺตโน คหิตากาเร เอว ฐตฺวา ภมตีติ เอการมฺมณสฺมึเยว วิปฺผนฺทนํ โหติ. วิจิกิจฺฉา ปน ยทิปิ รูปาทีสุ เอกสฺมิญฺเญวารมฺมเณ อุปฺปชฺชติ, ตถาปิ ‘‘เอวํ นุ โข, อิทํ นุ โข’’ติ อุปฺปชฺชมานา ‘‘นนุ โข, อญฺญํ นุ โข’’ติ อญฺญํ คเหตพฺพาการํ อเปกฺขตีติ นานารมฺมเณ จลนํ โหติ.

໔໒໙. ອຸດທັດຈະ ຍ່ອມໝູນຄວ້າງຢູ່ໂດຍຕັ້ງຢູ່ໃນອາການທີ່ຕົນຖືເອົາແລ້ວນັ້ນເອງ ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມດິ້ນຮົນຈຶ່ງມີໃນອາຣົມດຽວເທົ່ານັ້ນ. ສ່ວນວິຈິກິດສາ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເກີດຂຶ້ນໃນອາຣົມດຽວມີຮູບເປັນຕົ້ນກໍຕາມ ແຕ່ເມື່ອເກີດຂຶ້ນວ່າ 'ຢ່າງນີ້ຫຼືໜໍ, ສິ່ງນີ້ຫຼືໜໍ' ຍ່ອມຫວັງແລກເອົາອາການທີ່ຄວນຖືເອົາຢ່າງອື່ນວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນຫຼືໜໍ, ຢ່າງອື່ນຫຼືໜໍ' ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມຫວັ່ນໄຫວຈຶ່ງມີໃນຫຼາຍອາຣົມ.

‘‘เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพ’’นฺติ เอตฺตาวตา อิมสฺมึ จิตฺตทฺวเย วุตฺตปกิณฺณกํ ทสฺเสตฺวา ทฺวาทสสุ ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺเพสุปี’’ติอาทิมาห. กุสเลสุปิ อารมฺมณาธิปตึ อนุทฺธริตฺวา สหชาตาธิปติโน เอว อุทฺธฏตฺตา อิธาปิ โส เอว อุทฺธริตพฺโพ สิยาติ ‘‘สหชาตาธิปติ ลพฺภมาโนปิ น อุทฺธโฏ’’ติ วุตฺตํ นารมฺมณาธิปติโน อลพฺภมานตฺตา. โสปิ หิ อฏฺฐสุ โลภสหคเตสุ ลพฺภตีติ. เสโสปีติ วีมํสโต อญฺโญปิ สหชาตาธิปติ นตฺถิ, โย อุทฺธริตพฺโพ สิยา. อารมฺมณาธิปติมฺหิ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. กญฺจิ ธมฺมนฺติ ฉนฺทาทีสุ เอกมฺปิ สหชาตํ. กุสลตฺติเก ตาว ปฏิจฺจวาราทีสุ ‘‘น เหตุปจฺจยา อธิปติปจฺจยา’’ติ เอกสฺสปิ ปญฺหสฺส [Pg.123] อนุทฺธฏตฺตา ปฏฺฐาเน ปฏิสิทฺธตา เวทิตพฺพา. อญฺญถา หิ ‘‘อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ น เหตุปจฺจยา อธิปติปจฺจยา’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๘๖) เอตสฺส วเสน ‘‘เอก’’นฺติ วตฺตพฺพํ สิยา.

ຄຳວ່າ “Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ” ນີ້ ດ້ວຍຄຳມີປະມານເທົ່ານີ້ ພະອາຈານສະແດງປົກິ່ນນະກະ (ຂໍ້ເບັດເຕັລັດ) ທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຈິດທັງສອງດວງນີ້ ແລ້ວຈຶ່ງກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ “sabbesupi” ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອສະແດງໃນອະກຸສົນຈິດ 12 ປະການ. ແມ່ນໃນກຸສົນຈິດທັງຫຼາຍ ໂດຍບໍ່ໄດ້ຍົກອາຣົມມະນາທິບໍດີຂຶ້ນສະແດງ ແຕ່ຍົກສະເພາະສະຫະຊາຕາທິບໍດີເທົ່ານັ້ນຂຶ້ນສະແດງ ເພາະສະນັ້ນ ແມ່ນໃນອະກຸສົນຈິດນີ້ ກໍຄວນຍົກສະເພາະສະຫະຊາຕາທິບໍດີນັ້ນຂຶ້ນສະແດງ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ແມ່ນສະຫະຊາຕາທິບໍດີມີຢູ່ ກໍບໍ່ໄດ້ຍົກຂຶ້ນສະແດງ” ບໍ່ແມ່ນເພາະອາຣົມມະນາທິບໍດີຫາບໍ່ໄດ້. ເພາະວ່າ ອາຣົມມະນາທິບໍດີນັ້ນ ຍ່ອມໄດ້ໃນໂລພະສະຫະຄົດຈິດ 8 ດວງ. ຄຳວ່າ “sesopi” ຄື ສະຫະຊາຕາທິບໍດີອື່ນ ນອກຈາກວີມັງສາທິບໍດີ ຍ່ອມບໍ່ມີ ທີ່ຄວນຈະຍົກຂຶ້ນສະແດງ. ສ່ວນໃນອາຣົມມະນາທິບໍດີ ບໍ່ມີສິ່ງທີ່ຈະຕ້ອງກ່າວເລີຍ. ຄຳວ່າ “kañci dhammaṃ” ຄື ສະຫະຊາຕາທິບໍດີ ແມ້ແຕ່ຢ່າງດຽວ ໃນບັນດາສັນທະເປັນຕົ້ນ. ໃນກຸສະລັຕຕິກະ ກ່ອນອື່ນ ໃນປະຕິດຈະວາລະເປັນຕົ້ນ ເພາະບໍ່ໄດ້ຍົກບັນຫາ (ຄຳຖາມ) ແມ້ແຕ່ຂໍ້ດຽວຂຶ້ນສະແດງວ່າ “na hetupaccayā adhipatipaccayā” ຄວນຊາບຄວາມທີ່ພະບາລີຫ້າມໄວ້ໃນຄຳພີປັດຖານ. ເພາະວ່າ ຖ້າເປັນຢ່າງອື່ນ ກໍຄວນຈະກ່າວວ່າ “eka” (ບັນຫາດຽວ) ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບັນຫານີ້ວ່າ “akusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjati na hetupaccayā adhipatipaccayā”.

ทสฺสเนน ปหาตพฺพาภาวโตติ ทสฺสเนน ปหาตพฺพสฺส อภาวโต, ทสฺสเนน ปหาตพฺเพสุ วา อภาวโต. เอเตน ปฏิสนฺธิอนากฑฺฒนโต ทสฺสเนน ปหาตพฺเพสุ อนาคมนนฺติ ตตฺถ อนาคมเนน ปฏิสนฺธิอนากฑฺฒนํ สาเธติ. อนากฑฺฒนโต อนาคมนํ ปน สาเธตุํ ‘‘เตสุ หี’’ติอาทิมาห. เอตฺเถว ปฏิสนฺธิทานํ ภเวยฺย. ตถา จ สติ ทสฺสเนน ปหาตพฺพํ สิยา อปายคมนียสฺส ทสฺสเนน ปหาตพฺพภาวโต. น เจตํ ทสฺสเนน ปหาตพฺพํ สิยา, ตสฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพวิภงฺเค นาคตนฺติ อธิปฺปาโย.

ຄຳວ່າ “Dassanena pahātabbābhāvato” ຄື ເພາະຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງທຳທີ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະ (ໂសຕາປັດຕິມັກ) ຫຼື ເພາະຄວາມບໍ່ມີ (ບໍ່ໄດ້ນັບເນື່ອງ) ໃນທຳທັງຫຼາຍທີ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ຄວາມບໍ່ມາ (ບໍ່ປາກົດ) ໃນທຳທັງຫຼາຍທີ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະ ເພາະຄວາມທີ່ບໍ່ນຳມາຊຶ່ງປະຕິສົນທິ ຍ່ອມໃຫ້ສຳເລັດຄວາມທີ່ບໍ່ນຳມາຊຶ່ງປະຕິສົນທິ ດ້ວຍຄວາມບໍ່ມານັ້ນ. ແຕ່ເພື່ອຈະໃຫ້ສຳເລັດຄວາມບໍ່ມາ ເພາະຄວາມທີ່ບໍ່ນຳມາຊຶ່ງປະຕິສົນທິ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ “tesu hi” ເປັນຕົ້ນ. ການໃຫ້ປະຕິສົນທິ ຄວນມີໃນອະບາຍພູມເຫຼົ່ານີ້ເທົ່ານັ້ນ. ແລະ ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ ກໍຄວນເປັນທຳທີ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະ ເພາະຄວາມທີ່ອະກຸສົນທັງປວງທີ່ນຳໄປສູ່ອະບາຍ ເປັນທຳທີ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະ. ແຕ່ຈິດ (ອຸດທັດຈະສະຫະຄົດ) ນີ້ ບໍ່ຄວນເປັນທຳທີ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ມາ (ບໍ່ປາກົດ) ໃນທັດສະເນນະປະຫາຕັບບະວິພັງ ນີ້ເປັນຄວາມປະສົງຂອງພະອັດຖະກະຖາຈານ.

กถํ ปเนตํ ญายติ ‘‘ปฏิสนฺธิอนากฑฺฒนโต ทสฺสเนน ปหาตพฺเพสุ อนาคมน’’นฺติ? ทสฺสเนน ปหาตพฺพานญฺเญว นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาวสฺส วุตฺตตฺตา. ทุวิธา หิ อกุสลา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา ภาวนาย ปหาตพฺพาติ. ตตฺถ ภาวนาย ปหาตพฺพเจตนานํ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาโว น วุตฺโต, อิตราสญฺเญว วุตฺโต. ‘‘ภาวนาย ปหาตพฺโพ ธมฺโม เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพสฺส ธมฺมสฺส กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตฺถ หิ สหชาตเมว วิภตฺตํ, น นานากฺขณิกนฺติ. ตถา ปจฺจนีเยปิ ‘‘ภาวนาย ปหาตพฺโพ ธมฺโม เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย…เป… สหชาตปจฺจเยน…เป… อุปนิสฺสยปจฺจเยน…เป…. ปจฺฉาชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ, น วุตฺตํ ‘‘กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ. อิตรตฺถ จ วุตฺตํ. อุทฺธจฺจสหคตา จ เจตนา ภาวนาย ปหาตพฺเพสุ เอว อาคตาติ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจโย น สิยาติ. ยทิ สิยา, ภาวนาย ปหาตพฺพเจตนาย จ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาโว วุจฺเจยฺย, น ตุ วุตฺโต. ตสฺมา อุทฺธจฺจสหคตา นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาเว สติ ทสฺสเนน ปหาตพฺเพสุ วตฺตพฺพา สิยา, ตทภาวา น วุตฺตาติ. ปฏิสนฺธิอนากฑฺฒนโต ตตฺถ อนาคตาติ อยเมตฺถาธิปฺปาโย. นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยาวจเนน ปน ภาวนาย ปหาตพฺพานํ ปวตฺติวิปากตา ปฏิกฺขิตฺตา. ปวตฺติวิปากสฺสปิ หิ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยตา น สกฺกา นิวาเรตุํ. วุตฺตญฺจ [Pg.124] ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต ธมฺโม ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตสฺส ธมฺมสฺส กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย, นานากฺขณิกา’’ติอาทิ (ปฏฺฐา. ๑.๓.๕๖-๕๗). ยทิ ภาวนาย ปหาตพฺพานํ วิปากทานํ นตฺถิ, กถํ เต วิปากธมฺมธมฺมา โหนฺตีติ? อภิญฺญาจิตฺตาทีนํ วิย วิปาการหสภาวตฺตา. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘ยสฺมึ สมเย อกุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ อุทฺธจฺจสมฺปยุตฺตํ…เป… อวิกฺเขโป โหติ, อิเมสุ ธมฺเมสุ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา, เตสํ วิปาเก ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. ๗๓๐-๗๓๑) อิทมฺปิ เตสํ วิปาการหตญฺเญว สนฺธาย วุตฺตํ สิยา. อิทํ ปน ฐานํ สุฏฺฐุ วิจาเรตพฺพํ. อตฺถิ หิ เอตฺถ วจโนกาโส. น หิ วิปาเกติ วจนํ วิปากธมฺมวจนํ วิย วิปาการหตํ วทตีติ.

ກໍຈະຮູ້ເນື້ອຄວາມນີ້ໄດ້ແນວໃດວ່າ “ຄວາມບໍ່ມາໃນທຳທີ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະ ເພາະຄວາມທີ່ບໍ່ນຳມາຊຶ່ງປະຕິສົນທິ”? ຕອບວ່າ: ເພາະຄວາມທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງຄວາມເປັນນານາຂะນິກະກຳມະປັດໄຈ ສະເພາະແກ່ທຳທີ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ອະກຸສົນທັງຫຼາຍ ມີ 2 ປະການ ຄື ທຳທີ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະ ແລະ ທຳທີ່ຄວນລະດ້ວຍພາວະນາ. ໃນ 2 ປະການນັ້ນ ຄວາມເປັນນານາຂະນິກະກຳມະປັດໄຈ ແຫ່ງເຈດຕະນາທັງຫຼາຍທີ່ຄວນລະດ້ວຍພາວະນາ ພະອົງບໍ່ໄດ້ຊົງກ່າວໄວ້ ຊົງກ່າວໄວ້ສະເພາະແກ່ເຈດຕະນາອື່ນ (ທີ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະ) ເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ໃນບາລີນີ້ວ່າ “bhāvanāya pahātabbo dhammo neva dassenena na bhāvanāya pahātabbassa dhammassa kammapaccayena paccayo” ພະອົງຊົງຈຳແນກສະເພາະສະຫະຊາຕະກຳເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ໄດ້ຊົງຈຳແນກນານາຂະນິກະກຳ. ແມ່ນໃນປັດຈະນິກ (ຝ່າຍປະຕິເສດ) ກໍເໝືອນກັນ ຊົງກ່າວໄວ້ພຽງເທົ່ານີ້ວ່າ “bhāvanāya pahātabbo dhammo neva dassenena na bhāvanāya... pacchājātapaccayena paccayo” ບໍ່ໄດ້ຊົງກ່າວວ່າ “kammapaccayena paccayo”. ສ່ວນໃນບ່ອນອື່ນ (ໃນທຳທີ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະ) ຊົງກ່າວໄວ້. ແລະ ເຈດຕະນາທີ່ເກີດຮ່ວມກັບອຸດທັດຈະ ຍ່ອມມາ (ປາກົດ) ໃນທຳທີ່ຄວນລະດ້ວຍພາວະນາເທົ່ານັ້ນ ເພາະສະນັ້ນ ມັນຈຶ່ງບໍ່ຄວນເປັນນານາຂະນິກະກຳມະປັດໄຈ. ຫາກວ່າເປັນຢ່າງນັ້ນ ກໍຄວນຈະຊົງກ່າວຄວາມເປັນນານາຂະນິກະກຳມະປັດໄຈ ແຫ່ງເຈດຕະນາທີ່ຄວນລະດ້ວຍພາວະນານັ້ນດ້ວຍ ແຕ່ພະອົງບໍ່ໄດ້ຊົງກ່າວໄວ້. ເພາະສະນັ້ນ ເຈດຕະນາທີ່ເກີດຮ່ວມກັບອຸດທັດຈະ ເມື່ອມີຄວາມເປັນນານາຂະນິກະກຳມະປັດໄຈ ກໍຄວນຈະຊົງກ່າວໄວ້ໃນທຳທີ່ຄວນລະດ້ວຍທັດສະນະ ແຕ່ເພາະບໍ່ມີຄວາມເປັນປັດໄຈນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຊົງກ່າວໄວ້ ວ່າ “ເພາະບໍ່ນຳມາຊຶ່ງປະຕິສົນທິ ມັນຈຶ່ງບໍ່ມາ (ບໍ່ປາກົດ) ໃນທຳເຫຼົ່ານັ້ນ” ນີ້ເປັນຄວາມປະສົງຂອງພະອັດຖະກະຖາຈານໃນອະທິບາຍນີ້. ແຕ່ດ້ວຍການບໍ່ກ່າວເຖິງນານາຂะນິກະກຳມະປັດໄຈ ຄວາມເປັນວິບາກໃນປະວັດຕິກາລ ແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍທີ່ຄວນລະດ້ວຍພາວະນາ ຈຶ່ງເປັນອັນຖືກປະຕິເສດແລ້ວ. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນນານາຂະນິກະກຳມະປັດໄຈ ແມ້ແຫ່ງທຳທີ່ມີວິບາກໃນປະວັດຕິກາລ ກໍບໍ່ອາດຈະຫ້າມໄດ້. ແລະ ພະອົງກໍຊົງກ່າວໄວ້ແລ້ວວ່າ “sukhāya vedanāya sampayutto dhammo dukkhāya vedanāya sampayuttassa dhammassa kammapaccayena paccayo, nānākkhaṇikā” ເປັນຕົ້ນ. ຫາກວ່າ ການໃຫ້ວິບາກແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍທີ່ຄວນລະດ້ວຍພາວະນາ ບໍ່ມີ, ພວກມັນຈະເປັນທຳທີ່ມີສະພາວະໃຫ້ວິບາກ (ວິປາກະທັມມະທັມມະ) ໄດ້ແນວໃດ? ຕອບວ່າ: ເພາະມີສະພາວະຄວນແກ່ການໃຫ້ວິບາກ ເໝືອນດັ່ງອະພິນຍາຈິດເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນຄຳໃດທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ “yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ uddhaccasampayuttaṃ...pe... avikkhepo hoti, imesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā” ຄຳນັ້ນກໍຄວນຈະກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມຄວນແກ່ການໃຫ້ວິບາກ ແຫ່ງຈິດແລະເຈດຕະສິກທີ່ເກີດຮ່ວມກັບອຸດທັດຈະເຫຼົ່ານັ້ນເທົ່ານັ້ນ. ແຕ່ຖານະ (ປະເດັນ) ນີ້ ຄວນພິຈາລະນາໃຫ້ດີ. ເພາະວ່າ ໃນບ່ອນນີ້ ຍັງມີຊ່ອງທາງທີ່ຈະກ່າວໄດ້ຢູ່. ເພາະວ່າ ຄຳວ່າ “vipāke” (ໃນວິບາກ) ຍ່ອມບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງຄວາມຄວນແກ່ການໃຫ້ວິບາກ ເໝືອນດັ່ງຄຳວ່າ “vipākadhamma” (ມີວິບາກເປັນສະພາວະ).

อกุสลปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍເນື້ອຄວາມແຫ່ງບົດອະກຸສົນ ຈົບແລ້ວ.

อพฺยากตปทํ

ບົດອັບພະຍາກົດ

อเหตุกกุสลวิปากวณฺณนา

การອະທິບາຍອະເຫຕຸກາກຸສົນວິບາກ

๔๓๑. เตสุ วิปากาพฺยากตนฺติอาทีนํ ‘‘ภาเชตฺวา ทสฺเสตุํ กตเม ธมฺมา อพฺยากตาติอาทิ อารทฺธ’’นฺติ เอเตน สมฺพนฺโธ. ตสฺสาปีติ เอตสฺส ‘‘อุปฺปตฺตึ ทีเปตุํ กามา…เป… อาทิ วุตฺต’’นฺติ เอเตน สมฺพนฺโธ. อุปจิตตฺตาติ ยถา อญฺญสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากาภิมุขํ โหติ ตถา วฑฺฒิตตฺตา. รูปาทีนํ ปจฺจยานํ อญฺญวิญฺญาณสาธารณตฺตา อสาธารเณน วตฺถุนา จกฺขุวิญฺญาณํ โสตวิญฺญาณนฺติ นามํ อุทฺธฏํ. จกฺขาทีนํ ติกฺขมนฺทภาเว วิญฺญาณานํ ติกฺขมนฺทภาวา วิเสสปจฺจยตฺตา จ.

໔໓໑. ແຫ່ງບົດທັງຫຼາຍມີ “tesu vipākābyākataṃ” ເປັນຕົ້ນ ມີການເຊື່ອມໂຍງກັບຄຳນີ້ວ່າ “ຊົງເລີ່ມຕົ້ນຄຳວ່າ katame dhammā abyākatā ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອຈຳແນກສະແດງ”. ແຫ່ງບົດວ່າ “tassāpi” ນີ້ ມີການເຊື່ອມໂຍງກັບຄຳວ່າ “ຊົງປາຖະໜາຈະສະແດງຄວາມເກີດຂຶ້ນ... ຈຶ່ງກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນ”. ຄຳວ່າ “upacitattā” ຄື ໂດຍປະການທີ່ຫ້າມວິບາກແຫ່ງກຳອື່ນແລ້ວ ເປັນໄປສະເພາະໜ້າຕໍ່ວິບາກຂອງຕົນ ເພາະຄວາມທີ່ກຳນັ້ນໄດ້ຮັບການສັ່ງສົມ (ຈະເລີນ) ໄວ້ໂດຍປະການນັ້ນ. ເພາະຄວາມທີ່ປັດໄຈທັງຫຼາຍມີຮູບາຣົມເປັນຕົ້ນ ທົ່ວໄປແກ່ວິນຍານອື່ນ ພະອົງຈຶ່ງຊົງຍົກຊື່ຂຶ້ນສະແດງດ້ວຍວັດຖຸຮູບທີ່ບໍ່ທົ່ວໄປ (ສະເພາະຕົວ) ວ່າ “ຈັກຂຸວິນຍານ, ໂສຕະວິນຍານ”. ເມື່ອຄວາມເປັນທຳມະຊາດກ້າ ຫຼື ອ່ອນ ແຫ່ງຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ ມີຢູ່ ກໍເພາະຄວາມກ້າ ຫຼື ອ່ອນ ແຫ່ງວິນຍານທັງຫຼາຍ ແລະ ເພາະຄວາມເປັນປັດໄຈທີ່ພິເສດ.

จกฺขุสนฺนิสฺสิตญฺจ ตํ รูปวิชานนญฺจาติ จกฺขุสนฺนิสฺสิตรูปวิชานนํ. เอวํลกฺขณํ จกฺขุวิญฺญาณํ. ตตฺถ จกฺขุสนฺนิสฺสิตวจเนน รูปารมฺมณํ อญฺญวิญฺญาณํ ปฏิกฺขิปติ. รูปวิชานนวจเนน จกฺขุนิสฺสเย ผสฺสาทโย นิวตฺเตติ. จกฺขุรูปวจเนหิ จ นิสฺสยโต อารมฺมณโต จ วิชานนํ วิภาเวติ. รูปมตฺตสฺส อารมฺมณสฺส คหณํ กิจฺจเมตสฺสาติ รูปมตฺตารมฺมณรสํ. ฌานงฺควเสนาติ อิทํ ทฺวิปญฺจวิญฺญาณวชฺเชสุ วิชฺชมานานํ อุเปกฺขาสุขทุกฺเขกคฺคตานํ ฌานงฺคิกตฺตา อิธาปิ ตํสทิสานํ ตทุปจารํ [Pg.125] กตฺวา วุตฺตํ. น หิ ฌานปจฺจยตฺตาภาเว ฌานงฺคตา อตฺถิ. วุตฺตญฺหิ ‘‘ฌานงฺคานิ ฌานสมฺปยุตฺต…เป… รูปานํ ฌานปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๓.๑๑๒). เอเตสญฺจ ฌานปจฺจยภาโว ปฏิกฺขิตฺโต. ยถาห ‘‘อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ น ฌานปจฺจยา. ปญฺจวิญฺญาณสหคตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา’’ติอาทิ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๙๘). ฌานปจฺจยตฺตาภาเวปิ เวทนาจิตฺตฏฺฐิตีนํ อุเปกฺขาทิภาวโต ตถาภูตานํ วจเน อญฺญฏฺฐานาภาวโต จ ทุติยราสินิทฺเทโส.

ທຳມະຊາດໃດ ອາໄສຈັກຂຸດ້ວຍ ແລະ ຮູ້ແຈ້ງເຊິ່ງຮູບດ້ວຍ ເພາະເຫດນັ້ນ ທຳມະຊາດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຈັກຂຸສັນນິດສິຕະຣູປະວິຊານະນະ (ການຮູ້ແຈ້ງຮູບທີ່ອາໄສຈັກຂຸ). ຈັກຂຸວິນຍານ ມີລັກສະນະດັ່ງນີ້. ໃນບັນດາຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ “ອາໄສຈັກຂຸ” ຍ່ອມປະຕິເສດວິນຍານອື່ນ ທີ່ມີຮູບາຣົມເປັນອາຣົມ. ດ້ວຍຄຳວ່າ “ການຮູ້ແຈ້ງຮູບ” ຍ່ອມຫ້າມທຳທັງຫຼາຍມີຜັດສະເປັນຕົ້ນ ທີ່ມີຈັກຂຸເປັນທີ່ອາໄສ. ແລະ ດ້ວຍຄຳວ່າ ຈັກຂຸ ແລະ ຮູບ ທັງສອງ ຍ່ອມສະແດງການຮູ້ແຈ້ງໃຫ້ປາກົດ ໂດຍຄວາມເປັນທີ່ອາໄສດ້ວຍ ໂດຍຄວາມເປັນອາຣົມດ້ວຍ. ການຮັບເອົາອາຣົມອັນເປັນພຽງຮູບເທົ່ານັ້ນ ເປັນກິດແຫ່ງຈັກຂຸວິນຍານນີ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈັກຂຸວິນຍານນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ມີການຮັບເອົາພຽງຮູບເປັນອາຣົມເປັນລົດ (ກິດ). ຄຳວ່າ “ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອົງຊານ” ນີ້ ພະອົງຊົງg່າວໂດຍການອຸປະມາແກ່ທຳທັງຫຼາຍທີ່ຄ້າຍຄືກັນນັ້ນ ແມ່ນໃນທະວິປັນຈະວິນຍານນີ້ ເພາະຄວາມເປັນອົງຊານແຫ່ງອຸເປກຂາ, ສຸຂະ, ທຸກຂະ ແລະ ເອກັກຄະຕາ ທັງຫຼາຍ ທີ່ມີປາກົດຢູ່ໃນຈິດທັງຫຼາຍ ເວັ້ນທະວິປັນຈະວິນຍານ 10. ເພາະວ່າ ເມື່ອບໍ່ມີຄວາມເປັນຊານະປັດໄຈ ອົງຊານຍ່ອມມີບໍ່ໄດ້. ເພາະວ່າ ພະອົງຊົງກ່າວໄວ້ແລ້ວວ່າ “jhānaṅgāni jhānasampayutta...pe... rūpānaṃ jhānapaccayena paccayo”. ແລະ ຄວາມເປັນຊານະປັດໄຈ ແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານີ້ ຖືກປະຕິເສດແລ້ວ ດັ່ງທີ່ພະອົງຊົງກ່າວໄວ້ວ່າ “abyākataṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjati na jhānapaccayā. Pañcaviññāṇasahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā” ເປັນຕົ້ນ. ແມ້ເມື່ອບໍ່ມີຄວາມເປັນຊານະປັດໄຈ ກໍມີການສະແດງໄວ້ໃນກອງທີສອງ (ທຸຕິຍະຣາສິ) ເພາະຄວາມເປັນອຸເປກຂາເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງເວທະນາ ແລະ ເອກັກຄະຕາ (ຄວາມຕັ້ງໝັ້ນແຫ່ງຈິດ) ແລະ ເພາະຄວາມບໍ່ມີບ່ອນອື່ນໃນການກ່າວເຖິງທຳທັງຫຼາຍທີ່ມີສະພາວະຢ່າງນັ້ນ.

๔๓๖. วตฺถุปณฺฑรตฺตาติ สยํ กณฺหธมฺมานํ อปฺปฏิปกฺขตฺตา สภาวปริสุทฺธานํ ปสาทหทยวตฺถุนิสฺสยานํ วเสน ปณฺฑรสภาวํ ชาตนฺติ อธิปฺปาโย. อยํ ปน นโย จตุโวกาเร น ลพฺภตีติ ตตฺถ ภวงฺคสฺส ตโต นิกฺขนฺตากุสลสฺส จ ปณฺฑรตา น สิยา, ตสฺมา ตตฺถ ปณฺฑรตาย การณํ วตฺตพฺพํ. สภาโว วายํ จิตฺตสฺส ปณฺฑรตาติ.

໔໓໖. ຄຳວ່າ “Vatthupaṇḍarattā” ຄື ເພາະຕົນເອງ (ວັດຖຸຮູບ) ບໍ່ໄດ້ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ທຳດຳ (ອະກຸສົນທຳ) ຈຶ່ງມີສະພາວະຂາວຜ່ອງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປະສາດຮູບ ແລະ ຫະທະຍະວັດຖຸອັນເປັນທີ່ອາໄສ ອັນມີຄວາມບໍລິສຸດໂດຍສະພາວະ ນີ້ເປັນຄວາມປະສົງຂອງພະອັດຖະກະຖາຈານ. ແຕ່ເນື້ອຄວາມນີ້ ຍ່ອມຫາບໍ່ໄດ້ໃນຈະຕຸໂວການະພູມ (ອະຣູປະພູມ) ເພາະສະນັ້ນ ໃນຈະຕຸໂວການະພູມນັ້ນ ຄວາມຂາວຜ່ອງແຫ່ງພະວັງ ແລະ ແຫ່ງອະກຸສົນຈິດທີ່ອອກມາຈາກພະວັງນັ້ນ ກໍບໍ່ຄວນມີ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ໃນຈະຕຸໂວການະພູມນັ້ນ ຄວນg່າວເຖິງເຫດແຫ່ງຄວາມຂາວຜ່ອງນັ້ນດ້ວຍ. ຫຼືວ່າ ຄວາມຂາວຜ່ອງນີ້ ເປັນສະພາວະຂອງຈິດນັ້ນເອງ.

๔๓๙. อิทมฺปีติ ปิ-สทฺโท ฐิติมตฺตสหิตํ ปุพฺเพ วุตฺตํ วิจิกิจฺฉาสหคตํ อเปกฺขิตฺวา วุตฺโต. ปกติยาติ อนติกฺกมเนน. โสปิ วิเสโส. กายปฺปสาทํ ฆฏฺเฏตฺวา ปสาทปจฺจเยสุ มหาภูเตสุ ปฏิหญฺญตีติ อาปาถํ คนฺตฺวา ปฏิหญฺญตีติ อตฺโถ. ยถา จ ‘‘รูปํ อารพฺภ อุปฺปนฺน’’นฺติ วุตฺเต น อารมฺมณุปฺปาทานํ ปุพฺพาปรกาลตา โหติ, เอวมิธาปิ ฆฏฺฏนปฏิหนเนสุ ทฏฺฐพฺพํ. อุปมาปิ อุภยฆฏฺฏนทสฺสนตฺถํ วุตฺตา, น นิสฺสิตนิสฺสยฆฏฺฏนานํ ปุพฺพาปรตาทสฺสนตฺถํ. เอตฺถ จ พหิทฺธาติ เอตํ นิทสฺสนมตฺตํ. อชฺฌตฺตมฺปิ หิ อารมฺมณํ โหตีติ. วิญฺญาณธาตุนิสฺสยภูเตหิ วา อญฺญํ ‘‘พหิทฺธา’’ติ วุตฺตํ. ปฏิฆฏฺฏนานิฆํโส พลวา โหติ, ตโต เอว อิฏฺฐานิฏฺฐโผฏฺฐพฺพสมาโยเค สุขทุกฺขปจฺจยา ธาตุอนุคฺคหธาตุกฺโขภา จิรํ อนุวตฺตนฺติ.

໔໓໙. ຄຳວ່າ “Idampi” ນີ້ ອັກສອນ pi ກ່າວໝາຍເຖິງວິຈິກິດສາສະຫະຄົດຈິດ ທີ່g່າວໄວ້ກ່ອນໜ້ານີ້ ອັນເປັນໄປພ້ອມກັບຄວາມຕັ້ງຢູ່ເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ “pakatiyā” ຄື ໂດຍບໍ່ໄດ້g້າວລ່ວງ (ວິຕົກ). ແມ້ຄວາມພິເສດນັ້ນ. ຄຳວ່າ “ກະທົບgາຍະປະສາດແລ້ວ ຍ່ອມກະທົບໃນມະຫາພູດທັງຫຼາຍ...” ມີອັດຖະວ່າ ເຂົ້າສູ່ຄອງ (ວິຖີ) ແລ້ວກະທົບ. ແລະ ເໝືອນດັ່ງເມື່ອກ່າວວ່າ “ເກີດຂຶ້ນປາຣົບຮູບ” ຄວາມເປັນກ່ອນແລະຫຼັງ ແຫ່ງການຮັບອາຣົມແລະການເກີດຂຶ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ ໃນບ່ອນນີ້ກໍເໝືອນກັນ ຄວນຊາບໃນການກະທົບທັງສອງນັ້ນ. ແມ້ອຸປະມາກໍຊົງກ່າວໄວ້ ເພື່ອສະແດງການກະທົບທັງສອງຝ່າຍ ບໍ່ແມ່ນເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນg່ອນແລະຫຼັງ ແຫ່ງການກະທົບຂອງສິ່ງທີ່ອາໄສ ແລະ ທີ່ອາໄສ. ແລະ ໃນບ່ອນນີ້ ຄຳວ່າ “bahiddhā” (ພາຍນອກ) ນີ້ ເປັນພຽງການຍົກຕົວຢ່າງເທົ່ານັ້ນ ເພາະວ່າ ແມ້ພາຍໃນ ກໍເປັນອາຣົມໄດ້. ຫຼືວ່າ ຊົງກ່າວເຖິງມະຫາພູດອື່ນ ທີ່ນອກຈາກມະຫາພູດອັນເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງກາຍະວິນຍານທາດ ວ່າ “bahiddhā”. ການສຽດສີແຫ່ງການກະທົບ ຍ່ອມມີກຳລັງແຮງ ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ເມື່ອມີການປະສົບກັບໂຜດທັບພະທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ ແລະ ບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາ ອັນເປັນປັດໄຈແຫ່ງສຸກແລະທຸກ ການເກື້ອກູນແຫ່ງທາດ ແລະ ການgຳເລີບແຫ່ງທາດ ຍ່ອມເປັນໄປຕິດຕໍ່ກັນເປັນເວລາດົນ.

๔๕๕. อญฺเญสํ จิตฺตานํ สภาวสุญฺญตสพฺภาวา มโนธาตุภาโว อาปชฺชตีติ เจ? น, วิเสสสพฺภาวา. จกฺขุวิญฺญาณาทีนญฺหิ จกฺขาทินิสฺสิตตา จกฺขาทีนํ สวิสเยสุ ทสฺสนาทิปฺปวตฺติภาวตา จ วิเสโส. มโนวิญฺญาณสฺส ปน อนญฺญนิสฺสยมโนปุพฺพงฺคมตาย อญฺญนิสฺสยวิญฺญาณสฺส อนนฺตรปจฺจยตฺตาภาเวน มโนทฺวารนิคฺคมนมุขภาวาภาวโต จ สาติสยวิชานนกิจฺจตา วิเสโส. ตพฺพิเสสวิรหา มโนมตฺตา ธาตุ [Pg.126] มโนธาตูติ ติวิธา มโนธาตุ เอว วุจฺจติ, น วิเสสมโน. ตสฺมา เอตฺถ มโน เอว ธาตุ มโนธาตูติ เอว-สทฺโท มตฺตสทฺทตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. วิเสสนิวตฺตนตฺโถ หิ โส วิญฺญาณสฺสาติ. มโนทฺวารนิคฺคมนปเวสมุขภาวโต ปน มโนธาตุยา วิชานนวิเสสวิรโห ทฏฺฐพฺโพ, ตโต เอว มโนวิญฺญาณนฺติปิ น วุจฺจติ. น หิ ตํ วิญฺญาณํ มนโต ปวตฺตํ มนโส ปจฺจโย, นาปิ มนโส ปจฺจยภูตํ มนโต ปวตฺตํ, ทสฺสนาทีนํ ปน ปจฺจโย, เตหิ จ ปวตฺตํ เตสํ ปุเรจรํ อนุจรญฺจาติ. สมฺมาสงฺกปฺโปติ อวจนํ มหาวิปากานํ วิย ชนกสทิสตฺตาภาวโต. ตตฺถ หิ ติเหตุกโต ทุเหตุกมฺปิ อุปฺปชฺชมานํ สมฺมาสงฺกปฺปตาทีหิ สทิสํ สเหตุกตายาติ. ปญฺจวิญฺญาณโสเตติ เอตฺถ ยถา ปคุณํ คนฺถํ สชฺฌายนฺโต สชฺฌายโสเต ปติตํ กญฺจิ กญฺจิ วาจนามคฺคํ น สลฺลกฺเขติ, เอวํ ตถาคตสฺส อสลฺลกฺขณา นาม นตฺถิ, น จ ปญฺจวิญฺญาณโสเต ฌานงฺคาภาโว อิธ อวจนสฺส การณํ. ยทิ ตทนนฺตรํ นิทฺเทโส ตํโสตปติตตา, อิโต ปเรสํ ทฺวินฺนํ มโนวิญฺญาณธาตูนํ ตํโสตปติตตา น สิยา. ตสฺมา ปญฺจวิญฺญาณานํ วิย อเหตุกตาย มคฺคปจฺจยวิรหา จ วิชฺชมาเนสุปิ วิตกฺกวิจาเรสุ ฌานงฺคธมฺมานํ ทุพฺพลตฺตา ปญฺจวิญฺญาเณสุ วิย อคณนุปคภาวา จ ปญฺจวิญฺญาณโสตปติตตา. ตโต เอว หิ อเหตุกกิริยตฺตเยปิ ฌานงฺคานิ พลานิ จ สงฺคหวาเร น อุทฺธฏานิ, ฌานปจฺจยกิจฺจมตฺตโต ปน ปฏฺฐาเน ทุพฺพลานํ เอตฺถ วิตกฺกาทีนํ ฌานปจฺจยตา วุตฺตา.

໔໕໕. ຫາກມີຄຳຖາມວ່າ: ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງສະພາວະ ແລະ ສູນຍະຕະ ແຫ່ງຈິດອື່ນທັງຫຼາຍ ຄວາມເປັນມະໂນທາດ ກໍຄວນຈະເຖິງແກ່ຈິດເຫຼົ່ານັ້ນບໍ່ແມ່ນບໍ? ຕອບວ່າ: ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ, ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງຄວາມພິເສດ. ເພາະວ່າ ຄວາມທີ່ຈັກຂຸວິນຍານເປັນຕົ້ນ ຕ້ອງອາໄສຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ ແລະ ຄວາມທີ່ຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ ມີຄວາມເປັນໄປໃນການເຫັນເປັນຕົ້ນ ໃນອາຣົມຂອງຕົນ ນີ້ເປັນຄວາມພິເສດ. ສ່ວນແຫ່ງມະໂນວິນຍານ ຄວາມທີ່ມີກິດຈະການຮູ້ແຈ້ງອັນຍິ່ງໃຫຍ່ກວ່າ ນີ້ເປັນຄວາມພິເສດ ເພາະຄວາມທີ່ມີມະໂນອັນບໍ່ອາໄສສິ່ງອື່ນເປັນຫົວໜ້າ ເພາະຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງຄວາມເປັນອະນັນຕະຣະປັດໄຈ ແຫ່ງວິນຍານທີ່ອາໄສສິ່ງອື່ນ ແລະ ເພາະຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງຄວາມເປັນຊ່ອງທາງອອກແຫ່ງມະໂນທະວານ. ທາດອັນເປັນພຽງມະໂນ (ການຮູ້) ທີ່ປາສະຈາກຄວາມພິເສດນັ້ນ ຊື່ວ່າ ມະໂນທາດ ຈຶ່ງຊົງກ່າວເຖິງມະໂນທາດ 3 ປະການເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ໄດ້ຊົງກ່າວເຖິງມະໂນອັນພິເສດ. ເພາະສະນັ້ນ ໃນບ່ອນນີ້ ຄຳວ່າ mano eva dhātu manodhātu ຄວນຊາບວ່າ ອັກສອນ eva ມີອັດຖະເໝືອນຄຳວ່າ matta (ພຽງແຕ່) ເພາະວ່າ ອັກສອນ eva ນັ້ນ ມີອັດຖະເພື່ອຫ້າມຄວາມພິເສດແຫ່ງວິນຍານ. ແຕ່ເພາະຄວາມເປັນຊ່ອງທາງອອກແລະທາງເຂົ້າແຫ່ງມະໂນທະວານ ຄວນຊາບຄວາມປາສະຈາກຄວາມພິເສດແຫ່ງການຮູ້ແຈ້ງ ແຫ່ງມະໂນທາດ ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ມັນຈຶ່ງບໍ່ຊື່ວ່າ ມະໂນວິນຍານ. ເພາະວ່າ ວິນຍານນັ້ນ ບໍ່ໄດ້ເປັນໄປຈາກມະໂນ ແລ້ວເປັນປັດໄຈແກ່ມະໂນ ແລະ ບໍ່ແມ່ນເປັນປັດໄຈແກ່ມະໂນ ແລ້ວເປັນໄປຈາກມະໂນ ແຕ່ທ່ຽງແທ້ແລ້ວ ມັນເປັນປັດໄຈແg່ການເຫັນເປັນຕົ້ນ ແລະ ເປັນໄປດ້ວຍການເຫັນເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນທັງຕົວນຳໜ້າ ແລະ ຕົວຕາມຫຼັງ ແຫ່ງການເຫັນເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ. ການບໍ່ກ່າວເຖິງສຳມາສັງກັບປະ ເພາະຄວາມບໍ່ມີຄວາມຄ້າຍຄືກັນກັບກຳຜູ້ໃຫ້ກຳເນີດ (ຊະນະກະກຳ) ເໝືອນດັ່ງມະຫາວິບາກທັງຫຼາຍ. ເພາະວ່າ ໃນມະຫາວິບາກເຫຼົ່ານັ້ນ ແມ້ວິບາກທີ່ມີເຫດ 2 ທີ່ເກີດຈາກກຸສົນທີ່ມີເຫດ 3 ກໍຍັງຄ້າຍຄືກັນ ດ້ວຍຄວາມເປັນສຳມາສັງກັບປະເປັນຕົ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນສະເຫດຸກະລັກສະນະ. ໃນບົດວ່າ pañcaviññāṇasote ນີ້ ເໝືອນດັ່ງຜູ້ສາທະຍາຍຄຳພີທີ່ຕົນຄ່ອງແຄ້ວແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ໄດ້ກຳນົດຈົດຈຳແນວທາງແຫ່ງການອ່ານບາງຂໍ້ ທີ່ຕົກໄປໃນກະແສແຫ່ງການສາທະຍາຍ ສັນໃດ ຄວາມບໍ່ກຳນົດຈົດຈຳແນວທາງແຫ່ງພະທຳແທ້ໆ ຂອງພະຕາຖາຄົດ ຍ່ອມບໍ່ມີ ສັນນັ້ນ, ແລະ ຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງອົງຊານໃນກະແສແຫ່ງປັນຈະວິນຍານ ກໍບໍ່ແມ່ນເຫດແຫ່ງການບໍ່ກ່າວເຖິງໃນບ່ອນນີ້. ຫາກວ່າ ການສະແດງໃນລຳດັບຖັດຈາກປັນຈະວິນຍານນັ້ນ ເປັນຄວາມຕົກໄປໃນກະແສແຫ່ງປັນຈະວິນຍານ ຄວາມຕົກໄປໃນກະແສແຫ່ງປັນຈະວິນຍານນັ້ນ ກໍບໍ່ຄວນມີແg່ມະໂນວິນຍານທາດທັງສອງ ທີ່ເກີດຖັດຈາກສັມປະຕິຈສະນະນີ້. ເພາະສະນັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນອະເຫຕຸກະລັກສະນະ ເໝືອນດັ່ງປັນຈະວິນຍານທັງຫຼາຍ ແລະ ເພາະຄວາມປາສະຈາກມັກຄະປັດໄຈ ແມ້ເມື່ອວິຕົກແລະວິຈານມີຢູ່ ເພາະຄວາມອ່ອນgຳລັງແຫ່ງອົງຊານທັງຫຼາຍ ແລະ ເພາະຄວາມບໍ່ເຖິງການນັບ ເໝືອນດັ່ງໃນປັນຈະວິນຍານທັງຫຼາຍ ນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຄວາມຕົກໄປໃນກະແສແຫ່ງປັນຈະວິນຍານ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ແມ້ໃນອະເຫຕຸກະລິຍາຈິດ 3 ດວງ ພະອົງgໍບໍ່ໄດ້ຊົງຍົກອົງຊານ ແລະ ພະລະທັງຫຼາຍຂຶ້ນສະແດງໃນສັງຄະຫະວາລະ, ແຕ່ເພາະຄວາມເປັນພຽງgິດແຫ່ງຊານະປັດໄຈເທົ່ານັ້ນ ໃນຄຳພີປັດຖານ ແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍທີ່ອ່ອນgຳລັງ ພະອົງຈຶ່ງຊົງກ່າວຄວາມເປັນຊານະປັດໄຈ ແຫ່ງວິຕົກເປັນຕົ້ນໃນບ່ອນນີ້.

๔๖๙. สมานวตฺถุกํ อนนฺตรปจฺจยํ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชมานํ สนฺตีรณํ มโนธาตุโต พลวตรํ โหตีติ ตํ ยถารมฺมณํ อารมฺมณรสํ อนุภวนฺตํ อิฏฺเฐ โสมนสฺสสหคตํ โหติ, อิฏฺฐมชฺฌตฺเต อุเปกฺขาสหคตํ สาติสยานุภวตฺตา, ตสฺมา ‘‘อยญฺหิ อิฏฺฐารมฺมณสฺมึ เยวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. โวฏฺฐพฺพนํ ปน สติปิ พลวภาเว วิปากปฺปวตฺตึ นิวตฺเตตฺวา วิสทิสํ มนํ กโรนฺตํ มนสิการกิจฺจนฺตรโยคโต วิปาโก วิย อนุภวนเมว น โหตีติ สพฺพตฺถ อุเปกฺขาสหคตเมว โหติ, ตถา ปญฺจทฺวาราวชฺชนํ มโนทฺวาราวชฺชนญฺจ กิจฺจวเสน อปุพฺพตฺตา.

໔໖໙. ເພາະສັນຕີຣະນະທີ່ເກີດຂຶ້ນໂດຍໄດ້ຮັບອະນັນຕະຣະປັດໄຈທີ່ມີວັດຖຸ (ທີ່ອາໄສ) ສະເໝີກັນ (ຄືມີຫະທະຍະວັດຖຸສະເໝີກັນກັບສັມປະຕິຈຊະນະ) ເປັນສະພາບທີ່ມີກຳລັງຫຼາຍກວ່າມະໂນທາດ (ຄືສັມປະຕິຈຊະນະ), ສັນຕີຣະນະນັ້ນ ເມື່ອສະເຫວີຍລົດຊາດຂອງອາຣົມຕາມສົມຄວນແກ່ອາຣົມ (ຄືອິດຖາຣົມ ແລະ ອິດຖະມັດຊັດຕາຣົມ) ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ສະເຫວີຍອາຣົມຢ່າງຍິ່ງ, ຈຶ່ງເປັນໂសມະນັດສະສະຫະຄົດໃນອິດຖາຣົມ ແລະ ເປັນອຸເປກຂາສະຫະຄົດໃນອິດຖະມັດຊັດຕາຣົມ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານ (ພຣະສັງຄີຕິກາຈານ) ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ayañhi iṭṭhārammaṇasmiṃ yevā”tiādi (ເພາະວ່າຈິດນີ້ ເກີດຂຶ້ນໃນອິດຖາຣົມເທົ່ານັ້ນ). ສ່ວນວຸດຖະພະນະ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີກຳລັງ (ເພາະໄດ້ຮັບອະນັນຕະຣະປັດໄຈທີ່ມີວັດຖຸສະເໝີກັນ) ກໍຕາມ, ແຕ່ເພາະຕ້ອງຢຸດກະແສແຫ່ງວິບາກ ແລ້ວເຮັດໃຫ້ເກີດຊະວະນະຈິດທີ່ບໍ່ເໝືອນກັນ (ຄືຕ່າງກັນກັບວິບາກ) ແລະ ເພາະປະກອບດ້ວຍກິດອື່ນຄືມະນະສิການ, ຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ການສະເຫວີຍອາຣົມຢ່າງດຽວເໝືອນຢ່າງວິບາກ, ດັ່ງນັ້ນ ໃນອາຣົມທັງປວງ (ທັງອິດຖາຣົມ ແລະ ອິດຖະມັດຊັດຕາຣົມ) ມັນຈຶ່ງເປັນອຸເປກຂາສະຫະຄົດເທົ່ານັ້ນ. ເຊັ່ນດຽວກັນ, ປັນຈະທະວາຣາວັດຊະນະ ແລະ ມະໂນທະວາຣາວັດຊະນະ ກໍເປັນອຸເປກຂາສະຫະຄົດເທົ່ານັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນສະພາບທີ່ບໍ່ເຄີຍມີມາກ່ອນ (ຄືເປັນສິ່ງໃໝ່) ໂດຍອຳນາດແຫ່ງກິດ (ຄືອາວັດຊະນະກິດ).

อเหตุกกุสลวิปากวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາອະເຫຕຸກກຸສົນວິບາກ ຈົບແລ້ວ.

อฏฺฐมหาวิปากจิตฺตวณฺณนา

ການພັນລະນາມະຫາວິບາກຈິດ ໘ ດວງ

๔๙๘. อโลโภ [Pg.127] อพฺยากตมูลนฺติอาทีสุ กุสลปกฺเข ตาว อโลภาโทสานํ นิทฺเทเสสุ ‘‘โย ตสฺมึ สมเย อโลโภ อลุพฺภนา…เป… อโลโภ กุสลมูล’’นฺติ (ธ. ส. ๓๒), ‘‘โย ตสฺมึ สมเย อโทโส อทุสฺสนา…เป… อโทโส กุสลมูล’’นฺติ (ธ. ส. ๓๓) จ วุตฺตตฺตา อิธาปิ ตํนิทฺเทเสสุ ‘‘อโลโภ อพฺยากตมูล’’นฺติ ‘‘อโทโส อพฺยากตมูล’’นฺติ วจนํ ยุชฺเชยฺย. ปญฺญินฺทฺริยาทินิทฺเทเสสุ ปน ‘‘ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ (ธ. ส. ๓๔, ๓๗) เอวํ ตตฺถปิ วุตฺตํ, น วุตฺตํ ‘‘อโมโห กุสลมูล’’นฺติ. ตสฺมา อิธาปิ ‘‘อโมโห อพฺยากตมูล’’นฺติ ปาเฐน น ภวิตพฺพํ สิยา. อโลภาโทสานํ วิย อโมหสฺสปิ อพฺยากตมูลทสฺสนตฺถํ ปเนตํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อวิญฺญตฺติชนกโตติ กายวจีกมฺมทฺวารนิวารณํ กโรติ. อวิปากธมฺมโตติ มโนกมฺมทฺวารนิวารณญฺจ. วิปากธมฺมานญฺหิ กมฺมทฺวารํ วุตฺตนฺติ. ตถา อปฺปวตฺติโตติ ทานาทิปุญฺญกิริยภาเวน อปฺปวตฺติโต. เอเตน ปุญฺญกิริยวตฺถุเภทเมว นิวาเรติ.

໔໙໘. ໃນຄຳວ່າ “alobho abyākatamūla”nti (ອະໂລພະ ເປັນອັບຍາກົດມູນ) ເປັນຕົ້ນນັ້ນ, ກ່ອນອື່ນ ໃນຝ່າຍກຸສົນ (ກຸສະລະພັນ) ໃນນິເທດແຫ່ງອະໂລພະ ແລະ ອະໂທສະ ເພາະມີຄຳກ່າວໄວ້ວ່າ “yo tasmiṃ samaye alobho alubbhanā…pe… alobho kusalamūla”nti ແລະ “yo tasmiṃ samaye adoso adussanā…pe… adoso kusalamūla”nti, ເພາະສະນັ້ນ ເຖິງແມ່ນໃນຝ່າຍອັບຍາກົດນີ້ ໃນນິເທດແຫ່ງອະໂລພະ ແລະ ອະໂທສະນັ້ນ ຄຳກ່າວວ່າ “alobho abyākatamūla”nti ແລະ “adoso abyākatamūla”nti ກໍຄວນຈະສົມຄວນ. ແຕ່ໃນນິເທດແຫ່ງປັນຍິນຊີເປັນຕົ້ນ ທ່ານກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ “paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhī”ti ເຖິງແມ່ນໃນຝ່າຍກຸສົນນັ້ນ, ແຕ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວວ່າ “amoho kusalamūla”nti (ອະໂມຫະ ເປັນກຸສົນມູນ). ດັ່ງນັ້ນ ເຖິງແມ່ນໃນຝ່າຍອັບຍາກົດນີ້ ບົດບາລີວ່າ “amoho abyākatamūla”nti ກໍບໍ່ຄວນຈະມີ. ແຕ່ເຖິງຢ່າງໃດກໍຕາມ, ພຶງຊາບວ່າ ຄຳນີ້ທ່ານກ່າວໄວ້ ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນອັບຍາກົດມູນ ແມ່ນແຕ່ຂອງອະໂມຫະ ເຊັ່ນດຽວກັນກັບອະໂລພະ ແລະ ອະໂທສະ. ຄຳວ່າ “aviññattijanakato” (ເພາະບໍ່ເຮັດໃຫ້ເກີດວິຍັດ) ໝາຍເຖິງ ຫ້າມກາຍະກັມມະທະວານ ແລະ ວະຈີກັມມະທະວານ. ຄຳວ່າ “avipākadhammato” (ເພາະມີສະພາບບໍ່ມີວິບາກ) ໝາຍເຖິງ ຫ້າມມະໂນກັມມະທະວານນຳອີກ. ເພາະວ່າກັມມະທະວານຂອງທັມທີ່ມີວິບາກ ທ່ານກ່າວໄວ້ແລ້ວ. ເຊັ່ນດຽວກັນ, ຄຳວ່າ “appavattito” (ເພາະບໍ່ເປັນໄປ) ຄື ບໍ່ເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນບຸນຍະກິຣິຍາອັນມີທານເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍບົດນີ້ ທ່ານຫ້າມສະເພາະປະເພດແຫ່ງບຸນຍະກິຣິຍາອັນມີທານເປັນຕົ້ນ.

พลวปจฺจเยหีติ ปโยเคน วินา นิปฺผนฺเนหิ อารมฺมณาทิปจฺจเยหิ. อสงฺขาริกาทีสุ หิ เยน เกนจิ จิตฺเตน กมฺเม อายูหิเต อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน กมฺมกมฺมนิมิตฺตคตินิมิตฺตปจฺจุปฏฺฐาเน ปฏิสนฺธิ อุปฺปชฺชมานา อสงฺขาริกา โหติ, สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน กมฺมาทิปจฺจุปฏฺฐาเน สสงฺขาริกา. ภวงฺคจุติโย ปน ปฏิสนฺธิสทิสาว. ตทารมฺมณญฺจ กุสลากุสลานิ วิย อสงฺขาริกํ สสงฺขาริกญฺจ ทฏฺฐพฺพนฺติ. เอเตสุ พลวํ ทุพฺพลญฺจ วิจาเรตุํ ‘‘ตตฺถ สพฺเพปิ สพฺพญฺญุโพธิสตฺตา’’ติอาทิมาห. กาลวเสน ปน ปริณมตีติ อปฺปายุกสํวตฺตนิกกมฺมพหุเล กาเล ตํกมฺมสหิตสนฺตานชนิตสุกฺกโสณิตปจฺจยานํ ตํมูลกานํ จนฺทสูริยวิสมปริวตฺตาทิชนิตอุตาหาราทิวิสมปจฺจยานญฺจ วเสน ปริณมติ.

ຄຳວ່າ “balavapaccayehi” (ເພາະປັດໄຈອັນມີກຳລັງ) ຄື ດ້ວຍປັດໄຈມີອາຣົມເປັນຕົ້ນ ທີ່ສຳເລັດແລ້ວໂດຍປາສະຈາກປະໂຍຄະ (ຄວາມພະຍາຍາມ). ດ້ວຍວ່າ ໃນບັນດາຈິດມີອະສັງຂາຣິກເປັນຕົ້ນ ເມື່ອບຸກຄົນສັ່ງສົມກັມດ້ວຍຈິດດວງໃດດວງໜຶ່ງ, ປະຕິສົນທິທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນສະໄໝທີ່ກັມ, ກັມມະນิມິດ ຫຼື ຄະຕິນິມິດ ປາກົດຂຶ້ນ ໂດຍປາສະຈາກສັງຂານ ຄືປາສະຈາກປະໂຍຄະ ເພາະອາຣົມເປັນຕົ້ນ, ຍ່ອມເປັນອະສັງຂາຣິກະປະຕິສົນທິ. ປະຕິສົນທິທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນສະໄໝທີ່ກັມເປັນຕົ້ນປາກົດຂຶ້ນ ໂດຍມີສັງຂານ ຄືມີປະໂຍຄະ, ຍ່ອມເປັນສະສະງຂາຣິກະປະຕິສົນທິ. ສ່ວນພະວັງ ແລະ ຈຸຕິ ກໍເໝືອນກັນກັບປະຕິສົນທິເທົ່ານັ້ນ. ແລະ ພຶງຊາບວ່າ ຕະທາຣົມມະນະ ກໍເປັນອະສັງຂາຣິກ ແລະ ສະສະງຂາຣິກ ເຊັ່ນດຽວກັນກັບກຸສົນ ແລະ ອະກຸສົນ. ເພື່ອຈະພິຈາລະນາຄວາມມີກຳລັງ ແລະ ຄວາມມີກຳລັງອ່ອນ ໃນບັນດາມະຫາວິບາກຈິດ ໘ ດວງເຫຼົ່ານີ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “tattha sabbepi sabbaññubodhisattā”tiādimāha. ສ່ວນຄຳວ່າ “kālavasena pana pariṇamatīti” (ແຕ່ຍ່ອມຜັນແປໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງກາລະ) ຄື ໃນສະໄໝທີ່ມີກັມອັນເຮັດໃຫ້ມີອາຍຸສັ້ນເປັນສ່ວນຫຼາຍ, ຍ່ອມຜັນແປໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງປັດໄຈຄືນ້ຳອະສຸຈິ ແລະ ເລືອດ ທີ່ເກີດໃນສັນດານອັນປະກອບດ້ວຍກັມນັ້ນ ແລະ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງປັດໄຈທີ່ບໍ່ສະເໝີກັນມີອຸຕຸ ແລະ ອາຫານເປັນຕົ້ນ ທີ່ເກີດຈາກການໂຄຈອນບໍ່ສະເໝີກັນຂອງດວງຈັນ ແລະ ດວງອາທິດ ເຊິ່ງມີກັມນັ້ນເປັນມູນເຫດ.

วิปากุทฺธารกถาวณฺณนา

ການພັນລະນາວິບາກກຸດທາຣະກະຖາ

ยโต ยตฺตโก จ วิปาโก โหติ, ยสฺมิญฺจ ฐาเน วิปจฺจติ, ตํ ทสฺเสตุํ วิปากุทฺธารกถา อารทฺธา. เอตฺเถวาติ เอกาย เจตนาย กมฺเม อายูหิเตเยว. ทุเหตุกปฏิสนฺธิวเสน ทฺวาทสกมคฺโคปิ โหติ[Pg.128], ทฺวาทสกปฺปกาโรปีติ อตฺโถ. อเหตุกปฏิสนฺธิวเสน อเหตุกฏฺฐกมฺปิ. อสงฺขาริกสสงฺขาริกานํ สสงฺขาริกอสงฺขาริกวิปากสงฺกรํ อนิจฺฉนฺโต ทุติยตฺเถโร ‘‘ทฺวาทสา’’ติอาทิมาห. ปุริมสฺส หิ ปจฺจยโตสสงฺขาริกอสงฺขาริกภาโว, อิตเรสํ กมฺมโต. ตติโย ติเหตุกโต ทุเหตุกมฺปิ อนิจฺฉนฺโต ‘‘ทสา’’ติอาทิมาห.

ພຣະອັດຖະກະຖາຈານເລີ່ມຕົ້ນວິບາກກຸດທາຣະກະຖາ ເພື່ອສະແດງວ່າ ວິບາກຍ່ອມມີຈາກກັມໃດ ແລະ ມີປະມານເທົ່າໃດ, ແລະ ຍ່ອມໃຫ້ຜົນໃນພູມໃດ. ຄຳວ່າ “Etthevā”ti (ໃນກັມນີ້ເອງ) ຄື ໃນເວລາທີ່ບຸກຄົນສັ່ງສົມກັມດ້ວຍເຈດຕະນາດວງດຽວເທົ່ານັ້ນ. ໂດຍອຳນາດແຫ່ງທຸເຫຕຸກະປະຕິສົນທິ ວິບາກ ໑໘ ປະເພດ (ຫຼື ໑໘ ປະການ) ກໍຍ່ອມມີ, ນີ້ຄືຄວາມໝາຍ. ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອະເຫຕຸກະປະຕິສົນທິ ອະເຫຕຸກະວິບາກ ໘ ດວງກໍຍ່ອມມີ. ພຣະເຖຣະອົງທີສອງ (ຄືພຣະມະຫາດັດຕະເຖຣະ) ບໍ່ປາຖະໜາຄວາມປົນເປກັນລະຫວ່າງວິບາກທີ່ເປັນສະສະງຂາຣິກ ແລະ ອະສັງຂາຣິກ ຂອງກຸສົນກັມທີ່ເປັນອະສັງຂາຣິກ ແລະ ສະສະງຂາຣິກ, ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “dvādasā”tiādimāha. ດ້ວຍວ່າ ຕາມມະຕິຂອງພຣະເຖຣະອົງທຳອິດ ຄວາມເປັນສະສະງຂາຣິກ ແລະ ອະສັງຂາຣິກ ຍ່ອມມີເພາະປັດໄຈ (ຄືປັດໄຈທີ່ມີກຳລັງ ແລະ ປັດໄຈທີ່ມີກຳລັງອ່ອນໃນປະວັດຕິກາລ), ສ່ວນຕາມມະຕິຂອງພຣະເຖຣະອົງອື່ນໆ ຍ່ອມມີເພາະກັມ. ພຣະເຖຣະອົງທີສາມ (ຄືພຣະມະຫາທັມມະຮັກຂิຕະເຖຣະ) ບໍ່ປາຖະໜາແມ່ນແຕ່ທຸເຫຕຸກະວິບາກຈາກຕິເຫຕຸກະກັມ, ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “dasā”tiādimāha.

อิมสฺมึ วิปากุทฺธารฏฺฐาเน กมฺมปฏิสนฺธิววตฺถานตฺถํ สาเกตปญฺหํ คณฺหึสุ. กมฺมวเสน วิปากสฺส ตํตํคุณโทสุสฺสทนิมิตฺตตํ ทสฺเสตุํ อุสฺสทกิตฺตนํ คณฺหึสุ. เหตุกิตฺตนํ อิธ ปฐมตฺเถรสฺส อธิปฺปาเยน วุตฺตํ. ทุติยตฺเถรวาทาทีสุ วิเสสํ ตตฺถ ตตฺเถว วกฺขามิ. ญาณสฺส ชจฺจนฺธาทิวิปตฺตินิมิตฺตปฏิปกฺขภาวโต ติเหตุกํ อติทุพฺพลมฺปิ สมานํ ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒนฺตํ ทุเหตุกํ อากฑฺเฒยฺยาติ ‘‘อเหตุกา น โหตี’’ติ อาห. ยํ ปน ปฏิสมฺภิทามคฺเค สุคติยํ ชจฺจนฺธพธิราทิวิปตฺติยา อเหตุกอุปปตฺตึ วชฺเชตฺวา คติสมฺปตฺติยา สเหตุโกปปตฺตึ ทสฺเสนฺเตน ‘‘คติสมฺปตฺติยา ญาณสมฺปยุตฺเต กตเมสํ อฏฺฐนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหติ’’จฺเจว (ปฏิ. ม. ๑.๒๓๒) วุตฺตํ. เตน ญาณวิปฺปยุตฺเตน กมฺมุนา ญาณสมฺปยุตฺตปฏิสนฺธิ น โหตีติ ทีปิตํ โหติ. อญฺญถา ‘‘สตฺตนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหตี’’ติ อิทมฺปิ วุจฺเจยฺย. ตถา หิ ‘‘คติสมฺปตฺติยา ญาณสมฺปยุตฺเต กตเมสํ อฏฺฐนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหติ? กุสลสฺส กมฺมสฺส ชวนกฺขเณ ตโย เหตู กุสลา ตสฺมึ ขเณ ชาตเจตนาย สหชาตปจฺจยา โหนฺติ. เตน วุจฺจติ กุสลมูลปจฺจยาปิ สงฺขารา. นิกนฺติกฺขเณ ทฺเว เหตู อกุสลา ตสฺมึ ขเณ ชาตเจตนาย สหชาตปจฺจยา โหนฺติ. เตน วุจฺจติ อกุสลมูลปจฺจยาปิ สงฺขารา. ปฏิสนฺธิกฺขเณ ตโย เหตู อพฺยากตา ตสฺมึ ขเณ ชาตเจตนาย สหชาตปจฺจยา โหนฺติ. เตน วุจฺจติ นามรูปปจฺจยาปิ วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยาปิ นามรูป’’นฺติ วิสฺสชฺชิตํ ญาณสมฺปยุตฺโตปปตฺติยํ.

ໃນເລື່ອງການຍົກວິບາກຂຶ້ນສະແດງນີ້ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການກຳນົດກັມ ແລະ ປະຕິສົນທິ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານທັງຫຼາຍຈຶ່ງໄດ້ຍົກ “ສາເກຕະປັນຫາ” (ຄຳຖາມທີ່ເມືອງສາເກດ) ຂຶ້ນມາ. ແລະ ໄດ້ຍົກ “ອຸດສະທະກິດຕະນະ” (ການກ່າວເຖິງຄວາມຍິ່ງ) ເພື່ອສະແດງຄວາມທີ່ວິບາກມີເຫດຄືຄວາມຍິ່ງແຫ່ງຄຸນມີອະໂລພະເປັນຕົ້ນ ແລະ ໂທດມີໂລພະເປັນຕົ້ນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງກັມ. ສ່ວນ “ເຫຕຸກິດຕະນະ” (ການກ່າວເຖິງເຫດ) ໃນທີ່ນີ້ ທ່ານກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມປະສົງຂອງພຣະເຖຣະອົງທຳອິດ (ຄືພຣະຕິປິຕະກະຈູລະນາຄະເຖຣະ). ສ່ວນຂໍ້ພິເສດໃນວາດະຂອງພຣະເຖຣະອົງທີສອງເປັນຕົ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າຈະກ່າວໃນທີ່ນັ້ນໆ ເອງ. ເພາະຄວາມທີ່ປັນຍາເປັນສະພາບກົງກັນຂ້າມກັບເຫດແຫ່ງວິບັດມີຄວາມເປັນຄົນຕາບອດແຕ່ກຳເນີດເປັນຕົ້ນ, ຕິເຫຕຸກະກັມ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີກຳລັງອ່ອນຢ່າງຍິ່ງ ກໍຍັງສາມາດຊັກນຳປະຕິສົນທິໄດ້, ເມື່ອຊັກນຳ ກໍຍ່ອມຊັກນຳໄດ້ສະເພາະທຸເຫຕຸກະປະຕິສົນທິເທົ່ານັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະສັງຄີຕິກາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ahetukā na hotī”ti (ອະເຫຕຸກະປະຕິສົນທິຍ່ອມບໍ່ມີ). ສ່ວນຄຳໃດທີ່ພຣະສາຣີບຸດເຖຣະ ເມື່ອຈະສະແດງສະເຫຕຸກະປະຕິສົນທິໃນຄະຕິສົມບັດ ໂດຍເວັ້ນອະເຫຕຸກະປະຕິສົນທິ ເພາະຄວາມວິບັດມີຄວາມເປັນຄົນຕາບອດ ແລະ ຫູໜວກແຕ່ກຳເນີດເປັນຕົ້ນໃນສຸຄະຕິ, ໄດ້ກ່າວໄວ້ໃນພຣະຄຳພີປະຕິສັມພިທາມັກວ່າ “gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hotī”cceva vuttaṃ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ຍ່ອມສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ຍານະສັມປະຍຸດຕະປະຕິສົນທິ ຍ່ອມບໍ່ມີເພາະກັມທີ່ເປັນຍານະວິປະຍຸດ. ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ຄຳນີ້ວ່າ “sattannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hotī”ti (ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນເພາະປັດໄຈແຫ່ງເຫດ ໗ ປະການ) ກໍຄວນຈະກ່າວໄວ້ດ້ວຍ. ເພາະວ່າ ທ່ານໄດ້ແກ້ໄວ້ໃນຍານະສັມປະຍຸດຕະປະຕິສົນທິຢ່າງນີ້ວ່າ “gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti? Kusalassa kammassa javanakkhaṇe tayo hetū kusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti. Tena vuccati kusalamūlapaccayāpi saṅkhārā. Nikantikkhaṇe dve hetū akusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti. Tena vuccati akusalamūlapaccayāpi saṅkhārā. Paṭisandhikkhaṇe tayo hetū abyākatā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti. Tena vuccati nāmarūpapaccayāpi viññāṇaṃ, viññāṇapaccayāpi nāmarūpa”nti vissajjitaṃ ñāṇasampayuttopapattiyaṃ.

เอวํ ญาณวิปฺปยุตฺตโต ญาณสมฺปยุตฺตุปปตฺติยา จ วิชฺชมานาย ‘‘คติสมฺปตฺติยา ญาณสมฺปยุตฺเต กตเมสํ สตฺตนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหติ? กุสลสฺส กมฺมสฺส ชวนกฺขเณ ทฺเว เหตู กุสลา’’ติ วตฺวา อญฺญตฺถ จ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว สกฺกา วิสฺสชฺชนํ กาตุนฺติ. ยถา [Pg.129] ปน ‘‘ญาณสมฺปยุตฺเต สตฺตนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา’’ติ อวจนโต ญาณวิปฺปยุตฺตโต ญาณสมฺปยุตฺตา ปฏิสนฺธิ น โหติ, เอวํ ‘‘คติสมฺปตฺติยา ญาณวิปฺปยุตฺเต ฉนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหติ’’จฺเจว (ปฏิ. ม. ๑.๒๓๓) วตฺวา ‘‘สตฺตนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา’’ติ อวจนโต ญาณสมฺปยุตฺตโต ญาณวิปฺปยุตฺตาปิ ปฏิสนฺธิ น โหตีติ อาปนฺนํ. เอตฺถาปิ หิ น น สกฺกา กมฺมนิกนฺติกฺขเณสุ ตโย จ ทฺเว จ เหตู โยเชตฺวา ปฏิสนฺธิกฺขเณ ทฺเว โยเชตุนฺติ. อิมสฺส ปน เถรสฺส อยมธิปฺปาโย สิยา ‘‘กมฺมสริกฺขกวิปากทสฺสนวเสน อิธ ปาโฐ สาวเสโส กถิโต’’ติ. ‘‘ญาณสมฺปยุตฺเต อฏฺฐนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา’’ติ เอตฺถาปิ ปาฐสฺส สาวเสสตาปตฺตีติ เจ? น, ทุพฺพลสฺส ทุเหตุกกมฺมสฺส ญาณสมฺปยุตฺตวิปากทาเน อสมตฺถตฺตา. ติเหตุกสฺส ปน อเหตุกวิปจฺจเน วิย ทุเหตุกวิปจฺจเนปิ นตฺถิ สมตฺถตาวิฆาโตติ. อารมฺมเณน เวทนา ปริวตฺเตตพฺพาติ สนฺตีรณตทารมฺมเณ สนฺธาย วุตฺตํ. วิภาคคฺคหณสมตฺถตาภาวโต หิ จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ อิฏฺฐอิฏฺฐมชฺฌตฺเตสุ อุเปกฺขาสหคตาเนว โหนฺติ, กายวิญฺญาณญฺจ สุขสหคตเมว ปฏิฆฏฺฏนาวิเสเสนาติ.

ເມື່ອຍານະສັມປະຍຸດຕະປະຕິສົນທິຈາກຍານະວິປະຍຸດຕະກັມມີຢູ່ຢ່າງນີ້, ທ່ານກໍສາມາດແກ້ໄດ້ໂດຍກ່າວວ່າ “gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ sattannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti? Kusalassa kammassa javanakkhaṇe dve hetū kusalā”ti ແລ້ວແກ້ໃນຂະນະອື່ນໆ ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ກ່ອນນັ້ນເອງ. ແຕ່ເໝືອນຢ່າງວ່າ ເພາະບໍ່ໄດ້ກ່າວວ່າ “ñāṇasampayutte sattannaṃ hetūnaṃ paccayā”ti ຍານະສັມປະຍຸດຕະປະຕິສົນທິຈາກຍານະວິປະຍຸດຕະກັມຈຶ່ງບໍ່ມີ, ເຊັ່ນດຽວກັນ ເພາະກ່າວໄວ້ແຕ່ພຽງວ່າ “gatisampattiyā ñāṇavippayutte channaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hotī”cceva vatvā “sattannaṃ hetūnaṃ paccayā”ti avacanato, ຍານະວິປະຍຸດຕະປະຕິສົນທິຈາກຍານະສັມປະຍຸດຕະກັມກໍຍ່ອມບໍ່ມີ, ຂໍ້ນີ້ຍ່ອມເປັນຈິງ. ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນໃນທີ່ນີ້ ກໍບໍ່ແມ່ນວ່າຈະບໍ່ສາມາດປະກອບເຫດ ໓ ປະການ ແລະ ໖ ປະການໃນຂະນະແຫ່ງກັມ ແລະ ນິຈກັນຕິ ແລ້ວປະກອບເຫດ ໖ ປະການໃນຂະນະປະຕິສົນທິໄດ້. ແຕ່ຄວາມປະສົງຂອງພຣະເຖຣະອົງນີ້ ພຶງມີວ່າ “ທ່ານກ່າວພຣະບາລີນີ້ໄວ້ໂດຍມີສ່ວນເຫຼືອ (ສາວະເສສະ) ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງວິບາກທີ່ຄ້າຍຄືກັນກັບກັມ”. ຫາກຈະຖາມວ່າ “ñāṇasampayutte aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā”ti etthāpi ພຣະບາລີກໍຈະຕ້ອງເຖິງຄວາມເປັນສາວະເສສະ (ມີສ່ວນເຫຼືອ) ບໍ່ແມ່ນຫຼື?. ຕອບວ່າ ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ, ເພາະທຸເຫຕຸກະກັມທີ່ມີກຳລັງອ່ອນ ບໍ່ສາມາດໃຫ້ຍານະສັມປະຍຸດຕະວິບາກໄດ້. ແຕ່ສ່ວນຕິເຫຕຸກະກັມນັ້ນ ຄວາມເສຍໄປແຫ່ງຄວາມສາມາດໃນການໃຫ້ທຸເຫຕຸກະວິບາກ ຍ່ອມບໍ່ມີ ເໝືອນຢ່າງໃນການໃຫ້ອະເຫຕຸກະວິບາກ, ພຶງຊາບຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ “ārammaṇena vedanā parivattetabbā”ti ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງສັນຕີຣະນະ ແລະ ຕະທາຣົມມະນະ. ເພາະວ່າ ເພາະຄວາມບໍ່ມີຄວາມສາມາດໃນການຖືເອົາອາຣົມອັນຕ່າງກັນໂດຍການຈຳແນກ, ຈັກຂຸວິນຍານເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງເປັນອຸເປກຂາສະຫະຄົດເທົ່ານັ້ນໃນອິດຖາຣົມ ແລະ ອິດຖະມັດຊັດຕາຣົມ, ແລະ ກາຍະວິນຍານກໍເປັນສຸຂະສະຫະຄົດເທົ່ານັ້ນ ເພາະຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງການກະທົບ.

วิเสสวตา กาเลน ตทารมฺมณปจฺจยสพฺพชวนวตา วิปากปฺปวตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘สํวราสํวเร…เป… อุปคตสฺสา’’ติ วุตฺตํ อญฺญกาเล ปญฺจวิญฺญาณาทิปริปุณฺณวิปากปฺปวตฺติอภาวา. กกฺกฏก…เป… ภวงฺโคตรณนฺติ เอเตน อิทํ ทสฺเสติ – เกทาเร ปูเรตฺวา นทีปเวสนมคฺคภูตํ มาติกํ อปฺปวิสิตฺวา กกฺกฏกมคฺคาทินา อมคฺเคน นทีโอตรณํ วิย จิตฺตสฺส ชวิตฺวา ภวงฺคปฺปเวสนมคฺคภูเต ตทารมฺมเณ อนุปฺปนฺเน มคฺเคน วินา ภวงฺโคตรณนฺติ.

ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງວິບາກອັນປະກອບດ້ວຍກາລະອັນມີຂໍ້ພິເສດ ແລະ ປະກອບດ້ວຍຊະວະນະທັງປວງທີ່ມີຕະທາຣົມມະນະເປັນປັດໄຈ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ “saṃvarāsaṃvare…pe… upagatassā”ti ເພາະໃນກາລະອື່ນ ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງວິບາກອັນບໍລິບູນດ້ວຍປັນຈະວິນຍານເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ຄຳວ່າ “kakkaṭaka…pe… bhavaṅgotaraṇa”nti ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານສະແດງຂໍ້ນີ້ວ່າ – ເໝືອນຢ່າງການລົງສູ່ແມ່ນ້ຳໂດຍທາງທີ່ບໍ່ແມ່ນທາງ ມີທາງປູເປັນຕົ້ນ ໂດຍບໍ່ເຂົ້າໄປສູ່ເໝືອງອັນເປັນທາງເຂົ້າສູ່ແມ່ນ້ຳ ເມື່ອໄດ້ໄຂນ້ຳໃຫ້ເຕັມນາແລ້ວ, ສັນໃດ, ເມື່ອຕະທາຣົມມະນະອັນເປັນທາງເຂົ້າສູ່ພະວັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ຫຼັງຈາກຈິດແແລ່ນ (ຊະວະນະ) ໄປແລ້ວ, ການລົງສູ່ພະວັງໂດຍປາສະຈາກທາງ (ຄືຕະທາຣົມມະນະ) ກໍມີອຸປະມາສັນນັ້ນ.

เอเตสุ ตีสุ โมฆวาเรสุ ทุติโย อุปปริกฺขิตฺวา คเหตพฺโพ. ยทิ หิ อนุโลเม เวทนาตฺติเก ปฏิจฺจวาราทีสุ ‘‘อาเสวนปจฺจยา น มคฺเค ทฺเว’’ติ ‘‘น มคฺคปจฺจยา อาเสวเน ทฺเว’’ติ จ วุตฺตํ สิยา, โสปิ โมฆวาโร ลพฺเภยฺย. ยทิ ปน โวฏฺฐพฺพนมฺปิ อาเสวนปจฺจโย สิยา, กุสลากุสลานมฺปิ สิยา. น หิ อาเสวนปจฺจยํ ลทฺธุํ ยุตฺตสฺส อาเสวนปจฺจยภาวี ธมฺโม อาเสวนปจฺจโยติ อวุตฺโต อตฺถิ. โวฏฺฐพฺพนสฺส ปน กุสลากุสลานํ อาเสวนปจฺจยภาโว อวุตฺโต. ‘‘กุสลํ [Pg.130] ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นาเสวนปจฺจยา. อกุสลํ ธมฺมํ…เป… นาเสวนปจฺจยา’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๙๓) วจนโต ปฏิกฺขิตฺโตว. อถาปิ สิยา ‘‘อสมานเวทนานํ วเสน เอวํ วุตฺต’’นฺติ, เอวมปิ ยถา ‘‘อาวชฺชนา กุสลานํ ขนฺธานํ อกุสลานํ ขนฺธานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๗) วุตฺตํ, เอวํ ‘‘อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโยติ’’ปิ วตฺตพฺพํ สิยา, ชาติเภทา น วุตฺตนฺติ เจ? ภูมิภินฺนสฺส กามาวจรสฺส รูปาวจราทีนํ อาเสวนปจฺจยภาโว วิย ชาติภินฺนสฺสปิ ภเวยฺยาติ วตฺตพฺโพ เอว สิยา. อภินฺนชาติกสฺส จ วเสน ยถา ‘‘อาวชฺชนา สเหตุกานํ ขนฺธานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วุตฺตํ, เอวํ ‘‘อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติปิ วตฺตพฺพํ สิยา, น ตุ วุตฺตํ. ตสฺมา เวทนาตฺติเกปิ สงฺขิตฺตาย คณนาย ‘‘อาเสวนปจฺจยา น มคฺเค เอกํ, น มคฺคปจฺจยา อาเสวเน เอก’’นฺติ เอวํ คณนาย นิทฺธาริยมานาย โวฏฺฐพฺพนสฺส อาเสวนปจฺจยตฺตสฺส อภาวา ยถาวุตฺตปฺปกาโร ทุติโย โมฆวาโร วีมํสิตพฺโพ.

ໃນບັນດາໂມຄະວາຣະ (ວາຣະທີ່ວ່າງເປົ່າ) ທັງ ໓ ນີ້ ພຶງພິຈາລະນາແລ້ວຖືເອົາວາຣະທີສອງ. ເພາະວ່າ ຫາກໃນປະຕິຈຈະວາຣະເປັນຕົ້ນໃນເວທະນາຕິກະຝ່າຍອະນຸໂລມ ຈະມີຄຳກ່າວວ່າ “āsevanapaccayā na magge dve”ti ແລະ “na maggapaccayā āsevane dve”ti, ໂມຄະວາຣະນັ້ນກໍຍ່ອມໄດ້ຮັບ. ແຕ່ຫາກວ່າ ວຸດຖະພະນະ (ໂວຕຖັບພະນະ) ຈະເປັນອາເສວະນະປັດໄຈດ້ວຍ, ມັນກໍຄວນຈະເປັນແກ່ກຸສົນ ແລະ ອະກຸສົນທັງຫຼາຍນຳອີກ. ເພາະວ່າ ທັມທີ່ຄວນຈະໄດ້ຮັບອາເສວະນະປັດໄຈ ແລ້ວເປັນທັມທີ່ເກີດຂຶ້ນໂດຍຄວາມເປັນອາເສວະນະປັດໄຈ ແຕ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວວ່າເປັນອາເສວະນະປັດໄຈນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ແຕ່ສ່ວນຄວາມເປັນອາເສວະນະປັດໄຈແກ່ກຸສົນ ແລະ ອະກຸສົນທັງຫຼາຍຂອງວຸດຖະພະນະນັ້ນ ທ່ານບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້. ເພາະມີຄຳກ່າວວ່າ “kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati nāsevanapaccayā. akusalaṃ dhammaṃ…pe… nāsevanapaccayā”ti ດັ່ງນັ້ນ ມັນຈຶ່ງຖືກປະຕິເສດແລ້ວຢ່າງແນ່ນອນ. ຫາກຈະມີຄວາມຄິດວ່າ “ທ່ານກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງເວທະນາທີ່ບໍ່ສະເໝີກັນ”, ເຖິງແມ່ນເປັນຢ່າງນັ້ນ, ເໝືອນຢ່າງທີ່ທ່ານກ່າວໄວ້ວ່າ “āvajjanā kusalānaṃ khandhānaṃ akusalānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo”ti, ເຊັ່ນດຽວກັນ ກໍຄວນຈະກ່າວວ່າ “āsevanapaccayena paccayo”tipi ວັດຖັບພັງສິຍາ (ຄວນຈະກ່າວ). ຫາກຈະຄ້ານວ່າ “ເພາະຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງຊາດ (ຊາດิ) ທ່ານຈຶ່ງບໍ່ກ່າວ”? ຕອບວ່າ ເໝືອນຢ່າງຄວາມເປັນອາເສວະນະປັດໄຈແກ່ຣູປາວະຈະຣະເປັນຕົ້ນ ຂອງກາມາວະຈະຣະທີ່ມີພູມຕ່າງກັນມີຢູ່, ເຖິງແມ່ນແກ່ທັມທີ່ມີຊາດຕ່າງກັນ ກໍຄວນຈະມີ (ຄວາມເປັນອາເສວະນະປັດໄຈ) ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຄວນຈະກ່າວຢ່າງແນ່ນອນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ໂດຍອຳນາດແຫ່ງທັມທີ່ມີຊາດບໍ່ຕ່າງກັນ ເໝືອນຢ່າງທີ່ທ່ານກ່າວວ່າ “āvajjanā sahetukānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo”ti, ເຊັ່ນດຽວກັນ ກໍຄວນຈະກ່າວວ່າ “āsevanapaccayena paccayo”tipi ວັດຖັບພັງສິຍາ, ແຕ່ທ່ານບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້. ເພາະສະນັ້ນ ເຖິງແມ່ນໃນເວທະນາຕິກະ ເມື່ອກຳນົດການນັບໂດຍຫຍໍ້ວ່າ “āsevanapaccayā na magge ekaṃ, na maggapaccayā āsevane eka”nti ຢ່າງນີ້, ເພາະຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງຄວາມເປັນອາເສວະນະປັດໄຈຂອງວຸດຖະພະນະ, ໂມຄະວາຣະທີສອງຕາມປະການທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ຈຶ່ງເປັນສິ່ງທີ່ຄວນສືບສວນພິຈາລະນາ.

โวฏฺฐพฺพนํ ปน วีถิวิปากสนฺตติยา อาวฏฺฏนโต อาวชฺชนา, ตโต วิสทิสสฺส ชวนสฺส กรณโต มนสิกาโร จ. เอวญฺจ กตฺวา ปฏฺฐาเน ‘‘โวฏฺฐพฺพนํ กุสลานํ ขนฺธานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิ น วุตฺตํ, ‘‘อาวชฺชนา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. ตสฺมา โวฏฺฐพฺพนโต จตุนฺนํ วา ปญฺจนฺนํ วา ชวนานํ อารมฺมณปุเรชาตํ ภวิตุํ อสกฺโกนฺตํ รูปาทิอาวชฺชนาทีนํ ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกติ, อยเมตสฺส สภาโวติ ชวนาปาริปูริยา ทุติโย โมฆวาโร ทสฺเสตุํ ยุตฺโต สิยา, อยมฺปิ อฏฺฐกถายํ อนาคตตฺตา สุฏฺฐุ วิจาเรตพฺโพ. ภวงฺคสฺส ชวนานุพนฺธนภูตตฺตา ‘‘ตทารมฺมณํ ภวงฺค’’นฺติ วุตฺตํ. ปฏฺฐาเน (ปฏฺฐา. ๓.๑.๑๐๒) จ วุตฺตํ ‘‘สเหตุกํ ภวงฺคํ อเหตุกสฺส ภวงฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ, ‘‘อเหตุกํ ภวงฺคํ สเหตุกสฺส ภวงฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ จ. กุสลากุสลานํ สุขทุกฺขวิปากมตฺโต วิปาโก น อิฏฺฐานิฏฺฐานํ วิภาคํ กโรติ, ชวนํ ปน รชฺชนวิรชฺชนาทิวเสน อิฏฺฐานิฏฺฐวิภาคํ กโรตีติ ‘‘อารมฺมณรสํ ชวนเมว อนุภวตี’’ติ วุตฺตํ.

ສ່ວນວ່າ ວຸດທັບພະນະ (ການກຳນົດ) ນັ້ນ ເພາະໝູນໄປຈາກກະແສແຫ່ງວິບາກອັນເປັນໄປໃນວິຖີ (ພະວັງ) ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອາວັດຊະນະ, ແລະເພາະເຮັດໃຫ້ຊະວະນະຈິດອັນບໍ່ຄືກັນ (ກັບວິບາກ) ເກີດຂຶ້ນຈາກວິບາກນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ມະນະສิການດ້ວຍ. ເພາະເຫດນັ້ນ ໃນຄຳພີປັດຖານ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ວ່າ 'ວຸດທັບພະນະ ເປັນປັດໄຈແກ່ກຸສົນຂັນດ້ວຍອະນັນຕະຣະປັດໄຈ' ເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ກ່າວໄວ້ພຽງແຕ່ວ່າ 'ອາວັດຊະນະ' ເທົ່ານັ້ນ. ເພາະສະນັ້ນ ອາລົມມີຮູບເປັນຕົ້ນ ທີ່ບໍ່ສາມາດເປັນອາຣັມມະນະປະເຣຊາຕະ (ເກີດກ່ອນ) ແກ່ຊະວະນະ 4 ຫຼື 5 ຄັ້ງ ທີ່ເກີດຂຶ້ນຈາກວຸດທັບພະນະ, ຈຶ່ງບໍ່ສາມາດເປັນປັດໄຈແກ່ອາວັດຊະນະເປັນຕົ້ນໄດ້, ນີ້ເປັນສະພາວະຂອງອາລົມນັ້ນ; ດ້ວຍເຫດນີ້ ໂດຍຄວາມບໍ່ບໍລິບູນແຫ່ງຊະວະນະ (ຊະວະນະບໍ່ຄົບ 7 ຄັ້ງ) ຄວນສະແດງໂມຄະວາລະທີສອງ, ແມ້ແຕ່ຂໍ້ນີ້ ກໍບໍ່ໄດ້ມາໃນອັດຖະກະຖາ ຄວນພິຈາລະນາໃຫ້ດີ. ເພາະພະວັງເປັນທຳມະຊາດຕິດຕາມຊະວະນະໄປ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຕະທາຣົມ ກໍຄືພະວັງ'. ແລະໃນຄຳພີປັດຖານກໍກ່າວໄວ້ວ່າ 'ສະເຫຕຸກະພັນວັງ ເປັນປັດໄຈແກ່ອະເຫຕຸກະພັນວັງ ດ້ວຍອະນັນຕະຣະປັດໄຈ' ແລະ 'ອະເຫຕຸກະພັນວັງ ເປັນປັດໄຈແກ່ສະເຫຕຸກະພັນວັງ ດ້ວຍອະນັນຕະຣະປັດໄຈ'. ວິບາກອັນເປັນພຽງຜົນແຫ່ງສຸກແລະທຸກຂອງກຸສົນແລະອະກຸສົນ ຍ່ອມບໍ່ເຮັດການຈຳແນກອາລົມທີ່ໜ້າປາດຖະໜາແລະບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາ, ສ່ວນຊະວະນະ ຍ່ອມເຮັດການຈຳແນກອາລົມທີ່ໜ້າປາດຖະໜາและບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມກຳໜັດແລະຄວາມບໍ່ກຳໜັດເປັນຕົ້ນ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຊະວະນະເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມສະເຫວີຍລົດແຫ່ງອາລົມ'.

อวิชฺชมาเน การเก กถํ อาวชฺชนาทิภาเวน ปวตฺติ โหตีติ ตํ ทสฺเสตุํ ปญฺจวิธํ นิยามํ นาม คณฺหึสุ. นิยาโม จ ธมฺมานํ สภาวกิจฺจปจฺจยภาววิเสโสว. ตํตํสทิสผลทานนฺติ ตสฺส ตสฺส อตฺตโน อนุรูปผลสฺส [Pg.131] ทานํ. สทิสวิปากทานนฺติ จ อนุรูปวิปากทานนฺติ อตฺโถ. อิทํ วตฺถุนฺติ เอกวจนนิทฺเทโส เอกคาถาวตฺถุภาเวน กโต. ชคติปฺปเทโสติ ยถาวุตฺตโต อญฺโญปิ โลกปฺปเทโส. กาลคติอุปธิปโยคปฏิพาฬฺหญฺหิ ปาปํ น วิปจฺเจยฺย, น ปเทสปฏิพาฬฺหนฺติ. สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานปฏิสนฺธิยาทิธมฺมานํ นิยาโม ทสสหสฺสิกมฺปนปจฺจยภาโว ธมฺมนิยาโม. อยํ อิธ อธิปฺเปโตติ เอเตน นิยามวเสน อาวชฺชนาทิภาโว, น การกวเสนาติ เอตมตฺถํ ทสฺเสติ.

ເມື່ອບໍ່ມີຜູ້ເຮັດ (ຜູ້ສ້າງ) ຢູ່, ການເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນອາວັດຊະນະເປັນຕົ້ນ ຈະມີໄດ້ແນວໃດ? ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນໄປນັ້ນ ພຣະອາຈານທັງຫຼາຍຈຶ່ງຖືເອົາທຳມະນິຍາມ 5 ປະການ. ແລະຄຳວ່າ ນິຍາມ ນັ້ນ ຄືຄວາມພິເສດແຫ່ງສະພາວະ ກິດ ແລະປັດໄຈແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ການໃຫ້ຜົນອັນສົມຄວນແກ່ກຳນັ້ນໆ' ໄດ້ແກ່ ການໃຫ້ຜົນອັນສົມຄວນແກ່ກຳນັ້ນໆ ຂອງຕົນ. ແລະຄຳວ່າ 'ການໃຫ້ວິບາກອັນຄືກັນ' ມີອັດຖະວ່າ ການໃຫ້ວິບາກອັນສົມຄວນ. ການສະແດງດ້ວຍເອກະວະຈະນະວ່າ 'ວັດຖຸນີ້ນັ້ນ' ທ່ານເຮັດໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນວັດຖຸແຫ່ງຄາຖາດຽວ. ຄຳວ່າ 'ສ່ວນແຫ່ງໂລກ' ໄດ້ແກ່ ສ່ວນແຫ່ງໂລກອື່ນ ນອກຈາກ 3 ປະການທີ່ກ່າວມາແລ້ວ (ບໍ່ມີຢູ່). ເພາະວ່າ ບາບກຳທີ່ຖືກຫ້າມໄວ້ດ້ວຍກາລະ, ຄະຕິ, ອຸປະທິ ແລະປະໂຍຄະ ຍ່ອມບໍ່ໃຫ້ຜົນ, ແຕ່ບໍ່ແມ່ນຖືກຫ້າມໄວ້ດ້ວຍສະຖານທີ່ (ຍ່ອມໃຫ້ຜົນແນ່ນອນ). ຄວາມເປັນລະບຽບແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍ ມີປະຕິສົນທິເປັນຕົ້ນ ອັນເປັນປະທັດຖານແຫ່ງສັບພັນຍຸຕະຍານ ອັນເປັນປັດໄຈໃຫ້ໝື່ນໂລກທາດຫວັ່ນໄຫວ ຊື່ວ່າ ທຳມະນіຍາມ. ທຳມະນິຍາມນີ້ ທ່ານປະສົງເອົາໃນທີ່ນີ້; ທ່ານສະແດງອັດຖະນີ້ວ່າ ຄວາມເປັນໄປມີອາວັດຊະນະເປັນຕົ້ນ ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງນіຍາມນີ້ ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຜູ້ເຮັດ.

อิมสฺมึ ฐาเนติ โสฬสวิปากกถาฐาเน. ทฺวาทสหิ วาเหตพฺพา นาฬิยนฺโตปมา น ทฺวาทสนฺนํ จิตฺตานํ เอกสฺมึ ทฺวาเร เอการมฺมเณ สห กิจฺจกรณวเสน วุตฺตา, อถ โข ทฺวาทสนฺนํ เอกสฺมึ ทฺวาเร สกิจฺจกรณมตฺตวเสน. อเหตุกปฏิสนฺธิชนกสทิสชวนานนฺตรํ อเหตุกตทารมฺมณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘จตุนฺนํ ปน ทุเหตุกกุสลจิตฺตานํ อญฺญตรชวนสฺส…เป… ปติฏฺฐาตี’’ติ อาห. อเหตุกปฏิสนฺธิกสฺส ปน ติเหตุกชวเน ชวิเต ปฏิสนฺธิทายเกน กมฺเมน อเหตุกสฺส ตทารมฺมณสฺส นิพฺพตฺติ น ปฏิเสธิตา. เอวํ ทุเหตุกปฏิสนฺธิกสฺสปิ ติเหตุกานนฺตรํ ทุเหตุกตทารมฺมณํ อปฺปฏิสิทฺธํ ทฏฺฐพฺพํ. ปริปุณฺณวิปากสฺส จ ปฏิสนฺธิชนกกมฺมสฺส วเสนายํ วิปากวิภาวนา ตสฺสา มุขนิทสฺสนมตฺตเมวาติ ปวตฺติวิปากสฺส จ เอกสฺส ติเหตุกาทิกมฺมสฺส โสฬสวิปากจิตฺตาทีนิ วุตฺตนเยน โยเชตพฺพานิ. ตสฺมา เยน เกนจิ กมฺมุนา เอเกน อเนกํ ตทารมฺมณํ ปวตฺตมานํ กมฺมวิเสสาภาวา เยสํ ตํ อนุพนฺธภูตํ, เตสํ ชวนสงฺขาตานํ ปจฺจยานํ วิเสเสน วิสิฏฺฐํ โหตีติ ชวเนนายํ ตทารมฺมณนิยาโม วุตฺโต, น นานากมฺมุนา นิพฺพตฺตมานสฺส วเสน. เอวญฺจ กตฺวา ปฏฺฐาเน (ปฏฺฐา. ๓.๑.๙๘) ‘‘สเหตุเก ขนฺเธ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสติ. กุสลากุสเล นิรุทฺเธ อเหตุโก วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’’ติ ญาณานนฺตรํ อเหตุกตทารมฺมณํ, ‘‘กุสลากุสเล นิรุทฺเธ สเหตุโก วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’’ติ อกุสลานนฺตรญฺจ สเหตุกตทารมฺมณํ วุตฺตํ, น จ ‘‘ตํ เอเตน เถเรน อทสฺสิต’’นฺติ กตฺวา ตสฺส ปฏิเสโธ กโต โหตีติ.

ຄຳວ່າ 'ໃນທີ່ນີ້' ໄດ້ແກ່ ໃນທີ່ສະແດງວິບາກຈິດ 16 ດວງ. ອຸປະມາດ້ວຍເຄື່ອງຫີບອ້ອຍທີ່ໝູນດ້ວຍງົວ 12 ໂຕນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນກ່າວໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດກິດຮ່ວມກັນແຫ່ງຈິດ 12 ດວງ ໃນທະວານດຽວ ໃນອາລົມດຽວ, ແຕ່ກ່າວໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດກິດຂອງຕົນໆ ແຫ່ງຈິດ 12 ດວງ ໃນທະວານດຽວເທົ່ານັ້ນ. ເມື່ອຈະສະແດງອະເຫຕຸກະຕະທາຣົມ ໃນລຳດັບແຫ່ງທຸເຫຕຸກະລົບຊະວະນະ ທີ່ຄ້າຍຄືກັບກຳທີ່ໃຫ້ເກີດອະເຫຕຸກະປະຕິສົນທິ ພຣະສັງຄີຕິກາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ສ່ວນວ່າ ໃນລຳດັບແຫ່ງຊະວະນະດວງໃດດວງໜຶ່ງ ແຫ່ງມະຫາກຸສົນຈິດ 4 ດວງ... ຍ່ອມຕັ້ງຢູ່' ເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ເມື່ອຕິເຫຕຸກະຊະວະນະເກີດຂຶ້ນແກ່ບຸກຄົນຜູ້ມີອະເຫຕຸກະປະຕິສົນທິ, ດ້ວຍກຳທີ່ໃຫ້ປະຕິສົນທິ (ທຸເຫຕຸກະພັນອະວະມະກາກຳ) ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອະເຫຕຸກະຕະທາຣົມ ຍ່ອມບໍ່ຖືກຫ້າມໄວ້. ເຊັ່ນດຽວກັນ ແມ້ແຕ່ບຸກຄົນຜູ້ມີທຸເຫຕຸກະປະຕິສົນທິ ກໍຄວນຊາບວ່າ ທຸເຫຕຸກະຕະທາຣົມ ໃນລຳດັບແຫ່ງຕິເຫຕຸກະຊະວະນະ ກໍບໍ່ຖືກຫ້າມໄວ້. ແລະການຈຳແນກວິບາກນີ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກຳທີ່ໃຫ້ປະຕິສົນທິ ອັນມີວິບາກບໍລິບູນ 16 ດວງ ເປັນພຽງການສະແດງຫົວຂໍ້ແຫ່ງຕະທາຣົມນັ້ນເທົ່ານັ້ນ, ແລະວິບາກຈິດ 16 ດວງເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງຕິເຫຕຸກະກຳເປັນຕົ້ນດຽວ ອັນໃຫ້ຜົນໃນປະວັດຕິກາລ ກໍຄວນປະກອບຕາມນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ. ເພາະສະນັ້ນ ດ້ວຍກຳໃດກຳໜຶ່ງພຽງດຽວ ເມື່ອຕະທາຣົມຫຼາຍດວງເປັນໄປຢູ່ ເພາະບໍ່ມີຄວາມພິເສດແຫ່ງກຳ, ຕະທາຣົມນັ້ນເປັນທຳມະຊາດຕິດຕາມຊະວະນະໃດ ດ້ວຍຄວາມພິເສດແຫ່ງປັດໄຈທັງຫຼາຍ ທີ່ຊື່ວ່າຊະວະນະເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມມີຄວາມພິເສດ, ດ້ວຍເຫດນີ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວການກຳນົດຕະທາຣົມນີ້ດ້ວຍຊະວະນະ ບໍ່ແມ່ນກ່າວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕະທາຣົມທີ່ເກີດຂຶ້ນຈາກກຳຕ່າງໆກັນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ໃນຄຳພີປັດຖານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມພິຈາລະນາເຫັນຂັນທີ່ມີເຫດ ໂດຍຄວາມບໍ່ທ່ຽງ ເປັນທຸກ ເປັນອະນັດຕາ. ເມື່ອກຸສົນແລະອະກຸສົນດັບໄປແລ້ວ ອະເຫຕຸກະວິບາກ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໂດຍຄວາມເປັນຕະທາຣົມ' ໄດ້ແກ່ ອະເຫຕຸກະຕະທາຣົມ ໃນລຳດັບແຫ່ງຍານ, ແລະກ່າວວ່າ 'ເມື່ອກຸສົນແລະອະກຸສົນດັບໄປແລ້ວ ສະເຫຕຸກະວິບາກ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໂດຍຄວາມເປັນຕະທາຣົມ' ໄດ້ແກ່ ສະເຫຕຸກະຕະທາຣົມ ໃນລຳດັບແຫ່ງອະກຸສົນ, ແລະບໍ່ແມ່ນວ່າ 'ຕະທາຣົມນັ້ນ ພຣະເຖຣะອົງນີ້ (ພຣະຈູລະນາຄະເຖຣະ) ບໍ່ໄດ້ສະແດງໄວ້' ແລ້ວຈະເປັນການຫ້າມຕະທາຣົມນັ້ນ.

ยํ [Pg.132] ปน ชวเนน…เป… ตํ กุสลํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ อิทํ กุสลสฺส วิย อกุสลสฺส สทิโส วิปาโก นตฺถีติ กตฺวา วุตฺตํ. สสงฺขาริกาสงฺขาริกนิยมนํ ปน สนฺธาย ตสฺมึ วุตฺเต อกุสเลปิ น ตํ น ยุชฺชตีติ. อฏฺฐานเมตนฺติ อิทํ นิยมิตาทิวเสน โยนิโส อโยนิโส วา อาวฏฺฏิเต อโยนิโส โยนิโส วา ววตฺถาปนสฺส อภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ.

ຄຳວ່າ 'ສ່ວນວ່າ ດ້ວຍຊະວະນະ... ທ່ານກ່າວໝາຍເອົາກຸສົນນັ້ນ' ນີ້ ທ່ານກ່າວໄວ້ໂດຍມຸ່ງໝາຍວ່າ ວິບາກ (ຕະທາຣົມ) ທີ່ຄືກັນກັບອະກຸສົນຊະວະນະ ຍ່ອມບໍ່ມີ ເໝືອນກັບກຸສົນຊະວະນະ. ແຕ່ເມື່ອກ່າວກຳນົດຄວາມເປັນສະສັງຂາຣິກະແລະອະສັງຂາຣິກະນັ້ນ ແມ້ໃນອະກຸສົນ ຄຳນັ້ນກໍຍ່ອມສົມຄວນ (ບໍ່ແມ່ນບໍ່ສົມຄວນ). ຄຳວ່າ 'ນີ້ບໍ່ແມ່ນຖານະ' ນີ້ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມບໍ່ມີການກຳນົດ (ວຸດທັບພະນະ) ໂດຍອະໂຍນິໂສ ຫຼື ໂຍນິໂສ ເມື່ອພະວັງຖືກໝູນໄປໂດຍໂຍນіສໂມະນະສິການ ຫຼື ອະໂຍນິໂສມະນະສິການ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການກຳນົດເປັນຕົ້ນ.

ปฏิสิทฺธนฺติ อวจนเมว ปฏิเสโธติ กตฺวา วุตฺตํ. กามตณฺหานิพฺพตฺเตน กมฺมุนา มหคฺคตโลกุตฺตรานุภวนวิปาโก น โหตีติ ตตฺถ ตทารมฺมณาภาโว เวทิตพฺโพ. อาปาถคเต วิสเย ตนฺนินฺนํ ภวงฺคํ อาวชฺชนํ อุปฺปาเทตีติ อาวชฺชนํ วิสเย นินฺนตฺตา อุปฺปชฺชติ. ภวงฺคํ ปน สพฺพทา สวิสเย นินฺนเมวาติ วิสยนฺตรวิญฺญาณสฺส ปจฺจโย หุตฺวาปิ ตทภาวา วินา อาวชฺชเนน สวิสเย นินฺนตฺตาว อุปฺปชฺชติ. จิณฺณตฺตาติ อาวชฺชเนน วินา พหุลํ อุปฺปนฺนปุพฺพตฺตา. สมุทาจารตฺตาติ อาปาถคเต วิสเย ปฏิสนฺธิวิสเย จ พหุลํ อุปฺปาทิตปุพฺพตฺตา. จิณฺณตฺตาติ วา ปุคฺคเลน อาเสวิตภาโว วุตฺโต. สมุทาจารตฺตาติ สยํ พหุลํ ปวตฺตภาโว. นิโรธสฺส อนนฺตรปจฺจยํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนนฺติ อิทํ ตทนนฺตรเมว นิโรธผุสนํ สนฺธาย วุตฺตํ, น อรูปกฺขนฺธานํ วิย นิโรธสฺส อนนฺตรปจฺจยภาวํ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ปน กิญฺจิ ปริกมฺเมน วินา อุปฺปชฺชมานํ นตฺถิ. ปริกมฺมาวชฺชนเมว ตสฺส อาวชฺชนนฺติ อญฺญสฺส วิย เอตสฺสปิ สาวชฺชนตาย ภวิตพฺพํ.

ຄຳວ່າ 'ຫ້າມແລ້ວ' ທ່ານກ່າວໄວ້ໂດຍມຸ່ງໝາຍວ່າ ການບໍ່ກ່າວເຖິງນັ້ນເອງ ຄືການຫ້າມ. ດ້ວຍກຳທີ່ເກີດຈາກກາມະຕັນຫາ ວິບາກ (ຕະທາຣົມ) ທີ່ສະເຫວີຍອາລົມອັນເປັນມະຫັກຄະຕະແລະໂລກຸດຕະຣະ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ເພາະສະນັ້ນ ຄວນຊາບຄວາມບໍ່ມີຕະທາຣົມໃນມະຫັກຄະຕະແລະໂລກຸດຕະຣະອາລົມນັ້ນ. ໃນອາລົມທີ່ປະກົດສະເພາະໜ້າ ພະວັງອັນນ້ອມໄປໃນອາລົມນັ້ນ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ອາວັດຊະນະເກີດຂຶ້ນ, ດ້ວຍເຫດນີ້ ອາວັດຊະນະຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ ເພາະຄວາມນ້ອມໄປໃນອາລົມຂອງຕົນ. ສ່ວນພະວັງ ຍ່ອມນ້ອມໄປໃນອາລົມຂອງຕົນ (ກຳ, ກຳນິມິດ, ຄະຕິນິມິດ) ຕະຫຼອດເວລາ, ແມ້ເປັນປັດໄຈແກ່ວິຍານທີ່ມີອາລົມອື່ນ (ອາວັດຊະນະ) ແຕ່ເພາະຄວາມບໍ່ມີອາວັດຊະນະນັ້ນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໂດຍປາສະຈາກອາວັດຊະນະ ເພາະຄວາມນ້ອມໄປໃນອາລົມຂອງຕົນເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເພາະເຄີຍປະພຶດມາແລ້ວ' ໄດ້ແກ່ ເພາະເຄີຍເກີດຂຶ້ນຫຼາຍຄັ້ງໂດຍປາສະຈາກອາວັດຊະນະໃນກ່ອນ. ຄຳວ່າ 'ເພາະເຄີຍປະພຶດສະເໝີ' ໄດ້ແກ່ ເພາະເຄີຍເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນຫຼາຍຄັ້ງໃນອາລົມທີ່ປະກົດສະເພາະໜ້າ ແລະໃນອາລົມແຫ່ງປະຕิສົນທິ. ຫຼືວ່າ ຄຳວ່າ 'ເພາະເຄີຍປະພຶດມາແລ້ວ' ທ່ານກ່າວເຖິງພາວະທີ່ບຸກຄົນເຄີຍເສບມາຫຼາຍຄັ້ງ, ແລະຄຳວ່າ 'ເພາະເຄີຍປະພຶດສະເໝີ' ໄດ້ແກ່ ພາວະທີ່ຕົນເອງ (ອາວັດຊະນະແລະພະວັງ) ເຄີຍເປັນໄປຫຼາຍຄັ້ງ. ຄຳວ່າ 'ເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະ ເປັນອະນັນຕະຣະປັດໄຈແກ່ນິໂຣດ' ນີ້ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງການຖືກຕ້ອງນິໂຣດໃນລຳດັບແຫ່ງເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະນັ້ນເອງ, ບໍ່ແມ່ນກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມເປັນອະນັນຕະຣະປັດໄຈແກ່ນິໂຣດ ເໝືອນກັບອະຣູປະຂັນທັງຫຼາຍ. ສ່ວນເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະໃດໆ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໂດຍປາສະຈາກບໍລິກຳ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ອາວັດຊະນະແຫ່ງບໍລິກຳຊະວະນະນັ້ນເອງ ເປັນອາວັດຊະນະຂອງເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ແມ້ແຕ່ເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະນີ້ ກໍຕ້ອງມີອາວັດຊະນະ ເໝືອນກັບຊານອື່ນໆ.

อยํ ปเนตฺถาธิปฺปาโย ทฏฺฐพฺโพ – เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺส น นิโรธสฺส อนนฺตรปจฺจยภาเว นินฺนาทิตา อญฺญตฺถ ทิฏฺฐา อตทตฺถปริกมฺมภาเว จ อุปฺปตฺติยา, อถ จ ตํ ตสฺส อนนฺตรปจฺจโย โหติ, ตถา จ อุปฺปชฺชติ. เอวํ ยถาวุตฺตา มโนวิญฺญาณธาตุ อสติปิ นิราวชฺชนุปฺปตฺติยํ นินฺนาทิภาเว นิราวชฺชนา อุปฺปชฺชตีติ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘อริยมคฺคจิตฺตํ มคฺคานนฺตรานิ ผลจิตฺตานี’’ติ อิทํ วุตฺตํ. ยทิ หิ นิพฺพานารมฺมณาวชฺชนาภาวํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ สิยา, โคตฺรภุโวทานานิ นิทสฺสนานิ สิยุํ เตเหว เอเตสํ นิราวชฺชนตาสิทฺธิโต. ผลสมาปตฺติกาเล จ ‘‘ปริตฺตารมฺมณํ มหคฺคตารมฺมณํ อนุโลมํ ผลสมาปตฺติยา [Pg.133] อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วจนโต สมานารมฺมณาวชฺชนรหิตตฺตา ‘‘มคฺคานนฺตรานิ ผลจิตฺตานี’’ติ เอวํ ผลสมาปตฺติจิตฺตานิ น วชฺเชตพฺพานิ สิยุํ, โคตฺรภุโวทานานิ ปน ยทิปิ นิพฺพาเน จิณฺณานิ สมุทาจารานิ จ น โหนฺติ, อารมฺมณนฺตเร จิณฺณสมุทาจาราเนว. ผลสมาปตฺติจิตฺตานิ จ มคฺควีถิโต อุทฺธํ ตทตฺถปริกมฺมสพฺภาวาติ เตสํ คหณํ น กตํ, อนุโลมานนฺตรญฺจ ผลสมาปตฺติจิตฺตํ จิณฺณํ สมุทาจารํ, น เนวสญฺญานาสญฺญายตนานนฺตรํ มคฺคานนฺตรสฺส วิย ตทตฺถปริกมฺมาภาวาติ ‘‘นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺสา’’ติ ตญฺจ นิทสฺสนํ. อารมฺมเณน ปน วินา นุปฺปชฺชตีติ อิทํ เอตสฺส มหคฺคตารมฺมณตฺตาภาวา ปุจฺฉํ กาเรตฺวา อารมฺมณนิทฺธารณตฺถํ วุตฺตํ.

ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ຄວນຊາບອະທິບາຍດັ່ງນີ້: ໃນຄວາມເປັນອະນັນຕະຣະປັດໄຈແກ່ນິໂຣດ ແຫ່ງເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະ ຄວາມເປັນທຳມະຊາດນ້ອມໄປເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ເຫັນໃນທີ່ອື່ນ, ແລະເພາະເກີດຂຶ້ນໃນຄວາມເປັນບໍລິກຳທີ່ບໍ່ມີນິໂຣດນັ້ນເປັນປະໂຫຍດ, ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະນັ້ນ ກໍຍັງເປັນອະນັນຕະຣະປັດໄຈແກ່ນິໂຣດນັ້ນ ແລະຍ່ອມເກີດຂຶ້ນຢ່າງນັ້ນ. ເຊັ່ນດຽວກັນ ມະໂນວິຍານທາດທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ແມ້ເມື່ອບໍ່ມີຄວາມເປັນທຳມະຊາດນ້ອມໄປເປັນຕົ້ນ ໃນທີ່ເກີດຂຶ້ນໂດຍປາສະຈາກອາວັດຊະນະ ກໍຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໂດຍປາສະຈາກອາວັດຊະນະໄດ້. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳນີ້ວ່າ 'ອະຣິຍະມັກຄະຈິດ ເປັນປັດໄຈແກ່ຜົນລະຈິດທັງຫຼາຍໃນລຳດັບແຫ່ງມັກ'. ເພາະວ່າ ຖ້າຄຳນັ້ນກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມບໍ່ມີອາວັດຊະນະທີ່ມີນіບພານເປັນອາລົມ, ໂຄຕະຣະພູແລະໂວທານ ກໍຄວນເປັນອຸທາຫອນສະແດງ ເພາະຄວາມບໍ່ມີອາວັດຊະນະແຫ່ງມັກແລະຜົນເຫຼົ່ານີ້ ຍ່ອມສຳເລັດໄດ້ດ້ວຍໂຄຕະຣະພູແລະໂວທານເຫຼົ່ານັ້ນເອງ. ແລະໃນເວລາເຂົ້າຜົນສະມາບັດ ເພາະມີພຣະບາລີກ່າວວ່າ 'ອະນຸໂລມທີ່ມີປະຣິດຕະອາລົມ ແລະມະຫັກຄະຕະອາລົມ ເປັນປັດໄຈແກ່ຜົນສະມາບັດດ້ວຍອະນັນຕະຣະປັດໄຈ' ເພາະປາສະຈາກອາວັດຊະນະທີ່ມີອາລົມສະເໝີກັນ ຜົນສະມາບັດຈິດທັງຫຼາຍ ກໍບໍ່ຄວນຖືກເວັ້ນໄປ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຜົນລະຈິດທັງຫຼາຍໃນລຳດັບແຫ່ງມັກ' ຢ່າງນີ້. ສ່ວນໂຄຕະຣະພູແລະໂວທານທັງຫຼາຍ ແມ້ວ່າບໍ່ເຄີຍເກີດຂຶ້ນແລະບໍ່ເຄີຍປະພຶດສະເໝີໃນນິບພານ ແຕ່ກໍເຄີຍເກີດຂຶ້ນແລະເຄີຍປະພຶດສະເໝີໃນອາລົມອື່ນ, ແລະຜົນສະມາບັດຈິດທັງຫຼາຍ ຍ່ອມມີບໍລິກຳເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຜົນສະມາບັດນັ້ນ ໃນເບື້ອງເທິງແຫ່ງມັກຄະວິຖີ ທ່ານຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຖືເອົາຈິດເຫຼົ່ານັ້ນ. ແລະຜົນສະມາບັດຈິດໃນລຳດັບແຫ່ງອະນຸໂລມ ກໍເຄີຍເກີດຂຶ້ນແລະເຄີຍປະພຶດສະເໝີ ບໍ່ແມ່ນໃນລຳດັບແຫ່ງເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະ ເພາະບໍ່ມີບໍລິກຳເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຜົນລະຈິດນັ້ນ ເໝືອນກັບຜົນລະຈິດໃນລຳດັບແຫ່ງມັກ ທ່ານຈຶ່ງສະແດງອຸທາຫອນນັ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ແກ່ຜູ້ອອກຈາກນິໂຣດ'. ສ່ວນຄຳວ່າ 'ຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນໂດຍປາສະຈາກອາລົມ' ນີ້ ເພາະມະໂນວິຍານທາດນີ້ ບໍ່ມີຄວາມເປັນອາລົມອັນເປັນມະຫັກຄະຕະ ທ່ານຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ເກີດຄຳຖາມ (ວ່າ 'ອາລົມຂອງມະໂນວິຍານທາດນັ້ນແມ່ນຫຍັງ?') ແລ້ວກ່າວໄວ້ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການກຳນົດອາລົມ.

ตตฺถาติ วิปากกถายํ. ชจฺจนฺธปีฐสปฺปิอุปมานิทสฺสนํ วิปากสฺส นิสฺสเยน วินา อปฺปวตฺติทสฺสนตฺถํ. วิสยคฺคาโหติ อิทํ จกฺขาทีนํ สวิสยคฺคหเณน จกฺขุวิญฺญาณาทิวิปากสฺส ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. อุปนิสฺสยโต จกฺขาทีนํ ทสฺสนาทิอตฺถโต จ ตสฺเสว วิปากสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘อุปนิสฺสยมตฺถโส’’ติ วุตฺตํ. หทยวตฺถุเมวาติ ยถา ปุริมจิตฺตานิ หทยวตฺถุนิสฺสิตานิ จ ปสาทวตฺถุอนุคตานิ จ อญฺญารมฺมณานิ โหนฺติ, น เอวํ ภวงฺคํ, ตํ ปเนตํ วตฺถารมฺมณนฺตรรหิตํ เกวลํ หทยวตฺถุเมว นิสฺสาย ปวตฺตตีติ วุตฺตํ โหติ. หทยรูปวตฺถุกนฺติ อิธาปิ อญฺญวตฺถานุคตนฺติ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. มกฺกฏกสฺส หิ สุตฺตาโรหณํ วิย ปสาทวตฺถุกํ จิตฺตํ, สุตฺเตน คมนาทีนิ วิย ตทนุคตานิ เสสจิตฺตานีติ. สุตฺตฆฏฺฏนมกฺกฏกจลนานิ วิย ปสาทฆฏฺฏนภวงฺคจลนานิ สห โหนฺตีติ ทีปนโต ‘‘เอเกกํ…เป… อาคจฺฉตี’’ติปิ ทีเปติ.

ໃນຄຳວ່າ 'ໃນທີ່ນັ້ນ' ໄດ້ແກ່ ໃນການສະແດງເລື່ອງວິບາກ. ການສະແດງອຸປະມາດ້ວຍຄົນຕາບອດແຕ່ກຳເນີດແລະຄົນຂາພິການນັ້ນ ເພື່ອສະແດງຄວາມບໍ່ເປັນໄປແຫ່ງວິບາກຈິດ ໂດຍປາສະຈາກທີ່ອາໄສ (ວັດຖຸຮູບ). ຄຳວ່າ 'ການຮັບອາລົມ' ນີ້ ທ່ານກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງວິບາກ ມີຈັກຂຸວິຍານເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍການຮັບອາລົມຂອງຕົນ ແຫ່ງຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ. ເພື່ອສະແດງວິບາກນັ້ນເອງ ໂດຍຄວາມເປັນອຸປະນິດໄສປັດໄຈດ້ວຍ ແລະໂດຍຄວາມເປັນປະໂຫຍດ ມີການເຫັນເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງຈັກຂຸເປັນຕົ້ນດ້ວຍ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໂດຍຄວາມເປັນອຸປະນິດໄສແລະໂດຍຄວາມເປັນປະໂຫຍດ'. ຄຳວ່າ 'ຫະທະຍະວັດຖຸເທົ່ານັ້ນ' ໄດ້ແກ່ ຈິດທັງຫຼາຍໃນກ່ອນ (ມີອາວັດຊະນະເປັນຕົ້ນ) ຍ່ອມອາໄສຫະທະຍະວັດຖຸດ້ວຍ ຕິດຕາມປະສາດະວັດຖຸດ້ວຍ ແລະມີອາລົມອື່ນຢ່າງໃດ, ພະວັງຍ່ອມບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນ, ສ່ວນພະວັງນັ້ນ ປາສະຈາກວັດຖຸແລະອາລົມອື່ນ ຍ່ອມອາໄສຫະທະຍະວັດຖຸຢ່າງດຽວເທົ່ານັ້ນເປັນໄປ ດັ່ງນີ້. ແມ້ໃນຄຳວ່າ 'ມີຫະທະຍະຮູບເປັນວັດຖຸ' ໃນທີ່ນີ້ ກໍຄວນຊາບອະທິບາຍວ່າ 'ຕິດຕາມວັດຖຸອື່ນ'. ເພາະວ່າ ຈິດທີ່ມີປະສາດະວັດຖຸເປັນທີ່ອາໄສ (ປັນຈະວິຍານ) ຍ່ອມເໝືອນກັບການໄຕ່ຂຶ້ນໃຍແຫ່ງແມງມຸມ, ແລະຈິດທີ່ເຫຼືອທັງຫຼາຍ ທີ່ຕິດຕາມປະສາດະວັດຖຸນັ້ນ ຍ່ອມເໝືອນກັບການໄປເປັນຕົ້ນດ້ວຍໃຍແມງມຸມ. ເພາະສະແດງວ່າ ການກະທົບປະສາດແລະການຫວັ່ນໄຫວແຫ່ງພະວັງ ຍ່ອມມີຮ່ວມກັນ ເໝືອນກັບການກະທົບໃຍແລະການຫວັ່ນໄຫວແຫ່ງແມງມຸມ ທ່ານຈຶ່ງສະແດງວ່າ 'ແຕ່ລະຢ່າງ... ຍ່ອມມາ' ເປັນຕົ້ນດ້ວຍ.

ภวงฺคสฺส อาวฏฺฏิตกาโลติ อิทํ โทวาริกสทิสานํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ปาทปริมชฺชกสทิสสฺส อาวชฺชนสฺส สญฺญาทานสทิโส อนนฺตรปจฺจยภาโว เอว ภวงฺคาวฏฺฏนนฺติ กตฺวา วุตฺตํ. วิปากมโนธาตุอาทีนํ อทิสฺวาว สมฺปฏิจฺฉนาทิกรณํ คาฬฺหคฺคหณมตฺตปุถุลจตุรสฺสภาววิชานนมตฺตกหาปณภาววิชานนมตฺตกมฺโมปนยนมตฺตสามญฺญวเสน วุตฺตํ, น คาฬฺหคฺคาหกาทีนํ กหาปณทสฺสนสฺส อภาโว ตํสมานภาโว จ สมฺปฏิจฺฉนาทีนํ อธิปฺเปโตติ เวทิตพฺโพ.

ຄຳວ່າ 'ໃນເວລາທີ່ພະວັງຖືກໝູນໄປ' ນີ້ ທ່ານກ່າວວ່າ 'ການໝູນພະວັງ' ໂດຍມຸ່ງໝາຍວ່າ ຄວາມເປັນອະນັນຕະຣະປັດໄຈນັ້ນເອງ ທີ່ເໝືອນກັບການໃຫ້ສັນຍານ ແກ່ອາວັດຊະນະ ທີ່ເໝືອນກັບຄົນບີບນວດຕີນ ແລະແກ່ຈັກຂຸວິຍານເປັນຕົ້ນ ທີ່ເໝືອນກັບຄົນເຝົ້າປະຕູ. ການເຮັດກິດມີການຮັບ (ສຳປະຕິດຊະນະ) ເປັນຕົ້ນ ໂດຍບໍ່ເຫັນອາລົມເລີຍ ແຫ່ງວິບາກມະໂນທາດເປັນຕົ້ນ ທ່ານກ່າວໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຄ້າຍຄືກັນ ພຽງແຕ່ການຈັບໄວ້ຢ່າງແໜ້ນ, ພຽງແຕ່ການຮູ້ພາວະທີ່ກວ້າງແລະເປັນສີ່ຫຼ່ຽມ, ພຽງແຕ່ການຮູ້ພາວະທີ່ເປັນເງິນກະຫາປະນະ ແລະພຽງແຕ່ການນ້ອມເຂົ້າໄປໃນການງານ (ຂອງມານດາ), ບໍ່ແມ່ນຄວາມບໍ່ມີການເຫັນເງິນກະຫາປະນະ ແຫ່ງເດັກນ້ອຍຜູ້ຈັບໄວ້ຢ່າງແໜ້ນເປັນຕົ້ນ, ແລະຄວນຊາບວ່າ ພາວະທີ່ຄ້າຍຄືກັນກັບເດັກນ້ອຍເຫຼົ່ານັ້ນ ທ່ານປະສົງເອົາແກ່ສຳປະຕິດຊະນະເປັນຕົ້ນ.

ปณฺฑรํ [Pg.134] เอตนฺติ ปณฺฑรรูปทสฺสนสามญฺญโต จกฺขุวิญฺญาณเมว ทสฺสนกิจฺจํ สาเธตีติ ทีปนํ เวทิตพฺพํ. เอวํ โสตทฺวาราทีสุปิ โยเชตพฺพํ สวนาทิวเสน. สนฺตาปนวเสน คุฬสีโล คุฬปฺปโยชโน วา โคฬิยโก. อุปนิสฺสยโตติ น อุปนิสฺสยปจฺจยํ สนฺธาย วุตฺตํ. ยสฺมึ ปน อสติ โย น โหติ, โส อิธ ‘‘อุปนิสฺสโย’’ติ อธิปฺเปโต. อาโลกสนฺนิสฺสิตนฺติ อิทมฺปิ อาโลเก สติ สพฺภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ, น อุปนิสฺสยปจฺจยตํ. มนฺทถามคตํ นาม กิริยจิตฺตสฺส ปจฺจยภาวํ อนุปคนฺตฺวา สยเมว ปวตฺตมานํ.

ຄຳວ່າ 'ວັດຖຸນີ້ຂາວ' ຄວນຊາບການສະແດງວ່າ ຈັກຂຸວິຍານເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເຮັດການເຫັນໃຫ້ສຳເລັດ ໂດຍຄວາມຄ້າຍຄືກັນແຫ່ງການເຫັນຮູບອັນຂາວ. ແມ້ໃນໂສຕະທະວານເປັນຕົ້ນ ກໍຄວນປະກອບຢ່າງນີ້ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການໄດ້ຍິນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໂກລິຍະກະ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີປົກກະຕິເຮັດນ້ຳອ້ອຍ ຫຼືຜູ້ມີນ້ຳອ້ອຍເປັນປະໂຫຍດ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດໃຫ້ຮ້ອນ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍຄວາມເປັນອຸປະນິດໄສ' ນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນກ່າວໝາຍເຖິງອຸປະນິດໄສປັດໄຈ, ແຕ່ເມື່ອເຫດໃດບໍ່ມີ ຜົນໃດຍ່ອມບໍ່ມີ ເຫດນັ້ນ ທ່ານປະສົງເອົາວ່າ 'ອຸປະນິດໄສ' ໃນທີ່ນີ້. ແມ້ຄຳວ່າ 'ອາໄສແສງສະຫວ່າງ' ນີ້ ກໍກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມມີຢູ່ (ແຫ່ງຈັກຂຸວິຍານ) ເມື່ອມີແສງສະຫວ່າງ, ບໍ່ແມ່ນໝາຍເຖິງຄວາມເປັນອຸປະນິດໄສປັດໄຈ. ທີ່ຊື່ວ່າ 'ມັນທະຖາມະຄະຕະ' (ພະວັງທີ່ມີກຳລັງອ່ອນ) ຄືພະວັງທີ່ບໍ່ເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນປັດໄຈແກ່ກິຣິຍາຈິດ (ອາວັດຊະນະ) ແລ້ວເປັນໄປເອງ.

อสงฺขาริกสสงฺขาริเกสุ โทสํ ทิสฺวาติ น กมฺมสฺส วิรุทฺธสภาเวน วิปาเกน ภวิตพฺพนฺติ อสงฺขาริกกมฺมสฺส สสงฺขาริกวิปาเกสุ, สสงฺขาริกกมฺมสฺส จ อสงฺขาริกวิปาเกสุ โทสํ ทิสฺวา. อเหตุกานํ ปน รูปาทีสุ อภินิปาตมตฺตาทิกิจฺจานํ น สสงฺขาริกวิรุทฺโธ สภาโวติ อสงฺขาริกตา นตฺถิ, อสงฺขาริกวิรุทฺธสภาวาภาวา นาปิ สสงฺขาริกตาติ อุภยาวิโรธา อุภเยนปิ เตสํ นิพฺพตฺตึ อนุชานาติ. จิตฺตนิยามนฺติ ตทารมฺมณนิยามํ. กิริยโต ปญฺจาติ อิเมสํ…เป… ปติฏฺฐาตีติ กิริยชวนานนฺตรญฺจ ตทารมฺมณํ วุตฺตํ. ปฏฺฐาเน (ปฏฺฐา. ๑.๓.๙๔) ปน ‘‘กุสลากุสเล นิรุทฺเธ วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’’ติ วิปากธมฺมธมฺมานเมว อนนฺตรา ตทารมฺมณํ วุตฺตํ. กุสลตฺติเก จ ‘‘เสกฺขา วา ปุถุชฺชนา วา กุสลํ อนิจฺจโต’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๐๖) กุสลากุสลชวนเมว วตฺวา ตทนนฺตรํ ตทารมฺมณํ วุตฺตํ, น อพฺยากตานนฺตรํ, น จ กตฺถจิ กิริยานนฺตรํ ตทารมฺมณสฺส วุตฺตฏฺฐานํ ทิสฺสติ. วิชฺชมาเน จ ตสฺมึ อวจเน การณํ นตฺถิ, ตสฺมา อุปปริกฺขิตพฺโพ เอโส เถรวาโท. วิปฺผาริกญฺหิ ชวนํ นาวํ วิย นทีโสโต ภวงฺคํ อนุพนฺธตีติ ยุตฺตํ, น ปน ฉฬงฺคุเปกฺขวโต สนฺตวุตฺตึ กิริยชวนํ ปณฺณปุฏํ วิย นทีโสโตติ.

ຄຳວ່າ "Asaṅkhārikasasaṅkhārikesu dosaṃ disvā" (ການເຫັນໂທດໃນອະສັງຂາຣິກະແລະສະສັງຂາຣິກະ) ຄວາມວ່າ ເຫັນໂທດໃນສະສັງຂາຣິກະວິບາກຂອງອະສັງຂາຣິກະກຳ ແລະໃນອະສັງຂາຣິກະວິບາກຂອງສະສັງຂາຣິກະກຳ ໂດຍພິຈາລະນາວ່າ ວິບາກບໍ່ຄວນມີສະພາວະທີ່ຂັດແຍ້ງກັບກຳ. ສ່ວນໃນອະເຫຕຸກະວິບາກທັງຫຼາຍ ເຊິ່ງມີກິດຈະການພຽງແຕ່ການຕົກໄປໃນອາຣົມມີຮູບເປັນຕົ້ນ ນັ້ນ ບໍ່ມີສະພາວະທີ່ຂັດແຍ້ງກັບສະສັງຂາຣິກະກຳ ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນອະສັງຂາຣິກະຈຶ່ງບໍ່ມີ ແລະເພາະບໍ່ມີສະພາວະທີ່ຂັດແຍ້ງກັບອະສັງຂາຣິກະ ຄວາມເປັນສະສັງຂາຣິກະກໍບໍ່ມີເຊັ່ນກັນ ເພາະບໍ່ຂັດແຍ້ງກັນທັງສອງຝ່າຍ ພຣະອາຈານຈຶ່ງອະນຸຍາດການເກີດຂຶ້ນຂອງອະເຫຕຸກະວິບາກເຫຼົ່ານັ້ນດ້ວຍກຳທັງສອງ. ຄຳວ່າ "Cittaniyāma" ໄດ້ແກ່ ຕະທາຣັມມະນະນິຍາມ. ຄຳວ່າ "Kiriyato pañca... patiṭṭhāti" ໝາຍເຖິງ ມີການກ່າວເຖິງຕະທາຣັມມະນະໃນລຳດັບຖັດຈາກກິຣິຍາຊະວະນະ. ແຕ່ໃນຄຳພີປັດຖານ ກ່າວວ່າ "ເມື່ອກຸສົນແລະອະກຸສົນດັບໄປ ວິບາກຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໂດຍຄວາມເປັນຕະທາຣັມມະນະ" ເຊິ່ງເປັນການກ່າວເຖິງຕະທາຣັມມະນະໃນລຳດັບຖັດຈາກທັມທີ່ມີສະພາວະໃຫ້ຜົນເປັນວິບາກເທົ່ານັ້ນ. ແລະໃນກຸສະລັຕຕິກະ ກໍກ່າວວ່າ "ພຣະເສຂະຫຼືປຸຖຸຊົນ ຍ່ອມພິຈາລະນາກຸສົນໂດຍຄວາມເປັນຂອງບໍ່ທ່ຽງ" ເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງເປັນການກ່າວເຖິງຕະທາຣັມມະນະໃນລຳດັບຖັດຈາກກຸສົນແລະອະກຸສົນຊະວະນະເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໃນລຳດັບຖັດຈາກອັບຍາກົດ ແລະບໍ່ປາກົດໃນທີ່ໃດເລີຍວ່າກ່າວເຖິງຕະທາຣັມມະນະໃນລຳດັບຖັດຈາກກິຣິຍา. ເມື່ອຕະທາຣັມມະນະນັ້ນມີຢູ່ ແຕ່ບໍ່ມີການກ່າວໄວ້ ກໍບໍ່ມີເຫດຜົນອັນໃດ ດັ່ງນັ້ນ ເຖຣະວາດ (ມະຕິຂອງພຣະເຖຣະ) ນີ້ ຈຶ່ງຄວນໄດ້ຮັບການພິຈາລະນາຢ່າງຮອບຄອບ. ເພາະວ່າ ຊະວະນະທີ່ມີຄວາມໄຫວຫວັ່ນ ຍ່ອມຕິດຕາມພະວັງໄປ ເໝືອນດັ່ງກະແສນ້ຳໃນແມ່ນ້ຳທີ່ພັດເອົາເຮືອໄປ ນັ້ນເປັນສິ່ງທີ່ສົມຄວນ, ແຕ່ການທີ່ຕະທາຣັມມະນະຈະຕິດຕາມກິຣິຍາຊະວະນະທີ່ມີຄວາມສະຫງົບຂອງພຣະອໍຣະຫັນຜູ້ປະກອບດ້ວຍຊະລະຄຸເປກຂา ເໝືອນດັ່ງກະແສນ້ຳກັບກະທົງໃບໄມ້ ນັ້ນບໍ່ສົມຄວນ.

ปิณฺฑชวนํ ชวตีติ กุสลากุสลกิริยชวนานิ ปิณฺเฑตฺวา กถิตานีติ ตถา กถิตานิ ชวนานิ ปิณฺฑิตานิ วิย วุตฺตานิ, เอกสฺมึ วา ตทารมฺมเณ ปิณฺเฑตฺวา ทสฺสิตานิ หุตฺวา ชวิตาเนว วุตฺตานิ. อิมญฺจ ปน ปิณฺฑชวนํ วทนฺเตน อกุสลโต จตฺตาริเยว อุเปกฺขาสหคตานิ คเหตฺวา ทฺวาทสุเปกฺขาสหคตชวนานิ ปิณฺฑิตานิ วิย วุตฺตานิ. ปฏฺฐาเน ปน ‘‘กุสลํ อสฺสาเทติ อภินนฺทติ, ตํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชติ. ทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา[Pg.135], อุทฺธจฺจํ, โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ. อกุสเล นิรุทฺเธ วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตตฺตา อิตรานิ ทฺเว อิฏฺฐารมฺมเณ ปวตฺตวิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสหคตานิปิ กุสลวิปาเก ตทารมฺมเณ ปิณฺเฑตพฺพานิ สิยุํ. เตสํ ปน อนนฺตรํ อเหตุกวิปาเกเนว ตทารมฺมเณน ภวิตพฺพํ, โส จ สนฺตีรณภาเวเนว คหิโตติ อปุพฺพํ คเหตพฺพํ นตฺถิ. อเหตุเก จ ปิณฺเฑตพฺพํ นารหนฺตีติ อธิปฺปาเยน น ปิณฺเฑตีติ.

ຄຳວ່າ "Piṇḍajavanaṃ javati" (ຊະວະນະເກີດຂຶ້ນໂດຍການລວມກັນ) ຄວາມວ່າ ກ່າວໂດຍການລວມກຸສົນ ອະກຸສົນ ແລະກິຣິຍາຊະວະນະເຂົ້າດ້ວຍກັນ ດັ່ງນັ້ນ ຊະວະນະທີ່ກ່າວໄວ້ຢ່າງນັ້ນ ຈຶ່ງເໝືອນກັບຖືກກ່າວໄວ້ໂດຍການລວມກັນ ຫຼືໝາຍເຖິງຊະວະນະທີ່ເກີດຂຶ້ນໂດຍການສະແດງລວມກັນໃນຕະທາຣັມມະນະອັນດຽວກັນ. ແລະພຣະເຖຣະເມື່ອກ່າວເຖິງປິນດະຊະວະນະ (ຊະວະນະລວມ) ນີ້ ໄດ້ຖືເອົາອຸເປກຂາສະຫະຄົດພຽງ 4 ດວງຈາກຝ່າຍອະກຸສົນ ແລ້ວກ່າວເໝືອນລວມອຸເປກຂາສະຫະຄົດຊະວະນະ 12 ດວງເຂົ້າດ້ວຍກັນ. ແຕ່ໃນຄຳພີປັດຖານ ກ່າວວ່າ "ຍ່ອມຍິນດີ ເພີດເພີນກັບກຸສົນ, ເພາະປາຣົບກຸສົນນັ້ນ ຣາຄະ ຄວາມເຫັນຜິດ ວິຈິກິດສາ ອຸດທັດຈະ ໂທມະນັດ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ. ເມື່ອອະກຸສົນດັບໄປ ວິບາກຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໂດຍຄວາມເປັນຕະທາຣັມມະນະ" ດັ່ງນັ້ນ ຊະວະນະທີ່ເຫຼືອອີກ 2 ດວງ (ຄື ວິຈິກິດສາສະຫະຄົດແລະອຸດທັດຈະສະຫະຄົດ) ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນອິຕຖາຣົມ ກໍຄວນຈະຖືກລວມເຂົ້າໃນຕະທາຣັມມະນະທີ່ເປັນກຸສົນວິບາກນຳ. ແຕ່ໃນລຳດັບຖັດຈາກຊະວະນະເຫຼົ່ານັ້ນ ຄວນມີຕະທາຣັມມະນະທີ່ເປັນອະເຫຕຸກະວິບາກເທົ່ານັ້ນ ແລະອະເຫຕຸກະວິບາກນັ້ນກໍຖືກຖືເອົາໂດຍຄວາມເປັນສັນຕີຣະນະແລ້ວ ຈຶ່ງບໍ່ມີສິ່ງໃໝ່ທີ່ຈະຕ້ອງຖືເອົາອີກ. ແລະເພາະມີອະທິບາຍວ່າ ໃນອະເຫຕຸກະວິບາກນັ້ນ ບໍ່ຄວນລວມເຂົ້າກັນ ດັ່ງນັ້ນ ພຣະເຖຣະຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ລວມໄວ້.

ติเหตุกชวนาวสาเน ปเนตฺถาติ เอตสฺมึ ทุติยวาเท ติเหตุกชวนาวสาเน ติเหตุกตทารมฺมณํ ยุตฺตนฺติ ทสฺเสตุํ ยุตฺตํ วทติ ชวนสมานตฺตา, นาลพฺภมานตฺตา อญฺญสฺส. ปฐมตฺเถเรน อกุสลานนฺตรํ วุตฺตสฺส อเหตุกตทารมฺมณสฺส, กุสลานนฺตรํ วุตฺตสฺส จ สเหตุกตทารมฺมณสฺส อกุสลานนฺตรํ อุปฺปตฺตึ วทนฺตสฺส หิ ปฏิสนฺธิชนกํ ติเหตุกกมฺมํ ทุเหตุกาเหตุกํ วิปากํ ชนยนฺตมฺปิ ติเหตุกชวนานนฺตรํ น ชเนตีติ น เอตฺถ การณํ ทิสฺสตีติ เอวํ ยุตฺตํ คเหตพฺพํ อวุตฺตมฺปีติ อธิปฺปาโย. อถ วา ตสฺมึ ตสฺมึ เถรวาเท เยน อธิปฺปาเยน สสงฺขาราสงฺขารวิธานาทิ วุตฺตํ, ตํ เตเนว อธิปฺปาเยน ยุตฺตํ คเหตพฺพํ, น อธิปฺปายนฺตรํ อธิปฺปายนฺตเรน อาโลเฬตพฺพนฺติ อตฺโถ. เหตุสทิสเมวาติ ชนกกมฺมเหตุสทิสเมว. มหาปกรเณ อาวิ ภวิสฺสตีติ มหาปกรเณ อาคตปาฬิยา ปากฏํ อุปฺปตฺติวิธานํ อาวิ ภวิสฺสตีติ อธิปฺปาเยน วทติ.

ຄຳວ່າ "Tihetukajavanāvasāne panettha" ຄວາມວ່າ ໃນມະຕິທີສອງນີ້ ພຣະເຖຣະກ່າວເຖິງຕະທາຣັມມະນະທີ່ສົມຄວນ ເພື່ອສະແດງວ່າ ໃນເວລາສິ້ນສຸດຕິເຫຕຸກະຊະວະນະ ຕະທາຣັມມະນະທີ່ເປັນຕິເຫຕຸກະຍ່ອມສົມຄວນ ເພາະມີສະພາວະສະເໝີດ້ວຍຊະວະນະ ແລະເພາະບໍ່ສາມາດໄດ້ຕະທາຣັມມະນະອື່ນ. ສ່ວນພຣະເຖຣະອົງທຳອິດ ຜູ້ກ່າວເຖິງການເກີດຂຶ້ນໃນລຳດັບຖັດຈາກອະກຸສົນ ຂອງອະເຫຕຸກະຕະທາຣັມມະນະທີ່gກ່າວໄວ້ໃນລຳດັບຖັດຈາກອະກຸສົນ ແລະສະເຫຕຸກະຕະທາຣັມມະນະທີ່ກ່າວໄວ້ໃນລຳດັບຖັດຈາກກຸສົນ ນັ້ນ, ເພາະວ່າ ຕິເຫຕຸກະກຳທີ່ໃຫ້ປະຕິສົນທິ ເຖິງວ່າຈະເຮັດໃຫ້ເກີດທຸເຫຕຸກະແລະອະເຫຕຸກະວິບາກໄດ້ ກໍບໍ່ສາມາດເຮັດໃຫ້ເກີດໃນລຳດັບຖັດຈາກຕິເຫຕຸກະຊະວະນະໄດ້, ເຫດຜົນໃນເລື່ອງນີ້ຍັງບໍ່ປາກົດ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງມີອະທິບາຍວ່າ ຕະທາຣັມມະນະທີ່ສົມຄວນຢ່າງນີ້ ຄວນຖືເອົາ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ກໍຕາມ. ອີກປະການໜຶ່ງ ໃນເຖຣະວາດນັ້ນໆ ຂໍ້ກຳນົດເລື່ອງສະສະັງຂາຣິກະແລະອະສັງຂາຣິກະເປັນຕົ້ນ ທີ່ກ່າວໄວ້ດ້ວຍປະສົງໃດ ກໍຄວນຖືເອົາຕາມຄວາມປະສົງນັ້ນຢ່າງສົມຄວນ ບໍ່ຄວນເອົາຄວາມປະສົງອື່ນມາປົນເປກັບຄວາມປະສົງອີກຢ່າງໜຶ່ງ ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ຄຳວ່າ "Hetusadisameva" ຄວາມວ່າ ຄ້າຍຄືກັບເຫດຂອງຊະນະກະກຳນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "Mahāpakaraṇe āvi bhavissati" ຄວາມວ່າ ວິທີການເກີດຂຶ້ນທີ່ປາກົດແຈ້ງຕາມພຣະບາລີທີ່ມາໃນມະຫາປະການ (ຄຳພີປັດຖານ) ຈະປາກົດແຈ້ງ ພຣະສັງຄີຕິກາຈານກ່າວໄວ້ດ້ວຍຄວາມປະສົງຢ່າງນີ້.

กามาวจรกุสลวิปากกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍເລື່ອງກາມາວະຈະຣະກຸສົນວິບາກ ຈົບແລ້ວ.

รูปาวจรารูปาวจรวิปากกถาวณฺณนา

การอธิบายเรื่องรูปาวจระและอรูปาวจระวิบาก

๔๙๙. อนนฺตราเยนาติ ปริหานิปจฺจยวิรเหน. ปฏิปทาทิเภโทติ ปฏิปทารมฺมณเภโท. ตถา หิ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ฌานํ อุปฺปาเทตฺวา ปุนปฺปุนํ สมาปชฺชนฺตสฺส ตํ ฌานํ ตํปฏิปทเมว โหติ. เอตสฺมึ อปริหีเน ตสฺส วิปาโก นิพฺพตฺตมาโน ตปฺปฏิปโทว ภวิตุํ อรหตีติ. ฉนฺทาธิปเตยฺยาทิภาโว ปน ตสฺมึ ขเณ วิชฺชมานานํ ฉนฺทาทีนํ อธิปติปจฺจยภาเวน โหติ, น อาคมนวเสน. ตถา หิ เอกเมว [Pg.136] ฌานํ นานากฺขเณสุ นานาธิปเตยฺยํ โหติ. จตุตฺถชฺฌานสฺเสว หิ จตุริทฺธิปาทภาเวน ภาวนา โหติ, ตสฺมา วิปากสฺส อาคมนวเสน ฉนฺทาธิปเตยฺยาทิตา น วุตฺตา.

໔໙໙. ຄຳວ່າ "Anantarāyena" ຄວາມວ່າ ເພາະປາສະຈາກເຫດແຫ່ງຄວາມເສື່ອມ (ຄືນີວອນມີກາມະສັນທະເປັນຕົ້ນ). ຄຳວ່າ "Paṭipadādibhedo" ໄດ້ແກ່ ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງປະຕິປະທາແລະອາຣົມ. ຄວາມຈິງ ເມື່ອບຸກຄົນເຮັດໃຫ້ຊານເກີດຂຶ້ນດ້ວຍທຸກຂາປະຕິປະທາທັນທາພິຍາ ແລ້ວເຂົ້າຊານນັ້ນຢູ່ເນືອງໆ ຊານນັ້ນຍ່ອມເປັນຊານທີ່ມີປະຕິປະທານັ້ນເອງ. ເມື່ອຊານນີ້ບໍ່ເສື່ອມ ວິບາກຂອງຊານນັ້ນທີ່ເກີດຂຶ້ນ ກໍຄວນເປັນວິບາກທີ່ມີປະຕິປະທານັ້ນເອງ. ສ່ວນຄວາມເປັນສັນທາທິປະໄຕເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະທິປະຕິປັດໄຈຂອງສັນທະເປັນຕົ້ນທີ່ມີຢູ່ໃນຂະນະນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນມີໄດ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການບັນລຸ (ອາຄະມະນະ). ຄວາມຈິງ ຊານດຽວກັນນັ້ນເອງ ຍ່ອມມີອະທິປະໄຕຕ່າງກັນໃນຂະນະຕ່າງໆ ກັນ. ເພາະວ່າ ການຈະເລີນຈະຕຸດຖະຊານນັ້ນເອງ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍຄວາມເປັນອິດທິບາດ 4 ປະການ ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນສັນທາທິປະໄຕເປັນຕົ້ນຂອງວິບາກ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການບັນລຸ.

รูปาวจรารูปาวจรวิปากกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍເລື່ອງຮູປາວະຈະຣະແລະອະຣູປາວະຈະຣະວິບາກ ຈົບແລ້ວ.

โลกุตฺตรวิปากกถาวณฺณนา

ການອະທິບາຍເລື່ອງໂລກຸດຕະຣະວິບາກ

๕๐๕. ยถา วฏฺฏํ อาจินติ, ตถา ตณฺหาทีหิ อภิสงฺขตํ โลกิยกมฺมํ อุปจิตนฺติ วุจฺจติ. โลกุตฺตรํ ปน เอวํ น โหตีติ ตถา น วุตฺตํ. สุทฺธาคมนวเสนาติ อนิมิตฺตาปฺปณิหิตนามทายเกหิ สคุณารมฺมเณหิ วิชฺชมาเนหิปิ ผลสฺส สุญฺญตนามทานทีปเน อคฺคหิตภาเวเนว อโวมิสฺเสนาติ อตฺโถ. อาคมนโต สุญฺญตาปฺปณิหิตนามวโต มคฺคสฺส อาคมนียฏฺฐาเน ฐตฺวา อตฺตโน ผลสฺส นามตฺตยทานํ โยชิตํ, อิตรสฺสปิ ปน ตเถว โยเชตพฺพํ. นยมตฺตทสฺสนญฺเหตํ. สคุณารมฺมเณหิ ปน นามตฺตยวโต อนิจฺจานุปสฺสนานนฺตรสฺสปิ มคฺคสฺส อาคมนียฏฺฐาเน ฐตฺวา อตฺตโน ผลสฺส นามตฺตยทานํ น นิวาริตนฺติ. วฬญฺชนกผลสมาปตฺติยา จ วิปสฺสนาคมนวเสน นามลาเภ มคฺคสฺส วิย อนิมิตฺตนามลาโภ น สิยา. ยถา ปน มคฺคานนฺตรสฺส วิย วฬญฺชนกผลสมาปตฺติยาปิ ฌานปฏิปทาเภโท โหติ, เอวํ สุญฺญตาทินามลาเภ สติ อนิมิตฺตนามญฺจ ลภตีติ. อวูปสนฺตายาติ อิทํ เกนจิ อญฺเญน อนนฺตริตตฺตา ตาทิสาย เอว สทฺธาย…เป… ปญฺญาย จ อนนฺตรปจฺจยภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. เตน ฉนฺทาทโยปิ อตฺตโน อนนฺตรสทิสานํ ฉนฺทาทีนํ อุปฺปาทกา อธิปติภูตา อธิปติภูเต เอว อุปฺปาเทนฺตีติ อิมมตฺถํ ทีเปติ.

໕໐໕. ໂລກິຍະກຳທີ່ຕັນຫາເປັນຕົ້ນປຸງແຕ່ງແລ້ວ ຍ່ອມຊື່ວ່າ "ອຸປະຈິຕະ" (ສັ່ງສົມໄວ້) ເພາະເປັນການສັ່ງສົມວັດຕະໄວ້ສັນໃດ, ສ່ວນໂລກຸດຕະຣະກຳບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ກ່າວໄວ້ຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ "Suddhāgamanavasena" ຄວາມວ່າ ໂດຍຄວາມບໍ່ປົນເປ ເພາະບໍ່ໄດ້ຖືເອົາອາຣົມທີ່ມີຄຸນຂອງຕົນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະປາກົດຢູ່ ເຊິ່ງເປັນຕົວໃຫ້ຊື່ວ່າ ອະນິມິດຕະແລະອັບປະນິຫິຕະ ໃນການສະແດງການໃຫ້ຊື່ວ່າ ສຸညະຕະແກ່ຜົນ ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ການໃຫ້ຊື່ 3 ປະການແກ່ຜົນຂອງຕົນ ໂດຍຕັ້ງຢູ່ໃນຖານະເປັນທາງມາຂອງມັກທີ່ມີຊື່ວ່າ ສຸညະຕະແລະອັບປະນິຫິຕະ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການບັນລຸ ນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານໄດ້ປະກອບໄວ້ແລ້ວ, ແຕ່ເຖິງມັກອື່ນກໍຄວນປະກອບຢ່າງນັ້ນເຊັ່ນກັນ. ເພາະວ່າ ນີ້ເປັນພຽງການສະແດງແນວທາງເທົ່ານັ້ນ. ແຕ່ການໃຫ້ຊື່ 3 ປະການແກ່ຜົນຂອງຕົນ ໂດຍຕັ້ງຢູ່ໃນධානະເປັນທາງມາຂອງມັກທີ່ມີຊື່ 3 ປະການ ເພາະອາຣົມທີ່ມີຄຸນຂອງຕົນ ເຊິ່ງເກີດຂຶ້ນໃນລຳດັບຖັດຈາກອະນິດຈານຸປັດສະນາ ກໍບໍ່ໄດ້ຖືກຫ້າມໄວ້. ແລະເມື່ອຜົນສະມາບັດທີ່ເຂົ້າຢູ່ເປັນປະຈຳ ໄດ້ຊື່ໂດຍອຳນາດແຫ່ງວິປັດສະນາແລ້ວ ການໄດ້ຊື່ອະນິມິດຕະກໍບໍ່ຄວນມີ ເໝືອນຢ່າງມັກ. ແຕ່ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງຊານແລະປະຕິປະທາ ຍ່ອມມີແກ່ຜົນສະມາບັດທີ່ເຂົ້າຢູ່ເປັນປະຈຳ ເໝືອນຢ່າງຜົນໃນລຳດັບຖັດຈາກມັກສັນໃດ, ເມື່ອມີການໄດ້ຊື່ວ່າ ສຸညະຕະເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມໄດ້ຊື່ວ່າ ອະນິມິດຕະດ້ວຍສັນນັ້ນ. ຄຳວ່າ "Avūpasantāya" ນີ້ ກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມເປັນອະນັນຕະຣະປັດໄຈແກ່ສັດທາ... ແລະປັນຍາ ເຊິ່ງມີສະພາວະຢ່າງນັ້ນ ເພາະບໍ່ມີທັມອື່ນໃດມາຄັ່ນໃນລະຫວ່າງ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຍ່ອມສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ ສັນທະເປັນຕົ້ນ ເຖິງວ່າຈະເປັນອະທິປະຕິ ຜູ້ເຮັດໃຫ້ສັນທະເປັນຕົ້ນທີ່ຄ້າຍຄືກັນໃນລຳດັບຖັດໄປເກີດຂຶ້ນ ກໍຍ່ອມເຮັດໃຫ້ເກີດສະເພາະທັມທີ່ເປັນອະທິປະຕິເທົ່ານັ້ນ.

๕๕๕. กิเลสสมุจฺเฉทกสฺส มคฺคสฺส สมฺมาทิฏฺฐิอาทิกสฺส นิยฺยานิกสภาวสฺส ผเลนปิ ปฏิปฺปสฺสทฺธกิเลเสน นิยฺยานสภาเวเนว ภวิตพฺพํ, ตสฺมา ผเลปิ ‘‘มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺน’’นฺติ วุตฺตํ. เอวญฺจ กตฺวา มคฺควิภงฺเค ผเลสุ จ อฏฺฐงฺคิโก ปญฺจงฺคิโก จ มคฺโค อุทฺธโฏ, เอวํ โพชฺฌงฺคาปีติ. มคฺคํ อุปาทายาติ มคฺคสทิสตาย มคฺโคติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห.

໕໕໕. ຜົນຂອງມັກທີ່ມີສະພາວະນຳອອກຈາກທຸກ (ນິຍານິກະສະພາວະ) ມີສຳມາທິຖິເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງເປັນຕົວຕັດກິເລດໂດຍເດັດຂາດ ນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີກິເລດສະຫງົບລະງັບແລ້ວ ກໍຄວນມີສະພາວະນຳອອກຈາກທຸກເຊັ່ນກັນ, ດັ່ງນັ້ນ ເຖິງແມ່ນໃນຜົນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກກໍກ່າວວ່າ "ເປັນອົງມັກ, ເປັນທັມທີ່ນັບເນື່ອງໃນມັກ". ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງໄດ້ຍົກມັກທີ່ມີອົງ 8 ແລະອົງ 5 ຂຶ້ນສະແດງໃນມັກຄະວິພັງແລະໃນຜົນທັງຫຼາຍ, ແລະຍົກໂພດຊົງຂຶ້ນສະແດງເຊັ່ນກັນ. ຄຳວ່າ "Maggaṃ upādāya" ກ່າວໝາຍເຖິງເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ ເປັນມັກເພາະມີຄວາມຄ້າຍຄືກັບມັກ.

โลกุตฺตรวิปากกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍເລື່ອງໂລກຸດຕະຣະວິບາກ ຈົບແລ້ວ.

อกุสลวิปากกถาวณฺณนา

ການອະທິບາຍເລື່ອງອະກຸສົນວິບາກ

๕๕๖. อิฏฺฐอิฏฺฐมชฺฌตฺเตสุ [Pg.137] วิย น อนิฏฺฐอนิฏฺฐมชฺฌตฺเตสุ สนฺตีรณวิเสโส อตฺถิ, อนิฏฺฐารมฺมณเมว ปน อธิมตฺตํ มนฺทญฺจ เอวํ ทฺวิธา วุตฺตํ.

໕໕໖. ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງສັນຕີຣະນະ ບໍ່ມີໃນອະນິດຖາຣົມແລະອະນິດຖາມັດຊັດຕາຣົມ ເໝືອນຢ່າງທີ່ມີໃນອິດຖາຣົມແລະອິດຖາມັດຊັດຕາຣົມ, ແຕ່ກ່າວເຖິງອະນິດຖາຣົມນັ້ນເອງເປັນ 2 ຢ່າງ ຄື ຢ່າງແຮງກ້າ (ອະທິມັດຕະ) ແລະຢ່າງເບົາບາງ (ມັນທະ).

อกุสลวิปากกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍເລື່ອງອະກຸສົນວິບາກ ຈົບແລ້ວ.

กิริยาพฺยากตํ

ກິຣິຍາອັບຍາກົດ

มโนธาตุจิตฺตวณฺณนา

ການອະທິບາຍເລື່ອງມະໂນທາຕຸຈິດ

๕๖๖. วาตปุปฺผนฺติ โมฆปุปฺผํ. ตํ อจฺฉินฺเนปิ รุกฺเข น ผลติ, ฉินฺนรุกฺขปุปฺผํ ปน อจฺฉินฺเน ผเลยฺย. เอวํ อจฺฉินฺนภวมูลสฺสปิ ปวตฺตมานํ ยํ น ผลติ, ตํ วาตปุปฺผสทิสํ. อิตรสฺเสว ปน ปวตฺตมานํ ฉินฺนรุกฺขปุปฺผสทิสํ. ตญฺหิ อจฺฉินฺเน ภวมูเล ผเลยฺยาติ.

໕໖໖. ຄຳວ່າ "Vātapuppha" ໄດ້ແກ່ ດອກໄມ້ທີ່ຫວ່າງເປົ່າ (ບໍ່ມີຜົນ). ດອກໄມ້ນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຕົ້ນໄມ້ຈະບໍ່ຖືກຕັດ ກໍບໍ່ມີຜົນ, ສ່ວນດອກໄມ້ຂອງຕົ້ນໄມ້ທີ່ຖືກຕັດ ຫາກຕົ້ນໄມ້ບໍ່ຖືກຕັດ ກໍຄວນມີຜົນ. ສັນໃດກໍດີ ຈິດດວງໃດທີ່ເກີດຂຶ້ນແກ່ຜູ້ທີ່ຍັງບໍ່ໄດ້ຕັດຮາກເຫງົ້າແຫ່ງພົບ ແລ້ວບໍ່ມີຜົນ ຈິດດວງນັ້ນຍ່ອມເໝືອນດັ່ງດອກໄມ້ທີ່ຫວ່າງເປົ່າ. ສ່ວນກິຣິຍາຊະວະນະທີ່ເກີດຂຶ້ນແກ່ບຸກຄົນອື່ນ (ຄືພຣະອໍຣະຫັນຜູ້ຕັດຮາກເຫງົ້າແຫ່ງພົບແລ້ວ) ຍ່ອມເໝືອນດັ່ງດອກໄມ້ຂອງຕົ້ນໄມ້ທີ່ຖືກຕັດ. ເພາະວ່າ ກິຣິຍາຊະວະນະນັ້ນ ຫາກຮາກເຫງົ້າແຫ່ງພົບຍັງບໍ່ຖືກຕັດ ກໍຄວນໃຫ້ຜົນ.

กิริยมโนวิญฺญาณธาตุจิตฺตวณฺณนา

ການອະທິບາຍເລື່ອງກິຣິຍາມະໂນວິຍານະທາຕຸຈິດ

๕๖๘. โลลุปฺปตณฺหา ปหีนาติ อิมสฺส จิตฺตสฺส ปจฺจยภูตา ปุริมา ปวตฺติ ทสฺสิตา. อิทํ ปน จิตฺตํ วิจารณปญฺญารหิตนฺติ เกวลํ โสมนสฺสมตฺตํ อุปฺปาเทนฺตสฺส โหตีติ. เอวํ เจติยปูชาทีสุปิ ทฏฺฐพฺพํ. วตฺตํ กโรนฺโตติ อิทํ วตฺตํ กโรนฺตสฺส โผฏฺฐพฺพารมฺมเณ กายทฺวารจิตฺตปฺปวตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ. ปญฺจทฺวารานุคตํ หุตฺวา ลพฺภมานํ สนฺธาย ปญฺจทฺวาเร เอว วา โลลุปฺปตณฺหาปหานาทิปจฺจเวกฺขณเหตุภูตํ อิทเมว ปวตฺตึ สนฺธาย ตตฺถ ตตฺถ ‘‘อิมินา จิตฺเตน โสมนสฺสิโต โหตี’’ติ วุตฺตนฺติ ‘‘เอวํ ตาว ปญฺจทฺวาเร ลพฺภตี’’ติ อาห. อตีตํสาทีสุ อปฺปฏิหตํ ญาณํ วตฺวา ‘‘อิเมหิ ตีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตสฺส พุทฺธสฺส ภควโต สพฺพํ กายกมฺมํ ญาณานุปริวตฺตี’’ติอาทิวจนโต (มหานิ. ๑๕๖ อตฺถโต สมานํ) ‘‘ภควโต อิทํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตวจนํ วิจาเรตพฺพํ. อเหตุกสฺส มูลาภาเวน สุปฺปติฏฺฐิตตา นตฺถีติ พลภาโว อปริปุณฺโณ, ตสฺมา อุทฺเทสวาเร ‘‘สมาธิพลํ โหติ, วีริยพลํ โหตี’’ติ น วุตฺตํ. ตโต เอว หิ อเหตุกานํ สงฺคหวาเร ฌานงฺคานิ จ น อุทฺธฏานิ. เตเนว อิมสฺมิมฺปิ อเหตุกทฺวเย พลานิ อนุทฺเทสาสงฺคหิตานิ. ยสฺมา ปน วีริยสฺส วิชฺชมานตฺตา เสสาเหตุเกหิ [Pg.138] พลวํ, ยสฺมา จ เอตฺถ วิตกฺกาทีนํ ฌานปจฺจยมตฺตตา วิย สมาธิวีริยานํ พลมตฺตตา อตฺถิ, ตสฺมา นิทฺเทสวาเร ‘‘สมาธิพลํ วีริยพล’’นฺติ วตฺวา ฐปิตํ. ยสฺมา ปน เนว กุสลํ นากุสลํ, ตสฺมา สมฺมาสมาธิ มิจฺฉาสมาธีติ, สมฺมาวายาโม มิจฺฉาวายาโมติ จ น วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. เอวํ สติ มหากิริยจิตฺเตสุ จ เอตํ น วตฺตพฺพํ สิยา, วุตฺตญฺจ, ตสฺมา สมฺมา, มิจฺฉา วา นิยฺยานิกสภาวาภาวโต มคฺคปจฺจยภาวํ อปฺปตฺตา สมาธิวายามา อิธ ตถา น วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา.

໕໖໘. ຄຳວ່າ "Loluppataṇhā pahīnā" (ລະຕັນຫາຄືໂລລຸບປະແລ້ວ) ເປັນການສະແດງເຖິງຄວາມເປັນໄປໃນກ່ອນ ເຊິ່ງເປັນປັດໄຈແກ່ຈິດດວງນີ້. ແຕ່ຈິດດວງນີ້ປາສະຈາກປັນຍາທີ່ພິຈາລະນາ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງເກີດມີແກ່ພຣະອໍຣະຫັນຜູ້ເຮັດໃຫ້ເກີດພຽງແຕ່ໂສມະນັດເທົ່ານັ້ນ. ໃນການບູຊາເຈດີເປັນຕົ້ນ ກໍຄວນເຫັນຢ່າງນີ້ເຊັ່ນກັນ. ຄຳວ່າ "Vattaṃ karonto" (ເມື່ອກະທຳວັດ) ນີ້ ກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມເປັນໄປຂອງຈິດໃນກາຍະທວານ ໃນໂຜດຖັບພາຣົມ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ກະທຳວັດຢູ່. ພຣະສັງຄີຕິກາຈານກ່າວໝາຍເຖິງຈິດທີ່ໄດ້ຮັບໂດຍເປັນໄປຕາມປັນຈະທວານ ຫຼືກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມເປັນໄປນີ້ເອງໃນປັນຈະທວານ ເຊິ່ງເປັນເຫດແຫ່ງການພິຈາລະນາການລະຕັນຫາຄືໂລລຸບປະເປັນຕົ້ນ ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນທີ່ນັ້ນໆ ວ່າ "ຍ່ອມເປັນຜູ້ມີໂສມະນັດດ້ວຍຈິດດວງນີ້" ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຢ່າງນັ້ນ ຍ່ອມໄດ້ໃນປັນຈະທວານກ່ອນ". ຄຳວ່າ "ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຍ່ອມເກີດຈິດດວງນີ້" ທີ່ກ່າວໄວ້ ເພາະພຣະບາລີເປັນຕົ້ນວ່າ "ກາຍະກຳທັງປວງຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍທັມ 3 ປະການນີ້ ຍ່ອມເປັນໄປຕາມຍານ" ຫຼັງຈາກທີ່ກ່າວຍານທີ່ບໍ່ຂັດຂ້ອງໃນອະດີດຕະສ່ວນເປັນຕົ້ນ ນັ້ນ ຄວນໄດ້ຮັບການພິຈາລະນາ. ເພາະບໍ່ມີຮາກເຫງົ້າ (ເຫດ) ຂອງອະເຫຕຸກະຈິດ ຄວາມຕັ້ງໝັ້ນຢ່າງດີຈຶ່ງບໍ່ມີ ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນພະລະຈຶ່ງບໍ່ບໍລິບູນ ເພາະເຫດນັ້ນ ໃນອຸດເທສະວານ ຈຶ່ງບໍ່ກ່າວວ່າ "ສະມາທິພະລະຍ່ອມມີ, ວິຣິຍະພະລະຍ່ອມມີ". ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ໃນສັງຄະຫະວານຂອງອະເຫຕຸກະຈິດທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຍົກຊານັງຄະຂຶ້ນສະແດງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນເອງ ເຖິງແມ່ນໃນອະເຫຕຸກະຄູ່ ນີ້ ພະລະທັງຫຼາຍກໍບໍ່ໄດ້ສະແດງໄວ້ໃນອຸດເທສະວານແລະບໍ່ໄດ້ສົງເຄາະໄວ້ໃນສັງຄະຫະວານ. ແຕ່ເພາະວິຣິຍະມີຢູ່ ຈຶ່ງມີກຳລັງກວ່າອະເຫຕຸກະຈິດທີ່ເຫຼືອ, ແລະເພາະໃນຈິດນີ້ ມີຄວາມເປັນພຽງພະລະຂອງສະມາທິແລະວິຣິຍະ ເໝືອນດັ່ງຄວາມເປັນພຽງຊານະປັດໄຈຂອງວິຕົກເປັນຕົ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ໃນນິດເທສະວານ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ສະມາທິພະລະ ວິຣິຍະພະລະ" ແລ້ວຕັ້ງໄວ້. ແຕ່ເພາະຈິດນີ້ບໍ່ແມ່ນກຸສົນແລະບໍ່ແມ່ນອະກຸສົນ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ກ່າວວ່າ ສຳມາສະມາທິ ມິດສາສະມາທິ, ແລະສຳມາວາຍາມະ ມິດສາວາຍາມະ ນີ້ຄືອະທິບາຍ. ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ ເຖິງແມ່ນໃນມະຫາກິຣິຍາຈິດທັງຫຼາຍ ກໍບໍ່ຄວນກ່າວຄຳນີ້, ແຕ່ກໍກ່າວໄວ້, ດັ່ງນັ້ນ ຄວນເຫັນວ່າ ສະມາທິແລະວາຍາມະທີ່ບໍ່ເຖິງຄວາມເປັນມັກຄະປັດໄຈ ເພາະບໍ່ມີສະພາວະນຳອອກຈາກທຸກ ບໍ່ວ່າຈະເປັນສຳມາຫຼືມິດສາ ກໍບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ຢ່າງນັ້ນໃນທີ່ນີ້.

๕๗๔. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตอาสยานุสยสพฺพญฺญุตานาวรณญาณานิ อิมสฺสานนฺตรํ อุปฺปชฺชมานานิ ยมกปาฏิหาริยมหากรุณาสมาปตฺติญาณานิ จ อิมสฺส อนนฺตรํ อุปฺปนฺนปริกมฺมานนฺตรานิ อิมินา อาวชฺชิตารมฺมเณเยว ปวตฺตนฺตีติ อาห ‘‘ฉ…เป… คณฺหนฺตี’’ติ. มหาวิสยตฺตา มหาคโช วิย มหนฺตนฺติ มหาคชํ.

໕໗໔. ຍານທັງຫຼາຍມີ ອິນທຣິຍະປະໂຣປະຣິຍັດຕະຍານ ອາສະຍານຸສະຍະຍານ ສັບພັນຍຸຕະຍານ ແລະອະນາວະຣະນະຍານ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນລຳດັບຖັດຈາກມະໂນທວາຣາວັດຊະນະນີ້ ແລະຍານທັງຫຼາຍມີ ຍະມະກະປາຕິຫານ ແລະມະຫາກະລຸນາສະມາບັດ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນລຳດັບຖັດຈາກປະຣິກຳທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນລຳດັບຖັດຈາກມະໂນທວາຣາວັດຊະນະນີ້ ຍ່ອມເປັນໄປໃນອາຣົມທີ່ມະໂນທວາຣາວັດຊະນະນີ້ຮຳພຶງແລ້ວເທົ່ານັ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ພຣະສັງຄີຕິກາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຖືເອົາ 6...". ຊື່ວ່າ "ມະຫາຄະຊະ" ເພາະມີຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ ເໝືອນດັ່ງຊ້າງສານ ເພາະມີອາຣົມອັນກວ້າງຂວາງ.

รูปาวจรารูปาวจรกิริยจิตฺตวณฺณนา

ການອະທິບາຍເລື່ອງຮູປາວະຈະຣະແລະອະຣູປາວະຈະຣະກິຣິຍາຈິດ

๕๗๗. อิทานิ ยานิ กิริยานิ ชาตานิ, ตานิ เวทิตพฺพานีติ เอวํ โยชนา กาตพฺพา. อตฺตภาโวติ ปญฺจกฺขนฺธา วุจฺจนฺติ.

໕໗໗. ບັດນີ້ ຄວນປະກອບຄວາມເຊື່ອມໂຍງຢ່າງນີ້ວ່າ "ກິຣິຍາຈິດທັງຫຼາຍໃດເກີດຂຶ້ນແລ້ວ, ກິຣິຍາຈິດທັງຫຼາຍນັ້ນຄວນຊາບ". ຄຳວ່າ "Attabhāva" (ອັດຕະພາບ) ກ່າວໝາຍເຖິງປັນຈະຂັນ.

จิตฺตุปฺปาทกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍເລື່ອງຈິດຕຸບປາທະກັນ ຈົບແລ້ວ.

๒. รูปกณฺฑํ

໒. ຮູປະກັນ

อุทฺเทสวณฺณนา

ການອະທິບາຍເລື່ອງອຸດເທດ

อิทานิ [Pg.139] รูปมพฺยากตํ ภาเชตพฺพํ, ตญฺจ เกนจิ สมยววตฺถานํ กตฺวา น สกฺกา ภาเชตุํ. น หิ รูปสฺส จิตฺตุปฺปาเทน สมยววตฺถานํ สกฺกา กาตุํ อจิตฺตสมุฏฺฐานสพฺภาวโต, จิตฺตสมุฏฺฐานสฺส จ อเนกจิตฺตสมุฏฺฐานตาย รูปสมุฏฺฐาปกจิตฺตานญฺจ เกสญฺจิ กตฺถจิ อสมุฏฺฐาปนตาย ววตฺถานาภาวโต, วิญฺญตฺติทฺวยวชฺชิตสฺส รูปสฺส อจิตฺตสหภุภาวโต จ, น จ รูปานํ อุปสมฺปชฺช วิหรเณน สมยววตฺถานํ ยุชฺชติ มหคฺคตปฺปมาณานํ ฌานานํ วิย รูปานํ อุปสมฺปชฺช วิหาตพฺพตาภาวา, อุปาทารูเปหิ จ น ยุชฺชติ เตสํ สหชาตาทิปจฺจยภาเวน อปฺปวตฺตนโต, นาปิ มหาภูเตหิ ยุชฺชติ เกสญฺจิ มหาภูตานํ เกหิจิ อุปาทารูเปหิ วินา ปวตฺติโต อสมานกาลานญฺจ สพฺภาวโต. น หิ ‘‘ยสฺมึ สมเย ปถวีธาตุ อุปฺปนฺนา โหติ, ตสฺมึ สมเย จกฺขายตนํ โหตี’’ติ สกฺกา วตฺตุํ โสตาทินิสฺสยภูตาย ปถวิยา จิตฺตาทิสมุฏฺฐานาย จ สห จกฺขายตนสฺส อภาวา. เอวํ โสตายตนาทีสุปิ โยเชตพฺพํ.

ບັດນີ້ ຮູບອັບພະຍາກົດເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຈຳແນກ ແລະຮູບອັບພະຍາກົດນັ້ນ ກໍບໍ່ອາດຈຳແນກໄດ້ໂດຍການກຳນົດສະໄໝ (ເວລາ) ໃດໜຶ່ງ. ເພາະວ່າ ການກຳນົດສະໄໝຂອງຮູບດ້ວຍການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຈິດນັ້ນ ບໍ່ອາດເຮັດໄດ້ ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງຮູບທີ່ບໍ່ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານ (ອະຈິດຕະສະມຸດຖານ), ເພາະຄວາມທີ່ຮູບມີຈິດເປັນສະມຸດຖານນັ້ນ ເກີດຈາກຈິດຫຼາຍດວງ (ອະເນກະຈິດຕະສະມຸດຖານ), ເພາະຄວາມບໍ່ມີການກຳນົດ ເພາະຈິດບາງດວງທີ່ໃຫ້ເກີດຮູບ ບໍ່ອາດໃຫ້ເກີດຮູບໄດ້ໃນບາງພູມບາງຂະນະ, ແລະເພາະຄວາມທີ່ຮູບທີ່ເວັ້ນຈາກວິນຍັດທັງສອງ ເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ເກີດຮ່ວມກັບຈິດ (ອະຈິດຕະສະຫະພູ). ອີກປະການໜຶ່ງ ການກຳນົດສະໄໝຂອງຮູບທັງຫຼາຍ ໂດຍການເຂົ້າເຖິງແລ້ວຢູ່ ກໍບໍ່ສົມຄວນ ເພາະຮູບທັງຫຼາຍ ບໍ່ມີຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນເຂົ້າເຖິງແລ້ວຢູ່ ເໝືອນຢ່າງຊານທັງຫຼາຍທີ່ເປັນມະຫັກຄະຕະແລະອັບປະມານະ. ແລະການກຳນົດສະໄໝດ້ວຍອຸປາດາຍະຮູບ ກໍບໍ່ສົມຄວນ ເພາະອຸປາດາຍະຮູບທັງຫຼາຍນັ້ນ ບໍ່ເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນປັດໄຈມີສະຫະຊາຕະປັດໄຈເປັນຕົ້ນ. ເຖິງແມ່ນການກຳນົດສະໄໝດ້ວຍມະຫາພູດທັງຫຼາຍ ກໍບໍ່ສົມຄວນ ເພາະມະຫາພູດບາງຢ່າງ ເປັນໄປໂດຍປາສະຈາກອຸປາດາຍະຮູບ ບາງຢ່າງ ແລະເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງຮູບທັງຫຼາຍທີ່ມີການເກີດຂຶ້ນໃນການທີ່ບໍ່ສະεໝີກັນ. ເພາະວ່າ ບໍ່ອາດກ່າວໄດ້ວ່າ 'ໃນສະໄໝໃດ ປະຖະວີທາດເກີດຂຶ້ນ, ໃນສະໄໝນັ້ນ ຈັກຂາຍະຕະນະຍ່ອມມີ' ເພາະຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງຈັກຂາຍະຕະນະ ຮ່ວມກັບປະຖະວີທາດ ທີ່ເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງໂສຕະເປັນຕົ້ນ ແລະທີ່ເກີດຈາກຈິດເປັນຕົ້ນ. ໃນໂສຕາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ ກໍຄວນປະກອບຢ່າງນີ້ເຊັ່ນກັນ.

มหาภูเตหิ อสมานกาลานิ วิญฺญตฺติอุปจยาทีนิปิ ตสฺมึ สมเย โหนฺตีติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ. เอกสฺมิญฺจ กาเล อเนกานิ กลาปสหสฺสานิ อุปฺปชฺชนฺติ ปวตฺตนฺติ จ, น อรูปธมฺมานํ วิย รูปานํ กลาปทฺวยสหาภาโว อตฺถิ. เอกสฺมิญฺจ กลาเป วตฺตมาเน เอว อญฺญสฺส นิโรโธ, อญฺญสฺส จุปฺปตฺติ โหตีติ สพฺพถา รูปาพฺยากตํ สมยววตฺถานํ กตฺวา น สกฺกา วิภชิตุํ. เอกกาทีหิ ปน นเยหิ น เหตุอาทินา สภาเวน วิภชิตุํ สกฺกาติ ตถา วิภชนตฺถํ จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ ตาว อวิภตฺตํ อพฺยากตํ อตฺถีติ ทสฺเสตุํ สมยววตฺถาเนน วินา อพฺยากตสฺส สภาวโตเยว นิทฺเทเส เอกเทสํ นิทฺทิสิตฺวา นิคมนกรณสฺส อนุปปตฺติโต จ วิภตฺตญฺจ อวิภตฺตญฺจ สพฺพํ สงฺคณฺหนฺโต อาห ‘‘กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? กุสลา…เป… อสงฺขตา จ ธาตุ. อิเม ธมฺมา อพฺยากตา’’ติ. อวิภตฺเต หิ วิภชิตพฺเพ ทสฺสิเต วิภชนํ ยุตฺตํ ญาตุํ อิจฺฉาย อุปฺปาทิตายาติ. เอตฺถ ปน วิปากกิริยาพฺยากตํ วิภตฺตตฺตา [Pg.140] น วิภชิตพฺพํ, อสงฺขตา จ ธาตุ เภทาภาวโต. ยํ ปเนตฺถ เภทยุตฺตตฺตา อวิภตฺตตฺตา จ วิภชิตพฺพํ, ตํ วิภชนฺโต อาห ‘‘ตตฺถ กตมํ สพฺพํ รูป’’นฺติอาทิ. อยเมตฺถ ปาฬิโยชนา.

ເຖິງແມ່ນວິນຍັດ ແລະອຸປະຈະຍະເປັນຕົ້ນ ທີ່ມີການເກີດຂຶ້ນໃນການທີ່ບໍ່ສະເໝີກັນກັບມະຫາພູດທັງຫຼາຍ ກໍບໍ່ອາດກ່າວໄດ້ວ່າ 'ຍ່ອມມີໃນສະໄໝນັ້ນ'. ແລະໃນການດຽວກັນ ຮູບກະລາບຫຼາຍພັນກະລາບ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແລະເປັນໄປ, ຄວາມເກີດຮ່ວມກັນແຫ່ງສອງກະລາບຂອງຮູບທັງຫຼາຍ ເໝືອນຢ່າງນາມມະທຳທັງຫຼາຍນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ແລະເມື່ອກະລາບໜຶ່ງກຳລັງເປັນໄປຢູ່ເທົ່ານັ້ນ ຄວາມດັບແຫ່ງກະລາບອື່ນ ແລະຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກະລາບອື່ນຍ່ອມມີ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ໂດຍປະການທັງປວງ ຈຶ່ງບໍ່ອາດກຳນົດສະໄໝແລ້ວຈຳແນກຮູບອັບພະຍາກົດໄດ້. ແຕ່ຮູບອັບພະຍາກົດນັ້ນ ອາດຈຳແນກໄດ້ໂດຍໄນມີເອກະກະເປັນຕົ້ນ ແລະໂດຍສະພາວະມີນະເຫຕຸເປັນຕົ້ນ, ເພື່ອຈະຈຳແນກຢ່າງນັ້ນ ແລະເພື່ອສະແດງວ່າ 'ໃນຈິດຕຸບປາດະກັນ ມີອັບພະຍາກົດທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ຈຳແນກຢູ່' ແລະເພາະຄວາມບໍ່ສົມຄວນແຫ່ງການສະແດງບາງສ່ວນແລ້ວເຮັດນິຄົມ (ສະຫຼຸບ) ໃນນິເທດແຫ່ງອັບພະຍາກົດໂດຍສະພາວະນັ້ນເອງ ໂດຍປາສະຈາກການກຳນົດສະໄໝ, ພະຜູ້ມີພະພາກ ເມື່ອຈະສົງເຄາະເອົາອັບພະຍາກົດທັງປວງ ທັງທີ່ຈຳແນກແລ້ວແລະຍັງບໍ່ທັນຈຳແນກ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ທຳເຫຼົ່ານັ້ນເປັນອັບພະຍາກົດ ເປັນໄນ? ຄື ກຸສົນ...ເປ... ແລະອະສັງຂະຕະທາດ. ທຳເຫຼົ່ານີ້ເປັນອັບພະຍາກົດ'. ເພາະວ່າ ເມື່ອສະແດງທຳທີ່ຍັງບໍ່ທັນຈຳແນກ ແຕ່ເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຈຳແນກແລ້ວ, การຈຳແນກຍ່ອມສົມຄວນ ເພາະເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມປາດຖະໜາເພື່ອຈະຮູ້. ແຕ່ໃນອັບພະຍາກົດເຫຼົ່ານີ້ ວິບາກແລະກິລິຍາອັບພະຍາກົດ ບໍ່ຄວນຈຳແນກອີກ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ຈຳແນກແລ້ວ, ແລະອະສັງຂະຕະທາດ ກໍບໍ່ຄວນຈຳແນກ ເພາະຄວາມບໍ່ມີປະເພດ (ຄວາມຕ່າງ). ສ່ວນຮູບອັບພະຍາກົດໃດໃນອະທິບາຍນີ້ ທີ່ຄວນຈຳແນກ ເພາະປະກອບດ້ວຍປະເພດ ແລະເພາະຄວາມທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ຈຳແນກ, ພະຜູ້ມີພະພາກ ເມື່ອຈະຈຳແນກຮູບອັບພະຍາກົດນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ໃນຮູບນັ້ນ ຮູບທັງປວງເປັນໄນ?' ເປັນຕົ້ນ. ນີ້ຄືການປະກອບອັດຖະແຫ່ງບາລີໃນອະທິບາຍນີ້.

นยํ ทสฺเสตฺวาติ เอตฺถ เหฏฺฐา คหณเมว นยทสฺสนํ. ตํ วิปาเกสุ กตฺวา วิญฺญาตตฺตา กิริยาพฺยากเตสุ นิสฺสฏฺฐํ. กามาวจราทิภาเวน วตฺตพฺพสฺส กิริยาพฺยากตสฺส วา ทสฺสนํ, ตํ กตฺวา กามาวจราติอาทิกํ คเหตฺวา วุตฺตตฺตา นิสฺสฏฺฐํ. ปญฺจวีสติ รูปานีติ ปาฬิยํ วุตฺตานิ ทสายตนานิ ปญฺจทส จ สุขุมรูปานิ, อุปจยสนฺตติโย วา เอกนฺติ กตฺวา หทยวตฺถุญฺจ. ฉนฺนวุตีติ จกฺขาทิทสกา สตฺต อุตุสมุฏฺฐานาทโย ตโย อฏฺฐกา อุตุจิตฺตชา ทฺเว สทฺทา จ. กลาปภาเวน ปวตฺตรูปรูปานิ ‘‘รูปโกฏฺฐาสา’’ติ วุตฺตานิ รูปกลาปโกฏฺฐาสภาวโต. โกฏฺฐาสาติ จ อํสา, อวยวาติ อตฺโถ. โกฏฺฐนฺติ วา สรีรํ, ตสฺส อํสา เกสาทโย โกฏฺฐาสาติ อญฺเญปิ อวยวา โกฏฺฐาสา วิย โกฏฺฐาสา. นิพฺพานํ นิปฺปเทสโต คหิตนฺติ โสปาทิเสสนิรุปาทิเสสราคกฺขยาทิอสงฺขตาทิวจนียภาเวน ภินฺนํ นิปฺปเทสโต คหิตํ. อตฺถโต หิ เอกาว อสงฺขตา ธาตูติ.

ຄຳວ່າ 'ສະແດງໄນແລ້ວ' (ນຍໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາຕິ) ນີ້, ການຖືເອົາໃນຫົວຂໍ້ຂ້າງລຸ່ມນັ້ນເອງ ເປັນການສະແດງໄນ. ການສະແດງໄນນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງເຮັດແລ້ວໃນວິບາກທັງຫຼາຍ ເພາະຄວາມທີ່ເປັນສິ່ງທີ່ຮູ້ກັນແລ້ວ ຈຶ່ງຊົງລະເວັ້ນເສຍໃນກິລິຍາອັບພະຍາກົດທັງຫຼາຍ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ການສະແດງກິລິຍາອັບພະຍາກົດ ທີ່ຄວນກ່າວໂດຍຄວາມເປັນກາມາວະຈະລະເປັນຕົ້ນ, ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງເຮັດການສະແດງນັ້ນແລ້ວ ໂດຍການຖືເອົາຄຳມີກາມາວະຈະລະເປັນຕົ້ນແລ້ວຕັດໄວ້ ຈຶ່ງຊົງລະເວັ້ນເສຍ. ຄຳວ່າ 'ຮູບ ໒໕' (ປຎ຺ຈວີສຕິ ຮູປານິ) ຄື ອາຍະຕະນະ ໑໐ ແລະສຸຂຸມະຮູບ ໑໕ ທີ່ຕັດໄວ້ໃນພະບາລີ, ຫຼືໂດຍການເຮັດອຸປະຈະຍະແລະສັນຕະຕິໃຫ້ເປັນອັນດຽວກັນ ແລ້ວຖືເອົາຫະທະຍະວັດຖຸນຳດ້ວຍ. ຄຳວ່າ '໖໖' (ຉນ຺ນວຸຕີຕິ) ຄື ທະສະກະມີຈັກຂຸທະສະກະເປັນຕົ້ນ ໗, ອັດຖະກະມີອຸຕຸສະມຸດຖານເປັນຕົ້ນ ໓, ແລະສັດທະຮູບທີ່ເກີດຈາກອຸຕຸແລະຈິດ ໒. ຮູບທັງຫຼາຍທີ່ເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນກະລາບ ຕັດວ່າ 'ຮູບໂກດຖາສະ' (ຮູປໂກຏ຺ຐາສາ) ເພາະຄວາມເປັນສ່ວນແຫ່ງຮູບກະລາບ. ຄຳວ່າ 'ໂກດຖາສະ' (ໂກຏ຺ຐາສາ) ແປວ່າ ສ່ວນ, ອະໄວຍະວະ. ຫຼືຄຳວ່າ 'ໂກດຖະ' (ໂກຏ຺ຐ) ແປວ່າ ຮ່າງກາຍ, ສ່ວນແຫ່ງຮ່າງກາຍນັ້ນ ມີຜົມເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ໂກດຖາສະ, ເພາະເຫດນັ້ນ ເຖິງແມ່ນອະໄວຍະວະອື່ນໆ ທີ່ຕ່າງໄປຈາກຜົມເປັນຕົ້ນ ກໍຊື່ວ່າ ໂກດຖາສະ ເພາະປຽບເໝືອນໂກດຖາສະ. ຄຳວ່າ 'ພະນิພານ ອັນຊົງຖືເອົາໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ' (ນິພ຺ພານໍ ນິປ຺ປເທສໂຕ ຄຫິຕໍ) ຄື ພະນິພານທີ່ຕ່າງກັນໂດຍພະຍັນຊະນະມີສະອຸປາທິເສສະ, ອະນຸປາທິເສສະ, ຣາຄັກຂະຍະ ແລະອະສັງຂະຕະເປັນຕົ້ນ ອັນຊົງຖືເອົາໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ. ເພາະວ່າ ໂດຍອັດຖະແລ້ວ ອະສັງຂະຕະທາດ ຍ່ອມເປັນໜຶ່ງດຽວເທົ່ານັ້ນ.

๕๘๔. สพฺพนฺติ สกลํ จกฺกวาฬํ. ปริมณฺฑลํ ปริมณฺฑลสณฺฐานํ, ปริกฺเขปโต ฉตฺตึส สตสหสฺสานิ ทส เจว สหสฺสานิ อฑฺฒจตุตฺถานิ จ โยชนสตานิ โหนฺตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ วฏฺฏํ ‘‘ปริมณฺฑล’’นฺติ วุตฺตํ. จตฺตาริ นหุตานีติ จตฺตาลีส สหสฺสานิ. นควฺหยาติ นคาติ อวฺหาตพฺพา นคสทฺทนามาติ อตฺโถ.

໕໘໔. ຄຳວ່າ 'ທັງປວງ' (ສພ຺ພໍ) ຄື ຈັກກະວານທັງໝົດ. ຄຳວ່າ 'ມົນທົນ' (0ປຣິມຓ຺ຏລໍ) ຄື ມີສັນຖານກົມມົນ, ໂດຍອ້ອມຮອບ ມີປະມານ ໓ ລ້ານ ໖ ແສນ ໑ ໝື່ນ ກັບ ໓ ຮ້ອຍ ໕໐ ໂຍດ ນີ້ຄືອັດຖະ. ແລະໃນຄຳນີ້ ສິ່ງທີ່ກົມ ຕັດວ່າ 'ມົນທົນ'. ຄຳວ່າ '໔ ນະຫຸດ' (ຈຕ຺ຕາຣິ ນຫຸຕານິ) ຄື ໔ ໝື່ນ. ຄຳວ່າ 'ຊື່ວ່າ ນະຄະ' (ນຄວ຺ຫຍາ) ຄື ສິ່ງທີ່ຄວນຮ້ອງວ່າ ນະຄະ ມີຊື່ວ່າ ນະຄະສັບ ນີ້ຄືອັດຖະ.

เทวทานวาทีนํ ติคาวุตาทิสรีรวเสน มหนฺตานิ ปาตุภูตานิ. ตตฺถายํ วจนตฺโถ – ภูตานิ ชาตานิ นิพฺพตฺตานิ มหนฺตานิ มหาภูตานีติ. อเนกจฺฉริยทสฺสเนน อเนกาภูตวิเสสทสฺสนวเสน จ มายากาโร มหนฺโต ภูโตติ มหาภูโต. ยกฺขาทโย ชาติวเสเนว มหนฺตา ภูตาติ มหาภูตา. นิรุฬฺโห วา อยํ มหาภูตสทฺโท เตสุ ทฏฺฐพฺโพ. ปถวิยาทโย ปน มหาภูตา วิย มหาภูตา. ภูตสทฺทสฺส อุภยลิงฺคตฺตา นปุํสกตา กตา. มหาปริหารโตติ เอตฺถ วจนตฺถํ วทนฺโต อาห ‘‘มหนฺเตหิ ภูตานิ, มหาปริหารานิ [Pg.141] วา ภูตานี’’ติ. ตตฺถ ปจฺฉิมตฺเถ ปุริมปเท อุตฺตรปทสฺส ปริหารสทฺทสฺส โลปํ กตฺวา ‘‘มหาภูตานี’’ติ วุจฺจนฺติ.

ຮູບທັງຫຼາຍ ທີ່ປາກົດເປັນສິ່ງໃຫຍ່ໂຕ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຮ່າງກາຍມີປະມານ ໓ ຄາວຸດເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງເທວະດາແລະອະສູນເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ມີວິເຄາະສັບດັ່ງນີ້: ຮູບທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ທີ່ໃຫຍ່ໂຕ ຊື່ວ່າ ມະຫາພູດ (ມຫາພູຕານິ). ນັກມາຍາກົນ ຊື່ວ່າ ມະຫາພູດ ເພາະເປັນສັດໃຫຍ່ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງສິ່ງທີ່ໜ້າອັດສະຈັນຫຼາຍຢ່າງ ແລະໂດຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຈິງໃຫ້ປາກົດເປັນພິເສດຫຼາຍຢ່າງ. ພວກຍັກເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ມະຫາພູດ ເພາະເປັນສັດໃຫຍ່ໂດຍກຳເນີດນັ້ນເອງ. ຫຼືວ່າ ຄຳວ່າ ມະຫາພູດ ນີ້ ເປັນຄຳທີ່ເນືອງນິດ (ນິຣູລະ) ໃນສັດເຫຼົ່ານັ້ນ ຄວນເຫັນຢ່າງນີ້. ສ່ວນທາດມີປະຖະວີທາດເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ມະຫາພູດ ເພາະປຽບເໝືອນມະຫາພູດ (ນັກມາຍາກົນ ຫຼືຍັກ). ເພາະຄວາມທີ່ສັບວ່າ ພູຕະ ມີສອງລິງ (ປຸລລິງແລະນະປຸງສະກະລິງ) ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ເປັນນະປຸງສະກະລິງ. ເມື່ອຈະກ່າວວິເຄາະສັບໃນຄຳວ່າ 'ເພາະການບໍລິຫານອັນໃຫຍ່' (ມຫາປຣິຫາຣໂຕ) ນີ້, ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຮູບທັງຫຼາຍທີ່ໃຫຍ່, ຫຼືຮູບທັງຫຼາຍທີ່ມີການບໍລິຫານອັນໃຫຍ່' (ມຫນ຺ເຕຫި ພູຕານິ, ມຫາປຣິຫາຣານິ ວາ ພູຕານິ). ໃນສອງອັດຖະນັ້ນ ໃນອັດຖະຫຼັງ ໂດຍການລຶບສັບຫຼັງຄື ປະຣິຫາຣະສັບ ໃນບົດໜ້າ ຈຶ່ງຮ້ອງວ່າ 'ມະຫາພູດ' (ມຫາພູຕານິ).

อจฺจิมโตติ อคฺคิสฺส. โกฏิสตสหสฺสํ เอกํ โกฏิสตสหสฺเสกํ. จกฺกวาฬนฺติ ตํ สพฺพํ อาณากฺเขตฺตวเสน เอกํ กตฺวา โวหรนฺติ. วิลียติ ขาโรทเกน. วิกีรตีติ วิทฺธํสติ. อุปาทินฺนเกสุ วิการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปตฺถทฺโธ’’ติอาทิมาห. กฏฺฐมุเขน วาติ วา-สทฺโท อุปมตฺโถ. ยถา กฏฺฐมุขสปฺเปน ทฏฺโฐ ปตฺถทฺโธ โหติ, เอวํ ปถวีธาตุปฺปโกเปน โส กาโย กฏฺฐมุเขว โหติ, กฏฺฐมุขมุขคโต วิย ปตฺถทฺโธ โหตีติ อตฺโถ. อถ วา วา-สทฺโท เอวสทฺทสฺสตฺเถ. ‘‘ปถวีธาตุปฺปโกเปนา’’ติ เอตสฺส จ ปรโต อาหริตฺวา เวทิตพฺโพ. ตตฺรายมตฺโถ – ‘‘กฏฺฐมุเขน ทฏฺโฐปิ กาโย ปถวีธาตุปฺปโกเปเนว ปตฺถทฺโธ โหติ, ตสฺมา ปถวีธาตุยา อวิยุตฺโต โส กาโย สพฺพทา กฏฺฐมุขมุขคโต วิย โหตี’’ติ. อถ วา อนิยมตฺโถ วา-สทฺโท. ตตฺรายมตฺโถ – ‘‘กฏฺฐมุเขน ทฏฺโฐ กาโย ปตฺถทฺโธ โหติ วา น วา โหติ มนฺตาคทวเสน, ปถวีธาตุปฺปโกเปน ปน มนฺตาคทรหิโต โส กาโย กฏฺฐมุขมุขคโต วิย โหติ เอกนฺตปตฺถทฺโธ’’ติ. ปูติโยติ กุถิโต. มหาวิการานิ ภูตานีติ มหาวิการานิ ชาตานิ, วิชฺชมานานีติ วา อตฺโถ. เอตฺถ จ ปุริมปเท อุตฺตรปทสฺส วิการสทฺทสฺส โลปํ กตฺวา ‘‘มหาภูตานี’’ติ วุตฺตานิ.

ຄຳວ່າ 'ມີແປວໄຟ' (ອຈ຺ຈິມໂຕ) ຄື ແຫ່ງໄຟ. ຄຳວ່າ 'ແສນໂກດໜຶ່ງ' (ໂກຏິສຕສຫສ຺ສໍ ເອກໍ) ເປັນ ໂກຏິສຕສຫສ຺ເສກໍ. ຄຳວ່າ 'ຈັກກະວານ' ຄື ພະອັດຖະກະຖາຈານຮ້ອງລວມຈັກກະວານແສນໂກດທັງໝົດນັ້ນ ໃຫ້ເປັນອັນດຽວກັນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອານາເຂດ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມລະລາຍ' ຄື ດ້ວຍນ້ຳເຄັມ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມກະຈັດກະຈາຍ' (ວິກີຣຕິ) ຄື ຍ່ອມຈິບຫາຍ. ພະອັດຖະກະຖາຈານ ເມື່ອຈະສະແດງຄວາມແປປວນໃນມະຫາພູດທີ່ມີໃຈຄອງ (ອຸປາທິນນະກະ) ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີ 'ແຂງກະດ້າງ' (ປຕ຺ຖທ຺ໂຓ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຫຼືດ້ວຍງູກັດຖະມຸກຂະ' (ກຏ຺ຐມຸເຂນ ວາ) ນັ້ນ ວາສັບ ມີອັດຖະເປັນອຸປະມາ. ປຽບເໝືອນຮ່າງກາຍທີ່ຖືກງູກັດຖະມຸກຂະກັດ ຍ່ອມແຂງກະດ້າງ, ຢ່າງໃດກໍດີ ເພາະຄວາມກຳເລີບແຫ່ງປະຖະວີທາດ ຮ່າງກາຍນັ້ນຍ່ອມເປັນເໝືອນໃນປາກງູກັດຖະມຸກຂະ, ຄືມີອັດຖະວ່າ ຍ່ອມແຂງກະດ້າງ ເໝືອນເຂົ້າໄປສູ່ປາກແຫ່ງງູກັດຖະມຸກຂະ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ວາສັບ ມີອັດຖະເໝືອນ ເອວະສັບ. ແລະຄວນນຳມາປະກອບໄວ້ຂ້າງຫຼັງຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມກຳເລີບແຫ່ງປະຖະວີທາດ'. ໃນໄນນັ້ນ ມີອັດຖະດັ່ງນີ້: 'ຮ່າງກາຍ ເຖິງແມ່ນຖືກງູກັດຖະມຸກຂະກັດ ກໍຍ່ອມແຂງກະດ້າງ ເພາະຄວາມກຳເລີບແຫ່ງປະຖະວີທາດນັ້ນເອງ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຮ່າງກາຍນັ້ນ ທີ່ບໍ່ປາສະຈາກປະຖະວີທາດ ຍ່ອມເປັນເໝືອນເຂົ້າໄປສູ່ປາກແຫ່ງງູກັດຖະມຸກຂະໃນກາລະທຸກເມື່ອ'. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ວາສັບ ມີອັດຖະບໍ່ແນ່ນອນ (ອະນິຍະມະ). ໃນໄນນັ້ນ ມີອັດຖະດັ່ງນີ້: 'ຮ່າງກາຍທີ່ຖືກງູກັດຖະມຸກຂະກັດ ຍ່ອມແຂງກະດ້າງກໍມີ ບໍ່ແຂງກະດ້າງກໍມີ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງມົນແລະຢາ, ແຕ່ເພາະຄວາມກຳເລີບແຫ່ງປະຖະວີທາດ ຮ່າງກາຍນັ້ນ ທີ່ປາສະຈາກມົນແລະຢາ ຍ່ອມເປັນເໝືອນເຂົ້າໄປສູ່ປາກແຫ່ງງູກັດຖະມຸກຂະ ຄືແຂງກະດ້າງໂດຍສ່ວນດຽວ'. ຄຳວ່າ 'ເນົ່າ' (ປູຕິໂຍ) ຄື ບູດເນົ່າ. ຄຳວ່າ 'ຮູບທັງຫຼາຍທີ່ມີຄວາມແປປວນອັນໃຫຍ່' (ມຫາວິກາຣານິ ພູຕານິ) ຄື ຮູບທັງຫຼາຍທີ່ມີຄວາມແປປວນອັນໃຫຍ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ, ຫຼືມີອັດຖະວ່າ ປາກົດຢູ່. ແລະໃນຄຳນີ້ ໂດຍການລຶບສັບຫຼັງຄື ວິກາຣະສັບ ໃນບົດໜ້າ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ມະຫາພູດ' (ມຫາພູຕານິ).

ปถวีติอาทินา สพฺพโลกสฺส ปากฏานิปิ วิปลฺลาสํ มุญฺจิตฺวา ยถาสภาวโต ปริคฺคยฺหมานานิ มหนฺเตน วายาเมน วินา น ปริคฺคยฺหนฺตีติ ปากฏานิปิ ทุวิญฺเญยฺยสภาวตฺตา ‘‘มหนฺตานี’’ติ วุจฺจนฺติ. ตานิ หิ สุวิญฺเญยฺยานิ อมหนฺตานีติ คเหตฺวา ฐิโต เตสํ ทุปฺปริคฺคหิตตํ ทิสฺวา ‘‘อโห มหนฺตานิ เอตานี’’ติ ปชานาติ. อุปาทายาติ เอเตน วิญฺญายมานา ปจฺฉิมกาลกิริยา ปวตฺตีติ กตฺวา ‘‘ปวตฺตรูป’’นฺติ วุตฺตํ. เอวญฺหิ ‘‘อุปาทายา’’ติ เอเตน ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนตา วุตฺตา โหตีติ. อถ วา อุปาทายติ นิสฺสยตีติ อุปาทายํ, อุปาทายเมว รูปํ อุปาทายรูปํ, อญฺญนิสฺสยสฺส เอกนฺตนิสฺสิตสฺส รูปสฺเสตํ อธิวจนํ. ตํ ปน น สตฺตสฺส, นาปิ เวทนาทิโน ตทภาเวปิ ภาวโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘จตุนฺนํ มหาภูตาน’’นฺติอาทิมาห. ภวติ หิ นิสฺสยรูปานํ สามิภาโวติ.

ມະຫາພູດທັງຫຼາຍ ເຖິງແມ່ນຈະປາກົດແກ່ຊາວໂລກທັງປວງ ໂດຍຄຳມີ 'ປະຖະວີ' ເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ເມື່ອບຸກຄົນລະວິປະລາດແລ້ວ ກຳນົດຖືເອົາຕາມສະພາວະທີ່ແທ້ຈິງ ຍ່ອມບໍ່ອາດກຳນົດຖືເອົາໄດ້ ໂດຍປາສະຈາກຄວາມພະຍາຍາມອັນໃຫຍ່ຫຼວງ, ເພາະເຫດນັ້ນ ມະຫາພູດທັງຫຼາຍ ເຖິງແມ່ນຈະປາກົດ ແຕ່ເພາະຄວາມມີສະພາວະທີ່ຮູ້ໄດ້ຍາກ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ໃຫຍ່' (ມະຫັນຕະ). ເພາະວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໂດຍຖືເອົາວ່າ 'ມະຫາພູດເຫຼົ່ານັ້ນ ຮູ້ໄດ້ງ່າຍ ບໍ່ໃຫຍ່ໂຕເລີຍ' ເມື່ອເຫັນຄວາມທີ່ມະຫາພູດເຫຼົ່ານັ້ນເປັນສິ່ງທີ່ກຳນົດຖືເອົາໄດ້ຍາກ ຍ່ອມຮູ້ແຈ້ງວ່າ 'ໂອ້! ມະຫາພູດເຫຼົ່ານີ້ໃຫຍ່ໂຕແທ້ໆ'. ກິລິຍາໃນກາລະພາຍຫຼັງ ທີ່ຮູ້ໄດ້ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ອາໄສແລ້ວ' (ອຸປາດາຍะ) ນີ້ ຄືຄວາມເປັນໄປ, ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຮູບທີ່ເປັນໄປ' (ປະວັດຕະຮູບ). ເພາະວ່າ ເມື່ອກ່າວຢ່າງນີ້ ຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ອາໄສກັນເກີດຂຶ້ນ (ປະຕິດຈະສະມຸບປັນນະຕາ) ຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ຕັດໄວ້ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ອຸປາດາຍະ' ນີ້. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຮູບໃດຍ່ອມອາໄສ ຄືຍ່ອມເຂົ້າໄປອາໄສ ເພາະເຫດນັ້ນ ຮູບນັ້ນຊື່ວ່າ ອຸປາດາຍະ, ຮູບທີ່ເປັນອຸປາດາຍະນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ອຸປາດາຍະຮູບ, ນີ້ເປັນຊື່ແຫ່ງຮູບທີ່ມີສິ່ງອື່ນເປັນທີ່ອາໄສ ທີ່ອາໄສຢູ່ໂດຍສ່ວນດຽວ. ແຕ່ຮູບນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນຂອງສັດ, ແລະບໍ່ແມ່ນຂອງເວທະນາເປັນຕົ້ນ ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງອຸປາດາຍະຮູບ ເຖິງແມ່ນໃນເວລາທີ່ບໍ່ມີເວທະນາເປັນຕົ້ນນັ້ນ, ເພື່ອຈະສະແດງອັດຖະນີ້ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີ 'ແຫ່ງມະຫາພູດທັງສີ່' ເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນເຈົ້າຂອງແຫ່ງຮູບທີ່ເປັນທີ່ອາໄສ (ນິສສະຍະຮູບ) ທັງຫຼາຍ ຍ່ອມມີຢູ່.

ติวิธรูปสงฺคหวณฺณนา

ອະທິບາຍການສົງເຄາະຮູບໂດຍສ່ວນ ໓ (ຕິວິທະຮູບປະສັງຄະຫະວັນນະນາ)

๕๘๕. ปกิณฺณกทุเกสุ [Pg.142] อชฺฌตฺติกทุกํ มุญฺจิตฺวา อญฺโญ สพฺพทุเกหิ ติกวเสน โยชนํ คจฺฉนฺโต นตฺถิ, วิญฺญตฺติทุโก จ โยชนํ น คจฺฉตีติ สพฺพทุกโยคีสุ อาทิภูตํ อชฺฌตฺติกทุกเมว คเหตฺวา เสเสหิ สพฺพทุเกหิ โยเชตฺวา ติกา วุตฺตา. สกฺกา หิ เอเตน นเยน อญฺเญสมฺปิ ทุกานํ ทุกนฺตเรหิ ลพฺภมานา ติกโยชนา วิญฺญาตุนฺติ.

໕໘໕. In ປະກິນນະກະທຸກທັງຫຼາຍ ເວັ້ນອັດຊັດຕິກະທຸກເສຍແລ້ວ ທຸກອື່ນທີ່ຈະເຖິງການປະກອບໂດຍຄວາມເປັນຕິກະ ກັບທຸກທັງປວງ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ແລະວິນຍັດຕິທຸກ ກໍບໍ່ເຖິງການປະກອບ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຊົງຖືເອົາອັດຊັດຕິກະທຸກນັ້ນເອງ ທີ່ເປັນເບື້ອງຕົ້ນໃນບັນດາທຸກທີ່ປະກອບກັບທຸກທັງປວງ ແລ້ວຊົງປະກອບກັບທຸກທັງປວງທີ່ເຫຼືອ ຕັດຕິກະທັງຫຼາຍໄວ້. ເພາະວ່າ ໂດຍໄນນີ້ ບຸກຄົນຍ່ອມອາດຮູ້ການປະກອບຕິກະ ທີ່ໄດ້ຈາກທຸກອື່ນໆ ກັບທຸກອື່ນໆ ໄດ້.

จตุพฺพิธาทิรูปสงฺคหวณฺณนา

ອະທິບາຍການສົງເຄາະຮູບໂດຍສ່ວນ ໔ ເປັນຕົ້ນ (ຈະຕຸບພິທະຮູບປະສັງຄະຫະວັນນະນາ)

๕๘๖. จตุกฺเกสุ เอกนฺตจิตฺตสมุฏฺฐานสฺส วิญฺญตฺติทฺวยภาวโต วิญฺญตฺติทุกาทีหิ สมานคติโก จิตฺตสมุฏฺฐานทุโกติ เตน สห อุปาทาทุกสฺส โยชนาย ลพฺภมาโนปิ จตุกฺโก น วุตฺโต, ตถา สนิทสฺสนทุกาทีนํ เตน ตสฺส จ โอฬาริกทูรทุเกหิ โยชนาย ลพฺภมานา น วุตฺตา, ธมฺมานํ วา สภาวกิจฺจานิ โพเธตพฺพาการญฺจ ยาถาวโต ชานนฺเตน ภควตา เตน อญฺเญสํ ตสฺส จ อญฺเญหิ โยชนา น กตาติ กึ เอตฺถ การณปริเยสนาย, อทฺธา สา โยชนา น กาตพฺพา, ยโต ภควตา น กตาติ เวทิตพฺพา. อญฺเญ ปน ปกิณฺณกทุกา อญฺเญหิ ปกิณฺณกทุเกหิ โยเชตุํ ยุตฺตา, เตหิ โยชิตา เอว. วตฺถุทุกาทีสุ ปน โสตสมฺผสฺสารมฺมณทุกาทโย วชฺเชตฺวา อญฺเญหิ อารมฺมณพาหิรายตนาทิลพฺภมานทุเกหิ อุปาทินฺนกทุกสฺส อุปาทินฺนุปาทานิยทุกสฺส จ โยชนาย จตุกฺกา ลพฺภนฺติ, จิตฺตสมุฏฺฐานทุกสฺส จ สพฺพารมฺมณพาหิรายตนาทิลพฺภมานทุเกหิ. อวเสเสหิ ปน เตสํ อญฺเญสญฺจ สพฺพวตฺถุทุกาทีหิ โยชนาย น ลพฺภนฺตีติ เวทิตพฺพา.

໕໘໖. ໃນຈະຕຸກກະທັງຫຼາຍ ຈິດຕະສະມຸດຖານະທຸກ ມີທາງໄປສະເໝີກັນກັບວິນຍັດຕິທຸກເປັນຕົ້ນ ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງວິນຍັດທັງສອງ ແຫ່ງຮູບທີ່ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານໂດຍສ່ວນດຽວ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈະຕຸກກະ ທີ່ເຖິງແມ່ນຈະໄດ້ໂດຍການປະກອບຈິດຕະສະມຸດຖານະທຸກນັ້ນ ກັບອຸປາດາທຸກ ພະຜູ້ມີພະພາກກໍບໍ່ໄດ້ຕັດໄວ້, ເຊັ່ນດຽວກັນ ຈະຕຸກກະທັງຫຼາຍ ທີ່ໄດ້ໂດຍການປະກອບສະນິທັດສະນະທຸກເປັນຕົ້ນ ກັບຈິດຕະສະມຸດຖານະທຸກນັ້ນ ແລະໂດຍການປະກອບຈິດຕະສະມຸດຖານະທຸກນັ້ນ ກັບໂອຣາຣິກະທຸກແລະທູຣະທຸກ ກໍບໍ່ໄດ້ຕັດໄວ້. ຫຼືວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກ ຜູ້ຊົງຮູ້ແຈ້ງຕາມຄວາມເປັນຈິງ ເຊິ່ງສະພາວະກິດແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍ ແລະອາການແຫ່ງເວໄນຍະສັດທີ່ຄວນໃຫ້ຮູ້ແຈ້ງ ບໍ່ໄດ້ຊົງເຮັດການປະກອບຈິດຕະສະມຸດຖານະທຸກນັ້ນ ກັບທຸກອື່ນໆ ແລະບໍ່ໄດ້ຊົງເຮັດການປະກອບທຸກອື່ນໆ ກັບຈິດຕະສະມຸດຖານະທຸກນັ້ນ, ຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງດ້ວຍການສະແຫວງຫາເຫດຜົນໃນຄຳນີ້, ຄວນຊາບວ່າ ການປະກອບນັ້ນ ບໍ່ຄວນເຮັດແທ້ໆ ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຊົງເຮັດໄວ້. ສ່ວນປະກິນນະກະທຸກອື່ນໆ ຄວນປະກອບກັບປະກິນນະກະທຸກອື່ນໆ, ພະຜູ້ມີພະພາກກໍຊົງປະກອບກັບປະກິນນະກະທຸກເຫຼົ່ານັ້ນແລ້ວ. ແຕ່ໃນວັດຖຸທຸກເປັນຕົ້ນ ເວັ້ນໂສຕະສຳຜັດສາຣົມມະນະທຸກເປັນຕົ້ນເສຍແລ້ວ ຈະຕຸກກະທັງຫຼາຍ ຍ່ອມໄດ້ໂດຍການປະກອບອຸປາດິນນະກະທຸກ ແລະອຸປາດິນນຸປາດານິຍະທຸກ ກັບທຸກທີ່ໄດ້ມີອາຣົມມະນະທຸກແລະພາຫິຣາຍະຕະນະທຸກເປັນຕົ້ນ, ແລະຍ່ອມໄດ້ໂດຍການປະກອບຈິດຕະສະມຸດຖານະທຸກ ກັບທຸກທີ່ໄດ້ມີສັບພະຣົມມະນະທຸກແລະພາຫິຣາຍະຕະນະທຸກເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ຄວນຊາບວ່າ ໂດຍການປະກອບທຸກເຫຼົ່ານັ້ນ ແລະທຸກອື່ນໆ ກັບສັບພະວັດຖຸທຸກເປັນຕົ້ນ ທີ່ເຫຼືອ ຈະຕຸກກະທັງຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ໄດ້.

อุทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການອະທິບາຍອຸເທດ (ອຸເທສະວັນນະນາ ນິດຖິຕາ).

รูปวิภตฺติ

ການຈຳແນກຮູບ (ຮູບະວິພັດຕິ)

เอกกนิทฺเทสวณฺณนา

ອະທິບາຍເອກະກະນິເທດ (ເອກະກະນິເທສະວັນນະນາ)

๕๙๔. อวิชฺชมานวิภาคสฺส วิภาคาภาวทสฺสนเมว นิทฺเทโส นิจฺฉยกรณโต, ตสฺมา ‘‘สพฺพํ รูปํ น เหตุเมวา’’ติอาทินา วิภาคาภาวาวธารเณน [Pg.143] เอว-สทฺเทน นิทฺเทสํ กโรติ. เหตุเหตูติ มูลเหตุ, เหตุปจฺจยเหตูติ วา อยมตฺโถ. มหาภูตา เหตูติ อยเมวตฺโถ มหาภูตา ปจฺจโยติ เอเตนปิ วุตฺโตติ. เหตุปจฺจยสทฺทานํ สมานตฺถตฺตา ปจฺจโย เอว เหตุ ปจฺจยเหตุ. โย จ รูปกฺขนฺธสฺส เหตุ, โส เอว ตสฺส ปญฺญาปนาย เหตูติ วุตฺโต ตทภาเว อภาวโต. อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ กมฺมสมาทานานํ ฐานโส เหตุโส วิปากนฺติ เอตฺถ วิชฺชมาเนสุปิ อญฺเญสุ ปจฺจเยสุ อิฏฺฐานิฏฺฐวิปากนิยามกตฺตา อุตฺตมํ ปธานํ กุสลากุสลํ คติอุปธิกอาลปโยคสมฺปตฺติวิปตฺติฏฺฐานนิปฺผาทิตํ อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณญฺจ กมฺมมิว ปธานตฺตา ‘‘เหตู’’ติ วุตฺตนฺติ อิมินา อธิปฺปาเยน กมฺมารมฺมณานิ ‘‘อุตฺตมเหตู’’ติ วุตฺตานิ. วกฺขติ จ ‘‘คติอุปธิกาลปโยคา วิปากสฺส ฐานํ, กมฺมํ เหตู’’ติ. อิธ ปน กมฺมมิว อุตฺตมตฺตา อารมฺมณมฺปิ เหตุวจนํ อรหตีติ ‘‘อุตฺตมเหตู’’ติ วุตฺตํ. สงฺขารานนฺติ ปุญฺญาภิสงฺขาราทีนํ อวิชฺชา สาธารณปจฺจยตฺตา ‘‘เหตู’’ติ วุตฺตา. ผรตีติ คจฺฉติ ปาปุณาติ. ปฏิกฺเขปนิทฺเทโสติ อิทํ มาติกาย อาคตปฏิกฺเขปวเสน วุตฺตํ. อิธ ปน มาติกาย น เหตุปทาทิสงฺคหิตตา จ รูปสฺส วุตฺตา ตํตํสภาวตฺตา, อวธาริตตา จ อนญฺญสภาวโต.

໕໙໔. ການສະແດງຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງການຈຳແນກ ຂອງຮູບທີ່ບໍ່ມີການຈຳແນກນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ນິເທດ ເພາະເຮັດການຕັດສິນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຊົງເຮັດນິເທດດ້ວຍ ເອວະສັບ ອັນກຳນົດຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງການຈຳແນກ ໂດຍຄຳມີ 'ຮູບທັງປວງ ບໍ່ແມ່ນເຫດນັ້ນເອງ' (ສພ຺ພໍ ຮູປໍ ນ ເຫຕຸເມວ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເຫດແຫ່ງເຫດ' (ເຫຕຸເຫຕູ) ຄື ມູນະເຫດ, ຫຼືມີອັດຖະວ່າ ເຫດຄືເຫດຸປັດໄຈ. ຄຳວ່າ 'ມະຫາພູດທັງຫຼາຍເປັນເຫດ' (ມຫາພູຕາ ເຫຕູ) ອັດຖະນີ້ເອງ ພະຜູ້ມີພະພາກກໍຕັດໄວ້ແລ້ວດ້ວຍຄຳວ່າ 'ມະຫາພູດທັງຫຼາຍເປັນປັດໄຈ' (ມຫາພູຕາ ປຈ຺ຈຍາ). ເພາະຄວາມທີ່ເຫດຸສັບແລະປັດຈະຍະສັບ ມີອັດຖະສະເໝີກັນ ປັດໄຈນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ເຫດ ຄື ເຫດຄືປັດໄຈ. ແລະມະຫາພູດໃດ ເປັນເຫດແຫ່ງຮູບຂັນ, ມະຫາພູດນັ້ນເອງ ຕັດວ່າ ເປັນເຫດເພື່ອການບັນຍັດຮູບຂັນນັ້ນ ເພາະຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງຮູບຂັນນັ້ນ ໃນເວລາທີ່ບໍ່ມີມະຫາພູດນັ້ນ. ໃນຄຳວ່າ 'ຊົງຮູ້ແຈ້ງເຊິ່ງວິບາກແຫ່ງການສະມາທານກຳ ທັງທີ່ເປັນອະດີດ ອະນາຄົດ ແລະປັດຈຸບັນ ໂດຍຖານະ ໂດຍເຫດ' (ອຕີຕານາຄຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນານໍ ກມ຺ມສມາດານານໍ ຐານໂស ເຫຕຸໂສ ວິປາກໍ) ນີ້, ເຖິງແມ່ນປັດໄຈອື່ນໆ ຈະມີຢູ່ ແຕ່ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ກຳນົດວິບາກທີ່ໜ້າປາດຖະໜາແລະບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາ ກຸສົນແລະອະກຸສົນອັນເປັນປະທານຢ່າງຍິ່ງ ທີ່ສຳເລັດແລ້ວດ້ວຍຄວາມເຖິງພ້ອມແລະຄວາມວິບັດແຫ່ງຄະຕິ, ອຸປະທິ, ກາລະ, ແລະປະໂຍຄະ ແລະອາຣົມທີ່ໜ້າປາດຖະໜາແລະບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາ ຕັດວ່າ 'ເຫດ' (ເຫຕູ) ເພາະຄວາມເປັນປະທານ ເໝືອນຢ່າງກຳ, ດ້ວຍຄວາມປະສົງນີ້ ກຳແລະອາຣົມທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ເຫດອັນເລີດ' (ອຸດຕະມະເຫດ). ແລະພະຜູ້ມີພະພາກຈະຕັດຕໍ່ໄປວ່າ 'ຄະຕິ, ອຸປະທິ, ກາລະ, ແລະປະໂຍຄະ ເປັນຖານະແຫ່ງວິບາກ, ກຳເປັນເຫດ'. ແຕ່ໃນຮູບະກັນນີ້ ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ເລີດ ເໝືອນຢ່າງກຳ ເຖິງແມ່ນອາຣົມ ກໍຄວນໄດ້ເຊິ່ງເຫດຸສັບ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ເຫດອັນເລີດ' (ອຸດຕະມະເຫດ). ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງສັງຂານທັງຫຼາຍ' (ສງ຺ຂາຣານໍ) ຄື ແຫ່ງປຸນຍາພິສັງຂານເປັນຕົ້ນ ອະວິຊາ ຕັດວ່າ 'ເຫດ' (ເຫຕູ) ເພາະຄວາມເປັນປັດໄຈທົ່ວໄປ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມແຜ່ໄປ' (ຜຣຕິ) ແປວ່າ ຍ່ອມໄປ, ຍ່ອມເຖິງ. ຄຳວ່າ 'ປະຕິກເຂປະນิເທດ' (ປະຕິເສດ) ນີ້ ຕັດໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການປະຕິເສດທີ່ມາໃນມາດຕິກາ. ແຕ່ໃນຮູບະກັນນີ້ ຄວາມທີ່ຮູບເປັນສິ່ງທີ່ສົງເຄາະເຂົ້າດ້ວຍນະເຫຕຸບົດເປັນຕົ້ນ ຕັດໄວ້ແລ້ວ ເພາະຄວາມທີ່ຮູບມີສະພາວະນັ້ນໆ, ແລະຄວາມທີ່ຮູບເປັນສິ່ງທີ່ກຳນົດໄວ້ແລ້ວ ກໍຕັດໄວ້ແລ້ວ ເພາະຄວາມບໍ່ມີສະພາວະອື່ນ.

รูปีทุเก รูปีปทเมว อิธ ‘‘รูป’’นฺติ วุตฺตํ. เตน รูปีรูปปทานํ เอกตฺถตา สิทฺธา โหติ รุปฺปนลกฺขณยุตฺตสฺเสว รูปีรูปภาวโต. อุปฺปนฺนํ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยนฺติ อรูปโต วิธุรํ รูปสฺส สภาวํ ทสฺเสติ. น หิ อรูปํ อุปฺปนฺนํ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยํ ยถา รูปํ, เตน รูปํ อุปฺปนฺนํ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยํ, น อรูปนฺติ อรูปโต นิวตฺเตตฺวา รูเป เอว เอตํ สภาวํ นิยเมติ, น รูปํ เอตสฺมึ สภาเว. อตฺถิ หิ รูปํ อตีตานาคตํ ยํ อุปฺปนฺนํ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยสภาวํ น โหตีติ. เอตเมว จ นิยมํ ปุน เอวสทฺเทน นิยเมติ ‘‘ยถาวุตฺโต นิยโม รูเป อตฺถิ เอว, อรูเป วิย น นตฺถี’’ติ. อถ วา สพฺพํ รูปนฺติ ภูตุปาทายรูปํ กาลเภทํ อนามสิตฺวา ‘‘สพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ สพฺพํ อรูเปหิ สมานวิญฺเญยฺยสภาวํ อตีตานาคตํ นิวตฺเตตุํ อุปฺปนฺนนฺติ เอเตน วิเสเสติ, ตํ อุปฺปนฺนํ สพฺพํ รูปํ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยเมวาติ อตฺโถ.

ໃນຣູປີທຸກກະ (ໝວດສອງແຫ່ງຣູປີ) ຄຳວ່າ "ຣູປີ" ເທົ່ານັ້ນ ທີ່ໃນຣູປະກັນທະປາລິນີ້ຕຣັດວ່າ "ຣູປະ". ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຄວາມເປັນອັນດຽວກັນແຫ່ງເນື້ອຄວາມຂອງບົດວ່າ ຣູປີ ແລະ ຣູປະ ຈຶ່ງເປັນອັນສຳເລັດແລ້ວ ເພາະສະພາວະທີ່ມີລັກສະນະຜັນແປ (ຣຸບປະນະ) ເທົ່ານັ້ນ ທີ່ຊື່ວ່າ ຣູປີ ແລະ ຣູປະ. ຄຳວ່າ "ອຸບປັນນັງ ຊະຫິ ວິນຍາເນຫິ ວິນເຍຍຍັງ" (ຣູບທີ່ເກີດຂຶ້ນອັນວິນຍານທັງ 6 ພຶງຮູ້) ສະແດງເຖິງສະພາວະຂອງຣູບທີ່ແຕກຕ່າງຈາກອະຣູບ. ເພາະວ່າ ອະຣູບທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ຫາໄດ້ເປັນສິ່ງທີ່ວິນຍານທັງ 6 ພຶງຮູ້ໄດ້ເໝືອນຢ່າງຣູບບໍ່, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງຈຳແນກຣູບອອກຈາກອະຣູບວ່າ "ຣູບທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ອັນວິນຍານທັງ 6 ພຶງຮູ້, ບໍ່ແມ່ນອະຣູບ" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຊົງກຳນົດສະພາວະນີ້ໄວ້ໃນຣູບເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ໄດ້ຊົງກຳນົດຣູບທັງໝົດໄວ້ໃນສະພາວະນີ້. ເພາະວ່າ ຣູບທີ່ເປັນອະດີດແລະອະນາຄົດມີຢູ່, ຣູບນັ້ນບໍ່ມີສະພາວະທີ່ຈະພຶງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍວິນຍານທັງ 6 ໃນຂະນະທີ່ເກີດຂຶ້ນ. ແລະພຣະອົງຊົງກຳນົດຂໍ້ກຳນົດນີ້ຊ້ຳອີກດ້ວຍສັບວ່າ "ເອວະ" (ເທົ່ານັ້ນ) ວ່າ "ຂໍ້ກຳນົດຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວນີ້ ມີຢູ່ໃນຣູບເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນວ່າບໍ່ມີເໝືອນຢ່າງໃນອະຣູບ". ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳວ່າ "ຣູບທັງປວງ" (ສັບພັງ ຣູປັງ) ໝາຍເຖິງມະຫາພູດຕະຣູບແລະອຸປາດາຍະຣູບ ໂດຍບໍ່ໄດ້ຄຳນຶງເຖິງຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງກາລເວລາ, ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງຈຳແນກດ້ວຍບົດວ່າ "ອຸບປັນນັງ" (ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ) ນີ້ ເພື່ອປ້ອງກັນຣູບອະດີດແລະອະນາຄົດທີ່ມີສະພາວະອັນວິນຍານພຶງຮູ້ໄດ້ສະເໝີດ້ວຍອະຣູບ, ເນື້ອຄວາມຈຶ່ງມີວ່າ ຣູບທັງປວງທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວນັ້ນ ອັນວິນຍານທັງ 6 ພຶງຮູ້ໄດ້ແທ້ຈິງ.

นนุ เอวํ รูปายตนสฺสปิ โสตวิญฺญาณาทีหิ วิญฺเญยฺยตา อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ รูปํ สพฺพํ สมฺปิณฺเฑตฺวา เอกนฺตลกฺขณทสฺสนวเสน เอกีภาเวน [Pg.144] คเหตฺวา อรูปโต วิธุรสฺส ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยสภาวสฺส ทสฺสนโต. ปจฺจุปฺปนฺนรูปเมว ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยนฺติ เอตสฺมึ ปน นิยเม ‘‘สพฺพํ รูป’’นฺติ เอตฺถายํ วิญฺเญยฺยภาวนิยโม น วุตฺโต, อถ โข ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ สพฺพรูปสฺส เอกนฺตลกฺขณนิยโม ทสฺสิโต น สิยา. ปาฬิยญฺจ วิญฺเญยฺยเมวาติ เอว-กาโร วุตฺโต, น อุปฺปนฺนเมวาติ. ตสฺมา อุปฺปนฺนสฺเสว มโนวิญฺเญยฺยนิยมาปตฺติ นตฺถีติ กึ โสตปติตตฺเตน, ตสฺมา วุตฺตนเยนตฺโถ โยเชตพฺโพ.

ຫາກມີຄຳຖາມວ່າ: "ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຣູປາຍະຕະນະ (ອາຣົມຄືຣູບ) ກໍຈະພຶງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍໂສຕະວິນຍານເປັນຕົ້ນ ບໍ່ແມ່ນຫຼື?" ແກ້ວ່າ: "ບໍ່ເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ເພາະວ່າ ພຣະອົງຊົງຮວບຮວມຣູບທັງໝົດເຂົ້າກັນແລ້ວ ຊົງຖືເອົາໂດຍຄວາມເປັນອັນດຽວກັນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງລັກສະນະທີ່ແນ່ນອນ ເພື່ອສະແດງສະພາວະອັນວິນຍານທັງ 6 ພຶງຮູ້ ທີ່ກົງກັນຂ້າມກັບອະຣູບ. ແຕ່ໃນຂໍ້ກຳນົດທີ່ວ່າ 'ຣູບປັດຈຸບັນເທົ່ານັ້ນ ອັນວິນຍານທັງ 6 ພຶງຮູ້' ນີ້, ຂໍ້ກຳນົດແຫ່ງສະພາວະອັນພຶງຮູ້ນີ້ ບໍ່ໄດ້ຕຣັດໄວ້ໃນບົດວ່າ 'ສັບພັງ ຣູປັງ' (ຣູບທັງປວງ) ນີ້, ແຕ່ຂໍ້ກຳນົດລັກສະນະທີ່ແນ່ນອນຂອງຣູບທັງປວງວ່າ 'ເປັນປັດຈຸບັນ' ກໍຈະບໍ່ພຶງປາກົດ. ແລະໃນພຣະປາລິ ພຣະອົງຕຣັດເອວະສັບໄວ້ວ່າ 'ວິນເຍຍຍະເມວະ' (ອັນພຶງຮູ້ເທົ່ານັ້ນ), ບໍ່ໄດ້ຕຣັດວ່າ 'ອຸບປັນນະເມວະ' (ອັນເກີດຂຶ້ນແລ້ວເທົ່ານັ້ນ). ເພາະສະນັ້ນ ຄວາມທີ່ຣູບອັນເກີດຂຶ້ນແລ້ວເທົ່ານັ້ນຈະພຶງຖືກກຳນົດວ່າຮູ້ໄດ້ດ້ວຍມະໂນວິນຍານ ຈຶ່ງບໍ່ມີ, ຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງດ້ວຍຄວາມຕົກໄປໃນກະແສແຫ່ງປັນຈະວິນຍານ? ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຶງປະກອບເນື້ອຄວາມຕາມນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວເທົ່ານັ້ນ.

กถํวิธนฺติ คุเณหิ กถํ สณฺฐิตํ. ญาณเมว ญาณวตฺถุ. สมานชาติกานํ สงฺคโห, สมานชาติยา วา สงฺคโห สชาติสงฺคโห. สญฺชายนฺติ เอตฺถาติ สญฺชาติ, สญฺชาติยา สงฺคโห สญฺชาติสงฺคโห, สญฺชาติเทเสน สงฺคโหติ อตฺโถ. อญฺญมญฺโญปการวเสน อวิปฺปโยเคน จ สมาธิเทเส ชาตา สมฺมาสติอาทโย สมาธิกฺขนฺเธ สงฺคหิตา. ยตฺถ จ สติอาทิสหายวโต สมาธิสฺส อตฺตโน กิจฺจกรณํ, โส จิตฺตุปฺปาโท สมาธิเทโส. สมฺมาสงฺกปฺปสฺส จ อปฺปนาภาวโต ปฏิเวธสทิสํ กิจฺจนฺติ สมาเนน ปฏิเวธกิจฺเจน ทิฏฺฐิสงฺกปฺปา ปญฺญกฺขนฺเธ สงฺคหิตา.

ບົດວ່າ "ກະຖັງວິທັງ" ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍຄຸນທັງຫຼາຍໂດຍປະການໃດ. ຍານນັ້ນເອງຊື່ວ່າ "ຍານະວັດຖຸ". ການສົງເຄາະທັມທີ່ມີຊາດສະເໝີກັນ ຫຼືການສົງເຄາະໂດຍຄວາມມີຊາດສະເໝີກັນ ຊື່ວ່າ "ສະຊາຕິສົງເຄາະ". ສະພາວະທີ່ທັມທັງຫຼາຍເກີດຂຶ້ນພ້ອມກັນໃນຈິດຕຸບປາດນີ້ ຊື່ວ່າ "ສະຊາດິ", ການສົງເຄາະໂດຍຄວາມເກີດຂຶ້ນພ້ອມກັນ ຊື່ວ່າ "ສະຊາຕິສົງເຄາະ" ອະທິບາຍວ່າ ເປັນການສົງເຄາະໂດຍສະຖານທີ່ເກີດຂຶ້ນພ້ອມກັນ. ທັມທັງຫຼາຍມີສັມມາສະຕິເປັນຕົ້ນ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນສະຖານທີ່ແຫ່ງສະມາທິ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການອຸປະຖັມເຊິ່ງກັນແລະກັນ ແລະໂດຍຄວາມບໍ່ພັດພາກຈາກກັນ ຖືກສົງເຄາະເຂົ້າໃນສະມາທິຂັນ. ແລະຈິດຕຸບປາດໃດ ທີ່ສະມາທິອັນມີສະຕິເປັນຕົ້ນເປັນສະຫາຍ ກະທຳກິດຂອງຕົນ, ຈິດຕຸບປາດນັ້ນຊື່ວ່າ "ສະມາທິເທສະ" (ສະຖານທີ່ແຫ່ງສະມາທິ). ແລະເພາະສັມມາສັງກັບປະມີສະພາວະເປັນອັບປະນາ, ກິດຂອງສັມມາສັງກັບປະນັ້ນຈຶ່ງຄ້າຍຄືກັບການແທງຕະຫຼອດ (ປະຕິເວທະ), ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ສັມມາທິຖິແລະສັມມາສັງກັບປະ ຈຶ່ງຖືກສົງເຄາະເຂົ້າໃນປັນຍາຂັນ ດ້ວຍກິດແຫ່ງການແທງຕະຫຼອດທີ່ສະເໝີກັນ.

รูปวิภตฺติเอกกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາເອກະກະນິເທດໃນຣູບວິພັງ ຈົບແລ້ວ.

ทุกนิทฺเทโส

ທຸກກະນິເທດ (ການສະແດງໝວດສອງ)

อุปาทาภาชนียกถาวณฺณนา

ການພັນລະນາອຸປາດາພາຊະນີຍະກະຖາ (ຖ້ອຍຄຳຈຳແນກອຸປາດາຍະຣູບ)

๕๙๖. อปฺปรชกฺขาทิสตฺตสมูหทสฺสนํ พุทฺธจกฺขุ, ฉสุ อสาธารณญาเณสุ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณํ ทฏฺฐพฺพํ. สพฺพสงฺขตาสงฺขตทสฺสนํ สมนฺตจกฺขุ. ‘‘ทุกฺขํ ปริญฺเญยฺยํ ปริญฺญาต’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๕) เอวมาทินา อากาเรน ปวตฺตํ ญาณทสฺสนํ ญาณจกฺขุ, ตมฺปิ ปุริมทฺวยมิว กามาวจรํ. จตุสจฺจธมฺมทสฺสนํ ธมฺมจกฺขุ. อุปตฺถมฺภภูตา จตุสมุฏฺฐานิกรูปสนฺตติโย สมฺภารา. สห สมฺภาเรหิ สสมฺภารํ, สมฺภารวนฺตํ. สมฺภโวติ อาโปธาตุเมว สมฺภวสมฺภูตมาห. สณฺฐานนฺติ วณฺณายตนเมว ปริมณฺฑลาทิสณฺฐานภูตํ. เตสํ ปน วิสุํ วจนํ ตถาภูตานํ อตถาภูตานญฺจ อาโปธาตุวณฺณายตนานํ [Pg.145] ยถาวุตฺเต มํสปิณฺเฑ วิชฺชมานตฺตา. จุทฺทสสมฺภาโร หิ มํสปิณฺโฑ. สมฺภวสฺส จตุธาตุนิสฺสิเตหิ สห วุตฺตสฺส ธาตุตฺตยนิสฺสิตตา โยเชตพฺพา. อาโปธาตุวณฺณายตนานเมว วา สมฺภวสณฺฐานาภาวา วิสุํ วุตฺตาติ จตุธาตุนิสฺสิตตา จ น วิรุชฺฌติ. ยํ มํสปิณฺฑํ เสตาทินา สญฺชานนฺโต น ปสาทจกฺขุํ สญฺชานาติ, ปตฺถิณฺณตาทิวิเสสํ วตฺตุกาโม ‘‘ปถวีปิ อตฺถี’’ติอาทิ วุตฺตมฺปิ วทติ.

໕໙໖. ຍານທີ່ເຫັນໝູ່ສັດຜູ້ມີກິເລດທຸລີໃນດວງຕານ້ອຍເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ "ພຸດທະຈັກຂຸ" (ຕາຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າ), ໃນບັນດາອະສາທາຣະນະຍານທັງ 6 ນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າໄດ້ແກ່ ອິນທຣิຍະປະໂຣປະຣິຍັດຕະຍານ (ຍານກຳນົດຮູ້ຄວາມຍິ່ງແລະຢ່ອນແຫ່ງອິນຊີຂອງສັດທັງຫຼາຍ). ຍານທີ່ເຫັນສັງຂະຕະທັມແລະອະສັງຂະຕະທັມທັງປວງ ຊື່ວ່າ "ສະມັນຕະຈັກຂຸ" (ຕາຮອບທິດ). ຍານທັດສະນະທີ່ເປັນໄປໂດຍອາການມີອາທິວ່າ "ທຸກຄວນກຳນົດຮູ້, ທຸກກຳນົດຮູ້ແລ້ວ" ຊື່ວ່າ "ຍານະຈັກຂຸ" (ຕາຄືຍານ), ຍານະຈັກຂຸນັ້ນກໍເປັນກາມາວະຈອນ ເໝືອນຢ່າງຈັກຂຸສອງປະການທຳອິດ. ຍານທີ່ເຫັນທັມຄືອະຣິຍະສັດ 4 ຊື່ວ່າ "ທັມມະຈັກຂຸ" (ຕາຄືທັມ). ກຸ່ມຣູບທີ່ເກີດຈາກສະມຸດຖານທັງ 4 ອັນເປັນອຸປະຖັມ ຊື່ວ່າ "ສຳພາຣະ". ຈັກຂຸທີ່ເປັນໄປພ້ອມກັບສຳພາຣະທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ "ສະສຳພາຣະ" ໝາຍເຖິງມີສຳພາຣະ. ບົດວ່າ "ສຳພະວະ" ພຣະອົງຕຣັດໝາຍເອົາອາໂປທາດນັ້ນເອງ ທີ່ເກີດຂຶ້ນດີແລ້ວໂດຍຄວາມເປັນແຫຼ່ງກຳເນີດ. ບົດວ່າ "ສັນຖານ" ໝາຍເອົາວັນນາຍະຕະນະ (ອາຣົມຄືສີ) ນັ້ນເອງ ທີ່ມີສັນຖານເປັນວົງກົມເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ການທີ່ຊົງກ່າວເຖິງອາໂປທາດແລະວັນນາຍະຕະນະເຫຼົ່ານັ້ນແຍກກັນ ກໍເພາະວ່າອາໂປທາດແລະວັນນາຍະຕະນະເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ວ່າຈະມີສະພາວະເປັນສຳພະວະແລະສັນຖານຫຼືບໍ່ກོຕາມ ຍ່ອມມີປາກົດຢູ່ໃນກ້ອນເນື້ອຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ເພາະວ່າ ກ້ອນເນື້ອນັ້ນມີສຳພາຣະຣູບ 14 ປະການ. ຄວາມທີ່ສຳພະວະຣູບ (ເຊິ່ງກ່າວຮ່ວມກັບຣູບທີ່ອາໄສມະຫາພູດ 4) ອາໄສທາດ 3 ປະການ (ທີ່ເຫຼືອ) ພຶງປະກອບຕາມຄວາມເໝາະສົມ. ຫຼືວ່າ ເພາະອາໂປທາດແລະວັນນາຍະຕະນະເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ມີສະພາວະເປັນສຳພະວະແລະສັນຖານ ຈຶ່ງຊົງກ່າວແຍກກັນໄວ້, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຄວາມທີ່ຣູບເຫຼົ່ານັ້ນອາໄສມະຫາພູດ 4 ຈຶ່ງບໍ່ຂັດກັນ. ບຸກຄົນເມື່ອກຳນົດຮູ້ກ້ອນເນື້ອນັ້ນໂດຍຄວາມເປັນຂອງຂາວເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ກຳນົດຮູ້ຈັກຂຸປະສາດ, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານເມື່ອປະສົງຈະກ່າວເຖິງຄວາມຕ່າງກັນມີຄວາມແຂງເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳທີ່ມີອາທິວ່າ "ແມ້ປະຖະວີທາດກໍມີຢູ່" ດັ່ງນີ້ ເປັນຕົ້ນ ແມ້ຈະເປັນຄຳທີ່ກ່າວມາແລ້ວກໍຕາມ.

สรีรสณฺฐานุปฺปตฺติเทสภูเตติ เอเตน อวเสสํ กณฺหมณฺฑลํ ปฏิกฺขิปติ. สฺเนหมิว สตฺตกฺขิปฏลานิ พฺยาเปตฺวา ฐิตาเหว อตฺตโน นิสฺสยภูตาหิ จตูหิ ธาตูหิ กตูปการํ ตํนิสฺสิเตหิ เอว อายุวณฺณาทีหิ อนุปาลิตปริวาริตํ ติสนฺตติรูปสมุฏฺฐาปเกหิ อุตุจิตฺตาหาเรหิ อุปตฺถมฺภิยมานํ ติฏฺฐติ. สตฺตกฺขิปฏลานํ พฺยาปนวจเนน จ อเนกกลาปคตภาวํ จกฺขุสฺส ทสฺเสติ. ปมาณโต อูกาสิรมตฺตนฺติ อูกาสิรมตฺเต ปเทเส ปวตฺตนโต วุตฺตํ. รูปานิ มนุปสฺสตีติ ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. อถ วา มนูติ มจฺโจ. อุปการภูเตหิ สงฺคหิโต. ปริยาเยนาติ จตุนฺนํ ปสาโท เตสุ เอกสฺส ทฺวินฺนญฺจาติปิ วตฺตุํ ยุตฺโต สมานธนานํ ธนํ วิยาติ เอเตน ปริยาเยน. สรีรํ รูปกฺขนฺโธ เอว. ปฏิฆฏฺฏนเมว นิฆํโส ปฏิฆฏฺฏนานิฆํโส. รูปาภิมุขภาเวน จกฺขุวิญฺญาณสฺส นิสฺสยภาวาปตฺติสงฺขาโต ปฏิฆฏฺฏนโต ชาโต วา นิฆํโส ปฏิฆฏฺฏนานิฆํโส.

ດ້ວຍບົດວ່າ "ໃນສະຖານທີ່ເກີດແຫ່ງສັນຖານຂອງຮ່າງກາຍ" ນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຍ່ອມຫ້າມມ່ານຕາສ່ວນທີ່ເຫຼືອ. ຈັກຂຸປະສາດນັ້ນ ຢັ່ງຢາຍແຜ່ໄປທົ່ວເຍື່ອຕາທັງ 7 ຊັ້ນ ດັ່ງນ້ຳມັນ ໄດ້ຮັບການອຸປະຖັມຊ່ວຍເຫຼືອຈາກມະຫາພູດທາດ 4 ອັນເປັນທີ່ອາໄສຂອງຕົນ ຖືກຮັກສາແລະແວດລ້ອມດ້ວຍຊີວິດແລະວັນນະເປັນຕົ້ນ ທີ່ອາໄສມະຫາພູດທາດນັ້ນເອງ ແລະໄດ້ຮັບການຄ້ຳຊູຈາກອຸຕຸ ຈິດ ແລະອາຫານ ທີ່ເຮັດໃຫ້ຣູບສາມສັນຕະຕິເກີດຂຶ້ນ. ແລະດ້ວຍຄຳກ່າວວ່າ ແຜ່ໄປທົ່ວເຍື່ອຕາທັງ 7 ຊັ້ນນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຍ່ອມສະແດງຄວາມທີ່ຈັກຂຸປະສາດຕັ້ງຢູ່ໃນກຸ່ມຣູບ (ກະລາບ) ເປັນອັນຫຼາຍ. ທີ່ກ່າວວ່າ "ມີປະມານເທົ່າຫົວເລົາ" ກໍເພາະເປັນໄປໃນສະຖານທີ່ອັນມີປະມານເທົ່າຫົວເລົາ. ໃນບົດວ່າ "ຣູປານິ ມະນຸປັດສະຕິ" ອັກສອນ "ມະ" ເປັນບົດສົນທິ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ບົດວ່າ "ມະນຸ" ໄດ້ແກ່ ສັດໂລກ (ມັດຈະ). ຖືກສົງເຄາະດ້ວຍທັມທັງຫຼາຍອັນເປັນອຸປະການ. ບົດວ່າ "ປະຣິຍາເຍນະ" (ໂດຍອ້ອມ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມໃສຂອງມະຫາພູດທາດທັງ 4, ແຕ່ເຖິງຈະກ່າວວ່າເປັນຄວາມໃສຂອງມະຫາພູດທາດໜຶ່ງຫຼືສອງທາດກໍຄວນ ເໝືອນຢ່າງຊັບຂອງຄົນ 4 ຄົນທີ່ມີຊັບສະເໝີກັນ, ດ້ວຍປະຣິຍາຍນີ້. ບົດວ່າ "ສະຣີຣັງ" ໄດ້ແກ່ ຣູປະກັນເທົ່ານັ້ນ. ການກະທົບນັ້ນເອງຊື່ວ່າ "ນິຄຳສະ" (ການຂັດສີ), ການກະທົບແລະຂັດສີ ຊື່ວ່າ "ປະຕິຄັດຕະນະນິຄຳສະ". ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ການຂັດສີທີ່ເກີດຈາກການກະທົບ ອັນໄດ້ແກ່ການທີ່ຈັກຂຸວິນຍານເຂົ້າເຖິງຄວາມມີຈັກຂຸປະສາດເປັນທີ່ອາໄສ ໂດຍຄວາມເປັນຜູ້ຜະເຊີນໜ້າຕໍ່ຣູປາຣົມ ຊື່ວ່າ "ປະຕິຄັດຕະນະນິຄຳສະ".

ปริกปฺปวจนํ ‘‘สเจ อาปาถํ อาคจฺเฉยฺยา’’ติ เหตุกิริยํ, ‘‘ปสฺเสยฺยา’’ติ ผลกิริยญฺจ ปริกปฺเปตฺวา เตน ปริกปฺเปน วจนํ. เอตฺถ จ เหตุกิริยา อเนกตฺตา อวุตฺตาปิ วิญฺญายตีติ ทฏฺฐพฺพา. ‘‘ปสฺเส วา’’ติ อิมินา วจเนน ตีสุปิ กาเลสุ จกฺขุวิญฺญาณสฺส นิสฺสยภาวํ อนุปคจฺฉนฺตํ จกฺขุํ สงฺคณฺหาติ. ทสฺสเน ปริณายกภาโว ทสฺสนปริณายกฏฺโฐ. ยถา หิ อิสฺสโร ‘‘อิทญฺจิทญฺจ กโรถา’’ติ วทนฺโต ตสฺมึ ตสฺมึ กิจฺเจ สปุริเส ปริณายติ ปวตฺตยติ, เอวมิทมฺปิ จกฺขุสมฺผสฺสาทีนํ นิสฺสยภาเวน เต ธมฺเม ทสฺสนกิจฺเจ อาณาเปนฺตํ วิย ปริณายตีติ จกฺขูติ วุจฺจติ. จกฺขตีติ หิ จกฺขุ, ยถาวุตฺเตน นเยน อาจิกฺขติ ปริณายตีติ อตฺโถ. อถ วา สมวิสมานิ รูปานิ จกฺขติ อาจิกฺขติ, ปกาเสตีติ วา จกฺขุ. สญฺชายนฺติ เอตฺถาติ สญฺชาติ. เก สญฺชายนฺติ? ผสฺสาทีนิ[Pg.146]. ตถา สโมสรณํ. จกฺขุสมฺผสฺสาทีนํ อตฺตโน ติกฺขมนฺทภาวานุปวตฺตเนน อินฺทฏฺฐํ กาเรตีติ. นิจฺจํ ธุวํ อตฺตาติ คหิตสฺสปิ ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน. วฬญฺชนฺติ ปวิสนฺติ เอเตนาติ วฬญฺชนํ, ตํทฺวาริกานํ ผสฺสาทีนํ วฬญฺชนฏฺเฐน.

ບົດວ່າ "ປະຣິກັບປະວະຈະນັງ" (ຄຳກ່າວໂດຍການຄາດຄະເນ) ໄດ້ແກ່ ຄຳກ່າວດ້ວຍການຄາດຄະເນ ໂດຍກຳນົດເຫດກິຣິຍາວ່າ "ຫາກມາສູ່ຄອງ" ແລະຜົນກິຣິຍາວ່າ "ພຶງເຫັນ". ແລະໃນປະຣິກັບປະວະຈະນີນີ້ ແມ້ເຫດກິຣິຍາຈະບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ເພາະມີຫຼາຍປະການ ກໍພຶງຊາບວ່າເປັນອັນຮູ້ກັນໄດ້. ດ້ວຍຄຳວ່າ "ຫຼືພຶງເຫັນ" (ປັດເສ ວາ) ນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຍ່ອມສົງເຄາະເອົາຈັກຂຸປະສາດທີ່ບໍ່ໄດ້ເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນທີ່ອາໄສຂອງຈັກຂຸວິນຍານໃນກາລທັງ 3. ບົດວ່າ "ທັດສະນະປະຣິຍາຍະກັດໂຖ" ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນຜູ້ນຳໃນການເຫັນ. ເພາະວ່າ ເໝືອນຢ່າງພະຍາຜູ້ກ່າວວ່າ "ພວກເຈົ້າຈົ່ງເຮັດສິ່ງນີ້ແລະສິ່ງນີ້" ແລ້ວນຳໄປ ຄືເຮັດໃຫ້ບໍລິວານຂອງຕົນເປັນໄປໃນກິດນັ້ນໆ, ເຖິງຢ່າງໃດ ຈັກຂຸນີ້ກໍເໝືອນຢ່າງນັ້ນ ຍ່ອມນຳທັມທັງຫຼາຍມີຈັກຂຸສຳຜັດເປັນຕົ້ນໄປໃນກິດຄືການເຫັນ ໂດຍຄວາມເປັນທີ່ອາໄສຂອງທັມເຫຼົ່ານັ້ນ ປະດຶງດັ່ງສັ່ງການ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ຈັກຂຸ". ເພາະວ່າ ທີ່ຊື່ວ່າ "ຈັກຂຸ" ເພາະອັດຖະວ່າ ນຳໄປ (ຈັກຂະຕິ), ອະທິບາຍວ່າ ບອກແລະນຳໄປໂດຍນັຍຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຈັກຂຸຍ່ອມບອກ (ຈັກຂະຕິ) ຄືສະແດງຣູບທັງຫຼາຍທີ່ສະເໝີແລະບໍ່ສະເໝີ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ຈັກຂຸ". ບົດວ່າ "ສະຊາດິ" ໄດ້ແກ່ ສະຖານທີ່ເກີດຂຶ້ນແຫ່ງທັມທັງຫຼາຍ. ທັມຫຍັງແດ່ເກີດຂຶ້ນ? ຄືຜັດສະເປັນຕົ້ນ. ແລະຊື່ວ່າ "ສະໂມສະຣະນັງ" (ທີ່ປະຊຸມ) ກໍໂດຍນັຍດຽວກັນນັ້ນ. ຈັກຂຸຍ່ອມກະທຳຄວາມເປັນໃຫຍ່ ດ້ວຍການເຮັດໃຫ້ຈັກຂຸສຳຜັດເປັນຕົ້ນເປັນໄປຕາມຄວາມກ້າແລະຄວາມຢ່ອນຂອງຕົນ. ແມ้ຈັກຂຸຈະຖືກຍຶດຖືວ່າເປັນຂອງທ່ຽງ ແທ້ຈິງ ແລະເປັນຕົວຕົນກໍຕາມ ແຕ່ກໍຊື່ວ່າຈັກຂຸ ເພາະອັດຖະວ່າຊຸດໂຊມແລະແຕກສະຫຼາຍ (ຣຸດຊະນະ-ປະຣຸດຊະນະ). ບົດວ່າ "ວະລັນຊະນັງ" ໄດ້ແກ່ ສະຖານທີ່ທ່ອງທ່ຽວຫຼືເຂົ້າໄປແຫ່ງທັມທັງຫຼາຍດ້ວຍຈັກຂຸນີ້, ເພາະອັດຖະວ່າເປັນທີ່ທ່ອງທ່ຽວແຫ່ງຜັດສະເປັນຕົ້ນ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນທະວານນັ້ນ.

๕๙๗. ปุพฺเพ วุตฺโต ปริกปฺโป เอว วิกปฺปนตฺโถ. ฆฏฺฏยมานเมวาติ ปสาทสฺส อภิมุขภาววิเสสํ คจฺฉนฺตเมว.

໕໙໗. ບົດວ່າ "ວິກັບປະນັດໂຖ" ໄດ້ແກ່ ຄວາມຄາດຄະເນຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວໃນຫົນຫຼັງນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ "ຄັດຕະຍະມານະເມວະ" ໄດ້ແກ່ ຣູບທີ່ເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ຜະເຊີນໜ້າເປັນພິເສດຕໍ່ປະສາດເທົ່ານັ້ນ.

๕๙๙. รูปํ อารพฺภ จกฺขุสมฺผสฺสาทีนํ อุปฺปตฺติวจเนเนว เตสํ ตํทฺวาริกานํ อญฺเญสญฺจ รูปํ อารพฺภ อุปฺปตฺติ วุตฺตา โหติ. ยถา จ เตสํ รูปํ ปจฺจโย โหติ, เตน ปจฺจเยน อุปฺปตฺติ วุตฺตา โหตีติ อธิปฺปาเยน ‘‘อิมินา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ จกฺขุปสาทวตฺถุกานํ ผสฺสาทีนนฺติ อิมินา วจเนน ตทาลมฺพนรูปารมฺมณตาย ตํสทิสานํ มโนธาตุอาทีนญฺจ ปุเรชาตปจฺจเยน อุปฺปตฺติ ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพา. ยตฺถ ปน วิเสโส อตฺถิ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘จกฺขุทฺวารชวนวีถิปริยาปนฺนาน’’นฺติอาทิมาห. ตานิ หิ รูปํ ครุํ กตฺวา ปวตฺตมานสฺสาทนาภินนฺทนภูตานิ ตํสมฺปยุตฺตานิ จ อารมฺมณาธิปติอารมฺมณูปนิสฺสเยหิ อุปฺปชฺชนฺติ, อญฺญานิ อารมฺมณปุเรชาเตเนวาติ เอวํ ‘‘อารพฺภา’’ติ วจนํ อารมฺมณปจฺจยโต อญฺญปจฺจยภาวสฺสปิ ทีปกํ, อารมฺมณวจนํ อารมฺมณปจฺจยภาวสฺเสวาติ อยเมเตสํ วิเสโส.

໕໙໙. ດ້ວຍຄຳກ່າວເຖິງການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຈັກຂຸສຳຜັດເປັນຕົ້ນ ໂດຍປາຣົບຣູບນັ້ນເອງ ຍ່ອມເປັນອັນກ່າວເຖິງການເກີດຂຶ້ນໂດຍປາຣົບຣູບຂອງທັມເຫຼົ່ານັ້ນ ແລະຂອງທັມອື່ນໆ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນທະວານນັ້ນ. ແລະຣູບເປັນປັດໄຈແກ່ທັມເຫຼົ່ານັ້ນໂດຍປະການໃດ, ການເກີດຂຶ້ນດ້ວຍປັດໄຈນັ້ນກໍເປັນອັນກ່າວເຖິງແລ້ວ; ດ້ວຍຄວາມປະສົງນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "ອິມິນາ" ດັ່ງນີ້. ໃນຄຳນັ້ນ ດ້ວຍບົດວ່າ "ແຫ່ງຜັດສະເປັນຕົ້ນທີ່ມີຈັກຂຸປະສາດວັດຖຸເປັນທີ່ອາໄສ" ນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງການເກີດຂຶ້ນດ້ວຍປະເຣຊາຕະປັດໄຈ ແຫ່ງມະໂນທາດເປັນຕົ້ນ ທີ່ມີສະພາວະຄ້າຍຄືກັນ ເພາະມີຣູປາຣົມນັ້ນເປັນອາຣົມ. ແຕ່ໃນຂໍ້ທີ່ມີຄວາມພິເສດ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານປະສົງຈະສະແດງຂໍ້ພິເສດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "ແຫ່ງທັມທັງຫຼາຍທີ່ນັບເນື່ອງໃນວິຖີແຫ່ງຊະວະນະທາງຈັກຂຸທະວານ" ດັ່ງນີ້. ເພາະວ່າ ທັມເຫຼົ່ານັ້ນກະທຳຣູປາຣົມໃຫ້ເປັນສິ່ງໜັກແໜ້ນ ແລ້ວເກີດຂຶ້ນໂດຍຄວາມເປັນສະພາວະເພີດເພີນແລະຍິນດີ ແລະທັມເຫຼົ່ານັ້ນພ້ອມທັງທັມທີ່ສັມປະຍຸດຍ່ອມເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອາຣັມມະນາທິປະຕິປັດໄຈແລະອາຣັມມະນູປະນິດສະຍະປັດໄຈ, ສ່ວນທັມອື່ນໆ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອາຣັມມະນະປະເຣຊາຕະປັດໄຈເທົ່ານັ້ນ; ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ສັບວ່າ "ອາຣັບພະ" (ປາຣົບ) ຈຶ່ງສະແດງປັດໄຈອື່ນນອກຈາກອາຣັມມະນະປັດໄຈນຳດ້ວຍ, ສ່ວນສັບວ່າ "ອາຣັມມະນະ" ສະແດງສະເພາະຄວາມເປັນອາຣັມມະນະປັດໄຈເທົ່ານັ້ນ; ນີ້ຄືຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງສັບທັງສອງນັ້ນ.

๖๐๐. สุณาตีติ โสตวิญฺญาณสฺส นิสฺสยภาเวน สุณาติ. ชิวฺหาสทฺเทน วิญฺญายมานา กิริยา สายนนฺติ กตฺวา ‘‘สายนฏฺเฐนา’’ติ อาห. กุจฺฉิตานํ ทุกฺขสมฺปยุตฺตผสฺสาทีนํ อาโยติ กาโย, ทุกฺขทุกฺขวิปริณามทุกฺขานํ วา. กายายตนสฺส พฺยาปิตาย จกฺขุปสาเท กายปสาทภาโวปิ อตฺถิ, เตน จกฺขุปสาทสฺส อนุวิทฺธตฺตา โน พฺยาปิตา จ น สิยา, วุตฺตา จ สา. ตสฺมา จกฺขุปสาทสฺส โผฏฺฐพฺพาวภาสนํ กายปสาทสฺส จ รูปาวภาสนํ อาปนฺนนฺติ ลกฺขณสมฺมิสฺสตํ โจเทติ. จกฺขุกายานํ อญฺญนิสฺสยตฺตา กลาปนฺตรคตตาย ‘‘อญฺญสฺส อญฺญตฺถ อภาวโต’’ติ อาห. รูปรสาทินิทสฺสนํ สมานนิสฺสยานญฺจ อญฺญมญฺญสภาวานุปคเมน อญฺญมญฺญสฺมึ อภาโว, โก ปน วาโท อสมานนิสฺสยานนฺติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ.

໖໐໐. ບົດວ່າ "ສຸນາຕິ" (ຍິນ) ໄດ້ແກ່ ຍິນດ້ວຍຄວາມເປັນທີ່ອາໄສຂອງໂສຕະວິນຍານ. ເພາະກິຣິຍາທີ່ຮູ້ໄດ້ດ້ວຍສັບວ່າ "ຊິວຫາ" (ລີ້ນ) ຄືການລິ້ມຣົດ (ສາຍະນະ), ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ສາຍະນັດເຖນະ" (ໂດຍອັດຖະວ່າລິ້ມຣົດ). ບົດວ່າ "ກາໂຍ" (ກາຍ) ໄດ້ແກ່ ເປັນທີ່ມາ (ఆໂຍ) ແຫ່ງທັມທັງຫຼາຍມີຜັດສະອັນສັມປະຍຸດດ້ວຍທຸກຂະເວທະນາອັນໜ້າກຽດ, ຫຼືເປັນທີ່ມາແຫ່ງທຸກຂະທຸກແລະວິປະຣິຍາມະທຸກ. ເພາະຄວາມແຜ່ໄປທົ່ວຂອງກາຍາຍະຕະນະ, ຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງກາຍປະສາດໃນຈັກຂຸປະສາດກໍຍ່ອມມີ, ເພາະກາຍປະສາດນັ້ນແຊກຊຶມຢູ່ໃນຈັກຂຸປະສາດ, ຫາກບໍ່ເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຄວາມແຜ່ໄປທົ່ວຂອງກາຍປະສາດກໍຈະບໍ່ມີ, ແຕ່ຄວາມແຜ່ໄປທົ່ວນັ້ນພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໄວ້ແລ້ວ. ເພາະສະນັ້ນ ການປາກົດແຫ່ງໂຜດທັບພາຣົມໃນຈັກຂຸປະສາດ ແລະການປາກົດແຫ່ງຣູປາຣົມໃນກາຍປະສາດກໍຈະພຶງມີ; ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຜູ້ໂຕ້ແຍ້ງຈຶ່ງຄັດຄ້ານຄວາມປົນເປກັນແຫ່ງລັກສະນະ. ແຕ່ເພາະຈັກຂຸປະສາດແລະກາຍປະສາດມີທີ່ອາໄສຕ່າງກັນ ແລະຕັ້ງຢູ່ໃນກຸ່ມຣູບ (ກະລາບ) ຕ່າງກັນ, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເພາະຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງທັມໜຶ່ງໃນອີກທັມໜຶ່ງ". ການສະແດງຣູປາຣົມແລະຣະສາຣົມເປັນຕົ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໄວ້ ເພື່ອສະແດງວ່າ ແມ້ແຕ່ທັມທັງຫຼາຍທີ່ມີທີ່ອາໄສສະເໝີກັນ ເພາະຄວາມທີ່ບໍ່ເຂົ້າເຖິງສະພາວະຂອງກັນແລະກັນ ຍ່ອມບໍ່ມີຢູ່ໃນກັນແລະກັນ, ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງທັມທັງຫຼາຍທີ່ມີທີ່ອາໄສບໍ່ສະເໝີກັນ?

รูปาภิฆาตารโห [Pg.147] จ โส ภูตปฺปสาโท จาติ รูปาภิฆาตารหภูตปฺปสาโท. เอวํลกฺขณํ จกฺขุ. รูปาภิฆาโตติ จ รูเป, รูปสฺส วา อภิฆาโตติ อตฺโถ. ปริปุณฺณาปริปุณฺณายตนตฺตภาวนิพฺพตฺตกสฺส กมฺมสฺส นิทานภูตา กามตณฺหา รูปตณฺหา จ ตทายตนิกภวปตฺถนาภาวโต ทฏฺฐุกามตาทิโวหารํ อรหตีติ ทุติโย นโย สพฺพตฺถ วุตฺโต. ตตฺถ ทฏฺฐุกามตานิทานํ กมฺมํ สมุฏฺฐานเมเตสนฺติ ทฏฺฐุกามตานิทานกมฺมสมุฏฺฐานานิ, เอวํวิธานํ ภูตานํ ปสาทลกฺขณํ จกฺขุ, เอวํวิโธ วา ภูตปฺปสาโท ทฏฺฐุกามตานิ…เป… ปสาโท. เอวํลกฺขณํ จกฺขุ. รูเปสุ ปุคฺคลสฺส วา วิญฺญาณสฺส วา อาวิญฺฉนรสํ.

ບົດວ່າ "ຣູປາພິຄາຕາຣະຫະພູຕັບປະສາໂທ" ໄດ້ແກ່ ສະພາວະທີ່ຄວນແກ່ການກະທົບແຫ່ງຣູປາຣົມ ແລະເປັນຄວາມໃສຂອງມະຫາພູດທາດ. ຈັກຂຸມີລັກສະນະເຊັ່ນນີ້. ແລະບົດວ່າ "ຣູປາພິຄາໂຕ" ໄດ້ແກ່ ການກະທົບໃນຣູປາຣົມ ຫຼືການກະທົບແຫ່ງຣູປາຣົມໃນຈັກຂຸປະສາດ. ນັຍທີສອງ ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນທຸກບ່ອນ ມີວ່າ: "ກາມະຕັນຫາແລະຣູປະຕັນຫາ ອັນເປັນເຫດແຫ່ງກັມທີ່ເຮັດໃຫ້ອັດຕະພາບທີ່ມີອາຍະຕະນະບໍລິບູນແລະບໍ່ບໍລິບູນເກີດຂຶ້ນ ຍ່ອມຄວນແກ່ໂວຫານວ່າ 'ຄວາມໃຜ່ເພື່ອຈະເຫັນ' ເປັນຕົ້ນ ເພາະຄວາມບໍ່ມີການປາດຖະໜາພົບອັນປະກອບດ້ວຍອາຍະຕະນະນັ້ນ". ໃນຄຳນັ້ນ ບົດວ່າ "ທັດຖຸກາມະຕານິທານະກັມມະສະມຸດຖານານิ" ໄດ້ແກ່ ມະຫາພູດທາດທັງຫຼາຍທີ່ມີກັມອັນມີຄວາມໃຜ່เพื่อຈະເຫັນເປັນເຫດ ເປັນສະມຸດຖານ. ຈັກຂຸມີລັກສະນະເປັນຄວາມໃສຂອງມະຫາພູດທາດທີ່ມີປະການເຊັ່ນນັ້ນ, ຫຼືວ່າ ຄວາມໃສຂອງມະຫາພູດທາດທີ່ມີປະການເຊັ່ນນັ້ນ ຊື່ວ່າ ຄວາມໃສອັນມີຄວາມໃຜ່ເພື່ອຈະເຫັນ... ເປັນຕົ້ນ. ຈັກຂຸມີລັກສະນະເຊັ່ນນີ້. ມີໜ້າທີ່ (ຣົດ) ຄືການໜ່ວງດຶງບຸກຄົນຫຼືວິນຍານໄປໃນຣູປາຣົມທັງຫຼາຍ.

กาโย สพฺเพสนฺติ โก เอตฺถ วิเสโส, นนุ เตชาทิอธิกานญฺจ ภูตานํ ปสาทา สพฺเพสํเยวาติ? สจฺจเมตํ, อิทํ ปน ‘‘สพฺเพส’’นฺติ วจนํ ‘‘สมานาน’’นฺติ อิมมตฺถํ ทีเปติ อนุวตฺตมานสฺส เอกเทสาธิกภาวสฺส นิวารณวเสน วุตฺตตฺตา. เตชาทีนนฺติ ปทีปสงฺขาตสฺส เตชสฺส โอภาเสน วายุสฺส สทฺเทน ปถวิยา คนฺเธน เขฬสงฺขาตสฺส อุทกสฺส รเสนาติ ปุริมวาเท ปจฺฉิมวาเท จ ยถาโยคํ ตํตํภูตคุเณหิ อนุคฺคยฺหภาวโต รูปาทิคฺคหเณ อุปกริตพฺพโตติ อตฺโถ. รูปาทีนํ อธิกภาวทสฺสนโตติ อคฺคิมฺหิ รูปสฺส ปภสฺสรสฺส วายุมฺหิ สทฺทสฺส สภาเวน สุยฺยมานสฺส ปถวิยา สุรภิอาทิโน คนฺธสฺส อาเป จ รสสฺส มธุรสฺส วิเสสยุตฺตานํ ทสฺสนโต ‘‘รูปาทโย เตสํ คุณา’’ติ ปฐมวาที อาห. ตสฺเสว จ ‘‘อิจฺเฉยฺยามา’’ติอาทินา อุตฺตรมาห. อิมินาวุปาเยน ทุติยวาทิสฺสปิ นิคฺคโห โหตีติ.

ບົດວ່າ "ກາໂຍ ສັບເພສັງ" (ກາຍຂອງມະຫາພູດທາດທັງປວງ): ໃນຂໍ້ນີ້ມີຄວາມພິເສດແນວໃດ? ຄວາມໃສຂອງມະຫາພູດທາດທັງຫຼາຍທີ່ມີທາດມີເຕໂຊທາດເປັນຕົ້ນຍິ່ງກວ່າ ຍ່ອມມີແກ່ມະຫາພູດທາດທັງປວງແທ້ຈິງ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ແກ້ວ່າ: "ຂໍ້ນີ້ເປັນຄວາມຈິງ, ແຕ່ຄຳວ່າ 'ສັບເພສັງ' (ທັງປວງ) ນີ້ ສະແດງເນື້ອຄວາມວ່າ 'ຂອງທາດທັງຫຼາຍທີ່ສະເໝີກັນ' ເພາະກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການປ້ອງກັນຄວາມຍິ່ງກວ່າແຫ່ງສ່ວນໃດສ່ວນໜຶ່ງທີ່ຍັງເປັນໄປຢູ່". ບົດວ່າ "ເຕຊາດີນັງ" (ແຫ່ງເຕໂຊທາດເປັນຕົ້ນ) ໄດ້ແກ່: ດ້ວຍແສງສະຫວ່າງຂອງເຕໂຊທາດ (ທີ່ຊື່ວ່າປະທີບ), ດ້ວຍສຽງຂອງວາໂຍທາດ, ດ້ວຍກິ່ນຂອງປະຖະວີທາດ, ດ້ວຍຣົດຂອງອາໂປທາດ (ທີ່ຊື່ວ່ານ້ຳລາຍ); ໃນວາດະທຳອິດແລະວາດະຫຼັງ ຍ່ອມເປັນໄປຕາມຄວາມເໝາະສົມ ເພາະໄດ້ຮັບການອຸປະຖັມດ້ວຍຄຸນຂອງມະຫາພູດທາດນັ້ນໆ ຈຶ່ງເປັນອຸປະການໃນການຖືເອົາຣູປາຣົມເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ "ເພາະການເຫັນຄວາມຍິ່ງກວ່າແຫ່ງຣູບເປັນຕົ້ນ" ໄດ້ແກ່: ການເຫັນຣູບທີ່ຮຸ່ງເຮືອງໃນໄຟ, การເຫັນສຽງທີ່ໄດ້ຍິນຕາມສະພາວະໃນລົມ, ການເຫັນກິ່ນມີກິ່ນຫອມເປັນຕົ້ນໃນດິນ, ແລະການເຫັນຣົດອັນຫວານຊື່ນໃນນ້ຳ ອັນປະກອບດ້ວຍຄຸນພິເສດ; ເພາະເຫດນັ້ນ ອາຈານຜູ້ມີວາດະທຳອິດຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຣູບເປັນຕົ້ນຄືຄຸນຂອງມະຫາພູດທາດເຫຼົ່ານັ້ນ". ແລະພຣະອັດຖະກະຖາຈານໄດ້ກ່າວຄຳແກ້ແກ່ອາຈານຜູ້ນັ້ນດ້ວຍຄຳມີອາທິວ່າ "ອິດເຊຍຍາມະ" (ພວກເຮົາພຶງປາດຖະໜາ) ດັ່ງນີ້ ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍອຸບາຍນີ້ ແມ້ການຂົ່ມອາຈານຜູ້ມີວາດະທີສອງກໍເປັນອັນສຳເລັດແລ້ວ.

อถ วา รูปาทิวิเสสคุเณหิ เตชอากาสปถวีอาปวายูหิ จกฺขาทีนิ กตานีติ วทนฺตสฺส กณาทสฺส วาทํ ตติยํ อุทฺธริตฺวา ตํ นิคฺคเหตุํ ‘‘อถาปิ วเทยฺยุ’’นฺติอาทิ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อาสเว อุปลพฺภมาโนปิ คนฺโธ ปถวิยา อาโปสํยุตฺตาย กปฺปาสโต วิสทิสายาติ น กปฺปาสคนฺธสฺส อธิกภาวาปตฺตีติ เจ? น, อนภิภูตตฺตา. อาสเวหิ อุทกสํยุตฺตา ปถวี อุทเกน อภิภูตา, น กปฺปาสปถวีติ ตสฺสาเยว อธิเกน คนฺเธน ภวิตพฺพนฺติ. อุณฺโหทกสญฺญุตฺโต จ อคฺคิ อุปลพฺภนีโย มหนฺโตติ กตฺวา ตสฺส ผสฺโส วิย วณฺโณปิ ปภสฺสโร อุปลพฺภิตพฺโพติ อุณฺโหทกวณฺณโต อคฺคินา อนภิสมฺพนฺธสฺส สีตุทกสฺส วณฺโณ ปริหาเยถ. ตสฺมาติ เอตสฺสุภยสฺส อภาวา. ตทภาเวน หิ [Pg.148] รูปาทีนํ เตชาทิวิเสสคุณตา นิวตฺติตา, ตํนิวตฺตเนน ‘‘เตชาทีนํ คุเณหิ รูปาทีหิ อนุคฺคยฺหภาวโต’’ติ อิทํ การณํ นิวตฺติตนฺติ. เอวํ ปรมฺปราย อุภยาภาโว วิเสสกปฺปนปฺปหานสฺส การณํ โหตีติ อาห ‘‘ตสฺมา ปหาเยเถต’’นฺติอาทิ. เอกกลาเปปิ รูปรสาทโย วิสทิสา, โก ปน วาโท นานากลาเป จกฺขาทโย ภูตวิเสสาภาเวปีติ ทสฺเสตุํ รูปรสาทินิทสฺสนํ วุตฺตํ.

ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ພຶງຊາບວ່າ ພຣະອາຈານໄດ້ຍົກວາດະຄັ້ງທີສາມຂອງຄະນາດະດາບົດ ຜູ້ກ່າວວ່າ 'ຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ ຖືກສ້າງຂຶ້ນດ້ວຍທາດໄຟ ອາກາດ ດິນ ນ້ຳ ແລະລົມ ທີ່ມີຄຸນວິເສດມີຮູບເປັນຕົ້ນ' ຂຶ້ນມາ ເພື່ອຂົ່ມວາດະນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳວ່າ 'athāpi vadeyyu' (ແມ່ນແຕ່ຫາກຈະກ່າວວ່າ) ເປັນຕົ້ນ. ຫາກມີຄຳຖາມວ່າ 'ກິ່ນທີ່ປາກົດໃນນ້ຳດອງ (ເຫຼົ້າ) ເປັນກິ່ນຂອງດິນທີ່ປະສົມກັບນ້ຳ ເຊິ່ງຕ່າງຈາກຝ້າຍ ດັ່ງນັ້ນ ບໍ່ເຮັດໃຫ້ກິ່ນຂອງຝ້າຍມີຄວາມແຮງກວ່າຫຼື?' ຕອບວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນ ເພາະຄວາມບໍ່ຖືກຄອບງຳ. ເພາະວ່າ ດິນທີ່ປະສົມກັບນ້ຳໃນນ້ຳດອງນັ້ນ ຖືກນ້ຳຄອບງຳ ແຕ່ດິນໃນຝ້າຍບໍ່ຖືກນ້ຳຄອບງຳ ດັ່ງນັ້ນ ດິນໃນຝ້າຍນັ້ນເອງ ພຶງມີກິ່ນທີ່ແຮງກວ່າ'. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ໄຟທີ່ປະສົມກັບນ້ຳຮ້ອນ ປາກົດວ່າມີປະລິມານຫຼາຍ ເມື່ອຜັດສະຂອງມັນປາກົດ ສີ (ວັນນະ) ຂອງມັນກໍຄວນຈະປາກົດເປັນສີຮຸ່ງເຮືອງຄືກັນ ດັ່ງນັ້ນ ສີຂອງນ້ຳເຢັນທີ່ບໍ່ໄດ້ປະສົມກັບໄຟ ກໍຄວນຈະເສື່ອມຖອຍໄປຈາກສີຂອງນ້ຳຮ້ອນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ເພາະຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງສອງຢ່າງນີ້. ເພາະເມື່ອບໍ່ມີສອງຢ່າງນັ້ນ ຄວາມເປັນຄຸນວິເສດມີທາດໄຟເປັນຕົ້ນຂອງຮູບເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຖືກປະຕິເສດ ແລະດ້ວຍການປະຕິເສດນັ້ນ ເຫດຜົນທີ່ວ່າ 'ເພາະຮູບເປັນຕົ້ນບໍ່ໄດ້ຮັບການອຸປະຖຳຈາກຄຸນຂອງທາດໄຟເປັນຕົ້ນ' ຈຶ່ງຖືກປະຕິເສດໄປນຳ. ດ້ວຍເຫດນີ້ ຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງສອງຢ່າງໂດຍສືບຕໍ່ກັນ ຈຶ່ງເປັນເຫດແຫ່ງການລະຄວາມດຳຣິໃນຄວາມວິເສດຂອງມະຫາພູດຮູບ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'tasmā pahāyetheta' ເປັນຕົ້ນ. ເພື່ອສະແດງວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ໃນກະລາບດຽວກັນ ຮູບແລະລົດເປັນຕົ້ນ ກໍຍັງບໍ່ຄືກັນ ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງໃນກະລາບຕ່າງກັນ ທີ່ຈັກຂຸເປັນຕົ້ນຈະບໍ່ຄືກັນ ແມ່ນແຕ່ໃນເວລາທີ່ບໍ່ມີຄວາມວິເສດແຫ່ງມະຫາພູດຮູບ' ຈຶ່ງໄດ້g່າວຄຳອຸປະມາດ້ວຍຮູບແລະລົດເປັນຕົ້ນ.

ยทิ ภูตวิเสโส นตฺถิ, กึ ปน จกฺขาทิวิเสสสฺส การณนฺติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยํ อญฺญมญฺญสฺสา’’ติอาทิมาห. เอกมฺปิ กมฺมํ ปญฺจายตนิกตฺตภาวปตฺถนานิปฺผนฺนํ จกฺขาทีนํ วิเสสเหตุตฺตา ‘‘อญฺญมญฺญสฺส อสาธารณ’’นฺติ จ ‘‘กมฺมวิเสโส’’ติ จ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ ตํ เยน วิเสเสน จกฺขุสฺส ปจฺจโย, เตเนว โสตสฺส โหติ อินฺทฺริยนฺตราภาวปฺปตฺติโต. ‘‘ปฏิสนฺธิกฺขเณ มหคฺคตา เอกา เจตนา กฏตฺตารูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๒.๗๘) วจเนน ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิชฺชมานานํ สพฺเพสํ กฏตฺตารูปานํ เอกา เจตนา กมฺมปจฺจโย โหตีติ วิญฺญายติ. นานาเจตนาย หิ ตทา อินฺทฺริยุปฺปตฺติยํ สติ ปริตฺเตน จ มหคฺคเตน จ กมฺมุนา นิพฺพตฺติตํ กฏตฺตารูปํ อาปชฺเชยฺยาติ น เจกา ปฏิสนฺธิ อเนกกมฺมนิพฺพตฺตา โหตีติ สิทฺธเมเกน กมฺเมน อเนกินฺทฺริยุปฺปตฺติ โหตีติ. อนลฺลีโน นิสฺสโย เอตสฺสาติ อนลฺลีนนิสฺสโย, รูปสทฺทสงฺขาโต วิสโย. คนฺธรสานํ นิสฺสยา ฆานชิวฺหานิสฺสเย อลฺลียนฺตีติ เต นิสฺสยวเสน อลฺลีนา, โผฏฺฐพฺพํ สยํ กายนิสฺสยอลฺลีนํ ภูตตฺตยตฺตา. ทูเร…เป… สมฺปตฺโต เอว นาม ปฏิฆฏฺฏนนิฆํสชนกโตติ อธิปฺปาโย. สทฺโท ปน ธาตุปรมฺปราย วายุ วิย อาคนฺตฺวา นิสฺสยวเสน โสตนิสฺสเย อลฺลียิตฺวา โสตํ ฆฏฺเฏตฺวา ววตฺถานํ คจฺฉนฺโต สณิกํ ววตฺถานํ คจฺฉตีติ วุตฺโต. เอวํ ปน สติจิตฺตสมุฏฺฐานํ สทฺทายตนํ โสตวิญฺญาณสฺส กทาจิปิ อารมฺมณปจฺจโย น สิยา. น หิ พหิทฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานุปฺปตฺติ อุปปชฺชตีติ.

ຫາກຖ້າວ່າ ຄວາມວິເສດແຫ່ງມະຫາພູດຮູບບໍ່ມີ ອັນໃດເປັນເຫດໃຫ້ຈັກຂຸເປັນຕົ້ນມີຄວາມຕ່າງກັນ? ເພື່ອສະແດງເຫດນັ້ນ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'yaṃ aññamaññassa' (ອັນໃດທີ່ແກ່ກັນແລະກັນ) ເປັນຕົ້ນ. ພຶງຊາບວ່າ ແມ່ນແຕ່ກຳດຽວ ທີ່ສຳເລັດດ້ວຍຄວາມປາດຖະໜາໃນອັດຕະພາບທີ່ມີອາຍະຕະນະ ໕ ເພາະເປັນເຫດວິເສດແຫ່ງຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ບໍ່ທົ່ວໄປແກ່ກັນແລະກັນ' ແລະ 'ຄວາມວິເສດແຫ່ງກຳ'. ເພາະວ່າກຳນັ້ນ ເປັນປັດໄຈແກ່ຈັກຂຸດ້ວຍຄຸນລັກສະນະວິເສດອັນໃດ ກໍບໍ່ເປັນປັດໄຈແກ່ໂສຕະດ້ວຍຄຸນລັກສະນະວິເສດອັນນັ້ນ ເພາະຈະເຮັດໃຫ້ບໍ່ມີອິນຊີອື່ນເກີດຂຶ້ນ. ດ້ວຍພຣະດຳຣັດວ່າ 'ໃນຂະນະປະຕິສົນທິ ເຈດຕະນາອັນດຽວທີ່ເປັນມະຫັກຄະຕະ ເປັນປັດໄຈໂດຍກຳມະປັດໄຈແກ່ກະຕັດຕາຮູບ' ພຶງຊາບວ່າ ເຈດຕະນາອັນດຽວເປັນກຳມະປັດໄຈແກ່ກະຕັດຕາຮູບທັງໝົດທີ່ມີຢູ່ໃນຂະນະປະຕິສົນທິ. ເພາະວ່າ ຫາກການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອິນຊີໃນເວລານັ້ນ ເກີດຈາກເຈດຕະນາຕ່າງກັນ ກະຕັດຕາຮູບທີ່ເກີດຈາກກຳອັນເປັນປະຣິດຕະ (ກາມາພະຈອນ) ແລະມະຫັກຄະຕະ ກໍພຶງເກີດຂຶ້ນພ້ອມກັນ ແລະປະຕິສົນທິອັນດຽວ ຈະເກີດຈາກກຳຫຼາຍຢ່າງບໍ່ໄດ້ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງສຳເລັດຄວາມວ່າ ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອິນຊີຫຼາຍຢ່າງ ເກີດຈາກກຳອັນດຽວ. ອາຣົມທີ່ມີທີ່ອາໄສບໍ່ຕິດແນບ ຊື່ວ່າ 'ອະນັລລີນະລິດໄສ' ໄດ້ແກ່ວິໄສຄືຮູບແລະສຽງ. ທີ່ອາໄສຂອງກິ່ນແລະລົດ ຍ່ອມຕິດແນບໃນທີ່ອາໄສຂອງຄານະແລະຊິວຫາ ອາຣົມເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ ຕິດແນບໂດຍອຳນາດແຫ່ງທີ່ອາໄສ, ສ່ວນໂຜດທັບພະ ຍ່ອມຕິດແນບກັບທີ່ອາໄສຂອງກາຍດ້ວຍຕົນເອງ ເພາະຄວາມເປັນປະຊຸມແຫ່ງທາດທັງສາມ. ຄຳວ່າ 'ໃນທີ່ໄກ... ເປັນຕົ້ນ' ມີອະທິບາຍວ່າ ຊື່ວ່າເຖິງແລ້ວນັ້ນເອງ ເພາະເປັນເຫດໃຫ້ເກີດການກະທົບແລະການສຽດສີ. ສ່ວນສຽງ ຍ່ອມມາໂດຍຄວາມສືບຕໍ່ກັນແຫ່ງທາດ ຄ້າຍຄືກັບລົມ ແລ້ວຕິດແນບໃນທີ່ອາໄສຂອງໂສຕະໂດຍອຳນາດແຫ່ງທີ່ອາໄສ ກະທົບໂສຕະແລ້ວເຖິງການກຳນົດ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມເຖິງການກຳນົດໂດຍຊ້າໆ'. ແຕ່ຫາກເປັນຢ່າງນັ້ນ ສັດທາຍະຕະນະທີ່ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານ ກໍຈະບໍ່ເປັນອາຣົມມະນະປັດໄຈແກ່ໂສຕະວິນຍານໃນການໃດໆເລີຍ ເພາະວ່າ ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຮູບທີ່ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານໃນພາຍນອກ ຍ່ອມເປັນໄປບໍ່ໄດ້.

จิเรน สุยฺเยยฺยาติ กสฺมา เอตํ วุตฺตํ, นนุ ทูเร ฐิเตหิ รชกาทิสทฺทา จิเรน สุยฺยนฺตีติ? น, ทูราสนฺนานํ ยถาปากเฏ สทฺเท คหณวิเสสโต. ยถา หิ ทูราสนฺนานํ วจนสทฺเท ยถา ปากฏีภูเต คหณวิเสสโต อาการวิเสสานํ อคฺคหณํ คหณญฺจ โหติ, เอวํ รชกาทิสทฺเทปิ อาสนฺนสฺส อาทิโต ปภุติ ยาวาวสานา กเมน ปากฏีภูเต [Pg.149] ทูรสฺส จาวสาเน มชฺเฌ วา ปิณฺฑวเสน ปวตฺติปากฏีภูเต นิจฺฉยคหณานํ โสตวิญฺญาณวีถิยา ปรโต ปวตฺตานํ วิเสสโต ลหุกํ สุโต จิเรน สุโตติ อภิมาโน โหติ. โส ปน สทฺโท ยตฺถ อุปฺปนฺโน, ตํ นิสฺสิโตว อตฺตโน วิชฺชมานกฺขเณ โสตสฺส อาปาถมาคจฺฉติ. ทูเร ฐิโต ปน สทฺโท อญฺญตฺถ ปฏิโฆสุปฺปตฺติยา ภาชนาทิจลนสฺส จ อโยกนฺโต วิย อโยจลนสฺส ปจฺจโย โหตีติ ทฏฺฐพฺโพ. ยถา วา ฆณฺฏาภิฆาตานุชานิ ภูตานิ อนุรวสฺส นิสฺสยภูตานิ ฆฏฺฏนสภาวานิ, เอวํ ฆฏฺฏนานุชานิ ยาว โสตปฺปสาทา อุปฺปตฺติวเสน อาคตานิ ภูตานิ ฆฏฺฏนสภาวาเนวาติ ตํนิสฺสิโต สทฺโท นิสฺสยวเสน ธาตุปรมฺปราย ฆฏฺเฏตฺวา สณิกํ ววตฺถานํ คจฺฉตีติ วุตฺโต. อสุกทิสาย นามาติ น ปญฺญาเยยฺย. กสฺมา? โสตปฺปเทสสฺเสว สทฺทสฺส คหณโต.

ຫາກຖາມວ່າ 'ເປັນຫຍັງຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ cirena suyyeyya (ພຶງໄດ້ຍິນໂດຍຊ້າ)? ບໍ່ແມ່ນວ່າຄົນທີ່ຢູ່ໄກ ຍ່ອມໄດ້ຍິນສຽງຂອງຊ່າງຍ້ອມຜ້າເປັນຕົ້ນໂດຍຊ້າໆບໍ?' ຕອບວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນ ເພາະຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງການຮັບຮູ້ໃນສຽງທີ່ປາກົດແກ່ຄົນຢູ່ໄກແລະຢູ່ໃກ້. ເພາະວ່າ ເມື່ອສຽງເວົ້າປາກົດແກ່ຄົນຢູ່ໄກແລະຢູ່ໃກ້ ຍ່ອມມີການບໍ່ໄດ້ຍິນ ແລະການໄດ້ຍິນຄຳເວົ້າທີ່ຕ່າງກັນ ເພາະຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງການຮັບຮູ້, ໃນສຽງຂອງຊ່າງຍ້ອມຜ້າເປັນຕົ້ນກໍຄືກັນ ສໍາລັບຄົນຢູ່ໃກ້ ສຽງຍ່ອມປາກົດຕາມລຳດັບຕັ້ງແຕ່ຕົ້ນຈົນຈົບ, ສ່ວນຄົນຢູ່ໄກ ສຽງຍ່ອມປາກົດເປັນກຸ່ມກ້ອນໃນຕອນທ້າຍຫຼືຕອນກາງ ເພາະຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງວິຖີຈິດທີ່ຕັດສິນ ເຊິ່ງເກີດຂຶ້ນພາຍຫຼັງໂສຕະວິນຍານວິຖີ ຈຶ່ງເກີດຄວາມສຳຄັນຜິດວ່າ ໄດ້ຍິນໄວ ຫຼື ໄດ້ຍິນຊ້າ'. ແຕ່ສຽງນັ້ນ ເກີດຂຶ້ນໃນທີ່ໃດ ກໍອາໄສໃນທີ່ນັ້ນເອງ ຍ່ອມມາສູ່ຄອງແຫ່ງໂສຕະໃນຂະນະທີ່ມີຢູ່ຂອງຕົນ. ສ່ວນສຽງທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນທີ່ໄກ ຍ່ອມເປັນປັດໄຈແກ່ການເກີດສຽງສະທ້ອນໃນທີ່ອື່ນ ແລະການສັ່ນສະເທືອນແຫ່ງພາຊະນະເປັນຕົ້ນ ເໝືອນດັ່ງແມ່ເຫຼັກເປັນປັດໄຈແກ່ການເຄື່ອນໄຫວແຫ່ງເຫຼັກ ພຶງຊາບຢ່າງນີ້. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ມະຫາພູດຮູບທີ່ເກີດຂຶ້ນພາຍຫຼັງການຕີລະຄັງ ເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງສຽງສະທ້ອນ ແລະມີສະພາວະກະທົບກັນຢ່າງໃດ, ມະຫາພູດຮູບທີ່ເກີດຂຶ້ນພາຍຫຼັງການກະທົບ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນສືບຕໍ່ກັນໄປຈົນຮອດໂສຕະປະສາດ ແລະມີສະພາວະກະທົບກັນຢ່າງນັ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ສຽງທີ່ອາໄສມະຫາພູດຮູບນັ້ນ ກະທົບໂດຍຄວາມສືບຕໍ່ກັນແຫ່ງທາດໂດຍອຳນາດແຫ່ງທີ່ອາໄສ ແລ້ວເຖິງການກຳນົດ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມເຖິງການກຳນົດໂດຍຊ້າໆ'. ຄຳວ່າ 'ໃນທິດນັ້ນໆ' ຍ່ອມບໍ່ປາກົດ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະການຮັບຮູ້ສຽງທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນທີ່ຂອງໂສຕະປະສາດນັ້ນເອງ.

วิสเม อชฺฌาสโย เอตสฺสาติ วิสมชฺฌาสโย, อชฺฌาสยรหิตมฺปิ จกฺขุ วิสมนินฺนตฺตา วิสมชฺฌาสยํ วิย โหตีติ ‘‘วิสมชฺฌาสย’’นฺติ วุตฺตํ. จกฺขุมโต วา ปุคฺคลสฺส อชฺฌาสยวเสน จกฺขุ ‘‘วิสมชฺฌาสย’’นฺติ วุตฺตํ.

ຈັກຂຸໃດມີຄວາມນ້ອມໄປໃນອາຣົມທີ່ບໍ່ສະໝ່ຳສະεໝີ ຈັກຂຸນັ້ນຊື່ວ່າ 'ວິສະມັດຊາສະຍະ' (ມີອັດຊາໄສໃນອາຣົມທີ່ບໍ່ສະໝ່ຳສະເໝີ), ແມ່ນແຕ່ຈັກຂຸທີ່ປາສະຈາກຄວາມປາດຖະໜາ ແຕ່ເພາະຄວາມນ້ອມໄປໃນອາຣົມທີ່ບໍ່ສະໝ່ຳສະເໝີ ຈຶ່ງເປັນເໝືອນມີຄວາມປາດຖະໜາໃນອາຣົມທີ່ບໍ່ສະໝ່ຳສະເໝີ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'visamajjhāsaya'. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ກ່າວວ່າ 'visamajjhāsaya' ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມປາດຖະໜາຂອງບຸກຄົນຜູ້ມີຈັກຂຸ.

กณฺณกูปฉิทฺเทเยว ปวตฺตนโต อารมฺมณคฺคหณเหตุโต จ ตตฺเถว ‘‘อชฺฌาสยํ กโรตี’’ติ วุตฺตํ. ตสฺส โสตสฺส โสตวิญฺญาณนิสฺสยภาเวน สทฺทสวเน. อชฏากาโสปิ วฏฺฏตีติ เอตสฺส อฏฺฐกถาธิปฺปาเยน อตฺถํ วทนฺโต ‘‘อนฺโตเลณสฺมิ’’นฺติอาทิมาห. อตฺตโน อธิปฺปาเยน วทนฺโต ‘‘กึ เอตาย ธมฺมตายา’’ติอาทิมโวจ.

ເພາະຄວາມເປັນໄປໃນຮູຫູເທົ່ານັ້ນ ແລະເພາະເປັນເຫດແຫ່ງການຮັບອາຣົມ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມເຮັດຄວາມນ້ອມໄປໃນຮູຫູນັ້ນເອງ' ແກ່ໂສຕະນັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງໂສຕະວິນຍານໃນການໄດ້ຍິນສຽງ. ເມື່ອກ່າວເນື້ອຄວາມແຫ່ງຄຳວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ອະຊະຕາກາດກໍຄວນ' ໂດຍອັດທະຍາໄສແຫ່ງອັດຖະກະຖາ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'antoleṇasmi' (ໃນຖ້ຳ) ເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ເມື່ອກ່າວໂດຍອັດທະຍາໄສຂອງຕົນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'kiṃ etāya dhammatāya' (ຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງດ້ວຍທຳມະດານີ້) ເປັນຕົ້ນ.

วาตูปนิสฺสโย คนฺโธ โคจโร เอตสฺสาติ วาตูปนิสฺสยคนฺธโคจรํ. เอตฺถ จ คนฺธคฺคหณสฺส วาโต อุปนิสฺสโย, ตพฺโพหาเรน ปน คนฺโธ ‘‘วาตูปนิสฺสโย’’ติ วุตฺโต. อถ วา วาโต เอว อุปนิสฺสโย วาตูปนิสฺสโย. กสฺสาติ? ฆานวิญฺญาณสฺส. โส สหการีปจฺจยนฺตรภูโต เอตสฺส อตฺถีติ วาตูปนิสฺสโย, คนฺโธ ปจฺจโย.

ຄານະໃດມີກິ່ນທີ່ມີລົມເປັນອຸປານິດໄສເປັນໂຄຈອນ ຄານະນັ້ນຊື່ວ່າ 'ວາຕູປານິດໄສຍະຄັນທະໂຄຈະຣະ'. ແລະໃນຄຳນີ້ ລົມເປັນອຸປານິດໄສແຫ່ງການຮັບກິ່ນ ແຕ່g່າວກິ່ນວ່າ 'ວາຕູປານິດໄສ' ໂດຍການເອີ້ນຊື່ຕາມການຮັບກິ່ນນັ້ນ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ລົມນັ້ນເອງເປັນອຸປານິດໄສ ຊື່ວ່າ ວາຕູປານິດໄສ. ຂອງອັນໃດ? ຂອງຄານະວິນຍານ. ລົມນັ້ນ ເປັນປັດໄຈຮ່ວມອັນອື່ນທີ່ມີແກ່ກິ່ນນີ້ ດັ່ງນັ້ນ ກິ່ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ວາຕູປານິດໄສ, ສ່ວນກິ່ນເປັນປັດໄຈ.

อาโป จ สหการีปจฺจยนฺตรภูโต เขฬาทิโก. ตถา ปถวี. คเหตพฺพสฺส หิ โผฏฺฐพฺพสฺส อุปฺปีฬิยมานสฺส อาธารภูตา ปถวี กายสฺส จ โผฏฺฐพฺเพน อุปฺปีฬิยมานสฺส นิสฺสยภูตานํ อาธารภูตา สพฺพทา [Pg.150] โผฏฺฐพฺพคหณสฺส อุปนิสฺสโยติ. อุปฺปีฬเนน ปน วินา โผฏฺฐพฺพคหเณ กายายตนสฺส นิสฺสยภูตา ปถวี อุปนิสฺสโยติ ทฏฺฐพฺพา. สพฺพทาปิ จ ตสฺสา อุปนิสฺสยภาโว ยุตฺโต เอว.

ແລະທາດນ້ຳ ເປັນປັດໄຈຮ່ວມອັນອື່ນ ໄດ້ແກ່ນ້ຳລາຍເປັນຕົ້ນ. ທາດດິນກໍຄືກັນ. ເພາະວ່າ ທາດດິນເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງໂຜດທັບພະທີ່ຈະຮັບ ເຊິ່ງຖືກບີບຄັ້ນ ແລະເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງມະຫາພູດຮູບທີ່ເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງກາຍ ເຊິ່ງຖືກບີບຄັ້ນດ້ວຍໂຜດທັບພະ ຍ່ອມເປັນອຸປານິດໄສແຫ່ງການຮັບໂຜດທັບພະຕະຫຼອດການ. ສ່ວນໃນການຮັບໂຜດທັບພະໂດຍບໍ່ມີການບີບຄັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ທາດດິນທີ່ເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງກາຍາຍະຕະນະ ເປັນອຸປານິດໄສ ແລະຄວາມເປັນອຸປານິດໄສຂອງທາດດິນນັ້ນ ຍ່ອມສົມຄວນໃນການທັງປວງ.

ปญฺจวณฺณานนฺติ วจนํ ตทาธารานํ สุตฺตานํ นานตฺตทสฺสนตฺถํ. ปญฺจปฺปการา ปญฺจวณฺณา. เอกนฺตโตติ อิทํ สพฺพทา อุปฺปีฬเนน วินิพฺภุชฺชิตุํ อสกฺกุเณยฺยานํ กลาปนฺตรรูปานํ สพฺภาวา เตสํ นิวตฺตนตฺถํ วุตฺตํ. น หิ ตานิ เอกนฺเตน อวินิภุตฺตานิ กลาปนฺตรคตตฺตาติ.

ຄຳວ່າ 'ມີສີ ໕' ເພື່ອສະແດງຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງເສັ້ນຝ້າຍທີ່ເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງສີເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ມີສີ ໕' ໝາຍເຖิง ມີ ໕ ປະການ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍສ່ວນດຽວ' ນີ້ ກ່າວເພື່ອປະຕິເສດຮູບໃນກະລາບອື່ນ ທີ່ບໍ່ສາມາດແຍກອອກໄດ້ດ້ວຍການບີບຄັ້ນໃນການທັງປວງ ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງຮູບເຫຼົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ຮູບເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນວ່າຈະແຍກອອກຈາກກັນບໍ່ໄດ້ໂດຍສ່ວນດຽວ ເພາະເປັນຮູບທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນກະລາບອື່ນ.

๖๑๖. วณฺณนิภาติ รูปายตนเมว นิทฺทิฏฺฐนฺติ ตเทว อเปกฺขิตฺวา ‘‘สนิทสฺสน’’นฺติ นปุํสกนิทฺเทโส กโต. ตสฺมาติ นิปฺปริยายรูปานํ นีลาทีนํ ผุสิตฺวา อชานิตพฺพโต ทีฆาทีนญฺจ ผุสิตฺวา ชานิตพฺพโต น นิปฺปริยาเยน ทีฆํ รูปายตนํ. ตํ ตํ นิสฺสายาติ ทีฆาทิสนฺนิเวสํ ภูตสมุทายํ นิสฺสาย. ตถา ตถา ฐิตนฺติ ทีฆาทิสนฺนิเวเสน ฐิตํ วณฺณสมุทายภูตํ รูปายตนเมว ทีฆาทิโวหาเรน ภาสิตํ. อญฺญมญฺญปริจฺฉินฺนํ เอกสฺมึ อิตรสฺส อภาวา. วิสยโคจรานํ วิเสโส อนญฺญตฺถภาโว ตพฺพหุลจาริตา จ จกฺขุวิญฺญาณสฺส.

໖໑໖. ຄຳວ່າ 'ວັນນະນິພາ' ໝາຍເຖິງ ຮູບາຍະຕະນະນັ້ນເອງ ທີ່ພຣະອົງຊົງສະແດງໄວ້ ແລະເພາະເພັ່ງເລັງເຖິງຮູບາຍະຕະນະນັ້ນ ຈຶ່ງຊົງສະແດງເປັນນະປຸງສະກະລິງວ່າ 'sanidassana' (ມີການເຫັນໄດ້). ເພາະເຫດນັ້ນ ເພາະຮູບໂດຍກົງມີສີຂຽວເປັນຕົ້ນ ບໍ່ພຶງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍການຖືກຕ້ອງ ແຕ່ຮູບມີສັນຖານຍາວເປັນຕົ້ນ ພຶງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍການຖືກຕ້ອງ ດັ່ງນັ້ນ ຮູບຍາວເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນຮູບາຍະຕະນະໂດຍກົງ. ຄຳວ່າ 'ອາໄສຮູບນັ້ນໆ' ໝາຍເຖິງ ອາໄສປະຊຸມແຫ່ງພູດຮູບທີ່ມີສັນຖານຍາວເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຕັ້ງຢູ່ຢ່າງນັ້ນໆ' ໝາຍເຖິງ ຮູບາຍະຕະນະນັ້ນເອງ ທີ່ເປັນປະຊຸມແຫ່ງສີ ຕັ້ງຢູ່ໂດຍສັນຖານຍາວເປັນຕົ້ນ ທີ່ພຣະອົງຊົງg່າວໂດຍໂວຫານວ່າຍາວເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ກຳນົດແຍກຈາກກັນແລະກັນ' ເພາະໃນສີໜຶ່ງ ບໍ່ມີສີອື່ນຢູ່. ຄວາມວິເສດແຫ່ງວິໄສແລະໂຄຈອນ ຄື ຄວາມບໍ່ເປັນໄປໃນອາຣົມອື່ນ ແລະຄວາມເປັນໄປໃນອາຣົມນັ້ນເປັນສ່ວນຫຼາຍ ແຫ່ງຈັກຂຸວິນຍານ.

๖๒๐. เภริสทฺทาทีนญฺจ วาทิตสทฺทตฺตา ‘‘วุตฺตาวเสสาน’’นฺติ อาห. อมนุสฺสวจเนน น มนุสฺเสหิ อญฺเญ ปาณิโน เอว คหิตา, อถ โข กฏฺฐาทโยปีติ อธิปฺปาเยน ‘‘เสโส สพฺโพปี’’ติ อาห. เอวํ สนฺเตปิ วตฺถุวิเสสกิตฺตนวเสน ปาฬิยํ อนาคโต ตถา กิตฺเตตพฺโพ เย วา ปนาติ วุตฺโตติ อธิปฺปาโย.

໖໒໐. ແລະເພາະສຽງກອງເປັນຕົ້ນ ເປັນສຽງທີ່ເກີດຈາກການປະໂຄມ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'vuttāvasesānaṃ' (ແຫ່ງສຽງທີ່ເຫຼືອຈາກທີ່g່າວແລ້ວ). ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ອະມະນຸດສະວະຈະນະ' (ສຽງທີ່ບໍ່ແມ່ນມະນຸດກ່າວ) ບໍ່ແມ່ນໝາຍເຖິງສັດອື່ນທີ່ບໍ່ແມ່ນມະນຸດເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ໝາຍເຖິງໄມ້ເປັນຕົ້ນນຳ ດ້ວຍອັດທະຍາໄສນີ້ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'seso sabbopi' (ທີ່ເຫຼືອທັງໝົດ). ແມ່ນເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ ສຽງໃດທີ່ບໍ່ໄດ້ມາໃນພຣະບາລີ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການກ່າວເຖິງວັດຖຸວິເສດ ແຕ່ພຶງກ່າວເຖິງຢ່າງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ye vā pana' (ຫຼືວ່າສຽງເຫຼົ່ານັ້ນ) ນີ້ເປັນອັດທະຍາໄສ.

๖๒๔. วิสฺสคนฺโธติ วิรูโป มํสาทิคนฺโธ. ลมฺพิลนฺติ มธุรมฺพิลํ.

໖໒໔. ຄຳວ່າ 'ວິສສະຄັນທະ' ໝາຍເຖິງ ກິ່ນຄາວ ໄດ້ແກ່ກິ່ນຊີ້ນເປັນຕົ້ນທີ່ບູດເນົ່າ. ຄຳວ່າ 'ລຳພິລະ' ໝາຍເຖິງ ລົດສົ້ມອົມຫວານ.

๖๓๒. สญฺชานนฺติ เอเตนาติ สญฺชานนํ, อุปลกฺขณํ. สเกน สเกน กมฺมจิตฺตาทินา ปจฺจเยน สมุฏฺฐิตานิปิ อิตฺถิลิงฺคาทีนิ อินฺทฺริยสหิเต สรีเร อุปฺปชฺชมานานิ ตํตทาการานิ หุตฺวา อุปฺปชฺชนฺตีติ ‘‘อิตฺถินฺทฺริยํ ปฏิจฺจ สมุฏฺฐหนฺตี’’ติ วุตฺตานิ. อิตฺถิลิงฺคาทีสุ เอว จ อธิปติภาวา เอตสฺส อินฺทฺริยตา วุตฺตา, อินฺทฺริยสหิเต สนฺตาเน อิตฺถิลิงฺคาทิอาการรูปปจฺจยานํ อญฺญถา อนุปฺปาทนโต อิตฺถิคฺคหณสฺส จ เตสํ รูปานํ ปจฺจยภาวโต. ยสฺมา ปน ภาวทสเกปิ รูปานํ อิตฺถินฺทฺริยํ น ชนกํ, นาปิ อนุปาลกํ อุปตฺถมฺภกํ วา, น จ อญฺญกลาปรูปานํ, ตสฺมา ตํ ชีวิตินฺทฺริยํ วิย สกลาปรูปานํ อาหาโร [Pg.151] วิย วา กลาปนฺตรรูปานญฺจ อินฺทฺริยอตฺถิอวิคตปจฺจโยติ น วุตฺตํ. เอส นโย ปุริสินฺทฺริเยปิ. ลิงฺคาทิอากาเรสุ รูเปสุ รูปายตนสฺส จกฺขุวิญฺเญยฺยตฺตา ลิงฺคาทีนํ จกฺขุวิญฺเญยฺยตา วุตฺตา.

໖໓໒. ສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມຈຳໄດ້ດ້ວຍສິ່ງນີ້ ເຫດນັ້ນ ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ 'ສັນຊານະນະ' (ການຈົດຈຳ) ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງໝາຍຈົດຈຳ. ແມ່ນແຕ່ອິດຖີລິງເປັນຕົ້ນ ທີ່ເກີດຈາກປັດໄຈມີກຳແລະຈິດຂອງຕົນໆ ເມື່ອເກີດຂຶ້ນໃນຮ່າງກາຍທີ່ມີອິນຊີ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໂດຍມີສັນຖານນັ້ນໆ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນເພາະອາໄສອິດຖິນຊີ'. ແລະເພາະຄວາມເປັນໃຫຍ່ໃນອິດຖີລິງເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ ຄວາມເປັນອິນຊີຂອງອິດຖີພາວະຮູບນີ້ຈຶ່ງຖືກກ່າວໄວ້ ເພາະໃນສັນດານທີ່ມີອິນຊີ ປັດໄຈແຫ່ງຮູບທີ່ມີສັນຖານມີອິດຖີລິງເປັນຕົ້ນ ຈະບໍ່ເຮັດໃຫ້ເກີດໂດຍປະການອື່ນ ແລະເພາະຄວາມເປັນປັດໄຈແກ່ຮູບເຫຼົ່ານັ້ນແຫ່ງຈິດທີ່ຮັບຮູ້ວ່າເປັນຍິງ. ແຕ່ເພາະວ່າ ແມ່ນແຕ່ໃນພາວະທະສະກະກະລາບ ອິດຖິນຊີກໍບໍ່ແມ່ນຜູ້ໃຫ້ເກີດຮູບທັງຫຼາຍ ແລະບໍ່ແມ່ນຜູ້ຮັກສາ ຫຼືຜູ້ອຸປະຖຳ ແລະບໍ່ແມ່ນແກ່ຮູບໃນກະລາບອື່ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງບໍ່ຊົງກ່າວວ່າ ອິດຖິນຊີເປັນອິນທິຣິຍະປັດໄຈ, ອິນທິຣິຍັດຖິປັດໄຈ, ອິນທິຣິຍະອະວິຄະຕະປັດໄຈ ແກ່ຮູບໃນກະລາບຂອງຕົນເໝືອນຊີວິຕິນຊີ ຫຼືແກ່ຮູບໃນກະລາບອື່ນເໝືອນອາຫານຮູບ. ເກນນີ້ ພຶງຊາບແມ່ນແຕ່ໃນປຸຣິສິນຊີຄືກັນ. ໃນຮູບທີ່ມີສັນຖານມີລິງເປັນຕົ້ນ ເພາະຮູບາຍະຕະນະເປັນສິ່ງທີ່ຈັກຂຸວິນຍານພຶງຮູ້ໄດ້ ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຈັກຂຸວິນຍານພຶງຮູ້ໄດ້ແຫ່ງລິງເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຖືກກ່າວໄວ້.

๖๓๓. อุภยมฺปิ…เป… กุสเลน ปติฏฺฐาตีติ สุคตึ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ทุคฺคติยญฺหิ ปฏิสนฺธิ อกุสเลเนวาติ ตทา อุปฺปชฺชมาโน ภาโวปิ อกุสเลเนว ภเวยฺย, ปฏิสนฺธิยํ วิย ปวตฺเตปีติ. ตยิทํ ทฺวยํ ยสฺมา สนฺตาเน สห น ปวตฺตติ ‘‘ยสฺส อิตฺถินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ? โน’’ติอาทิวจนโต (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๑๘๘), ตสฺมา อุภโตพฺยญฺชนกสฺสปิ เอกเมวินฺทฺริยํ โหตีติ วุตฺตํ.

໖໓໓. ພຶງຊາບວ່າ ຄຳວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ທັງສອງ... ຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍກຸສົນ' ກ່າວໂດຍໝາຍເຖິງສຸຄະຕິ. ເພາະວ່າ ໃນທຸຄະຕິ ປະຕິສົນທິຍ່ອມເກີດຈາກອະກຸສົນເທົ່ານັ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ພາວະຮູບທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນເວລານັ້ນ ກໍພຶງເກີດຈາກອະກຸສົນເທົ່ານັ້ນ ແມ່ນແຕ່ໃນປະວັດຕິກາລ ເໝືອນໃນປະຕິສົນທິກາລ. ເພາະວ່າ ອິນຊີທັງສອງນີ້ ຍ່ອມບໍ່ເປັນໄປພ້ອມກັນໃນສັນດານດຽວກັນ ຈາກພຣະດຳຣັດວ່າ 'ອິດຖິນຊີເກີດແກ່ບຸກຄົນໃດ ປຸຣິສິນຊີຍ່ອມເກີດແກ່ບຸກຄົນນັ້ນບໍ? ຕອບວ່າ ບໍ່ແມ່ນ' ເປັນຕົ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ແມ່ນແຕ່ໃນອຸພະໂຕພະຍັນຊະນົກ ກໍມີອິນຊີພຽງຢ່າງດຽວເທົ່ານັ້ນ.

๖๓๕. เอกนฺตํ กายวิญฺญตฺติยํ กายโวหารสฺส ปวตฺติทสฺสนตฺถํ ‘‘กาเยน สํวโร สาธู’’ติ (ธ. ป. ๓๖๑; สํ. นิ. ๑.๑๑๖) สาธกสุตฺตํ อาหฏํ. ภาวสฺส คมนํ ปกาสนํ โจปนํ. ถมฺภนาติ วาโยธาตุอธิกานํ ภูตานํ ถมฺภนากาโร วิญฺญตฺตีติ อตฺโถ. อุทฺธงฺคมวาตาทโย วิย หิ โย วาตาธิโก กลาโป, ตตฺถ ภูตานํ วิญฺญตฺติอาการตา โหตีติ. เตเนว ‘‘กายํ ถมฺเภตฺวา ถทฺธํ กโรตีติ ถมฺภนา’’ติ วาโยธาตุกิจฺจวเสน วิญฺญตฺติ วุตฺตา. ตโต เอว จ ‘‘วาโยธาตุยา อากาโร กายวิญฺญตฺตี’’ติ จ วตฺตุํ วฏฺฏติ, ตถา ‘‘ปถวีธาตุยา วจีวิญฺญตฺตี’’ติ ปถวีธาตุอธิกภูตวิการโต.

໖໓໕. ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງໂວຫານວ່າກາຍ ໃນກາຍະວິນຍັດໂດຍສ່ວນດຽວ ຈຶ່ງໄດ້ຍົກພຣະສູດທີ່ເປັນຫຼັກຖານວ່າ 'kāyena saṃvaro sādhu' (ການສຳລວມດ້ວຍກາຍເປັນຄວາມດີ) ຂຶ້ນມາ. ຄຳວ່າ 'ໂຈປະນະ' ໝາຍເຖິງ ການເຮັດໃຫ້ຮູ້ ຄວາມປາກົດແຫ່ງຄວາມປາດຖະໜາ. ຄຳວ່າ 'ທຳພະນະ' ໝາຍເຖິງ ອາການຄ້ຳຈຸນແຫ່ງມະຫາພູດຮູບທີ່ມີວາໂຍທາດຫຼາຍ ຄື ວິນຍັດ ນີ້ເປັນເນື້ອຄວາມ. ເພາະວ່າ ກະລາບໃດທີ່ມີວາໂຍທາດຫຼາຍ ເໝືອນດັ່ງລົມພັດຂຶ້ນເບື້ອງເທິງເປັນຕົ້ນ ໃນກະລາບນັ້ນ ຍ່ອມມີຄວາມເປັນອາການວິນຍັດແຫ່ງມະຫາພູດຮູບທັງຫຼາຍ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ວິນຍັດຈຶ່ງຖືກg່າວໂດຍອຳນາດແຫ່ງກິດຂອງວາໂຍທາດວ່າ 'ຊື່ວ່າ ທຳພະນະ ເພາະຄ້ຳຈຸນກາຍໃຫ້ຕຶງ'. ແລະເພາະເຫດນັ້ນເອງ ການg່າວວ່າ 'ອາການຂອງວາໂຍທາດ ເປັນກາຍະວິນຍັດ' ຈຶ່ງສົມຄວນ ແລະການg່າວວ່າ 'ອາການຂອງປະຖະວີທາດ ເປັນວະຈີວິນຍັດ' ກໍສົມຄວນຄືກັນ ເພາະເກີດຈາກຄວາມແປກປ່ຽນແຫ່ງມະຫາພູດຮູບທີ່ມີປະຖະວີທາດຫຼາຍ.

๖๓๖. ปเภทคตา วาจา เอวาติ ติสฺส ผุสฺสาติ ปเภทคตา. อถ วา วจีสงฺขาเรหิ วิตกฺกวิจาเรหิ ปริคฺคหิตา สวนวิสยภาวํ อนุปนีตตาย อภินฺนา ตพฺภาวํ นียมานา วาจา ‘‘วจีเภโท’’ติ วุจฺจติ. อิริยาปถมฺปิ อุปตฺถมฺเภนฺตีติ ยถาปวตฺตํ อิริยาปถํ อุปตฺถมฺเภนฺติ. ยถา หิ อพฺโพกิณฺเณ ภวงฺเค วตฺตมาเน องฺคานิ โอสีทนฺติ ปวิฏฺฐานิ วิย โหนฺติ, น เอวํ ‘‘ทฺวตฺตึส ฉพฺพีสา’’ติ วุตฺเตสุ ชาครณจิตฺเตสุ วตฺตมาเนสุ. เตสุ ปน วตฺตมาเนสุ องฺคานิ อุปตฺถทฺธานิ ยถาปวตฺติริยาปถภาเวเนว ปวตฺตนฺตีติ. ขีณาสวานํ จุติจิตฺตนฺติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ, ‘‘กามาวจรานํ ปจฺฉิมจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ยสฺส จิตฺตสฺส อนนฺตรา กามาวจรานํ ปจฺฉิมจิตฺตํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, รูปาวจเร อรูปาวจเร ปจฺฉิมภวิกานํ, เย จ รูปาวจรํ อรูปาวจรํ อุปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ, เตสํ จวนฺตานํ [Pg.152] เตสํ วจีสงฺขาโร นิรุชฺฌิสฺสติ, โน จ เตสํ กายสงฺขาโร นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ (ยม. ๒.สงฺขารยมก.๘๘) ปน วจนโต อญฺเญสมฺปิ จุติจิตฺตํ รูปํ น สมุฏฺฐาเปตีติ วิญฺญายติ. น หิ รูปสมุฏฺฐาปกจิตฺตสฺส คพฺภคมนาทิวินิพทฺธาภาเวน กายสงฺขาราสมุฏฺฐาปนํ อตฺถิ, น จ ยุตฺตํ ‘‘จุโต จ จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจสฺส ปวตฺตตี’’ติ, นาปิ ‘‘จุติจิตฺตํ รูปํ สมุฏฺฐาเปตี’’ติ ปาฬิ อตฺถีติ.

໖໓໖. ຄຳວ່າ Pabhedagatā vācā evāti (ວາຈາທີ່ເຖິງຄວາມແຕກຕ່າງກັນນັ້ນເອງ) ໄດ້ແກ່ ວາຈາທີ່ແຕກຕ່າງກັນ ເຊັ່ນ ຄຳວ່າ ຕິດສະ, ຜຸດສະ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ວາຈາທີ່ຖືກປະຄອງໄວ້ດ້ວຍວຈີສັງຂານ ຄື ວິດຕົກແລະວິຈານ ເຊິ່ງຍັງບໍ່ທັນນຳເຂົ້າໄປສູ່ຄວາມເປັນອາລົມຂອງໂສຕະວິນຍານ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຍັງບໍ່ທັນແຕກອອກ, ແຕ່ເມື່ອນຳເຂົ້າໄປສູ່ຄວາມເປັນອາລົມຂອງໂສຕະວິນຍານນັ້ນແລ້ວ ວາຈານັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ “vacībhedo” (ການແຕກອອກແຫ່ງວາຈາ). ຄຳວ່າ Iriyāpathampi upatthambhentīti (ແມ່ນແຕ່ຄ້ຳຊູອິຣິຍາບົດໄວ້) ຄື ຄ້ຳຊູອິຣິຍາບົດຕາມທີ່ເປັນໄປຢູ່. ດ້ວຍວ່າ ເມື່ອພະວັງຄະຈິດທີ່ບໍ່ປົນເປກຳລັງເປັນໄປຢູ່ ອະໄວຍະວະທັງຫຼາຍຍ່ອມຊຸດໂຊມລົງ ປຽບເໝືອນຫົດເຂົ້າໄປຂ້າງໃນ, ແຕ່ເມື່ອຊາຄະຣິຍະຈິດ (ຈິດຕື່ນ) ໓໒ ຫຼື ໖໖ ດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ກຳລັງເປັນໄປຢູ່ ຫາເປັນເຊັ່ນນັ້ນບໍ່. ແຕ່ເມື່ອຈິດເຫຼົ່ານັ້ນກຳລັງເປັນໄປຢູ່ ອະໄວຍະວະທັງຫຼາຍຍ່ອມຖືກຄ້ຳຊູໄວ້ ແລະເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນອິຣິຍາບົດຕາມທີ່ເປັນໄປຢູ່ນັ້ນເອງ. ທີ່ກ່າວໂດຍກຳນົດສະເພาະວ່າ Khīṇāsavānaṃ cuticittanti (ຈຸຕິຈິດຂອງພະຂີນາສົບທັງຫຼາຍ) ນັ້ນ, ແຕ່ເພາະມີພະບາລີກ່າວໄວ້ວ່າ “ໃນອຸປປາທັກຂະນະແຫ່ງປັດສิມະຈິດຂອງກາມາວະຈອນບຸກຄົນ, ຈິດໃດທີ່ຖັດຈາກນັ້ນໄປ ປັດສິມະຈິດຂອງກາມາວະຈອນບຸກຄົນຈັກເກີດ, ແລະໃນຮູບາວະຈອນແລະອະຮູບາວະຈອນຂອງປັດສິມະພະວິກະບຸກຄົນທັງຫຼາຍ, ແລະບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນໃດທີ່ເຂົ້າເຖິງຮູບາວະຈອນແລະອະຮູບາວະຈອນແລ້ວຈັກປະຣິນິບພານ, ເມື່ອບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນກຳລັງຈຸຕິຢູ່ ວຈີສັງຂານຂອງພວກເຂົາຈັກດັບ, ແຕ່ກາຍສັງຂານຂອງພວກເຂົາຈັກບໍ່ດັບ” (ຍະມະກະ ໒. ສັງຂາຣະຍະມະກະ. ໘໘) ດັ່ງນີ້, ຈຶ່ງຊາບໄດ້ວ່າ ແມ່ນແຕ່ຈຸຕິຈິດຂອງບຸກຄົນອື່ນໆ ກໍບໍ່ຍັງຮູບໃຫ້ຕັ້ງຂຶ້ນ. ເພາະວ່າ ເມື່ອບໍ່ມີຄວາມກ່ຽວພັນກັບການເຂົ້າສູ່ຄັນພະ (ການເກີດໃນຄັນ) ເປັນຕົ້ນແຫ່ງຈິດທີ່ຍັງຮູບໃຫ້ຕັ້ງຂຶ້ນ, ການບໍ່ຍັງກາຍສັງຂານໃຫ້ຕັ້ງຂຶ້ນຍ່ອມມີ, ແລະບໍ່ສົມຄວນທີ່ຈະກ່າວວ່າ “cuto ca cittasamuṭṭhānañcassa pavattatī” (ເມື່ອຈຸຕິແລ້ວ ຮູບທີ່ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານຂອງຜູ້ນັ້ນຍັງເປັນໄປຢູ່), ທັງບໍ່ມີພະບາລີວ່າ “cuticittaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpetີ” (ຈຸຕິຈິດຍັງຮູບໃຫ້ຕັ້ງຂຶ້ນ) ດັ່ງນີ້ເລີຍ.

๖๓๗. น กสฺสตีติ น วิเลขิยติ. คตนฺติ วิญฺญาตํ. อสมฺผุฏฺฐํ จตูหิ มหาภูเตหีติ ยสฺมึ กลาเป ภูตานํ ปริจฺเฉโท, เตเหว อสมฺผุฏฺฐํ. วิชฺชมาเนปิ หิ กลาปนฺตรภูตานํ กลาปนฺตรภูตสมฺผุฏฺฐภาเว ตํตํภูตวิวิตฺตตา รูปปริยนฺโต อากาโสติ เยสํ โย ปริจฺเฉโท, เตหิ โส อสมฺผุฏฺโฐว, อญฺญถา ปริจฺฉินฺนภาโว น สิยา เตสํ ภูตานํ พฺยาปิตภาวาปตฺติโต. อพฺยาปิตา หิ อสมฺผุฏฺฐตาติ.

໖໓໗. ຄຳວ່າ Na kassatīti ຄື ບໍ່ຂີດຂຽນ (ບໍ່ຂູດຂີດ). ຄຳວ່າ Gatanti ຄື ຮູ້ແລ້ວ. ຄຳວ່າ Asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehīti (ບໍ່ຖືກຕ້ອງດ້ວຍມະຫາພູດທັງສີ່) ຄື ໃນຮູບກະລາບໃດທີ່ມີກຳນົດຂອບເຂດແຫ່ງມະຫາພູດທັງຫຼາຍ, ຂອບເຂດນັ້ນກໍບໍ່ຖືກຕ້ອງດ້ວຍມະຫາພູດເຫຼົ່ານັ້ນເອງ. ຈິງຢູ່, ເຖິງແມ່ນວ່າຄວາມທີ່ມະຫາພູດໃນກະລາບອື່ນຖືກຕ້ອງກັບມະຫາພູດໃນກະລາບອື່ນຈະມີຢູ່ກۆຕາມ, ແຕ່ຄວາມສະຫງັດຈາກມະຫາພູດນັ້ນໆ ເຊິ່ງເປັນທີ່ສຸດຮອບແຫ່ງຮູບ ຄື ອາກາດ, ດັ່ງນັ້ນ ຂອບເຂດໃດແຫ່ງມະຫາພູດທັງຫຼາຍມີຢູ່, ຂອບເຂດນັ້ນຍ່ອມບໍ່ຖືກຕ້ອງດ້ວຍມະຫາພູດເຫຼົ່ານັ້ນເລີຍ, ຖ້າບໍ່ເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຄວາມເປັນຂອງທີ່ຖືກກຳນົດຂອບເຂດກໍຈັກບໍ່ມີ ເພາະມະຫາພູດເຫຼົ່ານັ້ນຈັກເຖິງຄວາມແຜ່ຊ່ານປົນເປກັນໄປ. ເພາະວ່າ ຄວາມບໍ່ແຜ່ຊ່ານປົນເປກັນນັ້ນເອງ ຄື ຄວາມບໍ່ຖືກຕ້ອງກັນ.

๖๓๘. ลหุตาทีนํ อญฺญมญฺญาวิชหเนน ทุพฺพิญฺเญยฺยนานตฺตตา วุตฺตาติ ตํตํวิการาธิกรูเปหิ ตํตํนานตฺตปฺปกาสนตฺถํ ‘‘เอวํ สนฺเตปี’’ติอาทิมาห. ยถาวุตฺตา จ ปจฺจยา ตํตํวิการสฺส วิเสสปจฺจยภาวโต วุตฺตา, อวิเสเสน ปน สพฺเพ สพฺเพสํ ปจฺจยาติ.

໖໓໘. ທີ່ກ່າວວ່າ ຄວາມຕ່າງກັນທີ່ຮູ້ໄດ້ຍາກແຫ່ງລະຫຸຕາຮູບເປັນຕົ້ນ ເພາະຄວາມບໍ່ລະຖິ້ມກັນແລະກັນ, ດັ່ງນັ້ນ ເພື່ອສະແດງຄວາມຕ່າງກັນນັ້ນໆ ດ້ວຍຮູບທີ່ມີວິກາຣະອັນຍິ່ງນັ້ນໆ ພະສັງຄີຕິກາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “evaṃ santepī” (ເຖິງເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ). ແລະປັດໄຈທັງຫຼາຍຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວນັ້ນ ທີ່ກ່າວໄວ້ກໍເພາະເປັນປັດໄຈພິເສດແກ່ວິກາຣະຮູບນັ້ນໆ, ແຕ່ໂດຍທົ່ວໄປແລ້ວ ປັດໄຈທັງປວງຍ່ອມເປັນປັດໄຈແກ່ຮູບທັງປວງ.

๖๔๑. อาทิโต จโย อาจโย, ปฐมุปฺปตฺติ. อุปริ จโย อุปจโย. ปพนฺโธ สนฺตติ. ตตฺถ อุทฺเทเส อวุตฺโตปิ อาจโย อุปจยสทฺเทเนว วิญฺญายตีติ ‘‘โย อายตนานํ อาจโย ปุนปฺปุนํ นิพฺพตฺตมานานํ, โสว รูปสฺส อุปจโย’’ติ อาห. ปาฬิยํ ปน อุป-สทฺโท ปฐมตฺโถ อุปริอตฺโถ จ โหตีติ ‘‘อาทิจโย อุปจโย, อุปริจโย สนฺตตี’’ติ อยมตฺโถ วิญฺญายตีติ. อญฺญถา หิ อาจยสงฺขาตสฺส ปฐมุปฺปาทสฺส อวุตฺตตา อาปชฺเชยฺย.

໖໔໑. ການສະສົມໃນເບື້ອງຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ອາຈະຍະ (ຄວາມກໍ່ຕົວ) ຄື ການເກີດຂຶ້ນຄັ້ງທຳອິດ. ການສະສົມໃນເບື້ອງບົນ ຊື່ວ່າ ອຸປະຈະຍະ (ຄວາມເຕີບໂຕ). ຄວາມສືບເນື່ອງ ຊື່ວ່າ ສັນຕະຕິ (ຄວາມສືບຕໍ່). ໃນອະທິບາຍນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າອາຈະຍະຈະບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໃນອຸດເທດ (ຫົວຂໍ້ຫຍໍ້) ກໍຕາມ, ແຕ່ກໍຊາບໄດ້ດ້ວຍຄຳວ່າ ອຸປະຈະຍະ ນັ້ນເອງ, ດັ່ງນັ້ນ ພະສັງຄີຕິກາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “yo āyatanānaṃ ācayo punappunaṃ nibbattamānānaṃ, sova rūpassa upacayo” (ຄວາມກໍ່ຕົວແຫ່ງອາຍະຕະນະທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຂຶ້ນເນືອງໆ ໃດ, ນັ້ນຄືຄວາມເຕີບໂຕແຫ່ງຮູບ). ແຕ່ໃນພະບາລີ ອຸປະ-ສັບ ມີອັດຖະວ່າ ເບື້ອງຕົ້ນ ກໍມີ ມີອັດຖະວ່າ ເບື້ອງບົນ ກໍມີ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊາບອັດຖະນີ້ໄດ້ວ່າ “ການສະສົມໃນເບື້ອງຕົ້ນ ຄື ອຸປະຈະຍະ, ການສະສົມໃນເບື້ອງບົນ ຄື ສັນຕະຕິ”. ເພາະວ່າ ຖ້າບໍ່ເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຄວາມທີ່ການເກີດຂຶ້ນຄັ້ງທຳອິດອັນໄດ້ແກ່ອາຈະຍະຈະບໍ່ຖືກກ່າວເຖິງ ກໍຈັກມີມາ.

เอวนฺติ ‘‘โย อายตนานํ อาจโย’’ติอาทินิทฺเทเสน กึ กถิตํ โหติ? อายตเนน อาจโย กถิโต. อาจยูปจยสนฺตติโย หิ นิพฺพตฺติภาเวน อาจโย เอวาติ อายตเนหิ อาจยาทีนํ ปกาสิตตฺตา เตหิ อาจโย กถิโต. อายตนานํ อาจยาทิวจเนเนว อาจยสภาวานิ อุปฺปาทธมฺมานิ อายตนานีติ อาจเยน ตํปกติกานิ [Pg.153] อายตนานิ กถิตานิ. ลกฺขณญฺหิ อุปฺปาโท, น รูปรูปนฺติ. เตเนวาธิปฺปาเยนาห ‘‘อายตนเมว กถิต’’นฺติ. อาจยญฺหิ ลกฺขณํ กถยนฺเตน ตํลกฺขณานิ อายตนาเนว กถิตานิ โหนฺตีติ. เอวมฺปิ กึ กถิตํ โหตีติ อายตนาจเยหิ อาจยายตเนหิ อาจยเมว อายตนเมว กเถนฺเตน อุทฺเทเส นิทฺเทเส จ อาจโยติ อิทเมว อวตฺวา อุปจยสนฺตติโย อุทฺทิสิตฺวา เตสํ วิภชนวเสน อายตเนน อาจยกถนาทินา กึ กถิตํ โหตีติ อธิปฺปาโย. อาจโยติ อุปจยมาห, อุปจโยติ จ สนฺตตึ. ตเทวุภยํ ยถากฺกมํ วิวรนฺโต ‘‘นิพฺพตฺติ วฑฺฒิ กถิตา’’ติ อาห. อุปจยสนฺตติโย หิ อตฺถโต เอกตฺตา อาจโยวาติ ตทุทฺเทสวิภชนวเสน อายตเนน อาจยกถนาทินา นิพฺพตฺติวฑฺฒิอาการนานตฺตํ อาจยสฺส กถิตนฺติ อตฺโถ. อิมเมวตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘อตฺถโต หี’’ติอาทิมาห. ยสฺมา จ อุภยมฺปิ เอตํ ชาติรูปสฺเสวาธิวจนํ, ตสฺมา ชาติรูปสฺส ลกฺขณาทิวิเสเสสุ อาจยาทีสุ ปวตฺติอาทีสุ จ อาจยาทิลกฺขณาทิโก อุปจโย, ปวตฺติอาทิลกฺขณาทิกา สนฺตตีติ เวทิตพฺพาติ อตฺโถ.

ຄຳວ່າ Evanti (ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ) ຄື ດ້ວຍນິເທດເປັນຕົ້ນວ່າ “yo āyatanānaṃ ācayo” ນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງຫຍັງໄວ້? ຊົງສະແດງອາຈະຍະດ້ວຍອາຍະຕະນະ. ເພາະວ່າ ອາຈະຍະ, ອຸປະຈະຍະ ແລະສັນຕະຕິ ໂດຍເນື້ອຄວາມກໍຄືອາຈະຍະນັ້ນເອງ ເພາະມີສະພາວະຄືການເກີດຂຶ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ເມື່ອອາຍະຕະນະທັງຫຼາຍສະແດງອາຈະຍະເປັນຕົ້ນແລ້ວ ພະອົງຈຶ່ງຊົງສະແດງອາຈະຍະດ້ວຍອາຍະຕະນະເຫຼົ່ານັ້ນ. ເພາະການກ່າວເຖິງອາຈະຍະເປັນຕົ້ນແຫ່ງອາຍະຕະນະທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ ອາຍະຕະນະທັງຫຼາຍຈຶ່ງມີສະພາວະຄືອາຈະຍະ ເປັນທຳທີ່ມີການເກີດຂຶ້ນເປັນສະພາວະ, ດັ່ງນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຊົງສະແດງອາຍະຕະນະທີ່ມີສະພາວະເຊັ່ນນັ້ນດ້ວຍອາຈະຍະ. ເພາະວ່າ ການເກີດຂຶ້ນເປັນພຽງລັກສະນະ ບໍ່ແມ່ນຕົວຮູບແທ້ໆ. ດ້ວຍຄວາມມຸ່ງໝາຍນັ້ນເອງ ພະສັງຄີຕິກາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “āyatanameva kathita” (ຊົງສະແດງອາຍະຕະນະນັ້ນເອງ). ເພາະເມື່ອຊົງສະແດງລັກສະນະຄືອາຈະຍະ ກໍຊື່ວ່າຊົງສະແດງອາຍະຕະນະທັງຫຼາຍທີ່ມີລັກສະນະເຊັ່ນນັ້ນນັ້ນເອງ. ເຖິງເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ທີ່ຖາມວ່າ “ຊົງສະແດງຫຍັງໄວ້?” ນັ້ນ ມີອະທິບາຍວ່າ ເມື່ອຊົງສະແດງອາຈະຍະນັ້ນເອງ ແລະອາຍະຕະນະນັ້ນເອງ ດ້ວຍອາຍະຕະນະແລະອາຈະຍະ, ເປັນຫຍັງໃນອຸດເທດແລະນິເທດຈຶ່ງບໍ່ກ່າວພຽງແຕ່ຄຳວ່າ ອາຈະຍະ ເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ກັບສະແດງອຸປະຈະຍະແລະສັນຕະຕິໄວ້ ແລ້ວຊົງສະແດງການຈຳແນກຮູບເຫຼົ່ານັ້ນ ດ້ວຍການກ່າວເຖິງອາຈະຍະດ້ວຍອາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ? ທີ່ກ່າວວ່າ ອາຈະຍະ ນັ້ນ ຊົງໝາຍເຖິງ ອຸປະຈະຍະ, ແລະທີ່ກ່າວວ່າ ອຸປະຈະຍະ ນັ້ນ ຊົງໝາຍເຖິງ ສັນຕະຕิ. ພະສັງຄີຕິກາຈານເມື່ອຈະເປີດເຜີຍທັງສອງຢ່າງນັ້ນຕາມລຳດັບ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “nibbatti vaḍḍhi kathitā” (ຊົງສະແດງຄວາມເກີດແລະຄວາມຈະເລີນເຕີບໂຕ). ເພາະວ່າ ອຸປະຈະຍະແລະສັນຕະຕິ ໂດຍເນື້ອຄວາມກໍເປັນອັນດຽວກັນ ຄື ອາຈະຍະນັ້ນເອງ, ດັ່ງນັ້ນ ໂດຍການຈຳແນກອຸດເທດແຫ່ງອຸປະຈະຍະແລະສັນຕະຕິນັ້ນ ດ້ວຍການກ່າວເຖິງອາຈະຍະດ້ວຍອາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າຊົງສະແດງຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງອາການຄືການເກີດແລະຄວາມຈະເລີນເຕີບໂຕແຫ່ງອາຈະຍະ ດັ່ງນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ເພື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ໃຫ້ຈະແຈ້ງ ພະສັງຄີຕິກาຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “atthato hī” (ໂດຍເນື້ອຄວາມແລ້ວ). ແລະເພາະວ່າ ທັງສອງຢ່າງນີ້ກໍເປັນຊື່ແຫ່ງຊາດິຮູບນັ້ນເອງ, ດັ່ງນັ້ນ ໃນບັນດາອາຈະຍະເປັນຕົ້ນທີ່ມີລັກສະນະພິເສດແຫ່ງຊາດິຮູບ ແລະໃນປະວັດຕິເປັນຕົ້ນ, ພຶງຊາບວ່າ ອຸປະຈະຍະ ມີລັກສະນະຄືອາຈະຍະເປັນຕົ້ນ, ສັນຕະຕິ ມີລັກສະນະຄືປະວັດຕິເປັນຕົ້ນ ດັ່ງນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ.

๖๔๓. ปกตินิทฺเทสาติ ผลวิปจฺจนปกติยา นิทฺเทสา, ชราย ปาปุณิตพฺพํ ผลเมว วา ปกติ. น จ ขณฺฑิจฺจาทีเนว ชราติ กลลกาลโต ปภุติ ปุริมรูปานํ ชราปตฺตกฺขเณ อุปฺปชฺชมานานิ ปจฺฉิมรูปานิ ปริปกฺกรูปานุรูปานิ ปริณตปริณตานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ อนุกฺกเมน สุปริณตรูปปริปากกาเล อุปฺปชฺชมานานิ ขณฺฑิจฺจาทิสภาวานิ อุปฺปชฺชนฺติ. ตานิ อุทกาทิมคฺเคสุ ติณรุกฺขสํภคฺคตาทโย วิย ปริปากคตมคฺคสงฺขาเตสุ ปริปกฺกรูเปสุ อุปฺปนฺนานิ ชราย คตมคฺโคอิจฺเจว วุตฺตานิ, น ชราติ. อวิญฺญายมานนฺตรชรา อวีจิชรา. มรเณ อุปนยนรสา.

໖໔໓. ຄຳວ່າ Pakatiniddesāti (ເພາະສະແດງສະພາວະປົກກະຕິ) ຄື ເພາະສະແດງສະພາວະປົກກະຕິແຫ່ງການເຮັດໃຫ້ຜົນແກ່ຮອບ (ເຊັ່ນ ຄວາມເສື່ອມແຫ່ງອາຍຸ), ຫຼືວ່າ ຜົນທີ່ພຶງເຖິງດ້ວຍຊະລານັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ປົກກະຕິ. ແລະຄວາມຫຼົ່ນຫຼ້ຽນ (ແຂ້ວຫຼົ່ນ ຜົມຫງອກ) ເປັນຕົ້ນ ກໍບໍ່ແມ່ນຕົວຊະລາໂດຍກົງ, ແຕ່ເພາະຮູບຫຼັງໆ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຂະນະທີ່ຮູບກ່ອນໆ ເຖິງຊະລາ ນັບຕັ້ງແຕ່ກາລະແຫ່ງກະລາລະເປັນຕົ້ນໄປ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນຕາມສົມຄວນແກ່ຮູບທີ່ແກ່ຮອບ ຄື ເປັນຮູບທີ່ແກ່ຕົວລົງເລື້ອຍໆ, ດັ່ງນັ້ນ ໂດຍລຳດັບ ເມື່ອຮູບເກີດຂຶ້ນໃນກາລະແຫ່ງຄວາມແກ່ຮອບແຫ່ງຮູບທີ່ແກ່ເຕັມທີ່ (ໃນໄວເສື່ອມ) ຈຶ່ງເກີດມີສະພາວະມີຄວາມຫຼົ່ນຫຼ້ຽນເປັນຕົ້ນ. ຮູບເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຮູບທີ່ແກ່ຮອບອັນກ່າວໄດ້ວ່າເປັນທາງທີ່ຊະລາເດີນໄປແລ້ວ ປຽບເໝືອນຄວາມຫັກໂຄ່ນແຫ່ງຫຍ້າແລະຕົ້ນໄມ້ໃນທາງນ້ຳເປັນຕົ້ນ, ຈຶ່ງຖືກກ່າວວ່າເປັນພຽງທາງເດີນແຫ່ງຊະລາເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນຕົວຊະລາ. ຊະລາທີ່ມີລະຫວ່າງອັນໃຜໆ ຮູ້ບໍ່ໄດ້ ຊື່ວ່າ ອະວີຈິຊະລາ. ມີໜ້າທີ່ (ຣະສະ) ນຳເຂົ້າໄປສູ່ຄວາມຕາຍ.

๖๔๔. ตํ ปตฺวาติ ตํ อตฺตโน เอว ขยวยสงฺขาตํ สภาวํ ปตฺวา รูปํ ขียติ เวติ ภิชฺชติ. โปเถตฺวา ปาติตสฺส ทุพฺพลตา ปราธีนตา สยนปรายณตา จ โหติ, ตถา ชราภิภูตสฺสาติ โปถกสทิสี ชรา.

໖໔໔. ຄຳວ່າ Taṃ patvāti (ເມື່ອເຖິງສະພາວະນັ້ນ) ຄື ເມື່ອເຖິງສະພາວະນັ້ນອັນໄດ້ແກ່ຄວາມສິ້ນໄປແລະຄວາມເສື່ອມໄປຂອງຕົນເອງແລ້ວ ຮູບຍ່ອມສິ້ນໄປ ເສື່ອມໄປ ແລະແຕກທຳລາຍໄປ. ຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ມີກຳລັງ ຄວາມເປັນຜູ້ຕ້ອງເພິ່ງຜື່ອື່ນ ແລະຄວາມເປັນຜູ້ມີບ່ອນນອນເປັນທີ່ໄປໃນເບື້ອງໜ້າ ຍ່ອມມີແກ່ຜູ້ທີ່ຖືກທຸບຕີໃຫ້ລົ້ມລົງສັນໃດ, ຄວາມເປັນໄປແກ່ຜູ້ທີ່ຖືກຊະລາຄອບງຳກໍສັນນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຊະລາຈຶ່ງປຽບເໝືອນຜູ້ທຸບຕີ.

๖๔๕. กตฺตพฺพโตติ กตฺตพฺพสภาวโต. วิสาณาทีนํ ตรจฺฉเขฬเตมิตานํ ปาสาณานํ วิย ถทฺธภาวาภาวโต อหิวิจฺฉิกานํ วิย [Pg.154] สวิสตฺตาภาวโต จ สุขุมตา วุตฺตา. โอชาลกฺขโณติ เอตฺถ องฺคมงฺคานุสาริโน รสสฺส สาโร อุปตฺถมฺภพลกาโร ภูตนิสฺสิโต เอโก วิเสโส โอชาติ.

໖໔໕. ຄຳວ່າ Kattabbatoti ຄື ໂດຍສະພາວະທີ່ຄວນເຮັດ. ທີ່ກ່າວເຖິງຄວາມອ່ອນໂຍນ (ສຸຂຸມະ) ກໍເພາະບໍ່ມີຄວາມແຂງກະດ້າງ ປຽບເໝືອນເຂົາສັດເປັນຕົ້ນທີ່ຖືກເຮັດໃຫ້ປຽກດ້ວຍນ້ຳລາຍຂອງໝີ ແລະປຽບເໝືອນກ້ອນຫີນ, ແລະເພາະບໍ່ມີຜິດ ປຽບເໝືອນງູແລະແມງງອດທັງຫຼາຍ. ໃນຄຳວ່າ Ojālakkhaṇoti ນີ້, ໂອຊາ ຄື ຮູບພິເສດຢ່າງໜຶ່ງ ທີ່ອາໄສມະຫາພູດ ເປັນຕົວຄ້ຳຊູແລະໃຫ້ກຳລັງ ເປັນສ່ວນສຳຄັນແຫ່ງລົດ (ໂພຊະນາຫານ) ທີ່ແຜ່ຊ່ານໄປຕາມອະໄວຍະວະນ້ອຍໃຫຍ່.

อุปาทาภาชนียกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การພັນລະນາອຸປາດາພາຊະນີຍະກະຖາ ຈົບແລ້ວ.

โนอุปาทาภาชนียกถาวณฺณนา

ການພັນລະນາໂນອຸປາດາພາຊະນີຍະກະຖາ

๖๔๖. น อุปาทิยเตวาติ น นิสฺสยติ เอว, กินฺตุ นิสฺสยติ จ นิสฺสียติ จาติ อตฺโถ.

໖໔໖. ຄຳວ່າ Na upādiyatevāti ຄື ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ອາໄສເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ໂດຍເນື້ອຄວາມແລ້ວ ຄື ຍ່ອມອາໄສດ້ວຍ ແລະຍ່ອມຖືກອາໄສດ້ວຍ.

๖๔๗. ปุริมา ปนาติ ปญฺจวิธสงฺคเห ปถวีธาตุอาโปธาตุเตโชธาตุวาโยธาตูนํ ปุริมุทฺเทสวเสน วุตฺตํ. โผฏฺฐพฺพายตนนิทฺเทเส วา วุตฺตานํ ปถวีธาตุอาทีนํ ปุริมา อุทฺเทเส วุตฺตา อาโปธาตูติ อธิปฺปาโย, วุตฺตสฺส วา โผฏฺฐพฺพายตนสฺส อตีตตาย ปจฺฉิมตา, อนาคตตาย จ อาโปธาตุยา ปุริมตา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. อายูติ ชีวิตินฺทฺริยํ. กมฺมชเตชํ อุสฺมา. ยํ กิญฺจิ ธาตุํ…เป… เอกปฺปหาเรน นุปฺปชฺชตีติ เอกสฺมึ ขเณ อเนกาสุ ปถวีสุ อาปาถคตาสุ ตาสุ ตาสุ สห นุปฺปชฺชติ, ตถา เตชวายูสุ จาติ อตฺโถ. อเนเกสุ อารมฺมเณสุ สนฺนิปติเตสุ อาภุชิตวเสน อารมฺมณปสาทาธิมตฺตตาวเสน จ ปฐมํ กตฺถจิ อุปฺปตฺติ ทสฺสิตา, อญฺญตฺถ จ ปน อุปฺปตฺติ อตฺถิ เอว. สายํ อารมฺมณโต อารมฺมณนฺตรสงฺกนฺติ เยน อุปาเยน โหติ, ตสฺส วิชานนตฺถํ ปุจฺฉติ ‘‘กถํ ปน จิตฺตสฺส อารมฺมณโต สงฺกนฺติ โหตี’’ติ.

໖໔໗. ຄຳວ່າ Purimā panāti (ແຕ່ທາດເບື້ອງຕົ້ນທັງຫຼາຍ) ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນປັນຈະວິທະສັງຄະຫະ ກໍໂດຍການສະແດງໄວ້ໃນເບື້ອງຕົ້ນແຫ່ງປະຖະວີທາດ, ອາໂປທາດ, ເຕໂຊທາດ ແລະວາໂຍທາດ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ມີອະທິບາຍວ່າ ໃນບັນດາປະຖະວີທາດເປັນຕົ້ນທີ່ກ່າວໄວ້ໃນໂຜດຖັບພາຍະຕະນະນິເທດ, ອາໂປທາດທີ່ກ່າວໄວ້ໃນອຸດເທດກ່ອນນັ້ນ ຊື່ວ່າ ເປັນທາດເບື້ອງຕົ້ນ. ຫຼືພຶງຊາບວ່າ ທີ່ກ່າວເຖິງຄວາມເປັນເບື້ອງຫຼັງແຫ່ງໂຜດຖັບພາຍະຕະນະທີ່ກ່າວແລ້ວ ເພາະຄວາມເປັນອະດີດ, ແລະຄວາມເປັນເບື້ອງຕົ້ນແຫ່ງອາໂປທາດ ເພາະຄວາມເປັນອະນາຄົດ. ຄຳວ່າ Āyūti ຄື ຊີວິດິນຊີ. ເຕໂຊທາດທີ່ເກີດຈາກກຳ ຊື່ວ່າ ອຸດສະມາ (ຄວາມອົບອຸ່ນ). ຄຳວ່າ Yaṃ kiñci dhātuṃ…pe… ekappahārena nuppajjatīti (ທາດໃດໜຶ່ງ... ຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນພ້ອມກັນໂດຍຄັ້ງດຽວ) ໂດຍເນື້ອຄວາມຄື ໃນຂະນະດຽວກັນ ເມື່ອປະຖະວີທາດທັງຫຼາຍຫຼາຍຢ່າງປາກົດຂຶ້ນ, ກາຍວິນຍານຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນພ້ອມກັນໃນປະຖະວີທາດເຫຼົ່ານັ້ນໆ, ໃນເຕໂຊທາດແລະວາໂຍທາດກໍເປັນເຊັ່ນນັ້ນ. ເມື່ອອາລົມທັງຫຼາຍຫຼາຍຢ່າງມາປະຊຸມກັນ, ການເກີດຂຶ້ນໃນອາລົມບາງຢ່າງກ່ອນ ຍ່ອມສະແດງໃຫ້ເຫັນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການມົນສິການ (ອາພຸຊິຕະ) ແລະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຍິ່ງແຫ່ງອາລົມແລະຄວາມຜ່ອງໃສແຫ່ງປະສາດ, ແຕ່ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ການເກີດຂຶ້ນໃນອາລົມອື່ນກໍມີຢູ່ແທ້. ການເຄື່ອນຍ້າຍຈາກອາລົມນັ້ນໄປສູ່ອາລົມອື່ນ ຍ່ອມມີດ້ວຍວິທີໃດ, ເພື່ອຈະໃຫ້ຮູ້ວິທີນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຊົງຖາມວ່າ “kathaṃ pana cittassa ārammaṇato saṅkanti hotī”ti (ກໍການເຄື່ອນຍ້າຍແຫ່ງຈິດຈາກອາລົມຍ່ອມມີຢ່າງໃດ).

๖๕๑. อยปิณฺฑิอาทีสุ ปถวีธาตุ ตาทิสาย อาโปธาตุยา อนาพทฺธา สนฺตี วิสเรยฺย, ตสฺมา ‘‘ตานิ อาโปธาตุ อาพนฺธิตฺวา พทฺธานิ กโรตี’’ติ วุตฺตํ. ยถา หิ ยุตฺตปฺปมาณํ อุทกํ ปํสุจุณฺณานิ อาพนฺธิตฺวา มตฺติกาปิณฺฑํ กตฺวา ฐเปติ, เอวํ อโยปิณฺฑิอาทีสุปิ ตทนุรูปปจฺจเยหิ ตตฺเถว อุปฺปนฺนา อาโปธาตุ ตถา อาพนฺธิตฺวา ฐเปตีติ ทฏฺฐพฺพา.

໖໕໑. ໃນກ້ອນເຫຼັກເປັນຕົ້ນ ປະຖະວີທາດຫາກບໍ່ຖືກອາໂປທາດທີ່ມີສະພາບເຊັ່ນນັ້ນຜູກມັດໄວ້ ກໍຈັກກະຈັດກະຈາຍໄປ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພະສັງຄີຕິກາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “tāni āpodhātu ābandhitvā baddhāni karotī” (ອາໂປທາດຍ່ອມຜູກມັດທາດເຫຼົ່ານັ້ນໃຫ້ຕິດກັນໄວ້). ຈິງຢູ່, ປຽບເໝືອນນ້ຳທີ່ມີປະລິມານພໍດີ ຍ່ອມຜູກມັດຝຸ່ນລະອອງໃຫ້ເປັນກ້ອນດິນໜຽວຕັ້ງຢູ່ໄດ້ສັນໃດ, ພຶງຊາບວ່າ ໃນກ້ອນເຫຼັກເປັນຕົ້ນກໍສັນນັ້ນ ອາໂປທາດທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນກ້ອນເຫຼັກນັ້ນເອງ ດ້ວຍປັດໄຈອັນສົມຄວນແກ່ການນັ້ນ ຍ່ອມຜູກມັດໃຫ້ຕັ້ງຢູ່ໄດ້ຢ່າງນັ້ນ.

อผุสิตฺวา ปติฏฺฐา โหตีติ อาโปธาตุยา อโผฏฺฐพฺพภาวโต วุตฺตํ, ตถา ‘‘อผุสิตฺวาว อาพนฺธตี’’ติ. น หิ ยถา โผฏฺฐพฺพธาตูนํ โผฏฺฐพฺพภาเวน [Pg.155] อญฺญมญฺญนิสฺสยตา, เอวํ โผฏฺฐพฺพาโผฏฺฐพฺพธาตูนํ โหตีติ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. อวินิพฺโภควุตฺตีสุ หิ ภูเตสุ อญฺญมญฺญนิสฺสยตา อญฺญมญฺญปจฺจยภูเตสุ น สกฺกา นิวาเรตุํ, นาปิ สหชาเตสุ อวินิพฺโภคตาย เอกีภูเตสุ ผุสนาผุสนานิ วิจาเรตุํ ยุตฺตานีติ. น อุณฺหา หุตฺวา ฌายตีติ เตโชสภาวตํเยว ปฏิกฺขิปติ, น สีตตฺตํ อนุชานาติ, เตโชสภาวปฏิกฺเขเปเนว จ สีตตฺตญฺจ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ. เตโช เอว หิ สีตํ หิมปาตสมยาทีสุ สีตสฺส ปริปาจกตาทสฺสนโต, สีตุณฺหานญฺจ อญฺญมญฺญปฏิปกฺขภาวโต อุณฺเหน สห น สีตํ ภูตนฺตรํ ปวตฺตตีติ ยุชฺชติ. อุณฺหกลาเป ปน สีตสฺส อปฺปวตฺติ สีตกลาเป จ อุณฺหสฺส ทฺวินฺนํ อญฺญมญฺญปฏิปกฺขตฺตา เตโชวิเสสภาเว ยุชฺชตีติ. ภาวญฺญถตฺตนฺติ ขรานํ คุฬาทีนํ ทวตา มุทุตา รสาทีนญฺจ ทวานํ ขรตา ปจฺจยวิเสเสหิ โอมตฺตาธิมตฺตปถวีธาตุอาทิกานํ อุปฺปตฺติ. ลกฺขณญฺญถตฺตํ กกฺขฬาทิลกฺขณวิชหนํ, ตํ เอเตสํ น โหติ, โอมตฺตาธิมตฺตตาสงฺขาตํ ภาวญฺญถตฺตํเยว โหตีติ อตฺโถ.

ຄຳວ່າ Aphusitvā patiṭṭhā hotīti (ຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ໂດຍບໍ່ຖືກຕ້ອງກັນ) ທີ່ກ່າວໄວ້ກໍເພາະອາໂປທາດບໍ່ແມ່ນໂຜດຖັບພະ, ແລະທີ່ກ່າວວ່າ “aphusitvāva ābandhatī” (ຍ່ອມຜູກມັດໂດຍບໍ່ຖືກຕ້ອງກັນເລີຍ) ກໍສັນນັ້ນ. ພຶງຊາບອະທິບາຍວ່າ ຄວາມອາໄສກັນແລະກັນແຫ່ງທາດທັງຫຼາຍທີ່ເປັນໂຜດຖັບພະ ໂດຍຄວາມເປັນໂຜດຖັບພະມີຢູ່ສັນໃດ, ຄວາມອາໄສກັນແລະກັນແຫ່ງທາດທີ່ເປັນໂຜດຖັບພະແລະບໍ່ເປັນໂຜດຖັບພະ ຫາເປັນເຊັ່ນນັ້ນບໍ່. ຈິງຢູ່, ໃນມະຫາພູດທັງຫຼາຍທີ່ເປັນອະວິນິບໂພຄະ ເຊິ່ງເປັນປັດໄຈແກ່ກັນແລະກັນ, ໃຜໆ ກໍບໍ່ອາດຫ້າມຄວາມອາໄສກັນແລະກັນໄດ້, ທັງບໍ່ສົມຄວນທີ່ຈະໄປພິຈາລະນາຄວາມຖືກຕ້ອງແລະບໍ່ຖືກຕ້ອງໃນຮູບທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ ເຊິ່ງເປັນອັນດຽວກັນເພາະຄວາມເປັນອະວິນິບໂພຄະ. ຄຳວ່າ Na uṇhā hutvā jhāyatīti (ບໍ່ແມ່ນຮ້ອນແລ້ວເຜົາໄໝ້) ຍ່ອມປະຕิເສດສະພາວະແຫ່ງເຕໂຊທາດນັ້ນເອງ, ບໍ່ແມ່ນຊົງອະນຸຍາດຄວາມເຢັນ, ແລະດ້ວຍການປະຕິເສດສະພາວະແຫ່ງເຕໂຊທາດນັ້ນເອງ ຄວາມເຢັນກໍເປັນອັນຖືກປະຕິເສດໄປນຳ. ເພາະວ່າ ເຕໂຊທາດນັ້ນເອງຄືຄວາມເຢັນ ເພາະເຫັນຄວາມທີ່ຄວາມເຢັນຍ່ອມເຮັດໃຫ້ແກ່ຮອບໄດ້ໃນກາລະມີຫິມະຕົກເປັນຕົ້ນ, ແລະເພາະຄວາມເຢັນແລະຄວາມຮ້ອນເປັນປະຕິປັກແກ່ກັນແລະກັນ, ຄວາມເຢັນເຊິ່ງເປັນມະຫາພູດອີກຢ່າງໜຶ່ງຈຶ່ງບໍ່ອາດເປັນໄປຮ່ວມກັບຄວາມຮ້ອນໄດ້ ດັ່ງນີ້ຈຶ່ງສົມຄວນ. ແຕ່ຄວາມບໍ່ເປັນໄປແຫ່ງຄວາມເຢັນໃນຮູບກະລາບທີ່ມີຄວາມຮ້ອນຍິ່ງ ແລະຄວາມບໍ່ເປັນໄປແຫ່ງຄວາມຮ້ອນໃນຮູບກະລາບທີ່ມີຄວາມເຢັນຍິ່ງ ຍ່ອມສົມຄວນໃນຄວາມເປັນເຕໂຊທາດພິເສດ ເພາະທັງສອງຢ່າງເປັນປະຕິປັກແກ່ກັນແລະກັນ. ຄຳວ່າ Bhāvaññathattanti (ຄວາມເປັນໄປໂດຍປະການອື່ນແຫ່ງສະພາວະ) ຄື ຄວາມເປັນຂອງແຫຼວແລະຄວາມອ່ອນແຫ່ງນ້ຳຕານຂ້ຽວເປັນຕົ້ນທີ່ເຄີຍແຂງ, ແລະຄວາມແຂງແຫ່ງຂອງແຫຼວມີນ້ຳອ້ອຍເປັນຕົ້ນ, ເຊິ່ງເກີດຂຶ້ນແກ່ປະຖະວີທາດເປັນຕົ້ນທີ່ມີປະລິມານນ້ອຍຫຼືຍິ່ງ ດ້ວຍປັດໄຈພິເສດທັງຫຼາຍ. ສ່ວນຄວາມເປັນໄປໂດຍປະການອື່ນແຫ່ງລັກສະນະ ຄື ການລະຖິ້ມລັກສະນະມີຄວາມແຂງເປັນຕົ້ນ, ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ທາດເຫຼົ່ານີ້, ແຕ່ຍ່ອມມີພຽງຄວາມເປັນໄປໂດຍປະການອື່ນແຫ່ງສະພາວະອັນໄດ້ແກ່ຄວາມເປັນຂອງນ້ອຍແລະຂອງຍິ່ງເທົ່ານັ້ນ ດັ່ງນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ.

๖๕๒. อนุปาทินฺนาทีนํเยวาติ เอกนฺตอนุปาทินฺนเอกนฺตนจิตฺตสมุฏฺฐานาทีนํ นิทฺเทเสสุ คหเณสุ คหิตาติ อตฺโถ. ยํ วา ปนญฺญมฺปีติ ปน วจเนน ปุริมานมฺปิ นกมฺมสฺสกตตฺตาภาวาทิกํ ทีเปติ. ตา หิ อนุปาทินฺนาทินกมฺมสฺสกตตฺตาทิวจนานํ สมานตฺถตฺตา เอเกน อวตฺตพฺพตฺเต อิตเรนปิ อวตฺตพฺพา สิยุํ, วตฺตพฺพตฺเต วา วตฺตพฺพา. ตสฺมา เอกนฺตากมฺมชาทีสฺเวว คเหตพฺพตฺตา ตา อเนกนฺเตสุ น คหิตาติ ทฏฺฐพฺพา.

໖໕໒. ຄຳວ່າ Anupādinnādīnaṃyevāti (ແຫ່ງຮູບທີ່ກຳມະບໍ່ຍຶດຖືເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ) ໂດຍເນື້ອຄວາມຄື ຖືກຖືເອົາແລ້ວໃນການຖືເອົາອັນເປັນນິເທດແຫ່ງຮູບທີ່ກຳມະບໍ່ຍຶດຖືໂດຍສ່ວນດຽວ ແລະຮູບທີ່ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານໂດຍສ່ວນດຽວເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ດ້ວຍຄຳວ່າ Yaṃ vā panaññampīti (ຫຼືວ່າຮູບອື່ນໃດມີຢູ່) ຍ່ອມສະແດງຄວາມບໍ່ເປັນຂອງມີກຳມະເປັນເຈົ້າຂອງເປັນຕົ້ນ ແມ່ນແຕ່ແຫ່ງຮູບກ່ອນໆ. ເພາະວ່າ ຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄື ອະນຸປາດິນນະ ເປັນຕົ້ນ ແລະນະກຳມັດສະກະຕັດຕາ ເປັນຕົ້ນ ເມື່ອມີອັດຖະສະເໝີກັນ, ເມື່ອຄຳໜຶ່ງບໍ່ຄວນກ່າວ ຄຳອື່ນກໍບໍ່ຄວນກ່າວຄືກັນ, ຫຼືເມື່ອຄວນກ່າວ ກໍຄວນກ່າວຄືກັນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ເພາະຮູບເຫຼົ່ານັ້ນ (ຊະລາແລະອະນິດຈະຕາ) ພຶງຖືເອົາໃນຮູບທີ່ບໍ່ໄດ້ເກີດຈາກກຳໂດຍສ່ວນດຽວເທົ່ານັ້ນ, ພະອົງຈຶ່ງບໍ່ຊົງຖືເອົາໃນຮູບທີ່ບໍ່ແນ່ນອນ (ອະເນກັນຕະ).

๖๖๖. เอกนฺต …เป… ปญฺญายติ เตสํ วิการตฺตา, อนิปฺผนฺนตฺตา ปน ตสฺส อุปฺปาโท น เกนจิ สกฺกา วตฺตุนฺติ อธิปฺปาโย.

໖໖໖. ຄຳວ່າ Ekanta …pe… paññāyati (ຍ່ອມປາກົດ... ໂດຍສ່ວນດຽວ) ຄື ຍ່ອມປາກົດເພາະຄວາມເປັນວິກາຣະແຫ່ງມະຫາພູດທັງຫຼາຍທີ່ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານໂດຍສ່ວນດຽວເຫຼົ່ານັ້ນ, ແຕ່ເພາະຄວາມເປັນອະນິບຜັນນະຮູບ ໃຜໆ ກໍບໍ່ອາດກ່າວເຖິງການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງວິນຍັດທັງສອງນັ້ນໄດ້ໂດຍປະການໃດໆ ດັ່ງນີ້ຄືອະທິບາຍ.

ทุกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາທຸກະນิເທດ ຈົບແລ້ວ.

จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

ການພັນລະນາຈະຕຸກກະນິເທດ

๙๖๖. ปจฺฉิมปทสฺสาติ วิญฺญาตปทสฺส. สพฺพเมว หิ รูปํ วิญฺญาตนฺติ ตสฺส อภินฺทิตพฺพตฺตา วิญฺญาตโต อญฺญํ ทิฏฺฐํ สุตํ มุตญฺจ น โหตีติ ปุจฺฉํ อกตฺวาว วิสฺสชฺชิตํ. น หิ สกฺกา วิญฺญาตโต อญฺญํ ‘‘กตมํ รูปํ ทิฏฺฐ’’นฺติ [Pg.156] ปุจฺฉิตุนฺติ อธิปฺปาโย. ยถา หิ ทฺวีสุ อุทฺทิฏฺเฐสุ โนปาทโต อญฺญตฺตํ สนฺธาย ‘‘กตมํ ตํ รูปํ อุปาทา’’ติ ปุจฺฉิตํ, เอวํ ทิฏฺฐาทีสุ จตูสุ อุทฺทิฏฺเฐสุ สุตาทีหิ ตีหิปิ อญฺญตฺตํ สนฺธาย ‘‘กตมํ ตํ รูปํ ทิฏฺฐ’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺพํ สิยา, ตทภาโว น ปุจฺฉิตํ, เอวํ สุตาทีสุปีติ. ทสฺสนาทิคฺคหณวิเสสโต ปน ทิฏฺฐาทีหิ อญฺญสฺส วิญฺญาตสฺส สพฺภาวโต จ จตุกฺโก วุตฺโต.

໙໖໖. ຄຳວ່າ Pacchimapadassāti (ແຫ່ງບົດເບື້ອງຫຼັງ) ຄື ແຫ່ງວິນຍາຕະບົດ. ເພາະວ່າ ຮູບທັງປວງຍ່ອມຊື່ວ່າ ວິນຍາຕະ (ອັນຮູ້ແຈ້ງແລ້ວ), ເພາະຄວາມທີ່ວິນຍາຕະຮູບນັ້ນບໍ່ພຶງຈຳແນກອອກໄປ ຮູບອື່ນທີ່ເປັນທິດຖະ, ສຸຕະ ແລະມຸຕະ ຈາກວິນຍາຕະຮູບຈຶ່ງບໍ່ມີ, ພະອົງຈຶ່ງຊົງວິສັດຊະນາໂດຍບໍ່ຊົງຕັ້ງຄຳຖາມເລີຍ. ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະບໍ່ອາດຖາມເຖິງຮູບອື່ນຈາກວິນຍາຕະຮູບວ່າ “ຮູບທີ່ເຫັນແລ້ວ (ທິດຖະ) ເປັນໄກ?” ດັ່ງນີ້ໄດ້. ຈິງຢູ່, ປຽບເໝືອນເມື່ອບົດທັງສອງຖືກສະແດງໄວ້ແລ້ວ ພະອົງຊົງໝາຍເຖິງຄວາມຕ່າງຈາກໂນປາດາຮູບ ແລ້ວຊົງຖາມວ່າ “ຮູບທີ່ຍຶດຖື (ອຸປາດາ) ນັ້ນ ເປັນໄກ?” ສັນໃດ, ເມື່ອບົດທັງສີ່ມີທິດຖະເປັນຕົ້ນຖືກສະແດງໄວ້ແລ້ວ ກໍພຶງຖາມໂດຍໝາຍເຖິງຄວາມຕ່າງຈາກບົດທັງສາມມີສຸຕະເປັນຕົ້ນວ່າ “ຮູບທີ່ເຫັນແລ້ວ (ທິດຖະ) ນັ້ນ ເປັນໄກ?” ສັນນັ້ນ, ແຕ່ເພາະບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງບໍ່ຊົງຖາມ, ໃນສຸຕະເປັນຕົ້ນກໍເປັນເຊັ່ນນັ້ນ. ແຕ່ເພາະຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງການຖືເອົາມີການເຫັນເປັນຕົ້ນ ແລະເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງວິນຍາຕະຮູບອື່ນຈາກທິດຖະເປັນຕົ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຊົງສະແດງຈະຕຸກກະໄວ້.

ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา

ການພັນລະນາປັນຈະກະນິເທດ

๙๖๙. เตโชภาวํ คตนฺติ สภาเวเนว เตโชภาวํ ปตฺตนฺติ อตฺโถ. วุตฺตสฺสปิ อญฺเญน ปกาเรน สงฺคหารหสฺส สงฺคณฺหนํ นยกรณํ อิธ ทฏฺฐพฺพํ, ตยิทํ ‘‘วิญฺญาต’’นฺติ จตุกฺกปเทปิ โยเชตพฺพํ. โผฏฺฐพฺพสฺส เภทสพฺภาโว อฏฺฐเก นโย.

໙໖໙. ຄຳວ່າ Tejobhāvaṃ gataṃ (ເຖິງຄວາມເປັນເຕໂຊ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຮູບທີ່ເຖິງຄວາມເປັນເຕໂຊໂດຍສະພາວະນັ້ນເອງ. ການສົງເຄາະເອົາຮູບທີ່ຄວນສົງເຄາະໂດຍປະການອື່ນ ແມ້ທີ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວ ໃນທີ່ນີ້ (ໃນຮູປະກັນດະນີ້) ພຶງຊາບວ່າເປັນການສະແດງນັຍ, ແລະ ວິທີການນັ້ນ ພຶງປະກອບເຂົ້າແມ້ໃນບົດໝວດສີ່ (ຈະຕຸກກະບົດ) ວ່າ “viññātaṃ” (ອັນວິນຍານຮູ້ແລ້ວ) ນັ້ນດ້ວຍ. ຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງປະເພດຕ່າງໆ ຂອງໂຜດຖັບພະ ເປັນນັຍໃນໝວດແປດ (ອັດຖະກະ).

ปกิณฺณกกถาวณฺณนา

ການພັນລະນາປົກິັນນະກະກະຖາ

๙๗๕. นตฺถิ นีวรณาติ วจเนน มิทฺธสฺสปิ นีวรณสฺส ปหานํ วุตฺตํ, น จ รูปํ ปหาตพฺพํ, น จ รูปกายเคลญฺญํ มุนิโน นตฺถีติ สกฺกา วตฺตุํ ‘‘ปิฏฺฐิ เม อาคิลายติ, ตมหํ อายมิสฺสามี’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๒) วจนโต. สวิญฺญาณกสทฺโทติ วิญฺญาเณน ปวตฺติโต วจีโฆสาทิสทฺโท. น หิ เอตานิ ชายนฺตีติ ปริปจฺจมานสฺส รูปสฺส ปริปจฺจนํ ชรา, ขียมานสฺส ขโย อนิจฺจตาติ รูปภาวมตฺตานิ เอตานิ, น สยํ สภาววนฺตานีติ สนฺธาย วุตฺตํ. ตถา ชายมานสฺส ชนนํ ชาติ, สา จ รูปภาโวว, น สยํ สภาววตีติ ‘‘น ปน ปรมตฺถโต ชาติ ชายตี’’ติ วุตฺตํ.

໙໗໕. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'Natthi nīvaraṇā' (ບໍ່ມີນີວອນ) ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດເຖິງການລະນີວອນ ແມ້ຄືມິດທະ (ຄວາມງ້ວງຊຶມ), ແຕ່ບໍ່ແມ່ນວ່າຮູບເປັນສິ່ງທີ່ຄວນລະ, ແລະ ບໍ່ອາດກ່າວໄດ້ວ່າ ຄວາມເຈັບໄຂ້ທາງຮູບກາຍຂອງພຣະມຸນີບໍ່ມີ ເພາະມີພຣະດຳລັດວ່າ 'piṭṭhi me āgilāyati, tamahaṃ āyamissāmi' (ຫຼັງຂອງເຮົາເຈັບປວດ, ເຮົາຈັກຢຽດຫຼັງນັ້ນ). ຄຳວ່າ 'Saviññāṇakasadda' (ສຽງທີ່ມີວິນຍານ) ຄື ສຽງເວົ້າເປັນຕົ້ນ ທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍວິນຍານ. ຄຳວ່າ 'Na hi etāni jāyanti' (ເພາະວ່າສະພາວະເຫຼົ່ານີ້ຍ່ອມບໍ່ເກີດ) ຕັດໝາຍເຖິງວ່າ ຄວາມແກ່ຕົວຂອງຮູບທີ່ກຳລັງແກ່ຕົວ ຄື ຊະລາ, ຄວາມສິ້ນໄປຂອງຮູບທີ່ກຳລັງສິ້ນໄປ ຄື ອະນິດຈະຕາ, ສະພາວະເຫຼົ່ານີ້ເປັນພຽງແຕ່ຄວາມເປັນໄປຂອງຮູບເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນຕົວສະພາວະທຳທີ່ມີຢູ່ໂດຍຕົນເອງ. ໃນທຳນອງດຽວກັນ, ຄວາມເກີດຂຶ້ນຂອງຮູບທີ່ກຳລັງເກີດ ຄື ຊາດิ, ແລະ ຊາດິນັ້ນກໍເປັນພຽງຄວາມເປັນໄປຂອງຮູບເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນຕົວສະພາວະທຳທີ່ມີຢູ່ໂດຍຕົນເອງ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ແຕ່ໂດຍປໍຣະມັດແລ້ວ ຊາດິຍ່ອມບໍ່ເກີດ'.

เตสํ ปจฺจโย เอติสฺสาติ ตปฺปจฺจยา, ตปฺปจฺจยาย ภาโว ตปฺปจฺจยภาโว, ตปฺปจฺจยภาเวน ปวตฺโต โวหาโร ตปฺปจฺจยภาวโวหาโร, ตํ ลภติ. อภินิพฺพตฺติตธมฺมกฺขณสฺมินฺติ อภินิพฺพตฺติยมานธมฺมกฺขณสฺมินฺติ อธิปฺปาโย. น หิ ตทา เต ธมฺมา น ชายนฺตีติ ชายมานภาโวว ชาตีติ ยุตฺตา ตสฺสา กมฺมาทิสมุฏฺฐานตา ตํนิพฺพตฺตตา จ, น ปน ตทา เต ธมฺมา ชียนฺติ ขียนฺติ จ, ตสฺมา น เตสํ เต ชีรณภิชฺชนภาวา จิตฺตาทิสมุฏฺฐานา ตํนิพฺพตฺตา จาติ วจนํ อรหนฺติ. เอวมปิ อุปาทินฺน-สทฺโท อุเปเตน กมฺมุนา อาทินฺนตํ วทติ, น นิพฺพตฺตินฺติ อุปาทินฺนปากเภทานํ อุปาทินฺนตา เตสํ วตฺตพฺพาติ เจ? น, อาทินฺน-สทฺทสฺส นิพฺพตฺติวาจกตฺตา. อุเปเตน [Pg.157] นิพฺพตฺตญฺหิ อุปาทินฺนนฺติ ปจฺจยานุภาวกฺขณญฺจ นิพฺพตฺติญฺจ คเหตฺวาว ปวตฺโต อยํ โวหาโร ตทา อภาวา ชรามรเณ น ปวตฺตตีติ. ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนานํ ธมฺมานํ ชรามรณตฺตา เตสํ อุปฺปาเท สติ ชรามรณํ โหติ, อสติ น โหติ. น หิ อชาตํ ปริปจฺจติ ภิชฺชติ วา, ตสฺมา ชาติปจฺจยตํ สนฺธาย ‘‘ชรามรณํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺน’’นฺติ วุตฺตํ.

ປັດໄຈຂອງຮູບເຫຼົ່ານັ້ນ ມີຢູ່ໃນຊາດິນີ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ Tappaccayā (ມີປັດໄຈຂອງຮູບນັ້ນ), ຄວາມເປັນແຫ່ງຊາດິທີ່ມີປັດໄຈຂອງຮູບນັ້ນ ຊື່ວ່າ Tappaccayabhāvo, ໂວຫານທີ່ເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນແຫ່ງຊາດິທີ່ມີປັດໄຈຂອງຮູບນັ້ນ ຊື່ວ່າ Tappaccayabhāvavohāro, ຊາດິນັ້ນຍ່ອມໄດ້ຮັບໂວຫານນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'Abhinibbattitadhammakkhaṇasmiṃ' ມີອະທິບາຍວ່າ 'ໃນຂະນະແຫ່ງທຳທີ່ກຳລັງເກີດຂຶ້ນ'. ເພາະວ່າ ໃນຂະນະນັ້ນ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນບໍ່ແມ່ນວ່າຈະບໍ່ເກີດ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນໄປໃນຂະນະກຳລັງເກີດນັ້ນເອງ ຄື ຊາດິ, ຄວາມທີ່ຊາດິນັ້ນມີກຳເປັນຕົ້ນເປັນສະມຸດຖານ ແລະ ຄວາມທີ່ຊາດິນັ້ນເກີດຂຶ້ນຈາກກຳເປັນຕົ້ນນັ້ນ ຈຶ່ງສົມຄວນ, ແຕ່ໃນຂະນະນັ້ນ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຍັງບໍ່ແກ່ແລະຍັງບໍ່ສິ້ນໄປ, ເພາະສະນັ້ນ ຄວາມແກ່ແລະຄວາມແຕກທຳລາຍຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນກ່າວວ່າ ມີຈິດເປັນຕົ້ນເປັນສະມຸດຖານ ແລະ ເກີດຂຶ້ນຈາກຈິດເປັນຕົ້ນນັ້ນ. ແມ້ເປັນຢ່າງນັ້ນ, ຫາກມີຄຳຖາມວ່າ: ຄຳວ່າ 'Upādinna' ຍ່ອມກ່າວເຖິງความທີ່ກຳອັນຕັນຫາແລະທິດຖິເຂົ້າໄປຢຶດຖືເອົາແລ້ວ, ບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງຄວາມເກີດຂຶ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນອຸປາດິນນະຂອງຊະລາແລະມໍຣະນະເຫຼົ່ານັ້ນ ຂອງຮູບທີ່ເປັນອຸປາດິນນະແລະວິບາກ ຄວນຈະຕ້ອງກ່າວເຖິງບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຕອບວ່າ: ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ, ເພາະຄຳວ່າ 'Ādinna' ສາມາດກ່າວເຖິງຄວາມເກີດຂຶ້ນໄດ້. ເພາະວ່າ ຮູບທີ່ເກີດຂຶ້ນຈາກກຳອັນຕັນຫາແລະທິດຖິເຂົ້າໄປຢຶດຖືແລ້ວ ຊື່ວ່າ 'Upādinna', ໂວຫານວ່າ 'Upādinna' ນີ້ ເປັນໄປໂດຍຖືເອົາທັງຂະນະທີ່ປັດໄຈມີອານຸພາບ ແລະ ທັງຄວາມເກີດຂຶ້ນ, ເພາະໃນຂະນະນັ້ນ (ຄືຂະນະຖິຕິແລະພັງຄະ) ບໍ່ມີສະພາວະນັ້ນ, ໂວຫານນີ້ຈຶ່ງບໍ່ເປັນໄປໃນຊະລາແລະມໍຣະນະ. ເພາະຄວາມແກ່ແລະຄວາມຕາຍ ເປັນສະພາວະຂອງທຳທັງຫຼາຍທີ່ອາໄສກັນເກີດຂຶ້ນ (ປະຕິດຈະສະມຸບປັນນະທຳ), ເມື່ອຄວາມເກີດຂຶ້ນຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນມີຢູ່ ຊະລາແລະມໍຣະນະຈຶ່ງມີ, ເມື່ອບໍ່ມີ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ເພາະວ່າ ຮູບທີ່ຍັງບໍ່ເກີດ ຍ່ອມບໍ່ແກ່ແລະບໍ່ແຕກທຳລາຍ, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດໝາຍເຖິງຄວາມມີຊາດິເປັນປັດໄຈວ່າ 'jarāmaraṇaṃ paṭiccasamuppannaṃ' (ຊະລາແລະມໍຣະນະ ເປັນປະຕິດຈະສະມຸບປັນນະທຳ).

นิสฺสยปฏิพทฺธวุตฺติโตติ ชายมานปริปจฺจมานภิชฺชมานานํ ชายมานาทิภาวมตฺตตฺตา ชายมานาทินิสฺสยปฏิพทฺธวุตฺติกา ชาติอาทโยติ วุตฺตํ โหติ. ยทิ เอวํ อุปาทายรูปานญฺจ จกฺขายตนาทีนํ อุปฺปาทาทิสภาวภูตา ชาติอาทโย ตํนิสฺสิตา โหนฺตีติ ภูตนิสฺสิตานํ เตสํ ลกฺขณานํ อุปาทายภาโว วิย อุปาทายรูปนิสฺสิตานํ อุปาทายุปาทายภาโว อาปชฺชตีติ เจ? น, ภูตปฏิพทฺธอุปาทายรูปลกฺขณานญฺจ ภูตปฏิพทฺธภาวสฺส อวินิวตฺตนโต. อปิจ เอกกลาปปริยาปนฺนานํ รูปานํ สเหว อุปฺปาทาทิปฺปวตฺติโต เอกสฺส กลาปสฺส อุปฺปาทาทโย เอเกกาว โหนฺตีติ ยถา เอเกกสฺส กลาปสฺส ชีวิตินฺทฺริยํ กลาปานุปาลกํ ‘‘อุปาทายรูป’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ กลาปุปฺปาทาทิสภาวา ชาติอาทโย ‘‘อุปาทายรูปานิ’’จฺเจว วุจฺจนฺติ. เอวํ วิการปริจฺเฉทรูปานิ จ โยเชตพฺพานิ.

ຄຳວ່າ 'Nissayapaṭibaddhavuttito' ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະຄວາມເປັນພຽງສະພາວະມີການກຳລັງເກີດເປັນຕົ້ນ ຂອງຮູບທັງຫຼາຍທີ່ກຳລັງເກີດ, ກຳລັງແກ່ ແລະ ກຳລັງແຕກທຳລາຍ, ຊາດິເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງມີຄວາມເປັນໄປເນື່ອງດ້ວຍທີ່ອາໄສມີຮູບທີ່ກຳລັງເກີດເປັນຕົ້ນ. ຫາກມີຄຳຖາມວ່າ: ຖ້າເປັນຢ່າງນັ້ນ, ຊາດິເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງເປັນສະພາວະມີການເກີດເປັນຕົ້ນ ຂອງອຸປາດາຍະຮູບທັງຫຼາຍ ມີຈັກຂາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ ຍ່ອຍອາໄສອຸປາດາຍະຮູບນັ້ນ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຄວາມເປັນອຸປາດາຍະຮູບ (ຮູບອາໄສ) ຂອງລັກສະນະຮູບເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ອາໄສມະຫາພູດ ຍ່ອມເຖິງຄວາມເປັນອຸປາດາຍຸປາດາຍະຮູບ (ຮູບທີ່ອາໄສຮູບອາໄສອີກຕໍ່ໜຶ່ງ) ຂອງລັກສະນະຮູບເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ອາໄສອຸປາດາຍະຮູບ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຕອບວ່າ: ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ, ເພາະຄວາມເປັນໄປເນື່ອງດ້ວຍມະຫາພູດ ຂອງລັກສະນະຮູບທັງຫຼາຍແຫ່ງອຸປາດາຍະຮູບ ທີ່ເນື່ອງດ້ວຍມະຫາພູດນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ກັບກາຍ (ບໍ່ເສື່ອມຖອຍ). ອີກປະການໜຶ່ງ, ເພາະຄວາມເປັນໄປມີການເກີດເປັນຕົ້ນ ຂອງຮູບທັງຫຼາຍທີ່ນັບເນື່ອງໃນກະລາບດຽວກັນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນພ້ອມກັນເທົ່ານັ້ນ, ຄວາມເກີດເປັນຕົ້ນ ຂອງກະລາບໜຶ່ງໆ ຈຶ່ງມີພຽງຢ່າງລະໜຶ່ງໆ ເທົ່ານັ້ນ, ປຽບເໝືອນຊີວິຕິນຊີ ຂອງກະລາບໜຶ່ງໆ ທີ່ຮັກສາກະລາບ ຍ່ອມຊື່ວ່າ 'Upādāyarūpa' (ອຸປາດາຍະຮູບ) ສັນໃດ, ຊາດິເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງເປັນສະພາວະມີການເກີດເປັນຕົ້ນ ຂອງກະລາບ ກໍຊື່ວ່າ 'Upādāyarūpāni' (ອຸປາດາຍະຮູບທັງຫຼາຍ) ສັນນັ້ນ. ແມ້ວິການະຮູບແລະປະຣິດເສທະຮູບ ກໍພຶງປະກອບ (ອະທິບາຍ) ຢ່າງນີ້ດ້ວຍ.

กมฺมสมุฏฺฐานสมฺพนฺธํ อุตุสมุฏฺฐานํ กมฺมวิเสเสน สุวณฺณทุพฺพณฺณสุสณฺฐิตทุสฺสณฺฐิตาทิวิเสสํ โหตีติ ‘‘กมฺมปจฺจย’’นฺติ วุตฺตํ. กมฺมวิปากานุภวนสฺส การณภูตํ พาหิรอุตุสมุฏฺฐานํ กมฺมปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานํ. กมฺมสหาโย ปจฺจโย, กมฺมสฺส วา สหายภูโต ปจฺจโย กมฺมปจฺจโย, โสว อุตุ กมฺมปจฺจยอุตุ, โส สมุฏฺฐานํ เอตสฺสาติ กมฺมปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานนฺติ วจนตฺโถ. สีเต อุณฺเห วา กิสฺมิญฺจิ อุตุมฺหิ สมาคเต ตโต สุทฺธฏฺฐกํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส โส อุตุ สมุฏฺฐานํ. ทุติยสฺส สุทฺธฏฺฐกสฺส อุตุสมุฏฺฐานิกปฏิพนฺธกสฺส โส เอว ปุริโม อุตุ ปจฺจโย. ตติยํ ปน สุทฺธฏฺฐกํ ปุริมอุตุสหาเยน อุตุนา นิพฺพตฺตตฺตา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ‘‘อุตุปจฺจยอุตุสมุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. เอวมยํ ปุริโม อุตุ ติสฺโส สนฺตติโย ฆฏฺเฏติ, ตโต ปรํ อญฺญอุตุสมาคเม อญฺญสนฺตติตฺตยํ, ตโต จ อญฺเญน อญฺญนฺติ เอวํ ปวตฺติ ทฏฺฐพฺพา. ตเทตํ สีตุณฺหานํ อปฺปพหุภาเว ตํสมฺผสฺสสฺส อจิรปฺปวตฺติยา จิรปฺปวตฺติยา [Pg.158] จ เวทิตพฺพํ, อนุปาทินฺเนน ทีปนา น สนฺตติตฺตยวเสน, อถ โข เมฆสมุฏฺฐาปกมูลอุตุวเสน ปการนฺตเรน ทฏฺฐพฺพา, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อุตุสมุฏฺฐาโน นาม วลาหโก’’ติอาทิมาห. รูปรูปานํ วิการาทิมตฺตภาวโต อปรินิปฺผนฺนตา วุตฺตา. เตสญฺหิ รูปวิการาทิภาวโต รูปตาติ อธิปฺปาโย. รูปวิการาทิภาวโต เอว ปน รูเป สติ สนฺติ, อสติ น สนฺตีติ อสงฺขตภาวนิวารณตฺถํ ปรินิปฺผนฺนตา วุตฺตาติ.

ຮູບທີ່ມີອຸຕຸເປັນສະມຸດຖານ ເຊິ່ງກ່ຽວຂ້ອງກັບກຳມະສະມຸດຖານຮູບ ຍ່ອຍມີຄວາມພິເສດ ຄື ມີວັນນະດີ, ວັນນະບໍ່ດີ, ສັນຖານດີ, ສັນຖານບໍ່ດີເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກຳອັນພິເສດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'Kammapaccaya' (ມີກຳເປັນປັດໄຈ). ຮູບທີ່ເກີດຈາກອຸຕຸພາຍນອກ ເຊິ່ງເປັນເຫດແຫ່ງການສະເຫວີຍຜົນຂອງກຳ ຊື່ວ່າ Kammapaccayautusamuṭṭhāna (ຮູບທີ່ມີອຸຕຸອັນມີກຳເປັນປັດໄຈເປັນສະມຸດຖານ). ປັດໄຈທີ່ມີກຳເປັນສະຫາຍ ຫຼື ປັດໄຈທີ່ເປັນສະຫາຍຂອງກຳ ຊື່ວ່າ Kammapaccaya, ປັດໄຈນັ້ນເອງຄືອຸຕຸ ຊື່ວ່າ Kammapaccayautu, ອຸຕຸນັ້ນເປັນສະມຸດຖານຂອງຮູບນີ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ Kammapaccayautusamuṭṭhāna ນີ້ເປັນວິເຄາະສັບ. ເມື່ອອຸຕຸຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ຄື ເຢັນ ຫຼື ຮ້ອນ ມາປະສົບເຂົ້າ (ກັບອັດຊັດຕິກະອຸຕຸ), ສຸດທັດຖະກະກະລາບຍ່ອມເກີດຂຶ້ນຈາກອຸຕຸນັ້ນ, ອຸຕຸນັ້ນເປັນສະມຸດຖານຂອງສຸດທັດຖະກະກະລາບນັ້ນ. ອຸຕຸນັ້ນເອງໃນກ່ອນ ເປັນປັດໄຈແກ່ສຸດທັດຖະກະກະລາບທີສອງ ທີ່ສືບຕໍ່ຮູບອັນເກີດຈາກອຸຕຸ. ສ່ວນສຸດທັດຖະກະກະລາບທີສາມ ເພາະເກີດຂຶ້ນຈາກອຸຕຸທີສອງ ໂດຍມີອຸຕຸທຳອິດໃນກ່ອນເປັນສະຫາຍ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດໂດຍນັຍທີ່ກ່າວແລ້ວໃນກ່ອນນັ້ນເອງວ່າ 'Utupaccayautusamuṭṭhāna' (ຮູບທີ່ມີອຸຕຸອັນມີອຸຕຸເປັນປັດໄຈເປັນສະມຸດຖານ). ດ້ວຍປະການນີ້ ອຸຕຸທຳອິດນີ້ ຍ່ອມເຊື່ອມຕໍ່ສັນຕະຕິ (ຄວາມສືບຕໍ່) ສາມສາຍ, ຖັດຈາກນັ້ນ ເມື່ອມີອຸຕຸອື່ນມາປະສົບເຂົ້າ ກໍມີສັນຕະຕິສາມສາຍອື່ນເກີດຂຶ້ນ, ແລະ ຖັດຈາກນັ້ນ ກໍມີສັນຕະຕິສາມສາຍອື່ນເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຸຕຸອື່ນອີກ ພຶງຊາບຄວາມເປັນໄປຢ່າງນີ້. ຄວາມເປັນໄປນັ້ນ ພຶງຊາບໄດ້ໂດຍຄວາມໜ້ອຍຫຼືຫຼາຍແຫ່ງຄວາມεຢັນແລະຄວາມຮ້ອນ ແລະ ໂດຍຄວາມເປັນໄປບໍ່ດົນ ຫຼື ຄວາມເປັນໄປຕະຫຼອດການນານ ແຫ່ງການສຳຜັດອຸຕຸນັ້ນ, ການສະແດງດ້ວຍອະນຸປາດິນນະຮູບ ບໍ່ພຶງຊາບໂດຍອຳນາດແຫ່ງສັນຕະຕິສາມສາຍ, ແຕ່ທີ່ແທ້ແລ້ວ ພຶງຊາບໂດຍປະການອື່ນ ຄື ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອຸຕຸເດີມທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດເມກ, ເພື່ອສະແດງຄວາມນັ້ນ ພຣະສັງຄີຕິກາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'utusamuṭṭhāno nāma valāhako' (ເມກຊື່ວ່າເກີດຈາກອຸຕຸ). ຄວາມເປັນອະປະຣິນິບພັນນະຮູບ ຂອງຮູບທັງຫຼາຍ ຕັດໄວ້ເພາະຄວາມເປັນພຽງຄວາມແປກປະຫຼາດ (ວິການ) ເປັນຕົ້ນ ຂອງນິບພັນນະຮູບທັງຫຼາຍ. ເພາະມີອະທິບາຍວ່າ ຄວາມເປັນຮູບ (ຂອງອະປະຣິນິບພັນນະຮູບ) ມີໄດ້ ເພາະຄວາມເປັນວິການະຮູບເປັນຕົ້ນ ຂອງຮູບທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ. ແຕ່ເພາະຄວາມເປັນວິການະຮູບເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ ເມື່ອນິບພັນນະຮູບມີຢູ່ ອະປະຣິນິບພັນນະຮູບທັງຫຼາຍຈຶ່ງມີ, ເມື່ອບໍ່ມີ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ດັ່ງນັ້ນ ເພື່ອປ້ອງກັນຄວາມເປັນອະສັງຂະຕະທຳ ຈຶ່ງຕັດຄວາມເປັນປະຣິນິບພັນນະຮູບ.

รูปกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການພັນລະນາຮູປະກັນດະ.

๓. นิกฺเขปกณฺฑํ

໓. ນິກເຂປະການດະ (ໝວດວ່າດ້ວຍການຈຳແນກທຳ)

ติกนิกฺเขปกถาวณฺณนา

ການພັນລະນາຕິກະນິກເຂປະຄະຖາ (ຄຳອະທິບາຍການຈຳແນກທຳໝວດສາມ)

๙๘๕. สพฺเพสนฺติ [Pg.159] จิตฺตุปฺปาทวเสน รูปาสงฺขตวเสน จ ภินฺนานํ สพฺเพสํ ผสฺสาทิจกฺขาทิปทภาชนนเยน วิตฺถาริโต. ตตฺถ ปน อสงฺขตสฺส เภทาภาวโต อสงฺขตา ธาตูตฺเวว ปทภาชนํ ทฏฺฐพฺพํ. เยวาปนกานํ ปน สุขุมุปาทายรูปสฺส จ อินฺทฺริยวิการปริจฺเฉทลกฺขณรูปุปตฺถมฺภกภาวรหิตสฺส หทยวตฺถุสฺส ปทุทฺธาเรน อิธ นิทฺเทสานรหตฺตา นิทฺเทโส น กโตติ ทฏฺฐพฺโพ. น หิ ตถาคตสฺส ธมฺเมสุ อาจริยมุฏฺฐิ อตฺถีติ. นิกฺขิปิตฺวาติ วิตฺถารเทสนํ ฐเปตฺวา, อปเนตฺวาติ อตฺโถ, วิตฺถารเทสนํ อนฺโตคธํ กตฺวาติ วา. คาถาตฺโถ นิทาเน วุตฺโต เอว.

໙໘໕. ຄຳວ່າ 'Sabbesaṃ' (ແຫ່ງທຳທັງປວງ) ຄື ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງໄວ້ໂດຍພິດສະດານ ໂດຍນັຍແຫ່ງການຈຳແນກບົດມີຜັດສະເປັນຕົ້ນ ແລະ ຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ ຂອງທຳທັງປວງທີ່ຕ່າງກັນໂດຍອຳນາດແຫ່ງຈິດຕຸບປາດ ແລະ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຮູບແລະອະສັງຂະຕະ. ແຕ່ໃນທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ເພາະອະສັງຂະຕະທຳບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນ, ດັ່ງນັ້ນ ພຶງຊາບການຈຳແນກບົດວ່າ 'Asaṅkhatā dhātu' (ອະສັງຂະຕະທາດ) ເທົ່ານັ້ນ. ສ່ວນເຍວາປະນະກະທຳທັງຫຼາຍ, ສຸຂຸມະຮູບ, ອຸປາດາຍະຮູບ ແລະ ຫະທະຍະວັດຖຸ ທີ່ປາສະຈາກຄວາມເປັນອິນຊີ, ວິການ, ປະຣິດເສທະ, ລັກສະນະ ແລະ ຄວາມເປັນທຳອຸປະຖຳຮູບ, ພຶງຊາບວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າບໍ່ໄດ້ຊົງສະແດງໄວ້ໃນທີ່ນີ້ (ໃນອະພິທຳນີ້) ໂດຍການຍົກບົດຂຶ້ນສະແດງ ເພາະບໍ່ຄວນແກ່ການສະແດງໂດຍພິດສະດານ. ເພາະວ່າ ກຳມືຂອງອາຈານ (ຄວາມຫວງແໜຕຳລາ) ໃນທຳທັງຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ພຣະຕະຖາຄົດ. ຄຳວ່າ 'Nikkhepitvā' ມີອະທິບາຍວ່າ ຍົກເວັ້ນການສະແດງໂດຍພິດສະດານໄວ້, ຫຼືມີອະທິບາຍວ່າ ປັດອອກໄປ, ຫຼືວ່າ ເຮັດການສະແດງໂດຍພິດສະດານນັ້ນໃຫ້ຮວມຢູ່ພາຍໃນ. ສ່ວນເນື້ອຄວາມແຫ່ງຄາຖາ ໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນນິທານນັ້ນເອງ.

มูลวเสน ปจฺจยภาโว เหตุปจฺจยตฺโถ. ปภวติ เอตสฺมาติ ปภโว, โส เอว ‘‘ชนโก’’ติ วิเสสิโต. สมุฏฺฐาติ เอเตนาติ สมุฏฺฐานํ, ตสฺส วิเสสนํ นิพฺพตฺตกนฺติ. สพฺพานิ วา เอตานิ ปริยายวจนานิ. อตฺถวเสนาติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ กุสลมูลานํ เหตุภาวโต ธมฺมวเสนาติ ยุตฺตนฺติ? สจฺจเมตํ, อโลภาทีนํ ปน ติณฺณํ สมานสฺส มูลฏฺฐสฺส วเสน ทสฺสิตตํ สนฺธาย ‘‘อตฺถวเสนา’’ติ วุตฺตํ. อิมินา ธมฺโมติ ภาโว, อตฺโถติ ธมฺมกิจฺจํ อธิปฺเปตนฺติ วิญฺญายติ. ‘‘อโลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยายา’’ติอาทิวจนโต (อ. นิ. ๓.๓๔) ตานิ กุสลมูลานิ สมุฏฺฐานํ เอตสฺสาติปิ ตํสมุฏฺฐานํ. ตํ ปน เตหิ สมุฏฺฐิตํ โหตีติ ‘‘อโลภาทีหิ สมุฏฺฐิต’’นฺติ อาห. เต กุสลมูลตํสมฺปยุตฺตา สมุฏฺฐานํ เอตสฺสาติปิ อตฺโถ สมฺภวติ. เอตฺถ ปน เจตนํ ฐเปตฺวา อญฺเญ ‘‘ตํสมฺปยุตฺตา’’ติ สมุฏฺฐานภาเว วตฺตพฺพา. ตตฺถ มูเลหิ อตฺตโน ปจฺจยโต กุสเล ปริยาทิยติ, ขนฺเธหิ สภาวโต, กมฺเมหิ อญฺญสฺส นิพฺพตฺตนกิจฺจโต. มูเลหิ จ กุสลานํ อนวชฺชตาย เหตุํ ทสฺเสติ, ขนฺเธหิ ตํสมฺปโยคกตํ อนวชฺชสภาวํ, กมฺเมหิ สุขวิปากตํ. มูเลหิ วา นิทานสมฺปตฺติยา อาทิกลฺยาณตํ, ขนฺเธหิ สภาวสมฺปตฺติยา มชฺเฌกลฺยาณตํ, กมฺเมหิ นิพฺพตฺติสมฺปตฺติยา ปริโยสานกลฺยาณตํ.

ຄວາມເປັນປັດໄຈໂດຍຄວາມເປັນຮາກເຫງົ້າ ຄື ເນື້ອຄວາມແຫ່ງເຫຕຸປັດໄຈ. ທຳຍ່ອມເກີດຂຶ້ນຈາກສິ່ງນີ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ສິ່ງນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ Pabhava (ແຫຼ່ງກຳເນີດ), ພຣະສັງຄີຕິກາຈານໄດ້ສະແດງຄວາມພິເສດແກ່ Pabhava ນັ້ນເອງວ່າ 'Janaka' (ຜູ້ເຮັດໃຫ້ເກີດ). ທຳຍ່ອມຕັ້ງຂຶ້ນດ້ວຍສິ່ງນີ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ສິ່ງນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ Samuṭṭhāna (ສະມຸດຖານ), ຄຳວ່າ 'Nibbattaka' (ຜູ້ເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ) ເປັນຄຳວິເສດສະນະຂອງສະມຸດຖານນັ້ນ. ຫຼືວ່າ ຄຳທັງໝົດເຫຼົ່ານີ້ເປັນໄວພົດ (ຄຳແທນ) ກັນ. ຫາກມີຄຳຖາມວ່າ: ເປັນຫຍັງຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'Atthavasena' (ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເນື້ອຄວາມ), ເພາະຄວາມເປັນເຫດແຫ່ງກຸສົນມູນທັງຫຼາຍ ຄວນຈະກ່າວວ່າ 'Dhammavasena' (ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທຳ) ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຕອບວ່າ: ຄຳນັ້ນເປັນຈິງ, ແຕ່ທີ່ກ່າວວ່າ 'Atthavasena' ກໍເພື່ອໝາຍເຖິງຄວາມທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງໄວ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເນື້ອຄວາມຄືມູນອັນສະເໝີກັນ ຂອງທຳສາມປະການມີອະໂລພະເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ຄຳວ່າ 'Dhamma' ໝາຍເຖິງສະພາວະ, ຄຳວ່າ 'Attha' ໝາຍເຖິງກິດຈະຂອງທຳ (ທຳມະກິດຈະ). ເພາະມີພຣະດຳລັດເປັນຕົ້ນວ່າ 'Alobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya' (ອະໂລພະເປັນເຫດເກີດແຫ່ງກຳທັງຫຼາຍ), ກຸສົນມູນເຫຼົ່ານັ້ນເປັນສະມຸດຖານຂອງກຳນີ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ກຳນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ Taṃsamuṭṭhāna (ມີກຸສົນມູນນັ້ນເປັນສະມຸດຖານ). ແຕ່ເພາະກຳນັ້ນເກີດຂຶ້ນຈາກກຸສົນມູນເຫຼົ່ານັ້ນ, ພຣະສັງຄີຕິກາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'alobhādīhi samuṭṭhitaṃ' (ເກີດຂຶ້ນຈາກอະໂລພະເປັນຕົ້ນ). ແມ້ເນື້ອຄວາມວ່າ 'ກຸສົນມູນເຫຼົ່ານັ້ນ ແລະ ຂັນທຳທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍກຸສົນມູນເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນສະມຸດຖານຂອງກຳນີ້' ກໍສົມຄວນ. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ຍົກເວັ້ນເຈດຕະນາໄວ້, ທຳອື່ນໆ ທີ່ເຫຼືອ ພຶງກ່າວວ່າ 'Taṃsampayuttā' (ທຳທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍກຸສົນມູນນັ້ນ) ໃນຄວາມເປັນສະມຸດຖານ. ໃນບັນດາມູນ ຂັນ ແລະ ກຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງກຳນົດກຸສົນທຳ ດ້ວຍມູນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງປັດໄຈຂອງຕົນ, ຊົງກຳນົດດ້ວຍຂັນ ໂດຍສະພາວະ, ຊົງກຳນົດດ້ວຍກຳ ໂດຍກິດຈະຄືການເຮັດໃຫ້ຜົນອື່ນເກີດຂຶ້ນ. ແລະ ຊົງສະແດງເຫດແຫ່ງຄວາມບໍ່ມີໂທດຂອງກຸສົນທຳທັງຫຼາຍ ດ້ວຍມູນ, ຊົງສະແດງສະພາວະທີ່ບໍ່ມີໂທດອັນເກີດຈາກການສຳປະຍຸດດ້ວຍມູນນັ້ນ ດ້ວຍຂັນ, ຊົງສະແດງຄວາມມີວິບາກເປັນສຸກ ດ້ວຍກຳ. ຫຼືວ່າ ຊົງສະແດງຄວາມງາມໃນເບື້ອງຕົ້ນ ດ້ວຍຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງເຫດ (ນິທານະສຳບັດ) ດ້ວຍມູນ, ຊົງສະແດງຄວາມງາມໃນທ່າມກາງ ດ້ວຍຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງສະພາວະ (ສະພາວະສຳບັດ) ດ້ວຍຂັນ, ຊົງສະແດງຄວາມງາມໃນທີ່ສຸດ ດ້ວຍຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງຄວາມເກີດຂຶ້ນ (ນິບພັດຕິສຳບັດ) ດ້ວຍກຳ.

๙๘๖. ตํ [Pg.160]…เป… อุทฺธํ อกุสลํ นาม นตฺถีติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสหคตโมโห อตฺถีติ? สจฺจเมตํ, เตน ปน วินา ตํสมฺปยุตฺตตา นตฺถีติ ตํสมฺปยุตฺเตสุ คหิเตสุ โมโห คหิโต เอวาติ กตฺวา ‘‘ตโต อุทฺธํ นตฺถี’’ติ วุตฺตํ อญฺญตฺถ อภาวา. เอกสฺมึ ฐิตํ เอกฏฺฐํ, สหชภาเวน เอกฏฺฐํ สหเชกฏฺฐํ. ปหาตพฺพนฺติ ปหานํ, ปหานภาเวน เอกฏฺฐํ ปหาเนกฏฺฐํ. เยน หิ ยํ สห ปหาตพฺพํ, เตน ตํ เอกสฺมึ ปุคฺคเล ฐิตํ โหติ, เอกสฺมึ สมุจฺฉินฺเน อสมุจฺฉินฺเน จ อิตรสฺส สมุจฺฉินฺนตาย อสมุจฺฉินฺนตาย จ วเสน อญฺญมญฺญาวิรหิตโต.

໙໘໖. ຫາກມີຄຳຖາມວ່າ: ເປັນຫຍັງຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຖັດຈາກນັ້ນ... ອະກຸສົນທຳຊື່ວ່າບໍ່ມີ', ເພາະໂມຫະທີ່ເກີດຮ່ວມກັບວິຈິກິດສາແລະອຸດທັດຈະ ຍັງມີຢູ່ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຕອບວ່າ: ຄຳນັ້ນເປັນຈິງ, ແຕ່ເພາະປາສະຈາກໂມຫະນັ້ນແລ້ວ ຄວາມເປັນທຳສຳປະຍຸດດ້ວຍໂມຫະນັ້ນຍ່ອມບໍ່ມີ, ດັ່ງນັ້ນ ເມື່ອຖືເອົາທຳທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍໂມຫະນັ້ນແລ້ວ ກໍຊື່ວ່າຖືເອົາໂມຫະນັ້ນດ້ວຍແລ້ວ, ພຣະສັງຄີຕິກາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'tato uddhaṃ natthi' (ຖັດຈາກນັ້ນບໍ່ມີ) ເພາະບໍ່ມີໃນທີ່ອື່ນ. ອະກຸສົນທຳທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນຈິດດຽວກັນ (ຫຼືໃນບຸກຄົນດຽວກັນ) ຊື່ວ່າ Ekaṭṭha, ອະກຸສົນທຳທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນຈິດດຽວກັນໂດຍຄວາມເປັນສະຫະຊາດ ຊື່ວ່າ Sahajekaṭṭha. ຄຳວ່າ 'Pahātabba' (ອັນຄວນລະ) ຊື່ວ່າ Pahāna, ອະກຸສົນທຳທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນບຸກຄົນດຽວກັນໂດຍຄວາມເປັນທຳອັນຄວນລະ ຊື່ວ່າ Pahānekaṭṭha. ເພາະວ່າ ອະກຸສົນທຳໃດ ຄວນລະເສຍພ້ອມກັບອະກຸສົນທຳໃດ, ອະກຸສົນທຳນັ້ນ ຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ໃນບຸກຄົນດຽວກັນກັບອະກຸສົນທຳນັ້ນ, ເພາະເມື່ອອະກຸສົນທຳໜຶ່ງຖືກຕັດຂາດ ຫຼື ຍັງບໍ່ຖືກຕັດຂາດ, ອີກອະກຸສົນທຳໜຶ່ງກໍຖືກຕັດຂາດ ຫຼື ຍັງບໍ່ຖືກຕັດຂາດ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມບໍ່ປາສະຈາກກັນແລະກັນ.

๙๘๗. ตีณิ ลกฺขณานีติ อนิจฺจทุกฺขอนตฺตตา. นามกสิณสตฺตปญฺญตฺติโย ติสฺโส ปญฺญตฺติโย. ปรมตฺเถ อมุญฺจิตฺวา โวหริยมานา วิหารมญฺจาทิกา อุปาทาปญฺญตฺติ สตฺตปญฺญตฺติคฺคหเณน คหิตาติ เวทิตพฺพา, เอตานิ จ ลกฺขณาทีนิ เหฏฺฐา ทฺวีสุ กณฺเฑสุ วิญฺญตฺติอาทีนิ วิย น วุตฺตานิ, น จ สภาวธมฺมาติ กตฺวา น ลพฺภนฺตีติ วุตฺตานิ. น หิ โกจิ สภาโว กุสลตฺติกาสงฺคหิโตติ วตฺตุํ ยุตฺตนฺติ.

໙໘໗. ຄຳວ່າ 'Tīṇi lakkhaṇāni' (ລັກສະນະສາມປະການ) ຄື ຄວາມເປັນອະນິດຈະ, ຄວາມເປັນທຸກ ແລະ ຄວາມເປັນອະນັດຕາ. ບັນຍັດສາມປະການ ຄື ນາມະບັນຍັດ, ກະສິນະບັນຍັດ ແລະ ສັດຕະບັນຍັດ. ພຶງຊາບວ່າ ອຸປາດາບັນຍັດ ມີວິຫານ (ວັດ) ແລະ ຕັ່ງຕຽງເປັນຕົ້ນ ທີ່ກ່າວເອີ້ນໂດຍບໍ່ລະຖິ້ມປໍຣະມັດທຳ ຍ່ອມຖືກຖືເອົາດ້ວຍການຖືເອົາສັດຕະບັນຍັດ, ແລະ ລັກສະນະເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າບໍ່ໄດ້ຕັດໄວ້ໃນກັນດະທັງສອງໃນເບື້ອງລຸ່ມ ເໝືອນວິນຍັດເປັນຕົ້ນ, ແລະ ເພາະບໍ່ແມ່ນສະພາວະທຳ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ບໍ່ໄດ້' (ບໍ່ມີຢູ່). ເພາະວ່າ ບໍ່ຄວນກ່າວວ່າ ສະພາວະທຳບາງຢ່າງ ບໍ່ຖືກສົງເຄາະດ້ວຍກຸສະລາຕິກະ.

๙๘๘. สุขภูมีติ กามาวจราทโยปิ ยุชฺชนฺติ. สุขสหคตา หิ กามาวจราทิภูมิ สุขภูมิ. กามาวจราทิภูมีติ จ กามาวจราทิตาย ธมฺมา เอว วุจฺจนฺตีติ กามาวจราทิจิตฺตุปฺปาเทสูติ อตฺถโต วิญฺญายติ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘สุขภูมิย’’นฺติ วตฺวา ตสฺสา เอว วิภาคทสฺสนตฺถํ ‘‘กามาวจเร’’ติอาทิ วุตฺตํ. ภูมิ-สทฺโท จ อภิธมฺเม กามาวจราทีสุ นิรุฬฺโหติ ‘‘จตูสุ ภูมีสุ กุสล’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๓๘๔) อญฺญภูมิคฺคหณํ น โหตีติ. ปาฬิโต จาติ ‘‘วิสิฏฺฐานํ ปากาติ วิปากา’’ติอาทิวจนตฺถวิภาวเนน ปาฬิโต. ‘‘วิปกฺกภาวมาปนฺนานํ อรูปธมฺมานเมตํ อธิวจน’’นฺติอาทินา ภาสิตตฺถวิภาวเนน อตฺถโต จ. นามปริจฺเฉทาทีหิ ติกทุกานํ ววตฺถานทสฺสเนน วา ปาฬิโต, ตทตฺถวิญฺญาปเนน อตฺถโต.

໙໘໘. ໃນບົດວ່າ 'Sukhabhūmi' (ສຸຂະພູມ) ແມ້ກາມາວະຈະຣະຈິດຕຸບປາດເປັນຕົ້ນ ກໍສົມຄວນ. ເພາະວ່າ ກາມາວະຈະຣະພູມເປັນຕົ້ນ ທີ່ເກີດຮ່ວມດ້ວຍສຸຂະເວທະນາ ຊື່ວ່າ ສຸຂະພູມ. ແລະ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'Kāmāvacarādibhūmi' ຍ່ອມກ່າວເຖິງທຳ (ຈິດຕຸບປາດ) ທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ ໂດຍຄວາມເປັນກາມາວະຈະຣະເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ໂດຍເນື້ອຄວາມ ຈຶ່ງຊາບວ່າ ໝາຍເຖິງໃນກາມາວະຈະຣະຈິດຕຸບປາດເປັນຕົ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງກ່າວວ່າ 'sukhabhūmiyaṃ' (ໃນສຸຂະພູມ) ແລ້ວ ຈຶ່ງຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'kāmāvacare' (ໃນກາມາວະຈະຣະ) ເພື່ອສະແດງການຈຳແນກແຫ່ງສຸຂະພູມນັ້ນເອງ. ແລະ ຄຳວ່າ 'Bhūmi' ໃນພຣະອະພິທຳ ຍ່ອມເປັນສັບທີ່ໃຊ້ກັນຈົນເຄີຍຊິນ (ນิຣູດ) ໃນກາມາວະຈະຣະເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'catūsu bhūmīsu kusalaṃ' (ກຸສົນໃນພູມທັງສີ່) ຈຶ່ງບໍ່ມີການຖືເອົາພູມອື່ນ (ນອກຈາກຈິດຕຸບປາດ). ຄຳວ່າ 'Pāḷito ca' (ໂດຍພຣະບາລີດ້ວຍ) ຄື ໂດຍພຣະບາລີ ດ້ວຍການສະແດງວິເຄາະສັບເປັນຕົ້ນວ່າ 'visiṭṭhānaṃ pākāti vipākā' (ວິບາກທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າວິບາກ ເພາະເປັນຜົນແຫ່ງທຳອັນວິເສດ). ແລະ ໂດຍເນື້ອຄວາມ ດ້ວຍການສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ຕັດໄວ້ ເປັນຕົ້ນວ່າ 'Vipakkabhāvamāpannānaṃ arūpadhammānametaṃ adhivacanaṃ' (ຄຳນີ້ເປັນຊື່ຂອງອະຣູປະທຳທັງຫຼາຍ ທີ່ເຖິງຄວາມເປັນວິບາກແລ້ວ). ຫຼືວ່າ ໂດຍພຣະບາລີ ດ້ວຍການສະແດງການກຳນົດຕິກະແລະທຸກກະ ດ້ວຍການກຳນົດນາມເປັນຕົ້ນ, ໂດຍເນື້ອຄວາມ ດ້ວຍການເຮັດໃຫ້ຮູ້ເນື້ອຄວາມແຫ່ງຕິກະແລະທຸກກວນັ້ນ.

๙๙๑. สาลิผลนฺติ สาลิปากมาห.

໙໙໑. ຄຳວ່າ 'Sāliphala' (ຜົນແຫ່ງເຂົ້າສາລີ) ພຣະສັງຄີຕິກາຈານກ່າວໝາຍເຖິງ ເຂົ້າສາລີທີ່ຫຸງສຸກແລ້ວ (ເຂົ້າສຸກ).

๙๙๔. อมฺหากํ มาตุลตฺเถโรติ ปุคฺคลารมฺมณสฺสปิ อุปาทานสฺส อุปาทานกฺขนฺธา เอว ปจฺจโย, น โลกุตฺตรา, โก ปน วาโท ขนฺธารมฺมณสฺส. เตนาห ‘‘อคฺคหิตานี’’ติ.

໙໙໔. ຄຳວ່າ 'Amhākaṃ mātulatthero' (ພຣະເຖລະຜູ້ເປັນລຸງຂອງພວກເຮົາ) ມີອະທິບາຍວ່າ ແມ້ອຸປະທານທີ່ມີບຸກຄົນເປັນອາຣົມ ກໍມີພຽງອຸປະທານັກຂັນທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນເປັນປັດໄຈ, ໂລກຸດຕະຣະທຳທັງຫຼາຍບໍ່ເປັນປັດໄຈ, ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງອຸປະທານທີ່ມີຂັນເປັນອາຣົມ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະສັງຄີຕິກາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'aggahitāni' (ອັນບໍ່ຖືກຢຶດຖືແລ້ວ).

๙๙๘. ยถา [Pg.161] อุปาทาเนหิ อคฺคเหตพฺพา อนุปาทานิยา, เอวํ สํกิเลเสหิ อคฺคเหตพฺพา อสํกิเลสิกาติ กตฺวา ‘‘อสํ…เป… เอเสว นโย’’ติ อาห.

໙໙໘. ອຸປະທານທັງຫຼາຍບໍ່ຄວນຢຶດຖືເອົາທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ Anupādāniya (ບໍ່ເປັນອາຣົມແຫ່ງອຸປະທານ) ສັນໃດ, ກິເລດທັງຫຼາຍບໍ່ຄວນຢຶດຖືເອົາທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ Asaṃkilesika (ບໍ່ເປັນອາຣົມແຫ່ງກິເລດ) ສັນນັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະສັງຄີຕິກາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'asaṃ...pe... eseva nayo' (ອະສັງ... ພຶງຊາບນັຍນີ້ເອງ).

๑๐๐๖. ทิฏฺฐิยา คหิโต อตฺตา น วิชฺชติ. เยสุ ปน วิปลฺลตฺถคาโห, เต อุปาทานกฺขนฺธาว วิชฺชนฺติ. ตสฺมา ยสฺมึ อวิชฺชมานนิจฺจาทิวิปริยาสาการคหณํ อตฺถิ, โสว อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกสงฺขาโต กาโย. ตตฺถ นิจฺจาทิอาการสฺส อวิชฺชมานตาทสฺสนตฺถํ รุปฺปนาทิสภาวสฺเสว จ วิชฺชมานตาทสฺสนตฺถํ วิชฺชมาโน กาโยติ วิเสเสตฺวา วุตฺโต, โลกุตฺตรา ปน น กทาจิ อวิชฺชมานากาเรน คยฺหนฺตีติ น อิทํ วิเสสนํ อรหนฺติ. สกฺกาเย ทิฏฺฐิ, สตี วา กาเย ทิฏฺฐิ สกฺกายทิฏฺฐิ. อตฺตนา คหิตาการสฺส อวิชฺชมานตาย สยเมว สตี, น ตาย คหิโต อตฺตา อตฺตนิยํ วาติ อตฺโถ. อยํ ปนตฺโถ สมฺภวตีติ กตฺวา วุตฺโต, ปุริโม เอว ปน ปธาโน. ทุติเย หิ ทิฏฺฐิยา วตฺถุ อวิเสสิตํ โหติ. กาโยติ หิ ขนฺธปญฺจเก วุจฺจมาเน โลกุตฺตราปนยนํ นตฺถิ. น หิ โลกุตฺตเรสุ กาย-สทฺโท น วตฺตติ. กายปสฺสทฺธิอาทีสุ หิ โลกุตฺตเรสุ กาย-สทฺโทปิ โลกุตฺตรกฺขนฺธวาจโกติ. สีเลนาติ สุทฺธิยา อเหตุภูเตน สีเลน. คหิตสมาทานนฺติ อุปฺปาทิตปรามาโสว. โส หิ สมาทิยนฺติ เอเตน กุกฺกุรสีลวตาทีนีติ ‘‘สมาทาน’’นฺติ วุตฺโต. ตตฺถ อวีติกฺกมนียตาย สีลํ, ภตฺติวเสน สตตํ จริตพฺพตาย วตํ ทฏฺฐพฺพํ.

໑໐໐໖. ອັດຕາທີ່ຖືກຍຶດຖືດ້ວຍທິດຖິ ຍ່ອມບໍ່ມີຢູ່ຈິງ. ແຕ່ສ່ວນວ່າ ຄວາມຍຶດຖືທີ່ວິປະລາດມີຢູ່ໃນອຸປະທານັກຂັນເຫຼົ່າໃດ, ອຸປະທານັກຂັນເຫຼົ່ານັ້ນເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມມີຢູ່ຈິງ. ເພາະສະນັ້ນ ໃນອຸປະທານັກຂັນໃດ ມີການຍຶດຖືໂດຍອາການວິປະລາດມີຄວາມທ່ຽງເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງບໍ່ມີຢູ່ຈິງໂດຍປໍລະມັດ, ກາຍຄືກອງອຸປະທານັກຂັນທັງຫ້າເທົ່ານັ້ນ (ຍ່ອມມີຢູ່). ໃນກອງອຸປະທານັກຂັນທັງຫ້ານັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງສະແດງໂດຍວິເສດວ່າ 'ວິຊຊະມາໂນ ກາໂຍ' (ກາຍທີ່ມີຢູ່ຈິງ) ເພື່ອສະແດງຄວາມບໍ່ມີຢູ່ຈິງແຫ່ງອາການມີຄວາມທ່ຽງເປັນຕົ້ນ ແລະເພື່ອສະແດງຄວາມມີຢູ່ຈິງແຫ່ງສະພາວະມີການສະຫຼາຍຕົວເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ສ່ວນວ່າ ໂລກຸດຕະຣະທັມທັງຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ຖືກຍຶດຖືໂດຍອາການທີ່ບໍ່ມີຢູ່ຈິງໃນການທຸກເມື່ອ, ດັ່ງນັ້ນ ໂລກຸດຕະຣະທັມເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນແກ່ຄຳວິເສດນີ້. ທິດຖິໃນສັກກາຍະ (ກອງຂັນຫ້າທີ່ມີຢູ່ຈິງໂດຍປໍລະມັດ) ຫຼື ທິດຖິທີ່ເປັນໄປໃນກາຍທີ່ມີຢູ່ຈິງ ຊື່ວ່າ 'ສັກກາຍະທິດຖິ'. ອະທິບາຍວ່າ ເພາະອາການທີ່ຍຶດຖືວ່າເປັນຕົວຕົນນັ້ນບໍ່ມີຢູ່ຈິງ, ຕົວທິດຖິເອງເທົ່ານັ້ນທີ່ມີຢູ່ຈິງ, ສ່ວນອັດຕາ ຫຼື ອັດຕະນິຍະ (ຂອງຂອງຕົນ) ທີ່ຖືກຍຶດຖືດ້ວຍທິດຖິນັ້ນ ບໍ່ມີຢູ່ຈິງ. ແຕ່ເນື້ອຄວາມນີ້ ຊົງກ່າວໄວ້ໂດຍດຳຣິວ່າ 'ເປັນໄປໄດ້', ແຕ່ເນື້ອຄວາມທຳອິດເທົ່ານັ້ນເປັນປະທານ. ເພາະວ່າ ໃນເນື້ອຄວາມທີສອງ ວັດຖຸແຫ່ງທິດຖິ ຍ່ອມບໍ່ໄດ້ຖືກສະແດງໂດຍວິເສດ. ເພາະເມື່ອກ່າວເຖິງຂັນຫ້າດ້ວຍຄຳວ່າ 'ກາຍ', ຍ່ອມບໍ່ສາມາດກຳຈັດໂລກຸດຕະຣະຂັນອອກໄປໄດ້. ເພາະວ່າ ຄຳວ່າ 'ກາຍ' ບໍ່ແມ່ນວ່າຈະບໍ່ເປັນໄປໃນໂລກຸດຕະຣະທັມທັງຫຼາຍ. ເພາະໃນໂລກຸດຕະຣະນิເທດ ມີກາຍະປັດສັດທິເປັນຕົ້ນ, ແມ່ນແຕ່ຄຳວ່າ 'ກາຍ' ກໍຍັງເປັນຄຳກ່າວເຖິງໂລກຸດຕະຣະຂັນ. ຄຳວ່າ 'ສີເລນະ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍສີລທີ່ບໍ່ແມ່ນເຫດແຫ່ງຄວາມບໍລິສຸດ. ຄຳວ່າ 'ຄະຫິຕະສະມາທານັງ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມຍຶດຖືຜິດທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນທັງຫຼາຍຍ່ອມສະມາທານຂໍ້ປະຕິບັດມີສີລແລະວັດແຫ່ງສຸນັກເປັນຕົ້ນດ້ວຍຄວາມຍຶດຖືນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ສະມາທານ'. ໃນຂໍ້ປະຕິບັດນັ້ນ, ພຶງຊາບວ່າ ເປັນ 'ສີລ' ເພາະຄວາມບໍ່ຄວນກ້າວລ່ວງ, ເປັນ 'ວັດ' ເພາະຄວາມເປັນຂໍ້ປະຕິບັດທີ່ຄວນປະພຶດຢູ່ສະເໝີດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມພັກດີ.

๑๐๐๗. อิเธว ติฏฺฐมานสฺสาติ อิมิสฺสาเยว อินฺทสาลคุหายํ ติฏฺฐมานสฺส. วาจุคฺคตกรณํ อุคฺคโห. อตฺถปริปุจฺฉนํ ปริปุจฺฉา. กุสเลหิ สห โจทนาปริหรณวเสน วินิจฺฉยกรณํ วินิจฺฉโย. พหูนํ นานปฺปการานํ สกฺกายทิฏฺฐีนํ อวิหตตฺตา ตา ชเนนฺติ, ตาหิ ชนิตาติ วา ปุถุชฺชนา. อวิฆาตเมว วา ชน-สทฺโท วทติ. ปุถุ สตฺถารานํ มุขุลฺโลกิกาติ เอตฺถ ปุถู ชนา เอเตสนฺติ ปุถุชฺชนาติ วจนตฺโถ. ปุถุ…เป… อวุฏฺฐิตาติ เอตฺถ ชเนตพฺพา, ชายนฺติ วา เอตฺถาติ ชนา, คติโย. ปุถู ชนา เอเตสนฺติ ปุถุชฺชนา. อิโต ปเร ชายนฺติ เอเตหีติ ชนา, อภิสงฺขาราทโย. เต เอเตสํ ปุถู วิชฺชนฺตีติ ปุถุชฺชนา. อภิสงฺขรณาทิอตฺโถ เอว วา ชน-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. ราคคฺคิอาทโย สนฺตาปา. เต เอว สพฺเพปิ วา กิเลสา ปริฬาหา. ปุถุ ปญฺจสุ [Pg.162] กามคุเณสูติ เอตฺถ ชายตีติ ชโน, ‘‘ราโค เคโธ’’ติ เอวมาทิโก. ปุถุ ชโน เอเตสนฺติ ปุถุชฺชนา. ปุถูสุ วา ชนา ชาตา รตฺตาติ เอวํ ราคาทิอตฺโถ เอว ชน-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. ปลิพุทฺธาติ สมฺพทฺธา อุปทฺทุตา วา. อสฺสุตวาติ เอเตน อนฺธตา วุตฺตาติ ‘‘อนฺธปุถุชฺชโน วุตฺโต’’ติ อาห.

໑໐໐໗. ຄຳວ່າ 'ອิເຝວະ ຕິດຖະມານັດສະ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນອິນທະສາລະຄູຫານີ້ເອງ. ການເຮັດໃຫ້ຄ່ອງປາກ ຊື່ວ່າ 'ອຸກຄະຫະ'. ການໄຕ່ຖາມເນື້ອຄວາມ ຊື່ວ່າ 'ປະຣິປຸດສາ'. ການຕັດສິນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການໂຈດແລະການແກ້ຮ່ວມກັບຜູ້ສະຫຼາດທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ 'ວິນິດໄສ'. ຊື່ວ່າ 'ปຸຖຸຊົນ' ເພາະເປັນຜູ້ຍັງໃຫ້ເກີດສັກກາຍະທິດຖິອັນມີປະການຕ່າງໆເປັນອັນຫຼາຍ ເພາະຄວາມທີ່ຍັງລະບໍ່ໄດ້, ຫຼື ເພາະເປັນຜູ້ທີ່ສັກກາຍະທິດຖິເຫຼົ່ານັ້ນໃຫ້ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ. ຫຼືວ່າ ຄຳວ່າ 'ຊະນະ' ຍ່ອມກ່າວເຖິງຄວາມຍັງລະບໍ່ໄດ້ນັ້ນເອງ. ໃນຄຳວ່າ 'ເປັນຜູ້ແນມເບິ່ງໜ້າແຫ່ງຄູທັງຫຼາຍເປັນອັນຫຼາຍ' ນີ້, ມີວິເຄາະວ່າ ບຸກຄົນທັງຫຼາຍເປັນອັນຫຼາຍ ມີຢູ່ແກ່ຊົນເຫຼົ່ານີ້ ເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ປຸຖຸຊົນ'. ໃນຄຳວ່າ 'ປຸຖຸ...ລະ... ອະວຸດຖິຕາ' ນີ້, ຄຳວ່າ 'ຊະນະ' ໄດ້ແກ່ ຄະຕິທັງຫຼາຍ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ຄວນໃຫ້ເກີດ ຫຼື ເປັນທີ່ເກີດແຫ່ງສັດທັງຫຼາຍ. ຄະຕິທັງຫຼາຍເປັນອັນຫຼາຍ ມີຢູ່ແກ່ຊົນເຫຼົ່ານີ້ ເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ປຸຖຸຊົນ'. ສິ່ງທັງຫຼາຍມີອະພິສັງຂານເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນເຫດໃຫ້ສັດທັງຫຼາຍເກີດໃນພົບພູມອື່ນຈາກນີ້ ຊື່ວ່າ 'ຊະນະ'. ອະພິສັງຂານເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນອັນເປັນອັນຫຼາຍ ມີຢູ່ແກ່ຊົນເຫຼົ່ານີ້ ເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ປຸຖຸຊົນ'. ຫຼື ພຶງຊາບວ່າ ຄຳວ່າ 'ຊະນະ' ມີອັດຖະຄືການປຸງແຕ່ງເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ. ໄຟມີລາຄະເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ 'ສັນຕາປະ'. ກິເລດທັງປວງເຫຼົ່ານັ້ນເອງ ຫຼື ກິເລດທັງໝົດ ຊື່ວ່າ 'ປະຣິລາຫະ'. ໃນຄຳວ່າ 'ໃນກາມະຄຸນທັງຫ້າອັນເປັນອັນຫຼາຍ' ນີ້, ທັມມີລາຄະແລະເຄທະເປັນຕົ້ນ ທີ່ເກີດຂຶ້ນ ຊື່ວ່າ 'ຊະນະ'. ທັມມີລາຄະເປັນຕົ້ນອັນເປັນອັນຫຼາຍ ມີຢູ່ແກ່ຊົນເຫຼົ່ານີ້ ເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ປຸຖຸຊົນ'. ຫຼືວ່າ ຊົນທັງຫຼາຍຜູ້ເກີດແລ້ວ ຍ່ອມກຳໜັດຍິນດີໃນກາມະຄຸນທັງຫຼາຍອັນເປັນອັນຫຼາຍ, ດັ່ງນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ຄຳວ່າ 'ຊະນະ' ມີອັດຖະຄືລາຄະເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ປະລິພຸດທາ' ໄດ້ແກ່ ຜູກພັນແລ້ວ ຫຼື ຖືກບີບຄັ້ນແລ້ວ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ອັດສຸຕະວາ' ນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງເຖິງຄວາມເປັນຄົນຕາບອດ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຊົງໝາຍເຖິງອັນທະປຸຖຸຊົນ'.

อนเยติ อวฑฺฒิยํ. สพฺพตฺถ นิรุตฺติลกฺขเณน ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อเนเกสุ จ กปฺปสตสหสฺเสสุ กตํ ชานนฺติ, ปากฏญฺจ กโรนฺติ อุปการํ สติชนนอามิสปฏิคฺคหณาทินา ปจฺเจกสมฺพุทฺธา, ตเถว ทุกฺขิตสฺส สกฺกจฺจํ กาตพฺพํ กโรนฺติ. สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปน อสงฺขฺเยยฺยอปฺปเมยฺเยสุปิ กตํ อุปการํ มคฺคผลานํ อุปนิสฺสยญฺจ ชานาติ, ปากฏญฺจ กโรติ, สีโห วิย จ ชวํ สพฺพตฺถ สกฺกจฺจเมว ธมฺมเทสนํ กโรติ. อริยภาโวติ เยหิ โยคโต อริยา วุจฺจนฺติ, เต มคฺคผลธมฺมา ทฏฺฐพฺพา. อริยกรธมฺมา อนิจฺจทสฺสนาทโย, วิปสฺสิยมานา วา อนิจฺจาทโย.

ຄຳວ່າ 'ອະນະເຍ' ໄດ້ແກ່ ໃນຄວາມບໍ່ຈະເລີນ. ໃນບົດທັງປວງ ພຶງຊາບຄວາມສຳເລັດແຫ່ງບົດ ດ້ວຍລັກສະນະແຫ່ງນິຣຸດຕິ. ພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມຊົງຊາບອຸປະການະຄຸນທີ່ບຸກຄົນອື່ນເຮັດໄວ້ແລ້ວໃນແສນກັປເປັນອັນຫຼາຍ ແລະຍ່ອມຊົງເຮັດອຸປະການະຄຸນນັ້ນໃຫ້ປາກົດ ດ້ວຍການເຮັດສະຕິໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ແລະດ້ວຍການຮັບອາມິດເປັນຕົ້ນ, ແລະຍ່ອມຊົງເຮັດກິດທີ່ຄວນເຮັດແກ່ຜູ້ມີທຸກຂ໌ໂດຍເຄົາຣົບເຊັ່ນດຽວກັນ. ສ່ວນພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າ ຍ່ອມຊົງຊາບອຸປະການະຄຸນທີ່ບຸກຄົນອື່ນເຮັດໄວ້ແລ້ວ ແມ່ນໃນກາລອັນນັບບໍ່ໄດ້ປະມານບໍ່ໄດ້ ແລະຊົງຊາບອຸປະນິດໄສແຫ່ງມັກແລະຜົນ, ທັງຍ່ອມຊົງເຮັດໃຫ້ປາກົດ, ແລະຍ່ອມຊົງສະແດງທັມມະເທດສະໜາໂດຍເຄົາຣົບຢ່າງແທ້ຈິງໃນທຸກສະຖານທີ່ ປຽບເໝືອນຣາຊະສີຫ໌ສະແດງກຳລັງ. ຄຳວ່າ 'ອະຣິຍະພາໂວ' ພຶງຊາບວ່າ ໄດ້ແກ່ມັກຄະຜົນທັມທັງຫຼາຍ ເພາະການປະກອບກັບມັກຄະຜົນທັມເຫຼົ່ານັ້ນ ບຸກຄົນຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ພຣະອະຣິຍະເຈົ້າ'. ທັມທີ່ເຮັດໃຫ້ເປັນພຣະອະຣິຍະເຈົ້າ ໄດ້ແກ່ ວິປັດສະນາຊານທີ່ມີການພິຈາຣະນາເຫັນຄວາມບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນ, ຫຼື ທັມມີຄວາມບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນ ທີ່ກຳລັງຖືກພິຈາຣະນາຢູ່.

โสตานีติ ตณฺหาทิฏฺฐิกิเลสทุจฺจริตอวิชฺชาโสตานิ. ‘‘โสตานํ สํวรํ พฺรูมี’’ติ วตฺวา ‘‘ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ วจเนน โสตานํ สํวโร ปิทหนํ สมุจฺเฉทญาณนฺติ วิญฺญายติ. ขนฺตีติ อธิวาสนา, สา จ ตถาปวตฺตา ขนฺธา. ปญฺญาติ เอเก, อโทโส เอว วา. กายทุจฺจริตาทีนนฺติ ทุสฺสีลฺยสงฺขาตานํ กายวจีทุจฺจริตานํ มุฏฺฐสฺสจฺจสงฺขาตสฺส ปมาทสฺส อภิชฺฌาโทมนสฺสานํ ปาปกานํ อกฺขนฺติอญฺญาณโกสชฺชานญฺจ. อนุเปกฺขา สงฺขาเรหิ อวิวฏฺฏนํ, สาลยตาติ อตฺโถ. ธมฺมฏฺฐิติยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเท ปฏิโลมภาโว สสฺสตุจฺเฉทคาโห, ตปฺปฏิจฺฉาทกโมโห วา. นิพฺพาเน ปฏิโลมภาโว สงฺขาเรสุ รติ, นิพฺพานปฏิจฺฉาทโก โมโห วา. สงฺขารนิมิตฺตคฺคาโหติ ยาทิสสฺส กิเลสสฺส อปฺปหีนตฺตา วิปสฺสนา สงฺขารนิมิตฺตํ น มุญฺจติ, โส กิเลโส ทฏฺฐพฺโพ. สงฺขารนิมิตฺตคฺคหณสฺส อติกฺกมนํ วา ปหานํ.

ຄຳວ່າ 'ໂសຕານິ' ໄດ້ແກ່ ກະແສຄືຕັນຫາ, ທິດຖິ, ກິເລດ, ທຸຈະຣິດ ແລະອະວິຊຊາ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຕຣັດວ່າ 'ເຮົາກ່າວຄວາມສຳຣວມແຫ່ງກະແສທັງຫຼາຍ' ແລ້ວ ຊົງຕຣັດວ່າ 'ກະແສເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມຖືກປິດກັ້ນດ້ວຍປັນຍາ', ດ້ວຍພຣະດຳຣັດນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ຄວາມສຳຣວມແຫ່ງກະແສທັງຫຼາຍ ຄືການປິດກັ້ນ ໄດ້ແກ່ ສະມຸດເສທະຊານ. ຄຳວ່າ 'ຂັນຕິ' ໄດ້ແກ່ ອະທິວາສະນະ, ແລະຄວາມອົດທົນນັ້ນ ກໍຄືນາມະຂັນທັງຫຼາຍທີ່ເປັນໄປໃນອາການຢ່າງນັ້ນ. ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ 'ປັນຍາ', ຫຼືວ່າ ໄດ້ແກ່ 'ອະໂທສະ' ນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ກາຍະທຸຈະຣິຕາດີນັງ' ໄດ້ແກ່ ກາຍະທຸຈະຣິດແລະວະຈີທຸຈະຣິດອັນໄດ້ຊື່ວ່າຄວາມທຸສີລ, ອະພິຊຊາແລະໂທມະນັດອັນໄດ້ຊື່ວ່າຄວາມຫຼົງລືມສະຕິ, ແລະອະກຸສົນທັມທັງຫຼາຍມີຄວາມບໍ່ອົດທົນ, ອະຊານ ແລະໂກສັດຊະ. ຄຳວ່າ 'ອະນຸເປກຂາ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍ່ຖອຍກັບຈາກສັງຂານທັງຫຼາຍ, ອະທິບາຍວ່າ ຄວາມມີຄວາມອາໄລໃນສັງຂານທັງຫຼາຍ. ຄວາມເປັນປະຕິໂລມໃນທັມມັດຖິຕິຄືປະຕິດຈະສະມຸບບາດ ໄດ້ແກ່ ຄວາມຍຶດຖືວ່າທ່ຽງຫຼືຂາດສູນ, ຫຼື ໄດ້ແກ່ ໂມຫະທີ່ປິດບັງປະຕິດຈະສະມຸບບາດນັ້ນ. ຄວາມເປັນປະຕິໂລມໃນນິບພານ ໄດ້ແກ່ ຄວາມຍິນດີໃນສັງຂານທັງຫຼາຍ, ຫຼື ໄດ້ແກ່ ໂມຫະທີ່ປິດບັງພຣະນິບພານ. ຄຳວ່າ 'ສັງຂາຣะນິມິດຕັກຄາຫະ' ພຶງຊາບວ່າ ໄດ້ແກ່ກິເລດທີ່ວິປັດສະນາຍັງລະບໍ່ໄດ້ ເພາະຄວາມທີ່ຍັງລະກິເລດເຊັ່ນນັ້ນບໍ່ໄດ້ ວິປັດສະນາຈຶ່ງບໍ່ປ່ອຍອາຣົມຄືສັງຂານ. ຫຼືວ່າ ໄດ້ແກ່ ການກ້າວລ່ວງ ຫຼື ການລະ ເຊິ່ງການຍຶດຖືນິມິດແຫ່ງສັງຂານ.

จตุนฺนํ อริยมคฺคานํ ภาวิตตฺตา อจฺจนฺตํ อปฺปวตฺติภาเวน ยํ ปหานนฺติ โยชนา เวทิตพฺพา. เกน ปน ปหานนฺติ? อริยมคฺเคเหวาติ วิญฺญายมาโน อยมตฺโถ เตสํ ภาวิตตฺตา อปฺปวตฺติวจเนน. สมุทยปกฺขิกสฺสาติ เอตฺถ จตฺตาโรปิ มคฺคา จตุสจฺจาภิสมยาติ กตฺวา เตหิ ปหาตพฺเพน [Pg.163] เตน เตน สมุทเยน สห ปหาตพฺพตฺตา สมุทยสภาคตฺตา จ สจฺจวิภงฺเค จ สพฺพกิเลสานํ สมุทยภาวสฺส วุตฺตตฺตา ‘‘สมุทยปกฺขิกา’’ติ ทิฏฺฐิอาทโย วุจฺจนฺติ. กายวาจาจิตฺตานํ วิรูปปฺปวตฺติยา นยนํ อปยาปนํ, กายทุจฺจริตาทีนํ วินาสนยนํ วา วินโย, เตสํ วา ชิมฺหปฺปวตฺตึ วิจฺฉินฺทิตฺวา อุชุกนยนํ วินยนํ. เอเสเสติ เอโส โส เอว, อตฺถโต อนญฺโญติ อตฺโถ. ตชฺชาเตติ อตฺถโต ตํสภาโวว. สปฺปุริโส อริยสภาโว, อริโย จ สปฺปุริสภาโวติ อตฺโถ.

ພຶງຊາບການປະກອບບົດວ່າ 'ການລະໃດ ທີ່ມີຢູ່ໂດຍຄວາມບໍ່ເປັນໄປອີກຢ່າງເດັດຂາດ ເພາະຄວາມທີ່ອະຣິຍະມັກທັງສີ່ອັນຕົນຈະເລີນແລ້ວ'. ຖ້າຖາມວ່າ 'ກໍການລະນັ້ນ ຍ່ອມມີດ້ວຍທັມໃດ?', ເນື້ອຄວາມນີ້ຍ່ອມຮູ້ໄດ້ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ດ້ວຍອະຣິຍະມັກທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ' ເພາະຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມທີ່ອະຣິຍະມັກເຫຼົ່ານັ້ນອັນຕົນຈະເລີນແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ເປັນໄປອີກ'. ໃນຄຳວ່າ 'ສະມຸທະຍະປັກຂິກັດສະ' ນີ້, ມັກທັງສີ່ແມ່ນການຕຣັສຮູ້ສັດຈະທັງສີ່, ດັ່ງນັ້ນ ກິເລດທັງຫຼາຍມີທິດຖິເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ສະມຸທະຍະປັກຂິກະ' ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ຄວນລະຮ່ວມກັບສະມຸໄທນັ້ນໆ ທີ່ຄວນລະດ້ວຍມັກເຫຼົ່ານັ້ນ, ເພາະຄວາມເປັນສ່ວນສະເໝີດ້ວຍສະມຸໄທ ແລະເພາະຄວາມທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງຄວາມເປັນສະມຸໄທແຫ່ງກິເລດທັງປວງໃນສັດຈະວິພັງ. ການນຳໄປເຊິ່ງຄວາມເປັນໄປອັນວິປະລາດແຫ່ງກາຍ ວາຈา ແລະໃຈ, ຫຼື ການນຳໄປສູ່ຄວາມພິນາດແຫ່ງກາຍທຸຈະຣິດເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ 'ວິນະຍະ', ຫຼື ການຕັດຄວາມເປັນໄປອັນຄົດງໍແຫ່ງກາຍວາຈາໃຈເຫຼົ່ານັ້ນ ແລ້ວນຳໄປສູ່ຄວາມຊື່ຕຣົງ ຊື່ວ່າ 'ວິນະຍະນະ'. ຄຳວ່າ 'ເອເສເສຕິ' ໄດ້ແກ່ ນີ້ຄືສິ່ງນັ້ນເອງ, ອະທິບາຍວ່າ ໂດຍອັດຖະແລ້ວ ບໍ່ແມ່ນສິ່ງອື່ນ. ຄຳວ່າ 'ຕັດຊາເຕ' ໂດຍອັດຖະແລ້ວ ໄດ້ແກ່ ມີສະພາວະຢ່າງນັ້ນນັ້ນເອງ. ອະທິບາຍວ່າ ສັດບຸຣຸດມີສະພາວະແຫ່ງພຣະອະຣິຍະ, ແລະພຣະອະຣິຍະກໍມີສະພາວະແຫ່ງສັດບຸຣຸດ.

อทฺวยนฺติ ทฺวยตารหิตํ, วณฺณเมว ‘‘อจฺจี’’ติ คเหตฺวา อจฺจึ วา ‘‘วณฺโณ เอวา’’ติ เตสํ เอกตฺตํ ปสฺสนฺโต วิย ยถาตกฺกิตํ อตฺตานํ ‘‘รูป’’นฺติ, ยถาทิฏฺฐํ วา รูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา เตสํ เอกตฺตํ ปสฺสนฺโต ทฏฺฐพฺโพ. เอตฺถ จ ‘‘รูปํ อตฺตา’’ติ อิมิสฺสา ปวตฺติยา อภาเวปิ รูเป อตฺตคฺคหณํ ปวตฺตมานํ อจฺจิยํ วณฺณคฺคหณํ วิย. อุปมาโย จ อนญฺญตฺตาทิคฺคหณนิทสฺสนวเสเนว วุตฺตา, น วณฺณาทีนํ วิย อตฺตโน วิชฺชมานตฺตสฺส, อตฺตโน วิย วา วณฺณาทีนํ อวิชฺชมานตฺตสฺส ทสฺสนตฺถํ.

ຄຳວ່າ 'ອະທະວະຍັງ' ໄດ້ແກ່ ປາສະຈາກຄວາມເປັນສອງ. ພຶງຊາບວ່າ ປຽບເໝືອນບຸກຄົນຜູ້ຖືເອົາສີສັນນັ້ນເອງວ່າເປັນແປວໄຟ ຫຼື ຖືເອົາແປວໄຟວ່າເປັນສີສັນນັ້ນເອງ ແລ້ວເຫັນຄວາມເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນແຫ່ງສີສັນແລະແປວໄຟເຫຼົ່ານັ້ນ, ບຸກຄົນຜູ້ຖືເອົາອັດຕາຕາມທີ່ຕົນດຳຣິໄວ້ວ່າເປັນ 'ຮູບ' ຫຼື ຖືເອົາຮູບຕາມທີ່ຕົນເຫັນວ່າເປັນ 'ອັດຕາ' ແລ້ວເຫັນຄວາມເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນແຫ່ງຮູບແລະອັດຕານັ້ນ ກໍພຶງຊາບຢ່າງນັ້ນ. ແລະໃນສັກກາຍະທິດຖິເຫຼົ່ານີ້, ແມ່ນວ່າຄວາມເປັນໄປວ່າ 'ຮູບເປັນອັດຕາ' ນີ້ຈະບໍ່ມີຢູ່ຈິງ, ແຕ່ການຍຶດຖືວ່າເປັນອັດຕາໃນຮູບທີ່ເກີດຂຶ້ນ ກໍປຽບເໝືອນການຍຶດຖືເອົາສີສັນໃນແປວໄຟ. ແລະອຸປະມາທັງຫຼາຍ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໄວ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງເຖິງການຍຶດຖືຄວາມບໍ່ແມ່ນສິ່ງອື່ນເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນກ່າວເພື່ອສະແດງຄວາມມີຢູ່ຈິງແຫ່ງອັດຕາເໝືອນຄວາມມີຢູ່ຈິງແຫ່ງສີສັນເປັນຕົ້ນ, ຫຼື ບໍ່ແມ່ນເພື່ອສະແດງຄວາມບໍ່ມີຢູ່ຈິງແຫ່ງສີສັນເປັນຕົ້ນເໝືອນຄວາມບໍ່ມີຢູ່ຈິງແຫ່ງອັດຕາ.

๑๐๐๘. สรีรนิปฺผตฺติยาติ สรีรปาริปูริยา. นิจฺเฉตุํ อสกฺโกนฺโต วิจินนฺโต กิจฺฉตีติ วิจิกิจฺฉา. อิทปฺปจฺจยานํ ภาโวติ ชาติอาทิสภาวเมว อาห, ชาติอาทีนํ วา ชรามรณาทิอุปฺปาทนสมตฺถตํ. สา ปน ชาติอาทิวินิมุตฺตา นตฺถีติ เตสํเยวาธิวจนํ โหติ ‘‘อิทปฺปจฺจยตา’’ติ.

໑໐໐໘. ຄຳວ່າ 'ສະຣີຣະນິບຜັດຕິຍາ' ໄດ້ແກ່ ເພື່ອຄວາມສົມບູນແຫ່ງພຣະສະຣີຣະ. ບຸກຄົນເມື່ອບໍ່ສາມາດຕັດສິນໄດ້ ພິຈາຣະນາຄົ້ນຄວ້າຢູ່ ຍ່ອມລຳບາກ, ເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ວິຈິກິດສາ'. ດ້ວຍບົດວ່າ 'ອิທັບປັດຈະຍານັງ ພາໂວ' ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງເຖິງສະພາວະມີຊາດิເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ, ຫຼື ຊົງສະແດງເຖິງຄວາມສາມາດໃນການໃຫ້ເກີດຊະລາມໍຣະນະເປັນຕົ້ນແຫ່ງທັມມີຊາດິເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ຄວາມສາມາດໃນການໃຫ້ເກີດຊະລາມໍຣະນະເປັນຕົ້ນນັ້ນ ທີ່ພົ້ນໄປຈາກຊາດິເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ເພາະສະນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ອິທັບປັດຈະຍະຕາ' ຈຶ່ງເປັນຊື່ເອີ້ນແຫ່ງທັມມີຊາດິເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນເອງ.

๑๐๐๙. อิธ อนาคตกิเลสา ‘‘ตเทกฏฺฐา กิเลสา’’ติ วุจฺจนฺตีติ เต ทสฺเสตุํ ‘‘อิมิสฺสา จ ปาฬิยา’’ติอาทิ อารทฺธํ. สหเชกฏฺฐวเสนาติ ตตฺถ อุปฺปนฺนทิฏฺฐิยา สหเชกฏฺฐวเสนาติ อตฺถโต วิญฺญายติ. ตํสมฺปยุตฺโตติ เตหิ สํโยชนกิเลเสหิ สมฺปยุตฺโตติปิ อตฺโถ ยุชฺชติ. ตถา เต สํโยชนกิเลสา สมุฏฺฐานํ เอตสฺสาติ ตํสมุฏฺฐานนฺติ วา. สํโยชนรหิเตหิ จ ปน กิเลเสหิ สมฺปยุตฺตานํ สมุฏฺฐิตานญฺจ สพฺภาวโต กิเลเสเหว โยชนา กตา.

໑໐໐໙. ໃນທຸກນີ້ ກິເລດທັງຫຼາຍທີ່ຍັງບໍ່ມາເຖິງໂດຍກົງ ຊື່ວ່າ 'ຕະເທກັດຖະກິເລດ', ເພື່ອສະແດງກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງເລີ່ມຄຳວ່າ 'ອິມິດສາ ຈະ ປາລິຍາ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ສະຫະເຊກັດຖະວະເສນະ' ໂດຍອັດຖະແລ້ວຍ່ອມຮູ້ໄດ້ວ່າ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ ແລະຕັ້ງຢູ່ຮ່ວມກັນໃນຈິດດຽວກັນກັບທິດຖິທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຈິດທີ່ປະກອບດ້ວຍທິດຖິນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຕັງສັມປະຍຸດໂຕ' ແມ້ອັດຖະວ່າ ປະກອບດ້ວຍສັງໂຍດແລະກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍສົມຄວນ. ຫຼືວ່າ ແມ້ອັດຖະວ່າ ມີສັງໂຍດແລະກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນເປັນສະມຸດຖານ ຊື່ວ່າ 'ຕັງສະມຸດຖານັງ' ກໍສົມຄວນເຊັ່ນດຽວກັນ. ແຕ່ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງຂັນທັງຫຼາຍທີ່ປະກອບດ້ວຍກິເລດອັນປາສະຈາກຄວາມເປັນສັງໂຍດ ແລະແຫ່ງກັມທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຈາກກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນ, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງປະກອບບົດກັບກິເລດທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ.

๑๐๑๑. สํโยชนาทีนํ วิยาติ สํโยชนตเทกฏฺฐกิเลสาทีนํ ยถาวุตฺตานํ วิย. เตหีติ ทสฺสนภาวนามคฺเคหิ. อภิสงฺขารวิญฺญาณํ กุสลากุสลํ, [Pg.164] นามรูปญฺจ วิปากนฺติ กตฺวา ‘‘กุสลาทีนมฺปิ ปหานํ อนุญฺญาต’’นฺติ อาห.

໑໐໑໑. ຄຳວ່າ 'ສັງໂຍຊະນາດີນັງ ວິຍະ' ໄດ້ແກ່ ປຽບເໝືອນການລະສັງໂຍດແລະຕະເທກັດຖະກິເລດເປັນຕົ້ນ ຕາມທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ເຕຫິ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍທັດສະນະມັກແລະພາວະນາມັກ. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານດຳຣິວ່າ ອະພິສັງຂານວິນຍານເປັນກຸສົນແລະອະກຸສົນ, ສ່ວນນາມຮູບເປັນວິບາກ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ชົງອະນຸຍາດການລະແມ່ນແກ່ກຸສົນທັມເປັນຕົ້ນ'.

๑๐๑๓. เหตู เจวาติ ‘‘ปหาตพฺพเหตุกา’’ติ เอตสฺมึ สมาสปเท เอกเทเสน สมาสปทตฺถํ วทติ. เอตฺถ จ ปุริมนเยน ‘‘อิเม ธมฺมา ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุกา’’ติ อิเมเยว ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุกา, น อิโต อญฺเญติ อยํ นิยโม ปญฺญายติ, น อิเม ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุกาเยวาติ. ตสฺมา อิเมสํ ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุกภาโว อนิยโต วิจิกิจฺฉาสหคตโมหสฺส อเหตุกตฺตาติ ปุริมนโย วิวรณียตฺถวา โหติ. ตสฺมา ปุริมนเยน ธมฺมโต ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุเก นิกฺขิปิตฺวา อตฺถโต นิกฺขิปิตุํ ทุติยนโย วุตฺโต.

໑໐໑໓. ຄຳວ່າ 'ເຫຕູ ເຈວາ' ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວເຖິງອັດຖະແຫ່ງບົດສະມາດໂດຍສ່ວນໜຶ່ງໃນບົດສະມາດວ່າ 'ປະຫາຕັບພະເຫຕຸກາ'. ແລະໃນປາລິນີ້ ໂດຍນັຍທຳອິດ ຂໍ້ກຳນົດວ່າ 'ທັມເຫຼົ່ານີ້ ຊື່ວ່າ ທັດສະເນນະປະຫາຕັບພະເຫຕຸກາ' ຍ່ອມປາກົດວ່າ ທັມເຫຼົ່ານີ້ເທົ່ານັ້ນເປັນທັດສະເນນະປະຫາຕັບພະເຫຕຸກາ ທັມອື່ນນອກຈາກນີ້ບໍ່ແມ່ນ, ແຕ່ຂໍ້ກຳນົດວ່າ 'ທັມເຫຼົ່ານີ້ເປັນທັດສະເນນະປະຫາຕັບພະເຫຕຸກາເທົ່ານັ້ນ' ຍ່ອມບໍ່ປາກົດ. ເພາະສະນັ້ນ ຄວາມເປັນທັດສະເນນະປະຫາຕັບພະເຫຕຸກາແຫ່ງທັມເຫຼົ່ານີ້ ຈຶ່ງບໍ່ແນ່ນອນ ເພາະຄວາມທີ່ໂມຫະທີ່ເກີດຮ່ວມກັບວິຈິກິດສາເປັນອະເຫຕຸກະລັກສະນະ, ດັ່ງນັ້ນ ນັຍທຳອິດຈຶ່ງມີເນື້ອຄວາມທີ່ຄວນເປີດເຜີຍ. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງສະແດງນັຍທີສອງ ເພື່ອຊົງວາງທັມທີ່ເປັນທັດສະເນນະປະຫາຕັບພະເຫຕຸກາໂດຍອັດຖະ ຫຼັງຈາກທີ່ຊົງວາງໂດຍທັມມະໃນນັຍທຳອິດແລ້ວ.

๑๐๒๙. มหคฺคตา วา อิทฺธิวิธาทโย. อปฺปมาณารมฺมณา มหคฺคตา เจโตปริยปุพฺเพนิวาสานาคตํสญาณสมฺปยุตฺตา.

໑໐໒໙. ຫຼືວ່າ ທັມມະຫັກຄົດທັງຫຼາຍ ມີອິດທິວິທະອະພິນຍາເປັນຕົ້ນ. ທັມມະຫັກຄົດທີ່ມີອັບປະມານະເປັນອາຣົມ ໄດ້ແກ່ ທັມທີ່ປະກອບດ້ວຍເຈໂຕປະຣິຍະຊານ, ປຸບເພນິວາສານຸດສະຕິຊານ ແລະອະນາຄະຕັງສະຊານ.

๑๐๓๕. อนนฺตเร นิยุตฺตานิ, อนนฺตรผลปฺปโยชนานิ, อนนฺตรผลกรณสีลานิ วา อานนฺตริกานิ. ตานิ ปน ปฏิปกฺเขน อนิวารณียผลตฺตา อนฺตรายรหิตานีติ ‘‘อนนฺตราเยน ผลทายกานี’’ติ วุตฺตํ. อนนฺตรายานิ วา อานนฺตริกานีติ นิรุตฺติวเสน ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. เอกสฺมิมฺปีติ ปิ-สทฺเทน อเนกสฺมิมฺปิ อายูหิเต วตฺตพฺพเมวนตฺถีติ ทสฺเสติ. น จ เตสํ อญฺญมญฺญปฏิพาหกตฺตํ อตฺถิ อปฺปฏิปกฺขตฺตา, อปฺปฏิปกฺขตา จ สมานผลตฺตา อนุพลปฺปทานโต จ. ‘‘นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ สํกิเลสายา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๖๘) เอวมาทิโก อเหตุกวาโท. ‘‘กโรโต โข การยโต ฉินฺทโต เฉทาปยโต…เป… กโรโต น กรียติ ปาป’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๑๖๖) เอวมาทิโก อกิริยวาโท. ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๑๗๑; ม. นิ. ๒.๙๔; ๓.๙๑) เอวมาทิโก นตฺถิกวาโท. เอเตสุ ปุริมวาโท พนฺธโมกฺขานํ เหตุํ ปฏิเสเธติ, ทุติโย กมฺมํ, ตติโย วิปากนฺติ อยเมเตสํ วิเสโส. ตญฺหีติ อเหตุกาทินิยตมิจฺฉาทิฏฺฐึ, น ปน นิยตภาวํ อปฺปตฺตํ.

໑໐໓໕. ກັມທັງຫຼາຍທີ່ປະກອບໃນລຳດັບແຫ່ງຈຸຕິ, ຫຼື ມີຜົນໃນລຳດັບແຫ່ງຈຸຕິເປັນປະໂຫຍດ, ຫຼື ມີປົກກະຕິເຮັດໃຫ້ເກີດຜົນໃນລຳດັບແຫ່ງຈຸຕິ ຊື່ວ່າ 'ອານันຕະຣິກະ'. ແຕ່ກັມເຫຼົ່ານັ້ນ ປາສະຈາກອັນຕະລາຍ ເພາະຄວາມທີ່ຜົນຄືອະເວຈີບໍ່ອາດຖືກຫ້າມໄດ້ດ້ວຍກັມທີ່ເປັນປະຕິປັກຂ໌ອື່ນ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເປັນກັມທີ່ໃຫ້ຜົນໂດຍບໍ່ມີອັນຕະລາຍ'. ຫຼືວ່າ ກັມທີ່ບໍ່ມີອັນຕະລາຍ ຊື່ວ່າ 'ອານັນຕະຣິກະ', ພຶງຊາບຄວາມສຳເລັດແຫ່ງບົດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງນິຣຸດຕິວິທີ. ໃນຄຳວ່າ 'ເອກັສມິງປิ' ນີ້, ດ້ວຍສັບວ່າ 'ປິ' ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງວ່າ ເມື່ອບຸກຄົນພະຍາຍາມເຮັດແມ່ນກັມເປັນອັນຫຼາຍ ກໍບໍ່ຈຳເປັນຕ້ອງກ່າວເຖິງເລີຍ. ແລະຄວາມທີ່ກັມເຫຼົ່ານັ້ນຈະຂັດຂວາງກັນແລະກັນ ຍ່ອມບໍ່ມີ ເພາະຄວາມທີ່ບໍ່ເປັນປະຕິປັກຂ໌ຕໍ່ກັນ, ແລະຄວາມທີ່ບໍ່ເປັນປະຕິປັກຂ໌ຕໍ່ກັນນັ້ນ ກໍເພາະຄວາມທີ່ມີຜົນຄືອະເວຈີສະເໝີກັນ ແລະເພາະຄວາມທີ່ສະໜັບສະໜູນກຳລັງແກ່ກັນແລະກັນ. ວາດະມີຄຳວ່າ 'ບໍ່ມີເຫດ ບໍ່ມີປັດໄຈ ເພື່ອຄວາມເສື່ອມເສຍແຫ່ງສັດທັງຫຼາຍ' ເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ 'ອະເຫຕຸກະວາດະ'. ວາດະມີຄຳວ່າ 'ເມື່ອບຸກຄົນເຮັດເອງ ໃຫ້ຄົນອື່ນເຮັດ ຕັດເອງ ໃຫ້ຄົນອື່ນຕັດ...ລະ... ບາບຍ່ອມບໍ່ຊື່ວ່າຖືກເຮັດ' ເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ 'ອະກິຣິຍະວາດະ'. ວາດະມີຄຳວ່າ 'ທານທີ່ໃຫ້ແລ້ວ ບໍ່ມີຜົນ' ເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ 'ນັດຖິກະວາດະ'. ໃນວາດະທັງສາມນີ້, ວາດະທຳອິດຍ່ອມປະຕິເສດເຫດແຫ່ງການຜູກມັດແລະການຫຼຸດພົ້ນໃນສັງສາຣະວັດ, ວາດະທີສອງຍ່ອມປະຕິເສດກັມ, ວາດະທີສາມຍ່ອມປະຕິເສດວິບາກ, ນີ້ຄືຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງວາດະເຫຼົ່ານີ້. ຄຳວ່າ 'ຕັງ' ໄດ້ແກ່ ນິຍະຕະມິດສາທິດຖິມີອະເຫຕຸກະວາດະເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ບໍ່ແມ່ນມິດສາທິດຖິທີ່ຍັງບໍ່ເຖິງຄວາມເປັນນິຍະຕະ.

๑๐๓๙. ปจฺจยฏฺเฐนาติ มคฺคปจฺจยสงฺขาเตน สมฺปโยควิสิฏฺเฐน ปจฺจยภาเวนาติ เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ มคฺคงฺคานํ ฐปนํ มคฺคปจฺจยภาวรหิเต มคฺคเหตุเก [Pg.165] ทสฺเสตุํ, เตน มคฺคเหตุเก อสงฺกรโต ววตฺถเปติ. สเจ ปน โกจิ วเทยฺย ‘‘เอเกกํ องฺคํ ฐเปตฺวา ตํตํสมฺปยุตฺตานํ มคฺคเหตุกภาเวปิ ‘มคฺคงฺคานิ ฐเปตฺวา’ติ อิทํ วจนํ ยุชฺชตี’’ติ. เอวญฺหิ สติ ตติยนเย วิย อิธาปิ ‘‘ฐเปตฺวา’’ติ น วตฺตพฺพํ สิยา, วุตฺตญฺเจตํ, ตสฺมา วุตฺตนเยเนวตฺโถ เวทิตพฺโพ. มคฺคงฺคามคฺคงฺคานญฺหิ สมฺปยุตฺตานํ วิเสสทสฺสนตฺโถ อยํ นโยติ. เสสมคฺคงฺคานํ ปุพฺเพ ฐปิตานนฺติ อธิปฺปาโย. ผสฺสาทีนญฺหิ ปุริมนเยปิ มคฺคเหตุกตา สิทฺธาติ.

໑໐໓໙. ຄຳວ່າ 'ປັດຈະຍັດເຖນະ' ພຶງຊາບວ່າ ໄດ້ແກ່ ໂດຍຄວາມເປັນປັດໄຈອັນມີສັມປະໂຍຄະເປັນວິເສດ ເຊິ່ງໄດ້ຊື່ວ່າ ມັກຄະປັດໄຈ. ແລະໃນນັຍທຳອິດນີ້ ການຍົກເວັ້ນເຊິ່ງມັກຄົງທັງຫຼາຍ ກໍເພື່ອສະແດງທັມທີ່ມີມັກເປັນເຫດ ອັນປາສະຈາກຄວາມເປັນມັກຄະປັດໄຈ, ດ້ວຍການຍົກເວັ້ນນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງກຳນົດທັມທີ່ມີມັກເປັນເຫດ ໂດຍບໍ່ໃຫ້ປົນເປກັບມັກຄົງທັງແປດ. ແຕ່ຖ້າມີໃຜກ່າວວ່າ 'ແມ່ນໃນຄວາມເປັນມັກຄະເຫຕຸກະແຫ່ງທັມທີ່ປະກອບກັບມັກຄົງນັ້ນໆ ໂດຍຍົກເວັ້ນມັກຄົງແຕ່ລະອົງ, ຄຳກ່າວວ່າ "ມັກຄັງຄານິ ຖະເປຕວາ" ນີ້ ກໍສົມຄວນຢູ່'. ເພາະເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ ແມ່ນໃນນັຍທຳອິດນີ້ ກໍບໍ່ຄວນກ່າວຄຳວ່າ 'ຖະເປຕວາ' ເຊັ່ນດຽວກັນກັບໃນນັຍທີສາມ, ແຕ່ຄຳນີ້ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກໍໄດ້ຊົງຕຣັດໄວ້ແລ້ວ, ເພາະສະນັ້ນ ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນອັດຖະກະຖາເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ນັຍທຳອິດນີ້ ມີປະໂຫຍດเพื่อສະແດງຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງທັມທີ່ປະກອບກັນ ຄື ທັມທີ່ເປັນມັກຄົງ ແລະທັມທີ່ບໍ່ແມ່ນມັກຄົງ. ຄວາມໝາຍແຫ່ງພຣະອັດຖະກະຖາຈານ ຄື ຄວາມເປັນທັມທີ່ມີເຫດຮ່ວມແຫ່ງມັກຄົງທີ່ເຫຼືອ ທີ່ຖືກຍົກເວັ້ນໄວ້ໃນຫົນຫຼັງ. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນມັກຄະເຫຕຸກະແຫ່ງທັມມີຜັດສະເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມສຳເລັດແລ້ວ ແມ່ນໃນນັຍທຳອິດ.

สมฺมาทิฏฺฐิยา ทุติยนเยปิ ฐปิตาย ตติยนเย สเหตุกภาโว ทสฺสิโต. กถํ ทสฺสิโต, นนุ อริยมคฺคสมงฺคิสฺส ‘‘อโลโภ อโทโส อิเม ธมฺมา มคฺคเหตู’’ติ (ธ. ส. ๑๐๓๙) อวตฺวา ‘‘อโลโภ อโทโส อโมโห อิเม ธมฺมา มคฺคเหตู’’ติ วิสุํ สมฺมาทิฏฺฐิอาทิเก มคฺคเหตู ทสฺเสตฺวา ‘‘ตํสมฺปยุตฺโต…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ (ธ. ส. ๑๐๓๙) วิสุํ มคฺคเหตุกานํ ทสฺสิตตฺตา ‘‘มคฺคเหตูสุ อโมโห’’ติ (ธ. ส. ๑๐๓๙) วุตฺตาย สมฺมาทิฏฺฐิยา มคฺคเหตุกตา น ทสฺสิตา สิยา? โน น ทสฺสิตา. ยถา หิ ตีณิ สํโยชนานิ ทสฺเสตฺวา ‘‘ตเทกฏฺโฐ โลโภ โทโส โมโห, อิเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตู’’ติ (ธ. ส. ๑๐๑๗) วิสุํ ปหาตพฺพเหตู นิยเมตฺวา ‘‘ตเทกฏฺฐา จ กิเลสา’’ติอาทิวจเนน (ธ. ส. ๑๐๑๗) โลภโทสโมหา จ อญฺญมญฺญสหเชกฏฺฐา อญฺญมญฺญสมฺปยุตฺตา สงฺขารกฺขนฺธภูตา จ ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุกาติ ทสฺสิตา โหนฺติ, เอวมิธาปิ ‘‘อโลภาทโย อิเม ธมฺมา มคฺคเหตู’’ติ นิคมิตาปิ อญฺญมญฺญสมฺปยุตฺตสงฺขารกฺขนฺธภาวโต ตํสมฺปยุตฺตสงฺขารกฺขนฺธวจเนน ‘‘มคฺคเหตุกา’’ติ ทสฺสิตา เอวาติ สิทฺธํ โหติ, สมฺมาทิฏฺฐิยาปิ อโมโหติ วุตฺตาย มคฺคเหตุกภาวทสฺสนํ. สเจ ปน โย ทุติยนเย มคฺโค เจว เหตุ จาติ วุตฺโต, ตโต อญฺญสฺเสว อญฺเญน อสาธารเณน ปริยาเยน มคฺคเหตุภาวํ ทสฺเสตฺวา ตํสมฺปโยคโต สมฺมาทิฏฺฐิยา มคฺคเหตุกภาวทสฺสนตฺโถ ตติยนโย สิยา. ‘‘อริยมคฺคสมงฺคิสฺส อโลโภ อโทโส อิเม ธมฺมา มคฺคเหตู’’ติอาทิ วตฺตพฺพํ สิยา. ยสฺมา ปน ‘‘มคฺคเหตู’’ติ อิมินา อญฺเญน สาธารเณน ปริยาเยน เยสํ มคฺคเหตุภาโว สมฺภวติ, เต สพฺเพ ‘‘มคฺคเหตู’’ติ ทสฺเสตฺวา ตํสมฺปยุตฺตานํ [Pg.166] เตสํ อญฺเญสญฺจ มคฺคเหตุกภาวทสฺสนตฺโถ ตติยนโย, ตสฺมา ตตฺถ ‘‘อโมโห’’ติปิ วุตฺตํ. น หิ โส มคฺคเหตุ น โหตีติ. อิเม ปน ตโยปิ นยา อตฺถวิเสสวเสน นิกฺขิตฺตตฺตา อตฺถโต นิกฺเขปา ทฏฺฐพฺพา. อถ วา สรูเปน วจนํ ธมฺมโต นิกฺเขโป, อตฺเถน อตฺถโตติ เอวมฺปิ โยชนา สมฺภวติ. ตตฺถ ทุติยตติยนยา สรูปโต เหตุเหตุมนฺตุทสฺสนวเสน ธมฺมโต นิกฺเขโป. ปฐมนโย ตถาอทสฺสนโต อตฺเถน จ มคฺคงฺคตํสมฺปยุตฺตานํ เหตุเหตุมนฺตุภาวาวคมนโต อตฺถโต นิกฺเขโปติ.

ໃນນັຍທີສອງ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເວັ້ນສັມມາທິຕຖິໄວ້ ແຕ່ໃນນັຍທີສາມກໍໄດ້ສະແດງຄວາມເປັນສະເຫຕຸກທັມ (ທັມທີ່ມີເຫດ) ຂອງສັມມາທິຕຖິນັ້ນໄວ້ແລ້ວ. ຖາມວ່າ ສະແດງໄວ້ແນວໃດ? ຫາກມີຄຳຖ້ວງວ່າ: ສຳລັບຜູ້ພ້ອມພຮັ່ງດ້ວຍອະຣິຍະມັກ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກບໍ່ໄດ້ຕຣັດວ່າ “ອະໂລພະ ອະໂທສະ ທັມເຫຼົ່ານີ້ເປັນມັກຄະເຫດ” ແຕ່ໄດ້ຕຣັດແຍກໄວ້ວ່າ “ອະໂລພະ ອະໂທສະ ອະໂມຫະ ທັມເຫຼົ່ານີ້ເປັນມັກຄະເຫດ” ໂດຍສະແດງມັກຄະເຫດມີສັມມາທິຕຖິເປັນຕົ້ນໄວ້ຕ່າງຫາກ ແລະຕຣັດສະແດງທັມທີ່ມີມັກຄະເຫດ (ມັກຄະເຫຕຸກທັມ) ໄວ້ຕ່າງຫາກວ່າ “ທັມທີ່ສັມປະຍຸດດ້ວຍເຫດນັ້ນ...ເປ... ວິນຍານັກຂັນ” ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຄວາມເປັນມັກຄະເຫຕຸກທັມຂອງສັມມາທິຕຖິ ທີ່ຕຣັດໄວ້ວ່າ “ອະໂມຫະ ໃນມັກຄະເຫດທັງຫຼາຍ” ຈະບໍ່ຊື່ວ່າບໍ່ໄດ້ສະແດງໄວ້ບໍ? ຕອບວ່າ ບໍ່ແມ່ນບໍ່ໄດ້ສະແດງ (ຄືສະແດງໄວ້ແນ່ນອນ). ຄວາມຈິງແລ້ວ ເໝືອນຢ່າງວ່າ ພຣະອົງສະແດງສັງໂຍດ ໓ ປະການແລ້ວ ຊົງກຳນົດເຫດທີ່ຄວນລະໄວ້ຕ່າງຫາກວ່າ “ໂລພະ ໂທສະ ໂມຫະ ທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນຖານດຽວກັນກັບສັງໂຍດນັ້ນ ທັມເຫຼົ່ານີ້ເປັນທັມມີເຫດອັນພຶງລະດ້ວຍທັດສະນະ” ແລະດ້ວຍພຣະດຳຣັດເປັນຕົ້ນວ່າ “ກິເລດທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນຖານດຽວກັນນັ້ນ” ກໍຊື່ວ່າໄດ້ສະແດງ ໂລພະ ໂທສະ ໂມຫະ ແລະທັມທີ່ເປັນສັງຂາຣັກຂັນ ອັນເກີດຮ່ວມກັນແລະກັນ ຕັ້ງຢູ່ໃນຖານດຽວກັນແລະກັນ ສັມປະຍຸດເຊິ່ງກັນແລະກັນ ວ່າເປັນທັມມີເຫດອັນພຶງລະດ້ວຍທັດສະນະ, ໃນນັຍທີສາມນີ້ກໍເໝືອນກັນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຊົງສະຫຼຸບວ່າ “ອະໂລພະເປັນຕົ້ນ ທັມເຫຼົ່ານີ້ເປັນມັກຄະເຫດ” ແຕ່ເພາະຄວາມເປັນສັງຂາຣັກຂັນທີ່ສັມປະຍຸດເຊິ່ງກັນແລະກັນ ດ້ວຍຄຳຕຣັດເຖິງສັງຂາຣັກຂັນທີ່ສັມປະຍຸດດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າສະແດງຄວາມເປັນ “ມັກຄະເຫຕຸກທັມ” ໄວ້ແລ້ວຢ່າງແນ່ນອນ. ດັ່ງນັ້ນ ການສະແດງຄວາມເປັນມັກຄະເຫຕຸກທັມຂອງສັມມາທິຕຖິ ທີ່ຕຣັດໄວ້ວ່າອະໂມຫະ ຈຶ່ງເປັນອັນສຳເຣັດແລ້ວ. ແຕ່ຖ້າຫາກວ່າ ໃນນັຍທີສອງ ຕຣັດວ່າເປັນທັງມັກແລະເຫດ ແລ້ວສະແດງຄວາມເປັນມັກຄະເຫດຂອງທັມອື່ນ (ອະໂລພະ ອະໂທສະ) ໂດຍປະຣິຍາຍອື່ນທີ່ບໍ່ທົ່ວໄປ (ອະສາທາຣະນະ) ແລະນັຍທີສາມມີປະໂຫຍດເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນມັກຄະເຫຕຸກທັມຂອງສັມມາທິຕຖິ ເພາະປະກອບກັບທັມນັ້ນ (ອະໂລພະ ອະໂທສະ) ເຊັ່ນນັ້ນ ກໍຄວນຈະຕຣັດວ່າ “ອະໂລພະ ອະໂທສະ ຂອງຜູ້ພ້ອມພຮັ່ງດ້ວຍອະຣິຍະມັກ ທັມເຫຼົ່ານີ້ເປັນມັກຄະເຫດ” ເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ເພາະເຫດທີ່ນັຍທີສາມນີ້ ມີປະໂຫຍດເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນມັກຄະເຫດຂອງທັມເຫຼົ່ານັ້ນທັງໝົດ ທີ່ຄວາມເປັນມັກຄະເຫດຍ່ອມມີໄດ້ ໂດຍປະຣິຍາຍອື່ນທີ່ທົ່ວໄປ (ສາທາຣະນະ) ວ່າ “ມັກຄະເຫດ” ແລ້ວສະແດງຄວາມເປັນມັກຄະເຫຕຸກທັມຂອງທັມເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ສັມປະຍຸດດ້ວຍມັກຄະເຫດນັ້ນ ແລະຂອງທັມອື່ນໆ, ເພາະສະນັ້ນ ໃນນັຍທີສາມນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ “ອະໂມຫະ” ໄວ້ດ້ວຍ. ເພາະວ່າ ອະໂມຫະນັ້ນ ຈະບໍ່ເປັນມັກຄະເຫດກໍຫາບໍ່ໄດ້. ກໍແຕ່ການສະແດງນັຍທັງ ໓ ນີ້ ພຶງຊາບວ່າເປັນການສະແດງໂດຍອັດຖະ (ອັດຖະນິກເຂປະ) ເພາະຕັ້ງໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເນື້ອຄວາມທີ່ພິເສດ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ການຕຣັດໂດຍສະຣູບ (ໂດຍຕົວກົງ) ເປັນທັມມະນິກເຂປະ, ການຕຣັດໂດຍເນື້ອຄວາມ ເປັນອັດຖະນິກເຂປະ, ການປະກອບຄວາມແມ້ຢ່າງນີ້ກໍຍ່ອມສົມຄວນ. ໃນນັຍເຫຼົ່ານັ້ນ ນັຍທີສອງແລະທີສາມ ເປັນທັມມະນິກເຂປະ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງເຫດແລະທັມທີ່ມີເຫດໂດຍສະຣູບ. ສ່ວນນັຍທີໜຶ່ງ ເປັນອັດຖະນິກເຂປະ ເພາະບໍ່ໄດ້ສະແດງໂດຍສະຣູບຢ່າງນັ້ນ ແລະເພາະຮູ້ຄວາມເປັນເຫດແລະທັມທີ່ມີເຫດ ຂອງທັມທີ່ສັມປະຍຸດດ້ວຍມັກຄັງ ໂດຍເນື້ອຄວາມ.

๑๐๔๐. ยสฺมึ สภาวธมฺเม นินฺนโปณปพฺภารภาเวน จิตฺตํ ปวตฺตติ, โส ตสฺส อารมฺมณาธิปติ เวทิตพฺโพ. เจโตปริยญาเณน ชานิตฺวา ปจฺจเวกฺขมาโน เตน ปจฺจเวกฺขมาโนติ วุตฺโต. เอตฺถาปีติ เอตสฺมิมฺปิ อฏฺฐกถาวจเน, เอตฺถ วา ปฏฺฐาเน มคฺคาทีนิ ฐเปตฺวา อญฺเญสํ อธิปติปจฺจยภาวสฺส อวจเนเนว ปฏิกฺเขปปาฬิยํ. อยเมวตฺโถติ อตฺตโน มคฺคผลํ ฐเปตฺวาติ อตฺโถ. วีมํสาธิปเตยฺยนฺติ ปธาเนน อธิปตินา สหชาตาธิปติ นิทสฺสิโต, ตยิทํ นยทสฺสนมตฺตเมว โหตีติ อญฺโญปิ เอวํปกาโร สหชาโต มคฺคาธิปติ นิทสฺสิโต โหติ, ตสฺมา วีริยาธิปเตยฺยนฺติ จ โยเชตพฺพํ. อิทมฺปิ หิ อตฺถโต วุตฺตเมวาติ.

໑໐໔໐. ຈິດຍ່ອມເປັນໄປໃນສະພາວະທັມໃດ ດ້ວຍຄວາມນ້ອມໄປ ໂນ້ມໄປ ແລະໂຜນໄປ ສະພາວະທັມນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າເປັນອາຣັມມະນາທິປະຕິຂອງຈິດນັ້ນ. ຜູ້ທີ່ຮູ້ດ້ວຍເຈໂຕປະຣິຍະຍານແລ້ວພິຈາຣະນາຢູ່ ພຣະອົງຕຣັດວ່າ 'ຜູ້ພິຈາຣະນາດ້ວຍຍານນັ້ນ'. ຄຳວ່າ 'ໃນຄຳນີ້ດ້ວຍ' ຄື ໃນຄຳອັດຖະກະຖາແມ້ນີ້, ຫຼືວ່າ ໃນປັດຖານນີ້ ດ້ວຍການບໍ່ຕຣັດເຖິງຄວາມເປັນອະທິປະຕິປັດໄຈຂອງທັມອື່ນໆ ໂດຍເວັ້ນມັກເປັນຕົ້ນໄວ້ ໃນປາລີທີ່ເປັນການຫ້າມນີ້. ຄຳວ່າ 'ເນື້ອຄວາມນີ້ເອງ' ມີອັດຖະວ່າ ໂດຍເວັ້ນມັກແລະຜົນຂອງຕົນໄວ້. ຄຳວ່າ 'ວິມັງສາທິປະເຕຍຍະ' ຄື ຊົງສະແດງສະຫະຊາຕາທິປະຕິ ດ້ວຍອະທິປະຕິທີ່ເປັນປະທານ, ຄຳນັ້ນເປັນພຽງການສະແດງແນວທາງເທົ່ານັ້ນ ເພາະສະນັ້ນ ແມ້ສະຫະຊາຕະມັກຄາທິປະຕິອື່ນທີ່ມີລັກສະນະຢ່າງນີ້ (ຄື ວິຣິຍາທິປະເຕຍຍະ) ກໍຊື່ວ່າຊົງສະແດງໄວ້ແລ້ວ, ດັ່ງນັ້ນ ພຶງປະກອບຄຳວ່າ 'ວິຣິຍາທິປະເຕຍຍະ' ເຂົ້າໄປດ້ວຍ. ເພາະວ່າ ແມ້ຄຳນີ້ກໍຊື່ວ່າຕຣັດໄວ້ແລ້ວໂດຍເນື້ອຄວາມ.

๑๐๔๑. อตฺตโน สภาโว อตฺตภาโว. ลทฺโธกาสสฺส กมฺมสฺส วิปาโก กปฺปสหสฺสาติกฺกเม อุปฺปชฺชติ อเนกกปฺปสหสฺสายุกานํ สตฺตานํ, กปฺปสหสฺสาติกฺกเมปิ วา ลทฺโธกาสํ ยํ ภวิสฺสติ, ตทปิ ลทฺโธกาสเมวาติ อตฺตโน วิปากํ สนฺธาย วุจฺจติ. นตฺถิ นาม น โหตีติ อนุปฺปนฺโน นาม น โหตีติ อธิปฺปาโย. อุปฺปาทีสุ อนฺโตคธตฺตา ‘‘อุปฺปาทิโน ธมฺมา’’ติ เอเตน วจเนน วุจฺจตีติ กตฺวา อาห ‘‘อุปฺปาทิโน ธมฺมา นาม ชาโต’’ติ. อรูปสงฺขาโต อตฺตาติ อรูปภวงฺคํ อาห. ตตฺถ อากาสานญฺจายตนสญฺญาทิมโย อตฺตาติ หิ อตฺถโต โวหาโร ปวตฺโตติ.

໑໐໔໑. ສະພາວະຂອງຕົນ ຊື່ວ່າ ອັດຕະພາບ. ວິບາກຂອງກັມທີ່ໄດ້ໂອກາດ (ໄດ້ຊ່ອງທາງໃຫ້ຜົນ) ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນເມື່ອລ່ວງໄປໜຶ່ງພັນກັປ ສຳລັບສັດທັງຫຼາຍທີ່ມີອາຍຸຍືນຍາວຫຼາຍພັນກັປ, ຫຼືວ່າ ກັມໃດທີ່ຈະໄດ້ໂອກາດແມ້ເມື່ອລ່ວງໄປໜຶ່ງພັນກັປ ກັມນັ້ນກໍເປັນກັມທີ່ໄດ້ໂອກາດແລ້ວຄືກັນ ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດໝາຍເຖິງວິບາກຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ 'ທີ່ຊື່ວ່າບໍ່ມີນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ' ມີອະທິບາຍວ່າ ທີ່ຊື່ວ່າບໍ່ເກີດຂຶ້ນນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ເພາະຄວາມເປັນໄປໃນພາຍໃນແຫ່ງຂະນະມີອຸປະທະເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຕຣັດດ້ວຍຄຳນີ້ວ່າ 'ທັມທີ່ກຳລັງເກີດຂຶ້ນ' ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະສັງຄີຕິກາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ທັມທີ່ກຳລັງເກີດຂຶ້ນ ຊື່ວ່າ ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ'. ຄຳວ່າ 'ອັດຕາທີ່ກ່າວຄືອະຣູບ' ໝາຍເຖິງ ອະຣູປະພະວັງ. ເພາະໃນອະຣູປະພະວັງນັ້ນ ມີໂວຫານເປັນໄປໂດຍເນື້ອຄວາມວ່າ 'ອັດຕາອັນສຳເຣັດດ້ວຍອາກາສານັນຈາຍະຕະນະສັນຍາເປັນຕົ້ນ'.

ยทิ ปน อายู…เป… สพฺพํ วิปากํ ทเทยฺย, อลทฺโธกาสญฺจ วิปากํ เทตีติ กตฺวา วิปกฺกวิปากญฺจ ทเทยฺย, ตโต เอกสฺเสว กมฺมสฺส สพฺพวิปาเกน ภวิตพฺพนฺติ อญฺญสฺส กมฺมสฺส โอกาโส น ภเวยฺย นิรตฺถกตฺตา[Pg.167], อุปฺปตฺติยาเยว โอกาโส น ภเวยฺย, อุปฺปนฺนสฺส วา ผลทาเน. อถ วา อลทฺโธกาสสฺส วิปากทาเน ปจฺจยนฺตรรหิตสฺสปิ วิปากทานํ อาปนฺนนฺติ อวิชฺชาตณฺหาทิปจฺจยนฺตรเขปกสฺส อญฺญสฺส อปจยคามิกมฺมสฺส กมฺมกฺขยกรสฺส โอกาโส น ภเวยฺย. ภาวิเตปิ มคฺเค อวิชฺชาทิปจฺจยนฺตรรหิตสฺส จ กมฺมสฺส วิปจฺจนโต สมตฺถตา น สิยาติ อตฺโถ. สพฺพทา วา วิปากปฺปวตฺติยา เอว ภวิตพฺพตฺตา วิปากโต อญฺญสฺส ปวตฺติโอกาโส น ภเวยฺย. ตํ ปนาติ อายูหิตํ กมฺมํ. อิทํ ปน ธุววิปากสฺส วิปาเกน อธุววิปากสฺสปิ ลทฺโธกาสสฺส วิปากํ อุปฺปาทีติ ทสฺเสตุํ อารทฺธนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อฏฺฐ สมาปตฺติโย จ พลววิรเห อคฺคมคฺคภาวนาวิรเห จ อปฺปหีนสภาวโต ธุวํ วิปจฺจนฺตีติ ธุววิปากาติ วุตฺตา. อายูหิตกมฺเม วุจฺจมาเน อนุปฺปนฺนํ กสฺมา วุตฺตนฺติ? ยํ อายูหิตํ ภวิสฺสติ, ตตฺถาปิ อายูหิต-สทฺทปฺปวตฺติสพฺภาวา.

ແຕ່ຖ້າຫາກວ່າ ກັມທີ່ສັ່ງສົມໄວ້...ເປ... ໃຫ້ຜົນທັງໝົດ ແລະເພາະກັມທີ່ບໍ່ໄດ້ໂອກາດກໍໃຫ້ຜົນ ວິບາກທີ່ແກ່ກ້າແລ້ວກໍພຶງໃຫ້ຜົນອີກ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ວິບາກທັງໝົດກໍພຶງມີແກ່ກັມດຽວເທົ່ານັ້ນ ກັມອື່ນກໍຈະບໍ່ມີໂອກາດ ເພາະຄວາມບໍ່ມີປະໂຫຍດ, ຫຼືເມື່ອໃຫ້ຜົນແກ່ກັມທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ໂອກາດແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນ (ຂອງກັມອື່ນ) ກໍຈະບໍ່ມີ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຫາກມີການໃຫ້ວິບາກແກ່ກັມທີ່ບໍ່ໄດ້ໂອກາດ ການໃຫ້ວິບາກແມ້ແກ່ກັມທີ່ປາສະຈາກປັດໄຈອື່ນ (ມີອະວິຊາແລະຕັນຫາເປັນຕົ້ນ) ກໍຈະພຶງມີ ດັ່ງນັ້ນ ກັມອື່ນທີ່ເປັນອະປະຈະຍະຄາມີກັມ ອັນເຮັດໃຫ້ກັມສ信ໄປ ເຊິ່ງເປັນເຄື່ອງກຳຈັດປັດໄຈອື່ນມີອະວິຊາແລະຕັນຫາເປັນຕົ້ນ ກໍຈະບໍ່ມີໂອກາດ. ມີອັດຖະວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຈະເຣີນມັກແລ້ວ ແຕ່ເພາະການໃຫ້ຜົນຂອງກັມທີ່ປາສະຈາກປັດໄຈອື່ນມີອະວິຊາເປັນຕົ້ນ ຄວາມສາມາດ (ໃນການເຮັດໃຫ້ກັມສິ້ນໄປ) ກໍຈະບໍ່ມີ. ຫຼືເພາະຄວາມທີ່ວິບາກຈະຕ້ອງເປັນໄປຕະຫຼອດການ ໂອກາດແຫ່ງການເປັນໄປຂອງກັມອື່ນ (ກຸສົນ ອະກຸສົນ ກິຣິຍາ) ທີ່ນອກຈາກວິບາກ ກໍຈະບໍ່ມີ. ຄຳວ່າ 'ກໍກັມນັ້ນ' ຄື ກັມທີ່ສັ່ງສົມໄວ້. ແຕ່ພຶງຊາບວ່າ ຄຳນີ້ເລີ່ມຕົ້ນໄວ້ເພື່ອສະແດງວ່າ ວິບາກຂອງກັມທີ່ບໍ່ແນ່ນອນ (ອະທຸວະວິບາກ) ແຕ່ໄດ້ໂອກາດ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນດ້ວຍວິບາກຂອງກັມທີ່ແນ່ນອນ (ທຸວະວິບາກ). ແລະສະມາບັດ ໘ ຕຣັດວ່າ 'ທຸວະວິບາກ' (ມີວິບາກແນ່ນອນ) ເພາະເປັນສະພາວະທີ່ບໍ່ພຶງລະ ເມື່ອປາສະຈາກກັມອື່ນທີ່ມີກຳລັງ ແລະປາສະຈາກການຈະເຣີນອະຣະຫັດຕະມັກຄະພາວະນາ ຍ່ອມໃຫ້ຜົນຢ່າງແນ່ນອນ. ຖາມວ່າ ເມື່ອກ່າວເຖິງກັມທີ່ສັ່ງສົມໄວ້ ເປັນຫຍັງຈຶ່ງກ່າວເຖິງກັມທີ່ຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນ? ຕອບວ່າ ເພາະແມ້ໃນກັມໃດທີ່ຈະສັ່ງສົມໄວ້ໃນອະນາຄົດ ກໍຍ່ອມມີຄວາມສົມຄວນແຫ່ງການໃຊ້ຄຳວ່າ 'ສັ່ງສົມໄວ້' ເຊັ່ນກັນ.

๑๐๕๐. อุปาทินฺนาติ เอตฺถ น อุเปเตน อาทินฺนาติ อยมตฺโถ, อุปสทฺโท ปน อุปสคฺคมตฺตเมว, ตสฺมา อุปาทานารมฺมณา อุปาทาเนหิ, อญฺเญ จ อนภินิเวเสน ‘‘อหํ มคฺคํ ภาวยึ, มม มคฺโค อุปฺปนฺโน’’ติอาทิเกน คหเณน อาทินฺนา อิจฺเจว อุปาทินฺนา. อุปาทินฺน-สทฺเทน วา อมคฺคผลธมฺมาเยว วุตฺตา, อิตเรหิ มคฺคผลธมฺมา จาติ เวทิตพฺพํ.

໑໐໕໐. ໃນຄຳວ່າ 'ອຸປາດິນນະ' ນີ້ ເນື້ອຄວາມວ່າ 'ອັນຕັນຫາແລະທິຕຖິເຂົ້າໄປຍຶດຖືແລ້ວ' ຍ່ອມບໍ່ມີ, ແຕ່ອຸປະສັບ (ອຸປ) ເປັນພຽງອຸປະສັກເທົ່ານັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ທັມທີ່ເປັນອາຣົມຂອງອຸປາດານ ອັນອຸປາດານທັງຫຼາຍຍຶດຖືແລ້ວ, ແລະທັມອື່ນໆ (ມີມັກແລະຜົນເປັນຕົ້ນ) ອັນບຸກຄົນຍຶດຖືແລ້ວດ້ວຍການຖືເອົາໂດຍບໍ່ມີຄວາມຍຶດໝັ້ນຖືໝັ້ນ ດ້ວຍການພິຈາຣະນາເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເຮົາຈະເຣີນມັກແລ້ວ, ມັກຂອງເຮົາເກີດຂຶ້ນແລ້ວ' ດັ່ງນີ້ ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອຸປາດິນນະ. ຫຼືພຶງຊາບວ່າ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ອຸປາດິນນະ' ພຣະອົງຕຣັດເຖິງທັມທີ່ບໍ່ແມ່ນມັກແລະຜົນເທົ່ານັ້ນ, ສ່ວນດ້ວຍຄຳອື່ນໆ (ມີອັດຊັດຕັງ ປັດຈັດຕັງ ເປັນຕົ້ນ) ຕຣັດເຖິງທັມທີ່ເປັນມັກແລະຜົນດ້ວຍ.

ติกนิกฺเขปกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາຕິກະນິກເຂປະຄະຖາ ຈົບແລ້ວ.

ทุกนิกฺเขปกถาวณฺณนา

Laon ການພັນລະນາດຸກກະນິກເຂປະຄະຖາ

๑๐๖๒. เมตฺตายนวเสนาติ เมตฺตาผรณวเสน. ‘‘เมตฺตยนวเสนา’’ติ วตฺตพฺเพ ทีฆํ กตฺวา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เมตฺตา, เมทนํ วา เมตฺตายนํ, ตญฺจ สิเนหวเสน. อนุทยตีติ อนุทาติ วตฺตพฺเพ ‘‘อนุทฺทา’’ติ ท-การาคมนํ กตฺวา วุตฺตํ. อนุทฺทายนากาโรติ อนุรกฺขณากาโร. รกฺขณญฺหิ ทายนา. อนุทฺทายิตสฺสาติ อนุทฺทาย อยิตสฺส. ‘‘ชาติปิ ทุกฺขา’’ติอาทึ สุณนฺตสฺส สวเน, อนิจฺจาทิโต สมฺมสนฺตสฺส สมฺมสเน, มคฺเคเนตฺถ สมฺโมหํ วิทฺธํเสนฺตสฺส ปฏิเวเธ, ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ปจฺจเวกฺขเณติ จตูสุ กาเลสุ ทุกฺเข ญาณํ วตฺตติ.

໑໐໖໒. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຮັກໃຄ່' ຄື ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການແຜ່ເມດຕາ. ພຶງຊາບວ່າ ເມື່ອຄວນຈະກ່າວວ່າ 'ເມດຕາຍະນະວະເສນະ' ແຕ່ຊົງເຮັດໃຫ້ເປັນສຽງຍາວ (ທີຄະ) ແລ້ວຕຣັດໄວ້. ຄວາມຮັກໃຄ່ ຫຼືຄວາມສະໜິດສະໜົມ ຊື່ວ່າ ເມດຕາຍະນະ, ແລະຄວາມຮັກໃຄ່ນັ້ນ ກໍດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມສະໜິຫາ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມອະນຸເຄາະ' ຄື ເມື່ອຄວນຈະກ່າວວ່າ 'ອະນຸດາ' ແຕ່ຕຣັດວ່າ 'ອະນຸດດາ' ໂດຍການລົງ ທ ອັກສອນ (ທະກາຣາຄົມ). ຄຳວ່າ 'ອາການອະນຸເຄາະ' ຄື ອາການຕາມຮັກສາ. ເພາະການຕາມຮັກສາ ຊື່ວ່າ ທະຍະນາ (ການເອັນດູ). ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງຈິດທີ່ເປັນໄປດ້ວຍຄວາມອະນຸເຄາະ' ຄື ແຫ່ງຈິດທີ່ເປັນໄປດ້ວຍຄວາມຕາມຮັກສາ. ຍານຍ່ອມເປັນໄປໃນທຸກຂะສັດຈະ ໃນກາລທັງ ໔ ຄື: ໃນຂະນະທີ່ຟັງ ສຳລັບຜູ້ຟັງພຣະດຳຣັດມີເປັນຕົ້ນວ່າ 'ແມ້ຄວາມເກີດກໍເປັນທຸກ', ໃນຂະນະທີ່ພິຈາຣະນາ ສຳລັບຜູ້ພິຈາຣະນາໂດຍຄວາມເປັນຂອງບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນ, ໃນຂະນະທີ່ແທງຕະຫຼອດ ສຳລັບຜູ້ກຳຈັດຄວາມຫຼົງໃນທຸກຂະສັດຈະນີ້ດ້ວຍມັກ, ແລະໃນຂະນະທີ່ພິຈາຣະນາ ສຳລັບຜູ້ແທງຕະຫຼອດແລ້ວພິຈາຣະນາຢູ່.

๑๐๖๕. จิตฺตสฺส [Pg.168] สํรญฺชนํ จิตฺตสฺส สาราโค. คิชฺฌนฺตีติ อภิกงฺขนฺติ. สญฺชํนฺตีติ พนฺธนฺติ. ลคฺคนฏฺเฐนาติ สํวรณฏฺเฐน, โอลมฺพนฏฺเฐน วา. ตสฺส ตสฺเสว ภวสฺสาติ กามภวาทิสงฺขาตสฺส วิปากกฏตฺตารูปสฺส อภินิพฺพตฺติอตฺถํ ปฏิสนฺธิยา ปจฺจยภาววเสน ปริกฑฺฒติ. จิตฺตมสฺส ภวนฺตเร วิธาวติ นิพฺพตฺตติ. ตณฺหาวิปฺผนฺทิตนิเวโส อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตาทิภาเวน ตณฺหาปวตฺติเยว.

໑໐໖໕. ຄວາມກຳໜັດຍິນດີຢ່າງຍິ່ງແຫ່ງຈິດ ຊື່ວ່າ ຄວາມກຳໜັດແຫ່ງຈິດ (ຈິດຕະສະຣາຄະ). ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມທະຍານຢາກ' ຄື ຍ່ອມປາດຖະໜາຢ່າງຍິ່ງ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມຂ້ອງຢູ່' ຄື ຍ່ອມຜູກມັດໄວ້. ຄຳວ່າ 'ໂດຍອັດຖະວ່າຂ້ອງຢູ່' ຄື ໂດຍອັດຖະວ່າກັ້ນໄວ້ ຫຼືໂດຍອັດຖະວ່າຫ້ອຍຢູ່. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງພົບນັ້ນໆ' ຄື ຍ່ອມສະກັດດຶງໄວ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນປັດໄຈແກ່ປະຕິສົນທິ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງວິບາກນາມະຂັນແລະກັມມະຊະຮູບ ທີ່ກ່າວຄືກາມະພົບເປັນຕົ້ນ. ຈິດຂອງສັດນັ້ນ ຍ່ອມແລ່ນໄປ ເກີດຂຶ້ນໃນພົບອື່ນ. ຄຳວ່າ 'ທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມດິ້ນຮົນຂອງຕັນຫາ' ຄື ຄວາມເປັນໄປຂອງຕັນຫານັ້ນເອງ ໂດຍຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຕັນຫາວິຈະຣິດ ໑໐໘ ເປັນຕົ້ນ.

สริตานีติ ราควเสน อลฺลานิ. ตํสมฺปยุตฺตปีติวเสน สินิทฺธานิ สิเนหิตานิ. วิสตาติ วิตฺถตา. รูปาทีสุ เตภูมกธมฺเมสุ พฺยาปนวเสน วิสฏา. ปุริมวจนเมว ต-การสฺส ฏ-การํ กตฺวา วุตฺตํ. วิสาลาติ วิปุลา. วิสกฺกตีติ ปริสปฺปติ, สหติ วา. รตฺโต หิ ราควตฺถุนา ปาเทน ตาลิยมาโนปิ สหตีติ. โอสกฺกนํ, วิปฺผนฺทนํ วา วิสกฺกนนฺติ วทนฺติ. อนิจฺจาทึ นิจฺจาทิโต คณฺหนฺตี วิสํวาทิกา โหติ. วิสํหรตีติ ตถา ตถา กาเมสุ อานิสํสํ ปสฺสนฺตี วิวิเธหากาเรหิ เนกฺขมฺมาภิมุขปฺปวตฺติโต จิตฺตํ สํหรติ สงฺขิปติ. วิสํ วา ทุกฺขํ, ตํ หรติ วหตีติ อตฺโถ. ทุกฺขนิพฺพตฺตกสฺส กมฺมสฺส เหตุภาวโต วิสมูลา, วิสํ วา ทุกฺขเวทนามูลํ เอติสฺสาติ วิสมูลา. ทุกฺขสมุทยตฺตา วิสํ ผลํ เอติสฺสาติ วิสผลา. ตณฺหาย รูปาทิกสฺส ทุกฺขสฺเสว ปริโภโค โหติ, น อมตสฺสาติ สา ‘‘วิสปริโภคา’’ติ วุตฺตา. สพฺพตฺถ นิรุตฺติวเสน ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. โย ปเนตฺถ ปธาโน อตฺโถ, ตํ ทสฺเสตุํ ปุน ‘‘วิสตา วา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิตฺถภาวญฺญถาภาวนฺติ มนุสฺสภาวเทวาทิภาวภูตํ.

ຄຳວ່າ 'ຊຸ່ມຊື່ນແລ້ວ' ຄື ປຽກຊຸ່ມດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຣາຄະ. ຄວາມສະໜິດສະໜົມແລະຄວາມສິເນຫາ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປີຕິທີ່ສັມປະຍຸດດ້ວຍຣາຄະນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ແຜ່ໄປແລ້ວ' ຄື ກວ້າງຂວາງ. ຄວາມແຜ່ໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການແຜ່ຊ່ານໄປໃນເຕພູມມະກະທັມມີຮູບເປັນຕົ້ນ. ຄຳນັ້ນເປັນພຽງຄຳກ່ອນນັ້ນເອງ ທີ່ຊົງແປງ ທ ອັກສອນ ເປັນ ဌ ອັກສອນ ແລ້ວຕຣັດໄວ້. ຄຳວ່າ 'ກວ້າງຂວາງ' ຄື ໄພບູນ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມຊ່ານໄປ' ຄື ຍ່ອມຊ່ານໄປທົ່ວ, ຫຼືຍ່ອມອົດທົນ. ເພາະວ່າ ຜູ້ກຳໜັດແລ້ວ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຖືກກະທົບດ້ວຍຕີນໂດຍວັດຖຸແຫ່ງຣາຄະ ກໍຍ່ອມອົດທົນໄດ້. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ທ່ານກ່າວວ່າ ຄວາມຖອຍຫຼັງ ຫຼືຄວາມດິ້ນຮົນ ຊື່ວ່າ ວິສັກກະນະ. ຕັນຫາທີ່ຖືເອົາສິ່ງທີ່ບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນຂອງທ່ຽງເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນທຳມະຊາດລວງລໍ້. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມຖອນຄືນ' ຄື ຜູ້ເລັງເຫັນອານິສົງໃນກາມທັງຫຼາຍໂດຍປະການນັ້ນໆ ຍ່ອມຖອນຄືນ ຄື ຫົດຫູ່ຈິດ ຈາກຄວາມເປັນໄປທີ່ມຸ່ງໜ້າສູ່ເນກຂັມມະ ດ້ວຍອາການຕ່າງໆ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳວ່າ 'ວິສະ' ໄດ້ແກ່ ທຸກ, ຕັນຫາໃດຍ່ອມນຳໄປ ຄື ຍ່ອມຫາມທຸກນັ້ນໄປ ດັ່ງນັ້ນ ຕັນຫານັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ວິສະມູລະ ເພາະເປັນເຫດແຫ່ງກັມທີ່ເຮັດໃຫ້ທຸກເກີດຂຶ້ນ, ຫຼືຕັນຫານັ້ນມີ 'ວິສະ' ຄື ທຸກຂະເວທະນາເປັນມູນເຫດ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ວິສະມູລະ. ຕັນຫານັ້ນມີ 'ວິສະ' ຄື ຜົນເປັນທຸກ ເພາະເປັນທຸກຂະສະມຸໄທ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ວິສະຜະລະ. ການສະເຫວີຍແຕ່ທຸກມີຮູບເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍຕັນຫາ ບໍ່ແມ່ນການສະເຫວີຍອະມະຕະທັມ ເພາະສະນັ້ນ ຕັນຫານັ້ນຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ວິສະປະຣິໂພຄະ'. ພຶງຊາບຄວາມສຳເຣັດແຫ່ງບົດໃນບົດທັງປວງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງນິຣຸດຕິ. ແຕ່ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມໃດທີ່ເປັນປະທານໃນຄຳນີ້ ພຣະສັງຄີຕິກາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ຫຼືວ່າ ແຜ່ໄປແລ້ວ' ເປັນຕົ້ນອີກ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມເປັນຢ່າງນີ້ແລະຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນ' ຄື ຄວາມເປັນມະນຸດແລະຄວາມເປັນເທວະດາເປັນຕົ້ນ.

ปณิธานกวเสนาติ จิตฺตสฺส รูปาทีสุ ฐปนกวเสน. อญฺโญปิ พนฺธุ ตณฺหาย เอว โหติ, โส ปน อพนฺธุปิ โหติ. ตณฺหา ปน นิจฺจสนฺนิสฺสิตาติ ‘‘ปาฏิเยกฺโก พนฺธู’’ติ วุตฺตา. อสนโตติ พฺยาปนโต ภุญฺชนโต จ. ตทุภยํ ทสฺเสติ ‘‘อชฺโฌตฺถรณโต’’ติอาทินา. อาสีสนวเสนาติ อิจฺฉนวเสน. อญฺเญนากาเรนาติ ชปฺปนาชปฺปิตตฺตานํ ชปฺปาย อนญฺญตฺตทสฺสนากาเรน. จิตฺตํ ปริยุฏฺฐาตีติ จิตฺตํ มูสติ. มารปาโสติ มาเรน คหิตตาย ราโค มารปาโส.

ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຕັ້ງໄວ້' ຄື ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຕັ້ງຈິດໄວ້ໃນຮູບເປັນຕົ້ນ. ແມ້ຍາດພີ່ນ້ອງອື່ນກໍຍ່ອມມີໄດ້ເພາະຕັນຫາເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ຍາດພີ່ນ້ອງນັ້ນ ບາງຄັ້ງກໍບໍ່ແມ່ນຍາດພີ່ນ້ອງກໍມີ. ສ່ວນຕັນຫາເປັນຍາດພີ່ນ້ອງທີ່ອາໄສຢູ່ສະເໝີ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ຍາດພີ່ນ້ອງຕ່າງຫາກ'. ຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມປາດຖະໜາ' ຄື ເພາະຄວາມແຜ່ໄປແລະເພາະຄວາມສະເຫວີຍ. ຊົງສະແດງເນື້ອຄວາມທັງສອງນັ້ນ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເພາະຄວາມຄອບງຳ'. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຫວັງ' ຄື ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມປາດຖະໜາ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍອາການອື່ນ' ຄື ໂດຍອາການທີ່ສະແດງຄວາມບໍ່ເປັນຢ່າງອື່ນແຫ່ງຄວາມສະຢິບສະຢຽບດ້ວຍຄວາມສະຢິບສະຢຽບ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມກຸ້ມຣຸມຈິດ' ຄື ຍ່ອມປຸ້ນສະດົມຈິດ (ລັກເອົາກຸສົນຈິດໄປ). ຄຳວ່າ 'ບ້ວງແຫ່ງມານ' ຄື ຣາຄະຊື່ວ່າ ບ້ວງແຫ່ງມານ ເພາະເປັນທຳມະຊາດທີ່ມານຍຶດຖືໄວ້.

๑๐๖๖. สงฺขาเรสุ อุปฺปนฺโน กมฺมปถเภทํ น กโรตีติ เอเตน สตฺเตสุ อุปฺปนฺโน อฏฺฐานโกโป กโรตีติ วิญฺญายติ. ‘‘อตฺถํ เม นาจริ[Pg.169], น จรติ, น จริสฺสติ, ปิยสฺส เม มนาปสฺส อตฺถํ นาจริ, น จรติ, น จริสฺสติ, อปฺปิยสฺส เม อมนาปสฺส อนตฺถํ นาจริ, น จรติ, น จริสฺสตี’’ติ อุปฺปชฺชมาโนปิ หิ โกโป อวตฺถุสฺมึ อุปฺปนฺนตฺตา อฏฺฐานโกโป เอว ภวิตุํ ยุตฺโต. อาฆาเตนฺโตติ หนนฺโต. ปุนรุตฺติโทโส ปฏิเสธิโตติ โทส-ปทสฺส ปฏิวิโรธ-ปทสฺส จ ทฺวิกฺขตฺตุํ อาคตตฺตา วุตฺตํ. ปฏิฆสฺส วา วิเสสนตฺถํ ปุพฺเพ ‘‘ปฏิวิโรโธ’’ติ, ปโทสาทิวิเสสนตฺถํ ‘‘โทโส’’ติ จ วุตฺตํ, ทุสฺสนาทิวิเสสนตฺถํ ปจฺฉา ‘‘โทโส’’ติ, วิโรธวิเสสนตฺถญฺจ ‘‘ปฏิวิโรโธ’’ติ วุตฺตนฺติ นตฺถิ ปุนรุตฺติโทโส.

໑໐໖໖. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຄວາມໂກດທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນສັງຂານທັງຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ເຮັດໃຫ້ກັມມະບົດແຕກທຳລາຍ' ດັ່ງນີ້ ຍ່ອມເປັນອັນຮູ້ໄດ້ວ່າ ຄວາມໂກດໃນທີ່ບໍ່ຄວນໂກດ (ອັດຖານະໂກປະ) ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນສັດທັງຫຼາຍ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ກັມມະບົດແຕກທຳລາຍໄດ້. ເພາະວ່າ ຄວາມໂກດແມ້ທີ່ເກີດຂຶ້ນຢ່າງນີ້ວ່າ 'ຜູ້ນີ້ບໍ່ໄດ້ປະພຶດປະໂຫຍດແກ່ເຮົາໃນອະດີດ, ບໍ່ປະພຶດຢູ່ (ໃນປັດຈຸບັນ), ຈະບໍ່ປະພຶດ (ໃນອະນາຄົດ), ບໍ່ໄດ້ປະພຶດປະໂຫຍດແກ່ຄົນຜູ້ເປັນທີ່ຮັກທີ່ຊອບໃຈຂອງເຮົາ... ບໍ່ໄດ້ປະພຶດສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດແກ່ຄົນຜູ້ບໍ່ເປັນທີ່ຮັກບໍ່ເປັນທີ່ຊອບໃຈຂອງເຮົາ...' ກໍຍ່ອມຄວນເປັນຄວາມໂກດໃນທີ່ບໍ່ຄວນໂກດເທົ່ານັ້ນ ເພາະເກີດຂຶ້ນໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນເຫດ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມປອງຮ້າຍ' ຄື ຍ່ອມບຽດບຽນ. ພຣະສັງຄີຕິກາຈານກ່າວແກ້ໄຂຂໍ້ກ່າວຫາເລື່ອງໂທດຄຳຊ້ຳ (ປຸນະລຸດຕິໂທດ) ເພາະບົດວ່າ 'ໂທສະ' ແລະບົດວ່າ 'ປະຕິວິໂຣທະ' ມາເຖິງ ໒ ເທື່ອ. ຫຼືວ່າ ເພື່ອສະແດງຄວາມພິເສດແຫ່ງປະຕິຄະ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດຄຳວ່າ 'ປະຕິວິໂຣທະ' ໄວ້ໃນກ່ອນ, ເພື່ອສະແດງຄວາມພິເສດແຫ່ງປະໂດສະເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຕຣັດຄຳວ່າ 'ໂທສະ', ເພື່ອສະແດງຄວາມພິເສດແຫ່ງທຸດສະນະເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຕຣັດຄຳວ່າ 'ໂທສະ' ໄວ້ໃນພາຍຫຼັງ, ແລະເພື່ອສະແດງຄວາມພິເສດແຫ່ງວິໂຣທະ ຈຶ່ງຕຣັດຄຳວ່າ 'ປະຕິວິໂຣທະ' ດັ່ງນັ້ນ ໂທດຄຳຊ້ຳຈຶ່ງບໍ່ມີ.

๑๐๙๑. อนิทฺธาริตปริจฺเฉเท ธมฺมานํ อตฺถิตามตฺตทีปเก มาติกุทฺเทเส อปริจฺเฉเทน พหุวจเนน อุทฺเทโส กโตติ พหุวจเนเนว ปุจฺฉติ – ‘‘กตเม ธมฺมา อปฺปจฺจยา’’ติ. สภาวสงฺขาปริจฺเฉทาทิวเสน หิ ธมฺเม อชานนฺตสฺส วเสน อุทฺเทโส ปุจฺฉา จ กรียตีติ. ตสฺมา ปริจฺเฉทํ อกตฺวา อุทฺทิฏฺฐา ปุจฺฉิตา จ. อิเมติ อสงฺขตธาตุโต อุทฺธํ นตฺถีติ ทีปนตฺถํ เอกมฺปิ ตํ นิทฺทิสิตฺวา พหุวจเนเนว นิคมนํ กตํ นิทฺเทสโต ปุพฺเพ โพธเนยฺยสฺส อชานนกาลํ อุปาทาย.

໑໐໙໑. ໃນມາຕິກາອຸດເທດ ທີ່ສະແດງພຽງຄວາມມີຢູ່ຂອງທັມທັງຫຼາຍ ໂດຍບໍ່ໄດ້ກຳນົດຂອບເຂດໄວ້ ພຣະອົງຊົງສະແດງອຸດເທດດ້ວຍພະຫຸວັດຈະນະທີ່ບໍ່ມີກຳນົດ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊົງຖາມດ້ວຍພະຫຸວັດຈະນະນັ້ນເອງວ່າ 'ທັມທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ມີປັດໄຈ ເປັນໄນໃດ?'. ເພາະວ່າ ການສະແດງອຸດເທດແລະການຖາມ ຍ່ອມເຮັດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບຸກຄົນຜູ້ຟັງທີ່ຍັງບໍ່ຮູ້ທັມ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການກຳນົດສະພາວະແລະກຳນົດຈຳນວນເປັນຕົ້ນ. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງສະແດງແລະຊົງຖາມໂດຍບໍ່ໄດ້ກຳນົດຂອບເຂດໄວ້. ເພື່ອສະແດງວ່າ ທັມທີ່ບໍ່ມີປັດໄຈນອກຈາກອະສັງຂະຕະທາດຍ່ອມບໍ່ມີ ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງສະແດງອະສັງຂະຕະທາດນັ້ນແມ້ພຽງຢ່າງດຽວ ແລ້ວຊົງສະຫຼຸບດ້ວຍພະຫຸວັດຈະນະວ່າ 'ທັມເຫຼົ່ານີ້' ໂດຍອາໄສການກ່າວເຖິງກາລທີ່ຍັງບໍ່ຮູ້ຂອງເວໄນຍະສັດ ກ່ອນທີ່ຈະສະແດງນິດເທດ.

๑๑๐๑. กึ ปน นตฺถิ, กึ เตน น วุตฺตาติ โยชนา กาตพฺพา. อิทเมว มโนวิญฺเญยฺยนฺติ นิยมาภาโว ววตฺถานาภาโว. จกฺขุวิญฺญาณาทิวิญฺเญยฺยเมว จกฺขาทิวิญฺเญยฺยนฺติ ปาฬิยํ วุตฺตนฺติ มโนวิญฺญาณวิญฺเญยฺเยนปิ มโนวิญฺเญยฺเยน ภวิตพฺพนฺติ กตฺวา อฏฺฐกถาย ‘‘กึ ปน มโนวิญฺญาเณนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เกหิจิ วิญฺเญยฺยา เกหิจิ อวิญฺเญยฺยาติ อิทํ กามาวจรํ มโนวิญฺญาณํ อารมฺมณาทิวเสน ภินฺทิตฺวา โยเชตพฺพํ. รูปาวจราทิอารมฺมเณน หิ กามาวจรมโนวิญฺญาเณน รูปราคาทิสมฺปยุตฺเตน จ กามาวจรธมฺมา น วิญฺเญยฺยา, อิตเรน จ วิญฺเญยฺยา. เอวํ กามาวจรานเมว อารมฺมณานํ เกสญฺจิ สทฺทาทีนํ รูปารมฺมณาทีหิ อวิญฺเญยฺยตา วิญฺเญยฺยตา จ โยเชตพฺพา, ตถา ทฺวารเภทวเสน. อถ วา โสมนสฺสสหคตสนฺตีรณํ อิฏฺฐารมฺมณเมวาติ อิตรํ เตน น วิญฺเญยฺยํ. เอวํ อุเปกฺขาสหคเต กุสลวิปาเก อกุสลวิปาเก จาติ สพฺพตฺถ ยถาโยคํ โยเชตพฺพํ. รูปาวจราทโย กามาวจรวิปากาทีหิ อวิญฺเญยฺยา, เกจิเทว วิญฺเญยฺยา [Pg.170] อรูปาวจเรหีติ โยเชตพฺพํ อนุวตฺตมานตฺตา. นิพฺพาเนน อวิญฺเญยฺยตฺตาติ ‘‘เกหิจิ อวิญฺเญยฺยา’’ติ อิมสฺส ปทสฺส อตฺถสมฺภวมตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ, น นิพฺพานสฺส อนุวตฺตมานมโนวิญฺญาณภาวโต.

໑໑໐໑. ຄວນປະກອບຄວາມ (ໂຍຊະນາ) ວ່າ "ກໍສິ່ງນັ້ນບໍ່ມີຫຼື? ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຕຣັດໄວ້ຫຼື?". ການບໍ່ກຳນົດແນ່ນອນວ່າ "ສິ່ງນີ້ເທົ່ານັ້ນທີ່ເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍມະໂນວິນຍານ" ຊື່ວ່າ ຄວາມບໍ່ມີການກຳນົດ (ວະວັດຖານາພາວະ). ເພາະໃນພຣະບາລີຕຣັດໄວ້ວ່າ "ສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍຈັກຂຸວິນຍານເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ ເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ", ດັ່ງນັ້ນ ໂດຍການຄຳນຶງວ່າ "ສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍມະໂນວິນຍານ ກໍຄວນເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍມະໂນວິນຍານຄືກັນ", ໃນອັດຖະກະຖາຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ກໍດ້ວຍມະໂນວິນຍານນັ້ນຫຼື?". ຄຳວ່າ "ເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງໄດ້ດ້ວຍຈິດບາງດວງ ບໍ່ເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງໄດ້ດ້ວຍຈິດບາງດວງ" ນີ້ ຄວນຈຳແນກມະໂນວິນຍານທີ່ເປັນກາມາວະຈອນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອາຣົມເປັນຕົ້ນ ແລ້ວປະກອບຄວາມເຂົ້າກັນ. ຈິງຢູ່, ກາມາວະຈອນທັມທັງຫຼາຍ ບໍ່ເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງໄດ້ດ້ວຍກາມາວະຈອນມະໂນວິນຍານທີ່ມີຣູປາວະຈອນເປັນຕົ້ນເປັນອາຣົມ ແລະດ້ວຍກາມາວະຈອນມະໂນວິນຍານທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍຣູປະຣາຄະເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງໄດ້ດ້ວຍກາມາວະຈອນມະໂນວິນຍານນອກຈາກນັ້ນ. ຄວນປະກອບຄວາມເຖິງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງ ແລະເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງໄດ້ ດ້ວຍມະໂນວິນຍານທີ່ມີຣູປາຣົມເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງອາຣົມທີ່ເປັນກາມາວະຈອນນັ້ນເອງ ບາງຢ່າງ ມີສັດທາຣົມເປັນຕົ້ນ ໂດຍທຳນອງດຽວກັນນັ້ນ ແລະໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຈຳແນກທະວານ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ໂສມະນັດສະສະຫະຄະຕະສັນຕີຣະນະ ມີແຕ່ອິດຖາຣົມ (ອາຣົມທີ່ດີ) ເທົ່ານັ້ນເປັນອາຣົມ, ດັ່ງນັ້ນ ອາຣົມນອກຈາກນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງໄດ້ດ້ວຍສັນຕີຣະນະນັ້ນ. ຄວນປະກອບຄວາມໃນຈິດທັງປວງຕາມຄວາມເໝາະສົມ ຢ່າງນີ້ຄື: ໃນອຸເປກຂາສະຫະຄະຕະກຸສົນວິບາກ ແລະອະກຸສົນວິບາກ (ສັນຕີຣະນະ). ຄວນປະກອບຄວາມວ່າ "ຣູປາວະຈອນທັມເປັນຕົ້ນ ບໍ່ເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງໄດ້ດ້ວຍກາມາວະຈອນວິບາກເປັນຕົ້ນ, ທັມບາງຢ່າງເທົ່ານັ້ນເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງໄດ້ດ້ວຍອະຣູປາວະຈອນຈິດທັງຫຼາຍ" ເພາະຄວາມເປັນໄປຕາມກັນ. ຄຳວ່າ "ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງໄດ້ດ້ວຍພຣະນິບພານ" ນີ້ ກ່າວໝາຍເຖິງພຽງແຕ່ຄວາມເປັນໄປໄດ້ແຫ່ງເນື້ອຄວາມຂອງບົດວ່າ "ບໍ່ເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງໄດ້ດ້ວຍຈິດບາງດວງ" ນີ້ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນເພາະພຣະນິບພານມີຄວາມເປັນມະໂນວິນຍານທີ່ເປັນໄປຕາມກັນ.

๑๑๐๒. ปญฺจกามคุณิกราโคติ อุกฺกฏฺฐวเสน วุตฺตํ. ภวาสวํ ฐเปตฺวา สพฺโพ โลโภ กามาสโวติ ยุตฺตํ สิยา. สสฺสตทิฏฺฐิสหคโต ราโค ภวทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตตฺตา ‘‘ภวาสโว’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺโต. ภวาสโว ปน ‘‘ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺเตสุ เอว อุปฺปชฺชตี’’ติ ปาฬิยํ วุตฺโต. โสปิ ราโค กามาสโว ภวิตุํ ยุตฺโต. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกทุกฺขานํ การณภูตา กามาสวาทโยปิ ทฺวิธา วุตฺตา.

໑໑໐໒. ຄຳວ່າ "ຣາຄະໃນກາມະຄຸນ ໕" ນີ້ ກ່າວໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງວິທີທີ່ຍອດຢ້ຽມ (ອຸກກັດຖະວາສະ). ໂດຍເວັ້ນພະວາສະວະເສຍແລ້ວ ໂລພະທັງປວງຄວນເປັນກາມາສະວະ. ຣາຄະທີ່ເກີດຮ່ວມກັບສັດສະຕະທິຖິ ອັດຖະກະຖາກ່າວວ່າເປັນ "ພະວາສະວະ" ເພາະສຳປະຍຸດດ້ວຍພະວະທິຖິ. ແຕ່ພະວາສະວະນັ້ນ ພຣະບາລີຕຣັດໄວ້ວ່າ "ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນຈິດທີ່ວິປະຍຸດຈາກທິຖິເທົ່ານັ້ນ". ເຖິງແມ່ນຣາຄະນັ້ນ ກໍຄວນເປັນກາມາສະວະໄດ້. ກາມາສະວະເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນເຫດແຫ່ງທຸກໃນປັດຈຸບັນ ແລະທຸກໃນພົບໜ້າ ກໍຕຣັດໄວ້ເປັນ ໒ ຢ່າງຄືກັນ.

๑๑๐๓. กามาสวนิทฺเทเส จ กาเมสูติ กามราคทิฏฺฐิราคาทิอารมฺมณภูเตสุ เตภูมเกสุ วตฺถุกาเมสูติ อตฺโถ สมฺภวติ. ตตฺถ หิ อุปฺปชฺชมานา สา ตณฺหา สพฺพาปิ น กามจฺฉนฺทาทินามํ น ลภตีติ. กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท อกุสเลปิ อุปฺปชฺชติ, น ปน ธมฺมจฺฉนฺโท.

໑໑໐໓. ແລະໃນກາມາສະວະນິເທດ ຄຳວ່າ "ໃນກາມທັງຫຼາຍ" ມີເນື້ອຄວາມທີ່ເປັນໄປໄດ້ວ່າ "ໃນວັດຖຸກາມອັນເປັນໄປໃນພູມ ໓ ອັນເປັນອາຣົມແຫ່ງກາມະຣາຄະ ແລະທິຖິຣາຄະເປັນຕົ້ນ". ຈິງຢູ່, ຕັນຫາທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນວັດຖຸກາມເຫຼົ່ານັ້ນ ແມ່ນທັງໝົດກໍບໍ່ແມ່ນວ່າຈະບໍ່ໄດ້ຊື່ວ່າມີກາມະສັນທະເປັນຕົ້ນ. ກັດຕຸກຳຍະຕາສັນທະ (ຄວາມພໍໃຈໃນການກະທຳ) ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໄດ້ແມ່ນແຕ່ໃນອະກຸສົນ, ແຕ່ທັມມະສັນທະ (ຄວາມພໍໃຈໃນທັມ) ບໍ່ເກີດຂຶ້ນ (ໃນອະກຸສົນ).

๑๑๐๕. อญฺญํ ชีวนฺติ คหณํ ยทิปิ อุปาทานกฺขนฺเธสฺเวว ปวตฺตติ, รูเป…เป… วิญฺญาเณ วา ปน น ปติฏฺฐาติ. ตโต อญฺญํ กตฺวา ชีวํ คณฺหาตีติ สสฺสตทิฏฺฐิ โหตีติ. พฺรหฺมาทึ เอกจฺจํ อตฺตานํ ‘‘โหตี’’ติ นิจฺจโต อญฺญญฺจ ‘‘น โหตี’’ติ อนิจฺจโต คณฺหนฺตสฺส ‘‘โหติ จ น จ โหตี’’ติ เอกจฺจสสฺสตทิฏฺฐิ. ‘‘โหตี’’ติ จ ปุฏฺเฐ ‘‘เนวา’’ติ, ‘‘น โหตี’’ติ จ ปุฏฺเฐ ‘‘น’’อิติ สพฺพตฺถ ปฏิกฺขิปนฺตสฺส อมราวิกฺเขปทิฏฺฐิ, อมรา อนุปจฺเฉทา, อมรมจฺฉสทิสี วา วิกฺเขปทิฏฺฐีติ อตฺโถ.

໑໑໐໕. ການຍຶດຖືວ່າ "ຊີວະເປັນອື່ນ" ນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເປັນໄປໃນອຸປາດານັກຂັນທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ, ແຕ່ກໍບໍ່ຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໃນຣູບ... ລະ... ຫຼືໃນວິນຍານ. ເພາະການເຮັດໃຫ້ຕ່າງໄປຈາກຂັນນັ້ນ ແລ້ວຍຶດຖືວ່າເປັນຊີວະ ຈຶ່ງເກີດມີສັດສະຕະທິຖິ. ສ່ວນຜູ້ທີ່ຍຶດຖືອັດຕາບາງສ່ວນ ມີພຣົມເປັນຕົ້ນ ໂດຍຄວາມທ່ຽງວ່າ "ຍ່ອມມີ" ແລະຍຶດຖືອັດຕາສ່ວນອື່ນ ໂດຍຄວາມບໍ່ທ່ຽງວ່າ "ຍ່ອມບໍ່ມີ", ຍ່ອມມີເອກັດຈະສັດສະຕະທິຖິ (ຄວາມເຫັນວ່າທ່ຽງບາງສ່ວນ) ວ່າ "ຍ່ອມມີກໍມີ ຍ່ອມບໍ່ມີກໍມີ". ສ່ວນຜູ້ທີ່ປະຕິເສດໃນຄຳຖາມທັງປວງວ່າ ເມື່ອຖືກຖາມວ່າ "ຍ່ອມມີຫຼື?" ກໍຕອບວ່າ "ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ", ເມື່ອຖືກຖາມວ່າ "ຍ່ອມບໍ່ມີຫຼື?" ກໍຕອບວ່າ "ບໍ່ແມ່ນ", ຍ່ອມມີອະມະຣາວິກເຂປະທິຖິ. ຄຳວ່າ "ອະມະຣາ" ແປວ່າ ບໍ່ຂາດສູນ, ຫຼືມີເນື້ອຄວາມວ່າ ທິຖິທີ່ຊັດສ່າຍໄປມາຄືກັບປາໄຫຼ (ອະມະຣາມັດສະ).

ปญฺจกามคุณิโก ราโค กามาสโวติ วุตฺโตติ กตฺวา พฺรหฺมานํ วิมานาทีสุ ราคสฺส ทิฏฺฐิราคสฺส จ กามาสวภาวํ ปฏิกฺขิปติ. ยทิ ปน โลโภ กามาสวภวาสววินิมุตฺโต อตฺถิ, โส ยทา ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺเตสุ อุปฺปชฺชติ, ตทา เตน สมฺปยุตฺโต อวิชฺชาสโว อาสววิปฺปยุตฺโตติ โทมนสฺสวิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสมฺปยุตฺตสฺส วิย ตสฺสปิ อาสววิปฺปยุตฺตตา วตฺตพฺพา สิยา ‘‘จตูสุ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺเตสุ โลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปนฺโน โมโห สิยา อาสวสมฺปยุตฺโต สิยา อาสววิปฺปยุตฺโต’’ติ. ‘‘กามาสโว อฏฺฐสุ โลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชตี’’ติ, ‘‘กามาสวํ ปฏิจฺจ ทิฏฺฐาสโว อวิชฺชาสโว’’ติ [Pg.171] (ปฏฺฐา. ๓.๓.๑) จ วจนโต ทิฏฺฐิสหคโต ราโค กามาสโว น โหตีติ น สกฺกา วตฺตุํ. กิเลสปฏิปาฏิยาปิ อาหริตุํ วฏฺฏตีติ อาสวานํ วจนํ ปหาตพฺพทสฺสนตฺถนฺติ กตฺวา เต ปหาเน อาหริยมานา ปหาตพฺพานมฺปิ เตสํ กิเลสานํ อุทฺเทสกฺกเมน อาหริตุํ วฏฺฏนฺติ ปชหนกานํ มคฺคานมฺปีติ อตฺโถ.

ເພາະຄຳວ່າ "ຣາຄະໃນກາມະຄຸນ ໕ ເປັນກາມາສະວະ" ທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ, ດັ່ງນັ້ນ (ພຣະສັງຄີຕິກາຈານ) ຈຶ່ງປະຕິເສດຄວາມເປັນກາມາສະວະແຫ່ງຣາຄະ ແລະທິຖິຣາຄະໃນວິມານເປັນຕົ້ນຂອງພວກພຣົມ. ແຕ່ຖ້າຫາກວ່າ ໂລພະທີ່ພົ້ນຈາກກາມາສະວະ ແລະພະວາສະວະຍັງມີຢູ່, ເມື່ອໂລພະນັ້ນເກີດຂຶ້ນໃນຈິດທີ່ວິປະຍຸດຈາກທິຖິ, ອະວິຊຊາສະວະທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍໂລພະນັ້ນ ກໍຄວນຈະຕ້ອງກ່າວວ່າເປັນອາສະວະວິປະຍຸດ (ພົ້ນຈາກອາສະວະ) ເໝືອນດັ່ງໂມຫະທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍໂທມະນັດສະ, ວິຈິກິດສາ ແລະອຸດທັດຈະ, ດັ່ງພຣະບາລີວ່າ "ໂມຫະທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນໂລພະສະຫະຄະຕະຈິດ ໔ ດວງ ທີ່ວິປະຍຸດຈາກທິຖິ ບາງເທື່ອກໍເປັນອາສະວະສຳປະຍຸດ ບາງເທື່ອກໍເປັນອາສະວະວິປະຍຸດ". ແຕ່ເພາະມີພຣະດຳຣັດວ່າ "ກາມາສະວະ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນໂລພະສະຫະຄະຕະຈິດ ໘ ດວງ" ແລະ "ເພາະອາໄສກາມາສະວະ ຈຶ່ງມີທິຖາສະວະ ແລະອະວິຊຊາສະວະ", ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ອາດກ່າວໄດ້ວ່າ ຣາຄະທີ່ເກີດຮ່ວມກັບທິຖິບໍ່ແມ່ນກາມາສະວະ. ຄຳວ່າ "ແມ່ນໂດຍລຳດັບແຫ່ງກິເລດ ກໍຄວນນຳມາສະແດງ" ນັ້ນ ມີອະທິບາຍວ່າ ການຕຣັດເລື່ອງອາສະວະທັງຫຼາຍ ກໍເພື່ອສະແດງກິເລດທີ່ເພິ່ງລະ, ດັ່ງນັ້ນ ເມື່ອນຳອາສະວະເຫຼົ່ານັ້ນມາສະແດງໃນຖານະເປັນທັມທີ່ເພິ່ງລະ ກໍຄວນນຳມາສະແດງຕາມລຳດັບແຫ່ງການສະແດງກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນທີ່ເພິ່ງລະ ແລະຕາມລຳດັບແຫ່ງມັກທັງຫຼາຍທີ່ເປັນຕົວລະຄືກັນ.

๑๑๒๑. ปฐมกมานภาชนีเยติ ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติ มานสฺส นิทฺเทเส. ตตฺถ หิ ‘‘เอกจฺโจ ชาติยา วา โคตฺเตน วา โกลปุตฺติเยน วา วณฺณโปกฺขรตาย วา ธเนน วา อชฺเฌเนน วา กมฺมายตเนน วา สิปฺปายตเนน วา วิชฺชาฏฺฐาเนน วา สุเตน วา ปฏิภาเนน วา อญฺญตรญฺญตเรน วา วตฺถุนา มานํ ชปฺเปติ, โย เอวรูโป มาโน มญฺญนา…เป… เกตุกมฺยตา จิตฺตสฺสา’’ติ (วิภ. ๘๖๖) เสยฺยสฺส สทิสสฺส หีนสฺส จ ปวตฺตมาโน ปุคฺคลวิเสสํ อนามสิตฺวา เสยฺยมาโน วิภตฺโตติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ‘‘เอโก มาโน ติณฺณํ ชนานํ อุปฺปชฺชตีติ กถิโต’’ติ อาห. น เกวลญฺจายํ ปฐมกมานภาชนีเย เอว เอวํ กถิโต, ทุติยกตติยกมานภาชนีเยปิ กถิโต เอวาติ นิทสฺสนมตฺถํ เอตํ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา ปุคฺคเล อนิสฺสาย วุตฺตานํ ติณฺณมฺปิ มานานํ ภาชนียํ ‘‘ปฐมกมานภาชนีเย’’ติ อาห. เสยฺยสฺส ‘‘เสยฺโยหมสฺมีติ มาโน’’ติอาทีนญฺหิ ปุคฺคลํ อามสิตฺวา วุตฺตานํ นวนฺนํ มานานํ ภาชนียํ ทุติยกมานภาชนียํ โหติ, ตสฺส มานราสิสฺส ปุคฺคลํ อนามสิตฺวา วุตฺตมานราสิโต ทุติยตติยกตฺตาติ, อถาปิ จ ยถาวุตฺเต ทุติยกมานภาชนีเย ‘‘เอเกกสฺส ตโย ตโย มานา อุปฺปชฺชนฺตีติ กถิต’’นฺติ อิธ วุตฺตาย อตฺถวณฺณนาย สมานทสฺสนตฺถํ ‘‘ปฐมกมานภาชนีเย’’ติ วุตฺตํ. โส เอว มาโน อิธาคโตติ ตตฺถ กถิโต เอว อตฺโถ ยุชฺชตีติ อธิปฺปาโย. มานกรณวเสนาติ ‘‘เสยฺโย’’ติอาทิกิจฺจกรณวเสน. อปราปเร อุปาทายาติ อิทํ ปุริมปุริมา มานา อปราปเร อุปนิสฺสยภาเวน เต อุปฺปาเทนฺตา อจฺจุคฺคจฺฉนฺตีติ อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ. เกตุกมฺยตาจิตฺตํ อจฺจุคฺคตภาวํ คจฺฉตีติ กตฺวา จิตฺเตเนว วิเสสิตํ.

໑໑໒໑. ຄຳວ່າ "ໃນປະຖົມມະມານະພາຊະນີຍະ" ຄື ໃນນິເທດແຫ່ງມານະວ່າ "ເຮົາເປັນຜູ້ປະເສີດກວ່າ". ຈິງຢູ່, ໃນປະຖົມມະມານະພາຊະນີຍະນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຕຣັດຈຳແນກເຊຍມານະ (ຄວາມຖືຕົວວ່າປະເສີດກວ່າ) ທີ່ເກີດຂຶ້ນແກ່ຄົນຜູ້ປະເສີດກວ່າ, ຄົນສະເໝີກັນ ແລະຄົນທີ່ເລວກວ່າ ໂດຍບໍ່ໄດ້ລະບຸເຖິງຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງບຸກຄົນ ໂດຍພຣະບາລີວ່າ "ບຸກຄົນບາງຄົນໃນໂລກນີ້ ຍ່ອມຍຶດໝັ້ນມານະ ເພາະອາໄສຊາດກໍດີ, ໂຄດກໍດີ, ຄວາມເປັນບຸດແຫ່ງຕະກູນດີກໍດີ, ຄວາມເປັນຜູ້ມີຜິວພັນງາມກໍດີ, ຊັບກໍດີ, การສຶກສາຮ່ຳຮຽນກໍດີ, ການງານກໍດີ, ສິລະປະວິຊາກໍດີ, ວິທະຍາຖານະກໍດີ, ສຸຕະກໍດີ, ປະຕິພານກໍດີ, ຫຼືເພາະອາໄສວັດຖຸຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງກໍດີ, ມານະ ການຖືຕົວ... ລະ... ຄວາມເປັນຜູ້ມີທຸງຄືຄວາມປາດຖະໜາແຫ່ງຈິດ ທີ່ມີລັກສະນະຢ່າງນີ້", ພຣະສັງຄີຕິກาຈານໝາຍເຖິງເນື້ອຄວາມນີ້ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ມານະຢ່າງດຽວ ຕຣັດໄວ້ວ່າເກີດຂຶ້ນແກ່ຊົນ ໓ ຈຳພວກ". ແລະບໍ່ແມ່ນວ່າ ມານະນີ້ຈະຕຣັດໄວ້ສະເພາະໃນປະຖົມມະມານະພາຊະນີຍະນີ້ເທົ່ານັ້ນ, ແມ່ນໃນທຸຕິຍະ ແລະຕະຕິຍະມານະພາຊະນີຍະ ກໍຕຣັດໄວ້ຄືກັນ, ດັ່ງນັ້ນ ຄຳນີ້ເພິ່ງເຫັນວ່າເປັນພຽງອຸທາຫອນ (ນິທັດສະນະ) ເທົ່ານັ້ນ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ພຣະສັງຄີຕິກາຈານກ່າວເຖິງພາຊະນີຍະແຫ່ງມານະ ໓ ຢ່າງ ທີ່ຕຣັດໄວ້ໂດຍບໍ່ອາໄສບຸກຄົນວ່າ "ໃນປະຖົມມະມານະພາຊະນີຍະ". ຈິງຢູ່, ພາຊະນີຍະແຫ່ງມານະ ໙ ຢ່າງ ມີມານະຂອງຜູ້ປະເສີດກວ່າວ່າ "ເຮົາເປັນຜູ້ປະເສີດກວ່າ" ເປັນຕົ້ນ ທີ່ຕຣັດໄວ້ໂດຍລະບຸເຖິງບຸກຄົນ ນັ້ນເປັນທຸຕິຍະມານະພາຊະນີຍະ, ເພາະຄວາມເປັນຄັ້ງທີສອງ ແລະທີສາມ ຈາກກອງມານະທີ່ຕຣັດໄວ້ໂດຍບໍ່ລະບຸບຸກຄົນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ເພື່ອສະແດງຄວາມສະເໝີກັນກັບອັດຖະກະຖາທີ່ກ່າວໄວ້ໃນທີ່ນີ້ວ່າ "ໃນທຸຕິຍະມານະພາຊະນີຍະທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນ ຕຣັດໄວ້ວ່າ ມານະ ໓ ຢ່າງ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແກ່ບຸກຄົນແຕ່ລະຄົນ", ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໃນປະຖົມມະມານະພາຊະນີຍະ". ອະທິບາຍວ່າ ມານະນັ້ນເອງທີ່ມາໃນອັດຖະກະຖາທີ່ນີ້, ດັ່ງນັ້ນ ເນື້ອຄວາມທີ່ຕຣັດໄວ້ໃນປະຖົມມະມານະພາຊະນີຍະນັ້ນ ຈຶ່ງສົມຄວນປະກອບເຂົ້າກັນ. ຄຳວ່າ "ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດມານະ" ຄື ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດກິດມີການຖືຕົວວ່າ "ປະເສີດກວ່າ" ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ເພາະອາໄສມານະກ່ອນໆ ແລະຫຼັງໆ" ນີ້ ກ່າວໝາຍເຖິງເນື້ອຄວາມວ່າ ມານະກ່ອນໆ ເປັນອຸປະນິດໄສປັດໄຈ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ມານະຫຼັງໆ ເກີດຂຶ້ນ ແລະຟູຂຶ້ນຢ່າງຍິ່ງ. ຄຳວ່າ "ຄວາມເປັນຜູ້ມີທຸງຄືຄວາມປາດຖະໜາ" ນີ້ ທ່ານກ່າວໂດຍກຳນົດດ້ວຍຈິດ ເພາະເຮັດໃຫ້ຈິດເຖິງຄວາມຟູຂຶ້ນຢ່າງຍິ່ງ.

๑๑๒๖. อกฺขมนภาวปฺปกาสนํ ขิยฺยนํ. มเนน ปิยกรณนฺติ เอวํปการํ ปูชนํ มานนนฺติ วุจฺจตีติ อตฺโถ. อิสฺสากรณวเสนาติ ลาภาทิอกฺขมนกิจฺจวเสน.

໑໑໒໖. ການສະແດງຄວາມບໍ່ອົດທົນ ຊື່ວ່າ "ຂີຍະນະ" (ການຕິຕຽນ). ຄຳວ່າ "ການເຮັດຄວາມຮັກດ້ວຍໃຈ" ມີອະທິບາຍວ່າ ການບູຊາທີ່ມີລັກສະນະຢ່າງນີ້ ເອີ້ນວ່າ "ມານະນະ" (ການນັບຖື). ຄຳວ່າ "ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດອິດສາ" ຄື ໂດຍອຳນາດແຫ່ງກິດມີການບໍ່ອົດທົນຕໍ່ລາບເປັນຕົ້ນ (ຂອງຜູ້ອື່ນ).

๑๑๒๗. อริยสาวกาติ [Pg.172] วจนํ ‘‘อริยสาวกานํเยว ปฏิเวโธ อตฺถิ, เต จ ตํ น มจฺฉรายนฺตี’’ติ ปฏิเวธธมฺเม มจฺฉริยาภาวทสฺสนตฺถํ. คนฺโถติ ปาฬิ. กถามคฺโคติ อฏฺฐกถาปพนฺโธ. ธมฺมนฺตรนฺติ กุสลาทิธมฺมํ ภินฺทิตฺวา อกุสลาทึ อตฺตโน โลลตาย ตถาคตภาสิตํ ติตฺถิยภาสิตํ วา กโรนฺโต อาโลเลสฺสติ. อตฺตานํ อาวิกตฺวาติ อตฺตานํ อญฺญถา สนฺตํ อญฺญถา ปเวทยิตฺวา. โย ปนาติ ติตฺถิโย คหฏฺโฐ วา อตฺตโน สมยสฺส สโทสภาวํ ทฏฺฐุํ อนิจฺฉนฺโต อญฺญาเณน อภินิเวเสน วา.

໑໑໒໗. ຄຳວ່າ "ພຣະອະລິຍະສາວົກທັງຫຼາຍ" ນີ້ ກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງຄວາມບໍ່ມີມັດຊະຣິຍະໃນປະຕິເວທະທັມວ່າ "ການແທງຕະຫຼອດ (ປະຕິເວທະ) ຍ່ອມມີແກ່ພຣະອະລິຍະສາວົກທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ, ແລະພຣະອະລິຍະສາວົກເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍບໍ່ມີຄວາມຕະໜີ່ໃນປະຕິເວທະນັ້ນ". ຄຳວ່າ "ຄັນຖະ" ຄື ພຣະບາລີ. ຄຳວ່າ "ກະຖາມັກຄະ" ຄື ຄຳອະທິບາຍໃນອັດຖະກະຖາ. ຄຳວ່າ "ທັມມະອັນຕະລັງ" ຄື ການທຳລາຍກຸສົນທັມເປັນຕົ້ນ ແລ້ວເຮັດໃຫ້ອະກຸສົນທັມເປັນຕົ້ນປົນເປກັນ ໂດຍການເຮັດໃຫ້ພຣະດຳຣັດຂອງພຣະຕຖາຄົດ ກາຍເປັນຄຳສອນຂອງເດຍຣະຖີ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີຄວາມສະຫຼອນ (ໂລເລ) ຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ "ການເຮັດຕົນໃຫ້ປາກົດ" ຄື ການສະແດງຕົນທີ່ເປັນຢູ່ຢ່າງໜຶ່ງ ໃຫ້ປາກົດເປັນອີກຢ່າງໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ "ສ່ວນບຸກຄົນໃດ" ຄື ເດຍຣະຖີ ຫຼືຄະລຶຫັດ ຜູ້ບໍ່ປາດຖະໜາຈະເຫັນໂທດແຫ່ງລັດທິຂອງຕົນ ເພາະຄວາມບໍ່ຮູ້ ຫຼືເພາະຄວາມຍຶດໝັ້ນ.

พฺยาปิตุมนิจฺโฉติ วิวิจฺโฉ, ตสฺส ภาโว เววิจฺฉํ. อนาทโรติ มจฺฉริเยน ทาเน อาทรรหิโต. กฏจฺฉุนา คาโห ภตฺตสฺส กฏจฺฉุคฺคาโห, กฏจฺฉุคฺคาโห วิย กฏจฺฉุคฺคาโห. ยถา หิ กฏจฺฉุคฺคาโห ยถาวุตฺเต ภตฺเต น สํปสารยติ, เอวํ มจฺฉริยมฺปิ อาวาสาทีสูติ. คยฺหติ เอเตนาติ วา คาโห, กฏจฺฉุ เอว คาโห กฏจฺฉุคฺคาโห. โส ยถา สงฺกุฏิตคฺโค น สํปสารยติ, เอวํ มจฺฉริยมฺปีติ. อาวริตฺวา คหิตํ อคฺคหิตํ, ตสฺส ภาโว อคฺคหิตตฺตํ, มจฺฉริยํ. ‘‘อาวาสาทิ ปเรหิ สาธารณมสาธารณํ วา มยฺเหว โหตู’’ติ ปวตฺติวเสน อตฺตสมฺปตฺติคฺคหณลกฺขณตา, ‘‘มา อญฺญสฺสา’’ติ ปวตฺติวเสน อตฺตสมฺปตฺตินิคูหณลกฺขณตา จ โยเชตพฺพา. ยํ ปน ‘‘ปรสนฺตกํ คณฺหิตุกาโม’’ติ วุตฺตํ, ตํ มจฺฉริยสฺส ปรสนฺตกโลภสฺส อุปนิสฺสยภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยทิ หิ ตํ มจฺฉริยปฺปวตฺติทสฺสนํ, ปรสมฺปตฺติคฺคหณลกฺขณตา จ วตฺตพฺพา สิยาติ.

ຜູ້ບໍ່ປາດຖະໜາຈະແຜ່ໄປ ຊື່ວ່າ "ວິວິດຊະ", ຄວາມເປັນແຫ່ງວິວິດຊະນັ້ນ ຊື່ວ່າ "ເວວິດຊະ". ຄຳວ່າ "ຄວາມບໍ່ເອື້ອເຟື້ອ" ຄື ຄວາມເປັນຜູ້ປາສະຈາກຄວາມເອື້ອເຟື້ອໃນການໃຫ້ທານ ເພາະຄວາມຕະໜີ່. ການຕັກເຂົ້າດ້ວຍບ່ວງ ຊື່ວ່າ "ກະທັດສຸຄາຫະ", ຄວາມຕະໜີ່ທີ່ເໝືອນກັບການຕັກເຂົ້າດ້ວຍບ່ວງ ຊື່ວ່າ "ກະທັດສຸຄາຫະ". ຈິງຢູ່, การຕັກເຂົ້າດ້ວຍບ່ວງ ຍ່ອມບໍ່ແຜ່ໄປໃນເຂົ້າທີ່ກ່າວແລ້ວນັ້ນຢ່າງໃດ, ຄວາມຕະໜີ່ກໍຍ່ອມບໍ່ແຜ່ໄປໃນອາວາດເປັນຕົ້ນຢ່າງນັ້ນ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ສິ່ງທີ່ໃຊ້ຕັກ ຊື່ວ່າ "ຄາຫະ", ບ່ວງນັ້ນເອງເປັນເຄື່ອງຕັກ ຊື່ວ່າ "ກະທັດສຸຄາຫະ". ບ່ວງນັ້ນມີປາຍງໍ ຍ່ອມບໍ່ແຜ່ອອກໄປຢ່າງໃດ, ຄວາມຕະໜີ່ກໍຍ່ອມເປັນຢ່າງນັ້ນ. ຈິດທີ່ປິດກັ້ນແລ້ວຍຶດຖືໄວ້ ຊື່ວ່າ "ອັກຄະຫິຕະ", ຄວາມເປັນແຫ່ງຈິດທີ່ປິດກັ້ນແລ້ວຍຶດຖືໄວ້ນັ້ນ ຊື່ວ່າ "ອັກຄະຫິຕັດຕະ" ຄື ຄວາມຕະໜີ່. ຄວນປະກອບຄວາມວ່າ: ຄວາມມີລັກສະນະຍຶດຖືສົມບັດຂອງຕົນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນໄປວ່າ "ຂໍອາວາດເປັນຕົ້ນ ທີ່ທົ່ວໄປ ຫຼືບໍ່ທົ່ວໄປແກ່ຄົນອື່ນ ຈົ່ງມີແກ່ເຮົາເທົ່ານັ້ນ", ແລະຄວາມມີລັກສະນະປິດບັງສົມບັດຂອງຕົນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນໄປວ່າ "ຈົ່ງຢ່າມີແກ່ຄົນອື່ນເລີຍ". ສ່ວນຄຳໃດທີ່ກ່າວວ່າ "ເປັນຜູ້ປາດຖະໜາຈະຖືເອົາສິ່ງຂອງຂອງຄົນອື່ນ", ຄຳນັ້ນເພິ່ງເຫັນວ່າ ກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນອຸປະນິດໄສປັດໄຈແຫ່ງຄວາມໂລບໃນສິ່ງຂອງຂອງຄົນອື່ນ ຂອງຄວາມຕະໜີ່. ເພາະວ່າ ຖ້າຄຳນັ້ນເປັນການສະແດງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຄວາມຕະໜີ່, ກໍຄວນຈະຕ້ອງກ່າວເຖິງຄວາມມີລັກສະນະຖືເອົາສົມບັດຂອງຄົນອື່ນນຳດ້ວຍ.

๑๑๔๐. อภิชฺฌากามราคานํ วิเสโส อาสวทฺวยเอกาสวภาโว สิยา, นอภิชฺฌาย โนอาสวภาโว จาติ โนอาสวโลภสฺส สพฺภาโว วิจาเรตพฺโพ. น หิ อตฺถิ ‘‘อาสโว จ โนอาสโว จ ธมฺมา อาสวสฺส ธมฺมสฺส อาสวสฺส จ โนอาสวสฺส จ ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ สตฺตโม จ นวโม จ ปญฺโห. คณนาย จ ‘‘เหตุยา สตฺตา’’ติ วุตฺตํ, น ‘‘นวา’’ติ. ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺเต ปน โลเภ โนอาสเว วิชฺชมาเน สตฺตมนวมาปิ ปญฺหวิสฺสชฺชนํ ลเภยฺยุํ, คณนา จ ‘‘เหตุยา นวา’’ติ วตฺตพฺพา สิยา. ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺเต จ โลเภ โนอาสเว วิชฺชมาเน ปุพฺเพ ทสฺสิโต โทโสติ.

໑໑໔໐. ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງອະພິຊຊາ ແລະກາມະຣາຄະ ຄວນເປັນຄວາມເປັນອາສະວະ ໒ ຢ່າງ ແລະຄວາມເປັນອາສະວະຢ່າງດຽວ, ແລະບໍ່ແມ່ນວ່າອະພິຊຊາຈະບໍ່ມີຄວາມເປັນໂນອາສະວະ (ບໍ່ແມ່ນອາສະວະ), ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງໂນອາສະວະໂລພະ (ໂລພະທີ່ບໍ່ແມ່ນອາສະວະ) ຈຶ່ງຄວນພິຈາລະນາ. ຈິງຢູ່, ຄຳຖາມທີ ໗ ແລະທີ ໙ ທີ່ວ່າ "ທັມທັງຫຼາຍທີ່ເປັນອາສະວະ ແລະບໍ່ແມ່ນອາສະວະ ເປັນປັດໄຈແກ່ທັມທີ່ເປັນອາສະວະ... ແກ່ທັມທີ່ເປັນອາສະວະ ແລະບໍ່ແມ່ນອາສະວະ ໂດຍເຫດຕະປັດໄຈ" ນັ້ນ ບໍ່ມີເລີຍ. ແລະໃນການນັບ (ຄະນານາວານ) ກໍຕຣັດໄວ້ວ່າ "ໂດຍເຫດຕະປັດໄຈ ມີ ໗", ບໍ່ໄດ້ຕຣັດວ່າ "ມີ ໙". ແຕ່ເມື່ອໂນອາສະວະໂລພະ ທີ່ເກີດຮ່ວມກັບທິຖິມີຢູ່, ແມ່ນຄຳຖາມທີ ໗ ແລະທີ ໙ ກໍຄວນໄດ້ຮັບຄຳວິສັດຊະນາ, ແລະການນັບກໍຄວນຈະຕ້ອງກ່າວວ່າ "ໂດຍເຫດຕະປັດໄຈ ມີ ໙". ແລະເມື່ອໂນອາສະວະໂລພະ ທີ່ວິປະຍຸດຈາກທິຖິມີຢູ່, ໂທດຕາມທີ່ສະແດງໄວ້ກ່ອນແລ້ວກໍຍ່ອມມີ.

๑๑๕๙. กามจฺฉนฺทนีวรณนิทฺเทเส [Pg.173] กาเมสูติ เตภูมเกสุ สาสเวสุ สพฺเพสุ วตฺถุกาเมสุ. สพฺโพ หิ โลโภ กามจฺฉนฺทนีวรณํ. เตเนว ตสฺส อารุปฺเป อุปฺปตฺติ วุตฺตา ‘‘นีวรณํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นีวรโณ ธมฺโม อุปฺปชฺชติ น ปุเรชาตปจฺจยา. อารุปฺเป กามจฺฉนฺทนีวรณํ ปฏิจฺจ อุทฺธจฺจนีวรณํ อวิชฺชานีวรณํ. อารุปฺเป กามจฺฉนฺทนีวรณํ ปฏิจฺจ ถินมิทฺธนีวรณํ อุทฺธจฺจนีวรณํ อวิชฺชานีวรณ’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๓.๘.๑).

໑໑໕໙. ໃນກາມະສັນທະນີວໍຣະນະນິເທດ ຄຳວ່າ "ໃນກາມທັງຫຼາຍ" ຄື ໃນວັດຖຸກາມທັງປວງ ທີ່ເປັນໄປໃນພູມ ໓ ອັນເປັນໄປກັບດ້ວຍອາສະວະ. ຈິງຢູ່, ໂລພະທັງປວງເປັນກາມະສັນທະນີວໍຣະນະ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກາມະສັນທະນີວໍຣະນະນັ້ນໃນອະຣູປະພູມ ຈຶ່ງຕຣັດໄວ້ວ່າ "ນີວໍຣະນະທັມ ອາໄສນີວໍຣະນະທັມເກີດຂຶ້ນ ບໍ່ແມ່ນໂດຍປະເຣຊາຕະປັດໄຈ. ໃນອະຣູປະພູມ ອຸດທັດຈະນີວໍຣະນະ ແລະອະວິຊຊານີວໍຣະນະ ອາໄສກາມະສັນທະນີວໍຣະນະເກີດຂຶ້ນ. ໃນອະຣູປະພູມ ຖີນາມິດທະນີວໍຣະນະ, ອຸດທັດຈະນີວໍຣະນະ ແລະອະວິຊຊານີວໍຣະນະ ອາໄສກາມະສັນທະນີວໍຣະນະເກີດຂຶ້ນ".

๑๑๖๒. อิริยาปถิกจิตฺตนฺติ อิริยาปถูปตฺถมฺภกํ อฏฺฐปญฺญาสวิธํ จิตฺตํ. ตตฺถ ปน พลวถินมิทฺธสหคตํ จิตฺตํ ‘‘อิริยาปถํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺต’’นฺติ วุตฺตํ. โอลียตีติ โอลมฺพติ.

໑໑໖໒. ຄຳວ່າ "ອິຣິຍາປະຖິກະຈິດ" ຄື ຈິດທີ່ມີປະເພດ ໕໘ ຢ່າງ ທີ່ສະໜັບສະໜູນອິຣິຍາບົດ. ແຕ່ໃນຈິດ ໕໘ ດວງນັ້ນ ຈິດທີ່ເກີດຮ່ວມກັບຖີນາມິດທະທີ່ມີກຳລັງ ທ່ານກ່າວວ່າ "ບໍ່ອາດຈະປະຄອງອິຣິຍາບົດໄວ້ໄດ້". ຄຳວ່າ "ໂອລີຍະຕິ" ຄື ຫ້ອຍຍ້ອຍລົງ (ຫົດຫູ່).

๑๑๖๓. โอนยฺหตีติ ฉาเทติ, อวตฺถรติ วา. นานารมฺมเณสุ ปวตฺตินิวารเณน, วิปฺผาริกตานิวารเณเนว วา อนฺโตสโมโรโธ. เอกจฺจานนฺติ สิรีสาทิรุกฺขานํ. รูปกาเยเนว สิยุํ, เตน สุขปฺปฏิสํเวทนนิพฺพานสจฺฉิกิริยานํ รูปตาปตฺติ สิยาติ อธิปฺปาโย. ตสฺมาติ ‘‘กายสฺสา’’ติ วจนสฺส รูปตฺตาสาธกตฺตา. น หิ นามกาโย สุปตีติ อิทํ ถินมิทฺธสมุฏฺฐิตรูเปหิ รูปกายสฺส ครุภาวปฺปตฺตํ องฺคปจฺจงฺคาทีนํ สํสีทนํ โสปฺปนฺติ สนฺธาย วุตฺตํ, น ชาครณจิตฺตรหิตํ ภวงฺคสนฺตตินฺติ. ตสฺส ผลตฺตาติ ผลูปจาเรน อินฺทฺริยํ วิย มิทฺธํ ทสฺเสตุํ มิทฺธสฺส ผลตฺตา อินฺทฺริยนิทฺเทเส วิย ลิงฺคาทีนิ มิทฺธนิทฺเทเสปิ โสปฺปาทีนิ วุตฺตานีติ อตฺโถ.

໑໑໖໓. ຄຳວ່າ "ໂອນັຍຫະຕິ" ຄື ປົກປິດ ຫຼືຄອບງຳ. ຄວາມເປັນໄປໃນການກັກຂັງໄວ້ພາຍໃນ ໂດຍການຫ້າມຄວາມເປັນໄປໃນອາຣົມຕ່າງໆ ຫຼືໂດຍການຫ້າມຄວາມແຜ່ຊ່ານໄປນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "ຂອງບາງຢ່າງ" ຄື ຂອງຕົ້ນໄມ້ທັງຫຼາຍມີຕົ້ນຊຶກ (ສິຣີສະ) ເປັນຕົ້ນ. ຄວາມໝາຍຄື: ການສະເຫວີຍສຸກ ແລະການເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງພຣະນິບພານ ຄວນມີໄດ້ດ້ວຍຣູບກາຍເທົ່ານັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ການສະເຫວີຍສຸກເປັນຕົ້ນ ກໍຄວນເຖິງຄວາມເປັນຣູບ. ຄຳວ່າ "ເພາະເຫດນັ້ນ" ຄື ເພາະຄຳວ່າ "ແຫ່ງກາຍ" ບໍ່ອາດເຮັດໃຫ້ຄວາມເປັນຣູບສຳເລັດໄດ້. ຈິງຢູ່, ຄຳວ່າ "ນາມະກາຍຍ່ອມນອນຫຼັບ" ນີ້ ກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມຊຸດໂຊມແຫ່ງອະໄວຍະວະນ້ອຍໃຫຍ່ເປັນຕົ້ນ ທີ່ເຖິງຄວາມໜັກແຫ່ງຣູບກາຍ ເພາະຣູບທັງຫຼາຍທີ່ມີຖີນາມິດທະເປັນສະມຸດຖານ ວ່າເປັນການນອນຫຼັບ, ບໍ່ໄດ້ກ່າວໝາຍເຖິງກະແສພະວັງທີ່ປາສະຈາກຈິດທີ່ຕື່ນຢູ່. ຄຳວ່າ "ເພາະຄວາມເປັນຜົນຂອງມັນ" ມີອະທິບາຍວ່າ ເພື່ອສະແດງມິດທະ ໂດຍການກ່າວເຖິງຜົນ (ຜະຣູປະຈານ) ເໝືອນດັ່ງການສະແດງອິນຊີ, ເພາະຄວາມເປັນຜົນແຫ່ງມິດທະ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວເຖິງການນອນຫຼັບເປັນຕົ້ນໃນມິດທະນິເທດ ເໝືອນດັ່ງກ່າວເຖິງລັກສະນະ (ລິງຄະ) ເປັນຕົ້ນໃນອິນສີຍະນິເທດ.

รูปกายสฺส อนฺโตสโมโรโธ นตฺถีติ โส นามกาเย วุตฺโตติ วิญฺญายติ. เตน สห วุตฺตา โอนาหปริโยนาหา จ. รูปกายสฺส วา วิปฺผาริกาวิปฺผาริกภาโว นาม อตฺตโน สภาเวน นตฺถิ, นามกายสฺส นามกาเย วิปฺผาริเก ลหุโก, อวิปฺผาริเก ครุโกติ อวิปฺผาริกภาเวน โอนาหนาทิ นามกายสฺเสว โหตีติ โอนาหนาทโยปิ นามกาเย วิญฺญายนฺติ. เตนาห ‘‘น หิ รูปํ นามกายสฺส โอนาโห…เป… โหตี’’ติ. อาวรณภาโว วิย หิ โอนาหนาทิภาโวปิ นามกายสฺเสว โหตีติ. อิตโร อธิปฺปายํ อชานนฺโต เมฆาทีหิ รูเปหิ รูปานํ โอนาหนาทึ ปสฺสนฺโต ‘‘นนุ จา’’ติอาทิมาห. ยทิ เอวนฺติ ยทิ รูปสฺส โอนาหนาทิตา สิทฺธา, อรูปสฺส น สิยา[Pg.174], เสตุพนฺธาทีสุ รูปสฺส อาวรณํ ทิฏฺฐนฺติ อาวรณมฺปิ อรูปสฺส น ภเวยฺยาติ อตฺโถ.

ຍ່ອມເປັນທີ່ຊາບໄດ້ວ່າ ຄວາມປິດກັ້ນພາຍໃນຂອງຮູບກາຍນັ້ນບໍ່ມີ ເພາະເຫດນັ້ນ ຄວາມປິດກັ້ນພາຍໃນນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດໄວ້ໃນນາມກາຍ. ທັງໂອນາຫະ (ຄວາມຜູກຮັດ) ແລະປະຣິໂຍນາຫະ (ຄວາມຮັດຮຶງ) ກໍຕັດໄວ້ຮ່ວມກັບຄວາມປິດກັ້ນພາຍໃນນັ້ນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຊື່ວ່າຄວາມເປັນສະພາບແຜ່ຊ່ານ ແລະຄວາມບໍ່ແຜ່ຊ່ານຂອງຮູບກາຍ ໂດຍສະພາວະຂອງຕົນເອງນັ້ນບໍ່ມີ, ແຕ່ເມື່ອນາມກາຍແຜ່ຊ່ານໄປ ຮູບກາຍຍ່ອມເບົາ, ເມື່ອນາມກາຍບໍ່ແຜ່ຊ່ານໄປ ຮູບກາຍຍ່ອມໜັກ, ເພາະເຫດນັ້ນ ດ້ວຍຄວາມເປັນສະພາບບໍ່ແຜ່ຊ່ານ ການຜູກຮັດເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມມີແກ່ນາມກາຍເທົ່ານັ້ນ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ການຜູກຮັດເປັນຕົ້ນ ກໍຍ່ອມເປັນທີ່ຊາບໄດ້ໃນນາມກາຍ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ເພາະວ່າຮູບ ບໍ່ແມ່ນເຄື່ອງຜູກຮັດຂອງນາມກາຍ...ຯລຯ... ຍ່ອມເປັນ'. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນເຄື່ອງກັ້ນ ຍ່ອມມີແກ່ນາມກາຍເທົ່ານັ້ນ ຢ່າງໃດ, ແມ່ນແຕ່ຄວາມເປັນເຄື່ອງຜູກຮັດເປັນຕົ້ນ ກໍຍ່ອມມີແກ່ນາມກາຍເທົ່ານັ້ນ ຢ່າງນັ້ນ. ສ່ວນຜູ້ໂຕ້ແຍ້ງຄົນອື່ນ ບໍ່ຮູ້ເຖິງຄວາມປະສົງຂອງພຣະອັດຖະກະຖາຈານ ເຫັນການຜູກຮັດເປັນຕົ້ນຂອງຮູບທັງຫຼາຍ (ມີອາກາດເປັນຕົ້ນ) ດ້ວຍຮູບທັງຫຼາຍມີເມກເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນຫຼື'. ຄຳວ່າ 'ຖ້າຫາກວ່າເປັນຢ່າງນັ້ນ' ມີອະທິບາຍວ່າ ຖ້າຫາກວ່າ ຄວາມເປັນເຄື່ອງຜູກຮັດເປັນຕົ້ນຂອງຮູບ ສຳເລັດແແລ້ວ (ມີຢູ່ແທ້), ການປິດກັ້ນຂອງນາມທຳ ກໍບໍ່ພຶງມີ, ແຕ່ໃນການສ້າງທຳນົບກັ້ນນ້ຳເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເຫັນການກັ້ນຂອງຮູບໄດ້ຢູ່, ເພາະເຫດນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ການກັ້ນ ກໍບໍ່ພຶງມີແກ່ນາມທຳ ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ.

สุราเมรยปานํ อกุสลนฺติ กตฺวา ยุตฺโต ตสฺส อุปกฺกิเลสภาโว, สุรา…เป… ปมาทฏฺฐานานุโยคสฺส จ อกุสลตฺตา ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณภาโว ยุตฺโต, ตถาปิ ปรสฺส อธิปฺปายํ อนุชานิตฺวา สุราเมรยสฺส อุปกฺกิเลสตา ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณตา จ อุปกฺกิเลสานํ ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณานญฺจ ปจฺจยตฺตา ผลโวหาเรน วุตฺตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น, ปจฺจยนิทฺเทสโต’’ติ. เอวเมว โขติ ยถา ชาตรูปสฺส อโย โลหํ ติปุ สีสํ สชฺชนฺติ ปญฺจุปกฺกิเลเสหิ อุปกฺกิลิฏฺฐํ ชาตรูปํ น เจว มุทุ โหติ, น จ กมฺมนิยํ, น จ ปภสฺสรํ ปภงฺคุ จ, น จ สมฺมา อุเปติ กมฺมาย, เอวเมว. ปจฺจยนิทฺเทสโตติ อุปกฺกิเลสปญฺญาทุพฺพลีกรณานํ ปจฺจยภาวนิทฺเทสโต, ปจฺจเย ผลนิทฺเทสโตติ อตฺโถ. สยเมว กิเลโส อุปกฺกิเลสนิทฺเทเสสุ นิทฺทิฏฺโฐติ อธิปฺปาโย.

Commercial-grade translation: ການດື່ມສຸລາແລະເມຣັຍເປັນອະກຸສົນ ເພາະເຫດນັ້ນ ຄວາມເປັນອຸປັກກິເລດຂອງການດື່ມສຸລາແລະເມຣັຍນັ້ນຈຶ່ງສົມຄວນ, ແລະເພາະຄວາມເປັນອະກຸສົນຂອງການປະກອບເນືອງໆ ເຊິ່ງການດື່ມສຸລາແລະເມຣັຍອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມປະໝາດ ຄວາມເປັນສະພາບເຮັດໃຫ້ປັນຍາອ່ອນກຳລັງກໍສົມຄວນ, ເຖິງຢ່າງນັ້ນກໍດີ ເມື່ອຈະຊົງຍອມຮັບຄວາມປະສົງຂອງບຸກຄົນອື່ນ ແລ້ວສະແດງວ່າ ຄວາມເປັນອຸປັກກິເລດຂອງສຸລາແລະເມຣັຍ ແລະຄວາມເປັນສະພາບເຮັດໃຫ້ປັນຍາອ່ອນກຳລັງນັ້ນ ພຣະອົງຕັດໄວ້ໂດຍໂວຫານຄືຜົນ ເພາະຄວາມເປັນປັດໄຈແກ່ອຸປັກກິເລດທັງຫຼາຍ ແລະແກ່ທຳອັນເຮັດໃຫ້ປັນຍາອ່ອນກຳລັງທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນ ເພາະເປັນການສະແດງປັດໄຈ'. ຄຳວ່າ 'ຢ່າງນັ້ນນັ້ນແລ' ມີອະທິບາຍວ່າ ເໝືອນຢ່າງວ່າ ທອງຄຳທີ່ເປິເປື້ອນດ້ວຍອຸປະຄິເລດ 5 ຢ່າງ ຄື ເຫຼັກ, ທອງແດງ, ກົ່ວຂາວ, ກົ່ວດຳ, ເງິນ ຍ່ອມບໍ່ອ່ອນໂຍນ, ບໍ່ຄວນແກ່ການງານ, ບໍ່ຜຸດຜ່ອງ, ແຕກທຳລາຍງ່າຍ ແລະບໍ່ເຂົ້າເຖິງການງານໂດຍຊອບ ຢ່າງໃດ, ຢ່າງນັ້ນນັ້ນແລ. ຄຳວ່າ 'ເພາະເປັນການສະແດງປັດໄຈ' ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະເປັນການສະແດງຄວາມເປັນປັດໄຈແກ່ອຸປັກກິເລດ ແລະທຳອັນເຮັດໃຫ້ປັນຍາອ່ອນກຳລັງ, ແລະເພາະເປັນການສະແດງຜົນໃນປັດໄຈ (ຄືສຸລາແລະເມຣັຍອັນເປັນປັດໄຈ) ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ຄວາມປະສົງຂອງພຣະອັດຖະກະຖາຈານມີວ່າ ກິເລດນັ້ນເອງ (ຄືຖີນມິດທະ) ພຣະອົງຊົງສະແດງໄວ້ໃນອຸປັກກິເລດນິເທດທັງຫຼາຍ.

นีวรณํ หุตฺวาว นีวรณสมฺปยุตฺเต ทสฺสิยมาเน น นีวรณตาทสฺสนตฺโถ อารมฺโภ, อถ โข สิทฺธนีวรณภาวสฺส นีวรณสมฺปยุตฺตตาทสฺสนตฺโถติ ยถาลาภวเสน จ อสมฺปยุตฺตสฺส วจนํ น ยุชฺชติ. ยถา หิ ติฏฺฐนฺตมฺปิ จรนฺตมฺปีติ สิปฺปิสมฺพุกาทีสุ ยถาลาภสมฺภวํ ตํ ทฺวยํ วุตฺตํ, น เอวํ ‘‘ถินมิทฺธนีวรณํ สมฺปยุตฺตมฺปิ อสมฺปยุตฺตมฺปี’’ติ วจนํ อตฺถิ, ยํ ยถาลาภํ สมฺภเวยฺยาติ. จิตฺตชสฺสาสมฺภววจนโตติ ‘‘จตฺตตฺตา’’ติอาทิวจนสฺส ฌานกฺขเณ จิตฺตชสฺส ถินมิทฺธสฺส อสมฺภววจนภาวโตติ อตฺโถ, ‘‘จตฺตตฺตา’’ติอาทิวจเนน วา อสมฺภวสฺส วจนโต ปกาสนโตติ อตฺโถ.

ເມື່ອສະແດງຄວາມເປັນທຳສຳປະຍຸດດ້ວຍນີວອນ ຂອງທຳທີ່ເປັນນີວອນແລ້ວເທົ່ານັ້ນ, ພຣະບາລີທີ່ປາຣົບຂຶ້ນ ບໍ່ແມ່ນມີປະໂຫຍດເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນນີວອນ, ແຕ່ທີ່ແທ້ ມີປະໂຫຍດເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນທຳສຳປະຍຸດດ້ວຍນີວອນ ຂອງຖີນມິດທະທີ່ມີຄວາມເປັນນີວອນສຳເລັດແລ້ວ, ເພາະເຫດນັ້ນ ການກ່າວເຖິງສະພາບທີ່ບໍ່ສຳປະຍຸດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການໄດ້ຕາມມີຕາມໄດ້ ຈຶ່ງບໍ່ສົມຄວນ. ເພາະວ່າ ພຣະອົງຕັດກິຣິຍາທັງສອງ (ຄືການຢືນຢູ່ແລະການທ່ຽວໄປ) ທີ່ເປັນໄປໄດ້ຕາມມີຕາມໄດ້ ໃນຫອຍແຄງແລະຫອຍໂຂ່ງເປັນຕົ້ນ ວ່າ 'ແມ່ນຢືນຢູ່ ແມ່ນທ່ຽວໄປ' ຢ່າງໃດ, ຢ່າງນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ຖີນມິດທະນີວອນ ແມ່ນສຳປະຍຸດ ແມ່ນບໍ່ສຳປະຍຸດ' ອັນພຶງມີໄດ້ຕາມມີຕາມໄດ້ ກໍບໍ່ມີ. ຄຳວ່າ 'ເພາະຄຳກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງທຳອັນເກີດຈາກຈິດ' ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະຄວາມເປັນຄຳກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ມີ (ບໍ່ເກີດຂຶ້ນ) ຂອງຖີນມິດທະອັນເກີດຈາກຈິດ ໃນຂະນະແຫ່ງຊານ ຕາມຄຳກ່າວເປັນຕົ້ນວ່າ 'cattattā' (ເພາະຄວາມທີ່ຈິດຖືກສະຫຼະແລ້ວ), ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະຕັດເຖິງຄວາມບໍ່ມີ (ຂອງຖີນມິດທະໃນຂະນະແຫ່ງຊານ) ໂດຍຊົງສະແດງໃຫ້ປາກົດ ດ້ວຍຄຳກ່າວເປັນຕົ້ນວ່າ 'cattattā' ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ.

กาเมสุ โข ปน…เป… สุทิฏฺโฐติ อิมินา กามาทีนเว อญฺญาณสฺส ปหานมาห. ตํ ตตฺถ ปหานนฺติ ตํ ตตฺถ รูเป ปหานนฺติ ปหานํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘ต’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ วินยนนฺติ วา อตฺโถ. เตน รูปสฺส อปฺปหาตพฺพตฺตเมว ทสฺเสติ, น ปน ‘‘ฉ ธมฺเม ปหายา’’ติอาทีสุ มิทฺธสฺส อปฺปหาตพฺพตาทสฺสนโต อญฺโญ ปกาโร วุตฺโต. น ยถา…เป… วุตฺตนฺติ ฉ ธมฺมา ปญฺจ นีวรณานิ จ ยถา ปหาตพฺพาเนว โหนฺตานิ [Pg.175] ‘‘ปหาตพฺพานี’’ติ วุตฺตานิ, น เอวํ รูปํ ปหาตพฺพเมว โหนฺตํ ‘‘ปหาตพฺพ’’นฺติ วุตฺตนฺติ อตฺโถ.

ດ້ວຍຄຳນີ້ວ່າ 'kāmesu kho pana...pe... sudiṭṭha' ພຣະອົງຕັດການລະ (ຫຼືທຳເປັນເຄື່ອງລະ) ເຊິ່ງໂມຫະອັນເປັນຄວາມບໍ່ຮູ້ໃນໂທດຂອງກາມ. ຄຳວ່າ 'taṃ tattha pahānaṃ' ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະເພັ່ງເລັງເຖິງບົດວ່າ 'pahāna' (ການລະ) ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດບົດວ່າ 'taṃ' ໂດຍມີຄວາມໝາຍວ່າ ການລະສັນທະຣາຄະນັ້ນໃນຮູບນັ້ນ, ຫຼືມີອະທິບາຍວ່າ ເຊິ່ງການກຳຈັດສັນທະຣາຄະນັ້ນ. ດ້ວຍພຣະບາລີນັ້ນ ພຣະອົງຍ່ອມຊົງສະແດງເຖິງຄວາມເປັນສະພາບທີ່ບໍ່ຄວນລະຂອງຮູບເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ສ່ວນວ່າ ໃນພຣະບາລີທັງຫຼາຍມີ 'ລະທຳ 6 ປະການ' ເປັນຕົ້ນ ປະການອື່ນອັນສະແດງຄວາມເປັນສະພາບທີ່ບໍ່ຄວນລະຂອງມິດທະ ພຣະອົງບໍ່ໄດ້ຕັດໄວ້. ຄຳວ່າ 'na yathā...pe... vutta' ມີອະທິບາຍວ່າ ທຳ 6 ປະການ ແລະນີວອນ 5 ເປັນທຳທີ່ຄວນລະແທ້ໆ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ຄວນລະ' ຢ່າງໃດ, ພຣະອົງບໍ່ໄດ້ຕັດຮູບວ່າ 'ຄວນລະ' ໃນຖານະເປັນທຳທີ່ຄວນລະ ຢ່າງນັ້ນ ກໍຫາບໍ່ໄດ້ ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ.

อญฺเญหิ จ สุตฺเตหีติ วุตฺตสุตฺตานํ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ตถา หี’’ติอาทิมาห. กุสลปฺปวตฺตึ อาวรนฺตีติ อาวรณา. นีวาเรนฺตีติ นีวรณา. จิตฺตํ อภิภวนฺตา อาโรหนฺตีติ เจตโส อชฺฌารุหา. อาวรณาทิกิจฺจญฺจ อรูปสฺเสว ยุชฺชติ, ตถา อนฺธกรณาทิกิจฺจํ. ตตฺถ จตูสุ ปเทสุ ปุริมปุริมสฺส ปจฺฉิมปจฺฉิโม อตฺโถ. สํสารทุกฺขํ วิฆาโต, ตํชนกตาย วิฆาตปกฺขิกํ. เจตโส ปริยุฏฺฐานํ อโยนิโสมนสิการโต อุปฺปตฺติ อกุสลราสิภาโว จ อรูปสฺเสว โหตีติ อรูปเมว มิทฺธํ.

ເພື່ອສະແດງສູດທັງຫຼາຍທີ່ກ່າວແລ້ວ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ແລະດ້ວຍສູດອື່ນໆ' ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຈິງຢ່າງນັ້ນ'. ທຳທັງຫຼາຍທີ່ປິດກັ້ນຄວາມເປັນໄປແຫ່ງກຸສົນ ເພາະເຫດນັ້ນ ຊື່ວ່າ ອາວະຣະນະ (ເຄື່ອງປິດກັ້ນ). ທຳທັງຫຼາຍທີ່ຂັດຂວາງ ເພາະເຫດນັ້ນ ຊື່ວ່າ ນີວອນ (ເຄື່ອງຂັດຂວາງ). ທຳທັງຫຼາຍທີ່ຄອບງຳຈິດແລ້ວຂຶ້ນສູ່ຈິດ ເພາະເຫດນັ້ນ ຊື່ວ່າ ເຈຕະໂສ ອັດຊາຣູຫະ (ທຳອັນຄອບງຳຈິດ). ແລະກິດມີການປິດກັ້ນເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມສົມຄວນແກ່ນາມທຳເທົ່ານັ້ນ, ກິດມີການເຮັດໃຫ້ມືດມົນເປັນຕົ້ນ ກໍເໝືອນຢ່າງນັ້ນ. ໃນ 4 ບົດນັ້ນ ບົດຫຼັງໆ ເປັນຄຳອະທິບາຍຂອງບົດກ່ອນໆ. ທຸກໃນສັງສານ ຊື່ວ່າ ວິຄາຕະ (ຄວາມຄັບແຄ້ນ), ເພາະຄວາມເປັນສະພາບເຮັດໃຫ້ເກີດທຸກໃນສັງສານນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ວິຄາຕະປັກຂິກະ (ຝ່າຍຄວາມຄັບແຄ້ນ). ການກຸ້ມລຸມແຫ່ງຈິດ, ການເກີດຂຶ້ນເພາະອະໂຍນິໂສມະນະສິການ ແລະຄວາມເປັນກອງອະກຸສົນ ຍ່ອມມີແກ່ນາມທຳເທົ່ານັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ມິດທະຈຶ່ງເປັນນາມທຳແທ້ໆ.

๑๑๖๖. คณโภชนาทิอกปฺปิยโภชนํ กปฺปิยสญฺญี ภุญฺชิตฺวา ปุน ชานิตฺวา โกจิ วิปฺปฏิสารี โหติ, อนวชฺชญฺจ ภิกฺขุทสฺสนเจติยวนฺทนาทึ วชฺชสญฺญี อกตฺวา กตฺวา จ โกจิ อสฺสทฺโธ วิปฺปฏิสารี โหติ. วตฺถุนฺติ มูลํ. เอวรูปนฺติ มูลวเสน เอวํปการนฺติ อตฺโถ. กุกฺกุจฺจปทํ เยวาปนเกสุ ‘‘กุจฺฉิตํ กตํ กุกตํ, ตสฺส ภาโว’’ติ วุตฺตตฺถเมว. กุกฺกุจฺจายนากาโรติ กุกฺกุจฺจภาวนากาโร กุกฺกุจฺจกรณากาโร กุกฺกุจฺจคมนากาโร วา. เอเตน กุกฺกุจฺจํ กิริยภาเวน ทสฺเสติ. ‘‘กปฺปติ น กปฺปตี’’ติ ปวตฺตจิตฺตุปฺปาโทว วินยกุกฺกุจฺจํ.

໑໑໖໖. ບາງຄົນບໍລິໂພກໂພຊະນະອັນບໍ່ຄວນມີຄະນະໂພຊະນະເປັນຕົ້ນ ໂດຍເຂົ້າໃຈວ່າຄວນ ພາຍຫຼັງຮູ້ແລ້ວ (ວ່າບໍ່ຄວນ) ກໍຍ່ອມເດືອດຮ້ອນໃຈ, ແລະບາງຄົນຜູ້ບໍ່ມີສັດທາ ເຂົ້າໃຈກຳອັນບໍ່ມີໂທດມີການຫັນພິກຂຸແລະການໄຫວ້ເຈດີເປັນຕົ້ນວ່າເປັນໂທດ ບໍ່ເຮັດກໍດີ ຫຼືເຮັດແລ້ວກໍດີ ກໍຍ່ອມເດືອດຮ້ອນໃຈ. ບົດວ່າ 'vatthu' ໄດ້ແກ່ ເຫດ (ເຄົ້າເງື່ອນ) ຂອງກຸກກຸດຈະ. ບົດວ່າ 'evarūpa' ມີອະທິບາຍວ່າ ມີປະການຢ່າງນີ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເຫດ. ບົດວ່າ 'kukkucca' ໃນເຍວາປະນະກະທຳທັງຫຼາຍ ມີເນື້ອຄວາມຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວເທົ່ານັ້ນວ່າ 'ກຳອັນຊົ່ວຊ້າທີ່ເຮັດແລ້ວ ຊື່ວ່າ ກຸກະຕະ, ຄວາມເປັນແຫ່ງກຸກະຕະນັ້ນ ຊື່ວ່າ ກຸກກຸດຈະ'. ບົດວ່າ 'kukkuccāyanā' ໄດ້ແກ່ ອາການຄືຄວາມເປັນແຫ່ງກຸກກຸດຈະ, ຫຼືອາການຄືການເຮັດກຸກກຸດຈະ, ຫຼືອາການຄືຄວາມເປັນໄປແຫ່ງກຸກກຸດຈະ. ດ້ວຍບົດນີ້ ຍ່ອມສະແດງກຸກກຸດຈະໂດຍຄວາມເປັນກິຣິຍາ (ອາການ). ຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຈິດທີ່ເປັນໄປວ່າ 'ຄວນ ຫຼືບໍ່ຄວນ' ນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ກຸກກຸດຈະໃນພຣະວິນັຍ.

๑๑๗๖. จิตฺตวิกฺขิปนกิจฺจสามญฺเญน อุทฺธจฺจํ กุกฺกุจฺจญฺจ สห วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. กามจฺฉนฺทสฺส อนาคามิมคฺเคน ปหานํ อุกฺกฏฺฐนีวรณวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ยทิ หิ โลโภ โนนีวรโณ สิยา, ‘‘โนนีวรโณ ธมฺโม นีวรณสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิ วตฺตพฺพํ สิยา, น เจตํ วุตฺตํ. คณนาย จ ‘‘เหตุยา จตฺตารี’’ติ วุตฺตํ, น ‘‘นวา’’ติ. ตสฺมา สพฺโพ โลโภ กามจฺฉนฺทนีวรณนฺติ อรหตฺตมคฺเคนสฺส ปหานวจนํ ยุตฺตํ.

໑໑໗໖. ພຶງຊາບວ່າ ພຣະອົງຕັດອຸດທັດຈະແລະກຸກກຸດຈະໄວ້ຮ່ວມກັນ ເພາະຄວາມສະເໝີກັນໂດຍກິດຄືການເຮັດໃຫ້ຈິດຟຸ້ງຊ່ານ. ພຶງຊາບວ່າ ການລະກາມະສັນທະດ້ວຍອະນາຄາມິມັກ ພຣະອົງຕັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກາມະສັນທະນີວອນອັນແຮງກ້າ. ເພາະວ່າ ຖ້າຫາກວ່າໂລພະອັນບໍ່ແມ່ນນີວອນມີຢູ່ແທ້, ຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ທຳອັນບໍ່ແມ່ນນີວອນ ເປັນປັດໄຈແກ່ທຳອັນເປັນນີວອນ ດ້ວຍເຫຕຸປັດໄຈ' ກໍພຶງກ່າວໄດ້, ແຕ່ຄຳນັ້ນ ພຣະອົງບໍ່ໄດ້ຕັດໄວ້. ແລະໃນຄຳນວນວາຣະ ພຣະອົງກໍຕັດວ່າ 'ໃນເຫຕຸປັດໄຈມີ 4' ບໍ່ໄດ້ຕັດວ່າ 'ມີ 9'. ເພາະເຫດນັ້ນ ໂລພະທັງປວງຈຶ່ງເປັນກາມະສັນທະນີວອນ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຄຳກ່າວເຖິງການລະກາມະສັນທະນີວອນນັ້ນດ້ວຍອະຣະຫັດຕະມັກ ຈຶ່ງສົມຄວນ.

๑๒๑๙. กาโม จาติ กิเลสกาโม จ. ปุริมทิฏฺฐึ อุตฺตรทิฏฺฐิ อุปาทิยตีติ ปุริมทิฏฺฐึ ‘‘สสฺสโต’’ติ คณฺหนฺตี อุปาทิยติ, ปุริมทิฏฺฐิอากาเรเนว วา อุปฺปชฺชมานา อุตฺตรทิฏฺฐิ เตเนว ปุริมทิฏฺฐึ ทฬฺหํ กโรนฺตี ตํ อุปาทิยตีติ วุตฺตํ. โคสีลโควตาทีนีติ ตถาภูตํ ทิฏฺฐิมาห. อภินิเวสโตติ [Pg.176] อภินิเวสภาวโต, อภินิวิสนโต วา. อตฺตวาทมตฺตเมวาติ อตฺตสฺส อภาวา ‘‘อตฺตา’’ติ อิทํ วจนมตฺตเมว. อุปาทิยนฺติ ทฬฺหํ คณฺหนฺติ. กถํ? อตฺตาติ. อตฺตาติ หิ อภินิวิสนฺตา วจนเมว ทฬฺหํ กตฺวา คณฺหนฺตีติ อตฺโถ. เอวํ อตฺตวาทมตฺตเมว อุปาทิยนฺตีติ วุตฺตํ. ‘‘อตฺตวาทมตฺต’’นฺติ วา วาจาวตฺถุมตฺตมาห. วาจาวตฺถุมตฺตเมว หิ ‘‘อตฺตา’’ติ อุปาทิยนฺติ อตฺถสฺส อภาวาติ.

໑໒໑໙. ບົດວ່າ 'kāmo ca' ໄດ້ແກ່ ກິເລສກາມດ້ວຍ. ຄຳວ່າ 'ທິດຖິຫຼັງຍ່ອມຍຶດໝັ້ນທິດຖິກ່ອນ' ມີອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມຍຶດໝັ້ນທິດຖິກ່ອນໂດຍຖືເອົາວ່າ 'ທ່ຽງ', ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ທິດຖິຫຼັງທີ່ເກີດຂຶ້ນໂດຍອາການແຫ່ງມິດສາທິດຖິອັນເກີດກ່ອນນັ້ນເອງ ເຮັດໃຫ້ທິດຖິກ່ອນນັ້ນໝັ້ນຄົງດ້ວຍອາການນັ້ນເອງ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ ຍ່ອມຍຶດໝັ້ນທິດຖິກ່ອນນັ້ນ. ດ້ວຍບົດວ່າ 'gosīlagovata' ເປັນຕົ້ນ ພຣະອົງຕັດເຖິງມິດສາທິດຖິ (ອັນເກີດຂຶ້ນໂດຍຖືວ່າບໍລິສຸດດ້ວຍວັດຄືໂຄແລະສິນຄືໂຄເປັນຕົ້ນ). ບົດວ່າ 'abhinivesato' ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມເປັນສະພາບຍຶດໝັ້ນ ຫຼືເພາະການຍຶດໝັ້ນ. ບົດວ່າ 'attavādamattameva' ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງອັດຕະ ຍ່ອມຍຶດໝັ້ນ (ຖືເອົາຢ່າງໝັ້ນຄົງ) ເຊິ່ງຄຳກ່າວພຽງແຕ່ວ່າ 'ອັດຕະ' ນີ້ເທົ່ານັ້ນ. ຖືເອົາຢ່າງໃດ? ຖືເອົາວ່າ 'ອັດຕະ'. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ບຸກຄົນທັງຫຼາຍເມື່ອຍຶດໝັ້ນວ່າ 'ອັດຕະ' ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຄຳກ່າວເທົ່ານັ້ນໝັ້ນຄົງແລ້ວຖືເອົາ ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ຢ່າງນີ້ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ ຍ່ອມຍຶດໝັ້ນພຽງແຕ່ອັດຕະວາດະເທົ່ານັ້ນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ບົດວ່າ 'attavādamatta' ພຣະອົງຕັດເຖິງສິ່ງອັນເປັນພຽງທີ່ຕັ້ງແຫ່ງວາຈາ (ຄືອັດຕະອັນເປັນພຽງຄຳເວົ້າ), ເພາະວ່າ ຍ່ອມຍຶດໝັ້ນສິ່ງອັນເປັນພຽງທີ່ຕັ້ງແຫ່ງວາຈານັ້ນເທົ່ານັ້ນວ່າ 'ອັດຕະ' ເພາະຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງເນື້ອຄວາມ (ສະພາວະອັດຕະແທ້ໆ ບໍ່ມີ).

๑๒๒๑. ทินฺนนฺติ ทานมาห, ตํ อผลตฺตา รูปํ วิย ทานํ นาม น โหตีติ ปฏิกฺขิปติ. มหาวิชิตยญฺญสทิโส ยญฺโญ มหายาโค. อามนฺเตตฺวา หวนํ ทานํ อาหุนํ, ปาหุนานํ อติถีนํ อติถิกิริยา ปาหุนํ, อาวาหาทีสุ มงฺคลตฺถํ ทานํ มงฺคลกิริยา. ปรโลเก ฐิโต อิมํ โลกํ ‘‘นตฺถี’’ติ คณฺหาตีติ อิมํ โลกํ อเวกฺขิตฺวา ปรโลโก, ปรญฺจ อเวกฺขิตฺวา อยํ โลโก โหติ คนฺตพฺพโต อาคนฺตพฺพโต จาติ ปรโลกโต อิธาคมนสฺส อภาวา ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนโต จิตฺเตน ปรโลเก ฐิโต อิมํ โลกํ ‘‘นตฺถี’’ติ คณฺหาตีติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. น หิ อยํ ทิฏฺฐิ ปรโลเก นิพฺพตฺตสฺเสว โหตีติ. อิธโลเก ฐิโตติ เอตฺถาปิ อยเมว นโย. อยํ วา เอตฺถ อตฺโถ ‘‘สํสรณปฺปเทโส อิธโลโก จ ปรโลโก จ นาม โกจิ นตฺถิ สํสรณสฺส อภาวา ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนโต’’ติ. ปุริมภวโต ปจฺฉิมภเว อุปปตนํ อุปปาโต, โส เยสํ สีลํ, เต โอปปาติกา. เต ปน จวนกา อุปปชฺชนกา โหนฺตีติ กตฺวา อาห ‘‘จวนกอุปปชฺชนกสตฺตา นตฺถีติ คณฺหาตี’’ติ. อนุโลมปฺปฏิปทนฺติ นิพฺพานานุกูลํ สีลาทิปฺปฏิปทํ.

໑໒໒໑. ບົດວ່າ 'dinnaṃ' ພຣະອົງຕັດເຖິງທານ, ຍ່ອມປະຕິເສດທານນັ້ນວ່າ ຊື່ວ່າທານຍ່ອມບໍ່ມີ ເໝືອນຢ່າງຮູບ ເພາະຄວາມເປັນສະພາບບໍ່ມີຜົນ. ຍັນອັນສະເໝີດ້ວຍຍັນຂອງພຣະຣາຊາມະຫາວິຊິຕະ ຊື່ວ່າ ມະຫາຢາຄະ (ມະຫາທານ). ທານທີ່ເຊື້ອເຊີນແລ້ວບູຊາ ຊື່ວ່າ ອາຫຸນະ. ການຕ້ອນຮັບແຂກແກ່ແຂກທັງຫຼາຍຜູ້ຄວນຕ້ອນຮັບ ຊື່ວ່າ ປາຫຸນະ. ທານເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ມຸງຄຸນໃນການມຸງຄຸນສົມຣົດເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ມັງຄະລາກິຣິຍາ. ຄຳວ່າ 'ບຸກຄົນຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນປໍຣະໂລກ ຍ່ອມຖືເອົາວ່າ ໂລກນີ້ບໍ່ມີ' ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມຢ່າງນີ້ວ່າ ເພາະເພັ່ງເລັງເຖິງໂລກນີ້ ປໍຣະໂລກຍ່ອມມີ, ແລະເພາະເພັ່ງເລັງເຖິງປໍຣະໂລກ ໂລກນີ້ຍ່ອມມີ ເພາະຄວາມເປັນໂລກທີ່ພຶງໄປແລະພຶງມາ, ແຕ່ເພາະຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງການມາຈາກປໍຣະໂລກສູ່ໂລກນີ້ ເພາະຄວາມຂາດສູນໃນປໍຣະໂລກນັ້ນເອງ ບຸກຄົນຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນປໍຣະໂລກດ້ວຍຈິດ ຍ່ອມຖືເອົາວ່າ ໂລກນີ້ບໍ່ມີ. ເພາະວ່າ ທິດຖິນີ້ ບໍ່ແມ່ນມີແກ່ບຸກຄົນຜູ້ເກີດໃນປໍຣະໂລກເທົ່ານັ້ນ. ແມ່ນໃນບົດວ່າ 'ບຸກຄົນຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນໂລກນີ້' ກໍມີນັຍຢ່າງນີ້ເອງ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຫຼືວ່າ ໃນບົດນີ້ ມີເນື້ອຄວາມຢ່າງນີ້ວ່າ 'ຊື່ວ່າໂລກນີ້ແລະປໍຣະໂລກອັນເປັນທີ່ທ່ອງທ່ຽວໄປ ບາງສ່ວນນັ້ນບໍ່ມີ ເພາະຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງການທ່ອງທ່ຽວໄປ ເພາະຄວາມຂາດສູນໃນພົບນັ້ນໆ ເອງ'. ການເກີດຂຶ້ນໃນພົບຫຼັງຈາກພົບກ່ອນ ຊື່ວ່າ ອຸປະປາຕະ, ການເກີດຂຶ້ນນັ້ນ ເປັນປົກກະຕິຂອງສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່າໃດ ສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ ໂອປະປາຕິກະ. ກໍສັດໂອປະປາຕິກະເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນສັດຜູ້ຈຸຕິແລະເກີດຂຶ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ຍ່ອມຖືເອົາວ່າ ສັດຜູ້ຈຸຕິແລະເກີດຂຶ້ນບໍ່ມີ'. ບົດວ່າ 'anulomappaṭipada' ໄດ້ແກ່ ຂໍ້ປະຕິບັດມີສິນເປັນຕົ້ນ ອັນຄວນແກ່ພຣະນິພານ.

๑๒๓๖. นิปฺปเทสโตว คหิโตติ อิมินา ยํ อาสวโคจฺฉเก พฺรหฺมานํ กปฺปรุกฺขาทีสุ ราคสฺส จ ทิฏฺฐิราคสฺส จ อสงฺคหเณน นีวรณโคจฺฉเก จ กามจฺฉนฺทสฺส อนาคามิมคฺเคน ปหาตพฺพตาทสฺสเนน สปฺปเทสตฺตํ วุตฺตํ, ตํ นิวาริตํ โหติ. อรหตฺตมคฺเคนาติ วจเนน จตูหิ มคฺเคหิ ปหาตพฺพตา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ ปุริเมหิ อตนุกตา โมหาทโย อรหตฺตมคฺเคน ปหียนฺตีติ.

໑໒໓໖. ດ້ວຍບົດນີ້ວ່າ 'ຖືເອົາໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອເລີຍ' ຄວາມເປັນສະພາບມີສ່ວນເຫຼືອໃດ ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນອາສະວະໂຄດສະກະ ເພາະຄວາມບໍ່ສົງເຄາະຣາຄະ ແລະຣາຄະອັນຍຶດໝັ້ນດ້ວຍທິດຖິ ໃນຕົ້ນກັລປະພຶກເປັນຕົ້ນ ຂອງພຣະพົມທັງຫຼາຍ, ແລະໃນນີວອນໂຄດສະກະ ເພາະການສະແດງຄວາມເປັນທຳອັນຄວນລະຂອງກາມະສັນທະດ້ວຍອະນາຄາມິມັກ, ຄວາມເປັນສະພາບມີສ່ວນເຫຼືອນັ້ນ ຍ່ອມເປັນອັນຫ້າມໄວ້ແລ້ວ. ພຶງເຫັນວ່າ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ດ້ວຍອະຣະຫັດຕະມັກ' ຄວາມເປັນທຳອັນຄວນລະດ້ວຍມັກທັງ 4 ພຣະອົງຕັດໄວ້ແລ້ວ. ເພາະວ່າ ກິເລດທັງຫຼາຍມີໂມຫະເປັນຕົ້ນ ອັນມັກກ່ອນໆ ບໍ່ໄດ້ເຮັດໃຫ້ເບົາບາງແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ຖືກລະດ້ວຍອະຣະຫັດຕະມັກ ເພາະເຫດນັ້ນ.

๑๒๘๗. นิรติอตฺเถนาติ ปีติวิรเหน, พลวนิกนฺติวิรเหน วา. น หิ ทุกฺขาย เวทนาย รชฺชนฺตีติ. อว-สทฺเทน อวคาหตฺโถ อโธอตฺโถ จาติ ทฺวิธา อว-สทฺทสฺส อตฺโถ วุตฺโต.

໑໒໘໗. ບົດວ່າ 'nirati' (ບໍ່ມີຄວາມຍິນດີ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄວາມປາສະຈາກປີຕິ, ຫຼືດ້ວຍຄວາມປາສະຈາກນິກັນຕິ (ຄວາມໃຄ່) ອັນມີກຳລັງ. ເພາະວ່າ ສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມບໍ່ກຳໜັດໃນທຸກຂະເວທະນາ ເພາະເຫດນັ້ນ. ເນື້ອຄວາມຂອງອັກສອນ 'ava' ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໄວ້ໂດຍປະການ 2 ຄື ເນື້ອຄວາມຄືການຢັ່ງລົງ ແລະເນື້ອຄວາມຄືພາຍໃຕ້ (ເບື້ອງຕ່ຳ).

๑๓๐๑. วิจิกิจฺฉาสหคโต [Pg.177] โมหรโณ ปหาเนกฏฺเฐน ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺเตน ราครเณน สรโณ, อุทฺธจฺจสหคโต รูปราคอรูปราคสงฺขาเตน. อรณวิภงฺคสุตฺเต (ม. นิ. ๓.๓๓๓) ปน ‘‘โย กามปฏิสนฺธิสุขิโน โสมนสฺสานุโยโค หีโน คมฺโม โปถุชฺชนิโก อนริโย อนตฺถสํหิโต, สทุกฺโข เอโส ธมฺโม สอุปฆาโต สอุปายาโส สปริฬาโห มิจฺฉาปฏิปทา. ตสฺมา เอโส ธมฺโม สรโณ’’ติอาทิวจนโต ผลภูตทุกฺขอุปฆาตอุปายาสปริฬาหสภาวภูโต มิจฺฉาปฏิปทาภาโวว ‘‘สรโณ’’ติ วิญฺญายตีติ เตหิ สพฺพากุสลานํ สรณตา สิทฺธา โหตีติ.

໑໓໐໑. ໂມຫະທຸລີອັນເກີດຮ່ວມກັບວິຈິກິດສາ ຍ່ອມເປັນໄປຮ່ວມກັບທຸລີ ດ້ວຍຣາຄະທຸລີອັນສຳປະຍຸດດ້ວຍທິດຖິ ເພາະຄວາມເປັນທຳອັນຄວນລະໃນບຸກຄົນດຽວກັນ, ໂມຫະທຸລີອັນເກີດຮ່ວມກັບອຸດທັດຈະ ກໍຍ່ອມເປັນໄປຮ່ວມກັບທຸລີ ດ້ວຍຣາຄະທຸລີອັນກ່າວຄືຮູບະຣາຄະແລະອະຮູບະຣາຄະ. ແຕ່ສ່ວນວ່າ ໃນອະຣະນະວິພັງຄະສູດ ພຣະອົງຕັດວ່າ 'ການປະກອບເນືອງໆ ເຊິ່ງໂສມະນັດໃດ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ມີສຸກອັນເນື່ອງດ້ວຍກາມ ອັນຍົດຍ້ອນ, ເປັນຂອງຊາວບ້ານ, ເປັນຂອງປຸຖຸຊົນ, ບໍ່ແມ່ນຂອງພຣະອະລິຍະ, ບໍ່ປະກອບດ້ວຍປະໂຫຍດ, ທຳນີ້ຍ່ອມເປັນໄປຮ່ວມກັບທຸກ, ຄວາມບຽດບຽນ, ຄວາມຄັບແຄ້ນໃຈ, ຄວາມຮ້ອນຣົນ ແລະເປັນມິດສາປະຕິປະທາ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທຳນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ສະຣະນະ (ມີທຸລີ)' ເພາະພຣະດຳຣັດເປັນຕົ້ນຢ່າງນີ້ ຄວາມເປັນມິດສາປະຕິປະທານັ້ນເອງ ອັນມີສະພາວະເປັນທຸກ, ຄວາມບຽດບຽນ, ຄວາມຄັບແຄ້ນໃຈ ແລະຄວາມຮ້ອນຣົນ ອັນເປັນຜົນ ຈຶ່ງເປັນທີ່ຊາບໄດ້ວ່າ 'ສະຣະນະ' (ມີທຸລີ), ຢ່າງນີ້ ຄວາມເປັນສະພາບມີທຸລີຂອງອະກຸສົນທັງປວງ ດ້ວຍທຸກເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມສຳເລັດ.

สุตฺตนฺติกทุกนิกฺเขปกถาวณฺณนา

ຄຳອະທິບາຍການສະແດງທຸກກະໝວດສອງຕາມແນວພຣະສູດ (ສຸຕຕັນຕິກະທຸກະນິກເຂປະຄະຖາ)

๑๓๐๓. วิเวจิตตฺตาติ วิสุํ กตตฺตา ปกาสิตตฺตา. อเสเสตฺวา เขเปตีติ วชิรํ อตฺตนา ปติตฏฺฐานํ อเสเสตฺวา เขเปติ ปุน อปากติกตาอาปาทเนน.

໑໓໐໓. ບົດວ່າ 'vivecitattā' ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມທີ່ຊົງເຮັດໃຫ້ແຍກກັນ, ເພາະຄວາມທີ່ຊົງສະແດງໃຫ້ປາກົດ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມກຳຈັດໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ' ມີອະທິບາຍວ່າ ວັດຊິຣະ (ສາຍຟ້າ) ຍ່ອມກຳຈັດສະຖານທີ່ທີ່ຕົນເອງຕົກລົງໄປ ໂດຍບໍ່ໃຫ້ມີສ່ວນເຫຼືອ ດ້ວຍການເຮັດໃຫ້ບໍ່ກັບຄືນສູ່ສະພາບເດີມອີກ.

๑๓๑๑. ตปฺปตีติ วิปฺปฏิสารี โหติ, อนุโสจติ วา.

໑໓໑໑. ບົດວ່າ 'tappati' (ຍ່ອມເດືອດຮۆນ) ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມເປັນຜູ້ເດືອດຮ້ອນໃຈ, ຫຼືຍ່ອມຕາມເສົ້າໂສກ.

๑๓๑๓. อหนฺติ อิติ-สทฺทปเรน อหํ-สทฺเทน เหตุภูเตน โย อตฺโถ วิญฺญายติ, โส สํกถียติ, อุทีรียตีติ อตฺโถ. อญฺญถา หิ วุจฺจมานสฺส วจเนน ปกาสิยมานสฺส ปทตฺถสฺส สงฺขาทิภาเว สพฺเพสํ กุสลาทิธมฺมานํ อธิวจนาทิตา สิยาติ. ภาโวติ สตฺตเววจนนฺติ ภณนฺติ, ธาตุยา วา เอตํ อธิวจนํ. ทตฺโตติ เอตฺตาวตา สตฺตปญฺญตฺตึ ทสฺเสตฺวา อญฺญมฺปิ อุปาทาปญฺญตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘มญฺโจ’’ติอาทิมาห. อหนฺติ จ ปวตฺตํ อธิวจนํ วทนฺเตน สุณนฺเตน จ ปุพฺเพ คหิตสญฺเญน อตฺถปฺปกาสนภาเวน วิญฺญายติ. น หิ ตสฺมึ อวิญฺญาเต ตทตฺถวิชานนํ อตฺถีติ วิเสเสน อธิวจนํ ‘‘ญายตีติ สมญฺญา’’ติ วุตฺตํ. เอตสฺสตฺถสฺส อหนฺติ อิทํ อธิวจนนฺติ เอวํ วา สญฺญาคหณวเสน ญายติ สมญฺญายติ ปากฏา โหตีติ สมญฺญา. ปญฺญาปียตีติ อหนฺติ อิทํ เอตสฺส อธิวจนนฺติ เอวํ ฐปียตีติ อตฺโถ. โวหรียตีติ วุจฺจติ. อุทฺเธยฺยนฺติ อุทฺธริตพฺพํ. อปิ นามสหสฺสโตติ อเนเกหิปิ นามสหสฺเสหีติ อตฺโถ. สยเมว อุปปตนสีลํ นามํ ‘‘โอปปาติกนาม’’นฺติ วุจฺจติ.

໑໓໑໓. ບົດວ່າ 'aha' ມີອະທິບາຍວ່າ ເນື້ອຄວາມໃດອັນເປັນທີ່ຊາບໄດ້ດ້ວຍສັບວ່າ 'ahaṃ' ອັນເປັນເຫດ ເຊິ່ງມີສັບວ່າ 'iti' ຢູ່ເບື້ອງຫຼັງ, ເນື້ອຄວາມນັ້ນຍ່ອມຖືກກ່າວໄວ້ດີ ຄືຍ່ອມຖືກເປັ່ງວາຈາກ່າວ. ເພາະວ່າ ຖ້າຖືເອົາເນື້ອຄວາມໂດຍປະການອື່ນ, ເມື່ອເນື້ອຄວາມແຫ່ງບົດ (ຄືຂັນ 5 ອັນເປັນເນື້ອຄວາມຂອງບົດວ່າ ahaṃ) ອັນສະແດງໃຫ້ປາກົດຢູ່ດ້ວຍຄຳເວົ້າທີ່ກ່າວຢູ່ນັ້ນ ມີຄວາມເປັນສັງຂາ (ບັນຍັດ) ເປັນຕົ້ນ, ຄວາມເປັນອະທິວະຈະນະ (ຊື່) ເປັນຕົ້ນຂອງກຸສົນທຳເປັນຕົ້ນທັງປວງ ກໍພຶງມີ. ບົດວ່າ 'bhāvo' ທ່ານກ່າວວ່າ ເປັນໄວພົດຂອງສັດ, ຫຼືວ່າ ສັບວ່າ 'bhāvo' ນີ້ ເປັນຊື່ (ອະທິວະຈະນະ) ຂອງທາດ. ດ້ວຍຄຳພຽງເທົ່ານີ້ວ່າ 'datto' (ທັດຕະ) ພຣະອົງສະແດງສັດຕະບັນຍັດແລ້ວ ເພື່ອສະແດງອຸປາດາບັນຍັດອັນເປັນບັນຍັດອື່ນອີກ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'mañco' (ຕັ່ງ). ແລະອະທິວະຈະນະ (ຊື່) ທີ່ເປັນໄປວ່າ 'ahaṃ' ນັ້ນ ຍ່ອມເປັນທີ່ຊາບໄດ້ເປັນພິເສດ ໂດຍຜູ້ກ່າວຢູ່ກໍດີ ແລະໂດຍຜູ້ຟັງຢູ່ກໍດີ ຜູ້ມີສັນຍາອັນຖືເອົາແລ້ວໃນກ່ອນ ໂດຍຄວາມເປັນສະພາບສະແດງເນື້ອຄວາມ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ເມື່ອຊື່ນັ້ນຍັງບໍ່ເປັນທີ່ຊາບ ການຮູ້ເນື້ອຄວາມຂອງຊື່ນັ້ນຍ່ອມບໍ່ມີ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຊື່ຍ່ອມເປັນທີ່ຊາບໂດຍພິເສດ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ສະມັນຍາ' (samaññā). ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ວ່າ ຊື່ວ່າ 'ahaṃ' ນີ້ ເປັນຊື່ຂອງເນື້ອຄວາມນີ້ ຍ່ອມເປັນທີ່ຊາບ ຍ່ອມເປັນທີ່ກຳນົດຮູ້ ແລະຍ່ອມປາກົດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຖືເອົາສັນຍາຢ່າງນີ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ສະມັນຍາ'. ບົດວ່າ 'paññāpīyati' (ຍ່ອມບັນຍັດ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມຖືກຕັ້ງໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ ຊື່ວ່າ 'ahaṃ' ນີ້ ເປັນຊື່ຂອງເນື້ອຄວາມນີ້. ບົດວ່າ 'voharīyati' ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມຖືກເອີ້ນ. ບົດວ່າ 'uddheyya' ໄດ້ແກ່ ພຶງຍົກຂຶ້ນກ່າວ. ບົດວ່າ 'api nāmasahassato' ມີອະທິບາຍວ່າ ດ້ວຍພັນແຫ່ງຊື່ທັງຫຼາຍ ແມ່ນມີຫຼາຍຢ່າງ. ຊື່ທີ່ມີປົກກະຕິເກີດຂຶ້ນເອງໂດຍຕົນເອງ ຍ່ອມຖືກເອີ້ນວ່າ 'ໂອປະປາຕິກະນາມ'.

กรียตีติ [Pg.178] กมฺมํ, นามเมว กมฺมํ นามกมฺมํ. ตถา นามเธยฺยํ. กรณฐปนสทฺทาปิ หิ กมฺมตฺถา โหนฺตีติ. อถ กรณตฺถา, กรียติ จ ฐปียติ จ เอเตน อตฺโถ เอวํนาโมติ ปญฺญาปียตีติ กรณํ ฐปนญฺจ นาม โหติ. อถ ภาวตฺถา, ญาปนมตฺตเมว กรณํ ฐปนนฺติ จ วุตฺตํ. นามนิรุตฺติ นามพฺยญฺชนนฺติ นามมิจฺเจว วุตฺตํ โหติ. น หิ ปถวีสงฺขาตํ อตฺถปฺปการมตฺตํ นิวทติ พฺยญฺชยติ วา ปถวีติ นามํ นิวทติ พฺยญฺชยติ วา, ตสฺมา อนามสฺส นิรุตฺติพฺยญฺชนภาวนิวารณตฺถํ ‘‘นามนิรุตฺติ นามพฺยญฺชน’’นฺติ วุตฺตํ. เอวํ นามาภิลาโปติ เอตฺถาปิ นโย. เอตฺถ ปน สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโรติ จตูหิ ปเทหิ ปญฺญาปิตพฺพโต ปญฺญตฺติ วุตฺตา, อิตเรหิ ปญฺญาปนโต.

ທີ່ຊື່ວ່າ ກຳ ເພາະອັດຖະວ່າ ອັນບຸກຄົນເພິ່ງເຮັດ (ຫຼືເພິ່ງຕັ້ງໄວ້), ນາມນັ້ນເອງເປັນກຳ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ນາມະກຳ. ເຖິງຄຳວ່າ ນາມະເທຍຍະ ກໍມີນັຍຢ່າງນັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ແມ່ນແຕ່ສັບວ່າ ກະຣະນະ (ການເຮັດ) ແລະ ຖະປະນະ (ການຕັ້ງໄວ້) ກໍຍັງມີອັດຖະເປັນກຳ (ກຳມັດຖະ). ຖ້າຫາກມີອັດຖະເປັນກະຣະນະ (ເຄື່ອງເຮັດ/ກະຣະນັດຖະ), ຄວາມໝາຍ (ອັດຖະ) ຍ່ອມຖືກເຮັດ ແລະ ຖືກຕັ້ງໄວ້ດ້ວຍສິ່ງນີ້ ວ່າ 'ມີຊື່ຢ່າງນີ້' ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ກະຣະນະ ແລະ ຖະປະນະ ເຊິ່ງກໍຄືນາມ. ຖ້າຫາກມີອັດຖະເປັນພາວະ (ພາວັດຖະ), ທ່ານກໍກ່າວວ່າ ກະຣະນະ ແລະ ຖະປະນະ ນັ້ນ ເປັນພຽງແຕ່ການເຮັດໃຫ້ຮູ້ (ຍາປະນະມັດຕະ) ເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ ນາມະນິຣຸດຕິ (ພາສາຄຳເວົ້າຂອງນາມ) ແລະ ນາມະພະຍັນຊະນະ (ພະຍັນຊະນະຂອງນາມ) ກໍໝາຍເຖິງ 'ນາມ' ນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ສິ່ງທີ່ເປັນພຽງການສະແດງອັດຖະ ເຊິ່ງເອີ້ນວ່າ ແຜ່ນດິນ (ປະຖະວີ) ບໍ່ໄດ້ກ່າວ ຫຼື ບໍ່ໄດ້ສະແດງອອກ, ແຕ່ແມ່ນ 'ນາມ' ວ່າ 'ປະຖະວີ' ຕ່າງຫາກ ທີ່ກ່າວ ຫຼື ສະແດງອອກ; ເພາະສະນັ້ນ ເພື່ອປ້ອງກັນບໍ່ໃຫ້ຄວາມເປັນນິຣຸດຕິ ແລະ ພະຍັນຊະນະ ໄປມີແກ່ສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນນາມ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ນາມະນິຣຸດຕິ ນາມະພະຍັນຊະນະ'. ແມ່ນແຕ່ໃນຄຳວ່າ 'ນາມາພິລາປະ' (ການກ່າວອ້າງນາມ) ກໍມີນັຍຢ່າງນີ້ເຊັ່ນກັນ. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້, ບັນດາບົດທັງ 4 ຄື: ສັງຂາ (ການນັບ/ການເອີ້ນ), ສະມັນຍາ (ຊື່ສົມມຸດ), ບັນຍັດ (ປັນຍັດຕິ), ແລະ ໂວຫານ (ໂວຫາຣະ); ບົດວ່າ 'ບັນຍັດ' ທ່ານກ່າວໂດຍມຸ່ງໝາຍເຖິງ 'ສິ່ງທີ່ເພິ່ງໃຫ້ຮູ້' (ປັນຍາປິຕັບພະ), ສ່ວນບົດທີ່ເຫຼືອ ທ່ານກ່າວໂດຍມຸ່ງໝາຍເຖິງ 'ການເຮັດໃຫ້ຮູ້' (ປັນຍາປະນະ).

ตตฺถ จ ‘‘ปุริมา อุปาทาปญฺญตฺติ อุปฺปาทวยกิจฺจรหิตา โลกสงฺเกตสิทฺธา, ปจฺฉิมา นามปญฺญตฺติ, ยาย ปุริมา ปญฺญตฺติ รูปาทโย จ โสตทฺวารวิญฺญาณสนฺตานานนฺตรมุปฺปนฺเนน คหิตปุพฺพสงฺเกเตน มโนทฺวารวิญฺญาณสนฺตาเนน คหิตาย ปญฺญาปียนฺตี’’ติ อาจริยา วทนฺติ. เอตสฺมึ ปน อิมิสฺสา ปาฬิยา อฏฺฐกถาย จ อตฺเถ สติ ยํ วุตฺตํ มาติกายํ ‘‘วจนมตฺตเมว อธิการํ กตฺวา ปวตฺตา อธิวจนา นาม, สเหตุกํ กตฺวา วุจฺจมานา อภิลาปา นิรุตฺติ นาม, ปกาเรน ญาปนโต ปญฺญตฺติ นามา’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๐๑-๑๐๘), เตน วิโรโธ สิยา. น หิ อุปฺปาทวยกิจฺจรหิตสฺส วจนมตฺตํ อธิการํ กตฺวา ปวตฺติ อตฺถิ อุปฺปาทาทิสหิตสฺเสว ปวตฺติสพฺภาวโต, น จ วจนวจนตฺถวิมุตฺตสฺส นามสฺส นิทฺธาเรตฺวา สเหตุกํ กตฺวา วุจฺจมานตา อตฺถิ, นาปิ อนิทฺธาริตสภาวสฺส ปทตฺถสฺส เตน เตน ปกาเรน ญาปนํ อตฺถีติ.

ໃນບັນດາບັນຍັດເຫຼົ່ານັ້ນ ພຣະອາຈານທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ: 'ບັນຍັດຢ່າງທຳອິດ ຄື ອຸປາດาບັນຍັດ (ບັນຍັດທີ່ອາໄສກັນຕັ້ງຂຶ້ນ) ເປັນສິ່ງທີ່ປາສະຈາກກິດຈະການເກີດຂຶ້ນ ແລະ ດັບໄປ ເຊິ່ງສຳເລັດດ້ວຍສົມມຸດຂອງໂລກ; ບັນຍັດຢ່າງຫຼັງ ຄື ນາມະບັນຍັດ (ບັນຍັດຄືຊື່) ເປັນເຄື່ອງເຮັດໃຫ້ຮູ້ຈັກອຸປາດาບັນຍັດຢ່າງທຳອິດນັ້ນ ແລະ ຮູບເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍກະແສມະໂນທະວານວິນຍານ ທີ່ຖືເອົາສັນຍານ (ສົມມຸດ) ທີ່ເຄີຍກຳນົດໄວ້ໃນປາງກ່ອນ ເຊິ່ງເກີດຂຶ້ນໃນລຳດັບຖັດຈາກກະແສໂສຕະທະວານວິນຍານ'. ແຕ່ເມື່ອອັດຖະ (ຄວາມໝາຍ) ແຫ່ງພຣະບາລີ ແລະ ອັດຖະກະຖາຂໍ້ນີ້ ມີຢູ່ຢ່າງນັ້ນ, ຄຳໃດທີ່ກ່າວໄວ້ໃນມາຕິກາອັດຖະກະຖາ ວ່າ: 'ຊື່ທີ່ເປັນໄປໂດຍເຮັດໃຫ້ພຽງແຕ່ຄຳເວົ້າເປັນທີ່ອາໄສ ຊື່ວ່າ ອະທິວະຈະນະ (ຄຳເອີ້ນ), ຄຳກ່າວອ້າງທີ່ທ່ານກ່າວໃຫ້ມີເຫດ ຊື່ວ່າ ນິຣຸດຕິ (ພາສາ), ແລະ ຊື່ວ່າ ບັນຍັດ ເພາະສະແດງໃຫ້ຮູ້ໂດຍປະການຕ່າງໆ' ດັ່ງນີ້, ຄຳນັ້ນກໍຈະເພິ່ງຂັດແຍ້ງກັນ. ເພາະວ່າ ການເປັນໄປຂອງສິ່ງທີ່ປາສະຈາກກິດຈະການເກີດຂຶ້ນ ແລະ ດັບໄປ ໂດຍເຮັດໃຫ້ພຽງແຕ່ຄຳເວົ້າເປັນທີ່ອາໄສນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ເພາະຄວາມເປັນໄປໄດ້ແທ້ຈິງ ຍ່ອມມີແກ່ສະພາວະທຳ (ປະຣະມັດຖະທຳ) ທີ່ມີການເກີດຂຶ້ນເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ; ແລະ ຄວາມເປັນຄຳທີ່ທ່ານກ່າວໃຫ້ມີເຫດ ໂດຍກຳນົດແຍກນາມທີ່ພົ້ນຈາກຄຳເວົ້າ ແລະ ອັດຖະຂອງຄຳເວົ້າ ກໍຍ່ອມບໍ່ມີ; ທັງການເຮັດໃຫ້ຮູ້ໂດຍປະການນັ້ນໆ ແຫ່ງອັດຖະຂອງບົດ ທີ່ບໍ່ໄດ້ກຳນົດສະພາວະໄວ້ ກໍຍ່ອມບໍ່ມີເຊັ່ນກັນ.

ทุวิธา จายํ ปญฺญตฺติ ยถาวุตฺตปฺปการาติ อฏฺฐกถาวจนญฺจ น ทิสฺสติ, อฏฺฐกถายํ ปน วิชฺชมานปญฺญตฺติอาทโย ฉ ปญฺญตฺติโยว วุตฺตา. ตตฺถ ‘‘รูปํ เวทนา’’ติอาทิกา วิชฺชมานปญฺญตฺติ. ‘‘อิตฺถี ปุริโส’’ติอาทิกา อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. ‘‘เตวิชฺโช ฉฬภิญฺโญ’’ติอาทิกา วิชฺชมาเนน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. ‘‘อิตฺถิสทฺโท ปุริสสทฺโท’’ติอาทิกา อวิชฺชมาเนน วิชฺชมานปญฺญตฺติ. ‘‘จกฺขุวิญฺญาณํ โสตวิญฺญาณ’’นฺติอาทิกา วิชฺชมาเนน วิชฺชมานปญฺญตฺติ. ‘‘ขตฺติยกุมาโร พฺราหฺมณกุมาโร’’ติอาทิกา อวิชฺชมาเนน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. น เจตฺถ ยถาวุตฺตปฺปการา ทุวิธา ปญฺญตฺติ วุตฺตาติ [Pg.179] สกฺกา วิญฺญาตุํ. วิชฺชมานสฺส หิ สงฺขา…เป… อภิลาโป วิชฺชมานปญฺญตฺติ. อวิชฺชมานสฺส จ สงฺขาทิกา อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. เตสํเยว วิเสสนวิเสสิตพฺพภาเวน ปวตฺตา สงฺขาทโย อิตราติ.

ອະນຶ່ງ ກໍບໍ່ປະກົດມີຄຳອັດຖະກະຖາທີ່ກ່າວວ່າ 'ບັນຍັດນີ້ມີ 2 ປະການ ຕາມປະການທີ່ກ່າວມາແລ້ວ'; ແຕ່ໃນອັດຖະກະຖາ (ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິອັດຖະກະຖາ) ທ່ານກ່າວໄວ້ພຽງແຕ່ບັນຍັດ 6 ປະການ ມີ ວິຊະມານະບັນຍັດ ເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ. ໃນບັນຍັດ 6 ປະການນັ້ນ: ບັນຍັດວ່າ 'ຮູບ, ເວດທະນາ' ເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ວິຊະມານະບັນຍັດ (ບັນຍັດສິ່ງທີ່ມີຢູ່ແທ້). ບັນຍັດວ່າ 'ຍິງ, ຊາຍ' ເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ອະວິຊະມານະບັນຍັດ (ບັນຍັດສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່ແທ້). ບັນຍັດວ່າ 'ຜູ້ໄດ້ວິຊາສາມ, ຜູ້ໄດ້ອະພິນຍາຫົກ' ເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ວິຊະມານະບັນຍັດ ດ້ວຍສິ່ງທີ່ມີຢູ່ແທ້ (ໝາຍເຖິງ ວິຊະມາເນນະ ອະວິຊະມານະປັນຍັດຕິ - ບັນຍັດສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່ແທ້ ດ້ວຍສິ່ງທີ່ມີຢູ່ແທ້). ບັນຍັດວ່າ 'ສຽງຍິງ, ສຽງຊາຍ' ເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ອະວິຊະມາເນນະ ວິຊະມານະປັນຍັດຕິ (ບັນຍັດສິ່ງທີ່ມີຢູ່ແທ້ ດ້ວຍສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່ແທ້). ບັນຍັດວ່າ 'ຈັກຂຸວິນຍານ, ໂສຕະວິນຍານ' ເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ວິຊະມາເນນະ ວິຊະມານະປັນຍັດຕິ (ບັນຍັດສິ່ງທີ່ມີຢູ່ແທ້ ດ້ວຍສິ່ງທີ່ມີຢູ່ແທ້). ບັນຍັດວ່າ 'ກຸມມານກະສັດ, ກຸມມານພຣາມ' ເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ອະວິຊະມາເນນະ ອະວິຊະມານະປັນຍັດຕິ (ບັນຍັດສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່ແທ້ ດ້ວຍສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່ແທ້). ແລະ ໃນອັດຖະກະຖາຮູບແບບນີ້ ກໍບໍ່ສາມາດຈະຮູ້ໄດ້ວ່າ ທ່ານກ່າວເຖິງບັນຍັດ 2 ປະການ ຕາມປະການທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ສັງຂາ... ຕະຫຼອດຮອດ ອะພິລາປະ (ຄຳກ່າວອ້າງ) ຂອງສິ່ງທີ່ມີຢູ່ແທ້ ຊື່ວ່າ ວິຊະມານະບັນຍັດ. ສ່ວນສັງຂາເປັນຕົ້ນ ຂອງສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່ແທ້ ຊື່ວ່າ ອະວິຊະມານະບັນຍັດ. ສ່ວນບັນຍັດທີ່ເຫຼືອ (ອີກ 4 ປະການ) ກໍຄືສັງຂາເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນໄປໂດຍຖານະເປັນວິເສດສະນະ (ບົດຂະຫຍາຍ) ແລະ ວິເສສິຕະພະ (ບົດຖືກຂະຫຍາຍ) ຂອງສິ່ງທີ່ມີຢູ່ແທ້ ແລະ ບໍ່ມີຢູ່ແທ້ນັ້ນເອງ.

อวิชฺชมานปญฺญตฺติวจเนน ปญฺญาปิตพฺพา อุปาทาปญฺญตฺติ, ตสฺสา ปญฺญาปนภูตา นามปญฺญตฺติ จ วุตฺตา, อิตเรหิ นามปญฺญตฺติเยว ยถาวุตฺตาติ เจ? น, อสิทฺธตฺตา. สติ หิ อุชุเก ปุริเม ปาฬิอนุคเต อตฺเถ อยมตฺโถ อิมาย อฏฺฐกถาย วุตฺโตติ อสิทฺธเมตํ. ยทิ จ สตฺตรถฆฏาทิทิสากาลกสิณอชฏากาสกสิณุคฺฆาฏิมากาสอากิญฺจญฺญายตนวิสยนิโรธสมาปตฺติอาทิปฺปการา อุปาทาปญฺญตฺติ อวิชฺชมานปญฺญตฺติ, เอเตเนว วจเนน ตสฺสา อวิชฺชมานตา วุตฺตาติ น สา อตฺถีติ วตฺตพฺพา. ยถา จ ปญฺญาปิตพฺพโต อวิชฺชมานานํ สตฺตาทีนํ อวิชฺชมานปญฺญตฺติภาโว, เอวํ รูปาทีนํ วิชฺชมานานํ ปญฺญเปตพฺพโต วิชฺชมานปญฺญตฺติภาโว อาปชฺชติ. ตโต ‘‘สพฺเพ ธมฺมา ปญฺญตฺตี’’ติ ปญฺญตฺติปเถหิ อวิสิฏฺโฐ ปญฺญตฺติธมฺมนิทฺเทโส วตฺตพฺโพ สิยา. อถาปิ ปญฺญาปิตพฺพปญฺญาปนวิเสสทสฺสนตฺโถ สงฺขาทินิทฺเทโส, ตถาปิ ‘‘เอกธมฺโม สพฺพธมฺเมสุ นิปตติ, สพฺพธมฺมา เอกธมฺมสฺมึ นิปตนฺตี’’ติอาทินา ปญฺญาปิตพฺพานํ ปญฺญตฺติปถภาวสฺส ทสฺสิตตฺตา ปญฺญาปิตพฺพานํ ปญฺญตฺติภาเว ปญฺญตฺติปถา ปญฺญตฺติสทฺเทเนว วุตฺตาติ ปญฺญตฺติปถปทํ น วตฺตพฺพํ สิยา, นาปิ สกฺกา ปญฺญาปิตพฺพปญฺญาปนวิเสสทสฺสนตฺโถ สงฺขาทินิทฺเทโสติ วตฺตุํ สงฺขาทิสทฺทานํ สมานตฺถตฺตา. วุตฺตญฺหิ ‘‘มรเณนปิ ตํ ปหียติ, ยํ ปุริโส มมิทนฺติ มญฺญตี’’ติ (มหานิ. ๔๑) เอตฺถ ‘‘ปุริโสติ สงฺขา สมญฺญา…เป… อภิลาโป’’ติ (มหานิ. ๔๑). ตถา ‘‘มาคณฺฑิโยติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ สงฺขา สมญฺญา’’ติอาทิ (มหานิ. ๗๓). น จ ‘‘อยํ อิตฺถนฺนาโม’’ติ สงฺเกตคฺคหณํ ‘‘รูปํ ติสฺโส’’ติอาทิวจนคฺคหณญฺจ มุญฺจิตฺวา อญฺญสฺส อสิทฺธสภาวสฺส อตฺถปญฺญาปเน สมตฺถตา สมฺภวติ, เตสญฺจ อสมตฺถตา. ยทิ หิ เตสํ วินา ปญฺญตฺติยา อตฺถปญฺญาปเน อสมตฺถตา สิยา, ปญฺญตฺติปญฺญาปเน จ อสมตฺถตาติ ตสฺสา อญฺญา ปญฺญตฺติ วตฺตพฺพา สิยา, ตสฺสา ตสฺสาติ อนวตฺถานํ, ตโต อตฺถวิชานนเมว น สิยา, นาปิ สงฺเกตคฺคหณํ สงฺเกตสฺส ปญฺญตฺติภาเว ‘‘อยํ อิมสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ’’ติ วา, ‘‘อิมสฺสตฺถสฺส อิทํ วจนํ โชตก’’นฺติ วา. สญฺญุปฺปาทมตฺเต ปน สงฺเกตคฺคหเณ วจนสฺส วจนตฺถวินิมุตฺตสฺส [Pg.180] กปฺปเน ปโยชนํ นตฺถิ. ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกิเย โสเต ปฏิหญฺญติ’’ (กถา. ๓๔๗), ‘‘อภิชานาสิ โน ตฺวํ อานนฺท อิโต ปุพฺเพ เอวรูปํ นามเธยฺยํ สุตํ ยทิทํ ชนวสโภ’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๘๐), ‘‘นามญฺจ สาเวติ โกณฺฑญฺโญ อหํ ภควา’’ติอาทีหิ (สํ. นิ. ๑.๒๑๗) จ ปญฺญตฺติยา วจนภาโว สิทฺโธ. ตสฺมา ปาฬิยา อฏฺฐกถาย จ อวิรุทฺโธ อตฺโถ วิจาเรตฺวา คเหตพฺโพ.

ຫາກມີຄຳໂຕ້ແຍ້ງວ່າ: 'ດ້ວຍຄຳວ່າ ອະວິຊະມານະບັນຍັດ ນັ້ນ ທ່ານໝາຍເຖິງ ອຸປາດาບັນຍັດ ທີ່ເພິ່ງໃຫ້ຮູ້ ແລະ นາມະບັນຍັດ ທີ່ເປັນເຄື່ອງເຮັດໃຫ້ຮູ້; ສ່ວນດ້ວຍຄຳທີ່ເຫຼືອ ທ່ານໝາຍເຖິງ ນາມະບັນຍັດ ເທົ່ານັ້ນ ຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ບໍ່ແມ່ນບໍ?' ຕອບວ່າ: ບໍ່ແມ່ນ, ເພາະອັດຖະນັ້ນຍັງບໍ່ສຳເລັດ (ບໍ່ສົມເຫດສົມຜົນ). ເພາະວ່າ ເມື່ອມີອັດຖະທີ່ກົງໄປກົງມາ ທີ່ມີມາກ່ອນ ແລະ ຄ້ອຍຕາມພຣະບາລີຢູ່ແລ້ວ, ການທີ່ຈະກ່າວວ່າ ອັດຖະນີ້ ຖືກກ່າວໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາຂໍ້ນີ້ ຈຶ່ງເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ສຳເລັດ. ແລະ ຫາກວ່າ ອຸປາດาບັນຍັດ ເຊິ່ງມີປະການຕ່າງໆ ເປັນຕົ້ນວ່າ ສັດ, ລົດ, ໝໍ້, ທິດ, ກາລະ, ກະສິນ, ອາກາດອັນວ່າງເປົ່າ, ອາກາດທີ່ເພີກຈາກກະສິນ, ອາຣົມຂອງອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະ ແລະ ນິໂຣທະສະມາບັດ ເປັນອະວິຊະມານະບັນຍັດ, ກໍຍ່ອມເທົ່າກັບວ່າ ຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແທ້ຂອງອຸປາດาບັນຍັດນັ້ນ ຖືກກ່າວໄວ້ດ້ວຍຄຳນີ້ເອງ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນກ່າວວ່າ ອຸປາດาບັນຍັດນັ້ນມີຢູ່. ແລະ ຄວາມເປັນອະວິຊະມານະບັນຍັດ ຍ່ອມມີແກ່ສັດທັງຫຼາຍເປັນຕົ້ນ ທີ່ບໍ່ມີຢູ່ແທ້ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງໃຫ້ຮູ້ ຢ່າງໃດ; ຄວາມເປັນວິຊະມານະບັນຍັດ ກໍຍ່ອມມີແກ່ຮູບເປັນຕົ້ນ ທີ່ມີຢູ່ແທ້ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງໃຫ້ຮູ້ ຢ່າງນັ້ນ. ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ທ່ານກໍຄວນຈະສະແດງທຳທີ່ເປັນບັນຍັດ ໂດຍບໍ່ຕ່າງຈາກບັນຍັດຕິປະຖະ (ທາງແຫ່ງບັນຍັດ) ວ່າ 'ທຳທັງປວງເປັນບັນຍັດ'. ອີກປະການໜຶ່ງ, ຫາກກ່າວວ່າ ການສະແດງຄຳວ່າ ສັງຂາ ເປັນຕົ້ນ ມີປະໂຫຍດເພື່ອສະແດງຄວາມຕ່າງກັນ ລະຫວ່າງສິ່ງທີ່ເພິ່ງໃຫ້ຮູ້ (ປັນຍາປິຕັບພະ) ແລະ ການເຮັດໃຫ້ຮູ້ (ປັນຍາປະນະ), ເຖິງຢ່າງນັ້ນກໍຕາມ, ເພາະຄວາມເປັນບັນຍັດຕິປະຖະ ຂອງສິ່ງທີ່ເພິ່ງໃຫ້ຮູ້ທັງຫຼາຍ ຖືກສະແດງໄວ້ແລ້ວ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ທຳຢ່າງໜຶ່ງ ຍ່ອມຕົກໄປໃນທຳທັງປວງ, ທຳທັງປວງ ຍ່ອມຕົກໄປໃນທຳຢ່າງໜຶ່ງ', ເມື່ອສິ່ງທີ່ເພິ່ງໃຫ້ຮູ້ທັງຫຼາຍ ມີສະພາວະເປັນບັນຍັດ, ບັນຍັດຕິປະຖະທັງຫຼາຍ ກໍຖືກກ່າວໄວ້ດ້ວຍສັບວ່າ ບັນຍັດ ນັ້ນເອງ, ດັ່ງນັ້ນ ບົດວ່າ ບັນຍັດຕິປະຖະ ກໍບໍ່ຄວນຈະຕ້ອງກ່າວອີກ; ທັງບໍ່ສາມາດຈະກ່າວໄດ້ວ່າ ການສະແດງຄຳວ່າ ສັງຂາ ເປັນຕົ້ນ ມີປະໂຫຍດເພື່ອສະແດງຄວາມຕ່າງກັນ ລະຫວ່າງສິ່ງທີ່ເພິ່ງໃຫ້ຮູ້ ແລະ ການເຮັດໃຫ້ຮູ້, ເພາະສັບທັງຫຼາຍມີ ສັງຂາ ເປັນຕົ້ນ ມີອັດຖະສະເໝີກັນ (ຄືກັນ). ດ້ວຍວ່າ ທ່ານກ່າວໄວ້ວ່າ 'ບຸກຄົນຍ່ອມລະສິ່ງທີ່ຕົນສຳຄັນວ່າ ເປັນຂອງເຮົາ ນີ້ໄດ້ ແມ່ນດ້ວຍຄວາມຕາຍ' ໃນພຣະບາລີນັ້ນ ມີຄຳວ່າ 'ຄຳວ່າ ບຸກຄົນ ຄື ສັງຂາ, ສະມັນຍາ... ຕະຫຼອດຮອດ ອະພິລາປະ'. ແລະ ກ່າວໄວ້ອີກວ່າ 'ຄຳວ່າ ມາກັນທິຍະ ນີ້ ເປັນຊື່, ເປັນສັງຂາ, ເປັນສະມັນຍາ ຂອງພຣາມນັ້ນ' ເປັນຕົ້ນ. ແລະ ຫາກເວັ້ນຈາກການຖືເອົາສັນຍານ (ຂໍ້ຕົກລົງ) ວ່າ 'ສິ່ງນີ້ມີຊື່ຢ່າງນີ້' ແລະ ການຖືເອົາຄຳເວົ້າວ່າ 'ຮູບ, ສາມ' ເປັນຕົ້ນແລ້ວ, ຄວາມສາມາດໃນການເຮັດໃຫ້ຮູ້ອັດຖະ ຂອງບັນຍັດອື່ນ ທີ່ມີສະພາວະບໍ່ປາກົດ ຍ່ອມເປັນໄປບໍ່ໄດ້, ແລະ ສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນກໍຍ່ອມບໍ່ມີຄວາມສາມາດ. ເພາະວ່າ ຫາກສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ມີຄວາມສາມາດໃນການເຮັດໃຫ້ຮູ້ອັດຖະ ໂດຍປາສະຈາກບັນຍັດ, ແລະ ບໍ່ມີຄວາມສາມາດໃນການເຮັດໃຫ້ຮູ້ບັນຍັດ, ກໍຈະຕ້ອງກ່າວເຖິງບັນຍັດອື່ນ ສຳລັບບັນຍັດນັ້ນ, ແລະ ຕ້ອງກ່າວເຖິງບັນຍັດອື່ນອີກ ສຳລັບບັນຍັດນັ້ນ ຢ່າງນີ້ເລື້ອຍໄປ ບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດ (ອະນາວັດຖານະ), ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ການຮູ້ແຈ້ງອັດຖະກໍຈະບໍ່ມີເລີຍ; ທັງການຖືເອົາສັນຍານ ກໍຈະບໍ່ມີ ເມື່ອສັນຍານມີສະພາວະເປັນບັນຍັດ ວ່າ 'ນີ້ເປັນອັດຖະຂອງຄຳເວົ້າທີ່ກ່າວນີ້' ຫຼື ວ່າ 'ຄຳເວົ້ານີ້ ເປັນເຄື່ອງສະແດງອັດຖະນີ້'. ແຕ່ເມື່ອການຖືເອົາສັນຍານ ເປັນພຽງແຕ່ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງສັນຍາ, ການດຳຣິເຖິງຄຳເວົ້າ ທີ່ພົ້ນຈາກອັດຖະຂອງຄຳເວົ້າ ກໍຍ່ອມບໍ່ມີປະໂຫຍດ. ຄວາມເປັນຄຳເວົ້າຂອງບັນຍັດ ຍ່ອມສຳເລັດໄດ້ ດ້ວຍພຣະບາລີເປັນຕົ້ນວ່າ: 'ໂວຫານຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຜູ້ເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້າ ຍ່ອມກະທົບທີ່ໂສຕະປະສາດຂອງຊາວໂລກ', 'ດູກ່ອນອານົນ ເຈົ້າຈື່ໄດ້ບໍວ່າ ແຕ່ກ່ອນນີ້ ເຄີຍໄດ້ຍິນຊື່ມີຮູບຢ່າງນີ້ ວ່າ ຊະນະວະສະພະ ດັ່ງນີ້', ແລະ 'ໂກນທັນຍະ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຮູ້ຊື່ວ່າ ຂ້າພະເຈົ້າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ'. ເພາະສະນັ້ນ ບຸກຄົນເພິ່ງພິຈາລະນາ ແລ້ວຖືເອົາອັດຖະ ທີ່ບໍ່ຂັດແຍ້ງກັບພຣະບາລີ ແລະ ອັດຖະກະຖາ.

ยทิ สตฺตาทโย อวิชฺชมานปญฺญตฺติ น โหนฺติ, กา ปน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ นามาติ? ปกาสิโต อยมตฺโถ ‘‘อวิชฺชมานานํ สตฺตาทีนํ สงฺขา…เป… อภิลาโป อวิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ติ. สตฺตาทีนญฺจ อวิชฺชมานตฺตา อตฺถิตา เนว วตฺตพฺพา, เย จ วเทยฺยุํ ‘‘รูปาทีนิ วิย อวิชฺชมานตฺตา อวิชฺชมานตา วุตฺตา, น นตฺถิภาวโต’’ติ, อยญฺจ วาโท เหวตฺถิกถาย ปฏิสิทฺโธ, น จ รูปํ เวทนา น โหตีติ อวิชฺชมานํ นาม โหติ. เอวํ สตฺตาทโยปิ ยทิ อตฺถิ, รูปาทโย น โหนฺตีติ อวิชฺชมานาติ น วตฺตพฺพา. ยสฺมา ปน เยสุ รูปาทีสุ จกฺขาทีสุ จ ตถา ตถา ปวตฺตมาเนสุ ‘‘สตฺโต อิตฺถี รโถ ฆโฏ’’ติอาทิกา วิจิตฺตสญฺญา อุปฺปชฺชติ, สญฺญานุโลมานิ จ อธิวจนานิ, เตหิ รูปจกฺขาทีหิ อญฺโญ สตฺตรถาทิสญฺญาวลมฺพิโต วจนตฺโถ วิชฺชมาโน น โหติ, ตสฺมา สตฺตรถาทิอภิลาปา ‘‘อวิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ติ วุจฺจนฺติ, น จ เต ‘‘มุสา’’ติ วุจฺจนฺติ โลกสมญฺญาวเสน ปวตฺตตฺตา. ตโต เอว เต อภิลาปา ‘‘สมฺมุติสจฺจ’’นฺติ วุจฺจนฺติ. โส จ วจนตฺโถ สยํ อวิชฺชมาโนปิ วิชฺชมานสฺส วจนสฺเสว วเสน ปญฺญตฺติโวหารํ ลภติ, ‘‘สมฺมุติสจฺจ’’นฺติ จ วุจฺจติ ยถาคหิตสญฺญาวเสน ปวตฺตวจนตฺถภาวโต. ‘‘สมฺมุติญาณํ สจฺจารมฺมณเมว, นาญฺญารมฺมณ’’นฺติ (กถา. ๔๓๔) กถาย จ ‘‘ปถวีกสิณาทิ จีวราทิ จ สมฺมุติสจฺจมฺหี’’ติ อิมินาว อธิปฺปาเยน วุตฺตนฺติ วิญฺญายติ. ยสฺมา รูปาทีสุ สนฺตาเนน ปวตฺตมาเนสุ เอกตฺตคฺคหณวเสน เต อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตํ สตฺตาทิคฺคหณํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ วิย รูปาทีสุ เตสุ ขนฺเธสุ จกฺขาทีสุ จ อสนฺตํ อวิชฺชมานํ สตฺตรถาทึ คณฺหาติ, ตสฺมา ตํ ปริตฺตารมฺมณาทิภาเวน น วตฺตพฺพนฺติ วุตฺตํ. ตถา ยํ ขนฺธสมูหสนฺตานํ เอกตฺเตน คหิตํ อุปาทาย ‘‘กลฺยาณมิตฺโต ปาปมิตฺโต [Pg.181] ปุคฺคโล’’ติ คหณํ ปญฺญตฺติ จ ปวตฺตติ, ตํ ตทุปาทานภูตํ ปุคฺคลสญฺญาย เสวมานสฺส กุสลากุสลานํ อุปฺปตฺติ โหตีติ ‘‘ปุคฺคโลปิ อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๙) วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ปุคฺคโล นาม โกจิ ภาโว นตฺถิ, ตสฺมา ยถา อาโปธาตุอาทีนิ จิตฺเตน วิเวเจตฺวา ปถวีธาตุ อุปลพฺภติ, น เอวํ รูปาทโย ขนฺเธ วิเวเจตฺวา ปุคฺคโล อุปลพฺภติ. ปฏิเสธิตา จ ปุคฺคลกถาย ปุคฺคลทิฏฺฐิ. วชิราย จ ภิกฺขุนิยา วุตฺตํ –

ຫາກມີຄຳຖາມວ່າ: 'ຖ້າຫາກສັດທັງຫຼາຍເປັນຕົ້ນ ບໍ່ແມ່ນອະວິຊະມານະບັນຍັດ, ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ສິ່ງທີ່ຊື່ວ່າ ອະວິຊະມານະບັນຍັດ ຄືຫຍັງ?' ຕອບວ່າ: ອັດຖະນີ້ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ສະແດງໄວ້ແລ້ວວ່າ 'ສັງຂາ... ຕະຫຼອດຮອດ ອະພິລາປະ ຂອງສັດທັງຫຼາຍເປັນຕົ້ນ ທີ່ບໍ່ມີຢູ່ແທ້ ຊື່ວ່າ ອະວິຊະມານະບັນຍັດ'. ແລະ ເພາະສັດທັງຫຼາຍເປັນຕົ້ນ ບໍ່ມີຢູ່ແທ້, ຈຶ່ງບໍ່ຄວນກ່າວເຖິງຄວາມມີຢູ່ຂອງສັດເຫຼົ່ານັ້ນເລີຍ. ສ່ວນຊົນເຫຼົ່າໃດທີ່ກ່າວວ່າ 'ຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແທ້ ທ່ານກ່າວໄວ້ເພາະຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແທ້ ເໝືອນຢ່າງຮູບເປັນຕົ້ນ (ທີ່ບໍ່ມີຢູ່ໃນເວດທະນາເປັນຕົ້ນ), ບໍ່ແມ່ນກ່າວເພາະຄວາມບໍ່ມີຢູ່ໂດຍປະການທັງປວງ', ວາທະຂອງຊົນເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍຖືກຫ້າມໄວ້ແລ້ວໃນ ເຫວັດຖິກະຖາ (Hevatthikathā). ດ້ວຍວ່າ ຮູບ ຍ່ອມບໍ່ຊື່ວ່າເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່ແທ້ ພຽງເພາະມັນບໍ່ແມ່ນເວດທະນາ ຢ່າງໃດ; ເຖິງແມ່ນສັດທັງຫຼາຍເປັນຕົ້ນ ຫາກມີຢູ່ແທ້ ຢ່າງນັ້ນ, ກໍບໍ່ຄວນກ່າວວ່າເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່ແທ້ ພຽງເພາະຮູບເປັນຕົ້ນບໍ່ມີ ຢ່າງນັ້ນ. ແຕ່ເພາະວ່າ ເມື່ອຮູບເປັນຕົ້ນ ແລະ ຈັກຂຸເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນໄປຢູ່ໂດຍປະການນັ້ນໆ, ສັນຍາທີ່ວິຈິດ (ແປກປະຫຼາດ) ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນວ່າ 'satto itthī ratho ghaṭo' (ສັດ, ຍິງ, ລົດ, ໝໍ້) ເປັນຕົ້ນ, ແລະ ອະທິວະຈະນະ (ຄຳເອີ້ນ) ທັງຫຼາຍ ທີ່ຄ້ອຍຕາມສັນຍານັ້ນ ກໍຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ; ແຕ່ອັດຖະຂອງຄຳເວົ້າ ທີ່ອາໄສສັນຍາວ່າ ສັດ, ລົດ ເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງຕ່າງໄປຈາກຮູບ ແລະ ຈັກຂຸເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີຢູ່ແທ້; ເພາະສະນັ້ນ ຄຳກ່າວອ້າງວ່າ ສັດ, ລົດ ເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ອະວິຊະມານະບັນຍັດ'. ແລະ ຄຳກ່າວອ້າງເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍບໍ່ຊື່ວ່າເປັນ 'ຄຳຕົວະ' (ມຸສາ) ເພາະເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມກຳນົດໝາຍຂອງໂລກ (ໂລກະສະມັນຍາ). ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ຄຳກ່າວອ້າງເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ສົມມຸດຕິສັດຈະ' (ຄວາມຈິງໂດຍສົມມຸດ). ແລະ ອັດຖະຂອງຄຳເວົ້ານັ້ນ ເຖິງວ່າຕົນເອງຈະບໍ່ມີຢູ່ແທ້, ກໍຍັງໄດ້ຊື່ວ່າເປັນ ບັນຍັດຕິໂວຫານ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄຳເວົ້າທີ່ມີຢູ່ແທ້ນັ້ນເອງ, ແລະ ໄດ້ຊື່ວ່າ 'ສົມມຸດຕິສັດຈະ' ເພາະເປັນອັດຖະຂອງຄຳເວົ້າ ທີ່ເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງສັນຍາທີ່ຖືເອົາແລ້ວຢ່າງນັ້ນ. ແລະ ໃນກະຖາວ່າ 'ສົມມຸດຕິຍານ ມີສັດຈະເປັນອາຣົມເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ມີສິ່ງອື່ນເປັນອາຣົມ' ກໍເພິ່ງຊາບວ່າ ທ່ານກ່າວໄວ້ດ້ວຍອະທິບາຍນີ້ເອງວ່າ 'ປະຖະວີກະສິນເປັນຕົ້ນ ແລະ ຈີວອນເປັນຕົ້ນ ຈັດເຂົ້າໃນສົມມຸດຕິສັດຈະ'. ເພາະວ່າ ເມື່ອຮູບເປັນຕົ້ນ ເປັນໄປຢູ່ໂດຍຄວາມເປັນກະແສສືບເນື່ອງ, ການຖືເອົາວ່າເປັນສັດເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນໄປໂດຍບໍ່ລະຮູບເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ ດ້ວຍອຳນາດການຖືເອົາໂດຍຄວາມເປັນອັນດຽວກັນ ຍ່ອມຖືເອົາສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່ແທ້ ຄື ສັດ, ລົດ ເປັນຕົ້ນ ໃນຂັນທັງຫຼາຍມີຮູບເປັນຕົ້ນ ແລະ ໃນຈັກຂຸເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ ເໝືອນຢ່າງຈັກຂຸວິນຍານເປັນຕົ້ນ ທີ່ຖືເອົາອາຣົມຂອງຕົນ; ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ອາຣົມນັ້ນ ບໍ່ຄວນກ່າວໂດຍຄວາມເປັນປະຣິດຕາຣົມ (ອາຣົມເລັກນ້ອຍ) ເປັນຕົ້ນ. ເຊັ່ນດຽວກັນ, ການຖືເອົາ ແລະ ບັນຍັດວ່າ 'ກັນລະຍານະມິດ, ປາປະມິດ, ບຸກຄົນ' ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍອາໄສກະແສແຫ່ງກອງຂັນນັ້ນ ທີ່ຖືເອົາໂດຍຄວາມເປັນອັນດຽວກັນ; ແລະ ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກຸສົນ ແລະ ອະກຸສົນ ຍ່ອມມີແກ່ຜູ້ເສບຄົບດ້ວຍປຸກຄະລະສັນຍາ ທີ່ອາໄສສິ່ງນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ບຸກຄົນ ກໍເປັນປັດໄຈ ໂດຍອຸປະນິດສະຍະປັດໄຈ'. ແຕ່ເພາະວ່າ ສະພາວະທີ່ຊື່ວ່າ ບຸກຄົນ ນັ້ນ ບໍ່ມີຢູ່ແທ້ເລີຍ; ເພາະສະນັ້ນ ເໝືອນຢ່າງວ່າ ເມື່ອບຸກຄົນແຍກອາໂປທາດເປັນຕົ້ນອອກດ້ວຍໃຈແລ້ວ ກໍຍັງຄົ້ນພົບປະຖະວີທາດໄດ້ ຢ່າງໃດ; ແຕ່ເມື່ອແຍກຂັນທັງຫຼາຍມີຮູບເປັນຕົ້ນອອກແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ຄົ້ນພົບບຸກຄົນ ຢ່າງນັ້ນ. ແລະ ໃນປຸກຄະລະກະຖາ ກໍໄດ້ຫ້າມປຸກຄະລະທິດຖິ (ຄວາມເຫັນວ່າເປັນບຸກຄົນ) ໄວ້ແລ້ວ. ທັງພຣະວະຈີຣາພິກຂຸນີ ກໍໄດ້ກ່າວໄວ້ວ່າ:

‘‘กํ นุ สตฺโตติ ปจฺเจสิ, มาร ทิฏฺฐิคตํ นุ เต;

สุทฺธสงฺขารปุญฺโชยํ, นยิธ สตฺตุปลพฺภตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๗๑;

มหานิ. ๑๘๖;

กถา. ๒๓๓);

'ດູກ່ອນມານ ເຈົ້າຍັງມີຄວາມເຊື່ອວ່າເປັນສັດຢູ່ຫຼື, ນີ້ເປັນພຽງທິດຖິ (ຄວາມເຫັນຜິດ) ຂອງເຈົ້າເທົ່ານັ້ນ; ກອງສັງຂານນີ້ເປັນຂອງລ້ວນໆ, ໃນກອງສັງຂານນີ້ ຍ່ອມບໍ່ຄົ້ນພົບສັດຕົວຕົນໃດໆ ເລີຍ'.

สตฺโตติ ปน วจนสฺส ปญฺญตฺติยา ปวตฺตึ ทสฺเสตุํ สา เอวมาห –

ແຕ່ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງບັນຍັດ ຂອງຄຳວ່າ 'ສັດ', ພຣະນາງຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳນີ້ໄວ້ວ່າ:

‘‘ยถาปิ องฺคสมฺภารา, โหติ สทฺโท รโถ อิติ;

เอวํ ขนฺเธสุ สนฺเตสุ, โหติ สตฺโตติ สมฺมุตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๗๑;

มหานิ. ๑๘๖;

กถา. ๒๓๓);

'ເໝືອນຢ່າງວ່າ ເພາະການປະກອບສ່ວນປະກອບທັງຫຼາຍເຂົ້າກັນ, ສຽງເອີ້ນວ່າ ລົດ ຍ່ອມມີ ຢ່າງໃດ; ເມື່ອຂັນທັງຫຼາຍມີຢູ່, ສົມມຸດວ່າ ສັດ ກໍຍ່ອມມີ ຢ່າງນັ້ນ'.

ยทิ ปุคฺคโล น วิชฺชติ, กถํ ปุคฺคลคฺคหณสฺส สารมฺมณตา สิยาติ? อวิชฺชมานสฺสปิ อารมฺมณสฺส คหณโต. อวิชฺชมานมฺปิ หิ ปริกปฺปิตํ โลกสญฺญาตํ วา วิชฺชมานํ วา สภาวภูตํ อารมฺมณํ คเหตฺวาว อุปฺปชฺชนโต สารมฺมณตา วุตฺตา. สารมฺมณาติ หิ วจนํ จิตฺตเจตสิกานํ อารมฺมเณน วินา อปฺปวตฺติญฺเญว ทีเปติ, น เตหิ คหิตสฺส อารมฺมณสฺส วิชฺชมานตํ อวิชฺชมานตํ วาติ. อยํ สงฺขตาสงฺขตวินิมุตฺตสฺส อตฺถิตาปฏิเสธํ สพฺพถา อนุวตฺตนฺตานํ วินิจฺฉโย.

ຫາກມີຄຳຖາມວ່າ: 'ຖ້າຫາກບຸກຄົນບໍ່ມີຢູ່ແທ້, ຄວາມເປັນທຳມີອາຣົມ (ສາຣັມມະນັດຕາ) ຂອງການຖືເອົາວ່າເປັນບຸກຄົນ ຈະມີໄດ້ຢ່າງໃດ?' ຕອບວ່າ: ເພາະການຖືເອົາອາຣົມ ແມ່ນແຕ່ສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່ແທ້ກໍຕາມ. ດ້ວຍວ່າ ຄວາມເປັນທຳມີອາຣົມ ທ່ານກ່າວໄວ້ ເພາະຈິດ ແລະ ເຈຕະສິກເກີດຂຶ້ນໂດຍຖືເອົາອາຣົມເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ວ່າອາຣົມນັ້ນຈະເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່ແທ້ແຕ່ຖືກດຳຣິຂຶ້ນ, ຫຼື ເປັນສິ່ງທີ່ຊາວໂລກຮັບຮູ້ກັນ, ຫຼື ເປັນສິ່ງທີ່ມີຢູ່ແທ້ໂດຍສະພາວະກໍຕາມ. ເພາະຄຳວ່າ 'ມີອາຣົມ' (ສາຣັມມະນາ) ນີ້ ຍ່ອມສະແດງພຽງແຕ່ຄວາມບໍ່ເປັນໄປຂອງຈິດ ແລະ ເຈຕະສິກ ຫາກປາສະຈາກອາຣົມເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ໄດ້ສະແດງເຖິງຄວາມມີຢູ່ແທ້ ຫຼື ຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແທ້ ຂອງອາຣົມທີ່ຈິດ ແລະ ເຈຕະສິກເຫຼົ່ານັ້ນຖືເອົາເລີຍ. ນີ້ຄືການວິນິດໄສ ຂອງພຣະອາຈານທັງຫຼາຍ ຜູ້ປະຕິບັດຕາມການຫ້າມຄວາມມີຢູ່ ແຫ່ງສິ່ງທີ່ພົ້ນຈາກສັງຂະຕະທຳ ແລະ ອະສັງຂະຕະທຳ (ຄືບັນຍັດ) ໂດຍປະການທັງປວງ.

๑๓๑๖. นามกรณฏฺเฐนาติ อญฺญํ อนเปกฺขิตฺวา สยเมว อตฺตโน นามกรณสภาวโตติ อตฺโถ. ยญฺหิ ปรสฺส นามํ กโรติ, ตสฺส จ ตทเปกฺขตฺตา อญฺญาเปกฺขํ นามกรณนฺติ นามกรณสภาวตา น โหติ. ตสฺมา มหาชนสฺส ญาตีนํ คุณานญฺจ สามญฺญนามาทิการกานํ นามภาโว นาปชฺชติ. ยสฺส จ อญฺเญหิ นามํ กรียติ, ตสฺส จ นามกรณสภาวตา นตฺถีติ นตฺถิเยว นามภาโว, เวทนาทีนํ ปน สภาวสิทฺธตฺตา เวทนาทินามสฺส นามกรณสภาวโต นามตา วุตฺตา. ปถวีอาทินิทสฺสเนน นามสฺส สภาวสิทฺธตํเยว นิทสฺเสติ, น นามภาวสามญฺญํ, นิรุฬฺหตฺตา ปน นามสทฺโท อรูปธมฺเมสุ เอว วุตฺโต, น ปถวีอาทีสูติ น เตสํ นามภาโว. มาติกาย จ ปถวีอาทีนํ นามตานาปตฺติ [Pg.182] วุตฺตาว. น หิ ปถวีอาทินามํ วิชหิตฺวา เกสาทินาเมหิ รูปธมฺมานํ วิย เวทนาทินามํ วิชหิตฺวา อญฺเญน นาเมน อรูปธมฺมานํ โวหริตพฺเพน ปิณฺฑากาเรน ปวตฺติ อตฺถีติ.

໑໓໑໖. ຄຳວ່າ Nāmakaraṇaṭṭhena (ດ້ວຍອັດຖະວ່າເປັນຜູ້ເຮັດຊື່) ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະຄວາມເປັນສະພາວະທີ່ເຮັດຊື່ໃຫ້ແກ່ຕົນເອງເທົ່ານັ້ນ ໂດຍບໍ່ຕ້ອງເພິ່ງພາສິ່ງອື່ນ. ເພາະວ່າ ສິ່ງໃດທີ່ເຮັດຊື່ໃຫ້ແກ່ສິ່ງອື່ນ, ແລະ ເພາະຄວາມທີ່ສິ່ງນັ້ນຕ້ອງເພິ່ງພາສິ່ງອື່ນນັ້ນ ການເຮັດຊື່ທີ່ຕ້ອງເພິ່ງພາສິ່ງອື່ນ ຈຶ່ງບໍ່ມີສະພາວະຂອງການເຮັດຊື່ (ໂດຍກົງ). ເພາະສະນັ້ນ ຄວາມເປັນນາມ ຈຶ່ງບໍ່ເຖິງແກ່ມະຫາຊົນ, ພວກຍາດ ແລະ ຄຸນທັງຫຼາຍ ຜູ້ເຮັດສາມັນຍະນາມເປັນຕົ້ນ. ແລະ ບຸກຄົນໃດທີ່ຄົນອື່ນເຮັດຊື່ໃຫ້, ຄວາມເປັນສະພາວະຂອງການເຮັດຊື່ກໍບໍ່ມີແກ່ບຸກຄົນນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຄວາມເປັນນາມຈຶ່ງບໍ່ມີແທ້ໆ; ສ່ວນຄວາມເປັນນາມຂອງເວທະນາເປັນຕົ້ນ ພຣະອົງຕຣັດໄວ້ ເພາະຄວາມທີ່ຊື່ມີເວທະນາເປັນຕົ້ນນັ້ນ ສຳເລັດແລ້ວດ້ວຍສະພາວະ ໂດຍຄວາມເປັນສະພາວະຂອງການເຮັດຊື່. ດ້ວຍການສະແດງປະຖະວີທາດເປັນຕົ້ນເປັນຕົວຢ່າງ ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມສຳເລັດດ້ວຍສະພາວະຂອງນາມເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນສະແດງຄວາມທົ່ວໄປແຫ່ງຄວາມເປັນນາມ, ແຕ່ເພາະຄວາມທີ່ນາມສັບນັ້ນ ເປັນຄຳທີ່ໃຊ້ກັນຈົນເຄີຍຊິນໃນອະຣູປະທັມທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຕຣັດໄວ້ໃນອະຣູປະທັມທັງຫຼາຍ ບໍ່ໄດ້ຕຣັດໄວ້ໃນປະຖະວີທາດເປັນຕົ້ນ ເພາະສະນັ້ນ ຄວາມເປັນນາມຈຶ່ງບໍ່ມີແກ່ຮູບທັມເຫຼົ່ານັ້ນ. ແລະໃນມາຕິກາ ຄວາມທີ່ປະຖະວີທາດເປັນຕົ້ນ ບໍ່ເຖິງຄວາມເປັນນາມ ກໍຕຣັດໄວ້ແລ້ວຄືກັນ. ເພາະວ່າ ການເປັນໄປໂດຍອາການເປັນກຸ່ມກ້ອນທີ່ຄວນຮ້ອງເອີ້ນ ຂອງອະຣູປະທັມທັງຫຼາຍ ໂດຍການລະຖິ້ມຊື່ມີເວທະນາເປັນຕົ້ນ ແລ້ວຮ້ອງເອີ້ນດ້ວຍຊື່ອື່ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ ເໝືອນດັ່ງການເປັນໄປຂອງຮູບທັມທັງຫຼາຍ ໂດຍການລະຖິ້ມຊື່ມີປະຖະວີເປັນຕົ້ນ ແລ້ວຮ້ອງເອີ້ນດ້ວຍຊື່ມີເກສາເປັນຕົ້ນ.

อถ วา รูปธมฺมา จกฺขาทโย รูปาทโย จ เตสํ ปกาสกปกาสิตพฺพภาวโต วินา นาเมน ปากฏา โหนฺติ, น เอวํ อรูปธมฺมาติ อธิวจนสมฺผสฺโส วิย นามายตฺตคหณียภาเวน ‘‘นาม’’นฺติ วุตฺตา, ปฏิฆสมฺผสฺโสปิ น จกฺขาทีนิ วิย นาเมน วินา ปากโฏติ ‘‘นาม’’นฺติ วุตฺโต. อรูปตาย วา อญฺญนามสภาคตฺตา สงฺคหิโตยํ, อญฺญผสฺสสภาคตฺตา วา. วจนตฺโถปิ หิ ‘‘รูปยตีติ รูปํ, นามยตีติ นาม’’นฺติ อิธ ปจฺฉิมปุริมานํ สมฺภวติ. รูปยตีติ วินาปิ นาเมน อตฺตานํ ปกาสยตีติ อตฺโถ, นามยตีติ นาเมน วินา อปากฏภาวโต อตฺตโน ปกาสกํ นามํ กโรตีติ อตฺโถ. อารมฺมณาธิปติปจฺจยตายาติ สติปิ รูปสฺส อารมฺมณาธิปติปจฺจยภาเว น ปรมสฺสาสภูตํ นิพฺพานํ วิย สาติสยํ ตํนามนสภาเวน ปจฺจโยติ นิพฺพานเมว ‘‘นาม’’นฺติ วุตฺตํ.

ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຮູບທັມທັງຫຼາຍ ມີຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ ແລະຮູປະເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມປາກົດໄດ້ໂດຍບໍ່ມີຊື່ ເພາະຄວາມເປັນສະພາວະທີ່ສະແດງໃຫ້ປາກົດ ແລະສະພາວະທີ່ຖືກສະແດງໃຫ້ປາກົດຂອງຮູບທັມເຫຼົ່ານັ້ນ, ແຕ່ອະຣູປະທັມທັງຫຼາຍ ບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ອະຣູປະທັມທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ນາມ' ເພາະຄວາມເປັນສະພາວະທີ່ຕ້ອງຖືເອົາໂດຍເນື່ອງດ້ວຍຊື່ ເໝືອນດັ່ງອະທิວະຈະນະສັມຜັດ. ແມ່ນແຕ່ປະຕິຄະສັມຜັດ ກໍບໍ່ປາກົດໄດ້ໂດຍບໍ່ມີຊື່ ເໝືອນດັ່ງຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ນາມ'. ຫຼືວ່າ ປະຕິຄະສັມຜັດນີ້ ຖືກສົງເຄາະເຂົ້າໃນນາມ ເພາະຄວາມເປັນອະຣູປະທັມ ຫຼືເພາະຄວາມມີສະພາວະສະເໝີດ້ວຍນາມອື່ນ ຫຼືເພາະຄວາມມີສະພາວະສະເໝີດ້ວຍຜັດສະອື່ນ. ເພາະວ່າ ແມ່ນແຕ່ວິເຄາະສັບວ່າ 'ສິ່ງໃດຍ່ອມສະແດງໃຫ້ປາກົດ ເພາະສະນັ້ນ ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ ຮູບ, ສິ່ງໃດຍ່ອມເຮັດຊື່ ເພາະສະນັ້ນ ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ ນາມ' ດັ່ງນີ້ ຍ່ອມສົມຄວນແກ່ຮູບທັມເບື້ອງຫຼັງ ແລະນາມທັມເບື້ອງຕົ້ນໃນນາມະຮູບະທຸກະລານີ້. ຄຳວ່າ Rūpayati ມີອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມສະແດງຕົນໃຫ້ປາກົດໄດ້ ແມ່ນບໍ່ມີຊື່ກໍຕາມ. ຄຳວ່າ Nāmayati ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະຄວາມທີ່ຕົນບໍ່ປາກົດເມື່ອບໍ່ມີຊື່ ຈຶ່ງເຮັດຊື່ທີ່ສະແດງໃຫ້ຕົນປາກົດ. ຄຳວ່າ Ārammaṇādhipatipaccayatāya ມີອະທິບາຍວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າຮູບຈະມີຄວາມເປັນອາຣັມມະນາທິປະຕິປັດໄຈຢູ່ກໍຕາມ ແຕ່ກໍບໍ່ເປັນປັດໄຈໂດຍສະພາວະທີ່ນ້ອມໄປຢ່າງຍິ່ງໃຫຍ່ ເໝືອນດັ່ງພຣະນິພານອັນເປັນທີ່ສະຫງົບຢ່າງຍິ່ງ ເພາະສະນັ້ນ ພຣະນິພານເທົ່ານັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ນາມ'.

๑๓๑๘. วฏฺฏมูลสมุทาจารทสฺสนตฺถนฺติ สตฺตานํ วฏฺฏมูลสมุทาจาโร นาม อวิชฺชา จ ภวตณฺหา จ, ตํทสฺสนตฺถนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ สมุทาจรตีติ สมุทาจาโร, วฏฺฏมูลเมว สมุทาจาโร วฏฺฏมูลสมุทาจาโร, วฏฺฏมูลทสฺสเนน วฏฺฏมูลานํ ปวตฺติ ทสฺสิตา โหตีติ วฏฺฏมูลานํ สมุทาจารสฺส ทสฺสนตฺถนฺติปิ อตฺโถ.

໑໓໑໘. ຄຳວ່າ Vaṭṭamūlasamudācāradassanatthaṃ ມີອະທິບາຍວ່າ ເພື່ອສະແດງວັດຕະມູນະສະມຸດາຈານ (ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຮາກເຫງົ້າຂອງວັດຕະ) ຂອງສັດທັງຫຼາຍ ອັນໄດ້ແກ່ ອະວິຊາ ແລະພະວະຕັນຫາ. ໃນຄຳນັ້ນ ສິ່ງໃດຍ່ອມເປັນໄປຢ່າງຍິ່ງ ເພາະສະນັ້ນ ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ ສະມຸດາຈາຣະ, ຮາກເຫງົ້າຂອງວັດຕະນັ້ນເອງ ເປັນສະມຸດາຈາຣະ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ວັດຕະມູນະສະມຸດaຈາຣະ. ເພາະຄວາມທີ່ຄວາມເປັນໄປຂອງຮາກເຫງົ້າຂອງວັດຕະທັງຫຼາຍ ຖືກສະແດງແລ້ວ ດ້ວຍການສະແດງຮາກເຫງົ້າຂອງວັດຕະ ຈຶ່ງມີອະທິບາຍອີກຢ່າງໜຶ່ງວ່າ ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຮາກເຫງົ້າຂອງວັດຕະທັງຫຼາຍ.

๑๓๒๐. เอเกกสฺมิญฺจ อตฺตาติ จ โลโกติ จ คหณวิเสสํ อุปาทาย ‘‘อตฺตา จ โลโก จา’’ติ วุตฺตํ. เอกํ วา ขนฺธํ อตฺตโต คเหตฺวา อญฺญํ อตฺตโน อุปโภคภูโต โลโกติ คณฺหนฺตสฺส อตฺตโน อตฺตานํ ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ปรสฺส อตฺตานํ ‘‘โลโก’’ติ คณฺหนฺตสฺส วา วเสน ‘‘อตฺตา จ โลโก จา’’ติ วุตฺตํ. ตํ ภวิสฺสตีติ ตํ ทฺวิธาปิ คหิตํ ขนฺธปญฺจกํ ภวิสฺสตีติ นิวิฏฺฐา ปรามสนฺตีติ อตฺโถ.

໑໓໒໐. ແລະ ພຣະອົງຕຣັດວ່າ 'attā ca loko ca' (ອັດຕາ ແລະ ໂລກ) ໂດຍອາໄສຄວາມຍຶດຖືເປັນພິເສດໃນຂັນແຕ່ລະຢ່າງວ່າ ເປັນອັດຕາ ແລະ ເປັນໂລກ. ຫຼືວ່າ ດ້ວຍອຳນາດຂອງຜູ້ຍຶດຖືຂັນໜຶ່ງວ່າເປັນອັດຕາ ແລ້ວຍຶດຖືຂັນອື່ນວ່າເປັນໂລກອັນເປັນເຄື່ອງບໍລິໂພກຂອງຕົນ, ຫຼືດ້ວຍອຳນາດຂອງຜູ້ຍຶດຖືອັດຕາຂອງຕົນວ່າ 'ອັດຕາ' ແລ້ວຍຶດຖືອັດຕາຂອງຄົນອື່ນວ່າ 'ໂລກ' ຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'attā ca loko ca'. ຄຳວ່າ Taṃ bhavissati ມີອະທິບາຍວ່າ ເປັນທິດຖິທີ່ຍຶດໝັ້ນລູບຄຳວ່າ ເບນຈະຂັນນັ້ນທີ່ຖືກຍຶດຖືໂດຍທັງສອງປະການ ຈະມີຢູ່.

๑๓๓๒. สห สิกฺขิตพฺโพ ธมฺโม สหธมฺโม, ตตฺถ ภวํ สหธมฺมิกํ. กมฺมตฺเถ วตฺตมานโต โทวจสฺสสทฺทโต อาย-สทฺทํ อนญฺญตฺถํ กตฺวา ‘‘โทวจสฺสาย’’นฺติ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘ทุพฺพจสฺส กมฺม’’นฺติ อาห. โทวจสฺสสฺส วา อยนํ ปวตฺติ โทวจสฺสายํ. วจนสฺส ปฏิวิรุทฺธวจนํ ปฏาณิกคหณํ[Pg.183]. คุเณหิ ครูสุ คารเวน วสนํ ครุวาโส. ชาติอาทีหิ เชฏฺฐเกสุ ปฏิสฺสุณิตพฺเพสุ วสนํ สเชฏฺฐกวาโส. โอตฺตปฺปิตพฺพา วา ครุโน. หิริยิตพฺพา เชฏฺฐกา. ยาย เจตนาย ทุพฺพโจ โหติ, สา โทวจสฺสตา ภวิตุํ อรหตีติ ‘‘สงฺขารกฺขนฺโธเยวา’’ติ อาห.

໑໓໓໒. ທັມທີ່ຄວນສຶກສາຮ່ວມກັນ ຊື່ວ່າ sahadhammo (ສະຫະທັມ), ສິກຂາບົດທີ່ມີຢູ່ໃນສະຫະທັມນັ້ນ ຊື່ວ່າ sahadhammika (ສະຫະທັມມິກະ). ດ້ວຍຄວາມປະສົງວ່າ ພຣະອົງຕຣັດຄຳວ່າ dovacassāya ໂດຍເຮັດໃຫ້ ອາຍະສັບ ບໍ່ມີອັດຖະອື່ນ ຫຼັງຈາກ ໂທວະຈັດສະສັບ ທີ່ເປັນໄປໃນກັມມັດຖະ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ກັມຂອງຄົນເວົ້າຍາກ'. ຫຼືວ່າ ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຄວາມເປັນຄົນເວົ້າຍາກ ຊື່ວ່າ dovacassāya (ໂທວະຈັດສາຍະ). ການກ່າວຄຳຄັດຄ້ານຕໍ່ຄຳເວົ້າຂອງຄົນອື່ນ ຊື່ວ່າ paṭāṇikagahaṇa (ການຖືຂັດຂວາງ). ການຢູ່ດ້ວຍຄວາມເຄົາຣົບໃນທ່ານຜູ້ໜັກແໜ້ນດ້ວຍຄຸນທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ garuvāso (ຄະລຸວາສະ). ການຢູ່ຮ່ວມກັບທ່ານຜູ້ຈະເລີນກວ່າໂດຍຊາດເປັນຕົ້ນ ຜູ້ທີ່ຄວນເຊື່ອຟັງ ຊື່ວ່າ sajeṭṭhakavāso (ສະເຊດຖະກະວາສະ). ຫຼືວ່າ ບຸກຄົນທີ່ຄວນຢ້ານກົວ ຊື່ວ່າ garu (ຄະລຸ), ບຸກຄົນທີ່ຄວນລະອາຍ ຊື່ວ່າ jeṭṭhaka (ເຊດຖະກະ). ເຈດຕະນາໃດທີ່ເຮັດໃຫ້ເປັນຄົນເວົ້າຍາກ ເຈດຕະນານັ້ນຄວນເປັນ dovacassatā (ຄວາມເປັນຄົນເວົ້າຍາກ) ດ້ວຍເຫດນີ້ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'saṅkhārakkhandhoyeva' (ສັງຂາຣັກຂັນນັ້ນເອງ).

๑๓๓๓. ทุ-สทฺเทน ยุตฺตํ นามํ ทุนฺนามํ. อนุปสงฺกมนฺตสฺสปิ อนุสิกฺขนํ เสวนาติ อธิปฺปาเยน ‘‘ภชนาติ อุปสงฺกมนา’’ติ อาห. สพฺพโตภาเคนาติ กายวาจาจิตฺเตหิ อาวิ เจว รโห จ.

໑໓໓໓. ຊື່ທີ່ປະກອບດ້ວຍ ທຸສັບ ຊື່ວ່າ dunnāma (ທຸນນາມະ). ດ້ວຍຄວາມປະສົງວ່າ ການຮຽນແບບປະພຶດຕາມ ແມ່ນແຕ່ຂອງຜູ້ທີ່ບໍ່ໄດ້ເຂົ້າໄປຫາ ກໍຊື່ວ່າ ການເສບ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'bhajanā ti upasaṅkamanā' (ການຄົບຫາ ຄືການເຂົ້າໄປຫາ). ຄຳວ່າ Sabbatobhāgena ມີອະທິບາຍວ່າ ດ້ວຍກາຍ, ວາຈາ ແລະໃຈ ທັງໃນທີ່ແຈ້ງ ແລະໃນທີ່ລັບ.

๑๓๓๖. วินโยติ วิภงฺคขนฺธกา วุตฺตา. วตฺถุวีติกฺกมโต ปุพฺเพ ปรโต จ อาปตฺตึ อาปชฺชนฺโต นาม น โหตีติ สห วตฺถุนา อาปตฺตึ ปริจฺฉินฺทติ. เตนาห ‘‘สห วตฺถุนา…เป… อาปตฺติกุสลตา นามา’’ติ. สห กมฺมวาจายาติ อพฺภานติณวตฺถารกกมฺมวาจาย ‘‘อหํ, ภนฺเต, อิตฺถนฺนามํ อาปตฺตึ อาปชฺชิ’’นฺติอาทิกาย จ. สเหว หิ กมฺมวาจาย อาปตฺติวุฏฺฐานญฺจ ปริจฺฉินฺทตีติ. อาปตฺติยา วา การณํ วตฺถุ, วุฏฺฐานสฺส การณํ กมฺมวาจาติ การเณน สห ผลสฺส ชานนวเสน ‘‘สห วตฺถุนา สห กมฺมวาจายา’’ติ วุตฺตํ.

໑໓໓໖. ຄຳວ່າ Vinaya (ວິນັຍ) ພຣະອົງຕຣັດໝາຍເຖິງ ວິພັງ ແລະຂັນທະກະ. ເພາະຄວາມທີ່ບຸກຄົນຜູ້ຕ້ອງອາບັດ ກ່ອນ ຫຼືຫຼັງຈາກການລ່ວງລະເມີດວັດຖຸ ຍ່ອມບໍ່ມີ ຈຶ່ງກຳນົດອາບັດຮ່ວມກັບວັດຖຸ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'saha vatthunā...pe... āpattikusalatā nāmā' (ຄວາມສະຫຼາດໃນອາບັດ... ຮ່ວມກັບວັດຖຸ). ຄຳວ່າ Saha kammavācāya ໝາຍເຖິງ ຮ່ວມກັບກັມມະວາຈາ ມີອັບພານະກັມມະວາຈາ ແລະຕິນະວັດຖາຣະກະກັມມະວາຈາເປັນຕົ້ນ ແລະຮ່ວມກັບຄຳເວົ້າວ່າ 'ahaṃ, bhante, itthannāmaṃ āpattiṃ āpajjiṃ' (ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ, ຂ້າພະເຈົ້າຕ້ອງອາບັດມີຊື່ນີ້) ເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ຍ່ອມກຳນົດການອອກຈາກອາບັດ ຮ່ວມກັບກັມມະວາຈາເທົ່ານັ້ນ. ຫຼືວ່າ ວັດຖຸເປັນເຫດແຫ່ງອາບັດ, ກັມມະວາຈາເປັນເຫດແຫ່ງການອອກຈາກອາບັດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຮູ້ຜົນຮ່ວມກັບເຫດ ຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'saha vatthunā saha kammavācāya' (ຮ່ວມກັບວັດຖຸ ຮ່ວມກັບກັມມະວາຈา).

๑๓๓๘. อยเมวตฺโถ สห ปริกมฺเมนาติ เอตฺถ วุตฺโต. วุฏฺฐานกปญฺญายาติ วุฏฺฐานสฺส การณภูตาย ปริกมฺมปญฺญาย.

໑໓໓໘. ເນື້ອຄວາມນີ້ເອງ ພຣະອົງຕຣັດໄວ້ໃນຄຳວ່າ 'saha parikammena' (ຮ່ວມກັບບໍລິກັມ) ນີ້. ຄຳວ່າ Vuṭṭhānakapaññāya ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍບໍລິກັມມະປັນຍา ອັນເປັນເຫດແຫ່ງການອອກຈາກສະມາບັດ.

๑๓๔๐. ธาตุวิสยา สพฺพาปิ ปญฺญา ธาตุกุสลตา, ตเทกเทสา มนสิการกุสลตาติ อธิปฺปาเยน ปุริมปเทปิ อุคฺคหมนสิการชานนปญฺญา วุตฺตา. ปุริมปเท วา วาจุคฺคตาย ธาตุปาฬิยา มนสิกรณํ ‘‘มนสิกาโร’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อุคฺคณฺหนฺตี มนสิกโรนฺตี ธาตุปาฬิยา อตฺถํ สุณนฺตี คนฺถโต จ อตฺถโต จ ธาเรนฺตี ‘‘อยํ จกฺขุธาตุ นามา’’ติอาทินา สภาวโต อฏฺฐารเสวาติ คณนโต จ ปริจฺเฉทํ ชานนฺตี จ ปญฺญา อุคฺคหปญฺญาทิกา วุตฺตา. ปจฺฉิมปเท ปญฺจวิธาปิ สา ปญฺญา อุคฺคโหติ ตโต จ ปวตฺโต อนิจฺจาทิมนสิกาโร ‘‘อุคฺคหมนสิกาโร’’ติ วุตฺโต, ตสฺส ชานนํ ปวตฺตนเมว, ยถา ปวตฺตํ วา อุคฺคหํ, เอวเมว ปวตฺโต อุคฺคโหติ ชานนํ อุคฺคหชานนํ. มนสิกาโรปิ ‘‘เอวํ ปวตฺเตตพฺโพ เอวญฺจ ปวตฺโต’’ติ ชานนํ มนสิการชานนํ. ตทุภยมฺปิ มนสิการโกสลฺลนฺติ [Pg.184] วุตฺตํ. อุคฺคโหปิ หิ มนสิการสมฺปโยคโต มนสิการนิรุตฺตึ ลทฺธุํ ยุตฺโตติ โย จ มนสิ กาตพฺโพ, โย จ มนสิกรณุปาโย, สพฺโพ โส มนสิกาโรติ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ. ตตฺถ จ โกสลฺลํ มนสิการกุสลตาติ.

໑໓໔໐. ປັນຍາທັງໝົດທີ່ມີທາດເປັນອາຣົມ ຊື່ວ່າ dhātukusalatā (ຄວາມສະຫຼາດໃນທາດ), ປັນຍາອັນເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງທາຕຸກຸສະລະຕານັ້ນ ຊື່ວ່າ manasikārakusalatā (ຄວາມສະຫຼາດໃນມະນະສິການ) ດ້ວຍຄວາມປະສົງດັ່ງນີ້ ແມ່ນໃນບົດທຳອິດ ພຣະອົງກໍຕຣັດປັນຍາທີ່ຮູ້ການຮຽນ ແລະການມະນະສິການໄວ້ຄືກັນ. ຫຼືວ່າ ໃນບົດທຳອິດ ການມະນະສິການທາຕຸປາລີທີ່ຂຶ້ນໃຈແລ້ວ ຕຣັດວ່າ 'ມະນະສິການ'. ໃນການຮຽນເປັນຕົ້ນນັ້ນ ປັນຍາທີ່ຮຽນຢູ່, ມະນະສິການຢູ່, ຟັງອັດຖະແຫ່ງທາຕຸປາລີຢູ່, ຊົງຈຳໄວ້ທັງໂດຍຄຳພີ ແລະໂດຍອັດຖะ, ແລະກຳນົດຮູ້ໂດຍສະພາວະວ່າ 'ນີ້ຊື່ວ່າ ຈັກຂຸທາດ' ເປັນຕົ້ນ ແລະກຳນົດຮູ້ໂດຍການນັບວ່າ 'ທາດທັງຫຼາຍມີພຽງ ໑໘ ເທົ່ານັ້ນ' ຊື່ວ່າ ອຸກຄະຫະປັນຍາເປັນຕົ້ນ. ໃນບົດຫຼັງ ປັນຍາແມ່ນທັງ ໕ ປະການນັ້ນ ຊື່ວ່າ uggaha (ອຸກຄະຫະ), ແລະການມະນະສິການໂດຍຄວາມເປັນອະນິດຈະເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນໄປຫຼັງຈາກອຸກຄະຫະປັນຍານັ້ນ ຊື່ວ່າ 'uggahamanasikāra' (ອຸກຄະຫະມະນະສິການ), ການຮູ້ອຸກຄະຫະມະນະສິການນັ້ນ ຄືການເຮັດໃຫ້ເປັນໄປນັ້ນເອງ. ຫຼືວ່າ ການຮູ້ວ່າ 'ການຮຽນທີ່ເປັນໄປຢ່າງໃດ ການຮຽນກໍເປັນໄປຢ່າງນັ້ນເອງ' ຊື່ວ່າ uggahajānana (ການຮູ້ການຮຽນ). ແມ່ນແຕ່ໃນມະນະສິການ ການຮູ້ວ່າ 'ຄວນໃຫ້ເປັນໄປຢ່າງນີ້ ແລະເປັນໄປຢ່າງນີ້ແລ້ວ' ຊື່ວ່າ manasikārajānana (ການຮູ້ມະນະສິການ). ທັງສອງປະການນັ້ນ ຕຣັດວ່າ manasikārakosalla (ມະນະສິການະໂກສັນລະ). ເພາະວ່າ ແມ່ນແຕ່ການຮຽນ ກໍຄວນໄດ້ຮັບຊື່ວ່າ ມະນະສິການ ເພາະປະກອບຮ່ວມກັບມະນະສິການ, ແລະ ສະພາວະໃດທີ່ຄວນມະນະສິການໄວ້ໃນໃຈ, ແລະ ສະພາວະໃດເປັນອຸບາຍແຫ່ງການມະນະສິການ, ສະພາວະທັງໝົດນັ້ນ ຄວນກ່າວວ່າ 'ມະນະສິການ' ໄດ້. ແລະ ຄວາມສະຫຼາດໃນມະນະສິການນັ້ນ ຊື່ວ່າ manasikārakusalatā (ຄວາມສະຫຼາດໃນມະນະສິການ).

๑๓๔๒. ตีสุปิ วา…เป… วฏฺฏตีติ ตสฺสา จ อุคฺคหาทิภาโว วุตฺโต. สมฺมสนํ ปญฺญา, สา มคฺคสมฺปยุตฺตา อนิจฺจาทิสมฺมสนกิจฺจํ สาเธติ นิจฺจสญฺญาทิปชหนโต. มนสิกาโร สมฺมสนสมฺปยุตฺโต ตเถว อนิจฺจาทิมนสิการกิจฺจํ มคฺคสมฺปยุตฺโต สาเธติ. เตนาห ‘‘สมฺมสนมนสิการา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา’’ติ. อิมินา ปน ปจฺจเยน อิทํ โหตีติ เอวํ อวิชฺชาทีนํ สงฺขาราทิปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ปจฺจยภาวชานนํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสลตาติ ทสฺเสติ.

໑໓໔໒. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'Tīsupi vā...pe... vaṭṭati' ພຣະອົງຕຣັດຄວາມເປັນອຸກຄະຫະເປັນຕົ້ນ ຂອງຄວາມສະຫຼາດນັ້ນ. ການພິຈາລະນາ ຊື່ວ່າ ປັນຍາ, ປັນຍານັ້ນ ເມື່ອປະກອບຮ່ວມກັບມັກ ຍ່ອມເຮັດກິດຈະການພິຈາລະນາໂດຍຄວາມເປັນອະນິດຈະເປັນຕົ້ນໃຫ້ສຳເລັດ ເພາະລະຖິ້ມນິດຈະສັນຍາເປັນຕົ້ນ. ມະນະສິການ ທີ່ປະກອບຮ່ວມກັບສັມມະສະນະປັນຍາ ກໍເຮັດກິດຈະການມະນະສິການໂດຍຄວາມເປັນອະນິດຈະເປັນຕົ້ນໃຫ້ສຳເລັດ ເມື່ອປະກອບຮ່ວມກັບມັກ ເພາະລະຖິ້ມນິດຈະສັນຍາເປັນຕົ້ນຄືກັນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'sammasanamanasikārā lokiyalokuttaramissakā' (ສັມມະສະນະ ແລະ ມະນະສິການ ເປັນທັງໂລກິຍະ ແລະ ໂລກຸດຕະຣະ ປະປົນກັນ). ແລະ ດ້ວຍຄຳນີ້ ພຣະອົງຍ່ອມສະແດງວ່າ ການຮູ້ຄວາມເປັນປັດໄຈຂອງອະວິຊาເປັນຕົ້ນ ແກ່ທັມທີ່ເກີດຈາກປັດໄຈມີສັງຂານເປັນຕົ້ນ ໂດຍນຶກວ່າ 'ເພາະປັດໄຈນີ້ ສິ່ງນີ້ຈຶ່ງມີ' ດັ່ງນີ້ ຊື່ວ່າ paṭiccasamuppādakusalatā (ความສະຫຼາດໃນປະຕິດຈະສະມຸບປາດ).

๑๓๔๔. อมฺพพีชาทีนิ อนุปาทินฺนกทสฺสนตฺถํ วุตฺตานิ. โสตวิญฺญาณาทีนํ วิสภาคา อนนุรูปา อนุปฺปาทกาเยว จกฺขาทโย ‘‘วิสภาคปจฺจยา’’ติ วุตฺตา, เตหิ อนุปฺปชฺชมานาเนว จ โสตวิญฺญาณาทีนิ ‘‘วิสภาคปจฺจยสมุปฺปนฺนธมฺมา’’ติ. โสตวิญฺญาเณน วา วิสภาคสฺส จกฺขุวิญฺญาณสฺส ปจฺจโยติ วิสภาคปจฺจโย, จกฺขายตนสฺส วิสภาเคน โสตายตเนน ปจฺจเยน สมุปฺปนฺโน วิสภาคปจฺจยสมุปฺปนฺโน.

໑໓໔໔. ພຣະອົງຕຣັດເມັດມ່ວງເປັນຕົ້ນ ເພື່ອສະແດງວັດຖຸທີ່ບໍ່ມີວິນຍານຄອງ (anupādinnaka). ຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ ທີ່ບໍ່ສະເໝີກັນ, ບໍ່ເໝາະສົມ ແລະບໍ່ເຮັດໃຫ້ເກີດແກ່ໂសຕະວິນຍານເປັນຕົ້ນ ຕຣັດວ່າ 'visabhāgapaccaya' (ວິສະພາກະປັດໄຈ), ແລະ ໂສຕະວິນຍານເປັນຕົ້ນ ທີ່ບໍ່ເກີດຈາກຈັກຂຸເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ ຕຣັດວ່າ 'visabhāgapaccayasamuppannadhamma' (ວິສະພາກະປັດຈະຍະສະມຸບປັນນະທັມ). ຫຼືວ່າ ເປັນປັດໄຈແກ່ຈັກຂຸວິນຍານ ທີ່ບໍ່ສະເໝີກັນກັບໂសຕະວິນຍານ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ visabhāgapaccaya (ວິສະພາກະປັດໄຈ), ທັມທີ່ເກີດຂຶ້ນໂດຍອາໄສໂສຕາຍະຕະນະອັນເປັນປັດໄຈ ທີ່ບໍ່ສະເໝີກັນກັບຈັກຂາຍະຕະນະ ຊື່ວ່າ visabhāgapaccayasamuppanna (ວິສະພາກະປັດຈະຍະສະມຸບປັນນະ).

๑๓๔๖. อชฺชวนิทฺเทเส อชฺชโว อชฺชวตาติ อุชุตา อุชุกตา อิจฺเจว วุตฺตํ โหตีติ อชฺชวมทฺทวนิทฺเทเสสุ อุชุกตามุทุตานิทฺเทเสหิ วิเสสํ มทฺทวนิทฺเทเส วุตฺตํ ‘‘นีจจิตฺตตา’’ติปทมาห. ตตฺถ ‘‘นีจจิตฺตตา มุทุตา’’ติ ปุน มุทุตาวจนํ นีจจิตฺตตาย วิเสสนตฺถํ. โอมาโนปิ หิ นีจจิตฺตตา โหติ, น ปน มุทุตาติ.

໑໓໔໖. ໃນອັດຊະວະນິດເທດ ຄຳວ່າ ajjavo ajjavatā ໝາຍເຖິງ ຄວາມຊື່ ແລະຄວາມເປັນຜູ້ຊື່ ເທົ່ານັ້ນ. ໃນອັດຊະວະ ແລະມັດທະວະນິດເທດທັງຫຼາຍ ພຣະອົງຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'nīcacittatā' (ຄວາມມີຈິດອ່ອນນ້ອມ) ທີ່ຕຣັດໄວ້ໃນມັດທະວະນິດເທດ ເພື່ອສະແດງຄວາມພິເສດກວ່າອຸຊຸກະຕານິດເທດ ແລະມຸດຸຕານິດເທດ. ໃນມັດທະວະນິດເທດນັ້ນ ຄຳວ່າ mudutā ທີ່ຕຣັດຊ້ຳອີກໃນຄຳວ່າ 'nīcacittatā mudutā' ມີປະໂຫຍດເພື່ອເປັນຄຳວິເສດແກ່ nīcacittatā. ເພາະວ່າ ແມ່ນແຕ່ໂອມານະ (ຄວາມດູໝິ່ນຕົນ) ກໍເປັນຄວາມມີຈິດອ່ອນນ້ອມ (nīcacittatā) ຄືກັນ ແຕ່ບໍ່ແມ່ນຄວາມອ່ອນໂຍນ (mudutā).

๑๓๔๘. ปเรสํ ทุกฺกฏํ ทุรุตฺตญฺจ ปฏิวิโรธากรเณน อตฺตโน อุปริ อาโรเปตฺวา วาเสนฺติ. จิตฺตสฺส สกมนตาติ จิตฺตสฺส อพฺยาปนฺโน สโก มโนภาโวติ อตฺโถ. จิตฺตนฺติ วา จิตฺตปฺปพนฺธํ เอกตฺเตน คเหตฺวา ตสฺส อนฺตรา อุปฺปนฺเนน ปีติสหคตมเนน สกมนตฺตํ อาห. อตฺตมโน วา ปุคฺคโล, ตสฺส ภาโว อตฺตมนตา. สา น สตฺตสฺสาติ ปุคฺคลทิฏฺฐินิวารณตฺตํ ‘‘จิตฺตสฺสา’’ติ วุตฺตํ.

໑໓໔໘. ຍ່ອມຍົກເອົາການກະທຳທີ່ບໍ່ດີ ແລະຄຳເວົ້າທີ່ບໍ່ດີຂອງຄົນອື່ນ ຂຶ້ນມາໄວ້ເທິງຕົນເອງ ແລ້ວຢູ່ຮ່ວມກັນ ໂດຍບໍ່ເຮັດການຂັດຂວາງ. ຄຳວ່າ Cittassa sakamanatā ມີອະທິບາຍວ່າ ຄວາມເປັນສະພາວະແຫ່ງໃຈຂອງຕົນເອງ ທີ່ບໍ່ຜິດແປກໄປຂອງຈິດ. ຫຼືວ່າ ພຣະອົງຖືເອົາກະແສຈິດໂດຍຄວາມເປັນອັນດຽວກັນ ດ້ວຍຄຳວ່າ ຈິດ ແລ້ວຕຣັດຄວາມເປັນສະພາວະແຫ່ງໃຈຂອງຕົນ ດ້ວຍຈິດທີ່ເກີດຮ່ວມກັບປີຕິໃນລະຫວ່າງນັ້ນ. ຫຼືວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ມີໃຈຂອງຕົນ ຊື່ວ່າ attamana (ອັດຕະມະນະ), ຄວາມເປັນແຫ່ງບຸກຄົນຜູ້ມີໃຈຂອງຕົນນັ້ນ ຊື່ວ່າ attamanatā (ອັດຕະມະນະຕາ). ຄວາມເປັນອັດຕະມະນະຕານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນຂອງສັດ ເພາະສະນັ້ນ ເພື່ອປ້ອງກັນປຸກຄະລາທິສຖານ (ຄວາມເຫັນວ່າເປັນບຸກຄົນ) ຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'cittassa' (ຂອງຈິດ).

๑๓๔๙. กายวาจาหิ [Pg.185] กตฺตพฺพสฺส อกรเณน อสาทิยิตพฺพสฺส สาทิยเนน จ มนสาปิ อาจรติ เอว, อินฺทฺริยสํวราทิเภทนวเสน วา เอตํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

໑໓໔໙. ຍ່ອມປະພຶດແມ່ນແຕ່ດ້ວຍໃຈ ເພາະການບໍ່ເຮັດກິດຈະການທີ່ຄວນເຮັດດ້ວຍກາຍ ແລະວາຈา ແລະເພາະການຍິນດີໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ຄວນຍິນດີ (ມີຄຳ ແລະເງິນເປັນຕົ້ນ), ຫຼືພຶງຊາບວ່າ ຄຳນີ້ ພຣະອົງຕຣັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການທຳລາຍອິນຊີສັງວອນເປັນຕົ້ນ.

๑๓๕๐. สโทสวเณ รุกฺเข นิยฺยาสปิณฺฑิโย, อหิจฺฉตฺตกานิ วา อุฏฺฐิตานิ ‘‘อณฺฑกานี’’ติ วทนฺติ. เผคฺคุรุกฺขสฺส ปน กุถิตสฺส อณฺฑานิ วิย อุฏฺฐิตา จุณฺณปิณฺฑิโย คณฺฐิโย วา ‘‘อณฺฑกานี’’ติ เวทิตพฺพา. ปทุมนาฬํ วิย โสตํ ฆํสยมานา วิย ปวิสนฺตี กกฺกสา ทฏฺฐพฺพา. โกเธน นิพฺพตฺตา ตสฺส ปริวารภูตา โกธสามนฺตา. ปุเร สํวฑฺฒนารี โปรี, สา วิย สุกุมารา มุทุกา วาจา โปรี วิยาติ โปรี. ตตฺถาติ ‘‘ภาสิตา โหตี’’ติ วุตฺตาย กิริยายาติปิ โยชนา สมฺภวติ, ตตฺถ วาจายาติ วา. สณฺหวาจตาติอาทินา ตํ วาจํ ปวตฺตยมานํ เจตนํ ทสฺเสติ.

໑໓໕໐. ກ້ອນຢາງໄມ້ ຫຼືເຫັດທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຕົ້ນໄມ້ທີ່ມີໂພງມີຕຳໜິ ເຂົາເອີ້ນວ່າ 'aṇḍaka' (ປຸ່ມປູດ). ແຕ່ພຶງຊາບວ່າ ກ້ອນຜົງ ຫຼືປຸ່ມປູດ ທີ່ເກີດຂຶ້ນເໝືອນດັ່ງໄຂ່ຂອງຕົ້ນໄມ້ແກ່ນຫຼອນທີ່ຜຸພັງ ຊື່ວ່າ 'aṇḍaka'. ຄຳເວົ້າທີ່ເຂົ້າໄປສູ່ຫູ ເໝືອນດັ່ງຂູດຮູຫູດ້ວຍກ້ານບົວ ພຶງເຫັນວ່າເປັນຄຳຫຍາບ (kakkasa). ຄຳເວົ້າທີ່ເກີດຈາກຄວາມໂກດ ແລະເປັນບໍລິວານຂອງຄວາມໂກດນັ້ນ ຊື່ວ່າ kodhasāmantā (ໂກທະສາມັນຕາ). ຍິງສາວທີ່ເຕີບໃຫຍ່ໃນເມືອງ ຊື່ວ່າ porī (ໂປຣີ), ຄຳເວົ້າທີ່ອ່ອນໂຍນ ແລະລະອຽດອ່ອນ ເໝືອນດັ່ງຍິງສາວໃນເມືອງນັ້ນ ຊື່ວ່າ porī. ໃນຄຳວ່າ 'tattha' ນັ້ນ ການປະກອບຄວາມເຂົ້າກັບກິຣິຍາທີ່ຕຣັດວ່າ 'bhāsitā hoti' (ເປັນຄຳທີ່ກ່າວແລ້ວ) ກໍສົມຄວນ ຫຼືປະກອບເຂົ້າກັບຄຳວ່າ 'ໃນວາຈານັ້ນ' ກໍໄດ້. ດ້ວຍຄຳວ່າ saṇhavācatā ເປັນຕົ້ນ ພຣະອົງຍ່ອມສະແດງເຈດຕະນາທີ່ເຮັດໃຫ້ຄຳເວົ້ານັ້ນເປັນໄປ.

๑๓๕๑. อามิสาลาเภน ยํ ฉิทฺทํ โหติ, ตํ อามิสาลาเภน ‘‘ฉิทฺท’’นฺติ วุตฺตํ. ทฺเวเยว หีติ ยถาวุตฺตานิ อามิสธมฺมาลาเภหิ ปวตฺตมานานิ ฉิทฺทานิ อาห. คมนสภาเคนาติ คมนมคฺคสฺส อนุจฺฉวิกทิสาภาเคน. สงฺคหปกฺเข ฐตฺวาติ สงฺคหํ กโรมิจฺเจว กเถตพฺพํ, น ลาภสกฺการกามตาทีหีติ อตฺโถ. อวสฺสํ กาตพฺพํ กิจฺจํ, อิตรํ กรณียํ. อพฺภานโต อญฺญํ อาปตฺติวุฏฺฐานํ ‘‘วุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ.

໑໓໕໑. ຊ່ອງຫວ່າງໃດທີ່ເກີດຂຶ້ນເພາະການບໍ່ໄດ້ອາມິດ ຊ່ອງຫວ່າງນັ້ນ ຕຣັດວ່າ 'chidda' (ຊ່ອງຫວ່າງເພາະການບໍ່ໄດ້ອາມິດ). ດ້ວຍຄຳວ່າ 'dveyeva hi' ພຣະອົງg່າວເຖິງຊ່ອງຫວ່າງທັງຫຼາຍ ທີ່ເປັນໄປເພາະການບໍ່ໄດ້ອາມິດ ແລະການບໍ່ໄດ້ທັມ ຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ຄຳວ່າ Gamanasabhāgena ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍສ່ວນແຫ່ງທິດທີ່ເໝາະສົມແກ່ທາງທີ່ຈະໄປ. ຄຳວ່າ Saṅgahapakkhe ṭhatvā ມີອະທິບາຍວ່າ ຄວນສະແດງທັມໂດຍຕັ້ງໃຈວ່າ 'ເຮົາຈະເຮັດການສົງເຄາະ' ເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນເພາະຄວາມຢາກໄດ້ລາບສັກກາຣະເປັນຕົ້ນ. ກິດຈະການທີ່ຕ້ອງເຮັດແທ້ໆ ຊື່ວ່າ kicca (ກິດຈະ), ກິດຈະການນອກຈາກນັ້ນ ຊື່ວ່າ karaṇīya (ກະຣະນີຍະ). ການອອກຈາກອາບັດຢ່າງອື່ນ ນອກຈາກອັບພານ ຕຣັດວ່າ 'vuṭṭhāna' (ການອອກ).

๑๓๕๒. สสมฺภารกถาติ ทสฺสนสฺส การณสหิตาติ อตฺโถ, สสมฺภารสฺส วา ทสฺสนสฺส กถา สสมฺภารกถา. ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยาสํวรสฺส เหตูติ วตฺวา ปุน ‘‘ตสฺส จกฺขุนฺทฺริยสฺส สติกวาเฏน ปิทหนตฺถายา’’ติ วุตฺตํ, น อสํวรสฺสาติ. ตทิทํ ยํ จกฺขุนฺทฺริยาสํวรสฺส เหตุ อภิชฺฌาทิอนฺวาสฺสวนํ ทสฺสิตํ, ตํ อสํวุตจกฺขุนฺทฺริยสฺเสว เหตุปวตฺตํ ทสฺสิตนฺติ กตฺวา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ, ยตฺวาธิกรณนฺติ หิ ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยสฺส การณาติ อตฺโถ. กสฺส จ การณาติ? อสํวุตสฺส. กิญฺจ อสํวุตํ? ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยาสํวรสฺส เหตุ อนฺวาสฺสวนฺติ ตทุปลกฺขิตํ, ตสฺส สํวรายาติ อยมตฺถโยชนา.

໑໓໕໒. ຄຳວ່າ Sasambhārakathā ມີອະທິບາຍວ່າ ພ້ອມດ້ວຍເຫດແຫ່ງການເຫັນ, ຫຼືວ່າ ຄຳເວົ້າທີ່ກ່າວເຖິງການເຫັນ ພ້ອມດ້ວຍອຸປະກອນ (ຈັກຂຸປະສາດ) ຊື່ວ່າ sasambhārakathā (ສະສັມພາຣະກະຖາ). ພຣະອົງຕຣັດວ່າ 'ເພາະເຫດແຫ່ງການບໍ່ສັງວອນຈັກຂຸນຊີໃດ' ແລ້ວ ຕຣັດຊ້ຳອີກວ່າ 'ເພື່ອປິດຈັກຂຸນຊີນັ້ນ ດ້ວຍບານປະຕູຄືສະຕິ' ບໍ່ໄດ້ຕຣັດວ່າ 'ເພື່ອປິດການບໍ່ສັງວອນ'. ພຶງຊາບວ່າ ຄຳນັ້ນ ພຣະອົງຕຣັດໝາຍເຖິງວ່າ ການໄຫຼໄປຕາມຂອງອະພິຊາເປັນຕົ້ນ ເພາະເຫດແຫ່ງການບໍ່ສັງວອນຈັກຂຸນຊີ ທີ່ສະແດງໄວ້ນັ້ນ ຖືກສະແດງວ່າເປັນໄປເພາະເຫດແຫ່ງຈັກຂຸນຊີທີ່ບໍ່ໄດ້ສັງວອນເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ຄຳວ່າ Yatvādhikaraṇaṃ ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະເຫດແຫ່ງຈັກຂຸນຊີໃດ. ແລະ ເພາະເຫດແຫ່ງຈັກຂຸນຊີໃດ? ຄື ຈັກຂຸນຊີທີ່ບໍ່ໄດ້ສັງວອນ. ແລະ ຈັກຂຸນຊີທີ່ບໍ່ໄດ້ສັງວອນນັ້ນ ຄືແນວໃດ? ຄື ຈັກຂຸນຊີທີ່ຖືກກຳນົດດ້ວຍການທີ່ອະພິຊາເປັນຕົ້ນໄຫຼໄປຕາມ ເພາະειດແຫ່ງການບໍ່ສັງວອນຈັກຂຸນຊີໃດ, ເພື່ອສັງວອນຈັກຂຸນຊີນັ້ນ ນີ້ຄືການປະກອບອັດຖະໃນຄຳນີ້.

ชวนกฺขเณ ปน ทุสฺสีลฺยํ วาติอาทิ ปุน อวจนตฺถํ อิเธว สพฺพํ วุตฺตนฺติ ฉสุ ทฺวาเรสุ ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพํ. น หิ ปญฺจทฺวาเร กายวจีทุจฺจริตสงฺขาตํ ทุสฺสีลฺยํ อตฺถีติ. ยถา กินฺติอาทินา นครทฺวาเร อสํวเร สติ [Pg.186] ตํสมฺพนฺธานํ ฆราทีนํ อสํวุตตา วิย ชวเน อสํวเร สติ ตํสมฺพนฺธานํ ทฺวาราทีนํ อสํวุตตาติ เอวํ อญฺเญสํ สํวเร, อญฺเญสํ สํวุตตาสามญฺญเมว นิทสฺเสติ, น ปุพฺพาปรสามญฺญํ อนฺโต พหิ สามญฺญํ วา. สติ วา ทฺวารภวงฺคาทิเก ปุน อุปฺปชฺชมานํ ชวนํ พาหิรํ วิย กตฺวา นครทฺวารสมานํ วุตฺตํ, อิตรญฺจ อนฺโตนครทฺวารสมานํ. ชวเน วา อสํวเร อุปฺปนฺเน ตโต ปรํ ทฺวารภวงฺคาทีนํ อสํวรเหตุภาวาปตฺติโต นครทฺวารสทิเสน ชวเนน ปวิสิตฺวา ทุสฺสีลฺยาทิโจรานํ ทฺวารภวงฺคาทิมูสนํ กุสลภณฺฑวินาสนํ กถิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

ສ່ວນຄຳວ່າ 'ໃນຂະນະແຫ່ງຊວນຈິດ ຄວາມເປັນຜູ້ມີສິນວິບັດ' ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການບໍ່ຕ້ອງກ່າວຊ້ຳອີກ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວທັງໝົດໄວ້ໃນຈັກຂຸທະວານນີ້ເທົ່ານັ້ນ ຄວນປະກອບ (ເຊື່ອມໂຍງ) ຕາມສົມຄວນໃນທະວານທັງ 6. ຈິງຢູ່ ໃນປັນຈະທະວານ ຄວາມເປັນຜູ້ມີສິນວິບັດ ທີ່ນັບວ່າເປັນກາຍທຸຈະລິດ ແລະວະຈີທຸຈະລິດ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຍັງກິ' (ຢ່າງໃດ) ເມື່ອການບໍ່ສຳລວມໃນປະຕູເມືອງມີຢູ່ ຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ໄດ້ຄຸ້ມຄອງຮັກສາແຫ່ງເຮືອນເປັນຕົ້ນ ທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບປະຕູເມືອງນັ້ນ ຍ່ອມມີອຸປະມາຢ່າງໃດ, ເມື່ອການບໍ່ສຳລວມໃນຊວນຈິດມີຢູ່ ຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ໄດ້ຄຸ້ມຄອງຮັກສາແຫ່ງທະວານເປັນຕົ້ນ ທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບຊວນຈິດນັ້ນ ຍ່ອມມີອຸປະໄມຢ່າງນັ້ນ, ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມສະເໝີກັນແຫ່ງການຄຸ້ມຄອງຮັກສາຂອງສິ່ງອື່ນໆ ເມື່ອມີການສຳລວມໃນສິ່ງອື່ນໆ ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ໄດ້ສະແດງເຖິງຄວາມສະເໝີກັນໂດຍຄວາມເປັນກ່ອນແລະຫຼັງ ຫຼືຄວາມສະເໝີກັນໂດຍຄວາມເປັນພາຍໃນແລະພາຍນອກ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເມື່ອທະວານ ແລະພະວັງເປັນຕົ້ນມີຢູ່ ທ່ານກ່າວຊວນຈິດທີ່ເກີດຂຶ້ນອີກ ໂດຍເຮັດໃຫ້ເໝືອນເປັນພາຍນອກ ໃຫ້ສະເໝີດ້ວຍປະຕູເມືອງ, ແລະກ່າວສ່ວນທີ່ເຫຼືອໃຫ້ສະເໝີດ້ວຍສິ່ງພາຍໃນປະຕູເມືອງ. ຫຼືວ່າ ເມື່ອການບໍ່ສຳລວມໃນຊວນຈິດເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ເພາະເຖິງຄວາມເປັນເຫດແຫ່ງການບໍ່ສຳລວມຂອງທະວານ ແລະພະວັງເປັນຕົ້ນໃນພາຍຫຼັງແຕ່ຊວນຈິດນັ້ນ, ພວກໂຈນມີຄວາມທຸສິນເປັນຕົ້ນ ເຂົ້າໄປທາງຊວນຈິດທີ່ປຽບເໝືອນປະຕູເມືອງແລ້ວ ຍ່ອມປຸ້ນສະດົມທະວານ ແລະພະວັງເປັນຕົ້ນ ແລະທຳລາຍເຄື່ອງຂອງຄືກຸສົນ ພຶງຊາບວ່າທ່ານກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້.

๑๓๕๓. อิมินา อาหาเรน นิตฺถรณตฺเถน อตฺถิกภาโว อิทมตฺถิกตา. อาหารปริโภเค อสนฺตุสฺสนาติ อาหารปริโภคกฺขเณ ปวตฺตา อสนฺตุสฺสนา, ทวตฺถาทิอภิลาโสติ อตฺโถ. เอตฺถ จ อสนฺตุฏฺฐิตา โลโภ, อมตฺตญฺญุตา อปฺปฏิสงฺขา จ โมโหติ อิเม ทฺเว ธมฺมา ‘‘โภชเน อมตฺตญฺญุตา’’ติ เวทิตพฺพา.

໑໓໕໓. ຄວາມເປັນຜູ້ມີຄວາມຕ້ອງການດ້ວຍອາຫານນີ້ ໂດຍຄວາມໝາຍວ່າເປັນເຄື່ອງຂ້າມພົ້ນ (ຈາກວັດຕະ) ຊື່ວ່າ ອິທະມັດຖິກະຕາ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມບໍ່ສັນໂດດໃນການບໍລິໂພກອາຫານ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍ່ສັນໂດດທີ່ເປັນໄປໃນຂະນະບໍລິໂພກອາຫານ, ອະທິບາຍວ່າ ຄວາມຢາກໄດ້ເພື່ອຈະຫຼິ້ນເປັນຕົ້ນ. ແລະໃນບັນດາທຳທັງສອງນັ້ນ ຄວາມບໍ່ສັນໂດດ ຄື ໂລພະ, ຄວາມບໍ່ຮູ້ປະມານ ແລະຄວາມບໍ່ພິຈາລະນາ ຄື ໂມຫະ, ທຳທັງສອງປະການນີ້ ພຶງຊາບວ່າ 'ຄວາມບໍ່ຮູ້ປະມານໃນການບໍລິໂພກອາຫານ'.

๑๓๕๕. ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติอาทินา ปวตฺตมาโนว มานมโท. อสทฺธมฺมเสวนาสมตฺถตํ นิสฺสาย ปวตฺโต มาโน, ราโค เอว วา ปุริสมโท. สกฺกรสปฺปิขีราทีนิ โยเชตฺวา พหลปกฺกํ โภชนํ ปิณฺฑรสโภชนํ, พหลปกฺกํ วา มํสรสาทิโภชนํ. มนฺทนฺติ อปฺปํ. ฐิติยาติ ฐิตตฺถํ. ตทตฺถญฺจ ภุญฺชนฺโต ยสฺมา ‘‘กายํ ฐเปสฺสามี’’ติ ภุญฺชติ, ตสฺมา ‘‘ฐปนตฺถายา’’ติ วุตฺตํ. อภุตฺตปจฺจยา อุปฺปชฺชนกาติ อิทํ ขุทาย วิเสสนํ ยสฺสา อปฺปวตฺติ โภชเนน กาตพฺพา, ตสฺสา ทสฺสนตฺถํ. สกลํ สาสนนฺติ ปาฬิธมฺมมฺปิ สพฺพกุสเลปิ สงฺคณฺหาติ. อภุตฺตปจฺจยา อุปฺปชฺชนกเวทนา, ภุตฺตปจฺจยา น อุปฺปชฺชนกเวทนาติ เอตาสํ โก วิเสโส? ปุริมา ยถาปวตฺตา ชิฆจฺฉานิมิตฺตา เวทนา. สา หิ อภุญฺชนฺตสฺส ภิยฺโย ปวตฺตนวเสน อุปฺปชฺชตีติ. ปจฺฉิมาปิ ขุทานิมิตฺตาว องฺคทาหสูลาทิเวทนา อปฺปวตฺตา. สา หิ ภุตฺตปจฺจยา ปุพฺเพ อนุปฺปนฺนาว น อุปฺปชฺชิสฺสติ. วิหึสานิมิตฺตตา เจตาสํ วิหึสาย วิเสโส.

໑໓໕໕. ມານະທີ່ເປັນໄປໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເຮົາເປັນຜູ້ປະເສີດກວ່າ' ນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ມານະມະທະ. ມານະທີ່ເກີດຂຶ້ນເພາະອາໄສຄວາມສາມາດໃນການເສບອະສັດທຳ, ຫຼືວ່າ ລາຄະນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ປຸຣິສະມະທະ. ອາຫານທີ່ປຸງແຕ່ງດ້ວຍນ້ຳຕານ, ເນີຍໃສ, ນ້ຳນົມ ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວຫຸງຕົ້ມໃຫ້ຂຸ້ນ ຊື່ວ່າ ປິຍະຣົດໂພຊະນະ, ຫຼືວ່າ ອາຫານທີ່ປຸງແຕ່ງດ້ວຍນ້ຳຕົ້ມຊິ້ນເປັນຕົ້ນ ທີ່ຫຸງຕົ້ມໃຫ້ຂຸ້ນ. ຄຳວ່າ 'ມັນທັງ' ໄດ້ແກ່ ພຽງເລັກນ້ອຍ. ຄຳວ່າ 'ຖິຕິຍາ' ໄດ້ແກ່ ເພື່ອຄວາມຕັ້ງຢູ່. ແລະຜູ້ບໍລິໂພກເພື່ອປະໂຫຍດນັ້ນ ເພາະບໍລິໂພກດ້ວຍຄິດວ່າ 'ເຮົາຈັກປະຄອງກາຍນີ້ໄວ້' ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພື່ອປະຄອງກາຍໄວ້'. ຄຳວ່າ 'ເກີດຂຶ້ນເພາະປັດໄຈຄືການບໍ່ໄດ້ບໍລິໂພກ' ນີ້ ເປັນຄຳວິເສດສະນະແຫ່ງຄວາມຫິວ ເພື່ອສະແດງເຖິງຄວາມຫິວທີ່ການບໍລິໂພກອາຫານສາມາດເຮັດໃຫ້ດັບໄປໄດ້. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຄຳສອນທັງໝົດ' ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາທັງພະບາລີທຳ ແລະກຸສົນທັງປວງ. ເວທະນາທີ່ເກີດຂຶ້ນເພາະປັດໄຈຄືການບໍ່ໄດ້ບໍລິໂພກ ແລະເວທະນາທີ່ບໍ່ເກີດຂຶ້ນເພາະປັດໄຈຄືການບໍລິໂພກ, ເວທະນາທັງສອງນີ້ມີຄວາມຕ່າງກັນແנວໃດ? ເວທະນາຢ່າງທຳອິດ ຄື ເວທະນາທີ່ມີຄວາມຫິວເປັນເຫດ ເຊິ່ງເກີດຂຶ້ນຕາມປົກກະຕິ. ຈິງຢູ່ ເວທະນານັ້ນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແກ່ຜູ້ບໍ່ບໍລິໂພກ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເປັນໄປຢ່າງຍິ່ງ. ເວທະນາຢ່າງຫຼັງ ຄື ເວທະນາມີຄວາມຮ້ອນຮົນໃນຮ່າງກາຍ ແລະຄວາມສຽບແທງເປັນຕົ້ນ ທີ່ມີຄວາມຫິວເປັນເຫດ ທີ່ຍັງບໍ່ທັນເກີດຂຶ້ນ. ຈິງຢູ່ ເວທະນານັ້ນ ເພາະປັດໄຈຄືການບໍລິໂພກ ທີ່ຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນໃນກ່ອນ ຍ່ອມຈັກບໍ່ເກີດຂຶ້ນ. ແລະຄວາມມີຄວາມບຽດບຽນເປັນເຫດ ນີ້ຄືຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງຄວາມບຽດບຽນຂອງເວທະນາທັງສອງນີ້.

ยาตฺราติ ยาปนา วุตฺตา, ปุพฺเพปิ ‘‘ยาปนายา’’ติ วุตฺตํ, โก เอตฺถ วิเสโส? ปุพฺเพ ‘‘ยาปนายาติ ชีวิตินฺทฺริยยาปนตฺถายา’’ติ วุตฺตํ, อิธ ปน จตุนฺนํ อิริยาปถานํ อวิจฺเฉทสงฺขาตา ยาปนา ยาตฺราติ อยเมตฺถ วิเสโส[Pg.187]. ทายกเทยฺยธมฺมานํ อตฺตโน จ ปมาณํ อชานิตฺวา ปฏิคฺคหณํ, สทฺธาเทยฺยวินิปาตนตฺถํ วา ปฏิคฺคหณํ อธมฺมิกปฏิคฺคหณํ, เยน วา อาปตฺตึ อาปชฺเชยฺย. อปจฺจเวกฺขิตปริโภโค อธมฺเมน ปริโภโค. อนวชฺเช อนินฺทิตพฺเพ ปจฺจเย สาวชฺชํ สนินฺทํ ปริโภเคน อตฺตานํ กโรติ. อนวชฺชตา จ ภวิสฺสตีติ อตฺตโน ปกติอคฺคิพลาทึ ชานิตฺวา ‘‘เอวํ เม อครหิตพฺพตา จ ภวิสฺสตี’’ติ ปมาณยุตฺตํ อาหาเรตีติ อตฺโถ.

ຄຳວ່າ 'ຍາຕຣາ' ທ່ານກ່າວວ່າ ຄື ການດຳເນີນໄປ, ເຖິງແມ່ນໃນກ່ອນກໍກ່າວວ່າ 'ເພື່ອໃຫ້ເປັນໄປ', ໃນສອງຄຳນີ້ມີຄວາມຕ່າງກັນແנວໃດ? ໃນກ່ອນກ່າວວ່າ 'ເພື່ອໃຫ້ເປັນໄປ ໄດ້ແກ່ ເພື່ອໃຫ້ຊີວິຕິນຊີດຳເນີນໄປ', ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ການດຳເນີນໄປ ທີ່ນັບວ່າເປັນຄວາມບໍ່ຂາດສາຍແຫ່ງອິຣິຍາບົດທັງ 4 ຊື່ວ່າ ຍາຕຣາ, ນີ້ຄືຄວາມຕ່າງກັນໃນທີ່ນີ້. ການຮັບໂດຍບໍ່ຮູ້ປະມານຂອງທາຍົກ, ໄທຍະທຳ ແລະຂອງຕົນເອງ, ຫຼືການຮັບເພື່ອເຮັດໃຫ້ໄທຍະທຳທີ່ເຂົາຖວາຍດ້ວຍສັດທາເສຍຫາຍ ຈັດເປັນການຮັບທີ່ບໍ່ເປັນທຳ, ຫຼືການຮັບທີ່ເປັນເຫດໃຫ້ຕ້ອງອາບັດ. ການບໍລິໂພກໂດຍບໍ່ພິຈາລະນາ ຈັດເປັນການບໍລິໂພກໂດຍບໍ່ເປັນທຳ. ຍ່ອມເຮັດຕົນໃຫ້ເປັນຜູ້ມີໂທດ ມີຄຳຕິຕຽນ ດ້ວຍການບໍລິໂພກປັດໄຈທີ່ບໍ່ມີໂທດ ບໍ່ຄວນຕິຕຽນ. ຄຳວ່າ 'ແລະຄວາມບໍ່ມີໂທດຈັກມີ' ອະທິບາຍວ່າ ການຮູ້ກຳລັງໄຟທາດປົກກະຕິເປັນຕົ້ນຂອງຕົນ ແລ້ວບໍລິໂພກອາຫານທີ່ພໍດີມີປະມານ ດ້ວຍຄິດວ່າ 'ເມື່ອເຮັດຢ່າງນີ້ ຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ຄວນຕິຕຽນຈັກມີແກ່ເຮົາ'.

สุโข อิริยาปถวิหาโร ผาสุวิหาโร. เอตฺตกญฺหิ ภุญฺชิตฺวา…เป… ปวตฺตนฺตีติ อิริยาปถานํ สุขปฺปวตฺติยา การณภูตํ ภุญฺชนํ ปิวนญฺจ อิริยาปเถหิ การณภาเวน คหิตตฺตา เตหิ สาธิตํ วิย วุตฺตํ. ‘‘อภุตฺวา อุทกํ ปิเว’’ติ ลิขนฺติ, ‘‘ภุตฺวานา’’ติ ปน ปาโฐ. ปุนปิ หิ อปฺปสฺเสว อนุชานนวเสน –

...

‘‘กปฺปิยํ ตํ เจ ฉาเทติ, จีวรํ อิทมตฺถิกํ;

อลํ ผาสุวิหาราย.

'ຖ້າຈີວອນນັ້ນເປັນຂອງຄວນ ແລະປົກປິດກາຍ, ຈີວອນນີ້ກໍມີປະໂຫຍດ, ພຽງພໍເພື່ອການຢູ່ສະບາຍ.

‘‘ปลฺลงฺเกน นิสินฺนสฺส, ชณฺณุเก นาภิวสฺสติ;

อลํ ผาสุวิหารายา’’ติ. (เถรคา. ๙๘๔-๙๘๕) –

'ແກ່ຜູ້ຄູ້ບັນລັງນັ່ງຢູ່, ຝົນຍ່ອມບໍ່ຕົກຮົດຫົວເຂົ່າທັງສອງ, ພຽງພໍເພື່ອການຢູ່ສະບາຍ' ດັ່ງນີ້.

อาห.

(ພະທຳມະເສນາບໍດີ) ໄດ້ກ່າວໄວ້.

โภชนานิสํโสติ ยถาวุตฺเตหิ อฏฺฐหงฺเคหิ สมนฺนาคตสฺส โภชนสฺส อครหิตพฺพตา สุขวิหาโร จ อานิสํโสติ อตฺโถ. ยุตฺตสฺส นิทฺโทสสฺส โภชนสฺส ปริมาณสฺส จ วเสน ชานนํ ยุตฺตปมาณชานนํ นาม.

ຄຳວ່າ 'ອານິສົງແຫ່ງໂພຊະນະ' ອະທິບາຍວ່າ ຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ຄວນຕິຕຽນ ແລະການຢູ່ສະບາຍ ແຫ່ງການບໍລິໂພກອາຫານທີ່ປະກອບດ້ວຍອົງ 8 ຕາມທີ່ก່າວແລ້ວ ເປັນອານິສົງ. ການຮູ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອາຫານທີ່ຄວນ ທີ່ບໍ່ມີໂທດ ແລະປະມານແຫ່ງອາຫານ ຊື່ວ່າ ຍຸດຕະປະມານະຊານະ.

๑๓๕๖. วินาสํ ปตฺติยา นฏฺฐา, ปฏิปกฺเขหิ อภิภูตตฺตา มุฏฺฐา จ สติ ยสฺส, โส นฏฺฐมุฏฺฐสฺสติ, ตสฺส ภาโว นฏฺฐมุฏฺฐสฺสติตา.

໑໓໕໖. ບຸກຄົນໃດມີສະຕິທີ່ເສຍໄປເພາະເຖິງຄວາມພິນາດ ແລະຫຼົງລືມໄປເພາະຖືກກິເລດອັນເປັນປະຕິປັກຄອບງຳ, ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ ນັດຖະມຸດຖັດສະຕິ, ຄວາມເປັນແຫ່ງບຸກຄົນນັ້ນ ຊື່ວ່າ ນັດຖະມຸດຖັດສະຕິຕາ.

๑๓๖๘. วิสุทฺธิปฺปตฺตนฺติ มคฺคผลสีลํ วุจฺจติ. โลกุตฺตรธมฺมาวาติ โลกุตฺตรสติอาทิธมฺมาว. สีลสมฺปทา ปน รูปารูปาวจรา นตฺถีติ สมฺภวโต โยเชตพฺพา.

໑໓໖໘. ຄຳວ່າ 'ເຖິງຄວາມບໍລິສຸດ' ໄດ້ແກ່ ສິນໃນມັກແລະຜົນ. ຄຳວ່າ 'ໂລກຸດຕະຣະທຳທັງຫຼາຍ' ໄດ້ແກ່ ທຳມີສະຕິເປັນຕົ້ນທີ່ເປັນໂລກຸດຕະຣະເທົ່ານັ້ນ. ສ່ວນສິນລະສຳປະທາ ທີ່ເປັນຮູປາວະຈະຣะ ແລະອະຣູປາວະຈະຣະ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວນປະກອບຕາມທີ່ເປັນໄປໄດ້.

๑๓๗๓. โภคูปกรเณหิ [Pg.188] สโภโค. จตุนฺนํ สจฺจานํ อนุโลมนฺติ จตุสจฺจปฺปฏิเวธสฺส อนุโลมนฺติ อตฺโถ. ‘‘สจฺจาน’’นฺติ หิ ปฏิวิชฺฌิตพฺเพหิ ปฏิเวโธ วุตฺโต, จตุสจฺจปฺปฏิเวธสฺส วา อุปนิสฺสยภูตํ ปฏิวิชฺฌิตพฺพานํ จตุนฺนํ สจฺจานํ อนุโลมนฺติ วุตฺตํ.

໑໓໗໓. ບຸກຄົນທີ່ເປັນໄປພ້ອມດ້ວຍໂພຄະ ເພາະມີເຄື່ອງອຸປະໂພກບໍລິໂພກ ຊື່ວ່າ ສະໂພຄະ. ຄຳວ່າ 'ຄ້ອຍຕາມອະລິຍະສັດທັງ 4' ອະທິບາຍວ່າ ຄ້ອຍຕາມການແທງຕະຫຼອດອະລິຍະສັດ 4. ຈິງຢູ່ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ແຫ່ງສັດຈະທັງຫຼາຍ' ທ່ານກ່າວເຖິງການແທງຕະຫຼອດ ດ້ວຍສັດຈະທັງຫຼາຍທີ່ພຶງແທງຕະຫຼອດ, ຫຼືວ່າ ວິປັດສະນາຊານອັນເປັນອຸປານິໄສແຫ່ງການແທງຕະຫຼອດອະລິຍະສັດ 4 ທ່ານກ່າວວ່າ ຄ້ອຍຕາມອະລິຍະສັດ 4 ທີ່ພຶງແທງຕະຫຼອດ.

๑๓๗๘. ‘‘มม ฆรํ ธุรํ กตฺวา ภิกฺขํ ปวิสถา’’ติ ทิยฺยมานํ ธุรภตฺตนฺติ วทนฺติ. นิจฺจภตฺตาทิ วา อญฺเญปิ อาณาเปตฺวา สยํ ธุรํ หุตฺวา ทินฺนํ ธุรภตฺตํ.

໑໓໗໘. ພັດທີ່ເຂົາຖວາຍໂດຍກ່າວວ່າ 'ຂໍຈົ່ງເຮັດເຮືອນຂອງຂ້ານ້ອຍໃຫ້ເປັນປະທານ ແລ້ວເຂົ້າໄປບິນທະບາດເຖີດ' ທ່ານຮຽກວ່າ ທຸຣະພັດ. ຫຼືວ່າ ນິດຈະພັດເປັນຕົ້ນ ທີ່ຕົນເອງເປັນປະທານ ສັ່ງໃຫ້ຄົນອື່ນໆ ຈັດແຈງແລ້ວຖວາຍ ກໍຊື່ວ່າ ທຸຣະພັດ.

๑๓๗๙. ปฏิวาเสติ นามาติ นิวตฺเตติ นาม โอสกฺเกติ นาม.

໑໓໗໙. ຄຳວ່າ 'ປະຕິວາເສຕິ' ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ກັບຄືນ ຫຼືເຮັດໃຫ້ຖອຍຫຼັງ.

๑๓๘๐. ปุพฺเพ นิวุตฺถกฺขนฺธาติ ปุริมชาตีสุ สนฺตติปริยาปนฺเน ขนฺเธ อาห. ขนฺธปฏิพทฺธนฺติ วตฺถาภรณยานคามชนปทาทิ. ขยสมเยติ มคฺคกฺขณํ อาห.

໑໓໘໐. ຄຳວ່າ 'ຂັນທີ່ເຄີຍຢູ່ອາໄສໃນກ່ອນ' ທ່ານກ່າວເຖິງຂັນທັງຫຼາຍທີ່ນັບເນື່ອງໃນສັນດານໃນຊາດກ່ອນໆ. ຄຳວ່າ 'ສິ່ງທີ່ເນື່ອງດ້ວຍຂັນ' ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງນຸ່ງຫົ່ມ, ເຄື່ອງປະດັບ, ຍານພາຫະນະ, ບ້ານ ແລະຊົນນະບົດ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໃນສະໄໝເປັນທີ່ສິ້ນໄປ' ທ່ານກ່າວເຖິງຂະນະແຫ່ງມັກ.

๑๓๘๑. อธิมุจฺจนฏฺเฐนาติ อนิคฺคหิตปกฺขนฺทนสงฺขาเตน ยถาสุขํ ปวตฺตนฏฺเฐน.

໑໓໘໑. ຄຳວ່າ 'ໂດຍຄວາມໝາຍວ່ານ້ອມໃຈເຊື່ອ' ໄດ້ແກ່ ໂດຍຄວາມໝາຍວ່າເປັນການແລ່ນໄປໂດຍບໍ່ຖືກຂັດຂວາງ ຄື ເປັນໄປຕາມສະບາຍ.

๑๓๘๒. ขีณานํ อนฺโต อวสานํ นิฏฺฐิตภาโว ขีณนฺโต, ขีณานํ วา อาทิกาโล, ตสฺมึ ขีณนฺเต. เอส นโย นิรุทฺธนฺเตติอาทีสุ.

໑໓໘໒. ທີ່ສຸດ ຄື ຄວາມດັບ ຄວາມສຳເລັດແຫ່ງກິເລດທີ່ສິ້ນໄປທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ ຂີນັນຕະ, ຫຼືວ່າ ການເລີ່ມຕົ້ນແຫ່ງກິເລດທີ່ສິ້ນໄປທັງຫຼາຍ, ໃນຂີນັນຕະນັ້ນ. ນັຍນີ້ກໍມີໃນຄຳວ່າ 'ນິຣຸດທັນຕະ' ເປັນຕົ້ນ.

ทุกนิกฺเขปกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາເລື່ອງທຸກະລິຂະປະ ຈົບແລ້ວ.

นิกฺเขปกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນານິກເຂປະທຳ ຈົບແລ້ວ.

๔. อฏฺฐกถากณฺฑํ

໔. ອັດຖະກະຖາກັນ

ติกอตฺถุทฺธารวณฺณนา

ການພັນລະນາຕິກະອັດຖຸດທາຣะ

๑๓๘๔. นยมคฺคนฺติ [Pg.189] สุตฺตนฺตภาชนียาทินยคมนํ อนุโลมาทินยคมนญฺจ. ตมฺปิ หิ เอตฺถ อตฺเถสุ นิจฺฉิเตสุ สุขํ สมาเนนฺติ. ปญฺหุทฺธารนฺติ เอกูนปญฺญาสาย เอกูนปญฺญาสาย นวสุ นวสุ จ ปญฺเหสุ ลพฺภมานสฺส อุทฺธรณํ, เตสุเยว ลพฺภมานานํ คณนานํ ฐปนํ คณนาจาโร. อตฺถุทฺธารนฺติ ‘‘อิเม นาม จิตฺตุปฺปาทาทโย อตฺถา กุสลาทิกา’’ติ อุทฺธรณํ. กณฺณิกํ กณฺณิกนฺติ จิตฺตุปฺปาทกณฺฑรูปกณฺเฑสุ วิภตฺเต ปสเฏ ธมฺเม ‘‘จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ ทฺวาทสากุสลจิตฺตุปฺปาทา’’ติอาทินา ราสิราสิวเสน สห คนฺเถตฺวาติ อตฺโถ. ฆฏโคจฺฉกา กณฺณิกเววจนาเนว. เอตฺถ ปน จตูสุ ภูมีสุ กุสลนฺติ เอกวจนนิทฺเทโส จตุภูมกานํ กุสลผสฺสาทีนํ กุสลภาเว เอกตฺตูปคมนโต. จิตฺตุปฺปาทกณฺฑรูปกณฺเฑสุ จตุภูมิจิตฺตุปฺปาทาทิวเสน วิญฺญาตธมฺมสฺส วเสนายํ อตฺถุทฺธารเทสนา อารทฺธาติ ตตฺถ ยํ จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ วิภตฺตํ ยาว วิญฺญาตํ, อิเม ธมฺมา กุสลาติ อตฺโถ.

໑໓໘໔. ຄຳວ່າ 'ນັຍມັກ' ໄດ້ແກ່ ການດຳເນີນໄປແຫ່ງນັຍມີສຸຕຕັນຕະພາຊະນີຍະເປັນຕົ້ນ ແລະການດຳເນີນໄປແຫ່ງນັຍມີອະນຸໂລມເປັນຕົ້ນ. ຈິງຢູ່ ເມື່ອເນື້ອຄວາມທັງຫຼາຍໃນອັດຖະກະຖາກັນນີ້ໄດ້ຮັບການຕັດສິນແລ້ວ ຍ່ອມສາມາດເຮັດໃຫ້ນັຍມັກນັ້ນເຂົ້າກັນໄດ້ໂດຍງ່າຍ. ຄຳວ່າ 'ປັນຫຸດທາຣະ' ໄດ້ແກ່ ການຍົກຂຶ້ນສະແດງເຊິ່ງຄຳຕອບແຫ່ງປັນຫາທີ່ໄດ້ໃນປັນຫາ 49, 49 ແລະ 9, 9, ການຕັ້ງຕົວເລກທີ່ໄດ້ໃນປັນຫາເຫຼົ່ານັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ຄະນານาຈານ. ຄຳວ່າ 'ອັດຖຸດທາຣະ' ໄດ້ແກ່ ການຍົກຂຶ້ນສະແດງວ່າ 'ເນື້ອຄວາມມີຈິດຕຸບປາດເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້ ຊື່ວ່າ ກຸສົນເປັນຕົ້ນ'. ຄຳວ່າ 'ກັນນິກັງ ກັນນິກັງ' ອະທິບາຍວ່າ ຮ້ອຍຮັດທຳທັງຫຼາຍທີ່ຈຳແນກໄວ້ ແລະກະຈັດກະຈາຍຢູ່ໃນຈິດຕຸບປາດກັນ ແລະຮູບປະກັນ ເຂົ້າກັນໂດຍຄວາມເປັນໝວດໝູ່ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ກຸສົນໃນພູມ 4, ອະກຸສົນຈິດຕຸບປາດ 12'. ຄຳວ່າ 'ຄະຕະ' ແລະ 'ໂຄດສະກະ' ເປັນໄວພົດແຫ່ງຄຳວ່າ 'ກັນນິກາ' ນັ້ນເອງ. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ການສະແດງດ້ວຍເອກະວະຈົນວ່າ 'ກຸສົນໃນພູມ 4' ເພາະເຖິງຄວາມເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນໃນຄວາມເປັນກຸສົນ ແຫ່ງຜັດສະອັນເປັນກຸສົນເປັນຕົ້ນໃນພູມ 4. ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງປາລົບເທດສະນາອັດຖຸດທາຣະນີ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບຸກຄົນຜູ້ຮູ້ທຳແລ້ວ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຈິດຕຸບປາດໃນພູມ 4 ເປັນຕົ້ນ ໃນຈິດຕຸບປາດກັນ ແລະຮູບປະກັນ, ດັ່ງນັ້ນ ກຸສົນໃນພູມ 4 ໃດ ທີ່ຊົງຈຳແນກໄວ້ໃນຈິດຕຸບປາດກັນ ແລະຮູບປະກັນນັ້ນ ຈົນເປັນທີ່ຊາບແລ້ວ, ອະທິບາຍວ່າ ທຳເຫຼົ່ານີ້ເປັນກຸສົນ.

ยทิปิ กุสลตฺติกวิตฺถาโร ปุพฺเพ วิญฺญาโต, ตถาปิ ตตฺถ ธมฺมา สมยวเสน ผสฺสาทิสภาววเสน จ วิภตฺตา ภินฺนา วิญฺญาตา, น ปน เอกสฺมึ ลกฺขเณ สมาเนตฺวา, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตํ สมยาทิเภทํ วชฺเชตฺวา สพฺพเภทภินฺนานํ เอกสฺมึ กุสลาทิลกฺขเณ สมาเนตฺวา โพธนตฺถํ อิธ กุสลตฺติกนิทฺเทโส ปุน วิภตฺโต. เอตฺถ จ เอกวจเนน กุสลนิทฺเทสํ กตฺวา พหุวจเนน นิคมนสฺส การณํ วุตฺตเมว. ยทิ ธมฺมานํ กุสลตฺเต เอกตฺตูปคมนํ, กสฺมา เอกวจเนน ปุจฺฉาปิ น กตา? อุทฺเทเส กุสล-สทฺทสฺส ธมฺมวิเสสนภาวโต ตพฺพิเสสนานํ ธมฺมานํ ปุจฺฉิตตฺตา เตสญฺจ อนิทฺธาริตสงฺขาวิเสสตฺตา, นิทฺเทเส ปน จตูหิ ภูมีหิ วิตฺถารโต วิญฺญาตาหิ กุสเล วิเสเสตฺวา ทสฺเสตีติ ยุตฺตํ ‘‘จตูสุ ภูมีสุ กุสล’’นฺติ เอกตฺตํ เนตฺวา วจนํ. กุสลปทญฺหิ เอตฺถ ปธานํ, ตญฺจ วิเสสิตพฺพานเปกฺขํ กุสลาการเมว อตฺตโน สภาเว ฐิตํ คเหตฺวา ปวตฺตมานํ เอกตฺตเมว อุปาทาย ปวตฺตติ, น เภทนฺติ.

ເຖິງແມ່ນວ່າເນື້ອຄວາມໂດຍລະອຽດແຫ່ງกຸສະລັດຕິກະ ຈະໄດ້ຮັບການຊາບແລ້ວໃນກ່ອນ, ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ທຳທັງຫຼາຍໃນຈິດຕຸບປາດກັນນັ້ນ ກໍໄດ້ຮັບການຊາບໂດຍຄວາມຕ່າງກັນ ທີ່ຊົງຈຳແນກໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສະໄໝ ແລະໂດຍອຳນາດແຫ່ງສະພາວະມີຜັດສະເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ບໍ່ໄດ້ຊາບໂດຍການເຮັດໃຫ້ສະເໝີກັນໃນລັກສະນະດຽວ. ເພາະເຫດນັ້ນ ເວັ້ນຄວາມຕ່າງກັນມີສະໄໝເປັນຕົ້ນທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຈິດຕຸບປາດກັນນັ້ນ ເພື່ອໃຫ້ຊາບທຳທີ່ຕ່າງກັນໂດຍຄວາມຕ່າງທັງປວງ ໂດຍການເຮັດໃຫ້ສະເໝີກັນໃນລັກສະນະມີກຸສົນເປັນຕົ້ນຢ່າງດຽວ ຈຶ່ງໄດ້ຊົງຈຳແນກກຸສະລັດຕິກະນິເທດໃນທີ່ນີ້ອີກ. ແລະເຫດຜົນໃນການສະແດງກຸສົນນິເທດດ້ວຍεອກະວະຈົນ ແລ້ວສະຫຼຸບດ້ວຍພະຫຸວະຈົນໃນທີ່ນີ້ ກໍໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວ. ຖ້າທຳທັງຫຼາຍເຖິງຄວາມເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນໃນຄວາມເປັນກຸສົນ, ເປັນຫຍັງເຖິງບໍ່ຊົງຖາມດ້ວຍເອກະວະຈົນ? ເພາະໃນອຸເທດ ຄຳວ່າ 'ກຸສະລາ' ເປັນຄຳວິເສດສະນະແຫ່ງທຳ, ເພາະຊົງຖາມເຖິງທຳທັງຫຼາຍທີ່ມີຄຳວິເສດສະນະນັ້ນ, ແລະເພາະທຳເຫຼົ່ານັ້ນຍັງບໍ່ໄດ້ກຳນົດຈຳນວນພິເສດໄວ້. ແຕ່ໃນນິເທດ ຊົງສະແດງໂດຍວິເສດເຊິ່ງກຸສົນ ດ້ວຍພູມ 4 ທີ່ຊາບໂດຍລະອຽດແລ້ວ, ການກ່າວໂດຍນຳເຂົ້າສູ່ຄວາມເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນວ່າ 'ກຸສົນໃນພູມ 4' ຈຶ່ງສົມຄວນ. ຈິງຢູ່ ບົດວ່າ 'ກຸສະລັງ' ໃນທີ່ນີ້ເປັນປະທານ, ແລະບົດນັ້ນບໍ່ເພັ່ງເລັງເຖິງສິ່ງທີ່ພຶງວິເສດ ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍຖືເອົາພຽງແຕ່ກຸສະລາການ ທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນສະພາວະຂອງຕົນ, ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍຍຶດຖືເອົາຄວາມເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນຄວາມຕ່າງກັນ.

๑๓๘๕. ทฺวาทส [Pg.190] อกุสลจิตฺตุปฺปาทาติ เอตฺถาปิ ปฐมากุสลจิตฺตุปฺปาโท สมยผสฺสาทิวเสน เภทํ อนามสิตฺวา โสมนสฺสสหคตทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทภาเว เอกตฺตํ เนตฺวา วุตฺโต, เอวํ ยาว ทฺวาทสโมติ ‘‘ทฺวาทส อกุสลจิตฺตุปฺปาทา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ จตูสุ ภูมีสุ วิปาโกติอาทีสุปิ ยถาโยคํ โยเชตพฺพํ. จิตฺตุปฺปาทาติ เอตฺถ อุปฺปชฺชติ เอตฺถาติ อุปฺปาโท, กึ อุปฺปชฺชติ? จิตฺตํ, จิตฺตสฺส อุปฺปาโท จิตฺตุปฺปาโทติ เอวํ อวยเวน สมุทาโยปลกฺขณวเสน อตฺโถ สมฺภวติ. เอวญฺหิ สติ จิตฺตเจตสิกราสิ จิตฺตุปฺปาโทติ สิทฺโธ โหติ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘จิตฺตเมว อุปฺปาโท จิตฺตุปฺปาโท’’ติ อญฺญสฺสุปฺปชฺชนกสฺส นิวตฺตนตฺถํ จิตฺตคฺคหณํ กตํ, จิตฺตสฺส อนุปฺปชฺชนกภาวนิวตฺตนตฺถํ อุปฺปาทคฺคหณํ, จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ วา ‘‘จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหตี’’ติ จิตฺตสฺส อุปฺปชฺชนกภาโว ปากโฏติ กตฺวา ‘‘จิตฺตเมว อุปฺปาโท’’ติ วุตฺตํ, จิตฺตสฺส อนุปฺปชฺชนกสฺส นิวตฺเตตพฺพสฺส สพฺภาวา อุปฺปาทคฺคหณํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ. อยญฺจตฺโถ ‘‘ทฺเวปญฺจวิญฺญาณานี’’ติอาทีสุ วิย จิตฺตปฺปธาโน นิทฺเทโสติ กตฺวา วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

໑໓໘໕. ເຖິງແມ່ນໃນຄຳວ່າ 'ອະກຸສົນຈິດຕຸບປາດ 12' ນີ້ ທ່ານກ່າວເຖິງອະກຸສົນຈິດຕຸບປາດດວງທຳອິດ ໂດຍບໍ່ກ່າວເຖິງຄວາມຕ່າງໂດຍອຳນາດແຫ່ງສະໄໝ ແລະຜັດສະເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ກ່າວໂດຍນຳເຂົ້າສູ່ຄວາມເປັນອັນໜຶ່ງອันດຽວກັນໃນຄວາມເປັນໂສມະນັດສະສະຫะກົດ ທິຕຖິຄະຕະສຳປະຍຸດຈິດຕຸບປາດ, ທ່ານກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້ຈົນເຖິງດວງທີ 12 ວ່າ 'ອະກຸສົນຈິດຕຸບປາດ 12'. ແມ້ໃນຄຳວ່າ 'ວິບາກໃນພູມ 4' ເປັນຕົ້ນ ກໍຄວນປະກອບຕາມສົມຄວນຢ່າງນີ້. ໃນຄຳວ່າ 'ຈິດຕຸບປາດ' ນີ້ ສິ່ງໃດຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນຈິດນີ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອຸບປາດ, ສິ່ງໃດຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ? ຄື ຈິດ, ຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຈິດ ຊື່ວ່າ ຈິດຕຸບປາດ, ເນື້ອຄວາມຍ່ອມເປັນໄປໄດ້ຢ່າງນີ້ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການກຳນົດໝວດໝູ່ດ້ວຍສ່ວນຍ່ອຍ. ເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ກອງແຫ່ງຈິດແລະເຈຕະສິກ ຈຶ່ງສຳເລັດຮູບເປັນ 'ຈິດຕຸບປາດ'. ແຕ່ໃນອັດຖະກະຖາກ່າວວ່າ 'ຈິດນັ້ນເອງຄືອຸບປາດ ຊື່ວ່າ ຈິດຕຸບປາດ', ທ່ານກ່າວຄຳວ່າ 'ຈິດ' ເພື່ອປ້ອງກັນສິ່ງອື່ນທີ່ເກີດຂຶ້ນ, ທ່ານກ່າວຄຳວ່າ 'ອຸບປາດ' ເພື່ອປ້ອງກັນຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຈິດ. ຫຼືວ່າ ເພາະຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຈິດປາກົດແລ້ວໃນຈິດຕຸບປາດກັນວ່າ 'ຈິດຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ' ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຈິດນັ້ນເອງຄືອຸບປາດ', ພຶງຊາບວ່າ ທ່ານກ່າວຄຳວ່າ 'ອຸບປາດ' ເພາະມີຢູ່ແຫ່ງຈິດທີ່ບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ເຊິ່ງຄວນປ້ອງກັນ. ແລະພຶງຊາບວ່າ ເນື້ອຄວາມນີ້ທ່ານກ່າວໄວ້ ເພາະເປັນການສະແດງທີ່ມີຈິດເປັນປະທານ ເໝືອນໃນຄຳວ່າ 'ທະວິປັນຈະວິນຍານ' ເປັນຕົ້ນ.

๑๔๒๐. ฉสุ ทฺวาเรสูติ เอตฺถ ปญฺจทฺวาเร วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, มโนทฺวาเรปิ ปริตฺตารมฺมณเมว ชวนํ ตทารมฺมณสงฺขาตํ ภวงฺคํ อนุพนฺธติ. ตญฺหิ ปริตฺตสฺส กมฺมสฺส วิปาโก, วิปาโก จ อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณานุภวนํ, กมฺมานุรูโป จ วิปาโก โหตีติ ปริตฺตกมฺมวิปาโก ปริตฺตารมฺมณสฺเสว อนุภวนํ โหติ. ตสฺมา สพฺพํ ตทารมฺมณํ ‘‘ปริตฺตารมฺมณ’’นฺติ วุตฺตํ. ยทิ เอวํ มหคฺคตวิปาโกปิ มหคฺคตานุภวนเมว อาปชฺชตีติ เจ? น, สมาธิปฺปธานสฺส กมฺมสฺส อปฺปนาปฺปตฺตสฺส สญฺญาวสารมฺมณสฺส ตาทิเสเนว วิปาเกน ภวิตพฺพตฺตา. ตสฺมา สมาธิ สุขานุภวนภูโต, โสปิ กมฺมานุรูปโตเยว กมฺมารมฺมโณ โหตีติ ทฏฺฐพฺโพ. กมฺมานุรูปโต เอว จ ตทารมฺมณํ ปริตฺตารมฺมณมฺปิ มหคฺคตชวนํ นานุพนฺธติ. ตโต เอว ปฏิสนฺธิอาทิภูโต กามาวจรวิปาโก กมฺมนิมิตฺตมฺปิ ปริตฺตเมว อารมฺมณํ กโรติ, น มหคฺคตํ อปฺปมาณํ วา. ยสฺมา ปน วุตฺตํ ‘‘มหคฺคตารมฺมโณ ธมฺโม ปริตฺตารมฺมณสฺส ธมฺมสฺส กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย, อปฺปมาณารมฺมโณ ธมฺโม ปริตฺตารมฺมณสฺส ธมฺมสฺส กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ, น จ มหคฺคตปฺปมาณวิปาโก ปริตฺตารมฺมโณ อตฺถิ, อิธ จ สพฺพกามาวจรวิปากานํ ปริตฺตารมฺมณตาว วุตฺตา, ตสฺมา กมฺมานุรูปโต มหคฺคตปฺปมาณารมฺมณมฺปิ [Pg.191] ปริตฺตกมฺมํ ยทิ ปฏิสนฺธึ เทติ, กมฺมคตินิมิตฺตารมฺมณเมว เทติ. ปวตฺติวิปากมฺปิ รูปาทิปริตฺตารมฺมณเมวาติ เวทิตพฺพํ. ขีณาสวานํ วาสนาวเสน สติวิปฺปยุตฺตหสนํ ปวตฺตมานํ ปริตฺเตสฺเวว ปวตฺตติ, น อิตเรสุ กิเลสวิรเห ตาทิสหสนปจฺจยภาวาภาวโต. ตสฺมา ตสฺส ปริตฺตารมฺมณตา วุตฺตา. ขีณาสวานํ อสกฺกจฺจทานาทีนิ อาทรากรณวเสเนว เวทิตพฺพานิ, น โกสชฺชาทิอกุสลวเสน. ปฏิปฺปสฺสทฺธสพฺพุสฺสุกฺกา หิ เต อุตฺตมปุริสาติ. เตสํ อาทรากรณญฺจ นิรุสฺสุกฺกตา เอวาติ เวทิตพฺพา.

໑໔໒໐. ໃນຄຳວ່າ "Chasu dvāresūti" (ໃນທະວານທັງ 6) ນີ້, ໃນປັນຈະທະວານ (ທະວານທັງ 5) ບໍ່ມີຂໍ້ທີ່ຈະຕ້ອງກ່າວເປັນພິເສດເລີຍ (ເພາະມີແຕ່ປະຣິດຕາຣົມເທົ່ານັ້ນ). ເຖິງແມ່ນໃນມະໂນທະວານ, ພະວັງທີ່ເອີ້ນວ່າຕະທາຣົມ ກໍຍ່ອມເກີດສືບຕໍ່ຈາກຊະວະນະທີ່ມີປະຣິດຕາຣົມ (ກາມາຣົມ) ເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ຕະທາຣົມນັ້ນເປັນວິບາກຂອງປະຣິດຕະກຳ (ກາມະກຳ), ແລະ ວິບາກກໍຄືການສະເຫວີຍອາຣົມທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ ແລະ ບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາ, ແລະ ວິບາກຍ່ອມເປັນໄປຕາມຄວນແກ່ກຳ, ດັ່ງນັ້ນ ວິບາກຂອງປະຣິດຕະກຳ ຈຶ່ງເປັນການສະເຫວີຍປະຣິດຕາຣົມເທົ່ານັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຕະທາຣົມທັງໝົດ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ມີປະຣິດຕາຣົມ" (parittārammaṇa). ຫາກມີຄຳຖາມວ່າ: ຖ້າເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ມະຫັກຄະຕະວິບາກ ກໍຄວນຈະເປັນການສະեຫວີຍມະຫັກຄະຕາຣົມເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຕອບວ່າ: ບໍ່ແມ່ນເຊັ່ນນັ້ນ, ເພາະວິບາກຂອງກຳທີ່ມີສະມາທິເປັນປະທານ ເຊິ່ງເຖິງຄວາມເປັນອັບປະນາ ແລະ ມີອາຣົມດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັນຍາ (ເຊັ່ນ ປະຖະວີກະສິນ ເປັນຕົ້ນ) ຈະຕ້ອງເປັນວິບາກທີ່ມີສະພາບເຊັ່ນດຽວກັບກຳນັ້ນ. ເພາະສະນັ້ນ ມະຫັກຄະຕະວິບາກນັ້ນ ເຊິ່ງເປັນການສະເຫວີຍສຸຂະທີ່ເກີດຈາກສະມາທິ ກໍຍ່ອມມີກຳເປັນອາຣົມ (ກັມມາຣົມ) ຕາມຄວນແກ່ກຳນັ້ນເອງ, ພຶງຊາບຢ່າງນີ້. ແລະ ເພາະຄວາມເປັນໄປຕາມຄວນແກ່ກຳນັ້ນເອງ, ຕະທາຣົມ ເຖິງແມ່ນຈະມີປະຣິດຕາຣົມ ກໍບໍ່ເກີດສືບຕໍ່ຈາກມະຫັກຄະຕະຊະວະນະ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ, ກາມາວະຈະຣະວິບາກ ເຊິ່ງເປັນປະຕິສົນທິເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ກຳມະນິມິດ ເປັນອາຣົມທີ່ເປັນປະຣິດຕະ (ກາມະ) ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ເຮັດໃຫ້ມະຫັກຄະຕະ ຫຼື ອັບປະມານະ (ໂລກຸດຕະຣະ) ເປັນອາຣົມ. ແຕ່ເພາະມີພະບາລີກ່າວໄວ້ວ່າ: "ທຳທີ່ມີມະຫັກຄະຕາຣົມ ເປັນປັດໄຈແກ່ທຳທີ່ມີປະຣິດຕາຣົມ ດ້ວຍກຳມະປັດໄຈ, ທຳທີ່ມີອັບປະມານາຣົມ ເປັນປັດໄຈແກ່ທຳທີ່ມີປະຣິດຕາຣົມ ດ້ວຍກຳມະປັດໄຈ", ແລະ ມະຫັກຄະຕະວິບາກ ແລະ ອັບປະມານະວິບາກ ທີ່ຈະມີປະຣິດຕາຣົມນັ້ນ ບໍ່ມີເລີຍ, ແລະ ໃນອັດຖຸດທາຣະກັນດະນີ້ ກໍກ່າວໄວ້ແຕ່ຄວາມທີ່ກາມາວະຈະຣະວິບາກທັງໝົດມີປະຣິດຕາຣົມເທົ່ານັ້ນ. ເພາະສະນັ້ນ, ຫາກປະຣິດຕະກຳ (ກາມະກຳ) ທີ່ເປັນໄປຕາມຄວນແກ່ກຳ ເຊິ່ງມີມະຫັກຄະຕະ ຫຼື ອັບປະມານະເປັນອາຣົມ ຈະໃຫ້ປະຕິສົນທິ, ກໍຍ່ອມໃຫ້ປະຕິສົນທິທີ່ມີກຳມະນິມິດ ຫຼື ຄະຕິນιມິດເປັນອາຣົມເທົ່ານັ້ນ, ແລະ ພຶງຊາບວ່າ ຍ່ອມໃຫ້ປະວັດຕິວິບາກທີ່ມີປະຣິດຕາຣົມ ມີຮູບາຣົມເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ. ການຍິ້ມຫົວທີ່ບໍ່ປະກອບດ້ວຍສະຕິ (ສະຕິວິບປະຍຸດຕະຫະສະນະ) ຂອງພະຂີນາສົບທັງຫຼາຍ ທີ່ເປັນໄປຢູ່ ຍ່ອມເປັນໄປໃນປະຣິດຕາຣົມ (ກາມາຣົມ) ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ເປັນໄປໃນອາຣົມອື່ນ (ມີມະຫັກຄະຕະເປັນຕົ້ນ), ເພາະເມື່ອປາສະຈາກກິເລດແລ້ວ ຄວາມເປັນປັດໄຈແກ່ການຍິ້ມຫົວເຊັ່ນນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ຫະສິຕຸບປາດນັ້ນ ມີປະຣິດຕາຣົມ. ການໃຫ້ທານເປັນຕົ້ນ ທີ່ບໍ່ໄດ້ເຮັດໂດຍຄວາມເຄົາລົບ (ອະສັກກັດຈະທານ) ຂອງພະຂີນາສົບທັງຫຼາຍ ພຶງຊາບວ່າ ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມບໍ່ຂົນຂວາຍ (ອາດະລາກະຣະນະ) ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະກຸສົນ ມີໂກສັດຊະ (ຄວາມກຽດຄ້ານ) ເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ພະຂີນາສົບເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນອຸດຕະມະບຸລຸດ ຜູ້ມີຄວາມຂົນຂວາຍທັງປວງສະຫງົບລະງັບແລ້ວ. ແລະ ຄວາມບໍ່ເຮັດໂດຍຄວາມເຄົາລົບຂອງພະຂີນາສົບເຫຼົ່ານັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ເປັນພຽງຄວາມບໍ່ມີຄວາມກັງວົນ (ນิຣຸດສຸກກະຕະ) ເທົ່ານັ້ນ.

๑๔๒๑. อติปคุณานนฺติ วจนํ นิราทรสฺส ญาณวิปฺปยุตฺตปจฺจเวกฺขณสฺส วิสยทสฺสนํ, น ตสฺเสวาติ วิสยนิยมนํ. ญาณสมฺปยุตฺตสฺสปิ หิ อติปคุณานํ วิสยตา สุฏฺฐุตรํ โหติ เอว. ยถา ปคุณํ คนฺถํ สชฺฌายนฺโต ทฺเว ตโย วาจนามคฺเค คเตปิ น สลฺลกฺเขติ ญาณวิปฺปยุตฺตสติมนฺเตน สชฺฌายิตตฺตา, เอวํ ปคุณชฺฌาเนสุปิ ปวตฺติ โหตีติ อาห ‘‘อติปคุณาน’’นฺติอาทิ. กสิณนิมิตฺตาทิปญฺญตฺตีติ ปุพฺเพ ทสฺสิตํ สพฺพํ อุปาทาปญฺญตฺติมาห. ตํ ปน รูปาทโย วิย อวิชฺชมาโน วิชฺชมาโน จ อตฺโถติ อาจริยา วทนฺติ. สมฺมุติสจฺเจ ปน วุจฺจมานานํ กสิณนิมิตฺตาทิ วาจาวตฺถุมตฺตโต วจนโวหาเรเนว ปญฺญตฺตีติ วุจฺจติ. ตสฺส หิ ปญฺญาปนํ อวิชฺชมานปญฺญตฺตีติ ตสฺส อวิชฺชมานตฺตํ อฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ. อวิชฺชมานมฺปิ ปน ตํ วิชฺชมานมิว คเหตฺวา ปวตฺตมานาย สญฺญาย ปริตฺตาทีสุ ‘‘อยํ นาม ธมฺโม อารมฺมณ’’นฺติ น สกฺกา วตฺตุํ เต เอว ธมฺเม อุปาทาย ปวตฺตมานายปิ ธมฺเมสฺเวว อฏฺฐานโต. ตสฺมา สา สสมฺปยุตฺตา ปริตฺตาทิอารมฺมณาติ น วตฺตพฺพาติ วุตฺตา. นวตฺตพฺพารมฺมณาติ อิทํ ปน วจนํ ยถาคหิตาการสฺส สญฺญาวิสยสฺส นวตฺตพฺพตํ สนฺธาย นวตฺตพฺพํ อารมฺมณํ เอเตสนฺติ นวตฺตพฺพารมฺมณา, จิตฺตุปฺปาทาติ อญฺญปทตฺถสมาสํ กตฺวา อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ.

໑໔໒໑. ຄຳວ່າ "Atipaguṇānaṃ" (ແຫ່ງທຳທີ່ຄ່ອງແຄ້ວຢ່າງຍິ່ງ) ເປັນຄຳສະແດງອາຣົມຂອງຍານະວິບປະຍຸດຕະປັດຈະເວກຂະນະ ທີ່ເປັນໄປໂດຍບໍ່ມີຄວາມເອົາໃຈໃສ່ (ນิຣາດາຣະ), ບໍ່ແມ່ນເປັນການກຳນົດອາຣົມວ່າ ເປັນອາຣົມຂອງຍານະວິບປະຍຸດຕະປັດຈະເວກຂະນະນັ້ນເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນອາຣົມແຫ່ງທຳທີ່ຄ່ອງແຄ້ວຢ່າງຍິ່ງ ຍ່ອມມີແກ່ຍານະສຳປະຍຸດຕະຈິດ ໄດ້ດີກວ່າຢ່າງແນ່ນອນ. ເໝືອນດັ່ງ ບຸກຄົນຜູ້ສາທະຍາຍຄຳພີທີ່ຄ່ອງແຄ້ວ ເມື່ອຜ່ານໄປສອງສາມບົດ ກໍບໍ່ໄດ້ກຳນົດຈົດຈຳ ເພາະສາທະຍາຍດ້ວຍຈິດທີ່ມີສະຕິແຕ່ປາສະຈາກປັນຍາ (ຍານະວິບປະຍຸດ), ສັນໃດ, ການເປັນໄປໃນຊານທີ່ຄ່ອງແຄ້ວ ກໍຍ່ອມມີໄດ້ (ດ້ວຍຍານະວິບປະຍຸດຕະປັດຈະεວກຂະນະ) ສັນນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "atipaguṇānaṃ" ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "kasiṇanimittādipaññattīti" (ບັນຍັດມີກະສິນນິມິດເປັນຕົ້ນ) ໝາຍεຖິງ ອຸປາດາບັນຍັດທັງໝົດທີ່ສະແດງໄວ້ກ່ອນແລ້ວ. ແຕ່ພະອາຈານທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ ອຸປາດາບັນຍັດນັ້ນ ມີທັງອັດຖະທີ່ບໍ່ມີຢູ່ແທ້ (ອະວິຊຊະມານະ) ແລະ ອັດຖະທີ່ມີຢູ່ແທ້ (ວິຊຊະມານະ) ເໝືອນດັ່ງຮູບເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ໃນສົມມຸດຕິສັດຈະ, ສິ່ງທີ່ກ່າວເຖິງ ມີກະສິນນິມິດເປັນຕົ້ນ ເພາະເປັນພຽງທີ່ຕັ້ງແຫ່ງວາຈາ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ "ບັນຍັດ" ໂດຍອຳນາດແຫ່ງໂວຫານເທົ່ານັ້ນ. ເພາະການເຮັດໃຫ້ຮູ້ແຈ້ງເຊິ່ງສົມມຸດຕິສັດຈະນັ້ນ ເປັນອະວິຊຊະມານະບັນຍັດ, ຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແທ້ແຫ່ງສົມມຸດຕິສັດຈະນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາ. ແຕ່ເມື່ອຖືເອົາສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່ແທ້ນັ້ນ ໃຫ້ເໝືອນດັ່ງມີຢູ່ແທ້ ແລ້ວເກີດສັນຍາຂຶ້ນ, ກໍບໍ່ອາດຈະກ່າວໃນປະຣິດຕະທຳເປັນຕົ້ນໄດ້ວ່າ "ທຳຊື່ນີ້ເປັນອາຣົມ", ເພາະεຖິງແມ່ນຈະເກີດຂຶ້ນໂດຍອາໄສປະຣິດຕະທຳເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍບໍ່ໄດ້ຕັ້ງຢູ່ໃນທຳເຫຼົ່ານັ້ນεອງ (ແຕ່ຕັ້ງຢູ່ໃນຊື່ບັນຍັດ). ເພາະສະນັ້ນ ສັນຍານັ້ນພ້ອມທັງສຳປະຍຸດຕະທຳ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນກ່າວວ່າ "ມີປະຣິດຕາຣົມເປັນຕົ້ນ", ດັ່ງນີ້. ສ່ວນຄຳວ່າ "navattabbārammaṇā" (ມີອາຣົມທີ່ບໍ່ຄວນກ່າວ) ນີ້ ກ່າວໝາຍເຖິງ ຄວາມບໍ່ຄວນກ່າວວ່າເປັນປະຣິດຕະອາຣົມເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງອາຣົມຂອງສັນຍາ ຕາມທີ່ຍຶດຖືເອົາໄວ້, ໂດຍເຮັດເປັນອັນຍະປະທັດຖະສະມາດ (ພະຫຸບພີຫິສະມາດ) ວ່າ "ຈິດແລະເຈຕະສິກເຫຼົ່ານີ້ ມີອາຣົມທີ່ບໍ່ຄວນກ່າວ (ວ່າເປັນປະຣິດຕະເປັນຕົ້ນ) ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ນະວັດຕັບພາຣົມ", ດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາ.

จตุปญฺญาสจิตฺตุปฺปาทานํ รูปสฺส จ วเสน ปญฺจปณฺณาสาย. เกวลนฺติ วินา ปรามสเนน. อนิฏฺฐงฺคตวเสนาติ อนิจฺฉยคมนวเสน, อนิจฺฉยํ วา ทฺเวฬฺหํ คโต จิตฺตุปฺปาโท อนิฏฺฐงฺคโต, เตนากาเรน ปวตฺติ ‘‘อนิฏฺฐงฺคตวเสน ปวตฺตี’’ติ วุตฺตา. นานารมฺมเณสุ จิตฺตสฺส วิกฺขิปนํ วิกฺเขโป. อนวฏฺฐานํ อวูปสโม. โคตฺรภุโวทาเน โคตฺรภูติ คเหตฺวา ‘‘โคตฺรภุกาเล’’ติ อาห.

ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຈິດຕຸບປາດ 54 ແລະ ຮູບ, ຈຶ່ງເປັນທຳ 55 ປະການ. ຄຳວ່າ "Kevalaṃ" (ໂດຍສ່ວນດຽວ) ຄື ປາສະຈາກການລູບຄຳ (ປາຣາມາສະນະ). ຄຳວ່າ "Aniṭṭhaṅgatavasena" (ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມບໍ່ເຖິງຄວາມຕົກລົງ) ຄື ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມບໍ່εຖິງຄວາມຕັດສິນໃຈ, ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຈິດຕຸບປາດທີ່ເຖິງຄວາມບໍ່ຕັດສິນໃຈ ຫຼື ເຖິງຄວາມເປັນສອງຝ່າຍ ຊື່ວ່າ "ອະນິດຖັງຄະຕະ", ການເປັນໄປໂດຍອາການນັ້ນ ເອີ້ນວ່າ "ການເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມບໍ່ເຖິງຄວາມຕົກລົງ". ການຊັດສ່າຍໄປຂອງຈິດໃນອາຣົມຕ່າງໆ ຊື່ວ່າ "ວິກເຂປະ" (ຄວາມຟຸ້ງຊ່ານ). ຄວາມບໍ່ຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ ຊື່ວ່າ "ອະວູປະສະມະ" (ຄວາມບໍ່ສະຫງົບ). ພະສັງຄີຕິກາຈານຖືເອົາໂຄຕຣະພູ ແລະ ໂວທານະ ດ້ວຍຄຳວ່າ "ໂຄຕຣະພູ" ແລ້ວຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໃນການແຫ່ງໂຄຕຣະພູ" (gotrabhukāle).

สพฺพตฺถปาทกจตุตฺถนฺติ [Pg.192] อิธ สพฺพตฺถ-สทฺโท สามิอตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, สพฺเพสุ วา วิปสฺสนาทีสุ ปาทกํ การณํ สพฺพตฺถปาทกนฺติ ผลสฺส วิสยภาเวน นิทฺเทโส. อากาสกสิณจตุตฺถนฺติ ปริจฺเฉทากาสกสิณจตุตฺถมาห. ตญฺหิ รูปาวจรํ, น อิตรนฺติ. กุสลโตปิ ทฺวาทสวิธํ กิริยโตปีติ จตุวีสติวิธตา วุตฺตา โหติ. วฏฺฏสฺสปิ ปาทกํ โหติเยวาติ กุสลํ กิริยญฺจ เอกโต กตฺวา สพฺพตฺถปาทกํ วุตฺตนฺติ กิริยชฺฌานสฺส อวฏฺฏปาทกตฺตา สาสงฺกํ วทติ. มหคฺคตจิตฺเต สโมทหตีติ อิทํ ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต’’ติอาทินา นเยน วุตฺตํ ปากฏํ ปาทกชฺฌานจิตฺตํ ปริกมฺเมหิ คเหตฺวา จิตฺเต รูปกายํ อธิฏฺฐานจิตฺเตน สโมทหตีติ กตฺวา วุตฺตํ. ปาทกชฺฌานจิตฺตํ รูปกาเย สโมทหตีติ อิทมฺปิ ยถาวุตฺตํ ปาทกชฺฌานจิตฺตํ อารมฺมณํ กตฺวา จิตฺตสนฺตานํ รูปกาเย สโมทหิตํ ตทนุคติกํ กตฺวา อธิฏฺฐาตีติ กตฺวา วุตฺตํ, อิทํ ปน อธิฏฺฐานทฺวยํ อทิสฺสมานกายตํ ทิสฺสมานกายตญฺจ อาปาเทติ. คนฺตุกามตาปริกมฺมวเสน ตํสมฺปยุตฺตาย สญฺญาย สุขสญฺญาลหุสญฺญาภาวโต คมนมฺปิ นิปฺผาเทตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

ໃນຄຳວ່າ "Sabbatthapādakacatutthaṃ" (ຈະຕຸດຖະຊານທີ່ເປັນບາດຖານແກ່ທຸກສິ່ງ) ນີ້, ພຶງຊາບວ່າ ສັບທະວ່າ "sabbattha" ມີອັດຖະເປັນສາມີ (ແຫ່ງທຸກສິ່ງ), ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຈະຕຸດຖະຊານທີ່ເປັນεຫດບາດຖານໃນວິປັດສະນາເປັນຕົ້ນທັງປວງ ຊື່ວ່າ "ສັບພັດຖະປາດະກະ", ນີ້ເປັນການສະແດງໂດຍຄວາມເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຜົນ (ວິປັດສະນາເປັນຕົ້ນ). ຄຳວ່າ "Ākāsakasiṇacatutthaṃ" ໝາຍເຖິງ ປະຣິດເສທາກາສະກະສິນຈະຕຸດຖະຊານ. ເພາະວ່າ ຈະຕຸດຖະຊານນັ້ນເປັນຮູປາວະຈະຣะ, ບໍ່ແມ່ນກາມາວະຈະຣະ. ທີ່ກ່າວວ່າ "ໂດຍຄວາມເປັນກຸສົນກໍມີ 12 ປະການ ໂດຍຄວາມເປັນກິຣິຍາກໍມີ 12 ປະການ" ນັ້ນ ເປັນການກ່າວເຖິງຄວາມຕ່າງກັນເປັນ 24 ປະການ. ຄຳວ່າ "ຍ່ອມເປັນບາດຖານແກ່ວັດຕະໄດ້ດ້ວຍ" ນັ້ນ ເປັນການກ່າວຮວມກຸສົນຊານ ແລະ ກິຣິຍາຊານເຂົ້າເປັນອັນດຽວກັນ ແລ້ວເອີ້ນວ່າ "ສັບພັດຖະປາດະກະຊານ", ພະອາຈານກ່າວຄຳນີ້ເພາະມີຄວາມສົງໄສວ່າ ກິຣິຍາຊານບໍ່ເປັນບາດຖານແກ່ວັດຕະ. ຄຳວ່າ "samodahati" (ຍ່ອມປະດິດສະຖານໄວ້ໃນມະຫັກຄະຕະຈິດ) ນີ້ ກ່າວໝາຍເຖິງ ຈະຕຸດຖະຊານຈິດທີ່ເປັນບາດຖານ ອັນປາກົດຊັດເຈນ ຕາມນິຍາຍທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ "so evaṃ samāhite citte" (ເມື່ອຈິດນັ້ນຕັ້ງໝັ້ນແລ້ວຢ່າງນີ້) ເປັນຕົ້ນ, ເຊິ່ງຖືເອົາດ້ວຍບໍລິກຳທັງຫຼາຍ ແລ້ວປະດິດສະຖານຮູບກາຍໄວ້ໃນຈິດ ດ້ວຍອະທິຖານະຈິດ. ຄຳວ່າ "pādakajjhānacittaṃ rūpakāye samodahati" (ຍ່ອມປະດິດສະຖານຈະຕຸດຖະຊານຈິດໄວ້ໃນຮູບກາຍ) ນີ້ ກໍກ່າວໝາຍເຖິງ ການເຮັດຈະຕຸດຖະຊານຈິດຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວໃຫ້ເປັນອາຣົມ ແລ້ວປະດິດສະຖານຈິດສັນດານໄວ້ໃນຮູບກາຍ ໃຫ້ເປັນໄປຕາມຮູບກາຍນັ້ນ ແລ້ວອະທິຖານ. ແຕ່ການອະທິຖານທັງສອງປະການນີ້ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ກາຍປາກົດ (ທິສສະມານະກາຍ) ແລະ ກາຍບໍ່ປາກົດ (ອະທິສສະມານະກາຍ). ແລະ ພຶງຊາບວ່າ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບໍລິກຳຄືຄວາມຢາກໄປ, ເພາະສັນຍາທີ່ປະກອບກັບບໍລິກຳນັ້ນ ມີສະພາບເປັນສຸຂະສັນຍາ ແລະ ລະຫຸສັນຍາ (ສັນຍາວ່າເບົາ), ຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ການໄປສຳເລັດປະໂຫຍດໄດ້ເຊັ່ນກັນ.

โสตาปนฺนสฺส จิตฺตนฺติ โสตาปนฺนสฺส ปาฏิปุคฺคลิกํ มคฺคผลจิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. มาราทีนญฺหิ ภควโต จิตฺตชานนํ วุตฺตนฺติ เจโตปริยญาณลาภี กสฺมา สาสวจิตฺตํ น ชานิสฺสตีติ. ฉินฺนวฏุมกา ฉินฺนสํสารวฏฺฏา พุทฺธา. มคฺคผลนิพฺพานปจฺจเวกฺขณโตปีติ เอตฺถ มคฺคผลปจฺจเวกฺขณานิ ตาว ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน มคฺคผเลสุ ญาเตสุ ปวตฺตนฺติ, นิพฺพานปจฺจเวกฺขณญฺจ นิพฺพานารมฺมเณสุ อปฺปมาณธมฺเมสุ ญาเตสูติ มคฺคาทิปจฺจเวกฺขณานิ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส อปฺปมาณารมฺมณตํ สาเธนฺตีติ เวทิตพฺพานิ. ‘‘อปฺปมาณา ขนฺธา ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’อิจฺเจว (ปฏฺฐา. ๒.๑๒.๕๘) หิ วุตฺตํ, น นิพฺพานนฺติ. ตสฺมา ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน เอว มคฺคผลปจฺจเวกฺขณกิจฺเจ วุจฺจมาเนปิ นิพฺพานปจฺจเวกฺขณตา น สกฺกา วตฺตุํ, อฏฺฐกถายํ ปน ตสฺสปิ นิพฺพานารมฺมณตา อนุญฺญาตาติ ทิสฺสติ. กามาวจเรนิพฺพตฺติสฺสตีติ นิพฺพตฺตกฺขนฺธชานนมาห. นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิสฺสตีติ นิพฺพานารมฺมเณหิ มคฺคผเลหิ กิเลสปรินิพฺพานภูเตหิ ปรินิพฺพายิสฺสตีติ อตฺโถ สมฺภวติ.

ຄຳວ່າ "Sotāpannassa cittaṃ" (ຈິດຂອງພະໂສດາບັນ) ພຶງຊາບວ່າ ໝາຍເຖິງ ມັກຄະຈິດ ແລະ ຜະລະຈິດ ສະເພາະຕົນຂອງພະໂສດາບັນ. ເພາະວ່າ ການທີ່ພວກມານເປັນຕົ້ນຮູ້ຈິດຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ກໍມີກ່າວໄວ້ແລ້ວ, ດັ່ງນັ້ນ ຜູ້ໄດ້ເຈໂຕປະຣິຍະຍານ ເປັນຫຍັງຈະບໍ່ຮູ້ຈິດທີ່ຍັງມີອາສະວະ (ສາສະວະຈິດ) ຂອງຜູ້ນັ້ນເລົ່າ? ຄຳວ່າ "Chinnavaṭumakā" (ຜູ້ມີທາງອັນຕັດແລ້ວ) ຄື ພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຜູ້ມີສັງສາຣະວັດອັນຕັດຂາດແລ້ວ. ໃນຄຳວ່າ "maggaphalanibbānapaccavekkhaṇatopi" ນີ້, ກ່ອນອື່ນ ມັກຄະຜະລະປັດຈະເвокຂະນະຍານທັງຫຼາຍ ຍ່ອມເປັນໄປໃນເມື່ອມັກ ແລະ ຜົນ ອັນບຸກຄົນຮູ້ແລ້ວດ້ວຍປຸບເພນິວາສານຸດສະຕິຍານ, ແລະ ນິບພານະປັດຈະεວກຂະນະ ກໍຍ່ອມເປັນໄປໃນເມື່ອໂລກຸດຕະຣະທຳທັງຫຼາຍທີ່ມີນิບພານເປັນອາຣົມ ອັນບຸກຄົນຮູ້ແລ້ວ, ດັ່ງນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ປັດຈະເວກຂະນະມີມັກເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ປຸບເພນິວາສານຸດສະຕິຍານ ມີອັບປະມານາຣົມ (ໂລກຸດຕະຣະອາຣົມ) ສຳເລັດໄດ້. ເພາະວ່າ ມີພະບາລີກ່າວໄວ້ວ່າ: "ອັບປະມານະຂັນທັງຫຼາຍ ເປັນປັດໄຈແກ່ປຸບເພນິວາສານຸດສະຕິຍານ ດ້ວຍອາຣັມມະນະປັດໄຈ" ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງນິບພານ. ເພາະສະນັ້ນ ເຖິງແມ່ນຈະກ່າວເຖິງກິດຈະການພິຈາລະນາມັກແລະຜົນ ດ້ວຍປຸບເພນິວາສານຸດສະຕິຍານນັ້ນເອງ, ກໍບໍ່ອາດຈະກ່າວເຖິງຄວາມເປັນນິບພານະປັດຈະເວກຂະນະໄດ້, ແຕ່ໃນອັດຖະກະຖາ ປາກົດວ່າ ມີການອະນຸຍາດໃຫ້ປຸບເພນິວາສານຸດສະຕິຍານນັ້ນ ມີນິບພານເປັນອາຣົມໄດ້ເຊັ່ນກັນ. ຄຳວ່າ "kāmāvacare nibbattissati" (ຈັກເກີດໃນກາມາພົບ) ກ່າວໝາຍເຖິງ ການຮູ້ຂັນທັງຫຼາຍທີ່ຈະເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ "nibbānadhātuyā parinibbāyissati" (ຈັກປໍຣິນິບພານດ້ວຍນິບພານທາດ) ມີອັດຖະອັນສົມຄວນວ່າ ຈັກປໍຣິນິບພານດ້ວຍມັກແລະຜົນ ທີ່ມີນິບພານເປັນອາຣົມ ເຊິ່ງເປັນກິເລສະປໍຣິນິບພານ.

๑๔๒๙. อสหชาตตฺตาติ [Pg.193] อสมฺปยุตฺตตฺตาติ อตฺโถ. น หิ อรูปธมฺมานํ อรูปธมฺเมหิ สหชาตตา สมฺปโยคโต อญฺญา อตฺถีติ. ‘‘อญฺญธมฺมารมฺมณกาเล’’ติ วุตฺตํ, มคฺคารมฺมณกาเลปิ ปน ครุํ อกรเณ มคฺคาธิปติภาเวน นวตฺตพฺพตา โยเชตพฺพา.

໑໔໒໙. ຄຳວ່າ "Asahajātattā" (ເພາະບໍ່ເກີດຮ່ວມກັນ) ມີອັດຖະວ່າ ເພາະບໍ່ປະກອບກັນ (ອະສຳປະຍຸດຕັດຕາ). ເພາະວ່າ ຄວາມເກີດຮ່ວມກັນ (ສະຫະຊາຕະຕາ) ຂອງນາມະທຳທັງຫຼາຍ ກັບນາມະທຳທັງຫຼາຍ ບໍ່ມີຢ່າງອື່ນນອກຈາກການປະກອບກັນ (ສຳປະໂຍຄະ). ທີ່ກ່າວວ່າ "ໃນກາລທີ່ມີທຳອື່ນເປັນອາຣົມ" (aññadhammārammaṇakāle) ນັ້ນ, ເຖິງແມ່ນໃນກາລທີ່ມີມັກເປັນອາຣົມ, ຫາກບໍ່ເຮັດໃຫ້ເປັນອາຣົມອັນໜັກແໜ້ນ (ຄື ບໍ່ເປັນຄະລຸອາຣົມ), ກໍພຶງປະກອບຄວາມບໍ່ຄວນກ່າວວ່າເປັນມັກຄາທິປະຕິ (maggādhipatibhāvena navattabbatā) ເຂົ້າໄປດ້ວຍ.

๑๔๓๓. นิโยคาติ นิโยคโตติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ‘‘นิยเมนา’’ติ อาห, นิโยควนฺโต วา นิโยคา, นิยตาติ อตฺโถ. จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ หิ โพธิเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ เอกนฺเตน อนาคตารมฺมโณ โกจิ นตฺถีติ.

໑໔໓໓. ຄຳວ່າ "Niyogā" (ໂດຍສ່ວນດຽວ) ໝາຍເຖິງ ໂດຍຄວາມແນ່ນອນ (niyogato), ພະອາຈານໝາຍເຖິງອັດຖະນີ້ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "niyamena" (ໂດຍກຳນົດແນ່ນອນ), ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ທຳທັງຫຼາຍທີ່ມີຄວາມແນ່ນອນ ຊື່ວ່າ "ນິໂຍຄະ", ມີອັດຖະວ່າ ເປັນທຳທີ່ແນ່ນອນ (niyatā). ເພາະວ່າ ໃນບັນດາຈິດຕຸບປາດທັງຫຼາຍທີ່ສະແດງໄວ້ໃນຈິດຕຸບປາທະກັນດະ, ຈິດຕຸບປາດໃດໜຶ່ງທີ່ມີອະນາຄົດຕາຣົມໂດຍສ່ວນດຽວ ຍ່ອມບໍ່ມີເລີຍ.

๑๔๓๔. กมฺมํ วา กมฺมนิมิตฺตํ วา อารพฺภ ปวตฺติยํ อตีตารมฺมณาวาติ วุตฺตํ, กมฺมนิมิตฺตํ ปน อารพฺภ ปวตฺติยํ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณภาวญฺจ ปฏิสนฺธิยา ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺควณฺณนายํ วกฺขติ. ตสฺมา อิทํ มโนทฺวารจุติยํ อตีตกมฺมนิมิตฺตํ มโนทฺวาเร อาปาถคตํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. สตทารมฺมณาย จุติยา ปญฺจจิตฺตกฺขณาวสิฏฺฐายุเก คตินิมิตฺเต ปฏิสนฺธิยา ปวตฺตาย จตฺตาริ ภวงฺคานิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณานิ, อิตรตฺถ จ ฉ สนฺธายาห ‘‘ตโต ปรํ ภวงฺคกาเล จา’’ติ. ยทา หิ คตินิมิตฺตารมฺมเณ ชวเน ปวตฺเต อนุปฺปนฺเน เอว ตทารมฺมเณ จุติ โหติ รูปาวจรารูปาวจรสตฺตสฺส วิย กามธาตุํ อุปปชฺชนฺตสฺส, ตทา ปฏิสนฺธิโต ปรานิ ฉ ภวงฺคานิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณานิ โหนฺตีติ. ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺเตหิ อสฺสาทนาทีนิ สปรามาสาเนว ทฏฺฐพฺพานิ. ปณฺณตฺตินิพฺพานารมฺมณานญฺจ ชวนานํ ปุเรจาริกกาเลติ เยสํ ปุเรจาริกกาเล เอกนฺเตน อาวชฺชนาย อตีตาทิอารมฺมณภาเวน นวตฺตพฺพตา, เตสํ วเสน นยํ ทสฺเสติ. นิพฺพานารมฺมณานมฺปิ ชวนานํ ปุเรจาริกกาเล สา ตถา น วตฺตพฺพา, น ปน เอกนฺเตน มคฺคผลวีถีสุ ตสฺสา อนิพฺพานารมฺมณตฺตา.

໑໔໓໔. ທີ່ກ່າວວ່າ "ປາຣົບກຳ ຫຼື ກຳມະນິມິດ ແລ້ວມີອະດີຕາຣົມໃນປະວັດຕິກາລ" ນັ້ນ, ສ່ວນຄວາມທີ່ປະຕິສົນທິມີປັດຈຸບັນນາຣົມ ໂດຍປາຣົບກຳມະນິມິດໃນປະວັດຕິກາລນັ້ນ ພະອາຈານຈັກກ່າວໄວ້ໃນປະຕິດຈະສະມຸບປາດະວິພັງຄະວັນນະນາ. ເພາະສະນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ຄຳນີ້ກ່າວໝາຍເຖິງອະດີດກຳມະນິມິດ ທີ່ມາສູ່ຄອງໃນມະໂນທະວານ ໃນມະໂນທະວາຣະຈຸຕິ. ພະອາຈານກ່າວຄຳວ່າ "tato paraṃ bhavaṅgakāle cā" (ແລະ ໃນກາລແຫ່ງພະວັງຖັດຈາກນັ້ນ) ໂດຍໝາຍເຖິງ ພະວັງ 4 ປະການທີ່ມີປັດຈຸບັນນາຣົມ ໃນເມື່ອປະຕິສົນທິເກີດຂຶ້ນໃນຄະຕິນິມິດ ທີ່ມີອາຍຸເຫຼືອຢູ່ 5 ຈິດສະໜະ ຂອງຈຸຕິທີ່ເປັນໄປພ້ອມດ້ວຍຕະທາຣົມ, ແລະ ໝາຍເຖິງພະວັງ 6 ປະການໃນທີ່ອື່ນ (ທີ່ບໍ່ແມ່ນຈຸຕິທີ່ມີຕະທາຣົມ). ເພາະວ່າ ເມື່ອຊະວະນະທີ່ມີຄະຕິນິມິດເປັນອາຣົມເປັນໄປຢູ່, ເມື່ອຕະທາຣົມຍັງບໍ່ທັນເກີດຂຶ້ນ ຈຸຕິກໍຍ່ອມມີ, ເໝືອນດັ່ງສັດໃນຮູປາພົບ ແລະ ອະຣູປາພົບ ທີ່ເກີດໃນກາມະທາດ, ໃນກາລນັ້ນ ພະວັງ 6 ປະການ ຖັດຈາກປະຕິສົນທິ ຍ່ອມມີປັດຈຸບັນນາຣົມ, ພຶງຊາບຢ່າງນີ້. ການສະເຫວີຍອາຣົມ (ອັດສາທະນະ) ເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຈິດທີ່ປະກອບດ້ວຍທິດຖິ (ທິດຖິສຳປະຍຸດ) ພຶງເຫັນວ່າ ເປັນໄປພ້ອມດ້ວຍການລູບຄຳ (ສະປະຣາມາສະ) ເທົ່ານັ້ນ. ໃນຄຳວ່າ "paṇṇattinibbānārammaṇānañca javanānaṃ purecārikakāle" (ແລະ ໃນກາລທີ່ເກີດກ່ອນຊະວະນະທີ່ມີບັນຍັດ ແລະ ນິບພານເປັນອາຣົມ) ນີ້, ພະອາຈານສະແດງນິຍາຍດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຊະວະນະທັງຫຼາຍ ເຊິ່ງໃນກາລທີ່ເກີດກ່ອນຊະວະນະເຫຼົ່ານັ້ນ ອາວັດຊະນະ (ມະໂນທະວາຣາວັດຊະນະ) ບໍ່ຄວນກ່າວວ່າ ມີອະດີດອາຣົມເປັນຕົ້ນໂດຍສ່ວນດຽວ. ເຖິງແມ່ນໃນກາລທີ່ເກີດກ່ອນຊະວະນະທີ່ມີນິບພານເປັນອາຣົມ, ອາວັດຊະນະນັ້ນ ກໍບໍ່ຄວນgກ່າວຢ່າງນັ້ນ (ວ່າ ມີອະດີດອາຣົມເປັນຕົ້ນ), ແຕ່ກໍບໍ່ແມ່ນໂດຍສ່ວນດຽວ ເພາະໃນມັກຄະວິຖີ ແລະ ຜະລະວິຖີ ອາວັດຊະນະນັ້ນ ບໍ່ມີນິບພານເປັນອາຣົມ.

อิเม คนฺธาติ นนุ ปจฺจุปฺปนฺนา คนฺธา คหิตา, กถํ เอตฺถ อนาคตารมฺมณตา โหตีติ? ‘‘อฏฺฐารสวสฺสาธิกานิ ทฺเว วสฺสสตานิ มา สุสฺสึสู’’ติ ปวตฺติโต, อนาคเต มา สุสฺสึ สูติ หิ อนาคตํ คนฺธํ คเหตฺวา ปวตฺตตีติ อธิปฺปาโย. จิตฺตวเสน กายํ ปริณาเมนฺโต อภิมุขีภูตํ ตทา วิชฺชมานเมว กายํ อารมฺมณํ กโรตีติ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ อธิฏฺฐานจิตฺตํ โหติ. ตถา อตฺตโน กายสฺส ทีฆรสฺสาณุถูลนีลาทิภาวาปาทนวเสน อญฺญสฺส จ ปาฏิหาริยสฺส กรเณ โยเชตพฺพํ[Pg.194]. เอตฺถนฺตเร เอกทฺเวสนฺตติวารา เวทิตพฺพาติ เอตฺถนฺตเร ปวตฺตา รูปสนฺตติอรูปสนฺตติวารา เอกทฺเวสนฺตติวารา นามาติ เวทิตพฺพาติ อตฺโถ. อติปริตฺตสภาวอุตุอาทิสมุฏฺฐานา วา ‘‘เอกทฺเวสนฺตติวารา’’ติ วุตฺตา. อุภยเมตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนํ โหนฺตํ เอตํ อุภยํ โหตีติ อตฺโถ. สํหีรตีติ ตณฺหาทิฏฺฐาภินนฺทนาหิ อากฑฺฒียติ.

ໃນຄຳວ່າ "Ime gandhā" (ກິ່ນທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້) ນີ້, ຫາກມີຄຳຖາມວ່າ: ກິ່ນທັງຫຼາຍທີ່ເປັນປັດຈຸບັນ ບໍ່ແມ່ນຖືກຖືເອົາແລ້ວຫຼື, ເຫດໃດໃນທີ່ນີ້ ຈຶ່ງມີຄວາມເປັນອະນາຄົດຕາຣົມໄດ້? ຕອບວ່າ: ເພາະມີຄວາມເປັນໄປວ່າ "ຂໍກິ່ນທັງຫຼາຍຢ່າໄດ້ແຫ້ງແລ້ງຕະຫຼອດສອງຮ້ອຍປີກັບສິບແປດປີເລີຍ", ຄວາມໝາຍຄື ຖືເອົາກິ່ນໃນອະນາຄົດດ້ວຍຄຳວ່າ "ຢ່າໄດ້ແຫ້ງແລ້ງໃນອະນາຄົດ" ແລ້ວຈິດຈຶ່ງເປັນໄປ, ນີ້ຄືຄວາມປະສົງຂອງພະອັດຖະກະຖາຈານ. ບຸກຄົນເມື່ອນ້ອມກາຍໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຈິດ ຍ່ອມເຮັດກາຍທີ່ປາກົດຢູ່ສະເພາະໜ້າ ເຊິ່ງມີຢູ່ແທ້ໃນກາລນັ້ນ ໃຫ້ເປັນອາຣົມ, ເພາະສະນັ້ນ ອະທິຖານະຈິດ ຈຶ່ງມີປັດຈຸບັນນາຣົມ. ສັນໃດ, ໃນການເຮັດກາຍຂອງຕົນໃຫ້ເຖິງຄວາມເປັນກາຍຍາວ, ກາຍສັ້ນ, ກາຍລະອຽດ, ກາຍຫຍາບ, ກາຍຂຽວ (ຫຼື ດຳຄ້ຳ) ເປັນຕົ້ນ, ແລະ ໃນການສະແດງປາຕິຫານຢ່າງອື່ນ ກໍພຶງປະກອບຢ່າງນັ້ນເຊັ່ນກັນ. ຄຳວ່າ "etthantare ekadvesantativārā veditabbā" (ພຶງຊາບວາຣະແຫ່ງສັນຕະຕິໜຶ່ງຫຼືສອງໃນລະຫວ່າງນີ້) ມີອັດຖະວ່າ ພຶງຊາບວ່າ ວາຣະແຫ່ງຮູບສັນຕະຕິ ແລະ ອະຮູບສັນຕະຕິ ທີ່ເປັນໄປໃນລະຫວ່າງນີ້ ຊື່ວ່າ "ເອກະທະວິສັນຕະຕິවາຣະ". ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ວາຣະແຫ່ງສັນຕະຕິທີ່ເກີດຈາກອຸຕຸເປັນຕົ້ນ ທີ່ມີສະພາບນ້ອຍຍິ່ງ ຊື່ວ່າ "ເອກະທະວິສັນຕະຕິවາຣະ". ຄຳວ່າ "Ubhayametaṃ paccuppannaṃ" (ທັງສອງນີ້ເປັນປັດຈຸບັນ) ມີອັດຖະວ່າ ທັງສອງນີ້ ເມື່ອມີຢູ່ ຍ່ອມເປັນອັດທາປັດຈຸບັນ (addhāpaccuppanna). ຄຳວ່າ "Saṃhīrati" (ຍ່ອມຖືກຮວບຮວມໄວ້) ຄື ຍ່ອມຖືກດຶງດູດໄວ້ດ້ວຍຄວາມເພີດເພີນ ມີຕັນຫາ ແລະ ທິດຖິ ເປັນຕົ້ນ.

เกจีติ อภยคิริวาสิโนติ วทนฺติ, เต ปน จิตฺตสฺส ฐิติกฺขณํ น อิจฺฉนฺตีติ ‘‘ฐิติกฺขเณ วา ปฏิวิชฺฌตี’’ติ น วตฺตพฺพํ สิยา. ตถา เย ‘‘อิทฺธิมสฺส จ ปรสฺส จ เอกกฺขเณ วตฺตมานํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วทนฺติ, เตสํ ‘‘ฐิติกฺขเณ วา ภงฺคกฺขเณ วา ปฏิวิชฺฌตี’’ติ วจนํ น สเมติ. น หิ ตสฺมึ ขณทฺวเย อุปฺปชฺชมานํ ปรจิตฺเตน สห เอกกฺขเณ อุปฺปชฺชติ นามาติ. ฐิติภงฺคกฺขเณสุ จ อุปฺปชฺชมานํ เอกเทสํ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ, เอกเทสํ อตีตารมฺมณํ อาปชฺชติ. ยญฺจ วุตฺตํ ‘‘ปรสฺส จิตฺตํ ชานิสฺสามีติ ราสิวเสน มหาชนสฺส จิตฺเต อาวชฺชิเต’’ติ, เอตฺถ จ มหาชโน อตฺตนา ปเร อเนเก ปุคฺคลาติ ปเรสํ จิตฺตํ ชานิสฺสามีติ อาวชฺชนปฺปวตฺติ วตฺตพฺพา สิยา. อถาปิ ปรสฺสาติ มหาชนสฺสาติ อตฺโถ สมฺภเวยฺย, ตถาปิ ตสฺส ปุคฺคลสฺเสว วา จิตฺตราสึ อาวชฺชิตฺวา เอกสฺส ปฏิวิชฺฌนํ อยุตฺตํ. น หิ ราสิอาวชฺชนํ เอกเทสาวชฺชนํ โหตีติ. ตสฺมา เตหิ ‘‘มหาชนสฺส จิตฺเต อาวชฺชิเต’’ติอาทิ น วตฺตพฺพํ.

ພວກອາຈານບາງພວກ (ຄື ພວກອະພະຍະຄີຣິວາສີ) ກ່າວວ່າ ໝາຍເຖິງ ພວກຜູ້ນອນຢູ່ໃນອະພະຍະຄີຣິວິຫານ, ແຕ່ພວກເຂົາບໍ່ຍອມຮັບຖີຕິຂະນະຂອງຈິດ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມແທງຕະຫຼອດໃນຖີຕິຂະນະ'. ເຊັ່ນດຽວກັນ ພວກອາຈານໃດກ່າວວ່າ 'ຈິດອັນເປັນປັດຈຸບັນໃນຂະນະດຽວກັນ ຂອງຜູ້ມີລິດ ແລະ ຂອງບຸກຄົນອື່ນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ', ຄຳກ່າວຂອງພວກອາຈານເຫຼົ່ານັ້ນທີ່ວ່າ 'ຍ່ອມແທງຕະຫຼອດໃນຖີຕິຂະນະ ຫຼື ໃນພັງຄະຂະນະ' ຍ່ອມບໍ່ສົມຄູ່ກັນ. ເພາະວ່າ ຈິດທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຂະນະທັງສອງນັ້ນ ບໍ່ຊື່ວ່າເກີດຂຶ້ນໃນຂະນະດຽວກັນກັບຈິດຂອງບຸກຄົນອື່ນເລີຍ. ແລະ ຈິດທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຖີຕິຂະນະ ແລະ ພັງຄະຂະນະ ຍ່ອມເຖິງຄວາມເປັນຈິດມີປັດຈຸບັນເປັນອາຣົມສ່ວນໜຶ່ງ ມີອະດີດເປັນອາຣົມສ່ວນໜຶ່ງ. ແລະ ຄຳໃດທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ 'ເມື່ອຈິດຂອງມະຫາຊົນຖືກຄຳນຶງເຖິງໂດຍຄວາມເປັນກອງ ດ້ວຍຕັ້ງໃຈວ່າ ເຮົາຈັກຮູ້ຈິດຂອງບຸກຄົນອື່ນ', ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ ມະຫາຊົນ ໄດ້ແກ່ ບຸກຄົນອື່ນຫຼາຍຄົນນອກຈາກຕົນ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງການຄຳນຶງວ່າ 'ເຮົາຈັກຮູ້ຈິດຂອງບຸກຄົນອື່ນທັງຫຼາຍ' ຈຶ່ງຄວນກ່າວ. ເຖິງແມ່ນວ່າ ຈະມີເນື້ອຄວາມວ່າ 'ຂອງບຸກຄົນອື່ນ' ຄື 'ຂອງມະຫາຊົນ', ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ການຄຳນຶງເຖິງກອງຈິດຂອງມະຫາຊົນນັ້ນ ຫຼື ຂອງບຸກຄົນນັ້ນເອງ ແລ້ວແທງຕະຫຼອດຈິດດວງດຽວ ກໍບໍ່ສົມຄວນ. ເພາະວ່າ ການຄຳນຶງເຖິງກອງຈິດ ບໍ່ແມ່ນການຄຳນຶງເຖິງສ່ວນໜຶ່ງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພວກອາຈານເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ຄວນກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເມື່ອຈິດຂອງມະຫາຊົນຖືກຄຳນຶງເຖິງ'.

ยํ ปน เต วทนฺติ ‘‘ยสฺมา อิทฺธิมสฺส จ ปรสฺส จ เอกกฺขเณ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ, ตตฺถายํ อธิปฺปาโย สิยา – เจโตปริยญาณลาภี ปรสฺส จิตฺตํ ญาตุกาโม ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อตีตาทิวิภาคํ อกตฺวา จิตฺตสามญฺเญน ‘‘อิมสฺส จิตฺตํ ชานามี’’ติ ปริกมฺมํ กตฺวา ปุน ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย สามญฺเญเนว จิตฺตํ อาวชฺชิตฺวา ติณฺณํ จตุนฺนํ วา ปริกมฺมานํ อนนฺตรา เจโตปริยญาเณน ปรจิตฺตํ ปฏิวิชฺฌติ วิภาเวติ รูปํ วิย ทิพฺพจกฺขุนา. ตโต ปรํ ปน กามาวจรจิตฺเตหิ สราคาทิววตฺถานํ โหติ นีลาทิววตฺถานํ วิย. ตตฺถ ทิพฺพจกฺขุนา ทิฏฺฐหทยวตฺถุรูปสฺส สตฺตสฺส อภิมุขีภูตสฺส จิตฺตสามญฺเญน จิตฺตํ อาวชฺชยมานํ อาวชฺชนํ อภิมุขีภูตํ วิชฺชมานํ จิตฺตํ อารมฺมณํ กตฺวา จิตฺตํ อาวชฺเชติ. ปริกมฺมานิ จ ตํ ตํ วิชฺชมานํ จิตฺตํ จิตฺตสามญฺเญเนว อารมฺมณํ [Pg.195] กตฺวา จิตฺตชานนปริกมฺมานิ หุตฺวา ปวตฺตนฺติ. เจโตปริยญาณํ ปน วิชฺชมานํ จิตฺตํ ปฏิวิชฺฌนฺตํ วิภาเวนฺตํ เตน สห เอกกฺขเณ เอว อุปฺปชฺชติ. ตตฺถ ยสฺมา สนฺตานสฺส สนฺตานคฺคหณโต เอกตฺตวเสน อาวชฺชนาทีนิ จิตฺตนฺตฺเวว ปวตฺตานิ, ตญฺจ จิตฺตเมว, ยํ เจโตปริยญาเณน วิภาวิตํ, ตสฺมา สมานาการปฺปวตฺติโต น อนิฏฺเฐ มคฺคผลวีถิโต อญฺญสฺมึ ฐาเน นานารมฺมณตา อาวชฺชนชวนานํ โหติ. ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณญฺจ ปริกมฺมํ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺส เจโตปริยญาณสฺส อาเสวนปจฺจโยติ สิทฺธํ โหติ. อตีตตฺติโก จ เอวํ อภินฺโน โหติ. อญฺญถา สนฺตติปจฺจุปฺปนฺเน อทฺธาปจฺจุปฺปนฺเน จ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ อิธ วุจฺจมาเน อตีตานาคตานญฺจ ปจฺจุปฺปนฺนตา อาปชฺเชยฺย, ตถา จ สติ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺโน ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิ วตฺตพฺพํ สิยา, น จ ตํ วุตฺตํ. ‘‘อตีโต ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, ปุริมา ปุริมา อตีตา ขนฺธา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ ปจฺจุปฺปนฺนานํ ขนฺธานํ อนนฺตร…เป… อนุโลมํ โคตฺรภุสฺสา’’ติอาทิวจนโต (ปฏฺฐา. ๒.๑๘.๕) ปน อทฺธาสนฺตติปจฺจุปฺปนฺเนสฺเวว อนนฺตราตีตา จตฺตาโร ขนฺธา อตีตาติ วิญฺญายนฺติ, น จ อภิธมฺมมาติกาย อาคตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนปทสฺส อทฺธาสนฺตติปจฺจุปฺปนฺนปทตฺถตา กตฺถจิ ปาฬิยํ วุตฺตา. ตสฺมา เตหิ อิทฺธิมสฺส จ ปรสฺส จ เอกกฺขเณ จิตฺตุปฺปตฺติยา เจโตปริยญาณสฺส ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา วุตฺตา. ยทา ปน ‘‘ยํ อิมสฺส จิตฺตํ ปวตฺตํ, ตํ ชานามิ. ยํ ภวิสฺสติ, ตํ ชานิสฺสามี’’ติ วา อาโภคํ กตฺวา ปาทกชฺฌานสมาปชฺชนาทีนิ กโรติ, ตทา อาวชฺชนปริกมฺมานิ เจโตปริยญาณญฺจ อตีตานาคตารมฺมณาเนว โหนฺติ อาวชฺชเนเนว วิภาคสฺส กตตฺตา.

ສ່ວນຄຳໃດທີ່ພວກອາຈານເຫຼົ່ານັ້ນກ່າວວ່າ 'ເພາະວ່າ ຈິດຂອງຜູ້ມີລິດແລະຂອງບຸກຄົນອື່ນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນຂະນະດຽວກັນ', ໃນຄຳນັ້ນ ຄວນມີອະທິບາຍດັ່ງນີ້: ຜູ້ໄດ້ເຈໂຕປະຣິຍະຍານ ປາຖະໜາຈະຮູ້ຈິດຂອງບຸກຄົນອື່ນ ເຂົ້າບາດກົດຊານແລ້ວອອກມາ ໂດຍບໍ່ເຮັດການຈຳແນກສ່ວນມີອະດີດເປັນຕົ້ນ ເຮັດບໍລິກຳໂດຍຄວາມເປັນຈິດທົ່ວໄປວ່າ 'ເຮົາຈັກຮູ້ຈິດຂອງຜູ້ນີ້' ແລ້ວເຂົ້າບາດກົດຊານອີກຄັ້ງແລ້ວອອກມາ ຄຳນຶງເຖິງຈິດໂດຍຄວາມເປັນຈິດທົ່ວໄປນັ້ນເອງ ໃນລຳດັບແຫ່ງບໍລິກຳ 3 ຫຼື 4 ດວງ ຍ່ອມແທງຕະຫຼອດຈິດຂອງບຸກຄົນອື່ນດ້ວຍເຈໂຕປະຣິຍະຍານ ເຮັດໃຫ້ປາກົດແຈ້ງ ເໝືອນກັບການເຫັນຮູບດ້ວຍທິບພະຈັກຂຸ. ແຕ່ຫຼັງຈາກນັ້ນ ຍ່ອມມີການກຳນົດຈິດມີສະຣາຄະເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍກາມາວະຈະຣະຈິດທັງຫຼາຍ ເໝືອນກັບການກຳນົດຮູບມີສີຂຽວເປັນຕົ້ນ. ໃນການກຳນົດນັ້ນ ອາວັດຊະນະທີ່ຄຳນຶງ-ເຖິງຈິດໂດຍຄວາມເປັນຈິດທົ່ວໄປ ຂອງສັດຜູ້ມີຫະທະຍະວັດຖຸຮູບອັນທິບພະຈັກຂຸເຫັນແລ້ວ ຜູ້ປາກົດຢູ່ສະເພາະໜ້າ ຍ່ອມເຮັດຈິດອັນປາກົດຢູ່ສະເພາະໜ້າທີ່ມີຢູ່ໃຫ້ເປັນອາຣົມ ແລ້ວຄຳນຶງເຖິງຈິດ. ແລະ ບໍລິກຳທັງຫຼາຍກໍເຮັດຈິດນັ້ນໆ ທີ່ມີຢູ່ໃຫ້ເປັນອາຣົມ ໂດຍຄວາມເປັນຈິດທົ່ວໄປນັ້ນເອງ ເປັນບໍລິກຳເພື່ອຮູ້ຈິດ ແລ້ວເປັນໄປ. ສ່ວນເຈໂຕປະຣິຍະຍານ ຍ່ອມແທງຕະຫຼອດ ເຮັດໃຫ້ປາກົດແຈ້ງເຊິ່ງຈິດທີ່ມີຢູ່ ແລະ ເກີດຂຶ້ນໃນຂະນະດຽວກັນກັບຈິດນັ້ນເອງ. ໃນການເກີດຂຶ້ນນັ້ນ ເພາະເຫດທີ່ຖືເອົາກະແສຈິດ ໂດຍຄວາມເປັນອັນດຽວກັນ ອາວັດຊະນະເປັນຕົ້ນຈຶ່ງເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນຈິດເທົ່ານັ້ນ ແລະ ຈິດນັ້ນເອງທີ່ເຈໂຕປະຣິຍະຍານເຮັດໃຫ້ປາກົດແຈ້ງ ດັ່ງນັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນໄປໂດຍອາການສະເໝີກັນ ຄວາມເປັນອາຣົມຕ່າງກັນແຫ່ງອາວັດຊະນະແລະຊະວະນະ ຍ່ອມບໍ່ມີໃນຖານະອື່ນ ນອກຈາກມັກຄະວິຖີແລະຜະລະວິຖີອັນບໍ່ປາຖະໜາ. ແລະ ເປັນອັນສຳເລັດແລ້ວວ່າ ບໍລິກຳທີ່ມີປັດຈຸບັນເປັນອາຣົມ ຍ່ອມເປັນອາເສວະນະປັດໄຈ ແກ່ເຈໂຕປະຣິຍະຍານທີ່ມີປັດຈຸບັນເປັນອາຣົມ. ແລະ ດ້ວຍເຫດນີ້ ອະຕີຕະຕິກະຈຶ່ງບໍ່ຂັດແຍ້ງກັນ. ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ຫາກກ່າວໃນທີ່ນີ້ວ່າ ສັນຕະຕິປັດຈຸບັນ ແລະ ອັດທາປັດຈຸບັນ ເປັນປັດຈຸບັນ ຄວາມເປັນປັດຈຸບັນກໍຈະພຶງເຖິງແກ່ອະດີດແລະອະນາຄົດດ້ວຍ, ແລະ ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ກໍຄວນກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ທຳອັນເປັນປັດຈຸບັນ ເປັນປັດໄຈໂດຍອະນันຕະຣະປັດໄຈ ແກ່ທຳອັນເປັນປັດຈຸບັນ' ແຕ່ຄຳນັ້ນພະອົງບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້. ແຕ່ເພາະມີຄຳກ່າວວ່າ 'ທຳອັນເປັນອະດີດ ເປັນປັດໄຈໂດຍອະນັນຕະຣະປັດໄຈ ແກ່ທຳອັນເປັນປັດຈຸບັນ, ຂັນທັງຫຼາຍອັນເປັນອະດີດດວງກ່ອນໆ ເປັນປັດໄຈໂດຍອະນັນຕະຣະປັດໄຈ... ຍ່ອມເປັນໄປຕາມລຳດັບແກ່ໂຄຕະຣະພູ' ເປັນຕົ້ນ, ຈຶ່ງຮູ້ໄດ້ວ່າ ຂັນ 4 ອັນລ່ວງໄປແລ້ວໃນລຳດັບ ໃນອັດທາປັດຈຸບັນແລະສັນຕະຕິປັດຈຸບັນນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າອະດີດ, ແລະ ຄວາມທີ່ບົດວ່າ ປັດຈຸບັນ ອັນມາໃນອະພິທຳມະມາຕິກາ ຈະມີເນື້ອຄວາມເຖິງອັດທາປັດຈຸບັນແລະສັນຕະຕິປັດຈຸບັນນັ້ນ ພະອົງບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໃນພະບາລີໃດໆ ເລີຍ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພວກອາຈານເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄວາມມີປັດຈຸບັນເປັນອາຣົມແຫ່ງເຈໂຕປະຣິຍະຍານ ດ້ວຍການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຈິດໃນຂະນະດຽວກັນ ຂອງຜູ້ມີລິດແລະຂອງບຸກຄົນອື່ນ. ແຕ່ໃນການໃດ ບຸກຄົນເຮັດຄວາມໃສ່ໃຈວ່າ 'ຈິດໃດຂອງຜູ້ນີ້ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ເຮົາຈັກຮູ້ຈິດນັ້ນ, ຈິດໃດຈັກມີ ເຮົາຈັກຮູ້ຈິດນັ້ນ' ແລ້ວເຂົ້າບາດກົດຊານເປັນຕົ້ນ, ໃນການນັ້ນ ອາວັດຊະນະ, ບໍລິກຳ ແລະ ເຈໂຕປະຣິຍະຍານ ຍ່ອມມີອະດີດແລະອະນາຄົດເປັນອາຣົມເທົ່ານັ້ນ ເພາະອາວັດຊະນະນັ້ນເອງເຮັດການຈຳແນກແລ້ວ.

เย ปน ‘‘อิทฺธิมา ปรสฺส จิตฺตํ ชานิตุกาโม อาวชฺเชติ, อาวชฺชนํ ขณปจฺจุปฺปนฺนํ อารมฺมณํ กตฺวา เตเนว สห นิรุชฺฌติ, ตโต จตฺตาริ ปญฺจ วา ชวนานิ. เยสํ ปจฺฉิมํ อิทฺธิจิตฺตํ, เสสานิ กามาวจรานิ, เตสํ สพฺเพสมฺปิ ตเทว นิรุทฺธํ จิตฺตมารมฺมณํ โหติ, น จ ตานิ นานารมฺมณานิ โหนฺติ, อทฺธาวเสน ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺตา’’ติ อิทํ วจนํ นิสฺสาย ‘‘อาวชฺชนชวนานํ ปจฺจุปฺปนฺนาตีตารมฺมณภาเวปิ นานารมฺมณตฺตาภาโว วิย เอกทฺวิติจตุปญฺจจิตฺตกฺขณานาคเตสุปิ จิตฺเตสุ อาวชฺชิเตสุ อาวชฺชนชวนานํ ยถาสมฺภวํ อนาคตปจฺจุปฺปนฺนาตีตารมฺมณภาเวปิ นานารมฺมณตา น [Pg.196] สิยา, เตน จตุปญฺจจิตฺตกฺขณานาคเต อาวชฺชิเต อนาคตารมฺมณปริกมฺมานนฺตรํ ขณปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ เจโตปริยญาณํ สิทฺธ’’นฺติ วทนฺติ, เตสํ วาโท ‘‘อนาคตารมฺมโณ ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺส ธมฺมสฺส อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย, ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมโณ ธมฺโม อตีตารมฺมณสฺส ธมฺมสฺส อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ อิเมสํ ปญฺหานํ อนุทฺธฏตฺตา คณนาย จ ‘‘อาเสวเน ตีณี’’ติ วุตฺตตฺตา น สิชฺฌติ. น หิ กุสลกิริยมหคฺคตํ อนาเสวนํ อตฺถีติ.

ສ່ວນພວກອາຈານໃດ ອາໄສຄຳນີ້ວ່າ 'ຜູ້ມີລິດປາຖະໜາຈະຮູ້ຈິດຂອງບຸກຄົນອື່ນ ຍ່ອມຄຳນຶງເຖິງ, ອາວັດຊະນະເຮັດຂະນະປັດຈຸບັນໃຫ້ເປັນອາຣົມແລ້ວດັບໄປພ້ອມກັບອາຣົມນັ້ນເອງ, ຈາກນັ້ນ ຊະວະນະ 4 ຫຼື 5 ດວງຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ, ໃນຊະວະນະເຫຼົ່ານັ້ນ ຈິດດວງສຸດທ້າຍເປັນອິດທິຈິດ, ສ່ວນທີ່ເຫຼືອເປັນກາມາວະຈະຣະຈິດ, ຊະວະນະທັງໝົດເຫຼົ່ານັ້ນກໍມີຈິດອັນດັບໄປແລ້ວນັ້ນເອງເປັນອາຣົມ, ແລະ ຊະວະນະເຫຼົ່ານັ້ນບໍ່ຊື່ວ່າເປັນຈິດມີອາຣົມຕ່າງກັນ ເພາະຄວາມມີປັດຈຸບັນເປັນອາຣົມໂດຍອຳນາດແຫ່ງອັດທາ' ແລ້ວກ່າວວ່າ 'ເຖິງແມ່ນວ່າ ອາວັດຊະນະແລະຊະວະນະທັງຫຼາຍ ຈະມີປັດຈຸບັນແລະອະດີດເປັນອາຣົມ ກໍບໍ່ມີຄວາມເປັນອາຣົມຕ່າງກັນ ເຊັ່ນດຽວກັນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຄຳນຶງເຖິງຈິດທັງຫຼາຍອັນຍັງບໍ່ມາເຖິງໂດຍຂະນະຈິດ 1, 2, 3, 4 ຫຼື 5 ກໍຕາມ, ຄວາມເປັນອາຣົມຕ່າງກັນແຫ່ງອາວັດຊະນະແລະຊະວະນະທັງຫຼາຍ ທີ່ມີອະນາຄົດ, ປັດຈຸບັນ ແລະ ອະດີດເປັນອາຣົມ ຕາມສົມຄວນແກ່ເຫດ ກໍຈະບໍ່ພຶງມີ, ດັ່ງນັ້ນ ເມື່ອຄຳນຶງເຖິງຈິດອັນຍັງບໍ່ມາເຖິງໂດຍຂະນະຈິດ 4 ຫຼື 5, ໃນລຳດັບແຫ່ງບໍລິກຳທີ່ມີອະນາຄົດເປັນອາຣົມ ເຈໂຕປະຣິຍະຍານທີ່ມີຂະນະປັດຈຸບັນເປັນອາຣົມ ກໍເປັນອັນສ量ເລັດແລ້ວ', ວາທະຂອງພວກອາຈານເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ສຳເລັດ ເພາະບໍ່ໄດ້ຍົກຂຶ້ນສະແດງເຊິ່ງບັນຫາເຫຼົ່ານີ້ວ່າ 'ທຳມີອະນາຄົດເປັນອາຣົມ ເປັນປັດໄຈໂດຍອາເສວະນະປັດໄຈ ແກ່ທຳມີປັດຈຸບັນເປັນອາຣົມ, ທຳມີປັດຈຸບັນເປັນອາຣົມ ເປັນປັດໄຈໂດຍອາເສວະນະປັດໄຈ ແກ່ທຳມີອະດີດເປັນອາຣົມ' ແລະ ເພາະໃນຄະນານາວານ ພະອົງກ່າວໄວ້ວ່າ 'ໃນອາເສວະນະ ມີ 3'. ເພາະວ່າ ກຸສົນມະຫັກຄະຕະຈິດ ແລະ ກິຣິຍາມະຫັກຄະຕະຈິດ ທີ່ບໍ່ເປັນອາເສວະນະ ຍ່ອມບໍ່ມີ.

เอตสฺส จ วาทสฺส นิสฺสยภาโว อาวชฺชนชวนานํ ขณปจฺจุปฺปนฺนนิรุทฺธารมฺมณตาวจนสฺส น สิชฺฌติ, ยํ ปวตฺตํ ยํ ปวตฺติสฺสตีติ วา วิเสสํ อกตฺวา คหเณ อาวชฺชนสฺส อนาคตคฺคหณภาวํ, ตทภาวา ชวนานมฺปิ วตฺตมานคฺคหณาภาวญฺจ สนฺธาเยว ตสฺส วุตฺตตฺตา. ตทา หิ ภวงฺคจลนานนฺตรํ อภิมุขีภูตเมว จิตฺตํ อารพฺภ อาวชฺชนา ปวตฺตตีติ. ชานนจิตฺตสฺสปิ วตฺตมานารมฺมณภาเว อาวชฺชนชานนจิตฺตานํ สหฏฺฐานโทสาปตฺติยา ราสิเอกเทสาวชฺชนปฏิเวเธ สมฺปตฺตสมฺปตฺตาวชฺชนชานเน จ อนิฏฺเฐ ฐาเน อาวชฺชนชวนานํ นานารมฺมณภาวโทสาปตฺติยา จ ยํ วุตฺตํ ‘‘ขณปจฺจุปฺปนฺนํ จิตฺตํ เจโตปริยญาณสฺส อารมฺมณํ โหตี’’ติ, ตํ อยุตฺตนฺติ ปฏิกฺขิปิตฺวา ยถาวุตฺตโทสานาปตฺติกาลวเสเนว อทฺธาสนฺตติปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺตา นานารมฺมณตาภาวํ ทิสฺวา อาวชฺชนชวนานํ วตฺตมานตํ นิรุทฺธารมฺมณภาโว วุตฺโตติ, ตมฺปิ วจนํ ปุริมวาทิโน นานุชาเนยฺยุํ. ตสฺมิญฺหิ สติ อาวชฺชนา กุสลานนฺติอาทีสุ วิย อญฺญปทสงฺคหิตสฺส อนนฺตรปจฺจยวิธานโต ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา อาวชฺชนา อตีตารมฺมณานํ ขนฺธานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา, น จ วุตฺตนฺติ.

ແລະ ຄວາມເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງວາທະນີ້ ຄື ຄຳກ່າວເຖິງຄວາມມີຂະນະປັດຈຸບັນແລະອະດີດອັນດັບໄປແລ້ວເປັນອາຣົມ ແຫ່ງອາວັດຊະນະandຊະວະນະ ຍ່ອມບໍ່ສຳເລັດ, ເພາະຄຳນັ້ນ ພະອົງກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມທີ່ອາວັດຊະນະບໍ່ຖືເອົາອະນາຄົດ ແລະ ເພາະຄວາມບໍ່ມີການຖືເອົານັ້ນ ຊະວະນະທັງຫຼາຍກໍບໍ່ຖືເອົາປັດຈຸບັນ ໃນເມື່ອຖືເອົາໂດຍບໍ່ເຮັດການຈຳແນກພິເສດວ່າ 'ຈິດໃດເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ຫຼື ຈິດໃດຈັກເກີດຂຶ້ນ'. ເພາະວ່າໃນການນັ້ນ ອາວັດຊະນະຍ່ອມເປັນໄປໂດຍປາຣົບຈິດອັນປາກົດຢູ່ສະເພາະໜ້າເທົ່ານັ້ນ ໃນລຳດັບແຫ່ງພະວັງຄະຈະລະນະ. ຫາກຈິດຜູ້ຮູ້ມີປັດຈຸບັນເປັນອາຣົມ ກໍຈະພຶງເຖິງໂທດຄືການຕັ້ງຢູ່ຮ່ວມກັນແຫ່ງອາວັດຊະນະandຈິດຜູ້ຮູ້, ແລະ ໃນການຄຳນຶງເຖິງກອງຈິດແລ້ວແທງຕະຫຼອດສ່ວນໜຶ່ງ ແລະ ໃນການຄຳນຶງandການຮູ້ອາຣົມອັນເຖິງແລ້ວໆ, ແລະ ໃນຖານະອັນບໍ່ປາຖະໜາ ກໍຈະພຶງເຖິງໂທດຄືຄວາມເປັນອາຣົມຕ່າງກັນແຫ່ງອາວັດຊະນະandຊະວະນະ, ດັ່ງນັ້ນ ຄຳໃດທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ 'ຈິດອັນເປັນຂະນະປັດຈຸບັນ ຍ່ອມເປັນອາຣົມແຫ່ງເຈໂຕປະຣິຍະຍານ', ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງປະຕິເສດຄຳນັ້ນວ່າ 'ບໍ່ສົມຄວນ', ແລ້ວເຫັນຄວາມບໍ່ມີອາຣົມຕ່າງກັນ ເພາະຄວາມມີອັດທາປັດຈຸບັນandສັນຕະຕິປັດຈຸບັນເປັນອາຣົມ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການບໍ່ເຖິງໂທດຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວນັ້ນເອງ, ຈຶ່ງກ່າວຄວາມມີປັດຈຸບັນandອະດີດອັນດັບໄປແລ້ວເປັນອາຣົມ ແຫ່ງອາວັດຊະນະandຊະວະນະ. ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ຄຳກ່າວນັ້ນ ພວກວາທີກ່ອນກໍຈະບໍ່ຍອມຮັບ. ເພາະວ່າ ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ເພາະມີການບັນຍັດອະນັນຕະຣະປັດໄຈ ແກ່ທຳອັນບົດອື່ນສົງເຄາະແລ້ວ ເໝືອນໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ອາວັດຊະນະ ເປັນປັດໄຈແກ່ກຸສົນທັງຫຼາຍ', ກໍຄວນກ່າວວ່າ 'ອາວັດຊະນະມີປັດຈຸບັນເປັນອາຣົມ ເປັນປັດໄຈໂດຍອະນັນຕະຣະປັດໄຈ ແກ່ຂັນທັງຫຼາຍມີອະດີດເປັນອາຣົມ', ແຕ່ພະອົງບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້.

กสฺมา ปเนวํ เจโตปริยญาณสฺส ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา วิจาริตา, นนุ ‘‘อตีโต ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส, อนาคโต ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอเตสํ วิภงฺเคสุ ‘‘อตีตา ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺสเจโตปริยญาณสฺส ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส ยถากมฺมูปคญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๘.๒), ‘‘อนาคตา ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺส เจโตปริยญาณสฺส อนาคตํสญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๗.๓-๔), อุปฺปนฺนตฺติเก จ ‘‘อนุปฺปนฺนาขนฺธา, อุปฺปาทิโน [Pg.197] ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺส เจโตปริยญาณสฺส อนาคตํสญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เจโตปริยญาณคฺคหณํ กตฺวา ‘‘ปจฺจุปฺปนฺโน ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺสา’’ติ เอตสฺส วิภงฺเค ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนา ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๘.๓), อุปฺปนฺนตฺติเก จ ‘‘อุปฺปนฺนา ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๗.๒) เอตฺตกสฺเสว วุตฺตตฺตา ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนจิตฺเต เจโตปริยญาณํ นปฺปวตฺตตี’’ติ วิญฺญายติ. ยทิ หิ ปวตฺเตยฺย, ปุริเมสุ วิย อิตเรสุ จ เจโตปริยญาณคฺคหณํ กตฺตพฺพํ สิยาติ? สจฺจํ กตฺตพฺพํ, นยทสฺสนวเสน ปเนตํ สํขิตฺตนฺติ อญฺญาย ปาฬิยา วิญฺญายติ. ‘‘อตีตารมฺมโณ ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย (ปฏฺฐา. ๒.๑๙.๒๐), อนาคตารมฺมโณ ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺส. ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมโณ ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺสา’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๙.๒๒) เอเตสญฺหิ วิภงฺเคสุ ‘‘เจโตปริยญาเณน อตีตารมฺมณปจฺจุปฺปนฺนจิตฺตสมงฺคิสฺส จิตฺตํ ชานาติ. อตีตารมฺมณา ปจฺจุปฺปนฺนา ขนฺธา เจโตปริยญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๙.๒๒), ‘‘เจโตปริยญาเณน อนาคตารมฺมณปจฺจุปฺปนฺนจิตฺตสมงฺคิสฺส จิตฺตํ…เป… เจโตปริยญาเณน ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณปจฺจุปฺปนฺนจิตฺตสมงฺคิสฺส จิตฺตํ ชานาติ. ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา ปจฺจุปฺปนฺนา ขนฺธา เจโตปริยญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๙.๒๑) เจโตปริยญาณสฺส ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมเณ ปวตฺติ วุตฺตาติ. เตเนวายํ วิจารณา กตาติ เวทิตพฺพา.

ແຕ່ເພາະເຫດໃດ ຄວາມມີປັດຈຸບັນເປັນອາຣົມແຫ່ງເຈໂຕປະຣິຍະຍານ ຈຶ່ງຖືກພິຈາລະນາຢ່າງນີ້? ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນບໍ, ໃນວິພັງທັງຫຼາຍແຫ່ງບົດເຫຼົ່ານີ້ວ່າ 'ທຳອັນເປັນອະດີດ ເປັນປັດໄຈແກ່ທຳອັນເປັນປັດຈຸບັນ, ທຳອັນເປັນອະນາຄົດ ເປັນປັດໄຈແກ່ທຳອັນເປັນປັດຈຸບັນ ໂດຍອາຣັມມະນະປັດໄຈ', ພະອົງກ່າວເຖິງການຖືເອົາເຈໂຕປະຣິຍະຍານໄວ້ວ່າ 'ขັນທັງຫຼາຍອັນເປັນອະດີດ ເປັນປັດໄຈໂດຍອາຣັມມະນະປັດໄຈ ແກ່ອາວັດຊະນະແຫ່ງອິດທິວິທະຍານ, ເຈໂຕປະຣິຍະຍານ, ປຸບເພນິວາສານຸດສະຕິຍານ ແລະ ຍະຖາກັມມູປະຄະຍານ', 'ขັນທັງຫຼາຍອັນເປັນອะນາຄົດ ເປັນປັດໄຈໂດຍອາຣັມມະນະປັດໄຈ ແກ່ອາວັດຊະນະແຫ່ງອິດທິວິທະຍານ, ເຈໂຕປະຣິຍະຍານ ແລະ ອະນາຄະຕັງສະຍານ', ແລະ ໃນອຸບປັນນະຕິກະ ກໍກ່າວວ່າ 'ขັນທັງຫຼາຍອັນຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນ, ขັນທັງຫຼາຍອັນກຳລັງເກີດຂຶ້ນ ເປັນປັດໄຈໂດຍອາຣັມມະນະປັດໄຈ ແກ່ອາວັດຊະນະແຫ່ງອິດທິວິທະຍານ, ເຈໂຕປະຣິຍະຍານ ແລະ ອະນາຄະຕັງສະຍານ', ແຕ່ໃນວິພັງແຫ່ງບົດວ່າ 'ທຳອັນເປັນປັດຈຸບັນ ເປັນປັດໄຈແກ່ທຳອັນເປັນປັດຈຸບັນ' ພະອົງກ່າວໄວ້ພຽງເທົ່ານີ້ວ່າ 'ขັນທັງຫຼາຍອັນເປັນປັດຈຸບັນ ເປັນປັດໄຈໂດຍອາຣັມມະນະປັດໄຈ ແກ່ອາວັດຊະນະແຫ່ງອິດທິວິທະຍານ', ແລະ ໃນອຸບປັນນະຕິກະ ກໍກ່າວວ່າ 'ขັນທັງຫຼາຍອັນເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ເປັນປັດໄຈໂດຍອາຣັມມະນະປັດໄຈ ແກ່ອາວັດຊະນະແຫ່ງອິດທິວິທະຍານ', ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຮູ້ໄດ້ວ່າ 'ເຈໂຕປະຣິຍະຍານ ຍ່ອມບໍ່ເປັນໄປໃນຈິດອັນເປັນປັດຈຸບັນ'. ເພາະວ່າ ຫາກເຈໂຕປະຣິຍະຍານນັ້ນພຶງເປັນໄປ, ກໍຄວນເຮັດການຖືເອົາເຈໂຕປະຣິຍະຍານໃນບົດອື່ນໆ ເໝືອນໃນບົດກ່ອນໆ ບໍ່ແມ່ນບໍ? ຈິງຢູ່ ຄວນເຮັດ, ແຕ່ເພາະຮູ້ວ່າ 'ຄຳນັ້ນ ພະອົງຫຍໍ້ໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງນັຍ', ຈຶ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍພະບາລີອື່ນ. ເພາະວ່າ ໃນວິພັງທັງຫຼາຍແຫ່ງບົດເຫຼົ່ານີ້ວ່າ 'ທຳມີອະດີດເປັນອາຣົມ ເປັນປັດໄຈໂດຍອາຣັມມະນະປັດໄຈ ແກ່ທຳມີປັດຈຸບັນເປັນອາຣົມ, ທຳມີອະນາຄົດເປັນອາຣົມ ເປັນປັດໄຈແກ່ທຳມີປັດຈຸບັນເປັນອາຣົມ, ທຳມີປັດຈຸບັນເປັນອາຣົມ ເປັນປັດໄຈແກ່ທຳມີປັດຈຸບັນເປັນອາຣົມ', ພະອົງກ່າວຄວາມເປັນໄປແຫ່ງເຈໂຕປະຣິຍະຍານ ໃນຈິດອັນເປັນປັດຈຸບັນເປັນອາຣົມໄວ້ວ່າ 'ຍ່ອມຮູ້ຈິດຂອງບຸກຄົນຜູ້ພ້ອມພຣັ່ງດ້ວຍຈິດອັນເປັນປັດຈຸບັນມີອະດີດເປັນອາຣົມ ດ້ວຍເຈໂຕປະຣິຍະຍານ, ขັນທັງຫຼາຍອັນເປັນປັດຈຸບັນມີອະດີດເປັນອາຣົມ ເປັນປັດໄຈໂດຍອາຣັມມະນະປັດໄຈ ແກ່ອາວັດຊະນະແຫ່ງເຈໂຕປະຣິຍະຍານ', 'ຍ່ອມຮູ້ຈິດຂອງບຸກຄົນຜູ້ພ້ອມພຣັ່ງດ້ວຍຈິດອັນເປັນປັດຈຸບັນມີອະນາຄົດເປັນອາຣົມ ດ້ວຍເຈໂຕປະຣິຍະຍານ... ຍ່ອມຮູ້ຈິດຂອງບຸກຄົນຜູ້ພ້ອມພຣັ່ງດ້ວຍຈິດອັນເປັນປັດຈຸບັນມີປັດຈຸບັນເປັນອາຣົມ ດ້ວຍເຈໂຕປະຣິຍະຍານ, ขັນທັງຫຼາຍອັນເປັນປັດຈຸບັນມີປັດຈຸບັນເປັນອາຣົມ ເປັນປັດໄຈໂດຍອາຣັມມະນະປັດໄຈ ແກ່ອາວັດຊະນະແຫ່ງເຈໂຕປະຣິຍະຍານ'. ພຶງຊາບວ່າ ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ການພິຈາລະນານີ້ ຈຶ່ງຖືກເຮັດຂຶ້ນ.

เตสนฺติ เตสุ ทฺวีสุ ญาเณสูติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. กุสลา ขนฺธาติ อิทฺธิวิธปุพฺเพนิวาสานาคตํสญาณาเปกฺโข พหุวจนนิทฺเทโส, น เจโตปริยญาณยถากมฺมูปคญาณาเปกฺโขติ. เตสํ จตุกฺขนฺธารมฺมณภาวสฺส อสาธโกติ เจ? น, อญฺญตฺถ ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา ขนฺธา จ วิจาโร จ เจโตปริยญาณสฺส ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส อนาคตํสญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๖.๗๒) ‘‘สวิตกฺกสวิจารา ขนฺธา จ วิตกฺโก จ เจโตปริยญาณสฺส ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส อนาคตํสญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๖.๖๙) จ วุตฺตตฺตา เจโตปริยญาณาเปกฺโขปิ พหุวจนนิทฺเทโสติ อิมสฺสตฺถสฺส สิทฺธิโต. เอวมปิ [Pg.198] ยถากมฺมูปคญาณสฺส ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา ขนฺธา จ วิจาโร จา’’ติอาทีสุ อวุตฺตตฺตา จตุกฺขนฺธารมฺมณตา น สิชฺฌตีติ? น, ตตฺถ อวจนสฺส อญฺญการณตฺตา. ยถากมฺมูปคญาเณน หิ กมฺมสํสฏฺฐา จตฺตาโร ขนฺธา กมฺมปฺปมุเขน คยฺหนฺติ. ตญฺหิ ยถา เจโตปริยญาณํ ปุริมปริกมฺมวเสน สวิตกฺกาทิวิภาคํ สราคาทิวิภาคญฺจ จิตฺตํ วิภาเวติ, น เอวํ สวิภาคํ วิภาเวติ, กมฺมวเสเนว ปน สมุทายํ วิภาเวตีติ ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา ขนฺธา จ วิจาโร จา’’ติอาทิเก วิภาคกรเณ ตํ น วุตฺตํ, น จตุกฺขนฺธานารมฺมณโตติ. อิทํ ปน อวจนสฺส การณนฺติ. เกจิ ตตฺถาปิ ‘‘ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส ยถากมฺมูปคญาณสฺส อนาคตํสญาณสฺสา’’ติ ปฐนฺติ เอว. น หิ ตํ กุสลากุสลวิภาคํ วิย สวิตกฺกาทิวิภาคํ กมฺมํ วิภาเวตุํ อสมตฺถํ. ทุจฺจริตสุจริตภาววิภาวนมฺปิ หิ โลภาทิอโลภาทิสมฺปโยควิเสสวิภาวนํ โหตีติ.

ຄຳວ່າ Tesanti ໄດ້ແກ່ ໃນຍານທັງສອງນັ້ນ (ຄື ປຸບເພນິວາສານຸສສຕິຍານ ແລະ ເຈໂຕປະຣິຍະຍານ) ເປັນສາມີວິບັດໃນອັດນິດທາຣະນະ (ການຖອນອອກ). ຄຳວ່າ Kusalā khandhā ເປັນການສະແດງພະຫຸວະຈະນະ ໂດຍໝາຍເຖິງ ອິດທິວິທະຍານ, ປຸບເພນิວາສານຸສສຕິຍານ ແລະ ອະນາຄະຕັງສະຍານ, ບໍ່ແມ່ນໝາຍເຖິງ ເຈໂຕປະຣິຍະຍານ ແລະ ຍະຖາກັມມູປະຄະຍານ. ຫາກມີຄຳຖາມວ່າ: ການສະແດງພະຫຸວະຈະນະນັ້ນ ບໍ່ເປັນເຄື່ອງສຳເລັດຄວາມເປັນອາຣົມແຫ່ງຂັນ 4 ຂອງຍານເຫຼົ່ານັ້ນບໍ? ຕອບວ່າ: ບໍ່ແມ່ນເຊັ່ນນັ້ນ, ເພາະໃນພະບາລີບ່ອນອື່ນມີກ່າວໄວ້ວ່າ 'ຂັນທັງຫຼາຍທີ່ເປັນອະວິຕັກກະວິຈາຣະມັດຕະ ແລະ ວິຈານ ເປັນປັດໄຈແກ່ເຈໂຕປະຣິຍະຍານ, ປຸບເພນິວາສານຸສສຕິຍານ ແລະ ອະນາຄະຕັງສະຍານ ດ້ວຍອາຣັມມະນະປັດໄຈ' ແລະ 'ຂັນທັງຫຼາຍທີ່ເປັນສະວິຕັກກະສະວິຈານ ແລະ ວິຕົກ ເປັນປັດໄຈແກ່ເຈໂຕປະຣິຍະຍານ, ປຸບເພນິວາສານຸສສຕິຍານ ແລະ ອະນາຄະຕັງສະຍານ ດ້ວຍອາຣັມມະນະປັດໄຈ' ດັ່ງນີ້, ຄວາມອັດນີ້ຈຶ່ງສຳເລັດໄດ້ ເພາະການສະແດງພະຫຸວະຈະນະນັ້ນ ໝາຍເຖິງເຈໂຕປະຣິຍະຍານນຳດ້ວຍ. ຫາກຖາມອີກວ່າ: ເຖິງຢ່າງນັ້ນກໍດີ, ເພາະບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງຍະຖາກັມມູປະຄະຍານໄວ້ໃນພະບາລີມີຄຳວ່າ 'ຂັນທັງຫຼາຍທີ່ເປັນອະວິຕັກກະວິຈາຣະມັດຕະ ແລະ ວິຈານ' ເປັນຕົ້ນ, ຄວາມເປັນອາຣົມແຫ່ງຂັນ 4 ຂອງຍະຖາກັມມູປະຄະຍານນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ສຳເລັດບໍ? ຕອບວ່າ: ບໍ່ແມ່ນເຊັ່ນນັ້ນ, ເພາະການບໍ່ກ່າວໄວ້ໃນບ່ອນນັ້ນ ມີເຫດຜົນຢ່າງອື່ນ. ຈິງຢູ່, ດ້ວຍຍະຖາກັມມູປະຄະຍານ ນາມຂັນ 4 ທີ່ລະຄົນດ້ວຍກຳ ຍ່ອມຖືກຖືເອົາໂດຍມີກຳເປັນປະທານ. ເພາະຍະຖາກັມມູປະຄະຍານນັ້ນ ບໍ່ໄດ້ສະແດງກຳພ້ອມທັງການຈຳແນກ ເໝືອນຢ່າງເຈໂຕປະຣິຍະຍານ ທີ່ສະແດງຈິດທີ່ມີການຈຳແນກເປັນສະວິຕົກເປັນຕົ້ນ ແລະ ຈຳແນກເປັນສະຣາຄະເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບໍລິກຳໃນເບື້ອງຕົ້ນ, ແຕ່ຍະຖາກັມມູປະຄະຍານນັ້ນ ຍ່ອມສະແດງສ່ວນລວມ (ຂັນທັງຫຼາຍ) ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກຳເທົ່ານັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ໃນການຈຳແນກມີຄຳວ່າ 'ຂັນທັງຫຼາຍທີ່ເປັນອະວິຕັກກະວິຈາຣະມັດຕະ ແລະ ວິຈານ' ເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ກ່າວຍະຖາກັມມູປະຄະຍານນັ້ນໄວ້, ບໍ່ແມ່ນເພາະບໍ່ມີຂັນ 4 ເປັນອາຣົມ. ນີ້ຄືເຫດຜົນແຫ່ງການບໍ່ກ່າວໄວ້. ອາຈານບາງພວກຍ່ອມທ່ອງຂຶ້ນໃຈໃນບ່ອນນັ້ນຄືກັນວ່າ 'pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammūpagañāṇassa anāgataṃsañāṇassa'. ຈິງຢູ່, ຍະຖາກັມມູປະຄະຍານນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນວ່າຈະບໍ່ສາມາດຈຳແນກກຳທີ່ມີການຈຳແນກເປັນສະວິຕົກເປັນຕົ້ນ ເໝືອນດັ່ງການຈຳແນກກຳເປັນກຸສົນ ແລະ ອະກຸສົນ. ເພາະການສະແດງຄວາມເປັນທຸຈະຣິດ ແລະ ສຸຈະຣິດ ກໍຄືການສະແດງຄວາມຕ່າງແຫ່ງການປະກອບດ້ວຍໂລພະເປັນຕົ້ນ ແລະ ອະໂລພະເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ.

๑๔๓๕. นิยกชฺฌตฺตปริยายสฺส อภาเวนาติ สภาวธมฺมตฺตา เกนจิ ปริยาเยน นิยกชฺฌตฺตํ อโหนฺตํ สพฺพถา พหิทฺธาภาเวเนว ‘‘เอกนฺตพหิทฺธา’’ติ วุตฺตํ, น อสภาวธมฺมตฺตา พหิทฺธาปิ อโหนฺตํ กสิณาทิ วิย นิยกชฺฌตฺตมตฺตสฺส อสมฺภวโต. อสภาวธมฺมตฺตา เอว หิ กสิณาทิอชฺฌตฺตธมฺมภูโต จ โกจิ ภาโว น โหตีติ อชฺฌตฺตตฺติเก น วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ตํ สพฺพํ อากิญฺจญฺญายตนาทิ อตีตารมฺมณตฺติเก ‘‘นวตฺตพฺพารมฺมณ’’นฺติ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ วุตฺตนฺติ อนุญฺญาตตฺตา วจนโตติ เอเตหิ การเณหิ ปกาสิตนฺติ อตฺโถ.

໑໔໓໕. ຄຳວ່າ Niyakajjhattapariyāyassa abhāvenāti ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະເປັນສະພາວະທຳ ທີ່ບໍ່ສາມາດເປັນນິຍະກັດຊັດຕະ (ພາຍໃນຕົນ) ໂດຍປະຣິຍາຍໃດໆໄດ້ເລີຍ, ແຕ່ເປັນພາຍນອກໂດຍສ່ວນດຽວ, ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເປັນພາຍນອກໂດຍສ່ວນດຽວ' (ເອກັນຕະພະຫິດທາ), ບໍ່ແມ່ນເພາະບໍ່ເປັນສະພາວະທຳແລ້ວຈະບໍ່ເປັນພາຍນອກ ເໝືອນຢ່າງກະສິນບັນຍັດເປັນຕົ້ນ ທີ່ບໍ່ອາດເປັນພຽງນິຍະກັດຊັດຕະໄດ້. ຈິງຢູ່, ເພາະຄວາມບໍ່ເປັນສະພາວະທຳນັ້ນເອງ ກະສິນບັນຍັດເປັນຕົ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເປັນອັດຊັດຕະທຳ (ທຳພາຍໃນ) ກໍຕາມ ແຕ່ກໍບໍ່ມີສະພາວະປໍຣະມັດໃດໆເລີຍ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໃນອັດຊັດຕະຕິກະ, ນີ້ຄືຄວາມປະສົງຂອງພະອັດຖະກະຖາຈານ. ຄວາມກ່ຽວພັນແຫ່ງບົດຄື: ທຳທັງໝົດນັ້ນ ມີອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ ຖືກກ່າວໄວ້ໃນອະຕີຕາຣັມມະນະຕິກະວ່າ 'ນະວັດຕັບພາຣັມມະນະ' (ບໍ່ຄວນກ່າວວ່າ ມີອາຣົມເປັນອະດີດເປັນຕົ້ນ). ແລະໃນບົດນີ້ ຄຳວ່າ 'vuttanti' ຍ່ອມສະແດງໃຫ້ເຫັນດ້ວຍເຫດຜົນເຫຼົ່ານີ້ ມີຄຳວ່າ 'anuññātattā vacanato' ເປັນຕົ້ນ.

อิทานิ ตนฺติ ‘‘เอตญฺหิ อากิญฺจญฺญายตน’’นฺติ วุตฺตํ อากิญฺจญฺญายตนํ ตํ-สทฺเทน อากฑฺฒิตฺวา วทติ. โย ปนายเมตฺถ อตฺโถ วุตฺโต ‘‘อากิญฺจญฺญายตนํ เอกมฺปิ อิธ วุจฺจมานํ อตีตารมฺมณตฺติเก เตน สเหการมฺมณตมฺปิ สนฺธาย กามาวจรกุสลาทีนํ นวตฺตพฺพารมฺมณตาย วุตฺตตฺตา อิธาปิ เตสํ นวตฺตพฺพารมฺมณภาวํ ทีเปตีติ กตฺวา ตสฺมึ วุตฺเต ตานิปิ วุตฺตาเนว โหนฺติ, ตสฺมา วิสุํ น วุตฺตานี’’ติ, ตมญฺเญ นานุชานนฺติ. น หิ อีทิสํ เลสวจนํ อฏฺฐกถากณฺเฑ อตฺถิ. ยทิ สิยา, ปริตฺตารมฺมณตฺติเก เยสํ สมานารมฺมณานํ ปริตฺตาทิอารมฺมณตา นวตฺตพฺพตา จ วุตฺตา. ปุน อตีตารมฺมณตฺติเก เตสุ เอกเมว วตฺวา อญฺญํ น วตฺตพฺพํ สิยา. ตถา เวทนาตฺติเก สมานเวทนานํ เยสํ สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตตา [Pg.199] วุตฺตา, เตสุ เอกเมว ปีติตฺติเก สุขสหคตนิทฺเทเส วตฺวา อญฺญํ น วตฺตพฺพํ สิยา. เอวํ อุเปกฺขาสหคตนิทฺเทสาทีสุ โยเชตพฺพํ. เลเสน ปน วินา อฏฺฐกถากณฺเฑ อตฺถุทฺธารสฺส กตตฺตา อากิญฺจญฺญายตนสฺส วิย กามาวจรกุสลาทีนมฺปิ อชฺฌตฺตารมฺมณตฺติเก นวตฺตพฺพตาย สติ ตานิปิ นวตฺตพฺพานีติ วตฺตพฺพานิ, น ปน วุตฺตานิ. ตสฺมา อภาวนาสามญฺเญปิ ยาย อภาวนานิฏฺฐปฺปวตฺติยา อากิญฺจญฺญายตนํ ปวตฺตมานํ นวตฺตพฺพํ ชาตํ, ตสฺสา ปวตฺติยา อภาเวน ตานิ นวตฺตพฺพานีติ น วุตฺตานิ. คหณวิเสสนิมฺมิตาเนว หิ กสิณาทีนิ สภาวโต อวิชฺชมานานีติ ตทารมฺมณานํ พหิทฺธาคหณวเสน พหิทฺธารมฺมณตา วุตฺตา. อากิญฺจญฺญายตนํ ปน น พหิทฺธาคหณภาเวน ปวตฺตติ, นาปิ อชฺฌตฺตคฺคหณภาเวน ปวตฺตตีติ นวตฺตพฺพนฺติ วุตฺตํ. เยน ปน คหณากาเรน อากิญฺจญฺญายตนํ ปวตฺตติ, น เตน สพฺพญฺญุตญฺญาณมฺปิ ปวตฺตติ. ยทิ ปวตฺเตยฺย, ตมฺปิ อากิญฺจญฺญายตนเมว ภเวยฺย. ยถา หิ กิเลสานํ โคจรํ ปวตฺติวิเสสญฺจ สพฺพํ ชานนฺตํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ น ยถา เต คณฺหนฺติ, ตถา คณฺหาติ ตสฺสปิ กิเลสภาวาปตฺติโต, เอวํ อากิญฺจญฺญายตนสฺส จ ปวตฺตนาการํ ยถาสภาวโต ชานนฺตํ ตํ อากิญฺจญฺญายตนมิว น คณฺหาติ, กิมงฺคํ ปน อญฺญนฺติ. เตน กามาวจรกุสลานํ นวตฺตพฺพตา น วุตฺตาติ. อยํ ‘‘อากิญฺจญฺญายตนสฺส วิสยภูโต อปคโม นาม เอโก อตฺโถ อตฺถี’’ติ อนิจฺฉนฺตานํ อาจริยานํ วินิจฺฉโย.

ບັດນີ້ ຄຳວ່າ 'taṃ' ພະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໂດຍດຶງເອົາອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະ ທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ 'etañhi ākiñcaññāyatanaṃ' ນັ້ນ ດ້ວຍສັບວ່າ 'taṃ'. ສ່ວນອັດໃດທີ່ກ່າວໄວ້ໃນບ່ອນນີ້ວ່າ 'ອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະກ່າວໄວ້ພຽງຢ່າງດຽວໃນອັດຊັດຕາຣັມມະນະຕິກະນີ້, ແຕ່ເພາະໃນອະຕີຕາຣັມມະນະຕິກະ ໄດ້ກ່າວເຖິງຄວາມເປັນນະວັດຕັບພາຣັມມະນະ (ມີອາຣົມທີ່ບໍ່ຄວນກ່າວ) ແຫ່ງກາມາວະຈະຣະກຸສົນເປັນຕົ້ນ ໂດຍໝາຍເຖິງຄວາມມີອາຣົມຮ່ວມກັນກັບອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະນັ້ນ, ໃນອັດຊັດຕາຣັມມະນະຕິກະນີ້ກໍເຊັ່ນກັນ ເມື່ອກ່າວເຖິງອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະນັ້ນແລ້ວ ກໍເປັນອັນສະແດງຄວາມເປັນນະວັດຕັບພາຣັມມະນະແຫ່ງກາມາວະຈະຣະກຸສົນເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນນຳ, ດັ່ງນັ້ນ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນກໍເປັນອັນກ່າວໄວ້ແລ້ວຄືກັນ, ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ຕ່າງຫາກ' ດັ່ງນີ້, ອາຈານພວກອື່ນຍ່ອມບໍ່ຍອມຮັບ. ເພາະຄຳເວົ້າທີ່ເປັນພຽງການອ້າງເລດ (ເລສະວະຈະນະ) ເຊັ່ນນີ້ ບໍ່ມີໃນຄຳພີອັດຖະກະຖາ. ຫາກມີໄດ້, ໃນປະຣິດຕາຣັມມະນະຕິກະ ທີ່ກ່າວເຖິງຄວາມເປັນປະຣິດຕາຣັມມະນະເປັນຕົ້ນ ແລະ ຄວາມເປັນນະວັດຕັບພະແຫ່ງຈິດທັງຫຼາຍທີ່ມີອາຣົມສະເໝີກັນ, ຕໍ່ມາໃນອະຕີຕາຣັມມະນະຕິກະ ກໍຄວນຈະກ່າວເຖິງຈິດພຽງດຽວໃນບັນດາຈິດເຫຼົ່ານັ້ນ ແລ້ວບໍ່ຄວນກ່າວເຖິງຈິດທີ່ເຫຼືອ. ໃນເວທະນາຕິກະກໍເຊັ່ນກັນ, ຈິດທັງຫຼາຍທີ່ມີເວທະນາສະເໝີກັນ ທີ່ກ່າວວ່າປະກອບດ້ວຍສຸຂະເວທະນາ, ໃນບັນດາຈິດເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍຄວນຈະກ່າວເຖິງຈິດພຽງດຽວໃນປີຕິຕິກະ ໃນສຸຂະສະຫະຄະຕະນິດເທດ ແລ້ວບໍ່ຄວນກ່າວເຖິງຈິດທີ່ເຫຼືອ. ໃນອຸເປກຂາສະຫະຄະຕະນິດເທດເປັນຕົ້ນ ກໍຄວນປະກອບຄວາມຢ່າງນີ້ຄືກັນ. ແຕ່ເພາະໃນຄຳພີອັດຖະກະຖາ ໄດ້ສະແດງເນື້ອຄວາມໂດຍປາສະຈາກການອ້າງເລດ, ເມື່ອອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະມີຄວາມເປັນນະວັດຕັບພະໃນອັດຊັດຕາຣັມມະນະຕິກະ, ກາມາວະຈະຣະກຸສົນເປັນຕົ້ນກໍຄວນຈະຖືກກ່າວວ່າເປັນນະວັດຕັບພະຄືກັນ, ແຕ່ກໍບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້. ດັ່ງນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີຄວາມສະເໝີກັນໂດຍຄວາມບໍ່ມີ (ອະພາວະນະ) ກໍຕາມ, ແຕ່ເພາະບໍ່ມີຄວາມເປັນໄປແຫ່ງອະພາວະນະນັ້ນ ທີ່ເຮັດໃຫ້ອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະເປັນນະວັດຕັບພະ, ກາມາວະຈະຣະກຸສົນເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຖືກກ່າວວ່າເປັນນະວັດຕັບພະ. ຈິງຢູ່, ກະສິນເປັນຕົ້ນ ທີ່ຖືກເນລະມິດຂຶ້ນດ້ວຍຄວາມຕ່າງແຫ່ງການຖືເອົາ ໂດຍສະພາວະແລ້ວຍ່ອມບໍ່ມີຢູ່, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າຈິດທີ່ມີກະສິນນັ້ນເປັນອາຣົມ ມີຄວາມເປັນພະຫິດທາຣັມມະນະ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຖືເອົາອາຣົມພາຍນອກ. ສ່ວນອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະ ບໍ່ໄດ້ເປັນໄປດ້ວຍຄວາມເປັນການຖືເອົາອາຣົມພາຍນອກ ແລະ ບໍ່ໄດ້ເປັນໄປດ້ວຍຄວາມເປັນການຖືເອົາອາຣົມພາຍໃນ, ຈຶ່ງກ່າວວ່າເປັນນະວັດຕັບພະ. ດ້ວຍການຖືເອົາອາຣົມຢ່າງໃດ ທີ່ອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະເປັນໄປ, ແມ່ນແຕ່ສັບພັນຍູຕັນຍານກໍບໍ່ເປັນໄປດ້ວຍການຖືເອົາອາຣົມຢ່າງນັ້ນ. ຫາກເປັນໄປ, ສັບພັນຍູຕັນຍານນັ້ນກໍຈະກາຍເປັນອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະນັ້ນເອງ. ເໝືອນຢ່າງສັບພັນຍູຕັນຍານ ທີ່ຮູ້ອາຣົມ ແລະ ຄວາມເປັນໄປຕ່າງໆແຫ່ງກິເລດທັງໝົດ ຍ່ອມບໍ່ຖືເອົາອາຣົມໂດຍອາການທີ່ກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນຖືເອົາ ເພາະຫາກຖືເອົາຢ່າງນັ້ນ ສັບພັນຍູຕັນຍານກໍຈະກາຍເປັນກິເລດ, ສັນໃດ; ສັບພັນຍູຕັນຍານ ທີ່ຮູ້ອາການຄວາມເປັນໄປແຫ່ງອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະຕາມຄວາມເປັນຈິງ ກໍຍ່ອມບໍ່ຖືເອົາອາຣົມເໝືອນຢ່າງອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະ, ສັນນັ້ນ, ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງທຳອື່ນເລົ່າ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຄວາມເປັນນະວັດຕັບພະແຫ່ງກາມາວະຈະຣະກຸສົນທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້. ນີ້ຄືການວິນິດໄສຂອງອາຈານທັງຫຼາຍ ຜູ້ບໍ່ປາດຖະໜາວ່າ 'ມີອັດຢ່າງໜຶ່ງຄືຄວາມປາສະຈາກໄປ (ອະປະຄະມະ) ເຊິ່ງເປັນວິໄສແຫ່ງອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະ'.

วิปากํ ปน น กสฺสจิ อารมฺมณํ โหตีติ วิปากํ อากาสานญฺจายตนํ วิปากาทีสุ วิญฺญาณญฺจายตเนสุ น กสฺสจิ อารมฺมณํ โหตีติ อตฺโถ, ตถา อากิญฺจญฺญายตนญฺจ เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺส. ยถา หิ วิปากตฺติเก วิปากธมฺมธมฺมเนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมมูลเกสุ ปญฺเหสุ ‘‘อากาสานญฺจายตนกุสลํ วิญฺญาณญฺจายตนกุสลสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย, อากิญฺจญฺญายตนกุสลํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนกุสลสฺส, ตถา วิปากสฺส กิริยสฺส. อากาสานญฺจายตนกิริยํ วิญฺญาณญฺจายตนกิริยสฺส. อากิญฺจญฺญายตนกิริยํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนกิริยสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๐๖, ๔๑๐) วุตฺตํ, น [Pg.200] ตถา วิปากธมฺมมูลเกสุ ‘‘อากาสานญฺจายตนอากิญฺจญฺญายตนวิปากา วิญฺญาณญฺจายตนเนวสญฺญานาสญฺญายตนวิปากกุสลกิริยานํ อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วุตฺตา. วิปากโต วุฏฺฐหิตฺวา จิตฺตสฺส อภินีหาราสมฺภวโตติ วิปากํ อารมฺมณํ กตฺวา อภินีหาราสมฺภวโตติ อตฺโถ. วิปากสฺส หิ อารมฺมณํ กตฺวา นตฺถิ อภินีหาโรติ.

ຄຳວ່າ 'Vipākaṃ pana na kassaci ārammaṇaṃ hoti' ມີອະທິບາຍວ່າ ວິບາກອາກາສານັນຈາຍະຕະນະ ບໍ່ເປັນອາຣົມແກ່ວິຍານັນຈາຍະຕະນະໃດໆ ໃນບັນດາວິຍານັນຈາຍະຕະນະມີວິບາກເປັນຕົ້ນ, ແລະອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະກໍບໍ່ເປັນອາຣົມແກ່ເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະ ເຊັ່ນດຽວກັນ. ຈິງຢູ່, ໃນວິບາກະຕິກະ ໃນປັນຫາທັງຫຼາຍທີ່ມີວິບາກະທັມມະທຳ ແລະ ເນວະວິບາກະນະວິບາກະທັມມະທຳເປັນມູນ ມີກ່າວໄວ້ວ່າ 'ອາກາສານັນຈາຍະຕະນະກຸສົນ ເປັນປັດໄຈແກ່ວิຍານັນຈາຍະຕະນະກຸສົນ ດ້ວຍອາຣັມມະນະປັດໄຈ, ອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະກຸສົນ ເປັນປັດໄຈແກ່ເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະກຸສົນ, ແລະວິບາກ ແລະກິຣິຍາກໍເຊັ່ນດຽວກັນ. ອາກາສານັນຈາຍະຕະນະກິຣິຍາ ເປັນປັດໄຈແກ່ວິຍານັນຈາຍະຕະນະກິຣິຍາ. ອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະກິຣິຍາ ເປັນປັດໄຈແກ່ເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະກິຣິຍາ ດ້ວຍອາຣັມມະນະປັດໄຈ' ດັ່ງນີ້, ແຕ່ໃນປັນຫາທີ່ມີວິບາກະທັມມະເປັນມູນ ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ຢ່າງນັ້ນວ່າ 'ວິບາກອາກາສານັນຈາຍະຕະນະ ແລະອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະ ເປັນປັດໄຈແກ່ວິບາກ, ກຸສົນ ແລະກິຣິຍາແຫ່ງວິຍານັນຈາຍະຕະນະ ແລະເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະ ດ້ວຍອາຣັມມະນະປັດໄຈ'. ຄຳວ່າ 'Vipākato vuṭṭhahitvā cittassa abhinīhārāsambhavato' ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະບໍ່ອາດນ້ອມຈິດໄປໂດຍເຮັດວິບາກໃຫ້ເປັນອາຣົມໄດ້. ຈິງຢູ່, ການນ້ອມຈິດໄປໂດຍເຮັດວິບາກໃຫ້ເປັນອາຣົມນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ.

อตฺตโน ขนฺธาทีนีติ อรูปกฺขนฺเธ ‘‘ขนฺธา’’ติ คเหตฺวา อาทิ-สทฺเทน รูปํ คณฺหาติ. อชฺฌตฺตํ วา คยฺหมานํ อหนฺติ ปญฺญตฺตึ อาทิ-สทฺเทน คณฺหาติ. เอส นโย ปเรสํ ขนฺธาทิคฺคหเณ จ. ปุน ปญฺญตฺติคฺคหเณน กสิณวิหาราทิอนินฺทฺริยพทฺธุปาทายปญฺญตฺติมาห. อาทิ-สทฺเทน วา อหํ ปรํ ปณฺณตฺติคฺคหเณ สพฺพํ อุปาทายปญฺญตฺตึ. กมฺมาทีสุ กมฺมํ อชฺฌตฺตํ, กมฺมนิมิตฺตํ อุภยํ, คตินิมิตฺตํ พหิทฺธาติ ทฏฺฐพฺพํ. อตฺตโน สรีเร เอว กิมิ หุตฺวา นิพฺพตฺตมานสฺส คตินิมิตฺตมฺปิ อชฺฌตฺตํ สิยา. มลฺลิกาย กุมฺมาสํ ททมานาย รญฺโญ อคฺคมเหสิฏฺฐานลาภํ, สนฺตติมหามตฺตสฺส หตฺถิกฺขนฺธคตสฺส อรหตฺตปฺปตฺตึ, สุมนมาลาการสฺส จ ปุปฺผมุฏฺฐินา ปูเชนฺตสฺส ปจฺเจกโพธิสจฺฉิกิริยํ นิสฺสาย ภควา สิตํ ปาตฺวากาสิ.

ຄຳວ່າ 'Attano khandhādīni' ມີອະທິບາຍວ່າ ຖືເອົາອະຣູປະຂັນດ້ວຍຄຳວ່າ 'khandhā' ແລ້ວຖືເອົາຮູບດ້ວຍ 'ādi-sadda' (ສັບວ່າ ເປັນຕົ້ນ). ຫຼືຖືເອົາບັນຍັດວ່າ 'ຕົວຕົນ' (ອະຫັງ) ທີ່ຖືກຖືເອົາວ່າເປັນອັດຊັດຕະ ດ້ວຍສັບວ່າ ເປັນຕົ້ນ. ໃນການຖືເອົາຂັນເປັນຕົ້ນຂອງຄົນອື່ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ດ້ວຍການຖືເອົາບັນຍັດ ຍ່ອມກ່າວເຖິງອະນິນທຣິຍະພັດທະບັນຍັດ ແລະ ອຸປາດາຍະບັນຍັດ ມີກະສິນ ແລະ ວິຫານເປັນຕົ້ນ. ຫຼືດ້ວຍສັບວ່າ ເປັນຕົ້ນ ໃນການຖືເອົາບັນຍັດວ່າ ຕົວຕົນ ແລະ ຄົນອື່ນ ຍ່ອມຖືເອົາອຸປາດາຍະບັນຍັດທັງໝົດ. ໃນບັນດາກຳເປັນຕົ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ກຳ ເປັນອັດຊັດຕະ, ກຳມະນິມິດ ເປັນທັງສອງ (ອັດຊັດຕະ ແລະ ພະຫິດທາ), ຄະຕິນິມິດ ເປັນພະຫິດທາ. ແມ່ນແຕ່ຄະຕິນິມິດຂອງບຸກຄົນຜູ້ຈະໄປເກີດເປັນໜອນໃນຮ່າງກາຍຂອງຕົນເອງ ກໍພຶງເປັນອັດຊັດຕະໄດ້. ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງອາໄສການທີ່ນາງມັລລິກາຖວາຍເຂົ້າໜົມກຸມມາດ ແລ້ວໄດ້ຮັບຕຳແໜ່ງອັກຄະມະເຫສີແຫ່ງພະຍາໂກສົນ, ການທີ່ສັນຕະຕິມະຫາອຳມາດຜູ້ສະຖິດຢູ່ເທິງຄໍຊ້າງໄດ້ບັນລຸພະອໍຣະຫັນ, ແລະການທີ່ນາຍສຸມະນະມາລາກອນບູຊາດ້ວຍດອກໄມ້ກຳມືໜຶ່ງ ແລ້ວຈະໄດ້ຕັດສະຮູ້ເປັນພະປັດເຈກພຸດທະເຈົ້າ, ຈຶ່ງຊົງສະແດງການແຍ້ມພະໂອດ (ຊົງຍິ້ມ).

อิมสฺมึ ติเก โอกาสํ ลภนฺตีติ ปริตฺตารมฺมณาตีตารมฺมณตฺติเกสุ อลทฺโธกาสานิ นวตฺตพฺพานีติ วุตฺตานิ, อิธ ปน นวตฺตพฺพานิ น โหนฺติ, อชฺฌตฺตาทีสุ เอการมฺมณตํ ลภนฺตีติ อตฺโถ. เอตานิ หิ ปญฺจ สพฺพตฺถปาทกากาสาโลกกสิณจตุตฺถานํ กสิณารมฺมณตฺตา, พฺรหฺมวิหารจตุตฺถสฺส ปญฺญตฺติอารมฺมณตฺตา, อานาปานจตุตฺถสฺส นิมิตฺตารมฺมณตฺตา พหิทฺธารมฺมณานีติ. สกายจิตฺตานนฺติ สกกายจิตฺตานํ, เตน ปโยชนํ นตฺถิ, ตสฺมา น ตํ อชฺฌตฺตารมฺมณนฺติ อตฺโถ. อนินฺทฺริยพทฺธสฺส วา รูปสฺสาติ เอตฺถ ‘‘ติสฺสนฺนํ วา ปญฺญตฺตีน’’นฺติ อิทมฺปิ วา-สทฺเทน อาหริตพฺพํ, นยทสฺสนํ วา เอตํ ทฏฺฐพฺพํ. อีทิเส หิ กาเล พหิทฺธารมฺมณนฺติ.

ຄຳວ່າ 'Imasmiṃ tike okāsaṃ labhanti' ມີອະທິບາຍວ່າ ທຳທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ໄດ້ໂອກາດໃນປະຣິດຕາຣັມມະນະຕິກະ ແລະ ອະຕີຕາຣັມມະນະຕິກະ ທີ່ກ່າວວ່າເປັນນະວັດຕັບພະ, ແຕ່ໃນຕິກະນີ້ ບໍ່ເປັນນະວັດຕັບພະ, ຍ່ອມໄດ້ຄວາມມີອາຣົມດຽວກັນໃນອັດຊັດຕະເປັນຕົ້ນ. ຈິງຢູ່, ຊານທັງ 5 ເຫຼົ່ານີ້ ເປັນພະຫິດທາຣັມມະນະ ເພາະຄວາມທີ່ຈະຕຸດຖະຊານມີກະສິນເປັນອາຣົມ ຄື ສັບພັດຖະປາດະກະ, อາກາສາກະສິນ ແລະ ອາໂລກະກະສິນ, ເພາະຄວາມທີ່ພຣົມມະວິຫານຈະຕຸດຖະຊານມີບັນຍັດເປັນອາຣົມ, ແລະເພາະຄວາມທີ່ອານາປານະຈະຕຸດຖະຊານມີນິມິດເປັນອາຣົມ. ຄຳວ່າ 'Sakāyacittānaṃ' ໄດ້ແກ່ ກາຍແລະຈິດຂອງຕົນ, ດ້ວຍເຈໂຕປະຣິຍະຍານນັ້ນ ບໍ່ມີປະໂຫຍດ (ໃນການຮູ້ກາຍແລະຈິດຂອງຕົນ), ດັ່ງນັ້ນ ເຈໂຕປະຣິຍະຍານນັ້ນຈຶ່ງບໍ່ເປັນອັດຊັດຕາຣັມມະນະ. ໃນບົດວ່າ 'Anindriyabaddhassa vā rūpassa' ນີ້, ແມ່ນແຕ່ບົດວ່າ 'tissannaṃ vā paññattīnaṃ' ກໍພຶງນຳມາປະກອບດ້ວຍ 'vā-sadda' (ສັບວ່າ ຫຼື), ຫຼືພຶງຊາບວ່າບົດນີ້ເປັນການສະແດງນັຍ. ຈິງຢູ່, ໃນການສະໄໝເຊັ່ນນັ້ນ ຍ່ອມເປັນພະຫິດທາຣັມມະນະ.

ติกอตฺถุทฺธารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາອັດຖຸດທາຣະແຫ່ງຕິກະ ຈົບແລ້ວ.

ทุกอตฺถุทฺธารวณฺณนา

การພັນລະນາອັດຖຸດທາຣะແຫ່ງທຸກະ

๑๔๗๓. มาโน [Pg.201] …เป… เอกธาวาติ อิทํ อวุตฺตปฺปการทสฺสนวเสน วุตฺตํ, อญฺญถา มาโน กามราคาวิชฺชาสญฺโญชเนหิ เอกโต อุปฺปชฺชตีติ ทฺวิธาติ วตฺตพฺโพ สิยา. เอส นโย ภวราคาทีสุ. ตถา วิจิกิจฺฉาติ เอตฺถ ตถาติ เอตสฺส เอกธาวาติ อตฺโถ.

໑໔໗໓. ຄຳວ່າ 'Māno ...pe... ekadhāvā' ນີ້ ກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງປະການທີ່ຍັງບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງ, ຫາກບໍ່ເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ມານະ ຍ່ອມເກີດຮ່ວມກັນກັບກາມະຣາຄະສັງໂຍດ ແລະ ອະວິຊຊາສັງໂຍດ, ຈຶ່ງຄວນກ່າວວ່າ 'ເປັນສອງປະການ'. ນັຍນີ້ກໍມີໃນພະວະຣາຄະເປັນຕົ້ນເຊັ່ນກັນ. ໃນບົດວ່າ 'Tathā vicikicchā' ນີ້, ຄຳວ່າ 'tathā' ມີອັດວ່າ 'ekadhāvā' (ໂດຍປະການດຽວ).

๑๕๑๑. สสงฺขาริเกสูติ อิทํ กามจฺฉนฺทนีวรณสฺส ตีหิ นีวรเณหิ สทฺธึ อุปฺปชฺชนฏฺฐานทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ, น นิยมโต ตตฺถ ตสฺส เตหิ อุปฺปตฺติทสฺสนตฺถํ ถินมิทฺธสฺส อนิยตตฺตา. เหฏฺฐิมปริจฺเฉเทนาติ อุทฺธจฺจสฺส สพฺพากุสเล อุปฺปชฺชนโต อุทฺธจฺจสหคเต ทฺเว, อญฺเญสุ ถินมิทฺธกุกฺกุจฺจวิรเห ตีณิ เหฏฺฐิมนฺตโต อุปฺปชฺชนฺตีติ กตฺวา ‘‘ทฺเว ตีณี’’ติ วุตฺตนฺติ อตฺโถ. ยตฺตกานํ ปน เอกโต อุปฺปตฺติยํ นีวรณา เจว นีวรณสมฺปยุตฺตา จาติ อยมตฺโถ สมฺภวติ, เหฏฺฐิมนฺเตน เตสํ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ทฺเว’’ติ วุตฺตํ. ตโต อุทฺธมฺปิ ปวตฺติยํ อยมตฺโถ สมฺภวติ เอวาติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ตีณี’’ติ วุตฺตํ. ทฺเว ตีณีติ จ ทฺเว วา ตีณิ วาติ อนิยมนิทฺเทโสติ จตฺตาริ วา ปญฺจ วาติปิ วิญฺญายติ. ยตฺถ สหุปฺปตฺติ, ตตฺถ นีวรณา เจว นีวรณสมฺปยุตฺตา จ โหนฺตีติ เอตสฺส วา ลกฺขณสฺส ทสฺสนเมตนฺติ. ยตฺถ จตฺตาริ ปญฺจ จ อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ จายมตฺโถ สาธิโต โหติ. เอวญฺจ กตฺวา กิเลสโคจฺฉเก จ ‘‘ทฺเว ตโย’’ติ วุตฺตํ. ลกฺขณทสฺสนวเสน หิ กิเลสา เจว กิเลสสมฺปยุตฺตา จ วุตฺตา, น สพฺเพสํ สมฺภวนฺตานํ สรูเปน ทสฺสนวเสนาติ.

໑໕໑໑. ຄຳວ່າ 'Sasaṅkhārikesu' ນີ້ ພຶງຊາບວ່າເປັນພຽງການສະແດງສະຖານທີ່ເກີດຮ່ວມກັນແຫ່ງກາມະສັນທະນີວໍຣະນະ ກັບນີວໍຣະນະທັງ 3, ບໍ່ແມ່ນເພື່ອສະແດງການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກາມະສັນທະນີວໍຣະນະນັ້ນ ກັບນີວໍຣະນະເຫຼົ່ານັ້ນໂດຍແນ່ນອນໃນສະສັງຂາຣິກະຈິດນັ້ນ ເພາະຖີນະມິດທະເປັນອະນິຍະຕະເຈຕະສິກ (ບໍ່ແນ່ນອນ). ຄຳວ່າ 'Heṭṭhimaparicchedena' ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະອຸດທັດຈະຍ່ອມເກີດໃນອະກຸສົນທັງປວງ, ໃນອຸດທັດຈະສະຫະຄະຕະຈິດ ຈຶ່ງມີນີວໍຣະນະ 2, ໃນອະກຸສົນຈິດອື່ນໆ ທີ່ປາສະຈາກຖີນະມິດທະ ແລະ ກຸກກຸດຈະ ຍ່ອມມີນີວໍຣະນະ 3 ເກີດຂຶ້ນໂດຍກຳນົດຂັ້ນຕ່ຳ, ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'dve tīṇi' (ສອງ ຫຼື ສາມ). ສ່ວນໃນການເກີດຮ່ວມກັນແຫ່ງນີວໍຣະນະທັງຫຼາຍເທົ່າໃດ ທີ່ເນື້ອຄວາມວ່າ 'ເປັນນີວໍຣະນະນຳ ເປັນນີວໍຣະນະສຳປະຍຸດນຳ' ນີ້ຍ່ອມເປັນໄປໄດ້, ເພື່ອສະແດງນີວໍຣະນະເຫຼົ່ານັ້ນໂດຍກຳນົດຂັ້ນຕ່ຳ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'dve' (ສອງ). ເພື່ອສະແດງວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນໃນຄວາມເປັນໄປ ກໍຍ່ອມມີເນື້ອຄວາມນີ້ໄດ້ເຊັ່ນກັນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'tīṇi' (ສາມ). ແລະຄຳວ່າ 'dve tīṇi' ນີ້ ເປັນການສະແດງແບບບໍ່ແນ່ນອນວ່າ 'ສອງ ຫຼື ສາມ', ຈຶ່ງເປັນອັນຮູ້ກັນວ່າ 'ສີ່ ຫຼື ຫ້າ' ກໍມີ. ຫຼືວ່າ ນີ້ເປັນການສະແດງລັກສະນະວ່າ ໃນຈິດໃດທີ່ມີການເກີດຮ່ວມກັນ, ໃນຈິດນັ້ນ ຍ່ອມເປັນນີວໍຣະນະນຳ ເປັນນີວໍຣະນະສຳປະຍຸດນຳ. ໃນຈິດໃດທີ່ນີວໍຣະນະ 4 ແລະ 5 ເກີດຂຶ້ນ, ໃນຈິດນັ້ນ ເນື້ອຄວາມນີ້ກໍຍ່ອມສຳເລັດຄືກັນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ໃນກິເລສະໂຄດສະກະ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'dve tayo' (ສອງ ຫຼື ສາມ). ຈິງຢູ່, ເພາະກ່າວເຖິງກິເລດ ແລະ ກິເລສຳປະຍຸດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງລັກສະນະ, ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງກິເລດທັງໝົດທີ່ເກີດຂຶ້ນໄດ້ໂດຍສະພາວະຂອງຕົນ.

ยทิ อุทฺธจฺจํ สพฺพากุสเล อุปฺปชฺชติ, กสฺมา วุตฺตํ ‘‘อุทฺธจฺจนีวรณํ อุทฺธจฺจสหคเต จิตฺตุปฺปาเท อุปฺปชฺชตี’’ติ? สุตฺตนฺเต วุตฺเตสุ ปญฺจสุ นีวรเณสุ อญฺญนีวรณรหิตสฺส อุทฺธจฺจสฺส วิสยวิเสสทสฺสนตฺถํ. ฉฏฺฐํ ปน นีวรณํ อภิธมฺเม อิตเรหิ สหคตนฺติ ตสฺส อญฺญนีวรณรหิตสฺส น โกจิ วิสยวิเสโส อตฺถิ, อตฺตนา สหคเตหิ วินา อุปฺปชฺชนฏฺฐานาภาวา ตทุปลกฺขิตสฺส จิตฺตุปฺปาทสฺส อภาวา จ นตฺเถว วิสยวิเสโส, ตสฺมา ‘‘ตํ สพฺพากุสเล อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. อุทฺธจฺจสหคโต ปน วุตฺตจิตฺตุปฺปาโท เสสธมฺมานํ อุทฺธจฺจานุวตฺตนภาเวน ตทุปลกฺขิโต อุทฺธจฺจสฺส วิสยวิเสโส, ตสฺมา สพฺพากุสเล อุปฺปชฺชมานํ อุทฺธจฺจํ สามญฺเญน ‘‘อุทฺธจฺจนีวรณ’’นฺติ [Pg.202] คเหตฺวาปิ ตํ อตฺตโน วิสยวิเสเสน ปกาเสตุํ ‘‘อุทฺธจฺจสหคเต จิตฺตุปฺปาเท อุปฺปชฺชตี’’ติ อาห. เอวญฺจ ปกาสนํ วิสยวิเสเสสุ โลภโทมนสฺสสหคตสสงฺขาริกวิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสหคเตสุ ปญฺจ นีวรณานิ ววตฺถเปตฺวา เตสํ พฺยาปกภาเวน ฉฏฺฐํ ปกาเสตุํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ.

ຫາກອຸດທັດຈະເກີດຂຶ້ນໃນອກຸສົນທັງປວງ, ເປັນຫຍັງຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ອຸດທັດຈະນີວອນ ເກີດຂຶ້ນໃນຈິດຕຸບປາດທີ່ເກີດຮ່ວມກັບອຸດທັດຈະ”? ເພື່ອສະແດງເຖິງອາລົມພິເສດ (ວິໄສພິເສດ) ຂອງອຸດທັດຈະ ທີ່ປາສະຈາກນີວອນອື່ນໆ ໃນບັນດານີວອນ ໕ ປະການທີ່ກ່າວໄວ້ໃນພະສູດ. ສ່ວນນີວອນທີ ໖ (ອະວິຊຊານີວອນ) ໃນພະອະພິທຳນັ້ນ ເກີດຮ່ວມກັບນີວອນອື່ນໆ, ດັ່ງນັ້ນ ອະວິຊຊານີວອນທີ່ປາສະຈາກນີວອນອື່ນໆ ຈຶ່ງບໍ່ມີອາລົມພິເສດໃດໆ ເພາະບໍ່ມີສະຖານທີ່ເກີດທີ່ປາສະຈາກທຳທີ່ເກີດຮ່ວມກັບຕົນ ແລະເພາະບໍ່ມີຈິດຕຸບປາດທີ່ກຳນົດດ້ວຍອະວິຊຊານີວອນນັ້ນ, ຈຶ່ງບໍ່ມີອາລົມພິເສດເລີຍ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ອະວິຊຊານີວອນນັ້ນ ເກີດຂຶ້ນໃນອກຸສົນທັງປວງ”. ສ່ວນຈິດຕຸບປາດທີ່ກ່າວແລ້ວເຊິ່ງເກີດຮ່ວມກັບອຸດທັດຈະນັ້ນ ເປັນອາລົມພິເສດຂອງອຸດທັດຈະ ທີ່ກຳນົດດ້ວຍອຸດທັດຈະນັ້ນ ເພາະຄວາມຄ້ອຍຕາມອຸດທັດຈະຂອງທຳທີ່ເຫຼືອ, ເພາະສະນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຖືເອົາອຸດທັດຈະທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນອກຸສົນທັງປວງໂດຍທົ່ວໄປວ່າ “ອຸດທັດຈະນີວອນ” ກໍຕາມ, ແຕ່ເພື່ອສະແດງອຸດທັດຈະນີວອນນັ້ນດ້ວຍອາລົມພິເສດຂອງຕົນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ “ເກີດຂຶ້ນໃນຈິດຕຸບປາດທີ່ເກີດຮ່ວມກັບອຸດທັດຈະ”. ແລະພຶງຊາບວ່າ ການສະແດງຢ່າງນີ້ ຊົງເຮັດຂຶ້ນເພື່ອສະແດງນີວອນທີ ໖ ໂດຍຄວາມແຜ່ໄປທົ່ວຂອງນີວອນເຫຼົ່ານັ້ນ ພາຍຫຼັງທີ່ຊົງກຳນົດນີວອນ ໕ ປະການໃນອາລົມພິເສດທັງຫຼາຍ ຄື ໃນຈິດຕຸບປາດທີ່ເກີດຮ່ວມກັບໂລພະ, ໂທມະນັດສະ, ສະສັງຂາຣິກະ, ວິຈິກິດສາ ແລະອຸດທັດຈະ.

เกจิ ปน ‘‘อุทฺธจฺจสหคเตติ สามญฺเญน สพฺพํ อุทฺธจฺจํ ‘อุทฺธจฺจ’นฺติ คเหตฺวา เตน สหคเต จิตฺตุปฺปาเท’’ติ วทนฺติ, อยํ ปนตฺโถ น พหุมโต ทฺวาทสมจิตฺตุปฺปาทสฺส วิย สพฺพากุสลจิตฺตุปฺปาทานํ อุทฺธจฺเจน อนุปลกฺขิตตฺตา, สติ จ อุปลกฺขิตตฺเต ‘‘อฏฺฐสุ โลภสหคเตสู’’ติอาทีสุ วิย อญฺเญสํ จิตฺตุปฺปาทานํ นิวตฺตนตฺถํ ‘‘ทฺวาทสสุ อุทฺธจฺจสหคเตสู’’ติ วตฺตพฺพตฺตา. อุทฺธจฺจานุปลกฺขิตตฺตา ปน สพฺพากุสลานํ อวิชฺชานีวรณํ วิย อิทมฺปิ ‘‘สพฺพากุสเลสุ อุปฺปชฺชตี’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา, น ปน วุตฺตํ, ตสฺมา วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยสฺมา จ อวิชฺชานีวรณํ วิย อุทฺธจฺจนีวรณญฺจ สพฺพากุสเลสุ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา นิกฺเขปกณฺเฑ ‘‘กามจฺฉนฺทนีวรณํ อุทฺธจฺจนีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตน เอกสฺมึเยว จิตฺตุปฺปาเท อุทฺธจฺจนีวรณํ อุปฺปชฺชตีติ อคฺคเหตฺวา อธิปฺปาโย มคฺคิตพฺโพติ.

ແຕ່ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ “ໃນຄຳວ່າ uddhaccasahagate ນີ້ ຖືເອົາອຸດທັດຈະທັງປວງໂດຍທົ່ວໄປວ່າ ‘ອຸດທັດຈະ’ ແລ້ວ (ໝາຍເຖິງ) ໃນຈິດຕຸບປາດທີ່ເກີດຮ່ວມກັບອຸດທັດຈະນັ້ນ (ຄືໃນອກຸສົນຈິດທັງໝົດ)”, ແຕ່ເນື້ອຄວາມນີ້ບໍ່ເປັນທີ່ຍອມຮັບກັນຫຼາຍ ເພາະອກຸສົນຈິດຕຸບປາດທັງປວງ ບໍ່ໄດ້ຖືກກຳນົດດ້ວຍອຸດທັດຈະ ເໝືອນດັ່ງຈິດຕຸບປາດທີ ໑໒, ແລະຫາກມີການກຳນົດເຊັ່ນນັ້ນ ກໍຄວນຈະຕ້ອງກ່າວວ່າ “ໃນອຸດທັດຈະສະຫະຄົດຈິດ ໑໒” ເພື່ອປ້ອງກັນຈິດຕຸບປາດອື່ນໆ ເໝືອນດັ່ງໃນຄຳວ່າ “ໃນໂລພະສະຫະຄົດຈິດ ໘” ເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ເພາະອກຸສົນທັງປວງບໍ່ໄດ້ຖືກກຳນົດດ້ວຍອຸດທັດຈະ, ອຸດທັດຈະນີວອນນີ້ກໍຄວນຈະຕ້ອງກ່າວວ່າ “ເກີດຂຶ້ນໃນອກຸສົນທັງປວງ” ເໝືອນດັ່ງອະວິຊຊານີວອນ, ແຕ່ພະອົງບໍ່ໄດ້ຕັດໄວ້ຢ່າງນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໂດຍນິຍາຍທີ່ກ່າວແລ້ວນັ້ນແລ. ແລະເພາະເຫດທີ່ອຸດທັດຈະນີວອນເກີດຂຶ້ນໃນອກຸສົນທັງປວງ ເໝືອນດັ່ງອະວິຊຊານີວອນ, ເພາະສະນັ້ນ ໃນນິກເຂປະທັນ ຈຶ່ງມີຄຳກ່າວໄວ້ເປັນຕົ້ນວ່າ “ກາມະສັນທະນີວອນ ກັບອຸດທັດຈະນີວອນ ເປັນທັງນີວອນ ແລະນີວອນສຳປະຍຸດ”. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ບໍ່ພຶງຖືເອົາວ່າ ອຸດທັດຈະນີວອນເກີດຂຶ້ນໃນຈິດຕຸບປາດດຽວກັນເທົ່ານັ້ນ ແລ້ວພຶງສະແຫວງຫາອະທິບາຍ (ທີ່ຖືກຕ້ອງ) ເຖີດ.

กิเลสโคจฺฉเก โลภาทีนิ ทส กิเลสวตฺถูนิ อิมินา อนุกฺกเมน อิเธว อภิธมฺเม อาคตานิ. ตสฺมา อิเธว วุตฺตสฺส อุทฺธจฺจกิเลสสฺส อตฺตนา สห วุตฺเตหิ กิเลเสหิ รหิตสฺส วิสยวิเสโส นตฺถีติ วิสยวิเสเสน ปกาสนํ อกตฺวา ‘‘อุทฺธจฺจญฺจ อหิริกญฺจ อโนตฺตปฺปญฺจ สพฺพากุสเลสุ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. กิเลสา เจว สํกิลิฏฺฐปทนิทฺเทเส ยสฺมา สํกิลิฏฺฐปทํ กิเลสสมฺปยุตฺตปเทน อสมานตฺถํ เกวลํ มเลน อุปตาปิตตํ วิพาธิตตญฺจ ทีเปติ, ตสฺมา กิเลสา เจว กิเลสสมฺปยุตฺตปทนิทฺเทเสน สมานํ นิทฺเทสํ อกตฺวา ‘‘เตว กิเลสา กิเลสา เจว สํกิลิฏฺฐา จา’’ติ วุตฺตํ.

ໃນກິເລສະໂຄດຊົກ ກິເລສວັດຖຸ ໑໐ ປະການ ມີໂລພະເປັນຕົ້ນ ມາເຖິງແລ້ວໃນພະອະພິທຳນີ້ຕາມລຳດັບນີ້. ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ມີອາລົມພິເສດຂອງອຸດທັດຈະກິເລດທີ່ກ່າວໄວ້ໃນທີ່ນີ້ ເຊິ່ງປາສະຈາກກິເລດທັງຫຼາຍທີ່ກ່າວຮ່ວມກັບຕົນ, ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງບໍ່ຊົງສະແດງດ້ວຍອາລົມພิເສດ ແຕ່ຕັດວ່າ “ອຸດທັດຈະ ອະຫິຣິກະ ແລະອະໂນດຕັບປະ ເກີດຂຶ້ນໃນອກຸສົນທັງປວງ”. ໃນນິເທດແຫ່ງບົດວ່າ Kilesā ceva saṃkiliṭṭhā (ກິເລດດ້ວຍ ເສື່ອມເສຍດ້ວຍ) ນັ້ນ, ເພາະບົດວ່າ saṃkiliṭṭha (ເສື່ອມເສຍ) ມີເນື້ອຄວາມບໍ່ສະເໝີກັນກັບບົດວ່າ kilesasampayutta (ສຳປະຍຸດດ້ວຍກິເລດ) ໂດຍສະແດງພຽງແຕ່ຄວາມເຜົາໄໝ້ ແລະຄວາມບີບຄັ້ນດ້ວຍມົນທິນເທົ່ານັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງບໍ່ຊົງສະແດງໃຫ້ເໝືອນກັບນິເທດແຫ່ງບົດວ່າ Kilesā ceva kilesasampayuttā ແຕ່ຕັດວ່າ “ກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນນັ້ນແລ ເປັນທັງກິເລດ ແລະເປັນທຳທີ່ເສື່ອມເສຍ”.

๑๕๗๗. ทฺเว ตโย กิเลสาติ เอตฺถ ‘‘ทฺเว ตโยติ เหตุโคจฺฉกาทีสุ วุตฺตาธิการวเสน รุฬฺหิยา วุตฺต’’นฺติ เกจิ วทนฺติ. ยทิ อตฺถํ อนเปกฺขิตฺวา รุฬฺหิยา วุจฺเจยฺย, คนฺถโคจฺฉเก จ ‘‘ยตฺถ ทฺเว ตโย คนฺถา [Pg.203] เอกโต อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา. ยญฺจ วทนฺติ ‘‘ยตฺถ ทฺเว ตโย อญฺเญหิ เอกโต อุปฺปชฺชนฺตีติ อิมสฺสตฺถสฺส สมฺภวโต เอกโต-สทฺโท กิเลสโคจฺฉเก สาตฺถโก, น เหตุโคจฺฉกาทีสุ เตน วินาปิ อธิปฺปายวิชานนโต’’ติ, ตมฺปิ น, เหตุโคจฺฉกาทีสุปิ นานาอุปฺปตฺติยํ เหตู เจว เหตุสมฺปยุตฺตาทิคฺคหณนิวารณตฺถตฺตา เอกโต-สทฺทสฺส, ตสฺมา รุฬฺหีอนฺวตฺถกถาโรปนญฺจ วชฺเชตฺวา ยถาวุตฺเตเนว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพติ. โลโภ ฉธาติอาทินา โลภปฏิฆโมหานํ อญฺเญหิ เอกโต อุปฺปตฺติทสฺสเนเนว เตสมฺปิ โลภาทีหิ เอกโต อุปฺปตฺติ ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา. เสสํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

໑໕໗໗. ໃນຄຳວ່າ “ກິເລດ ໒ ຫຼື ໓ ປະການ” ນີ້, ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ “ຄຳວ່າ ໒ ຫຼື ໓ ນີ້ ກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເຄີຍຊິນ (ຣຸຼຫຼີ) ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບົດທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນເຫຕຸໂຄດຊົກເປັນຕົ້ນ”. ຫາກກ່າວໂດຍຄວາມເຄີຍຊິນໂດຍບໍ່ຄຳນຶງເຖິງເນື້ອຄວາມ, ໃນຄັນຖະໂຄດຊົກກໍຄວນຈະຕ້ອງgກ່າວວ່າ “ຄັນຖະ ໒ ຫຼື ໓ ປະການ ເກີດຮ່ວມກັນໃນທີ່ໃດ”. ແລະຄຳທີ່ພວກເຂົາກ່າວວ່າ “ເພາະມີເນື້ອຄວາມວ່າ ‘ຄັນຖະ ໒ ຫຼື ໓ ປະການ ເກີດຮ່ວມກັນກັບທຳອື່ນໆ’ ຢູ່, ຄຳວ່າ ekato (ຮ່ວມກັນ) ຈຶ່ງມີປະໂຫຍດໃນກິເລສະໂຄດຊົກ, ແຕ່ບໍ່ມີປະໂຫຍດໃນເຫຕຸໂຄດຊົກເປັນຕົ້ນ ເພາະເຖິງແມ່ນບໍ່ມີຄຳນັ້ນກໍສາມາດເຂົ້າໃຈອະທິບາຍໄດ້”, ຄຳນັ້ນກໍບໍ່ຖືກຕ້ອງ, ເພາະເຖິງແມ່ນໃນເຫຕຸໂຄດຊົກເປັນຕົ້ນ ເມື່ອເກີດຂຶ້ນຕ່າງກັນ ຄຳວ່າ ekato ກໍມີປະໂຫຍດເພື່ອປ້ອງກັນການຖືເອົາທຳທີ່ມີເຫດເປັນຕົ້ນ ແລະທຳທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍເຫດເປັນຕົ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ພຶງເວັ້ນການຕັ້ງຄຳເວົ້າໂດຍຄວາມເຄີຍຊິນ ແລະຄຳເວົ້າຕາມເນື້ອຄວາມ ແລ້ວຊາບເນື້ອຄວາມໂດຍນິຍາຍທີ່ກ່າວແລ້ວນັ້ນແລ. ພຶງຊາບວ່າ ດ້ວຍການສະແດງຄວາມເກີດຮ່ວມກັນຂອງໂລພະ, ປະຕິຄະ ແລະໂມຫະ ກັບກິເລດອື່ນໆ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ໂລພະ ໖ ຢ່າງ”, ຄວາມເກີດຮ່ວມກັນຂອງກິເລດອື່ນໆເຫຼົ່ານັ້ນກັບໂລພະເປັນຕົ້ນ ກໍເປັນອັນຊົງສະແດງໄວ້ແລ້ວ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອມີເນື້ອຄວາມຕື້ນ (ເຂົ້າໃຈງ່າຍ) ແລ.

อฏฺฐกถากณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາອັດຖະກະຖາກັນ ຈົບແລ້ວ.

จตฺตาริ จ สหสฺสานิ, ปุน ตีณิ สตานิ จ;

อฏฺฐสาลินิยา เอเต, ปทา ลีนตฺถโชตกา.

ຄຳເຫຼົ່ານີ້ ສີ່ພັນກັບສາມຮ້ອຍຄຳ ເປັນເຄື່ອງສະແດງເນື້ອຄວາມອັນລີ້ລັບແຫ່ງຄຳພີອັດຖະສາລິນີ.

ธมฺมมิตฺโตติ นาเมน, สกฺกจฺจํ อภิยาจิโต;

อานนฺโทอิติ นาเมน, กตา คนฺถา สุพุทฺธินาติ.

ພະພິກຂຸຜູ້ມີນາມວ່າ ພະອານັນທະ ຜູ້ມີປັນຍາດີ ອັນພະພິກຂຸຜູ້ມີນາມວ່າ ພະທຳມະມິດຕະ ອາຣາດທະນາແລ້ວໂດຍເຄົາລົບ ໄດ້ແຕ່ງຄຳພີນີ້ແລ້ວ.

อิติ อฏฺฐสาลินิยา ลีนตฺถปทวณฺณนา

ການພັນລະນາບົດອັນມີເນື້ອຄວາມລີ້ລັບແຫ່ງຄຳພີອັດຖະສາລິນີ ຈົບພຽງເທົ່ານີ້.

ธมฺมสงฺคณี-มูลฏีกา สมตฺตา.

ພະທຳມະສັງຄະນີມູລະຕີກາ ຈົບສົມບູນ.